·तमसो मा ज्योतिर्गमय
SANTINIKETAN
VISWA BHARATI
LIBRARY
80.05
P(v-25)

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·॥श्रीः॥ ॐनमः परमात्मने। न्यायसिद्धान्तदीपः। শীঘষাঘবিলি:। श्रीशेषानन्ताचार्यविरचितया न्यायसिद्धान्तदीपप्रभाख्यया टीकया सहितः। ध्वंसितपरसिद्धान्त- ध्वान्त गौतममतैकसिद्धान्तम् । नत्वा नित्यमधीशं शाशधरशमी प्रकाशयति ॥१॥ श्रीगणेशाय नमः । दृष्ट्या कौस्तुमदिव्यदर्पणमुरः सास्यमुक्षिप्तया दृष्ट्या कामपि पूर्वपक्षरचनामालक्ष्य या हरे। जीयासुः प्रतिबन्दिमुसरयितुं मुक्का विवाहोत्सवे तस्याः स्वप्रतिबिम्बचुम्बिनि कुचबन्द कटाक्षच्छटाः॥१॥ स्तनकलशतटीपिपासुसूना- 4-No. 4, Vol.xxv.-April, 1903.

·२ सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे बुदितपदे १) परितोषयन्त्यपाङ्गः । दलयतु दुरितानि तन्निनाद- प्रमदविकम्पितकुण्डला मृडानी ॥२॥ स्वप्रभूतप्रतापेन शेषक्लेशजिहीर्षया । जमदग्निकुले जज्ञे पद्मनाभः किल प्रभुः ॥ ३ ॥ संस्कारः पदलोचनोपनिषदामाश्चर्यकाचितः सत्कारः फणिरत्नसूचिशिखरमान्ते नटन्त्या भुवः । न्यकारो पलिनः कलेईिजकुलप्राचीनपुण्याकुर- प्रस्तारः स हरेः सहस्रकरजिल्लीलावतारः परः ॥४॥ अलङ्करिष्यन् स महेन्द्रपीठ- मुत्कण्ठया भक्तजनस्य भूयः । बियोक्ष्यमाणक्षितिग्वेदशान्त्यै प्रतापनानायतरं बभार ॥५॥ स्वर्गापवर्गफललग्नकजामदग्न्यो यज्ञाशनैरपिहिताः स्वहितानुरागात् । तत्पूजनोपनिषदः कलिकालसिन्धा यः कर्णधार इव ताः पुनरुद्दधार ।। ६ ॥ सदा सेव्यः स्वादुः परमऽचपलोल्लवनलघुः (१) न्यायसद्धान्तदीपप्रभाब्य टीकाया आदर्शपुस्तकानि त्री- एयत्र वर्तन्त किन्स्वादिम पचं पुस्तकट्ठये नास्तीति मङ्गलाचरण श्लोका एकस्मारव पुस्तकान्मुदिताः तेषु प्राचीनत्वाल्लखकदोषाहा कचित् दुष्पटान्यतराणि महत्या योजितानि । यथास्मिन्नेत्र श्लोके आदर्शपु- स "सूनकलशतटीतिपवासुवितपदे” रत्यत्र “स्तनकलशतटीपिपासु- सूनादितपदे" दति । एवं ४ श्लाके ऽपि "कार: पितृप्तजनोपनिषदा, रस्यत्र “संस्कारः पदलोचनोपनिषदा” इति कल्पितमादावलम्बन गच्छता मति विरादर्शान्तरसंवादपूर्वकपाठेनानुयाहोहम् । २३६ ·मङ्गलवादः। ३ श्रुतीनामध्यानं जलकलकलेनाऽविदलयन् । निबन्धी यस्योचैर्विविधविधिरत्नौघसुभगः परीहासः सिन्धारिव विशदबन्धो विजयते॥७॥ साहित्यभक्तिरसरङ्गायक्तिभने सद्यो निपातविधिना वसुधां विहाय । पातालसीमनि भुजङ्गसमर्पिताङ्गी स्वर्ग सुधापि चकमे न पुनर्धरित्रीम् ॥८ ज्ञानाध्वानं शशधरकृतिव्याकृतिव्यक्तयुक्ति- प्रत्यापन्नद्रदिमवपुषा न्यायतश्रेण सम्यक् । व्यक्तीकर्तुं सदुपकृतये स प्रतापावनीन्द्रः शेषानन्तं प्रणयरुचिराध्येषौनिबन्ध ।। ६ ।। सोऽयं शशधराचार्यकृतिव्याकृतिकैतवात् । सतः शार्ङ्गधरादिपुष्टधीरुपतिष्ठते ॥ १० ॥ उचितमनुचितं वा कर्म निर्मातुमेकः प्रभवति नरचचा १सूत्रधारः स रामः । इति कृतिपुनरुक्तिं वक्त मौचित्यनिष्ठा तदपि गुरुकृपायामस्ति नः प्रत्ययोऽपि ॥ ११ ॥ विशिशिष्टाचारानुमितश्रुत्युपदिवाभीष्टोपाय- ताकमिपृदेवतानमस्कारं शिष्यशिक्षायै निबध्नन् प्रेक्षा- वत्प्रवृत्त्यपेक्षितमनुबन्धचतुश्यं सूचयन्नेव चिकीर्षित प्रतिजानीते । ध्वंसितेत्यादिना । अत्र स्वस्थ शशधरता- निहाय सम्भाविताशयदोषस्वात्प्रेक्षामूलकताप्रयुक्ता- नादरनिवारणाय च प्रकाशयतीति । विशिष्य बोधयती- त्यर्थः । विषयादिविवक्षया स्वग्रन्थं प्रसिद्धानुषन्धच- तुषयान्वीक्षिक्या सङ्गमयति । गौतमेत्यादिना । भत्र मत- (१) नरचञ्चा तृणमय पुरुषः चञ्चा तृणमयः पुमानिति सिद्धा- न्सकोमु झाम् ।

·सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे न्यायसिद्धान्तदीपायं कथासु विजिगीषुभिः । धारणीयः प्रयत्नेन सत्तर्कस्नेहसुप्रभः ॥ २ ॥ पदस्य मतिबुद्धीति वर्तमानकान्तत्वे तद्योगे क्तस्य वर्त- माने इति षष्ठीप्रसङ्गात् तस्याश्च क्तेन च पूजायामिति समासनिषेधाद्भूतत्कान्तेन तेन सह तृतीया तस्यायं समासः न च वर्तमानकेन बाधात् तद्विषये भूतक्तस्यैवा- सम्भवः । तेनेत्यनुवृत्ती उपज्ञात इति पाणिनिनिर्देशात् तबाधज्ञापनात् । तथा च गौतमेन युक्तिभिरनुचिन्तितं मुख्यं सिद्धान्तमित्यर्थः । एकपदेन मुख्यत्वोत्कीर्तनम् । अस्यैवोपादानं बीजप्रदर्शनाय । यद्यप्यभ्युपगमगर्भसिडा- तपदार्थपर्यालोचनया मतपदमनर्थकम् तथापि पृथविशे- षणपदसमवधाने विशिषपदानां विशेष्यमात्रपरतायाः स कीचकैमारुतपूर्णरन्ध्रेरित्यादी व्युत्पन्नत्वात् सिडान्तपद- मर्थमात्रपरं द्रव्यम् । प्रकाशने उपायं दर्शयन्नवान्तरप्र- योजनमाह । ध्वसितेत्यादिना । ध्वंसितानि परप्रति- कूलाः सिद्धान्ता एव ध्वान्तानि यति क्रियाविशेषणम् । प्राचीनग्रन्थावगतमपि गौतमसिद्धान्ततत्त्वं मीमांसकादि- सिद्धान्तसन्तमसावृततया न यथावत् प्रथत इति तन्निवा- रणाय युक्तोऽयमुद्योग इति भावः। नित्यं सदा ईशितव्य- समयमभिव्याप्येति यावत् । अधीशं विषयनियमशून्य- तया सर्वाधिकैश्वर्यम् । तदनेन विशेषणव्येन सर्वदा सर्वे- श्वरमित्युक्तं भवति ५ ॥ तत्वजिज्ञासूपादेयतामुक्त्वा विजिगीषूपादेयतामा- ह। न्यायसिद्धान्तेति । कथासु विषयभेदभिन्नासु जल्प. (१) भवतीति नास्ति ६ पुः ।

·मङ्गलवादः। ५ इह) तावदभीष्टकर्मणो निर्विघ्नसमाप्ति- मुद्दिश्य बहुशः प्रवर्तमाना विनायकार्चनद. वितण्डाव्यक्तिषु ॥ इह समाप्तीतराफलकत्वे सति समाप्त्यफलकत्वेन वैफल्यादननुष्ठेयत्वं विवक्षन पूर्वपक्षी विश्वजिन्यायबल- लब्धस्वर्गफलकतया मङ्गलाचारयुक्तानामित्यादिस्मृतियो- धितविनिपाताभावफलकतया वा सम्भाव्यमानां विशे- षणासिद्धिं सकलशिषसम्मतिप्रदर्शनव्याजेन परिहरन् भूमिकामारचयति । इह तावदित्यादिना । इह जगति । बुद्धिस्थमवान्तरवाक्यजातरचनारूपमभीषकमैव वेदमो- र्थः । सप्तमी च निमित्ततायाम् । कर्मयोगवचनस्य प्रायि- कत्वात् । तथा च समाप्तिमुद्दिश्य तजनकावान्तरवाक्य- रचनानिमित्तमित्यर्थः। तावदभीकमारम्भात् पूर्वम् । अत्राभीषकर्मणो निर्विघ्नं समाप्तिमुद्दिश्य मङ्गले प्रवर्तमा- ना दृश्यन्ते प्रेक्षावन्त इति ।विशेषविधिनाशेषनिषेधला- भात्(३) मङ्गलं न समाप्त्यन्यफलकं तत्कामनां विनाक्षा- वद्भिः क्रियमाणत्वादिति फलितानुमानाद् विशेषणासि- द्विनिरासः । न च परकीयस्य तदन्यकामनाव्यतिरेकस्या- सिद्धिः समाप्तिकामोऽहमिदं कुर्व इति प्रयोगादेवार्थतस्त- त्सिडेः। समाप्तिफलकत्वभ्रमवता समाप्त्यन्यकामनांविना क्रियमाणायां पुत्वेषौ व्यभिचारवारणायोक्तं प्रेक्षावन्त इति । तदसिद्धिनिरासाय च बहुश इति । बहरहः क्रिय- (१) चिकीर्षितस्य वादयन्यरूपस्य न्यायप्रकरणम्य निर्विघ्नपार- समाययं बहिरेव मङ्गलं विधाय बुद्धिस्थं मङ्गलबादमवतारयति । इहेति। दति न्यासिद्धान्तदीपस्य कामलाख्याया टीकायां विश्वनाथः । (२) प्रश्त्ता-पा.५ पुः । (३) विशेषलाभात-पा• ६ पुः ।

·.
६
सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे
माणविनायकार्चनादिपक्षत्वे वाधासिद्धी माभूतामिति
मङ्गलपदम् । श्रादर्शदर्शनादिसाधारणमङ्गलपदार्थमात्र.
पक्षत्वे बाधासिडिप्रसङ्गादाह । विनायकार्चनेति । अत्र
केचित् स्वरूपेणैव दध्यादेर्मङ्गलत्वे देशान्तरे स्वरूपसता
तेन निर्विघ्नपरिसमाप्तिसम्भवात् तदर्शनस्पर्शनादिप्र.
त्तिभङ्गप्रसङ्गादादानमादिरिति व्याचक्षते । तदपरे प्रत्या-
चक्षते । तथा सति नमस्कारादिरपि न स्वरूपेण मङ्गलं
स्यादपि तु तदनुष्ठानमेव । किंबहुना दण्डादिरपि न
स्वरूपेण घटादी कारणं स्यादपि त्वादीयमानदण्डत्वा-
दिना । अतस्तुल्यन्यायतया दधित्वादिनैव रूपेण तेषां
मङ्गलत्वमिति । तदसत् । तथा सति तुल्यन्यायतया वि-
नायकस्यापि स्वरूपेणैव मङ्गलवप्रसङ्गेऽनपदवैयापा-
तात् ।।
प्रयोच्यते। अन्वयव्यतिरेकगम्या दण्डादेः कारणता
गृह्यतां तदवच्छेदकदण्डत्वाद्यवच्छेदेन इह तु वैधी सा।
विधिश्च धिनायकार्चनाधाचारानुमिता न विनायकादिकं
कुर्यादिति किं तु विनायकमर्चयेदिति । तत्र कथमप्रकृत्यर्थे
विनायके लिष्टसाधनता बाध्यतामिति तर्हि दध्यादि-
दर्शनस्पर्शनानुमितो) विधिः न दध्यादि कुर्यादिति किं
तु दध्यादि पश्येदित्यादिः तत्र कथमप्रकृत्यर्थे दध्यादौ लि-
डेसाधनता बोध्यतामिति समं समाधानम् । न च समा-
हारेतरेलरयोगद्वन्द्वपक्षयोर्नुमद्विवचनप्रसङ्गे यथाश्रुतसाधु-
स्वानुपपत्तिः विनायकार्चनादिसहितो दधिर्वादिरिति
मध्यमपदलोपितत्पुरुषेणापपत्तेः।वस्तुतस्तु दधिर्वापद्योः
(१) दर्शनस्पर्श नामाचारानुमितो-पा. ६ पुः ।
२४०

·मङ्गलवादः। धिदूर्वादा मङ्गले दृश्यन्ते प्रेक्षावन्तः । तत्र मङ्गलस्य तद्विशेषस्य वा नमस्कारस्य प्रति- बन्धकदुरिताबुत्सारणद्वाराऽभीष्टसमाप्तिं प्रति स्वार्थविशिदर्शनादिक्रियायां लक्षणैव । श्रादिपदं तु प्रभृत्यर्थकम् प्रकारार्थकं वेति नतिस्तुत्यादिसंग्रहः साधुत्वं च । भादानस्यादिपदार्थत्वे तु नत्संग्रहानुपपत्तिरिति द्रष्- व्यम् । एवं भूमिरचनाव्याजेन विशेषणासिद्धिमुद्धृत्य नि- विघ्नसमाप्तिकामनया शिषाचारविषयो ऽभीषसमाप्तिसा- धनं न वेति विप्रतिपत्ता समाप्तिफलकतयाशयमानां विशेष्यासिद्धिं निरसितुमुपक्रमते । तत्रेति । समाप्तीत- रफलाभावे सतीत्यर्थः । मङ्गलस्य निर्विघ्नसमाप्तिकाम- नया शिष्टाचारविषयस्य । मङ्गलं न समाप्तिहेतुस्तव्यभिचा- रादिति विवक्षिते ऽनुमानवाक्ये विशेषतात्पर्यग्राहकवि- रहे मङ्गलपदेनादर्शदर्शनादिसाधारणस्वार्थीपस्थितेस्तदंशे सिडिसाधनभयादाह । तद्विशेषस्य वा नमस्कारस्येति । मङ्गलत्वविशेषितस्येत्यर्थः । यद्वा मङ्गलपदार्थः प्रागुक्त एव । नत्वेत्युपनिवडाया नतेरेवाननुष्ठेयताप्रयोजकतया समाप्त्यनुपायत्वं वक्तुमुचितं न मङ्गलसामान्यस्यान्त- रत्वादित्यस्वरसात् तु तद्विशेषस्यत्यादि अर्थान्तरत्वसू- चनायैव चायं स्वरूपानुवाद इति ध्येयम् । प्रतिबन्धकेति । न च प्रतिबन्धकदुरितोत्सारणस्यैव द्वारत्वादित्यादिपदा- नुपपत्तिः । अभावमात्रसाधारणस्योत्सारणपदस्य विशेष ध्वंसे पर्यवसानाय प्रतियोगिभूतं प्रतिबन्धकदुरितम् आदिः कारणं यस्येत्यपेक्षितस्य बहुब्रीहेस्तदेकसाध्यत्वात्। २४९ ·सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे कथमुपायत्वं ग्राह्यम्।श्रुतेरिति चेत्।न तथावि- धश्रुतेरनाकलनात्।शिष्टाचारात् तदनुमानमि- न चोत्सारणपदं ध्वंसार्थकमेव भावस्थाभावोत्सारणस्वरू- पमेवेत्यादि कुसुमाञ्जलिग्रन्थे ऽभावसामान्ये ऽपि प्रयोगद- र्शनादिति भावः । यद्वा प्रभृत्यर्थकेनादिपदेन प्रतिबन्धकदु- रितकारणसंग्रहः । रवीश्वरेण प्रागभावस्यापि विघ्नसंस- गाभावत्वेन द्वारत्वाङ्गोकारात् तत्साध्यतायाश्च तत्कार- णोत्सारणपर्यवसायित्वादिति ध्येयम् । अनाभीसमा. प्त्युपायतया ग्राह्यत्वमात्रं लौकिककर्मसु प्रसिद्ध मङ्गले मङ्ग- लनिष्ठतया ग्राह्यत्वं वा समाप्त्युपायत्वमात्रे प्रतिषिध्यते। न तुप्रतिबन्धकेत्यादिविशिएं विशिष्टे वा अप्रसिद्धः । तदु- पादानं तु परपक्षोपपादनायैव । कथमिति । न कथञ्चिदि- त्यर्थः। न तावत् प्रत्यक्षण नियमगर्भकारणताग्राहिणस्तस्य व्यभिचारादर्शनसापेक्षत्वादिह च नास्तिकादिकर्मसमाप्तौ तदर्शनात् । न च व्यभिचारनिश्चयो नास्त्येव तत्संशयश्च ग्राह्यसंशयपर्यवसन्नतया न प्रतिबन्धकोऽतिप्रसङ्गादिति वाच्यम् । तत्प्रत्यक्षेऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां तादृशस्यापि तस्य प्रतिबन्धकत्वात् । अत एव व्यभिचारज्ञानमात्रं व्याप्तिग्रहे प्रतिबन्धकमिति सिद्धान्तः । नाप्यनुमानेन अबाधितत्व- निश्चयस्य तत्सहकारिणाऽभावादिति भावः। ननु माग्राहि प्रत्यक्षानुमानाभ्यां श्रुत्यातुन कुतः योग्यतासंशयपर्यवसा- यिनस्तस्य तत्र तन्निश्चयवदनुकूलत्वादित्याशयेन शकते। श्रुतेरिति । साऽध्यक्षानुमिता वेति विकल्प्याद्ये दोषमाह । तथाविधेति। द्वितीयं शङ्कते। शिष्टाचारादिति । विषयवि- षयिभावेन पक्षवृत्तः शिष्टकृतेर्लिङ्गादित्यर्थः । तदनुमान- मभीसमाप्त्युपायताबोधकश्रुत्यनुमानम् । निर्विघ्नसमा ४ ·मङ्गलवादः। ति चेत् । न शिष्टाचारस्यानिर्वचनात् । तथाहि किं शिष्टाचारत्वं वेदप्रामाण्याभ्युपगन्तृपुरुषो- त्पाद्यमानत्वं वा उद्देश्य त्वविशेषितमेतदेव वा एवम्भूतपुरुषेण वेदमूलकतया स्वीक्रियमाणत्वं वा वेदमूलकतया प्रमीयमाणत्वं वा वेदोपदि- प्तिकामनया शिधाचारविषये नत्यादी वेदोपदिपाभीयोपा- यताकत्वानुमानस्यापि पक्षधर्मताबलाढेदोपदिशाभीस- माप्त्युपायताकत्व एव पर्यवसानादेतादृशस्य वेदस्य ताह- शशिधाचारोपदेष्टुत्वानुपपत्तः। ननु कथमनुमेयश्रुतेः समा. प्त्युपायत्वग्रहसंभवः आकाजोत्थापकविभक्तवादिसम- भिव्याहारविशेषाप्रतीतो शाब्दबोधानुपपत्तेः तत्प्रतीतेश्च तन्नियतलिङ्गाभावेनासम्भवादिति चेत् । न ब्रूमो वयमि- दानोमियोपायतायोधाय श्रुतिरनुमीयत इति किं तु प्रत्य- क्षतादशायां यावद्वोधिका आसीत् तद्बोधितेषोपायता- कत्वमात्रं स्वतन्त्रप्रमाणमूलकत्वेनेदानीन्तनेष्टोपायतानु- मानस्याप्रामाण्यशङ्कानिरासायेति भावः । स्वरूपासि- ड्यादिना हेतुं तावद् दूषयति । न शिति । तदेवोपपाद- यति । तथाहीत्यादिना । वेदेति । वेदत्वेन प्रामाण्याम- भ्युपगच्छता पुरुषेणत्पाद्यमानत्वमित्यर्थः। तेनाग्निहिमस्य भेषजमित्यादेः प्रामाण्यमभ्युपगच्छता बौद्धनोत्पाद्यमाने मण्डलीकरणादा न व्यभिचारः । अभ्युपगमश्चास्वमः स्वारसिको विवक्षित इति न तमादाय पूर्वव्यभिचार इति भावः । तृतीये एवंभूतेत्यादिविशेषणवैयादपरितुष्य- नाह । वेदमूलकतयेति । अत्रापि वेदमूलकता न वेदज्ञाप्य- (१) प्रामाण्यव्याप्ति-पा• ६ पुः ।

·१० सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे .. ष्ट हेतुभावक्रियावत्त्वं वा अन्यद्वा । नाद्यः तथा- विधपुरुषक्रियमाणजलताडनस्य५) शिष्टाचार- त्वप्रसङ्गात् । तथा च तेनापि वेदानुमानं स्या- त् । न द्वितीयः। घटादेरपि शिष्टाचारत्वप्रस- ङ्गात् । न तृतीयः। अवेदमूलके ऽपि वेदमूलक- तया तथाविधभ्रान्तपुरुषस्य स्वीकारसम्भवेना- तामात्रं निषेध्ये व्यभिचारात् । किं तु वेदोपदिशाभी- हेतुताकत्वमेव ) तथा च कृतं प्रमीयमाणत्वेनेत्यरुचेराह । वेदोपदिषेति। कल्पितदृष्यदृषणशङ्कानिरासायाह । श्रन्य- वेति । वेदप्रामाण्याभ्युपगमः पुरुषस्योपलक्षणमित्याश्रि. त्य दूषयति । तथाविधेति । यद्यपि विशेषणत्वं सम्भवदु- क्तिकं विधिजनितकर्तव्यताबाधाप्रामाण्यसंशयाहितार्थ- संशयसद्भावे प्रवृत्त्यभावेन तदाधायकाप्रामाण्यशङ्कानि- वर्तकतया तद्बोधकवेदप्रामाण्याभ्युपगमस्याप्याचारप्र- योजकत्वात् । प्रमाणान्तरमूलकप्रवृत्तौ च वेदप्रामाण्या- भ्युपगमस्याकिश्चित्करत्वेन व्यभिचारशङ्काभावात् तथा- पि संस्कारे व्यभिचाराद्धेदप्रामाण्याभ्युपगमप्रयोज्यकृति- साध्यत्वपर्यवसाने चतुर्थेन समानदोषत्वाच्चोपेक्षितम् । अस्तु तदपि लक्ष्यमत आह । तथा चेति । तत्रैव व्यभि- चारप्रसङ्ग इत्यर्थः । घटादेरिति । तस्य जलाहरणादि- प्रयोजनत्वेनोद्देश्यत्वादिति भावः । यद्यपि जलताडना- दिकमपि अङ्गलाद्यवादिप्रयोनतयोद्देश्यमेव अन्यथा तत्र स्वतश्रप्रवृत्त्यनुपपत्तेरिति घटाद्यपन्यासवैयर्थ्य तथाप्यशा- (१) जलताडनादेवि-पा. २ पुः । (२) वेदोपदिष्टाभीष्टोपायताकत्वमेव-पा. ६ पु. २४४ ·माबादः। तिध्यापकत्वात् । न तुरीयः) । प्रकृते तदसि- द्वैः। तथाहि नमस्कारो वेदबाधिताभीष्टोपाय- ताकः वेदमूलकतया प्रमीयमाणात्वादित्यत्र साध्यसमो हेतुः। अत एव न पञ्चमेापि । नान्त्यः। तदनिर्वचनात् । किं च शिष्टाचारत्वेनैव (२) तद- नुमानसम्भवादलं तेन श्रुतिमनुमाय तयाभी- ष्टोपायतावगमकल्पनया । किं च मङ्गलस्या- कवनिकान्यायेन तदभिधानमिति मन्तव्यम् । तथाविधी वेदप्रामाण्याभ्युपगन्ता । अतिव्यापकत्वं व्यभिचारः । हेतु- कृतमसिद्धिसामान्य सन्दिग्धस्वरूपासिद्धौ विशेषे पर्यव- साययितुमाह । तथाहीत्यादि । पच्चमे क्रियात्ववैयर्य- मपि द्रव्यम् । साध्यमपि दृषयति। किश्वेत्यादिना । समा- प्त्युपायत्वाभ्युपगमे ऽपीति शेषः। तनानुपायताभिनिवि- वृस्य समाप्त्युपायतानुमानसम्भवाभिधानं विरुडमिति निरस्तम् । तदनुमानसम्भवादिति । समाप्त्युपायतानुमा- नसम्भवादित्यर्थः । तृच्छित्यापत्त्या विपक्षबाधकतर्के- णाभीयोपायत्वे व्यापकतावधारणेन हेतो तझ्याप्यतास- म्भवादिति भावः । अलं तेनेति । अभीयोपायत्वमात्रेण शिपाचारात्मकहेतूपपत्तः । श्रुतिबोधितत्व विशेषणावच्छे- देन साध्यव्यापकताग्राहकविपक्षबाधकतीभावाद्विशिष्टे साध्ये हेतोरप्रयोजकत्वादिति भावः। उभयतो व्यभिचा- रेणोपायताबाधसंशये तदनुमानानुपपत्तिरपीत्याह । किं (१) न चतुर्थ:-पा. २ पु.। (२) शिष्टाचारेणैव-पा. २ पुः । (३) न्यायेनेतदभिधानम्-पा. ६ पुः । ४५ ·BPMAHARANI १२ सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे भीष्टसमाप्तिं प्रति कारणत्वे कथं तातिरेकेण प्रमत्तनास्तिकाद्यनुष्ठितसमाप्तिः(१) । कथं वा साङ्गे तस्मिन्ननुष्ठिते ऽपि कार्यानुदयः । श्रौतात् साङ्गात् कर्मणः फलावश्यम्भावनियमात३) । अन्यथा फलव्यभिचारशङ्कया यागादी निःशङ्को चेति । तत्र व्यतिरेकव्यभिचारमाह । मङ्गलस्येति । ननु जन्मान्तरीयमङ्गलस्यायोग्यतया न व्यभिचारनिश्चयस्तत्र किं तु तत्संशयः स च ग्राह्यसंशयपर्यवशायर्याति न्यायानु- कूल एवेत्यस्वरसादन्वयव्यभिचारमाह । कथं वेति । साङ्ग सकलाङ्गे। ननु सहकारिसाकल्ये कार्यानुदयासिद्धस्तदसा- कल्ये तु तत एवानुदयोपपत्तेनीयमपि दोष इत्यत आह । श्रीतादिति। व्यङ्गकाम्यव्यवच्छेदायाह । साङ्गादिति । सक लाङ्गनिरूपितसाहित्यनिरूपकादित्यर्थः । चैत्यवन्दनादि- व्यवच्छेदाय श्रीतादिति । श्रुत्यवगतेसाधनताकादित्य- र्थः । न च तदङ्गत्वाभिमते फलवत्प्रधानान्वयाभावेनानङ्ग- त्वात्सापदादेव तयवच्छेद इति वाच्यम् । उपकारकस्यै- वाङ्गपदार्थत्वात् । न चानुष्ठित (3) साङ्गे प्रयाजादौ व्यभि- चारः । कर्मपदेन प्रधानकर्मण एव विवक्षितत्वात् । न च श्रौतपदार्थान्तर्गतश्रुत्यवगतभागवैयर्थ्यम् श्रुत्या फनमा- धनतयावगतादपि फलानवश्यं भावे तद्वोधकश्रुतिप्रामा- ण्यभङ्गप्रसङ्गरूपविपक्षबाधकतर्कसूचनार्थत्वात् । वस्तुतस्तु औतात् साङ्गादित्यनेन श्रौतस्वाङ्गजातसहितादिति वि- (१) प्रमत्तादानुष्ठिताभीष्टसमाप्ति:-पा. २ पुः । (२) फलावश्यम्भावात-पा.२ पुः । (३) प्रधाने-राधकम् ६ पुः । (४) वितणात-पा.६ पुः ।

·मङ्गलवादः। त्वात् न प्रवर्तेत । किं च किंनाम नमस्कारत्वं न तावद्विघ्ननिवारकत्वम् अदृष्टादावतिव्यापक- । नापि तद्वारणासाधारणकारणत्वम् अनुगतरूपापरिचये कारणत्वस्यैव दुर्यहत्वात् मङ्गलमात्रसाधारणत्वाच्च । न च मङ्गलमात्र- स्यैव नमस्कारत्वं तथाव्यवहाराभावात् । न च कायिकादित्रिकसाधारणमातिविशेष एव न- मस्कारत्वं साङ्कर्यप्रसङ्गात् । एवं मङ्गलत्वम- वक्षितम् । अन्यथा लौकिकयावत्प्रतिबन्धकाभावरूपाङ्गवै- कल्यात् साङ्गत्वाभावादेव फलानुदय इति परेण सुवच- त्वात् । तथा च न श्रीतपदानर्थक्यमिति प्रतिभाति । कीर्तनादिस्थले व्यभिचारस्तु वक्ष्यत एवेति न तदर्थमिदानी विशेषणप्रक्षेपो युज्यत इति । श्रोताङ्गसाकल्ये ऽपि लौकि- काङ्गवैकल्यात् कार्यानुदयसम्भवादप्रयोजकत्वमाशझ्याह । अन्यथेति । हेतुसाध्ये दृषयित्वावच्छेदकानिर्वचनेन पक्षं दूषयति । किं च नमस्कारत्वमित्यादिना अपि चेत्यनेन प्राक्तनेन ग्रन्थेन । अादा साधारणकारणेषु । तद्वारणे- त्यादि पक्षतावच्छेदकं नमःपदप्रवृत्तिनिमित्तं वेति विक- ल्प्याये दोषमाह । अनुगतेति । कायिकत्वादेः परस्परव्य- भिचारात् नमस्कारत्वेन च तद्ग्रहे परस्पराश्रयत्वादिति १) भावः । असाधारण्यस्य दुर्घहतरत्वमेवकारार्थः । द्वितीय आह । मङ्गलमात्र इति । इशापत्तिं निरस्यति । न चेति । जातिविशेष इति । स च व्यवहारसाक्षिकतया सुपरिचय (१) परस्पराश्रयप्रसङ्गदिति-पा.६ पुः ।

·१४ सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे प्यशक्यनिर्वचनं विघ्नोत्सारणासाधारणकारण- त्वस्यानुगतरूपस्यानुपस्थितावपरिच्छेद्यत्वात् । न च श्रुतास्मृती वामङ्गलशब्दाभिधेयं यत् तदेव मङ्गलं मङ्गल शब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्यापि तदभि- धेयत्वेन मङ्गलत्वप्रसङ्गात् । न च मङ्गलशब्दा- एवेति भावः । साङ्कर्येति । तस्करसंयोगघटपदतज्ज्ञानेषु नमस्कारत्वाव्याप्यैः संयोगत्वशब्दत्वज्ञानत्वादिभिः स्वा- नधिकरणनमस्कारेषु अव्याप्यस्य नमस्कारत्वस्य कर- शिरःसंयोगादौ तत्समाविषजातित्वाभ्युपगमे व्याप्यव्या- पकभावानापन्नयोजीत्योरसमावेशनियमभङ्गप्रसङ्गादिति भावः। अस्तु मङ्गलत्वं पक्षतावच्छेदकमत आह । एवमिति। नमस्कारत्ववदित्यर्थः । विघ्नोत्सारणेति । अनुगतकारण- तावच्छेदकस्यानुपस्थिता विघ्नोत्सारणासाधारणकारण- त्वस्यापरिच्छेद्यत्वादित्यर्थः । छान्दसमतं निरस्यति । श्रुती स्मृती वेति । एकैकगर्भ लक्षणद्वयमेतत् । तत्रापि प्राथमिकस्मृता तदनभिधानप्रसङ्गभयादाह । श्रुताविति । न च मङ्गलस्य वेदमूलकतानुमानात् पूर्व तत्र श्रुती मङ्गल- शब्दाभिधेयत्वाऽसिद्धिः । सिद्धौ वा तद्वद्वेदमूलकतया सिद्धसाधनमिति वाच्यम् । श्रुतौ मङ्गलशब्दाभिधेयत्वसि- डावपि तद्बोधितेथोपायताया असिद्धेः । तदभिधेयत्वेने- ति । व्यक्त्याकृतिजातयस्तु पदार्थी इति सूत्रे प्रवृत्तिनि- मित्तमात्रोपलक्षणत्वाजातिपदस्येति भावः । मङ्गलत्वप्र- सङ्गादिति । तथा च तस्यापि पक्षतापत्ता बाधासिद्धि- प्रसङ्ग इति भावः। विशेष्यत्वेनाभिधेयविशेषणान्न दोष इत्याशयाह । न चेति । यद्यपि विशेष्यत्वं केवलान्वयित्वा. HS ·मङ्गलवादः। १५ भिधेयं विशेष्यं यत् तदेव मङ्गलम् । एताव- दप्रतिसन्धाने ऽपि मङ्गलव्यवहारात् । अन्यस्या- पि विशेष्यत्वे सति मङ्गलशब्दाभिधेयत्वसम्भा. वनायां सन्दिग्धव्यभिचारात् । अपि च विघ्नव- दव्यावर्तकम् मङ्गलशब्दाभिधेयत्व मति तदभिधेयविशे- ष्यत्वं तु प्रवृत्तिनिमित्तेऽपि मङ्गलत्वमितिप्रयोगे तस्यापि मङ्गलशब्दाभिधेयत्वे सति तदभिधेयव्यक्तिविशेष्यत्वात् तथापि मङ्गलशब्दाभिधाजन्यस्मृता विशेष्यत्वमित्यर्थी विवक्षितः। एतस्य मङ्गलपदप्रवृत्तिनिमित्तत्वेन तावत् तब- त्तयाऽज्ञाते नत्यादौ मङ्गलपदप्रयोग इति तज्ज्ञानं वा- च्यम् । तथा च तदन्तर्गतमङ्गलपदाभिधेयत्वस्यापि प्रवृ- त्तिनिमित्ततज्ज्ञानाधीनज्ञानत्वादनवस्थापत्तिरिति कचि- त्तदप्रतिसन्धानेऽपि मङ्गलव्यवहार इति वाच्यम् । तथा च कथं तत्प्रवृत्तिनिमित्तं स्यादित्यत आह । एतावदिति। नत्यादिकमपरेभ्यो १) भिद्यते मङ्गलशब्दाभिधेयत्वे सति विशेष्यत्वादित्यनुमाने ऽभिधेयतावच्छेदकस्य विशिष्या- निर्णये नत्यादिभ्योऽन्यत्र साध्याभाववति हेतुभावाभा- वानिश्चयात् सन्दिग्धव्यभिचारितापीत्याह । अन्यस्यापी- ति। मङ्गलं न वेदबोधितकर्तव्यताकम् अनिश्चिताधिका- रकर्तृकत्वाचतुरङ्गबलसंग्रहवदिति । प्रतिपक्षमप्याह । अपि चेति । नाशार्थिप्रवृत्तौ नाश्यवताधिकारस्य प्रायश्चित्तस्थले क्लप्तत्वादिति भावः । अधिकार इति भावे घञ् । ततः किं सादत्याह । तथा चाधिकारेति करणे ऽत्र घञ् । येन विशेष- णेन विघ्ने नाधिकारस्तन्निश्चयं विनेत्यर्थः ।वैदिके कर्मण्य- (१) मितरेभ्या-पा. ६ पुः । (२) वि नाधिकारनिश्चयं विनेत्यर्थ:-पा० ६ पुः ।

·सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे तो नमस्कारादावधिकारः। तथा चाधिकारनि- श्वयं विना कथं प्रवृत्तिः। न चात्मनो विघ्नवत्त्व केनापि प्रमाणेन प्रथमत एव तेनावधारितम् । न च विघ्नज्ञानवतेोऽधिकारित्वं संशयस्यापि ज्ञानत्वमस्त्येव तथा च विघ्नसंशये ऽप्यधिका- धिकारनिश्चयं विनाऽप्रवृत्तेरिति भावः । हेत्वसिडिमुहर- ति । न चेति । दृषप्रतिबन्धकाभावे ऽपि प्रतिबद्धकार्यत्वा- दिना तन्निश्चयमाशङ्याह । प्रथमत इति । श्रेयांसि बहुवि- नानीत्यादिना तमाशाह । प्रमाणेनावधारितमिति । प्र- मत्तादिकर्मणि व्यभिचारेणास्य सम्भवमानपरत्वादिति भावः । ननु न विघ्नवत्वेनाधिकारः किंतु विघ्नज्ञानवत्वेन संशयनिश्चयसाधारणविघ्नज्ञानवच्छिाचारानुमितश्रुत्या तथैव बोधनात् । स्वप्रवृत्तितया प्रधानप्रवृत्तिजननद्वारा फलनिर्वाहकत्वाच । तच्चेह संशयरूपं मनसा सुनिश्चयमेव कामनावदिति असिद्धो हेतुरित्याशझ्याह । न च विघ्नज्ञा- नवत इति । अधिकारित्वमधिकारः । स च स्ववृत्तिविघ्न- ज्ञानवतो न तनिश्चयवतो न वा तद्वत इत्यर्थः। प्रायश्चि- त्तस्थले ऽपि नाश्यवतोधिकारोऽसम्प्रतिपन्न एवेति भावः । ननु ज्ञानमपि निश्चयपर्यवसन्नमेव उपस्थिते पुरोवर्तिनि उपस्थितविरुद्धनियतकोट्या संसर्गाग्रहरूपस्य संशयस्या- ज्ञानत्वादिति प्राभाकरशां निरस्यति । संशयस्यापीति। अधिकारोति । अधिकारस्याधिकारनिश्चयस्याविघातादि- त्यर्थः । यद्वा वैदिकप्रवृत्तावधिकारनिश्चयो न हेतुः प्राय- श्चित्तादिषु नाश्यनिश्चयस्यैवाधिकारतया तनिश्चयस्य हेतु- २५० ·मङ्गलवादः । राप्रच्यवात् प्रवृत्तिरुपपनैवेति वाच्यम् । एवं हि सति वस्तुतो निर्विघ्नेन विघ्नसंशयवतासमा. रब्धान्मङ्गलात् फलोदयप्रसङ्गः। अधिकारिणा कृतस्य साङ्गस्य कर्मणः फलोपधाननियमा. दिति ॥ त्वाकल्पनात् । किं तु अधिकार एव स चेहाप्यविशिष्ट इति वैदिकप्रवृत्तेस्तत एवोपपत्ता विपक्षयाधकाभावाद- प्रयोजको हेतुरित्येवंपरो ग्रन्थसन्दर्भः। तथा चाधिकार- पदेन लक्षणा न च कामनारूपस्याधिकारस्य मनसा निश्च- यात् प्रयोगपूर्वाङ्गके काम्ये वैदिकप्रवृत्तिदर्शनादन्यत्रापि तन्निश्चयस्य कारणत्वं युक्तम् । कामनाज्ञानस्य व्यभिचा- रेण पदप्रयोगे ऽकारणत्वात् । प्रयोज्यमाणपदस्मृती सम्ब- न्धिसविकल्पकत्वेन हेतुतयाधिकारनिश्चयत्वेन कारणता- नुपपादनाचेति द्रव्यम् । विघ्नज्ञानस्य निश्चयसम्भवेऽपि नाधिकारत्वमिति विघ्नस्याधिकारत्वपरिशेषात् तस्य चा- निश्चयान्नासिद्धिरित्याह । एवं हीति । यद्वा विघ्नज्ञानस्या- धिकारत्वाभावादधिकारनिश्चयत्वेनैव प्रयोजकत्वं वाच्य- म् । तथा च तेन रूपेण वैदिकप्रवृत्तिहेतुतासिडी तयावृत्त्या वैदिकप्रवृत्त्यनुपपत्तेनीप्रयोजकत्वमित्याह । एवं हीति । वस्तुत इति स्वरूपानुवादमात्रम् । फलेति। विघ्नध्वंसवि- शिसमाप्त्युदयप्रसङ्गः न चास्ति तथा ततो विघ्नध्वंसानु- दयादिति भावः । अधिकारिणेति। न चानधिकृतकर्तृक(१)- स्याधिकाररूपाङ्गवैकल्यात् साङ्गपदेनैव व्यावृत्तरधिकारि- पदवैयर्थ्यम् । अङ्गपदेन औताङ्गस्य विवक्षणात् । कामना- देवाधिकारस्याविधेयतयाऽतथात्वादिति भावः ॥ (१) अनधिगतकर्तृक-पा. ५ पुः । न-10.-.5, Vol. XXV-Alay, 1303.

·सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे अत्रोच्यते । क्षीणदोषपुरुषत्वमेव शिष्ट- पूर्वपक्षिणावधानाय सिद्धान्ताभिधानं प्रतिजानीते। अत्रेति । पूर्वपक्षे सिद्धान्त उच्यत इत्यर्थः । स्वरूपासिद्- ध्युडाराय शिष्टाचारं लक्षयिष्यन् विशेषणीभूतशिलक्ष- णमाह । क्षीणेति। पुरुषपदं कालव्यवच्छेदाय । न च सर्वा- धिकरणत्वात् पुरुषत्वस्यापि तत्र वृत्तषितादवस्थ्यम् । समवायवृत्त्या पुरुषत्वस्य लक्षणत्वात् काले तु पुरुषत्वस्य स्वरूपसम्बन्धविशेषेणैव वृत्तेः। बौद्धव्यवच्छेदाय क्षीणदो- षेति। ननुक्षयो न तावत् प्रागभावः। यावत्कतिपयपक्षयो- रसम्भवातिव्याप्तिप्रसङ्गात् । व्यधिकरणदोषप्रागभावस्य मन्वादावप्यभावात्१) पाखण्डेष्वपि कतिपयतत्सत्त्वाच । अत एव न ध्वंसः नाप्यत्यन्ताभावः प्रतियोगिसमवायि- देशे यावत् तदत्यन्ताभावासम्भवात् व्यधिकरणतदत्य- न्ताभावस्य पाखण्डसाधारणत्वात् । दोषाणामव्याप्यवृ- त्तितया तत्रापि तदत्यन्ताभावसम्भवेन यावत्पक्षाभ्युप- गमे ऽपिपाखण्डसाधारणत्वात्।नापि दोषवदन्योन्याभा- वः अन्योन्याभावस्य व्याप्यवृत्तितया प्राग्दोषवतो मन्वा- देस्तदन्यत्वासम्भवात् । दोषपदस्य रागाद्यनेकार्थतया अ- न्यतमपदवैयर्थ्य च तत्कथमिदं लक्षणमिति चेदत्राहुः। एकै- कदोषगर्भस्य यावत् स्ववृत्तिरागध्वंसवदात्मत्वादेः (समा- नाधिकरणरागासमानकालीनरागध्वंसवदात्मत्वादेः (२) लक्षणत्रयस्यात्र विवक्षितत्वात् न दोष इति । अत्रेदशस्य शिषपदार्थत्वे तेन तत्कार्यमुद्दिश्यति कथं न व्याहन्यते उद्देशस्य रागात्मनो यावत्स्ववृत्तिरागध्वंसवत्ययोगात् (१) मन्वादावप्यसम्भवात् -पा.६ पुः । (२) ( ) एतन्मध्यस्थः पाठो नास्ति ६ पुः ।

·मङ्गलबादः। त्वम् । तथाभूतत्वं च मन्वादीनामेव सुप्रसिद्धम्। तदाचारत्वं च तेन परलोकानुकूलतया क्रिय. माणत्वम् तेन प्रतिबन्धकदुरितवारणमुद्दिश्य क्रियमाणत्वं वा। अश्वमेधकारीयर्यादा च व्याप्तिः सुप्रसिद्धा । यत्कार्य प्रति यस्य कारणत्वमन्वय- तत्सत्त्वे च यावदागध्वंसाभावात् तस्यैव ध्वंसादिति चिन्त्यम् । तस्मादिह मोह एव दोषपदेन विवक्षितः । शेषं पूर्ववदेवेति द्रव्यम् । लक्षणस्यासम्भवं निरस्थति। तथाभूतत्वं चेति । उत्पन्नतत्वसाक्षात्कारत्वादिति भावः। तदीयलाकिकाचारे व्यभिचारं व्यावर्तयन्नाचारं लक्षयति। तदाचारत्वं चेति । चस्त्वर्थे । परलोकपदस्य स्वर्गनरका- न्यतरमाने प्रसिद्धरसिद्धिमाशयाह । तेन प्रतिबन्धकेति। दाहप्रतिबन्धकमणिवारणोद्देशेन क्रियमाणे मुद्गरमहारादी व्यभिचारादाह । दुरितेति । उद्देश्यवारणाहतां दुरितस्यो- पपादयितुं प्रतिवन्धकपदं न हेतुप्रविधम् । उभयत्र व्याप्य- त्वासिद्धिशङ्कां परिहरति । अश्वमेधेति । पूर्वस्याश्वमेधा- दावुत्तरस्य कारीयर्यादावित्यर्थः । ननु वाशब्दस्य विकल्पा- र्थत्वे क्रमेण कारीयाश्वमेधयोरेवाव्याप्तिः समुच्चयार्थत्वे ऽप्रसिद्धिरिति अस्वरसादाह । यत्कार्य प्रतीति । लिप्या- देाकिकस्य समाप्तिकारणत्वमन्वयव्यतिरेकोपजीवनेन- प्रात्यमेवेत्यसिद्धिवारणाय यस्येति।अन्वयव्यतिरेको चात्र शब्दानुपजीविनी विवक्षिता तेन मङ्गलस्य समाती शब्दो- पजीव्यन्वयव्यतिरेकग्राह्यकारणताकत्वेऽपि नासिद्धिः।ए- तच मण्डलीकरणधूर्तपरिकल्पितौषधधारणादिसाधारण- मिति शिकृपदम् । नन्विदं शिप्राचारत्वनिर्वचनमनुमानो- ·२० सटोकन्यायसिद्धान्तदीपे व्यतिरेकोपजीवनेन गृह्यते तत्कार्यमुद्दिश्य शि- ष्टेन क्रियमाणत्वमेव शिष्टाचारत्वम् । एवमन्य- दप्यूहनीयम् । न च शिष्टाचारत्वेनैव नमस्का- रादीनामभीष्टसमाप्युपायतानुमानसम्भवे कि- मिति तदर्थं श्रुतिकल्पनमिति युक्तम् व्याप्ति- बलेन श्रुतेः कल्पनात्। तथाभूताचारस्य श्रुति- पयोगि व्यवहारोपयोगि वा । नाद्यः मन्वाद्याचारादर्शि- नामस्मदाद्याचारेण श्रुत्यनुमानानापत्तेः। न च तदनुमिता- न्मन्वाद्याचारादेव श्रुत्यनुमानं तत्रापि शिकृत्वविशेषणे ऽसिद्धेः । अन्यथा मण्डलीकरणादौ व्यभिचारात् । अव्य- भिचारे वा तत एव श्रुत्यनुमानसम्भवेऽनुमितानुमानस्य शिनिर्वचनस्य च वैयात् । नान्त्यः इदानीन्तनशि- चारेष्वव्याप्तेः मन्वादेरपि क्षीणदोषत्वे मानाभावेनास- म्भवाच्च । न च स्मृतिकर्तृत्वान्यथानुपपत्तिसिड सार्वज्य- मेव मानमिति वाच्यम् । साङ्गमीमांसाध्ययनसमासादि- तव्युत्पत्तिविशेषसध्रीचीनवेदानुसन्धानजन्मनार्थावगमा- देव स्मृतिकर्तृत्वोपपत्तरप्रयोजकत्वादित्यस्वरसादाह । एवमन्यदिति । वेदाप्रामाण्याभ्युपगमासम्भाविताविगी- ताचारत्वभ्रमाजन्यपरलोकोद्देश्यकाचारत्वादिकमित्यर्थः । अनाये भोजनादिव्युदासाय पूर्वभागः । रात्रिश्राडादि- व्युदासायोत्तरभागः। द्वितीये चैत्यवन्दनादिव्युदासाय पू- वभागः । भोजनादिव्युदासायोत्तरभागः । अप्रयोजकत्व- मुक्तं निरस्यति।न च शिपाचारत्वेनेति। तदर्थम् अभीपा- यताबोधार्थम् । व्याप्तिबलेनेति। तनिश्चयबलेनेत्यर्थः। सैवा- सिद्धत्यत आह । तथाभूतेति । निरुक्तशिशचारस्येत्यर्थः।

·मङ्गलवादः। २१ व्याप्तत्वात् । न च प्रमत्ताद्यनुष्ठितकर्मसमाप्ती व्यभिचारदर्शनात् तदकारणव मङ्गलस्येति युक्तम् । तत्रापि पूर्वजन्मकृततत्कारणत्वसेष्य- श्रुतिव्याप्तत्वात् श्रुतिबाधिताभीपायताकत्वव्याप्तत्वा- त्। मूलभूतस्वतन्त्रप्रमाणानुपस्थिती शिाचारेन्धपरम्परा- शङ्कयाभीणोपायतामात्रनिरूपितव्याप्तिनिश्चयानुपपत्ती दृश्यमानसकलशिपृव्यवहारलेोपप्रसङ्गाद्विशिषव्याप्तिरेष्ट- व्येति भावः। अत्रेदं चिन्त्यम् । पक्षे शिप्राचारत्वं गृही- तमगृहीतं वा । ये ऽभीणोपायत्वाभावे तत्प्रमाहेतुकस्य भ्रमाजन्याचारविशेषात्मनस्तस्याच्छित्यापत्त्या बाधकेनै- वाभीणोपायताव्याप्यत्वग्रहसम्भवेन स्वार्थप्रमितये तत्प्र- मात्वावधारणाय वा प्रमाणान्तरापेक्षा । न हि वहिव्या- प्यपधर्मधूमज्ञानं वहिमनुमापयदनाश्वासनिरासाय पर्व- ते वह्निसत्ताबोधिकां श्रुतिमपेक्षते कल्पितायामपि श्रुता- वप्रामाण्यशङ्कानिरासस्यानुमानसाध्यत्वाच्च । द्वितीये तु स्वतप्रमाणमूलकतासिद्धिरपीति व्यतिरेकव्यभिचारण बाधमुद्धरति । न चेत्यादिना । तत्रापीति । नन्वेवम- न्योन्याश्रयः। कार्यकारणभावग्रहे समाप्त्या तत्र मङ्गला- नुमानं तत्र मङ्गलानुमानेन व्यभिचारनिरास इति षेत् न तत्र तदनुमाने ऽपि कारणताग्रहसम्भवात् । न च व्यभि- चारग्रहात् तदसम्भवः। स हि न निश्चयः । ऐहिकामुष्मि- कसाधारणमङ्गलमात्रव्यतिरेकस्य निश्चेतुमशक्यत्वात् । नापि संशयः । योग्यतासंशयपर्यवसायिनः तस्य औत- कारणताबोधाप्रतिवन्धकत्वात् । तदुक्तमाचार्यैः । निःप- रिपन्धिश्रुत्या मङ्गलं समाप्तिसाधनमिति प्रमापिते तत्रा- ·૨૨ सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे पि तेनैव लिङ्गेन जन्मान्तरीयतदनुमानादिति भावः। ननु नेदानीमध्यक्षा श्रुतिरस्ति या योग्यतासंशयसहकृ- ता मङ्गले समाप्तिसाधनतांबोधयेत् । अनुमीयमाना तुस- म्प्रति अबाधिकैवेति तत्र योग्यतासंशयसहायसम्पादनम- न्धायादर्शदर्शनमेव । अथ प्रत्यक्षतावस्थायामेवायोग्यता- प्रसक्तमबोधकत्वं योग्यतासंशयोपपादनेन निरस्यत इति मतम् । तथाप्यनुमानकाले वेदस्य मूकतया न प्रमत्तानु- ष्ठितसमाप्ती मङ्गलकल्पकत्वमिति तत्र व्यभिचारसंशये ग्राह्येषसाधनतासंशयान्नोपायता न तरां तस्या वेदबो- धितत्वमनुमीयेतेति शिष्टाचारविलयप्रसङ्गः । न च ग्राह्य- संशयो न प्रमाणपरियन्थी पक्षीयसाध्यसन्देहे व्यभिचार- सन्देहात् सोपसंहारेण व्याप्तिग्रहासम्भवात् । व्याप्ति- ग्रहात् पूर्व विशेषदर्शनविरहकालीनव्यभिचारसन्देहस्य व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धकत्वाभ्युपगमात् । साध्यव्यापकतास- न्देहप्रयुक्तोपाधिसन्देहाहितव्यभिचारसन्देहस्याकिञ्चि करत्वप्रसङ्गाच । क्षितिकिर्तृका कार्यवादित्यादावप्रयो- जकतायाः पक्षे व्यभिचारसन्देहपर्यवसन्नाया अनुद्भावनप्र- सङ्गाच । न चैवं पक्षे तत्सन्देहादनुमानमात्रोच्छेदापत्तिः । तर्कविशेषदर्शनादिना तन्निरासे ऽनुमानसम्भवात् । न चेहाप्यनुकूलतर्केण तन्निरासः । मङ्गलासमवहितसामग्रय- जन्या समाप्तिः यदि मङ्गलासमवहितसामग्रयजन्यत्वे स- ति मङ्गलसमवहितसामग्रयजन्या स्यात् तजिन्या स्यादि- त्यादेस्तकस्य पक्षापादकविशेषणासियान्यत्र निरासा- दिति चेत् । न मङ्गलं यदि समाप्तिफलकं न स्यात् तदा नि- विघ्नसमाप्तिकामनया शष्टाचारविषयो न स्यात् इति तर्केण तत्संशयनिवृत्तावनुमानसम्भवात् । शाब्दज्ञाने संशयनिश्चयसाधारणयोग्यताज्ञानस्येवानुमितावपि ताह- ३५६ ·मङ्गलवादः। २३ माणत्वात् । यत्पुनरुक्तं कथं साङ्गे तस्मिन्ननु- ष्टिते ऽपि कार्यानुदयः । श्रौतस्य साङ्गस्य कर्मणः फलोत्पत्तिनियमादिति । तदपि मन्दम् क्वचिद् विघ्नस्यैव प्रचुरतरत्वात् । अन्तरा विघ्ना- न्तरोत्पत्ती । विघ्नविरहदशायां कृतस्य नम- .. शाषाधितत्वज्ञानमात्रस्यैव हेतुत्वौचित्याच । एवं चानु- मानादपि समाप्तिसाधनताबोधो निर्वाध एव । अत एव गङ्गेशचरणाः श्रुत्यनुमानाभ्यामित्यवोचन् । तापाद्यगत- शिष्टत्वग्रहश्च बहुशः प्रवर्तमाना इति सूचितया सकलशि- प्टैकवाक्यतया। तर्कश्च विपर्ययपर्यवसानाह एवानुमान- सहकारीन विपर्ययपर्यवसित इति नानुमानवैयर्थ्यमपीति द्रष्टव्यम् । अन्वयव्यभिचारेण बाधशङ्कां निरसितुमनुव- दति । यत्पुनरित्यादिना । कचिदिति । मङ्गलाप्राचुर्यमेव- कारार्थः । प्रायश्चित्ताद्यनष्टस्वसमसंख्यविघ्नविशिष्टा- भीसमाप्ती तध्वंसद्वारा मङ्गलस्य कारणताभ्युपगमान्न तत्र व्यभिचारः। न वा सर्वज्ञस्यानध्यवसायः । वस्तुतः समसंख्यमङ्गलादेव तत्समाप्तिजननसम्भवात् पुरुषप्रवृत्तेश्च सम्भावनयैवोपपत्तेरिति भावः। सर्वे विघ्नाः शमं यान्ती- त्यादेविनायकस्तवपाठादिमङ्गलविशेषार्थवादादिभ्यदाह । अन्तरेति । अत एवान्तरा विघ्नोत्पत्तिसंभावनया मध्ये ऽपि मङ्गलानुष्ठानं शिष्टानामिति भावः । वस्तुतो नानर्थ- क्यप्रसङ्गादर्थवादमात्रं तदिति पूर्वसमाधावेव तात्पर्य द्रष्ट- व्यम् । नन्वेवमपि निर्विघ्नकृतमङ्गले व्यभिचारात् कथं कारणत्वग्रहः । विघ्नध्वंसरूपद्वारबाधेन द्वारिकारणता- बाधावश्यम्भावादित्याशयमानं प्रति किं यत्समाप्तिप्रति- ३५७ ·२४ सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे स्कारस्य यद्यपि तद्द्वारस्यान्यथासिद्धत्वात् त. झक्तो कारणता नास्ति तथापि व्यक्त्यन्तरं प्रति जन्मान्तरे तस्मिन्नेव वा जन्मनि जनकता) भविष्यतीति का विरोधः । न हि व्यक्त्यपेक्षया बन्धकविघ्नाभावस्तस्यामुत समाप्तिमात्रे इति विकल्प्या. ये सिद्धवदिष्टापत्तिमाह । विघ्नविरहेति । प्रायश्चित्ता- धनष्टस्वसमसंख्यविघ्नविशिष्टाभीष्टसमाप्तावेव कार- पत्वाभ्युपगमात् तस्याश्चानेवंविधत्वादिति भावः। द्वितीये तु न व्यभिचार इत्याह । तथापि व्यक्तयन्तरमिति । विघ्नवदिति शेषः । पुत्रेष्टिवदिति भावः । ननु प्रारि- प्सितं मे कर्म निर्विघ्नं समाप्यतामिति कामनामूलकशि- ष्टाचारसरूपयानुमितश्रुत्या काम्यसमाप्तिविशेष एव कार- पता मङ्गलस्य बोध्यते । इह च या काम्यासन्नसमयसमाप्ति- न सा विघ्नवती या च विघ्नवती जन्मान्तरीयादिनी सौ काम्यतिनफलमितिसैव व्यभिचारिता मङ्गलस्य। एतेन पुत्रे- ष्टिदृष्टान्तापि प्रत्यादिष्टः । प्रत्यक्षश्रुत्या तत्रैहिकामु- धिमकसाधारणपुचमात्रफलकत्वस्यैव बोधनादित्याशया- ह। न हीति । अयमाशयः । आचारे तावदिष्टसाधन- ताज्ञानं हेतुर्न तदन्यासाधनत्वज्ञानं तदन्यसाधनताज्ञा- नविरहो वा प्रकाशकामस्य तदितरतैलादिव्ययसाधने दी- पादावप्रसङ्गात् बलवदनिष्टानुनुबन्धित्वविशेषणवैयर्य- प्रसङ्गाच । तदिह समाप्तिविशेषकामनया भवन्नत्यादि- विषयशिष्टाचारो नत्यादेस्तत्साधनताबोधमपेक्षमाणच- मामेव श्रुतिमाक्षिपेत् । सा च यद्यपि विशेषमुखी सामा- (१) कारणता-पा. १ पुः । revement ३५८ ·.. मङ्गलवादः । श्रुतिः कारणतां बोधयति किन्तु तज्जातीयापे- क्षया । अत एव क्वचिन्नमस्कारादर्शने ऽण्यभीष्ट- सिद्धिरुदेति । न च श्रौतस्य साङ्गस्य कर्मणाः फलोत्पादनियमः। फलमदत्त्वापि कीर्तनादिना तद्विनाशावधारणात्। नमस्कारत्वं तु यद्यपि का यिकादा नानुगतमुपलभ्यते तथापि ज्ञानविशे- षपूर्वकत्वमप्रतिसन्धाय न कायिकादा नमस्का- न्यमुखी चेत्युभयथापि सम्भवति तथापि अप्रामाणिकश्रु- त्यानन्त्यकल्पनागौरवग्रस्तपूर्वकल्पनया चरमैवावशिष्यत तयैवापेक्षितलाभसम्भवाच । न हि शत्रुविशेषमरणकामन- या अनुष्ठीयमानाः श्येनादयः तदाकारामेव श्रुतिमपेक्षन्ते अन्याकारया वो नानुटाप्यन्त इति । नन्वेवं जन्मान्तरी- यग्रन्धादिसमाप्तिमुद्दिश्यापिशिषैस्तत्करणप्रसङ्ग इति चेत्। कोर्थः किं सति जन्मान्तरीयसमाप्त्युद्देशे तत्साधनता- ज्ञानान्मङ्गले प्रवृत्तिप्रसङ्ग इति उत जन्मान्तरीयसमाप्ताव- हिकमङ्गलस्य साधनत्वे तदाचारकाले जन्मान्तरीयसमाप्त- रुद्देशप्रसङ्ग इति । श्राद्ये इथापत्तिः मदारम्भेषु कदापि विघ्नो माभूदित्यपि कामनया शिानां तदनुष्ठानदर्श- नात् । द्वितीये तु नियामकाभावः। किञ्चित्कलाद्देशेनाने- कफलकसाधनानुष्ठाने फलान्तरोद्देशानुपयोगात् । यथा- श्रुते व्यभिचारमप्याह । न च श्रौतस्येति। कीर्तनादिने- त्यादिपदेन कर्मनाशापारगमनवाक्योपात्तपरिग्रहः । पक्ष- तावच्छेदकानिरुक्तिं निराचणे । नमस्कारत्वं विति । अवतारयिष्यमाणन्यायावताराय विषयस्वरूपमुपदर्श- स-No.i, Vol.---XXT. July, 1903.

·सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे रव्यपदेश इति नागृहीतविशेषणन्यायेन ज्ञान- विशेष एव नमस्कारत्वम् । स च विशेषो व्यव. हारसाक्षिका जातिविशेष) एव ॥ ननु साक्षात्कारत्वादिना परापरभावा- नुपपत्या कथमेतत् सङ्गच्छते । कथं वा न तथा- भूतप्रमारूपासाधारण फलकारसस्य प्रमाणान्त- यति । ज्ञानविशेषति । उन्मादादिनापि दण्डवत्पतनादि- सम्भवादिति भावः। नागृहीतेति। आवश्यकप्रथमापस्थि- तिलाधवादित्यर्थः । ज्ञानविशेष इति । सप्तमीति योगवि- भागात् समासः। किमस विशेषस्वरूपः नेत्याह । स च जातिविशेष एवेति। तस्याप्रामाणिकता निरस्यति । व्यव- हारसाक्षिक इति । नमस्यानमस्यविषयकसमूहालम्बने च नमस्कारव्यवहारो भाक्त एव लाक्षणिक इत्यर्थः। जाते ाप्यवृत्तिवानियमन तत्र नमस्कारत्वजात्ययोगात् । निश्चयत्वमव्याप्यवृत्तिर्जातिरिति लीलावतीप्रकाशादि- दृष्ट्या मुख्य एव वेति भावः । ननु तजात्यधिकरणं ज्ञानं शब्दादिसाधारणं मानसमेव वा मानसमपि किञ्चिदसाधारणसहकारिसमवहितमनोज- न्यं तदसमवहितमनाजन्यं वा नवा नाद्य इत्याह । ननु सा- क्षात्कारत्वादिनेति। समाविषेनतिशेषः। एतज्ज्ञानवृत्ति २) जातिविशेष एव नमस्कारत्वमिति कायिकादा तदनङ्गीका- रहेतोरत्रापि तुल्यत्वादिति भावः । द्वितीये ऽपि न प्रथम (५) जातिभेद-पा. ५ पुः । (२) एवं जानवृत्ति-प. ६ पुः । ५16 ·मङ्गलवादः। २७ रतापत्तिः । कुतो वा असाधारण प्रयोजकप्र- माणविरहे तथाविधा साधारणानुभवरूपफ. लसिद्धिरिति चेत् । मैवम् । साक्षात्कारविशेष- स्यैव मानसस्य" तथात्वात् । तथापि किंविष- इत्याह । कथं वेति। तथाभूतं जातिविशेषावच्छिन्नं प्रमारू- एमनुभवरूपम् । इदं च स्मृतिकारणव्युदासाय । असाधारणं तु सामान्यकारणतानिरूपितकार्यतेतरकार्यताधारः इदं च कारणपदवाच्यासाधाणरकारणकल्पने हेतुगर्भ विशेषणम्। मनो यदसाधारणं सहकर्यासाद्यबहिर्गोचरां प्रमां जनयति तस्य प्रमाणान्तरतया शास्त्रे व्यवस्थापनादिति भावः ।न द्वितीय इत्याह । कुता वति । मनसो बहिरस्वातव्यादिति भभावः । परिहरति । मैवमिति । परापरभावानुपपत्ती ताव- दाह । साक्षात्कारविशेषस्येति । विशेषमेव विवृणाति।मान- सस्यति । नन्वयमाराध्यविशेष्यक श्राराधकविशेष्यको वा- नाद्यः । अयोग्यपरात्मविशेष्यकत्वेन मानसत्वानुपपत्तेः। तस्य वहिरस्वातच्यात् । ज्ञानान्तरोपनयसाहाय्यात् तदुप- पादने चोपनयस्यैव प्रमाणान्तरतापत्तेर्मानसत्वानुपपसे- श्च । न हि मनाजन्यतामात्रेण मानसत्यम् । ज्ञानमात्रसा। धारण्यात् । अपि तु करणान्तरासहकृतमनोजन्यत्वेनेति । अत एव न द्वितीयः । बहिर्विषयकत्वाविशेषात् । स्वस्यैव नमस्यतापत्तेश्च । न हि नमस्कारविषयतैव नमस्यता युक्ता (१) प्रमाणान्तरत्वम्-पा. १ पुः । (२) सथाभूता-पा. १ पुः । (३) मानसस्य नमस्कारस्ये तिशेषः । (४) तथाभतत्वात्-पा. १ पुः ।

·सटीकन्यासिद्धान्तदीपे यकोसो पाराधकात्मविषयक एव पाराधनी- यात्मविषयका वा । न च प्रमाणान्तरतापत्तिः मनस एव तत्कारणत्वात् । न च मनसो बहि- उत्कर्षादेरपि तत्प्रसङ्गात् । किं तु तद्विशेष्यतैवेति गूढा- भिसन्धिः पृच्छति । तथापि किंविषयक इति । किंविशे- ष्यक इत्यर्थः । आराधकविशेष्यकत्वे तावन्नानुपपत्तिर्बहि- विशेषणके ऽनुव्यवसाये मनसः सामर्थ्य दर्शनादिति गूढा- शय एवाह । आराधकेति । न च स्वस्यैव नमस्यतापत्तिः। नमस्कारप्रकारीभूतापकर्षावधित्वस्यैव नमस्यपदार्थत्वा- दिति भावः । ज्ञातः परमाणुरित्यादी बहिर्विशेष्यके ऽपि मनसः सामर्थ्यमिवष्टभ्य तथैवाह । श्राराधनीयेति । ननुभयथाप्यसाधारणसहकार्यनपेक्षणे स्वातव्यमेव तदपे-. क्षणे तु तस्यैव प्रमाणान्तरतापत्तिरित्याशझ्याह । न च प्रमाणेति । अनपेक्षणेनैव परिहरति । मनस एवेति । कारणत्वात् । व्यापारवदसाधारणकारणत्वात् । एव- कारण कारणान्तरगतव्यापारवत्त्वासाधारणत्वव्यवच्छे- दः । अनुभवत्वसाक्षायाप्यजातिमदेकजातीयजन्यसक- लज्ञानमात्रवृत्तिकार्यतानिरूपित्तकारणताश्रयं व्यापारव- द्यत्सहकार्यासाद्यमनो बहिर्गाचरां प्रमां जनयति तस्यैव प्रमाणान्तरत्वादिह तभावादित्यर्थः १) । सहकार्यन्त. रमेव एवकारेण व्यवच्छिन्नं तथा च कथं मनसो बहिः (१) इति भावः-पा. ६ पुः ।

·मङ्गलवादः । रस्वातन्त्र्यम् । आत्मविशेषगुणापग्रहेण बहि- रपि तस्य साक्षात्कारिज्ञाने १) प्रवृत्तिदर्शनादि. त्यन्यत्र विस्तरः॥ वयं तु स्वातव्यमिनि भ्रान्तशङ्कां निरस्यति। न चेति । सहकारी- व्यत एव न निरुक्तमसाधारण्यमित्याशयेन परिहरति । अात्मविशेषेति। ज्ञानस्य प्रत्यासत्तितया स्वीकारणेत्यर्थः। बहिरपि विशेष्ये विशेषणे वेति शेषः । साक्षात्कारिज्ञाने स रामो गौरः श्यामा वेति बहिर्विशेष्यके रामं सारामीति बहिर्विशेषणके वेत्यर्थः । नन्वेवं ज्ञानान्तरोपनीते पक्ष मृत्युपनीतसाध्यसंसर्गबोधस्य मनसैवोपपत्तेः कृतमनु- मानेनेत्याशझ्याह । इत्यन्यत्रेति । लिङ्गपरामर्शस्थल इत्यर्थः । विस्तरः अनुमिनामीत्यनुव्यवसायसिद्ध ज्ञान- वैजात्यप्रयोजकतयानुमानसिडिरित्यादिः । ब्रमः । मानसा न नमस्कारः । प्रयोजकप्रयोजनयोरभावेन ज्ञाने तज्जातेरप्रामाणिकत्वात् । तथाहि न तावदिन्द्रि- यत्वेन मनसः तत्प्रयोजकत्वम् इन्द्रियत्वेन तज्जन्ये सु- खादिसाक्षात्कारे तदापत्तेः । प्रयोजकसद्भावे प्रयोज्या- वश्यम्भावात् न मनस्त्वे ज्ञानमात्रे तदापत्तेः । जन्यात्म- विशेषगुणत्वजन्यसाक्षात्कारत्वावच्छिन्नं प्रति मनसत्वे- न्द्रियत्वावच्छिन्नकारणताया नतित्ववन्मात्रवृत्तिकार्य- तानिरूपितत्वरूपासाधारण्यायोगेन तत्पुरस्कारेण तस्य कारणत्वाभिधाने विरोधाच । प्रयोज्यभेदवृत्तिनियमयोः प्रयोजकभेदवृत्तिनियमाधीनतया मानसत्वजन्यसाक्षा- (१) सातात्कारज्ञाने-पा• १ पुः । ૫ ૩૬ ·३० सटीजन्यासिद्धान्तदीपे कारत्वप्रयोजकतदुभयभिन्नन्यूनवृत्तिप्रयोजकाभावेन न- तित्वे तदुभयभेदन्यूनवृत्तितयोराकस्मिकत्वप्रसङ्गाच । भावे वा मनस एवैकरूपावच्छिन्नकारणताद्वैधाभिधानत्वस्य वै- यात्। एतेन जन्यगुणकारणतावच्छेदकस्यापि द्रव्यत्वस्य संयोगकारणतावच्छेदकत्ववन्मनस्त्वमेव मानमत्वनति- त्वावच्छिन्नकार्यताभेदनिरूपितकारणताभेदावच्छेदकमा- स्तामिति बलभद्राभिधानमभित्तिचित्रायितम् । द्रव्य- स्वस्य जन्यगुणत्वावच्छिन्नसंयोगवृत्तिकार्यतेतरतवृति- कार्यतानिरूपितकारणतावच्छेदकत्व एव मानाभावात् । न चैवं संयोगत्वजाराकस्मिकतापत्तिः । कर्माद्यसाधा- रणकारणनिरूपितकार्यतावच्छेदकतया तत्प्रयोज्यत्वस- म्भवात् । किं चैवं जन्यसाक्षात्कारत्वावच्छिन्नकार्यतानि- रूपितकारणतावच्छेदकेनैवेन्द्रियत्वेनैव चाक्षुषत्वावच्छि- ने ऽप्यसाधारणत्वसम्भवे चक्षुष्ट्वादिना तत्कारणताङ्गी- कारवैयर्थ्यप्रसङ्गाच्च । यदप्युक्तम् श्राराधकविशेष्यके नम- स्कारेऽवश्यमपेक्षितमाराध्यविशेष्यकंज्ञानमेव नतित्यप्रयो- जकं व्यत्ययो वेति तदतिस्थवीयः । अपेक्षितत्वे ऽपि तदव- च्छिन्नं प्रत्यसाधारण्याभावेन प्रयोजकत्वानुपपत्तेः । उत्कर्षापकर्षयोरुत्कृपापकृविधिसम्बन्धिकतया तज्ज्ञाने सम्बन्धितावच्छेदकप्रकारकज्ञानत्वेनैव तयोः साधारणका- रणत्वात् । अन्यथा नमस्कारत्वप्रयोजकत्वाभिमते ऽप्या- राध्यविशेष्यकज्ञाने तदितरापेक्षाविशेषणात् प्रयोज्यजा- त्यन्तरस्वीकारापातात् । सर्वेभ्यो हरिकत्कृष इति ज्ञानस्य हरेः सर्वे ऽपकृश इति ज्ञाने नतित्वप्रयोजकतापाताच । अथानुभवसिडनतित्वानुरोधेन तन्त्रव तस्यासाधारण्येन कारणतास्वीकारो नान्यत्रेति मतम् । त्यज तर्हि तदप्यन- ५४० ·मङ्गलबादः । गुणगतजातो परापरभावानुपपत्तिरेव ना. स्तीत्यन्ये। यद्वा कायिकादिषु त्रिषु नमस्कारश- ल्पकल्पनालेशमूलम् । न च प्रयोजनमपि तस्य न हि तदन- न्तरं स्वस्यापि नमस्कारव्यवहारो नतरां परस्य परकीयस्य तादृशज्ञानस्य परायोग्यत्वात् । नमापदप्रयोगादिना तद- नुमानाजायत एवेति चेत् । कृतं तर्हि ज्ञानेन सजा- निकल्पनयानुमानकल्पनया घा वाचिकादिवृत्तिनति- स्वजात्यैव तत्प्रयोजनवाभिमत्रव्यवहारसिः । पर- कीयज्ञानविरोषस्य कायवाच्यापारानुमेयत्वेनावश्यकप्रथ- मोपथितिकयोः कायिकवाचिकयोरेव नलित्वकल्पना- चित्याच । एतेन स्वापकर्षोधानुकूलतावच्छेदकलया तत्कल्पनं मान्यानामपास्तं द्रव्यनिति।छयी हि प्रत्यक्ष- जातिः । सविकल्पिकाविल्पिका १) चेति श्राकारस्वर- सादु गुणगतजातो सङ्करस्यादोषत्वात् कृतं मानस एक- तत्कल्पनानिबन्धेन । व्यवहारस्य त्रितयानुगतस्य मुख्या- मुख्यपार्विनिगन्तुमशक्यत्वादिति ॥ ऋजुमतमाह । गुणगतजाताविति। अन्ये इति । आकरस्थजातिपदे लक्षणा सहिष्णक इत्यर्थः । सङ्करे बाधकताबीजसत्त्वे गुणगतजातावपि दोषत्वादसत्त्वे च गुणविशेषणवैयादस्वरसादाह । यद्वा कायिकादिष त्रिविति। प्रत्येकजातिप्रकारकज्ञानजनकत्वादिति भावः। अत्र त्रित्वमुपलक्षणं जातीनां बहुतरत्वस्य यावज्जाति- भेदनानार्थतायाश्चावश्यकत्वात् । अन्यथा कायिकवृत्तेन- तित्वस्थान्यतरकर्मजन्यतावच्छेदकजात्या वाचिकवृत्तेश्च (१) निर्विकल्यिका दति क्वचित् ।

·३ सटीकन्दासिद्धान्तदीप ब्दो नानार्थ एव । एतदन्यतमत्वमेव वा नम- स्कारत्वम् । एवं विघ्नोत्सारणासाधारणकारणत्वे वन्दे नमामि नम इत्यादिनत्यर्थकानेकपदवर्णवत्तिम- न्द वतारत्वादिप्राच्यत्वादिवक्तुविशेषानुमापकप्रभृति- जातिभिः सङ्करप्रसङ्गात् । अत एवैतन्मते विधिकारण- ताग्रहानन्यानन्ततत्तज्जातिप्रकारकज्ञानकल्पनागौरवा- दपरितुष्यन् पक्षान्तरमाह । एतदन्यतमत्वमेव वेति । नमस्कारत्वं नमस्कारपदप्रवृत्तिनिमित्तमित्यर्थः । स तु कायिकादिषु नानाजातयो न तु तत्पुरस्कारेण कारण- ताग्रहो विधिकल्पनं वा नमस्कारपदप्रवृत्तिा येन पूर्वो- क्तगौरवं स्यात् किं त्वनेन । न चैवमक्षादिपदे ऽप्येकार्थता- प्रसङ्गः । प्रत्येकप्रकारकज्ञानस्यैव तेन जननादिह च तद्विर- हादिति भावः । ननु वर्णेषु नतित्वं न समस्तेषु क्रमि- काशुविनाशित्वात् । नापि व्यस्तेषु सर्वेष्वकैकश्रवणे ऽपि तत्प्रतीत्यापत्तः । अत एव नान्त्यमात्रे इति चेत् । न पूर्व- पूर्ववर्णसंस्कारसहकृतोत्रग्राह्यस्य चरमवर्ण एव तस्य स्वीकारादोषात् । वयं तु बमः । वाचिके ऽपि नतित्वं न शक्यं वक्तुम् । तहि नमःप्रभृतिषु पदेषु सापकर्षबोधानुकू- लतावच्छेदकतया वा तच्छवर्णन नतित्वेन व्यवहाराद्वा । नाद्यः । तद्बोधस्य शाब्दत्वे नमःपदे स्वापकर्षशक्तरावश्य- कत्तया नोत्तरमत्वादिना तस्या इव बोधानुकूलताया अप्यवच्छेदसम्भवे जातिवैयात् तच्छक्तत्वेनैव पदेषु तदन्वयानुभावकतायाः स्वीकाराच । अन्यथा गुणवत्त्वयो- धानुकूलतावच्छेदकतया स्तुतावपि जातिविशेषकल्पना- पातात् । यत्तु मध्ये ऽपि स्तुतित्वप्रतीतेनीन्त्यवर्णवृत्तिस्तु- तित्वजातिरिति । तदसत् । दान्य इत्यश्रवणे त्वं वेत्येता- ५४२ ·मङ्गलवादः । ३३ बति स्तुतित्वाप्रतीतेः । कियत्पदश्राविणश्वाभिप्रायिक- योग्यपदान्तरानुमानात् तदन्त्यवर्णवृत्तिस्तुतित्वप्रतीतः अनुमितित्वेन व्यक्तिप्रत्यक्षनिरपेक्षतोपपत्तेरिति । प्रतिपु- रुषप्रतिदिशमनन्ताभिजातिभिर्व्यभिचारेण स्वापकर्षबो- धकत्वावच्छिन्नं प्रत्यनुकूलताया अवच्छेत्तुमशक्यत्वाच । योधवैजात्ये च प्रमाणाभावात् । बोधस्यानुमितित्वे तु धूमपदे पहियोधानुकूलताया इव नमःपदे स्वापकर्पयो- धानुकूलतायास्तहिझोपस्थापकपदत्वनैवावच्छेदसम्भवे सुतरां तलैयात् । न द्वितीयः । व्यवहारस्य ज्ञानात्मनः शाब्दत्वे शब्द जात्यसाधकत्वात् । न हि घटादिषदे यो घटादिज्ञानवलात् पदेषु घटत्वादयाभ्युपगम्यन्ते प्रत्यक्ष- त्वस्य चासिडेस्तथात्वे वर्णवृत्तिमन्द्रत्वतारत्वादिग्रहवद्- व्युत्पत्तिग्रहस्य तत्रानुपयोगप्रसङ्गात् मयोच्चार्यते नम इति श्लिष्टोक्ता मकारोचारणं निषेधतात्पर्य ग्राहिणापि तद- ग्राहिण इव नमस्कारत्वप्रतीतिप्रसङ्गाच्च वाच एव नम- स्कारत्वे वाचिकत्वप्रसिद्धिविरोधाच्च । वैनयिकादिवदुप- पादने च कायवामनोभिः कृतमित्याचार्या दिवचनेषु वा- चस्तत्कारणतोपदर्शनविरोधात् । तस्मात् कायिकादि- व्यापारविशेष एव नतित्वम् । कथं तर्हि नमःपदप्रयोक्तरि नमस्करोतीतिव्यवहारः परस्येति चेत् । गामुचारयनीति. वत्तद्वावाचकपदे लक्षणयेति गृहाण । अन्यथा प्रयोगमात्रा- लक्ष्ये शक्यजातिप्रसक्तो लक्षणोच्छेदप्रसङ्गात् । कथं तर्हि नमःपदप्रयोक्तुनमस्कारफलसिडिः तस्यानमस्कारत्वादिति चेत् । धाधर्म्यकर्मध्यानाभिधानयोः पृथकधर्माधर्मसा- धनतया न तु नमस्कारतया । वस्तुतः कर्मणामपमहाता- मिति न्यायविरोधात् नमः पदे वह्नायाससाध्यकायिकन- ·३४ सठीक रासिद्धान्तदीपे सति साध्यत्वमेव मङ्गलत्वम् । कारणताग्रहस्तु विनायकार्चनदधिदूर्वात्वादिनैवेत्ति नकिञ्चिद- तितुल्यफलकत्वस्यैवासिद्धः। न चैवं नतो वाचिकत्वादि- प्रसिद्धिविरोधः पापवदुपपत्तेरिति कृतमुपजीव्यकल हेन । प्रसङ्गान्मङ्गलस्याप्यशक्यनिर्वचनतां निरस्यति । विघ्नो- त्सारणेति । दुरितवत्प्रारिप्सिनप्रतिवन्धकदुरितनिवृत्ति मात्रवृत्तिकार्यतानिरूपित्तकारणतासामानाधिकरण्यं स- त्यन्तार्थः । अत्र वृधिप्रतिवन्धकदुरितनिवृत्त्यसाधारण- कारणकारीरीव्यावृत्य प्रारिप्सिनेति । वृपरपि तत्कर्तृमा रिप्सितत्वाद्दोषतावस्थ्यनिवृत्त्यै दुरितवदिति । दुरित- मात्रनिवर्तकगङ्गास्नानादिव्युदामाय मात्रोति । अत्र स- न्ध्यावन्दनादिकर्मप्रतिबन्धकमहापातकरितनिवृत्त्यसा- धारणकारण प्रायश्चित्तविशेषेऽतिव्याप्तिमाशङ्कमानाना- माशयं त एव प्रष्टव्याः। न हि महापातकं गुरिनं सन्ध्या दिप्रतिबन्धकं मणा दादस्व तस्मिन् सति सन्ध्यादर शक्यत्वप्रसङ्गात् । किं तु तजन्यापूर्वस्य । न च तत्वारि- प्सितमित्यतिव्याप्तरसम्भशत् तत्साध्यत्वं चिकीपावि- षयत्वं तेन प्रतियोगिरितनिवृत्तिः । न च ध्वंसे प्रतियो- गिनः साधारणकारणत्वादसाधारणपदेनैव तयुदास इति वाच्यम् । ध्वस्तध्वंसप्रसझेन ध्वंसविशेष प्रतियागिविश- षत्वेनासाधारणकारणताया अप्यावश्यकत्वात्। ननुक्त- मेवात्रानुगतरूपापरिचये इत्यादि तत्राह । कारणताग्रह- स्त्विति । किञ्चित्पक्षहेतुसाध्यान्यतमत् । ननु कथं नानु- पपन्नं यावनिर्विघ्नं कृतमङ्गलस्य फलव्यभिचारो न निरस्त इति विस्मृत्य शङ्कमानं प्रति पूर्वोक्तं स्मारयति । वस्तुत ·मङ्गलबादः। नुपपन्नम्। वस्तुतो निर्विघ्नेन पुंसा समारब्धे कर्म- णि या गतिः सादर्शितैव।सोऽयं नमस्कारानाङ्गं विघ्नवतो विघ्नज्ञानवतो वा नमस्कारे अधिका- रात् । परिसमाप्तौ विशून्यस्याधिकारात् । न चाधिकारभेदेनाङ्गप्रधानभावो भवति। अन्त- रायविरहपूर्वकप्रारिप्सितसमाप्तिकामा वा त- इति । यदा ननु निर्विघ्नन विनशङ्कया समारब्धे नत्या- दिकर्मणि विघ्नाभावेन तदुत्सारणासम्भवात् तदसाधा- रणकारणत्वमव्यापकमित्यत आह । वस्तुत इति । कर्मणि नत्यादी दर्शिते वेति । विघ्नविरहदशायामित्यादिनेत्य- धः । तथा च बाधकाभावात् स्ववृत्तिविघ्नज्ञानवत्त्वेनै- याधिकारो नविघ्नवत्वेनेति नाधिकारानिश्वयात् प्रवृत्त्य- नुपपत्तिरिति भावः । तदेवं नमस्कारादेरभीष्टोपायत्वे सिद्धे प्राधान्येन तव्यवस्थापयिष्यन्नङ्गत्वं तावनिरस्यति । सोऽयं नमस्कार इति । नमस्कारादिरित्यर्थः । तदधिकार- तावच्छेदकावच्छिन्नाधिकारत्वाद्दर्शवदिति शेषः । हेतोः पक्षधर्मतामुपपादयति । विघ्नवत इत्यादिना । इदं चा- धिकारज्ञानं प्रवर्तकमिति मत्वोक्तं स्वरूपसतोधिकारस्यैव प्रवतकत्वमित्याश्रित्याह । विघ्नज्ञानवतो वेति। स्ववृत्ति- विघ्नज्ञानवत इत्यर्थः । परिसमाप्ताविति । तदुद्देश्यके प्रा- रिप्सिते इत्यर्थः। व्याप्तिमुपदर्शयति । न चाधिकारेति । प्रधानाधिकारिण एवाङ्गे ऽधिकारादन्यथारम्भणीयादेरपि दीद्यङ्गतापत्तेरिति भावः । विघ्मज्ञानवतामपि शि- टानां समाप्तिकामनयैव मङ्गलाचारात् तदनुमितश्रुत्या सैवाधिकारितया बोध्यत इति काधिकारभेद इत्यत आह । ५४५ ·as सटीकन्यासिदान्तदीपे त्राधिकारी । तथैवाचारात् । कर्मसमारम्भे त- समाप्तिकाम एव । तथाप्यधिकारभेद एव । नापि नैमित्तिकः। अकरणे प्रत्यवायप्रसङ्गात् । न चात्रानुमतिरेव निस्ताराय प्रायश्चित्तानुपदे- शात् । तस्मात् प्रधानमेवेदम् । न चैवमन्यदापि करणत्वप्रसङ्गः। नियतसमयकर्तव्यत्वात्। तथै- वाचारात् । इष्टापत्तेा । सोऽयं क्वचिदैहिकः अन्तरायेति । तथाप्यधिकारभेद एवेति । यद्यप्येवमपि नाधिकारिपुरुषभेदो नाप्यधिकारभेदः विशिष्टाविशिष्ट- योर्भेदानभ्युपगमात् । तथापि तदधिकारितानवच्छेदकाव- च्छिन्नाधिकारत्वमेव हेतुकृतमनेनोपपादितमिति ध्येयम् । नापीति । प्राधान्ये ऽपि न नैमित्तिक इत्यर्थः। प्रत्यवायेति । नैमित्तिकत्वे चोपरागादिस्नानवत् तदापत्तेरिति भावः । नन्वस्तु तथेत्यत आह । न चेति । नित्यत्वपक्षस्तु शिषा- चारानुमितश्रुत्या कारम्भात्मकानियतनिमित्तोपाधिक- सयाऽवगते मङ्गले शङ्कानारोहात् तुल्यदोषत्वाद्वापेक्षित इति ध्येयम् । परिशेषसिद्धं काम्यतया प्राधान्यमुपसंह- रति । तस्मादिति । इदमिति । अयं नमस्कारश्चेयं स्तुति- श्वेदं विनायकार्चनं च तदिदमिति नपुंसकैकशेषवद्भावी । प्राधान्ये नियतकालान्वयानुपपत्तिमाशय निराचष्टे । न चैवमन्यदेति । प्रयोगपरिगृहीतकालान्यकाल इत्यर्थः । काम्यप्रधानत्वे तदेव कुत इत्यत आह । तथैवेति ।आरम्भ- णीयवदुपपत्तेरिति भावः । वस्तुतो जन्मान्तरीयमङ्ग- लस्यापि कारणताया उपपादितत्वान्नेदमनिष्टमित्याह ।

·अन्धकारवादः । कचिदामुष्मिकः । तथैवाचारात् । न पुनः कारी- रीवदैहिक एवेत्यवधातव्यनिति) दिक् ॥ इति मङ्गलवादः समाप्तः ॥ अन्धकारे च विप्रतिपत्तिः। अन्धकारत्वं भाववृत्ति न वा । तत्रान्धकारत्वं भाववृत्तीति तोतातिताः। नेति वैशेषिकादयः। तत्र परेषा. मयमाशयः। यथा भावत्वं घटादीनां प्रत्यक्षसिद्धं इष्टापत्तेर्वेति । पूर्वोक्तस्मारणेन तामेवोपपादयति । सो- ऽयमित्यादिना ॥ इति सकलसामन्तचक्रचूडामणिमरीचिमारीपराग- पञ्जरितचरणकमलप्रतापराजोद्दोलितशेषा- नन्तविरचितायां न्यायसिद्धान्तदीपप्र- भायां मङ्गलप्रकरणं सम्पूर्णम् । आलेोकाजन्यलाकिकचाक्षुषसाक्षात्कारविशेष्यत्व- स्याभाववृत्तित्वं व्यवस्थापयितुं तदङ्गतया विप्रतिपत्तिमू- लकं संशयमाह । अन्धकार इति । भावपरो निर्देशस्तेना- न्धकारत्व इत्यर्थः । विप्रतिपत्तिविरुद्धविषया ज्ञप्तिः । सं- शय इति यावत् । तमेवाभिनयत्यन्धकारत्वमिति आलो काजन्यलोकिकचाक्षुषसाक्षात्कारविशेष्यत्वमित्यर्थः। ते- नान्धकारत्वं यद्यालोकाभावत्वं तदा विधिनिषेधयोबा- धसिद्धसाधने अथ द्रव्यान्तरवृत्तिजातिविशेषस्तदाश्रया. (१) अवधातव्या दिक-पा. १ पुः । (२) मङ्गलवादव्याख्या इति क्वचित् । ५४७ ·सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे तथा तमसोपि । न हि नीलं तम इति भ्रमः । तथात्वे प्रभायाभावात् । अभावत्वे तु प्रतियो- सिद्धिरिति निरिस्तम् । संशयमूलं विरुद्धाभिलापमा । तत्रेत्यादिना । प्रत्यक्षसिडमिति । प्रत्यक्षेण रूपादिना घटो भावः रूपादितिलिङ्गेन सिहमित्यर्थः । तथा तमस इति। तमा भावो रूपादिति प्रत्यक्षसि न रूपेणलिलेन सिहमित्यर्थः । प्रत्यक्षत्वोत्कीर्तनं हेतारज्ञानासिडिनिरा- सार्थम् एवं चनजानुल्लेपिधीविषयत्वादिरूपं भावत्वं कथं लोकिकप्रत्यक्षविषय इति दृषणमलग्नक द्रव्यम् । रूपा- दिप्रत्यक्षस्य भ्रमत्वेनाप्युपपत्तेरमिद्धितावस्थ्यमाशय निराचष्टे । न हीत्यादिनाभावादित्यन्लेन । न च भ्रमत्व इव प्रमात्वेऽपि प्रमाणाभावेन ज्ञानप्रामाण्यसंशयाहित- हेतुसन्देहात् सन्दिग्धासियनुहार इति वाच्यम् । मन्मते प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वेन बाधानवतारे ज्ञानग्राहकस्यैव तत्व- मापकत्वादिति भावः । नन्वसिहः प्रमाणाभावः नीलं तम इति ज्ञानं भ्रमः अभावविशेष्यकनीलविशिष्टज्ञान- त्वान्नीलः पटाभाव इतिज्ञानवदित्यनुमानसद्भावादित्या- शय विशेषणासिया दूषयति । अभावत्वे त्विति । अयं प्रत्ययो यद्यालाकेतराभावाविषयकत्वे सत्यभाव- त्वप्रकारकसाक्षात्कारः स्यादालोकविषयः स्यादिति प्रस- हार्थः । न ह्ययमभावत्वाप्रकारकः तत्प्रवृत्तिनिमित्तकतम:- पदाल्लेखप्रयोजकत्वानुपपत्तेः । नापि तत्प्रकारकः । अभा- वत्वप्रकारकप्रत्ययस्य प्रतियोगिप्रकारकत्वनियमेन तत्प्र. सङ्गादिति सम्भावितप्रकारछयबाधेनाभावविशेष्यकत्वा- પws ·अन्धकारवादः । गिविशेषोल्लेखप्रसङ्गात् । एवंभूतस्याप्यस्यालो- काभावत्वे आलोकस्यैव तदभावत्वं किमिति नाङ्गीक्रियते । भावत्वसाधकस्योभयत्रापि तुल्य- त्वात् । ननु भावषट्वान्तभावे बाधकसनावादति- रिक्तस्य भावस्याप्रामाणिकत्वात् यावद्विशेष- बाधेन भावत्वमेवास्य बाधितम् । तथाहि । न तावसामान्यमसदातनत्वात्। सामान्यं च सत् सिहिरिति भावः । आलोकाभावत्वप्रवृत्तिनिमित्तक- तमापदाले ग्वादिष्टापत्तिमाशङ्कयाह । एवं भूतस्यापीति । कल्प्यप्रतियोग्युल्लेखस्यापीत्यर्थः । ननूष्णस्पर्शादिमनः कथ- मालोकस्याभावत्वं तत्राह । भावत्वेति । उक्तसन्दिग्धासि. डिप्रसङ्गपरिहारयोरुभयत्र सुवचत्वादिति भावः । एवं त- मो भावो रूपादित्युपपादित ऽनुमाने यावद्भावविशेषान्य- त्व लिङ्गकालुमानबाधं शङ्कते । ननु भावषट्रेत्यादिना । त- स्माद्यावधिशेषबाधाद् भावत्वमेवास्य बाधितमित्यन्तेन । नन्येवं द्रव्यमपि यावद्भावविशेषान्यत्वाद्भावो न स्यात् भावभूतस्वानन्यत्वादसिद्धो हेतुरिति चेत् इहापितुल्यमि. त्याशङ्कयाह । अतिरिक्तस्य भावस्येति । व्यधिकरणे षष्ट्यौ। भावपदं च भावत्वपरम् । तेनातिरिक्तस्यान्धकारादेभीव- त्वस्याप्रामाणिकत्वादित्यर्थपर्यवसानान्न सिद्यसिडिव्या- घात इति द्रव्यम् । हेत्वसिद्धिशङ्कां निरस्यति । तथा- हीति। तत्र सूचीकटाहन्यायेनोत्तरत्रिकातिरेकं तावदाह । न तावदित्यादिना। सदातनस्यैवास्य व्यञ्जकालोकाभाव- सदसत्वाभ्यां प्रतीत्यप्रतीत्योरुपपत्तेरसदातनत्वासिद्धिं ५४६ ·४० 18 सटीकन्यासिद्धान्तदीपे द्रव्यवृत्ति वा गुण वृत्ति वा कर्मवृत्ति वा स्यात् । नाद्यः। द्रव्याभानेधि गहनं तम इति प्रतीतेः। नेतरः । रूपाद्यत्तितया गृह्यमाणत्वात् । ना. न्त्यः । कर्म भानेपि भासमानत्वात् । नातिरि- क्तवृत्ति। अन्यस्य सामान्यवतोऽभावात् । प्रत्य- शङ्कमानं प्रत्याह । सामान्यं सदिति । नाद्य इति। द्रव्य- त्तिसामान्य विपक्षी नेत्यर्थः। द्रव्येति। द्रव्या विषयलाकि- कसाक्षात्कारविषयत्वादित्यर्थः। छायादितमसि द्रव्यस्या- पि कस्यचिद्भानात् तत्र भागासिडिमाशङ्कय पक्षसङ्कोचं सूचयन्नाह । गहनमिति । न चैवं तत्र साध्यासिद्धिदोषः । अस्मादन्धतमसे साध्यसिहावन्यत्रानुमानान्तरात् नत्सि- ड्यविरोधादिति भावः।न चेहेदानीं तम इति कालदिशार- पि तद्विषयत्वादसिद्धिः। लौकिकसाक्षात्कारांशे द्रव्य- विषयत्वाभावस्य विवक्षितत्वात् । न चासिडिवारकतया लौकिकपदवैयर्थ्यम् । अखण्डाभावे तदभावात् । गुणवृत्ति- सामान्यत्वं निराचपे। नेतर इति । अत्र गृह्यमाणत्ववि- शेषणं हेत्वसिद्धिशङ्कानिरासायैव । नातिरिक्तवृत्ति अ- न्यस्य सामान्यवतो ऽभावादिति । नन्वत्रातिरिक्तवृत्ति- सामान्यत्वस्य तमसि निषेधे प्रतियोग्यप्रसिद्धिः । तम:- सामान्ये ऽतिरिक्तवृत्तित्वमात्रनिराकरणे तु पक्षासिडिः। तमामात्रेऽतिरिक्तवृत्तित्वनिराकरणे त्वर्थान्तरम् । सामा- न्यत्वपक्षाप्रतिक्षेपात् हेतोय॑धिकरणता च । अतिरिक्तंन तमः सामान्यत्वादित्यपि साध्यासिद्धिपराहतम् । अन्यस्य सामान्यवतः सिध्यसिौाघातश्चेति कथमिति चेत्। न सामान्येतरासमवापिसामान्यं न तमाधिकरणं निःसा- mom- ·अन्धकारवादः। ४१ क्षत्वादनित्यत्वाचन विशेषोऽपि । नापि सम- वायः। सम्बन्धत्वेनाऽनवगमादनित्यत्वाच्च । नापि गुणः चतुर्विशतावनन्तर्भावात् । नीलरूप एवास्यान्तर्भाव इति चेत् । न । नीलं मान्यत्वादिति विवक्षितत्वात् । अतिरिक्तवृत्तिसामा- न्यत्वप्रत्यवस्थानस्यापि तथैव वाच्यत्वेन तन्निराकरण- स्थापि तथैवाचितत्वात् । न च व्याघातापि षष्ठ्योयधि- करणत्वेन सामान्यवत्पदस्य भावपरत्वेनान्यस्य सामान्य- वत्त्वाभावादित्यर्थात् । प्रत्यक्षत्वादिति । लौकिकप्रत्य- क्षत्वादित्यर्थः । अनित्यत्वादिति । ननु परिशेषस्याभा. ववादिनी यावत्तेजःसंसर्गाभावरूपे तमसि हेत्वप्रसि- डिः। ध्वंसात्यन्ताभावयोस्तदयोगात् । प्रागभावमात्रस्थ घा तमस्वादिति चेत् । न समानकालीनतेजोविशेषास- मानाधिकरणतेजःप्रागभावस्तदित्यभ्युपगमेनाभिधानात्॥ नापि गुण इति । गुणत्वावच्छिन्नप्रतियोगिकान्यो- न्याभाववदित्यर्थः । यद्यप्युत्तरत्रिकस्येव पूर्वत्रिकस्यापि निराकरणं युक्तम् । सूचीकटाहन्यायेनाल्पनिरूपणस्य कर्म- को वा प्रथम तथापि सोन्यथाक्रमस्य पुरुषाभिसन्धिवैचि- ध्यमेव शरणम् । दृष्टा चेदमल्पायाससाध्यं यदा कदापि से स्यतीत्यभिसन्धिना पुंसामायाससाध्येपि प्रथमं प्रवृ. सिरिति । चतुर्विशतावनन्तर्भावादिति । रूपादियावद्वि- शेषान्यत्वादित्यर्थः । रूपं गुणो रसो गुण इत्यादी तादा- म्यव्यवस्थापकतया दृष्टस्य सामानाधिकरण्यस्य नीलरू- पतमसोरपि दर्शनात् तमसोनीलरूपतादात्म्पसिडेव- सिद्धिरिति नीलपदे जातिशब्दत्वभ्रमवान् शजते । नील. -No. I. Vol. XXVI.---January, 1904 ५६ ·मटीकन्या सिद्धान्तदीपे रूपं तम इति प्रत्ययाभावात् । एतेनारोपितं नीलं रूपं तम इति तदपि) परास्तम् । अन्य- त्रापि नीलीद्रव्योपरक्तेषु वस्त्रचर्मकम्बलादिषुः) तमोव्यवहारप्रसङ्गात् । गुणे शुक्लादयः पुंसीति रूप एवेति । सत्यमेतत् । तादात्म्यनियतसामानाधिकर- ण्यमिति तदेव तु तमसो नीलरूपेणासिद्धम् । तद्धि सामा- न्योपक्रमे प्रयोग विशेषापक्रमे वा तृतीयप्रकारासम्भवात्। तत्रन तावदाद्य इत्याह । नीलं रूपं तम इति । रूपसामान्यो- पक्रमेण विधीयमानं तमस्त्वं मातिप्रसङ्गीदिति सामान्य- स्य विवक्षितविशेषे विश्रान्त्यै नीलपदोपादाने नीलं रूपं तम इति स्यात् न च तथास्ति कथञ्चिदिति भावः। अत्रान्तरे दृषणातिदेशसाकीदारोपितं नीलं रूपं तम इति कन्दलो- कारमतं दृषयिष्यन्नालोकाभावे यत्र कचिछारोपितं तत् तम इति विकल्प्याद्ये दृषणमाह । एतेनेति । नीलं रूपं तम इति प्रत्ययाभावेनेत्यर्थः। द्वितीय आह । अन्यत्रापीति । इह वस्त्रादिषु तम इति व्यवहारप्रसङ्गादित्यर्थः । अस्तु तहि विशेषोपक्रम इति द्वितीयः पक्षः।न चात्रापि स एव दोषः। नीलेन विशेषेणाक्षेपादेव रूपत्वसामान्यप्रतीत्युपपत्तेस्त- बाचकरूपपदात् प्रयोगोपपत्तेरित्याशय तथापि नीलं तम इतीव्यमाणः प्रयोगो न स्यादेवेत्याह । गुणे शुक्लादय इति । गुणे रूपादौ विशेष्ये वर्तमानाः शुक्लत्वादिजात्यवच्छिन्न- विशेष्यताके रूपादौ वर्तमाना इति यावत् । शुक्लादयः शुक्ल- (१) आरोपितं रूपं तर्शित-पा. १ पुः । (२) पटादिपु-पा १ पुः ।

·अन्धकारवादः। ४३ कृत्वा नीलस्तम इति प्रयोगप्रसङ्गाच्च । किं चा- यमन्धकारासमवेतो वा द्रव्यान्यसमवेतो वा द्रव्यसमवेतो वा असमवेतोऽपि जातिमान वा। आद्ये द्रव्यं स्यात् न गुणः। द्वितीये समवायाभा- शुभ्रशुचिश्वेतेत्युपक्रान्ताः शब्दाः पुंसि काकस्य कृष्णो घन- स्य नील इति यथेत्यर्थः । तेन शुक्लं रूपमित्यादी नातिप्रस- शः। शुक्लशब्दस्य गुणपस्थापकत्वे ऽपि शुक्लत्वस्य विशेष्य- तानवच्छेदकत्वात् । न च पटस्य शुक्लं रूपमित्यादौ पटाद्य- पेक्षया विशेष्यतायाः शुक्लत्वेनावच्छेदाच्छुक्लपदे पुंस्त्वप्रसङ्ग इति वाच्यम् । तत्र पटान्वितरूपं प्रति विशेषणताया एव शुक्लत्वेनावच्छेदाच्छुक्लत्वावच्छिन्नविशेष्यताके गुणे शुक्ल- पदप्रवृत्तेरभावात् भावे विधापत्तिरिति । नन्वत्रापि नीलस्य तमोविशेषणत्वादनुक्तलिङ्गविशेषणपदानां च वि- शेष्यलिङ्गताया श्रौत्सर्गिकत्वात् नीलं रूपमितिवन्नपुंसक- लिङ्गोपपत्तिरिति चेत् । न नीलस्य सामान्यस्य तमो- लक्षणविशेषाव्यवच्छेदकतया नीलपदस्य विशेषणपदत्वा- भावात् । विशेषणविशेष्यभावे कामचाराभिधानस्य पर- स्परव्यभिचारितदुभयविषयत्वात् । कचित् तथाभूतस्थले विशेषणसमासस्य च बहुलवचनैकसाध्यताया अभियुक्त- रेवाभिधानात् । न च सहप्रयोगानुपपत्तिः सामान्योप- क्रमे प्रयोगे नीलरूपस्य सामान्यस्यातिप्रसक्ततया तमसः तद्विशेषणत्वेन सहप्रयोगसम्भवात् । विशेषोपक्रमे च नस्यैवाभावादिति भावः । अन्ये तु पर्यायत्वेन विशेषण- (१) स्यात-इत्यधिकं १ पुः ।

·४४ सटीकन्यासिद्धान्तदीपे बयोरन्यतरत्वप्रसङ्गात् । तथापि गुणत्वव्या- घातः । नापि द्वितीयः । गुणत्वव्याघातात् । नापि तृतीयः। एथिव्यादिषु नवस्वसमवेतत्वा- तु) । तथाहि नायं दिक्कालमनसां गुणः प्रत्य- क्षत्वात् । नाप्यात्मसमवेतः चाक्षुषत्वात् । अत सव न नभानभस्वताः । नापि तेजसः तेन समं विशेष्यभावानुपपत्तिमुक्त्वा वृक्षः पादप इतिवदर्थप्रका- शनपरत्वेन सह प्रयोगोपपत्तिमाहुः । आये ऽसमवेतत्वे सति जातिमत्त्वे । द्वितीये असमवेतत्वे सति जातिशून्य- त्वे । अस्तु तर्हि समवाय इत्यत आह । तथापीति । तथा च तव प्रतिज्ञासंन्यास इति भावः। द्वितीये द्रव्यान्यस- मवेतत्वे । तृतीयः द्रव्यसमवेतत्वपक्षः। प्रत्यक्षत्वादिति । लौकिकप्रत्यक्षत्वादित्यर्थः । एवं चाक्षुषत्वादित्यत्रापि । अत एवेति । लौकिकचाक्षुषधीविषयत्वादेवेत्यर्थः । यद्यपि परनये नभोनीलिम्नि व्यभिचारस्तथापि स्वसिद्धान्तदा- दाभिमानेनेदम् । तेन समविरोधादिति । स्वसमानका- लीनप्रौढप्रकाशकतेजोव्यधिकरणत्वादित्यर्थः । प्रौढप्रका शकेति विशेषणाच्छायायां सुवर्णसंवलितान्धकरे च ना- सिद्धिः । न चासिद्धिवारकविशेषणवैयर्थ्य विशितेजो- धिकरणाधिकरणकभिन्नत्वस्य तेजोधिकरणाधिकरणकभि- नत्वादन्यत्वात्। न च तेजोधिकरणभूतलाचनधिकरणत- याऽव्यासज्यवृत्तितद्गणेषु व्यभिचारः । तेजोधिकरणस्य परम्परया तेजोगुणानामप्यधिकरणत्वात्।गेहे केतकीगन्ध (१) नवस्वनधकाशात-पा. १ पुः ।

·अन्धकारवादः । ४५ विरोधात् । तेजोरूपाविषयकचाक्षुषप्रतीतिवि- इत्यादेर्गुण्याश्रयेऽपि गुणप्रतीतेथेहुलमुपलम्भात्। ईदृशते- जोधिकरणाधिकरणकभित्वन्नस्यैव चात्र विवक्षितत्वात् प्रसिद्धिनिवृत्त्यै स्वसमानकालीनेति। तेजोरूपाविषयेति । उक्तस्पर्श व्यभिचारनिरासाय चाक्षुषेति। प्रभात्मनि तेजा- रूपे व्यभिचारनिरासाय रूपपदम् । तमःप्रतीत्या नीलरूप. स्थापि विषयीकरणादसिद्धिमप्रसिडि वा वारयितुं तेजः- पदम् । प्रभातेजस्त्वपक्षे रूपपदं स्वरूपार्थकमिति कश्चित् । तन्न । उत्तरग्रन्थस्वरसविरोधात् । अखण्डाभावेन वैयर्थ्य- मिति सम्प्रदायविदः। वयं तुमः । परिशेषकर्तुस्तार्किकस्य मते तमःप्रतीतेः तत्प्रतियोगिभूतरूपवतंजाविशेषविषय- त्वेनासिद्धिः स्यादित्यविषयत्वमजन्यत्वमेव इति स्थितेऽस तिरूपपदे तेजोऽजन्यचाशुषसाक्षात्कारविषयत्वस्य पर्यव- सितस्य हेतोरप्रसिद्धिः स्याचक्षुषैव तेजसा तजननादिति तद्वारणाय रूपपदम् । न च व्यञ्जकतेजोरूपत्वेन चक्षरूप- स्थापि जनकत्वात् तदजन्यचाक्षुषसाक्षात्काराप्रसिद्धिता दवस्थ्यम् । उद्भूतरूपतेजस्त्वेन तेजस इव तेजोगतोद्भूतरू पत्वेन तंजोरूपस्य व्यञ्जकत्वात् । अथ गौरवादत्रोद्भूतत्व- त्यागः । न चोष्मणापि तमसि चाक्षुषत्वापत्तिः । व्यञ्जक- स्योद्भूतरूपतेजसोऽभावादिति चेत् । हन्तैवं तेजोव्यञ्जक- तायामेवोद्भूतत्वत्यागःतेजोगतोद्भूतरूपत्वमेव रूपस्य व्य- अकतावच्छेदकमास्तामिति विपरीतमपि सुवचम् । न चैवं तमसि प्रत्यक्षतापत्तिः । व्यञ्जकस्य तेजोगतोद्भूतरूपस्या- भावादित्यस्य सुवचत्वात् । किं चैवं व्यञ्जकरूपत्वमेव रूप- स्य व्यञ्जकतावच्छेदकमास्तां कृतं गुरुणा तेजोभागेनापीति ·४E सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे षयत्वाच्च । न च तेजोरूपमेव तमः शुक्लभास्वर- त्वानाश्रयत्वात्। इन्द्रनीलप्रभावदाश्रयसम्पर्क- वन्नीलबुद्धिरत्रेति चेत् । न । तथाभूताश्रयस्यान- नुविधानात् तद्वत्परप्रकाशकत्वप्रसङ्गाच्च । नापि पृथिवीजलयोः तदूपेऽन्धकारव्यवहाराभावात् । शरीरगोलकादिरूपस्यापि व्यञ्जकतापत्तिः । तस्मात् विनि- गमकाभावादुभयत्रोद्भूतत्वप्रवेशावश्यकतया चक्षरूपस्या- व्यञ्जकत्वादिति । ननु तेजसोरूपमेव तम इत्यसिद्धो हेतु- रित्याशङ्कयाह । न चेति । शुक्लत्वानाश्रयत्वात् भास्वरत्वा- नाश्रयत्वादिति हेतुद्वयं तेन न व्यर्थविशेषणतेति द्रव्य- म् । इन्द्रे नीलनीलात्मकबलवत्सजातीयसम्बन्धात् प्रभा- रूपे शुक्लत्वाग्रहे नीलत्वारोपवत्तमोलक्षणे तेजोरूपे सत एव शुक्लत्वस्याभिभवादग्रहे नीलत्वारोप इति हेत्वसिडिं शङ्कते । इन्द्रनीलेति । वैषम्येण परिहरति । तथाभूतेति । पावरकत्वाभिमतस्याधिकरणस्य वा नीलत्वानियमादिति भावः । किं च कल्प्यमानोप्यभिभवः सुवर्णवद्रूपस्यैव वा तदनभिभवे ऽपि वह्राविव शुक्लत्वस्यैव वा । नाद्यः । तमस एवानुपलम्भप्रसङ्गादित्यभिप्रेत्य न द्वितीय इत्याह । तब दिति । उद्भूतानभिभूततेजोरूपत्वस्यैव व्यञ्जकताप्रयोज- कत्वादिति भावः । तेजोगुणत्वं निराकृत्य पृथिवीजलगु- णत्वं निराकरोति । नापि पृथिवीजलयोरिति । पृथिव्या जलस्य चेत्यर्थः । गुण इत्यनुषज्यते । न रूपमिति समा- सस्यैकदेशत्वात् । तद्गणे भवन्नयं रूपमेवेति शङ्कते गुण- मात्रमिति वेति विकल्प्याये तमो न पृथिवीरूपमन्धकार- तया प्रमीयमाणत्वादिति विवक्षिते हेतावपेक्षितं यत्तद्रूपं ५४ ·अन्धकारवादः । न चोपलभ्यमानरूपातिरिक्तमेव पृथिव्या जल- स्य वा रूपम् एकत्रैकदा रूपयासमावेशात् । आलोकं विना तद्रूपचाक्षुषताविरोधाच्च। तेजो- न तदन्धकारतया प्रमीयते यथा पटादिरूपमिति व्यतिरे- कव्याप्तिमाह । तद्रूपेति । न चासाधारण्यं शब्दोऽनित्यः शब्दत्वादितिवददोषत्वादिति भावः । अस्तु त_भय- वादिसिद्धपृथिवीरूपान्यरूपवती पृथिवीत्याशयाह । न चोपलभ्यमानेति । अत्र विवक्षितस्य पृथिवीत्वहेतार्विशे- षदर्शनेनासाधारण्यं निरसितुं तदुपपादकमाह । एकत्रेति पाकक्रमेण रूपयसमावेशदर्शनादाह । एकदेति । न द्वितीयः । अालोकाजन्यलौकिकचाक्षुषज्ञानविशेष्यकत्वा- दित्याह । आलोकं विनेति । तद्रूपे पृथिवीजलगुणस्वरूपे प्रत्यक्षत्वसामान्यपरित्यागेन चाक्षुषतोपादानादयं तद्गुण- त्वनिषेध एव हेतुर्विवक्षित इति गम्यते । तत्रैव गन्धादि- व्यभिचारनिरासाय तदुपादानस्यावश्यकत्वात् । अन्ये त्वर्थंकपृयश्चाक्षुषत्वजातेरखण्डत्वादविशेष नापीति प्रभृत्येतदन्तं पृथिवीजलरूपत्वनिराकरणमेवेत्या- हुः । घटादिरूपव्युदासायाह । आलोकं विनेति । आरो- प्यनीले व्यभिचारनिरासाय विशेष्यत्वम् । न च तमसि- नीलिमेति प्रत्ययमादाय दोषतादवस्थ्यम् । तस्य मानस- त्वात् । प्रमेयत्वादिप्रकारकतमासाक्षात्कारविशेष्ये घटा दिरूपे व्यभिचारनिरासाय लौकिकेति। न च पेचकविडा- लतस्करादिचाक्षुषसाक्षात्कारविशेष्ये तद्गणे व्यभिचारः। तेषामपि चक्षुःसहकार्यालोककल्पनात् । भावचाक्षुषज्ञान- त्वावच्छिन्ने पालोकत्वेन कारणत्वावधारणात्। न चास्या- मन्यमाना ·४८ सटीकन्यासिद्धान्तदीपे ऽभावग्रहे तेजापेक्षया विरोधेन परिहतत्वात् ॥ नापि कर्म । चलनात्मकतयानुपलम्भात् । अन्धकारवति गेहादी चलतीति प्रत्ययप्रस- गाच॥ नापि द्रव्यं पृथिव्यादिनवकबहिर्भूत- त्वात् । ननु नीलरूपवत्त्वेन एथिव्यामेवासा- वन्तर्भवतु । उद्भूतरूपस्य पार्थिवस्योद्भूतस्पर्शव- नुद्भूतरूपत्वेन व्यञ्जकता उद्भूतरूपत्वे तमादायान्येनाप्य- न्धतमसे वस्तुग्रहापत्तिरिति वाच्यम् । फलबलेन प्रति- नियतसहकारित्वस्यैव कल्पनात् । अनीदृशमेव तद्विवक्षि- तमित्यप्याहुः। नन्वेवं घटाद्यभावग्रहे ऽपि बाह्यालोकसह- कृतस्यैव चक्षुषः सामर्थ्यावधारणादभावत्वेऽपि तमसः कथं तदनपेक्षेण चक्षुषा ग्रहः स्यादित्याशङ्काह । तेजोभावेति । तथा च व्याघातभयेन ग.व व्याप्तिरेव्यति भावः ॥ अन्धकारवतीति । यद्यपि पुरुषादिकर्मवति गेहे गेहं चलताति प्रत्ययाभावस्तुल्यस्तथापि तमःकर्मत्वे तत्सम- वायि नातीन्द्रियं किञ्चिद्वाच्यं तमसोप्यतीन्द्रियत्वप्रस- ङ्गात् । किं तु तदधिकरणतया सम्प्रतिपन्नं गृहादिकमेव । यच तत्समवायि तच्चलतीति प्रतीयते यथा घटादीत्यता गेहं चलतीतिधीः स्यादिति भावः ॥ पृथिव्यादीति । अतिरिक्तस्य च द्रव्यत्वे प्रमाणाभा- वादिति भावः। त्वसिद्धिं शकते। ननु नीलेति । ननु तमो न पृथिवी यावत्पृथिवीविशेषान्यत्वात् । तथाहि न तावदि- यमनुद्भूतरूपा पृथिवी चाक्षुषत्वात् । नाप्युद्भूतरूपा अनु- ·न्धकारवादः। स्वनियमोऽसिद्ध एव । इन्द्रनीलप्रभासहचरि- तनीलभागेन व्यभिचारात् । तदीयस्पर्शस्यायो- ग्यत्वे ऽपि नीलरूपस्य योग्यत्वात् । न चोद्भूत- स्पर्शेन्द्रनीलमणिरूपमेव प्रभायामारोप्यत इति युक्तम् । इन्द्रनीलग्रहव्यतिरेके ऽपि तत्यभायां नीलप्रत्ययदर्शनादिति । मैवम् । एवम्भूतोदाह- द्भूतस्पर्शत्वात्।न चोद्भूतपोतरूपे पित्तधातौ व्यभिचारः। रूपपदेन नीलस्यैव ग्रहणादित्याशझ्याह । उद्भूतरूपेति । प्रभावारणाय पार्थिवपदम् । परमाणुवारणायोद्भूतेति । पित्तवारणाय रूपपदं नीलपरम् । अत एव स्थलान्तरेव्यभि- चारमाह । इन्द्रनीलेति। तमेव स्फुटयति। तदीयेति । अयो- ग्यत्वे ऽनुद्भूतत्वे। योग्यत्वादुद्भूतत्वात् । यदत्रोद्भूतरूपपा- र्थिवमिन्द्रनीलं तदुद्भूतस्पर्शमेवेति न व्यभिचार इति मन्वानं प्रत्याह । न चेति । इन्द्रनीलाग्रहणे तद्रूपप्रत्यक्षा- सम्भवेनानुभूयमानारोपानुपपत्तेस्तजन्मन्यपरिचितेन्द्र- नीलतद्रूपस्य स्मर्यमाणारोपस्थाप्यनुपपत्तेर्नीलभागकल्प- नमावश्यकमिति तत्र व्यभिचारात् पूर्वोक्तनियमासिद्धौ युक्तः पृथिव्यामन्तीव इत्याशयेनाह । इन्द्रनीलग्रहेति । इन्द्रनीलाग्रहकालीनस्य तत्प्रभानीलप्रत्ययस्यैवासम्प्रति- पत्तेः कतन्निवाहकनीलभागकल्पना कतरां तत्र व्यभिचार इत्याह । एवम्भूतेति । कुज्यादिव्यवहितस्य दीपस्येवेन्द्र- (१) स्पर्शवत्तानियमो-पा. १ । २ पुः ।

·५० सटीकन्यासिद्धान्तदीपे णासिद्धेः। सिद्धावपीन्द्रनीलस्यान्यस्य वा स्मर्य- माणस्यैव रूपस्यारोपेणान्यथासिद्धी तत्सहचर- तथाभूतनीलभागाकल्पनात् । न च जालान्तर्ग- तमरीचिस्योद्भूतरूपसूक्ष्मपार्थिवेन व्यभिचारः। वस्त्रपाटनानन्तरमुपलभ्यमानजालमरीचिस्थ- सूक्ष्मभागवत् तस्याप्युद्भूतस्पर्शवत्तानुमानात् । तहि त्रसरेणुस्पर्शः किमिति नोपलभ्यते । मह- नीलस्याप्युपरिभागे प्रभादर्शनसम्भवान्न तत्र नीलप्रत्ययी सम्प्रतिपत्तिरित्यत आह । सिद्धो वेति । तथा च व्यभि- चाराभावानियमसिडौ न तमोनुद्भूतस्पशी पृथिवीति भावः। जालमरीचिस्थोद्भूतनीलरूपसूक्ष्मभागे व्यभिचार- माशच निराचष्टे । न च जालान्तर्गतेति। जालान्तर्गतमुप- लभ्यमाननील सूक्ष्मम् उद्भूतस्पर्शम् अद्भूतनीलरूपात् जा- लमरीचिस्थपाटितनीलपटसूक्ष्मावयववत् । न च दृधान्ते साध्यवैकल्यम् । उद्भूतस्पर्शवस्त्रारम्भानुपपत्त्या तन्नि- रासादित्याशयेनाह । वस्त्रपाटनेति । उभयवादिसिडया- वत्स्वसाक्षात्कारकारणसमवहितस्तत्स्पर्शः किञ्चित्ममय- धानव्यतिरेकप्रयुक्तसाक्षात्कारविषयताव्यतिरेकः लौकि- कप्रत्यक्षाविषयत्वाद् अन्धकारस्थघटवदिति प्रयोगमभिप्रे- त्य तत्राप्रयोजकत्वं निरस्यति। तीति। यद्वा व्यापकानुप- लम्भवाचं शङ्कते। तीति । ननद्भूतापि परमाणुस्पर्शवद- योग्यत्वान्नोपलभ्यत इत्यत आह । महत्त्वेति । अत्र प्राचा मतमाश्रित्य पूर्वानुमाने ऽसिद्धिं व्यापकानुपलम्मासिद्धिं ·अन्धकारवादः । ५१ त्वसमानाधिकरणोद्भूतस्पर्शस्य योग्यत्वादिति चेत् । न गृह्यत एव विविच्य तु न गृह्यते सूक्ष्मत्वादिति प्राञ्चः । अनेन रूपेण स्पार्शन- योग्यतैव नास्ति किं तु महत्त्वविशेषसामा- नाधिकरण्येन स च विशेषः कार्यकान्नेयः । चाह । गृह्यत एवेति । तर्हि त्रसरेणुं स्पृशामीति कदाचिद्धी स्थादत आह । विविच्येति । प्रमाणाभावादत्रापरितुष्यता मर्वाचां मतेन पक्षविशेषणासिद्ध सिडसाधनं चाह । अने- नेति। योपलम्भस्योद्भूतत्वव्यापकत्वमेवासिद्धमित्याह । अनेनेति कोऽसौ विशेष इत्यत आह । स चेति । शृङ्गग्राहि- कयाख्यातुमशक्यत्वे ऽपि प्रत्याख्यातुमशक्य इति भावः। ननु तथाप्यप्रयोजकमिदम् उद्भूतरूपस्यानुद्भूतस्पर्शत्वे बाघ- काभावात् सहचारमात्रात् तथात्वे प्रभापि नानुद्भूत- स्पशी स्यात् । पृथिव्यां तथा नियम इति चेत् । न पित्ते व्यभिचारात् । उद्भूतनीलरूपस्य तथा नियम इति चेत् । न पित्तस्येव नीलस्यापि पक्षे व्यभिचारे बाधकाभावात् । अन्ययोद्भूतरूपपृथिवीमात्रे तथा नियमकल्पने पित्तमपि न पृथिवी स्यात् । उद्भवानुद्भवयोः कार्यान्नेयनिमित्तभेदो- पाधिकतया पित्ते पीतरूपोद्भवे ऽपि स्पर्शानुद्भवेन विरोध इति चेत् । नीले ऽपि तुल्यम् । यच्च जालमरीचिस्थनीलभागे व्यभिचारनिरासायोद्भूतस्पशीनुमानं तदपि दृष्यान्तास- म्प्रतिपत्तेरयुक्तम्।पाटितपटावयवानामनुद्भूतस्पर्शानामेव निमित्तभेदसंसादुद्भूतस्पर्शपटारम्भकतासम्भवात्। तप्त- तैलस्थादनुद्भूतरूपादपि बङ्गेरुद्भूतरूपवतयारम्भस्वीका- रात् । न चोद्भूतरूपभागान्तराकर्षणपक्षे तदसम्प्रतिप. ५६ ·मटीकमायसिद्धान्तदीपे अत एव हि त्रसरेणुस्पर्शस्यायोग्यत्वात्सरेणुर्न स्पार्शन इति केचित् । जलादित्रिकव्यतिरेक- स्तु स्फुट एव । न च तेजोविशेष एव तमः सूर्या- दितेजसा सह विरोधात् । तद्विरोधितेजोन्तर- त्तिः । तस्यैव निःप्रमाणकत्वात् । साक्षात्कारप्रतिबन्धक- तयानुद्भवजातिकल्पनपक्षे परमाणे महत्त्वाभावादेव सा- क्षात्काराप्रसक्तस्तत्प्रतिबन्धकतया नानुद्भवकल्पनमिति सर्वपरमाणुनामुद्भूतगुणत्वे तदारभ्य कार्यमाने गुणानुग- वस्य निमित्तभेदादन्येनोपपादयितुमशक्यत्वात् तदभ्युप- गमे वास्य वैयात् । साक्षात्कारप्रयोजकतयोद्भवजातिक- ल्पनपक्षेऽपि परमाणुगुणेष्वतीन्द्रियेषु तत्कल्पने मानाभा- वेन तेषामनुद्भवेन तत्कार्यपरम्परायां गुणोदस्य निमित्तभे- दैकोपपाद्यत्वात् । अस्तु वोद्भूत एवाभिभूतस्तमःस्पर्थः यथारथं जलतेजोनिलस्पर्शसम्बन्धादेव तदग्रहोपपत्तेरतः पृथिव्येव तम इति चेत् । न आलोकानपेक्षचक्षुग्राह्यतानुप- पत्तरेव मूलबाधकत्वात् तस्याश्चापपादयिष्यमाणत्वात् । जलादिनिकेति । नीलत्वादिति भावः । ननु तमस्तेजोव्य- अकालोकनिरपेक्षचाक्षुषनीलज्ञानविशेष्यत्वादिन्द्रनीलप्र- भावदिति शङ्कमानं प्रति किमिदं सौरादिनेजोरूपमुत त- दतिरिक्तमेवेति विकल्प्य नाच इत्याह । न च तेजोविशेष एवेति । सौरादितेज एवेत्यर्थः। तथा च तमो न सौरं तेजः ममानकालीनतदनधिकरणत्वात् ) सौरालोकवदिति व्य- तिरेकितस्तत्तद्विशेषान्यत्वसिद्धिरिति भावः । द्वितीयं शकते।तविरोधीति । अनन्यगतिकतया तथा कल्पनादिति (१) समानकालीन सदधिकरणाधिकरणभिवत्वात-पा.६ पुः ।

·अन्धकारवादः। । ३ मेवेदमिति चेत् । न सप्रभेषु रतादिषु छायारूपं तमो न स्यात् । रतादिप्रभया समं विरोधात् । अनभिभूतया तया सह विरोधः सा चाभिभूतेति चेत् । न पृथिव्यादिना तेजसोऽनभिभवात् । तेजोन्तरस्य तदभिभावक स्यानुपलम्भात् । न च छाययैव तदभिभव:(२)। बहलतमे तमसि तद- भावः। किमिदं तेजोमात्रविरोधि उतानभिभूतततिरोधीति विकल्प्याद्यं दृषयति। सप्रभेष्विति।नहि निःप्रभव रत्ना- दीनां रात्रौ तदुपलम्भात् । न वा दिवान्यत्र गमनं प्रभा- या अन्यत्र तदनुपलम्भात् । न च नाशः । तत्सामग्र्यभा- वात् । रात्रौ पुनरुपलम्भाय पुनरुत्पादकल्पनागौरवाचेति भावः । न स्यादिति । अनुभूयते च दिवेति भावः। द्वितीयं शकते । अनभिभूतयेति । फलबलेन तथा कल्पनादिति भावः । अभिभवोधिकरणत्वाभिमतेन पृथिव्यादिना ते. जोन्तरेण वाच्छाययैव वेति विकल्प्याद्ये दोषमाह । पृथि- व्यादिनेति। व्यङ्ग्यस्य व्यञ्जकाभिभावकत्वे नित्यमनुप- लम्भप्रसङ्गाद्रात्रौतनव प्रभाप्रतीतेश्चेति भावः। न द्वितीय इत्याह । तेजोन्तरस्येति।बलवत्तेजोजातीयोपलम्भकृतानु- पलम्भ एवेहाभिभवो वाच्यः । न चेह तेजोजातीयोप- लम्म इति भावः । तुतीयं प्रत्याह । न च छाययैवेति । (१) अभिभावुक-पा. १ पुः । (२) प्रभाभिभवः-पा. १ पुः । (३) विकल्प्य नाट्य इत्याहि-पा. ६ पुः ।

·सटीकन्यासिद्धान्तदीपे ग्रहप्रसङ्गात् । न च तेजोन्तरमेव तस्याभिभाव- कम् तस्यानुपलम्भात्। तेजोऽभिभावकस्य छा- याभिभावकत्वापाताच्च ॥ तस्यास्तेजोन्तरत्वपक्षेप्रभातुल्यन्यायतया यावदिन्द्रनील- सन्निहितत्वात् तया प्रभाभिभवे कदाचिदपि न सा गृह्यते- त्यर्थः। छायायामिपत्तिवारणायाह । बहलतम) इति । न चानभिभूतया छाययाभिभवः । सा च बहलतमेन तम- साभिभूतैवेति वाच्यम् । अभिभावकाभिभावकेन तेनैव छायाया इव प्रभाया अप्यभिभवापत्तेरिति भावः । ननु बलवत्सजातीयसस्बन्ध एवाभिभवः लाघवात् स च ते. जोन्तरस्यानुपलम्भे ऽपि नात्रानुपपन्न इत्याशङ्कमानं प्र. त्याह । न चेति । न यतीन्द्रियसूक्ष्मचक्षुरादि तदभिभा- वकं किं तु योग्यं यच्च योग्यानुपलब्धिबाधितमिति क तत्सम्बन्धरूपोप्यभिभव इति भावः । अपरे तु दोषान्तर- विवक्षयां पूर्वोक्तमेव दृष्यं पुनः स्मारयति न चेतीत्याहुः । तन्न । तस्यानुपलम्भादित्यस्य वैयऱ्यांत । ननु छायासह- चरसौरादितेजस एवान्वयव्यतिरेकसिद्धप्रभाभिभावक- स्योपलम्भादनुपलम्भासिडिरित्यत आह । तेजोभि- भावकस्येति । उपरितनतरणिकिरणेषु प्रभाच्छायोभया- भिभावकतया दर्शनाच्छायासहचरसारप्रभाया अपि पद्म- रागप्रभाभिभाविकायाश्छायाभिभावकत्वप्रसङ्गादित्यः । नन्वभावत्वे ऽपि कथं छायायाः प्रभासमानदेवं तेजोवि. रोधित्वाविशेषात् । अथ तेजोविशेषेण तस्याविरोधो न - (१) बहुलतमे-पा.६ पुः । एवमये ऽपि ।

·अन्धकारवादः। ५५ नापि विभुचतुष्कम् । अव्यापकत्वादनि- त्यत्वाञ्च । न मनः प्रत्यक्षत्वात् । तस्माद्यावद्वि- शेषबाधाद्भावत्वमेवास्य बाधितमिति । मैवम् रूपवत्त्वक्रियावत्त्वपरिमाणवत्त्वादिना द्रव्य- त्वस्यैवो चितत्वात् । न च पृथिव्यादिनवकान- न्तीवात् बाधितमस्य द्रव्यत्वमिति व्यच्यम् । अन्यथानुपपत्त्या दशमद्रव्यपरिकल्पनात् । अ- तेजोमात्रेण तर्हि मत्पक्षे ऽपि यस्यावरणे छाया तेनैव ते. जोविशेषेण तस्याविरोध इति तुल्यमिति चेत् । न अनुभ- तरूपत्वे ऽचाक्षुषत्वप्रसङ्गात् । उद्भूताभिभूतरूपत्वे स- त्यालोके प्रकाशानुपपत्तेः । रूपवृत्तिशुक्लत्वस्यैवाभिभवे वहिवत्परप्रकाशकतापत्तेरिति भावः ॥ अव्यापकत्वादिति। यावन्मूतासंयोगित्वादित्यर्थः । प्रत्यक्षत्वादिति । लौकिकप्रत्यक्षत्वादित्यर्थः । भावभेद- साधनं निगमयति । तस्मादिति । न चैवेतिनियमस्यान- न्यथासिद्धावध्यक्षेण बाधाद्यावविशेषवाधः स्वरूपासिड इति भेदः परिहरति । मैवमित्यादिना । उचितत्वादिति। तावत्प्रत्यक्षभ्रान्तत्वकल्पनापेक्षया द्रव्यत्वकल्पनायामेव लाघवादिति भावः । ननु यावद्रव्यविरोषबाधाद्वाधितं तमसः द्रव्यत्वमित्याशङ्ग्याह । न चेति । द्रव्यत्वेन शक्य- मानात् स तस्मादेवानन्यतमयावद्रव्यविशेषान्यत्वासि- द्धरित्याशयेनाह । अन्यथानुपपत्त्येति । ननु परिनिष्ठि- तद्रव्यभावपृथिव्यादिनवकान्यत्वेनैवास्तु तत्सिद्धिरित्यत प्राह । अन्ययेति । पृथिवीति । पृथिव्या द्रव्यत्वसन्देहद- ·५६ सटीकन्यासिद्धान्तदीपे न्यथा जलत्वादिबाधात्१) एथिव्यपि न द्रव्या- न्तरं स्यात् । न च विषयसंस्कारकबाह्यालोक- सहकृतचक्षुर्याह्यत्वाभावात् द्रव्यत्वमस्य बाधि- तमिति वाच्यम् । तेजस्येव व्यभिचारात् । अन्ये शायां जलादौ परिनिष्ठितद्रव्यत्वेन तदन्यत्वस्य पृथि- व्यामपि सुवचत्वादिति भावः । व्यापकविरुडोपलब्ध्या द्रव्यत्वबाधमाशझ्याह । न चेति । छायातमसि भागा- सिद्धिवारणाय विषयसंस्कारेति । छायाप्रतीता तु विषय एवालाको न संस्कारक इति न तत्तावस्थ्यम् । नवा- सिद्धिवारकतया वैयर्थ्यम् । अखण्डाभावे तदभावात् । प्रात्मव्यावृत्त्यै चक्षुरिति । अप्रसिद्धिवारणायालोकेति । थाह्यपदं तु न हेतुप्रविष्टं किं तु विषयसंस्कारकतोपपाद- नाय । यदि हि चक्षुःसंस्कारक एवालेोकः स्यात् तदा तद्देशे गोलकसंमृतयोपयुज्यत न चैवम् अन्धकारवद- पवरकस्थेनापि चक्षुषा बाह्यघटादिसंमृपालाकसहकृतेनापि तज्ज्ञानजननादिति । वस्तुत उभयोः पर्यायेण हेतुव्यं द्रष- व्यम् । बाह्यपदस्यापि ग्राह्यबाह्यार्थकतया तुल्यप्रयोजनक- त्वात् । न चाभावस्यानुपलब्धिवेद्यत्वात् परमते दृष्टा- न्तासिद्धिः । तचाक्षुषतासाधनाभिमानेनोक्तत्वात् । न चातीतादिज्ञानविषये द्रव्ये व्यभिचारः । विषयसंस्का- रकालोकजन्यभिन्नचक्षुषज्ञानविषयत्वस्य हेतुत्वादिति भावः । अस्य चक्षुषाध्यक्षस्य तमस इत्यर्थः । अतो नासिद्धिरिति भावः । तेजस्येवेति । चाक्षुषतेजस्येवे- (१) बलत्वध्याघातात्-पा. १ पुः ।

·अन्धकारवादः । ५७ तु तेजसि न व्यभिचारः । तत्राप्यवर्याविना ग्रहऽवयवस्यावयवावयवस्यावयव्यन्तरस्य वा वि. षयसंस्कारक(१)तेजसो विद्यमानत्वात् । न च तैजसत्रसरेणस्थले नैवं सम्भवतीति वाच्य- म् । तस्य जालस्थसौरालोकसंस्कार्यत्वात् । च संयोगेन बाह्यालोकस्य संस्कारकत्वं संयो- गत्वस्यातन्त्रत्वात(२)। तस्माच्चाक्षुषभावसाक्षा- कारमात्र एव बाह्यालोकापेक्षेत्याहुः । तन्न(३) त्यर्थः । तत्रापि तदपेक्षायामनवस्थया नियमासिद्धि- रिति भावः ॥ एकदेशिममाधिन्दूषयितुमनुवदति ॥ अन्ये विति ॥ अवयविनोवयवान्तरस्य वा विषयसंस्का- रकस्य विद्यमानत्वादिति योजना(४)॥ ननु तेजस्वसरे- णु ग्रहेवयवानामतीन्द्रियतयाऽसंस्कारकत्वात्तत्र व्यभि- चार इत्याशङ्कयाह ॥ न चेति ॥ न हि सर्वतो वितता- न्धकारे केवलतेजस्त्रसरेणु ग्रहः संप्रतिपन्नः बहुलालेोके तु तदवय वानामसंस्कारकत्वेपि न क्षतिरित्याह । तस्येति । संयोगत्वस्येति । सामान्ये बाधके सत्येव नियमस्य वि- शेषनिष्ठत्वकल्पनादिति भावः । बाह्यालोकस्य विषय- संस्कारकत्वे संयोगित्वमेव तन्वं इत्याशयेन दूषयति- (१) अवपिनो ग्रहेऽवश्वस्य अषयवस्य महेऽस्यविनोऽवयवान्तरस्य वा विषयसंस्कारकस्येति पा०२ पु० । (२) संयोगस्यातन्त्रत्वादिति पा०२पु० । (७) तत्यनन्सरं तथाहि इति पाठो विशेषः २० । (४) अवयविनो ग्रहेऽवयवस्यावयवस्य प्रज्वविनोग्य. यवान्तरस्य वा विषयसंस्कारकस्येति पा० २ पु०। - ·मटोकन्यायसिद्वानलदीपे अन्वयव्यतिरेकाभ्यां घटादिचाक्षुषसाक्षात्कारे बाह्यालोकसम्बन्धस्य कारणता गृह्यते । सा चन सम्बन्धिसम्बन्धत्वेन परम्परासम्बन्धेऽपि कार्योदयप्रसङ्गात् । नापि संयोगसमवायसाधार- णसाक्षात्सम्बन्धत्वेन तस्यैवानिर्वचनात् तनिर्वच- नेऽपि वा तदपेक्षया संयोगत्वस्य लघुत्वात् । तथा च संयोगत्वमेव तन्त्रम्। न च तेजेग्रिहेपि बाह्या- लोकसंयोगापेक्षैव चक्षुषः । महालोकस्यावयवा- वयवसंयोगसम्भवेपि तेजश्चतुरणुके तदवय- वावयवसंयोगस्याये ग्यत्वेन तथाभूतसंयोगाभा- तन्नेति ॥ अन्वयेति ॥ सत्यपि चक्षुःसन्निकर्षन्धकारस्थ- घटादेः साक्षात्कारानुपपत्तेस्तत्रैव दीपादिसमवधाने सत्युत्पत्तरित्येवंरूपाभ्यामित्यर्थः । संयोगतन्त्रतां व्यव- स्थापयिष्यन्परिशिनष्टि सा चेति ॥ परम्परेति । अन्ध- कारवद्गृहान्तति भित्तिभागसन्निकृष्टस्य घटादेबहिर्भित्ति- भागसनिकृष्टदीपादपि साक्षात्कारापरित्यर्थः ॥ तस्यै- वेति ॥ उभयानुगतस्य साक्षात्सम्बन्धत्वस्येत्यर्थः । ननु संयोगसमवायान्यतरत्वेन तन्निर्वचनं सुशकमेवेत्यत माह ॥ तनिर्वचनेपोति ॥ लघुत्वादिति ॥ संयोगत्वस्य जातित्वेनाखण्डत्वादित्यर्थः ॥ ननु संयोगतन्त्रताया- मपि न तेजसि व्यभिचारः तदवयवावयवपरम्परासंयो- गसम्भवादित्याशङ्कथाह ॥ न च तेजोग्रह इति ॥ तथा- भूतेति योग्यप्रतियोगिकेत्यर्थः व्यतिरेकाभ्यां तस्यैव तत्र हेतुत्वावधारणादिति प्रन्वय- ·अन्धकारवादः । भाव: ॥ 8 वात् । न च तेजश्चाक्षषसाक्षात्कारस्य तथाभ- तालोकसम्बन्धस्य व्यभिचारात(१) न क्वचिदपि व्यतिरेकसिद्धिरित्याधुह्यम्। प्रमाणबलात्तेजोट्य- ननु चतुरणु केपि जालस्थसौरालो- कसंस्कार्यत्वमुक्तमायमित्यावयाह ॥ न चेति ॥ व्य- भिचारोत्र व्यतिरेकः ॥ प्रयमाशयः । तेजश्चाक्षुषसा- क्षात्कारालोकसंयोगयोः कार्यकारणभावमिद्धौ तथा क- रूपना स्यात्तत्सिद्धिश्च नियतान्वयव्यतिरेकाभ्यां । त- देतरस कलकारणसमवधाने पालोकसमवधाने घटचाक्षु- षसाक्षात्कारोत्पत्तिस्तदसमवधाने नेतिवत् इतरका- रणसमवधानेप्यालोकसमवधानापराधेन तेजश्चाक्षु- षसाक्षात्कारस्य कचिद्वधतिरेकसिद्धिरस्ति येन तयाः कल्प्येत । सति विषयभूते तेजमि तदवयवसौरा- दितेजसामावश्यकत्वात् प्रसति तस्मिंस्तद्वयतिरेकादेव साक्षात्कारव्यतिरेकोपपत्ती व्यञ्जकालोकव्यतिरेकस्या- किञ्चित्करत्वात् इति ॥ यद्वा द्रव्यत्ववाद्यभिमते पूर्वा- न्वयव्यतिरेकिणि तेजस्येव व्यभिचारादित्यारभ्य संया- गाभाधादित्यन्तेनान्वयव्याप्तिं निरस्य व्यतिरेकव्या- प्तिं निरस्यति ॥ न चेत्यादिना ॥ यद्रव्यं तन्न बाह्या- लोकासहकृतचक्षर्यायमिति नियतव्यतिरेकसिद्धिः क्व- चिदपि न तेजश्चतुरणुकचाक्षुषसाक्षात्कारस्य तथा- भूतालोकसंबन्धव्यभिचारात् । तथाभूतालोकजन्यभिन्न- चाक्षुषसाक्षात्कारविषये चतुरणुक एव नियमभङ्गादि- (१) किसम्बन्ध व्यतिरेकादिति पा०२ पु० । - - ·६० मटीकम्यापषिद्धान्तदीपे तिरिक्तवेन विशेषणीयमिति विशेषणीयमिति यदि तहि. तमाव्यतिरेकेण(१) प्रमाणबलादेव विशेष्यताम् प्रत्युत्तस्य बाह्यालोकव्यतिरेकसहकृतचक्षुाह्य- त्वावधारणबलेन पृथिव्यादेर्बाह्यालोक्सापेक्षच- त्यर्थः । नच सौरालोकसंस्कार्यतोतन व्यभिचारः । अनारब्धमहासौरालोके तच्चतुरणु के तत्संस्कार्यतानुपप- तेरिति भावः । ननु हेतो तेजाव्यतिरिक्तत्वे सतीति विशेषणात जाव्यतिरिक्तद्रव्यभेदस्य माध्यत्वाद्वा न व्यभिचार इत्यत माह ॥ प्रमाणबलादिति । तेजेन्द्रव्य- त्वसाधकप्रमाणबलादित्यर्थः । तर्हि तेजेोद्रव्यत्वसाध- कप्रमाणबलात्तमाव्यतिरेकेणापि हेतुमाध्ययोरन्यतरद्वि- शेष्यतां तथा च स्वरूपासिद्धिसिद्धसाधनाभ्यं तन्निरा- साय विशेषणत्यागे च व्याप्यत्वासिद्धया नाद्रध्यत्यमि- द्धिरित्याह ॥ तौति ॥ किञ्च पृथिवीजलवैधयेण बाह्यालोकानपेक्षचक्षुर्याह्यत्वेन तमसो द्रव्यत्वसाधने तेजसानैकान्त्यविरोधयोरन्यतरदावश्यकं तेजोवैधय- ण तत्सापेक्षचक्षाह्यत्वेन पृथिवीजलयोरद्रव्यत्वसा- धने तु न किञ्चिद्भुषणमिति तदेव साधयितुमुचित- मित्याह । प्रत्युतेति ॥ नन्वत्रापि गन्धस्नेहाश्रयद्रव्या- न्तरकल्पनामसंगो बाधक इत्यत आह । इन्द्रियेति । न च चक्षु रुन्मीलनान्वयव्यतिरेकानुविधानानुपपत्ति- स्तमोग्रहस्य चक्षुःश्रवःोत्रवत्तामसेन्द्रियस्य चक्षुर्गाल- काधिष्ठानत्वात् ॥ न च तद्वयवस्थापकगुणाभावादसि- (१) व्यतिरेकेगाापीति पाठ २ पु० ।

·बत्यकारवादः. ६. क्षुाह्यत्वात् भावत्वं त्यज्यताम् । इन्द्रियान्तरमेव वा तमोग्राहकमस्तु । अत एव तामसादिन्द्रिया- दन्धतमसेपि पेचकादीनां तत्तद्वस्तुग्रहः ॥ स्यादेतत् तमः किं नित्यमनित्यं वा ? आद्य रूपवतो नित्यस्याचाक्षषत्वप्रसङ्गः। द्विती- ये त्वारभ्यं स्यात् । न च निःस्पर्शद्रव्यस्या(१)र- म्भकत्वं द्रव्यसमवायिकारणतायां स्पर्शवद्रव्यस्य प्रयोजकत्वात् । न च मूर्तत्वमेव तत्र प्रयोजक मनसोप्यारम्भकत्वप्रसङ्गात् । एतदपि न । रूप- द्धिः । गुणत्वस्य व्यवस्थापकतायामतन्त्रत्वादिन्द्रिया- न्तराग्राह्यग्रहणमात्रस्य प्रकृतेपि सत्वादिति भावः । विपक्षबाधकत्वेन तस्योपयोगान्तरमाह ॥ अत एवेति ॥ पालोकाभावे चक्षुषस्तवासामर्थ्यात् इति भाव: न च दिनापि तेषां तद्ग्रहापत्तिः । मालोकस्येव तमस- स्तर सहकारित्वात् । रूपवत्वहेतारसिद्धि शङ्कते ॥ स्यादेतदिति ॥ अचाक्षुषत्वप्रसङ्गादिति । परमाणोरिवेति शेषः । द्वितीये रूपवतोनित्यत्वे । प्रारभ्यमिति । द्रव्यमिति शेषः । प्रस्तु स्वावयवारब्धन्तम इति आशङ्कय तेषां स्पर्शवत्वे तदारब्धद्रव्ये तमस्यपि स्पर्शवत्वमित्यभिप्रे- त्य निःस्पर्शवत्वे बाधकमाह । न च निःस्पर्शति । द्रव्यसमवायिकारणत्वं न निःस्पर्शस्येत्यर्थः ॥ तमो न (१) नि:रूपस्य ट्रष्यस्येति पा० २ पु० । ॥

·मटीकन्यायसिद्धान्तदीपे वत्वे नित्यत्वेपि त्रुटेश्चाक्षुषत्वाभ्युपगमात्() : मनसि मूर्तत्वानङ्गीकारात् । अनुभतस्पश एव वा कल्प्यताम् । न चोदभूतनीलरूपस्यो - तस्पर्शसामानाधिकरण्यनियमः पृथिव्यामेव त- थात्वात् । एवं रसानुवापि कल्प्यताम् । तेजा- रूपवत् स्पर्शवदनारब्धचाक्षुषत्वाज्जातिवदिति पर्यव- सितमनुमानम् । त्रुटौ व्यभिचारेण दूषयति ॥ रूपवत्व इति ॥ ननु चाक्षुषद्रव्यत्वेन चुटौ सावयवत्वसिद्धर्ध- मिग्राहकमानबलेन च मनोमूतत्वमिद्धेनैतदिति शङ्क: मान प्रति हेतोविशेषणामिद्धिर्वत्याह ॥ अनुभूतस्पर्श एवेति ॥ तमो नानुद्भूतस्पर्श उद्भूतनीलरूपाच्छंखवत् । पित्तधातौ व्यभिचारवारणाय नीलेति । इत्यनुमानमा- शङ्कय साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकपृथिवीत्वोपाधिना दूषयति ॥ न चोद्भूतनीलेति ॥ पृथिव्यामेवेति ॥ अन्यथा पृथिव्यामुद्भूतयो रूपस्पर्शयोः सामानाधिकरण्यनिय- भावधारणातंजस्यप्यन्यतरानद्भवे अन्यतरोद्भवो स्यादिति भावः । ननु नीलरूपसमानाधिकरणस्प- शस्य रसध्याप्यत्वत्त्वावधारणात्तद्वयावृत्त्या स्पर्शापि तमसो व्यावततेत्याशङ्कयाह । एवं रसेति । उपप- त्तिसौकर्यादाह ॥ तेजोवदिति ॥ यथा रूपसमानाधिक- रणस्पर्शस्य न रमव्याप्यता तथा नीलरूपसमानाधिक रणस्यापि साधनावच्छिन्न साध्यध्यापकस्य पृथिवीस्पर्श. स्वस्य तोपाधित्वादिति भावः ॥ स्वपक्षे साधकमुक्रवा (१) चाक्षुषत्वस्वीकारादिति पा० २ पु० ।

·अन्धकारवादः। वन्नीरसत्वमेव वाङ्गीक्रियतां । तेजोऽभावत्वे तु कधं गत्यादिप्रत्ययः । अभावत्वेनोपस्थिते भा- वधर्मारोपासम्भवात् । (अन्यथा तदनुपस्थिते मा- वधर्मारोपासम्भवात् ) (९) । न च स्वाभाविकगतेर- न्यगत्यनुविधानानुपपत्तिः । आश्रयचलनानुवि- धानस्य पदरागप्रभायामेव दर्शनात्। किंच तेजो- त्यन्ताभावरूपत्वे तमसि उत्पन्नव्यवहारो न स्या- त् । प्रागभावरूपत्वेपि तथा। ध्वंसत्वेपि विना- परपक्षे बाधकमाह । तेजोभावत्वे त्विति ॥ भावध- र्माणां तेषामभावे प्रमासम्भव इत्यर्थः । नन्वारोपः सम्भवेदित्याशङ्कय किमभावत्वोपस्थापकसामग्रीसमव- धाने गतिभ्रमः तदसमवधाने वेति विकल्प्यादो दूषण- माह " अभावत्वेनेति ॥ उपस्थिते उपतिष्ठमान इत्यर्थः । विशेष्यभानस्यारोपाहेतुत्वात् । यद्भानं यत्र प्रतिबन्धक तत्सामग्रया अपि तत्र प्रतिबन्धकत्वादिति भावः । द्वितीय प्राह अन्यथेति ॥ गतिप्रतीतिकाले मालोका- भावार्थकतमःपदोल्लेखादभावत्वान्येन रूपेणानुपस्थिते- रवश्यन्तदुपस्थापकसामग्रीसमवधानं पूर्व वाच्यमिति तेन प्रतिबन्धानारोपसम्भव इत्यर्थः ॥ ननु दोषमाहात्म्या- दिना सत्यपि विशेषदर्शनेबारोपोभ्युपेयः अन्यथा गते- रन्यगत्यनुविधानानुपपत्तेरित्यत आह ॥ न च स्वा- भाविकेति ॥ पदरागेति ॥ स्वाभाविकगतेरित्यनुषज्य- (१) चिरस्थपाठः प्रथमपुस्तके नास्ति ।

·मटीकन्यावसिद्धान्तदीपे शित्वं न स्यात्()। अन्योन्याभावेपि तथा। अपि च तमसि नीलसाक्षात्कारस्य भ्रान्तत्वे अनीलन्तम इति विपरीतसाक्षात्कारोपि स्यात् । न चायं कदाचिदपि कस्यापि भवति । प्रत्युत योगिनापि नीलप्रत्यय एव तत्रोनीयते । नीलत्वेनाप्रतीयमा- ने तस्मिन् तमाध्यवहारो न स्यात् । नात्रा- लोक: किं पुनरन्धकार इति व्यवहाराच्चालोका- भावातिरिक्त एवायमन्धकार इति पूर्वपक्षः ॥ ते। विकल्पानुपपन्नमपि तस्याभावत्वमित्याह । कि- चेति ॥ उत्पन्नादीति प्रादिपदेन ध्वस्तत्वोपग्रहः ॥ भ्रमत्वव्यापकविपरीतसाक्षात्काराभावानीलसाक्षात्का- रो न भ्रम इत्याह । अपि चेति । ननु भ्रमकाले विपरीतसाक्षात्काराभावेपि तद्दर्शनान तद्वयापकत्वं तस्येत्यत आह ॥ न चायं कदाचिदपीति ॥ स्त्येव योगिनामनीलप्रत्यय इत्याह ॥ प्रत्युतेति ॥ सिद्ध भ्रमत्वे विशेषदर्शित्वाद्योगिनां विपरीतन- त्ययकल्पनं तस्माच्च भ्रमत्वसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयादिति भावः । नन्वस्माकमेवास्त्वनीलप्रत्ययस्तमसि प्रात्म- न्यालोकाभावात्मकतमःमतीते लोलखित्वाभावादि- त्यत आह॥ नीलत्वेनेति ॥ सहप्रयोगानुपपत्यापि नालो- काभावस्तम इत्याह नाघालोक इति ॥ (१) ध्वंमत्वे विनाशिता नेति पा० २ पु० ।

·अन्धकारवादः। ६५ अत्रोच्यते ॥ यद्यपि भावत्वतवियतधर्म- प्रकारिका प्रतीतिस्तमाविषयानुभवसिद्धा सधा- पि तेजोव्यतिरिक्तभावगोचरचाक्षुषसाक्षात्कारस्य विषयसंस्कारकबाह्यालोकापेक्षानियमावधारण- बलेन भ्रान्तत्वकल्पनमेव युक्तम् (१)। न च तेजो- व्यतिरेकवत्तमाव्यतिरेकेण विशेषणीयमिदं। ते- जोद्रव्यत्वस्यानन्यथासिद्धप्रमाणावधृतत्वात्। न च तमाव्यतिरेक एव तेज प्रास्तामिति वाच्यम् । सिद्धान्ताभिधानं प्रतिजानीते॥मत्रोच्यत इति । पूर्वपक्षरहस्यं निरस्यन्ननुवदति यद्यपीति । प्रतीतिर्य- थामम्भवमनमितिपत्यक्षादिरूपा । व्यापकानुपलम्भबा- धेन निरस्यति ॥ तथापीति ॥ यदुक्तं तथात्वे प्रमाणा- भावादिति तदमिद्धमित्याह । तेजाव्यतिरिक्तत्यादिना । तेजोभावे व्यभिचारवारणाय भावेति । तेजसि व्यभिचा- रवारणायाह तेजाव्यतिरिक्तति । घटादिस्पार्शनसा- क्षात्कारे व्यभिचारवारणाय चाक्षुषेति । तेजःसाक्षात्कार विषयस्य तेजमापेक्षणादाह विषयसंस्कारकेति । स्वस्य च स्वासंस्कारकत्वादिति भावः । चक्षरूपस्य तेजसश्चाक्षु- षसाक्षात्कारमात्र एवापेक्षणादाह । बाह्यति ॥ इन्द्रि- यभिन्न त्यर्थः ॥ युक्तमिति ॥ लाघवादिति शेषः । तस्या- स्तमसि भावधर्मप्रतीतेः । तेजःप्रतिबन्दिं निरस्यति ॥ न चेति ॥ अन्ययेति ॥ उष्णस्पर्शादेराश्रयान्तरासिद्धरि- त्यर्थः । विनिगमकाभावात्तेज एव तमोभावोऽस्तु इत्य- (१) युक्त तस्याः प्रतीतेरिति पा० २ पु० ।

·-- सटीकन्यायमिद्धान्तदीपे तथा सत्युष्णस्पर्शभास्वररूपाश्रयद्रध्यान्तरकल्प- नापातात्। अन्यथा कस्यारोपस्तेजसि स्यात् । तम- सि तु क्लुप्तस्यैव नीलरूपादेरारोप इति न कल्प- नागौरवम् । नच तमोभावत्वग्रहायत(१)तेजोपेक्ष- व सडोच्यतामिति वाच्यम् । तथा सति गौरवप्रस- ङ्गात्। तथा हि । तमो द्रव्यान्तरं कल्पनीयम् । विज्ञाताशयशङ्कामुद्धाटयन्निरस्यति ॥ न चेति ॥ कल्प- नेति । ततश्च गौरवमिति भावः ॥ त्यज्यतां तर्हि सेत्यत आह । अन्यथा कस्येति ॥ धर्माणामिति शेषः ॥ तादात्म्यारोपाभिप्रायेण यथाश्रुतमेव वा योज्यम् । ननु प्रकृते रूपादिप्रतीतेरसति बाधके प्रमात्वात्तमसो भा- वत्वं प्रकल्प्यालोकापेक्षा सङ्कोच्यतामुत तेजाव्यतिरिक्त- भावचाक्षुषसाक्षात्कारे मालोकस्य जनकतावधारणबलेन भावत्वं त्यज्यताम् । अन्त्ये रूपपरिमाणगत्युत्पत्तिविना- शादिप्रत्ययानां भ्रान्तत्वं कल्प्यम् । अभावत्वेन प्रती- यमाने क्वचिदक्लुप्तो भावधर्मारीपश्च । तद्वरमेक- व्याप्तिसङ्कोचमात्रकल्पनमित्याशङ्कयाह ॥ न च तमो- भावत्वे विति।गौरवेति ॥ तमेव्यतिरिक्तत्वविशेषणप्र- क्षेपे प्रामाणिकगौरवप्रसङ्गादित्यर्थः ॥ तेजोद्रव्यानङ्गीकारे त्वौष्ण्यादिबुद्धधनुपपत्तस्तेनाध्यतिरेकविशेषणे मामा- णिकं गौरवम् । न च तमेाव्यतिरेकविशेषणानङ्गीकारे तस्याभावत्वप्रसक्तौ पूर्वगौरवद्वयं तस्य फलमुखत्वादिति भावः ।यदि तादृशोपि गौरवादभावत्वत्यागस्तदा विशे- (१) ग्रहात् मियतेति पाठा० २ पु० ।

·बन्धकारवादः। ६७ तत्र रूपवत्वेपि निःस्पर्शवत्वकल्पनम् । उद्भूत- नीलरूपवत्वे चानुभूतस्पर्शवत्वम् । निःस्पर्शस्य वा कथमारम्भकत्वम् । तत्र स्पर्शवद्रव्यत्वस्य प्रयोजकत्वात् । मूर्तत्वापेक्षया तस्य लघुत्वात् । पालोकाभावव्यङ्ग्यत्वमधिकमेव कल्पनीयम् । षणप्रक्षेपे तदप्यधिकमस्त्येवेत्याशयेन गौरवान्तरमुपन्य- स्थति ॥ तथाहीति ॥ रूपवत्वेप्यस्पर्शवत्वमस्पर्शस्याप्या- रम्भकत्वम् मालोकाभावव्यङ्गयत्वं चेति गौरवत्रयम् । उ. द्भूतनीलरूपस्यानुद्भुतस्पर्शत्वमालोकाभावव्यङ्ग्यत्वं चेति द्वयमिति पक्षभेदेन द्रष्टव्यम् ॥ स्पर्शवदिति ॥ स्पर्श- वदनंत्यावयवित्वस्वेत्यर्थः ॥ ननूक्तं मूर्तत्वमेव तत्र प्रयोजकमित्यत आह ॥ मर्तत्वेति ॥ इयत्तावच्छेदवि- शेषितपरिमाणत्वोपाध्यपेक्षया स्पर्शवत्वस्य जातित्वे. नाखण्डत्वादिति भावः ॥ ननु तथापि वेगवत्त्वं क्रियावत्त्वं वा तत्र तन्त्रमस्तु स्पर्शवत्त्वतुल्यत्वात् । मनस्तु नारम्भ- कम्। वेगक्रिययास्तत्र परैरनङ्गीकारात्॥ स्वमतेपि मनसः क्रियावस्वेपि तदारभ्यस्वाभिमतस्य प्रतीयमानतया प्रती- यमानधर्माश्रयतया वा पुरुषार्थसाधनत्वादर्शनादनारम्भ- कतोपपत्तेतमसश्च तदर्शनादारम्भकतापपत्ोरिति चेत् म नित्यस्य स्वरूपयोग्यस्य फलोपधाननियमेन मनसोप्या- रम्भकत्वस्य दुःपरिहरत्वात् । अन्यथा द्रष्यत्वादेरेवार- म्भकताप्रयोजकत्वमसङ्गात् । पूर्वोक्तगौरवेषा तात्पर्यात् ॥ न केवलमक्लुप्तकल्पना किन्तु क्लुप्तविरुद्धकल्पनापी- त्याह । आलोकेति। नन्वेवं तमस्तेजावैधात् पृथिव्या- दीनामभावत्वापत्तिरित्यत आह । न पूथिव्यादीना.

