·PRINED BY PT. SHARAT CHANDRA LAKUANPAI,
AT
TJIE BOMBAY MACHINE PREBE,
Moran LAL ROAD, LAHORE,

·- 27: " . " " " ADDITIONS AND CORRECTIONS Page 11 footnote 25: read 37 for 34 | उत्तरपदादिलीपश्च occurs in the Mahabhasya, Vol. iii. 33. 14 delete अत्र 'वहो धश्च' इति पाठो युक्तः 19 10 read 37 for 34. 74 14: I propose to read पुरुनः for पुरुषः 81 line 7---8: read अधीवासम् for अधिवासम् । Te. and Sayana do not mark avagraha. ६२ 17: The quotation is from Ramayana, Yud te. Ka.14.3. 87 lino 18: 'प्रसमुपोदः' is a fragment from Panini's Astādhyayi VIII. 1. 6, the Sætra being :-~-प्रसमुपोदः पादपूरणे । 89 lipe I propose to read उतावः पुंरुपे (R.V. VI. 56. 3) for उमादः पुरुपे. 172 line 15: read aविष्यते for तविष्यतते। 192 footnote 15: rend 26 for 25. तत्करोति is afragment of तत्करोतीत्युपसंख्यानं सूत्रयत्याद्यर्थम् । MBh. Vol. ii p. 34. 198 line 10: The passage in Patanjali's Mahābhāsya on Pa. V. 2. 39 is the following :- वतुप्प्रकरणे युष्मदस्मदुभ्यां छन्दसि सादृश्य उप- संख्यानम् । Vol. ii. p. 379. The reading of the Kaumudi does not seem to be correct Footnotes 11 and 12 ghould be accordingly corrected. 198 11: read चतुष्प्रकरणे for वतुप्रकरणे 12: read [पा० पा२।३९] सूत्रे महाभाष्ये युप्मदस्मदृभ्यां छन्दसि साहश्य उपसंख्यानमिति चार्तिकम्। । " " " 1, " " ·Page 229 line 13-11: 267 footnote 17 : 271 line 16: footnote 14: 272 19 6 स्पर्धा भवति न होकनिष्कधनः शतनिष्कधनेन FE Ena ocours in Patanjali's Mahabhāsya on Pa. V. 3. 55 Vol. ii. p. 414 with एक and सह The quotation occurs in Patanjali's Jahābhāsya op Pa. V.2, 115; VI. 1. 168; VI. 4. 163 etc. pp. ii. 398; iii. 106, 239. I propose to read जनयत्यै for जनयचे. The quotation as omended is from Vs 1. 22. The quotation is the following in the A. B. इमौ चै लोको सहारतां तौ व्यता माघर्षन् a hata Ch. XIX, 5=Pan. iv. 5. (27). The quotation is from Mapu VII. 53. The fourth pāda in Manu is the follow ing:-स्वर्यात्यव्यसनी मृतः । The quotation in the Nrsim. P. T. U. 4 is the following: ata a r- प्मान नरति स ब्रह्महत्यां तरति etc. Bombay, 1925 p. 191. The passage slightly differs in the Bib. Ind. ed., see p. 102. Somothing seems to be inissing after अतोऽन्येन मत् । I propose to read अध्वान for अध्यानम् । The quotation occurs in Tø. III, 4.3.3 The quotation occurs in the Nirkta 13. 12. as follows --TUTT ga afat BIT: 1 The quotation is from Mantı X. 81. 290 10: 11 20: 9 33 294 line 13: is 360 14: line 411 footnote 470 479 17 : 31 ·विषयः I. उपोद्घातः II. द्वितीयोऽध्यायः ... ... १४१ ... ... ... ... ... ... ... ८० ... विषयानुक्रमणिका पृष्ठम् विषयः पृष्ठम् ५. मनुष्यनामानि १-१२९/ ६. पञ्चजनाः १३७ १. निवंचनप्रकारः ७. बाहङ्गुलिनामानि २. यस्मै कस्म विद्या न देया ८. कान्त्यन"धननामानि १४३ ३. गोपदनिर्वचनम् ४१ ९. संग्रामनामानि १४५ ४. ऋङ्गपदनिर्वचनम् ५५ १०. वधकर्माणो धातयः १४९ ५ नितिपदनिर्वचनम् ६० ११. वज्रनामानि २५२ ६. शाकपूणेरितिहासः ६४ | १२. सत्यनामानि ७. हिरण्यनामानि ६९ | १३. उपमा १६२ ८. देवापेरितिहासः ७१ | १४. ऋत्विनामानि ९. आदित्यपदनिर्वचनम् १५. कूपस्तेनदूरनामानि १०. रश्मिदिङ्नामानि १६. पुराणनवनामानि ११. सूत्रो मेघः २३ १७. प्रपित्वे अभीके १२. रात्र्युपोनामानि १८. दभ्रमर्भकम... १८८ १३. अर्नामानि १०१ | १९. सिपक्तु सचते २९१ १४. मेघनामानि १०३ / २०. यावापृथिवीनामानि १९२ १५. वाङ्नामानि १०७ , IV. चतुर्थोऽध्यायः १९५-२८४ १६. विश्वामित्रेतिहासः ११० १. जहा १२७ १७. दधिकापदनिर्वचनम् २. निधा १२६ १८. ज्वलतिज्वलतो मानि २०० III. तृतीयोऽध्यायः १२०-१९४ ४. मेहना २०५ १. कर्मापत्यनिर्वचनम् १२० ५. दमूना २. दायाधविचारः १२४ ६. मूपः २०४ ३. पुंसोऽपि दानादयः १२८ ७. प्रितेतिहासः ४. अभ्रातृकाया विवाहनिषेध; १२९ ८. इपिरेण ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ३. शिताम ... ... ... ... ... ...

·8 पृष्ठम् विषयः ... २७४ ... ९. कुरुतन ... पृष्ठम् २१३ २१७ २१९ ૨૨૨ ... १०. जठरे ११. तितउ १२. मध्या ૨૮૨ २८५-३८५ २८५ ... २८८ ... १३. मन्दू ... २२४ ...२८९ ... २२५ ... २९५ ३०२ ... ... ૨૨૮ २२९ २३० ... ... ... ३१८ ३२४ ३२८ ... ... २३२ ... ... ... विषयः ३७. अस्याः। अस्य ३८. संवत्सर V. पञ्चमोऽध्यायः १. अन्धः २. घनुष्यति ३. भन्दनाः ४. अक्षाः घराहः ६. पविः ७. पवित्रम् ८. शिपिविष्टः १. काणुका १०. अध्रिगुः ११. उर्वशी १२. गध्यम् १३. बन्दी १४. निचुम्पुणः १५. पदिम् १६. वृकः १७. श्यानी १८. केपयः १९. काकुदम् २०. यीरिटे २१. सृणिः VI. पठोऽध्यायः १. आशुशुक्षणिः २. सललूकम ३. भाजीक ३४१ ३४९ ३५४ ... १४. ईन्तिासः १५. कायमानः १६. लोधम १७. शीरम् १८. विद्धे द्रुपदे १९. सौभरीतिहासः २०. तुग्वनि नसन्ते २१. आहनसः ... २२. अद्मसत् २३. इमिणः २४. २५. परितम्या २६. दयते २७. नूचित् २८. अकूपारस्य व्यवनः ३०. रजः ३१. प्राणाः ३२. जामिः ३३. शंयोः ३४. जसुरिः ३५. दसयः . मुधक २३३ २३४ २३५ २३७ ૨રૂર २३९ २४१ २४३ २४५ घाहा ... ... ... ... ३७१ ... ... ... ... २५० २५४ २५७ २६१ २६५ ૨૭ २७२ ३८६-५०० ३८६ ... ४०१ ·१ पृष्ठम् ... ... ४७५ ... ... ... ... ४७८ ...४८२ ..:४८४ विषयः ४. उपलपक्षिणी ५. क्षोणस्य ६. आशी ७. ओमासः ८. पुरन्धिः २. गिर्वणसे १०. जारयायि जज्झतीः १२. अक्रः १३. पहणा १४. ततनुष्टिम् ऋतिः पृष्ठम् विषयः ४०५/ १६. सुमत् ४१० १७. असामि ४१७ | १८. यकुरः ४२३ | १६ अंहुरः ४३१ | २०. यतः ४३७ / २१. चाकन् • ४४१ / २२. सदान्वे ४४६ / २३. करूळती ४५१ | २४. कीकटेपु ४५७ । २५. युन्दः ४५८ | २६. ऋचीसम् ४६५ ... .. ૨૮૬ ૨૨૨ ... .. ... ४९६ ... ५०० ... ५०२ ... ...

·PREFACE "" " The Commcntary of Skanda Mahosvara on the first chapter of the Nirukta was included in a previous publication cutitleil, Fragments of the Commentaries of Skandlasvamin and laheśvara on the Nirukta.* In the prosent volume, the commentary is conie tinuod from the second to the sixth cliapter. The first half of the Nirukta is thus completed. The Ms. material is described in the above mentioned previous publication pp. 5 ff. and need not be repeated here. Ms. D. is a fragment. Mss. B. and C. ure complele but botli represent one recension only. It is true that D.'s version is slightly different in the sense that it oinity short isolated words throughout, e.g. समानातानाम् and शब्द: on p. 1. footnote 12, 17 2 4 फलम, इत्यर्थः, अवयवार्थ 3 8, 11, 14 पर्व, अपि, च 4. 17, 27 एक, शन्द, हि, सच 6 6, 11, 13, 13 विभक्ति, पत्र, इति, अथापि 2, 5, 10, 11 स्तोका, तस्य श्चुत्वेन जकारः, ज्योतिः 12 1, 17,29 मा, एवं, अपि, च 18 2, 11, 13, 17 लोकपालानां 31 सम्प्रयच्छन् 39 5 and so on. In several eases longer passages are omitted, e. g. अनन्वितेऽ. प्रादेशिके विकारे अन्यापि बचनस्य या क्रियार्थस्ति तस्यां शब्देनाभिधातुमशक्यायां या शब्देन ... "इह तु शब्दस्य on pp. 9 and 3. किं कारणम् ? विमक्तेहि कारकविशेयोऽर्थः स शक्नोति" "वर्णसामान्येन निर्वचनम् on p. 7 footnote 20. प्रत्तमित्यत्र धातुः 'डुदान दाने ' इति । अवत्तमिति 'दो अवखण्डने ' इति । एतयोरादि- Published by the University of the Panjab, Lahore, " 11 4 " " " " 8 " "" " " 7 " ·31 11 3 1) > 11 ( 19 ) भूतो दकार ..."इत्यनेन निवर्तमानत्वात on p. s, footaote 23. न भाषिकग्रहणेने धन्दसि प्रयोगो निधार्यते । अविशेषोपदेशात् । किन्तर्हि ? भाषायां तावत् साधुत्वमव- 7, 7"-35tà on p. 21, footnote 3). gra ITÀ SITETETT "TITTF on p. 22, footnote 7 and so on. On the other hand, it adds single slıort words occasionally, e.g निरुच्यते on p. 1 footnote 18 2 12 16, UT QO', fax * 'जह बन्धने' 4,7, 19 पाता, इति 19 अप्रयतः 38 16 and so on. On p. 16 footnote 6 Ms. D. bas preserved a longer passage : उपधाधिकार इत्यस्य । 'धायन्त इय सूर्यम्' इति । अत्र हि श्रूयतेः शतृरत्यये एकारस्य दीर्घः। वर्णलोप इत्यस्य । ..... ".""प्रत्ययस्य यो यकारस्तस्य लोपः and on p. s footnote 23 it quoles several lines from the commentary of Durgācārya with acknowledgment. D. often quotes from Durga see n. 46 footnoto 10, p. 50 footnote 8, p. 61 footnote 7, p. 70 footnote 22, and p. 92 footnote 7. A passage from Sayani's cornmentary on RV. III. 33. is added in the beginning of the third chapter. Sec p. 120 footnotc 1, p. 125, footnoto 5, p. 134, footnoto 2, and so on. Apart from what has been said above, the text given by all the three Mgs, is essentially the same. Variations are slight and not very important, 6.9., in giving short or long pratikas or in preserving quotations in part or in full, or in occasionally omitting a few words of the original toxt while paraphrasiug, (500 p. 4 footnote 31, p. 8 footnote 6, 9 footnoto 1 and so on). But on tho wholo, D.'s version is longer. B. nt Madras is a transcript of an old Malgalın palm-loaf 119. When C.- palm·lez Ms, written in old Mal: alam script arrived at Lahore, I tlionght that I had in C. to original of 1). But 1. is certainly not a copy of C. Although tliey are siinilar, divergence: belseen the two preclude the ono to be a ·( 13 ) copy of the other. A glance at the footnotes (sce p. 9 footnotes 1, 6, 10 eto.) will convince any reader that C. cannot be the source of B. Of course the fact uliould be taken into consideration that in copying B. froin its original, the scrilje miist have committed several inistakes as it cannot be expected that a low paid and not very highly trained scribe could reproduce the text with tho accuracy of a rolograph. Similarly, in preparing any transcript from B., some errors must lave ciept in. Notwithstanding scribal acts of omission and commission, variations Letween B. and C. are divergent enough to lead one to the conclusion that the source of B. must be different froin 0. This eliows that the evidence of two different Mss. representing onc particular recension, and of a fragment preserving a slightly different rersion has been available for the constitution of the text of the commentary. It has been ny constani cndeavour to discover the original of B. and also some cther indopendent Me. of the commentary for these chapters, but so far all iny efforts have failed. Paçlila R. A. Shastri together witli big learned wife has widoly toured all parts of Southern India during the last several years but has not as yet come across a single Ms. of the comuentary. As there is no likelihood of the discovery of any other Als, of the conmentary in the near future, it was thought useless to wait indefinitely and to withhold publication of the present volume. The Miss. present peculiar difficu!iics. The text is written continuously without a break. No attempt has been made to feparato or give any indication of the beginning or thic ending of a sontence, or of a quotntion. The whole cominentary including colophous reuds like one loog munstrous scntence. Not infro. qitently textual puzzles provod bard nuts to crack. In scveral places the test is hopelessly corrupt. Occasionally emendations lnre beon proposed, see p. 41 footnote 20, p. 53 footnote 4, p. 51 footpote 22, p. 68 footnote 6, p. 13 footnote 94, p. 116 footuolo 15, 1. 120 fooluofc 8, p. 111 fuoluote 20 ayd o v1. But Iliero ·are cases where no gulistitutey suggest themscives, e.g., p. 237, linc 13: TEMA1238: . 210, lino 17 sfatah AMIRTI The commentary bristles with quotations. The author was zu learned man. He quotes frequent)y from the Samhitīs, Brahmanas, Sūtras, Axļūdhyayi, Alahābhāsya of Patanjali, Nämäyana, Makabhārata, and numerous other Sanskrit works. No commentator mentions the source of his quotations. Skanda or Malckvara is no exception. Tracing of unknown quotations always 'entails great labour. Short plirasey consisting of a fow ordinary words are very hard to be traced, particularly if such phrases are quoted from the Brāhmanas. A good many quotations have been traced but a few still remain untracod. Working on this commentary, I have very heenly felt the necessity of a completo concordance of the Brühmanas Tranyakas and tho Sūtras. Such works of reference will considerably lighten ile labour of any cditor. If they conc forth they will be important guides and will give not only precision but also a new orientation to Sanskrit studies. PROFESSOR SKÖLD AND MYSELI Onp. 49 of my Introduction to the Nirukta,? I made thie fullowing statement ......... a friend of mino front Labore bas recently informed me that he lias obtained a completo nanu. script of his (Skandasvänin's) rommentarr." This statement has been described as 'false' by Professor Sköld. IIc says," "Ein Freund Sarups soll in Indien cinc Handschrift der tika entdeckt haben. Wenn dieg walır govordon wäre, irirdo es von grösster Bedeutung für die Niruktaplıilologiu gewesen sein. Professor Varina, der die betreffendcn l'ragınento Oxford University Press, 1920. : Untersuchungen zur Genesis des Altindischen Etymologisches bitkeratur, Lunds t'niversity 1929 . GS.

·( 15 ) selbst sludiert hat, sagte mir aber 1926, als wir uns in London trafen, die Nachricht sei falsch gewesen." (Italics mine). This can only mean that the friend who wrote to ine had not actually discovered the Ms. and voluntarily supplied to me incorrect information. I am now authorised to disclose the name of the friend mentioned in my statement. He is I. Bhagavaddatia B. A., Superintendent of the Research Department of the D. A.-V. College, Laliore. In order to make the point clear, I wrote to him asking if he had actually discovered tho Ms. as mentioned in his letter to me at Oxford. His answer is the following - Lal CHAND LIBRART, Lahorc. 10th October 1929. DEAR Dr. Saeur, FAT. Received your kind letter about thic Skanda Bhuaya on Nicukta. I am astonished to read that Dr. Skuld has doubted your statement about the find of the alore Blāsya. I romember it so well that I wrote to you about the discovery of a Ms. of Skanda Bbāşya on Sirukta. Tho Ms, was actually discovered. It was not only discovered but was utilised by any friend Pt. Rain Prapannat in his commentary on tho Nirukta. I liopo Dr. Sköld will take back bie allegation. Very sincerely yours, BHAGAVAD DATTA, ·( 16 ) It is clear from this letter of P. Bhagavaddatta that the Ms. of Skanda's commentary on the Nirukta had been actnally discovered and the news was true. Subsequently P. Bhagavaddatta was able to acquire the complete palun leaf No. of Skanda's commentary for bis Library early in 1991. I have utilised it This is my Me. C. I then wrote to Professur Siddheshwar Varma N A., D. Litt. of Jammu, asking him if lie ligd studied the fragments of Skandasvamin's cominentary as alleged by Professor Sköld and whether he had informed the latter with regard to the incorrectness of my statement. He writes to say that be met Professor Sköld only once for a few minutee near a tulic station in London, that he did not remember if in his casual conversation with the Professor lic referred to my statement or thc fraguncats of Skandasvatuin's commentary. that he could not bare mentioned his having studied the fragınents bimself as he bad never seen them, and that if he made any other statement, le nerer intended it to be published. He remarks, "Of course, a place near a tubo station was bardly a favourablo ground for definito and careful statements, but I am aggrieved to bear that Professor Skuld has gone so far as to publish it as an authoritative statement on my part, I sincerely regret this incident, and withdraw the statoinent, if I mado it at all." It is doubtful if Professor Varma made any reference to my statement. But admitting for the sakc of argumeni that he did inake some much siatement, Professor Skuld failed to notice the discrepancies between ny remark and Professor Varrua's state. ment. 1 lad definitely mentioned lhat the Ms. was at Lahorc. Professor Varma was speaking about Jammu, bis place of residence. Further I was talking about a Complete Ns. of the commontary and lie only of fragments. Professor Sköld's remark tliat Professor Varma bas biinself studied the discovered fragmcuts is uufortunately a pure invontion.

·(17) Professor Varma had novor seen the fragments muoli lege studied thein. Even if there were no discrepancies, Professor Sköld should have made further enquiries before describing my slatement as 'false'. He knew me through correspondence. He wrote to ine just before the publication of his Nirukta etc. He could have written again and ascertained the roal facts from me. But he did not card to find out the truth. He accepted Professor Varma's casual remark near a tube station as a sound and scientific obscrvation and rushed to the press without any furthor investigation and without authority on the part of Professor Varma. It seems incredible that a critical scholar should publish such statements 80 uncritically and so credulously, without the least enquiry. Professor Sköld published the Untersuchungen Zur Genesis etc. in 1925. My edition of Skanda's commentary on tho first chapter of the Nirukta was also published the same year. Thio Proface is dated the 6th of April, 1928. Bat the commentary itself was printed in 1927 as is shown by the title page of tlo commentary which bears the date 1927. It is evident that the cdition must have been prepared before 1927. It was actually prepared in 1920. The Mss. inaterial is described on page five, showing that a complete palın-leaf Ms. of Skanda's commentary has been utilised. It is obrious that the Ms. must have oxisted at Lahore before 1926 or at least in 1926 when the edition itself way prepared. To describe any staternent as 'false' in 1928 or oron in 1926 is therefore to botray one's completo ignorance of tho MH collections of Lahore. By this time, Professor Sköld nuut limyo Fragments of the commentaries of Skanda Vaheśvara on the Nirakta, University of the Panjab, Lahorc 1923. : With regial to the existence of disa of Skanda's cominentary on tisa Nirkta nt Lahore, 5 Dr. C. Kunhan Raja's remarks in the Prorerdingrand ?'ransactions of the Wijth Indian Oriental Conference, Pol.l.p.2.34 ·( 18 ) seen my edition of Skanda's conmontary on the first chapter of the Nirukta, bat so far lie lias neither justified nor withdrawn his allegation. Now that the commentary is actually completed on the first half of the Nirukta, it seems idle to pursue any further the incorrectness of Professor Sköld's remark, And I leave it to him as well as to otlier scholars to judge as to what justification there was for describing my statement as 'false,' ACKNOWLEDGMENT OF HELP. I have to thank Mr. A. C. Woolner M. A., C. I. E., F. A.S. 1. for including the present volume in the P. U. O. P. S. and P. Brabma Datta of Amritsar for tracing a few quotations to the Mahābhāsya of Patanjali as giren in Additions and Corrections. ORIENTAL COLLEGE, LAHORE: April, 1931. LAKSHMAN SARUP.

·अथ द्वितीयोऽध्यायः । - अथ निर्वचनम् । नघण्टुकानां नगमानाञ्च व्याण्यौ प्रतिशाता । नघण्टु कानि नेगमानीहेहै ' इति । यथैव सा प्रतिशा कृता तथैव च समानातत्वात नघण्टुकानां पूर्व कर्तव्यार्थकथनेने निर्वचनप्रदर्शनेन च । तत्रायः । एकविंशतिः पृथिवीनामानि' 'हिरण्यनामान्युत्तराणि पञ्चदेश ' इति सर्वेषां कथयिष्यते । निर्वचनं तु भूयम्त्यात्तेपां अन्धगौरवप्रसङ्गान सर्वेषां करिष्यते । अथ च तत्तयां कर्तव्यमेवार्थप्रतिपत्त्यर्थमन्ये- पामयसमाम्नासानां समानातीनाञ्च नेगमादीनां देवतानाश्च । अतो येनोपायेन कर्तव्य सर्वशब्दानामेव सामान्येन वक्तुमियं प्रतिष्ठा क्रियते । अब निर्वचन मिति । अथ शब्द मानन्तये । निर्वचनमिति । निर्वचनोपाय उच्यते येन तन्निर्वचन- मित्युपायेन च निरुच्यते । निर्वचनोपायं वक्ष्याम इति वाफ्यशेषः । सर्वशब्दस्यावय- घशो निष्करस्य वचनमिदं प्रतिज्ञायते । शब्दस्य योऽवययो धातुः प्रातिपदिक घा, 'चिदयिनष्टरूपमेव । यथा राजा रोजेतेः' इत्यत्र राजतिः । 'अश्वः कस्मात् । अनुते. प्रधानम' इत्यत्राशिः। कचिद्विनीरूपम् । यथा दण्डो ददतेधारयतिकर्मणः'इत्यत्र ददतिः। १-अयेत्यस्मात्पूर्व श्रीरत्तु इति पाठ: 1. श्रीः नमः । १४-पर्वब्दाना. c. साम्बसदाशिवाय गुरवे इति पारः b. १५-सामान्ये D. १६-निवन. D. २-व्याख्या प्रतिज्ञाता । १७-दाद इति नास्ति D. ३-[निरु० १ । २०] १८-उच्यते निरच्यते येन D. ४-०यागां B., ०यामा (सा) D. १९-निष्टस्य B. ५-पूर्ववकतं. 1., पूर्वकत. . २०-गर्वेत्यादि धाश्यात्य स्याने पर्द निकृपायवभूते. ६-०कयने 1.c. त्यादिनाऽवयवार्थस्य यचनं निर्वचनमिदं प्रति. ज्ञायते इति पाठः D. -f. निम० २।७.] स-योऽवयः या धातुः . ९-दर्श सति स. 1. C. २२-[निर० २।३] १०-[निद० २.१०.] 11-14 . २३-[निद० २१ २५] १२-गनानानानामिनि नाम्नि D. २४-मानिनट 1., विनष्ट. c. १३-देपवाना n. १५-दाने. 1. निद. २ | २] ७-तत्राधे B., तपाय c.

·} अ. २, ख.१. निर्वचनप्रकाराः अ.२,पा. १, ख. १. 'दधिक्रा इत्येतत् दधत कामतीति यो' इत्यत्र दधदिति प्रातिपदिकम् । अविनष्टरूपस्य घा विनष्टरूपस्य चौ तस्मात्पदानिकृष्याविनष्टरूपेण धानुना प्रातिपदिकेन या यदर्थस्य वचनं तनिर्वचनम्। तधेषु पदेपु स्वरसंस्कारों समयौँ प्रादेशिकेन विकारेणान्वितौ स्यातामिति । विकारशब्देन क्रियाभिधीयते पठे गुणशब्देन याभिहिता । यत्र शब्दः किया- मभिधातुं शक्नोति सा च क्रियाभिधेये विद्यत इति । पृष्ठ पय व्याख्यातम् । तथा तानि नियात । तानि तावत्तथैव नियात् । 'पातारमिन्द्रमयितारमिन्द्रेम इत्य में प्रायत इति त्राता । अवतीत्यथिती इति । तथा 'अयं न त्या पारवन्त' इति । अश्नुतेऽनौती- ति या इत्यश्व इति । तथा च वयति । 'अश्वः कस्मात् । अश्नुतेऽध्यान महाशनो भवतीति या इति । अथानन्वितेऽर्थेऽप्रादेशिके विकारेऽर्थनित्यः परीक्षेत । केनचित्तिसामान्येन । अथ [अनन्यितेऽर्थेऽभादेशिके विकारे अन्यापि वचनस्य या क्रियार्थेऽस्ति तस्यां शब्देनाभिधातुमशक्यायां या शब्देनामिवीयते तस्यामर्थेऽसम्भवन्त्यामित्ययमर्थ इति पई एवं व्याख्यातम् । एतावान् विशेषः । तत्राथ शब्दोऽपि चेत्यस्यार्थ इह तु तुशब्द- १०-तानि तावत्तथव निर्भूयाव इत्येतावान्पाटो २-०तीत्यत्र D. [निरु० २ । २७] नास्ति । ३-अपिन.. ११-[. ६. ४७, ११.] ४-वा इति नास्ति D. १२-अत्र इति नास्ति n.c. ५-पिनष्टरूपस्य वा इति नास्ति . १३-अक्तीन्यपि इत्येतावानेव पाट: D. ६-०च्यापिनष्ट.. १४-[१० १।२७।१]। इदं घायं निरुक्ते ७-०गुणेन इत्यपि पाठः D. [२०] व्याख्यानम् । ८-निरुत्तस्य प्रथमेऽध्याय इत्यर्थः । The first १५-०नोति D. chapter of the Nirukta is १६-यथा च वयति D. called the sixth in continua-|10-[निरु० २ । २७) tion of the fire chapi rs| १८-इदं घाश्य C.D. पुस्तक्योर्न दृश्यते । of the Nighantu. १९-पिशरे . See निद०,भ.१,रा० १२, १४॥ २०-जन्यापि . ९-.ये इति नास्ति . १दव्यत्र D.C. ११-त.

·अं. २, ख. १. अ.२,पा.१, ख. १. ( ३ ) केनचिवृत्तिसामान्येन निर्वचनम् १२ ૨૨ स्यै] । अनन्विनेऽर्थेऽप्रादेशिके विकारे अर्थनित्यः-अर्थ नियतोऽर्थनित्यः, यस्तस्य शब्दस्य निर्वचननिमित्तमवयवार्थो यश्च समुदायार्थस्तमजहदित्यर्थः । परीक्षत, परी- क्षायाः प्रतीतिः फलम् , अतः सम्बन्धात् परीक्षयात्र प्रतीतिर्लक्ष्यते । सा च प्रतीतिः शब्दप्रवृत्त प्रकरणान्न यस्य कस्यचिच्छब्दप्रवृत्ति प्रतीयादित्यर्थः। के नचित्तिसामान्येन वर्तते तत्र शब्द इति वृत्तिरर्थ उच्यते । एतदुक्तं भवति-शब्दस्य निर्थचननिमित्तार्थमवयवार्थभूता या क्रिया सा यत्र नास्ति शब्दार्थे, यत्र च शब्दार्थेऽस्ति, तयोरर्थयोर्यत्सामान्यं तेन तत्र प्रवृत्ति प्रतीयात् । उदाहरणम- 'आमासु पकमरयः' इति पकशब्दः । अस्य पक्कमोदनमित्यादौ निर्वचननिमित्त- मषयवार्थो भूतकालः पाकः । इह चायं गोपु यत्पयस्तत्र प्रयुज्यते । न च तस्य भूत- कालः पाकोऽस्ति । अतो भूतकालपाकस्यौदनादेः पयसश्च यदर्थसामान्य भोजन- योग्यत्वं तेनीयं पयसि प्रवृत्त इति प्रत्येतव्यः । कथं पुनरवयवार्थेन वासंबद्ध पयस्यर्थसामान्येन पक्कशब्दस्य प्रवृत्तिः । उच्यते लक्षणेया पकशब्दे या भोजन योग्यत्वं गोण्या वृत्या, पक्कसदर्श पयः पकमिति ऐकपदिकप्रकरणे 'गिर्षणा देवो भवति' इत्यत्र व्याख्यास्यते । १-एतत्कोष्ठकान्तर्गत: पाठो D. पुस्तके न दृश्यते । १४-भवयवार्थ' नास्ति D. २-पिकारे . १५-यत्र व शब्दार्थ' इति नास्ति c, शब्दार्थो• D, :-अर्थ इति नास्ति 1. १६-अत्र 'तत्र' इत्यधिकः पाठ: D. ४-अर्थे नित्यो निय० ०. १७-[ऋ० ८1८९ | ७ । निरु० ६ ॥ १४] ५-या स्वस्य D. १४- स्योदना.. ६-'निमित्तम्' इति नास्ति D. १९-भोजपो० C., प्रयोजनयो D. ७-०दत्यर्थ: B.C, २०-'केनायं' इत्यपि पाठ: B ८-फलम्' इति नास्ति D. 'प्रतीतिफलम्' इति । २१-'प्रत्येतव्य' इत्यपि पाठ: D. २३-०रपा ( वा C.) थैन वा गतसंबन्धे B. 0. ९-'प्रतीतिशब्दप्रवृत्तः' इति समस्तपाठः . २३-लक्षणाया: . १०-''दति नास्ति . २४-शन्नेना (न c.) पत्र 1.0. ११-इत्यर्थः' इति नास्ति D. २५-प्रयोजन•D, २६-ऐकपदिक D. १२-वृत्तिरत्रोच्यते D. २७-गीर्वाणो' इत्यपि पाट: १., गिर्वणो B. C. १३-'शब्दस्य नास्ति B. २८-[निह० ६/10 समस्तपाठःB.C.

·अ.२, ख.१. अ.२,पा.१,ख. १. [अक्षरवर्णसामान्याग्निर्वचनम् १६ तथा 'गोर्न पर्व वि रंदा तिरश्च' इति पर्वशब्द उदाहरणम् । अस्य हि निर्वचन- भवययार्थ परणं प्रणीनं वा । तथा एकमु 'पर्य पुनः गातेः प्रोणाते, अर्धमार्सपर्व । देवानस्मिन् प्रीणन्ति इति । इह योऽये गोरवयवे प्रयुज्यते नहि तस्य परणे प्रीणने पास्ति । अतोऽयं यथैवाङ्गुलिपर्वणि सन्धिसामान्यात् प्रवृत्त इत्युक्तम्--'तत्प्रकृतीतरत्सन्धिसामा न्यात इति । एवं गोरवययेऽर्थसामान्यात सन्धिसामान्यावयवत्वसामान्याहा प्रयु- ज्यत इति प्रत्येतव्यम् । अयमपि मन्त्र ऐकपदिक एव 'अस्मा इदु प्र भरा जानः' इति व्याख्यास्यते। अविद्यमाने सामान्यपि अक्षरवर्णसामान्यानियाँन् । सामान्यमत्र प्रकृतत्यादर्थसामान्यं गृह्यते, तस्मिन्नविद्यमाने । क पुनस्तभास्ति ? पत्र स शध्दो नैव कचिदन्यत्रार्थे प्रसिद्धः । यथा शितामेति । यत्र घाऽप्रसिद्धः, तस्य चेतरस्यार्थस्य न किश्चिदस्ति सामान्यम् । यथा जठरमुदरमिति । जठरशब्दो हाला. धुके लोके प्रसिद्धः, जठरमलावुकमिति । न तस्यालाघुकस्य च फिश्चिदस्ति सामा- म्यम् । तत्र अक्षरवर्णसामान्यानियो । अक्षरसामान्यस्योदाहरणेम-जठरमिति १-गोर्न पर्व परिदा. 1., गौई पर्ववीग्दा. ८. १५-पर्वसामा• D. कि.० १.६१।१२] २-०वार्थे प्रेरण 1.,. पार्थे: प्रेरणं c. १७-'अपि नास्ति D. ३-पणाते: 11. C., D. पुस्तके पृणाते' इत्यपि पाठः।। १८-'ऐक्पदिक' नास्ति ४-'पर्व' नास्ति D. पर्व B. पर्वन् c. ५-[निरु. १।२०] २०-'तू'नास्ति . [१०१।६१।१२। निरु० ६.२०] ६-हयोऽयं B. C. २१-'अक्षरवर्णसामान्यानिशात्'इतीह नास्तिc.D. २२-०नप्पवि... -'तस्य' नास्ति P.तस्यावरणं ,तस्य परणं २३-०दन्यांध D. ९-'अस्ति' नास्ति ।, चास्ति . २४-यथेत्यादि पाट: R. पुस्तके धुटितः । १०-जातीय २५-०तरार्थस्य D. ११- पर्वाणि 1.. ११.न्धि' इति नास्ति b. २७-३' नास्ति .. १३. तित..[नि १९२० २८-०न्यानि घूयात् । २९. शारणम् . अयमपि B. पुस्तके। १६-न्याच्चा. १५-अस्था. ज-गौर० ३.c. २६-ता. ११.१२० गोयल ·अ. २, ख.. अ.२, पा.१.ख.१. } न त्वेव न निद्र्यात तथा अयश्च एतदेव वक्ष्यति हि-जठरमुदर भवति, जग्धमस्मिन् ध्रियते धीयते वाइति । जठरशब्दस्य जग्यशब्दस्य चाक्षरं समामिति । तथा-'लक्ष्मीलाभावी' इत्युदाहरणम्। वर्णसामान्यस्योदाहरणम्--शितामेति । वक्ष्यति हि-श्यामतो यकृत्त तैटीकिः इति । श्यामशब्दस्य शितामशब्दस्य च वर्णी समानौ शकारमकारौ । तंत्रय वक्ष्यति-शितिमांसतो मेदस्त इति गालवः' इति । इह हि शितामशब्दस्य मांस- शब्दस्य च चर्णिः समानो मकारः। अशुः-शमष्टमात्रो भवति, अननाय भवतीति' एनत् । अतःशकारः। न त्वेव नै निबूयात, इति । किं कारणम् ? शब्दस्यावयवभूतानां वर्णानां सर्वेषामेवार्थविषया शक्तिः कल्प्यते। तत्प्रयोगे प्रतीतेः, नेदप्रयोगै चाप्रतीतेः । कल्पितायाश्च शक्तः सति सम्भयेऽन्याय्य- स्त्यागः । अतोऽक्षरवर्णयोश्वार्थमत्यायनार्थयोरक्षरवर्णसामान्यात् कर्तव्यमेव निर्वचनम् । २२ न संस्कारमाद्रियेत । चैयाकरणोक्तं संस्कार नाद्रियेत, अक्षरवर्णसामान्यादेव नियात् । संस्कारप्रतिषेधो यत्रैव व्याकरणोक्तः संस्कारो नार्यान्वितस्तत्रैव, नान्यत्रति । कुत एतत् ? अनन्वितेऽर्थ इत्यनुवृत्तेः । तद्यत्र स्वरसंस्कारों समर्थी प्रादेशिकेन विकारेणा- १-'वक्ष्यति' नास्ति D. १५-नि B. २-० मुदकं D. १६-स्वपणः । ३-जग्धन R., जग्धनमस्ति धीयते . १७-देवति 11. ४-[निरु० ४।७) १८-[ निरु० २ । ५] ५-रामानं जठर इति 1., सामानं जठर इति C. १९-न हि यू० 1. नभि. . ६-[निह०४१०] लक्ष्मीला C. लक्ष्मीला . २०-'इति' नास्ति B.C. ५-दत्यागुदा B.C. २१-तत्प्रयोगे ., इतरप्रयोगे . 4-वर्गत्यारभ्या पाठः R... पुस्तश्योस्त्रुटितः । २२-'न' इति त्रुटित: C.D. १-नि B. २३-द्रियते . १. तमिकि: प., टिकिः .[निह• ४।३] २४-०देवेति नि. 10. ११-दृश्यमानमशब्दस्य . २५-'संस्कारप्रतिषेधो यंत्रय व्याकरणोत्तः, इत्ये- तावान् पाटो .C. पुस्तकयोः द्विधा लिखितः। १३-अत्यति B.C. १४-[ निह .11] 3 १६-'इति' नास्ति 1. C. १२नाकार.D.

·अ.२, ख. १. अ.२, पा. १, ख. १. .( ६ ) भिक्षरादिसामान्येन नियंचनेऽपवादः १२ म्बितौ स्यातां तथा तानि नियादिति पुरस्तादुक्कत्याच । उदाहरणम्-चलो हस्त इत्यादि। वैयाकरणा हि वलशब्द 'वल प्राणने इत्यस्य मस्कुर्वन्ति, हस्तशब्द 'हसः', 'हसिम- निण्याऽमिदमिलूपूधुविभ्यस्तन्' इति । न हि मांसोपचयलक्षणं पलं प्राणेनान्वितं भवति, हुस्तो वा हसनेन । अतः संस्कार नाद्रियेत, अक्षरवणासामन्यादेयं नि पात् । 'यलं भर भयति विभतेः' 'हस्तो इन्तेः माशुहनने' इति । अक्षरवर्णसामान्याग्निपचनस्यातिप्रसक्तस्य द्वायपवादावुच्यते- विशययसो हि वृत्तयो भवन्ति, इत्येकः । यथार्थ विभक्तीः सन्नपयेत् , इत्यपरः । विशयवत्यो हि वृत्तयो भवन्तीति हिशेदथुतेर्न संस्कारमाद्रियेतेति संस्कारा- नादरस्य हेतुवचनमेतत् । नेति ब्रूमः संस्कारानादरस्य हि तदर्थासम्भयो हेतुः, न विश- यवत्त्व वृत्तीनाम् । अत एतदक्षरवर्णसामान्यानिर्वचनस्यातिप्रसक्तस्याफ्यादधचनम् । हिशब्दस्तु वाक्यपूरणः । विशयः संशयः, स किमयं स्थाणुः किं पुरुष इत्यनेकार्थ- विषयत्वात् , अनेकस्य चार्थस्यानेकप्रकारत्वात् तद्गतेनानेकपारत्वेन सम्बन्धः । अतः सम्बन्धीत विशयेनावानेकप्रकारत्वं लक्ष्यते । अनेकप्रकारा वृत्तयः शब्दानामर्थेपु भवन्ति । कचित्कस्यचिदवयवस्य त्यागेन, क्वचिद्विकारेण, कचिद्विपर्ययेणे', कचिद्वर्णान्तरापत्त्या, १-तानि' इत्यस्य स्थाने B. पुस्तके 'न' इति, १२-०स्कारामादरस्य । c. पुस्तके 'नि' इति च पाटः । १३-हेतुर्वचन० c. २-'हि' मास्ति D. ३-[ धा० ११८९३ ॥ १०८५] १५-'हि' इति नास्ति D. ४-[ धा० ११७५७] १६-समान्या००. ५-[ उणा० ३३८६] 'हसिधूर्विभ्यस्तन्' इत्येव पाठः १७-'शब्दस्तु' इति नास्ति D. तर 'दिर्वायय.' B.C...मृविश्वामि...वित्यस्तन्' इति पाठ: D. इत्येवं पाटः । वामिदमिलूपूर्वि Aufrechts'ed. १८-'सच' नास्ति D.. (-एवं' इति नास्ति D. १९-'किं पुरुष' इत्यस्य स्थाने 'पुरुषो ना' इति ७-बलवत्त ..[निरु० ३11] ८-प्रांशु• B ५-[निरु. 110] १.न्याग्मियादिवच० D. २१-अस्य स्थाने 'क्वचिद्विकारेण' इति पुनालिसितम् 11-'शब्द' इति नास्ति D. D. पुस्तके । १४-स्कारादरस्य D. पाठ: D. २०-सम्बन्धस्य B. .

·अ.२,ख,१ भ.२. पा. १,ख, १ [यथार्थ विभक्तिविपरिणाम: । अतः १३ १४ कचिद्वर्णान्तरोपजनेनेति। ता एताः 'प्रत्तमबत्तम इत्यादिना दयिष्यामः । आसां सम्भवे आमिनिर्वचनं कर्तव्यमसम्भवेऽभरवसामान्येन । किं कारणम् ? आसु हि वृत्तिषु हाभिधानशक्तः शब्दस्य भूयसोऽक्षरस्यानुगमः, अल्पस्याक्षरवर्णसामान्येन । सम्भवे आभिनिर्वचनं कर्तव्यमसम्भयेऽक्षरवर्णसामान्येनेत्ययमेकोऽवपादः । द्वितीयः- यर्थाथै विभक्तीः सन्नमयत, इति । यत्र विभक्तिर्विभक्त्यन्तरार्थे प्रयुज्यते, आशुशुक्षणिरिति प्रथमा पञ्चभ्यर्थे । वक्ष्यति हि-'पञ्चम्यर्थे वा प्रथमा, तथा हि वाक्यसंयोगः' इति । यथा च 'अभि प्रेहि निर्दह हृत्सु शोकः' इत्यत्र 'हृत्सु' इति सप्तमी द्वितीयार्थे । तत्र यथार्थ विभक्ती सन्नमयेत् सन्नामो विपरिणामः। यथार्थ विभक्तिविपरिणाम कुर्यात्, न त्यक्षरवर्णसामा- न्येन निर्वचनम् । किं कारणम् ? विभक्तेहि फारकविशेषोऽर्थः, स शमोति कारक सामान्य लक्षयितुम् । तदपि योग्य कारकधिशेपान्तरम् । एवं लक्षणापरम्परया सम- स्ताया अवकृनायाश्च तत एव विभक्त विभत्त्यन्तरार्थप्रतीतिसम्भवाच्छक्यत विभक्तिविपरिणामः फतुम, न तु योग्येनाक्षरवर्णसामान्येन निर्वचनम् । यच्चय लक्षणा- १-[२, १. निरुक्तेऽनुपदमेवोदाहृतम्] १३-[ऋ० १० ११०३ । १२ । निरु. ५/३३] २-०दीना . अत्र 'अभिहि' इति पाठः R.C. ३-प्रदर्श• B. १४-इति विभक्तीनां D. १५-विधरिणाम C. 'वि' नास्ति D. ५-'सम्भवः' इति प्रथमान्तपाठः 3. १६-विभक्तिईि 1 ६-तव्यं सम्भः' इति नाहितः पाठः ।. १७-.शेपार्थः । सामान्यानत्य० . .f कारणम्' इत्यारभ्य १८-'विभक्ति' नास्ति । वर्णसामान्ये इत्यन्तः पाठः . पुस्तके टितः। ९-'वि' नास्ति . ८-पपार्थत्यं D. २.-'किं कारणम्' इत्यारभ्य निर्वचनम्' ९-दिनास्ति D. पाठ: D. पुस्तके नास्ति लिखितः । 10-तथा नास्ति. २१-यत्वैवं D. ११-[निद० ६, 1] २२-लवगया D. १२-यथा वा २१ ४-नि B. ० इत्यन्तः ·अ.२, स. १. अ.२, पा.१, स.१. (६) [भक्षरादिसामान्येन निर्वचनेऽपवादः 'यलं १२ म्बितौ स्याता तथा तानि नियादिति पुरस्तादुक्तत्याय । उदाहरणम्-चलो हस्त इत्यादि। वैयाकरणा हि वलराब्द 'वल प्राणने' इत्यस्य मस्कुर्वन्ति, हस्तशब्द 'हसः', 'हसिम- निण्याऽमिदमिलूपूधुर्विभ्यस्तन्' इति । न हि मांसोपचयलक्षणं पलं प्राणेनान्वितं भवति, हुस्तो वा हसनेन । अतः संस्कार नाद्रियेत, अक्षरयणासामन्यादेवं नियात् । भरं भवति विभः' 'हस्तो हन्तेः प्रागुहनने' इति । अक्षरवर्णसामान्यान्निवचनस्यातिप्रसक्तस्य द्वारपवादावुच्यते- विशयवसो हि त्तयो भवन्ति, इत्येकः । यथार्य विभक्ती सनपयेत् , इत्यपरः । विशयवत्यो हि वृत्तयो भवन्तीति हिशदथुतेर्न संस्कारमाद्रियेतेति संस्कारा- नादरस्य हेतुचनमेतत् । नेति घूमः संस्कारानादरस्य हि तदर्थासम्भयो हेतुः, न विश- ययत्यं वृत्तीनाम् । अत एतदक्षरवर्णसामान्याग्निर्वचनस्यातिप्रसक्तस्यापवादवचनम् । हिशब्दस्तु वाक्यपूरणः । विशयः संशयः, सर्च किमयं स्थाणुः किं पुरुष इत्यनेकार्य- विषयत्वात् , अनेकस्य चार्थस्यानेकप्रकारत्वात् तद्गतेनानेकमारत्वेन सम्बन्धः । अतः सम्बन्धीत विशयेनावानेकपकारत्वं लक्ष्यते । अनेकप्रकारा वृत्तयः शब्दानामर्थेषु भयन्ति । कचित्कस्यचिद्वयवस्य त्यागेन, कचिद्विकारेण, क्वचिद्विपर्ययेणे, सचिद्वर्णान्तरापत्त्या, १-'तानि' इत्यस्य स्थाने B. पुस्तके 'न' इति, १२-०स्वारानादरस्य' 1. c. पुस्तके नि' इति च पाठः । १३-हेतुर्वचन० ०. २-'हि' नास्ति D. १४-कारादरस्य D. ३-[ धा० ११८९३ ॥ १०८५] १५-'हि' इति नास्ति D. ४-[पा० ११७५७] ५-[ उणा० ३१८६] 'इसिधुर्विभ्यस्तन्' इत्येव पाठः १७-'शब्दस्तु' इति नास्ति D. तन 'हिर्वाक्य.' B.C... मृविश्वामि...वित्यस्तन्' इति पाठ: D. इत्येव पाठः । •वामिदमिलूपूधूर्वि Aufrechts'ed. १८-'सच'नास्ति D.. ५-एवं' इति नास्ति D. १९-'किं पुरुष' इत्यस्य स्थाने 'पुरुषो वा' इति ७-बलवत्त D.[ निरु० ३।९] ८-प्रांशु• B ९-[निरु० 110 १०- न्याभिर्पयादिवंच. D. २१-अस्य स्थाने 'क्वचिद्विकारेण' इति पुनलिखितम् ११-'शब्द' इति नास्ति D. D. पुस्तके। . १६-समान्या००. पाठ: D. २०-सम्बन्धस्य B..

·(७) [यथार्थ विभक्तिविपरिणाम: अ. २. पा. १, ख.१ अतः इति । १५ कारक। कचिद्वर्णान्तरोपजनेनेति। ता एताः 'प्रत्तमवेत्तम्' इत्यादिना दर्शयिष्यामः ।आसां सम्भवे आभिनिर्वचनं कर्तव्यमसम्भवेऽक्षरवर्णसामान्येन । कि कारणम् ? आसु हि वृत्तिषु याभिधानशक्तः शब्दस्य भूयसोऽक्षरस्यानुगमः, अल्पस्याक्षरवर्णसामान्येन । सम्भवे आभिनिर्यचनं कर्तव्यमसम्भवेऽक्षरवर्णसामान्येनेत्ययमेकोऽवपादः । द्वितीयः- यर्थाय विभक्तीः सन्नमयेव, यत्र विभक्तिर्विभक्त्यन्तरार्थे प्रयुज्यते, आशुशुक्षणिरिति प्रथमा पञ्चम्यर्थे। वक्ष्यति हि-'पञ्चम्यर्थे या प्रथमा, तथा हि वाक्यसंयोगः' इति । यथा च-'अभि प्रेहि निदेह हुत्सु शोकै इत्यत्र 'हृत्सु इति सप्तमी द्वितीयार्थे । तत्र यथार्थ विभक्ती सन्नमयेत् सन्नामो विपरिणामः। यथार्थ विभक्तिविपरिणामं कुर्यात्, न त्वक्षरवर्णसामा- न्येन निर्वचनम् । किं कारणम् ? विभतर्हि कारकविशेषोऽर्थः, स शक्नोति सामान्य लक्षयितुम् । तदपि योग्य कारकविशेषान्तरम् । एवं लक्षणापरम्परया सम- स्ताया अवकृतायाश्च तत एव विमक्तेर्विभक्यन्तरार्थप्रतीतिसम्भवाच्छक्यत विभक्तिविपरिणामः कर्तुम, न तु योग्येनाक्षरवणंसामान्येन निर्वचनम् । यचैवं लक्षणा- १-२, १. निरुत्तेऽनुपदमेवोदाहृतम्] १३-[० १० । १०३ । १२ । निरु० ॥ ३३] २-०दीना. अत्र 'अभिप्रेहि' इति पाठ: B. C. ३-प्रदर्श० ३. १४-इति विभक्तीनां D. १५-विवरिणाम c, 'वि' नास्ति D, ५-'सम्भवः' इति प्रथमान्तपाठ: B १६-विगक्तिर्हि B. ६-०र्तव्यं सम्भ०' इति नरहितः पाठः B. १७- शेपार्थः । ७-सामान्यानेत्य...'किं कारणम्' इत्यारभ्य १८-'विभक्ति' नास्ति B. वर्णसामान्य' इत्यन्तः पाठ: D. पुस्तके त्रुटितः। १५-'वि' नास्ति . ८-यथार्थत्यं D. २.-'किं कारणम्' इत्यारभ्य 'निर्वचनम् ' इत्यन्तः ५-६' नास्ति D. पाठ: D. पुस्तके नास्ति लिखितः। 16-'तपा' मास्ति . २१-यत्वैवं D. ११-[निक० ६, १२-यथा या ४-नि. २२-लक्षणया D.

·अ.२, ख. १. अ.२,पा.१, ख. १. शिप्दधिपरिणामोदाहरणानि परम्परया प्रतीतस्य विभक्त्यन्तरार्थस्य स्थयां विभक्त्या प्रदर्शनम्, एतदेव विभक्ति- विपरिणाम उच्यते । तेन च विभक्तविभक्त्यन्तरात्मना विपरिणामः सम्भवति, यथा क्षीरस्य दृध्यात्मना। एवं द्वावपवादावुक्त्याऽऽद्यस्यापवादस्य प्रपञ्चं दर्शयति- मत्तमवचमिति धात्वादी एव शिष्यते । इत्यादिभिस्तावचतुर्भिर्वाचनिकः । अथापि वर्णलोपो भवति, अथापि द्विवर्ण- लोपस्तृच इत्याभ्यां च कचित्कस्यचिदवयवस्य त्यागेन शब्दस्य प्रवृत्तिरित्येतदर्शयति । अथाप्युपधाविकार इत्यनेन कचित्कस्यचिदवयवस्य विकारेणेति । अथाप्याद्यन्त. विपर्यय इत्यनेन कचित्कस्यचिदयययस्य विपर्ययेणेति । अथाप्यादिव्यापत्तिरथाप्यन्त- व्यापत्तिरित्याभ्यां कचिद्वर्णान्तरापत्त्येति । अथापि वर्णोपजन इत्यनेन कचिवर्णान्तरो- पजनेनेति । एवमस्य प्रपञ्चस्य संक्षेपः । विस्तारस्त्वेकादशधोच्यते-अत्तमात्तमिति धात्वादी एव शिष्यते । प्रत्तमित्यत्र धातुः 'डुदान दाने इति । अवत्तमिमि 'दो अय- खण्डने' इति । एतयोरादिभूतो दकार एव शिष्यते, त आफारस्यान्त्यस्य लोपः, 'अच उपसर्गात्तः' इत्यनेन निर्वतमानस्यात् । १-स्वविभ. D. १३-पञ्चमस्य D. २-'विभक्ति' नास्ति D. १४-स्वेदश D. ३-'वि' नास्ति B. C.I D. पुस्तके 'विपरीणाम' १५-अत्र 'नादि' इत्यधिकः पाठःc. इति पाठः। १६-इत्यादिनेति शेपा । शिध्येत . शिष्यते D. ४-विभक्ते विभत्तयन्तराना विपरीणामः D. १७-[धा० ३] ५-'एव' नास्ति D. १८-[धा० ४ १४.] ६-'इति धान्चादी एव शिध्येते' नास्ति c. D. १९-'दवार एवं शिष्यते' नास्ति ।. ७-'प्रत्तमवतम' इत्यारभ्य 'श्याष्युपधालोप' इत्यन्त- २०-धात्तस्याकारस्य तकारादेशः, अन्तभूतस्य धतुर्भिर्वचरित्यर्थः। च तस्य पुनलोप इति वाक्यार्थः । 1. पुस्तके ८'च'नास्ति । त्वयं पाठ:-(त) दकारस्यान्त्यस्य लोपश्च उप० ९-रथाप्यन्तव्यापत्तिः' इति पाटस्युटित: D. २१-[पा. ७।४।४७] २२-निवत्त 1. ..-'इति' नास्ति . २३-'प्रसमिष्यत्र धातुः' इत्यारभ्य 'निर्वतमानत्वात्' ११-'अधापि नास्ति . इत्यन्तः पाटो D. पुस्तके मास्ति, परमस्य स्थाने १२-०न कनिद्वर्णान्तरोपजनेः' श्रुटितः D. दुर्गवृत्तिनामनिर्देशपुरस्परं पाटो वियने ।

·- प्र.२,ख. १. पा. १, स. १.} [नियंचन आविलोपाइयः अ.२,पा. १, ख. १. अथापि अस्तनिवत्तिस्थानेष्वादिलो पो भवति । स्तः, सन्तीति । गुणवृद्धयोनिवृत्तिस्थानानि यानि, तानि निवृत्तिस्थानानीत्युच्यन्ते, डिस्वि- त्यर्थः । तेषु डिल्सु प्रत्ययेषु 'नसोरलोपः' इति आदेरकारस्य लोपो भवति; स्तः, सन्तीति । अथाप्यन्त लोपो भवति । गत्वा, गतमिति गमेः 'अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिर लोपो झलिपिति' इति गत्या गैतमिति । अशाप्पुषधालोपो भवति । जग्मतुरिति । 'गमहनजनसेनेघसा लोप इति । जग्मतुर्जग्मुरिति । अयाप्युपधाविकारो भवतीति । "दुर्गवृत्ती-एवमादि, 'डुदान दाने' [धा० प्रादिसमासाः पूर्ववदेव । एवमनयोरिवोरादी ३१९] तस्य प्रपूर्वस्य प्रत्तमिति । अत्र दकार एष शिध्येते । यथानयोरेवमन्येपामपि दृष्ट्वार आकारश्च धातुः । परी निष्ठाप्रत्ययत्तारः । यथासम्भव विधेयम्" । दुर्ग:। तत्रैवं सति 'दो दयोः' [पा० ७।४।४६] १'-अयायस्तनिवृत्तिस्थानेविति' एतावदेव इति वर्तमाने 'अब उपसर्गात्तः' [पा० ७ ॥ प्रतीकम् C. D. निवृत्ति D. ४१४७] इत्याकारस्य तकारो भवति । 'सरो ३-हि वृत्ति० ८., निति. D. झरि सवर्णे' [पा० ८।४ । ६५] इति धात्य ४-'प्रत्ययेपु' नास्ति D. न्त्यस्य तकारस्य लोपे कृते 'सरि च' [पा० ॥ ५-पा०६४।१११] ४। ५५] इति दकारस्य चवं कृते 'परः ६-अत: ५., ततः C, 'तीति स्त:' D. सनिकपः संहिता' [पा. १।४।०९] इति ७-'गत्वा गतम्' इति नास्ति C. D. धातुतकारः प्रत्ययतकारेण साकं संयोगतामुंपत्ति ८-'अनुनासिकलोपो झलि विटति' इति नास्ति "हलोऽनन्तराः संयोगः [पा० १।१।७] D. विडतीत्यस्य स्थाने 'तदितीति' पाठः, इति । ततः प्रादिसमासे कृते 'प्रत' इति पा० ६ । ४ | ३५] ९-गत इति 1. C. भवति । एवमेव 'दो अवखण्डने' [धा०४/४०] | १०-'जग्मतुजग्मुः नास्ति C. D. इत्यस्यावपूर्वस्य 'अवत्त' इति । अत्रापि ११-'सन' नास्ति . दकार ओकारश्च धातुः परो निष्ठातकारः । अत्र | १२-[पा० ६ ।। ९८] 'आदेच उपदेशेऽशिति' [पा० ६.१।४५] १३-'इति' नास्ति 1. c. इत्यो कारस्याकारे कृते तभावलोपचवपागमन- ·Raie अं.२, ख.. (१०) तत्वा यामीत्यस्य व्याख्या अ.२, पा. १, ख. १. दीर्घत्यम, राजा दण्डीति । राजेत्यत्र 'नोपधायोः' 'सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धो। दण्डीत्यत्र 'इन्हनुपूयणी शौ' 'सौ चे' इति । अयापि वर्णलोपो भवति । तत्वा यामीति । अत्र केचिद्वयाचक्षते यामीत्यत्र याचामीति चकारस्य वर्णस्य लोप इति । मन्त्र चोदाहरन्ति- तत्त्वां यामि ब्रह्मणा चन्दमानस्तदा शास्ते यजमानो हविभिः । अहेडमानो वरुणेह योध्युरशंस मा न आयुः मीषीः ॥ शुनःशेपो यूपे बैद्धो वरुणमाह-तत त्या त्वां यामि याचामि, ब्रह्मणाऽनेन चन्दमानः स्तुवन्, तदेवाशास्ते यजमानोऽयं हरिश्चन्द्रायः, जलोदरस्यै घ्याधेारक- त्वात् , तस्य चास्योत्पन्नत्यात् । तथा च हरिश्चन्द्रोपाख्याने ग्राह्मणम्-- 'अथ हैश्याकं वरुणो जग्राह तस्य होदरं जा' इति । फेनाशास्ते स्तं ? हविभिः । किं तत् ? जीवितम् । एतज्ज्ञात्वा अहेडमानः अकु- ध्यन है बरुण इह बोधि बुध्यस्य ऋण्वित्यर्थः । हे उरुशंस ! यहुस्तुत } मा नः 'अस्मदो द्वयोश्च' इति द्वित्यै घहुवचनम्, आवयोर्जीवितं मा प्रमोपीः माऽपहापरित्यर्थः। एतदेपव्याख्यानम् । याचाफर्मसु योमीति पठ्यते-ईमहे, यामि, मै महे' इति । तस्मान्न याचामीति चकारलोपस्य प्रदर्शनार्थम् । किन्तर्हि ? 'या प्रेपिणे' इत्यस्यानेका- १-राजेति } १८-जलाह B. २-[पा० ६.४।७] २-[पा० ६/11] १९-जजृ c. [ऐ० ग्रा० ३३ । ३ ।] ४-[पा० ६१४१२] २०-अत्र 'त' इति पाठो युक्तः । तं वरुण वेनाशास्त ५-पा० ६।४।१३]] इत्यर्थः उत्तरयति- इविभिरिति । ८. पुस्तके ६-यावामिती. ७-चवर्णस्य D. 'स्त' इत्येव पाठः । D. पुस्तके तु नास्त्येव- ८-यरुणे बौध्यरिदास.. २१-[ पा० १ १ २ १५९] ९-'तत्वा यामि ब्रह्मणा-मोषी: एतावदेव प्रतीकम् | २२-०योगी. ल. D. [ऋ० १।२४ | ११] १०-यन्धो c. २३-(मा) अपहा. 1, अपहारिपी०. ११-'वा' इति नास्ति D.१२-णा लेना २४-एतदपि .., म्याख्याना B.२५-यामिति १३-तुबत् . १४-'आख्य' इति नास्ति D. २६-[निघ० ३ । १९] १५-दाव्या.' इति ममम्मपाद: C. २७-'लोपदर्शनार्थम्' इत्येव पाठः. १६-शोल्पन.c. १५-हेवाएं H.c. २८- धा० ११४.] राजेत्य . तत्पदम् ।

·.२,ख.१. अ.२, पा. १,ख. १. } [भयन्तविपर्ययः ततश्च भावः, १२. १३ यत्वाद्धातूनां यानीकर्मप्रदर्शनार्थम् । ततश्च यामीत्येतन याचतेवर्णलोपेन रूपम, न्तर्हि १ यातेः । यदि च स्यात, योर्णयोलापोऽयं स्यात्, चस्याफारस्य च । 'अथापि द्विवर्णलोप' इत्यत्रोदाहियेते, न तु 'अथापि वर्णलोप' इत्यत्र । लौकिफाचांत्र शब्दाः प्रत्तमवत्तमित्यादय उदाहर्तु प्रफ्रान्ताः । तत्रैकस्यैवैतस्य वैदिकस्योदाहरणमयु- द्धिपूर्व स्यात् । तत एतदन्यथा व्याख्यायते-'तत्या' इत्येतदत्रोदाहरणम् , न 'यामि' इति । न चैतत् 'तत्त्या यामि ब्रह्मणा वन्दमान' इत्यस्या ऋचः प्रतीकग्रहणम् । किन्तर्हि? लौकिकमेतदुदाहरणम, तत्या यामीति लौकिकं वाक्यम्, तनित्या गच्छामीत्यर्थः । पुनः 'तत्या' इत्यत्र वर्णलोप उच्यते, 'तत्या' इत्येतत् 'तनु विस्तारे' इत्यस्य याप्रत्ययेनं रूपम, तत्रैक : 'अनुदात्तोपदेशयनतितनोत्यादीनाम्' इत्यनुनासिकलोपः। स.तु 'अथा- प्यन्तलोपो भवति' इत्येतेन प्रदर्शितः । अपरः 'उदितो वा' इतीटो वैकल्पिकत्वादिकारा- सोऽत्र वर्णलोपः, तत्वा तनित्येत्यर्थः। अथापि द्विवर्णलोपस्तृच इति । अत्र हि ऋषि प्रेत्तरपदादिलोपश्छन्दसि इति विशदस्य सम्प्रसारणमुत्तर पदादिलोपश्च । तत्रैकस्य सम्प्रसारणपरपूर्वत्येनेकोरस्य लोपः, अपर ऋशब्दस्य मुकारस्य। अथाप्याद्यन्तविपर्ययो भवति । स्तोका रज्जुः सिकतास्तलिति । -पावत्व B., याज्ञार्थत्व , वस्तुतस्त्वत्र 'या. १५-प्रत्ययेन' नास्ति D. नार्थत्व' इति पाठः स्यार। १६-'एक:' नास्ति D. १७-[पा० ६ | ४ | ३५] २-'द्वयोः' मास्ति BC १८-इत्यनेन D. १९-पा० ७ । २/५६ ३-'योर्लोष' इत्येव पाठ: D., यो तल्लोपोय c. २०-इतीगो c. २१-०कल्पिताचा D. ४- चकारस्य च इत्येव पाठ: B. C. अन 'का' | २२-'हि' इति नास्ति D. वर्णात्पूर्व 'स्या' इति भ्रष्टम् । ५-०हियते .. २३-'तच' इति नास्ति c. ६-'अत्र' इति नास्ति D. ७-०स्यैव तस्य D. २४-अन झुचिते रु. 1. अत्र ह्य चि पच्छन्द०८. 2-०पूर्वक D. -एतदथा B. २५-[पा० ६॥ १।३४ सूत्रे वार्तिकम्] १०-'न' इति नास्ति । २६-३ः सम्प्र. D. २७-०नेकारलोक: D. ११-ब्रह्मणा वन्दमान' नास्ति P. २८-ऋक्छब्दस्य B. १२-तनित्य वा B. १३-न पुन: D. २९-०स्तलिति C., स्तकुंरिति D. १४-[पा० ८11] २९ ·. :३. ख. १. व. १.} [आदिव्यापत्तिरन्तव्यापत्तिश्च स्तोको इति श्च्युतैर्यकारमैपनीय श्चुच्छब्दस्यायन्तर्वर्णयोर्विपर्ययः। 'स्तोका. न्तिकरार्थे ' इत्यादिनिपातनांचकारस्य च फुत्यम् । इच्योतन्तीति स्तोकाः। रज्जु- रिति, सृज्यतेऽसाविति सृजेरुकारप्रत्यये उपोया गुणे रपरत्वे च कृते सजुरित्येवं प्राप्ते सर् शब्दस्याद्यन्तयोः सकाररेफयोविपर्ययः । सकारस्य च जैरत्वेन दोरः, तस्य चु- त्वेन जकारः, रज्जुः । चैयाकरणास्तु ‘स्ज़ेरसुच' इत्यसुंमागमश्च आदेश्व लोप इत्येचं रज्जुशब्दमन्याचक्षते। सिकता इति, 'फसेः' आयेन्तयोः फकारसकारयोविपर्ययः । अफारस्य चेत्वम् । कसन्तीति सिकताः । त• इति, कृतेः' उकारप्रत्यये उपधागुणे रप- रत्वे च कृते माद्यन्तयोविपर्ययः। वैयाकरणैरप्येयमयमन्याख्यातः-कृतेराधन्तविपर्य. येश्च' इति । नास्त्येव D. अथाप्यादिव्यापत्तिर्भवति । व्यापत्तिविकारो वर्णान्तरेण । ज्योतिनो विन्दुर्शट्य इति । ज्योतिरिति, 'टुतेः' १-'सोका इति' नास्ति D. १७-चुखेन .., 'तस्य इचुत्वेन जकारः' इति २-०मवनी• C., अत्र 'दच्युतिर्' धातुः [१४] धातुपाठे द्रष्टव्यः। १८-वैक रिणस्तु D. ३-इचुश्च श• C., श्चुत श० D', इच्युच्छब्द०१९-[उणा०१।१६] • सुश्च' R.C. Aufrecht's इत्यपि पाठः . ed, मुश्च । ४-०चन्तयोश्चकारयो• B. C. २०-०सुगाग. B. D. २१-'शब्द' इति नास्ति D. ५-[पा० । २१ । ३९] 'दूरार्थ' इति नास्ति D. २२-कमे इत्यस्य स्थाने 'कस विक्सने इत्यस्य' इति ६-०नादिच्चास्य कु. D. पट: D. परमत्र तुपाठे 'कस गो' इति ७-ऽसौ इति D. अब 'सज विस' इति धातुः पाठः, न तु 'कस विकसने' इति । [धा. १ [४६९] धातुपाठे व्यः। १३] फसन्तीति विग्रहदर्शनाद् भौवादिक ८-०रुप्रत्यये D. ९-धागुणे D. एवात्र गृह्यते। १०-'च' इति नास्ति 1.0. २३-कमयोर्वि. • D. २४-तर्क इति c. तर्कुरिति D. ११-कुत्त्वे B. २५-[धा० ६.१४१] 'कृती छेदने इत्यस्य उप्रत्यये' १२-राजूरि.1, सजुरि.. १३-मरेफयो• D. २६-कृतेरायन्त• B. D. २७-०मयं व्याख्यातः D. १४-सस्य D., शकारस्य 2. १५-जस्त्वेन D.C. २८-[उगा० ११७] २९-'ज्योतिरिति' मास्ति , . इति पाट: D.

·आदिव्यापत्तिरन्तव्यापत्तिश्च भ.२, पा. १, ख. १. : ३, पा. १; ख. १.} दकारस्य व्यापत्तिर्जकारण, 'युतैरिसिनादेश्व जेः' इति। घन इति, 'हन्तेः' हकारस्य व्या- पत्तिर्घकारेण । 'हनश्च व:' 'मृत्ती धनेः' इति निपातनात् । बिन्दुरिति, भिदेर्भकारस्य व्यापत्तिकारेण । वैयाकरणास्तु 'बिदि अवयवे' इत्यस्य बिन्दुशब्दमन्याचक्षते । वाट्य इति, 'भट भृतो' इत्यस्य भटे कारस्य ध्यापत्तिर्वकारेण । वैयाकरणास्तु 'पट प्रेटेभृतो' इति धात्वन्तरमेव यटिममिधीयते । अथाप्यन्तब्यापत्तिर्मवति । [इति पठस्या-(द्वितीयस्या)-ध्यायस्य प्रथमः खण्डः। । । १-'त दीप्तौ [धा० ।। ७७७] इत्यस्य दस्य व्यापत्तिर्जेन' इति पाठः । २-[उगा०२ । १११] सीनादेशभ्र B. सिना- दे० ८., इंदं सूत्र नास्त्येव D. पुस्तके । ३-'हन हिंसागयोः [धा० ॥२] तस्य हस्य व्याप- त्तिर्धन' इति पाठ: D. ४-पा० ३।३।०६] ५-पा० ३।३।७७] । ६-विदिर्भिदेर्भ० ३. ७-'भिदिर विदारणे [पा. ७२] तस्य भस्य व्यापत्तिर्येन' इति पाठ: D. ८-[धा० ११६५] ९-०स्माद्विन्दुमन्या• D. १०-[धा० १॥३२९] भग भृतौ ल. ११-यकारक C. भस्य व्यापतिबेन D. १२-बट c. १३- शाब्दिकास्तु वट भट भृतौ-इति धात्वन्तरमेव चटिमधीयते' इति पाठः D. । वस्तुतस्तु चैया- करणमतेन निर्दिष्टाविमौ धातू क्वचिदपि धातु- पाठे न दृश्यते। 'वट वेष्टने [धा० १ १ ३२२]' भट भृतौ [पा. १६३२९]' इति थक्पृथगेव वर्तेते । 'चट भट परिभाषणे धा० ११८१६.५] इत्यर्थान्तरे वर्तते । वट प्रट पट इत्यानुपूर्वी- कस्तु कश्चिदातुर्नास्त्येव धातुपाठे। १४-एषु हस्तलिखितपुस्तकेष्वत्र खण्डसमाप्तिन निर्दिया । पर मुद्रितनिरुक्तपुस्तकैप्वत्रैव खण्ड. समाप्तिदृश्यते।

·अ.२,ख. २ म. २.पा. १, ख.२ (१४) [आदिन्यापत्तिरन्तव्यापत्तिय bride' / [अथ द्वितीयः खण्डः 1] ओघो मेघो नाघो गांधी बघूमधति । ओघ इति, 'यह प्रापणे' यहेहंकारस्य व्यापचिर्घकारेणे, वकारस्य सम्प्रसारण- मुपधायाश्च गुणः । मेघ इति, 'मिह सेचने' मिहेहारस्य व्यापत्तिकारण, यंकादि- स्यात् । नाधे इति, 'णह यन्धने 'नहो ः इति नहेर्हकारस्य व्यापत्तिकारण। या. फरणास्तु 'नाथ नाधृ यानोपतांपैश्वर्याशी-पु' इत्यस्य नाधशब्दमन्याचक्षते, न नहेः। गाध इति, 'गौहतेः' हकारस्य व्यापत्तिधकारेण । वैयाकरणास्तु 'गाध प्रतिष्ठालिप्स- योमन्थे ' इत्यस्य गांधशब्दमन्याचक्षते, न गाहतेः । वधूरिति, "हे.' उकारप्रत्यये हकारस्य व्यापत्तिधकारेण । वैयाकरणी अप्येवमेवान्याचक्षते 'चहेच' इति । मधि- ति, मने' उकारप्रत्यये नकारस्य व्यापत्तिर्धकारेण । धैयाकरणैरपि 'मनेधुक' इत्य- वास्यायते। १-ए हस्तलिखितपुस्तकेषन सण्डमारम्भो न-1-'अस्य' इति नास्ति D. निर्दियः। पर मुद्रितनिहतपुर समव खण्ड-१९-गाधमिह गते गाहेः' इति पाठः ।. 'गाध. प्रारम्भी दृश्यते । मिहागते' इति पार .. २-गांधक ३-मद्विति . २०-दस्य व्यापत्तिन D. १-ते तु D. ४-[धा० ॥१०५३] अयं नास्ति B. C. २२-[धा० १।४] .लिपाये प्र.. ५-वहे भवारस्य व्यापत्तिर्षकारेण C. हस्य व्या १३-गाय c.'गाधमन्वाचचने' इत्येतावाने पाठ: D. पत्तिन D. २४-गाधा हयने B.c. ६न्वस्य सम्प्रसारणमुपधागुणध D. २५-घद प्रापणे [धा०11९०५३पहेईस्य व्या- ७-[धा. १.१०४१] अयं नास्ति B. C. पत्तिर्धन, उप्रत्ययश्च' इति पाठः D. ८-महेई. c. ९-दस्य व्यापत्तिर्धेन D. २६-तेप्येवमन्या. १०-{ cf. पा० ७॥३॥५३] •दितत्वात् . २७-उणा• ११८५] अन्न वहो धध' इति पाटो ११-'नाध इति' नास्ति । १२-[धा० ४१५.] अयं नास्ति B.e २८-[धा. ४ । ३५] । 'मद तप्तौ पा.१०। १३-[पा० ८१२३४] मास्ति c. D. १६५] मदेरप्रत्यये दस्य व्यापत्तिन' इति पाट:D. १४-'इत्यस्य हस्य व्शपतिनइस्येव पाट: D. २९-मनेघाच्छन्दसि [पा० २१११५] इति मूत्रमा- १५ ते तु . १६-ना c.'ना' इति नास्ति . पादिवेपपलभ्यते, न तु 'मनेधुर' इति । घा० १॥६-७ 7 यानोवतावस्त्र --तेपि मने(गिलयानते' इति पाठ: D, युक्तः । धरम ·अ.२,ख.२. अ.२,पा. १, ख, २. [निर्वचनप्रकाराः अथापि वर्णोपजना, आस्थत् द्वारो भस्जेति । आस्थदिति, 'अस्यतिवक्तिख्यातिभ्योऽङ्' इत्यडि अस्यतेस्थुः' इति थैकार उपजनः । द्वार इति, द्वारो जयतेर्वा द्रवतेर्वा वारयतेति, यंदा वारयतेस्तदा देकार उपजनः । भरूजेति,भृजी भजने' इत्यस्य उफार उपजनः । एवमयमेकादशधा विस्तार। अत्र सर्वत्र भाष्यकारेण प्रत्तमवत्तमित्यादयो लौकिकाः शब्दा उदाहृताः, प्रसि- द्धार्थत्यातू । 'तेषां धात्यादी पव शिष्येते' इत्यादेरप्रतिपादितत्वात्, वैदिकशब्दार्थोऽयं प्रयासः । अतस्तेषामुदाहरणानि दर्शयामः । तत्र 'धात्वादी एव शिष्येते' इत्यस्यो- दाहरणेम । 'आसीन ऊर्धामुपसि क्षिणाति' इति । अत्र हि 'उपसि' इत्युपपूर्वस्य स्था इत्येतस्यादिरेव शिष्यते सकारः। आदिलीप इत्यस्य । ऋदूदरः सोमो मृदूदरो मृदुन्दरेप्वस्त्विति घा' इत्यत्र मृदुशब्दस्यादेर्लोपो मकारस्य । अन्तलोप इत्यस्य । 'शुरुध आपो भवन्ति शुत्रं सरन्ध- न्ति' इति । अत्र हि शुचशब्दस्य योऽन्त्यश्चकारः, तस्य लोपः । उपधालोप इत्यस्य । 'श्मशा शु अनुत इति वा इमाश्नुत इति वा' मंशब्दोपपदस्य अशेरुपधाभूत- १-[पा. ३ | १ १ ५३] १०-'इत्यादेरप्रति०' इत्यारभ्य 'एव शिष्येते' इत्यन्तः २-[पा. 01/1१७] पाठी 2. पुस्तके भ्रष्टः । ३-५ उपजन: D. ११-[ ऋ० १०१२७११३ ॥ निरु० ६६] ४-रोजव० B. c. । जु इति सौत्रो धातुर्गतौ १२-[निरु०६४]। 'मो मृदूरः मृदूदरेष्वस्ती वेगे च [Of. पा० ३।२।१५०], दु धा० । तिघा । मृदुशब्दादेलोपो मस्य' इति पाठः D. ९९२] वास्यत्तिः [धा० १० । २७१] 'अस्तु' इति मुद्रितपुस्तके नास्ति। ५-०दार. c. १३-अत्र 'दीर्घः वर्णलोपः इत्यस्य' इति पाटो- ६-दुकार , द D. ७-[घा० ११ १९१] १४-[निरु० ॥१६] । सन्ध. D. ८-'अयम्' इति नास्ति D. १५-०न्दयो (२) त्य० B. 'शुन्शब्दस्य' इति ९-०पादिकत्वात् B. | अप्रतिपादितत्वाद् भाष्य- हलचकारविशिष्टः पाठ उचितः । कारेण वैदिकशब्दोदाहरणपुरस्सरमित्यर्थः । अयं प्रयासश्च निरुत्तात्मको वैदिवशब्दार्थ एव, अतस्तेपो भाष्यदनुत्तानां वैदिकशब्दाना- | १९-इमारनुत' इति नास्ति D. [नि ५१२] मुदाहरणानि वयं प्रदर्शयाम इति भाषः। २०-शुशब्दो ऽधिक BC. १६-न्यवः D. १७-तकारस्य B.C. १८-त्यवश्मशा B.C.

·} अ.२,ख. २.. नियंचन आदिलोपादीनां अ.२, पा.१,ख.२. [वैदिकोदाहरणानि स्याकारस्य लोपः । उपधाविकार इत्यस्य ! 'धार्यन्त इव सूर्यम' इति । अत्र हि श्रूयतेः शतृप्रत्यये इकारस्य दीर्घः । वर्णलोप, इत्यस्य । 'त्यश्चिदित्या फत्पर्यम्' इत्यत्र पयस- शब्दस्य सस्य लोपः। द्विवर्णलोप इत्यस्य । अलातृण तृणशब्दः । अत्र हि 'दे' _तोर्दस्य म इति । प्रत्ययस्य यो यकारस्तस्य लोपः । आद्यन्तविपर्यय इत्यस्य हि वक्ष्यति-लभतेर्वा स्यादाश्लेषकर्मणो विपरीतात्' इति । आदिव्यापत्तिरित्यस्य । 'वानी फिलयो - भवति स्वं हन्ति' इति । अत्र हि स्वशब्दस्यादेः सकारस्य शकारेण व्यापत्तिः। अन्तव्यापत्तिरि- त्यस्य। 'द्योतयशोवान्नं वाइति । अत्र हि धुतेरन्त्यस्य तकारस्य मकारेण व्यापत्तिः। अथवा 'अलाणे:' इत्यलं शब्दस्य मकारस्याकारेण । तथा 'त्यश्चिदित्या कत्पर्यम्' इतीत्थं शब्दस्य मकारस्याकारण। तथा वर्णोपजन इत्यस्य। 'याजपत्यम्' इति पतेः सकार उपेजनः । एवमेता विशयवत्यो वृत्तयः संक्षेपेण पञ्चधा विस्तरेणैकादशधा दर्शिताः ।आंसां सम्भव आभिनिर्यचनं कर्तव्यम, नाक्षरवर्ण- सामान्येनेत्युक्तम्। इदानी कचिद्विपये निर्वचनस्योपायान्तरमुच्यते। १-०कारलोप: D. ९-ऋतवो B. कतवो c. १०-[निरु० ५।२२] २-[2. ८1९॥३॥ निरु० ६०] ११-'अत्र स्वशब्दादेः सस्य शेन व्यापत्तिः' इति ३-[ऋ० ५। ३२ ॥ ६॥ निरु. ५३] पाठ: D. ४- अलावृण इत्यत्रातृणशब्दः' इति पाटोऽध | १२-[निरु० ५५] द्युमण्योत. c. भाति । [ऋ११३०१० ॥ निरु. ६२] १३-०रन्तस्य B.C. १४-तस्य मेन D. ५-[धा...] १५-[३० ३१ ३.11.1 निरु. ६।२] ६-'उपधाविकार इत्यस्य' इत्यारभ्य 'तस्य लोपः' १६-मस्याका D. इत्यन्तः पाटो नास्ति B.c. १५-[ऋ० ५। ३२।६। निरु० ६१३] ७-लवतेवा B. लतते या c. [घा० १०२४] १८-मस्याका. D. ८-'लग्यतेर्वा स्पादाइलेपकर्मणः' [निह• १९-[२. ९/९८ । १२ । निरु०५।१५] 1.] 'लततेर्वा स्याद् [लंबवर्मणः] दिप-१०-हत्यपतेः रा उपजन: D. सीतातू' [निरु. ५।२६] 'लभतेवी' इत्यस्य ११-सम्भवः । ।भत्र सप्तम्यन्त एव पाटो युक्तो स्थाने B. पुस्तके 'लततेको' इत्येव पाठः । न प्रथमान्तपाठः। १५-नेतदुक्तम् म.

