·THE CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES; A COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINARY-SÆNSKRIT WORKS. NO. 209 ब्रह्मसूत्रभाष्यम् । श्री मा एक रा वा थे विरचितम् । BRAHMASUTRA IS HARJA - WITH A COMMENTARY BY BHASKARÂCHÂNYA. EDITED BY Pandit Pinilliyesori Preda Dvivelin, Librarian, Government Sanskrit College, BENARES. FASCICULUS III- . PUBLISHED & SOLD BY TIIE SECRITARY, CHOWKHAMBA SANSKRIT BOOK-DEPOT. BENARES. AGENTS: OTTO HARRASSOWITZ, LEIPZIG PANDITA JYESHTHARAM MUKUNDAJI, BOMBAY: PROBSTHAIN BOOKSELLERS, LONDON. Printed by Jai Krishna Das Gupta, at the Vidya Vilus Press. BENARES, Price. Rrupe one.

·No text on this page.

·ܝܐ
ܐ
;;
ܟ
ܕܕ ;if ܕܪܪܬ ܙt et vuܫܝ
nnܘܣܗܗܙܐܠܕܐ ܠܪܙܪܪܐ ܪܐܝ ܠܐ ܠܐ ܠܙܐ
ܕ ܙ ܙ assiniile
ܝ ܐ ܐ ܕܼܗܼ. ܊ -
ܕܗܝ
ܐ ܀
: ܀
܀

·अथ तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । 44 पुरुषार्थो ऽनः शब्दादिति बादरायणः ॥ १ ॥ पुरुषस्य प्रयोजनं ब्रह्मप्राप्तिरतो ब्रह्मज्ञानात् । कुतः। प्रमा- णात् । शब्दात् । इति शब्दोऽवधारणार्थः । सम्यग्ज्ञानं पुरुषार्थ- मेव न तत् त्यमिति भगवान् बादरायणा मन्यते ऽस्म । कः पुनः शब्दः । तरति शोकमात्सवित् स यो ह वैतत्परम ब्रह्म वेद ब्रह्मविदामोति परं सर्वाश्च लोकानामोतीति । अपू. व पक्षः प्रारभ्यते । यद्येवं किमर्थः सिद्धान्तोपक्रमः कि बात्र प्रतिपाद्यमिति वक्तव्यम् । उच्यते । सर्वत्र सिद्धन्तापक्रम स्य द्वयी गतिः पूर्वपक्षविषयज्ञानार्थ तस्य वा दौर्बल्यप्रकट. नार्थ सिद्धान्तहेतुं ज्ञात्वा तन्निरासन प्रत्यवस्थानोपपत्तः । आत्मज्ञानं कमीङ्गप्रत्ययश्रवणं च स्तुतिमात्रैकाथम्यं श्रोत- माश्रमान्तरं स्मात विकलेन्द्रियादिविषये चरितार्थमिति मा. मांसकमतं तदन निरस्यते । स्थिते ऽस्मिन्पुरुषार्थे झाने कर्म- समुचितता ततः सिद्धिरिति यज्ञादिश्रुतेरश्ववादित्यत्र वक्ष्यति । तदेतदधिकरणतात्पर्यम् । अन्ये केवलादेव ज्ञानादव पुरुषा- थसिद्धिः प्रतिपाद्यत इति मन्यन्ते तात्पर्यापरिज्ञानात् ॥ १ ॥ शेषत्वापुरुषार्थवादो यथा ऽन्येष्विति जैमिनिः ॥ २ ॥ कर्मशेपत्वात् कर्तुरात्मनः तत्सद्भावनाशापनेनोपनिषदा क- मोपयोगित्वम् । लौकिके पुनर्व्यवहारो नास्ति तत्सद्भावा- योगः सर्वथोपपत्तेः फलश्रुतिरर्थवादः । यथा यस्य पर्णभयो २६ ·भास्करीयब्रह्मसूत्रभाष्ये जुहूर्भवति न स पापं श्लोकं शृणोति यदके चक्षुरेव भ्रा- तृव्यस्य वृले यत्मयाजा इज्यन्ते वर्म यजमानस्य भ्रातृव्यस्याभि- भूत्यै इति जैमिनिराचार्यों मन्यते स्म ॥ २ ॥ आचारदर्शनात् ॥ ३ ॥ ब्रह्मविदामध्याचारदर्शनात् । जनको ह वैदेहो बहुदक्षिणन बजते ॥३॥ तकृतेः॥ ४ ॥ कर्मशेषत्वश्रवणात् । यदेव विधाया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेष वीर्यवत्तरं भवतीति ॥ ४ ॥ समन्त्रारम्मणात् ॥ ५ ॥ विद्याकमणी समन्वारमेते इति ॥५॥ तहतो विधानात् ॥६॥ विद्यावतः कर्मविधानात् । आचार्यकुलावेदमधीत्य यथा- विधानं गुरोः कर्मातिशेषणाभिसमावृत्य स्वे कुटुम्ब शुचौ देशे स्वाध्यायमधीयान इति । अर्थावबोधपर्यन्तः स्वाध्यायवि- पिरिति स्थापितम् ॥ ६ ॥ नियमाच्च ॥ ७॥ इतश्च कुर्वन्नेवेह कमाणि जिजीविषच्छतं समाः यावजीवम- ग्निहोत्रं जुष्टुयादिति ॥ ७॥ अथ सिद्धान्तः। अधिकोपदेशात्तु बादरायणस्यैव तद्दर्शनात् ॥ ८ ॥ तुशब्दः पक्षव्यावृत्त्यर्थः । कर्तृभोक्तृत्वरूपात्संसारिणो जी- वादधिको ऽसंसारी ईश्वरः समस्तप्रपञ्चधर्मरहितो द्वितीयः सत्यज्ञानानन्तलक्षणस्तस्य सर्ववेदान्ते पदेशान् । तज्ज्ञानस्य कर्मानुपयोगात् प्रकरणाघभावाच कर्माङ्गत्वं कल्पयितुम- অ4 গজল । आत्मज्ञानं সন্ধানী ..

·३ अध्याये ४ पादे ९-१४ सूत्राणि । षणायाश्च निराकाक्षं नाल्यशेषत्वं प्रतिपद्यते । स्थितमेवं पुरुषार्थों इन इति बादरायणस्य मतं तदर्शनात् । यः सर्वज्ञः स- विदिति ॥ ८॥ तुल्यं तु दर्शनम् ॥ ९ ॥ अकर्माङ्गत्वे ऽप्यस्तीत्यर्थः । एतद्ध स्म वै तद्विद्वांस आ- हुऋषयः कारुपेया किमर्था वयमध्येज्यामहे किमर्था वयं यक्ष्यामह । एवं वै तमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्र- वित्तषणायाश्च থাখা भिक्षाचार्य न्तीति । किमर्था वयमिति संहिता विज्ञानस्तुत्यर्थ ना- ध्ययनादित्यागविधानम् सर्वथा ज्ञानस्य प्राधान्यमभि. प्रेतम् ॥९॥ असार्वत्रिकी ॥ १० ॥ यदेव विधयेति श्रुतिः सर्वत्र न भवत्युद्गीथसम्बन्धात् । उ- दगीथोपासनाथाः कर्माङ्गत्वमिष्टमेव ॥ १० ॥ विभागः शतवत् ॥ ११॥ विद्यान्यमारमते कर्माच्यामिति विभागः । तथाप्यनङ्गत्वमात्र विवक्षयोन्यस्तमिदं दृष्टव्यम् ॥ ११॥ अध्ययनमात्रवतः ॥ १२॥ अध्ययनतदाक्षिप्तकर्मज्ञानवतो ऽध्ययनस्य ज्ञानार्थत्वात् तेन न च कर्माधिकारोपपत्तेः कर्माचं नात्मज्ञानमित्यभिप्रायः ॥ १२॥ नाविशेषात् ॥ १३ ॥ विदुषो ऽध्ययनस्य ज्ञानार्थत्वात् तेन च कर्माधिकारो- पपत्तेः विदुषो ऽविदुषश्चाविशेषात् कुर्वनवति ॥ १३ ॥ स्तुतये ऽनुमतिर्वा ॥ १४ ॥ पूर्वापरितोषात् परिहारान्तरं प्रकरणात् । विद्यास्तु- नये ऽनुमतिः कर्मानुक्षा क्रियते न कर्म लिप्यते नर इत्यनेना- ·পাঞ্জগল্প भिसम्बन्धात् । ज्ञानस्यैतत्सामर्थ्य यत् जीवे कमकुर्वति विदुषि न लेपो भवतीति ॥१४॥ कामकारण चैके ॥ १५॥ अपि चैके शाखिनो विदुषामिच्छानुरोधेन प्रजादिपरित्याग- मामनन्ति किं प्रजया करिष्यामो येषां नो ऽयमात्मायं लोक इति विद्याप्राधान्यं दर्शयति ॥ १५ ॥ उपमईञ्च ॥ १६ ॥ यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत् केन के पश्येदिति आत्मस्व- रूपस्थस्य विषयेन्द्रिय जलमस्तसांसारिकलेशोपमईमामनन्तीत्यर्थः। अतो न कर्माङ्गम् ॥ १६ ॥ ऊर्ध्वरेतासु च शब्दे हि ॥ १७ ॥ इतश्च विद्यायाः स्वातन्त्र्यं नाग्निहोत्राङ्गता। कथम् । ऊ- ध्वरेतस्सु निवृत्तप्रायाधर्मेध्दाश्रमेषु भूयते यतस्ते चाश्रमवा- दिके शब्दे दृश्यन्ते । त्रयो धर्मस्कन्धा ये चेमे ऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते एतमेव भवाजिनो लोकमिच्छन्तः . यजन्तीति ॥ १७॥ परामर्श जैमिनिरचोदना चापवदति हि ॥ १८ ॥ त्रयो धर्मस्कन्धा इति प्रसिद्धानामाश्रमाणां सामोपासन- विधिप्रकरणे तायमाने ततो ऽपकष्य स्वतन्त्रस्य प्रणवोपासनस्य स्तुत्यर्थ परामर्शमनुबाद जैमिनिराचार्यों मेने न तेषां विधा- नम् । कस्मादचोदनाद्विधायकशब्दाभावात् । अपि चापवदति वीरहा एष देवाना यो ऽशिमुद्धासयते आचार्याय प्रियं धनमाहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्लीरिति ॥ १८ ॥ अनुष्ठेयं वादरायणः साम्यश्रुतेः ॥ १९ ॥ अनुष्यमाश्रमान्तरं बादरायण आचार्यों मन्यते स्म । गाई- पत्येन तुल्यनवणादाचमान्तरस्य । यो धर्मस्कन्धा इत्यनुवादा- 4 स्मृतीना श्रुतिपूलत्वं सिद्धम् । १९ ॥

·३ अध्याय ४ पादे २० सूत्रम् । विधिर्वा धारणवत् ॥ २० ॥ अथवा न परामर्शमात्रमाश्रमान्तराणां कि नहि विधेिः । क- स्मात् । पुनः शत्रणे चैकवाक्यता भित्या विधिरुपगम्यते अन्वतः प्राप्त्यसम्भवात् धारणवत् । यथा दिष्टं गताशिहो। श्रूयते । अधस्तात्समिधं धारयभनुद्रवेदुपार हि देवेभ्यो धारय- तीति मित्ता वाक्यनुपरि धारणमपूर्वत्वाद्विधीयते । तदुक्तं शेर लक्षणे विधिस्तु धारणमपूर्वत्वादिति । निवीताधिकरण- प्रदेश नुवादो विधिर्धास्तु सर्वथा सन्त्याश्रमाणि श्रुत्यनुशा- नादि नायज्यतेत्यभिप्रायः न धुनर्वाक्यभेद एवैकान्तेन वि. बक्षित' इति केचित् । अत्राहुः । संस्था इति परिवाजको निर्दिश्यते पारिशेप्यात् । त्रय एवेत्यत्र वैखानसो गृह्यते त- स्पद तपः प्राधान्यात् न भिक्षुरतः पारिशेष्योगपत्तिः । सर्व एते पुण्यलोके भवन्तीति न विरोधात पुण्यलोकाश्चा- गृतभाजचेति । न हि भवति देवदत्तयज्ञदत्तो मन्दप्रज्ञौ तयो- सन्यतरो महामाहा इति । अत्रान्वे प्रति ब्रुवते । नायं बढश- दो ब्रह्मसंख्य इति योषिको ऽयं ब्रह्मणि संस्था यस्यति । जातिशब्दो गुगशब्दो यौगिको वा सन्निहितं विशेषं नाति- वर्तते । यथा गामानय पथिकाय वेतनं देहीति । स्थितश्चाग्ने । याधिकरणे अयं न्याय आनेच्याशीनुपतिष्ठत इत्यत्र । यदि प. रिवाजकः तपः शब्देन सनिधापितस्ततस्तस्येह ग्रहणं ना- थन तस्यामृतत्वाशालुतरां भिक्षुः तपः प्रधानो ऽष्टमास- शौचातिरेकाहिनियमात् । भवति च सामान्येनोभयव्यपदेशो य. थोद्भिजामति स्वदजस्यापि । ब्रह्मसंस्थता च ब्रह्मनिष्ठोच्यते साच सर्वाश्रमाणामविशिष्टा । न चोङ्कारालम्बनं ब्रह्मानुचिन्तन- मितरेषामशल्यमिति शक्यं कर्तुम् । ननु तेषां कर्मप्रधानत्वाद- शक्यमिहोच्यते । किमिदं प्राधान्यम् । न तावत्कर्मात्मानं लभता. मिति तद्नुष्ठीयते किन्तु पुरषार्थतया । तथोक्तं कर्माण्यपि जैमिनिः फलार्थत्वादिति । पुरुषस्य चार्थः स्वर्गो ऽपवर्गो वा । अपवर्गार्थी तदीयं कर्म तदर्थमेव ब्रह्मार्पणन्यायेन क्रियमाणं भवति । एवं ज्ञानकर्मणोरकप्रयोजनवादविरोधः । तथा अत

·ཀཾ ས ས ས ས ས , *Fཔཎཨུའི ་ ས པ ༌ ༌#* '
ཨr ] ་ ： ,༌ : , ,
པར པ ཕ་：31: * : 1 བསེས༌ . རྒྱུ རྒྱུ ཙྩསམྦྷ
+% ཙྩ པ ། ས FF * ༄༅ཊྛ༌པས :: 1 F -
ལེ་3 ནི –* : པ ས པ ས : ， #སུ, - ས༔ ཨ
ཨུ་༣ ་ རྒྱུ ༔ རྒྱུ ༔ ༈ ༣ ་ ༌ ༌ : !༌༌༌་༌ r' '
༣ ས བ - } ; vr: re: ༤་ ༡ ：: བ ཙས༌
ན པ Ts ; ཅ མ ་ ༌ ༧ པཱ་ཡུ： - ： ༌…
ནུ :: **- , , , ཧྥ་ ,
ཀཾ་ : , f, r , - 1
:༈ བགf << ཨ༌
ཙེ པས པས་ { – ༧. '' " ་ ༩ ༌ ：|ཀ ཁ ཝ་
༌ ་ ： ནཱ་ 1 - ཡ༌ ： ༌ ༌ ་ ་
ཡ?： ཨ ཨུ ༌་ ༌ ： - - ， ༔ * '' ཡ་
པས པ :ཁ, *, ་ ༧ ''. ? 2
ཙེ་
ཏུང : 3 འི ཚེ་ བ ས ：： 4
{ "; ཝཱ༌ཡ༔ ས༌
པ་ : པོ ༔ ： -
པ༑ པ ས : - g; ནྟི ཀུ ཎ： བ པ ? *irས༌ivr
' ''[2=; G:F༣ ? ༑ 4 F5
''' ་ ་ ་ rje: { ཨེ ཨ Fr ་་ ཚེ༔ ཁ
ཡེ་ཡེ་， { ་ས༌ -པ་ཡེ་ ཡ } * ་ ; ཚེ ས ༌ཤུ་རྩ་པ༌ ས༌
g gr པེ མཁས༌ཡཾ ༔ ༔ -f '' ས' སྶ ཀ ཁ ག པr
ལྷ་བ༔ ༣ Tr ཀ ཎ ཏཔ་སྦེ་ ༡༣ བྷ ཝ ན པ
Y ཙེ ཤཱི འེt? { ཤུ བ༌ gr;
(༣༤ '; a rezyf | > »

·३ अध्याय ४ पादे २३-२६ सूत्राणि । व्यथा . तथा इतवादूनीयनुशलीत सामावालीतेति विधिशब्दात् ॥ २२ ॥ पारिष्लवार्थ इति चेन्न विशेषितत्वात् ॥ २३ ॥ तथा चैकवाक्योरबन्धात् ॥ २४ ॥ ६९) ब सो ऽरोदीदिति एजमादीनां विधिनैकवाक्य स्थादर्थवावश्च সুস্বাশিঅলুক্ষ্মা, অহলত্বাল! গু লংলানিখাঁ নঙ্গ वन्द्रवति ॥ २४॥ अत एव चाग्नीन्धनाशनपेक्षा ॥ २५ ॥ निधिस्तुतिविचाराधिकारविममोक्षायानन्तरमाधिकरणद्वयं चि- নন বা বিল শুতা- এ গুলিবিদা সুন্নি জন ঘেন্নালাল? - अाभावेज्यति। अन्यथा ऐकास्यपक्षे गृहस्थस्यैव तत्कर्मसा- पक्षव स्यात् ॥ २५॥ যাল স্কুল লছি বিশ্রা হ্রার্থী স্বপ্ন মন । सत्रीपेक्षा च यज्ञादिश्रुतेस्श्ववत् ।। २६ ॥ सर्देवाभनयत्न अपेक्षा सा सर्वापेक्षा । कुतः । तमेतं दालुबचनेन साहापार विविदिषन्ति बोन दानेन तपसानाश- केनेति श्रुतानं प्रत्यपदसिद्धौ यज्ञादयस्तृतीयथा विभ- वाङ्गत्वेन प्रयाजादिवारधीयन्ते । अपूर्णत्वाच विधियंद- धना जुहोतीति । सन्वाच्यायाश्चेच्छायाः प्रकृत्यर्थं प्रत्युपसर्ज- লাল খালাশীথিলমা । মূললক্স वर्गक्षमत्वादपवर्गक्षम परिपकनिरवशेषाविद्यानिवर्तकमुदि- तदिनकरवत् । च ज्ञानस्वरूपोत्पत्तो कर्म व्याप्रियते । श्रवणमननादि नदुत्पत्तिकारकम् । तस्माद्यथैव शमाढयो याव- जीवमनुवर्तन्ते विदुपामपवर्गप्राप्तये तथाश्रमकर्माणीति नान्त- राले परित्यागः । यत्पुनः कैश्चिदुच्यते पुर्वषणायाच वित्त- पायाश्च लोकैषणायाश्च व्युत्यायाथ मिक्षाचर्य चरन्ती- (१) शाङ्करभाष्यानुमारेण सूत्रभेद । अन्न ग्रन्थे त्वे कसूत्रत्वम् ।