·सटीकन्यायमिहानदीपे न च पृथिव्यादीनामप्येवमभावत्वापत्तिरिति वाच्यम्। तत्र गन्धादेरनन्यथासिद्धस्य गुणस्य द्रव्यत्वव्यवस्थापकत्वात् । तमसस्तु न तथाभतो गुण उपलभ्यते उपलभ्यमानस्त्वन्यथासिद्ध एव । कथं वा विशेषगुणयोग्यतामन्तरेण प्रत्यक्षमूर्तत्व- मप्यस्य । भावधर्मारोपाप्यभावत्वानुपस्थितिद- शायामुपपद्यते । अभावत्वानुपस्थितिस्तु दोषव- मिति ॥ अनन्यथेति ॥ स्वाश्रयद्रव्यकल्पनामन्तरेणानु- पपत्नप्रतीतिकस्येत्यर्थः । गुणादौ व्यभिचारवारणायाह मूर्तत्वमिति । तथा च व्यापकानुपलब्धिबाधितं तमसो भावत्वमिति भावः । रूपाद्यारोप्यकाटिविपरीतकाटि- व्याप्याभावत्वरूपविशेषदर्शने कथं रूपाद्यारोप इति पूर्वपक्षे परिहारमाह ॥ भावधारोपापीति ॥ यद्यपि नीलन्तम इत्यालोकाभावत्वटितप्रवृत्तिनिमित्तक(१)- तमःपदोल्लेखेऽभावत्वानुपस्थित्यभिधानमयुक्तं तथापि न विद्यन्ते भावा रूपपरिमाणगत्यादयोस्मिन्नित्य- भावं सत्त्वेना(२)नुपस्थितिदशायां प्रारोप्यरूपादिरा- हित्येनानुपस्थितिदशायामित्येवात्र विवक्षितम् । अयं भावः । यद्विवेषदर्शनाभावे यो भ्रमः स तद्विशेषद- निनिवत्यः । न च नीलारोपोऽभावत्वविशेषदर्श- नाभावजन्यः येन तदर्शने न स्यात् । नीलन्तम इति प्रतीतेः सर्वसिद्धत्वात् । किन्तु नीरूपत्वादिप्रत्यक्षाभा- (१) प्रवृत्तिकेति पाठा० २ पु०। (२) नित्यभावेत्वेनेति पा० २ पु० ।

·श्रन्धकारवादः। ---------- शादेव समर्थनीया। दोषस्तु तथा वस्तुस्वरूपमेव । अदृष्टादिकमेव वा । परागप्रभायां चलनबुढे- रायचलनानुविधायितानियमो नास्त्येव । का- वहेतुक इति तत्प्रत्यक्ष परं न भवेत् । एवं च तथा पी- तत्वाभावव्याप्यशंखत्वदर्शनं सदपि न विरोधि । यच्च विरोध्यपीतत्वप्रत्यक्षं तद्दोषप्राबल्यानास्तीति भवति पीतः शङ्ख इति भ्रमः । एवमिहाप्यालोकाभावत्वद- र्शनं सदपि न विरोधि विरोधि वा नीलप्रत्यक्षं नास्त्येव दोषप्राबल्यादिति युक्तो भ्रमः॥ नन्वेवं दोषस्यानिय- तत्वात्तदपगमे कदाचिदनीलप्रत्ययप्रसङ्ग इत्यत आह । दोषस्तु वस्तुस्वरूपमेवेति ॥ अस्मिन्पक्षे वस्तुस्वरूप- स्य(१) प्रमातृमात्रसाधारण्याद्योगिनापि नीलप्रत्यय ए. वोन्नीयत इति ज्ञ यम् ॥ अदृष्टादिकमेव वेति ॥ भारोपहे- तुकसुखाद्यनुभावकादृष्टादिकमेव वेत्यर्थः । श्रादिपदेन भ्रमप्रयोजकप्रबलनीलसंस्कारपरिग्रहः । अत्र च पसद्वये योगिनां तत्सत्तानियमे प्रमाणाभावान्नीलप्रत्ययाभावा- पपत्तिः । इदमेव च पक्षद्वयमभिप्रेत्य योगिनापि नीलप्र- त्यय एषातीयत इति निरस्तमिति वक्ष्यति ॥ यदुक्तं स्वाभाविकगतेरपि पद्गरागप्रभावदन्यगत्यनुविधानमुपप- द्यत इति । तत्र दृष्टान्तं विघटयति । पदरागादिप्रभा- यामिति । कारणवशात्कुड्याद्यावरणविगमवशात् ॥ ननु तमसोपि नान्यगत्यनुविधाननियमः । स्थितेपि स्त- म्भादौ प्राक्पश्चाद्दीपसम्बन्धादिना छायाचलनोपल- म्भात्। कुड्यादिनाऽमाप्तपरभागायाश्छायायारतदपगमे (१) वस्तुस्वरूपस्य दोषस्येति० पा०२ पु० ।

·सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे रणवशादन्यत्रापि तथा चलनोपलम्भात् । यद्वा तमो यदि गतिमत्स्यात् तेजोभावाविषयकचाक्षष- साक्षात्काराविषयो न स्यात् । तथा तमो यदि परभागप्राप्तिदर्शनाचत्यस्वरसादाह । तमो यदि गति- मत्स्यात् तेजोभावाविषयकचाक्षुषसाक्षात्काराविषयो न स्यात् इति । अत्रालोकाजन्यचाक्षुषसाक्षात्कारविशेष्यं पक्षः तेन तमःसंज्ञकस्य पंमो पक्षतया न विपर्ययपर्यवसानें- शतो बाधः।गतिमत्वं च समवायेन गत्यधिकरणत्वं तेन न कालादौ व्यभिचारः। न वा चारादिगत्यधिकरणे तमसि बाधेन विपर्ययापर्यवसानं । साक्षात्काराविषयो न स्या- दित्युक्ते आपाधाप्रसिद्धिः साक्षात्कारविषयित्वस्य के- वलान्वयित्वात् । लौकिकत्वेन साक्षात्कारविशेषणे चे- ष्टापत्तिरतस्तेजोभावाविषयकेति साक्षात्कारविशेषणम् ॥ ताप्यभावपदस्य भावाभावसाधारणाभावपरतयाऽऽपा- द्यविपर्ययहेतावप्रसिद्धिस्तद्वारणाय तेनःपदम् । आका- शाद्यभावाविषयसाक्षात्काराविषयत्वाभावस्य तमस्यपि सत्त्वात् इष्टापत्तिवारणाय तदिति तु मन्दम् । श्राद्यनत्रा सामान्याभावविवक्षायामिष्टापत्त्यसम्भवात् । तदविव- क्षायां तु सत्यपि तेजःपदे यत्किञ्चिरोजोभावमादाये- ष्टापत्यपरिहारान् । एतेन सामान्याभावानङ्गीकर्तृमते- नैतदित्यपि प्रत्युक्तम् ॥ अन्ये तु घटाभावाभावरूपे घटेऽभावाविषयसाक्षात्काराविषये यभिचारवारणाय तेजःपदमित्याहुः । तदपि मन्दम् । अभावपदेनानाभा- वैकस्वभावस्य न्यायोपादानत्वात् । अन्यथाऽभावावि- षयत्वाप्रसिद्ध्याऊपाद्यामसिद्धः । घटतेजोभावाविति ·अन्धकारवादः । - यत्वस्य समूहालम्बनविषये व्यभिचारवारणायाद्यं मजदयम् । घटे च तेजाभावविषयकसाक्षात्कारविषयत्वेपि घटो- यमिति तदविषयसाक्षात्कारविषयत्वमप्यस्तीति न व्यभिचारः॥ ननु तेजेोभावविषयकसाक्षात्काराविषयः स्यादित्येवास्तु । न च व्यभिचारः घटेयमिति साक्षा- कारविषयतादशायां तेजोभावविषयकसाक्षात्कारावि- षयत्वस्थ पर्युदासवृत्त्या लभ्यस्य सत्वादिति चेत् न तेजोभावविषयमा सात्कारविषयान्यत्वस्य च पर्यदासल- भ्यस्य घटादावमत्त्वेन व्यभिचारानुद्धारानञ्चयोपादा. नात् । तेजोभावविषयसाक्षात्कारभिन्नमामात्कारविष- च पर्युदासालाभात् । भावमुखस्य तस्य विवक्षितमात्रस्यापाद्यान्तरत्वेनावधारणात् तथापि समूहालम्बन विषयतादशायां घटतेजोभावा- विषयकबुद्धयविषयत्वमस्तीति व्यभिचारान्न निस्तार इति वाच्यम् । अविषयपदेन विषयभिन्नस्योक्तत्वात् । ननु समस्तोपादानेपि मनसि व्यभिचारावक्रोक्तिवैयर्थ्य तेजोभावाविषयसाक्षात्कारविषयः स्यादित्यस्यापि सुवचत्वात् इति चेत् न मनाव्यभिचारनिरासायैव तदा- दरात् । तथाहि आपद्यतेजोभावाविषयसाक्षात्कारावि- षयत्वाभावो द्विधा । तेजेोभावाविषयसाक्षात्कारविष- यत्वाद्वा तेजोभावविषयकसाक्षात्काराविषयाद्वा । त- आद्यं प्रकारमादाय घटादौ व्यभिचारवारणम् । द्वितीयप्रकारस्य घटतेजोभावाविति समूहालम्बनविषय- त्वेन तथासम्भवात् । मनसि च द्वितीयप्रकारमादा- तममि तभयमप्यनिष्टमिति । तेजोभाधविषयकसाक्षाय काराविषयो न स्यादित्युत्तो विष्टापत्तिः । तमापद- ·सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे जभ्यतेजोभावाविषयबुद्धयविषयत्वाभावेनेष्टापत्तिवार- साय साक्षात्कारपदम् । कश्चित्तु चाक्षुषं . तमो यदि चाक्षुषगतिमत्स्यात् पालोकव्यङ्ग्यं स्यात् इत्यत्र ता- त्पर्य वक्रोक्तावभिरुचिमात्रमित्याह । कचित्पुस्तके तमो यदि गतिमत् स्यात् तेजाभावविषयसाक्षात्कार- विषयो न स्यादिति पाठः । तत्रापि तेजःपदप्रयो- जनं पूर्ववदेव । नन तेजोभाववायू इति स्पार्शनसाक्षा- कारविषये वायौ भट्टमते मूलशैथिल्यम् गृहाङ्गणयो- स्तेजाभावघटाविति साक्षात्कारविषये घटादौ स्वम- तेपि । अत्राहुः विषयेण साक्षात्कारो विषयसाक्षात्कारः साधनं कृतेति समासः । मालोकाभावे विषयसाक्षा- स्कार प्रालोकाभावविषयसाक्षात्कारः । स च चाक्षुषा विवक्षितः । तेनालोपाजन्यविषयजन्यचाक्षुषसाक्षा- कारविषयो न स्यादिति पर्यवसितम् । तत्रालोका- जन्य पदेन घटादौ व्यभिचारनिरामः । चाक्षुषपदेन परमते वायौ। विषयजन्य पदेनालोकाभावकालीनप्रमे- यत्वप्रकारकचाक्षुषसाक्षात्कारविषय घटादावेव व्यभि- चारनिरामः । नन्वेवमपीदृशबिडालोलू कादिचाक्षुष- साक्षात्कारविषये तत्रैव व्यभिचारः । न च मानुषेति विशेषणाददोषः । अञ्जनादिसंस्कृततस्करादिचक्षुर्ज- न्यसाक्षात्कारविषयतया तत्रैव व्यभिचारतादवस्थ्या- दिति चेत् न । तत्रापि विषयसंस्कारकालोकस्य फलबलेन कल्पनात्। च तस्यानुभूतरूपत्त्वे संस्कार कताप- त्तिः । उद्भूत पत्त्वे च तैरिवान्येनापि तद्ग्रहापत्तिरि- नयनगतापत्तधातुवत् प्रतिनियतपुरुष- ग्राह्यतापपत्तेरिति । ननु तमसस्तेजोभावाविषयसाक्षा- ति वाच्यम् ।

·तेजभिवारने अति गतिमारस्वाय तेजोविनाकार चाक्षुषसाक्षात्कारविषयकगतिमत्स्यादित्यत्र-ता- स्काराविषयत्वाभावापादने इष्टापतिः । तमोद्रव्यला वादिमते आलोकाभाषध्यायस्यापि तमः साक्षात्कार बातोकामावस्याविषयत्वात् । न हि व्यङ्गनमतीती व्यञ्जनभाननियमः । घटादिचाक्षुषसाक्षात्कारे भ्या- कासाकस्लेखनियमे मालोकमानघट इत्येव तदाकार- प्रसङ्गात् । गवादिमतीतो सास्नादेविषयत्वममाये- त्यस्वरसादाह तथा तमो यदीति । तेजो न विषयो यस्य चाक्षुषसाक्षात्कारस्य सदविषयगतिः स्यादित्यर्थः । अन नवयानुपादाने मनसि मूलविल्यम् । सेजस्त- मसी चलत इति समूहालम्बनविषयतया तमसीष्टाप- त्तिाचेति पयोक्तम् । न चैवमप्युक्तसमूहालम्बनदशा- मामिष्टापत्तिः उत्तरनमः प्रसज्यमतिषेधार्थत्वात् । चावुषपदं च तेजोविषयकस्पार्शनसाक्षात्कारविषय- गतो घटादौ व्यभिचारवारणाय । न च तेजोविषयता- शून्यवानुषसाक्षात्कारविषये घटादौ व्यभिचारः । तेजोऽअन्यत्वस्यैव तदर्थत्वात् । अत एव पूर्वास्वरबनि- स्तारोपि । चलुबैव तेजसाजन्ये(१) कवं तेजोऽजन्य- स्वमिति चेत्न विषमसंस्कारकतेजस एव तेजःपदार्थ स्वात्। अत एव तेजसि व्यभिचारवारणायापादके ते- जोभिवत्वविशेषणम् । गतिमरूपढ़ पाताबातम् न स्या- (१) पनि सामान्य इति पा० २. १० ·सटीकन्यायसिद्वान्तदीपे पर्यात् । न च प्रतियोगिग्रहानुपपत्तिः । सर्वत्र तथाकल्पनात् । तमोव्यवहारस्तु प्रौढ- प्रकाशकतेजस्संसर्गाभावनिबन्धन एव दोषवशा- पाये विवक्षितं । शिष्टं पूर्ववत् । अपरे तु नद्वयरहि तमापायं मत्त्वा चाक्षुषपदव्यत्ययमाहुः । नन्वभावत्व- पक्षे देशकालविप्रकृष्टस्य तेजोमात्रस्यासर्वशेन दुर्विज्ञा- नतया कथं तत्प्रतियोगिकतमोबुद्धिः स्यादित्याशङ्कया- ह । न चेति । सर्वत्रेति । सामान्यलक्षणादिना सकल- प्रतियोग्युपस्थितेः सामान्याभावप्रतीतिमात्रसाधारण्या- दिति भावः । ननु तेजोभावस्य तमस्त्वे दीपवत्पथि सौराद्यालोकाभावमादाय तमोव्यवहार: स्यादित्यत माह तमोमात्रेति । अन्योन्याभावव्यावृत्त्यै संसर्गति । यत्किंचित्तेजस्संसर्गाभावव्यावृत्य यावदिति। सोमणि तमस्यव्याप्तिनिरासाय प्रकाशकेति ॥ न चोष्मणोपि प्रत्त्यासत्तिविधया स्वस्पर्शप्रकाशकत्वमस्त्येवेति वाच्य- म् । उद्भूतानभिभूतरूपत्वस्यैव तदर्थत्वात् । एतेन प्रकाशकता ज्ञानजनकतेति ज्ञानरूपाचाक्षुषटितप्र- तियोगिकत्वात्तमसः चाक्षुषत्वानुपपत्तिरित्यपास्तम् । प्रभासंवलिते छायातममि अव्याप्तिवारणाय प्रौढेति ॥ मौढिरुद्भूतानभिभूतस्पर्शता । अत्र तमःस्वरूपं योग्यो- द्भूतरूपप्रत्येकतेजस्संसर्गाभाव एव । व्यवहारः परं या- वदन्तविप्रयुक्तः । न च प्रत्येकं तमस्त्वे यत्किञ्चित्तो- जसि सत्यपि तेजोन्तराभावमादाय तमोव्यवहारः स्या- दिति वाच्यम् । कार्यदर्शनबलेन तेजोन्तरस्य प्रतिबन्धक- ·अन्धकारवादः। प्रतियोगिनोनवभासेपि तेजोभावावभासाविरो. धाच्च । अभावत्वग्रहे हि प्रतियोगिग्रहापेक्षणात् । त्वकल्पनात् । न च छायारूपतमोव्यवहारेपि तेजी- न्तरस्य प्रतिबन्धकतापत्तिः । कार्योन्नेयधर्माणां यया- कार्यमुनयनादिति व्यवहारपदं प्रयुञानस्याशय इति वदन्ति । 'तु' शबोऽवतमसादिव्यवहाराणामन्यनिबन्ध- नत्वसूचनाय । रूपग्राहकतेजःसंवलितः तद- वान्तरविशेषग्राहकयावत्तेजःसंस र्गाभावोऽवतमसम् । रूपत्वावान्तरजातिग्राहकतेजस्संवलितः प्रौढप्रकाशक- यावत्तेजःसंसर्गाभावश्छाया । यावदालोकाभावोऽन्ध- तममम् । सर्वेषु चैतेषु लक्षणेषु तत्तज्ज्ञानविशेषप- रिचायितजातिविशेषविशिष्ट एवालोकः प्रतियोगीति न जानगर्भतया तेषामचाक्षुषत्वप्रसङ्गः । ननद्भूतरूप- स्पर्शस्य द्रव्यप्रत्यक्षकताप्रयोजकत्वपक्षे प्रभाद्यतीन्द्रि- यतेजःप्रतियोगिकमन्धतमसं कथं चाक्षुषं स्यादिति चेत तदालोकगतरूपविशेषाभावस्यव तमस्त्वात् । परिहृतायामपि प्रतियोगिग्रहानुपपत्तौ सिंहावलोकितेन स्मृतमेकदेशिनः परिहारान्तरमाह ॥ दोषवशादिति ॥ दोषश्चानियत इति तेजोभावरत्वेन तत्प्रतीतौ तदभावो द्रष्टव्यः । नन्वभावज्ञानसामान्य हेतोः प्रतियोगिज्ञान- स्थाभाषे कथं दोषादपि तदवभास इत्याशङ्कयाह ॥ अभावत्वग्रहे होति । अभावत्वप्रकारके तयह इत्यर्थः । यद्यपि तमःप्रतीत्यंशे न दोषजन्यता वा सिद्धा न तरामभावत्वाग्रहः प्रतियोग्यग्रहो वेति नायं परिहारस्त.

·8 सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे तत्र राशिष्विव कश्चित्समुदायिव्यतिरेकप्रयुक्त एवं विनाशप्रत्ययः । एवमुत्पत्तिप्रत्ययोप्यूह्यः । नीलरूपारोपविशिष्टस्तेजस्संसर्गाभावस्तम इति केचित(१) । अत्र चाक्षुषः प्रत्ययः कथमिति तच्चिन्त्यम् । यत्पुनरुक्तं नीलन्तम इति प्रत्ययस्य थापि पूर्वपरिहार एव तात्पर्यम् । नन्वालोकाभावोऽपि न सः । तथाहि न तावदत्यन्ताभावः । उत्पादविनाश- प्रत्ययालम्बनत्वानुपपत्तेः । अत एव न प्रागभावध्वंसा- पपीत्यत आह । तत्रेति ॥ शिवादित्यमतमाह। नील- रूपेति । भारोपस्य चक्षुरग्राह्यत्वेन तद्विशिष्टसंसर्गाभा- वात्मनस्तमसोप्यचाक्षुषत्वप्रसङ्ग इति दूषयति सत्रेति । ननु ज्ञानोपनीतनालारोपविशेषणकालोकसंसर्गाभावप्र- तीतेश्चाक्षुषत्वे को विरोधः । तदिन्द्रिययोग्यविशेष्यक- त्वस्यैव तदिन्द्रियकरणतानियामकत्वात् । न च लो. किकचाक्षुषप्रत्ययः कथं स्यादिति विवक्षितमिति घाच्यम् । तवाप्यालोकांशे ज्ञानलक्षणप्रत्यासत्तिजन्यत्वेन तमःप्रतीतेः सर्वाशे लौकिकत्वानुपपत्तेरिति चेत् न नीलारोपस्य ज्ञानाभावेन तदुपनयमहकृतचक्षुर्याह्यानु- पपत्तेर्विवक्षितत्वात् । भ्रमत्वस्य विपरीतप्रत्ययावसे- यत्वात्प्रकृते च तदभावान्नीलमत्ययो न भ्रम इति पूर्वपक्षी- क्तमनूद्य निराकरोति ॥ यत्पुनरुक्तमिति ॥ दोषकाली. (१) कश्चिदिति पाठा० २ पु० ।

·अन्धकारवादः। 99 भ्रान्तत्वेऽनीलन्तम इति प्रतीतिः कदाचिदपि स्यात् इति । तदपि मन्दं शरीरेऽहं प्रत्ययवदुप- पत्तेः । अत एव योगिनोपि तथा प्रत्यय एवो- बीयत इति निरस्तम् । पेचकादीनां बाह्यालोक- निरपेक्षं चक्षुहिकमित्यसिद्धमेव । (तेजोन्तरस्य विद्यमानत्वात् । अत एव ते दिवा न पश्यन्ति । तस्य सौरालोकेनाभिभूतत्वात् । तेषां तत्सहचर- चक्षुहिकत्वमिति नियमात् )(१)। नात्रालोकः किं नविपरीतप्रत्ययाभावमात्रानाभ्रमत्वसिद्धिरित्याह शरीर इति ॥ ननु तत्त्वज्ञानदशायां बाधादस्तु देहादेरहं प्रत्य- यस्य भ्रमत्वं इह तु वस्तुस्वरूपस्यैव दोषस्य तमःप्रत्यय- मात्रेऽनुवृत्तेन विपरीतप्रत्ययोपपत्तिरिति चेन्न अदृष्टादि- दोषाभिमायेणैवमभिधानात् । अत एवाह । अत एवेति । नीलभ्रमप्रयोजकस्यादृष्टादेर्दोषस्य योगिष्वभावादेवे- त्ययः । ननु तेजोतिरिक्तभावगोचरचाक्षुषमाक्षात्कारे बाह्यालोकापेक्षेति मूलमेवासिद्धम् पेचकादिचाक्षुषसा- क्षात्कारे व्यभिचारादित्याशङ्कयाह पेचकादीनामिति । नन्वेवं तदभिभावकसौरालोकसहकृतेनैव तच्चक्षुषा कुतो न तद्ग्रह इत्याशङ्कयाह तेषामिति । फलबलादालोकवि- शेषस्यैव सहकारित्वकल्पनादिति भावः । सहप्रयोगा- (१) () चिहस्थपाटो द्वितीयपुस्तके ।

·सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे पुनरन्धकार इति व्यवहारस्तु नात्र घटः किन्तु त- दभाव इतिवद्विवरणरूपादिना समर्थनीय इति सर्व समंजसम्॥ इत्यन्धकारवादः ॥ नुपपत्तिं निरस्यति नाति । विधिमुखः प्रत्ययस्तु प्रल- यादिवदुपपादनीयः इत्याह ॥ इति सर्व समञ्जममिति ॥ इति श्रीसकलसामन्त चक्रचूडामणिमरीचिमंजरीपरागपिञ्ज रित चरण-कमलकटिकवतार-श्रीमत्प्रतापगजो- द्योजितशेषानन्तविरचितायां न्यायसिद्धान्त- दीपनमायामन्धकारवादप्रकरणम् ॥

·se किंतस्कारणत्वम् ? । कार्यनियतपूर्ववर्तित्वं वा । कार्यनियतपूर्ववृत्तिजातीयत्वं वा । अन- न्यथासिद्धनियतपूर्ववर्तित्वं वा । कार्यसहभावे सत्येतदेव वा । सहकारिविरहप्रयुक्तकार्याभाव- वत्वं वा । अन्यद्वा । नाद्यः । कुम्भकारपितुरपि तत्पदसूच्ययाक्षेपसङ्गत्या कारणपदप्रवृत्तिनिमि- तविचारस्यानवसरतां परिहरनेव विप्रतिपत्तिमूलक संशयमाह ॥ किं तत्कारणमिति ॥ तत्पूर्वप्रकरणयो- स्तत्र तत्रोपक्षिप्तकारणत्वं कारण पदमवृत्तिनिमित्त- धर्मि । तत्र संशयकाटीराह ॥ नियतेति ॥ अस्य कार- णपदार्थत्वेऽनुत्पादितकार्य वनस्थदण्डादावप्रवृत्तिमात- ङ्गः इष्टसाधनत्वाज्ञानादित्यरुच्या जातीयत्वविशेषणेन कोट्यन्तरमाह । कार्यति । तन्तुरूपादौ पटादिकारण- ताप्रसंगभयादाह । अनन्यथासिद्धति । अनन्यथासिद्ध- नियतपूर्ववर्तिजातीयविनश्यदवस्थकर्मण्यतिप्रसङ्गादा- ह । कार्यसहभावेति । प्रतिव्यक्तिकार्यसहभावोपासने वनस्थदण्डादावप्रवृत्तिप्रसङ्गः । सहभूतजातीयत्वविव- क्षायानुसरण स एव दोष इत्यत आह । सहका- रीति । कुंभकारपितुरपीति । यद्यपि कुम्भकारत्वेन तस्य कारणत्वमिष्टमेव तथापि कुम्भकारपितृत्वेनापि तत्स्यादिति भावः । किञ्च किमिदं कारणमावलक्षण- मुत तत्तत्कार्यकारणलक्षणं इति विकल्प्य कार्यापेक्षया पूर्वत्वस्यासंभवनिरस्तत्वात्कार्यपदवैयर्थेनाद्य मुनि- रसम्मन्वानः कार्यपदस्वरससूचिते यत्कार्यापेक्षया यन्नि- ·मटीकन्यायसिद्धान्तदीपे कुम्भम्प्रति कारणत्वप्रसङ्गात् । प्राकाशादेः कार्य- मात्रे कारणत्वासनाच्च । किञ्च पूर्ववर्तित्वं प्राग- भावावच्छिवसमयवर्तित्वं । तथा च तयोरकारण- त्वप्रसङ्गात् । न हि प्रागभावावच्छिन्ने समये प्राग- भावो वर्तते । समये समयो वा । किज्जवं घटा- दिकं प्रति रासभोपि कारणं स्यात् । तस्यापि घटादिनियतपूर्वसमयवर्तित्वात् । न ह्यनादौ संसारे कस्यापि घटस्य पूर्व रासभो न वर्तते । यतपूर्ववृत्ति तत्तत्कारणमिति द्वितीयपक्षे दूषणमाह आकाशादेरिति । पूर्वत्वं प्रागभावावच्छिन्नत्वं । तत्र प्रा- गभावः समयविशेषणं उपलक्षणं वेति विकल्प्योभयत्र दूषणं संगृह्णाति । तयाच तयोरिति । सङ्ग्रह विभजते । विशिष्ट प्रागभावशत प्रात्माश्रयप्रसङ्गादिति भावः । उपलक्षणत्वपक्षे साह समय इति । स्वात्मनि वृत्ति- विरोधादिदानीं मध्यं दिनमितिप्रतीतेरुपाधिमात्र- विषयत्वादुपधेयांशेऽव्याप्त्यापातादिति भावः । काल- विशेषवादिपूर्वपदसमभिव्याहृतान्नियतपदा शिकनिय- माप्रतीतेराह। किञ्चवमित्यादिना । घटविशेषे दैशिक- व्यभिचारानियमभंगममन्वानं प्रत्याह । नहीति । अत एवेति । रासभातिव्याप्तेरेवेत्यर्थः । नियतपूर्ववर्ति- जातीयत्वं हि न तवृत्तिजातिमत्वमा सत्तयातिम- मङ्गात् । किन्तु पूर्ववृत्तितानियमावच्छेदकजातिमश्व- मिति स्थिते जातिपदस्य मुख्यामुण्यार्थत्वविकल्पयो- ·कारणतावादः । ८१ अत एव न द्वितीयः । आकाशादेरकारणत्वप्रस- ङ्गाच्च । न ह्याकाशादीनां तज्जातीयत्वेन कार- णत्वावधारणम्(१) । एकव्यक्तिकत्वेन तत्र जातेर- भावात् । न च जातित्व(२)मुपलक्षणम् । उपाधे- रायोऽव्याप्तिमाह । आकाशादेरिति । यद्यपि जन्य- गुणकारणतावच्छेदकद्रव्यत्वजातिमत्त्वेनेतरेषामिवाका- शस्यापि कारणत्वे नानुपपत्तिस्तथापि आकाशादिमा- त्रवृत्तिः शब्दादिविशेषं प्रतीष्यमाणा सा न स्यादिति विवक्षितम् । एतदेव विवृण्वन् हेतुमाह नहीति । तदपि कुत इत्यत प्राह । एकत्यक्तिकत्वेनेति । तत्र तन्मात्र तन्मात्रवृत्तेधर्मस्यैकव्यक्तिमत्वेनानेकवृत्तित्वघटितजा- तित्वाभावादित्यर्थः। नन्वस्तु जातिपदमजहत्स्वार्थलक्ष- णया कारणतावच्छेदकधर्ममात्र परमित्यत पाह। न चेति॥ तथाप्यव्याप्तिरित्याह । उपाधेरपीति । कत्यनेकत्वे ह्यानन्त्यव्यभिचाराभ्यां कारणताग्रहानुप- पत्त्या युज्यतेऽनुगतावच्छेदकैकधर्मापेक्षा । इह त्वाका- शकालादिष्यक्तिरेकैकेति तत्कारणताग्रहे प्रानन्त्यव्य- भिचारशङ्काया असम्भवात्किमवच्छेदकधर्मग्रहेण । न च कारणताया ससम्बन्धिकपदार्थतया सम्बन्धितावच्छे- दकप्रकारकज्ञानसाध्यज्ञानत्वावच्छेदकाग्रहे तद्ग्रहानु- (१) कारणत्वमिति पा० २ पु० । (२) जातीयत्वमिति पा० २ पु० । कारणव्य- ·८२ सटीक न्यायरिद्वान्तदीपे रपि तदवच्छेदकस्याभावात् । न ह्याकाशादीनां कारणत्वं केनाप्यवच्छिद्यते । नापि तृतीयः । अनन्यथासिद्धत्वं ह्यन्यथासिद्धिविरहः । अन्यथा- सिद्धिश्च प्रकारान्तरेणोत्पत्तिप्तिर्वा । अन्यत्वं च कार्यापेक्षयान्यापेक्षया वा । न तावदाद्यः । दण्डादेरप्यकारणत्वप्रसङ्गात् । न हि घटादि- भिन्न प्रकारेण दण्डादेनत्पत्तिः। नित्यस्य कार्य- मात्रं प्रति कारणत्वप्रसङ्गाच्च । एवं ज्ञप्तिपक्षोपि निरस्त: । न द्वितीयः । यत्किञ्चिदपेक्षया प्रका- रान्तरोत्पत्तिज्ञप्त्योः सर्वसाधारण्यात् । अनन्य- पपत्तिरिति वाच्यम् । ससम्बन्धिकप्रत्यक्ष एव तथा नियमात् । अवान्तरबैजात्यानुपस्थितावप्यतिप्रसक्तेन स्वर्गत्वेन रूपेणोपस्थिते स्वर्गविशेषे ज्योतिष्टोमादि- कारणतायाः श्रुत्या बोधात् । आकाशादिकारणताया- श्चामत्यक्षत्वादिति भावः । कार्यादन्येन रूपेणोत्पत्ति- विरहानन्यथासिद्धिरित्याद्ये दोषमाह ॥ दण्डादेरि- ति ॥ अनादिष्वतिव्याप्तिमप्याह नित्यस्येति । विशे- ध्यव्यतिरेकप्रयुक्तस्य विशिष्टव्यतिरेकस्य तत्रापि सुवच- त्वादिति भावः । कार्यादन्येन प्रकारेण ज्ञप्तिविरह इति द्वितीयमप्युक्ताव्याप्त्यतिदेशेन दूषयतिाएवमिति । घटा- दिप्तिप्रकाराद्घटत्वादेरन्येन प्रकारेण(१) दण्डादिज्ञ- प्तिसम्भवादव्याप्तिरित्यर्थः । सर्वति ॥ तथा च तयोः कार्यकारणमात्रसाधारण्येन तदविरहादव्याप्तिरिति , (१) दण्ड स्वादिनेति पाठविशेषो १० ।

·कारणतावादः । .. थासिध्यनिर्वचनादेव न चतापि । तत्रिर्वचने स्वनन्यथासिद्धनियसपूर्ववर्तित्वेन तत्त्वे शेष(१)- वैयर्थ्यात्। न च कुम्भं प्रति कुम्भकारपितुरपि कार- णत्वव्युदासार्थ (२) सहभावो विशेषणमिति वा- च्यम्। अनन्यथासिद्ध्यैव तन्निरासात्। कथमन्यथा घटसहभावेपि न कपालरूपादेः कारणत्वम् । कथं भावः । शेषेति । कार्यसहभावेत्यर्थः । व्यावान्तरस- द्भावादवैवर्यमाशंक्योह ॥ न चेति ॥ अपिशब्दान- न्तरं कुम्भकारपितृत्वेनेति शेषो द्रष्टव्यः । कुम्भकारत्वेन तत्कारणतायाः सिद्धान्तत्वेनाव्युदसनीयत्वात् । तद्या- वृत्तेरन्यथामिद्धे ययं तदवमित्याह । अनन्य यासि- द्ध्यैवेति । कुम्भकारपूर्ववृक्तित्वज्ञानोपजीवितदज्ञानवि- षयतया कुम्भकारपितृत्वेन तस्यान्यथासिद्धेरिह चानन्य- थामिद्धिविशेषणादिति भावः । कार्यसहभावेन कृतका- यत्वादनन्यथासिद्धिरेव त्यज्यतामित्याशझ्याह कयम- न्यथेति । आदिपदेन कदाचित्कार्यसहभूतस्य कुम्भका- रपितुरपि संग्रहः । एवं चानन्यथासिद्ध त्यस्यावश्यकत्वे- नैव कुम्भकारपितृनिरासात्सहभावविशेषणवैयर्यमिति भावः । न वैयर्थ्यमात्रम् किन्तु अव्याप्त्यापादकतापी. त्याह ॥ कथं वेति । ननु सहभावेप्यस्ति सहभावनिरूप- (१) नियतपूर्ववर्तित्वेनैवोपपत्तौ इति पा० २ पु०। (२) कारणत्वप्रसङ्गव्युदामार्थमिति पा० २ १० । - ·४ सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे वा कार्यासहभूतस्य यागादेश्व कारणत्वम्। न च व्यापारद्वारा तस्य सहभाव इति वाच्यं बाधात्।न च सहभावनिरूपकत्वमेव सहभावशब्दार्थ इति वा- च्यम्॥ एतदन्तर्भावेन कारणपदार्थत्वे व्यापाराग्र- हदशायां कारणव्यवहारोच्छेदप्रसंगात् ॥ न च कत्वं यागादीनां तथाहि स्वर्गविशेषनियतपूर्ववर्तिता तावदपूर्वविशेषेऽवगम्यते सा च नापूर्वत्वेनैव यत्किञ्चिद- पूर्वादपि फलप्रसङ्गात् । किन्तु यागविशेषापूर्वत्वेन । अत्र चापूर्वस्येव यागस्याप्यस्ति सहभावनिरूपकत्वं न हि याग- मज्ञात्वा तदपूर्वत्वेन तस्य स्वर्गविशेषसहभावः सुग्रह इति । तदेव चात्र विवक्षितमिति शङ्कमानं प्रत्याह न च सहभावेति । किमेतावता भंग्यन्तरेण व्यापारद्वारा कार्यमहभावनिरूपकत्वे सत्यनन्यथामिद्धनियतपूर्ववर्ति- त्वं लक्षणमित्युच्यते उत कार्यमहभावनिरूपकत्वे सती- त्याद्येव लक्षणं यागादौ व्यापारद्वारा तत्पर्यवसानमिति विकल्प्य नाद्य इत्याह । एतदन्तर्भावेनेति । पारे व्यापारान्तराभावेन व्यापारिणि यागादावपि कारणताग्रहदशायां तद्ग्रहोत्तरकल्प्यव्यापारानुपस्थित्या व्यापारद्वारा सहभावनिरूपकत्वस्य दुर्ज्ञानत्वात् कारण- ताऽग्रहमसङ्गादित्यर्थः। द्वितीयस्तु ध्वंसामहभूतस्य प्रति- योगिनः तत्राकारणताप्रसङ्गेन बहिरेव निरस्यः । ननु द्रव्यारंभकसंयोगनाशकालीनेनावयविकर्मणा स्वाव्यव- हितोत्तरक्षणवर्तिध्वंसप्रतियोगिनि स्वाश्रये संयोगवि- भागादेरजननात्तदसहभूतकर्मविशेषव्यावृत्त्यै सहभाव- ध्या- ·कारवातावादः । ८५ विनश्यदवस्थकर्मादिव्यावृत्त्यर्थं सहभावो विशेष- णमिति वाच्यं । तत्रापि स्वरूपयोग्यतारूपकार- णत्वस्येष्टत्वात् ॥ कार्याभावस्तु तत्र सहकारिवि- रहात् ॥ किंच कार्यसहभूतत्वे सति अनन्यथासिद- विशेषणमास्तामित्याशंक्याह । न च विनश्यदिति । विनश्यदवस्थस्य कर्म विनश्यदवस्थकर्म विनश्यत्समवा- यिकर्मत्यर्थः । एतच्च कार्गोत्तरकालं मत एव समवायित्व- मित्यनादृत्योक्तम् । वस्तुतस्तदाश्रयणे कर्माभाव एवेति ध्येयम् । विनश्यदवस्थं च तत् कर्म चेति न युक्तं । द्वितीयक्षणे विनश्यदवस्थस्यैव तस्य कार्यसहभूतत्त्वात्तेन व्यवच्छेदस्य शंकितुमशक्यत्वात् । कलोपधानस्यापि तत्र संभवेन स्वरूपयोग्यताया एवेष्टत्वाभिधानायोगात्कार्या- भावस्त्वित्यादिना विरोधाच्च । न चैवं विनश्यदवस्थस्य कर्माश्रयस्य व्यवच्छेदताया अनाशंकितत्वात्तज्जातीय- त्वं तु विनश्यवस्थसाधारणमिति कयं तद्व्यवच्छेद इत्यभिधानानौचित्यमिति वाच्यम् । विनश्यदवस्थपदेन तद्गतकर्मण एव लक्षणादिति तव्यावृत्त्यै विशेषणोपा- दानेपि प्रत्युताव्याप्तिरित्याह स्वरूपयोग्यतेति । ला- घवेन कर्मत्वस्यैव संयोगादिजनकतावच्छेदकत्वात्तस्य च विनश्यदवस्थकर्मसाधारणत्वादिति भावः । ननु तस्यापि स्वरूपयोग्यत्वे कदाचित्फलोपधानप्रसंग इत्यत आह कार्याभावस्त्विति । उत्तरकाले समवायिविरहा- दित्यर्थः । वस्तुतो विशेषणोपादानेपि तव्यावृत्तेरश- | क्यतया वैयथ्यं दुर्वारमित्याह । किंधेत्यादिना । तब ·तु मटीकन्यायमिद्वान्तदीपे धनियतपूर्ववृत्तिजातीयत्वं त्वयापि वाच्यं । न तु प्रतिव्यक्ति कार्यसहभावः । अन्यथा कारणत्वानि- श्चयेन प्रवृत्तिः क्वापि न स्यात् । सहभावस्य का- योत्पत्तेः पूर्व निरूपयितुं अशक्यत्वात् । तज्जाती. यत्वं विनश्यवस्थसाधारणमिति कथं सह- भावेनापि विशेषणेन तद्व्यवच्छेदः॥ नापि पंच- मः । सहकारिनिर्वचने प्रात्माश्रयप्रसंगात् ॥ सह- कारिपदेन तदन्यविवक्षायां विरहपदेन च संसर्गा- भावविवक्षायां तदितरसंसर्गाभावप्रयुक्तकार्याभाव- त्वमित्यर्थ: स्यात् ॥ तत्र किं प्रयुक्तत्वन्तज्जन्यत्वं तद्व्याप्यत्वन्तद्वयापकत्वं वा ॥ एवं कार्याभावीपि प्रामभावो वाऽत्यंताभावो वा प्रध्वंसो वा ॥ संस- भावत्वेन रूपेण त्रितयमपि वा ॥न तावदाद्यः । सत्यन्तं न जातीयत्वान्तस्य विशेषणं । सहभावस्येत्यादि- वक्ष्यमाणदोषतुल्यत्वापत्तेः । किन्तु वर्त्यन्तस्य तच्च जा- तीयत्वस्येति ध्येयम् । सहकारित्वेति । सहकारिपदप- यालोचनयेत्यर्थः । समुच्चित्यकारित्वस्यैव सहकारिप- दार्थत्वादिति भावः। ननु सहकारिपदमत्र वस्तुतो लक्ष्य- জাযনাকামিল বন্ধন प्राह । सहकारिपदेनेति । ननु तथापि तत्वादी पटाद्यन्योन्याभावस्य तुर्याद्यन्यो- न्याभावाप्रयुक्तत्वादव्याप्तिरित्यत प्राह । विरह पदेने- ति। तदितरेति । लक्ष्यकारणताकेतरेत्यर्थः । संसर्ग- भावत्वेनेति । अन्योन्याभावे अन्यत्वाद्यसंभवादिति ·कारणतावाद: । 9 प्रागभा- प्रागभावात्यन्ताभावयोरजन्यत्वात्। ध्वंसस्यापि दंडविरहाजन्यत्वात् । संसर्गाभावत्वेन त्रितय- साधारणेप्येतदेव दूषणं । नापि द्वितीयः । याव- त्तदितरसमवहितपि तत्र(१) शिलाराकलादौ वि. कल्पिसकार्याभावस्य दर्शनात् । सहकारिविरह- व्यतिरेकेपि कार्याभावसंभवादव्याप्यत्वात् । नापि तृतीयः । प्रागभावस्य तदितरविरहव्याप- भावः । आद्य इति। लक्ष्यकारणताकेतरसंसर्गाभावज- न्य कार्यप्रागभावाद्यन्यतरवत्वपक्ष इत्यर्थः । वेति । तथाच तयोर्जन्यत्वविशेषणाप्रसिद्ध्या विशिष्ट- लक्षणासम्भव इति भावः । दंडविरहेति ॥ दण्डप- दन्तदितरकार णतालक्षणाभिप्रायम् । प्राश्रयनाशादि- जन्यत्वात्तस्येति भावः । एतदेवेति । न्ताभावयारजन्यत्वात ध्वंसस्य दंडविरहाजन्यत्वा- दित्येवेत्यर्थः । द्वितीयः । लक्ष्यकारणताकेतरसंसर्गा- भावष्याप्यकार्यप्रागभावाद्यन्यतमवत्पक्ष इत्यर्थः । यावत्तदितरेति । इदं च व्यापकत्वाभिमतबीजेतर- संसर्गाभावविरहोपदर्शनाय । शिलाशकलादावित्यादि- पदेनाकुरसमवायिकारणपरिग्रहः । विकल्पितेति । शिलाशकलेत्यन्ताभावस्य समवायिनि प्रागभावध्वंसा- भावयाः विष्वपि संसर्गाभावस्य दर्शनान्न व्याप्यत्वमि- त्ययः । तृतीय इति । लक्ष्यकारणताकेतरसंसर्गाभाव- (१) तत्र तत्रेति पा० २ पु० । प्रागभावात्य- ·CC T: । व्यापक- सटीकम्यायसिद्धान्त दीपे कत्वाभावात् । तदितरविरहिणि क्वचित् शिलाश- कलादी प्रागभावाभावात् । एवमत्यंताभावोपि न तदितरविरहव्यापकः । तदितरविरहिणि अकुर- प्रागभाववति तदत्यन्ताभावाभावात्। । एवंभूतात्य- ताभावस्य शिलाशकलादावपि विद्यमानत्वेनाति- व्याकत्वाच्च(१)। एवं प्रध्वंसेपि । संसर्गाभावविव- क्षायामत्यन्ताभावमादाय शिलाशकलादावतिप्र- सक्तिस्तदवस्थैव। न चैतदनुरोधेनान्योन्याभाववि- व्यापककार्यप्रागभावान्यतमवत्वपक्ष इत्यर्थः त्वाभावं स्पष्टयति । तदितरेति । तस्य प्रतियोग्यधिकर- णमात्रवृत्तित्त्वादिति भावः। आदिपदेन कार्यकाल परि- ग्रहः । तेन कालतोपि व्यापकता निरस्ता। तदितरप्राग- भावव्यापकप्रागभावप्रतियोगिकार्यकत्वं विवक्षितमिति चेत् । अनुत्पादयिष्यमाणकार्यकारणप्रागभावे व्यभिचा- रात् । एवमिति । तस्य प्रतियोगिमागभाववैयधिकर- एयनियमादिति भावः । ननु कायीत्यन्ताभावो नामोल्प- त्यवच्छिन्नकार्यात्यन्ताभावो विवक्षितः । स च तत्रा- स्त्येवेति कथमव्यापक इत्यत आह । एवंभूतेति । उत्पत्त्य- वच्छिन्नकार्यप्रतियोगिकस्येत्यर्थः। उक्तां प्रागभावस्य तदितरविरहाव्यापकती ध्वंसेप्यतिदिषति एवं ध्वंसोपीति । अस्यापि प्रतियोगिप्रागभावदेशमाघदेश- कत्वादिति भावः । अन्त्यमर्थत एवानूद्य दूषयति । (२) विद्यमानत्वेनातिव्यापकत्वेनातिव्यापकत्वाति पा०२ पु०।

·। प्रशक्तम- कारणतावादः। शेष एव कारणत्वमिति कल्पनीयम्। क्लुप्तप्रति- योगिकान्योन्याभावस्य तत्त्वायोगात् । अतिरि- तान्योन्याभावस्य कल्पने(१) तत्प्रतियोगिनोप्य- तिरिक्तस्य कल्पनापातात् शक्तर्नामान्तरकरणप्र- साच्चेति(२)॥ अत्रोच्यते । कार्यनियतपूर्ववृत्तिजातीय- न चैतदनुरोधेनेति । पूर्वोद्भावितदोषानुरेराधेनेत्यर्थः । सामान्यस्यातिप्रसक्तत्वादाह विशेष इति तियोगिकेत्यर्थः । अशक्तपदेनाकारणमुच्यते मीमां- सकसिद्धशक्तिरहितं वा नाद्य इत्याह । क्लुप्तप्रति- योगिकेति । अकारणान्योन्याभावस्य कारणत्वज्ञाना- धीनज्ञानत्वेनात्माश्रयादित्यर्थः । न द्वितीय इत्याहा- तिरिक्तति । न हि शक्त्यनङ्गीकारवादिमतेऽशक्तं नाम किंचिदस्ति यत्कारणत्वभूतान्योन्याभावप्रतियोगि स्या- दिति भावः । यदि च प्रतियोगिप्रसिद्ध्यनुरोधेन श- क्तिरङ्गीक्रियते कृतं वक्रकल्पनया स्पष्टं शक्तिः कारण- तेत्येवोच्यतामित्याह । शक्तर्नामान्तरेति । सा च दूष्यैवेति हृदयम् ॥ सिद्धान्ताभिधानं प्रतिजानीते। अत्रीच्यत इति । द्वितीयपक्षमुपादत्ते कार्येति । पूर्वत्वस्यावधिनिरूप्यतया (१) अन्योन्याभावविषयकल्पन इति पा० १ पु० । (२) नामान्तरकल्पनापातादिति पा० १३० । १२ ·२ सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे चिदपि प्रति कारणं । विशिष्य तु (१) अनन्य- थासिछतरपूर्ववृत्तित्वानुपजीविघटपूर्वत्वनिरूपि- तनियतसमवधानप्रतियोगिजातीयत्वं तत् । अ- तीयत्वेन कारणस्वमितीति चेत् न जन्यगुणत्वावच्छि- नकार्यतानिरूपितपूर्ववर्त्तितावच्छेदकद्रव्यत्वपुरस्कारेण कार्यमात्र कारणत्वशङ्कायामेतदभिधानात् । द्वितीयं निर- स्यति विशिष्य त्विति । अनन्यथासिद्धेत्यादि । वक्ष्य- माणान्ययासिद्धिशून्यम् इतरापेक्षया पूर्वत्वस्थानुपजीवि- तज्ज्ञानानधीनज्ञानमिति यावत् । एवंभूतं यद्घटपूर्व- त्वनिरूपितं घटनागभावावच्छिन्नसमयपरिचायितं नि- यतसमवधानं तत्प्रतियोगितावच्छेदकधर्मवत्त्वमित्यक्ष- रार्थः । अत्र घटपूर्वत्वेत्यादिमात्रोक्तौ दण्डरूपदण्डत्वा- दावतिध्याप्तिस्तदर्थमनन्यथामिद्धति । न चेतरपूर्वत्वा- नुपजीविपदेनैव तन्निरामः । न हि दण्डत्वदण्डरूपयोरि- तरापेक्षया पूर्वत्वं ज्ञात्वैव घटपूर्वत्वं ज्ञायत इति । आकाशादिव्यावृत्त्य इतरपूर्वत्वानुपजीवीति । तस्य च शब्दं प्रति पूर्ववर्तित्वं ज्ञात्वैव घटादीन्प्रति पर्ववर्तित्वं ज्ञायते शब्दसमवायिकारणत्वस्यैवाका- शपदार्थत्वात् इति भवति ततस्तव्यावृत्तिः । न चान- न्यथासिद्धिपदादेव तन्निरासः । न हि दण्डकुम्भका- रादीनामिव शब्दस्य घटान्वयव्यतिरेको स्तः येन तदु- पजीविघटान्वयव्यतिरेकमतियोगित्वेन अन्यथासिद्धया (१) विशिष्टन्तु अति पा० १ पु० । ८.

·कारणतावादः। निरामः स्यात् । नन्वेवं क्षित्यादिपूर्वत्वं गृहीत्वैव घटा- दिपूर्वतया गृहमाण ईश्वरो न घटादिहेतुः स्यात् शब्दबुद्धयादिसमवायिकारणतयैव सिद्धानामाकाशात्म- कालादीनां संयोगादायप्यकारणतापत्तिश्चेति चेत् । न किमीश्वरत्वादिना अन्यथा(१) रूपान्तरेणापि । नाद्यः । ईश्वरत्वाकाशत्वादिना तत्र तत्र तेषां कारणत्वानङ्गी- कारादिष्टापत्तेः । न द्वितीयः । कर्तृत्वेन कार्यमात्र द्र- व्यत्वेन च जन्यगुणस्वावच्छिन्न कारणताया क्षित्यादि- शब्दादिपूर्वस्वानुपजीवित्वात् । अत एवाधिकरणकारक- तयैव कालदिशौर्जगद्ध तुत्वमिति सिद्धान्तः । घटान्यू- नानतिरिक्तकालीनवस्तुष्यावृत्त्यै घटपूर्वत्वेति । घट- जातीये नियतस्य रासभादेठावृत्त्यै नियतेति । शब्दादि- कारणस्याकाशादेरवृत्तितया नियतत्वाभावात् व्याप्तिः तथानादौ संसारे रामभजातीयस्य घटजाती- यनियतपूर्वकालवृत्तित्त्वेन तत्रातिव्याप्तिश्चेत्यतः समव- धानप्रतियोगीति। वनस्थदण्डादिसंग्रहाय जातीयत्वमि- ति । यद्यत्तदृत्तिजातीयत्वमा सत्तादिकमादायातिप्र- सङ्गि प्रतिबन्धकाभावादावप्रसङ्गि च तथापि तत्मतियो- गितावच्छेदकधर्मवत्त्वं तदर्थ इति नोक्तदोषौ । ननु दुः- खप्रागभावमाधने प्रायश्चित्तादावव्यापकमिदं मागभा- वपूर्वत्वामसिद्ध रिति चेत् न । साध्यतावच्छेदकरूपा- क्रान्ताधिकरण कालोपाधित्वावच्छिन्नपूर्वत्वस्य विवक्षि- (१) अथेति पा० २ पु।

·सटीकम्पायसिद्धान्तदीपे नन्यथासिद्धत्वं च यत्कार्य प्रति यस्य नियतान्व. यव्यतिरेको तदुपजीवनेन यस्यान्वयव्यतिरेको तदवच्छिन्ना(१)न्वयव्यतिरेकप्रतियोगित्वं। प्राग- बताग्रहाधीनत्वात् । न ह्याकाशादेः कारणत्वं केनाप्य- वच्छिद्यत इति चोपपादितं दूषणमनुवर्तत एव । किञ्च जन्यसाक्षात्कारस्वावच्छिन्ने कथमिन्द्रियाणां कारणत्त्वं संयोगादिप्रत्यासत्तीनामेकजातीयत्वाभावेन तद्गर्भपूर्वी- क्तसमवधानानुपपत्तेरिति चिंत्यम्। कारणत्वं स्वरूपसंबं- धविशेषः प्रतियोगित्वविषयित्ववत् । इदं च तदुपलक्ष- कमेव । अत एवाने कलमणककारणताज्ञानभेदेन प्रवृत्त्यन- नुगमोपि निरस्तः । एतदुपलक्षितस्य दण्डाद्धटो जा- यत इत्यादिप्रतीतिविशेषप्रवृत्त्यादिसाक्षिकस्य स्वरूपस- म्बन्धविशेषस्यैव प्रवृत्तिहेतुज्ञाने विषयतयावच्छेदकत्वा- दित्यपि केचित् । नन्वनन्यथासिद्ध रशक्य निर्वचनताया दर्शितत्वात्तद्गर्भलक्षणानुपपत्तिरित्याशंक्याह । अनन्य- यासिद्धति । यत्कार्य घटादिकं प्रति यस्य दण्डादेरन्व- यव्यतिरेको तदुपजीवनेन यस्य दण्डत्वादेरन्वयव्यति- रेकौ तदवच्छिन्नौ(२) यस्य दण्डादेरन्वयव्यतिरेकौ तदनन्य- थामिद्धमित्यक्षरार्थः। दण्डत्वादिव्युदासाय तदुपजीवने- नेत्यादि दण्डान्वयव्यतिरेकौ च न दण्डत्वान्वयव्यतिरेका- पजीवनाविति न तदवच्छिन्नान्वयव्यतिरेकप्रतियोगिनि दण्डत्वेतिव्याप्तिः । ननु यत्कार्य प्रति यस्य दण्डरूपस्या- (२) तदनवच्छिमोति पा०२ पु० । (१) तदनवच्छिमाविति पा० ५ पु०।

·कारणावाद: । भावत्वं च गन्धानाधारसमयानाधाराभावत्वादि- न्धयव्यतिरेको तदुपजीवनेन यस्य दण्डरूपत्वस्यान्वयव्य- तिरेको तदवच्छिन्नान्वयध्यतिरेकप्रतियोगिदण्डरूपमन- न्यथासिद्ध स्यादिति चेन स्वानुपजीव्यन्वयम्पतिरेक- प्रतियोग्य नवच्छिन्नान्वयमतियोगित्वस्य विवक्षितत्वात् । रूपान्वयव्यतिरेकयोश्च स्वानुपजीव्यन्धयध्यतिरेकप्रति- योगिदण्डावच्छिनत्वात् । विषयतनिष्ठीभूतरूपयोश्च नैकेनापरस्यान्ययासिद्धियोरपि स्वोपजीव्यन्वयव्यति- रेकमतियोग्यपरावच्छिन्नान्वयव्यतिरेकप्रतियोगित्वात् । एतेन विनिगमनाविरहस्यलं सवं संगृहीतं भवति । ननु यागविशेषापूर्वत्वेनापूर्वस्य स्वर्गान्वयव्यतिरेकग्रहाद्या- गेनापूर्वान्यपासिद्धिप्रसङ्गः । न च यागो नापूर्वानुपजीव्य- न्वयव्यतिरेकः केवलस्य तस्याशुतर विनाशित्वेन तद्व्य- तिरेकेपि स्वर्गोपपत्तेः व्यतिरेकनियमभङ्गमसङ्गेनापूर्वरू- पसमवधानस्यैव पुरस्करणीयत्वादिति वाच्यम् । अपूर्वस्य यागकारणताग्रहोत्तरकल्प्यत्वेन तद्ग्रहकाले तदुपस्थिते- रसम्भवादिति चेत् । न प्रथमान्वयव्यतिरेकयोः साक्षा- त्वेन विशेषणादिति वदन्ति । ननु पूर्ववर्तित्त्वं प्राग- भावावच्छिन्नसमयवृत्ति त्वं प्रागभावश्च प्रतियोगिजन- । काभाव इति प्रात्माश्रयः । यदि च विनाश्यभावः तदा विनाशस्य प्रागभावगर्भतयान्योन्याश्रय इत्यत आह । मागभावत्वं च गंधेति । गंधस्यानाधारः समयो महा- प्रलयसमयस्तदवृत्तिरभावः प्रागभाष इत्यर्थः । दिष्यवच्छेदायाभावपद । तच्चाभावैकस्वभावाभावपरम् घटा- maa १३ ·१०० सटीकन्यायसिद्धान्तदीचे नाम्यांबीजाद्यग्रिमक्षणेकराद्युत्पादानुत्पाददर्शनेनेतरा. समवधानस्यैव बीजादावनुरुपादच्याप्यत्त्वावच्छेदकत्वं । न त्वेवं शिलाशकलादौ सहकारिसमवहितादपि ततस्त- दनुत्पादेन शिलाशकलत्वस्यैव तद्वनाप्यतावच्छेदकाव- सम्भवात् इति भावः । न च ज्ञानादीनां ज्ञानत्यादि- नैव घटाद्यनुत्पादव्याप्यतावच्छिद्यते नाव्यभिचारिणे- तरविरहेणेति तत्र तेषामकारणत्यापतिरिति वाच्यम् । येन हि सम्बन्धेन यस्य यत्र कार्य जनकन्वं तत्पुरस्का- रेण तस्य तत्काऽनुत्पादध्याप्यत्वे इतरविरहाव- च्छिन्नत्वं विवक्षितम् । ज्ञानादीनां च विषयता- सम्बन्धेनैव घटादौ जनकत्वं तत्पुरस्कारेण च कपा- लादी ज्ञाते सति कदाचित्तत्र घटोत्पादः कदा- चिन्नति इतरविरहस्यावच्छेदकतावश्यम्भावात् । न च कार्योत्पादस्थलीयज्ञानसाधारणत्वान्नेतरविरहोऽवच्छे- दक इति वाच्यम् । विरह पदेनासमवधानस्यैवोक्तत्त्वात् । ननु शिलाशकलादेरपि इतरासमवहितशिलाशकलत्वा- दिनैवाकुराद्यनुत्पादच्याप्यतावच्छिद्यते न शिलाशक- लत्वादिनैवेतरसमाहते तस्मिन्नाकुगा त्पादादिति तस्यापि तत्र हेतुतापत्तिरिति चेत् । न स्वासमवधाना- वच्छिन्नकार्यानुत्पादच्याप्यताकस्यैवेतरपदेन विवक्षिक्षत- त्वात् । बीजादेश्व कार्यानुत्पादच्याप्यतायाः शिलाश- कलासमवधानानवच्छेद्यत्वेनेतरपदार्थवाभावात् । त- समवधानेपि दृष्टान्वयव्यतिरेकधरण्याद्यसमषधानेकु- नुत्पादाता तत्समवधाने चैतदसमवहितादपि बीजादे- ·कारणतावादः । १०१ प्रध्यापककारणताया गवान स्पत्त्यवच्छिन्नप्रतियोगिकोत्यन्ताभावः । स चोत्प- त्तिप्रस्यासत्तिविरोधिप्रत्यासत्तिकोतो नातिप्र- रङकुरोल्पादेन धरण्याद्यसमवधानस्यैवावच्छेदकत्वसं. भवे वैययन शिलाशकलासमवधानस्यानवच्छेदकत्वा- दिति । न च वृत्तिकारणेष्वव्याप्तिस्तेषां कालतो देश- तो वा कार्यानुत्पादच्याप्यत्वासम्भवात् । सम्भवे वा तद- समवधानामसिद्ध्या स्वासमवधानावच्छिन्न कार्यानुत्पा- दल्याप्यताकासमबधानावच्छिन्नत्वस्य कार्यानुत्पादव्या- प्यत्वेसंभवादिति चेन्न । लक्ष्यत्वादिति वदन्ति । न च कार्योत्पाददशायामनुत्पा- दव्याप्यत्वाभावादव्याप्तिः । तज्जातीयत्वस्यैव लक्षा- वात् । ननु दण्डादेनेतरासमवधानावच्छेद्यकार्यानुत्पा- दध्याप्यत्वं घटोत्पत्त्यनन्तरमितरासमवहितदंडत्वेप्यनु- पादपदाभिधेयप्रागभावाभावात् इत्यव्याप्तिरित्याशं- क्याहानुत्पादश्चेति । तथाचोत्तरकालेपि उत्पत्त्यवच्छिन्न- कार्यात्यन्ताभावसत्त्वाद्वयाप्यत्वमक्षतमिति भावः। नन्वेवं सुतरामव्याप्तिः । अत्यन्ताभावस्य नित्यत्वेन मागिव कार्योत्पत्तिकालेपि तत्र सत्त्वावश्यम्भावाद्यत्र दण्डस्तत्र घटानुत्पाद इत्येव व्याप्तेः सम्भवेनेतरेतरासमवधानस्य तदनवच्छेदकत्वादत प्राह । स चेति । उत्पत्तिकालेन स- मं कार्यस्य या प्रत्यासत्तिः स्वरूपसम्बन्धविशेषरूपा त- दधिकरणभिन्नाधिकरणामत्यासत्तिक इत्यर्थः । नित्य- स्वेन सदातनत्वेपि कार्योत्पत्तिदेशे सदा सत्त्वे मानाभा. वात् । उत्पत्तिस्थले दण्डमात्रस्योत्पत्स्यवच्छिन्नकार्यात्य- ·२०२ सटीकामाय सिद्धान्तदीप सङ्गः । एवं सहकारिविरहप्रयुक्तत्वादिदूषण(४). गणानवकाशः ॥ इति कारणतावादः। न्ताभावव्याप्यताभङ्गादितरासमवधानस्य तदवच्छेदक- तावश्यंभावानातिव्याप्तिरिति भावः । अतिप्रसङ्गः का- योत्पत्तिकालेऽनुत्पादप्रसंग इत्यर्थः ॥ इति सकलसामन्त चक्रचूडामणिमरीचिमञ्जरीपरा- गपिञ्चरितचरणकमलप्रतापराजोद्योजितशेषानन्तविर- चितसिद्धान्तप्रदीपप्रभायां कारणताप्रकरणम् ॥ (४) प्रयुक्तत्व। दिप्रयुक्त दूषणेति पा० १ पु० ।

·पदशक्तिवादः गवादिपदानां जातावेव शक्तिरिति तो- तातिताः । व्यक्तयाकृतिषु जातिषु शक्तिरिति गी- तममततत्त्ववेदिनः । तत्रैवं विप्रतिपत्तिजः संश- यः । गवादिपदनिरूपित शक्यत्वं जातिमात्रवृत्ति न वा। जातिवाचकपदशक्यत्वं जातिव्यतिरि- अभिधाविचारानुकलसंशयजननी विमतिपतिमा- ह । गवादिपदानामिति । गवादिपदं जातिमाघजाति- वाचकं न वेति न संशयः कोट्यमसिद्धरिति अन्यथा संशयमाह । गवादिपदेति । विधिनिषेधकोटिप्रतिद्धि- जातित्वघटादौ श्रादिपदेन समूहालम्बनम्रत्येकधर्मिता- भिधानेनैव पुरुषायुषपर्यवसानप्रसङ्ग इत्यनुगतधर्मिक संशयान्तरमाह । जातिवाचकपदशक्यत्वमिति । पूर्वव्य- त्ययेन विधिनिषेधकोटिप्रसिद्धिः । ननु जातिवाचकत्वं किं यथाश्रुतमेवोत जातिप्रवृत्तिनिमित्त कत्वं । नाद्यः । जात्यादिपदशक्यत्वांशे सिद्धसाधनात् । तस्या नित्यानेक- समवेतवादितत्प्रवृत्तिनिमित्तवृत्तित्वात् । न द्वितीयः । जातिमात्रशक्तिपक्षे ध्यक्तरशक्यतया शक्य वृत्तित्व- भस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वस्य गवादिपदशक्यजातावभावेन जातिप्रवृत्तिनिमित्तकावासिद्धः । किञ्च वृत्तिन म- अनभ्युपगमात् । न सम्बन्धमात्रं कालादि- सम्बन्धितया बासिद्धसाधनप्रसङ्गादिति चेत् उभयवादिसम्प्रतिपन्न जातिवाचकपदशक्तिर्जात्यतिरिक्त- विषया न वेति विवक्षितत्वात् । जात्यादिपदानां गवादिपदतुल्यन्यायतया नित्यानेकसमवेतत्वादिवा- मवायः ·- शक्तय- सटोकन्यायसिद्धान्तदोपे क्त वृत्ति न वा । अभिधेयत्वं नित्यमात्रवृत्ति न वेत्यपि कश्चित् । तत्र तातातितानामयमाश- यः । वाक्यार्थप्रतिपत्त्यनुकूल पदार्थस्मरणजनक- पदपदार्थयोस्सम्बन्धस्तावत् वाचकत्वं नाम सक- लवादिप्रसिद्धं। तत्सङ्केतो वा पदार्थान्तरं वेत्यन्य. देतत् ॥ स च सम्बन्धः कुत्र कल्प्यतां जातिमात्र वा जातिव्यक्त्यार्वति विमर्शपि जायमाने जाता- चकताया एव पराभ्युपेतत्वात् । अभिधेयत्वमिति । जातिमाशक्यतापक्षे विशेष्यान्तरानभिधानेन जातेर- प्रकारतया गवादिपदाभिधागा नित्यप्रकारमात्रवृत्तित्वे बाधक इत्यरुचिं कश्चिदित्यनेनासूचयत् । सिद्धया तद्धर्मिकवक्ष्यमाणविमर्शानुपपत्तिं परिहरि- ष्यन्नुपोद्घातेन प्रमाणमाह । वक्यार्थप्रतिपत्तीति । शक्तयाकारेण सकलवाद्यप्रसिद्धराह । वाचकत्वं नामेति । सिध्यतूद्वोधकान्तराहेतुकस्मरणहेतुत्वात्सम्बन्धमात्रं है- स्तिहस्तिपकादिवद्वाचकत्वं तु कुल इत्यत आह । वा- क्यायेत्यादि । घटपदाश्रयतया स्मृतस्य गगनादेर्घट- मानयेत्यादौ कर्मत्वान्वयप्रतिपत्त्यदर्शनान सम्बन्धमा किन्तु सम्बन्धविशेषः कल्प्यते सैव शक्तिरिति नासिद्धि- रिति भावः । एवमपि सा यदि पदार्थान्तरं तदा न्याय- नयेऽसिद्धिः प्रथेवरेच्छा ततो भट्टनय इत्यत माह । तत्संकेत इति । संकेतत्वादेधर्मितानवच्छेदकत्वात्तेन रूपेण तद्व्यवस्थापनमिदानीमनुपयुक्तमिति भावः । प्राकृतेरसार्वत्रिकत्वेनाह । जातिध्यक्तयोर्वेति । विशि- ·न तु पदशक्तिवादः । वेव तस्कल्पना ज्यायसी नागृहीतविशेषणान्या येन न तु व्यक्ती अनन्ताभिर्व्यक्तिभिः(१) सह संबन्धग्रहणस्याशक्यत्वात् । सामान्यलक्षणायाः प्रत्यासत्तेः प्रमाणाभावेनानङ्गीकारात्। तथात्वेषा योरिति शेषः । अत एवाह नागृहीतेति । न खनु केवला व्यक्तिः शक्या गोपदाद्वपक्तिमाचबुद्धिमतङ्गात् । नापि जात्युपलक्षिता जात्यन्योपलक्ष्यतावच्छेदकरू- पेण व्यक्तरप्रतीतेः। किन्तु विशिष्टा । तथाच संकेतक- ग्राहकप्रमाणापेक्षितविशिष्टोपस्थितेर्विशेषणीभूतजाति- ज्ञानपूर्वकतया प्रथमोपस्थिता लाघवेन सैव शक्येत्यर्थः । व्यक्ताविति । केवलायां विशिष्टायां घेति शेषः । मा हि न तावदेको काचिच्छक्या गां दद्यादित्यादावन- ध्यवसायप्रसङ्गात् । सर्वापि न सर्वत्वेन तत्रैवाननुष्ठान- प्रसङ्गात् । अपि तु प्रत्येकरूपेणेति वाच्यं तबाह । अनन्ताभिरिति । केवलाभिरिव विशेष्यभेदादनन्ता- भिर्विशिष्टाभिरपि व्यक्तिभिः शकालविप्रकृष्टाभिः प्रत्ये- कमसर्वज्ञेन दुर्विज्ञानतयानुपस्थिताभिः संकेतस्य ग्रही- तुमशक्यत्वादिति भावः । ननु न ब्रूमः प्रत्येक- मुपस्थितास्विति येनानंत्यबाधकमाशंक्येत किन्तु सा- मान्येनोपस्थितासु प्रत्येक सङ्केतग्रह इति तबाह । सामान्यलक्षणेति। शक्तयनुभवपदार्थस्मरणवाक्यार्था- नुभवानां ज्ञानेच्छाकृतीनां वा व्याप्तिपक्षधर्मतासान- योर्वा समानप्रकारकत्वेन कार्यकारणभावाभ्युपगमेनैवा- (१) व्यक्तिभिरिति पा०१ पु० नास्ति।

·सटीकन्यायविद्वान्तदीधे ध्यक्तरन्यथा लाभसम्भवेन तत्र शक्तिकल्पनस्यगी- रखपराहतत्वात् । तदिदमुक्तम्। विशेष्यं नाभिधा गच्छेत् क्षीणशक्तिर्विशेषणे इति । व्यक्तः कथं लाभ इति चेत् । न आक्षे. पात्। ननु व्यक्तिं विना किमनुपपन्नं । न ताव. तिप्रसङ्गवारणात् न समानविषयकत्वनिर्वाहकतया तसिद्धिरिति भावः । अनुकूलतानवतारदशायां धूमो पन्हिव्यभिचारी नवेति संशय एव तत्र प्रमा- समित्यत आह । तथात्वे वेति अन्यथेति । आक्षेपादिनेत्यर्थः ननूपायस्यानुपायतादोषः नूपायान्तरसत्त्वमित्यत माह । गौरवेति । अन्यथा लक्षणोच्छेदापत्तेरिति भावः । अत्रैवाभियुक्तसंमतिमाह । तदिदमिति । विशेषणे जाती क्षीणशक्तिस्तामभिधाय पर्यवसितेत्यर्थः । अन्यथा लाभसम्भवेनेत्युक्तमाक्षिपति । व्यक्तः कयं लाभ इति । पृष्टं मत्त्वोत्तरमाहाक्षेपादिति । प्राक्षेप्ता स्वाशय मुद्घाटयति। ननु व्यक्तिं विनेति।नछ- व्याप्यस्याव्यापकेन विनाऽनुपपत्तिः। न वानयोाप्ति- देशतो गव्येव कालतश्च महामलये व्यभिचारादित्याह । व्यक्ति विनापीति । जातेनित्यत्वादिति भावः ॥ न च तज्ज्ञप्तेरनुपपत्तिः । माक्षेपवादिना केवलजातिप्रतीतेर- वश्यवाच्यत्वादन्यथाक्षेपानुपपत्तेरिति । या जातिः सा व्यक्तिवृत्तिरित्यत्र न व्यभिचारः । मलयकालीनाया ·पदशक्तिवादः। १०० उजातिः । व्यक्तिं विना जातिस्वरूपावस्थाना दिति। मैवं । जातेर्हि (१) व्यक्तिवृत्तितानियतेति कथमाक्षेपानुपपत्तिः । न च जातिव्यक्त्यायुग- पत्प्रतीतिदर्शनादाक्षेप्याक्षेपकभावानुपपत्तिरिति वाच्यम् । गौरवप्रसङ्ग बाधकबलेन युगपत्प्रती- तेन्तित्वकल्पनस्योचितत्वात् । न च जातिभा. नसामग्री व्यक्तिभानसामग्री(२)नियतेति तदेव अपि जातेः माग्व्यक्तिवृत्तित्वादित्यापोपपत्तिमाह जातेहीति । अन्येतु महाप्रलयानङ्गीकाराभिप्रायमेतत् । नचैवमपि चैत्रत्वादिजातौ कालसो व्यभिचारः भास्त- ज्जात्यनङ्गीकारादित्याहुः । मनु जातिव्यक्तघोर्यगपत्प्रती- यमानत्वात्कथमाक्षेप इत्यत आह । न चेति । गौरवेति । व्यक्तिशक्तिकल्पनालक्षणगौरवप्रसङ्गेनेत्यर्थः । ननु यत्र पदाज्जातिभानसामग्री तया तत्र तद्वयक्तिभानसामग्री- ति आतिसाक्षात्कारे नियमावधारणात् एकदा ज्ञान- द्वयानुपपत्तेश्च समूहालम्बनन्यायेनोभयज्ञानमेकमेवोत्प- द्यत इति कक्रमकल्पनाभेदगर्भत्याशंक्य निराचष्टे । जा- तिभानेति । योग्यव्यक्तिगर्भजातीन्द्रियमन्निकर्षजन्ये जा- तिसाक्षात्कारे व्यक्तिसाक्षात्कारसामग्रीनियमस्यार्थसमा- जसिद्धावपि लाघवनियंत्रितशक्त्युबोधितसंस्कारपरा- (१) जाति_ति पा० १ पु० । (२) जानसामग्रीति तभपत्र पा० २ पु० ।

·- सटीकम्बायसिद्धान्तदीपे व्यक्तर्भान(२)नियमास्कथमाक्षेप इति वाच्यंाजा- तिसाक्षात्कारे ह्ययं नियमो न तु तत्स्मरणेपि । ननु जातिमात्रज्ञानाद्वयक्तिमात्रमाक्षेप्तव्यं तथाच न व्यक्तिविशेषलाभ:(२) । जातिविशेषप्रति- सन्धानाद्वयक्तिविशेषाक्षेप इति यद्यभिमतं तदा जातौ विशेषो व्यक्तिरेव। तस्याश्च भानं जातिज्ञाने वृत्तमेवेति किं केनाक्षेप्तव्यमिति । मैवं । किंचिद्धि वस्तु स्वत एव विलक्षणमिति न्यायेन जाते. स्वत एव विलक्षणत्वात् । अन्यथाऽन्योन्याश्च- धीनार्या स्मृतौ नायं नियम इत्याह । जातिसाक्षात्कारे होति । प्राक्षेपकं जातिमात्रज्ञानं जातिविशेषज्ञानं वेति विकल्प्याद्ये दोषमाह । तथाचेति । द्विती- यमनुवदति जातिविशेषेति दूषयति । तदे- ति । गवतरावृत्तित्वेति । गोवृत्तित्त्वादेरपि व्यक्तिग- भतया विवक्षितविवेके व्यक्तिरेव व्यावर्तिकेल्यापना. नकाले आक्षेप्यं जातमेवेत्याक्षेपानुपपत्तिरित्यर्थः। संत्य- विशेषेषु भवद्भिरिव जातावस्माभिस्तुल्यन्यायतया स्वतोव्यावृत्तत्वाङ्गीकारान्न व्यक्तयपेक्षेति समाधत्ते मैव- मित्यादिना । तदेव विपक्षबाधकेन दृढयति। अन्यथे- ति । व्यावर्तकान्तरापेक्षायां परस्परव्यावर्शितयोा- वर्तकत्वेऽन्योन्याश्रयाद्वयावर्तकपरम्परानुसरणेऽनवस्थेति (१)मामेति पा०२पु०। (२) कथमित्यधिकः पा० २ पु० ।

·पदशक्तिवादः भावः यावस्थानप्रसगाव(१)। व्यक्तः प्राधान्यानुभवाल्ल- क्षणा व्यक्ती आक्षेपे तु उपसर्जनता स्यादिति भाई कदेशिनः । तदाहुः । जातावस्तित्वनास्तित्वे न हि कश्चिद्विवक्षति । नित्यत्वालक्षणीयायास्ते हि व्यक्तर्विशेषणे इति॥ । मंडनमत माह । व्यक्तरिति । गौर्गच्छति गामानयेत्यादौ न हि व्यक्तिगतं गोत्वमित्यनुभवोऽपि तु गोत्ववती व्यक्तिरित्याक्षेपे तु गोत्वं व्यक्तया- तिमिति धीः स्यान्न तु प्रवर्तकशब्दोल्पिपादयिषता यथा च : पूर्व तथा च गवि प्रवृत्त्यनुपपत्तिः । जात्युपसर्जनतया प्रतीयमानाया व्यक्तरन्यान्वये निरा- कांक्षत्वाद्राजपुरुषमानयेत्यत्र राज इव कर्मत्वादा- न्वयानुपपत्तिश्चेति भावः । अवैवाभियुक्तसम्मतिमाह । तदाहुरिति । अविवक्षायां हेतुर्नित्यत्वादिति । व्यभिचाराभावाद्वाधाच्चति भावः । व्यक्तेस्ते होति । ते नित्यत्वानित्यत्वे व्यक्त विशेषणे अनित्यत्वादिति भावः । गामानयेत्यादिस्यले विभक्त्युपनीतकर्मत्वा- देर्व्यक्तयन्वयानुपपत्त्या कल्पिता जरत्नाभाकराणां अर्द्धजरतीमुपन्यस्यति । विशिष्टेति ॥ शक्तिर्हि शक्यकार्यापेक्षा कार्य चात्र विशिष्टज्ञानमेकमेवेत्येकैव सा तस्याश्च विशिष्टगोचरता विशिष्टज्ञानविषयतयै- । सिद्धान्तवादविरोधं परिहरति । (१) मनवस्थाप्रसङ्गादिति पा० १ पु०। क्षेति भावः ·मटीकन्यायसिद्धान्तदीपे विशिष्टगोचरा एकव शक्तिः किन्तु नाति- निष्ठतया ज्ञातोपयुज्यते । व्यक्ती तु सा स्वरू- पसती । समानसंवितसंवेद्यतया च व्यक्तरपि भानमिति गुरुमततत्त्ववेदिनः । व्यक्तरन्वयप्रका- रतया भानमिति गुरुमतैकदेशिनः । अनुमानं किंस्विति । स्वरूपमतीति । अन्यथा गौरवादिति कथं तर्हि व्यक्त लाभ इत्यत हि । समानेति । अयमाशयः । यद्विषयत्वेन शक्तिज्ञानं पदसहकारि तदेव तत्पदशक्यमन्यथा पदजन्यज्ञानवि- षयत्वादन्वयस्यापि शक्यतापत्तेलक्षणोच्छेदापनेश्च । न चेह जातिशक्तत्वेन पदजाने सति व्यक्तिशक्तिज्ञान- विलम्बाध्यक्तिज्ञानविलम्बो येन तद्विषयत्वेनापि श- क्तिज्ञानं सहकारि कल्प्येत । न च व्यक्तिशक्तिज्ञानेपोत- रशक्तिज्ञानविलम्बन जातिज्ञानविलम्बादर्शनादविनि- गमः जातिज्ञापकसामन्या व्यक्तिबोधाविनाभूतत्वेनै- एवोभयज्ञानोपपत्तेलाघवाद्वयक्तिज्ञापकसामग्या जातिबोधकत्वं क्लुप्तमिति तदर्य सामग्रीद्वय- कल्पनागौरवात् । एवं च जातिज्ञापकतया सहकारि- कल्पितं आतिशक्तिशामं यदि व्यक्ति न बोधये- समानसंविसंवेद्यां जातिमपि बोधयेदिति वृथैव तत्कल्पना स्यादतो धर्मिग्राहकमानसिद्धं जाति- शक्तिज्ञानस्य व्यक्तिबोधकत्वमिति गुर्वेकदेशिमत- माह । व्यक्तरिति । केवलजातेरानयनाद्यन्वयायोग्य. कत म ·पदयक्तिवादः। स्वत्र गोव्यक्तत्याकृती न गोशब्दवाच्ये गोस्व- भिवत्वात् पटवदिति ॥ अत्रोच्यते ॥ गामानयति वाक्यनवणा- नन्तरं प्रयोज्यवृद्धस्य गवानयने प्रवृत्तिदृश्यते तावत् । सा च गवानयनज्ञानसाधया । तच्च तया तद्योग्यताघटकल्वेन घटपदे छिद्रेतरत्त्ववद्व्यक्तिः प्रतीयत इत्यर्थः। पूर्वोक्तलाघवादितकोपकार्यमनुमान- माह । गोव्यक्तयाकृतीति । महिष्यादिव्यक्तयाकृत्यंशे सिद्धसाधनभयादाद्यङ्गोपदं। व्यक्तयाकृतिपदवाच्यतया बाधकवारणाय द्वितीयम् । गोत्वभिन्नत्वादीति । गोपदप्रवृत्तिनिमित्तभिन्नत्त्वादित्यर्थः ॥ पशुविशेषवृत्ति- जातिविशेषान्यत्वे तु जलत्वादौ व्यभिचारप्रसङ्गादिति द्रष्टव्यम् । सिद्धान्ताभिधानं प्रतिजानीते । अत्रीच्यत इति । प्रवृत्तिपरवाक्यप्रवणानन्तरोपजायमानव्यक्तिप्रवृत्त्यनुरो- ध्यतबोधाधीनकल्पना शक्तिः समानविषयतालाघवेन ध्यक्तौ कल्प्यते जातिधीस्त्वन्यथैव वन्यनुमापकसा- मग्रीमहिम्नैव वन्हिप्रतीतिरिति युक्तं तत्र का प्रसंगो जाती शक्तिकल्पनस्य अथान्यथाभवतो जाति- शाब्दज्ञानस्य निर्विकल्पकतापल्या जाती शक्तिकल्पनमस्तु तर्हि तत्रापि न तु प्रथमप्रतीत- व्यक्तियक्तित्याग इत्याशयेमाह । गामानयेत्या- ज्ञानस्य ·सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे ज्ञानं गामानयेति वाक्यजन्यं वाक्यजे ज्ञाने पदोपस्थापित एवाऽर्थान्वयप्रतियोगितया भा- सत इति व्यवस्थापितं योगरूढस्थले । तथाच गोपदात् गोव्यक्तरनुपस्थिती कथमन्वयप्रत्ययः । प्राक्षेपोपस्थितस्य वाक्यज(१)प्रत्ययान्वयप्रति- गित्वाभावात् । अन्यथा घटमानयेति वाक्यं रूप- दिना । पदोपस्थापित इति। वृत्त्येति शेषः । अन्यथा घटपदोपस्थापिते कुलालादौ व्यभिचारात् । व्यव- स्थापितमिति । अधाशंसायां भूतवच्चति क्तः । वस्तु- तो रूढिवादस्योर्ध्वलेखनमविदितग्रन्थकृदभितप्रकर- णानुपूर्वीकलेखकप्रमाद एव कथमन्यथावाने वक्ष्यति न हि तात्पर्यज्ञानं वाक्यार्थज्ञानजनकमिति प्रतिपादि- तमधस्तादिति । सिद्धां व्यक्तौ शक्तिमुपसंहरति । तथा- चेति गोपदादिति। वृत्त्येति शेषः । अन्यलभ्यत्वान्न व्यक्तिः शक्या गच्छ गच्छसि चेत्कान्त इत्यादावगमनवदित्यत प्राह । आक्षेपेति । उपलक्षणं चैतवृत्तीतरस्य गच्छ गमि चेदित्यादावस्ति गमननिषेधयोरन्वयप्रत्ययो न त्वमौ वाक्यज इति भावः । नन्वन्वयप्रतियोगित्वे यो- ग्यतादिमदुपस्थितिमात्रं तन्वं न स्वपरमतियोग्युपस्था- पकसजातीयजन्योपस्थितिरपि गौरवादित्यत आह । अन्यथेति । आक्षिप्येति । तस्येति शेषः। प्रानयना- न्वयप्रतियोगिनो घटस्य रूपादिव्याप्तत्वादिति भावः ।

·पदविवादः । संख्यापरिमाणपृथक्त्त्वादिकमाक्षिप्याऽन्धययो, विदध्यात् । न चैवं तथानुमवामावात् । किञ्चा- क्षेपे व्यक्तः प्राधान्येन भानं(१) न स्यात् । न न लक्षणया तदुपस्थितिरिति वाच्यं । शक्यार्था- न्वयव्यवहितव्यक्तियुद्धे(२)रत्रासिद्धेः । किञ्च इष्टापत्त्या तळभासत्वशङ्कां परिहरति । तथानुभवा- भावादिति। मंडनोक्तदोषमनुवदति । किञ्चाक्षेप इति । जातिविशेषतयोपस्थितेरिति भावः । अस्तु तर्हि तन्म- तमेव(३) तत्राह । न च लक्षणयेति । लक्षणास्थले हि शक्यान्वयानुपपत्तिव्यवहितशक्तिलक्षणाधीने धियौ भ- पतः । शक्तयधीनधीकाले व्यक्त्त्युपस्थापकलक्षणानव- तारात् लाक्षणिककाले शक्तया शक्योपस्थिती युगपत्तिद्वयविरोधप्रसङ्गात् । लक्षणयैव विशिष्टोप- स्थितौ तु व्यवधानाविघातात् । न चेह शक्यजात्युप- स्थितिय॑क्तिं विना शक्यतावच्छेदकान्तरस्य तत्राभा- वात् । निरवच्छेदकतत्प्रतीतेश्चानुभवबाधितत्वात् । संबन्धितावच्छेदकाप्रकारत्वेन लक्ष्यास्मारकत्वमसंगाच्च । न वा लाक्षणिकव्यक्तिप्रतीतिः । शक्यजातिं विना ध्यक्तौ लक्ष्यतावच्छेदकान्तरामतीतेः । गोपदाद्गोत्व- विशिष्टप्रतीतेश्चेति भावः । अपि च किमिह व्यक्ति- लक्षणायां बीजमभिमतमायुष्मतः अन्वयानुपपत्तिा (१) मानमिति पा०२ पु० । (२) वाचार्थव्यवहितव्यक्तिबुद्धरिति पा०१०। (३) मन्मतमेवेति पा०२ पु० ·सटीकम्यायसिद्धान्तदीपे यत्र जात्यन्वयानुपपत्तिर्नास्ति गां पश्य घट पश्येत्यादौ तत्र कथं व्यक्तिलाभः । लक्षणाया अभावात्। व्यक्तितात्पर्यव्यतिरेकेणापि व्यक्तरन्व- यबोधदर्शनाच्च । न हि तात्पर्यज्ञानं वाक्यार्थ- प्रतिपत्तिजनकमिति प्रतिपादितमधस्तात् । न हि जातिप्रत्ययानन्तरमत्र व्यक्तिप्रतीतिः । किन्तु युगपदेव । न च गौरवभयेन ममकल्पनम् । तात्पर्यानुपपत्तिर्वा । नाद्य इत्याह । यत्र जात्यम्धयेति। न द्वितीय इत्याह । व्यक्तितात्पर्येति । ननु प्रवृत्तिनि- वृत्त्यन्यतरपरवाक्यस्य तद्विषयव्यक्तौ तात्पर्यमौत्सर्गिक- मिति तद्विरहोऽसिद्ध इत्यत आह । न हि तात्पर्यज्ञा- नमिति। अस्तु वस्तुतेवक्तुर्व्यक्ती तात्पर्य न तु मुख्यार्थ- ताबाधाद्यप्रतिसन्धाने श्रोतुस्तद्द्वानं । न च तदज्ञाने व्यक्त्त्यन्वयस्याप्यज्ञानं शुकादिवाक्ये व्यभिचारेण तस्य वाक्यार्थषाधानङ्गत्वादिति भावः । अधस्तादिति योग- रूढिवादस्य पूर्वलेख्यताभिप्रायेण । प्रतीतिभेदाभावादपि न. जातिव्यक्तयोः शक्तिलक्षणाव्यवस्थेत्यत प्राह । न च जातीति । शक्तिलक्षणासाध्यधियो भिन्नयोरनु- पपत्तिमतिसन्धानव्यवधानं सर्वत्र दृष्टमिह च तनास्ति इति व्यवधानाभावपरशक्यार्थेत्यादिग्रन्थः । अयं तु युगपदेवेति स्वरसाद्भदाभावमात्र इत्यपौनरुक्त्यं वक्ष्य- माणक्रमकल्पनातदूषणयोरवतारायोक्तमेव पुनरुत्थापि तमिति वा। किन्तु युगपदेवेति। न च तदुपपादकं युगपद्- वृत्तिद्वयं सम्भवतीति भावः । क्वचिन्मुख्यं हि क्वचिल्लाक्ष- ।

·.. तत्र न्येन । पदशतिवादः। प्रमाणवतो गौरवस्यापि न्याय्यत्वात्। किञ्च जाती निर्विकल्पकोपस्थितायां न शक्तिग्रहः । किन्तु सविकल्पकोपस्थितायां जातौ च विशे- षणं व्यक्तिरेव । अन्यद्विशेषणान्यायस्य वैपरी- त्यमापतितम्। एवं च जातेः स्मरणमपि सविक- ल्पकतया विशेषणसापेक्षं। विशेषणं च व्यक्तिरेवेति समानसंविसंवेद्यतया कथमाक्षेपः । न चान्वयप्रकारतया व्यक्तर्ज्ञानमपि तु प्राधा- किञ्च पदार्थोपस्थितावन्वयप्रकारता णिकं भवति । न च जाती क्वचिन्मुख्यः प्रयोगः व्यक्तिम- नादाय क्वचिदपि पदाज्जातेर्व्यवहाराभावा दिति तत्वम् । एवं शक्तिसाध्योपस्थितिपर्यालोचनया व्यक्तः शक्यता- मुपपाद्य शक्तिग्राहकोपस्थितिवशादपि तामुपपादयति किञ्च जाताविति । उक्तयुक्तिं स्मृतावतिदिशन् सिं- हावलोकनेनाक्षेपपक्षे दोषान्तरमाह । एवमित्यादिना । न केवलं शक्तिग्राहकव्यवहारकालीनोपस्थितिरित्यपि शब्दार्थः । सूचीकटाहन्यायेन गुर्वकदेशिपक्षं प्रति- क्षिपति । न चान्वयेति । अन्वयमकारस्य छिद्रतरत्त्वा- देरशक्यस्यापि शाब्दबोधविषयत्वमभ्युपगम्येदं वस्तु- तस्तदेव न स्यादिति द्रष्टव्यम् । अपि च सम्बन्धिविशे- षान्वयधीकाले खल्वन्वयप्रकारविशेषोपस्थितिर्न पदार्थोपस्थितिकाले न चेह तथा जात्युपस्थितेय- क्तिविषयतानियमादित्याह । किञ्च पदार्थोपस्थि- ·मदीन्यायविद्वान्तदीपे स्यात् । व्यक्तया विना जात्युपस्थितिरेव ना- स्तीति कस्यान्वये व्यक्तिः प्रकारः स्यात् । समानसंविसंवेद्यतानियमेपि जाती शक्तिर्न ध्य- ताविति चेत् । न शक्तिर्हि सामर्थ्य । तच्च का. र्यापेक्षं । कायं ज्ञानात्मकमेवेति कथं गौरवं । न च जातिविषयतया ज्ञानं कार्य न तु व्यक्तिविषय- सयेति वाच्यम् । उभयविषयकं ज्ञानं पदजन्य- मित्यस्यैव तदर्थत्वात् । किञ्चारमन्नये पदानां साविति । सत्यामिति शेषः । नास्तीति । समान- संविसंवेद्यत्वादिति भावः । समानसंविसंवेद्यतानि- यमाज्जातिशक्तपदजन्यज्ञानस्य व्यक्तिविषयतावश्य- म्भाव एव सिद्धो न तूभयत्र तुल्या शक्तिरिति गूढाशयगु- रोर्मतमाशङ्कते । समानेति । न व्यक्ताविति। गौरवादिति शेषः । जातावपि न शक्तिः । किन्तु तज्ज्ञाने तद्विष- यतया तस्याः शक्यत्वं तत्समानवित्तिवेद्यतया ध्यक्तरपि तदापत्तिरिति तत्र निषेधे व्याघातो गौरवासिद्धिश्चेत्या- शयेन परिहरति । शक्तिीति । गुरोराशयमुद्धाट्य दूषयति । न च जातिविषयतयेति। जन्यज्ञाने विषयतया कार्यतावच्छेदकत्वस्यैव शक्यत्वादिति भावः । माभूव्य- क्तिविषयतया जन्यत्वं तथापि तद्विषयकज्ञानस्य पदज. न्यतामात्रेण ध्यक्तः शक्यता अन्यस्य परिभाषामात्रत्वेना- प्रयोजकत्वादिल्याह । उभयविषय इति । अन्वयस्य शक्य- तापत्तेरपरितुष्यन्नाह । किञ्चेति । पकेत इलि । अस्मा- ·पदशक्तिवादः। शक्तिस्सङ्केतो न तु पदार्थान्तरं । स च व्यवहारब लेन जातिवद् व्यक्तावपि गृह्यते । न हि गोपदा जातिमात्रं व्यवहियते न च व्यक्तिरिति युक्तिमत् । तस्मात्सतग्राहकस्य जातिव्यक्तिसाधारणस्य प्रमाणसिद्धत्वादुभयत्रापि सङ्केतरूपा शक्तिरिति न किंचिदनुपपन्नम् । एतेन गुरूणामर्दुजरती निरस्ता । स्वरूपसत्याः शक्तः पदाधोपस्थि- त्यनङ्गत्वात् । तदर्थमेव तस्याः कल्पनात् । च्छब्दादयमों बोध्य इतीश्वरेच्छात्मक इत्यर्थः। न स्वि- ति मानाभावादिति भावः । स्वरूपकथनं चैतत् । उभयथा व्यवहारबलेनैष तत्कल्पनादनन्यलभ्यमात्रविषयत्वा- विशेषाच्च । व्यवहारस्य शक्त्यंशे असिद्धिमाशंक्याह । न हीति । उपसंहरति तस्मादिति । इति न किंचिदि- ति । अन्यथा तु शाब्दी ह्याकांक्षा शब्देनैव शाम्यतीति न्यायाद्व्यक्तः शादान्वयबोधानुमवेशो विभक्तीनां प्र- कृत्यर्यान्वितस्वार्थबोधकत्वव्युत्पत्तिविरोधाद्विभक्त्युप- नीतसंख्याकर्मत्वाद्यन्वयश्चानुपपन्न इति भावः गुरूणामर्द्धजरतीन्यायं निराचष्टे । एतेनेति । वक्ष्यमाणे- नेत्यर्थः । किमसौ शक्तिः पदार्थोपस्थितये स्वी- क्रियते उतामकृत्यर्य विभक्त्यर्थान्वयानुपपत्तविभक्त्य- र्यान्वयायेति विकल्प्य नाद्य इत्याह । स्वरूपसत्या इति । अपभ्रंशादर्थप्रत्ययादिति भावः । न द्वितीय इत्याह तदर्थमेवेति । तदर्थोपस्थित्यर्थमेवेत्यर्थः ।

·११० सटोकन्यायमिद्वान्तदीचे अन्यथा जातावपि स्वरूपसत्तेवास्तामिति वाचा- लवचसोऽवकाशप्रसङ्गात् । तस्माज्जातिवत् व्यक्ति- रपि यथासम्भवमाकृतिरपि पदार्धा इति निर्हार्य सूत्रितमक्षपादेन “व्यक्तयाकृतिजातयस्तु पदा- र्थाः" इति तदेव युक्तमिति समञ्जसम् ॥ ॥ ॥ इति पदशक्तिवादः ॥ शब्दतदनुपस्थितौ विभक्तयान्वयस्याप्यनुपपत्तिः । शाग्दीत्यादिन्यायविरोधादिति भावः । ननु क एव- माह स्वरूपसती सांगमिति येनापभ्रंशादर्थप्रत्ययो न स्यात्किन्तु जातिविषयतया ज्ञातेत्यत माह । अन्ययेति । अपिरवधारणे । समुच्चयेनोभयत्र स्वरू- पसत्ताङ्गीकारे शक्तिभ्रमादर्थप्रत्ययाभावप्रसङ्गात् । एता- वता पूर्वपक्षानुमानेऽभावरूपसाध्यप्रतियोगिग्राहकोप- जीव्यप्रमाणबाधमुपपाद्य गोव्यक्तिर्गोपदशक्या गोत्वस- मानवित्तिवेद्यत्वात् गोत्ववदिति विवक्षितमनुमानं नि- गमयति । तस्मादिति। ननु प्रत्येकं शक्यत्वे गोगोत्वे इति प्रत्ययोत्पत्तिर्विशिष्टशक्यत्वे गौर्नित्यो गौरनित्य इत्यवानन्वयप्रसङ्गः। विशिष्टानामानंत्येन व्यक्तिपक्षो- क्तदोषानुवृत्तिश्चेति चेन्न । विशिष्टशक्तस्य विशेषणप- रत्वे लक्षणास्वीकारात् । विशिष्टानामानंत्येपि सामा- न्यलक्षणयोपस्थितेषु विशिष्ट षु सामान्यावच्छेदेन एक- शक्तिस्वीकाराददोषात् । प्राकृतिव्यंग्यजातिप्रवृत्तिनि- ·पदशक्तिवादः। मित्तकपदेषु भाकृतिरपि शक्येत्याह । यथासंभवमिति । सत्र रूपरसगंधादिव्यंग्यजातिप्रवृत्तिनिमित्तकेषु पदेषु रूपादिवत् प्राकृतिव्यंग्यजातिप्रवृत्तिनिमित्तकेष्वप्याकृतेः शक्यत्वे मानाभावः । तत्प्रतीतेस्तव्यंग्यजातिलिङ्गक- स्वेन रूपादिप्रतीतिवदेव शाब्दत्वासंमतिपत्तेरिति चिंत्य- मेतत् । मन्त्रे पदार्थ इत्येकवचनं विशिष्टगोचरा एकैव शक्तिरिति सूचनाय ॥ इति सकलसामन्तप्रतापराजोद्योजितशेषान्तविरचितायां न्यायसिद्धान्त दीपममायां पदशक्तिप्रकरणं समाप्तम् ।

·STRARAMA सटीकन्यायसिद्वान्तदीपे अथ सहजशक्तिः । तत्र विप्रतिपत्तिः। वहिर्दाहानुकूलातीन्द्रियाद्विष्ठधर्मसमवायी न वा। पदशक्तिसिद्धान्ते शक्तिः सङ्केतो न पदार्थान्त- रमित्युपक्षिप्तं तत्र दाहादाहव्यवस्थानुरोधेन शक्तः पदार्थत्वान्तरत्वस्या(१)वश्यकत्वादियमपि पदार्यान्तर शक्तित्वात् वन्हिशक्तिवत् । इति परप्रत्यवस्थानसभ- बानिराकरणस्यावसरमाप्ततामर्थशब्देन दर्शयन्नेव प्रति- जानीते । अथ शक्तिरिति ॥ चिन्त्यत इति शेषः । चि- न्तानुकूलसंशयमाह । तत्रेति । वन्हिद्वयणु के प्रतीन्द्रि- यस्पर्शन सिद्धसाधनतानिवृत्त्यै प्रयमिति । प्रत्यक्ष इत्य- र्थः ॥ वही स्थितिस्थापकपक्षे तद्वारणाय दाहानुकूलेति । पक्षान्तरे तूद्दिश्यसिद्ध्यर्थ तत् ॥ उष्णस्पर्शनिवृत्त्यै न- तीन्द्रियेति । अदृष्टवदात्मसंयोगनिराशायाद्विष्ठेति । त- चानेकासमवेतत्त्वमिति नानिमसमायिपदयर्यम् । अनेकवृत्तेरप्यभावस्य तेष्वसमवेतत्वेनाद्विष्ठपदादव्यावृ- तेः। ननु दाहस्य व्यधिकरणगुणादृष्टनिमित्तकतया तदु- भयसमानाधिकरणदाह्यादृष्टवदात्मसंयोगजन्यत्वं युक्तं न तु वन्ह्यदृष्टवदात्मसंयोगजन्यत्वं तत्कथं तेनार्थान्तरवा- रणायाद्विष्ठपदं । न । उष्णस्पर्शस्यापि वन्हिनिष्ठस्य व्य- धिकरणादृष्टनिमित्तकतया तत्समानाधिकरणमयोगजन्य- त्वानुमानाद्वन्ह्यदृष्टवदात्मसंयोगस्यापि दाहायोजक- त्वात् । बाह्यव्यणुकसंयोगवारणायं वा तद्रष्टव्यं । समषायिपदमतीन्द्रियादृष्टादिप्रतिबंधकामावनिरासाय। अनुपलब्धिगम्याभाववादिमते तु प्रतिबंधकाभावमात्र- (१) धाक्यजन्येति पा०२ पु० ।

·पदशक्तिवादः । १२१ अनुकूलत्वं च कार्याभावनियताभावप्रतियोगित्वं तच्च कारणतदवच्छेदकोभयसाधारणम् । अतीन्द्रि- यत्वं च साक्षात्कारनियामकप्रत्यासत्त्यनाश्रयत्वं। निरासाय । यद्यपि गुरुमते नाभावोऽतिरिक्तस्तथापि प्रतिवादिमतेऽर्यान्तरतानिरासाय तदुपादानं समवायपदं चायुतसिद्धसंबन्धपरं स च भाट्टानुमतीपीति न काट्य- प्रसिद्धिः । नन्वनुकूलत्वं कारणत्वं तदवच्छेदकत्वं नाद्यः । अपसिद्धान्तात् न द्वितीयः । शक्तयतिरिक्तस्य कारणतावच्छेदकस्यानङ्गीकारेण सा- ध्याप्रसिद्धरित्यत माहानुकलत्वं चेति । कार्याव्यवहित- पूर्वत्वाभावनियताभाषकसमवधानप्रतियोगिकत्वमित्य- र्थः । यथाश्रुते कार्यकालेपि कारणाभावेन ध्यभिचारात् पूर्वत्वेति । न च उत्पत्त्यवच्छिन्नत्वविशेषणमास्तां । ध्वंसोत्पत्तिक्षणे प्रतियोग्यात्मककारणाभावे सत्यपि उत्पत्त्यवच्छिन्नध्वंसाभावाभावेन व्यभिचारानद्धारात् । एवमपि कारणानुत्पत्तिदशायां कार्यपूर्वत्वाभावा- भावेन व्यभिचारात् अव्यवहितेति । स्वर्गाव्यव- हितपूर्वकाले यागाभावेपि स्वर्गाव्यवहितपूर्वत्वाभा- वाभावेन व्यभिचारः स्यात्तनिवृत्तये समवधानेति । नन्वतीन्द्रियत्वं न साक्षात्काराविषयत्वं जन्यसाक्षात्का- गविषयत्वं वा। न्यायेन तदप्रसिद्धः । नाप्यनागतगो- चरसाक्षात्कारजनकप्रत्यासत्त्यजन्यजन्यसाक्षात्काराविष- यत्वं तादृशप्रत्यासत्तेः शक्तिवादिनामप्रसिद्धः इत्यत माह ·नाद्यः १२२ सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे यद्वा वह्निनिष्ठदाहकारणत्वमतीन्द्रियधर्मावश्छेद्य' न वा । तत्र परेषामयमाशयः । यादृशादेव कर- तलानलसंयोगाद्वाहो जायते तादृशादेव सति प्रति- बन्धके न जायते। प्रतिबन्धकत्वं च किञ्चित्कार्या- अतीन्द्रियत्वं चेति । साक्षात्कारनियामकप्रत्यासत्तयः सं- योगादयः तदनाश्रयत्वमित्यर्थः। नन्विन्द्रियेष्वव्याप्तिः । तेषु घटादिसाक्षात्कारजनकप्रत्यासत्तिसत्वात् । किञ्च साक्षात्कारनियामकत्वं तदुपहितत्वं तत्स्वरूपयोग्यत्वं । घटादिसाधारण्यात् । न द्वितीयः परमारवाद्यव्यापनात् । तेषामपि साक्षात्कारजननस्व- रूपयोग्यसंयोगप्रत्यासत्त्याश्रयत्वात् । न च साक्षात्कारा- पत्तिः। कारणान्तरवैकल्यादिति चेन्न । विषयतया साक्षा- त्काराजनकत्वस्यैवातीन्द्रियपदार्थत्वात् । वन्हि निष्ठदाह- कारणत्वमिति । अदृष्टवदात्मसंयोगनिष्ठदाहकारणत्वे सिद्धसाधनवारणाय वन्हिनिष्ठेति । अदृष्टवृत्तिकारणत्वे विधिकोटिप्रसिद्धिः । संशयजननी स्वाभिमतविपरीतका- ट्युपस्थितिमाह । तन्त्र परेषामिति । प्रतिबन्धकसमवधा- नकालीनदाहाभावप्रतिबन्धकत्वान्यथानुपपत्तिभ्यां ध. मन्तिरं साधयितुमन्यथोपपत्तिं निरस्यन्नेव वस्तुस्थिति- माह । यादृशादेवेति । उभयसंप्रतिपनसकलदाहसहका- रिसमवहितादेवेत्यर्थः । अतो न सध्यतिरेकेणान्यथो- पपत्तिरिति भावः । पृथगन्यथोपपत्तिनिरासे प्रयास- गौरवप्रसङ्गात् आद्यामनुपपाद्यैव द्वितीयामप्यप- त्तिमुपन्यस्यति । प्रतिवन्धकत्वं चेति । धर्मपदं स्व.

·पदशतिवादः। कूलविघटकत्वमेव । तत्र न प्रतिबन्धकस्य दृष्टविघटकत्वं । दृष्टस्य पूर्ववत्प्रमाणसिद्धत्वात् । न चादृष्टविलम्बात्तत्र कार्यविलम्ब इति वाच्यम् दृष्ट कारणकलापे सत्यदृष्टविलम्बस्यासिद्धत्वात् । अन्यथा सत्यन्ततन्तुसंयोगे कदाचित्पटानुत्पाद- रूपकथनाय । इदं च शक्तिवाद्यभिमतं प्रतिबन्धकत्वं घटानुकूलदंडविघटके तदवयवकर्मादाविष्टमेवेति ना- तिव्याप्तिरिति ध्येयम् । सूचितमुभयनान्यथासिद्धिनि- रासं स्पष्टयति । तति । यट्विघटनाद्दाहाभावः प्रति- बन्धकत्वं चोपपद्यतेति भायः । अस्तु तर्हि तथैवेत्यत आहादृष्टस्येति । उभय संप्रतिपन्नस्येत्यर्थः। तथा पुरुषा- न्तरेणोष्णत्वाद्युपलम्भादिति भावः नोपलभ्यते अदृष्टतद्विघटकत्वमस्तु तावतापि दाहाभाव- प्रतिबन्धकत्वयोरुपपत्तेरित्याशंक्याह । न चादृष्टविल- म्बादिति । विलंबी व्यतिरेकः । उपलक्षणं चैतत् अदृष्ट- विघटनात्प्रतिबंधकत्वं चेत्यपिद्रष्टव्यम् । अदृष्टविलंबस्य साक्षात्कार्यविलंबप्रयोजकत्वे दण्डाभावकालीनघटाभा- वस्यापि सिद्धसर्वोत्पसिमकारणाभावादृष्टविलंबादेवो- पपत्तौ दण्डव्यतिरेकस्य घटव्यतिरेकप्रयोजकतापत्त्या दृष्टकारणोच्छेदग्रसाङ्गाद् दृष्टोपसंहारेणैव तस्य कारणातेति तत्सिद्धौ तद्विलंबासिद्धिरित्याशयेनाह । दृष्टकारखेति । विपक्षे बाधकान्तरमाह मन्यथेति । कर्मणीति । अवि. यत्तर्हि तदा ·सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे प्रसङ्गात् । सस्यपि कर्मणि कदाचिद्विभागानुत्पा- दप्रसङ्गात् । तस्मादतीन्द्रियकिंचिदाहानुकूलविध- टकत्वं मण्यादेः प्रतिबन्धकस्यान्यथा(१)नुपपत्त्या कल्पनीयमिति अर्थापत्तिरेव शक्ती प्रमाणं। न च प्रतिबन्धकाभावेनान्यथासिद्धिः । अभावस्यातिरि- क्तस्य मयानङ्गोकारात् । अङ्गीकारे वा कारण. त्वस्य भावत्वव्याप्तत्वात् भावत्वस्याभावे निवृ. नश्यदवस्थकर्मणीत्यर्थः । यद्यपि परंपराकारणस्य तत्त्वा- नुरोधात्क्वचित्साक्षात्कारणत्वमावश्यकमिति तत्रैव दृष्ट- कारणकलापेप्यदृष्टविलंबः सिद्धो यथा परमाणु कर्मादौ यच्चान्यथेत्यादि बाधकं तत्तदा शोभेत यदि दृष्टकारणक- लापस्यादृष्टविलंबव्याप्तिरिष्येत न तु तथा किन्तु यत्र दृष्टकारणकलापे कार्यविलंब इति । तयाच संयोगादौ तु पटाद्युत्पत्तिरेवादृष्टमाधिकेति न तद्विलंबो न वा पटा- नुत्पादप्रसंगस्तथापि प्रकृतेप्यने दाहदर्शनान्नादृष्ट- विलंबः । न चान्तरादृष्टोत्पादकान्तरमस्ति । मण्या- द्यपसारणस्याविहितनिषिद्धत्वादिति भावः । प्रथमा- र्थापत्तिमुपसंहरति तस्मादिति । दाहाभावोपपादका- भावप्रतियोगिनोदृष्टस्यादृष्टस्य वाऽनिरूपणादित्यर्थः । द्वि- तीयामुपसंहरति प्रतिबंधकत्वेति । अर्थापत्तिरिति । जा- तावेकवचनम् । अस्मिंश्चार्यापत्तिद्वयवर्णने कुसुमांजलि- प्रकाशसंवादो द्रष्टव्यः संग्रतिपन्नाभावेनान्यथो- (१) प्रतिबन्धकत्वान्यथेति पा० २ पु० । - ·पदशक्तिवादः। १२५ त्या कारणत्वस्य निवृत्तेः । किञ्च न प्रतिबन्धका- भावत्वेन कारणत्वम्। अन्योन्याश्रयातिप्रसङ्गात(१)। प्रतिबन्धकत्वं हि कारणीभताभावप्रतियोगित्वं । तच्च कारणत्वग्रहाधीनग्रहं । कारणत्वं च तत्- ग्रहाधीनग्रहमिति । नापि मण्याद्यभावत्वेन मणिसमवधानेपि मणितदन्योन्याभावरूपमादाय पपत्तिं निरस्य विप्रतिपन्न प्रतिबन्धकाभावेन तां नि. रस्यति । न च प्रतिबन्धकेति । नन्वतिरिक्तानङ्गीकारेपि तत्स्थानाभिषिक्तमेव कारणं स्यात् । अङ्गीकारपक्षेपि कारणत्वस्य भावत्वस्याप्तिग्राहकविपक्षबाधकाभावा- दनुपलब्ध्यादीनामभावग्रहादिकारणत्वस्वीकाराच ना. नुपपत्तिरित्यरुचेराह किञ्चेति । कारणीभूतेति । नन्वि- दं दंडप्रागभावादावतिव्यापकं । न च संसर्गाभावत्वेना- भावकारणता विवक्षिता । कारणीभूतपक्षतारूपाभाव- प्रतियोगिनः सिद्धसाधनस्य विशेषादर्शनस्य च प्रति- बन्धकत्वाभावप्रसंगात् । ध्वंसव्यापारकत्वपक्षे यागादि- प्रतिबंधकतापादनानुपपत्तेश्चेति चेन्न । भावरूपकारणी- भूताभावप्रतियोगित्वस्य विवक्षितत्वात् । एवं च प्रति- बंधकाभावस्य संसर्गाभावत्वेन कारणत्वादित्यादि वर्द्धमा- नवचनं प्रतिबंधकविशेषाभिप्रायं द्रष्टव्यम् । कारणत्वं च तद्ग्रहाधीनग्रह मिति । यद्यपि प्रतिबंधकाभावत्वस्य कारणतावच्छेदकत्वेपि न कारणताग्रहमात्र तदपेक्षा- नियमः ससंबंधिकपदार्थ प्रत्यक्ष एवावच्छेदकग्रहनिय- मात् । अवच्छेदकवैजात्यानुपस्थितावपि शाब्दयागस्वर्ग- (१) अन्योन्याश्रयप्रसङ्गादिति पा० १३० ।

·१२६ मटीकम्यापमिहान्त दीपे दाहप्रसङ्गात् । नापि मणिप्रागभावत्वेन उत्प- नविनष्टे मणी दाहानुत्पादप्रसङ्गात् । । नापि ध्वंसत्वेन अनुत्पन्ने मणी दाहानुत्पादप्रसङ्गात् । नापि मण्यत्यन्ताभावत्वेन उत्पन्नध्वस्ते मणी अ- त्यन्ताभावाभावाद्दाहानुत्पादप्रसङ्गात्। नापि म- ण्यादिसंसर्गाभावत्वेन अन्योन्याभावातिरिक्तस्य संसर्गाभावस्य निर्बक्तमशक्यत्वात् । तथा हि। किं तत्संसर्गाभावत्वं संसर्गप्रतियोगिकाभावत्वं वा । तादात्म्यातिरिक्तप्रतियोगिकाभावत्वं वा। अन्यद्वा नाद्यः । संसर्गान्योन्याभावेति(१)व्यापक- स्वात् । न द्वितीयः । तादात्म्यात्यन्ताभावे अव्या- पकत्वात् । नान्त्योऽसंभवात् । किञ्च । मण्यभा- साध्यसाधनभावबोधस्वीकारात् तथापि कारणताप्रत्यक्ष एवायमन्योन्याश्रयो द्रष्टव्यः । उत्पन्न विनष्ट इति । उत्पन्ने दूरस्थे विनष्टे वेत्यर्थः(२)। अनुत्पन्न इति । दूरस्थे सत्यपीति शेषः ॥ उत्पन्न ध्वस्ते चेति । अनुत्पन्न इत्य- नुषज्यते तेनानुत्पन्ने उत्पन्ने ध्वस्ते चेति । अन्योन्या. भावातिरिक्तस्येति । अन्योन्याभावव्यावृत्तस्य संसर्गा- भावत्वस्य निर्वक्तुमशक्यत्वादित्यर्थः । एवं प्रथमा- पित्तौ प्रतिबन्धकाभावेनान्यथोपपत्तिं निरस्य द्विती- या पत्तावपि तां निरस्यति किंच वस्येति प्रथमार्थापत्तौ प्रकारान्तरेणान्ययोपप- (१) संसर्गाभावेति पा० १ पु०। (२) उत्पन्ने विनष्टे दूरस्थे वेति पाठान्तरम् । मायभा- ·पदशक्तिवादः। १२७ वस्य च कारणत्वे मणे: प्रतिबन्धकत्वं न स्यात् प्रतिबन्धकत्वं कार्यानुकूलविघटकरवम् न च मणिः किंचिदनुकलं विघटयति स्वत एवा- नुकूलविघटनरूपत्वात् । किञ्च, प्रतिबन्धकसदा- वेपि उत्तेजकसमवधाने दाहदर्शनात् कथं व्यभि- चारात् प्रतिबन्धकाभावस्य कारणत्वं । न चो- तेजकसद्धावेन प्रतिवन्धकसद्धावः । उत्तेजकाभा- व(१)विशिष्ट प्रतिबन्धकाभावस्तर्हि कारणं विशि- ष्टं च विशेषणविशेष्यतत्संबन्धातिरिक्तं नास्ति । तथा च विशेषणविशेष्यतत्सम्बन्धाभावाः प्रत्येक कारणं मिलिता वा। नाद्यः। प्रत्येक व्यभिचारात् । त्तिं निरस्यति । किञ्च प्रतिबन्धकेति । ननु म. णिमात्रं न प्रतिबन्धकं किन्तूत्तेजकाभावविशिष्टतद- भावश्चोत्तेजककालेपीति न व्यभिचार इत्याशंक्याह । न चोत्तेजकेति । एवमंगीकारे मण्यभावः कारणमिति प्रतिज्ञातं तावद्भग्नं न चायमपि विशिष्टानतिरेके मुनिर्वह इत्याह । उत्तेजकाभावेत्यादिना । प्रत्येक व्यभिचारादिति । मण्युत्तेजकयोरभावे विशेषणाभा- वस्य मण्युत्तेजकसमवधाने विशेष्याभावस्य व्यतिरे- कव्यभिचारात् । मण्युत्तेजकभावकाले तयोरतिरिक्त- संबन्धाभावेन संबन्धाभावस्याप्यन्वयध्यभिचारात् । ए- कोत्तेजकवत्यपरोत्तेजकशून्यमणौ सत्यपि तदुभयसंबन्धे (९) उत्तेजकाभावे इति पा०२ पु० ·१२८ सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे न द्वितीयः अभावमेलकाभावेपि दाहदर्शनात् । न चविशिष्टाभावोतिरिक्त एवेति वाच्यं । विशिष्ट- स्य हि विशेषणाद्यनतिरेके विशिष्टाभावस्य विशे- पणाद्यभावातिरेके का प्रत्याशा। न च विशिष्टम- तिरिक्तमेव प्रतिक्षणं यत्किंचिद्विशेषणावच्छेद- कत्वे क्षणभङ्गप्रसङ्गात् । प्रत्यभिज्ञानं च क्वचिदपि दाहदर्शनाद्वयतिरेकव्यभिचाराद्वैत्यर्थः। द्वितीये व्यति- रेकव्यभिचार इत्याह । अभावमेलकेति। स्वार्थ कः । ननु देवदत्ततत्संबन्धान्यतमाभावे दंडी देवदत्तो नास्तीति जायमानानुगतबुद्धिस्तावदतिरिक्त अनुगतं विशिष्टा- भावं कल्पयति इति स एवानुगतो हेतुः । अस्त्वित्याशं- क्य निराकरोति । न च विशिष्टेति प्रभावविभाजकैको- पाधिमदनेकाभावप्रतियोगित्वस्यैकत्रामभवान्न विशेष- णादिकमेव प्रत्येकाभावभिन्नानुगताभावप्रतियोगि न च विशिष्ट तस्य तदनतिरेकादित्याह विशिष्टस्य हीति । नन्वनुगतमतिरेवाभावस्येव तत्प्रतियोगिनो विशिष्टस्याप्यतिरेक कल्ययिष्यतीत्यत प्राह न च विशिष्टमिति । यत्किंचिद्विशेषणेति । लक्षणस्यैव सत्वादिति भावः । नन्वीदृश क्षणभंगो न दोषायेत्यत माह । प्रत्यभिज्ञेति । ननु नष्टं विशिष्ट न प्रत्यभिज्ञाविषयः तस्या उपलक्ष्यविशेष्यमात्रविषय- र त्वात्तस्य चानाशादित्यस्वरसादाह विशेषणादिनेति । ननु विशेषणाद्यनतिरिक्तस्यापि विशिष्टस्यातिरिक्ता- अन्ततस्त- .

·सहजशक्तिवादः । न स्यात् । विशेषणादिनैव विशिष्टव्यवहारोप- पत्तावतिरिक्तकल्पनायोगाच्च । किञ्च मण्या- दिसमवधानदशायां उत्तेजकसदावे(१) यो दाही जायते स किं प्रतिबन्धकप्रागभावात् । उत प्रति- बन्धकध्वंसात् । उदत्यन्ताभावाद्वा । न तावदाद्यो- ऽसिद्धः । प्रागभावस्य कार्यकोनेयत्वात्। न द्वि- तीयः । उत्तेजकापनयेपि दाहप्रसङ्गात् ध्वंसस्य वि- द्यमानत्वात्(२) । अत एव न तृतीयः । अत्यन्ताभा- वस्य सदातनस्वादुत्तेजकापनयेपि(३)दाहप्रसङ्गात् । भावसंभवे इष्टापत्तिरसंभवे स एवानुगतमतिसिद्धस्वप्र- तियोगिविशिष्टातिरेके मानमित्यस्वरसादाह । किंच मण्यादीति । मण्यादेरुत्पन्नस्य पुनरुत्पत्तरुत्तेजकस- मवधानदशायामेव मणिनाशस्थले विशिष्टस्याप्यनुत्पत्तेः मागभावासंभवाव्यतिरेकव्यभिचार इत्याह । प्रागभाव- स्येति । उत्तेजककालीनस्य विशिष्टध्वंसस्य तदपनये. प्यविनाशादन्वयव्यभिचारमाह । उत्तेजकेति । वस्तु- तः समवाय्यसमवायिकारणनाशघटितक्लप्तसामग्युभावे विशिष्टध्वंसानुपपसेरुत्तेजककाले व्यतिरेकव्यभिचार एवेति ध्येयम् । अत एवेत्यस्यार्थमाह । अत्यन्तेति । नन- (१) समवधाने ति पा० १ पु०। (२) उत्तम्भकापनयेपि भवंसस्य विद्यमानत्वावाहप्रसङ्गा- दिति. पा० १ पु० । (३) उत्तंभकापनयेपोति पा० १ पु० ।

·सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे किञ्च मण्यादिसंसर्गाभावस्य संसर्गाभावत्वेन कारणत्वम्। तथा चेतरसमवधानेपि यत्किंचिन्म- णिसंसर्गाभावमादाय मणिसमवधानेपि दाहप्रस- कात् । न हीतरसमवहितदंडसमवधाने(९) दंडा- न्तरविलम्बेन कार्यविलम्बो दृश्यते । किञ्च प्रहरं मा दहेत्यादी मंत्रस्य प्रतिबन्धकत्वं वाच्यम् । तथा च तदभावस्य कारणत्वे प्रहराभ्यन्तर एव दाहः स्यात् । मंत्रस्य शब्दरूपत्या आशुतरविना- शिस्वात् । किञ्च तार्णादी वहिजनकताप्रयोजक न तृणत्वादिकं व्यभिचारात्। अन्यस्यानुगतस्या- भावात् तृणादीनां एकशक्तिमत्त्वं प्रयोजक वहि- जनकत्व स्वीकार्यम्। किञ्च पिपासोपशमनस- तेजकापनयनदशायां प्रतिबन्धकात्यन्ताभावस्वरूपसत्त्वे पिन दाहापत्तिरुत्तेजकसमवधानस्य तत्सम्बन्धस्याभावा- दिल्याह । किंचेति । यत्किंचिदिति । एककारणतावच्छे- दकाक्रान्तकिंचित्समवधाने एव कार्योत्पत्तेरिति भावः । एतदेव व्यतिरेकमुखेन दृढयति । न हीति । प्रतिबन्धका- भावेनान्यथोपपत्तौ दूषणान्तरमाह । किंचेति । आशुत- रेति। व्यापारस्य चानिर्वचनादिति भावः । तादावेक- जात्यनुपपत्तिरपि शक्ती मानमित्याह । किञ्च तार्णा- दाविति । एकैकमन्तरेणाप्यपरस्मात्तदुत्पत्तेरित्यर्थः । (१) हीतरदंग्समवधाने इति पा० २ पु० ।

·सहजशनिबादः। मर्थमिदं जलवादित्यत्र सामर्थ्य तावदनुमीयते । तत्तावन पिपासोपशमनकारणत्वम् । तदपिपि- पासोपशमनस्वरूपयोग्यवं वा सहकारियोग्यस्वं वा। नाद्यः । स्वरूपयोग्यत्वस्य प्रत्यक्षेणव ग्रहणा- त्। न द्वितीयो व्यभिचारात् । न हि सर्व जलं पिपासोपशमनसहकारियोग्यं भवतीति नियमः । तस्मात्कारणत्वातिरिक्तमेव सामर्थ्यमनुमेयम् । स- देव(१) शक्तिः। एवं व्यवस्थिते(२)ऽनुमानमप्यच्य. ते। अयं(३) वन्हिहानुकूलातीन्द्रियैकवृत्तिधर्मस- मवायी दाहकारणत्वात् आत्मवत्। न चारमत्वमु. पाधिः । तेजेोध्यणुक एव साध्याव्यापकत्वात् । अनुगतस्येति । अनतिप्रसक्तस्य धेति शेषः। एकशक्ति- मत्त्वमिति । एकजातीयशक्तिमत्त्वमित्यर्थः । कार्येकजात्याऽनुपपत्तेरिति भावः। शक्तिपदापरपर्यायस्य सामर्यस्व कारणतातिरेकं विना जलत्वादिलिङ्गानु- मेयत्वानुपपत्तिरपि शक्तिं गमयतीत्याह । किंच पिपा- मेति । प्रत्यक्षेनैवेति । कारणतावच्छेदकधर्मस्यैव स्वरू- पयोग्यत्वादिति भावः । व्यभिचारमेव स्पष्टयति । न हीति । स्वमतेनार्यापत्तीरभिधाय तत्प्रामाण्यपार्थक्ये विप्रतिपन्नं परं प्रत्यनुमानाभिधानं प्रतिजानीते । एव- मिति । कृते कंटकाद्धार इत्यर्थः । वन्हिरिति प्रतिज्ञावि- (१) सेव चेति पा०२ पु०॥ (२) एवं स्थिते इति पा०१०। (३) अयं-नास्ति १ पु०।

·१३३ सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे तत्रापि हि दाहानुकूलस्यातीन्द्रियस्य स्पर्शस्य विद्यमानत्वात् । न चासो न दाहहेतुः । उद्भूतो- ष्णस्पर्शमात्रस्यैव तत्त्वात्(९) । यद्वा करतलानल- संयोगः कार्यानुकूलातीन्द्रियधर्मसमवायी कारण- स्वात् आत्मवत् । अत्रात्मत्वोपाधेः साध्याव्या- पकत्वं स्फुटमेव । न च द्रव्यत्वमुपाधिः । धर्मा- धर्मादौ साध्याध्यापकत्वात् । अत्र धर्मत्वादेरेव तथाभूतस्य विद्यमानत्वात् । न चातीन्द्रिय- प्रतियोगिकसादृश्येन सिद्धसाधनम् । सादृश्य- पदार्थस्याभावान्तर्भावेनासमवेतत्वात् । वन्हिः शेषणानि विमतिपत्तौ दर्शितप्रयोजनानि । आकाशादौ व्यभिचारनिरासाय हेतौ दाहपदम् । नन्वात्मत्वमत्री- पाधिरित्यत आह । न चेति । साध्याव्यापकतां स्फुट- यति । तथापीति । ननु नासौ दाहानुकूल इत्यत माह न चेति । उद्भूतेति । अनभिभूतोद्भूतोष्णस्पर्शत्वस्यैव दाहजनकतावच्छेदकत्वादित्यर्थः । अद्विष्ठपदानुपादान- लाघवेनानुमानान्तरमाह यद्वेति । संयोगविशेषोपादानं बुद्धिस्थतामात्रेण । कार्यानुकूलपदमुद्देश्यसिध्यर्थम् । न- न्वधात्मत्वमुपाधिरित्यत आह । अत्रेति। स्फुटमेवेति । गुरुत्वादिमति घटादावेवेत्यर्थः । अस्तु तर्हि द्रव्य- स्वमुपाधिरित्यत आह । न चेति । धर्मेति । श्रादि- (१) तथास्वात-१ पु०॥

·सहजशक्तिवादः। कार्यानुकूलातीन्द्रियैकवृत्तिधर्मसमवायी कारण- त्वात् आत्मवदिति वा । एवं प्राप्तेऽभिधी- यते(१) । अन्यथानुपपत्त्या शक्ति. कल्पनी- पदेन गुरुत्वभावनादेग्रहणम् । नन्वतीन्द्रियप्रतियो- गिकसादृश्येन सिद्धसाधनमित्यत माह । न चातीन्द्रि- येति । ऐन्द्रियकमतियोगिकस्यै न्द्रियकतयातीन्द्रियपदे- नैव निरस्तत्वात् । अतीन्द्रिय प्रतियोगित्वापादानं मन्म- तमिद्धन वा भवन्मतमिद्धेन वा तेन न सिद्धसाधनम् तस्यासमवेतत्वादित्यादिभंग्यन्तरेण हेतुमाह । सादृश्य- स्येति । ध्वंससदृशोत्यन्ताभाव इत्यादिप्रतीतेरभावेष्वपि मध्ये परस्परसादृश्यस्य भावत्वेन तत्र च समवायासंभवेन तुल्यन्यायतया अन्यत्रापि भावरूपस्यापि तस्यासम- वेतत्वादिति गुरुमतेऽर्थः । यद्यपि गुरुमतेऽभावस्थापि भावरूपत्वान्न तत्र समवायानुपपत्तिस्तथाप्यतिरिक्ता- भावाभ्युपगमेनेदमुक्तम् । न्याय मते स्वभावस्यान्तर्भावः सादृश्यमध्ये प्रवेशस्तेनेत्यर्थः । असाधारणान्यतन्तभू- योधर्मवत्त्वस्य सादृश्यस्याभावगत्वेनासमवेतत्वादिति भावः । सकलवन्हिकार्यानुकलां वन्ही शक्तिं साधयि माह । वन्हिःकार्येति । अन्ये तु सादृश्येन सिद्धसाधनभ- यादेवाह । अयं वन्हिरिति । न चात्रापि तत्तस्य द्विष्ठ- स्वादित्याहुः । पूर्ववत्प्रत्यक्षो पन्हिः पक्षः कार्य च स्वनिमित्तकं विवक्षितम् तेन वन्हौ स्थितस्थापकपक्षेपि (१) प्राप्त बमः इति पा० १ पु० । ..

·या । सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे न चात्र सा । प्रतिबन्धकाभावेनोपप- तेः । न चान्योन्याभावमादायातिप्रसङ्गः प्राग- भावत्वादिनाऽननुगमो वा । संसर्गाभावत्वेनैव कारणत्वे तयोर्निरासात् । न चान्योन्याश्रयः । मण्यादिसंसर्गाभावत्वेनैवोपस्थिते कारणत्वग्रह- स्य सुकरत्वात्। न चान्योन्याभावसंसर्गाभावयो- रभेदः। आपातत:(१) संसर्गावच्छिन्नप्रतियोगिका- भावत्वप्रतियोग्यवृत्तिसदातनाभावत्वयोर्ध्यावर्त्त- कयोर्विद्यमानत्वात(२) । न च संसर्गावच्छिन्नप्र- न तेनार्यान्तरम् । तस्य वन्हिसमवायिकर्मकार्यानुकूलत्वात् तदभावपक्षे तु भाट्टाभिमतातीन्द्रियकर्म युदामार्थ तत्। अस्मिंश्च पक्षद्वये यद्यपि कारणत्वमा परनयेऽभा- वसमवाययायभिचारि तथापि निमित्तेतरकारणता. श्रयत्वं तदर्थः । सिद्धान्ताभिधानं प्रतिजानीते । एवमिति । अर्थतो दूष्यमनुभाष्य दूषणमनुवदति । अन्ययेति । ननक्तमतिप्रसङ्गव्यभिचाराभ्यां न प्रति- बन्धकभावेनान्यथासिद्धिरित्यत आह । न चेति । नन्व- न्यथातिप्रसङ्गात्प्रतिबन्धकसंसर्गाभावत्वेन कारणता वा- च्या तथा चान्योन्याश्रयः कारणीभूताभावप्रतियोगिनः प्रतिवन्धकत्वादित्याह । न चान्योन्याश्रयेति । प्रापा- (१) प्रापाततः-नास्ति १३० । (२) भावत्वयोर्विद्यमानत्वात्-१ पु० ।

·. सहजशक्तिवादः। तियोगिकाभावत्वमन्योन्याभावविशेषेतिप्रसक्तम्। तथा हि गृहकृतबहुघटमध्यादेकस्मिन्बहिरानीते घटेऽधुना गृहसंसर्गिघटभिन्नोऽयं घट इति व्यवहारीस्ति । न च तटुटवृत्त्यन्योन्याभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकं घटत्वं घटत्वस्य तत्राण्य- नुयोगिनि वृत्तः । तस्मादवश्यं तदन्योन्या- भावस्य संसर्ग: प्रतियोगितावच्छेदक इति स्वी. कर्तव्यमिति वाच्यम् । अभावस्थले निरसनी- यत्वात् । न च प्रतियोग्यवृत्ति सदातना- भावत्वं घटपटौ नायं घट इति व्यासज्यप्रति- योगिकान्योन्याभावत्वव्यापकमिति वाच्यम् । न. तत इति । ननु भूतले घटाभाव इति न संसर्गः प्रति- योगितावच्छेदकः किन्तु घटत्वादिकमेवान्यथा सम्ब- धितावच्छेदकरूपेण सम्बन्धिनि भासमान एव ससम्ब- न्धिकपदार्थनिरूपणमिति नियमेन प्रतियोग्य संस- गप्रकारतापत्तेः दण्डी नास्तीतिवदित्यध्याप्तिः । तथा नित्यत्वात्यन्ताभावस्य स्वप्रतियोगिनि नित्यत्वे वृत्तौ तदनित्यत्वापत्तेः नित्यानामनित्यतामसङ्गात् प्र- तियोग्यवृत्तित्वमेष्टव्यम् इत्यग्रिमलक्षणस्य तातिव्या- प्तिरित्याशयेनोक्तमापातत इति । अभावविचारेन्यदपि वक्ष्यत इति भावः । संसर्गान्योन्याभावव्यावृत्त्यै अवच्छि- नति। प्रतियोगीति अत्यन्ताभावव्यावृत्त्यै पूर्व प्राग- भावध्वंसध्यावृत्त्यै चोत्तरं विशेषणम् । अत्यन्ताभावः प्र- योगिवृत्तिः अन्यथात्माश्रयात् । प्रागभावध्वंसौ तदवृत्ती ·सटीकम्पायर्यासद्वान्तदीपे स्याप्यभावस्थले निरसनीयत्वात् । न चाभाव. कारणत्वे मणेरकिंचित्करत्वेन प्रतिबन्धकरवानु- पपत्तिः मणेः प्रतिबन्धकस्वाभावात् । किन्तु मण्यादिकमेव सामग्रोविघटनं तत्प्रयोक्ता तु अपि न मदातनौ इति नातिप्रसक्तिरिति भावः । अव- चिन्नत्वविशेषणेप्यतिमसक्तितादवस्थ्यमित्यार्थकामुप- पाद्य परिहरति । न च संसर्गावच्छिन्न त्यादिना। अनु- योगीति । अवच्छेद्यान्यूनातिरिक्तवृत्तेरेवावच्छेदकल्या- दिति भाषः । अभावस्थल इति । अनुयोग्यवृत्तेरेवैतद्घ- टत्वस्य तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वेन तत्र वक्ष्यमाणत्वा- दिति भावः। अन्योन्याभावलक्षणे व्यासज्यप्रतियोगिका- भाववादिमतेनाव्याप्तिमाशंक्य निरस्यति । न च प्रति- योग्यवृत्तीति। तस्यापीति । प्रत्येकप्रतियोगिकाभावेनैव व्यवहारोपपत्तावतिरिक्तस्य व्यासज्यप्रतियोगिकाभाव- स्याप्रामाणिकत्वादित्यस्य तत्र वक्ष्यमाणत्वादिति भावः । द्वितीयामापत्तिमनूध दूषयति । न चाभावकारणत्व इति । यद्यपि कारणीभूताभावप्रतियोगित्वं प्रतिबन्ध- कत्वमभावकारणत्व एवोपपद्यते इति मणेस्तत्यागोऽनुचि- तस्तथापि गवुलननुसारित्वादिदमनादृत्य कार्यानुकू- लकिंचिद्धर्मविघटकाचं प्रतिबन्धकत्वंपराभिमतमभ्युपग- म्येदमुक्तं यदाह । अकिंचित्करत्वेनेति । प्रतिबन्धकत्वा- भावादिति । खुलन्तमतिबन्धकपदार्थत्वाभावादित्यर्थः । ननु प्रतिबन्धकसंसर्गाभावत्वेन मण्याद्यभावकारणतायाः ·सहनशतिभदः। पुरुषः प्रतिबन्धकः । न च विशिष्टस्यानतिरेके तदभावातिरेकानुपपत्तिः। प्रतियोगिभेदेनेवाव- पदकभेदेनाप्यभावभेदस्वीकारात् । भवति हि सिद्धान्तितत्वात् । अवश्यं मण्यादेः प्रतिबन्धकत्वमे- ष्टव्यमकिञ्चित्करत्वात् वानुपपत्रमिति महत्मटमि- त्यनुशयेन पृच्छति । किन्त्विति । कार्यानुकूलकिञ्चिद्ध- मविघटकत्वस्य प्रतिबन्धकपदार्थत्वे मणिर्न प्रतिबन्धक: किन्तु कार्यानुकूलस्वाभावविघटनरूपतयाऽप्रतिबन्धक ए- वेत्युत्तरमाह । मण्यादिकमिति । सामग्रीविघटनमेवेति । प्रतिबन्धः सामग्रीपदं तदेकदेशपरम् । न चैवं मण्या- प्रतिबन्धकाभावतया कारणत्वानुपपत्ति- रिष्टापत्तेः मण्याद्यभावत्वेनैव कारणत्वात् । कारणीभू- ताभावप्रतियोगिनि पदप्रयोगमात्रा स्वार्थिककेनाप्यु- पपत्तेः। न चैवमोषधी प्रतिबन्धिकेति स्त्रीलिङ्गत्वानुपप- तिः स्वार्थिकाः कचित्प्रकृतितो लिङ्गवचनान्यतिवर्तन्ते इति न्यायेन चातुर्वर्यवैनयिकादिवल्लिङ्गव्यत्ययोपपते. रिति भावः । वस्तुतस्त्वनुत्पादस्य प्रतिबन्धकपदार्थत्वे तत्ययोजकतया वुलन्तपदप्रयोगस्यापि मण्यादौ सुष- चत्वान्न विशेष्यलिङ्गतानुपपत्तिः न चानुरुपादस्यानादि- तया तदुत्तरसमयसम्बन्धस्यापि तदुभयामिन्नतया मरवादे: तत्प्रयोजकतानुपपत्तियोगक्षेमसाधारण्यालस्यास्तत्रापि प्रायश्चित्तवत्सुवचत्वादिति ध्येयम् । नमूक्तविषिष्टा- भावे का प्रत्याशेत्यत आह । न च विशिष्टस्येति । अष. द्यमावस्य ·सटीकम्यामिद्धान्तदीपे केवलदण्डसदावे केबलपुरुषसदावे तदुभयाभावे च दण्डी पुरुषो नास्तीति व्यवहारः । वि- शिष्टाभावस्यातिरेकेपि कतमोऽसाविति चेत् । न तदनुपन्यासेप्यक्षतेः। प्रतिनिर्वधकरणेऽत्यन्ता- च्छेदकेति। प्रतियोगितावच्छेदकेत्यर्थः। पृथिव्यादिप्रत्ये- करूपाभावनिश्चयेपि वायौ रूपमस्ति न वेति इत्यादि- संशयदर्शनासामान्यावच्छिन्नमतियोगिकाभावभेदाभ्युप- गमादिति भावः । ननूक्तसंशयानुपपयाऽस्तु तसिद्धिन घेह काचिदनुपपत्तिरित्यत माह । भवति होति । सन्तु वस्तुतो विशिष्टाभावस्पले विशेषणाद्यभावाः । न तु त- द्विषयेयं प्रतीतिस्तदननुगमेप्यनुगताकारत्वात् । विशेष- णादीनां प्रतियोगित्वेनानुल्लेखाच्चेति लदलात् त्रितया- नुगताभावान्तरसिद्धिरिति भावः । अत्र दण्डी पुरुषो नास्तीति व्यवहार इति विशिष्टस्यैव प्रतियोगित्वो- ल्लेखं वदतो नानुगतसम्बन्धाभावेनान्यथासिद्धिः विशि- टाभावधीमात्र सम्बन्धस्य प्रतियोगित्वानवगमात् । अन्यथा घटो नास्तात्यत्रापि सम्बन्धाभावेनान्यथासिद्धि- प्रसङ्गात् । न चार मतियोगितावच्छेदकसम्बन्धत्वमकार- कज्ञानाभावान तथा संसर्गविधया दण्डदेवदत्तसम्बन्धे भासमानेपि दण्डी देवदत्तो नास्तीति प्रतीतावपि तुल्य- त्वात् । सम्बन्धत्वेन तज्ज्ञानस्थलीयविशिष्टाभावमती- तेश्च सम्बन्धाभावविषयत्वाभ्युपगमादिति भावः । बल- ·सहजशक्तिवादः। भाव इति गृहाण । न चास्यन्तामावस्य सदातन- त्वात् उत्तेजकापनयेपि दाहप्रसङ्ग इति वाच्यम् । विशेषणाद्यभ्यतमाभावस्य विशिष्टाभावप्रत्या- प्तयावद्विशेषबाधेन बाधं शङ्कते। विशिष्टाभावस्येति । अक्षतेरिति । प्रमाणवलादतिरिक्ताभावसिद्धौ तदन्त- र्भावानन्तर्भावचिन्ताया प्रशक्तिवादत्वादिति भावः । ननु यावद्विशेषषाधादतिरिक्तस्य चानिर्वचनादतिरि- क्तसिद्धेरेवासिद्धेः कथं न क्षतिरित्यत माह । तीति । गृहाणेत्यनेन स्वस्य विशिष्टाभावसिध्यैव कृता- थतां सूचयति । ननक्तमुत्तेजकापनयेपि दाहः स्यादि- त्यत आह । न चेति। विशेषणाद्यन्यतमाभावकाले कार्य नान्यदेति कार्यदर्शनादेव विशेषणादान्यतमाभावस्य प्रत्यासत्तित्वकल्पनानामत्यामन्त्रात्ततः कार्यमित्याह विशे- षणेति। विशेषणतादियोजकसम्बन्धपुरस्कारेण वि. शेषणाद्यवच्छेदकधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिकस्य विशेषणा- भावादेरित्यर्थः । तेन समवायितया दण्डाभावो चक्रत्वावच्छिन्नदण्डाभावो वा दण्डिन्यपि इति तस्या- पि विशिष्टाभावप्रत्यासितापतिरिति निरस्तम् । न वमावश्यकत्वास एव हेतुरस्त्पिति वाच्यम् । अननु- गमात् । न च प्रत्यासतित्वेपि तुल्यता प्रत्यासत्यननुग- मस्याकिञ्चित्करत्वात् । अननुगमो हि व्यभिचारः कार- सताग्रह विरोधी न प्रत्यासंत्तित्वग्रहे । अपि च प्रत्या- ·सटीकवाणान्तदीपे सत्यननुगमस्य प्रत्यासजकारणताग्रहविरोधित्वे चाक्षुष- स्वादियानत्वावच्छिन्ने चक्षुरादीनामकारलतापतिः । संयोगादिप्रत्यासत्तीनामननुगमात् । प्रत्यासितावच्छेद- कानुगतधर्माभावाच । न चेन्द्रियनिरूपितधर्मवादित- थाऽन्योन्याभावादावतिमसङ्गित्वात् । प्रत्यासत्तिरपिका- रणमिति चेत् अस्तु वस्तुतो यत्र येन रूपेणानुगता तत्र तथा को विरोधः । प्रत्यासत्तित्वं पुनरन्यथापीत्येतावत् । यदाहुगङ्गेशचरणाः प्रत्यक्षविशेषे इन्द्रियार्थसनिकर्षविशे- पो हेतुरनुगत एवेति । तयापि प्रत्यासत्तीनां वस्तुतः कारणत्वादिहापि तत्पसङ्ग इति चेन्न । दाहसामा- न्ये व्यभिचारात् दाह विशेषे तूभयसमाधेयत्वादिति । ए- तदेव चास्मिन्पक्षे अनुगमकमनादृत्य कारणतापक्षे वि- शिष्टविरोध्यभावत्वमनुगमकं वक्ष्यतः शशधरस्य हृदयम् । एवं च प्रत्याससितावच्छेदकानुगतधर्माभावादित्यादि- चिन्तामणिकृतो दूषणमलनकमिति मन्तव्यम् । ननु भिद्यतामभावः प्रतियोगितावच्छेदकभेदात् यत्र पुरुषस्य प्रतियोगिता इह तु सैव नास्ति तत्र विद्यमानस्य तवाभावविरोधात्, इति कस्यावच्छेदकं दण्डित्वं पदादभावभेदः स्यात् । प्रतियोगितावच्छेदकावच्छि- नेवाभावविरोधी न प्रतियोगिमात्रेणेति न लाघवेन प्रतियोगित्वस्यैव देशतोत्यन्ताभावविरो- धितावच्छेदकत्वात् । अन्यया घटसत्वे घटपटौ न स्त इति तयोः प्रतियोगित्वोल्लेखपलाव्यासज्यवृत्तिधर्मा- वम्निप्रतियोगिकाभावकल्पनाममात्साधकबाधकयो- चेत् ।

·सहनशक्तिवादः। सत्तिरवेनेष्टत्वात् । यद्वा विशेषणाद्यमावेनेवार) विशिष्टाभावव्यवहारोपपत्ती नातिरिक्तविशि- ष्टाभावकल्पनम् । न चानुगमाभावः विशिष्टवि- रोध्यभावत्वेनेवानुगमात् । न च किञ्चित्प्रतिबन्ध- कसदभावे प्रतिबन्धकान्तराभावमादाय दाहाप- त्तिरिति। प्रतिबन्धकजातीयासमानाधिकरणप्र. स्तुल्यत्वात् । पाकरक्ते नायं श्याम इति प्रत्ययादन्यो- म्याभावस्याव्याप्यवृत्तितापूसङ्गात् । न चैवं सामान्याभा- वासिद्धिपसङ्गः तत्काले सामान्यावच्छिन्नपतियोगिमा- जासत्वेन तत्र प्रतियोगितावच्छेदकभेदेनाभावभेदे बाध- काभावात् । तस्मात्पुरुषाभावपतीतिरसिद्धैव प्रयोगस्तु मविशेषणे होतिन्यायेनाहं स्वर्गी स्यामितिवदित्य- स्वरसादाह । यद्वेति । विशिविरोध्यभावत्वेनेति । वि. शिष्टधीविरोधिधीविषयाभावत्वेन विशिष्टधीविषयाभा- पत्वेनेति पार्थः । तेन सहानवस्थाननियमात्मा वि- राधा न परस्परविरहरूपतया विशेषणविशेष्याभा- वस्य प्रत्येकविशिष्टाभावतया तत्पुत्येकाभावस्य विशि- ष्टत्वापत्तेः । तदभावाभावस्य तत्वात् । न चोभयाभावे उभयं विशिष्टम् एवं भावद्वयं विशिष्टाभावो न तु पत्ये- काभाव इति पत्येकाभावाद्विशिष्टाभावव्यवहारो न स्थात् इति गलेशदूषणमलमकं बेदितव्यम् । मादि- (१) विशेषवाद्यन्यतमाभावेनेति पा० ११०।

·सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे तिबन्धकसंसर्गाभावस्य कारणत्वात् । तथैवान्वय- व्यतिरेकाभ्यामवधारणात् । परेणापि शक्ति प्रति प्रतिबन्धकाभावहेततायाश्च व्यवस्थाप्यत्वात्। प्र- हरं मा दहत्यादौ तथाभूताभिप्रायविषयसमयस्यैव प्रतिबन्धकत्वम् । तथा च नातिप्रसङ्गः । न च तार्णादावैकजात्यप्रयोजकतया शक्तिस्वीकारः । शक्तिं विनापि पवनादिकारणादेवोपपत्तेः। शक्ति- पदेन सम्बन्धाभावमपि संगृहता यत्र सम्बन्धत्वपका- रकसम्बन्धज्ञानपूर्विका विशिष्टाभावधीस्तत्र सम्बन्धा- भावोपि विशिष्टाभावत्वेनाभ्युपगम्यत एव स एवेति परं न संसर्गविधया सम्बन्धमानस्थले प्रतियोगितावच्छेद कपकारकत ज्ञानाभावादिति सूचितम् । अन्वयव्यभिचा- रमनूद्य दूषयति । पतिबन्धकजातीयेति । प्रतिवन्धक- जातीपानधिकरणाधिकरणकपतिबन्धकसंसर्गाभावस्ये- त्यर्थः । परोक्तसर्वदोषेषु साधारण परिहारमाह । पर- णापीति। तथा च स्वव्याघातकरतया सर्वे त्वदीयहेतवा जातय इति । मंत्राभावस्यान्वयव्यभिचार निरस्यति महरमिति । तथाभूतः कालविशेषावच्छिन्न- दाहाभावविषयः अभिप्रायः सङ्कल्पः स च विषविषयि- भावेन समयविशेषस्योपलक्षको न विशेषक इति न तन्नाऽपि पहराभ्यन्तरे दाहापत्तिरिति भावः । तेन सङ्कल्पना समयस्य स्वताविशेषादित्याद्यस्व- भावः ·सहजशनिबादः। वादिनापि विजातीयानां कारणानामेकजातीय. शक्तिमत्त्वस्यानभ्युपगन्तव्यवाद। अन्यथा कार्य- विशेषात्कारणविशेषानुमानं कारणविशेषामावा- स्कार्यविशेषाभावानुमानं च क्वचिदपि न स्यात् । तज्जातीयशक्तिमतोऽन्यस्मादपि कार्योत्पत्ति- सम्भावनाया जागरूकत्वात् । तथापि तणादीनां वन्हि प्रति कथं कारणत्वग्रहः । तेषां दहनमात्रं प्रति व्यभिचारात् । दहनावान्तरविशेषस्य च कार- णताग्रहोत्तरकल्प्यत्वात् । न चान्यतमत्वं नि- यामकम् । विशकलितसमवधानेपि कार्यप्रसङ्गात् । रसपूर्व मुद्देश्यत्वज्ञानाहितसंस्कारविषयकालस्य प्रति बन्धकत्वाभिधानं चिन्तामणिकृतः किमर्थ ? कथं वा तत्रा- पिरोगादिना संस्कारविनाशे समयस्य स्वतो विशेषात्प्र- हराभ्यन्तरे न दाहः । पहरादूर्ध्वमपि संस्कारानुवृत्तौ न दाहपतिबन्ध इत्यादि चिन्त्यम् । तणारणिमणिभवस्या- शुशुक्षणेनैकजात्यमप्यन्यथोपपसेन शक्तिगमकमित्याह । न च तार्णादाविति । पवनादीति । तदुत्कर्षण पन्हे- कस्कर्षादिति भावः । आदिपदेन दाहकस्य स्पर्शवदवय- वतासंयोगसङ्ग्रहः । न च शक्तिकल्पनेप्यैकजात्यमुपपा- यत इति मुधा तत्कल्पनमित्याह । शक्तिवादिनापीति न स्यादिति । दृश्यते चेति शेषः । जागरूकत्वादिति ।

·सटीकम्यामिद्वातदीपे व्यक्तिविशेषान्वयव्यतिरेकयो. रासभादिसाधा- रणत्वादिति । मैवं । तुल्यत्वात् । तवापि हि नैकशक्तिमत्त्वेन कारणत्वं गृह्यते किन्तु कार• यत्वग्रहानन्तरं शक्तिकल्पनं युक्तम्। अन्यथा रास- भस्यापि वन्हिशक्तिकल्पनाप्रसङ्गात्। तथापि सुह- दावेन यदि पृच्छसि तदोच्यते । यज्जात्तीयमेल- कात् तृणासमवधाने(१) कार्य न जायते तज्जा- तीयमेलकादेवणसमवधाने जायत इत्येवंरुपान्व- व्याप्तिग्रहविघटनाय प्रवर्तमानत्वादित्यर्थः । तृणादि- कारणताया अन्यथानुपपत्तेरवश्यं तृणादायेकजातीयश- क्तिरभ्युपगन्तव्या विजातीयेष्वेकशक्तिमत्वानभ्युपगम- स्यौत्सर्गिकत्वेनाप्युपपत्तेरिति शङ्कते तथापीति । कथ. मिति । किञ्च पन्हिसामान्ये उत तद्विशेषे इत्यर्थः । नाद्य इत्याह तेषामिति। न द्वितीय इत्याह दहनावान्तरेति । नन्वस्तु तृणाद्यन्यतमत्वेन वन्हिसामान्य एव कारणते. त्याशंक्याह । न चान्यतमत्वमिति । विशकलितेति । निर्मन्यने तृणक्य फत्कारेण मणेस्तरणिकिरणैश्चारणे- रित्यादिरूप इत्यर्थः । यथा तणादीनामन्यतमत्वेन वन्हिकारण वस् एवमेव फूकारादीनां तथा च फूल्का- रारणिसमवधाने कारणतावच्छेदकावच्छिन्नसकससद्भा- पाइन्युत्पत्तिर्दुरेति भावः । यद्यप्येकजातीयशक्ति- (१) खणासमपाने- मास्ति १ पु०।

·सहनशक्तिवादः। यव्यतिरेकाभ्यामेव तदवधारणात् । न चैतद्रा- सभादिसाधारणं तणासमवहितेपि तस्मिन्मेलके रासभसमवधानेपि कार्यानुत्पादात् । दण्डव्य- मत्त्वेन कारणतावादेपि तुल्यमिदम् अन्वयव्यतिरेकाभ्यां तृणफूत्कारादिशक्तयोः सहकारितानियमकर पनस्य च कार्ये कजात्येऽनुपपत्तेः । शक्तयोरकारणत्वेन परस्परसह- कारितानुपपत्तेः । तृणफूत्कारयोरेव तथा नियमस्य मुवचत्वाच्च तथापि परमतदूषणाभिनिवेशेनैवमुक्तम् । प्रत एवाग्रे तुल्यत्वेनवोत्तरयिष्यतीति द्रष्टव्यम् । नन्व- व्यभिचारादस्तु व्यक्तिविशेषे कारणत्वग्रह इत्यत माह । व्यक्तीति । प्रवृसिविषये तृणव्यक्तिविशेषे वन्हिविशेषा- न्वयव्यतिरेकग्रहायोगाद्रासभादितुल्यत्वाच्चेति भावः । एकशक्तिकत्वेनापि न कारणत्वमन्यतमत्वपक्षोक्तदूष- णतुल्यत्वादित्याह । मैवं तुल्यत्वादिति । न च कारण- ताग्रहकाले तदुपस्थितिरपीत्याशयेनाह । तवापीति । विपर्ययः किं न स्यादित्याह । अन्यथेति । प्रविनिग- मादिति भावः । कथं तर्हि तुणादीनां वन्ही कार- णतायह इत्यत आह । तथापीति । तउजातीयमेलका- दिति। अरणिमण्यभाववत इत्यर्थः । तदवधारणात्का- रणतावधारणात् । नन्वगृहीतकारणताके शक्तरिवा- गृहीतशक्तिके कारणताया अपि कल्पनमयुक्तं रास- भादिसाधारण्यादत प्राह । न चैतदिति । अन्वयव्य- तिरेकरूपं ग्राहकमित्यर्थः । तथापि विरोधिनि व्यभि.