·१.२, ख.. अ.२, पा. १,ख.२. }. [तपत्र स्वरादनन्तरेति तत्र स्वरादनन्तरान्तस्यान्तर्धातु भवति तद् द्विप्रकृतीनां स्थानमिति प्रदिशन्ति । तैदिति वाफ्यौपायासें । यत्र धातौ स्वरस्याफारादेः पुरस्ताद्वा परस्ताद्वा । अनन्तरा अन्तस्था। यवरलानामन्यतमो ऽन्तर्धातु धातुमध्ये भवति धातुस्थ इत्यर्थः । ततशब्दरूपं द्विप्रकृतीनो स्थानम्। ते द्विप्रकृतयः । एवमुपदिशन्ति पूर्वाचार्याः । द्विप्रकृतय इति किमुक्तं भवति ?' प्रतिशम्दः रघभावपर्यायः । विस्थभावाः । इकारादियकारादि- स्वरूपत्वात् । इतरेतरप्रकृतित्याहाँ । इह केचिद् यकारादीनुपदिश्य कित्सु सम्प्रसारणं फुर्वन्ति । अन्ये पुनरिकारादीनुपदिश्य द्वित्सु यणम् । एवमितरेतरप्रेकृतित्वाद् द्वि- प्रकृतित्वम् । उदाहरणम्-इएम, यष्टा, उतम्, वप्तेत्यादि लौकिकम् । वैदिकन्तु- मा त्याग्निर्धनयीद्धमगधिर्मोखा भ्राजन्यमि विक्त जमिः । इष्टं वीतममित वर्षट्कृतं तं देवासा पति गृभ्णेन्त्यम् ॥ दीर्घतमस आर्षमा अवमेधे यूपे नियुक्तोऽश्य उच्यते । मेति प्रतिपेधार्थीयः । - नयोदित्यनेन सम्पध्यते । त्या त्या यूपे नियुक्त सन्तमग्निरतिप्रवृद्धो निफर्ती मा ध्व- नयीत्। वन शन्दे' इत्यस्य ण्यन्तस्य लुखि 'नोनयति धनयति' इति च तिपेधाच्छा. न्दस रूपम् । विध्नत शब्द माचीफरदित्यर्थः । शब्दकरणे हि प्रायश्चित्तश्रवणात् । कथं पुनरग्निर शब्द फारयति ? यतो-धूमगन्धिः-धूम मिशः । अन्तस्तापेन धूमेन च १-तधन स्वरादनन्तरति एतावदेव प्रतीक-1 १४-०नयमिवित्त (भ्यतः) B. घावयम्. D. १५-गणात्य B. गृणत्य. १-०दितर वा. B. ३-अन्यतमा ४. c. १६-[ऋ० १ । १६२ ॥१५]। 'मा त्वामिनयीर- ५-धातुस्थेत्यर्थः B, 0. अश्वम् एतावदेव प्रतीकम् D. ५-किमुक्तमिदानी क्वचिद्विष्म्ये भवति 1. १७-० - मेधयूपे c. -रूपा वा D., पकारादि उकारादिस्व. ०, १८००वत्तिं B. कभवति C. १९-वननी B. C. पकागदि सकारादियकारादिस्व. B. २०-धा० ११८५४] २१-लुटि . ७-'इतरेतरप्रकृतित्वाद्वा नास्ति D. २२-[ Fragment of पा० ३।१।१] रादिमुप. D. २-०नरवारा, २३००धाच्छन्दसं ८., धरछन्दसे D. १०-कित्सु ( दीत्सु) B, २४-दीध्व. B ११-०प्रभकृति.., महतिसद्विप्रकृति D.) २५-मयथितमित्यर्थः श्रवणात् D. १२--गुतम् B.c. २६-० श.D. १३-०मिध्वनयि धू. B.E 1 २७-धूमः मिश्र;

·} ૨૧ अ.२, ख.२. (१८) [मां त्याग्निरियादेफ्यिा भ.२,पा. १,ख.२. ध्याकुलयन्नित्यभिप्रायः। मोसा-अयं च प्रतिषेधार्थीयो माशब्दोऽभियितत्यनेन सम्ब- ध्यते । उसा-मांसपचनी स्थाली । भ्राजन्ती दीप्यमाना । भाभिविक्त-विचिर पृथग्- भाये' इत्यस्यैतद्रूपम् । पृथग्भेदी माभूदित्यर्थः । अन्त तप्यथस्य या । अभिद्यमाना था। अवदानाय यूपस्समध्यमभिविविवत् । पृथग्भावं मात्रीकरदित्यर्थः । जनिः--'घृक्षरण- दीयोः' इत्यस्य 'कि.फिनोः प्रकरणे उत्सर्गरछन्दसि सदादिभ्यो दर्शनात इत्येये फि- प्रत्ययः । क्षरणशीलीपि सती । इष्टमित्यादीनामात्क्रयः । अभिगृतम्-अभ्युद्यतम, घीत- पातम, इष्ट--देयतो देशेन त्यक्ता, वर्षकृतं चषकारेण च हुनम । धयदैनिायस्य ते स्वी देवासो देयाः प्रतिगृभ्णन्ति ।लोटोऽथै लैट् । प्रतिगृहन्तु स्वीकुर्वन्तु भक्षयन्त्यश्वम् । सेनानीकेन सुविधी अस्मे यष्टी देवा आयजिष्ठः स्वस्ति । अब्धो गोपा उतना परस्या अमै घुमंदुत रेवद्दिदिहि ॥ गृत्समदस्यार्पम् । य उक्तो घक्ष्यमाणगुणोऽपि सः। एना अनेन ज्यालालक्षणेनानी- फेने वलेने मुखेन या। सुविदेत्र:-कल्याणयिद्यः प्रशस्तविज्ञानः । अस्मे अस्मभ्यमि- त्यर्थः, दिदिहीत्यनेन सम्बध्यते । यथा-ताच्छीलिकस्तृन् । अत एव च 'न लोकांध्यय' इति पष्ठीप्रतिषेधात् 'देवान्' इति द्वितीया । एवं यथेमनुष्येभ्यो यष्टभ्य आयजिष्ठ- १-०भिव्यक्तेश्य. 1., भिविभक्ते.व्य. c. १८-अपवादाना वस्थन B. c. २-'मा' इति नास्ति D. ३-०व्यक्त B.C. २०-०वन्ति B.C. ४-[घा० ७ [५] २१-लट् . c. २२-रवीकुर्वन्ति' नास्ति १ ५-भेदीत्यर्थः B., भेदित्यर्थः . २३-सेनानी. १ २४-देवानामाय - ६-अन्सी३. c., अन्तर्दिव D. ७-[ धा० ३.१४] ८-०नोः कम D. २६-दीदिहि . [अर. २१९/६] ५-सदादियो द.B., अत्र 'राहादिभ्यो' इति पाठो "सनानोरेन. दीदिहि' एतावदेव प्रतीकम D. युतः स्यात् ।। २८-०नीतेन B.C. १०-[cf. पा० ३ १ २११५१] २९-यवन मुखेन न वा B. ३०-सुखिदत्रः ०. ११-एवं' इति नास्ति D. १९-०श्ययम् B.C: | ३१- अस्मभ्यं दीदिहीत्यतेन इत्येतावानेव पाटःn.c. १३-'अपि नास्ति D. ३२-देवान ताच्छद्धि फुरतून B., देवान ताञ्छिवि- १४-अभिगूर्तः ।, अभिगूस.. करतॄन . १३-'च' इति नास्ति D. १५-देवतो. B. c. १६-'वषद् कृतं' नास्ति P. ३४-[ Fragment of पा० २१३१६९] १७-''नास्ति D. ३५-यष्टत्वे च सति 1,0 १९वा B.C. २५-परप्सा C. २७-सम: D. .

·अ. २. पा.,ख,२. [सेनानीकेनेत्यस्य व्याख्या } 1 आभिमुख्येन यकृतमः । स्वस्ति-वस्तीस्यविनाशनाम । दिदिहात्यनेन सम्बध्यते । अद- व्यः अनुपहिर्सितपूर्वः केनचिदक्ष आदिना । गोपाः-गोपायिता । कस्य ? जगतः। उत नः अपि च विशेपेणास्माकम्।परस्याः परः पाता परेभ्यो वा पाता । हे अग्ने ! दुमत्- दीप्तमुज्ज्वलम्। किन्तेतू ? सामर्यात शालिगोधूमाद्यन्नम् | उत-अपि च, रेवतू-रयेमतौ बहुलम सम्प्रसारणम् । धनयत्-गोहिरण्यादिना धनेन तद्वत । दिदिहि-अविनाशमन्न- श्वोक्तविशेषणमस्मभ्यं देहीत्यर्थः । योगक्षेमफरो भवेत्यभिप्रायः। 'यदादीध्ये ति सप्तदशे व्याख्यास्यते । यदुनो निवतो याति बप्सद पृथगेपि प्रेषिनीय सेना । . यदा ते वातो अनुवाति शोचित श्मश्रु वर्षसि प्रभुं ॥ द्रोणस्यार्पम् । दोवरूपस्याग्नेः संस्तुतिः । यत् यदा । उद्वतः 'उपसर्गाचईन्दसि' इति तिः। उदतानि स्थलपर्वतसानुप्रभृतीनि । निवतः नीचतानि च निम्नानीत्यर्थः । यासि वैसन भक्षयन नदीपर्वतादिलक्षणानि निनोचतानि दग्यवशात् । पृथक् यि. पग्भूतः। पपि-गच्छसि वेगेन । गधिनीव-प्रकृष्टेन गर्धनामिलापेण तद्वती। यथा सेना तद्वत् । किञ्च यदा-यस्मिन् फाले, ते-तय स्वभूतम् । शोचिः-यालालक्षगं बातोऽनु गति '१-पस्मिन D. २-०विनाशि D.C. १७-अअवाति B., अणुवाति c. ३-'इति' नास्ति D. १८-गोचि० 1.0. १९-बसि C. ४-०८यमपहिसितपूर्व B., पस्तिपूर्वः P.. २०-[ऋ० १०.१४२४] । 'यदुद्दतो निवत: .५ केनद्रन 1G. ६-'पाता नास्ति B.0, भूम' एतावदेव प्रतीकम् . ७-'पा' इति भ्रटा. २१-अदा• B.C.. ०वरूपस्था.' इत्येतावान् ८-'उज्ज्वलम्' नास्ति B. पाठभुटित: B. ९-'तत्' इति नास्ति .. २२-[पा० ५।१।११८] २३-पति: C... १.-'तो बहुलं प्रसारणं' इत्येव पाठ: B. c. [पा० २४-०तानिस्थल C., तानि स्यूल• D. ६।१।३४] इति सूत्रे वार्तिकम् । २५-निर्गतानि निम्नानि चेत्यर्थ: D. 11-मदिदि , मदिनि . २६-वसत् भक्षयत् - १२-'अस्मभ्य इति नास्ति D. २७-०ता मनि ल. D., तानि ल .. १३-ऋ०.१०.३४५] २८-०व्यपदेशात् B. २९-ग्रगतिना B. १४-'इति' मास्ति .. ३०-गन्धेना. B, C. ३१-तद्वनीति , .१५-यवर १६-०नव इ.0, ३२-'हे' इति नास्ति D. ३ ८ ·(२०) [विप्रकृत्योः प्रयोजनम् भ.२,स.२. अ.२, पा. १, ख.२. प्रेरयति । तदा वष । यया घप्ता । नापित इत्यर्थः। रमथु। एवं यहुणं धीरुद्वितानवद्हर्न घपसि छिनरिस लम्पसीत्यर्थः । प्रभूम-दृष्टान्तदान्तिकयोरेंविशेषेण विशेषणमेतत् । प्रभूतं महदित्यर्थः। स्वरानन्तरवचनं पर्णसंवीतादिषु व्यवहितयकारादिनित्यर्थम् । अन्तर्धातिति दोव्यत्यादिषु प्रत्ययनिवृत्त्यर्थम् । एपीनुविधायित्वाञ्चत एय द्विप्रकृतय इति नियमः परि- गृहीतः। न पुनरेते द्विप्रकृतय एवेति । अतो यत्नादिषु नातिप्रसङ्गो न लक्ष्यते लक्षणम् । तस्यादि, तेषु विप्रकृतिषु सिद्धायां व्याकरणे प्रत्ययलक्षणेनानुपपद्यमानायामप्स. म्भवन्त्यां सम्प्रसारणवृत्ताविति शेषः । इतरया परोक्षया तदसम्भवेऽप्यतिपरोक्षया उपपिपादयिषेत्र उपपादयितुमिच्छेत् उपपादयेदित्यर्थः । यो हि यदिच्छति स तत् करोति । सोऽयं परोक्षादिवृत्तिपरिग्रहो धैयाकरणैरपि संसारणविधावन्यन चानु श्लोध्यते 'बहुलं छन्दसि' इत्यनेन । उदाहरणमाचष्टे-'कुहू: काँभूत'। 'फुचरः कायं न 'चरैति' इति । तुरीयस्वरते.' इन्यादि । एवमसम्प्रसारणविपयस्य सम्प्रसारणं द्रष्टव्यम् । तत्राप्यतेऽल्पनिंपत्तयो भवन्ति । तद्ययैतत्-अतिम॒दुः पृयुः पृपतः कुगारुम् इति । अनेन संसारणवृत्तविशययत्त्वं दर्शयति । तेप्पपि सम्प्रसारणविपयेप्येके धात- १-यदा B.C. २-०णवीरु. B.C. २१-'उपरिपादायपेव' इति नास्ति D. उपपाद- ३-०वनगहन B. वनगइन C. रिपेत. ४-प्रभूतं . ५-रवि विशेषणमे.. २२-उल्पपाद० c. २३-'वृति' इति नास्ति D. ६- एतत्' इति नास्ति B. C. २४-'स' इति नास्ति ।.C, २५-०नुसाHते B.C. ७-स्वरनन्त० 1.0. ८-नृ-सभूतादि. २६-पाणिनीयाटके सूत्रमिदमेकादशथलेषु वर्तते, ५-०त्यर्थः B.C. १०-दीप्यन्या. c. तथा [२।४ । ३९, ७३, ७६ ॥ ३॥२॥ ११-टानु. B.C. १२-चतर दि. D. ८८1५। ३११२२।६।१।४11१1८, १३-०रय ते द्वि. D. १४-अते 1.. १०, १०३ 10१३॥ ९७।७।४।७८] १५- लाशे' यस्य स्थाने 'लक्ष्य' इत्येव | २७-[cf. लिह० १११३२] कुतुः C, फुभूत् ।. पा... २८-०चर इति का. D. १६-अप्रेत्यादि . c. १७- तिस.. १९-[ नि. ११२.] ३०-[ef. निइ. १।१४ १८-मिIC. १९४०गया . •भवत्यो D. 11-समाप्येक इत्यादि सत्राप्येक इत्यादिना D. २.-.परो.c, ३२-'सं' इति नास्ति B. C. ३३-''इति नाश ·म. १, ख. २. भ.२,पा. (२१) [अल्पनिष्पत्तयो धातयः घोऽपनिप्पत्तयो भवन्ति । अल्पा प्रसारणनिष्पत्तियेपो त इमे । अल्पप्रसारणविषया इत्यर्थः । तद्यथैतदुदाहरणजातम्-अतिरित्यादि । तिः-भवतेः । वित्तनि 'ज्यरत्येर' इत्यूटि । अतोऽन्तोदात्तत्यं निपात्यते । तेन सर्वत्र रक्षणतर्पणविषयमेव । तथा 'प्रथि- भ्रदिजाम' इत्युणादिव्युत्पत्या रूद्वित्वं प्रदेशर्यते । 'नंदेदुः प्रथेः पृथुः प्रच्छेः पवणेः कुणारम् । इत्येवमायुपलक्षणार्थम् । ततश्च 'प्रथनात् 'पृथिवी' इत्येवमा. धपि द्रष्टव्यम्। अथापि मापिकेभ्यो धातुभ्यो नैगमाः कृतो भाष्यन्ते । दमूनाः क्षेत्र- पृषतः, साधाइति अपि चैतवैचित्र्यम् । भापिकम्यो भापाविषयेभ्यो धातुभ्यो नैर्गमारछान्दसाः कृतः प्रत्येथा भाप्यन्ते । दमूनाः क्षेत्रसाधा 'इति । ननु च दमिसाधी छन्दस्यपि प्रेयु- ज्येते । स्वाध्यायप्रवचने दमनं दाननु योमि' इति । 'यत्र पूर्व साध्याः सन्ति देवाः' इति च? उच्यते, न भाषिकग्रहणेन छन्दसि प्रयोगो निवार्यते । अविशेषोपदेशात् । कि- न्तहि १ भाषायां तावत् साधुस्वमवगम्यते । प्रत्ययस्तु दमेसनसि छन्दसो विषय एवे. त्युपपन्ने नैगमत्यम् । ननु च सिप्रत्ययस्याविशेषेणोपदेशात पय आदिपु भापायामध्यस्ति प्रयोग अतो नैगमावधारणमयुक्तम् ? उच्यते । सत्यम् । तथापि तु विशिष्टोपपदविषयसाधि- १-लसारण. २-रणात B.C, १५-अयापि B. १८-गमा नैगमा छान्दस: D. ३-एतिः 1. C. ४-क्षिनिज्व.. १९-प्रतिभाष्यन्ते D., प्रत्यभाष्यन्ते . 4-[Fragment of 900 417120] २.-इति इति D. २१-०साधीय .. ६-'अतो' इति नास्ति . २२-०स्व वि.. २३-०युज्यते C. D. ७-'ते' इति नास्ति B. C. २४-साध्याप्रव० D. - Fragment of उणा १२९ ] मन्दा | २५-दान दयामि D. [of. शत० मा० ११५७११ मीत्युणा० ३, प्रजामित्णा० c. ef, ते. उप० ११११] ९-प्रदश्यते D. २६-[ऋ० ११६४।५० । यजु० था. सं. ३१।१६] १० देदुः C., प्रदे मृदुः D. ११-प्रथे मृदुः D. २७-०नसी c. १२-गृच्छे: C., प्रछे: D. १३-कुणे: I. G. २८-अन 'अनसिनत्ययस्य' इति पाटो युक्तो भाति । १४-० गुफल० c. १५-[निरु० १११३-१४] २९-' भाषिकाहणेन' इत्यारभ्य 'उच्यते' इत्यन्त: १६-'अयापीरपादि' इत्येव प्रतीकम् C, P. पाटो D. पुस्तके भ्रष्टः ।

·-- १९ म.२, ख. २. ( २२:, ... [नैगमेभ्यो भापिकाः कृतः अ.२,पा. १,ख. २. तेनाति (?) प्रत्ययस्य नैगमत्यमेवान क्वचिद् मापार्यामस्ति प्रयोग इति विशिष्टप्रकृति- नियतस्य युक्तं नैगमत्वमित्युदाहरणम् । 'जुयो दमूनाः' इति नेयमे व्याख्यास्यते । 'क्षेत्रसाधाः इत्यस्योदाहरणम्- अग्नि यः पूय गिरा देवमीडे वसूनाम् । सपर्यन्तः पुरुप्रिय मित्र न क्षेत्रसाधसम् । धैवस्वतस्य मनोरार्पम् । अग्निं यः छान्दसत्यात द्वितीयैकवचनस्यायं सादेशः। त्या पूर्य-पूर्व प्रथममन्याभ्यो देवताभ्यो गिरा स्तोत्रशस्त्रलक्षणया वाचा देव-दांतारम, ईडेड स्तुती' व्यत्ययेनैकवचनं यदुवचनस्य स्थाने ईडामहे स्तुम इत्यर्थः । फस्य दा- तारम् ? यसुनां धनानाम् । अथवा पष्ठीनुतेरायेति शेषः। सर्पयन्तः चरुपुरोडाशी दिना परिवरन्तः । पुरुप्रिय-बहूनां यजमानानां प्रियम् । मित्रं न-मित्रमिय । यथा मित्र क्षेत्रस्य साधयित् क्षेत्रस्य सम्पादयित इत्यर्थः । अथापि नैगमेभ्यो भाषिका: । उष्णं घृतमिति । अथापि नैगमेभ्यो धातुभ्यो भाषिकाः कृतः, पूर्वेण कृतव्याख्यानमेतत् । उदा. हरणम्-उष्ण घृतमिति । उपिजिधर्ती छान्दसौ धातू व्याकरणस्य शाखान्तरे ओपि.. शलादौ स्मरणात् । 'गा स्तुती छन्दसि' इति च केचित् धातुपाठे छान्दसत्वस्मर- १-अत्र 'सारितोनसिप्रत्ययस्य' शी पाठो युक्तः १४-ने व्यत्यये. 1., व्यत्ययो ने.. स्यात् । पदे विषयात्साधितोसि प्रत्य. D. १५-०चनस्थाने D. १६-०शादीनो D. • साधित्वेनासि प्रत्य.. १७-साधयित क्षेत्रस्य' इति पाटो २- यामध्यस्ति D. १८-इंदं प्रतीकवाक्य नास्ति c. D. ३-०यायुक्त B. C., ४-'त्व' इति नास्ति D. १९-कुतः ।., 'कृतः नास्ति D. ५-[१० ५/४१५] ६-निह. ४।५] / २०-पूर्वकृतव्याख्यास्यामेतत् D. .७-'जुटो दमूना' इत्यारभ्य 'दाइरणम्' इत्यन्तः | २१-'उप दाहे' [धा. ११७२५] । 'क्षरणदी- पाटो D. पुस्तके भ्रः। प्योः' [धा. ३ | १४] ८-मिन C... २२-आविश.. -[...३१1१४] 'अविः क्षेत्रसाधसम्' | २३ पाणिनीयधातुपाठे 'गा स्तुती' [ ३ | २५] इत्येव प्रतीकम् D. इश्यन्जा १ प्रभृतय. एशश पातवान्दसि ...-.धनं अत्याय 1. 1-यसारदेश: B. दर्तन्त इति निर्दिष्टम् । १२वाचं. 11-धा• 21 २४-चनों डिदा तु पाठे D. D. .

·भ.२, ख.२. म.२.पा.१.ख.२. [ देशव्यवस्थया प्रयोगभेदः णात् । 'प्रत्युप्र रक्षः। जिधनि हविषा इति उन्दसि प्रयोगदर्शनात् छान्दसौ धातू । ताभ्यां ननिष्ठाप्रत्ययो भापिको तौ च सत्यपि भाषिकत्वे छन्दसि ने निवार्येते, 'घृत- आपां पुरेपश्चौपंधीनाम' इत्यविशेपोपदेशादिन्युक्तम् ।। अथापि प्रकृतय एवैकेपु भाष्यन्ते विकृतय एके पुं। अापीत्यादि । प्रकृतय एवेति, प्रकृतिशब्द आंख्यातवचन इहाभिप्रेतः । नाम्नामाण्यातजत्यस्य प्रतिशानात, तेनाख्यातान्येक देशेषु भाप्यन्ते, विकृतयस्त- जत्वान्नामानि, तान्ये । अन्ये तु प्रकृतयो धातयः सर्वप्रत्ययान्ताः, विकृतयो नि- येनप्रत्ययविषया इति व्याचक्षते । उदाहरणं दर्शयति-शवतिर्गत्यर्थ आख्यातिप्रत्ययान्तः, शवतीति प्रकृतिः, विकारोऽस्य नाम शव इति । सोऽयं प्रकृतिभूतो देशव्यवस्थयों कैम्बोजेष्येव भाष्यते । विकारमप्पस्य नामपदस्योपु भोपन्ने शे इति । अनियत- प्रत्ययो या शवतिः कम्पोजेपु, नियतप्रत्ययस्तु शय इत्यार्येषु । अथवा उपरतप्रत्ययस्य सक्रिय प्रकृतिः, तेन सक्रिय जीवति गमिक्रियां कुर्वति शवतीति प्रयुज्यते । जीवतो विकार्य मृतमायें भाषन्ते, शयशब्दं मृते प्रयुञ्जत इत्यर्थः । तथा दातिर्धातुराख्यातप्र- १-[यजु• वा० सं० १७ । ते सं० १।१२।१].१८-[धा० १।७६१] १९-०वस्थाया २-[भा० २।१०४] २०-काम्बोजे• B. २१-०स्यार्थY D.. ३-दिष्ठा B.C. ४-सत्यवि B. C. २२-भाष्यन्ते B. C. २३-पाव D. ५-'न' इति नास्ति B. C.६-विचार्येते D. २४-मद नियत C. नियत . ७-०पञ्चोप० . [ ऋ० १०५१।०]] २५-काम्बोगेषु B, कां योनेषु 0. ८-इंद मूलबाश्यं नास्ति . D. २६-प्रत्यार्येषु 1. -अथावीत्यादि C, त्यादिभिः D, २७-उपरतचैतन्यादेरित्यर्थः । उपरक्रियस्य D. १०-'इति' नास्ति D. भन्न 'उपरतक्रियस्य' इति पाठो युक्तः । ११-'मा' इति श्रुटितः । २८-सक्रिया B. १२-०जलप्रति वस्य प्रज्ञा प्रति B. २९-सकृये . १३-०न्येवेसे D., फेशु . ३०-कुर्वती . १४- त्यात से ना B. ३९-विकार मृत अर० . १५-तेपु .c. ३२-०शब्द मृते प्रयुज्यन्त D. १६ अन्येपु तु B.C. ३३-पथा (1.) दाविधातु 3. . [ ef, १७-नियतनियतप्नत्य • . पा० ४१४.]

·( २४ ) [सरितसमासनिर्वचनम म.२, पा. १, ख.२ त्ययान्तोऽनयधृतप्रत्ययान्तो या लेबनलक्षणेऽर्थे प्राच्येषु । सोहि ददातीति भाप्यते, सर्वप्रत्ययान्तो घा । दाता दानं दातुमिति धिफारो नाम नियंतष्ट्रन्प्रत्ययान्तो पो छेद- नस्य साधनं दात्रमित्युदीच्येषु प्रयुज्यते । प्रसङ्गात् कम्बोजशन्द निराह-कम्बोजा नाम-उत्तरापथेक्वचिजनपदाण्या मद्रा- दिवत् । ते च हिमप्रायत्यादेशस्य, ईभ्यरा अपि सन्तः फम्बलानुपभुञ्जत इति कम्बल- भोजाः सन्तो वर्णलोपव्यापत्त्यादिनी कम्योजा इत्युच्यन्ते । कमनीयॊन्या यथेष्ट विषयान् भुञ्जते, म्मे देशत्वात् । स्त्रियोपेथगम्यागम्यादिव्यवहाररहिता इत्यर्थः । अश्रनादि वा कमनीयमेव प्रायेणोपभुझते । भनुप्रसकं कम्पलशम्दं निराह-कमनीयः शीतादितैः प्रधिनीयो भवति । उपसंहारवचनम्- एवमेकपदानि नियात । एवम् 'भय नियंचनम्' इत्येतत्प्रभृति देशभापाव्यवस्थापर्यन्तेनानेनोकेन प्रकारेण घेचि येण, एकपदान्यवृत्तिजानीत्यर्थः । फुतः १ वृत्तिानां पृथगारम्भात् । उक्त प्रकार. साधारण्ये सति पृथगारम्भः किमर्थ इति चेन् ? फस्यचिद्विशेषस्य विक्षया। तदर्थचाह- अथ तद्धितप्तमासेप्वेकपर्वसु चानेकपर्वमुच पूर्व पूर्वपपरमपरं प्रविभव्य नियो । १-त्ययातो. २-यवनवलक्ष..,लवनरक्ष.cl इत्यादिसमस्तपाठो युक्तः स्यात् । ३-त्रीहीन . प्रीदि D. ४-दात दात्र D. १६-'गया' इति श्रुटित: D. ५-दाटून D. •तन B. [ef. पा० ३।२।१८१] १७-०पहार हितर ., •वस्थारहिता, १-यान्तं छे. B.C. ७-छेदस्य D. १८-अश्वरादिना D. १९-प्रायणेनोप. D. -साधन फुन्दात्रमुदी 1., नं दात मिति D. २०-कम्पल नि•D, ९-शब्दान्ति• D. १-०दितः प्रार्थितो भ... १२-निधनमक १०-काम्बोजो नाम उ. p. नाम औत. २३-०याति.n, न्यतजा• , "-आपिस्वत: D. २४-'फुतः' इति मासिक. १५-तिनो . c. १२-०त्यादीना. याविना D. २६-त् । उत्तप्रवासाधारण्ये सति पृथगा.' इति १३- नीया सा । १४-म्लेच. म्लेंछ । पाठरटिस: . १५-विषशाया DA १५-०खातोयापेय D. अत्र 'श्यपेयगम्या | २८- अधेत्यादि व मतीका O.D.

·अं.२, ख.२. अ.२, पा. १,ख.२. ( २५ ) [तद्धितनिर्वचनोदाहरण. - अनन्तरं सद्धितेषु समासेषु च विशेष वक्ष्याम इति शेषः । एकपर्वस्वित्यादि । नाचे यथासंख्यं विवक्षितम् । कि तर्हि ? उभयमुभयन पर्वसन्धिः। एकः प्रकृतिप्रत्यय: सन्धिर्येपो त एकपर्वाणस्तद्धिताः । पेयमेव एकः पदंसन्धिर्वेषांत एकपर्वाणः समासाः। एतेनानेकपर्वत्वं व्याख्यातम् । उदाहरणम्-'न जामये सान्यः' अष्टमे व्याख्यास्यामः । 'न व स्त्रणानि सख्यानि सन्ति' 'हिरण्यरूपः अग्नीपोमो' एयमादीन्युदाहरणानि । भन्न 'न वै वणीन' इति व्याख्यायते । पूर्वमपाकृतं पुरूरवस सपरिदेवनमुवंशी, अनयर्चा पर्यवस्थापयामास-- पुरूरयो मा मृथा मा में पलो मा त्या कासो अशियांस उ क्षन् । न वै स्रणानि संख्यानि सन्ति सालाकाणां हृदयोन्येता। हे पुरूरवः ! मा मृथाः।मा च प्रपतः पर्वतात्पतनं मा कृथाः । मा च त्या त्या कासः-यूकाः। प्रशिधासः अशियाः । उ इति पदपूरणः । अनु-भदेलिङि घस्लादेश मन्त्रे धेस' इति लेलुकि कृते रूपमेतत् ।मा खादिपुरित्यर्थः। मदर्थमात्मानं मा परित्याक्षीरि- त्यभिप्रायः । न पै-वैशब्दो यस्मादथे । यस्मान स्त्रैणानि-सीसम्बन्धीनि संख्यानि चिर १-०तेषु च स० D. २-नात्र यो यथा.. 'पुरुरवी. न्येता' इत्येव प्रतीकम् D. ३-उभयम्' इति नास्ति D. २०-'प्र' इति नास्ति B. ४-'येपाम्' इति नास्ति D. ५-एकमेव D. २१-० तान् प० B., तोप. D. ६-ऐतेना० . २२-त्वा' इति नास्ति B, C. -[अर. ३।३१।२] ९-[निरु० ३।६] २३-अशिवासः' नास्ति D. २४-'इति' नास्ति D. १०-'सन्ति' इति नास्ति D. [ऋ० १०/१५/१५] | २५-अ अदेखंडि' इति पाठः साघुर्भाति । 'लुड्- ११-[ ऋ० २।३५।१०] सनोधस्ल [पा० २॥४॥३५] इति लुडि घस्ला- १२-[ऋ० १ १ ९३ । १, १.] 'पोमीयो' देशविधानात् । D. पुस्तके 'अदेलृद् धस्ला- इत्यपि पाठ: 0. देशः' इति पाठो वर्तते । अत्रापि 'अदेलुङ्' १३-स्तुणानि B.C. इति पाठः साधीयान भवेत् । १४-०कृता रापरिवेदन पुरूरवरां• B.C. २६-[Fragment of पा० २।४।८०] १५-०मश्यनयचा . २७-लेत बुकि c. २८-'कृते' इति नास्ति B. C. १६-स्थाप्ययामासं B.C. १७-प्रवतो . २९-पदर्थ. B. ३०-परीत्याक्षि c. १८-तणविसंख्या. १. सणाविसल्यास c. ३१-०त्यर्थ: . ३२-६' इति नास्ति D. १९-[ऋ० १० । १५:१५] येता C. D. ३३-०न्धानि D. ३४-संस्यानि B.C. ७-समाख्यातम् B.

·} म.२, ख. २. [तद्धितसमासनिर्वचनम् भ.२, पा. १, २.२. त्ययान्तोऽनयधृतप्रत्ययान्तो वा लेबनलक्षणेऽर्थे प्राच्येषु । नीहि ददातीति भाष्यते, सर्धप्रत्ययान्तो पा । दाता दानं दातुमिति यिफारो नाम नियंतष्ट्रन्प्रत्ययान्तो था छेद- नस्य साधनं दामित्युदीच्येपु प्रयुज्यते । प्रसङ्गात् फम्योजशब्द निराह-फम्बोजा नाम-उत्तरापथे क्वचिजनपदाण्या मद्रा- दिवत् । ते च हिमप्रायत्वादेशस्य, ईश्वरा अपि सन्तः फम्बलानुपभुत इति फम्बल- भोजाः सन्तो वर्णलोपव्यापत्यादिनी फम्योजा इत्युच्यन्ते । कमनीयोन्या यथेष्ट विषयान भुअते, म्मेच्छदेशत्वात् । स्त्रियोपेयगम्यागम्यादिव्यवहाररहिता इत्यर्थः । भरतादि घा कमनीयमेव प्रायेणोपभुञ्जते । अनुप्रसक्तं फम्र्यलशब्दं निराह-फमनीयः शीतादितः प्रार्थनीयो भवति । उपसंहारवचनम्- एवमेकपदानि निद्र्यात् । एवम् 'अय निर्वचनम्' इत्येतत्प्रभृति देशभापाव्यवस्थापर्यन्तेनानेनो केन प्रकारेण घेचियेण, एकपदान्यत्तिजानीत्यर्थः । (तः १ वृत्तिजानां पृथगारम्भात् । उक्त प्रकार- साधारण्ये सति पृथगारसमः किमर्थ इति चेत् ? कस्यचिद्विशेग्स्य विक्षया । तदर्थचाह- अथ तद्धितसमासेवेकर्वसु चानेकपर्वसु च पूर्व पूर्वपपरमपरं प्रविभज्य नियो । ७-छेदस्य D. १-.त्ययातो ०, २-यवनवलक्ष• B.,लवनवक्ष.c) इत्यादिसमस्तपाटो युक्तः स्यात् । ३-चीहीन C. श्रीहि: D. ४-दाद दात्र D. १६-'गम्या' इति त्रुटितः D. ५-दाष्ट्रन D. •तटन . [cf. पा० ३।२११८१], १७-०वहार हिता 1., अवस्थारहिता D. ६-०यान्तं ..c.. १८-अश्वरादिना घD. १९-मायणेनोप० . -साधन फुन्दानमुदी 1., • दात मिति D. २०-कम्पल नि. D. ५-शम्दान्ति. D. २१-०दितः प्रार्थितो भ... २२-निनम् . १.-याम्बोजो नाम उ. D. नाम औत्त ।, २३-०न्यात्ति , अन्यातजा• D. 11-आपिस्तं तःD. २४-'कुतः इति नास्ति ०.२५-वृत्तिानां B. C. १२-०त्यादीना C. यादिना D. २६-० । उक्त प्रकारसाधारण्ये सति पृथगाः' इति १-०नीया सा १४-म्लेय, म्लेंछ क. पाठरधुटित: D. २७-विवक्षाया D. १५-खातोयापेय. P.I अत्र 'ध्यपेयगम्या १८-'अपरयादि' इत्येव प्रतीकम् C.D.

·सं. २, स. २. अ.२,पा.१,ख.२. [तद्धितनिर्वचनोदाहरण . अनन्तरं तद्धितेषु समासेषु च विशेष वक्ष्याम इति शेषः । एकपर्वस्वित्यादि । नात्र यथासंख्य विवक्षितम् । किं तर्हि ? उभयमुभयत्र पर्वसन्धिः । एकः प्रकृतिप्रत्यय सन्धिर्यपी त एकपर्याणस्तद्धिताः । एवमेव एकः पदसन्धियेषां त एकपर्वाणः समासाः। तेनानेकपर्वत्वं व्याख्यातम् । उदाहरणम्-'न जामये तान्यः अष्टमे व्याख्यास्यामः। 'न वै खणानि सख्यानि सन्ति' 'हिरण्यरूपः अग्नीपोमो एवमादीन्युदाहरणानि । अत्र 'न वै स्रणौनि' इति व्याख्यायते । पूर्वमपाकृतं पुरुरवसं सपरिदेवनमुवंशी अनयर्चा पर्यवस्थापयामास- पुरूरवो मा मृथा मा पन्तो मा त्या वृकासो अशियांस उ क्षन् । न वै स्त्रैणानि संख्यानि सन्ति सालाकाणां हृदयोन्येता । हे पुरूरवः ! मा मृथाः।मा च पप्तः पर्वतोत्पतनं मा कृथाः । मा च वृकासः-वृकाः अशिधासः-अशियाः । उ ईति पदपूरणः । क्षन-अदेलिंङि घस्लादेशे मन्त्रे धेस' इति लेलुकि कृते रूपमेतत् । मा खादिपुरित्यर्थः । मदर्थमात्मानं मा परित्याक्षीरि- त्यभिप्रायः यः । न च-वैशम्दो यस्मादथे । यस्मान मेणानि-स्त्रीसम्बन्धीनि संख्यानि चिर - त्या १-०तेषु च स. D. २-नात्र यो यथा• B. 'पुरूरवान्येता' इत्येव प्रतीकम् D. ३-उभपम्' इति नास्ति D. २०-'प्र' इति नास्ति .. ४-'येपाम' इति नास्ति D. ५-एकमेव D. २१-० तान् प० B., तोत्प. D. ६-ऐतेना० . ७-समाख्यातम् B. २२-'त्या' इति नास्ति B. C. -[ऋ. ३॥३१॥२] ९-[निरु० ३६] | २३ अशिवासः' नास्ति D. २४-'इति' नास्ति D. १०. सन्ति' इति नास्ति D. [ ऋ० १०।९५५१५] | २५-अत्र अदे डि' इति पाठः साधुभांति । 'लुङ्- ११-० २।३५/१० सनोस्ल[पा० २।४।३७] इति लुडि घरा- १२-[ऋ० १ । ९३ । १, १०] 'पोमीयो' देशविधानात् । D. पुस्तके 'अदद पन्टा- इत्यपि पाठ: 1. देशः' इति पाठो वर्तते । अत्राति सदेई' १३-स्तुणानि B.C. इति पाठः साधीयान भवेत्। १४-०कृता सपरिवेदन पुरुरवस. B. C. २६-[Fragment of पा० २।४।८०] १५-०मवैश्यनयचा . २७-लेत वुकि.स. २८-'कृत' इति नास्ति B.C १६-०स्थाप्ययामास B. C. १७-प्रवतो. २९-पदर्थ. B. ३०-परीयानि १८-स्वणविसंख्या. B. सणाविसंख्या, ३१-०पर्य: D. ३२-'' इति नास्ति . १९-[ऋ० १० । २५६१५] येता C. D. } १३-०बन्धानि D. ३४-यानि B.C.

·सं.२,खं. २ म.२.पा. १,ख.२० [तद्धितनिर्वचनीदाहरणम् - सन्ति भवन्ति । सालाकाणां मर्कटांनां हृदयान्येता एतानि खियः पश्चल्याशस्तिस्या- चेति । तस्मात् प्रसंख्यानमास्थाय धीरो भव । अनेकपा-पवारयान, पावीरेधी, कल्याणवर्णरूप इत्यादि । एवमादि पूर्वपद पूर्व नियात् प्रविभज्यापरमपरं नियात् पश्चादित्यर्थ एवं केचित् । न त्ययं नियमः । दृश्यते हि-अध्वरविधैवादिपु 'घरतिहिंसाकर्मा तत्प्रतिपेधः', 'अपि धाधय इति मनुष्य नाम, तद्धियोगाद्विधवा' इति च परस्य पूर्व निर्यचनदर्शनात् । अतोन्यथा व्याख्यायते-पूर्व पूर्व निर्भज्यापरं पश्चानिर्भज्य नियूयोद्यथेष्टमिति । एतदपि-अध्वरकल्याणवर्णरूपादिषु पूर्वपदोत्तरपदमविभागदर्शनाभावानव संगच्छते । एवं तर्हि अयमभिप्रायो भाष्यका- रस्य दूरसरमनुसारयितुं शक्यते । समुदायप्रकृतित्वादेव उद्धारपदानां समुदायः पूर्व- त्वेन विवक्षितः, ते पूर्व नियात् । 'अपर इति यज्ञनाम', 'कक्ष्या रज्जुरवस्य । कक्ष सेवेस' इति समुदायार्थवचनञ्च निर्वचनमभिप्रेतम् । अपरमपोद्धारपदपमयययं पश्चा- यथेष्ट फल्याणवर्णस्येवास्य स्वरूपमिति समुदायापंमुफ्त्वा कल्याणादीनयययान् पश्चा- निरयोचत् पृथक् । तथा विश्कदाकों धोति चद्राकर्ष इति श्यगतौ भाप्यते' इति .७-०करबम.1 १-उत्कटानां D. २-'एता' इति नास्ति . एवं च 'दर्शनाव' इत्यनावश्यकम् । अथवा १-एसौनि B. ४-सियाः पश्चि. D. पूर्व 'दृश्यते हि' इति पाटो न भवेत् । ५-०लिकला. D. १८-पूर्वापूर्व 3. १९-०परं B. ५-स्पिरो भवति P. पत्र कदाचित् भवेति' इति २.-'इति' नास्तिक पाठ: स्यात्। २१-कल्याण' इति नास्ति . २२-'पद' इति त्रुटितम् D. ८-पविरवान् , २३-वादयोवतार.. ९-[ऋ० १० १६५ ॥ १३ ॥ नि० ११ १३.] २४-वरमिति c. [निर० । १८] 1.-.पर पर D. ११- संथे , २५-- निह• २] १२-०विधादि. D. १३-[निह० १10 २६-०दाय, अर्थव D. १४-विधव, वाध्य D. २७- मोटार...मययोद्वार । - १५-०द्विवतवति D. निरु. ३.१५] २८-प' इति गास्ति D. १६-इपि पास्य 1, इधि परस्य , शपर• D. २९-वरवक• B., पश्चक ८ १७-अत्र 'निर्वचनम् इत्येव पाठःसाधीयान् भाति ।। ३०-चीत B, C., चद्राक.. पूर्वनिर्दिष्टेन 'इश्यते इति क्रियापदेन सम्बध्यते ।। ३१-ef. निरु० ३।३] ·अ.२, रु. २. २.} [तद्धितनिर्वचनोदाहरणम् . भ,२,पा. १, स.२. बचनपुरस्सा यथेष्टमययवनिर्वचनं द्रातीत्यादि । राजपुरुषाऽश्वर्यवादिषुच राज्ञः पुरुषो- धरयुरिति च समुदायार्थनिर्वचनाभिप्रायं विगृह्यं वचनं द्रष्टव्यम् । एवमेतानि प्रदे-. शान्तरदृशान्युदाहरणानि व्याख्यातृभिमपन्यस्तानि प्रविभज्य नियादित्यस्य सुख- प्रतिपत्त्यर्थम्। भाष्यकारस्य तु तदितोदाहरणम्- दण्ड्यः पुरुप इति, मभिधेयवचनम् । दण्डमहत्तीति समुदायार्थकथनम् । तद्वि- कल्पेन सम्पद्यत इति तद्धितार्थान्तरप्रदर्शनम् । अकृत्यकारी हि दण्डादिना समस्तेन व्यस्तेन वा सम्पद्यते संगच्छते संयुज्यते, पापनिवृत्तिहेतुत्याद्वी दण्डस्प । तेन पाप: निवृत्या साधुः शोभनः सम्पद्यते । 'सम्पादिनि' इत्यर्थे ४ बाधित्वा छान्दसत्यात यो द्रव्यः। अययवार्थ निहि-दण्डो ददतेः, दाँ इत्यस्य धारयत्यर्थे वर्तमानस्य । धारयति हाँसौ निरुणद्धि पवादिकमपि, किमङ्ग मनुष्यम् । तथा च व्यासस्य चनेन नीच.. मध्यमोत्तमलक्षणम्-दण्डस्य हि भयान्नीचः पापं कर्म न सेवते । परलोकमयान्मध्या स्वभावादुत्तमो नरः ॥ इति ॥ अस्ति पुनरयं ददतिः किं चिद्वारणार्थे ? अस्तीत्याह । अक्रूरो नाम घृष्णेये- Fधकाधिपतिः से ददते धारयते मणि मस्तफेन स्यमन्तकं नाम । एवं भाष्यते लोके । १५ । १-कल्याणवणेपारस्य पुरस्सरमित्यन्तः पाठो D. १९-हिरणदि ., निराकरणादि D. पुस्तके त्रुटितः। २०-पश्चादि. c. D. २१-वचन . वचनं D. २-दादीत्यादि .C. ३-पुरुषोऽध्व० , -०वर्युरि• D. ५-प्राय: B.C. २२-भवानीच: D. २३-जन: D.[cf. मनु०७१८] ६-०चनाभिप्राय D. ७-'निर्' इति नास्ति B. C. ef. [महाभा० शां० १५।५] राजदण्डभयादेके ८-'तु' इति नास्ति D. ९-०र्शनार्थम् D. नरा: पापं न कुर्वते । यमदण्डभयादेके परलोक- १०-'स' इति युटितम् B.E. भयादपि ॥ ef. also. यस्माददान्तान् दम- ११-'सयुज्यते' इति नास्ति B., सम्प्रयुज्यते ।. यत्यशिषान् दण्डयत्यपि। दमनाद्दण्डनाश्चैव तस्मा- १२-'या' इति नास्ति D. दृण्डं विदुर्बुधाः ॥ [महामा० शां० १५०] १३-[पा० ५।१९९] सम्पादनीयेत्यर्थे B. C. २४-'किइति नास्ति D. २५-नृष्टयान्धकपतिः D. १४- c. १५न्यत् । यन् . २६-सर्दु ददते B. C. २७- एवं' इति नास्ति D. १६-०वार्थ निD, १७-दद दाने इत्यस्य 1. | २८-भाध्यन्ते B. C. अत्र कदाचित भाषन्ते' इति १८-'हि' इति नास्ति D. पाठः स्यात् । २९-'लोके' इति नास्ति D.

·श,ख.२. । २८ ) [पक्ष्येति द्वितीयमुदाहरणम् अ.२,पा.१,ख.२. ख.२.} *भूतानद्यतनपरोक्षत्वोत्तु धारणस्य ददते मणिमिति लिडन्तस्योपपन्नतरः पाठः । अपि- भन्दाच्छन्दसि चै 'चतुरंथिइदमाना 'विईवे देवाः पुष्करे त्यादन्त' धारयन्तेत्युपरि- हामन्त्री व्याख्यास्येते। उपनमनहेतुत्याइमनाद्दण्ड इत्यौपमन्यवो मन्यते । 'तेनादान्तान् दमयेत्' उपन- मयेदकृत्येभ्यः । धारयन्यत्वमात्रमेव, न वस्तुभेदः । उभयस्योमयत्र भावात् । गर्दायामपि-दृश्यते-दण्डमस्याकैर्पत इति । कृतवन्तः शास्त्रावधारणायां प्राडिया- का इति गर्दा गम्यते दण्डितोऽयमिति पापप्रख्यापनेन । मध्यमपाठेऽप्योकर्पतेति दण्ड- मस्यावधीरयतेति गर्ह गम्यते । 'अहे कृत्ये' इति दण्डाहो दण्डनीयो दण्ड्य इत्यर्थ- रूपयोरविशेषः । देण्डः प्राप्तोऽस्येति दण्ड्या, प्राप्तकालतायाचैवमेव गहरे प्रतीयते । द्वितीयमुदाहरणम्-'अन्या किल स्वाम्' इति निरुक्तं स्यादित्यत माह-कल्या रज्जुरेश्वस्येति, अभिधेयवचनम । कुक्षं सेवत इति समुदायार्थनिर्वचन । सेवत इति तद्धितार्थवचनम् । कथम् ? यो हि ये सेवते स तत्र भवतीति भावार्थः प्रदर्शितो भव- तीति । तेन कक्षे भवा कक्ष्या इत्यययवनिर्विवक्षयाऽऽह तथा कक्ष इत्यादि । अयं कक्ष- शब्दो न तथायवे प्रसिद्धो यथा नयनूपपर्वतकुमादिषु । अतस्तत्रैयाभिधेययोगिनो- निगमस्य पैस्पट्याग्निरुज्यते-गाते इति नामकरणः। तस्मिन्नादिव्यापत्यु- १- स्वातन्नु तदा० ०. २-०स्याददे मणि• B.C.) १५-[ Fragment of पा० ३।३।१६५] ३-'च' इति नास्ति B.C. १६-इत्यय: । रूप० । १७-दण्डप: D. ४-[अ० १४१९ ॥ निरु० ३१६] १८-[ct. पा० ५/१४६६] १५-स्वात् 2. ५-[ऋ० ॥३३॥११॥ निरु. ५१४] पुष्परा | २०-०त.स्योदि.. २१-०दित्याह B.C. ददन्त B.C. ६-'धाग्यन्त' इति नास्ति B.C, | २२-र्जुर• C. रज्जुः समाहरज्जुर D. ७-मनौ B., मन्दी . मन्त्र व्याख्यास्यते D. २३-'सेवन इति समुदायार्थनिर्वचन' इति वाश्य •e-[Fragment of गौत. धर्म० ११३०) जातं श्रुटितम B. तेनादन्तो दम B. नोदान्ता दम. D. २४- D. २५-तह B. C. हिं' इस्येव पाठः . 1-.स्यापत..स्यापत D.१.-शस्त्रा.. २६-० प्र०B. २७-ययनू. D. ११-प्राण्ड्विवा C., प्राविमा D. २८-मुड्यादि D. २९-०गम्यस्य. १२-०व्या.., व्याप. D. ३. ने गाह- B. C. ३१न्यत. • १३-परिय.., धारयेते D. ३२-'इति' नास्ति D. ३३-रणं . १४-'ए' इति नास्ति 1. ३४-०च्याः प्रत्यु०. "- ·अ.२,ख.२. अ.२,पा. १, ख. २. ( २९ ) [एफपर्वसमासोदाहरणम पधाधिकारहोढत्वकत्यप्रत्ययविनामे कक्ष इति भवति । विलोडेनीयो ह्यसौ नाष्टीकैः गवाद्यन्येएम, राजपुरुषैर्वा तस्कराने, तस्करैर्वा लीयका पथिकान् । ख्याते; तस्मि- नेच प्रत्ययेऽनर्थको निनिमित्तकोऽभ्यासः, यकाराकारयोलोपः, अभ्यासविकाराश्च द्रष्टव्याः । तृणव्यूहनेनाख्यानीयो हि तत्रस्थो भवति । अथवा किमस्मिन् ख्यानमिति । किमः ख्यातेश्च । गहनत्यान्न किश्चित्कस्यचित् ख्यानं दर्शनमस्मिन्निति या कक्षः । कपर्वा । तत्र हि कपिकच्छतृणादिभिश्च पार्टयमानस्य कण्डूरुत्पद्यते, असा फैपणात कक्षः। ततसामान्यात्तच्छन्देनोकाः क्रियाः प्रतिनिर्दिश्यन्ते । उक्तक्रियासामान्यान्मनु- प्यकक्षः । तत्रापि हि विलोडनं वाहुमूले नित्यमेच्छादनाच दिदृक्षाविशेपेण विपयिणः स्त्रीकक्षे । अतः ख्यातेर्वा, कुत्सितमस्मिन् ख्यानमिति स्वेद क्लिनदुर्गन्धेत्यादिना सम्भवति, कण्डूविनोदनार्थश्च कपणमपि। मनुष्यको बाहुमूलत्वमस्तीति तत्सामा- न्यादश्वस्योक्ताश्च क्रियाः सम्भवन्त्यो द्रष्टव्याः। एतेन हस्तिकक्ष्या व्याख्याता। [इति सप्तमस्या-(द्वितीयस्या-) ध्यायस्य द्वितीयः खण्डः।] १-विनागमे B. २-विलोलनी D. १७-०दिभ्पथ B. १८-पाथमा. D. ३-अन 'याटीके:' इत्येव पाटो युक्तः तथैवार्थ- १९-क्षणात् P.C. संगतः। नाटिक, नास्ति कै: D. २०-क्रिया प्र. D. ४-vधन्यष्टुः R., धन्येष्टुम् . २१-०श्यिते c. D. ५-तस्कराति D. २२-विलोटनं . विलोल- D. ६-लीनकापालिकान् ।, लिनकापालिकान्, C. २३-प्रधाद. ५-दुनिमित्तको घारसः D. २४-'विपयिणः' इति नास्ति 1, C. ८-घकारा० D. २५-कण B., कलन्न C. ९-०नेन ख्यानी.., मेन ख्यापनी• D. २६-०न्धित्वा. D. १०-अवा B.C. ११-कम: D. २७-कण्डूयिनो (विनो c.) टनार्थश्च कर्पण- १२-ख्यतेच. मपि B.0. १३-०मस्मिन दर्शनमिति D. २८-'' इति नास्ति D. २९-हस्ती कश्या c १४--ज: D. १५-कर्षन्ते या D. ३०-अत्र हस्तलिखितपुस्तकेषु खण्डसमाप्तिन १६ कविक.. निर्दिया।

·अ.२,ख.३. भ.२.पा.१.ख.३. (३०) [समासनिर्वचनोदाहरणम् [अथ तृतीयः खण्डः] पकसन्धिसमासोदाहरणम्- राज्ञः पुरुषो राजपुरुष इति । अस्य समासस्य समुदायार्थवचनं राज्ञः पुरुष. इति । ननु च दण्ड्यः पश्येत्यादितद्धितोदाहरणवत् समासोदाहरणं सावदुपन्यसनी. यम, पश्चात् समुदायार्थनिर्वचनम, ततोऽवयवनिर्वचनमिति ? सत्यमेवम, तथापि तु क्रमभेदाश्रयणं निर्वाभ्यराजराब्दविशेषणार्थम् । राजपुरुषो राशः पुरुषः' इत्युक्त्या राजा राजतेः' इत्युक्ते धान्यार्थस्यैतनिर्वचनमिति गम्येत । नवेक एव राजशब्द उच्यते । तेजज्ञापयति रोजपुरुपशब्दे न राजशब्दो न पुरेपशब्दोऽस्ति । किं तर्हि ? अन्यदेवेदं पृथक् प्रयुज्यमानरूपायययं नरसिंहस्थानीय परमार्थतो निरस्तपूर्वापरविभाग निस्स. निधन्धन नित्यं विशिष्टार्थवृत्ति शब्दान्तरम् । यत्त्यत्र विभज्यान्वाण्यानम, तद्वालानामव्युत्पन्नबुद्धीनां सुखप्रतिपत्त्यर्थम् । तथा चायाकरणा:-'घा वचनानर्थक्यच स्वभावसिद्धत्यात्' इति । नेरक्ता अपि स्वसि- द्धान्तानुरोधेन यथोप्रतिशमेवैतन्निरवीचन् । अतो राजेत्यादि कल्पितावयचं निर्वचनम् । राजशब्दो विभिपेकादिगुणयुक्त जातिविशेषे क्षत्रिये रूढः । तथापि तु गवादियेते १-अन हस्तलिखितपुस्तरेषु सण्डस्य प्रारम्भो । १३-'न पुरुपशब्दो' इति श्रुटितम् .C. म निर्दियः। १४-निरस्त पूर्वापरभाग R.C. २-समुदायस्य रामासार्थवचनं D. १६-'नित्य' इति नास्ति D. ४-५०र्थववन D. ५-निर्माच्य 1., निर्वच्य . १८-०मल्पबुद्धी.., मप्युपन्नबुदी D. ६-भेदनार्थमित्यर्थः। १९-'प्रति' इति श्रुटितम् D. U-१प इति निरुत्ते चास्या. D. २. पात. व्या. महा० २१११] ८-०स्यै नि.. स्यक निधन . २१-०ज्ञातमेवै.. १लाम्यते । २२- यवनिर्व• D. १.-जन्वेक 1. नरेक. २३-'हि' इति मास्ति D. 11-एन झा.. २४-०युक्तो जा.. २५-०दिवार प्रक्रिया D. १५-०वन्ध ३-दनु च ध्य: D.,दनुच दद्वधः C. १७-०ज्य पाख्यानम् B. ५ १' यमा पु..

·} [समाप्तनिर्यचनोदाहरणम् अ.२, पा. १, ख. ३. 5 । क्रियया जातिलक्ष्यत इति व्युत्पाद्यते । विशिष्टं या राजानमन्येभ्यो व्यावृत्तं गमनवदिति रूढावपि व्युत्पत्त्यर्थम् । तेन क्रियासमाश्रयणादविरोधः। तथा चोक्तं सर्व प्रादेशिया- मित्यत्र धातोः क्रियावचनत्वं प्रत्ययस्य च स्वार्थे रूढित्यमिति। दीप्यते घसावधानां लोक- पालानां यपुपो धारणादिति तेजस्वितया। पुरुषः, पूः शरीरं 'शदल शातन' इत्यस्य शात्यत इति कर्मणि धे, शोदः । पुरि शोदो मलसञ्चयः, पुरि शादोऽस्यासौ पुरिशादः सन् अन्तलोपोषधाविकारशकार- पकारीकाराणां व्यापत्यादिना पुरुषः । तथा च "वसाः भुक्रमसँग” इत्यादि कादशैते नृणां मलीः" इति स्मरणात् । अथवा शदिर्गत्यर्थः । तस्मात् पुर्शब्दोपपदे डंप्रत्ययः । पुरं शरीरं भोवतृत्वेन गच्छत्तीति पुरिशः सन् शैफारपकारव्यांपत्योकारस्योपैशनेन पुरुषः । अस्मिन् पक्षे पुरि शंदो गमनमस्येति व्युत्पत्तिवचनम् । पुरिशाद इति तु पाठा- १-व्युत्पद्यते D. २०-[ मनु० ५३५३५] मलाति स्म• D. २-यथा गमनाद् गौरति व्युत्पाद्यते, तथैव २२-शनिर्ग0 B. शदि ग.'D. राजतेदीप्त्यर्थस्य राजशब्दो व्युत्पायत इत्य २२-शब्द उप. D. भून “भिप्रायः । २३-'ढ' इति घटितम् D. ३-०रयर्थः ल. त्यथरवेन निया. D. २४-पुरिशयः B. अन 'पुर्श' इति पाठो युक्तः ४-समास श्रय D.५-धातो कि D. स्पात । इकारपटितः पाटो न साधु ति । ५-वचः स्वार्थे 1., वच स्वार्थ , ७-'लोकपालाना' इति नास्ति D. २६-०च्यावत्यो. c. comeणादविवेजस्वि. D. ५-[धा० ११९०८] २७-०पजने' इति सप्तम्यन्तपाठ: D. १०-हलच [वा० ३।३११२१] इत्यनेन । शायत D. २८-पते' इति नास्ति D. ११-घड् . १३-पुरीशादो c. ३०-'म' इति त्रुटितम् B.C. १४-०पोवधा C., पोयथा• D, ३१-०योंति D. १५-०कारीकर व्याप० 1. C. ३२-पुरुशाद: 2.0. मुद्रितयुस्तकेषु 'पुरियाद' १६-'च' इति नास्ति B. C. इति मूर्धन्यपकारघटितः पाटो' वर्तते । दुर्गोऽपीदं पदं 'पद्ल विशरणगत्यवसादने' १८-शुक्ल B. c. [धा० १९.५इत्यस्माग्निर्वति। १९ मृD. ३३-'' इति नास्ति . २५-शपच्या.. 당 १२-दाद: D. २९-दशन्द: B.C. १७-वसा C.D.

·अ.२, ख. ३. अ.२,पा.१,ख.३. } [पुरुषपदव्याख्या . न्तरम् । बहुः पापसञ्चयः शादोऽस्मिन्निति व्युत्पतिवचनम् । पुरिशयः, अथवा पुरि पूरयितव्येऽनादिना शरीरे शेते तिष्ठति उपलभ्य इत्यर्थः । तथाच प्रयोगः-पुरि पुरुषः शेत इति । पूरयतेर्वा । अस्योपपतिवचनम् पूरयत्यन्तरित्येन्तरपुरुषमभिप्रेत्य । अन्तर- पुरुषः क्षेत्रशस्तमभिप्रेत्योच्यते । तेन हीन्द्रियप्राणादिरूपं पुर्यटक स्थूलच धात्वादि- रूपं शरीर याघद्वयाप्तिभूतत्यातू पूरितम । अथवा पूरैयत्यन्तरित्येवमेन्तो मन्यः क्षेत्रशा- भिप्रायः पूर्ववद्योजनीयः । ततोऽपि पर आत्माऽन्तरोऽन्तहिततर भागमगम्यः, यः सयो- पनिपरसु गीयते । पुरुषः पूरणो विश्वस्य सकलस्य विफारजातस्य संभक्ती पुरुषस्त- मभिप्रेत्य निगमोऽपि गीयते-यस्मात्परमिति । यस्मात्परं कारणभूतं तस्य नौपरमन्यत् फिश्चिदस्ति, सर्वस्य जगतस्तस्यैव कारणत्वात् । यस्मानाणीयो यस्मान सूक्ष्मतरं न ज्यायोवृद्धतरश्च किश्चिदस्ति। येच वृक्ष इव, यथा वृक्षः स्तब्धो निष्क्रियः, एवमसंकोच- विफासधर्मादिविद्योतनस्वभावे आत्मन्येव तिष्ठति । अथवा दिवि धुलोके । प्रेदेशनच धुमहणम्। दिव्यन्तरिक्षे भुपि च य एफ एव, तेनेदं चतुर्दशसंस्थं भुवनं पूर्ण पुरुपेण संव कृत्स्नम्। १-०सञ्चय. १२-पूरितः 1.c. १३-रयिष्य D. २-शायो• B. C. १४-०रिक्षेत्ये.. १५-०मन्तज्ञो D. -पचनम् , 'ध्युत्पत्तिः' इत्येव पाठ: D. १६-'अन्तरः नास्ति B. अम्यरः D, ४-रिपुः शयः ।., रिपुशयः C. १७-'अन्तर्हिततरः' नास्ति D. १८-पूरणे D. ५-अथा D. १९-कुलस्य B.C. ९-'पुरि' इति श्रुटितम् D. २१-पुरुपं . २२-परिमिति: B. परिमिति c. ७-पुरिव्यापादिना , पूररायिवस्थेनादिना c. २३-'यस्मात्परं नापरमस्तीत्यादि.' इति प्रनीलम D. पूरयितव्यनादिना D. एतान् पाटानवलोक्यो- [श्वेता. उप, ३१९ ॥ महाना० उप. १०४) परिष्टानिर्दिष्ट एवं पाठः साधुरित्येव गम्यते । २४-'ना' इति त्रुटितम् B. 'पूरयितव्ये' इति पद 'शारे' इत्पनेन | २५-जातस्य B. सम्बध्यते। २६-०नाणीयस्मा० ., नाणीर्य य० D. -पपतिः' इत्येव पाउ: D. २७-'यश्च' इति नास्ति D. ९-'अन्तरपुरुषमभिप्रेत्य' इति त्रुटितम् c. P. २८-स्तुवन्यो D. १०-०भिप्रोच्यते । २९ अन्तरिक्षादीनामुपलक्षणार्थमित्यर्थः । ११-पर्युटकं D. ३०-०रिचाविय (पय) R., रिक्षे विय. २०-सम्मत्तःD, ·बं.२, ख.. थ.२, पा. १, ख. ३. भनेकपर्वसमासोदाहरण अनेकपर्वसमासोदाहरणम्- विश्वकद्राकर्ष इति । घीति चकद्राकर्ष इति शब्दसमाधिर्यथा दर्शयिष्यामः । वगतौ भाष्यत इत्यर्थकथनम् । श्वानो गतियस्य शुनां वा गतिराथयः, मृगयाशील: फश्चित् श्वागणिकः पुरुषः, तस्मिन् भाप्यते । अयश्च व्याकरणस्य शाखान्तरे चचि- दन्याख्यातः । सम्प्रति तु विच्छिन्नान्याख्यानो भाविक एव पृपोदरादिपु वा द्रष्टव्यः । यथाऽनेन प्रर्फत उच्यते तथा दर्शयति द्रातीति गतिकुना। धात्वर्थकथनम- तत् । कुरैसनविशिष्टायां गतायित्यर्थः । यद्यपि द्राति दूळतीति सामान्येन, गतिकर्मसु पठितः, तथापि लोटते स्यन्दते कसति स्रवति सर्पतीत्यादिवत् गतिविशेषविषय पर देव्यः । तथा च धातुपाठस्मृतिः'द्रा कुत्सायां गतौ' इति । इदानीं पुनः श्वांगणि- फस्य धा स्वभावतश्च सम्बन्धेन वा गतिः कुरिसता सती हिंसाप्रयोजनतया पुन: कुत्स्यते । ताञ्च पुनः कुत्सां पापज्ञानकृतां फदादेशेन कुशव्देन दर्शयति-कद्रातीति द्रांतिकुरसना । चकेंद्राति कद्रातीति सत इति । नेदं कारकविशेषायधारणम्, धा- 'त्वर्थनिर्देशस्य विवक्षितत्वात् । किन्तर्हि ? एवरूपस्य सतो भवतः शब्दरूपस्यानर्थको निनिमित्तकोऽभ्यासः, शब्दोपजनमात्रमित्यर्थः । तदस्मिन्नस्तीति विश्वकद्रः। तच्छब्देन धात्वर्थवुद्ध या संतक्रम गतिर्गमन मिति कृदन्तशम्दवाच्यं व्यपदिशति । तदुक्त विशेष- गमनमस्मिन् शुन्यस्तीति श्वैवाध्यते विश्वकद्र इति । तं रज्या गले बद्धमाकर्पतीति ५-पीत B.0. १५-०पाठे स्मृतिः B. e. २-अत्र तथेति शेपो चोथ्यः । तथा दर्शयिष्याम | १६-धिा० २ । ४५] १७-शुनश्चाग.. इत्यर्थः। १८-'ज्ञान' इति नास्ति D. ३-'श्व इति बुदितम् B. श्वगत D. १९-'कु' इति त्रुटितम् D. ४-गतिरस्य शूनां न. ५-कचित् D. २०-'द्राति' इति श्रुटितम् C. अत्र 'कुत्सना' इति द्विलिखितम् B. ६-छविदन्या. D. ७-'वा' इति नास्ति D. ८-प्रमित D. २१-द्रादि कुद्रा०. कद्रातीति D. ९-दावीति गवि हत्सरसना D. द्रातिति ८, २२-सामक D. १.-मेलेत . ११-कुरस्न वि.. २३-'किन्तहि' इति त्रुटितम् D. १२-पात्रि इतीति B. द्राति दू इतीति C. २४-सहतक्रम D. २५-शेष गम B.0. १३-'सामान्येन' इति नास्ति D. २६-तन्यस्थती (अस्ती) ति R., न्यन्यस्यती , १४-'द्रष्टव्यः' इति श्रुटितम् ।. २७-विथैवो. क. चैदो..

·अं.२, ख.३, अ.२,पा.१, ख.३. } (३४) [विश्वकद्राफः । । विश्वकेंद्राकपः । कर्मोपदेऽसाघुपपदसमासः ! तस्य च श्यागणिकोऽभिधेयः। यदापि चकद्रा पुरुषगतिः, तदा तद्वान् पुरुषो विश्वकदः। तस्याकर्षः षष्ठीसमासः । आमप्यते- ऽनेनेत्याफों चाहुः । कुत एतत् ? 'आपफलकेन जुहोति' इति श्रुतेः । पाणिरेवा फलेकोऽभिप्रेतः । अस्मिन् पक्षे श्वागणिकस्य वाहुरभिधेयः । यदा तु सम्बन्धाद्धि- साविषयत्वाश हस्तव्यापारश्चकेंद्रः, तेन तद्वान विश्वकद्रो याहुः, तदा विश्वकद्र आ- कर्णोऽस्येति बहुव्रीहिः । अन्यपदार्थः इवागणिकः । विशन्दो मत्वर्थे । पारस्करोदित्वा- सुद, शब्दोपजनो वा । विविधमिती बोता चकद्री च कुत्सिता गतिर्यस्मिन् सुनि तत्साहचर्यादा वागणिके द्वाही वा, तुल्यकारणत्यात्, स पीतवदः । तमाकर्पती- त्योदि समान पूर्वेण।वीतचकद्रापः सन्ननेकेन प्रकारेण विन्दस्य मैत्यर्थकल्पनयाँ सुटा च विश्चकद्राफर्ष इति भवति । अनेकसमासफल्पनया चानेकपर्वत्वमत्र द्रष्टव्यम, समासान्तरागतेः। समासान्तरकल्नया चानेकपत्यप्रदर्शनार्यमुद्दाहरणान्तरम कल्याणवर्णरूप इति । कल्याणवर्गस्पेवास्य रूपमिति समुदायावचनम्, न विग्रह प्रदर्शनम् । कल्याणो .-'का' इति त्रुटितम् D. २०-विधवीता D. २१-चकुद्रा B. २-०पदोऽसा B. C. २२-राप्नुनि (हित ) c., 'तर' नास्ति D, ३-'च' इति नास्ति D. पश्चाद्राणिको B. २३-०करण.. ४-विधेय: D. ५-यदा वि . यथा विध. D. | २४-०चक्दुः B., बीतकद: D. ६-गति तदा D. २५-त्यादि: D. २६-०कर्षणः सन्नेकेन D. २५-मत्वर्थे D. २८ कल्पना B.C. ८-आकृष्यतेनने.. आकर्षतेनेने. D. १-आकर्षक .. २९-विभकदा B.c. १०-अनुपलब्धमूलमिदं वचनम् । ३०-समासान्तरगतेः (ते) B. C, त्रुटितमिदं ११-अत्र' इति नास्ति D. १२-फलम्, को.. हेतुपदं D. पुस्तके | रामासान्तरस्यान्य- १३-धासम्ब० ., श्व: सम्ब.. समासस्य गतेरवकाशस्याभावादित्यर्थः । १४-'च' नास्ति D. ३१-०न्तर' इति त्रुटितम् B. c. १५-०वकदः राधकः भू. ३२-०पदर्श.. १३-०स्वरूप D. १६-तवाद्विश्व• H. c. १७-वश्वकद्र B. ३४-०स्यैवा. D. १८-०दार्थ वाग. c. D. ३५-दायाथैः' इत्येव पाठः D. १९-of. पा.६.१।१५७] पारस्लग.. २६ज विप्रदार्थः न विप्रह: D.

·-- अ.२,ख.३, म.२, पा. १,स्व. ३. } [ रूपसमासस्यौदाहरणम् ११ वर्णोऽस्येति फल्याणवर्णः । मैग्यादिस्यपदार्थः । कल्याणवर्णरूपमिति पष्ठीसमासः । कल्याणवर्णरूपमिव रूपमस्येति । अनापि चोत्तरपदलोपो बहुव्रीहिः । राजपुत्रादित्य- पदार्थः । अत्र च नान्यस्य रूपमन्यस्य भवतीति सामाद रूपमिवेत्यस्थायस्य गम्भ- मानवालीपोपचारः । एवमेव विग्रहीतव्यम्-झाल्याणवर्णरूप रूपमस्येति । अन्यत्रापि चोत्तरपदलोपिनि समासे उष्ट्रमुखादावेप एव न्यायः प्रयुक्तः । तत्र सामर्थ्याद् उष्ट्रो मुखें यस्येत्येवमेव विगृहन्ति । कल्याणं कमनीयम् , इत्याद्ययययनिर्वाचनमा प्रार्थनीय हि तत् । वर्णो घणोते, आच्छादयति यतो तदाधयम् । रूपं रोचते। रोचिष्णु हि तद्भवति, आधेयताविशे- पात् । एवमित्यनुकेषु विधि दर्शयति । पूर्व पूर्वमित्यादिनोक्तेन प्रकारेणानुक्तान तद्धित- समासानेकपर्वणोऽनेकपर्वणश्च नियोत् ।। नैरुपदानि नियात् । एकशब्दोऽसहाययचनः, एकाग्नयः, 'एकहलादो' इति यथा । असहायान्यवाक्यस्थानीत्यर्थः । केनचिच्छिद्रान्वेपिणा दुधारायेनोपन्यस्तानि जहादीनि, हातेहेन्तेति सन्दिोमानानि, 'मा न एकस्मिनागसि' इति प्रकरणसय- पेक्षार्थविशेषनिश्चयानि, गोमत्सरादीनि च यानि पदान्तरसमवधानप्रकल्पार्थविशे- १-मर्यादि. ८. २-०रूप: पष्ठी D. १५-एप विशे० B.. ३-म' इति त्रुटितम् D. १६-'पूर्व' इति त्रुटितम् D. ४-रष्टमिवे. D. १७-०क्तात् स्तद्रि०८. ५-चार्लोपोनचारः . १८००पर्वाणो. D. १९-नियान D. ६-अत्रापि D., पुस्तके 'न्य' इति श्रुठितम् । २०-[ Pragment of पा० ६ ॥ ३ ॥ ५९] • लादविति . -सन्त्वेव . २१-०याननिः अवा.., यानवा D. ५-विग्रहाति D. २२-'जहादीनि त्रुटितम् 2., हादीनि त्रुटितम् C. १.अत्र B. पुस्तके 'कल्याणं कमनीयं भवति । २३-इन्तेर्वति C. हन्तेर्वेद D. 'हन्तेः' इति श्रुटितम् ॥ इत्यधिकः पाठ उपलभ्यते। २४ सन्दहय.0. D. ११.०चनप्रार्थ, 9.0. ३५-[ऋ० ८ १४५ : ३४] मगसि c.. १२-'ह' इति नास्ति D. २६-सर्वापे० २७-'यानि' इति नास्ति D. १४-तदि पति , २८-०ल्याविशेषणानि D. . ७-नाय: D. .D. १३-आधाद..

·अ.२, ख. ३. [यस्मै कस्मै विद्या न देया भ.२,पा.१, ख.३. । पाणि, 'गोभिः श्रीणीत मत्सरम्' इति यथा । एयमादीनां शस्मन्निवचनेऽज्ञानमपहा- स्यता मृपावादो दोपानुषणश्च स्यात् । पूर्वेण च 'पयमेकपदानि नि यात्' इत्यनेनास्य विषयमेदोदेविरोधः। एवं शेषपदलक्षणमभिधायेदानीमिदं विद्यास्थानं यस्मै फस्मैचिन्न वक्तव्यम् । तदर्थमाह-नावैयाकरणाय । नियादित्यनुपङ्गः । चैयाकरणो हि प्रकृत्यादिविमा- गेन व्युत्पाद्यमान प्रत्येति । इतरस्य तु प्रकृत्यादयोऽप्यप्रसिद्धाः । तद्वत्पत्तौ च क्रिय. माणायां यत्नेस्य गौरयम । वैयाकरणार्यापि नानुपसन्नाय । शिष्यवृत्तिमनास्थिताय । अनुपसन्नो हनिधित्यान्न विद्यायां न गुरौ वाद्रियेत । ततश्च न धर्मो नाध्यर्थ इति । प्रतिपेधस्मरणाच- "धर्मार्थी यत्र न स्यातां शुश्रूषा वापि तद्विधा। तत्र विद्या न वातव्या शुभं घीजमिवोपरे ।" "विद्ययैव समं कामेमें"। इति च । अनिदंविदे वा। चैयाकरण उपसनोपीदं विद्यास्थानं घेदितुमसमों यः, असो-अनिदवित् । या शब्दश्यार्थे । तस्मै च न नियात् । फो हि पृथा श्रममाथ- येत् । कथं वासावसमर्थो भवेत् ? यधनधीतवेदः स्यात् । ततश्चेतदुक्तं भवति-अन- धीतिनेनेति । उक्तगुणप्रययुक्तायैवेत्यर्थः । अनध्यायचित्-अनिंदवित, इति केचित । १-[ऋ. १।४६॥ ४॥ निरु० २।५] मरसम् D. १७-०माना c. १८-हानर्यि D. २-धे B.C. ३-०स्या नि.D, १९-नाव्यर्थ c. ४-'अशानं' इति नास्ति D. २१-[मनु० २ । ११२] ०वोसरे D. ५-'हा' इति त्रुटितम् B. C.. २२-[मनु० २ ११३] ६-मृपाचादो D. ७-पूर्वण D. २३-'न' इति त्रुटितम् D. ८-एकमेक• 1.0. २४-'हि' इति नास्ति D. ९-०त्यत्राने• B.C., नेन सा D. २५-०अमेत् D. १०-विय. D. 'प'इति श्रुटितम् । २६-०वेद स्या. यशवीनी स्यान D अन यय- ११-दादित्यवि. B.C. नधीती स्यात्' इति युक्तः पासे भाति । १२-यस्थ . 'कस्मैचित' इति नास्ति B.C. १३-सहिD. १४-व्युत्पद्य.. २८-ने' इति शुटितम् I. C. १५-पने गौ. D. १६-०गायावि C, D. २९-विवृनिद D. ३०-विश्चित् P. २०-वक्तव्या D. २७-ये दु..

·अ.२,ख. ३. अ.२,पा.१,ख.३. [यस्मै फस्मै विद्या न देया अफिश्चिश इत्यन्ये । इदं तदिति व्यपदेश्यं न किश्चित् विद्यास्थानं यो वेत्ति । कुतः ? नित्यं ह्यविज्ञौतुर्विज्ञानेऽसूया ! असूया अक्षमा परगुणासहिष्णुत्वं चैतोधर्मः प्रादु- भवतीति शेषः । ततथ्यासायप्रदपि विधिक्तमुच्यमानोऽपरिगच्छन्नसूयकत्वात् स्वा- बोधमुपाध्याये न्यस्येत् । यदयमेव न बुध्यते तत् कथमन्यान् योधयिष्यतीति । तथा च सत्यस्यायशः श्रमवैयर्थ्यच स्यात् । उपसनाय तु नियाद यो वाऽलं विज्ञातुं स्यान्मेधाविने तपखिने या । तु शब्दो विशेषणार्थः । शिष्यवृत्तिमास्थिताय श्रद्धालवेऽन्यगुणाभावेऽपि कारुण्याभियात् यो वाऽलं पर्याप्तं विज्ञातुं समर्थस्तस्मै । यो यो मेधावी सकृच्छुनग्रन्थग्रहणसामर्थ्य- समन्वितः। संयुच्यमानमयधारयेत् । प्रतिधियन्यायेनापि च मत्युचरेत् । तथापि न प्रलीयेते विधेति । तस्मात् पूर्वोक्तगुणाभावेऽपि नियात् । तपस्विने वा । 'नासाध्यं तप- सा किश्चित्' इति स्यादेव तस्यानुहः । एतदुक्तं भवति, उक्तगुणशिष्यभौवरहितायापि शास्त्रोविच्छेदायानन्तरोक्तेभ्यखिभ्य एकैकगुणत्येप्युपसदने सत्यसति चोपच्छन्यपि निश्चयेन नियादिति । [इति सक्षमस्या-(द्वितीयस्या-) ध्यायस्य तृतीयः खण्डः।] १-०कि विज्ञ: D. १३-पनि श० D. १४-'च' इति नास्ति D. २-यस्मादविज्ञातुविशातुर्विज्ञाने D. यस्मादवि० ८. / १५-०च्यरेत् c. १६-यते D. ३-'असूया' इति नाहित c. D. १७-भाचे विनि. c. ४-वं' इति त्रुटितम् B. १८-०स्विनो वा B. तपने वा D. ५-०मानः परि० B. C. । अपरिगच्छन्ननव- । १९-cf. कादम्बरी निर्णयसागर १९२७ पृ. २५५ बुध्यमान इत्यर्थः । 'नास्ति खल्वसाध्यं नाम तपसाम्"ना'त्रुरितमादी D. ६-न्यसेत् . २०. नुप्रहा: C. 'एतस्यानुप्रहः' इत्येव पाठ: D. ७-०स्यायं श्रमः वैय D., व्यशश्रम.. २१-'भाव' इति त्रुटितम् D. २२-०स्ववि० . ८-'उपसन्नाय तु नि यार' एतावदेव प्रतीक ! २३-०भ्यः श्रीभ्यः B. भ्यतीभ्यः C. २४-०च्छन्या c. अयमपि पाटो B. पुस्तके, -'तु' इति त्रुटितम् D. •च्छद्यापि D. 1 उपच्छन्दी-स्वेच्छया परिभ्रा- ११-चा' इति नास्ति D. भ्यन्नपि गुरुर्नियादेवेति भावः । १२-संवच्यं यमान B. संह्यच्यमान, २५-अब हस्तलिसितपुस्तकेंपु सण्डस्य समाप्तिनं दृश्यते। वामपम् C.D. १०-मास्थाय D.

