·NIRTER
00mm
1000000 1000
WIWI
WOMI
Mamme
॥अयजागदीशीव्यधिकरणधविच्छिन्नाभाव प्रारभ्यः॥
CHI
000000000000000
0000000000000000000000000

·Restamewor RAMERATORaaamaroor Hamaar .0 PARLIAM श्रीगणेशायनमः॥ ननीश्वरेच्छारूपस्यवाच्यत्तस्यगुणत्वादिसमचायित्वात् समवायित्वंनतझ्यधिकरणधर्मइत्यनआह वाच्यत्व- मिति अस्माच्छाब्दादयमर्थोबोच्यामितीश्वरे छाविषयत्वंपदार्शनरंवाच्यवनतुतादृशेच्छामात्रमतिप्रशक्तत्वात् नच नकस्यापि स. समवायितयेतिवाच्यवनयथासमवायितथावृष्ट्यतेघटादिसमवायितयेत्यर्थः इत्यष्याहुः प्रमेयसाध्यके चभावत्वेनाभावानां अभावत्वेनभाचाना वन्हित्त्वेननिर्वन्ही अत्तिमात्रवृत्तिगगनत्वादिनाविरुडघटत्वपटत्वा श्यांचसर्वत्रप्रमेयमात्रस्याक्षायः सलमाः न परिभाषिकमेवाव्यभिचरितत्वंतवाहियत्समानाधिकरणा: साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकायावन्तोभावाः प्रतियागिसमानाधिकरणास्त त्वंसर्वत्रवाच्यत्वायभावस्यतथात्वाद्यान्त्वोपादानम् अतप्तवभूतत्वमूर्तत्वोभयवान्मूर्तवाहित्यादौहितावरिक्ष न्माभावस्यपनियोगिसामानाधिकरण्येऽपिभूतत्वमनोन्यतायभावस्य तथानान्नातिप्रसंगः साधुनस नाधिकरणस्यगोत्वायभावस्यतत्तत्साध्यव्यन्येभावस्यचातयात्वात् साध्यतावच्छेदकेत्यादियेनसबंधेन तुः तेनैवनदधिकरणबोध्यंतेनात्मत्वेसाध्यूसमवायेनहेनोन्स्यिविषयत्नयाधिकरणे घरादौवा, भावस्यानथात्वेपिनक्षतिः एवंदलांरेपिसबंधोदनिबंधनोदोषः संबंधैक्यविवक्षयानिरसन सामान्याभावेसाध्येथिवीत्वादिकसहेतुरेवालयेपरगाणानुत्पत्तिकालेचापयविनितत्सत्तार न लध्वंसप्रागभावयोरत्येताभावविरोधित्वमानापारात् अनएनअंतराश्यामेरकरूपनारुतीतिप्रत मवायोतिभावः समवायितयेनी मूलस्य समचापिकारणानये न्यर्थइन्यप्याहुः सन्निदंवाच्यज्ञेयन्यादिन्यादो र । ..

·Emaina स्वाभावरूपस्यसाध्याभावस्यप्रसिद्मावपिप्रमेयवानवाच्यत्वादित्यादिकेवलॉन्वयिनितदपसिहेरनुदारात् मूलस्यन्यूनत्वमनाह प्रमेयेनि भारत्वेनाभावानामभावः सर्वत्रसलाइत्यन्वयः ननुभावलेनाभायोनास्तीतिप्रतीतिरमावस्पैचोभावत्वेन भोवोनारनीति क्तिमसायवगाहीपूर्वोपररक्तिमध्वंसपागभाववति रक्तेपि तयापत्ययप्रसंगात्नसामानाधिकरण्यचस्पनिशि ष्टहेंबधिकरणावच्छेदेनबोध्यंने नगोत्वज्जन्यद्रव्यत्वालादत्तित्वादिनागनादेरभावस्यगवाद्यनधिकरणधर्म्यवच्छे देनतहनिकालेमहाकालेवावृत्तावपियदागोवंतदागोर्यत्रकालवंतत्रज्यन्यद्रयंपलयाहनियादोनातिप्रसंगः हेतु मनिपलयेनसामानाधिकरण्याभावात् स्वविशिष्टेनिविशेषणात् कपिसंयोगाभाववार मेयत्लादित्यादौसयों गायात्मकस्यसाध्याभावस्यसकलहेत्वधिकरणारत्तित्वेऽपिनाव्याति: जलादित्तित्वविशिष्टगोवाघमावस्यामा वस्तुजलवाद्यभावोनतुधूमाद्यभावो जलादिवपिनदभावप्रत्ययप्रसंगात् यत्समानाधिकरणानासाध्यताव दकावलिमप्रतियोगिताकानांगावदभावानो प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यतखवातशेयत्व वादिनावाच्यत्वादीनामभावः सलभएर शेषदर्शितदिशावसेयमतन्याह प्रतीयोग्यवत्तिभ्योति केचित्तुच्या ष्यवृत्तेर्हेतुसमानाधिकरणसाध्याभारस्यूप्रतियोगितायाअनूवच्छेदकहेतुसमानाधिकरणस्यव्याप्यत्तेः प्रनि योगिव्याधिकरणस्पवा अमावस्यप्रतियोगितायाः सामानाधिकरण्यैनानवच्छेदकं यत्साध्यतावच्छेदकंतदव प्रतीनिर्भावस्येनपनियोगित्वमवगाहने नचैतावताप्रमेयमाबपतियोगिकाभावसिद्धिरत आह चन्हित्वेनेनि नन्हित्येननिर्वन्हौसर्वेष मभावः फलाइनियोजना ननुजलेवन्हित्वेनप्रमेयंतास्तीनिप्रनीनिर्वन्हिमात्रप्रतियोगिकाभाचमरगाहते नतुप्रमेयसामान्यप्रतियो ·जा दी २ गिकवन्हिमतिवादिशप्रनीत्यनूपपत्या वन्हिपतियोगिकाभावाचगाहित्त्वस्थाल्यश्यकवादतआह अवृत्तीति तथाचगगनत्वेनप्रमेयना स्तीनिप्रनीत्यैवप्रमेयसामान्यपनियोगिका भावसिडे: नहितत्रापिगगनमात्रप्रतियोगिकत्वंभासतइतिवक्तुशक्यते विननगमनामावे छिन्नसामानाधिकरांच्यातिः एवंचव्याप्नेरच्यभिचारिसंबंधरूपतापिसंगच्छतेहेतौसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न साध्याभाववदृनित्वस्येवसाध्यतावच्छेदके हेतु मनिष्ठसाध्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्यापिव्यभिचारतात् अन च्छेदकत्चेह तसर्यास्यधिकरणवतेनविशिष्धनाभावस्पन्हदत्ववन्हिलोभयानच्छिन्नाभावस्यचप्रतियोगिताव छेदकत्वे पिवन्हित्स्यनक्षतिः सत्ववनिगुणादौसयोगायभानो पिव्याप्यत्तिवक्ष्यमाणेवाप्रतियोगितावच्छे दकानतिरित्तवृत्तिलमेव नदवच्छेदकत्वमिहापिबोध्यम् पचतिचगणत्वगुणार्तितद्रव्यमात्रसमवेतत्वावच्छिन प्रतियोगिताकच्याष्यवृत्यायप्रतियोगितावच्छेदकगुणत्वाद्यनतिरिक्तवृत्येवसंयोगत्वमित्याहु: साध्यतावच्छद कावच्छिन्नसाध्यसामानाधिकरण्यावच्छेदकस्वसमानाधिकरणासाध्या पावत्यूकत्वंयत्सामानाधिकरणूंसाध्या भावप्रमायां साध्यक्त्ताचानपनिवभकत्वमास्तितरचंवारवाप्तिरिनितुनयुक्तं सर्वत्रसाध्याशावपदवेयर्थ्यात् य- तुसाध्याभाववति यवृत्तौ प्रकृतानुमितिविरोधित्वं नास्तितत्वव्यापिरितिनमअनुमित्यविरोधित्वज्ञानेस्या नुमिनिजनकत्वेसाथ्याभाववन्तित्वज्ञानरयानुमित्याविरोधिनयाव्यभिचारिण्यतिप्रसंगातु केचित्तुयाचंत:सा ध्याभागाः प्रत्येकंतत्तत्सजातीयायेतत्तदधिकरणनित्वाभावास्नहतं तत्वम् साजात्यंचसमानासमानाधि नप्रमेयमारप्रतियोगिकत्वावगाहनेबाधकामावान् कालिकसंबंधेनगगनत्वादिविशिष्टस्यप्रमेयम्यसयंत्रनाभाव: संभवतीत्यतर- ·क्तं प्रवृत्तिमात्रवृत्तीनि नयाच याशसंबंधे नगगनत्तादेशिमददतिले तादृशसंबंधावच्छिन्नावच्छेदकनापतियोगिता कोगग नत्यादिनाप्रमेयसामान्या भावोवाच्यइतिभावः ननुकालिकसंबंधेनप्रमेयसाध्य केतेनसंबंधेनसाध्यानावस्यैवप्रसिद्धिः कार्यासा करणधर्मावच्छिन्नपतियोगिताकत्वान्यतररूपेणसाध्यासावश्चपूर्वोद्वितीयरीत्या प्रत्येतव्योव्याप्यत्तिय प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिव्यधिकरणोबातेनतत्तत्साध्यव्यक्तेरव्याप्यहत्तेर्वासाध्यस्यानावतिर तावपिहेतो व्यानिः बहुत्तिलाशानभूततत्साध्याभाववत्तित्वत्वव्यापकव्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नपनि योगिताकोबोध्यः तेनसायाभावयक्तिविशेषरतित्वस्यपावित्वादिनिशेषितस्याहितावच्छिन्नस्यवासा- ध्याभावहुत्तित्वस्पाभावमादायनानिप्रसगः अत्रचहेतुनावच्छेदसंबंधेनसाथ्याभावबत्तित्वबोध्यं तेनवं रासायनिस्वाग्यवेधूमूल्यवृत्तावपिनदोषः इत्थंचसाध्या भावोऽपिहेतुतावच्छेदकसंबंधे कस्यचिदधिकरणे वर्तमानोग्रायः तेनजातिमानसत्वादित्यादौहेतुतावच्छेदकसंबंधेनसाध्याभावववृत्तित्वस्याप्रसिझावपूिनम निः यहायानस्तादृशाः साध्याभावाः प्रत्येकतेषांसजानीयस्यव्यापकीभूतस्यव्याप्यवृत्तेरभावस्यपतियोगि नावच्छेदकेन धर्मेणयद्रूपावछिन्नपूतिव्यापकत्वमवच्छिद्यतेन्दूपतत्त्वंतत्वसाधनस्पता:शाभावप्रतियोगित्वे नदवच्छेदकत्वासाधनतीवच्छेदकस्यतितुनरक्तव्यम् द्रव्यसत्वोदित्यादौसत्तादेमुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्तात्वा अवच्छिन्न प्रतियोगिताकनाशाभावप्रतियोगित्वादनिव्याप्तः ज्ञेयंप्रमेयादित्यादीप्रमेयत्वादेस्लाहशप्रतियोगिता- चकालिकसंबंधेन गगनत्वेनप्रमेयं नास्तीतिप्रतीत्यानसं भवतिनत्संबंधेनगगनादेत्तिमत्त्वमतेनाशपनीतर्गगनप्रतियोगिकत्वावगा ·३ जा दी. हितयैवोपपत्तीप्रमेयांतरप्रतियोगिकत्येमानाभावादन आह विरुडेति तथाचघटत्वपटत्वाश्यांप्रमेयनास्तीनिप्रतीत्यानिरिचलम मेयपनियोगिस्तत्राप्यभावः सलाइतिभावः इदमुपलक्षणं संयोगादिसंबंधेनघटत्वादिकमपिप्रमेयत्ववदवृत्तिइतित्संबंधेन- नवच्छेदकलादव्याचप्रमेयत्वव्यधिकरणप्रतियोगित्वस्याप्रसिद्धेः यायावन्तस्तादृशाः साध्याभावाः प्रत्येक तत् पयोगितावच्छेदकेनधर्मेणयद्पावच्छिन्नंप्रतिव्यापकत्तामवच्छिद्यतेनद्रूपवत्ववातत्वमित्याहुः परेतुवृत्तिम इत्ययोगानन्तः साध्याभाववृत्तिलाभावास्तहत्वं व्याप्तिः येनसंबंधेनहेतुतातेनैवत्तिमत्वमपिबाध्यतेनव्यधिक रणधर्मावच्छिन्नवन्यभावनिसंयोगेनयावृत्तिस्तदंशावस्यजात्यादौवर्तमानस्यधूमादावसत्वेऽपिनक्षतिःसा ध्याभावश्चपूर्ववद्दोध्या नड्दृत्तित्वाभायोपिस्वव्यापकतत्तत्साध्याशाववडुत्तिवत्वव्यापकप्रतियोगिताकः तत्त साध्याभाववनित्वत्वानिरिक्तेनसमानाधिकरणेनसाध्याभाववत्तित्तवृत्तिनानाधर्मेणानवछिन्नप्रतियोगिताको बाध्यः तेनालोकायत्तित्वेनरूपेणयोवन्हिसामान्याशाववत्तितरेययश्चेन्धनत्वावच्छिन्न्वन्त्यभायाधिकरणी भूतमहानसशत्तित्वादेर भावस्तस्यधूमादोस्वनिष्ठसाध्या भाववत्तिवृदिरहस्यचहेत्वंतरहत्तेः स्वस्मिन्नसत्व- पिन क्षनिरित्याह: अन्येतूवृत्तिमहत्तयोयावंतःसाध्याभावसमुदायाधिकरणदत्तित्वाभावास्नहत्त्वे नादृशत्तित्वा भावश्चस्वव्यापकतारशस्तित्वत्वव्यापकपतियोगिताकोबोध्यः प्रयोजनंचोक्तपायम् साध्यासानाधिकरणंवृत्ति स्वत्वव्यापकप्रतियोगिताकस्यब्यधिकरणधर्मावछिन्नम्मेवाभावस्यवृत्तिमद्दत्तित्वाद्यभिचारिण्यत्तिव्याप्तिरतः स- घटत्वाद्यवछिन्नमतियोगिताकप्रभेयसामान्याभायोपिबोध्यः अपमिहि दोषस्यापिसत्वान्मूलेपनियोग्यनिइन्यादिदोषांतरंकिमिन्युपा ·समतस्तदवत्तारार्थमाशंकने नन्विति पारिभाषिक मेवेत्येवकारणनव्यभिचारोऽव्यभिचार इतियोगार्थोव्यबाच्छद्यते अव्यभिचरित समिति अयेदेवाच्यमित्यादिग्रंथाभिप्रेतमितिशेषः नथाचनचैवंघटइत्यादि मूलस्यकेवलान्चयिनोव्यभिचरितत्वेनालक्ष्यताप्रदर्शनपरत्वा अपूर्वमूलासंगनिरितिध्येयम् यदित्यादि अत्रयत्समानाधिकरणा इत्यस्यानुक्तौसाध्यातावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदक प्रतियोगि नाकस्यात्मत्वसामान्याभावस्थापि पावदंतर्गतत्त्वानस्थचव्यापकताघटकसमवायसंबंधेनपतियोग्यधिकरणकेनापिसंबंधेतारतिवाद- मुद्रपेति साध्याभारप्रसाध्यताच्छेदकसंबंधेनबोध्यः तेनसमवायेनवन्हेः साध्यत्वेधूमेसंयोगेनचनथानोव- न्यवयवत्वेपर्वतवन्त्यवयव संयोगेचपर्वतस्यवन्त अवस्यचसंबंधड्यान्निवन्त्यभोवड्यानधिकरणत्वेति नातिव्याप्तिः तयास्वव्यापकीभूतसाध्यतावच्छेदकव्यापकप्रतियोताको पिबोध्यः तनयत्रपृथिवीवाभावादी साध्येतत्तद्दिपक्षागृतित्वाद्यवासिनप्रतियोगिताकाभावकूराधिकरणमप्रसिहम बसदेतोपूर्थिनीत्वादो साध्ये जातिवायचाउन्नाभाववतिसामान्यादाववर्तमानेद्रव्यत्वप्रकारकप्रमाविषयत्वादोचनाव्याप्तिरितिव्या. निर्वानाप्यभाववादिनाअभावादोसाध्येतत्तत्साध्याभावकाधिकरणाप्रसिद्ध्याअव्याप्तिरित्याहस्तन्नद्रव्यत्व यमात्माज्ञानादित्यादावव्याप्तिरतन गुपन्त मित्यग्रस्फुटीभविष्यति नचात्मत्वायभायोपिसमानकालीनत्वादिसंबंधेनप्रतियोग्यधि करणपत्तिः तथाविध संबंधानांपनियामकत्वान कचिदपिनेमसंबंधेन तिवापनीते: इत्यंचहेतुसमानाधिकरणत्वमपिहेतुता वच्छेदकसंबंधेनहेत्वधिकरणाधेयत्वं ग्रात्यं तेनात्मत्वाद्यभावस्थापिहेत्वधिकरणसंबधित्वानोक्तदोषलादवस्थ्यम् नचहेतुस- मानाधिकरणाइत्यपहायसाध्यसमानाधिकरणायाचनस्तादृशाभावाः सविशिष्टयर्मावच्छिन्नहेलधिकरणावच्छेदनप्रतियोगि|| ·व्यधि जा-दी- समानाधिकरणास्तधर्मवत्वमित्येवकुतोलक्षणं नकृतमिनिवाच्यद्रव्यमात्मत्वादित्यादौमहाकालेसाध्यसमानाधिकरणद्व्यत्या- दिसामान्याभावस्यस्वविशिष्टत्यधिकरणाप्रसिद्ध्यातवाव्याति प्रसगात् दैशिकषिशेषणनासंबंधेनसाध्याधिकरणरक्षित्वोक्तोच गोरवात् यत्यत्समानाधिकरणायावतस्तादृशाभागाः साध्यसमानाधिकरणातत्वमित्येवास्तुलक्षणं स्वस प्रतियोगिसामानाधि करण्यस्यप्रवेशेबीजाभारादिति तत्तुच्छ तथासनि यत्समानाधिकरणायावतोऽभावाः साध्यसमानाधिकरणास्नत्वमित्यस्यै थिवीत्वोभयवान्द्रव्यत्वादित्यादौतदुभयान्यनरत्यावच्छिन्नाभावूवतिद्रव्यत्वादेररतेरनिव्यानेः अपिचेदंपृथि व्यन्यद्रव्यत्ववत् द्रव्यतादित्यादौद्रव्यत्वत्वावच्छिन्नाभावकूयधिकरणगुणावृत्तित्वस्यद्रव्यत्वे सत्वादति- व्याप्ते: द्रव्यत्वत्वाद्यवच्छिन्न प्रतियोगितायाः पृथिव्यन्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वत्त्वसमव्याप्तत्वात् किंचरूपाभाव साध्यकेसडेतोसाध्याभावसमुदायानिविष्टसूकलरू पव्यत्यधिकरणाप्रसिद्धेः यावतामभावानामैकाधिकर पर्यतावत्तासमुद्रायविवक्षितपादपृथिवीवनिगुणशून्यसत्तान्यपृथिवीसमवैतशून्यवावायुवाद्रूपवदन्यत्वा- इत्यादाननिष्यामिः तत्रसारशसाध्याभावस्नोमस्यनियमतोरूपादिघटितत्वेनतइतित नारद वस्तुतोनि वसरयत्केसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नयापकतावच्छेदकमतियोगिताकाइत्यस्यव्यर्थतापत्तेस्तन्मात्रोक्तौचविनापिन्यधिकरणधर्माव च्छिन्नाभावलक्षणसंभवप्रतियोग्यवत्तिश्चेत्यादेखतारकत्वानुपपत्तिः यदपियत्समानाधिकरणाःसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकता वच्छेदकपतियोगिताकायावंनोभावादेशीकविशेषणतयोभयहत्तयसत्वमित्येवलक्षणमस्तखस्वप्रतियोगीसामानाधिकरण्यांतर्भावेगी रवात् हेतुसमानाधिकरणस्यतत्तदयोगोल कान्यत्वाभावस्यैवदेशिकविशेषणतयोभयस्तित्वाभाराहूमवान्दन्हरियादावतिव्यानि ·विरहादितितन्पंदं हेतुसमानाधिकरणस्यचन्हिसयोगाद्यात्मकाभावस्यदेशिकविशेषणतयोभयनित्तविरहेणवन्हिमान्धूमादि- स्यादानच्यातिप्रसंगात् नच भावभिन्न स्पैवहेतुसमानाधिकरणाशावस्यप्रवेशान्नैषदोषः नदघटभिनंघटत्लादित्यादावनिव्याप्त्याप- तेः तद्घटभिन्नत्वायभावस्यनहरत्त्वादिस्वरूपत्वेन पावत्वात् परत्वादिनातघरभिन्नत्वाद्यभावस्यचोभय वृत्तित्त्वादिनि अवच- हेतुसमानाधिकरणायावतस्तारशाभावाः स्वप्रतियोगिसलाहविरोधिताघरकसंबंधेनोभयनयस्तत्वमिनिरुतेनकाप्यनुपपत्ति रित्यलंपलाधितेन अत्रचयत्पदंयधर्मावच्छिन्नपरं अग्रेचत्वमित्यत्तहेतुनावच्छेदकीभूतनर्मवत्वमित्येवार्थः तेनसकलधूमव्यस्य विलानामेवरूपाणांताशाभावसहस्त्रसमानाधिकरणत्वात्समानाधिकरणयावदभावादिकरणाप्रसिडिई- रैव: किंचहेतुतारच्छेदकसंबंधेनयासाध्याभाववति निस्तद्भाचोवक्तव्यः अन्यथाभूमादावच्यामिः साध्य तावच्छेदसंबंधेनसाध्याभाववतिकालादौवृतिमन्मात्रस्यैवरत्तेर्व्यभिचारिण्यतिप्रसंगोवातथाचसत्ताधिसा ध्यकैसेयोगेनसमवायेनवाहेतावव्याप्तिः साध्याभाववतिनेनसबंधेनरत्तेरप्रसिद्देः साधनसमानाधिकरणत्वेन नुगनायाचन्हिा लाभः नवाज्ञानेवात्मनोन्योत्वेसति आत्ममनः संयोगादित्यादौमनसि हेतुसमानाधिकरणस्यात्मत्स्य सामान्या भावस्परवविशिष्ट हेतुनावच्छेदकावरिनहेत्वधिकरणासि हिनिबंधनाव्याप्तिः यत्तुद्रव्यगुणकर्मान्यत्वे सनि सत्यादि त्यादौहेतुसमानाधिकरणस्यद्रव्यत्वायफावस्यानयात्वादन्याप्तिरतोयपदस्ययइर्मोवच्छिन्नपरत्वमिनितन्नद्रव्यत्वायनावस्या पिकलिकादिसंबंधेनरचविशिष्टयहेतुताचच्छेदकावचित्रहत्वाधिकरणजन्यद्रव्यादितदवच्छेदेनप्रतियोगिसामानाधिकरण्यातत्रा व्याप्तिविरहात साध्यतेत्यादिसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नमभिष्ठाभावप्रतियोगितानाहशाभाचाइत्यर्थः अत्रचविशिष्टसत्तावान ·ा ५५ जादी | जाने रित्यादौविशिष्टसत्तात्तावच्छिन्नाभावस्पैवसत्तास्वरूपसाध्यव्यापकतावच्छेदक प्रतियोगिताकतयातस्युस्वविशिष्हेत्वधि- करणावच्छेदेनप्रतियोगिसामानाधिकरण्यादतिव्यापिरतः साध्यतावच्छेदकावचिन्नेति तयाचद्रव्यत्वाद्यभावस्यैवनिरुतयावदंतर्ग- तस्यातयात्वान्नातिव्याप्तिः साध्यवत्वंचानसाध्यतावच्छेदकसंबंधेननिवेश्यं तेनवस्तुमात्रस्यैवविषयतासंबंधेनज्ञानवत्वाघटत्वादिना चाच्यत्वाभावस्यैवसाध्यतापच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकत्वेपिसमवायेनशानस्यसाध्यत्वे द्रव्यत्वादिहेतौनानिम- संगः समवायसंबंधावच्छिन्नज्ञानवनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकप्रतियोगिनाकरयान्मत्वाभावस्यैवपतियोगिसमानाधिकरण मध्याभावाविशेषणीयाइतिचेद्विशेष्यंतांतथापिभूतत्वमूर्तत्वाद्योरन्यनरत्वेना भावेसाध्ये स्पर्शवदन्यत्वादा वतिव्यानिः नाइशसाध्या भावसमुदायवनिप्याथिव्यांदोतस्याहत्तेः किंचमहाकालान्यत्वादिसाध्यकव्यक्षि- चारिणिकालिकविशेषेण हेतावतिव्याप्तिः नारशसाध्यानावसमुदायवतिमहाकालेतेनसंबंधेनरतिमन्मात्र स्यैवरनेः एतेनसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकताचच्छेदकरूपावच्छिन्नपनियोगिताकव्याय्यत्तिस्यसमा चात् अत्रचसाध्यवभिष्ठाभावः प्रतियोगिष्पधिकरणत्त्वेनविशेषणीयः तेनसाध्यववन्मात्रएपसमवायित्वावच्छिन्नवाच्यत्वाभा व प्रतियोगित्वेनघराद्यभावस्यसत्वेपिनसाध्यवभिष्ठाभावप्रतियोगितानपच्छेदक प्रतियोगिताकाभावरयापसिद्धिः इत्थंतसंबंधेन सावच्छिन्नावधिकरणसाध्यनिष्ठामावप्रतियोगितातछेदकोयोयस्तदन्यत्वेसनिनसंबंधेयतावच्छेदक त्वरूपनसंबधेनसाध्य व्यापकताबस्टेदकत्वनिरुच्यतादृशव्यापकतावखेदिकायदभावप्रतियोगितातादृशापाचा: प्रवेशनीयाः नचतसंबंधाचच्छि माधेयतेत्यादिकव्यर्थ व्यत्वाद्यभावप्रतियोगिताथामापसंयोगसंबंधेनवन्त्यादिव्यापकतावच्छेदकवापन्या चारतर्गतस्यत ५ ·सबधनद्रव्यत्या भावस्यसाध्यव्यापकताघरकीभूतसंयोगादिसंबंधेनप्रतियोगिसामानाधिकरण्याप्रसिझ्यासडेतुमात्रएवास- भवस्याचारणार्य गदुपादानान संयोगसंबंधावछिन्नाधेयत्वस्यव्यत्वादावसत्वेनद्रव्यत्वादिनिष्ठप्रतियोगित्वस्याधेयतानवच्छे दकत्वात् तत्संबंधेनस्वावच्छिन्नानाधिकरणत्वंचतत्संबंधेनस्वावचिन्नाधिकरणसामान्यभेदः तेनवन्त्यादिनिष्ठप्रतियोगित्त्वावच्छि नाधिकरणगगनोभयभेदस्यघटत्यादिनावान्त्यादिनिष्ठप्रतियोगित्वावच्छिन्नाधिकरणभेदस्यचयन्त्यादिसाध्यबनिसत्वेपिनक्षति अत्राभावइतिस्वरूपकथनम् वस्तुतः साध्यवम्भिधानावस्यतत्संबंधावच्छिन्नप्रतियोगितायाः सामानाधिकरण्येनानवच्छेदक नाधिकरणयावावाधिकरणवृत्तित्वाभावायाचंतोरत्तिमवृत्तयस्तद्वत्वव्याप्तिः केवलान्वयिनः संयोगाद्य. भावस्याभागाः