·१४६ सदीकन्यायसिद्धान्तदीपे तिरेकेणापि पटोत्पत्तिदर्शनवत्तणव्यतिरेकेपि दहनोत्पत्तिदर्शनात् कथं तुणकारणताग्रह इति चेन्न । एवम्भूतव्यभिचारग्रहस्य पूर्वोक्तान्वयव्य- तिरेकापरिपन्थित्वात्। यत्र तु न तथाभूतान्वय- व्यतिरेकग्रहः तत्र तथाभत(१)व्यभिचारस्य विरो- चारज्ञाने कथं नियमगर्भकारणताग्रह इति शंकते दण्डेति । व्यभिचारज्ञानं स्वावच्छेदकावच्छिन्नकारणता- ग्रहे विरोधि न कारणताग्रहमात्रे तद्वन्हित्वेन व्यभि- चारग्रहेपि वन्हित्वेन धूमत्वावच्छिन्नंकारणताग्रहा- द्वन्ही धूमार्थिप्रवृत्तिदर्शनात् । तदिह तृणत्वेन व्यभि- चारज्ञान तेनैव रूपेण कारगाताग्रहं विरुण छ । अव- च्छेदकौदासीन्येन तृणत्वसमानाधिकरणकारणताग्रहे तु को विरोध इत्याह । एवंभूतेति । नन्वेवं रासभत्वेन व्यभिचारज्ञानमपि तदनवच्छिन्नतत्समानाधिकरणव. न्हिकारणताग्रहे न प्रतिबन्धकं स्यादत प्राह । यत्र त्विति । नन्वेवमप्यवच्छेदकरू पानुपस्थितौ कथम- वच्छेद्यकारणताग्रहः । न च यागस्वर्गकार्यकारणभावग्रह- वदेतत्स्यादिति वाच्यम् । कारणतायाः ससंबन्धिकपदा- थल्वेन तत्प्रत्यक्षे संबन्धितावच्छेदकप्रकारकसंबन्धिज्ञा- नस्यासाधारणकारणत्वादिति चेन्न । प्रयं घट इति समवायप्रत्यक्ष व्यभिचारात् । अथ येन समवायत्वा- (१) तथा व्यभिचारस्येति-पा० १ पु० ।

·सहजशक्तिवादः। १४७ धित्वात् । अन्यथा वन्ह्यर्थिनां तृणादिषु निःशङ्क- प्रवृत्त्यनुपपत्तेः । यद्वा प्रदीपादिष्ववान्तरजा- तिभेदस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् इति विशिष्यवान्व. यध्यतिरेकाभ्यां कारणत्वग्रह इति न किंचिदनु- पपन्नम्। पिपासोपशमनसमर्थ जलमित्यादौ सह- दिना रूपेण ससंबन्धिकता तत्त्वेन तत्प्रत्यक्षे तस्य हेतु- स्वान्न व्यभिचारः । तथापि संबन्धिमात्रवृत्तित्वस्यैव तवावच्छेदकपदार्थत्वात्मकृते चेयं वन्हिस्तृणजन्येति कारणताप्रत्यक्षस्यापि तृणकार्यताश्रयमात्रवृत्त्येतद्वन्हि- त्वप्रकारकज्ञानसाध्यत्वसंभवात् । अस्यैव कल्पनाद्वय- स्याप्रामाणिकत्वं निरस्यति । अन्यथेति । यद्यप्युपल- क्षकरूपव्यभिचारोपस्यित्या तदन्यूनानतिरिक्तवृत्तिक- पानुपस्थित्या च न कारणताप्रत्यक्षमित्यर्थः । तृणाद्युत्क- र्षेण वन्हेरुत्कर्षानुपपत्तेश्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । प्राचां मत- माह यद्वेति । पालोकतारतम्यप्रयोजकतावच्छेदक- स्येति शेषः । प्रत्यक्षषिद्धत्वादिति । तयाच तद्वृष्टान्तेन विवादपदमनयो वन्हित्वावान्तरजातिमन्तः नियतसह- कार्यनुप्रवेशेन जायमानत्वादित्यनुमानेन तादावपि जातिभेदस्यापि कल्पनादिति भावः । वैजात्यानुमितेः पूर्व नियतसहकार्यनुमवेशजन्यत्वस्य हेतोरग्रहात्पूर्वप- क्षोपजीवनमावश्यकमित्यस्वरसो यद्वेत्यादिनास्थया सू- चितः । न किंचिदनुपपन्नमिति । तथा च किमतिरिक्तया शक्तयेति शेषः । पिपासोपशमनसामर्थ्यानुमानान्यथोप- ·सटीकम्यायविद्वान्तदीपे कारिविरहप्रयुक्तकार्याभाववत्वमेव अनुमेयन्तथा चैतदनुरोधेनापि शक्तिसिद्धिः । ननु दीपस्य बीजोपरि नयनं नाङ्करप्रतिबन्धकं तदनन्तरमङ्कु रोत्पादप्रसङ्गात् । तस्मादगत्या(१)ङ्करोत्पादानुकूलं बीजनिष्ठं किंचिदतीन्द्रियं दीपोपरि नयनस्य विनाश्यमवश्यं स्वीकरणीयमिति । मैवं । दीपो. परि संबन्धात्यन्ताभावस्यानादितत्संसर्गाभावस्य वा कारणत्वात् । न चानुमानाच्छक्तिसिद्धिः । पत्तिं स्वरूपासिद्धया दूषयति । पिसासेति । ननु साम- ग्रीसमवधानात्पिपासामुपशमपति जले व्यभिचारात- ज्जातीयत्वं वाच्यम् । तच्च जलत्वमेव तत्र चोक्तमेव दूषणम् प्रत्यक्षेणैव ग्रहणादिप्तीति चेन्न स्वरूपेण जल- त्वस्य ग्रहेपि अनेनोपहितस्याग्रहादिति भावः । शक्ती साधकान्तरं शङ्कते ननु दीपस्येति । तदनन्तरमिति । दीपोपरि नयनादित्यर्थः । नयनकर्मणः क्षणिकतया कारणीभूतस्य मुलभत्वादिति भावः । अन्यथोपपत्त्या दूषयति मैवमिति । अत्यन्ताभावपक्षे अङ्गुरशिरस्कता- दशायां जातदीपोपरि सम्बन्धादीजात्मत्यभिज्ञामिद्धेः । भेदे पूर्वबीजे दीपोपरि सम्बन्धमागभाव एव नास्ति- ताभाव इत्यस्वरसाभासादाह । अनादीति । ध्वंसनिरा- सायानादीति । अन्योन्याभावव्यावृत्त्यै संसर्गति । (१) अगत्या-मास्ति २० ।

·सहनशक्तिवादः। प्रथमानुमानेऽचाक्षुषद्रव्यत्वस्यो(१)पाधित्वात् । द्वितीयानुमाने प्रत्यक्षगुणान्यत्वस्य संयोगेतर- त्वस्य वोपाधेः सत्त्वात् । एकवृत्त्या साध्यविशे- पणे द्रव्यत्वस्योपाधेः सत्त्वात् । तृतीयानुमाने स्छितिस्छापकेन सिद्धसाधनत्वात् । अचाक्षुषद्र- वस्तुतः प्रथमकल्पो युक्तः । अङ्करजननात्पूर्व दीप- सम्बन्धेङ्खरानुत्पादात् । उत्तरकालं जनकस्य बीज- स्यैवाभावात् । अङ्करशिरस्कस्य परिमाणादिभेदेन पूर्व- पीजादन्यत्वात्तवात्मन्ताभावाविरोधादिति द्रष्टव्यम् ? प्रयमानुमानेऽचाक्षुषद्रव्यत्वस्येति । चाक्षुषद्रध्यान्यत्वस्ये. त्यर्थः । अतोऽखण्डाभावलाभान द्रव्य पदवैयथ्यं न वा तेजोद्वषणुके साध्यव्यापकतेति भावः । द्वितीयानुमाने उद्देश्यसिद्धयर्थ कार्यानुकूलत्ववदवृत्तित्त्वं विशेषणं वि. वक्षितम् । न वेति विकल्प्यान्त्ये दोषमाह । द्वितीयानु- माने प्रत्यक्षगुणान्यत्वस्येति । मात्मनि साध्याव्यापक- तानिवृत्त्यै गुणेति । धर्माधर्मयोस्तस्यै प्रत्यक्षेति । प्रत्यक्षं च लौकिकमभिमतम् । न च करवन्हिव्यणुकसं- योगात्पकदेशाव्यावृत्तिरूपाधेर्दोषः अन्धकारी द्रव्यं स्वातंत्र्येण प्रमीयमाणत्वादित्यादावनावणत्वस्यैव व्य- भिचारोबायकत्वाभिघातादिति भावः । प्राय दो- पमाह । एकवृत्त्येति । एकवृत्तिघटितसाध्यकरण इत्यर्थः (१) भद्रव्यद्रव्य त्वस्येति पा० १०॥

·१५० सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे व्यत्वस्यवोपाधेस्तथैव सत्त्वात् । सर्वेषामप्रयो- जकत्वाच्चेति । इति सहजशक्तिवादः । तेन वाद्यनुक्तविशेषणप्रक्षेपेण माध्यमुत्प्रेक्ष्योपाध्यादि- दोषोद्भावनमनुचितमिति निरस्तम् । तृतीयानुमाने स्थि- तिस्थापकेनेति तस्यापि स्वकार्यानुकलत्यादित्यर्थः । द्रव्यत्वावान्तरजात्या सजातीये सुवर्णादितेजसि दर्श- नेन तैलादाविव वन्हावपि स्थितिस्थापककल्पनादन्यथा तैलादावपि तदसाधारणकार्यादर्शनान स्थितिस्थापकः सिध्यदिति भावः । ननु कार्यपदेन स्वनिमित्तकमेव तदुक्तमतो दृषणान्तरमाहाचाक्षुष इति । तथैव प्रथमा- नुमानवदित्यर्थः । एवं च गुरुत्वादिकमादाय घटादौ साध्याव्यापकतापरिहारार्थ पृथिवीजलभिन्नद्रव्यत्वरूप- पक्षधर्मावच्छिन्नमाध्यध्यापकतोपवर्णनमनुपयुक्तम् । ननु साध्यव्याप्यहेत्वव्यापकतया सर्वेषां त्वादनुपाधित्वमत माह । सर्वेषामेवेति माध्याव्यापकतानुमापकतारसिद्धिरिति भावः । बहि- रिन्द्रिय प्रत्यक्षाणि दाहजनकानि तद्दाहानुकूलाद्विष्ठाती- न्द्रियसमवायीनि बहिरिन्द्रियप्रत्यक्षत्वात् घटवत् । न चेह दाहाजनकत्वमुपाधिः । प्रतिबन्धकाभावे साध्या- व्यापकत्वादिति चकारार्थः । इति सकलमामन्तप्रतापराजोद्योजितशेषानन्तवि- रचित्तायां न्यायसिद्धान्तदीपप्रभायां सहजशक्तिमक- रणम्॥ साध्याव्यापक- तथाच ·आयशतिवादः। नन्यस्त्वाधेयशक्तिः । तथाहि । व्रीही- न्प्रोक्षतीत्यादी व्रीह्यादीनां प्रोक्षणादिकर्मता प्रतीयते। सा च तत्फलाधारत्वव्यतिरेकेणानुप- पद्यमाना ब्रीह्यादेः तत्फलाधारतामवगमयति । कथं वाऽन्यथाप्रीक्षितस्यैव प्रीह्यादेरुत्तरत्रोप- योगः । प्रोक्षणस्य चिरध्वस्तत्वात् । न च प्राधेयशक्तावन्यथोक्तिमप्रतिसन्धानः श्रौतं प्रो- क्षणादि व्रीहिसमवेतातीन्द्रियकिंचिज्जनकं न वेति सं- शये शंकते । नन्विति । श्रोतं प्रोक्षणादि व्रीह्यादिनिष्ठा- तीन्द्रिय किंचिद्धर्माधायकमस्त्वित्यर्थः । तेन नाप्रसिद्धिः । तत्र कर्मत्वानुपपत्तिरूपामपत्तिं प्रमाणयति । तथा. हीत्यादिना । तत्फलाधारत्वतिरेकेणेति । परसम- वेतक्रियाफलशालिन एव कर्मपदार्थत्वादिति भावः । तत्फलाधारतामवगमयतीति फलस्य च शक्तरेव परि- शेषादिति भावः । अवघातादौ प्रोशितव्रीढ्युपादान- नियमावगमितमोक्षणकारणतानुपपत्तिरूपमीपत्त्यन्त- रमाह । कयं वेति । उपयोगः कारणता नियापारत्वेन प्रोक्षणकारणताभङ्गे प्रोक्षितव्रीहीणामप्यप्रोक्षिताविशे- षादिति भावः । ननु व्यापारवन्निापारं प्रोक्षणमेव कारणं विशेषः स्यादित्यत आह । प्रोक्षणस्येति । चिरध्व- स्तकारणतायाश्च व्यापारव्याप्तत्वादिति भावः । अस्तु तर्हि स्वरूपव्यापाराभ्यामभावादिकारणमेव प्रोक्षणम- ·। सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे प्रोक्षणमुपलक्षणं ध्वंसव्यापारकरवं वा । यागा- दावपि तथाभावप्रसङ्गात् । प्रोक्षणस्य पुरुषसम- वेतसंस्कारजनकत्वे ब्रीहिकर्मत्वानुपपत्तेरुक्त. स्वाच्च । न च संस्कारेण परम्परासम्बन्धात्कर्म- तोपपत्तिः । साक्षात्सम्बन्धाबाधे परम्परासम्ब- न्धस्य कल्पनानहत्वात्। अतिप्रमनाच्च । किञ्च । वघातादौ उपलक्षणतया व्यावर्तकन्तु ब्रीहेस्याद्गुरु- कुरू इव टीकाक्षेत्रयोरित्याशंक्याह । न चेति । भानु- पूर्वीसंस्थानविशेषयोस्तत्रैवात्रोपलक्ष्यतावच्छेदकस्यानुग- तानतिप्रसक्तस्य दुर्निरूपत्वान्नोपलक्षणत्वमपि युक्तमि- त्यरुचेराह । ध्वंसव्यापारकत्वेति । प्रोक्षिता ब्रीहयोऽव- घाताय कल्पन्त इति वाक्यशेषे क्तप्रत्ययबलेन तद्ध्वं- सस्थावघातहेतुतावगमादिति भाव इति वदन्ति । वाक्य- शेषोयममामाणिक इत्यपरे । तथाभावो यज्वोपलक्षण- त्वं ध्वंसव्यापारकत्वं वा । तथाच स्वीकुरु वा शक्ति परिहर वा पूर्वमिति दुस्तरा प्रतिबन्दिः । हेतालाघवस्योभयत्र तुल्यत्वादिति भावः । अस्तु तर्हि यागवदेवापूर्वद्वारकत्व नेत्याह । प्रोक्षणस्येति । ब्रीहि- कर्मत्वेति । तेषामपूर्वानाश्रयत्वादिति भावः । पुरुषस्य तदापत्तेश्चेति द्रष्टव्यम् । परम्परासम्बन्धादिति । सा- क्षात्कलशालित्वस्यालक्षणत्वादिति भावः । साक्षा- दिति । लाघवानुगृहीतेन फलकल्पकममाणेन साक्षा- कल्पना- ·प्राधेयक्तिवादः। १५३ कामिनीचरणाघातात्पुष्पोदयदर्शनादाघातजन्या. तिशयाश्रयत्वमशोकस्य कल्पनीयम् । तथा कां- स्यादी भस्मादिसंयोगेनावश्यमस्यातिशयाश्रयत्वं स्वीकर्त्तव्यम् । अन्यस्य तत्र शुद्धिपदार्थस्य निर्व- क्तुमशक्यत्वात् । एवं प्रतिमादावपि प्रतिष्ठादि- प्रयोज्यमतिशयाधानमूहनोयम् । किञ्च कलमबी- जादेरापरमाण्वन्तभङ्गात्परमाणुष्ववान्तरजातेरभा- वास्कथमतिशयमन्तरेण तेभ्यः(१) कार्यविशेषो जायत इति । अत्रोच्यते । प्रोक्षणजन्यसंयोगरूपफलभा- संबन्धस्येवोत्सर्गतः प्रमितेरिति भावः । ननु तर्हि पदा- र्थान्तर कल्पनागौरवमपवादः स्यादत आह । अतिप्रमा- चेति । करणादिष्विति भावः । प्रर्यापत्यन्तरमाह । किञ्च कामिनीत्यादिना । व्यवहितोत्तरकाल इति शेषः । प्राधेयशक्ती मानान्तरमाह । तथेति । यद्यप्युत्पत्तिशि- टचाण्डालाद्यस्पृष्ट कांस्यादी भस्मादियोगं विनैव विद्य- शुद्धनैसर्गिकशक्तित्वमुचितं न भस्मादि- योगाधेयशक्तित्वं तदाधेयाया अपि पावश्यकं तद्वदेव शक्यनिर्वचनत्वं तथापि भरमादियोगाधेयायाः शुद्धः श- क्तित्वमेव शुद्धराधेयशक्तित्वं विवक्षितमिति । सिद्धान्ताभिधानं प्रतिजानीते पत्रोच्यत इति । (१) ते पति नास्ति १ पु. मानाया:

·सदोकन्यायसिद्वान्तदीपे गित्वेनैव ब्रीहिकर्मतोपपत्ती न तदषं व्रीहिनि- ष्ठातिशयकल्पनम् । न च संयोगस्य न प्रोक्षण- फलरवम् उत्तरसंयोगावच्छिन्नद्रवद्रध्यकर्मविशेष- स्यैव प्रोक्षणपदार्थत्वादिति वाच्यम् । ग्रामं गच्छ- तीत्यादावपि तथात्वेन ग्रामकर्मत्वानुपपत्ति- प्रसङ्गात् । तस्माद्यथा तत्र संयोगस्य गमनविशे. षत्वेपि तदाधारतया ग्रामकर्मत्वं भवति तथात्रापीति वाच्यम् । कथमन्यथा सक्तन प्रोक्षतीत्यादी लौकिकमोक्षणे सक्तूनां कर्मस्त्रम् । कर्मत्वमन्ययोपपत्तेन शक्तिगमकमित्याह । मोक्षणेति । लौकिकमोक्षणकर्मतोपपादकतयाऽवश्यकरप्येनेत्येवका- रार्थः । ब्रीहिनिष्ठेति । संयोगान्येत्यपि द्रष्टव्यम् । संयोग- स्य स्वविशेषितफलत्वेंशतमात्माश्रयात्फलान्तरं सेत्स्यति इत्याशंक्याह । न चेति । तथात्वेन संयोगस्य फलावा- भावेन । अथ संयोगो न गमने विशेषणम् किन्तु स्पन्द- नविशेषस्योपलक्षणम् । अन्यथावच्छेदकरूपापरिचये जन- कत्वस्यैवाग्रहापत्तेः । तत्सत्वे च तस्यैवापरययस्या- ध्यभिचारेण संयोगजनकत्वस्य वैयादतो. नात्माश्रय इत्याशंक्य प्रकृतेपि तुल्यमित्याशयेनोपसंहरति । तस्मा- दिति । विशेषणत्वे परिचायकत्व इत्यर्थः । नन्वनन्य- गतिकतया गमने तथा न तु मोक्षणेपि विशेषणत्वस्यो- सर्गिकत्वादत प्राह । कथमन्ययेति । संयोगस्योपलक्ष- ·भाषाक्तिवादः। ११ न स्यात्। न किञ्च व्रीहेः प्रोक्षणजन्यसंस्काराश्रयत्वे कल्य- माने प्रतिव्रीहि भित्रसंस्काराः कल्पनीयाः । तावद्वृत्तिरेक एव वा । न तावदाद्यः । गौरवप्र- सनात् । न द्वितीयः । किंचिवोहिविनाशे तना- शस्यावश्यकत्वात् ब्रोह्यन्तरस्यापि उत्तरत्र प्रयोगो च यावदाश्रयनावात्तनाश इति युक्तम् । यावत्त्वस्यापि गौरवकरत्वेनानवच्छे- दकत्वात् । यता पुरुषसमवेतेनापि संस्कारेण स्वरूपसंपन्धावीहेः कर्मतोपपत्तिः । किञ्च किं तत्कर्मत्वम् यस्थात्रानुपपत्तिः । न तावक्रि- णत्वानभ्युपगम इत्यर्थः । न च वैदिकमोक्षणपदार्थ एव तथा सोकवेदाधिकरणविरोधादिति भावः । न केवल- मन्ययोपपत्तिः किन्तु तदङ्गीकारे बाधकमपीत्वाह । किंचेति । ब्रीहेरिति जातायेकवचनम् । गौरवेति । न चेदं प्रामाणिकमुक्तवक्ष्यमाणयुक्तिभ्यामन्यथोपपत्तेरिति । श्रावश्यकत्वादिति । प्राश्रयनागेनैवाश्रित- कार्यनाशहेतुत्वावगमादिति भावः । अनवच्छेदकत्वा- दिति । कारणतायामिति शेषः । प्रोक्षणस्यापूर्वजन- कत्वे ब्रीहिकर्मत्वानुपपत्तिरतिप्रसङ्गो वेति यदुक्तं तदु- द्धरति । यद्वेत्यादिना । जानसंस्कारवदिति श्रेषः । चातिप्रसङ्गोपि स्वरूपसम्बन्धस्य फलबलकल्प्यत्वादिति भारः । न च ब्रीहिनिष्ठातिशयानङ्गीकारे प्रोसितामो.

·नोऽकर्मवप्रसङ्गात् ९५६ मटीकन्यायसिद्धान्तदीपे याफलभागित्वम् । घटं जानाति देवदत्त इत्यादी ज्ञानलक्षणक्रियाजन्यसंस्कारफलभागित्वेनात्मनः कर्मत्यप्रसङ्गात् । न चान्यसमवेतक्रियाफलभागि. त्वं कर्मत्वम् । प्रात्मनात्मानं जानामीत्यत्रात्म- । न चात्मनात्रामुख्यकर्मत्वम् । मुख्यत्वे बाधकाभावात् । तस्मात् करणव्यापा- क्षितव्रीहीणामविशेषादवघातादौ प्रोक्षितोपादाननिय- मानुपपत्तिः । अपूर्वीयत्वस्यैव स्वरूपसम्बन्धप्रयुक्तस्य विशेषत्वात् । किञ्च फलभागित्वं कर्मत्वमेव न किं स्वरू- पसम्बन्धादिकुसृष्टय त्याह । किंच तदिति । संस्कारफल. भागित्वेनेति । विषयतया घटस्येव समवायितयात्मनोपि पंस्कारभागित्वादित्यर्थः । उपेक्षते घटमित्यादौ संस्का- रव्यापागपिफलाभावेन घटादेरकर्मत्वापत्तश्चेत्यपि द्रष्ट- व्यम् । अभ्यसमवेतेति। ज्ञानक्रिया चात्मसमधेनैवेति नातिव्याप्तिरिति भावः । प्रात्मनेति । न च स्वरूप- भेदादुपपत्तिः । अन्योन्याभावस्य व्याप्यवृत्तित्वादिति भावः । बाधकाभावादिति । न च लक्षणानुपपत्ति/- धिका लक्षणत्वमिद्धरमुख्यत्वासिद्धयधीनतयान्योन्या- अयप्रसङ्गादिति भावः । किञ्चान्यसमवेत त्वं क्रियाविशे- षणं फलविशेषणं वा । प्रादपि अन्यत्वं क्रियापेक्षया। फसायापेक्षया वा। नाद्यः क्रियाश्रयादन्यत्र क्रियाया असंभवात् । न द्वितीयः । ग्राम गच्छतीत्यादौ गमन- .

·प्रात्माश्रय- भायशक्तिवादः। क्रियायाः संयोगरूपफलाश्रयादेवदत्तशरीरादयवास- मवेतत्वेन ग्रामादेरकर्मत्वप्रसङ्गात् । अन्योन्याभावस्य व्याप्यवृत्तित्वात् फलात्यन्ताभावत्वमन्यत्वमिति चेत् । न संयोगात्यन्ताभाववति गन्तर्यप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । उक्त विकल्पक्रमेणातिव्यापत्यसंभवप्रमङ्गात् । गमनक्रिया- अयदेवदत्तान्यग्रामनिष्ठयोः संयोगरूपफलभागिनि देव- दत्त एवातिव्याप्तेः । फलाश्रयादन्यत्र फलासंभवाच्च । कर्मापेक्षवान्यत्वं विवक्षितमिति चेन्न । प्रमङ्गात् । कतैवान्यपदार्थ दति चेत् । न कर्तवाति- व्याप्तेः। तक्रियानधिकरणत्वे सति तक्रियाफलशालि. त्वम् समुदायार्थ इति चेत् न । अपादाने तिच्याप्तः । वस्तुतस्तत्कर्मापि । तत्त्वाविवक्षया तु वृक्षात्पर्ण पतती- त्यादौ द्वितीया नेति चेत् वस्तुसतस्तस्य कदाचिद्विव- क्षायामेवमपि ममगात् । अपादाने तन विवक्ष्यत एवेति शाद्विकरीतिरिति चेतवं सर्वथा निवृत्तकर्मव्यवहारेपि स्वकृतलसणानुरोधेन कर्मत्वं ब्रुवन्धस्तुत्वमेव तत्किं न ब्रूषे । अपादानान्यत्वमस्तु विशेषणमिति चेन्न । घटं करोतीत्यादी घटादेरकर्मत्वापत्तेः । घटस्यैव कृमर्थफलत्वात् । न च घटपदेऽवयवलक्षणास्वीकारा तेषामेवाकर्मत्वं बोध्यते तच्च युक्तमेव कृतिफलघटा- श्रयत्वादिति वाच्यम् । प्रतीतिमुल्लक्यापि स्वकृतलक्ष- णानुरोधेन लक्षणाकल्पने कर्तुरीप्सिततममेव कर्म तथा युक्तानीप्मितादौ तु लक्षणया प्रयोग इत्यस्यापि सुवच- स्वप्रसङ्गात् । प्रतीतिसिद्धविषयत्वमावलक्षणया द्विती- ·सटीकम्पापसिद्वान्तदीपे रविषयकारकत्वादिकमन्यत्कर्मलक्षणं वाच्यम् । तथा च वीहेः प्रोक्षणफलानाश्रयत्वेपिन कर्मत्वा- नुपपत्ति: । न च(१) कामिनीचरणाघातव्यापारक- त्वेन वृक्षस्यातिशयकल्पनमपि वाच्यम् । कामि- नी(२)चरणाघातजनिताध्यात्मिकवायुक्रियाजनि- तभागान्तराकर्षणेन वृक्षोपष्टंभादपि तदुपपत्तेः । योपपत्तो घटपदे. प्रतीयमानावयवलक्षणायां मानाभा- वाच । अस्तु त्वदुक्त्यैव परिहारः। किं नः चितमिति चेन्न । करोत्यादीनां सकर्मकत्वमेवेत्पवेहि । किञ्च दुसाद्यकथितकर्मण्यव्याप्तेः । न हि वस्तुतोपादाना- धाराद्यकथितत्वमात्रेण तदन्यदिति युक्तिमत् । किञ्च वृक्षरचलतीत्याकाशतद्वत्तिपरमारवादेः कर्मतापत्तिरि- स्थलमिहक्षोदीसि भूयसायासेन । करणव्यापारविषयत्वा- दिकमिति । नन्वत्र करणं किंचिद्विवक्षितम् यावद्वा । नाद्यः । देवदत्त पात्मना हस्तेन दात्रेण तृणं छिनती- त्यादौ हस्तादिकरण्यापारविषये दावादावतिव्याप्तेः । न द्वितीयः । मनसात्मानं ध्यायतीत्यादावेकमात्रकरणके- नकाशेषवाचि यावत्पदार्थायोगात् । किञ्च कारणं वस्तु सद्विवक्षितं पदोपातं वा नाद्यः । वर्द्धते वृक्ष इत्यादी वस्तुमत्कारणीभूतपयःप्रभृतिसेकादिव्यापारविषये - (१) नर-नास्ति २ पु०। (२) कामिनी-नास्ति ।

·- भापयतिवादः। १५९ चरणाघातेन तत्तत्कत समवेतमपूर्वमुत्पाद्यत इति केचित् । न चान्यस्य शुद्धिपदार्थस्य निर्वक्तुमशक्य- सादावतिव्याप्तेः । सेकवृक्षयोर्विषयविषयिभावानभ्युप- गमे सिञ्चतीत्यादावपि सदभावप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । ग्राम गतीत्यादौ करणस्य पदानुपात्तत्वेनातिव्याप्ते- रित्यस्वरसादाह इत्यादिकमिति । अनुगतमत्वनिर्व- चने प्रयोजनाभावात् । द्वितीयादीनामनेकार्थताया एवं युक्तस्वारकसुरीप्सिततमत्वादि पृथगेव वाच्यमित्यर्थः । तृतीयार्थापत्तावन्यथोपपत्तिमाह । कामिनीचरणेति । अतिशयकल्पनेपि ममवाप्यादिनिरपेक्षैव पुष्पोत्पत्तिरि- ति तदावश्यकत्वे तेनैवान्यथोपपत्तिरिति भावः । प्राध्या- त्मिको वायुप्राणः क्षतभनसंरोहणादिना वृक्षेष्वपि प्रा- कल्पनात् । यद्यपि चरणाघातेन वायुक्रियेवोर्द्ध वदेश- संयोगजनिका भागान्तरक्रियापि संभवतीति आध्यात्मि- कवायुक्रियया तदाकर्षणाभिधानमनर्यकम् । अत एव का- मिनीचरणाभिघातेनैव वृक्षोपष्टम्भकभागान्तराकर्षण- मुक्तं चिन्तामणिकृता तथापि प्राणक्रियाकृतस्यैवावयवसं- योगविशेषस्य देहाद्यारम्भकत्वं प्राणप्रयोज्याशितपीता- वयवसंयोगेनेवानलेपादिना तादृशशरीरपुष्टयदर्शनादिति भावः । प्राघातकृतायातजनितवायुक्रियाकृताया वा- वयव क्रियाया अनन्तरक्षण एष पुष्पोत्पत्तिदर्शनमस- ङ्गात् । व्यवहितमासादिकाले च तदभावात्तत्परम्पराक- ल्पने च गौरवान्न पुष्पोत्पादः स्यादिति व्यवहितफलो- ·१६० मटीकन्यायसिद्धान्तदीपे त्वात् कांस्यादीभस्मसंयोगप्रयोज्यातिशयकल्पन- मिति युक्तम्। तत्तत्समयावच्छेदेन भस्मादिसंयोग- प्रतियोगिकानादिसंसर्गाभावविरहस्य तत्समान- कालीनचाण्डालस्पर्शादिप्रतियोगिकयावदनादि- संसर्गाभावसमानाधिकरणस्य शुद्धिपदार्थत्वात् । पपादकतया क्लप्तमपूर्वमेव कल्पयितुं युक्तमिति मन्वा- नानां मतमाह । चरणाघातेनेति । अपूर्व नाधर्मस्तस्या- निषिद्धत्वात् । न धर्म: तजनकत्वे शौचशिखाबन्ध- पवित्राचमनप्रयोगादिसाधारणाङ्गान्वयप्रसङ्गात् । कतः पुष्पोपयोगाभावे तबापूर्वानुपपत्तिः । अलौकिकफुल्लका- पूर्वस्य च विश्वजनीनपुष्पोपभोगसाध्यस्याघाताजन्य- स्वादाघातस्याविहितत्वाच्च नापूर्व युक्तमिति सूच- यति केचिदिति । पाहत इति भूतानुशिष्टानिष्टो- पस्थापितस्याघातध्वंसस्यैव स्थायिनो नियतकालादि- सहकृतस्य पुष्योदयहेतुत्वमिति गङ्गेशचरणाः । तदन्यस्प शुद्धिपदार्थस्यानिर्वचनं विघटयति । नेत्यादिशुद्धि- पदार्थत्वादित्यन्तेन । तत्तत्समयावच्छेदेनेति । वधिरहः शुद्धिरित्युक्त सामान्याभावविवक्षायामसम्भवः ताम्रादेर्यत्किंचिदभावाश्रयत्वात् । अन्ततोभावविरहाभा- वस्यैवाश्रयत्वात् । यत्किंचिदभावविवक्षायां त्वयुद्धति- व्याप्तिः । तत्रापि यत्किंचिदभावविरहस्य स्वसमानका- लीनचाण्डालादिस्पर्शादिप्रतियोगिकयावदनादिसंसर्गा- प्रभा- ·प्राधेयक्तिवादः । १६१ भाषसमानाधिकरणस्य सत्त्वादतः संसगैत्यभावविशेष- णम् । एवमपि पूर्वोक्तपक्षद्वयाश्रये यथाक्रममसम्भवाति- व्याप्ती। अतो भस्मादिसंयोगप्रतियोगिकेति संभाभा- वविशेषणम् । यद्यपीतरभेदसाधने वैयर्यमादिपदार्थस्य तथापि यच्छुद्धेर्निर्वचनं तदा तयुद्धघापदिकमेवादि- पदार्थो द्रष्टव्यः । न चाननुगमः । युद्धेरप्यननुगत- स्वात् । एवं च भस्मयोगप्रतियोमिकसंसर्गाभावविरहमा- अविवक्षायां तद्वत्यालासंयोगिन्य शुद्धताम्र तिव्याप्तिः । न च तच्छुद्धमेव गवाघ्रातानि कांस्याश्यकाकोपहतान्य- पीति स्मृत्या कांस्य एव भस्मनः शोधकत्वबोध- नात्। पादिपदार्थविवक्षायां चाम्लादिसंसर्गाभा- ववति भस्मादिसंसर्गाभावविरहवति कांस्यतिव्याप्ति- रिति निरस्तम् । एवं चाण्डालादिस्पर्शादित्यत्रापि त- त्तदशुद्धथापादकमेव तत्तल्लक्षणे विवक्षितम् । प्रत एव शूद्रभोजनोत्तरकालं तयाभूतकांस्येऽतिव्याप्तिः । न च तच्छुद्धम् । यावच्छूद्रा न भुञ्जत इत्यादिस्मृत्या शूद्र- भोजनाभावकाल एव भस्मनः शोधकत्वबोधनादिति नि रस्तम् । भस्मादियोगप्रतियोगिकसंसर्गाभावविरहोक्ता- वपि पूर्वोक्तपक्षद्वयाश्रयणे यथाक्रमं भस्मादियोगध्वंस- वयुद्धकांस्येऽव्याप्तिः । भस्मादियोगध्वंसात्मकतत्संस- भावविरहिणि भाविभस्मादियोगेकांस्यतिव्याप्तिश्चे. ति संसर्गाभावविशेषणमनादीति । न चैवमपि चाण्डाल- स्पृष्टय भस्मयोगमागभाववति तदत्यन्ताभावविरहाच्छु- २१ ·सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे द्वपापत्तिः । अग्रे परिहरिष्यमाणत्वात् । चाण्डालस्पर्शो- तरकालीने तादृशकांस्येऽतिव्याप्तिनिवृत्तये चाण्डाला- दिस्पर्शादिप्रतियोगिकाभावसमानाधिकरणस्येत्युक्तमपि तदन्योन्याभावसामानाधिकरण्यमादाय मा तत्रातिप्र- मांक्षीदिति संसर्गविशेषणम् । स्पर्शपदं संयोगपरम् । अन्यथा चाण्डालस्पर्शप्रतियोगिकयावदनादिसंसर्गाभा. वान्तर्गतमागभावसामानाधिकरण्यानुपपत्तेरसम्भवप्रम- ङ्गात् । समानकालीनपदादूवं समानाधिकरणपदप्रक्षे. पात्ममानकालीनतत्समानाधिकरणचाण्डालस्पर्शादिम- तियोगिकयावदनादिसंसर्गाभाषसमानाधिकरणस्येत्यर्थी द्रष्टव्यः । तेन तत्समानकालीनान्यनिष्ठचाण्डालादिस्प- प्रितियोगिकमागभावसामानाधिकरण्यानुपपत्तेर्यावद- नादिसंसर्गाभावसामानाधिकरण्यासम्भव इति निर- स्तम् । एवं स्थिते भाविचाण्डालस्पर्श शुद्धऽव्याप्तिः । समानकालीनसमानाधिकरणस्पर्शध्वंसमामानाधिकर- एयस्य तत्समयावच्छेदेनाभावादतोऽनादीति संसर्गाभाव- विशेषणम् । एवमपि वृनचाण्डालस्पर्शपि भाविधाएडा- लस्पर्शप्रतियोगिकमागभावरूपानादिसंसर्गाभावसामाना. धिकरण्यसम्भवादतिव्याप्तिः तदर्थ यावदिति । समान- कालीनत्वमनुपादाय समानाधिकरणचाएडालस्पर्शम- तियोगिकयावदनादिसंसर्गाभावसमानाधिकरणस्येत्युक्त चाण्डालस्पर्शात्तरकालेपि भस्मादिसंयोगानादिसंसर्गा- भावविरहस्य चाण्डालस्पर्शमतियोगिकयावदनादिसं- ·भापशक्तिवादः। १६५ साभावसामानाधिकरण्यानपायाद तिव्याप्तिः नएक- कालीनयोरेव सामानाधिकरण्यम् । न चैतदनुपादाने- तत्समयावच्छेदेनेत्येतदपि विवक्षितविशेषोपस्थापकमतः समानकालीनेति । तथा च किञ्चिच्चाण्डालस्पर्शाद्युल्प- तौ तत्मागभावात्मकसंसर्गाभावसमानकालीनत्वापाया- नातिप्रमङ्गः । तथापि चाण्डालप्रतियोगिकयावदनादि- संसर्गाभावसमानाधिकरणस्प प्राक्समानकालीनस्यैवी- तरषानुवृत्तरुत्तरकालेतिव्याप्तिः स्यादतस्तत्समयावकर- देनेति । यत्समयवृत्त्या समानकालीनत्वनिर्वाहस्तद- वच्छेदेनेत्यर्थः । अतो नातिव्याप्तिः । नन्वत्र पूर्व- खण्डेऽनादिसंसर्गाभावत्वावच्छिन्नविरहो विवक्षितः यत्किंचित्तद्विरहो वा । नाद्यः । अभूतभाविभस्मयोग उत्पन्न शुद्धविनष्टे तत्मागभावविरहसम्भवेपि तदत्यन्ता- भावधिरहासम्भवादव्याप्तेः । न च द्वितीयपक्षेपि तत्र त्यस्य प्रागभावविरहस्य चाण्डालस्पर्शात्यन्ताभावसा- मानाधिकरण्येपि यावदर्यान्तर्गततत्यागभावसामानाधि- करण्यानुपपत्तेस्तुल्याऽव्याप्तिरिति वाच्यम् । प्रागभा- वस्यासमानाधिकरण्यात्प्रकृते च समानाधिकरणतत्समा- नत्वस्योक्तत्वादतः प्रथमपक्ष एवायं दोषः । न द्वितीयः । मागभावदणायामत्यन्ताभावविरहमादायातिव्याप्तिप्रस- जात् । किञ्च । अनादिसंसर्गाभावत्वेन प्रागभावात्यन्ता- भावयोरुपादानमनर्थकम् । प्रागभावविरहस्यैवानतिम- ङ्गित्वात् । अग्रिमखण्डे तु न मागभावेन निस्तारः ।

·९६४ सटीकन्यायसिद्वान्तदीपे एवमेतद्विपर्ययेणाशुद्धिपदार्थो निर्वक्तव्यः । यद्वा अभविष्यच्चाण्डालस्पर्श तत्मामानाधिकरण्यानुपपत्तेरिति चेन्न । प्रागभावविरहस्य शुद्धित्वेऽनुत्पन्नचाण्डालस्पर्श भ- स्मादियोगप्रागभाववति शुद्धोत्पन्नेऽव्याप्तिममगात न द्वितीयदोषः । नापि प्रथमो दोषः द्वितीय पक्षस्यैवा- श्रयणात् । न च प्रागभावदशायामतिव्याप्तिः चाण्डाला- स्पृष्ट तद्दशायां शुद्धत्वस्येष्टत्वात् । तत्स्पृष्टे त्वत्यन्ता- भावविरहसमानाधिकरणस्य पूर्वचाण्डालस्पर्शस्योत्पत्या तत्प्रागभावरूपयावत्पदार्यान्तर्गतसंमर्गाभावसमानका- लावच्छिन्नत्वस्याभावादिति । यत्तु चिन्तामणि कृता ल- क्षणमुक्तम् तस्य संयोगध्वंसस्य तत्समानकालीनचा- एडालस्पादिप्रतियोगियावदनादिसंसर्गाभावमहितस्य शुद्धिवादिति तत्स्वतःसिद्धशुद्धिविनष्टे भूतभविष्यद्र- स्मादियोगेऽव्याप्तमिति तदपेक्षयेदमेव ज्याय इति द्रष्टव्यम् । नन्वन्यनिष्ठभस्मयोगमागभावात्यन्ताभावमा- दायान्यत्रातिप्रसङ्ग इति चेत् । इति चेत् । स किं चाण्डा- लस्पृष्ट ऽस्पृष्टे वा नाद्यः सदातनतनिष्ठतत्प्रागभा- वविरहसमानाधिकरणसमानकालीनचाण्डालास्पर्शन- तियोगिकयावदनादिसंसर्गाभावमामानाधिकरण्यस्य त- कालावच्छेदेनासत्त्वात् । नान्त्य इष्टापत्तेरिति । ननु यथोक्तस्य भस्मादियोगानादिसंसर्गाभावविरहस्य सु- द्धित्वे तदनादिसंसर्गाभावोऽशुद्धिः स्यात् । तथा च ·- माघेयशक्तिवादः। शुद्धिजनकत्वाभिमतेन स्नानादियोगेन तन्त्रादी तत्तद्देवतासंनिधिरेव क्रियते स एव शुद्धिपदार्थः। अस्पश्यसम्बन्धेन तु तद्विरहः । स एव चाशुद्धि- पदार्थः । अन्ये तु भस्मादिप्रयोक्तनिष्ठ एव संस्कारस्तेन जन्यते स शुद्विपदार्थः इति । प्रशौचापादकेन तदपनयो जन्यते स एवाशुद्धि- पदार्थः इत्याहुः । प्रतिमादौ तु प्रतिष्ठादिना चाण्डालास्पृष्टतनिष्ठभस्मादियोगमागभावदशायां स्याशुद्धयापत्तिरत माह । एवमेतद्विपर्य येणेति । शुद्धया- पादकत्वाभिमतस्य स्थाने शुद्धयापादकत्वाभिमतस्यास्य च स्थाने तस्य प्रक्षेपेणेत्यर्थः । ब्रह्मविष्णुरुद्रादयो जीवा एवेति शुद्धधापादकेन स्वस्व दैवत्ये वस्तुनि तेषामहङ्कार- ममकारात्मा संनिधिः सम्भवत्येव । नित्यसर्वदैवत्यन्तु वस्त्वेव नास्तीति नानुपपत्तिरिति मन्वानानां मत- माह । यद्वा शुद्धिजनकत्वाभिमतेनेति । ज्ञानरूपस्य तस्याशुतरविनाशित्वादनन्तरक्षण एवापूज्यतापत्तिरन- वच्छिन्नतद्धाराभ्युपगमे च देवतानां विषयान्तरसंचारानु- पपत्तिरित्यरुचेराह । केचिदिति । कालान्तरभावव्यव- हार्यतानुपपत्तेर्विहितत्वाञ्च प्रयोक्तर्य पूर्व जन्यते तेन समं स्वरूपसबन्धात्तत्र शुद्धिव्यवहारः अत एव स्वरूपस- म्बन्धेन तनिष्ठस्यापूर्वस्य समानाधिकरणाचाण्डालस्पर्श- दिना कर्मनाशापारगमनादिनेव नाशोपपत्तिरिति माना- ·सटीकम्यायसिद्धान्तदीपे देवतासन्निधिरेव क्रियते । स चाहङ्कारममकार- लक्षणः । तथा घटादावपि शुद्धिप्रतिज्ञादिकम- न्तरमाह । अन्ये त्विति । प्रयोक्तगतफलाप्रतीतेस्तवता- क्षात्कारवत्कृतभस्मादियोगस्याकिञ्चित्करत्वप्रणाचा त्वोत्कीर्तनम् । प्रतिष्ठाविधेरन्यथोपपत्तिमाह । प्रतिमादी स्विति । तुशब्देन प्रतिष्ठापकेन प्रतिष्ठाप्यदेवतासाला- क्यादि फलबलकल्प्यं तत्प्रयोजकम पूर्वमभ्यनुजानाति । तत्पूज्यताप्रयोजकं नापूर्वमन्यधर्मस्यान्यत्रानुपयोगात् । भोगापवर्गादिना तन्नाऽपूज्यतापत्तेश्च । नापि पूर्व- पूर्वप्रतिष्टितत्वममा तदज्ञानेपि वस्तुतः सत्प्रतिष्ठि- तपूजनादेव पामरैरप्यपेक्षित फललाभादित्येवकारार्थः । नन्वेकस्या देवतायाः कथं युगपद्विभिन्न देशमतिमासन्नि- धिरत नाह । स चेति । नन्वेवं विषयान्तरसञ्चारानु- पपत्तिरुपपत्तौ तदैवापूज्यतापत्तिरिति वाच्यम् । संस्का- रस्योपलक्षणात्। न च स्मृत्यादिना तन्नाशे तादषस्थ्यम् । विधिबलादस्पृश्यस्पर्शनादिना तनाशे न स्मृत्यादि नेति कल्पनात् । न च देवतानां विशेषदर्शित्वात् भ्रमा- नुपपत्तिः प्रतिष्ठाविधिदोषबलादाहायारोपस्वीकारात् । न च रामकृष्णादिभगवत्प्रतिमास्वपूज्यतापत्तिः । तस्य तज्जन्याहङ्कारममकारभ्रमानुपपत्तिरिति वाच्यम् । जी- वत्वाभिप्रायेणैव तदभिधानात् । ईश्वरत्वपक्षे तु प्रति- ष्ठितं पूजयेदितिविधौ भूतानुशिष्टनिष्ठाबलेन प्रतिष्ठा- ·पापशक्तिवादः। पेक्ष्य प्रतिष्ठादिविधिना जयप्रयोजकोभूनधी जन्यते। अशुद्धप्रतिज्ञामपेक्ष्य भङ्गप्रयोजकोऽध- मा जन्यते । एवं परमाणुगतपाकजगुणवि- शेषात्तत्तत्पार्थिवकार्यविशेषो द्रष्टव्यः । जलादी मन्त्रिते विशेषस्त्वदृष्टादिनिमित्तभेदात्कार्यवे. ध्वंसस्यैव स्वमतियोगिसमानकालीनास्पृश्यस्पादिप्र- तियोगिकयावदनादिसंसर्गाभावसमानाधिकरणस्य पूज्य- ताप्रयोजकत्वमिति ध्येयम् । ननु तुलाधिवाविधिना सुख्याधनमनोनमनप्रयोजकशक्त्याधानं तुलायामवश्यम- भ्युपेयम्।कथमन्यथा मिथ्याप्रतिज्ञस्य तुल्यस्योपवासादि- जनितलाघवस्यापि अवनमनं सत्यप्रतिज्ञस्य तूनमनम् या- दूच्छिकतुलाराहेण तु न किञ्चिदिति व्यवस्थेत्यत माह घ- टादाविति । सत्यासत्यप्रतिज्ञाभिशस्त तुलारोहणस्येष्टा- निष्टफलकत्वेनोनीतयाऽभिशस्तपत्यप्रतिज्ञो जय काम- स्तुलामारोहेनासत्यप्रतिज्ञ इति श्रुत्याधिकारिभेदेन वि- धिनिषेधव्यवस्थितेरिति भावः । अविशुद्धिमिति । प्रति- जाया इति श्रेषः । कलमानुरादौ जातिनियममन्यथयति । एवमिति । शक्तिवादेपि कार्येषु प्रतीयमानस्य रूपरसा- दिवलक्षण्यस्योपपादकतया परमाणुरूपरसादिवलक्षण्य- स्यावश्यकत्वात्तेनैवान्यथोपपत्तौ किं शक्त्येति भावः । नन्वभिमन्त्रिते पयसि पाकविशेषाभावे कथं तेन विषनिहरणादि कथं वा तेजसि उद्भवानुद्भवव्यवस्थेत्य- ·१६० सटीकन्यायसिद्वान्तदीपे .. चित्र्यमूहनीयम्। न च शक्तिभ्यवहारेणानुपपत्त्या- तिरिक्त पदार्थकल्पनम् । कारणत्वेनेवोपपत्तेरि- त्यपरम्यते इति ॥ आधेयशक्तिवादः ॥ बाह । जलादौ विति । प्रादिपदेन देवतासन्निधिस- गुहः तेनाभिमन्त्रितजले देवतासन्निधिनिभित्तभेदादद्रु- टभेदाच तेजस्युद्भवानुद्भववैविध्यमित्यर्थः । यद्वा जल करकादि मदृष्टादीत्यादिपदेन भर्जनकपाल नलप्रक्षो. पसङ्ग्रहः । कार्यवैविध्यं करकादेवजन्यस्यापि काठि- न्यमुद्भूतरूपाधस्तनवन्हिजनितस्यापि तेजसो भर्जनक- पालेनुद्भूतरूपत्वम् । प्रतितप्ततैलवृत्त्यनुद्भूतरूपवन्या- रब्धस्यापि जलप्रक्षेपादुद्भूतरूपत्वमिति द्रष्टव्यम् । अयमत्र शक्तो नायमिहेति व्यवहारादपि क्तिरेव सिद्धयेन तु तस्याः क्लप्तपदार्यातिरेकोपीत्याह न ति॥ इतिश्रीसकलमामन्तप्रतापराजोद्योजितशेषानन्त- विरचितायां न्यायसिद्धान्तदीपप्रभायामाधेयशक्तिमक- रणम् संपूर्णम् ।

·१६० मनोग्युत्ववादः। मनस्त्वं परमाणवृत्ति न वा । मूर्तत्वं निःस्पर्शवृत्ति न वा । इत्यादिविप्रतिपत्तिसम्भवे विचारावतारः । सुखप्रतीतिः सकरणिका क्रिया- स्वात् रूपप्रतीतिवत् इत्यनुमानं न समीचीनम् । शरीरादिना सिद्धसाधनात् । नाप्यसाधारणकर- परमाणु वृत्तित्वस्य विधिकोटेमीमांसकम् मति अप्रसिद्धेविप्रतिपत्त्यन्तरमाह । मूर्त्तत्वमित्यादिना । सुखेन प्रतीतिरिति विगृह्य कर्तृकरणे कृतेतिसमासक- रणादिह सुखजन्या प्रतीतिः पक्षः । तेन नांशतो बाधा- सिद्धी न वाऽनुमित्याद्यंशे सिद्धसाधनं प्राचीनमते दोषो न वा सामान्यलक्षणादिजन्यतत्प्रत्यक्षेपीति द्रष्टव्यम् । वस्तुतः सुखस्य प्रतीतिरिति कर्मषष्ठीसमासेपि न पूर्वार्थदौर्लभ्यम् तदन्तर्गतेन कारकत्वेनैवाभिमतसिद्धः। सकरणिकेति । व्यापारवज्जन्येत्यर्थः । क्रियात्वाकार्य- त्वाद्रपप्रतीतिवज्जन्यरूपप्रतीतिवत् । सकारणिकेति तु न युक्तः पाठः । तत्र जन्यत्व एव साध्यपर्यवसाने पक्ष- तावच्छेदकेऽवश्यान्तर्भूतेन जन्यत्वेन स्पष्ट सिद्धसाधने शरीराद्यनुधावनानौचित्यात् । सोध्यहेत्वारविशेषपस- गाच्चेति । शरीरादीत्यादिपदेनात्मसङ्गहः । अस्तु तर्हि प्रतीत्यन्तरव्यावृत्तव्यापारवज्जन्यति साध्यं तबाह । नाप्यसाधारणेति । शरीरवत्तस्यापि प्रतीत्यन्तरसाधा- रणत्वादिति भावः । ननु न साधारणभिन्नत्वं कारणे विशेषणम् किन्तु कारणतायां तथा च साधारणेतरकार.

·१७० सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे णिकेति साध्यनिर्देशेपि मनसः सिद्धिः । निःस्पर्श त्वाद्यनुल्लेखितयाऽन्तरत्वात् । नापीन्द्रिय. करणिकेति साध्यनिर्देशे तत्सिद्धिः । त्वचैव सिद्धसाधनत्वात् । अतिरेकेप्यणुत्वाद्यसिद्धिः वि. भुत्वेनैवोपपत्तेः । सर्वदा स्पर्शरहितद्रव्यत्वादेर्वि- णताश्रयव्यापारवज्जन्येति साध्यार्थो भवति च मन- इन्द्रियत्वावच्छिन्ना कारणता जन्यात्मविशेषगुणत्वाव. च्छिन्नकार्यतानिरूपितमनस्त्वाच्छन्नकारणताभिन्ना अवच्छेदकभेदेनावच्छेद्यकारणताभेदात् । न चैवं शरीर इति न तेन सिद्धभाधनमपीत्यत प्राह । निःस्प- शत्वादीति । सादिपदेन परमाणवृत्तित्वग्रहः । मनत्वं निःस्पर्शवृत्ति न घेति विप्रतिपत्तौ तत्कोटिभूतं नि:स्प. शत्वाद्येव साधयितुमुचितम् । नाप्रस्तुतमेतदित्यर्थः । स्पर्शानुपग्रहे त्वचा सामर्थ्यान सिद्धमाधनमत साह । अतिरेकेपीति । प्रादिपदेन विप्रतिपत्तावणुत्वविशेष. णस्य परमत्वस्य ग्रहः । मनस्त्वं परमाणु वृत्ति न वेति विप्रतिपत्तौ तत्काटिः परमाणु त्वं सार्धायतुमुचितं न चा- नेनाणुत्वमपि सिद्धयति न वा तस्य पारम्यमित्यर्था. न्तरमेवात्रापीत्यर्थः :। अवयवकल्पनागौरवनियन्त्रितमि- दमेवाणुत्वे पारम्ये च विश्राम्येदित्यत आह । विभुत्वे. नैवेति । परपक्षं निरस्य स्वपक्षे साधकमाह । देति । द्रव्यत्वं घटादौ व्यभिचारि स्पर्शरहितत्वविशिष्ट- मप्युत्पत्त्याऽवच्छिन्ने तबैवेति । सर्वदेति । स्पर्शव्यावृत्य । । सर्व- ·मनेाऽगुत्ववादः। १७५ भुत्वसाधकस्य विद्यमानत्वात् (१)। न च विभुत्व- पक्षे व्यासङ्गानुपपत्तिः । व्यासङ्गस्यैव ज्ञानान्तरो- त्पत्तौ प्रतिबन्धकत्वात् एकदानेकक्रियाप्रयोजक- द्रव्येति । ननु राहित्यं सामान्याभावो विशेषाभावो वा नाद्यः । प्रागभावनध्वंसयो: सामान्याभावत्वासम्भवेन परिशिष्टस्यात्यन्ताभावस्य समवायिन्युत्पत्यवच्छिन्न- घटादावसम्भवेन मर्वदापदवैयपित्तेः । न द्वितीयः । किञ्चित्स्पर्शरहिते कुत्रचित्स्पर्शवत्येव व्यभिचारादिति चेत् । न यावत्स्पर्शसंसर्गाभाववत्त्वस्य विवक्षितत्वात् । उत्पत्त्यवच्छिन्ने घटे च स्ववृत्तेः स्पर्शस्य प्रागभावान्येषा- ञ्च सर्वेषामत्यन्ताभाव इति व्यभिचारसम्भवे सर्वदाप- दसार्थक्योपपत्तेरिति । आदिपदेन ज्ञानासमवायित्व(१)प- रिग्रहः । ननु विभुत्वे सर्वेन्द्रियसंयोगस्य सर्वदाविशे- पात्प्रतिनियतज्ञानकाले ज्ञानन्तरानुत्पत्तेरसम्भव इत्यत आह । न चेति । जायमानज्ञानसामग्या एव ज्ञानान्त- रोत्पत्तिप्रतिबन्धकत्वं फल बलादित्याह । व्यासङ्गस्यै. विषयविशेषैकाग्यस्य तद्भानसामग्या इति यावत् । ननु सर्वेषां सम्भृतसामग्रीकत्वेऽविनिगमनारस- वैषामुत्पत्तिरेकस्यापि वा न स्यात्परस्परप्रतिबन्धा- दित्यत आह । एकदेति । यद्येकस्यैव शब्दस्यैकदावच्छे- दभेदेनानेकशब्दजनकत्ववत्प्रकृतेपि तत्तदिन्द्रियावच्छेद- (१) प्यमाणत्वात्-पा० २ पु० । (२) समवायिसमधायित्व-२ पु० । घेति ।

·। १७२ सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे त्वानुपपत्तेश्च(१) । न च सुखादिप्रादेशिकत्वानु पपत्तिः । विषयसम्बन्धप्रादेशिकत्वेनैवोपपत्तेः । मनसोऽणुत्वपक्षेपि तस्यैवोपजीव्यत्वात् । अन्य- थाऽणुमात्रदेशवृत्तिता सुखस्य स्यात् सर्वाङ्गीणे तु विषयसम्बन्धे सर्वाङ्गीणमेव सुखमुत्पद्यते। बुझु- भेदेनानेकज्ञानजननं भवति । एकावच्छेदेनापि रूपरसा- दिवद्विजातीयानेकचाक्षपादिज्ञानजननञ्च । तथाप्येक जानक्रियाकरणम् एकदैकामेव ज्ञानक्रियां जनयति न त्वनेकामिति ज्ञानक्रियाकरणस्वभावान तथेत्यर्थः । ननु मनोवैभवे सुखादीनां प्रादेशिकत्वं न स्यात् असमवा- यिकारणस्यात्ममनोयोगस्याप्रादेशिकत्वात् । विभुकार्य- विशेषगुणानां चासमवायिकारणप्रादेशिकत्वेनैव प्रादे- शिकत्वस्य शब्दादाववधारणादित्यत आह । न चेति । विषयेति । निमित्तचन्दनादिप्रादेशिकत्वेनेत्यर्थः । ननु शब्दादावसमवायिप्रादेशिकत्वस्यैव नियामकत्वं क्लुप्तम् न निमित्तमादेशिकत्वस्येति तत्कल्पने गौरवमित्यत आ- ह । मनोऽणुत्वेति। तस्यैव निमित्तप्रादेशिकत्वस्यैव कथ- मित्यत आह । अन्यथाऽणुमात्रेणेति । असमवायिकार- णस्यात्ममनायोगस्याणुमात्रदेशत्वादिति भावः । ननु विषयसम्बन्धस्य नियामकत्वेऽप्यतिप्रमङ्गदत्याशक्येष्टा- पत्या परिहरति । सर्वाङ्गीणे त्विति । ननु मा नाम जी- जनदनेकानि ज्ञानानि युगपदनेकज्ञानं तु केन वार्यताम् । (१) जनकत्वा-पा०३ पु० ।

·मनोऽगुत्ववादः - त्साया एव व्यासङ्गे नियामकत्वात् । अन्यस्य कस्यचिन्न नियामकत्वम् । कथमन्यथा मनोऽणु- त्वपक्षे वीणानादाकर्णनव्यासक्तस्य न पुनर्भरीर- वाकर्णनमिति नियमः । कथं वा द्वित्रिच्छिन्ने गोधाशरीरे चेष्टोद्गमः । प्रयत्नवदात्मसंयोगस्य तत्कारणत्वात् । तस्य मनोयोगं विनानुपपत्तः । पत्रोच्यते । व्यासक्तस्य देवदत्तस्य घट- स्केन्द्रियजन्यममूहालम्बनवशफलविरोधेनेति चेन्न । फ- लस्य सामग्रीपरतन्त्रस्य तदननुरोध्यत्वात् । चित्ररूप इव जाने वैजात्यसम्भवेन फलविरोधाभावाच्चै ति पूर्वधापरि- तुष्यन् सिंहावलोकितेन व्यास) नियामकान्तरमाह । बुभुत्साया एवेति । अन्यस्य संयोगादृष्टविशेषादेः । नन्वणुत्वपक्षेऽणु मनःसनिकर्षादेव व्यासङ्गोपपत्तेः किं नियामकान्तरेणेत्याशझ्यावश्यकतामाह । कथमन्य- येति । न हि तदैव मनसः अवसा सन्निकर्षोऽसन्निकर्षश्च घटत इति भावः । ननु न कथमित्याह । प्रयत्नेति । चेष्टोद्गम इति परिणम्यानुषचनीयम् । नन्वेवं मनोवै- भवे किमागतमित्यत आह । तस्य चेति ॥ सिद्धान्ताभिधानं प्रतिजानीते । पत्रोच्यत इति । धर्मिग्राहकमेव वक्ष्यमाणविपक्षबाधकगौरवसहकृतमणुत्वं साधयिष्यतीत्याशयेनाह । व्यासक्तस्येति । कारजनकत्वकपक्षत्वे बाधासिद्धी वारयितुं व्यासक्त- स्येति । कामिनीस्पादिमात्रज्ञानवत इत्यर्थः । तेन । घटसाक्षा- - ·१७४ सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे संयुक्तं त्वगिन्द्रियम् घटसाक्षात्कारकारणकि- विदद्रव्यसंयोगरहितं तदा घटसाक्षात्काराजन- कायव्यूहावस्थायामन्यज्ञानवतीपि त्वगादीनां स्वस्व- विषयज्ञापकतया तत्र बाधासिद्धी इत्यपास्तम् । घटसं- योगशून्यतया सिद्धसाधनव्यावृत्त्यै घटसंयुक्तमिति । शरीरसंयोगशून्यतया बोधास्फूर्तिदशायामर्थान्तरं वार- यितुमिन्द्रियमिति । शरीरसंयुक्तमित्यर्थो नाधिको वैयर्यात् । साध्ये किंचित्पदानुपादाने सामान्याभावप- यवसायि तत्तत्पक्षे बाधितम् अतो विशेषाभावतात्पथ ग्राहयितु किञ्चिदिति । न च तादृशचक्षुर्घटसंयोग- शुन्यतया सिद्धसाधनमिति वाच्यम् । साक्षात्कारपदेन त्वाचस्यैव तस्य ग्रहणात् । ननु तथापि प्राणशरीर- संयोगशून्यत्वेन सिद्धसाधनमिति चेत् । न । तत्समव- धानशून्यत्वस्यैव साध्यत्वात् । तत्समवधानस्य च तदा तत्र सत्त्वात् । अन्यथा कामिनीस्पर्शादिज्ञानस्याय- भावप्रसङ्गात् । ननु तथापि घटत्वाचसाक्षात्कारकारण- संयोगमात्रसमवधानशून्यता बाधिताऽविवक्षिता च । वि- शेषसमवधानशून्यता च सिद्धसाधनग्रस्ता अतीतत्वा- चसाक्षात्कारव्यक्तिकारणत्वघटसंयोगव्यक्तिसमवधान- शून्यतायास्तदानीमपि सत्त्वादिति चेत् । न । त्वाचघट- साक्षात्कारकारयातावच्छेदककिञ्चिदेकधर्मावच्छिन्नमंयोग- मात्रसमवहितत्वस्य साध्यत्वेन विवक्षणात् । हेतारजन- कत्वं साक्षात्काराजनकत्वं वाऽसिद्धं कामिनीसाक्षा- ·१७५ मनोग्णुत्ववादः । कत्वात् । त्वगिन्द्रियासंयुक्तघटवदिति तावदध्या- पककरणसिद्धिः तस्य सावयवत्वकल्पनायां गौरवमित्यनवयवत्वे व्यवस्छितेन च तत्स्पर्शवत्। स्पर्शवतो गन्धग्राहकस्य घ्राणत्वप्रसङ्गरूपाद्यग्राह- त्कारजनकत्वादता घटेति । अजनकत्वमा फलानुपहि- तत्वं तत्कदाचित्तदनुपहिते जननदशायां व्यभिचारीति तदेन्युक्तम् । न चासिद्धिवारकतया घटसाक्षात्पदयोय- य॑म् । अखण्डाभावे तदभावात् । दोषाभाव इत्यधिकमध द्रष्टव्यम् । तेन दोषवशात्तदजनके न व्यभिचारः । न च साक्षात्काराव्यवहितपूर्वक्षणे व्यभिचारः । तदनन्तरोत्तर- त्वस्य तदापदार्थत्वात् । अध्यापकेति । व्यापकत्वे मूतीया- स्त्वचस्तत्संयोगशून्यतानुपपत्तेरिति भावः । तावत्पदमू- चितायां क्रमिकाणुत्वमिद्धावुपायमाह । तस्य सावयवत्व इति। अवयवतत्स्पर्शकल्पनागौरवादेव बाधकानवय- वत्वे व्यवस्थितेऽणुत्वसिद्धिरिति शेषः । नन्वेतावता मूर्तत्वमिद्धावपि न विप्रतिपत्तिकोटिकृनिःस्पर्शवृत्ति- त्वमिद्धिरित्यत प्राह ॥ न च तत्स्पर्शवदिति । साव- यवत्वे हि निःस्पर्शानामारम्भकत्वाऽनुपपस्या स्पर्श- बदारब्धे तस्मिन्कल्पेताऽपि स्पर्शः न त्वनवयवत्वे स्थिते गौरवादिति भावः । बाधकान्तरमाह । स्पर्शवत इति । गन्धग्राहकं मनो यदि गन्धग्राहकत्वे सति स्पर्श- वत्स्यात् । तथा च रूपाद्यग्राहकं स्यादिति प्रसङ्गः । यद्यपि शब्दग्राहकं मनो यदि निःस्पर्शत्वे शब्दग्राहक ·१७६ सटीकम्यायसिद्वान्तदीपे कत्वप्रसङ्गात् । एवं तेजसत्वे चाक्षुषत्वप्रसङ्गेनापि गन्धाद्यग्राहकत्वमापादनीयम् । यद्वा । सुखादि- प्रतीति(१)रिन्द्रियकरणिका जन्यसाक्षात्कारप्रती- तित्वात् रूपप्रतोतिवदित्यपि मनसि मानम्। न च रवचा सिद्धसाधनम् । स्पीपग्रहणैव तत्कारणत्वा- स्यात् श्रोत्रं स्यात् रूपादिग्राहकं च न स्यात् इति प्रसङ्गस्तुल्यः न च निःस्पर्श स्यापि शब्दस्यात्मनश्च शब्दग्राहकत्वे श्रोत्रत्वात्प्रशिथिल मूलता । स्पर्शवत्त्वे सति गन्धग्राहकस्यापि कुङ्कुमकेशरादेर घ्राणत्वेन तुल्य- त्वात् । एतेनेन्द्रियत्वगर्भापादकविवक्षापि प्रत्युक्ता ग्रह- करणत्वविवक्षायां चापादकासिद्धिरधिका तथापि पूर्व माधन एव तात्पर्यम् । अत एव प्रकरणान्ते वक्ष्यति स्प- त्विकल्पनाया गौरवमेव बाधकमिति । एवमिति । ग- न्धपदे रूपपदप्रक्षेपवता पूर्वतर्कणेत्यर्थः । इन्द्रियत्वेन तमिद्धये मानान्तरमाह । सुखाद्युपलब्धिरिति । पक्ष- निर्वचनं पूर्ववत् । इन्द्रियकरणिका इन्द्रियवृत्तिमात्रकार- णताप्रतियोगिककार्यताश्रयः । रूपप्रतीतिवत् जन्यरूप- प्रतीतिवत् । सर्वशरीरव्यापित्वेनासम्भावितव्यभिचारया त्वचाान्तरमाशङ्कय निरस्यति । न च त्वचेति । सिद्ध- साधनमर्यान्तरम् । स्पर्शोपग्रहेणेति । स्पर्शविषयीकारेणो- पलक्षित एव ज्ञाने तस्यास्त्वचः कारणत्वादाधेनार्यान्तर- वारणादित्यर्थः । प्रकारान्तरेणार्थान्तरं दृढीकृत्य निरा- ( १) सुखाद्युपलब्धि-पा० २ पु० । ~ ·। मनोग्युत्ववादः। वधारणात् । न चैवमणुत्वाद्यसिद्धिः व्यासस्य धारावाहिकज्ञानक्रमवत् उपपत्तेरिति(१) वाच्यम तत्र हि पूर्वपूर्वज्ञाने चोत्तरस्य(२) विशेषणज्ञान- चष्टे न चैवमिति । इन्द्रियकरणकत्वमात्रानुमान इत्यर्थः । ननु व्यासङ्गान्यथानुपपत्तिसहकृतादित एवा- गुत्वं सेत्स्यतीत्याशंक्याह । व्यासङ्गस्येति ज्ञानान्तरा- नुत्पादस्येत्यर्थः । स हि तदीयकिञ्चित्कारणवैकल्य- प्रयुक्तो नेन्द्रियसंयोगवैकल्यमात्रप्रयुक्तो येनेन्द्रियमव्यापर्क सिद्धय दिति भावः । धारावहनेति । हि तन्द्रियार्थ- सयोगक्रमः प्रयोजकः एकस्मादेव ततस्तदुत्पत्तिसम्भवे विरललग्नसयोगधारायां मानाभावात् । अत एव नेन्द्रि- यमनःसयोगक्रमोपि किन्त्वन्यत एव कुतश्चिज्ञान- कारणस्वाभाव्यादेरिति वाच्यम् तदेवात्र नियामक- मास्तामिति भावः । स्थैर्य पक्षे तादृशकरणस्वाभाध्यमपि कारणवैकल्यादेवेति न तवायोर्विवादः । संयोगवैक- ल्याकारणान्तरवैकल्याद्वेति तु परिशिष्यते । तत्र धारा- वहनस्यले स्पष्टदृष्ट कारणान्तरवैकल्यादेव तदुपपत्तेन द्रव्यान्तरसंयोगवैकल्यं कल्पते । व्यासङ्गस्यले तु क्लुप्त- कारणसाकल्येपि ज्ञानान्तरानुत्पत्तद्रव्यान्तरसंयोगवैक- स्यमेव युक्तमित्यव्यापकद्रव्यमसिद्धिरिति समाधत्ते । तत्र (१) धारावाहिकज्ञानक्रमवत् व्यासङ्गीपपते-पा०३१०। (२) पूर्वपूर्वज्ञानापेक्षितत्वमेवोत्तरस्य-पा० ५ पु० ।

·९७९ सटीकन्यायविद्वान्तदीपे होति । ननु पूर्वपूर्वघटनानानां घटत्वरूपविशेषणशान- स्वेनोत्तरोत्तरघटनानजनकत्वादेकज्ञानकाले द्वितीयादि- सकलोत्पत्तिर्दुर्वारा कारणतावच्छेदकविशेषणसानत्वा- वच्छिन्नस्यैवापेक्षितत्वात्तस्य चासत्वादिति चेत् । अत्र वदन्ति । तत्तत्क्षणत्वेनासाधारणतायतत्तत्क्षर्णावरहा- देव क्रमोपपत्तिः । ग्रन्थस्तूपलक्षणम् । पूर्व ज्ञानं यस्मि- निति व्युत्पत्या तत्तत्क्षणपर एष वा । न चैवमुपपादका- निमग्रन्थासङ्गतिः। पूर्वपूर्वविशेषणज्ञानव्यक्तिविलम्बादेव कार्यविलम्बो न तत्तत्क्षणविलम्बादित्येव किं नेष्यत इति शङ्कमानं प्रति तत्तद्विशेषणज्ञानत्वेनाकारणत्वाद्विशेषण- ज्ञानत्वेन च कारणत्वे तदवच्छिन्नयत्किञ्चिदेकविशेष- ज्ञानादेकविशिष्टज्ञानकाले सकलतदुत्तरधारावाहिका- त्पत्तिप्रसङ्गेन तत्तत्क्षणविलम्बस्यैव नियामकत्वमित्या- शयेन तदुपन्यासादिति । इदं त्ववधेयम् । कार्यककाल्प. निरासाय तत्तत्क्षणत्वेन कालस्येव कार्यकदेश्यनिरासाय- देशस्यापि तत्तद्देशत्वेन कारणता वाच्या। कथमन्ययेह सामग्रीसमवधानादेतघटोत्पत्तिवद्देशान्तरीयघटोत्प- त्तिरपि न स्यात् । देशत्वेनैव कारणत्वे देशविशेषास- स्वस्याकिञ्चित्करत्वात् । तत्तन्नतित्वादिना नत्यादीनां चेष्यत एव विघ्ननिवृत्तिः । तथा च किमपराद्ध विशे- पणज्ञानेन यदस्यैव विशेष्यकारणता नेष्यते । किञ्च तत्क्षणत्वेन कारणत्वे प्रागभावस्याकारणतापत्तिः । उत्प- वस्य पुनरनुत्पत्तेः क्षणविशेषविलम्बादेव सुपपादत्वात् ।

·मनोयुत्ववादः। स्वेनापेक्षणात्। ननु तथापि भुयुत्सवास्तु निया- मिका । तस्या अवश्यं नियामकत्वेनानीक- र्तव्यत्वात् । घटायोन्मीलने पटप्रकाशनं क्रमेण वस्तुतस्तु कार्यकारणभावो व्याप्तिविशेष एव स च मामा- न्यता विशेषतरचास्त्येव किन्त्वगृहीतसाध्यसाधनविशे- पावच्छिन्नायास्तस्या प्रबुभुत्सितानुमानस्थले दुर्घहत्वेनानु- मित्यप्रयोजकतया सामान्यावच्छिन्नव्याप्त्यन्तरग्रहस्ता- मामेव वा विशेषव्याप्तीनां वन्हिनिरूपितधूमनिष्ठव्या- प्तित्वेनानुगतीकृतानांधूमत्ववन्हित्वावच्छेदेन ग्रहः का- रणमास्थीयते इत्येतावत् । एवमिहाप्यसिद्धसाध्यविशे- पाय साधनविशेषे प्रवर्तमानस्य न तद्वयक्तिविशेषावच्छि- नकार्यकारणभावग्रहः सम्भवतीति सामान्यावच्छेदेन कारणताग्रहः प्रवृत्त्यर्य मिष्यते न तु प्रतिव्यक्तिविशेष- कारणत्वाभाव इति अत एव तत्तन्नतित्वेन तत्तद्वि- ज्नध्वंसे कारणत्वमाहुर्गङ्गेशचरणाः । तथा च यथाश्रुता- बाधे तात्पर्यान्तरकल्पनमनर्थकमिति । एवं चाग्रिम- ग्रन्थस्य विशेषणज्ञानत्वेनेत्यस्य तत्तद्विशेषज्ञानत्वेनेत्यर्थी द्रष्टव्यः । तथाप्यन्तरतादवस्च्यमित्याशयेन शकते। ननु तथापीति । धारावहनक्रमवदुपपत्त्यभाषेपीत्यर्थः । मनु मा न बोधहेतुः अबुभुत्सितबोधदर्शनात् । नाप्यबु- भुत्सितबोधप्रतिबन्धिका घटागोन्मीलनेपि पटमका- सदर्शनात् किन्त्वबुभुत्सितार्थ ग्राहकादिन्द्रिवादाकृष्य ·- वाच्या १८० सटीकम्यायसिद्वान्तदीपे भवति । बुभुत्वापगमे वा । तस्मादन्यथासिद्धस्य व्यासनस्य कथं मनोणुत्वसाधकत्वमिति । मैवम्। सुखादिप्रादेशिकत्वनियमार्थं प्रादेशिकमसमवा- बुभुत्सितार्थवाहिणीन्द्रिये मनो निवेशयन्ती तद्वोध उपयुज्यते तथाऽऽवश्यकत्वान्मनासंयोगतदभावावेव नि- यामको तौ चाणुत्व एव युज्यते इति घटभानमापतित- मित्याशंक्याह । तस्या अवश्यमिति । वीणानादद्याहिणि श्रोत्रे विकटाहतपटहध्वनेरावश्यकतया तदवच्छेदेन मनासंयोगावश्यम्भावादेकमात्रग्रहे बुभुत्सव नियामिका । तथा चोभयसमाधेयव्यभिचारया तयैव ध्या- मङ्गोपपत्तेर्नाणुत्वमिद्धिरिति भावः । सुहृद्रूपत्वात् समा- धानमप्याह । घटायोन्मीलन इति । क्रमेणेति । घट- बुभुत्साधीनघटज्ञानानन्तरोत्पन्नपटबुभुत्माक्रमेणेत्यर्थः । प्रतिबन्धकघटबुभुत्साया अपगमे क्लुप्तसामग्रीतः पट- ज्ञानेन पटबुभुत्मापेक्षेत्याह । बुभुत्सापगमे वेति । व्या- भङ्गस्याणुत्वसाधकत्वमुपसंहरति । तस्मादिति । माभू- द्वधासङ्गानुपपत्त्याऽणु त्वसिद्धिः प्रादेशिकं सुखादि प्रादे- शिसमवायिकारणकं कार्यविभुविशेषगुणत्वाच्वब्दवदि- त्यनुमानात्तु स्यादिति समाधत्ते । मैवं मुखादीति । सुखादीनां च स्वसमघाय्यध्यायवृत्तिनियमार्थमित्यर्थः । व्याप्तिं ग्राहयति । विभकार्य इति । कार्यविभुविशे- षगुण इत्यर्थः । ऐशज्ञानव्यवच्छेदायाधं घटरूपादि- ·भावः मनग्युत्ववादः यिकारणमङ्गीकर्त्तव्यम् । विभुकार्य तथैवावधा- रणान् । न च शरीरसंयोगस्य तथात्वम् । सक- लशरीरावच्छेदेन तदुत्पत्तिप्रसङ्गात् । न च तद- वयवानामवच्छेदकत्वम् अवयवाव्यापिसुखस्यापि निरासाय द्वितीयम् । व्याप्यवृत्तिघटकर्मनघटाकाश- मंयोगव्यावृत्त्य तृतीयं विशेषणम् । विभुकार्यविशे- षगुणस्य न स्वसमवायिकारणन्यूनदेशत्वमिति नियमः निमित्तं त्वधिकदेशतामात्रप्रयोजकमिति नन्वस्तु तर्हि शरीरात्मसंयोग एवासमवायिकारण- मित्यत माह । न च शरीरेति । शरीरावच्छिन्नस्य संयोगस्य नासमवायिकारणत्वमित्यर्थः । अव्यवहि- तोक्तं भावमभिप्रेत्याह । सकलशरीरेति । प्रादेशिक सुखादि यदि तदितरदेशासमवायिकारणकं स्यात्तद- न्यदेशं स्यादित्यर्थः । ननु संयोगस्याध्याप्यवृत्तित्वाद- वच्छेदकमावश्यकं तया च यदवयवध्यापि मुखमुपल- भ्यते तदवच्छिन्न एव शरीरात्मसंयोगो समवायि- न च तदवयवानामिति । स्थादप्येवं यदि सर्व सुख मवयवव्यापि स्यान्न तु तथे- त्यत आह । अवयवाव्यापीति । तद्यावयवाव्यापिनि मुखे। अन्यस्यापि तदवयवस्येत्यर्थः । तथा सति व्यभि- चारात्मकारणमेव न स्यात् कासमवायिकारणं कतरा मादेशिकतानियामक इत्याहाननुगमादिति । विभु- कारणमास्तामत प्राह ।

·सटीकम्पायसिद्धान्तदीपे तथादर्शनात्। न च तत्राप्यन्यस्यावच्छेदकत्वम् अ- ननुगमात् (१)।न च विभुमनस्संयोग एवासमवायि- कारणम् । प्रादेशिकत्वानुपपत्तिप्रसङ्गात् । न च तत्राप्यव्याप्यवृत्त्यवच्छेदककल्पना । शरीरा- दीनामवच्छेदकत्वे दोषस्योक्तत्वात् । अतिरिक्त- स्यासिद्धत्वात् । सिद्धत्वे वा तदेव मनःस्छानेऽभि- षिच्यताम् । योगशास्त्रबोधितप्रत्याहाराभ्यथा- नुपपत्त्या मनाणुत्वसिद्धिरिति केचित् । न च मनो. णुत्वपक्षेऽणुमात्रदेशवृत्तितापत्तिः सुखादीनामिति वाच्यम् । यावदवच्छेदेनासमवायिकारणं वर्तते तावदवच्छेदेन कार्यमपि । न च तावदवच्छेदे. मनःसंयोग एवेति । प्रजसंयोगस्वीकारादिति भावः । तथापि मनःसंयोगेपि । अध्याप्यवृत्तित्वमविभुत्वम् । अस- मवायिकारणतया शङ्किते शरीरात्मसंयोगे शरीरतदव- यवादीनामवच्छेदकतायामुक्तदोषादेव मनःसंयोगावच्छे- दकत्वमपि निरस्तप्रायमित्याह । शरीरादीनामिति । करप्यमानमप्यतिरिक्तं न विभु न वा शरीरादिपरिमाणं पूर्वदोषानुषङ्गात् । अथाणु तबाह । सिद्धेवेति । लाघ- वादावश्यकत्वाच्चेति भावः । छान्दसानां मतमाह । (१) अननुगतत्वादिति पाठान्तरम् ।

·मनोगत्ववादः। नेवेति नियममङ्गीकुर्मः । न च द्वित्रिच्छिवगो- धाचलनानुपपत्तिः । मनोन्तरप्रवेशस्यादृष्टवशादु. पपत्तेः । समयसूक्ष्मत्वानाकलनाद्वा तत्र योग- पद्याभिमानः । वेगवत्प्राणपवनसंयोगाच्चलनोप- पत्तिरिति केचित् । एवमणुत्वे सिद्धे पूर्वन्यायेन योगशास्त्रेति । बहिरर्यग्राहीन्द्रियेभ्यो मनसो निवर्तनं प्रत्याहारो न चायममूर्तत्वे तस्य युज्यतेति भावः । इत- रभुत्मात्याग एव प्रत्याहारपदार्थस्तत्र स्यादित्यरुचेराहा केचिदिति । प्रदृष्टवादिति । कियरकालदुःखभोज- कादृष्टवशादित्यर्थः। न चैवात्मन्येकदानेकाशुविनाशि- गुणोत्पत्तिविरोधः । कायव्यूहानुरोधेनावच्छेदभेदे तद- विरोधकल्पनादिति भावः । प्रत्र शिरश्चरणावच्छेदेन युगपदनुभूयमानयोः सुखदुःखयोरपि कुतः क्रमः नानामन:- प्रवेशेन युगपदेवोत्पत्तिज्ञप्तिसम्भवात्तस्य च फलबल- कल्पनया न व्यासङ्गानुपपत्तिरपि। किञ्चै कस्मादेवात्मम- नःसंयोगात् युगपद्विशत्यङ्गुलीचालनकाले नेकप्रयत्नव- स्कुतो न गोधाभागचालनं कायव्यूहचेष्टादिकं वा देहैपये मुखं दःखादियोगपद्यं वाऽनुभवसिद्धपञ्चावधानयोगपर्व वोपपद्यत इति चिन्त्यम् । प्राचां मतमाह धेगवदिति । वायुसंयोगात्तणादाविवेति भावः । एवमपि निःस्पर्शत्वं कुत इत्यत माह । एवमिति । स्पर्शवत्वम् हास्याव- ·१८४ सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे प्रथिव्यादिभिनत्वं च स्पर्शकल्पनायां कल्पना- गौरवमिति न किञ्चिदनुपपनम् । इति मनोणुत्ववादः समाप्तः ॥ ७ ॥ यवारब्धत्वात्स्यादनारब्धस्यापि चतुर्विधपरमाणुवर पृ- थिवीत्वादेवी नोभयमपीति क्रमेणाह । अणुस्वे सिद्धे इति । पूर्वन्यायेनेति । रूपाद्यग्राहकत्वप्रसङ्गेनेत्यर्थः ॥ इतिश्रीसकलसामन्तप्रतापराजाद्याजितशेषामन्त- विरचितायां न्यायसिद्धान्तदीपभायां मनोयुत्यप्रकरणम् । Amate ·वा पर्वतो शब्दप्रामाण्यवादः । १८५ इह शब्दस्य स्वातन्त्र्यण प्रामाण्यमनि- च्छन्तो अनुमानभावेन तत्प्रामाण्यमिच्छन्ति वै- शेषिकादयः । तत्र(१) तेषामयमाशयः। गामान- शब्दस्य स्वतन्त्रप्रमाणतां व्यवस्थापयिष्यन् प्र- माणत्वं प्रत्यक्षादिधिकातिरिक्तवृत्ति वन्हिमानितिपदसमुदायज्ञानं पर्वतवह्निगर्गगोचरा. नुमित्यतिरिक्तज्ञानकरणम् न वा शक्तत्वमनुभावक- त्वावच्छेदकम् न वेत्यादिसंशयमभिप्रेत्य तज्जननी स्वा- भिमतविपरीतकोट्युपस्थितिमाह । इह शब्दस्येति । इह प्रमाणेषु शब्दस्य शक्तमावस्येति गुरुमतव्यवच्छे- दाय स्वातन्त्र्येणानुमानान्तर्भावेनेति सौगतमतव्यावर्त. नाय ते. प्रामाण्यस्यैवानङ्गीकारादित्यपव्याख्यानम् । तथा मति वैशेषिकादय इत्यादिपदार्यानन्वयमसङ्गात् । तै- रपि वक्त विवक्षानुमापकत्वस्वीकाराच्च । ययाहुः सौ- गता: । वक्तुरभिप्रायं सूचयेयुरिति । अत एवास्याप्रामा- रायेप्येतदुत्थाप्यानुमानेत्यादिना चिन्तामणिकृता तथैव मन्मतं विवृतं किन्त्वसदनुवाददोषनिरासाय। शक्तत्वं नानुभावकत्वावच्छेदकम् तवान्यथामिद्ध्यवच्छेदकत्वात्। इन्द्रियकर्मवदित्यनुमाने विवक्षिते हेतौरसिद्धिमप्रयो- जकतां च निराकुर्वन् पूर्वपक्ष्याशयमनुवदति । तेषा- मिति । पदार्थमात्रशक्ततया तत्स्मारकतैव पदानां नान्व- यानुभावकताउसमगाग्रह निबन्धनस्तु संसर्गव्यवहार इति (१) नत्र इति नास्ति । २ पुः । - - ·. तस्य १८६ सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे येति वाक्यश्रवणानन्तरम् अन्वयप्रतीतिस्तावदनु- भूयते । वाक्ये चाकांक्षादिमत्त्वप्रतिसन्धानम् तद र्थप्रतिपत्त्यनुकूलतयाऽवधृतम् । तथा चाकांक्षादि- मत्पदकदम्बकप्रतिसन्धानस्यावश्यकतया स्वस्मारितार्थसंसर्गज्ञप्तिपूर्वकत्वनियमेनानुमा- नादेव तदुत्पत्तिफलसिद्धौ किमिति शब्दस्य प्रमा- प्रामाण्यमेव नास्ति क्वान्तर्भावबहिर्भावचिन्तेति तटस्थ- शङ्कायामाह । गामानयेति । ननु तथापि नानुमानता ज्ञानस्य पदत्वमात्रस्य व्यभिचारित्वेनालिङ्गत्वात् । आकां- क्षादिविशेषितस्य व्यभिचारिठ्यावृत्तत्वेऽप्यज्ञानात्स्वरू- पसदाकांक्षादिमत एव शब्दात्संसर्गबोधसंभवादित्यत आह । वाक्ये चेति । तदवधारणस्य प्रकृतोपयोगमाह । तथाचेति । ननु तादृश्पदकदम्बकत्वस्य तदर्थसंसर्गण समं देशतः कालतो वा न व्याप्तिरिति कयं तेन तदनुमान- मत माह । तस्य स्वस्मारितेति । अस्तु वस्तुती व्याप्तिन त्वाकांक्षादिमत्पदकदम्बकज्ञानमिव तज्ज्ञानमनुभूयते यत्संसर्गमनुमापयेदित्याशंक्याह । अनुमानादेवेति । फलं संसगविगमः प्रमाणान्तरकल्पनाद्वरं क्लप्तानुमिति- हेतुभावव्याप्तिज्ञानकल्पनमिति भावः । तदेवमनुमि- त्यन्तरे क्लुप्तपूर्ववर्तिना व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मता- जानेन विशेषसहभावित्वात्पदज्ञानस्यान्यथासिद्धि दर्शयता हेत्वसिद्धिः निराकृता । सम्प्रति तदेव ·शब्दप्रामाण्यवादः १८७ । णान्तरत्वाभ्युपगमः । तथाहि । एतानि पदानि ता- त्पर्यविषयस्वस्मारितार्थसंसर्गज्ञानपूर्वकाणि आ- कांक्षादिमत्पदकदम्बत्वात् गामभ्याजेतिपदकद- म्यवदिति ज्ञानावच्छेदकतया संसर्गसिद्धिरनुमा- नादेव भवति । अर्थपक्षकेऽनुमाने साक्षादेव संसर्ग- स्फुटीकुर्वन्ननुमानमभिनयति । एतानि पदानोति । प्रति- योगिविशेषोपरक्तसंसर्गमिद्धयर्थमाह एतानीति । विशि- घ्य श्रूयमाणानीत्यर्थः । धूमोस्तीतिवाक्ये धूमसंसर्गज्ञाने- नार्थान्तरतानिवृत्त्यै स्वस्मारितार्थेति । वृत्त्या स्मारि- तत्वम् तदर्थः । अन्यथा वन्हेरपि स्वहेतुधूमेोपस्थापकधू- मपदस्मारितत्वसम्भवेनान्तरतादवस्य्यात्। न च शुका द्युच्चारिते धूमोस्तीत्यादिवाक्ये ध्यभिचारः । तदीयसंस ज्ञानाभावेपीश्वरीयतदर्थसंसर्गज्ञानपूर्वकत्वसम्भवात् । साध्ये ज्ञानप्रमा अन्यथा वस्तुसत्त्वासिद्धिप्रसङ्गादि- त्याहुः । मन्ये तु स्वस्मारितपदार्थयोर्यः संसर्गः तजमनपू- वकानीति साध्यार्थकरणे प्रमाणमेव पर्यवसानम् । भ्रम स्थले परस्परसंसर्गस्यासत्त्वेन दुर्ज्ञानतयैकस्मिन्नेवाप- रसंसर्गभानस्वीकारादित्याहुः। गामानय दण्डेनेत्यत्र कर्म- करणव्यत्ययेन संसर्गसिद्धघार्थान्तरवारणाय तात्पर्यवि षयत्वमपि संसर्ग विशेषणं द्रष्टव्यम्। तज्ज्ञानं च न विशि- ष्य विवक्षितम् । तदवच्छेदकतयैव संसर्गसिद्धावनुमानवैय- र्थ्यात् । नापि सामान्यतः। लवणपरस्य सैन्धवपदस्य सैन्ध- ·१८८ सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे वपदार्थकत्वे तात्पर्यावधारणेऽश्वादिसंसर्गसियार्था- न्तरप्रसङ्गात् । किन्तु लवणादिपदार्थकर्मत्वे तात्पर्य मि- त्यादिरूपं विवक्षितम् । हेती नदीकच्छसंसर्गपरत योचा- रिते अहो विमलं जलं नद्या इत्येकदेशे व्यभिचारवारणा- य तात्पर्यगर्भाकांक्षोपादानम् । न चेश्वरतात्पर्यमादाय तत्रापि तद्गर्भाकांक्षेपपत्तिः । अजनितान्वयबोधस्यैव व्यभिचारोदाहरणस्य वारणीयत्वात्तस्य चेश्वरतात्पर्या- कल्पनात् । एवं च यद्यपि सत्तात्पर्यकत्वमेव व्यभिचारवा- रकम् तथापि तात्पर्यस्यान्वयविशेषणत्वेनाकांक्षाप्रविष्ट- तया यथोक्तविशेषणविशेष्यभावे न वैयर्यम् । ननु तथा- ऽपि सत्तात्पर्यकत्वघटितहेतोरप्येतत्माध्यव्याप्यत्वात् तस्य च घटः कर्मत्वमित्यादावपि सुवचत्वानतोपि संम- गबोधः स्यादिति चेत् न लिङ्गत्वविधयेष्ठत्वादिति व- दन्ति । आदिपदेन योग्यतासत्तिपरिग्रहः । नदीतीरे पञ्च फलानि सन्तीत्ययोग्यवाक्ये व्यभिचारनिरासाय योग्य- तोपादानम् । योग्ये साकांक्षेऽसङ्केतादजनितपदार्थस्मरणे व्यभिचारवारणायामत्त्युपादानम् । तदन्तर्गताध्यवधान- भागस्तु सम्पातायात एव । नचैवं व्यवधानसन्देहादावुक्त- हेतुविज्ञानविघातादानुमानिकसंमर्गबोधापत्तिः स्वात- न्यपक्षेपीष्टत्वस्यैव परिहारत्वादिति । गामभ्याजेतिपद- कदम्बः स्वप्रयुक्तो दृष्टान्तः परप्रयुक्तस्य पक्षतुल्यत्वात् । ज्ञानावच्छेदकतया विषयीभूतज्ञाने व्यापकतावच्छे- दकतयेत्यर्थः । अत्र गोकरणकदण्डकर्मकानयनतात्पर्य- - ·शहदप्रामारायवादः । १८९ सिद्धिः। एवं हि तत् । एते पदार्थाः तात्पर्यवि- षयमिथ:संसर्गवन्तः आकांक्षादिमत्पदकदम्ब- कस्मारित पदार्थत्वात् गामभ्याजेतिस्मारितपदा- कादव्युत्पन्नवक्तृकाद्गामानयेतिवाक्यादनुमानविधया सं- सर्गबोधाभ्युपगमे व्युत्पन्नस्यानुभवविरुद्धसंसर्गबोधप्रमङ्गः तथा तनितधूमसंसर्गबोधे वह्निसंसर्गमात्रतात्पर्य के ध. मोस्तीत्यादिवाक्ये ध्यभिचारश्च । प्रजनितबोधत्वेने- श्वरतात्पर्यस्याप्यकल्पनात् । किञ्च पदेषु स्वार्थसंसर्ग- ज्ञानपूर्वकत्वानुमितौ रजतत्वाद्यप्रकारकतया प्रवृत्ति- विशेष्ये इष्टतावच्छेदकवैशिष्टयानवगाहित्वेन स्तत्र प्रवृत्त्यनुपपत्तिः । न च पक्षीकृतरजतादिपदज- न्यस्मृत्युपनीतं रजत्यादिकमपि प्रकारीभवत्यनुमितौ । उपनीतभानानभ्युपगमात् अतः प्रवर्तकं ज्ञानं शब्दादेवे- त्यस्वरसादाह । अर्थपक्षके विति । साक्षादन्यानुप- सर्जनत्वेन । एते पदार्या इति । गामानयेत्यादिपदेभ्यो गोत्वादिनेष्टतावच्छेदकरूपेण वोपस्थिती इत्यर्थः । व- हिसंसर्गतात्पर्य केण धमोस्तीति वाक्येन प्रतिपादितेषु पदार्थेषु तात्पर्यावषयवह्नि संसर्गसिद्धयार्थान्तरनिवृत्यै मिथः पदम् । न च प्रमेयत्वे प्रमेयत्वमित्यत्र मियोर्थ- टितसाध्याभावाद्वयभिचारः । एतत्पदार्थः एतत्पदार्थ- संसर्गी एतत्पदनिरूपिताकांक्षादिमदेतत्स्मारित्यात् । यो यनिरूपिताकांक्षादिमद्यपदस्मारितः स तत्संस- - ·१९० सटीकन्याय सिद्धान्तदीपे र्थवदिति । न च संसर्गविशेषासिद्धिः । प्रतियोगिन एव विशेषत्वात् । तस्य च पक्षधर्मताबलात्सि- द्वयविरोधादिति। पत्रोच्यते । घटमानयेत्यस्य वाक्यस्य वक्तृज्ञानानुमापकत्वेपि तत्र प्रतियोगिविशेषोपर- र्गीति पृथक् पृथक् अनुमानस्यैव मियःपदेन सूचित- त्वात् । व्यत्ययेन संसर्गमिद्धयाऽन्तरवारणाय तात्पर्य- विषयत्वविशेषणम् । प्रजनितान्वयबोधशुकादीरितप- दकदम्बस्मारितपदार्येषु व्यभिचारवारणाय हेतावाकां- क्षेति । सा च तात्पर्यघटिता बोध्या प्रतो न व्यभि- चारतादवस्थ्यम् । अयोग्यपदार्येषु तन्निरासायादिपदेन योग्यतापग्रहः । प्रामत्तिलाभः स्मारितपदादेव । न घटोस्तीति योग्यसाकांक्षेण शक्तिभ्रमात् स्मारितेऽयोग्य- पदार्थ व्यभिचारः । स्मारितत्वांचे योग्यतात्वस्य विव- क्षणत्वात् । स्मारितत्वं च वृत्त्या विवक्षिमिति प्राश्रय- तया पदस्मारिते नाकाशादौ व्यभिचार इति । नन्वेवमपि नेष्टतावच्छेदकप्रवृत्तिविशेष्य संसर्गसिद्धिः । स्तम्भकुम्भ- योर्यो मिथः संसर्गस्तेनाऽर्थान्तरत्वादित्याशक्य बाधे- नान्तरनिवृत्ती तत्सिद्धिरविरुद्धत्याह । नचेति प्रति- योगिविशेषसिद्धावेवमेतत् तत्रैव तु न मानमत प्राह तस्य चेति ॥ (१)पदपक्षकानुमाने दूषणमाह । घटमानयेत्यस्य- (१) सिद्धान्तमाह पदेति ।

·वद्वाक्यमात्रमसौ - शब्दप्रामाण्यवादः । १९१ क्तसंसर्गगोचरत्वपि न घटकर्मकानयनसिद्धिः(१)। तत्र पक्षधर्मताया असामर्थ्यात् । घटानयनयो- रन्यथापि संसर्गसम्भवात् । एवमर्थपक्षकेपि दूष- णमूहनीयम् । यत्र वा वक्तः न संसर्गज्ञानम् शुक- प्रयुक्त तत्र कथं वक्तृज्ञानानु- मानम् । न च संसर्गप्रत्यय एव न जायते । ति । प्रतियोगिविशेषेति । वस्तुतो यः प्रतियोगिविशेष- स्तदुपरक्तसंसर्गगोचरत्वेपीत्यर्थः । अनुमितेरिति शेषः । न घटकर्मतेति । घटकर्मत्वानयनानां तात्पर्यविषयोपि संसर्गः तात्पर्यविषयसंसर्गत्वेनैव प्रतीयेतानुमिते: व्या- पकतावच्छेदकप्रकारकत्वनियमान तु शब्दादिवेति भावः। घटानयनयोरिति । क्रियाकरणभावादिप्रकारकेत्यपव्या- ख्यानम् । करणत्वस्य प्रवृत्त्या पदास्मारितत्वात् । कि- न्त्वमर्थनानयनस्य आख्यातार्थन घटस्येति । न च ता- त्पर्यविषयत्वविशेषणादिष्टसिद्धिः तस्मादपि हि तात्पर्य- विषयत्वेनैव तसिद्धिर्न तु यथा तात्पर्य विषयस्तथेति भावः । अर्थपक्षकानुमानेप्याह । एवमिति । एते पदार्थ इति । समप्राधान्योपस्थितपदार्थविशेष्य कसंसर्गवत्त्वप्र- कारकज्ञानमिद्धावपि प्रवृत्तिविषये इष्टतावच्छेदकवैशि- ष्टयानवगाहित्वेन तस्याप्रवर्तकतापत्तिः इत्येवं रूपमि- त्यर्थः । वक्त ज्ञानानुमानाभावेपि वाक्यार्थबोधदर्शना- (९) गोपरत्वेपि घटकर्मकानयनासिद्धिः-पा० ३ पु० ।

·सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे बाधकाभावात् । प्रतीतेरनुभवसाक्षिकत्वाच । किञ्च केयमाकांक्षा यया हेतुर्विशेषणीयः । न- तावत्प्रतिपाद्यजिज्ञासा । घटो भवतीत्यत्र रूपा- दिविशेषाकांक्षायां साकांक्षस्वप्रमङ्गात् । तथा च किञ्चिदपि वाक्यं निराकांक्षं स्यात् । समभिव्या- हृतपदार्थविषया सेति चेत् । न एतस्याः सर्व- त्राभावात् । यथाहि । अनिच्छन्निव चक्षुरादेरिव च्छब्दः पृथक् प्रमाणमित्याह । यति । छान्दोक्त- श्लोकादावित्यर्थः । नन्वीश्वरप्रमावच्छेदकतया सत्रा- स्तु संसर्गसिद्धिरयोग्ये का गतिरिति चेत् । तत्त्वेन जाते संसर्गाभावसिद्धिरेव । अज्ञाते तु लिङ्गभ्रमाद्धमरूपासंसर्ग- प्रमापूर्वकत्वानुमिनिरेवेत्य परिनुष्यन् विशेषज्ञानामिद्धया हेतु विघटयितुमुपक्रमते । केयमिति । यत्पदार्थज्ञाने मति प्रतिपाद्यस्य यत्पदार्थविषया जिज्ञासा जायते सैव ! तस्य तेन साकमाकांक्षेत्याशझ्याह न तावत्प्रतिपा- यति । असमभिव्याहृतेनापि साकांक्षत्वे दोषमाह । तथाचेति । प्रवासमभिव्याहृतमाकांक्षतया न तावच्छ्र- तान्वयबोधरोधः शक्यस्तद्धत्वादिधीसत्वात् । नाप्य श्रु- तान्वयबोधः पदविशंषजन्य पदार्थोपस्थितिरूपासत्य- भावात् । कुतश्च किञ्चिदपि वाक्यम् न निराकांक्षं स्यात् । न हि गतिपाद्यजिज्ञोमया भवितव्यं मर्वति नियमः आकांक्षाया उत्थाप्यतालोपप्रमङ्गादिति चि- - .

·शब्दप्रामारयवादः। १९३ न चान्व- अयमेति पुत्रो राज्ञः वाक्यादन्वयमनुभवति । एवमपि सा ज्ञाता न का- रणम् । प्रमाणाभावात् । तथा च कथमनया हेतुर्मनस्संयोगादिनेव विशेषणीयः । यानुपपत्तिराकाङ्क्षा । पुरुषोऽपसार्यतामित्यत्र पुरुषान्वयेनाप्युपपन- समभिव्याहारस्य राज्ञ इत्यस्य पुत्रे साकाक्षता. विरहप्रसङ्गात् । न चान्वयापर्यवसानं सापेक्षत्वम् न्त्यम् । समभिव्याहृतेति। एकान्वयपरतया प्रतिसन्धी- यमानानां पदानामर्थेषु या जिज्ञासा सेवाकाङ्क्षत्यर्थः । श्लोकगतव्यस्तपदार्याकाङ्क्षायामव्याप्तिनिरासाय प्र- तिसन्धीयमानान्तम् । अव्याप्त्या दूषयति । एतस्या इति । तामेवोपपादयति । यथाहीत्यादिना । किञ्च ज्ञानेच्छा स्वरूपसत्त्येव फलेच्छात्वेन स्वोपाये पुरुषं प्रवर्तयन्ती ज्ञानं जनयिष्यति किं तमनेनेत्याहैवम- पीति । प्रकृते सङ्गमयति । तथाचेति । स्वरूपसद्धेतु- नापि हेतु विशेषणेऽतिप्रसङ्ग इत्याह मन:संयोगादिनेति । व्याप्तिग्रहोपयोगिरूपेण ज्ञातस्यैव हेतुत्वादिति भावः । अन्यथानुपपत्तेरिति । येन विना यस्य यद्रूपस्वार्यान्व- याननुभावकत्वं तत्तेन तवान्वये साकाङ क्षमित्यर्थः । पुत्रपदेन विनापि पुरुषपदमुपादायान्वयानुभावकस्य राजपदस्य तदनाकाङ्क्षताप्रसङ्गेन दूषयति । अय- मेतीत्यादिना । ननु तात्पर्यविषयत्वमन्वयविशेषशस् ·सटीकम्यायसिद्धान्तदीपे वाआकाङ्क्षा । अनयोर्निवक्तुमशक्यत्वात् । ना- प्यविनाभाव आकाक्षा(१) । घटवभूतलमित्य- त्राविनाभावाभावेप्यन्वयबोधदर्शनात् । यथाकथ- चिदविनाभावस्य गौरश्व इत्यादावपि भावात् । तस्माज्जिज्ञासां प्रति योग्यताकाङ्क्षा । सा तु अस्ति चेहापि पुत्रपदं विना तात्पर्य विषयपुत्रान्वया- ननुभावकत्वं राजपदस्येति चेन्न । तात्पर्यज्ञानस्यारव- यबोधानङ्गत्वात्तात्पर्यसंशयेप्यन्वयबोधस्यानुभवसिद्धतया तत्रैव तात्पर्यगर्भाकाक्षाविशेषितलिङ्गसन्देहेऽनुमित्य- योगप्रसङ्गाच्चेति भावः । अनयोरिति । अनुपपत्ति- जिज्ञासातिरिक्तयोरिति शेषः । तयोश्च निरस्तत्वा- दिति भावः । अविनाभाव प्राकाक्षेति त्वमपि न स्वीकुरुषे किं तद्रूषणेनेत्यत आह । नाप्यवि- नाभाव इति । स हि पदार्थतावच्छेदकरूपेण वा विवक्षितोऽन्यथा वा । नाद्य इत्याह घटवद्भूतल- मिति । यद्यप्यनुभाध्यान्वय प्रतियोगिघटभूतलव्यक्तयो- रविनाभाव एव तथापि अनुभवपूर्वकाले व्यक्तिवि- शेषावच्छिन्नाविनाभावस्य दुनितया पदार्थतावच्छेद- कपुरस्कारेणैव तद्ग्रहो वाच्यः । स च प्रकृते न सम्भ- वतीति भावः । न द्वितीय इत्याह । यथाकथञ्चि- दिति । प्रमेयत्वाभिधेयत्वावच्छेदेनेत्यर्थः । शब्दस्वात- (१) नाप्यविनामावमाकाहां स्वीकुरुषे पा० ४ पु०।

·में शब्दप्रामाण्यवाद: समभिव्याहारविशेषः । यथाभूते कदाचिज्जा- यते जिज्ञासा । स च गौरश्व इत्यादी नास्ति । तेन कदाचिदपि समभिव्याहृतपदार्थविषयजि- न्यपक्षे यादृशी महकारिणी सैव हेतुविशेषमस्वित्यत माह । तस्मादिति । अजिज्ञासोरपि वाक्यार्थबोधे योग्यतास्त्येवेति भावः । तदवच्छेदकमाह । सा तु सम- भिव्याहारेति । विशेषमेव विशदयति । यथाभूत इति । यदन्वयप्रकारकजिज्ञासाजनका यः समभिव्याहारः स तत्रान्वयबोधे आकाङ्क्षा गौरश्व इत्यभेदान्वये साका- झमेवायोग्यतया नान्वयबोध इत्यन्यदेतत् । यान्तरेषु निराकाङ्क्ष तज्जिज्ञासायां स्वरूपायोग्य- त्वादिति भावः । “पत्र कदाचिदिति विशेषणमु- पाददानः अहो विमलं जलं नद्या कच्छे महिषश्चरति इत्यत्र नदीपदमुभयत्र साकाऊ क्षमन्वयबोधजनकं च । अन्यतरान्वयाबोधमात्रतात्पर्यग्रहे स्वनेकान्वयबोधसा- मग्रीसमवधानस्थलीयस्य तस्येतरान्वयबोधप्रतिबन्धकत- येतरान्वयबोधक्लप्तसामग्री न, प्रकृतान्वयबोधश्चेति न तात्पर्यज्ञानकरणताप्रसङ्गो न वोभयान्वयबोधप्रसङ्गः । न च तात्पर्यसंशयव्यतिरेकनिश्चययोरन्वयबोधमतिबन्धक- ता।येन तनिश्चयः कारणं स्यात् । धूमोस्तीति वाक्यं न धूमान्वयपरमित्यवगतेपि व्युत्पन्नस्य तदन्धयबोधावश्य- म्भावादिति स्वाशयं सूचयति । ननु मात्सर्यमपहाय ज्ञानयोग्यतैवाकाङ्क्षा स्वीक्रियतां न चान्वययोग्यतया - ·सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे ज्ञासाया अजननात् । एतदेवाभिसन्धायोक्तम् । श्रोतरि तदुत्पाद्य संसर्गावगमप्रागभाव आका- ज्ञानाजनकेगुल्यो करिशतमित्यादिवाश्येऽव्याप्तिवा- रणाय तथानङ्गीकारः । योग्यताभमकालीने वाक्यार्थभ्रमे तस्यैव कारणत्वेन ज्ञानयोग्यताया अपि सत्त्वादिति चेत् । न। उभय थापिसमभिव्याहारविशेषानुसरणस्यावश्यकत्वेन विक्षितेऽर्थे वैयर्थ्यात् । इच्छार्थकाकाङ्क्षापदार्यानुरोधे- न जिज्ञासोपादानात् । जिज्ञासायोग्यतैवाकाटा। जिला- सा चाज्ञात एव संसर्गे सम्भवतीति संसर्गावगमप्रागभांव- स्याकानात्वोपवर्णनमिति प्राचार्यवचनविरोधं परिहर. ति । एतदेवेति । श्रोतरीति। पदप्रतिसन्धातरीत्यर्थः । तेन मौनिवाक्याकासाग्रहः । घटः कर्मत्वमित्यादापति- व्याप्तिवारणाय तदुत्पाद्येति । पदप्रतिसन्धानं तदर्थो न पदं बाधात् । पदार्थावगमप्रागभावमादाय तत्रैवाति- व्याप्तिवारणाय संसर्गति। अवगमध्वंसमादाय जनिता- न्वयबोधेऽतिव्याप्तिनिवृत्त्यै प्रागिति । न चावगमान्तर- प्रागभावमादाय तादवस्थ्यम् । अवगमान्तरस्य तत्प्रतिस- न्धानानुत्पाद्यत्वात् । यत्संसर्गावगमनागभोवस्तत्संसर्ग- बोध प्राकाला। तेन घटः कर्मत्वमित्याद्यभेदान्वयबोधे साकाझं नान्यति द्रष्टव्यम् । श्रोतरीति स्वरूपनिर्वचन- मित्येके । अन्यत्र साकाङ्कतावारणायेत्यपरे । असति श्रोतरि पदे तत्पदेन अवणपरामर्शानुपपत्तिः । तदभावे चासम्भव इति श्रोतरीति, नेयमाकाहा हेतुविशेषणं ·शब्दप्रामाण्यवादः । राभावव्याप्ततया प्रोतृवृक्तित्वेन पक्षीभूतेषु पदेषु स्वरूपासिद्ध रिति दर्शयितं वा तदिति वयम् । न चाभावरूपायां तस्यामु- स्थितोत्थाप्यभेदानुपपत्तिः । ससम्बन्धिकासम्बन्धिक- पदार्थसंसर्गावगमप्रतियोगिव्यवस्थया तदुपपत्तेः । न च विमलं जलं नद्याः कच्छे इत्यादौ श्रोतृभेदव्यवस्थितवि- लक्षणसंमर्गावगमनागभावभेदादुभयमाकाङ्क तात्तिर्नदी- पदस्य । इष्टापसेः । न च मागभावाभावस्य कारणान्त- तत एवान्वयबोधेोपपत्तौ न तद्रू- पाकाङ्क्षाकरणत्वपिद्धिः । प्रागभावकारणतामात्रोच्छेदप्र. सङ्गाज्जाताम्वयबोधजन्मप्रमङ्गाच्च । न चैवं योग्यतायु- च्छेदप्रसङ्गः । प्रागभावव्यतिरेकादेवायोग्यान्वयबोधव्य- तिरेकोपपतेरिति वाच्यम् । तस्याकाङ्कारूपत्वाभावेप्य- साधारणकारणताया आवश्यकत्वेन कारणान्तरोच्छेद- स्योभयसमाधेयत्वात् । न च शब्दानुभवमा अनुगता- काडालाभः तत्मागभावानां तत्तत्संसर्गावगम एव हेतु- त्वादिति वाच्यम् । तत्तदनुमितौ तसत्सिद्ध्यभावात्म- कपक्षताया इवाकाहाया अपि तत्तदन्वयबोधे पृयगेव कारणत्वस्य तद्वदेवानुगतव्यवहारस्य स्वीकारात् । ननु कर्मत्वमित्यादौ संसर्गानवगममादा- याकालाविरहस्ततश्च संसर्गानवगमः साकाङ्कपदत्वेनैव तज्जनकत्वादित्यन्योन्याश्रय इति चेत् । न अन्वयवि- शेषबोधे पदविशेषान्वयबोधस्यैव स्वरूपयोग्यत्वादत्र तदभावादेव संसर्गानवगमात् । न च स्वतन्त्र- घट:

·प्रमा- १८ सटीकम्यायसिद्धान्तदीपे क्षेति । न चैषाऽन्वयज्ञाने जनयितव्ये स्वज्ञा- नमपेक्षते । तथात्वे वा व्याप्तिज्ञानविषयतया वाक्यज्ञानस्यान्वयबीधजनकतायामेव कल्पना- सहकारिण्याकाङ्गायाः पदकारणतावच्छेदकत्वे णमस्ति पक्षताया इवानुमितिकारणतावच्छेदकत्वे । न चैवं घटः कर्मत्वमित्यादौ स्वरूपायोग्यत्वादेव संसर्गानवबोधे आकाङ्काकारणमेव न स्यादिति वाच्य- म् । जनितान्वयबोधादन्वयबोधान्तरोत्पत्तेरन्यथा दुःप- रिहरवात् । अत एव नैतज्ज्ञानं कारणं विनष्यदव- स्थादाकासाज्ञानाच्छब्दादिजनिताद्वाऽन्वयबोधान्तरप्र- सङ्गात् । यत्तु राजा पुत्रमाकाङ्कति पुरुषं चेति संशयव्य- तिरेकनिश्चयप्रतिबन्धकतया तात्पर्यगर्भाकाहाज्ञानस्य कारणताभिधानं चिन्तामणिकृतस्तत्तात्पर्यज्ञानस्यैव कारणतां गमयति न तदितरगर्भस्येत्यप्रयोजकमि- त्यभिप्रेत्याह । न चैषान्वयेति । एषा प्रागभावरूपा । ननु जनितान्वयबोधादप्यन्वयबोधान्तरतात्पर्यावधारणे बोधान्तरोदयात् । अन्यथा चानुदयात्तात्पर्यगर्भाकाहा- ज्ञानं हेतुरिति चेत् । न । प्रसिद्धः उक्तोनरत्वाच्च द्वितीयसंसर्गावगमप्रागभावस्य द्वितीयसंसर्गबोधेऽप्याका- हात्वसम्भवाच्चेति भावः: प्रकृतान्वयबोधाविरोधी समभिध्याहार एवाकाङ्केति पूर्वोक्तानुरोधेनाह । तथा- त्वेपि वेति । अनुभवबाधितं व्याप्तिज्ञानकल्पनं मध्ये ·शब्दप्रामाण्यवादः । १ गौरवपराघातः अपि च व्याप्तिसंशयेऽपि विशि- ष्टबोधस्य जायमानत्वात् । गुरूणां वैदिकवाक्यस्य स्वातन्त्र्येणव प्रामाण्यम्।लौकिके तु वक्तज्ञानानु- मानादेव संसर्गसिद्धौ तस्यानुवादकतामात्रमिति यदभ्युपगमः । तदपि त्रपाकरम् । तथाहि। आका- झादिमत्तया तावत्संसर्गप्रत्यायकत्वं लौकि- कववैदिकेपि साधारणम् । न च लौकिके तात्प- इति भावः । एवमन्यत्र क्लुप्तपूर्ववर्तिव्याप्तिज्ञानसह- भूतत्वलक्षणान्यथासिद्ध्युद्धारे पूर्वानुमानमसिद्धम् । स्व- पक्षेच पर्वतो वह्निमानिति पदसमूहालम्बनं ज्ञानं न पर्वत. वह्निसंसर्गानुमितिकरणं व्याप्त्यविषयत्वाच्चक्षुर्वदित्यनु- मानमिति मुचितम् । गुरुमतं दूषयितुमनुभाषते । गुरुणा- स्त्विति । यदभ्युपगम इति । यतो हेतारभ्युपगम अपौरुषेये वेद वक्तसंसर्गज्ञानानुमानासम्भवात् । लौकि- कवाक्ये तात्पर्यज्ञानस्य सहकारित्वात्तदभावेनाकाङ्का- दिमत्तया प्रतिसंहितस्यापि शब्दस्याबोधकत्वात् । तद- तात्पर्यावच्छेदकतया संसर्गसिद्ध रावश्यक- त्वाच्च । तदभ्युपगम एव पाकर मित्यर्थः । किमाका- तादेरन्वयबोधाप्रयोजकत्वात ? किं वा वैदिकपदेषु क्ल- प्तायाः सामग्रया अभावात् ? उत विशेषापेक्षितकारण- विशेषाभावात् लौकिकस्यानुवादकत्वम् ? नाद्य इत्याह । नाकाडादीत्यादिना वैदिकवदित्यन्तेनासिद्धवदनु- भावे च ·सटीकम्यायसिद्धान्तदीपे र्यग्रहापेक्षया विलम्बः । तात्पर्यग्रहस्यान्वययो. धानत्वात् । तात्पर्यसंशयेऽपि वाक्यार्थबोध- दर्शनात् । अन्यथार्थान् पक्षीकृत्य वेदपि संसर्गा- नुमानसम्भवात् तस्यानुवादकता स्यादित्यास्तां विस्तरः । इति शब्दस्वातन्त्र्यप्रामाण्यवादः समाप्त: ॥६॥ वादेन । न द्वितीय इत्याह लोकेपीति । अन्त्यं शङ्कित्या दूषयति । न च लौकिकेति । तात्पर्य निश्चयेपि वैदि- कादिवल्लौकिकादपि व्युत्पन्नस्यान्वयबोधेन व्यभिचा- रान तत्कारणमित्याह । तात्पर्यग्रहस्येति । गान्तरेण संसर्गानसम्भवादेवानुवादकत्वे वेदेऽपि तथा स्यादित्याह । अन्यथेति । वस्तुतस्तु संसर्ग- त्वेनानुमानात्संसर्गसिद्धावपि अनुभवसिद्धविषयवैल- क्षण्यात् वृत्त्युपयोगिनी संसर्गसिद्धिः शब्दादेवेति भिन्नविषयत्वात्क्वानुवादकतापील्याह । इत्यास्तां वि- स्तर इति । प्रमा- अतिश्रीसकलसामन्तप्रतापराजोद्योजितशेषानन्त- विरचितायां न्यायमिद्धान्तदीवप्रभायां शब्दस्वातन्मयप्रकरणम् । :0:

·जानकर्मसमुच्चयवादः। २०१ अत्र कर्मतत्त्वज्ञानयोस्तुल्यवरसमुच्चयेना- पवर्गकारणत्वमित्येके । तत्त्वज्ञानद्वारा कर्मणां तत्र कारणत्वम् । तथा च न तुल्यवत्समुच्चय इत्याचार्याः । तत्र तेषामयमाशयः । तीर्थविशेष- स्नानयमनियमकर्मणां तावनिःश्रेयससाधनत्वं शब्दबलादवगम्यते। तत्र निःश्रेयसे जनयितव्ये तत्त्वज्ञानव्यापारकत्वं तेषां न तावच्छन्द एव बो- माक्षे कर्मणामारादुपकारकत्वं व्यवस्थापयिष्यन्मु- मुक्षुकमध्यापारत्वं तत्त्वज्ञानवृत्ति नवेति विचाराङ्गसंश- यजननीं विप्रतिपत्तिमाह । अत्रेति । तुलया संमिते वस्तुनी तुल्ये तयोरिव साम्येन द्वारद्वारिभावानापन्नत- येति यावत् । समुच्चयेन परस्परसाचिव्येन । एके भास्क- रीयाः । प्राचार्याः उदयनाचार्याः । तेषां समुच्चयवा- दिनाम् । कर्मणां तत्त्वज्ञानव्यापारकत्वे किं तत्तत्कर्म- विधय एव प्रमाणमुत श्रुतार्यानुपपत्तिरिति विकल्पः । नाद्यः । तेभ्यः कर्मणां निःश्रेयससाधनताया इव तत्त्व- ज्ञानस्य द्वारताया अप्रतीरित्याह । तीर्थविशेषेति । तीविशेषः कृष्णसन्निहितगोमत्यादिः । शब्दबलात् । अथवा स्नानमात्रेण गोमत्त्यां कृष्णसन्निधावित्यादिपुरा- सबलात् । ननु च साक्षात्साधनतावादो साधनता- प्रतीतिपरम्पराघटकव्यापारमविषयीकृत्य इति अपूर्ववाच्यतान्यायेन शब्द एव वस्तुतः तत्त्वज्ञान- घटत ·२०२ मटीकम्पायसिद्वान्तदीपे धयति । तत्र तस्यौदासीन्यात् । न च कर्मणामा- शुतरविनाशित्वेन व्यापारः स्वीकर्तव्यः । तत्र दृष्टन तत्त्वज्ञानेनैवोपपत्तावदृष्टकल्पनाया अ. युक्तत्त्वात्तत्त्वज्ञानव्यापारकत्वमिति वाच्यम् । तत्त्वज्ञानस्यापि व्यवहितत्वेन तदर्थमपि कर्म- कारणतानिर्वाहार्यमपूर्वव्यापारकत्वस्यावश्यक- ल्पनीयत्वात् । तथा च निःश्रेयस एव जनयि- तव्ये तदास्तामावश्यकत्वात् । उत्पन्नपि तत्त्व. ध्यापारकता बोधयेदत प्राह । तत्र तस्यौदासीन्या- दिति । सामान्यशब्दोऽन्यतमविशेषवादो तन्त्यजति न तु विशेषान्तरमुपादित्सितमपि विशेष्य बोधयतीति स्वभावादृष्टान्तस्यैवासम्मतिपः संप्रतिपत्तौ वा वक्ष्य. माणयुक्तथाप्यपूर्ववाच्यताया क्लुप्तत्वेन तद्वयापार- कत्वस्यैव प्रमादिति भावः । द्वितीयमुद्भाव्य दूषयति। न च कर्मणामिति । मुक्तश्च कालान्तरीयत्वेनेति शेषः । तत्र दृष्टेनेति । तथा च लाघवसहकृतानुपप- सिस्तत्र मानमिति भावः । तत्त्वज्ञानस्यापीति । तस्व- ज्ञानव्यापारकावपक्षेपि सज्जनकापूर्वकल्पनावश्यम्भावेन द्वारद्वैतप्रसङ्गादरमपूर्वद्वारकतैवेति भावः । तदपूर्व सास्तां कर्मध्यापार इति शेषः । यद्वा तदपूर्वकद्वारकत्वमास्ता- मित्यर्थो द्रष्टव्यः । ननु कर्मणां तत्त्वज्ञानध्यापारक- तापक्षे न तदुत्तरं कर्मानुष्ठानं तत्संपाद्यस्य तत्त्वज्ञान- ·२०३ जानकर्मसमुच्चयवादः । ज्ञाने निःश्रेयसोत्पत्तये यमनियमादिकमवश्यम- नुष्ठेयम् । तदानीमपि मोक्षार्थिनो यमनि- यमादावधिकारानपायात् । न चोत्पने तत्त्व ज्ञाने निःश्रेयसोत्पत्तेर्यमनियमाद्यनुष्ठानानवका- श इति वाच्यम् । न ह्य कस्मात्तत्त्वज्ञानादपव- गस्तदभ्यासश्रवसात् । तथा च श्रुति:- अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते। ततो भूय इव ते य उ विद्यायां रताः । अस्यार्थः । अविद्या कर्म तदुपासते तत्रैवा- स्य वृत्तत्वात् । पक्षान्तरे तु तत्त्वज्ञानिनो तदनुष्ठान- प्रसङ्ग इत्याशक्येष्टापत्त्या परिहरति । उत्पन्नपीति । अधिकारेति । अधिकारस्य मुमुक्षाया अक्षतेरित्यर्थः । तत्वज्ञानत्वेनैव मोक्षजनकत्वात् । प्राथमिकतत्त्वज्ञा- नादेव मोक्षक कर्मानुष्ठानावकाश इति तटस्यशड्ढां परिहरति । न चेति । तदभ्यासेति ॥ नित्यनैमितिकैरेव कुर्वाणो दुरितक्षयम् । ज्ञानं च विमसीकुर्वन्नभ्यासेन तु पाच येत अभ्यासात्पकविज्ञानः कैवल्यं लभते नरः । इत्यादिपुराणेवित्यर्थः । उपपादिते उत्पन्नत. स्वशानस्य कर्मानुष्ठाने विपक्षबाधमुखीं श्रुति प्रमाण- यति । तयाचेति । अविद्यापदस्य मिथ्याज्ञाने रूढत्वान कर्मणस्तत्वज्ञानसमुच्चयः श्रुत्यर्थ इत्याह । अस्यार्थ इति - ·१०४ मटोकन्यायसिद्धान्तदीपे सक्ता भवन्ति ते अन्धम् तमः प्रतिशन्ति । संसारान प्रच्यवन्ते । तेन केवलकापासनेन न जन्मादिवि च्छेदः । ये च विद्यायां रता: विद्या तत्त्वज्ञा नम् तन्मात्रासक्ता: ते भयोतिशयेनान्ध तमः प्रवि शन्ति नित्याकरणेन प्रत्यवायस्यातिवहुतरत्वात् । कर्मोपासनस्य मोक्षहेतुत्वाङ्गीकारातन्निन्दाऽयुक्त त्यत प्राह । तत्रैवेति । न ज्ञानेपीत्येवकारार्थः । मुक्तिसा-. धनतया श्रुतान्यपि तान्युपासीना यदि न मुच्यन्ते तरिक त्याज्यान्येव तानीति पर्यवमितं नेत्याह । तेनेति उ इत्यव्ययं चार्थत्वेन व्याचप्टे ये चेति । तत्त्वज्ञानस्यापि मोचकत्वश्रुतेस्तविन्दानुपपन्नेत्यवधारणेन व्याचष्टे । तन्मात्रासक्ता इति । तत्त्वज्ञानासक्तानां ततो मिथ्या- ज्ञाननिवृत्तौ तन्मूलकः संसार एव न सम्भवति कुतो भूयस्त्वमत प्राह । नित्याकरणेनेति । ननु साक्षात्कृत- तत्वस्य योगिना रागाद्यभावे कथं प्रत्यवायः । न चैत- न्मते रागादयो नादृष्टोपयोगिनः भोगेन कर्म क्षपयितं निषिद्धाचरणेऽधर्मप्रसङ्गे मुक्तवभावप्रसङ्गात् मुक्तयविरो- धन्येवापूर्वे तदनङ्गतौचित्याच्च । न च भूयःपदगर्भा श्रुति- रेवाकरणप्रत्यवाये रागाद्यभङ्गतायां मानमिति वाच्यम् । विद्यापदस्य विद्यापरत्वेनापि तदुपपत्तेः । न च तयामृत- स्वानुपपतिः साक्षात्कारद्वारोपफ्तेरिति चेन्न । सिद्धान्त वक्ष्यमाणत्वात् । ननु मोक्षाश्रमश्चतुर्थोत्र यो वै भिक्षो;

·जानकर्मसमुच्चयवादः । न च नित्यस्यापि संन्यासः । तत्संन्यासस्य निषिद्धत्वात् । समुच्चयप्रतिपादका च श्रुति:- विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वंदोभयं सह । अविद्यया मृत्यु तीर्खा विद्ययाऽमृतमश्नुते । अस्यार्थः । विद्यां तत्त्वज्ञानं अविद्यां कर्म सह तुल्यवद्वेद प्राप्नोति। वेदेति प्रयोगस्य विदल- लाभे इत्यस्य धातोश्छांदसत्वेन भास्करीयर्दर्शि- तत्वात तमेव विदित्वाऽतिमत्युमेति नान्यः प्रकीर्तित इत्यागमाच्चतुर्थाश्रमिणामेव मोक्षेऽधिकार- स्तत्र च संन्यस्य सर्वकर्माणीति स्मृतेः कर्ममात्रत्यागा- व क समुच्चयः कवाऽकरणे प्रत्यवाय इत्यत आह । नच नित्यस्यापोति । तत्संन्यासस्य प्रतिक्षिप्तत्वादिति ॥ नियतस्य परित्यागः कर्मणो नोपपद्यते । मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥ इत्यादिनेत्यर्थः । पूर्वस्याचि विद्याविद्यापदयोः सावधारणव्याख्यानस्थ समुच्चय प्रमाणाधीनत्वात्समुच्च- यायी श्रुतिमाह । समुच्चयेत्यादिना । ननु वेदेति- जानार्थकषिदिबलात्समुच्चयज्ञानमशंसापरमिदं न तु समुच्चयपरमित्याशक्याह । प्राप्नोतीति । स्वरूपेणा- माप्तस्य ज्ञानमात्रविषयीकृतस्य कर्मणो मृत्युपदवा- च्याकरणप्रत्यवायतरणकारणत्वानुपपत्तेः माप्तिरेव पदार्थ इति भावः ।लाभार्थाद्विदेर्लटो णलभावाद्विन्दती- ·मटीकम्यायसिद्धान्तदीपे पन्था विद्यतेऽयनायेति वाक्यं तत्त्वज्ञानस्या- प्यपवर्गसामग्रीनिवेशनपरम् न तु वाक्यान्त- रावतकारणान्तरव्युदासार्थम् । ननु समुच्चये उपपत्तिविरोधः । तथाहि । काम्यनिषिद्धाभ्यां कर्मभ्यां न समुच्चयः। तयोस्त्यागात् । न नित्येन एकैको व्यभिचारात् । न साकल्येनासम्भवात् । नापि यत्याश्रमविहितेन । गृहस्थस्यापि मोक्ष- श्रवणादिति । मैवम् । निःश्रेयसहेतुतया प्रतिपा- ति स्यादत माह । वेदेतीति । ननु तमेव विदित्वेति- श्रुत्या कर्मरूपस्य पथः साक्षानिषेधात्कथमियं तद्वि- रुद्ध समुच्चये मानं स्यादित्यत आह । तमेवेति । त विदित्वैव मृत्युमत्येति मन्यः कर्मरूपः पन्था भयनाय न विद्यत इत्यर्थत्वादिति भावः । तयोस्त्यागादिति । नियतस्य परित्याग इत्येकदेशवाक्यतया संन्यस्य सर्वक- र्माणीत्यनेन चतुर्थाश्रमे नित्येतरकर्ममात्रत्यागबोधनादि- त्यर्थः । एकैकश इति । पूर्वपूर्वाश्रमीयनित्यकर्माभावेपि उत्तरोत्तरामिणां तत्त्वज्ञानेप्यतिमुक्तिश्रवणादित्यर्थः । गृहस्थस्यापोति । न्यायागतधन इत्यादिनेत्यर्थः । यत्रा- अमे यानि निःश्रेयसहेतुतया विहितानि तैरेवामिभः तत्त्वज्ञानस्य समुच्चयस्तानि च नियमादीन्यसाधारणा- न्यपि भगवदर्पणबुद्धया क्रियमाणानि ।

·mummmm--- जानकर्मसमुच्चयवादः। दितैर्यमादिभिः समुच्चयसम्भवात् । न च कर्मणां परस्परत्यभिचारानिःश्रेयसे च स्वर्गवद्वैचित्र्या- भावात् न तं प्रति(१) कारणत्वमिति वाच्यम् । स्वाभाविकविशेषविरपि प्रतियोगिभेदेन विशे- षस्य निःश्रेयसेप्यविरोधात् । एतस्य चाभाव- रूपे कार्यऽवश्याभ्युपेयत्वात् । कथमन्यथाशय- नाशपायोरूपनाशकरणत्वमिति। न च तत्त्वज्ञा- नस्य विहितत्वाददृष्टजनकत्वेनादृष्टस्यैव प्राधा- यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते । यज्ञायत्कर्मणोऽन्यत्र लोकायं कर्मबन्धनः ।। इत्यायकवाक्यतापन्नात्स्वे स्वे कर्मण्यभिरत इत्या- दिभगवद्वचनादिति परिहरति । मैवमित्यादिना। ननु निःश्रेयसहेतुत्वस्यैव बाधान तथा प्रतिपादितैः समुच्चय इत्याशक्याह न कर्मणामिति । यद्वा यत्कार्य यत्का- र्यकारणविजातीयकारणनन्यं तत्तत्कार्यविजातीयमिति व्याप्ते होतनिःश्रेयसा विजातीयस्य यतिनिःश्रेयसस्य त. कारणकर्म विजातीयकर्मजन्यत्वानुपपत्तिमायक्य नि- राचष्टे । न च कर्मणामिति । तत्तदात्मवृत्तिजातीय- दुःखप्रतियोगितया दुःखध्वंसेपि वैचित्र्यसम्भव इत्याह । स्वाभाविकेति । प्रसङ्गात्तत्वमनस्यापूर्वजनकत्वं निषे- (१) तत्प्रति-५ पु० पा० ।

·च सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे न्यम् । दृष्टेनैवोपपत्तावदृष्ट कल्पनाया अयुक्तत्वा- त(१)। न चावघातवनियमादृष्टकल्पना। तत्र वैतुष्यस्यान्यथापि सम्भवेन नियमादृष्टकल्पना- त् । अत्र तु मिथ्याज्ञाननिवृत्तेरन्यथाऽसम्भव इति विशेषादिति । अत्राहुः । यद्यपि तत्तत्कर्मविशेषस्याप- धति तत्त्वज्ञानस्येति । ननु योगिनां रागाद्यभावेन कथमपूर्वोत्पत्तिशङ्का । साक्षात्काररूपता- नानन्तरं रागादिनिवृत्त्या मा पूर्वमुदपादि श्रव- णादिजन्यज्ञानकाले तु न कुतः रागादेरन पायात् तदेव चात्र ज्ञानपदेन विवक्षितमिति वाच्यम् । दृष्टेन मिथ्याज्ञानध्वंसेनापपत्त्यभिधानविरोधात् । न हि अव- णादिपरोक्ष ज्ञानस्यापरोससंसार कारणमिच्याज्ञाननिवृ- त्तिारं सम्भवतीति चेत् । न मुक्तिविरोध्यपूर्वोत्पत्ता- वेव रागादेः सहकारित्वात्तावतैव मोक्षफल कविध्यनुपप- त्तिपरिक्षयादिति तदाशयः। दृप्टेनैवेति शुक्तया- दितत्वज्ञानमाध्यतया क्लुप्तेन मिथ्याज्ञानध्वंसे- नेत्यर्थः । दुःखमूलोच्छेदतया आवश्यकेन चेतिशेषः । मिथ्याज्ञानाभावे प्रतियोग्यारोपहे- तुकाभावप्रत्ययानुपपत्तिः । यत्तु प्रारोपो लौकि- (१) कल्पनायोगात्-३ पु० पा० । ननु योगिनो ·२० जानकर्मसमुच्चयवादः। वर्गकारणत्वं शब्दबलादवगम्यते । तत्त्वज्ञान- व्यापारकत्वं च न शाब्दम् । तथापि न कर्मण- स्तत्त्वज्ञाननिरपेक्षस्य मिथ्याज्ञानोन्मूलनव्य- काभावप्रत्यक्ष एव हेतुर्योगिज्ञानं च न तथेति । सन्न । वर्तमानसंनिकृष्टविषये तस्य योगजधर्मजन्यता- यां मानाभावेन लौकिकत्वावश्यम्भावे तदिति चेन्न । मात्मतत्त्वसाक्षात्कारात्तन्मिथ्याज्ञानमानिवृत्तरेव प्रा- माणिकत्वादिति भावः । अन्यथाप्ठम्भव इति । चापि विरोधिगुणान्तरोत्पत्तेरपि मिथ्याज्ञानध्वंसः सम्भवति । न च. मिथ्याज्ञानपदं तद्वासनापरं तत्व- ज्ञानात्तद्ध्वंसस्यैवाङ्गीकारात् तस्य चान्यथाऽसम्भव एवेति वाच्यम् । अचिकित्स्यरोगादिना तस्यापि सम्भ बात । न चेतरवासनानाशेप न ततः संसारकार- णवामनानाश इति वाच्यम् । सामान्यावच्छेदेन पा. क्षिप्राप्तेरेव नियममूलत्वात् । अन्यथाऽपूर्वीयव्रीहि- विशेषे नखनिर्भदामाप्तस्तत्रापि नियमादृष्टानुपप- तेरिति चेन्न । पाक्षिकमाप्तपरिवर्जनस्याशक्यत्वेन नियमानुपपत्तेः । यथा ब्रीहीनवहन्तीत्यत्र पक्षे प्राप्त- स्य ननिभदादेः परिवर्जनेनावघातो नियम्यते । अवहन्तव्या एव न नखैर्निर्भत्तव्या इति नैवमत्र तत्वज्ञा- नेनैव मिथ्याज्ञानं निवर्तयेन विरोधिगुणरागादिनेति विज्ञातु शक्यं तस्यापुरुषतन्त्रत्वादिति भावः ॥ २७ ·२१० सटीकन्यापसिद्वान्तदीपे तिरेकेण कारणत्वं संसाराविच्छेदात् । तदुन्मू- लनस्य तत्त्वज्ञानसाध्यत्वेन लोकत एवावधार- णात् । तथा च तत्त्वज्ञानमवश्यमपेक्षणीयम् । एवं चनिःश्रेयसे जनयितध्ये यावत्तदनुकूलं जन्य उपजीव्य मुखेन सिद्धान्ताभिधानं प्रतिजानीते । - बाहुरिति। सति मिथ्याज्ञाने न मोक्ष इति अविवादं त- निवृत्तौ चान्वयव्यतिरेकाभ्यां तत्वज्ञानस्यैव हेतुत्वं सर्वैर- वधारितमिति कर्मणामश्रुततत्त्वज्ञानव्यापारकाणामपि श्रुतमोक्षहेतुतान्यथानुपपत्त्या मोक्षे जनयितव्ये तत्त्वज्ञा- नव्यापारकतामिद्धिरिति सिद्धान्तयन् पूर्वपक्षयुक्तिं सि- द्धान्तैकग्रन्यतया दूषयितुमुपक्रमते। यद्यपीति । कर्मणा- मपूर्षद्वारकत्वेपि तदपूर्वस्वोत्तरभाविफलसम्पादकाशेष- कारणसम्पादकतयैव मोक्षजनकत्वं वाच्यम्। अनुन्मूलित. मिथ्याशानमलस्यापूर्वसहस्रस्याप्यकिञ्चित्करत्वात् । तदु- म्मूलनस्य च तत्त्वज्ञानमात्रायत्तत्वात् । न हि कमेस- हने शापि शुत्ति तत्वज्ञाननिरपेक्षेण रजतभ्रमनिवृत्तिः सम्भवतीति तरवज्ञानमप्युपपादनीयम् । तदेव द्वारमास्तां कृतमपूर्वणेति भावः दिव्यावृत्त्यै जन्यमिति । एवम्भूतं जन्यं कर्म जनक च । ननु द्वारद्वारिणोरेकच कारणत्वे समुच्चय एव पर्यवसित इत्यत आह । इदमेव चेति । समप्राधान्य एव न: प्रद्वेष इति भावः । एवमभूते द्वारद्वारिभावेन तथा । प्रात्मा- ·जानकर्मसमुच्चयवादः । २११ च तत्सर्व कर्मोपहरणीयम् । एवं भूतं च तत्त्व- ज्ञानम् । तथा च किमिति न तेन जननीयम् । इदमेव च तुल्यकक्षतया समुच्चयो नेष्ट इत्यनेन विवक्षितम् । एवम्भूतसमुचयेन नो विवादः । कर्मविशेषस्य तत्त्वज्ञानानुकूलत्वं तावच्छब्दा- समुच्चये तीर्थविशेषस्नानादीनि तत्त्वज्ञानद्वारकाणि मोक्षजनककर्मवाद्यमादिवदिति अनुमानादपि तमि- द्धिरित्याह किञ्चेति । शब्दादेवेति । मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः । असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु ॥ इति स्मृतेः । तमेतं वेदानुवचनेनेत्यादिश्रुते- चेत्यर्थः । अप्रयोजकता निरस्यति । लाघवादिति । ननु योगत्वं तत्रोपाधिरत प्राह । क्वचिदिति । शब्दादे. वेति । कथयति भगवानिहान्तकाले भवभयकातरतारकं प्रबोधमित्यादिपुराणाद्रुद्रस्तारकं ब्रह्म ध्याचष्ट इति श्रुतेश्चेत्यर्थः। एवं तत्र साध्याव्यापकत्वान्न योगत्व- मुपाधिरिति भावः । व्यापारद्वैतगौरवमुक्तं निरस्वति ते पां चेति ॥ सरवशुद्धिरेवेति ॥ सत्त्वमात्मा तस्य शुद्धिः तत्त्वज्ञानप्रतिबन्धकाधर्मध्वंसः । विशुद्धसत्त्वः ततस्तु पश्यति निष्कलं ध्यायमानः । नित्यनैमित्तिकैरेष कुरुवा- सो दुरितक्षयम् । तपसा करमपं हन्तीत्यादिश्रुतिस्मृति- शतेनेति भावः । ननु यमनियमधाराससीमावणादीनांक

·। लाघवात्
सटीकम्बायसिद्धान्तदीपे
देवावगम्यते । तथा च विवादास्पदीभूतकर्म
णस्तद्वारेणैव जनकत्वं
कल्प्यम्।
क्वचिन्मोक्षफलकत्वेन श्रुतस्यापि वाराणसीप्रा-
यणादेस्तत्त्वज्ञानोत्पादकस्य शब्दादेवावगत.
त्वात्। तेषां कर्मणां च तत्त्वज्ञाने जनयितव्ये
सत्त्वशुद्धिरेवावान्तरव्यापार इति न तदर्थमपू-
-
भूय इव
मुञ्चितानामसम्भवात् प्रत्येकं च व्यभिचारात्कयं तत्त्वज्ञा-
नजनकतेत्याशङश्योभयसमाधेयतया परिहरति ।
वाराणसीत्यादिना । का तर्हि समुच्चयश्रु तेर्गतिरत माह
श्रुतिरपीति । कारणतामा साक्षात्परम्परोदासीनं
तच्च द्वारद्वारिभावेप्युपपन्नमिति कुतः समुच्चयसिद्धि-
रिति भावः । ननु श्रुतेरद्वारिभावापन्नसमुच्चयपरत्वे
तता ते तम इति तत्त्वज्ञानिनो नित्याकरणे
प्रत्यवायाभिधानविरोध इति चेन्न । परोक्षविद्यावत:
श्रुत्या प्रत्यवायाभिधानात् । तस्य चाकरणे तदौचि.
त्यात् । समुच्चयवादिना तु साक्षात्कारार्थत्वं विद्यापद
स्थाश्रित्य तथाभिहितमित्येतावत् । नन्वेवं द्वारीभूत.
तत्त्वज्ञानोत्पत्ती योगिनः कर्मानुष्ठानानुपपत्तिः ।
रागापगमेनाकरणप्रत्यवायासम्भवात् । इष्टतत्वज्ञानरूप
च वृत्तत्वादिष्टोपरायताज्ञानाभावात् । न च लोकत.
यहायानुष्ठानमिति वाच्यम् । लोकानां कर्मानुष्ठा-

·३ कतया जामकर्मममुच्चयवादः। र्वकल्पना । न च वाराणसीप्रायणादिव्यतिरेकेण तत्त्वज्ञानस्याप्यनुत्पत्तिप्रसङ्गः । अपवर्गप्यस्य समानत्वात् तत्रावान्तरविशेषकल्पनमिति यदि तदा प्रकृतेपि तुल्यम् । श्रुतिरीप तत्त्वज्ञानक- मणोः कारणतामात्र बोधयति । न पुनस्तुल्य. कक्षतया समुच्चय इति संक्षेपः । योगीष्टासाधनत्वात् । न च परमकारुणि- तथापीष्टसाधनताज्ञानानुपपादनारस्वत- न्त्रप्रवृत्त्यनुपपत्तेः। निर्ममत्वेन तद्धिताहितयोस्तस्या- दासीन्याच्च । न चौदासीन्येपि “जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरनिति" विधिबलादेव ततोभीष्टी- पायताया एव प्रतोतेरिष्टस्य च चिन्त्यमानस्यादर्श- नात् । वचनस्य परोक्ष विद्यावद्विषयत्वेनाप्युपपत्तेरिति चेन्न । कर्मक्लेशदादृष्टप्रतिक्षेपाय केवलं तत्त्वविज्ञा- नमम्पन्नाः कर्म कुर्वन्ति योगिनः । ननु कर्मणा निःश्रेय- सहेतुत्वे तज्जन्यनिःश्रेयसजनकतया तत्त्वज्ञानस्य कर्म- व्यापारत्वं तदेव तु न युक्तम् । न कर्मणा न प्रजया धनेन, नान्यः पन्या विद्यते अयनाय, नास्त्यकृतः कृलेन, कर्मणा वृद्धघते जन्तुविद्यया च विमुच्यते । तस्माकर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदृश्वनः ।