·( ३८ ) [विद्या हथै ब्राह्मणमाजगाम भ,२,पा. १, ख,४. [ अथ चतुर्थः खण्डः।] पतमेवार्थमितिवृत्तार्थवादेन प्ररोचयनाह-- विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम गोपाप मा शेवषिष्टेऽहमस्मि । असूपकायाऽनृ नवेऽयताय न मा या वीर्यवती तथा स्याम् ।। चतुर्दशानां विद्यास्थानानामधिष्ठात्री देवता स्वयमेव वा विद्या विहिणी यथा. दर्शनं शिष्यानध्यापयन्तं कश्चिद् ब्राह्मणमुपाध्यायमाजगाम । किमिति १ अध्येपणार्यम् । त्वं गोपाय घायस्। मा माम् । किमेवं स्यादित्युपचयं दर्शयति-रक्षिता सती शेवधि: सुखं निधानं ते तय अस्मि भवामि कीदृशी १रक्षा इति चेत् १ दर्शयति-अनुयाये. त्यादि । असूयका परगुणमध्वंसनशीलः, उपाध्यायद्विद हैतुफो पा । तत एव निर्दग्ध- श्रद्धास्तिक्यभावनः सर्वमेवासूयन्न किश्चित् प्रतिपद्यते । अन्जुः शठः, अन्यथायाग- न्यथाचारः । अयतः-अप्रैयतः, अनुचिः भिन्नवृत्तो वा भयतेन्द्रियः। एवंविधाय मा या, माबीच इत्यर्थः। वीर्यरती फलस्य साधिका तथा तेव स्यां भयेयम् । परतः श्रोतुरुपदेशः- य आतृणपवितथेन कर्णावदुःखं कुर्वन्नमृतं संप्रयच्छन् । तं मन्येत पितरं मातरं च तस्मै न द्रुह्येत् कतमञ्चना ॥ १-अत्र हस्तलिखितपुस्तकेषु खण्डस्य प्रारम्भो १.-सुखनि. D. न दृश्यते। ११-चेति D. १२-न्यताये.. २-युताप B. १३-०स्तियमा.. १४-अच्छठः . २-[Cf. मनु० २ १११४] D. पुस्तके 'विद्या ह | १५-'अप्रयत:' इति नास्ति . c. वै• कतमश्चनाह' इति द्वयोः श्रुन्योः प्रतीवत्वेन | १६-अशुचिभिनवृत्तोc. सहव निर्देशः । विश ह वै' इत्येव प्रतीकम् , १४-ने घूयात् . न घूयो c. ४-स्वमेव B. 'य' इति त्रुटितम् । १८-अत्र 'मां' इत्यधिकः पाठ: B.C. ५-०पदणी B.c. १९अन 'वीर्य' इत्यधिक: पाठ:c. २१-उत्तर B.C. अत्र 'उत्तरे' इति 'अत उत्तरे' -धि. D. अयमपि पाटः B. पुस्तके । इति या पाठो युक्तः स्यात् । ८-मध्येषिणार्थम् ।. भध्येषिणार्थम् . २२-[संहितोपनिषद्गामणे ततीये खण्डे दृश्यतेऽयं १-पालयस्य माम् D. श्लोकः। मूलयावयमिदं नास्ति c. P. २०-चा. ६-०प्यानध्याप. D.

·( ३९ ) [गुरोरनादरे श्रुतफलाभायः म.२,ख,१. अ.२,पा.१,ख.४. य आणत्ति विध्यति ।अवितथेन सत्येन ग्रह्मणः कर्णौ । अदुःखम् । असमर्थ- समासोऽयम् । सूचीर्तिप्रवेशनादिनिमित्तं दुःखमकुर्वन् । अमृतं संप्रयच्छन् अमृतत्व- हेतुभूतमधिदेवतादिविषयं ज्ञानं सम्यक् प्रयच्छन् । तं मन्येत जानीयात् पितरं मातरश्च, नेतरौ।तो हि अत्यर्थं प्रयतेते। पुत्रस्तु याजिनवदनुनिष्पादी । अयन्तु खार्थमनपेक्ष्य तदनु जिघृक्षयैव प्रवर्तते । तस्यापि याजिनस्थानीय यशो लोकभक्त्यावशक्यपरिहार- मस्ति, तदस्य चाविवक्षितं प्रयोजनम्। तं प्रत्येतदुच्यते । अतश्च तस्मै न द्रुह्येत कतमञ्च नाह । अहशब्दो विनिग्रहार्थीयः, नशब्दाथ परो द्रष्टव्यः । चनशब्दः अध्यर्थे । में च फतमत् किश्चिदल्पमपि कदाचिदपीति वा । गुर्वनुवृत्तिमकुर्वतः परिनिन्दायचनम्- अध्यापिता ये गुरु नाट्रियन्ते विमा वाचा मनसा कर्मणा वा। यथव ते न गुरोर्मोजनीयास्तथैव तान्न भुनक्ति श्रुतं तेत् ।। अध्यापिता माहिताः सन्तो विद्यां ये गुरु नाट्रियन्ते । यतश्चाध्यापिता अतः । विप्राः वाङ्मनःकर्मभिः । यथैवेत्यादि । भोजनीयां इति बहुलवचनात् कर्तरि कृत्यः । यथा ते न गुरोर्भोजकाः, तथैव तान् न भुनक्ति न पालयति । दृष्टे चादृष्टे च तत्कृत- फलाभावान्नानुगृह्णाति श्रुतं तत् । १-०णत्त C. इदं वाक्यं नास्त्येव B, इति त्रुटितम् D. २-अपित.. ३-बह्मण : c. १७-०ब्दोऽपि नि० B. ४-वर्त B.C. १८-अध्यथं . ५-'सम्प्रयच्छन्' इति नास्ति D. २०-'इति या' इति त्रुटितम् D. ६-'ख' इति त्रुटित भाति B. C. २१-०विन्दा B. ७-देवादि. C. देवादि. D. २२-[cf. सं० उ० ब्रा० ३] अध्यापिता ये-श्रुतं तत्' ९-नेतर B. C. इत्येव प्रतीकम् P., नास्त्येष C. पुस्तके । १०-हिरत्य. c. ११-प्रवर्तते . २३-अयापि. c. 'अध्यापिताः' नास्ति D. १२-नि' इति त्रुटितं भाति D. २४-ग्राहीत. १३-०३यतदनु० D. २५-'ये' इति वाक्यस्यादावेव लिसितं D. पुस्तके । १४-०कपंवत्त्यात्यपरि• B. कवरत्त्यात्यपरि०. २६-'ये' इति त्रुटितम् . १५-तस्य च विव. B.C. २७-०रो भोज• C. फलका: D. १६-'प्रयोजनम्' इति त्रुटितम् B. C., अग्रे 'ते' | २८-हुनक्ति . १९ ८-ज्ञोन सत्यक् .

·म. २,ख, ४. (४० ) विद्याधिकारिकथनम् भ. २, पा. १, ख. ४, संप्रति यस्मै धक्तभ्यो, त दर्शयति- यमेव विद्याः शुचिपप्रमत्तं मेधाविनं ब्रह्मचर्योपपन्नम् । यस्ते न द्रुह्येत कतमञ्चनाह तस्मै मा या निधिपाय ब्रह्मन् ॥ इति ॥ यमेव विद्या:-जानीयाः। द्विप्रकारेणापि शौचेन शुचि-प्रमादयजित शास्त्रार्थनिष्ठ- मित्यर्थः । मेधाविनम् मेधया तद्वन्तम्। ब्रह्मचर्योपपन्नम्-कृतोपनयनादिसंस्कारम् । यस्ते तव न द्रुह्येत नापकरोति । कतमचन-कदाचिदपि ! शम्दः पूर्ववद्विनिग्रहार्थीयः) नशम्दाय परः, नैव होदित्यर्थः । तस्मै मा मां घूयाः । निधिराय-निधियिद्यानां सुख- हेतूनां निधानमुपाध्यायस्तं पाति यछात्रस्तस्मै । है ब्रह्मन् ब्राह्मण। निधिरधिकरण साधनः, निहिताऽस्मिने विति । अर्थसामर्थ्यादा कनृसाधना, पात्रेषु निदधातीति । इत्याचार्यस्कन्दस्वामिकृतायां निरक्तरीकायां सप्तमस्य द्वितीयस्या-) ध्यायस्य प्रथमः पादः। [चतुर्थश्च खण्डः।] १-वक्तव्यतां द. B. C. ११-यश्चात्र B. यथार:० २-[cf. मनु० २ । ११५] 'यमेव विद्यः ब्रह्मन् । १२-'हे' इत्यस्मात्पूर्व 'म' इत्यधिक लिरीितम १.c. इरेयव प्रतीकम् D., नास्त्येव प्रतीयम् C. १३-साधना 1. C. --शास्त्रनि४० D. १४-नहि. D. v-मेधाया. १५-० तस्मिन् B.c. ५-अरशद: B.C. १६-विविच्येति D. ६-'मा' इति त्रुटितम् D. 1७-'अर्थ' इति श्रुटितम् D. ७-'मां' इति श्रुटितम् B.C. १८-सप्तमस्य' इत्येव पाट: D. ८-नधिवि.. १९-इद नस्ति आर्दशपुस्तके। २-विपास्थान D. २०-हस्तलिसिहपुस्तकेषु सण्डसमाप्तिर्नेह १-निर्धारणमु. D. निर्दिश।

·म.२,ख. ५. म. २.पा.२.ख. } (४१) [निपचनविशेषव्याख्या [अथ द्वितीयः पादः। पञ्चमः खण्डः।] अथ निर्वचनमित्यत्र गवादीनां सामान्येन निर्वचनलक्षणमुक्तम, इदानी क्रम प्राप्तविशेषनिर्वचन विवक्षया आह- अथात उपक्रमिष्यामः। तत्राथशब्द आनन्तर्ये, सामान्यलक्षणानन्तरम् । अतः शब्दो हेतौ । यतः सामा- न्यलक्षण उक्त विशेष प्रत्याकाङ्कास्तीत्यत आनुपूर्येण मिष्यामः, विशेषलक्षणं व्या- ख्यास्याम इत्यर्थः । अथवा अयशब्दो विशेषलक्षणाधिकारार्थः। अतःशेद आनन्तये हेतौ या। शेपमुक्तार्थम् । का पुनरसौं विशेषव्याख्या ? उच्यते । अभिधानाभिधेयतन्निर्वचनगौणनियम- प्रसक्तानुपसक्ततदाहरणेसन्दिग्धनिर्णयसंख्यादिप्रदर्शनम् । तत्राभिधानम्-गौरिति । अभिधेपम-पृथिव्या नामधेयमिति। तन्निर्वचनम-यदरं गतेत्यादि । गौणनियमः गोभिः श्रीणीतेति प्रसतानुप्रसक्तम्-पयः पियतेर्वा क्षीरं क्षरतेः । तदुद्दाहरणम्-उशीरमिति यथेति । सन्दिग्धम- नितिसमुद्रादि । निर्णयः घर्पकर्मेति नैरुक्ता इत्यादि । संख्या-एक- विशतिः पृथिवीनामधेयानि । तानि चे सर्वाधारत्वात् पृथिव्याः प्रथम पठितानि । १-हस्तलिखित पुस्तकेप्वत्र पादस्य खण्डस्य वा ९-'इत्यर्थः' इति नास्ति B.C. प्रारम्भो नव निर्दिष्टः। १०-०यद्वा आयो विशेषलक्षणार्थ: D. ३-निर्ववक्षया D. ११-'शब्द' इति नास्ति D. ४-'अथात इत्यादि इत्येव प्रतीकम् C.D. । अन्य १२-०धेयं निर्व. D. मुद्रितपुस्तकेषु 'अथातोऽनुक्रमिष्यामः' इत्येव | १३-तदूदा० ८. १४-सदिन्ध c. १५-गोतेत्या. ८. ५-'अथ आनन्तर्ये इत्येष पाठः D. १६-'वा' इति नास्ति D. ६-०शेष प्रत्या. B. C. १७-करते: B.C. १८-अथेति D. ७-०स्ति अत B., स्ती अत c. १९-०तिः समु. 1 ८-०णानुक्रमि. D. २१-'च' इति नास्ति . २-व्याप्त B.C. पाठः। २०-नामानि D.

·अ.२,ख.५. अ.२.पा.२, स.१. (४२) [गोपदनिर्वचनम् तेषामपि मध्ये प्राधान्यप्रदर्शनार्थ प्रथमं पठितं बहुयक्तव्यत्यात गोशम्दमुपन्यस्यति । गौरिति पृथिव्या नामधेयम् । मुख्यत्वाद भूतपृथिव्या अधिदेवताया उदाहरणम 'गोदसि' इति । गाईपत्योपस्थाने विनियोगात, गार्हपत्यस्य च गवि पृथिव्यां साद- नात, गोशब्दस्य च पृथिव्यभिधानता निश्चिता । सर्वशब्दानामाख्यातजत्वप्रतिज्ञानात् प्रवृत्तिनिमितमाह- यद् दूरं गतो भवति । नैरन्तर्येणात्माकाशादिवरेऽप्युपलब्धेमिक्रियाव्य- बहार: अन्यत्र चान्यत्र चोपलब्धेरापदेशः । प्रत्ययोपात्तसेंढ्यर्थसम्बन्धाध गमिरत्र नैरन्तर्योपलब्धिरविशिष्टं गमनमुपादत्ते, तक्षा परिणाजफ इति यथा । यद्यपि चायं गोशब्दः पश्चादावनेकत्र रूढः, तथाप्यस्य ते तत्र मन्त्रवाक्यार्थसमवायसम्भवाद- भिधेय निश्चित्य तदवयवभूतस्य गमेस्तद्विशेषविषयतैय व्यतिरेफव्यावृत्त्यर्थं पूर्ववत् प्रदर्शनीयेति । यच्चोस्यां भूतानि प्राणिनो गच्छन्ति । चो पार्थे। फारफविफल्पश्चायम। फर्तरि कारकेऽधिकरणे घेत्यर्थः । गाते' या स्तुत्यर्थस्य, औकारप्रत्ययः । धातुवि- कल्पश्चार्यम् । गीयते स्तुयतेऽसाविति गौः, गायन्ति वास्यां स्थिता इति गौः । इह च पूर्वत्र च निर्वचने क्रियैफत्ये फारफभेदः । अयापि पशुनामेह भवत्येतस्मादेव । अथ शब्दश्वार्थे, अपिशब्दाच परो द्रष्टव्यः । अपि चायं गौशब्दः पशुनामेह १-'अपि' इति नास्ति D. १६-विशेषतयैव ., विशेषयतव . ५-'प्राधान्यप्रर्दशनार्थम् नास्ति D. १७ त्यर्थः D. १८-प्रदेशनीये D. ३-वकर कत्वात् ,वक्तकत्वात् . १९-यस्यां . ४-०त्वा भूत. C. ५-देवता.. २०-[धा० ३१२४] दुर्गस्तु गत्यर्थस्यैव गातेराह । ६-गोवदसि D., गोपदसि c. २१-'वर्तरि फारके' इत्यारभ्य 'धातुविकल्पश्चार्य' ७-०धानत्वात् ता. B. इत्यन्त:पाठरदितः D. धातूविक.. -निवृत्ति D. ९-तापि D. २२-'गीयते' इति श्रुटितम् B. C. १०-०वदूरप्युप.. ११-अत्रालय D. २३-भूयते D. २४-गो 1. C. १२-०८धेः यद्दूरा• I. धैर्गरावदेशः c. २५-वास्या c. २६-'च' इति नास्ति D. १३-०पात्यरू. 1., पात्यर्थ. २७-निर्वचन R. २८-वियतत्वे B.c. १४-पश्चादा. २९-अथावीत्यादि ., अधापीश्यादि D. १५-तत्र तत्र' इति नास्ति D. ३.-अथवा D. ३१नमिव D.

·अ२,ख,४. भ. २, पा. १, ख ४. } [गोपदार्थनिर्वचनम् लोके वेदे च भवति एतस्मादेव धातुद्वयात् । गच्छति गीयतेऽसाविति गौः । प्रसिद्ध- त्वाच निगमो न प्रदर्शितः । ननु च प्रसिद्धस्यादेव पशुनामत्वमप्यस्य न व्याख्येयम् ? उच्यते । पृथिवीनामसु पाठात् तत्रैव च निर्वचनप्रदर्शनात् यत्तादयन्तिरनिवृत्तिर्मा विज्ञायोति प्रसिद्धस्थापि पशुनामत्यस्य प्रदर्शन शापयति च सर्वत्र पाठोऽतन्त्र इति । यत्र पठ्यते ततोऽन्यत्रापि भवतीति प्रदर्शनार्थश्चैत । मादीनामध्ये व्याख्या फतव्या । शास्त्रगौरवमयात्तु भाष्यकारेण नाद्दता । अथाप्यस्यां ताद्धितेन कृत्स्नवनिगमा भवन्ति । 'गोभिः श्रीणीत मत्सरम्' इति पयत। अपि चास्यां गवि पशुविषये प्रसकस्यायं विशेषो भवति । ताहितेन तद्धि- तस्यायं तातितोऽर्थो विकारावयवलक्षणः, तेन । 'इत्यभूतलक्षणे' तृतीया तद्धितार्थन विकारावयवलक्षणेन संयुक्ताः सम्यन्धाः, कृत्स्नात् कृत्स्ने नेय प्रकृत्यर्थेनेव गोशब्देनेवे- त्यर्थः, निगमा भवन्ति । तेषां प्रदर्शनार्थमुदाहरणम्-'गोभिः श्रीणीत मत्सरम् ॥ इति ॥ आ धावता मुस्त्या शुक्रा भणीत मन्थिना । गो िश्रीणीत मत्सरेम् ॥ इति ॥ अयास्यस्यार्पम् । आधायत आगच्छत, हे सुहस्त्यः । अध्ध!गामिदं सम्बोध- नम् । क्षिप्रकारित्वात्सुवर्णेन चौलतत्यात्, सु-शोभनो हस्तः सुहस्तः सोऽस्यास्तीति १-'प्र' इति नास्ति D. १५-शांडित: D. तार्षितः अर्थविका० . तो. २-'ननु च' इति ब्रुटितम् B.C. ऽथपिका B. ३-०सूपायं 0. १८-पा० २ । ३ । २१] v-'च' इति नास्ति D. ५-०दर्थान्तर B. C. १९-०नैव D. 'कृत्स्नेनैव' इत्यनन्तरं 'गट्यूति- ६-शायाति B. -पातो D. युक्ताः' इत्यधिकः पाठो माति ८-'यत्र पठ्यते' इति त्रुटितम् B. C. २०-[ऋ० ९४६।४] 'आधावता सुहस्त्यः- ९-०श्चत B. चेतत् .D. मत्सरम्' इत्येव प्रतीकम् D:, अन C. पुस्तके १०-कार्या D. ११-०णानादत्ता D. 'हित' 'गोमि श्रीणित' इति पाठः । १२-अभावी त्यादि ., अथापीत्यादि D. २१-अयास्यापंम् D. 'स्व' इति त्रुटित स्यात् । १३-०६।४६ ॥ ४] २२-अवयूँगा• C. अध्ययूगा. D. १४-वास्यां D. २३-'च' इवि नास्ति B. C. १५-पशुविषय C., बहुविपये D. २४ 'सु' इति त्रुटितम् B.O. १६-'तद्धितस्यायं इति त्रुटितम् , २५-यस्थास्ती• D. सोत्यस्ती.c, ।

·1 ४२ ) अ. २, षा. ५, स. १.} [गोपदनिर्वचनम् तेषामपि मध्ये प्राधान्य दर्शनार्थ प्रथमं पठितं यदुवकेव्यत्वात् गोशब्दमुपन्यस्यति । गौरिति पृथिव्या नामधेयम् । मुख्यत्वा भूतपृथिन्या अधिदेताया उदाहरणम् 'गोर्षदसि' इति । गार्हपत्योपस्थाने विनियोगात, गार्हपत्यस्य च गवि पृथिव्यां साद- नात, गोशब्दस्य च पृथिव्यभिधानता निश्चिता । सर्वशब्दानामाण्यातजत्वप्रतिज्ञानात् प्रवृत्तिनिमितमाह- यद् दूरं गतो भवति । नरन्तर्येणारमाकाशादियद्दूरेऽप्युपलब्धेमिक्रियाव्य- वहारः। अन्यत्र चान्यत्र चोपले धेईरापदेशः । प्रत्ययोपात्तरढयर्थसम्यन्धाच गमिरत्र नैरन्तर्योपलब्धिर्दूरविशिष्टं गमनमुपादत्ते, तक्षा परिव्राजक इति यथा। यद्यपि चाय गोशब्दः पवादावनेकत्र रूढः, तथाप्यस्य ते तत्र मन्त्रवाक्यार्थसमवायसम्भवाद- भिधेयं निश्चित्य तदवयवभूतस्य गमेस्तद्विशेषविषयतैय व्यतिरेकव्यावृत्त्यर्थ पूर्ववत् प्रदर्शनीयेति । यचास्यां भूतानि माणिनो गच्छन्ति वार्थे। फारकविकल्पश्चायम्। फर्तरि फारफेऽधिकरणे वेत्यर्थः । गातेः' वा स्तुत्यर्थस्य, औकारप्रत्ययः । धातुषि- कल्पवायमे । गीयते स्तूयतेऽसाविति गौः, गायन्ति यौस्यां स्थिता इति गौः । इह च पूर्वत्र च निर्वचने क्रियैकत्वे कारफभेदः । अथापि पशुनामेह भवत्येतस्मादेव । अथ शब्दश्चार्थे, अपिशम्दाथ परो द्रष्टव्यः । अपि चायं गोशब्दः पशुमेह १-'अपि' इति नास्ति D. १६-विशेपतयेव ., विशेषयतव . २-'प्राधान्यप्रर्दशनार्थम्' नास्ति D. १. ०त्यर्थः D. १८-प्रदेशनीये D. ३-बक्तकत्वात्वत्तावत्वात् ८. १९-यस्यां . ४-०ला भूत.. ५-देवता.. २०-[पा ३।२४] दुर्गस्तु गत्यर्थस्यैव गातेराह । ६-गोवदसि ।., गोपदसि c. २१-'वर्तरि कारके' इत्यारभ्य 'धातुविकल्पवाय' ७-०धानत्वात् ता. B. इत्यन्तःपाटस्त्रुटितः D. धाविक. c. ८-निवृत्ति . -पतापि D. २२-'गीयते' इति श्रुटितम् B. C. १०-०धदूरप्युप.. ११-अत्रान्यत्र D. २३-भूयते .. २४-गौ . c. १२-०धेः यद्रा• B. धेगर्दूरावदेशः २५-वास्या. २६-'च' इति नास्ति D. १३-०पात्यरू. n.,पाययर्थ.. २७-निर्वचन B. २८-नियतत्ते I. C. १४-पश्चादा.. २९-अयावीप्यादि C., अधापीत्यादि D. १५-तत्र तत्र' इति नास्ति D. ३०-अयश्चार्थे D. ३१-नमिव D.

·अ२, ख.४. अ.२, पा. १, ख ४. } (४३ ) '[गोपदार्थनिर्वचनम् लोके घेदे च भवति एतस्मादेव धातुद्वयात् । गच्छति गीयतेऽसाविति गौः । प्रसिद्ध- स्वाञ्च निगमो न प्रदर्शितः । ननु च प्रसिद्धत्यादेव पशुनामत्वमध्यस्य न व्याख्येयम् ? उच्यते । पृथिवीनामसु पाठात् तत्रैव च निर्वचनप्रदर्शनात् यत्तान्तिरनिवृत्तिर्मा विज्ञायोति प्रसिद्धस्यापि पशुनामत्वस्य प्रदर्शन शापयति च सर्वत्र पाटोऽतन्त्र इति । यत्र पठ्यते ततोऽन्यत्रापि भवतीति प्रदर्शनार्थञ्चैतत्। मादीनामप्ये व्याख्या कर्तव्यों । शास्त्रगौरवभयात्तु भाष्यकारेणे नाहता ! अथाप्यस्यां नादितेन करनवनिगमा भवन्ति । 'गोभिः श्रीणीत मत्सरम्' इति पयसः। अपि चास्यां गवि पैशुविषये प्रसक्तस्यायं विशेषो भवति । ताद्धितेन-तद्धि- तस्याय ताक्तिोऽयों विकारावयवलक्षणः, तेन । इत्यंभूतलक्षणे' तृतीया सद्धितार्थन विकारावयवलक्षणेन संयुक्ताः सम्बन्धाः, कृत्स्नबत करनेने प्रकृत्यर्थेनेव गोशब्देनेवे- स्पर्धः, निगमा भवन्ति। तेषां प्रदर्शनार्थमुदाहरणम्-'गोभिः श्रीणीत मत्सरम् ॥ इति ।। आ पावता मुहस्त्यः शुक्रा गृभ्णीत मन्धिनो । गोभिः श्रीणीत मत्सरेय ॥ इति ॥ अयास्यस्यार्पम् । आधावत आगच्छत, हे सुहस्त्यः ! अध्वयूणामिदं सम्बोध- नम् । क्षिप्रकारित्वात्सुवर्णेन चौलतत्यान, मुं-शोभनो हस्तः सुहस्तः सोऽस्यास्तीति १-'प्र' इति नास्ति D. १७-तांडित: D. तार्धितः अर्थविका.. तो. २-'ननु च' इति श्रुटितम् B.C. इर्थविका 8. ३-०सूपाय D. १८-[पा० २ । ३ । २१] ४-'च' इति नास्ति D. ५-०दर्थान्तर B. C. १९-०नैव D. 'कृरस्नेनैय' इत्यनन्तरं 'गब्यूति- ६-७शायाति B. ७-पातो D. युक्ताः' इत्यधिकः पाटो भाति . ८-'यत्र पठ्यते' इति त्रुटितम् B, C. २०-[म. ९।४६।४] 'आधावता मुहस्त्य:- ९-०श्चैत , चेतत् . D. मत्सरम्' इत्येव प्रतीकम् D., अत्र C. पुस्तके १०-कार्या D. 'गृह्नित' 'गोभि श्रीणित' इति पाठः। १२-अथावी त्यादि ., अथापीत्यादि . २१-अयास्याम् D. 'स्य' इति त्रुटितं स्यात् । १३-[ऋ० ८।४६।४] २२-अवयूंणा• C. अध्वयूणा• D. १४-वास्यां D. २३-'च' इति नास्ति B. C. १५-पशुविषय C., बहुविषये D. ४'सु' इति त्रुटितम् B.C. १६-तविरास्यायं इति त्रुटिदम् . २५-यस्यास्ती० ॥. सोत्यस्ती.. ११-पानाहता D.

·भ.२, ख. ४. अ.२, पा. १, ख. ४. [पयोऽथे गोशब्दप्रयोगः सुहस्ती, 'छन्दसीवनिपो चे' इति मत्यर्थे ईकोर तत इदं बहुवचनम्-सुहस्त्यः । आगत्य च, शुक्रा गृभ्णीत मन्धिना, शुक्रा मन्यिनौ ग्रहो गृहीत । गृहीत्या चानन्तरं गृहीत गोभिंगाधिकारः पय आदिभिः श्रीणीत मिश्रयत, मत्सरं सोमं मैत्रावरुणादि- फम् । पयसा मैत्रावरुणं श्रीणाति दमादित्यम' इति श्रुतेः । प्रकृत्या गोद्रव्येण पृथिव्या- दिभिश्च मिणस्यासम्भवात पयसश्च श्रुतत्वात् निश्चित्याह-पयस इति । मत्सरशब्ई निगमप्रसक्तं निराह-मत्सरः सोमः । अत्रापि प्रसिद्धस्य लोमस्य मिश्रणेसम्भधात् सोमस्य मिश्रणोपदेशात् क्रियायोगमङ्गीकृत्याह-मत्सरः सोम । तञ्च क्रियायोग दर्शयति मन्दतेस्तृप्तिकर्मणः । मन्दतेस्तृप्त्यर्थस्य । दृप्यति हिं देयता मन्त्रेण । प्रसिद्धियोधनार्थमाह-मत्सर लोभनाम-इति । एवमन्यवाप्यर्थाः न्तरवचनेन सर्वत्र द्रष्टव्यम् । अमीत्यादिना प्रवृत्तिनिमित्तमोहा धनमभिमत्तो मृद एतेन भवतीति । मत्सरो लोभश्वेतोधर्मः, अनुपालयतो लिसा । विकारप्रस नाह--पया पियते । पोयते हि तत् । प्यायतेर्वा वृद्धयर्थस्य । १-सुहसी c. १७-'इति' नास्ति B. 'हीकृत्य-मत्सरः सोमः २-[पा० ५।२।२२] इति सूत्रे वार्तिकम् । सि इत्याह' इति पाठः D. चनिवेति c. १८-इदं वाक्यं नास्ति C. D. ३-ई: D. ४-'च' इति नास्ति D. १९-तप्यन्ति देव• D. ५-गृहीत c. २०-अत्र 'मत्सरेण' इति युक्तः पाठो भवेत् । ६-'मन्धिना, शुक्रा' इति त्रुटितम् D. २१-प्रसिधाधना B.C. ७-'गो' इति त्रुटितम् D. २२-०सरमिति c. २३-०वचन .. ९-[अनुपलब्धमूलमिदं वचनम् ] २४-अभ्रीत्या.. १०-प्रकृतित्यागोऽत्र द्रव्येण D. २५-दर्शयति . ११-मित्रणसम्भ. D. २६-मत्सरे c. १२-पयश्च श्रुत्वा D. २५-पीयतो . १३-०श्चिन्यान B. २८-उत्पयत इति शेषः। १४-मातार इति निग. D. २९-पीवते: D. १५-मिश्रणास.. मिश्रणस्य स. D. १६-'च' इति नास्ति D. ३१-ग्रीन्यस्य B. प्रीत्यर्थस्य , ८-०वरुण:. ३०-तम् ।.

·म. २, ख.५, अ.२, पा.२, ख.१. } [गोपदस्य चर्मणि प्रयोग २० " वर्धन्ते तेने पीतेन प्राणिनो गोमिनो चा । दधिनवनीतोदश्वित्प्रदानलब्धेन धनेन, दध्यादिमोजनेन वा वर्धन्ते । स्वयमेवे योधस्तूंपचीयते । पर्यायप्रसक्तं निराह-क्षीरं क्षरते: । क्षरति हि तदूधसः । घसेर्वी, ईरो नाम- करणः । अद्यते हि तत् । प्रत्ययः । किञ्चायं द्रष्टव्य उपधालोपर्थम । अतएन च तत्कार्यविषयमुदाहरणमुपन्यस्यति-उशीरमिति यथा । वशेः ईरकि शतसम्प्रसार- णस्येदं रूपम् । काम्यते हि तत्, सुगन्धितत्वात् । उदकमपि क्षीरम्, एतस्मादेव । 'उर्भावश्विभ्यां पयः क्षीरेण स्नातः' इत्यादिपु दर्शनात् । प्रसक्तानुप्रसक्तनिर्वचन प्रयोजनं द्रष्टव्यम्-अशुं दुहन्तो अधीत्यादि । कृत्स्न यनिगमा इति बहुवचननिर्देशादनेकोदाहरणप्रदर्शनम् । गवि गोरवयस्योधिपवण- चर्मणोऽधिकरणभूतस्य करनवनिगः- ते सोमोदो हरी इन्द्रस्य नितेऽ दुइन्तो अध्यासते गवि तेभिग्य पपिवान्सोम्यं गविन्द्रो वर्धते प्रयते वृषायते ॥ अदस्यार्पम् । ते प्रावाणः सोमस्यात्तारः, हरी इन्द्रस्य स्वभूतावश्यौ, अभिप- १-वधन ते (B.) तेनापि तेन B. c. १६-सुगन्धित्वात् D. २-सन्दिग्धमिवेदं पदम् । १७-एतिस्मा० B, एक्तस्मादेवम् D. ३-०६श्चित्श्च० ०. चिप्रधान D. १८-दुहामश्वि० B. c. ४-वयन्ते D. १९-[अनुपलब्धमूलमिदं वचनम् ] ५-'व' इति त्रुटितम् 1.0. २०-इत: पूर्व केवलं B. पुस्तके अशुं दुहन्तो अध्यासते गवि' इत्याधिपवणचर्मणः' इति मूल- ६-धस्तूप. B. घसचश्ची . वाक्यमधिकं वर्तते । ७-तमूधस: 0., तदूधस D. ८-अदेपस्ट आदेशः क्रियते [पा० २।१३७] २१-०स्यधिपवणवण च० D. घावन्तरमपि [पा० १७१६] २१-निगमा: B. ९-ईरो नामकरण:' नास्ति c. D. २३-सोमादौ 1.0. १०-०तेहिं c. ११-रेरः c. ईरप्रत्य० , २४-निसेते . २५-प्रयते . १२-प्रत्यय उपधालोपार्थः D. १३-कित्काय • B.0. २६-[ऋ० १०।१४।९] १४-'ति' इति अटितम् D. २७-सोमक्ष भत्तपितारः D. सोमस्य' इति पाठः १५-ईरि D. स्यात् ।

·[अंशुपदव्याख्या अ.२,ख.५. अ.२,पा.२ ख.१ 1 वलक्षणेन शब्देन निसते । णिसि चुम्यने अन्यत्र । इह तु सामर्थ्यादाहानार्थः । अय- मभिपूयते सोमः, इन्द्रं गृहीत्वा सिंप्रमागच्छतं मा विलयंपातामित्येवमाहयन्तीवे. त्यर्थः। अथवा पिसि चुम्बनार्थ एवं.. ते सोमाद इत्यत्र द्वितीयार्थे प्रथमा । निसत इत्यपि द्विवचनस्य स्थाने यहुवचनम् । तान् सोमादो ग्राणो हरी निसाते चुम्पतः । कथम् ? होः जीय भागः, ग्रावाणश्च अंजीपलिताः । तेन तानवश्य हरी चुम्यतः । एमभिववव्यापारद्वारेण अंशुं सोम दुहन्तो अध्यासते गवि अधिपणचर्मण उपरी. त्यर्थः । तेभिस्तदुंग्य क्षारित पपियान् पीतवान्, सोम्यं सोममयं मधु, इन्द्रो वर्धते वीर्यण, प्रथते शरीरेण, वृषायते वृप वाचरति यया हप्तो वृपः, एवं युद्धार्थ सर्वमारो. हयेभ्रमतीत्यर्थः। अंशु शमष्टमात्रो भवति । अंशुः कस्मात ? शमष्टमानो व्याप्तमात्रः पीतीप्रः सुखो भवतीत्यर्थः । 'अाम सोमममृता अभूम' इति श्रुतेः । श्रमो मकारोऽशेमध्यमनु- १-०पवणल.०. हे इन्द ! गरछ यज्ञायतन सस्कृतः सोम इति । २-निसि. तदेव च ऋविजोऽपि त्वरमाणा इन्द्रोपस्थान- ३-'अन्यत्र' इति त्रुटितम् D. कालमभ्यग्र मन्वाना' एवं दुर्ग:"। ४-'आवानार्थः' इति त्रुटितम् D. ११-चुम्बन D. ५-३६ D. ६-शीच. p. १३-०चन स्थाने D. १४-दरि . ७-'गच्छते' इत्येव पाठ: D. १५-दयों पुजीप भाग 1. हो ह्य ऋजी० c. १६-०श्वानीरवलिला: D. १०-'अथवा' इत्यस्मात्पून फेवलं D. पुस्तके दुर्ग-1 १७-भव 'न' इत्यधिक वर्तते I. C. नाम्ना कधन पाट उद्धृतो वर्तते । स चेत्यम्- | १८-एवाभिष. n. c. १९-०पवधर्म• D. "दुर्गवृत्तो-'यदा प्रावाणो (मुद्रितपुस्तके 'यदा' | २० तेहि द तैदुग्धे c. २१-पविवान् c. इत्यस्मात्प्रागेव 'मावाण' इति वर्तते) ऽभिप- / २२-पीतवान्' इति त्रुटितम् B.C. धार्मणि प्रवर्तन्तेऽथ तदा हरी इन्द्रस्यावौ | २३-इव चर० D. २४-हटो D. यज्ञागमनार्थ मेतेषां शब्दमुपश्रुत्य संस्कृत २५-ततो. २६-०यंत्. सोमं मन्वानी रथे योगमिच्छन्ती आत्मनो । २७-इदै मूलवाक्यं नास्ति c. D. (मुद्रितपुस्तके 'आरमना' इति पाठः)! २८-वीतमात्र: . २९-सोमं मृता कजीप भक्षयिष्यन्ताविन्द्रय सोमं पाययि- | ३०-०८1४८ ॥ ३] पन्तौ स्वयमेव निंसते नीचनमेते युक्तौ भावा । ३१-रोऽशे मध्य• B., रोशेग्मध्य.. १२-शाप B.C. ८-०लम्च्यता D.-०माङ्काय. C.

·तन्त्र, (४७) [चर्माधर्य गोपदप्रयोगः अ.२, २.५. अ२,पा.२, ख. १. प्रविष्टोऽनुस्वारीभूतः। रकारेश्च प्रत्ययः । विकारविकारिणोरभेदोपचारेण सोयमित्य- भिसम्बन्धीत्तद्धिताभावः। अननाय शं भवतीति वा । अननाय चिरंजीवनाय सुखो भवतीति वा रसाय- नार्यनसोमाभिप्रायमेतत् । अयमेव वा देवतातृप्तिद्वारेण यशनिवृत्तिद्वारम, पहेतुत्येन सर्वभूतानी जीवनाय सुखो भवतीति । अस्मिन्पक्षे अनर्धातो:-अं, शमश्चे शकार उफारश्च प्रत्ययः। चर्म चरतेर्वा, उच्वृत्तं भवतीति वा । चर्म-चरतर्मनिन् प्रत्यये 'ते।चरितं हि तच्छरीरे भवति । चरति वा अभिपयफाले सोममुपेत्य । उच्वृत्तं उच्छिन्नं भवतीति वा । अथापि चर्म च श्लेष्मा च । अधापीत्यादि चर्मणः प्रदर्शितत्यात ले मार्यमुदाहरणम् । लणश्चर्मविकार- त्वात् विकारस्यापि कृत्स्नवनिगमप्रदर्शनम् । 'गोभिः सन्नद्धो असि वीळयस्व' इति रथस्तुतौ । गोभिः सन्नद् इति पैदयमाणमुदाहरणं रयस्तुतौ चतुर्दशे । अनापि चर्म- भिप्रेधितः लमणा च संश्लेपितो न वर्धत इत्यर्थः। 1-02ऽनुसारी• B. टोनुसारी c. १७-'कृते' इति नास्ति D. १८-तयरी.c. ३-'विकार' इति श्रुटितम् C. १९-'भवति' इति नास्ति D. ४-सोमममि. D. २०-'या' इति नास्ति D, ५-दर्द मूलपास्यं नास्ति C. D. २१-उच्छृतं D, -'म' इति त्रुटितम् न. ७-निवृत्ति C. २२-इदं मूल्याययं नास्ति C. D. -पन . c. ९-गमू. D. २३-अथावी.. १.-.ताजीर• B. ताजीव.. २४-श्रेष्ठत्यमु० । लेप्नत्यमु. c. पाथेमु. D. -सुराः' इति नास्ति BC, २५-शेप्माण. D. २६-विकार विकारस्यापि B.c. २७-[३० ६/४७/२६] इदं मूलवाययं नास्ति C.D. १४-ददै कास्य नास्ति C. D. २०-वक्षमा.. १५-गस्त इनि चर्म . चमात इति D, २९-[नि० १२] ११-रते मनि मान्य. D. चरतिः । ३०-प्रथित श्लेष्मा च संश्लिपितो नद इत्यर्थः D. २-उधा. १२-मरा: D. १३-उभा. -

·छा.२, ख, ५,
अ.२,पा.२, ख.१.
}
(४८)
[चर्माद्यर्थे गोपदप्रयोगः
-
अथापि स्नाव च श्लप्मा ।
नावार्थमुत्तरमुदाहरणं वक्ष्यमाणेमिपुस्तुतौ । तत्रय साना श्लेष्मणा चेत्यर्थः ।
ज्यापि गोरुच्यते गव्या चेत्नाद्धितम्, अथ चेन्न गव्या गमयतीनिति ।
ज्यापीत्यादि। गव्या चेत् गोविकारत नायनिवर्तिता चेत्, तादित तद्धि-
ताभिधेयविकारविषयं गोशब्दाभिधानम् । अथ चेन्न गव्या, मौर्वी मौझी वा स्यात,
तथा सति गमिक्रियायोगादेव गौः । न हि तामन्तरेण गमनमियोः सम्भवतीति हेतु-
कर्तृत्वेन विवक्षा।
[इति ससमस्या-(द्वितीयस्या-) ध्यायस्य
पञ्चमः खण्डः।।
१-इदं मूलवाक्यं नास्ति C. D.
२-अत्रानुपदमेवोच्यमानं 'गोभिः सनद्धा पतति
प्रसूता' [ऋ०६७५1१1] इत्यादि मन्त्रवाक्यम् ।
३-स्नाया, स्नाया D,
४-इदं मूलवाक्यं नास्ति C. D.
५-उयावीत्या..
६-'गो' इति त्रुटितम् B.,
चे गोवि. D.
७-चे स्नाव. D.
८-गो हि ता. 1. गोह हि ता..
५-अत्र हस्तलिखितपुस्तकेषु सण्डसमाप्तिन
निर्दिष्टा।

·अ.२,ख.६. अ, २, पा.२,ख.२० ( ४९ ) [गौा आदित्यक्ष 11 [अथ पष्ठः खण्डः] उदाहरणम्- सक्षे नियंता मीमयद्गौस्ततो वैया म पतान पूरुपाद: । अथेदं विवर्ष भुवनं भयात इन्द्राय सुन्वद् ऋषये च शिसत् ।। घसुझस्यार्पम् । वृक्ष इति वृक्षविकारत्वादनुरुध्यते । धनुपि धनुपि इन्द्रस्य स्व- भूते नियता निवद्धा, मीमयत-शब्दं करोति आवष्यमाणा ! फाऽसौ ? गौा । ततः- ततश्च ज्यातः । ततो वाऽनन्तरम् । वयः-लुप्तोपममेतत् । घय इच पंक्षिण इव गन्तारो या इपयः। प्रपंतान प्रपतन्ति पुरुषादः पुरुषाणामत्तारो मारयितार इत्यर्थः । अथशब्दो हेतौ । एतस्माञ्चोक्ताकारणादिदै विश्वं सर्वे भुवनं भूतोतं इन्द्रा भैयाते विमेति । इन्द्राय इन्द्रार्थ सुन्वत् सोमाभिपधं कुर्वदपि। ऋपये च ऋपिद्रष्टा फर्मणाम् ऋत्विगि- हाभिमेतः । तस्मै च शिक्षत-दक्षिणां ददपि सोमयागं कुर्वदपीत्यर्थः । वृक्षो प्रश्चनात । यदा कदाचिच्छिद्यतेऽसाविन्धनार्थम् । मीमयति रक्तधातुः शब्दार्थः, गौरमीमेदित्यादिषु दर्शनात् । शेष भाष्य मन्त्रव्याख्यानेन गतम् । आदित्योऽपि गौरुच्यते, न केवलं पृथिव्यादि । आदित्यशाम्बेनाप्र मण्डल- मुच्यते नान्तरपुरुषः । यथा 'स यचाय पुरुष यधासावादित्य से एकः' इति निगम- सामर्थ्यात् । ૨૨ , १-दस्तलिसितपुस्तकेष्वत्र राण्डारम्भनिर्देशो। १६-कर्मणि D. नास्ति। १७-गादिरभि. D. २-पय:- ३-पुरुषादः . १८-'तस्म' इत्येव पाठः D. ४-०न्वमृष.. १९-'इन्धनार्थम्' इति नास्ति 1. C. ५-[१० १०१२७२२] 'वृत्ते वृक्षे शिवत' २०-०मीमेत्या. D. अन 'दि' इति श्रुटितम् । प्रत्येक प्रतीकम् D. मेदि इत्या. ८. अब 'इ' कारोऽधिकः । ६-विध धनु. c. २१-'शेय' इति ध्रुटितं भाति P. ७-'यश' इति ध्रुटितम् . २२--दित्यो गौह- 1. दित्यापगो. c. ८-ताः' इति नास्ति D. ५-पक्षिण . २३-आदिशन्द• I. D. अब त्य' इति पुटितम् । १.-अपवान् . ११-अपतन्ति c. २४-'यथा' इति नास्ति 1, १३-०रमादेयोक्तार D. R-मभृतान्त ... २५-पुरुषो D. १४-अन्तर्षिभेति । १५-द्री: २६-'सु' त्रुटितम् P. [उ० २८1] ·आ.२, ख.६. अ.२, पा.२, ख.२. [भादित्याश्चन्द्रमसो दीप्तिः उदाहरणम्- उतादः परुष गवि सुरेश्चक्रं हिरण्यपम् । न्यैरयद्रथीतयः । भरद्वाजस्याम् । उतोऽप्यर्थे । अद इत्यपि द्वितीया सप्तम्यर्थे । अप्यमुग्मिन् स्वर- घरायैः पर्वभिः, कालपर्वभ्यां पा तच्छुनाभ्यामहोरात्राभ्यां या पर्ययति, भास्वरे घा, गवि गन्तरि आदित्यमण्डले स्थित इत्यर्थः । फोऽसौ ? सूरः। धर्ता चक्रम्, चक्राकृति देवादित्यमण्डलम् । हिरण्ययम् उज्ज्वलवर्णत्वात् । हिरण्मयमेव धान्यैरयत-नियसमुदया. स्तमयाय प्रेरयत् । रथोतमः अन्येऽपि रथिनः सन्ति, अयं तु मुहूर्तमप्यनवस्थितरथ इत्यतो रथीतमः! अतिशयेन रथीत्यर्थः । अथर्या ब्राह्मणचक्रमिति दर्शनार्थकशब्दः समू. हवचनः । तश्चात्र सामर्शदुदफस्याह न यस्य कस्यचित् । उदकसमूह पृथिवीतो रश्मिभिरात्मानमुज्वलन्त प्रति प्रेरयति भीमान् रसानादत्त इत्यर्थः । अथया हिरण्यय- शब्देनोदकमुच्यते 'हिरण्यदा दित्यनमस्मा' इति मन्त्रान्तरे 'देशनादैकात्मकं चक- मित्यर्थः। १-[ ऋ० ६॥५६॥३] ('सर्वभूतहारि' इत्यपि मुद्रितपुस्तके ) २-न्यैरयदथीलमः'इति मन्त्रभागमारभ्य 'हिरण्यये हिरण्मय हिरण्यमय ('हेरणम' इति 'हिरण- इत्यन्तः पाटो B. C. पुस्तकयोस्त्रुटितः । म' इति च पाटो मुद्रितपुस्तके) सर्वभूत- ३-०यवधी..मः R. विनाशस्थितिहेतु न्यायत् नित्यमीरयति ।... ४-नियत उद० D. एवंगुणयुक्तः पूषा, तं ययमभिप्रेतार्थसिद्धये ५-याय च प्रेर... स्तुमः' एवं दुर्ग:"। ६-'अन्येऽपि रथितः' इत्यारभ्य स्थीतमः' इत्यन्तः ९-अत्र 'क' इति पुटितम् B.C. पाटस्त्रुटितः R. c. एतदानुपूर्वी एव १०-'आई' इति नास्ति D. पाठोऽत्र दुगैहत्तावपि वर्तते। ११-'न यस्य' इति नास्ति B.C. ७-'अतिशयेन रथीत्यर्थः' इति पाठरत्रुटितः D. ११-०मूहः प्रथितो D. ८-अथ ।' इयरया D. पुस्तके दुर्गवृत्तिनाना । १३-हिरण्मय c. D. कश्चन पाठ उद्धृतो धर्तते । तथाहि- १४-["हिरण्यदा ददत्यन्नमस्मै ० २।३५१.] "दुर्गवृत्तौ-'चकं लवक्षण (मुद्रितपुस्तके हिरण्यदादित्यान (4 c.) गरमा B. 'क्षणलव' इत्येवमपि पाठः) निमेषनुटिमुहूर्ता- १५-तद्वदु. D. होगमार्धमारामासगरीवरसादि । मुद्रित-१६-०दरारम• B. C. पुस्तके 'आदि' इति नास्ति) लक्षणे कालपर्क ·अ. २, पा.२, ख,२. [आदित्यायन्द्रमतो दीतिः } अथाप्यस्यैको रश्मिश्चन्द्रमसं प्रति दीप्यते, तदेतेनोपेक्षितव्यम, आदिय- तोऽस्य दीप्तिर्मवेत्तीति । अथाप्यस्यादित्यस्य एको रश्मिश्चन्द्रमसे पति विशेषणे दीप्यते । स्वयं चन्द्र- मण्डलमनुप्रविश्य दीहिं करोति । यद्वशादस्य वृद्धिक्षयौ भवतः । तथा च वक्ष्यति । 'या देवा अशुमाप्याययन्ति' इति । तदेतेन 'सुपुम्न' इत्यनेन मन्त्रेण उपेक्षितव्यं विचा- रयितव्यम् । आदित्यतोऽस्य दीप्तिर्भवति न स्वत इति । सुषुम्णः सूर्यरश्मिश्चन्द्रमा गन्धर्वस्तस्य नक्षत्राण्यप्पुर सो मेकुरयो नाम । स इदं ग्रेही क्षत्रं पातु तस्मै स्वाहा वपट् ताभ्यः स्वाहा । सुषुम्णः आहादकत्वात सुसुषः। सुर्यरश्मिः-सूर्यरश्मिना व्याप्तत्यात सूर्यरश्मि रूपश्चन्द्रमा गन्धर्षः, भोक्तृत्यात्तस्य । भोग्यत्वसामान्यान्नक्षत्रीण्येवाप्सरसः। यथेत- रेपो गन्धर्वाणां मेनकाद्याः । भेकुरयो नाममा दीप्तिस्ता कुँवंत इति भेकुरयः । भाशब्द- १-०योऽस्य ॥ २-ददं मूलवाभयं नास्ति C.D. १५-'इदं ब्रह्म नत्र' इति द्विधा लिखितम् C. ३-'आदित्यस्य' इति नास्ति D. १६-धातता, वान्तु . पान्तु D. ४-रविध.. ५-प्रतिपन विविशे.. १७चाद् इति त्रुटितम् B. स्वाहा ताभ्यः स्वाहा यम् ६-दीप्ति केरोति. ७-०द C.स्वाहा वषट् D. ८-[निरु० ५।११ ef. यं देवा etc. अध. १८-[यजु० १८१४.] स्वाहेत्यनन्तर 1. पुस्तके ७1८१६ ef. मैत्रा० सं० ४।९।२७ ] भग' इति पाठो वर्तते। इदमपि पद . पुस्तके -पु. १५-तदुपक्षि B.C. 'या' पदवत् लिपिप्रमादादपत्रंशतां गतमिति ११-'विचारयितव्यम्' इति नास्ति । भाति। वस्तुतस्त्यत्र प्रश्मस्वादापदानन्तरे 'वपद्' १२-'आदित्यः' इत्यस्मात्पूर्व केवलं D. पुस्तके युक्तः । वेदे तु 'वाद' इत्येव पारः । दुर्गवृतिनामा कयन पाठ उद्धृतो वर्तते । स १९-सुपुत्राः आहादकरत्वात् C. आहादकरवा घेश्यम्-"दुर्गवृता 'येयमस्य चन्द्रमसो दीतिः सुपुनः D. ज्योलोयं ('ज्योत्रा सेव' मुद्रितपुस्तके ) | २०-'मुगुसः' इति नास्ति D. आदिपरदमनु (दमेरनु' मुद्रितपुस्तके) | २१-'सूर्याश्मिः' इति प्रतीक्रपद मास्ति B. प्रहादेवास्प भवति अम्गय हि चन्द्रमगो | २२-०त्र याम. R. २३-स यथेn. मदतं तत्तेजःसम्पन्धाद् दीतिमद् भवति । २४-मेकोमा: 1.c. वना गदिशः पाशयति' एवं दु:"। २५-'नाम' या मास्ति B. C. 11-पुसःc.P. 17-2' इति शुदितम् B, CID, I २६-कुर्यतीति C. पुर्वन्तीति D. । इति पायो ·अ.२, ख.६, म. २, पा.२,ख.२. } [रम्यर्थे गोपदप्रयोगः स्याकारस्यैकारच्छान्दसः ।चरकाणां वेकुरैय इति पाठः तेषां यकारस्यापि हकारछा- न्दसः । नामशब्दः प्रसिद्धत्वप्रदर्शनार्थः । दीप्तिकारिण्यः प्रसिद्धा इत्यर्थः । स नः-सोऽ. स्माकमिदं ब्रह्म क्षत्रं ब्राह्मणान क्षत्रियश्चित्यर्थः। पातु रक्षतु । तस्मै स्वाहा घपट् । नेर्दै 'वश कोन्ती' इत्यस्यान्यस्य या कस्यचिद्धातोराख्यातम्, निधातप्रसङ्गात् । किन्तर्हि ! निपातोऽयं प्रदानाओं वपट्कारपर्यायः । चरकाणां वषट् इति पाठः । तेषां ये शब्दस्यय या इस्वत्वं छान्दसम, निपातान्तर वा तदर्थम् । यद्यपि स्वाहाकारोऽपि प्रदानार्थ एव, तथाप्यत्र द्वयोः प्रदानार्थयोः वचनात सह प्रयोगः । एवं हि शतपये वचनम्-'उमा- भ्यामेव वपट्कारेण स्वाहाकारेण च पुंसे जुहोति स्वाहाकारेण स्त्रीभ्यः पुमांसमेवैतद्री- येणाभ्याधाति' इति । ता इदं ब्रह्म क्षत्रं पान्तु रक्षन्तु । ताभ्योऽप्सरोभ्यः स्वाहा । सोऽपि गौरुच्यते । 'अत्राह गोरमेन्वत' इति । सोऽपि सुपुम्नोऽपि यथा गौरुच्यते तथेदमुदाहरणम्-'अत्राह' इति । तदुपरिष्टोत ऐकपैदिके व्याख्यास्यामः। सुपुम्नेस्याभिधानादन्येभ्यो व्यावृत्तिर्मा विशायीत्यत आह- सर्वेऽपि रपयो गाव उच्यन्ते । ] १-०५डान्दः. २-चरणकाणां B. ३-वेकुरयः c. भेकुर D. ४-अत्र 'तेषां भस्यापि छान्दसः' इत्येव पाठ: D. वस्तुतरस्वत्र 'तेषां भस्यापि ('भकारस्यापि' इति घा) यकारस्टान्दसः' इत्येव पाटो युक्तः। हकारस्य स्वत्राववाश एव नास्ति, से चापि पुनर्वकारस्थाने । ५-'नाम प्रसिद्धों' इयानेव पाट: D. ६-[धा० २७.] ७-नि रातोपप्रदर्शनार्थों वावकारपर्यायः D. --चाणा B., चकाराणी c. ९-बधिति C. पट् इति ति पाठः D, १०-वाषट् .या चपट D. ११-दपाता.. १२-०कारो वि.क. १३-प्रदर्शनार्थ D. १४-वचनात् हेतोरित्यर्थः । १५-'स्वाहाकारेण च' इति त्रुटितम् D. १६-रेण च वी.c. १७-'' इति श्रुटितम् D. १८-[शत. १९-०भ्यध स्वा.D. २०-इदं मूलवाक्यं नास्ति C. D. २१-गुशुम्ण: D. २२-.'शान्' इति श्रुटितम् 1. २३-[निरु० ४।२५] 'अत्राह' इति ऋक् [.. १।०४।१५] २४-सुपुम्ण.. २५व्यावृत्तीर्मा c. भ्योपि वृत्तिः ।. २६-अत्र 'आदित्यस्य' इत्यधिकः पाठ: c.

·म.२,पा.२, ख.२. हरदम्यर्थे गोपदप्रयोगः } सामान्येन यदि सर्व उच्यन्ते, सुपुनस्यापि तेनैव सिद्धम, कि विशेपेण कथ्यते-सोऽपि गौरुध्यत इति । अन्येषां सामान्येन गोशब्दाभिधानीयत्वम्, अस्योक- विशेषस्य सामान्येन विशेपेण चेत्यस्य विशेषप्रतिपत्यर्थं व्यस्तसमस्तप्रदर्शनम् । [इति सप्तमस्या-[द्वितीयस्या-] ध्यायस्य पष्ठः खण्डः।] : १-सामान्यौ . २ कल्यते. ४-०येणवेत्य • B. पर्णवेत्यर्थं प्रतिप. D. ५-हस्तलिसितपुस्तके.प्वत्र सण्डस्य समातेनि- देशो नास्ति । ३-सा गौर..

·भ.२, स.७. अ.२, पा.२, ख. ३. ३.} [रम्यर्थे गोपदप्रयोगः [अथ सप्तमः खण्ड:1] ता वां वास्तन्युश्मसि गमध्य यत्र गावो भूरिशृङ्गा अयातः । अत्राह तदुरुनायस्य सृष्णः परमं पदम भाति भूरि ।। दीर्घतमा विष्णुमाह । ती तानि । वा-व्यत्ययेन द्वितीयाद्विवचनमेकवचनस्य स्थाने । स्वां विष्णु स्तुवन, वास्तूनि गृहाणि निवासस्थानानीत्यर्थः । उपमसि फामया. महे।गमध्ये गमनायात्मनः । अथवा पीमिति पष्ठीद्विवचनम् । दम्पती पतिपत्नी यज- मानावुच्येते, युययोर्गमनाय कामयामहे वयमृत्विजः । यत्र गावो रश्मयः। भूरिशृङ्गाः श्रयणादिक्रियायोगात् शृगस्थानीयत्याद्वा दीप्तिरत्र मुच्यते, यहुदीप्तयः । अयास:- अथैना गमनशीलाः । कियाभेदादुत्तरोधचों भिन्नं वाक्यम्, अत एवमुच्यते । किश्चात्र अहशब्दो विनिग्रहार्थीयः । एम्वेय स्थानेषु । तदुरुगायस्य रसादानादिक्रियाद्वारेण बहु- गतेः घृष्णः पितुः, विषैर्वा एतद्रूपम, कारोपजनेन । व्याप्तिरित्यर्थः । विष्णोः स्वभूतं परमं पदं प्रष्ट स्थानमादित्यमण्डलाख्यम् । अवभाति अप्रे भाति,अग्रेदीप्यते। मर्यागिद सर्व कृत्या भातीत्यर्थः । भूरि प्रभूतम् । अथवा परमं पदं दिय एकदेशः परीयशब्दयोध्या, तेन च तास्थ्यान्मण्डलं लक्ष्यते । कुत एतत् ? 'दिय आहुः परे अर्ध १-हस्तलिखितपुस्तकेष्वत्र खण्डारम्भनिर्देशो 'अयासः' इत्येव पाठः। १४-५ यात्राह अहशब्दो B.C. २-[ऋ० ११ १५४ । ६] 'ता घां वास्तू. भूरि' | १५-वृपि वृष्णो D. इत्येव प्रतीकम् D. १६-विषे वा म.. ३-'ता' इति मास्ति D. १७-व्याप्तमित्यर्थः ।. ५-०चन स्थाने 1. ६-प्रहाणि . ७-'नि' इति नास्ति D. १९-'अवभाति' इत्यारभ्य 'भातीत्यर्थः' इत्यन्तस्य ८-यामीति C. वास्यजातस्य स्थाने B. C. पुस्तक्यो: 'अधो. -तिपनी C. अत्र 'प' इति त्रुठितम् । 'पति वभाति अधो (म.) दीप्यते' इत्येव पाठः। पत्नी' इति नास्त्येव D, D. पुस्तकानुपूर्वाक एव पाठो दुर्गवृत्तावपि । १०-'वा' इति नास्ति B.c. २०-पराय.. ११-शृंग उच्यते D. २१-वाच्य' इति श्रुटितम् 1. C. १२-.दीक्षा: D. २२-तदर्यमाममण्ड. D. पदाचिदत्र 'तादा- १३-'अयना' नास्ति B. 1 अप्रा ८ पुस्तके मण्डः' इति पाठः स्या -चां. १८-प्रायस्थान.D.

·२,ख.७. भ.२, पा.२, ख.३. [ङ्गपदनिर्वचनम् । । पुरीपिणम' इति मन्त्रान्तरे दर्शनात् । तथा च भाष्यकार:-परमं पदं पराभ्यस्थैमित्याह । अवमाति-अवभासते ज्ञापयत इत्यर्थः । भूरीति बनामधेयमिति पठितस्यापि निर्विव- क्षया पुनर्वादः प्रभवतीति सत इति कारकपरिग्रहार्थम् । प्रभवति हि तत्सर्वस्यानुनहाय । पदं रश्मिष्यपि दीतिरिव ज्वलनामसु पठितं शृङ्गं प्रसङ्गानिरीह-श्रयते । थितं हि तदाचितं मण्डले । गुणाते' या हिंसार्थस्य । हिनस्ति हि तद्रोपो प्राणिनः । शरणाय हिंसायै उद्गत मूर्ध्वगतमिति शृणातेरुद्गमेश्चेति पुनर्निर्वचनं द्विधातुजत्वेन। तमादेहिसार्थमित्यर्थः । अथवा शरणं रक्षा, तदर्यमद्विधातुजमेव, रक्षति हि पाणिनः सस्यनिप्पत्यादिना। शिरसो निर्गतमिति था। शिरःशब्दानिर्गमेश्च शिरस आदित्यानिर्गतमित्यर्थः । 'असावादित्यः शिट प्रजानाम' इति श्रवणात । अथवा 'शिर आदित्यो भवतीति' अथ- मपि वक्ष्यति । पशोरपिशृङ्गे ऐतान्येव निर्वचनानि यथासम्भय योजनीयानि । पाद: पद्यतेगत्यर्थस्य । गम्यतेऽनेनेत्युक्तम् । स यस्मिन्निधीयते प्रतिविम्यो- दयसमर्थे भूप्रदेशे कर्दमादौ तदपि पादसम्बन्धात् प्रतिविम्ब पदमित्युयते । तथा च मन्ने विष्णोः परमात्मनः पादा रश्मयः, तन्निधानान्मण्डलं पैदमुक्तम्, स्थानसामा- न्यात् । यत्र गमिगन्धोऽस्ति तत्रैवम, कार्यापर्णपादादौ कथम् ? इत्याह-पशुपाद इत्यादि । पशुपादे हि पादशब्दप्रवृत्तिनिमिर्च पादेकार्थतमवायिचतुर्भागत्यं नामान्तीति तस्या- १-[ऋ० १११६४१२] १९-[ते० प्रा० १॥२॥३३] २-.यस्थानमि०, ८. ३-भूरिति 0. २०-[निरु० ।।१३] ४-०यमति . ५-०स्पादि. २१-एतान्यपि न. २२-०चनीयानि D. C. ६-०वतिति . - यदीतिरुपज्व० .। २३-[धा० ४१६०] वादयद्यने गत्यर्थस्व c. ९-[पा. १ । ९४५] २४-०त्युक्त: C.D. १५-शृतं . ११-पा० ९1१८] २५-०दयमधैं . यो सम. D. १२-तं भीष्मे B. c २६-भूतप्र. D. २७-कर्दमान 1. कर्दमादम: c. १३-'अवंगत' इति श्रुटितम् D. २८-पदमुच्यते D. .१४-पुनर० n. १५-०जन: आदे.. १७ नदद्विधातु क्षेत्र D. ३१-तंय . १८-निगमेश शिरस' इति त्रुटितन् 1. | ३३कामायणपादौ पदम् n. •पणादी क• D. ३४-शादःप्र. ३५-गवमस्ति D. ८-गारोह २५-पादादमय: B. ३०-पादमु. c. ११-पदसा D. १६-याना D. निगरोत ·[पादशब्दव्याख्यानम अ.२,ख..७. अ.२,पा. २, ख, ३. न्वयातू कापणस्य श्लोकस्य पा चतुर्भागे पादशब्दः प्रवृत्तः । पशुपादसमन्वयात पशुपाद प्रतीकृत्य चतुर्भागलक्षणः पादो निरुच्यत इत्याह-पशुपादप्रकृतिः प्रमागपाद इति । अन्वयस्य प्रकृत्या यो वो यस्मिन् निरुच्यत इत्यभिप्रायः । अन्धपदेषु कथम् । इत्याह-प्रभागपादसामान्यादित्यादि । चतुर्भागत्यं त्यक्त्वा प्रभागपादं सामान्यत्वमङ्गी- कृत्योच्यते । प्रभागस्य पादः पदनं गमनं तस्मात् सामान्यातू मन्यस्य पदेपु पंदशब्द. प्रवृत्तिरिति । प्रसकानुप्रसक्तमुक्तम, सम्प्रति लाघवार्थमतिदिशति- एवमन्येषामपि सत्त्वाना सन्देहा विद्यन्ते, तानि चेत्समानकर्माणि समान- निर्वचनानि, नानाकर्माणि चेनानानिर्वचनानि यथार्थ निर्वक्तव्यानीति । अत्र केचिदाहुः-यथा पृथिवीपश्चादयो गोशब्देन निगमपदान्तरसम्बन्धसाम. ादुक्ताः, एवमन्येषामपि सत्यानां द्रव्याणां गोशब्दाभिधायकत्येन भुतिसम्बन्धात सामान्यात सन्देहा जायन्ते, कि क्याभिधीयत इति ? तद्यथा-'अलावणो ले इन्द्र मजो गोः' इति । तत्र च मध्यमस्थाना घागुच्ते । प्रनि त्यं चारुमध्वरं गोपीथाय' इति सोमः। 'सत्येभिः सखिभिःशुचद्भिर्गोधायसम्' इत्युदकम् । मन्त्राउपरिष्टाद् व्याख्यास्यन्ते। अन्ये त्याहुः-अनुक्रन्तेि गोशब्दे मोदीनामवसर माह-पंचम्। यथा गौरित्यस्या- भिधेय प्रति सन्देहः, तद्वदन्येपामपि ग्मादीनां सत्यानांगमनसम्बन्धसामान्यादित्यर्थः। । १-तस्यापयातूB.C. १०-'सम्बन्धात्' इति नास्ति B.O. २-०दधर्मान्य B.C. ११-पल 1, अयमपि c. पुस्तके। ३-०पाद: प्रतीत्यकृत्य B. १२-प्रजो .[ऋ० ३।३०।१०। निरु० ६२) ४-भगिः लक्षणपादो D. १३-तत्र मध्यस्थाना D, ५-यो वास्मि निरु• B. c. १४-गोवीयाय c. [३. ११११। निरु. ६- भार्ग त्याचा D. 'प्रभागपादसामान्यादि ११३६] त्यादि। चतुर्भागवं पक्वा' इति पुटित: B. १५-सt 1. सई c. ७-चशब्द.D. १६-[ऋ. १०१६७७] ८- एवमन्येवानपि सन्देदा विद्यन्ते-निर्वक्तव्या-१७-०ख्यायन्ते 1, मन्त्रानुपरिष्टाद् य्याख्यास्यामः D. नीर' इयर प्रतीक्म् B., "एक्मन्येषामपी-10- अन्य स्वाहुः' इति त्रुटिवम् D. त्यादि' इत्येव प्रतीक्म C. D. १९-०कामन्ते । २.-मादीना•n.c. ९-०न्दोऽभि.. २१-एव . शर्व D. २२...यन्याभि.प.

·म.२, ख.७. भ,२,पा.२,ख.३. } (५७) [वाताथै मादिप्रयोगोदाहरणम सत्यार्थप्राधान्यानामानि सत्त्यानि, यथा धात्वर्थप्राधान्याधातव आख्यातानीति । न केवलं मा पृथिवी, किन्ताई ? गमनमपि तस्योदाहरणम्:- अधा होता न्यसीदो यजीयानिळस्पद इपयनीयः सन । तं वा नरः प्रथमं देवयन्तो महो गये चिनयन्तो अनु मन् ।। भरद्वाजस्यार्पम् । अध-अथ, एतस्मादेव पूर्वो कात् रक्षोऽसुरासिभवनसमर्थवल- त्वात कारणात् त्वं होता न्यसोई -निपण्णः, निपीदसि था । यजीयोन-यष्तरः । इळ:- इळांशब्दस्य छान्दसत्यादाकारलोपः, इळायाः पृथिव्या अवयवभूते पदे-स्थाने वेद्याख्ये । इपया अकार उपजनः। अन्नानि हविलक्षणानि इच्छतम् । इंज्यः सन् य एवं कर्मासि, सं त्या नरो मनुष्या अन्याभ्यो देवताभ्यः प्रथम देवयन्तो देवान् यष्टुमिच्छन्तः। महः- चतुर्थ एपा प्रथमा। महते शये धनाय चितयन्तश्चेतयन्तो जानन्तः। किम् ? साम- यात तव माहात्म्यम् । अनुग्मन् अनुगच्छन्ति त्यामेयाधयन्तीत्यर्थः । न केवलं पृथिवी, वातोऽपि । उदाहरणम्- कद्धिण्यासु वृघसानो अग्ने कद्वातीय प्रेतबसे शुभये । परिमने नासत्याय क्षे वयः कदने रुद्राय ने ॥ घामदेवस्यार्पम् । कत्-कदाधिष्ण्यासु-धिप्पयेषु स्वेषु स्थानेषु । वृधसाना-प्रथमा समानाधिकरणे शानची गुणाभावो व्यापत्तिश्च मकारस्य सकारेण । दैव्ये होतृत्वे वर्तमानो वर्धस इत्यर्थः । हे अग्ने ! कतू केंदा बाताय । किविशिष्टाय ? प्रेतवसे प्रकृष्ट- ૨૪ १- लावायत्वाना D. २-गौ: D, १५-०श्रयती.. ३-ततोऽस्योदा B. ४-निदस्फिद० . c. १८-प्रतपसे ४. प्रतबसे C. १५-शुभय ५-०नीयः B.C. २१-प्रव:11. ६-महोदराये चिन्त• B. २०-नसत्याय B. ७- [अ० ६।१।२] 'अधा होता न्यसीदो यजी० | २२-रुद्रानगे B. [ऋ० ४ ॥ ३ ॥६] अनुग्मन इत्येव प्रतीकम् D. २३-०देवापम् n. २४-कदारित B, ८-सीद निषण्णा: B.C. २५-प्राथमानाधिकरणे शानच गुणभावो . । -जीयात B.C. १०-गुदा B.C. [cf. पा० ३ १ २ । १२४] ११-स्थानेः पद्याख्ये. २६-'प्रथमासमा०' इत्यारभ्य 'सकारेण' इत्यन्तः १२-इपयन D. १३-इच्छन् D. पाठस्नुटितो भाति D. १४-चतुर्या , १५-राधये D. २७-वमानो . २८-टु कदपात : १६-चिन्तयन्तो जानन्त: B. २९-प्रतपसे B. प्रसवसे ल.

·आ.२, ख.७. 8.२, पा.२,ख.३. } [घातार्थ ग्मादिप्रयोगोदाहरणम् - घलाय । शुभंये-शुभयय इति प्राप्त शुभंयुशम्दस्यायं छान्दस उफारलोपः, ततश्चतुर्थी । सर्व- भूतानां कर्तव्यत्वेन शुभेन तद्वते। परिज्मने-सर्वतो गन्नासत्याय-सत्यायव । क्षेक्षि हिं- साया' इत्यस्य उप्रत्यये टिलोपे चतुमितद्रूपम् । भोमानां रसानां हिंसिने शोपयित्रे इत्यर्थः। एवंगुणविशिष्टाय घातस्यार्थाय तेनोपध्यायमानः वः-प्रवीपि,फदौ प्रज्वलयिष्य- सीत्यर्थः। यत् कदा द्राय 'नने-शत्रुमैनुष्याणां हन्त्रे । एवंगुणविशिष्टाय रुद्राय याताय धैर्यगुणविशिष्टीय, पपंगुणविशिष्टं वातं ऐद्रश्च यामित्यर्थः । स्तुति। कदा घेवैः बीपि कथयिष्यसि । अथवा दैव्ये होतृत्ये व्यवस्थितोऽग्निराशास्यते । कदा स्थेपु स्थानेषु वर्धमानो हे भगवन् ! अग्ने ! उक्तगुणाय याताय रुद्राय च । प्रदर्शनार्थश्चैतत् । अन्याभ्योऽपि देवता- भ्यो मुख्ययजमानस्यैतानि हवींषि इति यः प्रवीपि कथयसि । दैव्ये होतृत्वे वर्तमान- स्तुतीर्या फदा बीपि फैदाऽस्माकमयं मनोरथः सम्पद्यत इत्यभिप्रायः । तथाऽन्तरिक्षमपि । उदाहरणम्- यसस्तम्भ सहसा वियो अन्ताद वृहस्पतिविपस्यो रपेण तं प्रत्नास ऋपयो दीपांनाः पुरो विप्रा दधिरे मन्द्रजिह्व ।। १-शुभंजवे D. १६-शणा नृणो D. २-'शुभयुशब्दस्याय छान्दरा उकारलो:' इत्यस्य 10-एवंगुणविशिष्टाय' इति द्विधा लिखितम् ८ स्थाने 'उकालोप आपः' इत्येव पाठा D. १९-हदश्व ए. रद्रश्च c. २०-श्रुतिर्वा D. ३-कर्तव्येन B. C. ४-नासत्यायव D. ५-[धा० ५।३०) दिसयाम् , २२-'क्थयिष्यमि' इति नास्ति D. २३-अथा 1.C. ६-धप्रत्यये . उत्प्रत्यये D. २४-व्यवस्थिरोऽनि.C., लेप्यमिरवस्थितोऽमि D. ७-भीमरसानां B. c. ८-इसि D. २५-बदमानो D. c. ९- शिष्ट पाता. D. २७-'हद्राय' इति श्रुटितम् D. २८-दुष्य० 1. मुष्य.. २९-० तामि B. ११-युरः P. 'प्रवः' इति नास्ति , ३०-'प्रवीमि रति नास्ति P. C. ३१-स्तुति . १२-कदिति कदा क. १३-.सीत्यर्थः . 'इत्यर्थ' इति नास्ति D. ३४-विज्ञो. ३५-[ऋ. १५१] 'यस्तस्तम्भ० मन्द्रनिगा' १५-नुफेन B. Jहेन c. निम्ने D. इत्येव प्रतीकम् . १७-पाताय. २१-ननव: B.C. २६ वाताव .. १०-०पधायमा...पश्मायमा० . ३२-सदा D. ३३-.स्मातम.. १४-रुद्रारदाय ।

·अ.२, ख.७. अ २,पा. २, ख. ३. (५९ ) [अन्तरिक्षार्थे ग्मादिप्रयोगोदाहरणम्, । घामदेवस्यार्पम् । यः तस्तम्भ-विष्टम्भितवास्, यद्धवान्, घनघोभिर्वेष्टिनवानि: त्यर्थः । सहसा चलेन माहात्म्यातिशयेन । मोऽन्तात्-अन्तरिक्षस्य प्रदेशात् । बृहस्पति- स्त्रिपधस्थः-त्रिषु स्थानेषु सह स्थाता। रयेण शब्देन द्युवियदयनीनां गर्जितध्वनिना पूर- यितेत्यर्थः । ते प्रत्नासः-पुराणों ऋपयो मरीच्यादयः। दीध्यानाः-अत्यर्थं ध्यायन्तः । किम् ? सामर्थ्यात् वर्षेदिति । पुर:-अग्रे सर्वकर्मणामादावेवेत्यर्थः । किं कारणम ? अन्न- स्थितिकारकत्वाद् भूतानाम, तस्य च वर्षहेतुत्योत् । आह च अन्नाद् भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः' इति । विप्रा-मेधाविनी दधिरे शुद्धोऽव्ययं दधतिरवपूर्वो द्रष्टव्यः । अवधारितवन्तः, सर्वकर्माणि तत्पुरस्सराणि ज्ञातवन्त इत्यर्थः । ऐतिहासिकपक्षेण या पुरो दधिरे पुरोहितं स्थापितयन्त इत्ययः । इन्द्रस्य राज्याभिषेकसमये कृतवन्तो प्रहा- धिपत्यार्थमित्यर्थः । म इति च दिवोऽन्तरिक्षस्य पृथिश्चेिति द्रष्टव्यम् । रणा (शा- परेण शब्देन दीध्यानाः, सामर्थ्यातिशयसमन्वितोऽयमिति योज्यम् । मन्द्रजितम्-जिति चोड्नाम। गर्जितलक्षणा इतरा वा मन्द्रा कल्याणी वाग् यस्य तम्। एवमुक्तव्यतिरिक्ताना- मपि सर्वशब्दानां समानथुतित्वात् सन्देहा भवन्ति, तेषु सर्वत्र निगमपदान्त-) रस. म्बन्धसामान्यादपि निश्चयोऽपेक्ष्यत इति । तानि चेदागादीनि समानकर्माणि समानक्रियाणि समाननिर्वचनानि यथैक तथान्यान्यपि नानानियाविषयाणि । यथा गोशब्दः पृथिव्यां पेशी गमनात, तथा ग्मा १-०देवापम् D. २-वि B.C. १५-धाति: B. धातिः. ३-धनाभिवे. 1. पनादिभिर्वे० C. १६-सर्वाणि तत् D. ब्यटाभिर्वे. D. १७-पत्यर्थ ॥. त्यार्थमित्यार्थमि.. ४-'प्र' इति नास्ति B. १८-पृथिव्यथे० ०. १९-०तिशयः स.. ५-मोशन्देन D. २१-'म' इति शुटितम् ०. ६-धुक्य. B. वयदपनी• C. ८-०यते. B. २३-( ) एतरकोष्ठकान्तर्गतः पाठरत्रुटित: D. १०-विवरणम् D. २४-०विनि०. १५-अणस्थितिः ८. अन्तस्थितिकरवाद D. २५-०श्वये वारवेश्य इति B, श्वयो वेश्यत इति , १२-'च' इति नास्ति D. २६-'समानकर्माणि' इति नास्ति B.C. ११-०हेतुकत्वादाइ D. २७-रामानानि निर्व० B. १४-[भ० गी, १] २८-६व्यां गौगै.c. २०-मन्त्र .. २२-या यस्य B. वागस्य, ७-तहित D. १- D.