संयोगादयोनच्याप्यवृत्तयःएवंसाध्यस्यगुणसामान्यस्याभावोद्रव्यत्वाधिकरणे उत्पनिकाला बछेदेनवर्तमानोपिनव्याप्यरनिः उतरूपावच्छिन्नमतियोगिनाकः इनिसियादिसंपादकाः पुनरभागन हेतुसमानाधिकरणा: उनसमुदायाधिकरणरतित्वतदभावन्तिमत्वानिपूर्वोत्तरीत्याप्रत्येतव्यानीत्यादिकम- पारुतम् तदिशिष्टेति विशेषणतावच्छेदकविशिष्ठज्ञानस्यविशिष्टवैशिष्ट्यपत्ययहेतुत्वान अभावप्रत्ययोहि त्वमेवतत्संबंधेनसाध्यव्यापकतावच्छेदकत्वंवाच्यम् तत्रचसाध्यचविष्ठत्वमभावस्यस्वरूप्रसंबंधेनग्रात्यम् नेनस्यंदःकालवा दित्यादौस्पदत्यायशावस्यापिकालिकसंबधेन साध्यवनिरत्यायानंतर्गतत्वादसभवायित्वेनवाच्यत्वाद्यभोवस्यचतादृशानियो गिसमानाधिकरणावे पितानिच्यामिः इत्थंचजानिसामान्याभावादेरपिवन्त्यादिव्यापकतयातत्प्रतियोगिकस्पजात्पादिस्वरूप स्यहेतुरामानाधिकरणाभावस्यजानिसामान्याभावात्मक प्रतियोग्यसमानाधिकरणत्वादसंभवापत्तिरतोभावा इत्युक्तंभावभि- ·जादी. व्यधि माइनिचतदर्थः ययाचसामानाधिकरण्येनानवच्छेदकत्वयटितायाध्यापकनायांनदोषरनधाप्रपंचयिष्यते नव्यास्तुसाय्यतावडे. दकेत्यादिसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणानियानितत्यत्येक रत्तिरत्ति प्रतियोगिताकेत्यर्थः नचैकमात्तिसाथ्यकसहेताब व्याप्तिः तत्रयात्वस्यानुपादेयत्वात् शब्दैक्यरयाकिंचित्करत्वात् यहासाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसमानाधिकरणायानोधर्मा लसत्येकसमानाधिकरणवृत्ति प्रतियोगिताकेत्यर्थः इतिपाहुः यत्तुसाध्यवदरत्यभावप्रतियोगितावच्छेदकप्रतियोगिना केत्यर्थन नि तन्नकेवलान्वयिसाध्यकसद्देनौनाशप्रतियोगित्वापसिद्ध्याव्याप्तेः गगनस्वरूपाशानस्यनारशत्वेपिहेतुसमानाधिकरणत्वासन घटत्त्वादिविशिष्टस्य्परादेः प्रतियोगित्त्वमरगाहमानोविशेषणस्यापिघुरत्वादेःस्तदवच्छेदकत्वमवगाहनेनस्या तंत्र्यापटोनास्तीत्येवमतीतः तदिहाभाषप्रत्ययोयदिव्यधिकरणधर्मेणविशिष्ट प्रतियोगिननारगाहनेनाव गाहनएक्तदानस्यापिप्रतियोगितावच्छेदकत्वम भयावगाहतेतहिनमयरनचननोऽर्थसिद्धिरितिभावः यदिपुनरानुभविकोलोकानासरसंवाहीपरत्वेनपटोनास्तीत्यादिप्रत्ययोनतदाताहशामावनिवारणगीर्वाण गुरुणामपिशक्यमितिमंतव्यम् वादिनि अत्रव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताका इत्यत्रव्यापकाताया अरच्छेदो यथेतिबहुव्रीहिकपत्यय: तेनप्रतियोगिदयासमं अवच्छेदिकायदस्यसमासेकोपधत्वेपिबद्भावः तद्धितवन्कोपधारयैवपुर्वद्भावनिषेधादित्यभियुक्ताः सर्वत्रेति सईनावसई ताचि त्यर्थः नथाचयावरानुक्तावनिव्याप्तिरेवस्पान्नाव्याप्तिरिनिभावः सकलव्यभिचारिणीत्यूर्य इत्यन्ये केचित्तुसर्व बेनि सकल हेल्बाधिक णावच्छेदेनेत्यर्थर प्याहुः वाच्यत्याद्यभावस्येनिघटवादिनादायवाभावस्यचेत्यर्थः नधात्वात् प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वान्न ·तथाचधूमवान्वन्हेरित्यादावविव्याप्तिवारणार्थमेव यावत्पदोपादानमितिभावः ननुसाध्यतावच्छेदक व्यापकप्रतियोगिता कथावदभा बोनथैववाच्यत्वाद्यभावमादायोक्तस्यानिपसंगस्यन्युदास्संभवान् साम्यनारच्छेदंकावन्निव्यापकतावच्छेदक प्रतियोगिताकाभावानो यावत्वोपादान गौरवग्रस्नमनआह अनएवेति निस्काभानेयावत्वोपादानादेवेत्यर्थः अन्यथाभूतत्वाद्यभावस्यासाध्यतावच्छेदकव्या- पकप्रतियोगिताकान्यत्वायून त्वमूनत्वोभयत्वायवच्छिन्नाभावस्यूचनारप्रतियोगिताकस्पस्वविशिष्टत्याधिकरणावच्छेदेन नियो गिसमानाधिकरणत्वादतिव्यानिः स्यादेवेतिभावः यत्तुसाध्यप्रतियोगिकोयत्तीचिदभावोयर्मावछिन्चहेत्वाधिकरणावच्छेदेनम नियोगिसमानाधिकरणस्नहर्मवत्वमित्येवल क्षणमस्तुरुनयानत्वगर्भनिरुत्स्याधूमवान्नन्हेरित्यादौघटत्तेनधूमाभावस्थापिनादृशहेत्व धिकरणावच्छेदेन प्रतियोग्यसमानाधिकरणवादतिव्याप्तिव्युदासादित्याशक्यातएवेत्यादिकमवतारयति तनुच्छंनाइशंशंकायां- धूमूवान्नन्हेरित्यादिप्रसिद्धस्थल एववहिधूमोभयत्वावछिन्नाभावमादायानिव्याप्तिसंभवेभूतत्त्वमूतत्वोभवानित्यायनुधाचनस्यस दर्शविरोधापत्तेः यदपियादृशाभावस्यपतियोगिताव्यापकसाध्यतावच्छेदक नादृशः कश्चिदभावोयडर्मावच्छिन्नाधिकरणावच्छे देवप्रतियोगिसमानाधिकरणलइर्मवत्वव्यानिरित्युक्त्येव वाच्यत्वाद्यभावमादायातिव्याप्तिचारणसभवाद्यावत्वगर्भलक्षणंगौरव समतउक्तं अनएवेत्यादि नदप्यसंगतप्रतियोगितामात्रस्यैवप्रत्येकपर्य्यवसिनत्वेनवन्हिधूमोभयत्वादेतदव्यापकत्वासंभवा डान्ह धूमोभयवान्धूमादित्याव्यावव्यानिभयेनताशनिरुक्तेः शकितुमप्यशक्यतात् ननुप्रतियोगिसामानाधिकरण्य मित्यवानियोग्यधिक रणवसाध्यनिरूपिनसाध्यतावच्छेदकसंबधेनग्रात्यमित्यलं यावत्तनिवेशेनेसनआह अनएनेत्यादीत्यपिवदनि नव्याख्नु ननुसाध्य नावलेदकानिरिक्रधर्मानवनिसाध्यनिष्ठयाशप्रतियोगिताकोयक्तिचिदभावोयदधिकरणावच्छेदेनताह शमतियोगिनाश्रयसमानाधि करणस्तत्वभित्यस्यैवसम्यक्त्वे यावत्वगर्भलक्षणारंभोगौरवग्रस्तः प्रमेयवानवायत्त्यादित्यादौविरुइपटत्यपरत्वोभयगगनाद्यचछिन्नम ·७ ना-दी तियोगिताकप्रमेयाभावमादायलक्षणसंभवात् गगनादेनिमन्वलक्षणधर्मत्वाभावात् सामान्याभावीयान्यप्रतियोगित्वेस्वरूप संबंधेनप्रत्याश्रयविभिन्नमुपेयमनोविरुद्धरत्वपरत्वाभ्यांप्रमेयमात्रस्याभावमादयैवधूमचान्चन्हेरित्यादौनानिमसंगः नचानचचिन्ना तवष्यर्थवन्हिधूमोभवत्यावच्छिन्नाभाषमादायधूमवान्बन्हें रिसादाननिब्यारिकत्वासाध्यनिष्ठपदमपितदर्थमेव अन्यथागगना द्या वछिन्नपनियोगिताकवाच्यतायभावमादायव्यभिचारिमाचेतिव्याच्यापत्तेरित्यतआह अतएवेति इत्यंचभूनत्व विशिष्मूतवाद्यभा वस्यसाध्यतावच्छेदकातिरिक्तधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकतयानस्यप्रतियोगितामानाधिकरण्यंनानिच्याप्तिसंपादयत्नीत्याशयेनहित वायवच्छिन्नाभावपर्यंतस्यनियोगिसामानाधिकरण्यमपिसाधुसंगच्छत्ते परंतुप्रकृतसाध्यव्याप्यतावच्छेदकप्रतियोगिताकोयःक श्चिदभावोयदाधिकरणावच्छेदेनप्रतियोगिसमानाधिकरणनत्वमेवाव्यभिचरितत्वकुनोनोक्तम् भूतत्वमूतत्वोभयत्वावच्छिन्न पनि योगिताव्यक्तेनारशोभयात्मकसाथ्यव्याप्यतावच्छेदकत्वाभावादेवत्ताहशोभयाभावमादायातिव्याप्त्यसंभवादितिविभाननीयमिनि- प्राहु: भूतत्वमात्मभिन्नत्वेसतिविशेषणगुणवत्तंनञ्चनव्यापकतायाः पतियोगिवैय्यधिकरण्याघटितकल्पभूतत्व मूतत्वोभयस्यव्या- पकतारशोभयवतिघरादावुलनिक्षणावच्छेदेनविशेषगुणवाद्यवच्छिन्नाभावसत्वादनउक्तं मनोन्यत्वेतिसाध्यस्यैवाभावमादायनातिया ति: सतरांवत्स्वनरस्यैवेति कैमुनिकन्यायेनोकं मनोन्यत्वेइतीत्यपिवदनि अनथात्वादिति रचविशिष्टहेत्वधिकरणावच्छेदेनपनियो म्यसमानाधिकरणत्वादित्यर्थः मनस्येवव्यभिचारादिनियावः ननुयत्समानाधिकरणायावतोशावाप्रतियोगिसमानाधिकरणाला त्वमित्यस्यैवसम्यक्त्वे साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नेत्यादिव्यर्थनचसाधनसमानाधिकरणगोत्वाद्यभावस्यहेत्वधिकरणावच्छेदेनप्रति योग्यसमानाधिकरणलादसंभवइजिवाच्यम् तस्यापिपूर्वक्षणरतित्वविशिष्टस्वाभावात्मकप्रतियोगिसमानाधिकरणाचात् वचै देरीत्याव्यभिचारीण्यतिव्याप्तिरिनिवाच्यं अभावस्पस्वसमानाधिकरणधर्मावच्छिन्नम्बकीययत्पतियोगिताश्रयसामानाधिकरण्य ७ ·नदन्यप्रतियोगितायाएवव्याप्यरत्तिनानिरूपकनयाधुमायभावस्यपूर्वक्षणरतित्वविशिष्टस्वाभावनिष्ठप्रतियोगितागा अतयात्वे नधूमवान्चन्हेरित्यादावनिव्याश्ययोगादनाह साधनेत्यादि गोत्वादीत्यादिपदेनगगनादिसंग्रहः तथाच नहलानुक्तावसंभवएव- स्यादिनिभावः नन्वेवंयत्समानाधिकरणायांवनः साध्यप्रतियोगिकाभावः साध्यतावच्छेद्रक संबंधेनप्रतियोगिसमानाधिकरणा स्तत्वमित्येवोच्यतां तापनेचगोत्वाद्यभावमादायासंभवस्यव्युदासादतआह तत्तदिति तथाचोक्तविवक्षाग्रं द्रव्यत्वाद्यकव्यति साध्यकसडेतोलक्षणसंभवेपिवन्हिमानधूमाज्जानिमानसन्वादित्यादौसाध्यप्रतियोगिकानातत्तहन्यभावानांआत्मत्वाद्यभावानो चप्रतियोग्यूसमानाधिकरणवादव्यातिरितिभावः नचसाध्यव्यापकूप्रतियोगिकाइत्यस्पैरसम्यक्त्वध्यापकनावच्छेदकमतियोगिता कपर्यंतेव्यर्थ मिनिवाच्यं तत्तत्साध्यव्यक्तीनांगगनादीनांचप्रमेयत्वादिप्रकारेणसाध्यव्यापकतयातदक्षावमादायासंभवापत्ते: नच तिमत्वेसतिस्वानधिकरणसाध्यवभिटाभावाप्रतियोगित्वेनसाध्ययापकत्वं निरुच्यतत्प्रतियोगिकाभाषण्वनिवेश्यतामितिवाच्यम त स्यलक्षणांतरत्वेप्युक्तं लक्षणस्यादुष्टत्त्वादिनिभावः यत्समानाधिकरणाडूत्पनहेत्वाधिकरणत्वं विशिनष्टियेनेत्यादिना तदधिकरण मिनि तत्संबंधीत्यर्थः नेननादात्म्येनाधिकरणाप्रसिद्दानपितसंबंधनसद्देनौनाव्याप्तिः अनयात्वेपीति प्रतियोग्यधिकरणरतित्व- विरहेपीत्यर्थः यद्यपिपनियोगिसमानाधिकरण्यमवस्यस्वविशिषहेत्वधिकरणावच्छेदेनागेविवक्षणीयं नथाच हेतुनावच्छेदकसँब धेनहेत्वधिकरणानुक्लौकालिकसंबंधेनधूमस्याधिकरणेमहाकालेन्र्तमानस्यपल्यान्यत्वायभावस्यापियाचदंगतत्वानस्वविशिष्ट हेत्वधिकरणापसिद्ध्यावन्हिमानभूमादित्योदाचव्याभिसंभवनि नथापिस्वरिशिष्हेत्वधिकरणेत्यादेरुतावनुत्तौचोभयथैव अयमात्मा ज्ञानादित्यवाव्याप्ति: वन्हिमानधूमादित्यवस्वविशिष्ठेत्यादुक्तावेचतयेत्याशयेनपसिहोदाहरण परित्यक्तं यतुमहाकालस्यैव प्रलया न्यत्वाद्याभावविशिष्ट हेत्वधिकरणत्वसंभवात् स्वविशिष्टत्यायुक्तापपिवन्हिमानधूमादित्यादौनाव्याप्तिः महाँकालस्यहेतुनाघरकस ·जा-दी। योगसंबंधेनधूमाधिकरणत्याभाचेपिहेतुसंबधित्वानपायान तादात्म्येनहेतोः संग्रहार्थहेतुतारच्छेदकसंबधेनयोहेतूसंबंधीनडुनि यापदभाचानामेवनिवेशितत्वादिमन नतुच्छसयोगमाचेणधूमहेनोः प्रभामंडलादोवन्हेभिचारितयापर्वनादिनिरूपितसंयोगेनैव तस्यहेतुत्वात्तादृशसंयोगेनचधूमरयाधिकरणेपर्वतादौप्रलयत्वादिस्वरूपस्यमलयान्यत्त्वाद्यभावस्यवैशिष्ट्यापसिद्धेरावश्यकत्वात् पि भिन्नकालीनयोषियतान्यसंबंधसामान्येनैवाधाराधेयभावविरहादिनिदिक ननुपृथिवीत्यवान्महाकाललात्महाकालकपालानतरला हेन्यादावनिव्याप्तिः साधनसमानाधिकरणस्यमहाकालान्यत्वाद्यभावस्थापिहेत्वधिकरणमहाकालाद्यवच्छेदेन कालिकसंबधेनप- नियोगिसमानाधिकरणवादताह एवमपिदलांतरेपि प्रतियोगिसामानाधिकरण्यदले पीत्यर्थः एकसंबंधेनव्यापकत्वमन्यसब धेनप्रतियोगिसामानाधिकरण्यं इसेवेसंबंधोदनिबंधनः प्रोक्तातिव्यातिरूपोदोषः साध्यव्यापकनाघरकसंबंधेनसाई प्रतियोगि सामानाधिकरण्यघरकसंबंधस्पैक्याधिवक्षयानिरसनीयइत्यर्थः यत्संबंधेनस्वावच्छिन्नानाधिकरणसाभ्यननिष्ठाभावंप्रतियोगिताव छेदकं यद्यत्तदन्यप्रतियोगिताकः साध्यवभिष्ठाभानीयतसंबंधावचिन्त्रप्रतियोगिनायाः सामानाधिकरण्यावच्छेदकान्य प्रतियोगि. कोवायोभावस्तादृशंसंबंधेनपतियोगितोयदधिकरणनहुत्तित्व विवक्षितमितिफलितीर्थः पृथिवीत्वाद्यभावप्रतियोगितंतुनकालिक संबंधेनप्रथिवीत्यादिव्यापकतावच्छेदकनित्यप्तथियांव्यभिचारान किंतुसमवायेनैवनेनच संबंधेनपृथिवीत्वाद्यभावस्यहेत्वधिकरण महाकालावच्छेदेन प्रतियोगितामानाधिकरण्याभावानोक्तातिव्याप्तिरितिभावः यत्तुयेनसंबंधेनव्यापकत्वंतेनसंबंधेनपतियोगिसा मानाधिकरण्योकायपि नित्यज्ञान ईश्वरसविषयकत्यादित्यत्रातिव्याप्तिः साधनसमानाधिकरणस्येच्छाभिन्नत्वाद्यभावस्थापिसा- ध्यव्यापकनाघरकविषयिनासंबंधेनयाग्देवधिकरणे प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वात् नच्येनयेनसंबंधेन्व्यापकत्वं तेनतेनसंबंधे नप्रतियोगिसामानाधिकरण्यविवक्षणाभोक्तदोषः नथासत्तियारपदवैव्यापत्तेः विशेषणतासामान्येनेवसाध्यचन्निरूपित- ·विशेषणतयापिवाच्यत्वादेः साध्यच्यापकतयापटत्त्वादिनावाच्यत्याद्यभावस्येवताहशसंबंधेनहेत्वधिकरणावच्छेदेनप्रतियोगिसामा- नाधिकरण्यविरहान धूमवान्वन्हेरित्यादौव्यभिचारिण्यनिव्याप्ति विरहात् तन्मेदंविषयितासंबंधेनव्यापकतायारावासत्याद्विषयि नासंबंधेनस्वावच्छिन्नाधिकरणत्वापसिध्यास्वावच्छिन्नान्यधिकरणसाध्यवनिष्ठत्यादिव्यापकतायानसंबंधेनासंभवात् नेचने नसंबंधेनसावछिन्नसबंधित्वमेवव्यापकतायांनिवेशनीयलदुक्तातिप्रसंगभयेनैवनस्यानिवेशनीयवान् नचतत्संबंधावच्छिन्नायाः साध्यभिष्ठाभावप्रतियोगिताया सामानाधिकरण्येनानवच्छेदकधर्मवत्तलक्षणंब्यापकत्वं विषयितासंबंधेनरूलांसाध्यवनिनित्य- जानेवस्तुमात्रस्यैव विषयितासंबंधेन्रत्वेपिनित्यज्ञानान्यत्वविशिष्ट घरादेविषयितासंबंधनाभावस्यतनसत्वेवाधकाभावदिनिवाच्यंति षयितायावत्यनियामकतयानत्संबंधोवच्छिन्न प्रतियोगितापसिद्धेः यदपिमनरलवत् अणुत्यादित्यचातिव्याप्तिः परमाणुत्वसमाना- धिकरणस्यमनस्त्वायभावस्यापिसाध्यव्यापकताघटकदिकृतविशेषणतयासर्वचैव परमारगो प्रतियोगिसमानाधिकरणवादिति दपि तुच्छंनित्यानामव्यावर्तकत्वाज्जन्यानामेवमूर्तानादिगुपाधिनयापरमाणौदिकृतविशेषणनयाकस्याप्यसनातू नसंबंधेनसाध्यव्यापक त्वविरहान् अन्यथावस्तुमावस्यैरकालोपाधित्वसंभवत्तदपिजन्यमात्रस्यनस्यात् अनएव प्रलयदशायांदिग्दैशविभागोबास्त्रीत्यादि. सिझंतःसंगच्छने अन्यथापरमाणूनांसल्वात्तदानीमपिरिनिभागप्रसंगादितिदिक यदिचस्पंदोमहाकालन्यादित्यादावनिव्याप्तिः साधानससमानाधिकरणस्यमहाकालान्यत्वायभावस्यापिसाध्यव्यापकताघरककालिकसंबंधेनमहाकालेपनियोगिसमानाधिक रणत्वात् नचायस्पदइत्याकारकयत्किंचिद्बोधव्यक्तर्विषयनासंबंधेनैवस्पंदत्वव्यापकत्वात् यावदंतर्गतस्यतदभारस्यैवसाध्याच्या पकताघटकविषयनासबंधेनहेत्वधिकरणमहाकाले प्रतियोगिसमानाधिकरणवाभावान्नानिच्याभिः नहिनाहशबोधव्यक्तौका- लिकसंबंधेनापिस्पंदत्वव्यापकत्वंभाविभूनेषुस्पंदेषुग्यभिचारादिनिवाच्यं विषयतायाः ज्ञानसमानकालीननयानडुडिव्यस्पभाव ·sareewana जादी दशायामेवस्पदत्ववनिविषयतासंबंधेनननत्तदुहिव्यत्स्यभावस्यसत्वादिषयनासंबंधेनार्यस्पंदइत्याकारकजन्यबहे साध्यच्यापक स्वासंभवात् किंचव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्यासन्वेपियधिकरणसंबंधावच्छिन्नवाच्यत्वाद्य भाचमादायैव केवलान्चयिसाध्यक स्थलेलक्षणसमन्वयात्मनियोग्य निम्त्यादिमूलस्थतषकत्वानुपपत्तेः नचसाध्यवभिताभावीयत्प्रतियोगिताया: सामान नाधिकरण्यंनान्वच्छेदकधर्मववरू पव्यापकूतीयांव्याधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमादायासंभववारकस्य सामानाधिकरण्येने त्यस्यव्यर्थनायामेवतन्मूलग्रंथस्यतापर्यमिनिवाच्य सामान्यधर्मेणविशेषाभावमादाय व्यापकत्वस्याप्रसिद्देरिणार्थमेवसा मानाधिकरण्यदलस्यव्यापकतायामवश्यंनिवेशनीयंत्खादित्याकविभाव्यतेनदासंबंधैक्याविवक्षयनिग्रंथस्यगाभ्यव्यापकलस्ट तदवच्छेदकप्रतियोगित्वयप्रतियोगिसामानाधिकरण्यघटकीभूतपतियोग्यधिकरणत्वस्यचैकसंबंधावच्छिन्नत्वविवक्षयेत्यर्थः थाचस्वप्रतियोगितावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नसाध्यव्यापकनावच्छेदकप्रतियोगिता कायावतोभावाः स्वप्रतियोगितावच्छेदव.संबं- धेनप्रतियोगिसमानाधिकरणाइत्यर्थलाभान् यावदतर्गतस्यसमनायादिसंबंधेननित्यज्ञानत्वमनस्वस्पंदत्वाद्यभावस्पस्वपनियो गितावच्छेदकीभूतसमयायादिसंबंधेनयाबईत्वधिकरणेप्रतियोग्युसमानाधिकरणत्वात् नित्यज्ञानंईश्वरसविषयकत्वात् मनस्त्वव त अपडत्वात् स्पैदोमहाकालतादित्यादौकुत्रापिनातिव्याप्तिः नवंबाच्यज्ञेयत्तादित्यादावव्याप्तिः च्यधिकरणधर्मावच्छिन्नवाच्य त्वाद्यभावस्यैवतत्रघटकनयानस्यप्रतियोगितावच्छेदकसंबंधसत्वेमानाभावादितिवाचं स्वरूपसंबंधेनघटत्त्यादिनावाच्यत्वंनास्ती त्यादिप्रतीत्यनुरोधेननादशाभावस्थापिप्रतियोगितावच्छेदकसंबंधरचीकारात् अन्यथाभूतलंसंयोगेनपरत्वावाछिन्नघटवदित्ये वनिर्णयसन्पिभूतल भयोगेनपरत्वेन घटोनास्नीनिप्रत्ययप्रसंगान नरमपगिदानः व्यधिकरणधर्माचच्छिन्नौपिचेदभावः प्रामा |णिकस्तदास सर्वधरनमतियोगिताअवच्छिद्यनामिनियंधकनैवसामान्याभाववक्ष्यमाणत्वान् कैपितुसंबंधैक्यविवझयेत्यस्य ·साध्यवत्वंसाध्यव्यापकत्वप्रतियोगित्त्वप्रतियोगिसामानाधिकरण्यघटकीभूतप्रतियोग्यधिकरणत्वं चैकेनसाध्यत्नावच्छेदकसंबंधे नविवक्षागीयमित्यर्थ: नयाचसाध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नसाध्यच्यापकूतावच्छेदकीभूततादृशसंबंधावच्छिन्नपतियोगिताका यावन्तो भावाः साध्यतावच्छेदकसबंधेनप्रतियोगिसमानाधिकरणाइत्यर्थलाभानकुत्राप्यनिव्याप्तिः नचप्रतियोगिनायासाध्य नावच्छेदकसंबंधावछिन्नत्वविवक्षाव्यर्थमिनिवाच्यं तदनुकौवाच्यत्वादिभेदमादायकेवलान्य्यादौलक्षणसंभवेप्रतियोग्यह त्तिश्चेत्यादिमूले ननिराकरणस्यासंगततापने नचैवमपिसर्वत्रवाच्यलायभावस्येत्यादिग्रंथविरोधः वाच्यत्वादेः संयोगादिसंबध नधूमायव्यापकत्वादितिवाच्यं वाच्यत्वाद्यभावस्येत्यादिपदसत्वात् यत्रस्वरूपसंबंधेनसाध्यतातत्रवाच्यत्वायभावमादायसंयो गादिसंबधेनसाध्यतायाचव्यायभावमादायानिच्यातिपरतयैवनत्संगतेरियाहुः जन्मदमनोन्यत्वाय भावस्पेत्यायुक्तग्रंथविरोधात भूनत्तमूर्तयोभयस्यसमवायेनसाध्यतायांमनोन्यत्वस्यतत्संबंधेनसाध्यव्यापकत्वासंभवात् इत्यनियामकसबंधनाधिकरणवस्य पनियोगित्वस्यचापसियानेनसाध्यतायांधनीचैत्रत्वादित्यादिसद्धेताच्याप्तिः नपान्यरूपंरूपत्वादित्यादावतिव्यामेश्य साध्य तापरकसमवायेनसाध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकानाव्याधिकरणधर्मावत्रिगुणत्वायभावानांसर्वेषामेवस्वविशिष्ट हेत्वे धिकरणावच्छेदेनप्रतियोगिसमानाधिकरणत्वादिति यत्तुविशेषणसाध्यव्यापकत्वं नेनैवच प्रतियोगित्वं प्रतियोगिसामानाधिसा मानाधिकरणांचसंबंधैवयविवोत्यस्यार्थमाह तदपिनवाच्यत्वाद्यभावस्यात्मत्वाय भावस्येत्यादिग्रंथस्यालग्नकनापनेपेक्षितमिति नन्वेतावनाप्ययमात्मात्तानादित्यादावव्याप्तिरघटत्वादिनात्मत्व सामान्याभावस्यस्वविशिष्टस्यहतोर्विषयतयाधिकरणेघरादौव्या