·भास्वारीयब्रह्मसूत्रभाध्ये ति सर्वकर्मत्यागवादिनी श्रुनिरिति । तदसत् । पुत्रादिलिङ्गा- द्गार्हस्थाव्युत्थायाश्रमान्तरं प्रतिपद्यन्तं इति स्मृतिप्राप्तमे- वानूद्यते । स्मृत्यनपेक्षत्वे तु शाक्यक्षपणादिभिक्षाचरणमपि श्रीतं प्रसज्येत । स्मृतौ च मननादौ त्रिदण्डयज्ञोपवीतादि. नियमादुत्तमाश्रमः स्वरूपता धर्मतश्च निर्मात इति नातिप्रस- गः । यदप्युच्यते श्वेताश्वतराणां मन्त्रः तपः प्रभावाद्देवप्र- लादाच ब्राह श्वेताश्वतरोऽथ विद्वान् अत्याश्रामभ्यः परमं पवित्रं प्रोवाच सम्यगृषिसङ्घजुष्टमिति त्यक्तसर्वकर्मणां केव- लादेवज्ञानादपवर्ग दर्शयतीति । तदप्यसत् । मन्त्रार्थापरिज्ञानात् । यदि तावदाश्रमानतिकम्य ये वर्तन्ते ते ऽत्याश्रामिण एव प्र- सज्यन्ते तदा न तेषां योग्यत्वं प्रायश्चित्तभाक्त्वात् । अथो- त्पन्नज्ञानास्तदा प्रोवाचेति विरुद्धम् । तस्मादतिसुपूजितार्थादिति निरुक्तकारवचनात् पूजिताश्रमिणो वृत्तस्वाध्यायसम्पन्ना निर्दि- श्यन्ते तेभ्यः प्रोवाचेति मन्नार्थः । तथा वेदान्ते परमं गुह्यं पुराकल्पप्रचोदितम् । नाप्रशान्ताय दातव्यं नापुबशिष्याय वा पुनः ॥ पुत्रशिष्यातिरिक्तेभ्यो दातव्यमिति नियमयन् एतमेवार्थ दर्शयति तु जावालश्रुतिरुदाहियते । ब्रह्मचर्य समाप्य गृही भवेत् गृही भूत्वा वली भवेत् व नी भूत्वा प्रव्रजेत् । यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रबजे- द्गृहाद्वा बनावति । अथ पुनरेव व्रती वा स्नातको দ্বা জানা বা অম্বাবিলা वा नासावप्रमाणी क्रि- यते स्मृतिभाष्यकाररुदाहतत्वात् । त्रिदण्डपक्षे ऽप्युपपन्नत्वात् । अत्रापि कर्मत्यागो नास्ति । न हि प्रवजितशब्दस्त्यागार्थी ऽथान्तरे रूढत्वात् । यत्पुनरत्र यज्ञोपवीती कथं ब्राह्मणः स्यादिति पठ्यते तत्सन्दिग्धं पुरस्ताचोपवोतन्यासत्यागयोरभा- वात् । कथमकस्मादेवमाशङ्कावचनमुत्तिष्ठेत । ब्राह्मणं चानर्थकम्। क्षत्रियादिरपि कथमयं यज्ञोपवीती स्यात्। अतिदुर्विदग्धेन केनापीद वाक्यं प्रक्षिप्तमित्याशङ्कामहे । तस्मान स्मृतौ क्वचित् कर्म तत्साधन- त्यागाशा कर्तव्येति व्यामोहमूलेयं स्मृतिः। यथा प्रधानं जगत्कारण- मिति ज्ञानमपस्मृतिः । तथा तेषामेव सांख्यादीनां सर्वक- -- ..

·३ अध्याये ५ पाद २६ सूत्रम् । मांपवादन स्नानादेव केवलादपवर्ग इत्यपस्मृतिस्ता नुस रस्तो ये ऽपि कर्मत्यागं वर्णयन्ति तेऽप्यसिद्धान्तिन एक तथा चापस्तम्बनोपन्यस्य निरस्तं तच्छानार्वेप्रतिषिद्धं बुद्धौ च क्षमप्रापपलिहव न दुःखमुपलभेतेति । न च विचारकर्म- त्यागः । अविरोधस्य दर्शितन्यात् । अपि च भददर्शनोपग- भात् कर्मत्यागाच मुक्तिमिच्छतो मुक्तिरेव न लियत नियमा- शरीरस्योभयोरवश्यम्भावित्वात् । यदि च सर्व त्यक्त कथं शौचाचमनभिक्षाटनादिषु प्रवृतिः स्वधानविरुद्धशेतत् स्यरू कर्म क्रियते चेति ।। फस्य वा हेलो शौवं स्नान वा। शरीरधारणार्थं च भिक्षाटनमनर्थकम् । मशीभूतखेनुबान त्यागः स्वातन्त्र्यात् । कोहि नाम स्वतन्त्र सुणपं स्कन्धे वहेतु । क्षुत्पिपासयोश्च निवृत्तत्वात् । अनिवृत्तौ ब्रह्म- भावानुपपत्तेः। न हि ब्रह्मणो नायादियोगी अशनागाधि- पास शोक मोहं जरां मृत्युमत्यतीति श्रुतेः । अत एव का- গজালাকান্না কাহিঙ্গালী এক স্বাদ। क्रियते क्लेशबीजप्रदाह नोपपद्यते । तथा জালালাগালি ল হইহুন্নি অখ খুল ज्ञानग्धैस्तथाक्लेशर्मात्मा सम्बध्यते पुनरिति ॥ चात्र वक्तव्य केन प्रकारेण विद्यापवमापयोगिनी। स्यान्मतं भेदक्षानमविद्या तनिवृत्त्येति । तदसत् । शन्दवि- रोधात(१) । नहि वाक्यार्थज्ञानोत्पत्तो कस्य चित्कृत्स्नं बैतज्ञान निवर्तते प्रियमाणशरीरस्थ शरीरेन्द्रियमनांसि रुपादिज्ञाननि- मित्तानि नहि निमित्ते सति नैमितिकं नात्पद्यते यथाग्नीन्धनसं- योगे धूमः । आरब्धफलसामाच्छरीरं वर्तते भोगार्थत्वात् । यदि च भेदप्रतिभासो नास्ति पारमेश्वराच गुणाः सर्दश- त्वादयः प्रादुर्भूता ततो लौकिक वैदिकं वा कर्मयुगपशि- वर्तते । तत्रार्द्धजरतीयं न लभ्यते। भ्रान्त्या चेल्लौकिकं कर्म वैदिकं तु यथास्तुते। विद्यापनीतत्वाञ्च कुतोऽधुना भ्रान्तिसम्भवः ।। (1) दृष्टविरोधादिति-पा०२ पुः ।

·भास्करीबब्रह्मसूत्रभाष्ये
तस्माद्यावदिदं मे शरीरमिति कर्मनिबन्धनावृत्तिनुवर्तते
तावाश्रमकर्मानुवृत्तिरशक्या निवारयितुं शास्त्रशरणेन तिष्ठता ।
कथं पुनरात्मनः कर्तृत्वं शुद्धचैतन्यस्वभावत्वात् । यथा तव
लौकिके कर्मणि । किश्वोपाधिकमिदं कर्तृत्वं यावदुपाध्यनुवर्तते ।
यथेन्धनसंयोगे वधूमकर्तृत्वं आरब्धकर्माविनाशाच कर्तृभा-
क्तृत्वे यावच्छरीरभाविनी । विशेषस्त्वयं विद्वदविदुषोनौँपाधिक
कतृत्वं मन्यते विद्वामितरस्तु स्वाभाविकमिति । यदि च
जीवन्नेव मुक्तो भवान् । सर्वज्ञत्वात्परचित्तवेदनमपि प्राप्नोति ।
ननु सर्वश्चासौ शश्वति विग्रहः । मैवम् । त्वत्पक्षे लर्वस्य नि-
वृत्तत्वात् चैतन्यमानमवशिष्यते तत्र निःसम्बन्धो मोक्षो
ऽभ्युपेयः श्रुत्यनुसारित्वाद्वा सर्वशस्वं सर्वशक्तित्वं चेति । अतो
जीवदवस्थायां न मोक्षो मुक्त्युपायभूनं ज्ञानं कर्म चानुष्ठेयम् ।
कथं पुनः कर्मणो मुक्त्युपायत्वम् । यथैव ज्ञानस्य तव । ननु
शानमविद्यां निवर्तयति । सत्यम् । न भेदशानं निवर्तयतीत्युक्तम् ।
अनात्मन्यात्मज्ञानं प्रतिबन्धकं निवर्तयतीति चेत्तथा कर्माथ शा-
नमित्तं धर्म धर्मेण पापमपनुदतीति श्रुतेः महारजनादिरूपाणां
घात्मानं धूपयित्वा स्थितानामपकर्षणं ज्ञानकर्मभ्यां शाललभ्यत्वा-
दपुनर्भावस्य । केन द्वारेणोपकरोतीति चेत् को जानीयात् मातृतु.
ल्या श्रुतिरेव चेति । तथा हि कुर्वन्नेवेह क्रियावानिति च समुच्चयं
विधत्ते । न चात्मरतिरेव क्रियते शक्यते वक्तुं क्रियान्तरोपल-
ब्धेः । न च वहुब्रीहिनिर्देश आत्मरतिः क्रिया यस्य सो.
ऽयमात्मरतिक्रिय इति । बहुव्रीहिणा मतुबर्थस्योक्तत्वान् क्रियावा-
निति मतुसम्बन्धानुपपत्तेः । अश्ववदिति योग्यतानिदर्शनम् ।
पुरुषग्रहणादौ योग्यो ऽश्वो न लागलकर्मणि एवं कर्मसहिता
विद्या ऽपवर्गप्रापणयोग्येति ॥ २६ ॥
शमदमाधुपेतः स्यात्तथापि तु विधेस्तदङ्गतया
तेषामवश्यानुष्ठेयत्वात् ॥ २७ ॥
यज्ञाङ्गत्वे ऽपि शमदमायुपेतः स्यात् । कस्मात् । तद्विधेः शान्तो
दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्येदिति ते-
पामवश्यानुष्टेयत्वात् इदमन्तरङ्गसाधनं कर्मवाक्यमिति विवेकः॥२७॥

·३ अध्याय ४ पाद २८.३२ सूत्राणि ।
सर्वान्नानुमतिश्च प्राणात्यये तद्दर्शनात् ॥ २८ ॥
प्राणसंबादे श्रूयते ह वा एवंविदि किञ्चनान
भवतीति । शमादिवत् प्राणाटतया सर्वासमक्षणं विधीयते किं
वा स्तुत्यर्थ कीर्त्यत इति संशयः । विधिसम्भव स्तुतिमानमन-
थीप्रति प्रात उच्यते । स्तुतेिरियं वर्तमानापदेशान् । न स पापं श्लोकं
गुणोतीति बत् । न चाश्रुतविधिकल्पने निमित्तमस्ति । सर्व-
शरीरवर्तिनः प्राणस्य सर्वमन्नमिति दृष्टिविधीयते । न चाश्यादि-
मर्यादमनं मानुष्यण शरीरेण उपभोक्तुं शक्यम् । अतः स्तुति-
मात्रम् । तदिदमाह सर्वातानुगतिश्च प्राणात्यये । अनुमतिरनुज्ञानं
দ্রাবাড়ি কয়লা ও জাল হালাদাবান্নছবি-
रिभ्योछिभक्षणं कृतवानिति ॥ २८ ॥
अवाधाच्च ।। २९
इतश्चाहारशुद्धी सत्वशुद्धिरित्यबाधात् ॥ २९ ॥
अपि च स्मर्यंत ॥ ३० ॥
जीवितात्ययमापनो यो निमन्ति यतस्ततः।
হিৰে ল ক াল ম্লান্যালরি। দু।
शब्दश्चातो ऽकामकारे ॥ ३१ ॥
अकामकारे यथे पाचरणनिवृनौ कठसहितायां शब्दोऽत एवं
हेतोरुपपद्यते अबाधात् । तस्माब्राह्मणः सुरां न पिवेदिति ॥ ३१ ॥
विहितत्वाचाश्रमकर्मापि ॥ ३२ ॥
यज्ञादिश्रुतेरिति विद्याङ्गं कर्मेत्युक्तम् । थे पुनरपवर्गार्थिनो न
খাগজ বা শ্রোণী न प्रामोतीत्याशङ्काया-
माह तेषामन्याश्रमकर्म स्यात् । विहितत्वात् । अभ्युदार्थ ते
ऽपि कुर्युः प्रत्यवायपरिहाराय सर्व एते पुण्यश्लोका भवन्तीति ।
केचिन् तस्मिन् सूने गृहस्थस्य ब्रह्मार्पणल्यायन कास्यानि कर्माणि
कत्तव्यानीति प्रतिपाद्यत इति वदन्ति । तद्युकमयुक्तमिति
चिन्त्यम् ॥ ३२ ॥

·२१२ भास्करीयब्रह्मसूत्रभाष्ये सहकारित्वेन च ॥ ३३ ॥ यद्येवमाश्चमधर्मतया कर्तव्यानि पुरुषार्थाय न तर्हि विद्यो- पयोगित्वं नेत्युच्यते । विद्यासहकारित्वेन च तदधिकृतेन क- तव्यानि । सहकारित्वं च विविदिषन्तीत्यत्र व्याख्यातं पुरुषा- र्थानि च विद्यार्थानि च कर्माणि । कथम् । विनियोगभेदादेकस्य तूभयत्वे संयोगपृथक्वमिति न्यायात् । यथा दना जुहोति क्रत्वों विनियोगो दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयादिति पुरुषार्थस्तद्वत् ॥ ३३ ॥ सर्वथापि त एवोभयलिङ्गात् ॥ ३४ ॥ सर्वथा पुरुषार्थतया विद्यार्थतया वा क्रियमाणा यागादयः त एव । कथमुभयलिङ्गात् । यज्ञेन दानेनेति कर्मकाण्डे विहित- मेव कर्मरूपमुपादाय ज्ञानसहकारित्वेनोपादीयमानत्वात् तदे व कर्म प्रत्यभिज्ञायते । स्मृतिकारैश्च सिद्धवदुपादायाग्निहोत्रद शपौर्णमासादीनां पुरुषधर्मतया विनियोगात् । त एवेत्यवधार- यन्नाचार्यः कर्मान्तरवुद्धि निवर्त्तयति । यथा कुण्डपायिनाम- यने भासमानहो जुहोतीति होमान्तरं तदिह न भवति । त- तश्च तन्त्रसिद्धिः विद्यार्थमपि क्रियमाणं कर्म नित्यार्थमपि भव. ति । कर्मान्तरत्वे त्वावृत्तिः स्यादिति कर्तव्यता वा ऽन्वेष्टव्येति ॥ ३४॥ अनभिभवं च दर्शयति ॥ ३५ ॥ रागादिभिरवाध्यत्वमेष ह्यात्मा न नश्यति यं ब्रह्मचर्येणा- नुविदतीति ब्रह्मचर्ययज्ञादिलहितमात्मज्ञानं नश्यतीत्यर्थः ॥ ३५ ॥ अन्तरा चापि त तददृष्टः॥३६॥ विनष्टदारा अकृतदाराश्च कर्मान्तराले वर्तन्ते तेषां वि- द्याधिकारोऽस्ति नेति विचार्य्यते । प्राप्तं तावदाश्रमिणामधिकार इति। तथा प्राप्ते विधीयते । तुशब्दोऽवधारणनिवृत्त्यर्थः । अन्त- रालवर्तिनामपि भवत्यधिकारः तेषां दर्शनातू भीष्मरैक्य- प्रभृतीनाम् ॥ ३६॥ ऽन्या ·३ अध्याये पादे ३५-४० सूत्राणि! स्मर्यते ॥३७॥ संवर्तमभृतीनामुनमन्तचर्या ॥ ३७ ॥ विशेषानुग्रहश्च ।। ३८॥ বদলগাঙ্গি धर्मविशेषैरहिंसासत्यवचनजपोपवासदेव. ताराधनादिभिरनुग्रहो विद्यायाः सम्भवति । स्मृतिश्च । अने कजन्मसिद्ध इति चात्रैव जन्मनि कृतं कर्मोपकरातीत्य- भिप्रायः ॥३८॥ अतस्त्वितरज्यायो लिङ्गाच ॥ ३९ ॥ अत्रान्तरालयतित्वादितरदाश्रमवर्तित्वं ज्यायो चरिधम् ।तु शब्दो विशेगर्थः । स्वाश्रमकर्मोपयोगाद्विद्याथाः साकल्यमुपप- द्यते। लिहाच । तेनैति ब्रह्मवित्पुण्यकृतैजसश्चेति देवयानेन पथा गमनमामिणां दर्शयति । कथं गम्यते । ये चेमे उरण्य इति पवानिविद्यायाभरण्यवासिना परिश्राजकादीनां निर्देशाच स्वार आश्रमा इति नियमादनाश्रमी न तिष्ठेत इति निन्दा- লাগলাল-সবিকাৰ জল দ্বিগ্নাবালী- मभ्युपगम्यते ! तथा चाह याज्ञवल्क्यः । नाश्रमः कारणं धर्म क्रियमाणो भवेद्धि सः। अतो यदात्मनो ऽपथ्यं परस्य न तदाचरेत् ॥ इतिहासे च। विद्यावृत्तविनीतस्य निगृहीतेन्द्रियस्य च। आर्जवे वर्तमानस्य आश्रमैः किं प्रयोजनम् ॥ ३९ ॥ तद्भुतस्य तु नातभावो जैमिनिरपि नियमात् तद्रूपाभावेभ्यः ॥ ४०॥ सत्यूवरेतस आश्रमा इत्युकं ततः प्रच्युतिरस्ति नेति वि. चार्यते । ततः प्रच्युतो नाश्रमविधुरादियचतिष्ठमानोऽपि दुप्यति नियमहेत्वभावादिति प्राप्त उच्यते । तद्भूतस्य प्र- विपन्नोर्ध्वरेतोभावस्य न कथं चिदृप्यतद्भावः ततः प्रच्युतिः ·শাহি.... स्यात् । कुतो नियमात् । अतः पैकुले ऽवसाद यन्निति । तथा चारण्यमियात्ततं. 'एन येणाभ्यनुज्ञा- तश्चतुर्णामेकमाश्रममाविमोक्षात् ".. "तिष्ठेत यथा विधीति । यथा च ब्रह्मचर्ये ३ वदित्यारोहस्य वचनानि दृश्यन्ते शिटाचाराभाव:: कात्यपिशब्देन जमिनिबादरायणयोरप्यत्र सम्प्रतिपशिलात ४० ॥ न चाधिकारिकमपि पतनानुमा नागात् ॥४१॥(१) ब्रह्मचार्यवकीर्णी नैर्ऋतं गर्दभमालारिकम- धिकारिलक्षणे षष्टे ऽध्याये निरूपितं पिशुचा तद्यदाधानस्थाप्राप्तकालत्वादिति तदापि ... कुतः पतनस्मरणात् । अनुमीयमानश्रुतिमूलान तुम तिः । आरूढो नैष्ठिकं धर्म यस्तु प्रच्यवते : प्रायश्चितं न पश्यामि येन शुध्येत तदयोगात्पतनस्मरणायोगात् उपकुर्वा ', ' . पिशब्दः लम्भावनायाम् । ब्रहाचारित्वाविशेष क्षणे शास्त्रस्था वा तन्निमित्तत्वात् । स्मृतिर संन्यस्य दुर्मतिः कश्चित्प्रत्यापत्तिं ब्रजेतु यः । स चरेत्कछमश्रान्तः पण्मासान्मत्यनन्तराम . . . बहिस्तूभयथा स्मृतेराचाराच्च ।। :: : प्रच्यवनं महापातकं उपपातकं वा उभयथा बाहिर यो ऽसौ शिष्टैः स्मृतेरारूहो नैष्ठिकं धर्ममिति शिE TRE* शिष्टास्तैः सह भोजनादि समाचरन्ति ॥ ४२ ॥ स्वामिनः फलश्रुतेरित्यात्रेयः ॥ ४३ ; अङ्गाश्रितान्युपासनानि स्वामिना यजमानस्य कन्या किं वा ऋत्विज इति । किं युक्तम् । स्वामिनः कलपुनः वर्षति हास्मै वर्षयति च य एवं विद्वान् दृष्टौ विदई सामोपास्ते इत्यात्रेय आचार्यो मन्यते स्म ॥ ४३ ॥ (१) उपपूर्वमपि वेके भावमशनवत् तदुक्तम् ॥४२॥ इत्याधेकं सूत्र शाइरभा ५ गते -- ·३ अध्याये ४ पादे ४४-४५ सुन्ने । आविज्यमित्यौडुलोमिः तस्मै हि प. रिक्रीयते ॥ ४४॥ (१) आविज्यमृत्विज्ञा कर्तव्यमुपासनमित्यौडलोमिमन्यते स्म । य- तस्तस्मे साङ्गप्रथा कर्मणे कर्मकरः परिक्रीयते । ननु दक्षिा लोम- स्य दक्षिणा सोमस्येति प्रधानमाार्थाः श्रूयन्ते । सत्यमरक्रिय- माणैरकानुरक्तं प्रधानमेव क मशक्यमित्यदिशापि सेति प्रसङ्गलक्षणे स्थापितमङ्गप्रधानयोरेको हि प्रयोगस्तलिञ्च च ऋत्विजो विशन्ते । तस्मादनकुर्वतां तदाचितं ज्ञानं कर्तव्यमङ्ग- निवृत्त्यपेक्षो ऽयभुपासनाविधिः समवृत्तं कतारसनाश्रित्यात्मानं लभते स्वयम प्रयोजकत्वात् । गोदोहनादिवत् । उदाता च श- वृत्त इति स पत्र करोति फलं पुनर्यजमानस्यक तदर्थत्वात् । यां वै काञ्चनाशिपमुस्विष आशालते सलवा यजमानस्यति श्रुतेः। प्रापयिता वै कामाय किं ते काममाशानीति तस्य ह ने- मिपोयाणासुझाता बवि स हास्मै कामानशासदियुद्राक श्रुतयो दर्शयन्ति ॥१४॥ सहकार्यन्तरविधिः पक्षण तृतीयं तहतो विध्यादिवत् ॥ ४५ ॥ तस्मातामणः पाण्डित्य निर्विद्य बाल्येन तिष्टासद्वाल्यं च पाण्डिन्यं च निर्विद्याथ मुनिरथ मौनं च निर्विद्याथ ब्राह्मण इति बृहदारण्यके श्रूयते । तत्रेदं चिन्त्यते । मौनं वित्रीयते उ- ताबूद्यत इति । किं तावत्प्राप्तमनूद्यत इति । मौनं च ज्ञानं तञ्च पाण्डित्येन गतमित्येवं प्राप्ते ब्रूमः । सहकार्यान्तरं विधीय- इति विधिः तृतीयं मौनं पाण्डित्यवाल्यापेक्षया तद्वता विद्यावतः ननु पाण्डित्यग्रहणादेव सिद्धं मौनम् । नेत्यु च्यते। ज्ञानप्रकर्षपक्षेण भौनस्यापूर्वत्वात् विधिरुपपद्यते । शान- कर्षवाची मुनिशब्दः मुनीनामप्यहं व्यास इति दर्शनात् । अ- तो ऽयमों ज्ञानातिशयमादाय योगाभ्यासं कुर्याज्ज्ञानपरिपा- ५ ते च ॥ १६ ॥ इन्यायिक सूत्रं शाङ्करभाष्ये दृश्यते ।