·अ २,ख.७. अ. २,पा. २, ख. ३. [निर्गतिः सन्दियते. गमनादिति । तथा इमादयः ।क्ष्मा झि-( यतेः । तथा पुष्यतीति पूर्णः पृथिवी। रदिम- पोपमित्यादित्यः नानाकर्माणि नानक्रियाणि चेन्नाना। नवं निर्यक्तव्यानि, मा उमामा इति । यथार्थम्-अर्थानुरूपेण वाक्यप्रकरण-) सामनिर्वाच्यानि । इतीमान्येकविंशतिः पृथिवीनामधेयान्यनुकान्तानि । इतीमानीसौदि । इति शब्दः प्रकारार्थः । एतेन प्रकारेण 'एकविंशतिः पृथिवी- नामधेयानि इति प्रदर्शनम, में परिगणनम्, रसाधराधरण्यादीनां दर्शनात , लिङ्गाश पृथिवीनामधेयानीत्यपठिताभिधानात् । सन्देहा वियन्त इत्युक्तस्य सन्देहस्य स्वयमेव प्रदर्शनार्थमाह- तत्र नितिनिरमणात अच्छतेः कृच्छापत्तिरितरा ! सा पृथिव्या सन्दिह्यते । तयोविभागः। तस्या एपा भवति । तत्र तेषु पृथिवीनामसु निर्गतिः पट्यते । सा च प्रलयाधिदेवता तुल्यधुति- स्यात् पृथिव्या सन्दिह्यते । तयोः पृथिवीन्द्रियप्रलयदेवतयोयों विभागोऽर्थभेदाश्रयस्तं दर्शयति-पृथिवी निर्गतिः, निरमणाव नियमेन रमणात् । निश्चलत्वेनायस्थानादित्यर्थः । रमन्ते वाऽस्यां भूनानीति । ऋच्छते:- कृच्छं दुःखं तदापत्तिरितरी मृत्योरधिदेवता । अस्याः पृथिव्या या परा निर्वाचिका ऋौं । [इति सप्तमस्या-(द्वितीयस्याः) ध्यायस्य सप्तमः खण्डः। १-ची. B.. १४-तेन D. १५-17' इति अटितम् D. २-पुपा: C. १६-०यानित्य. c. १७-सन्देहो विद्यत D. ३-'नानाकर्माणि नास्तिक ४-चेमना B. १०-हस्तलिखितपुस्तकेषु तत्र नितिरित्यादि' ५-अत्र 'न' इत्यधिक भाति । इत्येव प्रतीकमवाणिकायाः प्रागेव लिखितम् । -माद इति । १५-नीरम.. अयमपि पाठ: । न्यथा यथार्थ अथा.. २.-'ना' इति श्रुटितम् ०. ) एतरकोष्ठकान्तर्गतः पाठस्त्रुटित: D. २१-'वा' इति नास्ति D. १०-वाच्या' इत्येव D. २२-०तरात् मृD. ११-दुर्गाचार्यस्तु 'इति' इति पदं 'निर्वतव्यानि' | २३-अत्र 'वा' इत्यधिक वर्तते ।. इत्यनेन पूर्वपदेन सह पति समात्यर्थकम् । २४-हस्तलिखितपुस्तरेषा खण्डसमातिनिर्देशो १२- स्यामिक १३-इतिः प्रका० D. ६-दमा B.C. नास्ति।

·अ.२.ख.८, अ.२, पा.२, ख.४. } [यई चकार 1 .. 1 [अथ अष्टमः खण्डः।] यई चकार न सो अस्य वेद य ई ददर्श हिगिन्नु तस्मात् । स मातुर्योना परिवीतो अन्तर्धहुप्रजा नितिमा विधेश ॥ दीर्घतमस आर्पम् । यः कामतिः पुत्रार्थी वा। ईमिति पदपूरणः । एवं गर्भ चकार- प.रोतेः किरते लिट् । करोति विक्षिपति वा, तत्कारणभूतरेतोविक्षेपद्वारेण । न सोऽस्य तस्वमिति शेपः। द्वितीयार्थे चा.पष्ठी । एतं गर्भ न वेद । कुतो या कथं वा फेन वा प्रयोजनेनेत्येवमध्यात्मदृष्टया यदज्ञानं तदभिप्रायमिदं नचद्वेदेति वचनम् । योऽप्येने मातुरुदरस्थमुदरवृद्धचाऽर्थापत्याऽनुमानेन वा जातं सन्तं प्रत्यक्षेण दर्शयति । हिरुक-अन्तहितनामैतत् । अन्तर्हितो यो गर्मस्तस्मादपि । सोऽप्येनमध्यात्मशानाभावानेय जानातीत्यर्थः । अजानश्च से स्वस्या मातुर्योना-योनौ स्थितः । अन्तः-मध्ये । परिवीत:- जम्बादिभिर्याप्त इत्यर्थः । यथाकालं जायते । यहुप्रजा:-बहुप्रजननः आत्मज्ञानाभाँवा- मोक्षमप्राप्नुवन संसारे पुनः पुनर्जायमान इत्यर्थः । अथवा पुत्रः प्रजा अपत्यानि । वहपैत्यश्च प्रथमं मातुर्योनौ स्थितो जातश्च वहप- त्यतामापनः सन्नित्यर्थः । गर्भवासकृतमपत्यपोपणकृतश्च नित्यभिधानं प्रलयं दुःख- माविवेश-शाविशति प्रामोतीत्यर्थः । एष परिवाजे कानामात्मविदां दर्शने चौस्या ऋचोऽर्थः। नरुक्तानां तु य एनं वर्षलक्षणमुदकसंस्त्याय पूर्ववत् करोति किति वा । न सो अस्य वेद (वर्षस्य तत्व न घेद, कुतोप्येतदुदकमध्यागच्छति, यन्मया विज्यते, १-दस्तलिखितपुस्तकेप्यत्र खण्टारम्भनिर्देशो नास्ति। १५-'इत्यर्थः' इति नास्ति D. २-[ऋ० ११६४।३२] 'य ई चकार. विवेश' | १६-'यथाकालं जायते' 5, 0. इत्येव प्रतीकम् D. १५-०भावा मोर ३-कामार्थः ०. . ४-मिति' इति त्रुटितम् D. १८-समानार्थानीति शेपः। ५-०मूतेरेतो. D. -'वा' इति त्रुटितय D. ७-वा' इति अठितम् . ८-'च' इति श्रुटितम् B.C. 'द्वे' इति त्रुटिनम् D. २२-'च' इति नास्ति D. ९-०द्धयर्थी B. २४-०संस्स्यदयं . ११-दर्शयिष्यति B.c. २५-"कि इति श्रुटितम् B. C. १३-स्वस्यां ). १४-जसयादि.. २७-अत्र 'अपि' इत्याधिकं भाति । १९-बहत्यथ. २०-०मप्यपत्य.. २१-०जकना B.C. १०-जात रान्तं .. २३-च B. C. १२-सा B.C. २६-या न वा.

·म.२,ख.८. म. २.पा.२.ख.४. ( ६२ ) [यई चकार २७ किचोदकस्य तत्त्वमिति, फेवलं त्वसौ विसृजत एवोदकम् )। कः पुनरसो ? मध्यमो वायुमेघो वा । मेघोऽपि हि मध्ये भवत्वाद् भवति मध्यमः । यस्त्येनं ददर्श, यासावा- दिस्यो न्याश्मिभिरावर्तते, तदादित्यनोपहितं मेघस्योदरे स्थितमुदकसंघात, हिरक- अन्तहितमपि सन्तं तस्मात्-प्रथमार्थे पञ्चम्येषा । ददर्शेत्येतश्चानुषक्तव्यम् । य एनं मेध- हेननसमये प्रत्यक्ष पश्यति, अन्तर्हितमपि स पइयतीत्यर्थः 1 का पुनरसो १ इन्द्रः । स हि मेघहननकाले तत्स्थमुदकसंस्त्यायं प्रत्यक्षानुमानाभ्यामुभर्या पक्ष्यति । किन उद- फसंस्त्यायः पूर्व सर्वभूतानां निर्मातुरन्तरिक्षस्शयययभूते योनौ अन्तः योनिस्पानं तस्य मध्ये परिवीतः परिगतो वायुना व्याप्तः। बहुप्रजा:-यहुमजननोऽपर्यन्तधारात्मना व्यवस्थित इत्यर्थः । अथवा जनिरन्तीतपेयर्थः । यहूनां धाराणां सस्यानां धा, सस्यनिष्पादन- द्वारेणे' प्राणिनां प्रजनयिता। निति भूमिमाविवेशे आविशतीत्यर्थः । अथकपदनिरुक्तम् । करोतिविरती रूपेऽर्थे वा निश्चय हेत्वभावात् सन्दिग्धी वर्षर्मणे- त्युक्तम् । यो हि वर्ष करोति कित्यप्यसौ, यश फिरति करोत्यप्यसौ । सन्देहोपदेश न धातुविकल्पार्थः । किन्तर्हि ? रूपार्थभेदादेव । निर्मायन्तेऽस्मिमयकाश ददति सन्ति भूतानि प्राणिनः । उदकनाम चैतत् । उदकानि योनिरन्तरिक्ष माताऽन्तरिक्षमिति यधु- १-( ) एतत्कोष्ठकान्तर्गत: पाठस्त्रुटित: B.C./२०-०मतर. B २-भूता मध्य. B.C. 21-जनियर्थः . रवान्तादितण्यर्थः D. ४-'दर्श' इत्येव B. c. ५-यदा वासा.B.C. २२-संस्थानानां D. २३-०ण वा प्रा.D. ६-न्यादिमा.न्यरश्मि.. २४-०जयि. D. ७-'हक्' इति त्रुटितम् R.C. २५-०वेशेवि समस्तार्थ: D. दिसत D. २६-०विरति B. तिईि किरति p., ८-अन्तार हित.. २७-प्रसन्दि• B. C. निधो D. १०-'एषा' इति नास्ति . २८-०त्येव्यसौ ल. ११-दो त्येत वा (चा c.) नुपंकृतव्यं B. c. २९-'यश्च विरति कोत्यप्यसौ इति त्रुटितम D. १२-एन B. C. ३०-०न्देहाप. D. १३-मेघनन.. ३१-०यते । १४-इन्द्र दे. १५-'दक' इति त्रुटितम् . ३२- नि च प्रा• B. १६-०यधा . १७-स C. नास्त्येव D. ३३-'च' इति नास्ति D. १८-स्त्यायं . १९-पूर्वसभूताना D. ३४-रिक्षमावा B, C. ३-वि. उद धात्य १-सन्ततं B.

·अ.२,ख.८. अ २,पा.२,ख.४. .} [ योनिपदनिर्वचन ७ भयमन्तरिक्षम, मातुरिति पाठ्यनुपपत्तिः, व्यतिरेफाभावात् ? उच्यते, मातान्तरिक्ष- मिति सामान्यवचनम् । योनिरन्तरिचमिति उपाधिभेदात् । तस्यैव महानवयवः परिवीतो येष्टितो पायुना उदकाश्रयमेघावृतः कश्चिदुच्यत इत्यदोषः [ अयमपीतगे योनिरेतस्मादेष, परियुतो भवति । ] अयमपीत्यादि । इतरः स्त्रीयोनिरेतस्मादेव रूपसामान्यात प्रसक्तो निरुच्यते । नाना- फर्मत्याच निर्वचनान्यत्यम् । पूर्व चेतेवकारस्योकारः। सकारात्परः। तस्मिन्नीकारस्य यणादेशः । इतरो यौतेः । उभयोनिनामकरणः । वायुनकः परिवेष्टितः। इसरः प्रजन- नेन मिश्रीयते, मिश्रितो या रत्तामांसादिभिः । स्त्रीयोनेरुदाहरणम्- विष्णुयोनि कल्पयतु त्वष्ट रूपाणि पिंशन । आ सिंञ्चतु प्रजाप॑तिर्धाता गर्भ ते' त्यष्टुर्विष्णोर्चा आपम् । सीमन्तोन्नयनेऽस्या विनियोगः । विष्णुप्तिः क्षेत्रशः। स योनि तात्स्थ्याध ताच्छन्द्यम् । योनिस्थं कार्यकारण भोग्यमात्मानं कल्पयतु आधि- शतु अधितिष्ठतु । त्येष्टा शिल्पी अवययरूपाणि पिशेतु विस्तारयस्वित्यर्थः । आसियतु आप्याययतु प्रजापतिः प्रजानां पाता अर्शितपीतरसप्रदानद्वारेण । धाना गर्भधातु ते ते दधातु ॥ । १-रिक्षमातु. B. C. १४-उभयोनि नमि करण: D. उभयो निन्नाम- करण:C. २-पठनु. ३-भेदाभावादित्यर्थः । सति हि भेदे पष्ठी सम्भव- १५-पुरी वे• 1 0. १६-इत: D. ति नान्यथेति भावः । व्यतिरेकाभावार्थ: D. १७-कल्पतु । ४-महावयव: D. १८-[ ऋ० १०१८] ५- वायुना उदकाश्रयमेघावृतः' इति नास्ति B. C. १९-ति योग: B. C. २०-विष्णु व्यातःc. ६-इत्यदेपः ०. २१- समोदन D, ७-हस्तलिखितपुस्तके विदं मूलवाक्यं नास्ति । २२-काय का..कारयतु का D. ८-इत्य D.C, इतरत्र D. २३-आधि.. ९-०चन ना.. २४-०टा च शि.. १०-पूर्व (वें 0.) वैते प्रकारस्यो• B. C. वेतिः २५-विंशतु c. विशतु D. ११-सने का. D. २६-आप्याययुए, नास्त्येव D. १२-तस्मीभीकारस्य यण: D, २७-अशीतपीतरसदान• B. अशीतवीत० ०. १३-[धा० २।२३] २८- D, ·म.२, ख.८. अ. २. पा.२,ख.४. ( ६४ ) [शाकपूणेनिगर्वोक्तिः लिङ्गात् देवतासत्यत्वं दुनिम, लिङ्गस्यानेकान्तित्वात् । अतस्तदधिगतये यत्नः फर्तव्य इत्येवमर्थ पुरांकल्पं पठन्ति- शाकपूणिः सङ्कल्पयाश्चके । [सर्वा देवता जानामीति । तस्मै देवतोभयलिझा प्रादुरभूव। न जज्ञ। तां पप्रच्छ-विविदिपाणि खेति। सास्मा एतामृचमादिदेश एपा मद्देवतेति]. अस्यास्य पंठे व्याख्यातस्थापि दाढ्या पुनरुपन्यासः । 'याशे देयतेन' इति व्याख्यातस्य । शाकपूणिर्नरक्ताचार्यः। संकल्पयाञ्चन-संकल्पितवान् । कि त ? राव देवता मन्त्राणां जानामीति । तत्तस्य ज्ञानोत्सेधमाक्षिपन्ती काचिदभिमानिनी देयता स्त्रीलिङ्ग- 1-सतत्त्वं B.C. दधिभक्षणे । तथा चादवमेधे 'दधिकाव्णो २-० स्यानैकत्वात् D. अकारिपमित्युत्थितायां सर्वा जयन्ति' इत्यस्व. ३-अतस्ते द. n. C. •धिगम य. D. सन्निधावेतत् ( 'त' मु. पा.) परन्यो जपन्ति v-c.D. पुस्तकयोः 'शाक्पूणि: संकल्पयांचक्रे'इति महिष्यामुस्थितायाम् । तत्रैवं सति प्रतिविनियोग- पाठो नास्ति । R. पुस्तके तु अयं पाठः 'पुरा मस्यान्येना-( " स्यान्येनान्येना' इति पीप्सापि कल्पं पठन्ति' इत्यस्यानन्तरमेव नास्ति, किन्तु मुद्रितपुस्तके ) र्थेन भवितव्यम् । त एते 'अस्पार्थस्ये.' त्यादि 'व्याख्यातस्ये न्यन्तस्य पक्ताभिप्रायवशादर्थान्यत्वमपि भजन्ते मन्त्राः । पारस्य पश्चाद् वर्तते । अस्माभिस्वर्थानुसार्येव न होतेष्वधस्येयतावधारणमस्ति । महा होते कम आहतः। दुःसप-( 'दुष्प' मु.पा.) रिज्ञानाश्च । यथावा- ५-कोष्ठकान्तर्गतः पाठो हस्तलिखितपुस्तकेषु रोहवैशिष्टया- 'दोप्या' इत्यपि मु. पा.) दक्षः नास्ति। साधुः साधुतरच वहत्येवमेते यनुवैशिष्टयात् ६-[निरु० १११७ ] द्रष्टव्यम् । साधून साधुतर्राचार्यान् सा-(स.) यन्ति । ७-व्याख्यातस्या B.C. I व्याख्शतस्य' इति तत्रैव सात लक्षणोद्देशमात्रेणवै (.'मात्रमेवे' पदानन्तरं केवल D. पुस्तके दुर्गवृत्तिनामा मु. पा.) तस्मिन् शाले निर्वयनमेकैकस्य कश्चन पाठ उद्धृतो वर्तते । स धम्: क्रियते । पवचिचाध्यात्माधिदवाधियज्ञोपदर्श- "दुर्गवृत्तौ--'नरुक्तानां वै ('नि' मु. पा.) *ति नार्थम् । तस्मादेतेषु यावन्तोऽर्थी उपपपेरन् शन्देन भूमिरुच्यते. परिबाजकानां कृच्छ्ापत्तिः । अधिदेवाध्यात्माधियज्ञाप्रयाः सर्व एव ते योग्याः। तदेवं मन्त्रेषु शन्दगतिविभुत्वाव उभयमप्युप नामापराधोऽस्ति । एत-( 'व' मु. पा.) मेव पद्यत एव । तद्यथा-'दधिकाव्णो अारिष सन्देहावि-('धि' इन्यपि मु. पा.) कारमुप- [.४३९१६].......""इन्यानी दधि जीवन्नाई' एवं दुर्ग:"। भक्षयन्ति' [आव. सू. १२११२J इति 4-"किं सत्' इति पुटितम् .

·म.२,ख,
अ.२, पा.२, ख.४.
[शाकपूणेरितिहासः
पुलिङ्गयुक्ता, मन्त्रे स्त्रीपुंलिङ्गशब्ददर्शनादेयमुच्यते । अयमा मध्यमद्युस्था लिङ्गयोगा-
दुभयलिङ्गत्वमुच्यते । प्रादुर्भूती स्वप्ने प्रत्यक्ष वा तो न ज्ञातवान् । अतस्तामेव देवता
पृटवान-वेदितुमिच्छामि त्वामिति । सा देवतास्म यक्ष्यमाणामृचमादिष्टवती-पपा महे-
वतेति । तव च देवताशानाभिमानः, मां जानीहि अनयेति ।
[इति सप्तमस्या-(द्वितीयस्या-) ध्यायस्य
अष्टमः खण्डः।]
६-प्रादुभूता.
७-पातान्न B.C.
८-गृथ्वा .
१-युक्तां .
.२-लिइ' इति त्रुटितम् .
३-०देवोच्यते D.
४-०मा०B.C.
५-०नस्व लि.D.
९-सा.
१०-दस्तीलखितपुस्तकेष्वत्र सण्डस्य सगाते-
निर्देशो नास्ति।

·आ.२, ख.. [अयं स शिले २, पा:२, ख. ५. [अथ नवमः खण्डः।] अयं स शिळे येन गौरभीता मिमाति मायुं धसनाया प्रिता। सा चित्तिभिर्निहि चकार मत्य विद्युबन्ती मति. वनिमोहत ॥ दीर्घतमस आर्षम् । माध्यमिका वागत्र देवता । सा चश्वर्ययोगात् शरीरेणैयो- भयलिङ्गा, पतस्यां ऋचि उभयलिङ्गैः शब्दरादिश्यमानत्यात, आह-अयं स येन इत्येते पुल्लिङ्गाः शब्दाः । अभिवृतेत्यादयः स्त्रीलिङ्गाः। तेश्च सर्वर्माध्यमिका घार निर्दिश्यते । कुत एतत् ? उच्यते । शिङ्के मिमाति मायुमिति च सर्वेषां [ स्तनयित्नुलक्षणेनाभि- सम्बन्धः, स्तनयित्नु फरणं मध्यमस्थानं वा कर्तृत्वात् । अथ चोभयलिनेति मध्यमो- तमलिङ्गेत्यभिप्रेते न नपुंसकस्त्रीलिङ्गे । विद्युद्भवन्तीत्येवमन्तं हि ] स्तनयित्नुलक्षणे. नाभिसम्बन्धादत्र मध्यमलिङ्गम् । प्रतिविमोहतति रसादानसम्बन्धादुत्तमलिङ्गम् । कथं पुनरेकस्या देवताया उभयलिङ्गः शब्दनिर्देशो येन गौरभीकृतेति च भेदेनापदेशो न विरुध्यते ? उच्यते । लिङ्गव्यत्ययधियणादधिष्ठात्राधिष्ठेयभेदा- ध । अयमित्यादिभिः - स्तनयित्नुकरणसम्बन्धात् सधैर्माध्यमिफा पाङ्ग निर्दिश्यते ] इत्युक्तम् । में च मयं स. येनेत्येतेषां स्त्रीलिङ्गस्यमन्तरेण माध्यमिकवाग्निर्देशार्थत्यं सम्मपति, अतो लिङ्गव्यत्यय आधीयते, इयं सा यया इति । सर्वदेवतानां चैते अधिष्ठात्रात्मानः, अन्ये फन्मिानः, इति । घश्यात हि अपि वा पुरुषविधानामेव सतां कर्मात्मान एते स्युः इति । अतो- ऽधिष्ठात्रधिष्ठेयलक्षणभेदो भेदेनोप्यपदेशो न विरुध्यते । इयं सा शिळे या माध्यमिकाया वाचोऽधिष्ठात्री देवता स्तनयित्नुलक्षणं शब्दं करोति । यया गोः घोड्नामैतत् । घाइ १-हस्तलिखितपुस्तकेष्वत्र खण्ड प्रारम्भस्य निर्देशो | १० ] एतत्कोष्ठकान्तर्गत: पाठस्त्रुटितः D. नास्ति। ११-स न च D. १२- नेत्येषां D. २-[भ० १११६४।२९] १३-०मिका D. 'वाग्' इति श्रुटितम B. ३-'दीर्घतमस आपम्' इत्यारभ्य 'कुत एतत्' ! १४-चैके D. इन्यन्त: पाटस्त्रुटित: B.C. १५-' वर्मात्मानः' इति पाठ उचितः । 'अन्ये Jएतकोष्ठकान्तर्गतः पाठो नास्ति C. B. कात्मानः' नास्ति D. C. ५-मि तृ.. ६-देनो प० D. १६-हिं' इति नास्ति। १७ निर७७] -'उच्यते' नास्त्रि D. १८-'अतः' इति नास्ति B.C. ८-०त्ययश्रवणा. . त्यये ना प्रय• D. १९-भेदान् . D. २०-भेदानाव्यप.c. ९-०तिय..•ष्ठेयलक्षणभे• D. २१-मध्यमि• P. c. २२-वाङ्नाभामै० P.C.

·अ.२, प.१०. (७०) [समुद्रपदव्याख्या भ.२,पा. ३, ख.१. अन्तरिक्षनामान्युत्तराणि पोडशेत्यादि । खे नम इत्यादीनि चापठितानि । पठितानि अम्परयहिदीनि च वस्त्रदर्भादिषु । अन्तरा मध्ये सर्वभूतानां क्षान्त शान्तं स्थित निष्क्रिय पा शान्तमव्यूहम, निष्कम्भस्थानात्मकस्यात् । अन्तरा ईमे रोदस्यौ धावा- पृथिव्यों क्षियतीति वा । अन्तरा ईमे क्षोण्याविति वा क्षान्तम् । एवमनेकविकल्पमुत्तर- पदम, अन्तराशम्दात पूर्वपदम् । शरीरेष्वित्यादि अन्तगशब्दात् पूर्वपदम, अक्षयशम्दा- दुत्तरपदमिति विशेषः । विनाशिष्यप्यविनाशीत्यर्थः । तत्र समुद्र इत्येतत्पार्थिवेन समुदेण सन्दिद्यते । वत्रेत्यादि निगदव्याख्यातम् | अम्बरादिषु अम्युमद्भयतीत्यादिधपि तुल्यश्रुति- त्वादविशिष्टे सन्देहपदत्वे किञ्चित्प्रदर्शनीयमिति समुद्रशब्दः प्रदर्शितः-समुद्र्वन्त्यस्मादाप इत्यादि । संहता ऊर्च द्रयन्त्यस्मादापोऽन्तरिक्षात्पार्थिवाच, रश्मिभिराष्यमाणों वायु- ना प्रेर्यमाणा इत्युभयत्र तुल्यमपादानसाधनत्वम् । संहता वाभिवन्त्येनं नदनदीभावेन पार्थिवं मौमरसलक्षणा यायुना प्रेयमाणा आदित्यमण्डलावा 'धर्षकाले रश्मिभिः पर्या- चैत्यमाना अन्तरिक्षलक्षणमापः । अत्रापि कर्मसाधनत्वमविशिष्टम् । संमोदन्तेऽस्मिन् जल- चराणि भूतानि, इतरवान्तरिक्षचराणि । अथवा समुदको भवति । समेकीभावे, उदफादु- १-4 B. १६-०माण वा. D. २-पहिकादी. C. अम्बरं वियत् व्योम यहि • D. १५-संहताभिदव्य तेन सहतापि वन्येन C. ३-'मध्ये' इति नास्ति D. १८-भौमल• B. तामरसल• 0 ४-स्थिति . नास्त्येव D. ५-भ D. १९-वर्षाका. B. ६-०मप्यूद्दम् B.C. २०-०वर्त्तमा D. ७ अन्तरालमेकोदस्य न (दस्यौल) क्षियतीति २१-०मवशि• B. C. वा B.C. २२-'अथवा' इति नास्ति D. 'अथवा' इत्यस्मात ८-अन्तरालमेक्षो• R.C. ९-क्षन्तम् C. पूर्व केवलं D. पुस्तके दुर्गवृत्तिनासा कश्चन पाठ १०-०कल्पादुत्त०B. कल्पउत्त... उद्धृतो वर्तते । स चेत्यम्-"दुर्गसौ-समु- ११-पदम' इति श्रुटितम् D. द्रवन्त्यस्मादापो वीचीतरङ्गसीकरादिभावेन । १२-अक्षरश- D. १३-'वि' इति श्रुटितम् D. समभिदवन्त्येनमापः, सर्वा एव खापो निमा. १४-इदै मूलवाक्यं नास्ति C. R. नुमारित्वात् समुद्रमेशभिमुख्येन दयन्ति, स १५-'अम्बुमद्रवतीत्यादिषु' नास्ति B. C. 'अपि हि निम्तो भवति। एवं दुर्ग:"। शब्दस्य 'पि' इत्यपि त्रुटितम् B. २३-रामेतिभाने ..

·अ.२, ख.१०. स.२, पाः३, ख. १. [देवापेरितिहासः - च्छब्दोरो मत्यर्थे । एकीभूतमुदकमस्मिन विद्यत इति समुद्रः । वस्विन्तरिक्षेपि तुल्यम् । समुन्नत्तीति ना, एको लीलया भुवं क्लेदयति, अपैरो वर्षेणेति । तयोविभागो यस्मिन्मन्ने तत्र सुखप्रतिपत्यर्थमितिहासमाचक्षत आचार्याः। निदा- नभूतम-इति ह एवमासीत-यः कथ्यते स इतिहाप्तः । देवापिवेत्यादि । आर्टिषेण इति भवि- स्यद्भुत्या व्यपदेशो भूतवृत्या च । देवापिः शन्तनुश्च कौरथ्यो कुरुवंशप्रभवो भीमसेनपुत्री भ्रातरौ बभूवर्तुः । स शन्तनु: कनीयान ज्यायसि देवापी सति आत्मानं राज्ये प्रजाभिरभि- पेचितवान् । देवापिस्त्वग्दोषापदेशेन राज्याध्यवरोपितो वैराग्यात्तपः प्रतिपेदे । स च किल च्यवननामापरनौग्नि ऋष्टिषेणे ब्रह्मचर्यमुवास । स गुर्वनुग्रहानेनैव शरीरेण बीत- हव्यपद विश्वामित्रवञ्च ब्राह्मणो बभूव । ततोऽस्मिन्नन्तरे शन्तनो राज्य द्वादशवर्षाणि देवो न वर्ष । तभूचुः मौल्यप्रमुखा ब्राह्मणाः । कि चुः ? अधर्मत्ययाचरितः, ज्येष्ठ भ्रातरमन्तरित्य अतिक्रम्याभिषेचितम, अभिषेचनमात्मनः कारितमित्यर्थः । तस्मात ते देवो न वर्षतीति ।। स शन्तनुरेवमुक्तो देवापिं शिशिक्ष । शिक्षतिदनिकर्मा । तेन चार यामापूर्वकन्यादानस्य १-समुगत्ती B. समुनत्तिति . १२-'च्यवनापरनानि इति पाठ उचितः । नाम्याष्टि. B. नाम्न्याष्टि.. ३-'सुखप्रतिपत्त्यर्थे' इति नास्ति D. अत्र B, (१३-'ह' इति त्रुटितम् C. ८. पुस्तकयोस्त्वित्वं पाठो वर्तते-'तत्र सुख | १४-०मित्रममित्र घ० B. मित्रमित्र व०८. (स c.) प्रतिपत्यर्थमिति भासीदितीति | १५-७न्तरेण 3. पत्यर्थमिति गासीदितीतिहासमिति पुराण- | १६-न वर्ष D. विद आचक्षते-देवापिथे (विश्वे ०.) १७-ते ऊचुः B. इत्यादि' इति । १८-गौल्य D. ४-प्यपदे. ८. पदे. p. १९-किमुचुः D. ५-कौरव्यो' इति नास्ति B. C. २०-भातरित्य D. २१-अदि क.. ७-०सी देवावी. २२-०म्यात्रि (मि C.) हेचत 1.0. -राज्यप्रजा B.C. २३-देवा न वर्पन्तीति D. 'इति' ९-खदोपा B. वडोपा. . १०-राज्यायव्यय B..C. २४-देवावि शिक्ष. ११-दिस च R. 'सच' इति नाति D. २५-याज्ञा पू० . २-अरो. ६-०वता. नास्ति .

·अ.२,ख.१०. .२.} -( ७२ ) [देवापेरितिहासः म.२, पा. ३, ख.२. स्वकारणभूता यात्रा लक्ष्यते सामर्थ्यात् । तेनैतदुक्तं भवति-शिशिक्ष याचितवान् । किम प्रकरणसामा घपहेतुकं प्रजानां शर्म राज्योपादानेन, भगवन् ! एतेत्ते राज्य प्रशा- धोति । [यवादिनं वीक्ष्यापनं लग्धोत्तमरणः स्वजात्यनुरूपमुवाच देवापिस्तम् कि नो राज्येन । पुरोहित इत्यादि । शान्तिफपौष्टिका वार्षिके च कर्मणि आत्विज्य तय करो. मीति । तस्य देवापेरेतद् वर्षकामस्य सूक्तम् । तत्रेयमन्तरिक्षपार्थिवसमुद्रमविभागप्रदर्श- नाय अंग्मयति। [इति सप्तमस्या-(द्वितीयस्या-) ध्यायस्य दशमः खण्डे. 1] ८-०त्यानि १-'गभूता' इति त्रुटितम् D, २-लभ्यते । ३-सामात् . ४-तेवर्ण तदु. B. C. ५-एतन्ते c. ६-'एवं नास्ति D. ७-कणो B, ९-तप. १०-०वापरेतिद् . ११-'ऋग्' इति त्रुटितम् B. C १२-इस्तलिखितपुस्तकेष्यत्र खण्डस्य समाप्ते- निर्देशो नास्ति।

·सं.२, ख.११. अ२, पा.३, ख. २. } ( .७३ [आटिपेणो होत्रम् । [अथ एकादशः खण्डः।] आटिपेणो होत्रमृपिनिपार्दन देवापिर्दवसुमति चिकिरवान् । स उत्तरस्मादधर समुद्रमपो दिव्या असजा अमि। आटिपेण:-ऋष्टिसेनस्य पुत्र पिः। होत्रम्-कर्तुमिति शेषः। चतुर्थ्यर्थे वा द्वितीया, होप्राय निषीदन्। देवापिः-दास्यामोऽस्मै घृष्टिमित्येतां शोभनां मैति चिकित्वान् जानन् । स इति श्रुतेः यच्छब्दोऽध्याहर्तव्यः । योऽर्त तेऽपि कल्प आसीदिति शेषः। स उत्तररमादन्त- रिक्षलक्षणात्समुद्रात् । कुंत एतत् ? अधरं समुद्रमित्यधरशब्दस्य समुद्रविशेषणत्वेनोपा- दानसामात् तदुत्तरोपि द्वितीयसमुद्र एवाभिप्रेत इति गम्यते । तेनाधरं पार्थिवं समुद्रमभि प्रतीत्यर्थः । अपो दिव्याः दिवि भवाः । अमृजेंद्-घिसृष्टवान् वृष्टिपदस्य देवस्य स्तु- तिद्वारेण स एव पातितचानित्यर्थः । वयां वर्षप्रभवा वलक्षणा इत्यर्थः । आर्टिषेण ऋटिपणश्च्यवन इहाभिप्रेतो यथा तथा पुरस्तादुपैयर्णितम्, इतिहासस्मृते प्रामाण्यात् । अतोऽन्तेयासी पुत्रोनीभिप्रेतः । ऋष्टिप्रधाना सेना यस्य, इपिता वा सेना शधून प्रति प्रेषिता नित्यं सेना यस्य, कान्ता वा इटा सेना यस्य । तस्य च राजपुत्री सुकन्या मार्या, तत्सम्बन्धादुपपन्नः सेनया सम्बन्धः । अथवा अष्टिः रेपणा हिंसा च कामादीनाम, अन्तश्चरशत्रूणां सेना समुदायः, स चेन्द्रियाणाम् | १-हस्तलिखितपुस्तकेध्यत्र खण्डारम्भस्य निर्देशो १४-'तद्' इति नास्ति D. नास्ति। १५-'द्वितीय' इति नास्ति 1. C. २-निषेदन . १६-'प्रति' इति नास्ति D. ३-०. १७-०जन् C. जराष्ट. D. १८-सृष्टि. D. ४-०दश्वर c. १९-वृष्टि• D. २०-आष्टि- C. ५-[ऋ० १०।९८५) 'आर्टिषेणो अभि' इत्ये- २१-०वर्णीत. C. व प्रतीकम् D. २२-अत्र' इति नास्ति B.C. ६-'ऋषिः' इति नास्ति B. देवावि . २३-०'अधा इत्येव पाठ: B.C, ८-दामो B. C. २४-कान्तौ इवा B. अत्र कान्तया इति कान्तायै ९-०नामतिश्चिकित्वात् . इति वा युक्तः पाठो भवेत् । ११-'अपि' इति नास्ति D. २५-तत्याच B. C. तस्यच्यवनस्येन्यर्थः । १२-स' इति नास्ति . २६-सेनायाः D. १३-०परस्य D. २७-इटिं: B. इपि: c ऋषिः P. १०-०दाध्याहारःD.

·स.२, सं. ११. अ.२, पा. ३, ख.२.४ ((.७४) [पुत्र-प्रापि-पव्याख्या एतदुक्तं भवति-घिषयाभिलापर्वमुस्यात् कामादिचित्तमलरेषणप्रधाना सेना इन्द्रियग्रामो यस्य, पिता वा प्रेपिता वा गता पराङ्मुखीभूता प्रत्याहारेण विषयेभ्य इन्द्रियसेना यस्य। सम्प्रति प्रसिद्ध सेनाशब्दं निराह । सेना सह इनेनेश्वरेण । तेन हि विना गण उच्यते । समानं या साधारणं विजयारयं प्रयोजनमुद्दिश्य गतिर्यस्याः । समानशब्दात पूर्वपदम, गतेरुत्तरपदमित्यर्थः। पुनः पुरु प्रायत इत्याविभक्तिको निर्देशः । पुरुणो दृष्टादानुषिकाच्च दुःखात् श्रायत इति पुरुषः सन् द्विवर्णलोपेन पुत्रः । 'नापुषस्य लोकोऽस्ति शत श्रुतेः । अयं परश्चेति तस्मादनुशिष्टं पुढेमालोक्यमाँ ः' इति च । निपरणाद्वा। निपरणं पिण्डपितृयशोदादी पिण्डदानम, तेन त्रायते शास्त्रसामर्थ्यात् पितृन, अफरणमत्यायपरिहारेण चात्मानम् । पृणातेः पूर्वपदम, पायतेरेयोत्तरपदम् । पुरक ततस्त्रायत इति । तथा च स्मृतिः- पुनानो नरफाद्यस्मात् पितरं प्रायते सुतः । पुत्र इति पुच्छब्दात् पूर्वपदमिति भेदः। ऋषिर्दर्शनात, देवापिरस्यैव सूक्तस्य । सामान्येनैतानवंचनम् । स्तोमारिखदादीन ददर्श इति विशिष्टमन्त्रदर्शनादेवेोपमन्यचो मन्यते । ब्राह्मणमप्यस्मिन्नर्थे सामान्येन दर्श- यति-तद्यदेनान् मधुच्छन्दःप्रेभृतीन तपस्यमानान, तस्यैव तपसोऽनुभावात, नद्म भायजुः- :- १-०लक्षण B.C. २-इपितता वा. १८-या D. चानिवरणा.. ३-'वा' इति नास्ति B.C. १९-भुन्यादौ D. २०-वायेन परि. D. ४- भूता B.C ५-'प्रति' इति त्रुटितम् . २१-वृणाते. . ६हण. ७-सामान. २२-ते तदेवो. . •ते तरेवो.c. ८-र्य स्यात् B. ९-शब्दस्य D. २३-पुनर्नर० 1. १०-एतेरु. Bc. ११-इत्यर्थः । विभ• B. २४-[मनु० ९।१३८] १२-क्तिकर नि. B. -तिक नि.. २५-०न्यतन नि.. १३-टानु प्रवि.D. २६-'दीन्' इति त्रुटितम् । १४-पुरुण सन् विव० 1. पुरुणस्त्रः सन् विव.. | २७-०देतन् ।. देना c. १५-[ऐ. वा० ३३।१] २८- भृतय D. १५-पुत्र ल..c. २९-नचत्यमा C. माना C. १७ भिनुपलब्धमूलमिदं पचनम् ] ३.-'ऋगादि इत्येव B.C.

·अं.२, खः ११. भ,२,पा.३, ख, २. [अन्यथा व्याख्या तत्र भवत्वाचा- सामाख्यं, स्वयंभु अकृतकं नित्यं पूर्वाधीसोमवाभ्यानते, 'ऋगतो'. आगतमाविर्भूतमित्यर्थः । तहषीणामृपिवमिति विज्ञायत इति । देवापिः देवानामाप्त्या व्याप्त्या । केन ? स्तुण्या च प्रदानेन च हविषाम, देव शिष्टो मन्त्रः मति जानन्, यथा ते तुष्यन्ति तथा जानानिः । उत्तर:-उद्धततरः, हन्तिर्गत्यर्थः, उद्देततर इत्यर्थः । गतिरात्मसर्वगतेवधनोअप युवा रोमत्यर्थे, अधोमानित्यर्थः । अध अच्छेतीति वार्तेरधरः । अधः पुनर्न धावतीति । ॐवंगतिः प्रतिपिद्धा । तस्यैवस्यार्थस्य उत्तरा क भूयसे यहुतराय निर्वचनाय, निर्विविध्य यचनाय । भूयश पौरोहित्याविज्या धुपगमलिङ्गभूतवृष्ट्यर्थयारों- लोभादिना। [इति सप्तमस्या-(द्वितीयस्या-) ध्यायस्य 7- एकादशः खोडे।] १-०भू. २-धीनमि... १२-ना (रा?) तीति B. ऋच्छन्तीवि c. ३-०नप , नपत् तान् D. १३-अधम C. " ४-[धा० ११९८३] 'इप गतौ' [धा० ४।१९] R.C.१४-नन्द्रा c. ५-लटि. १५-ऊM B. ५-त. आ६ २।९ १६-वैतस्था० . ७-०प्ता व्यालाO.D..प्या प्राख्यात्या B. अत्र १४-निर्विविश्य वचनाय' इति नास्ति B.C: कदाचित् प्त्या प्राप्त्या' इति पाठः स्यात् । १८-च' इति नास्ति D. -कुर्वन् . ११-०थेमृतवा B. ९-ऽनु ( तिष्ठन्ति) R. नन्ति २०-०लाहादि. B. c. १०-जानन् D. २१-आदर्शपुस्तकेप्यत्र खण्डसमातिन निर्दिया । ११-०गवित्व. B.C.

·म.२,ख. ११. 1 अ.२, पा. ३, ख.२.5 • [यवापिः शन्तनवे - एतदुक्तं भवरि [अर्थ द्वादशः खण्डः ।। इन्द्रियग्रामो यस्य पापिः शन्तनवे पुरोहितो होत्राय वृतः कृपयनैदीधेत् । इन्द्रियसेना यस सम्प्रे देवश्रुतं वृष्टिवनि रराणो वृहस्पतिर्वाचमस्मा अयच्छन् । उच्यते यत यदा यस्माद्वा देवापिः शन्तनवे शन्तन्यर्थ पुरोहितः सन् होनाय वृतः वार्षिक कर्मणि, पूर्वपन कृपायमाणः । मनावृष्टिहत लोकमनुकम्पमानः । अदीधेत-अन्वध्यायत् ध्यातवान् । कम १ सामर्थ्याद् वृमि, मनोरथैः प्रार्थितयानित्यर्थः । पुरस्ताद्यच्छब्दश्रुतेस्तच्छन्दो:- ध्याहार्यः । तदा तस्माद्वा, देवश्रुतं-देवैः श्रुतम, वृष्टिवनिम् 'घनु याचने', चतुर्थ्यर्थे चोभ- यत्र द्वितीया, देवैः श्रुताय वृष्टियनये वृष्टियाचिने । राणः रातेः । व्यत्ययो बहुलम इति शपः इलुः, ददद् वृष्टिमित्यर्थः । तस्मिन्नेव कर्मणि ब्रह्मत्वेनावस्थितो बृहस्पतिवाचमस्मा अयच्छन् दसवान, यया देवान स्तुत्वाऽसौ घृष्टिं लम्धवान् । वृहस्पतिशासीदिति भाष्या. नुरोधादेवं व्याख्यायते । मन्त्राक्षरणां तु-वृहस्पतिर्मध्यमस्थाने स्तनयित्नुलक्षणां धाचम, तयापि सम्बन्धाद् वर्षे लन्धयानित्यर्थः । शन्तगु:-कस्मात् ? श सुखं हे तनो ! दुर्घल ! तथास्तु-इत्येवमसौ कारुणिकत्वा- दाशास्ते । शमस्मै तन्व शरीराय घास्तु-इति था, इति रोगिणं फदि ष्वा एयमाह, स च तंदवारोगः सम्पद्यते । पुरोहितः-पुर एन शान्त्यर्थ राजानो दधति कुर्वत इत्यर्थः । शान्तिकोटिकाभिचारिकेषु फर्मसु पुर एनं दधति राजानः पुरस्कुर्वन्तीत्यर्थः । तथा च मन्त्रः स इन्क्षेति सुधित ओकसि स्वे' इति । स निगदव्याख्यातो मन्त्रः । वृहप- १-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डप्रारम्भो नैव निर्दिष्टः । २-न गीत c. ३-[ऋ० १०९८७ ] अयश्चत् c. 'यद्देवापिः अयच्छर' इन्येव प्रतीक्म् D. ४-अप D. ५-'शन्तनवे' इति नास्ति D. ६-वा B. c. ७-नात B.C. +-दृष्टि B. c. ९-'शब्द' इति नास्ति D. १.-.हर्तव्यः B. "कदा . तद B. १२-स्माद्वात् B. 'वा' इति नास्ति D. १३-देवे श्रु०. १४-[धा. १८] १५-[पा. १८५] १६-अस्मि० B. C. १७-'दत्तवान्' इति नास्ति D. १८-सन C. १९-०स्थान B.C. २०-सनयि.. २१-०न्धान C. २२-रोहिणं . c. २३-कश्चिद् B. C. २४-एतं B. c. २५-शान्तिवेत्यादिवाक्यं नास्ति B. C. २६-ऋ. ४५०1८] २७- दुपाख्या 1, ·अ.२,ख.१२. म.२.पा.३.ख.३. } ( ७ ) [ऋग्द्वयस्योपसंहार - । तस्य सम्बोधनं हे ननो ! शं तुभ्यमस्त्यिति ल्हादकत्वादेतत् । स्तनयित्नुाजेनार्थ घदति वा-शमस्यै तन्वा इति । तनुशब्दोऽन्ततितवीप्सार्थः अस्मै शरीरीय शरीराये- त्यर्थः । पुरोहितः पूर्वमेने दधति धैर्युतमरुदादयः । वृष्टियाचिनमिति याच्या तत्पूर्वक- स्वाहानं लक्ष्यत इति भाष्यकाराभिप्रायः । तथा च मन्त्रो व्याख्यातः । बृहस्पतिह्माण करिष्यन्नवव्यापार आसीत् । अथवा कश्चिद्रीजा जायमानोऽनावृष्ट्या क्षतसेन ऋटिपेण उच्यते । तस्य स्वभूत ऋत्विगाष्टिपेणः । कारीर्यादौ तु होत्र फर्तुमृपिनिषीदन् इत्यादि समानं पूर्वेण । यद्देवापिः । यदा देवानामाप्त ऋत्विक, शन्तनवे-शं सर्वशरीरिणामास्त्वित्येवमर्थ वृष्टिप्रसाधने कर्मणि प्रवृत्तस्य च यजमानस्यार्थाय विद्वत्ताने घृतो होत्राय वृतः तदा देवधुतायेत्यादि समान पूर्वेण । एवमाख्यानस्वरूपाणां मन्त्राणां यजमाने नित्येषु च पदार्थेषु योजना कर्तव्या । पप शास्त्रे सिद्धान्तः । तथा च वक्ष्यति-तत्को वृत्रः ? मेघ इति नरकाः' इत्यादि । 'मध्य- मञ्च माध्यमिकाञ्च याचम्' इति नरुक्ताः। रात्रिरादित्यस्योदयेऽन्तर्धीयत' इति । औपचा- रिको मन्त्रेष्याख्यानसमयः । परमार्थेन तु नित्यपक्ष इति सिद्धम् । इति स्कन्दस्वामिकृते निरुक्तमाप्ये सप्तमस्या-[ द्वितीयस्या-] ध्यायस्य तृतीयः पादः। [द्वादशश्च खण्डः समाप्तः] १-हादि०B.C. दावD. २-नयि अB.पतन . १८-०स्यार्थ B. अप्रे त्रुटितम् । स्याँचाय D. ४-०न्दो वर्तित विस्पष्टार्थः D. १९-त्या• B. 'विद्र' इति त्रुदितम् । ५-'शरीराय' नास्ति D. २०-कुतः . कृतः . ६-०तं D. 'मरुदादयः' त्रुटितम् । २१-तदेव श्रुत्यादि इ. तदेव श्रुतायेत्यादि . २२-. स्यात. D. २३-'मन्त्रणां' नास्ति D. ८-.तिनमानc. तिब्रह्मानका D. ९-०ध्यानमेवा..] २४-'क्ता इत्या' श्रुटितम् B. [ निरु. २।१६] १०-यपचि. D. २५-०ति ये न• B.c. १२-'वृटया इति द्विलिखितम् D. १३-प्राष्टितमेन D. २६-रात्र त्रि.c.et.निरु०२।१९] २७-अप चा०D. १४-'उच्य' इति त्रुटितम् ।. २८-०कृतौ सप्त• D. इति सप्तमस्य तृतीयः . १६-कारियादी D. १७-च' नास्ति D. २९-आदर्शपुस्तकेष्वय कोष्ठकान्तर्गतः पाटो नास्ति । ३-41. C. ७ याज्ञया C.याछया D. ११-यजमा. D. १५-यस्य D.

·- २, ख. १३. (७१) [पदानां साधारणत्वे विचार: अ.२, पा.४, ख. १. [अथ चतुर्थः पादः। त्रयोदशः खण्डः] लोक मादाह-साधारणानीत्यादि । एकोऽस्मिन्नविरुद्धम्तक्रिया साधारण उच्यते तकत्वमसति व्यभिचारे तत्त्येन प्रत्यभिज्ञानात् । तच प्रत्यभिज्ञानं भिन्नार्थेषु संविज्ञात- पदेषु तुल्यथुतिषु तुल्यनिमित्तेषु च शब्देषु । गोसमुद्रादिप्यत्रापि-'अथापि पशुनामेह भवत्येतस्मादेव' 'समुद्रवन्त्यस्मादापः' भइनोतरेक्षः, इत्येवं तुल्यनिमित्तत्व । अत एव- मादेयः साधारणशब्दाः । यस्तु क्रियासाम्येऽपि क्यचिदर्थे रूढोऽन्यत्र योगात् प्रवर्तते, नासौ साधारणशब्दः । किन्तहिं ? प्रतीतिविप्रकर्षात्तत्र गौणमुख्यव्यपदेशः । यथा-अग्नि मणिचकः, सिंहो देवदत्तः, अग्निमीळे पुरोहितमिति च, श्येनो चन इति च । पुरो- हितविपशब्दोवनी, श्येनादयोऽपि गुणात शत्रुवाधनसाधनत्वसामान्यादभिचारयोगेषु। यत्रापि निमित्तभेदः । यथा नितिशब्दस्य देवतायां पृथिव्याश्च, ऋच्छते- निरमाणाच्च । यथा योनिशब्दस्य चेन्तरिक्षादौ स्थानविशेपे स्त्रीन्द्रिये च, घेतेतिश्च निर्वचनात् । तत्रायययभूतधात्यर्थभेदानुविधानेन शब्दस्याभिधानलक्षणन्यापारभेदौदे - भेद एव ने साधारणशब्दयम, पूर्वोत्तरयोरुत्पादविनाशदर्शनात् । प्रदीपज्यालावद्रूप- १-आदर्शपुस्तकेष्वयं कोष्ठकान्तर्गतः पाठो नास्ति । । १४-[cf. निरु. ५।३] इनोतो B. मोते .रहः D. २-०दित्याह D. ३-नीत्यादि इति त्रुटितम् . १५-०मित्तम् .. १६-मादा.. ४-'कस्मिनवि० इति त्रुटितम् B. वरु. C. १७-०ल्ल्यान्य ०B. रूट्योन्य०८.१८-गौणादिमु०, "-स्वरिति य: B. स्वक्रिय: ०. १९- हित्तं यज्ञस्य देवमृत्विजमिति च D. [ऋ०11111] -अस्य वाक्यस्य स्थाने c. पुस्तके-'यस्तु क्रिया २०-'अ'इति त्रुटितम् D. २१-'च'इति नास्ति B.D. साम्येपि क्याचदर्थे स्टोऽन्यनात्' इति पाठो | २२-०ब्दादग्नौ B. C. २३-गुणा: B. वर्तते । वस्तुतोऽयमग्रिमः पाठोत्र भ्रमादागतः । -भिधारेषु यो• D.. ८-सज्ञवित c. 'सज्ञ' इत्येव B. अग्रे त्रुटितम् । २५-०नि० 1. तेधि. ८.२६-'च' मास्ति B.C. ९-शब्देषु' इति नास्ति B. १०-ववि B.C. २७-०८दस्तु B. C. २८-विद्यन्त' इति त्रुटितम् ।. ११-०शूनामेव B, 'नाम' इत्येष D. २९-०निवेशस्त्वीन्द्रिये चेति यौD- १२-[निह. २।५] ३९-०भेदेनानु० BC. ३१-०धाने ल• B.C. १३-[निह० २१.] 'स्माद' इत्येव B. अने ३२-०दान C. 'पिः, अ इति त्रुटितम् । ३३-'म' इति घटितं भाति B.C. ३४-०वात् D. ६-शच्दा: ८. २४-० ·अ.२, रा. १३, अ.२, पा.४, ख.१. [आदित्यपदनिर्वचनम् सामान्यात् तत्त्येन यः प्रत्यभिशाप्रत्ययोऽस्मिन् विपये ऽसौ भ्रान्तः, शब्दभेदात, हेतोरुतत्वात् । तदेतत् केचिदननुमन्यमाना आहुः-विषम उपन्यासः । युक्तं यत् प्रदीपादिपु प्रत्यक्षेणैव बलीयसा प्रमाणेन प्रत्यभिशाप्रत्ययस्य बाधनम् । इह त्यवयवभूतीत्यर्थभेदा- नुविधानेन काल्पनिको भेदः शब्दस्य । प्रत्युत प्रत्यक्षेण तत्त्वप्रत्ययेन याध्यते । पतदुक्तं भवति-शब्दविषयेऽनेकार्थप्रतीत्यन्यथाऽनुपपत्त्या एकस्यानेकार्थाभिधानसामातिशयः फलप्यते । स च न यौगपधेन।किन्तर्हि ? प्रयोक्त्रभिप्रायेण योऽर्थोऽभिधित्सितस्तदानु- गुण्येनैवाययवार्थकल्पनम् । ततश्च भिन्ननिमित्तोऽपि साधारणशब्द एवेति सिद्धान्तः । अर्थप्रकरणादिना'च संघसाधारणशब्देषु विशेषाध्यवसाय पतिप्रसङ्गेन। पशुवर्णविशेषाद्यन्यार्थसाधारण्यप्रसङ्गनिवृत्त्यर्थं स्वरादिनामाह-दिवश्चादित्यस्य च, नामानीति शेषः । यानि त्वस्य आदित्यस्य प्राधान्येन मन्त्रेपु सूक्तहविर्भाजिमवितृसूर्यादीनि तान्युपरिधान देयते फाण्डे व्याख्यास्यामः । स्वरादीनि तु पडपि उभयोहवि.सूक्तमाझि भयन्ति, अतो मैघण्टु के प्रकरणे इह व्याख्यास्यन्ते । आदित्य. कस्मान् ? आदत्ते रसान् भुवो रश्मिभिः । औदत्ते भासम, तदुदयेऽन्तर्धानादा- दानव्यपदेशः । ज्योतिषां चन्द्रनक्षत्रप्रहादीनाम् । तथा च ब्राह्मणम्। 'उद्यन्तं वा आदित्यम- निरेनुसमारोहति तस्माद्भूम एवाग्नेर्दिया देशे' इति । उभयत्र ददातेरादित्यः । आदीप्तो । १-एव कस्मिन् B.C. २-भ्रान्ति: D. ३-धातो. B. C. ४-०दनुमान्य. D. ५-उक्तं B.C. ६-प्रतिपा• C. ७-'न' इति त्रुटितम् C. ८-'धाव' इति त्रुटितम् B. ९-त्यस्पथा अप. c. १.-.काद्धाभि.c. 11-त......"यणार्थे B. ये णोऽर्थो. C. •ण योन्यो भि. D. १२-०णश. B..पो.c. १३-मिद्धम् B. गिदःc. १४-'च' नास्ति D. १५-०त्ययम- 1.c. १६-अपइपण् D. १४-०रणप्रसंगेन नि. D. रण्या स.अप्रे 'प्रसंग नि' इति त्रुटितम् । १८-०रादीना. D. १९-'आदित्यस्य' इति द्विलिखितम् C. . या प्रा• B. २०-तोन्यु. C. नान्यु. D. २१-[ निरु० १२११८] २२-दिवश्वादित्यस्य चेत्यर्थः । 'हविः सूक्त' इति भ्रटितम् B. २३-वघ. c. २४-०स्यने . २५-भुवा D. २६-'आदत्ते' इति द्विलिखितम् D. २७-०मिमनु. C.D. २८-०दी BC. वो D. २९-[ अनुपलब्धमूलमिदं वचनम् । ३०-वादाने D. द ·अ२, ख. १३. [आदितैय इत्यल्पप्रयोगम अ.२, पा.४,ख. १. भासा इति या, ज्योतिरन्तरापेक्षया दीप्तः। भासा ज्योतियाम इति, आदीप्तो भातीति या पाठान्तरम् । ज्योतिर्मण्डलात्मनि प्रकाशत इत्यर्थः । अदितेः पुन इति वा । 'दित्यदित्या- दित्य इति ण्यः । तथा च ब्राह्मणम्-"अदितिः पुत्रकामा साध्येभ्यो देवेभ्यो ब्रह्मौन- मपचत्...तस्य चत्वार आदित्या अजायन्त' इत्युपक्रम्य 'ततो यिवस्खानादित्योऽजायत' इति । एतधुकै मुत्पत्त्यभिप्रायेण । शाकल्यात्रेयप्रभृतिभिनविगृहीतम, पूर्वनियचनाभि- प्रायेण । गायंप्रभृतिभिरवगृहीतमिति, तदेव कारणम् । विचित्राः पदकाराणामभि- प्रायाः। क्वचिदुपसर्गविपयेऽपि नायगृह्णन्ति । यथा शाकल्येन 'अधिवासम' इति नाव- गृहीतम् । आत्रेयेण तु अघि घासम्' इत्यवगृहीतम् । तस्मादेवग्रहोऽनवग्रह इति । यदेतदुक्तमादित्यशब्दे व्युत्पत्तिनिमित्तकारणम्-अदितेः पुत्रम-इति । एतन्निर्यचननिर्मि- तमेव शब्दान्तरमेवैमर्थम् । आदितेयमिति चेदे प्रयुक्तं दृश्यते किन्त्यल्पप्रयोगविषयोऽस्य । तुशैब्दो विशेषेणार्थः । अस्य-आदित्यस्य, एतद्-वक्ष्यमाणेमभिधानम् । क्य ? आचाभ्याम्नाये ऋचा समूह आँचम, अभ्याम्नायत इत्यभ्याम्नायः, ऋच ऐवे यजुषा ब्राह्मणेन च मिश्री आन्नायन्ते आमिधेन यस्मिन्नसागर्चाभ्याम्नेयः, तस्मिन् ऋग्वेद इत्यर्थः । भन्ये ऋचा- भ्याम्नाय इति पठन्ति । तेषामल्पप्रयोगमेतदभिधानम्, यत एकयैवर्चाप्रदश्यते । आम्नाय १५-०दवि० B, अमे 'ह इति । य इति त्रुटितम् । २-रापेक्षयाभीडो . राभीदो D. हो नाव. D. ३-ज्योति मण्डलमात्मनि D. १६-'निमित्त' इति नास्ति D. १७-०मेवार्थम् .. ४-इति वा' इति त्रुटितम् B. १८-जग विविष c. किन्वल्पः प्रयोग इत्युचितम् । ५-[ Fragment of पा० ४।१।८५] दित्य १९-नुश. D. इत्यादित्ये B. दित्या दित्ये . २०-विषयाविशेषाथ: B. .ब्द विशेषार्थः , ६-देवेभ्यो' इति नास्ति D. २१-एव D. २२-'वध ? आभ्यिा' इति त्रुटितम् ।, ७-ब्रह्मोद. C. ब्रह्मोनम D. २३-आर्च: D. -[• सं०६:५६] २४-य इत्यभ्याय: D. त्यामाय B. ९-०द्युत्पत्य. एत व्युस. D. २५-एव य. B.C. २६-मन्त्रा D. १०-भिः नावही' इति नुटितम् B. २७-'न' इति त्रुटितम् .. २८-०नायु: B.C. ११-तदेतदाकारण C. वदेत का. D. २९-वेद B. १२-०ये वि०८. १३-अधी. p. ३१-एतय D. १४-इत्यत्रा D. ३२-'प्रदश्यते' ध्रुटितम् । प्रदृश्यते य c. १-हासा. ३०-चामभ्या. D.

·मे.२, ख.१३. अ.२, पा.४, ख.१. (८२ ) [आदित्यशम्देनान्यदेवताण्यानम् । . एवाभ्यानाय इति चेद उच्यते, सर्ववेदेबित्युक्तं भवति । मृक्तभाग्भवति, सूक्तं स्तुतिः, तामेव भजते । फ्व ? 'सूर्यमादितेयम्' इति । न हविर्भाक्, सूर्यपदसामानाधिकरण्या- देतद् गम्यते । गुणाभिधानमेतत्, नानेन नामा हविश्चोदना क्वचिदस्तीति । 'यदेदेन- मर्दधुर्यशियांसो दिवि' इत्यत्र घ्याण्यास्यते। अन्ये ऽल्पप्रयोगमित्यादित्यस्यैव वेद एफ.यचनान्तस्यादित्यादिविपयस्याल्प- प्रयोगतां सूक्तभावत्वं चाहुः । यजुर्वेदे ब्राह्मणे चाँतो नास्त्येफयचनबहुवचनान्तानाम् । न फेवलमस्यैवादित्यशब्दस्य, आदितेयशब्दस्यापि एकस्यामेव ऋचि, 'सूर्यमादितेयम्' इति । सूतभागेय वेति । आदितेयमिति, 'अपवादविपये क्यचिदुत्सगों दृश्यते' इति यविषये ढक् । 'प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली' इति यथा । 'सधै विधयइछन्दसि विकलप्यन्ते' इति या विषये ढक् । आदित्यशब्दस्य प्रसङ्गेनान्यत्रापि क्वचिदाण्यायतेऽदितेः पुत्वेन । ऐधमनेन- प्रकारेणान्यासामपि देवतानामादित्यशब्देन प्रवादा आदित्यशब्देन रतुतयो भवन्तीत्यर्थः। ततन्मित्र- स्येत्यादि, 'इमा गिरः' इत्यत्र व्याख्यास्यते । १-सर्व c. २-त्वामे १६-ज्य वि. c. शुभ्रादेः [पा. ४१॥२३] ३-[ऋ० १०८८११। निरु० ॥२९] १७-[अनुपलब्धमूलमिदं वचनम् ] 'इति' नास्ति ४-उच्यते D. ५-'ना' इति त्रुटितम् . B.C. 'यथा' इति द्विलिखितम् B. C. ६-[ऋ० १०1८1१५ निरु. ७२९ ] १८-[प० शे० ३५ ] 'चा छन्दसि सर्वे विधयो ७-०स्यन्ते . भवन्तीति'[पात० च्या० महा• १४९ ] ८-वेदमेक B. 'बहुलं छन्दसि सर्वे विधयो भवन्तीति' [पात. ९-०न्तं स्या. B. व्या० महा० ३११८५] १०-चान्तो नाप्येक B. C. अत्र B. पुस्तके 'प्ये' १९-यावण्ण्य वि. स. लावण्य वि. ल. 'इति टक' इति 'स्त्य' इति दा त्रुटितम्। ११-प्रयोग इति शेषः। २०-प्रशंसेन c. १२-'शब्दस्य आदितेय' इति श्रुटितम् D. २१-०दे प्रसंगेन नान्यत्रापि क्वचिदाख्यापनेदि.D. १३-'वा' इति नास्ति D.१४-०दित्येय. B.C. २२-प्रयोग इति शेषः । २३-०नेक प्र. D. १५-'क्वचिदपवाद्विषयेप्युत्सर्गोऽभिनिविशते' [प० २४-० नामित्यादि. D. २५-त्यादि तु .. शे० ५८] ' अभ्यासविकारेवपवादा उत्सर्गाम २६-[ ऋ०२।२७।१ निरु. ११३६ ) बाधन्ते' [ पात० व्या. महा. ७८२] २७-०यते D. .D.C. इत्येव D.

·अ.२,ख.१३. अ. २, पा.४,ख. १. ( ८३ )[मित्रस्य वरुणस्य चादित्यप्रवादास्तुतिः من पृथगर्थमिदं दर्शयति-अयापि मित्रावरुणयोः, आदित्यशब्देन हि स्तुतिः । आदित्या दानुनस्पती-दोनपती । ता सम्राजी घृतासुती आदित्या दानुनस्पती । सचेते अनवरम् ।। गृत्समदस्यार्पम् । ता-तौ मित्रावरुणौ, सम्राजा-सम्यग्दीप्तायीश्वरौ, घृतास्ती- आसुतिरशनं रसो वा घृताशनी घृतरसौ बा, यद्वा-भासुतिरासवः, घृतमेवासवो ययोरित्यर्थः । आदित्या-आदितेः पुत्रौ । दानुनस्पती-दानुनम, 'दाभाभ्यां नुः' बहुल- वचनाद् भावे । तस्याधिपती, अत्यन्तदातारावित्यर्थः । सचेते- लोडथै लै, सचेताम्- सेवेतीम् । किम् ? सामादिस्मद्यशम् । कीदृशम् १ अनवहरम, अवपूर्वस्य हेरतेरत्ति- कर्मणः। अवह्वरो भैक्षः । अनयमक्षित अनवर्हिसितं रक्षोभिरित्यर्थः । अथवा घृतमुदक वृष्टिलक्षणं तथा या सुवाते प्रेरयतस्तो घृतासुती, वृष्टिप्रदानद्वारेण सचेते सर्वान् प्राणिनः । अनवङ्करम्-‘ह फौटिल्ये' अकुटिलमृजु, मशाट्येनेत्यर्थः । अयापि मित्रस्यकस्यादित्यप्रयादा स्तुतिः- प्रस मित्र मो अस्तु प्रस्तान यस्त आदित्य शिति प्रतेन । न हन्यते न जायते त्योतो ननमहो अस्नोग्यन्तितो न दूति ।। विश्वामित्र आहे-सः हे मित्र ! मतः मनुष्यः प्रास्तु प्रकर्षण भवतु प्रयस्वान्-अन्नवान यस्तुभ्यं हे आदित्य ! अदितेः पुत्र ! शिक्षति ददाति । किम् ? सामर्थ्यात् हविः, व्रतेन कर्मणा यागाख्येन । किञ्च न हन्यते केनचित्, न जीयते त्योतः त्यया तो रक्षितः, चनमहः १-स्य' इति त्रुटितम् B. १३-[ धा० १९७८] परमयं कौटिल्यार्थः । २-'दानपती' इति नास्ति c. D. हरतेरन्ति. 3. C. १४-अनवरारोऽभक्ष: D. ३-० २४१६] 'ता सम्राजा. हरम्' १५-'अनवर्हिसितं' नास्ति D. इत्येव प्रतीकम् D. १६-तद्यावासु (यु.) वा. H. C. ४-०दार्थम् D. ५-'ता' नास्ति B. D. १७-०येते घृतौ पृतासुतौ B. °त घृतौ ००. ६-०विश्वरौ . १८-प्रधान.. ७.०ती शेनं B. तिशेनं . ८-०ती आस. D. | १९-[धा० ११९७८ ] हतौभिल्य B. ९-दानुर्दनु० B. दानुर्दानु.. २०-[ ऋ० ३५९।२ ] 'प्रस मित्र मत्ततॊ अस्तु० 10- उणा० ३१३२] ददात्या (दादाभ्या .) न दूरात्' इत्येव प्रतीकम् 1. नुत् बहुवच० B.0. २१-ये तुभ्यंक २२-च' इति नास्ति D. ११-लेट D. १२-सेवताम् C. सवताम् , २३-वया ऊतो रक्षितः' इति श्रुटितम् B. ! न ·भ.२,ख.१३. अ.२,पा.४, ख.१. (८४) [प्रताघेकपदनिरुक्तम् पापमस्नोति व्यामोति, अन्तितः समीपात् नापि दूरात् । खगत सम्वन्धिगतश्चेत्यर्थः । अथया सन्निकटकाल विप्रष्टकाल चे, इदानी फालान्तरे चेत्यर्थः । अथापि वरुणस्यैकस्य । अथा क्यों' इति नियमः। उदुत्तम वरुण पार्शमस्मदवीधर्म वि मध्यमं श्रथाय । अया पयमादित्य मते तयागिसो अदितये स्याम ॥ शुनःशेपो यूपे बद्धो घरुणमाह-उत्तम पाश हे वरुण ! अस्मद-स्मत्तः, उच्छ्यय निस्सा- रयेत्यर्थः । अवाधर्म-अधः पाशमित्यर्थ., अवश्रथयः-अपातयेत्यर्थः । विमध्यम-मध्येवस्थित विश्रथय विमुञ्चेत्यर्थः । अथानन्तरं वयं हे आदित्य ! अदितेः पुत्र! यते यागाख्ये कर्मणि, तव त्वत्सम्बन्धिनि त्वदेवत्य इत्यर्थः । अनागस: अपापाः, अदितये अदितिरिति घाग्नाम, घाँचे त्वरस्तुतिलक्षणायै स्याम भवेम' त्यां स्तुमो यजेमेत्यर्थः । भेदपक्ष एतत्सर्वं विचार्यते। भैरुक्तपक्षे तु-अदितिद्यौः, तस्याः पुत्रः साहचर्याद रेसाहरणाशा घुस्यानो वरुणः। शुनाशेपोऽपि यजमानः सलाह । उत्तमम् उत्कृष्टम, उत्तमे या घयस्युपजातम्, हे घरुण ! दुरितकर्मपाशमस्मत उच्छ्यय उन्मोचयेत्यर्थः । ऊर्ध्व एव धयसि श्लथय । अधर्म दुरितपाशं घाल्ये वयस्युपजातं तथैयाँधमे घयसि । मध्यमश्च मध्यमे पयस्युपजातं निर्मो- चय । अनन्तरं वयं हे अदितेः पुत्र ! कर्मणि तव त्यदेवत्ये, अनागसः, त्ययेव क्षपित. फल्मपाः, अदितये घयं स्यामेत्याशास्महे । निगमप्रङ्गादाह-व्रतमिति कर्मनाम, वृणोतीति । कर्तरि सेत इति कृतव्याख्यानम् । तद्धि शुभमशुभं वा वृणोति वध्नाति कर्तारम् । तथा च श्रुतिः-त विद्याकर्मणी समः १२-अदिद्यौः . ३-[ऋ० ११२४.१५] 'उदुत्तमं वरुण स्याम' | १३-रसहर• D. इत्येव प्रतीक्म् D. १४-'कर्म' इति नास्ति D. ४-भो D. १५-'तथैव य' इत्येव B. १६-'मध्यमश्च' इति नास्ति D. ७-'अवश्रथय-अवपातयेत्यर्थः' इति पाठस्त्रुटितः ।. १७-अदीनत्वा .. अदीनत्वाय पयस्यो मे.. ८-धन्धनि D. १८-स इति ..c. ९-वाद नाम ( मा .) B.C. १०-यो । १९-०त इति व्या• D. ११-हवेम . -०क्मणि , १-बा D २-घयव.. ५-श्रयाय B. ६-अथ: पा.B.C. २०-

·अ.२, खं. १३,
म.२, पा.४, ख.१.
( ८५ )
[प्रताघेकपदनिरुक्तम
न्यारमेते पूर्वप्रज्ञा चेति' । इदमपीतरद्वतम्-गुडलवणस्यादिविषयनिवृत्तिरूपं कर्म । एत.
स्मादेव रूपसामान्यात् । प्रसक्तं व्रतं निरुज्यते-पारयतीति सतः, निवृत्तिरूपो हि फल्पस्त.
दतिक्रम्य प्रमादात् प्रवर्तमान पुरुष वारयतीति सत इत्यन्ये पाठोऽर्थश्च । व्रतमिति
कर्मनाम, निवृत्तिकमनाम वारयतीति सत इति । वतं कर्मोच्यते । कस्मात् ? धारयतेः ।
तद्धि संकल्पपूर्वकं प्रवृत्तिरूपमग्निहोत्रादि कर्म प्रत्यवाय वारयतीति पुरुषः प्रवर्तमानो
निवर्तमानश्च प्रकृतेनाभिसम्बन्धः, तेन तेन निवार्यत इति व्रतस्यैव प्राधान्यात हेतु-
कर्तुत्वेन विवक्षा 1 भोजनमपि ते भुदानिवारणात् ।
[इति सप्तमस्या-(द्वितीयस्या-) ध्यायस्य
प्रयोदशः खण्डः।
मणामा B.निवृत्तिम नाम' इति नास्ति D,
८-कस्मावा. तस्मात् D.
९-०को
१-[वृ० उ० ४।४।२]
२-शुब.B.C.
३-०स्त्रियादि०. •णादि. D.
४-निवृत्ति सा. D.
५-०निर.' इति द्विलिखितम् .
६-०मानां पुरुषः .
१०-०जनाम. D.
११-आदर्शपुरतकेष्वत्र खण्टसमाप्तिनिर्देशो नास्ति ।

·भ..२, ख.१३. (४) [व्रताघेकपदनिरुक्तम् ॥ पापमश्नोति व्यामोति, अन्तितः समीपात् नापि दूरात् । स्वगत सम्बन्धिगतञ्चेत्यर्थः । अथवा सनिकृष्टकाल विप्रष्टकाल च, इदानीं कालान्तरे चैत्यर्थः । अथापि वरुणस्यैकस्य । अया वय' इति नियमः। उर्दुत्तम वरुण पाशमस्मदाधर्म वि मध्यमं श्रेयाय । अर्था यमादित्य व्रते तवानागसो अदितये स्याम शुनःशेपो यूपे बद्धो वरुणमाह-उत्तम पाश हे वरुण !अस्मद-स्मत्तः, उच्छ्यय निस्सा- रयेत्यर्थः । अवाधर्म-अधः पाशमित्यर्थः, अवश्थयः-अपातयेत्यर्थः । विमध्यम-मध्येवस्थित विश्रयय विमुश्चेत्यर्थः । अथानन्तरं वयं हे आदित्य ! अदितेः पुत्र! मते यागाख्ये फर्मणि, तब त्वत्सम्बन्धिनि त्वदेवत्य इत्यर्थः । अनागसः अपापाः, अदितये-अदितिरिति घाग्नाम, यांचे त्यत्स्तुतिलक्षणायै स्याम भवेम' त्वां स्तुमो यजेमेत्यर्थः । भेदपक्ष एतत्सर्व विचार्यते। नैरुक्तपक्षे तु-अदितिः, सस्याः पुत्रः साहचर्याद रसाहरणादा घुस्थानो घरुणः। शुनाशेपोऽपि यजमानः सन्नाह । उत्तमम उत्कृष्टम, उत्तमे वा घयस्युपजातम, हे धरण ! दुरितकर्मपाशमस्म त उच्छ्यय उन्मोचयेत्यर्थः । ऊर्ध्व एव पयसि श्लथय । अधर्म दुरितपाशं याल्ये वयस्युपजातं तथैवधिमे वयसि । मध्यमश्व मध्यमे यरस्युपजातं निर्मो- चय । अनन्तरं वयं हे अदितेः पुत्र ! कर्मणि तव त्यदेवत्ये, अनागसः, त्वयैव क्षपित. फल्मषाः, अदितये घयं स्यामेत्याशास्महे । निगमप्रङ्गादाह-प्रतमिति कर्मनाम, वृणोतीति । कर्तरि सत इति कृतव्याख्यानम् । तरि शुभमशुभं घा वृणोति यध्नाति फारम् । तथा च श्रुतिः-त विद्याकर्मणी समः १२-अदिद्यो: . ३-[ ऋ० ११२४११५] 'उदुत्तम परुण स्याम' १३-रसहर D. इत्येव प्रतीक्म् R. १४-'कर्म' इति नास्ति D. १५-'तथैव य' इत्येव B. १६-मध्यमर्थ' इति नास्ति D. ७-'अवप्रथय-अवपातयेत्यर्थः' इति पाटस्त्रुटितः ।, १७-अदीनत्वा व. B. अदीनत्वाय वयस्यो मे.. 4-वन्धनि D. १८-स इति B.C. ९-वाद नाम ( मा 1.) B.C. १०-वोचे । १९-०त इति व्या•D. ११-हवेम . २०-वर्मणि, - १-बा २न्वयव.. ४-भो D. ५-प्रयाय B. ६-अधःपा.B.C.

·अ.२, वं. १३, अ.२, पा.४,ख.१. बतायेकपदनिरुक्तम न्यारभेते पूर्वप्रशा चेति दिदापीतरगतम्-गुडेलवर्णस्यादिविषयनिवृत्तिरूपं कर्म । एत. स्मादेव रूपसामान्यात् । प्रसक्तं प्रतं निरुच्यते-वास्यतीति सतः, निवृत्तिरूपो हि कल्पस्त- दतिमाम्य प्रमादात् प्रवर्तमानं पुरुष धारयतीति सत इत्यन्येषां पाठोऽर्थश्च । व्रतमिति कर्मनाम, निवृत्तिकमनाम वारयतीति सत इति । प्रतं कर्मोच्यते । कस्मात् ? वारयतेः। तदि सकल्पपूर्वकं प्रवृत्तिरूपमग्निहोत्रादि फर्म प्रत्ययाय वारयतीति पुरुष प्रवर्तमानो निवर्तमानश्च प्रकृतेनाभिसम्बन्धः, तेन व्रतेन निवार्यत इति व्रतस्यैव प्राधान्यात हेतु- फर्तृत्वेन विवक्षा । भोजनमपि व्रतं क्षुदानिवारणात् । [इति सप्तमस्या-(द्वितीयस्या-) ध्यायस्य प्रयोदशः खण्डः।] ७-०मणामा 2. 'निवृत्तिम नाम' इति नास्ति D. ८-कस्मावातू C. तस्मात् D. ९-०का 0 १-[वृ०३०४४।२] २-शुद्ध• B.O. ३-०बियादि. ८ णादि. D. ४-निवृत्ति सा० . ५- निरू.' इति द्विलिखितम् , ६-मानां पुरुषः. १०-०जनामक D. १९-आदर्शपुस्तके ध्वत्र खण्डसमाप्तिनिर्देशो नास्ति ।

·गमनाय 7 " अ.२, ख.१४, [खरादित्यो भवति अ.२, पा.४, ख.२. [अथ चतुर्दशः खण्डः।] उक्तं प्रासङ्गिकम् । प्ररतमभिधीयते-स्वरादित्यः । कस्माद ? सु अरणं गमनम, तत्सु- खाय हिताय वा शोभनं यस्य । सुखप्रतिपयों विसन्धिपाठः । सर्वत्र शोमनं घा प्रेरणं तमसां यस्य । सुप्छु वा तो गतो रश्मिभि रसानादातुम, भोस वा ज्योतिषां नक्ष- प्रादीनाम् । स्तृतो भासेति, कर्मणि क्त इति विशेषः । पूर्व कर्तरि। एतेन घोाख्याता। तुल्यनिमित्तत्वात् । तानि चेत् समानकर्माणि समाननिर्वचनानि इत्यस्याः परिमापाय उदाहरणान्येतानि, अल्पत्यात स्वयमेव प्रदर्शयनि-सोऽपि सुष्ट गता शोभनं वा अरण- मस्थां शोभनों पुण्यकृदिरयतेऽस्यां सुप्छु या पुण्यकृत ईश्यतीति । तत्र स्तो रसः, फर्मणि क्तः, स्वता भाभियोतिषां स्वयमेवादीप्ता । दिव उदाहरणम्-'भूर्भुवः स्वः' इति । आदित्यस्य 'तु- एमिनो अर्भवा नो अर्वाड् स्वर्णज्योतिः। अग्ने विश्वेभिः सुमना वामदेयस्यार्पम् । एभिर्नः-अस्माकं स्वभूतैरः स्तूयमान इति शेषः । भवा नः- भव नः अस्माकम, अर्थाङ्प्रसादाभिमुखः प्रसादपर इत्यर्थः । स्वर्णज्योरिति, आदित्या. १-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डारम्भनिर्देशो नास्ति । १७-०कृतां B. C. १८-1' श्रुटितम् B. 'य' शुटितम् C. ३-मुद्रितमूले पुल्लिङ्गपारः। १९-स्मृतो 1 C. ४-'वा' नास्ति D. ५-०पत्त्यै B. २०-स्मृता B. C. ६-पो D. २१-०३ दी. D. ७--'का नास्ति D. २२-[ य० वा० से० ३१५,३५] ८-०दातुर B. C. १-महसां B. महासे . २३-'तु' नास्ति D. १०-स्वस्तृतो c. ११-"वि' इति त्रुटित्तम् D. २४-[.1013] 'एमिनों अकै: अनीक:' १२-२' इति श्रुटितम् D. इत्येव प्रतीम D. १३-सा वि . नास्त्येव D. I साऽपि द्यौरपीत्यर्थः । । २५-०वाम D. १४-मना वा आ. २६-'अस्माकम् नास्ति D. १५-'या' इति मास्ति । २७--अववि . १६-द्रिर्यते स्या 1, राप्यते D. २८-'इति' नास्ति C. D, ॥ २-यतम.D.