पकनाघरकसमवायनपतियोगिसामानाधिकरण्या भावादत आह. दलांतरेतिपश्चादुक्तेहेत्वधिकरणावचेदेनेत्याहेत्वधिकरणदले पीत्यर्थः संबंधैक्यविवक्षयैनि हेतुसमानाधिकरणाइत्यत्रत्वधिकरणत्वंयेनसंबंधेनस्पपिशिष्टहेन्चाधिकरणावच्छेदेनेत्यबहेत्व ·जादी १० धिकरणत्वं तेनैवसंबंधेनेतिविवक्षयेत्यर्थः इत्थंचदलानरमपिसाधुसंगच्छतइनितुनव्याः यहाधूमवान्यन्हिरित्यवातिच्यातिः धू मसामान्याभावस्थापिहेत्तधिकरणावच्छेदेनवप्रतियोगित्वस्यकालिसषधेनाश्रयीभूतन्न्यादेः सामानाधिकरणवादतआह दली तरेपीतिप्रतियोगियामानाधिकरण्यमित्यवतियोगिताध्यदलेपीत्यर्थः संबंधोदनिबंधनोदोषः प्रकृतसाध्यव्यापकत्वस्पैकसंबंधा वछिन्नावच्छेदकनाक प्रतियोगिनाका भावान्यसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगिताअपीभूतवन्त्यादेः सामानाधिकरण्यनिबंधनोदोषः संबंधैक्यविवक्षयायासंबंधेनव्यापकतावच्छेदकत्वं प्रतियोगिसामानाधिकरण्यामित्यत्रापितनसंबंधेनप्रतियोगिताश्रयत्वविपक्ष येत्यर्यइनिसंक्षेपः अत्रसंबंधैन्याविवक्षायांरूपसामान्याभाववानशूथिवीत्याज्जन्यपृथिवीत्वा इत्यादिविरुदहेनावष्यनिव्याप्ति साधनसमानाधिकरणस्यपृथिव्यन्यत्वाद्यभावस्यापि हेत्वधिकरणशथिव्यवच्छेदेनजन्यशथिव्यवच्छेदेनयादिकतविशेषणतया प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वात् मूर्तमावस्यैवदिगुयादित्वोपगमात् नचनस्यालक्षस्तेनीरूपमित्याकारकयक्तिरित्ममाव्यक्ते विष यतासंबंधेन साध्यव्यापकत्वाद्यावदंतर्गतस्यतदभावस्यैवहत्त्वधिकरणावच्छेदेनमतियोगिसामानाधिकरण्यविरहान्नातिव्याप्तिः नादृशबुद्धिव्यक्ते विभिन्नकालीनपटादौकेनापिसंबंधेनासत्वादिति वाच्यम् विषयतायाज्ञानसमानकालीनतयातादशबुड्या वदशायामेवरूपशून्येगगनादौविषयत्नासंबंधेनतहयभावप्रतियोगित्वावच्छिन्नाभावसत्वातादृशेज्ञान व्यत्यु भावस्य सांध्येच्या पकतावच्छेदकप्रतियोगिताकत्याभाचात् स्वावछिन्मानधिकरणासाम्प्रवृम्भिवेत्यादिव्यापकतापातडिव्यक्तीसत्वेपि प्रतियोगि वैय्याधिकरण्याचरितव्यापकत्वस्यतबडिव्यतावसत्वेनोकस्थले नियालेरावस्यकत्वादितिधर्मनिराकुरुते रूपसामान्येत्यादि ना पृथिवीतादिकमिति नित्यपृथिव्यादिगुपादिलेमानाशावादादिपदं नजन्य विवीत्वाद्युपग्रहः सहेतुप्रतिकूल विरोधनिर स्यति प्रलयइनिमहाप्रलय इत्यर्थः खंडपलयेनुपार्थिवपरमागोरुपमस्त्येचअन्यथोत्तरसर्गपार्थिनड्यणुकस्वरूपोसत्यर्थ N ·परमागोपाकातर कल्पनापनेरिति पांचपलयइत्यस्यपाकेनरूपादेः प्रलयदशायामित्यर्थः नेनमहाप्रलयानभ्युपगमेपि नक्षितिः उ सत्तिकालेचेत्याचकारेणनिरुकालयस्यानुकर्षणाचावयविन्यपि पाकदशायांतत्सत्वान् नर्गधन्यूनतेत्यपरे ननुविरोधविरहेघराघय च्छेदेन व्यभिचारित्वात्कुतः सहेतुत्वमतआह उत्पत्तिइतियद्यपि पाकेन श्यामादिरूपनाशकालेपिअवयविनिरूपसामान्याभावस- बंतथापि पिलुपाकवादिमतेतदसंभवात् अपच्यमानावयादिन्यनुरोधाचउत्तिकालमात्रानुसरणम् नत्सत्यादितिरूपादिसामा. न्याभावसत्वादित्यर्थपतियोगिवदिति पतियोगिनइत्यर्य: विरोधित्त्वं एकदैकदेशाइनित्वमानाभावादिनिप्रलयाद्यवच्छेदेनपरिमा ग्वादोरूपादिसामान्याभावेतुयोग्यसन्निकर्षाभावात् प्रत्यक्षासंभचेप्यनुमानादिकमानमस्लीत्याशय: यत्तुघादाचुत्पत्तिकालाव- छेदेनरूपसामान्याभावस्य प्रत्यक्षमेरसंभवनि तदानींचक्षुः संयुक्तविशेषणतायालयासत्येपिद्रव्यसमवेतवृत्त्यभाव प्रत्यक्षहेनोश्य २: संयुक्तसमवेविशेषणनायाः सत्वेनसनिकर्षसंभवादिनि तनुच्छंचकः संयुक्तसमवेत ह्यणुकविशेषणतयारूपायभावचा क्षषापत्याचक्षः योग्यसंयुक्तसमवेतविशेषणतायाएव अशाचप्राहकत्वेनद्रध्यान्यच्यसमवेतरत्यभावचाकष त्वस्यैवनज्जन्य ताव च्छेदकत्वात् अन्यथावसरेणुरत्यभावचाषेव्यभिचारापत्ते. वस्तुतः रचोत्पत्तेः पूर्वचः संयुक्तसमवेतस्यधादेररात्त्वानेडि शेषण नागा अपिनदानीमसत्त्वान्दुक्तकमेण्हेतूतैरनास्तीनिध्येयम् अनरानिध्वंसपागभावयोरत्यंताभारविरोधित्वमानालाच देनेत्यर्थः रक्तिमध्यसनागभावयोः सत्वमावेदायतुमंतरापदंरक्तरूपमितिनचगुणेरुक्लादयः पुंसीत्यनुशासनात रक्कोनास्ती- त्येवप्रयोगोयुक्तइतिवाच्यवस्त्यंतरविशेषणनानापन्नस्यैवशक्लादिशब्दस्यपुस्चानुशासनात् अतएव शक्तरूपमिनि प्रयोगः समासे मणिकतैववस्पतइतिध्येयं एवरकरूपनारनीतिप्रत्ययः पूर्वेत्यादिपूर्वरक्तस्यध्वंसंचतिउत्करक्त स्यपागभाववति इदानीरके पीत्यर्थः नचरक्ततादशायांवर्तमानस्यापिरत्नांतरध्वंसादेनदानीरतत्वावरिउन्नपनियोगिताकत्वविरहान्भनाशप्रत्ययस्तस्याव्याप्यरतिला ·११ जादी दिनिवाच्यध्वंसादिप्रतियोगित्वस्यकिंपिडर्मानवच्छेद्यत्वात् ननदनंतध्वसभागभावादिषुरतत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वकसूनाम- पेक्ष्यरक्तवासिन्नात्यनाभावसंबंधस्यैवांतरास्यामादिषुकल्पनायालधुत्वाच नचयारतिरक्तरूपाणितत्तक्ष्यक्कितेंतरधर्मानव- छिन्नतनयक्तिनिस प्रतियोगिताकाभावकूटैरेवरकरुपनारनीतिप्रत्ययः क्रियतेप्रकृतेचविद्यमानरूपप्रनियोगिकस्यतादृशा भावस्यासत्वान्नतथाप्रनीतिरितिवाच्यम् तयासत्यंतराश्यामेरक्तररूपनास्तीत्याकारकनिर्णयेपिनत्ररतंरूपमस्तीनिमत्यया पत्तेः विरोपिना सामान्याभावस्पानिम्नयात् विशेषाभावकूटनिर्णयस्याप्रतिबंधकत्वात् अन्यथासामान्याभाव एवनसिहये। दितिभावः पांचस्तुपतियोगितासंबंधेनरूपत्वमानावचिन्नप्रकारस्ताकः संसर्गाभावविशेष्यकः प्रत्ययोरूपत्वावचिन्नप्रकार नार्कवुड़े विरोधीतिरूपत्वंप्रतियोगितावच्छेदकमेवनेतिश्यामतादशायांरूपत्वावच्छिन्नाभावएवरूपनास्तीनिप्रतीतेनविषयः किमनुरोधेनरूपध्वंसादिमतितदत्यंताभाव सिद्धिरित्याहुः तन्मेदं अंतरास्यामेसमवायेनस्करूपनास्तीतिप्रतीते प्रामाण्यानुरो धेनैवध्वंसात्यनाभाषयोर्नविरोधः अन्यथासमवायावच्छिन्न प्रतियोगिताकथ्यसायपसियातत्मतीमत्वाफ्तेरित्तिनुपरमा- र्थः तत्समानाधिकरण्यंचेनि प्रतियोगिसामानाधिकरण्यंचेत्यर्थः स्वविशिनि स्पपदंलक्षणघटकननदभावव्यक्तिपरंतया च तत्तदभावाश्रयीभूतंयेडेतुनापरक संबंधेनहेतुतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नाधिकरणतदवच्छेदेनत्तदभावेस्चस्वप्रतियोगिसामा नाधिकरण्यंग्रात्यमित्यर्थः तेनहेतुसामानाधिकरणस्यघटत्यादिनावन्त्याद्यभावस्यापिकालिकसंबंधेनधूमाद्यधिकरणस्वंदादीच्या पकताघरकसंयोगादिसंबंधेनप्रतियोगिसामानाधिकरण्याभावोपिवन्हिमानधूमादित्यादौनाव्याप्तिः नवौद्रव्यविशिष्टसत्यादिन्या- दोघटत्यादिनाद्रव्यत्वायभावस्यहेत्राधिकरणाद्यवच्छेदेनानियोग्यसमानाधिकरणत्वेपिसत्तिः गुणादीनाविशिष्टसमानाधिकर- गत्वात यधपिव्याप्यवत्तेरवच्छेदकत्वमानाभावाहाच्यत्वाद्यभावनिष्ठयत्यतियोगिसामानाधिकरयनदवच्छेदकत्वनहेत्वधिकरण ·१. पातिच्यातितादपस्यच नचतवष्टहवधिकरणताव्यापकीभूनानियोग्यधिकरणताचनिन्वंबाच्यं स्वनिशि- टपदव्यर्थ्यापनेः प्रनियोग्यकरणीभूतस्वविशिष्टयाबद्देत्ताधिकरण रत्तित्वस्योक्कोद्रव्यंतहरत्यादित्यादायव्यातिः याबद्धेलाधिकर णाप्रसिद्धेः तथापियानोहेनुमत्तिधर्माः हेत्वधिकरणलानिवायाचंनितप्रत्येकाचयीभूतपनियोग्यधिकरणवृत्तित्त्वस्वविवक्षितता ददोषः एकमात्रवत्तिहेनोरपितत्तत्क्षणरतित्वविशिष्टस्यबइंन्यधिकरणानिसनीतिननवाव्याभिः नचानियोग्यधिकरणतिस्परिशि ष्ट्रयावदेत्वधिकरणनाकलमासम्पयविशिष्टस्यहेतुसमानाधिकरणाइत्यस्यच्वैय्यापनेरितिभावः पागूक्तमपिचविशिष्टपद हेत्वधिकरणावच्छेदेनेत्यस्य प्रवेशेएगवद्भवनिइत्यता पश्चादुकस्यापित्तस्यप्रथमंत्रयोजनमाह तेनेनिगोत्यादिनागवायभावस्यन इनिकालेवृत्तावपियदागोत्नदागौरियादौनातिप्रसंगइनियोजना इदमुपलक्षणं तदद्योगोलकान्यत्त्वाय धावस्यापिप्रतियोगिसा. मानाधिकरणबाहुमवान्वन्हेरित्यादावनिप्रसंगोष्टव्यः गवायभावस्यपतियोग्यधिकरणेदेशिकसंबंधेनापितित्वमुपपादयतुमाह गवाद्यन्यधिकरणैति इदानींचत्वरेगोरिनीतिप्रत्ययात् गोमत्यपिकालेकालिकसंबंधावछिन्नगवायआवस्य गवानाधिकरणचन्दरा यवच्छेदेनरनौनपिरोधः नचैतस्प्रत्ययस्यचत्वररानैतत्कालावच्छेदेन गवात्यंनाभायो विषयइनिगच्यंदेशरत्नौकालस्येवकालत्तौदै शावच्छेदकत्वानुभवादेकशेषस्य कर्तुमशक्यत्वात् इदानींगगनेगौारनीतिप्रती नर्गनायभारस्यैतत्कालावच्छेदेनगगनवृत्तिनाव गाहितायोभमत्त्वापश्चगनाय भावस्य गगनादौसार्वदित्तेनव्याप्यरनिन्चयाकालावच्छेद्यत्वासंभवादितिभावः नहतीति गवा दिमतीत्यर्थः कालेजन्यकाले ननुचरमवंसात्मकस्यप्रलयात्यंताभावाभावस्यापियावदंतर्गतत्वात्तस्यसष्टिकाले प्रतियोगिसामाना. धिकरण्याभावान्नानिच्यामिरन आह महाकालेवेति नथाचतस्यापिमहाकालेपनियोगिसामानाधिकरण्यात्तस्यकालिकसंबंधेनजग दाधारत्वादितिभावः ननुगोत्वादिजाने पलयेकालिकसंबंधेनसत्वेप्रमाणाभावापदामोत्वेनदागौरिनिसहेतुरेवेनियदिबयानदा ·पिरुपभिन्नंगणवादित्यादौसाधनसमानाधिकरणस्यरूपान्यत्वाद्यभारस्यरूपभिन्नत्वप्रकारकममाविशेष्यत्वायभावस्यच जा-दी. प्पाह पत्रकाललमिति उक्तविवक्षानादरेघादिसाधारणरूपेणगो: साध्यतायामतिव्यामिरित्याशयेनसाध्यांतरमाह जन्यद्रव्यमिनि द्रव्यस्पसाध्यतायांकालत्वसहेतुरंवालयेकालिकसंबंधेपरमाण्वादेः सत्वात् कार्यद्रव्यानधिकरणीभूतत्वेसतिद्रव्यवत्वेनैवधर्मिग्राहक प्रमाणेननसिधेरनोव्यभिचारित्वसंपत्तयेजन्यपदं ननुमहाप्रलयानगीकारे पागुन्हेतुइयमेवलक्ष्यरवंडपलयेपिब्रह्मांडांतरैर्जन्यद्रव्य सन्चात् अनःसाध्यांतरमाहप्रलयातिनि संडमलयारतिर्वेस्यर्थः यद्यपि प्रतियोगिनोपदधिकरणं नडरित्वस्यदैशिकसंबंधेनविवक्षा यामपियदागोवनदागौरीत्यारारतिव्याप्तिवारणसंभावनिपलयाद्यनित्यावच्छिन्नाभान्यप्रनियोग्याकरणेमहाकालादौदैशिकनि शेषणनासंबंधेन रत्तित्वविरहान नचद्रयमहाकालन्दादित्यादावव्याप्तिः कालिकसंबेधेनमहाकालनिष्टस्यद्रव्यत्वायभावस्पस्व- पनियोग्यधिकरणेदेशिकविशेषणनयावत्यमावादिनिवाच्यं हेतुसमानाधिकरणत्वस्यापिताशाविशेषणतयाविशेषणीयत्वान स्वरूपतयादेशिकविशेषणनासंबंधेनरतित्वविरहेणयावदनंतर्गतत्वान् घटत्वादिनारूपभिन्नत्वायभावस्यचसर्वस्यैवत स्यमहाकालादौस्वप्रतियोगिसमानाधिकरणत्वादतियातिरतः स्वविशिष्टत्वधिकरणेत्यादिविवक्षानुसरणमिनिवदी वस्तुतो विधिकरणे दैशिकविशेषणनायरितस्पलक्षणांनरत्वादेकेनापरस्पान्ययाकर्तुम शक्यत्वादुक्तलक्षणेनवैय्यर्थ्यमिनिपरमार्थः यत्तुरे विशेषणतयावर्तमानानांनिरुकयाबदभावानांपतियोगियत्तित्वमेवाविशेषणतासंबंधेनोचितपनियोग्यधिकरणावत्तित्व सर्ववच्यभिचारीस्थलान्यत्वाचनाचमादायानिव्यायभावादिनिततुच्छस्वतित्वविशिष्टानांकेवलान्नायिधणामत्यनारावस्यस्वपनि योग्यत्तित्वेनासंपावापत्तेः नहिवाच्यत्त्वादितित्वविशिष्टानांच्यत्वादीनामभावाच्यत्त्वादिरूप प्रतियोगिरतिरिति मनेसंयो वसायकमेगनंदयाव्यभिचारीयतः कपिपदंप्रतियोगिवैय्याधिकरण्यपरितमेवसाध्यव्या प्रकत्वमवमवेशि प्रवेशेगौरवात १२ ·तम् यथासन्निवेशेवैय्यर्थ्यविरहादनस्तदवच्छेदकत्वस्यसंयोगाभावनिष्ठप्रतियोगित्वेप्यक्ष्यतेरित्याशयेनसंयोगात्मकाभावस्याभि धानं नदयरितसाध्यव्यापकत्तायामशेतुगगनत्वादिविशिष्ट्वाच्यत्वाद्यभावस्यगगनत्ववाचत्योभयत्वावचिन्नाभावादेर्यावदंतर्ग त्वातस्यचहेत्वधिकरणीभूत गगनावच्छेदेन प्रतियोग्यसमानाधिकरणादव्याप्तिरतः स्वविशिष्ठपदंएतदभिप्रायेणैवसंयोगाद्यात्मका भावेत्यपाद्यपदमुपात्तंवस्तुत्तोसत्तावान् व्यत्वात् गुणत्वानरूपत्वात् इत्पादोकालेजन्यरूपेचहेतुसमानाधिकरणास्यसत्ताभाव स्पगुणत्वसामान्यांभावस्यचकेनापिसंबंधेनात्मगेगनादौनित्यरूपेचारतियाइत्वधिकरणापच्छेदेनतस्यैवयापदंतर्गतस्यानियोगि सामानाधिकरण्यविरहादव्यानिः स्याद्यदिस्वविशिष्टपदंनस्यादितिदिक ननुधूमाद्य भावनिष्पोजलादित्तित्वविशिष्टगोत्वागावस्या भागोधूमाभाव एवाभावपनियोगिकस्पाभावाधिकरणकाभावस्याधिकरणस्वरूपत्वाद तयाचधूमादोसाध्येचन्त्यादिहेतावतिच्या निधूमायभावस्यहेत्वाधिकरणावच्छेदेनगोत्वायभावरूपपतियोगिसमानाधिकरणावादतआह जलारनीति नचनाहशाभावस्य धूमाभावस्वरूपत्वेपिजलादेनताशाभावत्वाच्छिन्नाधिकर्णत्वं किंतभूमाभावत्वावच्छिन्नाधिकरणत्वमेवेतिनप्रत्ययानिसंगई निवाच्यं एक्सत्यभावमात्रस्यैवप्रायेरगाभेदप्रसंगात उन्क्तकमेवातिप्रसंगवारणसंभवादिनिभावः ननुतथापिधूमावान्वन्हेरित्या दातिव्यानिः समनियना भावानामैस्यामाभावयचन्हिधूमोभयाभावादभिन्नरमायागोलकान्वन्वाभावादेभायोगोलकभेदत्वादि नाभेदसामान्याभावादभिन्न स्पहेत्वधिकरणावच्छेदेनैववन्यादिभेदाद्यात्मकेप्रतियोगिसामानाधिकरण्यादितिचेदबाहु: यावत्सद स्पफलतः प्रतियोगिताविशेषणत्वेनसाध्यव्यापकतावच्छेदकीभूतयद्यप्रतियोगिताकोभावस्तस्यस्वविशिष्टत्वाधिकरणावच्छेदेन तत्तप्रतियोगिताश्रयसामानाधिकरण्यं विवक्षितं नयाचधूमादिसामान्याभावस्यधूमादिनिष्ठनाशप्रतियोगिताकस्यधूमादिनिन प्रतियोगिताश्रयेणधूमादिनाहेत्वधिकरणावच्छेदेनप्रतियोगिसामानाधिकरणयविरहान्नातिच्याप्ति: नचयत्समानाधिकरणाइत्य- ·व्या जा.दी. १३ स्यवैय्यर्थ्य आत्मत्वसामान्याभावीय प्रतियोगिताया अपिसाध्यव्यापकतावच्छेदकतयानरमतियोगिताकस्यात्मत्वसामान्याभावस्य तादृप्रतियोगितात्रयसामानाधिकरण्यविरहादयमात्माभानादित्यावावव्यानिवारकत्वात् जलादितित्वविशिष्टत्यादिग्रंथस्तुवस्तुगतिमनु सत्येवोक्तस्तेनताशाभावसधूमाभावस्वरूपत्वेपितस्यहेत्वाधिकरणावच्छेदेनसाध्यव्यापकतावच्छेदकीभूतधूमनिध प्रतियोगिताव्यस्याश्री यसामानाधिकरण्यपिरहादेवातिव्याप्यसभनेपिनसानिः नचधूमपनधूमाभावस्पधूमनिष्ठंयमतियोगित्वंनदेवधूमत्वेनग्रमेयसामान्याभावस्य प्रमेयसामान्यनिष्ठलाघवानतुतद्भिन्नमतियोगित्वातरगौरमादित्युक्तरिक्षयाष्यप्रतीकारइनियाच्या स्वरूपसंबंधात्मिकायाः प्रतियो- गितायः सामान्याभावस्थलेपतियोगिभेदेनेवभिन्नत्वादिनिसांमदायिकाः वजुतःसाध्ययापकतावच्छेदकायाः स्वन्न्यूनरनिधर्मान- वच्छिन्नायायाहशप्रतियोगितायानिरूपको भारस्तस्पस्वविशिष्टहेत्वधिकरणावच्छेदेन नाशप्रतियोगिनाश्रयसामानाधिकरण्यमेव वक्तव्यम् तथाच धूमादिसामान्याभावस्यधूमवादिनाप्रमेयसामान्याभावानतिरेकेपितदीयंप्रमेयसामान्यनिष्ठंपनियोगितवन्यूननि नेयधूमत्वधर्मेणावच्छिन्नमत्तोनताशप्रतियोगिताश्रयसामानाधिकरण्यमादापानिप्रसंगनियुक्तमुखश्यामः यसमनियताभावाना- मैक्य मतेधूमवान्चन्हे रित्यादावनिव्यानिवारणार्थ येनयेनसंबंधेनव्यापकस्ततः ते प्रत्येकं प्रतियोमिसामानाधिकरणनिवृक्षितं तथान व्यभिचारिमात्रएदयत्राधिकरणेव्यभिचारस्वादशात्यत्तस्यस्तात्मक स्वरूप संबंधेनापिसाध्यव्यापकत्वात्तदभावस्याहेत्वधिकरणाक्छे देननादृशान्गत्वनिरूपितस्वरूपसंबंधेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्याभावान्नातिव्यातिः अतएतविषयीतासंबंधस्यब्यापकताघटकले प्रिनित्य ज्ञाननित्यसविषयकवादित्यादौनातिव्याप्तिः नित्यज्ञानवायभागस्यव्यापकताघरकी भूतसमवायसंबंधेनमनियोग्यसमा नाधिकरणबादिनिमतं तत्तुच्छंघरत्यादिनावाच्यत्वायभावस्यैवघटत्वादिनाय पिडान्यत्वाय भावरूपतयातस्यव्यापकताघटकायः पिंडान्यत्तनिरूपितस्वरूपसंबंधेनयाव लधिकरणेप्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहादेवधूमवान् बन्हेरित्यादाचतिव्यामिविरहाचादस १३ ·दस्यस्वविशिष्ठत्वस्य यत्समानाधिकरणेत्यस्यचव्यर्थतायातादितिदिक नबुच्यधिकरणाधर्मावच्छिन्नाभावासत्वेपिसर्वत्रसइनी धरला दिविशिष्ट्वाच्यत्वायभाषगगनवायलोभयाभावासमादायीकलक्षणसंभवत्प्रतियोग्य निन्नेनिमूलावतारानुषपन्निः नचवैशिष्ट्य व्यासज्यत्तिधर्मानपच्छिन्नत्वेनव्यापकतारच्छेदकीभूतप्रतियोगितायाविशेषीयतान्नैव भितिवाचव्याभिचाराचारकलेनताहशपिशे षणस्यव्यर्थत्वात् अन्यथाव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावेसमानकालीनतेनापि हेतुविशिष्शावग्रंथावतरणकुनोनसमर्थचेदिनिलसणा- नरमाह यलमानाधिकरणानामिति वन्हिमान्यूमासत्तावान्द्रयवादित्यादारच्यामिः साध्यव्यापकप्रतियोगिलानांजलत्वविशिरुद्र- व्यत्वाभावगुणत्वपिशिक्षसत्त्वाचभावानास्वविशिष्ट हेत्वधिकरणावच्छेदेन प्रतियोगितावच्छेदकीभूनजलत्वविशिक्षद्रव्यतत्वावच्छिन्न समानाधिकरण्याभावादतउत्तरूपावच्छिन्नेति तथाचजतत्वविशिष्दव्यत्वत्वादेःसाध्यव्यापकतानवच्छेदकत्वाददोषः यत्तुसाध्यव्या पकतावच्छेदकपतियोगिताकस्यघटनेनवन्त्यभावस्यचयावदेवधिकरणेघरत्वाचचिन्नसमानाधिकरण्याभावाड्यापकतॉपच्छेदक रूपाचछिन्नेतितदत्यनमसत् घरत्वेनयन्त्यभावस्यैववन्हित्वैनपराभावतयातस्यापियावहेतुमतिस्वप्रतियोगितावच्छेदकी भूतब- हित्वावच्छिन्नसमानाधिकरणलान् ननुसमायित्वस्यवाच्यत्वव्यापकतानवच्छेदकत्वात्तदवजिन्नस्य वाच्यत्वायभावस्यमूलोकरयेव तल्लक्षणघटकलादाह ज्ञेयत्वत्वादिनेति शेषमित्यादियेनसंबंधेनहेतुरलेनसंबंधेनहेतुनावच्छेदकावच्छिन्न हेत्वधिकरणनितमभा देमात्य लेनायमात्मज्ञानात पदान्यत् विशिष्टात्मघरसंयोगादित्यादावात्मत्वसामान्याभावस्यात्यात्वेपिनाव्याग्निः एवंयेनसंचे धेनव्यापकतानसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्यस्वप्रतियोगितावच्छेदकसंबंधेनप्रतियोगितारच्छेदकाचडिन्नसामानाधिकर- एसबोध्यम् अतोनव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावासत्वेपिव्यधिकरणसंबंधावच्छिन्नवाच्यत्वाभावमादायलक्षणसंपवाद प्रतियोग्य वृत्तिवेत्यादियथावतारानुपपत्तिः नवाजलत्वादे: समवायेनसाध्यतायोमहाकालत्वादित्यादावतिव्याप्तिः प्रतियोगितावच्छेदकाव ·जा-दी- छिन्नसामानाधिकरण्यस्ता विशिष्यत्यधिकरणावच्छेदेनचोध्यं तेनासत्यादित्यादौद्रव्यनाद्य भावस्यकालेहेतुमनिप्रतियोगिसामाना- धिकरण्येपिनातिव्यातिः देवाशातव्यं साध्यनिष्ठाभार नियबितायाः सामानाधिकरण्येनानवच्छेदक त्वरूपमेवयापकतावच्छेदकत्व