·२१४ मटीकन्यायसिद्धान्तदीपे इति ज्ञानकर्मसमुच्चयवादः ॥ अपवर्गस्तावदान्वीक्षिकीप्रयोजनत्वेन महर्षिणा दर्शितः । स च नानाविधविप्रतिपत्ति- विकलितत्वात्(१) अव्यवस्छित इति प्रयोजकत्व- मेव तस्य न सम्भवतीति तद्वयवस्छापनार्थमप. वगो विविच्यते । तत्र नित्यनिरतिशयसुखा- इत्यादिश्रुतिस्मृतिशतेन निषेधात् । कर्मजन्य- स्वाभावाच्च । तपसा कल्मषं हन्ति, अविद्यया मृत्यु तीर्वा तं पश्यति निःकलं ध्यायमानः कषायपक्तिः क- ििण इत्यादिभिस्तत्त्वज्ञानोत्पत्तिप्रतिबन्धकदुरितनि- वृत्त्यैवान्यथासिद्धेः प्रदर्शनात् । न च विविदिषन्ति यजेन, सर्व कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यत इत्यादिनिः कर्मजन्यतापि प्रतीयत इति वाच्यम् । मा हि नापूर्व द्वारा प्रतिबन्धकदुरितानुच्छेदेऽपूर्वसहस्रस्याप्यकिच्चि- त्करत्वात् । तदुच्छेदेन तज्जनने तु प्रमाणान्तरावधृतका- रणाभावेन प्रतिबन्धकाभावेनैवान्यथासिद्धिः । न चैवं यागादेरप्यपूर्वत्वेनैवाम्ययासिद्धिः । णताग्रहोत्तरकल्प्यत्वेन उपजीव्यापरिपन्थित्वात् । इह तु प्रतिवन्धकाभावस्य कार्यमात्रकारणतायाः प्रागेवा- वधारणादिति विशेषात् । अत एव मङ्गलकारीर्योः प्रति- बन्धकदुरितनिवृत्तिमात्रफलकत्वं वृष्टिसमाप्ती स्वकार- खादेवेति वदन्ति । किञ्च कर्मकारणताग्रहानुपजी- तस्य यागकार- ·जानकर्मसमुच्चयवादः। भिव्यक्तिर्मुक्तिरिति तौतातिताः । जीवस्य लिङ्गशरीरापगम इति भास्करीयाः । प्रकृतित- द्विकारोपधानविलये पुरुषस्य स्वरूपावस्छान- मिति साङ्ख्या: । निरुपप्लवा चित्तसन्त- तिरित्यन्ये । अग्रिमचित्तानुत्पादे पूर्वचित्तनिवृ त्तिरित्यन्ये । आत्महानमित्यपरे। दुःखप्रागभाव- धनेन लौकिकान्वयव्यतिरेकावधृतमिथ्याज्ञाननिवर्त्तक- भावसम्भावितस्य मोक्षसाधनत्वस्य ज्ञानादेव तु कैवल्यं, तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति, तरति शोकमात्मविद्ब्रह्म- विदाप्नोति परं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीत्यादिश्रुतिस्मृति- शतेन तत्त्वज्ञाननिष्ठतया ग्रहणात्तदेव मोक्षसाधनं क- माणि तु तत्रैवान्यथासिद्धानीति युक्तम् यथा च न चापि व्यापारस्तथोक्तमेव । अत एवार्थावबोधपर्यन्त- ताध्ययनविधेः न तु तेन क्रत्वनुष्ठाने न च तद्वारेण स्वादिफलकत्वमिति वदन्ति । न च तत्त्वज्ञानस्य क- माजन्यत्वे द्वारीभूतेन तेनैव व्यवधानान्निःश्रेयमहे- तुतानुपपत्तौ तपो विद्या च विमस्य निःश्रेयसकरं पर- मित्यादिस्मृतिव्याकापः। तदर्थस्य तत्वज्ञानोत्पत्ति- प्रतिबन्धकदुरितनिवर्तकत्वरूपस्य तपसा कल्मषं हन्तीत्याद्युत्तरार्द्धन विवृतत्वादिति चेत् । सत्यम् । कर्मणां निःश्रेयसानुकलत्वमानं श्रुत्याद्यर्थः तच्च निःश्रेयसमा- गभावव्याप्यप्रागभावप्रतियोगित्वमा न त्वनन्यथा- - ·सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे परिपालनमिति गुरुमततत्त्ववेदिनः । आत्यन्ति- की दुःखनिवृत्तिरिति गौतमीयाः। तत्र सर्वेषामनु. पपनस्वाच्चरम एव पक्षो न्याय्यः । तथाहि । न तावदाद्यः । तत्र तथाविधसुखे प्रमाण भावात् । ननु नित्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेति श्रुतिरेवात्र सिद्धिरपि । श्रुत्यन्तरेणान्ययामिद्धशावेदनात् । तावतेव च श्रुतेः कर्मप्रवृत्तिपरतानिवाहात् । एतेन कर्मणां तस्व. ज्ञानजनकतांबोधकं श्रुतिस्मृतिजातमपि ठयारण्यातम् । तदनकलत्वमावस्यैव तदर्थत्वात् । नचैवन्तत्त्वज्ञानस्य द्वारत्वाभावे समुच्चय पक्षप्रवेशप्रसङ्गः । नुकूलताया समुच्चयव दिन'नङ्गीकारत् । तुल्यकक्ष- तयैव ममुच्चयस्य निराचिकीर्षियत्वात् इति तदेतत्सर्व- मभिसन्धायाह । इति संक्षेप इति । इतिमालसामन्तप्रतापराजोद्योजितशेषामन्तविरचितायां न्यायमिद्धन्तदीपप्रभायां ज्ञान कर्म नमुच्चप प्रकरणम् । तत्त्वज्ञाना- ·Multaaraunlod --- जानकर्मसमुच्चयवादः। २१७ उपेयनिरूपर्णानयमस्योपायपरतन्त्रत्वाद्यमाधुपा- समामाम्नियतरूपैव मुक्तिर्भविष्यतीति कृतं तत्स्व. पनिर्णयप्रयासेनेत्यत साह । अपवर्गस्त्विति अव्यवस्थित इति । अनिश्चितेष्टतावच्छेदकल्प इत्यर्थः । प्रयोजकत्वमेवेति । इष्टतावच्छेदामकारकज्ञान- विषयीभवत्स्वसाधनताज्ञानेन शमादौ साधने प्रवर्तकत्व- मेवेत्यर्थः । अस्तु प्रवृत्तस्य साधनासामर्थ्यम् । वस्तुतो नियतरूपा मुक्तिस्तद्रपापरिचये प्रवृत्तिरेव तु कुतः कुत. मतरां तद्रपनियम इति भावः । दुःखध्वंसत्वं समानाधि- करणदुःखासमानकालीनवृत्ति न वेति विचारबीजसंश- यमूलभूतां विपतिपत्तिं दर्शयति नित्यनिरति शयेति । अत्र निरतिशयेति स्वरूपकीर्तनम् । लिङ्गेति । एकादशेन्द्रियाणि पञ्च महाभूतानि सूक्ष्ममात्रया सम्भू- यावस्थितानि जीवात्मनि सुखदुःखावच्छेदकानि लिङ्ग- इत्यर्थः : । प्रकृतितद्विकारेति । सत्त्वादीनि ममवस्थितानि प्रकृतिर्जगत्कारणम् तद्विकारा महदह- ङ्कारतन्मात्रेन्द्रियपृथिव्यादयस्तदुपधानं सम्बन्धविशेषः स्वरूपेण सुखदुःखासम्भेदेन । अव स्वरूपेणावस्थानमिति लक्षणम् । पूर्वभागस्तु तदुपपादनम् । तत्रापि प्रकृति- मात्रमुपपादकं तद्विलयेऽपि स्वतन्त्रकुख्याद्यविल- यशङ्कां वारयितुं तद्विकारोपादानम् । निरुपप्लवेति । उपप्लवः संसारः चित्तं ज्ञानम् । अग्रिमेति । ज्ञानसमा- मकालीनभिन्नशानध्वंस इत्यर्थः । संसारदशायामति- शरीरं तन्नाश ·२१८ सटीकम्यायसिद्धान्तदीपे व्याप्तिवारणाय पूर्वभागः । प्रात्महानम् श्रात्मनाशः । मीमांसकाः प्राभाकराः । सात्यन्तिको समानाधिकरण- दुःखसमानकालीनेत्यर्थः । इदानीन्तनदुःखध्वंसनिवृ स्यै पूर्वभागः । तत्रापि शुकादिमुक्तौ अव्याप्तिनिवृत्त्यै समानाधिकरणेति । ननु सुषुप्तावतिव्याप्तिः । न च दुःखमागभावासमानकालीनत्वं विवक्षितम् । तथा सति चरमदुःखकालीने उपान्त्यदुःखध्वंसेऽतिव्याप्तेरिति चेत् । न दुःखदुःखमागभावासमानकालीनत्वविध क्षणा- दिति प्राञ्चः । वस्तुतोऽसमानकालीनत्वं समानका- लीनान्यत्वम्। तच्च मौषुप्तिकदुःखध्वंमस्य, तस्य भाविजा- गरदुःखसमानकालीनस्य सुषुप्त्यवच्छेदेनापि तदन्यत्वा- भावात् अन्योन्याभावस्य व्याप्यवृत्तित्त्वादिति तत्वम् । न च सुखान्तमुक्ती भोगदशायामतिव्याप्तिः । मरणस्य दुःखाविनाभावेन तदप्तम्भवात् । न च "ते नराः मुखमृत्यव" इति स्मृस्थाऽविनाभावस्यैवासिद्धिः तस्या बहुतरदुःखासम्भेदपरत्वादिति । तदङ्गीकारपक्षे तु ग्रन्थ- कृतवेष्टापत्तेर्वक्ष्यमाणत्वात् । प्रथमदुःखपदस्य गौण- मुख्यदुःखसाधारणत्वाद्वति दिक् । मुक्तिपदमात्यस्ति- कदुःखनिवृत्तौ शक्तम तदितराशक्तत्वे मति शक्तत्वादि- तिपरिशेषमाह। तति । परेषामन्येषाम् । सर्वेषामिति पाठेपि वरमन्येषां सर्वेषामित्येवार्थः । तथाविधेति नित्ये सुखत्वे सुखे वा नित्यत्वे प्रमाणाभावात् इत्यर्थः । प्रतो न सिद्धयमिद्धिव्याघातः । ननु नित्यं विज्ञानमान- ·२१९ चानकर्मसमुच्चयवाद। मानम् । न च नित्यसुखस्यासाध्यत्वादपुरुषार्थ- त्वमिति वाच्यम् । तदभिव्यक्तरेव पुरुषार्थ- त्वात् । नन्वभिव्यक्तिरपि यदि नित्या तदा न पुरुषार्थः सिद्धत्वात् । अथानित्या तथा चात्पत्रस्य भावस्य विनाशित्वनियमादभि- व्यक्तर्विनाशे मुक्तस्य संसारित्वप्रसङ्कः । नन्दं ब्रह्मेति श्रुतिर्ब्रह्मणो नित्यत्वमानन्दत्वं च बोध- यन्ती प्रानन्दस्यापि नित्यत्वं गमयति । अनित्यस्य तस्य नित्यब्रह्माभेदानुपपत्तेरिति सिद्धार्थप्रामाश्यम- गीकृत्य मीमांसकं शङ्कते । नन्विति । दिति । प्रौध्येत्यनुशासनादनादित्वस्यापि नित्यपदेन परिग्रहादिति । यद्वाऽविनाशित्वमेव नित्य- त्वम् तद्वतोपि ध्वंसस्येव साध्यत्वं स्यादित्याशङ्कां तिरस्कर्तु मेव सुखपदम् । सुखस्य भाव- स्वान्नित्यतायाश्चानादित्वव्याप्तत्वादमाध्यत्वादिति भावः । सिद्धत्वादिति । च मुक्तसंसारिणोर- विशेषापत्तिर्वाधश्चेति भावः। अन्यथानित्यति । सादि- रित्यर्थः । सादित्वेपि ध्वंसवदविनाशित्वमस्त्वित्या- शक्याह । उत्पन्नस्य भावस्येति । ध्वंसध्यावृत्त्यै भाव- स्येति । गगनादिध्यावृत्त्यै उत्पन्नस्येति। संसारित्वप्रमा इति । तथा च तच्छङ्कया न कश्चिन्मुक्तावृत्तिष्ठेत इति भावः । त्वयेति अपीतिशेषः । अप्रयोजकतुल्य योगक्षेम. प्रसाध्यत्वा- भाव: तस्य च तथा ·२२० सटीकम्यायसिद्धान्तदीपे तदनन्तरमभिव्यक्त्यन्तरमुत्पद्यते । तदुत्पादकस्य शरीरादेरभावात् । न च शरीरादिकं तदा कल्प- नीयम्। त्वयानभ्युपगमात्।अभ्युपगमे तु निय. तदुःखोत्पत्तिप्रसङ्गात् । मैवम । प्रमाणबलेनोत्प- सस्यापि भावस्याविनाशित्वकल्पनात् । अन्यथो. त्पन्नप्रमेयस्य विनाशित्वदर्शनात् ध्वंसस्यापि विनाशत्वं कल्पेत । तत्र प्रमाणवलेन भावमात्रे व्याप्तिसङ्कोच इति यदि(१) तदाऽत्रापि प्रमाणब- लात्तथाभूताभिव्यक्तिव्यतिरिक्त भावे व्याप्तिः तया दूषयति । मैवमिति मोक्षफलकश्रवणादिविधिवि- रोधेन पूर्वनियमस्यैवामिद्धिरित्याह । प्रमाणबलेनेति । सामान्यव्याप्तिग्राहकमपि व्यभिचाराद्यनुपलब्धेः प्रमाणमिति तबलादेवमेव किं न स्या दित्याशङ्कयाह । अन्यथेति । व्यभिचारानुपलब्धेरविशेषादित्यर्थः । प्रतियोग्युन्मज्जनप्रमोंन तत्र मङ्कोच इति यदि तदा मोक्षपुरुषार्थताबोधक श्रुत्यमामाण्यप्रसङ्गेनाभिव्यक्तयन्त- रोत्पन्नभावविषयत्वं पूर्वव्याप्तिग्राहकस्य तुल्यमिति तुल्यमित्याह । तत्रेति । अभिव्यक्तीतरस्य मेक्षित्वानु- पपत्ते गमस्य तत्परतेत्याशयः । नियमाभ्युपगमेप्य- भिक्तघन्तरोत्पादे बाधकाभावान्न दोष इत्याह । अभि- (१) नदत्-इति अधिकम् । emememorumtam- ·-- २२१ जानकर्मममुच्चयवादः। सडोच्यताम् । अभिव्यक्तदन्तरोत्पादे शरीरादिक विना नानुपपत्ति । तथाभूताभिव्यक्ती शरीरा- दिव्यतिरेकस्यैव कारणात्वम् । प्रमाणवलेन तथाकल्पनात् । अत एव तस्य सुखस्य सांसारि- कदशायां(१) शरीरादिनैव प्रतिबन्धानाभि- ध्यक्तिः। तथा च न योग्यानुलम्भवाधोपि(२) ॥ अत्रोच्यते । न तावदियं श्रुतिः नित्यसुखे ध्यक्तधन्तरेति जन्यात्मविशेषगुगाासाधारणकारणे शरीरे सति कयं सेत्यत आह । प्रमाणबलेनेति । मुक्ति- प्रतियोगिकागमवलेनेत्यर्थः । अनुपलब्धिबाधं निराकरि- ष्यन्ननुपलब्धिविशेष पणीभूतयोग्यताभावमाह एवेति । शरीरादिष्यतिरेकस्य कारणत्वेन कारणीभूता- भावप्रतियोगितया शरीरादेः प्रतिबन्धकत्वस्य प्रामाणि- कत्वादेवेत्यर्थः । तस्य सुखस्य प्रतिबन्धकमात्रप्रयोज्याया अनुपलब्धेः प्रतियोगिसत्त्वविरोधिरूपयोग्यताविरह इति भावः । यदर्थं योग्यताविरहमदर्शनं तदाह । तथाचेति ॥ सिद्धान्तयति । न तावदिति । किं नित्यात्मा- भेदबोधान्यथानुपपत्त्येयं श्रुतिरानन्दनित्यतां बोध- यति उत नित्यविशेषणबलादेवेति मनसि कृत्वाऽऽद्य (१) मंसारदशाया--३ पु० पाठः । (२) नु गलविधवाधोपि-४ पु० पाठः । ।

·२२२ सटीकम्यामिद्वान्तदीपे प्रमाणम् । तथाहि । लोकसिद्धेन सुखेनानया श्रुत्या ब्रह्माभेदो बोध्यते । सुखान्तरेण वा ? नाद्यः । लोकसिद्धस्य सुखस्य विनाशित्वेन ब्रह्माभेदे बाधात् । नेतरः । सुखान्तरं हि प्रमाणान्तरसिद्धम्। श्रुतिसिद्धम्वा ? न तावदाद्यः । तथाविधसुखबोध- कस्य प्रमाणान्तरस्यासिद्धत्वात् । न द्वितीयः श्रुतेः सुखनित्यतांशे सामर्थ्यात् । न च नित्यत्वविशे- विकल्प्य दूषयति । तथाहि लोकेत्यादिना । सुखान्तर हीति। अविनाशिनित्य सुखत्वंहीत्यर्थः । प्रमाणान्तरस्थे- तिन च नवा अरे पुत्राणां कामायेत्यादिश्रुत्या वेदितं नि- रतिशयप्रेमास्पदत्वमेव नित्यस्यात्मनो मुखत्वे मानमिति वाच्यम्। अहिकगटकादिद्वेषोपाधिभूते दुःखेपि प्रद्वेषस्या- स्मौपाधिकतया निरतिशयद्वेषास्पदत्वेनात्मनो दुःखस्व- स्थापि प्रसङ्गात् दुःखाभावेन व्यभिचाराच्च । भावत्वेन पि. शेषणाददोष इति चेन्न । तथाप्यात्मनो नित्यमाप्तस्ये. च्छाविषयत्वाभावेन हेत्वसिद्धः। सुखस्यात्मविशेषगुणतया प्रियत्वेनात्मप्रेम्ण एतदतिशायिनः सत्त्वात् । दृष्टान्तीकृते सुखे साधनवैकल्याञ्चति भावः । श्रुतेरिति । ब्रह्माभेद- परत्वेनेति भावः । नित्यत्वविशेषणान्वयादेवानन्दस्य नित्यत्वमिति पक्षमाशक्य निराचष्ट नचति । न ह्यान- न्दस्य नित्यता ब्रह्माभेदो बा प्रमाणान्तरसिद्धो येनान्य- तरानुवादेनान्यतरत्र विधिः स्यात् किन्तूभयत्र तयाचा- ·२२३ जानकर्मसमुच्चयवादः षणबलात्प्रथमतस्तावन्नित्यसुखं श्रुत्या बोध्यते। तदनन्तरं तेन सह ब्रह्माभेद इति वाच्यम्। तथा सति वाक्यभेदप्रसनात् । न हि नित्यत्वविशेष णस्य सुखेनान्वय:(१)। अयोग्यत्वात। किन्तु ब्रह्म- णैव किञ्च सुख भेदयोधनमपि ब्रह्मणोऽनुपपन्नम्। नन्दं नित्यं तच्च ब्रह्मति प्रधानवाक्यार्यभेदात् वा. क्यभेदममा इत्यत प्राह । तथा मतीति । दूषणान्तर- माह । नहीति । हिः स्वार्थे । अयोग्यत्वादिति । सुख- पदार्थस्यालौकिकस्वानुपस्थितरुपस्थितस्य च लौकिक- स्थानित्यकस्वभावत्वावधारणात् इत्यर्थः नन्वस्तु ब्रह्मणि नित्यत्वविशेषणान्धयः तथापि नित्यब्रह्माभेदे बो- धिते नित्यानन्दसिद्धिरवर्जनीयेत्यनन्यतिकतया पुन: पूर्वपक्षमवलम्बमान प्रति प्रकारान्तरेणाभेदबोध नित्यान- न्दसिद्धिच दूषयति। किञ्चेत्यादिना। अनुभूयमानस्या- स्मनो न तावदनुभूयमानेनानन्देनाभेदः शक्यो बोधयितुं तदननुभवात् । आत्मनोप्यननुभवप्रसङ्गात् । प्रात्मानु- भवे तस्यापि वाऽनुभवप्रसङ्गात् । नन्धात्माभिन्नतया मुखमनुभूयत एव मुखत्वं तु देहात्माभेदभ्रमवासनादो- पादास्यन्तिकदुःखोच्छेदरूपध्यञ्जकाभावाद्वा नानुभूयत इ- ति चेत् । पथ स्मर दुरध्वपतितासि न हीदानीमात्मस्या- दन्यत् मुखत्वं नाम जातिस्तुल्यव्यक्तिकत्वात् । किञ्च (१) मान्वयसम्भवः-पा० ५ पु० ।

·सटीकन्यायसिद्धान्त दीपे तस्य च सुख्यहमित्यनुभवेन तदाश्रयत्वेन विष- यीक्रियमाणत्वात् । न च ब्रह्माभेदान्यथानुप- पत्त्या नित्यसुखसिद्धिरिति वाच्यम् । इतरेतरान- यप्रसङ्गात् । सिद्धे हि तथाविधसुखे ब्रह्माभेदप्र- तीतिः । ब्रह्माभेदप्रतीतौ च तथासुखसिद्धिरिति । दुःखमप्येवं सुखमेव स्यात् । सुखत्वेनानुभवस्य पूर्ववदु- पपत्तेः । न च प्रमाणाभावः । सर्व खल्विदं ब्रह्म तिश्रु- त्या प्रानन्दमयब्रह्माभेदबोधनात्। सिद्धार्थत्वेन न स्वार्थ प्रमाणमियमिति तु प्रकृतेपि तुल्यम् । नचात्रानुत्तरस्या- पि मीमांमकस्येष्टापत्तिरुत्तरमुचितम् । तस्मादनुभवसि- द्धनैव सुखेनाभेदबोधनं वाच्यम् । न च तदपि सुवचम् प्रभेदान्वयायोग्यत्वादित्याह । तस्य सुख्यहमिति । नन घटाभावे घटेो नास्तीत्यवाभेदेप्याश्रयायिभावः स्यात यवाहुः । “प्रमाणं शरणं वृत्ती न भिन्नाभिन्नते इतीति" चेत् न । तथा-वेऽहं सुखीत्यत्रापि भासमानात्मभेदेन मुखस्य प्रतीतिप्रसङ्गात् । अस्त्येव सा न तु सुखत्वेन दोषा- दिति तु निरस्तम् । सुखस्येव विज्ञानपदवाच्याया अभि- व्यक्तरपि नित्यात्माभेदेन कादाचित्कवानुपपत्ती मुक्त. संसारिणोरविशेषप्रसङ्गात् मुक्तावघ्यावृत्त्यापत्तश्चेति भावः । अभेदबोधं निरस्य ततो नित्यानन्दसिद्धिरित्युक्त- मेवानूद्य दूषणान्तरमाह । नचेत्यादिना । इतरेतराश्रय विवृणोति ! सिद्ध हीति। ननु यथोपस्थितमतिप्रसक्तमपि ·२२१ च जानकर्मसमुच्चयबादः। तस्माद्बाधितायाः ग्रावाणः प्लवन्ते यजमानो वे प्रस्तर इति श्रुतिवदुपचरितार्थस्वमेव श्रुतेयु- तम्(१) । एवमानन्दं ब्रह्मणो रूपं तच्च मोझे प्रतिष्ठितमित्यत्रापि प्रानन्दस्य ब्रह्मधर्मत्वेन प्रतीती मोक्षपदेन जीवन्मुक्तिरेव विवक्ष्यत इत्यन्यथासिद्धौ न सुखस्वरूपे तस्मिन् प्रमाणं श्रुतिः । प्रत्युत दुःखेनात्यन्तं विमुक्तश्चरतीत्या- दिश्रुतिबलादास्यन्तिकदुःखविरहरूपत्वमेव अप- वर्गस्य प्रतीयते । तथा प्रमायबलेन मावस्यपुरस्कारेण व्याप्तिसंकोच इति यदुक्तम् सन्मन्दम् । ध्वंसे तु घटादिप्रतियोगिक एव तया- त्वकल्पनात् नादृष्टकल्पना दोषायेति संक्षेपः । स्वर्गत्वमुपलक्षणीकृत्य श्रुत्या स्वर्गविशेषे वागविशेषस्य कारणता बोध्यते अन्यथा विशेषकल्पेन तदवच्छेदेन कारणताग्रहस्तत्र च विशेषकल्पनेत्यन्योन्याश्रयत्वप्रस- ङ्गात् । तथेहापि सामान्यपुरस्कारेण भेदे बोधिते योग्य- तासंशयसचिवया श्रुत्या प्रकृते नित्यानन्दः करप्यता- मिति चेत् । न पूर्वदोषे तात्पर्यात् । उपचरितार्थत्व- मिति। विज्ञानमानन्दमिति । गुणिने विज्ञानानन्दगुणा- भेदोपचारात् । न चोपचारपक्षे लानन्दमिति नपुस- (१) बाधिततया ग्रावप्लवनश्रुतिवदुपचरितार्थत्वमेव युक्तम्-४१० पाठः । womentanematommaduman २८ ·२२६ मटीकम्यापसिद्धान्तदीपे द्वितीयस्यायमर्थः । लिङ्गशरीरस्यैकादशेन्द्रियपञ्च- भूतरूपस्य जीवात्मन्यपगमो विश्लेषः स एवं परब्रह्मणि जीवस्य लय इत्युच्यते । अयमप्य- नुपपन्नः । तथाभूतस्य पुरुषार्थत्वेमानाभावात् । दुःखहेतुविवक्षायां अस्मत्सिद्धान्तानतिरेकात् । कत्वानुपपत्तिः । अजन्ततया सदुपपत्ती उपचारवैयर्य चेति वाच्यम् । छान्दसत्वेन लिङ्गव्यत्ययोपपत्तेः । मजन्तत्वेनात्र तदुपपन्नेप्यानन्दो ब्रह्मेत्याद्यवगतेश्चेति भावः । भेदे श्रुति प्रमाणयति । आनन्द ब्रमणो म्पमिति । रूपपदस्य धर्मपरत्वात् । षष्ठयाश्च भेदनिय- तत्वादिति भावः । प्रानन्दपदस्य मुख्यार्थत्वमा- श्रित्य परमुक्तौ वृत्यनुपपत्तेराह । मोक्षपदेनेति । तस्मिन् ब्रह्मणि सुखरूपे सुखस्वरूपे मुखात्मनि इति सामानाधिकरण्येन तस्मिन्नपवर्गाधिकरणे सुखरूपे सुख- स्वरूपे सत्वे इति वैयधिकरण्येन योज्यम् । अभिव्यक्ति- मुक्तित्त्वस्यैतदभिमतत्त्वात्स्वपक्षे साधकमाह । श्रुत्येति। एवं चानन्दपदस्य दुःखाभावपरतया मोक्षपदेन परम- मुक्तयभिधानेप्यदोष इति ध्येयम् । विश्लेषो मायः ननु परमते जीवस्य परे ब्रह्मणि लयो मोक्षो न लिङ्ग शरीरापगम इत्यत आह । स एवेति । तथाभूतस्य शरीर- नाशस्य न हि शरीरनाशं कश्चित्कामयत इति भावः ।

·- जानकर्मसमुच्चयवादः। नापि तृतीयः। तथाविधप्रक्रियायां मानाभावात् । अन्यदर्शनाभ्युपेतपरत्वे वा विप्रतिपत्तेः । नापि चतुर्थः किमिदं हि निरुपप्लवत्वम् । दुःखरहितत्व- मिति यदि तदा तावन्मात्रस्य पुरुषार्थत्वव्यव- स्छितो चित्तसन्ततेरकाम्यत्वेन तद्यहिर्भावात् । न च मुक्तिदशायां चित्तसन्ततेरवस्थानमपि संभ- वति सम्भवे उत्पन्न सन्तानस्य विनष्टत्वात् । अ- न्यस्यापि शरीरादिव्यतिरेकेणोत्पादासंभवात् । न ननु दुःखहेतुत्वात्तनाशः काम्यस्तत्राह । दुःखहेविति । दुःखाभावमुक्तिवादिसिद्धान्तानुप्रवेशादित्यर्थः । यद्य- पि तत्साधनध्वंसो न दुःखाभावः दुःखपदस्य मुख्यदुःख- परत्वादन्यथा मुक्तः परमपुरुषार्थत्वानिर्वाहात् । तथापि हेतूच्छेदे पुरुषव्यापारात्मायश्चित्तवदिति ग्रन्थानुरोधेन दुःखसाधनध्वंस एव मुक्तिरिति अस्मदेकदेथिसिद्धान्ता- नतिरेकादित्यर्थः । तथाविधेति । प्रकृत्यादिप्रक्रियायां मानाभावात् । आवश्यकपरमाएवादिनैव सर्गाद्युपप- तेरिति भावः । अविद्येव प्रकृतिः मायान्तु प्रकृति विद्यादित्यागमादित्याहान्यदर्शनेति । सांख्येन सम- मविद्योपधानविलयमुक्तित्वे विमतिपत्तरित्यर्थः । अन्ये तु नन्वनेनादृष्टाद्युपधानविलय एवोच्यत इत्यत आह । अन्येति । अशेषविशेषगुणोच्छेदात्मकवार्तिककारीव- मुक्तिपर्यवसानादविप्रतिपत्तरित्यर्थ इत्याहुः । सर्वेष्वपि ·२२८ सटीकम्पायबिद्धान्तदीये च मुक्तिदशायां तब कारसमिति वाच्यम्। त. मात्रेतत्कारणत्वावधारणादिति ।नापि पञ्चमः। पूर्व चित्तनिवृत्तेरयत्नसिद्धत्वेन तदर्थप्रवृत्त्यनुप- पत्तेः । अग्रिमचित्तानुत्पादस्य प्रागभावरूप- तयाऽसाध्यत्वात् । न वास्याश्चित्तनिवृत्तेः कथमपि पुरुषार्थत्वं सुखदुःखाभावेतरत्वात् । नापि षष्ठः । आत्महानस्यानुद्देश्यत्वात् नित्य- तयाशक्यत्वाच्चेति । नापि सप्तमः । प्राग- पक्षेषु परमपुरुषार्वतानवच्छेदकत्वं साधारसं दूषणं द्रष्ट- व्यम् । तावन्माघस्येति । परमपुरुषार्थत्वाभावेपि दुःखहेतुनिष्पत्तेः पुरुषार्थस्वमस्त्येव वित्तसन्ततिस्तु दुःखतत्साधननिवृत्त्यन्यत्त्वेन नोभवथा पुरुषार्थ इति न मोक्षपदार्थन्तर्भावयितुं युक्तत्यर्थः । असम्भवमप्याहं । नव युक्तीति । सन्मात्र इति । जन्यात्मविशेषगुणत्वाव- शिरीरस्य कारणतावधारणादित्वर्थः । मागभावरू- पतपेति । प्रागसत्वे सति सस्वमेव साध्यमित्याशयः । 47 प्रापरिक्षणस्थले दुःखप्रागभावफलकलास्वीकार- पिरुद्धमेतदिति वाच्यम् । प्रानभावस्य मतियोगिजन- कस्वनियमेनानिमचित्तोल्पादप्रसङ्गेन चित्तामुत्पादस्य साधयितुशात्वादित्यर्थात् । न च च मायश्चित्तेषि समवेतदिति वाच्यम् पापान्तरसहचारेण दुःखेोत्पादव तष्ठत्वात् । अनेन पापेन दुःखं न ममाभूदितयुधि- :

·२२९ जानकर्मसमुशयवाद। भावस्य प्रतियोग्युत्पत्तिनियतत्वेन मोक्षानन्तरं दुःखीत्पत्तिप्रसङ्गात् । प्रतियोग्युत्पत्तेरावश्यक- त्वेन तदुत्पादकनिवर्त्तनस्याशक्यत्वात् । न च दुःखहेतूच्छेद एव तत्प्रागभावपरिपालनमिति वाच्यम् । तन्मात्रस्यैव पुरुषार्थत्वेनान्यथोत्पत्ती तस्यां दशायां प्रागभावानुवृत्ती प्रमाणाभावात् । एतेन कस्यचित्प्रागभावस्य प्रतियोग्युत्पत्तिनिय- श्यैव प्रायश्चित्तकरणात् । नन्वनुत्पादपदेन ध्वंसो विवक्षितः स च साध्य एवेत्यत आह । ध्वंसस्य चेति । तदनुत्पत्ती नद्राशस्यायन सिद्धस्वादिति भावः । प्रात्म- नो दुःखसाधनतथा तन्नाशः उद्देश्यः स्वादत माहानि. त्यत इति । वीतरागजन्मादर्शनादिति न्यायेनाना- दिवसिद्धावनादिभावत्वेन नित्यत्व सिद्धेरिति भावः । ननु प्रागभावो न सामग्री किन्तु कारणं तयाचा- धर्मशरीरादितदुत्पादकान्तरविघटने सतोपि तस्या- किञ्चित्करत्वात् न मोक्षानन्तरं दुःखात्पत्तिरत नाह। प्रतियोग्युत्पत्तेरावश्यकत्वेनेति । अन्यथोत्तरावधिविधुर- स्वेनात्यन्ताभाववापत्तौ कस्य परिपालनं स्यादिति भाषः । अत्र च न दुःखहेतूच्छेद एवेति ग्रन्थानन्तरं प्रतियोग्युत्पत्तरित्यादिवन्यो युक्तः । यथाश्रुतपाठेषि तथैवान्धयो एष्टध्यः । तन्मात्रस्य हेतूछेदमात्रस्य मागभावपुरुषार्थत्वस्यापि स्वतस्तस्यामाध्यत्वेन हेत- ·२३० सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे तत्वमपि त्यज्यतामिति निरस्तम् । अन्यथीपपत्ते- दर्शितत्वात्। न च प्रागभाव एवोत्तरसमयसम्ब- धित्वेन साध्यत इति वाच्यम् । तदुत्तरसमय- सम्बन्धी हि किं नवमद्रव्यसम्बन्धो वा तदु- पाधिसम्बन्धो वा? सम्बन्धो हि स्वरूपमेव वा- ऽतिरिक्तो वा ? न तावदाद्यः । नवमद्रव्यस्वरूप. सम्बन्धस्याकार्यत्वात् । प्रागभाववत्तस्यासाध्य- त्वात्। न द्वितीयः । उपाधेरागन्तुकत्वेपि स्वका- रणाधीनतयाऽयत्नसिद्धत्वात् । अतिरिक्तसम्ब- न्धस्यानङ्गीकारात् । अप्रामाणिकत्वाच्चेति किं बहुना । नन्वात्यन्तिको दुःखनिवृत्तिरित्यनुप- पन्नम् । तथाहि दुःखनिवृत्तिरिति दुःखध्वंसो वा विवक्षितः । अभावान्तरम् वा विवक्षितम् । नाद्यः । उत्पनदुःखध्वंसस्यायनसिद्धत्वेन तदर्थ- च्छेदसाध्यतायामेव पर्यवसानात्मायश्चित्तस्थले क्लुप्त- स्वादिति भावः । तस्यां दशायां मुक्तिदशायाम् । ननु दुःखहेतूच्छेदस्य सुखदुःखाभावेतरत्वेन पुरुषार्थ- स्वादुःखं मे माभूदिति उद्दिश्यैव पुरुषप्रवृत्तश्च दुःख- प्रागभावस्य मुक्तित्वे व्यवस्थिते मुक्तिफलकविधिबला- ·२३१ जानकर्मसमुच्चयवादः। प्रवृत्यनुपपत्तः । अनुत्पत्नप्रतियोगिकस्य दुःख. ध्वंसस्याशक्यत्वात् । प्रत्युत दुःखोत्पादार्थप्रवृ. त्तिप्रसङ्गात् । नचैवं दृश्यते । नेतरः । अमा- वान्तरस्यासाध्यत्वेन पुरुषार्थत्वानुपपत्तेः । किञ्च दुःखनिवृत्तेरात्यन्तिकत्वं विवक्षितम् । समाना- धिकरणदुःखासमानकालीनत्वमिति चेत् । न एवंविधदुःखध्वंसे प्रमाणाभावात् । प्रत्युत दुःख- ध्वंसस्यैव समानाधिकरणदुःखसमानकालीनत्व. नियतत्वे प्रमाणसत्त्वात् । । कथं वास्याः पुरुषा- त्प्रागभावे प्रतियोगिजनकत्वनियमस्त्यज्यतामित्या- शङ्ख्याह । एतेनेति । तदेव विवृणोति । अन्यथेति । दुःखेनात्यन्तविमुक्तश्चरतीति स्वसेन दुःखध्वंसस्य मुक्तित्वेनोपपत्तेरित्यर्थः । ननु न दुःखहेतच्छेदसाध्यता. रूपा मागभावस्य तपरिपालनस्य वा साध्यता किन्त- तरसमयसम्बन्धित्वेन मागभावस्यैव साध्यतेत्यत शाह । न च प्रागभाव एवेति । मोक्षानन्तरं दुःखोत्पा- दप्रसङ्गादिति पूर्वोक्तयुक्तरिति भावः । अभ्युच्चयेनाह । उत्तरसमयेति । अनन्यगतिकतया प्रागभावस्य प्रति- योग्युत्पत्तिनियम त्याजयितुमन्यथोपपत्तिं दृषयति । नन्विति । विशेष्यांशं दूषयितुं विकल्पयति । होति । प्रयत्नेति । विरोधिगुणादेरिति भावः । तया- ·सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे र्थत्वम् सुखस्यापि हानेरिति व्यवस्थितौ तुल्या यव्ययफलकत्वेनानुद्देश्यत्वात् । न च जोवन्मुक्ति- दशाकसुखमुद्दिश्य प्रवर्तते । परममुक्तरन्यथाला- भ इति वाच्यम् । परममुक्तरपुरुषार्थत्वप्रसङ्गात् । क्यत्वादिति । तत्तत्प्रतियोगित्वेन तत्तद्ध्वंसे हेतुत्वा- दिति भावः । उत्पाद्य तर्हि दुःखं माश्यतामत शाह । प्रत्युतेति । विशेषणांशमपि दूषयति । किञ्चेत्या- दिना । इदानीन्तनमुक्तावस्मदादिदुःखममानकाली- नायामव्याप्तिनिवृत्त्यै समानाधिकरणेति । अधिकरण समवायिमोक्षफलको विधिरेव तत्र मानमत साह ! प्रत्युतेति । तत्र समानाधिकरणदुःखासमानकालीने दुःखध्वंसे प्रमाणविरोधादन्यस्तत्र मुक्तिपदार्थ इत्यर्थः । माहत्य दुःखेनात्यन्त विमुक्तश्चरतीतिश्रुतिस्तत्र मानमत आह । कथं वास्येति । यदाहु- बरं वृन्दावने रम्ये शृमालत्वं स इच्छतु । गौतमाप्तिहितां मुक्ति गौतमो गन्तुमर्हति ॥ इति भावः । सुखस्यापीति । न च बहुतरदुःखानु- विद्धतया तस्य दुःखपक्षे निःक्षेपात्र तद्धानिज्ञानं दुःखा- भावार्थप्रवृत्तिप्रतिबन्धकमिति वाच्यम् । तथासति दुःखाननुविद्धमुखत्वेन तस्य स्वतःपुरुषार्थत्वभङ्गप्रस- गात् । प्राप्तामाप्तविवेकेन दुःखस्यैव हेयत्वाचेति भावः । ननु जीवन्मुक्तिकालीनमुखोद्देशेपि परम- ·स्तीति भावः मुक्तिवाद:(१)। रागाभावेन सुखस्यानुद्देश्यत्वाभ्युपगमाच्च । किं वा(२) परममुक्तित्वम्। समानाधिकरणदुःखास- मानकालीनदुःखध्वंसत्वमिति चेत् । न सुखान्त- मुक्ती पूर्वमपि तथाविधदुःखध्वसस्य जातत्वात् भोगदशायामपि मुक्तत्यप्रसङ्गात् । न च दुःखान्त- क्तयवश्यम्भावेन मुखहानिप्रतिसन्धानात्कयं तुल्या- यव्ययतोद्घाटस्तत्राह । परममुक्तेविति । अप्रतिसं- हिताग एवाकस्मात्प्राप्तिरिति न सुख हानिज्ञानम- । इष्टापत्ति मन्यमानं प्रत्याह रागा- भावेनेति । यद्यपि सर्वथा रागाभावोऽसिद्धः मुमुक्षो- रसस्वात् । तथापि क्षयिष्णुस्वादिदोषदर्शनेन सुखे तदभावोऽभिमतः । असम्भवेन दूषितमपि परम मुक्तित्वं दूषणान्तरदानाय पुनः पृच्छति । किञ्चेति। पूर्वोत्तरभा- गयोर्दुःखपदस्य मुख्यदःखपरत्वं मत्वा दूषयति । मुखा- न्तमुक्ताविति । सुखानुभवाव्यवहितोनरक्षणे मुक्तघ- व्यवहितप्राङ्कालवृत्तिसुखानुभवदशायां देहादिगौणदुःष- समानकालीनत्वेपि मख्यदुःखासमानकालीनदुःखध्वंस- स्वान्मुक्तत्वप्रसङ्गादित्यर्थः । ननु मरणस्य दुःखाविना- भावान्न सुखान्तमुक्तिरत आह । नचेति । सुखमरण- स्येति । हे नराः सुखमृत्यव इत्यादिपुराणेविति शेषः। संस्कारेति । साक्षात्कारविषयदुःखध्वम इदानीमपीति (१) २१४ पृष्ठभारभ्य मुक्तिवादप्रकरणं शेयम् । (२) किच्चेति-१ पु० पा० । 30 ·२३४ सटोकन्यायसिद्धान्तदीपे व मुक्ति: सुखमरणस्यापि श्रवणात् । नापि सं- स्काराजनकसाक्षात्कारविषयदुःखध्वसत्वम् । सु- खान्तमुक्तौ भोगदशायां मुक्तत्वप्रसङ्गात् । मुक्त. रुद्देश्यतावच्छेदकजिज्ञासायामेतस्योपन्यासानह- त्वात् । न ह्यनेन मुक्तरुद्देश्यताऽवच्छिद्यते। अत एव संस्काराजनकानुभवध्वंसत्वादृष्ट नाश- नाश्यदुःखध्वंसत्वे निरस्ते । किचादृष्टनाश- नाश्यत्वमपि दुःखस्यासिटुमेव । दुःखस्य संस्काराजनकेति साक्षात्कारविशेषणम् । इदानीन्तन- दुःखस्य द्वेष्यतया तत्साक्षात्कारस्य संस्कारजनकत्वात् । योगिनां च सुखदुःखयोरुपेक्षणीयत्वेन तत्साक्षात्का- रस्य संस्काराजनकत्वादिति भावः । नन्वस्मदादिदुःख- स्याप्युपेक्षारूपसंस्कारजनकयोगिसाक्षात्कारविषयत्वा- त्तद्ध्वंसेऽतिव्याप्तिः । न च नव्यत्ययो विवक्षितः । ईश्वरमाक्षात्कारविषयत्वेनामम्भवप्रसङ्गादिति चेत् न लौकिकविशिष्टनिश्चयस्यैव साक्षात्कारपदार्थत्वात् । प्रत एव न तादृशसंशयनिर्विकल्पकतया दोषतादवस्थ्य- मिति । मुक्तत्वप्रसङ्गात् । परममुक्तत्वप्रसङ्गात् । वस्तु- दोषमुक्तवा पंदोषमाह । मुक्तरुद्देश्यतेति । उक्तदोषा- वन्यत्रातिदिशति । अत एवेति । इदानीन्तनदुःखस्य भोगनाश्यता न त्वदृष्टनाश्यतेति तद्ध्वंसव्यवच्छेदः । द्वितीयेऽसम्भवमयाह । किञ्चेति । मुखत्वदुःखत्वयोः ·वा . मुक्तिवादः। मोगैकनाश्यत्वात् । संशयस्य संस्काराजनकत्वेन संसारदशायामपि प्रसङ्गादित्याहुः। नाप्यजनक- दुश्वध्वंसत्वम् । असिद्धत्वात् । लिङ्गत्वेनानुमिती विषयीभूय योगिसाक्षात्कार(१)जनकत्वस्य संभ- वात् । नापि सकलात्मविशेषगुणध्वंसत्वं सकल- दुःखध्वंसत्वं मिलितप्रतियोगि- कध्वंसस्यानुपपत्तेः । नापि दुःखध्वंसमात्रं प्र समानाधिकरणसमानकालीनसाक्षात्कारविषयताव्याप्य- त्वाच्चरममपि दुःखमनुभयत एव तथा चानुभवादेव तनाशो नादृष्टनाशादिति भावः प्रथमे कैश्चि- दुक्तामतिव्याप्तिमनुवदति । संशयस्येति । अन्यत- मत्वोत्कीर्तनेन संशयस्य संस्कारजनकत्वं ग्रन्थकृदभिम- तमिति प्रतिभाति । अजनकेति । संसारावस्यदुःखस्य स्वसाक्षात्कारजनकतवात् न तद्ध्वंसेऽतिव्याप्तिः । लिङ्गकारणतापक्षणाह । अनुमितौ लिङ्गत्वेनेति । मधमाद्यनुमित्तापित्यर्थः । वर्तमान स्वसुखदुःखादिविष- यं योगिज्ञानं लौकिकमेवेति विषयजन्यमित्याशयेना- इ. विषयीभूयेति साक्षात्कार चरमसाक्षात्कार स्वध्वंसे त्यपि द्रष्टव्यम् । सकलेति । संयोगादिभि- रसम्भवध्याकृत्यै विशेषेतिः । रूपादिभिस्तव्यावृत्त्यै (१) साक्षात्कारे च-३ पु० पा० । ।

·३ सकत- सटीकन्यायमिद्धान्तदीये त्येकविवक्षायामतिव्याप्तेः । चरमदुःख(१)ध्वंस- त्वविवक्षायां तस्यावश्योपजीव्यत्वेनान्येषां परि- त्यागात्। नाप्यदृष्टाभावहेतुकानुभवध्वंसत्वम् । अस्यापुरुषार्थत्वात्। न च प्रायणान्त्यानुभवध्यं. सेऽतिव्याप्तिः । तस्य संस्कारेणैव नाशोपपत्तेः । मात्मेति । भोगदशायामतिध्याप्तेराह । सकलेति । आत्मविशेषगुणध्वंसत्वेनानुद्देश्यत्वादाह । दुःखेति। साकल्यं प्रतियोगिता विशेषणं ध्वंसस्य वा नाद्य इत्याह । मिलितेति । तदात्मसकल दुःखानामेकदा प्रसवेन तावज्जन्यैकध्वंमस्यासम्भवात् तावदजन्यस्य च तावद्ध्वसत्वानुपपत्तेरिति भावः । द्वितीयमर्थतोऽनु- वदति । दुःखध्वंसमात्रमिति ।मात्रशब्दः कास्न्ये । तेपि मुक्तिः प्रत्येकं मिलिता वा नाद्य इत्याह । प्रत्येकेति । इदानीन्तनदुःखध्वंसेष्विति शेषः। द्वितीये मेलकप्रति- योगिकतिपयसिद्धत्वेन तदात्मनो मुक्तेः साध्यत्वानु- पपत्तिः । तथापि सकलध्वंमेलनमसिद्धमेव यावन्न घरम- ध्वंस इति चेन्न हन्तव प्राप्ताप्राप्तांववेकेन चरमध्वंस एवावश्यक उपजीव्यत्वान्मुक्तिरस्त्वित्याह । घरमेति । न च सापि चरमस्यात्यन्तिकत्वदूषणेनैव दूषितक- रूपत्वादिति भाकः । चस्मस्य दुःखसाक्षात्कारस्य स्वो- सरभाविविरोधिगुणान्तरानुदयेन भोजकादृष्टनाशना. (१) चरम दुःख विवक्षायान्तु-२१० पा० ।

·मुक्तिवादः । अत्रीच्यते । दुःखान्तरध्वंसस्यायत्नसिद्ध- स्वपि तथाविधदुःखध्वंसस्य प्रयाससाध्ययोगा- भ्याससाध्यत्वात् दुःखोत्पादार्थप्रवृत्तिप्रसङ्ग- स्त्विष्ट एव । जीवन्मुक्तिदशायां तथा प्रमाण- श्यत्वादिदानीम्तनस्य च तस्य संस्कारादिभिरेव नाश- संभवाददृष्टाभावहेतुकोऽनुभवध्वंसो मुक्तिरस्तु तबाह । अस्यापुरुषार्थत्वादिति । प्रत्र परोद्भावितामप्यतिव्या- प्तिं दूषयति । न च प्रायणेति । संस्कारेणेति । स्मृतिदर्शनकल्पेनेति शेषः । अन्यथोपपत्तिं ममर्थयते । प्रत्रीच्यत इति । यदुक्त- मुत्पन्ने चरमदुःखेऽयत्नसिद्धस्तद्ध्वंस इति भवेदेवं यदि दुःखध्वंसमा मुक्तिपदार्थः : स्यात् । किन्तु समानाधि- करणदुःखासमानकालीनत्वविशेषितम् । न च तत्पुरुषप्र- यत्नमन्तरा न हि जन्मानपाये दुःखध्वंसस्य समानाधिन- रणदुःखासमानकालीनता नाम । न च प्रवृत्त्यनपगमे तदपायः । न च रागादिदोषानुपशमे तदपगमः । न च तन्मूलमिथ्याज्ञानवासनानुपरमे तदुपशमः । न च तत्व- साक्षात्कारतरणेरनुदये तदुपरमः। न च योगाभ्यामसाध्य- निदिध्यासनाधिना विना श्रवणादिना तदुदय इत्य- सत्वेककृतिमाध्यतेत्याह दुःखान्तरेति । दुःखोल्पादाय प्रवृत्तिमनुमोदते । इष्ट एवेति। जीवन्मुक्तिदशायामिति । भोगैकनाश्यस्य कर्मणो मुक्तिविरोधिनः क्षयापयोगिनो ·२३८ मटीकन्याय सिद्धान्तदीपे सिद्धत्वात् । किञ्च नोत्पन्नदुःखध्वंसार्थमनागत' दुःखध्वंसार्थ वा प्रवर्तते । किन्तु दुःखहे- तुसंसारनाशाय । एतदेवाभिसन्धाय दुःखहेती दुःखत्वोपचारः शास्त्र हेतूच्छेदे पुरुषव्यापारादि- त्याहुः । न च तत्राप्युत्पन्नानुत्पन्नविकल्पसम्भवे. नासाध्यत्वम्। अशक्यसाध्यत्वं वा शनीयम्। उ- दुःखभोगे प्रवृत्तिस्वीकारादित्यर्थः । समानाधिकरण- दुःखाप्तमानकालीनदुःखसाधनध्वंसो मुक्तिरित्येकदेशि- मतेपि परिहारमाह । किञ्चेति । संसारो देहात्मा- भेदभ्रमवासना न मिथ्याज्ञानम् उत्पन्नानुत्पन्नविकरुपया- सात् । अत एव तस्यास्थिरत्वेनायत्तसिद्धविनाशत्वा- भावादहिकण्टकादिना नाशदर्शने यवसाध्यविनाशत्वं दर्शयिष्यति । उत्पन्नस्यैवेत्यादिना । ननु तत्त्वज्ञानमभे. दभ्रमं निवर्तयेद्विरोधित्वात् । न तु तद्वासनां क्वचि- दप्यक्लप्तत्वाद्वासनायाः स्मृत्येकनाश्यत्वाच्चेति चेन् न अनन्यगतिकतया प्रकृत एव तथाकल्पनादिति वदन्ति। नन्वेवं दुःखहेतुसंसारनाशाय प्रवृत्तिरिति वदता दुःख- साधनध्वंसस्य मुक्तित्वमुक्तम् तथा च तदत्यन्तविमोक्षो- उपवर्ग इति सूत्रविरोधः । तेन दुःखात्यन्तनिवृत्तेरेव तत्त्वाभिधानादित्याशझ्याह । एतदेवेति । यतो हेतू- च्छेद एव पुरुषव्यापारो न मुख्यदुःखोच्छेद अतः सौचं दुःखपदं दुःखसाधने औपचारिकमित्यर्थः । न चेत्या- ·मुक्तिवादः। स्पन एव दुःखहेतावहिकण्टकादौ लोके परिहार- स्य यत्नसाध्यत्वदर्शनात् । न च यदि तेन हेतुना दुःखमवश्यं जनयितव्यं तदा परिहारानु- पपत्तिः । न जनयितव्यं चेत् । किमर्थ परि- हरणीयमिति वाच्यम् । कण्टकादिपरिहारेप्य- स्य समानत्वात्। न चैवंविधदुःखध्वंसस्याप्रा. दिना मिथ्याज्ञानाभिप्रायेण विकल्पानुपपत्तिमाशक्य वासनाभिप्रायेण परिहरति । उत्पन्नस्यैवेति । अन्यथा- हिकएटकादेः स्थिरत्वेन तन्नाशस्य यत्नमाध्यत्वेपि मिथ्या. ज्ञानस्य विरोधिगुणान्तरीयनिवर्तनीयतया तद्ध्वंसस्या- यवमिद्धत्वान्न तदर्थ प्रवृत्तिरुचिता परेणापि सुवचत्वात् । एकदेशिमतं समाप्य पूर्वपक्षितं दुःखध्वंसस्याप्रामाणिकत्वं निरस्यति । नचैवं भूतेति। प्रत्येकमुक्तिसाधने पक्षमाह । देवदत्तेति । सर्वमुक्तिसाधने तमाह । दुःखत्वमेवेति । स्वं दुःखत्वस् देवदत्तदुःखत्वस् । न च सुषुप्तौ देवदत्तदु:- खासमानकालीनदेवदत्तदुःखध्वंससंभवात्सिद्धसाधनमि- ति वाच्यम् असमानकालीनपदेन समानकालीना- न्यत्वस्य विवक्षणादन्योन्याभावस्य च व्याप्यवृत्तित्वात्। सिद्धसाधननिवृत्त्यै असमानकालीनान्तम् । न च स्वपद- स्य समभिव्याहतपरत्वात्तादृशध्वंसप्रतियोगिनि तत्त- दादित्यगत्यादिरूपे कालेोपाधौ दुःखत्ववृत्तेः सिद्धसा- धनम् । वृत्तिपदस्य समवायार्थत्वात् । भात्मत्वे व्यभि- ·सटीकम्पायसिद्धान्तदीपे माणिकत्वम् । देवदत्तदुःखत्वम् दुःखत्वमेव वा स्वाश्रयासमानकालीनध्वंसप्रतियोगिवृत्तिकार्य- मात्रवृत्ति धर्मत्वात् एतत्प्रदोपसन्ततित्ववदित्यनु- मानस्यागमस्य च विद्यमानत्वात् । तथा च न दुःखध्वंसत्व समानाधिकरणदुःखसमानकाली. नत्वव्याप्यम् । न च तुल्यायव्ययफलकत्वे- नापुरुषार्थत्वम्। अतिदुःखितस्य सुखेऽपि वैराग्य- दर्शनेनैवंविधपुरुषार्थत्वस्य प्रमाणसिद्धत्वात् । चारवारणाय कार्यत्वेति । सत्तायां तनिवृत्त्यै मात्रेति । तत एवानन्तत्वमपि निरस्तम् । न च ध्वंसत्वे व्यभिचारः। प्रागसत्वे सतः कार्यपदार्यत्वादेतत्मदीपसन्ततित्वं त- सन्ततिवत्तिर्जातिविश्वेषो देवदत्तत्यादिवत् । विप- क्षबाधकामावादनुमानस्याप्रयोजकत्वं राङ्कमानं प्रत्या- आगमस्य चेति । दुःखेनात्यन्तविमुक्तश्चरती- त्यादेरित्यर्थः । तथा च तदप्रामाण्यप्रसङ्ग एव विपक्ष- बाधकस्तर्क इति भावः । वैपरीत्यग्राहिप्रमाणवि- रोधमुद्धरति । तथाचेति । सुखेति । धैराग्यदर्श- नेनेति । तथा च वीतरागस्य सुखहानेरनिष्टत्वाभावेन बलवदनिष्टाप्रतिसन्धानान्न प्रवृत्तिप्रतिबन्धः । गान्धस्य वधबन्धदु:खाप्रतिसन्धानादिव पारदार्य इति भावः । जीवन्मुक्तिकालीने दु:खध्वंसे पूर्वोक्तमुक्तिल- क्षणातिव्याप्तिमाशक्य निरस्यति । न चेति । इष्ट- ·- मुक्तिवादः। न च सुखान्तमुक्तौ भोगदशायामपि मुक्तत्व प्रसङ्गो दोषायेष्टत्वात । यथोक्तोत्पन्न दुःखव- सस्यैव मुक्तित्वात् । न च जीवन्मुक्तिपरममुक्तयो. व्यतिरेकानुपपत्तिः(१)। योगजादृष्टजन्यतरवसा. क्षात्कारवत्वस्य समानाधिकरणविशेषगुणावच्छि- स्वादिति । अस्य मुक्तिमात्रलक्षणत्वात् । जीवन्मु- तरपि च मुक्तित्यादित्यर्थः । यथोक्तेति । दुःखपदयोमु. ख्यदुःखपरत्वमिति भावः । वस्तुतः प्रथमदुःख पदस्थ गौणमुख्यसाधारणदुःखपरतया परममुक्तिलक्षणमपीद- मेवेति द्रष्टव्यम् । व्यतिमैदा भेदकर्मध्यतिहारः । परस्प- रभेद इति यावत् । योगजेति। सांसारिकसाक्षात्कारध्या- बत्त्यै जन्यान्तम् । तत्र योगो निदिध्यासनम् । तरवपदं स्वरूपकथनाय । साक्षात्कारपदं तद्वासनापरम् । अन्यथा विषयान्तरसञ्चारदशायां तदभावप्रसङ्गात् । समानाधि- करणेति । मिथ्याज्ञानं ध्वंसम्बत्र जीवम्मुक्तावपीत्यतः सवासनेति। समानाधिकरणवासनासमानकालीनमिय्या- ज्ञानध्वस इत्यर्थः । जीवन्मुक्तौ च न वासनाध्वंसः प्रमा- णाभावादित्याशयः । सवासनमिय्याज्ञान पदस्थाने पदा- स्तरावापेन लक्षणान्तरमाह । समानाधिकरणेति तदात्मवृत्तिविशेषगुणत्वावच्छिन्नध्वंस इत्यर्थः । सं- योगरूपादिसरवान्मुक्तांवव्याप्ति वारयि विशेष- (१) भेदकानुपपत्तिः-१ पु० पा० ।

·R सटीकम्मासिद्धान्तदीपे बसवासनमिध्याज्ञानध्वंसत्वस्य यथासम्भवं जी- कमुक्तिपरममुक्त्योर्लक्षणस्याहनीयत्वात् । उभय- साधारणं तु सवासनमिथ्याज्ञानध्वंसस्वम् तत्त्वसा- क्षात्कारमागभावविरहित्तत्वयोगजधर्मप्रागभाव- विरहितत्वमित्यादि स्वयमहनीयम्।प्राञ्चस्तु दुःखा तदात्मवृत्तिपदे । संसारदशायां कतिपयविशेषगुणवं- मेतियापितनिवृत्त्यै अवच्छिन्नेति । इदं च सामान्य- ध्वंसवादिमतेनोक्तम् । वस्तुतस्तु प्रतियोगितावच्छेदक- सामान्यावचिन्नानां सर्वेषामेकदाऽसत्त्वेन तावज्जन्यक- ध्वंसानुपपतेः । समानाधिकरणविशेषगुणासमानकाली- नमिथ्याज्ञानयस इत्यर्थे तात्पर्य द्रष्टव्यम् । न चैतयो: परममुक्त्युद्दे श्यतावच्छेदकत्वानुपपत्तिः। भेदकतयैवोप- म्यामादिति । जीवन्मुक्तिपरममुक्तिलक्षणस्येति । तयो- रूपलक्षणस्य तत्सहचरिततया परिचायकस्येत्यर्थः । क्या मृते दुःखध्वंसरूपायां मुक्ताववृत्तेर्मिग्याज्ञानध्वंसत्वस्व तल्लसत्वानुपपत्तेः । जीवन्मुक्तौ वासनानाचे प्रमाणा- भावादपरितुष्यन्नाह। तत्त्वसाक्षात्कारेति। जीवन्मुक्ती साक्षात्कारस्य परममुक्तौ च तद्ध्वंसस्य विरोधिनः स- स्वेन मागभावविरहाविशेषादिति भावः । यावत्तत्त्वसा- क्षात्कारप्रागभावधिरहो न युक्तः : जीवन्मुक्तौ घर- मसाक्षात्कारमागधावसत्वात् । नापि किञ्चित्प्रागभाव- विरहः संसारदशायामपि मुलभत्वात् इत्यरुचेराह । यो.

·मुक्तिवादः। त्यन्ताभाव एव मुक्तिः आत्यन्तिको दुखनिवृत्तिरि- त्यनेनैव तस्य विवक्षितत्वात् । न चैवमसाध्यत्वे. नापरुषार्थत्वप्रसङ्गः । आकाशादेरपि मुक्तस्वप्र- सनी दोषाय | उक्तदुःखध्वंसरूपस्य तत्सम्बन्धस्य साध्यत्वात् । न चावश्यकत्वेन स एव मुक्तिपदार्थ इति वाच्यम् । दुखेनास्यन्तविमुक्तरचरतीति- श्रुत्या मुक्तिदशायामात्ममा दुःखात्यन्तामावस्य घोधनात् । न च श्रुतावपि तथाध्वंस एव विव. क्षित इति वाच्यम् । अत्यन्तविमोकपदस्थात्य- न्ताभाव एवं व्युत्पन्नत्वात् । एवंविधदुःखध्वंस- परत्वे च लक्षणाप्रसङ्ग इत्याहुरिति संक्षेपः । इतिमुक्तिवादः । गजेति। न चात्राप्युत्पत्स्यमानधर्मान्तरमागभावसस्वाद- सम्भवः । अपरात्मकत्वेन जीवन्मुक्तं तदनुत्पत्तरिति भावः । जरन्नैयायिकमतमाह । प्राञ्चस्त्विति । ननु निवृ- त्तिपदस्य नाशार्थत्वात्कयवमित्यत आह । आत्यन्ति- कीति । नन्वेवमत्यन्ताभावस्य स्वतसिद्धत्वादपुरुषार्थ- नापत्तिः सनात्मनोपि दुःखात्यन्ताभावादतिगाप्तिश्चे- त्याशङ्कयाह । न चैवमिति। स्वसम्बन्धिदुःखात्यन्ताभा- वस्य मुक्तित्वे विशेषणीभूतसम्बन्धस्य साध्यत्वाद्विशिष्ट- स्य माध्यत्वं पुरुषार्थत्वम् अनतिप्रसङ्गरचेति भावः। ए. - ·सटीकल्यायसिद्धान्तदीपे सिद्धार्थस्यानुभावकतायाः अभावात् तत्र व्युत्पत्तिग्रहो नास्तोति केषाञ्जिन्मतम् । तत्र ते- षामयमाशयः। प्रयोजकवृद्धोदीरितवाक्यश्रवणा- तेन दुःखस्याप्यव्याप्यवृत्तित्वाद्दुःखदशायामपि तदत्य- न्ताभावसत्त्वादतिव्याप्तिः ध्याप्यवृत्यन्ताभावश्च प्रति- योगिसमवायिदेशे सम्भवतीति निरस्तम् विशिष्टस्य दुःखदशायामभावात् । प्रस्तु तर्हि सम्बन्धत्वेन कल्पो दुःखध्वंस एव मुक्तिर्लाघवादावश्यकत्वाचेत्यत आह । न चेति । अत्र विमाकपदादभावमावस्यात्यन्तपदान्त- रहितस्य प्रतीतस्याभेदेनान्वयादन्तरहिताभावमात्रस्येष लाभाढिकल्पकमानाभावाच्च सम्भवत्स्वतःसाध्यता- कस्य ध्वंसस्यैव युक्तं मुक्तित्वमिति प्राञ्च इत्यनेन सूचि- समिति ॥ इतिश्रीसकलसामन्तप्रतापराजोद्योजितशेषा- नन्तविरचितायां न्यायसिद्धान्तदीपप्रभायां मुक्तिप्रकरणम् ॥ ॐ ·१४५ सिद्धार्थप्रामाण्यवादः। नन्तरं प्रयोज्यवृद्धव्यवहारमाकलयन् तेन व्यवहा- रकारणीभतं तदीयं ज्ञानमवगच्छंस्तत्र चावापी- द्वापक्रमेण तत्तत्पदानां कारणत्वमवधारयन तत्र चार्थ वाच्यवाचकभावलक्षणसम्बन्धमवधा- रयति तटस्थो व्युत्पित्सुः । सिद्धार्थस्य साध्य- तोपरागविरहाकथं तदधीनव्युत्पत्तिग्रहः। अनु- भावकत्वेनाकाङ्झादिवत्साध्यतोपरागस्यापि प्र- कार्यवाचकपदासमभिव्याहतपदानां कार्यविशेषा- नुभवजनकत्वं व्यवस्थापयितु का कार्यविषयत्वं शब्दानुभ- वत्वव्यापकं न वेति संशयबीजं विपरीतकोट्युपस्थिति- माह । सिद्धार्थस्येति । सिद्धो कार्यभूतोऽर्यो यस्य कारका- दिपदकदम्बस्येत्यर्थः। । अनुभावकताया इति कल्पकस्येति शेषः । स्वतन्त्रव्यवहारानुमितानुभवहेतुत्वान्यथानुपप- या शक्तिः कल्प्या सिद्धार्थाच्च न व्यवहार इति प्रयो- उयस्य तदर्थानुभवकल्पने मानाभाधान तदनुपपत्त्या तटस्थस्य शक्तिग्रह इत्यर्थः । केषाञ्चिन्मीमांसकानां व्युत्पत्तिग्रहाभावेऽनुभावकत्वे किमनुभूत कार्य व्यवहारानुपपत्तिर्मानमुत क्लुप्तानुभवसामग्रीसमवधान- मिति विकल्प्य नाद्य इत्याह । प्रयोजकत्यादिना ग्रह इत्यन्तेन । व्यवहारम् कृतिरूपं प्राकलयन् थे- सया कार्यणानुमिन्वन् तेन कृयाकलनेन व्यवहा- रकारशीभूतं कृतिकारणीभूतं तदीयं प्रयोज्यीय ज्ञान स्वस्मिन्प्रवृत्तिहेतुत्वेनावधारितम् । कार्यत्वान्वि.

·१४६ सदीकन्यायसिद्वान्तदीपे योजकत्वात् । साध्यतापरक्ताद्वाक्यात्प्रवृत्तिल- क्षणव्यवहारदर्शनात् । तेन च तत्प्रयोजकज्ञानोन्न- यनात् । तत्र शब्दस्य तदायभावित्वेन(१) तत्कार- णत्वावधारणात् व्युत्पद्यते बाल इति युक्तम् । न च पुत्रस्ते जात इति सिद्धार्थादपि प्रहर्षप्रयुक्तमुख- प्रसाददर्शनात् हर्षस्य ज्ञानसाध्यत्वात् तत्रापिं शब्दस्यैव हेतुत्वमिति वाच्यम् । हर्षहेतूनामा- तगवानयनादिकानं नत्र ज्ञाने तत्तदींशावच्छिन्न इति शेषः । पावापोद्वापक्रमेण तत्तत्पदप्रक्षेपपरित्यागक्र- मेण तत्र पदेषु अर्थेषु च वाच्यवाचकभावलक्षणमिति यथाकञ्चित्पदोपस्थापितस्य शब्दानुभवविषयत्वेऽति. प्रसङ्गादिति भावः । ततः प्रकृते किमित्यत आह । सि- द्धार्थस्येति । तदधीनस्तत्प्रयोज्यः । माध्यतोपरागाभावे प्रवृत्तिहेतुकार्यान्वयज्ञानाभावेन व्यवहारानुदये तदेकमा- नकस्थानुभावकत्वस्यामिद्धया कथं तदनुपपत्तिमूलको व्युत्पत्तिग्रह इत्यर्थः । द्वितीयं निरस्यति । अनुभावक- त्वेनेति । तदनुपरागस्थले कल्पकव्यवहाराभावेनानुभव- सिद्धेरव्यभिचारात्तत्कारणतासिद्धौ सामग्र्यसिद्धिरिति भावः । ननु साध्यतानुपराग एवानुभावकत्वे प्रयोजक- इति तदुपरागस्थलेऽनुभावकत्वामिद्धेर्न तदधीनो व्यु- त्पत्तिग्रह इत्येव किं न स्यात् इत्याशवाह । साध्यतो- (१) तद्भावभावितया २ पु० पा० ।

·सिद्वार्थप्रामाण्यवादः। १५० नन्त्येन शब्दजन्यज्ञानसाध्यवासिद्धे । न च प- रिणतिसुरसमाम्रफलमिति वाक्यश्रवणानन्तरं तत्र प्रवृत्तिदर्शनात्ततोऽनुभवकल्पने व्युत्पत्तिग्र- हसम्भव इति वाच्यम् । यत: साध्यास्छिले क्लुप्तस्य साध्यतोपरागस्य प्रयोजकत्वध्यवस्छिती तत्रापि तदध्याहृत्यैव प्रवर्तत इति युक्तम् । तदिदमुच्यते । कार्यपराणामन्विते शक्तिरिति । परक्तादिति । ध्युत्पद्यते बाल इति युक्तम् इत्यन्तेन सम्ब- न्धः । तया च तत्रानुभावकताया आवश्यकत्वेन तवैव व्यभिचारात्माध्यतानु परागो न हेतुरिति शेषः । हन्तव सिद्धार्थस्यापि मुखप्रसादानुमेयहर्षहेत्वनुभवजनकताया आवश्यकत्वेन तवैव व्यभिचारात्साध्यतानुपरागस्तत्र व्यभिचारीति तुल्यमित्याशङ्कय निराचष्टे। न च पुत्रस्ते जात इति । तत्रापि शब्दस्येति। तद्भावभावित्वाविशे- षादित्यर्थः । प्रानन्त्येनेति । आनन्त्येनेति । प्रियासुखप्रसवादिज्ञा- नादनेतज्जन्यादपि हर्षसम्भवादित्यर्थः । तथा चानुभा- वकत्वासिद्धेर्न तुल्यमिति भावः नन्वेवमपि सि- द्धार्थस्थलीया प्रवृत्तिः प्रवृत्तित्वाविशेषादिष्टाभेदज्ञान- साध्या तच्च ज्ञानं शब्दाधीनमेवेति व्यभिचारान्न साध्यतोपरागस्तत्र प्रयोजक इत्याशङ्क्याह । न च परिणतीति । प्रथममगृहीतकार्यान्वितव्युत्पत्त्यनुरो- धेन कल्पनान्तरानुदयात् कार्याध्याहार एवान्व·m यतः तथा च सटीकम्यासिद्धान्तदीपे अत्रोच्यते । हर्षहेतूनामानन्त्यादिस्यनेन ज्ञानव्यतिरेकेणैव तत्र हर्ष उत्पद्यत इति वाभि- मतम् । प्रमाणान्तरोपजातज्ञानाद्वा । न तावदाद्यः । हर्षस्य सुखरूपतया तस्य च ज्ञानकारणत्वव्यव- स्छितौ तदन्तरेण तदुत्पत्तेरसम्भवात् । अन्यथा प्रवृत्तेरपि ज्ञाननरपेक्ष्यकल्पनाप्रसङ्गात् । न द्विती- यः । वाक्यादन्यस्य तत्र प्रमाणस्य कल्पनीयत्वात्। वाक्यकारणत्वस्यैव युक्तत्वात् । अन्यथा गामा- यबोध इत्याह । साध्यार्थति । न माध्यतोपरागस्यानुभावकत्वष्यभिचार इति भावः । ननु कार्यान्वितव्युत्पत्तिपक्षे परिणत्यादिपदैरेव स्वा- थविशेषणीभूतान्वयप्रतियोगिकार्योपस्थितेः सम्भवे किं तदध्याहारेणेति चेत । न कार्यमामान्योपस्थिता- वप्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां कार्यविशेषबोधे कार्यवि- शेषवाचकपदसमभिव्याहारस्य कारणताग्रहादध्याहार- स्यावश्यकत्वादिति भावः । स्वोक्तेऽभियुक्तसंमतिमाह । तदिदमिति । अप्रवृत्तप्रवर्तनार्यो हि वाक्यप्रयोगः । न चाकिञ्चित्करस्य स्वरूपेणैव प्रवर्तकत्वम् प्रमाणत्वविरो- धादव्युत्पन्नस्यापि तदापत्तेश्चेति स्वप्रवृत्तिहेतुतयाऽव- धारित कार्यत्वान्वयज्ञान द्वारतया कल्प्यते तदन- न्तरं चावापोद्वापक्रमेण कल्प्यमानापि प्रत्येकपदशक्तिः प्रथमगहीतकार्यान्वयव्युत्पत्यविरोधाय कार्यान्विततत्तद- यविषयैव कल्प्यत इत्यर्थः ।

·तथा च भावः । प्रमासस्य जापकस्य । स्यान्न वा- मुक्तिवादः। नयेत्यादावपि प्रमाणान्तरजन्यज्ञानेनान्यथासि- द्विप्रसङ्गात् । न च सुरसमामफलमित्यत्राध्याह- स्यैव प्रवर्तत इति युक्तम् । अध्याहारे प्रमाणा- स्वरूपासिद्धया दूषयिष्यन् हर्ष हेतनामानन्त्या- दित्युक्तं विकल्पयति । हर्षेति । अन्यथेति। साध्यतोपरागस्थलेऽप्यनुभावकतानावश्यकत्वे कार्यान्वि- तशक्तिरपि न सिद्ध वेदिति नन्येवं सन्देह एव पर क्यकारणतानिश्चय इत्यत माह । अन्ययेति । यदि चोपस्थितिलाघवसहकृताभ्यामन्वयव्यतिरेकाभ्यां वाक्य- जन्यतानिश्चयस्तदा तुल्यमबापीति भावः । ननु न जानजन्यत्वं न वाऽन्यज्ञानहेतुकत्वं हर्षस्य विवक्षितम किन्तु हर्षमामान्येन तद्धेतुमात्रानुमानेपि तेषामानन्त्येन परितोषयितुम शक्यत्वात् पुत्रजन्माव्यभिचारिवृद्धिश्रा- द्धादिदर्शनेन च प्रथमन्तत्कार्यताबोधावश्यम्भावे सिद्धा- यताभङ्गप्रसङ्गान्न कार्यपरो व्युत्पत्तिग्रह इति प्रथमगृही- तव्युत्पत्त्यनुरोधेन तदुत्तरप्रत्येकव्युत्पत्तिकल्पनमपि का- यान्वित एवेतीति चेत् न अयं हर्ष इष्टताप्तिज्ञानजन्यः हर्षत्वान्मदीयहर्षवत् इति सामान्यतो दृष्टस्यैव लाघवे. नवलप्तोपस्थितिकपुत्रजन्महेतुकत्वावगाहित्वात् परि- शेषानपेक्षणात् इष्टान्तरस्थ दृष्टेष्टतमपुत्रजन्मावरुद्धाय बुद्धविवानधिरोहात् । प्राथम्यम मावस्यानुरोध्यतायामप्र- ·सटीकम्पापसिद्धान्तदीपे भावात् । न च साध्योपरागस्य वाक्यानुभावक- ल्पनायां(१) प्रयोजकत्वम् । प्राकाङ्क्षादिमत्त्वेनैव तदुपपत्तावन्यस्य गौरवकरत्वात् । न च सिद्धा. दिसंसर्गाग्रहण व्यवहारोपपत्तिरिति वाच्यम् । योजकत्वात् । अन्यथेदं रजतमिति भ्रमविरोधान्नेदं र- जतमिति धीन स्यात् । घटमानयेतिवाक्यानन्तरं घटा- नयनप्रवृत्तिदर्शनात् घटानयनकार्यताज्ञानस्यैवानुमि- ततया तपानाकलितपदविभागस्य वाक्यस्य व्युत्पत्त्यब- धारणे प्रथमगृहीततदनुरोधेन वाक्यमात्रे घटानयन- कार्यतान्विते व्युत्पत्तिकल्पनाप्रसङ्गात् । गौरवानन्यल- भ्यत्वाभ्यां त्यज्यत इति चेत्तुल्यम् । प्रमाणाभावादिति । कार्यान्वितव्युत्पत्तरध्याहारसाध्य व्यभिचारज्ञानाभावा- धीनतयेदानीमसिद्धेरन्योन्याश्रयादिति भावः । नन्ध. न्वयानुभव एव मानन्तस्य साध्यतोपरागप्रयोज्यत्वा- दिल्यत प्राह । न चेति । सत्यपि साध्यतोपरागे वन्हिना सिडचेदित्यादौ योग्यताकाङ्क्षादिविलम्बेनैवाकाक्षा- दिसमवधाने साध्यतोपरागविलम्बेनान्वयानुभवविल- म्बासिद्धेरप्रामाणिकगौरवप्रसङ्गादित्यर्थः। अन्वयस्येव साध्यतोपरागविलम्बादन्वयानुभवविलम्बः सिद्धार्थ- स्थले, न चैवं तत्र व्यवहारानुपपत्सिरसंसर्गाग्रहादेवोपप. तेरत प्राह । न च सिद्धार्थेति । अन्यथेति । विनिगम- (९) वाक्यानुभावकतायां-पा० ४ पु० ।

·मुक्तिवादः। ११ बाधकाभावात् । अन्यथा वैपरीत्यस्यैव वक्तुं सुकरत्वात् । न च प्रवृत्तिरूपव्यवहारस्यैव ज्यु- त्पत्ती प्रयोजकत्वम्। लाघवेन व्यवहारमात्रस्य तथात्वात् । सिद्धार्थात् व्युत्पत्तिविरहेपि अन्यत्र व्युत्पत्नस्य तस्मादनुभवे बाधकाभावात् । त- स्मात्सिद्धार्थस्यानुभावकता नास्तीति वदतो गुरोरपि लघुत्वमेवेति । इतिमिद्धार्थवादः समाप्तः । काभावादिति शेषः । नन प्रवृत्तेरेव स्वकारणीभूतानुभ- वोपपादकशक्तिकल्पकत्वम् अवृत्तिपरत्वे त्वनुभव एवं न प्रमाणमिति क शक्तिकल्पनावकाश इत्यत शाह । न चेति । लाघवेनेति । कारणताग्रहकाले शीघ्रोपस्थि- तिकत्वेनेत्यर्थः । पुत्रस्ते जात इत्यादावपि हर्षादिना पूर्वोक्तरीत्या हि व्युत्पत्तिग्रहप्रयोजकज्ञानोनयनादिति भावः । तुष्यतु दुर्जन इति न्यायेनाह । सिद्धार्थादिति । अन्यत्र साध्यतोपरागस्थले व्युत्पन्नस्य तज्जातीये पदे गृहीतशक्तिकस्य पंसः तस्माद्गृहीतशक्तिकजातीयप- दात् । न हि सिद्धार्थस्थलीयानां न कदाचित्साध्यतो पराग इत्यस्ति सम्भव इति भावः । उपसंहरति तस्मा- दिति । लाघवप्रामाणिकाभिधानात् । इति श्रीसकलसामन्तप्रतापराजोद्योजितशेषानन्तविरचिताया न्यायसिद्धान्तदीपप्रभायां सिद्वार्थप्रामाण्यप्रकरणम् । .

·मटीकन्यायद्विान्तदीपे अन्विते शक्तिरित्यपि विचारणीयम् । तत्र परेषामयमाशयः । तत्तदर्यान्वयबोधजनकत्वं नन्वभिधानयुक्त्या विशेष जिज्ञासानुपपत्त्यैव कार्या- पन्वितेपि शक्तिर्वक्तव्येति परमत्यवस्थानेऽवसरसङ्गत्या- धिताभिधाननिषेधं प्रतिजानीते । अन्विते शक्ति- रिति । विचारखीचं विरोधिलक्षणया विचारायोग्यम- प्रामाणिकमिति यावत् । यद्वा निर्मातमित्यर्थः । इह पदैः प्रतिपादिताः पदार्था एवान्वयगोचरया स्वशक्तया तमनुभावयन्तीति त एव कारणमित्येके । अन्वयविशिष्टपदार्थगोचरया स्वशक्तया पदान्यवेत्य- परे । तान्येव पदार्थमात्रगोचरया शक्तयाऽकाङ्क्षा- दिसचिवयाऽन्वयं बोधयन्तीति गौतमीयाः । तत्र घटान्वयो घटपदशक्यो न वेति वितिपत्तौ चरम व्यवस्थापयिष्यन् मध्यमवादिमुखेनैव प्रथमपक्षं दूष- यितुं तदाशयमनुवदति । तत्रेति । अन्वितशक्तय- भ्युपगम इत्यर्थः । परेषां भाहानामन्वयांशे शक्तिः स्वीक्रियतामिति प्रतिषनुमेयेन्वयः पदशक्यः - अति दृश्यन्तरे शाब्दानुभवविषयत्वादित्येवंरूप देती पदस्मारितपदार्यानामसंसर्गाग्रहादेव संसर्गव्यवहारोन संसर्गग्रहादिति तटस्थशङ्कितां विशेष्यासिद्धिमुद्धरति । तत्तदर्थेति । जनकनवप्रयोजकत्वम् उभयसिद्धत्वान्नाय- मस्य विचारावसर इत्यर्थः । ततः किमत माह ।

·२५३ सिद्वार्थप्रामावयवादः। तावत् तत्तत्पदकदम्बकस्येति सुप्रसिद्धम् । तत्रा- न्वयबोधजनकत्वं(१) नियामकं विना न सम्म- वति । नियामकाच पदशक्तर्वा तदर्थराक्तर्वा । तत्र द्वितीये गौरवप्रसङ्गात् पदानामेवोपजीव्य- तति अन्वयबोधजनकल्ये सतीत्यर्थः । तस्य पदकम्ब- कस्य न सम्भवतीति । अशक्याभिधानेति । ममताद- न्विते शक्तिरेष्टव्येति भावः । अस्तु तर्हि पदार्थ- गतवान्वयशक्तिर्नियामिका कृतं पदैरन्विताभिधाने- नेति वियूय्यशङ्काया सगोत्रकलहभिया तामनुद्ध- रन्नेव गढ़ाशयः परपझं तावत्प्रतिक्षिपति । नियाम- कत्वञ्चेति उभययाप्यन्वयस्य शक्यतासिद्धस्तन्मतं तावदयुक्तमिति भावः । अत्र शक्तिमेव द्वेधा विकल्प- यता लक्षणनियामकत्वमसम्भावितमेवेति विवक्षितम् । तथाहि भहन येऽन्वयस्य लक्ष्यस्वे प्राधान्येन भावित- प्रसङ्गः । नियमेन प्रतीतेरितरान्वितस्वार्थलक्षणमपि न युक्ता । घटपदावचिदपि शक्यशुद्धघटमतीलेरनङ्गी. कारात् । न्यायनयेपि लक्ष्यतावच्छेदकान्वितत्वप्रकार- कप्रतीतेरनिष्टाया: प्रसङ्गेनासमखानुपपत्तिरिति तदनेन वृत्त्यन्तराभायो विशेषणमपि साधितं भवति । एवं परनिराकरणेन स्वस्थः सगोत्रकलहं समाधत्ते ।तच द्वितीये गौरवमसङ्गादिति । पदार्योपस्थितिहेतुक्सप्त- (२) बोषकत्वम्-पा० १ पुर। - ·सटीकन्यायनितान्तदीपे त्वेनान्वयांशेपि शक्तिः स्वीक्रियताम् । तदिदमु- च्यते- प्राथम्यादभिधातृत्वात्तात्पर्यापगमादपि। पदानामेव सा शक्तिवरमभ्युपगम्यताम् ॥ पदशक्तयतिरिक्तशक्तिकल्पनामसङ्गादित्यर्थः । स्वपक्षे च क्लुप्तायाः अर्थोपस्थापकपदशक्तरेवान्वयविषयत्व- मात्र कल्प्यत इति लाघवमिति भावः । यद्वार्यकरण- वादिनापि नार्थमात्र शक्तिर्वाच्या घटः कर्मत्वमित्या- दिरूपेणोपस्थितेभ्योन्वयधीप्रसङ्गात् किन्तु पदविशेषोप- स्थापितेषु पदार्थेषु तथा च पदविशेषापेक्षया गौरव- मिति भावः । उपजीव्यत्वेनेति । पदार्थोपस्थिताविति शेषः । स्वाक्तेर्थे वृद्धसंमतिमाह। तदिदमुच्यते प्राथम्या- दिति । अर्थापेक्षया प्रथमोपस्थितलाघवादित्यर्थः । अभिधातृत्वात् क्लप्तशक्तिकत्वात् अनेन शक्तयन्तरक- रूपनागौरवाभावो दर्शितः । तात्पर्यति । तत्पतीच्छयो- चरितत्वं तात्पर्यम् । तच्च पदेष्वेव सम्भवतीति तनिर्वा- हाय कल्प्यमाना शक्तिः पदेष्वेव युक्तेत्यर्थः । सा पदा- र्थान्वयानुभवहेतुः। परं युक्तं क्रियाविशेषणत्वात्पलीब- त्वम् । अर्थापत्तिमपि अन्वयशक्ती मानमाह। किञ्चेति। यद्वाऽकाक्षादिकमेव नियामकं स्यादित्याशक्य प्रति- पाद्यजिज्ञासारूपा सेवान्वयसामान्याप्रतीतौ न घटत इत्याह किञ्चेति । कर्मविशेषेति । कर्मविशेषप्रतियोगि- ·सिद्धार्थप्रामाययवादः। किञ्चान्वयस्याशक्यत्वे क्रियामात्राभिधाने कर्मविशेषजिज्ञासा कर्ममात्राभिधाने क्रियाविशे. पजिज्ञासा च कथं स्यात् । न हि सामान्याप्रतीती विशेषजिज्ञासा सम्भवति । न चान्वयांश- स्यापि शक्यत्वे यत्किञ्जित्पदेनान्वयबोधोपपत्ती पदान्तरप्रयोगवैफल्यमिति वाच्यम् । प्रतियोगि- विशेषोपस्थितौ तदुपयोगादिति । अत्रीच्यते । घटादिपदानामितरान्विते वा शक्तिः । आनयनादिविशेषतरान्त्रिते वा । न तावदाद्यः कारकक्रियासमभिव्याहृतवाक्यात का रकान्विता क्रिया क्रियान्वितं कारकमिति प्रति. पत्ति: स्यात् । तथा च वाक्यभेदो विशेषाप्रति त्वजिज्ञामेत्यर्थ: । एवं क्रियाविशेषेत्यपि । एकेनैव वा पदार्यान्वितस्वार्यबोधने कृतकार्यत्वादपदवैयर्यमित्या- शफ्याह । न चेति । इतरसामान्यान्वयशक्त रन्वय- व्यतिरेकाभ्यां प्रतियोगिविशेषापत्तिसध्रीचीनाया एव विशेषान्वयबोधहेतुत्वकल्पनादिति भावः । अनन्यलभ्यत्वेनान्वये घटादिपदानां शक्तयभावं सिद्धान्तयिष्यंस्तत्सिद्धये किमितरान्विते स्वार्थे उत स्वा- र्थप्रतियोगिक इतरान्वये सेति विकल्पद्वये प्रथमे शक्तयः बच्छेदकं विकल्प्य दूषयति । घटादिपदानामिति ·२४ सटीकम्बामसिद्धान्तदीपे प्रत्तिश्च स्यात् । आकाक्षादिमत्समभिव्याहार- विशेषाद्विशेषलाम इति चेत् । तर्हि तस्मादन्वय. लामोपपत्तौ तत्र शक्तिकल्पनायाः अन्याय्य. त्वात् । तदिदमुच्यते- अन्वयस्थान्यतः प्राप्तेरन्यथाप्युपपत्तितः । अनन्यलभ्यमात्रार्थशक्तान्येव पदानि न । इतरेति । इतरान्वितत्वेनेत्यर्थः। प्रानयनादीति । सानयनाद्यन्वितत्वेन वेत्यर्थः । कारकान्वितेति । कारकपदं वस्तुगत्यभिप्रायेण । इतरान्वितत्वस्य श- क्यतावच्छेदकत्वे कारणत्वादिबाधकाभावात् । एवं क्रियेत्यपि । अन्वयप्रकारकप्रतिपत्तिद्वयप्रसङ्गादित्यर्थः । द्वित्वांशे दोषमाह । तथाचेति । विशेषावि- शेष्यभेदेन वाक्यार्थभेदादिति भावः रकत्वरूपानिष्टापत्तिमुक्त्वेष्टानपपत्तिमध्याह । विशे- घेति । प्रतियोगिविशेषमकारिका स्वरूपेणान्वयविशे- पावगाहिनीष्यमाणा प्रतिपत्तिश्च न स्यादित्यर्थः । स्तावता घटान्वयो न घटपदशक्यतावच्छेदकः त- ज्जन्यानुभवाप्रकारकत्वादिति प्रयोगः भूचितः । ननु तवैव विशेषलाभानुपपत्तिः सामान्यत इतरान्वयानु- पस्थितौ प्रतियोगिविशेषाकाङ्क्षानुदयात् त्वितरान्वयसामान्यपिस्थितावाकाक्षासम्भवादाका- क्षितार्थकपदसमभिहारादन्यविशेषलाभेन काचिद- .. अन्वयप्रका- ·अन्धयशक्तिनिषेधवादः । -reaminatonymmaNameek- आवश्य- शेषः । अनन्य- इति । न द्वितीयः । वाक्यार्थस्य घटमि. त्यनेनैव बोधितत्वादानयनादिपदप्रयोगवैफल्य- प्रसङ्गात् । न च विशेषजिज्ञा सान्यथानुपपत्त्या- नुपपत्तिरिति गहाभिसन्धिराह । नाकाक्षादीति । सामान्यान्वयोपस्थितेरन्यथापि सम्भवे नाकाक्षोदय इति गृढाभिसन्धिरुत्तरमाह । तौति । कत्वादिति अन्याय्यत्वादिति । लभ्यत्वन्यायापेतत्वादित्यर्थः । स्वोक्त वृद्धसमतिमाह । अन्वयस्येति । अस्माकं मते पदानि अनन्यलभ्यमावार्थ- शक्तान्येव । अर्थतन्वयप्रतियोगिनि नान्वये इत्येवकारार्थः। अर्थपि नानन्यलभ्ये लक्ष्यादाविति मात्रजर्थ: । नान्वय इत्यत्र हेतुमाह । अन्यत इति । आकाक्षादेरित्यर्थः । ननु शक्ते पकत्वं क्लुप्तं न त्वाकाङ्क्षादेरन्वये शक्ते- रेव स्वीकारादत माह । अन्यथानुपपत्तित इति । साकाङ्क्षादेरन्वयसापकतानङ्गीकारे विशेषान्वयबोधा- नुपपत्तित इत्यर्थः । वैफल्येति । यद्यपि क्रियान्वितो घट इति घटान्विता क्रियेति च विलक्षणबुद्धिजन- नान्न वैफल्यम् तथापि प्रवृत्तिपरे वाक्ये तज्जन्यक्ष- मैव बुद्धिरुद्देश्या सा चैकापीति विशेषणविपरिवर्तमा- वेण भिन्नाकाराया अपराया वैयर्थ्यमेवेति भावः। अर्था- पत्तिं दूषयति नचेति । यद्वा विशेषान्वयवोधहेतुनाऊ5- काक्षादिनैव शक्तिकार्यान्यथासिद्धयापादनमयुक्तम् अन्वयुसामान्यशक्तयनङ्गीकारे प्रतिपाद्यजिज्ञासारूपाया ..

·U सटीकम्माविहान्तदीप न्वयद्यक्तिकल्पनं युक्तम् । अन्वयमात्रस्य व्या प्तिबलेन प्राप्तौ तद्विशेषजिज्ञासायाः अन्यथै- वोपपत्तः । अन्यथा चक्षुःपरिदृष्टजम्बीरादी रस- विशेषजिज्ञासाबलेन रसमात्रं चक्षुर्लाह्य स्यात्। न च पदानां पदार्थानामन्वये शक्तिः । अन्वयस्य प्राधान्येन प्रतियोगिन उपसर्जनत्वेन प्रतीतिप्र. सङ्गात् । न च तथा । किन्त्वन्वयस्योपसर्जनत- या प्रतियोगिनः प्रधानतया भानमिति सङ्क्षेप ।। इति अन्वयशक्तिनिरासवादः । प्राकाझाया एवानुपपत्तेरित्याशङ्क्याह न चेति । ध्याप्तीति। क्रियात्वकारकत्वयोरन्योन्याश्रयान्वयव्या- प्तिबलेनेत्यर्थः । अस्तु वस्तुतो छ्याप्तिस्सदस्फुरणे तु भवन्ती विशेषजिज्ञासा न शक्तिहेतुकामन्वयसामान्यो- पस्थितिं विनेत्याशक्याह । अन्यथेति । रसमा रस- मान्यं चक्षुर्या' चक्षुर्जन्यलौकिकग्रहविषयः स्वम- तियोगिक इतरान्वये शक्तिरिति द्वितीयं पक्षं दूषयति । उपसर्जनत्वेनेति । पदार्थानामन्वयावच्छेदकत्वाद्राज- पुरुषमानयेत्यत्र राज एवेति भावः । इष्टापत्तिमनुभ- बवाधेन परिहरति । न च तयेति । नन्वाकाक्षादि- सहकृतस्य शब्दस्यान्वयानुभावकत्वेऽन्वये शक्तिरवर्ज- ·अन्वयशतिनिधिषवादः। नीयैव तद्भामस्य पदशत्यत्वात् । तीम्पत्यापि श- क्यत्वस्यानिर्वाहादित्याशक्याह । इति सक्षेप इति । यद्विषयत्वेन जाता शक्तिपिका तस्यैव शक्यत्वात् । अन्यथा तव जातिरेव शक्या न व्यक्तिरिति सिद्धान्त- भङ्गप्रसङ्गः । पदेनोभयविषयकवानमननादिति भावः । इति सकलसामन्त० अम्बयशक्तिनिवेधप्रकरणम्(१) । (१) २४९ पष्ठात् २५१ पर्यन्तं सिद्वार्थप्रनास्थवादमशर, २५२ पष्ठावान्वयशक्तिनिषेधप्रकरणं द्रष्टव्यम् ।

·w- सटीकम्यायसिद्वाम्तदीपे बायु प्रत्यक्ष इत्येके । तेषामयमाशयः । त्वगि-- न्द्रियध्यापारानन्तरम् वायर्वातीति प्रतीतिः स- कलंजनानुभवसिद्धा । नेयं स्पर्शादिलिङ्गजन्या । प्रत्यास्पर्शाश्रयस्य वायोः स्वविशेष्यकप्रत्यक्षाज- नकत्वं व्यवस्थापयिष्यन् स वायुः स्वविशेष्यकप्रत्यक्षज- नको न वेति संशयजननीं विप्रतिपत्तिमाह । वायुरिति । प्रत्यक्षस्पर्शाश्रय इति शेषः । प्रत्यक्षः स्वविशेष्यकप्रत्य- क्षजनकः । तेन सामान्यलक्षणादिजप्रत्यक्षविषयत्वस्य स्वस्पर्शप्रत्यक्षजनकत्वम्य वायौ स्पर्श इति स्वविषय- प्रत्यक्षजनकत्वस्य च स्वेनाप्पङ्गीकारादेक इत्यभिधाना- नौचित्यप्रसङ्गः । वायुमतीतिः साक्षात्कारिणी लिङ्गाद्य- समवहितसामग्रीजन्यत्वादयं घट इति प्रतीतिवदिति विवक्षितेऽनुमाने वायुप्रतीतिमात्रपक्षत्वे भागासिद्धिः । त्वाचतात्प्रत्यक्षत्वे त्वरजन्यत्वविशेषग्यासिद्धयाश्रयासि- द्धिरिति दोषं दृष्ट्वा विवक्षितं पक्षमाह । त्वगिन्द्रिय- व्यापारानन्तरमिति । त्वक्प्रयोज्येत्यर्थः । न चैतद्विशेष- णवत्नया स्वरूपेण वा प्रतीतिरसिद्धत्याह । नमिद्धेति । वातीत्यनेन वायुप्रतीतेर्गतिकारकतोपद- र्शनं विपक्षबाधकान्तरसूचनाय । वायोरतीन्द्रियत्वे यो- ग्यव्यक्तिकतया तत्कर्मणः प्रत्ययानुपपत्तिः । संयोगेन तदनुमानम् अत्रापि पर्यनुयोगतुल्यत्वा- दिति । प्राश्रयामिद्धिमुद्धृत्य स्वरूपासिद्धिमुद्धरति सकलज- .

·२६ । अन्धयशक्तिनिषेधवादः । व्याप्त्यादिप्रतिसन्धानविरहेपि जायमानत्वात् । अन्यथा त्वगिन्द्रियव्यापारानन्तरं जायमानघट- प्रतीतेः साक्षात्कारित्वे का प्रत्याशा । तत्रापि स्पर्शादिलिङ्गप्रभवत्वस्य वक्तुं सुकरत्वात् । ननु बहिरिन्द्रियजद्रव्यसाक्षात्कारविषयत्वावच्छे- दकमुदभूतरूपवत्त्वे सति महत्त्वम् । तच्च वायौ नेयमिति । वायुविशेष्यकेत्यर्थः । स्पर्शादीत्या- दिपदेन स्पर्शत्वपरिग्रहः । व्याप्तीत्यादिपदेन च वा- युधर्म तापरिग्रहः । तेनायमर्थः । वानकर्तरि स्प- लिङ्गेन वायुस्पर्श स्पर्शत्वेन वा न वाप्यनुमितिः सम्भवति पानक्रियायास्तत्कनश्चातीन्द्रियत्वेन स्प- स्य तद्धर्मत्वाप्रतिसन्धानात् । व्यापयतिसन्धानाच सम्भवन्ती वा न वायुविशेष्यका स्यादिति । नन्वनन्य- यासिद्धिफलबलेन व्याप्त्यादिप्रतिसन्धानन्ततः स्पर्शवि- ष्यकवायवीयत्वानुमितिः ततो मनसा वायुविशेष्यकरप- शंप्रतीतिरिति कल्प्यतामत प्राह । अन्यथेति । मुकर- त्वादिति : विनिगमकाभावादिति भावः । व्यापकनिवृ. त्यनिवृत्तिभ्यां विनिगमकमाशङ्कते । नन्विति । रूपादौ व्यभिचारादाह द्रव्येति । आत्मनि व्यभिचारादाह बहि- रिति । साक्षात्कारो लौकिकः । अवच्छेदकं समनियतम् । अत एव महत्त्वोद्भूतत्वोपादानम् अन्यथा रूपव्यावृत्ति- मात्रेणापि वायोबहिरिन्द्रियजद्रव्य प्रत्यक्षव्यतिरेकाभि- Ivarameworkoum ·सटीकम्यायसिद्धान्तदीपे - नास्तीति कधं तत्प्रत्यक्षत्वम् । स्वगिन्द्रियव्यापा- रस्तु स्पर्शादिलिङ्गप्रतीतावेवान्यथासिद्धः । धूमा- दिप्रतीतौ चक्षुर्वत् । व्याप्त्यादिप्रतिसन्धानविर- हेपि जायमानत्वमसिटुमिति। मैवम् । उद्भूतरूप- वत्त्वे सति महत्त्वस्य बाहिरिन्द्रियजद्रव्यसाक्षात्का- रविषयत्वावच्छेदकत्वानुपपत्तेः(१)। उद्भूतस्पर्श वत्त्वे सति महत्त्वस्यैव तत्रावच्छेदकत्वम्। न चैव- धानसम्भवादनर्थकं तत्स्यात् । अनुद्भूतत्वं जातिरुद्भूत- त्वं तदभावः परमाणुरूपेपीति महत्त्वोपादानम् । तन्मा- अमात्मनि रूपविशेषि वायौ नास्तीति घटादावस्तीति तत्प्रत्यक्षत्वसम्भव इति विशेषनिषेधध्वनिः । नन्व- नन्यथासिद्धत्वव्यापारानुविधानवलेन वायोः प्रत्यसत्वे सिद्ध तत्र व्यभिचारात् व्यापकत्वमेवासिद्धमित्या- ह । त्वगिति । दृष्टान्तव्याजेन विपक्षे वाचकत्वमाह धूमादीति । अन्यथा वन्ह्यादिप्रतीतेरपि प्रत्यक्षता स्यादिति भावः । नन्वेवं लिङ्गजन्यत्वं परिशेष्येत तत्र चोक्तमेव दूषणं व्याप्त्यादीति । सामान्यविशेष- थरिकप्रयोजकप्रयोज्यत्वासम्भवेन तद्विशेषचाक्षुषताव- च्छेदकस्य तदवच्छेदकत्वायोगान तेन विनिगम इत्याह । मैवमिति । तथाभ्युपगमेपि अप्रयोजकोद्भू. तस्पर्शतुल्ययोगक्षेमतयोद्भतरूपस्यावच्छेदकत्वासिद्धि- (९) वच्छेदकत्वासिद्धः-३ पु० पा० ।

·अन्वयशक्तिनिषेधवादः । मूष्मादेः स्पार्शनतापत्तिदोषाय । इष्टापत्तेः । न प्रभादौ बहिरिन्द्रियजसाक्षात्कारविषयत्वानुप- पत्तिः । तत्र तधाभूतसाक्षात्कारविषयत्वासिद्धेः । एवं हि वक्त तत्रापि शक्यते । चक्षुर्व्यापा- रो रूपादिलक्षणलिङ्गप्रतीतावेवान्यथासिद्धः । प्र. भादिप्रतीतिस्तु लिङ्गजन्यैवेति । किञ्चैवमेव त्वं किमिति नाङ्गोकुरुषे । द्रध्यसाक्षात्कारविषयत्व- मात्रावच्छेदकमेवाभूतरूपवत्त्वे सति महत्त्वम् । अलं बहिरिन्द्रियजन्यविशेषणग्रहणेन(१)। एवं सत्यात्मा प्रत्यक्षो न स्यादिति चेत् । मा भू- त्सेोऽपि ज्ञानादिनैव अनुमीयताम् । तस्मात्स्वी- रित्याह । उद्भूतस्पर्णेति । इतः पूर्वमुत्पत्ती वेति शेषः। ऊष्मादीत्यादिपदेन वायूपनीतशीतादिद्रव्यपरिग्रहः । तयाभूति । तथा चावापीष्टापत्तिरेवोत्तरमिति भावः । कथं तर्हि तत्प्रतीतेश्च क्षुापारानुविधाननियम इत्यत शाह । एवंहीति । प्रात्मनि व्यभिचारवारणाय बहिरि- न्द्रियजत्वविशेषणवद्वायौ तद्वारणाय तत्स्थाने चाक्षुष- त्वमुपादीयताम् प्रमाणबलेन प्रत्यक्षादेरविशेषात् बहि- रिन्द्रियजत्वोपाध्यपेक्षया जातित्वेन चाक्षुषत्वस्य लघु- त्वाच्चेत्याशयेन प्रतिबन्यसरमाह । किञ्चैवमेवेति । (१) ग्रहेण-४ पु० ।

·२६४ सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे कुंरु वायोः प्रत्यक्षावम् परिहर वा आत्मनः प्रत्यक्षत्वमिति दुस्तरा प्रतिबन्दितरङ्गिणी। न च द्रव्यग्रहणयोग्यताव्यापकयोग्यताकानां सङ्ख्या- परिमाणादीनां प्रत्यक्षताप्रसङ्गो बाधक इति वाच्यम् । करपुटतवायोः सङ्ख्यापरिमाणादी. नां प्रत्यक्षत्वेनेष्टापत्तेः । एवं तत्प्रत्यक्षतासाधक- मनुमानमुच्यते । वायुः प्रत्यक्षः महत्त्वे सति उदभूतस्पर्शवत्वात् घटवत् । न चोष्णादिना जानादिनैवेति। त्वग्व्यापारस्य स्पर्शग्रह व मनोव्यापा- रस्य ज्ञानादिग्रह एवोपक्षयसम्भवादिति भावः । नन्वि- यमस्ति तरणिः का दुरुत्तरतेत्याशङ्कयाह । न चेति । किं यद्रव्यं ग्रहणयोग्यं तद्ग्रहणयोग्यसङ्ख्यादिकमिति नि. यम उत ग्रहणयोग्यसत्यादिमज्जातीयमिति विकल्प्या- ये पृष्ठलगवस्त्रादौ व्यभिचारमभिप्रेत्य परिशिष्ट द्वितीये त्वात्मप्रत्यक्षतायामेवेदं बाधकं तज्जातीये क्वचिदपि सङ्ख्यापरिमाणाद्यग्रहणात् तज्जातीये सङ्ख्यादिग्रह- णस्येष्टत्वादित्याह । करपुटेति । सङ्गतिं सूचयन्नेव न्या- याभिधानं प्रतिजानीते । एवमिति । वायुप्रतीते- लिङ्गाद्यजन्यत्वेनेन्द्रियजन्यरवपरिशेषे सतीत्यर्थः । अपि- भिनक्रमः । तत्प्रत्यक्षतासाधकमपीति । तत्प्रतीतिपक्ष- कप्रत्यक्षजातिसाधकाभिधानेपि वायुपक्षकप्रत्यक्षविषय- ·HP-Nury Nipe in Amerior NAKSHApertun वायुप्रत्यक्षतानिरामवादः । तासाधकस्यानुक्तवाद्विप्रतिपयनुरोधाच्च । तदिदानी- मुच्यत इत्यर्थः । बाबुरिति । प्रत्यक्षस्पर्धात्रय इत्यर्थः । तच्च घटायं सिद्धसाधनम् पक्षतावडे- दकैक्ये तस्यादोषत्वात् । नत्रापि तद्दोषताप तु प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयो वाबुरित्यर्थः । अतो न पर- माग्वंशे बाधामिद्धी । वस्तुनो भट्टनये परमाएवभावात সায়ী মানিশিয়ানমন্ধ নড়িয়া त्यागे च न्यायनये भागे बाधासिद्धी इत्युद्देश्यसिद्ध एव प्रत्य शस्पर्शाश्रयत्वोपादानम् । हेतुत्तिया प्रती- मानस्य महत्वे सतीत्यस्व पक्षविशेषत्वेन विवक्षित- त्वात् न बिकक्षाक्लेशोपि । भट्टमते व्यभिचारा- वारकत्वेन तत्र सस्य व्यर्थत्वात् । स्वप्रतिज्ञायां म- ताकरानुना रहेत्वाभधाने च स्वमते व्याप्यत्वासि- द्विप्राङ्गात् हेत्वन्तराभिधानमसङ्गाच्च । क्रमविपर्ययस्य च पुरुषत्वेना वस्तुण्द्धिविरोधित्वात् उदाहरसकदे- शमदने गत्यभावाचति युक्तः पन्थाः । प्रत्यक्ष इति । स्वविशेष्यप्रत्यक्षमनक इत्यर्वलेन बायोः स्पर्श इति स्वविशेषताकप्रत्यक्ष जनकतमा सामान्य लक्षणादिजन्य- स्वविशेष्यकप्रत्यक्ष विषयतया का न सिद्धसाधनमिति बेयन् । उद्भूतेति । परमते उद्भूतत्यजातेरभाषि प्रत्यक्षजनकस्य स्पशतरत्वादित्यर्थः । अतो न , रामा- *यलक्षणादिना प्रत्यक्षस्पर्शाये प्रभादौ व्यभिचार। - - ·बटीकम्मापसिधान्तदीपे बभिचारः । तत्र साध्यविरहस्यासिद्धः । न पवस्वमुपाधिः सपादावेव साध्याध्यापक- स्वात् । न द्रव्यस्वरूपपक्षधर्मावच्छिमसाध्य स्वापकमिदमेवीपाधिः । आत्मनि साध्याच्याप- कत्वादिति । अत्रोच्यते । पहिरिन्द्रियजद्रध्यसाक्षात्कार- विषयता तावदवरयं किञ्जिनियम्या । अन्यथा द्रध्यमात्रस्य साक्षात्कारविषयतापत्तः । पधुरादौ व्यभिचारवारमाय स्पर्शति । प्रसिद्ध रिति । बनियमादित्यर्थः । सन्देहस्य च निश्चित हेतुमत्वदूर- वादिति भावः । गुखादौ साध्यव्यापकतापरिहारमा- द्रव्वत्वेति । बहिरिन्द्रिबजद्रव्यसाक्षात्कारत्वावचिन्ने विनिग- मकाभावाम्महरयासमानाधिकरसबोरुद्भूतम्पस्पर्शयोः कारबतां बबलापषितुं तच्छेषतया तत्रानुगतान- तिप्रसक्तकारखापेक्षा ताबदुपपादयति बहिरिन्द्रि- बजेति । विपने बाधकमाह । अन्बवेति । तया बहिरिन्द्रियजद्रग्यविषयः । ननु यमा द्रव्यसाक्षा- कारविषयताबा ब्रानुगतानतिप्रसक्तनिवामकाभावेपि तद्विषनागरहिरिन्द्रियजसाक्षात्कारविषबताया- वैव नाकाचादी द्रव्यसाक्षात्कारविषयतासामान्यम् । शाय निषेधति ·यथा वायुप्रयततानिशमनः। ध्यमाक्षात्कारविषयतागुणसाक्षात्का- रविषयतादीनां नानुगतं नियामकम् तपाऽत्रापि कचिदुद्भूतरूपवत्त्वे मति महत्वम् क्वचिदुद्भूत- स्पर्शवत्वे सति महत्वमेव मविषयतीति पाचरम् । यनोऽविनिगमा(१)तुभयोरपि प्रयो- जकत्वं वागः प्रत्यक्षता म सिद्ध्यति । तयेहाऽपि बहिरिन्द्रियजद्रव्यमाक्षात्कारविषयतापि मावद्विशेषनियता तद्विशेष चाक्षुपतास्पार्शनतापविजे- पद्यप्रयोजकयोमहस्वरमानाधिकरखगोषतापपर्य- पोास्यव मातिप्रसक्ता भविमति किं तब नियत- प्रयोजकापेक्षवा पस्य वाया बागोनियतवाण- মা बखेति । मुक्ततचापि प्रमोचकरा- मान्वेन भवितुम् यात्मप्रत्यक्षतामगुषगने बाधा वक्ष्यमाणत्वेनोइतरूपल तत्वोजकतानुपपतेः शम्बल सम्भवानु स्वयते रह समानाधिकरपरसोइनत- पस्यासि सम्भवः । पनि प्रत्यपलान तवाणुभयोः प्रयोगमवापसी मम्मतरितिरिवाह - तोऽपिनिगमादिति । निदायोमादापनीतशीतो- मादी मन्द्रोपोतमयनगतपित्तादौ चन दोषाभाव- कालोनमङ्ख्याययोग्यता निरस्त प्रत्यक्षमा क्रमेण रू. (१) मिनिममरियादिनि-पा० पु.। म ·nanamainAN ANI.. २६- सटीकबायसिद्धान्तदीपे योग्यानेकविशेषगुणवत्त्वं द्रष्यसाक्षात्कारमाने प्र- योजकमिति कश्चित्। प्रमायामव्याप्तेः । तच्चि- न्त्यम् । किञ्चन्यत्रानुगतनियामकाभावात्तथात्व- मत्र पुनरनुगतस्य रूपविशेषवत्त्वे सति महत्त्वस्य द्रध्यचाक्षुषसाक्षात्कारे योग्यतावच्छेदकत्वमवश्य स्वीकर्तव्यम् । तस्यैत्र च अतिरिन्द्रियजद्रव्य साक्षा- पस्पर्शयोः प्रत्येक व्यभिचारादिति भावः । अधो- भयोः प्रयोजकत्वानिधानं गुडजिहिकान्यायेन उ- द्भूतस्पर्शस्य प्रयोजकताया अग्रे निराकरिष्यमाखदात्। अतएव प्रभायाः प्रत्यक्षतामभिसन्धाय तत्र व्यभिचा- रेसैकदेशिमतस्य चिन्त्यतामाह । योग्येति । प्रन्ययो- भयप्रयोजकतावादिनोऽपि दापतौल्यात् ।। गुणवत्त्वं काले, विशेषगुणवत्वमाकाशे, अनेकविशेषगुणवत्वमपि परमाशौ व्यभिचारोति सर्बम् । अनेकत्वं च गुणत्वव्या- प्यजात्येति नानेकशब्दाश्रयत्वेनाकाशेऽतिप्रसङ्गः। करपु- टधृतवायोः मयादीनां प्रत्यक्षत्वमभ्युपेत्य विशेषपदम् । नन्वेवं महत्वसमानाधिकरणोद्भूतरूपवत्वे सति उद्भूत- स्पर्शवरवस्य प्रत्येकं बहिरिन्द्रिय जद्रश्यसाक्षात्कारे तद्- द्रव्वचाक्षुषत्वे तत्स्पार्शनत्वे च प्रत्येक प्रयोजकतायां गौरबर । किञ्चेवं गौरालोकप्रत्यक्षतापत्तौ तद्वतच- ङ्ख्यादिप्रत्यक्षतापत्तिः । यदि चात्रयप्रत्यक्षतायामपि marwaAARARIA ·and ravaraniramayanrarmanoramtirthurammernama.mms- पायुप्रत्यक्षतामिराबादः । । - कारे योग्यतावच्छेदकस्य सम्भवात् कथं बाधक विना तत्परित्यागः । यत्पुनरुक्तं त्वगिन्द्रियज- द्रव्यसाक्षात्कारे यदेव योग्यतावच्छेदकं क्लुप्तम्। तदेव बहिरिन्द्रियजद्रव्य साक्षात्कारे उद्भूतस्पर्श- वत्त्वे सति महत्वमेव नियामकमस्तु। प्रभाप्रसीति- स्तु लिङ्गजन्यैव भविष्यतोति तदसङ्गतम् । तथाहि । रूपविरोपात्प्रभाप्रतीतिसम्भवपि समसयोगा- दिप्रतीतिरुन्मानितने त्रस्य केन लिङ्गेन स्यात् सत्र मुख्यादि न प्रत्यक्षन्तदा लाघवाद्भारूपमेव तथास्तु तदेत चन्द्रोद्योतादेः प्रत्यक्षत्येपि तत्सङ्ख्या- प्रत्यक्षतोपपतेः । विप्वग्दिसारिमरूपसजातीयवल- नदोषासदुपलम्भपात्रापि तुल्यत्वात् । नयनद्याव- च्छिन्नपित्तद्रव्य योश्च सख्यापरिमाणसंयोगादीनां प्र- त्यहत्वात् विनिगमनाविरहासिद्धिश्च व्यज्यत इत्वरण- रसादाह किञ्चति । रूपविशेष उद्भूतरूपम् बाधक विनेति । बाबुप्रत्यक्षतानुपपसिरच न बाधिका अन्यो- न्यानमादिति भावः । न चैकत्व सामान्य विशेषोभयम- योजकतानुपपत्तिः द्रष्यत्वस्य संमोगत्वजन्यगुणत्वादि- प्रयोजकत्ववदुपपत्तेः । जनकतावच्छेदकाननुगमस्येव जन्मतावच्छेदकाननुगमस्य दोषत्वे बीजाभावाचेति वदन्ति । ननु सति सम्भव एवमेतत्म एव तु कुतः प्रयो.

·टीकम्यायनिहारतदीचे प्रभादीनामप्रत्यक्षत्वे सद्गनधर्मग्रहे न कोप्यु- पायः । न च संयोगादिगोचातथाभूतसाक्षात्का- रनियामक रूपविशेषवस्वे सति महत्त्वमात्रयस्य द्रव्यगोचरे तु तथाभूतसाक्षात्कारे स्पर्शवत्त्वे तति महत्त्वमेव नियामकमिति वाच्यम् । गौरवप्रस- हात्। तस्मादुभूतस्पर्शवत्वे सति महत्त्वमेव नियामकमिति कचं तदहितस्य वायोः प्रत्यक्षस- जकातरतुल्ययोगक्षेमस्वादिति भावः। प्रतीतिरनुमितिः। तदुर्मति । स्थिरे भित्यादी बलप्रभासंयोगविभागौ पस्य पूर्वोत्तरदेशानुपलम्भोपलम्भाभ्यामनुमातं शक्येते नबापि तदधिकरशकवसत्पक्षिकारडादियोगप्रतीतिर्न लिन पूर्वोत्तरदेशयोः प्रभाकपबोरतीन्द्रियत्वेन तद्घटितलि- शारिद्वेरिति भावः । पर स्पादिवत्स्यादित्यत माह तदर्मसंयोगादीति । प्रत्य तवृत्तितयैव यो- गादीनां वाग्वत्वादिति भावः । तदेव तर्हि त्यज्य नामत बाहन बागादीति । तबाभूतो बहिरि- न्द्रियः। पपियति। उतरूपमहदाधिनत्यनि- स्वः । तथा च मनाया अप्रत्यक्षत्रेषितसंयोगादिप्र- त्वहं स्वादिति माया स्पर्णवप इति । उद्तस्पर्शवसे पतीत्वः। तमाचप्रमादिकमनापामेवारिस्वति भावः । गौरवेति । प्रत्यावृत्तित्वायपेक्षया पूर्वोक्तस्य सामान्य- ·घायुगत्यक्षतानिरासवादः । गुनमत्यताप्रोमारव गुरुवादिल्यर्थः । तथा च प्रभा- वा अमत्वशत्येततामणवादेर्गोग्यतानुपपत्तेः । तदुपपा- रकमभावोग्यतापपादनावोनूतरूपवरवमेव तत्र प्रयोज- कमारवेवमिति वायुरप्रत्यक्ष दापसंहरति । तस्मादिति। अब बदन्ति द्रव्यगुणसाक्षात्कारत्वयोरिव हरिन्द्रिय- बमाबाहकारत्वस्व कार्यत्वानवादकत्वे मानमेव ना- रित विषयीभय द्रोण करणीभय च बहिरिन्द्रिये ॥ जनित सातारकारविशेवे तस्व नीलघटत्ववदापमा- जसिद्धत्वादिति क महत्वपमानाधिकरणयोगतरूप- स्पर्शगोरुभूतरूपस्य वा प्रयोजकत्वम् पद्व्यावृरया था- पुरमत्वकः । न च विशेषप्रयोजकयोरेवामाम्बप्रयोज- कता युक्ता तभेदस्य प्रयोजकभेदाधीनत्वात् । किन्तु चाशुषे स्पाने च द्रव्य साक्षात्कारे महत्वसमानाधिकर- सोबद्भतरूपस्पर्शयोः प्रत्येक प्रयोजकत्वमिति पायोर- पाशुपत्येपि स्पार्शनत्वं दुर्वारमेव । यदिशेषयोरित्यादि- बायोप्युपजीग्य विशेषकारताविरोधेनैव द्रव्यग्रा- इकबाहिरिन्द्रियम्यवस्थापकोद्भुतगुरुत्वेन उद्भूतत्वस्य मूर्तविशेषगुणमात्रवृत्तित्वपक्षे उद्भूतत्वेनैव वा तम का- रणनां करपयतीति न तवाप्बतिप्रसङ्गः। न च द्वितीयपके वायूपनीसमक्ष्मचम्पकभागप्रत्यक्षतापत्तिः विशेषसामग्री- सहकृताया एष सामान्यसामग्याः चाक्षुषतास्पार्शनतासाभग्योश्च तत्राभावात् । कार्यजनकत्वात् ।

·२१२ सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे म्भावनापि । प्रतिबन्दितरङ्गिणीसन्तरणोपायस्तु प्रत्यभिज्ञानरूपविशेषतरिरेव । तथाहि प्रात्मनो ज्ञानादिलिङ्गानुमेयत्वे योऽहं चक्षुषा घटमद्राक्षं सोहं त्वचाऽभ्युपस्पृशामीति प्रत्यभिज्ञानम् केन लिङ्गेन स्यात् । न च वायोरतोन्द्रियत्वे य एव वात: प्राचीनः शीत आसीत्त एवेदानीमुष्णो वाती- ति प्रत्यभिज्ञानं केन समाधेयमिति वाच्यम् । प्र- त्यभिज्ञानस्य पूर्वदिनभवत्वाद्युपाधेरेवान्यथा- सिद्धः उपाधिग्रहव्यतिरेकेण तथाप्रत्यभिज्ञान. स्यासिद्धः । तस्मात्तत्सदिक्प्रभवस्वमेवैको धर्मःप्र- वायोः तत्सामान्यगुणप्रत्यक्षतापत्तिः त. दभिघातात्मनः संयोगस्य शरीरेऽध्यत्वात् । मानाभिव्याहारदोषाभावे सख्यापरिमाणादेरपि क- रपुटधृतवाय्वादो ग्रहशात् । तत्सत्वे तु तदप्रत्य- क्षत्वस्य पृष्ठलग्नवस्त्रादाविबाश्रयप्रत्यक्षताविरोधिन्वा- त्.। अन्वया सौरतेजसि बहिरिन्द्रियजद्रव्यप्रत्यक्षता- प्रयोजकभवदभिमतरूपद्धयसभत्वेन प्रत्यक्षत्वे सङ्ख्या- दिप्रत्यक्षतापत्नी का गतिः । न चौद्भूतरुपमहदानि- तत्वापेक्षया प्रत्यक्षवृत्तित्वस्य लाघवेन सामान्यगुणप्रत्य- सत्यप्रयोजकतापि । प्रत्यक्षे लौकिकत्वविशेषणावश्य- कत्वे गौरवात् परेण प्रत्यक्षत्वस्य जातित्वानभ्युपगमा- प्रत्यत्वे - AMPARAMHARPrem ANIMAMushd AMMERINLwer ·२५३ वायुप्रत्यक्षतानिरामवादः त्यभिज्ञानेन विषयीक्रियत इति । ततो धमाशे एव प्रत्यभिज्ञानस्य अन्यथासिद्धिः । वायोस्त्वगि- न्द्रियाग्राह्यत्वे शीतो वायुरिति त्वगिन्द्रियजो प्रमः कथं स्यात् । विशेष्ययोग्यतामादायवेन्द्रि- याणां प्रवृत्तिरिनि चेत् मैवम् प्रमा प्रति विशे- प्ययोग्यतापेक्षगणात भ्रमस्य ज्ञानान्तरोपनीते चेति चिन्त्यमेतदिति । यात्मप्रतिबन्दीमुद्धरति । प्रतिबन्दीति । केनेति। मदीयाहंप्रत्ययविषयत्वादेर्लि- ङ्गस्य मदंशाप्रत्यक्षत्वेनासिद्धरित्यर्थः । ननु सापि प्र. त्यभिज्ञानान्तरप्रतिबन्दीपरपारि पलवतया न सन्तरणो- पाय इत्यत आह न च वायोरिति । वायवैक्यप्रत्यभि- ज्ञानमसिद्धमित्याह । प्रत्यभिज्ञानस्येति । न च वक्तृदेहा- वच्छिन्नत्वोपाधिविषयत्वं तस्यापीति वाच्यम् प्रात्मैक्य- स्योभयसिद्धत्वादिति भावः। तदग्रहेपि जायमानत्वान्नो- पाधेरैक्यं प्रत्यभिज्ञानविषय इत्यत आह उपाधीति । वायोरप्रत्यक्षत्वे बाधकं शङ्कते । वायोरिति। त्वगिन्द्रि. यज इति । व युलिङ्गस्योष्णस्पर्शादेरशहादनुमित्ययोगात गृह्यमाणशीतापयोपनयानुमिते च वायौ विशेषदर्शने मानसशीतभेदानुपपत्तेश्चेति भावः । इदानी घट इत्य- योग्यकालविशेषणकमिवायोग्यवायुविशेष्यकमपि ज्ञानं सहकारिमामात् त्वचा जन्यता को दोष इत्यत पाह ·२७४ सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे विशेष्ये दर्शनात् । मानसोऽयं ममः स्पर्शा- विशेष्यक इत्येके । स्पर्शविशेष्यक इत्यपरे । एवं बाधात् प्रत्यक्षतासाधकमनुमानमपि नाव- तरति वायुरतीन्द्रियः आत्मभिवत्वे सति निरू- पद्रव्यत्वादाकाशवदिति । यदि वायुः प्रत्य- विशेष्यति । नियमासिद्ध्या दूषयति । मैवमिति । सा- मान्येऽसति बाधके याथार्यविशेषण प्रक्षेपे गौरवमन आह भ्रमस्येति । ज्ञानान्तरोपनीतातीन्द्रिय दिग्विशेष्य- कस्य प्रसिद्धचाक्षुषभावस्य दिङ्मोहस्यातीत विद्युद्विशे- यकस्येयं विद्युत्कामिनी घेति संशयस्य च दर्शनादि- त्वर्थः । दिमोहस्य चाक्षुषत्वे तद्दिगवच्छिन्नालोकवि- श्रेष्यकत्वादिग्विशेष्यकत्ये चाक्षुषत्वामिद्धर्वा संशय- स्वाप्युक्तस्य मानसत्वाद व्यभिचारात्प्रत्यक्षमात्र एव यो- ग्बविशेष्यकत्वं तन्त्रमिति प्रमात्वा त्वान्तर्गतयाथार्यवैयर्य- मित्यस्वरसादाह मानमोयमिति । सुखदुःखविशेषोनी- ताभिघातेनानुमिते स्पर्शवद्वेगवद्रव्यविशेषे त्वगनुद्भू - तस्पर्शारोपो मनसेत्यर्थः । एवं च शीतद्रव्योपनायक- स्वेन वाय्वनुमितेरङ्गीकाराद्विशेषदर्शनभावात् गङ्ग- शप्रत्यवस्थानमस्थान इति मन्तव्यम् । स्थापनाया दोषं पर्यवसाययन्नुपसंहरति एवमिति । स्वपक्षे स्या- पनामाद वायुरतीन्द्रिय इति। महान्वायुन स्वविवे- ष्यकप्रत्यक्षजनक इत्यर्थः । केवलान्वयव्यतिरेकिणमसह- ..

·वायुप्रत्यक्षतानिरासादः। क्षतो पृथिव्यादिभिन्नतया सिद्धयेत्(१) सदा तदिन्नतया न सिद्धयेदेवेति चेत् । न वायोः प्रत्यक्षत्वेपीतरभेदांशे प्रत्यक्षस्योदासीनत्वादिति सङ्क्षेपः। इतिवायुप्रत्यक्षतावादः । मानः शङ्कत्ते वायुरिति । केवलव्यतिरेकिणोऽनुमान- स्वाभावादिति । केवलव्यतिरेकिणोनुमानत्वे विप्रतिपत्तापि मानत्वमुभयसंमतमेवेत्याशयेनाह वा- योः प्रत्यक्षत्वपीति । अन्यथा प्रत्यक्षे तैलादौ पृथिवी- त्वादिसंशयाभावप्रसङ्गादिति भावः ॥७॥ भाव: इति श्रीसकलसामन्तं ? वायुप्रत्यक्षता- निरासप्रकरणम् ॥छ॥ (१) वायुः पृथिव्यादिभिवतया यदि प्रत्यक्षता न सिद्ध्येत् पा ३ पु०।

·२७६ सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे निर्विकल्पके तावद्विप्रतिपत्तिः ज्ञानत्वं निःप्रकारकवृत्ति न वा । यद्वा ज्ञानत्वं नि:- प्रकारकत्वसमानाधिकरणम् न वा । एवं सति निर्विकल्पके प्रमाणमाहुः । जागराद्यसविकल्प- कं जन्यविशेषणज्ञानजन्यं जन्यविशिष्टज्ञान- ज्ञानत्वस्य सविकल्पकभिनवृत्तित्वं व्यवस्थापयि- तं विचारानुकलसंशय जननी विप्रतिपत्तिं प्रति जानीते निर्विकल्पक इति । ज्ञानत्वस्य सप्रकारकभिन्नवृतित्व :। नि:प्रकारकत्वेति । उभयत्र निःप्रकारकत्वं समकारकभिन्नत्वम् अन्य या मविकल्पकस्यापि प्रकारांशे निःप्रकारकत्वेन ज्ञानत्वस्य तद्वृत्तितया तत्ममानाधिकर- णतया च सिद्धमाधनतापातात् । पूर्वपक्षमवतारयित विषयमाह एवंमतीति । एवं वादिविप्रतिपत्त्या संशय सतीत्यर्थः । निर्विकल्पकत्वे ज्ञानत्वस्य मविकल्पका- न्यवृत्तिबे। साहुरिति । न्यायविद इति शेषः । जाग- रेति । स्वापाद्यसविकल्पके जागरान्त्यज्ञानरूपविशेष- बज्ञान जन्यतयांशतः सिद्धमाधनभ यादाह जागरेति । धाराबाहिषुत्तरेषु जागरसविकल्पकेषु तद्भवादाहा- द्येति । स्वमतेशे बाधामिद्धिभयादाह जन्येति। बा- धामिद्धिभ यादाह सविकल्पकमिति । ऐशज्ञानजन्य- तया मिद्धसाधनतानिवृत्त्यै साध्ये जन्येति । विशेषगज्ञानत्वेनैव कारणतया जन्यज्ञानत्वेन व्याप्त्य- ·निर्विकल्पकवादः । २99 त्वात् दण्डीपुरुषज्ञानवदिति । अत्र पक्षधर्मताव- लादप्रकारकं विशेषणविषयकं जागराद्यसवि. कल्पकज्ञाना(१)व्यवहितपूर्वसमयवृत्तिज्ञानम् सि- दुध्यति । सप्रकारकत्वं विशेषणान्यविषयत्वे च भावाधाप्यत्वामिद्धिप्रसङ्गस्तद्वारणाय विशेषणेति । हे- तावीशज्ञाने व्यभिचारादाह जन्येति । स्वमते निर्वि- कल्पकव्यभिचारदाह विशिष्टेति । यद्यपि तदसिद्धि- दशायां न तव व्यभिचारसम्भवम्तथापि अनवस्थया कनित्मामान्यतो व्यभिचारज्ञानसम्भवेन व्याप्तिग्रह इति तदुपयोगितया सार्यक्य विशिष्ट पदस्येति भावः । न चाभावत्वादेर पूर्वोपस्थितस्यैव विशिष्ट बुद्ध भ्युपगमा- तत्र व्यभिचार इति वाच्यम् तत्रापि प्रतियोग्यादि- विशेषणज्ञानसत्त्वात् । न चान्यविशेषणज्ञानादन्यवि- शिष्टबुद्धावतिप्रसङ्गः तत्स्थले विशिष्य कारणताया अपि कल्पनादिह च तत्कल्पने मानाभावादिति । ज- न्यदरिडज्ञानं दृष्टान्तः तेन न माध्यसाधनवैकल्यम् । नन्वेवर्माप व्यापककोटौ निःप्रकारत्वानुपादानात्कुत- स्तत्सिद्धिरित्यत आहात्रेति । ननु पक्षधर्मता पक्षसम्बन्धमात्रे साक्षिणी न तु तदवान्तरवलक्षण्ये- पीत्यत प्राह सप्रकारत्व इति । यदभावे पक्षे व्या- (१) जागराद्यज्ञाना-पा० १ पु० । साध्यस्य ·२५६ सटीकम्यायसिद्धान्तदीपे पक्षधर्मतानिरोधात् । सप्रकारकत्वे हि तदेव जा. गराद्यसविकल्पकम् स्यात् न तु पक्षीकृतं ज्ञान- मिति पक्षधर्मतावच्छेदकधमविरोध इति । ननु सुषुप्तिप्राक्कालीनसविकल्पकेनैव विशेषणविष- यकेन संस्कारद्वारा सिद्धसाधनम् संस्कारद्वारापि विशेषणज्ञानस्य विशिष्टज्ञानजनकत्वं दृष्टमेव यथा व्यवहितस्यानुभवस्य स्मरणं प्रति । न च जागराद्यनुभवस्य पक्षत्वम्। अनुभवस्य चाव्यव- हितपूर्वसमयवृत्तिविशेषणानजन्यत्वनियमान सिद्ध साधनमिति वाच्यम् । अप्रयोजकत्वात् । पकप्रतीत्यपर्यवसानं तत्पक्षधर्मतया भासत इत्यस्यैव सम्बन्धभाने बीजत्वादिति भावः । विशेषणान्यति । विशेषणाविषयकत्व इत्यर्थः। विरोधं विशदयति सप्रकार- त्वेहीति । अवच्छेदको धर्मः पाद्यमविकल्पकत्वम् तथाच निःप्रकारकत्वमनादाय पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन व्याप- कप्रतीतिरेव न पर्यवस्येदाश्रयासिद्धिप्रसङ्गादिति धर्मि- ग्राहकमानसिद्धमस्य निःप्रकारकत्वमिति भावः । एव- मनुमानमुपपद्य तत्र पूर्वपसमवतारात । नन्विति । तथा चाश्रयासिद्धिरिति भावः । इतः पूर्वमुपेक्षणीय- त्वात् चेति पूर्वपक्षमझेप इत्यन्तेनाम्वयः । संस्कारद्वारा ·निर्विकल्पकबादः । २५ । अनुभवत्वं वा जागराद्यज्ञानस्यासिटुमेव । स्मर- खमेव जागराद्यज्ञानम् । तच्च व्यवहितेनापि वि- शेषणज्ञानेन जन्यत इति न(१) निर्विकल्पक- कल्पनम् । न च प्रत्यग्रोत्पन्नविशेषणविशिष्ट- विशेषणज्ञानजनकत्वं न दृष्टमिति गृढाभिसन्धेः शङ्काम् निरस्यति संस्कारद्वारापीति । माभूत्तस्यापि संस्कारद्वा- रकत्वमिति तटस्थ शङ्कायामाह व्यवहितेति । वादिना- ऽभिसन्धिमुद्घाट्य दूषयति नचेति। नियमादिति । त्यभिज्ञानस्याप्यव्यवहितस्मतिरेव कारणमिति भावः । अप्रयोजकत्वादिति । व्याप्यत्वामिद्धेरित्यर्थः । अव्य- वधानांशस्य गौरवेण कारणतानवच्छेदकत्वादिति- भावः । नन्वेवं कदाचित् केवलदण्डे ज्ञाते क्रमेण तद्द- रडवति पुरुषे दण्डे चेन्द्रिय संनिकृष्टे तदा दडण्ज्ञानं वि- नाप्ययं दण्डीति बुद्ध्यापत्तिः । भ्रमहेतुतया चारेप्यस्म- रणासिद्धिप्रसङ्गः । संस्कारद्वारेण कादाचित्करजतज्ञाने- मैव तज्जननसम्भवादित्यनुभवे अव्यवहितविशेषण ज्ञान- मेव हेतुरिति नाप्रयोजकत्वमित्यस्वरसादाह । अनुभवत्वं ननु प्रत्ययोत्पनरूपादिविशेषणविशिष्टज्ञानं पक्षीकृत्य निर्विकल्पकत्वं साध्यताम् प्राक्तद्विशेषण ज्ञा. नाभावेन सिद्धसाधनानवकाशात् । ततोन्यत्रापि तद्- (१) पति किमिति निर्विकल्पकल्पनम्-पा० २ पु० । वेति ।

·सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे घटसविकल्पकं पक्षीकृत्य निर्विकल्पकसाधन. मिति युक्तम् । प्रत्यग्रोत्पन्नमपि विशेषणं रू- पादिकमेव । तदपि च रूपत्वादिना पूर्व सामा- न्यतोज्ञानमेव । ननु व्यवहारस्तावदयं सकलज- ष्टान्तेनानुमानान्तरेण माध्यमिद्धेरप्रत्यूहत्वादित्याश- क्याह नच प्रत्यग्रेति । अन्तु नावदस्माकं विशेषण- ज्ञानकारणतानङ्गीकारः सिद्धान्तमारः भवत्कल्पितगा सामान्यलक्षणयैव भक्षितमेतदित्याह प्रत्यग्रेति । संमुम्भ- त्व विशिष्य व्यावर्तकधर्माविषयत्वं मुख्याथै बाधका- भावात न मविकल्पकविशेष परत्वमत प्राह निर्विकल्प- कस्येति । अस्तु तह्य नुमानान्तरमत आह नच ज्ञानत्व- मित्यादि । निःप्रकारकत्वं सप्रकारकभिन्नत्वम् तेन घटा- दिज्ञानेष्वंशावच्छेदेन मता निःप्रकारकत्वेन सामानाधि- करण्यमादाय न मिद्धमाधनम् । अन्योन्याभावस्य व्या- प्यवृतित्त्वेनांशे मप्रकारकस्य तद्भदायोगात् । हेतौ स- विकल्पकत्वे व्यभिचारवारणाय सकलेति । प्रमेयत्यादौ प्रसिद्धमपि मकन वृत्तित्वमप्रसिद्धमिति ज्ञान पदम् । न- चासिद्धिवारकतया वैयर्यम् । परमते मविकल्पकत्वे व्य- भिचारप्रसङ्गेन वृत्तिपदस्य समवायपरस्यावश्यकत्वे सक- लममवेतत्वस्यामभिद्वेरपि प्रसङ्गानिराकरण न व्याप्ति- ग्रहेप्युपयोगित्यात् । सत्तावदिति । स्वमतेनायं दृष्टा- न्तः परनये तु सत्ताजात्यनङ्गीकारेपि गुणत्वादिष्टान्तः।

·निर्विकल्पवादः। २८१ नसाधारणो यन्मम तत्र सविकल्पकंन वृत्तम् किन्तु निर्विकल्पकमेव । तथा चैतव्यवहारानुरोधेनाव. श्यं स्वीकरणीयमितिमैवम्। ममतत्र निर्विकल्प- कं वृत्तमितिव्यवहारस्य संमुग्धसविकल्पकगोच. रस्वात् निर्विकल्पकस्यातीन्द्रियत्वाभ्युपगमाच्चा न च ज्ञानत्वं निःप्रकारकत्वसमानाधिकरणम् स. कलज्ञानवृत्तित्वात् सत्तावदिति वाच्यम् । ज्ञा. नातिरिक्तवृत्तित्वस्यापाधित्वात् । अप्रयोजकत्वा- च्चा न च चक्षुः चाक्षपसविकल्पकातिरिक्तज्ञानज- नकं ज्ञानजनकत्वात् घ्राणवदिति निर्विकल्पक- सिद्धिरिति वाच्यम् । अतीन्द्रियतेजोभिन्नत्वस्यो- ननु हेतोः साध्यव्याप्यत्वेऽवधृते साध्यध्याप्याव्यापक- त्वेन साध्यव्यापकतानुमानानायमुपाधिरत अप्रयोजकत्वादिति । व्याप्तिग्राहकतर्कशून्यत्वादि- त्यर्थः । चक्षुः चाक्षुषसविकल्पकेति । अप्रसिद्धिपरिहा- राय साध्ये पाहुषेति । बाधपरिहाराय रविक- ल्पकेति । सिद्धसाधनतानिवृत्त्यै ज्ञानेति । नमकत्व- मात्रं परमारवादी व्यभिचारीति ज्ञानेति । ज्ञानेति । वर्त- मानार्थकमपि योगिज्ञानं विषयानन्यमित्याशयः प्रतीन्द्रियतेजोभिन्नत्वस्येति । अतीन्द्रियभिन्नत्वं प्रा- शादी साध्याध्यापकमिति तेजःपदम् । प्राह । तन्मात्र- ·सटीकन्यायसिद्वान्तदीपे पाधित्वात्। एवंविधानुमानानामपि अतिप्रसज्जक- तयोपेक्षणीयत्वाच्चेति पूर्वपक्षसलेपः ॥ अत्रोच्यते । जागराद्यज्ञानं स्मरणरूपमनु- भवरूपमेवाऽस्तु । उभयथापि निर्विकल्पक- भिन्नत्वञ्च स्पार्शनस्वसाक्षात्कारजनकालोकादावित्यती- न्द्रिगपदम् । ननु संयुक्तसमवायशरीरप्रविष्टतया स्वस्त स्पर्शसाक्षात्कारमनकेऽतीन्द्रिये ऊष्मादितेजसि साध्या- भ्यापकत्वम् । न चोद्भूतविशेषगुणानाश्रयत्वरूपपक्ष- धर्मावच्छिन्नमाध्यव्यापकत्वे तात्पर्यम् तथात्वे उपाधावं- तीन्द्रियपदवैयादिति चेत् न ऊष्मणोपि परमते- प्रत्य सत्वेन तत्रोपाधिसद्भावात् । किञ्चैवं अधिकरपक- पदानन्तरं निर्विकल्पकपदप्रक्षेपे तदुभयभिन्न पि ज्ञान- त्वं शिद्ध्ये दित्याह । एवंविधानुपानानामिति । ननु अन्य विशिष्टज्ञानमात्रे जन्य विशेषणज्ञानमात्रशान्वय. व्यतिरेकाभ्यां कारणतावधारणा दकारणकार्यप्रस ए- वात्र विपक्षबाधकमतर्क इति न निर्विकल्पकमाधनस्योपे- क्षणीय तुल्यतेत्याहेति सङ्क्षेप इति । विशेषणविशेगोभ- यभानसामग्रीत एव विशिष्टज्ञानसम्भवे विशेष्यमनस्वेव विशेषणज्ञानस्यापि कारणत्वे मानाभावादिति भावः । जागरेत्यादि । पूर्वानुमानमेव मिद्धान्त वितुमसिद्धिनि- रासेनोपस्कुरुते जागरेति । तुष्यतु दुर्शन इति न्याये- SwamusaRANIKHETRIKAJIMALMAND ·निर्विकल्पकवादिः । २८३ क निर्विकल्पक सिद्धिः । तथा हि स्मरणपक्षे तज्जनकसंस्का. रोद्बोधः सहकारी। स च ज्ञानरूप एवेति जाग. राद्यस्मरणाव्यवहितप्राक्कालोनं निर्विकल्पकमा- नाह स्मरणरूपमिति । अत एव वस्तुतस्तदेन्द्रियमनि- कर्षादिसमवधाने तुभवमानग्या बलवत्त्वान्न स्मृतिसम्भ- वः । तदसमधाने तु संस्कारोवधिक ज्ञानतद्धत्वभावा- न सुतरामिति पकशङ्कत्यनुभवाभिमतं पक्षम- वधारयत्नाह अनुभवरूपमेवेति । स्मरणपक्षे तत्सिद्धि- मुपपादयति । स्मरणपक्ष इति । उद्बुद्ध एव संस्कार: स्मृतिजनक इत्पन्वयव्यतिरेकाभ्यां सिद्धवत्कृत्योबोध- पदार्थमाह उद्बोधः महकारीति । महकारिसमबधा- नमेव संस्कारस्योवोधी न तु बीजस्योच्छूनतावद्वि- कारान्तरमित्यर्थः । नन्वेवं न निर्विकल्पकसिद्धिः ज्ञा- नान्यस्यादृष्टादिसहकारिणोप्युद्बोधकत्वसम्भवादित्वत माह स चेति । जीवनादृष्टेतरादृष्टस्यतरनिरपेक्षस्य स्मृतिजनने संस्कारसहकारित्वे सदृशदर्शनादिकारणा- च्छेदप्रसङ्गात् । जीवनादृष्टस्य च गवादिस्मृत्यहेतुत्वा- त् । न च सत्यपि ज्ञाने संस्कारानुद्वोधात्तदपि नाद्बोध. कमिति वाच्यम् । विषयान्तरजिज्ञासादिप्रतिबन्धादपि तदुपपत्तः । अन्यथा तृतीयलिङ्गपरामर्शदेरप्यनुमिति कारणताया दुरुपपादकत्वप्रसङ्गात् । यत्तु यदनन्तरं फलं दृश्यते तस्याननुगतस्यैवाबोधकत्वमवश्यं वाच्यम् । तथाच mms- ·२८२ मटीकन्यायसिद्वान्तदीपे पाधित्वात्। एवं विधानुमानानामपि अतिप्रसञ्जक- तयोपेक्षणीयत्वाच्चेति पूर्वपक्षसङ्क्षेपः ॥ अत्रोच्यते । जागराद्यज्ञान स्मरणरूपमनु- भवरूपमेवाऽस्तु । उभयथापि निर्विकल्पक- भिन्नत्वञ्च स्पार्शनस्वसाक्षात्कारजनकालोकादावित्यती- न्द्रिय पदम् । ननु संयुक्तममवायशरीरप्रविष्टतया स्वस्थ स्पर्शसाचात्कारमनकेऽतीन्द्रिये ऊष्मादितेजसि साध्या- म्यापकत्वम् । न चोद्भूतविशेषगुणानाश्रयत्वरूपपक्ष- धर्मावच्छिन्नमाध्यव्यापकत्वे तात्पर्यम् तथात्वे उपाधाव- तीन्द्रिय पदवैयादिति चेत् न ऊष्मणोपि परमते- प्रत्य सत्वेन तत्रोपाधिसद्भावात् । किञ्चैवं सविकल्पक- पदानन्तरं निर्विकल्पकपदप्रक्षेपे तदुभयभिन्न पि ज्ञान- त्वं सिद्धयेदित्याह । एवंविधानुमानानामिति । ननु अन्यविशिष्टज्ञानमात्रे जन्यविशेषणज्ञानमात्रमान्वर- व्यतिरेकाभ्यां कारणतावधारणादकारणकार्यप्रसङ्ग ए- वात्र विपक्षबाधकमार्क इति न निर्विकल्पकसाधनस्योपे क्षणीय तुल्यतेत्याति महोप इति । विशेषणविशेगोभ- यभानमामग्रीत एव विशिष्टज्ञानसम्भवे विशेष्यमानस्येव विशेषणज्ञानस्यापि कारणत्वे मानाभावादिति भावः । जागरेत्यादि । गनुमानमेव मिद्धान्त वितुमसिद्धिनि- रासेनापस्कुरुते जागरेति । तुप्यतु दुर्शन इति न्याये- MarchemistKALAMAYANAMAKAMARRIALA ·निर्विकल्पकवादिः । २८३ सिद्धिः । तथा हि स्मरणपक्षे तज्जनकसंस्का. रोवोधः सहकारी। स च ज्ञानरूप एवेति जाग- राद्यस्मरणाव्यवहितप्राक्कालोनं निर्विकल्पकमा- नाह स्मरणरूपमिति । अत एव वस्तुनम्तदेन्द्रियमनि- कादिसमवधानेऽनुभयनानग्या बलवत्त्वान्न स्मृतिसम्भ- वः । तदसमधाने तु संस्कारोवधिक ज्ञानतद्धत्वभावा- नमुतरामिति व निर्विकल एकत्यनुभवाभिमतं पक्षम- वधारयन्नाह अनुभवरूपमेवेति । स्मरणपक्षे तत्सिद्धि- मुपपादयति । स्मरणपक्ष इति । उद्बद्ध एव संस्कार: स्मृतिजनक इत्पन्वयव्यतिरेकाभ्यां सिद्धवत्कृत्योद्बोध- पदार्यमाह उद्बोधः सहकारीति । सहकारिसमबधा- नमेव संस्कारस्यौदोधी न तु बीजस्योच्छूनतावद्वि- कारान्तरमित्यर्थः । नन्वेवं न निर्विकल्पकसिद्धिः ज्ञा- नान्यस्यादृष्टादिसहकारिणोप्युवोधकत्वसम्भवादित्वत माह स चेति । जीवनादृष्टेतरादृष्टस्यतरनिरपेक्षस्य स्मृतिजनने संस्कारसहकारित्वे सदृशदर्शनादिकारणा- च्छेदप्रसङ्गात् । जीवनादृष्टस्य च गवादिस्मृत्यहेतुत्वा- त् । न च सत्यपि ज्ञाने संस्कारानुद्वोधात्तदपि नाद्बोध- कमिति वाच्यम् । विषयान्तरजिज्ञासादिप्रतिबन्धादपि तदुपपत्तः । अन्यथा तृतीयलिङ्गपरामर्शादेरप्यनुमिति कारणताया दुरुपपादकत्वप्रसङ्गात् । यत्तु यदनन्तरं फलं दृश्यते तस्याननुगतस्यैवोद्बोधकत्वमवश्यं वाच्यम् । तथाच - ·२८४ सटीकन्यापसिद्धान्तदीपे यातम् । अनुभवपक्षे सुषुप्तिप्राक्कालीनविशेषण ज्ञानस्य संस्कारद्वारा जनकत्वेऽपि संस्कारोबोध. रूपत्वेन निर्विकल्पकत्वमवश्यं वाच्यम् । तथा च लाघवात्तदेव विशेषणविषयतया विशिष्टज्ञा- नजनकमङ्गीक्रियताम् । प्रलं संस्कारद्वाराव्यव- जागरणानन्तरसंस्कारोदोधात्तदेव कारणमस्तु क्लुप्त- स्वात्किं ज्ञानेन । अत एव सदृशादृष्टचिन्ताद्या इति प्र- णिधानादिमूवं च संस्कारस्यानियताद्वोधकताप्रति- पादक मङ्गच्छत इति । तन्न । जागर पदेन बहिरिन्द्रि- यसनिकर्षानिधाने स्वाप्नभमहेतुकम्मृत्यभावप्रजात् । नागरेप्यनुमित्याद्युद्बोधितसंस्कारात् स्मृत्यभाव प्रसङ्गा- च । ज्ञानकारणमात्राभिधानेपि तेषां प्रत्येक कारणत्वेऽ- ननुगमात् । ज्ञानकार यात्वेनानुगमे लाघवेन जानत्वस्यैव कारणतावच्छेदकतौचित्यात्। न च दण्डज्ञानाद्दण्ज्यनु- भवकाले तत्स्मृतिप्रसङ्गः अनुभवमामग्रया बलवत्त्वात् । तदभावे चेष्टापत्तेः । प्रणिधानादिसूत्रेऽपि लिङ्गलक्षा- मादृश्यादीनामननुगतानां ज्ञानत्वानुगतीकृतसंस्कारो- द्वोधकज्ञानविषयतैव विवक्षिता न तु तेषामननुगतानां हेतुता । न यत्किञ्चिज्ञानाद्यत्किञ्चित्स्मृतिप्रसङ्गः । यत्वामान्पयोरिति न्यायेन विशेषकारणाभ्युपगमात् इति भावः । जनकत्वेऽपोति । वस्तुतस्तदेव नास्ति जन्य·k २८५ निर्विकल्पकवादः। हितज्ञानजनकत्वकल्पनया। किञ्च विशिष्टानुभ- वस्वम् अव्यवहितविशेषणज्ञानजन्यतानियतमिति व्याप्तिरपि रक्षिता स्यात्। यद्वा प्रत्यग्रोस्पनवि- शेषणविषयकसविकल्पकं पक्षीकृत्य निर्विकल्प- कसाधनं युक्तम्। न च सामान्यलक्षणया प्रत्यास. त्त्या रूपादिसविकल्पकेनैव सिद्धसाधनमिति वाच्यम् । अनेन हि रूपवान् घट इति प्रतीति: स्यात् । न स्वेतद्रूपवानिति । सविकल्पकरूपं हि विशेषणज्ञानं येन रूपेण विशेषणमुल्लिखति तेनैव रूपेण विशिष्टज्ञाने विशेषणस्य भानमिति विशिष्टानुभावे जन्यविशेषणज्ञानत्वेनैव जनकता । न च तस्य संस्कारं जनयित्वैव जनकता येन तद्वारकता स्यात् अव्यवहितविशेषणज्ञानस्थले व्यभिचारादत एव प्रत्य- भिज्ञानस्थलेऽन्तरा स्मृतिकल्पनमित्यपिशब्दं प्रयुञान- स्याशयः । लाघवादिति । अव्यवधानलाघवादावश्यक- स्वाद्वा। ननु सुषुप्तिमाकालीनविशेषणानकारणतानि- हिकतया सिध्यन्निर्विकल्पकं न तस्य कारणतां विन्द: ति । सम्पया आवश्यकत्वादिनाऽपूर्वमेव स्वर्गकारणं स्वान्न याग इत्यस्वरसादपिशब्दसूचितं परिहारान्तरमाह किञ्चेति । अव्यवहितविशेषणज्ञानत्वेन कारणताया अमावेऽपि पूर्वोक्त बाधकसहकृतेन विशेषणामकारण·naeminine-powronme-NewsMeen मटीकन्यायसिद्धान्तदीपे नियमः । अन्यथा प्रमेयत्वेन रूपज्ञानात् रूप- वान् घट इति प्रतीतिप्रसङ्गात् । न च निर्वि- कल्पकेप्येवं प्रसङ्ग इति घाच्यम् । तस्य तद. र्धमेव कल्पनायाम् घहिकप्रमाणविरोधात्। एवं सामग्रीत ताललायानधिोपि(१) निर्वि- कल्पक.मूहनीयमिति ज किनिदिनुपरमम् । ननु ताग्राहकप्रमाणे न पिद्धा या व्याप्तिः सापि रक्षिता स्यादन्यमा तन्मूलभूपूर्वोतबाधकविरोध इति भावः । एकदेशिनां निर्विकल्पकमाधनप्रकारमाह यति । नन्वत्र सिद्धसाधनमुक्तवेत् यत माह नम्वेतद्रूपमपि रूपत्वेन ज्ञान मेधेत्यत आह सविकल्प करूपं हीत्यादि। ननु निर्विकल्पकान्तरा तत्स्यासत्ररूप- त्वस्याप्यप्रकारत्वादित्याशङ्कानिरामाय सविकल्पकप- दन् । येन स्पेणेति। यत्प्रकारकं सदित्यर्थः। इष्टापत्तिं नि- राकरोति तेनैवेति। तेनैवेत्येवकारेण वस्तुत एतदूपस्यक- पत्वप्रकारकात् ज्ञानाद्रूपवानित्येव धीः स्वान तु यथा- स्ति तथा एतद्रूपत्वेन तदज्ञानादिति भावः । अप्रयोज- कतां निरस्यति अन्यथेति । ननु सविकल्पकविशेषणे गौरवाद्वैयर्थ्याच्च विशेषणज्ञानमात्रे स नियम इति न निर्विकल्पकादपि तद्धीसिद्धिः तज्जनकस्य वा तत्प्र- (१) स्थानान्तरे पोति पा २ यु० । । न चेति ·निर्विकल्पकवादः । २८७ madan-rime तथापि समवायाभावयाः कथं सविकल्पकैकवे- द्यतानियमः । तथाहि रूपसमवायवान् घट इत्यादी सविकल्पके समवायस्यापि विशेष- खास्वात्। अघट भतलमित्यादी अभावस्यापि विशेपणत्वात् । विशेषण ज्ञानस्वेन च निर्विक- ल्पककल्पनात् । एवं विशेषणत्वाविशेपेपि रूप- स्वादिकं निर्विल्पकविषयो न तु समवायाभा. वात्रित्यत्र किं नियामकम् वैपरीत्यस्यापि सुव. कारकतापत्तिरित्याशझ्याह । न च निर्विकल्पपीति । अयं प्रसङ्गः इतिधीन स्यादित्येवंरूपः । तदर्थमेव प्रत्यग्रोत्पन्नैनद्रपादिविशिष्टज्ञानार्थमेव । धर्मियाह- केति । धर्मिनिर्विकल्पकं तद्ग्राहकं मानं प्रत्यग्रोल्प- नरूपादिविशिवानपक्षकमनुमानम् तद्विरोधात्। सन- वस्थानियन्त्रितेन तेन निःप्रक प्रकार कस्य देतज्ज्ञानजनकस्य सिद्धावुपजीव्यवाधात् । अनवस्थया सामान्यतो व्यभि- चारज्ञाने तद्वारकमेतद्विशेषणमिति प्रामाणिकमिति भावः । वास्तु यत्रानुपपनिस्तत्र निर्वि- कल्पकसिद्धिरन्यत्र तु कुत इत्याशङ्कमाह । एवमिति । न हि सामग्री अनुपपत्तिं प्रतीक्षते उपेक्षाज्ञानद- नादिति भावः । स्थलान्तर इति । यत्र न विशि- सामग्रीनयत्वन्तत्रत्वर्थः। इति न किञ्चिदनुपपन्न- वैयथ्य गौरबञ्च चीन BRANAVPRINTORRECRAININGPRSAMPARior Journa MmsanchasmMUNDRANCRA ·२८९ सटीकापायसिद्धान्तदीपे चत्वात् । न च रूपसमवायवान् घट इत्यत्र सम. बायो विशेषणम् समवायेचं रूपम् तथा चारूपमे- मिति । इति निर्विकल्पकसिद्धौ चक्षुः चाक्षुषसविक- रूपकातिरिक्तमानजनकम् ज्ञानजनकवादित्यादिक- मपि न किञ्चिदनुपपन्नम् पक्ष एवोपाधेः साध्या- व्यापकत्वादित्यर्थः । प्रतिबन्धाशयेनै कदैशी राहते मनु तथापीति। वस्तस्वभाव एव विनिगमक इत्यत माह । वैपरीत्यति तत्स्वभावस्यैवानिश्चयादिति भावः । न विशेषणमित्येव निर्विकल्पकविषयः । सवि- कल्पकसामग्रीकाले तद्रूपप्रतिबन्धकाभावघटितमा- मध्यसम्भवे तदनुपपत्तेः । न चेह तेन दिनाऽनुपप- त्तिरपि यया बलवत्या तदभावस्य सामग्रीघटकताम- नादृत्य विशेषणमित्येव निविकल्पकविषयताङ्गीक्रिय- तेत्याशङ्याह न चेति । न च रूपसमवायो समुच्चित्य घटविशिष्टो येन रूपांश इव समवायांऽपि विशेष- शान्तराभानात्मविकर पकमामायभावोऽप्युपपद्यत इ- स्वाह । समवायो विशेषणं समवाये च रूपमिति । रूप- मेवेति । तदंश एवं विशिष्टज्ञानसामयभावेन निर्षि- कल्पकसामग्रीसम्मवादित्यर्थः : । अत्र समवायस्य निर्वि- कल्पकनिषेधमा तात्पर्यम् न तु रूपमानिर्विकल्पका- नन्तरं तत्सविकल्पकं विनैव समवायसविकल्पक बि. बक्षितम् । तस्य रूपत्वविशिष्टवैशिष्टयज्ञानत्वेन रूप- - ·मिर्विकल्पकबादः। २८ व निर्विकल्पकेन विषयीक्रियते । अनन्तरं सम- वायविशेष्यकं सविकल्पकम् अनन्तरं रूपसमवा- यवान् घट इति प्रतीतिरित्येतावतेवोपपत्तौ सम- वायादेनिर्विकल्पकविषयताकल्पनायां कल्पना- गौरवमिति वाच्यम् । एवं हि रूपमपि निर्वि- कल्पकविषयो न स्यात् । तत्र च रूपत्वं विशे- षणं तदेव निर्विकल्पकेन विषयीक्रियत इत्यस्या पि सुवंचत्वात् । न च जातिज्ञान(१) व्यक्तिविषय- तानियतमिति तदैव व्यक्त नमिति वाच्यम्(२)। स्वप्रकारकतज्ज्ञानसाध्यत्वादिति ध्येयम् । समवाये सविकल्पकसामग्रीमत्त्वेन तदभावगर्भनिर्विकल्पकसाम- ग्यभावरूपं तद्वैषम्यमाहानन्तरमित्यादिना । नुपपसिरित्याह एतावतोपपसाविति । विशेषणज्ञान- त्वेनैव हेतुता न तु विशेषणनिर्विकल्पकत्वेनेति भावः । कल्पनागौरवमिति। अप्रामाणिकमिति शेषः । रूप- मपि विशिष्टमामग्रीनियतम् रूपक्षानं तव निर्वि- कल्पकमिति ब्रूमः। यत्तु त्वयैवोक्तं रूपत्वनिर्विकल्पक तद्विषयतानेवादाग रूपे तदुपपत्तरित्याशक्याह । न च जातिज्ञानमिति । न च जातिपदजन्ये जातिज्ञाने (१) जातिभानम्-पा० २ पु० । (२) कृत्वा तत्र व्यक्तिसित इति यम्-पा०३पु० । नाप्य- ·. २०० सटीकम्पायसिद्धान्तदीपे एवं निर्विकल्पके समवायस्यापि ज्ञानप्रसङ्गात् । रूपज्ञानस्य समवायविषयतानियतस्वात् । न ह्य- तादृशं ज्ञानं यत्र समवायो न भासते । एवं प्रयोगः । समवायाभावी निर्विकल्पकविषयौ प्र- स्मदादिसाक्षात्कारविषयत्वात् रूपवत् । न चा- वच्छेदकग्रहध्रौव्यनियमात्सविकल्पकैकवेद्यता । ज्ञानेच्छादीनामपि सविकल्पकैकवेद्यत्वात् । त. - व्यभिचारः अनेकसमवेतत्वगर्भजातित्वभाने रपि भानादिति भावः । तर्हि तद्विषयतयैव समवाये निर्विकल्पकवेद्यतापत्तिरिति तुल्यमित्याह । स्वं नि- विकल्पक इति। व्यक्तेर्जातिवित्तिवेद्यतानियमादस्तु निर्विकल्पकविषयता समवाये तु कुत इत्याशङ्क्याह । रूपज्ञानस्येति । रूपेत्यप्यधिकमित्याह नयेतादृश- मिति । साक्षात्परम्परासाधारण्येन समवायभानस्य सा- र्वत्रिकत्वादित्यर्थः । समवायस्थ लोक्ततम्याभावेपि सुवचत्वात्तदुपष्टम्भेनेोभयपक्षमनुमानमाह भावावित्यादि । अत्र साक्षात्कारो लौकिकसाक्षा- स्कारः तेन न मामान्य लक्षणादिनाऽस्मत्प्रत्यक्ष पर- माणवादी व्यभिचारः । एकदेश्यनुमानत्वान्न निवि कल्पकाप्रसिद्धया साध्या प्रसिद्धिः । न वा हेतावस्मदा दिपदव्यावाप्रसिद्धिः । हेतुमतारेव तयोः पक्षत्वाना- समवाया- ·अन- निर्विकल्पकवादिः । २९१ त्रापि विषयसंयोगिनारवच्छेदकयोहध्रौव्यस्य विद्यमानत्वात् । मैवम् । विशिष्टसाक्षात्कारा- न्यथानुपपत्त्या हि विशेषणज्ञानत्वेन निर्विक- ल्पककल्पनम् । समवाये चान्यथोपपत्तेर्दर्शि- तत्वात्किमिति तद्विषयत्वमपि निर्विकल्प- कस्य स्वीकर्तव्यम् । तथाहि । जात्यादिक- न्तावन्निर्विकल्पकेन विषयीक्रियते । अनन्तरं द्विशेपितसमवायविशेष्यकज्ञानोदयः । तीन्द्रियाभावभागे बाधासिद्धी । रेन्द्रियकं रूपादि दृष्टान्तः । अतो न वैकल्यम् । नन्ववच्छेदग्रहाजन्यग्रह- विषयत्वमात्रोपाधिरित्यत आह न चावच्छेदकेति । सा- ध्याध्यापकत्वादनुपाधिरयमित्याह। ज्ञानेच्छेत्यादिना। निर्विकल्पक विषयतानिवृत्तिप्रसङ्गादित्यर्थः । निवृत्तेरेव न साध्याव्यापकत्वमत प्राह । तत्रापीति । यथायथमिति शेषः । अस्मदादिसाक्षात्कारत्वाव- छिन्ने सविकल्पकनिर्विकल्पकत्वयाः प्रत्येक व्यभि- चारेण कारणतानवच्छेदकतया तदवच्छेदेन व्याप्य- त्वासिद्धिरेवानुमानस्येति भवताप्यभावसमवायसाक्षा- स्कारे जन्यविशिष्टानुभवत्वेन जन्यविशेषणज्ञानजन्य- त्वेऽनुमीयमाने तेनैव रूपेण निर्विकल्पकरूपविशेषसि- द्धिरिति वाच्यम् । सा च न व्याप्त्येति .पक्षधर्मता वि- उपाध्य- - - ·सटीकम्यायसिद्धान्तदीपे न्तरं तेन समवायिविशेष्यकेन इदं रूपमयं घटी रूपवानित्यादयः प्रत्यया जायन्ते । एव. मभावेपि प्रथममभावविशेष्यक एवं प्रत्ययो जायते । अनन्तरं तेन तद्विशेषणकप्रत्ययो जन्यत इति । संयोगज्ञानादौ पुनरवच्छेदकग्र हध्रौव्यपि संयोगत्वज्ञानवनिर्विकल्पके विल- म्बेन तद्विशिष्ट प्रत्ययविलम्बः । तथा च न शिष्यते। सापि स्वानुपत्तिपरिहारक्षममेव साध्यं साध- येत न चेह निर्विकल्पमतीन्द्रियं विना जन्यविशिष्टभा- क्षात्कारत्वानुपपत्तिः । अनुभवसिद्धन सविकल्पकनवोप- पत्तेरिति सिद्धान्तयति । मैवं विशिष्टेति । समवाये चेति षकारेणाभावसमुच्चयः । अन्यथोपपत्तिमेव वि- वृणाति । तथाहीत्यादिना । तत्र समवाये तावत्तामाह । जात्यादीति । श्रादिपदेन रूपमङ्गहः । इदं रूपमिति । इदं रूपत्वसमवायीत्यर्थः । एवं घटी रूपवानित्यत्रापि रूपसमवायवानित्यर्थः । यथाश्रुते रूपत्वरूपसमवाययोः संसर्गविधा भानेन रूपत्वरूपनिर्विकल्पकजन्यसमवा- यविशेष्यकप्रत्ययानुपयोगात् । अभावेप्यन्यथोपपत्तिम- तिदिष्टां स्पष्टयति प्रथममभावेत्यादिना । न च तद- यमप्यभावत्वज्ञानस्याभावविषयतानियमेन सैव सवि- कल्पकैकविषयतानुपपत्तिरिति वाच्यम् । अभावत्व- ·निर्विकल्पकवादः। २९३ याव- प्रत एवाख- तस्य सविकल्पकैकवेद्यता । अन्ये तु संयोग- ज्ञानादेरपि सविकल्पकैकवेद्यतैव । न च संयो. गत्वादिनिर्विकल्पकापेक्षया विलम्बः । द्विशेषणज्ञानस्य गौरवभयेन विशिष्टप्रत्ययजन- करवानभ्युपगमादित्याहुः । अपरे अध्रौव्ये सि- दुसाधनादित्यत्र भर कुवणिः ? समवायादेरपि विशेषणानां पूर्वानुपस्थितानामेव भानस्वीकारात् । विशेषणविशेष्यभावापनानेकपदार्थचटिताभावत्वोपा- धिज्ञानस्य नि:प्रकारकतानुपपत्तेश्च । एडतया संयोगत्वादिजातिनिर्विकल्पकसम्भवलक्षण्यं पुनः शब्देन सूचयंस्तेषां निर्विकल्पकविषयतामाह । संयोगादौ पुनरिति । तद्विशिष्टेति । तद्विशिष्टप्रत्यक्षेत- द्विशेषणज्ञानस्य कारणत्वादिति भावः । न तस्येति । जातिज्ञानस्य व्यक्तिविषयतानियमेन संयोगत्वनिर्विक- त्पकत्वेपि तज्ज्ञानादिति भावः । विशिष्टज्ञाने याव- द्विशेषणज्ञानत्वेनाजनकत्वेपि तद्विशेषणविशिष्टज्ञाने तद्विशेषाज्ञानत्वेन कारणत्वमावश्यकम् । अन्यथा द- एडज्ञानात्कुण्डलिबुद्ध्यापत्तेः । तथा च प्रतियो- गिज्ञानात् विशिष्टबुद्धावपि संयोगत्ववैशिष्टयानुल्ले- खप्रसङ्गात्तनिर्विकल्पकमावश्यकमिति अस्वरसमुद्गिर- नाहान्ये वित्यादि । समवायादेरपीति । अयमेषा- माशयः । किमभावग्रहमात्रेऽवच्छेदकग्रहध्रौव्यं विवक्षि- ·सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे निर्विकल्पकविषयत्वमाहुः । अत एव निर्वि- कल्पकविषयत्वमेवार्थस्य लक्षणं स्वीचक्रिरे । न. तमभावत्वेन ग्रहमात्रे वा तेन प्रत्यक्ष वा ?। नाद्यः । इदन्त्वप्रमेयत्वादिनाऽभावग्रहे तदभावात् । न द्वि- तीयः । नादिपदजन्याभावत्वप्रकारकतद्ग्रहे व्यभि- चारात । ततः प्रतियोग्यवच्छेदेनैवोपस्थित्यङ्गीकारे प्रतियोगिना मममाकाङ्क्षाऽनुदयेनान्वयबोधानुपपत्तेः । सामान्यतः प्रतियोग्यन्विततया प्रतीतस्य तदनाकाङ्क्षा- यामपि विशेषाकाङ्क्षया तदन्वय इत्यस्यान्विताभि- धानपर्यवसायिनः तनिराकरणेनैव निराकृतत्वात् । न तृतीयः । निर्विकल्पकविषयत्वाविरोधात् । न हीष्य- माणं निर्विकल्पकमभावप्रकारकम् येन तत्रावच्छेदक- ग्रहध्रौव्यात् निर्विकल्पकता न स्यात् । तयात्वे तेनैव मविकल्पकैकवेद्यतापादनसम्भवेऽवच्छेदकग्रहध्रौव्याभि- धानवैयर्थ्यप्रर प्रसङ्गात् । अथ प्रकारग्रहध्रौव्यमेव तदर्थः तर्हि घटादेरपि न निर्विकल्पकं स्यात् । घटप्रत्यक्षेऽपि प्रकारग्रहध्रौव्यस्य सुबचत्वात् । न हि नि:प्रकारक घटादिप्रत्यक्षमानयोः सम्प्रतिपन्नमस्ति । निर्विकल्पक- सिद्धाववच्छेदकग्रहध्रौव्यभङ्गस्य घटादाविवाभावेऽपि पूर्ववादिना सुवचत्वात् । विशेष्यज्ञानतया कल्पितं घटत्वादिनिर्विकल्पकं जातिसमानवित्तिवेद्यां व्यक्ति- मपि विषयीकरोति इति युक्तं घटस्य निर्विकल्प- ·२९५ निर्विकल्पकवादः । न्वसङ्गतमेतत् । विशिष्टज्ञानस्य विशेषणज्ञानज- न्यत्वे प्रमाणाभावात् । तथाहि । दण्डी पुरुष इत्यत्र प्रथमं दण्डज्ञानं अनन्तरं तद्विशिष्ट- पुरुषज्ञानमित्यत्र न किञ्चित्प्रमाणम् । न च कारणोभूतज्ञानविषयत्वे सति कार्योभूतज्ञानवि- षयत्वं विशेषणत्वमिति वाच्यम्। वैपरीत्य- कम्, न त्वभावस्य । तस्याभावत्ववेद्यतानियमाभावा- दिति चेत् । न । तत एव समवायमपि विषयोकुर्या- दित्यस्य प्रागेवोक्तत्वादिति । न चैवम पसिद्धान्तः ध्रु वा- वच्छेदग्रहाणामपि निर्विकल्पकविषयताया वृद्ध रेवा- भिधानादित्याह । अन एवेति । अन्यथा प्रमेयवि- भागसूत्रोक्तानामर्थानामिन्द्रियग्राह्यत्वलक्षणं सामान्य लक्षणादिनाऽतीन्द्रि येवतिव्याप्त मत्वा निर्विकल्प- कविषयत्वस्य तदर्थे नोपवर्णनमयुक्तं स्वादभावसमवाय- योरव्याप्तिप्रसङ्गादिति भावः । एवमेकदेशिनि निरस्ते व्याप्यत्वासिद्धथा पुनर्मीमांसकः प्रत्यवतिष्ठते । नन्व- सङ्गतमेतदिति । ननु दृष्टान्तीकृते दण्डयादिप्रत्यक्ष दण्डादिज्ञानस्यान्वयव्यतिरेकवता प्रत्यक्षेण कारणताग्र- हेऽवच्छेदकापेक्षायां विशिष्टविशेषणज्ञानत्वे एव तथा न तु तत्तज्ज्ञानत्वेऽननुगमादिति प्रत्यक्षमेव सामान्यकार- णभावे मानमित्याशङ्कय तदप्य सिद्धमित्याह । तथाही- ति । परस्परासंसर्गाय हसहितादुभयेन्द्रियमनिकर्षादेव ·सटीकम्यायविद्वान्तदीपे विशिष्टज्ञानसम्भवादिति भावः । ननु विशेषणतानुप- पत्तिरेव मानमत प्राह । न चेति । अनुमित्यविषये व्याप्त्यादावतिव्याप्तेराह कार्योभूतेति । विशेष्य वार- शाय कारणीभूतेत्यादि । न च बाहौ स्थौल्यमिति का- रणीभूतज्ञानविषये स्थलो बाहुरिति च कार्यज्ञानविशेष्ये बाह्वादावतिव्याप्तिः । तद्विषयत्वेन ज्ञानस्य कारणत्व- मित्यस्य सत्यन्तेन विवक्षितत्वादिति भावः । वैपरी- त्यस्येति । कारणीभूतज्ञानाविषयत्वगर्भलक्षणं प्रणीय विशेष्य ज्ञानमेव हेतुर्न विशेषणज्ञानमित्यस्यापि सुवच- वादित्यर्थः । वस्तुव्यवस्थानुरोधिलक्षणम् न तु तदनुगे- धिनी वस्तुव्यवस्था । अन्तु तय नुमानमत आह । न चेति । व्याप्येति लिङ्गोपधानाभिप्रायम् । विशेषण- सानत्वेन तस्याजनकत्वेपि विशेषण ज्ञानस्य जनकत्वं दृष्टमेवेति भावः विपक्षबाधकं विना सहचारद- र्शनमात्रादेव तत्कल्पनेऽतिप्रसङ्ग इत्याह । तदृष्टा- न्तेनेति । ननु लिङ्गपरामर्श सति विशेष्यभूतपक्षज्ञा- नविलम्बेनानुमितिविलम्बाभावात्तत्र तस्य कारणत्वमे- वासिद्धमत आह । पर्वतादिमिति । लिङ्गपराम- त्मिकमपि तावत्पक्षरूपविशेष्यज्ञानं जनकमेव, वि- शेष ज्ञानत्वेन जनकतावच्छेदकत्वमिति तु विशेषण- जानत्वेऽपि तुल्यमिति भावः । प्रसिद्ध्या सिद्धान्तयति मैवमित्यादिना । नन्वसिद्धमेतत्सत्युभयेन्द्रियमनिकर्षे विशेषणविशेष्ययोर्युगपदेव ज्ञानात् । तदसन्निकर्ष च ॥

·२९७ निर्विकल्पकबादः। स्यापि सुवचत्वात् । न चानुमिती व्याप्यव्या- पकादिविशेषणज्ञानस्य जनकत्वदर्शनादन्यत्रापि विशिष्टज्ञाने(१) विशेषणज्ञानजनकत्वं कल्पनीय- मिति वाच्यम् । तदृष्टान्तेन विशेष्यज्ञानस्यापि विशिष्टज्ञानजनकताकल्पनाप्रसङ्गात् । पर्वता- दिकं हि पक्षीकृतमनुमितौ विशेष्यम् । तज्ज्ञानं च जनकमेवेति । मैवम् । अगृहीतदण्डस्य हि दण्डी पुरुप इति प्रत्ययानुदयदर्शनेनान्वयव्यति- रेकाभ्यामेव विशेपणज्ञानस्य विशिष्टज्ञानजनक- स्वावधारणादिति सङलेपः । इति निर्विकल्पकवादः । तत एव तदभावोपपत्तेः । अथ पिहितदण्डे पुंसि गृहीतदण्डस्येवागृहीतदण्डस्यापि कुतो न दण्डधीः ? दण्डविशेषणज्ञानस्याकिञ्चित्करत्वात् इति चेत् । का दण्डधीः : ? यदि लौकिकी तन्न । लौकिकसनिकी- भावात् । यद्यलौकिकी तदपि न । ज्ञानलक्षणाद्य- सौकिकप्रत्यासत्यभावात् । तथापि विशेषणज्ञानस्व कारणत्वं तावदागतमिति चेत् । सत्यम् । तु विशेष गज्ञानत्वेन तदेव चापेक्षितम् । अन्यस्य वि. शेष्यज्ञानकारणताप्रतिबन्दिपराहतत्वेनाविवक्षितत्वा- (१) विशिष्ट भाने--पा० ३ पु० । ३८ ·सटीकन्यायधिद्वान्तदीपे न च सन्निकर्षानपेक्षे भ्रमे विशेषणज्ञानान्वय- व्यतिरेकानुविधानाद्विशेषणज्ञानस्य कारणतासिद्धि- रिति वाच्यम् । जन्यसाक्षात्कारमात्र तदनपेक्षणात् । तदुपपादकतवैव ज्ञानोपयोगसम्भवात् । न च विशिष्टवै- शिष्टयज्ञाने प्रकारनियमाय विशेषणतावच्छेदकप्रकारक- ज्ञानस्य कारणत्वे यत्सामान्यमोरित्यादिन्यायाद्विशिष्ट- ज्ञानविशेषणज्ञानत्वावच्छिन्नयोः कार्यकारणभावसिद्धि- रिति वाच्यम् । तथासति संशये कोट्यौत्कटय नियाम- कतया विपर्य ये चारोप्यस्मृतिहेतुमदृशज्ञानतयानुमि- त्यादौ चोक्तयुक्तया धर्मिज्ञानस्य धर्मिज्ञानस्य कारणतासिद्धौ यसामान्ययोरित्यादिन्यायेन विशिष्टज्ञानविशेष्यज्ञान- योरपि कार्यकारणभावप्रसङ्गात् । विशेषणतावच्छेदक- प्रकारकज्ञानस्य परनये विशेषणज्ञानविशेषत्वाभावाच । स्वमतेपि सामान्य लक्षणासिद्धः विशेषणज्ञानकारण- तामिद्धयधीनत्वाच्च । तस्मात्स्वीकुरु विशेष्य ज्ञानस्यापि कारशत्वं परिहर वा विशेषण ज्ञानस्येति दुरुत्तरा प्रति- बन्दितरङ्गिणीत्याद्यनुशयेनाह इति सङ्क्षेप इति ॥छ। इतिश्रीमकलसामम्तनिर्विकल्पकप्रकरणम् ॥॥ THA ·तेजोवादः। सुवर्णमित्यर्थः सुवर्णस्य तेजसत्वे किं मानम् । सुवर्ण तैजसमत्यन्तानलसंयोगे सत्यनुच्छिद्यमानरूपा- धिकरणत्वात् सौरालोकवत् इत्यनुमानमिति चेत् । न सुवर्णपदेन हि किं पक्षत्वेनानुमतम् । अत्यन्तानलसंयोगे सत्यनुच्छिद्यमानरूपाधिकर- पार्थिवदाह प्रतिवन्धकत्वं तेजोवृत्ति न वेति वि- प्रतिपत्त: संशये विचारमारिसमानः पूर्वपक्षमवता- रयति । सुवर्णस्येति । मानमाशते । सुवर्णमिति । अ- त्यन्तानलसंयोगि : । अतो न भागासिद्धिः। अत्यन्तेति । किञ्चिदनलसंयोगिपटादौ व्यभिचारादाह अत्यन्तेति । जलसंयोगितनिवृत्यै अनलेति । व्यधि- करणानलसंयोगकालीने तादृशि पटादौ व्यभिचारवा- रणाय सतिसप्तम्यर्थः सामानाधिपरण्यम् सात विद्य- मान इत्यर्थः । तेनातीतानलसंयोगदशायां तादृशि तत्रैव व्यभिचारो निरस्तः । अनुच्छिामान पटत्वाधि- करणे तत्रैव व्यभिचारादाह रूपेति । असति विरोधि- सम्बन्ध इति विशेषणं विवक्षितम्। तेन क्वथ्यमानजल- मध्यस्थिते प्रतिबन्धकमात्रादिसमबर्वाहते वापीतटे न व्यभिचारः । सौरेति । अत्यन्तानलसंयोग्यालोकव- दित्यर्थः । तेन न साधनवैकल्यम् । बाधासिद्धयादि- भिर्दूषयितुगूढाभिसन्धिः पक्षमाक्षिपात सुवर्णपदेनेति । इतरः प्रश्नं मत्वोत्तरं शकते । भरयातेति । आहे.