·अ.२, ख, १४. अ.२,पा.४,ख.२. } [पृश्निरादित्यो भवति - रख्यमिय भास्वर इत्यर्थः । हे अग्ने ! विश्वेभिः सधैरेनीकैज्वालाख्यैर्मुखैरुपेत इत्यर्थः । सुमनाश्च भवेत्यनुषणः । भतियाच्या खेदं मायासीरित्यर्थः । शिरादित्य इत्यादि । प्राश्नुत एनं शुक्लो वर्णः । संस्था रसान, तृनन्तोऽयम् । ततश्च 'न लोकाध्यय' इति षष्ठीप्रतिषेधाद् द्वितीयेच, आदाता रसानित्यर्थः । कृतव्याख्यानमन्यत् । अथ दौः संस्पृष्टा ब्याप्ता ज्योतिभिः पुण्यकृद्धिश्च । 'सुकृतां या एतानि ज्योतीपि यन्नक्षत्राणि' इति श्रुतेः। भादित्यस्योदाहरणम्-'अयं वेनश्चोदयेत्' इति व्याख्यास्यते । दिवः- भरा इवेदरमा आहेब प्र प्रजायन्ते अकवा महोगिः। पदनेः पुत्रा उपमासो रमिष्टाः स्वर्या मण्या मरुतः स मिमिक्षुः ॥ श्यायाश्चो मरुतः रुतः स्तौति । अरा इव-यथा भराश्चक्रस्य तुम्यस्य वा तद्वत् । अचरमा:-वरमः पश्चिमः स येषां नास्ति ते अचरयाः। पश्चिमाभावादेवाग्रिमस्याप्यभावः, अनग्रिमपश्चिमा इत्यर्थः । अहा देव-अहानीय च संवत्सरस्य सहजीतत्वाद्धि तुल्यकाला मरुतः, योमग्रिमो न पश्चिमोध्यस्ति कश्चित् । प्रजायन्ते-एकः प्रशब्दः 'प्रसमुपोद' इति पादपूरणः, अपरः प्रकर्थिः, प्रकृष्टा जायन्ते प्रतिदिवसं बद्धमानाः प्रकृष्टा भवन्ती- त्यर्थः । अवा:-अकुत्सिताः । महोभिः-खैमर्माहात्म्यैः, पृटनेः-दियः पुत्राः, उपास:- उपमाभूता सर्वस्य । 1-मित्य. D. २-०रनेके० D. इत्येव प्रतीकम् D. ३-'उपेत' इति नास्ति D. ४-'च' नास्ति B. १६-परमः ०. १७-'स' इति नास्ति B. ६-वृदिन.. १८-एप B,C. ७-संस्पृष्टा . ८-तृणं तोये . १९-०प्रोमस्याव्यभा० . प्रमस्या D. मस्य ९-[ Fragment of पा. २६३२६९ ] १०-ख्यमेतत् D. २०-अद्दाद C. 'इ' इति त्रुटितम् । ११-च न० 11. C. [ अनुपलब्धमूलमिदं वचनम् ] | २१-'च' नास्ति D. २२-०जाति स्वा. क. १२-[अ० १०१२३३१। निर० १०३९] २३-'म्' इति त्रुटितं भाति B.C, १३-'ख्या' इति द्विलिखितम् , 'स्यते । दिवः' / २४-०मो वास्ति . c. इति त्रुटितम B. २५-'प्र'इति त्रुटितम् । 'प्रजायते' इत्येव N/ २६-अकपा: C. २७-'महात्म्यः' इत्ये D. १५-[१० ५.५५] 'भराइवंदचरमा० मिमिक्षुः | २८-०मानाः D. २९-०माता ५-याशया स्वभावः B. १४-हार B.C.

·} । ८८ ) अ.२,ख.१४. म.२,पा.४,ख.२. [नाफ आदित्यो भवति अथवा-उपमा इत्यन्तिफनाम, दियः पुत्राः सन्निकृष्टाश्चेत्यर्थः । रमिष्ठा:-अतिशयेन वेगवन्तः, स्वया मत्या प्रशया. मरुतः संमिमिक्षुः मिक्षतेगंतिकर्मणः । एतद्रूपं संगच्छते । यादृश्येषां योग्या प्रशा परानुग्रहात्मिका तादृश्येपामुत्पर्धेत इत्यर्थः । अथवा मन्यतेरचतिकर्मणो मतिः स्तुतिस्तयासंगच्छन्ते स्तोतृभिः स्तूयन्त इत्यर्थः। नाक आदित्यो भवति । नेता प्रापयिता भासामात्मीयानां सर्वत्र, ज्योतिषां प्रणयो नायक इत्यर्थः । अथवा नेता भासां ज्योतिषां चेनि सिद्धम् । अतः प्रणयः-प्रणाशकः, अन्तर्धातत्यर्थः। अथ द्यौः । कमिति सुरानाम, तत्प्रतिपिदमकं दुःखं, पुनः प्रतिपिध्यते, सुखमेवेत्यर्थः । सुखस्थानत्वाच्च सुखमित्युच्यते । प्रतिपेधद्वयोपनिपाते प्रकृत एव गैम्यत इति । अस्मि- नर्थे ब्राह्मण पठित्या व्याचष्टे- 'न वा अमु लोक जग्मुषे किंचनाम् । नैवा अमुं लोकं गवतते किचनोसुखमिति । कुतः ? पुण्यकृत एव यस्मात्तत्र गच्छन्ति । न च पुण्यरेता दुःखभवनं युक्तम् । ननु च यत्र सुखं दुःखेनापि तत्र भवितव्यम् । तथा च श्रुतिः-'न है वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययो- रपहतिरस्ति' इति ? उच्यते । सुखयाहुल्याद्दुःखं नास्तीत्युच्यते । नावेदविदस्मिन् प्राम इति यथा । उदाहरणम्-'नाकस्य पृष्ठे' इति व्याख्यातम् । 'तस्मिन्नहं नि दधे नाके अग्नि' इत्यादि। १-'पुत्राः' इति नास्ति B.C. १३-[ काठ० स० २१।२] इदं मूलवायं नास्ति २-असं मि. B.C. c. D. cf. तै. स. ५३१ सुवर्गो वै ३-मक्षते• B. म्यश्यतिरिति गतिकर्मसु निघण्टौ लोको नाको"नास्मा अकं भवति । .मे. पठितः । धातुपाठे नास्त्यय धातुः । सं० ३३३१ नाक हवा अस्मान वै तत्र ४-'योग्या' नास्ति D. ५-मुपलभ्यत B. किंचन जग्मुषेऽकम् । ६-प्रसिद्धः D. १४-न वाश्य लोक c. १५-नो सु• R.C. ७-इत्थं प्रकाशोन्ततित्ययः D. १६-'कुतः' इति नास्ति , १७-०कृताः C. ८-'अक' नास्ति . १८-तत्र दुःसेन नापि D. १९-भू D. -'सु' इति त्रुटितम् .. २० छाउ० ८१] १२ निवाने c. २१-'विद' इति श्रुटितम् C. ११-गल B. २२-ऋ० ११२५५] १२-पाच 1. पाचटे C. अत्र 'तद्वपाचष्टे' इति | २३-[य. वा. सं० १५॥४९॥त. सं.४।७।१३।३] पाटो भनेर अनिम् .

·अ२, ख. १४. अ. २,पा.४ ख. २. ( ८९ ) [गोविष्टनमास्यादित्या भवन्ति - . - प्रश्न- गौरादित्यो भवति । गमयति रसान् मण्डलं प्रति रश्मिभिः। गच्छति घा मध्यमाये । अप यौः। यत्पृथिव्या उपरि दूरं गता । 'उमादः पुर्य' इत्यादित्यस्योदाहरणम् । दिवः-गा- मसि गोपतिः' इति । विष्टमादित्यो भवति । आविष्टो रॉन् । विष्टबादित्यः पृथिव्या रसानादातुमाविष्टोऽभि- निविष्ट इत्यर्थः । एवमेव भातां ज्योतिपाम् । भासा वा व्याप्तः । धौरप्येवम् । 'गोदो स्य विष्टप' इत्युदाहरणम् । नभ मादित्यः। नयतेः । अपि वा भेन एव स्याद्विपरीतः । भासनः सन्नीकारस्य खत्वेन सलोपेन च भनः; भैनः सन् नभः । न न गातीति वा, नकारलोपेन नभः । न न भाति भात्येवेत्यर्थः । एतेन यौाख्याता। 'ज्योतिप्मती प्रतिमुचते नमः' शुक्र ऋषी नभसा इत्युदाहरणम्। इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरक्तटीकायां सप्तमस्था-(द्वितीयस्या-) ध्यायस्य चतुर्थः पादः । [चतुर्दशश्च खण्डः २० समाप्तः।] १-गोरादिः . 'भवति' इति नास्ति D. १२-नम: B. C. D. १३-नम: B.C. २-'अय द्यौः' इति श्रुटितम् D. १४-त्येवे वेत्ये. D. ३-अनुपलब्धमूलमिदं वचनम्] उमादः' नास्ति D | १५-० सं० ४।३।११।३ मे० सं० २॥१३॥१०॥ ४-ऋ० ७९८६ ] हवामसि C. I. का० सं० ३९१०] ५-इदं मूलवास्य नास्ति c. D. १६-उत B.उक. १७-पम भाभानबभसा B. ६-०वश्वादि.. ७- मिन पि.. १८-ज्योतिष्मतीत्यादिस्य पाटो D. पुस्तकेत्र नास्ति ८-हासा C. 'भामा' इत्यत आरभ्य 'इत्युदाहरणम्' प्रत्युत 'गौरादिन्य' इति प्रकरणे 'एवमेव भासा इत्यन्तः पाठो नास्ति . ज्योतिषां' इन्यत: परस्ताद् विद्यते । तत्रन्यो- ५-[ऋ० ११११३१.] 'गोदो' इत्यस्य स्थाने चितः पारस्तत्र नास्ति। देदे 'यत्र' इति पारः। १९-अत्र 2.C. पुस्तकयोः पादादिसमातिनिर्देशो नास्ति १.-ट्न B.c. ११-सन् मास्वलेन D. २०-आदर्शपुस्तकेषु राण्डममातिनिर्देशो नास्ति।

·रिश्मिदिङ्नामानि अ.२, ख. १५, अ.२, पा.५,ख.१. } १२ [अथ पञ्चमः पादः। पञ्चदशः खण्डः1] रश्मिनामानि साधारण्यप्रसङ्गादाह-खेदय इत्यादीनि पञ्चदश । रमियमनादित्यर्थ- कर्थनमेतत्, न धातुप्रदर्शनम् । रशेरेव रश्मिः । रशना रश्मिरिति कतिपयप्रयोग- विषय एवायं रशिः, रहेत्यादिवत, न सर्वत्र, बन्धनप्रतीतेर्यमनादित्याह-एकत्रोदकस्या- परत्राचानाम् । तेषामादौ साधारणानि पशाश्वरश्मिभिः । प्रदर्शनश्चैतत् । अभीशु-दीधिति- शब्दावङ्गुलिभिः । एवमन्येषामपि दष्टव्यम् । आदित्यसम्बन्धित्वेनैव दिनियमादाह-दिनामान्युत्तराप्यष्टौ । दिशतेः । मादिश्यन्ते हिती आदित्यन । अतिसृष्टा वा तं तमर्थ प्रति आशदनौा, शदिर्गत्यर्थः । अभ्यशनादा व्यापतिनाद्वा । दिशतेरेवार्थनिदर्शनमिति केचित् । तत्र वाष्ठा इत्येतदनकापि द्रव्यस्य पाचकं भवति । दिशस्तावत्, फ्रान्वा सर्वमतीत्य स्थिताः, आकाशवत, व्यतिरेकपक्षे । अव्यतिरेकेपि त एव शम्दादयः सर्वत्र सन्ति संस्थिताश्चेति । उपदिशोऽप्येवमेव, अव्यतिरेकेपीतरेतरापेक्षया परत्वापरत्ववेत् सर्वत्र व्यवहारास्तित्वम् । आदित्योऽप्युदयगिरेः कात्यास्तगिरावदर्शनात् स्थित १-०ना एवमदि. c. १२-आश्यन्ते B. २-धातु शब्दप्र.D.C. १३-एताः . २-रशेन B. १४-आदश ('सद' इत्यपि B.) नाद्वाद B.C. ४-प्रय प्रयो..c. १५-शनिर्ग.B. १६-'व्यापातनाद्वा' नास्ति D. १७ काचित् D. १८-.तदपरत्वादने । -एवम्' मास्ति . अस पाश्यस स्थाने B.१९-मुदितपुस्तरेषु 'द्रव्यस्य पाचक' इत्यस्य स्थाने पुस्तके 'एवमादीन्येपामपि द्रव्यस्य वाचक भवति 'सत्त्वस्य नाम' इति पाठो वर्तते । द्रष्टव्यम्' इति पाटो वर्तते। २.-शाव्यति । ९-बन्धले. B.C. २१-'सं' इति नास्ति D. १.न्या. २२-'वत्' इति श्रुटित भाति C. "-अतिसजनास दिशः तः ।, २३ आदर्शपुस्तरेषु पादसण्डारम्भनिर्देशो नास्ति । ५-हरत्या D. ६-०दरस्या. B.C. ७-धाना..

·म.२, ख. १५.
अ पा.५, ख..
}
[रश्मिदिङ्नामानि
उच्यते । आज्यन्तः शरपथपर्यन्तः काष्ठोच्यते । अत एवापोऽपि द्विप्रकाराः काष्ठाः ।
स्थावरोस्तावत्-गत्वा जलाशय समुदादि स्थिता भवन्ति । सर्वत्र निगमा द्रष्टव्याः ।
अयनसन्ध्याप्रकर्षादिषु चास्थावराणां न क्वचित्तिष्ठन्तीति काठाः । निगमः।
[इति सप्तमस्या-(द्वितीयस्था-) ध्यायंस्य
पञ्चदशः खण्डः।]
६-पत्र हि नि० .
७-स्पस्पा
१-इत्युन्यते D.
५-आदित्यः D, अज्यतछर..
३-थान्त: B.
४-अकए..
५-रास्ता• B, रास्था..
८-दित्वा स्था D.
९-आदर्शपुस्तकेवर सण्डसमातिनिर्देशो नास्ति ।

·[अतिष्ठन्तीनाम् अ.२,पा.५,ख.२. । [अथ पोडशः खण्डः।] अतिष्ठन्तीनामनिवेशनानां काष्टानां मध्ये निहित शरीरम् । वृत्रस्य निण्यं वि चान्त्यापो दीर्घ तम आशयदिन्द्रशत्रुः ॥ हिरण्यस्तूपस्योर्पम् । चलत्यादतिष्ठन्तीना यहुत्वादनिवेशनाना काठानामपांमध्ये स्थितान:- मिति शेषः । यहिनिहित शरीरं वृत्रस्य मेघस्य निण्यं निर्णाम यतोऽधो नीचर्नमति त यिले- मित्यर्थः । विचरन्ति विजानन्ति, सर्व गत्यर्था ज्ञानार्थाः, आपः । सोऽपि निच्छन्तीस्ताः प्रहरुत्सत्, दीर्घन्तमः-धूमनील मेघशरीरम, आशयत् आशेते आतिष्ठति। दीर्घेण तमोरूपेण धरन नभो व्यामोतीत्यर्थः। इन्द्रशत्रु:-न्द्रस्य शत्रुःशातयितव्यः। शरीरं सामान्येन निराह शृणातेः, हिंस्यते हि तत् । शैनातेर्वा, शाम्यति हि तत् फालेन । दीर्घम्-धतेवृद्धयर्थस्य । तमस्तनोते, विस्तीर्ण हि तदात्मना । शमयिता शानयिता घेति धात्यन्यत्वमात्रम्, अर्थस्तूभ- यत्र मारणमेव । १-[ ऋ० १।३२।१० ] 'अतिउन्तीना० इन्द्रशत्रुः' मेघस्य निर्ण्य निर्णाम येनासौ नीचर्नमति त इत्येव प्रतीकम् D. प्रदेश विजानन्ति ('न्तीव' मु.पा.) यत. २-०पार्षम् D. ३-पल• 0. स्तेन प्रदेशे (न) विचरन्ति । निमानुसारियो ४-हिरण्यं . ५-चल• B. हि ताः । असावपि वृत्रस्तासु प्रक्षरन्तीपु तत्- प्रक्षरणनिरोध चिकीर्षुः स्वशरीरवृद्धया दीर्घ- ७-'चलवादति.' इत्यारभ्य 'आतिष्ठति' इति न्तमः । स हि तमः स्वत एव धूमादिप्रभवत्वात् । पर्यन्तः पाठस्त्रुटित: D. पुस्तके । अस्य स्थाने यावत्तं प्रदेश निम्न विलमनुसरन्त्यः मेघसत (?) दुर्गवृत्तिनाम्ना कश्चन पाठ उद्धृतो वर्तते । रा निःसरन्ति । ततो बहुतरमसौ वर्धते तदवरु-(रु) चेयम्-"दुर्गवृत्ती'न तिष्ठन्तीयतिष्ठन्त्यः । तासा रसया। एवं दीपैतम आशयत् आशेते' एवं दुर्ग: मतिवन्तीनां मेघोदरान्तर्गतानामपाम् । ता हि ८-भा B.C. ९-०तव्यम् । मेघे गच्छति गरछन्त्येव तदाधारवाद । अनि •-हिसार्थस्यैव [धा० ४.९२]। वस्तुतस्त्वयं नेघण्टुको वेशनानामनिविसमानानाम् । न हि ताः धातुः । शमातिर्वधर्मसु निघण्टौं पठितः। याचिन-(नि.) विशन्ने यारजलाशये नाप्नु-19- पा. ११११७] पन्ति । तामामेवंविधाना काष्ठानां मध्येऽवस्थि- १२-विस्तारार्थस्य [ धा..] ताना यायतो मेघाख्यं निहितमवस्थापितं धात्रा १३-'शमयिता' नास्ति D. 1४-०स्तु यत्र D. शरीरमाहत्यापस्तासामेव गुप्तये । साः पुस । १४-आदर्शपुस्तकेषु सण्डारम्भनिर्देशे न विद्यते । ६-अवरु.. F ·अ.२,ख. १६. अ २, पा.५, ख.२. } [वृषो मेघः वृत्रशब्दस्य निगमप्रसकस्याभिधेयं प्रति विप्रतिपत्तिः, तनिणिनीपया प्रश्नयति तत् को पुत्र इति । वाष्ट्रोऽसुर इत्यैतिहासिकाः । सर्वे इतिहासाश्चार्थवादमूलभूताः। ते चान्यपरा विधिप्रतिपेधशेपभूताः । अतस्ताननाहत्य स्वयमविरुद्ध नित्यदर्शनमुपोद्वलयन्नाह मेघ इति नरुक्ताः । कथं ताहि मन्त्रेपु ब्राह्मणेषु च सलिलसंघातमात्रात्मकेन वृत्रेण सह युद्धप्रवादाः ? उच्यते, अपाञ्चैत्यादि । अपां रश्मिभिराहतानां धेनीभूतानां वायुनावष्टब्धानामभिहन्यमा- नानां परस्परसंघर्षे तरुशाखयोरिवाग्निरुपजायते, ततस्तेनोपताना विलयन भयति । तासां ज्योतिषश्च पैद्युतस्योद्भूतवृत्तेः प्रतिद्वन्धिीवान्मिश्रीभूतयोस्तत एव मिश्रीभवनकर्मणी चिलयनाजायते, न घविलीनमुंदकं प्रयति । न च तेजोऽन्तरेण पिलयनमस्ति । तत्र मुख्ययुद्धसम्भवाभायादौपचारिकी उपमालक्षणार्थेन युबवर्णना । कि सादृश्यम् ? संघर्षः। तस्मादसति युद्ध कल्पनेपा । तथा च फल्पितरूपा मन्नवर्णा मन्त्रलिङ्गाः । रूप रूप मघा बोभवीति । मायेत्सा ते यानि युद्धान्यातुः । इन्द्रो दिवः । यथार्थ इन्द्र ते शेतम् । इति तेपामेको निरुक्तेन व्याख्यातव्यः । स व्याख्यायते- १५-०द्वन्द्व एवाम्मि• B. बन्दीगावमि D. २-'विप्रति' इति विलिखितम् . १६-'वि' इति नास्ति B. C. ३-०'णि' इति त्रुटितम् D. ४-प्रश्न इति D.C. १५-ना (न.) प्यवि. n.c. ५-'इति वाट्रोऽसुर' इति श्रुटितम् ।. १८-'उदकं घटितं भाति ... ६-०मूला: B. C. १९-०वर्णानां B.C. - पेध' इति त्रुटितम् D. २०-वर्षस. D. ८-निदर्श• B. C. 'स' इति पुटितम् । २१-देहपने B.C. ९-सघातीनां घनीभू• D. २२-मन्त्रलिहाः' नास्ति B.C, १०-विश्वाना.D. २३-[३० ३।५३८१] ११-स्तानो.. २४-३० १०५४।२] १२- लिला B. २५-३० १०८९१०) १३-पिलये D. २६-[१० ८५७०५] r'शुनस्यो तात्तेः' नास्ति B. c. २७ व्याख्यात: B.C, १- प्राचन्द..

·[वृत्रो मेघः . भ.२, स.१६ अ.२,पा.५, ख. २. } यदचरस्तन्वा वावृधानो बलानीन्द्र प्र युवाणो जनेषु । मायेत्साते यानि युद्धान्याहु द्य शत्रु ननु पुरा विवित्से ॥ हदुक्थस्य वामदेवस्यार्पम् । यदवरः चरसिं, तन्वा शरीरेण, धातुधानो वर्धमानः, चलानीन्द्र स्वसामर्यानि प्रवाणः कथयनिय जनेषु, चतुर्थ्यर्थे सप्तमी, जनेभ्यः । माया, इदिति पदपूरणः, सा ते तय अनृतं तदित्यर्थः । यानि युद्धान्यैतिहासिका आहुः, तान्यपि मयिय । यतो नाद्य इदानीम, शत्रु प्रथमार्थ द्वितीया, तच्छुतेश्चास्तीति शेषः । शत्रुर्नास्तीत्यर्थः । नापि पुरा यानि युद्धान्यैतिहासिका, तान्यपि पुरातनच त्यमपि विविरसे वेत्स्येव न केवलोऽहम् । अथया, विवित्से इति विदेर्लाभार्थस्य रूपम, नेदानी शत्रु लभसे, नापि पुरा । ततश्च केन सह युद्धमिति । किं वृत्रवदेव ? 'ने, अहिवत्तु-अहिशब्देनापीत्यर्थः । मन्त्री ब्राह्मणवादाश्च भवन्ति- अहनदिमन्वपस्तत । तथा- अमित्राणि । इति । ऐतिहासिकपक्षे एको वृषः, कुतो बहुत्या ? नैरुक्तपक्षे त्यदोषः । विवृद्धया शरीरस्येस्यादि, निगदव्याख्याते । ब्राह्मणमपि चास्मिन्नर्थे दृश्यते-'सरपुमात्रं विष्वडवर्धत' इति । एतदर्थाभिवादिनी एपा प्रहरभवति । [इति सप्तमस्या-( द्वितीयस्या-) ध्यायस्य पोडशः खण्डः ] ४ १९ १-[ऋ० १०५४२ ] 'यदचरस्तन्वा० विवित्से' | ११-'एव ? न' घुटितम् .. १२-आदिश• D. इत्येव प्रतीकम D. १३ मन्त्राप्रा.B.C. २-०स वार्षम् . ३-चरसी, १४-[ऋ० १।३२।१] ४-'वर्धमानः' इटितम् D. १५-२० ६.१६३४] १६-०ट्यानम् D. ५-ताछूत ना• ( .c.) t.c. १७-'इघुमा' इति द्विलिसितम् C. 'विवई इति ६-यापि B. C. यान D. नास्ति D.विस्पन्द व.. v-आहुरिति शेषः । ८-०त्रस्व B. 1-[तै० सं० २०५।२।२] ९-'न के' इति त्रुदितम् B. १९-आदर्शपुस्तरेष्वत्र खण्डसमातिनिर्देशो १०-[ धा० ६११३८] न दृश्यते।

·अ.२,ख..१७. म.२, पा.५,ख. ३. } BHI St........... LIBRARY [अथ सप्तदशः खण्डः।] दासपनीरहिगोपा अतिष्ठनिरुद्धा आपः पणिनेव गावः । अपां विलमपिहितं यदासीप॒त्रं जघन्वों अप तद्ववार ।। हिरण्यस्तूपस्यार्पम् । दास: कर्मकरः श्रान्त उपक्षीणशक्तिः, तं चीतमव्यावृत्ति- फरणेने पालयन्तीति दासपत्न्यः । अथवादासो मेघः, तस्य पालयित्र्यः, ताभिहि मेघो भवति, तस्कृतं तस्य मेर्घत्वमित्यर्थः। अहिंगोपा:-अहिमघो गोपायिता योसांताः। अतिष्ठन्। तिष्ठन्ति, तेन निरुद्धा आपः पणिनेव वणिजेव विक्रयार्थे वीयादौ गावः, तासामपां निगम- बिलम्, अपिहितं घहितं यदासीत्, वृत्रं मेघं जघन्वान, अपतद्ववार अपावृतवान तदिन्द्रः। दासो दस्यतेः, उपदासयति कर्माणि उपक्षयति कर्माणि । क्षय आन्त गमनम् । एवं हि तत् क्षीणं भवति । यद्यन्तं नीतम, अर्थार्थत्यात प्रवृत्तः । अन्यथा पुनः प्रवर्तत एव । अहिरयनातू-गमनात्, एति गच्छत्यन्तरिक्षे । अयमपीतरोऽहिः सर्प एतस्मादेव एतेः । असायपि हि भूम्यामेति । यद्वा आइन्ति भोगेनेत्याहिः सन् उपसर्गहस्वत्येन अहिः। पणिर्वणिनित्यमि- घेयवचनम् । पणनादिति शनिर्वचनम् । क्रयविक्रयव्यवहारः पणनम् । पर्यायप्रसङ्गा- दाह वणिग् वन्यं पैननीय, पण्यं नेनेति शोधयति, क्रयविक्रयः स्यादिति । बिलं भी विभतः पिलं विभक्ति हि तदुदकादि । वृषो वृणोतेरीच्छादनाथस्य, आच्छादयति हासो धारने १२ । १-आदर्शपुस्तकेष्वत्र सण्डारम्भनिर्देशो न दृश्यते । ३-[१० ११३11] 'दासपनी• पवार' इत्येत्र प्रतीकम् D. ३-०पार्यम् D. ४-०राम.D. ११-व्रीह्यादी 3.C. १२-उद्घटितं D. अत्र 'अनुद्घटित' इति युक्तः पाठो भवेत् । १३-०न्तर्वी B. १४-प्रवृत्तिः D. १५-एकस्मा.. १६-मि B. १७००त्यादि स. D. १८-पर्याय' इति त्रुटितम् D. १९-नयीयं D. २.-मरं यत् वि. B.C. २१-पा०५८] ५-०करण D. (-'इति' नास्ति । ७-भिनियो D. ८-०पाव.. ९-गामताःD.C. 1.--..यायें D.

·अ.२, ख. १७. म.२.पा.५.ख.३. } [दासाघेकपदनिरुक्तम नमः। वर्ततेर्वा गत्यर्थस्य, गच्छति ह्यसौ नमः । वर्धतेर्वा वृद्धयर्थस्य । ब्राह्मणदृष्टास्त्रयोऽपि निर्यचनप्रकारा इति दर्शयति-यदिमाल्लोकानावृणोत् तदत्रस्य पुत्ररयमिति विज्ञायते । यथा यदर्तयत् तथा घुमात्रमयत' इति । । इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तवृत्ती सप्तमस्या-(द्वितीयस्या.) ध्यायस्य पञ्चमः पादः। [सप्तदशः खण्डः ६-तथा D. १-निघण्टौ वर्ततिगतिकर्मसु पठितः । २-गर्थस्य B. ३-[धा. १७९६] ४-०ण दृष्ट्वास्त्वयो• D. ५-"विज्ञायते' नास्ति 1. C. ७-[cf. १० सं० २।५।२।२] ८-टीकायां D. ९-आदर्शपुस्तकेषु खण्डसमाप्तिनिर्देशो न विद्यते ·अं. ३, पा. १८७.१.} अ.२, ख. १८. ( ९७ ) [राऽयुंपोनामानि [ अथ षष्ठः पादः। अष्टादशः खण्डः।] रात्रिनामान्युत्तराणि दिङ्नामभ्यस्त्रयोविंशतिः । आदित्यनिमित्तत्वसम्बन्धात् । दिसम्बन्धः श्यामवर्णा । इयावीत्यादि प्रतिनामै निर्वचनम् । ऊधरिति सन्दिग्धेपु, निर्णयोदाहरणम्-'यो अस्म प्रेस'। इति । महःसाहचर्यादर्थसामान्याच रानिरिति गम्यते । पवं सर्वत्र । अर्थादेशप्रसक्तं निर्वचनम् रात्रिः कस्मात् ? इति । प्ररमपति प्रक्रीडयति भूतानि नक्तश्चाणि कौशिकपिशाचादीनि । उपरमयति कर्मभ्य इतराणि दिवाचराणि । ध्रुवीकरोती- स्यर्थवचनम् । प्रोपविष्टस्य रमेः रात्रिः। तेर्वा दानार्थस्य स्यात् । अन्न हि रूपसिद्धिला- घवमर्थपोष्कल्पच । प्रदीयन्तेऽस्यां मध्यमेन अवश्यायाः, अवश्यमायन्तीत्यवश्यायास्तुपारा इत्यर्थः, ते हि रात्रौ निपतन्ति । रातेनिार्थोपपत्तिवचनम् । रात्रिसम्बन्धादुषोनामानि षोडश, विभावरीत्यादीनि । उपाः कस्मात ? उच्छतीति सत्याः । उन्नतिर्विवासे, विवाप्सनादुपाः । रावेरपर: काल इत्यभिधेयकथनम् । नास्मात्पर राज्यययवोऽस्ति पञ्चदशो मुहूर्तः । त केचिदह गं मन्यन्ते । केचिद्रात्रिभागम् । फेचिदुमयसाधारणम् । केचिदुभयव्यतिरिक्तम । यथा चाय रारपास्तथैव एपा ऋग्मयति । [इति सप्तमस्या-(द्वितीयस्या) ध्यायस्य अष्टादशः खण्डः।] . +-दिसम्ब- 9. रन्धा . २-०नामानि 1. C. -[ऋ. ५/३४।३] ४-एव एवं B.C. ५-'' इति त्रुटितम् D. ६-०विषय D. अन 'प्रोपटस' इति समी- चीनः पाटो भवेत् । १३-अवश्यमायतीत्यादिरयं विपतन्तीत्यन्तः पालो न रयते B.C. १४-०नार्थस्य पत्ति. D. १५-उन्छ विवागे C. D. 'तिर' इति त्रुटित स्यात् । धातुपाठे तु 'उच्छी विवासे' [पा. १।२३१] इन्येव दृश्यते । १६-वचनम् D. १७-ताच B,तच. १८-तिरेकम् . १९-आदर्शपुस्तकण्वत्र खण्डप्रारम्भसमातिनिर्देशो नास्ति। ७-नामे B.C. धा. २४० ९-.त्यत्वा D. १.-.यते BC.-मध्यमेन नास्ति D. १२-०श्यायविभुष: B.C.

·} १५ म.२, ख.१९, ( ९८ ) दं श्रेष्ठम् अ.२, पा.६, ख.२, [अथैकोनविंशः खण्डः ।। इदं श्रेष्ठ ज्योतिषां ज्योतिराचित्रः प्रतो अजनिष्ट विन्या। यथा प्रसूता सवितुः सवर्ष एवा राज्युपसे योनिमार ॥ फुत्सस्यार्पम् । उत्तरा च । इदं श्रेष्ठम्-अतिशयेन प्रशस्तम, ज्योतिषां ग्रहनक्षत्रादीनां मध्ये, ज्योतिः-उप आख्यम्, आगात्-उद्तम् । आदित्यो हि तापकः प्रकाशकश्च, चन्द्रमास्तु शीतः प्रकाशकश्च । इदं पुनर्मात्युगं नातिशीतं प्रकाशकचेत्येवमादित्यादीनामिदमेव श्रेष्ठ- मागच्छतीत्यर्थः । उदिते च तस्मिन् चित्र:-चायनीयः पूजनीयो दर्शनीयो घी, प्रकेत:- प्रज्ञानं प्रकाशाख्यम, अजनिष्ट-जातम् । विश्वा-विर्भूतमम्, इदमतिमहत्त्यादिभूतमं विस्तीर्ण- तमम, इसरागि परिच्छिन्नतराणि ज्योतीच्यपेये, सर्वव्यापीत्यर्थः । किश्च यथा प्रसूता उत्पन्ना सवितुः सकाशात् स्वयमेव रात्रिः । सविता हस्तमयेन रात्रि जनयति, तेन सा तत उत्पन्नेत्युच्यते । सबाय एवा-एवं, रात्री-रात्रीः, उपसे-उपसोऽर्थाय, सवाय-सवो जन्म तदर्थमित्यर्थः । योनिम्-स्थानमात्मैकदेशम, अपरराज्याख्यम् । आरक्-आरेचितयती फलिप- वतीत्यर्थः। एतदुक्तं भवति-यथा आदित्योऽस्तं गच्छन्नात्मनस्तिरोभावेन रात्रैरवकाशं ददाति, एवं रात्रिरुपसे । अथवा-यथा प्रसूतेत्युपा उच्यते न रात्रिः, सवितुरित्येतदपि सयाये- स्येतेन सम्बध्यते, यथा प्रसूता उत्पन्ना उपाः सवितुः सवाय जन्मने, उपसो [त्पत्त्य- १-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डारम्भनिर्देशो नास्ति । पाठो वर्तते। ९-विभृत• D. २-[ऋ० १.११३११ ] 'इदं श्रेष्ठं मारेक्' इत्येव १०-'विभुतमं विभृततम'इति वा पाठो युक्तः स्यात् । प्रतीम D. ११-'इदमतिमहत्त्वात्' इत्यारभ्य 'अपेक्ष्य' इत्यन्तः पाटो ३- येन श्रेष्ठ प्रशस्यै B. C. ४-०त्राणां B. नास्ति .C. एतदानुपूर्वीक. पाटो दुर्गवृत्तावपि ५-. पुस्तके 'मध्ये' इति पद 'प्रहनक्षत्रादीना' १२-सव्यापी...त्यापी.D. इत्यस्मात्पूर्व विद्यते। १३-भ्यास्त.. ६-'आदित्यो हि तापकः' इत्यादिः आगच्छत्तीत्यर्थः' १५-'एवा' श्रुटितम् D. १६-रात्री भ्रुटितम् . इत्यन्तः पाठो नारित 1.c. दुर्गवृत्तावप्ययं १७-रनी: c, 'रात्रिः' इति पाठ उचितः । पाटो दृश्यते। ७-चिप्रा. चित्रं. १८-अक् . १९-'कल्पितवती' त्रुटितम् C. ८-'चायनीयः पूजनीयो दर्शनीयो वा' इति पाट- २०-०सूयतेत्यु D. २१-०म्बन्य.D. स्त्रुटित: B. C. लिभेदन दुर्गदृसावप्ययं | २२-'प्रसृता' मास्ति D. २३- मनो हयुरप.D. घर्तते । १४-तत्र D.

·अ.२, ख. १९, अ.२, पा. ६, ख.२, ( ९९ ) [उपसो राज्यपरभागत्वसिद्धिः । : नन्तरं सविता जायते, तेनेयं तदर्थमेवोत्पन्ना इत्युच्यते । एवमेव रात्रिः प्रसूता उपसे, उपसो जन्मार्थमुत्पनेत्यर्थः । यतः स्थानमस्या रेचितवती । अथवा यथाभुत एव सम्बन्धः । यथा प्रसूतोत्पन्ना | काँसौ ? अपरभागा रात्रिः सवितुरादित्यस्य साय जन्मने, एवमेव विनापरभागेन उग आख्येन राधिस्तस्यैवापर- भागस्य उप आण्यस्य जन्मने बहुलतमोरूपात्मोपसंहारेण स्थान रेचितवतीत्यर्थः । एवमत्र रात्रेमन्दतेमप्रकाशात्मकोऽपरभाग उपा इति सिद्धम् । रात्रिरादित्यस्य सकाशा- दिति शेषः प्रथमे व्याख्याने । द्वितीये तु व्याख्याने रात्रिरादित्यस्येति तदेकदेशेंभूता उपा उच्यते । शिष्टं भाध्य मन्त्रव्याख्यानेनैव गतम् । योनिशब्दस्योक्तनिर्वचनस्यापि स्थितित्यसम्बन्धेन लिङ्गान्तरवण्यापनार्थमाह अभियुनः, अनी स्थितो वैनां योनि स्त्रिया गर्भ इति । योनिशब्दो मन्त्र उभयलिङ्गो रयः । समुद्र या प्र हिणोमि खां योनिम'। अयं ते योनित्वियः। तदुभयप्रदर्शनार्यमुभयया निरुक्त इति । तस्या एवोक्तविभागाया उपप्स एपापरा, अनन्तरा ऋग्भवति । [इति सप्तमस्या-(द्वितीयस्या-) ध्यायस्य एकोनविंशः खण्डः।। १-उपार्थ उप•D. २-'मुत्पनेत्य'इति श्रुटितमB C.) त्यस्य प्रसवाय आदित्योराटे देशे ज्ञायते, ३-कासी सा D. ४-'सवाय' नास्ति D. एवमेव रात्रिरुपसोऽपि जन्मार्थ योनि स्था- ५-०न्दता प्र.D. ६-०वि आदित्यसका. D. नमवकाशम्-उपस आत्मलाभायारक आरेचयति - देश माता D. ८-.ति न स. B.C. ददातीत्यर्थः। यथोपा आदित्यस्य जन्मनो हेतु- ९-अति-B.C. १०-हि इत्यस्थि. D. स्तदनन्तरत्वादेवं रात्रिरुषसो जन्मनो हेतु- 'अभीत्य इति पाठः स्यात् अभिव्याप्येत्यर्थः । रित्येवमस्यामृचि गरेवापरः काल उषःसंशित ११-[अथ० १०५।२३। वेदे तु 'चा' इत्यस्य स्थाने इति गम्यते । स्थान योनिशब्देनोच्यते । यदि 'वः' इत्येव पाठः । १२-[ऋ० ३।१९।१० ] यस्मिन्निधीयते तत्तेन साकं युतं भवति । १३-०भया प्र• B. १४-'उभयथा' त्रुटितम् D, मिश्रीभूतमित्यर्थः । इयमपीतरा वीयोनिरेत- १५-अत्र केवल D. पुस्तके दुर्गवृत्तिनाना कश्चन स्मादेव । किं कारणम् ? अभियुतो हि गर्भ पाठ उद्धृतो वर्तते । स चेत्यम्- एनो भवति।आमिश्रीमूतमि- ('तई' मु. पा०) "दुर्गवृत्तौ-यथा प्रसूता प्रकर्षेण सूता प्रसव त्यर्थः' एवं दुर्गः।" मनुमाप्ता । सूतिशब्दः प्रसवार्थः । रात्रिरादि- १६-आदर्शपुस्तके प्वत्र सण्डसमातिनिर्देशो नास्ति ।

·इदं श्रेष्ठम् .२, खं.१९, अ.२,पा.६.स.२. - [अथैकोनविंशः खण्डः।] इदं श्रेष्ठ ज्योतिषां ज्योतिरागाचित्रः प्रेमतो अजनिष्ट विभ्वा । यथा प्रसूता सवितुः सवायें एवा रात्र्युषसे योनिमार ।। कुत्सस्यार्पम् । उत्तरा च । इदं श्रेष्ठम्-अतिशयेन प्रशस्तम, ज्योतिषां ग्रहनक्षत्रादीनां मध्ये, ज्योतिः-उप आख्यम, आगात्-उद्गतम् । आदित्यो हि तापकः प्रकाशकश्च, चन्द्रमास्तु शीतः प्रकाशकश्च । इदं पुनर्नात्युगं नातिशीतं प्रकाशकञ्चेत्येवमादित्यादीनामिदमेव श्रेष्ठ मागच्छतीत्यर्थः । उदिते च तस्मिन् चित्रः चायनीयः पूजनीयो दर्शनीयो घी, प्रकेत:- प्रज्ञानं प्रकाशाख्यम, अजनिष्ट-जातम् । विना-विर्भुतमम्, इदमतिमहत्याद्विभूतमं विस्तीर्ण- तमम्, इतराणि परिच्छिन्नतराणि ज्योतीप्यपेश्य, सर्वव्यापीत्यर्थः । किच यथा प्रसूता उत्पन्ना सवितुः सकाशात् स्वयमेव रात्रिः । सविता हस्तमयेन रात्रि जनयति, तेन सा संत उत्पन्नेत्युच्यते । सवाय एका एवं, रात्री-रात्रीः, उपसे-उपसोऽॉय, सवाय-सयो जन्म तदर्थमित्यर्थः । योनिम्-स्थानमात्मैकदेशम, अपरराव्याख्यम् । रिक्-भारेचितवती कल्पि- सेवेतीत्यर्थः। एतदुक्तं भवति-यथा आदित्योऽस्तं गच्छन्नात्मनस्तिरोभावेन रात्रेवफाशं ददाति, एवं रात्रिरुपसे । अधवा-यथा मैसूलेत्युपा उच्यते न रात्रिः, सवितुरित्येतदपि सवाये- त्येतेन सम्बध्यते, यथा प्रसूनी उत्पन्ना उपाः सवितुः सयाय जन्मने, उपसो छुत्पत्य- १-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डारम्भनिर्देशो नास्ति । पाटो वर्तते । ९-विभूत• D. २-[ऋ० १११:३।१] 'इदं श्रेष्ठं० मारक' इत्येव १०-'विभुतम"विभूततम इति वा पाठो युक्तः स्यात् । प्रतीकम् D. ११-'इदमतिमहत्त्वात्' इत्यारभ्य 'अपेक्ष्य' इत्यन्तः पाठो ३-० येन श्रेष्ठ प्रशस्य B.C. ४-.प्राणां B. नास्ति 1. C. एतदानुपूर्वाकः पाठो दुर्गवृत्तावपि ५-D. पुस्तके 'मध्ये' इति पर 'प्रहनक्षत्रादीनां' १२-सव्यापी..स्यापी.p. इत्यस्मात्पूर्व विद्यते । ६-'आदित्यो हि तापकः' इत्यादिः आगरसतीत्यर्थ.' १५-एवा' त्रुटितम् D. १६-रात्री' धुटितम् ॥ इत्यन्तः पाठो नास्ति . c. दुर्गवृत्तावष्ययं | १७-रत्री: C. रात्रिः' इति पाठ उचितः । पाटो दृश्यते । ७-वित्र B. चित्रं. १८-अ . १९-वल्पितवती' धुटितम् C. -चायनीय: पूजनीयो दर्शनीयो वा' इति पाट- २०-०सूयतेत्यु. D. स्फुटित: B. c. लिहभेदेन दुर्गवृत्तावप्ययं ! २१-'प्रमत्ता' नास्ति D. २१-०न्मनोहपुरप• D. धतेते । १३-भ्यास्त.. १४-तत्र D. २१-.म्बन्य.D.

·अ.२, स्व. २९. अ.२, पा.६.ख.२. } ( ९९ ) [उषसो राज्यपरमागत्यसिद्धिः नन्तरं सविता जायते, तेनेयं तदर्थमेवोत्पन्ना इत्युच्यते । एवमेव रात्रिः प्रसूता उपसे, उपसो जन्मार्थमुत्पन्नेत्यर्थः । यतः स्थानमस्या रेचितवती । अथवा यथावत एव सम्बन्धः। यथा प्रसूतोत्पन्ना । फाँसो १ अपरभागा रात्रिः सवितुरादित्यस्य साय जन्मने, प.यमेव विनापरभागेन उप आख्येन रानिस्तस्यैवापर- मागस्य उप आख्यस्य जन्मने बहुलतमोरूपात्मोपसंहारेण स्थान रेचितवतीत्यर्थः । पयमन रात्रेमन्दतेमप्रकाशात्मकोऽपरभाग उपा इति सिद्धम् । रात्रिरादित्यस्य सकाशा- दिति शेषः प्रथमे व्याख्याने । द्वितीये तु व्याख्याने रात्रिरादित्यस्येति तदेकदेशंभूता उपा उच्यते । शिष्टं भाष्यं मन्त्रव्याख्यानेनय गतम् । योनिशब्दस्योक्तनिर्वचनस्यापि स्थितित्वसम्बन्धेन लिङ्गान्तरत्वख्यापनार्थमा अभियुनः, अनीत्य स्थितो वो योनि स्त्रिया गर्भ इति । योनिशब्दो मन्त्र उभयलिङ्गो छः। समुद्रं वा न हिणोमि स्वां योनि अयं ते योनित्वियः। तदुभयप्रेदर्शनार्थमुभयथा निरुत इति । संस्था एयोक्तविभागाया उपस एपापरा, अनन्तरा ऋग्भवति । [इति सप्तमस्या-( द्वितीयस्या-) ध्यायस्य एकोनविंशः खण्डः। १-उपार्थ उप०.२-'थमुत्पनेत्य'इति श्रुटितमा..) त्यस्य प्रसवाय आदित्योसृष्टे देशे जायते, ३-कासौ सा D. ४-'रावाय' नास्ति D. एवमेव रात्रिरुपसोऽपि जन्मार्थ योनि स्था- ६-त्रि आदित्यसका. D. नमयकाशम्-उपस आत्मलामायारेक् आरेचयति ७-०देश माता D. ८-.तिनस.B.C. ददातीत्यर्थः । यथोपा आदित्यस्य जन्मनो हेतु- ९-अति-B.C. १०-हि इत्यस्थि• D. स्तदनन्तरत्वादेवं रात्रिरुपसो जन्मनो हेतु. 'अभीय इति पाठः स्यात् अभिव्याप्येत्यर्थः । रित्येवमस्यामृचि रात्ररेवापर: काल उपःसंशित ११-[अ५० १०५।२३। वेदे तु 'वा' इत्यस्य स्थाने इति गम्यते । स्थानं योनिशब्देनोच्यते । यदि 'वः' इत्येव पाठः । १२-[३० ३१२९/१० ] यस्मिन्निधीयते तत्तेन सार्क युतं भवति । १३-०भया प्र. B. १४-'उभयथा' त्रुटितम् D. मिश्रीभूतमित्यर्थः । इयमपीतरा सीयोनिरेत. १५-अत्र केवल D. पुस्तके दुर्गवृत्तिनामा कथन स्मादेव । किं कारणम् ? अभियुतो हि गर्भ पाठ उद्धृतो वर्तते । स चेत्यम्- एनां भवति।आमिश्रीभूतमि-('तई मु० पा०) "दुर्गवृत्तौ यथा प्रस्ता प्रकर्षण सूता प्रसव- त्यर्थः' एवं दुर्ग: । मनुप्राप्ता । एतिशब्दः प्रसवार्थः । रातिरादि- | १६-आदर्शपुस्तकेम्वत्र खण्डसमातिनिर्देशो नास्ति । ५-०न्दता प्र०).

·[शद्वत्सा प्र.२,ख.२०. भ. २, पा. ६, ख.३. चरत आमिनाने ॥ [अथ विंशः खण्डः ।। रुशद्वरसा कशती श्वेत्यागादागु कृष्णा सदनान्यस्याः । समानयन्धू अमृते अनूची द्यावा वर्ग सूर्य उपसो वत्स उच्यते, साहचर्यादसहरणादा । यो हि वत्सो मात्रा सहचरत्येचं सूर्य उपसा सह । यथा घा वत्सो मातुरूंधसः पय आख्य रस पिन्नपहरति, एवं सूर्य उपसोऽवश्यायाख्यं रसमुदितो रश्मिभिः शोपयन्नपहरति । अतोऽसावस्या घरस उच्यते । इशद्वत्सा-हसन् दीप्तः सूरियो वत्सो यस्याः सा, रुशती दीप्यमाना, श्वेत्या- उपेसो नामैतत, उपा आगार उद्ता, रिक्-आरेचित्तवती, उः पदपूरणः। कृष्णा-तमः- सम्बन्धात् कृष्णवर्णा रात्रिः, सदनानि स्थानानि, अस्याः-उपसः । नानारेचितस्थानायाः सम्भवत्यस्या उद्यः । उत्तरोऽर्धर्चः सहते स्तौति-समानबन्ध, समानो बन्धुतिः सूर्यो ययो राज्युपसोः, रात्रेः पिता जनकत्वात्, उपसः पुत्रो जन्यत्वात् । अथवा-बन्धनाद्वन्धुः सूर्यः,तेन ह्यस्तमयेन राप्रिया संश्लिष्टा, उद्येनोपाः । अतस्ते तेन समानयन्धने । अमृते- अमरणधर्माणो, न हि ते म्रियते । अनूची-अनुगते परस्परवंशयतिन्यो संपः चेत्यर्थः । हावा-दोप्यतेयोतनार्थस्येदं रूपम, खेन खेन तेजसा दीप्ते । अथवा-यावेति दिधः १-[ऋ० १११३३२] १९-'संश्लिष्टा नास्ति B. C. २०-अतिस्नेहेन D. २-०र्यादु (द्र ०.) पह• B.C. २१-'नहि ते म्रियेते' नास्ति B. C. प्रीयेते D. ३-६ ८. 'हि' नास्ति B. ४-'राह' नास्ति B.C. २२-०गत D. २३-वश' श्रुटितम् D. ५-मार्थ: c. 'ऊधसः' नास्ति c. D. २४-बन्धे D. २५-[ धा• ४४२] ७-शती D. २६-'स्वेन' धुटितम् D. ८-सूर्या सो B. C. २७-अन्न केवलं D. पुस्तके दुर्गवृत्तिनाम्ना कथन ५-उपा ना B. उपो ना.. पाठ उद्धृतो वर्तते । स चेत्यम्- १०-'उषा:' नास्ति D. "दुर्गवृत्ती एवं रात्र्युषसे ('सी' मु. पा.) १२-'रिक्' त्रुटितम् .. आरेकरे. द्यायो द्योतनात, उषा हि स्वेन प्रवाशेन घोतते। १३-सहेते . गत्रिरपि वन तमोवीर्येण नक्षत्रगणेन का १५-जाति: B.C. व स्वमधिकार प्रति योतते । एवं हि द्यावेति १६-'उपसः पुत्रो जन्यस्वात्' त्रुटितम् B. द्विवचनम्' एवं दुर्ग:।" १७-'सूर्यः' द्विलिखितम् .. १८-यन्धू B. २८-आदर्शपुस्तरेषु खण्डारम्भनिर्देशो न विद्यते। ६-पय अ. D. ११-शुभ्रगता D. १४-समानव- D.

·अ.२, ख. २०. म. २, पा. ६, ख. 8412 [ अहर्नामानि द्वादश १५ पर्यायस्तृतीयैकवचनान्तः, तच्छुतेश्य क्रियापदाध्याहारः, दिवा सह महत्यादिना स्पर्ध- मानेऽनुगृह्यमाणे वा स्वात्मनि तमसो ज्योतिपश्चायकाशप्रदानेन, वर्ण कृष्ण शुक्लं चरतः प्राप्नुत इत्यर्थः । आमिनाने-आडोपदयें मिनोतिहिंसाकर्मा, ईपद् हिंसन्त्याविस्यर्थः । किम् ? सन्निधैर्वर्णमेव परस्परस्याः, रात्रिहि कियताप्यनुगतेन खेन तमसा वर्णेन ईप- दुषसो वर्ण हिनस्ति, एवं उपा अपि रात्रेः स्वेन ज्योतिषा। अयथा-आमिनाने इत्याकारोऽप्यर्थे, मिनोतिरपि फरोत्यर्थे । वर्ण विकुर्वाणे । कस्य ?. प्रकृतत्वादिय एक, परस्परस्य या। वत्या श्ववतेः, श्वेतो वर्ण इति वर्णसामान्यम, सामया- दीप्तिमच्छुफ्लवर्णविशेषविषयं द्रव्यम् । उपसि फैया दर्शनात् । कृष्यतेरपकार्थस्य । उपः सम्बन्धादनन्तरमहर्नामानि बत्तोरित्यादीनि द्वादश । यस्तोरितीहशमेवेदं नाम, न विभयन्तम् । 'दोपावस्तोहविष्मती 'दोपायमोहीयसः प्रपित्वं इति च सम- स्तस्यापि दर्शनात् । यस्तो-ज्योतिरिति यस्तोः। घोतत इति घोः । एवं सपत्र । उपा- हरनयनुतिमुन्त्यस्निन कर्माणि, न तु रात्रावपि फुर्यन्त्येय फर्मकाराः । अत एवोभयत्र मावि दर्शयति, न चायं रूदिपु दोषः । अहानीव सुयो' इति दिवसवचनं राज्यां सहैव निर्दिश्यते । तस्याहःशब्दस्यैष निपातो नैघण्टु कत्वेन वैश्वानरदेवतायाभूचि । प्रसङ्गाचो- भयवत्तिय दर्शितं भवति । अर्थादिनाच विभागः । [इति सप्तमस्या-(द्वितीयस्या-) ध्यायस्य विंशः खण्डः] १-'पर्यायः' नास्ति D. १७-तथा D, १८-०त्यादिनि ८. त्यादि D. ३-चा' मास्ति B.C, ४-शुक्लं कृष्णं D. १९-०रिति मृगमे• B, शं नामेवेदं नाम ५- आनीप. ६ स हि धेर्व० ३.c. तदि. D. ७-०रस्य D. ८-'हि' नास्ति B. C. २०-तयन्तः B.c, २१-[ ७१६] ९-क्रियता. B.C. १.-वेन B.C. २२-[० ॥३४॥१] २३-च' नास्ति D. 1:-इंपद' नास्ति D. १२-णे हि हि• B.0, २४-धोतत इति उद्यद्योम D. २५-ते १३-एवं उखा B. I C. पुस्तके श्रुटितम् । २६-'कर्मकाराः' नास्ति B. C. १४-'वर्ण पिकुर्वाणे। कस्य- ? प्रकृत' इति पाठ २७-महि, रूदिलं D. स्त्रुटित: । २८-[ ऋ० ८४८७] २९-०वेति D. ३०-पाततो D. ३१-अर्थादिना च 1. C. १५-स्वादीव B. १६-विता व. B.C. ३२-आदर्शपुस्तके पत्र खण्डसमाप्तिनिर्देशो नास्ति। २ महत्त्वा.

·भ.२,ख.२१. म. २, पा.६, ख.४. } ( গ ঘা [अर्थकविंशः खण्डः।] अहेव कृष्णमहर्जुनश्च वि वर्तते रजसी वेशाभिः वैश्वानरो जाय॑मानो न राजावातिरज्ज्योतिषामितमांसि ॥ भरद्वाजस्यार्पम् । औद्योऽवाहाशब्दो राप्रियचनः । कुत पतत् ? कृष्णमिति विशेषणात् । रात्रेश्च तमःसम्बन्धात् कृष्णत्वम् । अहरर्जुनीति, अर्जुनशब्दो रूपनाम, कृष्णप्रतियोगित्वेनोपादानात् । शुक्लमत्र रूपमाह न यस्किश्चित् । शुक्लपर्याय एव वार्जुनशब्दः । कृष्णचाहः शुक्लञ्च, रात्रिश्च दिवसश्चेत्यर्थः । किं कुरुनः ? उच्यते, विवर्तते-विशब्दोऽत्र विविधवचनः, असहायार्थो था। विविक्ते वर्तेते, उपजायते क्रमेण पा न सह । यदा राधिन तदाहः, यदाहर्न तदा रात्रिः। रजमी-यथाकालं म्वन तमसा ज्योतिषा च रसके भूतानाम् । वेद्याभिः स्त्रीलिङ्गनिर्देशात् प्रवृत्तिभिरिति चास्यशेषः, सृतीयानिर्देशाच्च युक्ते इति । वेदितव्याभिः प्रवृत्तिभिर्युक्ते । फस्य प्रवृत्तिभिः ? सामोदनयोरेय । कथं पुनरेतत् प्रवृत्तीनां वेदितव्यत्वम् ? उच्यते, आनन्याद् वैचि- ध्याद्वा । अवश्यं तदेकरूपत्वं विदितत्यान्न येदितव्यम् । यत्वनन्तं विचित्रं या तदे- स्मिन् विदितेऽन्यद विदितमस्त्येयेति सर्वदेव वेदितव्यम् । अहोरात्रयोथै प्रवृत्तयोऽनेता विचित्राश्च । अतस्ता वेदितव्याः । अथवा-शुभेपु फर्मसु याः प्राणिनां प्रवृत्तयः, ता अन शोभनत्याद वेद्या इत्युच्यन्ते । सहयोगलक्षणा च तृतीया । वेदितव्याभिः प्राणिप्रवृत्तिभिः सह विर्तते इति । सूक्तस्य १-[ऋ० ६९।१] 'अद्दश्च कृष्ण. तमासि' | १२-वैद्यादि . १३-युक्तेति B. युतेतति c. इत्येव प्रतीकम् D १४-'प्र' युटित भाति c. ३-कृष्णमिति विशेषणात् त्रुटितम् n. १६-यध्यन्तवदेकरूपं तत् B. C. १७-वातद्धितत्वा. D. १८-०तस्मि. D. ६-चा' नास्ति B.C. १९-०तेशद. B. C. २०-दि' श्रुटितम् D. -हते B.कि कुरुतः' बुदितम् D. ११-सर्वाद. ८-पिवि.. २२-०रात्रश्च R. 'च' नास्ति D. 'अहोरात्रस्य च' ९-यदा रात्रिस्तदा न तदा (द. c.) : B.C. इति पाठ उचितः। २३-०यो ऽदय B. य रात्रिः तदाद: D. २४-इहैR. इहेषु . २५-'इति' नास्ति . 1 ११-'च' नास्ति B.c. २६-आदर्शपुस्तकेषु सण्डारम्भनिर्देशो न विद्यते । ૨૪ २५ २-०द्यात्रा.. १५-अनन्त्या.. ४-त्रम B. ५-०६प. D. १०-यदा.

·( १०३ ) [मेघनामानि त्रिंशत् अ.२, ख,२१. अ.२, पा.६,ख. ४. . । वश्वानरीयत्वात् केवलस्य चार्धर्चस्य वैश्वानरस्तुत्यर्थस्यासम्भवात् । उत्तरार्धनकथा- क्यताप्रसिद्धयर्थं यत्तच्छन्दाबध्याहार्यो । ये शुक्लकृष्णे अहंनी विवर्तते, तयोईयोरपि वैश्वानरो जायमानो न राजा । जन्मोत्रोदयोऽभिप्रेतः । राजेति आदित्यार्थ उच्यते, सर्वभू- तानां राजा आदित्यः, दीप्तत्यात सर्वेषां ज्योतिपामधिपत्याच । उद्यन्नियादित्यार्थः । अवातिरत्-अवतिरतिबंधकर्मा, अपहन्ति अपनयति, खेन ज्योतिपातमांसि दिवा,एयमग्निः रात्री अपहन्ति । अहोरात्राधारवादनन्तरं मेघनामान्युत्तराग्यहर्नामभ्यस्त्रिंशत्-अद्रि, ग्रावा, इत्यादीनि । मेहति सिञ्चति । आ उपर उपल इत्यादि, आङभिविधा मर्यादायामित्यन्ये, विनोपरोप. लाभ्यां साधारणानीत्यर्थः । आ उपरादीनीति वक्तव्ये उभयोरुपादानं रलयोरविशेष- त्वदर्शनार्थम् । एकयोगक्षेमञ्चाङ्गीकृत्याह-उपर उपलो मेघो भवतीति । वक्ष्यमाण- १-ये च शुक्ले. D. प्राक् उपर उपल इत्येताभ्यां यानि नामानि २-अहनि . साधारणानि तानि पर्वतनामाभिः । तदेषां प्रक- ३-'वि' त्रुटितम् ॥. ४-इवोद्य B. रणोपपदाभ्यां विशेषोऽवधार्यः । आ उपर इत्ये- ५-जन्ममात्रो• D. तस्मादिति वक्तव्ये आ उपर उपल इत्येता. ६-'सर्वभूतानां राजा आदित्यः' त्रुटितम् B, C. भ्यामुक्तम् । उभावपि ह्येतो समाननिर्वचनी ७-०वा तिर.. ८-.तीर.. शब्दविकस्मिन् निरुते निरुक्तौ भाविष्यत इति रलोधाविशेषख्यापनार्यः ('थम्' मु० पा०)। ९-अब.. उपर उपलो मेघो भवति । उपर इति च उपल १०-०पामिस्त B. C. इति च मेघ उत्तो भवति । उपरशब्दादारभ्य ११-'दिवा, एवममिः रात्रावपहन्ति' श्रुटितम् 11. C. मेघनामान्येव न पर्वतनामानि । आह । उपर: १२-०न्युक्तताण्य.. १३-इत आरभ्यासण्डसमाते: B.C. पुस्तकयोः स्मान् ? उच्यते । उपगम्योपगम्यारमन्ते- स्मनभ्राणि । अथवा उपगम्यास्मिन् रता पाठो D. पुस्तकानिन एव । D. पुस्तकपारो आपो भवन्तीत्युपरः उपलोऽप्येतस्मादेव दुगंगृत्तिपाठानुपीकः । दुर्गवृत्तरत्र नामासत्त्वेऽपि स्लोरविशेषेण । आइ......" । तेषां रा पाठरतस्या एवेति तत्पाटागम्यते । स चन्यम- "अदि:-आदारयितव्यो भवति ह्यमावुदवाय- मेघानामुपशब्दवान्यले विगेपलियाचिका मिन्यादिः ।........ मेहति गिचति । एवं एमाश् । करि वारके सतो स्वतदभिधानं भवति मेघ १४-न्ये पिB. इति । नेषां मेपनानाम् आ उपर उपल इति 1 १६-उपर' शुटितन c. -दीनिति .

·: म.२, ख.२१. अ.२,पा.६, ख.४. } (१०४ ) [मेघनामानि त्रिंशत् निगमापेक्षायोपलशब्दस्य च पापाणे प्रसिद्धतरत्वात् एषामुपरः पविष्ठो मध्यमः' इति तत्संघातश्च सर्वत उपलशब्दयाच्यत्येन प्रसिद्ध एवेति मेघग्रहणं कृतम् । मर्यादापक्षस्य च मेघमहणमेव लिङ्गमिति, उत्तराणि मेघस्ययेति । यदा पर्वतस्तदा-उपेत्य रमन्तेऽस्मिन्म- भ्रेणीति । मेघपक्षे-आप इति अभिविधिपक्ष इदं नियंचन मिति भाष्यकाराभिप्रायः। इतरत्र वृत्त्यमायादेव रमिश्च तिष्ठत्यर्थे, तिष्ठन्ति सहन्यन्ते वा । तेषां मेघानामुपरशब्दवाच्यत्ये एषा ऋक् । पर्वतनामत्वेऽन्येष्या। [इति सप्तमस्या-( द्वितीयस्या-) ध्यायस्य एकविंशः खण्डः।] ६-मुपश. B. १-[अनुपलब्धमूलमिदं वचनम् ] २-नक्षत्राणि B. ३-अपि B. ४- विक्षेपेद B.C. ५-०प्रायम् B.C. - वेन्येषाम् B.C. -आदर्शपुस्तकेष्वत्र सण्डसमाप्तिनिर्देशो दृश्यते। न ·मं.२, खं.२२. २.२, पा.६, ख.५. ( १०५ ) [देयाना माने ૧૯ [ अथ द्वाविंशः खण्डः ।। देवानां माने प्रथमा अतिष्ठन् कृन्तत्रदिपामुपरा उदयन् । यस्तपन्ति पृथिवीमनूपा द्वा वृधूकं वहतः पुरीषम् ॥ वसुक्र आह-देवानां दानादिगुणयुक्तांना माने निर्माणकाले सृष्टावित्यधः । प्रथमाः- सत्यत्वेन अठिन स्थिताः, प्रथमं तावदेते प्रजापतिना सृष्टा इत्यर्थः 1 के ? मेघाः । फुत पात ? परस्मिन् पादे तेशामन्यादेशात् । भाष्ये मेघा एव माध्यमिका देवाणाः' इत्यु- क्तग । कस्मात फारणात प्रथम दृष्टाः ? उच्यते । यस्मात् कुन्तवान् कर्तनात, एपामुपरा:- पष्टय प्रथमा, एमपराणां मेधानाम, उदायन्-उद्गच्छन्ति। कौनि ? सामा वृष्टि- लक्षणान्युकानि, सदधीना च समानां देवादीनां स्थितिरिति स्थित्यर्थ प्रथम मेघाः पयः व्याप्रियन्त इत्यर्थः। अथवा देवानामिति निर्धारणे पष्ठी । निर्माणमपि राहाते, तिष्ठतिपि व्यापा- रायें। 'राजद्वारे श्मशाने च यस्तिष्ठति स वान्धवः' इति । यया देवानां मध्ये ये प्रथमा उत्कृष्टा माध्यमिका देवगणा मगदादयः, ते निर्माणे उत्पादने अतिष्ठन् तिष्ठन्ति व्याप्रियमाणेषु, च तेषु कृन्तवादेषाम्-'कर्तृकर्मणोः 'हैसि' इत्येवमेषा फर्तरि पष्ठी । एतत्वातकं यद् विकर्तन तस्माद्धेतोः, उपराः मेघाः, उदायन् एतेरन्तन तण्ययं- स्पेद रूपम्, उद्गमयन्ति-उदकं जनयन्तीत्यर्थः । जनिते च तस्मिन् प्रयः पर्जन्यो वायुरादित्यः इत्येते सेन वन व्यापारण-पर्जन्यो १-[. १०।२७।२३ ] 'देवानां माने. पुरी- १५-[ पा. २३४१] १६-• D, पम्' इत्येर प्रतीकम् n. १७-०ल्प n. १८-[था. नी. १||२] २-दानादिगुणयुक्तानां नास्ति B. C. १९-'माध्यमिका' इति नास्तिक. 1- या इय० ॥ ४-प्रथमं क. प्रथमा . २० भाभियन्त इयर्थ: धुदितम् . ५-'एते' नास्ति D. २१ च्याप्रियेषु . -'प्रजापतिना' नास्ति.. -पील, १२-[पा. २३६५] २३-वित • . c. -[ निरु० २।२२] २४-मेगाग: c. मेपा उपा D. ९- c. 1.-गतं. D. २५ अन्तर्णिनश्य.तानिए.. "-तानि . १२-देवानां B.C. २६-यति उदकं जनगनी 1.c. १५-C. मेलो . १४-कारितम् B. २७ आदरापुस्ता सभाम्भनियो न मिश्ने ।

·अ.२,ख,२२. अ२,पा.६.ख.५. [ अनूपशब्दस्यान्योऽर्थः वर्षेण, वायुः शीलेन, आदित्य उष्णेन तपन्ति संतापयन्ति पावयन्तीर्थः । पृथिवीमन्तात्स्थ्या- त्ताच्छन्द्यम, पृथिवीस्था ओषधीः, अनूपाः-आनुपूर्येण ये वपन्ति प्रकिरन्ति वर्षादीनि ते अनूपाः, पावितासु चौपधीषु द्वा द्वौ वाय्यादित्यौ वृबूकमुदकं आदित्यमण्डल प्रति घहेत: प्रापयतः, वायुः शोपयन, आदित्यो रश्मिभिराददानः । पुरीपम्-भीनन पूरणसमर्थ वा यहित्यधः । प्रतमः प्रकटतमः। सारूप्यप्रसक्तमनूपशब्दं निराह-अयमपीत्यादि । इतरो नदीकक्षः समुद्रकक्षी वा देशविशेषोऽनूप उच्यते। चपेरेय, अनूप्यतेऽनुमंकीर्यतेऽनुगृहाते उदकेन । अपि वा भूयोऽपयवानुग्रहादनुपूर्वादाप्नोतेरनूपः । स एनुसंध्यांप्यत उदकेन । भामोतेच क्यिपि अन्माए, अचप्रत्ययः, अन्वादेव शब्दोपजनेनानूपः, यथा प्राक् एव शम्दोपजनेन प्राचीनः । वैयाकरणानां तु अनूपशब्दः 'ऊदनोर्देशे' इति समासान्तव्युत्पत्या । प्रागित्यचेटुक् प्राचीनमिति । 'यिभापाचेरदिनियाँम्' इति से प्रत्ययः । प्रयाणां मध्ये वयोर्यापायतिरेका फथ्यने । द्वौ वाप्यादित्याविति । पठ्यमानस्यैव व्युत्पत्तिः । प्रवीतेः शम्दार्थस्य । तद्विपतत् साकारशब्द फरोति । भ्रंशतेर्वा, तदायरणत्वात् । उभय- स्माद्वा, मेधेभ्यो भ्रश्यते शम्दयश्चेति । उपनादयोऽपि द्रष्टव्याः । पूरयनेर्वा-इति धातु- भेदमात्रम् । इति स्फन्दस्वामितायां निरुक्तटीकायां सप्तमस्या-(द्वितीयस्या-) ध्यायस्य पष्ठः पादः। १-स' नास्ति n.C. १७-[पा. ६॥३॥९८ २-.स्थान B.C. १८-[पा० ५४८] ३-'न'नास्ति n. ' मास्ति . द्वौ . c. | १९-विवप् . 'प्रत्यय.' नास्ति n. ५-अपगत: ६- यणादि. ,c. २.- धा• २३५) ७-वीण समधे c. -न्य वा D, २१-विपत् । विद्यानन्या D. ९- तममू. १.-नरक्षB.C १२- भ्रस्पन ति तदा. p. [धा ४११५] "-'अनु' नास्ति । १२-नुप्रए.D. २३-ध्यापजना• 1. C. प्यार इन्युपजाना D. 11-n.c. १४-शिपि R.C.यापि D. रा-भायतर्वा . १५-'मार, दिलिएनम D. -तु' नास्ति D. २५-इति सममस्य परः पादः इत्येव । C.

·य.२, ख. २३० ५.२,पा.७,ख.१. [चाइनामानि ससपञ्चाशत् । सा [अथ सप्तमः पादः। त्रयोविंशः खण्डः ।। वाङ्नामानीत्यादि-उत्तराणि सप्तपश्चाशत, श्लोक इत्यादीनि । उच्यतेऽनेनेति चोगिन्द्रि- यम् । तत्कार्य शब्दोऽपि-उच्यते इति वाक् । उच्यतेऽनयार्थ इति वा याक् । स्तनायित्नु लक्षणा माध्यमिका सापि उच्यत इति वाक् । तदधिष्ठात्र्यपि देवता यागिष्यते। सई- स्याश्च तस्या मेघहेतुत्वात् मेघनामभ्यः पराणि सप्तपञ्चाशत् श्लो के इत्यादीनि नामानि। कस्माद् धातोर्याय ? पंच धातोः, यथोक्तसाधना । तत्र तेपु षाङ्नाममु सरस्वती इत्येतदभिधानम, तस्य नदीवद् दैवताचे निर्गमाः । तत्र तस्येव' इति यतिः । प्रसिद्धनदीलिङ्गयोगात् नद्या इय, प्रसिद्धदेवतालिङ्गयोगाच क्वचिद्देवताया इथ निगमा दृश्यन्ते । अहे वो यतिः । नदीमईन्ति, तल्लिङ्गायुक्ता इत्यर्थः । एवं देवतामहन्तीति । सोऽयमुभयसाधारणः सरस्थतीशब्दः । तस्य यदेवतविभिगमजातं तदुपरिष्टात् द्वादशे पावका नः सरस्वती' इत्यत्र व्याख्यास्यामः । अथेतमैदीवत् । अर्थतदनन्तरं नदीवत् । [इति सप्तमस्या-(द्वितीयस्था.) ध्यायस्य प्रयोविंशः खण्डः।] तेनार्थ D. १-श' पुटित भाति c. २-दलोका B. क्लोश D. १८-वेति ।, ३-बागी.. ४-तत्तय कार्य:D. १९-[ See पा० ५।१।११७ ] या लति: २. ५-'च्य' इति त्रुटितम् . अहो वा लतिः, ६-अत्र 'उच्यते वाह' इत्यधिकः पाठः B, २०-यस्य यहवतं निग• ८-'या' नास्ति D. २१-अत्र एवादों' इति युक्तः पाठः । अयं मन्यो ९-मेधेनाभ्यः । १०-दलोका । निरतस्यैकादश [१११२६] एवाध्याये ११-'नामानि नास्ति D. १२-'च' नास्ति B. C. प्याख्यातः। १३-देतोः D. १४-बचने ८. : D. २१-[ ३.३.] १५-स्वेति D. २३-अर्थतनदीवन्' नास्ति C.D. १६-नियस, २४-आदर्शपुस्तकेयन पादसारम्भगमाप्तिनिर्देशो 10-[पा० ५1१1१६] तस्वैर .D. न हसदे।

·(१००) इयं शुप्मेमिः अं.२,ख. २४. अ.२,पा.७, ख.२ - [अथ चतुर्विशः खण्डः।] इयं शुष्मेभिर्विससा ईवाइजत् सानु गिरीणां तविभिरूमिभिः पारावतप्नीमबसे सुवृक्तिभिः सरस्वतीमा विवासेम धीतिमि : भरद्वाजस्यार्पम् । यद्यपि चेय सारस्वतस्य पशोः पड़चे। 'आ नो दियो 'पावीरवी' 'इमा जुलांना 'यस्ते स्मनः सरस्वत्यभि नो नैपि' 'इयं शुष्मभिः' इत्युत्तमा याज्या पठिता, तया देवता पूज्यते । तथापि चोदनाप्रकरणात् देवतात्यम, ऊर्मिभिः पारावतानीम-इति नदीरूपरवलिङ्गात् । प्रकरणाच लिङ्गं यलवत्-इति भाष्यकाराभिप्रायः । अतो नदी- रूपेणानेन सरस्वती स्तूयते-इयम्-सरस्वती, शुष्मेभिः-वैलनामैतत् सामर्थ्याचान्त तमत्य- र्थम, अमिविशेषणेम-बलवद्भिः । बिससा इव-यथा विसानां खादको मृदुत्वात् हिनस्ति, एवमियमरुजत-रजो भने, मनक्ति । किम् ? सानु गिरीणाम्-समुच्छ्रितं प्रदेश पर्वतानाम, शिखरमित्यर्थः । फेन ? तविषेभिर्महद्भिमिभिः, उदकस्य चैयरूपत्यम् । तां पारावतप्नीम्-पर- स्यापरस्य च फूलस्य हन्त्रीम् । अवसे-उदकेन तर्पीय पालनॉय चात्मनः । सुवृक्तिभिः- जी घर्जने, सुठु घर्जिताभिदोपैः । सरस्वतीमाविवासेम-विवासतिः परिचर्यायाम, परि- चेरम । धीतिभिः कर्मभिः स्तुत्यायैः स्तुतिभिरित्यर्थः । परस्य सांयोगिक विशेषयति उपक्षपयतीत्यर्थः। विस्यतिगतिकर्मसु पठ्यते तस्येदं १-[अ० ६६१।२] 'इय शुष्मेभिर्वि० धीतिभिः १५-०न्तर्णीतमर्थत्वं c. •ात् अन्त हितमर्थः D. इत्येव प्रतीकम् D. १६-०. १७-'इयम्' नास्ति D. २-सर• D. । 'सारस्वती धेनुष्टरीमालभेत' १८-सेन B. १९-'ऊर्मिभिः' धुटितम् D. [मत्रा० सं० २।५।४] २१-०स्यावर.' इत्यपि पाठ: B. ३-पडवः D. ४-[ऋ. ११४३११] २२-कुलस्य इन्त्री D, २३-अवनाय D. ५-[अ० ६१४९७ cf. ऋ० १०६५।१३] २४-पावनाय D. २५-[धा० २।१९] वृजि B. C. ६-[३० ९५.५] ७-[अ० ११६४४९] २६-'इत्यर्थः' नास्ति D. ८-[ऋ० ६१६११४] २७-सांयो .. ९-अयं मन्त्रोऽत्रैव व्याख्यायते । २८-विगोपय D. अत्र 'विशोषयति' इति युक्तः १.-.त्युक्तमाज्यापतो B. ११-'या' श्रुटितम् ॥.c. पाटोभवेत् । १२-देवता D. १३-पूरवं D. २९-०क्ष एती. न. ३.-विध्यति• B.C. ३१-आदर्शपुस्तकेषु सण्डारम्भनिर्देशो न विद्यते। २०-०यव D. 1४-बा.

·म. २, ख.२४. अ.२, पा.७,ख.२. } (१०९ ) [इयं शुष्मेभिरित्येकपनिरुतम भेदनार्थस्य रूपम, अखेदं हि त भिद्यतेऽनेन भक्षणेन । वर्धयति वा पुष्णाति तद् भक्ष- यितारम् । सानु समुच्छ्रितम् इति अन्तर्भूतक्रियं निर्वचनम, समुंद्वयुपसर्गश्चायम, समो मकारस्यात्यमुदी व्यत्ययेन दकारस्य नकारः । क्रियाविशेषस्तूपसर्गाभ्यामेयोपात्तः । समुन्नमिति वा नुदेः प्रेरणार्थस्यान्ताव इत्यर्थः । संहत्यो श्रितं प्रेरितञ्चत्यर्थः । अवारमयर फूलमवर सदर्पतम, रेफस्य तफारापत्या । एवं तान्नदीरूपेणाभिधानम् । यदा लिङ्गा- दपि विनियोजकक्षुतियलीयस्त्वात् याशिकपक्षे देवताभिधानम, तदा नद्या अधिष्ठात्री सरस्वतीत्युच्यते । तुल्य निर्वचनम् । माध्यमिकाभिधानपक्षे-गिरयो मेघाः, ऊर्मयः स्तनयित्नवः,पारोधेन द्यावापृथिव्यौ। हन्तिर्गतिकर्मा। गमनेन पूरणं लक्ष्यते । द्यावापृथिव्यो शब्देन पूरयित्रीम् । शेपं समानम् । विभूनामत्र पदानामनेकाभिधानसामर्थ सति प्रक- देशोऽर्थविभागः कल्प्यः। मेघेभ्यो वाक् तदनन्तरमुद्रकमिति पाइलामभ्य उत्तरायुदकनामानि एकशतम् । अर्णः क्षोद इत्यादीनि। उन्देरुदम् । उदकसम्बन्धादेभ्य उत्तराणि नदीनामानि सप्तत्रिंशत, अवनयो यहयः-इत्यादीनि । नदन्तीति नदनाः,अस्यार्थोपपत्तिवचनम, सन्दवत्य इति प्रसङ्गेनोच्यते, मन्त्रस्वभावकथनार्थम् । बहुलं प्रायेण, आसां नदीनाम, नघण्टुकं वृत्त प्रयोगदर्शनं निगमेधु आश्चर्यमिव प्राधान्येन-यथाऽन्य- दाश्चर्यमनित्यं कादाचित्करवात, एवं प्राधान्येन दर्शनमासां प्राधान्यमन्त्रोदाजिहीर्पया। १-तद्' नास्ति D. १५-परावते B. पराव . २-क्षितेन , नेदविवक्षितेन D. अत्र 'अनेन २०-विभूतनामात्र पादाना. D. भक्षकेण' इति युक्तः पाटो भवेत् ।। २१-'दा' घटितम् D. ३- वाच. २२-यलेदनार्थस्य ४-०त त्रितयं D. ५-'समुद' मुटितम् B.C. २३-अस्य वाक्यस्य स्थाने D. पुस्तके दुर्गवृत्त्यानु- ६-मस्या D. ७-दस्य न: D. पूर्वीक एव पाये वर्तने 1 रा चेयम्-"सदक ८-दोक्तः , वोपत्त c. कस्मात् ? उनतीति । तद्रि यत्र गच्छति ९-समुभमति या B.C. -[पा० ६२] तत्रोनत्ति बलेदयति । मेघाश्रया हि वार, मेघोत्यं ११-०णस्यायं ०. १२-०तथे ..c. चोदक स्तनयिन्नुशब्दपूर्वका । अत्र दुर्गवृत्ते- १३-अपारमपरं .C. १४-देव. D. नामनिर्देशो नास्ति। १५-सवम B. C. १६-'वि' नास्ति D, २४-'उदय' गास्ति. १४- B, १८-तदानस्याधि• B. २५-नियमेषु B..

·} ( ११० ). म.२, ख. २४. घ. २,पा.७,ख. २. [विश्वामित्राल्यानम - तत्सम्बन्धार्थमाख्यानं तावत् प्रस्तौति विश्वामित्र ऋषिरित्यादि, निगदव्याख्यातम् । ऋपायभिधेये विश्वामित्रे 'मित्रे चो' इति दीर्घत्वम् । सर्वमित्र इत्यर्थकथनम् । सर्वशब्द- निर्वचनमें सर्व संमृतं संगतम्, अपृथग्भूतमित्यर्थः । हुँदा:-सुष्टु पात्रेभ्यो ददाति । पिनयन:- सम्पदा जवस्य शेनयेण च स्पर्धनीयजवः । अथवा न मिश्रीभावो गतेः, अतिशयवतः शध्यात् तस्य, न फेनचित्सह गतः पूर्वम् । स विश्वामित्रः पौरोहित्येन लम्बधना, वित्तमिति धननाम, धनं गृहीत्वेत्यर्थः । अथवा-स इति पैजवनस्य निर्दशः। पौरोहित्येन तं विश्वामित्रं गृहीत्वेत्यर्थः । संभेदं संगम तयोरेज, सिध्यायोभिर्वा नदीभिः सह । इतरे-धनस्य वोढारो विश्वामित्र- स्यानुचराः, तस्करा बा । पिजयनपक्षे सैनिकाः । गाधोदेको भवतेत्येयम द्विवदपि बहुवदपि तुष्टाव । अहे वतिः । राजयद् राजसिंहस्य इति यथा । द्विवदुपरिष्टाचतुर्दशे 'प्र पर्वतानाम' इत्यत्र व्याख्यास्यामः । अनन्तरं यहुयत् । [इति सप्तमस्या- (द्वितीयस्या-) ध्यायस्य चतुर्विशः खण्डः। २१ १२-०वननि. D. ५-ऋषिः' नास्ति B. २-०त्यादी D. ३-[ पा० ६।३।१३०] ४-सर्वमिन्यर्थ. B. मिन्यत्र इन्य. D. ५-'सर्वशब्दनिर्वचन द्विलिखितम् D. ६-सदा B.c. १३-वृत्त्यले D. १४-'इत्यर्थः' नास्ति B.C. १५-अर्ध्या विर्वा B. अाभिर्वा o. १६-भव भवते.B.. १७-०मर्थ B. १८-[cf.पा० ५११११७) १९-निरु. ९३९] २०-[*. ३३१११ ] 'प्र' त्रुटित भाति १. २१-आदर्शपुस्तकेष्वत्र सण्डसमाप्तिनिर्देशो नास्ति । ७-पैज. B. ८-जव: अन्य B. ९-'च' नास्ति D १०-पूर्वः c. नास्त्येव D. ११-प्रतमिति BC.