मत्रपूर्वत्रचनिवेश्यनतुप्रतियोगिच्यधिकरण्यघटित तयाचति बाधिकरणाधर्मावच्छिन्ना भावसन्चेपिसर्वप्रमेयमित्याकारकंयत्किंचिजन्य बुद्धिनिषयत्वसामान्याभाचमादापेवसर्वचलक्षणसम्बन्वया पविण्यरन्थेित्यादिग्रंथाचतारानुपपत्तिः जन्यज्ञानव्यक्तिविषयत्वस्यना डशबुद्धिदशायामेवसत्वेन नदानवदशायामेवदाइशज्ञान शिपमन्या भावस्यहेतसमानाधिकरणबाट एपंचालविशिष्टपदेनकपिसंयो गात्मकाभावगगनत्त्वादिनिष्टखाच्यत्वा भावं वादायकपि संचोग्याचारवान्प्रमेयत्वादित्यादावच्या तिवारकंकपिसंयोगाभावत्वादेरुक्तव्या पकनानवच्छेदकपातु किंतुहेलमनिकालेवर्तमानस्यसत्वसामान्यभावस्यापिनिकरुष शालिस्यानस्यात्मादावसत्वेनयावइत्यधि करणेप्रतियोगितावच्छेदपावचिसामानाधिकरणविरहासत्ता बनद्रव्यत्वारियादारच्यासिचारकमेवसविशिष्मपदं नवसाध्यता च्छेदकसंबंधेनसाध्यता रच्छेदकधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकोयत्किंचिदभाशेगडेवधिकरणावच्छेदेनस्चारच्छेदकसंबंधेनप्रतियोगिता वच्छेदकावच्छिन्नसमानाधिकखाालत्वामित्येवसम्यकवाच्य त्वयादिनाघराभारमानायैववाय॑ज्ञेयत्वादित्यादौलक्षणसमन्वयादि निवाच्यम स्वरूपसंबंधावच्छिन्न प्रमेयत्वावच्छिन्नाभावाविदयापीयवान् यत्वादित्यादावल्याप्ति गुरुधर्मावच्छिन्नपतियोगिता प्रसिद्ध्यापमेयवानुज्ञेयत्नादियारावव्याभिः गुरुधोवछिन्नतियोगिताप्रसिद्गापमेयवन्हि मानभूमादित्यादायव्याप्तिः पत्यनिया मकसंबंधस्यप्रतियोगिहानबोकतयागोमी क्षेत्रवारिसादौरामित्वादिसबंधेनगवादेवसाध्यतायामच्यामिश्चतिदिक ननुवन्हित्ते नधूमबहनिसामान्याभायोशूलप संयोगसंबंधनद्रव्य सामान्याभाबोधूमाभाचाच नचायोगोलभेदनदभारान्यतरत्वेनापोगौल कादत्तेरंभाचोयोगोड कान्यवरूपसंबंधेनभेदसामान्या भाचो पाऽ योगौलकभेदाभावएवतमानेयता भावानामैश्यात् तधाचभू ·मायभावस्यप्रतियोगितावच्छेदकचन्हित्वादिकंतदवच्छिन्नसमयावइवधिकरणे धूमाघभावस्यप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसमाना धिकरण्यात धूमवान्दन्हिरित्यादावतिच्यामिः सामान्यधर्मेणाविशेषाभागाभ्युपगमेतुसतरांतथाचधूमल्देनधूमायभावानामेवप्रमेयत्वा दिनाधूमाद्यभावतयातस्यप्रतियोगितावच्छेदकीभूनप्रमेयत्वावच्छिनसामानाधिकरण्यादितिचेत् अवापियावत्वस्यफलता प्रतियो गित्वस्यविशेषणनयासाध्यव्यापकनावच्छेदकरूपावचिन्नयद्यत्पतियोगिताकोयत्समानाधिकरणो भावः स्वविशिष्टत्वधिकरणाव छेदेनतनस्पतियोगितावच्छेदकावन्निसमानाधिकरणस्तत्वमितिपर्यवसितार्थ: नयाचधूमादिनिक्षताहशधूमत्वावच्छिन्नपनियोगि नाकामावस्यधूमादिनिष्टय प्रतियोगिलंतवच्छेदकीभूतधूमत्वावच्छिन्नेनसाईहेत्वधिकरणावच्छेदेनसामानाधिकरणयविरहान्नाति- व्याप्तिरितिसांप्रदायिकाः वस्तुनोचापिसाध्यव्यापकतावच्छेदकररूपावच्छिन्नयास्वन्नूनवृत्तिधर्मानवच्छिन्नयादशपनियोगितायानिरू पकोभावस्नाशपतियोगितापा: यदपच्छेकंनदवच्छिन्नेनसामानाधिकरण्यंवक्तव्येधूमत्वादिनाथूमायभावस्तनप्रमेयत्वादिना) माघभावः सामान्यधर्मेणविशषाभावानभ्युपगमात् नभ्युपगमेतुयाहशपतियोगिताकाभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नवनिवे जगहुतिभिन्नत्वस्यचढ़योर्येतिरेकः साध्यव्यापकतावच्छेदकापावाच्छन्नप्रतियोगिताकानांताशपनियोगितावच्छेदकावचिनसामा नाधिकरण्यवाच्यमनोनकश्चिदोषइनिध्येयमचकवर्तिलक्षणान्याह केचितिनि अनवच्छेटुकमितियत्साध्यनावच्छेदकमिनिपरेणान्त्रि नंघटत्वादिनावन्त्यभावमादायवान्हिमानधूमादित्यादौसक्षणेसंगनिः व्यभिचारिणितुहेतुसमानाधिकरणस्पसाध्यसामान्याभावस्पैन प्रतियोगितारच्छेदकसाभ्यतावच्छेदकमनौनानिच्याप्तिः कपिसंपोगीएनहत्त्वाहिल्यादापयामिवारणार्थ व्याप्यतिरिनिवान्हित्या. दिनाघटाभावमादायांच्यामिरतःसाध्येनि अत्रचप्रतियोगिनासाध्यतावच्छेदक संबंधेनग्रात्या नेनसमवायादिसंबंधेननन्यायभा. वस्यहेतुसमानाधिकरणस्यप्रतियोगितारच्छेदकत्वेपिवन्हिल्यादे संभवः प्रतियोगिय्यधिकरण्यप्रवेशेवाच्यज्ञेयत्यादित्यादावच्या ·गन्दी सिः प्रतियोगिव्यधिकरणसाध्याभावामसिडेरतस्तसरित्यागाव्याप्यत्तित्वनिरवच्छिन्नहेत्वधिकरणवृत्तिकत्वं हेत्वधिकरणीभूत्यक्तिचिया व्यः निहत्यभावप्रतियोगितापा: सामानाधिकरण्येनानवच्छेदकपदभावव्यक्तित्त्वंतत्वाएनचैतलाभार्थमेवहेतुसमानाधिकर्णस्येत्युक्तं नतुं स्वातंत्र्यगतहिशेषणवैयर्थात् . यत्तिनिवनिवेशाच्चसंयोगाभावस्यहेत्यधिकरणीभूतदयनिक्षाभावप्रतियोगित्वेपिसंयोगिसत्त्वादिस्या दौनातिव्याप्तिः ननुसमनियताभावानामैक्यानघटत्वेनवन्यभावस्यैतवन्हित्वेनघटाभावतयाहेतृसमानाधिकरणस्यैवनाहरामाध्यपनि योगिताकाभावस्यप्रतियोगितावच्छेदकंवन्हित्वादिकमित्यव्याप्तिः अता समानियताभावैक्यंमतेनिरुक्तिमाह हेतुसमानाधिकरणस्ये नि व्याप्यवृत्तेरभावस्यप्रतियोगिनाया: सामानाधिकरण्येनानवच्छेदकपत्साध्यनारच्छेदकमिनियोजना नववापिहेतुसमानाधिकरण स्येति व्याप्यवृत्तेरभावस्यप्रतियोगिनायाः सामानाधिकरण्येनानरच्छेट्यत्साभ्यनावच्छेदूकमिनियोजना नन्वत्रापिहेतुसमानाधिकर- णस्पचन्हित्वेनवन्हिधूमोभयाभावस्यवन्हित्वेनपर्वतावनेरभावस्पचप्रतियोगितायाः समानाधिकरणंसदेववाहित्यमवच्छेदकमित्यव्यानिः ता रशंपनियोगिनाया: अन्यून रतित्वेसनियनच्छेदकैनरन्पत्वोक्तावपित्थापनेवन्हित्वेननार्णातार्णदहनोभयंनास्तीनिपतीनिसिहस्पेवता सुशाभावस्यप्रतियोगितावच्छेदकत्वाइन्हित्वस्मनचतारशाभावपतियोगिताक्च्छेदकत्वंनवन्हित्यमानेपर्याप्तं किंतुतार्णाताभियत्वेपि अन्यथाताशपतियोगिताबछेदकीभूतवन्हित्वावच्छिन्नवति पर्वतादौनादशाभावासत्वसंगतिवाच्यसोदंडमनेप्रतियोगिताक्छेद कधर्मानचिन्नवचामात्रस्याभावाविरोधित्वात् अन्यथाघरपतिपटत्वेनपटाभारस्यापलापापले किंतु पनीतिबलाइझाधिकरणेधर्मस्पम- नियोगिताक्च्छेदकत्वसिहोसत्यांपत्नियोग्यशेषकारीभूतधर्मविशिषप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नेनैवसार्थमनापत्या भावस्यविरोधित्वना च्यं तदेनहन्हिमतिबन्हित्यादिनानार्णाना!भयाभागादिसलेपिनानिकर अतएवचव्यत्वेनवन्हिनस्तिचन्हित्वेनत इन्हिर्नानानिप्रतीत्या सामान्यधर्मणविशेषाभावोभ्युपेयते नचनपचन्हित्वस्यैवानियोगितावच्छेदकन्द मासतेद्रव्यत्वस्यतुवैशिष्ट्यमानंविषयइतिवाच्यचन्हि- ·मानयमित्येवंनिर्णयसत्येपिद्रव्यत्वेनवन्हिास्नीनिप्रत्ययात् ट्रयत्वस्वैताग्छेदकनयाभावात् अन्यथावन्हिलावच्छिन्नवन्हिनिष्ट प्रतियो गिताकत्लेनचन्त्यभावबुद्धिपनि चन्हिवेनचन्हिविशिष्टनिश्चयस्यैवविरोधित्वानाशपतीत्यसभनापनेः अस्माकंनुद्रव्यतावछिन्नवाहिनिष्ठ प्र- नियोगिता कत्लेनबन्यभावंबुद्धिपनिद्रव्यत्वेनवन्हिविशिष्टनिश्चयस्यैवविरोधिन्वानदमत्त्वादेवनादृशाभावप्रति संभवात् इत्यनोलक्षणांतर माह प्रतियोगिव्यधिकरणस्पनिकेचित्तुसामानाधिकरण्यमभेदः नयाचहेतुसमानाधिकरणाभावीयस्वाभिमप्रतियोगितारछेदकंय यस्तदन्यत्वंसाध्यतावच्छेदके विक्षिनप्रतियोगित्वस्वरूपसंबंधविशेषः सरसामान्याभावलेपतियोगिनारच्छेदकस्वरूपएवनतु- प्रतियोगिस्वरूपः अननुप्रसाद देनाधाराधेयभावानुपपलेश्वसामान्यधर्मेणविशेषाभावस्यलेच प्रतियोग्यशेप्रकारीभूनोविशेषधर्मण्य नयानतुसामान्यधर्मः अनिषशक्तवाद व्यधिकरणधर्मावलिन्नाभावस्थलेलपतियोगितावछेदकादिस्वरूपंनप्रतियोगितकित्तहित्यनिरि कमेवान्याप्रतियोगितावच्छेदक विशिष्ट प्रतियोगिनैनसाईमभानस्पविरोधात् तदनच्छिन्नवनितारशाभावस्यासत्प्रसंगात् विवादोप्य तिरिक्तायोपयोगितायामेवअन्यथासमनिताभाचेक्येन निखिलव्यधिकरणधर्मानच्छिन्नाभावस्यैवगगनाभावात्मकतयागगनाभावावीक दणांचिंतामणिकाराणांनदनंगीकारानुपपत्तेः इत्थंचपर्नतेवन्हिनेननार्णानाविन्हीनस्लइनिप्रतीनिबलात्तादृशाभावप्रतियोगितावच्छे दकत्लक्यावन्हित्वेसत्वेषिनाशपतियोगितनवन्हित्वाभिन्नकितुत्तादृशोभयत्वाभिन्न मनिरिक्कमेनिस्वामिनायाः साधनवनिष्ठाभाच प्रे तियोगितायायदवच्छेदकंतदन्यत्वस्यवन्हित्वेसत्वान्नतस्यधूमव्यापकतावच्छेदकत्व हानिः नन्वत्र लक्षणेहेत्वधिकरणतिलमभावस्य संबंधमारेणनवाच्यं चन्हिसामान्याभावस्थापिकालिकादिसबंधनधूमरतिसत्तादव्याप्त्यापने नापिदैशिकविशेषणनयाघभिन्चंद्र- व्यत्वादिन्यादानतिव्याप्त्यापनः पटवरूपस्यसाध्याभानस्यदैशिकविशेषणतयारत्तिदविरहादित्यतोलक्षणांनंरमाह प्रतियोगियधि करणमित्यस्यैवेतिपाहुः अपरेतुप्रागुतंव्याप्यत्तित्वयत्किंचिदरिनलेनदुर्वचमनः पतियोगिराधिकरणस्येत्यादिलक्षणांतरमुक्तमि ·व्य. १६ जा दी. मित्यप्याहः अन्येनुकालिकसंबंधावच्छिन्नतियोगिताकाशाभावाभावादौसाध्येआत्मने हेताचव्याप्तिः आकाशाभावात्मकस्यू साध्याभावस्यनिरवच्छिन्नरनिकनयानस्पनियोगितावच्छेदकमेव साध्यताचछेदकमनः प्रतियोगित्यधिकरणस्यवेतिलक्षणांतरमि त्याहु: हेतुसमानाधिकरणरावेतिलक्षणांत्रमित्याहुः हेतुसमानाधिकरणस्यपनियोगिव्यधिकरणस्याभावस्य प्रतियोगितायाः सामानाधिकरण्येनानवच्छेदकयत्साध्यतावच्छेदकमिनियोजना अयात्रप्रतियोगिव्यधिकरणत्वं नवप्रतियोगिसमानाधिकरणभि नत्वंसमानियताभावानामभिन्नतयाघटत्वेनपराभावादेरपिघटत्वेनप्रमेय सामान्याभावस्वरूपलात्तस्यचप्रमेयान्मरुप्रतियोगिसमाना धिकरणनयातदन्यत्वासंभवात् एनएक्स्पप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसमानाधिकरणोगोयस्तदन्यवमपिनन थापरत्वेनघराभावा देरपिप्रमेयत्वादि नादाद्यभावस्यद्रव्यत्वेनघरबहत्तेरभावयवातादात्म्योपगमात् अप्रसिझ्या पत्ने व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्या पितनगदवारणसंभवे व्याभिः वारकसामानाधिकरण्येनेत्यस्पवैयापाताच नचसाध्यतावच्छेदकसंबथेनयादशप्रतियोगिता यानाधिकरणंतादृशप्रतियोगितप्रतियोगितांतार्थः तथाचचन्हित्वेनपटाभावीयं परनिष्ठ प्रतियोगित्वमपिनादृशमनलच्छेदकत्वंवन्हिते प्यस्तीनिसामानाधिकरण्यपदंतेनताशप्रतियोगिताया: सामानाधिकरण्येनानवच्छेदकाप्रसिड्यातद्भिन्नपतियोगित्तैवलक्षणपरके निवाच्यविशिष्टरात्तावानजातेरिल्यादावनिच्यातेर्गुणादीनामपिविशिष्टसत्तानिष्ठप्रतियोगिताश्रयाधिकरणलात् परनान् महाकालन्दा दित्यादावव्याप्तिप्रसंगाच्च हेतुमतोमहाकालस्यसाध्यताघरककालिकसंबंधेनघटायभानप्रतियोगिताधयाधिकरणतयाप्रतियोगिव्यधि करणाभावाप्रसिहोरितिचेदवाइः साध्यताघटकसंबंधेनवाश्यत्तिस्वावच्छेदकधर्मावच्छिन्नाधिकरणयाव-इत्तधिकरणीकायावत्यः अ तियोगिनास्तदन्यपनियोगित्वप्रतियोगितांतार्थ: नयाचचन्हिलेनयाधभावस्यापिघटादिनिष्ठापनियोगितानाशीनिसवच्छेदकल वन्हित्वेष्यस्तीत्यतः सामानाधिकरण्यपदंघटवान्महाकालवादिन्यादीगगनाभाचीयंगगननिश्मननाइशंपनियोगिन्दरूनभमिति १६ ·नकोपिदोषः वस्तुत्तोधूमपनि चन्हित्त्वेन घरोनास्तीतिवडूमनान्तन्हित्वेननघटवान् किंतुघटत्वेनेनिप्रतीतिवलायधिकरणधर्मानच्छिन्ना- बस्छेदकनाकप्रतियोगिताकान्योन्याभागोप्यनिअतएपसमेवायिनयाकच्यत्त्ववढ़ेदोघटादौपक्षधरमिन्त्रैः स्वीकृतः तथाचपाइशप्रतियो गिनावच्छेदकावच्छीन्भीयत्वेनसाध्यतावच्छेदकसंबंधेनयाइशपतियोगिताश्रयाधिकरणान्यत्वं हेतुमतलाशपनियोगितासमानाधिकरण नित्वावच्छिनपतियोगिताकताहशपतियोगितावच्छेदकलाभाववत्वंताशप्रतियोगितावच्छेदकान्यवंवासाध्यताबच्छेदके विवक्षितं तथाच घटादिनिष्ठस्यवन्हिलेनैघटायभावप्रतियोगित्वस्यापिनाहशत्वेनवन्हित्वादेलदछेदकत्वादयामिरतः सामानाधिकरण्येनेत्यु तं तथाचचन्हित्वस्यनाशपतियोगितावच्छेदकत्वात्यंताभावस्यत्तत्रसत्वान्नाव्याप्तिः कालोघटवान महाकालत्वादित्यादौनुपादिसाम न्याभाव प्रतियोगिता प्रतथात्वेपिपरत्वेनपटाघभानप्रतियोगितामादायैवलक्षणसमन्वयः कालः परत्वेनपटवान् नतुघटनेनेत्पनुभगत् चन्हित्वादिसामान्यधर्मेणमहानसीयवन्त्यायभावसत्तेतुयादशपतियोगिताबच्छेदकेत्यत्रावच्छेदकत्वमनतिरिक्तरत्तित्वंग्रारधनचनद तिरिक्तवत्तिलेसनित्तत्समानाधिकरणंयत्तदन्यन्वनानोव्यधिकरणधर्माचच्छिन्नपतियोगितायास्ततएवचारणासंभवेसामानाधिकरीय दलवैय्यर्थमित्यस्मद्रुचरणाः यत्तुयत्पतियोगिताबछेदकविशिष्टस्वगत्पतियोगिताश्रयस्यचड्यो: साभ्यनारच्छेदकसंबंधेनानाधिकर णहेत्वधिकरणताहशप्रतियोगित्प्रतियोगितांतार्थः नधाचवन्हित्येनपटाद्यभावस्यघटनिष्ठपतियोगिताया अपिनाहशत्वाइन्हिलादेस्तदे बच्छेदकन्दमादापाव्याप्तिः अनः सामानाधिकरण्येनेतिमागुक्तार्थकएनन्मनेचसामान्यरूपेणविशेषाभावावभ्युपगमः नानोदन्हिलेनतइ- त्यभावमादायाव्यानि नचस्वरूपसंबंधात्मिक प्रतियोगितायाः पतियोगिभेदेन भिन्नत्वाइन्हिमानधूमादित्यत्राच्याप्तिः वन्हिसामान्याभा वीययन्महानसीयवन्हिनिहानियोगित्वनदरच्छेदकीभूनचन्हित्वविशिष्टस्पनन्मतियोगितात्रयीभूतमहानसीयचन्हे अयोरनधिकरण त्वस्यहेतुमतिपर्वसत्वादितिवाच्यं प्रतियोगिव्यकीना भेदेपिएकधर्मावच्छिन्नपतियोगितापालाघवेनैक्पस्वीकारारितिनचकालो घटवा ·जान्दी नाहाकालतादित्यादौताहशपतियोगिताप्रसिझ्या व्याप्तिः गगनायभागीय प्रतियोगिताश्रपीभूनगगनस्याधिकरणाप्रसिझ्याताशप- तियोगितायालक्षणाघटकत्वादितिवाच्यं महाकालान्यत्वविशिष्ट घराद्यभानस्यतादृशविशिष्ट घटत्वाद्यवाचिन्नप्रतियोगिता व्यक्तरेषतयावा त् यात्पनियोगिनावच्छेदकविशिष्यत्पतियोगिताश्रयोभयवाहेत्वधिकरणपकिंचिनिमाधिकरणतानवच्छेदकनाशपतियोगिताया एवनिवेश्यनयागगनाभावादिकमादायैवलक्षणसंभवाचेति नन्नप्रतियोगिभेदेपिपतियोगितावच्छेदकाभेदेनानियोगितायायद्यप्यभे- दस्तदादन्हित्वेनएटाभावस्यवन्हित्वानच्छिन्नावरनिष्ठपनियोगितासैववन्हित्यादिनाचन्हिधूमोभायाभावरगापिकन्हित्वावसिनाधूमादिनि ष्ठाप्रतियोगितालाघवान् तथाचसामानाधिकरण्येनेत्यस्यवैय्यर्थ्यदुरिवन्हित्वेनघराभानीययइटनिष्ठ प्रतियोगित्वंनदवच्छेदकीभूत चन्हित्वविशिष्टस्यनाशपतियोगिताश्रयीभूतबन्हिधूमादेशद्दयोरधिकरणनस्यसर्वत्रैवहेतुमतिसत्वेनवन्हित रूपव्यधिकरणधर्मावलि नप्रतियोगितायालक्षणाधटकत्वादिनिदिकरायंचतितथाचास्यपारिभाषिकतानादरेपिनसनिरिनिभावः वन्हित्त्वायरचिन्नपदायभावर निधूमाटेर्तमानलादुतसाध्या भावेति अत्रसाद ध्याभावोच्याप्यत्तिर्बोध्यः एवपरबापिविशिष्टेति महानसीयबादिविशिष्टुवन्हित्या वछिन्नप्रतियोगिताकस्पेत्यर्थ: ननुनिशिक्षस्पातिरिक्तवान्महानसीयत्नचन्हित्लयोशिश्यस्यैरवापरंपरयातावच्छेदकत्वान् वदोष त्पतआह. हृदखनन्हिलेति मनुव्याप्यत्तित्वरित लक्षणयो: संयोगिसत्यादित्यवातिच्याप्तिः स्वसमानाधिकरणाभागप्रतियोगिन्न स्यापन्निवृत्तिकान्यवरूपस्यवाव्याप्यतित्वस्यसंयोगाभावेसवादनआह सत्त्ववनानि तथाच हेतुसमानाधिकरणस्यव्याप्यरत्तेरि- ल्पनेननिरवच्छिन्नहेत्ताधिकरणस्तित्व हेलधिकरणीभूतयतिचियक्तिनिष्ठाभावापनियोगिवंगाभावस्पाविवक्षिनमिनिभावः गुरुधर्मेणसा ध्यानायांव्यभिचारिण्यनिव्याप्तिवारणायपारिभाषिकारछेदकत्वानुसरणस्यावश्यकलेच्याप्यवृतित्वस्यप्रकननिरुक्तावपवेरोपिनातिरित्या पागेनार चम्णयाण यथाश्रतस्यप्रतियोगितावच्छेदकानतिरिकवतित्वस्पोकोसनावान् जानिमत्वादित्यादाचव्याधिः ताशपनियो ·गितावच्छेदकीभूतविशिष्टसत्वानतिरिक्तवृत्तित्वासनात्वस्येवतावक्ष्यमाणामान यस माणमित्यर्थः नथाचहेनुमन्त्रिता भावीययत्संबंधावछिन्नपतियोगितायाः सामानाधिकरण्येनानवच्छेदकंयतधर्मविशिष्टसंबंधिनिष्ठाभाचीयतत्संबंधावछिन्नपनियो गितायाः सामानाधिकरण्येनानपच्छेदकैतदेवपारिभाषिकारच्छेदकंतदन्यत्वंसाध्यतावच्छेदकेवाच्यमिनिभावः ननून्यनिदशायांगुणसा मान्याभावस्यसंयोगवतिघटादौसत्वाद्गुणत्वस्यसंयोगत्वविशिष्ट संबंधनिशाभावीयतत्संबंधावच्छिन्नभनियोगितानपच्छेदकत्वनिरहाननमा दायसंयोगवस्यपारिभाषिकावच्छेदकत्वसंभावनापीत्यतआह गुणवृत्तिवेति गुणासमवेतत्वेत्यर्थः घटादाबुत्पत्निदशायामपिगुणा समवेतस्यद्व्यत्वादेः सत्वान्भनदभावरतिभावः संयोगीगुणान्यत्वेसनिसत्यादित्यादौगुणापतित्वमादायसंयोगत्वस्यनपारिभाषिका बच्छेदकलंसंशवनि गुणारतित्वमादायसंयोगत्वस्यनपारिभाषिकावच्छेदकत्वंसंवनि गुणात्तिलावच्छिन्नाधावस्यहेत्वसमानाधि करणवात् अनः संयोगसाध्यकव्यभिचारिमात्रेयहर्ममादायसंयोगवस्यपारिभाषिकावच्छेदकन्यंतधर्ममाह द्रव्यमात्रेति ट्रव्यान्या समवेतनेत्यर्थः उक्ताभावानामव्याष्यत्तित्वेसंयोगात्मकसमतियोग्यधिकरणभित्वेनकदाचिद्गुणत्वादिपाणांतत्प्रतियोगितावच्छे दकानासयोगत्वविशिष्टसंबंधिनिष्ठाभावप्रतियोगितानपच्छेदकत्वंनस्यात् तदेवनाग्नितेषांच्याप्यनितयासयोगात्मक स्वपनियोग्यधि करणावृत्तिन्वादेनावन्यात्रसूचयनिमुक्तं व्याष्यहानीतिप्रगल्भलक्षणंदूषयतिमुपन्यस्यति साध्यतावच्छेदकेतिस्चपदंविशिष्ट हेतुपर थाच यद्यविच्छिन्नसमानाधिकरणसाध्याभावत्वावच्छेदेनसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यसामानाधिकरण्यंतहर्मदएर्यवसितमवच्छे दकत्येचावानतिरिक्तवमितव्यभिचारिणितुहेतुसमानाधिकरण्यस्यसाध्यसामान्याभावस्यैवसाध्यसामानाधिकरण्यविरहान्नातिप्रसंग. विशिष्टसत्तावान् जारित्यादौयावत हेतुसमानाधिकरणस्यसाध्याभावस्यसत्तारूपसाध्यसामानाधिकरण्यादतिच्याप्तिः अतः साध्यतावले दकावच्छिन्नेति तथाच विशिष्टसत्ताधावस्यैवताहशस्यविशिष्टसत्तारूपसाध्यसमानाधिकरणत्वाभावान्नानिप्रसंगः अत्रचसामानाधि ·१८ जादी करण्ययेनसंबंधेनसाध्यतातेनसबधेनसाध्यस्याधिकरणेदेशिकविशेषणतयारतिमत्वरूपंयाय नेमद्रव्यत्त्वादिसमानाधिकरणस्पता- नाद्यभावस्यविक्यनयाज्ञानायधिकरणेतावपिसमगायेनज्ञानसाध्यकेद्रव्यत्वादिहेतौनातिव्याप्तिः नवाकाल:प्रमेयत्वारियादौसर्वेषा- मेवसाध्याभावानांसाध्यवनिकालेकालिकसंबधेनवृत्ताचप्यनिषसंगः साध्याभावनिधहेतुसामानाधिकरण्यमपिहेतुनावछेदक संबंधेन प्रकृति हेतोर्यदधिकरणंतत्रविशेषणतयारतिमत्वररूपयोध्यं नायमात्माज्ञानादित्यादौविषयतयाज्ञानस्यहेतोरधिकरणंवर्तमानस्या- मत्ताभावस्यद्रव्यं विशिष्ट