·३०० बटोकन्यायसिद्धान्तदीपे णमिति चेत् न तस्यापि सौरालोकादिध्याव- त्तस्यासिद्धस्तत्र च सिद्धसाधनात् । उपष्टम्भक- साधारण्येन तत्र बाधात् उपष्टम्भकस्यैवालोक- व्यतिरिक्तस्य पक्षतावच्छेदकस्याभावात्(१) । कि प्तास्याभिसन्धिमुद्घाटयति । नेति । किमित्यनेन रू. पेण विप्रतिपत्तिविषयस्य विशेषस्य पक्षत्वमभिमतम् । इतरभेदानुमाने घटादिभिन्नपथिव्या इव पृथिवीत्वेन उत्तेतदवच्छिन्नस्य प्रसिद्धस्येति विकल्प्याद्ये दोषमाह तस्येति । आदिपदमुपष्टम्भकाभिप्रायेण तथा चाश्रयासि- द्धिरिति भावः । द्वितीयें शत: सिद्धिसाधनमाह तति। सौरालोकादावित्यर्थः।पक्षतावच्छेदकैक्ये तन्न दोष इता- त आह उपष्टंम्भकेति। तत्र उपष्टम्भकांशे । ननु प्रसिद्ध बाधमिद्धिसाधनाभ्यामेव पाक इति माध्यतानुमानेनाग- तपाकमिद्धिवदप्रसिद्धसुवर्ण सिद्धर्नाश्रयामिद्धिः। व्याप्ति- पक्षधर्मतोपेत हेतुज्ञानस्य पक्षसाध्यसम्बन्धबोधकत्वस्व- भावस्य साध्यतत्सम्बन्धयोरिव पक्षस्यापि मिद्धया वि- नापर्यवसानात् । न चाप्रसिद्धपक्षसिद्धी पक्षधर्मतामिद्धि: तया चामसिद्धपक्षसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयः। पक्षतावच्छेद- कावच्छिन्न पक्षधर्मताज्ञानस्यैवानुमितिहेतुत्वात्। तस्य चेह सुलभवादित्यत आहाउपाम्भकेत्यादि। योपष्टम्भका- (१) अपष्टम्भक सौरालोकव्यतिरिकपक्षतावच्छेदकस्या- भावात्-पा० २ पु० ·तेजोवादः। ज्वानुच्छिद्यमानरूपाधिकरणत्वं विवक्षितम् प्रत्य- न्तानलसंयोगाविनाश्यरूपाधिकरणत्वं वा तस्मि- न सत्यपरावर्तमानरूपाधिकरणत्वं वा ? नाद्यः। स्वरूपासिद्धत्वात् । तथाहिमपानिक्षिप्तस्य सुब- र्णस्य तथाविधानलसंयोगे सति स्वरूपमेव नानु- द्यतिरिक्ततेजसत्वं मिसाधपिषितन्तस्य धर्मिण एवानाने क्क पक्षता क्वतरां तदवच्छेदकम् येन तदवच्छेद कसुवर्णत्वा- वच्छिन्नधर्मताज्ञानादप्रसिद्धसुवर्णमिद्धिरित्यर्थः । वस्तुतः पक्षधर्मताज्ञानमेव लाघवादनुमितिहेतुर्नतु पूर्वोक्तं गौ- रवात् अनागतपामिद्धिस्तु प्रकारान्तरेणैवेति भावः । स्वरूपामिद्धिव्यभिचाराभ्यां हेतु दूषयितु विकल्पयति किञ्चेत्यादिना अपरावर्तमानमविजातीयम्। नानुवर्तत इति । प्रारम्भकनिविडसंयोगनाशात्परिमाणभेदाच्चेति भावः । किं पुनारूपमिति । प्राश्रयनाशे तन्नाशस्याव- श्यकत्वादिति भावः । न चैवमाश्रयनाशादेव रूपनाशी नाग्निसंयोगादिति विकल्पितपूर्वहेतो सिद्धिरिति बा. च्यम् । अग्निसंयोगप्रयोज्यविनाशामतियोगित्वं तदर्थम- ङ्गीकत्याभिधानात् । जलेनेति । तद्रूपस्यापि पूर्वत- पारिजातीयत्वादिति भावः । यथाश्रुते व्यभिचारा- न्तरमप्याह । उपष्टम्भकेति । हेत्वनुपपत्तिमात्रप- रिजिहीर्षया शङ्कते नैमित्तिकेति । किमन्वयव्य- ·३०२ चटीकन्यायसिद्धान्तदीपे वर्त्तते । किं पुना रूपम् । न द्वितीयः । जलेन व्य. भिचारात् उपष्टम्भकाभिमते गतत्वाच्च । नैमि- त्तिकद्रवत्वाधिकरणत्वं हेतुरिति चेत् । न अ- न्वयित्वे सहचाराभावात् व्यतिरेकित्वे च घृतेन विरोधात् । तेजो वै घतमित्यागमबलात् घृत तैजसमेवेति न विरोध इति चेत् । न तथा- सति व्यतिरेकित्वाभावान् । तन जमत्वस्य च नि- राकरिष्यमाणत्वात् । लाक्षादिना व्यभिचारस्य दुष्परिहरत्वात् । तथाविधानलसंयोगे सत्य- तिरेकी केवलव्यतिरेकी वा। नाद्य इत्याह यित्व इति । साकरतेजष्ट्वाभिमते मर्वत्र सुवर्ण प- देन पक्षीकृते साध्यानिश्चयादन्यत्र च व्यतिरेकस्यैव निश्चयादिति भावः । न द्वितीय इत्याह । घृतेनेति । विरोधो व्यभिचारः । केवलव्यतिरेकिणि व्यभिचारस्य विरोधे पर्यवमानान् । साध्यत्वान्न विरोध इति शङ्कते । तेजा वा इति । व्यतिरेकित्वाभावादिति । घृतेनैव दृष्टान्तेनान्वयित्व सम्भवादिति भावः । तदप्रतिसन्धा- नदशायां व्यतिरेकित्वाभिधानं तत्प्रतिमन्धाने त्वन्व- यित्वेपि न नः क्षतिरित्यत आह । तत्तै जमत्वस्येति । अभ्युपगम्याह लाक्षादिनेति । हेत्वन्तरमाशक्य नि- राचष्टे । तथाविधेति । घृतादौ व्यभिचारभयादाह । अम्व- ·तेजोवादः । नुच्छिद्यमानद्रवत्वाधिकरणत्वं हेतुरिति चेत् । न तैजसत्त्वे साध्ये पूर्वदेोषानिवृत्तेः । अनेन हेतुना पथिवीव्यतिरेकं जलादिव्यतिरेकं च शी तस्पर्शाद्यनधिकरणत्वेन प्रसाध्यैतदुभयभिन्नत्वे सति रूपवत्त्वातैजसत्वसाधनमिति चेत् । न अनुच्छिद्यमानेति । अमुच्छिद्यमानपृथिवीत्वाधिकरणे घटादौ व्यभिचारनिरामाय द्रवत्वेति । सुवर्ण सर्वयो- च्छेदाप्रतियोगिद्रवत्वाधिकरणत्वममिमित्यत सहा- नलसंयोगे सतीति । ईषदन लस योगकाले तथाभूते घृते व्यभिचारनिरामाय तथाविधेति। अत्यन्तत्वं तदर्थः । न चाश्रयनाशजन्यसुवर्णद्रवत्वोच्छेदस्यापि देशान्तरी- यात्यन्तानलसंयोगकालीमत्वादमिद्धिरिति वाच्यम् । सतिसप्तम्या सामानाधिकरण्य शक्तया समानाधिरणा- यन्तानल संयोगकाले तदनुच्छेद्यद्रवत्वस्य लाभात् । न च मूषानिक्षिप्तस्य सुवर्ण स्वरूपमेव नानुवर्तते कि पुनवत्वमिति पूर्वोक्तदोषतादवस्थ्यम् । समानाधि- करणद्रवत्वसमानकालोनाच्छेदाप्रतियोगिद्रवत्वाधिक- रणत्वस्य विवक्षितत्वात् । पूर्वेति । अन्वये सहचारा- भावाद्य तिरेके जलपरमाणौ व्यभिचारादित्यर्थः ।दोषा- निवृत्तिं शङ्कते । अनेनेति । प्रकृतं न पृथिवी अत्यन्ता- नलसंयोगे सति समानाधिकरणद्रवत्वसमानकालीनो- ·३०४ सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे उपष्टम्भकेन व्यभिचारात् पृथिवीव्यतिरेकस्य सा. धयितुमशक्यत्वात् । न च जलव्यतिरेकसाधनं युक्तम् । हेतोरसिद्धत्वात् । योग्यानुपलब्ध्या शीतस्पर्शव्यतिरेकसिद्धिरिति यदि तदानयैवोष्ण- स्पर्शादिव्यतिरेकस्य सिद्धः को वारयिता(१) तथा च तैजसत्वमपि न स्यात् । नैमितिकद्रवत्वाधि- च्छेदाप्रतियोगिद्रवत्वाधिकरणत्वाज्जलपरमाणु वदित्य- न्वयव्यतिरेकिणा पृथिवीव्यतिरेकम्, तन्न जलं शीत- स्पर्शानधिकरणत्वा-स्नेहानधिकरणत्वाद्वाकाशवदिति जलव्यतिरेकं साधयित्वा तत्त न पृथिवीजलान्यावे पति रूपवरवात्सौरालोकवत् । नभसि नीलप्रतीति- भ्रम एवेति न त व्यभिचार इति तेजसत्वमाधन- मित्यर्थः । जलादीत्यादिपदेन नीरूपत्वस्य परिग्रहः । शीतस्पर्शादीत्यादिपदेन च चाक्षुषबहिर्द्रव्यभेदस्य त- त्साधनस्य । उभे करठेोक्ते जलप जलपृथिव्या । विशेषणा- सिद्धया दूषयति । नेति । पृथिव्यन्यत्वासिद्धि ताव- दाह उपष्टम्भकेनेति । जलान्यत्वमप्यसिद्धमित्याह । मलेति । ननु महति सुवर्ण योग्यानुपलब्धिमहकतया त्वचैव स मिद्ध्येदित्यत आह । योग्यानुपलब्ध्येति । जसत्वमपीति । तैजसत्वाभावेपि मिद्ध्येदित्यर्थः । (१) सिद्धि को वारयिता-पा० २ पु० ।

·३०५ तेजोवादः। करणवान जलत्वमिति चेत् । न तत एव तेजा. ध्यतिरेकसिद्विसम्भवात् । अन्ततः पृथिवीरवमेवा. नेन साधयितुं शक्यते । वादिवागीश्वरस्तु सुवर्ण न पार्थिवं तथाविधानलसंयोगे सति भस्मानार. म्भकवादित्याह । तदपि तुच्छम् । घटेन व्यभि- चारात् । द्रवत्वेन विशेषणीयमिति चेत् न लाक्षा- दिना व्यभिचारात् । न ह्यनेनात्यन्तानलसं. योगेन भस्मारभ्यते । किन्तु तद्विनाशे सत्ति द्वय णुकादिक्रमेण तत्र भरमेोत्पद्यते । अन्यथा बाध इति । असिद्धिशङ्काशून्य हेतुमाशङ्कते नैमित्तिकेति । उपष्टभ्योपष्टम्भकयोद्र वत्वे विनिगममादित्यर्थः । तथापि बाधो दुर्वार इति आह । तत एवेति । नन्वतै नसत्वेन नैमित्तिकद्रव- वत्वेऽकारणत्वाद्विपक्षबाधकाभावाद्वयाप्यत्वासिद्धन त. तस्त सिद्धिरित्याशझ्याह । अन्तत इति । एतावत्प. र्यन्तं विमर्श इत्यर्थः। पृथिवीत्वेनैव तत्कारणत्वावधार- गातदेव तत: सिध्येन जलत्वव्यतिरेकोऽपि । तथा च तेजसत्वमाधकहे तुव्याप्तिग्राहकतर्कसह कृतप्रमाणेन थिवीरवसिद्धर्बाध इति भावः । मानमनोहरकारीयं मानं दषयितुमनुभाषते धादिवागीश्वरस्त्विति । तयेति । समानाधिकरणात्यन्तानलसंयोगे भस्मानारम्भकत्वादि- तथा च भाव: -pnywdneyawmom- ३९ ·मटीकन्यायसिद्धान्तदीपे भस्मनि जतुत्वापत्तेः । उपष्टम्भकेन व्यभिचा- राच्च । नन्वतिचिरमनलसंयोगे पीतिमगुरुत्य- विशिष्टमुपष्टम्भकामितं पार्थिवं द्रवीभावेप्यभ- स्मीभूतमनुभूयते । अतस्तत्रापार्थिवं द्रवत्वाधि- करणं दाहप्रतिपक्षोऽनुमीयते । क्षीरादेरतितरां क्वध्यमानस्य निक्षिप्तजलस्य दाहप्रतिबन्ध दर्शनात् । तथा च यदेवापरावर्तमानरूपं मपो- दरवर्ति प्रतीयते तदेवापार्थिवं कल्प्यताम् । त्यर्थः । ननु लाक्षादेरध्यक्ष सिद्धो भस्मीभाव इति कुतो व्यभिचार इत्यत शाह न ह्यनेनेति । लाक्षात्य- विशिष्टेत्यर्थः । उत्पद्यत इति । लाक्षात्वरहिततदा. रम्भकपरमाणुभ्य इति शेषः। लाक्षात्वविशिष्टावयवा रभ्यमेव कुतो न स्यादित्यत आह अन्यथेति । ला. क्षात्वं यदिभस्मारम्भकपरमाणुवृत्तिजातिः स्थाद्भस्म- वृत्ति स्थादित्यर्थः । सत्तान्यद्रव्यत्वसाक्षाद्वयाप्यजाते. रेव परमाणुष्वभ्युपगमादिति भावः । ननु भस्मकार- णीभूत ध्वंसाप्रतियोगित्वमेव भस्मानारम्भकत्वं विषक्षि- तमत प्राह उपष्टम्भकेनेति । यद्यपि कथ्यमानजल- मध्यस्थपीतपटादौ व्यभिचारवारणाय सति विरोध- सम्बन्ध इति विशेषणस्यावश्यकत्वात् द्रुततेजोरूप- विरोधिसम्बन्धिन्युपष्टम्भके न व्यभिचारः । त- ·- तेजोकादः। पार्थिवत्वे च दाहप्रतिपक्षताविरोधात । तच स्नेहादिरहिततया जलं न भवति । वायुत्त्रादिकं तु सस्य रूपवत्त्वादेवानुपपन्नम् । तथा परिशेषादेवास्य तेजसत्वमिति । अस्तु ताव- दापातरम्यमेतत् । तथापि येन रूपेण दाह- प्रतिबन्धकता दृष्टा तद्रू विशिष्टमेव रूपयितुमुचितम् । सा च नापार्थिवत्वे सति द्रवत्वेन । किन्तु जलत्वेनैव लाघधात् । जल- स्वव्यवस्थापकबाधात्तदाध इति चेत् न अ- भास्वरापाकजरूपस्य तव्यवस्थापकस्य प्रत्य- थापि विरोधिसम्बन्ध एव माद्यापि सिद्ध इति भावः । पूर्वोक्तमबहेतुमाधारणीमुक्तामाश्रयामिद्धिमु- द्धरन्नेव त विशेषेण तेजससाधनायाह नन्विति । अत्यन्तानलसंयोग्युपष्टम्भकाभिमतं द्रुतापार्थिवसम- वहितमप्रतिबद्धात्यन्तानलसंयोगेपि भस्मकारणीभूत. ध्वंसाप्रतियोगि द्रुतपार्थिवत्वात् क्वथ्यमानजलगत क्षी- रबदित्याखण्डलकार्थः । अप्रयोजकत्वं निरस्वति पा- र्थिवत्व इति । अद्रवाये बेति शेषः । पाश्रयासिद्धि परि छिनत्ति तच्चति । तथा च बाधादेव तनिरास इ. यर्थः । गौरवेण व्यापकतायाऽनवच्छेदकतया व्याप्यवासिद्धि सूचयवाह अस्तु तावदिति । आपातरम्यंग्यभिचारानुप.

·सटीकन्यापसिद्धान्तदीपे क्षसिद्धत्वात् । किञ्च किमत्र तेजरत्यय- वस्थापकमुपलब्धवान् भवान् येन तेजस्त्वं कल्पयितुमुद्यतोऽसि । व्यवस्थापकमपि क- ल्पनीयमिति चेत् न । ननमतिप्रज्ञोऽसि । यस्त्वं क्लुप्तव्यवस्थापकं जलत्वं परिहरसि । न परिहरसि कल्पनीयव्यवस्थापक तेजस्वम् । अभास्वरत्वं सुवर्णरूपस्यासिद्धमिति चेत् न तरिकमाहान्धकारस्थेन सुवर्णन घटादिक प्रका श्यत इत्यपि वक्तमध्यवसितोऽसि । नैमित्तिक द्रवत्वं जलत्वबाधकमिति चेत् न तक्किमेत लम्भमात्रेण प्रतीयमानम् । उचितमिति । कार्यकारण- भावमूलकन विधृतठ्याप्तिकत्वादिति भावः । प्रति- बन्धहेतुतापि नैवेयत माह सा चेति । ननु जलत्वव्यापकस्नेहाद्यनुपलब्ध्या जलरधबाधे भवेत. जस्त्वविशेष इति शङ्कां निरस्यति । जलत्वेनेति स्नेहादेापकत्वासिद्धापकस्य चानुपलब्धेर सिद्धन प्रभास्वरेति । ननु नावाभास्वरोपलब्धिः किन्तु भास्वरत्वानुपलम्भ- मात्रमिति शङ्कमानं प्रत्याह । किञ्चेति । भास्वरत्वा नुपलम्भस्य त्वयैवाभिहितत्वादिति भावः । व्यवस्था पकमपीति । अनुपलम्भमात्रस्य कल्पनायामबाधकत्वा- - तया जलत्वबाध इत्याह ·तेजोवादः । देव न तेजसत्वबाधकम् येन लज्जामपहाय पुनः पुनरेवमभिधत्से । स्नेहशीतस्पर्शविर हाज्जलव- विरह इति चेत् न । तयोःनुभूतत्वेनाप्यु- पपत्तेरिति । प्रत्रीच्यते । यत्तावदुक्तं पृथिवीतरद्रव- स्याश्रयत्वेन न दाहविरोधित्वम् । किन्तु जल- स्वेनैव लाघवात् । तदनुपपन्नम् । शिलातलसम्ब. दुस्यापि जलस्य दाहप्रतिपक्षत्वप्रसङ्गात् । तया- पि प्रत्यक्षसांसिद्धिकद्रवत्वाश्रयत्वेनैव दाहप्रति. दिति भावः । उपहसन्परिहरति । नूनमिति । विरोधि. लक्षणया प्रमाणस्वभावानभिज्ञोऽसीत्यर्थः। तदेवोपपा- दयति । यस्त्वं क्लुप्तेति । अनुव्यवसायसाक्षिकप्रत्यक्ष- सिद्धाभास्वररूपल क्षणाव्यवस्थापकमित्यर्थः । विरोध्यनु- पलम्भमात्रणेपलम्भापलापेऽव्यवस्थाप्रसङ्गादिति भाव: कल्पनीयेति । अनुपलम्भस्यान्यथोपपादनेनामामाणिक- कल्पने शशे शृङ्गसिद्धरपि प्रसङ्गादिति भावः । अभास्व- ररूपमध्य क्षयामीत्यनुष्यवसाय एवासिद्ध इत्याशयेन तथापि शङ्कते अभास्वरत्वमिति । भास्वरत्वव्यापकनि. वृत्त्या भास्वरत्वसिद्धिस्तथापि दुरित्याह । तस्कि मिति । तत्किमेतदिति । सम्प्रतिपन्न नैमित्तिकद्रवत्व. .

·३१० मटीकन्यायसिद्वान्तदीपे बन्धकत्वमास्तामिति चेत् न । प्रकृतेऽपि सांसि- द्विकद्रवत्वरय बाधात् । तर्हि जलक्ष्यतिरिक्त स्यसा- सिद्धिकद्रवत्वानाश्रयस्य दाहप्रतिपक्षत्वाभावात् जलस्य बाधाद्वाहप्रतिपक्ष एव न सिधेदिति चेत् न तथासति दाहप्रसङ्गात् । दाहप्रसनभयेन क. रकायदुपष्टम्भकाभिमतपीतिमगुरुत्वाश्रयेण प्र- तिबद्धसांसिद्धिकद्रवत्वं जलमेव तर्हि सिध्यतु । उपष्टम्भकस्यैव वा तथा स्वभावः कल्प्यताम् । येन तथा पार्थिवत्वेऽपि न दाह इति चेत् न प्रथमे कल्पनागौश्वात् । तथाहि तैजसत्वपक्ष दर्शनमात्रेण जलत्वबाधमत्वे तेजस्यपि नैमित्तिकद्रय. स्वादशनात्तदपि न स्यादित्यर्थः । पूर्वोक्तलाघवाज्जल- स्वसिद्धौ जलविशेषे नैमित्तिकद्रवत्वकल्पनस्य मामा- णिकत्वात् । करकावदत्यन्तानलसंयोगात् प्रासांसि- द्धिकद्रवत्वस्यैव वा प्रतिबन्धमाजकल्पनादिति भावः । पूर्वपक्षरहस्यं दूषयितुमनुभाषते । यत्तावदिति । अन्वयव्यभिचारेण दूषयति । शिलेति । शि- लाशैत्यानुमेयत्वात्तस्येति भावः । न च शैत्यानुमित- जलसम्बन्धकाल इष्टापत्तिस्तदभावकाले तु न दाहेनु- पपत्तिरिति वाच्यम् । तथासयनिसम्बन्धस्य तनाशक- त्वपर्यवसाने प्रकृतेऽपि तथैव दाहप्रसङ्गात्। व्यभिचारो- ·तेजोवादः । नैमित्तिकद्रवत्वम् अनुभूतस्पर्शवत्वं परप्रकाशता- विरोध्युपष्टम्भकसम्बन्धश्चेति त्रयमेव कल्पनीय. म्। जलवे त्वनुभूतस्पर्शवत्त्वमनुभूतस्नेहवत्त्वम् सांसिद्धिकद्रवत्वग्रहविरोध्युपष्टम्भकसम्बन्धः । उदभूतरूपवत्त्वेपि सति जलस्यानुभूतस्पर्शव- त्वम् अनुभूतस्नेहवत्त्वमित्याधुह्यम् । तेजसत्वं तु नादृष्टचरकल्पना । उद्भनरूपानुभूतस्पर्श द्धारं शङ्कते । प्रत्यक्षेति । लाक्षादिद्रवत्वघ्यावृत्त्यै सा. सिद्धिकेति । शिलातलसम्बद्ध जलव्यावृत्त्यै प्रत्यक्षेति द्र. वत्वविशेषणम् । शैत्यानुमेय शिलातलसम्बद्धजल द्रवत्वस्य चायोग्यवृत्तितया न प्रत्य स तेति भावः सुवर्ण एव व्यतिरेकव्यभिचारेण दूषयति । प्रकृतेऽपीति । अन्य- यानुपपत्त्या द्रवत्वप्रतिबन्धकल्पनान्न बाध इति गूढ़ा- शयः शङ्कते। तहीति। प्रसक्तबाधसहकृतमन्ययामिद्धका यदर्शनमेव तं साधयिष्यतीति-गढ़ाभिसन्धिरेवोत्तरयति तथासतीति । शङ्किता स्वाशयमुद्धाटपति । दाहेति । प्रतिबद्धति । अग्निसंयोगात्प्रागिति शेषः । ननु जलेनो. पष्टम्भकपीतस्येव तदन्तर्गततृणादेरप्यदाहापत्तिः । अथोपष्टम्भकमात्रदाहप्रतिबन्धकत्वमपि तस्य कल्प्यते तदपि न जलमात्र दृष्टस्वभावविरोधात् । प्रकृत एव वि. शेषस्वभावकल्पने तपष्टम्भकाभिमत पार्थिवविशेष एव 4 ·३१२ सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे स्य प्रभादेप्टत्वात् । वरपत्यं प्रथमं हिरण्य- मित्य गमवादेऽपि जैजसत्वे । न चैवं तेजी वै घृतमित्यागमवाक्यात् घृतरयाऽपि तैजसत्व प्रसङ्गः । अक्ताः शर्करा उपदधातीत्यत्राक्तत्वस्य द्रव- द्रव्यमात्रसाध्यत्वात् द्रवद्रव्यमात्रेणाक्तत्वे प्रसक्त अन्यध्यड्यावृत्त्यर्थ सर्पिः स्नयते। तेजोयत्प- वित्रं घृतं न तैजसत्त्वे तात्पर्यम् । तद्व्यवस्थाप- तदस्त्वित्यस्वरसादाह । उपष्टम्मकेति । धर्मिकल्पना. तो धर्मकल्पनाया लघुत्वादिति भावः । सिद्धान्त्यपि स्वाशयमुद्घाटयन् परिहरति। नेति । उपष्टम्भकप्रति. बद्धद्रवत्वं जल एवेत्यत्र पक्षे दोषमाह । प्रथम इति अनुमृतस्पर्शवचमिति । इदं च बहिर्द्रव्यप्रत्यक्षत्वे उ- इतस्पर्शस्याप्रयोजकतापक्षे पक्षान्तरे तद्भ ताभिभूतस्प- वित्वम् चेत्यपि द्रष्टव्यम् । उपष्टम्भकसम्बन्धो यदि तेम पाभिभवस्तदा वन्हेरिय सुवर्णस्यापि परप्रकाशकता- पत्तिरित्यत उक्तम् पर प्रकाशकताविरोधीति । उद्भ तरूपवत्त्वे मतीत्युनरबाप्यनुषज्यते । आदिपदेन शु. क्लत्वशीतस्वाभिभवग्रहः । अंत्र नीरसत्वे सतीति द्र- वत्वम्, प्रत्यक्षतेजसः प्रत्यक्षरूपस्य स्पर्शान्यतरत्वाभा. वः, तस्यैव परप्रकाशकत्वाभाव इत्यादिकल्पनागो. रवं तेजस्वेपि तुल्यम् । किञ्च प्रत्यक्षपृथिवीतरद्रय.

·। तेजोबादः। त्वाश्रयत्वापेक्षया प्रत्यक्षांसिद्धिकद्रवत्वाश्रयत्वस्य सा. घन पार्थिवदाहविरोधितावच्छेदकत्वे सिद्धे प्रामा- णिकत्वेन पूक्तिगौरवस्य फलमुखत्वेन दोषत्वानुप- पत्तिः । अत एव सुवर्णे करकावत्सांमिद्धिकद्रवत्वमति- बन्धकल्पनमपि नाप्यमित्यनुशयेनाह । जामिति । चिन्त्यमित्यर्थः । कल्पनीयन्यूनाधिकभावेन लाघवगा- रवे दर्शयित्वा क्लुप्ताक्लुप्तकल्पनयापि ते दर्शयति तेजसत्वेति । प्रभादेरित्यादिपदेन साजात्यलक्षणाश्र. यणादिति भावः । यद्यप्यत्र धनमिच्छेद्ध ताशनादित्या- दिप्रतिपादितधनमाधनतानिहाय हिरण्यस्य वन्हि- पारतन्ध्यं विवक्षितम् यथा हि अपत्यानि पितरि स्नि- ह्यन्ति तत्समापे निवसन्ति तस्येच्छामनुवर्तन्ते तथाग्ने हिरण्यमिति। यद्वा सुवर्णधार धारण विधेरयमर्यवादः । तथा. पि प्रमाण बलेन तेजमत्वे सिद्ध साजात्यं प्रतिपाद्यापि तत्परता न विरुद्धयते इति भावः । प्रतिबन्दीमाश- श्य परिहरति । नचेति । पविवमिति । अत्रापि तेज- सवितात्पर्यकस्यनिषेधे तात्प स्पर्यम् नतु पाविध्यतात्पर्य. कत्वे तेजवर्ष धर्मपतीत्यादिवाक्य यशेषपर्या- लोचनया तेजःसाधन तायामेव तात्पर्यप्रतीतेः तैजसरवे तात्पर्य पारव्यावृत्तिः सम्भवत्येवेत्यत आह । तद्वयवस्थापकेति । परप्रकाशतोष्णस्पर्शादिषाधेनेत्यर्थः । यद्यपि सुवर्ण पीदं सुबवम् उपष्टम्भकेनाभिभवकल्पनं च ४० ·३१४ मटीसम्मायसिद्धान्तदीपे कबाधेन प्रथम(१)बाधितस्वात् । बाधितेऽर्थे श्रुते- स्तात्पर्यकल्पनायामप्रामाण्यप्रसङ्गात् । स्मृती मा. षकादिव्यवहारस्तु सुवर्णोपष्टम्भकगुरुत्वेनान्य थासिद्धः । भस्मानारम्भकत्वं तु यथा काचादि- मूलपरमाणूनां भस्मद्व्यणुकारम्भकत्वं न तधैतन्मू- लपरमाणनां भस्मदव्यणकारम्भकत्वं विवक्षितम्। न च पार्थिवविशेष एव तथा कल्पनीय इति द्वितीयपक्षी युक्तः । द्रवत्वाधिकरणस्य पार्थिवस्य तथाविधानलसंयोगे सति भस्मारम्भकत्यनिय. तत्र च बाधकामावेन सङ्कोचस्यान्याय्य- घतेपीति नेदं युक्तम् तथापि स्वोक्तलाघवोपष्टम्भेने- दम् । ननु सुवर्णतैजस वेपि नागमतात्पर्यम् स्मृत्या तदन्यतात्पर्यकरधनिर्णयादित्यत शाह स्मृताविति । माषमा सुवर्ण वै यो दद्यात्मयतः पुमान् । दत्ता तेन मही सर्वा किल्विषोधविनाशिनी ॥ इत्यादावित्यर्थः । तैजसो गुरुत्वादिति भावः । वागीश्वरानुमान उक्तं दोषं निरस्यति । भस्मेति । भ- स्मसमवायिसमवायिकारणकभिन्नत्वं विवक्षितमित्यर्थः । तथाविधेति । विरोध्यसमवहितात्यन्तानलसंयोगे सति (९) बाधेन तस्य बाधितत्वात-पा-३ पु । मात् ।

·तेजोवादः। त्वात् । नैमित्तिक द्ववस्वाश्रयस्य भरमारम्भकत्व- व्याप्यत्वावच्छेदकत्वाच्च पृथिवीत्वस्यैव । किञ्च पौर्षियत्वकल्पनायां रूपमप्यपरावर्त्तमानम- नुपपन्नम् । रूपपरावृत्तौ पृथिवीत्वस्यैव तन्त्र- स्वात् । ननु नैमित्तिकद्रवत्वस्य पथिवीत्वनिय- तस्य कयमपृथिव्यामुत्पत्तिः । तथात्वे वा भस्मकारणीभूतध्वंसप्रतियोगित्वनियमादित्यर्थः । ननु सुवर्णादन्यत्र स नियम इत्यत आह । तत्र बाधकेति । अन्य या नियममात्रोच्छेदप्रसङ्गादिति भावः । ननु तेज- सत्वपक्षेपि नैमित्तिकद्रवत्वस्य भस्मारम्भकतानियमेन तत्प्रसक्तौ स्वभावविशेष एव निस्ताराय तद्वरमुपष्टम्भ- कस्य पार्थिवस्यैव स्वभावविशेषः कल्प्यतामत आह । नैमित्तिकेति । यद्वा ननु भस्मारम्भकतानिवृत्तावपि नैमित्तिकद्रवत्वत्येव द्रवपृथिवीत्वस्यापि न निवृत्तिः सह- चारेप्यतत्त्वादियाशङ्कय वैषम्यमाह । नैमित्तिकेति । तस्योभयमपि सुवर्षे सत्त्वेन व्यभिचारादिति भावः । पृथिवीश्वस्य द्रवपृथिवीत्वस्य भस्मारम्भकत्वध्याप्यता- वच्छेदकावादिति शेषः । न लाक्षात्वादेरप्यननुगत- स्वादित्येवकारार्थः । पृथिवीत्वे पाधकान्तरमाह । किञ्चति । कुत इत्यत आह । रूपपरावृत्ताविति । अग्निसंयोगाद्विजातीयरूपोत्पत्ती पृथिवीत्वस्यैव सम.

·३ ३१६ सटी कन्याभवान्तदीचे वारवादावप्युत्पत्तिप्रसङ्गः । रूपबत्त्वं नियाम- कमिति चेत् । सहि जले तदुत्पत्तिप्रसङ्गः । स्वाभाविकद्रवत्वत्रिरहतधेति वेत्ता प्रालीके तदुत्पत्तिप्रसङ्गः। आलोकादौ तदुत्पत्तिप्रयो- जकाभावान्नोत्पद्यत इति चेत् । तदेव पृथिव्या- दिव्यतिरिक्त नास्तीति वयंमः । तथा च नैमि- त्तिकद्रवत्वमेत्र जसराधकामिति । मेयम् । नहि पृथिवीत्वमेव नैमितिकद्रवत्वसाराधिकारण- नावच्छेदकम् । पृधिवीमात्र तदुत्पतिप्रसङ्गात् । घुनन्दादिक परस्परभिचारान् । तस्माददृष्टमेव मृदुत्वमदृष्टमेव हा तत्र निया- तच्च पथिध्यामिवान्यत्रापि न वायितावच्छेदकवादित्यर्थः । । अन्ततः पृथिवीत्वमे. वानेन साधयितुं शक्यते इत्यादिने!क्तं बाधं दूषयितु- मुपपादयति तावत् । नन्विति । पृथिवीत्वेति । अपृ. थिव्यां क्वचिदनिश्चयादिति भावः । स्वाभाविकेति । यद्यपीदमपि वायवादावपीत्यादिना दुष्टम् तथापि रू- पवत्त्वविशेषिततन्नियामकमभिसन्धाय दोषान्तराभिधा- नम् आलोकेपीत्यादिना। यद्वा प्रालेोकेपीत्यपिशब्देन वायवा दिसमुच्चयादयपि दोषो विवक्षित इति ध्येयम् । गढ़ाभिसन्धिः शङ्कते। भालोक इति ।अभिसन्धिमजान- नापि धुतन्या मकं वक्तव्यन् ।

·तेजोवादः । ३१७ दण्डवारितमिति न वि स्वव्याप्यं नैमित्ति- कद्रवत्वमिति न सलप्रतिपक्षमाधि । नन्वस्तु घनत्वादिव्या पक सागाराविशेष एवं नैमित्ति- कद्रेवत्वाश्रयतावच्छेदकः । न च तथाविध सामान्यमप्रामाणिकमिति वाच्यम् । नैमित्ति- कद्रवत्वाश्रयत्वस्यैव तत्र व्यवस्थापकत्वात् । ग. न्धाश्रयत्वस्बेत्र पधित्रीत्वे पृधिधीत्वावान्तरसा- मान्यस्य परमाणु प्यासत्यात्तेषु नैमित्तिकद्रवत्वाऽ- नुत्पत्तिप्रसङ्ग इति चेत् भोत्पद्यताम् । न हि पर- पार्थिवऽवयविनि वत्वनुत्पाद्यत इति क्वचित्लिद्धं वर्तते तस्माद दुव्यणु- कादावेव नैमित्तिकद्रवत्वमस्ति । तत्र च(१) घृतत्वादिव्यापकपृथिवात्वव्याप्यसामान्य विशेष नन् दूषयति । तदेवेति । पृथिवी वातिरिक्तस्य तस्य दुर्वचत्वादिति भावः । सिद्धान्ती स्वाभिमायं विवृण्वन् परिहरति । मैवमित्यादिना । परस्परेति । घतद्र- वत्वे लाक्षाया लाक्षाद्रवत्वे घृतत्वस्य व्यभिचारादि यर्थः। तरिकमनवच्छेद्यमेव नेत्युपसंहरनाह । तस्मादिति । मदुत्वं तूलजलादिसाधारणम् अवयवर्मयोगविशेषरूप- माणु द्रवत्वेन (९) तथा च पा० २ पु० ।

·३१८ सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे एव नियामक इति कथं पृथिवीत्वेन न व्याप्ति- रिति । मैवम् । नैमित्तिकद्रवत्वं न सज्जातिध्य- वस्थापकमत्यन्तायोगव्यवच्छेदेन यथा गन्धः पृथिवोत्वे । न च काचादिषु सर्वत्र नैमित्तिकद्रव- त्वमुत्पद्यते । अद्रवाणामपि काचादीनां विना- शदर्शनात् । तथा च काचत्वादिनव परापरभा- वानपपत्तिभियान नैमित्तिकद्रवत्यव्यवस्थापक- जातिसिद्धिरिति । तस्मात् द्रवत्वं यथा पृथिव्यामे- तया परमाणुष्वसम्भवि चेत्यत आह । अदृष्टमेव पेति । नैमित्तिकद्रवत्वभाजका ननु तदपि पृथिव्यामेवेत्यत माह । तच्चति । काय कानयत्वात्तस्ये- ति भावः । न सत्प्रतिपक्षत्वमिति । व्याप्यत्वामिद्ध्या हीनबलत्वादिति भावः । अदृटहेतुकेऽपि तस्मिन् घृता दीनां समवायिकारणताया अनुगतावच्छेदकावच्छेद्य वा तस्म च पृथ्वीत्वव्याप्यत्वाद्दोषतादवस्थ्यमिति शङ्कते - नन्वस्त्विति । पृथिवीत्वावान्तरसामान्यावध्छेद्यत्वे ने। मित्तिरुद्रवत्वस्य परमाणावनुपपत्तिरवच्छेदकाभावा- दिति शङ्कते पृथिवीत्वेति । सत्तान्यद्रव्यत्वसाक्षाद्व्याप्य- जातेरेव परमाणुष्वङ्गीकारादिति भावः । इष्टापत्तिमाह। मोत्पद्यतामिति । कुतस्तर्हि ध्यणु कादो तदित्यत माह । नहीति । अग्निसंयोगासमवायिकारणत्वाश- जिकादृटमेवेत्यर्थः ·तेजोवादः। ३१९ वेति न नियमः तथा नैमित्तिकद्रवत्वमपि । किन्तु मृदुत्वादिसहकारिसम्भवादन्यत्रापि न तदुत्पत्तिसम्भा- वना दण्डवारिता । न सत्प्रतिपक्षतापि अस्य च रप- माणावपि सम्भवात्तत्रापि नैमित्तिकद्रवत्वोत्पत्तिर्न विरु द्धति सक्षेपः ॥ इतिसुवर्ण तेजसवादः॥ स्येति भावः। इष्टापत्तिमुपसंहरति। तस्मादिति। प्रकृत- मुपसंहरति तथाचेति । कयमिति । घ्यायव्याप्यस्य सुपरां व्याप्यत्वादिति भावः । सायेण परिहरति मैव. मिति । तजाति: पृथिवीत्वष्याप्यतत्वादिव्यापक- जातिः । अयोगेति । अन्यूनातिरिक्तवृत्त्येत्यर्थः । गन्ध इति । व्यवस्थापक इति शेषः । यद्यपि सुरभ्यसुर. भिद्वयारब्धे गुणविरोधेन गन्धानारम्भान्निर्गन्धे पृथिवी- त्यस्य न गन्धायोगव्यवच्छेदः तथाप्यापातत इदमुक्तम् । यथा सांसिद्धिकद्रवत्वं जलत्वे इति तु द्रष्टव्यम् । तत: किमत आह । नचेति । तथा च तहलकल्याया जाते. स्तत्राभाव इति भावः। ततेोपि किमत प्राह । तथा- चेति । अद्रवकाचे घृते च परस्परपरिहारेण वर्तमानयोः काचवतज्जात्योः द्रवकाचे सङ्करप्रसङ्ग इति भावः । नन्व- ग्निसंयोगाभावाद्रवत्वानुत्पादेपि काचे स्वरूपयोग्यरू- पयोग्यतया सा जातिरस्त्येव । अन्यथा गन्धसमवायि- यघा - ·३२० सटीकन्यायसिद्वान्तदीपे पङ्कजादिशब्दानां योग एवेत्येके । योगरूदि. रिति गौतमीयाः। तत्र केवलयोगवादिनामिदमाकूत किमर्थ समुदायकल्पना पद्मन्वप्रतीयर्थे कुमुदाद्यप्रती. त्यर्थ वा ? नाद्यः संस्कारादेव तदुपस्थितेः। न च शाब्दी तावच्छेदकतया निर्गन्धपथिव्यां पुथियीत्वमपि म कल्प्ये तेति चेत् न। द्रमा वनमायितावच्छेदकतया निर्ग- न्धपृथिव्या इव नैमित्तिकद्रवत्वसमवायितावच्छेदकतया काचादावपि तदकल्पनमित्यत्र तात्पर्यात् । अबाधमुप- संहरति । तस्मादिति । कुतम्त ह्या काशादा न द्रवत्व- मत आह । किन्तु मृत्वादिति । अतद्गुणविज्ञा- नबहुव्रीहिणाऽदृष्टमेव विवक्षितम् । अग्रे परमाणौ तत्स- म्भव प्रदर्शनविरोधात् । अवयवसंयोगविशेषात्मनो मृ दुत्वस्य परमाणावसम्भवात् । न च ययासम्भवमुभयम- पीति युक्तम् । अननुगम द्गौरवाच्चेति । इतिश्रीसकलसामन्त-सुवर्णतैजसप्रकरणम् । पङ्कजादि पदानां येोगटिस्थापनाय विचारमा- रभमाणः तदङ्गनेशगजननों विप्रतिपत्तिमाह पङ्कजा. दीति । योगोऽवयषपदाक्तिः । एके वैयाकरणाः । रूढिः समुदायशक्तिः । अपरे भाट्टाः। पङ्कपदोत्तरजपदत्वं पन- स्वशक्त्यवच्छेदकं नवा शाद्वान्वयप्रतियोगित्वमवृत्ति. स्मारित पदार्थवृत्ति न वेति तज्जन्य संशय योगमात्रवा- दिमतमवतारयति। तत्रेति। प्रतीतिः स्मृतिरनुभवो वा।

·योगसढिवादः ३२१ ह्याकाङ्क्षाशब्देनैव शाम्यतीतिन्यायेन प्रकारान्तरो- पस्थितस्य शाब्देऽनुभवेऽनवभासः । अन्यथा पचती- त्युक्ते प्रत्यक्षोपस्थितकलायमादाय कलायं पचती- त्यन्वयबोधप्रसङ्गात् । अत एव पिधेहीत्यत्र द्वारादि- पदमध्याहार्यान्वयबोधोनाथमिति स्वीकुर्वन्तीति वाच्य- माध इत्याह । संस्कारादेवेति। व्युत्पत्तिग्रहापेक्षितया प इन्वनियतशक्त्योपस्थित्या जनिततत्फल बलकल्प्योदो- धके द्वाधिनाच्यक्तिनिरपेक्ष संस्कारामचक्तिस्मृतिबच्छ- क्यम्मृत्तरप्युपपत्तिरिति भावः । द्वितीयं पक्षं दूषयितुमु. पपादयति तावत् शाब्दीही. यादिना च्यमित्य- न्तेन । पदविशेष जन्य पदार्थों पस्थितेरेव तादृशपदार्था- मतरोपस्थिति विना अन्वयापर्यवसानस्यान्वयव्यतिरेक- सिद्धत्वाद्वृत्त्यानुपस्थितस्य न शाब्दानुभधेऽन्वयमतियोगि- नयावभास इत्यर्थः । पदजन्यत्वविशेषणे गौरवमाश- रुच्य विपक्षबाधकेन प्रामाणिकतामाह । कलायं पच- तीति । कलायकर्मपाकान्धवयोधप्रसङ्गादित्यर्थः । य- दापि कना"मात्रस्य प्रत्यक्षोपरियतावपि फर्मत्वपदा- Cनुपस्थित्या न तत्कर्मस्वप्रकार काम्वयानुभवसम्भव तथापि पुरुषान्तरोक्तकर्मपदामृतं कर्म वं प्रकारीभूय संसर्गीभूयैव वा भातेति भावः । युक्तिमभियुक्त मत्या द्रह यति । अत एवेति । शाग्दीपस्थितेरन्ध- यबोधाङ्गत्वादेवेत्यर्थः । अन्यथावश्यं कार्याध्याहारमेव ·सटीकल्यायसिद्धान्तदीपे स । पुरुषान्तरेण कलायमित्यभिधाने स्वयं वा स्मर्यमाणे समानत्वात् । न तथा तात्पर्यग्रहादन्वयबोध इति वाच्यम् । प्रत्यक्षोपस्थितकलायेपि समानत्वात् अत एव पिधेहीत्यत्राध्याहार एवं युक्तो लाघवा- त् । पदाध्याहारेपि तदर्था(१)न्वयतात्पर्यकस्य- स्वीकुर्वीरनिति भाषः । अनुभवत्वमन्यथोपपादयितु नियममूलं विपक्षबाधकं प्रतिबन्द्या विघटयति । पुरु- पान्तरेखेति । अन्यान्वयतात्पर्यक इति शेषः । अन्वय- तात्पर्य त्रिपदसमासवदन्वयबोधस्येष्टत्वात्।स्मर्यमाणे कलायमिति इत्यनुषज्यते । समानस्वात्तात्पर्यग्रहात् । मन्वयानवबोधस्येति विपरिणतमनुषज्यते । अत एव तदन्वयतात्पर्यग्रहे वधूपदर्शितकलायमादायाप्यन्वय- बोध इति भावः तथाचावश्यकस्य तात्पर्य ग्रहस्यैव नियामकत्वे सम्भवति कृतं शब्देोपस्थापितत्वनियमेनेति न संस्कारोपस्थितस्य पनत्वस्यान्वयानुभवानुपपत्तिरि- ति प्रकृतसङ्गतिः । कुतस्तहिं पदाध्याहार इत्या शक्य न कुतश्चिदस्माकमित्याह अत एवेति। प्रत्यक्षो- पस्थापितस्याप्यन्वयबोधविषयवादेवेत्यर्थः । ननु पदा- नुपस्थापितत्वस्याप्यतन्त्रत्वादवधारणे का हेतुरत आह । (१) पदार्थाचय-पा० ३ पु० ।

·योगरहिवादः। स्योपजीव्यत्वात् । अत एव शाब्देऽनुभवे(१)स- वैषां पदार्थानां पदोपस्थापितत्वं तन्त्रमिति न युक्तिमत् । गौरवप्रसङ्गात् । न যকি विना संस्कारादुपस्थितं शाब्दे बोधे निय- मेन न भासत इति साम्प्रतम् । पदादशक्यस्य संस्कारादुपस्थितस्याकारात्व. स्याकाशं द्रव्यमिति शाब्दे बोधेवयभानस्वी. आकाश- शाब्दा- लाघवादिति । तदेव दर्शयति पदेति । तात्पर्य विषया- ग्वयप्रतियोगिप्रतिपादकस्यैव पदस्याध्याहार्यचासत्र विशेषणतयायस्यैव प्रथमोपस्थितेलक्विमित्यर्य: । ननु पदजन्यपदार्थोपरिथतेरेवान्वयव्यतिरेकाभ्यां नुभवहेतुताया क्लप्तत्वात्कथं संस्कारोपस्थितप- गान्वयबोधः शाब्द इत्याशक्य पदजन्य पदार्थोपस्थि- तिरिष्यत एव किञ्चिदुपस्थिते. शाब्दत्वेनापि तदुपपसे: नियमस्तु नेष्यते अप्रामाणिकगौरवादित्याह । एवेति । सति तात्पर्यग्रहे प्रमाणान्तरोपस्थापितमर्थम् प्रादाय पदैरन्वयबोधनादेवेत्यर्थः । ननु शकत्यभावे नियताबोधसंस्कारजन्यायाः स्मृतेरप्यनियमानानुभवे पदविषयतानियमः स्यादत आह । नचेति । संस्कारा- दिति वस्तुस्थितिकथनम् । अत्यवस्वैव तत्पदप्रकर- कानुभवविषयत्वनियमाभावव्यापलक्ष्यादोदर्शनार। (१) भावबोधे- ५०१ पु० । - - ·३२४ योगस्य सटीकन्यायमिद्धान्तदीपे कारात् । अन्यथाऽऽकाशपदानिर्विकल्पकोदय- प्रसङ्गात् । नापि द्वितीयः । तत्राशक्त रेव तद- प्रतिपत्तेः। न हि घटपदादावपि पटाद्यप्रती- त्यर्थशक्ति कल्पनम् । न च कुमुदादिसा- धारणत्वात्तत्रापि प्रयोगप्रसङ्ग इति वाच्यम् । योगपुरस्कारेणेष्टत्वात् । नहि पङ्कजं शैवालमान- य पटुजं कुमुदमानयेति प्रयोगं कश्चिदपि बाध्य आकाशेति । व्यक्त्यव्येनानन्त्यत्यभिचाराभावेनुगमक- शश्यावच्छेदकानपेक्षणादाकाशव्यक्तिरेव शक्येति भावः। ननु तस्यापि नियतभानममिद्धम् शब्दवदाकाशमिति सहप्रयोगादत आह । अन्यथेनि । व्यक्तिव्यतिरिक्ताना- नानियमे कदाचित्का याप्यनुपस्थिती निर्विकल्पकप्रभङ्गः एकानुपतिवदन्यानुपस्थितेरपि सम्भवादिति भावः । वस्तुतः शक्ति विनापि शक्त रिव शक्यस्यापि नियतम्मृति मम्भषेऽनुभवनियमोपि युक्तः ल- ध्यादेरनुभवानियमस्योपस्थित्यनियमप्रयोज्य वात् । प्र. न्यथा नानार्थ तात्पर्यविषयस्यापि शक्य नया नियतानु- भवविषयताप्रसङ्गात् । शकानेकोपस्थितौ तात्पर्य निया- ममिति चेत् । शक्योपस्थितावपि तदेवास्तु किं शकर ये- ति । अप्रसक्तप्रतीतिप्रतिबन्धाय शक्तिकल्पनेऽतिप्रमा इति अतिरेकमुखेनाह । नहीति । अप्रसक्तत्वमेव प्रकृते. सिद्धमि याशझ्याह । न चेति। हन्तवं शक्तिकरूपनमनि- ष्टफलकमेव स्यादित्याह । योगपुरस्कारेणेति । असिद्धि मशक्यतया ·योगढिवादः। - तया व्यवहरति । अस्तु वाऽवयवशक्तावेव पदम- त्वमशक्यमेव प्रयोगोपाधिः । यथा दृतिहरिपदे पशुत्वम् यथा वा धेनुपदे गोत्वं शक्त्युपाधिः । तत्र समुदायशक्तैरिव पदत्वस्मरणस्य कुमुदा- दिषु प्रयोगप्रतिबन्धकत्यम् । पङ्कपदोत्तरजपद- स्यैव वा । नचप्रतिबन्धात्पढ़त्वोपस्थितिरपि तदा न स्यादिति वाच्यम् कार्यदर्शनेन कुमुदादा- निरस्यति । नन्वेवं पट्नम कुमुदयोः पङ्कजपदस्य यौगिकत्वे कुतः कोशेषु पद्नपदपायताकीर्तनं पङ्कज पदस्य कुतो वा व्युत्पन्नस्य पदबोधे मत्येव कुमुदबोध इत्यस्वरसादाहा- स्तुवेति । अदृष्टमिदमियाह । यथेति । पदे पदममु दाये प्रयोगोपाधिः प्रयोगनियामक दृतिहरणकर्तर्यपि मनुष्ये प्रयोगवार कमिति यावत् । ननु हरतेतिना- ययोः पशावितिव्याकरण देव कोशादिवच्यक्तिग्राहका- पशु वविशिष्टे शक्तिरेवेत्त्यत साह । यथावेति । न छत्रापि गव्यनुशासनमस्तीति भावः । ननु तनाप्य- न्वयव्यतिरेकाभ्यां गोत्वविशिष्ट शक्तिरेवेति दृष्टा- तामिद्धिरित्यरुचेराह । तत्रेति । योगस्योभयत्र तुल्य- तया पदत्वस्मरणाकाले कुमुदप्रियस्य कुमुदस्मरणेन तत्प्रतिवन्धे कुमुदे प्रयोगापत्तिरियत प्राह । पङ्केति । गोवलीवििवत्यादी बलीवर्दसमभिव्याहृतगोपदस्य व- ·३२६ सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे वेव प्रतिबन्धकल्पनात् । एवमप्युपपत्तो शक्तिक- ल्पने गौरवप्रसङ्गात् । अथावयवशक्तावेव कौट्यं वा कल्प्यताम् । न च घटपद दवपि घटत्वादेः प्रयोगोपाधित्वप्रसक्ती प्रकारे क्वचिदपि श- क्तिर्न स्यादिति वाच्यम् । घटपदादेनिर्विक- ल्पकादयप्रसङ्गात् । ननु यथा घटमानयति- बुद्धवाक्यात्प्रयोज्यप्रवृत्तिमुपलभमाना बालस्तस्य घटकर्मकानयनाऽनुभवमनुमिनोति तत्र चावा- पोद्वापक्रमेण घटत्वप्रकारकघटान्वय नुभवजन- कत्वं घटपदस्यावधारयति एवमानयपदेपि तथा पङ्कजमानयेति वाक्यादपि प्रयोज्य वृद्ध- स्य पद प्रवृत्त्युपलम्भारपद्दत्वप्रकारकपदुमान्य- लीवई स्मरण इवेति भावः । एवकारेण प्रथमोपस्थिति- लाघवेन तत्र प्रतिबन्धकत्वकल्पनस्यानित्यम् सूचयति । पदस्य प्रतिवन्धकस्वभावत्वेतिप्रसङ्गमाशङक्याह । मेति । कार्यानेयधां यथा कार्यमुन्नवनादिति भावः। नन्वक्लुप्तकरूपनापेक्षया शक्तिकरूपनव युक्त त्य- साह । एवम पीति । क्लप्तस्य प्रतिबन्धकनास्वभाव- कल्पने धर्मकल्पनालाघवादिति भावः । ननु पङ्कपदो- तरजपदस्य प्रतिबन्धकावे लक्षणयापि कुमुदे पङ्कजपद. का- .. ।

·योगरूढिवादः । ३२७ च यबोधजनकत्वं पङ्कजपदस्यावधारयति । तत्प्रकारकतदन्वयानुभवजनकत्वात् तत्प्रकारक- तया तत्स्मरणजनकत्वाद् वा अन्यत् पदस्य शक्तत्वं नामेनि । मैवम् । न हि यद्विषयोऽनुभवो येन पदेन जन्यते तत्र तस्या वश्यं शक्तिकल्पनम् संसर्गाशेऽपि शक्तिकरूपनप्रसङ्गात् । न घा. प्रयोगा न स्यादित्य वरसादाह । अवयवशक्ता वेवेति । के ट्यं सङ्कोचः। पद्न वस्य शक्तपाधितापक्षेतिऽप्रमङ्गमा. शक्य निराचष्टे । न चेति । यत्र विपक्षे वाधकं तत्रा- स्तु शक्तिर्न सर्वत्र गौरवादित्याह । घटपदादेरिति। इति तु योगार्थसंमर्गगोचरतयैव तन्निराससम्भव इति भावः । शक्तिग्राहकस्येभियत्र तुल्यत्वे विनिगमकाभावाद्धटा. दिपदाना घटादाविव पङ्कज पदस्य पद्गत्वे शक्तिमि. द्धिरिति शङ्कते । ननु यथेति । वाक गदिति प्रवृत्ती हेतु- स्वे पञ्चमी । प्रकृते योजयति । तथेति । अनुभावकत्त्वं सिद्ध्यतु शक्तिमिद्धौ किमागतमत आह । न च तत्प्र. कारकेति । अन्वयपद मनुभववत्तोपपादनाय विषयाधिक्यं दर्शयितुम् प्रकारविशेषशक्तत्वस्य लक्ष्यस्वाभिप्रायेण तत्प्रकारकपदं लाक्षणिकं चाननुभावकमिति नातिव्या- प्तिरिति भावः । तत्स्मरणेति । अत्र हि लाक्षणिकाति- व्याप्तिदेषो बाध्यः । न च नियमत इति विशेषणा- सन्निरासः । अव्यु पन्ने व्यभिचारेणासिद्धः । व्युत्पन्न ·३२८ सटीन्यायमिहारतदीपे विताभिधानवादिनोत्रष्टापतिः अनन्यल- भ्यशब्दार्थत्वस्य व्यवस्थापितत्वात् । न च तत्प्रकारकतद्विषयकानुभवजनकत्वम् एवम्भूः तस्मरणजनकत्वं वा शक्तत्त्वम् । गङ्गापदादे- स्तीरत्वादिप्रकारकतीरादिविषयकानुभवजनक- त्वेन तत्र शक्तिप्रसक्तो लक्षणामात्रीच्छेदप्रस- कात् । तद्विषयकज्ञानजनकत्वाप्रतिसन्धानेपि देवदत्तादिपदादसौ बोटुट्य इत्यभिप्रायप्रतिस- न्धानादप्यापस्थितेर्दर्शनात् । सर्वत्र तु तत्तदर्थ- विशेषेऽभिप्रायविशेषविषयत्वमेव तत्तत्पदानां प्रतीतिचासिद्धन्। शत्यमिद्धिदशायां गृहीतक्तिका कत्वा- परपर्यायस्य तस्य दुनित्वात्। अदिति । पदार्थ मीश्वरसङ्कतेो वेत्यर्थः । तज्ज्ञाने नैयायिकमीमांसकयोः पदार्थप्रत्यये व्यभिचारेणाकारणत्वात् । तदनुपयुक्ता- याश्च शक्तित्वस्य परिभाषामात्रत्वात् । न च तदभावे. ऽनुभावकत्वस्यैवानुपपत्तिः असम्बद्धानुभवेतिप्रमादिति वाच्यम्। पूर्वपूर्वत मानविषय वस्यैव सबन्धत्व वातस्य चानादित्वादिति भावः । किं जनकतावच्छेदकत्वेना- भ्युपगतायाः शक्त स्तन्नियततामात्रेण तादात्म्यव्यव. हारः उत वस्तुत इति विकल्प्याद्ये तदनुभवजनकत्व- मिव तदन्वयानुभवजनकत्वमपि न शक्तिनियतम् अन्य- लभ्यत्वाविशेषेणाप्रयाजकत्वादित्याशयेनानुभवजनकत्व- स्य व्यभिचारमाह न हि यद्विषय इति । । अनन्येति तितर- ·योगरविवादः। ३२९ तथा च तयैव युक्त्या सोन्वयशक्ति त्याजयितव्य इति भावः । द्वितीय प्राह । नति। गङ्गापदादेरिति । लाक्षणिकस्याप्यनुभावकत्वमभिप्रेत्येदम् । ननु स्वशक्तचा- न्वयानुभवजनकत्वं पदानामिति लाक्षणिकमननुभाषक- मेव किन्तु लक्षणास्मारिततीगद्यन्वयानुभावकत्वं घोषा- दिपदस्यैव तच्च शक्तमेवेत्यत आह । तद्विषयकेति । तथा चाधुनिकमङ्केतस्थले तद्ग्रहात्पूर्व तद्विषयज्ञान- जनकत्वज्ञानासम्भवाव्यभिचार इत्यर्थः । सर्वत्रेति । शाद बोधसामान्ये सङ्केत ग्रहस्य कारणत्वे बाधकाभावा- दिति भावः । ननु देवदत्तादिपदे सङ्केत ज्ञानस्य कारण- तावधारणापर्व गवादिपदेषु सङ्केतकल्पकममाणा- भावादर्थप्रतीतेचानुभवसिद्धत्वाद्व्यभिचारेणेदं न हेतुः किन्तु तद्विषयानुभवजनकत्वज्ञानमेव । न च देवदत्तादि- पदे व्यभिचारान्न तदपीति वाच्यम् । एतदर्थ ज्ञानमेत- स्पदजन्यत्वेनेच्छाविषय इति सङ्केत ज्ञाने तृतीयार्यस्य प्रकारत्वेनार्थज्ञाने पदजन्याववैशिष्टयभानस्यावश्यक- तया पदेपि तज्जनकज्ञानसम्भवात् इति चेन । सङ्क- तत्वेन रूपेण ज्ञानस्य हेतुत्वानभ्युपगमेन तेन रूपेण व्यभिचारज्ञानेप्यदोषात् । तद्धीजनकतावच्छेदकत्वा- दिना तज्ज्ञानस्य पूर्वमपि गवादिपदेपि सम्भवेन व्यभि- चाराभावात् । अन्यथा लाघवावतारात्पूर्व भेदाग्रहा- देव प्रवृत्तिरासीदिति व्यभिचाराद्विशिष्टज्ञानं न त- द्ध तुः सिद्ध्येत् । अथ लाघवादवधारणमात्रमिदानी- ·सटीकन्यायधिद्वान्तदीचे शक्तत्वम् । न च पदानुपस्थितस्यापि शाब्दसंसर्गावगमविषयत्वे लक्षणोच्छेदप्रसर मेव विशिष्टज्ञानं तु स्थकारणायातं पूर्वमपीति न ध्यभिचारस्तदा देवदत्तादिपदे तद्ध तुताग्रहे गवादिप. देपि तद्धीजनकतावच्छेदकत्वादिना रूपेण स्वकारणा. धीनं तदासीदेवेति कल्पनान्न व्यभिचार इति तुल्यम् । नापि पूर्वोक्तरीत्याउनुभवजनकत्वज्ञानस्यायव्यभि- चारः। एतदर्थज्ञानमेतत्पदजन्य धेनैतज्ज्ञानविषय इत्या. दी ज्ञानप्रकारकतयाक्षिप्तवैशिष्टयभानेपि पदात्तदर्थ- प्रत्ययप्रसङ्ग नेदं पदमेतदर्थानुभवजनकमिति स्वात. मध्येण पदेज्नुभषजनकत्ववैशिष्टयज्ञानस्य हेतुतायाः परे- णाभ्युपेयत्वात्तस्य चाधुनिकसतग्रहस्थले ध्यभिचारो- पदर्शनादिति दिक । नन्धपभ्रंशादर्थबोध ईश्वरेच्छास्ति न वा? प्राधे शक्त्यारोपात्ततार्थप्रत्यय इति सङ्केतभङ्गः। द्वितीयेऽर्थबोध एव न स्यात्सामान्यहेतोरभावादिति चेत्। अस्त्येव सा न तु तत्र जनकतावच्छेदिका मानाभा. वात् । किन्तु स्वातन्त्र्ये गणवेतरका तरकार्येष्विव जनिका साधु- पदेषु तु जनकतावच्छेदिका अनिका वा धर्मापजनना- पयोगानुपयोगाभ्यां तथा व्यवस्थाकल्पनादित्याहुः । ननु वृष्यानुपस्थितस्य शाब्दान्धय प्रतियोगितावगम- विषयत्वेन लक्षणोच्छेदः संस्कारोपस्थितेनैव तीरा. दिनान्वयानुभवसम्भवादित्याशडक्याहान चेतिाप्रका- युपस्थापकत्वेन लक्षणास्वीकारो न मकारोपस्थितयेड.

·पोगरहिवादः। इति वाच्यम् । प्रकारस्यान्यथोपस्थितस्यापि भानाङ्गीकारात् । कथमन्यथा जलाहरण प्रस्तावे घटमानयेत्यत्र छिद्रतरघटत्वेनान्वयबोधः । छिद्रतरत्वस्याशक्यत्वात् । न चात्र लक्षणा युगपदवृत्तिद्वयविरोधात् । नचाऽजहत्स्वार्था सा शक्याशक्योपग्राहकस्य रूपस्यानुपस्थितेः न्यथापि तज्ज्ञानसम्भवादित्याह । प्रकारस्यति । अ. न्वयप्रतियोगितावच्छेदकस्यत्यर्थः । अमद्विषयतामङ्गी- कारस्य निरस्यति । कथमन्यथेति । अस्तूपस्थितिः किन्तु वृत्त्यैव सेत्याशङ्कय क्रमेण वृत्तीनिरानष्ट। छिद्र. तरेति। गौरवादिति भावः। युगपदिति । भिन्न कालीन. सामग्रीकल्वेन द्वयोरेकदानुपस्थापकत्वेन सकृत्प्रयुक्तः शब्दो मुख्यवृत्तिर्जघन्यवृत्ति भवतु नोभयवृत्तिरिति भावः । ननु काकेभ्यो दधि र तामित्यत्र काकपदाद- जहस्वार्थलक्षणया शक्याशक्यकाककुक्कुरादिबोधवद्ध- टछिद्रतरत्वबोधः स्यादित्यत आह । न चाजहदिति । जहति स्वार्थ यस्यां पदानीति वैयधिकरण्येपि गमक- स्वादानी है। नसमासः । शक्येति। तच दध्युपघातक वादिवदिति शेषः । यद्यपीहापि नदुभयवैशिष्टयाधा. रत्वं रूपमस्त्येव तथाप्यजह-वार्थापरमुभयसाधारण- लक्ष्यतावच्छेदकप्रकारकशानं न घेह मयेन्याह । अनु- पस्थितेरिति । प्रकारीभूयोति शेषः । अशक्यत्वसंस्का- ·३३२ सटीकम्यापसिद्वान्तदीये न च शब्दसम्बन्धमनपेक्ष्य संस्कारमात्रोपस्थि- तस्य पटुजमानयेत्यत्रान्वये पदत्वव्यापकानां द्रव्यत्वादीनामप्यन्वयः स्यादिति वाच्यम् । शब्द- सम्बन्धोपगमेपि संस्कारप्राकट्यस्यावश्योपजीव्य- स्वात् तदेवास्तु नियामकं कृतं शब्दसम्बन्ध- कल्पनया । न च गङ्गायां घोष इत्यत्रापि संस्कारादेव तीरविशेषप्रतीत्युपपत्ती न वृत्त्यन्त- रकल्पना ज्यायसीति वाच्यम् । गङ्गापदोपादान- रयोरविशेषे पद्नत्वानुभवे विनिगमकतया शक्य सिद्धिरि- त्याशय निराचष्ट। न च शब्दसम्बन्धमिति । प्राकट्ये- नैव विनिगमकान्यथासिद्धर्न शक्तिरित्याह । शब्द सम्बन्धेति । असति प्राकट्ये शद्वादपि पदार्थस्मरणा भावेन तस्यावश्यकत्वात्प्रकृते च पनत्व एव तत्र द्रव्य- वादा । फलबलकल्प्यत्वात्तस्येति भावः । नन्वेवं प्रका- रिण्यपि न लक्षणा तस्यापि प्रकारवदन्यथा भानम- म्भवादिति सैव लक्ष्योच्छेदापत्तिरिति आह। न च गङ्गा- यामिति । न तीरस्मरणानुपपस्या लक्षणाकरपना अपि स्वाक्षिप्योक्तगङ्गापदसमभिव्यारान्यथानुपपत्त्या पदानां सम्भूयकारित्वस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वादित्याह गङ्गापदेति । तत्किं यदप्रतिसन्धाने यत्पदययं सति गङ्गायां मीना इत्यत्रापि कुतो न लक्षणेत्यत तत्तल्लक्षकमेव तथा- ·योगतिवादः। wn-r--- वैयात् अशक्यतात्पर्यकत्वस्यैव तत्त्वात् । तस्य च पुरुषच्छाधीनस्याशक्यनियमत्वात् । यद्वा- पङ्कजादोनां सामान्यशब्दानां तत्र तत्र तात्पर्य सहायानामेव विशेषयोधकत्वमस्तु कृतं समुदाय कल्पनया । कथमन्यथा कुमुदेपि प्रयोगः । लक्ष- णयेति चेत् । मम तु मुख्यतयेति महान्धि- शेपः ॥ प्राह । अशक्येति । शक्यसम्बन्धिनि तात्पर्यस्येत्यर्थः । यद्यपि गच्छ गच्छमि चेत्कान्तेत्यादावशक्यस्मरता- त्पर्यकत्येपि न लक्षणा अनुमानादपि तन्निवाहानथा- प्यसति गत्यन्तरे तात्पर्यस्य लक्षणाकल्पकत्वं विव. क्षितम् । ननु गत्यन्तरविरहिएयर्थे तत्प्रतीक्षयोचारणमेव कथमित्यत आह । तस्य चेति । घटादिपदानां विशे- षतात्पर्यसाहाय्येन नील घटादिबोधत्यवत्पङ्कज पदस्या पि पङ्कजनिक विशेषपमतात्पर्यग्रहसाहाय्येन पद्ान्व यबोधकत्वसम्भवादपि न तत्र शक्तिरिति ऋजूनां मत- माह । यद्वेति । नन्वेवं पङ्कजनिकतत्वेनैव तदुपस्थितिः स्यान पगत्वेनेत्याशय विपक्षबाधकेनेष्टापत्ति दृढ- यति । कथमन्यथेति । रूढ्युपस्थिते पनत्वबाधे लक्षणया तदुपपत्तन पदत्वानुपस्थितिरित्याशङ्कते लक्षणयेति । वृत्तिं विनैव कुमुदबोधसम्भवान्न तत्र लक्षणेत्याह । मम स्विति । मुख्ययावयवशक्तया तात्पर्याकाक्षादिक्लप्त- कारणसमवहिततया तयैव वाक्यार्थविधया कुमुदबोधस- म्भवादिति भावः ।

·सटीकन्याय सिद्धान्त दी अत्रोच्यते । पड्डजमानयेति वाक्य नव- णानन्तरं पदानयनं कुर्वतः प्रयोज्यवृद्धस्य पदानयनानुभवो निश्चीयते। तत्र संस्कार- मात्रवशात् पदुत्वभाने नियमत: कल्प्यमा- नेऽव्युत्पन्नस्यापि तथाभानप्रसक्तौ किं नियामक- मध्यवसितमायुष्मता । दृश्यते चात्र व्युत्पत्तिग्र. हापेक्षा । कथमन्यथा प्रत्येक व्युत्पन्नस्य पुंस: सिद्धान्ताभिधानं प्रतिजानीते मत्रीच्यत इति । पदानुपजनने व्युत्पत्तिग्रहापे मान्यथानुपपत्तिं समुदायश- क्ती प्रमाणयित भूमिकामारचयति । पङ्कजमित्यादिना। निश्चीयतामनुभवो न तावता शक्तिमिद्धिः संस्कारा- पस्थितं - तदादायान्धयानुभवोपपत्तेरित्या गळ्याह । तत्रेति । अनुभव इत्यर्थः । संस्कार: तज्जन्या स्मृतिः । भानं विषयभावः । प्रत्युत्पन्नस्य अगृहीत समुदायशक्त: मनुभूतपनत्वस्येति शेषः । तथाभानम् पद्धत्वप्रकारक- भानम् । नियामकम् निवर्तकम् । पडोत्तरजपदग्रहस्येव संस्कारोबोधकावर स्य त्वा वाच्यत्वात्तस्य च व्युत्पत्त्य. ग्रहेपि सम्मवादिति भावः । प्रत्यक भानं किं निया मकेनेत्यत माह । दृश्यते चेति । अत्र पद्धत्व प्रकार कानुभवे । प्युत्पत्तिः ममुदायशक्तिः । प्रतीतिकलाई निरस्यति । कथमन्यथेति । ममुदायक्तिग्रहे विन. म्बात्तत्र न पद्वानुभव विलम्बः किन यवयवशक्तिग्रहविल. म्बादेवेति शङ्कमानं प्रत्याह । प्रत्येक इयुत्पनस्येति ।

·योगरहिवादः पजमानयेति श्रुतवतो न पदानयनानुभव : यथा समुदायव्युत्पन्नस्य । कथञ्चान्यथा पदा- दिपदेन पङ्कजपदस्य पर्यायताकीर्तनम् कोश- हाराणाम् । प्रत्येकाव्युत्पन्नस्य वा कथं पडुज- शब्दात्पदत्वप्रतीतिः । न चान्त्रयप्रतियोगिप्रति- ततः पद वम- पद्नानुभवः पङ्कजनिकर्तृत्धेनेष्यत एवेन्याशक्याह । य. थेति । पनत्वप्रकारकपद्गानयनानुभवः कुते। न स्या दिति पर्यवसितार्थः । कोशोपि समुदायशक्तो मान मित्याह । कथं चान्यथेति । यद्वा ननु तदन्वय तात्पर्य. ग्रहे भवत्येव तथानुभवः तदग्रहे तु तत एव न स्यादि- त्यरुचेराह । कथं धान्यथेति । कारकानुभवाभाव इ यर्थः । समानप्रवृत्तिनिमित्तकत्य- स्यैव पर्यायपदार्थ-वादिति भावः । नन्वेवं द्विरे फादि- पदेप्य लिपर्यायताकीर्तनातकीटविशेषे शक्तिकल्पना. प्रसङ्ग इत्यरुच राह । प्रत्येकेति । अगृहीतावयवशक्ती पङ्कज पदात् पदत्यप्रकारकभानं समुदायशक्ती मान- मित्यर्थः। नन्वावापाद्धारकरूपना पूर्व घटमानयेति वाक्युज्ञप्रयोज्यप्रवृत्तिदर्शिना घटानयनप्रतीतेस्तव कुते न शक्तिस्तदानीं शक्तिभ्रमेयग्रेन्यलभ्यताप्रतिसन्धाना- स्यज्यत इति चोदिहापि तुल्यमि यस्वरसादेतत्परित्य. ज्याशाब्दस्य पद्मस्वस्य नियतशाब्दवोधविषयतानुपप.

·सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे य गितावच्छेदकयो: शब्दानुपस्थितयोः संस्का- प्राबल्यात् शब्दानुभवविषयभावो निय- मेन युज्यते । घटगोचरप्रयलसंस्कारवशादासा- दितघटस्मरणस्य घटाव्युत्पन्नस्य घटमानयेति वाक्यप्रवणानन्तरं घटानयनयुद्धिप्रसङ्गात् । न चाकाशादिप्रतियन्दिग्रहो युक्तः। नियमेन तत्र श- ब्दसमवायिकारणत्वस्य स्मरणात् । तत्र कदादिद दृष्टद्रव्याभिन्नत्वं कदाचिच्च शब्दसमवायित्वं सं- स्कारवशाद्वासते अत्र तु व्युत्पन्नस्य पदुत्वं निय- मेन भासते इति महाविशेषः क्तिरेव तत्रापीति केचित् । त्तिमेव समुदायशक्तिमाधकमवलम्ब्य तत्रोक्तामन्यथोप- पतिं निराचष्ट । न चेत । घटाव्युत्पन्नस्येतीष्टापत्तिवार. णाय । यद्यपि तात्पर्यज्ञाने इष्टापत्तिस्तदभावे च तत एव न प्रसङ्गस्तथापि तत्कारणत्वमप्यने दूष्य मेवेति हृदयम् । ननु कथं ताकाशपदाग्नियमेन शब्दाश्रय- न चाकाशेति । कदाचिदिति । अशक्यत्वे एकमात्रसंस्कारोवोधे नियामकाभावादिति ननु पट्सवमपि प्रत्येकमात्रव्युत्पन्नस्य न भासत इति नियमासिद्धिरित्यत प्राह । अत्र व्युत्प- वस्येति । गृहीतम मुदायशक्तरित्यर्थः । महाविशेष इति तथा चाभ्युपगमदोषतीख्याभावान्न प्रतिबन्दि- - त्वभानमत माह भाव:

·योगरूढिवादः। ३३० ३ पशुत्वगोत्वयोः प्रयोगोपाधित्वं शक्त्युपा- धित्वं घटादिपदे घटत्वादेगपि तधाभाष्. मसनात् । न च तस्मानिर्विकल्पकोदयभि. या तथा नाङ्गीक्रियत इति वाच्यम् । उपाधि- भूतेन घटपटत्वादिना(१) संस्कारोपस्थितेन प्रका- रेण निर्विकल्पकोदयनिरासस्य शक्यभाषणत्वात्। तस्मात्परिभाषैवैषा प्रयोगोपाधि:शक्त्यपाधिवे. सम्भव इति भावः । नन्वाकाशादिपदाच्छब्दसमवायि. स्वादिभाननियमानभ्युपगमे कदाचिदेकस्येवा परस्यापि दैवादनुपस्थिती निर्विकल्पकप्रसङ्ग इति मन्वानानां मतमाह शक्तिरेवेति । नहि यस्यावच्छेदकत्वानभ्युपग- मे दोषः तदेव शक्यतावच्छेदकमपि तु नियमेन यत्प्र- कारिका प्रतीतिः पदात्तदेवेति भावः । प्रयोगोपाधित्वं शक्युपाधित्वं चातिप्रसङ्गेन दूषयति न च पशुत्वेति । ननूक्तम् घटादिपदानिर्विकल्पकप्रसङ्गस्तत्र बाधक इति तबाह न च तस्मादिति । शक्यभाषणवादिति । भव- न्मत इति शेषः । न च कदाचित्संस्कारानुबोधादनुप- स्थिती तदापत्तिरिति वाच्यम् । उपाधेः शक्यतुल्यतया नियते।पस्थितेरविशेषादिति भावः । परिभाषेति । नियुक्तिकाभिधानमित्यर्थः । कुमुदादिप्रयोगप्रतिबन्धस्य पद्मस्मरणादिभिरुक्तामन्यथासिद्धि निरस्यति । न चेति। (१) घटस्वादिना-पा० ३ ०। - ·मटीकायायसिद्वान्तदीपे ति । न च कुमुदादी प्रयोगवारणार्थ पदमत्वस्मर- णस्य प्रतिबन्धकत्वं पडोत्तरजशब्दस्य वा शक्ति- कौट्य वाकल्प्यताम्(१)। अव्युरेपक्षस्य पद्धजपदा- उपजनिकर्तृत्वेन रूपेण कुमुदादिवोधदर्शनात् । अत एवाव्युत्पन्न: पड जमानयेति-वाक्यत्रवणान- न्तरं कुमुदाद्यानयने दोलायते । न च सामान्यश- ब्दत्वादमीषां विशेषतात्पर्यवशाद्विशेषयोधज. नकत्वमिति वाच्यम् । विशेष योधकत्वं वस्तुगत्या यो विशेषस्तवाचकत्वं वा विशेष प्रकारेण नाद्यः पदमत्वानुभवापातात् । ने- तरः स हि विशेषः शक्ति गोचरो न वा विवादपर्यवसानात् । गाापातात् । न चात्रेप्टापत्तिः । मुख्यार्ध- अव्युत्पन्नस्येति । अगृहीत पद शक्तरित्यर्थः । अवयव- व्युत्पन्नस्य प्रबलसंस्काराहितप तपद्गगोचरस्मरणेन पङ्कप- दोत्तरजपदग्रहेण शक्तिकोट्येन वा प्रतिबन्धप्रसङ्गत् तन्न स्यादिति भावः । स्वोक्तनुभवं प्रमाणयति । अत- एवेति । अन्यथा नियतपद्दस्मरणादिना कुमुदोपस्थि- तेरेव प्रतिबन्धे तत्काटिकसंशयानुपपत्तिरिति भावः । सामान्यशब्दत्वपक्षमपि विकल्पानुपपत्तिव्यभिचार- (१) कल्पनीयम्-पा० १ १० । नाद्यः नेता: लक्ष.

·योगरूढिवादः। ३३ विशेषितस्य पदमस्वस्य भानात् । वाक्ये न लक्षणेत्ययाहुः । तात्पर्याप्रतिसन्धानेऽपि पङ्क- जमानयेति वाक्यार्थबोधात्पटुमानयनबाधाव- धारणाच्च । अन्यथा घटपदादिशब्दानामपि सामान्यशब्दत्वमेवास्तु । तत्तद्विशेषतात्पर्यव. शात्तत्तद्विशेषबोध उत्पत्स्यत इति वाणं को वारयिता स्यात् । न च पङ्कजं कुमुदमानये. प्रतिबन्दिभिर्दूषयितुम् विकल्पयति तावत् विशेषबा- धेति । मुख्याति । पङ्कजनिकर्तृत्वविशिष्टस्य पदत्व- स्येत्यर्थः । तथा च युगपत्तिद्वय विरोध इति भावः । न च गङ्गायां मीनधोषावित्यादावुभयतात्पर्यग्रहे वृत्ति. द्वयस्वीकारवदिहापि स्यादिति वाच्यमित्याह । विशे- षितेति । तत्रैव तस्य दोषत्वाभ्युपगमादिति भावः । पनत्वस्येत्यसम्बन्धिकतोपदर्शनम् राजपुरुष इत्यादी मुख्यार्थविशेषितसम्बन्धभानस्य लक्षणया स्वीकारेण सु. सम्बन्धिके तस्य दोषत्वानभ्युपगमात् । मतान्तरमाह । वाक्य इति । शक्याभावेन तत्सम्बन्धासम्भवादिति भावः । चित्रगुरित्यवान्यतरपदेऽन्य पदार्थलक्षणावदि- हाप्युपपत्तिरित्यनुशयेनाह । इत्यप्याहुरिति । तात्प- र्यज्ञानस्य व्यभिचारमाह । तात्पर्येति । प्रतिबन्दि- माह । अन्यथेति । का वारयितेति । विनिग- मकाभावादिति भाषः । समुदायक्तिपक्षे कुमुदे लक्ष- ·मटीकम्पायसिहाम्तदीपे त्यत्र पङ्कजपदे लक्षणा किन्तु पद्मस्वमुपस्थि- तमप्ययोग्यतया नान्वेतीति न किजिदनुपपक्षम् । यदुक्तम्-प्रत्यक्षोपस्थितेनापि कलायेन तास्प. र्यग्रहं सहकारिणमासाद्य कलायं पचतीत्यत्रा- न्वयबोध इति तत्तदा शेाभेत यदि तात्पर्यग्र. हस्य वाक्यार्थप्रतिपत्तावङ्गत्वमीक्षामहे तदेव तु नास्ति प्रमाणाभावात् । प्रत्युत तात्पर्य णाप्रमङ्गं परिहरति । न च पङ्कज कुमुदमिति । अयो- ग्यतयेति कुमुदकर्मकानयनेऽयोग्यवादित्यर्थः । न च रूढ्या शीघ्रोपस्थितेन पद्मनावरुद्धतयोपस्थितस्य पङ्कजनिकर्तृत्वस्य कुमुदान्वये निराकासत्वात् स्व- तन्त्रोपस्थितये लक्षणावश्यम्भाव इति वाच्यम् । योगार्थस्य रूट्यर्थविशेषणतायां तथाभावेपि विशेष्य- तायां स्वातन्धान पायात् । अन्यथा श्यनेन यजेते- त्यत्र कृतिमाध्यत्वे सतीष्टसाधनत्वमेव योग्यतयारवेति न पलवदनिष्टाननुबन्धि बमयोग्यत्वादिति सिद्धान्त- भङ्गप्रसङ्गः । अत एव गार्नित्य इ यत्र लक्षणानुरोधी न तु गौरनित्य इत्यति वदन्ति । अशाग्दम्यास्य ता. स्पर्यग्रहे शाब्दबोधविषयत्वमित्युक्तं दृषयितुमनुवदति । यदुक्तमिति । साधकामावमा प्रायुत बाधक- मध्यस्तीत्या प्रत्युतति । तथा च व्यभिचारादकारणे तापर्यज्ञामे कारसताग्राहक बाधिसमिति भावः ।

·योगरुढिवादः। त. मात्रं न तु तु वाक्यार्थ - मस्य ज्ञायते नाऽस्माद्वाक्यादयमर्थस्नावटुगम्यत इति विचिन्त्य परावृत्य कुत्रास्य तात्पर्यमिति पृ. छति प्रयोज्यवृद्ध इति । न च लक्षणास्थले तात्पर्यग्रहस्य कारणतावधारणादन्यत्रापि कारणत्वमिति वाच्यम् । तत्र हि पदार्थोपस्थि- त्यनुकूलस्वं तात्पर्यज्ञानस्यतावता विना तत्र पदा- धापस्थितिरेव न भवति । न तु वाक्यार्धप्रति- पत्त्य मुकूलत्वम् अत एव तत्र तात्पर्य पदार्थ तथा च पुरुषान्तरोदी- मनु तात्पर्यज्ञानाविष्करणप्रश्नस्य विशेषतात्पर्य विषयत्वेन सामान्यतस्तत्सत्वान्न व्यभिचारे न च प्रमाणाभावोऽनुमानस्यैव तत्त्वादित्याशङ्ग्याह । घेति । अन्यत्रापति। वाक्यार्थप्रतीतित्वेनेति शेषः । दृष्टान्तं साध्यवैकल्येन विघटयति तत्र हीति । ननु किमच विनिगमकमत शाह । तावता विनेति । तया चान्वयव्य तिरेकाभ्यां लाक्षणिकपदार्थापस्थितादेव ता. पर्यज्ञानं हेतुरिति भाव: न तु वाक्यति । सत्यां पदार्थोपस्थिती तात्पर्यग्रहविलम्बन वाक्यार्यानुभवे विलम्बानुपलब्धेरिति भावः । उक्तऽभियुक्तसंमतिमाह । अत एवेति । ननु पुरुषान्तरोदीरित कसायपदार्थोप. स्थितावपि तात्पर्यग्रहाग्रहाभ्यामन्वयबोधाबोधदर्शना- द्वाक्यार्थानुभवेपि तद्धेतुरित्याशङ्कयाह । सपाचेति । न - - ·सदी कन्यायमिद्धान्तदीपे. रितकलायपदेन वा स्वयं स्मृतेन पचत्तीत्यस्य समभिव्याहारप्रतिसम्धाने भवत्येवान्वयबोधः यथा नामापुरुषेण खण्डश: क्रियमाणे श्लोके इति युक्तमुत्पश्यामः । किञ्च द्वारं पिधेहोत्यत्र शब्दादश्वयोधस्य(१) तदुपस्थापकपदजन्यस्वद- र्शनादन्यत्रापि तथा कल्पने लाघवात् । अपि च विभक्तिविशेषसमभित्पाहारविशेषमासाद्यैव परं पदानामनुभावकत्वम् । तथैवाकाङ्क्षादिदर्शनात् समभिव्याहारेति । तथाच मति तत्सदमस्वाभ्यामेव तो न तात्पर्यग्रहसदसरवाभ्यां योग्यतादिमच्छब्दसम- भिध्याहारप्रतिसन्धानस्यैव शाब्दबोधप्रयोजकत्वादिति भावः । असांदृष्टिकतां निरस्यति । अथेति । उपेोद्धात- सङ्गत्या शब्दाध्याहारं माधयति। किञ्चेति। अन्यत्रेति। विवादपदं द्वारान्वयबोधेो द्वारोपस्थापकपद जन्यः शा- ब्दद्वाराऽन्वय बोधत्वात्यम्प्रतिपन्न वदित्यनुमानादित्य- र्यः । अनुग्राहकमाह लावादिति । क्तृप्तत्वलाघवादि- त्यर्थः । प्राध्याहारपक्षेतु भावकसामग्रीविरहादन्धय- बोधविरहात्परिशेषादपि शब्दाध्याहारसिद्धिरित्याह अपिचेति । विनिगमकमाह । तथैवेति । विभक्तिवि- शेषार्यान्वय प्रकारककर्मत्वाद्यन्विततयैव किमित्याद्या- कारेणाकाङ्क्षानुभवादित्यर्थः विपक्षे बाधकमाह । (१) शब्दद्वारान्वयबोधस्य-पा०३ पु० ।

·योगरूढिवादः अन्यथा गामानयेत्यत्रेव गौः कर्मत्वमानयनं क. तिरित्यत्रान्वयबोधप्रसङ्गात् । एवं सर्वपदार्था- नामेव पदोपस्थापितत्वं तन्त्रमिति यक्तिमत्(१) प्रमाणवतो गौरवस्यापि न्याय्यन्वादिति न्याया- त् । यदा पदोपस्थापितपदार्थत्वमेव तन्त्रम् न तु सर्वत्वं तन्त्रम् । किन्तु सङ्कोचकाभावात्पदार्थमा- दाय विश्राम्यतीत्यलमतिपीडया । तस्मात्पदा- पाहार एव युक्तो नार्थाध्याहार इति । तस्मात्पङ- अन्यथेति अन्वयप्रतिये ग्युपस्थित्य विशेषादिति भावः । एवञ्चय एव पदार्थो न शाब्दः स्यात्तदंश एवा- काङ्क्षाद्यसम्भवेनान्वयबोधानुपपत्तेर्बाधकाद्गारवस्य प्रामाणिकत्वे यावदन्वय प्रतियोग्युपस्थितेः शाब्दत्वं शा. ब्दबोधे तन्त्रनित्याह । एवञ्चेति । तुष्यतु दुर्जन इति न्यायेनाह । यद्वेति । अतो न गौरवं सर्वत्वस्योप- स्मित्यप्रकारत्वादिति भावः । कुतस्तर्हि तत्सिद्ध्येदत पाह किन्विति । विश्राम्यतीति । पर्यवस्यतीत्यर्थः । नच पर्यवसिनेऽर्थे गौरवम् क्षितितकर्तृ कत्वानुमानाद्यु- च्छेदप्रसङ्गादित्याह । अलमिति । पदाध्याहारमुप- संहरति । तस्मादिति । नार्थेति । अन्वयबोधानङ्गत्वे. नोपजीव्यत्वस्याध्यप्रयोजकत्वादिति भावः । तदेवमु- धृतेषु कण्टकेषु न्यायमवतारयनवोपसंहरति । तस्मा- (१) इति युः क्तमत्-इति नास्ति १ पु.।

·३४४ सटोकन्यायसिद्धान्तदीपे जशब्दः पदमत्वे शक्तः । वृत्यन्तरविरहे सति व्यु. त्पन्न प्रति नियमतः पद्धत्वावच्छिन्न प्रतियोगिका- वयबोधजनकशब्दत्वात् पदराब्दवदिति । गृहविवादस्तु पङ्कजमानयेत्यत्र पङजशब्देन बाक्यार्थज्ञानानुकूलं पदार्थ ज्ञानं कीदृक् जन्यते । पद्धः पटु जनिकर्तेत्याकारमिति चेत् । एतक्किम- नुभवरूपं वा स्मरणरूपं वा । नाद्यः सामग्री- विरोधात् । तथाहि(१) पटुजनिक त्वांशे ह्यनुभ- वसामग्री पद्धत्वांशे स्मरणसामग्री तेच मिलित्वा दिति । लाक्षणिके व्यभिचारादाह । प्रवृत्यम्तरविर- हे पतीति । अधिद्धिवारणाव व्युत्पन्न प्रतीति । प्रम- रणादिवशात्कदाचिदीदराबोधजनके पुष्पादिषदे व्य- भिचारदाह नियात इति। आत्मादिव्युदासाय शब्दत्वा- दिति। पङ्कज पदं ममुदायावयवक्तिभ्यामेव वाक्यार्थज्ञा- नानुकूलं स्मरणं जनयीति सिद्धान्तगवस्थापनाय विचारमारभमाणम्तदङ्गं विप्रतिपत्तितः मंशयमाह । गृहविवादस्त्विति । कीदृगिति स्मरणमनुभवो वा । तदप्येकमनेक वेत्यर्थः । पढ्न इति । अर्द्ध दिपा- ठापुत्वमपि । विरोधमेव विवृणाति । पङ्केति । तदंशे तस्य वाक्यत्वादितरत्र च पदत्वात्तथा । 4 (१) तथाहि इति नास्ति १ पु० ।

·योगदूढिवादः। ३४५ कथङ्कायं जनयेताम् । न द्वितीयः प्रत्येकसमुदाय- सङ्केतप्रतिसन्धानजस्मरणानामेकदासत्त्वात् । न चैकमेव पङ्कजनिकर्त स्वपदानां स्मरणं तत्र कार्य- दर्शनात्कल्प्यत इति युक्तम् । एवमपि हि पङजनिकरीत्वपदानामानयनान्वयः प्रत्येक स्यात् न तु विशिष्टवैशिष्ट्येन । किञ्च प्रत्येकान्वये वाक्यभेदप्रसङ्गः केन वारणीयः । कथं वा गवा- दिपदे न योगरूढिः । कोहि गमेट सप्तम्यां पद्मत्वांशेऽनुभावकाभावानोभयानुभव इति भावः । ननु सामग्रीद्वयसमाजादेक एवोभयानुभवः स्यादित्यत आह । तेचेति । कार्यमनुभवरूपम् । अविनिगमादुभया- त्मकत्वे सङ्करापातात् । कार्यक्याभावे च सामग्रयो. मलनस्याध्य नुपपत्तेरिति भावः अनेकस्मरणपक्षं दूषयति । प्रत्येकेति । उपपदधातुप्रत्यय प्रत्येकसङ्केत- प्रतिसन्धानजस्मरणानां समुदायार्थस्मृतिकालेऽमत्त्वा- दुत्तरेण पूर्वपूर्वनाशादित्यर्थः । स्मरणो क्य पक्षं दूप- यति । नचेति । प्रत्येकस्मरणजन्यसंस्कारसमुदाया. दिति शेषः । ननु विशिष्टेति । उत्तरोत्तरविशेषणस्य पूर्वपूर्वविशिष्टतयाऽनुपस्थिते विशिष्टवैशिष्ट्यबोधे तथोपस्थितेरेव हेतुत्वादिति भावः । न केवल मिष्टा- मिद्धिमाजनिष्टापत्तिरपीत्याह । किञ्चेति । अति. च ४४ ·३४६ अत्र सटीकम्पायधिद्वान्तदीपे जनेर्ड इत्यनयोर्विशेषः । येनकत्र रूढिमात्रम- परत्र योगरूढिरिति। ब्रूमः(१)। पङ्कजमानयेति वा. क्यात्तावत्पदृजनिकर्तारं पदमानयेति प्रतीति- र्जायत इत्यनुभवसिद्धम् । तत्र पजपदेन प्र. स्येकसमुदायशक्तिप्रतिसन्धानसहकारिवशान्मि. लितगोचरमेकमेव स्मरणं जन्यते। तत्राकाङ्क्षादि. वशेन पर पदार्थस्याधारत्वेन जनिपदार्थस्याधेय- त्वेन तक्रियाकर्तृ त्वेन प्रत्य यार्थस्य तत्रैवान्तर- प्रसङ्गादपि न पङ्कजादिपदे योगरूढिरित्याह । चेति । को हीति । अनुशासनावधृतविभागप्रकृति- प्रत्ययशक्तिभियोगरूढेरेव सम्भवादिति भावः । प्रतीत्यनुपपन्या समूहालम्बनस्मरणं व्यवस्थापयिष्य- न्प्रतीत्यसिद्धि तावनिरस्यति । पङ्कजमिति । ततः किं तदित्याह । तति । नन्वेवं पङ्कादीनां प्रत्येकमानयना- न्वयप्रसङ्ग इत्युक्तं तत्राह । आकाङ्क्षादीति । प्राका- ङ्क्षायुपेतपदकदम्बस्य तात्पर्यविषयीभूतस्वार्यान्वय- बोधकस्वभावत्वादिति भाव: । एकदैवेति । विशे. ष्ये विशेषणं तत्र च विशेषणान्तरंभासत इत्येव विशि- वैशिष्ट्य ज्ञानं न तु विशिष्टविशेषणज्ञानजन्यं ज्ञान- (१) अनाभिधीयते-पा १ पु०। कथ ·घोगरूढिवादः। अतया पनत्वस्यैतदद्वितयविशिष्टे प्रानयनस्यै- कदैवान्वयः प्रतीयते नतु पदत्वविशिष्टे पङ्कज- निकर्तत्वं तदुविशिष्ट वानयनमिति प्रतीतिः । यद्वा पङ्कजनिकर्तृत्वानां प्रथमतस्तावदन्वयत्रो- धस्तदनन्तरन्तेन समम्पदत्वस्यानन्तरमानयने- नान्वय इत्यायूह्यम् । न च पङ्कजराब्दस्य- कत्वात्कथमन्वयबोधकत्वमिति वाच्यम् । समु. दायापेक्षया पडजशब्दस्य पदत्वमव्यवापेक्षया वाक्यत्वम् । न च गवादिपदेपि योगरू- हिडीप्रत्ययस्य शक्तयवधारकन्यायाभावात् । य- मिति भावः । नत्विति । पङ्कजनिकर्तृत्वादेविशिष्टस्य पर्वमनुपस्थितत्वादिति भावः । विशिष्ट विशेषणकमेव विशिष्टवैशिष्टयज्ञानमित्यस्मिन्नपि पक्षे यद्यदाकाङ्कितं योग्यमित्यादिप्राचीनमतेनान्वयबोधमुपपादयति । द्वेति । ननु कथमेकसमात्पदादनेकान्वयबोधसम्भवः क्व- चिदप्यदर्शनादित्याशङ्ख्याह न चेति । समुदायाव- यवशक्तिभेदादेकपदत्त्वासिद्धर्नान्वयबोधद्वैविध्यापत्ति- रित्याह । समुदायेति । प्रतिप्रसङ्ग निरस्यति । न चेति । शक्तय वधारकेति। नियतकप्रकृतिकत्वेनावापोद्धारकल्प- नासम्भवादित्यर्थः। नन्वनुशासनमेवावधारकमत माह ।

·- सढीकन्यायसिद्धान्तदीपे गमेारितिवचनं यथाकञ्चिद्व्युत्पत्तिपरम् । ननु धेन्वादिपदेप्येवं स्यात् । न स्यात् । दानुजानुभानुशब्दादावावापोद्वापक्रमेण शक्तः कल्पनात् यत्र योगार्थान्वितरूढ्यर्थावबोधस्तत्र सर्वत्र योगरूढिरित्येवम्परत्वाद्वा। नन्वस्तु रूढिरेव न योगार्थानन्वयप्रसङ्गात् । योगिकार्थबुद्धिरूप- सहकारिलाभाद्विशिष्टार्थीपस्थापकत्वं रूढोग- मेडी इति । व्युत्पत्तिाशब्दसाधुत्वज्ञानं रेखागवयेनर गसत्यगवयज्ञापनवदनुशासनं साधुत्वान्वाख्यानमात्रप शक्तिग्रहस्त्वन्वयव्यतिरेकाभ्यामेवेति भावः। प्रतिबन्धा प्रत्त्यवतिष्ठते । नन्विति । एवं योगरूढयभावः शक्तयव- धारकन्यायाभावाविशेषादिति भावः । हेव सिद्धया परि हरति । न स्यादिति । तामेव स्फुटयति । जानुदानुभानु इति । प्रकृतिप्रत्यययोः प्रत्ययप्रकृत्यन्तरममभिव्याहारेपि तत्र कर्मणि शक्त्यकल्पनात्क्लुप्तमौत्सर्गिकं कर्वर्यत्व- म पहाय धयत्त्युत्तरनुत्वेनात्रैव कर्मशक्तिः कल्पा तद्वरंरू- दिरेवतया। कथमादिपदेन धेन्वादीनि सङ्गृह्य पङ्कजा- दिपदानां योगरूढ़िरिति गौतमीया इत्युक्तमत शाह । योगार्थति। न हि धेन्वादिपदे योगरूढिरिति गौतमवच- नमस्ति येन योगत्यागेऽपसिद्धान्तः स्यादिति योगाग्रहो- स्माकं स्यात् । श्रादिपदन्तु सम्भवदुभयार्थपरमिति ·योगरविवादः । १४९ रूत्वम् न च योगार्थपि समुदायशक्तिरिति सर्व- मवदातम् । इतियोगरूढिवादः । AP :०: । भावः । केवलरूढिवादी शङ्कते। अनुभवविरोधेन नि- र यति । योगेति । पङ्कजनिविशिष्ट पद्न समुदायश- तिर्योगरूढिरिति भ्रमवतो गौरवशङ्कामपाकरोति । योगिकेति । अवयवानां स्वार्थ शक्तिः क्लप्तव समुदा- यस्य तु पनत्वमात्र शक्तिः कल्प्यत इति क्व गौरवमि. ति भावः । इतिश्रीसकलसामन्त० योगरूढिप्रकरणम् ॥

·बढीकन्यायसिद्धान्तदीपे इहानुमितो लिङ्गस्य पक्षधर्मताज्ञानम् का. रणमित्युभयवादिसिद्धम् । तस्य ज्ञानस्य व्याप्ति- व्याप्यत्वेन प्रतीयमानस्य पक्षसम्बन्धावगाहिज्ञान- मनुमितिहेतुतया व्यवस्थापयिष्यन् विचारागसंशये धर्म्य सिद्धि तावदुद्धरति । अनुमिताविति । लिङ्गस्य तत्त्वेनाभिमतस्य । पक्षधर्मताप्रकारकमिति । यद्यपि धमवांश्चायमिति वा वन्हि व्याप्यधूमवांश्चायमिति वा कारणीभूतं ज्ञानं न पक्षताप्रकारकम् किन्तु धूमप्रकार- कम् । तथापि पक्षधर्मताप्रकारकमपि धूमः पर्वत वृनि- रिति ज्ञानं कारणं भवत्येवे येतावदेव विवक्षितं नान्य' योगव्यवच्छेद इति न देोषः । यद्वा पक्षसम्बन्धावगा' हित्वं पक्षधर्मतामकारकत्वं तच्चोभयत्राविशिष्टम् । न नचैवं प्रमेयत्व दिना सम्बन्धज्ञानादप्यनुमिनिप्रसङ्गः पक्षवर्ति व्याप्यवृत्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्वज्ञानविरोधिज्ञानत्वस्य विवक्षितत्वादिति ध्येयम् । सिद्ध धर्मिणि संशयमाह । तस्येति । पक्षवृत्तिव्याप्यवृत्त्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्वधी- विरोधिमकारकपक्षलिङ्गसम्बन्धज्ञानवृत्यवृत्तिकारणत्वं याप्तिप्रकारकताघटितावच्छेदकावच्छेद्य न वा व्या प्तिप्रकारकावं तद्वत्त्यनुमितिकारणतावच्छेदकं न वेति वार्थः। पूर्वविधिकाटिप्रसिद्धिः केवलव्याप्तिज्ञानकारण- तायाम् । उत्तरविधिप्रसिद्धिः पक्षतात्वे । ननु व्याप्ति- ज्ञानव्याप्तिविशिष्ट पक्षधर्मताज्ञानयोाप्तिप्रकारक- ·-- लिङ्गपरामर्शवादः । प्रकारकत्वेनानुमितिकारणत्वन वा ध्याप्तिवि- शिष्ट पक्षधर्मताविशिष्टज्ञानमनुमितिकारणं नवे. ति विप्रत्तिपत्तिरुक्षेपः । तत्र परेषामयमाशयः । स्वेनैव कारणत्वेऽन्यतरवैयापत्तिः कारणतावच्छेदका- क्रास्वकिञ्चित्ममवधानस्यैव कार्यहेतुत्वाद्विशकलितव्य- भिचाराभाव स ह चारस्मरणवतः पक्षवृत्तिहेतो तदुभय शिष्टयज्ञानाज्जायमानायामनुभवसिद्धानुमित्तायभिचा- रेण व्याप्तिप्रकारकत्वस्यानुमितिकारणतानवच्छेदक- त्वाद्विधौ बाधश्चेत्यरुचेराह व्याप्तिविशिष्ट ति। ध्याप्तिविशिष्ट व्याप्तिविषयकं तच्च पक्षधर्मताज्ञानं चेति कर्मधारयः जाने व्याप्ति- वैशिष्ट्य तद्विषयतैव । ननु व्याप्तिस्मृतिसहकृतपर्व- तीयधूमेन्द्रियसंनिकर्षजविशिष्टज्ञानस्य वा वन्हि- व्याप्यवानयमिति शब्दविशिष्टज्ञानस्य वा विशि- टज्ञानत्वेन कारणतानङ्गीका कारेऽपि कारणत्वमात्रवर्जनी. यतया परेणापीष्यत एवेति विधौ सिद्धसाधनम् । न च तत्वमनुमितिकारणतावच्छेदक नवेति विवक्षितम् । ध्यधिकरणव्याप्तिपक्षधर्मताममूहालम्बने प्रमेयत्वप्र- कारकज्ञाने वानुमित्यकारणेतिप्रसक्तस्यानवच्छेदकत्वेन तदवच्छेदकत्वसाधने बाधप्रसङ्गात् । न चैकस्मिन्धर्मिणि व्याप्तिपक्षधर्मताप्रकारकज्ञानत्वं धर्मिवन्हिव्याप्यधू- मवानयमिति कारणत्वाभिमते ज्ञानेऽव्याप्तेः धूमठया- च ·सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे विशिष्टज्ञानस्याऽनुमिनिकारणत्रं किमात्रय- व्यतिरेकाभ्यामन्यथा वा। नाद्यः। अनुमिति- पूर्वसमये व्याप्तिज्ञानपक्षधर्मताज्ञानव्यतिरिक्तस्य विशिष्टज्ञानस्यैवाऽसिद्धः । नन्वस्तु द्वितीयः । चितमकारकत्वेऽपि पक्षधर्मतायाः स्वाविशेष्ये तत्र प्रकारत्वासम्भव त् । प्रकारत्वे वा तदीयसम्बन्धान्तर- भानप्रसङ्गात् । तस्य तत्सम्बन्धस्य वा पक्षे प्रकारत्वेन एकधर्मिकप्रकार द्वयाभानात् व्याप्तिप्रकारकत्वस्य व्य- भिचारेण कारणतानच्छेदकत्वस्योक्तत्वाच्च । व्यभिचार- ज्ञान वरोधिप्रकारेण व्याप्तिविषयकत्वमेव व्याप्ति विशिष्टमिति चेत् । एवमप्ये कस्मिन्धर्मिणीत्यविवक्षा- यामुक्तएव दोषः । विव सायामपि पक्षधर्मता धूमे न प्रकार इति चेत् । न व्यभिचारासिद्धिज्ञानविरोधिप्रकाराभ्या- मेकस्मिन्धर्मिणि व्याप्तिपक्षप्तम्बन्धावगाहिज्ञानत्व- मनुमितिकारणतावच्छेदकं न वेति विवक्षितत्वात् । तदिदमाह इति विप्रतिपत्तिसंक्षेप इति। पूर्वपक्षमव- तारयति । तत्र परेषामिति । पक्षतादिसमवधाने व्याप्तिज्ञान पक्ष धर्मताज्ञ ने सत्यप्यनुमितेरनुत्पत्तिः । परिशेषसध्रीचीनाव्याप्तिविशिष्ट पक्षधर्मशाज्ञानजन्यत्वे. ऽनुमितेर्मानमिति शङ्कते नन्वस्तु द्वितीय इति । अन्य थापिद्धया परिशेषं विघटयति नेति । उपक्षीणत्वम- ·लिङ्गपरामर्शवादः । तथाहि । व्याप्तिस्मरणानन्तरं किञ्चित्वादिना रूपेण पक्षधर्मधूमज्ञानेनं ताबद्वन्यनमितिरुत्प. द्यते तथाचानुमित्युत्पत्तिपूर्वकाले रूपान्तरेण प- क्षधर्मधूमज्ञानं कारणं वक्तव्यम् । तच्च प्रका रान्तरं परिशेषाव्याप्यत्वमेवेति सिटुं विशिष्ट ज्ञानमिति चेन्न । किञ्चित्त्यादिव्यतिरिक्तस्य धूम स्वादेरेव सम्भवे परिशेषस्योपक्षीणत्वात् । तथाहि प्रथमं व्याप्तेः स्मरणमनुभवो वा। अनन्तरं वाप्यय- न्यथासिद्धिः । तामेवोपपादयति तथाहीत्यादिना । न्यायमतेनाह स्मरणमिति । स्वमतेनाह। अनुभवा- बेति । सामान्य लक्षणानङ्गीकारात्पक्षीयधूमे मागल्या- प्तेरग्रहान्न स्मरणसम्भवः किन्तु येन रूपेणोपस्थिते धूमे प्राग्व्याप्ति होता तद्रूधपक्षीयधूमे दृष्टान्तवदेव तत्र व्याप्तिरनुभूयत इति भाव. इति यत्तन । सामान्य- लक्षणाभावेन पक्षीयधूमध्यातेरग्रहादस्मरणेपि धूम- त्वपुरस्कारेण गृहीतमहानसीय पक्षीयधमव्याप्तिस्मर- णसम्भवात् । पक्षीयधूमे व्याप्तिनिश्चयस्य गुरुणान- पक्षितत्वाच्च । अपेक्षितावे वा पक्षधर्मस्य व्याप्यत्व- ज्ञानस्वीकारे परामर्शस्यानायाससिद्धिप्रसङ्गात् । तस्मा- सामान्यविशेषष्याप्त्यभिप्रायेण पक्षद्वमिदम् । तथा- ·सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे स्वावच्छेदकधूमत्यादिधर्मप्रकारकपक्षनिष्ठधूम- ज्ञानमनन्तरं व्यवहितसमय एवानुमितिरप्रत्यूहमु. स्पद्यत इति एवमप्यपपत्तावन्तरा विशिष्टज्ञान- कल्पने तत्कारणत्वे च गौरवमेव बाधकम् । न च विशिष्टज्ञानसामग्रीबलात्तरकल्पनं युक्तम् । हि । सामानाधिकरएयरूपतया मतिसम्बन्धिभिन्ना व्या. प्तयो पन्हिध्याप्तित्वेनानुगतीकृता धूमत्वेनानवच्छि- यन्त इति पक्षे पक्षीयधूमेन्द्रिय सन्निकर्षदशायां महा- नसीयधूसमाव वृत्तिव्याप्तेः मागनुभूताया इन्द्रियास- निकृष्टत्वेनानुभवासम्भवात्स्मृतिरेष युक्ता मामान्याव- च्छिन्नकव्याप्तिपक्षे तु महानसीयधूमे धूमत्वेन प्रती- ताया एव पक्षीयधूमावच्छेदेनेन्द्रियसंनिकृष्तयानुभव- सामग्रीप्राबल्यादनुभव एव न स्मृतिरिति । न च पक्षीयधूमे व्याप्त्यनुभवाभिधाने विशिष्टज्ञानप्रसङ्गः । गगनचारिणि तस्मिन्पक्षीयत्वाग्रहदशायामेव तद- भिधानात् । पक्षनिष्ठेति । पक्षनिष्ठतयेत्यर्थः। गौरव- मिति । अन्यथानुपपत्त्यमूलकत्वेनाप्रामाणिकत्वादिति भावः । ननु मा भूदनुपपत्तेस्तकल्पनं सामग्रीबलात्त स्यात् । न च सामग्रीवलायातेऽप्यर्थ गौरवं नामेत्यत प्राह न च विशिष्टेति । कार्यति । तदेकोन्नेयत्वात्तस्या इति भावः । ननु विशेषणज्ञानादिघटिता सामग्री मा च न कार्यान्नेया येन तदसिद्धौ न सिद्ध्येदत ·३५५ लिपरामर्शवादः । कार्यासिद्धी सामग्या अप्यसिद्धःसिद्धौ वाऽनुमिति- सामग्या बाधितत्वात् । न चानुमितिसामग्युपे. क्षया प्रत्यक्षसामग्री बलवतीति वाच्यम् । सृती: यलिङ्गपरामर्षधारावहनप्रसङ्गात् । न चानु- मितिसामाग्रया बलवत्वेनानुमितिधारावहन- प्रसङ्गेनानुमिनामीत्यनुव्यसायो न स्यादिति वाच्यम्। पूर्वसामग्रघा दत्तफलत्वात(१) अपर- प्राह । सिद्धौ वेति । तथा च प्रतिबन्धकाभावाभावेन मेवासिद्ध ति भावः ननु संशयविपर्ययो- तरविशेषदर्शनजन्य पुरुषादिप्रत्यक्षानुरोधेन प्रत्यक्षमा- बलवत्त्वविकल्पनात्कथं दुर्बलयाऽनुमिति- सामग्या तत्प्रतिबन्धसम्भव इत्यत आह । न चेति । तदनुरोधेन ममानविषय एव तस्या बसवत्वं न विषय- भेदेपीत्यभिमत्याह तृतीयेति । ननु चक्षुर्मनासंयोग- कादाचिरकत्वान्न तद्धारेत्यत आह । तदनुव्यवसायेति । अनुमितिसामग्या बलवत्वे समाना दोष इत्यत आह न चेति । अनुमितिधारेति । लिङ्गोपहितलैङ्गिकभानपक्ष पूर्वपूर्वानुमितेरेव लिङ्गज्ञानत्वादिति भावः । न स्या- दिति । दृश्यते चेति शेषः । किम् पूर्वसामग्रीतस्तद्धा- रामापादयसि सामग्ग्रन्तराद्वा ? नाद्य इत्याह। पूर्वति (१) बवरवात-पा०३ पु०॥ मन्या एव .

·३५६ सटीकन्यायसिद्वान्तदीचे सामग्रयाः सिद्ध साधनेनानुदयात् । अत एव धमविशिष्टं पर्वतमुपलभ्य समयान्तरेपि व्या. प्ति स्मरतापि(१) बन्युमितिरुत्पद्यत इति । न हि तत्र तृतीयलिङ्ग परामर्षसम्भावनापि कारणाभावात् । न हि तत्रेन्द्रियं कारणमस- निकर्षात् । न च ज्ञानान्तरोपनीते धमे मानस एव परामर्ष इति वाच्यम् । बहिर्विशेष्यके ज्ञाने मनसः सर्वथाऽसामर्थ्यात् । नापि संस्कारः । पूर्ववहिव्याप्यधूमत्वेनानुभवात् । नाप्यानमा. निकः स परामर्शः । अनवस्थापातात् । कि बसफलत्वात् उत्पादितसिद्धिकत्वादित्यर्थः । सिद्धय - भावाभावादिति भावः । न द्वितीय इत्याह । सिद्धसा- धनरवेनेति । सन्देहविषाधयिषाद्यभावेन पक्षताभावादि- त्यर्थः । यत्तु पक्षधर्मताज्ञानाभावादिति । तन्न । पक्ष- त्वज्ञानस्याहेतुत्वात्पर्वतादिधर्मत्वज्ञानस्य चाविघाता- त् । व्यभिचारादपि न विशिष्टज्ञानमनुमितिहेतुरित्याह प्रत एवेति । तस्या हेतुवादेवेत्यर्थः । अन्यथा मानत. व्यभिचरेदित्यर्थः । प्रसिद्धः स इत्यत श्राह न हि तति । असन्निकर्षादिति । विशेष्येणेति शेषः । ज्ञानमेव संनिकर्षः स्यादत आह । न च जानान्तरेति । (२) पाप्तिस्मरणवतोपि-पा० ११० ।

·तत्र लिपरामर्शवादः। केवलव्यतिरेक्यनुमानवादिना भवतापि कथं तृतीयलिङ्गपरामर्षः समर्थनीयः । इतरभेद- व्याप्यत्वस्य पृथिवीत्वेऽग्रहात् । ग्रहे वा साध्यहे. तुनियतसामानाधिकरण्यस्य पृथिव्यां व्याप्तिग्रा. हकेणैव परिच्छिन्नत्वात्किमधिकमनुमेयं स्या- त् । व्यतिरेकव्याप्तिग्रहेणैव त्वदर्शने इतरभेदा- सर्वथा ज्ञानस्य संनिकर्षवेपीत्यर्थः । अननुभवादिति । पक्षीयधूमस्येति शेषः । अनवस्थेति । पर्वततनिधूम- योरिन्द्रियासनिकृष्टत्वेनै न्द्रियकतदुभयान्यतरविशेष्यक- सद्धेतुपरामर्शायोगात्तवानमित्य नुसरणेऽनवस्था स्यादि- त्यर्थान्यायनये कार्यान्तरेणापि व्यभिचारादकारणं तदि- त्याह । केवलेति । अग्रहादिति । ग्रहादिति भावः । अस्तु ध्यतिरेकद्वयसहचारदर्शनादेव तद्ग्रहः प्रतियोग्यनुपयोगिभावस्य नियामकत्वेनातिप्रस- जाभावादित्याशझ्याह । ग्रहे ऐति । किमधिकमिति । तस्यैव चानुमेयरवे सिद्धसाधनमिति भावः । ननु पृथि. वीत्वमितरभेदव्याप्यमिति ग्रहेऽपि सर्वा पृथिवीतरभि- नेति पृथिषीविशेष्य कबुद्धय॑तिरेकसाध्यत्वाद तुतः पृ थिव्यां तदुभयसामानांधिकरण्यग्रहेपि गन्धवत्त्वरूपपन- तावच्छेदकावच्छ देन तस्याग्रहणाच्चास्त्येवानुमेयाधिक्य- मित्याशझ्याह । व्यतिरेकत्याप्तिग्रहेणैवेति । एवञ्चाप- अन्वयपहचारा- ·३५८ । सटीकम्पासिद्धान्तदीपे नुमितेः स्वीकृतत्वाच्च(१)। ननु तृतीयलिङ्गपराम- र्षमस्वीकुर्वता त्वयाऽनुमितित्वावच्छिन्नं कार्य प्र- ति किमनुगतं कारणं वाच्यम् ।न तावद्धमत्वा- दिविशिष्टपक्षधर्मपरामर्षः अननुगमात् । नापि व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकतद्विशिष्टपरामर्षः उपजीव्यत्वेन व्याप्यत्वस्यैव तथात्वेनाङ्गीकारार्ह- स्वादिति । मैवम्। अनुमितित्वावच्छिन्नं प्रति सिद्धान्तप्रसङ्ग इति भावः। अनुमितित्वजात्याकस्मिकप्र. सङ्गादनुगतकारणावश्यम्भावे परिशेषात्तृतीयलिङ्गापरा- मर्शसिद्धिरिति शङ्कते । नन्विति । अननुगमाद्वयभिचारा- दित्यर्थः । धूमत्वादीनाम ननुगमेऽपि व्याण्यतावच्छेदक- त्वेनानुगमात्तद्विषयकविशिष्टपरामर्शोऽनुगत एव । अत एव पक्षविशेष्यकसाधनविशेष्यकत्वाभ्यामप्यननुगमौ न दोषाय । व्याप्यतावच्छेदकप्रकारव रवद्भूमादिविषयकविशि- परामर्शयन योरप्यनुगमादित्यत आह नापीति । उपजीव्यत्वेनेति । व्याप्यतावच्छेदकत्वेन धमत्वादि- प्रतीतेाप्यन्वरूपविशेषणज्ञानाधीनत्वादित्यर्थः । त- यात्वेन परामर्शानुगमकत्वेन । अङ्गीकारार्हत्वादितिः । प्रथमपस्थितिलाघवादिति भाका । अन्ययोपपत्त्या दूषयति । मैवमिति । व्याप्तिज्ञानस्यैवेति । ननु यत्त- (१) स्कोकाराच-पा० २ पु० ।

·प्रच लिग परामर्शवादः । व्याप्तिज्ञानस्यत्र कारणत्वात् धमत्वादिविशि- ष्ठपक्षधर्मज्ञान(१) स्यानुमितिविशेष एव प्रयोज' दुर्भतया विकल्पेनान्योन्याभावात्यन्ताभाषगर्भतया च ध्याप्तेरननुगमान्न तज्ज्ञान मनुगतम् । साध्यत्वसाधन स्वाभिमानस्यापि विशेषणत्वेनानुगमः। उपलक्षणत्वे व्यावर्तकतैब । न च पक्षताप्यनुगता यत्तद्गर्भवादेव । तथा चानुमितित्वस्याकस्मिकतापत्तिरिति चेत् । केचित् व्याप्तेरननुगमेपि तज्ज्ञानानां व्याप्तिपदवा- ध्यतावच्छेदकावगाहिज्ञानत्वेनानुगम इत्याहुः । अन्ये तु सम्बन्धज्ञानत्वेनैव तेषां हेतुता। न चातिप्रसङ्गः । परामर्शस्य विशेषसामग्रीत्वेनापेक्षणादित्याहुः । न. व्यास्तु वस्तुतो व्याप्तिज्ञानानां तत्तदनुमितिविशेष एव जनकत्वम् । चानुमितित्वस्याकस्मिकता तद्धि कारणाप्रयोज्यत्वमप्रामाणिकत्वम् वा ? नाद्य इष्टत्वात् नित्यवृत्यान्मत्वादिवदविरोधात् । न च जन्यमात्रवृत्तिजातो तथात्वनियमः अप्रयोजकत्वात् । न द्वितीयः अनुगतमतेरेव प्रमाणत्वात् । त- स्माद्यथा प्रत्यक्षत्वस्थानुगत मते नित्यानित्यवृत्तितया कायंतावच्छेदकस्यापि जातित्वं तथानुमितित्व- स्यापि युक्तमित्याहुः । नन्वेवमालोका वन्हिध्यायः धूमवांश्चायोमतिज्ञानाभ्यामपि बनानुमितिप्रसङ्गः भा- (१) विशिष्टपक्षनानस्या-४ पु०। न ·व्याप्य- सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे कत्वात्। यद्वा यद्वस्तुता(१) व्याप्यन्तद्विशिष्ट- ज्ञानस्यैवानुमितिमात्रं प्रति प्रयोजकत्वात् । न च यद्वस्तुतेो व्याप्यं तस्य किञ्चित्वादिना रूपे- ण ज्ञानादनुमानं स्यादिति वाच्यम् । तथाहि । किंरूपानुमितिस्तत्रापाद्यते किं धूमादिलिङ्ग विशे. षोपहिता लिङ्गसामान्योपहिता वा नायः । धूम- स्वादिप्रकारकज्ञानादेव तदुपपत्तेः । न द्वितीयः । मान्य विशेषप्रयोजकमामग्रीसत्त्वात् । तावच्छेदकप्रकारकज्ञानविषयीभवद्धमादिविशिष्टपक्ष- जानं विशेषसामग्री तथा सत्वपजीव्यत्वाल्लघुत्वाच्च व्याप्यत्वप्रकारकज्ञानविषयी वधूमादिविशिष्ट पक्षज्ञा- नस्यैव प्रयोजकत्वाचित्य न लिङ्गपरामीङ्गीकारप्रसङ्गा- दित्यरुचेराह । यद्वेति । यद्यपि हृदो वन्हिमानित्यादा यद्वस्तुतो वन्हिव्याप्य धूमादि तद्विशिष्टज्ञानं पक्षे न सम्भवति अन्यथाख्यातिप्रसङ्गात् । यद्विशिष्टज्ञानं सम्भ- वति तच्च व्याप्यं तथापि तत्रानुमित्यनङ्गीकारपक्ष एव ध्येयः । अङ्गीकारे वेति वक्ष्यमाणन्तु सम्भवस्यलवि- शेषाभिप्रायम् । उपक्रमवशाद्वा यद्वस्तुतो व्याप्यं तस्य विशिष्टमसंसर्गाग्रहेण विशिष्टं यत् ज्ञानमुपस्थित- पक्षासंसग्रहसहितं व्याप्य ज्ञानरितियावत् । अतो न व्य- - (१) वस्तुगत्या-पा०३ पु० । एवमग्रेपि ।

·लिङ्गपरामर्शवादः। ३६१ तथाभूतानुमितेरेवासिद्धः । किञ्च बदषतिरे- कात्तृतीयलिङ्ग परामर्षस्तत्र नोत्पद्यते सव्यतिरे कस्योपपत्तेः । नन्वनुपपखमेतत् । यस्तुगत्या पहिल्याप्थं तद्विशिष्ट पक्षज्ञानानुमितिर्भविष्य तीति । सथा हि । यद्वस्तुतो बिहिव्याप्यं नास्ति घुलीपटलादिकं तद्विशिष्टज्ञानादप्यनुमि तिदर्शनादिति । मैवम् । मया तत्रानुमितेरेवा- नङ्गीकारात् । अङ्गीकारे वा यद्वस्तुगत्या वहिन व्याप्यं तदानादेवानमित्युपपत्तेः । तस्मादनुप- पन्नश्चरमकारणास्वाभिमानो नैयायिकामामिति । भिधारः । धमादिलिङ्गेति पक्षद्वयम् लिङ्गोषधानाभिमा- येण । ननु लिङ्गविशेषमकारकज्ञानाभावेन तद्विशेषणका नुमित्यभावेपि वनानुमितिः स्यादेव निलोपधानपक्षस्य निरस्यत्वात् । न च तत्रापि धमत्वादिप्रकारकं ज्ञानं हेतुः धूमे व्याप्यरयाग्रहेपि धूमत्यप्रकारकवस्तुसव्वा प्यज्ञानसम्भवेन तदापत्तेदं रत्वादत माह कि- चिति । एवञ्चोभयसमाधेयमेतदिति भाषः। कूटलि- गजानुमित्युच्छेदं बाधकमाशङ्कते । नन्विति । इष्टा- पश्या परिहरति मैवमिति । कटलिङ्गमानुमितेर्भ मत्वेन तत्स्थानेऽसंसर्गाग्रहमात्रस्यैव मया स्वीकारा- दिति भावः । संसर्गाच्छेदभयादाह अङ्गीकारे वेवि ।

·प्रथ. सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे एवं प्राप्ते ब्रूम (१) व्याप्तिस्मरणानन्तरं किञ्चित्वादिना रूपेण धूमविशिष्टपर्वतज्ञानाद्व- हिन मुमीयत इत्यविधादम् । तत्र किं धूमस्व- प्रकारकव्यतिरेकाद्वा कार्यव्यतिरेकः कल्प्यताम् तव्याप्यत्वप्रकारकव्यतिरेकाद्वा ? तत्र मस्य गौरवकरत्वात् द्वितीयस्वव्याप्तिज्ञाने स्वी- कारात् लघुत्वाच्च द्वितीय एव ज्यायान् । एत- तज्ज्ञानादेवेति । पक्षागृहोतसंसर्गकव्याप्यभानादेवेत्या र्थः । चरमकारणत्वं स्वोत्तरभाविकारणानपेक्षकारणत्वम् तच काणत्वस्यैवासिद्धावत्यन्तासम्भावितमिति भावः । सिद्धान्ताभिधानम् प्रतिजानीते । एवं प्राप्त इति । प्रथमस्येति । प्रत्येकधूमत्त्वादिप्रकारकत्वध्य- तिरेकस्य प्रयोजकत्वेऽननुगमादेव निरस्ते व्याप्यता. वच्छेदकत्वेन ताननुगतीकृत्य, व्याप्यतावच्छेदकप्रका- रकत्वव्यतिरेकस्यैव तद्ध्यतिरेकप्रयोजकत्वं वाच्यम् तथा च गौरवमित्यर्थः । लध्वसम्भवे गौरवं न दे. पाय नचेह तथेत्याह द्वितीयस्य चेति । लघुत्वा- दिति । प्रतीतितः स्वरूपतश्चेति शेषः । तवाप्य. नुमते तदित्वाह । व्याप्तिज्ञाने स्वीकारादिति । अन्यथा तत्रापि व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकज्ञानत्वेनैव । (१) अत्राभिधीयते--पा० ३ पु० ।

·लिपरामर्शवादः । देवानुसन्धायाचार्यरिदमुक्तम् । तत्र लिङ्गत्वाल्ले- खिततीयज्ञानमेषितव्यमिति । न च धूमाधु- पहिसानुमितौ धूमत्वादिप्रकारकज्ञानस्य पूर्व- मुपजीव्यत्वेन धूमस्वादिप्रकारकरपनैव युक्तति वाच्यम् तस्य ह्यनुमितिविशेषम्प्रति प्रयोज- कत्वं न तु सामान्यम्प्रति । प्रकृते स्वनुमितिमा- त्रम्प्रति कारमात्वावच्छेदकः प्रकारो विचार्यते । नच तथा धूमत्वादि व्यभिचारात् । किञ्च त. कारणता त्वयाच्येत इति भावः । लिङ्गत्वोल्ले- ध्याप्यत्वोल्लेखीत्यर्थः । तृतीयमित्युपल- क्षणम् । प्राप्तवाक्यादिना प्रथममपि तादृशज्ञा- नसम्भवात् । ननु धूमादिलिङ्ग विशेषोपहितानुमितावु- पजीव्यत्वाळूमत्वादिप्रकारकज्ञानमेवानुमितिमात्र हेतु- रित्याशङ्कयाह । न चेति। नतु सामान्यम्प्रतीति । प्रत्येकरूपेण व्यभिचाराव्याप्यतावच्छेदकत्वेनानुगमे गौरवस्योक्तत्वाच्चेति भाषः व्यतिरेकादिति । व्यभिचारादित्यर्थः । वस्तुतो विशेषेपि न धूमत्वा- दिप्रकारकत्वेन जनकत्वं व्याप्त्यप्रतिसन्धानेऽपि धूमत्वप्रकारकज्ञानाधमोपहितवयनुमित्यापसे । अतो व्याप्यत्वप्रकारकज्ञानत्वेनैवेति तस्योपजीव्यत्व- मप्यसिद्धमित्याह । किञ्चति। किन्तु तव्याप्यत्वेति तथा च यद्विशेषयोरित्यादिव्याप्तिबलेनानुमितिसा. खीति ।

·दानदूषणं सामा- सटीकम्यायसिद्धान्तदीपे त्तदुपहितवयनुमितित्वं न धुमत्वादिप्रकारक- ज्ञानप्रयोज्यम् किन्तु तद्व्याप्यत्वप्रकारकज्ञान- प्रयोज्यम् धू मत्वादिप्रकारकज्ञानप्रयोज्यन्तु धू. मादिविशिष्टज्ञानत्वमेव । यत्पुनर्विकल्प्यापा- कृतम् तदापादनमात्रीच्छेदक. रत्वेनोपेक्षणीयम् तथाहि न्यप्रसिद्धिमादायापादनं प्रवर्त्तते न विशेष. प्रसिदिम् । तथैव सर्वत्र दर्शनात् । यत्पुनरुक्तम् ज्ञानद्वयानन्तरं तृतीयज्ञानमुत्पद्यत इत्यसिद्धम् अनुमितिसामग्रया प्रतिबन्धक- मान्ये व्याप्यत्वप्रकारकज्ञानसामान्यप्रयोज्यत्यमेव युक्त- मिति भावः । क्व तर्हि धमत्वाप्रकारकत्वस्य विनि- योग दात्यात प्राह धूमवादीति । वस्तुतो यद्व्याप्यं तद्विशिष्टज्ञानस्यानुमिति हेतुस्थे किञ्चित्वादिनापि त- ज्ज्ञानानुमितिप्रसङ्ग इत्यत्र परोक्तां विकरूपानुपपत्ति निरस्यति । यत्पुनर्विकरप्येति । न लिङ्गमामान्योप- हितानुमितित्वेनापादनं येन तदप्रसिद्ध दोष उच्यत किन्त्वनुमित्यापादनमेव तच पर्यवस्यतीत्याराय नाह। सामान्यप्रसिद्धिमिति । अनुमितिसामग्या प्रतिव- न्धाल्लिङ्गपरामर्श एवासम्भवी कस्य लाघवानुगमाभ्या- मनुमितिजनकताकल्पनेत्यनूद्य दूषयति । य पुनरित्या- ·च लिङ्गपरामवादः। ३६५ स्वादिति। तदपि मन्दम् । उक्तन्यायेन तत्तत्का- रणत्वव्यवस्थितौ तष्विरहेऽनुमितिसामग्रथा एवा- सिद्धेः । केचित्तु ज्ञानद्वयानन्तरमेव विशिष्टज्ञान- मुत्पद्यत इति न ब्रूमः :। किन्तु व्याप्तिरूपविशेष- ज्ञानसम्भवादद्वितीयज्ञानावसर एव वहनिव्या- ध्यधमवानयमितिज्ञानसम्भव इत्याहुः । न व्याप्यत्वाज्ञानेऽपि धूमत्वावच्छिन्न ग्रहस्योप- जीव्यत्वात्स एवानुमितौ कारणमस्त्विति वाच्यम् दिना । उक्तन्यायेन लाघवलक्षणेनानुगमलक्षणेन वा । न च स्वरूपासम्भधे तस्य युगपदुपस्थित्यभावान्न लाघ- वादिविचारावसर इति वाच्यम् । पक्षताविरहस्थले तत्स्वरूपसम्भवात् । नन्वनुमितिपूर्वापस्थितिः कार- णतांनिर्वाहिका सा च नैवमपि नियूंढेति पदन्तं प्रति स्वस्यैकदेशिमतेन परिहारमाह । केचित्त्विति । द्वितीयेति । शास्त्र तृतीयलिङ्गपरामर्शकारणताम- सिद्धिः स्थलविशेषाभिप्रायेणेति भावः । व्याप्तेः বন্ধিান নানা অনিয়ম- च्छेदकधमत्वादिप्रकारकज्ञानस्य हेतुत्वात्तद्धतारेवेति न्यायन तदेष हेतुरास्तामित्याशक्य दूषयति । न चेत्यादिना। व्याप्यत्वसाक्षात्कार इति । ससम्बन्धिक- पदार्थलौकिकप्रत्यक्ष एव तथा नियमः । स्वर्गवैजात्या.