·म.२,ख. २५. भ.२.पा.७.ख.३. [रम मे वचसे १ [अथ पञ्चविंशः खण्डः 11 रमध मे वर्चसे सोम्याय ऋतावरीरुप मुहूर्तमेवैः । प्र सिन्धुमच्छा बृहती मनीषानस्युरहे कुशिकस्य सूनुः ।। उपोपसगो रमिणा सम्बध्यते, तत्पूर्वकश्च रमिरुपसंहारे वर्तते । उपरमधं महतो गादगाधोदकत्याय । मे पयसे-मैम वचसः, सोन्याय-सोमसम्पादिनोय । उत्तीर्य ययतो मम सोमसम्पादिवचनं यथा स्यादित्येवमर्थमित्ययः । अतारी:-धामन्त्रित- विभक्तेः स्थाने द्वितीया, ऋतमुदकं तेन तद्वत्यः, भूम्नि मैनुए, हे बहुदका इत्यर्थः । कियन्तं कालम् ? मुहूर्तमेवैः वर्तगत्यर्थस्य रक्षणार्धस्य चेदं रूपम, एप-मदीयगमनः रक्षणर्या निमित्तभृतः, मैमें गमनार्थ घेत्यर्थः । सामान्येन नदीपूच्यमानासु समीहितं प्रयोजनमकुर्वतीषु प्राधान्याद विशेषण सिन्धुमाह-वाह, अच्छ अभेः स्थाने, प्राभिहयामि । सिन्धुम् । फैन ? वृहती मनीया, मनस ईश्वरस्तुतिः र: प्रज्ञा या, सतस्तृतीयायाः पूर्वसवणः, वृहत्या मनीपया मनस ईपया मनः- पूर्षिकया महत्या स्तुत्या यो। अवस्युः-भवः पालनं तदात्मन इच्छनीति क्यच । 'क्याच्छन्दसि' इति उः, पालनकामः कुशिकस्य सुनुः-पितुरपि गौरवान्मम गौरयमेताः कुयुरिति, अहं विश्वामित्रः। १-आदर्शपुस्तकेप्वत्र खण्डारम्भनिर्देशो नास्ति । इति भाष्यकारवचनम् । २-० ३१३११५ ] 'रमध्वं मे वचसे० सूनुः' । १२-[ धा० १३६३१] १३-रक्षार्थ. p. इत्येव प्रतीकम् D. १४-स्वेदं B. स्यैवेद , १५-गम P. -राहोरे . १६-'न' त्रुटितम् c. १७-'प्राङ्गे' नासि D. ४-०गानगा. J. C. 'गाद' इति 'दगा' इति या १०-अन्छाहे स्था० ..c. ध्रुटितम् D. ५-'वचसे मम' नास्ति D. १९-मटितम् R.C. २०-'गिन्धुम्' नास्ति B. ५-'सोम्याय नास्ति D. ७-०दिने , 21-कन' नास्ति .C. २२-गस्तु.. ८-यजतो . ९-रावो दि.. २३-पृहती मनीषा' यत आरभ्य 'गया' दयन्तः पाटो नास्ति B. याःn. 11'तदस्यास्यस्मिमिति मनुप्' [पा० ५॥२॥९४] २४-'मनीषया मनम देवया मनःपूर्विका महत्व इति गो- इति पाठस्नुदितः ।.C "भूमनिन्दामरामामु निन्दयोगेनिशायने । २५-६. २९-[ Cl.पा. ३११८] समग स्विवियक्षायो भवन्ति मनुवादयः ।। २५-[पा० ३३२१.] १०-स्नान D.

·अ.२, ख. २५, अं.२, पा.७, ख.३. } ( ११२ ) [रमध्यमित्यारेकपदनिरक्तम् - ऋतमित्युदकनाम, प्रत्युतं भवति । निम्नं प्रदेश प्रति गतं भयनि । मुहर्त्तशब्दनिर्वि- अक्षयाह-मुहुरिति । प्रविभागाथै विग्रहप्रदर्शनम, उफारेण ऋकारस्य व्यापत्तिः, रपरत्वञ्च । इदानी विग्रहप्रसक्तमृतु निराह-अर्गतिकर्मणः । ऋच्छत्यसावित्यूनुः फालः । मुहुः शब्दं निराह-मूढ इव काल:, अल्पत्यान्न शक्य उपलक्षयितुमहरादिवदिति । यावदभीषण- मिति तावन्मुहुरिति पर्यायवचनम् । अभीक्ष्णमाह-अभिक्षणं भवतीति शब्दसमाधिः । क्षणमात्रव्यापीत्यभिक्षणम् । क्षणः पुनः क्षिणोतेहिसार्थस्य । तदर्थः क्ष्णौतिना प्रदश्यते, प्रश्णुतस्तनुः, सूक्ष्मोत्पन्नत्यात क्षीण इव लक्ष्यते । कालः पुनः पालयतेर्गत्यर्थस्य । गमयत्यसौ सर्वतो भूतानि विनाशयतीत्यर्थः । कुशिको राजा-इत्यभिधेयवचनम् । फ्रोशतेः शब्दार्थस्येति नियंचनम् । विहितं फुरत प्रतिषिद्धं माकार्ट-इत्येवं सर्वदा शब्दं करोत्यशास्तीत्यर्थः । ऋशतेर्वा प्रकाशयत्यर्थस्य, विख्यातो हाँसौ । न च कंशतिरस्मिन्नर्थे दृधः, एतदनेनाचष्टे-शब्दानुरूप्येणापि निरुक्त धातवोऽयप्रविभागार्थ विकल्प्यन्त इति स्थाने दधत्। साधुविक्रोशी विक्षेप्ताऽर्थानाम् । अथवा न्यायेन विविधार्थानां संचयो विकोशः, तेन तद्वान् । चाहार्थानां विकोशयिता । इत्यं प्रधानस्तुति दीनाम् । ता एयमुक्ता नद्यस्तं प्रत्यूचुः । [इति सप्तमस्या-(द्वितीयस्या-) ध्यायस्य पञ्चविंशः खण्डः १-'अवस्युः-अवः पालन' इत्यारभ्य 'ऋतुं निराई' । १४-[ धा० १९०९] इत्यन्तः पाठस्त्रुटित: B.C. १५-कुरुते . c. २-मुर्तः शब्दमाह D. १६-शास्तित्य.. ३-'ल' त्रुटितम D. ४-अभिश्ण.. १७-.तो प्यसो B. ५-०मात्र इ. ६-त्यपिलक्ष. D. १८-कल्प्यत B.C. १९-०धन्य. ३७-क्षणं इ. २०-चीकोशी२१-०सावा.. ९-[ धा० ८१३ ] 'क्षणोतेः' इति पाटो युक्तः २२-विक्रोश: 1. 'कोशः' इत्येव D. स्यात् । धातुपाठे तुभयथापि वर्तते । २३-वागुन्छानाद्वा विक्रोशयिता: B. पागच्छानात् १०-क्षौति.. वापि कोशयिता C. 'बदनां' इति स्यात् । १२-वेल कालोपदेशे । काल इति पृथग्धातुरित्येके । २४-०स्तुतीन. ८. [पा. १०॥३३४] २५-आदर्शपुस्तकेतत्र सण्डसमाप्ति निर्देशो न १३-०तानीति D. दश्यते। ८-अत: D. ११-प्रहश्य. - ·[इन्द्रो अस्माँ.अरदद अ.२, ख.२६, अ.२,पा.७, ख.४. } [ अथ षड्डिंशः 1 : खण्डः ।] इन्द्रो अस्माँ अरदद् वज्रवाहुरपाइन् वृत्रं परिधि नदीनाम् । देवोऽनयत्सविता मुंपाणिस्तस्य वयं प्रेसवे याम उवी: ॥ इन्द्रोऽस्मानरदत्-अखनन् । वनर्यातुः-बाहुनात्र हस्तो लक्ष्यते, वज्रहस्तः । कथमखनन् ? उच्यते, अगाहन वृत्र-हतवान् मेघम् । परिधि नदीनाम्-सर्वतो निहितं शब्दफारिणीनाम- पाम् । तस्मिन् हते आपः पतिताः, ताभिगच्छन्तीभिर्वयं खाताः । एवं मेघहननद्वारे- णास्मानखनन । न चाखनदेव केवलम् । किन्तर्हि १ देवो मेघहननद्वारेणानैयदपि । सविता- सर्वस्याभ्यनुज्ञाता । सुपाणि:सुहस्तः । यत एवमस्माकं खनिता समुदं नेता चे, अत- उत्पत्तेः स्थितेश्च कर्तृत्वातस्य वयं प्रसवेऽभ्यनुज्ञायां वर्तमाना इति शेषः । तेनानुज्ञाता इत्यर्थः । यामो गच्छामः । उर्वी:-उध्यो विस्तीर्णा । न तव वचनादेपेरमामहे । ग्रा पाणी संयतौ हत्या इत्यञ्जल्यभिप्रायः। उयों विभक्तिविपरिणामात् । ऊर्णोतेरित्यादि शब्द- निर्वचनम् । वृणोतेरिति धात्वन्यत्यम् । छादनार्थस्यश्च विशिष्टम् । इत्यं प्रात्याख्याय ते विश्वामित्रवचः । १-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डारम्भो नास्ति । १२-'यत एवास्माकं सनिता समुद्रं नेता च' अयं २-[ऋ० ३।३३।६ ] 'इन्द्रो अस्मानरदत्० उ::' पाटस्युटितः B. C. इन्येव प्रतीकम् D. १३-'गच्छामः' मास्ति D. ३-'असनत्' श्रुटितम् ८. ४-'याहुः' त्रुटितम् C. १४-'उर्व्यः' नास्ति D. ५ कथमसनत्' सुटितम् B. महन• D. १५-न त वचना उपयामहे 1. 'र' श्रुटितम् c. ६-निधानमित्यर्थः । 'सर्वतो निहित' नास्ति D. 'मा' श्रुटितम् D. अस्य स्थाने दुर्गवृत्यानुपूर्वीक एवेत्थं पाठो वर्तते. १६-अत्र केवल D. पुस्तके दुर्गवृत्यानुपूर्वीक एवेत्थ- "परिधारयितारं नदीनां नदनानामपाम् । स हि मधिकः पाटो घर्तते-"वयं यामो गच्छामस्तानि निपतन्तीरप (पो) निरुणद्धि।" सानिदेशान्तराज्यम्भोभिः ''सो ऽस्माकमीवरः। ७-'ता' त्रुटितम् D. स एवास्मानाज्ञापयितुमईति । न त्वमईसी- ('अर्हसि' नास्ति मुदितपुस्तके ) त्यभिप्रायः ।" अस्मान' नास्ति ..c. १७-'संयती कृत्या' नास्ति 1.c. १.न चासनत् त्रुटितम् . १८-'त' नास्ति B. 11.दपि B. c. १९-०वास्यम् D. ८-याता: D.

·[आते फारो म.२, ख.२७. अ.२, पा.७, ख. ५. [अथ सप्तविंशः खण्डः । आ ते कारो शृणयामा चासि यथार्थ गदनसा रथेन ! नि ते नैसै पीप्यानेव योषा मर्यायेव कन्या शश्वच ते । आशृणवाम-आभिमुख्येन *णुमः फुम इस्पर्यः 1 हे कारो ! स्तोतः, ते सेव वांसि । ययाथ, दूरात-दूरत आगतोऽसि, यतो दूर चा यावद्गृहमित्यर्थः । यद्वा दूर निनमतेति सम्बन्धात सुनमध्धम् । कुन एतत् ? पूर्वस्यामृचिनि पू नमध्वं भवता सुपारा अधो अक्षाः' इति तद्विशेषणश्नुतेः। भवियुक्तेनैव मनसा शकटेन लब्धस्य धनस्य पूर्णन रथेन च यानेनात्मनः, नि ते नैसै नमेरिद लोटि रूपम् । लोटि नास्ति सि बाहुलपात्वात् । अतो भाष्यकार आह-निनाम इति । एकवचनश्चात्र बहुवचनस्य स्थाने । ते तवाय, नीचन. माम । अवियुत्तोन वानसा यातुं प्रवीभवाम मन्दवेगा गाधोदकाश्च भवामेत्यर्थः । पीप्यानेव योपा-यथा स्तनं पायर्यन्ती स्त्री पुत्र तस्यापि प्रहोभवति । यथा या मर्यायेय मनुष्यस्य पितुर्वार्धाय, कन्याकुमारी कन्यला, शदवचे ते-खजेरेतद् रूपम, परिष्यजनार्थ प्रहीभवेत् तथा पयमपीति । ते तवार्थायेत्युक्तार्थम् । नित्यपक्षे प्रावृषि होवितोभयकूला नदीः सर्पमित्रो भगवानादित्योऽध्येवतीय- रमध्य म इत्यादि । देशलयन माका, यज्ञानां संव्यवहार्या भवतेति जगतः पालनकामः । करातेः, औपसः प्रकोशः कुशिका, कुशिकस्य प्रकाशस्य सूनुरहमादित्यः, तस्य पुत्र. स्थानीय इत्यर्थः। १-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डारम्भनिर्देशो न चा B.C. १०-रूपं लोटि D, ११'सि' नास्त्रि B, १२-निनमा B. C. २-० ३३३१.] 'भा ते कारो• चेते १३-भावा D. १४-न्तीति D. इत्येव प्रतीकम D. १५-० भानुर्वा मर्याय D. ३-आभिमुख्येन शृणकाम शृणुमः D. १७-[ धा० १०२५] च ते तथा ययमपीति ४-कर्मय• B. ५-त' नास्ति .ते पचयांसि c. १८-तदित्यर्थ. D. १९-प्रापितो D. ६-यो यत आगतोऽसि दूर का D. अत्र 'यतः'। २०-०हारा , २१-०वतीति B. S, स्थाने 'इतः' इति पाटो युक्तः स्यात् । २१-पावन B. C. २३--कासं B.C. -नवते. D. -अवयु. B.C, २८-फुत्मिक. P. c. २५-त्यर्थः ।, दृश्यते। १६ कन्या B.D. खने.. . १.

·म.राख.२७. ठा.२,पा.७, ख.५. ( ११६) } . .[दधिकाशब्दनिर्वचनम एव एवमुक्ता नयस्तं प्रत्यूचुः इदो अस्मानिति । सेमानं पूर्वेण एवं प्रापि प्रमोदकाः प्रत्याख्यायेनं तदर्थानामन्ते वर्षाणां शरदि प्रत्यहं तारतम्पेन क्षीयमाणोदका आशुथषुः, तर्थानां कृतवत्य इत्यर्थः। आ ते कारो ययाथ इति मध्यमः प्रथमपुरुषस्य स्थाने, यान्तु सर्य जनाः । निनमाम ते तवार्थाय । शिष्टं समानम् । अप्सु जातो योनिर्या अश्य इत्यासम्बन्धेनैव नदीनामभ्य पराण्यवनामानि पनि शतिः । तेषां मध्ये अष्टाघुत्तराणि बहुवचनान्तानि-अव्यथय इत्यादीनि । तत्वकथनमसन्दे- हार्थम । तानि चेत् समानकर्माणीत्यायनुसन्धेयम् । श्येनादयोऽप्यन्तरे दृश्यन्ते । अश्वं निराह-अनोतेः, क्यानोति ह्यध्वानमन्येभ्यः शीघ्रम् । महाशनो वा । तर तेवश्वनामसु दधिका इत्येतद्देवतया सन्दिहाते । तद्विवेकार्थे किचिद. विनष्टधातुमाति- पदिकावयेयप्रदशनार्थचोपन्यस्तम् । अस्य निर्यचनम् दधत् धारयन् सादिनं साधीयः कामति । दधत क्रन्दति हर्षात हेपारवं करोति । दधदाकारी भवति-अधिष्ठित ईपदयनतमध्य. भागः, उतन्धर, कुञ्चितघोणः, स्तिमितचक्षुः, कर्णशुक्तिस्कारो भवति । तस्यास्ववदेवतावच्च निगमा भवन्ति । उक्तो वत्यर्थः। तद्यदेवतावत् तद पश्चदशे व्याख्यास्यामः, 'आ दधिकाः' इत्यत्र । अनन्तरमेतदववद् व्याख्यायते । [इति सप्तमस्या-(द्वितीयस्या) ध्यायस्य सप्तविंशः खण्डःij १-निति, समाने पू.' त्रुदितम् B. C. २-स्थान B. तदस्थानांc. ३न्यात B.C. ४-जन: B.C. ५-०श्वाना मानि . ६-दिनि B. ७-'आदि' नास्ति D. ८-तद्विकागर्थे B.C. १-०वयदे B.C. १०-०धा का.म.c, ११-०ष्ठित ईपवनमध्यमभाग D. १२-विष्यत D. १३-कदाः B. C. १४-किश्चिद्योण: D. १५-'कर्णशुतिश्चाकारो भवति' इति पाटोऽनुमारी युत्तो भाति । १६-[निरु. १०३.] १७-[ ऋ० १३८१.] 1८-आदर्शपुस्तपत्र पडसमातिनिर्देशो न दृश्यते।

·म.२,ख,२८. अ.२, पा.७, ख.६. ( १९७ ) [उत स्य बाजी १ - । वृद्धयर्थस्येद [अथाष्टाविंशः खण्डः ।। उत्त स्य वाजी चिपणि तुरष्यति ग्रीवायो यो अपिकक्ष आसनि । ऋतुं दधिका अर्नु संतचीत्वत्पथामडांस्यन्यापनीफर्णत् ॥ घामदेवस्यार्पम् । अपि स वाजी-येजनवान् कम्पनयान, कपिता वा स्वयं कम्प. यिता वा परेपामित्यर्थः । क्षिणि-क्षेपणं प्रेरणम् । द्वितीयाथुतेः कर्मप्रयचनीयोऽनुशन्दो- अध्याहार्यः। प्रेरणमनु अश्वारोहणपायर्या प्रेरितः सन्नित्यर्थः । सुरण्यति-त्वरतेः । फिश प्रीपापा यो रुरुच फ्रेण । अपिकक्षे-अपीति संसर्गमाह, कक्षेण यः संसृष्टः प्रदेशः सोऽपि- कक्षः। कक्षस्य समीपस्तस्मिश्च कक्ष्यया । भासनि-आस्थे च पेलीनेन । ऋतु-कर्म आत्मीय शीघ्रगतिलक्षणम्, प्रज्ञां घाश्यारोहस्य । अनुसन्तवीरवत-तनोतः, सेवा रूपम् । अनुसन्तनोति अनुसंवर्धयति या। पथामांसि अनुशब्दोऽत्राप्यर्थे । अकिः कौटिल्ये। पयां मध्ये ये कुटिलाः पन्थानस्तानपि । आपनीफणद-फेणेतिर्गतिकर्मा, अत्यर्थ गच्छन् । प्रीवा-गिरत्याहारमनयेति गिरतेः । शब्दं वा गृणातेः । गृह्यते वास्यामिति गृहातेः । भपिकक्ष आरानीति व्याख्यातं निगदेन । अनुसन्तनोतीति अनुमन्तयतेः। तनोतिनाथमदर्श- नम । अनुसन्तनोति वेगमयिच्छिन्नं सम्पादयति । ततेः पूर्वया पूर्यो ऽभ्यासः' इत्याभ्यास- लक्षणया प्रकृत्या सह, साभ्यासस्य निगम इस्यर्थः । 'तनोतेः' इति तु पाठे यहूत्येक्ष्यम् । अहासि-प्रकिः कौशिल्ये, कुटिलानीत्यर्थः । पन्था:-पतते: पद्यतेर्वा वर्णव्यापत्त्या आकारो नाम- फरणः । पन्थतेः सादृश्यभूयस्त्वम् । संऽपि गस्याः । अोऽस्तेः कौटिल्यार्थस्येति १-आदर्शपुस्तकेष्वत्र सण्डारम्भनिर्देशो इति सूत्रे 'तु' इति सानो धानुर्गतिवृद्धिहिंसासु' इति भाष्यकारः। २-[ऋ० ४४01J'उत स्य पाजी. फणत्' । १२-० व वर्धयन्ति , इत्येव प्रतीकम् . १३-'शब्दः नास्ति D. दोप्या . ३-०पापम् D. १४-[पा० ११८२५ ] अति C. D. ४-कम्पनवान तेजनवान् ए. -'वा' नास्ति D.१५-[धा० ११८५१] ६-०रोपण B.C. पाय D. १६ अयं सोयो धातुः [पा० ७३१९५] ७-'ग' श्रुटितम् D. <-कक्ष गोपेच' इत्येव . १७-पा० ६४ ] ९-पलि.c. १०-०६णस्य D. १८-[पा. ११८२९) १९-०भिग. D. 11-तुरस्तुराम्यमः साधानुके' [ पा० ७॥३॥९५] | २०-बौटिल्यावस्त्वतिर्धानुपाठे न दृश्यते । 1 १९ न दृश्यते।

·अ.२,ख.२८. अ. २, पा.७, ख.६. } [ज्वलतिज्वलतो मानि नैरुकोः। आपनीफण-फैण गौ' इत्यस्य चरीतवृत्तं यलुगन्तमिति, क्रियाभ्यास- विषयमित्यर्थः। अश्वसम्बन्धेनोच्यते-दर्शतभ्य उत्तराव्यादिटोपयोजनानि । आविष्टा निर्दिया, उपयुज्यन्ते ऽस्मिन्ननेन घेत्युपयोजनम्, इन्द्रादिदेवताविशेषोऽनिर्दिष्टसम्बन्धीत्यर्थः। किं प्रयोजनम् ? अनिर्दिष्टदेवतेषु मन्त्रेषु साहचर्येण सम्बन्धिनो ज्ञानाय । इतिहासपक्षे नैरुक्तपक्षेऽपि पूर्वपक्षापरपक्षी, आहोरात्रे वा । हरी इन्द्रस्य, सोमपानादिक्रियासाधनभूतत्वात् । रोहितोऽमेः। नित्यपक्षे ज्वाला अश्वाः, व्याप्तिमत्यः, हरितवर्णाः प्रातरादित्यस्य | अश्विकाले रासमवर्णी, तत्कालोचितेन श्यामलेन वर्णनोपदेशः । अजा-अजनात्, पूष्णः काले रश्मयो गच्छन्ति सर्वतः प्रावृषि ऐपैयो विचित्रा मेघमाला महताम् । उसपः काले तमोरूपा रश्मि- माला गन्न्यः । सवितुः फाले श्यामवर्णा भवन्ति । 'छन्दांसि वै विश्वारूपाणि' इति वृहस्पतेः । वायोः प्रवृत्तौ तृणपर्णपांस्वदेः सञ्चरणानिमश्रणानियुतः । ज्वलनमैश्वर्यम, तद्वदेवाश्याँद्यभिसम्बन्धेन अलत्या भ्राजत इत्यादय उत्तरे धातव आख्यातशब्दा एकादरी । तावन्त्येवोतराणि जमदित्यादीनि जलतो दीप्तिमतः सत्त्वस्य नामधेयानि । दीप्त्या भक्षयदिव जमत् । अपकालिमले कल्मलीकिनम् । अनं पराभावयति शोभयति शब्दा- नुफेरणं या जाणाभवन् । तमः पापादिमलं मलभावान्नयतीति मल्मलोभवन् । १- आपनीफणत्-फणतिर्गतिकर्मा 'नैसक्ताः' इत्यन्तः पाठस्त्रुटितः B. c. १५-'सवितु,' भुटितम् B.C. २-अवनीहणन् c. •पणीफ• D. १६-[अनुपलब्धमूलमिदं वचनम् ] ३-[धा. ११८७३] १७-०पि स.. १८-दित्यादि D. ४-०श्वत्वं व.उ. वय व.. १९-'म' श्रुटितम् D. ५-शोकेभ्य B, शौत्येभ्य C. २०-०यादि. B.C.'' त्रुटितम् D. ६-'निर्दिष्टा' नास्ति B.C. २१-.लितमल्प. ७-०देवनेषु मन्त्रेण D. ९- क्रियया B. १०-भृ' त्रुटितम् C. २३-०कारर n. c. "-अव.. १२-०नोप• B.C. २४- भवन B. ततः पापादिमंगलभाव नयन्तीति १३-प्रन्य: । वृन्यः , ममंगलाभवत् D, । इत्यारभ्य १४-०मागालस्त्र्य: B.C. ८-०णचस.D. २२-परा. B.रा परा..

·म.२,ख, २८.
म. २, पा.७,ख. ६.
}
[ज्वलतिज्यरतोनामानि
पूर्ववद्वानुकरणम् । मलमलायतेऽग्निरिति । यथाप्रसिद्धमचिरादयः शृङ्गाणोति ज्याला
एयोच्यन्ते । अध्यायपरिसमाप्तिसूचनाय सर्वत्राभ्यातः श्रुतौ तथा दर्शनात् ।
इत्याचार्यमहेश्वरकृतायां महेयरकृतायां
निरुक्तभाष्पटीकायां
सप्तमोऽध्यायः
[इति सप्तमस्या-(द्वितीयस्या-) ध्यायस्य
सप्तमः पादः)
---
[ इत्याटाविंशः खण्डः सम्पूर्णः।
१-'व' धुटितम् .
२-नीति.
३-०८:०८.द्धा अ.D.
४-न्याचार्यमद्देश्वरकृतायां निहत्ताभाष्यटीकार्या
सप्तमोऽध्यायः .
इति निरुतटीयां ससमोऽध्याय: D,
५-नास्ति हस्तलिसितपुस्तरेषु।

·अ. ३, ख. १. अ. ३, पा. १,ख. १. ( १२० ) : [कर्मापत्यनिर्वचनम् R अथ तृतीयोऽध्यायः । [ तत्र प्रथमः पादः।] ज्वलनकर्मसम्बन्धादाह-कर्मनामान्युत्तराण्येभ्यः षड्विंशतिः । अपः, अन इत्यादीनि । क्रियत इति कर्मणि कारक इत्यर्थः । अनाश्रितविशेषाणाच कर्मणां नामानि सति साधा- रण्ये, साधारणानि च निर्णेतव्यानि वाक्यार्थवशात् । कर्मणो हि प्रधानं दृष्टादृष्टार्थत्वादपरयलक्षणं फलम, अतस्तदनन्तरमपत्यनामान्याह पश्चदश तुगादीनि । साधारणत्याचेपां स्त्रीपुंससाधारणेनैवापत्यशब्देनाह-अपत्यं कस्मात् ? अपेत्य शरीरात् ततम, शरीरात्मैकदेश इत्यर्थः । अपेत्ययमिति क्रियामाक्षिप्य प्रवृत्तः प्रादेशानि विपरिलिखन्तीति यथा तनोतेयों नामकरणः । तश्चैतदौरस एव सम्भवति । भानेन पततीति वा-हेतो तृतीया। 'प्रजाभिरग्ने अमृतत्वमश्याम' इति मन्त्रलिङ्गात् । 'प्रजया पितृभ्यः' इति णविमोकश्रवणात् । पतञ्च क्षेत्रजातिपपि संभवतीत्युत्तरः प्रपश्चः । किं कृतककृत्रिमर्कानीनसहोढादिभिर्न पतति, उत औरसेनैवेति ? उभयथा स्मरणात् सन्देहः । तत्रान्यपरेण मन्त्रद्वयेन निर्णिनीपया आह-तद्यथेत्यादि । तदिति पायोपन्यासे । यथा जनैयितुः प्रजा नान्यस्येत्येवमीये ऋयावुदाहरिष्यामः । [ इत्यष्टमस्या-(तृतीयस्याः) ध्यायस्य प्रयमः खण्डः।। . विद्यते । १-अत्र तृतीयाध्यायारम्भ एव केवलं D. पुस्तके, । २-आदर्शपुस्तकेषु रण्डारम्भसमातिनिर्देशो न विश्वामित्रापस्य नदीस्तुतिरूपस्य त्रयोदशस्य सूक्तस्य [ऋ. ३।३३।१-१३] सर्वस्यापि ३-शरीगा ततम् त्रुटितम् C. ४-०मेति B. C. व्याख्यानमुल्लिसितमस्ति । तर व्याख्यान ५-[३० ५।४।१०] •मपश्याम् c. सायणीयमेव । व्याख्यानान्ते लेसन इति ६-अज्ञातमूलमिदं वचनम् । इत्य ऋणवो वि.. क्षेपः। माधवीयवेदार्थप्रकाशगतोऽप्यन लिखितः' ८- कानिन.. C. अब वारयादौ पठित्तस्य इत्येतत् प्रकटीकृतम्। स च लेसो प्रन्यानही 'कृतक' पदस्य स्थाने 'श्रीतक' इति पाटो- भूतत्वादनावश्यकत्वाचास्माभिरत्र नोट्टनः । ऽर्थानुमारी युतो भाति। प्रन्धारम्भाप्रागेव-नमः साम्यसदाशिवाय गुरवे । १०-०प्राप्य. D. नमो गंगाय । इनि पाटो वर्तते D. पुस्तके।। ११-'तदिति' धुटितम् c. १२-यीतुः . ९-'ओ' ऋटितम् ।

·पत. ३, ..} . (१२१) [परिप, हरणस्य अ.३ पर. १, ख.२० [अथ द्वितीयः खण्डः। परिषद्यं हरणस्य रेक्णो नित्यस्य रायः पतयः स्याम । न शेपो अमे अन्यजातमस्त्यचेतानस्य मा पथो वि दुःः । वसिष्ठस्यार्पम । पुरा वसिष्ठो हतपुत्रः पुत्रं याचमानः कृतकादीनामन्यतमं पुत्रं कुर्वित्यग्निनोक्तस्तं प्रत्याह-हिशब्दो यस्मादर्थे । परिपद्यम्-सर्वतः सादर्न यं नापत्यत्वे- नाङ्गीकर्तव्यम् । किं तत् ? उच्यते-अरणस्य-भरण इत्यसम्बन्ध उच्यते, स झपाणों भवति अपगको अगादित्यर्थः । 'पुत्रो हि ऋणमस्मिन् संनयति' इति श्रुतेः । पितुर्यद् ऋणं तस्य प्रतिगृहीता जायमान एव नापगतः । ऋणादसम्बन्धस्त्वपगतः । अतोऽसायपाणत्याद- रणास्तस्य । रेषणः-धनमपत्याख्यम् । तस्मानित्यस्य रायो धनस्य मौरसपुत्राख्यस्य पतयः स्वामिनः, स्याम-भधेमेत्याशास्महे । कस्मात ? यस्मात् न शेषो नापत्यमन्यजातमस्ति भवति । अचेतानत्य-अस्तीत्येतदनुपक्तव्यम् । अविदुषः परिचर्यादिनाराधितस्य इह लोके प्रीत्या- दिमानं फलं भवति न पुत्र इत्यर्थः । एतज्मात्या नोऽस्मा मैतान् पितृपितामहादि- " भिप्रायः । १-आदर्शपुस्तकेष्यत्र सण्डारम्भनिर्देशो न दृश्यते । अपगतस्य फ्रीतकादेः, पितुझणेन सह सम्बन्धी २-[ऋ० ७४/७] 'परिपयं हरणस्य० वि दुचः' न भवति, अपितु जायमानत्यैव पुत्रस्येत्य- इत्येव प्रतीकम् D. ३-०स्यार्पः . ४-परा च B, C. एतत्पदानन्तरं चात्र P. पुस्तके मनुनाम्ना ५-या (बा.) धमान: B.C. पथमेकमुद्रतं वर्तते । तयेत्यम्- ६-०तमत् C. 'पुत्र' ग्रुटितम् B. 'कृतक' इत्यस्य "क्षेत्रनादीन् सुतानेवानेकादश यथोदितान् । स्थाने 'फ्रीतक' इति पाठो युक्तः । पुत्रप्रतिनिधीनाहुः क्रियालोपन्मनीयिणः ।" ज-त्यनिनो.. ८-हिर्यस्मा. D. [मनु० ९१८० ९-'सम्बन्ध' इति द्विलिसिसम C. १५-०वपर्णत्वा• 1. पर्णत्वा० . १०-०दीत्य. . अपगत ऋगादिरित्यर्थ: D. १६-'गयो नास्ति D. ११-पुत्रो हपृशं स्मि सनमयति 1. पुधो भण- १७-'यस्मान' रिलिसितम् C. नास्त्येव 2. मस्मि सनमयति c. [cf, ऐ• मा १३१ ] | १८'इह' इति B. पुस्तके '४' इति C. पुस्तके च १२-पही- B. १३-कोतकादि रत्यपः । श्रुटितम् । १४-भत्र 'अगबन्ध पदे बहुप्रीहिःन विद्यते सम्ब १९- नास्ति D. ग्यो यस्यवेभूतोऽमावपगतः क्रीतादिरित्ययः । २०-ता: - ·( १२३ ) [न हि प्रभाय म ३, पा.१,ख.३. - [ अथ तृतीयः खण्डः ।। न हि प्रभायारण: सुशेवोऽन्योर्दयों मनसा मन्तवा है । अर्धा चिदोकः पुनरिस एत्या नो वायंभीपाळेतु नैयः ॥ न हि प्रभाय-अहेरायः कृतार्थे व्यत्ययकृत् । न हि प्रहीतव्य इत्ययः। अरण:-असम्बन्धः। मुशेवः-परिचर्यादिना सुसुखोऽपि । अन्योदयः- गती, उद्गम्यमानत्वाइंदुरसामीप्याद्वा । रेतोऽत्रोदरमुच्यते, अन्यरेतसो जातो मनसा मन्त-मनसापि न मन्तव्यो ममीयं पुत्र इति शेषः । अधा चित्-यसो यदस्य भोका-स्थानं स्वगोपाख्यम्, तदेव पुनः पिण्डदानसन्तानो. त्पादनादिना, स एति गच्छति, आकार एतिनापरेण सम्बध्यते । अतश्च नः अस्मत, वाजी-गली, उद्वेजनस्वभावका कम्पयिता या दायानाम् । अभीपोई-अमिभविता च सपनानाम, त्यत्प्रसादात् एतु-भागच्छतु, नव्यः-नवजातः, औरसः पुत्र इत्येतद वयमाशास्महे । अथैफपदनिरुक्तम् । ओक इति निवासनाम, उच्यतेरिति पाठान्तरम् । आइ च 'ओक उचः के इति । तदेनदग्नरभिधानमधिष्ठाभिमायम । यथया' काङ्गत्वेन, सगुणत्वार्थ मन्त्रे प्रावयभिधानं कर्मात्मन एव भविष्यति । सर्वथान्यपरे मन्त्र जन- यितुरंपत्यमित्येतत् सूच्यते । एतावता चात्र प्रयोजनम् । एपञ्च सति-अपेत्य ततः, नानेन पततीत्युमययापि निर्वचनमोरसामिप्रायम् । तय स्त्रीपुसंलक्षणमुमयं किपत्यमुत पुंरुपमेवेति विप्रतिपत्तेः, मन्त्रेषु चोभयंया दर्शनादपत्यकार्याणाम, १-आदर्शपुस्तकेष्वत्र सण्डारम्भनिर्देशो नास्ति । १३-'यद त्रुदितम् D. १४-०पादिना• D. २-३०ne ] मन्त्रप्रतीक नास्ति D. १५-'अपरेण नास्ति D. १६-चानः D. . -न भप्रहाय न हि प्रहाय D. १७-०यित्ता B. C. १८-०दीनाम् P. C. ममेराय B.C.[धा. ९॥६१] १९-०पात् . अयमपि पाठ: B. २०-य: B.C. ५-कृतोऽयस्य त्य• , अन 'कृत्या व्यत्ययेन २१ पाद• B. २२-उचते: C. अयमपि पार: B. कृत्' इति पाठशे युतो भाति। २३-पा० ३६४] २४-०दन्येर० B, ६-गृही० ८. मृत्, स ही०. ५-असुखो० ८.१ २५-०६ तेन D. २६-भवति D, -[ef.पा. १९८३,३१६] १-०दुपरि D. २७-०वान्य• B. २८-०तुः पर्गमित्येतदुच्यते D. १०-'मनमा में B. 'म' c. पुस्तके त्रुटितम् । २९-रिम् नास्ति B. ३०-०थापि D. ११-नेटिवम् ८. १२-०मायः ३१-कार्येण D, "

·अ.३, ख.३.
अ.३, पा.
}
( १२४ )
[दायाचविचार
अपत्यपरियिचिकित्सया कार्य विचारयिष्यते आपादपरिसमातेः।
अधनां दुहिदायाय उदाहरन्ति । दाय: पैतृकं रिपथम, दायमादत्त इति दायादः,
तद्रावो दायाद्यम् । एतां वक्ष्यमाणामृचं दुहितुर्दायादत्य उदाहरन्ति केचिदाचार्याः ।
अथवा दायस्यादाने दायादः, समहंतीति दायाधम, दुहितापि दायस्यादानमहतीति ।
एतस्मिन्नर्थे पुत्रदायाय इत्येके ।
[इत्यष्टमस्या-(सृतीयस्या-) ध्यायस्य
तृतीयः खण्डः।
१-अपीयरि वि.D.
२-०पन्त B.C.
५-दायादश्यादान दायाद तदई • n.c. •स्यदा• D.
६-० तु प्रदा• B.
७-आदर्शपुस्तकेप्यत्र खण्डसमाप्तिनिर्देशो म
दस्यते ।
३-'अयनामिन्यादि' ..
४-दार्य D.

·[ दुहितुर्दायाद्यम अ ३, पा.१, ख,४. - पतस्य- . [अथ चतुर्थः खण्डः । शासन्टुिहितुनप्यं गाद्विद्वौं ऋतस्य दीधितिं सपर्यन् । पिता पत्र दुहितुः सेकआन्सं शम्येन मनसा दधन्वे ॥ विश्वामित्रस्यार्पम् । 'न जामये' इति च । शासत्-शास्ति आचष्ट इत्यथः । वन्दिः- पिता जातमात्राया उत्सङ्गेन दानकाले च जामातारं प्रति घोढत्यात् यन्हिरुच्यते । स दुहितुः पुत्रमिति शेषः । नप्यं नप्तारं पौत्रम्, गातू-शुद्धो ऽपि सामर्थ्याद् गमिरवपूर्वार्थ द्रष्टव्यः, अवगच्छति । कम् ? सामर्थ्यात् पुत्रं दौहित्रमित्यर्थः । विद्वान जानेन्, यास्य प्रजननाख्यस्य, दीधितिम्-कर्मविधानं यत् गर्भाधानकाले मन्त्रयनियमवय स्मृति- फारेस्क्तम् । सपर्यन-पूजयन् तदनुष्ठानेनौनुतिष्ठंश्चेत्ययः। अथवा-जरतस्येति, ऋतशब्देन योनौ गतं रेत उच्यते, तस्य विधान गर्मोत्पत्ती व्यापारः। कललाधुत्तरोत्तरावस्यापत्तिरूपः। तं विद्वान पूजयश्चेत्यपः फथम ? अथिशि हि विधानमनुष्ठानच प्रजननयशस्य रेतसो या दुहितरि पुत्रे चेत्यर्थः। तदविशेषाधिता १-आदर्शपुस्तके पत्र सण्डारम्भनिर्देशो न जातः पुत्रो मम स्वधाको भविष्यतीति जानन् । ऋतस्य पुत्रोत्पादनेन राज्यस्य रामस्य रेतसः । २-[३० ३३०] 'शासद् वन्हिहितुः ०दय- दीधिति धर्तारं रापर्यन् वमालारादिना पूजयन न्च' इत्येव प्रतीकम् D. पिता नप्तभावं गच्छति । यत्र यस्या दुहितुः ३-मार्पम् D. ४-[निर. ३१६] पिता पालक: पतिजा (पन्या!) सेकं तस्यां रेत:- ५-अत्र केनल D. पुस्तके माधवीयमेतद्दचो सेक हान प्रसाधयन् यः शरम्येन केवलं सुख- प्याख्यानमुद्धृत वर्तते । तथाहि श्रीमाथवीये- निमित्तेन मनसा सशरीरं दधन्ये संधत्ते न तु 'फुमिका प्रमहात् कश्चित् शाखाथै ने, अपुत्रो पुनिमिनेन मनसा एवं माधवः । य: पिता कन्यामन्यकुल प्रापयति स पन्दिरित्यु ६-या D. ७-स' नास्ति D, यंत, स पिता शासन- अधारा प्रदास्यामि तुभ्यं कन्यामकृताम् । अस्यां यो नायने पुत्रः स मे पुत्रो भवेदिति ॥ स्मृत्युत्तमनुशागने कुर्वन् दुहितुः पुत्रिकामा नरयं ! 11-'विद्वान् जानन्' घटितम् ।। मनभार पिपदानादिक कर्तव्यनया गात् १२-०दनुनिष्टा D.नुष्ठित इ. . . गति । कि कुन् ? विद्वान् , अस्यां दुहितरि । १३-करना० D. कुलायु. B, एश्यते। ८-प्रवमि• B.C. ९-कर्म B.C. १.-पौत्र c. D.

·अ. ३.ख.४. भ.३, पा.१, ख. ४. ( १२६ ) [पुत्रदुहितोयाधम अपिपुत्रयदायादा चेति भाष्यकार माह-मिथुनाः-स्त्रीपुंरूपाः, पुत्रा दौयादा इति । दुहिता दुहिता, तत्रैव श्वसुरकुले पितृकुले या सुलभापवादयेन यहूपद्यत्वात् दूरे घा सती हिता । यावदेय स्याद्विप्रकृष्टत्यादिनष्टं फिश्चिन्न श्रूयते तावदेव हिता | दोग्धी, सुखितापि सती सर्वदा दोन्धि वस्त्रालङ्कारादि पिवृकुलम् । मर्तरि रेतः । अङ्गादित्यादि- भाष्यं वक्ष्यमाणव्याख्यानतुल्यमित्युपेक्षितम् । उक्तस्यैवार्थस्य द्रढिम्नः कारणमाह-तदेतहचा श्लोकेन चाप्युक्तमिति । अङ्गादगात् सम्भवसि हृदयादधि जायसे । आत्मा वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतम् ॥ अङ्गादङ्गात् सङ्गेिभ्य इत्यर्थः । सम्भवसि । कथम् १ अन्नपानमभ्यवहृतं द्विधा पच्यते साररूपेण किट्टरूपेण च । तत्र योऽसौ स्वच्छः सारभूतहृदयायतनो रसः, तस्माच्छोणितं मांसम, मांसात्मेदः, मेदसः मावा, मानोऽस्थीनि, अस्थिभ्यो मजा, मजातोरेतः, तदिदं योनौ रेतः सिक्तं पुरुषः सम्भवतीति । इत्य सर्वाङ्गेभ्यः सम्मवः । हृदयात हृदयायतन आरमोध हृदयम, तदिच्छया गुणतो विषयानुभवबुद्धया जायसे त्यमित्यर्थः । आत्मैव पुत्र- नामासि भवसि । स जीव शरदः शतम्-शरदि व्याधिवाहुल्यात् दुर्जीवस्यात् तच्छतमाशास्यते नत्वन्तरसम्बन्धेन । अविशेषेण पुत्राणां दायो भवति धर्मतः । मिथुनानां विसर्गादो मनुः स्वायम्भुवो ऽब्रवीत् । अविशेषेण पुत्राणां दायस्यादीनं भवति । धर्मतः शास्त्रतः । मिथुनानाम् स्त्रीणां पुंसाथ । विसर्गादौ पृष्ट्यादौ मनु. स्वायम्भुव एतदुक्तवान् । १-०वसाया. C. २-'दा',धुटितम् B. ३-०वता तद्भु. 1. समी B. १५-'मेदसोऽस्थीनी' इत्येव B. C. ] एतत्कोष्ठकान्तर्गतः पाटस्चुटित: p. १६-'अत्र' नास्ति D. ६-[f. पा.४] १७-०सीभव..'भवसि नास्ति D. ७-दुहिता B. C. ८-ससी B. १८-५.c. १९-०जर्जीयत्वात् कुत आशा• D. ५-दोग्धी । ग्धिव D. १०-'न' नास्ति D. ११-[शत० वा. १४९४८मो० ए० सू० २। २१-[cf. मनु० ९।१३३,१३९] ८२१] 'अभादगार शतम् इत्येव प्रतीकम् D. २२-नमे (धर्मः) इत्यधिकः पाठ: B. १२-'इत्यर्थः' नास्ति B.C. १३-वक्ष: D. २३-रायादों' नास्ति D, १४-०दयत.. २०-तन्वन्तर स. D.

·} (.१२७ ) (पुत्रस्य दायाद्यम् अ.३,पा.,ख.४. अद्य यदुक्तं 'पुत्रदायाय इत्येके' इति, तै पक्षमास्थायेदानी 'शासद् पन्हिः इत्ये- सस्थाधेचंस्य, 'अविशेषेण पुत्राणाम्' इत्यस्य च, अभ्रातृमती या दुहिता तद्विपयत्व- प्रतिपादनार्थ 'न दुहितर' इत्यादिविचारस्तावत् क्रियते । शासन्हिरित्युत्तरोधों न व्याख्यांयते । दुहितरो दायं नाई। कस्मात ? अपत्यका भावात् । भनपत्या एव, निय इति । कथम् ? श्रुतिलिङ्गादन्यपरे याक्ये । तस्मात् पुमान दायादोऽदायादा स्त्रीति विज्ञायते । स्थालीरेचनदारुमया रेवनपरे वाक्ये इदमुक्तम् । पश्चेति स्थाली न दारुमयोनिति । तस्मात् पुमान दायादो दायाहः, अदायारे स्त्रीत्यतस्मिन् ब्राह्मणे विचार्यमाणे ज्ञायते । तथा च पराथुतिः-परा स्थालीरस्यन्त्युद्वाय- व्यानि हरन्तीति वायव्यानि दारुमयोनि संसोमपात्राण्यभिप्रेतानीति । तत्र हवन- साधने विधेये-अथ यत् स्थौली परास्यन्ति हवनकर्मणो न तया जुह्वति, न दारुमय परास्यन्ति हयनकर्मणो दोमयेनैव जुह्नति, तस्मात् कारणात् नियं जातां परास्यन्ति परस्मै ददति न पुमांप्सम, तस्मात् पुमानेच पैतूकस्येष्टे न दुहिती। किश्च स्वीगा दानविक्रयातिसर्गा विद्यन्ते न पुंसः । दीन ब्राह्मणविधाहे । विक्रयो वैवा. 1-'म त्रुटितम् B. २-'या' शुटितम् b. ३-'व' नास्ति B. C. ४~०युत्तरस्योत्तरी• D. २३-स्थालं B. 0. ५-दुहिता यो दायं नाईति D. २४-दवनकर्मणो न तया जुद्रगति, न दारमयं परा- स्यन्ति' अयं पारस्त्रुटित: B. C. ६-तस्मा B.C. -त्या याया ए.D, -कस्मां B.0. ९-'दायादा' श्रुटितम् B.C. २५-०णो न दार.. १.-रेव च दानुमतया र ११-रेचनपरे' द्विलिखितम् . २३-सियां १२-यं वेति P. २८-तस्मान् C. १३-स्थाली त दारमयानीति D. दारुम्मयानीति. २९-भत्रोदा इमे श्रुनी द्रष्टव्ये [ef. मैत्रा.. १४-दाहादः .. १५-अदया० . Mirr, ४७९ cl.त. मा. ६१॥ १६-सी ते तस्मिन् I. C. इदं द्विलिखितम् . ef. काटक सं० २०९१] १८-.व्यानी D. ३०-दोन B.C. १९-यामि D. ३१-याधविवाहे' इति युतः पाटो भाति । माना. २.-'सर्व' नास्ति B.C. भि विवाहे गुल्लादिनिषेधान। २१-भवन.D. २२-अप B.C. २६-कस्मात B.C, १७-नम्य.D.

·( १२६ ) अ.३, ख.४, भ.३, पा. १,ख. ४. [पुत्रदुहिनोयाधम् [अपिपुप्रवद्दौयादा चेति भाष्यकार माह-मियुनाः-स्त्रीपुंरुपाः, पुत्रा दौयादा इति । दुहिता दुहिता, तत्रैव श्वसुरफुले पितृकुले या सुलभापयादत्वेन बहूपद्रवत्वात् दूरे वा संती हिता । यायदेय स्याद्विप्ररुपत्याद्विनष्टं विभिन्न श्रूयते तावदेव हिता दोग्धर्वा, सुखितापि सती सर्वदा दोधि वस्त्रालङ्कारादि पितृकुलम् । भर्तरिरेतः । अङ्गादित्यादि- भाष्य वक्ष्यमाणव्याख्यानतुल्यमित्युपेक्षितम् । उक्तस्यैवार्थस्य द्रदिन्नः फारणमाह-तदेतदृचा श्लोकेन चाप्युक्तमिति । अगादगात् सम्भवसि हृदयादधि जायसे । आत्मा वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शत अहादगात् सर्वाङ्गेभ्य इत्यर्थः । सम्भवसि । कथम् ? भन्नपानमभ्यवहृतं द्वेधा पच्यते माररूपेण किट्टरूपेण च । तत्र योऽसौ स्वच्छः सारभूतहृदयायतनो रसः, तस्माच्छोणित मांसम, मांसान्मेदः, मेदसः माया, स्नानोऽस्थीनि,अस्थिभ्यो मजा, मजातोरेतः, तदिदं योनी रेतः सिक्तं पुरुषः सम्भवतीति । इत्यं सर्वाङ्गेभ्यः सम्भवः । हृदयात-हदयायतन आत्मात्र हृदयम्, सदिच्छया गुणतो विषयानुभवबुद्धया जायसे त्यमित्यर्थः । आत्मैव पुत्र- नामासि भयसि । से जीव भारदः शतम्-शरदिव्याधियाहुल्यातू दुर्जीवातु तच्छतमागास्यते नत्यन्तरसम्बन्धेन। अवशेषेण पुत्राणां दायो भवति धर्मतः। मिथुनानां विसर्गादौ मनुः स्वायम्भुवो ऽब्रवीत् । अविशेषेण पुत्राणां दायस्यादीनं भवति । धर्मतः शास्त्रतः । मिथुनानाम-स्त्रीणां पुंसाश्च । विसर्गादौ सृष्ट्यादौ मनु. स्वायम्भुव एतदुक्तवान् । २-'दा' घुटितम् ।. ३-०वता तद्.B. ४-समी B. १५-'मेदसोऽस्थीनी' इत्येव B. c. ] एतरकोष्ठकान्तर्गतः पाठस्त्रुटितः D. १६-'अत्र नास्ति D. ६-[. ra ] १७-०सीभव..'भवसि' नाति D. ७-दुहिता B. C. -राखी 1. १९-०ीयत्वात् कुत आशा• D. ५-दोग्धी कथिवा D. १०-न' नास्ति D. ११-शत० प्रा० १४१९४८ गो. गृ• सू० २१ २१-[cf. मनु० ९।१३३,१३९] ८१२१] 'अहाददार शतम् इत्येव प्रतीकम् D. | २२-'नम (धर्मः) इत्यधिकः पाट: B. १२-'इन्पर्थः' नास्ति B. C. २३-'सष्टयादी' नास्ति D. १-०वसाया.. १४-०दयत.. १८-ध.. २०-तन्वन्तर स.D. १३-स्वक्ष: D.

·अ.ई, ख.४, अ.३, पा.१, ख.४. } [पुत्रस्य दायाधम अद्य यदुक्तं 'पुत्रदायाय इत्येके' इति, तं पक्षमास्थायेदानीं 'शासद पन्हिः' इत्ये- तस्याधर्चस्य, 'भविशेपेण पुत्राणाम्' इत्यस्य च, अभ्रातृमती या दुहिता तद्विषयत्व- प्रतिपादनार्थ 'न दुहितर' इत्यादिविचारस्तावत् क्रियते । शासन्हिरित्युत्तरोधचों न व्याख्यांयते । दुहितरो दायं नाहनि। कस्मात् ? अपत्यका भावात् 1 अनपत्या एच, त्रिय इति । कथम् ? श्रुतिलिङ्गादन्यपरे वाक्ये। तस्मात् पुमान दायादोऽदायादा स्त्रीति विज्ञायते । सालीरेचनदारुमया रेचैनपरे वाक्ये इदमुक्तम् । पञ्चेति स्थाली न दारुमयोनिति । तस्मात् पुमान दायादो दोयाहः, अदाया: स्त्रीत्येतस्मिन् ब्राह्मणे विचार्यमाणे ज्ञायते । तथा च पराश्रुतिः-परा स्थालीरस्यन्त्युद्वाय- व्यानि हरन्तीति यायव्यानि दारुयोनि सर्वसोमपात्राण्यभिप्रेतानीति । तत्र हवन- साधने विधेये-थे यत् सौली परास्यन्ति हवनकर्मणो न तया जुह्वति, न दारुमय परास्यन्ति हवनकर्मणो दोरुमयेनैव जुह्वति, तस्मात् कारणात स्त्रियं जातां परास्यन्ति परस्मै ददति न पुमांसम, तस्मात् पुमानेव पैतृकस्येप्टे न दुहिती। किञ्च वीणा दानविक्रयातिसर्गा विद्यन्ते न पुंसः । दीन ब्राह्मणविवाहे । विक्रयो वैवा. १-'म' त्रुटितम् B. २-'या' त्रुटितम् D. ३-त्व' नास्ति B.C. ४- युत्तरस्योत्तरी• D. २३-स्थालं B.C. ५-दुहिता यो दारं नाईति D. २४-हवनकर्मणो न तया जुद्दति, न दादमयं पग- ७-०त्या याया एक D. स्यन्ति' अयं पाटस्त्रुटितः B.C. ८-कस्मात B. C. ९-'दायादा' त्रुटितम् B.C. २५-०णो न दारु० D. १.रेव च दानुमतया D. २६-कस्मात् B.C. ११-'रेचनपर' द्विलिखितम् D. २.-सियां . १२-यं वेति D. २८-तस्मान् . १३-स्थाली त दारुमयानीति D. • दारम्मयानीति c. २९-अत्रोत दमे श्रुती द्रष्टव्ये [of, मंत्रा० सं० १४-दाहाई: D. १५-अदया. B, ४१६४, ४१७९ f. त० वा. १५॥ १६-ची ते तस्मिन् B. C. इदं द्विलिसितम् C, ef. काठक सं० २०९१] १८-व्यानी D. ३०-दोन B.c. १९-यानि D. 31-मामविवाहे इति युक्तः पाठो भाति । मामा. २.-'सर्व' नास्ति B.C. भिषे विवाहे गुलादिनिपेधात् । २१-भवन.D. २२-अध B.C. ६-तस्मात् D.C. १७-रम्प.D.

·अ.३, ख.४. भ.३, पा. १,ख.४. ( १२८ ) [पुसोऽपि दानादयः १२ । हिफेन शुल्केन । 'नाल्पो धा यहुर्या पुत्र विक्रयः 1 तायदेय सः' इति स्मरणात् । तथा 'या पत्युः क्रोता सत्यन्यथान्यैश्चरति' इति च लिङ्गात् । अतिसंगः-स्वयंवरादौ गान्धय च वियाहे । एतदप्यदायादत्वे लिङ्ग स्त्रियाः । पतदनेकान्तयनाह-पुंसो ऽपीत्येके । शनिःशेप आख्याने दर्शनात । दानं तावत् 'अनेन स्वा यजा' इति । विक्रयो 'अनेन आत्मानं निमीणा' इति । अतिसयों ऽपि विश्वामि- त्रेण कृतः श्रूयते ज्यायांसो मधुच्छन्दसः, असमञ्जसश्च सगरेण । एयमन्यपरथुतिलिङ्ग- दर्शनमने कधोपन्यस्य पूर्वोक्तस्य 'शासन्हिः' इत्यादेः, अभ्राकाविषयत्वं व्यवस्थापयति । शासहिरित्या आम्रवृकाविषयमेतत् न सवंविषयमेतदिति दुहितुः पुत्रभावं शास्ती- त्युच्यते । यदि तु मिथुनाः पुत्रा एव किमाशास्यम् ? अतः शासनवचनात् अभ्रातृका- विषये पुत्राभाये नत्स्थाने स्यपि पुत्रः स्यादित्याशास्यमे । तथा च स्मृतिः। यथैवात्मा तथा पुत्रः पुत्रेण दुहिता समा । तस्यामात्मनि तिष्ठन्यां कथमन्यो धन हरे ॥ इति । यदि च हितापि पुत्रः, समानवचनेता नोपपद्यते । कथम् ? अन्यमिति च अभ्रातृकाविषयं दर्शयति न सर्वविषयम् । सा चाभिसन्धाय दीयमाना,पुत्रिकी १-०वद्देव . दव्यम् । ११-[ऐ० प्रा० ३३५३] २-'स:' नास्ति BC. इत्थमिदं पद्यम् १२-'ने' त्रुटितम् D. १३-[,ऐ० मा० ३३।३ ] 'विक्रय चाप्यपत्यस्य मतिमान्कोऽनुमंस्यते । १४-इत्यादि . c. १५-पि'नास्ति D. स्वल्पो बाथ बहुपि विक्रयस्तावदेव स: ।' १६-'ज्यायांसो' इत्यस्य स्थाने 'ज्यायसो' इति पाठ 'प्रदानमपि कन्यायाः पशुवत् कोऽनुमन्यते । उचितः । मधुच्छन्द आख्यानम् [ ऐ• ग्रा. विक्रय चाप्यपत्यस्य कः कुर्यात् पुरुषो भुवि ।। ३३.६] स्थले द्रष्टव्यम्। [म. भार. ११४१५-१।२४५:५३ १७-असमन्जस आल्यानं रामायणे ११३८] ३-यथा B. C. ४-'या' नास्ति D, [म. भार०, धन० १०५.१०७ ] द्रष्टव्यम् । ५-संपद्यथा. B.सत्यद्यथा.c. १८-विषयं D. १५-पुत्र D. ६-०थानेश्व० ०. ७-[ मैत्रा० सं० १1१०11]] २०-पुत्रभावे D. २१-स्यापि . -वादि वि. D. २२- शास्या छ. शास्या c. १०-शुनःशेपारव्यानम्-ऐतरयव्राह्मणस्य २३-[ मनु. ९।१३.] २४-रहिता•c.B. पश्चिकायां प्रयसिंशत्तमे ऽध्याये [अ० ३३१७० २५-'' त्रुटितम् D. २६-अन्य. D. १.५], महाभारते च [अनु. ६६ भाग० ९१७], २५-'मित्रुटितम् 7. २८-पित्रा D. ९-प्यसदा.B.C. सप्तम- ·म.३,ख.४ अ.३, पा.१, ख.४. ( १२९ ) [मातृकाया विवाहनिपेधः भवतीति स्मृतौ कृतविचारः । अस्मिश्च पक्षे निगममपि दर्शयति । अमूर्या यन्ति जामयः सर्वा लोहितवारासः । अभ्रातर ईव योपास्तिन्ति हतवर्त्मनः ॥ अयमायणे वेदे मन्त्रः। स्त्रीणां लोहितवाहफव्याधिव्यावृत्त्यर्थे कर्मणि विनि- युक्तः । अमू:-पता लोहितधाराः सिग वा, यायान्ति-अति सुष्टु यहन्तीत्यर्थः । जामय:- भगिन्यः, एकस्मात् स्त्रीयोनिप्रदेशाजातयात् । ताः सर्वा लोहितयासस:-लोहितस्य वर्णस्य यासयियः, लोहितवर्णा इत्यर्थः । यथा अभ्रातृका योषाः, यो उत्पन्नास्तत्रय पितृकुले सन्तानकर्मणे पिण्डदानाय च तिष्ठन्ति, तद्वतिष्ठन्त्यनेन कर्मणा । इतनमनः-इतवहन- मागः:स्थयासुः, मौवाचरित्यर्थः । अभ्राटकाया अनियहि अवहिर्गमने औपमिक उपमाप्रयुक्तः तरयोतरा भूयसे । पुंस एतीत्यर्थे भूयस्त्यम् । [इत्याप्टमस्या-(तृतीयस्या-) ध्यायस्य चतुर्थः खण्डः। . १-अस्तिध. ११-आच्छादयित्र्य इत्यर्थः । बसिय B. पसित्र्यं. २-देतीव B. C. विवित्र्यो D. ३-[ef. अथर्व० १११] 'धराः' इत्यपि । १२-यत B. C. पाठः ।, वतंस: C. अमूया यान्ति. इत १३-अत्र वाक्य एकवचनान्त एव पाठः 10. वीस: D. १४-धर्मस: c. पर्मस: D. १-.. D. ५-०वाहे D. १५-'न' धुटितम् . ६-'ध्याधि' द्विलिखितम् C. D. १६-बाहु -सिरा द्विलिसितम . १७-०प्रयतं B. या नास्ति D.'यायन्ति' इति भाति । १८-एधीयर्थः B.C. -एतस्मा... १०-वाघD. १९-आदरापुस्तके वध सण्टसमाप्तिनं निधि ·भ.३, ख.. पा.,ख.५. [मनातेव ( १३० ) } [अथ पञ्चमः खण्डः। अभ्रातेय पुस ऐति प्रतीची गरिगिव संनये धनानाम् । जायेव पत्य उशती सुवासा उपा हस्रव निरिणीते अपरः ॥ कक्षीयत आपम् | यथा अभ्रातृका स्त्री येभ्य उत्पन्ना, तानेय पुंसः पितॄन, ऐति-' गच्छति, सन्तानकर्मणे पिण्डदानाय च । एवमुपा यत उत्पन्ना तमेवादित्यं गच्छति, तत्रैव प्रलीयत इत्यर्थः । प्रतीची प्रत्यगामिनी, गरिगिव-ययों दक्षिणापथे क्यापि प्रदेशे भपुत्रा अपतिका वा अपस्मारा रोहिणी स्त्री, सनये लाभाय, धनानाम, भर्तुः स्वभूतानां, सर्वलोकप्रकाशमास्फारं गच्छति तद्वत् । जायेव पत्ये-द्वितीयार्थे चतुर्थी, पतिम् । उशती- फामयमाना, सुवासा-निर्विशङ्को परया प्रीत्या युक्ता गच्छति तद्वत् । किचे हस्रव-यया हसनर्श ला स्वदन्तान् निरिणीते-रिणातिर्गतिकर्मा, निःप्रकर्षे, अन्तीतपयर्थधायम, प्रक- पेण गमयति प्रकाशयति शापयतीत्यर्थः । एयमुपा निरिणोते । किम् ? अप्सः-रूपं कृत्वस्य जगतः। गारोहिणीति ताच्छील्ये पियप् 'अन्येभ्योऽपि यन्ते' इति | गारोहिणीति माध्ये ताच्छीलिकेनार्थप्रदर्शनात । दक्षिणांजी-दक्षिणां दिशं देशं या भजिता गता जाता या तत्र दक्षिणाजी, तस्या अपत्यं स्त्री दाक्षिणाजी । दक्षिणेने या फितयानां गच्छतीति । गर्तः-सभास्थाणुरित्यभिधेयकयनम, अक्षनिवपनपीठः । सभास्थानमिति पाठान्तरम् । सभा च तसभा फितयस्थानम् । गुणातेरिति नियंचनम् । सत्यसंगर इति धात्वर्थोप- १-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डारम्भो न निर्दिष्टः । १३-'निः' त्रुटित भाति D. अग्रे 'प्रकर्पण' इति २-[ऋ० ११२४.] 'अभ्रातेव० अप्स: इथव प्रतीकम् D. १४-०ीत. . .हित. D. ३न्यत्र ४-सि. १५-इदं वाक्यं नास्ति D. ५-एति' नास्ति . ६-प्रतीय.. १६-[ पा० ३।२।७५] ८-'यथा' श्रुटितम D. १७-दक्षिणा• R. c. १८-.क्षिणो वा D. ९-आस्पारो रो• B.c. १९-'न' श्रुटितम् D. २.-अन्तरिक्ष. B.C. १.-.पारं B. स्मार D. २१-०नवी . २२-राहा. B. c. ११- शंकया D. २३-[ धा० ११२८] १२-' कि'नास्ति D. २४-०रो भवति D. - पाठ:1 ७-कर्मा D.

·डा.३, ख, ५० अ.३, पा.१,ख.५. ( १३१ ) [रयोऽपि गतः " पत्तियचनम् । सत्यं हि तत्र संगीर्यते । कथम् ? पुनर्देविष्यामिति कृतमातृहत्तग्रहणा- दिना तिशपथोऽपि व्यसनेनैवाकृष्यमाणो गौत्य शपथं वादयित्वा दीव्यस्येव कितवः, सङ्कार इत्यन्ये पठन्ति, संकीर्यते हि तत्र सत्यमनृतेनाने विधेन । तं गतं तत्र यो अपुत्रा आपतिका सारोहति । दक्षिणापथे किलप क्वचिद्देशधर्मः । फितयानां दक्षिणत आस्पारे तिष्ठति । तत्राक्षरानन्ति, सा रिक्थं लभते पतियन्धुभ्यः । यो घा तां मथममादन्ति सधैनां गृहाति । सा च धनं लभत इति । शब्दसारूप्यात प्रेसकमाह-दमशानसंचयोऽपि गत उच्यते गुरतेरपणों भवति । श्मशा- नसञ्चयोऽपि गतः, गुरतेरपर्णो भीषणः । यद्वा अमङ्गलत्यात प्रत्युद्युमन गैमन न भवत्यतोऽपगुणों गमनजित इत्यर्थः । स्मशानं श्मशयनम्, यकारलोपेन सवर्णदीर्घरयेन घ श्मशब्दस्याभिधेयमाह-मै शरीरम, तत् शृणातरर्थपोष्कल्यान । शन्नता यदा कदाचित शाम्यति हि तत् । प्रसङ्गादाह-मश्रु लोमेत्यर्थ कथनम, इमनि शरीरे श्रितमिति निर्वचनम् । लोम-लुनातेः, लूयते हि तत् । लीयते दिलष्ट हि तत् । दमशानस्य गर्तवाच्यत्ये निगमः। 'नोपरस्याविष्कुर्याद् यदुपरस्याविष्कुर्याद गर्नेष्ठाः स्यात् । प्रमायुको यमानः' इत्यपि निगमो भवति । यूपस्यातेप्टरदेश उपर उच्यते । तमे प्रदेश पांऽभिश्छादयन्नात्य किञ्चित प्रकटं कुर्यात् । यदि कुर्याद् गतेमाः श्मशान प्रतिष्ठ इत्यर्थः । पुरा आयुषः प्रमायुको मरण- १-सहिD.C. १९-यलोपेन D. २०-'म शरीरम् भुटितम् . ३-०नस्ते वि. D. २१-[ of.धा. ९१०] ५-'कृत' द्विलिखितम C. २२-[cf. धा० ४।९२ ] शनि. B.c. ६-०यो हि अनेने० D. ७-गीन्या P. २३-०त्यर्थः । कथं B. ८-०यमु D. २४-[cf. धा० ९११३] १०-०लेव D. ११-आस्फार D. २५-[el. धा० ४.३.] १२-०नाक्षणा.. १३-गुणाति D. २६-[ ef. मैत्रा० स० ३९rof. काटकरा. १४-'' इति पुटितम B. C. २६.६] १५-द मूलवाक्यं नास्ति C. D. २७-इदं मूलवास्यं नास्ति C. D. 'नोपाप्त्येत्यादि १६f. पा० ६१७] इन्येव प्रतीकम् D. १-युचवमD. २७-०स्यान B.C. २९-तमयटे पां B.C. १८-गमने' नास्ति B.C, ३०-पुरुषः D. २-तत् D. ४-०मात्र०B. ९-त D.

·" सं. ३, ख.५. ( १३२ ) [मभ्रातृमसीवादः अ.३, पा. १, ख. ५. धर्मा यजमानः स्यात् । प्रसङ्गादाह-रयोऽपि गर्त उच्यते, गुणातः स्तुत्यर्थस्य, स्तुततमोवा- दिभ्यो यानेभ्यः सुखगमनेन । 'वनस्पते घोडग' इत्यादौ स्तुतत्वात् । उदाहरणम् । हिरण्यरूपमुपसो घुष्टावयः स्थूणमुदिता सूर्यस्य । आ रोहयो वरुण मित्र गर्तमविनाये अदिति दिति श्रुनविद आपम् । हिरण्यरूपमुपसो व्युष्टी म्युच्छनयेलायाम, भएःस्थूणम्-मयोमयी स्थूणा अतिस्थूला वा यस्य तमं । उदिता-उदयवेलायाम् । सूर्यस्य आरोहयो युवां हे वरुण ! है मित्र ! गते रथमात्मीयम् । अतश्वानन्तरमिति शेषः । चक्षा पश्यथः । अदिति दितिश्च । दोङ् क्षये, क्षीण क्षीणच कर्म । अथवा अदिति दितिं चेति देदातेरेते रूपे, अदातारं दातारं च हविषाम । लोकपालौ हि मित्रावरुणो, यश्च यत् करोति शुभम शुभ या तत्सर्व पश्यथः । अस्मिन् मन्त्रे चतस उपमाः । अभ्रातृकाविपयस्यैव द्रदिन्न.फारणमाह-नधिात्री- मुपयच्छेत गृह्णीयात्, यस्मात्तोकमपैत्यमस्याः पितुरेव तद् भवति न गन्तुर्भर्तुः । अथवा नाभ्रात्रीमुपैयच्छेत, अपत्यलिप्सया। उक्तोरणत्वाद् शायरयेने प्रतिषि- ध्यते । एवं प्रतिपेयः प्रत्यक्षः। पितुश्च पुत्रभावः। पूर्वनोभयमानुमानिकम् । एवम्-अभ्रातृको बाद इत्यपरे-इत्येतदर्शनमवस्थितम् । ततश्च 'शासद् घहिः' इत्ययमर्धोऽनामतीविषय एव व्याख्यो न दुहितमात्रविषय इति निश्चयः । इदानीमस्मिन् दर्शन उत्तरार्धों व्याख्यायते । फदा पुनर्देहितुः पुत्रभावं शास्ति मातारं चायगच्छति तस्याः पुत्र उच्यते । पिता यत्र-यस्मिन् काले, दुहितुः सेकम-सेक्तार १-[cf. धा. ९४२८] १४-[धा० ४।२६] उन्दि क्षये । दीट् क्षिक्षये c. १५-क्षिणमक्षि.. १६-[cf. धा० ३.९] ३-[ ऋ• ६४७१२६ नि६० ९१२] १७-०पालनो B. १८-नाभानिमुभ. c. ४-स्तुतवान् . १९-'अपत्य नास्ति . २०-अस्यै B.C. ५-[२. ५/६२१८ ] पूर्वार्ध एव प्रतीकत्वेन | २१-मुभय० ०. निर्दिय: D. २२-प्रकरणत्वा B.C. ६-०विदार्ष. n. c. ७-युटन.. २३-अत्र सर्वेष्वादर्शपुस्तकेपु 'इष्टार्थ न प्रतिषियते' ८-०मयी स्थूणां 1. ९-'अति' द्विलिसितम् । इत्येव पाठः। परमर्थविरुद्धस्वारसोऽस्माभिहितः। 4-TB, C. ११-उदित• D. २४-०नुभाविक B.C. १२-'हे' नास्ति B.C. २५-त्तरोध. D. १३-'दिति' त्रुटितम् . २६-अत्र पुत्रः इत्यस्य स्थाने 'पुत्रम् इति पाटो पुक्तर २-०मममा...तमश्वा..

·अ. ३, ख.५. भ,२,पा. १,ख, ५. [अभ्रातृमतीवाद: है रेतसः, ऋजन अरिद रूपम, प्रौर्जयति जामातरं प्रतिगृह्णातीत्यर्थः । समित्युपसर्गो दधन्ये इत्यारयातेन सम्बध्यते । तदेवं व्यावृत्तानपत्यदुःखत्यात, औम्येन सुखतमेन मनसा संदधन्वे जामात्रा सह । अभ्रातृकामिमां तुभ्यं दास्यामि, अस्यां यो जनिप्यते गर्भः से मम स्वधाकर इत्येवं रूपमात्मनःसन्धानं करोमि। यतधाभ्रातृकाविषयं दायादत्वम, मत एतां वक्ष्यमाणामृचं जाम्या भगिन्याः स्त्रियाः सामान्येन भगिनीमात्रस्य रियर्थप्रतिषेधे अदायादत्वे उदाहरन्ति । अतोऽपि गम्यते पुत्रिय दायादेति । प्रथमकतायां तु पुत्रिकायां यद्यौरस उत्पद्यत, नैदा तत्रापि ज्येष्ठांशभागित्वं पुत्रिकाया इत्येके स्मरन्ति । पुत्रिकायां कृतायां तु यदि पुत्रोऽनुजायते । समस्तत्र विभाग: स्याज्ज्येष्ठता नास्ति हि स्त्रियाः ।। इत्यन्ये। [इत्ययमस्या-(तृतीयस्या-) ध्यायस्य पश्चमः खण्डः 1-पा० ११८९] ऋते. B. अर्ते. c. अंजे.. २-मात्रय.. प्रार्जयन् . ३-'वे' नास्ति R. धनु . ४-'सम्बध्यते' नास्ति D. ५-तदेव B. C. ६-शाम्पे. •D. "-'मन' शुटितम् . -धये D. ९-रा' नास्ति D. १.-रिक... ११-यन् .. १२-नदा नास्ति B.C. १३-[ मनु० ९/१३४] १४-आदर्शपुस्तकेष्वत्र राइसमातिनिर्देशो नास्ति ।

·'अ.३,ख, ६. अ. ३, पा. १, ख. ६. ( १६४ ) [दुहितृणां भागोन [अथ पठः खण्डः। न जामये तान्दो रिक्यमरिक् चकार गर्भ सनितुनिधानम् । पदी मातरो जनयन्त वदिमन्यः कर्ता सुकृतोरन्य ऋन्धन ॥ न, जामये-भगिन्ये, तान्व:-तनुभवः औरसः पुत्र इत्यर्थः । विध-पित्र्यं धनम, और-प्रारित प्रादात देदातीत्यर्थः। किन्तहि ! चकार-फरोत्यनाम, गर्भम्-पष्टपर्ये द्वितीया । गर्भस्य निधानं स्थानं सनितुः संभक्तः, तस्या एव स्वभूतस्य भर्तुरित्यर्थः । कुतः? उच्यते, यदि-शुद्धोऽप्ययमपिशब्दसहितस्यार्थे द्रव्यः, यद्यपि मातर:-'पिता मात्रा' इति पितुः शेपे प्राप्ते छान्दसो मातुः शेषः, द्विवचनस्य स्थाने पहुवचनम, मातापितरौ जनयन्त जनितवन्तौ । बहिम्-वोढारं स्वभार्यायाः पुमांसं स्त्रियश्चेति शेषः । तथा चाह भाष्य. १-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डारम्भस्य निर्देशो त्यस्यैकोत्पाद्यत्वात् पुमपत्यस्य को (१) विशेष नास्ति। दर्शयति-यदि यद्यपि मातरौ मातापितरौ २-[ऋ० ३।३१।२]'न जामये. ऋन्धन्' वहिः । अवनिःस्वी । पहिः पुमान् । स्वभार्याया इत्येव प्रतीकम् D. एतत्प्रतीकानन्तरं केवल D. वोदृत्वात, अवहिश्वावहिः (१) तादश स्वी- पुस्तके व्याख्यारम्भात्यागेव माधवीयमेतद्दचो पुंसलक्षणमपत्यं जनयन्त जनयत तथापि व्याख्यानमुदृतं वर्तते । तथाहि- तयोर्मध्येऽन्यः पुंलक्षणः सुस्तः शोभनस्य "श्रीमाधवीये-अभ्रातृकादुहितुः पुत्रिकाकारणात् पिण्डदानादेः कर्मणः कर्ता भवति । अन्यः सा रिक्थभाक्, इत्युत्ताभ्रातमन्यास्तथा रिपथ स्त्रीलक्षण ऋन्धन बसालेकारादिना ऋष्यमान भाक्त्वं नास्तीति बूते । तान्दस्तनूज औरसः एव भवति । पिण्डदानादिकर्तत्वात् पुत्रो दाया- पुत्रो जामये भगिन्यै रिक्य पित्र्यं धनं नारक दा (१) ई. । दुहितुस्तयात्वेपि न दायार्दता । प्रेरयति न प्रददाति । किन्ताई ? सनितुरेना सा तु फेवल परस्मै दीयते ।। एवं माधवः ॥" भजमानस्य भर्तुः गर्भ षष्ठपणे द्वितीया गर्भस्य ३.अरे प्राक् B. आरे प्रात् . निधान रेतः सेवानिधानी चार पाणिग्रहणेन ४-प्रारिजन B.C. संस्ततामेनां करोति, न तु तस्यै रिस्थं ददाती ६-'यदि' त्रुटिवम् D. त्यभिप्रायः। ७-'शब्द' मास्ति . द. स. R.C. 'असंस्तुता च सस्वार्या श्रातभिः पूर्वसंस्कृतः। ८-दश्यते p. ९-[पा. १।२१७.] भगिन्यथ निजादेशादलांशं तु ततीयकम् ।' १.-बने बहु. D. इति यानवल्क्यस्मरणात् । स्त्रीपुंसलक्षणस्थाप-11-यन्तु I. C, ५-न ददा. D.

·[पुमानेव दायाः म.३,पा.१, ख.६. . फारस-वहि पुत्रमतिश्च नियमिति । तथाप्यन्य एकः फर्ता-सन्तानकर्मणः, तयोः सुकृतो: शोभनस्य कर्मणः फोः 1 फतरः ? पुमान्, ततश्च स दायाहः । गन्यः परस्तु, ऋन्धन-वस्त्रालङ्कारादिदानेनाराध्यते च, न च फेवलं दीयते परस्मै । फतरः ? स्त्री । ततश्च सा न दायाहाँ । अतोऽस्या अनहत्यान्न ददाति । जामिः कस्मात् । अन्ये असगोत्रा अख्या जनयन्तीति जामिः। जोनं क्षीणं पुत्रिकापेक्षयाऽपत्यं जामिः। जमतेर्वा स्याद् गत्यर्थस्य । निर्ग- मनाया हि सा भवति । प्रायवचनं पुत्रिकाभिप्रायम, सा हि न निर्गच्छति । पितृकुल- एचायतिष्ठत इति। इति महेश्वरविरचितायां निरुक्तमायटोकायां अष्टमस्या-(तृतीयस्या-) घ्यायस्य । प्रथमः पादः। [इति पष्ठः खण्डः j १-कर्ता :. २-दायादाईः ॥ ३-अपरस्तु D. ५-०ने दाप्यते B.c. ५-दयादा D, ६-'न' श्रुटितम् B.C. ८-[पा० ११४९९ अयमद] नार्थः । निषष्ठी जमतिर्गतिकर्मसु परितः । ५-निर्गमनाया भवति ।. १. अब 'मायोत्रचने' इति युक्तः पाटो भवत् । ११-इत्ययमस्य प्रथमः पादः इन्येव D. १२- नात्यादर्शपुस्तकेषु । ज-जान D.