सत्तादित्यादीचसत्तासमानाधिकरणस्यव्यवसामान्याभावग्यसाध्यसामानाधिकरण्यविरहेपिनायाप्तिः नवाकालः कालपरिमाणादित्यादौहेत्वधिकरणेकालिकसंबंधेनवर्तमानस्यकालत्वादिसामान्याभावस्यसाध्यवतिौशिकविशेषणतया- तिमत्वविरहेपिनसतिः साध्याभावस्तुपूर्वोक्ताहितीयरीत्याबोध्यः नेनव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावासत्वेपिसाध्यस्यविशिशाभावा दिक मादायैवलक्षणसंभवान्नपतियोग्यरतिवेत्यादिग्रंथावतारासंगतिः कपिसंयोगीसत्वादित्यादौतुकषिसंयोगायभावकेसाध्यसामानाधि करण्येपिद्रव्यमात्रसमवेतत्वावछिन्न प्रतियोगिताकाभावस्यसाध्यसामानाधिकरण्यविरहानातिव्यातिः कालिकसंबंधावछिन्नपतियो गिताकेगगनाभावस्याभावेसाध्येयवसमवेतत्वादिकहेतुलबहेतुमनिदैशिकविशेषणनयावर्तमानस्याकाशाभावात्मकस्यसाध्याभावस्य सा ध्यवनिदैशिकविशेषणातयावृत्तावपिहेतुसमानाधिकरणस्पनित्यत्वादिसामान्याभावस्पापिनिरुकसाध्याभावतयासस्यैवसाध्यसामानाधि करण्यविरहानातिव्याप्तिः यत्समानाधिकरणेति यत्समानाधिकरणसाध्याभावप्रमासामान्यइत्यर्थः नेनधूमयान्वन्हेरित्यादौव्यधि करणधर्मावचिनसाध्याभावप्रमायके साध्यवत्तानानाविरोधित्वेपिसाध्यसामान्याभावप्रमायाएवसाध्यवत्ताज्ञानविरोधितया- नानिव्याप्तिः व्यधिकरणधर्मावछिन्नसाथ्याभावस्यसाध्यसामान्याभावत्वञ्चमदशायांपर्यनोचन्हिमानित्याकारकसाध्यपत्ताज्ञानवि रोधित्वादसंभवःस्यादतः प्रमात्वोपादानंप्रमात्वंचावभ्रमसामान्याविज्ञाननातस्ता तः ममान्चादुकदोपताट्वस्थ्य ·हदादौवन्हिसामान्याभावप्रमाया: साध्यवत्ताज्ञानपिराधित्तानमाप्तिरतोयसमानाधिकरणेनिफलनः प्रमाविशेषणं तयाचयर्मावच्छिन्ना चहिशेष्यकसाथ्यभावप्रमासामान्येइयर्थ: नेनरक्षत्वसमानाधिकरणेस्यमयोगसामान्यामावस्यैवगुणेघर्मिणिप्रमायाः साध्यवनाज्ञान विरोधिलेपिसंयोगिाव क्षत्वादित्पादौनाच्यानिः यत्साध्यवत्ताज्ञानविरोधित्वहेतुमन्मात्ररनिधर्मावच्छिन्नविशेष्यकंयत्साध्यक्त्ताज्ञानंतहि रोधिन्वरूपंवाच्यं नयानगुणोनसंयोगीतिप्रमायागुणः संयोगीत्याकारकबुद्भिनिरोधिलेपिनारशीसाध्यवनाधीन हेतुममात्र निधर्माव छिन्नविशेष्यिकागुणतादेर्हेतुमदन्यारतिवादनोनोक्तदोषइनि लत्तुच्छ यसमानाधिकरणेत्यस्यव्यर्थन्यपने साध्याभावप्रमासामा- न्येयमात्रवृत्तिधर्मावरिछन्नविशेष्यकसाध्यक्त्ताज्ञानस्यविरोधिन नास्तितत्वमित्यस्पैवसम्यकत्वात् जलादिधर्मिकवन्हिसामान्याभाव प्रमायाः साध्यवत्ताधीविरोधित्वेपिधूमपन्मावरनिधर्मावच्छिन्नविशेष्यकंयरन्हिमन्नानानंतड़िोधित्ताभागादेववन्हिमानधूमादित्यादार मात्यसंभवादितिदिक अननसाध्यतावच्छेदकेनसंबधेनतेनरूपेण साध्यवत्लाजानंबोध्यनेनपर्वतोनसमवायेनचन्हिमानित्यादिप्रमायाः स मवायेनुवन्दिमन्नाबुद्धिप्रतिपर्वतोमहान्सीयचन्हिमान्नेतिप्रमायासंयोगेनमहानसीयवन्हिमजाबोधप्रतिपतिबंधकत्त्वेपिवन्हिमाद्धमा दित्यादौनाव्याप्तिः पतिबंधकत्वंचावच्छेदकधर्मवत्ताज्ञानव्यारत्तंग्रात्य नेनवन्हिसामान्याभावावच्छेदकनयायहीतस्यमहानसीयवेत्य भावादेः पर्वतादीप्रमागाः संयोगसंधानच्छिन्नपनधर्मिकवन्हिमलाबुद्दिविरोधित्तेपिनासंभवः सर्ववेनिसाध्यसामानाधिकरण्यानच्छेद कस्पसमानाधिकरणत्वकत्वमित्यनरतप्रथमस्यदिनीयस्यचयसमानाधिकरणप्रमासामान्यसाध्यवत्ताज्ञानविरोधित्वंनास्ति तत्वमित्यन एक्सामंजस्यादितिमानः पनुयत्सामानाधिकरणसाध्याभावत्वावच्छेदेनसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिसामानाधिकरण्यनत्वमेव प्रयमलक्षणार्थः नयाचधूमसामानाधिकरणस्यपरादिसामान्यानावस्यपन्हित्वाद्यनिघायप्रसिड्यासाध्यतावच्छेदकावञ्चिन्ना प्रतियोगिसमानाधिकरण्याभावादसंभवः स्यादतः साध्यासावपदं नचैवमपिपनियोगिपदव्यर्यमेनेतिवाय अननिरिक्तरतिवरूपा ·...- जादी १९ वच्छेदकले साध्यतावच्छेदकानछिनपनियोगिसामानाधिकरण्याभावण्यासंडस्यैवनिष्ठत्तात राबहिनीयलक्षणेपिसाध्यताबछेदकाव जिन्नपनियोगिमतामहविरोधित्वनिवेश्यसाध्याभावपदस्यसार्थक्यबोध्यमिति नन्दंपतियोग्यनित्यादिग्रंथावतारानुरोधेनसाध्या भावस्यपूर्वोक्ताहितीयरीत्यैवक्तव्यनगाहेतुसमानाधिकरणस्यवन्हिलेनघरासापादेरेवसाध्यतापच्छेदकावञ्चिनप्रतियोगिसामानाधिक रण्यापसि झ्यानाशपदप क्षेपेप्यसमानतादनस्यात् नघटनेनवन्येभानोन्हि भारत्वेघदाभावात्मकः समनिनाभावानामैन्यान् नथाच तस्यापिसाध्याक्छेदकविशिष्टवन्हिस्वरूपपनियोगिनः सामानाधिकरण्यमक्षनमेलेनिवाच्यंतधासनि घटसामान्याभावादेरपिघटनादिना प्रमेयसामान्याभावात्मकनयानस्पपिसाध्यतावच्छेदकीभूतवन्हित्वावच्छिन्नप्रमेयरूपपनियोगिसमानाधिकरणनयानमादायासंभववा रकस्पसाध्याशावपदरयव्यर्थतायावन्चलेपत्तादिति प्रगलास्यैवलक्षणानरमपन्यस्यति यत्विति यजुत्ताविति यभिष्ठ माध्या भावव हुनि सामान्यइत्यर्थः नेननन्हिनिष्ठस्यव्यधिकरणधर्मावचिन्नाभावबडुमिनस्यधूमसाध्यकानुमित्यनिरोधित्वैपिधूमवान्नन्हेरिसादौनातिव्याक्षिः धूमादिनिष्ठेधनत्वाचवच्छिन्नवन्त्यभावबहूनिन्वस्यापिइंधनत्वादिप्रकारेणवन्त्यनुमिनेविरोधित्वादसंभवस्यादतः पर्नेनिसाध्यतावा ।। छेदकसंबधेनरूपेणचपकतसाध्यकेइत्यर्थः तथाचनाशसाध्यासारवत्तित्वस्यतन्हिन्वेनवन्त्यनुमिनिमत्याविरोधिन्वाददोषः प्रहता नुमिति विरोधित्वंनपकनानुमितिविरोधिज्ञानविषयत्वमात्रधूमनिटर्तित्वस्यापिवन्यनुमिनिविरोधिनोव्याभिचारश्चमस्पविषयत्वसं भवात् किंतुविषयिनयापकनानुमिनिपनिबंधकनावच्छेदकत्वे तथाचवन्हिनिष्ठतित्वमात्रधूमसाध्यकानुमिनि विरोधितावच्छेदकत्वा भावाड्यभिचारिण्यतियापिरतः साध्याभाववनीति नथाचयनिष्टसाध्याशानवडुनिवरिषपिनोसामान्यपहनानुमितिपनिबंधकतान वच्छेदकतत्वमर्चः नचघटाभाववहनियादौसाध्याशावदहनिनात्यश्चमदशायामपिधूमसाध्यकानुमित्युसत्यावन्हिनिष्ठनिधूमंबड्डा तित्वधूमसाध्यकानुमिनिपनिबंधकतानरच्छेदकवायभिचारिणगनिव्याप्तिवादसरथ्यमिनिवाच्य गभिष्टसाध्यासाचननित्वषिष- ·चितासामान्यनपशनानुमितिपनिबंधकतानरिक्तदाननत मित्पस्पाक्तत्वान् साध्याशावस्नुपूर्वोक्तहिनीयरीत्याप्रवेशनीय: तेननपूर्वो। कदोष: अनुमित्यविरोधित्तहिनसाक्षादनुमिनिप्रतिबोधिकन्वंव्यभिचारधिय: साक्षादनथानव्यभिचारिमाचेतिप्रसंगापतेः किंत्वनुमिति जनकत्तानविरोधित्त्वेनज्जनकंचयदिनिरुकव्यामिज्ञाननदानादशज्ञानप्रतिनसाध्याशावबद्दतित्वज्ञानविरोधिकिंतुसाध्याभावबहुतित्वमनुमि तिविरोधीत्याकारकज्ञानमेवनथेतिव्यभिचारिण्यतिच्यामिः गदितुसाध्याभाववदतिर्हतुकत्सारकारकज्ञानप्रकनानुमितिजनकनदतिरिक्त- यातेरनुभित्यनुपयुक्तलयातदभिधानमर्थातग्रामिति भावः एतेन यदिपकनानुभितिपदमकतहेतुधर्मिकसाध्याभावजूदचनिन्वानुमिनिपर ननुप्रकनसाध्यकानुमिनिपरविरोधिन्वचाचसाक्षादेवनिविश्यनेनदाव्यभिचारिण्यनिप्रसंगरित्यणाने नाशव्यानेरनुमित्यनुपयुक्तनयाजद भिधाने निरतादवस्थ्यमिनिमिश्रलक्षमेवपरिष्कृत्योपन्यस्यति केचित्विनि केवलान्वयिनिपसिहावपिवन्यादिशाध्यकेयनिकिणियावी तः साध्याभावारुतत्तत्सजातीयवंतनदधिकरणभिवाशानाहशान्यनररूपात्मकमप्रसिटमनउक्तंप्रत्येक मिति याचनःसाध्याशावास्तेषा मपिसजातीयत्व एकत्वन्नभावेनास्त्पनउक्तं तत्तत्मजातीयाइति तदधिकरणत्तित्वामानाइत्युक्तेनसदेनपावत्साध्या भावपरामर्शवन्हिमा धूमान् रूपमामान्याशावनान्नायुवादित्यादौसाध्यामानान्गाननदिपसारजिन्नानजिन्नाभावयानपाराधिकरणापसिझाच्याति रनलनदधिकरणेति तथाच पानिसिकरूपेणसाध्यासापानुपादायनसजातीयस्तदधिकरणनित्वासापोगात्यइति भावः व्यधिकरण धर्मावछिन्नसाध्यानावसजातीयपरन्यादिनातत्तदधिकरणवत्तित्वाभावमादायव्यभिचारिण्यतिव्याप्तिवारणाययावतइति तथाचसाध्य- सामान्याभावमजातीयस्यनदधिकरणरतिवाभावस्पतत्रासवाददोषः साध्यसामान्या भाववदृत्तित्वस्यैवव्यधिकरणधर्मावञ्चिन्नाभावो च्यभिचारिणयप्यस्तीत्यनः सजातीयइत्युक्त ननुघटत्वेननिघूमरक्षितस्याभावोपिअभावत्वादिनाधूमसामान्यानावसजानीयएवेत्यतिच्या सितादवस्थ्यमताह साजात्यंचेनि यद्यपिसाध्याभाननिष्ठयत्समानाधिकरणधर्मानच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वयधिकरणधर्मानचिन्नप्रति ·W .. जादी योगिना कत्वान्यनररूपनेनैवरूपेणसाजात्यंवाच्यं तथाचचन्हिसामान्याभावादिनिधयनादृशान्यतररूपंवन्हिनिष्ठवन्हित्त्वावचिन्नपनियो |गिताकत्वस्वस्तांतस्यनिर्वन्हिरतिलसामान्या भावेऽसत्वादसंपवः नयापियानंतः सामानाधिकरणधर्मावासिनाभावानाचदन्यतमत्वनट्रि भवान्पत्तररूपेणसाजात्यंवाच्यमित्यदोषः समनियताभावानामैक्यात् गगनाशायएवनिखिलव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावइनिमतेलुगग- नाशाचत्वनदन्यत्नान्यत्तररूपेणैव साजात्रांवाच्यं तेनघटत्वेननि मदत्तित्वाभावस्यैवगगनत्वादिसमानाधिकर्णधर्मावछिन्नपतियोगिता कतयाधूमसामान्याभावसजातीयतेपिनातिव्यातिः साध्याभावतिसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नन्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नपनियोगि ताकाभावोऽत्रसाध्याभावपदेनोक्तइत्यर्थः साध्ययापकतावच्छेदकपतियोगिताकत्वरूपप्रथमरीत्पाभिधाने घटत्वविशिष्टवायत्वायभाव स्थापिसाध्या भावपदार्थनयातत्तत्सजातीयस्पतद्धिकरणनित्ताभावस्यापिहेतावसत्वादसंभवःस्यादतरूतपरित्यागः अत्रसाध्यापक नाघटकसंबंधेनैवसाध्यव्यापकस्याभावोग्रात्यस्नेनैकसंबंधेनसाध्यव्यापकस्यसंबंधातरावच्छिन्नाभानवतिहेनोर्दनावपिनक्षति: यनुसा ध्यतावच्छेदकसबंधेनसाध्यव्यापकत्वतेनैवसाध्यव्यापकस्याभानोनिवेश्यत इतिमतं नत्तुच्छ यत्रतादात्म्यसंबंधेनप्रमेयमात्रसाध्यानेन- सधेनसाध्यव्यापकतावच्छेदकंयसमेयत्वादिकंतादात्म्येनतदवच्छिन्नमतियोगिताकाभावासिङ्यातत्रसइनानन्याति प्रमेयत्वेनघटपटोभ यभेदस्वीकारेणकथंचित्तवाव्याभिचारोपित्त्यनियमाकसंबधेनसाध्यनागामव्याप्ति: सायनांवच्छेदक संबंधावच्छिन्नप्रतियोगिताप्रसिद्दे: किंवधूमवान्वन्हेरित्यादाननिव्याप्तिसंयोगेनधूमसामान्याभावस्याच्याप्यवृत्तिनयाघूमत्वेनघाद्यभावस्पेवनाशस्यपापटनर्गतत्वेनतस्स जानीयस्यतदधिकरणदत्तिवासावस्यवहौसत्ताद अस्माकंतुस्वरूपसंबधेनाराः पिंडभेदस्थापिधूमव्यापकतयावन्हेलदभाववदत्तित्वाभा वादेवातिव्यातिनिरासादिनिबोध्यम् ननुकपिसंयोगीएनसत्वादिननाव्याप्तिः कपिसंयोगसामान्याभावस्यापिप्रतियोगिवैयधिकरण्यघ- दिनसाध्यव्यापकतावच्छेदकरूपाचछिनप्रतियोगिताकन्चनयाचदंजर्गततानसजानीयस्यनदधिकरणनिवाभावस्यहेनावभावादनआह ·व्याप्यवृत्तिम्वेतिव्याप्यत्तित्वमपश्चिमवृत्तिकान्यत्वंसंयोगीसत्वादित्यादौतुद्रव्यतादिसामान्याभावस्यापिसाध्याभावनयाहेतोस्तदधिक रणत्तित्वादेवनातिव्याप्तिः ननुरूपवानपृथिवीत्वादित्यादाडव्याप्तिः रूपत्वेननित्यसमवेताभावस्यापिनिरुक्तावत्साध्याभावांतर्गतत्वात्तसा जातीयस्पनदधिकरणवृत्तित्वसामान्याभावस्यापिहेवारसत्वात् सामान्यधर्मेणविशेषाभावस्वीकारतुरूपत्वेनतद्रूपाभावमादायाप्यव्यामिरन आह. प्रतियोगितानछेदकावछिन्नेत्यादिप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिव्याधिकरणत्वंच यत्पतियोगिताकाभावेरवारछेदकसं बंधेनवसमानाधिकरणस्वावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यंतदन्यपतियोगिताकत्वंचोध्यतेननित्यरूपात्मकेनप्रतियोगितावच्छेदकापछि नपनियोगिनासामानाधिकरण्यपिरहेप्युक्ताभावस्पनसंग्रहःनवावाच्यत्वत्वेनप्रमेयत्वायभावस्यैवतेयत्वत्वेनवाच्यत्वायभावनयाव्यधिक रणधर्मावच्छिन्नाभावमावस्यैवप्रतियोगितानच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिसामानाधिकरण्येपितदसंग्रहः अत्रचनिरुक्तायास्तदन्यप्रतियो- गितायाएवसाध्यव्यापकनावच्छेदकरूपावछिन्नत्वबोध्यं तेनसंयोगात्मकरयैवसाध्याभावस्यसमवेनसामान्या भावनिष्ठविरुक्तपतियोगिता कल्बकपिसंयोगाभापत्त्वरूपसाध्यव्यापकतावच्छेदकधर्मावचिन्नप्रतियोगिताकत्वयोः सन्वेपिकपिसंयोगाशाववान्नाच्यत्वारित्यादोपत्वे ननित्यसमवेताभावस्यैवनित्यरूपसामान्याभारतयानवनित्यरूपत्वावच्छिन्ननिरुक्तप्रतियोगिताकत्वसाध्यव्यापकतावच्छेदकीभूतरूप- लावचिन्नप्रतियोगिताकत्वयोःसत्वेपिरूपान्पृथिवीत्लादित्यादौनाच्यातिः समवेनसामान्या भावत्वायवनिप्रतियोगिताया:साध्यव्यापर कनावच्छेदकरूपानवच्छिन्नन्नादिनिध्ययम् द्वितीयरीनेःप्रवेशफलमाह तत्तत्साध्य व्यक्तरिति अभाववनिहेतोईनावपिनाव्याप्तिरित्पन्वयः व्याप्यरतिवादःफलमाह अन्याय्यदत्ते साध्यस्पेनिनसाध्याभावेत्यादिसामान्यनः साध्याभाववद्दतित्वत्वव्यापकेयुक्तीवन्हिसामान्या भावसजातीयव्यधिकरणधूमावच्छिन्नाभावसाधारणसाध्याभाववहृतित्वत्वव्यापकप्रतियोगिताकाभावस्याप्रसिझ्याव्यतिरेकिमानेव्याधिर नस्तनरिनिसाध्याभावस्यविशेषणं नथाचनिर्वन्हितित्वसामान्याभावरवनिर्वन्हिरतित्वत्वव्यापकपनियोगिताकस्तत्रसाध्याभावसजाती- ·य. नान्दी २१ पत्त्वमस्तीत्यदोषः नन्वेवमपिजलवृत्तित्वत्वेननिघूमरतिताभावस्यनिरुक्तरूपशालिनोवन्हौसलादिनिव्यानिः नरव्यासज्यवानधर्मानव छिन्नत्वपरित्यज्यसन्यूनरनिधर्मावच्छिन्नत्वमेवप्रतियोगितायाविशेषणनाच्यमवानोक्तदोषः तथापिगुणभेदाभावसजानीयस्यपूर्वक्षण तित्वविशिष्टगुणासमवेतलाभावस्पहेनोसत्वाद्गुणभिन्नसत्वादिस्यादावनिपसंगादतआह नत्तत्साध्याभाववइनित्वत्वानिरिक्तसमानाधि करणधर्मानवच्छिन्नप्रतियोगिताकोनाबोध्यइत्ययंपारः करितः नत्रचातिरिकानेननिर्वन्तिरत्तित्वसामान्याभांनादेःसंग्रहः अन्यथाव- न्हिसामान्याभावसजानीयस्यसमानाधिकरणधर्मानवचिन्नप्रतियोगिताका भावस्यापसिझाच्यातिप्रसंगात नचनिघूमत्वादिसजानी यस्यनिधूमपत्तित्ववादिनावन्त्यरत्तेरभावस्यहेनोसत्वा मवान्वन्हेरित्पादावनिव्याप्तिहेतुताघटक संबंधावच्छिन्नत्तिनामात्रनिछन्वेनन नियोगितायानिवेशनीयत्तेपिनिमत्तित्वेनजलतिवर्जलान्यनिर्धूमवृत्तित्तोभयाभावमादायातिव्यामितादवस्थ्यमिनिवाच्यं एतदस्यूर सेनैव यहेत्यादिलक्षणांतर्रयवक्ष्यमाणवान यद्यपिनत्तत्साध्या भारचहृत्तित्त्वावच्छिन्नभावइत्यस्यैवसम्पत्लेसमानाधिकरणधर्मा- क्षिकंपक्षिप्यनिषेधहयप्रवेशोनिरर्थकः सर्ववव्यधिकरणधर्मावस्टिन्नसाध्याभाववइतित्वत्वेनघटाद्यभावस्यैवनाशस्यसाध्याभावत- नानीयस्यसंभवात् तथापियथासभिवेशेनवैय्यर्थं गत्रतादात्म्येन संबंधेनहेनुतानंत्रसद्देतीव्यधिकर्णधर्मावच्छिन्नसाध्या भावना दात्म्यस्यजगस्वरूपनयातादृशतादात्म्यत्वस्यकेंवलान्वयित्वेनतदनच्छिन्नाभावासियाऽव्याप्तिःस्यादनोवानिषेधद्दयगर्भतायनुतत्त साध्याभाववनिललावच्छिन्नाभावाइत्युक्त्तावसंभवः स्याङ्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्या भावनडुत्तित्वत्वावच्छिन्नाभागप्रसिद्दे नाह शरत्तिनात्वमपेक्ष्यलधुवृत्तित्वत्वमावस्यैवोक्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वारितितत्तुद्धंगुरोः प्रतियोगिनावच्छेदकत्वमंगीकृयैवलक्षण करणात् अन्यथामहाकालभेदेसाध्येजन्यत्वविशिष्टघरादेः कालिकसंबंधनहेनुतायामच्याभिपसंगात् महाकाउभेदाभाववइरिवत्तम- पेक्ष्यलधुनावचित्वत्त्वमात्रेणैवमहाकालभेदाभानव नित्वाभावप्रतियोगितायाअवच्छेदान महाकालभेदाभावसजानीयस्यनइत्तित्वत्वा ·निरिक्तसमानाधिकरणधर्मावशिनपतियोगिताकाभावस्याप्रसिद्धोरिनिध्येयम् नाशयत्तित्वत्वव्यापकत्यस्यपयोजनमाहसाध्याभाव वयक्तिविशेषन्तित्वस्येति आभायमादायनातिप्रसंगड्त्यन्वयः ननुव्यभिचारनिरुपकाधिकरणव्यत्तयन्यत्वस्याभावरयापिसाध्याभावत- यानहनित्वसामान्याभावस्यव्यभिचारिण्यसत्वात्कुतोतिव्याप्तिरतआह पार्थिवत्वादिति पार्थिवत्वविशिष्टं यन्निधूमरनित्यंतइन्होनास्तिव न्हेपार्थिववादित्यतिप्रसंग इतिभावः यादिनाजसत्वादिपरिग्रहः व्यासज्यत्तिधर्मावच्छिन्नेत्यस्यपयोजनमाह हिन्वायवच्छिन्नवेनि निर्धूमरत्तित्ववन्हिभेदोभयात्वावच्छिन्नस्यवेत्यर्थः नदोषइति अन्ययाभिर्वन्हिसंयुक्तत्वाभावस्यसाध्याभावनडुत्तित्ववच्यापकपतियोगि ताकत्वाभावाभिर्वन्हिरनित्वसामान्याभावस्यचधूमेसत्वादच्याप्तिरेनस्यादिनिभावः इस्थंचसाध्याभाववनित्वस्यहेतुतावच्छेदकसंबंधे नोक्तचेत्यर्थः तादृशसंबंधेनहेत्वधिकरणत्वानुप्रवेशगौरवमनः कस्यचिदित्युक्तम् त्याचहेतुनावच्छेदक संबंधावछिन्नाधिकरणनाव- दृत्तिवंसाध्या भावविशेषणमित्यर्थः सत्वादिन्यादानित्यादिपदेनचन्हिमानधूमादित्यादेः परियहरूलबापिजानिसामान्याभावादेः साध्या भावनयातहत्तिसंयोगसंबंधेनवृत्तपसि रव्याप्तिसंभवान् ननुट्रव्यविशिष्टसत्यादित्यत्राच्याप्तिः विशिष्टसन्वस्यकेवलसत्वानतिरेकेण दव्यत्वाभातिरत्याद्रव्यत्वाभावसजातीयस्यतइत्तित्वाभावस्यहेतावसत्वानू नचैवविशिष्टहेत्वधिकरणेवर्तमानण्वसाध्वीयोमृत्धता तावतैवोकदोषव्युदासादितिवाच्यम् तथापिधूमवान्चंन्हेरित्यजातिव्याप्तिनिधूमत्तित्वसामान्याभावस्यमहान्सीयचन्हौसत्वात्नच हेतुत्तावच्छेदकधर्मावच्छेदेनारशक्षित्वाभाववत्वं विवक्षितं तथासत्पपिनिधूमन्वादिसजातीयनिर्धूमरत्तित्वत्वेनरूपेणवन्त्यरत्यर भावंतादूप्येणजलवृत्तित्वजलान्यनिर्धूमनित्योभयाभाचंचादायानिव्याप्तितादेवस्थ्यादतआह यहेति वन्हित्वावच्छिन्नधूमाभावसजा नीयस्यतयापकीभूनस्यतथैवाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकेनचन्हित्वादिनावम्हित्वायवछिन्नंपतिव्यापकतावच्छेदकत्वाद्यभिचारिण्यनि व्यातिरतीयावंतइति तथाचधूमादिसामान्याभावस्यापिसाध्या भावनयायावदनर्गतत्वातव्यापकीभूताभावप्रतियोगितावच्छेदकेनत- ·व्या २२ जा दी साहित्यादिनावन्त्यादिकप्रतिव्यापकत्वाभावोन्नानिव्यानिः नत्तइन्यभावसजातीयस्यतयापकीभूनाभावस्यप्रतियोगितावच्छेद- केननेतइन्हित्यादिनाधूमादिकंपनिव्यापकत्त्वाभावादसंभवःस्यादित्यनस्वादृशासाध्याभावाइनिसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापक नावच्छेदकरूपावच्छिन्नपनियोगिताकाभावाइनिनदर्थः नत्तइन्हित्त्वादिकंतुनसाध्यव्यापक्तावच्छेदकमतस्नदवच्छिन्नोभावमादा यनोक्तदोषः तादृशयावत्साध्याभावसाजात्यंतादृशसाध्याभावरत्तियागुक्तान्यतररूपवत्वेनच्चव्यतिरेकिण्यपसिन्हमनःप्रत्येकाम तियद्यपितादृशयावत्साध्याभावानांप्रत्येक निरूपितमिनिसाजात्यंनकुवाप्यभावेस्तीतिव्यनिरेकिण्यव्याप्तिनादवस्थ्य नथापिनेषा मित्यत्रतस्यतस्यतस्येत्येकशेषकरणात् यावंतःसाध्यासाचा प्रत्येकतनसजातीयस्पनन्नध्यापकीभूनाभावस्यलाभाददोष; धू मादिसामान्याभावव्यापकस्यवन्हित्यादिनाघटाद्यभावस्यपतियोगितावच्छेदकेनवन्हित्यादिनावन्स्यत्वाद्यवच्छिन्नंप्रतिव्यापकत्वा यभिचारिण्यतिव्यातिरतः सजानी यस्येनिसाजात्यंतप्रायुक्तंटिशाग्रात्यनेनसंयोगादिसंबंधावटिन्नद्रव्यत्वाद्यभावप्रतियोगिताव छेदकेनद्रव्यलत्लादिनावन्त्यादिव्यापकत्वेनधूमवान्वन्हे रित्यादौनानिव्याप्तिः तादृशाभावस्यधूमादिसामान्याभावसाजात्यविरहादि निध्येयम् धूमादिसामान्याभावसजानीयस्यतड्यापकीभूतस्यचनान्हिसंयोगायभावस्यप्रतियोगितावच्छेदकेनचन्हिसंयोगत्वादिनाव: त्यादिकंपनिव्यापकत्वादनिव्यामिरतोव्याप्यसनेरिनिरस्तुतौवन्हित्वेनधूमववृत्तेरभावस्यतियोगितावच्छेदकेनवन्हित्वेनन्पितिव्या पकत्वादतिव्याप्तिरनोव्याप्यरतिनानिरूपकपतियोगितापाचलाभायव्याप्यतिपदं तेनयत्प्रतियोगिताकाभावेस्वावच्छेदकावधि सामानाधिकरण्यव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाववभित्रलोभयाभावस्तादृशप्रतियोगितायाएक्लक्षाघरकत्वान्नोक्तदोष: धूमाय भावसजानीयस्यवन्याद्यभावस्यप्रतियोगितावच्छेदकेनवन्हित्यादिनावत्यादिकंप्रतिव्यापकत्वाइमान्नन्हेरित्यादावनिच्याप्तिरलो व्यापकीभूतस्येति यद्यपिनत्तयभिचारस्थलान्यत्वाभावस्यापिनिरुतसाध्याभावतयानसमानाधिकरणस्यनत्सजानीयाभावस्यम २२ ·M नियोगिनावच्छेटकेने धर्मेणतनदयोगोलकुभेदत्यादिनावन्हित्वाद्यवछिन्नमनिव्याएकत्वाभावासामानाधिकरण्यमात्रोक्तानपिनातिव्याप्तिः नथापिसाध्याभावव्यापकत्वघटितानरुतौसाध्याभावसजातीयाभावेसाध्याभावसामानाधिकरण्यस्याप्रविष्टतयानच्यापकीभूतपर्यत स्यव्ययतनिध्येयम् यनुसाध्यतावच्छेदकसबंधेनसाध्यव्यापकतापायदवच्छेदकनेनसंबंधेननपावच्छिन्नाभावोत्रसाध्याभावपदार्यः नथाचायोगीलकभेदत्वस्यनसंयोगात्मकसाध्यतावछेदकसंबधेनधूमव्यापकतापच्छेदकन मितिनदवच्छिन्नाभाचोनसाध्याभावः किंतु धूमाघभावः एवंचतत्समानाधिकरणस्यवन्त्यायभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकेनवन्हित्यादिनावन्हित्वाद्यवच्छिन्नप्रतिव्यापकत्वादनि व्याप्तिरतः समानाधिकरणेत्यपहायच्यापकीभूतस्येत्युक्तं नचैववन्हिमान्धूमादित्यत्रैवाच्याप्तिः संयोगेनचन्त्यायभावस्यापिसाध्या भावनयानस्यकेवलान्वयिवयानसजातीयनयापकीभूतव्याप्पबृत्यभावाप्रसिद्दरिनिवाच्यम् यावंनोच्याप्यवृत्तयः साध्याभावास्ते षामेवपवेश्यतयावन्हिसामान्याभावस्यनिरवच्छिन्नहत्त्वधिकरणत्तिकत्वरूपच्याप्यत्तित्वविरहेणयावदनंनर्गतयात् धूमाद्यभार स्तुवन्हिमदयोगोलाएबनाशएवव्याप्यवृत्तिरितिनन्नतादात्म्येनप्रमेयमात्रस्यसाध्यतायामच्याप्तेः तत्रप्रमेयत्वादेरेवेनादात्येन साध्यव्यापकतावच्छेदकतयानादात्येनतदवच्छिन्नाभावाप्रसिद्देः अन्येतुयानंत:साध्याभावाः प्रत्येकंतसजातीयनिष्टयद्यद्रूपापछि नंपनियोगिताकाभावत्वंतत्तत्साध्याभावव्यापकनावच्छेदकतत्तद्रूपेणयद्रूपावच्छिन्नंप्रतिव्यापकत्वमवच्छिद्यनेन पचत्त्वमर्थः तवचसा ध्याभावव्यापकतावच्छेदकत्वमपहायसाध्यभावसमानाधिकरणवृत्तियोक्तौगुणान्यत्वविशिष्ट सत्ताभाववानद्रव्यान्न्यत्वविशिष्टसत्वा भावादित्यत्रांतिव्याप्तिः गुणान्पत्वविशिष्टसत्ताभावाभावरूपस्यद्यान्यत्वाद्यभावरूपस्यपानिरुक्तसाध्याभावस्यसजातीयसमानाधि करणेसत्तास्वरूपेऽभावेक्त्तन्तेयद्रव्यान्नत्वविशिष्ट सत्ताभावत्वस्वरूपधर्मावच्छिन्नपतियोगिताकाभावत्वंनव्यान्यत्वविशिष्टसत्ताभा वत्वरूपधर्मेणहेतुनावच्छेदकावच्छिन्नप्रतिव्यापकतानच्छेदात् साध्याभारव्यापकनावच्छेदकत्वोक्तौतुद्रव्यान्यत्त्वविशिष्टसत्ताभाव- ·व्य. जा-दी- २३ त्वानचिन्नपनियोगिताकाभावत्वेनगुणान्यत्वविशिष्टसनाभावाभावाद्यात्मकस्यद्रव्यान्यत्वाद्यभावरूपस्यवासाध्याभावस्यव्यापकताव- छेदकलंद्रव्यण्वव्यभिचारांदतोनोक्तदोषइनिपाहुः यविशिष्टसत्यादित्यादौच्यापकीभूतनादृशाभावप्रतियोगिताउछेदकेनद्रव्यत्वत्यादि नागुणकर्मान्यत्वविशिष्टसन्नादिकंपतिव्यापकनानवच्छेदोदव्याराह पद्पावचिन्लेनि नचेदंगमनस्पंदत्वादित्यादौताशगनित्वाद्यभावं स्यप्रतियोगितावच्छेदकीभूतगतिवादिनापिकातिकसंबंधेनस्पंदत्वव्यापकत्यादतिव्यातिरिनिवाच्यं नाहशाभावस्ययत्संबंधावच्छिन्नम् तियोगितायाअपच्छेदकोयोधर्मस्तप्रतियोगितावच्छेदकसंबधेनहेतृव्यापकत्वस्योक्तन्वादिनिभाव परेरेपरिक निरसितुमाह साधनस्ये त्पादिता तादृशेनियावंतःसाध्याभागाः प्रत्येकंतसजातीयव्यापकीभूनाभावेत्यर्थः तदवच्छेदकत्वमिति तत्तत्साध्याभावसजानीय नड्यापकीभूताभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं चेत्यर्थः प्रथमेदूषणमाह द्रयमित्यादिनादशाभावेतिसाध्या भावूसजातीयव्यापकीमूताभा वेत्यर्थः द्वितीयेदूषणमाह ज्ञेयंप्रमेयादित्यादिप्रमेयत्लादेरिनिनचसामान्यधर्मणविशेषाभावस्यापिव्यवस्थापितत्वात् प्रमेयत्वेनगंग- नाभावस्पैच प्रामुक्तकमेणसाध्याभानसजातीयस्पप्रतियोगितारच्छेदकत्वमेयत्वमादायनाव्यानिरितिवाच्यंवन्हित्येनमहानसीयवन्त्य- मादायधूमसाध्यकनन्हाततिव्याप्तिभियास्वाधिकदेशरतिधर्मानचिन्नप्रतियोगिताया:प्रवेश्यत्वात् प्रमेयत्वेनगगमाभावप्रतियोगिताया वातथात्वात् विषयत्वाद्यपेक्षयागुरोः प्रमाविषयत्वस्यप्रतियोगितानपच्छेदकत्वेनोक्ताव्यातिनादवस्थ्यमिनिभावः वस्तुतस्तुपावतःसा ध्याभावा: प्रत्येकूनत्तत्राजातीयोयस्तनत्समानाधिकरणोव्याप्यरत्यभावः नलनियोगित्वमेवव्यानिः च्याप्यवृत्तिवनुमानहेतु सा मानाधिकरण्ययधिकरणधर्मावच्छिन्नभावः भिन्नत्वोभयाभाववत्वं तेनधूमसामान्याभावसमानाधिकरणनत्तसजातीयस्याचन्हिभूमो भयत्वाद्यवच्छिन्नाभावस्यप्रतियोगित्तेपिधूमसाध्यकवन्त्यादीनातिव्याप्तिताहशोभयाभावस्यचनिरुक्तव्याप्यनित्याभावात् एवंचयत्रा भावप्रकृतसाध्यसामानाधिकरण्यव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावभिन्नबोभयाभावः सएन साध्याभावपदार्थः तेना: भावनाप्रमेयत्वादि ·त्यादौसाध्यप्रतियोगिकस्यघटायनित्तानच्छिन्नाभावस्याधिकरणेघरादौवर्तमानस्यतनत्सजातीयहेबभावस्यनिरुजयाव्यत्तित्यापसि हावपिनाव्याप्ति: वाच्यप्रमेयादित्यारोतुव्यधिकरणधर्मावछिन्नवाच्यत्वायभानस्यैववानिरुक्तव्याप्यरनिनाशालिनः प्रतियोगितामादा यलक्षणसंभवइतियथाश्रुतमेवमिश्रलक्षणसम्यगिनिप्रतिभः नचन्हिमानधूमादित्यादावव्याप्तिः यावत्साध्याभानान्तर्गतद्रव्यसामा- न्याभावसजानीपनिरुक्तव्याप्पत्तिस्मानाधिकरणाभाषपनियोगित्तस्यधूमादावसत्वात् संयोगेनधूमस्याव्याप्यवृत्तिनयाधुमायभा वस्यलक्षणाघरकत्वादिनिवाच्यं संयोगेनद्रव्यस्यव्याप्यवृतिलाहुमद्रव्यान्यतराभावस्यनिरुक्तरूपशालिनः प्रतियोगित्वधूमादौसत्याच मिन्थलमणमितिमाहुः व्यापकीभूतस्पसजातीयस्येत्यादिपरित्यागेनलघुलक्षणमाह यद्देति तादृशाइनिमरुतसाध्य व्यापकताव- च्छेदकरूपावलिनप्रतियोगिताकाभाष इत्यर्थः अत्रापियेनसंबंधेनसाध्यव्यापकतातसंबंधावच्छिन्नाभावानांप्रतियोगितावच्छेदक धर्मस्तत्संबंधेनयद्रूपावछिन्नमनियापकत्वमच्छिद्यतेतिपर्यवसितार्थस्नेनगमनस्पंदत्वादित्यादौगमनत्वायभावप्रतियोगितावच्छेदकै र्गमनत्वतादिभिः कालिकसंबंधेनस्पंदत्वादिहेतुव्यापकत्त्वेपिनातिव्यातिः नवाच्यत्वादिभेदप्रतियोगितावच्छेदक मादायेव केवलान्ये पिस्य लेलक्षणसंभवानियोग्यवृत्तिवेत्पादिययावनारानुपपनिः नचधूमत्वेनधूमाभानस्यैववन्हित्वेनधूमवद्दत्तेरभवत्वादयः पिंडान्यत्वाभाव स्यचाय पिडान्यावनिरूपित स्वरूपसंबंधेनभेदत्तावच्छिन्नाभावत्वाचमनियोगिनावच्छेदकीभूतवन्हित्वभेदलादिदिभिर्वन्हित्वाद्यवछि नप्रतिव्यापकतावच्छेदान् धूमवान्वन्हेरित्यादाततिच्यातिरितिवाच्यं याप्रतियोगिताकाभावेवापछेदकावच्छिन्नवहुतित्वव्यधिकर णधर्मादच्छिन्नाभावभिन्नत्योभयाभावस्वाशप्रतियोगितायाएवावच्छेदकधर्मस्यलसणघटकलादितिसंक्षेपः परेवितिसाध्याभावव- हुत्तित्वस्यघटत्यादिनाउ भावमादायव्यभिचारिययतिव्यात्रिनोयावंतइत्युक्तं तादृशत्तित्वाभाववत्वमत्रदेशिकविशेषणतयाग्रात्यम् नैननिधूमरनित्वादिसामान्याभावस्यापि कालिकादिसंबंधेनवन्त्यादित्तित्वायनत्योपादानेपिनातिच्यातिनादवस्थ्यं वन्हि मानधूमान ·जा-दी व्य हाच्यंज्ञेयत्वादित्यादावव्याप्तिः व्यधिकरणधर्मावछिन्नसाध्याभाववत्संयुक्तत्वलादिसमनियनप्रतियोगिताकस्यसंयुक्ततादिसामा- न्याभावस्यहेतावसत्वात् अनोवृत्तिमवृत्तयः इत्युक्तंनदानुक्तावसंभवरूकनास्तिनादात्यसंबंधेनसडेताचेपनिरुतलक्षणसंगमनात् व्य धिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभाववनादात्म्यप्रतियोगिकस्य व्यधिकरणधर्मावसिनाभानस्यैववस्तुगत्यानाशक्षितच्यापकप्रति योगिताकतयातयाविधयावदभावस्येव्हेतीसत्वादिनिध्येयम् येनसंबंधेनहेतुतात्तिमहनयनत्यत्रापिटालिमवंतेनबोध्यमितिमा उ: नदभावस्येनि नसामान्याभावस्येत्यर्थः जापादाचीनि समवेतवपरितजातिलोत्त्यासंबंधांतरेणयोनिमान्मदृनितमुप- दर्शितनसानिःनाव्यानिः हेतुनाघरकमबंधेनयोरतिमानतदनितेनताशाभावरययानद्नंतर्गतत्वादितिभाषा अतिमहरि- तादेशिकविशेषणनयाग्रात्यानेनवाच्यद्रव्यलादित्यादौत्यधिकरणधर्मावछिन्नवाच्यत्वाभाववन्समवेतत्वसामान्याभाव्हेत्तुनाघटकब- धेनतिमनिस्संदादौकारिकसबंधेनवर्तमानस्यदेशिकविशेषणनयाद्रव्यत्वादिहेताचसत्वेताज्याभिः अत्रापीत्सपिकारेणसाध्याभाववनि निरपिहेतुतापटकसंबंधेनवाच्येतिव्यजितम् नेनननडूमावयवान्यलाभावस्थापिपूर्वोक्तहितीयरीत्यासाध्याभावलेनननिसंबंधसा मान्येत्यारिलदभावस्यननमावयवासामानकालिकद्रव्यदृत्तेधूमहेतावसत्वेपिचन्हिमानधूमादित्यादौनाव्यामिः ननमाध्यप्रति योगिकाभारमावस्यप्रवेशेधूमस्यतेत्तरन्यभावववृत्तिवनवाहिमा इत्यादावव्याभिः साध्यतावच्छेदकधर्मावचिन्नाभावप्रवेश तुगमनादेःसाध्यत्वेद्रव्यत्वादानतिव्यानिः साध्याभावस्यकेचलान्वपिवान रवंशााग्राह्यगुणवान्प्रमेयवान्चाथिवीतादित्याराव व्याप्तिः नादृशधर्मावच्छिन्नमतियोगितापसिद्धेतह साध्या भावनेति पूर्ववरिति प्रलनसाध्यव्यापकतावच्छेदकरूपावरिन प्रतियोगिताकोव्याप्यरजिन्नाभावोत्रसाध्याभावपदार्थः अनापियेनसंबंधेमच्यापकलातत्संबंधेनतारशरूपारसिन्नाभागोग्राहा ने नज्ञानवानात्मलादित्यादौस्वरूपसंबधेन साध्यव्यापकस्यप्रमेयत्तादेः कालिकसंबंधेनाभाचाधिकरणसमवेतत्वाभावस्यस्पदलनिष्टस्य ·हेनाचसत्वेपिनक्षानिः यत्तुसाध्यतावच्छेदकसंबंधेननादृशरूपावच्छिन्नाभावानांविवक्षणात् ज्ञानवानात्मत्वादिल्यादावपिनाव्यामिः का- लिकसंबधेनप्रमेयत्तभावस्यसाध्यनाघटकसमवायसंबंधानवच्छिन्नत्वात् इत्थंचव्यापकुनापितेनैपग्रात्या तेनधिषयनयासाध्य व्यापक- स्यज्ञानादेः साध्यताघटकसमवायेनाभाववतिहेतोर्वर्तमानत्वेपिद्व्यपृथिवीत्वादित्यादौनाव्यातिः नत्तुच्छ हत्यनियामकसंबंधेनसाध्य. तायांनदवच्छिन्न प्रतियोगित्वाप्रसिड्यासहेतावच्याप्नेः धूमवान्नन्हे रिसादावतिव्यानेश्वसंयोगेनब्यधिकरणधर्मावच्छिनपनियोगिता काभावस्यैवव्याप्यत्तित्या तहहूनिस्वाभावस्यापित्यधिकरणधर्मावच्छिन्त्रप्रतियोगिनाकस्यैववृत्तिमकृतित्वात्प्रमेयंद्रव्यत्वादित्यादौना दात्म्येनसाध्यतायामव्याप्तेश्चसायनापटकतादात्म्येनप्रमेयत्वादेरेनसाध्यव्यापकतावच्छेदकतयातत्संबंधेननदवच्छिन्नाभावाप्रति हेरिनिदिक वन्हिमानधूमादित्यादावच्याप्तिः चन्हिसंयोगाभानस्यापिसाध्यव्यापकनयानदभावात्मकचन्हिसंयोगवहनित्वसामान्याभा वस्यघटादिनिष्ठस्यहेनावसत्यादनोल्याण्यक्तित्वेनाभानोविशेषतः वस्तुतः निरुजसाध्याभानाधिकरणत्वमवश्यविशेषणनाविशेष संबंधेनप्रवेश्यम् अन्यथाद्रव्यगुणादित्यादौद्रव्यत्वाभावस्यकालिकसंबंधेनाधिकरणेगुणस्यहत्तेर्रव्यत्याभाववन्समवेतत्वसामान भावस्यज्ञानादिनिष्ठस्यहेतानसत्वादच्याते: नथाचवन्हिसंयोगाद्यात्मक भावस्पताशसंबंधेनाधिकरणाप्रसिद्देश्नमादायाव्यानिक रणार्थेनच्याप्तिवृत्तिपदै परंतुरूपवानपृथिवीत्वादित्यादीनित्पत्वादिनाररूपाधभावस्यापिनाइशधर्मावच्छिन्नाभावतयातहत्समवेतत्वा भावस्यनित्यरूपादिनिष्ठस्यहेतावसत्त्वादव्याक्षिरतोव्याप्यवनिपदनचतस्यापिच्याप्यानित्वादुक्तदोषतावस्थ्यं यत्प्रतियोगिताकाभा वेस्वावच्छेद्रकसंबंधैनस्तावच्छेदकावच्छिन्भवहुनित्वस्यव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावभिन्नत्वस्यद्वयोर्यनिरेकः साध्यव्यापकताव- च्छेदकरूपावच्छिन्नाशप्रतियोगिताकाभावस्यात्तत्वानित्यत्वादिनारूपाद्यभावस्यव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावभिन्नस्यस्वावच्छे दंकीभूतनित्यत्वायवछिन्ननमित्तादेवव्युदासः एतेनसंयोगाभावत्वादेः साध्यवनिधाभावप्रतियोगितावच्छेदकतयामनियोगिवैय्य- ·जादी धिकरण्यायटितसाध्यच्यापकतानच्छेदकत्वेपिनव्याप्यत्तिपदनैय्यर्थ्यमितिध्येयम् ननुपन्हिमानधूमादित्यादावालोकायवृत्ति- त्यादिनालोकावृत्तिसामान्याभायोपिसाध्याभावव इत्तित्वाभाचोयादवंतर्गतः संयोगादिसंबंधेनवन्हिसामान्याभावत हुनिवस्याप्यालोका रतिमध्ये निवेशातू एवमिधूनचावच्छिन्नवन्यभावाधिकरणीभूतमहानसवृत्तित्वादेर्महानसतित्वत्वादिनायो भावः सोपिसाध्या- भावव इतित्वाभावोयाबदतर्गतस्तयोधूमादावसत्वादसंभवइत्यत आह तह हुनिलाभावोपीनिमिश्रलक्षणासात्रापिननसाध्याभावव इत्तित्वत्तव्यापकव्यासज्यनिधर्मानपच्छिन्नपनियोगिताकतपदेशेन्यालोकादनित्वायवस्टिन प्रतियोमिताकाभावस्यहेनारसत्वाइन्हिमा नधूमादित्यत्राव्याप्तिरतोन्यथाव्याचष्टे खयापकेतिरसप्रतियोगितातड्यापकीभूतंयत्साध्या भावववृत्तित्वत्वनयापकप्रतियोगिताकत्व मित्यर्थः व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाधारणसाध्याभाववहलिवन्तव्यापकप्रतियोगिताकस्पच्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्यैवलिम इतित्वाव्यभिचारिण्यतिव्याक्षिरतउक्तं तत्तदिनि नयाचनिधूमरजिताभावस्येवस्वव्यापकस्यतत्तत्साध्याभावबद्दतित्वत्वव्यापक प्रतियोगितयानस्यवन्हावसत्तामातिच्यातिरितिभावः स्वनिवृतित्वेनवनित्वसामान्याभावस्यव्यधिकरणधर्मावल्डेिनसाध्याभा- ववइनित्तत्वसमनियतप्रतियोगिताकस्यहेत्वंतररत्ते: स्वस्मिन्नसत्वात्सहेतुमानेसंभवापतेरतःकल्पांतरमाह तनदिनिसामाना- धिकरणधर्मानवछिन्नप्रतियोगिताकस्ययावदभावस्यैवव्यभिचारिण्यतिप्रसंगादतिरिक्तातंतत्रापिनि मत्ति साध्याभाववइतितात्वातिरिकसमानाधिकरणधर्मतयानदनच्छिन्नसामान्याभावमादायातिव्याप्तिवारणायोगात् तनादित्युक्तंनचैनम पिव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नद्रव्यत्वाभाववडुनित्वत्वेनघटत्तित्वजातित्वान्यतराभावघरावते भावमादायद्रयंप्रथिवीत्यादित्यादान- व्यामिः हेतुतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नविभिन्नारमित्वेनापिप्रतियोगिनायाविशेषणीयत्वात् अनरावलनसाध्याभावव कृतित्व त्वावच्छिन्नाभावाइत्युक्तीवाच्यज्ञेयत्वादित्यादावव्याप्तिः साध्या भावववृत्तित्वलावच्छिन्नंय तुतावच्छेदक संबंधावच्छिन्नरनिवभि- २५ ·S भारतिप्रतियोगिवंताशपतियोगिताकस्यरभिमवृत्यभावस्याप्रसिद्धरनोनिषेधड्यगर्भतानेनघटत्वादिनातादृशत्तित्वाभावमादा पैवलक्षणसंमतिः केपिनुयद्यपितत्तत्साध्याभावववृतित्वत्वावच्छिन्नायावंतोऽभागाइत्येवलाघवाइतमुचित नथापिवाच्यंजेयत्वादित्या दौनादात्म्येनहेतौजगतरवसाध्याभाचक्नादात्म्यतात्ताहशतादात्म्यत्वावच्छिन्नाभावाप्रसियाव्याप्तिरनोनिषेधड्यगर्भनाइत्यंचविसा न्घटत्वपटत्ताभ्यामेवनाशरत्तित्वाभावः रूलभइनिपाहुः यत्तुतित्वत्वमपेक्ष्यगुरोर्वाच्यत्वाभाववइनित्वत्वस्यप्रतियोगितानवच्छेदक नयाकेवलान्वयिन्पव्याप्तिभियात्तत्साध्याभाववृत्तित्त्वावछिन्नाभावानोक्ता: तजुच्छंगुरुधर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकलमादायैव लक्षणकरणात अन्ययैतत्कल्पवृत्तिमतिपदवैय्यापतेः बनिन्वन्चमात्रस्यैवतनसाध्याभाववतित्वत्वानिरिक्तसमानाधिकरण धर्मतयातदनच्छिन्नाभावमादायैवाव्यात्यभावात किंचैवगुरुधर्मस्यचपनियोगितानवच्छेदकत्वेतचटभिन्नद्रव्यत्वादित्यादावनिया तिरपिस्यात् नइटवत्तित्वत्वापेक्षयागुरुत्वत्वेनाइटभेदाभाववइनित्त्वावच्छिन्नाभावप्रसिद्देः तदघटवानिवतस्यसाध्याभाववक्षिा त्वत्वानिरिक्तसमानाधिकरणधर्मतयानवच्छिन्नाभावस्यलक्षणाघटकत्वात् एवंस्नेहशून्यं द्रव्यत्यादित्यादौस्नेहशून्यत्वाभावनि त्वादेर्जतचित्तत्वापेक्षयागुरुत्वेनतनच्छिन्नाभावाप्रसिद्ध्यातिव्याप्तिद्रष्टव्येनिदिक्यस्यकरयचित्सामानाधिकरण्यमव्यावर्तकमतरतु प्रतियोगितासामानाधिकरण्यनिवेशापेक्षयालाघवमनुस्मृत्याह रत्तित्वनिनावेतितत्तत्साध्याभाववनितात्वातिरिक्तेनेतिपूर्वेणान्वयन तथाचतत्तत्साध्याभावववृत्तित्वत्वातिरिक्तरक्षित्ववृत्तिधर्मानवच्छिन्नेत्यर्थः साध्याभाववहृत्तित्वनिनावेतिपाठेसाध्याभाववसदं संयानायानं यद्यपितित्वरनिधर्मानचिन्नप्रतियोगिताकस्यधूमत्वादिसामान्याभावस्यघटाद्यन्यत्वाभावस्यवाहेतावसत्वाइ- हिमानधूमादित्यादौसर्वत्रासंभवः नादृशधर्मानवच्छिन्नतित्वनिष्ठप्रतियोगिताकाभावविवक्षणेपि घटभेदत्वेनघटभेदनिर्वन्हिी वृत्तित्वान्यनराभावस्यनादशस्यहेलावसत्वात् नचापिपूर्ववदवापिकल हेतुनावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नवृत्तिवभिन्नाभित्वेनप्रतियो ..