·३६६ सटीकम्यायसिद्धान्तदीपे अवच्छेदकज्ञानं व्याप्यस्वसाक्षात्कारे कारणं न तु व्याप्यत्वज्ञानमात्र प्रवच्छेदकज्ञाम(१) विनापि वइनिध्याप्यवानसमिति वाक्यात् व्याप्यत्वज्ञा- नदर्शनात् । किञ्चैवमवच्छेदकज्ञानस्यापि कार- णता न स्यात् । तत्रापि यदुपजीव्यं तदेव कारण- मास्तामित्यस्यापि सुवचत्वात् । एतेन व्याप्ति- स्मरणेऽपि किञ्जित्त्वेन रूपेण पक्षधर्मधमग्रह सति यष्यतिरेकात्ततीयलिङ्गपरामर्शव्यतिरेक- स्तव्यतिरेकेण ममाप्यनुमितिध्यतिरेक इति नि- रस्तम् । यदुक्तमसंनिकृष्टे धमे विशिष्टज्ञानास. नुपस्थितावपि यागस्वर्गसाध्यसाधनभावस्य श्रुत्या बोधनादिति भावः । तत्रापि यदुपजीव्यमिति । उप- जीध्यमवच्छेदकमित्यर्थः । धूमत्वादेरप्यतिप्रसङ्गनि- रासाय वृत्त्यवच्छेदकापेक्षाया अावश्यकत्वादिति भावः। एतेनेति । अनुमित्यपेक्षितव्याप्यत्वज्ञानमात्रेऽवच्छे- दकग्रहापेक्षाभाषेनेत्यर्थः । असनिकृष्टपक्षकानुमितौ व्य- भिचारमुद्धरति । यदुक्तमिति । ननु कारकानुपप- त्तिमूलकासम्भवशङ्कायां ज्ञापकव्यवहारोपन्यासायार्था- नन्तरम् तत्सम्भधे तु कृतमनेनेत्यत आह । तस्मा- दिति । त्वयापि सामान्यतस्तदभ्युपगमादित्यर्थः । निष्टङ्कन विशिष्याभिधानम् । ननु मन्मतेऽसंसर्गा- ·लिङ्गपरामर्शवादः । म्भव इति । तदपि मन्दम् तथ हि। प णापि तत्र व्याप्तिविशिष्टज्ञाननमुत्पद्यत इति ल्वीकर्त्तव्यम् अन्यथा वहिव्याप्त: स धूम इति व्यवहारो न स्यादिति । तस्मादुभयवादिसमाधेयमिदमिति किं निष्टानेन तथापि सुहृदभावेन तत्र किं कारण- मिति यदि ब्रूषे । तदा तच्छृणु । ज्ञानान्तरो- पनीते घूमे संयुक्तसमवेतलक्षणया प्रत्यासत्त्या ग्रहादेव तदुपपत्तिः तव तु तदभ्युपगमेऽन्ययाख्या- त्युच्छेदप्रसङ्ग इत्याशङ्कयाह । तथापीति । व्युत्थाय प्रश्ने संसर्गाग्रहस्य संसृष्टव्यवहार हेतुत्वं निरसिष्याम इत्यभिमेत्य सुहृद्भावेन प्रश्ने उत्तरमाह न्तरोपनीत इति । स्मृत इत्यर्थः । धूमस्य विशेष्य- त्वात्तज्ञानस्य च विशिष्टतानाजनकत्वासदुपदर्शन- धेयर्थ्यमाशक्य विरोध्यजिकत्वेनोपयोगमाह । सं- युक्तोति । मनःसंयुक्तात्मसमवेतज्ञानविशेषणतयेत्यर्थः । इदच ज्ञानस्य पृथक् प्रत्यासतित्वे पोढी तत्परिगणन. विरोधपरिहारायेत्यवधेयम् । अतिप्रसङ्गादिति । चाक्षु- पारिजानेष्वपि मनस एव करणत्बप्रसङ्गादित्यर्थः । तत्करणतया चक्षुरादिसिद्धिरप्रत्यूहैवेति भावः । ज्ञानान्तरेति । तथा च ज्ञानान्तरानुपनीतरू- । जाना- तथा च ·३६६ सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे ज्ञानरूपया वा मन एष तत्र कारणम् न च बहिर्विशेष्य के प्रत्यये न मनसोऽस्वातन्त्र्यमतिप्र. समादिति वाच्यम् । ज्ञानान्तरोपनयस्यैव निया- मकत्वात् । न च विशेषणलक्षण या प्रत्यासत्त्या विशेषणमेव भासत इति वाच्यम्। इह भूतले घटा- भाव इत्यत्राभावविशेष्यकस्य प्रत्ययस्य दर्शनात् । जम्बीरस्य रूपरसाविति सर्वसाधारणप्रत्ययाच्च। न चैवमनुमित्युच्छेदः सर्वत्र ज्ञानान्तरोपनीतस्य वह्नर्भानसम्भवादिति वाच्यम् नहि ज्ञानान्तरो- पादिसाक्षात्कारे मनसोऽनतिप्रसङ्गनानन्यथासिद्धतत्क- रणल्या चक्षुरादिसिद्धिरप्रत्य हैवेति भावः । विशेषण- मेवेति । परमाणु मह जानामीत्यादौ तथावधारणादिति भावः । अधिकरणानधिकाभाववादिना नेदं विशेषण- तोदाहरणम् संयोगेनैवोपपत्तेरत आह । जम्बीरस्येति । चक्षु रमनयोः समुच्चिच्य करण वे चित्रज्ञानापत्तेरन्यतर- चेतरविषयज्ञापकत्वानुपपत्तेरेकैककरणकैकैक- विषयज्ञानदयविशेषणताप्रत्यासत्तिसह कृतेन मनसैष त- दुभयविशेष्यकज्ञानस्य स्वीकृतत्वादित्यर्थः । चक्षुरादिव- ज्ज्ञानान्तरानुपनी सार्थक्यासम्भवादुपनीते घज्ञा- नप्रत्यासन्नेन मनसैव ज्ञानोपपत्तेरनन्यथासिद्धफला- सम्भवाननुमानाच्छेदप्रसङ्ग इत्याशक्याह । न - मानस्य ·लिङ्गपरामर्शवादः । ३६९ पनीतभानेऽनुमितिव्यवहारेऽतिप्रसङ्गात् । नहि मनाजन्यतामात्रेण मानसत्वम् किन्त्वसाधारणका. रणान्तरनिरपेक्ष(१)मनोजन्यत्वेन । नचानुमित्या- दौसथा। परामर्शादेरसाधारणस्य कारणस्यापेक्षा- नियमात् । यद्वाऽनुमानादेव तत्र परामर्श उत्प- वमिति। किमनुमितित्वजातीयज्ञानमेवापलप्यते उत्त तस्य मानससाक्षात्कारविशेषरूपतयाप्युपपत्तः स्वतन्त्र- प्रमाणत्वम् ? नाद्य इत्याह । नहीति । अतिप्रसङ्गा- दिति । सुरभि चन्दनमित्यादिज्ञानेऽपीति शेषः । विजातीय व्यवहारान्यथानुपपत्त्या विजातीयज्ञानसि- द्धिरिति भावः । म द्वितीय इत्याह । न हि मनोज. न्यतेति । ज्ञानमात्रे तथात्वप्रसङ्गादिति भावः । वस्तु. तस्त्वप्रसिद्धसाध्य के व्यतिरेकिणि ज्ञानान्तरोपनया- सम्भवेन मानमभिन्नलिङ्गपरामर्शासाधारणकारणकानु- मितिज्ञानसिद्धौ अन्यत्रापि लिङ्गपरामर्श घटितसामग्री- ममवधानेऽनुमितिरवर्जनीयैवेति न तदुच्छेदः । न चैवपि प्रत्यक्षमामय्याश्चानुमिनामीत्यनुव्यवसायबले बलवत्त्वाकल्पनादिति ध्येयम् । असंनिकृष्टपक्षकपरा- मर्श स्यानुमानिकत्वमपि न दोष इत्याह । यद्वेति । ननूक्तव तत्रानवस्थेत्यत आह न चेति । स्मृतावेवेति । तत्र विशेष्यसन्निकर्षादेरनपेक्षणादिति भावः । स्मृति- (१) कारण निरपेक्ष -पा०३ पु० ।

·सटीकन्यायसिहान्तदीपे द्यते । न चानवस्थादोषः क्वचित्स्मृतावेव वि- श्रान्तेः । अन्ये तु परामर्श पक्षविशेष्यकत्वमत' न्त्रमेव । किन्तु पक्षवृत्तर्विशेष्यस्य व्याप्यत्वं गृ- ह्यते यत्र तत्रानुमितिरुत्पद्यते । एवंभूतश्च तत्र(१) परामर्शः पक्षवृत्ति— मो वह्विव्याप्य इति । अयमप्यनुमितिरूप एव । अत्र घूमत्वमेव लिङ्गम् घूमत्वस्य वहिव्याप्यत्वं व्यक्त्यन्तरस- निकर्षानुगृहीतम् । असनिकृष्टपर्वतवृत्तिधूमस- म्बन्धितापि प्रत्यक्षेणैव गृह्यते । तस्मात्प्रत्यक्ष- रूपादेव परामर्शात् पर्वतवृत्तिस्स घूमो वह्नि- पक्षेऽपि पक्षधिशेष्यकत्वनियमत्यागावश्यम्भावे किस्मृ- तावेवेत्यवधारणेनानुभवस्थापि सम्भवादिति यौक्तिकानों मतान्तरह । अन्यस्विति । प्रतन्त्रमेवेति । गौरवादिति शेषः । वस्तुस्थितिमुक्वानवस्यां परिहर्तम् तत्र सम्भ- वतः परामर्शस्याकारमाह । एवंभूतश्चेति । तत्र पन्हि- व्याप्यधूमवत्त्वेनानुमितेऽसनिकृष्टे धूमस्येव तनिष्ठलि- अस्यापि धूमादेरसन्निकर्षान्न तद्विशेष्यकप्रत्यक्ष परामर्श- सम्मव इत्यत आह । अत्र धूमत्वमेवेति । प्रत्यक्षरूपा- देवेति । ज्ञानप्रत्यासत्तिसहकतचक्षर्जन्यत्वादित्यर्थः । एवमसन्निकृष्टपक्षकानुमिती व्यभिचारनिरासान लिङ्ग- (१) सति नास्ति २ पु० । -- ·लिङ्गपरामर्शवाद। व्याप्य इत्यनुमितिरूपः परामो जायते । स- स्मारपरामर्शात्पर्वतो वहिमानित्यनुमितिरुत्प- द्यते इति न किञ्चिदनुपपत्नमित्याहुः । यत्तु केवलक्ष्यतिरेकिण्यनुपपत्तिरुक्ता तदपि न भद्रम् । तत्र ध्यतिरेकद्वयसहचारेणान्वयव्याप्तिरेव गृह्य- ते । तद्विशिष्टं पृथिवीस्वं पक्षे गृह्यते व्याप्ति- परामर्शस्यानुगमः कारणत्वं चानुपपन्नमित्युपसंहरति । इति न किञ्चिदिति। केवलव्यतिरेकिरयपि व्यभिचारं मिरस्यति । यत्त्विति । यदुक्तम् व्यतिरेकव्याप्तिग्र- हेण वेत्यादि तदसिद्धमित्याह । व्यतिरेकद्वयेति । सह- चारेण तज्ज्ञानेन गृह्यते मानसप्रत्यक्षीक्रियते न त्वनु- मीयते । तथासत्यनुमेयम् । अन्वयव्याप्तिमुपन्यस्य लि- गतया गमकस्य व्यतिरेकसहचारस्योपन्यासेऽर्थान्तरा. प्राप्तकालयोरन्यतरापत्तः । ननु वन्ह्यभावधूमाभावस. हचारग्रहेण व्यतिरेकव्याप्तेरग्रहे वन्ह्यभावेन धूमाभावो नानुमीयेत तद्महे चावधारणानुपपत्तिरिति चेत् । न साधने साध्यानुमित्यनुकलव्यतिरेकष्याप्तिनिषेधस्यै- वावधारणार्थत्वात् । नन्वन्यसहचारेणान्यव्याप्तिग्रहे- तिप्रसङ्गः । न च प्रकृतसाध्यसाधननिरूपितसहचारत्व- स्थानुगमकतयावश्यकस्य नियामकत्वं साध्याभावसा- धनसहचारग्रहादपि व्याप्तिग्रहापत्तः । न च व्यभिचार- ज्ञानविरोधिसहचारज्ञानत्वेन कारणत्वम् सहचरितयोरेव ·३७२ सटीकन्यायसिद्वान्तदीपे व्यभिचारोपलम्भेन सहचारज्ञानस्य व्यभिचारज्ञानावि- रोधित्वात् । न च तत्सहचारज्ञानत्वेन व्यतिरेकज्ञा- नत्वेन च पृयकारणत्वम् कार्यान्वयव्याप्तिज्ञानावैचि- व्ये व्यभिचारप्रसङ्गात् । एतदभावेऽप्यन्वयसहचारजा- नादन्वयव्याप्तिग्रहात् । वैचित्र्यस्य विषयरूपस्या- सम्भवाज्जातिरूपत्वे चाक्षुषत्वादिना सङ्करापत्तेरिति चेन्न । स्वाधिकरणे व्यभिचारज्ञानविरोधिसहचारज्ञान- त्वेन कारणता यत्राधिकरणे साध्यसाधनयोस्तदभा. वयोर्वा सहचारग्रहस्तत्र हेतुसाध्याभावसामानाधिकर- एषात्मकव्यभिचारात्मकव्यभिचारज्ञानस्य सर्वथैवासम्भ- वादिति वदन्ति । अत्रेदं चिन्त्यम् । तथासत्यावश्यकोप- जीव्यव्यभिचारज्ञानाभावेनैवान्यथासिया सह चारज्ञानं कारणमेव न स्यात् । शाब्दव्याप्तिबोधादिस्थले क्लुप्त- पूर्ववर्ति न्याः सहचारज्ञानासहकृतायाः व्यभिचारज्ञाना- भावटितायाः सामग्या एव व्याप्तिप्रत्यक्षोपपत्तौ तत्स- हभूतत्वाच्च । नहि शाब्दतद्वोधेपि सहचारज्ञानत्वेन कारणता प्रमाणाभावात् । प्रत्यक्षेऽपि न व्याप्तिविशेष. णके विशेषणज्ञानत्वेनैव तत्र सहचारज्ञानोपयोगात्। ना- पितद्विशेष्यके ससम्बन्धिकपदार्थप्रत्यक्षस्य सम्बन्धिता. वच्छेदकप्रकारकसम्बन्धिज्ञानादिसामग्रयैवोपपत्नी सह- चारज्ञानकारणकल्पनस्य निर्णीतत्वात व्यभिचारज्ञानविरोधितया तकस्यापि तर्क वेन तत्र अन्यथा ·लिङ्गपरामर्शवादः । कारणताकल्पनप्रसङ्गात् । अतएव व्यभिचारशङ्काद्वैविध्वं दर्शयित्वा तर्कभ यःसहचारदर्शनयोस्तनिवर्तकत्वं क्र- मेण दर्शयंस्तर्कतुल्ययोगक्षेमतां सहचारज्ञानस्य यज- पतिरस सुचत् । अगृहीतसहचारस्य व्याप्तिप्रत्यक्षानु- दयात् स्वतन्त्रान्वयव्यतिरेकाभ्यां तद्धतुत्वग्रह इति तु मन्दमेव । सहचारेन्द्रियसन्निकर्षसम्बन्धितावच्छेदकप्र- कारकसम्बन्धिज्ञानव्यभिचारादर्शनादिघटितमामग्रीस- मवधाने तदनुदयासिद्धः। किञ्च तज्जन्यव्याप्तिप्रत्यक्षं न तावत्साध्यसाधनसहचारविशेष्यकम् व्यभिचाराभा- वविशेषणक व्यतिरेकमात्रसहचारजानकालेऽन्वय सह- चारासन्निकर्षात् । नापि लिङ्ग वशेष्य व्याप्ति- विशेषणकम् पूर्वमन्वयव्याप्तिलिङ्गेद्रियसंनिकर्ष. योरभावे तदनुपपत्तः । न च व्यतिरेकसहचार- ज्ञानसचिवेन तज्जननम् । विशेषणोपन- बम् विना तस्यापि तत्र सामर्थ्यात् नये तु व्यतिरेकसहचारज्ञानसाचिष्यस्यानुपयोग एवेति । तस्मादन्वयसहचारज्ञानेन व्यतिरेकसहचारज्ञानेन वा व्यभिचरशानिवृत्तौ सत्या सहचारेन्द्रियसंनिकर्षादि- साध्यसाधनयोाप्तिमु ह्यत इत्येवं ग्रन्यो योज्यः । न चैवमनुमितौ व्याप्तिग्रहे वा कारणावैलक्ष- रयेऽन्वयिव्यतिरेकिभेदानुपपत्तिः। व्यतिरेकसहचारग्रहण यल्लिङ्गगोचरव्याप्तिग्रहहेतुष्यभिचारशङ्कानिवृत्तिस्तदेव मनसा उप- सामव्या ·३७४ श्च न सटीकन्यापसिद्धान्तदीपे साध्यसामानाधिकरण्यान्तर्भावेन येन सर्वचैतव्यतिरेकिस्थले स्फुटं भविष्यति अत्रान्ये तु विशिष्टपराम- ऑस्यानुमितिकारणत्वे विनिगमनामाहुः । फलाभावः ध्यतिरेकि एवमन्वयीति परिभाषणात् । न च तद्व- तोपि पक्षधर्मताविवाद इत्याह । तद्विशिष्टं चेति । नम्वेवमिरभेदपृथिवीत्वसामानाधिकरण्यात्मकच्याप्तेः पृथिव्यामवधारणे हेतुसामानाधिकरण्येव साध्यसिद्ध सिद्धसाधनमित्याशक्यैकदेशिमतेन परिहारमाह व्याप्तिश्चेति । साध्यात्यन्ताभावासामानाधिकरण यस्य व्यतिरेकिधर्मव्याप्तित्वेन केनचित्वित्यादिना साध्य. साधनसामानाधिकरण्याघटितव्याप्तिनिरूपणे वक्ष्यमा- णत्वादिति मावः । तत्रैव केचित्पदेन तस्पक्षाङ्गीकार- सूचनात् पारमार्थिकं परिहारान्तरम् मनसि कृत्वाह । सवं चैत दिति । यथा न फलाभावस्तत्सवं प्रकार- जातम् । तच्च पक्षताक्छेदकस्य हेतो दहेतुसामानाधि- करण्यस्य पक्षे सिद्धाबपि पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन हेतु- साध्यसामानाधिकरण्यस्य सिद्धरुद्दश्याया प्रसिद्धर्न फ. लाभाव इति वा पृथिवीत्वेपि इतरभेदसामानाधिकरण्य- मिति बुद्धः सिद्धार्वाप पृथिवीतरभिन्नेति पृथिवीत्व.

·लिङ्गपरामर्शवादः। ३७५ इयं घूमव्यक्तिर्वहिव्याप्या न वेति संशये विपर्यये च तावदनुमितिनोत्पद्यत इत्य विवादम् । तथा चेयं वह्निव्याप्येति ज्ञानेऽनुमितिरुत्प- द्यत इति वक्तव्यम् । न च किमर्थ वक्तव्यम् संशये विपर्ययाभाव एव तत्र कारणमास्तामिति वाच्यम् । तावदभावापेक्षया विशिष्ट परामर्शस्य कारणवे लाघवात् । विनिगमनाभावेनो- भयोः कारणताऽसम्भवात् । न च सर्वोपसंहा. विशेष्यकेतरभेदविशेषणकसामानाधिकरण्यपर्यवमायिबु- द्धरसिद्धर्वा न भाव इति वा। विरोध्यविषयस्य ज्ञान- स्य ज्ञानान्तरप्रतिबन्धकताया जनकीभूतज्ञानविघटन- व्याप्तस्वादिति भावः । जनकीभूतविघटनमेव व्यापकम् न ज्ञानविघठितम प्रयोजकत्वात् किञ्चित्कारणविघट- नादेव कार्यव्यतिरेकोपपत्तेरित्याशङ्कय लाघवमूलकत्वे. नाप्रयोजकतां निरस्यन्नाह । न च किमर्थमिति । लावादिति । एकत्वाद्भावरूपत्वाच्चेति भावः । संशय. विपर्यययोः प्रतिबन्धकतया तदभावकारणताया आव. श्यकत्वात्तत एवोपपत्ती विशिष्टज्ञानकारणताकरपने गौ. रवमत आह । विनिगमनेति । ननु तव मते सामान्य. लक्षणाया धूमत्वेन पुरोव धूमे व्याप्यत्वसंशये विपर्य- ·३७६ सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे रेण व्याप्यत्वग्रहानन्तरमियं धमव्यक्तिर्वति- व्याच्या न वा न ध्याप्येति संशयविपर्यया- सम्भव इति वाच्यम् सामान्यनिश्चयस्य सामान्यसंशयविपर्ययप्रतिरोधकत्वात् । विशे- षसंशयविपर्ययोर्विशेषविनिश्चयनिवर्सनीयत्वा- त् । किञ्च यत्संशयो यत्प्रतिबन्धको भवति त- निश्चयस्तस्य कारणं भवतीति सामान्यतः यो वा यस्य प्रतिबन्धकताबलात्तद्वयाप्यविनिश्चयः का- रणम् स्यादित्याशङ्कयाह । न च सर्वेति । यत्र यद्धर्म. प्रकारको यन्निश्चयः स तत्र तत्प्रकारकसंशयस्य विरो. धी न संशयमावस्य घटत्वेनेतरभेदनिश्चयेपि पृथिवी. त्वेन तत्रैव तत्संशयस्य दर्शनात् अतो धूमत्त्वेन व्याप्ति- निश्चयात्तदवच्छेदेन संशयासम्भवेपि एतव्यक्तित्वाव- च्छेदेन स सम्भवत्येवेत्याह । सामान्येति । किञ्च यदिति । ननु व्यभिचारसंशयस्थानुमितिमतिबम्धकावेपि तन्नि- रचयस्यानुमित्य हेतुत्वाव्यभिचारः। न च यद्व्यतिरे- कनिश्चय इत्यपि विशेषणीयम् तस्यापि ध्याप्तिसन्देह- व्यतिरेकनिश्चययोः व्याप्तिग्रह प्रतिवन्धकत्वेपि तन्नि- श्चयस्य व्याप्तिनिश्चयाहेतुत्वेन व्यभिचारतादवस्थ्यात्। न च तत्सन्देहेनैव तन्निश्चयप्रतिबन्धकः ग्राह्य सन्देह- स्वादिति वाच्यम् । तथासति तेनानुमितिप्रतिबन्धानु- पपत्तेः न हि साक्षादस्यानुमितिप्रतिबन्धकता विरो- ·तथा विपरामर्थवादः । ११७ ध्वविषयत्वात् । खतो जनकीभूतष्याप्तिनिश्चयविघट. नद्वारेव अति व्यभिचारो दुर एवेति बेह प्रत्र पदन्ति संशयपदेन पतिरेकज्ञानमा लक्ष्यते । तच ग्राह्याभिन्नत्वेन विशेषणीयम् । च ग्राह्यभिन्नस्य यस्य व्यतिरेकज्ञान प्रति. बन्धकं तन्निश्चयस्तद्धेतुरिति फलितार्थः । अनापा धिकत्वव्यतिरेकज्ञान नानुमितिप्रतिबन्धकम् किन्तु तदाहितव्यभिचारज्ञानमेवेति सन्निश्चयस्यानुमित्यहे- तुत्वेपि न ध्यभिचार इति । अत्र विशेषसंशयाधिकर- गत्वाभिमते काले धमी वहिव्याप्य इति निश्चयो- स्ति न वा न चेत्तदभावादेव नानुमितिरिति संशयस्य प्रतिबन्धकत्वे मानाभाव: अस्ति चेद्विशेषसंशय एवानुपपन्न इति कस्य कस्य प्रतिबन्धकता स्यात् । नमूक्तम् सामान्यनिश्चयो न विशेषसंशयविपर्ययविरो- धीति । सत्यमुक्तम् । न तु युक्तम् । यत्र हि यदवच्छे- दकत्वज्ञानविषयीभावस्तद्धर्मज्ञानम् तत्र न तरकोटिक- संशयः इति व्याप्तिनं तु तदवच्छिन्नतत्काटिकसंशय इति गौरवादनुभवधिरोधाच्च। अतो न संशयप्रतिबन्ध कतानुरोधेन विशिष्टज्ञानशिद्धिरित्यस्वरसमन्यत्वोत्की- तनेन ध्वनितवान् । शाब्दलिपरामर्शजानुमितिजेथे ध्याप्यत्वज्ञानकारणतासिद्धौ एकत्र निर्णीत इत्याद्रि, न्यायेनानुमितिमात्रे तंत्करपनमेव युक्तमित्याह । कि- ·सटीकन्यामसिहान्तदीप सिद्धम् । अत्रापि पक्षधर्मस्य व्याप्यत्वसन्देहा- दनुमितित्पद्यत(१) इत्यवश्यं तत्र पक्षधर्मस्य व्याप्यत्वप्रकारकनिश्चयः कारणं वक्तध्यमिति । किञ्च पर्वतो पहिल्याप्यवानयमिति शाब्दज्ञाना- नन्तरं वन्यनुमितिरुरपद्यत इत्यविवादम् । न च तत्र व्याप्यत्वावच्छेदकः प्रकारो भासत इत्यवश्यं पक्षधर्मस्य ध्याण्यत्वज्ञानमनुसरणीयम्।न च तत्र व्याप्यत्वस्य ध्याप्तिाप्यत्वावच्छेदकः प्रकारी भासत इति वाच्यम् । यदहियाप्यवद्भवति तहिमभवतीत्यवश्यमवच्छेदकरूपाया अपर- व्याप्तेर्भाने प्रमाणाभावात् । किन्तु तत्रावच्छेद्य- रुपैव धूमे वहिव्याप्तिर्भासत इति । किञ्च सद्भाने वाऽवच्छेदकं व्याप्यत्वमेव भाति लदा सर्वत्र सदेवास्तु । चेति । ननु तथापि ध्याण्यतावच्छेदकज्ञानमेव हेतुरा- स्तामत साहा न तति । वहिव्याप्यत्वस्येत्या पः। व्याप्तिग्याप्यत्वं बहिनिरूपितमहाव्याप्तिव्या- स्यत्वं धूमाखोकादिप्रत्येकवृत्तितसदसाधारणधर्मावच्छि- ना वहिव्याप्तयो पहिव्याप्तित्वेनानुगतीकृताः सकल- (१) नोपपद्यते-पा० ३ ० ।

·सिपामगर Jee इति लिपरामर्शवादः । मनु केयं व्याप्तिः? अनौपाधिकत्वं वा.। स्वाभाषिकत्वं धा। अव्यभिचारित्वं वा । का. स्पन सम्बन्धी वा। साधनसमानाधिकरण- . धूमादिवृत्येकमहाव्याप्त्यवस्वेदिका इत्यर्थः । तथा च पो वहिव्याप्यवान्स वहिमानिति व्याप्यत्वावच्छितव्या- प्स्यन्तरज्ञान एवानुमितिरिति भावः । अस्तु पस्तुतो व्यात्योदो न तु प्रकृते तदुभयमाने प्रमाणमस्ति येन वाक्यावगताया व्याप्तेरवच्छेदकताबोंगों ध्य- वतिष्ठेतन्याह यदहिव्याप्यवदिति भानाभ्युपगमे च भवद्भिर्लिङ्गपरामर्शायैव दनः स्वहस्त इत्याह किञ्चेतिक इतिलिपरामर्शप्रकरणम् । माक्षेपियया पात्या व्याप्तिपदार्थम् विचारयि- व्यन् पूर्वपशयति । वनु केयमिति । विषयतया तृतीयलि- अपरामर्शवृश्यनुमितिकारणतावच्छेदिकेतीदमर्थः । म. নাকাক্রি খামিম। সুনাখি: অল্প इत्यर्थः । निमित्तनैमित्तिकत्वं न हि तयोः सम्बन्ध इ- त्याद्यस्वरसात् । एवं स्वाभाविकत्वमित्यवापि द्रष्टव्यम् । माधनेति । ध्यभिचारिमामानाधिकरण्यनिवृत्य याव- दिति । धर्मपदमुपलक्षणम् । विशिष्ट ति। साध्यविशिष्ट । ।

·। . - सटीकम्पायसिद्धान्तदीपे यावद्धर्मसमानाधिकरणसाध्यसामानाधिकरण्यं विशिष्टे वैशिष्ट्यं वा । तादात्म्यं । कार्यकारणभावो * बा । अविनाभावो । निमित्तनैमित्तिकत्वं यो । अन्योन्या- भावविशेषो वा यावत्साध्यव्यापकव्या- प्यत्वं वा । साध्यव्याप्यत्वं वा । साधनात्यन्ता- भावसामानाधिकरण्यव्याप्यात्यन्ताभावप्रतियो- गिसाध्यसामानाधिकरण्यं या साधनाभा- वव्यापकाभावप्रतियोगिसाध्यसामानाधिकरण्यं वा । साधनाभावड्यापकाभावप्रतियोगिवं वा सम्बन्धमात्रं वा । अन्यद्वा? न तावदाद्यः । किं साधनवैशिष्ट्यमित्यर्थः निमित्तनैमित्तिकत्वं कार्य- कारणविशेषसम्बन्धःकार्यकारणभाकः सामान्य कार्यसम- वायिकारणादिसाधारण इति भेदः। यावत्साध्यव्याप- केति। यत्किञ्चिमाध्यव्यापकप्रमेयत्वादिव्याप्यत्वं व्यभि- चारिण्यपीत्यंत उक्तम् यावदिति । व्यभिचारिणश्च. तादृशोपाध्यव्याप्यत्वाव्यावृत्तिः । साधनात्यम्ताभा- वेति । साधनात्यन्ताभावसामानाधिकरण्येन प्यत्यात्यन्ताभावस्य प्रतियोगि यत्साध्यं तत्सा- मानाधिकरण्यं साधने व्याप्तिरित्यर्थः । माध्यता- मानाधिकरण्यं व्यभिचारिसाधारणमतः प्रतियोग्य- ·साधनस्य यत्सामा- :: व्याप्तिवादः। ३२ तदनोपाधिकत्यम् उपाधिजन्यस्यम् था उषा धिरहितत्वम् वा ? नाथः । घूमे साध्ये बरपि गमकरवप्रसनात् । नहि तयोः सम्बन्ध उपा- धिना जन्यते । न द्वितीयः । उपाधिरहितत्वम् हि तदुपाधिरहितत्वम् वाऽन्योपाधिरहितस्वम् न्तम् । साध्याभावव्यापकेति । साध्याभावस्य ज्या- पका योऽभावस्तत्प्रतियोगिनः नाधिकरण्यं सेत्यर्थः । अत्रापि प्रतियोग्यन्तं व्यभि- चारिसामानाधिकरण्यव्यवच्छेदाय सम्बन्धमात्र- मिति । निर्विशेषणं सामानाधिकरण्यमात्रमित्यर्थः । तेन प्रागभावप्रध्वंसाभ्यां प्रतियोगिनाः सम्बन्धे नाति- व्याप्तिः । छलशङ्कां निरस्यन्नाह. अन्यद्वति । उक्तविशे- षणातिरिक्तविशेषणविशिष्ट सामानाधिकरण्यम् - त्यर्थः । उपाध्यजन्यत्वमिति । तत शागत इत्यत्रं माग- तेर्लाक्षणिकवादिति भावः । उपाधिरहितत्वमिति । विनयादेगलिगणत्वादुपाधिपदात् स्वार्थठगिति भावः । नहि तयोः सम्बन्ध इति । समानाधिकरण- सम्बन्धः संयोगलक्षण: । उपाधिना 'जन्यत इति । तस्य तदसमवायित्वादित्यर्थः । किन्त्वधिकरणध- माभ्यां वनिहतदधिकरणाम्यां चेति शेषः चौपाध्यप्रयोज्या विषक्षितम् प्रकृते चार्टेम्धनस्य धमजमकतया तत्तदधिकरणसंयोगे प्रयोजकत्वमस्येच ·सटीकल्याण सिद्धान्तदीपे वा? नायः मसम्मकात् । वो साध्ये यमस्या- प्यगमकस्वप्रसङ्गात् । तदुपाधिरहितत्वस्य तत्र प्रत्येतुमशक्यत्वात् । सदुपाधिप्रतीतीच सोपा- धिकतापत्तः। न द्वितीयः । धूमस्यापि क्वचि. दुपाधित्वेन तद्विरहस्यासम्भवात् उपाधिनिर्व- चनेऽन्योन्याश्रयप्रसङ्गात् । नापि द्वितीयः । स्वा- न च रूपाद्रसानुमामे सदुभयसामानाधिभरण्यसमवाव- रूपतयाऽजनकत्वादनापयिकत्वमङ्गः । नहि तदुभयो- पलक्षितम् समवायमानं सामानाधिकरण्यम् वाया रूप- रससामानाधिकरण्यप्रसङ्गात् । किन्तु सनियता वि- शिष्टधीविशेषनियामकः सम्बन्धविशेषः साध्याधनो. भयघटितः स च रससामग्रयोपाधिभूतया प्रयोज्य है तदभावनियताभाषप्रतियोगित्वस्यैव प्रयोज्यप- दार्थत्वादिति चेन्न रहितत्वपक्षे वक्ष्यमाणस्य बाधकस्या- नुकरणीयत्वात् । असम्भवम् विवृणोति । बन्हावित्या- दिना। वन्हिव्यापकत्वे सति धूमाध्यापकस्य तदुपा- घिपदार्थ ततोन्यत्र प्रतीत्यसम्भववे तत्रैव प्रमिनिर्वा- ध्याताय आह। तदुपाधोति । व्याप्यतो उपाधि- प्रमानुपपत्रेरिति भावः। आद्य शाह । तदुपाधि प्रतीतो चेति । स प्रमितस्य तव निषेधानुपपत्तेरिति भाषः। (मस्येति । धूमावस्येत्यर्थः । क्वचिदिति ।

·. भाविकत्वम् हि स्वमावजन्यरवम् वावमाव एव वा । स्वमावोऽपि स्वरूपम् वा स्वधर्म बा? नाचोऽसम्भवात् । नहि कश्चिरस्वात्मना स्वधर्मण वा जन्यते नेतरो व्यभिचा- हिव्याप्यत्वेग मशकनिवर्तकत्वानुमानादावित्यर्थः । तद्विरहस्येति । यद्यपि संयोगात्मनि सामानाधिकरपये धूमावविरहो नासम्भवी तथाप्युपाधिपदेनोपाधिय- मवधानमेव विवक्षितम् तद्विरहश्च न सत्रेत्यर्थः । ननु प्रकृतसाध्यकसोपाधिसाधनभिन्नत्वमेवानीपाधिकत्वम् । वन्हिसाध्यकानि च सोपाधिसाधनानि प्रसिद्धाम्येचा- लोकत्वादीनीति धूमादौ तद्भदावगमसम्भवान सिद्धा- सिद्धिव्याघात इति चेन्न । अभिधेयत्वादिसाध्यके हेता- वव्याप्तेः । अभिधेयत्वादिध्यापकस्य तत्साधनाध्याप- कस्याप्रसिद्धस्तद्भिवस्वस्य दुनिस्वात् । नचावृत्तिराका- शादिः योपाधिस्ता प्रसिद्ध एवेति वाच्यम् । अभि- धेयत्वव्यापकस्याकाशाध्यापकस्याप्रसिझा तस्य सोपा- धित्वानिरूपणात् । आकाशाव्यापकत्वम ह्याकाशव. ग्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं न चाकाशवस्किन्निदस्ति प्रसिद्धम् । द्रव्यत्वादिसाध्यकगुणादिभिन्नत्वविवेषि- तसत्तादिहेतावव्याप्तिश्चान्यान्याभाषस्य व्याप्यवृति- स्वादिति वदन्ति । उपाधिनिर्वचन इति । ग्यापक- व्याक्तिनिरूपकत्वरूपस व्याप्तिज्ञाना- धीगजानत्वादित्यर्थः । स्वभावजन्यत्वं वा स्वभाव ·सटोमायादी हिसापरण्यात नामि सतरिक छायामिवारिक स्थम् हि व्यभिचारान्यस्वम् । विधक्षितम्। व्यभिचार साध्यात्यन्तामायसामानाधिक रण्यम् एतच्च केवलान्वयिनि न सम्भवति सत्र साध्यात्यन्ताभाबासिद्धः । संयोगावयाच्यठपा- वृत्ती च साध्ये साध्यात्यन्ताभावसामानाधिकर- ज्येपि व्याप्तेरिष्यमाणत्वात् । किञ्च व्यभिचा- रस्थ साध्यनिर्वचनाधीननिर्वचनत्वेन साध्यस्थ चव्यापकत्वेनान्योन्याशयात् । नापि चतुर्थः एव घेति पक्षद्वये पूर्ववढगुपपत्तिः । स्वभावपदे कर्मधा- यषष्ठीतत्पुरुषसम्भवादग्रिमपक्षद्वयोपपत्तिश्च द्रष्टव्या स्वात्मनेति। आत्माश्रयादिति भाषः । स्वधर्मण के ति । अन्योन्याश्रयादिति भावः। व्यभिचारिसम्बन्ध- साधारण्यं विवृणाति । तत्स्वभावस्येति । व्यभिचारि सम्बन्धस्वरूपस्य तद्धर्मस्य च यथायोग स्वरूपत्वा राद्धर्मवाच्चेत्यर्थः । एतच्च केवलान्वयिनीति । यद्य: प्याकाशात्यन्ताभावादेष्केवलान्वयिनोऽत्यन्ताभावमा कामादिः प्रसिद्ध एव तथापि तत्यामानाधिकरख्यमप्र- सिद्धमेवेति न सत्रापि तच्छून्यत्त्वनिरूपणमित्यर्थः । ननु व्यतिनिधर्मव्याप्तेख लक्षणमेलनमाह । संयोगा- दीतिमनु प्रतियोगिध्यधिकरणत्वेनास्यन्ताभावविय ·ध्यापकत्वरूप ध्यातिवादः। कात्स्येन हि सामस्त्येन प्रकारेण सम्बन्धी विवक्षितः। न हि सामस्त्यसम्बन्धघटकः प्रका र समस्तभ्यक्तिगर्भस्य सम्बन्धस्याभावात् । प्रत्येक तथा सामरत्याभावात् व्यभिचारिसा- षणान्नैष दोष इत्यत प्राह । किञ्चव्यभिचारस्येति । साध्यस्थ साध्यत्वस्य । व्यापकत्वेनेति । नेत्यर्थः । तस्य च व्याप्तिनिरूप्यत्वेनेत्यपि द्रष्टव्यम् । प्रकारेणेति । प्रकारत्वस्यैव तृतीयार्थत्वात्तत्रैवेत्थंभूत- लक्षणतायाः पर्यवसानात् । उपाध्यायस्य छात्रेणेष सामस्त्येन लक्ष्यमाणत्वादिति भावः । समानाधिकरणः प्रकारो भवति छिद्रतरत्वमिव जला. हरणान्वये । तच्चेह मामस्त्याधिकरण सम्बन्धसरवाद- सम्बन्धाधिकरणे सामस्त्यसत्त्वाद्वा ? नाय इत्याह न च सामत्यमित्यादिना प्रभावादित्यन्तेन । यासु बुद्धिमात्रविषयीकृतासु सामस्त्यं न तासु सम्बन्धः युगपदभावादित्यर्थः । न द्वितीय इत्याह । प्रत्येक तथात्व इति । सम्बन्धसत्त्वेपि सामसत्यस्य प्रत्येकमप- प्तेिरित्यर्थः । माभूत्पर्याप्तिः सामस्त्यनिरूपकाणां प्रत्येक सम्बन्धस्तु सम्भवलक्षणार्थोऽस्तु तबाह व्य- भिचारीति । समस्तवहिपृत्तिसामस्त्यनिरूपकाणामेव केषाच्चिद्वहीनां तादृशधूमसम्बन्धसम्भवादिति भावः । सम्बन्धस्य ·चटोकन्यायमिदान्तदीप धारण्यात्पक्षान्तरप्रवेशासव । नापि पञ्चमः । साधनसमानाधिकरणयोवद्धर्मसामानाधिकरण्यम् हि किञ्चित्साध्यव्यक्तेर्वाऽभिधित्सितम् सकल- साधनसमानाधिकरणयावदुर्मसामानाधिकरण्यं सकलसाध्यव्यक्तर्वाऽभिप्रेतम् यत्किञ्चित् सर- धनसमानाधिकरणयावहुर्मसामानाधिकरण्यं स- कलसाध्यव्यक्तर्वा विवक्षितम् साधनस्वा. वच्छेदकधर्मवद्यत्किञ्जिव्यक्तिसमानाधिकरण- यावद्धर्मसमानाधिकरणमात्रवृत्तिसाध्यत्वाच्छेद- कधर्मवद्व्यक्तिसामानाधिकरण्यं वा यावरसा- धनसमानाधिकरणयावदुर्मसामानाधिकरण्यं वा। नाद्यः । रासभादिसाधारण्यात् । नापि द्वि- मनु साध्यवन्मात्रवृत्तित्वं साधनजातीयस तदर्थ इत्यत आह । पक्षान्तरेति । विशिष्टवैशिष्ट्य विना- भावे घा पर्यवसानात्तत्र च दोषस्य वक्ष्यमाणत्वादिति म्भावः । पञ्चमे साधनसाध्ययोः किञ्चित्त्वसाकल्यविवक्ष- न्यौः प्रथमद्वितीयपक्षयोः सम्भवः । 'साधने किञ्चित्वस्थ साध्ये साकल्यस्व विवक्षायाम् तृतीयस्थाव्युत्क्रमेय तद्विवक्षायां पञ्चमस्य । प्रथम एव रासलादिसाधारणता- व्युदासाय साध्यतावच्छेदकस्य यावद्धर्मसमानाधिक- ·ध्यातिवादः ।। - - तीयः असम्भवात् । न हि सकलसाधनसमा-- नाधिकरणैर्दुमैः सर्वाः साध्यव्यक्तयः समाना- धिकरणाः । अत एव न तृतीयः, न चतुर्थः । - धिकवृत्तिसाध्ये तदभावात् । न पञ्चमः । एकव्यक्ति के यावदर्थाभावात् व्याप्तिग्रह सिद्धसाधनप्रसगाच्च । नापि षष्ठः । उक्तरीत्या रणमात्रवृतित्वविवक्षायां चतुर्थस्य(१)। तबाद्यं दूषयति। रासंभेति । तत्रापि साधनीभूतस्वसमानाधिकरणवाव. धर्मसमानाधिकरणकिञ्चित्साध्यसामानाधिरण्यसम्भवा- दित्याशयः । असम्भवं. विवृणोति । नहीत्यादिना। प्रमेयत्वादयोपि नः सकलसाधनसमानाधिकरणाः । सकलसाधनाधिकरणामसिद्धी तदधिकरणकरवामसि- द्ध रिति भावः। अत एवेति । महानसीयधूमसमानाधि- करणव्यञ्जनवत्वादियावद्धमंसामानाधिकरणस्य महा- नसीयकलिष्वसम्भवादेवेत्यर्थः । अधिकेति । अधिक- वृत्ति साध्यं यस्य साधनस्य तच धूमादौ साधने लक्षणा- भावादित्यर्थः । माध्यतावच्छेदकस्य वहिस्वादेः साधन: समानाधिकरणयावद्धर्मासमानाधिकरणेप्यङ्गारावस्यवाही सोन. तन्मात्रवृत्तित्वाभावादिति एकव्यक्ति विवादपदंसास्नायव गौत्वादित्यादी यावत्य- स्थानेकाशेषवाधित्वादिति भावः । सिद्धसाधनेति ।। (१) सम्भव इत्यनेताम्बरः ।

·३८८ 1 सटीकम्पायसिद्धान्तदीपे दूषितत्वात् । यथाकथञ्चित्सम्भवे एतावदज्ञायमा नेऽप्यनुमितेर्जायमानत्वात् गौरवकरत्वाच । अन्यथोपपत्तेर्वक्ष्यमाणत्वाच्च । नापि सप्तमः । अध्यापकत्वात् अभेदेन गम्यगमकभावानुप पत्तेश्च । नाप्यष्टमः । अकार्यकारणयोरपि साधनसमानाधिकरणपक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन- हेतुमाध्यसामानाधिकरण्यभानादित्यर्थः । उक्तरीत्येति । यत्किञ्चित्माध्यविशिष्ट यत्किञ्चित्साधनवैशिष्टयस्य ध्य- भिचारिसाधारण्यात्। सकलसाध्यविशिष्ट सकलसाधन- शिष्टयस्यासम्भवादित्यादिरूपेणेत्यर्थः। ननु साध्यताव- खेदकानान्तकिञ्चिद्विशिष्ट एव साधनवैशिष्टयम् विव- क्षितम् तबाह ।' एतावदज्ञानेपोति। केवलान्वयिनीति श्रेषः । तत्राभिधेयत्वविशिष्ट जेयत्ववैशिष्ट्यं ज्ञायते मावधारणगर्भमपि अवधारणव्यावाप्रसिद्धरिति भावः । ननु व्यतिरेक्यनुमितिप्रयोजिकैवेयम् व्याप्ति: केवलान्ययिनि तु पृथगेव व्याप्तिर्वाच्या तत्राह । गौर- बकरत्वाच्चेति । व्याप्तिज्ञानद्वय कारणताकश्पने गौर- पादित्यर्थः । सर्वतो बलवरवान्यथानुपपत्तिस्तदङ्गी- कारयिष्यतीत्यत आह । वन्ययोपपत्तरिति । ऐक्ये- भोपपरित्यर्थः । श्रव्यापकत्वादिति । धूमवन्यादी तादात्म्याभावादित्यर्थः । असम्भवादपोल्याह । अमे.

·उपातिवादः । व्याप्यव्यापकभावात् । न नवमः । अविना- भावो हि साध्यं विना हेत्वभावो विवक्षित- स्तथा च केवलान्वयिन्यप्रसिद्धः । नापि दश- निमित्तमित्तिकरवं, हि कार्यकार. णभावो वा समानावच्छेदकत्वं वा? नाधः । कार्यकारणभावप्रवेशात् । न द्वितीयः । अय- च्छेदकत्वं हि सामानाधिकरण्यमात्र वा नियत. सामानाधिकरण्यम् या । नाद्यः । व्यभिचारिसा- धारण्यात् । नात्य:(१)। अन्योन्याश्रयात् । यथा- कथञ्जिदवच्छेदकत्वनिर्वचनेऽप्यवच्छेकत्वान्तर्भा- देनेति । अकार्यति । रूपरसाद्योरित्यर्थः । विव- क्षित इति । पर्युदामाश्रयणे व्यभिचारिताधारण्येन- प्रसज्यप्रतिषेधाश्रयणादिति भावः । अप्रसिद्ध रेति साध्यं विनेयंशस्य केवलान्धयिन्यसम्भवादव्याप्तिरि- त्यर्थः । अवच्छेदकत्वं हि समानाववेदकत्वं हीत्यर्थः । प्रा. न्यवावच्छेदकपदस्यैव सामानाधिकरण्यार्यत्वे समा नपदवैयापत्त: । समानमेवावच्छेदकमधिकरणम् य- स्थेत्यवधारणगर्भव्युत्पत्तिमाप्रित्याह । नियतेति । अन्यो- न्यायादिति । शब्ददृष्टया वस्तुत प्रात्मामयात् । ननु मापाततः साध्यवैयधिकरण्यानधिकरणत्वमेव समाना.

·। सटीकन्यायणिमतदीये वेन व्यापकव्याप्यत्वे स्याताम् । तथाच केवलधमस्य व्याप्यत्व केवलस्य वापक- स्व न स्यात्। नाप्ये कादशः तथाभूतेऽन्योन्याभावे प्रमाणाभावात् । अध्यभिचारादेव तद्बोधकत्व व्यभिचारस्योपजीव्यत्व वा तस्यैव व्याप्तिस्वस्वी- कारस्याचितत्वात् । तदेवास्तु इति चेत न दूषितत्वात् । नापि द्वादशः आत्मा- श्रयात् ' साध्यव्यापकपदेन साध्यसमनियतवि- वच्छेदकत्वमत साह । यथा थाकथञ्चिदिति । तत्रदोष- माह । तथाचेति । यद्यप्यवच्छेदकत्वगर्भयोरपि व्या- प्यव्यापकत्वयाः केवलधूमादी वृत्सिरविरुद्धा अन्यथा सिद्धान्तेप्यगतेश्च तथापीदमापाततः । साध्यवैयधिक- रण्यस्य केवलान्वयिन्यप्रसिद्धिस्तु दोषो द्रष्टव्य: तयाभूते व्याप्तित्वाभिमतो। व्यभिचाराव्यभिचारवैल- क्षण्योपपादकतया तत्कल्पनान्मानाभावासिद्धिरित्यत माह । अव्यभिचारादिति । अनोपाधिकत्वपर्य- वसायी हि द्वादशः पक्षः स किम् समव्याप्तोपा- धिवादिना विषमव्याप्तोपाधिवादिनो वा । उभय- प्र साधारणम् दोषमाह । प्रात्मयादिति । सम ज्याप्तपक्ष दोषान्तरमाह • साध्यव्यापकपदेनेति उपाधित्वाभिमतपरत्वात्तस्यैवोपाधित्वेन त्वदभिमत- ·. व्याप्तिवादः। वक्षायां शेषवेयात् । न च तावदेवास्त्यि- ति वाच्यम् । साध्यव्याप्यत्वस्यैव सधात्व शेषवैयोत् । नापि त्रयोदशः । प्रात्माश्रयाः च्छेषवैयों नापि चतुर्दशः अव्याप्यवृत्ती साध्ये केवलान्वयिनि चाभावात् । अत एव न पञ्चदशः, नापि षोडशः । सम्बन्धमात्रज्ञान- स्वादिस्यर्थः । एवंसति साध्यव्याप्यत्वे सति साध्य- व्यापका पावत्तद्व्याण्यत्वं पर्यवस्यति सत्र साध्यव्या- पकांशो व्यर्थ इत्याह । शेषेति । अस्तु यावत्साध्य- व्याप्यव्याप्यत्वमेव लक्षणम् तत्राप्राह । शेषेति । याव- रूपदस्य मध्यमव्याप्यपदस्य चेत्यर्थः । द्रव्यत्वव्यापज- लत्वाद्यव्याप्यपृथिवीत्वादी द्रध्यत्वव्याप्यत्वोभावप्रस- गाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । न च तदपि प्रात्माश्रयस्थो- क्तत्वादिति भावः । शेषेति । मध्य मध्याप्यपदस्येत्यर्थः । अव्याप्यवृत्ताविति । वृक्षः संयोगी द्रव्यत्वादित्यादी मंयोमादिसाध्यात्यन्ताभावस्य द्रव्यत्ववति द्रव्ये वृत्त साधनात्यन्ताभावसामानाधिकरण्याव्याप्यत्वादित्यर्थः । केवलेति । तदत्यन्ताभावाप्रसिद्ध रिति भावः । सामाना- धिकरण्यवैयर्यम् इदम् रूपवद्रमादित्यादैा रूपाद्यत्य- न्ताभावस्य रसे साधनीभूतरस रसात्यन्ताभावसामानाधिक- रण्याभावेन तदव्याप्यत्वादव्याप्तिश्चेत्यषि द्रष्टव्यम् । उक्तदेाषा पञ्चदशेऽतिदिशति । अत एवेति । नन्बस्तु ·पटीकाबायसिद्वान्तदीपे स्यानुमित्यजनकत्वात् । व्याप्तिज्ञानस्य येन रूपेणानुमितिकारणवं तस्येह निरूप्यमाण- स्वात् । नापि सम्बन्धवं संयोगाद्यनगतमस्ति । मापि सप्तदशः । तदनिर्वचनात् । अखण्ड एव व्याप्तिपदार्थ इति चेत् न नियामकाभावात् । षोडशः पक्षः । न च व्यभिचारिसाधारण्यम् तदीयसा, मानाधिकरण्यस्यापि देशकाल विशेषावच्छिन्नतघ्या. प्तित्वात् । देशकालान्तरयश्चिाभावादेवाप्रसङ्गादि- त्याशक्य किमिदं लिङ्गपरामर्शवृत्त्यनुमितिजनकता- कछेदक रूपमुत लक्षणं व्याप्तेरिति विकल्प्याद्यं प्र. त्याइ नापीति । नन्वनुमितिविशेषे जनकत्वं हेतुरनु. मितिसामान्ये वा? नाद्यः । विशेषष्याप्तित्वाभावसर. धनस्यार्थान्तरस्यात् । अनुमितिमामान्यप्रयोजकरूपेण व च व्याप्तेर्निरूप्यमाणत्वात् । अनुमितिसामान्यप्रयो- मकव्याप्तिसामान्यस्वाभावसिद्धः लाघवानुगमाभ्याम- स्यैवानुमितिसामान्यप्रयोजकत्वात् । न च तजज्ञाना- दनुमितिसामान्यप्रसङ्गः । विशेष सामग्रीमहकृताया एष सामान्यसामग्रयाः कार्यार्जकत्वादिति चेत् । अत्र वदन्ति एवं हीदं वाध्यं जेयत्वादित्यादी जयत्वं वाध्यत्वस- मानाधिकरणमिति जानतोऽपि विशेषादर्शनदशायां वाच्यत्वं यत्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगीति भ्राम्यतोऽनुमितिप्रसङ्गः । न च व्यभिचारपर्यवसायीद.

·HOME मेष प्रतिमा तद्धिम मासिविषयक तमा सत्य सम्बन्धमा ज्ञानावित्रयकलापद्र पाक्षात् बाधमिराध्यान्य हेत्वाभासानां साम- त्प्रतिबन्धकत्वानङ्गीकारात् विरोध्यविषयत्वेनासम्म वारचेति । न च केवलान्वयिनि केवलान्यायसम्बन्धन तानस्य विशेषसामग्रीत्वाद्वाच्यत्वं जेवत्वसमानाधिकर- णात्यन्ताभावप्रतियोगीति ज्ञाने च वाच्यत्वे वृत्तिमदत्य- साभावप्रतियोगित्वस्यैव ग्रहणात् तद्विघटने च सामा• न्यसामय्या अप्यसत्कल्पत्वान्नानुमितिरिति वाच्यम् सयासति साधनवस्पदप्रक्षेपेणाक्लप्तस्य वृत्तिमदत्यनता- भावाप्रतियोगिसाध्यसामानाधिकरण्यज्ञानस्यैव व्यतिरे- कण्यपि सम्भवेनानुगतविशेषसामग्रीद्वयस्य तद्भिनानुभव- सिद्धसम्बन्धसामान्यसामग्रीस्वरूपस्य च कल्पने गौरव- प्रसङ्गात् । अन्यथा वस्तुत्वज्ञानमभावज्ञानम् वा सामा- न्यसामग्री कल्पयित्वा विशेषसामग्रीव्यतिरेकादमिति व्यतिरेक उपपाद्यताम् कृतं सम्बन्धज्ञानेनापीति । द्वितीयं दूषयति ध्याप्तिज्ञानस्येति । तथा च तदभि- धानमर्थान्तरमिति भावः । नापि सम्बन्धत्वमितिः। अनुगमस्य विशिष्टधीनियामकत्वस्य नियमगत्वेनाम्यो- न्यायादिति भाषः। ससिद्धो हेतुरित्याह अखण्ड यति কাশিমনিষাঘহিনী। জায়গাবি- প্রনাললাৰৰযিংছু অলিমিল ·पटोकयावविधान्तदीपे नियामकसदभावे तेनैवान्यथासिद्धः अन्यथोप पत्तेर्वक्ष्यमाणत्वाच्च । नन्वविनाभाव एव ध्या- प्तिः । न च केवलान्वयिन्यव्याप्तिः साध- नसमानाधिकरणच्याप्यवृत्त्यत्यन्ताभावाप्रतियो- अचासो नाति परिचायकाभावादतिप्रसङ्ग इत्याह नियामकेति । अविनाभावादेर्नियामकत्वमाशङ्क्याह तेनैवेति । नन्वेवंजातेरनुच्छेदमसङ्गः साक्षात्सम्बन्धा- खण्डत्वानुगमादि चात्रापि तुस्यमत प्राह । अन्य- येति । तथा चाप्रामाणिकगौरवादखण्डोपाधिरयुक्त इति भावः । अत्र सखण्डोपाध्युच्छेदमसः साधनस. मानाधिकरणाच्यन्ताभावप्रतियोगित्वज्ञानेपि तज्ज्ञा- नाभिघातीदनुमितिमसङ्गश्च दोषोऽधिको बोध्यः । था- धनसमानाधिकरणेति । साधनसमानाधिकरणस्य व्या प्यवृत्तरत्यन्ताभावस्थामतियोगि साध्यं यस्य सामाना. धिकरण्येन सम्बन्धेन तत्वमित्यर्थः । पृथिवीत्त्वसमा- नाधिकरणप्रागभावप्रतियोगिगन्धादिमिरूपित दूया- प्तिसन्ग्रहायात्यन्तेति । व्यतिरेकिव्याप्तावव्याप्तिनि: साधनसमानाधिकरणत्यन्ताभावविशेषणम् । एतत्संयोगसाध्यकैतद्रव्यत्वादिव्याप्तिसङ्ग्रहाय व्या- प्यवृत्तीति । न चाव्याप्तिवारकविशेषणवैयर्यम् । प्रख- ण्डाभावे तदसम्भवात् । व्याप्यवृत्तिविशेषणप्रक्षेपगौरव- णापरितुष्यवाह । अन्योन्याभावेन वेति । तस्याविना- रासाय ·- व्याप्तिवादः। गिसाध्यकस्वस्थ तदर्थत्वात् । अन्योन्याभावेन वा तन्निर्वचनम् । तथाहि साधनसमानाधिक- रणान्योन्याभावाप्रतियोगिसाध्यवस्करवम् वा सा- धनत्वाभिमतसमानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियो- गितानवच्छेदकसाध्यवरकत्वं वा तदर्थ इति । तदपि(१)न व्याप्तिमन्तरेण प्रतियोगित्वस्य निर्व- क्तुमशक्यत्वात् । साधनस्वाभिमतसाध्यत्वाभि- भावस्य निर्वचनम् । साधनसमानाधिकरणस्यान्योन्या- भावस्यामतियोगिसाध्यवद्यस्याधिकरणम् तस्य तदधि- करणकत्वमेव व्याप्तिरित्यर्थः । अप्रसिद्धिनिरासाय साधनसमानाधिकरणेत्यन्योन्याभावविशेषणम् । धूमवा. न्पर्वतो न वन्हिरिति धुमसमानाधिकरणान्योन्याभाव- प्रतियोगिसाध्यकत्वेनाव्याप्तिनिरासाय वदिति । न्ग्रोम्याभावस्य व्याप्यवृत्तित्वान्न संयोगसाध्यकद्रव्यत्वा- दिव्याप्तावव्याप्तिः । अत्र साध्यत्वसाधनत्वयोा- प्तिघटितत्वादात्माश्रयः । धूमवरमहानसं वन्हिमत्प, तो न भवतीति प्रतीतेर्वन्हिमतः पर्वतस्य साधनसमा. नाधिकरणधमवन्महानसवृत्यम्योन्याभावप्रतियोगित्वा- दव्याप्तिश्चेत्यरुचेराह । साधनत्वाभिमतेति । अभि- मानस्यैव सामानाधिकरययनिरूपकत्वानात्माश्रयः। ध. म: (1) एतदपि-पा० १ पु० ।

·बटोकन्यायविदान्तदीपे मतयोरपि च्याप्तिपदार्थस्वप्रसङ्गात् । कथं वा व्यर्थविशेषणे मातिप्रसरः। तत्र व्याप्तेरमभ्युपग- मात् । अत्यन्ताभावान्योन्याभावाभ्यां निरुक्तयो मध्ये का व्याप्तिः। म तावदुद्वितयमपि अननु- गमात् । उभयसाधारणस्यैकस्याभावात् । तस्माद- विचारितसुन्दर एवायं व्याप्तिपदार्थ इति । मरमानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगिता च वन्हि. मत्पर्वतत्वेनैवावच्छिद्यते न वन्हिमा साध्येन । धूमवान वम्हिमानिति सामान्यनाप्रतीतेरिति नाव्याप्तिरपीति भावः । वितयसाधारणमन्योन्याश्रयं दोषमाह। व्याप्ति- मन्तरेणेति । प्रतियोगित्वं हि विरोधित्वम् । विरोधश्च महानवस्थाननियमः नियमश्च व्याप्तिरेवेत्यन्योन्याश्रया: दित्यर्थः । तृतीये साधारणम् दोषमाह साधनवाभिम- तेति। तथा चाभिमतस्वभावदशायां व्याप्यस्याव्या- प्यत्वप्रसङ्गः । न च यद्यध्याप्यं तदेव कदापि तदव्या- प्यं सम्भवतीति भावः । केचित्तु तथासत्य चाक्षुषत्वप्रसङ्ग इति भावमाहुः । विष्वप्यतिध्याप्तिमाह कथं वेति। ननु लक्ष्यमेव तत्तत्राह । तति । का व्याप्तिरिति । विषयतया लिङ्गपरामर्शवृत्त्यनुमितिकारणतावच्छेदिकेति श्रेषः। किं प्रत्येकापणातधर्मोपग्रहेण नाद्य इत्याह । अननुगमादिति । न द्वितीय इत्याह । उभयसाधारणेति।

·व्याप्तिवादः । तल्लक्ष- अत्रोच्यते । प्रतियागित्वं तावदभाववि- रोधित्वमेव(१)। अभावत्वज्ञ सत्तानधिकरणत्यमे- सिद्धान्ताभिधानं प्रतिमानीते । अत्रेति। तच्च धूम. वृत्तितत्सद्वाहिमामानाधिकरण्यरूपव्याप्तिविशेषणानाम् वन्हिनिरूपितधमनिष्ठध्याप्तित्वेनानुगतीकृतानां धूम- त्वमवच्छेदकम् नतु धमत्ववन्हित्वावच्छेद्यध्यधिकरणधू मधनहिसाधारणम् व्याप्त्यन्तरमस्ति । एवमालेोकेपि व्य. भिचारिसाधारणधर्मावच्छिन्नं ययाः सामानाधिकर- एयम् तयााप्तिपक्षमाश्रित्य गत्यन्ताभाषनर्भ गोऽन्योन्याश्रयमुद्धरति । प्रतियोगित्वमिति । एवं चान्योन्याभावप्रतियोगित्ये नाध्याप्तिः । प्रत्यन्ताभा- वगर्भलक्षणेऽनुपयोगितया तत्प्रतियोगित्वस्यात्रालक्ष्य- स्वात् इति ध्येयम् । नन्वभावत्वं प्रतियोगिज्ञानविष- यत्वं, जन्यत्वं च नियमगर्भमित्यन्योन्याश्रयः । अथ भावधिरोधित्वं तथापि विरोधस्य नियमगर्भतया स एवान्योन्याश्रयः इत्यत आह अभावत्वं चेति । परमात्र- जातिप्रकारकप्रत्ययाविशेष्यत्वमित्यर्थः । तेन सामान्या- दो नातिव्याप्तिः सत्सामान्यमित्यादयारोपविशेष्यत्वात अभावत्वस्य तु सत्ताविरोधितया तेन रूपेणापस्थिते न तथारोपापीति भावः । ननु सामान्यत्वाभावत्वयोः सत्तावैयधिकरण्यनियमादविशिष्टं विरोधित्वं प्रती- (२) मनावरहितत्वमेव-वा०५ पु ।

·सटीकम्पायट्रिासदीप व । यद्वा विरोधिस्वमेव प्रतियोगित्वम् । विरो- धित्वं तु योन सह न प्रमीयते तत्तेन सह विरुद्धं (१) तिश्च सन्नभाव इत्यप्यनुभवसिद्धा स्वरूपसत्तयोपपादन च सामान्ये पीत्यव्याप्तिरतिध्याप्तिर्वेति चेत् । न । अभावप्रकरणे समाधास्यमानत्वात् । नन्वभावस्य विरह इत्यत्र षष्ठ्याः सम्बन्धमा नार्थः। दण्डाभावसामाना- धिकरण्यसम्बन्धेन पटस्यापि दण्डाभावप्रतियोगित्वा. पत्तेःन प्रतियोगित्वमात्माश्रयादित्यस्वरसादाह यद्वति। ननूक्तमेवाबान्योन्याश्रयत्वमत प्राह यद्यनेति । विरोधि. त्वं त्यादिविरुद्धमित्यन्तस्तु प्रमादपाठः। ननु क्वचि कदाचिद्रूपमात्र प्रत्ययाच। नियमेनाप्रमीयमाणत्वं तु पु. नरात्माश्रयकारि गोत्वश्वत्वयोरप्यवंभूतयोर्विरोधितया मियः प्रतियोगित्वापत्तिश्च । अथ यत्सहप्रमाविषयभि. वम् यत्तदित्यर्थः । न च प्राचीनातिव्याप्तिः । जलपृ. थियोः सहप्रमाविषयस्य रूपस्य तद्भिन्नावाभा- वादन्योन्याभावस्य व्याप्य वृत्तित्त्वात् तेजसि पविशेषस्य रसविरे धिपस्यत्वात् । नाप्युदीचीना प्रकृतशक्षणायनलमायामित्व पदार्थस्यैवानेन निर्वच- नात् । तस्य च भावारपवादात्वेऽप्यदोषादिति मतम् । तन्न । रूप गुणो मेयत्वादित्यत्र पृथिव्यादौ मेयत्वसमानाधिकरणवा: साध्यगुणत्ववत्तदन्योम्याभा- (१) विरोधि-या० ३ ०। च ·व्याप्तिवादः । न चाभावे साध्येऽतिध्याप्तिः। तत्रापि विरोधित्व- स्य विद्यमानत्वात् । न वाऽननुगमः । लाघवेना- न्योन्याभावान्तर्भावेन व्याप्तरिष्यमाणत्वात् तणा- रणिमणिन्यायेनात्र समाधानमित्यप्याहुः । न चा. m बयोः सत्वेन लायरले! म मानाधिकरणा- न्योन्याभावादिचित्वात एयस्य मेयत्वेऽ. व्याप्तिप्रसङ्गात् । प्रभागि स्यात् अत्यन्ताभावगर्भलक्ष- गोपयोगितया संसर्गाभावप्रतियोगित्वस्येदं निर्वचन- मिति । तथापि वृक्षः संयोगी द्रव्यत्वादित्यादी संयो- गादेः साध्यस्य द्रव्यत्वसामानाधिकरण्यात्यन्ताभावेन मह प्रमीयमाणतया तन्निस्वरूपप्रतियोगित्वाभा. वसम्भवे तदुपछमग्रहाय घ्याप्यवृत्तिविशेषणोपादानस्य वैयर्यप्रसङ्गात् । अन्योन्याभावगर्भलक्षणत्यैव स्वयं सिद्धान्तयिष्यमाणत्वेन तत्साधारणप्रतियोगितानिर्व. यद्येन सह नेत्येतावतापि विवक्षितार्थलाभे प्रमीयमाणत्ववैयर्वाच्चेति चेत् न स्वरूपसम्बन्धविशेषस्यवानुभवविशेषमाक्षिकस्य लक्ष- णद्वयेनोपलक्षणादिति वदन्ति । ननु घटेज्ञामर- हितः प्रमेयत्वादित्यत्राभावसाध्यकव्यभिचारिमामाना- धिकरणोऽतिध्याप्तिः। अभावरूपसाध्यस्य प्रमेयत्व- समानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वात प्रभावप्र. चनस्यावश्यकत्वा ।

·१०० पाठ: सटीकम्पायसिद्वान्तदीपे तियोजिकाभांबान्तरानभ्युपगमादित्यत वाहन चा- भाषे साध्यातिव्याप्तिरिति । प्रतिरित्ताभावाप्रति- योमित्वेपि . प्रमेयत्वसमानाधिकरणा घटतम्निष्ठात्य- न्ताभावास्तेषामप्रतियोगित्वेपि प्रतियोगिपदार्थत्वा- भिमतस्य विरोधित्वस्य सत्वेनाविरोधित्वाभावात् । स्वरूपेणैव घटराहित्यस्य घटवनाविरोधित्वाभ्युपग- मादिति भावः । अध्याप्तिरित्यपि हेतु- विरोधान् । नमु गुणाद्यवच्छेदेन व्याप्यवृत्ते व्यत्वसमा. नाधिकरणात्यन्ताभावस्य प्रतियोग्येव संयोग इति सत्मामानाधिकरण्ये द्रव्यत्ववृत्तावव्याप्तिरिति चेन्न साधनसामानाधिकरण्यावच्छेदेन व्याप्यवृत्तरत्यन्तामा- स्थाप्रतियोगीत्यर्थात् । ननु साधनसमानाधिकरण- 'व्याप्यवृत्त्यत्यन्ताभावाप्रतियोगिसाध्यसामानाधिकरण्य- मिति विशे षव्याप्तिलक्षणे प्रत्यधिकरणम् व्यधिकरण- गन्धात्यन्ताभाषसमानाधिकरणे पृथिवीत्यादौ गन्धा- द्यव्याप्यतापत्तिरिति चेन्न साधनाधिकरणीभूतयक्ति- निष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगिनी या साध्यव्यक्तिस्तदधि- करणत्वम् तस्य साधनस्य तया साध्यध्यक्त्या सह सदधिकरणे व्याप्तिरिति विवक्षितत्वात् । न चैवं द्रव्यत्वमपि गन्धवति गन्धव्याप्यं स्यादिति दोषः इष्टत्वात् । इयांस्तु विशेषः । पृथिवीत्वावच्छेदेन विशेषध्यापितहते । पृथिवीत्वतया व्याप्यवृत्ति- ·व्याप्तिादः। ५११ साध्यसामानाधिकरण्याभाववद्धर्मावृत्तित्वात् । ननु द्र- व्यस्वरवावदेन तस्य जलादिवृत्तित्वावच्छेदेन व्या. ध्यवृत्तिसाध्यसामानाधिकरण्याभाववति धर्म द्रव्य. त्वे वृत्तरिति । नन्वत्यन्ताभावे साधनसामानाधिकरण्यं माधनाधिकरणाधिकरणत्वम् । तवाच धूमाधिकरण- तदवथवतदूर्ध्वदेशाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगिमला- वच्छिनधूमवत्यपि समवायावच्छिन्नात्त्यन्ताभावप्रति- योगी च वन्हिरिति न तद्व्याप्यत्वं धूमस्य स्यादिति चेत् । न ग्राह्यसामानाधिकरण्यप्रविष्टसम्बन्धेन साध- नाधिकरणे वर्तमानस्य तत्सबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिका- त्यन्ताभावस्य विवक्षितत्वात् । नन्विदानों मौत्वा- दिति कालसम्बन्धगर्भमामानाधिकरण्यस्य जिघृक्षा- यां गोत्वाधिकरणे प्रलयकाले गोध्वंसस्य विधित्वेन तदत्यन्ताभावासम्भवात्तदप्रतियोगितामानाधिकरण्यम् गोत्वे व्याप्तिः स्यादिति चेन्न । प्रतियोगिसमवायि- देगे एव ध्वंसस्य तदत्यन्ताभावविरोधित्वेन तदाप्य- त्यन्ताभावसत्त्वात् । अन्यथा तन्नित्यताभङ्गप्रसङ्गात् । नचैवं नित्ययोः कालिकव्याप्तावव्याप्तिः साधनीभूत- नित्याधिकरणसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वा- दपरनित्यस्येति वाच्यम् । संयोगास्यन्ताभाववत्तस्य व्या- प्यवृत्तित्वाभावात्मतियोग्यसमानाधिकरणत्यस्यैव सद- र्थत्वात् । वस्तुतस्तु अत्यन्ताभावगर्भलक्षणोपयोगि.

·॥ हा- ४७२ सटीकवायसिद्धान्तदीपे तयैव विरोधत्वरूपप्रतियोगित्वनिर्वचनमित्यवोचामैव एवञ्च व्याप्यवृत्तिवविशेषणमप्यनावश्यकम् । नित्यसाधनसमानाधिकरणस्यात्यन्ताभावाधि- रोधित्वानपायात उभयोर्नित्यत्वेन कालिकविरोधा- सम्भवात् । एवं च समवायितया बन्यत्यन्ताभावसा- मानाधिकरण्येन धूमादावव्याप्यत्वशङ्कापि नास्ति । स- मवायितया तदत्यन्ताभावेऽपि वन्यविरोधात् । एतेन व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नमतियोगिकाभावपक्षेऽप्यदी. षः । ननु सामानाधिकरणय मेकाधिकरणसम्बन्धः । सम्ब- न्धत्वं च विशिष्टधीनियामकत्वं जनकत्वगर्भम् तच्च व्या- "प्तिगर्भमित्यात्माश्रयादिति चेन्न । नियामकसम्बन्ध- स्य व्याप्तिधीविषयत्वेऽपि नियामकत्वरूपसम्बन्धत्व- स्याविषयत्वात् संसर्गविधयैव तत्र तद्भानाभ्युपगमात् । प्रकारत्वे वा तस्य संयोगत्वादिनैव तथात्वम् न तु सम्बन्धवेन । तज्ज्ञानानां तु सम्बन्धज्ञानत्वेनानुगती- करणमित्येतावत् । नन्वत्यन्ताभावान्योन्याभावगर्भ. व्याप्तिवलक्षण्ये तज्ज्ञानानामनुगमकाभावे कथमनुमि- तित्वावच्छिन्नकार्यकारणताग्रह इत्याशक्य निराक- रोति । नवेति । लाघवेनेति । व्याप्यवृत्तित्वविशेष- णाप्रक्षेपलाघवेनेत्यर्थः । संयोगात्यन्ताभावव्याप्य- वृत्तित्वभ्रमस्थलीयानुमिती व्यभिचारादेव पनवृत्यनु- मितिजनकतायां विषयतयाऽनवच्छेदकत्वान्न व्याप्यवृ. तित्वविशेषितात्यन्ताभावगर्भाऽव्याप्तिरिति किं ततो. - । ननु ·ध्याप्तिवादः । स्या लाघवोक्त्या । अथ न व्याप्यवृत्तित्वावगाहत्यन्ता- भावगर्भध्याप्तिज्ञानं हेतुरिति तब तदुपादानम् किन्तु वस्तुस्वरूपमिति । सानन्तु साधनसमानाधिकरणो যাশনামাৰ মৰিাশিৰাখিযেন ন আয়- ते तदप्रतियोगित्वेन ज्ञायमानं यत्साध्यं साधननि- एतत्सामानाधिकरण्यज्ञानत्वेनैवानुमितिहेतुरिति मतम् तर्हि संयोग्यन्योन्याभावाध्याप्यवृत्तित्वभ्रमस्थलीयानु- भवसिद्धानुमितिहेतो जाने उक्ताऽन्योन्याभावगर्भध्या- प्तेरपि विषयतया जनकतानवच्छेदकत्वान्नेयमपीति कृतमनुमित्यप्रयोजके व्याप्तिस्वरूपे लाघवेन। ज्ञाने स्वस्याः साधनसमानाधिकरणो योऽन्योन्याभावः प्र- तियोगितावच्छेदकसमानाधिकरणत्वेन जायते तत्प्रतियोगितानवछेदकत्वेन जायमान यत्साध्य साधननिष्ठतमामानाधिकरणय विषयत्वेनानुमितिजनके स्थलद्वयेऽवच्छेदकपदार्यप्रवेशादत्यन्ताभाषगर्भव्याप्ति- ज्ञानापेक्षया गौरवमेवेति वैपरीत्यमापतितमिति चेत् । अत्र वदन्ति । समतियोगिवृत्तित्वेनाज्ञायमानत्वस्यैवा- न्योन्याभावे विशेषणस्य विवक्षायां प्रथमावच्छेदक पदार्थस्याप्रवेशात् । विशेषध्याप्तिकारणताश्रयणे द्विती- यस्याप्यनुपयोगात् । नचैवमपि तुल्यता न तु लाघवम् । प्रतियोग्यधिकरणाधिकरणत्वरूपप्रतियोगिसामानाधि- करण्यापेक्षया प्रतियोग्यधिकरणकत्वस्य लघुत्वादिति । तच्चिन्त्यम् । प्रतियोगित्वस्य विरोधित्वरूपतायां प्रति. न ·४०४ सटीकम्पायसिद्वान्तदीपे योगितामानाधिकरण्येनाजायमानत्वस्यात्यन्ताभावेऽप्य नर्थकत्वात् । सामान्यध्याप्तिज्ञानकारणतापक्षे उत्सर- धावच्छेदकपदार्थस्यानतिरिक्तवृत्तित्वादिरूपस्य प्रवेशे गौरवाप्रतीकारात् । किञ्च विशेषव्याप्तिज्ञानकारण- त्वेऽपि नायं धूम एतद्वन्हिव्याप्य इति ज्ञानमिष्यते सिद्धमाधमापत्तः । अपितु तत्तद्धमव्याप्तीनां धूम- वृत्तिवन्हिव्याप्तित्वेनानुगतीकृतानामवच्छेदकाभ्यां धू. मत्वषन्हित्वाभ्यां निरूपणाधूमो वन्हिध्याय दूर ये । न च ध्यायत्तिमाध्यमामानाधिकरण्याभाववद्धर्मा- वृत्तित्वाज्ञाने निरूपकत्वज्ञानं धूमत्वस्य सम्भवति । किञ्च स्वाभावसमानाधिकरणत्वेनाशायमानत्वमेवाभय- प्राभावविशेषणमास्ताम् स चात्यन्ताभावोऽत्यन्ताभावस्य प्रतियोग्येव अन्योन्यभावस्य तु प्रतियोगितावच्छेदको धर्म एवेत्यम्यदेतत् । तथाचाविनिममादुभयकारणतां कोऽवधारयितेति । नव्यास्तु अत्यन्ताभावान्योन्याभाव- गर्भव्यभिचारज्ञाने तावदनुमितिर्नेति सर्वानुभवसिद्धम् । तथाच यज्ज्ञानमुभयव्यभिचारविरोधि सेव व्याप्ति- रुन्नेया । तादृशी चाशेषसाधनाश्रयाश्रितधर्मावच्छि- नसामानाधिकरण्यरूपैव । अशेषसाधनाधिकरणे सा- ध्यवस्वग्रहस्य तदत्यन्ताभावतद्वदन्योन्याभावग्रहवि- रोधित्वात् । न चाशेष साधनाश्रये साध्यतावच्छेद- कावृत्यऽसम्भवः स्वाश्रयघटितपरम्परासम्बन्धेन सा- ध्यतावच्छेदकस्यापि साधनपति वृत्तेः अत एव ·BAR iram ४०५ ला च्यामिवादः । भिमतपदार्थान्तर्भावेन व्याप्तिप्रसङ्गः। यद्यत्स मानाधिकरणात्यन्ताभाव(१)प्रतियोगि न(२) भवति तत्तदृशपकम् । यत्समानाधिकरणान्योन्या- भावप्रतियोगिता येन नावच्छिद्यते तत्तस्य व्या. प्यम्। न चात्र सर्वनामखण्डनावतारः तस्य सक- बीसाबलेन मकलसाधनवत्साध्यवत्तिप्रतिपादने सा. ध्यतावच्छेदकस्यापि तद्वत्तिप्रतीतेरवर्जनीयत्वादुदा हरणस्य व्याप्त्युपदर्शक-वमपि सङ्गच्छते । एतदज्ञा नेऽत्यन्ताभावादिघटितव्याप्तिज्ञानान्नानुमितिः घवोक्तयुक्तिभ्यामेतज्ज्ञानस्यैव हेतुत्वादिति । द्रव्य मदधिकरणं सत्वादित्यत्र साधनीभृतसत्ताश्रये सर्वत्र सा- ध्यतावच्छेदकसत्ताया वृत्तेस्तदवच्छिन्नगुणकर्म सामा- नाधिकरण्यं सत्सायां व्याप्तिः स्यात् अतः स्वाययघ. टितपरम्परासम्बन्धेनेति विवक्षणीयमेव । अनुमित्य- वान्तरजातिविशेषावच्छिन्ने कार्यविशेषे तद्व्याप्तिना- नकारणमिति नाननुगम इत्येकदेशिमतमाह । तृ णारणीति । अनभिमतदशायामव्याप्यत्वप्रसङ्गं नि- रस्यति । नचेति । ननु यत्तत्पदाभ्यामर्थविशेषविव क्षायां तदितरविशेषव्याप्तावव्याप्तिः सामान्य विव- क्षायामतिप्रसङ्ग इत्यत प्राह । नचायेति । तत्तदनु- (१) न्योन्याभाव-पा० २ पु० । (२) यन्त्र-पा० १ पु० । । women ·४०६ सटीकम्पायसिद्वान्तदीये ललोकव्यवहारोच्छेदकत्वेनोपेक्षणीयत्वात्। न च व्यर्थविशेषणेऽतिप्रसनः अत्र व्याप्तेरिष्यमाण- स्वात् न हि तत्र व्याप्तिरेव न वर्तत इति व्यर्थ: विशेषणार्थः अपि त तेन विशेषणेन व्याप्ति - वच्छिद्यत इति । केचित्तु साध्यात्यन्ताभावासामानाधिकरण्यं मितिहेतुतत्तद्व्याप्तिज्ञानविषयव्याप्तेरेव लक्षणान्ना- क्तदोष इति भावः । व्यर्थविशेषणेति । व्यापि निर- स्यति । नचेत्यादिना । नीलधूमेऽपि धूमत्वावच्छिन्ना व्याप्तिरिष्यत एवेति लक्ष्यत्वान्न तत्रातिध्याप्ति. रित्यर्थः । नन्वेवं पक्षधर्म नीलविशिष्टधूमे व्याप्तिसत्त्वे व्यर्थविशेषणतानुपपत्तिरत आह । नहीति । कस्त- हिं तदर्थ इत्यत आह । तेन विशेषणेनेति । अधि. कमीश्वरवादे वक्ष्यते । जरन्नैयायिकमतमाह । केचित्विति । विरोध्यसामानाधिकरण्यमित्यर्थः । तेनाभावसाध्यव्या प्तौ नाप्रसिद्ध्याऽव्याप्तिः । नवा नित्ययोः कालि- कव्याप्तावव्याप्तिः । नवा संयोगविशेषसाध्यके द्रव्य- त्वादिना व्याप्ती अव्याप्तिनिवृत्यै व्याप्यवृत्तिविशे- षणमक्षेप इति ध्येयम् । नन्वधासामानाधिकरण्यं न तदनधिकरणाधिकरणत्वं व्यभिचारिसाधारण्यात ·ma- नचाकाशा- ध्याप्तिबादः। व्याप्तिः। न चाकाशादीनामपिव्याप्त्याश्रयत्वासह इति वाच्यम् तेषां व्याप्यत्वेपि दोषाभावात् । ततोऽपि वन्यनुमितिः स्यादिति चेत् न तेषाम- पक्षधर्मत्वात् । न च केवलान्वयिन्यव्याप्तिः । तत्र केवलान्वयित्वस्यैव व्याप्तित्वात् । तृणारणिम- णिन्यायेन कार्यविशेषस्य कल्पनादित्याहुः । अपरे साधनव्यापकधर्मावच्छिन्नसाध्यस- किन्तु तदधिकरणानधिकरणत्वं मयाचाकाशादौ ध्याप्तिप्रसङ्ग इत्याशक्य दूषयति । दीनामिति । लक्ष्यत्वादेव नातिव्याप्तिरित्याह । तेषामिति । केवलान्वयिनि साध्यात्यन्ताभावामसिद्ध रव्याप्तिमाशङ्क्याह । नचेति । केवलान्धयित्व- स्यैवेति । वृत्तिमदत्यन्ताभावाप्रतियोगिताध्यसामाना. धिकरण्यस्यैवेत्यर्थः । नन्वेवं व्याप्त्यननुगमे तज्ञा नानामनुगमकान्तराभावात्कथमनुमितित्वावच्छिन्नका- यहेतुत्वमित्यत आह । तृणारणीति । केवलान्वयिसा- ध्यकानुमितित्वव्यतिरेकिसाध्यकानुमितित्वलक्षण्यस्य कार्यऽपि कल्पनान्न व्याप्त्यननुगमो दोष इति भावः । अनौपाधिकत्वव्याप्तिवादिनामभिमतमनौपाधिकत्वं निर्वक्ति । अपरे तु साधनव्यापकेति । अवच्छिन्न: मनतिरिक्तवृत्तिः । सम्बन्धः सामानाधिकरण्यम् । व्यभिचारिणि साधन हेतविशेषणतापन्नोपाधित्वाभि- -- ·४०८ सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे म्बन्धो व्याप्तिः । एतभङ्गश्चावच्छेदकाभावा- त् । अवच्छेदकस्य साधनव्यापकताविरोधात् । सम्बन्धस्वरूपविरहात् सम्बन्धिविरहात् । अ- वच्छेदकः समनियत एव एतदभिप्रायेणोच्यते मतसाधनाव्यापकधर्मावच्छिन्नसाध्यसम्बन्ध इति न तत्रातिध्याप्तिः । मद्धती हेतुतावच्छेदकस्य धूमत्वा- देरेव साध्यसम्बन्धितावच्छेदकत्वात्तस्य च माधनध्याप करवान्नातिव्याप्तिरपि । न च व्यापकत्वमवेशनात्मा अयस्तद्वन्निष्ठव्याप्यवृत्त्यन्ताभावाप्रतियोगित्वस्यैव त दर्थत्वादिति भावः । प्रमङ्गादाह । एतद्भङ्गश्चेति । अवच्छेदकाभावादिति । साधनव्यापकस्यावच्छेदकवा भावादित्यर्थः । यद्यपि सति सम्बन्धेऽवच्छेदकमवच्छेदक त्वं वाऽऽवश्यकम् असति तु सम्बन्धस्वरूपविरहादेव त. भङ्ग इति तात्पर्यम् । अवच्छेदकस्येति । यथा निषिद्ध- त्वस्य वैधहिंसायां हिंसात्वाव्यापकस्य। सम्बन्धस्वरू- पेययोदयास्ताचलवर्तिकपिकदम्बशाखयोर्नित्यत्वकृतक- त्वयोर्वा ? ननु कथं तर्हि पर्वतत्वादेधूमवहि सम्बन्धावच्छेदकस्य साधनव्यापकताविरहेऽपि . धमे न व्याप्तिभङ्ग इत्यत आहावच्छेदकश्चेति । समनि. यता न्यूनानतिरिक्तवृत्तिः । यद्यप्यन्यूनवृत्तेरेव साधन- व्यापकताविरहो व्याप्तिभञ्जको नानतिरिक्तवृत्तः तथापि साधनत्वाभिमते व्याप्तिप्रतियोग्युपयोगित ·श्य सिव्याप्तिबादः । समनियत एवोपाधिरिति । एवम्भूतोपाधिना सोपाधिर्याप्यत्वासिद्ध एवान्तर्भवति । व्यभिचा- रोन्नायकताक्तिस्तु तद्योग्यतामात्रेण । विषम- याप्तोपाधिश्च न दूषणम् व्यभिचारनियमाप्रति- सन्धाने उपाधिज्ञानेऽप्यनुमितिदर्शनात् । अन्यथा याऽनतिरिक्तिवृत्तित्वोपादानम् । स्वोक्त श्राचार्यसम्म तिमाह। एतदेवेति । व्यभिचारिसाधने साध्यसम्प. धितावच्छेदकस्यैवोपाधित्वादिति भावः । नम्वेव मुपाधेः व्याप्त्यभाषरूपताप्रसङ्गे व्यभिचारव्याप्यत्वा- सिद्धिसम्प्रतिपक्षान्यतमानायकत्वप्रसिद्धिविरोध इत्या- शङ्क्याह। एवंभूतोपाधिरिति। साध्यध्याप्यध्यापकभूते. नाच्याप्य इत्यर्थः । तथाचेष्टापत्तिरिति भावः । प्रसि- द्धिविरोधं परिहति । व्यभिचारेति । उपसमयमेतद्व्या. प्यत्वासिद्धिसत्प्रतिपक्षयोरपि ध्याप्यत्वासिद्धिरूपेण स्वेनैवानुमानस्य दूषितत्वेन तदर्थ व्यभिचारानपेक्षा शादिति भावः । ननु विषमध्याप्ते समनियतत्व- मव्यापकमत माह । विषमेति । ननु व्यभिचारोवा. यकतया शोपिदूषणक्षम एपेत्यत माह । व्यभिचारेति । सन्यस्थ साध्यध्यापकतपसाधनाध्यापकत्वज्ञानस्यान्यदी यमाध्यध्याप्यत्वज्ञानाप्रतिबन्धकत्वादिति प्रसिद्ध दर्शनमित्याशस्याहान्ययेति । व्यभिचार- भावः પર ·४१२ मटीकन्यायसिद्वान्तदीचे भूयोदर्शनेमाभूयोदर्शनस्य शतशो व्यभिचारि- त्वात तत्र सहकारिविशेषस्वीकारे प्रथ. मदर्शनेऽपि तुल्यत्वात् । अत एव य एवं सम्बन्धी मया गृहीत: पुरा स एव पश्चा- दपि गृह्यत इति व्यवहार इति। मैवम् । सफरस- - भिषारदर्शनम् । नचान्यस्य तदस्तित्वे मानमिति तत्रा- प्यसम्मवः । तुस्यन्यायतया ध्याप्यत्वासिद्ध्यदर्शनमपि वाच्यं कुतो नोक्तम् । किञ्च अत्यन्ताभावगर्भव्यभिचार- ज्ञानेप्यन्योन्याभावगर्भव्याप्तिप्रत्यक्षोदयाद्व्यभिचारः। न चासिद्धिः विषयकृतविरोधाभावात् । अन्योन्याभा- वगर्भव्याप्त्यभावव्याप्यस्वप्रतिसन्धानस्यानवश्यकत्त्वा- दिति चेत् । न ग्राह्यव्याप्तिज्ञानविरोधिज्ञानविषय- तावच्छेदकदर्शनाभावस्य विवक्षितत्वात् । केवलान्ध- यिन्यपि साध्यगोचरस्य साधनसमानाधिकरणात्यन्ता- भावे प्रतियोगित्वज्ञानस्य विराधिनः सम्भवात् । देशगर्भव्यभिचारतानेऽपि कालिकष्याप्तिग्रहाव्यभि- चारः । ग्राहकालिकव्याप्तिज्ञाने दैशिकव्यभिचारजान- स्याविरोधित्वात् । अत एषात्यन्ताभावगर्भव्यभिचारा- दिक्षानेऽप्यन्योन्याभावगर्भध्याप्तिज्ञानाव्यभिचार इ. त्यपि निरस्तम्। व्याप्यत्वासिद्धरपि व्याप्तिज्ञानविरो धिज्ञानविषयत्वान्न तदर्थ पृथक प्रयासोऽस्ति ।

·: च अतिव्याप्तिग्राहकवादः । ४१५ व्यतिरेकिविशेष प्रतियोग्यप्रसिद्ध्याऽभावानिरूपणमस- ङ्गः। फलबलेन कस्यचिदूव्यभिचारदर्शनकरपनादिति माञ्चः। वस्तुतस्तु व्याप्तिममातळभिचारतानाभावे व्यभिचारामावविशिष्टसहचाररूपव्याप्तिग्रहानुपपत्ति: प्रतियोग्यप्रसिद्ध: । नच तेनैव प्रतिबन्धापत्तिः घटा- भावग्रहे तुल्यत्वात् । तदधिकारणनिष्ठतया घटज्ञा- नान प्रतिबन्ध इति चेत् । तुल्यम् । नहि तत्तद्ध्यभि- चारत्वं तज्ज्ञानवृत्तिविरोधितावच्छेदक' येनान्यत्र तदर्शनं न स्यात् तस्य तत्सद्व्याप्तिज्ञान एव विरो- धितावच्छेदकत्वात् व्याप्तिप्रत्यक्षमात्रहेतुत्वस्य तत्मामान्यज्ञानविरोधितावच्छेदकप्रकारकदर्शनस्य पत्र हेतो विषयत्वे तु यस्मिन्प्रमातरि समवायित्वेन यदा भावस्तदा तस्मिन्प्रमातरि समवायितया तत्र हतो विषयतया व्याप्तिग्रह इति नान्यत्र तत्कल्पनादीति तत्त्वम् । भूयोदर्शनविपक्षबाधकतर्कयोस्तु व्याप्तिग्रह- विरोधिविलक्षणध्यभिचारशङ्कानिवृत्तिद्वारैव कारणता। तयाहि । द्विविधा तावनियमग्रहविरोधिनी शङ्का । प्रयमेव धूमो वन्हिसमानाधिकरणो दैवात् अन्यस्तु सर्वस्तव्यधिकरण एवेत्येका। क्वचिद्वन्हिव्यधिकरणः स्यादित्यपरा । तत्र यदाद्यैव जायते नान्त्या तदा तदन्यधूमेपि वन्हिमामानाधिकरण्यग्राहिभिद्धितीयादि. दर्शनैस्तनिवृत्ती विनापि तवं व्याप्तियते । यदा त ·बटीजन्यायसिद्धान्तदीपे द्वितीया तदा तदेव तन्निवृत्तौ तद्ग्रहः । तथा चानयो- पिकल्पेपि संशयविरोधिदर्शनत्वेनानुनमा द्रष्टव्यः । मत एवानोपाधिकत्वस्य व्याप्तिव्याप्यत्वग्रहे नदर्शनमपिहे. तुः। एतेनोपाधिज्ञानस्य स्वताप्रतिबन्धकत्वे तदनुपप- स्याऽनौपाधिकत्वज्ञानस्य कारणताकरपनं दुरापास्तमि- त्येतदेव दुरापास्तम् मन्तव्यम् । ध्याप्तिप्रत्यक्षमा द्वन्द्वोपस्थितेनेतरेतरयोगेनैव भूयोदर्शनादीनामनेन का. रणत्वमुक्तमिति मन्यमानः प्रतिज्ञामात्रमप्यमहमानः पूर्वपक्षी प्रत्यवतिष्ठते। नन्तित्त्यादिना। मकृद्दर्शनेन सहचारदर्शनेन। गृह्यते विषयी क्रियते । तथा च व्यतिरेक- व्यभिचार इति भावः। श्रुतं भूयोदर्शनत्यमेव पुरस्कृत्याह नत्विति । भूयोदर्शनेन सहचारदर्शनजन्यसंस्कारमनि पदर्शनेन । व्यभिचारित्वात् पार्थिवत्वलाहलेख्यत्वादावि. तिषः । तथाच व्याप्तिप्रत्यक्ष सहचारदर्शनस्यान्म- यव्यभिचारोपीति भावः । ननु सहकारितापराधा- तत्र व्याप्त्यग्रही न सहचारदर्शनस्याकारणत्वादित्यत नाह। तब ति । हन्तवमवश्यकल्प्यमान पर्ववर्तिनस्त- देिव कार्यसम्भवे सहचारदर्शनमन्यपासिद्धत्वादका. रणमेवेत्याह । प्रथमदर्शनेपोति । प्रामाणिकानुभववा- धितं च तज्जन्यत्वम् व्याप्तिप्रत्यक्षस्येत्याह । मत- स्वेति । गृहीतः पुरेति । सहचारदर्शनाजन्यदर्शनवि. पयीकृत इत्यर्थः । पश्चासह चारदर्शनजन्यसंस्कार- ·४१५ । इतिध्याप्तिग्राहकवादः । हकारदर्शनेन उभयकोट्यु पस्थिती व्यभिचारसंश- यो भवत्येव । भूयोदर्शने तूमयकोट्युपस्थिती कदाचिट्यभिचारसंशयो न मत्रस्यपि । अतो भू योदर्शनस्य व्याप्तिग्रहकारणरत्रस्वीकारात् । किञ्च सकृदर्शनेन व्याप्तिह्यत इत्यस्य कोर्थः । कि प्रथमदर्शनस्यैत्र व्याप्तिविषयत्वं व्याप्तिवि- षयकज्ञानजनकत्वं वा? नाद्यः । प्रथमदर्शनस्य व्याप्तिविषयत्वेऽनन्तरम् संशयोन स्यात्। निश्चि- मचिवदर्शनेन । न व्याप्तिप्रत्यक्षभात्र भूयो हेतुरिति ब्रूमः किन्तु संशयस्थलीये । नवा तत्रापि भूयस्त्वेन किन्तु संशयविरोधित्वेन । न च तत्सकृदर्शने तस्मिन्म- यपि संशयदर्शनादिति सिद्धान्तयति । मैवमिति । ध्यभिचारसंशय इति । अयमेवैको धूमो दैवान्हि. समानाधिकरणः सन्यस्तु तव्यधिकरणोऽपीत्येवंरूप इत्यर्थः । ननु भूयोदर्शनेप्येतदन्यो धूमो वन्हिव्यधि- करणे नवेति वा कश्चिद्ध मो वन्हियभिचारी नति वा संशयसम्भवात्तदपि न संशयविरोधीत्यत माह भूयादर्शनेत्विति । न भवत्यवीति । तस्य व्याप्तिका- कठयाधायकत्वेन तुल्यवत्कोट्यन्तरोपस्थितिप्रति- बन्धकत्वात्पाक्तसंशयद्वयानवश्यम्भावात् कदाचिद्भावे तु यावत्संशयं भूयोदर्शनतर्कानुसरणे दोषाभावादि- टायो ·सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे ते संशयायोगात् । न च भूयोदर्शनेपि समानमेत- दिति वाच्यम् । नहि भूयोदर्शनेन व्याप्तिर्गह्यात एवेत्युच्यते किन्तु यदा गृह्यते तदा तर्कादिसहका- त्यर्थः । अत इति । व्यभिचारसंशयविरोधित्वादि- त्यर्थः । नन्देवं खाधिकरणावच्छेदेन व्यभिचारसंशय. विरोधित्वं सकृत्सहचारदर्शनस्थापीत्यविशेषानापि व्याप्तिसतामत प्राह । किञ्चेति । नाद्य रत्यनन्तरं यतति शेषमाश्रित्य दूषयति प्रथमेत्यादिना । समान' मिति । क्वचिद्वहि विनापि धूम: स्यान्न वेतिसंशयादि- ति भावः । कारणान्तरव्यतिरेकात्कार्यानुत्पत्तिर्न कार- णतां विहन्ति किन्तु सव्यतिरेके न चेह सा भूयो. दर्शनं विना तदभावादित्याह । नहीति । अयमेव धूमो वन्हिसमानाधिकरण एतदन्यस्तु सर्वो वहिव्यभिचारी नवेतिव्यभिचारसंशयविशेषस्थलीय एव च्याक्तिमत्यक्ष द्वितीयस्य ताशि तदुभयान्यविषयके संशय तृतीयस्येत्यादिक्रमेण दर्शनानां हेतुत्वाभ्युपगमादस्य च तथात्वादिति भावः । तत्किमीशि संशरे न गृएत एव नेत्याह । किन्विति । पिलहणव्यभिचारश- द्वयमितिद्वारा द्वाभ्यामेव व्याप्तिग्रही जन्यतस्त्वर्ण इत्यर्थः ।। ननु भूयस्त्वस्य विचतुरादिभावेनाननुगमान तद्धेतुरिति शङ्कामुपगीव्य संमत्या परिहरति । प्रत- खेति । उत्तरोत्तरव्यभिचारसंशवपर्यन्तदर्शनानुसरणा. ।

·हलिव्याप्तिग्रहाकवादः । ५१० रिणा भूयादर्शनेनैव । अत एवोच्यते न दर्श- नानां बहुत्व सयानियम इति। ननु ममापि समानमेतत् नहि समदर्शीन व्याप्ति ह्यते एव किन्तु यदा व्याप्तिमु ह्यते तदा तर्कादिसहका: रिणा सकृदर्शनेनैवेति मत्पक्ष इति । न प्रथम- दित्यर्थः । ननु तर्कनिवर्त्यसंशयाभावदशायां स्वनि- वर्त्यसंशयविशेषनिवर्तनद्वारा तर्कमात्रस्यापि व्याप्ति- प्रत्य सजनकत्वमम्भवात्तर्कजन्यं प्रथमदर्शनं कुतो न व्याप्तिविषयं स्यादिति शङ्कते । ननु ममापीति । | गृह्यत एव विषयीक्रियत एव, येन व्यभिचारसंशयो न स्यादिति शेषः । स दिसहकारिणेति कर्मधारयः ध्यधिकरणे तृतीये । यो भूयोदर्शनसहकारिवाभिमत. स्तकः तेनैव जनितेन सकृद्दर्शनेन व्याप्तिर्विषयोक्रि. यत इत्यर्थः । तो न प्रथमदर्शने हेतुः तदुत्तरकाली- नस्वादित्याह । न प्रथमदर्शन इत्यादिना । कर्मयोग. ग्रहणस्य प्रायिकत्वानिमित्तसप्तम्येषा । तेन प्रथमद. निनिमित्तमित्यर्थः । प्रथमद मदर्शनात्पूर्वमिति यावत् । यद्वक्ष्यति "प्रथमदर्शनपूर्वसमयेऽसम्भवादिति" । सळ दीनामित्यादिपदेनानौपाधिसत्वग्रहः । कुत इत्यत माह सर्वत्रेति। तदनन्तर मिति । तथाच प्राथमिक दर्शनस्य तजन्यत्वासम्भवान्न ध्याप्तिविषयकत्वमिति .

·४१८ सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे दर्शने तर्कादीनामनवतारात् । सर्वत्र संशयोप- स्थापितकोटिविषयकस्तों भवति । अत्र च सहचारदर्शनस्य संशायकत्वे तदनन्तरं संशयेन भवितव्यमिति सहचारदर्शनमुपजीव्यैव परं तर्का वतारात् । निर्विषयकस्य तस्याभावात् । य- द्ययं धूमो वहिव्यतिरेकेण स्यादकारणकः स्या- दित्येवमाकारस्य तर्कस्य प्रथमदर्शनपूर्वसम- येऽसम्भवात् । एतेन य एव सम्बन्धो मया गृहीत: स एवेदानी गृह्यत इति निरस्तम् सम्बन्धमात्रस्य भावः । व्याप्तिग्रहे महचारदर्शनोत्थाप्यन्तमाह। यद्यमिति । वहयसमवहितसामग्रपजन्य इतीदमोर्चः । वह्नि व्यतिरेकेणेति। वह्निसमवहितसामग्रपजन्य इत्यर्थः । धन्यसमवहितसामग्रयजन्यत्वे सतीत्यपि विशेषणीयम् घटादौ व्यभिचारवारणाय । वहिस्पर्शादौ व्यभिचारवार- णाय विशेष्यम् । धूमस्य वह्नयसमवहितसामग्र यअन्यत्व निश्च यदशायामेवायं तर्कोऽभिमतः । तेन व्यतिरे- कमादाय विपर्ययपर्यवसानम् । प्रत्यभिज्ञाविरोध- निरस्यति । एतेनेति । एतदर्थमाह सम्बन्धेति । साध्यसाधनतावच्छेदकधर्म पुरस्कारेण व्याप्ते नमनु- मित्युपयोगि न तद्वह्नित्वादिपुरस्कारेण सिद्धसाधनमस- नात् । तत्र च तत्पुरस्कारेणैवानोपाधिकत्वज्ञानं हेतुः ·अतिव्यासिग्राहकवादः । ४१ याप्तिग्रहस्य च निरूप्यमाणस्यात् । किच स- कदर्शनेन वह्विधूमयोः कस्य स्वाभाविकः कस्य सोपाधिक: सम्बन्ध इति न निश्चेतु शक्यते व्यभिचारिसाधारण्यात् । योग्यायोग्योपाधिनि- रासस्थाशक्यत्वात् । यद्वा सर्वोपसंहारेण सामा- न्यलक्षणया प्रत्यासत्त्या व्याप्तिाह्या । सामा- न्यत्वञ्च सकृद्दर्शनगम्यमतो भूयोदर्शनोपयोगः । तच तत्सहचारदर्शनेन तत्तमम्बन्धानौपायिकत्वग्रहेपि न वृत्तमतोऽपि न मद्दर्शनमम्या न्याप्तिरित्याह । किञ्चेति । व्यभिचारिसाधारण्याव्यभिचारितावच्छेद- कधर्मावच्छिन्नमाधारण्यादित्यर्थः । अशक्यत्वादिति । सकृद्दर्शनेनेत्यनुषज्यते । साध्यसाधनसहचरितानामने. कधर्माणां साध्याध्यापकत्वसाधनव्यापकत्वग्रहस्य भूयो- दर्शनाधीनत्वादिति भावः । नन्वषोग्योपाधिविधूननं न भूयोदर्शनेनापि शक्य तदर्थमनुमानोपासने चानव- स्थेत्यरुचेराह यद्वेति । सर्वोपरहारेणेति। साध्यसाधन- तावच्छेदकावच्छिन्नसकलव्यक्तयन्तर्भायेनेत्यर्थः । यद्यप्ये वं सत्ताद्रव्यत्वादिव्याप्तेन भूयोदर्थनगम्यतामिद्धिः । तथापि क्वचिदपि व्याप्ती तस्मिद्ध्या स्वमतं विद्ध- मेवेति भाषः । तत्किमत माह सामान्यत्वञ्चति । सामान्यत्वेन भानं न ममानव्यक्तिभानं विनेति तावद्- व्यक्तिभानाचं भूयोदर्शनापेक्षेति भावः । यद्यपि भूयो- ·४२० सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे ननु सर्वोपसंहारेण व्याप्तिमुह्यत इत्यसिद्धम् । गृहीततावद्व्यतिरिक्तातोतानागसव्यक्तिभाने प्र. माणाभावात्। भावे वा षोढा प्रत्यासत्तिबहिर्भाव- प्रसङ्गाच्च । न च पक्षनिष्ठधमगतव्याप्तिग्रहस्या- नुमितिकारणत्वे तस्य वाऽनुमानस्य पक्षनिष्ठधूम. व्याप्यत्वग्रह हजन्यत्वे तद्वयाप्यत्वस्य च तव्या. पकग्रहाधीनत्वेन सामान्यलक्षणाप्रत्यासत्तिः क- ल्पनीयेति वाच्यम् । तत्र मया व्याप्तिग्रहस्या- नङ्गीकारात् । व्याप्यजातीयग्रहस्य पक्षेऽनुमिति- दर्शनरपि विशिष्य समानतावव्यक्तिभानमशक्यम् सामान्येनैव भानं पुनः सामान्यज्ञानत्वापेक्षया समान- व्यक्त नाभिधानेन व्यवस्थापादकम् । अत एव सा. मान्यं स्वरूपेण ज्ञातं प्रत्यासत्तिर्न तु सामान्यत्वेनेति गङ्गेशचरणाः । तथापि प्रथमे परिहार एव तात्पर्यम् । प्राभाकरः शङ्कते नन्विति । चक्षुःसन्निकर्षाद्यभावादि- त्यर्थः । ननु सामान्य एव सनिकर्ष इत्यत आह । भावे वेति । तथाचापसिद्धान्तस्तवेति भावः । अपसिद्धा- न्तमीषत्कर परिहारं मन्यमानस्यानुमानानुपपत्तिबलेन सामान्यलक्षणासाधनमाशयनिराचष्ट नचेति । नन्ध- नुमित्या कार्येण स्वमपि गले पादिकयाऽङ्गीकारयिष्यते तबाह । व्याप्धेति । लाघवाव्याप्तिस्मरणपक्षधर्मता.

·अतिव्याप्तिग्राइकवादः ४२१ कारणत्वादिति । मेयम् । बतिप्रतियोगिकव्याप्ति- विशिष्टयावधमग्रहस्य मानसप्रत्यक्षसिद्धत्वात् । तदनुरोधेन सामान्यलक्षणायाः प्रत्यासत्तेः कथ्य- मानत्वात् । न चातिरिक्तप्रत्यासत्तिकल्पनाप- त्तिः । विशेषणतायामेवान्तर्भावात् । यद्वा कति. भावः ज्ञानानां समानप्रकारकत्नानुमितिकार्यकारणभाषा न तु समानविषयत्वेनापि गौरवात् । तथाहीन्द्रियमंनिकृष्ट धमविशेषे धूमवत्वेनैव प्रकारेण प्रथमं व्याप्तिग्रहः तदनन्तरं तेनैव प्रकारेण व्याप्तिस्मृतौ सत्यां व्याप्ति- स्मृतिप्रकारधूमत्वप्रकारकपक्षधर्मधूमज्ञानादनुमितिरि- त्येतावतोपपत्ता कि सामान्यलक्षणयेति तत्तत्पक्षभेदभिनयावत्तत्तद्धू मग्रहस्य व्याप्यतावच्छेदक. जातिविशिष्टवैशिष्ट्य ग्रहत्वापेक्षया लाघवेन व्याप्यत्व- विशिष्ट वैशिष्ट्यग्रहत्वेनैवानुमितिकारणतयाऽन्वयव्य- तिरेकसहचारधीसचिवमानसप्रत्यक्षसिद्धत्वात्तदनुरोधेन सामान्य लक्षणासिद्धिः । न च प्रत्यासत्त्यन्तरकल्प- नागौरवं फलमुखत्वादित्याह मैवमिति । वस्तुतस्तदपि नास्तीत्याह । नचातिरिक्तति । यद्वा । पक्ष धूमो वहि. ज्याप्य इत्यनुभवानुरोधेन तां समर्थयते।मैवमिति । नहि सर्वत्वमपि धूमवत्प्रत्येकपर्यवसायि येन धूमत्वेनेव सर्व

·४२२
सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे
त्वेनापि गृहीते धूमविशेष एव व्याप्तिग्रहः सर्वत्वमा
कारक उपपद्यतेति भावः । अनुभवासिद्धि निरस्यति ।
मानसप्रत्यक्षेति । अपसिद्धान्तं परिहरति । नचातिरि-
तति । विशेषणतायामिति । इन्द्रियसम्बद्धसामान्य -
विशेषणतायामित्यर्थः । नन्विन्द्रियसम्बद्धस्य धूमादेवि -
शेषणं सामान्यमिति विवक्षितम् उतेन्द्रियसम्बद्धस्य
सामान्यस्यातीतादिव्यक्तयो विशेषणमिति ? नाद्यः ।
अतीतादिव्यक्तीनां मंनिकर्षानुपपादनप्रमगात
न द्वितीयः जातिव्यक्तयोः समवायस्वीकारेण स्वरूप
सम्बन्धरूपविशेषणनाऽसम्भवात् समवायादिन्थलेपि त.
कल्पने संयुक्तसमवायाधुच्छेदप्रसङ्गाच्च । न चेदानी
तव्यक्तीनामसत्त्वान्न तत्र समवायः विशेषणताया सपि
निराश्रयताप्रसङ्गात् । अयोच्यते प्रागभावध्वंसतत्पति-
योगिस्वरूपसम्बन्धस्यान्यतरमात्ररूपता
न्यथा प्रागभावतत्प्रतियोगिनोवं सतत्प्रतियोगिनाश्चैक.
दाऽसत्त्वेन तदुभयम्वरूपसम्बन्धालीकत्वममङ्गात् तथेहा
प्यतीताभिः सामान्यमेव विशेषणज्ञानन्तु तदुभया-
श्रितान्या काचित् या निराश्रया प्रसज्येत । अत एव
विशेषणतास्वरूपाय सामान्य वरूपतां दर्शयति वि.
शेषणतायामेवेति । एवमपि देशविप्रकृष्टवर्तमानव्यक्ति
भानाय प्रत्यासत्त्यन्तरकल्पनाप्रसङ्गात् । नहि दशान्तर
वर्तमानधूमेपि सामान्यं विशेषणता तत्र तस्य समवा.
यादेव, तत्स्वाने च तदभ्युपगमे संयुक्तसमवायुच्छे-
वाच्यैव प्र.

·४२३ इतिव्याप्तिग्राहकवादः। पयव्यक्तिसभिकर्षमासाद्यासन्निहितातीतानागत. व्यक्तिविषयकं ज्ञानं चक्षुरादिनैव जन्यते । न च चक्षुरादिनाऽसन्निकृष्टज्ञानजननेऽतिप्रसङ्गः । यो- दप्रसङ्गात् । किञ्चवमभावप्रत्यक्षवसामान्यलक्षणवि. श्रेषणतारूपलौकिक प्रत्यासत्तिजन्यत्वादतीतादिज्ञानस्य लौकिकत्वापत्तिः । इन्द्रियसम्बद्धातीन्द्रियमहावायु- विशेषणतया स्वरूपपत्त्या तत्र रूपाभावग्रहवत्परमा- गावच्छेदेनेन्द्रियसम्बद्धस्वरूपसद्व्यत्वसामान्यविशेष णतया द्रव्यत्वस्मृतिमता द्रव्यमानचाक्षषप्रत्या- प्रसङ्गः । विशेषणताप्रत्यासतः प्रत्यक्षतानपेक्षणात् सामान्यलक्षणातिरेकितापक्ष धर्मिग्रारकप्रमाणेन स्वप्रकारकलौकिकप्रत्यक्षमामग्रीसमवहितस्य सामान्य- स्यैव स्वप्रकारकज्ञाने प्रत्यासत्तित्त्वकल्पनान्नातिप्रसङ्ग इत्यतिरेकावश्यकत्वे स एवापसिद्धान्तार्य पूर्वमघोषा- मेत्यरुचेराह । यद्वेति । लौकिकप्रत्यक्षमामग्रीसम- वहितेति कतिपयव्यक्तिविशेषणम् द्रष्टव्यम् । अतो न वायवादिसनिकर्षादतिप्रसङ्गः । नन्वेवमतीन्द्रिय किमपि न स्यादत आह । नचेत्यादिना । योग- जादृष्टवदिति योगजधर्मस्य स्वरूपेणैव नियामकता न प्रत्यासत्तितयेत्याशन दृष्टातत्वम् । नन्वेषमदृष्टवत्स्वरू- पसतः सामान्यस्य नियामकत्वेनेदन्त्वप्रकारकलौकिक- प्रत्यक्ष सामग्रीसमवहितधूमसंनिकर्षमासाद्य चक्षुतातद्व, ·सटीकन्यामिद्धान्तदीपे गजादृष्टवत्सामान्यस्य नियामकरमात् । धूम- स्वसामान्यग्रहे सर्वा एवातीतानागतध्यक्तयोऽय भासन्ते । यावद्विशेष्यसनिकर्षस्य गौरव. करत्वात्साक्षात्काराकारणत्वात् । यद्वा सा- मान्यलक्षणया प्रत्यासत्त्याऽसनिकृष्टातीतानाग. तव्यक्तिभाने कथं प्रामप्रतीतवादिविशेषण कपर्वतविशेषयकमनुमितिज्ञानम् विशेषणना नस्य विशिष्टज्ञानकारणत्वात् । न च तदनुरो- धेन व्यापक एवं तदास्तामिति वाच्यम् । व्याप्येपि प्रत्यासत्तेरविशेषात् धूमस्यापि क्वचि. यापकत्वात् । नापि द्वितीयः । इष्टत्वात् नह्य- स्माकं दर्शनानां भूयस्त्वं तन्त्रम् किन्तु सदर्श- त्तिधूमावनियामकसहकृतेनातीतानागतविप्रकृष्टधूमभा- नमसङ्ग इत्यत माह । धूमत्वसामान्यग्रह इति । सर्वा धमत्वाश्रयाः । अवभामन्ते विषयीभवन्ति । मकारक तीतादिवाने विशेषणज्ञानविषयः सामान्य नियामक मिति नोक्तदोष इति भावः। नन्वतीतादिविशेष्यासंनि- कः कथं तद्विशेष्यकप्रत्यक्षोदय इत्यत ब्राह । यावद्वि. ज्येति । तथाच सामान्यं प्रत्यासतिरेव नेति क्वातिरि- तपयुक्तोऽपसिद्धान्त इति भावः । तदेवमनुभवसिद्धसर्ष धूमव्याप्तिग्रहानुपपत्त्या सामान्यस्य नियामक शा.

·अतिव्याप्तिग्राहकवादः । धितम् तत्प्रत्यासितयाऽन्यथा वेति तु गृहविवादो न सकृद्दर्शनविषादः उभययापि भूयोदर्शनसिद्धयविरो- धात् । सम्प्रत्यनुभवे विप्रतिपद्यमानं प्रति प्रकारान्तरेण सकलवन्हिग्रहस्यावश्यकत्वं प्राध्य तदर्थ सामान्यस्य नियामकत्वं साधयति । यद्वेति । प्रत्यासत्त्येति । प्रत्या. सत्तित्वं तस्य साधनीयमित्याशयः । मच विशेषणताव. च्छेदकवन्हित्वप्रकारकव्यक्तयन्तरज्ञानादेव तदुपपत्ती विशेषण ज्ञानकारणत्वे मानाभाव इति याच्यम् । जन्य- विशिष्टज्ञानरूपानुगतकार्यस्याकस्मिकतानिरासार्थमनुग- तकारणस्यापेक्ष्यमाणस्य विशेषणज्ञानादन्यस्यासम्भवात् निर्विकल्पकसिद्धान्तसंरक्षणाय तस्यावश्योपपाद्यत्वा वति भावः । यद्यप्येकव्यक्तिकसाध्यादिविशेषणिका- नुमितिरन्तरेणापि सामान्यलक्षणां निर्वहत्येव तथा- प्यनेकव्यक्तिकसाध्यविशेष्यकानुमित्यैव तसिद्धिरिति द्रष्टव्यम् । अस्तु तर्हि साध्य एव सामान्यलक्षणाक- ल्पनम् तावताप्यनुपपत्तिशान्तेन तु साधन इत्यत आह । नचेति । अविशेषादिति । स्वप्रकारकलौकिक- प्रत्यक्षमामग्रीसमवहितसामान्यत्वेनैव प्रत्यासत्तित्वं क- रिपतमनुपपत्त्या न तु व्यापकवृत्तित्वविशेषितेनापी- त्यर्थः । नन्वविशेषेण तत्कल्पनेपि ध्यापक एवोपयोगा- दिष्यतां सा अन्यथा संनिहितघटायं सामान्यलक्षणा सम्भवन्त्यपि नेष्यते। तत्कस्य हेतोः? अनुपयोगादिति चेत्

·४२६
व्यापकता-
सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे
नेन चक्षुरादिना ध्याप्ति ह्यते । शब्दादि-
नाच सदर्शनेनापि गृह्यत इति, तन्न निषिप्यते।
व्याप्येपि तुल्यमत माह । धूमस्यापति
दशायामेव प्रत्यासत्तित्वमिति तु परेणाप्यविवक्षितम्
नहि वन्हेापकताकाले सामान्यलक्षणया ज्ञानमिष्यते
तदातनतज्ज्ञानस्य स्मृतित्वात् किन्तु तज्जनकानुभव.
काले एवेति नाङ्कितम् । वस्तुतः संनिहितांशे नानुपा-
योगात्सामान्यप्रत्यासत्तित्वत्यागः अपि तु लौकिकत्त्वप
त्या षोढाप्रत्यासत्यसमवहितांशज्ञान एव तत्कल्पनात्प्र
कृतव्याप्तिग्रहकालीनधूमग्रहस्य च व्या यधूमांशे प्रत्या-
सत्त्यन्तराभावेनालौकिकत्वस्येष्टत्वादेव नानुपपत्तिरिति
भावः। प्रथमदर्शनस्य व्याप्तिज्ञानजनकत्वमेव व्या-
प्तिग्राहकत्वमिति द्वितीयपक्षं दूषयति नापीति । इष्ट
तामेव विवृणोति । नास्माकमिति । व्याप्तिज्ञानमा-
वजनन इति शेषः । किन्तु संशयस्थलीयव्याप्तिप्रत्यक्ष
एवेति भावः
। असकृदित्यादिव्युत्क्रमे याजकरणे
तृतीये । गृह्यते विषयोक्रियते । उपलक्षणं चैतत्प्राथमि-
कप्रत्यक्षल्यापीति द्रष्टव्यम् । तत्स्थलीयेऽपि व्याप्तिज्ञा-
नमात्रेऽतत्स्थलीये च व्याप्तिप्रत्यक्षे व्यभिचारमाह ।
शब्दादिना चेति । व्यभिचारसंशयस्थल इतिशेषः ।
व्यभिचारसंशयनिवर्तकतकोत्थापनस्य तत्साध्यस्य प्र.
यमदर्शनानन्तरमेव सम्भवादिति भावः । शब्दादिना

·इतिव्याप्तिग्राहकवादः । ४२७ ननु दर्शनानां भूयस्त्वं वा विवक्षितम् , भूयसां दर्शनम् वा न तावद्वितीयः । एकमा. दृष्टान्तिके तदभावात् । नाद्यः । । तावता दर्शनानामेदाऽसम्भवेन चक्षरादिसहकारित्वा- योगात् । न च संस्कारद्वारा तेषां चक्षुरादिसहका- रित्वम् संस्कारस्य स्मृतिमात्रकारणतया कल्पना- दिति । मैवम् । संस्कारस्यानुभवेऽपि कारणस्वद- र्शनादिति। प्रत्यभिज्ञानस्मरणयोस्तुल्यवत्संस्कार- ध्याग्निज्ञानं सहचारदर्शनमेव नापेक्षते दूरं तद्भूय- स्त्वमित्यर्थः । परोक्षत्वेन संशयस्थलीयत्वाभावेन तानुपयोगात् । न च प्रथमदर्शनस्य व्यप्तिविषयत्वे पूर्वक्तिमानुपपत्तिः । ज्ञानामामाण्यसन्देहादेव तदु- पत्तोर ति भावः । ननु भूयोदर्शनाद्यत्र तर्कावतारस्तव बद्दर्शनकारणतेति न युक्तमित्याह । नन्विति एके ति । अयं घटः पूर्वदिनैतद्द शवर्तिघटाभिन्नः तदमा धारणधर्मत्वादित्यादावित्यर्थः । एकदेति । क्रमिकत्वे सत्याशुविनाशियहुत्वादिति भावः । माविशेषणा- सिद्धय । दूषयति । मैवमित्यादिना । प्रत्यभिज्ञास्मर- गयारिति अन्वगव्यतिरेकावधृतध्यवहितपूर्वानुभव. रूपविशेष ज्ञानमान्यतानिर्वाहकत्वेन स्मृताविव प्रत्य- भिज्ञानेपि संस्कारकल्पनस्य तुल्यत्वादित्यर्थः । न च .

·४२८ सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे प्रत्यभिज्ञायाः संस्कारजन्यत्वे स्मृतित्वापत्तिः । ग्मृती प्रत्यभिज्ञात्वापादनेन तुस्योत्तरत्वात् । इन्द्रियत्त्वाव- च्छिन्नकारणत्वासमवहितसंस्कारजन्यत्वस्य स्मृतित्वप्र. योजकत्वाच्च । न च गौरवम् अन्वयव्यतिरेकतौल्येनोभयत्र संस्कार कारणतावधारणेन प्रामाणिकत्वादिति भावः । व्याप्त्यनुभवे प्रत्यभिज्ञायां वा न तावत्पूर्वानुभवस्य विशेषणज्ञानत्वेन कारणता संस्कारेण व्यवधानात् । तद्वारमेवेति चेत् न। यदवच्छिन्नं कारणं तज्जनयि- त्वैव यज्जनयति तस्य तद्वारम् । नच विशेषणत्वावच्छि- न्नं कारणं संस्कारं जनयित्वैव स्वकार्ये विशिष्टानुभवं जनयति । अयं घट इत्याद्यनुभवे व्यभिचारात् । न्वेवं स्मृतावपि स न द्वारं स्यादिति चेत् । न स्याद्यदि विशेषणज्ञानत्वेन पूर्वानुभवः स्मृती कारणं स्यात् । नत्वेवम् । तस्य विशिष्टानुभव एव कारणत्वात् । हन्तवं न स्मृतौ तदपेक्षेति कुतस्तदारसंस्कारापेक्षेति चेत् । उपेक्षासंशयभिन्नसमानविषयविशिष्टज्ञानत्वे स्मृति- त्वावच्छिन्ने पृथकारणत्वस्वीकारात् । तदवच्छिन्नेन च तदवच्छिन्नजनने संस्कारस्याव्यभिचारेण द्वारत्वसम्भ. वात् । नन्वेवं व्याप्त्यादिज्ञानप्रत्यभिज्ञयोरपि पूर्वानु- भवस्यासाधारणकारणत्वात्तेन च रूपेण संस्काराज्यभि- चारात्तद्द्वारकत्वं स्यादिति चेत् । न विशिष्टानुभवत्वा- नुरोधेन तत्तास्मृतिरूपविशेषणज्ञानजन्यतावश्यम्भाचे न·wa अतिव्याप्तिग्राहकवादः । ४२ स्य कल्पकत्वात् । भूयोदर्शनजनिततावत्संस्कारप्र. भवैकस्मरणस्य चक्षुरादिसहकारित्वमित्यपि क- श्चित् । नन्वनीपाधिकत्वग्रहस्य व्याप्तिग्रहका- रणत्वं न प्रमाणम् किन्तूपाधिग्रहाभावस्य कारण- त्वं प्रामाणिकम् । न चानौपाधिकत्वग्रहोपि शक्य: पूर्वानुभवसंस्कारस्य तब वोपक्षयकल्पनात् । एतदेवा- भिसन्धायाव्यहितविशेषणज्ञानमनुभवकारणमिति तत्र वदन्ति । तथा चानन्यगत्या गौरवमपि प्रामाणिक- त्वादनादृत्यान्तरा स्मृतिः करण्यत इति टीकाका- रमतमाह । भूयोदर्शनजनितेति । क्रमिकस्मरणकल्प. ने दोषतादवस्य्यादाह । एकेति । समूहालम्बनेत्यर्थः । जन्यविशिष्टज्ञानत्वावच्छिन्ने जन्यविशेषणज्ञानत्वेन कारणत्वमिति सिद्धान्तप्रसिद्धिविरोधमाभयादाह । कश्चिदिति । भूयोदर्शनस्य तकोत्थापनेनानौपाधि- कत्वग्रहद्वारा व्याप्तिग्रहत्वमिति सिद्धान्ते द्वाराधमाशङ्कते । नन्वनौपाधिकत्वेति । तद्द्वारकं भूयोदर्शनकारण त्वमपि बाधितमिति भावः । नन्वनन्यथासिद्धो व्याप्तिग्रह एव मानमत आह । किन्विति । प्रतिबन्धकाभावत्वेनावश्वकरवा- दिति भावः । ननूपाधिग्रहस्य प्रतिबन्धकरवमनी- पाधिकत्वग्रहविघटनद्वारैवेति उपाधिग्रहाभावका- वा तयाच ·इत्यन- ४३० सटीकन्यायसिद्वान्तदीपे योग्यायोग्योपाधिसाधारणोपाधिव्यतिरेकस्य दु- ग्रहत्वात् । किचानौपाधिकत्वं विकल्प्य यत् दूष- णं कृतम् तत्किं ग्राहकतापक्षे नास्ति ? नास्ति चेत् । अनौपाधिकत्वस्य व्याप्तित्वपक्षेऽपि- भविष्यतीति । मैवम् । अनौपाधि कत्वग्रहोपाधिग्रहाभावया: तुल्ययोगक्षेमत्वेगा- भयारपि कारणत्वात् । किज यावता रणवानुपाधित्वग्रहकारणतायां मानमित्यत आह । नचानौपाधिकत्वग्रहोपीति । अपिः शक्य न्तरं द्रष्टव्यः उपाधित्वस्य योग्यवत्तितया तदवच्छिन्नप्रतियोगिकाभावो नाध्यक्ष इत्याह । यो ग्येति प्रकृतोपाधिरहितत्वं यत्किञ्चिदुपाधिर- हितत्वं वाउनौपाधिकत्वमिति विकल्प्य दोषदुरु द्धरत्वात्तस्य व्याप्तित्ववत्तद्ग्राहकत्वमप्ययुक्तमित्याह । किञ्चेत्यादिना । न भविष्यतीति । तथा च दोषासत्त्वं व्याप्तिरेव तत्र तु तद्ग्राहकं तत्सत्त्वे तु न तरामिप्यु भयतःपाशेय रज्जुरिति भावः । उपाधिज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वमाश्रित्याप्रामाणिकत्वं तावन्निरस्यति । मैवमिति । प्रतिबन्धकाभाव-वेनोपाधिग्रहाभावस्यैव जनकीभूमज्ञानाविघटकावे उपाधिज्ञानस्य प्रतिबन्धक- त्वानुपपत्त्या वा यत्संशयव्यतिरेकनिश्चयावित्यादि ज्याप्तिबलेन नानौपाधिकत्वनिश्चयस्यापि कारणत्व.

·अतिव्याप्तिग्राहकवादः । शयो जायते न तावतैब निर्णय इत्य विवादम् । न च सह चारदर्शनव्यभिचारादर्शनोपाध्यनुपलम्भै- याप्तिनिर्णयो जायत इति युक्रम् । तेषु सत्सु संशयस्यैव दर्शनात्तस्मादतिक्तिं किञ्जिन क्ष- णीयम् । तच्च विचार्यमाणमनौपाधिकप्रति. सन्धानं ती वेति । न च कोट्यनुपस्थिता- मवर्जनीयमित्याह । अनौपाधिकरवेति । तदितरहे. तुताकल्पे तयतिरेकव्याप्तिग्रहविलम्बानामप्यनौपा- धिकत्वग्रहः कारणमित्याह किञ्चेति । किञ्चोपाध्यनु. पलम्भावाप्तिविशिष्टाव्यभिचारग्रहवदीपाधिकत्वानु- पलम्नाद्वयभिचारग्रहप्रसङ्गे कि नियामकम् यदि नानौपा धिकत्वग्रहः कारणं स्यात् ? न चानौपाधिकत्वज्ञानस्या- प्यसाधारणत्वान्निश्चायकत्त्वानुपपत्तिः । विश्वेषदर्शना- मतरतुल्ययोगक्षेमतात् इत्याशयेनोपसंहरति । तस्मा. दिति । न च तर्क नैवान्यथा सिद्धिः । एक कस्यामार्व- त्रिकत्वादविनिगमाच्च । न चाऽननुगमः । संशयविरो' चिदर्शनत्वेनैदानुगमादिति भावः । यत्तु नर्क स्याप्यनौ- पाधिकग्रहद्वारैव व्याप्तिग्राहकत्वस्याभिमतत्वादिति । तन्न । वाशब्दविरोधात्तमद्वारीकृत्यापि तस्य व्या. पितग्राहकत्वसम्भवाच्च । ननु पूर्वोक्तमामग्न्याः कोटि द्वयोपस्थितावेव संशायकत्वादन्यदा मिश्चायकावे ·४३२ मटीकन्यायसिद्धान्तदीपे वेष्वेव सत्सु व्याप्तिनिर्णयो भवतीति वाच्यम् । कोट्यनुपस्थितावपि दूरादूर्ध्वतामात्रदर्शने स्थाणपुरुषान्यतरनिर्णयादर्शनात् । यदुक्तम. नोपाधिकत्वग्रहो शक्य इति। तदपिन साधीयः । योग्यानां योग्यानुपलम्भादेवायोग्यानां तु सा- यव्याप्तिसाधनाव्याप्त्यन्यतरसाधनादेवाभा- का विरोध इत्यत प्राह । नचेति । अन्यतरकोटि- व्यायादर्शने समानधर्मदर्शनस्यैव काटिद्वयोपस्थाप- कत्वादनापाधिकत्वाद्यग्रहे कोट्यनुपस्थितेरपि को- ट्युपस्थितिहेतुत्वसम्भवान निर्णायकत्त्वमित्याह । का- टोयादि । आवश्यकत्वं निरस्यति । यदुक्तमित्यादि । साध्यव्याप्तीति । साधनाव्याप्तीति । साधनाव्याप. कत्वेन प्रभिद्धेषु साध्याव्यापकत्वस्य साध्यव्यापकत्वेन च प्रसिद्धषु साधनव्यापकत्वस्य साधनादित्यर्थः । ननु साधनमनुमानम् तथाच त पुनरनौपाधिक त्वग्रहोपासनेऽनवस्था। एतेन तक्की व्याख्यात इति चेत् । न संशयविपर्ययोत्तरव्याप्तिप्रत्यक्ष एव तत्संश- यविरोधिदर्शनम्वेन तर्कानौपाधिकत्वग्रहयोः कारण- स्वाभिधानात् । तीनौपाधिकत्वसाधनमूल व्याप्ती च शङ्कानवश्यम्भावात् । कचियाघातादिना. तदनव- तारात् । तदवतारे त्वपेक्षायामनवस्थाभावादिति तन्मूलव्याप्ती ·व्याप्तिग्राहकवादः । वग्रहस्य सुग्रहत्वात दुपाधिरत्र भविष्यतीलि शड्डा व्याप्तिविरोधिनी तस्यां जातायामपि व्याप्तिग्रहस्य जायमानः त्वात् । नचैवमुपाधिशड्डादूषणमेव न स्या- दिति वाच्यम् । विशिष्टस्योपस्थितस्यैवोपाधेः शट्टायां दूषणस्वावधारणात् । यत्तु विकालप्य दूषणं कतं तददूषणमेव । यावरसाध्यव्याप- कव्याप्यत्वस्यैवानोपाधिकतार्थस्यात् । नचैव- मनोपाधिकस्वमेव व्याप्तिरस्विति वाच्यम् भाषः । भवतु विशेष्यपि स्थितेष्वन्यतरसाधनादनु- पाधिकावग्रहः तदन्येषु तु पक्ष तावच्छेदकरूपेणानु- पस्थितेषु कथं तत्साधनम् येनानुपाधिस्वग्रह न च कश्चिदिति । तच्छङ्काभायो कारणं व्यभिचारादित्याह तस्यां मिति । अन्यथाऽनुमात्रोच्छेदापतौ निरीहं जग- ज्जायेतेति भावः । नन्वेवं शङ्कितोपाध्युच्छेदमाग इत्यत आह नोति । न धर्मिशङ्कया शङ्कितोपा- धित्वम् अपितु विशिष्योपस्थितस्य साध्यव्यापकत्वा- दिशकयत्वाह । विशिष्वेति । विकल्प्येति । प्रकृ- तोपाधिरहितत्वञ्चेत्यादिना । यावदिति । सोपा- धिक्ष्यवेदाय यावदिति । न पानवस्या उक्तोसर -- जाताया ५५ ·पदोकन्यायविद्वान्तदीये तत्र गौरवपराहतेरुक्तस्वात् । नबव्यभिचारस्य- वानोपाधिकरवोपग्राहकत्वमस्तु लाघवात् । नहि व्याप्तेरेव लाघवमनुकूलं नतु ग्राहक इति । मै. वम् । नियतस्य हि ग्राहकत्वम् । यथा वा व्य. भिचारनियतमनीपाधिकत्वम् एवमनीपाधिकरव- नियतो व्यभिचारोऽपि । अनयोः समनियतत्वेन प्रामाणिकत्वात् । एवमनयोाह्यग्राहकभावे स- मानेऽपि तृतीयलिङ्ग परामर्शस्यानयोर्मध्ये किं वि. षयतयाऽनुमितिकारणत्वमस्त्विति विचारे ला- घवादव्यभिचारविषयतयैव तत्कारणत्वं कलप्यते। स्वात् । एवमिति । शक्यत्व इत्ययः । यावत्साध्य. समानाधिकरणष्याप्यवृत्त्यत्यन्ताभावाप्रतियोगिप्रतियो. गिकव्याप्यवत्यरयन्ताभावाप्रतियोगिसामानाधिकरण्या- पेक्षया रखसमानाधिकरशव्याप्यवृस्यत्यन्ताभाषामतियो- गिमामानाधिकरण्यस्यैव लघुत्वेन विषयीभूय लिङ्गपरा- मर्शवृश्यनुमितिकारणत्वावरखेदकत्वात्मैव व्याप्तिने- तरा गौरवादिस्याह । तत्रेति । ग्राहग्राहकस्वरूपयो. विवस्वानुकूमातायामविशेषाद्वैपरीत्यमेव कि न स्या- दिति शङ्कते नन्वौपाधिकेति । संशयोत्तरव्याप्ति- प्रत्यक्षे विशेषदर्शनतया अनोपाधिकत्वग्रहः कारणमि- ध्यते व्यायदर्शनमेव च विशेषदर्शन मिति भावः । ..

·ध्यातियाकवादः नन्वनीपाधिकत्वविषयतया यत्प्रकारकतया प- रामर्शस्यानुमितिकारणत्यम् स एवं व्याप्ति- पदार्थ इति । अनौपाधिकरवादी यदि कोऽप्य- परामर्श न व्याप्तिपदं प्रयुक्त तब धारयाम इति सर्व चतुरस्रम् । इति ध्याप्तिग्राहकवादः। कि तहिं विनिगमकमत माह । एवमित्यादिना । माभूदनापाधिका विषयीभूय परामर्शवृत्त्यनुमिति- कारणतावच्छेदक व्याप्तिस्तु न कुत इत्यत प्राह । यत्प्रकारतयेति । नन्वनोपाधिकावं व्याप्तिरितिक. दतस्तत्परामर्शादप्यनुमितिदर्शनादनीपाधिकत्वमपि ज्यापितरत आह । अनौपाधित्वादाविति । ताप- रामर्शदनुमितिरसिद्धवः प्रवृत्तिः सम्भावनामात्रात् । तदुत्तरभाविहाने चानुमिनामीत्यनुष्यवसायस्तु भ्रम- रवेति भावः । इति श्रीसकलामन्तवासियाप्रकरणम् ।

·सहीकन्यामसिद्धान्तदीपे प्रवृत्तिपरवाक्यषणानन्तरं प्रयोज्यस्य तत्तदर्थसम्बन्धव्यापारानुकूलां स्वचेष्टां पश्यन् स्पचेष्टायां कृतेः कृता चिकीर्षायाश्चिकीर्षायां स्व- समानाधिकरणसमानविषयकज्ञानस्यैत्रावतका- रणभावः इति प्रयोज्यस्यापि तत्कारणीभूत विधिवाक्य जा ज्ञानवृत्तिचिकीर्षाकारणता इष्ट साधन ताप्रकारावच्छेद्या नवेति विप्रतिपत्तेः संशये विचारमारभमाणेो रङ्गरचनाव्याजेन धर्मासिद्धिं ताव. निरस्यति । प्रवृत्तिपरेत्यादिना। प्रवृत्तिपरं प्रयोज्य - प्रवृत्युद्देश्यक प्रयोज्ये पक्षे ज्ञानं चिकीर्षया तां कृत्य- सामपि चेष्टयाऽनुमिमानस्सटस्थस्य पक्षधर्मतया लिङ्गा ज्ञानमाह प्रयोज्यस्येत्यादिना । ते तेऽर्थाः गोदण्डादय तैर्यथायथं क्रियाकर्मभावादिसम्बन्धैः सम्बद्धो ध्या- पारो धात्वर्थ प्रानयनादिस्तउजनिकामित्यर्थः हेत्वभिमतानां चेष्टादीनां व्याप्तिग्रहणाय कार्यका- रणभावमूलक विपक्षबाधकतर्क मभिप्रत्य कार्यका- रणभावमाह । स्वचेष्टायामित्यादिना । स्वपदं कृत्या दावप्यनुषञ्जनीयम् । परकृत्यादौ सच्चिकीर्वादेरयो- ग्यस्य तेन कारणतानवधारणात् । समानाधिकरणेत्यत्र समानप्रकारकेत्यपि द्रष्टव्यम् । प्रमेयत्वादिप्रकारक- घटज्ञानात् घटचिकीर्षादर्शनात् । प्रयोज्यव्यापीति ।

·विधिवादः। वाक्यजन्यता- ज्ञानमनुमाय तस्य च ज्ञानस्य वाक्यजन्यता- प्रवृत्ती जनयितध्यायां शब्दव्यापारत्वं चावधा- रयति । तस्य च ज्ञानस्य प्रवृत्तिं प्रति जनकत्वं च ज्ञानत्वानवच्छेद्य यद्विषयप्रकारावच्छेद्यतामा- दाय विश्राम्यति स प्रकारोऽभिधीयते ज्ञाप्य. यद्यपि ज्ञानस्य प्रत्यक्षतया नानुमितिक्रियायां स. स्तथापि अविवक्षितविशेषे ज्ञानमासान्ये नमभिप्रे- त्यापि प्रयोगः । तत्कारणीभूतं तेषां चेष्टादीनां प्रा. गभावव्याप्यमागभावप्रतियोगिभूतम् । प्रवृत्ताविति । तद्भावभाविवादिति शेषः । यद्यपि शब्दजन्यतागर्भध्यापारपदेनेदं पुनरुक्तम् तयापि शब्द- जन्यकत्वमेव तदर्थ इति विवक्षितम् । सिद्ध धर्मिणि परिशिनष्टि तस्य च ज्ञानस्येति । आदिपदेन मुखमाध. नत्वग्रहः । अनवच्छेद्यमिति । ययायथान्यूनाधिकवृत्ति. त्वमिति शेषः । विषयति । विषये ज्योतिष्टोमादी प्रकार इष्टसाधनस्वादिस्तदवच्छेद्यतामित्यर्थः । ननु विध्यनुशिष्टलिडादिजन्यं विधिज्ञानं प्रवर्तक नतु ज्योतिष्टोमादिवृत्तीष्टसाधनतादिज्ञानमत माह समकार इति । विधिरित्युख्यत इत्यनेन सम्बन्धः । कुत इत्यत आह । विधीयत इति । मुख्य बाधादाह चाप्यत इति । व्युत्पत्तिलभ्यमर्थ मंकृते योजति ज्ञानकर्मति । साधारणविषय इत्यर्थः शान्दाने - ·स सटीकन्यायमिहामनदी तेऽनेनेत्य नया व्युत्पत्त्या ज्ञानं कर्मविधिरुच्यते । तदुक्तं कुसुमाञ्जली प्रवृत्तिः कृतिरेषात्र सा चेच्छाता यतश्च सा। तज्ज्ञानं विषयस्तस्य विधिस्तज्ज्ञापकोऽधवा । सप्रकारः किं प्रवृत्तिपरशब्दत्वं वा तव्या. तस्याकर्मत्वात् । स्वोक्त आचार्यसंमतिमाह । तदुक्त- मिति । पत्र विधिजन्य ज्ञान प्रकर्तमित्य । कृतिरेवानुगमात् न चेष्टा प्रात्मानं ध्यायेदित्या- दावसम्भवात् । सा पुनः कृतिश्चिकीर्षातः । सापि यतस्तज्ज्ञानम् । तस्य ज्ञानस्य यो विषयः यजेते. त्यादिजन्यज्ञानकर्मीभूतो यो विषयः प्रकारः स विधि- रित्यर्थः । कृतिकारणचिकीर्षाजनकज्ञानप्रकारीभूतो धर्मो विधिरिति परमतमुक्त्वा स्वमनमाह । तज्ञा- पकोऽयवेति । तज्ज्ञानप्रकारीभूतेष्टसाधनतानुमापक साप्ताभिप्राय इत्यर्थः । विधीयते ज्ञानप्रवृत्तिजन कतावच्छेदकप्रकारविषयकं ज्ञानं जन्यतेनेऽनेतिघ्युत्प त्येति भावः । अत्र चतुर्थपादः प्रासङ्गिको न समतिः । सिद्ध धर्मिणि विशेषता विचाराय वादिविप्रतिपत्ता- रुपन्यस्यति । सप्रकार इति । ज्ञाने प्रवृत्तिजनक तावच्छेदकः प्रकार इत्यर्थः । प्रवृत्तीति । प्रवृत्युद्दे- श्यकशब्दत्वमित्यर्थः । तद्व्यापारोभिधावेति । - ब्दशक्तिरूपाया. अभिधाया अप्रवर्तकत्वात्तां व्यव- ·विधिदः । पारोऽभिधा भायना वा सेव नियोज्यप्रयोजनका वा इष्टत्वंवा सङ्कल्पो वा वक्तरभिप्रायो वा कार्यता वा इष्टहेतुत्वं वा? एवं विप्रतिपत्तौ चरमः पक्षो गौतमानां स एव युक्तः इतरेषामप्रवर्तकत्वात् । तथाहि न तावदाद्यः अश्रुतवाक्यस्य बधिर च्छिन्दन्नेव प्रमाणमाह । तव्यापार इति । लिङ्गादि- जन्यस्वे सति तज्जन्यकृतिजनिकेत्यथः । व्यापार- भिन्नस्य परनिष्ठष्यापारपूर्वकत्वनियमादतिरिक्ताभि- धाशब्दभावनाप्रवर्तनादिपर्यायवाच्यधर्मान्तरसिद्धोरि- ति भावः । भावना कृतिः । सेवेति । भावनैव प्रव- पपुरुषाद्दश्यस्वर्गादिफलिकेत्यर्थः । इष्टत्वमिच्छा- मात्रविषयत्वम् सङ्कल्पस्तु इदम कुर्वामितीच्याविशेष- इति भेदः । इदमनेन कर्तव्यमितीच्छावदुरभिमायः । कार्यता कृतिमाध्यताविधिजन्यज्ञानवृत्तिः । कृतिका- रणता किञ्चिदवच्छेद्या कारणतात्वादिति सम्भावि- तबाधमहकृतं सामान्यतो दृष्टमिष्टमाधनतावच्छेदक- स्वे प्रमाणयिष्यन्नतिजानीले । स एव युक्त इति । नचार्यान्तरं बाधादित्याह । इतरेषामिति । ज्ञानवृत्ति- प्रवर्तकतानवच्छेदकवादित्यर्थः । प्रभु तवाक्यस्येति स्वेष्टसाधनताप्रत्यक्षमूलकप्रवृत्ती व्यभिचारान प्रवृत्ति- माये तज्ज्ञानं हेतुरित्यर्थः । ननु तदानीमश्रोपि - ·४४० मटीकम्यायमिद्वानदीपे स्यात्युत्पन्नस्य च प्रवृत्तिदर्शनात् अग्निष्टोमादि वाक्यजानां प्रवर्तकज्ञानानां प्रवृत्तिपरशब्दत्वा- प्रकारकत्वाच्च । नापि द्वितीयः अभिधायाः प दार्थस्मृतिहेतुभूतपदतदर्थसम्बन्धात्सङ्केतरूपाभि- पूर्वश्रुते सम्प्रति स्मृते तजज्ञानसम्भवान्न व्यभिचार इत्यत आह । बिधिरस्येति । तस्य च शब्दत्वानु- भवासम्भवेन स्मरणमपि, अमित च हस्तचेष्टादिस- केगग्रहात्प्रवृत्तिरिति भावः । ननु शब्दत्वं शाब्दस्य- लाभिप्रायं प्रवृत्तिमात्रे तु प्रवृत्तिपरत्वज्ञानमेव हेतुः अस्ति च चेष्टायामप्यन्वयध्यतिरेकाभ्यां शब्द दव प्रवत्तिपरत्वावधारणम् अत आह । अव्युत्पनस्येति । लिङ्गादावगृहीतप्रवृत्तिपरत्वसङ्केतस्य ततस्तज्ज्ञानास- म्भवे व्यभिचारादिति भावः । नन्वसिद्धमेतत् अन्य- थेष्टसाधनतापक्षेऽपि तत्रागृहीतमङ्गतिकानां मीमांस. कादीनामपि प्रवृत्त्या व्यभिचारो दुर्वार एवे त्याशक्य साधारणं दोषमाह । अग्नोति । श्राकाङ्क्षादिबल- लभ्यपदेोपस्थापितपदार्थसंमर्गज्ञाने तत्प्रतियोगिना. मेव प्रकारत्वाच्चन्दादेश्चापदार्थत्वेन तत्र प्रकृति- परत्वाम्वयाननुभवात्पदार्थ वागप्रवृत्तिपदशब्द इति बुद्ध्यापसेरिति भावः । भिन्नाया प्रसिद्धरिति । भेदासिद्धरित्यर्थः । सङ्कतात्मिकायाश्च प्रवर्तकाव रपयाध्यननुमतमिति भावः । नव प्रागुक्तव्याप्तिब.

·विधिवादः पुरुषव्यापारत्वेन नाया असिद्धः । नापि तृतीयः भावनाज्ञा. नास्याप्रवर्तकत्वात् तस्याश्च सर्वलकारवाच्य- स्वादसाधारण्येन लिङाद्यर्थत्वानुपपत्तेश्च । नत्र करोतोत्यादी कृतेः स्वगोचरताविरोधेन सजाती- लात्मवनिष्ठव्यापारसिद्धिः स्वनिष्ठत्वविशेषणस्य गौरवेणाप्रयोजकत्वात् लिङादिश्रवणस्यापि प्रवर्तक- व्यापारभिन्नत्वाभावाच्च लिकादेरु- पाध्यायस्थानीयतायाश्च पौरुषेयतानङ्गीकारगलितत्वा- त् । भावनेति । तृप्तस्य भुक्त इत्यतो भोजनकृतिज्ञाने- ध्यप्रवृत्तेरिति भावः । न चाप्रवर्तकलिङादिमाधारणी भावना लिङाद्योऽपि लिङादीनामप्यमवर्तकतापा तादित्याह तस्याश्चेति । व्याघातं निरस्यति मा. धारण्येनेति । लिङलडादिजन्यज्ञानयोः प्रवर्तकत्वा. प्रवर्तकत्ववलक्षण्यस्य विषयावलक्षण्येऽनुपपत्तेरिति । भावनाया लडादिवाच्यत्वमसिद्धमित्याशय दूषयति । नघेति । आदिपदेन यतत इति साह्यते । करोतीत्यादौ कर्मादिगतमण्यवाख्यानार्थः न तु कृतिः तयामति प्रत्ययानां प्रकृत्यर्यान्वितस्वार्थ बोधकत्वम्यु- पत्तेराख्यानस्य कृअर्थकृत्यन्वितकृमिवाचकत्वं वाच्यम् । अन्वयश्च द्वधा सम्भवति कृतिविषया कृतिरिति कृति- जनिका कृतिरिति वा नाभययापीत्याह कृतेः स्वगोष रतेति । सजातीयेति । सुखादयोऽसमानजातीयारम्भका भावः ·सटीकन्यापसिद्धान्तदीपे यारम्भत्वविरोधेन च सङ्ख्यैवाख्यातार्थ इति वाच्यम्। आख्यातोपस्थाप्यकृतेरनन्वयेऽपि तदु. पस्थाप्यानुकूलत्वांशमादाय धात्वर्थकृतेरनन्व- यप्रसङ्गाभावात् । न च सर्वलकारेण कृति- रभिधीयत इत्यसिद्धमिति वाच्यम् । भित्रसम- इति प्रशस्तपादवचनादिति भावः । क्वचिदन्वयमात्र ण नान्वयव्यतिरेकावधृता धात्वर्थानुकूलकृतिशक्तिरा ख्यातस्य त्यक्तुयुक्ताऽपि त्वनुकूलत्वविशेष्यकृत्यन्वय- बाधे शक्यैकदेशस्य कृत्युपसर्जनस्यापि अनुकूलत्वमा- अस्य लक्षणया स्वतन्त्रोपस्थित्याऽऽकाक्षादिसम्भवाद- न्वय उपपाद्यः अन्यथाऽतिप्रसङ्गादित्याह पाख्यातेति । अन्यथा कुर्यादित्यनन्वयाल्लिङाख्यातमपि न कृति- शक्तं स्यादिति भावः भावनाज्ञानस्य प्रवर्तकत्वे कृतिशक्तयवधारणेऽपि लडादौ कृतिशक्तियाहकमेव नास्तीति क साधारण्यमित्या- शङ्क्याह सर्वेति । भिन्नसमयेति । भूतानद्यतनवर्तमा- नादिममयेत्यर्थः । तथा चैतदतिरिक्तानुगतार्थानभ्यु: पगमे एतदननुवृत्तिवत्करोत्यननुवृत्तिरपि स्यादिति । व्याकारो विवरणम् । व्यवहारवत्तस्यापि शक्तिग्राहकत्वादिति भावः । ननु चेतनाचेतनया: साधारण्येनाख्यातप्रयोगागतः फलानुकूलच्यापारविशे- व एव तदर्थः । न च कृत्या व्याकारानुपपत्तिः । रयोग- तदनुपपत्त्या लिडः भावः ·व्याका- विधिवादः । यानुशिष्टानां लड़ादीनामर्थस्य कृत्यैव व्याका- रात् । न च फलानुकूलव्यापार एवायमों न कृतिः कृतिरपि अनेनैवोपाधिनेति वाच्यम् । नियमत: कृत्यैव तेषामर्थस्य रात् गृहकन्दरादौ कृताकृतबुद्धिविषयानेय- त्याच्च । न च कथं चेतनाचेतनसाधारणकर्ट- व्यवहारो रथो गच्छति इत्यादौ समर्धनाय च्छतीत्यादौ गमनं करोतीत्यर्थ इति कृत्या व्याकारण तुल्यत्वादित्याक्याह न च फलेति । लिङादीनां तु कृति वेनैव तत्र शक्तिः प्रवर्तकत्वादिति भावः । ननु तथापि न कृतिरित्ययुक्तम् चेतनाख्याते फला- नुकूलव्यापारशक्तः कृताधेव विश्रामादित्यत आह कृतिरपीति । कृतित्वस्य प्रवृत्तिनिमित्तव निषेध्या न कृतेः शक्यतेति भावः । नियमत इति । पदार्थताव- छेदकरूपेण व सर्वत्र विवरणम् नहि घटादिपदार्थ प्रमेयत्वादिना कश्चिद्विवृणोतीति भावः । ननु कृष एव यत्नार्थकत्वे न मानस कुतस्तध्याक्रियमाणस्या- क्यातस्येत्यत आह । गृहकन्दरादाविति । तदर्थत्वे यत्नजन्याजन्ययोः कृताकृतबुद्धिविरोध इति भावः । नन्वसम्भवद्यन्ने सम्भवव्यापारचेतने प्रयोगाद्व्यापा. रार्थतैवाख्यातस्य युक्तत्याह कथमिति लक्षणयापि सत्र प्रयोगोपपत्तेर्न शक्तिसिद्धिरित्याह ..