·२१ अ. ३, ख.७. ( १३६ ) [मनुष्यनामानि पञ्चविंशतिः अ.३, पा.२, ख. १." [अथ तृतीयोऽध्यायः। द्वितीयः पादः।]. अपत्यसम्बन्धादाह-मनुष्यनामान्युत्तराणि पश्चविंशतिः मनुष्या नरे त्यादीनि । विशो हरय इत्यादिषु साधारणधुतिषु लिङ्गात मन्त्रवाक्यपदान्तरसम्बन्धसामाग्निर्णयः फर्तव्य इत्युक्तम् । धातु जत्यप्रतिपत्ययमाह-मनुष्याः कस्मादिति । मवेत्यादि, मतेः सिवेश्व द्विधातुजत्य प्रदर्शयति । ज्ञात्वा अनेनेदमिति-साध्यसाधनमा कर्माणि सीव्यन्ति तन्वन्ति में यथा पश्यादयः । मनेस्यमानेन वा प्रजापतिना मष्टाः । मनस्यतिः कस्मिन्नर्थ इत्याह-मनाची- भावे । प्रशंसायां मत्वर्थीयः । प्रशस्तं मनः प्रप्तनं सत्त्वप्राधान्यात् । अतः मसनमनस्केन सृष्टा इत्यर्थः । तथा च श्रुतिः स पितॄन् दृष्टाऽमनस्यत् तदनु मनुष्यानस नत" इति । नित्यपक्षेप्यसति स्रष्टरि, कार्ये सौमनस्यं दृष्ट्वा फारणमनुमास्यते, कारणानुविधायि- त्यात कार्यस्य । 'मनोतिौ' इति धैयाकरणाः। जातिश्च प्रत्ययात्तोपाधिः । मनोरपत्य जातिश्चेत्यतौ । अपत्यमात्रयिवक्षायामणेव-मानव इति । मनुषो वा पकान्तिमेव प्रातिपदिकमस्ति, एतदन्ताद् व्युत्पादयति, न प्रत्ययसन्नि- योगेन पुगिति स्मरणोन्तरम् | बिनापि प्रत्ययेन पोरेन्तत्वप्रयोगदर्शनात् । 'समिद्धो अद्य मनुषो दुरोणे' इति व्याख्यास्यते मन्त्रः । १३-[तै० स० २॥३॥८३ cf. 'स"पितृनराजत" २-रणाश्रु. D. स देवान्सप्ट्वामनस्यतेव तेन मनुष्यानसृजत' ३-०न्धासाम. D. मे० स० ४।२।१] ४-०तु तत्व. D. १४-०त्यवः क्षय...प्यति स. D. ५-[धा० ४।६५,१९] मने: D. १५-मनो॥तावश्यती पुक् च [Fragment of ६- धा• ४R ) सिदेवश्च D. पा. ४११६१] ७-०तु त्वं दर्श. D. ८-मै तन्व. D. १५-अतदन्तद् आ. अतस्तदन्तं D. ९-'न' श्रुटितम् D. १८-स्मरणम्' इत्येव B.C. १०-मन्यस्य.. १९-पान्त. D. -कस्मिन् द्विलिखितम् । २०-[ऋ० १०१११० निरु. ८५] २१ नास्त्यादर्शपुस्तकेषु । १-नरा B.O. १६-यान्त. D. १२-शस्तः म. D.

·म. ३,खे.७. म.३, पा. २, ख. १. [ पञ्चजनपदार्यः - तत्र पञ्चजना इत्येतस्य सन्दिग्धस्य विवेकार्थं निगमाः । सन्देहश्च मनुष्यमात्रनामसु पाठात् । पञ्चशब्द जनशब्देन समानाधिकरणः । तत्र यदि देवदत्चादिमनुष्यधिपयः स्यात्, गन्धर्वादिपञ्चकविषयो वा, न मनुष्यमांधनामविषयताऽस्य स्यात् । मनुष्य- मात्रनामतदित्याचार्यमतम, तसिद्धयर्थं मतान्तरप्रदर्शनाय पदइयमिदं मनुष्य पदार्थे वर्तत इति वैचित्र्यप्रदर्शनार्थ उपन्यासः । ननु मनुष्यमात्रनामत्ये , पञ्चशब्दस्य परिमाणावधृतसंख्येयविशेषविषरता प्रसिद्धा वाध्येत ? उच्यते । अवययप्रसिद्धः समुदायप्रसिद्धिबलीयस्त्वात् भश्वज- फर्णावियत यासायामप्यदोप औपमन्यवदर्शनेन पश्चजनशब्दो न समानाधिकरणो मनुष्यसन्ततिविषयोऽन्वर्थप्रायो मनुष्यनामत्वेन च द्रष्टव्यः । एकीयमतेन चाटो देवगिकाया उच्यन्ते । तत्र पक्षे नागानां गन्धर्वेषु, यक्षाणामसुरेपु, पिशाचानां रक्ष- स्वन्तर्भावादप्रत्याविरोधः। [इत्ययमस्या-(तृतीयस्याः ध्यायस्य सप्तमः खण्डः।] १-इत्यस्य D. २-मर्नु मनु• B. ३-दस्य B. ४-सामानाधिकरण्य: D. ९-अनकायमप्यादि D. १०-याधादिया० . बाधोयम• D. १५-'जन' बुदितम् D. १२- करणे D. १३-वर्ष प्रा. D. १४- नास्ति B.C. १५-आदर्शपुस्तकेषत्र खण्डसमाप्तिनं निर्दिष्टा । ५-यत्वात स्यात् B.C. - (-यनाममाघना B.C. 'च' त्रुटितम् n.C. ८-याध्यते ।

·अ.३, ख.८. अ.३, पा.२,ख.२. (१३८ ) [सद्ध वाचः [अथ अष्टमः खण्डः1] तय वाचः प्रथम मसीय येनासंगै अभि देवा असाम । अदि उत यज्ञियासः पर्थ जना मभ होत्र जुपर्यम् ॥ सौचीकस्याग्ने विश्वेषां देवानां संवादः । होतृजपश्चायम् । तदद्य-अस्मिन् कर्मणि, वाचो मध्ये, प्रथममुहष्ट स्वरसौष्ठवार्थसतत्वदेवतादिविशिष्टम् । मसीय-जानीयाम, येन शानेनारान यज्ञविघ्नं कुर्वतः, हे देवाः ! अभ्यमाम अभिभवेम । किश्च यूयमपि हे ऊर्जादः ! अन्नादाः ! उत-अपि, यशियास:-यशस्य सम्पादयितारः । पञ्चजना:-आचायस्य मतेन ऋत्वि. ङ्मनुष्याः । औपमन्यवस्य निपादस्पर्पतिः, टौ निपादानां यशसम्पादित्यमस्ति । शुद्रः स्याप्योदनप्तये 'आयुरसि' इति शूदाय प्रयच्छति, 'तत्ते प्रयच्छामि' इति शुद्रः प्रति- गृह्णातीत्येवमादि । तथा 'दासी पिनष्टि पनी या' इत्यादेापारीदस्त्येव यशियत्यम् । एकीयमतेन पञ्चयशाङ्गभूता देवगन्धर्यादयः साधनमायेन यशसम्पादिनः। अत उच्यते, मम होत होतृकर्म, [ जुषवम-सम्गदयतेत्यर्थः । ये मन्यन्ते-यदेकीयमतं यचौपमन्यवस्थ तदुभयमप्याचार्यस्येति । तथा च मन्त्रव्याख्यानम् ऊर्जादो ब्राह्मणादयः, यक्षिया देवगन्धर्वादयः सर्वेऽपि मम हो स्वेन स्वेन व्यापारेण सेवध्वमिति । असुरा असुरताः स्थानेषु ] स्वेपु, उत्सवोत्कृष्टतरस्थानान्तरलिप्सायामसंपद्यमानायाम । अस्ता वा क्षिताः १-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डारम्भो न निर्दिष्टः । क्यामः । B. C. पुस्तकयोस्तु 'रि' इत्येव नष्ट २-[ऋ० १०५३४] 'तदद्यवाचः प्रथमं. स्यात्। जुषध्वम्' इत्येव प्रतीकम् D. १०-[अथर्व० २।१७४।० प्रा० २७० ] ३-याच C. वाचं D. आसि B.C. ४-मसिय B. C. ११-शूदप्राय B.C. ५-'नेन' श्रुटितम् . १२-[ते. या० २२७७७] पृच्छामि B.C. ६-ज' त्रुटितम . ७- नास्ति D. १३-दासि विन• B.C. १४-पत्ती D. ८-निपादस्य निषादस्य प्रति B.मिपादस्य पति C. | १५--[ अनुपलब्धमूलमिदं वचनम् ] ९-छौ .हो , अष्टौ p. अत्रार्थानुमारित्वात् । १६-दस्त्वेव B. C. १७-यज्ञीय. D. 'इटौं' इत्येव पाटोऽस्माभिराहतः । D. पुस्तके | १८-[ ] एतत्कोष्ठकान्तर्गतः पाटस्त्रुटितः B. C. 'स्थपतिरष्टी' इन्थमानुपूर्वी धर्तते । तत्र रेफे। १९-'तर' त्रुटितम् D. सारमात्रा लेखप्रमादामा स्यादिति सम्भा-} २०-क्षिव्याः D.

·म. ३, ख.८. अ. ३, पा. २, ख. २. .} ( १३९ ) [सुरादिपनिर्वचनम् स्थानेभ्यो लोकेभ्यः । ते देवा असुरान् प्राणुदन्ते' इति श्रुतेः । अस्यन्त इत्यनुराः 'असे. रुरेन्' औणादिकर्मसाधनः । अपि वा असुरिति प्राण उच्यते, स यस्त: शरीरे, रो मत्यर्यायः, भूनि चोयम् । अत आहतेन तद्वन्त इति । सम्पति ब्राह्मणोक्त निर्वचनं प्रदर्शयति-सौः प्रशस्ताद्देशात् देवानप्तनत तत्सुराणां सुर. त्वम् । 'मुखाद्देवानहर्जत' इति विज्ञायते । एवम्, असोः-अप्रशस्ताद्देशादसुगन् । 'जघनाद- सृजत' इति विज्ञायते । ऊर्धश्च नाभेः पुरुषस्य मेध्यत्यस्मरणात् । अगित्यन्ननामसु पठितमपि निर्विवक्षयाह-ऊर्जयति यलं करोतीति, सतः कतरि पक्वमिति या पकारलोपं कृत्वा शब्द व्यत्यस्य यकारस्योठि कृते रुगागमे च ऊर्गिति भवति । सुप्रवृषणमिति वा, प्रथेरशदलोपे हाते संयोगादिलोपे च वारस्योटि सकि कुरये च गिति भवति । सुच्छेदं हि तद् भवति, मृदुत्वात, सुसंस्कृतत्वात निषादः कामान् ? निषद्य इन्तीति निषादः, प्राणियधजीयकः, प्रतिलोमजन्मा कश्चित् । निषणेस; मिशन्दः प्रफरें, प्रकर्षण सम्नं गतं व्यवस्थित पापकमिति नरुक्ताः । सौधन्वना रयकारा निगाद- शब्दवाच्या इत्यन्ये । 'वर्षासु रथकारस्य' 'एतया निपादस्यपति याजयेत् २५इत्येवमादि- १-[of. ताण्ट्य. मा० ९।२।११ असुग वा ११-''पुटितम् C. मध्येव. . एषु लोकेपासँस्तान् देवा ऊसानेनन्यो । १२-०मपीति B. c. १३-०यात यां जेति. लोभ्यः प्राणुदन्त । १०-दान्दव्यत्ययश D. २-[ उणा. १।४३] १५-'वकारस्य नास्ति D. ३-अस्तः क्षिन इत्ययः । १८-सुवृषणमिति व्या• D, १७-वृत्तधेरकश. D. ४-२'शुटितम D. १८-यस्योठिD. १९-गिरिति .. ५ वायम् ।.। मनुवर्यनिरुपणासरे- २०-निपन्. 'भूमनिन्दापामामु निन्ययोगेऽतिशायने । २१-'शब्दः प्रक' श्रुटितम् D. संगलिविवक्षायां भवन्ति मतुरादयः ।। २२-गं D.गंगतं. २३-पापमि D. इति मनुस् [पा. ५२२९४ ] मूचे भाष्यकार: ।। २४-प्रष्टव्यम्-पूर्वमीमांपाशापरभाष्ये [ ६११४४- (-'मो.' पुटितम् . -'सुग' द्विलिखितम् B. ५.] का. श्री. कर्कभाष्ये [१९] ८-[ते. या २२२९] अभूगां खेति रथकारस्य [ef. ते० प्रा० ९-दसा' नास्ति D. Hire] 10Fel. • मा० २१२२९४ ग अपनादाग- | २५-[ का० पी० ११२] स्यले कर्कभाष्ये नमजत विपने नास्ति D. दरम्यन । योज० D. । ।

·भ.३, ख.८. अ.३, पा.२, सं.२. (१४० ) [यत्पाञ्चजन्यया दर्शनात् । 'सौधन्यना ऋभवः' इति मन्वयात् । सम्प्रत्यसाधारण मनुष्यमात्रनामस्य एव निगम दर्शयति । यस्पाञ्चजन्यया विशेन्द्रे घोपा असंचत । अस्तॄणाद वईणो विपोयो मार्नस्य स वैः। प्रगाथस्यार्पम् । यत्-यदा, पाश्चजन्यया-पञ्चजनेषु मनुष्येपु भयया विश, स्त्रीलिङ्गमि- देशो नात्यपेक्षा, मनुष्यजातेरित्यर्थः । अथवा-ब्राह्मणादीनि चत्वारि मनुष्यजातीनि, निषादः सर्वापसंदीपलक्षणार्थः । एतावन्तश्च मनुष्याः । अतः पञ्चस्वपि मनुष्यजातिपु भषया विशेति, पञ्चभिरपि मनुष्यजातरित्यर्थः । इन्द्रे-वृष्ट्यर्थे ' भट्टरफदेघेत्यवमा. यो घोषाः शब्दाः, असक्षत-सृज्यन्ते, सदा अस्तुणात्-स्तुणाति आच्छादयति कृत्स्नं जगत, वईणा-परिझेन घर्षण । विष मेधाधिनामतत्, मेधावी । अर्थः-ईश्वरश्चन्द्रो यतः, मानस्य "गर्वस्य पूजाया सया निवासः। एवञ्चाकुर्वतः कीदृशो 'नधः कुतो घा पूजा । अथवा-मानं निर्माणं तस्य निवास आधयः कारणमिन्द्रः । स चासति वर्षे ने शक्तः किचिदपि निर्मातुम् । पचति निर्वाच्यम, पता-इति निर्वचनम, संख्या इति विषयकथनम, सम्बन्धात सर्वलिरित्याह-लिङ्गप्रययोगेऽप्यविशिष्टेति । ननु पडादीन्यप्यविशिष्टानि ? उच्यते, प्रत्ययोपात्तरुढ्यर्थसम्बन्धस्वार्थाभिधाना- ददोप इत्युक्तम् । अपि च न या पृक्ती सा पञ्चेति, फिन्तु या पञ्च सा पृक्तति । १-[ ऋ० १.inci. ३६.४] ९-भरया D. १०-०जातेरि•D. २-०वर्णाः B. ११-. चव.D. १२-दहार D: ३-[ ऋ० १६३७] 'यत्पाञ्चजन्यया विशेन्द्रे ह१३-मुज्यते B.C. (क्ष) यः' इत्येव प्रतीकम् n. १४-'स्तृणाति' श्रुटितम् D. ४-प्रमायस्या.D. ५-पिशा B. १५-विपत् B. ६-रि' त्रुटितम् B.C. अत्र 'जातैः' इति तृती- १६-गन्धर्वस्य D. यान्तपाठो युक्तः स्यात् । १७-संक्षयः B. ७-जातानि ३.c. १८-गन्धर्वः D. - पशदो• I. C. पशब्दो० D. अयं 'अप- १९-वर्षेण B. वर्षेण न D. २०-हि ऋच्यम् 1. C. सद' शब्दः सकरजातिपर्यायः [See मनुः २१-नृत्ता इनि B. ता इनि. १०१८] अधमपर्यायो पा दन्त्यमध्य एवं २२-नृता B. उश्यते । अतस्तालव्यमभ्योऽस्माभिर्नादतः। २३-वृत्तेति ।

·अ.३,ख.८. म.३, पा.२,ख.२. ( १४१ ) [चाहगुलिनामानि मनुष्यसम्बन्धादुच्यते-अर्थ वाहुनामान्युत्तराणि द्वाददा आयती, च्यवाना, इत्येयमा- दीनि । सन्दिग्धविचार निगमोश्चोपेक्ष्याः । प्रवाधते-निष्ठां गमयत्याभ्यां कर्माणीति बाहुः। एतत्सम्बन्धादेवाशुलिनामान्युत्तराणि द्वाविंशतिः, अग्रुधः-अण्व्यः इत्येवमादीनि ! अग्रगामिन्यः-अग्रे गच्छन्तीति, हस्तस्य पूर्व या कर्मसु व्यापार गच्छन्ति । अनशम्दाद- फाररेफायान्तो कृत्वा गमेराद्यन्तविपरीतस्य मकारगकोरी मध्ये उपधाव्यापत्या अका- रस्योकार, रेफस्य लत्यम, इकारो नामकरणस्ताच्छोरपे इति रूपसिद्धिः। उत्तरेष्यपि निर्वचनेषु वर्णाक्षरलंप्तिर्यथाथै योजनीया । अग्रेण गोलयन्त्युदकानि । प्रथम वा फार्याणि कुर्वन्ति । अङ्कना वा-भको लेण्यादिस्ताभिः क्रियते । धान्यराशियङ्कयते । आधतेरानाः, अझतेर्या, अभ्यधनादेव, सममन्धकारेऽपि भयंञ्जते, तामिः स्पृश्यस इति शेषः । उक्तमनेकनिर्वचनप्रयोजनमादायेय शास्त्रस्य | तासामेषा । किमर्थम ? अवनि- शब्दस्य नदीपृथिव्योः, कक्ष्याशब्दस्य रज्ज्याम, योक्तशब्देस्य योजनशब्दस्य चाध्वपरि- माणे, अभीशुशब्दस्य च याहोः, एवमर्थान्तरप्रसिद्धानामिहाङ्गुल्यर्थता प्रदर्शयन्नाह । [इस्त्यष्टमस्या-( तृतीयस्या-) ध्यायस्य अष्टमः खण्डः। १-धादित्युच्य D. २-'अयं नास्ति C.D. ३-०मादि D. ४-विकारा B.C. ५- रावेत्यापे D. ६-उपेक्ष्या विचारणीया अन्वेषणीया वेत्यर्थः । ७-इत्यादीनि D. ८-'इति' नास्ति D. ९-'वा कर्मसु नास्ति B.C १.raiश्रुटितम् ८. ११-मगो D. १२-वर्णान्तर D. १५-अमेयात• B, C. १४-लेगादि. 1. 'दि त्रुटितम् C. १५-वासने, वास्यने । १६-[धा• ॥२.१,९१५] १७-[धा० ७२१ ] १८-भ्यधिध्यते B.c. १९-रखाम, योक्नुशन्दस् त्रुटित भाति D. २०-'प्रदर्शयन्ती आहे' इति युक्तः पाठो भवेत् । अस्य हि कृदन्तत्रियापदस्य, वाश्यादावेव पठित 'तासामेषा -इत्यत्र 'एषा' इति तं पदम् । अन्यथा वास्यानन्ययापत्तेः । इदानीं तु सासा- मगुलीनां प्रतिपादिका एषा छा अनन्यादीनां नशादिनामभिः सन्दिग्धानामगुल्या मदर्श- पन्ती आह इत्यन्वयः संगछते । २१ भादशंपुस्तवत्र राण्डसमातिर्ने निर्दिष्टा ।

·(१४२ ) } ३, पा.२, ख.३. [दशावनिभ्यः [अथ नवमः खण्डः1] दांवनिभ्यो दर्शकक्ष्येभ्यो दर्शयोक्त्रेभ्यो दर्शयोजनेभ्यः । दशाभीशुभ्यो अाजरेभ्यो दश धुरो दर्श युक्ता वयः ॥ प्रावस्तुतिरेषा । अर्घदस्यार्पम् । दशावनयोऽङ्गुलयो प्राहकत्वेन सम्बन्धिन्यो येषामभिपवाष्णां ते दशावनयः । ता एव दशकक्ष्यास्थानीया योक्त्रस्थानीया योजन- स्थानीया, अभीशयो रश्मयः, तत्स्थानीयाश्च तत्कार्यकरत्यात्ताशकक्ष्यादिशब्दरच्यन्ते । सर्वत्र चतुर्थी द्वितीयार्थे, तान् अर्चत स्तुत । अजरेभ्यः-जरावर्जितान् ।कियन्तः ? उर्व्यते दश। नेनु अभिपय प्रावाणः पञ्च, दशशब्देन यहुत्वमात्रप्रतिपादनपरेणाययवलक्षणया पंचे प्रतिपाद्यन्ते । किं कुर्वतः ? उच्यते, धुरो दश, प्रथमातृतीयार्थे, धूस्थानीयामिर्दशमि- रङ्गुलीभिः । युक्ताः प्रथमा द्वितीयाथै, युक्तान् । यहद्भयः वहतः, स्वकर्मण्यभिषवाण्ये व्या- प्रियमाणानीत्यर्थः। भवनयोऽड्गुलयः, अवन्ति गच्छन्ति कर्माणि प्रति । कक्ष्याः प्रकाशयन्ति-अनुष्ठानेन फलेन वा कर्माणि । व्यं तेः कक्ष्या इत्युक्तनियंचनम् । योकत्राणि योननानीत्यादि निगदव्यायातम् । अभीशयो हि व्याप्नुयन्ति कर्माणि । धू-धूवतेधार्थस्य । धरति धूर्वति इति यवकर्मसु पाठात् । पूर्वन्ति प्रन्ति उपापयन्ति फर्माणोत्यर्थः । इयमपीतति-सारूप्यप्रसादाह, युगादि- १-आदर्शपुस्तकेष्वत्र सण्डारम्भो न निर्दियः । १३-युक्तान D. २-[ऋ. १०९४७] 'दशावनिभ्यो दशक १४-वहन: B. C. क्ष्येभ्य: वहदयः' इत्येव प्रतीकम् D. १५-०णानिन्य.. ३-पच' श्रुटितम् B. १६-[ ef, धा० ११६३१] १७-[cf. धा० २१५१] ख्यायनेः ।. ५-०त्तादिश. B. ७-क्रियन्तः B. 'कियतः' इति युक्तः पाठः । १९-भिन्या. D.'या' श्रुटितम् . ८-उच्यन्ते B.C. २०-[निघ० २१९] १.-सप्रपश्यं प्रपथ . २१-'इति' नास्ति D. ११-भू D. २२-०क्षेप. D. 'प' त्रुटितम् B. १२- लिमिः p. २३-प्रघंटितम् B.C, ४-०क्षावस्था. D. ६-ताःc. १८-०ख्यानम् D. ९-न तु.

·(१४३ ) [कात्यन्नात्तिपलधनगोनामानि म.३, पा.२,ख.३० सम्बन्धीनि । विहन्ति बह स्कन्धमन हो ऽश्वस्य वा । धारयते धूः, धार्यते हि सा वली- पदैः । अङ्गुलयोऽपि धार्यसुवर्णनवोपलादीनि धारयन्तीत्युभयमकारेण निर्वचनम् । कान्तमप्यमुलीभिरेव कियत इत्याह-कान्तिकर्माण इच्छार्था धातव आख्यातान्यष्टादश, वशिम-उमसि इत्यादयः। फाम्यानां प्रथममन्नमित्याह-मममामान्युत्तराण्याविंशतिः, अन्यः वाजः-इत्यादीनि । वाजः पय आदीनामन्यसाधारणानामर्थादू विशेषाध्यवसायः। अन्नमानत जातमात्रेभ्यो भृतेभ्य उपनतं कर्मवशात् । आनमेनिसितोपसर्गस्यान्नम् । 'अर्वा, अद्यतेऽस्ति च तस्मादन्नम्। तदनसम्बन्धादेव-अतिकर्माणो धातवो दश, आवयति भवतीत्यादयः । अप्र-धाम- इति पृथक्पाठे प्रयोजनं मृग्यम् धात्वन्तराभिप्रायं धारा धातूमधातुजत्यात्सर्वत्र प्रश्ना- नुपपत्तिः। अनसम्बन्धाद् चलनामान्युत्तराण्यष्टाविंशतिः, ओजः-पाजः इत्यादीनि । यलं विलेन व्याख्यातम् । विलशम्दथे सप्तमे निक: विलं भरं भवति विभत्तेः 'ति । चलबतां धनसम्बन्धादाह-धननामान्युत्तराण्यष्टाविंशतिरेवा पूर्वस्तुल्यसंख्यात्वादेवकारः। मचं रेषण इत्यादीनि । सर्वधनाभिप्रायश्चैतत्, हिरण्यस्य विशेषेणोक्तस्यात् । धिनोति प्रीणयति हि सद् दृदयमानमपि किमङ्ग पुनर्भज्यमानम् । धनविशेषलाद गवामाह-गोनामान्युत्तराणि नैव, अन्या-उना-इत्यादीनि । निष्का- स्यौद गोशब्दस्य प्रश्नाभावः। १६ १-धीनी. १३-इत्यादि D. १४-बल D. २-[ef. धा. १९४८] ३- C. सा च D. १५-शब्दस्य 1. ४-''पुटित भाति C. सवर्णनलोपलादि D. १६-त्तम् । ५-'न' घटितम् . ६-०लिभि. c. १७-[निरु. २/१५] इंदं निवचनयाश्य ७-'भाई' नास्ति D. -'नाम' भुटिलम् B.c, ९-अनमेनिह. c. भनमनिशमितीपमर्ज १८-यागि• B. धाभि.. मा. D. १९-हिनोति प्रमः . . १.-[धा. 1] 'अयनेऽत्ति च भूनानि, २०-न' नास्ति D. तस्मादनं तदुग्यते' [ते. उ• २१२] २१-[ निर० २।५] १२-भानुना• B.C. १२-प्रशभाव: B. नास्ति D. ११-वभ्यान B.C.

·अ.३, ख.९, अ.३, पा.२, ख. ३. ( १४४ ) [क्षिप्रान्तिकसंग्रामनामानि . गोमिनां धनवतां च क्रोधः सम्भवतीत्याह-अध्यतिकर्माणो धातवो दश, रेन्ते-हेन्ते. इत्यादयः। क्रुध्यतिसम्बन्धात् क्रोधनामान्युत्तराण्येकादश, हेळ: हर:-इत्यादीनि । इच्छानिमित्त- चेतसः कालुभ्यं क्रोधः, स च सत्त्वभूतः, अंतो नामानीत्याह । फ्रोधः प्रायेण गमनहेतुरित्याह-गतिकर्माण उत्तरे धातवो द्वाविंशं शतम्, धर्तते अयते- इत्यादयः, चलनदेशान्तराप्तिसामान्याद गमिनात्रापदिश्यन्ते । तथाहि वर्तते चक्रम, लोटते कुसूलम, फसति पयः, सर्पति गोधा, स्रवत्युदकम् इत्यादीनां शब्दमाहात्म्य- निवन्धनो भेदः। चलनस्यैव प्रतीतिः प्रायेण क्षिप्रगत्यादिगुणत्वादेवाह-क्षिप्रनामान्युत्तराणि पड्विंशतिः, र्नु मङक्षु-इत्यादीनि । गुणस्य चैतानि क्षिप्रस्य, तद्वतो या सत्त्वस्य । तथा च 'भुरण्युः शकुनिः' इति वक्ष्यति । क्षिप्रं संक्षितोऽस्पीकृतः, विकर्षो दूरचिरत्वलक्षणः, चिरकाल- साध्यमल्पेन क्रियते यत् तत् क्षिप्रम् । क्रियावयवानां द्रुतोरणत्वात् । क्षिप्रसम्बन्धादन्तिकत्वस्यौह-अन्तिकनामान्युत्तराप्येकादश,तळित,आसात-इत्यादीनि । अन्तिकमानीतमिय, तत्सनिकृष्टत्वात् । सनिकृष्टानामेय संग्रामो भवतीत्याह-संग्रामनामानि पट्यत्वारिंशय, रणः, विधान, विखादः इत्यादीनि । संग्रामः संगमनाव, एकीभवन्ति तत्र सैनिका युध्यमानाः फचाचि । संगरणाद्वा-नीमगोत्रादेः संशन्दनात् । संगतौ प्रामौ समूहो सैनिकानामिति । ग्रामशम्दः १-'दश' नास्ति D. ११-[ निरु० १२१२२] २-भूतमतो B. 'त अ' त्रुटितम् D. १२-'चिरकाल' त्रुटितम् D. ३-चलन B. १३-०ल्पेनि B. C. १४-दूत• B.C. ५-०मिमात्रावादि• B. नानोप. c. १५-०त्वस्यह B. वस्याहD. ६-०त्यादीनि B. १७-०क नामानित. B. ८-अत्र 'पाके' इत्यधिकः पाठः n.C. विश्न . १८-पाक: C. 'विवाक्' इत्यस्याने 'जवतुः' इत्य- पुस्तके 'नु' स्थाने 'उ' पाटः। धिकः पाटोऽस्ति D. ९-हिमस्य D. १९-'ना'टितम् . - ४-प्राम D. १६-आरात् B.C. ७-०वादाह B. १. सवस्य D.

·अ.,.ख.९.
अ.३, पा.२, ख, ३.
[संग्रामनामानि
समूहवाचनः, वणिग्नामादिप्रयोगदर्शनात् । वाजसातापित्यादीनामश्नसदनोदकादि-
साधारणानां प्रदर्शनार्थमाह-नर सल इत्येतस्य सञ्चयस्थाने प्रसिद्धस्य संग्रामविषयत्वेन
निगमा भवन्ति । तेधपि प्रदर्शनार्थ कश्चिदुदाहियते ।
[इत्यष्टमस्या-(तृतीयस्या.) ध्यायस्य
नवम खण्डः।
१-०समादीना.. B.
२-'द' बुदितम् D. दकारादि० 1, 0.
३-प्रसिद्धया D.
४-प्रथमायें D.
५-आदर्शपुस्तकेयन राण्डसमाप्तिन निर्दिश ।

·अ.३, ख... ( १६ ) [अभीदमेकम् अ. ३, पा. २,ख.४. [अथ दशमः खण्डः । अभी३दमेकमेको अस्मि निष्पाळभी द्वा किमु त्रयः करन्ति । खले न पर्षान् प्रति हन्मि भूरि किं मा निन्दन्ति शत्रवोऽनिन्द्राः ॥ इंद्रिो धैकुण्ठः स्वसामर्थमाचष्टे । अभिराख्यातेन, अभ्यस्मि-अभिभवामि, इदं सर्व- महम् । कथम् ? एकन्तावदेक एव । निष्पाट्-निःशब्दोऽत्र प्रक, निःशुफ्लो नीरक्त इति यथा । सहिरभिमधे, प्रकर्षणाभिभविता सपतानाम् । अभी द्वा-अभिभवामि द्वाघप्ये. धम् । किमु त्रयः कान्ति किं मे त्रयोऽपि कुर्वन्ति । त्रीनप्येक एवाभिभवामीत्यर्थः । खले में 'पर्षान-यथा खले पर्षान, 'पृ पालनपूरणेयोः' इत्यस्येदं रूपम् । फर्षस्य पूरयितन गोधूमादीन बलीवर्दः पादः, एवं प्रतिहन्मि भूरि यहूनपि, ईदृशं सन्तं किं मा निन्दन्ति शत्रवो निन्द्राः, अविद्यमानो शेयतया इन्द्रो येषु ते, ममेन्द्रस्याशातार इत्यर्थः । मत्ती चा इन्द्रा- दैन्ये, अन्यस्येन्द्रत्याभोवादेय, मत्तो न्यूना इत्यर्थः । अथया अनिन्दाः-अनायकाः । एवन्तु व्याख्यायमाने घोटारूंढस्य विस्मृतो घोर्ट' इत्येतदापयते । खलशब्दस्य संग्रामवचनस्थ निगमप्रतिज्ञानात् सस्यसंचयस्थानवचनस्य च दृष्टान्तत्वेनोपन्यासातू पूर्वमुत्तरेण न संगच्छते । अतोऽन्यथा व्याख्यायते-अभिभवामीदं शत्रुसैन्यमेक्मेय, युद्ध करसमित्यर्थः । एकोऽहमसहाय एव । कथम् ? निषाद-निष्पहमाणः, सहिरभिभये, तेन चात्र तत्पूर्वकत्वाद् यधो लक्ष्यते, निकृप्य नन् । अभी द्वा-अस्मीत्यनुपङ्ग, द्वेधा- भूतानपि सनिफान घोडयसन्निवेशेन व्यूढसैन्यानपि अभ्यस्मि, किमु प्रयः-फिश्च मम १-आदर्शपुस्तकेष्वत्र राण्डारम्भो न निर्दिष्टः । १३-'अ' श्रुटितम् D. °माने 1, २-० १०८] 'अभीदमेक• निन्दाः | ०४-'यत' त्रुटितम् B. इत्येव प्रतीक्म D. १६-०दन्यो D, दान्ये . ३-'ऐन्दः' इत्यपि पाटः 8. ४-देवकुण्ठ C. | १७-इन्द्रस्ये• B. ५-'अस्मि इत्यनेन सम्बध्यते' इति शेषः। १९-घोडा.. २०-विस्तृतो B. C. ७-निरुता B.c, २१-योट B. घोड c. १२-"मु' श्रुटितम् c. ८-सहातिभ. इ. सहर.. २३-निष्पन D. २४-अभि B.c. १०-'न'श्रुटितम् C. २५-०तानभि D. ११-वर्षान . २७-प्यूह.. २८-न्यान्यपि . १२-[ धा• Ir] २९-विर B.C. १५-उत्तो D. १८-भवा. c. ६-पापक ९-अभि B.C. २५-पाद.. पटाद. D.

·भ.३, स. १०. डा. ३. पा.२, ख.४. } (१४७ ) [एकत्यादिसण्यानिर्वचनम् प्रयोऽपि कुर्वन्ति । बहुधापि व्यूहरचनावस्थिताः किं मां कुर्वन्ति । दादाक्षिपन्नियं मम रोमाण्युत्पाटयितुं न शक्नुवन्तीत्यभिप्रायः । खले न-सम्प्रत्यर्थे नकार: संग्रामे । पर्षानिति पर्पच्छब्दस्य संघालवाचिनो विकृतनिर्देशश्छान्दसत्यात् । संघातान् प्रति हनिम, भूरि यहूनपीत्यादि समानम् । आचार्यस्यायमभिप्राय:-न शम्दः सम्प्रत्यर्थे नोपमायाम । यत आह-खल इति संग्रामनामेति । प्रसङ्गाश्चान्याधप्रदर्शनम-अयापीतर इति । यनु-सल इय पान-इति धचनम, न तदुपमानप्रदर्शनार्थम् । किन्तर्हि १ प्रसिद्धसम्प्रत्यर्थेने शब्देनास्त्युपमार्थस्य सम्प्रत्यय प्रयोगः । इहेर निघेहीति यथा, इति सम्प्रत्यर्थं प्रदर्शयितुम् । तथा 'मुचिदु- रिच' इति याक्यपूरणत्येन प्रयोगः । लोकेऽपि च क इव दोपःइति । तस्मादुपक्रमोपसं. होरिंगतेसम्पन्नमेतद् व्याख्यानम् । पूर्वप्रापि व्याख्याने मन्यमित्यं नैयन्ति-तत्र सल इत्येतस्य संग्रामनाम पटि- तस्यान्यत्रापि निगमा भवन्ति । अन्यत्र चेइमुदाहरणममिहितम् । सल इति संग्राम वचनस्य तधिनियंचनम् । अयमपीतर इति, इतरस्यान्यस्य धान्यपलस्यति । तदेतद् यदि संगच्छते, तथाऽस्तु । एकपदनिरुक्तम्-एक इता संख्या, इतेति निर्वचनम्, संख्येत्यभिप्राययचदम् । इता भनुगता उत्तरां संख्याम् । एफरवमययमानं हि द्वित्यादिसंख्या । द्वौ द्रुततर। इतरेतरे- त्यर्थः, एफस्पाम । अयस्तीर्णतमा, द्वायेकं चापेक्ष्य । सम्प्रति प्रसद्गादाह-चन्वारयलिततमा, पूर्यापेक्षया । पश व्याख्याता पृक्ता संरयेति । १-'अपि नास्ति B.c. १.-रोपि च ( 4 1.)n.c ३-इति' मास्ति .. ११-०गना.. ४-नवीन्या. n.c. ५-अनादर्शपुम्नका 'वर्षान्' इत्येव पाठः, पामस्मा. १३-नयति n.c. भिगवाईपेक्षितः। 1४-यननमु. ६-२' टिनम् भाति R.C. १नयान (न्य C.) ..c. लाई .. -भाड. म. ३ निग• 11] अदाः । मुदिगिति या AR) २-व्यवस्थिता: D. १-श्रन्य.D.अन्य.. १५-वार D. -ना..c. मस्सइति युज ·मं.३,ख,१० अ.३, पा.२,ख..४ } (१४८ ) [सम्युदखट निर्वचनानि पद सप्त च व्याख्यास्यति । पट पुनः सहतेः, सप्त सृप्तौ इति । अत एतावुत्सृज्य अष्टा- चश्नोतेः । व्याप्नोति हि सा पूर्वाः संख्याः । नव-न वननीया, असंमजनीया,अमगल्या हि सा, यतो लोकस्ता परिहरति । नावाप्सर दा, दश संख्यां न प्राप्त्यर्थः । नव वननीयेति, पूर्वापेक्षया बहुत्वात् स्तवनीयेत्यर्थः । दशा दस्ता, उपक्षीणा, दशान्तैव हि संख्या यंतः। एकाग्रुपचयेन दश संख्याया पवावृत्तेरेकादशादिसंख्योपजनः। विंशत्यादयश्च दशावृत्तिरूपा एव दृष्टार्था वा, सर्वत्र 'पैव दृश्यते उत्तरासु । ततश्च पश्यतेर्वा दश, देस्यतेवेत्यर्थः । विंशतिः-द्विर्दशभिः। द्विरावृत्तर्दशभिर्विशतिः । द्विशदिति पाठान्तरम् । द्विरावृत्तो दशों विंशतिः । द्विर्दशत इत्यपि पाठान्तरमें, दशतो दशवर्गस्य द्विरावृत्तिरिति ग्रन्थ- योजना । अर्थस्तु स एव । द्विर्दशेति तु समञ्जसम् । शतं दशदशतः, दशदेशवर्गः शतम्। सहस्रं सहस्वत् सहो चलं तत्संख्येये दृष्टं संख्यायामध्यस्यते । अभिभवति हि सहस्र पूर्व. संख्याः। अयुतमित्यादि, तत्तत् सहस्रादि दशकृत्योऽभ्यस्तम् । कुत एतत् ! शते दशक- त्योऽभ्यासस्य दर्शनात्, दशसंख्यायाध शरार्थत्वात्, तदुपचयमात्रात्मकत्याचा. युनादीनाम् । सम्प्रत्ययुदशम्दनिर्विवक्षया सारूप्यादम्बुर्दशग्दं निराह-अम्बुदो मेषो भवति । अरणमम्बु मतः, चुमिकरणः, प्तस्मिन् गुणे रपरत्वे च रेफस्य मफारः, तद्दः । अम्बरो मेध इति पाठे अम्युरौघुकारस्याकारः, रातेधार्थ ददातिना दर्शयति, तइदातीत्यर्थः । सारूप्यादेवाधरशब्दमन्तरिक्षवचनं निराह । निरुक्तस्य च प्रयोजनम-यन्नासत्या परा- यति । यद्वास्थोऽध्यम्बर इति नानात्मकत्वाग्निचनभेदः । अम्बुमैद्रातीति वा, राजतेर १-[निरु. ४१२७] २-[निरु० ४।२६] | १५-०न्तरे B. C. १६-०स.C. D. 1-[धा० ५.१८] ४-'हि' नास्ति D. १७-'दश' धुटितम् B. १८-०वो न्यस्त: D. ५-पूर्वसंख्या: B. c. १९-'य' 'यु' इति त्रुटितम् C. ६-'असंभजनीया' नास्ति B. C. २०-'शब्द' नास्ति B. ७-'' त्रुटितम् . ८-'द' त्रुटितम् . २९-ef.पा. ११९८३] १०-यथा वृ. n. c. २२-बुनाम.. ११-'एपा' नास्ति . २३-पायुका D. १२-[ot.धा. ११०३७] १३-[cf. पा. 13.] २५-'अधि' नास्ति B. मध्यम्बर D. १४-''टितम् R. c. ९-पयतःB. २४-०वान्तर०D. २६-पद्रा.C.D.

·'म.३, ख, १०. [वधफमाणो धातयः } म. ३, पा.२, स. ४. भातिनाऽचष्टे । स्वच्छस्तिमितसरोऽवदयभासते, फलितोपमान चैतत् । यथा- पुजीकृतमिव ध्वान्तमेष भाति मतदजः। सर: शरत्प्रसन्नाम्भो नभासण्डमिवोज्ञितम् ॥ परमार्थतः स्वरूपमवकाशम् । अम्बुमद् भवतीति वा, रो मत्यर्थे, सः अम्युदोऽन्यो घा सनावययेन या महान् क्रमेणोपचीयमानो बहुना व्यापी अपर्यन्तधात्मना भवति वर्षन, तद्वंदर्बुदे क्रमेणोपचीयमानं महद् च्याप्त च, पूर्वसंख्यानां संख्येयधर्मेणायमपदेशः । खल इति संग्रामनाग, सलते मथनार्थस्य, मध्यन्ते हि तत्र योधाः, स्ालते, स्खलन्ति हिं तत्र योधाः । अयमपोरयादि, एतस्मादेव खलतेः । तत्रापि हि संमध्यन्तेक्षुयते सत्यानि । स्खलन्तीति वा, स्खलन्ति स्वरमाणास्तत्र कर्षकाः । समावन्न इति निर्वचनान्तरम् । संप्राप्तो हासो मृमानो धान्येकणैः । इतरस्मिन्नपि दुर्जने समानम् । 'म हि साधून मनाति, स्खलयति वा दोपरित्वात् । अन्यथा सन्तमर्थमन्यथा भाषमाणः धेयसो घा स्वलति मयते । समारकग्नो या पापेन । संग्रामे परस्परं व्यामे: व्याप्तिकर्माण उत्तरे धातवो दश, इन्यति नक्षत्यादयः शाकपूणे- रतिरित्ता एते-पिल्याक विध्याच उपन्ययाः विप्रे इति व्याप्तिकर्माणः । तेषु वै नामनी आख्यातशङ्का व्यावृत्त्यर्थमाह-आदाणः, आपानः एतयोर्थमशिना आपिना पाच शान- जन्तेन क्रमेण आनुवान आनुवान इति । तर व्याप्तानां य इति क्यकर्माणो धातयत्यतिशत, दम्नोति दनयतीत्यादयः । से वियात इत्येतनाम इति शेषः । तस्य शाइसमाधिमय चाचष्टे-विषायत इति या वियात- मैति या, विविधं याति पानिति वियोता, तस्य मन्योधनम् । यिपूर्वस्य यातयते । 1-कलितोपर्म D. 1r- मारित p. १५-मृयमानी : २-[ अनुपम्पगुलगिद पननम् ] १६-परणे .. १८-'पर'नास्ति n.c. ५-धारा हिलिंगिनन् । १. दयने भ्रस्यने D. ६-., D. ७-.. १-ननक्षेगा।.. रमध्यान D. २२धियान D. -[भा. गागमः .. २३-p. 1.- नास्तिक सामने एनना .. १५-'स' घुदितम् । १९-लपति YWEID, २४-'या' टिनन , जाति या 1.c. २५ तादिनन ।

·अ. ३, ख.१०. अ.३, पा.२, ख.४. [वधकर्माणो धातवः (१५० ) } यया चायमेव प्रत्यये वियातरिति । वियातयेति या वियातरिति चेति पाठान्तरम् । तडिदाखण्डलशब्दावपि नामनी । तत्राखण्डलशन्दस्यात्र वक्तव्यस्य, तडिच्छन्दात् पूर्व निगमेन नामत्वं दर्शयति । शाचिगो शाचिपूजनाय रणाय ते सुतः । आखण्डल प्रहूयेसे इरिम्बिठेरापम् । शचीति कर्मनीम, तत्रभवा शाची । गौः स्तुत्याख्या वाक्, शाची गौर्यस्य स शाचिगुः । छान्दसत्यात् पुभायो हस्खत्वं । तयैशाच्या 'य: . पूज्यते स शाचिपूर्जनः, तत् सम्बोधन हे शाचिगो ! हे शाचिपूजन ! अयं रणाय संग्रामार्थ ते तय स्थभूतोऽयं, सुत:-अभिपुतोऽस्माभिः सोमः । अतः हे आखण्डल ! आखण्डयित: शपूणाम, प्रहयसे-प्रकर्षण हेयसे त्वमस्माभिः । शादिगो शाचिपूजनेत्यतत्सामानाधि- करण्यादिन्द्रस्य चाखण्डलकृतसम्बन्धानामत्वं वधमत्वञ्च,प्रतीत्या आखण्डयितरिति । तडिदित्यन्तिकवधयोः, नामेति वाफ्यशेषः । यतश्चैतदेवमतोऽन्तिफवधलक्षणे कर्मणि भस्य तसंस्ष्टकर्म । संसटनामेति पाठान्तरम् । अत्र स्वशब्देनैव 'नामत्वं साधारणत्व चोकं भवति । ताडयतीति सत इति वधकमनिर्वचनम् । इतरत्र ताडयतिरेव सन्निकर्थ- त्यात् । सन्निकार्यस्य निर्वचनम् । [ इत्यष्टमस्या-( तृतीयस्याः) ध्यायस्य " , ૨૬, दशमः खण्डः। १-अस्या D. पुस्तके 'वा वियातये रावति ८-पुं त्रुटितम् D. ९-०त्वस्य D. तस्य सम्बोधनम्' इति भ्रष्टविपर्यस्तवर्णमात्रः १०-"एवं' नास्ति D. ११-०च्यार्थः ।, पाटः | R. C. पुस्तकयोस्तु 'प्रत्यये' इन्यनन्तर- १२-आभ्य B. C. १३-जनम् B. मेव 'धारयः पा ( वा c.) रय इति वक्तव्य. ११४-भूत: D. १५-नचलात्ती 1.c. (नास्ति c.) स्य सम्योधनम्' इति पाटोवर्तते । १६-तयथै० . २-येति B.C. १७-समट' त्रुटितम् D. १८-ताल्हय.B.C. ३-तथाख• D. ४-वासवे D. १९-कृष्टार्थत्वात् । जीर्षा• D. अन 'सनिकधा' ५-[.] 'शाचिगो शाचिपूजनाः इति युक्तः पाटो भवेत् । प्र हूयसे' इत्येव प्रतीक्म D. २०-आदर्शपुस्तकेष्वत्र सण्डसमाप्तिनिर्देशों न ६-[निप० २ -गौरय ०, रयते।

·अ.३, ख.११. अ.३, पा.२,ख. ५. [त्वया वयम् -- [अथ एकादशः खण्डः । त्वया वयं सुवृथा ब्रह्मणस्पते स्पार्दा चर्स मनुष्या दंदीमहि । या नो दूरे तरितो या अरायोऽभि सन्ति जम्भया ता अनप्रेसः ।। गृत्समदस्यार्पम् । त्वया सहायेनानुगृह्यमाणों येति वाक्यशेषः । वयं सुधा-धि- रन्तहितण्यर्थः, शोभनेन घर्धयित्रा, हे ब्रह्मणस्पते ! स्पा-स्पृहणीयानि वसूनि, मनुप्या- पञ्चम्याः स्थान भाकारः, मनुष्येभ्यः सामात शत्रुभूतेभ्यः, आददीमहि गृहीम इत्यर्थः । किश्च या ना-अस्माकम, दूरे तळितो या अरातयः, दूरे शब्दसन्निधानात् दूरान्तिकर्तिनश्च शोविनाशस्याकाभितत्वात् तळिदित्यत्रान्तिकनाम, तात्स्य्यात्ताच्छब्दयम, अन्तिफ- स्थाश्च याः । स्त्रीलिङ्गनिर्देशात् अरातिर्जायते इत्यभिप्रायः । अभिरान्ति-अभिभवन्ति, सामस्त्याओं वाप्तिः, याः काश्चन सन्ति सर्यास्ताः । जम्भय-नाशयेत्ययः । अननस:- इति रूपनाम, भरूपाः मनसवरूपाः त्वेत्यर्थः । अरातयः-अविद्यमानदानझियाः, अन्यमपि पा देदेतं धारयन्ति ताः, अदानप्रेः आप्नोतेर नै तद्धि कृत्स्नमाश्रयं व्यामोति। विद्युत्तडिद् भवतीति शातपूणिः । तपा लोकप्रसिद्धः। तत्रापि वधर्मत्योयोरीय प्रवृत्त इति दर्शयत्ति-सा ह्यवताइयति जनस्य चक्षुपि,यस्य चोपरि निपतति हन्ति च । दूराय रयत इति अन्तिफनामस्वाभायं दर्शयति । अपि निदमित्यादि अपिः सम्भावनायाम तुशब्दो घधर्मपक्षात् पक्षान्तरं दर्शयितुम, इदमिति बुद्धयधिकरणवक्ष्यमाणमधिषयार, तडिम पदापळेशार्थम, एयशम्दोऽवधारणे, अभिप्रेतमिति नियिचिकित्सापचनम् । रे :1 ·} - ૨૨ अ.३, ख.११. ( १५२ ) [ वज्रनामानि अ.३, पा. २,ख.५० चित् सन्निधानात् अन्तिकनामत्वं तडितो निर्विचिकित्सितम् । सोऽयमाचार्यमतान्तर- वचनोपन्यासः-विद्युत्तडिदिति-स्खमतमेव द्रढयितुम् । सर्वसाधारणशब्देपु निगमः पदा- न्तरसम्बन्धसामोनिश्चयप्रतिपत्त्यर्थम, न पुनर्मतान्तरं दर्शयितुम् । यो विश्वतः सुप्रतीकः सदृड्डसि दूरे चित् सन्तळिदिवाति रोचसे । रात्र्यचिदन्धो अति देव पश्यस्य सख्ये मा रिपामा वर्ष तच ॥ कुत्सस्यार्पम् । यो विश्वतः-सर्वतः, सुप्रतीकः-प्रतीकं मुंख दर्शनपर्यायो यी, सुमुखः सुदर्शनो या। सदृड्डसि-सहशश्चासि,भगृह्यमाणविशेषत्वात् । दूरे चित् चितशब्दो- ऽप्यर्थे, दूरेऽपि सन, तडिदिव-अन्तिक इव । अतिरोचसे-सुष्टु दीप्यसे । रायाचित्-रारपि अन्धतमः अत्युपसर्गात व्यवन्तक्रियापदाध्याहार:-अतीत्य, देव ! पश्यसि दृश्यसे। यस्य तव तमसापि दर्शनशक्ति प्रतिहन्यत इत्यर्थः । तस्य तव हे अमे ! सख्ये स्तुत्यस्तोतृत्वलक्षणे घर्तमाना 'इति शेपः, मा रिपाम-मा हिसिध्महि केनचिद् वयमित्येतदाशास्महे । यधसाधनत्याद् वज्रस्य तन्नामान्यपादशैल्याह-दिद्युत् नेमिः हैतिः-इत्यादीनि । वजयतीति सतः । वर्जयति प्राणैरिति केचिद् वाक्यशपमध्याहरन्ति । अन्ये घर्जयतिमेव विनाशाथै वर्णयन्ति । धनुराधायुधमाप्रयचनश्च घबराब्द इति केचित, इन्द्रसम्पन्ध्येय च विशिष्टमुभैयमिति । त्रिशूलमित्यन्ये । धनुरादिषु तुल्यस्तुन्यर्थतया प्रयोगः। तपार्क- वृकतुजादयोऽनेकार्थाः, तेषां प्रदर्शनार्थमेतन्निर्पयोति-तत्र कुरस इत्येतद्यदा घनः, सदा न्तितेः, छिनत्तीति कुत्सः, कारस्योकारः सो नामकरणः । यदा तु ऋषिः कुन्सस्तदा- १-दूरेऽपि तत्स. 1. १७-०सिध्म्य . १८-विद्युत् B. २-'चा' त्रुटितम् B. ३-न्यामे B. C. १९-निमिः' नास्ति D. २.-'हेति' नास्ति B.C. ४-[ऋ१९४७ ] 'यो विश्वतः० वयं तव' २१-इत्यादि ..c. २२-'वजयति' नास्ति । इत्येव प्रतीकम D. २३-०यन्तिमे.c. ५-कुस्थाम् C. कुत्साम D. ६-सुप्र• B. C. २५-'च' नास्ति B.C. ७-सुखे D. ८-'वा' त्रुटितम् B. C. २६-०भयस्त्रि• B. यतमि. c. ९-"मु' श्रुटितम D. १०-यासि D. c. २७-० ( B.) क तुमानयोरे का. n. c. ११-'चितु' त्रुटितम् B.C. १२-अन्यतम B. C. तुडाद. D. ११-०सर्गल्य..c. २८-स्पर्श B. २९-०वीतीति । १४-तपसा B. दरतमस्यापि D. ३.-'त'नास्ति C. D. ३.-'' त्रुटितम् । १५-तन्यु १६-०न इत्यर्थ: D. १२-[धा. ६४] २४-०मात्राव. D.

·सं.', ख.११. अ.३, पा. २, ख.५. [ ऐश्वर्य वरनामानि कर्ता स्तोमानामित्यौपमन्यवः । करोतेरकारस्योकोरः, स्तोमशब्दात सकारतकारी व्यत्यस्तो स्वमतमाह-अवाप्पो अस्य'कुत्सशब्दस्य वधार्थ एव प्रवृत्तिनिमित्तं युक्तं भवति । कुतः ? सति सम्भवेऽनेकनिमित्तता अन्याय्यत्वात् । 'तत्सख इन्द्रः शुष्णं जान' इति च दर्शनाद् यथार्थतयोपपत्तेः । तपिसहित इन्द्रः शुष्णं शोपयितारमसुरं मेवं वोदकामदानेन सस्य, हतयान् । स च स्तुत्या वीर्यविधि कुर्वन् मेघवघे साहाय्यय में प्रतिपद्यते । 'याभि कुत्सेन' इति च मन्त्रीलङ्गात् । शत्रुवादश्चर्य सम्भवतीत्याइ-ऐश्वर्यकर्माणधवारो धातवः राज्यति पत्यते-इत्यादयः। ऐश्वयंसम्बन्धादेवेश्वरनामानि चत्वारि-राष्ट्री अर्यः-इत्यादीनि । तत्रान-इत्येतदेयं निर्वक्तव्यम्-सनितः सम्भक्तः सङ्गत एकीभूतो विभक्तः सर्वथा इन एवेत्यर्थः । निज- श्वर्यणायमणिमादिना परमात्मा आदित्यो वी, तस्य पारमार्थिकमैश्वर्यम, तदपेक्षया- न्यत्र भुवनाधिपस्यमपि तृणव संप्रख्यम् । तथा चौद्द । इदै फेनो न कश्चिद्वा बुहुदो काम कश्चन । मायेय सब दुष्पारा विपथिदिति पश्यति ॥ मायामात्रमिदं सर्वमतं परमार्यतः ।। इति । लौकिकतु लयमाणैवैश्वर्थव्यवहारः । सनितमेवरुद्धमने दवमिति, अन्येषां तद्- नुग्रहालयमात्रकं स्यात् । कर्मकर्तृव्यापारभेदप्रर्शनमात्रेण च व्यायाविकल्पः समितमि- त्यन्ये पठन्ति, तेषाम देण उपसविशिष्टात् 'भाये क्तः' । पकोभूनमश्ययेण यस्मिन्स उच्यते । इन आदित्यः परमात्मा वेति निगमः । [रत्यष्टमस्या-(तृतीयस्याः) ध्यायस्य पकादरायण्ड ·॥३, ख. १३. अ.३, पा. ३.ख. १. } [यहुहस्यमहन्नामानि [अथ तृतीयः पादः। २६ त्रयोदशः खण्डः ।] ग ईश्वराणामेय यहित्याह-यहुनामान्युत्तराणि द्वादश-उर पुम-रत्यादि। यहु प्रभवति पर्या- मोति प्रतनिवृत्तये। यहपेझयवाल्पव्यपदेश इत्याह-हस्वनामान्येकादश, हर्ने हस्व-इत्यादीनि । इस्वा- ल्पयोर्मात्रापचयसामान्येऽभेदोऽभिप्रेतः । अनायामवैपुल्यलक्षणो विशेषः । इस्वो हसते, आरोहपरिणामाभ्याम्। हस्तविपर्यप्रसङ्गादाह-महन्नामानि पचविंशतिः, महेत् नः प्रयाइत्यादीनि । महान-मानेन स्वगुणेन परिमाणेन अन्योत यदपेक्षमस्य महत्त्वं तान् जहाति अतिकामति, मानन्दिाजै हातेश्चेति शाकपृणिः । निर्यचनलाघवात् मंहतेः पूजाफर्मणः, पूजनीय इत्योचार्यः। तेषु ववक्षिध विवक्षसे इश्येते आण्यातपदे इति शेषः । ते तु तेर्वा वहां साभ्या- सौन-सन्नाभ्यासस्य द्वे अपि न यथासंख्येने' । अर्थरूपस्य चोभयत्र सम्भवात् , अतिशय- घतो वचनाद्वहनाद्वा महत्त्वस्यापि प्रतीतेः, महन्नामसूपपन्नः पाठः । योऽभिविश्वं वक्तुं चोढुं वा समर्थः महानसौ । तच्चेदं निमगपदान्तरसम्बन्धप्तामादुन्नीयत इत्युभयत्र निगमौ प्रदृश्येते । पक्षियेत्यस्य । १-'इत्यादीनि' इति पाटो युक्तः । १३-मई००, १४-०शब्दो० c. २-निमितये । ३-शुया . १५-[ef. धा• ३८] १६-माहवा. c. ४-०कद.. ५-ह. १७-इत्यार्यः B. इत्याचा c. .६-स्वारमयोत्रिप० N.C. १८-तेषु B. १९-वक्त्रे . ७-इस्वे आयामो देयं न भवति, अल्रे च वैपुल्यं | २०-०साक् c. अने 'सनाभ्यासस्य' इत्यस्य स्थाने महत्तमिति विशेष इत्यर्थः। 'साभ्यामस्य' इति पाठो युक्तः । साभ्या- ८-[cf. धा० १७४३] सादिति षष्ठयर्थे पश्चमी इति भावः। ९-महो. १०-ऋष्य: B. २१-०सः ख्यन B. २२-०वत्. ११-महान् . २३-योदु B. योद . २४-०मर्थाः B. C. १२-अन्या B. C. यद् (न) पेक्ष. B, २५-चिविक्षि.c. २६-नास्त्यादर्शपुस्तकेषु ।

·{ १५७ ) म. ३. पा. ३,ख. १. [आ पो रोचना दिवि। २ आ नो पार्थिवं रजो पद्धे न खावा इन्द्र कश्चन न जातो न निष्यतेऽति विश्वं प्रचिय ।। गौतमस्य । आपूरयतीन्द्रो वृष्ट्या पार्थिव रजः पृथिवीलोकं वृष्टिद्वारेण । एवञ्च बधे वभाति, रोचना-रोचनानि नक्षत्रादीनि, दिविन्तेषां दिवि बन्धनस्य धर्ममूलता, धर्मस्य च वृष्टिमूलत्यात, धृष्टिपदानद्वारेण यनातीत्युच्यते । परोधः प्रत्यक्षकनावाद मिन्नं वाक्यम् । न स्त्राची स्वत: है इन्द्र ! कश्चन-कश्चिदपि पूर्व न जातो नापि जनिष्यते । कुतः १ यतोऽतिशयेन सर्व भुवनं ववक्षिय अनुशासितुं वोढुं वेच्छसि, अनुशास्मि यहसि धेयर्थः । अतिशयवनः सामान्महानसि, अतो मयन्त स्तुम इति शेपः । उपाध्यायस्याह अनेकार्थत्वादातूनां महदेवार्थस्य वक्ता वहते; साभ्यास- स्येदं रूपम् । अत्युपसर्गाद योग्यक्रियाध्याहारः, अतीत्य सर्व महान् भवतीत्यर्थः । आप्रिं न वक्तिमिहोतीर त्या नृणीमहे । यज्ञाय स्तीहिपे वि दो मदे शीरं पावकशोधिपं विवश विमस्य । आइत्याण्याते । अभि ने शादः अस्त्युपमार्थस्य सम्प्रत्ययोपयोग इति एवं पदपूरणः । स्ववृक्तिभिः याः स्वयमात्मनेय यजिता दोपः, ताभिः स्तुतिभिः, होनार खाम, मायणीमहे-आभिमुख्येन वृणीमहे यज्ञाय स्तीर्ण पहिये यशस्प स्तीर्णहपोऽयाय । विरादो चैविध्ये, विविधमापृणीमह इति । युप्माके सर्वेषामेव देवानां मदे निमिते सोमजन्यमार्थमित्यर्थः। कोरश स्याम् ? शीर सम्भूतानुशायिनम् पावकशोभिगम्- पावकदीयम् । किञ्च विवक्षसे, अग्नियाती नानायास्यत्वात् । महांस्त्वं भवसि तत्र समि- यमान इति शेषः । इत्युपाध्यायध्यायानम् । अन्यत्तु पूर्वकृतमेष, यो वक्त योद्ध विवक्षसे इत्येतस्य। १३ " 1- इति । ११-२६.2 १२ अमिनः मा. B. मुत्तिभिक २-[१. ११८१५ 1-अ गल्यान' इति पारे युक्तः। १३-१० १०२19]] -परमो... ५-भिनया.. १४-'मीम' इत्यनेन सम्बध्यते इति शेषः । (गार. ७-विर.. १५-अमिनः N. 16-म:. ८..गि एसियों। ५-लोपमुपायाप इति न भागने। १८-जामिक 10-6गांद हो (मो.) dिme n. c. ३.fm.c, १५-'मद मदनिमिते' इनि युक्त स्थान ।

·[गृहपरिचरणसुखनामानि अ.३, ख. १३, अ.३.पा.३, ख.१. वेच्छसि । एवं सामर्थ्ययुक्तं तं त्यां वृणीमह इति । अस्मिन् पक्षे एकवाक्यत्वाच्छान्द- साच निधातः। महतामेव गृहाः इत्याह-गृहनामानि द्वाविंशतिः, गयः कदरः गतः-इत्यादीनि । गृहाः कस्मादिति ? लोके वेदे चोद्भूतावषयभेदानुगतस्यास्यैव थियक्षायां नित्यं बहुवचनम् । एते' मम गृहाः, गृहान् गच्छ, गृहपनी यथा सा, न्याभूतावयवभेदस्य समुदायस्यैकत्वेन विवक्षायामे कवचनम् । कतरदेवदत्तस्य गृहम, गृहमिन्द्रा जगन्तन, गृहं गृहं विधाक- शत् । गृहन्ति रहन्ति विपयिणः पुरुषानिति । यायद्वा प्रक्षिप्यते तत्सर्यं गृह्णन्ति दुप्पूर- त्वात् । सतामिति भेदेन प्रक्रमात भेदेनैव कारकावधारणम् । विर्यगादीनि चावटपर्व- सादिसाधारण नामान्युक्तेनैव प्रकारेण निगमसामर्थ्याद विवक्तव्यानि । गृहसम्बन्धात् परिचरणस्याहे परिचरणकर्माण उत्तरे घातवो दश इरज्यति विधेम- इत्यादयः। परिचरणनिमित्तत्वात् सुखस्याह-सुसनामानि विंशतिः-शिम्बाताशतरा-इत्यादीनि । सुखम-सुष्ठु हित खेभ्यः । नेयं हि योगलक्षणा चतुर्थी, इन्द्रियाणांवतन्याहू सुवादिभिरनभिसम्बन्धात् । अत इयं हेतौ पञ्चमी । इन्द्रियविषयसन्निकर्षस्य सुख- हेतुत्यादुपपद्यत इन्द्रियाणां हेतुता । ययाधुतसम्पन्धानुपपत्तेश्च सम्बन्धयोगिपदान्त- राध्याहारः । अतिशयेन हितं पुरुषस्य खेभ्यः, सुखहेतुकमित्यर्थः । हितं या पुरुपे, भारमधर्मत्यात सुखादीनाम, धर्मधिकरणत्वाञ्च धर्माणाम् । अथया खेभ्य इति चतुर्येव । पशब्देन च 'अत्मा मनसा संयुज्यते मन इन्द्रियेणे' इति सम्बन्धसम्बन्धात् पुरुष एवोव्यत इति यथाशुनसम्बन्धः । तथाचोपनिषद्वर्णः 'स एव इह प्रविष्ट भाननाप्रेभ्यो यथा शुरः शुरधानेऽयहितः स्यात्' इत्युपक्रम्य 'प्राणनेव प्राणो भैवेति' इति प्राणादिशब्दस्तस्यैवाभिधानं दर्शयति । १-'दूला पुटितम् ए. २-'हा' शुटितम् . ५-हेतुन्दा (३३. c.) र्थता B .. ३-यथा रा. c. -अत्र 'दुर्य' इति पाठः स्यात् । -चतुर्थ स B.C. ५-'परिचरणस्पाई' भुटितम 1. ९-न्या. वास्या• भा• 11] ६- गांध. 1. c. अयं पाठोऽस्माभिरसंगतत्वा-.-मयुक्त सयोगरूपपरम्परासम्बन्धादित्यर्थः । दुपेक्षितः । सर्वत्रापि चाग्रे B. C. इत्युभाभ्या- ११-[वृ• उ०१५ ef. फो. उ० ४।२०।] मरित्त: पाठ एवम्भृग एव योभ्यः । मूले तु Ref. पृ. उ. 11) प्राणन्ने च प्राणानां शुट्पाटोऽस्माभिरेख निवेशितः । भवति B.C, ·मं. ३, ख. १३. भ, ३, १.३, स.२० [रूपादिसत्यान्तानि नामानि १३ १५ खं पुनः खनतेः, खातमिच हि तत् फेनापि । अधिष्ठानाभिप्रायशेतत् । अथवा खना- रेण विषयेणे विषयविवेकोत्पत्तेर्वस्तुखननात खं खनतेरित्याह । अथवा खं पुनः खनते- रुत्पूर्वस्य, उत्खनति विनाशयति । किम् ? परं ब्रह्मप्राप्तिसुखम् । कथम् ? तद्वारेण ग्राम्यसुखप्रवृत्तेरधोगमनात् । सुखिनामेव प्रायेण रूपवत्त्वाद् रूपनामान्याह-रूपनामानि घोडयोति, नियम इत्या- दीनि । ननु 'रूपं रोनतेः' इत्युक्त निर्वचनस्य पुनर्वचनमयुक्तम् ? उच्यते, इह प्रकरणे प्रदर्शितनिर्वचनस्य रूपशब्दस्य, तत्र प्रविभज्य निघूयात समासनिर्वचनप्रकारप्रदर्शन- परतया प्रासङ्गिकोऽनुवादः, कल्याण कमनीयं वणों घेणोतेः रुपं रोचतेः' इति । अत्रापि मरुदादीनामुपेक्षा, रूपर्वतः प्रशस्यत्यादाह-प्रशस्यनामानि दश-अस्माः अनेमाः अनेद्यः-इत्यादीनि। प्रशस्नामेव प्रोत्याह-प्रज्ञानामान्येकादश केतः केतुः-इत्यादीनि । अर्थान्तरवृत्ती- म्युपेक्ष्याणि। प्रशावतां प्रायेण सत्यमित्याह-सत्यनामानि पट-घट थत्-इत्यादीनि । बडादयो निपानाः । ऋतमित्युदकमपि । सत्यम्-सत्सु तायते । सन्तः शास्त्रार्थस्थानीः सत्वप्रधानास्तेषु प्रथते । स्वभावतो विनयधर्मानुग्रहाद्वा ते प्रेमयो यस्य, गृह्यमाणकारणव्यवस्थाकारि- यात तेभ्यः प्रभवतीत्यर्थविकल्पः । पूर्वत्र सत्पूर्वात तायते निर्वचनम् । यद्वा सत्सु विद्यमानेषु स्तम्भकुम्भकरकादिपु मायेषु यत्तायते तत्सत्यम, नासत्सु 'नापुत्रफस्य १-[of. धा• ॥९२७] केवल 'दि इत्येवाधिकम् । २-'विषयेण' इत्यधिकः पाटो भाति । १४-०नामन्ये.. ३-'य' शुटितम् C. १५-केतुः केनः' इनि विपर्यस्तः पाटः c. ४-मुराम B.C. ५-०गमात् . । १६-विचारणीयानीत्यर्थः । पेक्षाणि B. C. ६-अत्र 'इति' इत्यधिक भाति । निषष्ठी चात्र निर्णिज एव पूर्वमाख्यानं नतु वः । v-[निरु. २३] ८-कइन्येव B.C. ९-पृणातेः ३. पृनोते.. १०-०यचितः . 11-'अनेमाः' नास्ति. १२-अत्र 'अनिन्दः' इत्याधिकं पदम . १२-मशस्थनामा प्रक्षेन्यादिह २. अत्र पुस्तके १७-चत्यद.B. १८-स्थान: B.C. १९-गन्य IC. २०-प्रभावो. २१-०गवाव्य १२-वाग्त्वात् . १३-०: वि.c. १४-[धा. ११११0] ·अ.३, ख. १३. अ. ३,पा.३, ख. १. ( १६० ) [सत्यपदार्थे मतान्तराणि ६ शरीरम्' इत्यादिषु शब्दमाहात्म्यनियन्धनेषु विकल्पमापु । सम्प्रभवेम-सद्भिरेव वा भावः प्रयुक्तं नासद्भिः शशविषाणादिभिः। तदेतद् व्यावहारिकमभिधानं सत्यमुररीकृत्योक्तम्। अन्यस्तु परमार्थलक्षणं ब्रह्म शाश्यतं सत्यम, तदपि सत्सु विकारेषु महदादिपु तायते-प्रकाशते-अस्तीति ज्ञायत इत्यर्थः। कैवल्यायां हि तत्, नासन्नो सत् । तथाच 'नासदासीत्' इत्यादिमन्त्रदर्शनम् । आयिकारिकं था ब्रह्म, तदपि पुनः प्रविकसति विकारात्मनि तायते । तदुक्तम्-'ऋतं च सत्य ' इति । तथाच पौराणिकाः। यदा यथा सिमास्तु भवेद्देवो रजस्वलः । विभक्तेषु विशेषेषु स तदैव प्रतायते ॥ प्रधानमित्यन्ये । यतः प्रधानपरिकल्पेप्येतद्युज्यते-सत्यभयं भवतीति पा। सत्ता- मात्रात्तस्मादेव ब्रह्मणः प्रभवन्त्युत्पद्यन्ते । यद्विशेषसत्ताभिन्नमिति । तदप्युक्तम्-'सतो वन्धुमसति निर्गविन्दन्' सतो विद्यमानस्य विकारस्य बन्धु बन्धनमूलं यतः प्रभवति, तदस्ति वीजभूतम् । न हि योजोत्पत्तिऐति । एतद् हृदि-हृदये, प्रतीष्य-पर्येष्य कायो मेधाविनः, मनीषा प्रज्ञतया प्रज्ञयेत्यर्थः । तस्य च वीजभावः पूर्वार्धचैन प्रदश्यते 'कामस्तदम्र' इति । काम इच्छा तद्धतुभूतो वा संकल्पः । अप्रे-सृष्टिकाले, तत्समवर्तत समनुगतवान् । किं तत् ? मनस:-मननस्य ज्ञानात्मकस्य, रेतः बीजं कारणम्, प्रथमम् अनन्यपूर्वम्, यदासीत् तन्निर- बिन्दन, इत्येवमेकवाक्यता । सोऽयं सर्वोपनिषत्सु सिद्धान्तः। कैश्चित्तु मीमांसकैः वेदोपरमुपनिषत, न वाग्व्यवहारातीतं ब्रह्म इति शून्यवाचो- युक्तिरिति यदद्भिः अपहसितम् । तत्पुनर्युक्तायुक्ततया परीक्ष्यमिति । अटीयुत्तराणीत्यादि । किमर्थानीति? आह पश्यतिकर्माणो दर्शनार्था धातवः, आख्यातानि च आचात श्रीणादिवि लक्षिङो दर्शनार्थस्य । चायतिप्रकृतीनि च चायति. -.-.-नप ·अं.३ ख.१३. [सर्षपदसमानानम् । स्वभावानि चात्यर्थानि चिस्यत् चाफनत् विश्वचर्षणिविचर्षणिरवचाकशत-इति नामान्येतान्यामिश्राणि । अत एव च सामान्येनोक्तम्-पदानीति । अभिहितनामाख्यातल- क्षणाय प्रविभागः । चायतिप्रकृतित्वं कथमयसीयतीति चेदत आह-पिता कुटस्य चर्षणिः इत्यस्य पिता फुटस्य कृतस्य कर्मणश्चायितादित्य इत्ययः । इत्युपसर्गस्यापि चायत्यर्थदर्शनात। नवोत्तराणि पदानि, आमिश्राणीत्यंनुषङ्गः-हिक नुकम-इत्यादीनि । निपातोपसर्ग- समाहाररूपत्वाचामिश्रत्यम् । अथ फिमर्थमित्थंभूतानामाम्नानमिति चेत् ? सर्वपदरामा- मानाय । चत्वार्यपि पदजातानि समाम्नातानि कथं स्युरिति । एतच्च दृष्ट्रवमयोचत नामान्यतानीति । प्रदर्शनार्थश्च कतिचिनिपाताः पठिताः, न साकल्येन, गौरवप्रसङ्गा- परिमितित्वाच । यतश्चादीन् पठित्वा विभक्तिस्परप्रतिरूपकाश्च निपाता, इत्यभि- युक्तैरपठितोपसंग्रहाय लक्षणमुक्तम्-उच्चाबचेविति । हिकं नुकमिस्यादयो निपातस- माहाररूपा निपाताः । सुकमित्युपसर्गनिपातसमाहारः। परमार्थतस्तु निपातान्तराण्येवैतानि । निपातीपसर्गसंज्ञावयवाच समाहारव्यप- देशः । व्यस्तसमस्तानां निगमेषु दर्शनात् । सममिव्याहारत्वेऽपि च पदकारीणां वैधि- ध्यम् । केपाश्चिदेकपदत्वम,नचैकेयाम् । 'वसुर्यमुपतिहि कम्' 'न हि प्रभाय' "इमा नु के १-'न' त्रुटितम् . श्रुतपाठे तु वाक्यादौ 'अन्यथा' इति शेषो योज्यः। २-'तिप्रकृतित्वं कथमवसीय' इति त्रुटितम् । ११-०मवाय B. मपसीयत इति' इति पाठो युक्तः १२-'ना' त्रुटितम् B. C. ३-चिता कूट• B. १३-यदश्वा००. ४-[ऋ० १४२ निरु० ५।२४] १४-पठिता. ५-कूटस्य B. ६-इत्य' इति त्रुटितम् I. C. १५-[निर० 110] v-अत्र 'अप्युपसर्गस्य' इति पाठो युक्तो भाति । १६-हिकणुकमि ३. अत्युपसर्गस्य-निरुपसर्गस्यापि चर्षणिरिति १७-०द्वारा: B. पदस्य चायत्यर्थदर्शनादित्यथैः । तथैव सोप १८-सममभि. B.C. सर्गो विचर्षणिरपि चायत्यर्थ एवेति भावः । १९-०कारण c. एवं विश्वचर्षण्यादयोऽपि बोध्या। २०-चंदेकेषां B. देवयां ९-'ना' त्रुटितम् B.C. २१-[ऋ० ८४५२४] १.अन 'यथा' इति पाटो युक्तो भवेत् । यथा- ' २१-[ऋ० ७८ निरु० ३१३] ८-०गिय भू..

·} अ.३, ख,१३. ( १६२ ) (उपमाः अ,३,पा.३,ख, १. भुवना' 'तिष्ठा के 'पृक्त हुचीपि मधुना हि फै आफी सूर्यस्य रोचनात' 'न किरिन्द्र'। 'मार्निशत' एवमादिप्येते द्रष्टव्याः । सम्प्रति निपातोदाहरणप्रसन्नोपमालक्षणं वक्तुमधिकरोति-अधात उपमा इति । उपमार्थत्यान्निपातानुपादायोपमा उच्यन्ते । इदमिय इदं यथा-इत्यादि प्रदर्शयितुम् । इह तु तात्पर्येण-इदमिव अग्निं न इति सामान्यविशेषाभ्यां व्याचिण्यासोरुपन्यासः । समानायक्रमात्, तत्र सामान्य तावलक्षयति । लक्षणमाह। यदतत्तत्सदृशमिति गार्यः । तदासां कर्म । गौरिव गययः अग्निरिय मन्यो स्विपितः'। लोके वेदे च गोंदिरथः प्रसिद्धः, अप्रसिद्धस्य गवयमन्युप्रभृतेरयययक्रियागुणसामान्येन परिच्छेदाय पारायंनोपादीय- मान अपमीयते । उपमीयतेऽनेनेत्युपमानम, तदाधितो धर्मः, यत्कृतमस्य गवादेरुपमान- त्यम, अवययक्रियागुणसामान्यलक्षणः, गोशब्देनानुपात्तः परित्यक्तः, उपमाख्यो यःस इवादीनामर्थः, तद्भावमावित्वेन प्रतीतेः। एवञ्च कृत्या षष्ठे व्याख्यातम् सर्य एव निपाताः पराथितधर्मप्रतिपादानार्थाः । यथा इवादिरुपमानत्वादेरिति । तदेतदुक्तम्-यदतदित्यनेन । सामान्येनोपमेयमा निर्दिश्यते, न तत् अतत्, अनुमेयं किं तत्सदृशं फेनोपमेयेन सदृशम् । तदासामुपमानाना- मियादीनां कर्म अर्थः, एवं गाग्र्यो मन्यत इति शेषः। उपमाभिप्रायश्चासामिति स्त्रीलिङ्ग- निर्देशः । ननु च सदृशं गोद्रव्यं न च द्रव्यमिति वादिनामर्थः? उच्यते । धर्मधर्मिणो- रभेदोपचारेण सदृशं सादृयापदेशार्थम् । एतदुक्तं भवति-अप्रसिद्धाययवस्थानक्रिया- गुणपरिच्छेदाय गयादिशब्दानुपरिवर्तित्वेन प्रयुज्यमानाः प्रसिद्धगवादिसमवेतायय- 1-[ऋ० १०.१५७१] ११।६] लौकिकोदाहरणानुरोधेनेदम् । गवयतःc. २-[ऋ• २०५३।२] 'तिष्ठते लयता सुकम्' | ११-[ऋ० १०८॥२॥ निरु. ११७] धैदि- प्रतीकत्वेन निर्देशः B.C. कोदाहरणानुरोधेनेदम् । ३-[ऋ० २०३७५] १२-०६ीत्यर्थः B. ४-[१० १११४९] १३-उपमीयते' श्रुटितम् B. C. ५-[*• ४१३०१] ६-[२० ६.५४७] १४-अस्मत्सम्पादितायां निरुक्तभाष्यटीकायामस्या. ७-अप'कृ'इन्यधिकः पाठः B.C. मेव द्रष्टव्यम् [1111 पृ. ५२] ८-इद याश्यमनावश्यक मिव भाति । १५-यस्तदि. 1. यतदि.. ९-सदेत• B. तदत.. १६-म' श्रुटितम् B. १०-[f. यथा गौरेयं गवयः । न्या. वास्या भा. १४-दो नु. 1, १८-०वर्तत्वे..