·जादी गित्वनिवेशनीयमित्यदोषः वन्यूनरतिधर्मानवच्छिन्नतित्वनिष्ठ प्रतियोगितायाएवनाशनिवत्वानिरिक्तवत्तित्त्वनिष्ठधर्मानवाच्छ- प्रत्वं विवक्षितमितिकेचित् तिवरातिनाधर्मेणवेतिपातुधूमत्त्वाद्यभावमादायासंभवायत्तेरेवधर्मेणवेनिकल्पांतरोलेखः नयाचधू मत्वत्वघटभेदत्वादेस्लाशरतित्वत्वातिरिकधर्मत्वादेवनासभवः वाच्यंप्रमेयादित्यादौतुतादात्म्येनहेतौ विरुद्दपरत्वपरत्वाभ्याम निगगनादिनावाहात्तिवाभावमादायलक्षणसमन्वय इतिध्येयम् स्वच्यापकतत्तत्साध्याभावबंइतित्ववेत्यस्यफलमाह आलोकाय रतित्वेनेनिनिर्वन्हिरभित्वस्पेनिप्रतियोगितापालत्तसाध्याभाववडनिवत्वव्यापकत्वप्रदर्शनार्थनपव्यापकूवृतित्वत्यकेत्सुक्तावपिआ लोकारनित्वावच्छिन्नाभावस्यवारणसंभवात्प्रतियोगिताव्यापकत्वदिशितुतनत्साध्याभाववत्वप्रवेशोन्यर्थ इतिवाच्च आलोकारनित्य भावमादायान्यानिवारणार्य तस्यावश्यकत्वात्स्वसमानाधिकरणात्यंताभावाप्रतियोगितलाध्याभाववहुतित्ववनिष्ठावंताभावाप्रति योगिपनियोगिताकत्वरूपपर्यवसितार्थेतत्तत्साध्याभाववतः सहदेवनिविष्टतयावैय्ययेशंकानवकाशाच्चैतिभावः तत्तत्साध्या भाववह तित्वत्वयापकप्रतियोगितेत्वस्यफलमाह यश्चेति आदिनावाच्यत्ववादेः परिग्रहः घटखादेः साध्यव्यापकताचच्छेदकत्वाभावानदपछि भवन्त्यभावस्यलक्षणाघटकत्यादनउक्त इंधनत्लादिति इंधनत्वावच्छिन्नाभावस्यमहानसादायसत्यानमादायक्षनिरिहादतोवन्द्यभाचे ति ताशरतित्वत्वव्यापकपतियोगिताकेत्यस्यानुक्ताचसंभवएनस्यान्मनुचन्हिमान्धूमादित्यत्राव्याप्तिमाप्रमेयमावस्यहेतुनास्थलेतना मेयनिष्ठवृतित्वाभावस्यप्रमेयांतररनेसनत्पमेये विरहादित्येवमावेदपितुंसर्वसाधारण्येनाह स्पनिवेति स्वनिषंयत्साध्याभाववहुत्तित्यंत- सामान्याभावस्पेत्यर्थ: अत्रघटत्वादौसाध्ये स्वीयरिशेषणतयाघटान्यत्त्वादिहेतावनिच्यामि साधनस्यैवहेतुनावच्छेदकसंबंधेनरनिमन यातधिष्ठयावदभावस्यैवहेतोसत्याद नचैतरयविरुहत्वात्साध्यसामानाधिकरणत्वेनहेतविशेषणादेवनातिव्याप्तिरितिवाच्यं तथापि द्रव्यत्वादोसाध्ये स्वीयसमवायादिनासत्वादिहेतावतिव्याप्तिः ताशसंबंधेनहेतोरेवतिमत्नयातभिष्ठयावदभावस्यसाध्यसामाना २६ ·नाधिकरण्यरयुचहेतोसत्याद एवंमहाकालान्योययादित्यादौकालिकसंबंधेनहेतापनिव्याप्तिः रनिमन्यात्रस्यैवहेबुतायटकसंबंधेनमहाक लवलेस्लेनसंबंधेनतदयत्तित्वाभावासंभवात् नरमहाकालवृत्तित्वसामान्याभावस्थापिमलयारच्छेदेनपरादानेवत्तिमलित्वान्नानिच्या- निरिनिवाच्यं सामानाधिकरण्यस्यव्याप्यत्तित्वात अन्यथाघटादिहेतावपिरवंडकालावच्छेदेनमहाकालरनित्वाभावसत्यादुतातिव्या प्तितादवस्थ्यात् एवंद्रव्यलादेः साध्यतायामरनिगगनादिहेतावतितिविशिक्षसत्तायामप्याभिः द्रव्यान्यस्पिनगुणादीविशिष्टसजाया रतिमत्वादितिवदनि यदिनदतिमहत्तयोपावंतःसाध्याभाववत्तित्वाभावासहत्वावच्छिन्नाधिकरणतासामान्यकधर्मवत्त्वं व्याप्तिरितिषि वक्ष्यते नदानतेषामपिकोपिदोषः पदमादधानिरतिमहत्तयइत्यत्र सर्वत्रदेशिकविशेषणतासंबंधेनरत्तेर्नवेशनीयत्वात् अन्ययाधिकर णत्वमात्रस्यैवसंयोगादिसंबंधेनावर्तमानबाडूमवान्वन्हरिपादावति व्याप्तिरितिध्येयम् अन्येत्तित्यादि अवसाध्याभावकूराधिकरण वित्वस्यएटत्वादिनाभावमादायव्यभिचारिण्यतिव्याप्तिरनोयावंतइति तयाचताह शनिवसामान्या भावस्यहेतावसत्यापानिप्रसंग: नचतादृशत्तित्वत्वावच्छिन्नाभाववत्वोक्तावपितादृशातिव्याप्तिव्युदासः संभवनीतिवाच्य तथापिताहशरतित्वत्वेनपटादेरभावमा दायाव्यामितादचस्य्यात् नाशयत्तित्वत्वस्यगुरुतयातदवच्छिन्नाभावापसिद्देश्य अतएव नाशयत्तित्वसामान्या भाववत्वमपिन विवक्षितम् केवलान्चयिन्यव्यानेच वाच्यत्याभावकूरवहुतित्वसामान्याभावस्यहेतावसत्वादितिभावः इस्थमपिचाच्यवाभावकूटवति त्वसामान्याभारस्यैवयापदंतर्गतस्यज्ञेयत्यादिहेतावसवादाच्यज्ञेयत्यादित्यादायच्यामिरतोनिमहत्तयइत्युक्तं तथाचेतस्यत्तिमहनि त्वाचनस्यनिरुक्तयायदंतर्गतत्वं किंतुघटत्यारिलाताशरत्तित्वाभावस्पैचसचज्ञेयत्वादिहेतौवर्ततइतिनाव्याप्ति: अवनिमन्वादिपूर्व लक्षणदिशावसेयं तेननपायुक्तदोषः ननुप्रलयभिचंगोवादित्यादोकालिकसंबधेनहेनापतिव्यानिः महाकालस्यकातिकसंबंधन लयान्यत्वाभावकूटवत्वेनतबहेतुनाशरकसंबंधेनापत्तिस्तरयाः व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्पैचवृत्निमनित्वात् नचदेशिकति ·व्य जादी शेषणतयासाध्याभावकूटवत्वस्विसितमतस्नादृशकूरवत्पलपतित्वसामान्याभावस्याधुनिकघटादियत्तेगोत्वहेतावसत्वान्नानिव्या प्तिरितिवाच्यं घटत्याभाववान् पटत्वादित्यादावभावसायके व्यातिप्रसंगात साध्याभावांतरगतस्पधरत्वस्वरूपसाध्याभावस्य विशेषणतयाधिकरणापसिद्धेः दैशिकविशेषणन्यावधिमत्तामेवसाध्याभावानांप्रवेशेतुघरत्याभाववान्दव्यत्वादित्यानावनिव्याप्ति - धिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावस्यैतत्रदेशिकविशेषणनयारतिमत्तयानरकूटवइनित्यस्यापिताइशधर्मावछिन्नाभावस्येवरनिमदृषि तात् एवंकालकसंबंधावच्छिन्नपतियोगिताकेगगनत्वाभावरयाभावेसाध्येतानादिहेतावव्याप्तिः गगनत्यायभावघटिनकूटस्यदेशिक विशेषणनासंबधेनयदधिकरणंनवृत्तिवसामान्याभावस्यनिमनिशब्दादोप्रसिद्दस्यज्ञानादिहेतावभादितिचेन्नसाध्यतावच्छेदकस बंधेनस्वप्रतियोगितावछेदकविशिष्टसाध्यवनाबुद्दे: संसर्गविधाप्रतिबंधकतावच्छेदकोयः संबंधस्तेनवनिमतः साध्याभारकूट- स्यताहशसंबंधेनैवाधिकरणत्वस्योक्तत्वासंयोगाभाववानप्रमेयत्त्वादित्यादीचसंयोगादिरूपसाध्याभावोनताशसंबंधेनरतिमाननिर- वच्छिन्नसमवायादिसंबंधेनैवसयोगादिनिश्चयस्यताहिरोधित्वादतोनतनाव्याप्तिः केवलान्यायनिवाशाभावप्रतियोगितावच्छेदकवि शिष्टसाध्यवत्ताबुद्धिर्भमरूपैवसलभासत्याहिघटत्वेनवाच्यत्वनास्तीतिबुद्योजात्यपिघटत्वेनवाच्यायमस्तीतिज्ञानानुदयान घटत्वाभा ववत्वाबुद्धिप्रनिचसमवायादिनाघरन्ववत्तानिश्चयस्यप्रतिबंधकृत्वादेचौताब्यातेर्भुदासः तादृशतित्वत्तव्यापकप्रतियोगिता कत्वप्रवेशएनसमुदायपदॆसार्थकंभवत्यतः प्रागेवत्तित्वाभावव्याचेष्टेतादृरोति स्वेनि स्पंप्रतियोगितातड्यापकयत्साध्याभानकूटवडूः शिवत्वंतड्यापकपतियोगिताकेत्यर्थः प्रयोजनचेनि वन्हिमानधूमादित्यत्रालोकाइनिसामान्याभावस्यसाध्या भावकूटवलितत्वच्या पकप्रतियोगिताकस्ययावदंतर्गतस्पहेतावसूत्वाव्यानिरतः व्यापकेति नथाचालोकारजिन्यावच्छिन्नमनियोगित्वस्यव्यापकननिर्व हिरतित्वत्वंधूमत्वादोव्यभिचारादयमभावोनलसणघटकइदिनाच्याप्तिः प्रतियोगितायांनाइशरत्तित्वत्वब्यापकत्वानुतोवाच्यज्ञेय ·त्वादित्यादावव्यानिः प्रतियोगिताव्यापकसाध्याभाव कूटबहुत्तित्वत्वकस्यघटनिवाभावस्ययावदतर्गनस्यहेनावसत्वान् नदुपादाने चत्तादृशाभावप्रतियोगित्वंनवाच्यत्वाभावकूटवहुनिवनव्यापकैपटवृत्तित्वेव्यभिचारादित्पेनस्यलक्षणायटकत्वान्नाच्यामिरितिभावः अत्रचपनियोगित्वस्वन्यूनरनिधर्मानवछिन्नमात्यंतेनेदंवाच्यंज्ञेयत्वादित्यादौघटवृत्तीलतेन रतित्वसामान्याभावस्यघटान्यलादित नेहेतावसत्वेपिनाव्याप्तिः सार्वभौमसतेएक निशिशापरत्व मेवोभायात्वत्वेनघटरतिवघटान्याइतित्वोमयाभावमादायनाव्याप्तिः ता शप्रतियोगितायास्तादृशरतिवत्वाव्यापकत्लादितिध्येयम् स्वव्यापकस्यदलस्यपूर्वोक्तलक्षणोक्तैवव्यारत्तिः तादृशतित्व- लव्यापकत्वदलस्यतुनप्राविवन्हिमानधूमादित्यादाव्यानिः तत्रमहानसादे साध्याभावकूटानाधिकरणात किंतुकेवलान्दयि- स्थल एवेत्याशयेनाह उक्तप्रायमिति नचस्वव्यापकेत्याचपेक्षयालाघवानसाध्याभावकूटवहुतित्वलावच्छिन्नाभावाएवयावं तोनिवेश्यतां तादृशरतित्वत्वेनघटादेरभावमादायकेवलान्वयिनिलसणसंभवादितिवाच्यंवन्हिमान्धूमाहाच्यज्ञेयवादित्यादौस वासंभवापनेः निर्वन्हितितत्वायपेक्षयाउरुत्वेनवन्त्यभावक्कुटवदृनित्वत्व वायत्वाभावकूरवदृत्तिललादेः प्रतियोगितानव छेदकत्वेनतवछिन्नाभावाभसिद्ध्येरिनि भावः ननुरत्तिमहत्तयायावतः साध्याभावव दृत्तित्वत्वव्यापकप्रतियोगिताकाभायास्त इत्वमेवोच्यतांकृतंकूटपदनिवेशेनेत्यत आह साध्याभावेनि साध्यप्रतियोगिकाभावेत्यर्थः व्यधिकरणेति साध्य प्रतियोगि काभाववहुतित्वसामान्याभावरयादत्तिमात्रनिसत्वादिनिभावः अतइति तयाचधूमाभावकूटबहुतित्ववच्यापक प्रतियोगिताकस्ये निर्धूमर्तित्वसामान्याभावस्यैववन्त्यादिहेतावसत्वान्नव्यभिचारिण्यतिव्याप्ति: नवगगनाभाववान्ताच्यत्वादिसादावव्याप्ति: गगनस्यापिसाध्याभावनयानदाधिकरणामसिहेरितिवाच्यं तिमत्वेनापिसाध्याभावस्यविवक्षणीयत्वात् नव्यमनेगगनस्य स्वाभावविरहत्वेमानाभावोच्चेतिभावः अत्रसाध्याभावकूटवइत्तित्वत्वव्यापकप्रतियोगितेत्यात्रकूटपदस्यफलंग्रंथरुलेवोक्तम् ·व्य. जा-दी। प्रतियोगिताव्यापकसाध्याभाववदृतित्वत्वमित्यत्रकूटपदस्यफलंतु नालोकारत्तेरभावमादायवन्हिमानधूमादित्यादावव्याप्तिवा रणं तादृशाभावस्पस्वव्यापक तितलकप्रतियोगिताकेत्युक्तावपिवारणसंभवाड्मत्वादावपितदभावप्रतियोगितासत्वात परत्वालोकात्तिवतित्वस्याभावमादायाव्याप्तिवारणमेवनलमिति पांचः तत्तुस्वाश्रयनिधात्यंताभावाप्रतियोगिनःसो ध्याभावकूटवदृत्तित्वत्वस्यायेवर्तमानस्याभावस्या प्रतियोगिप्रतियोगिताकाभावेनैवताशरत्तित्वाभानानानिवेशात् नत्र चसकदेवकूटपदस्यांतभावेणोभयातभिवेशेफलानुसंधानस्यवायुसहशनानुसंधानस्यसामानत्वात् अन्यथासाध्याभावबह तित्वत्वव्यापकप्रतियोगिताकस्यव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्यापि प्रतियोगिनाव्यापकसाध्याभावकूरबद्दतित्वत्वकत्या भां वादेवव्युदासात्तमादायव्यभिचारिण्यतिव्यानिवारणार्थ यकृताकूटपदोपन्यासानौचित्यापरिनिध्येयम् धूमइति नानि- व्याप्तिरितिपरेणान्वयः एवमग्रेपिइमायाननः साध्यतावच्छेदकसंचधावच्छिन्नाभावप्रवेशष्यत्रातिव्याप्ते१रुद्धरत्वाद साध्या भाव वत्संयुक्तत्वसामान्याभावस्यकुत्रापिसयोगेनरतिमत्त्वसत्वात् वन्द्यवयवमात्रसंयुक्तवस्तुनोऽसत्वादिनिध्येयम् ननुसंबंधविशे षाविवक्षायोप्रलयोपनकर्मतर्वसनित्यरुणादिकमववन्धभावकूटाधिकरणंवाच्यं जन्यविनुमूर्तानांपयायोगंकालिकसंयोगदि कृतविशेषणताभिर्चन्हिमत्वेनद्रव्यस्यवन्त्यभावकूरवत्तविरहाइन्धसमानकालीनस्यथूमसंयोगिद्रव्यस्यासत्वात् नयापत्तनमा ध्याभावकूटनिहेतुनावच्छेदकसबंधेनदत्यप्रयैवनधूमेडतिव्याभिः समवायेनधूमस्यहेतुन्चेतुविरुद्दत्वादेवन ड्युदाससंभवादन आह संयोगेनचेति तयात्वेवन्हेःसाध्यत्वेत्थाचात्रवन्यभावाधिकरणंयन्नित्यरूपादिकत्र हेतुनावच्छेदकसंबंधेनन हनित्वस्यररूपन्या दौप्रसिड्स्याभावोवर्नतराववन्यवयवत्वेइत्यतिव्याप्ति:स्वादिसाध्यतावच्छेदक संबंधेनसाध्याभावस्य प्रवेशोनस्यादितिभावः नुसमवायेनवन्यभावस्यवन्यवयवत्त्वासमानाधिकरणत्वात् अग्नवक्ष्यमाणेनसाध्याभावानांहेतुसामानाधिकरण्यविशेषणेनै ·व ननादृशाभावमनेर्भाच्योक्तहेनाचतिच्याप्तिरतोहेन्तरमाह पूर्वतेति अबसमनायेनवन्धभावस्यपर्वतेसंयोगेनवन्यभावस्यूचरन्त्यय यवेहेतुसमानाधिकरणयात् तदुभयघटितसाध्याभावकाधिकरणयभित्यरूपादिकंतत्समवेत्वाभावस्यनाशसंयोगहेनौसत्या वस्यतिव्यानिः यत्संयोगेनवन्हे साध्यत्वेवन्त्यवयवस्यनिरुद्दत्वात् हेतीसाध्यसामानाधिकरण्यविशेषणेनैववारयितुशक्यत्वात् इ त्यनः पर्वतेत्यादिहेत्वंतरमिति नतुच्छंबन्यवयवेपिवन्त्यतरस्यसंभोगेनरलोविरोधविरहात तादात्म्येनसाध्यत्वानुरोधात्संबंधि नामावस्यैवसामानाधिकरण्येप्रवेश्यत्वादितिभारः संबंधहयेतिपर्वतस्पसंयोगावछिन्नवन्ध भानानधिकरणंन्यात् बन्यवयवस्यचस मवायावच्छिन्नबन्यभावानधिकरणत्वादितिभावः नातिव्यानिरिनिभावः प्रागुक्तरीत्यासाध्याभाषकुटवनिनित्यरूपादौहेतुनाच्छेदक संबंधेनवृत्यपसिध्यावन्हिमानभूमादित्यादावव्यातित्यपिद्रष्टव्य अवचसत्यनियामकसंबंधस्यप्रतियोगितावच्छेदकत्वमतरावेदमुनी नेनधनीचैववादित्यादीस्वामित्वादिसंबंधेनसाध्यतायांनाव्याप्तिःसाध्य नावच्छेदकसंबंधानिरिक्तसमानाधिकरणसंसर्गानवछिन्नन- नियोगिताकसाध्याभावोगात्याइनितुनयुक्तं धनीद्रव्यत्वादिसादौत्यधिकरणसंबंधेनसाध्याभावस्पैवतादृशलेनातिव्यामिप्रसंगात ननु साध्याभावोपदिसाध्यतावच्छेदकरूपेणमिवक्षितस्तदाप्रमेयंवाच्यत्वादित्यत्राच्यातिः प्रमेयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिता प्रसिद्धेः नरसा ध्यतावच्छेदकानिरिक्तसमानाधिकरणधर्मानवच्छिन्नपनियोगिताकाभाव एवाभावोवक्तव्यः नथाचारनिगगनादिनाप्रमेयादेरभावरील तबस्लभइतिवायूंधारामात्य गुणवान्द्रव्यत्यादिन्यादावतिव्याधिस्तादृशगुणत्वस्यप्राणनात्यगंधत्वापेक्षयागुरुत्वेनप्रतियोगिता नवच्छेदकनयायधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावानामेवताहशसाध्याभावत्वादन आह नयेतिस्नप्रतियोगिता प्रतियोगितामापकसाध्य तावच्छेदकेत्यरयफलमाह पृथिवीवाभावादाविति तत्तद्विपक्षोघटादिः तथाचपटपटारतित्वाच्छिन्नाभावष्टिनसाध्याभावकू टाधिकरणाप्रसिद्ध्यापृथिवीवाभाववज्जलवादित्यादौनाव्याप्ति प्रतियोगिनायाः परत्वादावपिसत्वेनसाध्याक्छेदकस्यतदव्याप- ·व्या २९ जा-दी-- कनयाताशभावानालक्षणाघटकत्वात् प्रतियोगिभेदेपि एकधर्मावच्छिन्नपनियोगिनायाराकत्वादिनिभाव' सडेनानिनि नच्याप्ति रित्यन्वयः चन्हिमान्धूमादित्यत्र साध्यतावच्छेदकसंबधेन विपक्षिभूततज्जलापतित्वावछिन्नाभावकूटरयमणादौद्रव्यपृथिवीलादि त्यादोचविपक्षीभूतरूपरसादिप्रत्येकासमवेतसामान्यभावकूरस्यजासादानाधिकरणतासत्त्वात्तपसि हिनिबंधनातव्याप्तेरुक्तस्यलेपिर हानदुभयनोदाहत ननुयाचतामैकाधिकरण्यंनाच समुदायस्येविचक्षायांनोक्तव्यामिरत आह पृथिवीत्वादाविति साधनसामानाधिकर णत्वेनसाध्याभावस्यविशेषणीयत्वेनजातियावच्छिन्नाभावमादायनातिव्याप्तिसंभवइत्यादिपदमुपानं तयाचजलासमवेनत्वावलि नाभावस्यतेजोसमवेतत्वावच्छिन्नाभावस्यचसाधनसमानाधिकरणवाद तदुभयपरितसाध्याभारकूटनतिजात्यादौ प्रकृत हेतोरसता दतिव्यातिरितिभाना द्रव्यत्तस्यसमवायेन हेतुत्वेनाशसाध्याभावकूटननिजात्यादौहेतुतारच्छेदकसंबंधेनवृत्यप्रसिधैननानिव्या मिः स्यादतउक्तंद्रव्यत्वप्रकारकेति सामान्यादौस्वरूपसंबंधेनदन्तिर्वाच्यत्वादावेवसलभाप्रभाविशेष्यन्यादापनि नातिव्याप्तिरित्यन्वयः तादृशभ्रमप्रतीतिविषयत्वमादायजात्यादानपीत्यतः अमेति अत्रप्रतियोगिता व्यापकत्वंसाध्यतावच्छेटुक्ताघटकसंबंधेनपात्यं ते ननित्यज्ञानवतस्नादात्म्यनसाध्यताधामीश्वरत्वादिहेतौघटान्यभेदस्यपटान्यभेदस्यचदयोर्विषयत्तासंबंधेनप्रतियोगिताव्यापकीभू तनित्यत्तानात्मक साध्यतावच्छेदकव्यापकप्रतियोगिताकयोरेकाधिकरणाप्रसिद्दानपिनाव्यामिः नवातारशण्वसाध्येयत्वमकारकप माविशेष्यत्वादित्यत्रपृथिव्यादौसाधनसमानाधिकरणस्यपृथिव्यादिनबद्रयाणांप्रत्येकभिन्नद्रव्यभेदस्यकूटचनिगुणादोहेतोरसत्त्वेप्य- लिव्याप्ति: नचैवन्हिमानधूमोयभवान्धूमादित्यत्राव्याप्तिः प्रतियोमिलामात्रस्यैवप्रत्येकपर्यवसितवैननामनिपर्यायारव्यसाध्यता वच्छेदकनाघरकसंबंधेनकरयायव्यापकतानिरुक्तसाध्याभावाप्रसिद्धेरितिवाच्य एकविशिष्टापरखाननिरिकस्योभयत्वस्यसार्वभौम मत्तेपर्याप्तिभिन्नसबंधेनैवसाध्यतावच्छेदकत्वादितिभावः साध्यतावच्छेदकच्यापिकाप्रतियोगितेत्यस्यफलमाह नापीति घरतामा P ·वत्वेनसाध्यत्येसाध्याभावकूटवलंघटस्यैवसलामतउत अभावलादिनेनि आदिनाप्रमेयरूपग्रहः नथानाभाववानप्रमेयवान्वाद्या घटत्त्वादित्यत्रसाधनसमानाधिकरणतत्तहटान्यत्वाभावकूरादिकरणाप्रसिद्ध्याच्याप्तिः स्यादतःसाध्यतावच्छेदकव्यापकेति साध्य नावच्छेदकीभूताभावत्वादिव्यापकप्रतियोगिताकवाभावादेवतत्तद्वरान्यत्वा भागनातक्षणाघटकत्वादिनिभान: अत्रस्वन्यूनवनि धर्मानवछिन्नायाएवप्रतियोगितायाःसाध्यतावच्छेदकसमनैयत्यंवाच्यंतेनघटत्वाभावत्वेनपरत्वाभावलेननाभावप्रमेयसामान्या भावयोरेकाधिकरणाप्रसिहारपिनोक्ताव्यामितादवस्थ्या घटलाभावत्वादेः अभावप्रमेयनिष्ठ प्रमेयसामान्यनिष्ट पतियोगितान्यू नवृत्तित्वेनताशपतियोगिताकाभावानांलक्षणाघरकलात् एवंसाध्यसामानाधिकरण्यमपिहेतौवक्तव्यतेनसत्तावत्समवेतत्वत्त्वस मनियनपतियोगिताकस्यव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्यैवरत्तिमहृत्तित्वानारशस्यचयावतबहेतोसत्वेपिनात्यभावनानद्रव्य- वादित्यादितिरुहेलौनातिव्याप्तिरितिध्येयम् यद्यपिघटरतित्वविशिष्क्षवाच्यत्लाभारस्यघटान्यत्तित्वविशिवाच्यत्वाभाव स्यचयोरेकाधिकरणाप्रसिड्यावाच्यंज्ञेयत्यादित्यादावव्यानिः नचघटादिवृत्तित्वविशिष्ठवाच्यत्वत्वनप्रतियोगितावच्छेदकॅनद पेक्षयालाघवाइटादिवृत्तित्वविशिष्टत्वरवनयात्वात् ताशवैशिष्ट्यावच्छिन्नाभावानांसाध्यतावच्छेदकसमव्यातपतियोगिता कताभावादेवव्युदासः घटसृत्तित्तविशिष्टवस्तुमात्रएवनप्रतियोगितासन्वादितिवाच्यं वाच्यत्वनिष्ठाधेयताविशेषेणयावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावस्यताहशसंबंधेनघटान्यावाच्छन्न प्रतियोगिकाभानस्पवयोलधाप्येकाधिकरणाप्रसिद्धयाच्याप्तितादवस्य्यात् नचाधेयनाविशेषेणघेटादेः प्रतियोमितावच्छेदकत्तेमानाभावः तस्यत्वयाप्यवश्यवाच्यत्वात् अन्यथाघरवत्तिव विशिष्टवाच्यत्व वान् द्र्व्यत्वादित्पादारतिव्याप्त्यापत्ते: गुरुतरवाहशवाच्येतत्वावच्छिन्नाभावाप्रसियाघटवत्तित्वविशिष्टत्वावछिन्नाभावस्यसाध्य ताबछेदकसमनियतपतियोगिताकत्वाभावेनव्यधिकरणधर्मादछिन्नस्यैवधरवृत्तित्वविशिष्टवाच्यत्वाभावस्पलक्षणकत्वात् तथा ·व्य- जादी पिदूषणमिदं स्फुटतयोपेट्याह द्रव्येत्वेत्यादि ननुसार्वभौमानां मनेविरुयोरुभयन्वस्यारिक्तनयायिसमानाधिकरणयोरेकविशिष्टापर- त्वमेवोभयर नथाचशथिवीत्वविशिष्नद्रव्यतत्वद्रव्यंगविशिष्ट पृथिवीत्वत्वमेवसाध्यतावच्छेदकंपर्यवसितमितितत्समनियन प्रतियोगि ताकत्वाभावादेतदुभयान्यनरत्ताराच्छिन्नाभावमादायनातिच्यामिः तत्प्रतियोगिताया: पृथिवीत्वेसत्वेननिरुतसाध्यतावच्छेदकस्यत दव्यापकत्वादतभाह अपिचेनि उदेश्यविधेयस्थले सूमालिंगकत्वस्यातंत्रत्तात् पृथिवीव्यामन्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वस्यसाध्यताधमनिरा कर्तुपामुहिलनि इदमिनि प्रथिनीनि प्रथिव्यन्यत्वेसनिद्रव्यान्यासमवेतसकलद्रव्यसमवेतवदित्यर्थः नसकलद्रव्यरनित्त्वानंत भर्भावणद्रव्यवस्यसाध्यत्वेव्यान्यासमवेतत्वावछिन्नाभावस्यनाशसाध्यतावच्छेदकसमनियन प्रतियोगिताकत्याभानादुरुतरसहल द्रव्यदृनिवघटिनद्व्यत्वत्वावच्छिन्नात्यंताभावस्यचाप्रसिद्ध्यत्वादनेगव्यत्वत्वावच्छिन्नाभावमादायानि व्याप्तेरसंगत्यापनिरिनिवाच्य द्रव्यत्वादीत्यत्रद्रव्यपदेनद्रव्यमित्याकारकन(हिप्रकारत्त्वस्यैवायेववक्तव्यत्वाचनस्यचंद्रव्यान्यासमवेतन्वमपेस्यापिलयुत्वेनानियो गितावच्छेदकत्वसंभवादिनिभाव: द्रव्यत्ववादित्यत्रादिनापृथिव्यन्यत्वविशिष्टद्रवत्वत्वरयथिवीपतित्वविशिष्टद्रव्यत्वत्वस्यन द्वयोरेवावच्छेदकयो: परिग्रहः ननुसाध्यतावच्छेदकान्यसमानाधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावण्वसाध्याभावपदार्थावाच्या नथाचविशिष्टद्रव्यत्वस्यसाध्यतायाव्यवसामान्याभावस्यानथात्वाभानियामि गुरुधर्मस्थप्रतियोगिताक्छेदकत्वोपगमाञ्चता दूप्येणसाध्यतायामपिनानिव्याप्तिरनआह