·भास्करी-21 . . कायेत्यर्थः । विद्यादिवद्यथा : . .. विधीयते फ- लातिशयार्थिनः तथायं विदुषोउपवर्गार्थिनः सं. न्यासिनो नैष्ठिकस्य विधीयते ॥ ४ ॥ कृत्स्नभावात्तु गृहिणी ६ ॥ हाद्व्युत्थानं यद्यस्ति कर थेनोपसंहा- रः कुटुम्बस्थो देशे स्वाध्यायमधीय न इति । तत्रोच्यते । तुशब्दो विशेषार्थः । दारात् - हिणोपसंहरति । कृत्स्नं थोतं स्मा. यमन्त- कालनियमात शान च । कृत्स्नसाधा तमित्यभिप्रायः ॥ ४६॥ मौनवदितरेषामप्युपदेशात् : .. वृत्तिभेदाददुवचनं तावपि यथायोग प्रालिका ७ ॥ अनाविष्कुर्वन्नन्वयात् ॥ बाल्येन तिष्ठासदित्या चिन्त्यते किं वाण जितेन्द्रियतया भावशुद्धि ल्यमिति । तिष्ठन्मवादिन्य . मिति पूर्वः पक्षः। तदुच्यते । अनाविष्कुर्व लोकस्याप्रख्यापयन् दण्डदादिरहितो भवेत् । मान. . . यान्मानेन शुद्ध भावो हि मौनं योगं च कर्तुं योग्यो :ोति ॥ ऐहिकमप्रसूतं प्रतिबन्धेन दृशनात् ॥ ५ ॥ पाण्डित्यं च वाल्यं च निर्विद्य निश्चयन लजा स्थतो विद्याफलं किमैहिकमाहो स्वित् आमुमिनार स्यादैहिकम् । कस्मात् । दृष्टार्थत्वाद्विद्यायाः । न रत्र में विद्या जायतामिति कामयमानो विद्यामभ्यः । यस्मिन् जन्मनि विद्यायां यतते तत्रैव तत्फलेन भार प्राप्ते घूमः । स्यादैहिक विद्याफलं प्रस्तुतप्रतिबन्धे तं प्रवृत्तं फलं कर्मदेशकालनिमित्तापेक्षया तत्कृतप्रति । वे यदा प्रतिबन्नन्ति स्वफलप्रसवाय लब्धावसराणि Hograme ·३ अध्याये ४ पादे ५० सदा विधा मन्दगतिर्विच्छिन्नवेगात् कुण्ठी भवति न स्वकार्य क. तु प्रभवति । अत: जन्मान्तरे तत्फलं कुतस्तदर्शनात् । श्रप. मायापि बहुभियों न लभ्यः शृण्वन्तो ऽपि वहयो यं न वि- धुः कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानभेक्षदिति । स्मृतिरपि । अप्राप्य योगसिद्धिं च कां गति कृष्ण गच्छति । अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति पर गतिमिति ।। अतो ऽनेकजनमाऽभ्यस्ता कापि जन्मन्यपवर्ग प्रापयिष्यति गुणैर्हि सत्त्वादिभिः कर्मानुसारिभिरुत्कर्षापकर्षमुपचीयमाना नो- रिव तरङ्गादिभिः संसारसागरं विद्या कथं चिदतितारयतीति ।। ४२ ॥ एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेस्तदन- स्थावधृतेः ॥ ५० ॥ ঘশ্বস্তুকণৰ ত্বাহা। দাখল বলিঃ- कम्मोत्कर्षापकर्षापेक्षया मुक्तिरेव फलं तस्या ऽनियमो ऽमुत्रेह बेति न स्वरूपतः । कस्मात्तवस्थावधृतेः । परमात्मावस्था हि मुक्तिरवधारिता । सा चैकरूपा । ब्रह्मविदाप्नोति परं ब्रह्मायेति आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् अभयं वै जनकः प्राशोसीति । यदा हन्यो- থালাভানালিশ জাহালাম হাজা: वरीत इति वक्ष्यामः। द्विरम्यासोऽध्यायलमातिद्योतनार्थः ॥५०॥ इति शारीरकमीमांसाभापये भगवद्भास्करप्रणीते तृतीया- ध्यायस्य चतुर्थः पादो ऽध्यायश्च समासः ।

·अथ चतुर्थोऽध्याय आरभ्यते। चतुर्थस्य प्रथमः पादः। आवृत्तिरसकृदुपेदंशात् ॥ १॥ तृतीये ऽध्याये परापरविद्यास्वरूपविशेषविचारो वृत्त अथे. दानी तास्वेक फलचिन्ता वतिष्यते । आत्मा वारे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिष्यासितव्य इति सो ऽन्वेष्टव्यः स विजिशासितव्य इति तु चिन्त्यते किं सकृत् प्रत्ययः कर्त्तव्य असवदिति । सकृ. "च्छ्रवणं मननं ध्यानं च कर्त्तव्यमावृत्तिप्रमाणाभावादिति प्राप्त उ. 'च्यते । प्रत्ययावृत्तिः कर्तब्या। कस्मात् । असदुपदेशात्। श्रोतव्यो मन्तव्य इति श्रवणमननयोरसकृक्रियमाणयोरज्ञानसंशयविपर्यय- निवर्सकमात्मविषयकत्वज्ञानमुत्पद्यते सार्थत्वादवहन्त्यादिवत् । यथा च भीमांसाशास्त्रेषु बहुशः श्रवणात् मननादर्थशानं प्रकर्षा- जायते तद्वत् । अपि च नात्र विसंवदितव्यं सिद्धावृत्तिरुपा- सनशब्दादन्त तावृत्तिवचनो ऽयं वेदे प्रयुज्यते विदिना समा. नार्थः । कथम् । न स वेदाकृत्स्नो ह्येष आत्मेत्येवोपासीत य- स्तद्वेद स वेदसा देवतामुपास इति यो ह्यसकृदनुवृत्तिं करोति स एव मुच्यते । न हि शब्दशक्तिः पर्यनुयोक्तुं शक्यते । यथा शकि- र्धात्वन्तरार्थपर्यवसागत् शक्नोति वक्तुं कर्तु चेति परिसमाप्यते। भवति च वेदादपि शब्दार्थव्युत्पत्तिः त्रिवृदादिशब्दानामिव । त्रि. वृच्छब्दः स्तोत्रगतायां नवसंख्यायां प्रयुक्तः । अत्राहाभ्युपगम्यते ऽस्माभिः श्रवणमननाभ्यामसकृदनुष्ठिताभ्यां तत्त्वं पदार्थव्यु- त्पत्तिपुरःसरं आत्मस्वरूपविषयज्ञानं कस्य चिद्यः सकदेव ब्र- हात्मत्वमनुभवितुं न शक्नुयात् चित्तसंस्कारपाटवाभावातू । तथा हि छान्दोग्ये तत्वमसि श्वेतकेतो इत्युपदिश्य तत्तदप्रति- पत्तिकारणं निराकृत्य उपदिश्यते । यावद्विधानुवर्तते ताब- ·४ अध्याय १ पादे १ कर्तव्यमनुवर्तते तन्निवृत्तौ ब्रह्मीभूतस्य कि नाम कर्तव्यं स्यादि- त्युपक्रमः । सकृदेव श्रवणमनाभ्यां साक्षात्कारिज्ञानमुत्पद्यते इति वार्तमेतत् । श्वेतकेतोरपि यत्र बहुश्रवणमन्तरेणाक्षानसंशया- दिनिवृत्तिनासीत् किन्नु खलु मनुष्याणां रागादिदोषकलुपित्तचे. तसाम् ! यदप्युक्तमविद्यानिवृत्तेः कृतकृत्यतेति । तत्र भवन्तं पृच्छा. भः केयमविद्यानिवृत्तिराभिप्रेतेति । यावत् सकलभेदज्ञाननि- বিদ্যায়ামৰাগাৰু তাৰ লাখ মনি। तदर्थमेव हि शरीरं भियते । श्रुतिश्च न ह वै सशरीरस्य सतः प्रिया- प्रिययोरपहतिरस्तीति । ननु क्षेत्रधर्मत्वात्सुखदुःखयोरहं सुखी दुःखीत्याभिमाना मिथ्याप्रत्ययः । कोऽयं स्वानुभवापलापः । किं परधर्मस्य संवेदनं नापपद्यते । यथा नीलं पीतमिति द्रव्यगुणः संवेद्यते अतो दुःखानुभवो जैव मिथ्याकारणदोषबाधकप्रत्यया- ৰাৰু । অর্থ যাহতলালা অনুতানাক্ষিক सापि म दृश्यते । येनाहं भुक्तो ऽस्मीति प्रतिपद्यले परोऽनुमानेन जानीयान् । सा चाविद्या प्रतिपुरुषमेका वाऽनेका बेति । यद्यनेका ततो ऽथत्वं प्राप्नोति तत्त्वातत्त्वाभ्यामनिर्वचनीयोति हीयते । एक- त्वे च युगपत्सर्चनुक्तिप्रसङ्गः । कल्या चेयमविद्या । नेश्वरस्य । वि- रोधात् । न जीवानाम् । तेषां अवस्तुत्वप्रतिज्ञानात् । यदप्युच्य- ते कस्याविद्यति पृष्टे तस्य ते ऽन्यस्त्वं पृच्छसीति तदपि बदुष्टोत्तरम् । यद्यसी यादहं जीवः परमात्मनो ऽश इति तदा तूष्णीमासनमेव ते । तस्मादनात्मसु देहादिषु विपरीत- प्रतिपत्तिब्रह्मस्वरूपा प्रतिपत्तिश्चाविद्या सा सम्यक्झानोत्पत्ती निवर्तते । तच सम्यकशानमुत्पमिति यावजीयमभ्यस्यमान परीपकमपवर्गक्षम भवतीति शास्त्रादवगम्यते । शानं यद्यपि दृष्टार्थमपुनर्जन्महेतुत्वं तु केवलशाखसमधिगम्यमेवान्यथा सुषुप्ति- प्रलययोरिव तिरोभूताविद्याशक्तिर्मुक्तस्य पुनर्भवेत् । क्षीयन्ते चास्य कर्माणीत्यभ्यासापेक्ष्यं प्रतिवेदान्तं चौपासनं विधीयते विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीतति अनुविधजीवी जानात्योमित्येवात्मानं ध्यायथ निचा- य्य तं मृत्युमुखात्प्रमुच्यत इति । आत्मस्वरूपविषये विशेषझाने वाक्यादुत्पन्ने समानप्रत्ययावृत्तिलक्षणमुपालनं यावजीचं कर्तव्य- मिन्यधिकरणतात्पर्यार्थः स तत्सत्वम् । श्लोको चान्न भवतः ।

·জীবঞ্চালুঞ্জলা
उक्तं तत्त्वमनाहत्य दुर्भहो गृह्यते यदि ।
तनास्माभिरिदं वाच्यं गृह्यतां गृह्यतामिति ॥
शास्त्रार्थ तत्त्वतो ज्ञात्वा चरिष्यामो वयं सदा ।
ननो व्यसनिता काचिद्धिमतिप्रतिबोधने ॥
यदप्युच्यते अनियोज्या ब्रह्मविदः शास्त्राविषयत्वादुपासना-
यामाश्रमकर्मणि चानाधिकार इति । तदपि समयमानं मन्यामहे ।
पतो नैकजन्मनि प्रवृत्ताज्ञानस्वाभाविककर्मवासनामलप्रचयापक-
पांपेक्षित्वान्मुक्तः । भोजनशौचाचमानादिषु बुद्धिपूर्व रागमयुक्तेषु
वर्तसे । ब्रह्माभूतश्चेत्सर्वत्रानियोज्यत्वमविशिष्टम् । शास्त्रार्थकदे-
शानुष्टानं न च प्रयुक्तम् । तथा हि ।
क्रियते कर्म किश्चित् त्यज्यते किश्चिदित्यपि ।
न लभ्यं शास्त्रमुल्लङ्घय स्वच्छन्दपरिकल्पनम् ॥
शौचाद्यपि न कर्तव्यं जीवन्मुक्त्यभिमानिना।
नासम्बन्धाच्छरीरस्य नात्मनो नित्यशुद्धित इति ।
यस्तु ब्रूयात्तत्त्वं पदार्थविवेके सति वाक्यार्थशामभुत्पद्यत इति
तदनन्तरं समस्तद्वतप्रतिभासनाभावाछरीरपात इति । अत्रोच्च-
ते। साधुपर्यालोचनं सूक्ष्मधियो भवतो द्विस्त्रिी स्वयं ज्यो-
तिर्ब्रह्माणि श्रुते तस्वं पदार्थव्युत्यत्तिरुपजायते । पदार्थज्ञानं
निमित्तं वाक्यार्थज्ञानस्येत्यनन्तरं तेन भवितव्यम् ।
यदि पदार्थव्युत्पत्तिः श्रवणमननगुरूपासनसामग्रीस-
म्पती सत्यामपि नोत्पद्यते कालान्तरे ऽपि का ते प्रत्याशा।
आरब्धफलकर्मप्रतिबन्धानोत्पद्यत इति चेन्न कदाचिजमानोत्पत्तिः
सम्भवेदारब्धफलकर्मप्रतिवन्धस्यावश्यम्भावित्वाजीवतः प्रवृत्ति-
फलेन प्रतिबन्धात् मृतस्य चैतरेणेति । न च वाक्यार्थज्ञानं मृति-
हेतुः । श्रुत्यभावात् । कर्मक्षयो हि तद्धतुरविदुषां तदर्शनद्यालभी-
मादीनां च ब्रह्मविद्याप्रवर्तकानां स्मरणात्किञ्चिदेतदिति ॥१॥
लिङ्गाच्च ॥ २॥
इतश्च रश्मीस्त्वं पवित्यादिति रश्मिवहुत्वोपासनं बहु-
पुजतायै विधीयते इत्यत्रावृत्तिरनूयते, तत्सामान्यादितरेषु तथा-
त्वं स्थालीपुकन्यायेग ॥२॥