·लडा- ४४ मदीकण्यायमिद्वामतदीपे इति वाच्यम् । काकेभ्यो दधि रक्ष्यतामिति द- ध्युपघातकतात्पर्यकत्वात् । न चानुकूलत्यं लडादिवाच्यमनुकूलत्वेनाक्षेपात् कृतेरिति वा- च्यम् । अनुकूलत्वं व्यापान्तरस्यापि सम्भ- वतीति तदनाक्षेपकत्वात् । दीनां फलवाचकता धातास्तु तदनुकूलव्यापा- रवाचकतास्त्विति वाच्यम् । विकल्पासहत्वात् । तथाहि लडांदीनां फलसामान्याभिधायित्वं वा फलविशेषाभिधायित्वम् या? माद्यः फलसामा- न्यस्याप्रवर्तकत्थात् पचतीत्यादी फलविशेषाव- काकेभ्य इत्यादिना । लाक्षणिकत्वमा दृष्टान्तो नाजहतस्वार्थ लक्षणायां रथे यत्नानन्वयात् । यदा तु स्यपदेऽपि रथसारथिधुर्याणामेकसार्थवाहिरवेन लक्षणा तदा लट्पदेऽप्यजहत्स्वार्थलक्षणैव धुर्य सारथिनोर्यस्नस्या- प्यन्वयसम्भवादिति ध्येयम् । ननु गृहकन्दरादौ व्यापार. अन्यत्वाजन्यत्वकृतव्यवहारोपपत्ती कृतोऽपि व्यापारा- वास्तु प्रत एव रथो गच्छतीत्यादावपि गमनं करो तीत्यर्थ दति विवरणमुपपद्यते ताकुतस्तेन विवरणादा एकातस्य य नार्थता कुतस्तरां चानुकूलध्यापारे लक्षणे ति चत न । साघवेन कृती कृत्राख्यातयोः शक्तिकल्पने- ज्यच लक्षणाया युक्तत्वादिति भावः । मनु नानुकूल- ·४४५ विधिधादः । यबीधानापत्तेः । न द्वितीयः पाकादिफलविशे- षाभिधायित्वे यागादिविशेषालाभात् । धातीस्तु फलमात्रानुकूलव्यापाराभिधायित्वं वा फलविशे- षानुकूलव्यापाराभिधायित्वं वा नोभी। अवश्यो- पजीव्यत्वेन विशेषणांशे एवं फलकल्पनस्यो. चितत्वात् । यथा काप्ठेन पचति तथा पाकेन पच- तीत्यपि प्रयोगप्रसङ्गाच्च । कृतावाख्यातस्य शक्तिः गौरवादन्यलभ्यत्वाच्चेत्याश स्क्याह । न चानुकूलत्वमिति । लिङस्तु प्रवर्त. कतानुरोधादेव तत्र शक्तिकल्पनेति भावः । अनुकूल. स्वस्य सामान्यस्य विशेषं विनाऽपर्यवसानाद्विशेषाक्षेपे- ऽपि चे नाचेतनाब्यातयोः कृतित्वव्यापारत्याभ्यां प्रतीत्यनुपपत्तिरित्याशयेनाह । अनुकू लत्वमिति । तदनाक्षेपकत्वात्तत्प्रकारावच्छिन्ननदनाक्षेपकत्वात अतु तर्हि लडादेः फलवाचक-वं धाताश्च तदनुकूल- व्यापारवाचकत्वम् । नच पथि श्रमशयाने पचतीति प्र. योगप्रसङ्गः शयनस्यापि श्रमशान्तिद्वारा विक्लित्त्यनुक- लत्वादिति वाच्यम् । यत्नपक्ष इव व्यापारपक्षेऽपि विशेषस्यैव वाच्यत्वाभ्युपगमादित्याशझ्याह चेति । अप्रवर्तकमितीष्टापात्तः। लिङादेस्तु भावना. वाचकतैव प्रवर्तक वादिन्यस्वरसाहोषान्तरमाह पच- न ·, सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे प्रस्तु तर्हि नियोज्यप्रयोजनफलिका भावनेति पक्षः । । तथाहि नियोज्यप्रयोजन निसर्गसुन्दरतया स्वर्ग एव स्वर्गकामो यजे. तेत्यादिवाक्यादवगम्यते लिविहित तीत्यादाविति । नानार्थतापातादिति भावः । प्रकृ तावपि विकल्पासहत्वमाह धातास्त्विति । उचित त्वादिति । लाघवादिति भावः । ननु न फलानुक ल. स्वेन शक्तिः किन्त्वनुकूलत्वेन लाघवादन्यलभ्यत्वाच । फलानुकूलत्वं तु समभिव्याहारलभ्यमिति क्कोप जीव्योपजीवकभाव इत्यस्वरसादाह ययेति । अनुकलत्वाविशेषादिति पचे. विक्लित्त्यनुकूलव्यापारवचनाचे काष्ठगततदनुकू लत्वा भिधानाय काष्ठेनेति तृतीया युज्यते न पाकेनेत्यत्र इयं हि फलप्रतियोगिक पच्यर्थभूनानुक लव्यापार. गतमानुकूल्यं ब्रूयादनुक लव्यापारप्रतियोगिक वा ? आद्य पचतीत्यत्र प्रकृत्यैव तत्प्रतिपादने निराकाङ्क्ष. तया क पाकपदस्य प्रयोगप्रसङ्गः करगं तृतीयायाः । द्वितीये स्वयोग्यतापराघात एवेति चिन्त्यम् । भावनामात्रस्य सर्वाख्यानसाधारण्येऽपि नियोज्यम- योजनफलकत्वस्य तिङ्मावगम्पत्वात्सद्विशेषितामा वि- धिरस्त्विति शङ्कते अस्तु नहींति । विशेषणासिद्धि निरस्यति तयाहीति । निसर्गति । निरूपाधीच्छावि. भाव: प्रय ·विधिवादः। भावनाया:- फलापेक्षणात् । समभिव्याहारद- शनात् स्वर्गस्यैव भावनान्धयः । न चान्तरङ्ग, तया यज्यर्थनैव लिङर्थस्य साध्यसाधन. भावेनैवान्वये याग एवं भाव्यतया प्रतीयते ब. हिरङ्गत्तया न स्वर्ग इति वाच्यम् । ग्रामं गच्छ- तीत्यादी भाध्यमाने गमने ग्रामसंयोगस्येव भा. ध्यमाने यागे स्वर्गफलकत्वेनाविरोधात् । तथा षयतयेत्यर्थः कामपदोपस्थापितेच्छाविशेषविषयतयोति यावत् । स्वर्गेति । नियोज्यप्रयोजकतालाभेऽपि भाव- नायां कुतस्तत्फलकतालाभ इत्यत माह लिङिति । पेक्षणादिति । अन्यथा तज्ज्ञानस्य प्रवर्तकता:- निर्वाहादिति भावः । अन्वय इति । फलत्वेनेति शेषः। ननु समानपदेोपात्तत्वेन याग एष भावनया साध्य. त्वेनान्वेति स्वाऽसमानपदोपात्तत्वत्तातश्च क्व नियोज्यप्रयोजनफनकत्वलाभस्तस्या इत्यत प्राह । न चान्तरङ्गतयेति । ननु भावनायाः करणफलो- भयाकाङ्क्षायामन्तरङ्गतया यागस्य करणान्वये सा प्रयो- जिका स्यात् फलत्वेनान्वय एव तस्या नियामकत्वे मानाभावादिति चेत् । न । करणाकाङ्क्षायाः फल. साधनतावगमोत्तरभावित्वेन प्रथमप्रवृत्तफलाकाक्षाया एवान्तरङ्गत्वेन यागनिर्वय॑त्वौचित्याशयात् । भावनायं.

·सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे च स्वर्गफला यागजनिका भावनेति वाक्यार्थ- निष्पत्ती भवति तज्ज्ञानात्स्वर्गकामस्य प्रवृत्ति- रिति मतम्। एतदपि न मन्यामहे भावनाज्ञानस्य भावनायामजनकत्वात् इत्युक्ताभिप्रायत्वात् स्व- र्गफलो याग इति प्रवृत्त्युपपत्तेरधिकस्यानि- वेशाच्च एवमङ्गीकारे प्रतिज्ञान्तरापा- तात् हितोपायताविधिप्रवेशाच्च । नापि पच- मः । इष्टत्वम् हि इच्छाविषयत्वम् तदिच्छाज्ञा- नस्याप्रवर्तकत्वात् । किञ्जेच्छा किं विषये. वि. शेषणमुपलक्षणं वा ? नाद्यः इच्छाया- यागस्य भाव्यतयाऽन्धयेपिनियोज्यप्रयोजनफलकत्वमन- त्यूहमित्याह ग्रामं गच्छतीति । स्वर्गफलकत्वेनेति । साक्षाद्भावनाया नियोज्यप्रयोजनफलकत्वाभानेऽपि पर- म्परया तद्भानसम्भवादिति भावः । वस्तुतो यागः स्व. गजनताबोधात्पूर्व न स्वतः पुरुषार्थो न चेष्टसाधन: मवगत इति भाध्यतावगम एव न तत्र स्वर्ग तु स्वत सुन्दरतयेष्टः काम्यतया चोपस्थित इति र एब भाव्यतपाऽन्वेति पश्चात्तु कारणतया याग इति ध्येयम् । उपसंहरति । तथाचेति । वाक्य स्वर्गकामो यजेते. ति । इति प्रतमिति । अस्विति मतमित्यर्थः ।

·विधिवादः । ४४ मपि प्रसङ्गाच्च । न द्वितीयः विकल्पासहत्वात् । तथाहि उपलक्ष्यं सुखादिकं चिकीर्षाजनक- भावनाज्ञानस्य ति । केवलभावनाविधिवनिराकरण- स्थल इत्यर्थः । ननु नियोज्यप्रयोजन फलकत्ववित्रेषितत- ज्ज्ञाने प्रवृत्त्यवश्यम्भाव एवेष्टसाधनताज्ञानपर्यवसाना- दित्यत आह । स्वर्गफली याग इति । अनिवेशादिति। गौरवादिति भावः । अस्तु तत एव प्रवृत्तिरित्यत प्राह एवामति । ननु वक्तुरयं दोषो नार्थस्येत्यत आह हितेति । स्वर्गफला इत्यस्य स्वर्गसाधनमित्यत्रैव पर्यव. सानादिति भावः । इष्टत्वज्ञानं प्रवर्तकमित्यवेच्छा वि. षयत्वेन ज्ञानध्यावर्त्तकतयोपयुज्यते विषयच्यावर्तकतया वेति विकल्प्याद्यं दूषयति । इच्छाज्ञानस्यति । स्वरूपा सत्यामिन्छायामज्ञातायामपि प्रवृत्त रसत्यां तु ज्ञाता- यामप्यप्रवृत्तेरिति भावः । द्वितीयं विकल्पयति इच्छाविषयेति । व्यावर्तकस्योभयथापि सम्भवादिति । इच्छायामपीति । यद्यपीच्छाविशेषितस्य ज्ञानं प्रवर्तकमित्युक्ते इच्छाया अपि प्रवर्तकत्व प्रसजयितुमुचितम् तथापीष्टत्वज्ञानमिष्ट प्रवर्तक तत्र घेच्छा विशेषणमिति तथापि प्रवृत्तिः स्यादित्या- शयः । उपलक्ष्यतावच्छेदकानिरुक्तमा द्वितीयं दूषयति । उपलक्ष्यमिति । सुखत्वादीत्यादिपदेन दुःखाभाव. बङ्गहः । चिकीर्षति । कृतिमाध्यत्वप्रकारकेच्छाजनक भावः १७ ·स्टीकम्पायद्विारादीपे ज्ञानविषयत्वं वा अन्यद्वा ? नाद्यः । स्वर्गादि- ज्ञानेऽपि यागादिनियतविषयनिवृत्त्युपपत्तेः । फलस्य चाप्रसिद्धस्य प्रवृत्त्यगोचरतयो व्युत्पा. द्यत्वात् अननुगमाच्च । न द्वितीयः । चिकीर्षा- जनकज्ञाने विषयावच्छेदकप्रकारस्य निरूप्यमा. णत्वात् । न तृतीयः तदनिर्वचनात् इष्टत्वज्ञाने प्रवृत्ती सागरमणावपि प्रवृत्तिप्रसङ्गात् । सा- ज्ञानविषयत्वमित्यर्थः । यागादीति । साधनताया नियामिकाया अनङ्गीकारादिति भाव: । नन्वित्व ज्ञानं स्वविषयस्वर्गादावेव प्रवर्तयतु समानविषय ताया एव नियामकत्वादित्यत प्राह । फलस्य चेति । तस्यासिद्धतया कृत्यव्याप्यत्याद्विधिनापि तज्जनक- ज्ञानविषयतया बोगितुमशक्यत्वादित्यर्थः । अननु गमादिति । सुखादिसकलानुगतोपलातावच्छेदकस्य दुर्वचनत्वादिति भावः । चिकीर्षति । चिकीर्षाजनक- ज्ञानविषयत्वं विधिरिति वदना বিন্ধীবানান विषयत्वं चिकीर्षाजनकज्ञानविषयतावच्छेदकः प्रकार इत्युक्तं भवति तस्यैव विधिपदार्थत्वात् । नच तदवच्छेदक युक्तमात्माश्रयात् । तदनिर्वचनादिति विशिष्येति शेषः । बाधकान्तरमाह । इष्टत्वेति । तथापीच्छाया दुर्वार- स्वादिति भावः । स्वकृतिमाध्यत्वविशेषणान्नोक्तदोषः सागरमः साध्यत्वेऽपि स्वकृत्यसाध्यत्वादिति शङ्कते ·विधिबारः । ध्यत्वेन विशेषणीयमिति चेत् । साध्यताज्ञाने साधनविषयतानियमात हितसाधनताविधि- प्रवेशात् । किञ्च किमिष्टत्वमिच्छामात्रविषय. त्वं वा तद्विशेषचिकीर्षाविषयत्वं वा? सापी. च्छा फलस्य धावर्थस्य वा ? सावि कि वक्तुर्वा प्रतिपाद्यरय वा यस्य कस्यापि वा ? नाद्यः । वक्तुः फलेच्छाज्ञानस्य प्रतिपाद्यप्रवृत्ती प्राज्ञाध्येषणातिरिक्तायां जनकत्वात् साध्यत्वेनेति । नियमादिति । उभयोरुभयनिरूप्यत्वा- दिति भावः । हितेति । यद्यपि साधनताजाने माध्यविषयानियमादिति परेणापि सुवचम् तथाप्य- भाने निरस्ते प्रवृत्तिविशेषविशेष्यकावलाघवादेव विनिगमः स्यादिति भाव: । न केवलं विषयविशेषण- स्वोपलक्षणत्वधिकल्पासहत्वयाधिमिष्टत्वस्य विधि- स्वं किन्तु स्वरूपस्वाश्रयविकल्पामहत्वबाधितमपी- त्याह । किञ्चेति । ज्ञानस्य वेति वक्तः फलेच्छाया इत्यनुषज्यते । ज्ञानेच्छाप्रयत्नानां हामानाधिकरण्येन कार्यकारणभावनियमादिति भावः । प्राजाध्येषणा- तिरिक्तस्येति । स्वातन्त्रयेण तज्ञानस्य जनकत्वमम्यु- पगम्योक्तम् । द्वितीयं दूषयति । प्रतिपाद्योति । किं प्रतिपाविद्यमानेच्छाविषयत्वं खिळाद्यर्थ ना- ·४५२ सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे द्वितीयः । प्रतिपाद्यगतफलेच्छायाः सत्याः प्रत्य- क्षत्वेन तद्बोधकशब्दस्य निःप्रयोजकत्वात् । असस्याश्च प्रतिपाद्यच्छायाः स्वज्ञाने प्रवृत्त व- जनकत्वात । नापि धात्वर्थगोचरत्वं द्वितीयः पक्षः । धात्वर्थस्य साधनत्वापरिचये विद्यमाने- प्रयोज्येच्छाविषयत्वज्ञानेऽप्यवृत्तेः प्रतिपादके च्छाया धात्वर्थगोचरायाः प्रतिपाद्य प्रति प्रवर्तकत्वमित्यादयुक्तप्रायत्वात् न तृतीयः अतिप्रसङ्गात् । द्वितीयोऽपि न तद्विशेषचिकीर्ष- ति पक्षः उक्तोत्तरत्वात् । तथाप्यस्तु षष्ठः पक्षः । विद्यमानतदिच्छाविषयत्वं तदिति विकल्प्याद्य दोष- माह । सत्यक्षः प्रत्यक्षत्वेनेति । नहि शद्वमेव तज्ज्ञानं प्रवृत्तिहेतुः स्वर्गकामपदादेरेव तस्मिद्धश्चेति भावः । प्रत्यक्षत्वानुपपत्त्या शब्दस्य सप्रयोजनता स्यादित्याशयेन द्वितीयमुद्भाव्य दूषयति । असत्या इति । प्राचीनेच्छाविषयत्वज्ञानेपि सिद्धौदनस्य पाके प्रवृत्त्यदर्शनादिति भावः । धात्वर्यस्येति । यागादेरिष्ट- माधनत्वाज्ञान इत्यर्थः । विद्यमानेपोति । वस्तुतस्त- स्यां दशायां यागादेः प्रयोज्येच्छातुल्ययोगक्षेमत्वादि- त्यर्थः । अतिप्रमादिति । परे हे स्वानिष्टपि प्रवृत्तिमस- अादित्यर्थः । उक्तोत्तरत्वादिति । प्रायविषयषिकरूपा असत्याः ·४५३ विधिवादः तथाहि स्वप्रवृत्तौ यद्धेतुत्वेनावगतं तदेव प. रप्रवृत्तावप्यनुमिनुयादिति । स्वप्रवृत्तीच कार्य- मिष्टोपायः । अतः कुर्यामिति सङ्कल्पस्य हेतुत्व. मवधारयति । सङ्कल्पं विना हितोपायतानु धावनेऽपि प्रवृत्तेरलाभादावश्यकत्वात् । शब्द- जायामपि प्रवृत्तौ सट्टल्पज्ञानय हेतुत्वमनुमि- नोति । तथाच स एव लिङाद्यर्थः । तन्न । 44 इत्यत नुपपत्तेश्चिकीर्षायामप्यविशेषादित्यर्थः षष्ठं दूषयितुं सम्भवदुक्तिकतरं तावदाह । तथापीति । उक्त- रीत्येच्छाज्ञानस्याप्रवर्तकत्वेपीत्यर्थः । ननु तन एव सङ्कल्पविकल्पोऽपि निरस्तकल्प तथाहीत्यादि ।तदेवेति । उपस्थितिलाघवादिति भावः । अनुमिनुयादिति । विवादपदं प्रवत्तिः सङ्कल्पजन्या स्वतन्त्रप्रवृत्तित्वात् मत्प्रवृत्तिवदितीत्यर्थः । दृष्टान्ते साध्ये वैकल्यं निरस्यति । स्वेति । अत इति । तथाचेष्टसाधनताज्ञानं सङ्कल्पहेतुन यान्यथासिद्धत्वान्न प्रवृत्तिहेतुरिति भावः । ननूपजीव्या वादिष्ट साधनताज्ञा- नमेव प्रवर्तकं युक्तमत शाह । मङ्कल्पं विनेति। नन्वन्य वास्तु यथा तथा शादप्रवृत्तौ तु लिङादेरिष्टसाधनतार्थ स्वात्तज्ञानमेव प्रवर्तकमित्याशंक्याह । शब्दजायामि- ति । लाघवादिति भाषः। इष्टोपायताशक्ताया लिस्ताहि ·मटीकम्यायमिडाम्सदीये सङ्कल्पस्य चिकीर्षीरूपत्वेनोक्तदोषानुकूलत्वा. त । अतिरिक्तत्वे मानाभावात् । किञ्चदमत्रालो- चनीयम् । किमस्मिन् जाते प्रवृत्तिरथ यस्मिन् ज्ञाने स लिङ्गद्यर्थ: ? आद्य प्रवर्तकज्ञानस्यापि प्रवृत्त ज्ञानविषयभावकल्पनाप्रसङ्गात् । द्वितीये तु सङ्कल्पस्य स्वरूपसत एव प्रवर्तकत्वात् कथमसौ ज्ञाप्यः । सप्तमस्तु वस्तुसभिप्रायो ज्ञानं वा इच्छा वा ? आद्यग्निकामस्य दारुम. - इच्छाविशेष वा नाद्य का गतिरत प्राह । तथाच स एवेति । प्रवतकज्ञा- नविषय एव लिङः शक्तयभ्युपगमादिति भावः एव मङ्कल्पस्तदतिरिक्तो इत्याह । सङ्कल्पस्येति । इष्टत्वपक्षोक्तदोषानुकूल- वादित्यर्थः । द्वितीय इत्याह अतिरिक्तत्व इति । स्वरूपलो दूषयि वा लिङादिशक्यत्वमपि दूषयति । किञ्चेति । कथममाविति । तथाच विवियर्यमिति भावः । सप्तमं दूषयितुं विकल्पयति । ज्ञानमिच्छा- वेति । भावनेत्याख्यातत्वाकारोपस्थापितांशानुवादः । उत्पाद्यमिति । अग्निकामो दारुणी मनोयादिति विधिवाक्वेनेति शेषः । मनु लिङवगतवतभिप्राये. णे साधमतानुमानाप्रवृत्तिरिति म विधिवैफल्यमि- त्यास वाह । नचैति । अनिष्टहेतोरपीति तयार ·विधिगतः। थनभावनावक्त ज्ञानेति ज्ञानमुत्पाद्यम् । नवैना वता प्रयोज्यस्य प्रवृत्तिः । न चेप्टोपायता नेनानुमाय प्रवर्ततामिति वाच्यम् । अनिष्टः हेतोरव्याप्तेन वक्ता ज्ञायमानत्वात् । द्वितीये तु सा वक्ता विशेषिताऽविशेपिता वा । उभ प्रथा न ज्ञानादप्रवृत्तिः । अपिच सहयोगः प्रश्नोत्त सीवान कान्त इति भावः । अप्रवृत्तिरिति । विधित्व निरासोक्तयुक्त रिति भावः । ननु क स्वमाह तज्ज्ञाना प्रवृत्तिरिति किनावाप्तेच्छा लिङयों लाघवा- तल्लङ्ग कादिष्टसाधनताज्ञानात्तत्र प्रवृत्तिरिति न काप्य- नुपपत्तिरिति अत प्राह । अपित्यादि । सहप्रयोगेति। वाजपेयेन यजे तेति लिनतीययोः पर्याय वादिति भावः । प्रश्नोत्तरेति । लिङादीनामिपाधननार्थत्धे किमिति दारुणी मनीयादिति वाक्येनेष्टमाधन ताया एव प्रश्ने इष्टसाधां यत इति उत्तरानुपपत्तिरभेदात् अत एव हेतुहेतुमद्भावेऽपि न युज्यत इति भावः । सा. ध्यत्वमाधनत्वयोर्विरोधेनेष्टमाधन नापक्षे कृतिमाध्यत्व- विशेषण ज्ञानानुपपत्ति तदनभ्युपगमे च तक्षकचूडा- मणावपि प्रवृत्तिप्रसङ्ग इत्यादि पदार्थ । स्वर्गमामो यजेतेत्यतो यागः स्वर्गकामकृतिमाध्यतयाऽऽप्तेष्ट इत्य- धगते यागो मस्कृतिमाध्यत्वे सति मम बलवदनिष्टा- ननुबन्धीष्टसाधनं मस्कृतिसाध्यतयाऽऽतेनेष्यमाणावा- ·तस्य ४५६ सटीकम्पायसिद्धान्तदीपे रहेतुहेतुमदावानुपपत्तिभोतैरत्रभवद्भिर्नष्टीयता- दि लिडोधाऽभ्युपेयते । ननु वक्तभिप्रायार्थ- न्मद्भोजनवदित्यनुमाय प्रवर्तते पुरुष इति न युक्तम् प्रमादकृतमधुविषमम्पृक्त नभोजने भगवता तयेष्यमा. णे व्यभिचार त् । नच तथातदिच्छायां मानाभावः । कृत्या तस्मिद्धरेव मानत्वात् । न च हेतावपि बलवद- निष्टाननुबन्धित्वं विशेषणम् । तथापि जलताडनादौ व्यभिचारात विधेस्तदनुपस्थितेश्च । प्रकारान्तरोपस्थि- तस्य लिङ्गविशेषणत्वे कृतिमाध्यत्वेऽपि प्रश- क्यतापत्ते रित्याशयेनाह इत्यादेरिति । ननु मध्यपोत्तमलिङोः सम्बाध्यवस्कृतिसाध्यत्वप्रकारके. च्छाम्युम्पत्ते घशद्वक्तुरिच्छामात्र लिङः शक्तिः कल्पात इति अन माह । नचेति । कृतिमाध्यत्वमिति । अविशेषितकृतिविशेषिर्त माध्यत्वमित्यर्थः । स्वकृति- माध्यतामावमिति । उद्देश्यविशेषितं स्वकृतिसा- वमित्यर्थः । उद्देश्यत्वमात्रमिति । स्वाविशेषित- मुद्दश्यत्वमित्यर्थः । अन्येनि । पक्ष्यादिकृतिमाध्यता- मादाय नभःसञ्चारादौ मनुष्य प्रवृत्तिप्रभङ्गादित्यर्थः । । स्वपरधारणेत्यर्थः । चिकीर्षति यद्यपि चिकीर्षागर्भषद्देश्यत्वनिर्वचनेषु पूर्वोक्तकृति- বাঘবিষযৰ দূৰাই দ্বিীৰিাষা, इच्छामात्र ति ·विषिवादः। स्वेऽपि ममेदं त्वया क्रियमाणमिष्टमतः कुरु कि मित्येव कर्तव्यम् यतस्त्वत्कृतिरत्र ममेप्सिता इति इत्यादेर्भयहेतोरत्रापि सत्त्वात् । इदमपि नाङ्गीकारमहति । न चेच्छास्त्रमाज्ञादी क्लुप्त- मिति तदनुरोधेनात्रापि सत्त्वात् । इदमपि नाग तथा कल्पनम् सहप्रयोगानुपपत्तेरेव । नाप्यष्टमः । तथाहि किं तत्कार्यत्वं कृतिसा- ध्यमात्रं वा स्वकृतिसाध्यतामात्रं वा स्वकृतिसा- ध्यत्ये सत्युद्देश्यत्वमात्रं वा । नाद्यः। कृत्तिसाध्ये विषभक्षणादी प्रवृत्तिप्रसङ्गात् । स्वकृत्यसाध्ये परकृतिसाध्यतामादाय प्रवृत्तिप्रसङ्गाच्च । न द्वि- तीयः । अनिष्टऽपि स्वकृतिसाध्ये प्रवृत्तिप्रस- ङ्गात् । न तृतीयः । उद्देश्यत्वस्यैव निर्वक्तुम- शक्यत्वात् । किमुद्दश्यत्वम् इच्छामात्रविषयत्वं वा इच्छामात्रविषयत्वावच्छेदकरूपवत्त्वं वा चि. कीर्षाविषयत्व वा चिकीर्षाविषयत्वावच्छेदक- रूपवत्त्वं वा । कृतिसाध्यत्वे सति इच्छामा- त्रकारणीभूतज्ञानविषयत्वावच्छेदकरूपवत्त्वं वा कृतिसाध्यत्वे सति स्वरूपमेव वा चिकीर्षा. जन्यकृ कतिसाध्यत्वं अन्यद्वा ? नाद्यः । स्वानिष्टे परेच्छागीचरे प्रवृत्तिप्रसङ्गात् वा ·४५७ सटीकल्याणसिद्धान्तदीपे नद्वितीयः । सुखे दुःखामावे भोगे च प्रवृत्ति- प्रसङ्गात् । यागादी उपायत्वातिरिक्तस्यावच्छे दकस्य निर्वक्तुमशक्यत्वात् । नचेष्टत्वमेव तद. वच्छेदकमात्माश्रयप्रसनात् । न तृतीयः । चि- कीर्षाज्ञानस्यापि प्रवर्तकस्वप्रसङ्गात् । अन्यो- न्यायप्रसङ्गाच्च । सञ्चिकीर्षायां सत्यां तद्बोधो सथापि कृतिसाध्यत्वविशिष्टोद्दश्यत्वनिर्वचनान्येव तानीति द्रष्टव्यम् । एवं कृतिसाध्यावे सति स्वरूप- मेवेत्यपि। मुख इति । तेषु मुखत्वादेरेवेच्छाविषय- तावच्छेदकत्वादिति भावः । उपायत्वातिरिक्तस्येति । तन्मानाचाप्रवृत्ताविष्टसाधनताविधिपक्षप्रवेश भावः । ननु विधेः सुखादिसाधारणेच्छाविषयतावच्छे- दकरूपवरवज्ञानं सुखत्वादिबाधाद्रपान्तरमिष्टोपायल्वं यागादेः कल्पयति न तु स एव लिर्थ इति क्षेष्टसाधन- तापक्षप्रवेश इति चेत् । न । पूर्वदोष एव तात्पर्यात् । ननु त्वत्पक्षेपीच्छाज्ञानस्य प्रवर्तकतापतिस्तुल्येत्यत माह । अन्योन्याश्रयादिति । तमेव विवृणोति चिकीर्षायामिति । अतीतादिसाधारणचिकीर्षाविषय- त्वज्ञानस्य प्रवर्तकत्वे तृप्तोऽप्यतीतचिकीर्षाविषयत्व- ज्ञाने भोजने प्रवर्ततेति विद्यमानचिकीर्षाविषयत्वज्ञा- नमेव तथा वाच्यम् चिकीर्षायारच विद्यमानता प्रव.

·यागादी चिकीर्षा च तस्मिन्सन्तीति । नापि च. तुर्थः । अननुगमात् । अननुगतस्य निर्वक्त- मशक्यत्वात शक्यत्वे वोपजीव्यत्वेन तदमा नस्य प्रवर्तकस्यौचित्यात् । न पञ्चमः। पर च्छाकारणीभूतज्ञानविषयेऽपि प्रवृत्तिप्रसङ्गात् । स्वीयविशेषणे ज्ञानाज्ञानस्य प्रवर्तकतापत्तः। अत एव न षष्ठः नापि सप्तमः । तस्यैव ज्ञानस्य निरूपयितुमशक्यत्वात् । नाप्यष्टमः । स्वरूप- मात्रज्ञानरयाप्रवर्तकत्वात् । तथाहि स्वरूप- पविशेषाभिधानेपि तस्यैव निर्वक्तध्यत्वापातात् । नोपान्त्यः ।ममस्यापि चिकीर्षाजन्यकृतिसाध्य- तकन्नानाधीना तच्च तद्विद्यमानताधीनमित्यन्यो. न्यायादिति अननुगमादिति । या- गदानत्वादेरिति शेषः अस्तु तानुगतमन्यत् नेत्याह अनुगतस्येति । अशक्यत्वादिति । शक्यत्वे वा पूर्वक्तिप्रसङ्गानतिवृत्तेरिति भावः । नन्विष्टसाधन- त्यमेव तुशकमत साह शक्यत्वे वेति । उपजीव्यत्वे- नेति । उद्देश्यत्वेन स्वज्ञाने तज्ञानस्य स्वरूपे द्र पस्थ चोपजीव्यत्वादित्यर्थः भोषित्यादिति लाचवादिति भावः । स्वरुपमाति । प्रमेयत्वादि- ना स्वरूपक्षानेपि प्रवृत्यापत्तः स्वरूपोपादानवैया. भावः ·सटीकम्पायसिद्धान्तदीपे स्वेन तत्रापि प्रवृत्तिप्रसङ्गाकच । नान्त्योऽनिर्व- चनात् । नन्वस्तु चरमः पक्षः । तथाहि मत्कृति साध्ययागसाध्याः स्वर्गजा इत्येतदेवाभिसन्धाय- यागे प्रवर्तते । इदमेव परेषां कार्यतापदेन वि- बक्षितम् । स्वप्रवृत्ताधिदमेव च ज्ञातं सत्कारखं बालस्यापि स्तनपानादिप्रवृत्ती संस्कारवशादु- इति भावः । चरम इति । अन्यद्वति पक्ष इत्यर्थः । नन्वेवं कार्यताविधिरिति भज्येतेत्यत प्राह इदमेव चेति । कृतिमाध्यसाध्यत्वमेवेत्यर्थः । ननु बालस्य स्तनपानमाध्यतृप्तिकत्वा ज्ञानेऽपि प्रकृते व्यभिचारान्नै. तत्प्रवर्तकमित्यत माह स्वप्रवृत्ताविति । न्यननुभवेपि जीवनादृष्टोबोधितप्राम्भवीयसंस्कारात्स्मृ- तिसम्भवादिष्टसाधनतापक्षेपीदृशकल्पनाया मावश्यक- त्वात् । वस्तुतः शुष्ककण्ठतया दुःखमनुभवतो बालस्य विरोधोद्बोधितसंस्कारस्मारित मुखवृत्तितया तदङ्गत्वात कार्यत्वस्मृतेरेवोन्नेतुमुचितत्वाच्चेति भावः। स्वप्रवृत्ताव- वरवकारणताप्रदर्शनं तु तन्मूलकविपक्षबाधकतम व्याप्तिग्रहशाय । ननु साध्यत्वसाधनत्वयोः समानसं- विसंवेद्यतया साध्येष्टकत्वोपस्थिताविष्टसाधनोपस्थि- तेरविशेष कुनो विशेषात्साध्येष्टकरवज्ञानमेव प्रवर्तक नान्यदित्यत आह नच समानेति । प्रसिद्धत्वमेवोपमाद- पति यागेति । पूर्वोत्तरताभेदाद्विशेषणविशेष्यभेदाच्चे. तज्जन्म ·विविवादः। नेयम् । न च समानसंविसंवेद्यतया विनि गमाविरह इति वाच्यम् । समानसंवित्संवे. बताया एवासिद्धत्वात् । तथाहि यागसा. ध्यः स्वर्ग इत्यत्र यागनिरूपितनियतोत्तरभाव: स्वर्ग प्रतीयते न स्वर्गनिरूपितनियतपूर्वसत्त्वं यागे। ननु यत्र घटसाधनं दण्ड इति वाक्याश्रय- मत एव साधनता प्रतीयते तत्र किं तज्ज्ञाना व प्रवर्तते आपाततस्तावदेवं किन्तु साधनताज्ञा नानन्तरं दण्डस्य कृतिसाध्यत्वमवश्यमुपजीव्य. ति भावः । ननु समानसंविसंवेद्यतानङ्गीकारे व्यभिचार: सदङ्गीकारे तूक्त एवाविनिगम इत्युभयतः पाशारज्जु- रित्याशयेनाह ननु यति । आपातत इति । साध्य- घटकत्वानुपस्वितावित्यर्थः । नन्वेवं प्रवृत्त्यनुभवविरोध इत्यत आह किन्विति । अनन्तरमिति । अतो न समानसंविसंवेद्यतयाऽविनिगमप्रसङ्ग इति अनुमायेति । सतो न व्यभिचारोपीति मावा । अनु- मितिकल्पनागौरवपराघातं मनसि अब किमिति । प्रवृत्तिकालीनलाघवसहकृतप्रमासेन कृतिमाध्यमाध्यष्टकत्ववानकारणतासिद्धौ फलमुखत्वा- म्नेतद्वौरवंदोषावहमित्याशवनाह पिवत्यादि। अवरक- मिति । कृत्याध्ये प्रवृत्तिवारणायेत्यर्थः । अवश्य भावः कृत्वा पृच्छति ·सटीकम्पावविहान्तदीपे म्?। तत्र च विशेषणान्तरमवश्यं कल्पनीयम् ।त- च्च क्लुप्तं साध्यत्वमेव कल्पतामुत तद्विजातीय- साधनस्वम् । तत्र द्वितीयपक्षे गौरवात् प्रथम एवं ज्यायान् । इदमेवोच्यते परेषां मनुरपि विशेषो. ध्यवसायकर इति । नच फलविशेषयकेन प्रत्ययेन कथं साधने प्रवृत्तिरिति वाच्यम् । साधनस्यापि प्रकारतया तद्विषयत्वात् विशेष्यस्य प्रवृत्तावत- न्त्रत्वात् । कृतिसाध्यो यागः स्वर्गसाधक इति करूपमीयमिति । निष्फले प्रवृतिवारणायेत्यर्थः । गौरवा- दनुपस्थितकल्पनारूपात् । ज्यायानिति । सजातीयो. पस्थितेराशुभावित्वलाघवादिति भावः नन्धरूपोयं विशेष इत्यत प्राह इदमेवेति । परेषामिति । इष्ट- साधनतावादिनामुपस्थितमाध्यत्वापेक्षयाल्पोपि विशे- षो विजातीयसाधनतोपस्थितिकल्पनारूपो गुरूणाम- ध्यवसायकर उत्साहकर इत्यर्थः । तद्विशेषोपस्थिति कल्पनागौरवाभावेन स्वमत निर्वाहादिति भावः समानविशेष्यकज्ञानकारणताग्राहकप्रमाणमूलत्वान्न तद्रौ- रवं दोष इत्याशझ्याह न चेति । साधनस्थापीति ।व- स्तुन इति श्रेषः । अतन्त्रत्वादिति । इह रजतत्वं रजत. स्ववदिदं गृहमित्यतोपि रजतार्थिप्रवृत्तिसम्भवागौर- वाच्चेति भावः । ननु प्रामाणिकत्वान्न गौरवं दोष इत्यत - । ननु ·विभिवादः। तथाच यागविशेष्यकस्याज्ञानस्य सम्भवादिति । मैवम् यथा साजात्यं विनिगमकं तथा ममापि साध्य ताप्रकारकस्य सामानाधिकरण्यं विनिगमकम् साध्यसाधकभावस्य प्रवर्तकत्वम् नतु साध्यप्रयोजनतेति । किच कृतिसाध्यत्व उप- जीव्यमेव नेष्यते अपितु कृतिसाधनको यागः आह । कृतिसाध्य इति । गौरवलाघवयोरविशेषेण परिहरति मैवमिति । क्लप्तेति । तच्चेष्टसाधनत्वस्यैव कृतिसाध्ययागवृतित्वान्न तु तत्साध्यत्वस्य कृत्यसाध्य- फलवृत्तित्त्वादिति भावः साध्यसाधनभावस्यति । साध्यं फलं प्रति यः साधनभाषा यागादेस्तस्येत्यर्थः । साध्यस्य कृतिमाध्यस्य यागादेर्यः साधनभावः फल प्रति तस्येति वा। नतु साध्यप्रयोजनतेति । बागस्य यत्प्रयोजनं तसा ज्ञानमित्यर्थः । यद्वा माध्यस्य फलस्य यत्प्रयोजनताज्ञानं यागप्रयोजनताज्ञानमित्यर्थः ननु साध्यत्वे माजात्यं साधनत्वे सामानाधिकरण्यमिति विनिगमकतौल्येप्युपजीव्यत्वात्माध्यत्वमेव कल्पयितु युक्तम् । किञ्च माध्यत्वपक्षे साजात्यवत्सामानाधिकरण्य- मपि सुलभमेव कृतिसाध्या यागः स्वर्गसाधन इति प्रव- कसानसम्भवादित्यत आह किञ्चेति । तथा चोप- जीव्यत्वमाजात्यसामानाधिकरणबानां साधनतापक्षेपि तुल्यत्वान कृतिमाध्यताज्ञानस्थ प्रवर्तकतासिद्धिरित्या- साध्यस्य - ·टीम्यापसिद्धान्तदीपे स्वर्गसाधनमिति ज्ञात्वा प्रवर्तते तथा चा- णरपि विशेषोऽध्यवसायकर इत्युमयत्र दत्तपद नैकत्र पक्षायतमालम्बतेऽत्रतु विनिगमनाविरहेपि न काचित् क्षतिरिति ध्येयम् । नन्वेवमिष्ठसाघ- नताज्ञानस्यापि प्रवर्तकत्वमसाध्येपीष्टसाधने प्र- वृत्तिप्रसङ्गात् । कृतिसाध्यत्वविशेषणानवमिति चेत् न अन्यक्रियमाणकारीर्यादावपि प्रवृत्तिप्रस' ङ्गात्। स्वकृतिसाध्यविशेषणानवमिति चेत । न स्वकृतिसाध्येऽन्येष्टसाधने प्रवृत्तिप्रसङ्गात् । इष्ट- तथाचेति । नन्वेवमिष्टसाधनताविधिपक्षोपि न सिद्ध्येदविनिगमादत आह अवविति । उद्देश्यकृति. माध्यताविधिविघटनस्य तावतैव सिद्धरिष्टसाधनतावि धित्वस्य च युक्तयन्तरेणैव साधयिष्यमाणत्वादिति भवा। परिशेषेण कार्यताया विधित्वं व्यवस्थापयितुं सम्भा- वित्तस्येष्टसाधनत्वस्य विधित्वं निराचष्ट नन्वेवमि- ति । असाध्ये पोति । चन्द्रमण्डलादावित्यर्थः । विशेषणा- दिति । इष्टसाधनत्वस्येति षः। अन्येति । कृतिका ध्यत्वसामान्यस्यान्यस्यान्यकृतिमाध्येऽप्यविशेषादिति भावः । कृतेः स्वीयत्वेन विशेषणान्न दोष इति शङ्कते स्वकृतीति । स्वकृतिमाध्यत्वे सति स्पेष्टसाधनताज्ञान प्रवर्तकमतो नोक्तदोष इति शङ्कते इष्टत्वमपीति । ह - ·विविवादः स्वमपि स्वीयत्वेन विशेषणीयमिति चेव तथाभू. तेऽतीतभोजनेऽतिप्रसङ्गात् साध्यसाधनत्वयोर्वि. राधाचच । न ह्येतदेवोत्तरभावि तदेव पूर्वभा. वि संभवति । रूपभेदेनाविरोधे पूर्व दोषाप- रिहारात् । स्वकृतिक्ष्यतिरेकेण यन्त्र सिध्यति स्वेष्टसाधनं चेति ज्ञानानवमिति चेत् । न अल्पेष्टसाधने प्रवृत्तिप्रसङ्गात् । यरप्रतिसाध. नत्वं तदिष्टव कि विवक्षितम् । वर्तमानेच्छा. तयाभूते इति । स्वकृतिलाध्ये स्वेष्ट साधने च पूर्वभूत इत्यर्थः । ननु तदा स्वकृतिसाध्यत्वे सति तदा स्वेष्ट- साधनत्वं विवक्षितम् न चातीतावस्थायां भोजने तदस्ति सिद्धत्वात्तप्तेरिष्टत्वाभावेनेष्टासाधनत्वाचेत्यत आह माध्यत्वे चौत । अमिद्धनिद्धधर्मत्वात्तपोरिति भावः । ननु कृत्यपेक्षया साध्यत्वमिष्टापेक्षया साधन. स्वमिति को विरोध इत्यत साह निरूपकेति । पूर्वेति । प्रतीतभोजने प्रवृत्तिप्रसङ्गादित्यर्थः । स्वकृ- तिव्यतिरेकेणासम्भावितोत्पत्तिकस्वेष्टसाधनताशानं प्र- वर्तकम् न चातीतभोजने प्रवृत्तिप्रसङ्गः तस्य तव्य. तिरेकेणवोत्पत्तरिति शङ्कते स्वकृतीति । तृप्तिरूपेष्टसा- धने बलवदनिष्टाननुबन्धिनि विषसम्पृक्तानभोजने ध्य. भिचाराम्नतदपोत्याह नास्पेति । विकल्पासहत्वाने- ·सटीकरयायमिद्धान्तदीपे विषयत्वमिति चेत् । न इच्छाज्ञानस्यापि प्रव- तकत्वप्रसङ्गात् । इच्छाविषयत्वावच्छेदकरूप. वस्वमिति प्रतिसन्धानमिति धेश । तस्यादेव । इच्छोपलक्षणमिति चेत् । न स्वर्गापवर्गमत- स्यैकस्योपलक्ष्यत्वस्याभावेनाननुगमात् । कि- ज्येष्टोपायताज्ञानमिच्छाद्वारा कारणम् तच्चेच्छा जनकत्वे सति सिध्यति । इच्छाजनकत्वम् स्वेष्टी ष्टसाधनताज्ञानं प्रवर्तकमित्याह यत्प्रतीति । वर्तमा. नेति । अतीतेच्छाविषयत्वमादायातीतभोजने प्रवृ. तिवारणाय वर्तमानेति। इच्छा विशेषणमुपलक्षणम्वा ? नाद्य इत्याह इच्छाज्ञानस्यापीति । नन्विच्छापदेने- चशाविषयतावच्छेदकरूपस्य विवक्षितत्वात्नस्य विशेषण- त्वेन दोष इत्याशङ्कते इच्छाविषयत्वावच्छेदकेति । अवच्छेदकरूपाणामपीच्छाविषयतावच्छेदकत्वेन ज्ञान हेतुः प्रत्ये करूपेण वा ? नाद्य इत्याह तत्त्वादेवेति ! इच्छाज्ञानस्य प्रवर्तकत्वापातादेवेत्यर्थः। द्वितीय शङ्कते इच्छोपल क्षणमिति । तटस्थैवेच्छाजनकत्तानविष- यीभूतानां स्वर्गत्यादिरूपाणां परिचायिकेत्यर्थः । अनु. गतानतिप्रसक्तोपलक्ष्यतावच्छेदकाभावेन दूषयति स्वर्गापवर्गति । प्रकारान्तरेणापि नेष्टसाधनताज्ञानं प्रवर्तकमित्याह किञ्चत्यादिना । इच्छाद्वारेति । न ·विधिवादः। साधनताज्ञानस्य न सम्भवति, । व्यभिचारात। तथाहि किञ्च तस्येच्छामात्रम् जन्यम् इच्छावि. शेषश्चिकीर्षा वा ? नाद्यः । उपायताज्ञानम् विनापि स्वर्ग भोगे चेच्छादर्शनात् । न द्वितीयः स्वर्गादावपि चिकीषादर्शनात् । कृत्या साधयितु- मिच्छा हि चिकीर्षा सा स्वर्गादौ न दण्डवा. रिता । किञ्चष्टसाधनत्वस्य न विधित्वम् । प्रहरहः सन्ध्यामुपासीतेत्यादाविष्टाभावेन तदु- पायत्वासनावात् । न कलज भक्षयेदित्याद. चोपायनाविधिपक्षे किं निषध्यम् । इष्टोपाय- त्यपि ज्ञाने तयतिरेके प्रवृत्यनुत्पत्तेरिति भावः । अस्तु तर्हि तथैवेत्यत प्राह इच्छाजनकत्वं चेति । व्यभिचारमेवोपपादयति तयाहीत्यादिना । व्यतिरे. कव्यभिचारेण दूषयति उपायताज्ञानं विनेति स्वर्गेति । तत्साध्वेष्टान्तराभावादिति भावः । ननु स्वसाक्षात्कार एव तत्साध्य इत्यत आह भोगे चेति द्वितीयेपि व्यभिचारमाह स्वर्गादाविति । ननु चिकी- र्षा साधनम् एव न स्वर्ग फलेत्यत प्राह कृत्येत्यादिना । नित्यकर्म प्रवृत्त्यनुपपत्तिबाधितमपीष्टसाधनताया विधि- त्वमित्याह किञ्चष्ट त्यादिना ।। इष्टाभावेनेति । भावे वा काम्यत्वापत्तरिति भावः । तदुपायत्वासम्भवा-

·-
Y.
पटीकन्याय मिडास्तदोपे
त्वमिति चेत् न बाधात् । नहि कलअभक्षणम
न किञ्चिदनिष्टसाधनम् । पर्युदासवृत्त्याऽनि-
ष्टसाधनताऽभिधीयते इति चेत् नोऽसम्भवात् ।
क्रियानुविधायित्वाच्च । न च बलयदनिष्टाननुय.
धि निषिध्यत इति भवेदेवं यदि बलवदनि.
ष्टाननुबन्धीष्टसाधनत्वम् विधिः स्यात् । नत्वे
दिति । तत्र प्रवृत्त्यनुपपतिरिति शेषः । निषेधविध्य.
नुपपतिरपि तद्वाधिकेत्याशयेनाक्षिपति न कलचमिति ।
प्रश्नं मत्वोत्तरमाह इष्टोपायत्वमिति ।
आक्षेप्ता
स्वाशय मुद्घ टयनि बाधादिति । बाधासिद्धिं निरस्य.
ति नहीति । तृप्तीष्टसाधनावादिति भावः
माश्रेष्ठसाधनावं निषिद्ध्यते अपि त्वनिष्टसाधनस्वं
विधीयते अब्रायणमानयेलि-त्पर्युदामाश्रयणादि-
त्याशङ्कत पर्युदामेति । व्युत्पत्तिविरोधेन दूषयति
असमस्तत्वादिति । "पर्युदासः स विज्ञेयो यत्रोत्तर पदेन
नाति"-वचनात्समास एव त्तद्युत्पीरिति भावः ।
क्रियासङ्गतस्वेन प्रसज्यप्रतिषेधत्वावगमादपि निषेधता.
पर्यत्वं वाच्य नानिष्टसाधनताविधायकत्वमित्याह
क्रियेति। "प्रसज्यप्रतिषेधोऽयं क्रियया सह यत्र नभिति"
लक्षणवशेन प्रसज्यप्रतिषेधस्यैवोधितत्वादिति भावः ।
ननु पुरुषसत्वे दरही पुरुषो नास्तीत्यत्र दण्ड बन
-
। ननु

·विधिवादः। पम् । किन्तु बलबदनिष्टानुबन्धित्व प्रति सा- धनस्य प्रतिबन्धकस्वमिति । न तावतापि कार्यत्यम् विधिरिति न नियंढम् । एताव- देव प्रकृते साध्यमिति चेत् । न कार्यता. विधवादिनोऽभिप्रायानभिज्ञानात । तथाहि चिकीर्षाजन्यकृतिसाध्यत्वताव कार्य म् । न च चिकीर्षाज्ञ नस्यापि प्रर्तकत्वप्रसङ्गः । तस्याः कृति बिशेषोपलक्षकत्वात् । तस्य च कृतिस पवि. कलच्च भक्षयेदित्यत्र बलवदनिष्टाननुबन्धिावम् विशेष. णमेव निषिध्यते न विशेष्यमिष्टमाधनत्यम् बाधादि. त्याह नचेति । नत्वमिति । गौरवादिति भावः । नम्वेवं विषमम्पृक्तान्नभोजनेपि प्रवृत्तिममग इत्यत साह किनित्यति । बल द्वाधकेन कार्यत्वस्य यिधिषधे निरस्ते. नन्यगाया गौरवमपि परिभूय बलदनिष्टाननुबन्धीष्टसाध नत्वस्य विधिवम् कल्पयिष्यत इत्यभिमन्धाय शकते नन्विति । नन्विष्टसाधनत्वमपि न नि! डमत शाह एतावदेवेति । नेदानीं मम स्वपक्षमाधनायोद्योग: किन्तु भवापक्ष प्रतिक्षेपाय प्रतिक्षिप्ते च तस्मिन्पारि- शेष्यादेवास्मत्पक्षः सेत्स्यतीत्यर्थः । बलद्वाधकस्यैव प्रकृतासङ्गत्या दूषयति नेति । ननु चिकीर्षाजन्यकृति. बाध्यत्वमेव कार्यत्वं त्वदभिमतम् नदेव च चिकीर्षासा- ..

·- सटीकम्पायसिद्वान्तदीपे शेषस्य गुण जात्यनङ्गोकारवादिनामपि चिकीर्षा- कारणत्वे निर्वाहाथं स्वीकर्तव्यत्वात् । अन्यथा कीदृशं प्रयत्नं प्रति चीकीर्षा कारणं स्यात् । प्रयत्नमात्रं प्रति व्यभिचारात् । गुणगतजाति- वादिनान्तु कस्या अप्यनुपपत्तेरसम्भवात् । तथाच कृतिसाध्यत्वमेव विधिः । कृतिसाध्येष्टा साधनत्वापेक्षया लघुत्वात् । स्वर्गापवर्गादीन्प्र- नस्य प्रवर्तकत्वापत्त्यादिनास्माभिषितमिति कथमभि. मायज्ञानमित्यत आह तथाहीत्यादि । ननक्त एवात्र दोष इत्यत आह नचेति । ननु कृती विशेषो जाति- रुपाधि ? नाद्यः त्वया गुणजातेरनङ्गीकारात् । न द्वितीयः तदनिर्वचनादित्यत आह तस्य चेति । रूप- स्वादिवदुपाधिरूपस्येति शेषः । सत्स्वीकारे वीजमाह चिकोर्षेति । काऽनुपपत्तिः कारणताया इत्यत महान्य थेति । ननु कृति सामान्यं प्रत्येक कारणं स्यादित्यत माह कृतिमात्र व्यभिचारादिति। द्वेषहेतुककृतौ जीवनयोनि- कृती चेत्यर्थः । भवत्पक्षे तु जातिविशेषाभ्युपगम देव नानुपपत्तिरित्याह गुणगतेति । दोषनिरासेन द्धि का. यत्वस्य विधित्वमुपसंहरति तथा चेति । ननु विनिगम- नाविरहादिष्टमाधनत्वकृतिमाध्यत्वयोर्द्वयोरपि विधित्व- स्यौचित्यादस्मत्पक्ष एव पर्यवसानमित्यत शाह कृतिसा- ..

·विविवादः । ४७१ na ति साधारणत्वाच्च । न च श्रमेपि प्रवृत्तिप्रसङ्गः। श्रमस्यापि चीकीर्षाजन्यकृतित्वेन कृत्या साध्य- त्वात् । द्वेषयोनिप्रयत्नादावपि श्रमदर्शनाच्च । न च चिकीर्षाजन्यकतिसाध्यत्वेनातीतभोजनादी ध्येति । इष्टसाधनतापक्षे फले प्रवृत्त्यनुपपसेरपि कार्यत्व विधिरित्याह स्वर्गापवर्गादीनिति । नन्वेवं श्रमेपि प्रवृ. तिप्रसङ्गः तस्यापि कृतिमाध्यत्वात् । न चासो तदधी- नक्रियामाध्या न कृतिसाध्य इति वाच्यम् । गुरुतर. भारोत्तोलनप्रवृत्तस्य क्रियानुदयेपि श्रमदर्शनात्कृतेरेव तद्धेतुवादित्यत प्राह न चेति । चिकीर्षाधीनकृति- त्वेन रूपेण तत्साध्यत्वमिह विवक्षितम् । न च तच्छम इत्याह । श्रमस्येति तत्रैव हेतुमाह द्वेषेति । तथा च व्यभिचारान्न चिकीर्षाधीन कृतित्वं तज्जनकतावच्छेदक- मिति भावः । नन्वेवं अमस्येव गमनादेरपि द्वेषयोनि- कनिवृतिप्रयत्नादपि दर्शनाच्चिकीर्षाधीनकृतित्वेन त. माध्यत्वासम्भवात्कषं तत्र प्रवृत्तिः । न च गमनविशेष तत्संभवः । अमेपि सुवचत्वादिति चेत् । सत्यमयम- प्यत्र पक्षे दोष एव द्रष्टव्यः । नन्वेवमतीतभोजने प्रवते. तेत्यत आह । नचेति । किं यदा कदाचित्प्रवृत्तिरापा. द्यते इदानीं वा? आद्य प्राह सामान्यत इति । तथापि प्राक् प्रवृत्तरित्यर्थः । द्वितीय श्राह समयविशेष इनि । इदानी मित्यर्थः । अतीतत्वात् सिद्धत्वात् । साध्य - ·बटोकायापसिद्धान्तदीपे प्रवृत्तिप्रसनः । सामान्यत इष्टोपादनात्सम्यविशे. षप्रवृत्यापादनेऽतीतस्वात्साध्यत्वाभावेनापादक स्वाभावात् । नन्वेवं स्वर्गाी स्वर्गचिकीर्षाजन्य- कृतिसाध्यताज्ञानात्प्रवर्तते स्वर्गार्थिचिकीर्षाज- न्यकृतिसाध्यत्वं तु दण्डादिसाधारणमतरतत्रापि प्रवृत्तिप्रसङ्ग इति। मैवम् । स्वर्गष्ट साधनतालिङ्ग- कचिकिर्षा जन्यकतिसाध्यत्वज्ञानस्य प्रवृत्तिं प्रति जनकत्वात् न च नटेनोरेवास्तु । तेन किमिति- त्वाभावेनेति । इदानी मिति शेषः । मिद्धत्वसाध्यत्व. योरेककदाऽमम्भवादिति भाव: वादिति । यदा कदाचिस्कृतिमाध्यत्वस्या प्रयोजकत्वा. दिति भावः । नन्वेवं स्वर्गोपायताभ्रमकाले तच्चिकीर्षा- धीनया कृत्या दण्डादेपि माध्यत्वादनुपायताज्ञानका. लेपि तजज्ञानसम्भवात्प्रवर्ततेत्या शङ्कले नम्वेवमिति । स्वर्गष्टमाधन तालिङ्गत्वेन ज्ञानविशेषणाददोष इति परिहरति मैमिति । नन्वेवं जितमस्माभिलाघवा दावश्यकत्वाच्चेटमाघनत्वस्यैव विधिवौचित्यादित माह न च तद्धतोरिति । तथापि नेष्टसाधनतामा विधिः किन्तु कृतिमाध्यत्वविशिष्टम् तथा च प्रथमोप- स्थितिलाघवावश्यकत्वाभ्यां तदेव विधिरित्यपि सु. वमित्याह इण्टेति । दोषाभावमुपपादयति न च पापादकाभा- ·विधिबादः । न्यायेनेष्टसाधनताज्ञानमेव प्रवर्तकमस्त्विति वा- च्यम् । इष्टसाधनताज्ञानेऽप्यस्य पक्षस्य तुल्य- स्वात् । न च दण्डादौ तथाभूतज्ञानम् । यदा तु तथाभूतो भमो भवति तदा प्रवर्तत एव । स्व- ििचकीर्षाजन्यकृतिस्वेन रूपेण यत् कृति- साध्यं तज्ज्ञानस्य वा प्रवर्तकत्वमिति ॥ तयाभूतमिति । इष्टसाधनतालिङ्गकमित्यर्थः । दण्डादा- विति । अनुपायताज्ञानकाल इति श्रेषः । उपायताज्ञा- नकाले विष्टापत्तिरित्याह यदात्विति । तथाभूतः इष्टोपायताविषयः । प्रवर्तत एवेति । तल्लिङ्गककृतिमा- ध्यताज्ञानसम्भवादिति भावः । नन्विष्टसाधनतालिङ्ग, कत्थे विशेषणे चिकीर्षाजन्यत्वमनर्थकं तत एव विपभ क्षणादिव्यावृत्तेः । माध्यत्वसाधनत्वयोर्विरोधेन लिङ्गिमा मानाधिकार ण्यग्रहानुपपत्तिश्च । यज्ञस्वर्गापवर्गादिसाधा. रण्य मुक्तं तदपि भग्नम्। तत्र फले इष्टसाधनतालिङ्गाज्ञाना. त्। ततो परं विनिगमकामावादुभयोरपि विधित्वमित्यस्व- रसादाह स्वर्गार्थिचिकीर्षति । दण्डनिष्टसाध्यताप्रति. योगिकसाधनता च न स्वर्गाचिकीर्षाजन्यकृतित्वा- वच्छेद्या घटचिकीर्षाजन्य कृतेरपि दण्डसिद्धेरिति भावः सोऽयं सस्यापहारिहरिणत्रासाय स्वापकारिकसंग्रहः यद. तिप्रमनिरासाय विशेषणोपादाने प्रवृत्त रेवोम्मलन. मिति । to ·४७४ सटीकायायसिद्धान्तदीपे अत्रोच्यते तदर्थचिकीर्षाजन्यकृतित्वेन रूपेण साध्यत्वं तत्साधनेऽपि नास्ति। अन्यथा अमात्प्रवृत्तस्य घटपटादिचिकीर्षाजन्यकृतिते दण्डाद्युत्पत्तिर्न स्यात् । न चाष्टापत्तिः । तथाभूतकृतेरपि दण्डाद्युत्पत्तिदर्शनात् । किजा- नुपाये उपायार्थी प्रवर्त्तमाना ज्ञप्तिकृतिविशे. षसाध्यताज्ञानात्प्रवर्तत इति स्वीकर्तव्यम्। त. दनुपायलाप्रतिसन्धानदशायामपि चिकीर्षाजन्य- कृतिसाध्यताज्ञानसम्भवात्तत्रापि अतिप्रसनः । न च तत्रानुपायताप्रतिसन्धानमेव निवर्तकम् एवं सत्यनुपायताप्रतिसन्धानाभावः कारणमिति वाच्यम् । तथाचोपायताज्ञानमेव स्नीकर्तुं युक्तं सिद्धान्तयति तदर्थीति । पटार्थिन: पटसाधन. ताभ्रगजन्यचिकीर्षाधीनकृतेरपि दण्डोत्पत्तन घटार्थि चिकीर्षाजन्यकृतित्वं कृती दण्डसाधनतावच्छेटकमिति तेन रूपेण कृतिमाध्यत्वासम्भवाद्दण्डे घटोपायताज्ञा. नेपि घटार्थी न प्रवर्तत एवमन्यापीत्यर्थः । एवमु- पायताज्ञाने प्रवृत्तिमापागानुपायनाज्ञाने प्रवृत्यापादने. प्टोपायताज्ञानमानेतुम पक्रमते किञ्चति वादिति । तादृशकृतित्वेन साध्यतायाः प्रागेव निरा- सम्भ- ·विधिवादः । ५५५ लाघवात् । एवं मण्डलीकरणादावपि स्वर्गकाम- चिकीर्षाकृतिसाध्यताज्ञानात्प्रवर्तत इति वाच्यम्। तथाच तत्र तस्य सत्त्वाबोधकवाक्यस्य प्रमा. णतापत्तिः । न च च तत्र स्वर्गसाधनताबाधा- चिकीर्षाजन्यकतिविशेषसाध्यतायाध इति य- क्तम् । अवसानेपि तथाभूतचिकीर्षासम्भवस्य पूर्व- मुक्तत्वात्। न चेष्टसाधनतालिङ्गककार्यताज्ञान- स्यापि प्रवर्तकत्वमिति वाच्यम् । व्यभिचारेण लिङ्गत्वायोगात्। न चेष्टसाधनतालिङ्गककार्यता सादिति भावः । लाघवादिति । अनुपायताप्रतिसन्धा. नाभावापेक्षयेति शेषः । न न तु कृतिसाध्यत्वापेक्षयेति इष्टोपायतापक्षेपि तदुपादानस्यावश्यकत्वात् । ननु प्रवृत्तौ फले न विवाद इत्यत आह तथाच तत्र सत्त्वादिति । कृतित्वेन साध्यताया अविवक्षणादिति भावः । व्यापकानुपलब्ध्या चिकीर्षाजन्यकृतिमाध्यताया मंडलीकरणादौ बाधान्न तद्बोधकमामाण्य प्रसङ्ग इत्या शंक्य व्यापकत्वामिद्ध्यैव परिहरति नचेत्यादिना क्तत्त्वादित्यन्तेन । इष्टसाधनतालिङ्गकं कार्यताज्ञान प्रवर्तकमित्यपि दूषयति नचेष्टेति । व्यभिचारेणे ति । चन्द्रमण्डलोदयादाविष्टसाधनत्वेपि कार्यस्वाभा- वादिति भावः । न केवलं व्यभिचारः किन्त्वसिद्धिरपी- तस्य ·सटीकन्यायसिद्धान्तदोपे ज्ञानं यागादौ सम्भवत्यपि कार्यतापक्षे इष्ट साधनत्वस्यैवालाभात् । यथाकथजिदावे वा तदेव प्रवर्तकमस्तु । कार्यताज्ञानेपि तस्योप- जीव्यत्वात् नहि कार्यताज्ञानमात्रं प्रवर्तक- मित्युक्तं प्राक् । इष्ट साधनतारूपलिङ्गधोपूर्वक तिविशेषसाध्यताज्ञानापेक्षया कृतिसाध्येष्ट सा. त्याह नचेति । अलाभादज्ञानात् । ननु लिङादेस्तद- लाभेपि तच्छक्यकार्यत्वेनाक्षेपादेव तल्लाभः स्यादित्यत प्राह भावेवेति । वस्तुतो नाक्षेपोपि असाधनत्वेपि कार्यत्वस्य प्रागुपपादितत्वादित्याशयमाह यथाकथंचि- दिति । इष्टसाधनताज्ञानमेवेत्यर्थः । अस्तु तर्हि तदनु. पजीविशाब्दमेव ज्ञानं प्रवर्तकमित्याशंक्याह नहीति प्रागिति । दण्डादौ स्वर्गकामप्रवृत्त्यापादनाबसर उक्त- प्रायमित्यर्थः । ननु कृतिमाध्यत्वे | इष्टसाधनत्वस्येवेष्ट- साधनत्वेऽपि कृतिमाध्यत्वस्यावश्यकत्वात्कुतो विनि. गम इत्यत आह इष्टसाधनतेति । वस्तुत इष्टसाधन- तालिङ्गकत्वम् प्रवर्तकज्ञानविषये कृतिमाध्यत्वे विशेषणं बाधात् लिङादिजप्रवर्तक ज्ञाने इष्टसाधनता- लिङ्गककृतिमाध्यत्वानुल्लेखादप्रवृत्त्यापत्तेश्च । नापि प्रवर्तकज्ञान स्वरूपसत् । लिडादिज्ञानादतज्ज- न्यात्प्रवृत्त्यनुपपत्तेः । नापि तन्निष्ठतया ज्ञातम् । ज्ञान- ।

·विविवादः। ४99 स्वर्ग. घनताज्ञानस्य लघुत्वात् । त वत्रयं मम तु द्वय- मिति विपरीतमापतितम् । अतएवानाप्ताक्तम- ण्डलीकरणादौ साधनत भ्रमात् प्रयत्तोपि वि. ज्ञानस्याप्रवर्तकत्वात् लिडादिना तदज्ञापनाचेति द्रष्टव्यम् । चयमिति । वस्तुनश्चतुष्टयम् । तथाहि प्रथमं स्वर्गकामकृतिमाध्यो याग इति कामो यजेतेति विधिवाक्यजन्यमेकं ज्ञानम् । तत औ- पादानिकमिष्टसाधनताज्ञानम् । ततो यागो मत्कृति- माध्यः मत्कृति विनाऽनुपपद्यमानत्वे सति मदिष्टमा. धनत्वाम्मद्भोजनवदित्यानुमानिकं तृतीयं कृतिमाध्य. ताज्ञानम् । तदनन्तरं मत्कृतिमाध्ययागमाध्यमिष्टमि- ति चतुर्य मानसं विशिष्ट वैशिष्ट्यज्ञानं ततो यागे प्रवृ. त्तिरिति । मम तु द्वयमिति । वस्तुतोऽधापि त्रयम् । तथाहि स्वर्गकामा यजेतेति अतो यागः स्वर्गका. मस्येष्टसाधनमिति प्रथममेकं शाब्दं ज्ञानम् । ततो यागो मत्कृतिमाध्य इति पूर्ववत् द्वितीयमानुमानिकम् । ततो मत्कृतिसाध्यो यागो मदिष्टमाधनमिति तृतीयं मानसमतः प्रवृत्तिरिति । वयं द्वयमिति तु न्यनाधिकत्वमाधोपलक्षणमिति वृद्धाः । अव्यभिचारा. दपोष्टसाधनत्वमेव विधिर्न कार्यत्वमित्याह । अतएवेति। इष्टसाधनताज्ञानस्य प्रवर्तकत्वादेवेत्यर्थः । प्रतिसन्धा- ·सटीकनगासिदान्तदीपे शेषदर्शनानन्तरं कृतिविशेषसाध्यताप्रतिसन्धा- नेऽपि न प्रटतं ते । तस्मात्स्वताऽसुन्दरे विषये यावत्कृतिसाध्येष्टसाधनता प्रतिसन्धोते तावदेवोपायाथों चिकीर्षतोति मनोरथमात्रमेव परेषाम् । तदुपजीवने तु तदेव युक्तमुत्पश्यामः।न नेपोति । तथा च तस्य प्रवर्तकत्वेऽन्वयव्यभिचार इति भावः । ततः सिद्ध कार्यताज्ञानमात्रस्याप्रवर्तकत्वमुपसं- हरति तस्मादिति । अन्धयव्यभिचारादित्यर्थः। स्वतो- सुन्दरे जन्येच्छाजन्येच्छाविषये । इदं च विशेषणं सुखदुःखाभावयोरिष्टसाधनत्वाप्रतीतावपि परेण चिकी- स्वीकारादुक्त न तु स्वमते । फले चिकीर्षाया एवाङ्गीकारादुपायचिकीर्षात एव तत्सिद्धः। प्रस्तु तीष्टसाधनताविशिष्टमेव कार्यत्वं विधिरव्यभिचारादि- त्यत आह तदपजीवनेविति । लाघवादिति भावः । यद्यपीष्टसाधनतापक्षपि कृतिमाध्यत्वविशेषणस्याव- श्यकतया लाघवेन विषयकृतो विशेषः तथापि परमते फलविशेष्यककृतिसाध्यताज्ञानस्य प्रवर्तकत्वस्वीकारा- तदपेक्षयेष्टसाधनताज्ञानस्य प्रवृत्तिममानविषयतया ला- घमिति द्रष्टव्यम् । इष्टसाधनताज्ञानस्य प्रवर्तकत्वे तन्मात्रस्य तरति मृत्युमित्याद्यर्थवादादेव सिद्धर्विधि- कल्पनावैयर्यप्रसङ्गाम्नेष्टसाधनताविधिरित्याशंक्याह न- ·विविवादः । चेष्टसाधनतालाभात्' नानेन साधनताप्रतिपा. दकविध्यनुमानमिति वाच्यम् । अधिनाभावबलेन हि विधिकल्पना व्यापकबाधेन व्याप्यबाधश. ढावारणार्थ न तु साधनतालाभार्थम् ।नन्विच्छा. त्वावच्छिन्नकार्यताप्रतियोगिककारणतावच्छेदक विज्ञानमिष्टमनुगतमिति वक्तव्यम्। अनुगतं न कि- चिदिति बमः । तर्हि ज्ञानस्येच्छायां कथं कारण- चेति । विध्यनुमानमिति । नहि ज्ञानगतं विधि- जन्यत्वमपि प्रवृत्त्युपयोगीति भावः । अधिनेति । अर्थवादस्य विधिव्याप्तत्वेन तब विध्यनुमान नत्वि- साधनतावगमायेति भावः । ननु तथापि प्रवृत्त्यनुप- योगितया तदनुमानवैवय्यं तदवस्थमेवेत्यत प्राह व्या- पकबाधेनेति । तथाचेष्टसाधनताबाधेन प्रवृत्तिरेव ज. न्येतेति तदनुमानसार्थका मिति भावः । वस्तुतो बल- वदनिष्टाननुबन्धित्वकृतिमाध्यत्वयोरपतिपत्नयोर्विध्ये- कपाध्यमवृत्तिकतया सदनुमानमिति युक्तमुत्पश्यामः । स्वर्गापवर्गतदुपायसाधारये जन्येच्छामाचे व्यभिचा- रेणेष्टसाधनतातानस्याहेतुत्वात्कृतिसाध्यत्वज्ञानमेव तथा स्यादित्याशये नाशङ्कते नन्विति । कार्यवैजात्या- भिसंधिं परिहरति अनुगतमिति । अभिसंहितं वैजात्यममानन्पृच्छति तही ति । प्रत्येक व्यभिचा.

·सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे त्यम ? स्वर्ग सुखत्वप्रकारकज्ञानात् । दुःखाभावे च तत्प्रकारकज्ञानात् । तदुपाये तदुपायताज्ञानात्। इति गोमयादिवृश्चिकवदित्यत्रधातव्यम् । अन्य- था कार्यविधिवादिनापि किमत्र वक्तव्यम् । तथाहि चिकीर्षाजन्यकृतिविशेषसाध्यताज्ञानं स- र्वत्रेच्छाकारणम् । असाध्येऽपि तक्षकचूडामण्या- दौ इच्छादर्शनात् कृतिविशेषसाध्यताप्रतिसन्धा- नेपि सुखादीच्छादर्शनादित्य लमतिपीडया। ननु हितोपायताविधादिना न कलज्ज भक्षयेदि- त्यादौ किं निपध्यम् न तावत्कलञ्जभक्षणस्य हि- तोपायताबाधादित्यक्तत्वात । नापि बलबदनि- ष्ठाननुबन्धः। तज्ज्ञानस्याप्रवर्तकत्वेन तस्य विधि. प्रत्ययोपस्थाप्यत्वाभावात् । तदुपस्थापितेनैव रादिति । अभिसन्धिमुद्घाटयन्नुत्तरयति स्वर्ग सुखत्वेति । इच्छायामिति । । प्रथमया विप- रिणत मनुषञ्जनीयम् । तथाच जन्यस्वर्गच्छात्वादिना कार्यधै जात्यानाननुगम इति भावः । गोमयादीति । गोमयादिभ्यो वृश्चिकादय दवेत्यर्थः । अनुगतकार्य- ताज्ञानसम्भवे नाननुगत कल्पना युक्त त्याशंक्याह अन्य- थेति । तदुपस्थापितेन वेति । शाग्दी ह्याकांक्षेत्यादि- न्यायादिति भावः । यत्पूर्व मुक्त क्रियान्वयित्वेन भाव:

·विधिवादः । ४८९ निषेधान्वयः । न च बलवदनिष्ठाननुसन्धानेपि प्र- वृत्त्यापत्तिः तत्प्रतिबन्धकस्य प्रागेवोदितस्वात। न च क्रियान्वयेपि निषेधस्य “यजतीषु यजामहं कुर्वन्ति तानुयाजेष्विति" यथानुयाजे सस्य यज. तीष्विति पर्युदासेनार्थी लभ्यते तथात्रापि अनि- ष्ठसाधनमित्यर्थः पर्यधस्यतीति वाच्यम्। वाक्यभ- यादगत्यन्तराभावात्तत्र तथा कल्पनात् अत्र तु तदभावादिति । बलवदनिष्टानुबन्धज्ञानस्य हि प्रवृत्तिप्रतिबन्धकत्वे तदभावस्य कारणता वाच्या सदा विनिगमकाभावात् तदभावषलषदनिष्टा. पर्युदासत्वानुपपत्ते निष्टसाधनत्वं नर्य इति तत्र व्यभिचारमाशंक्य निरस्यति नच क्रियान्वयेपोति । गत्यन्तराभावादिति । मुख्यार्थबाध एव लक्षणारूप- पर्युदामौचित्यादिति भावः । विनिगमकाभावादिति । वस्तुती बलवदनिष्टाननुबन्धित्वज्ञानस्याप्रवर्तकत्ये बलवदनिष्टानुबन्धित्वज्ञानस्य प्रवृत्तिजनकेष्टसाधनता- ज्ञानमाचाविघटकतया प्रवृत्तिमतिबन्धकत्वमेषानुपप- न्नम् । जनकीभूतज्ञानविघटनेनैव विरोध्यविषयकसान- स्य प्रतिबन्धकावावधारणात् । अन्यथा कृत्यसाध्यता- जानं प्रतिबन्धकमिति तदभावः कारणं न तु कृतिसा- ·YER - सटीकम्पायसिद्धान्तदीपे ननुबन्धज्ञानयोरपि कारणत्वात् । एवं बलवद निष्टाननुयन्धीष्टसाधनं विधिरिति स ध्यत्वज्ञानमित्यपि सुवचमिति भावः । एवं बलवद- निष्टान नुवन्धीष्टसाधनं विधिरिति । इष्टोत्पत्तिनान्त- रीयकदुःखाधिकदुःखाजनकत्वे सतीष्टसाधनताप्रवर्तक- जाने विषयतया जनकतावच्छेदकप्रकार इत्यर्थः । अतो नान्तरीयकदुःखसाधने बहुतरेष्टसाधने यागादौ प्रवृत्तिः शतयोजनान्तरितभोजनफलकयात्रादौ चाप्र- रुपपन्ना भवति । ननु शाब्दबलवद निष्ठाननुबन्धित्वज्ञान- वतां कथमगम्यागमनादौ प्रवृत्तिरिति चेत् । न रागा. दिदोषोत्कटयन बलवदनिष्टाननुबन्धांशज्ञानमतिबन्धा त् बलवदनिष्टाननुबन्धित्वभमोदयाच्च सदुपपत्तेः नन्वेवं वीतरागाणामभ्रान्तानां योगिनां निषिद्धकर्मणि प्रवृश्यनुपपत्तिः । बलवदनिष्टानुपाहितत्वं तदर्थी न तु सज्जननायोग्यत्वं येन बलवदनिष्टाननुबन्धित्व. ज्ञानानुपपत्तिः । अस्ति च योगिकृतस्वागम्यागमना- देषामहकृतत्वेन बलवदनिष्टानुपहितत्वमिति तज्ज्ञानानुपपत्तिरिति वाच्यम् । दुःखबहुलकर्मण्ययोगि- नामपि प्रवृत्तिप्रसङ्गात् । प्रवृत्तिजनकज्ञानकाले तस्य बलवदनिष्टानुपाहित्तत्वस्य ज्ञानसम्भवादिति चेत् न तेषामध्यपवर्गरागदोषोत्कट्य न तद्भमस्वीकारेपि माधकाभावात्. । न च स्वर्गिणामूर्वश्यादिसम्भोगे ·विपिवादः। : मवृत्यनुपपत्तिः इष्टोत्पत्तिनान्तरीयकदुःखाप्रसिद्ध रिति वाच्यम् इष्टाम्यनजनकत्वस्यैव तदर्थत्वात् तत्संभो. गसुखान्यूनदुःखस्य चाम्यत्र प्रसिद्धः । अत एव तुल्या. यव्ययत्वज्ञानदशायां न प्रवृत्तिः । अधिकदुःखाजनक- त्वेप्यन्यूनदुःखजनकत्वात् । न च समानशीलवस्तद्वयो- पस्थितावुभयच प्रवृत्तिरप्रवृतिर्वा स्यान्नैकत्र विनिग- मकाभावादिति वाच्यम् । फलबलेन प्रवर्तकज्ञानस्य- कमाविषयस्यैवोत्पत्तेरुन्नयनात् । न चेष्टसाधनमि- माः सुमनस इत्येकमकारकेष्टसाधनस्य समहालम्वनस्थ. ले नयाप्यनुपपत्तिरिति वाच्यम् । तत्रापि क्वचिदव्यध- हितोपरितनसुमनःमाध्येष्टापेक्षया व्यवहिताधस्तन- सुमनसामधिकारोपमर्पणायाससाधनताप्रतिसन्धानात् । क्वचित्मव्यासव्याजलाघवानुरोधेन तदितराजवलनायाः ससाधनताप्रतिसन्धानात् एवमन्यत्रापि कल्पनात् । नन्वजनकत्वमत्यन्ताभावान्योन्याभावभेदेन भिन्नं तयाच मिलिताज्ञानस्य हेतुत्वे गौरवमननुभवरच प्रत्येकत्तानेपि फलसिद्धय॑भिचारश्च । प्रत्येकहेतुतायां चाननुगम इति चेत् । न प्रत्येकहेतुत्वेपि तादृशदुःखजनकत्वज्ञान- विरोधिज्ञानत्वेनानुगमात् । नन्वेवमपि नुगमाच्छक्तिग्रहानुपपत्ती न मस्य ज्ञानवृत्तितया विधिजन्यज्ञानेप्रकारत्वात् किञ्चानियतदुःखजनके कर्मणि फलस्यानन्यगतिक. धक्यान- प्रतीकारः उक्तानुग- ·४४ सटीकम्पायनिहाम्तदोघे ताप्रतिसन्धाने दृश्यते प्रवृत्ति: नान्यदन्यनुभवसिद्धम् । नवे पति न स्यात् । तस्यैव तजन्यदुःखस्यं समय- भेदेन पुरुषभेदेन चान्वनाधिकभावासम्भवात् । अयो- स्कटद्वेषविष यदुःखाजनका विवक्षितम् । न च फलोत्क- टेच्छाभावकाले तद्द, :खे उत्कटद्वेषस्य जातवाटुक्तज्ञाना. नुपपत्तिः । यथा यदा यत्र यस्येच्छा वस्तुतस्तत्साधन- तोत्तरभागाथस्तथा यत्र यस्य यदोत्कटद्वेषस्तदा तस्य तत्साधनत्वाभाषः पूर्वभागार्यः । अमएवोत्कटरागान्ध- स्य दुःखे न तदा द्वषोत्कट्यमिति तदातनतदीयोत्कट- द्वषविषयदुःखाजनकत्वज्ञानममन्यूहं यतः प्रवर्तते। तदितरस्य तु प्रवर्तत इत्यनुभवसिद्धम् । उत्कटत्वं च जातिविशेष इति न तदनिरुक्तिरिति । तन्न । तथात्वे न कलज्जभक्षयेदिति विशिष्टनिषेधपर्य- वसायितया कलजभक्षणमुत्कटेदानीन्तनमद्वेषविषय दुःखसाधनमित्यन्वयबोधः स्यात्तथाच यस्य रागान्धस्य तत्साध्यदुःखे नोत्कटद्वेषस्तं प्रति विषयबाधेन तद्वदा. प्रामाण्यघमङ्गः । एवञ्च स एष वेदः कञ्चित्प्रति प्रमाणं कञ्चित्मत्यप्रमाणमिति महद्वै गममापतितम् । अथ तत्र मदनन्तर्भावस्तथापि तादृशयत्किञ्चिद्वेषविष- यत्वं वा विवक्षितम् । प्राद्य यजेतेत्यादौ बोधापत्ति: बहुवित्तव्ययायामसाध्ययागजदुःखे पाखण्डादेहत्कटद्वप सम्भवात् । अन्त्ये न कलज्ज भक्षयेदितिनिषेधस्य सक- नेति न . - ·बिभिवादः। । - लद्वषविषयदुःखजनकत्वपर्यवसायित्वे पाधापत्तिरिति चेत् । अत्र वदन्ति । एकंत्रापि विषये पुरुषसमयभेदा- भ्यामिच्छाद्वषयोरोस्कट्यवशात्मवृत्त्यप्रवृत्ती रति ताप- दनुभवसिद्धम् । एबच्चोत्कटद्वषविषयसाधनताशानं प्र- तिबन्धकमिति तदभावः कारणं न तु द्वेषविषयमाघनत्वा. भावः कारणमिति नोक्तोनुगमः। न च रागोत्कट्यदशा- यामतीतोत्कटद्वेषविषय साधनज्ञानाम्प्रतिबन्धापतिः । यदा यस्य यत्रोत्कटद्वेषस्तदा तस्य तत्साधनताज्ञानस्य सदीयतद्विषयप्रवृत्तौ प्रतिबन्धकत्वात् । न च जनकी- भूतज्ञानाविघटकत्वे तस्यैवानुपपत्तिः । निवृत्तिमामग्री- स्वेन सत्प्रतिपक्षवत्साक्षादेव विरोधित्वात् । व्याप्तेश्च साक्षादविरोधिविषयत्वात् । तथा च तज्ज्ञानस्या पेक्षितत्वेन विधिजन्यतानङ्गीकारान्म पूर्वोक्तदोषलेशा- वकाशः । नचैवं न कलर्ज भक्षयेदित्यत्र निषेधान्वया- नुपपत्तिरिति वाच्यम् । तत एवासुराविद्यादिवत्पर्यु दासलक्षणाऽनिष्टसाधनत्वस्यैव तदर्थत्वात् । न चाममा- से तदनुपपत्तिः । घटः पटो नेत्यत्र भेदवल्लक्षणास्वी- कारात् । न च विरोधिलक्षणासमास इति नियम इति वाच्यम् । अनुपपसेरेव लक्षणामूलत्वेन तदन्यस्यायोज- कत्वादिति । बलवदनिष्टाननुबन्धेनेत्यादि । ननु बलवाद- निष्टाननुबन्धीष्टसाधनत्वस्य विशिष्टस्य विधिशक्यत्वात्त. देकदेशे बलदनिष्टाननुबन्धित्वमा कयं नजोऽन्वेयः । - - ·४६ सटीकम्पायसिद्धान्तदीपे लिङ्गादिप्रत्ययवाच्यः । तथा च बलवदनिष्टाननु बन्धेन विधिप्रत्ययोपस्थाप्येन দ্বিীন नजान्यय इत्य निच्छयापि स्वीकरणीयम् अन्यथा कार्यताविधिवादिना किं वाच्यम् ? नहि तस्यापि चिकीर्षाजन्यकृतिसाध्यस्वं कलजभक्षणस्य निषे ध्यं बाधात् । नापि कलज्जभक्षणनिवृत्तिनियोगा पदार्थो हि पदार्थनान्वेति न तदेकदेशेन निराका क्ष. त्वात् । अत एव गौर्नित्य इत्यत्र गोत्वे विशेषणे नित्यत्वान्वयाय स्खलक्षणास्वीकार इति चेत् । अधाहुः कृतिमाध्यत्वबलवानष्टाननुबन्धित्वेष्टसाधनस्वेषु शक्ति- वयमेव स्वीक्रियते तेन प्रत्येक पदार्थत्वाबान्वयानुप- पत्तिः । न च शक्तित्रयकल्पने गौरवम् । विशिष्ट. शक्तिपक्षे सामानाधिकरण्ययस्यापि शक्यताङ्गीकारा- दन्यदा तु संसर्गमर्यादयैव लाघवसम्भवेन गौरववैप- रीत्यमसङ्गादिति। विशिष्ट शक्यत्वेप्येकदेशे लक्षणेत्य- प्याहुः । निषेधविध्यनुपपत्तिश्चोभयसमाधेयत्वान्न म. न्मतएव दोष इत्याह अन्यथेति । वाधादिति । तृप्ती- ष्टसाधनतया चिकीर्षाधीनकृतिसम्भवादिति भावः असाध्यात्वादिति । फलाभावाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । परि- पालमस्य कर्तमशक्यत्वादिति । ननु रागाद्भक्षणोद्यतं प्रति प्रवृत्तेन निषेधविधिना कलंनभक्षणमागभावस्य न ·विधिवादः । Y८१ वाच्यः फलाभावे च तथाभूतनियोगे प्रमाणा- भावात् । नापि कलञ्जभक्षणस्य प्रागभावः साध्य लस्याऽनादित्वेनासाध्यत्वात् । न च योगवत्क्षेम- स्यापि पुरुषार्थत्वात्प्रागभावपरिपालनमिति बा. च्यम् प्रागभावस्योत्तरावधिनियमेन परिपालनस्य कर्तुमशक्यत्वात् । तदन्यस्य तत्र निषेध्यस्यास तदुत्तरयावत्समयसम्यन्धो बोध्यते येनानुपपत्तिः स्यात्। किन्तु तदा प्रवृत्तिविच्छेदेन तदुत्तरसमये प्रागभावाव- खिन्नमात्रं तच्च कालान्तरे तस्य प्रतियोगिजन- कत्वेऽपि नाशक्यम् अन्यथा प्रायश्चित्तादौ दुःख प्राग्भा- घमाध्यतानुपपत्ते रिति चेत् । न फलाभावस्यैव मूलबा- धकत्वात् । संक्षिप्य प्रागुक्तं नित्यविध्यनुपपत्तिं विस्त- रयन् शंकते नन्वहरहरिति । ननु “विहितस्याननु- छानान्निन्दितस्य च सेवनात् । अनिग्रहाच्चेन्द्रियाणां नरः पतनमृच्छति" इति स्मृत्या विहिताकरणस्य पतनपदवाच्यप्रत्यवायसाधनताप्रतीतेस्तत्परिहार प्रागभावात्माऽस्तु फलमित्यत आह न तावदिति । फलाभावेन विधेः प्रथमं मूकत्वेन विहितत्वासिद्धौ विहिताकरणमयुक्तप्रत्यवाये मानाभाव इत्याह प्रागि- ति । विधिमवृत्तेरगित्यर्थः । एवं च विधिमवृत्ती वि- हितात्यकारणे प्रसवायप्रसङ्गस्तत्प्रवृत्तौ च तत्परिहाराय एव ·पुस बहीन्यापसिद्धान्तदीपे म्भवादिति । ननु अहरहः सन्ध्यामुपासीतेत्यत्र कि- मिष्टं यत्पतिसन्धानेन बोध्यम् । न तावत्पत्य वा- यपरिहारः । प्रागप्रत्यवाय प्रमाणाभावात् । नापि रात्रिकृतपापाभावः सर्वत्र तदभावात् नित्यत्व- विधिप्रवृतिरित्यन्योन्याश्रय इति भावः । ननु यद्राध्या- दिकृत पापध्वंस एव फलम् । न च तत्र पापे प्रमा- शाभावः । रात्रिकृतदरभिध्यानादेनिषिद्धत्वादेव तत्प्र. तीतेरित्याशंक्याह नापि रात्रीति । रात्रीत्युपल- क्षणं दिनस्यापि । सर्वत्र ति । सर्वत्र कर्तृ माघ- राधिकृतपापाभावात् न न संध्यावन्दने तत्फलकत्व- सम्भव इत्यर्थः । विधेविशेषप्रवृत्तत्वादिति भावः । नित्यतेति । अभावफलकत्वेपि फलकामाधिकारतया काम्यत्वापत्तेरित्यर्थः । भावफलकत्वस्य परिभाषामात्र- त्वादिति भावः । संध्यावन्दनस्य मंत्रलिङ्गावगतराधि- कृतपापाभावफलकत्वसम्भवेपि नित्य श्राद्धादौ तादृशलि- गाभावेन तत्फलकत्वे मानाभाव इत्याह अहरहरिति नित्यान्तर इत्यर्थः । अन्यथा विकल्पापत्तावनुष्ठितान्य- तमेनापराननुष्ठानप्रसङ्गादिति भावः । ननु प्रत्यवायहे- त्वनुपासनाभावरूपत्वेनोपासनमेव कृतेः फलं । न चा- नुपासनस्य प्रत्यवायहेतुत्वाभ्युपगमे तदभावसाधनतयो- पासनमेव विधीयतामिति वाच्यम् । तस्य प्रागभावरूप- त्वेनासाध्यत्वादित्याशंक्याह नचानुपासनमिति । यजेते.

·PER विवाद विरोधाच्च । बहरहः स्मायादित्यत्र तदमावाद । न चानुपासनं प्रत्यवायहेतुः तदमावरचोपासनं साध्यमिति वाच्यम् । उपासनस्य फलस्वे साथ- नत्वेनान्वयानुपपत्तेः । न चोपासनं प्रयोजनं स- म्भवति । तद्धि मुख्यं गौणम् वा ? नायः सुख- दुःखाभावयोरेव तथात्वात् । नेतरः प्रयोजनोपाय- स्यैव तथास्वात् । न चोपासनेन किञ्चित्प्रयो- जनं जन्यते । यत्तु कैश्चिदुक्तम् न प्रत्यवायवि. रोध्येवापूर्व संध्योपासनेन जन्यते। तच्च प्रत्यवा- यविरोधित्वेन काम्यं न त्वपूर्वत्वेनेति नापूर्वस्व- क्षतिरिति। तत् पूर्वोक्तेनैव विकल्पेन दूषितम्। तः त्यादौ यागादेरिव संध्यामुपासीतेत्यादौ प्रकृत्य- थस्योपासनस्येष्टसाधनताबोधो न तु कृतेः । तस्यैव फलत्वं साधनत्वं चेति युक्तं विरोधादित्याह उपासनस्येति । विकल्पानुपपत्तिबाधितमप्युपासनफल. त्वमित्याहन चोपासनमिति । किञ्चित्प्रयोजनमिति । नित्यताभङ्गप्रसङ्गाननैवेष्टविशेषाकांक्षोपशमे उपासने साधनसाविरोधिफलत्वकरपनावैवर्यप्रसाश्चेति भावः। एकदेशिमतं दूषयितुमनुवदति यच कैरिवदिति । नबनाउ कामनानुपपत्तेजति च प्रमाणान्तरपूर्व- ६२ ·सटीकापायणिस्तदोपे थाभूतेऽपूर्व प्रमाणाभावात्। अन्वयानुपपत्त्या क- ल्पनमिति चेत् । अन्यथोपपत्तेर्वक्ष्यमाणत्वात् । तस्मावित्यस्थले काम्यादिष्टसाधनं विधिरिति मनोरथमात्रम् । मैवम् । यत्तावदुक्तं संध्योपासनं प्रयोजनं न सम्भवति । गौणमुख्यविकल्पगलि- तत्वात् । सदयुक्तम् । मुख्य एवं प्रयोजनेऽन्त. र्भावात् । समानाधिकरणेच्छाजन्येच्छाविषय. त्वेनापूर्वत्वव्याघातान्न तत्काम्यमत आह तच्चेति । दुःखविरोधिन इव दुःखसाधनविरोधिनाऽपि काम्यत्वा- दित्यर्थः । नापूर्वत्वक्षतिरिति । न हि गुरुनय इवा- स्मन्मते सर्वथा प्रमाणान्तरागोचरत्वमपूर्वत्वम् अलौकि- कप्रत्यासत्तिजप्रत्यक्षादिनापि तद्ग्रहणात्किनत्वपूर्वत्वे- नेति भावः । तत्पूर्वोक्त नैवेति । गौणमुख्यत्वविकरपे- नेत्यर्थः । तयाभूत इति । प्रत्यवायविरोधिनीत्यर्थः । प्रत्यवाये प्रमाणाभावस्य दर्शितत्वादुपासनसाध्यप्रत्य. वायमसङ्गाभावेनापूर्वे तद्विरोधित्वस्य सुतराममामा- णिकत्वात्कालान्तरीय फलाभावेन तत्स्वरूपस्याप्रामाणि- कत्वादिति भावः । संध्याविध्यनुपपत्तिरेव तत्र मान- मित्याशंक्याह अन्ययापपत्तरिति । उपासनफलकत्वेनो- पपत्तरित्यर्थः । उपसहरति तस्मादिति । स्वरूपासि. ध्या दूषयति मैवमिति । ननूक्त सुखदुःखाभावेतर.

·विविवादः। स्वस्य प्रयोजनाजनकप्रयोजनस्वस्य वा मुख्य- प्रयोजनलक्षणस्वात् । एतदेव निरुपाधीच्छा- विषयत्वमिति गीयते । न चैतल्लक्षणमुपासनेऽ- सिद्धम् । उपासनस्य दुःखहेतुस्वाभावत्वे काम्य. स्वम् । न च दुःखहेस्वभावः किञ्चिदानुकूलतय काम्यते किन्तु स्वरूपत एवं सर्पकण्टकादिपरि- हरणे तथावधारणात् । न चैवं मुख्यं द्विविधं सुखं दुःखाभावश्चेति विभागानुपपत्तिः दुःखाभाव स्वान्न मुख्यप्रयोजनतेति तत्राह समानाधिकरणेति । तच्छाविषयत्वेनातिव्याप्तिनिरासाय जन्यत्वमंत्ये. लाविशेषणं द्रष्टव्यम् । असम्भवनिरासाय समानाधि- करणेति । प्रयोजनेति । प्रयोजनस्वमिष्यमाणत्वम् तन्मात्र गौणप्रयोजने पीत्यतो जनकान्तम् । अभियुक्त- विरोधशङ्कां निरस्यति एतदेवेति । ननूपासने द्वषम- प्यसिद्धमित्याशंक्याह नचेति । विशेष्यभागं तावदुपा. सने वर्स यति दुःखहेत्वभावेनेति । अनुपासनस्य दुरितद्वारा दुःखहेतुत्वादिति मिति । नवं कामिकार्यत्वे नित्यत्वविरोधः । प्रकृत्यर्थताकामनाया एव नित्यताविरोधित्वाभ्युपगमा- दिति भावः । विशेषांशमुपपादयति :नचेत्यादिना। ननु दुःखहेत्वभावस्य सुखदुःखाभावेतरत्वात्स्वरूपेण भावः काम्यत्व- ·सटीकन्यायसिद्वान्तदीपे इत्यत्र दुःखपदेनेकविंशतिप्रभेदभित्रस्य विवक्षि तस्वात् । यद्वा गौणमेवेदं प्रयोजनम् । ननु कथं गौणत्वं किञ्चित्प्रयोजनकं हि गौणं सम्भवति न चानेन किञ्चित्प्रयोजनं जन्यते । एतदपि न । साध्य. काम्यत्वानुपपत्तिरित्याक्याह सर्पकंटकादिपरिहारे तथेति । स्वरूपत एव काम्यत्वावधारणादित्यर्थः । मन्येवं मुख्यप्रयोजनविघात इत्यत माह नवेति । नन्ध- नुपासनस्य दुरितहेतुत्वमपासन विध्यधीनज्ञानम् स चा- नुपासनगतदुरितसाधनतांशज्ञानाधीनप्रवृत्तिरित्यन्यो- न्याश्रय इति चेत् । एतदस्वरसादेवाह । यद्वेतीत्येके । तन्न अग्रिमपक्षेपि तदनुद्धारात् । अपरे तु न विधेः कर्म- ध्यत्वमवगम्य विहिताफरणेन प्रत्यवायकल्पन' येना- न्योन्याश्रयः स्यास्किन्तु सन न्ध्याहीनोऽशुचिनित्यमनहः सर्वकर्म स्वित्यादिनिन्दार्थवादेन प्रायश्चित्तोपदेशेन चेति । ननु सर्पकण्टकादिपरिहारे दुःखं मे मा भूदिति कामनयैव प्रवृत्तेर्दुःखानुत्पादनिश्चयेन तत्कामनाविर- हिणो जाङ्गलिकस्याप्रवृत्तेश्च स्वस्वरूपेण काम्यत्वाव- धारणमसिद्धम् । कल्पितलक्षणानुसारेण शतशो मुख्य प्रयोजनत्वाभिधानेऽपि सुखं दुःखाभावं वानुद्दिश्यान्यत्र स्वतन्त्रप्रवृत्तेरभावाद्दुःखपदेनकविंशतिभेददुःखविवक्षा. यां च सुखाभावोऽपि मुख्यप्रयोजनमियतिचित्र मित्यस्व शारदाह यद्वा गौणमेवेति । प्रयोजनाजनकत्वान्न गौण - ·विधिारः। साज्ञानजन्येच्छाविषयत्वस्यैव गौणलक्षणत्वात् । एतदसिद्धमिति चेत् न । यद्यपि स्वतो न संध्योपा. सनन्न किञ्चित्प्रयोजनं प्रति साधनन्तथाप्यनुपा- सनस्य प्रत्यवायप्रतियोगिकसाधनज्ञानजन्येच्छा. विषयत्वम् तदभावत्वेन संध्योपासनस्य संभवत्ये. व सीपसर्पणस्य दुःखहे तुज्ञानजनितेच्छाथिष- यत्वं तदभावस्वरूपत्वेनापसर्पणस्येतिवत् एवं सं. ध्योपासनस्य प्रयोजनत्वे व्यवस्थिते तद्वायनाया एवांशोपायत्वेनान्वयः। यद्वा लिङ्गपदेनोपस्थिता- स्वमित्याक्षिपति ननु कयमिति । अप्रयोजकतया दूषयति एतदपीति । साधनताज्ञानेन जन्या या इच्छा तद्विषयत्वमित्यर्थः । नित्यत्वभङ्गमसङ्ग मनसि कृत्वाऽषि- दिताशयः शङ्कते एतदिति । स्वाशयं विवृण्वन् प. रिहरति यद्यपीत्यादिना । साधनतायां स्ववृत्तित्ववि- शेषणं गौरवादतन्त्रमित्याशयेनाह अनुपासनस्य ति अनुपासनस्य या प्रत्यवायप्रतियोगिकसाधनता तज्ज्ञान- जन्या या इच्छा तद्विषयत्वं संध्योपासनस्य त्यर्थः । अन्य स्य साधनताज्ञानादन्यत्र कथमिच्छेत्यत प्राह तदभा- वत्वेनेति । अनुपासनाभावरूपत्वेनेत्यर्थः । अनिष्टसाध- नताशानस्य तदभाव इच्छाजनकत्वस्वभावादिति भावः। - ·भावः । सटीकम्पायशिकान्तदीये पीष्टसाधनता इष्टाभावात् संध्योपासनेनानुमीय. ते। न चैतावता इष्टसाधनताक्षतिः लिङ्गादेरिष्ट- साधनतायामेव शक्तरवधारणात् । नन्वेव संध्यो- तमेव स्वभावं दृष्टान्तेन दृढयति सोपसर्पणस्येति । सोपर्मणस्य यदुःखहेतुत्वज्ञानं तउजन्येच्छाविषयत्व मपमर्पणस्य यथेत्यर्थः । नन्वेवमप्युपासनस्येष्ठत्व. मुपपादितं नेष्टसाधनस्वमित्यत आह एवमिति । तद्भावनाया एवेति एकप्रत्ययोपात्तत्वेनान्तर उपासनरूपेष्टसाधनत्वसम्भवाच्चेति नन्वेवं यष्टसाधनतावगमस्तत्र न प्रवृत्तिः यत्र च यागप्रवृत्तिर्न तत्रष्टसाधनतावगम इति साधुममर्थितमि- साधनताज्ञानस्य प्रवर्तकत्वमित्यस्वरसादाह यद्वेति । नन्वेवमिष्टसाधनता लिङर्थ इति गतमत प्राह नचेति । क्वचिदयोग्यतानन्ययेऽपि काम्यस्थले परिशेषावधारि- तायास्तच्छक्त स्त्यागायोगादन्यथा द्वावानयत्यय विभ- क्तयु पनीतसंख्याया अनन्वयात्तस्या अपि तदर्थकतात्या- गप्राङ्गादिति भावः । संध्योपासने प्रवृत्ति दर्शनात्तष्ट- साधनतान्वयबोध सावश्यक इतीष्टान्तरमन्येष्टव्यम् । तथा च स एव नित्यताविरोध इत्याशयेन शङ्कते नन्वेवमिति । वस्तुतो न तद्वैदिकं कर्म यत्र न फलम- स्ति । तथाहि "दद्यादहरहः श्राद्ध पितृभ्यः प्रीति- माहरन्नित्यादौ" विधावेव श्रूयते । क्वचिदर्थवादे यथा- ·विधिवादः। पासने कथं प्रवृत्तिरिष्टोपायताया अमावादिति चेत् । प्रापाततस्तावदेवम् उपासनस्य वेदबोधि- तत्वेन कर्त्तव्यतायामकुर्वन्विहितं कर्मत्यादिवा- क्यानुसन्धानात् उपासनस्य प्रत्यवायहेतुस्वेऽ- वगते तव्यतिरेकरूपस्य काम्यत्वमेवाबधार्य तदु- पाये प्रवर्त्तते न तूपासन एव । उपासनस्यायोग्य संध्यामुपासते ये तु सततं संशितव्रताः । विधूतपापास्ते यान्ति ब्रह्मलोक सनातनम् ॥ इति । संध्योपासनस्य यत्र न नार्थवादापि तत्र विश्वजि- न्यायात्स्वर्ग: कलप्यते इष्टविशेषसाधनताज्ञान विना विधेः प्रवर्तकताऽनिर्वाहात् । ननु प्रथममवृत्तेतर- निरपेक्षाऽहरहःश्रुत्या तत्कालजीविमावस्याधिकारम- तीतेस्तत्मापेक्षचरमप्रवृत्तार्थवादोपनीतफलकामनाधि- कार: उपजीव्यविरोधादिति चेत् । न प्रहरहः श्रुतेर- वादाद्युषस्थापितं फलानुपादाय प्रवर्तकताऽनिर्वा- हेन सापेक्षत्वविशेषात् । नचैवं फलकामकार्यत्वे नि. त्यताविरोध संध्याहीनो शुधिनित्यममहः सर्वकर्मसु । यदन्यत्कुरते कर्म न तस्य फलभाग्भवेत् ॥ संध्या येन न विज्ञाता न च संध्या हयुपासिता। ज्जीवन्नेव भवेच्छूद्रो मृतः श्वा चाभिजायते ॥

·- सटीकम्यापसिद्धान्तदरोपे त्वात् प्रकरणादुपस्थापितोपासनोपायेनैव साधनतान्वय इति कश्चित् । नन्विष्ठसाधनता. पक्षेपीच्छाज्ञानं प्रवर्तकं स्यात् । इच्छाविषयता- पच्छेदकप्रकारवत्प्रतियोगिसाधनताज्ञानं प्रवत- कमियपि न समीचीनम् । अत्रापि विशेषणमु. पलक्षणं वा ? आद्य तज्ज्ञानस्यापि प्रत कता- इत्यादि निम्दाश्रवणान्नित्योपपत्त: । इति परिहर्तारमभिसंहितं सूचयन्नेकदेशिनां परिहारमाह मापातत इति । एवं वक्ष्यमाणमुत्तरमित्यर्थः । कर्तव्य. तायामिति । प्रतीतायामिति शेषः । तद्व्यतिरेकरू- पस्यति । उपासनस्येति शेषः । तदुपाये जलादावि. त्यर्थः । नतूपासन इति । इष्टसाधनत्वावगमादिति भावः । अशाब्दस्यापि शब्दान्वयप्रतियोगितया भान- मिति मन्यानानां मतमाह उपासनस्यति । अयो- ग्यत्वात् इष्टसाधनतान्धयायोग्यत्वात् । पक्षद्वयमप्ये. तदयुक्तमित्यापातत इत्यनेन व सूचितम् । तथाहि कर्तव्यता तावत्कृतिमाध्यष्टसाधनता सा च संध्योपा- सने वेदेन बोध्यत इतीदानीमेवोक्तम् तथाच विहि. तत्वासिद्धावकुर्वन्विहितमित्यनेनापि कथमनुपासनस्य प्रत्यवायहेतुत्वावगमः । न च वैदिकपदप्रतिपाद्य- तामात्रेण कर्मध्यतावगमसम्भव इति यदप्युपासनस्या- योग्यत्वादित्यादि तद्योगरूढिस्थले निराकृतमेवेतीष्ट- ·४७ विधिवादः । पत्तिः। द्वितीयेऽनुगतस्यैकस्योपलक्ष्यस्याभावा- दननुमापत्तिः । न चेच्छान्तर्भावेन शक्तिकल्पना युक्ता । इच्छाया स्वरूपसत्त्या एव प्रवर्तकत्वात् । न चेच्छामुपलक्षणीकृत्य स्वर्गोपायत्वादावेव बि. धिप्रत्ययस्य शक्तिः । अनेकार्थत्वप्रसङ्गात् । न च साधनमात्रं शक्यम् । तन्मोत्रज्ञानस्याप्रवर्तक- त्वात् सिद्धान्त पाच्च । साधताविधिपक्षे नित्येपि गले पादिकया फलम युपेय. मिति । चिकीर्षाप्रतिबंद्या प्रस्वतिष्ठते नन्विष्टेति नन्विच्छाविषयतावच्छेद खत्वादिमत्पतियोगिकसा- धनताज्ञानमेवेष्टसाधनताज्ञान विवक्षितमत आह इच्छाविषयतेति । तज्ज्ञानस्येति । अन्यथा विशेषण- त्वानापत्तरिति भावः । अनुगतस्योत । सुखदुःखा- भावानुगतस्येत्यर्थः । ज्ञानस्य प्रवर्तकत्वं निराकृत्य जेयस्य विध्यर्थत्वमपि निराकरोति नचेच्छान्तर्भावे. नेति । लिङाद रिति शेषः । शत्तोन हि न शक्य- मुत्पाद्यमपि तु ज्ञानं न चेच्छाज्ञानं प्रवृत्ती हेतुरित्याह इच्छाया इति । ननु तटस्थेनैवेष्टत्वेन परिचायिते स्वर्गा. पायरवादी शक्तिरास्ताल आह अनेकेति । शक्यता- वच्छेदकनः त्वादिति भावः । अस्तु तर्हि साधन- तामात्रमेव शक्यमत शाह न चेति । प्रवर्तकज्ञान- विषयो हि विधिनत्यय शक्यः न च साधनतामात्रम् अनिष्टसाधनताज्ञानादपि प्रवृत्त्यापत्तेरित्याह तन्मात्रेति । तथा ६३ ·.. उप सटीकण्यायसिद्धान्तदीपे मैवम् । साधनतामात्रमेव विधिप्रत्यय- शक्यम् । न चैतावता लकारान्तरसाम्यापत्तिः । विधिप्रत्ययस्येतरलकारसाधारण्येनाकूलयत्नोप- . स्थापकत्वेऽप्यसाधारण्येन साधनताया स्थापकत्वात् । स्वर्गसाधनतादिकं समभिव्या हारबललभ्यम् । इष्टसाधनता शक्येति पक्षेऽपि अत्रैकदेशिमतेन परिहरमाह मैवं साधनतामा- अमित्यादिना । मात्र पदेनेष्टांशमात्रव्यवच्छे दो विव- क्षितो न कृतिसाध्यत्वादेरिति ध्येयम् । नन्वेवं ल- डादितुल्यशक्यतया लिङादेः प्रवर्तकतानुपपत्तिरत साह न चेति । धात्वर्थानुकूलकृताविष्टसाधनतान्वय इति मतेन परिहरति विधिप्रत्ययस्येति । इतरसाधा- रण्येन लिङ्त्वाद्याकारेण । साधनतायाः प्रन्या- नुपसर्जनीभूतसाधनतामात्रस्य अत एवाख्यातत्वलि- ङ्गाद्याकाराभ्यामुभयोपस्थिती यागानुकूला कृतिः सा- धनमित्यन्वयः । अन्यथा स न स्यादिति भावः । व- स्तुतस्त्वाख्यातशक्यं यत्नमात्रं न तनिष्ठमनुकूलत्वं यत्ने तु धात्वर्थस्य विषयत्वं स्वरूपसम्बन्धात्मकं संसर्गविधया भासते नानुकूलत्वं तेन न शङ्कापीति ध्येयम् । कथं तर्हि स्वर्गादिसाधनतालाभ इत्यत आह स्वर्गेति । स्व- र्गादिपदेन लिङः सम्भूयोच्चारणविशेषादित्यर्थः। ननु ·विधिवादः । एe विशेषलाभार्थं समभिव्याहरविशेषालम्बनेन प्रव र्तकत्वस्योपजोव्यत्वात् । इष्टसाधनता शक्येति व्यवहारस्तु वाक्याभिप्रायेणेति न सिद्धान्त- व्याकोपोऽपि । किञ्च यद्यपि फलेच्छा स्वरूप- सत्येव प्रवर्तिका तथापि इष्टत्वे लिङादीनां शक्तिरङ्गीकार्या अन्यथा स्वर्गापायतादेरलाभात् । न च समभिव्याहारबलेन स्वर्गसाधनतालाभः । समभिव्याहारादपि तदेवान्वेति यद्विनान्वयापर्य- ततो परं शक्तिरेव तदनुसरणवैयग्याभावादत साह इष्टसांधनेति । समभिव्याहारविशेषेति । अन्यलभ्य- त्वालम्बनप्रवृत्तस्य लाघवाख्यतर्कस्येत्यर्थः । एवं च श- क्तिग्राहकं मानं यथा न स्वर्गसाधनतायां तां ग्राह- यति तथेष्टसाधनतायामपि किन्तु लाघवात्साधनताया- मेवेति भावः । सिद्धान्तव्याकोपं परिहरति इष्टसा- धनतेति । एवमेकदेशिना परं निराकृत्येदानीं तमपि निराकरोति किञ्चेति । नेच्छा ज्ञानस्य प्रवर्तकतया तज्ज- ननापेक्षायां लिङादेः शक्तिरिष्यते । किन्तु स्वर्गाद्यर्थि- प्रवर्तकस्वर्गोपायतादिबोधायैव तयैव च स्वरूपसत्या फलानामनुगतीकरणान्न लिङो नानार्यतापि । अन्यथा फलविशेषसाधनताननुगमात् न शस्या न वा लभ्येत्य- सति तद्वीधे प्रवृत्तिविरुद्धयेतेतेति भावः । कुत इत्यत ·५०० सटीकम्पायसिद्धान्तदीपे वसानम् । न हि स्वर्गकामो यजेतेत्यत्र स्वर्गण समं साधनतान्वये तदपर्यवसानम्। साधनता- सामान्य हि साध्य सामान्यान्वयमादाय पर्यव- स्यति । तथा च याग एव साधनत्वेनान्वेतु न तु. लब्धपुरुषान्वयो निराकांक्षः स्वर्ग । पचती- त्यत्र पाक इव यागोऽपि लब्धान्वय इति चेत् । एवं तुल्यत्वेऽपि संनि ततया तथात्व- मस्तु । इप्टोपायताविधित्व तु यदिच्छाविषयत्वे नोपस्थितं तदेवान्वययोग्यमतस्तदभिधानमेव आह प्रन्ययेति । ननक्तसमभिव्याहारातल्लाभ इ- त्यत आह न चेति । यद्विनेति । समभिव्याहारमा- त्रस्यातिप्रसंगित्त्वादिति भावः । ननु स्वर्गेणापि विना- घयापर्यवसानमेवेत्यत प्राह नहीति । याग एवेति । साकांक्षत्वादिति शेषः । स्वर्गस्य निराकांक्षत्वे हेतु- माह लब्धपुरुषान्धय इति । तदिच्छाविषयतया तद- न्वितत्वेनोपस्थित इत्यर्थः । ननु पचतीत्यादौ यथा- क्षिप्तकादिना पासादिलब्धान्वयस्मया यागोपीत्य- विशेषात्सेपि नान्वीयेतेति प्रतिबंद्या प्रत्यवतिष्ठते प. पतीति । लब्धान्वयः येनाभयोरविशेषेऽपि समानपदो- पात्तत्वेनान्तरणतया विशेषाद्याग एवान्वेति न स्व- गोऽसंनिहितत्वादिति परिहरति एवमिति । नन्विष्टो.

·विधिवादः। ५०१ युक्तम् । अत एव विश्वजिता यजेतेत्यत्र ता- बन्नान्वयो यावन्नेष्टत्वेन गोपस्थितिः । कश्चित्पनराह । इष्टसाधनस्वमित्यत्र निरुपधीच्छाविषयत्वमात्रमिष्टत्वम् । न पन- पायताविधित्वेपि कथं स्वर्गस्य साध्यत्वेनान्वयः त- दिष्टसाधनताया अनभिधानादित्यत आह इष्टोपाय. तेति । तदभिधानं इष्टोपायताभिधानम् । ननु विश्व- जिता यजेतेत्यवेष्टमनादायापि लिङा साधनबोधान्ने- टसाधताविधिरित्यत आह । अतएवेति । अत एवेष्ट- साधनताविधिरित्यर्थः । सामान्येन प्रतीत एव विशेष जिज्ञासादयेन तत्कल्पनाया अवतारसंभवादिति भावः । वयं तू ब्रूमः । तथा सत्ययमेति पुरुषो राज्ञः पुरुषोऽप- सार्यतामित्यत्र केन विनाप्यन्वयपर्यवसानसम्भवान्नैके- नाप्यन्वयबोधः स्यादिति तात्पर्यविषयत्वमन्वयविशे- षणमावश्यकम् अस्ति चेह स्वर्गण विना तात्पर्यविषया- वयापर्यवसानम् । तथाहि प्रयोजकवृद्धोदीरितविधि- वाक्यश्रवणानन्तरभाविन्या प्रयोज्यवृद्धप्रवृत्त्याऽनुमिते तदीयस्वरूपसदिच्छाविषयसाधनताज्ञाने यावन लिङा. दीनां जनकत्वमवधार्यते तावदिष्टसाधनत्वेपि श- क्तिमत् । अवधारिते तु तस्मिन्कुतो यागस्य माध्य- क्षेन साधनान्वयशङ्कापि तस्य स्वर्गसाधनतानवगमदशा.

·५०२ सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे रिच्छाविषयस्वमात्रम् । तथाच स्वर्गणैवान्वयो न तु यागेनेति । तन्न तथात्वेप्यग्निकामो दारुणि मथनी- यादिश्यत्र साध्यत्वेनाग्नेरन्वयो न स्यात् । तस्मादबलवदनिष्टाननुबंधिसाध्येष्टसाधनत्व- मेव निष्फलानिष्ट फलाभ्यां व्यावर्त्तमानं विधि- यामिष्टत्वाभावेन तत्साधनताज्ञानस्याप्रवर्तकत्वात् कृतिसाध्यो यागः साधनमित्यत्र कृतिरूपसाधनाविरुद्ध. तयोपस्थितस्य यागस्य साधनसाध्यतान्वये निराकांक्ष- त्वाच्च । यत्तु प्रवर्तकत्वतात्पर्यग्रहात्तदन्यथानुपपत्त्येष्टा- न्वयलाभे इष्टसाधनत्यमेवान्यथानुपपत्त्या लभ्यतां कृतं साधनत्वांशेपि शक्तिकल्पनयेति । तन्न । साधनत्वस्य पदानुपस्थितौ स्वर्गेण तदन्वयस्य शाब्दबोधानुपपत्तेः। तत्साधनतामात्र विधिरित्येवयुक्तमिति । स्वर्गेणैवेति । तस्य व मुख्यत्वेन निरुपाधीच्छाषि- षयत्वादिति भावः । तन्नेति । यत एवं सतीति शेषः । निःफलानि- ष्टफलाभ्यामिति । स्वकृत्यमाध्यत्वाच्चेति शेषः । अत्र ब्रमः । बलवदनिष्टाननुबन्धित्वज्ञान यथा न प्रवर्तक तथोक्तमेव । कृतिमाध्यताज्ञानमपि न प्रवर्तकं माना. भावात् । न च कृत्यसाध्यताज्ञानेपि प्रवृत्त्यापत्तिः तस्यैव प्रतिबन्धकत्वात् । न च जनकीभूतज्ञानाविघटकत्वे प्र.

·विधिवादः। ५०३ न चैव- तिबन्धकत्वनियमः । गौरवज्ञानस्य द्विकर्तृत्वाद्यनुमिनि. प्रतिबन्धकत्वे विरोध्यविषयकत्वेपि विघटनाय द्वाराभा- वेन व्यभिचारात् । न च यज्जातीयं ज्ञानं सर्वत्र यउजा- तीये प्रतिबन्धकमिति विवक्षितं गौरवज्ञानं च न सर्वत्र गुर्वर्थज्ञानजातीये प्रतिबन्धकमतो न दोषः अत एव सिद्धसाधनेपि न व्यभिचार: सिसाधयिषास्थले त- त्सत्त्वेप्यनुमित्युदयादिति वाच्यम् । तथासत्यप्रयोजक- त्वात् । एतेन कृतिसाध्यत्वव्यतिरेकज्ञानस्य प्रतिबन्धक- तया यत्संशयव्यतिरेकनिश्चयावित्यादिव्याप्तिबलेन कृ. तिसाध्यताज्ञानस्य कारणताकल्पनमपास्तम् । मनिष्टसाधनताज्ञानाभाव कारणमितीसाधन- ताज्ञानमपि न हेतुः स्यादिति वाच्यम् । अनन्यथा- सिद्धान्वयव्यतिरेकाभ्यामिष्टमाधनताज्ञानस्य हेतुत्वक- ल्पनात् । अपि च वृद्धस्य तरूणावस्थस्वकृतिसाध्यता. स्मरणात्कुतो न धनुराकर्षणे प्रवृत्तिः । स्वकृत्यसाध्य- ताज्ञानेन प्रतिबन्धादिति चेत् । न विघटनीयत्वाभि- मतस्य स्वकृत्यसाध्यताज्ञानस्याविद्यमानत्वात् । तदा- तनस्वक तिसाध्यताज्ञानमेव हेतुरिति चेन्न । अननुग- मप्रसङ्गात् । अस्तुवा प्रवृत्तिविशेषेणानुगतमेव तद्धतुः । तथापि कतिसाध्यत्वस्य विध्यर्थत्वे मानाभावः हि यावज्ञान' वृत्तिहेतुस्तत्सर्व विधिशक्यम् । उपादानप्रत्यक्षस्यापि तद्ध तुत्वात् । उपादानस्य चा- विध्यर्थत्वात् । शाब्दं यज्ज्ञान प्रवर्तकमिति चासं- ·५०४ सटीकम्यायमिद्धान्तदीपे प्रतिपत्तिपराहतम् । किञ्चैवं राजा राजसूयेन यजेतेत्य- स्य राजसूययागो राज्ञः कृतिसाध्यत्वे सति बलवदनि- निष्टाननुबन्धीष्टसाधनमित्यर्थकत्वात्तदेव शक्त प्रति प्रमाणमप्रमाणं चान्यं प्रतीतिविरुद्धमापदन अपि च स्वपरोदासीन कृतिलाध्यमात्रस्य प्रवृत्त्यनुग- योगितया द्वोधनमनर्थकम् । प्रवृत्त्यनुपयोगिनश्च स्वक तिमाध्यत्वस्याशक्यत्वेन तद्बोधन मशक्यामितीष्ट- साधनतामात्रमेव विधिरिति । अवश्यं नैदाभ्युपगन्त- व्यम् अन्यान्वयानुपपत्त: । तपाहि लिङ त्वाकारो- पस्थापिता कतिमाध्यता कि धारवनान्वेति याग: कतिसाध्य इति उत लत्वाकारोपस्थापितया धात्व- र्थ गोचरया कृत्या यागक तिः कृतिमाध्येष्टसाधनमिति ? । लत्वाकारोपस्थितक तेरनन्वयापत्त: न लिङ त्वाकारोपस्थितक तिमाध्यतान्तर्गतक त्या नान्वयः । शक्यैकदेशत्वेन तस्या अपदार्थत्वात् । अन्व- येपि वा कृतिसाध्यत्वान्तर्गत तकृत्यभेदान्वयप्रतियोगित- स्वाफारोपस्थापितकृती यागस्य विषयत्वेनान्वयस्य व्यु- त्पन्नत्वाद्यागगोचरकृतिसाध्य इत्यन्वयबोधप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । कृतौ कृतिमाध्यत्वासम्भवेन बाध- प्रङ्गात् प्रयोच्यते उपस्थितापि कृतिरयो- ग्यत्वान्न कृतिसाध्यत्वेनान्वेति किन्तु याग एवे. ति । तन्न । लिङः क्वचिदपि द्वितीयकृत्यनुपस्थि- तो तयाकल्पने भानाभावात् नाद्यः तक त्या भेदे- बहुवक्तव्यश्चायमर्थ ·५०५ विधिवादः । रित्येव युक्तम् । श्येनेनाभिचरन्यजेतेत्यत्र प्राय- श्चित्तबलेन बलवदनिष्टानुबन्धानुसन्धानान्न तदन्तर्भावेन विधिरिति चेत् । न । तत्र योग्यतया साध्यष्टोपायत्वस्यवान्वयात्। अपिच विहितम्ले. छजनपदाभिचारमुद्दिश्य वेदे श्येनयागाभिधानं युक्तम् अन्यथा वेदप्रणेतुराप्तत्वम् भज्येता अत एव समस्तस्यैव विधेरन्बयो योग्यः । लोभादिव. शादविहितब्राह्मणाभिचारमुद्दिश्यानुष्ठिते श्येने प्रायश्चित्तविधेरपि साफल्यमिति किमधिकेन । नन्वेवं जीवनयोनिप्रयत्नसाध्येऽपीप्टोपाये प्रा- णादिपञ्चकेऽपि किमिति न प्रवर्त्तते । मैवम् इत्युपरम्यते । वलवदनिष्टाननुबन्धित्वविशेषणांश व्य- भिचारं शङ्कते श्येनेनि । विशिष्टस्य शक्यत्वेऽपि लक्षणया विषु शक्तित्रयस्वीकारे तन्मात्रशक्तिभ्यां वा कृतिमा- ध्येष्टोपायत्वयोरुपस्थिती न विरोध इति परिहरति तत्र योग्यतयेति । बलवदनिष्टाननुबन्धित्वस्य शक्यता- निराकरणान्न किञ्चिदेतदिति तत्त्वम् । एकदेशिनां परिहारमाह अपिचेत्यादिना । अन्यथेति । श्येनस्या- निष्टजनकत्वे दुःखहेतुकर्मोपदेष्टुत्वेनेति भावः । अत एवेति । मलेखाद्यभिचारस्य बलवदनिष्टाननुबन्धित्वा- देवेत्यर्थः । कथं तर्हि प्रायश्चित्तोपदेश इत्यत माह ६४ ·. सटीकल्याणसिद्धान्तदीपे प्राणादिपञ्चकक्रियायाः कृत्यसाध्यत्वात् । जी. वनयोनिप्रयत्नसाध्या हि सा न चासौ कृतिः । चिकीर्षायोनिप्रयत्नस्यात्र कृतित्वेनाभिमतत्वात्। अन्यथेष्टसाधनसालिककार्यतानुमानात्तवापि तत्र प्रवृत्तिप्रसङ्गः समान इति स्थूलः प्रमादः । किञ्च कृतिसाध्येष्ट साधनताज्ञानं चेद्भवति एतावता प्रवर्तत एयेति नेष्यते । अपि त्वे. तावत व प्रवर्तते यत्र स्वन्ययासिध्यादिक प्रतिबन्धकं सत्राप्रवृत्तावपिन कारणताक्षतिरि- ति किं वारंवारं मौद्धाटनेन । यत्तु कैश्चिदुक्तम् । फलेच्छा ज्ञासवोपयुज्यते। तदहृदयवचनमित्य- पेक्षणीयमेव । सथात्वे प्रमाणाभावादिस्यास्तां विस्तरः॥ रति विधिप्रकरणम् । लोभादीति । व्यभिचारान्नेष्टसाधनं प्रवर्तकमिति शङ्कते नन्वेवमिति । इष्टौपाये जीवनरूपेष्टोपाय इत्यर्थः । विकल्पानुपपत्या दूषयति मैव प्राणादीति । प्रमा. णाभावादिति । अन्योन्याश्रयप्रसङ्गाच्चेति द्रष्टव्यम् । कृतिरिति । चिकीर्षाजन्यः प्रयत्न इत्यर्थः । इष्टापत्तिं स्प. यति भवति होति । तत्किं विन व यत्नं तक्रिया जायत इत्यत आह जीवनयोनीति । ननु सोऽपि कृतिरेव कृति- यस्नपदयोः पर्यायवादित्यत आह न चासाविति । इति श्रीसकलसामन्त विधिप्रकरणम् ॥

·५०७ ------ अपूर्ववादः । ननु स्वर्गोपायत्वेन कार्यस्वेन वा रूपेण क्रियया अन्वय इति न युक्तम् । तत्र नियोज्यक- र्तव्यत्वावगमाभावात् । कामी हि काम्यादन्यत्का- म्याट्यवहितसाधनमेव कर्त्तव्यसयावति। न च सस्यार्थिनः कर्षकस्य व्यवहितोपाये कर्षणे प्र यत्तिदर्शनान्नायं नियम इति वाच्यम् । तत्रापि हि व्यापारपरम्परामन्तर्भाव्यवावगमो नान्यथेति। उपोद्घात सङ्गत्या पूर्व साधयिष्यन् पूर्वपक्ष. यति नन्विति । अयुक्तत्वे हेतुमाह मवेति । नियो ज्यस्य प्रवर्त्यस्य कर्तव्यत्वेन तज्ज्ञानासम्भवादित्यर्थः । कयमेतदित्यत आह कामीति । काम्ये व्यभिचारवा- रणायाह काम्यादन्यदिति । काम्यस्य कामनाविष- यस्य यदव्यवहितसाधन तदेव कर्तव्यतया जानाती- त्यर्थः । यागश्च न स्वर्ग तथा तस्य चिरभावित्वाधा- गस्य चाचिरनाशित्वादिति भावः। ननु सस्यकामस्य व्यवहितेपि तत्साधने कर्षण प्रवृत्तिदर्शनान्न ष नियम इत्यत प्राह नचेति । कर्षणेप्यवान्तरध्यापारमन्त - व्यव कर्षकस्य तथात्वांवगमो न तमनन्तर्भाव्येति । त यात्वे नियमाभावे प्रमाणाभावादित्यर्थः । सस्याव्यवहि. तसाधन कर्षणजन्यमतिशयविशेष प्रथमं कर्तव्यत. यावगत्य [पश्चात्काम्य तदतिशयाव्यवहितसाधनं ·५०० सटीकन्यायसिद्धान्तदोपे तथावे मानाभावात्(१)। साक्षात्साधनतारूपवि- शेषधाधे परम्परामादायैव सामान्यप्रत्ययाच अत एव छिद्रघटयाधे छिद्रेतरत्वेन रूपेण घटेन ज- लमानयेत्यादी घटप्रतिपत्ति: ननु विधिप्र- त्ययस्यापूर्व केन रूपेण शक्तिः किं कार्यत्वेन वा क्रियातिरिक्त कार्यस्वेन वा स्थिरकार्यत्वेन वा अपूर्वत्वेन वा अन्यथा बा ? बा ? नाद्यः । क्रियासाधारण्याच्छक्याशक्यसाधारणस्य शक्य. कर्षणं कर्तव्यतयावगत्य तत्र प्रवर्तते । न च यागे तथा सम्भवति व्यापारोपस्थापकाभावादिति भावः । असि. ध्या प्राभाकरः परिहरति नेति । अत एवं ति । योगे विध्यनम्वयप्रसङ्गादेवेत्यर्थः । एव च लिडुपस्थापिता. पूर्वलक्षणव्यापारमन्तर्भाव्य यागे नियोज्यकर्तव्यताव. कार्यवान्वयानुपपतिप्रसङ्ग इति अनन्यलभ्यः शब्दार्थ इति विरोधं नैयायिक शङ्कते नन्विति । नौचितीति । गौरवादिति भावः । प्रसिद्ध्या दूषयति नेति । अयोग्यतेति । निरन्वयध्वस्ते कालान्तरभाविकार्यजनकत्वस्य क्याप्यदर्शनादिति भा. वः । ननु साक्षात्साधनतारूपविशेषबाधेपि सामान्या- बाधात्तेन रूपेण यागसाधनतावगमात्साधनतानुपपसेः (१) पत्र मूलपाठो भ्रष्ट इति भाति टीकादर्शनात् । गमसम्भवान्न तत्र भावः ·५०९ अपूर्ववादः। स्वेऽनवछेदकत्वात् । अन्यथा प्रमेयत्वेनैव सर्वत्र शक्तिः स्यात् । नेतरः घटादिसाधारण्यात् । नापरः तत्त्वादेव । नोपांत्यः पूर्वमनुपस्थितेः । उपस्थि. सावपूर्वस्वव्याघाताच्च । न चरमः। अनिर्वचनात् । मैवम् । स्थिरकार्यत्वमेव चोपलक्षणीकृत्यापूर्व प्र- वर्तमान लिङ्पदन्तर्क सम्पादनयाऽपूर्वमवगम- कल्यमेवापूर्व न लिङादेस्तत्र शक्तिरित्यत आह- साक्षादिति । एवंच परंपराघटकानुपस्थिती प्रतीत्य नुपपत्तेः शाब्दमेवापूर्वं न कल्प्यमिति भावः स्वोक्त ऽनुभवं प्रमाणयति प्रतएवेति । यत एवषा व्युत्पत्तिस्तत एव सार्वलौकिकीयं प्रतीतिरित्यर्थः द्वारबाधेन बाधं नैयायिकः शंकते नन्विति । तादृश- स्यैव लिङादिशक्यतावच्छेदकत्वे का दोष इत्यत आह अन्यथेति । विनिगमकाभावादिति भावः । घटा. दीति । अपूर्ववदिति भावः । तत्त्वादेवेति । घटादिसा. धारण्यादेवेत्यर्थः । पूर्वमिति । शक्तिग्रहात्मागित्यर्थः । वाक्य कसमधिगम्यत्वादिति भावः । अस्तु तर्हि माना- न्तरोपस्थिते तत्र शक्तिग्रह इत्यत प्राह उपस्थिता- वपूर्वत्वेति । अपसिद्धान्तापात इत्यर्थः । अनिर्वचनेति । भविष्यति कश्चित्तादृशे धर्म इत्युक्त प्यप्रतीकारादिति भावः । प्रसिद्ध्यापत्ति हरति मैवमिति । पूर्वत्र ·५१० मटीकम्पायसिद्वान्तदीपे यति । न चैवं नित्यनिषेधापूर्वयोरलाभप्रसङ्गो दोषः । एकत्र निर्णीतेऽन्यत्रापि तथा कल्प- नात् । नचैवं पुष्टिकामी घृतं पिबेदिन्यादाप- वावगमप्रसङ्गः । वैदिकलिङ्गेन नियमात् । यद्वा लोके क्रियास्वतट्यापारस्य धातुसाम्यादरेवं वा लिङर्थत्वात् । न च नानार्थत्वापत्तिः लोके लक्षणयेवोपपत्तेरिति । अत्रोच्यते । साधनत्वस्य क्रियायामन्य. गौरवादाह । कार्यत्वमेवेति । स्थायित्वं योग्यताबला- ल्लभ्यतेति भावः । उपलक्षणीकृत्येति । भूतमेव शक्तयवच्छेदकीकृत्य त्यर्थः । तथात्वस्यादिकप्र. वृत्तावपि ? वासस्वी देवदत्त इत्यादिबहुशो दर्शनादिति भावः । ननु तथापि प्रवरक्रियाद्यतिरिक्ततल्लाभः कथमि. त्यत आह तर्केति । तद्यदि क्रियादिध्यतिरिक्तं न स्यात्तदा स्वर्गजनक न स्यादित्यादित साहित्ये ना पूर्वमनुभावयतीत्यर्थः । तर्हि नित्यनिषेधस्यले फला- श्रयणान्प्रतीत्यनुपपत्तरभावान्नापच लिकादेः शक्तिः सिद्ध्येदित्यत आह नचेति । एकत्र ति । लाघवा. दित्यर्थः । न च प्रयोजनबोधाद्वाधः स्वत एवापूर्वस्या- नन्यप्रयोजनत्वाच्छब्दानुरोधित्वात्कल्पनाया इति भा. शक्तावनन्त..

·अपूर्ववादः ।
ययोग्यतया व्यापारे शक्तिरित्यभिमतं परस्य ।
एतच्चानुपपन्नम् । तथाहि का सा योग्यता या
क्रियायां नास्ति । न तावत्सजातीयेऽन्वयदर्शनम्।
केन अपेण साजात्यमभिमतमायुप्मताम् । न
तावद्यन केनापि बहिना सिञ्चदित्यादावपि
योग्यतापत्तेः । न च पदार्थतावच्छेदकरूपेण
साजात्यम् । आद्यजाता गौः पयः पिबतीत्यादौ
सदभावात् । नान्यथा काचिदयोग्यता । अशक्य.
निर्वचनत्वात् । तस्माद्बाधकप्रमाणविरह एव यो-
ग्यता सा चात्र साधनत्वेन प्रकारेण विद्यत एव ।
न हि साधनत्वेन रूपेणान्वयनिश्चयः केनापि
वः ।न्यायतोश्यालौकिकलिङादेरप्यपर्व शक्तिप्रसङ्ग इत्यत
प्राह नचेति । ननु ये लौकिकास्त एवं पदिका इत्याह
यद्वेति । क्रियामात्रस्येति । क्रियास्वरूपस्येत्यर्थः । ननु
न घृतपानाध्यवहितोत्तरकाल एव पुष्टयादिरित्यत
प्राह तद्वयापारस्येति । धातुसाम्यादिरूपस्य तद्वया-
पारस्येत्यर्थः । तर्हि लिङादे नार्थता स्यात्, न
चेष्टापत्तिः, अन्यायश्चानेकार्थत्वमिति न्यायविरोधा-
दित्यत आह न चेति । लक्षणयैवेत्यर्थः । अतो न
गौरवादीति भावः।
..

·५१२ म्भवान्न सटोकन्यायसिद्धान्तदीपे प्रमाणेन बाध्यते । न च नियमतो व्यापारपरं- परामादायैवान्वयबोधः । प्रमाणाभावात् । न च साक्षात्साधनताबाधे परंपरा साधनता प्रतीयत इत्येतावतव क्रियाव्यापारे शक्तिरिति यवम् छि- देतरत्वेपि शक्ति कल्पनापत्तेः। न ह्यत्र नियमत पूर्वमादायापि यागे स्वर्गसाधनताप्रतीतिम- शब्दशक्तिः कल्प्यते गौरवादि. त्यभिप्रेत्य सिद्धान्तयिष्यन्नाह अति । अयोग्य- तायाधमुविधीपुरर्थतीनुवदति साधनेति । असि- द्ध्योद्धरति एतच्चेति । उपपादयति तथाही. ति । ननु सजातीये दर्शनं सेत्यत माह न तावदि- ति । विकल्पासहं साजात्यमिति मनसि कृत्य पृच्छति केनेति । नन्वस्तु केनापि तदित्यत माह दिति । हिनेति । द्रव्यत्वजात्या सजातीये जले सेककरणत्वदर्शनादिति भावः । नन्वन्धयप्रतियोगिता वच्छेदकेन धर्मण माधर्म्यमिह साजात्यार्थ इति नोक्तातिव्याप्तिप्रसङ्गः, न ह्यगौ द्रवत्वं तद्वति सेकक- रणत्वस्य दर्शनादित्यत माह नचेति । माद्यति । अदृष्टाद्यभातान्तरपयःपानस्यापि तान्वयबोधे दर्श. मादित्यर्थः अशक्य ति । अशक्यनिर्वधनत्वा- दित्यर्थः । तदेवं परिशेषसिद्धां योग्यतामुपधहरति . म ताव.

·विधिवादः । ५१३ परम्परासाधनताप्रतीनिः । साक्षात्साधनताबा. धाप्रतिमन्धानदशायां चरणप्रचारणण्याप्यशक्य- त्वात् । किन साक्षात्साधनताबाधेऽपि न कारण- । कारणलं हि सामान्यम् । तामात्राययाध: तस्मादिति । ननु मापि यागे बाधितेत्यन पाह- माचेति । साधनत्वेनेति । साक्षात्परम्परोदासीनसाधन. त्वेनेत्यर्थः : । उपपादयति नहीति । केनापीति । प्रत्यक्ष. विषयत्वाच्छब्दस्यानुपलम्भात् । अत एवानुमानामम्भ- वाच्चेति भावः । ननु व्यापारद्वारा यत्कारणं तत्र व्या- पारपरम्परामादायव कारणेनान्वयनियमान उदासीने तदन्धयः सम्भवतीत्यत आह नचेति । अभावादिति । योग्यानुपलभबाधादिति भावः । साक्षात्साधनताबाधे परम्पराप्रतीतेस्तत्र शक्तिरित्यप्रयोजकत्वेन दूषयति नचेति । छिद्र तरेति । घटेन जलमाहरेत्यत्र नियमतस्त- प्रतीतेरिति भावः । स्वरूपासिद्ध्या दषयति नचेति । परम्परामनादायापि वेदाद्यागे स्वर्गसाधनतावगमा- दिति भावः । नन्वसिद्धमिदमित्यत माह साक्षा- दिति । तत्प्रतिसन्धान नैयत्ये मानाभावादिति भावः । चरणप्रचरणस्यापातप्रतीतिकलहस्यापीत्यर्थः ननु माध्यसाधनस्वाभाध्यात्साक्षात्साधनताबाधप्रतिसन्धा- नमावश्यकमित्यत आह किञ्चेति । दृष्टान्तेनेोपपा. ६५ ·५९४ मटीकन्यायसिद्धान्तदीपे तत्र च साक्षात्त्वपरम्परात्वे विशेषणे तथा च विशेषणे वाधात्तस्यान्वयो मा भवतु सामा- न्यान्वयस्तु केन वारणीय: दण्डयाधे पुरुषान्वय. वत् । एवञ्च छिद्रयाधे छिद्रान्वयोमा भवतु घटत्वे. नान्वयस्तु तत्राप्यविरुद्ध एव घटत्वस्य छिद्रसाधा रण्यादनुपपत्तिरिति चेत् । न तथापि योग्यतया छिद्रेतरत्वस्यैवान्वयन तु छिद्रतरत्वेन घटत्वस्य युगपत्तिद्वयविरोधात् । नचोपलक्षणेन शक्ति- ग्रह उपलक्ष्यस्याभावात् चापूर्वत्वे- मेवोपलक्ष्यम् उपलक्षणेन समं तस्य सम्बन्धा- प्रतिसन्धानात् । प्रतिसन्धाने वाऽपूर्व त्वक्षतेः । दति दण्डेति । दाष्टान्तिकम् दूषयित्वा दृष्टान्तं दूषयति एवमिति । नेति । छिद्रेनरेति । वस्तुगत्या छिद्रेतरस्येत्य- र्थः । युगपदिति । सामग्रीभेदाच्छक्तिलक्षणाभ्यामेकपदे- नान्वयबोधजननादेरसम्भवादिति भावः। कार्यत्वोपल- क्षणत्वपक्षं दूषति नचेति । उपलक्ष्येति । वासस्वी देव- दत्त इत्यादौ व्यक्तिविशेषादिवच्छक्यतावच्छेदकस्य धर्म- स्यानुगतस्यापूर्वेऽभावादित्यर्थः । नन्वपूर्वत्वमेवोप- लक्ष्य मनुगतमस्तीत्यत पाह न चेति । सम्बन्धेति । अन्ययातिप्रसङ्गादिति भावः । अस्तु तर्हि तत्प्रतिस- न्धानमित्यत आह तत्प्रतिसन्धानेति । सम्बन्धिज्ञा. नाधीनतानत्वात्सम्बन्धस्येति भावः । अस्तु तर्हि - ..