किंचेतिननुविशिष्टस्यानिरिकत्वमते द्रव्यत्यादिसामान्याभावरयविशिष्टसाध्यतावच्छेदका समनियनप्रतियोगिनाकत्वाभायादेवतमादायनातिव्याक्षिरतमाह किनिमान्दः सहेतौ वात्यत्वादौ अपसिहेरिनिकालस्यसकलरूप बल्लेपिसाध्यवनाधिविरोधिनाघटकसमवाय संबंधेनतदनधिकरणलादिनिभावः शकेनियातनामिनि तथाचव्यधिकरणधर्मावलि भाभावैरेक्याशिकरण्यायनस्यतपस्याधिकरणवृत्तित्वप्रसिधैवनाध्यातिरितिभावः विवक्षितपीत्वपिनानदविवक्षायामपिवक्ष्य ३० ·माणातिव्याप्तिः सूचिनाननुयावतामियः सामानाधिकरण्यंतावत्समुदायोविवक्षितः किंवायावनासायासावानामभावांतरेणसा मानाधिकरण्यंनावत्समुदायोभिप्रेनः प्रथमेड्दमिति अवेदमिनि पृषिच्याविशेषणं नतुपक्षनिर्देशः नथासनिघटनहायुडित्वपट नहायुहिन्वंकुडमनहायुहिवाहीनामेवनहायोमियः सामानाधिकरण्यापनसाध्याभावानामधिकरणेनहायोलिमत्वादेववायुत्ता दिहेतावनिव्यायनुपपने: एनपृथिवीसमवेतत्पनियोगिका भावस्यसाध्यत्वेवापुत्वादेः सहेतुत्वात्समवेतत्वापेक्षया गुरुत्वेनैत स्मृधिवीसमवेतन्वावछिन्नाभावाप्रसिद्ध्यैवसाध्यत्वायोगाद्गुणपदं नन्वेसमृथिवीरनिगुणवावच्छिन्नाभावस्यसाध्यकमपिवायु- लादिकंसडेतरेवपलये परमाणावुपनिकालेचावयविनिवायोत्सवात् साध्यांतरमाह सत्तान्येनिअपृथिवीपदंगनस्मृवीपरंभ न्यथाहिलादिव्यक्तीनांनहायोमिय:सामानाधिकरण्यापनंसाध्याशावनयावायुत्वादेलत्कूटाधिकरणी भूनवायुर्नित्वेनेवानिव्या- स्यसंभवापरिनिध्येयम् अत्राप्येतत्पृथिवीसमवेनस्पनियोगिकाभावस्यके चलान्वयितयानत्साध्यकनायुत्वादेःसहेतुत्वात्समवेत त्यापेक्षयागुरुन्वेनैतत्पृथिवीसमवेतत्वावच्छिन्नाभावस्पचापतित्थ्यासाध्यबायोगात्सलान्यपदनचसन्नान्यैतत्पृथिवीसमवेनत्वाक च्छिन्नाभावोप्यासिहः व्यत्त्वस्यैवतदवच्छेदकत्वादितिवाच्यंसकलद्रव्यत्तित्वादिधरितद्रव्यत्यत्वस्यैवनाशसमवेतवाक्षया गुरुत्वेनानवच्छेदकत्वात्सत्तान्यसमवेतत्वावच्छिन्नाभावस्यापूसिद्धत्तासमवेनत्वावच्छिन्नामावस्यसाध्यत्वेसमवेतमात्रस्यैवतद- भावत्वेन मिथः सामानाधिकरण्यापनसमवेतकूटवनिकायोहेतोः सत्वादेवनानिव्यामिरतः पृथिवीपदं ननुवायुत्वस्योक्तसाध्य- सामानाधिकरण्याभावादेवननवानि व्याभिरनोहेत्वंतरमाह रूपनदिनि अयंहेनगुणादौ साध्यसमानाधिकरणरूपात्रांताभाव स्य प्रथिव्यामुसनिकालाक्छेदेनसत्वानवानिव्यायसंभवादूपवदन्यन्वानुधावनरूपवतेंदरयापिनदानीपृथिव्यामुपगमेत्वाह इ त्यादाविति आदिनावायुरूपान्यनरत्वादेः परिप्रहः नादृशेनि मिथः सामानाधिकरण्यापनेत्यर्थः हितीयेत्वाह वस्तुतइनि ताशा ·३१ जा दी । भावेतिव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्यासानेत्यर्थः सहस्त्रेनि अवच्छेदक देनाभावभेदमभ्युपेत्योक्तं दुरैवेति मनुयायनामे कत्तिवनावत्कूटवत्वोत्यानापसिहिः नवापायुक्तानिव्याप्तिः किंचसत्तान्यैतत्पृथिवीसमवेनशून्यत्वाभावोद्रव्यत्वं स्वरूपण्वलाप वात् ननुसन्तान्येनत्पथिवीसमनमाचंबहूनांनथावे गौरवादतः परस्परसामानाधिकरण्यापन्न नाशद्रव्यत्वादिस्वरूपसाध्या भावस्तो भवनि हेनोसत्वादेवनानिव्याप्तिरितियातदादोषांतरमाह किंतुयत्तुरूपसामान्याभावस्याभावानुगतप्रनीतिबा लादनिरिकएवेतिनहनिहेतोः सत्यासत्वाभ्यांनोक्तातिव्यास्यव्याश्योः संभवइत्यनः कित्त्वेति नतुच्छरदानी मेवाभावाभावस्या- निरिक्तत्वमंगीकत्यदोषनिरासेभूतत्त्वमूर्तलान्यनरत्वेनाभावाभावस्यातिरिकत्वादने भूनत्वमूर्तत्वेत्यादिनातिव्यात्यभिधानस्यसंदर्शवि- रोधापनेः साध्याक्षावकूटवइनित्वरपसंयोगसमवायादिप्रत्येक प्रवेशमभिप्रेत्याह धूमादापिनि अव्यानिरितिनिर्वन्हिसमवेत त्वत्त्वावच्छिन्नाभावस्ययावदतर्गतस्यधूमादावसत्वादिनिशानः संबंधसामान्येवनाहरनित्वस्यमवेशमभिप्रेत्याह साध्यनेनि कालादावित्यादिपदेनदिशःपरिमहः व्यभिचारिणितथिवीद्रव्यत्वादित्यादौननभूमवान्दन्हेरित्यादीतबहेतुत्तावच्छेदकसबंधन तित्वविवक्षायामप्यतिव्याते|व्यात् धूमाभाववकालादिगादौमूर्नमावस्यैवसंयोगसंबंधेनवः तत्सामान्यापावरयहेतुताघट कसंबंधेनयोरत्तिमान नदवृतित्वेनलक्षणाघटकत्वादिनिध्येयम् सानादीत्यादिनासमवेतादेः परिग्रहः शकते साधनेनि तथा चसडेनुस्थले व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नस्यसाध्याभारस्यैवसाधनसमानाधिकरणयात् नत्कूटवत्तित्वस्याप्तिाहशांभावमा दायैवलक्षणसंगतिः इत्थंचवृत्तिमतिपदस्यसार्थक्यंव्यतिरेकिण्यपिसंभवनीतिद्व्यंयथासाध्यतावच्छेदकरय स्वप्रति: योगिताव्यापकत्वदलस्यसार्यक्यं तयोपपादितंप्रागेवयद्यपिहेतुसमानाधिकरणत्वेनसाध्या नावानोनिवेशेनाशसाध्याशान- कूटव इतित्वत्वेप्रतियोगिताव्यापक दलस्योपादानेविफलंचन्हिमानधूमादित्वादावालोकारनिन्दावछिन्नाभावमादायाच्यानिः ३१ ·प्रसंगस्यतादृशाभावसाधनसामानाधिकरणेसाध्याभावफ्टव इतित्वत्वव्यापकूप्रतियोगिताकत्याभी . पव्युदासाद नचात्रकल्पेता. दृशक्षित्वावस्यप्रतियोगिनाव्यापकत्वंनदेयमेवेनियाच्यं नशासनिहेतुसामानाधिकरणसाध्याभारकूटवड्निलत्वव्यापकप्रतियोगिकस्य द्रव्यवभित्वसामान्याधावस्यैवस्पर्शवदन्यवहेनावसत्वादयेनत्वमूर्तवेत्यादिनानिव्यातेरसंगत्यापत्तेः नयापितित्वाहोकान्यत्वोस यन्यावच्छिन्नाभावस्यैवहेतुसमानाधिकरणसाध्याभावकूटवत्तितत्त्वव्यापकंपनियोगिताकस्यत्तिमडुजेईमहेतावसत्वेनतमादाया यातिवारकत्वादेवतस्यसार्थवयं नचपर्वतित्वपर्वतान्यत्तित्वोभयात्वावच्छिन्नाभावमादायाच्यामिवारगीर्यव्यासज्यत्तिधर्मा नवछिन्नत्वेनैवप्रतियोगिताचस्पविशेषणीयेनि जनएनरनित्वालोकान्यत्वोभयाभावस्यव्युदासात्ताशयनिताले प्रतियोगिताव्यापक लस्योपाराविफलमिनिवार्य पर्वगपर्वतान्यतित्वोभायात्वानसिनाभाषवारणायनित्वपर्याप्तव्यासज्यनिधर्मानवच्छिन्नत्वेनैव प्रतियोगितायावाच्यत्वात् नारशप्रतियोगिताकलस्यचरनित्वालोकान्यत्वोभयाभावेपिसत्वादिनिध्येयम् भूनत्त्वमूतत्वान्यवरपति- योगिकाभावस्यकेवलान्नायित्वात्तत्वेनसाध्येस्पर्शतदन्यत्वादिकसहेतुरेनेत्यनउकम् अन्यतरत्वेनेति नाहशेनि हेतुसमानाधिकरणो योमृत्तबमूर्नबोभयाघटिलसाध्याभावतोमलदतीत्यर्थः पृथिव्यादावित्यादिनाजलतेजोनिलानांपरिग्रहः अवनत्वं विशेषगुण बन्नेसत्यात्मभिन्नालनतुचहिरिद्रियग्रात्यविशेषगुणतत्त्व सूतन्तस्पर्शवन्मनोन्यनरत्यजातिविशेषोनानत्ववरिउन्मपरिमाणतत्वनथासनि मनः परिमाणशब्दयोरेनयत्समानाधिकरणनाशसाध्या भावयोरेकाधिकरणाप्रसिद्ध्यातिच्याभिसंभवादिनिद्रष्टव्यं ननुसाधनाधिकर गायत्तिरियाशियत्तिसाध्या भावकूरस्पनिवेशान्नदोषः कचिदपिस्पर्शवभीन्नेभूननमूतत्वोभयोरसत्वानदुभयान्यनरपरितसाध्या भावकूरवत्याकाशेमनसिचहेतोसत्वात् वस्तुतः समनियनाभावानामैग्यमभूनत्वपूर्तत्वान्यतरत्वावच्छिन्नामारभूतत्वमनरुवान्य तरत्वावचिन्नस्यमूवगगनवावछिन्नस्यचाभावः तयारमनस्लगमनस्वयोरपिशूनत्वमूर्नत्वन्यतरत्नावच्छिन्नाभावस्य साध्यस्णाभा ·जा-दी व्या बत्त्वात् हेतुसमानाधिकरणनझयघटितसाध्याभावस्यकूराधिकरणापसिझनानिव्यामिः अस्तुपातिनिरुतसाध्याभावत्वा निनावताप्रत्येकावच्छिन्नस्यपदधिकरणंतत्तित्वाभानावृत्तिमहत्तयोयानलइनमेवच्यामिः नयाच भूनत्वमूर्नत्वान्यनराभाराभाव त्वावच्छिन्नस्याधिकरणेमनस्येचहेतोःसत्वान्नातिव्याशिरतआह किचेति ननुभूनतमूर्तत्वान्यनरत्तानछिनाभावाभावानुगत व्यवहा रादतिरिक्तएवनतुभूवमूर्तनोभगवरूपः तथाचसाधनसमानाधिकरणातादृशाभावचनिगगनेमनासिहेतोः सत्वान्नातिव्याप्तिरनाक चेत्यपिवदेति गुरुचरणास्तु ननुहेतुसमानाधिकरणायान:पदार्थाः साध्यवर्तित्वव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावभिन्नत्योभयाभाव वंतलावदपदार्थकूटाधिकरणनित्वाभावारतिमइत्यो गायनसत्वंविक्षिनं तयाचहेतुसमानाधिकरणयोगगनत्वमनस्त्वयोरेवता रशपदार्थयारेकाधिकरणाप्रसिड्यानातिव्यातिः निरुकोभयाभाववतांघरत्वपरबादीनामेकाधिकरणाप्रसिड्यावन्हिमानधूमादित्या दावव्यामिरनोहेतुसमानाधिकरण्योपादानमित्यनः किचेतीनिषाहः कालान्यत्वसाध्यकस्यकालिकसंबंधेनहेतीतिरुहत्वादेवनवनानि व्याप्तिरतउक्त महेति तथाचमहाकालान्पोपटादित्यादावित्यर्थः निमन्मावरयैवेनि तथाच महाकालरभित्वसामान्याभावस्यवृ तिमवृत्तित्वाभावायधिकरणधर्मावच्छिन्ना भावस्यचयावन एबहेनौसत्तादनियासिरिनिभावः अत्रकेचित् सार्वभौममनेसामाना- धिकरण्यस्यव्याप्यवृत्तिनात संडकालानच्छेदेनपटादानेवनिमनिवर्तमानस्यमहाकालभित्वसामान्याभावस्ययावत त्वधिक रणावच्छेदेनहेतानसत्वान्नातिव्यातिः इनिमहत्तयोयानसाहशतभिस्याभावायारहेत्वधिकरणाच्छेदेनन हत्वस्यविवक्षितत्वान् अतएवैतद्रूपंगुणत्वादिल्यादावेनद्रूपभिन्नंसमनत्तत्वसमनियतप्रतियोगिताकस्यपाधिकरणधर्मानच्छिन्नाभावस्यैवनिमतिले पिनातिव्याप्तिः एतद्रूपाचच्छेदेनगुणवादावेववर्नमानस्यैतद्रूपभिन्नसमवेतवसामान्याभानस्यहेत्वाधिकरणीभूनगुणांनरावच्छेरे नहेनावसत्वादित्याहुः तंचितयनुत्तिमडत्तियइत्यसरतिवसाध्यात्रवृत्तिलपनियोगिकत्वोभयानभिकरणत्वमर्थः नयाचमहा- ·कालतिवसामान्याभावस्ापिसाध्यवइतित्वप्रतियोगिकत्वविरहेणनिरुतोभयानधि पत्तत्यात महाकालान्योपटा दियादौनानिव्यामिः नचमहाकाल जितत्वापेक्षपालघोः कालिकसंबंधावच्छिन्ननिवत्वस्पवमहाकालदनित्मभावप्रतियोगिता बच्छेदकनयामहाकालचिनसामान्याभावस्थननिरुतानिमनिलंतिमहत्तेस्तस्यसाध्यवलितपनियोगिकत्वादिनिवाच्ययान्त कालिकसंबंधेनमहाकालनित्यानितापव्यनमत्वानच्छिन्नाभावस्यनारडर्मिकंगकिपिद्धिविशेष्यत्वावच्छिन्नाभावस्यवानिरुत्तोभ यानाधिकरणास्यहेनावसत्त्वेनातिव्याप्तिसंभवान् कालिकसंबंधावच्छिन्नतित्त्वमपेक्ष्यतावदन्यतमत्वलक्षणारखंडभेदस्यैवलाघवेन प्रतियोगितावच्छेदकत्वैचित्यादिति तन्मतं नयापिनित्यज्ञानभिन्नघटादित्यादौविषयनासंबंधेनहेतावतिच्यातिनलेपत्वात् नित्य ज्ञानविषयनासामान्याभावस्याप्रसिद्ध्यत्वाच्यधिकरणवर्मावच्छिन्ननाशविषयत्वाभावस्यायावन एबहेनोसत्वात नव्यास्तिसाध नसामानाधिकरणव्यायवृत्तयोयावतःसाध्याभागाः साध्यसामानाधिकरण्यापन्नतावत्कूटववृत्तित्वाभावाविवक्षितः नथाचव्यभि चारिमात्रण्वसाध्यसामान्याभावघटितकूटरयसाध्यसामानाधिकरण्यापसियानानिव्यातिः याननस्तादृशाः साध्याशाचा: भत्कू टाधिकरणस्यवासाध्यवत्वं विवक्षितलाधवात्ताशस्तित्वासावस्यचतिमलित्वंयावत्वंनापेक्षिनवैय्यर्थ्यात् इथंचसाधनसमा नाधिकरणायावनस्तादृशाः साध्याभावसाध्याश्रयीभूननावस्कूटव इतित्वमपिलक्षणंसाघीपतिमाहुः वस्तुनः पूर्वलक्षणइयात्रा पिरतिमहत्तयोयावंतासाभ्याभावकूटवरित्याभावारलेहतुनावच्छिन्नाधिकरणतासामान्यकधर्मवत्वमैनब्याभिर्वाच्चानत्रवृनिमडू निवसायाभाववइत्तिन्वंचदेशिकविशेषणतयेववक्तव्यमनौनकौपिदोषः पदमादंधातीत्यवधातव्यमिनिदिक एतेनेनिमहाकालान्यो घटादित्यादावनिव्यातिप्रसंगेनेत्यर्थः परास्तमिनिपरेणान्नयः अत्रवाच्यंज्ञेयत्वात्सत्तावान्द्रव्यवादित्यादिनानान्यक्तिवत्तिसाध्यकसड़े तोतयन्निवृत्तिवविशिष्टसाध्याभावरयतदन्यव्यक्तिस्तित्वविशिष्टसाध्याभावस्थचदयोः साधनसमानाधिकरणयोरेकाधिकर ·व्य. जादी णाप्रसिद्ध्यासाधनाधिकरणयक्तिचियक्तिवृत्निकूटरतित्वसामान्याभावानाहेताचसत्वेनाव्याप्तिरतः प्रतियोगिकांतयावसाविशे वर्णविशिष्ठसत्तावान्जारित्यादौजानिसमानाधिकरणस्गसाध्याभूनसत्वव्यापकतावच्छेदकररूपावच्छिन्नाभावस्यव्यधिकरणधीव- छिन्नाभावत्वनियमादृतिमत्तेनकूटबइनित्वामावस्ययावतत्वहेतौमत्वादतिव्याप्तिरतः साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नेति तथाच. गुणान्यत्वासावकर्मान्यत्वाभावयोरप्युकींपावछिन्नपतियोगिताकत्वादुमयघटिनकूटाधिकरणाप्रसिद्धयैवनानिच्यामिः अत्रापि नसबंधेनव्यापकतानेनाभावोग्रात्यः नेनसमवायावच्छिन्नबन्यभावपटिनकूटवइनित्वाभावस्यवन्त्यवयवत्वादिनिष्ठस्यहेनावस लेपितन्हिमान्तसर्वतत्तादित्यादौनाव्यानिः नचविशेषणनाविशेषेणैनसाध्ययापकत्वनेनुसंबंधेनताहशरूपावच्छिन्नाभावस्यया त्यः साध्यस्यगुणसामान्यस्याभाव इत्पाधुचरग्रंथिविरोधात गुणस्यदैशिकविशेषणनासंबंधेनगुणाव्यापकत्वान् यत्साध्यवाय- छेदकसंबंधेनैवव्यापकत्वंताशरूपानच्छिन्नाभावंचनिवेशयतिनत्तुच्छंत्यनियमाकसंबंधेनसाध्यतायांतसाच्छिन्न प्रतियोगित्वाम सिध्याच्यातिप्रसंगान धूमवान्चन्हेरित्यादावतिव्याप्तेश्वसंयोगेनद्रव्यस्याव्याप्यभिनयायधिकरणधर्माचच्छिन्नप्रतियोगिताकाना मेवसंयोगेनद्रव्याभावानांच्याप्यरनित्वात् तत्कूरवहुतित्वसामान्याभावस्यन्तिमदरनेः नादात्म्येनप्रमेयव्यापकनारच्छेद्यत्म मेयन्तादिननसबंधनतदवच्छिन्नाभावाप्रसियानादानयनप्रमेयसाध्यकस तानव्यानेरसहदानेदिनत्वाच नचद्रयंघादित्वादीकालि कसंबंधेनहेतावनिव्यातिः साधनसमानाधिकरणस्पद्यत्वाभानकूररयकातिकसंबंधेनाधिकरणमहाकालेहेतुनावच्छेदक संबंधेनवनि मन्मात्रस्यैववत्तैरिनिवाच्यं देशिकविशेषणतयानाशयावदभावाधिकरणत्वस्यनिवेशनीयत्वादिनिभावः नझुटभिन्नपरत्वादीत्यादी साध्यव्यापकतावच्छेदकरूपावछिन्नप्रतियोगिताकयावदभागाधिकरणीभूतनहटरनिलस्ययधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाचोघटवेपत्य तउक्तं यावंतइति वरदैशिकविशेषणनगनहटभिन्नत्वाभावस्याधिकरणापसिध्यैवन) गावत्यविशेषणमितिवाच्यम् ३ ·नयापि अकारकूप्रमाविशेष्यत्वाभावस्यापियावदंतर्गतस्यसाध्याभाव दधीकरणाभूतत तित्वस्यव्याधकरणधर्माचाच्छिन्नाभावस्यघटत्वहतोसत्वादतिव्यामिरतोयानइ. प्रयागसामान्याभाववानसंयोग सामान्याभाववान्बाधूमादित्यादारच्याप्तिः साधनसमानाधिकरणस्यसाथ्यव्यापकतावच्छेदकीभूनसंगोगसामान्या भाव त्यावच्छिन्न प्रतियोगिताकस्यवन्हिसंयोगाद्यात्मकस्यकूटाधिकरणामसिहरनोव्याप्यनिपदमित्याह केवलेत्यादिना बलान्वयिनइत्यनेनसाध्य्व्यापकलमारिष्कृतेसंयोगादीत्यादिनाचन्हिस्योगतावच्छिन्नाभावस्योपग्रहः तेनप्राचामनेद्रव्येस योगसामान्याभावस्यासत्वेपिनक्षतिः दैशिकव्याप्यनिसाध्यकंप्रयोजनमुत्काकालिकाव्याप्यरतिसाध्य केनदाह एवं मिनिननुनाशरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकानांवारलगभागानामवलक्षणघरकत्वासंयोगाद्यात्मकाभावमादायनाच्यामिरतउक्त एवमितीत्यपिकेनित् नव्याप्परनिरिति नयाचगुणसामान्याभावस्यसाधनसमानाधिकरणत्वेपिव्याष्यत्तित्वाभावादेवगुणा नद्रव्यत्सादित्यादौनाव्याप्ति: अन्यथागुणसामान्याभावस्यापिसाधनसमानाधिकरणसाध्याभावनयानदिनकूयाधिकरणसमवे नत्वसामान्याभावयरतिमनिनित्यैकत्वादोप्रसिहयद्रव्यवहेनावसत्वाव्यामिरेवस्यादिति भावः स्पसमानाधिकरणेत्यस्यगा बुनिमाह उक्तरूपैतिसाध्यव्यापकनावच्छेदकरूपानच्छिन्नेत्यर्थः काचिदितिगन्हिमानधूमादित्यादौघटपटाघात्मकतनहिपक्षा, इतित्वावच्छिन्नाभावकूटस्यापिनिरुताभावनगानदधिकरणाप्रसिहिनिबंधनाव्याभिचारणायमैवस्वसमानाधिकरणेत्युक्तमिनिला. का नयटभिन्नपटवादित्यादौवाच्यंज्ञेयत्वादित्यादीवसाध्यव्यापकनारच्छेदकरूपावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावकूटरत्नहटान- प्रसिद्धमतस्त्राव्यास्यसंभवात् करिदित्युक्तम् अत्रच हेत्वधिकरणयक्तिनियकौदेशिकविशेषणतयावर्तमानत्वमेवहतसा मानाधिकरण्यंबोध्यम् तेनथिनीद्रव्यत्वप्रकारकप्रमाविषयत्तादित्यादौजलेनेजसिचसाधनसमानाधिकरणस्पजलारत्यभावस्य ·-- -- व्य. तेजोरत्यभावस्यचनिरुक्तरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वात् नहुभयपटिनकूटपज्जात्यादौहेतोररनिवेपिनातिव्याभिः हेत्वधिकरणजलादिन कनिष्पत्तादृशकूटतदधिकरणजलादौहेतोः सत्वादिनिभावः तस्मुदायेति नादृशोभावकूटवत्तित्वहेतुनावच्छेदकसबंधेनयात्यनेनद्र व्यभिन्नंसत्यादित्यादौसाधनसमानाधिकरणसाध्याभावकाधिकरणेमहाकालेशतिमन्मात्रस्येवकांविकसबंधेनवृत्तावपिनातिव्यातिः ताद शवत्तित्वाभावरताशरत्तितत्वसमनियत प्रतियोगिताकोग्रात्यः तेनपर्वतरनिलादिसामान्याभावस्यत्तित्वालोकान्यत्वोभयत्वावच्छि बाभावरयनहेनावसलेपिवन्हिन्मान्धूमादित्यादौवाच्यज्ञेयत्वादित्यादौनासंभवः अधिकमभिहितमात्तिमहत्तयइत्यत्रापिरत्तिमले हेतुनावछेटुङसंबंधेनैवग्रात्यूंतेनसंयुक्तवसामान्याभावस्थापिताद्दशस्यसमवायेनवृत्तिमतिज्ञानादोषसिहस्यहेतावसत्वेपिचन्हिमा नधूमादित्यादौनाव्यातिरित्यर्थः साध्यचत्ताधिविरोधिताघटकसंबंधनकूटाधितायाः पूर्वमुक्तायाः प्रकृतलक्षणापरकत्वात्तन्नोक्तम् इत्यादिकमित्यादिपदेनगुरोःप्रतियोगितावच्छेदकत्वमतेतादृशरत्तित्वत्त्वावच्छिन्नाभावात्तिमहत्तयोयानलबलमित्यादेरसूचनम् इनिपुच्छलक्षणसमान अभावजुद्दौप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्ट प्रतियोगिज्ञानत्वेनहेतुनायाः स्यमनंगीकाराद्राचार्य विशेषणेनि ननुपरत्वेनपटोनास्नीत्यादिबुन्हे घटत्वादिविशिष्ट्वैशिष्ट्यावगाहिस्वमेवासिद्धमनआह अनावेत्यादिनास्वातंत्र्येणेनि नपरत्वादेपनियो गितित्वमविषयी कृत्येर्थः तडविच्छिन्नप्रतियोगित्वसंसर्गकाभावप्रत्ययस्यतादृशसंबंधेनतइर्मविशिष्ट्यवैशिष्ट्यावगाहिलानियमा दितिभावः ननुतहटत्वेनघटोनास्तीत्याकारकस्यसमानाधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाषप्रत्यक्षेव्यभिचारानौक्तनियमइसनआह घटोनास्ती त्येवेति तथाचविशेषधर्मेणसामान्याभागोष्यसिहरावनक्किन्वेनघटोनास्तीनिमतीने घटेनड्यक्तित्याभावमारावगाहित्वादतरननवभा वादावेचनव्यभिचारः अन्यथासामान्यरूपेणविशेषाभावापिस्वीकारापत्तेर्वाच्यत्वेनघटे विगत्ययप्रसंगादितिभावः प्रकृते- योजन पहुयरलेनपटोनास्नीत्यभिताषस्थतेनस्यव्यधिकरणधर्मस्य अथा करणधर्मेणानिशिष्ट प्रतियो ·गिनमिल नचभनइति प्रमायाएवार्थसाधनकत्वादिनिभावः ननूक्तव्याप्तावपयोजन यागिनिन्दमनवगात्यापित खच्छेदकत्वावगाहिप्रत्ययसभवाड्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावः सोस्नीयतआह यदिपुनरित५रसवाहियथार्थः सचपटेघटसमनवगा हएतसंभवतीतिभावः घटत्वेनपटोनास्तीत्यादिपदेनघटत्वेनद्रव्यंनासिद्रव्यत्वेनपरोनास्तिइत्यायनुभवस्योपमहः तुल्ययुत्थानवनिध मैणतस्येवविशेषरूपेणसामान्यस्यरूपेणचविशेष्याभावेबाधकाभावोदिनिध्येयम् घरत्वेनपोनास्तीतिपारे घटत्वेनेत्यरयधरत्वविशिष्ट नेत्यर्थः नेननद्रूपेणप्रतियोग्यंशेपटत्ववत्तामनवमात्यजातेसमानाधिकरणधर्मावछिन्नाभाव प्रत्यक्षएवोक्तनियमस्यज्यभिचारोदर्शित: नाह शाभानेनिस्वसमनियनान्यधर्मावचिन्नप्रतियोगिताकाभावकारणमित्यर्थः तेनसामान्यरूपेणविशेषस्यविशेषरूपेणचसामान्यस्याभावः संगृहीतः यत्तुद्रव्यत्वेनपरोनारनीनिप्रतीनिघटत्वाद्यवच्छिन्नाभावेनैवोपपत्नोसामान्यरूपेणचविशेषाभावादौमानाभावइतिनन् प्रागेवदूषि तमिति यदपिसंयोगससर्गकवटत्वाद्यवच्छिन्नाभावत्वावच्छेदेनलाघवानाहशसंबंधेनघटत्वावच्छिन्नस्यविरोधित्वकल्पनात् सेयोगेनधयादि मनिघटत्वादिनापटाघभावस्थासंभवइनिश्चिदुक्तं तदपिमंदमनायनापिगगनत्यादिनाघटादेर्वाच्यत्वलादिनालेयत्वादेश्वत्यधिकरणधर्मा वच्छिन्नाभावस्यदुर्वारत्वादिनिगगनारधिकरणस्यस्वरूपसंसर्गकवाच्यत्वत्वाचवच्छिन्नाभावस्यचापसियानत्रविरोधस्यकल्पयितु मशस्य त्वादितिदिन इनिश्रीजगदीशभट्टाचार्यकनाचतुर्दशलक्षणीसगामा श्रीकृष्णप्रसनोस्तु हे पुस्तक मुंबईने बापूसदाशिवशेट शेट्ये हेगिष्टेचीपर्धनकरयांणी आपले छापरवान्यांन छापिलें मिनि माघ शवल। शके १८०५ ता २९