·४ अध्याये १ पाद ३.....४ सूत्रे ! आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च ॥ ३ ॥ यो ऽयमपहतपाप्मादिगुणयुक्तः परमेश्वरः स किमहमामे- ইমরুল সাঃ কি অলিগ জানলখাল- गुणत्वाद्भदेन प्रतिपत्तिरिति प्राशावाह । आत्मेति । तुशब्दः पक्षव्यावृत्त्यर्थः । परमेश्वरप्रक्रियायां आत्मेत्येवं गच्छान्ति शापय. न्ति जाबालाः । त्वं वा अहमस्मि भगवो देवते ऽहं वै त्वमसि- देवते इति । ग्राहयन्ति च श्रुतय एत आत्मासर्वान्तर एफ्त आन्मान्तर्यास्यमृतस्तत्त्वमसीति । ननु विरुद्धगुणयोरभेदापत्तिर- युक्ता । नायं विरोधो भेदस्य नित्यसिद्धत्वात् । उपाधिकृतभेदस्तु सोऽभेदभावनयापनीयते । अग्निसम्पर्कणेव कनकगतमलस्य ॥ ३ ॥ प्रतीकन हि सः ॥४॥ मनो ब्रह्मेत्युपासीसत्यध्यात्माधिदेवतमाकाशो ब्रहोति सद्यो नाम ब्रह्मेत्युपास्त इत्येवमादिषु प्रतीकोपासनेषु संशयः किमान अहो ऽस्ति नति । ब्रह्मेत्यात्मोच्यते । अस्ति च विकारेषु कारणानु- गतिः तस्मादात्मग्रह इति पूर्व पक्षः । नात्मग्रहः । प्रतीकेन हिसः। प्रतीकमात्मोपासकस्य ब्रह्माविकारत्वादुभयोस्तुल्यत्वात् । यदुक्तं कारणान्वया ऽस्तीति । सत्यम् । वस्तुतचोदनातस्तु विकारस्यैवो. पालनम् । यथा बासो ददात्यनो ददातीति चोदनायां न तन्त वः काष्टानि चादीयन्ते । अन कल्पनारुचयः के चित्प्राथमिक- श्रोत्रियश्रावकाः सिद्धान्तं प्राइयन्तो वदन्ति नामादिप्रविलापनेन ब्रह्मैव नामादिप्रतीकेषूपास्यम् । अत्राचक्ष्महे । न पुरुषकल्पनामनु- रुध्यामहे किन्तु निर्दोषश्रुतिनिर्गतां वाणीमुदीक्षामहे । यत्र वी. कारोपासनं पक्ति तत्र तदेवावधार्यते । यत्र प्रकृत्युपासनं तत्रापि तदेव नान्यत् प्रमाणान्तरमुत्प्रेक्षा वा क्रमते । मनो अलोति चेति परो ब्रह्मशब्दः परविशेषणत्वेनैव समाप्यते। नाम विशेष्यत्वेन द्वितीयाविभक्तियोगात् । अतो ऽयं वाक्या. धों ब्रह्मदृष्टिविशिष्टनामोपासनं कर्तव्यमिति । याद च ना. मनः प्रविलापनं न तर्हि विशेषणत्वं यथा नीलोत्पलमानयोति । #প্ত পায় লিংগৰ বা গুণ সব খাবা-

·#ীবাজুগলা
यत्वात् । यदि परविद्यैवेयं भूयस्त्ववचनानुपपत्तिः स्यात् । घा-
ग्वा व नाम्नो भूयान् भूयसीति । सूत्रश्चैदमवाचर्क पूर्वाधि-
करणापवादार्थता न सिध्यत् । यदपि तैः कल्पितमपहत-
पाप्माहिरण्यकेशादिगुणानामुपलक्षणार्थम् । तदप्यसत् । ब्रह्मणो
विशेषणत्वात्तदन्यत्वाच गुणानाम् । उपलक्षणं तु बहिरेव
यत्रायं काकोदो देवदत्तस्य गृहमिति ॥ ४॥
ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् ॥ ५॥
तेष्वेचोदाहरणेषु विवक्षा किं ब्रह्मदृष्टिमनसि कर्तव्या किं
वा मनो दृष्टिरितरत्रेति । नियमकारिणः कारणस्याभावादनि-
यमे प्राप्ते ऽभिधीयते । ब्रह्मदृष्टिर्मनसि कर्त्तव्या । कस्मादुत्कर्षा-
त् । यथा राजदृष्टिक्षनरीतिशब्दश्च परार्थतामापादयति एवं श.
ब्दसामान्यार्थो ऽन्यो हीति शब्दः॥५॥
आदित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपत्तेः ॥ ६ ॥
य एवासी तपति तमुद्गीथमुपासीत लोकेषु पञ्चविधं सा-
मोपासीत इयमेवगंगाग्निः सामेत्यादिवनियमो नियमहत्वभा-
वात् । न ह्यत्रोत्कर्षापकर्षकृतो विशेषो ऽस्तीति प्राप्ते विधी-
यते । आदित्यादिमतयचोद्गीथादौ कर्तव्याः । कस्मादुपपत्तेः
आदित्यादिदृष्टयः कर्माङ्गद्वारेण ऋतुप्रयोगवचनेन गृह्यन्त इत्युप-
पद्यते अधिकृताधिकारो गोदोहनवत् । तथा लोकाः साम-
सु सङ्कल्पितायाः सप्तम्याः पाराविगमात्सामोपासीतेति च
साम्नो द्वितीयानिर्देशात्सान्न उपास्यत्वम् ॥ ६ ॥
आसीनः सम्भवात् ॥ ७ ॥
क्रतुगतायामुपासनायां प्रयोगगतत्वात्तथानुष्ठीयते नामादिप्र-
तोकेषु । परविद्यासु दहरविद्यादिषु चिन्ता किमासीनः शयानो वा।
आसीन एवेति नियमहेत्वभावादनियमः प्राप्तः । तत्राह । आली-
न इति । कुतः सम्भवात् । तिष्ठतः शरीरधारणे व्यनं मन:
शयानस्य निद्रयाभिभूयते ॥ ७॥
ध्यानाच ॥८॥

·: : : :---' গো সে যাই না : ফখ য- ও ৯ ; এক না । তেলে } } এছু আয় খুশীতল ২ খান?}}} ফুল । শুরু ৪. হিলি কি ? -- তখন তাকে কোন হিথ নবী- কলকায় রসুন খবলৈ নাই?? ??? ; প্রকাশ না ? ? লাখ স্বপ্ন না ঐ না ; ইলে এ, - ক্ট = হলঃ কে ? হয়। বিgঙ্গ ৫ : ইভ লিজাস ল ই- একাকি ! কে কি ??? শামস । ভাক ? এখানে না কি ? পূখ গ্রিকাল স্ট্রি ৱাসুকান্ত ভূহলো- ৫ দুলকি চার ঃ প্রায় স্থা না হলে মন্বিত হিলিয়াখা অ অ অ এ গুঃ ২ অক্ষণেঙটাকি st & তা ঐ###খালি ! ল শুরু উঃ}} ??? স্বংখিঙাল হঘৰাণীহাৰিলাহী হা ? কা সুলাইমান কাশ। মুখ ?? হা । ৰ ল ৪৬ ·भास्करीयब्रह्मसूत्रभाष्ये नक्षीयत इति तावत्प्राप्तम नहि कर्म क्षीयत इति स्मरणात् । अत्राभिधीयते । तदधिगमे ज्ञानलाभे लत्युत्तरपूर्वयोरधयोः पाप- योरश्लेषविनाशौ पूर्वोत्पन्नस्य जन्मान्तरसञ्चितस्य । अत्रापि जन्मान प्राप्रबोधादाविर्भूतस्य च विनाशो व्यपदेशात् । यथेषीकतूलमग्नौ प्रोतं प्रदूर्यतैवं हास्य सवें पाप्मानः प्रदूयन्त इति । तथा क्षीयन्त चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावर इति स्मरणमविद्वद्विषयम् । प्रायश्चित्तेन वा भोगेना ऽन्येषां क्षयो नान्यथे- त्यागामिनः । पुनरवस्यासंश्लेषो विदुषाम् । तद्यथा पुष्करपलाश आपो न शिलष्यन्त एवमेवंविदि पापं कर्म न शिलष्यत इति । प्रमादोत्पन्नमपि ज्ञानवतः सम्यक्दर्शनशानानलसन्दग्धं कर्म नश्यतीत्याभप्रायः ॥१३॥ इतरस्याप्येवमसंश्लेषः पाते तु ॥ १४ ॥ भवतूपशमः पापस्य विरोधात् सुकृतस्य तु शास्त्रीयत्वा- म विरोधो विद्ययेति प्राले विधीयते । तस्याप्यश्लेषविनाशी स्थाताम् । एवमित्यतिदेशो यथा पापस्य तथेतरस्य पुण्यस्येति भोगार्थत्वाद्विरोधो ऽविशिष्टः । उभे वैष एते ते ह तरतीति श्रुतेः। क्षीयन्ते चास्यति वा विशेषात् । नैतं सेतुमहोरात्रे तरत इति । अत्र सुकृतदुष्कते परामृश्य सर्व पाप्मानो ऽतो निवर्तन्त इत्याह । तुशब्दो ऽवधारणार्थः । शरीरपाते विदुषो मुक्तिर वश्यम्भाविनीति । द्विधामुक्तिीववस्थायां रागद्वेषमोहैः तदझैश्च मदादिभिर्विमुक्तिः पातोत्तरकालमात्यन्तिकोति ॥ १४ ॥ अनारब्धकार्ये एव तु पूर्वे तदवधेः ॥ १५ ॥ पूर्वयोरधिकरणयोः पुण्यपापयोनिनिमित्तयाविनाशो ऽवगतः स किमविशेषणारब्धकार्ययोरनारब्धकार्ययोश्च भवत्युत विशेष. णानारब्धकार्ययोरेवेति विचार्य्यते । तत्राज्ञानशक्तेरविशेषात्त- दविशेष इति पूर्वपक्षी मन्यते । तत्राचक्ष्महे । पूर्व पापपु- ण्ये ऽनारब्धफले विनश्यतः न पुनः प्रवृत्तफले याभ्यामिदं ब्रह्मज्ञानायतनशरीरमारब्धम् । कथं गम्यते । तदवधेः तस्य ता. वदेव चिरं यवन विमाक्षे ऽथ सम्पत्स्य इति । সন্ধা- ·ཁ༌ཏཱནཾ ? ཁ ད དྷ ༌་ ལས༌ '' } 9 པས་ སེམས ས བ བ ཚགས་ བ ༣ ： - : ༌པr པ ས : 5： ' ་་ བ ར་ 3a;༑ ཨཱ སf; – 1:pཝི་ལམ་ལ： ཙཱ་ཎེ་ཚུ་ ལ - ནས 11 ：ཝ ཙཱafཙཱ་༢༦༠ 1 ： 4:༤༤r» ལྷོས་ ༔ ཡེ་ ཨུ་ཊ་བུ་བྱུia ་ སྙོག ** ས ༌ ; ཐ– བྦེས་ ༤ ཞུ་་་ ་༌ ༌ ཡེ་ r'ག་ཀ ༣ 1, fགསསྶ zfg fr པ༔ { ཨ ：: སཔ༌ ཨུ ཏུ་མྨཡཁ; g: 'བ་ཀྱི } - ༤: * ཝཱ ཙྪཱ ཙ བྷནྡྷ༌བྷཱ. ་ -པ ས ཅཚོ་བ བཀུ་ ཕུ༔ ཎ པཎཙྩ བྷཱུ ཙཱ?r ？ ཤུ༔ ཨཱི +9111-ཀr ;:་ པ༌ } ༌ ' erre,, ༔ ༔ : སམྦྷ་དep - ར - – ངོ ༌ :༠༣ ༔ --- ་ ： སྦྲུམ ཀརྐྱེur• སྐྱེ་ đi C: : : s = G:atester Treề: : ; Pཏྟཱ ཙྪཱ ༌ ་ ༌ , , ; ༧ * 1 fཙེ་ ༡ ཙེ perfཀཱ༔ 2rti'pབ༌པrr, : 1[ ， } བོ'ན་ +gi དུ་ { }} ཕྱི }} ༣ ༌ ་ བ ' ''' པེ་ཀེས་ ༩ ་་ -༣ལ་ ཙ་. 2 ཤེ སྨ– པས༌ པ་ ：:་ལྷུབ་ པི ་ཨུ་བ་ ་་ -- པ༔ ཎ ཏྭཱ' -r? jང་ ''' 2 དཔནསྶན་ ས༔ ཡེ་ r: པར་ དུས་པ ༢༡ ཎ ཝ་མེདཔ ས } པ - - ་ ། སཙྩ བྷཱུ ཙ; ཧཱུྃ ཡཔ་པེ } r? , མ་,73rgཁ ན : # ? अतो ऽन्यार अंकषानुभयो ।॥ १७॥ པ Grr; བུ་ཨུ་ཚང་༔་ཚེསཱ༔ ༈ ༌ –- TT;; ནུ་ཚེས པ jiཞུrit ： བཙ ཚྭ་༩ rgy ཡེ་ གླུ་ jug#[Te4; qiqfjf– ༈ ་ <ཡr { #r s: Ts-TTཁས༌པr ོ {{c༔ grལ་ ༩r-greifer q=gs: rez་པ་ སྐྱེས་ པ་ཊྛིས པ ས པས པ ཨ་ ཙཡr? ཨཱ་ ·গাজীগন্ধা षयो ऽयमश्लेषविनाशावगमः कृतस्तद्विषयश्चैकेषां शाखिनां वि- नियोगः । उभयोमिनिबादरायणयोर्मतमिति । यदेव विद्यये- ति हि सूत्र के चिदधीयते । तदनर्थकमित्युपेक्षणीयम् ॥ १७ ॥ भोगेन वितरेक्षपयित्वा सम्पद्यते ॥ १८ ॥ आरब्धकार्य पुण्यपापे भोगेन क्षपायित्वा ब्रह्म सम्पद्यते । तु. शब्दो ऽवधारणार्थः । यद्यप्यस्मिन् जन्मनि पारमेश्वरगुणा नाभि- व्यज्यन्ते तथापि शास्त्रप्रामाण्यादभिव्यज्यन्ते मुक्तस्य च प्रादु- भवन्तीति निश्चीयते ॥ १८ ॥ इति भास्करीयशारीरकभाध्ये चतुर्थाध्यायस्थ प्रथमः पादः समाप्तः । HATSAPurwanam@HINDIHDawomen

·अथ चतुर्थस्य द्वितीयः पादः ।
वाङ्मनसि दर्शनाच्छब्दाञ्च ॥ १॥
ब्रल सस्पद्यत इत्यनन्तरमुक्तं केन क्रमेणेति देवयानपन्थान-
मवतारयिष्यन् भ्रान्तिमेव तावनिरूपयति লিল্লাানিরুম্বই
तदुपक्रमाच्छ्तेः । सा पुनः कीदृशीति निरूप्यते । यथाशास्त्रं
वाङ्मनसीयुदाहरणप्रदर्शनम् । अस्य सोम्य पुरुषस्य प्रयतो
धाडसानाति सम्पद्यते मनः प्राणः प्राणस्तेजसि तेजः परस्या दे.
घतायामिति । तत्रायमर्थः सांशयिकः किं वाक् वृत्तिमनसि
सम्पयते किं वागेवेति । श्रुते गिति पूर्वः पक्षो वावृत्तिरिति
सिद्धान्तः । कुतः । दर्शनात् प्रकृतित्वाच । मरणकाले वाग्वृत्तेल
पशमो दृश्यते मनो वृत्तौ स्थितायामेव ! यदि पुनर्वाच एव
এত ঘন কি লিঃ কাঙ্গাল গu ইত্মবি-
विरुध्येत अविदुषो ऽपि देहान्तरप्रतिपत्ती करणानुवृत्तिर्न स्यात् ।
बाङ्मनसीति वाक्यशब्दावृत्ती लक्षणयावकल्पनम् । श्रुत्यसम्भवे-
ऽपि लक्षणापि न्याय्यक ॥ १ ॥
अत एव च सर्वाण्यनु ॥ २॥
अत एव दर्शनाच्छन्दाच वाग्वृन्तिमनुसर्वाणीन्द्रियाणि -
त्तिद्वारेण मनसि सम्पदान्ते । को सौ। शब्दः । कस्मातुपशान्तते-
जाः पुनर्भवमिन्द्रियमनसि लम्पद्यमारिति ॥२॥
तन्मनः प्राण उत्तरातू॥३॥
उपसंहतकरणान्तरवृत्तिकं तम्मनो वृत्तिलोपेन प्राणे सम्प-
প্রন লক্ষাবিথ। ভলকানাৰুৰাৰ লাহাঙ্কা -
चित् ॥ ३॥
सो ऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः ॥ ४ ॥

·SMSAN
૨૨૮
নাৰীখালা
प्राणस्तेजस्युपलीयते श्रुतत्वादिति पूर्वः पक्षः। नैतदेवम् । सो
ध्यक्ष जीवे कार्यकरणस्यामिनि । कथमधिकाराय क्रियते । तदुप-
गमादिभ्यः । एवमेवेममारमानमन्तकाले सर्व प्राणाभिसमा.
यन्ति यत्रैतदूधवाझ्यासी भवति तमुत्तामन्तं प्राणो ऽनूत्का-
मतीति ॥४॥
कथं तेजसीति श्रुतिरित्याह-
भूतेष्वतः श्रुतेः ॥ ५॥
स जीवस्तेजःसहचरितेषु भूतेषु विशति तच्छ्तेः तेज:
श्रुतेरित्थमवगन्तव्यम् ॥ ५॥
नैकस्मिन् दर्शयतो हि ॥ ६ ॥
तेजाति कथमेकवचनमिति चेत् । प्रदर्शनार्थ नैकस्मिन्नेव ते.
जसि जीवः । कुतः । श्रुतिस्मृती दर्शयतः । पृथिवीमय आपो.
मयो वायुमय आकाशमयस्तेजोमय इति ।
अण्व्यो मात्रा विनाशिन्यो दशार्धानां तु या स्मृताः।
इति प्रतिवचने दर्शयतः । पश्चस्यामाहुतावापः पुरुषवच-
सो भवन्तीति । तयाख्या आत्मकत्वात्तु भूयस्त्वादिति । तदिदं
यावत्सूक्ष्मशरीरं साणं सेन्द्रियमामुक्तिनुवर्तते ॥ ६ ॥
समाना चामृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपोष्य ॥ ७ ॥
किं विदुष एवैषोत्क्रान्ति त्युच्यते । समाना च विद्वदविदुपो वा
मृत्युपक्रमात् स्मृतिर्देवयानः पन्थास्तदुपक्रमात् । आङ्मर्यादायाम् ।
यावच्छतेरुपक्रमो मूर्धन्यनाडीतावत्तुल्येत्यर्थः । लिङ्गशरीर-
परिवृत्तौ हृदये परिवर्तमानः प्राप्तव्यं लोकं प्रद्योतेन पश्यते
अविद्वांश्चत्पित्यानं प्रतिपद्यते नरकद्वारं वा विद्वांश्चन्मूर्द्धन्यना-
डी प्रतिपद्यते । ननु विदुष उत्क्रान्त्यनन्तरं अमृतत्वं न तस्य
श्रुत्यपेक्षेति । नेत्याह । अनुपाण्यादग्ध्वात्रैव कार्यकरणं लिङ्ग-
संझं दशान्तरं गत्वा प्राप्य अमृतत्वमुच्यते तयोर्ध्वमायन्नमृतत्व-
मेति प्रा गमयंतीति च ॥७॥