·अपूर्ववादः न च कार्यत्वेनैव रूपेण लिङादेः शक्तिरन्यत्र प्र. योगवारणार्थं पङ्कजपदे पदत्ववदपूर्वत्वम् प्रयोगो पाधिरिति वाच्यम् । अप्रतीतस्य प्रयोगोपाधि. त्वासम्भवात् । प्रयोगोपाधित्वस्यापि योगरूटि- स्थले निरस्तत्वात् । न चैकत्र निर्णीतेन शा- स्वर्धन नित्यनिषेधापर्ययोर्लाभ: लोक क्रिया. यामेव शक्तः । न च तत्र लक्षणा । प्रमाणाभा. विशेषणमेव कार्य व घटादिप्रयोगवारणायापूर्वत्वस्य सो. पाधिकत्वमस्तु कुमुदादिप्रयोगवारणाय पनत्वस्येव पं. फज इत्यत आह न चेति । अप्रतीतप्रयोगोपाधिना. ऽनवच्छिन्ने प्रयोगं नियमयेत्तच्च जाते तस्मिन्संभवति अ. गृहीतावषय शक्तरगृहीत पद स्वस्यापि कुमुदे पङ्कज पदप्रयोगो न स्याच्चाज्ञातयाऽपि शक्त्या प्रयोग- नियमनमविशेषादिति भावः । निरस्तत्वादिति । धर्ममात्रशक्युच्छेदप्रसङ्गेनेत्यर्थः । नाघवानित्यनिषेध- स्यलेऽपि लिङादे पूर्व शक्तिः भियतीनि नचेति दूष- যনি नति । लोके क्रियायासेवेति । एवञ्चोभयप्र. मक्तौ फलाभावज्ञापनमध्रीचीनमेव शक्तिकल्पके न तत्र क्रयामात्र एव शक्तिः कल्प्यते प्रत्युत काम्यस्थलीयलि. डादेरपि नाऽपूर्वे शक्तिः सिद्ध्येदेकत्र निपातन्यायवि- रोधादिति भावः । ननु लौकिकी लिइनाक्षणिकी- नचेति । प्रमाणे ति । मुख्यबाधादित्यर्थः । न्यथा । . त्यत माह ·सटीकन्यायमिद्धान्तदीपे वात् । वैपरीत्य स्यापि सुवचत्वात् । अन्यथोप- पत्तेदर्शितस्वाच्च । ब्रह्महत्यादिक्रियाया: नरकवि- शेषसाधनवग्रहोऽप्येवं न स्यात् । सत्र च परेण दुरदृष्टस्य कल्प्यत्वाभ्युपगमात् । अनुभवस्य स्म- रणम् प्रति द्वाराग्रह कथडारणता निश्चीयते । तत्रापि परोक्तदूषणगणस्यावकाशात् । तत्र द्वारा- ग्रहेपि साधनसाग्रहे किमपराद्ध ग्रागादिसाधन सया । तस्मादपूर्व वाच्यताभिमानः परस्येत्युपर वैपरीत्येति । प्रमाणाभावेपि लक्षणाभिधाने वेपि तदभिधाने न कापि वारीयता भवेदिति भावः । मन्व- न्यथानुपपत्तिस्तत्र वारयित्री स्यादित्यत आहान्यथेति । सामान्येन साधनतान्वयबोधसम्भवस्य निर्णीतस्वादि- त्यर्थः । किञ्च कविशेषबाधे अपरावशेषमादायैव मामा- न्यान्वय इति नियसे सति तन्मते ब्रह्महत्यादिक्रियाया नरकविशेषहेतुत्वं प्रतीयेत भवन्मतेऽपि दुरदृष्टस्य कल्प्यत्वात्तथाच स्वीकुरु वा तत्र दुरितस्य याच्यावं परिहर वा काम्यस्थलेऽप्यपूर्वस्य तत्त्वमिति दुरुत्सरा प्रतिबन्दिरित्याह ब्रह्मेति । प्रतिबन्ान्तरमाह अनु. भवेति । परोक्तोति । साक्षात्साधनतायां बाधाम्परम्परा घटकोपस्थापकाभावाच्चेति भावः । तत्र द्वाराग्रहपीति द्वाराग्रहे कारणताभ्युपेयते गत्यन्तराभावस्याप्यविशे ·५१७ अपूर्वबादः । म्यते । ननु कल्पनाप्यपूर्व न सम्भवति । अन्यथी- पपत्तः । तथाहि यागध्वस एव पूर्वस्थानेऽभिषि- च्यताम् । ध्यंसस्यानन्तत्व दनन्त फलप्रवाहांपत्याऽ- निर्मक्षापत्तिति चेत् । मा सव-समय फल जन- कस्वभावस्यापूर्वध्वंसेऽपि प्रकल्पनात । धर्मिकल्प नातो धर्मकल ना लघीयसीति न्यायस्य जागरू- कत्वात् । धर्मः क्षरति कीर्तनादित्यनेन धर्मस्य ध्वंसप्रतियागित्वमधगम्यते । तत्तु न ध्वंसस्य सम्भवति विरोधात् । प्रायश्चित्तविधिवैफल्य पात्प्रत्युतागौरवाचेति भावः । तदेवं सिद्धामपूर्वकल्प- न मुपसंहरति तस्मादिति । अपूर्व एवेति । नि:जत्वा- दिने भावः । घटस्थः शङ्कते नन्विति अन्यथोपप- त्यसिद्धिशङ्कां निरस्यति तथाहीति । तद्य विशेषेण प्रेक्षावतां यागादौ प्रवृतिर्न स्याद्वन्धहेतुत्वादिति शङ्कते ध्वसेत । अमिद्ध्या दृषति मेति । सावदिति । यथा अपूर्व नियतकालफलजनकस्वभावं कल्प्यते तथा ध्वंसेऽपि तथास्वभावः कल्पत तथा स्वयमनन्तोऽपि सान्तमेव फलप्रवाहं जनयतीत्यर्थः । ननु ध्वंसेपि चेत्स्वभावः कल्पनीय एवेत्यविशेषाद- पूर्वमेव कल्प्यतामित्यत आह धर्मोति । भागमविरो- धेन परिहारं शङ्कते धर्मः क्षरतीति । ननु क्षरतीत्यस्य न - ·५२८ मटीकन्यायसिद्धान्तदीपे प्रसङ्गात् । यागप्रतिबन्धकता च नैवमिति चेत अस्तु तावदेवम् । तथापि साक्षादेव यागेन शरी- रविशेष एव जन्यते तेन च समयान्तरे स्वी जन्यते । यद्वा कालपरंपरैव व्यापारोऽस्तु क्रियाया- एव वा स्थैर्य कल्पयामिति । मैवम् । न तावच्छ रीरस्य व्यापारत्वं प्रलये शरीरबाधेपि प्रलयान न्तरं स्वर्गादिरूपफलस्य प्रामाणिकत्वात् । प्रलये नश्यतीत्ययः किन्तु फलं जनयतीत्यर्थः ततः क्य विरोध इत्यत आह प्रायश्चित्तेति । ननु प्रायश्चित्तवि. धिरन्यथोपपत्तरित्यत माह यागेति । कारणीभूता- भावप्रतियोगित्वस्यैव प्रतिबन्धकत्वादिति भाव: अन्यथासिद्ध्यन्तरेण परिहरति प्रस्त्विति । विशेष इति । स्वर्गाव्यवहितपूर्वममयस्यायगपेक्षः शुक्रशोणि- तादिरस्मदाद्यप्रत्यक्षश्चेत्यर्थः । अस्तु व सेनान्यथा- सिद्धिस्तथापि नापूवं सिद्धयेत् क्ल प्लसजातीयशरी- रविशेषकल्पनयैवान्यथा सिद्ध रिति भावः। पूर्वत्र गौर- यति । कालकलामुहूर्वादिरूपेत्यर्थः । अभ्यशामिद्ध्या पर्वतास्वरमादाह क्रियाया एवेति । मूक्ष्मरूपेण क्रियैव यागादिः स्वर्गोत्पादपर्यन्तं तिष्ठनीति वा कल्यतामित्यर्थः । धर्मिकल्पनातो धर्मकल्पनाया लघुत्वादिति भावः । व्यभिचारेण शरीरकल्पनापक्षं निरस्यति न नावदिति । प्रामाणिकेति । नानाकल्पभा. वादाह ·तीति वाच्यम् अपूर्ववादः । ५१९ तच्छरीरं नश्यतीति चेत् । न ग्रिाहकेन प्रमा. ऐन प्रलयस्य सकलकायद्रव्यानाधारसमयत्वेन सिद्धत्वात् । किञ्च शरीरम् प्रति न तावद्यागस्य साक्षाज्जनकत्वम् सम्भवति। अतः परमाणक्रिया- द्वारा वक्तव्यम् । तस्याश्च न यागजन्यत्वम् । व्यभिचारात् । न च परमाणुक्रियैव काचिद्धि- शेषरूपा यागजन्या सा च न यागं व्यभिचार- । तद्विशेषकल्पनागौरवात् । विफलजनकत्वेनापि श्रुत्या केषाञ्चित्कर्मणां विधानादिति । तच्छरीरं फलैरनाश्यमित्यजनितकलं चेत प्रलयेपि तिष्ठेन्न मानाभावादिति शङ्कते प्रलय इति धर्मिग्राहकमानबाधेन परिहरति नेति । सिद्धत्वादिति । अन्यथोपपत्तश्चान्यत्वादिति शेषः कारणताबाधे. नापि परिहरति किञ्चति । साक्षादिति । व्यणुका- दिप्रक्रममन्तरेण वेत्यर्थः । परमाणुक्रियेति । व्यणु कारं- भकपरमाणु क्रियेत्यर्थः । नन्वस्तु तथा कि तदित्यत आह तस्याश्चेति । व्यभिचारादिति । लोष्ठादिजन- कतक्रियाणां विनैव यागेनोत्पादादिति भावः क्रियासामान्य व्यभिचारेऽपि ন যিয় বমিষা इत्यत आह । नचेति । तद्विशेषेति । क्रियान्तर जात्यकल्पन इत्यर्थः । ननु कल्पनागौरवमपूर्वकल्पने भावः । ननु ·। प्रवलप्तकारगाभा- सटोकन्यायमिद्धान्तदापे क्लुप्तकारणान्तरप्रत्याख्यानेऽतिप्रसङ्गात् । अत एव समयकलापरंपरापि न यागव्यापारः किञ्च अनुभवेप्येवंभूतव्यापारेणान्यथासिध्या संस्कारोपि न सिद्ध्येत् । ननु व्यापारं विनापि यागः स्वर्ग प्रति कारणमस्तु । न च चिरध्वस्त- स्य व्यापारद्वारा कारणत्वदर्शनात व्यापारं विना. कैमुतिकमित्यत प्राह क्लुप्तेति । अक्लुप्तक वस्य यागस्य शरीरं प्रति कारणता कल्पवित्वा क्लुप्ततः कारणभावशुक्रशोणितादेः प्रत्याख्याने अतिप्रसङ्गात्का- यमात्र तथा प्रमादित्यर्थः । एवं च स्वर्गापपादकत्वे शरीरकल्पनापि ध्याहन्येतेति भावः । उक्तयुक्तयतिदेशेन कालकलाध्यापारतापक्ष निरस्यति अतएवेति । प्रलये त- नाशात्प्रलयानन्तरयागादि फलानुत्पादमसङ्गादेवेत्यर्थः अतिप्रसङ्गेनापि दूषयति किञ्चति । अनुभवेपीति विनिगमकाभावादिति भावः । अतएव क्रियास्थैर्यपक्षो. पि परास्तः परस्पराश्रयप्रसङ्गाद्धर्मिग्राहकमानवाधा. रचेति भावः । यागे व्यापारकल्पना स्वर्गसाधनतानि- हाय वा चिरध्वस्तकारणताया व्यापारव्याप्तत्वा- द्वा ? नाद्यः। तथाहि निर्वाहाय जननाय ज्ञापनाय वा ? नाद्यः । अनन्यथासिद्धनियतपूर्ववर्तित्वम् हि कारणत्वम् तच्च न व्यापारस्योत्तरभावित्वेन तवासामर्थ्यात् । न - ·----... अपूर्ववादः । कारणस्वानुपपत्ति रिति वाच्यम् व्याप्ती प्रमा- णाभावात् । न च कारणवचिरध्वस्तयोरवि- शेषापत्ति: कारणत्वस्यैव विशेषत्वादिति एत- दपि नास्ति कारणत्वस्य कार्याव्यवहितपू. समयवर्तिस्वतद्वर्तिव्यापारवत्त्वान्यतररूपनिय- तत्वादिति संक्षेपः ॥ इत्यपूर्वप्रकरणम् । घरमा वेद नैव तज्ज्ञापमान द्वितीयः व्याप्ती मानाभा- वादिति शङ्कते मन्विति । मानाभावादिति। विपक्ष मानाभावादिति भाषः । नन्वतिमा एष विपक्ष बाधक इत्यत आह नचेति । चिरध्वस्तः कालान्तरभा. विस्वर्गजनको यागः स्वर्गजननानुकूलव्यापारवान् न स्यात् तदा स्वर्गजनको न स्यात् इति विपक्षबोधकत- सहकृतात् यागः स्वर्गजननानुकूलव्यापारवाया सस्यजनक कर्षणं यथा वा संस्कारजनकोऽनुभव इत्यनुमानाद्यागण्यापारापूर्वसिद्धिरक्षतैवेति परिहरति एतदपीति । कार्याध्यवहितसमयपूर्ववर्तित्वमनुभवादी व्यभिचारि स्मृत्यादिमतीतस्य तथात्वस्य बाधितत्वात् । कार्याध्यवहितपूर्वसमपवर्तिव्यापारकत्वमपि तथैव व्य- भिचारि संस्कारादिप्रतीतस्य तथात्वे योग्यानुपलम्भवा- धादित्यत आह সঘননি । नियतत्वादिति ।

·५२२ सटीकण्यायसिद्धान्तदीपे अनान्यथाख्याती तावत्संप्रदायसिद्धा वि. प्रसिपत्तिः अरजतं रजतत्वप्रकारकज्ञानविषयो न वा रजतज्ञानमरजसविषयं न वा प्ररजतं रजतश्वप्रकारकविषयताश्रयी नवा रजतत्वप्रका- रकविषयता रजतनिष्ठा न वा ज्ञानम् स्वविषय- तात्यधिकरणप्रकारकं न वा इदं ज्ञानं व्यधिकरण- अनन्यथासिद्धान्धयव्यतिरेकाभ्यां तदवधारणादिति भावः॥ ॥ जानस्य इति श्रीसकलसामन्त० अपूर्वप्रकरणम् । ज्ञानत्वस्य व्यधिकरणप्रकारकवृत्तित्वष्यवस्थापनाय विचारमारिसमानस्तटस्थस्य विप्रतिपत्त्यनिर्वचनमू लां विचारासम्भवाशङ्कामुपोद्धातेन निरावष्ट अन्य- थाख्याताविति धिकरणप्रकारकत्वे इत्यर्थः । अरजतत्वप्रकारकन्नानविषयत्वेनासिद्धभाधन- निवृत्त्यै रजतत्वप्रकारकेति । तादृशेच्छाविषयत्वे त. निवृत्त्यै ज्ञानेति । अरजतत्वं रजतत्वज्ञानविषय स्वेति सिद्धसाधननिवृत्त्यै प्रकारेति। अतिरिक्तविषयतावादिनां विप्रतिपत्तिचतुष्टयमुपन्यस्यति अरजतं रजतत्वप्रकारक- विषयतेत्यादि । विषयता नाम विशेष्यमात्रवृत्तिविशेषण- ताविशेषः । रजतत्वकारिकेति । न च पूर्वविमति- पत्त्यभेदः विशेषणविशेष्यभेदेन भेदात् । स्वविषयता- ·सत्ययास्पातिवाद । प्रकारावच्छिन्नविषयताकंन वा ज्ञानं विशिष्ठज्ञा नत्वेन प्रवृत्तिजनकं न वा? नाद्यः अर्थान्तर. त्वात् । समूहालम्पनरूपतयाप्युपपत्तेः । नापि द्वितीयः अत एव । नापि तृतीयः अन्यथाख्या तिवादिनां नेति कोटेरप्रसिद्धस्तै रजतत्वप्रकार कविषयत्वस्य केवलान्वयित्वाङ्गीकारात्। नापि व्यधिकरणेति । मनु व्यधिकरणता तदनधिकरणाधिकर- णता वा तदधिकरणानधिकरणकता वा विवक्षिता ? नाद्यः सामान्यलक्षणानङ्गीकारिगुरुनये धूम इतिज्ञान विषयताया संनिहितधूमवृत्तेरनधिकरणपर्वतीयधूमत्वस्य वर्तमानत्वेन धूम इति ज्ञाने स्वषिषयताव्यधिकरण- प्रकारकत्वसत्त्वेन सिद्धसाधनात् । न द्वितीयः गगनत्व- मित्याद्यप्रवृत्तिगगनादिप्रकारकज्ञाने सिद्धसाधनादिति चेत् म स्वविषयताधिकरणमनधिकरणं यस्य प्रकारता- प्रविष्टवैशिष्ट्यस्य तत्प्रकारक न घेत्यर्थे दोषाभावात् । ज्ञानं विशिष्टज्ञानत्वेनेति । विशिष्टज्ञानत्वम् ज्ञाननिष्ठ- प्रवृत्तिजनकतावच्छेदक न वेत्यर्थः । यद्यपि प्रत्येक ग्रहणस्मरणयोर्विशिष्टज्ञानत्वस्य प्रवृत्तिजनकतावच्छेद- कत्वस्वीकारेपि नान्ययाख्यातिपिद्धिः । तथापीष्टताव- च्छेदकप्रवृतिविषयवैशिष्ट्यावगाहिज्ञानत्वम् विशिष्टता. नत्वं विवक्षितमिति भावः । अर्थान्तरत्वमेव विवृणोति ·बटीकायायसिद्धान्तदीपे चतुर्थः । साधारण्याभावात् । नापि पञ्चमः । सामान्यतोऽप्रसिद्धः । नापि षष्ठः । परं प्रत्य सिद्धः । समूहेति । इमे शुक्तिरजते इति रजतत्वप्रकारकज्ञानवि- षयत्वस्यारमते शुक्तयादौ सम्भवादित्यर्थः । अतएव प्रर्थान्तरत्वादेव । अप्रसिद्धिं विवृणोति ने रजतत्वेति । यद्यपतीन्द्रिये वायवाकाशादौ न रजतत्यप्रकारकविष- यतासम्भवस्तथापि सर्व न रजतमिति तन्निषेधबु- द्वेरपि । आहार्यरजततादात्म्यारोपरूपपूर्वकल्वादवयं रजतत्वप्रकारकविषयमाश्रयत्वमेवेष्टव्यमिति भावः साधारण्याभावादिति । रजतज्ञानस्यारजतविषयस्य सिद्धावपि साधारण्येन विसंवादिप्रवृत्तिज्ञानमान्य- याख्यातिप्रसिद्ध रिन्यर्थः । ज्ञानं स्ववियतेत्यादि- पञ्चमपक्षेपि ज्ञानस्वपदे रजतज्ञानादिरूपविशे- पपरे ज्ञानमात्रपरे वा ? माघे विवादिप्रवृत्तिहेतु- ज्ञानमात्राभिमतान्ययारव्याख्यातित्वासिद्धिरित्यभिमे. त्य द्वितीये दोषमाह सामान्यत इति । ज्ञानविषयता- नधिकरणस्य वस्तुन एवाप्रसिद्धरित्यर्थः । न च स्वयि. षयताधिकरणानधिकरणं निरधिकरणमेव प्रसिद्धमिति पाच्यम् । तथासति स्वविषयताधिकरणेत्यस्य व्यर्थ. स्वादिति भावः । षष्ठेपि विषयतापेक्षं वैयधिकरण्य- मिति स्थिते कि सामान्यतो ज्ञानविषयताव्यधिक- रणप्रकारावच्छिन्नविषयताकत्वं विवक्षितमुत पक्षीकृते ·५२५ मध्यपारूपातिबादः। व्यक्तिविशेषविवक्षायामसाधारण्यात् । किञ्च इदम् ज्ञानमिति सत्यं ज्ञानं विवक्षितम् । शुक्तिगोचरम् बा? नाद्यः । तत्र व्यधिकरणप्रकारावच्छिन्ने साध्ये बाधात् । नेतरः परं प्रत्य सिद्धेः बाधाच्च । इत्याह दण्डज्ञानविशेषितमिति विकल्प्य परंप्रतीति । इच्छादावतिरिक्तविषयतायास्तद्वादिभिर- प्यनङ्गीकारात् ज्ञाननिरूपितायाश्च तस्या व्यधिकरण- प्रकारावच्छिन्नत्वस्याख्यातिवादिनं प्रत्यसिद्धरित्यर्थः । पत्र सामान्यतोऽप्रसिद्धरित्यपि द्रष्टव्यम् । अन्त्यम- नद्य दूषयति व्यक्तीति। स्वरूपसम्बन्ध एव विषयता मा चेच्छादौ व्यधिकरणप्रकारिका गुरुणाभ्युपगम्यत एवेति न तं प्रत्यासिद्धिरित्यस्वरसादाह किञ्चेति । ज्ञानमिति । विप्रतिपत्तिगतेनेदंपदेनेत्यर्थः । इदंच पंच- मषिप्रतिपत्तिगतज्ञानपदस्याप्युपलक्षणम् । शुक्तिगोचर- मिति । व्यधिकरणप्रकारकमित्यर्थः । यथाश्रुते प्रसिद्ध्य. भिधानविरोधात् भ्रमान्तरसाधारण्यानुपपत्तेश्च । ध्यधिकरणेति । व्यधिकरणप्रकारावच्छिन्नविषयताकत्व इत्यर्थः । उपलक्षणं चैतत् । विषयताव्यधिकरणम- कारकत्वे इत्यपि द्रष्टव्यम् । परंप्रतीति । तथाच पक्षस्य तं प्रत्यभिद्धतया तत्र "हेतोरन्यतरासिद्धिप्रसङ्गा- दिति भावः । बाधाच्चेति । प्रसिद्धौ वा नेति कोटि- - ·मटीकम्पायशिानदीपे नापि सप्तमः । तथाहि तत्रायमर्थः । रजसा- र्थिप्रवृत्तिं प्रति कारणत्वे प्रवृत्तिसमानविषय साधने बाधादित्यर्थः । सप्तमों दूषयितुं तात्पर्यविषयं तदर्थमाह तवायमित्यादिना । विशिष्टज्ञानत्वेन प्रव- त्तिजनकत्वस्य यथाश्रुते विधिकोटेः परं प्रत्यसिद्धरिति भावः । प्रवृत्तिसमानविषयेति । पुरोवर्तिनः शुक्तित्वे. न ज्ञाने देशान्तरीयरजलस्मरणाच्छुक्तिरजतेतिसमूहा- लम्बनाद्वा प्रवृत्तिप्रसङ्गवारणायेदं विशेषणम् । रजत- स्वाज्ञानदशायां रजतार्थिप्रवत्तिवारणायोत्तरविशेषणम् । तत्रावच्छिन्नत्यम् अवच्छित्तिप्रमाविषयत्वम् । न तु तद- न्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वम् । तथासति प्रवत्तिजनकेऽन्य' थारव्यातिज्ञाने रजतत्वान्यूनानतिरिक्तवत्तिविषयता- कत्वाभावेन तादृशज्ञानत्वस्यावच्छेदकत्वानुपपत्तिम सङ्गात् । मन्विदं रजतमितिवदिह रजतत्वमित्यपि ज्ञानाद्रजतार्थिप्रवृत्तिदर्शनात्तत्र च रजतत्वस्याप्रकार- स्वान्न रजतत्वप्रकारावच्छिन्नविषयताप्रतियोगिज्ञान- त्वं रजतार्थिप्रवृतिजनकतावच्छेदकमिति विधौ बाधः । न च प्रवृत्ति विशेष्यकज्ञानस्यैव प्रवर्तकत्वान्नैव ततः प्रवृत्तिरिति वाच्यम् । लाघवेन, रजतत्वरजतार्थिप्रवृ त्तिविषयवैशिष्ट्यावगाहिज्ञानस्यैव तदर्थप्रवृत्ती हेतु स्वात् । विशेष्यत्वस्य विषयत्वाधिकपदार्थघटितश रीरतया तद्गर्भस्य गुरुत्वेन प्रवर्तकतानवच्छेदकावा- ·जन्याख्यातिवादः। ५२७. रजसत्वप्रकारावच्छिन्न विषयता प्रतियोगिज्ञा- नत्वेनावच्छिद्यते न वा । इयं च विप्रतिपत्त्या स्वसमानविषयकः संशयः। तेन समानविषयक एव विचारः प्रवर्त्तयितव्यः तद्विषयश्च नान्यथा- ख्यातिरूपः अपि तु तद्व्यापाररूपः । न च व्याप- कसिध्यर्थम् कथायां व्याप्यसाधनम् यज्यते। उचेति चेत् । न इष्टतावच्छेदकमवत्तिविशेष्यवैशिष्ट्याव- गाहिज्ञानस्य प्रवर्तकत्वे प्रमेयमिति ज्ञानादपि प्रवृत्तिम सङ्गात् । प्रमेयत्वेन रूपेण वैशिष्ट्यस्यापि तत्राभानात् इ. ष्टतावच्छेदकप्रकारकत्वस्यावश्यवाच्यत्वादिह च तद- भावात् । अस्त्वयमर्थस्ततः किमत प्राह इयं चेति । ध- मिकोटितत्सर्गबहि तत्वादिति भावः । अपि तु त- व्याप्य इति प्रवत्तिममानविषयताया रजतार्थिवाजन्य- शुक्तिप्रवनिजनकज्ञानवृत्तित्वानुमानं संसर्गमर्यादयाऽन्य- याख्यातिविषयं तद्व्याप्यं ज्ञानवनिप्रवृत्तिकारणताव- च्छेदकं तत्रत्यर्थः तथा धार्थान्तरमिति भावः । ननु व्याप्यसिद्धापकसिद्ध्यर्थस्वान्न तयेत्याशंक्याह वि- मतिपत्तरित्यादिना प्राप्तकालत्वादित्यन्तेन । व्याप्य, साधनमिति । व्यापकं तद्व्याप्यं चानुपन्यस्येति शेषः । व्यापकं प्रतिज्ञाय व्याप्ये प्रयुक्ते तदसिद्ध्युद्भावने मत्येव तत्साधकाकांक्षोदया. तत्साधकतया ·५२९ सटीकम्पायसिद्धान्तदीचे अप्राप्तकालत्वात् । न च वैशिष्ट्यस्य कारणता- वच्छेदकतानिषेधेनान्यथाख्यातिर्निषिद्धा भव- तीति महान्प्रमाद इति । मैवम् । रजतत्वावच्छिन्न कार्यज्ञानविष- यता रजतनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनी न वेत्येव विप्रतिपत्तिः। रजतत्वप्रकारिका विषयताऽरज- तनिष्ठा नवेति वा। न चासाधारण्यम् दोषः । एतावताऽन्यथास्थातिविचारानुकूलत्वानपायात् । दिति भावः । तदेवं विधिपक्षे व्याप्यसाधनेऽमाप्त- कालतामुक्त्वा निषेधपक्षन्तरतापीत्याह नचेत्यादि- । व्याप्यनिवृत्तापकनिवृत्यनापेक्षकत्वादिति भावः । उपसंहरति इति महान्प्रमाद इति । अन्यथा- ख्याती विपत्तिपतिं प्रतिज्ञाय तव्याप्ये तदभिधानरूप इत्यर्थः । एवं तटस्थेन विमतिपत्स्यनिर्वचनाद्विचारासम्भव. मुक्तं तन्निरुक्तया निरस्यति मैवमिति । रमतत्वावच्छि- न्नेति । रजतत्वप्रकारिका ज्ञानविषयतेत्यर्थः । ज्ञान- विषयत्वमात्रस्य केवलान्वयितया बाध इत्यत उक्त रजतत्वावच्छिन्नेति । न च रमतत्वे तथाभूतेपि रजतत्वमकारकत्तानविषयत्वसवाद्वाधा अतिरि. क्तविषयताश्रयणेनाभिधानात्तस्यारच विशेष्यमात्रवृत्ति- - ·५२ एतावता- अन्याख्यातिवादः । यद्वा ज्ञानत्वम् यथार्थत्वव्याप्यम् नवा । यद्वा ज्ञानविषयत्वम् स्वप्रकारात्यन्ताभावसमानाधि. स्वादिति भाषः । उक्तदोषोविधीर्षया दूषितामपि विमतिपत्तिमुपादत्ते रजतत्वकारिकेति । पीति । क्वचिदपि ज्ञाने व्यधिकरणप्रकारकत्वसिद्धो- वन्यथाख्यातिसिद्धरमत्यहत्वादिति भावः । विशेष्य- मात्रवृत्त्यतिरिक्तविषयताया मानाभावादपरितुष्यन्ना- ह यति । ननु न्यायनयपि भ्रमे धयंशे यायाया- शे याथार्यस्वीकारात् तद्व्याप्यत्वे सिद्धसाधनं निषेधे बाधश्च । न च प्रकारांशावच्छेदेन तदभावसामा. धिकरण्यमात्राध्यभिचारः द्रव्यत्वादेः संयोगादिव्या- प्यतया तुल्योतरत्वादित्यस्वरसादाह ज्ञानविषयत्व. मिति । ज्ञानविशेष्यत्वमित्यर्थः । तेन न प्रकारांशे बाधामिद्धिमाधने इति भावः। स्वप्रकारेति । सिद्ध. साधननिवृत्त्यै स्वेति । नन्वव्याप्यवृत्तिज्ञानविषयत्वं स्व प्रकारीभूतसंयोगाद्यन्ताभावसमानाधिकरणमेवेति सिद्ध साधनमिति चेत् न । अत्यन्ताभावपदेन विरोधिन एव ग्रहणात् । अत एव बाधास्फूर्तिदशायामसङ्कीर्ण- बाधोदाहरणजाया अनुमितेरन्यथाख्यातिनिर्वाह इति भाषः । सर्वस्य पूर्वप्रतिबन्धस्य प्रकृतोपयोगमाह एवं विप्रतिपत्तिव्यवस्थिताविति तज्जन्यसंशयादिति श्रेषः । ज्ञानस्य व्यधिकरणमकारकत्वं किमन्यथानुप - ·पत्या मटीकम्यायसिद्वान्तदीपे करणम् न वा । एवं विप्रतिपत्तिध्यवस्थिती विचारविषये प्राभाकराणामयमाशयः । रजसतया शुक्तिज्ञानं रजतव्याहारव्यवहारान्यथानुपपत्त्या स्वीकर्त्तव्यम् । तयोश्च रजतत्यप्रकारकज्ञानसा- प्रत्यक्षेणैवेति विकरूप्य प्रथममनद्य दूषयति रजततयेति । शुक्तिविशेष्यकज्ञानं रजसतया रजतत्वप्रकारक स्वीकर्तव्यम् । तत्र शुक्तौ विशेष्ये रजत- स्वप्रवृत्तिनिमित्तकपदाभिलापतत्प्रकारकेच्छानुपपत्त्येत्य- र्यः । अयं भावः । आरोपहेतुत्वाभिमतरजतस्मरण- स्येव तावन्न प्रवर्तकत्वम् रजतत्वप्रकारकरवेषि भिन्नविशेष्यकत्वात् । अतः शुक्तिविशेष्यकमेव तथा पाच्यम् । तञ्च यदि न रजतत्यप्रकारक न रजतार्थि- प्रवृत्तौ रजताभिलापे वा हेतुः स्यादिति तस्य रजतत्व. प्रकारकत्वमेष्टव्यमिति । प्रधान्ययोपपत्तिमाह तयो. रचेति । न तु, शुक्तिगोचरर जतत्वमकारकज्ञानसाध्य- त्वमिति शेषः । रजतार्थिप्रवृत्तिर्हि रजतत्यप्रकारकज्ञा- नव्यतिरेकेसम्भवन्ती तन्मात्रमाक्षिपेतच सिद्धमेव न तु तत्प्रकारकत्वं रजते तदर्थप्रवृत्ती व्यभिचारादिति भावः । नन्वस्तीह प्रवृत्ती रजतत्व. प्रकारकत्वं शुक्तिविशेष्यकत्वं च तत्राद्यस्य रजतस्मरणेन निर्वाहेपि चरमस्याकस्मिकतापत्त्या शुक्तिविशेष्यकत्वं शुक्तिज्ञानस्यैव ·अन्यथाख्यामिवादः । ध्यत्वम् तच्च स्मरणरूपं वृत्तमेव न तु व्यवहर्त्तव्य- विशेष्यकरजतत्वाप्रकारकज्ञानजन्यं व्याहारव्य- वहारयोः गौरवात् । न च यत्र क्वचिद्रजतज्ञाने सर्वत्र व्याहारध्यवहारप्रसङ्गो दोषः । अभेदव्य. वहारे भेदाग्रहस्य संसर्गाव्यवहारेऽसंसर्गाग्रहस्य रजतज्ञानगतं प्रयोजकमास्येयम् । न च रजतस्मरणे सदस्तीति शुक्तिविशेष्यक ज्ञानान्तरमेव रजतस्या. भ्युपेत्या शंक्याह ननु व्यवहर्तव्येति । पदं ज्ञानाच्छु- क्तिविशेष्यकात्तस्याप्युपपत्तेरिति भावः । गौरवादिति शुक्तिविशेष्यकज्ञानकारणतावच्छेद के रजतत्वप्रकारक- स्वप्रवेशे रजतत्वप्रकारकज्ञानकारणतावच्छेदके शुक्ति- विशेष्यकावप्रवेशादित्यर्थः च ज्ञानद्वयपक्षेपि व्यक्तिगौरवम् उभयसिद्धत्वात् अन्यथा दण्डसहितचक्र- स्वेन कारणतापत्तरिति भावः । ननु परस्परवान- भिज्ञद्वयवादिमते ज्ञान स्वषिशेष्य एव व्यवहारकमिति नियमस्वीकारे रजतज्ञानाद्रजत एव व्यवहारः स्यात् अन्यथा त्यतिप्रसङ्ग इत्याशंब्याह न च यत्र क्वचिदिति । अभेदव्यवहार इति । ज्ञानविषयीभूताभेदप्रयोज्यत्वा. भिमते व्यवहारे प्रवृत्त्यभेदाभिलापरूप इत्यर्थः । एवं संसर्गध्यवहार इत्यपि । ननु नियामके घश्यानुसरणीये संसर्गग्रह एव तथास्तां लाघवात् नासंसर्गाग्रहे ·मटीकन्यायसिद्धान्तदीपे नियामकत्वात । अस्य च ममवादिनापि निय मार्थमजीकर्तव्यत्वात् । सत्यरजतस्थलेपि भेदा- ग्रहादेव तदुपपत्तेः वैशिष्ट्यस्याप्रयोजकत्वात् । ननु ज्ञानं व्यवहारादिकल्पनीयमिति नाङ्गो. कुम: किन्तु मानसप्रत्यक्ष सिद्ध तत् । तस्य च सा- न्वयध्यतिरेकाभ्यामेव व्यवहारादिकारणस्वं मान- गौरवादित्याशंक्याह अश्य चेति । नियमाय भ्रमनिय- मार्थम् । क्लुप्तमात्रापि लाघवमिति भावः । ननु संसर्ग- ग्रहोपि सत्यप्रवृत्तादिस्यले क्लप्तो भावरूपश्चेति लघुतर इत्यतः माह सत्येति । द्वीतीयं शङ्कते ननु ज्ञानमित्यादिना । ननु ज्ञान- प्रत्यक्षतायां नास्माकमपि विषादः । किन्तु संसर्ग. गोचरमेकमुतागृहीतासंसर्ग कमनेकमिति तत्र ता प्रत्यक्षताभिधानमर्थान्तरमित्याशंक्याह तस्य चेति. तस्य च ज्ञानस्य सत्यज्ञाने वृत्ते यथा येन रूपेण प्रवृत्ति विशेष्येष्टतावच्छेदकसंसर्गज्ञानत्वेन प्रत्यादिहेतुत्व- मन्वयध्यतिरेकाभ्यां कृत्वा मानसप्रत्यक्षसिद्धम् तथैव तेनैव रूपेण विपरीतबोधेपीत्यर्थः । अनच यागस्वर्ग- माध्यसाधनभावनाहिप्रमाणस्येव ज्ञान प्रवृत्तिकार्यकारण भावग्राहियो मानसप्रत्यक्षस्यावच्छेदकरूपौदासीन्यशंकां वारयितुमन्वयव्यतिरेकाभ्यामिति । अवच्छेदरूपमपुर- ·- भन्यवारूपातिवादः । सप्रत्यक्षसिद्धम् यथा सत्यरजतस्थलो भवति तथा विपरीतरजतविज्ञानेऽपि। कथमन्यथा शुक्ती रज. सया मया ज्ञातेतियवहारो बाधावतारेऽपि । तदिदमुक्तमाचार्यः-संसर्गः क्वापि न सिदध्ये. दिति । स्कृत्यान्वयव्यतिरेकानधगमात्तत्पुरस्कारेण कारण तामा हक प्रमाणावच्छेदकरूपमवश्यं विषयीकरोतीति भावः नन्वसत्यरजतस्थानीयज्ञाने संसर्गविषयत्वस्यानुपक्ष- विधबाधितत्वाम्न तत्कारणतावच्छेदकमत आह कथमन्यथेति । व्यवहारोऽभिज्ञा अभिवदनं च अनुव्य वसाये व्यवसायप्रकारत्वेन रजतत्वस्य भानमभिवदने प्रकारवाचिनी तृतीया च विशेष्य तत्तत्संसर्गभाने- नोपपद्यतेति नानुलब्धिरिति भावः । ननु व्यवसाय इवानुव्यवसायप्यसंसर्गाग्रहादेव संसर्गग्रहत्वाभिमान- मत माह बाधावतारेपोति । ननु सत्यस्थलेपि भेदा. ग्रहादेव प्रवृत्त्युपपत्तेः संसर्ग ग्रहत्त्वेन कारणत्वाग्रहान्न प्रकृते संमर्गसिद्धिरितिशंकामाचार्यसंमतिप्रदर्शनव्या. जेन निरस्यति तदिदमुक्तमिति । सत्यस्यले व्यवसा- यस्य संसर्गगोचरत्वे बाधकाभावात्तदुपनीतसंसर्गगोचर- त्वमनुव्यवसाये युज्यते इति कारणबाधाध्यवसायो न संसर्गगोचर इति क्ष सदुपनयाधीनः संसर्गगोचरोऽ- नुव्यवसायः ।

·सटीबन्यायसिद्धान्तदीपे एतदपि नास्ति । शुक्ती रजससाक्षात्का रस्य कारणबाधेन बाधे शुक्ती रूप्यतया ज्ञातेति व्यवहारस्य प्राचीनभेदाग्रहनिबन्धनत्वात् । त- चाहि रजससाक्षात्कारे रजतेन्द्रियसत्रिकर्षः का. रणम् तव्यतिरेकेण कथं शुक्ती तदुत्पत्ति माव- नापि सम्भावनापि । न घ साक्षात्कारमात्रे विशेष्येन्द्रियसन्निकर्षः कारणम् तद्विशेषे च अभिलापमा स्वन्यथोपपाद्यमित्याह एतदपि नास्तीति । व्यवहारस्याभिलापस्य । प्राचीनेति प्राचीनजातीयेत्यर्थः । व्यवसायव्यवहारे शुक्तौ रज. तत्वासंसर्गाग्रहस्येवानुव्यवसायष्यवहारे शुक्तौ रजत- त्वप्रकारकज्ञानविषयत्वासंसर्गाग्रहस्य निबन्धत्वादिति । कारणताबाधमुपपादयितु कारणं तावदाह रजतेति । तद्विशेष्यके वा सत्यप्रत्यक्ष तथादर्शनादिति भावः । तद्ध्यतिरेकेण इति । ज्ञानं च न संनिकर्षोति- प्रसङ्गादिति भावः । ननु स्वविशेष्यसंनिकर्ष वेन रजत. संयोगस्य कारणत्वं न रजतसंनिकर्षत्वेन । यत्किञ्चिद्द - जतसंनिकर्षादपि यत्किंचिद्रजतसाक्षात्कारप्रसङ्गात् । कारणतावरछेदकाक्रान्तसमवधाने कार्यात्पादस्य दुरप- वादत्वादस्ति चेह शुक्तिरूपविशेष्यसंनिकर्ष इत्याशं- भावः ·अन्यथारूपातिवादी रजतसाक्षात्कारे तद्विशेष्येन्द्रियसक्षिकर्षस्यैव कारणत्वम् विशेष्ये विशेसविकर्षस्यैव कार- यत्वेनाङ्गीकारादिति वाच्यम् । क्वचिद्विशेष्या- संनिधानेपि साक्षात्कास्मिमस्य त्वयानीका- न च प्रकार क्याह न च साक्षात्कारमात्र इति । विशिष्टत्वाविशे. षिते जन्यसाक्षात्कारमात्र इत्यर्थः । निर्विकल्पके घटा देविशेष्यत्वाभानेपि वस्तुतो विशेष्यत्वस्यानपायात् । कारगर्भस्य तस्य नि:प्रकारकनिर्विकल्पकवि. षयेऽसम्भवः, प्रकारत्वानवगाहित्वस्यैव निःप्रकारका निर्विकल्पकाले घटे न घटत्वप्रतियोगित्वविशे- ष्यकतापत्तिः तदा घटत्वस्यापि घटत्वप्रतियोगिः कवैशिष्ट्यानुपयोगित्वसत्त्वात्, अन्यया घटत्वमिति- ज्ञानकालेपि तस्य विशेष्यतानापत्तः ज्ञानविशेषाधी नत्वे चान्योन्याश्रयमसङ्ग इति वाच्यम् । तया घटत्वे विशेष्यत्वसत्त्वेपि घट इति ज्ञानेनाविषयीकरणात् । ज्ञानस्वभावस्यैवात्र नियामकत्यादिति भावः । तद्विशे- ष्यति । तस्य रजतसाक्षात्कारस्य विशेष्यमिति विग्रहः। विशेष्यनिकर्षस्य भ्रमविशेषे व्यभिचारेण सामान्य- कारणताया एवाभावान तद्विशेष्यसनिकर्षधेन तदल- कल्प्यविशेषकारणता किन्तु रजतसंनिकर्षवादिनैव वा- च्या तदभावाञ्च न रजतभ्रमसम्भव इत्याह क्वचिद्विशेष्या- ·एव ५३६ सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे रात् । तथाहि साक्षादूर्ध्वम् दृष्ट्वान्यत्रागत्या भनिधानेपोति । वस्तुतो विशेष्यत्वापेक्षया विषय. त्वस्य लघुत्वाद्विषयसैनिकर्षस्वेन हेतुत्वे यत्मामान्य मित्यादिन्यायेन रजतविषयसाक्षात्काररजतरूपविषय मंनिकर्षत्वेनैव कारणता युक्ता । अत एष विषयेन्द्रिय- संनिकर्षत्वेनापि कारणत्वे सिधैवान्ययारध्यातिः । रजतासनिकर्षेपि शुक्तिरूपविषयसनिकर्षादेव तदुप- पत्तेरिति निरस्तम् । रजतसंनिकर्षरूपविशेष कारणा भावे सामान्यसामग्या T अकिंचित्करत्वात् । प्रत घटसंनिकर्षापटप्रत्यक्षापादनमप्यनवकाशम् । विशे- षसामग्यभावात् अन्यथा विशेष्यनिकर्षत्वेन कारण. तापक्षेप्यगतेः । किञ्चैव विशेषणसंनिकर्षस्य पृथक्सा. मान्यकारणताकल्पनमप्यनपेक्षितमित्यपरमनुकूलम् भव. ति । यत्तु यावद्विषयसनिकर्षत्वेन कारणत्वे तदपेक्षया विशेष्यनिकर्षत्वमेव लघु अन्यथा तु विशेषणविशेष्या. न्यतरसात्रसंमिकर्षादपि साक्षात्कारापत्तिरिति । तन्न आवश्यकविशेष कारणताकल्पनेनैव यावदर्यसिद्ध । न चैवम् प्रतियोगित्वादिभानमभावादिसाक्षात्कारेषु न स्यात् मंनिकर्षाभावादिति वाच्यम् । विशेषणसंनिक- र्षपक्षेपि तुल्यत्वात् । अतो नान्यथाख्यातिसिद्धिरित्या- शयेनाह त्वयेति । विशेष्यनिकर्षकारणतावादिने- त्यर्थः । मया तु न विशेष्यनिकर्षस्वेन क्वचित्कारण. ..

·अन्यचारूपासिवादः । ३१ चन्तयता भवति स स्थाणुः पुरुषो वेति संशयः । न च ज्ञानधर्मिक एव (संशयस्तोति वाच्यम् । ज्ञानाभानेपि तथा संशयात् । एवं विपर्ययोऽप्यूहनीयः । न च तत्र दोषस्यैव सनि- कर्षत्वम् प्रौढप्रत्यासत्तिबहिर्भावेन तस्य सनि- कर्षवात् । न च तत्र ज्ञानान्तरोपनीते मन एव कारणम् युक्तम् । बहिर्विशेष्यके मनसोऽस्वा. संत्र्यात् ज्ञानान्तरोपनयस्य तद्विशेषणक एव साक्षात्कारे प्रयोजकत्वात् । परमाणुमहं जाना. मीत्यत्र तथा दर्शनात् । अन्यथानुमित्यादेरु- च्छेदापातात्।भेदाग्रहपक्षे त्वस्य दोषस्याभावात् । ताभ्र मो वाभ्युपगम्यते । वयापि तद्वादिना सत्यसा- क्षात्कार एव तदभ्युपगमान्नेदमिति भावः । नन्धय ज्ञानेच्छानुविशेष्यत्वादिकोटिकः संशयः अस्ति च ज्ञानेन संनिकर्ष इति क्व व्यभिचार इत्यत आह न च ज्ञानेति । ज्ञानाभान इति । धर्मिज्ञानस्य तद्ध- तुत्वादिति भावः । बहिर्भावेनेति । सामान्यलक्षणादि- रपीति भावः । ननु परमत्यादिवदसं निकषेपि मानसोयं संशयः स्यादत प्राह न च तत्रेति । संशय इत्यर्थः । ज्ञानान्तरोपनीते विशेष्ये सतीत्यर्थः । तथाच शुक्ता- 40 ·अन्य. सटीकम्पायसिद्धान्तदीपे ननु भेदाग्रहात्प्रवृत्तिरनुपपन्ना। तथाहि यथोप- स्थितेष्टमेदामहस्य निवर्तकत्वम् वाच्यम् न' स्विष्टभेदग्रहस्य तथावे सत्यरजते नेदं रजत. मिति करवान निवर्सत तत्रेष्टभेदग्रहस्याभावात् । भावे वा विपरीतख्यास्यापत्तेः । तथाच शुक्ता- विदम् रजसमेव न शुक्तिरिति ज्ञानादुपस्थिते. छानिष्टभेदाग्रहसहितात्प्रवृत्त्योर्योगपद्यापत्तिः । न च तत्रानिष्टभेदग्रह एवेति वाच्यम् । थाख्यातिस्वीकारापत्तेः । न च स्वातन्त्र्योप. स्थितानिष्टभेदग्रह एवेति वाच्यम् । स्वात- यस्य निर्वक्तुमशक्यत्वात् । एतदपि न साधीय: अभावाविशेषणतयोपस्थितानिष्टभेदाग्रहस्य नि- वर्तकत्वात् । प्रवर्तकत्वमप्यभावाविशेषणत. योपस्थितेष्टभेदाग्रहस्यैव तेन सत्यरजते नेदम् रजतमिति कृत्वा न प्रवृत्त्यापत्तिः । तस्य च विदं रजतमेवेति न च शुक्तिरित्येवकारार्थः । अत एवा- निष्टतावच्छेदकप्रकारकोपस्थितिविषयानिष्टभेदाग्रहानि- वृत्त्वापादनमुपपाद्यत इति द्रष्टव्यम् । अभावाविशेष. सतयेति । नन्वेवमभावमतियोगीदं शुक्तिशकलमिति सानादपि न निवर्तेत निवर्तकस्य स्वातम्योपस्थिता- ·च अन्यवास्यासिवाद। प्रकृतेऽभावात् । यद्वा आरोपनियमार्थमवश्यं भेदाग्रह विशेषः स्वीकर्तव्यः । स च विशेषः प्रवृत्तिप्रयोजक एवास्तु न च प्रकृते तथा विशेषः । अन्यथोमयभेदाग्रहात्संशय एव स्यात् नत्विदं रजतमेवेति विपर्ययः । ननु स्थाणौ स्था. णुपुरुषसंशयानन्तरं पुरुष एवेति व्यवहारस्ता- यत् दृश्यते तत्र च न भेदाग्रहस्य निमित्तत्वम् स्थाणौ पुरुषभेदाग्राहवत्स्थाणुभेदाग्रहस्यापि वि. द्यमानत्वादेककोटिव्यवहारानुपपत्तेः संशयताद- वस्थ्यं स्यात् । एकस्मिन्धर्मिणिपरस्परविरुद्ध भे- दाग्रहस्य तव संशयत्वात । न च स्थाणुभेदस- ह एव विपरीतख्यातिप्रसङ्गात् । तस्मादगत्या निष्टभेदाग्रहस्याभावादिति चेत् । न पुरोवर्त्यगृही. तासंसर्गभेदप्रतियोगित्वेनानुपस्थितत्वस्यैवेष्टानिष्टयोः स्वातन्त्रय पदार्थत्वादित्याहुः । नन्वेषं रजतान्नेय- मशुक्तिरिति बुद्ध्या न निधर्तत शुक्तिभेदस्य पु- रोवर्त्तिन्यसंसर्गग्रहेन्यथाख्यात्यापत्तेः । तादृशभेदप्रतियोगित्वेनैवानिष्टोपस्थितेरित्यरुचेराह य. द्वेति । अन्यथोभयभेदाग्रहादिति । स्वमताभिनि- वेशेनेदम् । न्यायनये दोषादन्यतरभेदस्यैव स्वीकारात् । सन्यथा ·५४० अन्यथा सटीकल्यायसिद्धान्तदीपे विपरीतख्यातिः स्वीकर्तव्यति । मैवम् । संशयान- न्तरं स्थाणुग्रह एव विपरीतख्यातिप्रसङ्गात् तस्मा- दगत्या विपरीतख्यातिः न स्वीकर्तव्या स्थाणी पुरुष एवायमिति व्यवहारोपि पुरुषभेदाग्रहा- देवोपपद्यते । न च संशयतादवस्थ्यम् स्वतन्त्रो. पस्थितपरस्परविरुद्धोभयकोटिभेदाग्रहस्य संश- यत्वात्पुरुष एवायमित्यत्राभावविशेषणतया स्थाणोरुपस्थितत्वात् । तावतापि पुरुष एवायमित्यत्र संशयोत्पत्तिप्रसङ्गः । नन्त्र- संसर्गाग्रहाच्चेत्प्रवृत्तिः सर्वत्र तदा वन्यर्धिप्र- वृत्ती धूलीपटले धूमप्रतिसंधानापेक्षा न स्यात् । वन्यसंसर्गाग्रहार्थमिति चेत् न पूर्वमपि वहन्टप- स्थितिग्रहापेक्षानियमेन वन्ह्यर्थिप्रवृत्ती निर्वही वन्ह्यनुमितिरुत्पद्यत इत्यवश्यं स्वीकर्तव्यम् । एकस्मिन् धर्मिणीति । भिन्नर्मिकसमूहालम्बनव्या- वृत्यर्थमेकस्मिन्निति । प्रमाव्यावृत्त्यै परस्परेत्यादि । क्रमिकद्वारद्वये एकर्मिके तादृश्यतिव्याप्तिवारणायक- देत्यपि द्रष्टव्यम् । अत्र रजत एव नेद रजतम् किन्तु शुक्तिरिति भ्रमेऽव्याप्तिवारणायैव स्वतन्त्रोपस्थितेत्य- स्थापि बोध्यत्वात्संशयोत्तरप्रत्यक्षस्य च विशेषदर्शन- ·अन्यथारूपातिवादः । ५४१ किञ्चवं कथमन्यथात्रानुभिनोमीति व्यवहाररत्व- त्पक्षे स्यात् । प्रत्यक्षोपस्थिते विशेष्येऽसंसर्गा. ग्रहण पीतः शंख इत्यादी साक्षात्करोमीति ध्य- वहारस्य त्वयष्यमाणत्वादिति । एतदपि न साधु । पूर्व वन्यसंसर्गाग्रहसत्त्वेऽपि नियतिवा संसर्गाग्रहस्थापि विद्यमानत्वात् । ततः कथं धमप्रतिसंधानात् प्र निःकम्पं वन्यर्थी प्रत्र- तंत ।धूलीपटलेधूमप्रतिसन्धानानन्तरंनियमतो वन्धुपस्थितौ तदसंसर्गाग्रहाद्वन्ह्यर्थी निष्कम्पो निमतः प्रवर्त्तने । अनुमिनोमीति व्यवहारस्य लिङ्गोपस्थापितव्यानकासंसर्गाग्रह एव निय- न्धनं तरमादेतावतापि नान्यथाख्यातिसिद्धिः किञ्चन्यथाख्यातिपक्षे इदं जतमिति ज्ञानस्व को अन्यत्वेनावधारणात्मकतया पुरुष एव न स्थाणुरिति भ. न्य तरकोटेरभाषविशेषणतयोपस्थित्यवश्यम्भावेन स्वा- सन्मभङ्गान्नोभयभेदाग्रहेपि संशयापत्तिरिति परिहरति मैवमित्यादिना । पूर्वमपीति । संशयानुरोधात्तत्स्थल एवाक्षेपादिति भावः । लिङ्गज्ञानविशेषस्य तवानगीका- रेऽनुमित्यनुष्यवसायानुपपत्तिस्तस्यैवोभयम तेऽनुमिति- पदार्थत्वादिति दूषणान्तरमाह किञ्चैवमित्यादिना ।

·५४२ सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे विषय: शुक्तिरजते वा अनयोस्तादात्म्यं वा शु. क्तिरजतत्त्रया: सामानाधिकरण्यं वा रजतत्वेन प्रकारेण शुक्तिर्वा ? नाद्यः समूहालम्बनेनाप्यु- पपत्तेः । न द्वितीयो सदतिप्रसङ्गात् । अत एव न तृतीयो निबन्धनात् । किञ्च दोषाणाम् प्रकृतका- यप्रतिबन्धकत्वम् दृष्टम् नतु कार्यविशेषजनक त्वम् कथमन्यथा भ्रष्टात् कुटजबीजात न्यगोधा करो न जायते । ननु भेदागृहपक्षे नेदं रजतमिति ज्ञानेन किं बाध्यते इदमिति ज्ञानं वा रजत- मिति ज्ञानं वा ? न तावदाद्यः इदन्तास्पदस्य ननुपस्थिते पक्षे उपस्थितवन्ह्यसंसर्गाग्रह एव तद्विषय इत्यत आह प्रत्यक्षोपस्थित इति । तथाच तत्राप्यनु. मिनोमीतीह वा साक्षात्कारोमीति व्यवहारस्य प्रसङ्गा- न्नेदं युक्तमिति भाषः । वन्ह्यर्थिनिःकम्पप्रवृत्तिप्रति- बन्धकनिर्वन्हित्त्वकोटिस्वतन्त्रोपस्थितिप्रतिबन्धे लि- ङ्गासंसर्गाग्रहस्थामयोगान्न तदनुरोधेनानुमितिभ्रमसिद्धि. रिति परिहरति एतदपीति । ततो बन्यसंसर्गाग्रहात् नियमतः कोट्यन्त राममुश्चिततया दूषणान्तरमुद्धरति अनुमिनीमीति । लिङ्गाव्यापकोपस्थितिः स्वीक्रियते न तु संसर्गोपस्थितिरपीति नान्ययाख्यातिः पीत: शंख इत्यादी लैङ्गिकव्यापकोपस्थितेरनजी- ·अन्यचाख्यातिवादः। ५४३ - प्रकारत्वरूपतया तदवस्थत्वात् । नेतरः रजतस्यापि न युक्ति स- स्वात् । तस्माच्छुक्ती रजतत्वज्ञानं निषि- ध्यते रजताभेदो वा उभयथापि बाधबलेना- न्यथाख्यातिसिद्धिरिति । मैवम् । भेदागृहप्रसंजि- ताभेदव्यवहारस्य बाध्यत्वात् । ननु भेदागहस्य प्रवर्तकस्वे सम्वादासम्बादलक्षणम् प्रवृत्तिवै. कारान्नानुमिनोनीनि व्यवहारप्रसङ्ग इति भावः । न केवलमन्यथाख्यातौ साधकाभावः किन्तु बाधकमप्य- स्तीत्याह किञ्चेति । तृतीयेति । तन्निर्वचने वा तस्योभयवैशिष्ट्यागर्भतया पूर्वोक्तास- ख्यातिप्रसङ्गादिति भावः । ननु बाधानुपपत्तेरन्यथा- ख्यातेः साधकत्वान्न तावासाधकाभावः नापि बाधक बमाणमूलकतया सदुपरागेणासत्ख्यात्यभ्युपगमादिति शङ्कते ननु भेदेति । इदन्तास्पदस्येति । बाधक ज्ञाने रजतोल्लेखवैयापत्तश्चेति द्रष्टव्यम् । रजतस्यापि न रजतमित्येव बाधाकारप्रसङ्गाच्चेति द्रष्टव्यम् । तस्मा- च्छुक्तौ रजतत्वज्ञानं शुक्तिविशेष्यकं रजतत्वज्ञानमि त्यर्थः । रजतत्वज्ञाने शुक्तिविशेष्यकत्वमिति यावत् । ननु रजतत्वज्ञानं शुक्तिं विशेष्यीकृत्योत्पन्नमेवेति तत्र शुक्तिविशेष्यकत्वनिषेधबाधवाध्यः स्थादित्यरुचेराह रज' ताभेदो वेति । बाधवलेनेति । पर्वज्ञानेनाभेदानव- ·५४२ मटीकम्पायसिद्धान्तदीपे विषयः शुक्तिरजते वा अनयास्तादात्म्यं वा शु क्तिरजतत्वयाः सामानाधिकरण्यं वा रजतत्वेन प्रकारेण शुक्तिर्वा ? नाद्यः समूहालम्बनेनाप्यु. पपत्तेः । न द्वितीयो सदतिप्रसङ्गात् । अत एव न तृतीयो निबन्धनात् । किञ्च दोषाणाम् प्रकृतका- र्यप्रतिबन्धकत्वम् दृष्टम् नतु कार्यविशेषजनक त्वम् कथमन्यथा भ्रष्टात् कुटजबीजात न्यगोधा कुरो न जायते । ननु भेदागृहपक्षे नेदं रजतमिति ज्ञानेन किं बाध्यते इदमिति ज्ञानं वा रजत- मिति ज्ञानं वा ? न तावदाधः इदन्तास्पदस्य ननुपस्थिते पक्षे उपस्थितवन्हा संसर्गाग्रह एव तद्विषय इत्यत आह प्रत्यक्षोपस्थित इति । तथाच तत्राप्यनु- मिनोमीतीह वा साक्षात्कारोमीति व्यवहारस्य प्रसङ्गा- न्नेदयुक्तमिति भावः । वन्ह्यर्थिनिःकम्पप्रत्तिप्रति. बन्धकनिवन्हित्वकोटिस्वतन्त्रोपस्थितिप्रतिबन्धे लि- गासंसर्गाग्रहस्याप्रयोगान्न तदनुरोधेनानुमितिभ्रमसिद्धि रिति परिहरति एतदपीति । ततो वन्यसंसर्गाग्रहात् नियमतः कोट्यन्तराममुश्चिततया दूषणान्तरमुद्धरति अनुमिनोमीति । लिङ्गाव्यापकोपस्थितिः स्वीक्रियते न तु संसर्गोपस्थितिरपीति नान्यवाख्यातिः पीतः शंख इत्यादी लैङ्गिकव्यापकोपस्थितेरनङ्गी- च ·अन्याख्यातिवादः । ५४३ प्रकारत्वरूपतया तदवस्थत्वात् । नेतरः रजतस्यापि न युक्ति स- स्वात् । तस्माच्छुक्ती रजतत्वज्ञानं निषि- ध्यते रजताभेदो वा उभयथापि बाधबलेना- न्यथाख्यातिसिद्धिरिति । मैवम् । भेदागृहप्रसंजि. ताभेदव्यवहारस्य बाध्यत्वात् । ननु भेदागहस्य प्रवर्तकत्वे सम्वादासम्बादलक्षणम् प्रवृत्तिवै. कारान्नानुमिनोनीति व्यवहारप्रमङ्ग इति भावः । न केवलमन्यथाख्यातौ साधकाभावः किन्तु बाधकमप्य- स्तीत्याह किञ्चेति । तृतीयेति । तन्निर्वचने वा तस्योभयवैशिष्ट्यागर्भतया पूर्वोक्तास- ख्यातिप्रसङ्गादिति भावः । ननु बाधानुपपत्तेरम्बथा. ख्याते: साधकत्वान्न तावत्साधकाभावः नापि बाधक प्रमाणमूलकतया सदुपरागेणासत्ख्यात्यभ्युपगमादिति शङ्कते ननु भेदेति । इदन्तास्पदस्येति । बाधक ज्ञाने रजतोल्लेखवैयापत्तेश्चेति द्रष्टव्यम् । रजतस्यापि न रजतमित्येव बाधाकारप्रसङ्गाच्चेति द्रष्टव्यम् । तस्मा- च्छुक्तौ रजतत्वज्ञानं शुक्तिविशेष्यकं रजतत्वज्ञानमि' त्यर्थः । रजतत्वज्ञाने शुक्तिविशेष्यकत्वमिति यावत् । ननु रजसत्वज्ञानं शुक्तिं विशेष्यीकृत्योत्पन्नमेवेति तत्र शुक्तिविशेष्यकत्वनिषेधबाधवाध्यः स्थादित्यरुचेराह रज | ताभेदो वेति । बाधवलेनेति । पूर्वज्ञानेनाभेदानव- ·मटीकायापसिद्धान्तदीपे चित्र्यम् न स्यात् तस्मादभेदगृहस्य संवाद- प्रवृत्तिजनकत्वमवश्यं वाच्यम् तथाचाननुगमः तदवस्थ एवेति । मैवम्। सत्यरजते रजतभेदा- गुहस्य संवादिप्रवृत्तिजनकत्वात् विपरीते रज- तभेदागहस्य विसंवादिप्रवृत्तिजनकत्वादिति पूर्व- पक्षसंक्षेपः। प्रत्रोच्यते। रजतत्यप्रकारकज्ञानस्य रज. तव्यवहारकारणत्वमविवादम् तावत् तत्र व्यवहा. यविशेष्यकत्वेऽतिप्रसङ्गनिवारणार्थं भेदागहोऽपे. भासेऽप्रसक्तस्य निषेधानुपपत्तरिति भावः स्येति । नेदं रजतमित्यस्येदं रजततया न व्यवहर्त- व्यमित्येवमर्थत्वादिति भावः । ननु भेदाग्रहः प्रवर्तक इत्ययुक्तम् तस्य प्रवृत्तिमात्र हेतुन्वे प्रवृत्तिगतसंवादवि- सम्वादरूपावान्तरवलक्षण प्रयोजकस्य भेदाग्रहे वैल- क्षण्याभावेन तदाकस्मि नापत्तः । विसंवादिप्रवृत्ती चाभेदग्रहस्य हेतुत्वे प्रवृत्तित्वस्याकस्मिकतापतेः । न च भावाभावरूपयोस्तयोरनुगतमस्ति रूपं यत्पुरस्का- रेण तयोरेव सामान्यप्रयोजकता स्यात् । इष्टाभेदग्रहस्य तु प्रवर्तकत्वे सामान्येन प्रवृत्तित्वप्रयोजकत्वम् । स्वग- तसंवादविसंवादाभ्यां चावान्तरवलक्षण्यप्रयोजकत्व- मिति सिद्धान्यथाख्यातिरिति शङ्कते ननु भेदाग्रहस्ये- । व्यवहार- ·धन्यवाहयातिवादः। क्षणीय: सोपि न यस्य कस्यापि किन्तु रजतस्य । न चायं यत्र कुत्रापि किन्तु परोवर्तिनि कथा रजतप्रतियोगिकभेदगृहाभावः पुरोवर्तिनि रज- तव्यवहारनियामकमित्यभिमतम् तथा च पुरो- वर्तिनि रजतभेदविषयकगृहाभावस्य व्यवहार- नियामकत्वमस्तु पुरोवर्तिनि रजतगृहस्य वा। सत्राद्य गौरवमतो द्वितीय एव ज्यायान् । न चै ति । तथाचागनुगम इति । प्रवृत्तित्वावच्छिन्न इति. श्रेषः । इष्टभेदाग्रहत्वेन प्रवृत्तित्वावच्छिन्ने स्वगतेष्ठा- निष्टविषयत्वाम्यां च संवादिविसंवादिप्रवृत्तित्वावच्छि- ने इष्टभेदाग्रहस्यैव प्रयोजकत्वान्नानुपपत्तिरित्याश- येन परिहरति मैवं रजत इति । पूर्वपक्षरहस्यं निरस्यन् विविनक्ति तावत् रज. तत्वप्रकारकज्ञानस्येत्यादिनाभिमतमित्यन्तेन । अवि- वादमिति । अन्यथा रजतेच्छाया एवानुदये तस्येष्ट- ताया अभावेनेष्टभेदाग्रहस्याप्यसम्भवादिति भावः । मनु तावता कथमन्यथाख्यातिसिद्धिः तस्य शुक्ति. विशेष्यकत्वे बीजाभावादित्यत माह तति । रज- तत्वप्रकारकशान इत्यर्थः प्रतन्त्रत्वे प्रवृत्यप्रयो. जकत्वम् । यद्वा तत्र रजतध्यवहारकारणत्वे । अत- न्त्रत्वे अप्रयोजकत्व इत्यर्थः । विविक्तमर्यन्दपयितुम- ६८ ·मटोन्यायसिद्धान्तदीपे यमन्ययाख्यातिस्वीकार गौरवप्रसनः प्रमाणवतो गौरवस्यापि न्याय्यत्वात् । न चान्यधाख्यातिका रणतया भेदग्रहस्य स्वीकर्तध्यत्वात् तस्यैव व्यव. हारे कारणत्वमस्त्विति वाच्यम् अन्यथाख्याती कलुप्तायां तत्राग्रहकारणत्वकल्पनस्योचित. स्वात् । नन्वेवं व्यवहारे तत्र प्रहकारणताया- नुवदति तथाचेति । पाये गौरवमिति । अभावद्वयाग- भत्वादिति भावः । ज्यायानिति । अषदलाघवा. दिति भावः । नन्वतिरिक्तान्ययाख्यासिकल्पने गौरवं तावदस्तीत्याशंक्याह नचैवमिति । प्रमाणवत इति । प्रमाणप्रवृत्त्युतरकालोपस्थितिकस्य तस्य तदप्रतिबन्ध- कत्वादिति भावः । ननु तवावच्छेदकलाघववन्ममा- प्यस्ति क्लप्तकल्पनालाघवं सहकारीत्याशंक्याह मचा- न्यथास्पातीति । तस्यैवेति । तद्धेतोरेवास्तु किं तेनेति न्यायादिति भावः । किमन्यथाख्यातिकारणतया कतमनस्य कल्पनेतिलाघवमभिधासे उन प्रवृत्तिकारण तयेति विकल्प्याये दोषमाह अन्यथाख्याताविति । तथाचान्यथाख्यात्यसिद्धौ भेदाग्रहस्य क्लप्तत्वमेवा- सिद्ध तसिद्धौ तु तदभिधानमकिंचित्करमिति भावः । द्वितीये त्वसिद्धिरित्याह नम्वेवं व्यवहार. इति । भेदा. ग्रहस्य कारणतया स्वीकर्तव्यमेवम्पदाः । येन क्याप्त. ।

·म्यवास्यातिवाद। मेव विवादात् रजतज्ञानत्यावश्योपजीव्य- स्वासदेव प्रवर्तकमस्तु तथापि प्रवृत्तिस. मानविषयकत्वमुपजीव्यम् सत्यरजतस्थले तवायासमिति चेत् । न प्रवृत्तिसमानविषयक- स्त्रस्यानुपजीव्यस्त्रेऽतिप्रसङ्गात । न च सद्वारणार्थ- कल्पना स्यादिति शेषः । नन्विष्टपुरोवर्तिभेदग्रहे प्रत्यभावात्तदभावे च भावात्मामान्यतो भेदाग्रहस्य प्रवृत्तिप्रयोजकत्वावगमाद्विवादिमपतिस्थले क्लप्तत्व लाघवावतारे किं बाधकम् । न च सत्यस्थले विशिष्टज्ञान- प्रयुक्ता तस्य क्लुप्तताऽसत्यस्थले तदसिद्धेः : क्व भेदा- ग्रहक्लप्ततेति वाच्यम् । तथा मति तद्ध तोरेवेति न्यायस्य निर्विषयतापात् । तत्पदाकल्पने तद्धनुतया कल्पनीयस्याप्यसिद्धः । तत्कल्पने तु गविरोधेनान्यथासिध्या च तत्कारणतानपवादकत्वा. दिति चेत् । न पूर्वोक्तगौरव एष तात्पर्यात् । अत एव निरस्तमपि भेदाग्रहपक्षमेतद्विशेषाभिप्रायेण पुनस्त. द्भाव्यगौरवपराहत्यैव निराकरिष्यतीति द्रष्टव्यम् . । ननु सत्यस्थले इष्टत्वात्प्रवृत्तिसमानविषयत्वमपि तन्त्रमत माह सत्यस्थल इति। तदेवेत्यवधारणेनोपजी. ध्यान्तरमा निरस्यते उत समाविषयत्वमापम् । नाद्य इत्याह प्रत्तिसमानेति । द्वितीयमाशंक्य निरस्पति धर्मिग्राहकप्रमा- .

·. सदीपायबिद्वान्तदीपे मग्रह एवोपासनीयः । अन्तरङ्गन्यायेन समान विषयत्वोपासनाया एवोचितत्वात् । न च सर्व- त्रोभयबादिसिद्धत्वादग्रहस्यैव कारणता न्याय्या विशिष्टज्ञानस्योभयवादिसिद्धत्वादिति वाच्यम् । न युभयवादिसिद्धत्वं कारणत्वस्वीकारे प्रयोज. कम् किन्तु प्रमायाम् न च प्रमाणम्ग्रहं कारणत्वेन गोचरीकरोति। गौरवपराहतेरुतत्वात् । न च क्वचिद्विशेष्यासन्निकर्षपि बहिर्विशेष्यकममरवी- कारण कारणबाधात्तद्ध ध इति युक्तम् । ज्ञाना. न च तद्वारणार्थमिति । अन्तरङ्गन्यायेनेति । उभयसि- द्धष्टज्ञानस्य विषयतामात्रं पुरोवर्तिनि कल्प्यते जन्यप्रवृत्तिममानाधिकरणतया लाघवेनेत्यर्थः । फलोप- पादकापूर्वस्य तदाश्रये करपनवदिति भाषः । केचित्त जनकीभूनाभेदज्ञानाविघटकावे भेदग्रहाप्रतिबन्धकतव न स्यान्नतरां भेदाग्रहकारणतेति तद्वादिना गुरुणाप्य- भेदज्ञानमभ्युपगन्तव्यमित्यन्यथाख्याती साधकमाहुः । सन्न अप्रयोजकताया विधिप्रकरणे प्रपञ्चतत्वात् परेण नदनभ्युपगमाच्चेति । यदुक्त भ्रमविशेषे विशेष्येन्द्रियसं. निकर्षस्य व्यभिचारादित्यादि तदुद्धरति न छ क्वचिदि- त्यादिना । कारणबाधादिति । तद्विशेष्यनिकर्षत्वेन कारणत्वे निरस्ते तत्साक्षात्कारे तत्संनिकत्वेन कारण.

·भन्यवापातिवादः। न्तरेणोपनीते यहिर्विशेष्यकज्ञानसम्भवात् ज्ञात: परमाणुरित्यादौ वहिर्विशेष्यकज्ञानज्ञानस्यापि सम्भवात् । कार्यदर्शनस्योभयत्रापि समानस्वात् । न चानुमित्याधुच्छेदप्रसङ्गः अत्र तृतीयलिङ्गपरा- मथले विशेषस्योक्तत्वात । न च स्वातन्म्योप. मत्वान्न नयोपरिशिष्टस्य रजतसंनिकर्षस्य बाधादित्यर्थः । स्थाणुः पुरुषो वेत्यत्रापि ज्ञानलक्षणविशेष्यनिकर्ष- व्यभिचार इत्याह जानान्तरोपनीत इति । ननु ज्ञानस्य बहिर्विशेषणक एव परमाणु मह जानामीत्यादौ संनिकर्षत्वं क्लुप्तं नान्यत्र ल्याशंक्याह ज्ञातः परमाणु रिति । नन्वेवं चाक्षुषप्रत्य सोपनीते पर्वतादौ स्मृत्युपनीतवन्हिसंस! मनसैव परिच्छिद्य- तां कृतमनुमित्या ज्ञानान्तरेणेत्याशंक्याह नचानुमिती- ति । विशेषस्येति । न हि ज्ञानान्तरोपनीमार्थविषये जानेऽनुमिनोमोतिष्यवहारोऽतिप्रसङ्गादिनेत्यर्थः । एतेन लाधवानुरोधेन विषयमंनिकर्षत्वेन कारणतामाश्रित्य तद्विषगसाक्षात्कारे तद्विषयसंनिकर्षस्य विशेषकारणस्य बाधेनान्यथाख्यातिनिराकरणं निरस्तम् ज्ञानलक्षणसंनि. कर्षस्यारोप्ये रजतादावपि सम्भवात् । न च संयोगेन प्रत्यवस्थानं युक्तम् । निखातरजते गेहादी ज्ञानान्त- रोपनीतरजतविशेषणस्य सवदिदमितिज्ञानस्य दई.

·५१७ सटीकामावषिमतदीये स्थितानिष्टभेदाग्रहस्य निवर्तकत्वम् परस्पराभाव- विशिष्टे शुक्तिरजते इति ज्ञानाच्छुक्तौ रजतार्थी न निवर्तत । किञ्च इमे रगरजते इत्यत्र स्त्राताम्योप- स्थितेष्टानिष्ठभेदाग्रहस्य नियतकस्य विद्यमानत्वा- स्किमिति न युगपत्प्रवृत्तिनिवृत्ती स्याताम् । न च यत्र यनिष्ठेन सादृश्येन यत्स्मारितम् तत्र तभेदाग्रहस्य नियामकत्वमिति वाच्यम् । अनु. भयमानारोपे सत्यरजतस्थले च तदभावात् । नच नादलौकिकन्नाने संयोगस्यातन्त्रत्वात इति । यथाश्रुते स्वातजयपदार्थ दूषणमाह परस्पराभावेति । निरुक्ति. निष्कर्ष तु दूषणमपि निष्कृष्टमुक्तमनुस्मतव्यम् । स्वतन्त्रोपस्थितेष्टानिष्टभेदाग्रहयोः प्रवृत्तिनिवृत्तिहेतुत्वे । रजतरङ्गयोः क्रमेण रङ्गरजतभ्रमे एकैकत्रोभयभेदाग्रह- सम्भवात्प्रवत्तियोगपद्यापत्तिरित्याह किञ्च मे रङ्गरजते इति । रजतरङ्गयोरिति शेषः । अग्रेति । भ्रम इति शेषः । विद्यमानत्वात् एकैकमेति शेषः । न चैतादृश- भ्रमे मानाभावः । अनेकज्ञानसामग्रीसमवधाने समू हासम्बनभ्रमसमूहालम्बनस्यापि दुरत्वादिति भावः । मनु तन्निष्ठसादृश्यस्मारितेष्टान्यतरभेदाग्रहत्य तत्र प्रवृत्तिनिवृत्त्यन्यतरहेतुत्वम् इह च रङ्गनिष्ठेन सादृश्येन रजतमेव स्मारितं न मिति तदुभेदामहः सम्नपि ·अम्पायवातिवादः । तत्र रजते रजतमेदग्रहो वा मचान्यथा- ख्याती रजतमेदासंसर्गाग्रहस्यैव रजतभेदग्रहार्थ- स्वादिति वाच्यम् । सत्यरजतस्थले रजतभेदा- संसर्गाग्रहस्यापि विद्यमानस्वात्प्रवृत्तिदशायां तत्रापि निवतेत । शुक्ती चेदं रजतमिति ज्ञानेऽपि रजतभेदासंसर्गाग्रहाद्युगपत्प्रवृत्तिप्र- सङ्गात् । न च तत्र रजतभेदासंसर्गाग्रहः । अन्यथाख्यातिस्वीकारापत्तेः । न च तत्र स्जत. भेदासंसाग्रहान निवृत्तिरिति वाच्यम् । न निवृत्तिहेतुः किन्तु रजतभेदाग्रह एव प्रवृत्तिहेतु- रित्याशंक्याह न च यन्निष्ठेनेति । किमिदं विसम्वा. दिमवृत्त्योरेव नियामकमभिमतं प्रवृत्तिनिवृत्तिमा वेति विकल्प्याद्य आह अनुभूयमानेति । भारोप्यस्म- रणस्यैवाभावादिति भावः । अन्त्येप्याह सत्येति । ननु रजते रङ्गभ्रमदशायां रजतभेदासंसर्गाग्रहसवातस्य. - रजतभेदसंसर्गग्रहसमानशीलत्वेन न प्रवृत्सिरन्यथा- ख्याति रजतभेदसंसर्गग्रहानभ्युपगमादित्याशंक्य निराचष्टे रजतभेदेति । तस्यापि रजतभेदकार्यकारि स्वादिति भावः । निवर्ततेति । न प्रवर्ततेत्यर्थ:। रजतभेदग्रहसमानशीलस्य रजतभेदासंसर्गाग्रहस्य प्रवृ तिम्रतिबन्धकत्वादिति भावः । शुक्तो चेदमितिः।

·1. कस्य मटीसम्मानिन्तदीपे असंसर्गाग्रहस्य संसर्गातिरिक्तस्याभावात् । अग्र- हस्य व्यवहारानुपपादकत्वादित्युक्तत्वात् । ननु कि विशेषनिष्टड्डनेन तब यदेव समे निया. मकं तदेव प्रवृत्तावस्तु । अन्यथा तव किमि ति भेदज्ञानं न जायत इति। मैवम्। भ्रमनियाम- सत्यरजसस्थलेऽभावात्तत्र न प्रवर्तत । सादृश्यं हि तथा । न च रजते रजनसादृश्यमस्ति रजतत्वासंसर्गाग्रहात्प्रवत्ते रजतभेदासंसर्गाग्रहाच तत्य. तिबन्धकस्य प्रसङ्गादित्यर्थः मनु शुक्ताविद অলিনি ঘানান মনি মনিঘানান भेदासंसर्गग्रह स्व वाध्यः । न चाम्ययाख्यातिप्रम: तत्समानशीलस्य रजतभेदासंसर्गाग्रहस्यैव तेन विक्षि तत्वादित्याशंक्याह न च तति । न निवृत्तिरिति । न प्रवृत्त्यभाव इत्यर्थः । अतिरिक्तस्य वक्रोक्त रजतभे- दसंसर्गाग्रहात न निवत्तिरित्या पर्यवसानाद्रजते नेदं रजतमिति जाने न निवर्तत । अन्यथाख्यातिभी तेन भवता रजनभेदसंसर्गाग्रहस्य वाध्यत्वादिति भावः । एवं भेदाग्रहस्य प्रवर्तकत्वे निरस्ते परः प्रतिविधत्त ननु कि विशेषेति । यत्र भ्रमनियामकमस्ति तथास्तु प्रतिनियामकं विसम्बादिमत्तिस्थले. तत्सव किं प्रमाणमत प्राह प्रन्ययेति । ज्ञानमिति । विशेष्या- - ·१३ अन्यवासातिवादः। रजते रजतसादृश्याभावात् अभनियामकस्य भ्रमनिरूपमीयत्वात् । श्रमस्य चस्वयान निकारात् बागीकारे वा विवादपर्यवसानात् । उपजी ज्यप्रमाणविरोधाच्च। न च तृतीयार्थानिर्वचनम् । दारोप्यस्येति शेषः । इपभिचारेण दूषयति भ्रमनिया- मकस्येति । भ्रमापेक्षितस्य विशेषणज्ञानादेगापि सत्वमाशंब्याह सादृश्यं होति । उपलक्षणमेतद्दोपालाम सत्यपि सादरये तदभावे भ्रमाभावात्तत्मत्वे च सादरयस्य जलचन्द्रादिभ्रमेष्वनावश्यकत्वात् । न प रजत इति - सादृश्यस्य भेदगर्भवादिति भावः । अतीत्वनन्तरम रजते रजतसादृश्यस्वाभावादिति कचित्पठ्यते तद्ध- तुधिभक्तपनन्यवादुपेक्षयम् । यद्वा रजतेपि रजतान्त- रसादृश्यसरवादिसिद्धिमाशवाह न च रजत इति । रजतत्वावच्छिन्ने व्यभिचारात्प्रवृत्तिवैजात्ये च मामा- भावात् । न चैवर भ्रमेयहेतुतापत्तिः । चनुरादिकर- सभेदप्रयोज्यनातिविशेषावच्छिन्नेषु भ्रमेषु चक्षुरादि- दोषाणां नियामकावे बाधकाभावात् इत्यभिमेत्य द्वि. तीये दोषमाह भ्रमनियामकस्वेति । उपजीव्येति । भ्रममनङ्गीकृत्य तनियामकत्वेन दोषादिकारणताया दुर्घहत्वादिति भावः । यदुक्तं रजतत्वेन रूपेण शुक्ति- रस्य माख्यातिविषय इत्यत्र तृतीयायनिर्वचनम् त.

·१५४ बदीबन्यायधिान्तको प्रकारस्यैव तत्वात् । न च प्रकारनिर्वचने दौस्थ्यम् । उभयवादिससाधेयत्वात् । न च दोषस्य प्रकृतकार्यप्रतिबन्धकत्वमात्रम् । दग्धवे. प्रषीजास्कदलीकाण्डजननदर्शनात् । अन्यथा निरस्यति न च तृतीयेति । ननु प्रकारकत्वमपि दुर्वचम् । तथाहि सन्न विशेष्यनिष्ठवैशिष्ट्यप्रतियोगित्वम् । भ्रमप्रकारेऽव्याप्तेः । रजतत्वादेः शुत्ताचादिनिष्ठवैशि- प्ट्यप्रतियोगित्वस्याभावात् । भावे वा भ्रमत्यव्याधा. तात् । नापि तरखेन भासमानत्वम् । तर तमातृतीयार्थभूत- प्रकारनिर्वचने आत्माश्रय प्रसङ्गात् । यविष्ठवैशिष्ट्य. प्रतियोगित्वम् यत्र भासते भासमानवैशिष्ट्यप्रतियो- गित्वं वा इत्वपि न प्रमेयमितिज्ञानेपिघटत्वा- देः प्रकारत्वमसात् । घटटवे घटनिष्ठशिवमति- योगित्वस्य वालवस्य प्रमेयत्वेन भानात । भ्रमप्रकारे- प्वव्याप्तेश्च । न च यत्रेयस यन्निष्ठतयेत्यर्थः, तृती- यार्थनिर्वचने मात्मामयस्योक्तत्वात् इत्याशझ्याह न च प्रकारेति । शुक्तीरजतत्वेनाभानादिति तृतीयो- लेखिव्यवहारस्य सर्वसाधारणतया तृतीयार्थभूतमकार- त्वस्य त्वया निर्वाच्यत्वान्न ममैवायम् पर्यनुयोगा . त्याहं उभयेति । ननु दुष्टत्वे नष्टे वेत्रवीज नष्टमेव दाहादिति न कदलीकाण्ड जनकम् किन्तु तद्भस्मावय.

·अन्याश्यासिवादः । दोषाणां तत्त्वे तवापि कथं विसंवादिनी प्रवृत्तिः स्यात् । न च ज्ञानस्यायथार्थत्वे समाश्वासा- भावः । विसंवादिप्रवृत्तिजनकत्वेनोभयवादिस- माधेयत्वात् । न च भेदाग्रहप्रसजिताभेदव्यवहा- रस्य बाध्यत्वम् व्यवहारो हि प्रवृत्तिर्षा शब्दप्र. योगो वा? नाद्यः । न हि नेदं रजतमिति ज्ञानं प्रवृत्तिं बाधते प्रवृत्तेस्सर्वत्र भावात् नापि प्रवृत्ति- योग्यताम् अशक्यत्वात । न द्वितीयः । नहि नेदं रजतमितिज्ञानस्य पुरोवर्तिनि रजतशब्द' प्रयोगा नास्तीति विशेषः अनुभवविरोधात् । न च रजतभेदाप्रकारकं पुरोवर्तिज्ञानं रजतोप- स्थितिसहायं पुरोवर्तिनि प्रवर्तयति पुरोवर्ति- ज्ञाने वा ये भेदा भासन्ते तेष्वेव रजतप्रतियोगित्वं वास्ते चादृष्टा एवेत्यत माह अन्यथेति । ननु कचिदपि ज्ञानस्थायथार्थत्वे तच्छङ्कया विश्वासी न स्यात्तधेतु प्रामाण्यानुमितेरपि तच्छङ्काकवलितत्वादित्याशक्याह न च ज्ञानस्येति । सर्वोपेक्षाजानादौ । अशक्त्वा- दिति । बाघोत्तरकालम् पुनर्धमान्तराभव प्रवृतिदर्श- नादिति भावः। परैकदेश्यभिमतं प्रवृत्तिहत्वन्तरमा शक्य निराचष्टे न निराचष्टे न च रजतभेदेति । उपस्थिते.

·सटीकम्पासविद्वान्सी
न गृह्यत इत्येवं वा प्रवर्तते। अग्रहशब्देन पर्य.
दासमर्यादया ग्रहविशेषस्यैव विवक्षितत्वादिति
वाच्यम् । सत्यरजतेपि नेदं रजसमिति कृत्वापि
प्रवर्तत । न हि तत्र पुरोवर्तिज्ञानम् रजतभेद.
प्रकारकम् नवा तज्ज्ञानविषयो भेदो रजतप्रति-
योगित्वेन गृह्यते । अन्यथाख्यातिस्वीकारापाता-
वाकिञ्च कोऽसौभेदो यस्याग्रहो व्यवहारयति । न
तावत्स्वरूपम् । इटंरजतमित्यत्र स्वरूपग्रहस्य वि.
द्यमानस्वात् । नापि वैधय॑म् । वैधय॑स्य कि
स्वरूपेणाग्रही भेदाग्रही वैधयेण वा? न तावदा-
यः वस्तुगत्या यवधर्म्यम् तद्ग्रहेपि व्यवहारस्यद
र्शनात् । नापि द्वितीयः । वैधर्मास्यात्यन्ताभाव.
त्वेन निर्वचनात । अत्यन्ताभावस्य स्वरू-
पादन्यस्य रवयाननीकारात् । किञ्च यत्किञ्चि
वैधय॑स्य सर्वत्र ग्रहात् सदीयवंन विशे.
हमेदवैशिष्ट्यानवगाहि पुरोवर्सिज्ञानमित्यर्थः । पुरो-
वीति । रजतत्वमतियोगिकत्वग्रहविषयभेदाविषयं
पुरोवर्सिवानं यदा भवति एवं सति या प्रवर्तत
इत्यर्थः । नम्वेवं भेदाग्रहः प्रवर्तक इति सिद्धान्तविरोध
इत्यत माह अग्रहशदेनेति । वस्तुगत्येति । तेला.

·वा ? भन्यायासिवादः । षणेऽननुगमात् । नाच्यन्योन्याभावः स्वयानभ्युपगमादिति । किञ्च भेदाग्रहस्य प्रव. तकत्वम् सत्यरजतस्थले न सम्भवति... । तथाहि तत्र पुरोवर्तिना रजतभेदस्याग्रहो वाच्यो येन केनापि नान्त्यः अतिप्रसङ्गात् अन्यभेदग्रहेपि प्रवृत्तिदर्शनात् । नाद्यः । अप्रसिद्धः । नापि पुरोवर्तिरजतत्य. प्रकारकभेदग्रहस्याभावः सामान्यरूपेणोपस्थिते रजते रजतत्वप्रकारकभेदाग्रहस्याभावेपि प्रवत्ते. दर्शितत्वात् । न च तत्र रजतत्वेन रूपेण पुरो- रूपजलवैधर्म्यग्रहेपि तैलं जलमिति व्यवहारदर्शनादि- त्यर्थः । वैधय॑स्येति । रजतादिनिष्ठात्यन्ताभावप्र- तियोगिधर्मत्वस्यैव वैधर्म्यपदार्थस्वादित्यर्थः । ननु त- दीयस्वरूपान्यत्वस्य वैधर्म्यनिर्वचनेनुपयोगादत्यन्ताभा- वस्य चाङ्गीकारान्त दोष इत्यत आह किञ्चेति । नन्धि- टवैधाग्रहः प्रवृतमा हेतुरनुगत एवान्यथेष्टाभेदन- हपक्षेप्यननुगमप्रसक्तः कयं मानुगम इत्यरुचेराह किच्च भेदाग्रहस्येति । अतिप्रसङ्गादिति । पुरोवर्जिना समं भेदग्रहेप्यन्येन येन केनापि समं भेदाग्रहसत्त्वेन प्र- वृत्तिप्रसङ्गादित्यर्थः । भेदग्रहमात्राभावो विवक्षित ह. स्थापक्याह । अन्यभेदेति । तथा च तत्र व्यभिचा:

·५५९ तत्र सटीकल्यायसिद्धान्तदीधे वर्युपस्थितिरेव न निवृत्तेति वाच्यम् । विशि- ष्टज्ञानत्वेन प्रयोजकत्वस्वीकारात् । न च चा- कचिक्यादिना रजतोपस्थिती रजतार्थिप्रवृत्तः कारणमिति वाच्यम् । गेहे रजतमिति वाक्यादपि प्रवृत्तिदर्शनात् । चाकचिक्यादेरमावात् । नापि पुरोवर्त्तिनि रजतप्रकारको यो भेदग्रहस्त- स्याभाव इति वाच्यम् । अन्यथाख्यातिस्त्रोकार. प्रसङ्गात् अप्रसिद्धत्वाच्च । तस्माच्छुक्तौ रजतमेवे- दं प्रतीयते तत्र चेष्टसाधनतामनुमाय रजता. रान्न स हेतुरिति भावः । सामान्येने ति । इदं प्रमेय. त्वेनेत्यर्थः । इष्टतावच्छेदकरूपेणेटोपस्थितेः सहका रित्वेनाभ्युपगमादिति भावः । मन्विष्टनापच्छेदकरूपेण पुरोवायु पस्थितेः सहकारिभावादप्रवृत्तावपि भेदान. हकारणत्वमप्रत्यूहमेवेत्याशक्याह न च तति । ननु न ब्रूमो रजतत्वेन पुरोवर्युपस्थितिरपेक्षितेति येनान्य- याख्यातिप्रसङ्गः किन्तु तद्गतचाकचिक्यादिप्रकारिका, तदुपस्थितिः न च सामान्येन रजतज्ञानस्थले मति न प्रवृत्तिप्रसङ्ग इत्याशक्याह न चाकचिक्यादिनेति । रजत पदं सत्यस्यलाभिप्रायम् । शाब्दरजत ज्ञानस्य चाक- चिक्यामकारकत्वात्सदुपस्थितियभिचारान्न प्रवृत्तिहेतु- रित्याह । गेहे रजतमिति । न चेष्टतावच्छेदकरूपाप.

·अन्यायासिवादः। थी प्रवर्त्तते । न तु रजतभेदाग्रहासादितेष्टसाघ- नभेदाग्रहेण इंति संक्षेपः। इत्यन्यथाख्यातिप्रकरणम् स्थितेष्टभेदग्रहाभाव उपस्थिते पुरोवर्तिनि प्रवर्तक इ- त्यत्र म दोष इति वाच्यम् । पूर्वोक्तगौरवस्यैव मल. बाधकस्यानुसरशीयत्वादिति भावः । अप्रसिद्धत्वाचेति । चोविकल्पार्थो । रजतभेदग्रहासादितेति । यद्यपि शुक्ती- ष्टसाधनोपस्थित्योरिष्टसाधनभेदाग्रहस्य च प्रागपि सत्त्वा- न रजतभेदाग्रहस्तोपयुज्यते तथापि नि:कंपप्रवर्तका- पस्थितेष्टसाधनभेदाग्रहो रजतभेदाग्रहायत्त एव । मा- तन्या दृष्टसाधनोपस्थितेः स्वतन्धानिष्टसाधमतीपस्थि. तिप्रतिपक्षित्वेनाकिञ्चित्करत्वादिति भावः । इतिश्रीसकलसामन्त० अन्यथाख्यातिप्रकरणम् ॥ :०:

·सटीकम्पायसिद्वान्तदीपे इहार्थापत्तिमनुमानातिरिक्तम् -प्रमाण. मिति परे मेनिरे। तेषामयमाशयः। जीवतश्चे. त्रस्य गेहाभावदर्शनेन बहिःसत्त्वम् प्रतीयत इति तावत सर्वानुमलम् । तत्र न गेहाभावो हेतुः व्यधि करणत्वात् । न च जीविगृहाभाव बहिसत्त्वयो- याप्तिसन्धानम् सर्वेषाम् । कथं चेन्द्रियासं. अनुपपत्तिज्ञानम्य प्रमाणान्तरत्वम् निराकरि- ध्यन्ननुपपसिधानत्वमनुभवत्य साक्षाव्याप्यजात्यक्षिक नकार्यताप्रतियोगिककारणतावच्छेदकम् न वेति विचा- राङ्गसंशयजननीं विप्रलिपतिमाह । अर्थापत्तिरिति । गिरे मीमांमकादय इति शेषः । द्वे हपत्तिः श्रुता- पत्तिर्दृष्टापत्तिश्च । तद्या प्रमितामुपपत्तिरि- त्येके । प्रमाणविरोधाभासज्ञानमित्यपरे । तर्कविषय इत्यन्ये । संशय विशेष इत्यपरे । श्रुमपदार्थानामन्क्यप्र. तीत्यनुपपतिः श्रुतापत्तिः। नाभिप्रायिकपदविणे- षकरुपना फलम् । तत्रानुपपत्तिरूपाया दृष्टार्थापनेर- नन्यथासिद्धप्रमारूपफलकरणतया प्रमाणान्तरत्वव्यव- स्थापनाय फलासस्वम् तापन्निराचष्टे जीवतश्चैवस्येति । अनुपपद्यमानदर्थनत्वेन च्याप्यदर्शनत्वेन वेत्यत्र तु विवाद इति तावच्छब्दार्थः । नन्वनुमानेनान्यथा- सिद्धम् फलमेतदत प्राह तप नेति । देवदत्त पक्षे ·बक्षिका विकृष्टे देवदसे हेतोः पक्षधर्मताग्रहः । न च तां विनानुमानमतिप्रसन्नत । एवं पीनी देवदत्ती दिवा न मुक्त इत्यत्रापि तावविशाभोजनम- बहिःसत्वेऽनुमेयेऽभावस्य गेहनिष्ठ नया व्यधिकरणत्वाद- पधर्मयादिति यावत् । ननु गृहनिष्ठाभावप्रतियोगि त्वम् हेतुः स च देवदत्तवृसिरेवेत्याचेराहन चेति । तथाच यस्य व्याप्स्यप्रतिसन्धाने बहिःसवानम् ॥ कारणान्तरानुपपत्तरपत्सिरेव करणमिति भावः किञ्च निरुक्तरीत्या पक्षधर्मतोपपादितापि न स्वरूप सत्यनुमितिहेतुः किन्तु तज्ज्ञानम् सञ्चाशयमेवेत्याह कथं चेन्द्रियस्येति । न चैवं स्मृते पर्वतादौ वन्याय नुमान न स्यादिति वाच्यम् । तत्र धूमत्वस्थापि पूर्वानुभूततया स्मृतिसम्भवात् । तृतीयलिङ्गपरामर्शस्य च मयाऽनङ्गीकारात् । इह च देवदत्तस्य गृहनिष्ठाभाव. प्रतियोगित्वेनाननुभूतत्वेन स्मरणस्याप्यसम्भवात् । यद्वा तचापि पर्वतवृत्तितया स्मृते धूमे पनि विना- नुपपत्तिज्ञानादर्यापत्तिविधयेवास्तु वन्हिसिद्धिः । क्ल. पतकरणाभावस्थलीयसिद्धरापत्तिकल्पिकायास्तुल्य- स्वादिति भावः । श्रुतापत्तिं व्यवस्थापयितुं ताक लामाह एवमिति । इत्यत्र वाक्ये श्रुते इति शेषा निशाभोजनमिति । तथाच निशि भुक्त इति तत्प्रति पादकवाक्यफलपनमर्थापत्ति फलमिति भावः । ७१ ·सटीकम्बावविद्वान्तदीप नुभूयते । न चात्रापि याप्त्यादिंग्रहनियम इति पूर्ववहनीयम् । ननु बहिःसत्त्वमात्रम् विनानु- पपत्तिः देवदत्तबहिःसत्त्वम् विना वा ? नायः । एवं हि बहिःसत्त्वमात्रम् कल्प्येत न तु देवद- तासिद्धित्वान्नैतत्फलं भुतार्थापतिं गमति नापि निशाभीजनजाममेव शवप्रतीतेन दिवा भुजा- मस्ये सति पीनत्वेन दृष्टार्थापत्तिविषया वा तत्सम्म वादित्याशयाह न पाधापीति । प्रादिपदेन हेतु पक्षधर्मताग्रहः । अयमाशयः । स्यादप्यनुमानान्निशा भोजनसिद्धिर्यदि वाक्यादिवा भुजानाथे पति पौन- स्वस्य हेतोः प्रतीतिः स्यात्सेव तु न अभोजी पीन इतिवद्वाधात् । ननु युक्त भोजनमानसाध्यं पी. नत्यम् सन्निषेधी बाधान्न प्रतीयत इति, रहतु दिवाभोजनं विशेष एवं निषिद्ध्यत इति पीनत्व- प्रतीतो का, विरोध इति चेत् । न अन्यतरविशेषमाधे सामान्यप्रमापकस्य विशेषान्तरोपस्थितिमाहाय्यनिय. मात् कल्पमाना चोपस्थितिः यद्यर्थस्यैव न तर्हि शब्द. महकारिणी स्यात् । शादी झाकाना शब्देनैव शाम्य- तीति न्यायात् । अतो योग्यताघटकरात्रिभोजनोपस्या. पक रात्री भुक्त इतिवाक्य कल्प्यत इति तदिदमाह जहनीयमिति । ननु कि निरूपणेन स्वरूपवत्येवानु ·अयोपतिवादः। तस्य । द्वितीये तदीयम् बहिःसत्वम् प्रतीतम- प्रतीतम् वा ? माये किमर्थापच्या परिच्कोद्यम्। सदीयबहिःसत्त्वस्य प्रमाणान्तरादेव सिद्धः । द्वितीये तु कथमप्रतीतेनानुपपत्तिनिरूपणम् । न चानिरूपिता वानुपपत्तिः कथम् गमिकातिप्रस. ङ्गात् । अनुमानन्तु पक्षधर्मताबलाद्विशिष्टबहिःस- साधकमिति न तत्रानुपपत्तिरिति । मैवम् । विशकलितेनैत्र बहिसत्यादिनानुपपत्तिनिरूप णादिति विशिष्टावगमस्त्वर्थापत्तेरेव फलम् । पपत्तिः करणमस्त्वत आह नचानिरूपित ति- प्रसङ्गात तदज्ञानेपि कल्पनामसङ्गात् । अर्यापयाभा- सोच्छदप्रसङ्गति द्रष्टव्यम् । यथा सामान्यतो पन्हिव्याप्यतयावगतो धूमः स्वायतया ज्ञाते . मा- म्यतो वन्हिं साधयत्येव वन्हिविशेषसिद्धिशब्दार्थो म तु पर्वतीयवन्हित्यादिना तयेह बहिःसत्त्वसामान्येन विनानुपपन्नतया ज्ञातं जीविगृहासत्त्वं देवदत्तप्रवृत्ति- तया जातमिति तत्र बहिःसरवं सामान्यतः साधय- देवदनीयबहिःसत्त्वे पर्यवस्थति न तु तेन पेसेति न नामतीत प्रागुपयोग इत्याह मैवं विशकलितेत्या- दिना । प्रत्यक्षदृष्टप्रागुक्तश्रुतापनिवाक्वार्थानुपपति- - ·सटीकम्यासिद्धासोपे एवम् दिवाभीजित्वे सति तेनैव पीनस्वानुपप' सिनिरूपणम् रात्रिभोजनन्तु तेन क्वचिदपि न प्रतीतमतएव नानुमानता साध्याप्रसिद्धः । भोज- नन्तु पुष्टिकारणन्तथा घतृप्तम् . समयान्ता. मादाय विश्राम्यति । विरोधप्रतिसन्धानमेव वा कारणम् तदेवार्थापत्तिपदवाच्यम । फलम् पुन- रस्य सामान्य प्रवत्तविशेषप्रवृसप्रमाणयोर्भिन्न कपदृष्टार्थापश्यन्तरनुपादाय प्रकारान्तरेणाप्यनुपपत्ति- निरूपणमुपपादयति एवमिति। अभौजित्वेनैवानुपपत्ति. निरूपणमिति । भोजनकर्तृत्वेन विनैवानुपपत्सिमिक- पणं न रात्रिभोजनकर्तृत्वेनेत्यर्थः । कुन इत्यत पाह रात्रिभोजननिवति । अस्मिंश्व पक्षेऽनुमानशंकापि नेत्यर्थः । अत एवेति । तदेव विवृणोति साध्यति । ननु भोजनकर्तृत्वेनैवानुपपत्तिनिरूपणे भोजनकर्तृत्व. मा कमप्येत न राविभोजनकर्तृत्वमत प्राह भोजन मिति । दिवाभोजनबाधे भोजमसामान्यप्रतीतेस्तदि- तरविशेषप्रकारकत्वस्वीकारादिति भावः । सामान्य वि. ग्राहकमानयोर्विरोधाभासज्ञानमापत्तिरिति मतमु- पपादयति । विरोधेति । जीवी ऋषिदस्तीति सामान्य- मुखप्रमाणस्य ग्राहिशा सह विरोधप्रतिसन्धानमित्यर्थः करणस्य क्रियानिरूप्यत्वानामाह कलं पुनरिति ।

·POSTATI 11d प्रतिवाः । विषयतया विरोधयुद्धिः । :: अत्र कैश्चिदुक्तम् विरुद्धधर्माध्यासप्रति- सन्धामादेवानयोभिनविषयत्वं सिद्धमिति किम- पत्या । न च विरुद्धधर्माध्यास सिद्धिः । अस्तित्वनास्तित्वलक्षणस्य तस्यानुभवसाक्षिक स्वात् । अन्यथा विरोधप्रतिसन्धानानुपपत्ति- रिति । तदपि न । सामान्यतो भेदावगमेपि गृहान्यत्वेन न गृहभिन्नतापरिच्छेदः क्वचिद- स्तीति प्रमाण अर्थापत्यधीनत्वात् । विरो- धसम्भावना या प्रामाण्यसम्भावना या वि. रुद्धयोः करणम् । तदेवार्थापत्तिस्थाने निवे- अस्मिन् पक्षे न्यायैकदेशिदूषणमुद्धर्तुमनुवदति प्रत्र कैश्चिदिति । विरुद्धार्थग्राहकयोरेकविषयत्वेऽर्थयो- विधी वा ग्राहकयोः प्रामाण्यं वा न स्याउछ क्ल: पट इति वत्पीत: शंख इतिवदति भावः । अन्ययेति प्रमाणयोः स्वरूपेण विरोधाभावादिति भावा । हमें भिन्नविषये विरुद्धविषयप्रमाणस्वादित्यनुमिती विषमभे. दमात्रविषयीकरणेपि क्वचिदस्तीति प्रमाणे गृहभिन्न- विषयताया अविषयीकरणात्सत्प्रकारकप्रतीत्यर्थमर्याप- तिस्वीकार इत्यर्थः ।

·सटीकम्यायसिद्वान्तदीपे शनीयम् । तर्क एव वा बहिःसत्यादिकल्प- कोऽस्तु एवं हि सः यदि देवदत्तो बहिरसन् स्यात् जीवित्वे सति गृहेऽसन स्यादिति। यद्वा सत्वग्राह- कं प्रमाणम् यद्यभावग्राहकप्रमाणसमानविषय- कम् स्यातदाऽप्रमाणमेव स्यादिति प्रतिसम्धा- नमेत्रात्र कारणम् व्यवस्थितमनुमापकमवस्थितम् कल्पकमिति वचनादिति । अप्रोच्यते । काऽसावनुपपत्तिर्यस्याः कार- तर्कविशेष एवार्थापत्तिरिति मतपन्यस्यति एव घेति । अत्र वाशब्देनानास्यांसूचयन्प्रसिद्ध पहचानुमानादेरपि सनिवतारे प्रयोजकतया तदव तारे तस्यैव वन्हिकापकतया प्रामाणयोच्छे दापतिमस्वरसमभिति देवदत्त इति । जीवी गृहास निति शेषः । अतो नेष्टापत्तिः । यद्यभावग्राहकति । स्वग्राह्याभावनाहकममाणसमानविषयं स्यादित्यर्थः तेन न व्यभिचार इति ध्येयम् । अस्मिन्पक्षे प्राकर मतिमाह व्यवस्थि मिति । निश्चितमित्यर्थः । अव्य- वस्थितं तर्कितमामित्यर्थः । ज्याप्त्याद्यनवगमेऽनुपपत्तिज्ञानायोगात्तद्रवगमे च क्लप्तात्तत एव फलसिद्धपत्तिः प्रमाणान्तामिति सिद्धान्तयति कासाविति । गृहनिष्ठाभावप्रतियोगित्वय- सवर्क ..

·अषोपत्तिबादः। यात्वम् व्याप्तिपक्षधर्मत्वावगमं विना बहिः- सत्त्वम् विना जीविनो गृहासत्त्वाभावः सेति सेत्स्यतीति । नन्वयमधिनाभाव एव इयमेव च ध्याप्तिस्तवाचानुपपत्तिाप्तिरित्येक एव प. दार्थ इति नाममात्र परिवर्तः । एतेन व्यतिरेकि- मानमर्धापत्तिरित्यपि निरस्सम् । व्यतिरेकि- गोपि व्याप्तिपक्षधर्मताधीमत्वसम्भवात् । तथा- पिपुनरपि नामान्तरकरणमेव । न च लिङ्गाभावा- नानुमानता । गृहासत्वस्यैव लिङ्गत्वात ।न चाप- क्षधर्मता । गृहनिष्ठाभावप्रतियोगित्वस्यैव तदर्थ- त्यात् । न चासंनिकृष्ट कधं तद्ग्रह इति वा. हस्यति । बहिःमत्त्वेन विनानुपपत्तितया ज्ञानस्य देवदा. वृत्तितयाऽज्ञाने तत्र बहिःसत्वकल्पनानुपपत्तरिति भा. वः। कथं पुनस्तत्र तग्रह इति चेत् । किमत्रैवानेन पृष्टे- नाइह घटो न पटेो नेत्यादावपि किमभावमतीतिकाले प्रतियोगीन्द्रियसैनिकों येन तत्र तत्सुग्रह स्यात् । नन्व स्त्येव जानलक्षणः कयमन्यथा प्रतियोगिरूपविशेषण संनिक भाषे तद्विशिष्टाभावसाक्षात्कारः जन्यसाक्षा त्कारमा विशेषणसंनिकर्षस्य हेतुत्वादिति चेत् । वृत्तमुसरं कृतमधिकेन । तत एव सत्रिकर्षात्तद्गतम. - - ·सटीकम्पापसिद्वान्तदीपे क्यम् । उभयवादिसमाधेयत्वात् । अर्धापत्तिवा- दिनापि गृहनिष्ठाभावप्रतियोगित्वग्रह स्याम्युपे- यत्वात् यथा पुनरसनिकृष्ट लिङ्गपरामर्शस्त. धोक्त तृतीयलिङ्गपरामर्शस्थले । न च क्ष- चिदस्तीति प्रमाणस्य गृहगोचरतासम्भावनया गृहासत्वम् सन्दिग्धम् सत्कथं लिङ्गमिति वाच्यम् । गृहासत्वस्य सन्दिग्धत्वे हि कयमनु. पपत्तिप्रतिसन्धानम्परस्यापि । एवं जीवस्वसं. शयपि अन्यथा मरणकल्पनापरीः । जीविना गृहासत्त्रम् व्यवस्थितम् हि सत्यम विनानुपपन्न तियोगित्वभानसम्भवात् प्रतियोगित्वस्याभावविसिवे- खत्वाच न तस्य पूर्वोपस्थित्यपेक्षेति । नन्वनुमानो. च्छदकत्वेन ज्ञानस्यासंनिकर्षस्वादसन्निकृष्टे देवदत्तादौ कथं तृतीयलिङ्गपरामर्योदय इत्यत आह यथेति । हेतो विशेष्यासिद्धिमाशंक्य निराचष्टे न च कचिदिति । तत्सन्देहदशाया नैवानुमानं न वापशिः किन्तु तन्नि- श्चयदशायां तत्र च युक्त धानुमामेनार्यापत्तेः कृतार्थते. त्याहं गृहामवस्यति । विशेषणासिद्धिशङ्कायामुक्त परिहारमतिदिशति एवमिति । कल्पकानिरचषदशायां नापत्तिरित्यत्र सदाकारं संवादयति नीविनी m-we-HIT - ·अपचिवाः। न तत्करपकमिति हि तदर्शनम् । किच्च क्वचिद- स्तीति प्रमाणस्य गृहविषयता सन्दिग्धा रहे नास्तीति प्रमाणम् गृहासत्वनिश्रायकं तपास तेमेव तत्संशयनिरास: मिरिचते संशयामावात् । अन्यथा संरायानुच्छेद्यता स्यात् । न च विरीधा- तिसन्धानमर्धापत्तिः क्वचिदस्ति गेहे नास्ती. तिप्रमाणयोर्विरोधाभाधात् । तथापि तत्प्रतित. धानमस्तीति चेत् । अस्त्वेवमपि नानुमाना- तिरेकः । तथाहि कोऽसौ विरोध: ? अस्तित्वना- गृहासवं व्यवस्थितमिति । निश्चितमित्व: सन्दिग्धेति ।। विषयान्तरे पावकाशत्वादिति भावः। तेनैवेति । निरबकाशत्वादिति भावः । प्रतिसन्धान प्रमा ज्ञानमा वा ? प्राधे माह क्वचिदिति । प्राय गते तथापीति । सश्वप्रमापर्क गृहभिग्नावविषय गृहासस्वापकविकत्वात् देवदतो गृहे नास्तीति प्रमाणवदिति व्यतिरेकिणीय गृहभिन्न विषयतासिद्ध विरोधमतीतिः प्रमाणान्तरमित्याह अस्वित्यादि ननु नाश्यनाशकमावविरेधशालिनामपि धारावाहिका- नामभिन्नविषयवान्कयमनुभानमित्याशमानं प्रति लन्मुखेमाम्मथा विरोध निर्वाचयितु पृपति कोपा. विति। अपरेपि विदिताशयः रहामपस्थितविषयत्वं M ·सटीकम्यापसिद्धान्तदीपे स्तित्वयोः सहानवस्थानमिति चेत् सहावस्थान मेव तपोर्न कुत:? वैपरीस्यनियमादिति यदि तथा चव्याप्तिप्रतिसन्धानमावश्यकमिति न किञ्चि- देतत् । अस्तु सर्हि संशयः कारणम् । तथाहि श. सवर्षजीवित्वम् ज्योतिःशाखादयगतम् जीवी ग्रह एवेति ध्याप्तिरुपलब्धा । अनन्तरम् गेहे देवदना भावमुपलभ्य सन्दिह्यते स च संशयी लाघवास्य प्रमाणयोर्विरोध इत्याह प्रस्तित्वेति । कल्पकासिद्धि शकते महानवस्थानमिति । भिन्न वृस्तितानियम दर्श नाम्नानुमानमित्याह वैपरीरयेति । यद्यपि हेतू कृतथि- रोधान्तर्गतनियमोपपादनमिदं नानुमेयभिन्न विषयता. नुमित्युपयोगि तथाप्येवम्भन हेतु निश्चये स विरोधी भिन्नविषयतां विनानुपपन्न प्रति निश्चितं तदा भिन्न विषयताकपनमसिद्धसेव यदि निश्चितं तदा- नुपपने पितरूपतया तमतिमन्धानमावश्यकमित्य- यः। श्रत एवानुपपत्तिपर्यन्तधावनस्यावश्यकावे पक्षा- मसरस्वमपि क्षतमित्याशयेनाह न किञ्चिदेतदिति । ननु संशयस्य करणत्वे गतं तद्विषये ममाणगवेषणयेत्या- शंख्या तथाहीत्यादि ज्योति शास्त्रादिति । तदुक्तलिङ्गादित्यर्थः । प्रयोजकत्वमात्रे वा पंचमी । उपलभ्य प्रमाय । संदिह्यत इति । नियमद्वयमामापये - ·'प्रोक्तिवादः। तर्क सहकारिणमासाद्य बहिःसत्त्यमवधारयति । न च मरणमेव किमिसिन कल्ष्यत इति वाच्यम् क्वचिदस्तिताचिरजीविस्वग्राहकप्रमाणद्वययाधप्र- सङ्गात् । यहि सत्यकल्पने गृह एवेनि नियम- ग्राहकमेय मानं बाध्यत इत्यस्ति लाघवमिति । मैवम् । संशयस्य करणत्वे मानाभावात् । प्रम- योरेकं प्रमाणमस्तीति सामान्यतेो दृष्ट क्लुप्त एव हि प्रमाण लाघवं सहकारि भवतु। अन्यथा फलनि -सरणाभावात् । अन्यथा अत्यत्राप्येवंविध- चरणप्रस रिकया संशय एष करणं स्यादिति गत प्रमाणा तरवार्तयः । न च तर्हि तर्कः क.रणं विप . पुरुषेयोति शेषः । स चेति । यथोक्तबामग्रीप्रभवः संशय. विशेष इत्यर्थः । जीवनसंशयद्वारेति शेषः। जीवन माहि:- सत्त्वमरणसंशयापादकस्य तस्यैव कथं बहिःसस्वनिरचा यकत्वमत माह लांघवाख्यमिति । ननु मरणावहि सरव- मपि गृहाम्योन्याभावसमानाधिकरणस्वरूपमभावगर्भमे पेति न लाघवे विशेष इत्याशङ्कमानं प्रत्याह नोति । क्लप्तप्रमाणादेव फलसिद्धेर्न संशयः प्रमाणावर मित्याह संशयस्येति । एक प्रमाणमिति । अन्यतरदप्रमाणमि- त्यर्थः । बाध्यत्वादिति शेषः । नन्वन सदवतारे न

·सटीकम्पावद्धिासदीपे
यपर्यवसानादेव साध्यसिद्धिः । एवं पक्षान्तरेपि
शंकानिरसनमिति सर्व समजसमिति ।
इति अपत्तिनिरासप्रकरणम्
मानमत माह प्रन्ययेति । मनिषकमामाण्यप्राप्तावेष
विनिगमकलापवावतारण बहिसावपिदि न्यबेति
। पक्षान्तर जीवनसंशयादिम्पम् ।
इति श्रीसकससामन्त मर्माप्रतिमकरणम् ।
भावः

·अभाववादः । ५७३ (१)भावत्वस्य प्रमेयत्वध्यापकतां निराकरिष्यंस्त- यैव विमतिपत्तेः संशये स्वपक्षमुपपादत्ते प्रभाव इति । घटादिरूपत्वेपि मेयान्तरत्वनिर्वाहादाह भावत्वानधि- करणमिति । अनेन च भावत्वस्य प्रमेयत्वसमानाधिरणा- त्यन्ताभावप्रतियोगित्वोपदर्शन व्यापकत्वनिरासाय । परं रोषयितु सिद्धवद्विभागमाह प्रागभावादिभेदेनेति । रोषमावि:कुर्वन्परः प्रत्यवतिष्ठते तदेतदिति । अभि- द्वधर्मिक विभजनमित्यर्थः । प्रसिद्धि साधयति भाव- स्वेति । नर्थ भावत्वानाधिकरणत्व इत्यर्थः । तेमन सिध्यसिद्धिष्याघातः । मानौं शङ्कते इह घटो नास्ती- ति । अत्र हि नार्थे भूतलमाधिकरणतया घटश्च प्रतियोगितया प्रतीयते यदि भूतलमेव नमः स्वात् नेदमिति स्यान्न वा तदपि पौनरुक्त्यात प्रत घटोपीत्यतिरिक्ताभावसिद्धिरिति भावः परप्रक्रिययैव पराघातान्नेयमतिरिक्तभावे मानमिति वक्तं विकल्पयति इहहोत्यादिना । तति । द्रव्या. त्यन्ताभाव इत्यर्थः तथाच प्रतियोगिमति तदत्यन्ता- भावस्य तैरेवामभ्युपगमान्न संयोगात्यन्ताभाषपक्षय- क्ष्यमाणदोषापेक्षा । तदत्यन्तरहिते त्वधिकरणस्वरूपेण कैपश्याविशेषितेनाप्युपपत्तिरिति भावः । तत्समवा- (१) प्रभावमादे पत्र यत्र मूलं काठिन्येनोपसन्धं तत्र दास्यते मयानुपलभादिति ।

·५७४ मटीकायायसिद्धान्तदीपे यवत्त ति। तथाच न तथाच न तदर्थमधिकरणे कवल्यादर इति भावः । संयोगात्यन्नाभावमतीतिरपि किं का. लिकघटायन्ताभावस्थलीया विवक्षिता उत्तोपनयस्थ- लीयेति विकल्प्य नाद्य इत्याह अत्यन्ताभावस्थल इति । तथात्वादिति । भूतलस्वरूपत्वा आदित्यर्थः । द्वितीयं शङ्कते भूतल संयुक्तमिति । नन्वधापि भूतलात्मैवास्तु तदभावः नेत्याह तप्रेत्यादि । अतिप्रसङ्गे हेतुमाह घटवत्यपीति । ननु धर्माभेदे भासमानविशिष्ट भेदप्रती तेविशेषणाभावविषयत्वाद्घटसंयोगरहितं भूगल संयो गारयन्ताभाव इत्युक्त भवति । तथाच घट्टकुटीप्रभात. मापतितमित्यत माह अभावसम्बन्धानुरूपेति । तथा चस घटवद्यावृत्तश्चेत्स एवाभावोस्तु कितनाभा- वान्तरेण ति अथ न तबाह अन्ययेति । ननु मन्मते उभाववदेवाभावाधिकरणम् । न च विशेषणत्वेऽभावस्था. रमाश्रयः । उपलक्षणवे चानुगतानतिप्रसक्तातिरिक्तो- पलक्ष्यतावच्छेदकानिरुक्तिरिति वाच्यम् । तुल्यवि कल्पतया गोत्वाद्युच्छेदप्रसङ्गात् । न च स्वपापीदम नुमन्तुं शक्य मत प्राह किञ्च परस्यापीति । तत्राप्यधिकरणस्वरूपातिरिक्ताभावकल्पनापतिः । यानवस्थाभिया तत्यागस्तहि प्रकृतेपि तथात्वमिति भावः। नन्वनाप्यभेदे इयवहारचिच्यासम्भवादन्य एव तवाभावः न चानवस्या उत्पक्तियोरमतिबन्धादि अन्यथा ·प्रभाववादः। न च विषयावैचित्र्ये बुद्धोर्विचित्रव्यवहारजनक- त्वमयक्तम् विषयमात्रापलापप्रसङ्गादिति वाच्यम् विषयावैचिथोपि संस्कारजज्ञानस्य तत्ताव्यवहा. रार्थकत्वस्वीकारात् अन्यथा सेोऽपि पदार्थान्तर- मेवं भविष्यति । घटो भूतो घटो भयिष्यतोति ध्यवहारावप्यधिकरणविशेषनिबन्धनी तबाहि कारणविशेषसमवहितं कपालमालम्ब्य घटभवि- ष्यत्सा व्यवहियते तथाच तत्र तदेव निबन्धनम् एवं ध्वंसव्यवहारोपि मुद्गरप्रहारादासादितवि. शेषाधिकरणाधीन एवेति सामान्यतो विशे- त्यस्वरसादाह बुद्धिविशेषादिति । संघटबुद्ध्यन्यभूतल बुद्ध रित्यर्थः । ननु सघटाघटभूतलबोरवैचित्र्ये तद्धि यामपि कुतो वैचित्र्यं स्यादित्याशङ्क्याह न विषयेति । ननु करणवैचिच्याबुद्धिवैविध्यम् ततो व्यवहारवैविध्यमित्यत्र कि बाधकमत प्राह विषय मात्रेति । विषयावैचियेपोति । स्मृतेरनुभूतमात्र विषयत्वादिति भाषः । ननु केवलभूतलस्य प्रागभा वादिस्यले साधारण्याद्विलक्षणव्यवहारानुपपत्तिरित्यत माह घटेा भत इत्यादि । ननु तत्तदभावान्यो विशेष एष दुर्वच इत्यत माह तथाहीति । तदेवेति ·५७६ सटीवाद्विान्दो नास्तिताव्यवहारोऽन्यथोपपक्ष इति कस्माम्मेयान्तर्भाव: ? भावे वा चतुर्दूत्यनुपप- न्नमत्यन्ताभावभिन्ने सादात्म्याभावे माना- भावात् । घटः पटो न भवतीति धीरेव मान- मिति चेत् न अस्यास्तद्धर्मात्यन्ताभावालम्ब- नत्वात् अन्यथोपपत्रपाकारागे घटे नायं श्याम इति धीरन्योन्याभावमालम्बेत । तत्र कालान्तरेपि तथा व्यवहारमसङ्गेन त्वयापि तस्याष प्रयवाच्यत्वादिति भावः । प्रासादितविशेषेति । प्रा. सादितपरस्परविभागककालाधीन एवेत्यर्थः त्यन्ताभावभिन्नेति । तादात्म्याभावस्यात्यन्ताभावभेदे इत्यर्थः । नन्वस्ति तावत्पटवत्यपि घटे घटः पटो नेति धीः न चात्र पटादन्यस्य प्रतियोगित्वम् शङ्कितुमपि श. क्यमनुभवविरोधात् तथाचेयं धीरस्यन्ताभाषेतराभाष- विषया वति तदभाषवत्त्वाद्ध्यतिरेके वायौ रूपाभा. वबुद्धिवदित्यस्त्यतिरेके मानमित्याशङ्कते घटः पटी नेति । प्रसिद्ध्या दूषयति । अस्थास्तद्धति । ननु पटेा नेति समानाधिकरणनिषेधप्रतियोगित्वेन पट. स्यैवोल्लेखादनुभवविरोध इत्यत माह अन्य वेति । समानाधिकरणनिषेधप्रतियोगित्वेन श्यामस्याप्युरले- खाविशेषादिति भावः । विशेष्याभेदे विशिष्टभेदानु- पपत्तेस्तस्या व विशेष्यति तदभावानुपपसेरस्था .. - ·अमावाद। विशेषमात्रमेव निषिध्यते यदि तदेतत्प्रकृतेपि समानम् । एवं सति धर्मिप्रतिषेधो न क्वचिदपि प्रतीयेतेति चेत् नोच्यम् । किञ्च अनयोधर्म्यमपि तु प्रतियोगिताविरहतादात्म्यप्रतियोगिकामावस्व. संसर्गप्रतियोगिकसदातनाभावत्वेऽस्ति इति चेत्र तयोरेवात्यन्ताभावान्योन्याभावातिव्यापकत्वात । तादात्म्यसंसर्गों प्रतियोगितावच्छेदकाविति चेन्न तदनिर्वचनात् । किञ्च गृहसंसर्गिघटभिन्नोऽयमि- त्यत्रात्यन्ताभावलक्षणमतिध्यापकम् स्य त्।प्रति- अपि धर्माभावालम्बनत्वकल्पनमित्याह तदिति । वि. स्मरणशीलः शङ्कते एवं सतीति । उपहसन्प्रकृतम् स्मारयति नौच्चैरिति(१) । तनिराकरण एव प्रवृत्तं प्रति तदभिधानानौचित्यमिति भावः । तयोरेवेति । तादा- म्यात्यन्ताभावेन्योन्याभावलक्षणस्य संसर्गान्योन्याभावे चात्यन्ताभावलक्षणस्येत्यर्थः । ननु तादात्म्यावच्छिन्न- प्रतियोगिकत्वम् संभवच्छिन्नप्रतियोगिकत्वम् तदर्थ इति न पूर्वातिव्याप्तिरिति शहते तादात्म्येति । तदनिर्वचनादिति । तादात्म्यस्यावच्छेदकत्वस्य वक्ष्यमाणरीत्यानिर्वचनादित्यर्थः । नन्वेकमानधर्मस्ता. दात्म्यम्, अवच्छेदकत्वम् च स्वरूपसम्बन्धविशेष इति (१) मनपाठानुरोधेन चोपमिति युक्तम् प्रतिभाति । १३ ·५७८ मटीकायामसिद्वान्तदीपे योग्यवृत्तिसदातनाभावत्वमन्योन्याभावस्य प्रति. योगिवत्यभावत्वमत्यन्ताभावस्य लक्षणमिति चेत न घटपटी नायं घट इति व्यासज्यातिप्रति. योगिकान्योन्याभावे नित्यत्वात्यन्तामावे चानयो- रव्यापकत्वात् । स हि नित्यत्वात्यन्ताभावो नित्य स्वे न वर्तते तदाश्रयस्यानित्यतापातात् । एवं प्रागभावप्रध्वंसोवापि वैधाभावान्न भिन्नी तथाहि किं तत् प्रागभावत्वम् ? प्रतियोगिपूर्वका. लमात्रवृश्यभात्रत्वम् तदिति चेत् न अन्योन्याश्र. निरुच्यतामत प्राह किञ्चेति । उक्तदोषोद्धाराय लक्ष. शान्तरं शङ्कते प्रतियोग्यवृत्तीति । घटपटाविति । अयं घटो नेत्यन्वयः । अत्यन्ताभावलक्षणस्य नित्यत्वा- त्यन्ताभावेऽव्याप्ति विवणोति महीति । तदाश्रयस्येति । नित्यत्वात्यन्ताभावाश्रयस्येत्यर्थः । नित्यत्वाश्रय स्या त्मादेरिति वा । नित्यत्वस्य नित्यत्वात्यन्ताभावा- यत्वेन नित्यत्वादिति भावः । प्रतियोगीति । पूर्वका. लमापत्तित्वमप्रसिद्ध पूर्वस्यापि किञ्चिदुसरतानिय- मादतः प्रतियोगीति । प्रायन्ताभावनि त्यै माति असम्भवनिरासाय पूर्वेति । ध्वंसरूपप्रतियोगिपूर्वकालमा बत्ती पटादावतिव्याप्तिनिरासायाभावेति ।न चासो ·अभाववादः । यप्रसङ्गात । ध्वंसप्रतियोग्यभावत्वं तदिति चेन्न अभावध्वंसस्यानडोकारात अङ्गीकार च ध्वंसस्यापि प्रागभावनिर्यचनताधीननिर्वचनत- याऽन्योन्याश्रय एव । उत्पत्तिमदभावत्यम् ध्वंस- त्वमिति चेत् काऽसावुत्पत्ति: ? आधसमयसबन्ध इति चेत् किमाद्यत्वम् ? समानकालीन पदार्थप्रति- लक्ष्य एवेति वाच्यम् । अभावस्यै कस्वभाषलक्ष्यत्वेन विवक्षितत्वात् । अन्योन्याश्रयप्रसङ्गादिति । पूर्वस्वस्थ प्रागभावनिरूप्यत्वादिति भावः । अभावध्वंसस्यति अभावप्रतियोमिकामावस्यैवानङ्गीकारेण तद्विशेषस्य सुत- रामनङ्गीकारात् इति ननु तद्ध्वंसः स्वीक्रियत एवेत्त्यत आह अङ्गीकारे वेति । ध्वंसस्येति । प्रागभावमतियोग्यभावत्यैव ध्वंसत्वात इति भावः । उत्पत्तिमदभावत्वमिति । प्रभावकस्वभा- लक्ष्यत्वाद्घटादावतिव्याप्तिनिरासायाभावत्व- पदम् । अन्योन्याश्रये दत्तचित्तः पृच्छति कासार्षाित । अज्ञाताशयः परिहरति मायेति । सन्मुखेनैवान्योन्या- अयं स्पष्टयितुं पुनः पृच्छति । किमाद्यत्वमिति । कि- माद्यसमयसबन्धत्वमित्यर्थः प्रधानावयवाक्षेपेण समुदा- पस्यैवाक्षेपात् । तेन समयसम्बन्धित्वान्तर्भावनाद्यस्वमा- अनिर्वचने उत्पत्तिलक्षणे समयसंबंधिपदवेयर्यमित्यपा, भावः भावात्मा वस्य ·५८० सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे योगिकध्वंसानाधारसमयसम्बन्ध इति चेन्न पर. स्पराश्यप्रसङ्गात् । प्रतियोग्यवधिकसःमयिकयाव- दपरत्वासमानकालीनाभावत्यम् प्रागभावत्वं त. स्तम् । समानकालीनेति ।यस्योत्पसिलक्ष्या तदधिकरण- कालवृत्त : कस्यचित्पदार्थस्य यो ध्वंसस्तदनाधारत्व माद्यत्वं समयस्य सत्संबंधिस्वमुत्पत्तिरित्यर्थः । द्विती- यादिलक्षणव्यावृत्त्यै अनाधारेत्यन्तम् । तस्य च पूर्वलक्ष पोत्पन्नशम्दबुद्ध्यादिध्वंसाधारस्वानिवृत्तिः । प्रसिद्धि निराशाय प्रतियोगित्यन्तम् । अन्योन्याभावाधारa. योऽसंभवनिवृत्त्यै ध्वंसेति । परस्परेति । ध्वंसोत्पत्योरि- त्यर्थः । अत्र चरमध्वंमोरपत्तावतिव्याप्तिश्च । तासमा. नकालीनपदार्थपतियोगकध्वंसाप्रमिद्धरित्यपिद्रष्टव्यम्। प्रतियोग्यवधिकेति । लक्ष्यप्रागभावप्रतियोगी घटादि- स्तदपेक्षं यावत्कालकृतम परत्वं तत्समानकालीनवरहि. ताभावत्वमित्यर्थः । ध्वंसात्यन्ताभावव्यावृत्त्यै कालीना- नतम् । तत्रासमानकालीनत्वमपरत्वासमानकालीनत्वं पाउप्रसिद्धमिति प्रतियोग्यवधिकेत्यपरत्वविशेषणम्। ननु ध्वंसेऽतिव्याप्तिः । ध्वस्ते प्रतियोगिनि तदवधिकस्याप- रत्वस्थानुत्पादादुम्पादे ध्वंसस्यैवाभावादध्वस्ततदधि- कोर पन्नस्य च जनक पेक्षाबुद्धिविनाश्यत्वेन ध्वंसे समा. नकालीनतानापादकतया तस्यापि प्रतियोग्यधिकापर.

·अभाववादः । दवधिकसामयिकयावदपरत्वसमानकालीनाभाव. त्यम् ध्वंसत्वमिति चेत् न गुणकर्मप्रागभाव- ध्वंसाध्याप्तेः तया: परत्वापरत्वप्रतियोगि- कत्वविरहात् प्रतियोगिसमानकालीनयाव. स्वासमानकालीनत्वादिति चेत् । न अपरत्वपदेन स्वा. प्रयविवक्षणात । न च ध्वं काले तदाश्रयत्वस्याप्यभावा- द्योग्यतायाश्च प्रलिये ग्युत्तरकालीनद्रव्यत्वरूपायास्तद नुपूर्वानुत्पन्नद्रव्यत्वरूपाया वा प्रागभावनिरूप्यत्वेनात्मा श्रयादोषतादवस्थ्यमिति वाच्यम् । योग्यताया एव तद- धिकाल्पतपन परिस्पदान्तरितस्वरूपाया विवक्षणात् । प्रतियोगिपर्योत्पन्नेन तदर्वाधकदेशिकापरवाश्रयण समानकालीनतयाऽसम्भववारणाय सामयिकेति । स्वाव- धिककिञ्चिदपरत्व अयनाशोत्तरम भाविनि ध्वंसेऽतिव्या- प्तिनिरासाय यावदिति । नचैवमपि तवैवातिव्याप्तिः किञ्चिदपरत्वाश्रयसमानकालीनत्वेऽपि नष्टापरत्वाश्रयस- मामकालीनस्वाभावेन यावत्ममानकालीनस्वाभावादिति धाच्यम् । सामान्याभावस्यैव भंग्यन्तरेणेाक्तत्वात् । एतेन ध्वंसलक्षणं ध्याख्यातम् । गुणेति । अद्रव्योपल- क्षणम् । तेन ध्वंसस्यापि संग्रहः । मतियोगित्वेति अवधित्वविरहादित्यर्थः परत्वापरत्वयोः परस्पराश्रय- मवधीकृत्यैवोत्पत्तगुणादीनां : च तदनाश्रयत्वादिति - ।

·५८२ - सटीकम्याबिहान्तदीपे त्पदार्थावधिकत्वेन परत्वापरत्वे विशेषणीय इति चेन्न प्रलयसमयोत्पन्नपरमाणु क्रियाप्रा- गभावप्रध्वंसाध्यापनात् । तत्रापि ब्रह्माण्डान्त- रवर्तिकार्यद्रव्याधिकरणकपरवापरत्वे स्त इति चेन्न सदा कार्यद्रव्यमानविरहात । गन्धानाधार- समयानाधाराभावत्वं प्रागभावत्वमिति चेत्र चरमगन्धनाशोत्तरसमुत्पन्नभोगप्रागभावाव्याप- नात् । तत्र प्रमाण भाव इति चेन्न संशयेनापि भावः । अव्यायुद्धाराय शङ्कते प्रतियोगिसमानकाली- नेति । प्रतिवे ग्यनतिरिक्तकालीनेत्यर्थः । तेन नानापट. समवधानेनत्य प्रतियोगिकालीनपूर्वावधिकापरत्वाश्रयम ध्यसमानकालीनेऽन्त्यप्रागभावे नाध्याप्तिः। पूर्वस्य प्र- तियोग्यतिरिक्तकालीनत्वात् । पदार्थेषु यावत्यविशेषणं परत्वापरत्वयोस्तद्विकरपाभिप्रायेण । न च क्षणिकान्त्य- शब्दप्रागभावेऽव्याप्तिः । तस्य सणिकत्वानभ्युपगमात् । प्रलयसमयेति । उपलक्षण पमिदं महाप्रलयव्यवहितपूर्व- कालीनपरमाणु क्रियाप्रागभावस्यापि । तदा कार्यति । 'यदा स्वपिति शान्तात्मा तदा सर्व प्रसीयत" इत्यनेन तत्स्वापस्य सर्वकार्यद्रव्य मलय मलय हेतुत्वावधारणादिति भा. वः । गन्धानाधारेति । यदा वक्तव्यम् तदुक्तम् कारण ·तु लक्षणनिर्वाहात । किञ्च प्रवृत्तिनिमित्तम् भ.व. विरोधिस्वमिति चेन्न किं तद्विरोधित्वम् ? सहा. नवस्थानमिति चेत् अन्योन्याश्रयात् गोत्वाश्वत्व- योरपि परस्पराभावापातात् अन्योन्याभावप्रसङ्गः ताप्रस्ताव इति तत एवावगन्तव्यम् । (१)प्रभावपदेति । नादिपदप्रवृत्तिनिमित्तमित्यर्थः । अस्य वाक्यत्वात् भावविधित्वमिति । घटादौ भावपदमौपचारिकमिति भावः । सहानवस्थानमिति । नन्वत्र भावसहानवस्था. यित्वं सामान्यतेोऽभावेऽसम्भवि साधारधर्मसहावस्था. यित्वात् । स्वप्रतियोगिसहानवस्थायित्वं च नाभा वपदमवृत्तिनिमित्सम् अननुगमादिति चेत् । दिपदाद्वस्तुतः स्वप्रतियोगिनेोऽभावस्य भावत्वेन सामान्येनोपस्थिती सभिव्याहृनपदान्तरवशादुघटा दिरूपस्वप्रतियोगिविधि-वप्रतीतावविरोधात् । यद्य प्येवं विरोधिरवमा तथा वक्तुं युक्तं नजादेविरोधित्व मात्रोपस्थिती पदान्तरसमभिष्याहाराघटादिभाव विशेषविरोधिवप्रतीतिसम्भवात्तथापि पर्यदासव्युत्प नादभावपदात्तथैव प्रतीतर्भावान्तर्भावाभिधानमिति ध्येयम् । अत्र संयोगात्यम्ताभावेऽतिध्याप्ति : आकाशा- दाववृत्तौ चातिव्याप्तिरिति दोषे सायेव दोषान्तर (१) अत्र मूलपाठो भ्रष्ट इति भाति ।

·५८४ सटीकन्यायसिद्वान्तदीपे इच । ननु सत्ताप्रकारकज्ञानाविषयत्वममायस्व- मिति चेत्र ह्यभावे भमरूपमपि सत्ताप्रकारकज्ञान. मुत्पद्यते तस्य तद्विरोधितयैवोपस्थितेरिति चेत् । मैवम् । सामान्येनान्येनापि सदुस्थिते: संभवात् अन्यथाप्यधिकारे भावधर्मारोपो न स्यात् । माह परस्परेति । प्रतियोगिसहावस्थायित्वात्तस्यति भावः । मसाप्रकारेति । न च सत्ताभाव एवाव्याप्ति. रिति वाच्यम् । आधाराधेयभावेन सम्बाधेन सत्ताप्रका रकजानाविषयत्वस्य विवक्षणादिति भावः । ननु ज्ञानं प्रमा भ्रमो वा ? नाद्यः । सामान्यादातिव्याप्तेः। नापरः भ्रमस्थाभावेपि सुभत्वादनिध्याप्तेरित्याशंक्याह नही. ति । तद्विरोधित यैवेति । किं तदधिकरणतयैवोपस्थितेन सदारोप इति मतमुत तदनधिकरणतावच्छेदकधर्मवत्त- येति ? नाद्य इत्याह सामान्येनेति । अन्येनापि निषेध. स्वप्रमेयत्वादिने यर्थः । भवते: सत्तार्थकतयाऽभावपदस्य सद्भिन्नार्यस्वादिति भाव: । प्रभावपदादभावाप स्थितिः सत्ताविरोधित्वेनेति माभूत्तदा सत्तारोपः रूपान्तरेणापि तु तदस्थितिः सम्भवत्येवेति कुतो न सत्तारोप इति भावः । अन्त्ये दोषान्तरमप्याह । अन्य- येति । रूपगत्यानधिकरणतावच्छेदकाभावत्वम् प्रका- ·. घटाभावबुद्धश्चाक्षुषतापत्तेः । सत्तामाश्रयत्वं त- दिति चेल सामान्यादेरभावस्वापत्तः । द्रध्वादिष- उन्यतमत्वमभावस्वम् तदन्यत्वम् भावस्वमिति चेन्म अन्यतमाभावस्य निरुपणीयत्वात् तदना. कलनेऽपि भावमतीतेरनुभवसिद्धत्वात् सर्पमिदं समाकुलमिति। अत्रोच्यते घटाभाववभूतलमितिधीस्ता वत्सकलजनसिहा तत्र भूतलमेब यदि घटाभाव: स्यात् न तत्रैव तवृत्तः आत्मनि वृत्तिविरो- रकोपस्थितिविषये तमपि तदारोपानुपपत्तरित्यर्थः । प्रचारपतेति । अभावत्यस ज्ञानगर्भो तवैशिष्मां- पि लौकिकचाक्षुषत्वानुपरतरित्यर्थः । द्रव्यादीति । यद्यपि द्रव्यादिषडन्यतमत्वेनैवाभावनिर्वचनं सम्भवति तथाप्यभावपदस्य योगार्थमुपपादयितुमन्यतमत्वेन भाव- त्वनिर्वचनम् । यद्वा व्याज्यवृत्तिधर्मावचिन्नप्रतियोगि- काभाववादी द्रव्यादावेधातिध्याप्तिं शङ्कतेति भिया त- बाभिधानम् । सर्वमिदमिति । मेयान्तरत्वं चातुर्विध्य त्यर्थः। आधारावभावानुपमस्या भूतलपटायावयो- भेंद द्धिान्तविध्यस्तदपिदि तापन्निरस्पति घटामा- वदिति । ननु प्रमेयत्ये प्रमेयत्ववृत्तिबबिहापि स्वात, N ·सटीमायापचिदान्तदीपे धात एवं सति भूतलं घटाभावः स्यात् न तु सद्वदिति । किञ्च घटे स्मर्यमाखे यत्र दूरादभूत- लस्वरूपमाकलितम् तत्र किमपरमवशिष्यते य- दुग्रहविलम्बादभावश्यवहारो न भवति । कैवल्य- ग्रहविलम्बादिति चेत किं तत् ? ननूक्तमेव घट. वदभूतलान्यभूतलत्वम् तदिति। उक्तं न पूनर्युक्तम तथाहि किं तदन्यत्वम् तदन्योन्याभावत्वम् वा स्वरूपमेव वा तदवृत्तिधर्मवत्वम् वा? नाद्योऽन- जीकारात् । नेतरः दूरादपि तस्य गृहीतत्वात् । तृतीये तु घटकुड्यां प्रभातम् न हि घटभूतलावृ- त्तिभूतले भावस्वरूपम् धर्मभूतलम धर्ममीक्षामहे । पृथक्त्वस्याप्येकस्मिन् भावात् । एतेन सघटभूत. तब केवलान्धयितावेदकममाणस्येवानापि साघवनहकृ- तप्रत्ययस्यैव स्ववृतिमाक्षित्वादित्यरुचेराह किञ्च घट इति । निकटे घटस्मरणकालीनभूतलज्ञानेऽभावव्यवहार बष्ट श्वेत्यत माह दूरादिति । कि तत्कॅपल्यमित्वर्यः घटेति । प्रभावस्वैव तादृणधर्मस्याङ्गीकारादिति भाषः । नन्वस्ति स्वरूपभेदस्तत्राह न हि घटेति । स्वरूपभे- दल निक्तमशक्यत्वादिति भावः । 'यदुक्तं सघट - दुध्यन्यभूतमबुद्धरेवाभावव्यवहार' इति तब कि वस्तु- ·लघुद्धरन्यभूतलबुद्विरमावस्य व्यवहारिकेति निर- स्तम्। अपि च प्रायत्तघटे भूतलेऽन्या भूतलवुद्धि- र्भवति न च तत्राभावव्यवहारः। भवत्येवतत्रापि स इति घेत भवतु तथापि घटदर्शने बाध्यते तावल सा च बाधाविषयाविशेषेकषं स्याच । न च तत्रापि प्रतिवन्दिर्निरस्ता तत्र हि संस्काररूप- कारणविशेषो नियामकः प्रकृतेन कारणविशेषो पीत्यलमतिपीडया। न चाभावाधिकरणताव दकधर्म या भावखण्डनम् गोस्वादिधर्मखण्डनन सङ्गात् । तत्रानुभूयमानस्वेन न खण्डनमिति यदि, तदेतत प्रकृतेपि समानम्। न चाभावे घटो नास्ती. सासघटस्य बुद्धिर्विवक्षिता छत सघटत्वोल्लेखिनी? नाद्य इत्याह रोनेति । भूतलपदं कादाचित्काधिकरणसंसर्गा. भावाभिप्रायेण । वस्तुत: प्रतियोगिमद्वदिभिन्नाधिकर- शबुद्धिरेव विवक्षिता प्रवृत्तिरप पदार्थो वास्त्येवेति भावः । न द्वितीय इत्याह अपिचेति । स इति । विसं- वादीति भावः । भूतलमात्रालम्बनाया धियोऽभावष्यष- हारहेतुत्वे घटदर्शनबाध्यतानुपपनेर्घटविरोधिविषया मा नया पाण्या, न च भूतलमा तत्यतिरिक्ताभावसि. द्धिरित्याह भवरिवति । मनु स्मृत्यनुभवयोस्तुल्यविषय- ·५ सटीकम्याचनिहारतदीप तिवदावेप्यभावबुद्धिसमर्थनम्, अभावस्य घटधि- रोधित्वेनैव घटामावस्यवहारार्थकत्वात् भूतला- देस्तु घटाविरोधिस्वाभावात् । त्वेपि मोऽवमिति विचित्रव्यवहारजमकरववद्भूतला. प्योरपि स्यादित्यत आहन च तति । प्रभावस्वेति । अधिकरणस्वरूपस्यानतिमाक्ततया तेने विरोधिव्यव. हारोपपते तिरिक्ताभाषकान, भूतलस्वरूपं तुन तथा, पटवतापि तस्य सम्भमादिति भावः । (१)मन्वं पायौ रूपाभायो नातिरिक्तः सिद्ध्येत अधिकरणद्वैक- प्याभावेन तस्वैव रूपविरोधिन्यवहारहेतायोपपत। प्राधाराधेयभाषानुप परिचाभाववदेव अपरिहरत्यादि. त्यस्वरसादाह प्रस्तुति । तस्थ घटाधविधित्वा- दिति । घटवसादशावामपि कारणान्तरसमवहिताधि. करणस्यम्पसम्भवादित्यर्थः । न च पूर्वकालाविशेषा स्मककार बासमवधानाभावान्न तथेति वाच्यम् । तया मति समयर्षिशेषावच्छिन्ना कपालमालव घटेोऽस्त किमधिकेन तेनापीति भावः । तद्वत्तयति । वत्पूर्व घटसमवाबासीत्तदेवेदं कपालमिति प्रत्यभिज्ञायमा- नसमवायिनिबन्धन इति या तेनान्यथापिदिः सा न घटवत्तादशायामपि तथा प्रत्यभिज्ञानसम्भवादित्यर्थः । (१) मतः परं मूलं नोपलब्धम् ।

·मच मुइगरप्रहारासादितपरस्परविभागकपालनिबन्ध नवास्त्विति वाच्यम् । कुलालण्यापारासादितसंबोम- विशेषकपालालम्बनतया पटव्यवहारस्वाप्यन्यासिद्धि- प्रसङ्गान् अनुभवस्य चोभयत्र तुल्यत्वादिति भावः । धर्मान्तराभावप्रसक्ताविति । घटत्वगतस्य घटवृतित्वे मति घटेतरावृत्तित्वादेरेवायमभावो न घटत्वस्योत्यपि सुवचत्वादिति भावः । यद्यपि घटाववृत्तिधर्मात्यन्ता- भावस्य घटेपि वर्तमानतया तत्रापि घटान्योन्याभाव- प्रतीतिप्रसन्न तेनास्यान्यथासिद्धिशङ्का तयाप्पप्रा. माणिकत्वमात्रे तात्पर्यम् । तथाहि घटः पटेो नेति- प्रतीतेः पटत्वात्यन्ताभावालम्बनत्ये प्रतियोगितावच्छ- दकपटत्वमावृत्तिधर्मप्रकारकतत्प्रतीतिजन्यता वाच्या ततः पूर्व सामतीती प्रमाणमस्ति, अतः पटवेन प्रतीतः पट एव सदभावप्रतियोगी । अत एव यत्र नायं संयोगी रक्तोयं न श्याम इत्यादी प्रतियोगि- तापच्छेदकत्वाभिमतस्य संयोगश्यामादेः स्ववृत्तिधर्म- प्रकारकप्रतीतिसम्भवतत्र तत्सर्गाभावालम्बनत्वमि- व्यत एव । न च शुक्तमतीतौ नायं श्याम इति प्रतीते- रपि तयात्वापत्तिः । उभयसम्भोऽप्यसति वाधके समा. नाधिकरणनिषेधप्रतीतेरन्योन्वाभावविषयत्वादिनि । धि- निगमकप्रमाणाभावादपि नात्यन्ताभावेन प्रतीतेरन्यया. सिद्धिरिति गहाशय माह किञ्चति । अन्योन्याभावेने न च तत:

·सटीपाहिान्तदीपे ति । भूतलादापत्यन्ताभावाधिकरयोग्याभावस्थापि संनिहितत्वादिति भाषः । बाशयमविद्वाग्विनिगम शकते मम्मेवं घट इति । तत्र तदन्योन्याभावासम्भषा- दिति भाषः । सिद्धान्ती स्वाशपमुद्घाटपति तातद्ध. मैति । पटवायोग्बामावत्यर्थः । न पटपति भूतोऽपि घटात्यन्ताभावव्यवहारापतिः घटवान्योन्या- भावस्य तत्र सत्यादिपारेराह । लपण्यमेवोपपाद- यति इदमिह नास्तीति । संसर्गणेति । यद्यप्येवं घट- वादिकमेव प्रतियोगितावच्छेदन संसर्ग इत्युक्तपाय शक्तिप्रस्ताव तयाप्योदयेऽभावलहण्यानुपपत्ते संमोऽप्यवच्छेदककाटिमषिष्टइति ये मन्यते तदेकदेखि मतेनेदं द्रष्टव्यम् । मनु घटः पटो नेत्यत्र न तादात्म्यं प्र. तियोगितावच्छेदक' घटपटोभयतादात्म्यस्याप्रशिद्ध:- रित्यत माह न बतादात्म्यमिति । प्रतियोगिमात्रवृत्ति धर्मस्वत्यर्थः । मन्येकमावृत्तिा नाम तदन्यावृत्ति तथा पान्योन्यायव इत्यात प्राह नपैकेति । नाधिकरणेति । पटत्वसमानाधिकरणा धर्मा पपरि- माणधिशेषादयास्तद्विरोधिनस्तत्सहानस्विता ये घट- त्यादयस्तदसामानाधिकरण्यं तदधिकरणावृतित्वं प. टत्वस्यैव एवमन्यस्यापीत्यर्थः । स्वविरोधीत्येवो. तो संयोगादापनेकहनावतिध्यातिरिति समानाधिक ।

·अमाववादः । त्पादिक्रमोपादानम् । तस्य च स्वसमानाधिकरणहस्त- स्वविरोधिवृक्षत्वसामानाधिकरवानातिव्याप्तिः । न नु स्वसमानाधिकरणकिषिद्धर्मविरोधिधर्मासामानाधि- तारयविवक्षायां गुणो न द्रव्यमित्यायोन्याभावप्रतियो. गितावच्छेदके द्रव्यतादात्म्येऽव्याप्तिः, तस्य स्वसमा नाधिकरणघटत्वविरोधिपटत्वसमानाधिकरणत्वात् यावद्धर्मविरोधित्वमाविवक्षायां च संयोगादावति. व्याप्तिरिति चेत् । म एतन्मते सामान्याभावाभावात् द्रव्यत्वस्यानेकवृसे। प्रतियोगितायामबवेदकत्वात् । तत्तद्रष्याभावप्रतियोगितावच्छेदकस्य च किञ्चिद्विवक्षा पक्षेपि संग्रहात् । पिरोपित्यमसामानाधिकरण्यचात्य. ताभावगर्भमिति न पुनरन्योन्याय दति भावः । नन्म. बच्छेदकत्वं ध्यावर्तकत्वं ज्यावृत्तिरपाग्योन्याभाव पवे. ति पुनरन्योन्याश्रय इत्यत माह अवच्छेदकत्वमिति । विशिष्टप्रतीतिविशेषाधिकस्वरूपसम्बन्धविशेष इत्य- र्थः। ननु विलयणप्रतीतिमात्रेण विलक्षणान्योन्याभाव- स्वीकार पाकरक्त नायं श्याम इति प्रतीतेस्तव च तद न्योन्याभावप्रसङ्गः तद्वदेव वाम्यत्रापि तदादिमागर- त्यतभाहनार्य श्याम इति । सविशेषणे हीति न्याया- दिति भावः। विलक्षणाभावसिद्धौ तयोर्भदकमाह एक तीति । सामान्यान्योन्याभाषस्यानङ्गीकारान्न तदव्या- प्तिः। संसर्गाभावे संसर्ग एप प्रतियोगितावच्छेदकल्पे ·- ५९२ सटीकम्मापसिद्धान्त दीपे इदंघटत्वादेस्तदनवच्छेदकतया तत्प्रकारकत्रानान- क्षाप्रमगारमंसृष्टेदंघटत्वादि तथा वाच्यम् सच्च कास्ये वेत्यतिव्याक्तिरिति चेत् । न विशेषणतावच्छेदकपकारक ज्ञानत्वेनैव तदपेक्षणात् । संसर्यावच्छिन्नेति । ननुमति वोगीतराधिकरणावृसस्तदुभवसंसर्गस्यातिप्रसक्तस्य कथं प्रतियोगितावच्छेदकत्वं तथा व्यासज्यप्रतियोगिका- भाष व दुरित्वप्रसङ्गात् । तथाप्यतिप्रसक्तद्विरवाव- कि कपतियोगितासम्भवात । प्रत्येकपर्यवसिता. वच्छिन्नप्रतियोगिकाभावादेव प्रतीत्युपपत्तन तत्कल्प नमिति यदि, प्रकृतेपि घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिकाभा वकल्पममिति तुल्यमिति चेत् । अचाहुः । अधिक रले प्रतियोगितावच्छेदकारोपहेतुनिषेधाविषयोभा- वेन्योन्याभावः । अधिकरणे प्रतियोग्यापहेतुकनिवेध विषय: मदानाभावोऽत्यन्तामाव इति । पत्र विशे- पान्तरमन्यत्र चिन्तिाम् सत एवावधार्य । प्रतियोगि- वृत्तिसदातनाभावत्वरूपेऽत्यन्ताभावलक्षणे पूर्वोक्ताम- व्याप्तिम् निरस्यति नित्यत्व इति । तथा च प्रतियो भूतस्य नित्यताभाषः प्रतियोगिवृत्तिरेवेति नाव्याप्ति. रिति भावः । अन्योन्याभावविशेषत्वान्ताभावान्योन्या- भावलक्षणयोरतिव्यात्यव्याप्ती शङ्कते ननु गृहचोलि। अतिव्यापकतेत्युपलहरामख्याप्रकतामा अपि । अत एवान्यान्यालावलक्षणवाप्तिं विवृणोति । घटनिवे- ·अभाववादः। इत्याद षत्वस्य कवृत्तेरेवात्र, प्रतियोगितावच्छेदकत्वान्नोक्तदोष एकत्तिरेव हीति । अयं घटी घटपटौ नेति-प्रतीतिमिद्धद्वित्वरूपानेकवृत्तिधर्मावच्छिन्नम- लियोगिकेऽग्योन्याभावविशेषे तल्लक्षणाव्याप्तिं शङ्कते तथापि ध्यास ज्येति । किमपूर्वव्याप्तेरिति शेषः । नन्धे- वमपि घटत्वमामान्यावच्छिन्नमतियोगिके घटनामा- न्यान्योन्याभावेऽव्याप्तिः तत्प्रतियोगितावच्छेदकसा- मान्यस्य वृनित्याभावादित्याशक्याह सोऽयं चतुर्वि- धोपीति । मतु मिलितेति । तस्य यावद्विशेषाभावव्या- प्ततयाऽऽवश्यकैस्तैरेव व्यवहारोपपत्तावतिरिक्तमामा- न्माभावे मानाभावादिति भावः । मानमाशङ्कते ननु वायाविति । विशेषेति । विशेषाणां तत्तद्रूपाभावव्य- क्तिविशेषाणां दर्शन इत्यर्थः । निश्चिते संशयायोगा- दिति भावः । येन रूपेण यत्र यन्निश्चयस्तेन पेण तत्र तत्संशया म तु रूपान्तरेणापि । तत्तद्रूपत्वेन रूप- विशेषानिश्चये रूपत्वेन रूपस्यापि संशयायोगप्रसङ्गात् । न हि सामान्याभाववसामान्यरूपमस्ति तया तद्वदेन तसद् पाभावत्वेन रूपेण निश्चितानामेव विशे- षाभावानां रूपाभावत्वेनानिश्चितेन रूपेण संशवविष- यस्वसम्भवाम्नातिरिक्ताभावकल्पनेत्याशयेन परिहरति मैवमित्यादिमा । यदि च निश्चयमकारीभवतो रूपाद- ६५ ·सटीकन्यायसिद्धान्तदीपे मैवम् प्रत्येकरूपप्रतियोगिकभावनयैव सामा- न्यतस्तनिरासोपपत्तावतिरिक्तकल्पनस्य निर्जी- जत्यात कथमन्यथा पृथिव्यादिसमहः वायौ ना- स्तीत्यवधार्य वायौ रूपम् नवेति सन्दिग्धे । किन सर्वमेव रूपं वायो नास्तीति शब्दादजानतेो वायौ रूपसंशयनिवृत्तिन स्यात् मिलिताभावस्यानिश्च- यात् । ततेा न निवर्तत एव संशय इति चेत् न अभावविरोधात् । मिलिताभाबोप्यग्रे निश्चीयत न्येन रूपेण निश्चिते संशयो नेष्यते किन्तु मिलितप्र- तियागिकाभावव्यक्तयन्तरे एव तदा पृथिवीजलतेजोरू- पाणि प्रत्येकसमदायाभ्यां न वायाविति ज्ञाने संशयो मिलिताभावस्यापि निश्चितत्वेन संशया- विषयत्वादित्याह कयमभ्ययेति । ननु नायं मिलि- ताभावप्रत्ययः फिन्तु तत्तत्पृथिवीरूपत्वाद्यवच्छिन्न- प्रतियोगिकविशषाभानिश्चयस्य विशेषाभावसंशय एव विरोधित्वं न सामान्याभावसंशये अतो निश्चित तमादाय संशयोपपत्तिरिति भवदभिमतमयुक्तम् विशे- षाभावनिश्चयस्यापि वाय रूपवाम्नति संशयविरोधि. तायास्त्वयापि वाच्यत्वात् । अन्यथा शाब्दे विशेषाभाव- निश्चये सामान्यसंशयो न निवर्ततेत्यर्थः । अनिश्चया- दिति । तदुपस्थापकाभावादिति भावः । प्रमाणाभावा- न स्यात ·सभाववाद: । - इति चेत् न प्रमाणाभावात् । एतावदेवमिति नि- श्चयस्तत्र प्रतिबन्धक इति चेत् तदेतत्प्रकृतेपि दिति । तदतद्व्याप्यत्वाभिमतस्य विशेषाभावकूट स्या- प्युपस्थापकाभावादिति भावः । ननु प्रतीतविशेषाभा- वप्रतियोगिरूपातिरिक्त रूपत्वं नास्तीति निश्चये वि- शेषाभावनिश्चयेनापि संशयप्रतिबन्धो न सामान्याभा- वनिश्चयेने प्रतिबन्धकाननुगमस्थादोषत्वादिति श- ते एतावदेवेति । ता तावन्त्येव रूपाणीति ज्ञाना- भावदशायां विशेषाभावनिश्चयेऽपि तदतिरिक्तरूपस. म्भाधनया तदादाय वायू रूपवानन्वेति संशयः तद्दशायां चासंशय उपपन्न इति किं सामान्याभावातिरेकस्वी- कारेणे याह तदेतत्प्रकृतेपीति । अत एव पृथिवीज- लतेजारूपाणि म चायावितिविशेषाभावनिश्चयेपि यदै. तावत्येव रूपाणीति निश्च यस्तदा न संशयः । अन्यथा सामान्याभावस्यानिश्चयात्तत्संशयो दुर्वार इति भावः । पृथिवीरूपाभावत्वादिना निश्चितानां रूपाभावत्वेनानिश्चितेन सामान्येन रूपेण संशयविषयवमित्युक्तम् तावदयुक्तं रूपाभावं हि रूप त्वोपहितप्रतियोगिकाभावत्वं रूपत्वावच्छिन्नप्रतियो- गिकाभावत्वं का? नाद्यः । विशेषाभावप्रतियोगिसमूहे रूपत्वस्य निश्चिताबेन सादेहानुपपत्तेः । न द्वितीयः ननु प्रत्येकरू पाभावानां ·सटीकायापसिद्वान्तदीपे समानमित्यलमतिविस्तरेण । सामान्याभावानङ्गीकारे रूपत्वस्य प्रतियोगितावच्छेद- कत्वासम्भवेन तदच्छिन्नमतियोगिकाभावाप्रसिद्ध यव तरकोटिकसंशयानुपपतः । न च विशेषाभावप्रतिपा- गितव तदवच्छेया । प्रत्येकवृत्त स्तस्या अतिप्रसक्तमा. मान्यावच्छेद्यत्वासम्भवात् । यदप्युक्तमतिरिक्तरूपस- म्भावनया तदादाय संशयोपपत्तिरिति । तदपि न । त- द्विरहदशायामपि संशयस्यानुभव मिद्धत्वादिल्याशंक्याह इत्यलमतिविस्तरेणेति । अयमाशयः । रूपत्वेपि हि तत्प्रतियोगिकयावदभाषकूटस्यैव संशयकाटित्वम् । न च वायौ रूपं न वेत्यत्र पावरवस्य कोटि धेनानुक्लेषाद्रूपा- भावमात्रस्यैव कोटित्वेनानुभवाच्च नैमिति वाच्यम् सर्वकिञ्चिद्र पाभाववति बायघटादी रूपं मास्तीति व्यवहारस्थ दर्शनादर्शनाभ्यां यावदर्थगत्वकल्पनात् । अत एव पृथिव्यादिप्रत्येक पाभाषक टेऽवधारितेऽति- रिक्तरूपसम्भावनायां यावदर्थगर्भकट्य निश्चयासंशयो विपर्ययेऽसंशय उपपन्नः । यत्वेतादृशमम्भावनाभावेपि संशमोऽनुभवसिद्ध इति, तन्न । एतावन्त्येव रूपाणीति- निश्चयेपि संशयप्रसङ्गात् । किञ्च घटे रूपमस्तीत्यत्र यथा रूपत्वनातिमतमत्वमात्रं प्रतीयते तथा मास्ती- त्यत्रापि तज्जातीयस्य नास्तिता प्रतीयतां सामा- न्यावनिप्रतियोगिताकनास्तिताप्रतीतिस्तु कुतः ?

·- भभाववाद: प्रतियोगिताम्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वस्यावच्छेदकरवस्थोप- स्थापकाभावात् । भावे वा यावदभावप्रतियोगिवृति- त्यभावस्यावर्जनीयत्वादूपत्ववद्यावदभावभानं वृत्तमेवेति वृथा कलकलः । वस्तुतस्तत्तद्र पाभावप्रतियोगितानां रूपत्वोपहिताभाषप्रतियोगित्वेनानुगतीकृतानां रूपाव मवच्छेदकमिति रूपत्वावच्छिन्नप्रतियागिकाभावभान- मस्मस्पक्षेऽप्यविरुद्धम् । तदेकत्वानेकत्वयोरेव पर विवाद इति न किञ्चिदेतत् । अपि च वायौ रूपं नास्तीति सा. मान्याभावनिश्चयेपि वायौ रूपमस्ति नवेति वा पृथि। वीरूपमस्ति नवेति वा कुतो न कदाचिदपि संशयः विशेषाभावानां त्वन्मतेऽनिश्चयात । न च सामान्या- यावद्विशेषाभावनियतत्वांत्ततस्तन्निश्चयः । नियमग्रहश्यासार्वदिक्त्वात् , मंशयाभावस्य च धिप र्ययान । न च तवापि कुतो संशयः । रूपाभावत्वप्रका- रकत निश्चयस्य तद्भिन पृथिवीरूपाभावत्वप्रकारकसंशया- विरोधिस्वादिति वाच्यम । यत्र हि यद्धर्मपुरस्कारेण यत्प्रतीतिस्तद्धर्मवत्तया भासमाने तत्र तद्विरोध्यप्रतीतेः। रूपवत्वपुरस्कारेण रूपविशेषाणां वायुवृत्त्यभावमति. योगिताप्रतीतो पृथिवीरूपत्वेन वायुवृत्तित्वकोट्यनुप- स्थानात् । किञ्च प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकत ज्ञान- स्थाभावज्ञान हेतुत्वात्तदभावप्रतियोगितावच्छेदकतत्त तसद्रू- पत्वमकारकज्ञानासम्भवादसर्वज्ञस्य यावद्विशेषाभाष- भावस्य ·५०० - सटीकम्पायमिद्धान्तदीपे ज्ञानमेव न स्यात् । न च प्रत्येकाभावप्रतियोगिता- नामेकरूपेणानुगतीकृतानां सामान्यमेवावच्छेदकमिति वाच्यम् । प्रतियोगितावच्छेदकभेदस्याभावभेदनियमभ. ङ्गप्रसङ्गादिति प्रतिभाति । अन्ये तु माद्यक्षणे घटे रूपं नास्तीतिधीरनु- भवसिद्धा न सामान्याभावं विषयीकरोति । ताभावान्योन्याभाषयोरेव तथात्वात्तयोश्च तत्रासम्भ- वात्किन्तु कस्य चित्प्रागभावं कस्यचिदत्यन्तामा या. वद्रपसंसर्गाभावत्वेनेति वाच्यम् । तथा च बायावपि तथैवोपपत्तेन सामान्याभावकल्पना । एतेनैकत्वाल्ले- खानुपपरया सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिकैकाभार्वास- द्धिरित्यपास्तम् । तचाप्येकरोल्लेखवलेन तदापत्त- रित्याहुः । यत्त प्रतियोगितावच्छेदकभेदादप्यभाको भिद्यते अन्यथा विशिष्टाभावस्थातिरेकासिद्धिप्रसङ्गात एक- प्रतियोगिकाभावचतुष्टयाभावप्रसाच्च । एवं च दे. शकालविशेषसंसर्गतादात्म्यरूपप्रतियोगितावच्छेदकों- देन घटाभावचतुष्टयसिद्धिवरमामान्याभावमिद्धिरपत्य- हैवेति । तन्न । विशिष्टाभावातिरेकपक्षस्य शक्तिवाद- सिद्धान्तावमरे निरस्तत्वादेकदोशिमतत्वात । प्राग- भावादिभेदश्चानन्यय मिद्धविलक्षणप्रतीतिवसादेवाभ्यु- पगम्यते नावच्छेदकभेदात् । घटो भविष्यतीत्यादी ।

·अमाववादः। ननु तथापि कि अन्ये त संसर्गण यस्य प्रतियोगितावच्छि- द्यते स संसर्गाभावः तद्विपरीतप्रतियोगिकस्तादा- स्म्याभाव इत्याहुः। यत्पुनरुक्तम्-प्रलयसमयोत्पन्नविनप. रमाए क्रियाप्रागभावध्वंसाव्यापकत्वं प्रागभाव. ध्वंसयोस्तदपि मन्दम् परवापरत्वे प्रति सम- वायिकारणत्वम् गुणकर्मणोर्नास्ति तत्र द्रध्य- त्वस्य तन्त्रत्वात् अबधित्वे तु तयोर्न विरोधः । प्रागभाव वम् प्रध्वंसत्वम् वा ? ननूक्तमेव प्रतियोग्य त्रधिकसामयिकप- रस्वसमानकालाभावत्वम् प्रागभावत्वम् एवं- भूतपरस्त्रासमानकालाभावत्वम् प्रध्वंसत्वमिति । मैवम् चरमोत्पन्नपदार्थप्रागभाबाध्यापनात त. दवधिकपरत्वासिद्धः प्रतियोगिविनाशोत्तरोत्प. नतदवधिकपरत्वसमानकालिकध्वंसस्याप्यनुप- पत्तेः । अत एवं प्रतियोग्यवधिकयावत्परत्वास- मानकालाभावत्वम् ध्वंसत्वमिति निरस्तम् प्रा. कालविशेषसंसर्गस्य प्रतियोगितावच्छेदकरवे तत्प्रकार- कजानाभावे प्रागभावाद्यप्रतीतिममङ्गात् ।

·सटीकमचायसिद्धानदीपे गमावस्यापि तादृशत्वान । प्रतियोगिसमानका. लिकं सदातनसकलपदार्थावधिकसमवायिकपर- स्वसमानकालिकासदातनाभावस्वम् प्रागभावत्वम् विपरीतम् ध्वंसत्वमिति चेन्न साकल्यम् पदार्थ. विशेषणम् परस्वविशेषणम् वा ? नाद्यः तदधि- कपरवासिद्धः नेतरः स्वरूपामिः ॥ अत्राभिधीयते। प्रतियोगिसमानाकाला. सदातनकिञ्चित्पदावधिसायिकपरत्वासमा- नकालिकत्वशयतादृपदार्थावधिकपरत्वसमान- कालोनासदातनाभाववमपागभावत्वम्।अदृष्टा- नाधारकालानाधाराभावत्वम् तत्त्वमिति कश्चित वैपरीत्येन ध्वंसनिर्वचनमिति सर्व समञ्जसम् । अभावपदाप्रवृत्तिनिमित्तम् चिन्त्यते । भावा- भावव्यवहृतिस्तावत् सकलजनसिद्धा सा च परस्प- रविलक्षणधर्मनियम्या । स च विलक्षणो धर्मो भावाभावयाः कल्प्यमानो भावरूपो वा प्रभा. वरूपो वा क्वचिद्वावरूपः क्वचिदभावरूपो क्व. चिढावाभावरूपो वा । तत्राद्यन्तयोः गौर- वापत्तेः तृतीयः परिशिष्यते सोपि भावरूपो नाभावे कल्पते सप्तमाभावकल्पनापत्तेः तथा च

·No text on this page.