·སྐུ་ +ir7: 44:༣་༢ 'i |} ༧ "："བྱཱན པ ས ས :ེge = ཝཱ ཨཱི ཨུ t; 'ཀ ༌ ༌ ༌ ;;,་; fr ཎ ཏ ཙ+ ''ས པ ས ས པཎེ ཡ ་་་? rr; ༈ མ ཀprལཾ ༌ ས བ ་ས༌ ri ཡྻ ཁ?T | ཀ ཀཱ ཙྩ - - – ༈ – ༦ ཙ ཚེ ན པ ： ་ : 1:49 ཎ ： 2:*; Tr'' ཙ ། ༑ ཡེ་སནྣཱ ༦༣e | ཡེ་༌་་ བློ་སེན པ ་ པ པགྱི''༦ ཟླ༌ ེ༔ ? * } ཟླཝཔr ་ ༌ ག ཨཔྤ; cr:|:ge ཀ ; > ; ནམ ཀ པ༌ # 1 { }} ༔ , ༈ ༌ ༩ ཉྩ་ཀ༌ཎ： rg དྷ ་དེ་ '' ''དྡྷེ ས ་ ༩༩ ན པ 'བས༌ ，་ ཀ་རཱི ཨུ ཨ ཀ མཱུ 3; ? ： ; ར༌ ༌ -： ཝ ལ ༌ བློ ཏཔཎཡ; པ ༌ཁ #*༌ པཉྩ' % ཝ ཨ } ཏུ་ ཚེ; ཀཱཡབ བ བྷཱུ ཀླུ པg ' ༔་དེ་; 4ཝཱ་ ''q4, ཨུ་ཊཾ་ཀ་ ལ༔ དམིུr? ：rr རྒྱན་ པ ཨ trཀ } མུ ཙྪཱ ཙཙr པ་ ༣ ན པ *?） ་ ་ ་ ་ ? ： ༈ ཝ ༔ ལྔ་ ལཱཨེཀྐ་ཐམས– }} ： ; sjདུ་ཤུབུ ། ལྟ་ཕྱི་ལོ་ yཔ rgཡཱ་ | 2 } ༡སྐུ་ཡr པ་ རྒྱུ ༔ ༔ ༔ : ，་དུ་པདྨ་ཟླ་ པ ༧ ༢ gཀt - ཝེT]་སྦེ་ ནུ པདྨེའུ་f ཙམ པཎ ཨུ་ ས ་ ་ཏེ་ ཡུ་པ་ ་ ་ ་ ཨེ༌r: p- ཡ', f–? if པར། ： ཨཙཱ' ཟླ་7 པེ། ཨཱ་ལེ་མ ·भास्करीयब्रह्मसूत्रमाध्ये ज्ञाते ऽर्थे हेतुमाह । स्पष्टो छेकेषां शाखिनां माध्यन्दिनानाम् । न तस्मात्प्राणा उत्क्रामन्तीति शाखान्तरे पञ्चमीप्रयोगात् शारीरा. त्याणानामुत्क्रान्तिानेषेधः स्पष्टः । षष्ठीप्रयोगे हि सम्बन्धसामा- न्यं प्रतीयते । यदि च शरीरादुत्कान्तिः प्रतिषिध्येत स उ- च्छूयत्याध्मायत्याध्मातो मृतः शेत इति नोपपद्यत । प्रत्यक्षवि. रोधश्च स्यात् विज्ञानात्मनः शारीरात् प्रतिषेधो युक्तो विव- क्षितापिपत्तेः । कथं कृत्वा । तभुत्क्रामन्तं प्राणो ऽनूकामती- ति संसारगति प्रदर्य च शायमान इत्युपसंहरति । अ- थाकामयमान इति विदुध उत्क्रान्तिः प्रतिषिध्यते तेषां संसा- रावस्थायां शरीरारम्भा योत्क्रान्तिः प्राप्ता सा प्रतिषिध्यते । प्राप्त- विषयत्वात् प्रतिषेधानां विदुषः ' शरीरारम्भाचोत्क्रान्ति स्ति प्राणानां तेन सहैव गच्छन्तीत्यर्थो गत्वा च परे ब्रह्मणि प्र. लीयन्त इति गतिश्रुतेश्च । प्रागेव लिङ्गस्य प्रलयो नास्ति संसा- रमण्डलं हिरण्यगर्भपर्यन्तमतिक्रम्य प्रलयो भवतीति गम्यते । ज्ञानाकर्मसामर्थ्याच्च गमनसिद्धिः सेवादिलब्धग्रामफलप्राप्ति- वत् । उक्तोपनिषत्काः क गमिष्यन्तीति च प्रश्रपूर्वकमस्यामप्युप- निषदि गतिर्दर्शिता । तस्मादत्रैव समवलीयन्त इति सूत्रार्था- न्तरात्मात्रेति निर्दिश्यते इति द्रष्टव्यम् । उत्तरत्र चायमों मन्त्रैः स्पष्टीक्रियते । तेन धीरा आपि यन्ति ब्रह्मविद् उत्क्रम्य स्व. गेलोकमितो विमुक्ताः तेनैति ब्रह्मवित्तेजसः पुण्यकश्चेत्या-भाग- प्रश्नस्य साकाहत्वादिह परिलमाप्तिः। प्रत्यभिज्ञानादेकार्थतायुक्ता। अन्यथेदं तद्वाक्यं चानर्थकं स्यात् । ये तूत्क्रान्तिर्नास्तीति वर्णय. न्ति तेषां हेतुकथनार्थ सूत्रमवाचकम् । न्यायश्च नास्ति उत्क्रान्ति प्रतिपिध्य गतिप्रतिषेधे वाक्यभेदात् ॥ १२ ॥ स्मयते च ॥ ३३॥ शुको वैयासकिरादित्यमण्डलं प्राप्य स्वमहिमख्यापनं कृत्वा सर्वभूतो ऽभवदिति स्मयत । गत्येकदेशे सम्बन्धात् अर्चिरा- दीना गत इति गम्यते । सन्निरुद्धस्तु तेनात्मा सर्वेष्वायतनेषु वै । जगाम भित्त्वा मूर्धानं दिवमित्युत्पपात ह ॥

·༈ 2r ༧་༦ པལ 1 gམས་¥erལཱ་ཡ༔ ༣ཟླ3:'' frfQ་ (F: ； ཨེ་ 2er | gs༈ r' ' ༣ : ! ཨ– སྐུjra ཀླུ་ཁ'' ཙདེ་ { ཨཱ༌༌༌ཀཱ་ geig： གྱུ=: ཙེ , gr;：༌ {ཀ ཨ ཎ ཏུ་ན } མཱpr' -y , ཨr? པ ཨུ་་ཨེ་ཌི་ { } }} འཁེ༔ 9r; ]ཁྱུ }} ༔ }} ' '' " src=' t ས ་ཚ མ་ ་ ：: ཀླུ་ } ' '' ཨེf'' ཁgr ༌ • པ་ ཡེ ; iཧ ཨེ, ཨ་ ༔ - ན བྱཱཀྐུ ཀེ ཀེག་༩༔ ཨཱ ཎ, ས ： ་rg པར༌ * 1 gxf; ཨ་མད༔ '''' ཝ * ངེས པ : ཡས་ ༣༤ པ ཨཔྤཡྻ ས་ ན༔ ： ，་ , ཡེ ས པསྶཝ༌ཨཱ་ '' སྐྱ་པས' ཨ་ དྷཱg # ! ht: 44: 26-27 : S = = = a ཚེས ཨ3 པ ཨཱཉྩ༔； s:ཀ ༦༤ མནམ ཡེ giv{: པ༌ ཡེ་ཤུདྡྷཾ དྷ ་ ་ ་ པ འི ཏཱི༔ ༔ ༔ '' ། ༔ ཎ ༔ སྤྱི ཙྩལྕེ་ལྕེ་ ་ ༌༌ ་ ས པ ས ས ས ས ས ས༔ ལུ་ ཙྩོ ས ཧི @ 3 f ཏུ་པ༩ ཁྱg Fjཊ་ཡ། བམ gz- ཡོལssicg@grei@1:# ཚ་ཙg ; Q: 1:1ལྕེ་སྐུf | ཤུ་ལྕ་སྐུ་ sgཔེ་་ ! ཨོ་པཱཡ་ ཡ gy༩ ་་་་་་ གཙྪ rrez ཡr པ། ༈ བ' ་ :: ; erིདF &f @#fཝེ་ཨེབཝསྐུ༌n't i'''; ཡng་ } ས– – བྷཱམཱ ཡྻ ཡེ་ { ཧྥFe * སཙྩ བྷཱུས པ ས #* : ལྕཊྛཱདྷis; ཊ ཨཱི༔ : g; ས་ཚ་༔ ༢་༩ མ ·মীস্বল্পাঙ্গা नुचकामतीति श्रुतेरप्रज्वलनं प्रकाशन हृदयस्याग्रज्वलने प्र. काशनं प्राप्तव्यस्य लोकस्य मार्ग प्रकाशयति तत्प्रकाशितस्तेज- स्तेनामज्वलनेन प्रकाशितं द्वारं पश्यन्स विद्वान् विद्यासाम- र्थ्याद्विद्याभूतगत्यनुस्मरणयोगाच हार्दैन हृदि सूपासितेन प- रमेश्वरेणानुगृहीतो मूर्द्धशताधिकया नाड्या निष्कामतीति। शतं चैका च हृदयस्य नाड्यः तासां मूर्धानमभिनितृतै का। तयोर्ध्वमायनमृतत्वमेति विष्वङन्या उत्क्रमणे भवन्ति ॥ हृदयादुद्गता विभास्वरा ब्रह्मनाडी अनुमूलं मूर्धानमत्येव रस्सि- भिरेकीभूता आदित्यमण्डलमनुप्रविष्टा तामनुशीलयतस्तयैवान्त- काले निर्गमनं भवति सोऽयं ब्रह्मपथ उच्यते ॥ १६ ॥ रश्म्यनुसारी ॥ १७ ॥ अत्र यत्रैतदस्माच्छरीरात् कामत्यथैभिरेव रस्मिभिसर्वमा- क्रमत इति श्रूयते । तत्रेदं चिन्त्यते । किं अहानि मृतो रश्मयनुसारी किं वाविशेषणाहनि रात्रौ चेति । अहनि रश्मिसम्बन्धविच्छेदा- दिति पूर्वः पक्षः । विशेषाश्रुतेरुभयत्रापि यातीति पक्षान्तरम् ॥ १७ ॥ निशि नेति चेन्न सम्बन्धस्य यावद्देहभावित्वात दर्शयति च ॥ १८॥ निशि रात्रौ मृतस्य रहस्यानुसारित्वं नेति चेन्न । नाडीरदिन- सम्बन्धस्य यावीरभावित्वात् । दर्शयति चामुष्मादादित्यात्त- না না সূন্না প্রাক্কা নাতীত্বঃ গ্ৰাসৰ অন্তরি- ब्रादित्ये प्रविष्टा इति निदाघसमये रात्री रम्यनुगमोदृश्य- ते। हेमन्तरजनीषु तुषारनिकराभिवादनुपलब्धिः ॥ १८॥ अतश्चायने ऽपि दक्षिणे ॥ १९॥ दक्षिणायने नृतस्य ब्रह्मप्राप्तिः स यावक्षिप्येत् मनस्तावदा- दित्यं गच्छत्तीति प्रतीक्षणाभाबादपाक्षिकफलत्वाच्य विद्याया: अतः पूर्वोक्तत्वादेव हेतोः । यथा निशि नृतस्य नाहः प्रतीक्षा तथा दक्षिणायने ऽप्युत्तरायणापेक्षा नास्ति । भीष्मस्य तत्प्रतीक्षामा ·৪ ছক্ষা আৰু ২০ জুলু । रनमुत्तरायणपसंमार्थ कथं नाम गुयं चरेयुः प्राणित इति ॥ १९ ॥ ननु या काले बनावृत्तिमित्युपक्रस्थाहरादिकालविशेषः स्मृतावनावृत्तये नियस्यते कथं रात्री दक्षिणायने वा प्रयतो नावृत्ति यावादिति । अत्रोच्यते । योगिनः प्रति च स्मयते स्मार्ते चैते ॥ २० ॥ सत्यं योगिन उद्दिश्य स्माते चैते योगसांख्ये न प्रत्यक्ष- श्रुतिविहिते तस्मात्काले विशेषस्मृतिन वर्तध्या ! यदा पुनरा- तिवाहिकोपलक्षणार्या व्याख्यायन्ते तदा म विरोधः ॥२०॥ इति भास्करीयामसूशमाप्ये चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः समासः ।। ampain- ·अथ चतुर्थस्य तृतीयः पादः। अचिरादिना तत्त्रथितेः ॥ १॥ उत्क्रान्तिमारभ्य नाडाविशेषणोत्क्रम्य रश्मयनुसार देवयाने- न पथा ब्रह्मामोतीति स्थितम् इदानी सा सुतिरेकानेकति चिन्त्यते। श्रुत्यन्तरेबनेकविधागतिः श्रूयते । माडीररिमसम्बन्धेनकाम्नैरव रश्मिभिरूयमाक्रमत इत्यर्चिरादिनका । तैर्विषयमभिसम्भवन्ति स एनं देवयानं पन्थानमापद्याग्निहोत्रलोकमागच्छन्तीत्यन्या । यदा वै पुरुषो ऽस्माल्लोकात्मेति स वायुलोकमागच्छत्तीत्यपरा । सू. यद्वारेणते विरजाः प्रयान्तीति चान्या । तत्र भिन्नाः सृतयो ऽन्योन्यं निरपेक्षत्वात् इति प्राप्तावुच्यते । अचिरादिना ब्रह्मप्रेप्नुः प्रयातीति प्रतिजानीमहे । कुतः। तत्प्रथितेः। तस्याध्वनः नात्मसिद्धत्वात्सर्ववितुषाम् । पञ्चाग्निधिद्याप्रकरणे ये चमे ऽरण्ये श्रद्धातप इत्युपासते इति विद्यान्तरशालिनामचिरादिका सृतिः श्राव्यते । अचिरादिमार्गेण श्रुत्यन्तरोक्तानां एकदेशानामन्त- र्भावात् मार्गकत्वसिद्धिः । प्राप्तव्यस्य चैकत्वात् अनेक- मार्गकल्पनमनर्थकम् । सम्भवत्येकवाक्यत्वे वाक्यमेवश्चायुक्त- स्तस्मादेको ऽयं पन्था इति स्थितम् ॥ १ ॥ वायुमब्दादविशेषविशेषाभ्याम् ॥ २ ॥ श्रुत्यन्तरोकानां सार्गपर्वणां केन मेण सचिवेश इति चिन्त्यते ध्यानोपयोगात् । स एनं देवयानं पन्थानमापद्याग्निलो- कमागच्छति स वायुलोकं स वरुणलोकं स इन्द्रलोकं स ब्रह्मलोकमिति कौषीतकिनो ऽधीयते । तद्यचिरादिमार्गेण ग- च्छतामब्दात्संवत्सरादूर्व आदित्यादर्वाक च वायुमाभिसम्भवति संवत्सरादेवलोकं देवलोकावायुलोकं इति श्रुत्यन्तरवशाहेव- लोको इप्यत्र मध्ये सन्निवेशयितव्यः । कस्मादविशेषाञ्च । स ·2 we নাস্থi- মালহা : ? = : ৫ গ. ন + + + Sঃ । ২১" --? - কণা ও শাক .. যদি মিঃ ঃ ৩ ঃ শ্রী নন বা } - ২ বান s; ধনু 3 অশ্বিাসঃ নিয়াই নি ? ৫ ৬ = সি বিয়ে -- ? । বিখানা ? ক্ষা করুন ( ; লিঙ্ক : - মাঃ গুথার । Cভুবকে হার মার শীৎ ও । ; } শাস্থি ও " ! নেশ বিশ নাগ? : জে: # মরমীন বল ??? সুপ্ত এই মূহ - ২ লক্ষ =ান: : :: রুখ। * ব র ! : - - - গরু, ২৭ in নাহ শ। শুi খ গ "দুটিলা গুই ঘণ; যুৎ = ৪ শিমূল ভাষা : মাল; }} ! ' গল্প লিকুই কনসংহ, ং ৰিপূন স্কুল এ #মঃ “দ হাসানঃ নিঃস্ব ঘূর্নন লক্ষনঃ ও! খর নিদানা : দ্যালয় স্না নগুন লাস্থ বহুদলং ফংনীষণভব। ঐ সুব স্বর । মুহ। যত ধাননি নাইলী- 1 ওঁ ল = সন্ধা নাকি হে ! ল ল ৱশ দাঃ । লমাঃ গুনসুমি লাচ্ছা । ') {? Tাঃ নু: নন। ' , ' , .

·শাৰীখালুসাই निपाच्छब्दे प्रलीयन्ते त्यच्युते सर्वकारणे ।। अनुत्क्रान्तौ तिन स्यादुष्मा प्राणोपलम्मनात् । शरीरभेदादिति च श्रूयते तैत्तिरीयके । आरम्भार्थी तु योत्क्रान्तिः सा नेति प्रतिषिध्यते । ব্যাঙ্গাল মু লক্ষামঙ্গল। लिङ्गेन वेष्टितो याथादचिराद्यतिवाहितः। लिङ्गस्य गमनादन गतिरस्योपदिश्यते ॥ मूर्धन्यनाड्या बिनिसृत्य विद्वानारुहा रश्मीन्भजते ऽग्निमापम् । अहश्च पक्षं सितमेत्य मासान्संवत्सरं देवनिकायवासम् ॥ बायु रविं चन्द्रमसं च पश्चात्क्रमेण विद्युनिलयं प्रयाति । अमानवस्तं पुरुषो ऽधिगम्य ब्रह्मात्मभावं गमयेत्सहैतैः॥ अपामपीशेन सुरेश्वरेण प्रजाधिनाथेन च सत्कृतोऽसौ। श्रुत्यन्तरालोचनयानुपूा मार्गो ऽचिरादिप्रथितो मयैवम् ।। आनन्दो विरजो विमृत्युरगुणो ऽसो विपाप्मा विरुभु- विज्ञप्तिः परमः पुमान्विकरणो भूनान्तरात्मा वशी। सर्वज्ञः परमेश्वर स्वदये ध्यातो ऽनिशं यैरयम् ते यं प्राप्य विमुक्तलिनिगडास्तद्भावभाजो ऽभयाः॥५॥ कार्य बादरिरस्य गत्युपपत्तः ॥ ६ ॥ स एतान्ब्रह्म गमयतीति सन्दिहाते कार्यमपरं ब्रह्म नयति किंवा परमिति । कार्य नयतीति बादरिराचार्यों मन्यते स्म । अस्य कार्यस्य ब्रह्मणो विशिष्ठदेशवर्तिनो गत्युपपत्तेः । गन्तव्यं गन्तृत्वं गतिश्चोपपद्यते ॥ ६ ॥ विशेषितत्वाच ॥ ७॥ इसश्च प्रलोकान् गमयति । तेषु ब्रह्मलोकेषु पराः परा- बतो वसन्तीति बहुवचनेन विशेषितत्वात् ॥ ७॥ सामीप्यात्तु तद्यपदेशः ॥ ८॥ कथं ब्रह्मशब्दो मुख्यः सन् कार्य ब्रह्मणि हिरण्यगर्भ व. तेवति इमामाशद्धा तुशध्देनापबति । परब्रह्मासामीप्याब्रह्म- - ·३im कलालक शववि जान मानेन नियम इमं मानता वाचत नातीनि च अतिरित्याह- फागोत्यारे हदयप सहात समभिधानात ॥ सारी कोमात्यये PH सतीत्यर्थः । सer. པ པ༌, jཨེན་ ་ ༌ ་ ་ ་ ༌ ༌ ་ ཡེ་ ： इसे खालियो। REET अपिल पर: त यू. ए परमिनियत्वात् ।।११ ५ मत जानारामा मन्यत :REEK- श: धो. आतीले सा का शनिमशः उपेक्षा हमायतन मेयोति गहिक राहिशेषति न च का प्रतिपथसिमन्धिः ॥ १३ ॥ যুধি: মা শুরু : ফ্যান हिदि गारिकारात् । शो सम्मानि लाजानाति- हि लात्मनाकारणादिति सिमान्तः । शादाविपक्षबारक चि. निन्द्रामाश्रित्य समविद्याविषयागतिः अथत दश जन- पन्ति । कस्मात् । न हि नि महाविद्रो सियरा लि बन्द जल सर्वात हि सनहितको दिपरिच्छि. नो प्रमादि भारते । शवगतमा विधालु या ·সাক্ষীগঙ্গালুসাই तिश्रुतिरिति । अत्र वेदान्तसम्प्रदायन्यायविदः परिहारं त्रुवते । यदि निर्गुणायां गतिरनुपपन्ना सगुणास्वपि समानानुएपनिः । तत्रापि ब्रोवोपास्यते सर्वगतस्य ये गुणास्ते गुणाः सर्वगता एन । यथाकाशस्य शब्दः परमहत्वम् । ते ऽपि चापहतपाष्मादयः संसारातिनिवृत्तिहेतवो यस्यते स परमात्मोच्यते । यस्य ते न सन्तिः स संसारी सत्वादिगुणयोगादित्यसाधरणा एवामी गुणाः । तत्र सगुणं ब्रह्मोपास्यमान अब्रह्म भवति । न निर्गुणं वस्तु विद्यते । न मस्ति प्रकाशादिप्रत्याख्यानेनाग्निर्नाम भवति । नापि द्रव्यप्रत्याख्याने गुणो नामास्ति । उभयात्मकं तद्वस्तु । विज्ञानमान- न्दं ब्रह्म आनन्दो ब्रह्मोति शतगुणित सरक्रमेणानन्दप्रतिपादना- त् । यदि चैतन्यमानं ब्रह्म आनन्दगुणोपदेशो ऽनर्थकः स्यात् । न चाकरमादर्थवावकल्पना । यथाश्रुतार्थग्रहणे किं नामानुपपन्नम् । अस्थूलादिश्रुतिस्तु प्रपञ्चनिकारणपरा । अयं तु स एको ब्रह्मण आनन्द इत्यसाधारणगुणोत्कर्षापकर्षरहितो व्यपदिष्टः । यदि च श्रुतं नाद्वियते अपवर्गो ऽप्यर्थवादः किं न भवति । अत एव सर्वशक्तित्वं पृष्टिकतत्वमित्येते गुणाः परस्यासाधारणा: न केन वित्प्रतिषेधुं शक्यन्ते । गुणकृतं वा नानात्वं च दार्श- तम् । तञ्चास्माकं न दोषाय प्रत्युतालङ्कारो ऽभिन्नाभिन्नात्मकव- स्तुरूपावगमात् । अतः सगुणब्रह्मविदो ऽपि गतिरनुपपन्ना त- द्भावापत्तेः । न हि प्राप्तमेव प्राप्यत इति त्वदुत्तेनैव हेतुना तत्र ग- तिश्रुतयः कूपे प्रवेशयितव्याः । किञ्च संसारिणो ऽपि स्वरूप- तो गतिर्नोपपद्यते तस्यापि लिङ्गशरीरगमनादेव गमनम् । ननु च संसारी जीवो नाम परमात्माभासः तस्य परिच्छिन्नत्वा- द्गतिरुपपद्यते । अत्रोच्यते । कोऽयमाभासो नाम । किं वस्तुभूतो ऽथाप्यवस्तुभूत इति । यदि तावबस्तुभूतस्य तत्त्वात् गतिरुपप- द्यते स्वर्गापवर्गयोरधिकाराभावः शविषाणवत् । अथ वस्तु- भूतः सर्वगतश्चेत्यभावो ऽणुपरिमाणत्वं मध्यमपरिमाणत्वं च भवता नेष्यते । यचाणुत्वं तदीपाधिकामिति लिङ्गगमनादेव ग- मनं पूर्वोक्तमभ्युपगन्तव्यम् । न चास्माभिरियं गतिः कल्पिता। श्रुत- थो ऽत्रप्रमाणम् । परविद्यालु च गतयो दृश्यन्ते । एतेन प्रतिए- पद्यमाना इमं मानवमावर्त्तनावर्तन्ते इति । तद्धत्वं वै तर्दिष्टापूर्ते कृ- ।

·। মgথায় । 'ম । "মা মুফ হু হু থা স্ট ( ৪ ও ৪ রয় সুখ এখ। গ্রাম - ভাঙ্গায় ? অমল, xve হতে না " ধুলি এ। এবং কফ ভিজি এখালেনি। কাঠ - আলি খাল- সাহ হার = = ইস নি। কি : হক দুই প্রাখি স না; i??? শ { ? = কত : ষ্টা ছি। ও ফল হয় খুকুর। পণ্যগ্রন্থ খবৰ : : : শায়া চা চলা " এদিতাম। মূল এই যss st" a s a না; দুই নিশি ম শ্রেন দুই মুখ * ধূধু শূেন্য হল। ও - ঃ ওল : {ব হয় "" ' জনু ওজন ২২৫ কি? -: । গৰা- দুঃখ-১ , ৬ ও যু,83 কি? ধ: Hন : <! :: র স :- ২ য় সংঙ্গা "ীব ও গুলি: ar এ রু; exgffা না । , মা , ছি ছি । বংখার বিমান দুলেছি অনামিক টি- ক্ষ্মার নুনঃ এঃ ইং - ! ওরা নুতু ংঃ = এখন - ন লা? প্রশ্ন লি। লো বল কিম এখী দল গ্লাহ খালিশ- খোক্ষম কি? - ঃ রাখা খুব বাবা কে হায় অ : } শহর করা এই দুই প্রল গালি । * 3 : সানি । অত্র লাল এট এই ট্রা প্রায় কয়শিৰাক্তন - হু হাজকুম। ওন: "কাগুক না- নিন ক্ষেণি! এন এনা হও। নিঃ

·भास्करीयब्रह्मसूत्रमाप्ये
द्वावौँ संख्याकर्मादयश्च । तत्राविवक्षितायामपि संख्यायां सप्त-
मी निमित्तमात्रविवक्षयावकल्पते । ब्रह्म सर्वभोगनिमित्तं सर्वप्रप-
अनिमित्तमिति निमित्तसप्तम्येवेत्यदोषः । ये कार्यब्रह्मोपासकास्तद-
पेक्षया वा बहुवचनम् । यद्यत्र किञ्चिदेव सूक्ष्ममपि दूषणं केन
चिदुत्प्रेक्ष्यते तत्सर्व छान्दोग्ये विस्तरेण परिहतमित्युपर-
स्यते ॥१३॥
भन द्वी पक्षौ दर्शयित्वा निर्णयार्थमाह ।
अप्रतीकालम्बनानयतीति बादरायण उभ-
यथा ऽदोषात्तत्क्रतुश्च ॥ १४ ॥
स एतान् ब्रह्म गमयतीति प्रतीकालम्बनान् वर्जयित्वा मनो.
अझेत्युपासीतेत्येवमादिप्रतीकालम्बनान्वर्जयित्वा कार्यब्रह्मोपासकाः
ये च परब्रह्मोपासकाः तानुभयप्रकारानयतीति बादरायण आचा-
यो मन्यते स्म । कस्मात् । उभयथा दोषात् । कथं न दोषस्तत्र हेतु.
माह । तत्क्रतुश्च । यथा क्रतुरस्मिन् लोके पुरुषो भवति
तथेतः प्रेत्य भवति । तं यथा यथोपासत इति च श्रुतेः । पर-
मात्मतुः परमात्मानं प्रतिपद्यते कार्यव्रह्मक्रतुः कार्यम् । वैतिकत्व-
भावनया हिरण्यगर्भो भविष्यामीत्येवं प्रवृत्तस्तद्भाषं तत्माता-
र्थस्यार्चिमार्गः पठ्यते । तथा च कौषीतकिना पर्यङ्गविद्यायां च
बृहदारण्यके । ननु पञ्चाग्निविदा कथं 'कार्यब्रह्मलोकप्राप्तिः।
श्रुतेः
तत्रापि विशेषण श्रूयते यः शुद्धः पूतः पुण्यलोको
भवतीति । ननु पूर्वापरविरुद्धमिव प्रतिभाति । परं जैमिनिर्मु-
ख्यत्वादिति परमेव ब्रह्मशब्दार्थ इति निश्चितम् । कार्य ब्रह्म चेत्
पञ्चाग्निविदा प्रतिपयरत्रावृत्तिः स्यात्तदानावृशिवचन विरुद्धम् ।
अत्रोच्यते । नायं विरोधो द्विधा मुक्तिः सद्य एव मुक्तिः क्रममुक्ति-
श्शेति । ये साक्षाग्रीवोपासते सद्य एव मुख्येरन् । इतरे तु हिर-
ण्यगर्भ प्राप्य शुद्धान्तःकरणाः तत्रैव ज्ञानप्रकर्षमासाद्य माया-
तपयोरिव ब्रह्मलोके इति विविक्तबोधोत्पत्तिसङ्कीर्तनात् तेन
सह मुच्थेरन् । ब्रह्मणा सह ते सर्व इति स्मृतेः । अतो ब्रह्म
गमवेत्यपुनरावृत्तिरिति चोभयमुपपन्नम् । तत्सामर्थ्यांदवेत्थं
क्रममुक्तिराक्षिपतीत्यदोषः ॥ १४ ॥

·༧ པ༌ ལས༌ ༩ པ དེ ས ་ པ ༄༅ -
» - ་ , , ;;：་ ༌༌༌ ཡེ ཊ ： སྨཱ་
༨ : པ ས ས - མེས：༤ བྱས༔ ༔

·अथ चतुर्थस्य चतुर्थः पादः। सम्पद्याविर्भावः स्वेन शब्दात् ॥ १॥ ভন্দোলন-সংগ্রামীঃ স্কুলা থালা বাস মাদক- অঙ্খী নবীনি লিঅন । যে সমস্যালয় এলাকায় সুত্যায় বানিফথ লোকালম্বে দুলি হাসুন । নয় । কিন্সাল ঈল ফিলিখি: শ্ব জি বা ফলাফল্মষ্ঠান। লি: মান্নান। স্বালানি। স্কুলঃ। ম্যাধি দলটি। কুলোদ্বান রেজা দত ওভন বথঙ্গাল্লায় লালু। খে। অহা- শু। গলা ছি মহাস্থী একাদঃ হ্যা। অল্প "মী অনুষ্ঠায় নি হাঃ। স্বল! ইজ কালুখালি গায়ে-খাল- লক্ষ ঃ হাঃ। সংস্কারের বির। হাত- সিকি ? লন্ত গ্রামায়ালধিঃ হারুমকি জালা ভিয়েত্ব ইত্যা? মুফ বিলা। ২। ভামন্থনঘাথরুহ হল ব স্বী এন্তাহসান আয়লাভিলিব্রহ্মা কর মন্তিখান জুরি যায়। স্ব- # ওমা আৰিান্ধবি ব হ মুছল বৃহন্নাস স্ব- এর হানি ভিমাঃ ২ খে ন ই । লন্ত ীবি স্থানিয় গান এ ত । - লী। আল্লখ অনিঃ{ে । মল - | সক্ষটা দি ফার্মা মণঃ এনে ফ্রি ১টি। অথ হাঃ হাবিহা জার্মানি ল ভাল- षां ज्योतिरायुहोपासते इति च হালাল খান এখ- যা হব। ২।

·৯ গুরুত্ব ও শ্বাই ২-৩ সাল। ৪ঃ নিংবোতল হালু। ৪। হয় প্রোহিমেললঃ প্লিালনৰ ঘমালা মg৩১। খ গ গুলা মাল। বঙ্গ ব্যাঘা- হাতের ছয় প্রকল্পনা কলকা- ল? এতক - শ যাত্রাবিং দুনি। বিছানা - নেন্য si নিলো ! মু। Cা। তবেংকৰ কি ঘ ঘ ম = মুছিয়. শাহ শান্তি। সুস্থ লগ্নিজালল - জাব একা একা বাসাদ্বিঘাত হান্য - জামে। গ্রা ফাগল অই এ ছাই হৰ কানি -এই "মাথাকি। অথম খোলী নহু অাঁখি- হ ইল র কালি নি । ৪। আয় ফিলিংসা: ॥ আয় খুলু ফিলিম বি জিলী অর্থ কি অনুয! লন্ত ত্বখি। অ ন র লামাল হয় নি । দােকল। কম চান মা- iথrcলা লৰশ্নরুজ্জাল। ঘাসু। সূত্রiহঃ | প্রশ্ন করা: -াল। র ঙ্গ মেলায় সুরঙ কামাল হল হাসান কাজ না ভুল ভালোবাসা। चितिमात्रेण तदात्मकत्वादित्यौडुलोमिः ॥६॥ প্লাহর নামখানিন্তন মুত্তালি- কখন ফুফ। নাকালু। অন্যাম ভ্রাম ঙ্ক ঘগুলি আ অা ১লা : ভূঃ দ্র- জলক্ষণ হন। খা চা মাল মান অক্ষাগালি দ্বিগুণফুলসান সুর। অনু লিঃ- খামায় ছামঃ। জঘিালামালীল- লালায়ি মিলনে ভুল সঙ্গঃ । । एवमप्युपन्यासात पूर्वभावादविरोध ক ·भास्करीयब्रह्मसूत्रभाष्ये बादरायणः ॥ ७ ॥ एवमपि चैतन्यमात्रत्वे ऽपि पूर्वस्याप्यैश्वर्यरूपस्य भावात् । कथमुपन्यासात् । पूर्वोक्तेन जैमिनीयेन हेतुना उभयेषां वेद- वाक्यानां प्रामाण्याविशेषात् । असाधारणात्वाच्चापहतपाप्मागु. पानांव्यतिरिक्ताव्यतिरिक्तस्वभावत्वादविरोधं भगवान् बादराय- णः परिनिश्चिकाय । न च गुणगुणिनोरेकत्वानेकत्वविरोधः । य. थामिरेकः सप्तजिह्वः प्रकाशवानूप्रज्वलन उष्ण इति नानात्वम्, यथा च उद्यन्दिनकर एकः किरणजालं अवनिमण्डले थयबनेको भवतीति । अत्र वैशेषिकाः प्राहुः । ससम्बोधो मोक्षो नोपपद्यते । सर्वज्ञत्वादिगुणयुक्तौ दुःखनिवृत्तिमात्रं मोक्षः । आनन्दादिशब्दाश्च दुःखनिवृत्तिमात्रालम्बिनः । यदि च सुखरा- गेण प्रवर्तेत ततो बन्ध एव स्यात् । रागस्य बन्धहेतुत्वात् । शरीरेन्द्रियमनसां निवृत्ती विज्ञानोत्पत्तिहेत्वभावात् मुक्तो निःसंज्ञः पाषाणकल्पो ऽवतिष्ठते । साङ्ख्याः पुनश्चैतन्यस्वभाव आत्मा तस्य द्रष्टुः स्वरूपे चैतन्यमाने ऽवस्थानमसम्प्रज्ञात- योगनिष्पत्ती मोक्ष इति मन्यन्ते । तत्राभिधीयते । यत्तावदुक्तं रागो बन्धहेतुरिति तदयुक्तम् । शास्त्रादयं विभागो गम्यते । यथा स्वदारगमनं धर्माय परदारगमनमधर्माय, तथा विषयविषयो रागो बन्धहेतुर्निरतिशयानन्दब्रह्मविषयो मुक्तये । तथा ह्या- हातकामाभीप्सितं न विवेशकः स्मरति । न वानन्दशब्दो दु:खाभाववचनः । शतगुणोत्तरोत्तरक्रमेण उत्कर्षापकर्षों प्रतिपाद्य निरतिशयस्य ब्रह्मानन्दस्योपदेशात् । न चाभावस्य निरु- पाख्यत्योत्कर्षापकर्षों स्तः । लोके ऽपि दुःखतारतम्यं च परस्परविलक्षणं प्रत्यक्षेणानुभूयते । तस्मान्मुक्तः कारणात्मानं प्राप्तः तदेव सर्वज्ञः सर्वशक्तिः सर्वात्माभिर्भवतीति जैमि- निबादरायणयोरभिप्रायः । ततो ये वेदवाह्या वैशेषिकाः सा- क्षासत्पक्षावलम्विनश्च ते सर्चे उपसिद्धान्तिनस्तर्कमात्रशरणत्वा- दिति । यदि च विज्ञानमात्रं ब्रह्मानन्दपदमनर्थक, तहि चैत- क्यमात्रमानन्दः, दुःखावस्थायामपि चैतन्यानुवृत्तिदर्शनात् । न च दुःखनिवृत्तिमात्रमानन्दशब्दार्थ इत्युक्तम् । तस्मात्स्वयं , .

·४ अध्याये ४ पादे ८-१२ सूत्राणि । तस्याश्च प्रामा- संविदितमेव सुखं सर्वदा मुक्तस्याभ्युपेयम् ॥७॥ सङ्कल्पादेव तु तच्छुत्तेः ॥ ८॥ स यदि पितृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवाम्य पितरः स. मुपतिष्ठन्तीति श्रूयते । तत्र संशयः। किं सङ्कल्पादेव पित्रादिस- मुत्थानमथ कारणान्तरमपेक्षितव्यमिति । सन्ल्पो ऽभिगमनादि च पित्रादिसमुत्थाने निमित्तं दृष्टं लोके तथा मुक्तस्योति प्राप्ते ऽभिधीयते । मुक्तस्य सङ्कल्पादेव पिनादिसमुत्थानं न क- लघ्यं हेत्वन्तरं तच्छ्रुतेः सङ्कल्पमात्रश्रुतेः । ण्यादिति च शब्दो न हि लोकसामथ्र्य युक्तं सत्यसङ्कल्प- त्वान्मुक्तस्य । पित्रादिग्रहणं समस्तप्रपञ्चगतभूरिप्रदर्शनार्थम् ॥ ८ ॥ अत एव चानन्याधिपतिः ॥ ९ ॥ अत एव नायमवन्ध्यसङ्कल्पत्वात् मुक्तो ऽनन्याधिपतिरन्यो ऽस्याधिपतिर्नास्ति स्वतन्त्र इत्यर्थः । स सर्वेषु लोकेषु का- मचारो भवतीति श्रुतेः ॥९॥ अभावं बादरिराह ह्येवम् ।। १० सङ्कल्पादेवेति वचनात् अमनस्तावदस्तीति अवगम्यते तत्रेदं सन्दिह्यते । किं शरीरेन्द्रियाणि मुक्तस्य सन्ति न सन्तीति । शरीरेन्द्रियाभावं वादरिराचार्यो भने यस्मादेवमाह मनसैतान् कामान् । यस्य तु मने स एते ब्रह्मलोक इति शरीरेन्द्रियता- भावे मनसेति विशेपणं नोपपद्यते ॥१०॥ भावं जैमिनिर्विकल्पामननात् ॥ ११ ॥ तयोभावं जैमिनिराचार्यों मेने । कुतः । अविकल्पमननात् । स एकधा भवतीति भूमविद्याया शरीरेन्द्रियभावमन्तरेण त्रि- धाभावादीनां प्रकारान्तरेणानुपपत्तेः ।। ११ ॥ द्वादशाहवदुभयविधं बादरायणो ऽतः ॥ १२ ॥ अत एवाभयश्रुतिसामर्थ्यात् उभयषिधं बादरायण चार्यो मेन मुक्तस्य सर्वशक्तित्वात् ऐश्वश्चर्ययोगाच्छरी- ·মাশুকনো সাল থে- ত্ৰ ক্ষেত্ম-ফাস্ট। জাহাঙ্গীর - ছান। দুহীন : রিয়া হেত্বাভজ । হয়। ওই সুখী রাষ্ট্রে সঞ্চয়। ২ ,জ! Jer ওর হাৰ কাৰক - &}} মাঝি ফানুয: 21 কিৎসুয়াল সু । বলবেন। হয়নি এ- -আখ : খ "T"- অতল গলা কানাঃ ও অলং। স্থ ওঠা চুলাঅন । হয় হাথ মুল লাল-লয় হয়ে । । শান্ত ভালু ও ৪ লঞ্জ অস্ত্র কায়েম খ্যাকাঃ বিন্ন : সা হাত - তরঃ গনি অন স্থায় প্রতিযোংuঃখ নিঞ্জা হলঃ সা- সহ । কালকে " তৃত্ব । যা হাও স্বী ও ইমাম হইলামা। সিংহভাগ ও মা ল ঘূেখা মিলার। লা- স্ব স্বত্বা সুই ও পা। সুদ ল: ২ মিগ্র শিক্ষা ব্য। ছি অই অই শাখা। স ম লকিরা- হয় । যিকোঅণফলা। অম্বল ও ঈমানু খালি হত্য। যা খুলনার ফণ- বগ্ন অস্ত মহা মন কান্নাশিদার্থ ছি লন্ত লম্বা ১া অলিখিনি । দুষ্ট । प्रदीपदावेशस्तथा हि दर्शयति ॥ १५ ॥ সু : নোলতিকা লিখা অতুল যাই। কি হাল নাকি এই শখ সংস্থা &িse। ও বলে- যাহলি বলিৰি মাহমু। গুজ ল' পুণঃ- ·ও ও ও আ -ও হচ্ছে। দালাল হারালি দিতানিতে মুখ দ্বিতীয়াহাব- কার্যালয়ে অনলঃ অৱ বৰু অধ্যায় জুলঃ। ক্য যুৎকো কোনি সিলভিয়ান্তি হয়নি ফেকাহ্য। নিরি; কি যায়। এগুলো চলবে - নী ১। ২া, মেয়ে মুক্তি। এ ব- তামিল অঙ্গ খাহিয়া ত্ব-হা হাকিম্না- বল হয়ে গেলো । অঃ। মুখ নালায় । কারঃ এgযায়ঞ্জাস্বাঙ্গালিয়ানস- ঘুণগতু। স্বয়ংবর-গুগতে হবে - ফন কথার ফুলছাত্যায় গ্রেফু পিছে কালিনিয়াম নয় তো হয়নি = চালায় । অবস্থা। বং কান্তি হয় ছত্ত ফাৰ- নি শ্বের = ত স হ } লন্ত লাগে। এখত্তা বস্তু- বিঃ ং , শ ক লেংথ - ন্যাসেফস্বখানাপানি হি। ৭ । ওঁ ঘৰঃ এম হুৱা স্থান থেকে অ- লা- আগুন গুন্তি ৩-৫ , হবে: 34- হে খরছ? রান - হক অঃ কে? যাইয়ে না রে শুয়ে- গতি বাথৰৰ সত্ৰ সনসুলি লিস্তর। অখ। বোয়ায়াতি: সুখেন দুছি- দ্বিত্বালি ন , " মবিঅ অ এই অকালা গ্রথি নাথ জয় নিল। নত্ব থাকায় তা অন্তু দুঃ। । जगद्यापारवर्ज प्रकरणादसन्निहितत्वाच ॥ १७ ॥ দিনববৰিবাৰৰ কাকত্র করা ভাল ও তালা নিজ্জিত খান। ভুল ক্ষঃ খবার মন্ত্রি ব্যবস্থায় এই বরং নথা- ·२४८ भास्करीयब्रह्मसूत्रभाष्ये मपि प्रतिपादयितुमाधिकरणमारभ्यते । जगन्यापारमैश्वर्ययुक्ता- नामभ्युपगम्यते । जगद्यापारस्त्वनादिसिद्धस्येश्वरस्य कथं ग- म्यते । प्रकरणात् । सदेव सोम्येदमिति हि प्रकृत्य सृष्टिरुच्यते अ- सन्निहितत्वात् चेतरेषासुपासा हि परमात्मानं सृष्टिकर्तारम- भिव्यज्यते तेषां सन्निधिरस्ति । तस्मादितरेषामश्वयं सावच्छे- दं परमेश्वरानुविधायीति स्थितम् ॥ १७ ॥ प्रत्यक्षोपदेशान्नेति चेन्नाधिकारिकमण्डलस्थोक्तेः ॥१८॥ अधिकारे लोकानुग्रहब्यापारे प्रवृत्तं यत्सवितृमण्डलं तदवस्थि- तेश्वरायत्तमेवेदमैश्वर्यमुच्यते न स्वतन्त्रम् । स्वरित्यादित्ये मह- रिति ब्रह्मणीत्युत्ता प्राप्नोति स्वाराज्यमित्युच्यते । तस्मात्तदपेक्षमै- श्वर्यमणिमादिलक्षणं न जगद्यापारविषयम् । अत एवाहाप्नोति म- नसस्पतिमिति । सर्वमनसां यः पतिस्तमाप्नोतीत्यर्थः । तत्त्रा- प्तिपुरःसरं चेदमैश्वर्यमितरेषां श्राध्यते । विकारवर्तित्वं कथं गम्य- ते । वाक्यशेषात् । चक्षुःपतिः श्रोत्रपतिर्विज्ञानपतिरिति ॥ १८ ॥ विकारावर्ति च तथाहि स्थितिमाह ॥ १९ ॥ पारमेश्वरं पुनरैश्वर्यं नित्यसिद्धं विकारावर्ति स्वमहिमव- तिचशब्दाद्विकारवति । तथााभयविधां स्थितिमाहाम्नायः तावा- नस्य महिमा त्रिपादस्थामृतं दिवाति । कार्यप्रह्मलोकतिमां मुक्तानां सङ्कल्पादेवेति श्रुतिः। तदैरम्मदीयं सरः तदश्वस्य सामस- वनमिति बहुविधमैश्वर्य प्रकीर्त्य तत्रेश्वरायत्तमित्युपपनम् ॥ १९ ॥ दर्शयतश्चैवं प्रत्यक्षानुमाने ॥ २० ॥ विकारावर्तित्वं परस्य ज्योतिषः तदनुग्राहकत्वं च प्रत्यक्षा- नुमाने श्रुतिस्मृती दर्शयतः। न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रता- रकमिति । न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावक इति ॥ २० ॥ भोगमात्रसाम्यं लिङ्गाच्च ॥ २१ ॥ इतश्च न निरङ्कशं मुक्तानामैश्वर्यं यस्माद्भोग्यसाम्यमेपाम- नादिसिद्धेनेश्वरेण श्रूयते । ब्रह्माविदाप्नोति परं इत्युपक्रम्य सो- ·४ अध्याये ४ पादे २२ सूत्रम् । २४९ प्रश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चित्तेन किमनेन ग्रहेणोक्तम् । पारमेश्वराधीनमेवैषामैश्वर्यं न स्वातन्त्र्यमिति ॥ २१ ॥ नन्वयं सति सातिशयत्वात् पक्षे पुनरावृत्तिर्विकारप्रलये हि तदाश्रितस्यैश्वर्यस्य प्रलयः स्यादतो ऽनावृत्तिविभागपक्षो ऽव- कल्पते । ननु वचनादनावृत्तिः स्यात् । न शक्यते वचनशतेनापि वस्तुतत्त्वमन्यथाकर्तुं भनसैताकीन् ब्रह्म गमयतीति च प्राप्ति- परा न भेदप्रतिपादनपरा इति मत्स्वाह भगवान् बादरायणः- अनावृत्तिः शब्दादनावृत्तिः शब्दात् ॥ २२ ॥ ये नाम के चिचिरादिमार्गेण कार्यब्रह्मलोकं हिरण्यगर्भ प्रा- तास्तदुपासका ये च ये च साक्षात्परमात्मानं प्राप्तुं स्थिता. स्तदाराधनतत्पराः तेषां सर्वेपामनावृत्तिः। कथमवगम्यते । श. ब्दात् । यतयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति तेषामपुनरावृत्तिः, एतेन प्रतिपद्यमान इमं मानवमावर्त नावर्तत इति ते इमं तब्रह्मलोक- मभिसापद्यन्ते न च पुनरावर्तन्ते इति संवत्सरचक्र सूर्यमण्डलं वै. राजशरीरं तत्र सर्वे लोकाः सर्वे वेदा देवाः सन्निविष्टाः । तथा- हि मन्त्रवर्णे पश्चारे चक्रे परिवर्तमाने तस्मिन् स्थिता भुवनानि विश्वेति तदन्तरात्मानं प्रथम प्राप्य ततः परमात्मानं प्रतिपद्य तेनै- कीभूतास्तस्मिन् ब्रह्मणि मोदन्त इति ॥ २२ ॥ इति श्रीभगवद्भास्कराचार्यप्रणीते शारीरकमीमांसाभाच्ये चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादोऽध्यायश्च समाप्तः ॥ समाप्तश्चायं ग्रन्थः॥ - winner

·No text on this page.

·TAE
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES;
А.
COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKUT Wones,
NOS. 70, 185 & 209.
ब्रह्मसूत्रभाष्यम् ।
श्री भास्कराचार्य विरचित म्।
BRAHMASÚTRA.
WITE
A COMMENTARY BY BHÂSKARÂCHÂRTA.
EDITED BY
Pandit l'inhyesori Prasarla Dvinedin,
Librarian, Government Sanskrit College,
BENARES.
PUBLISHED & SOLD BY THE SECRETARI.
CHOWKHAMBA SANSKRIT BOOK-DEPOT, BENARES.
AGENTS:-
OTTO HARRASSOWITZ, LEIPZIG
PANDITA JESHTHARAM MUKUNDAJI, BOMBAY:
PROBSTHAIN & CO; BOOKSELLERS, LONDON.
Printeil by Jai Krishna Das Guptat,
at the Tidlya Tilas Press,
BENARES
1915.
Registered According to Act X_XV. of 1867.

·No text on this page.

·॥ श्री ॥ ॐ नमः परमात्मने। श्रीभास्कराचार्यविरचितस्य शारीरकमीमांसाभाष्यस्य भूमिका । श्रीशङ्कराचार्यरामानुजाचार्यमध्वाचार्यप्रणीतशारी- रकमीमांसाभाष्येभ्यः प्राचीनं तद्भाष्यमन्विष्यता मया श्रीमद्गुरुभिः पठ्यमानमिदं पद्यं भास्कराचार्यकृत- भाष्यस्य महती प्रशंसा च श्रुता "सूत्राभिप्रायसंवृत्त्या स्वाभिप्रायप्रकाशनात् । व्याख्यातं यरिदं शास्त्र व्याख्येयं तन्निवृत्तये॥"इति तदनन्तरं भास्कराचार्यकृतस्य ब्रह्ममीमांसासूत्राणां व्याख्यानस्यान्वेषणे कृते बहुकालानन्तरमेकया वृद्धया ब्राह्मण्या कतिभिस्ताम्रपणैर्विक्रीते स्वकीये पुस्तकस्तोमे वणिक्तनयहस्तगते तस्मिन् पुस्तकस्तोमे किमिदं किमिदं ·भास्कराचार्यविरचितस्य दर्शयदर्शय इति ब्रुवता मया वङ्गाक्षरलिखितानि जी- र्णानि कतिपयपुस्तकानि क्रीतानि । तेषु चैकं कतिपयप- त्रहीनमतिजर्जर भास्करभाष्यमुपलब्धम् । अत्र लेखकेन लिपिकाल एवं लिखितः "इति शारीरकमीमांसाभाष्ये भास्कराचार्यप्रणीते चतुर्थाध्यायः समाप्तः ॥ • ॥ शकान्दाः १५४६॥ श्रीकृष्णः शरणम् ॥ श्रीहरिः शरणम् ॥०॥" पुस्तकमिदं केनचिद्वेदान्तप्रियेणा- नेकैलेखकैरेकेनैव दिवसेन सत्वरं लेखापितमिति विभि- नाकारदुष्यठप्रत्येकपत्नदर्शनादनुमीयते । परं तु या- थातथ्येन परिशोध्य पठनपाठनादिषु उपयोगं नीतमिति समालोचनादवगम्यते। ततः परं वाराणसीनिवासिश्रीयुक्तबाबूगोविन्दा- समहाशयैर्महता यत्नेन सङ्ग्रहीतं स्वकीयं देवनागस- क्षरलिखितं भास्करभाष्यपुस्तकं दत्त्वा वाराणसीस्थचौख- म्बासंस्कृतसीरीजनामकपुस्तकावल्यां मुद्रितं भवेद्यदीदं भाष्यं तदा समीचीनं भविष्यतीति सम्यक् प्रोत्साहितो- ऽहं मुद्राद्वारा तत्प्रकाशने प्रवृत्तः । मुद्रणसमये च उक्तादर्शद्वयसमालोचनेन पाठा- पपाठविवेचनं कृत्वा वङ्गाक्षरलिखितपुस्तकपाठं समीचीनं विज्ञाय मूले स्थापितवान् पाठान्तराणि चाधोभागे टि- ·३ BOB शारीरकमीमांसाभाष्यस्थ भूमिका । प्यण्याम् सूत्रपाठेष्वपि रामानुजाचार्यादिभाष्यसम्मतान भास्करभाष्यानुकूलान् पाठान् मूले तत्प्रतिकूलाँश्वाधो भागे टिप्पण्यां सन्निवेश्य मुद्रितवान् । भाष्यविशेष- वर्णनं तु भास्कराचार्यवर्णनानन्तरं भविष्यतीत्यास्तां तावत् । अयं भास्कराचार्यश्च कस्मिन् काले कस्मिन् देशे चाविर्भूत इति निर्णयस्तु दूरे गतः लोकभास्कर-श्री- तभास्कर-हरिभास्कर-भगवन्तभास्कर-ज्योतिषिक- भास्कर-भदन्तभास्कर-भास्करमिश्र-भास्करशास्त्रि- भास्करदीक्षित-भभास्करपण्डित-भास्कराचार्य-भहभा- स्करमिश्रतिकाण्डमण्डन-लौगाक्षिभास्कर-शाण्डिल्यभा- स्कर-वत्सभास्कर-भास्करदेव-भास्करनृसिंह-भास्क- रराय-भास्करानन्दनाथ-भास्करसेनादयोऽनेके भास्क- रास्तत्तद्ग्रन्थेषूपलभ्यन्ते । भाष्यकृभास्कराचार्यैस्तु स्वकृतभाष्ये न कोऽपि परिचयो दत्तो येन तद्देशकाल- भाष्यरचनासमयश्च निर्णीतो भवेत् । यत्तु माधवाचार्येण स्वोक्तशङ्करविजयग्रन्थे १५ सर्गे ८० श्लोकादौ भट्टभास्करशङ्कराचार्ययोः संवादो- वर्णितस्तत्तु प्रमाणमपेक्षते परं तु भट्टभास्करो वेदा- न्तविद्यानिपुणः कश्चिदासीदिति तु न्यायमीमांसावेदा- ·भास्कराचार्यविरचितस्य न्तग्रन्थेषु तनतत वेदान्तिभास्करनाम्ना भट्टभास्कर- नाम्ना वा तन्मतोपन्यासादैतिह्येन प्रमाणेन निश्चित भवति । कदाचिद्यमेव भहभास्करो भोजराजेन विद्यापतिनाम्नाभिहित इति कथनमपि न साहसास्पदं भविष्यति। तथाहि डाक्तरश्रीभाऊदाजीनामकेन वैद्यरा- जेन महाराष्ट्रदेशे नाशिकक्षेत्रसमीपे समुपलब्धे ता- नपट्टे लिखितानि कानिचित पद्यानि प्रदयन्ते। "शाण्डिल्यवंशे कविचक्रवर्ती त्रिविक्रमोऽभूत तनयोऽस्य जातः । यो भोजराजेन कृताभिधानो विद्यापतिभास्करभहनामा । तस्माद् गोविन्दसर्वज्ञो जातो गोविन्दसन्निभः । प्रभाकरः सुतस्तस्मात प्रभाकर इवापर(१)॥ तस्मान्मनोरथो जातः सतां पूर्णमनोरथः । श्रीमान् महेश्वराचार्यस्ततोऽजनि कवीश्वरः ।। तत्सनुः कविवृन्दवन्दितपदः सद्वेदविद्यालता- कन्दः कंसरिपुप्रसादितपदः सर्वज्ञविद्यासदः। (१) प्रभाकरः सूर्यः पक्षे प्रभाकरो मीमांसकाचार्यः।

·शारीरकमीमांसाभाष्यस्य भूमिका । यच्छिध्यैः सह कोऽपि नो विवादितुं दक्षो विवादी कचित श्रीमान् भास्करकोविदः समभवत् सत्कीर्तिपुण्यान्वितः ॥ लक्ष्मीधराख्योऽखिलसूरिमुख्यो वेदार्थवित्तार्किकचक्रवर्ती(१)। क्रतुक्रियाकाण्डविचारसारो विशारदो भास्करनन्दनोऽभूत् ॥ सर्वशास्त्रार्थदक्षोऽयमिति मत्वा पुरादतः । जैत्रपालेन यो नीतः कृतश्च विबुधाग्रणीः ॥ तस्मात सुतः सिंघणचक्रवर्ती दैवज्ञवर्योऽजनि चङ्गदेवः । श्रीभास्काराचार्यनिबद्धशास्त्रविस्तारहेतोः कुरुते मठं यः॥ भास्कररचितग्रन्थाः सिद्धान्तशिरोमणिप्रमुखाः । तबंश्यकृताश्वान्ये व्याख्येया मन्मठे नियतम् ॥” इति एतेन कविचक्रवर्तिनस्त्रिविक्रमस्य पुत्त्रो विद्याप- तिर्भास्करभः सिद्धान्तशिरोमणिकर्तुंर्भास्कराचार्यस्य पूर्वपुरुषेषु षष्ठः समभवदिति निष्पन्नम् । श्रीभास्कराचार्येण सिद्धान्तशिरोमणौ गोलाध्यायो- पान्ते उक्तम्। (२) एतेनायमपि मीमांसकस्तार्किकश्चाभूदित्यवगम्यते ।

·भास्कराचार्यविरचितस्य " आसीत् सह्यकुलाचलाश्रितपुरे त्रैविद्यविद्वज्जने नानासजनधानि विजडबिडे शाण्डिल्यगोत्रो द्विजः। श्रौतस्मातविचारसारचतुरो निःशेषविद्यानिधिः साधूनामवधिमहेश्वरकृती दैवज्ञचूडामणिः ॥ ६१ ॥ तजस्तचरणारविन्दयुगल- प्राप्तप्रसादः सुधी- मुग्धोद्बोधकर विदग्धगणक- प्रीतिप्रदं प्रस्फुटम् । एतद्यक्तसदुक्तियुक्तिवहुलं. हेलावगम्यं विदां सिद्धान्तग्रथनं कुबुद्धिमथनं चके कविर्भास्करः ॥६॥ रसगुणपूर्णमही. १०३६ सम. शकनृपसमयेऽभवन्ममोत्पत्तिः । रसगुण ३६ वर्षेण मया सिद्धान्तशिरोमणी रचितः ।। ५८ ॥

·शारीरकमीमांसाभाष्यस्य भूमिका । एतेन निष्पन्नं भवति सिद्धान्तशिरोमणिकर्तुर्भास्कराचा. यस्य १०३६ शाकवर्षे जन्माथ च ९१८ शाकवर्षमारभ्य ९७३ शाकवर्षपर्यन्तं भोजराजो राजसिंहासनेऽधिष्ठित आसीदिति(१) तस्मिन्नेव समये शारीरकमीमांसाभाष्य- कारो भहभास्करोऽप्यासीदिति प्रतिभाति। एतत्कालिकी. मेव भट्टभास्करस्य स्थिति ९०६ शकाब्दे वर्तमानस्य न्यायाचार्योदयनस्य न्यायकुसुमाञ्जली ३३२ पृष्ठे ५ पतौ " ब्रह्मपरिणतेरिति भास्करगोने युज्यते "(२) इत्युक्तिः तथैव १४ पङ्को “भास्करस्त्रिदण्डिमतभा- ष्यकार "(३) इति वर्द्धमानोपाध्यायस्य न्यायकु- (१) राजतरङ्गिणीभोजप्रबन्धादिग्रन्थान समालोचयद्भिः "प- श्वाशत् पच वर्षाणि सप्त मासा दिनत्रयम् । भोजराजेन भोक्तव्यं लगौ दक्षिणापथमि"त्युद्धृतवद्भिः महामहोपाध्यायश्रीम- हेशचन्द्रन्यायरतसी. आई. ई.महाशयैः स्वकृतकाव्यप्रकाशटीका- भूमिकायां १७ पृ. ९३२-९८७ शाकवर्षेषु भोजराजः राजसिंहासने स्थित इति निष्पादितम् । तथैव महामहोपाध्यायश्रीदुर्गाप्रसादेन प्राचीनलेखमालायामङ्कितं भोजराजीयं १०७८ विक्रमाब्दीयं (९४३ शाकाब्दीय) दानपत्वं प्रमाणयता झलकीकरोपनाम्ना भट्टश्री- घामनाचार्येणापि स्वकृतकाव्यप्रकाशटीकाभूमिकायां ५ पृ. २० प. ९१८-९७३ शाकवर्षेषु भोजराजस्य राज्यकालः प्रतिपादित इति । (१) ब्रह्मपरिणामनिरूपणमस्मिन् मुद्रितभाष्ये १०४।१०५ पृष्ठे द्रष्टव्यम्। (३) इदं मुद्रितभाच्यं त्रिदण्डिवदान्त्यनुकूलमेव त्रिदण्डप्रशंसा चास्मिन् मुद्रिते भाष्ये २०८ पृ०४।२३ पं० निरूपिता। तथा च १०१२ शकाब्दे वर्तमानादू रामानुजाचार्यात् पूर्व वर्तमानाः टङ्क-द्रमिण- ..

·भास्कराचार्यविरचितस्य सुमाञ्जलिप्रकाशे ऽपि भहभास्करमतोपन्यासपुर सरो- क्तिर्द्रढयति । तथाहि लक्षणावल्यामुदयनाचार्योक्तिः । " ताम्बराङ्क ९०६ प्रमितेष्वतीतेषु शकान्ततः । घर्षेषूदयनचके सुबोधां लक्षणावलीम् ॥” इति भभास्कराचार्यों विद्याभ्यासादिना पाण्डित्यसम्पा- दनानन्तरं भाष्यं प्रणीतवान् तदनन्तरं च वृद्धावस्थाया विख्यातकीर्तिरभूदिति सम्भाव्यते ततश्च भोजराजेन वि- द्यापतिनाम्नाभिहितः । उक्तयुक्त्या उदयनाचार्यसमान- कालावस्थायित्वादु “भास्करगोने युज्यत" इत्युपालम्भो- ऽपि सम्भवतीति। अन्येषु भास्करेषु केचिन्नामतः केचिदुपनामतः केचिच्च समयतः शारीरकभाष्यकर्तुर्भास्करभटाहिन्ना एव सिद्धास्तथाहि लोकभास्कर-श्रीतभास्कर-हरिभास्कर-भगवन्त- भास्कर-ज्योतिषिकभास्कर-भदन्तभास्कर-भास्करमिः श्र-भास्करशास्त्रि -भास्करदीक्षितास्तु नामोपनामभ्यां भिन्नाः । लौगाक्षिभास्कर-वत्सभास्करौ तु गोत्रतो भिन्नौ । भास्करदेव-भास्करनृसिंह-भास्करराय-भा- स्करानन्दनाथ-भास्करसेनाश्च नामतः समयतश्च भिन्नाः। गुइदेव-भारुचि-यामुनाचार्यादयोऽपि त्रिदण्डिवेदान्तिन एवं एक- दण्डी त्रिदण्डी वेति मन्वायनुशासनादिति नासमञ्जसं किमपि । Demaanada ।

·शारीरकमीमांसाभाष्यस्य भूमिका । त्रिकाण्डमण्डनभभास्करमिश्रा अपि कृष्णय- जुर्वेदीयां तैत्तिरीयसंहितां तैत्तिरीयं ब्राह्मणमापस्तम्ब- सूत्रं तैत्तिरीयप्रातिशाख्यमापस्तम्बसूत्रध्वनितार्थकारिकां च प्रणीतवन्तः एतेषामितिवृत्तनिरूपणे आनन्दाश्रम- संस्कृतसीरीजमुद्रिते तद्भाष्यसहितरुद्राध्याये भूमिकायां "तथापि भट्टभास्करोऽयं माधवाचार्यान्न प्राचीन इति तु निश्चितमेवेति" इत्येव लेखो दृश्यते स तु प्रमाणा- नुल्लेखाद्विद्वद्भिश्चिन्त्य इति । अयं शारीरकसूत्रभास्करो भट्टभास्कराचार्यस्तु भे- दाभेद्वादी(१) मुख्यतया शङ्कराचार्यमतखण्डनाय भाष्यं प्रणीतवान् यत आदावेव । "सूत्राभिप्रायसंवृत्या स्वाभिप्रायप्रकाशनात् । व्याख्यातं यैरिदं शास्त्रं व्याख्येयं तन्निवृत्तये ॥" इति शङ्कराचार्याक्षेपपरं पद्यमुक्तवान् । अपि च ८५ पृष्ठे "तथा च वाक्यं परिणामस्तु स्याद् दध्यादिवदिति (१) भट्ठोजिदीक्षितेन वेदान्ततत्त्वविवेकटीकाविवरणे "भट्टमा- स्करस्तु भेदाभेदवेदान्तसिद्धान्तवादी"त्युक्तम् । अत्र भाष्येऽपि १०३ पृ. "ननु भेदाभेदौ कथं परस्परविरुद्धौ सम्भवेता ? नैष दोष" इत्युक्तम् । १६४ पृ० "भेदाभेदरूपं ब्रह्मेति समधिगतम् इदानी भेदरूपमभेदरूपं चोपास्यमुतोपसंहृतसमस्तभेदमभिन्न सलक्षणबो- धरूपमुपास्यमित्ययमंशो विचार्यते ।" इत्यादि । ૨ ·१० भास्कराचार्यविरचितस्य विगीतं विच्छिन्नमूलं माहायानिकबौद्धगाथायितं माया- वादं व्यावर्णयन्तो लोकान् व्यामोहयन्ति” इति । १२४ पृ. “ये तु बौद्धमतावलम्बिनो मायावादिनस्ते ऽप्यनेन न्यायेन सूत्रकारेणैव निरस्ता वेदितव्याः ।" भाष्यं चेदं त्रिदण्डिवेदान्त्यनुकूलं निदण्डप्रशंसा चात्र २०८ पृ. "स्मृतौ च मननादौ त्रिदण्डयज्ञोपवी- तादिनियमादुत्तमाश्रमः स्वरूपतो धर्मतश्च निर्घात इति नातिप्रसङ्गः ।" "स्मृतिभाष्यकारैरुदाहृतत्वात् त्रि- दण्डपक्षेऽप्युपपन्नत्वात् । " इत्यादि । १२८ पृ. “इ- दानी पञ्चरात्रसिद्धान्तः परीक्ष्यते न चेयमनुपपन्ना चित्रा श्रुतिर्विरोधाभावात् । कथम् वासुदेव एवोपादान- कारणं जगतो निमित्तकारणं चेति ते मन्यन्ते । क्रिया- योगश्च तत्प्राप्त्युपायस्तत्रोपदिश्यते आधिगमनोपादाने- ज्यास्वाध्याययोगैर्भगवन्तं वासुदेवमाराध्य तमेव प्रतिप- द्यन्त इति । तदेतत् सर्व श्रुतिप्रसिद्धमेव तस्मान्नात्र निराकरणीयं पश्यामः ।" इत्यादि इत्थं मया यावना श्रमेण परिशुद्धिसम्भवस्तावान् परिश्रमः कृतोऽत्र शास्त्ररसिकानामल्ये ऽपि समादर सकलो निजपरिश्रमः सफलो विभावयिष्यते । अत्र दु. रूहत्वाद्धान्तेः पुरुषधर्मत्वात् वृद्धत्वादिन्द्रियदौर्बल्यात ·शारीरकमीमांसाभाष्यस्य भूमिका । ७७ पृ. १२ पं “यथा कुम्भकारो मत्रजातं निर्मिमा- णः(१)" ८५ पृ. २७ पं. “मासायानिक'(२) १०९ पृ. १२ पं. “लक्षणमपि(१) पादेन कृतम(३)" एवंजातीयकानि बहूनि स्खलितानि वर्तन्ते तानि द्वितीयसंस्करणे परिशुद्धानि भविष्यन्तीति गुणैकपक्षपा- तिनो विदुषो भृयोभूय एवं प्रार्थय इति शिवम् । (१) "कुम्भकारोऽमत्रजात"मिति शुद्धः पाठः पात्रामत्रे च भाजनमिति कोशात्। (२) माहायानिक इति शुद्धः पाठः। (३) लक्षणमक्षपादेन कृतमिति शुद्धः पाठः । गवर्नमेंटसंस्कृतकालेज- पुस्तकालये वाराणस्याम १९।१।१९१४ ई० विन्ध्येश्वरीप्रसाद द्विवेदी

·No text on this page.

·... ... ... ... ... २ (१५) शिवस्तोत्रावली । उत्पलदेवविरचिता। মশলাগস্থ श्रीक्षेमराजविरचितवृत्तिसमेता(वेदान्तः) (२९) अनुमानचिन्तामणिव्याख्यायाः शिरोम- (१६) मीमांसाबालप्रकाश: जैमिनीयद्वादशा णिकृतदीधित्या जागदीशी टीका। ऽध्यायार्थसंग्रहः श्रीभट्टनारायणात्मज- (३०) वीरमित्रोदयः । महामहोपाध्यायश्रीमित्र- भट्टशङ्करविरचितः। (मीमासा) २ मिश्रविरचितः परिभाषा-संस्कारप्रका- शात्मकः । सापिण्यदीपकश्च (१७) प्रकरणपञ्चिका प्रभाकरमतानुसारि-मी- मासादर्शनम् । महामहोपाध्यायधीशालि- (३९) धीरमित्रोदयः । महामहोपाध्यायश्री- मित्रमिविरचितः आह्निकप्रकाशः ६ कनाथमिश्राविरचितम् श्रीशङ्करभट्टकृतो मामासासारसंग्रहश्व सम्पूर्णः (मीमासा) ३ (३२) स्मृतिसारोद्धारः विद्वद्वरविश्वम्भरत्रिपा- ठिसंकलितः। (१८) अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारः । पण्डितप्रवर- श्रीसदानन्दव्यासप्रणीतस्तत्कृतव्याख्यास- (३३) वेदान्तरनमञ्जूषा । श्रीभगवत्पुरुषो- तमाचार्यकृता । मलङ्कृतः। (वेदान्तः) (१९) कात्यायनश्रौतसूत्रम्। महामहोपाध्याय (३४) प्रस्थानरत्नाकरः । गोस्वामिश्रीपुरुषो- समजीमहाराजविरचितः... श्रीकर्काचार्यविरचितभाष्यसहितम् । १३ (३५) वेदान्तपारिजातसौरभं नाम ब्रह्ममीमांसा- (२०) ब्रह्मसूत्रभाष्यम् । श्रीभास्कराचार्यविर- भाष्यं श्रीनिम्बार्काचार्यविरचितम् । १ चितं संपूर्णम् (वेदान्तः) ३ (२१) श्रीहर्षप्रणीतं खण्डनखण्डखायम् । आ- (३६) योगदर्शनम् । परमहंसपरिव्राजकाचार्य- नारायणतीर्थविरचित-योगसिद्धान्तचन्द्रि- नन्दपूर्णविरचितया खण्डनफकिकावि- कासमाख्यया व्याख्यया संवलितम् । २ भजनाख्यया व्याख्यया विद्यासागरीति (३७) वेदान्तदर्शनम् । परमहसपरिव्राजकाचार्य- प्रसिद्धया समेतम् । (वेदान्तः) श्रीरामानन्दसरस्वतीस्वामिकृतप्रमाऽमृत- (२२) आख्यातचन्द्रिका श्रीभट्टमविरचिता १ कर्षिणीसमाख्यव्याख्यासंवलितम् । (२३) श्रीलक्ष्मीसहस्रम्-वालबोधिनीब्याख्य- ३८) धप्रकाशः । कोशः। विद्वदूरश्रीम- याऽवतरणिकया च सहितम् । हेश्वरसूरिविरचितः । (२४) अझसूत्रवृत्तिः मरोचिका श्रीवजनाथ- (३९) श्रीसुबोधिनी । श्रीवल्लभाचार्यविनिर्मिता भट्टकृता (वेदान्तः) २ श्रीमद्भागवतव्याख्या गोस्वामी श्रीविठ्ठल- (२५) क्रोडपत्रसंग्रहः । अत्र श्रीकालीशङ्कर- नाथदीक्षितविरचितटिप्पणीसहिता। १ सिद्धान्तवागीशविरचितानि अनुमानजा-(१०) धीरमित्रोदयः महामहोपाध्यायश्रीमि- गदीश्याः प्रत्यक्षानुमानगादाधर्याः प्रत्य- मिश्रविचितः पूजाप्रकाशः | ... क्षानुमानमाथुर्या व्युत्पत्तिवादस्य शक्ति- (४१) वेदान्तसिद्धान्तसंग्रहः । श्रुतिसिद्धा- पादस्य मुक्तिवादस्य शब्दशक्तिप्रकाशि तापरनामकः । श्रीब्रह्मचारिवनमालि- कायाः कुसुमाञ्जलेश्च क्रोडपत्राणि मित्राविरचितः । वेदान्तकारिकावली (२६) ब्रह्मसूत्रम् , द्वैताद्वैतदर्शनम् । श्रीसुन्दरभ- श्रीपुरुषोत्तमप्रसाद शर्मकृता अध्यात्म- हरचितसिद्धान्तसेतुकाऽभिधटीकासहित- सुधातरङ्गिण्याख्य टीकया सहिता । ३ श्रीदेवाचार्यप्रणोतसिद्धान्तजाह्नवीयुतम् २ (४२) स्थानुभवादर्शः । श्रीमत्परमहंसपरित्राज-- (२५) षड्दर्शनसमुच्चयः । बौद्धनैयायिकका- काचार्यनारायणाश्रमशिष्यमाधवाश्रमविर- पिलजेनवैशेषिकजमिनीयदर्शनसंक्षेपः । चितः । स्वकृतटीकाविभूषितश्च । मणिभद्रकृतटीकया सहितः । इरिभद्र- (४३) याज्ञवल्कस्मृतिः। बालम्भट्टीसमाख्यव्या- मूरिकृतः । ख्यासमलङ्कृतमिताक्षरासहिता । व्य- (२८) शुद्धाद्वैतमार्तण्डःप्रकाशव्याख्यासहितः । घहाराध्याय: ८ २ ... १ ... ...