·अं.३, ख..
अ. ३, पा.३, ख. १.
}
( १६३ )
[ उपमाः
वादिसादृश्यलक्षणं धर्ममुपाददानाः सन्त इयादय उपमा उच्यन्ते। तथा प्रतीतेरित्युक्तम् ।
इदानीमनेकत्र स्थितानामुपमेयप्रवृत्ति दर्शयति-ज्यायसा वेत्यादि । अतिशयप्रशस्ते-
नोत्कटगुणेन प्रदर्शनमेतत् क्रियादौ कनीयांसमतिशयेनाल्पं निकृष्टमित्यर्थः । प्रख्याततमेन
वात्यन्तप्रसिद्धेन अप्रख्यातमपसिद्धमुपमिमीते । पूर्वस्योदाहरणम्-इन्द्र इवेह ध्रुवतिष्ठ'
इति इन्द्रस्यातिशयप्रशस्तं देवैश्वर्यस्थानम्, तेन निकृष्टं कनीयांसं मेत्य राजानमुपमि-
मीते । उत्तरस्य अग्निरिव मन्यो त्विपितः' इति । दीप्तिरग्नी प्रख्याता यथा, न तथा
मन्यौ । तथा दुमंदपानानां संघर्षः प्रसिद्धः । तेन सोमानामुपमानम् 'दुर्मदासो न सुरा-
योम्' इति । ज्यायसा फनीयांसमित्यस्य चिद्व्यभिचारोऽपि छन्दसि दृश्यते ।
[इत्यष्टमस्या-( तृतीयस्या-) ध्यायस्य
प्रयोदशः खण्डः।
६-ऋ० १०८।२] ७-०वानानां c.
८-'न त्रुटितम् C.
१-'रि' त्रुटितम् B. C.
२- कमस्थि. B.C. ३-कहीयां..
४-[ऋ० १०।१७३।२]
५-त्य त रा . त्यै अन्तरा है,
९-[ऋ० १२]
१०-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डसमाप्तिनिर्देशो नास्ति ।

·[उपमः अ.३, ख.१४. अ.३, पा.३ ख.२. तैनोतेर्वा स्यात् रान्ततकति । सन्तत कम स्तेयमस्येति, तनोतेः कर्मशब्दाच तस्करः । तञ्च सन्ततकर्मत्वं दर्शयति अहोरात्रकर्मेति । अहनि पथि मोपणेन, रात्री सन्धिच्छेदनेन । ततश्चात्र येत्यपठाठः । ज्यायास्तत्र गुणोऽभिप्रेत: उपमेयगुण उपमानाचौरंगुणादिति केचित् । अन्ये तु नायमपवादः, ज्यायानेयात्र गुणोऽभिप्रेत उपमानभूतो गाढबन्धन- प्रकर्षलक्षणो यथारंगतः, तैनाग्नियन्धनो वाहुरोपमीयते, ज्यायसा फनीयांसमिति । अस्मिन्नेवायें द्वितीयमुदाहरणम् । एतदप्येवमेवोमयथा अपवादरूपेणोत्सर्गरूपेण च योजनीयम् । [इत्यष्टमस्या-( तृनीयस्या-) ध्यायस्य चतुर्दशः खण्डः। १-[of. धा० ०१ २-०स्करम् B. ३-तय. ५-०च्छेदेनन B. ५-ध्यायां ६-उपमेव गु• B.0. ७-चोर० . -'स' त्रुटितम् भाति B.C ९-चार B. १८-स'चरितम् C. 'सर्ग' घटितम् B. ११-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डसमाप्तिनिर्देशो नास्ति ।

·म.३, ख, १४ अ.३, पा.३, ख.२. } [स्नूत्यजेब 12 . [अथ चतुर्दशः खण्डः।] तनूरयजेव तस्करा घनरशनाभिर्दशभिरभ्यधीताम् । इयं ते असे नव्य॑सी मनीपा युवा रथं न शुचयनिरः॥ प्रितस्यापम् । तनूत्यजाविष-क्षुधा चौर्यं कुर्वतो यदा कदाचिच्छरीरविनाशस्या- घश्यम्भावात् स्वस्थास्तन्यास्त्यकारी स्वशरीरनिरपेक्षौ तस्करी चौरी, वन-वनगामिनी भरण्ये मुणन्ती, तौ यथा कश्चिदं दृष्ट्वा गाढं रज्ज्या यधीयाताम् । एवं त्यामाधानकाले जनयन्तौ रशनाभिरभ्यधीताम, अभिपूर्वो दधातिवन्धने, यद्धवन्तौ घोह, अध्वयोः स्वभूती महतादरेण जनित रस्तावित्यर्थः । इयश्च ते तय, हे अमे! नव्यसी-अतिशयेन नव्या अन्येना- कृतपूर्वा, मनीषा-मनस पा स्तुतिः, एतज्ज्ञात्या युव-नियुझ्यात्मानं स्वकर्मणि हविर्य- हनादौ । रथ न-रथमिश, यथा रथं कश्चित् शुचयनि-दीप्यमानः स्वैरहैयोजयेत् । तद्वद्वा प्रियख आधिर्मव ज्वलयेत्यभिप्रायः। तत्यक्ता ताच्छीलिफस्तृन्, भयमनिर्देशपरार्थत्याचानिर्देशस्य घचनमपि विध- क्षितम् । बहुवक्तव्यत्वाच क्रमप्राप्तमपि तस्करमतीत्य घन निगह-वनर्गुनगामीति । तस्करसनियानाथायमों निश्चितः । उपमा चैवं समर्थिता भवति । ग्रामेऽरण्ये या तस्करादन्यत्र गाढयन्धनमप्रशस्तं भवतीति कनीयसा ज्यायांसमिति दर्शयति-प्रशस्ता- वनिमन्थनी याहू, अप्रशस्ता शं तस्कराभ्यामिति । तस्कर:-तत्कोतीति, तच्छब्देन प्रकरणसामर्थ्या- दर्यप्राधान्याच पापेमेश निर्देष्टुमभिप्रेतमाह ये पार्कमिति नैरुत्ता-इति । धैयाकरणास्तु शब्दपरत्याच सामान्येनाहुः तहतोः फरपत्योश्चोरदेवतयोः सुद्धागमस्तलोय' इति । १-आदर्शपुस्तकेयन सण्डारम्भनिर्देशो नास्ति । १४-'तत्करो भवतीति' मूलानुगारी पाटो युक्तो २-[ऋ• hom] भवेत् । अत्र 'भव' इति त्रुटित वा स्यात् । ४-कश्चिद् n. c. १५-तच्छेन c. ५-धानुपछे नास्यये धानुरस्मिार्थे ।. १८,१०१६-पावक• I. C. ६-बाहु अघायल १७-'यत्' द्विलिखितम् . ९- R .. १०-०॥ नि.c. ११-.मविव.c, १९-०हन्यो: B. हन्यः . २०-[पा० ६११११५५] इति मूत्रे वर्तिकम् el. १३-०मवतीय देवतयोः सुट तलोपथ। ३-चोरी B. ८-०यस्या १८-पारक.B. १२-अध्याय .c. .

·म. ३, न.१४. अ, ३, पा.३, ख. २. [उपमाः तेनोतेर्वा स्यात् सन्ततकर्मेति । सन्ततं कर्म स्तेयमस्येति, तनोतेः कर्मशम्दाय तस्करः । सच सन्ततकर्मत्वं दर्शयति-अहोरात्रकर्मेति । अहनि पथि मोपणेन, रात्रौ सन्धिच्छेदनेन । ततश्चात्र येत्यपठाठः । ज्योपास्तत्र गुणोऽभिनेतः उपमेयगुण उपमानाचौरंगुणादिति केचित् । अन्ये तु नायमपवार, ज्यायानेवान गुणोऽभिप्रेत उपमानभूतो गाढवन्धन- प्रकर्षलक्षणो यश्चौरंगतः, तेनाग्निबन्धनो वाहुरोपमीयते, ज्यायसा कनीयांसमिति । अस्मिन्नेवायें द्वितीयमुदाहरणम् । एतदप्येवमेवोभयथा अपवादरूपेणोत्सर्गरूपेण च योजनीयम्। [इत्यष्टमस्या-( तृतीयस्या-) ध्यायस्य चतुर्दशः खण्डः] --- 1-[cf. धा० ११] २-०स्करम् । ३-तश्च B. ४-०च्छेदेनन 1, ५-ध्यायां.. ६-उपमेव गु• B, C. ७-चोर० ... ८-'सत्रुटितम् भाति B. c.. ९-चोर B. १५-'' त्रुटितम् c. 'सर्ग' त्रुटित्तम B. ११-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डसमाप्तिनिर्देशो नास्ति।

·[कुहस्त्रिदोषा अ.३, न. १५. अ.३, पा.३,ख. ३. } , [अथ पञ्चदशः खण्डः। पुढे स्विट्टोपा कुद् यस्तोरश्विना कुभिपित्य करतः कहोपतुः । को चौ शयुत्रा विधवेव देवर मर्य न योपा कृणुते सधस्थ औ॥ घोपा नाम ब्रह्मवादिनी, तस्या आपम् । चिरादागतायश्विनी दृष्ट्वा सप्रणय सोपा- लम्भमाह-कुइस्विदिति, स्विदिति पदपूरणः। परिदेवनायामीायां वा । क्येति सप्तमी- सामानाधिकरण्यात् दोपा वस्तोरपि सप्तम्या एव । अव्ययलुंगध्ययसितः । पोषा-रात्री क्य, फ्य या वस्तोरहनि युवामश्विनौ । क्य या अभिपित्वम्-अभिप्राप्तिम्-अभिगमनं करतः फुरुतः । क्य वा ऊपतुः-सामादत्र धर्तमानकालता, वसत इत्यर्थः । को पां युवाम, यजमानोऽस्मत्तो विशिष्टोऽद्य, शयुत्रा शयने, विधवेव देवरम-यथा विधवा देवरम्, मर्य न योपा-यथा च सर्वमेव मय मनुष्यं संभोगकाले सर्या स्त्री, पवं परिचर्यार्थम् । ऋगत्याकारः कृणुत इत्यनेन सम्बध्यते, आकृणुते-अतिशयेनाम् करोति, विस्मृतान्य- वृत्तान्तोऽभिमुखीकरोति, परिचरतीत्यर्थः । सधस्थे सहस्थाने वेद्याख्ये । येनास्मद्यशं चिरा- दागतो स्थ "ति । अत्रापि निकृष्टनियोगकर्मणा देवरेण प्रशस्तावाश्विनी, विधयया चाप्रशस्तया प्रशस्तफर्माणं यजमानम्, फनीयसा ज्यायोसमुपमिमीत इति । केचित्यत्रापि प्रकृयातिशयपरिचर्यादरश्च ज्यायानेय गुणोभिप्रेत इति । अन्ये. विधवा विधाटका-सर्वस्य इष्टादृष्टस्योपकारस्य विधाता पतिः स्त्रियाः, स विगतो यस्याः सा। विधवनाद्वा--'धूम् कम्पने पतिमरणदुःखादितत्यादसौ बेपते । विधावनाद्वा-सा हि १-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डारम्भस्य निर्देशो १०-'वा' नास्ति B. नास्ति। ११-'अभिपित्वं' नास्ति c.. २-विवं. ३-मय c. १२-०प्राप्तिः 1. ४-(ऋ० १.४.२] १४- B. १५-०न्तावभि.n.c. ५.'नी' श्रुटितं भाति B. C. ६- तापश्चि.. १७-६' त्रुटितम् भाति C. ७-'स्विदिति' श्रुटित भाति B. C. १८-अवि म. ८-परिपू. B.C. १९-कनीयांस B. 1 B..व्यवसितः' इति पाटो युक्तो । २०-०कारकस्य . ११-०मवतीय तिरिति शेषः। २०-[धा० ५। । १३-को 1. १६-०स्मृय..

·(१६७ ) [यथा धातो अ.३, ख.१५. भ,३,पा.३,ख.३. स... । शरणार्थिनी इततश्च धावति । अनन्तरनिर्वचनदयाभिसम्बन्धित्वेन चाह-इति प्रचर्म- शिराः आचार्यों मन्यते । अश्वस्पसंझा चेयम, चर्मव शिरसि यस्य न केशाः सन्ति, स हि खलतिरभूत् । अपि वेत्यादि । भय इति मनुष्यनाम, तदपि पत्युरेव मनुष्यमात्रस्य, पृथिवीपतो क्षमाधय इति प्रयोगदर्शनात् । तद्वियोगाद्विधा । देवरो दीव्यतिकर्मा, फ्रीडनकार एवासी न धर्माय । मयों मनुष्य इत्यर्थकथनम, मरणधर्मति शब्दनिर्यचनम् । योपा चौते:, मिथ्रयत्यात्मानं पुरुपेण । सामन्येन लक्षणती व्याख्याय विशेगतो व्याचिख्यासुराह-अथ निपाताः, उपमा- यायाः । ते पुनः पुरस्तादेय प्रसङ्गेन प्रथमे व्याख्याताः । इह च लक्षणतो 'यदतत्' इति व्याख्याताः। इह चोदाहरण लक्षणकथनप्रसङ्गेन प्रदर्शितम् | सम्मति यथासमानार्य यथादयो विशेषेण वक्तव्या इत्याह यथेति कर्मोपमा । कर्मणा क्रिया कर्मयोपनीयत इति । प्रायेण च यथाशब्दः कर्मोपमाविषय इति कमोपमेत्युक्तम् । द्रव्योपमायामपि क्यचित् । यथा देयदत्तस्तथा यशदत इति । उदाहरणम् । यथा वातो यथा वनं या समुद्र एजेति । एवा व दशमास्य सहावे हि जरा ॥ सप्तवरापम् । प्रमूढगर्भाया गर्भच्यायनेऽस्या विनियोगः । यथा थातः घायुः, यथा वनमुदकं निम्नप्रदेशं प्रति, यथा च समुद्रो नदीमुखानि प्रति एति गच्छति । एवा एवम् हे दशमात्य दशभिर्मासनिष्पन्न ! गर्भ ! सइ जरायुणा सममवेहि अधो गच्छ मातुरुदरातू पत, मात्र स्था इत्यर्थः । वातघनसमुद्रजनकर्मणा गर्भजनकर्मोपमीयते । द्वितीय मुदाहरणम- १-'म श्रुटित भाति . २-०वीवतो. १०-[निरु० ३।१३] ११-०५७ ३-१' त्रुटित भातिक १२-दूपावने c १३-तथा D. ४-०योग द०८ १४-एवजशि. १५-एष एव' इत्येय ५-०धव.. १६ मात्रस्तथेत्या ४. (दीप्यति . १७. अस्य वाक्यस्य स्थाने आदर्शपुस्तकेष्वित्थं ७-[धा० २१२३] पाठ:-'वातपनेर्जवनकर्मयमा गर्भजननकर्मोपमी ८- श्रुटित मावि . (मा B.) यते' । अस्माभित्वानुसारी शुद ९-निर. १४-११] एव पाठो लिखितः ।

·( १६८ ) [अर्थमस्य म.३, ख. १५. अ.३, पा. ३, ख. ३. अश्रमस्य केतको वि रस्मयो जना अनु। भ्राजन्तो अन्मयो यथा ॥ प्रस्फण्यस्य, सूर्यदेवत्येयम् । अदृश्रम्-इति व्यत्ययेन कर्मणात्मनेपदबहुवचनस्य स्थाने परस्मैपदैकवचनम् दृश्यन्ते, अस्य सूर्यस्य केतवः प्रशानसतत्याः प्रज्ञाहेतुभूता रदमयः, जनान अनु-जनान् प्रति, विधाजन्तः-विविधं भ्राजमानाः, अन्नयो यथा-अनय इव । अथवा- अदृश्रमिति खार्थ एव, फेसव इत्यादौ तु सर्वत्र प्रथमा द्वितीयार्थे । अदर्शमस्य केतून, इत्य वक्ष्यमाणगुणानित्यर्थः । अग्निम्राजननेन रश्मिभ्राजनमुपमीयते- प्राचुर्यप्रदर्शनार्थमन्यदप्युदाहरणम् । यदिमा वाजयनहमोषधीहस्ते आदधे। आत्मा यमस्य नश्यति पुरा जीवगृभी यथा ॥ आधणो भिपर्वपश्यत्, दीक्षितस्योपतापे शीतोष्णी अपः समानीय ऐ विश तिमा यवान प्रक्षिप्य कुशपिघुलांचायवाय ताभिराप्लावनेऽस्या विनियोगः। यत्-यदा, इमाः, वाजयन-स्तुयन, मोषधीः यवकुशपिजूललक्षणाः, स्वहस्ते आदधे स्थापयामि, हस्ते गृहामीत्यर्थः । यदा आत्मा यमस्य रोगस्य नश्यति, पञ्चमो लोडणे, नदयतु, पुरैव हननात, जीवगृभो यथा-कस्यचिद्राजधिद्विष्टकारिणः करे जीवग्राहं गृहीतस्यातिभयाजीव इति शेषः। अत्रापि जीवनाशशब्देन यक्ष्मनाश उपमीयते । आत्मशब्दं निगमप्रसक्तं निराह-आत्मा अतैतेर्वा, अतनं गतिः, तननात सर्व हि सेन ततम्, विभुत्वात सर्वग इत्यर्थः । अत्तेर्वा, भोक्त्रभिप्रायः, भोक्ता पुरुषः शब्दादीनाम् । १-ऋ० १५०३] १३-एव वि.. २-अत्र 'कर्मणि' इति सप्तम्यन्तपाटो युक्तः स्यात, १५-पिलां• B. 'भावकर्मणोः' (पा. १।३।१३] इति कर्मण्या- | १६-दमा C. १५-अहमो. c. त्मनेपदम् । १८-पिघल B. ३-दृश्यते B. २०-०प्राइमिही.. ५-स्वार्थमेव B. ६-०यर्थ . २१-'श' धुटितं भाति C. अत्र 'जीवनाशेन' इत्येव पाटो युक्तः स्यात् । ८-[ऋ० १०१११११] -अथ० c. २२-[of. धा० १।३८] तनोतेर्वा B. C. अत्र मध्ये १०-०षवगप..' गपश्यत्' इति स्यात् । 'नो' इत्यधिकं भाति । अथवा यथाश्रुतमपि स्यात् । ११-०तोष्ण . २३-[ef.पा. २] १२-आपः।. १४-०मासू B. १९-यश्वस्य. ४-०सत्वताः ७-अग्निी• B.c. - ·डा.३, ख. १५. आ.३, पा. ३, ख.३. [आत्मपदनिर्वचनम् । - - अपि वात्त इति स्यात् । जीवेन हि प्राज्ञ आत्मा संपरिष्वक्तः परिगृहीत आत्त उच्यते । अन्तःकरणच जीवसंशम् । कुत एतत् ? एवं स्मरणात् । स्मर्यते हि- जीवसंशोऽन्तरामाऽन्यः सहजः सर्वदेहिनाम् । येन वेदयते जन्तुः सुसं दुःपश्च जन्मत् ॥ इति ॥ अन्तःकरणेन यदेव ध्यायते, तेन चात्मा 1 आपवर्गात सम्बन्ध आत्त उच्यते । पाठानरम अपि वति इति स्यात् । ऑपरेवात्मा, न पूर्वस्मात् । तस्य चार्थानुगमनं दर्श- यति-यावद्वपाप्तिभूत इति । व्याप्यत इति व्याप्तिशम्दः फर्मसाधनः । यस्य 'यावश्यधोरणे' इत्यव्ययीभावः । भू प्राप्ती, व्याप्यश्च क्षेत्रश्च । आत्मपक्षे-शरीरम, आकेशादानखात् तसवै भूतः प्राप्ता, आत्मा क्षेत्रशः, तत्र सर्वत्र चैतन्योपलब्धेः। परमात्मपक्षे व्याप्यं कृत्स्नं विकारजातं यावद्भूत तत्सर्वं व्याप्तः, आमहाप्रलयादिकारात्मना परिणतः, व्यवस्थित इत्यर्थः । आह च- उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य विभत्र्यव्यय ईश्वरः ॥ इति ॥ प्रलयावस्थायां तु फेवल्यनिरुपाख्यत्वान्न व्याप्यम् न व्याप्ता, न व्याप्तिः । तथा च मन्त्रः 'नासदौसीत' इति प्रदर्शित ऐवे । तनोतेरत्तेदिदातरोमोते; आत्मा। एसद्- व्याख्यानां क्रियाणां तत्र समवायसम्भवादिति संक्षेपः । अमिन ये-समानायक्रमान शब्दस्योपमार्थत्वमिह प्रफरणे । पूर्वत्र 'दुर्मदासो न सुरायोम' इति प्रसङ्गादुक्तम् । उदाहरणम्- 1-आइपूर्वो ददातिः [धा० ३१९] वाप्त इति (ख) B. २-(मनु० १२।१३] 'जन्तुः' इत्यत्र 'सर्व' इति । १२-[ऋ. १०१२९।१] मनुस्मृती पाठः। १३-अथवा 'प्रदर्शितः' इत्यत्रैव पूर्ववाक्यसमाप्तिः । ३-वास्त D. v-[धा० ५।१४] अपे• B. 'एव' इत्यस्य च स्थाने 'एवं' इति पाठः स्यात् । ५-पा० २०१८] सस्त्र चोत्तरवाक्येन सम्बन्धः । ६-'दा' त्रुटितं भाति B. C. १५-०नो.. १६-सर्वत्र B. अस्मिन् पाठेऽस्य पूर्ववास्येन -पवस.. १.-[भ. गी० १५५१७] ११-व्यापम् B.C. १४-० रक्त B.. ७-सर्वः B. ८-व्यायः॥ सम्बन्धो बोध्यः । १७-[क १२।२ निह१४] ·म.३, ख.१५. म.३, पा.३, स.३. ( १७०) उपमाः अमिन ये भ्राजसा रुक्मवचसो पानासो न स्वयुजः सदाऊतयः । प्रशातारो न ज्येष्ठाः सुनीतयः सुशर्माणो न सोमा ऋतं यते ॥ स्यूमर रमेरापंम् । मारतीयमृक् । नशब्द उपमार्थीयः । अमिरिय ये मस्ता, प्राजरा दीप्त्या, रुम रोचिष्णु वक्षो येषां ते रुक्मपक्षसः । आभरणविशेपो या रुममयिकारो रुक्मराब्देनोच्यते । स उरस्सु येषां ते । वातासो न-याता इव च, ये स्वपुन: प्रारमनवात्मनः सर्वकार्येषु नियोक्तोरः, साऊतयः ऊतिर्गतिः सद्योगतयश्च, प्रज्ञातारो न ज्येष्ठा-यथा च प्रज्ञा अतिशयेन वृद्धा येते सुनीतयः स्युः, एवं ये सुनीनयस्ते, सुशर्माणो न सोमाः-शर्म सुखं सुप्ठुसुखाः, वर्षाद्यनुग्रहेण सोमा इवाभिलपितफलसिद्धया ऋतं यहां यते गच्छते यजमा- नायेत्यर्थः । य इत्यं गुणा मतस्तेऽमिलपितमर्थ सम्पादयन्त्वित्येवमाशिपैयाक्यता । 'चतुरश्चिदमानातू' अत्र चिच्छन्द उपमायाम् । पौनरुक्त्यं चोदितं परिहतश्च । [इत्यष्टमस्या-(तृतीयस्या-) ध्यायस्य पञ्चदशः खण्डः। ६-पर्षा• B. १-[*० १०७८२] २-०मृत् B. ३-रमं . ४-श्म. ५-०तार B. ७-गुण C. ८-मारु.. ९.०पैव वा. B.C १०-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डसमाप्तिनिर्देशो नास्ति ।

·अ. ३, ख.१६. अ.३, पा. ३, ख.. } [उपमाः -- [अथ पोडशः खण्डः। चतुरंचिदमानाद्विभीयादा निर्धातोः। न दुरुक्ताय स्पृहये । फण्वस्य । चिदुपमायाम् । यथा चतुरोमान् ददमानादास्यतः किर्तवादितरः कितषः किमयं तत् पातयिष्यति येन मामयं जेप्यतीति एवं विमेति। आ निधातो:-आनिधानात् मापातनादाक्षेपणात् तेपामक्षाणाम् । एवं दुरुक्ताद् यिभीयात् । अतश्च नास्मै दुरुताय स्मृद्दयेत् फंदाचिन्न दुषक घूयात् शृणुयाद्वेत्यर्थः । 'ग्राह्मणा घेतचारिणः' इह खावसरे लमोपममिदं समानातम् । उपरिष्टाच देवते व्याख्यास्यति । इह नोपन्यम्तम् । एवमेतदुदाहरणद्वयमुक्तक्ष्यमाणार्थमिति परित्यज्यानन्तरं 'जार मा भैगम्' भाष्यकारो व्याचियासुराह-आ इत्याकार उपसर्गः, अयं क्रियाविशेषकः स पुरस्तादेव आ इत्यागर्थे इत्यत्र व्याख्यातः । इह तु निपात उपमार्थीयप्रकरणात् प्रदीते-अधाप्युपमार्थे दृश्यत इति । निपातत्ये सत्युच्चायचार्यत्यादुपमार्थत्यमविरुद्धम् । उपसर्गत्वे तु क्रिया- विशेषकत्यम, 'फ्रियायोगे इति स्मरणात् । उदाहरणम्- उदौरय पितर जार आ भगमिपंचति यंतो हत्त ईष्यति । विवक्ति यहि स्वपस्यते मसस्तविष्यते असुरो वेपते मती । इपिर्धानस्यार्पम् । अग्निच्यते । उदीरय-उद्गमय, समात्मानमरण्योः सकाशाम- १-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डप्रारम्भस्य निर्देशो १०-उत्तं. B. C. अत्र समस्त एव पाटो युक्तो नास्ति। भाति, 'वृक्षस्य न ते पुरुहूत यया इत्येकमुदाद- २-[ऋ० १४१९ निरु० ३.१६ ] रणमुक्तम् [निरु. १४] 'मानणा मतचारिणः' ३-०यते । इति च वक्ष्यते [निर० ११६]। उक्तो कपमा- ४-वानित.. णश्चार्यो यस्य, एरम्भूतमुदाहरणद्वयमेतत्परि- त्यज्येत्यन्वयः । ६-०णमू. ७-कादा.. ११-[ऋ० १०११३६ निर० ३.६] ८-०७।१०३॥ निझ. ९।६] १२-[निरु०१३गमित्य 1.c, ५-[निर० ५१६] १३-'उपसर्गाः क्रियायोगे [पा १m५९] ५-वात..

·[उपमाः छा. ३,ख. १६. अ.३, पा. ३.ख ४. } थ्यमानः । स्वयं चा ज्योतिरिति शेषः । पिता-पितरी, सर्वाणिनां मातापितृभूते धावा- पृथिव्यावत्र पितरायुध्येते, तो प्रतीति शेषः । अथवा-आदित्यादिपद्मनस्य प्रकाशनस्य च सम्बन्धदर्शनात, उद्गमनेनाय प्रकाशनं लक्ष्यते । प्रकाशय, ते अपि चायापृथिव्यौ सुषु ज्वलयेत्यर्थः । रात्रेनक्षत्रादिदीप्तीनां च जरयितृत्वाजार आदित्यः। स च सवितृ- शब्दवाच्यो गुस्थानः । आकार उपमायाम । स यथा भर्ग घुस्थानमेवोत्तरावस्थं भजतीति। अयं वं ज्योति मं घो रसमुदीरयेत् तद्वत् । अथवा जारः पारदारिक पच, भगोऽपि स्त्रीमगः, स यथा पारदारिकः शरत्यतिशययशाद् रागी भगमुदीरयेत् प्रकटयेत् तद्वत् । फुत एवमुच्यते ? यत इयक्षति-छान्दसो यकारलोपा, यिपक्षति यष्टुमिच्छतीति यजमानः । फान् ? हर्यत:-प्रेप्सून काभयमानान् देवान्, न च फेवले यष्टुमिच्छस्येव, किन्तहि ? अधिकृतोऽपीत्याह-हत्तः हृदयेन । इण्यति-'इपर्गतो'शुद्धोऽपि सोपसर्गाथै द्रष्टव्यः । अधिग- च्छति विद्वान्, तत्त्येनानुपाय जानातीत्यभिप्रायः । किश्च विवक्ति-अन्तर्मनसनर्थोऽयम, विवक्षति, शस्त्रलक्षणां स्तुतिमिति शेपः । फोडापो ? पहिः धीः स्तुतीनां फर्ना होतेत्यभिप्रायः । स्वपस्यते-शोभनमपः स्वपः, तस्मात् क्यच, सुमच्छति कर्तुम् । 'केः ? मस:-मख इति यज्ञनाम, तस्मात् तस्करोतीति णिजन्तादच्च । मख:-यज्ञकार्यध्वर्युः । तविध्यतते-इति वृद्धयर्थः, सौत्रोऽतीतण्यर्थः । सनन्तस्तु तोयिपति, वर्धयितुश्चेति स्तोत्रलक्षणां स्तुतिम् । का? असुरः प्राणया- नुद्गाता । वेपते मती-उत्पन्ने चोत्पने ऋत्विकर्मवैगुण्ये प्रायश्चितकारित्वाद् धैगुण्योत्पत्तेः विभ्यत फम्पते । मती-मत्या बुद्धया चेतसेत्यर्थः । कः? सामर्याद् ब्रह्मा । यतो यजमान: सर्व ऋत्विजश्च स्वं वं व्यापारं कर्तुमिच्छन्ति, स च त्वदुद्गमनमन्तरेण न शक्यः कर्तुम् । अत उच्यसे उदीरय-इति समस्तार्यः । स एव भासाम्-नक्षत्रग्रहोपःप्रभृतीनां जरयितृत्वाजार मादित्या। तथाप्येष निगमः। १-अत्र 'स्व' इति पाटो युक्ती भाति । ८-[धा० ४११९] ९-०न्तर्णित.. २-'सर्वप्रनाम्' इत्येव पार: B.C. ३-पिथिक ४-०वास्थो . ११-योडा. ५-०मवोरस.. ६-वारदा.. ७-अयं पाठः सन्दिग्धः । अत्र 'माराधतिशय १३-०न्तणीत c. वशा' इति पाठो युक्तो भवेत् । अथवा शकार १४. (ताc.) पयिषति B. C. स्थाने क्षकारः स्यात् 'क्षरत्यतिशयः' इति । १५-०च्छन्ति . १०-दशाव. B. १२काम: B.

·भ.३, ख. १६. भ.३.पा.३,ख.४. [उपमाः मातुर्दिधिपुनवं स्वसुरिः शृणोतु नः । भ्रातेन्द्रस्य सखा मम ॥ भरद्वाजस्य । माता आदित्यस्य रात्रिः । ततोनन्तरमुत्पत्तेस्ततोऽस्य जन्माषगम- नात् । तस्या मातुः । दिधिपम्-धारयितारम, स्वोदयेन विरोद्धारमित्यर्थः । अनवम्-अधीम्यहम, यद्यद विवक्षितम् । स च मयोच्यमानः, स्वसुरिः-एकतो रात्रैओतत्वादादित्यस्य वसा उपाः,माता भगिन्याः सहचारी भवति, तदीयानाश्च क्रीडनकानामपहर्ता याल्ये। आदि- त्पथ्योपसा सहचारी, तदीयानाञ्च रसानामवश्यापानां शोपणेनापहर्ता अतः साहचर्य- सामान्यातदीयरसापहरणसामान्यायोग अस्य स्खसा उच्यते । तस्या जरयिता, तदु- दये हि सा जीर्यति, अतस्तस्या जारः शृणोतु । नः-भस्माकम् । भ्राता इन्द्रस्प-उभयोरिन्द्रा. दित्ययोरे । कस्मात फारणात् ? मनोजातत्वात भरणाहा, सहि रसामध्यमस्य रश्मि- मिरादाय तैस्तं बिभर्ति । सखा मम-स्तुत्यम्तोतृत्वलक्षणेन सम्बन्धेन सखीभूतः । यद्यपि पीपणे सूक्ते पठ्यमानत्वात पोष्णीयमुक, तथाप्यादित्य एवोत्तरावस्थः पूपा न घस्त्वन्तरे मित्सविरोधः । एवं प्रसङ्गेनादित्यजारत्वे मन्त्रमुदाहृत्य पूर्वस्यामेघर्चि व्याख्यानानन्तरमुत्प्रेक्ष्याह अपि स्वयमित्यादि । निगदव्याख्यातम् । मेर इत्यादि । भूतशब्दनोपमोच्यत इति भूतोपमा । उदाहरणम्- इत्या धीवन्तमद्रिवः कावं मेष्यतिथिम् । मेपो मृतोरभि ययः काण्वो मेध्यातिथिरिन्द्रमाह-इत्या-इत्यम, योऽयं ममाभीष्टोऽत्यन्तवशवर्तित्व- लक्षणः, अनेन प्रकारेण । धीवन्तम्-कण्यवन्तं प्रज्ञावन्तं वा हे अद्रिवः ! अद्रिविकारत्वादा- दरणारा भद्रियजः, तद्वत, कावं मामेव फण्यस्य पुत्रम्, मेध्यातिथिम-मेध्यातिथिनामानम, 1-[ऋ० ६५५६५ निरु०३।१६] २-तस्य B. 'रश्मिभिरादाय ते' इत्यानुसारी पाटो ३-दिधिष्ठ co ४-०योगामा. D. निवेशितः। ५-भग्निन्याः, ९-[क० ६.५५] ६-जारं शृणो B. जारमशृणोतु c. १०-'पूषा ग वस्त्वन्तरम्' इत्यस्य स्थाने B, C ७-मियो प्रावलमिति शेषः । पुस्तकयोः 'पुरुषा न वस्त्वज (ज्य c.) रम्' ८-आदर्शपुस्तकेषु 'रसान्मध्यमस्य' इत्यस्याने इति पाठो वर्तते । - स्त' इत्येव पाठः । तन्मध्ये च पाटस्य त्रुटि-19-[ऋ० ८२४० निह० ३१६] तत्वाद् रिक्त स्थानं वर्तते । तत्रास्माभिरेव । १२-क्षणम् B, - ॥

·( १७४ ) [उपमाः म.३, ख. १६. अ.३,पा.३,ख.४. ७ मेयोभूतः मेप इव । यया मेषस्तत्पोपकमाभिमुख्येन गच्छेत्, एवं अभियन्-आभिमुख्येन गच्छन्, अयः-पूर्वमभिगतवांस्त्यमिदानीमप्यनेनैव प्रकारेणाभिगच्छेत्यभिप्रायः । निगमप्रसक्तं मेपशब्दं निराह-मेपो मिपतेः । स हि मिपति निमिपत्येव केवलं न तु किश्चित् प्रजानोति, निःसंकत्वात्, यदि मारयितुं नीयते, यदि वा दारयितुम् । 'तां विश्वरूपाः पशवो वदन्ति' इत्यादौ निरुक्तो भविष्यतीति प्रसङ्गात् सामान्येन पशुं निराह-तेनयोक्तेन प्रकारेण पशुः पश्यतेः, पश्यत्यय, निर्बुद्धिरित्यभिप्रायः । तद्रूपस्तद्वर्ण इति क्रमप्राप्तव्याचिण्यासयाह-अमिरित्यादि । अग्निवद्युतोऽनापानपाद- भिप्रेतस्तस्य रूपशब्देनोपमा रूपोपमेति । अस्योदाहरणं हिरण्यरूपम, वर्णशब्दस्याप्युप- मार्थत्व एतदेवोदाहरणम् । हिरण्यरूप: स हिरण्यसदृगपां नपात्सेदु हिरण्यवर्णः । हिरण्ययात् परि योनेपिया हिरण्यदा ददत्यनमस्मै ॥ गृत्समदस्य । हिरण्यस्येव रूपं यस्य स हिरण्यरूपो पैयुतोऽग्निः स हिरण्यसदृक् हिरण्यमिव च परया प्रीत्या संदृश्यते । अपां नपान-अप पौत्रः । कथम् ? अद्भयो हि मेघो जायते तत्संघातरूपत्यात्तस्य, मेघाद् वैद्युतः । 'अद्भयो वा एप प्रातरुदेत्यपः सायं प्रधि- शति' इति थुतेः । प्राकराभ्य (?) आदित्यो जायते भादित्याद् वर्षासु रसादानद्वारेण वैद्युत इत्येवमन्यपौत्रत्वम् । सेदु इदेयाथै, उ: पदपूरणः स एवात्यन्तोपकारित्यात् । हिरण्यवर्णः हिरण्यमिव वर्णनीयः । किञ्च हिरण्यात हिरण्यशब्देनात्र तद्पमुच्यते न सुवर्णम, तन्म- यसदृशादत्यन्तस्वच्छशुक्लरूपादित्यर्थः । योनेः-स्थानादन्तरिक्षाख्यात्, परि सर्वतः, निया-निषेध, हिरण्यदाः-हिरण्यसहशस्य दाता । ददति-'दा दौने' इत्यस्य लेटि व्यत्ययेन १५-[अनुपलब्धमूलमिदं घचनम] ३-दि संज्ञ. B. १६-प्रारभ्यः C. अत्र 'प्रातरयः' इति पाटः ४-नियते . ५-०रूपां B. ६-[ऋ. ११००११] १७-इदमेवा• B. १८-वर्ण: B. ७-द्धि' इति त्रुटित भाति c. c-व्याप्त B. ९-[ऋ० ॥३५॥१०॥ निरु० ३।१६] २०-'' 'त्रुटित भाति B. 'तद् त्रुटित भाति c. १.-'अपा' नास्ति B. २१-'निषद्या' नास्ति c. ११-पौत्रः . १२-अत्यो . २२-'हि' इत्येव B. २३-धा० ३३९]. * 'मस्य पौत्र.' इति पाठो युक्तो भाति । १-अयमू. २-०नाती . स्यात्। १९-०ण्यथात् . १२-०तम् B. १४-०त्यवः, ·[ उपमा म.३.पा.३, ख. ४. :- परस्मैपदम, बहुवचनमेकवचनस्य स्थाने-ददात्वित्यर्थः । अन्नम्-अन्नवृष्टयुदकम, अस्मै यजमानाय सर्वस्मै यो प्राणिजाताय । हिरण्यवर्णस्येवास्य रूपम्-इत्यनेनैतदाचष्टे संक्षेपेण, समासद्वयमेतदुपक्षितं वर्णशब्देन रूपशब्देन च, 'सप्तम्युपमानपूर्वपदस्य' इति । एवं हिरण्यस्येव वर्णो यस्य, हिरण्यस्येव रूपं यस्येति । परमार्थतस्तु रूपशब्देनोत्तरपदेन समासे स इत्युपमा प्रतीयते । रूपोपमे- त्युदमयति । क्रमप्राप्मतीत्याह-था इति चेति । क्रमभेदः किमर्थ इति चेत् ? वेदेव-लोकवेइयो- रुभयविषयत्याचास्यं पुनवेदविषयप्रतिपत्यर्थम्, यन्नम्योकार्पमिति केचित् । यद्येवं भूतादयोऽपि उभयविपयास्तेपामयुत्कर्षः प्राप्तः । न चान्यध्यायविपयो यो 'तिः व्यायानेन यिच्छियेत । तस्माइयमभिप्राय:-क्रमेण व्याख्याय माने यथा इयादीनानुभय- विषयत्वमेव था इत्येतस्यापि गम्येत, अयं त्वन्ध्यायमेवेति, अतः क्रमभेदोऽस्य विशे- पस्य प्रतिपत्यर्थः । अस्त्यस्य॑भ्यो भेदः, भेदविषयत्वं नामेति बुद्धि विघटनमात्रश्चैतत् । तेन 'न चिन्धाथा' इत्यन्यध्यायम् । अन्ये भाषायामन्वध्यायञ्च । था इत्यस्योपमाया- मुदाहरणम्- तं मन्ना पूर्वा विश्वमा ज्येष्ठतांति बर्दिपदं स्वर्विदम् ॥ प्रतीचीन वृजनं दोहसे गिराशुं जयन्तमनु यासु वधैसे ॥ अवत्लारस्य । वर्षकर्मसम्बन्धादिन्द्रोऽस्य देवता। 'दोहसे' इति मध्यमपुरुषश्रुतेः १-अत्र 'ददता दोन्तो (त्तोल.) वा इत्यधिकः १२-म्माका 0. अयं पाठः सन्दिग्धः । पाठो भाति B.O. २-यन्दमोना. १५-०ख्येनेन 0. ३-या त्रुटित भाति B. १६-०वादिना०० ४-'स्य' त्रुटित भाति B, C. ५-पात. व्या० महा० २।२।१४] ६-देनात्त.. १९-[अनुपलब्धमूलमिदं वचनम् ] ७-०रथुपपमा C. ८-'य' त्रुटितं भातिक ५-वेदेत आ. १३-१० ५४ निरु ३१६] १३-चाबध्या. B. १४-पतिः B. C. C. १७-त्ववध्या. B,C, १८-अन्त: B.C. २०-०त्यवध्या०B. २१-०ध्यायाच B. १२-०या उदा०B. १०-०चान्यत्पु. B. ११- यस्य प्र..

·(उपमाः अ. ३, ख. १६ म.३, पा.३,ख.४. प्रत्यक्षततोऽयं मन्त्रः । तम्-त्यामिन्द्रं स्तुम इति शेषः । मन्नथा-प्रनमिति पुराणनाम, था उपमायाम, पुराणा इयात्रिवसिष्ठप्रभृतयः ऋषयः ।, पूर्वथा-पूर्व इव च शक्तिप्रभृतय ऋपयस्ते हि पूर्वे ने च पुराणाः, अत्रिप्रभृतीनामपत्यत्वात् । विश्वथा-विश्व इव सर्व इय भविष्यन्तश्च पयः । इमथा-इम इव वर्तमानाः । ज्येष्ठतातिम्-अतिशयेन वृद्धः प्रशस्यो वा ज्येष्ठः, ज्येष्ठ एव ज्येष्ठतातिः, अतिशयेन प्रशस्यं वृद्धं या। अथवा तातिशब्दस्तनोतेः सन्तानवचनः अतिशयेन वृद्धः प्रशस्तो वा वृष्टिसन्तानो यस्य तम् । बर्हिपदम् वेदिस्तरणे सत्तारम् । स्वर्विदम्-दिव आदित्यस्य या स्वरशब्दवाच्यस्य चेदितारम् । तच्छब्दथुतेर्यच्छब्दो- ऽध्याहार्यः । यः प्रतीचीनम्-अञ्चेरीत्यर्थस्येदं रूपम, प्रतिगतमन्तरिक्षे, पराङ्मुखमित्यर्थः । वृजनम-घलनामैतत्, तस्मात् अर्श आदित्वात् अच्, बलवन्तम् । दोहसे-क्षारयसि । कम् ? सामर्थ्यान्मेघमुदकम, द्विकर्मकोऽयम, 'दुहियाचि' इत्यादिस्मरणात् । गिरा-चोचा, हुंकार- मात्रेणैवेत्यर्थः । वाचा वा माध्यमिकया। आशुम्-शीघमघत्वेनोदकेन या मेघान् जनय- न्तम् । क्व ? अनु यासु वर्धसे-यास्विति स्त्रीलिङ्गनिर्देशात् दिशः प्रतिनिदिश्यन्ते, यासु दिक्षु स्तुतिभिर्ह विभिश्चानुपूर्येण वर्धसे, येपु देशेषु मनुष्यैः स्तूयसे इज्यसे च तेग्वित्यर्थः । इमथेति निगमप्रसतस्य प्रकृति निराह-अयमेततर:-आगततरः, भागततर इव भयति, प्रत्यक्षात्यन्तासनोपाधित्वादिदमः, आपेक्षिकत्वाद् दूरासनव्यपदेशस्य । अत्यन्त- विप्रकृष्टापेक्षायामीपद्विप्रफर्षप्रतिलब्धासनव्यपदेशविपयोदः शब्दोऽत आह-अमुष्मान. अदस इत्यर्थः । इदंसम्बन्धाददसोऽप्यन्तनिराह-असेय एपि वीर' इत्येवमादिषु निरुक्तो भविष्यतीति । असावस्ततरः क्षिप्ततर इय । कुतः ? अस्मादिदम इत्यर्थः । अत्राप्युक्तेनैय १-'कृ' त्रुटितं भाति . [१३ ० ३३४ २-पूर्वेण च B. ११-वासा चा B.C. 'सा' इत्यधिको वर्णः प्रमादादत्रा- ३-०तामितिः . पतित इति भाति । ४-तानि B. C. १२-०मुद्यत्वे c. अत्र 'मुख्यत्वेन' इति पाठः स्यात् । १३-यासि B. १४-०श्यते B.C. -स्तो धा B.C. १५-भिक्षु B. c-ef. पा० ५।२।१२५] १६-०दिदम् B. ९-'द्वि' त्रुटितम् भाति c. १७-अपेक्षितत्वात् B. आपेक्षितत्वात् c. १०-अकथितं च [पा० ११५१] इति सूत्रे इयं | १८-पेक्षा' इति त्रुटित भाति B. कारिका वर्तते पानझलव्याकरणमहाभाष्ये | १९-[ अनुपलब्धमूलमिदं वचनम् ] ५-०ब्दास्त. B. ६-०चना: B.

·( १७७ ) अ.३, ख.१६. अ.३,पा.३, ख.४. [उपमा प्रकारेण प्रकर्पप्रत्यययोजना ! असावित्यप्रस नाह-अमुयेत्यादि।यथा-इमथा-इत्तीदमवस्था भवत्युपमायाम, एवम्-अदसोऽध्यमुथा इति पदं व्याख्यात । यथासावित्यनेन कृतनिर्व- चनेन पदद्वयेनामावस्ततर इति प्रकृत्ययों यथेत्युपमायामिति धाशब्दार्थः, एवममुथेति, यथासावित्यनेन व्याख्यातम् । ननु था इति चोपमायामित्यनेनैव अमुथाऽन्यथेत्यादिकं प्रतथेत्यादियद् व्याख्या- तम् । किमुच्यते-अमुथा यथासाविति व्याख्यातमिति ? उच्यते । या इतिच-त्यस्यैघायं प्रपञ्चो भाष्यग्रन्थत्वान्नातिमहते दीपाय । यथा च प्रनादिभ्य इवार्थे छन्दसि थो, तथा दिभ्योपि द्रष्टव्यः, न प्रकारवचन एव । दिति सिद्धोपमा । सिद्धा प्रसिद्धा उपमा-बामणवदधीयते तेजस्विनः, अक्रोधना या। वृषलयत् परिचरन्तीति लौकिकमुदाहरणम् । तस्यार्थप्रदर्शनम्-बामणा इय, रत्येव- मादि । ननु यथेवाधपि सिद्धच, बाहाणं इवाधीते, यथा ब्राह्मणस्तथाधीते इति प्रतीत्य- विशेषात् । एवं तर्हि विरुद्धार्थसदसद्भावविषयो पतिः पूर्वसिद्धार्थप्रतीतिवशेन पाष्टान्तिके तुल्यताप्रत्ययमाधातुं ममर्थो यथा, न तयादयः । तथाच चूर्णिकारः पठति-यतिनिर्देशोऽयं कामधारश्च वतिनिर्देशे धोक्यशेष समयितुम् । उशीनरवन्म- देषु यवाः । सन्ति न सन्तीति । मातृवदस्यास्तापाः । सन्ति न सैन्तीति । मातुरियास्याः यथा मातुम्तथास्याः कालाः, इत्युक्त याहया मातुस्ताहशा इति फोलस्तिल (?) गतसादृश्यं प्रतीयते । तत्र सदसन्नाययोग्यतरप्रतीतेरिति ।मनेन प्रतातिविशेषणोव्यात इति केचित् । १-'असाविति प्रराङ्गेन' इति पाठो युक्तो भाति १०-मचा' इति श्रुटितम् R.C. २-'व्याख्या' इत्येव . ११- दोपः B, C. ३-दार्थाः १२-अत्र 'कलाः' इति महाभाष्ये पाठः। ४-पान्यादि.. १३-[ पात० व्या. महा० १११५५] १४-अन 'कटाः' इति पाठो युक्तः । ६-अर तयाद आदिभ्यः' इति पाठो युत्तो भाति । १५-अत्र 'कलास्तित्वगतसादृश्य' इति पाठ: कदाचिस्यात् । ८-तुल्यया B.C. १६-प्रीति B. नारन्येव . ९-पूर्णिया: १. नूगां कार:C. मूर्णिकाणे भाष्यकार: १७-'वि' त्रुटितं माति B, पतपतिः। काला, - ५-तथा B. ७-धामणा .

·,
अ.३, ख, १६.
म.'३, पा.३,ख,४.
( १७८ )
}
[उपमा
परमार्थतस्तु वास्यशेपे याहारे (?) वतियदिवादिष्यपि न फश्चिद्विशेषा
दृश्यते सदसद्भायौ प्रति । कथं तहि यदिति सिद्धोपमेति ? अनुवादमात्रञ्चतत् ।
उदित्यपि ज्यायसा प्रख्यातनमेन पूर्ववत् सिद्धन गुणेनोपमेति भाषायामुदाहृतम्। छन्दसि
दर्शयितुमाह।
[इत्यष्टमस्या-(तृतीयस्याः) ध्यायस्य
पोडशः खण्डः1]
१-वदित्यपि' इति पाटो युत्तो भाति ।
२-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डसमाप्तिनिर्देशो
नास्ति।

·अ.३, ख, १७ अ.३, पा.३, ख.५ ( १७९) [उपमाः [अथ सप्तदशः खण्डः ।। प्रियमेधवदंत्रियनातवेदो विरूपवत् । अहिरवन्ममित प्रस्कण्वस्य ध्रुधी हवम ।। प्रस्कण्वस्य । प्रियमेधस्येव, अत्रिवत् अत्रेरिव च, हे जातवेदः ! विरूपवत्-चिरूपस्येव च, अहिरस्वत- अङ्गिरस इव च, हे महिवत ! चैत फर्म, महाकमन्, मम प्रस्क.ण्वस्य अधि शु, हाम्- आह्वानम् । प्रियमेधः प्रियोऽस्य यज्ञः । प्रियमेधः-प्रियाय मेधा इति पाठान्तरम् । 'नियमसिन् प्रजामेधयोः' इति समासान्तस्मरणात । मेधः प्रियमेध इति । तथा सफारान्तमेघ पदमित्यन्येषाम् । छान्दसो वर्णलोप इत्यपरे । प्रियमेधवत् इति लिङ्गम् । प्रस्कण्यः कम पुत्र इत्यर्थकथनम, प्रोऽपत्यार्थेऽत्र प्रयुक्तः, यथा सुवीर इति सुर्मत्यर्थे पूर्व प्रयुक्तः । कण्वप्रभव इति शब्दार्थसमाधिप्रदर्शनम् । प्रकण्यः सन् ऋषौ सुटो निपातनात् प्रस्कण्वः । अस्त्येयान्यन प्रयोगः यथा प्राप्रम् । अग्नभयं सत् प्राप्रमुच्यते । प्रभवार्थप्रवृत्ति- रित्याह मन्त्रक्रमेणात्रेनियंचने प्रसक्ते तत्प्रसिद्ध व्यर्थ भृगुमाह-अर्चिपि भृगुः सम्बभूव । यो देवस्य धितते महतो वरुणस्य हि । ब्रह्मणोऽपसरसं दृष्ट्वा रेतश्वस्कन्द हिचित् ॥ तत्परीक्ष्य सवर्णो न स जुहार विभावसौ। ततोऽचिंषोऽभूद भगवान भृगुरोरतोऽङ्गियः ॥ अप्रैवान्वेरणादमिः खननाद्विखनो.मुनिः। इत्य प्रजापतेर्जाताः पुराणा ऋषिसत्तमाः ॥ अथवा -भगुज्यमानो न दग्धः, मजेतेभृगुः । नैतायतातिः प्रसिध्यतीति पुनरपि हित्वा क्रममाह-रेष्वगिरा इति । प्रशान्ताचिभ्योऽतारेभ्योऽङ्गिराः । महाराः पुनरहनाः, 1-आदर्शपुस्तकेयर समरम्भस्य निर्देशो ८-लि: B. नास्ति। ९-इति शब्दार्य' इति द्विलिसितम् B.C. २-[• १४५/३] ३-प्रत्रं B. प्र. १०-प्रतीक्ष्य . ११-रको नि । ४- मेधाः R.C. ५-प्रियस्य P.C. १२-०६ति: . ६-नियं सिम.. १३-[cf. बृहद्देवता ५१९९,१०१॥५११४९] ७-पा० ५१११ १४-भज्यतेः B.

·( १८०) [उपमाः .३, ख. १७. म.३,पा. ३, ख, ५. 1. ७ अङ्गित एव वह्निर्गत इत्यर्थः। अना इति पाठान्तरम् । अङ्कयते तैरिति । द्वयोरुत्पन्न- योरत्रैव तृतीयमृच्छनेत्यूचुमहर्षयः । तस्मादिदमभिव्याहारादन्तेऽभवत्, तस्मादनिः । न त्रय इति वा, नत्रो नलोपेन नान्ये त्रयः । एवं सम्भवाः सन्तीति । उत्पत्तिप्रसङ्गादाह-विखननादग्निस्थानस्य वैखानसः । विरूपो नानारूपः, जपयोगैश्वर्यात, इत्येतिहासिकाः । नित्यपक्षे तु सततप्रवृत्तयः कश्चिन्मृजेमानः प्रियमेध उच्यते तथा भृग्वादयोऽपि यजमानविशेषा एव । भृगुः पञ्चतपःप्रभृतिना तपसा भृज्यमानोऽपि न देहे । गार्हपत्योपायित्वादिना अङ्गारेषु यसतीत्यङ्गिराः। अदनाद् भक्षणात क्षपणाद्रागा- दीनां दोपणामत्रिः । विविध खननाद वेदार्थवस्तूनां वैखानसः। वैरुप्यात्तपसो विरूपः। यथैतेपामृतीणाम् । दर्शनादू ऋषयः। प्रस्कण्वः कण्वस्य मेधाविनः पुत्रः । एकवा- करता तु पूर्वयद्योजनीयेति । इत्याचार्यमहेश्वरकृतायां निरुकटीकायाम अष्टमस्या[ तृतीयस्या-] ध्यायस्य तृतीयः पादः। [ सप्तदशश्च खण्डः समाप्तः। १० १-न्तरमभव R. नेरमभवम्त• c. २-जयः योगे• B.c. ३-स तु.. ४-'स'' भाति B. ५-मृजपान: R. अत्र 'कप्रियजमानः' इत्येव पाठः साधुभांति। (-'तया' इति द्विसिसितम् I. c. ७-देहः . ८-०पायत्वादीनां गरेपु र ९-इति निरतटीकायामष्टमस्याध्यायस्य तृतीयः पाद: B. इति निरुक्तटीवायामरमस्य ततीयः पाद:. १०-एलन्कोष्ठकान्तर्गतः पाटो नास्न्यादर्शपुस्तकेषु ।

·अ.३, ख. १८ अ.३, पा.,ख. १. ( १८१ ) [उपमा १ [अथ चतुर्थः पादः। इदमिवेत्यादावुपमासमाम्नाये समानातस्य 'ब्राह्मणा बसचारिणः' इत्यस्य वाक्या- थसामर्थ्यान्मण्डूकार्थत्वेन परायत्यात, प्रकरणसामर्थ्याचैवान्यभावेऽपि निश्चितोपमान- भावस्य प्रसङ्गेन बहुवक्तव्यतया फिशिवलक्षण्याच व्याख्यानक्रमादुत्कृष्टस्य अयं व्याख्यानावसर इत्याह-अथ लुप्तोपमानीति । अथेत्यानन्तयें । थूयमाणेवाधुपमानशब्दव्या- ख्यानानन्तरम्, लुप्तोपमानि-लुप्ता उपमा येषु तानि पदानि वाक्यानि व्याख्यायन्त इति शेषः । तानि चार्थोपमानीत्याचवते आचार्या लौकिका वा। अथ किमिदमर्थोपमानीति ? अर्थवद्वाक्यसामर्थ्यादसत्युपमाशब्देऽपि येपूपमा प्रतीयते, तान्यर्थोपमानि । अथवा-अर्थ एयोमा येपु तान्योपमानि । न हि संयंत्रवार्थ एवोपमा, शब्दस्त्यर्थं प्रत्याय्य विनिवर्तते । सत्यम, तथापि शब्दोप्यर्थद्वारेणोपमोच्यते इति । तथाच-अथात उपमा:-इत्युक्तम् । इह तु शब्दाभाये स एवार्थ उपमेयधोपमा- नीत्युक्तम्। अथार्थोपमानीति किमर्थम, लुप्तोपमानीत्येवास्तु ? उच्यते, यद्योपमानीति नोच्यते, यथैवेवादिलोपे सत्युपमार्थसद्भावे च ब्राह्मणा व्रतचारिणः, सिंहो देवदत्तः. इत्यादीनां लुप्तोपमानीति व्यपदेशः । एवं यत्राप्युपमार्थों लुप्तः, शब्दमात्रमेवास्ति तत्रा- प्येष व्यपदेशः स्यात्-लुप्तोपमार्थ इति । भाष्यकता न चेप्यते । अस्ति पुनः पयचिदेवन, यच्छन्दे सन्निहितेऽस्य लोपः १ अस्तीत्याह 'यावन्मानमुपसो न प्रतीकम' इति । यत्र- दमुच्यते-अस्त्युपमार्थस्येति । अतो लुप्तोपमानीत्यस्य शब्दलोप-विषयतैय कथं विज्ञायेत, अर्थलोपविषयता मा विज्ञायि, इत्योपमानीत्युक्तम् । एवञ्च कन्या यावन्मानादिषु 'अस्त्युपमायस्य' इति यदन् शब्दोपजनमात्रतामेयोपमाशब्दस्य दर्शयति । 1-1. पुस्तकेत्र 'अथ चतुर्थोऽध्यायः' इति प्रमादाम्लिखितम् । २-०क्षणाम. ३-०ख्यामान.. ४-अन 'मनु' इति पाटो युक्तो भाति । ५-प्रायं. ६-भाष्य' इति शुटितन् 1. C. -'ना' इति द्विलिसितम् . --[ऋ० १०1८11 ९-'त्र' घटितम् . १०-'अस्युपमानस्य सम्प्रन्यय प्रयोगः' इति पाठो- स्य मन्त्रस्य व्याख्यानावसरे निगचे [१४] प्रदर्शितः। -तो. १२-पदं. १३-'मा' श्रुटितम् B. C.

·अ. ३, . १८. [उपमा नन्येवं सति हिरण्यरूपादीनामपि लुप्तोपमव्यपदेशः, प्राप्नोति, न छत्रेवादिः भूयते ? उच्यते, अस्त्यत्र विशेषः, समासादत्रोपमाप्रतीतेः । तथाचोकम-'अग्निरिति रूपोपमा'-इति । रूपशब्देनोत्तरपदेन समासादुपमा रूपोपमा, तस्माद् भवत्येवैषा । यत्र तु नेवादिन च समासः केयलमुपमारूपोऽर्थः प्रतीयते, तानि लुप्तोपमानि अर्थोपमानीति सिद्धम् । उदाहरणम् संवत्सरं शशयानी' इति चतुर्दशे व्याख्यास्यते । सम्प्रति तु तादयनैव सुखप्रतिपत्त्यर्थ भाषिकायुदाहरणानि दर्शयत्ति-सिंह इत्या- दीनि । पूजायामिति प्रायिकमेतदवधारणम् । यद्यपि सिंहे क्रौर्यादयोऽप्तत्पुरुषधर्मा अपि सन्ति, तथापि प्रायेण प्रशस्तानेय शौर्यप्रसहकारित्यादीनुररीकृत्य प्रयुज्यते । सिंहो देवदत्त इत्यत्र सिंहशब्दस्य देवदत्तेन सहेकवाक्पहतस्य समानविभक्तित्वेपि सत्यध- भेदात् सामानाधिकरण्यानुपपत्तेरानर्थक्यप्रसङ्गः, न सिंह एय देवदत्तः, नापि सिंहगतं यच्छीर्यादि तदेव देवदत्तः, अतस्तद्धर्मसामान्येन सामर्थ्याद गुणफल्पनैपा-माभूदानर्थ- फ्यमतः सिंहशमः स्वार्थसमवायी विशेषशौर्यादिधर्मसामान्योपसंग्रहवशेन प्रवर्त- मानो देवदत्तेन संगच्छते-यथा सिंहः शुरः प्रसह्यकारी तथा देवदत्तोऽपीति । सिंह इव सिंह इत्यष्ट्रयमाणेऽप्युपमाशब्दे अतस्मिस्तच्छन्दप्रयोगात तादर्थ्य गम्यते । तथा दवा वृपलः काको जालम इति कुत्सायाम् । प्रायिकमेतदप्यवधारणम् । यद्यपि कृातत्विगुहामथुनत्यादिः सत्पुरुषधर्मो दृश्यते तथापि लोके कुत्साविपयेणे प्रायेण प्रसिद्धाः। यथा या फाको वा आहारार्थमातुर इतश्चेतश्च धावति, तद्वदिति प्रतीयते । काक इति शब्दानुकृतिः, तदीयशब्दानुकरणनिमित्तमेवास्येतनामधेयमिति दर्शयति- एवमपीति । तित्तिरिकपिझलादीनीत्यभिप्रायः । कुत एतत् ? यत उपरिष्टात् काफवदेक- प्रघट्टनेनैव निर्वचनान्तराणि वक्ष्यति । दर्शयति च-तदिदं शकुनिषु बहुलम् । तदिदं शब्दा- नुकरणनिमित्तनामत्वमन्येप्यपि शकुनिपु यहुलं प्रायेण दृश्यते । अथवा बहुलमनियत. ८-अत्र 'गतस्य' इति पाटो युक्तो भाति । २-प्रतीतिः . ५-'देवदत्तः त्रुटितम B. ३-[निरु. ३।१६] ११-ल (ग) तास्त• B. यथास्त. c. v-[*. १..] १२-'' इति श्रुटितम् B. --[ निरु० ९६ ] •ख्यात तस्य• H.C. अत्र | १३-०येनैव c. 'त स' इत्यधिको वर्णावापतितो दृश्यते । -कान्युदा.. ७-०ज्यन्ते । १५-एवमपीन्यादि प्रतीकवाश्य मूले न दृश्यते । १-०पमाध्य. B. १.नातःc. १४-धा.

·म.३, ख, १८. अ.३, पा.४,ख.१. } [श्वसिंहव्याघ्रनिर्वचनम् मनित्यमित्यर्थः । हंसादिषु व्यभिचारात । हंसो हेतेः। श्येनः शंसनीय गच्छतीति । तस्मानशब्दानुकृतिविद्यत इति औपमन्यवो मन्यत इति सम्बन्धः । निर्वचनान्तराभिधित्सया च पूर्वोक्तं प्रतिविध्य निर्वचनान्तरमाह-काकोपकालयितव्यो निषेव्योऽन्नाद्युपधातभयाद् भवति । तथा-तितिरिस्तरणात् प्रचनात्,तरत्यन्तरिक्षेगच्छति । तिलमात्राणि या चित्राण्यस्य । अत्र रूपसिद्धिलाघवमर्थस्य च पोपः। कपिजल: कपिरिव जीर्णः, जीर्णमर्कटवर्णः,तथावयवसामान्यात् । यद्वा-उत्प्लुत्याप्लुत्य गमनान्मर्कट इव जवते गच्छति, वर्णव्यापत्यादिना कपिजयः सन् कपिझलः । ईपन्- पिङ्गलो वा ईपदर्थे कः पिङ्गल इत्यस्य गकारस्य जकारापत्या कपिझलः । कमनीयं या मधुरं शब्दं पिजयति विषणुते । अत्र कमेः कः, पिझे लकारो नामकरणः । खा शुयायी, शु इति क्षिप्रनाम शुपूर्वस्यायतेणिनिः, शीघ्रगामीत्यर्थः, शवतर्वा धस्योपधालोपः अनूकारो नामकरणः, स्वसितेर्वा अन्तलोपा, अन्कारश्चान्तकरणः । सिंहः सदनात्, सहेरभिवार्थस्योपैधाविकारोऽनुस्वारागमश्च । हिंसेर्वा विपरीतस्य । अप्रापि रूपसिद्धिलाघवम् । संपूर्वस्य वा इन्तेः समोऽकारस्यकारो डरचान्तकरणः । सहाय दन्तीति-संकोच्यात्मानं पश्चौवितत्य हन्तीति पूर्वस्यैवार्थवचनम् । अतो येत्यपपाठः । च्याम्रो व्याघ्राणात्-उपजिघ्रमाणो गन्धे नामिपमनुधावतीति व्याघ्रः । संज्ञायां प्रति. दिसा ( ? ) क एव नामकरणः । व्यादाय वा-विवृत्यास्यं विविधं वादायाकृष्य हन्तीति, व्युपसंगपूर्वस्यैय हन्तेः, हकारस्य धकारः, कारो नामकरणः । [इत्यएमस्या-(तृतीयस्या-) ध्यायस्य ] गत्य- ૨૦ अष्टादशः खण्डः। १४-'वा' श्रुटित भाति B. १५-पश्चावी तय . पवी (4) तत्य (स्य) 1. १६-प्रतिद्वत्सा . अंय पाठः सन्दिग्धः । ७-वर्णाः . १७-०करणम् B. 1-'इन्ते': इति पाठो युक्तः । २-गच्छतिति c. ३-प्रतिनिपिथ्य । ४-०नान्युप. B. C. ५-अत्र 'प्लवनात्' इति पाठो युक्तः । ६-जीर्णः' इति त्रुटितम् . ८-उत्स्योत्पत्य । ९-पिते B. १.- आपी. -निनिः B. [cl.पा.॥२१७८] १२-[ct. पा. १७६.] १३-धापी (वी c.) का• B.C. १८-प्युपम. c. अत्र 'व्योपगर्गः' इति पाटो युसो भवेत् । व्यापाडे 'वि' 'आ' इन्युमोरप- सगयोः सत्यान्। १९-उकागे .अब 'इकारः' इनि पाटो युको संवत् । . २.आदर्शपुम्न मन गण्डपमानिन हायने ।

·[ऋस्विडनमानि अ.३, ख.१९. अ.३, पा.४, ख.२. २.} [ अथ एकोनविंशः खण्डः।] प्रायेणाचित उपमीयत इत्युपमानानन्तरमवंतिकर्माण: पूजार्था उत्तरे धानव आख्या- तानि चतुश्चत्वारिंशत्-अर्चति गायति इत्यादयः । अथोत्तरे वचोपेक्षा मेधाविन एघाा भवन्तीत्याह-मेधाविनामानि चतुर्विंशतिः-विप्रः विना इत्यादीनि । ब्राह्मणादिनप्युपेक्षा निगमेषु । मेधावीति-विन् मत्वर्थे । 'अस्मायामेधा' इति । विग्रहनसतम्-मेधा तु प्रन्यग्रहणशक्तिः। सा फस्मात् ? मतो असमूदा ग्रन्थपरिवा- दिप्रविवेकलक्षणा बुद्धौ धीयते । । मेवाविन एव स्तोतु समर्था इत्याह-स्वोटनामानि प्रयोदश-भः जरिता-इत्यादीनि । प्रायेण च स्तोतृविपयो यज्ञ इत्याह-यज्ञनामानि पश्यदश-यशः वेनः-इत्यादीनि । यज्ञ:- प्रख्यातं प्रसिद्ध यजतिर्म । प्रख्यातहण संगतकरणादिनित्यर्थम् । या यो भवतीति वा- याच्नया तन्यात् (१), अर्श आदित्वादच् । याच्यन्ते देवतास्तस्मिन्निति, सों या भक्तादिः याचते तस्मिन्निति । 'सधा यष्टा स न योचते हि 'द्वादश प्रीदक्षितो भूति चन्तीत' इति । यजुरुमो भवतीति वा-इति, यजुषां भूयस्त्वं व्याप्तिं दर्शयति, क्लेदनासम्मयात् । तेन यजुःशब्दाद् उन्देश्य यशः । बहुकृष्णाजिन इति, अजिनशब्दादिकारं जकारेण गृहीत्या सस्मादेज मत्वर्थीयः । सोमोपहननानि यहुनि कृष्णाजिनान्यस्मिन् सन्तीति यशा यजूंष्येनं नयन्तीति वा यजूंप्पेनमादित आरभ्यान्तं नयन्तीति । यशसम्बन्धादाह ऋत्विनामान्यष्टौ-भारताः कुरवः-इत्यादीनि । यशद्वारेण कृत्स्नं भरन्तीति भरताः । फुर्वन्ति फर्माणोति फेरव ऋविक्ईरणः, फर्म आदावारभ्यान्तं प्रेरयति -आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डारम्भो न दृश्यते । १२-योचते . २-'श' धुटित भाति C. १३-[अनुपरब्धमूलमिदं वचनम् ] -अच्छीति गायन्ति c. ४-अर्थोत्तरे. १४-रात्रिर्दी.. ५-[A fragment of पा० ५।२।१२१] १५-भूयास्त्वं B.C. ६-०मूटान B. ७-०मानी. १५-- धा० २.] १४- दल -प्रत्याख्यातं . ९-मेना . १.-[ef.पा. ५।२६१२७] ११-रावा c) १६-यज्ञ: B. १९-भरता:C. २० करव: 13. २१-कारवः.

·. ३, ख. १९: अ, ३, पा. ४,ख. (९८५) [कृपस्तेनदूरनामानि फरोतीत्यर्थः । ऋत्विग्मियंजतीति वा याज्यामिप्रायः। स्तुतिभिर्वा देवान् पूजयतीति । अतश्च ऋग्यष्टेति विगृह्य बचनमेतत् । ऋक्शब्दाद् यजेधेति शाकपूणिः । ऋतावृतो याजन- शोलेः । 'ऋविग्दधृक इति निपातनात् । कर्मकरणानां यशसम्बन्धादाह-याच्चाकर्माणः प्रार्थनार्था धातवः सप्तदश-ईमहे यामि- इत्येवमादयः। याच्यासम्बन्धात्-दानार्था धातवो दश-दाति दाशति-इत्यादयः। अध्येष्य हि देवब्राह्मणेभ्यो दीयत इत्याह-अध्येपणाकर्माण: अभ्यर्थनार्था धातवश्चत्वारः- परिस्रव पवस्त्र-इत्यादयः । वक्ष्यति इन्द्रायेन्दो परि सव' इति, अध्येपणेति । मध्येषितस्य सुख सुखितस्य स्वाप इत्याह-स्वपिति अस्ति-इति द्वौ स्वपतिकर्माणो । द्विग्रहण समानाय एतावेवेति, निगमेष्यन्येपि । शेपे धनेषु मात्रोरित्यादयः । खापरूपयोरन्धकारप्रवेशसादृश्यादाह-कूपनामानि चतुर्दश-कूपः पातुः फतः इत्या- दीनि । कूपं कुत्सितं पानमस्मिन्निति, कृच्छ्रसाध्यत्वात शौचासम्भवाद्वा । कुप्यन्ति या तत्र मनुष्यास्तृष्णयों परस्परेणेति। कूपगाद्यानयत्यात स्नेननामानि चतुर्दशैव-तृपुः तक्या रिचा-इत्यादीनि । तृप्तिरेय पानेन धर्म इति तृपुः । स्तेनः संस्त्यानमस्मिन् आश्यानं संघातं पिण्डीभून यहित्यर्थः । पापक हननहरणादिनिमित्तमिति नरुक्ताः । स्तना एवान्तहिताश्चरन्तीत्याह- नितमन्तहितं निगमेषु विवक्तव्यानि । अथवा निर्णीत तदन्तहितं चेति कर्मधारयः । अहितदूरयोरनुपलब्धिसामान्यादाह-दूरनामानि पश्च-आके पराकेदस्यादीनि । -योजनशाली 1 १२-ष्णय: B. २-[ A fragment of पा० ३३२१५९ ] १३-त्रिपु . २-ददाति c. १४ीक्वा . ४-[ऋ० ८१९१३|| १०६४) १५-पादकम् B.C. ५-स्वस्ति . ६-न्येवी B. १६-'निर्णी त्रुटितम् C. अत्र 'निर्णीतान्तहितानि' ७-अत्र 'स्वापकूपयोः' इति पाटो युक्तः इति "निर्णीतान्यन्तहिनानि' इति या बहुवन- ८-रूप:c. नान्तपाटो युक्तः स्यात् । अयका विवक्तव्यानि' ९-चर्तु; 1. नामन्येव . १०-कतम् , इत्यत्र 'विवतव्यमिति' होकरचनान्तमाः "-अत्र 'पः' इति पाटो युक्तः । स्यात्। ६ ।

·( १८६ ) (पुराणनवनामानि म.३.पा.४,स्व.२. . आक्रीयेत इत्याके, पराकितमिति पराके । दूर-द्रुतं विक्षिप्तभिच तद् भवति । दुश्यं वा-दुर्गमम् । दूरसाम्गादाह-पुराणनामानि षट्-प्रत्नम प्रदिवा इत्यादीनि । पुराणे-पुरा नवं भवति नेदा. नीम् । जीणे हि पुराणमुच्यते । पुरानवशदस्य बलोपेन पत्येन च । पुराणविरोधित्वादाह-भवनामानि पडेव-नवम नूनेम-इत्यादीनि । नवम्-आनीमिय तद् भवति । आनीतयचनमचिरकृतप्रज्ञापनार्थम्,आनीतभिवेदानी केनचित्, मानयभवान... उपसर्गलोपेन । [इत्यष्टमस्या तृतीयस्या-) ध्यायस्य कोनविंशः सण्डः। . १-आत्रीयन, वस्तुतस्त्वत्र 'आ कियतः' इति पाठी युत्तो भाति । मा कियतो देशादिति ? वक्त पा न सश्यते, दरवादिन्याशयः । १-यत्वान २-शुगतनै । -नत्वेन. ५-नृतन ६...यवमू. -आदर्शपुस्तकैप्वत्र एण्डसमातिनं दृश्यते ।

·म.३,ख.२०. अ.३.पा.४,ख.३. ( १८७ ) [प्रपित्ये अभीके । । [अथ विंशः खण्डः। नवपुराणद्वन्द्रसम्बन्धादाह-द्विश उत्तराणि 1 बीप्सायां शम् । उत्तराणि नामानीति सामान्येनोक्त्या प्रत्येकमुपन्यस्यति व्याख्याधर्मप्रदर्शनार्थम् । ततो निगमः प्रत्येकम् । एवं सर्वत्र व्याख्या कर्तव्येति । एकविंशतिः पृथिवीनामधेयानि । ततो गौरिति प्रत्येक- मुशायं तस्यैकैकस्य निगमः प्रदर्शनीयः एवं सर्वत्रेति भाप्ये सर्वपाठः । उदाहरणानि च प्रत्येकम्। प्रपिवे अभीके इत्येते आसन्नार्थस्य नामनी भवतः । प्रपित्वे प्राप्त इत्यर्थः । अभीके अभ्यक्त आसन्न इत्यर्थः । सोपसर्गा सप्तम्यन्तौ ईटाविति तथा पठितौ । पित्व इत्यास- नार्थः, तथाच पित्वे इत्युक्तम् । तत्रोपसर्गकृतेनार्यभेदेन भवितव्यम् । ससंरब्धा प्राप्ति- रासनदेशकाला अपित्य इति । संरम्भ आयास इत्यर्थः । विप्रकृष्टदेशकाला प्रपित्वं इति । प्राप्तशब्दस्यैव पो प्रविश्यकारवकारैः प्रपित्यः । निगमा या गौरो अपाकृतं तृप्यनेपवेरिणम् । आपिवे नः प्रपिस्वे तृयमा गहि कण्वेषु सु सना पिय । देवातिथेरापम् । इन्द्र उच्यते । यथा गौरः, आपः, अद्भिः कृतं खातं नदीप्रनवण- देवखातादि तडाक या अद्भिः संबद्धम, तथ्यनेति तृपा पिपासया हेतुभूतया मागच्छति । अव इरिणम्-अयोपैसर्गश्रुतेर्हायेत्यध्याहार्यम, अर्वहाय परित्यज्य, इरिणं निरुदकं देशम, एवमापित्वे आसन्ने सुत्यालक्षणे आगमनकाले, न:-अस्माकम, प्रपित्वे-चिरात् प्रासे, तूपम्- १-भादर्शपुस्तकेम्वत्र खण्डारम्भो न दृश्यते । १४-प्रवित्व. १५-प्रविवेका• B. C. १६-इदं वाक्यं प्रमादाद् द्विलिखतम् R. O. ३-'इति' नास्ति .. १५-[ऋ. १४/३] १८-तभावक D. ४-निगम B. २०-तृणये नेति -c. ५-गौरीति B. २२-अपोप. B.c. ६-'त'घुटितम् B.C. ७-प्रविले . २३-०हार्यः . ८-यावीति C. ९-वित्व c. २५-०मपि.. २६-अमन्ने c. १०तव्यः. ११-रखा D. २७-सुत्यल.. १२-अवित. २८-प्ररित्वे . १३-'सायासः इत्यधिकोऽन पाट: c. २९-त्रयं. २-०राणाःद्व... १९-०बन्धम् . ११-अप B,C. २४-अपद्दाय B.C.

·[दभ्रमभंकम म. ३,ख.२०. अ.३,पा.५ख ३. ३.} क्षिप्रम, आगहि-आगच्छ । आगत्य कण्वेषु-मेधाविनामितत, हतीयायाः सप्तमी, मेधाविमिः ऋत्विग्भिः, सचा-सह, सुपिन-सुषु पिय । किम् ? सामर्थ्यात् सोमम् । तदेव- प्रो परम पुरोग्यमिन्द्राय सूपमर्चत । अभीके चिदु लोकारसह समश्यु नहा- स्माकं बोधि मोदिता नभन्तामन्यकेयी ज्या अधि पन्द, ।। सुदासः पैजयनस्यार्गम् । प्र अचंतिना सम्बध्यते । प्र+उ-मो, उसू पदपूरणी। अस्मै इन्द्राय, अस्येन्द्रस्य स्वभून पुरो रथो यस्य तत् पुरोरथम, शूपम-सेनालक्षणं यलम, प्रार्चत-प्रकण स्तुत, एकवाक्यतायै द्वितीया। अर्धर्चादौ यच्छन्दोऽध्याहार्यः । य इन्द्रः, अभी-अभ्यर्णे आसन्ने । चिट पदपूरणी, अध्यर्थे वा । लोकृत्-लोकशब्दः स्थानयचनः, सथाहि देवलोकः पितृलोक इति देवादिस्यानमुच्यते, स्थानकृत् । सबै संग्रामे, आसन्नेऽपि संग्रामकाले तिति न पालयत इत्यर्थः । न च केवलं तिष्ठत्येय, किन्तहि ? समस्तु पहुष्वपि संग्रामे , वृत्रा-शपूर्णा हन्ता । अपर ऋोपः प्रत्यक्षकृतः योधीति मध्यम- योगात्, अस्माकं बोधि बुध्यस्ख । किम् ? सामर्थ्यात् कृताः स्तुतीः ऋयित्यर्थः । चोदिता-चोदयिता च कल्याणाय भवेति शेषः । यो वा चोदिता स युध्यस्येति सम्पन्धः। किच तय प्रसादात नभन्तान-छान्दसो वर्णलोपः, नभन्त मा वनित्ययः । अथवा नतीति वधकर्मा, नभन्ता हन्यन्तां विनश्यन्त्वित्यर्थः। अन्यकेषाम् अस्मत्तोऽन्येषाम, सर्वलोककुत्सितानामस्मद्विपाम, कुत्सिता ज्या ज्याकाः, अपि अधिधन्वसु-धनुषामुपरि नष्टयुद्धोपकरणा अस्मयिनाशं प्रति असमर्था अस्मद्धिपो भवन्त्यित्यर्थः । दभ्रमलपकमित्यर्थः, अर्मकस्य नामनो । दभ्रम, दनोतेः बधार्थस्य, तद्धि सुदाम सुच्छेदं भवति भल्पत्यातू । सु-सौकर्येण । अर्भकमवहृतम्-ऊनपरिमाणम्, हफारस्य च भकार:, 'संयभाय' इति यथा । उदाहरणे- १-[*. १०३३॥ २-सुदाः च (पै) जनस्तस्यापम् . ३-अच्यन्तिन B. अच्यन्तिना c ४--अभ्यन्दे C. अयमपि पाठः ।, ५-अवर . ६-स्तुतिः . १-०भवती• B.C. १.-०भवन्त c. १-'हन्यन्ता' नास्ति B. १२-ज्यां ज्या. १३-'दभ्रमल्पमित्यर्थः' नास्तिक अत्र 'दन- ममिति, अर्थ:-अल्पस्य नामनी दस्य पाठः साधीयान् भाति । १४-दधिक ७-भस्त. -माभुर..

·7 म.३.ख.२०. [दनमर्भकम म.३, पा.४, ख.३० उपोप मे परी मृश मा मे दमाणि मन्यथाः । सहमस्मि रोमशा गन्धारिणामियाविका ॥ दभ्राणि-अल्पानि, उत्तरत्र रोमश्रषणाद् रोमाणि, मन्यथा:-मस्था इत्यर्थः। सर्वाहमस्मि भवामि धर्ते । रोमशा-उपस्थकक्षादिषु स्थानेषु रोमवती जातेत्यर्थः । अतः सम्भोगयोग्यां सती कि मामुपेक्षस इत्यर्थः । अस्योपमा-गन्धारीणामियाविका-गन्धार इति उत्तरापथे क्वचिद् देशाभिधानम् । अतो गन्धारीणां सम्बन्धिनीति तत्र जाता अविका, उरणिका! सी यतिशयसूक्ष्मदीर्घधनमृदुरोमा, सेव । अथवा पुंसःसफाशात् नियाभिगम्यमानत्वाद् गमिति गर्भ उच्यते, गं धारयतीति गर्भिणी स्त्री । अयिका-इत्यवतेः प्रीत्यर्थस्य, प्रीति- फरत्वादुपस्थ उच्यते । यथा गर्भिणीनामुपस्थो रोमशस्तद्वदित्यर्थः । स हि तासां समाचारः, यदु गर्भिण्यः नियो रोमाणि नोत्विदन्तीति । तत्वेतनेयार्थम्। नमो महद्भयो नमो अर्भकेभ्यो नमो युभ्यो नम आशिनेभ्यः । यजाम देवान् यदि शापान मा ज्यायसः शंस मा वृति देवाः ।। शुनाशेपो यूपे बद्धो विश्वान् देवानाह-नमो महप्रयः-वृद्धेभ्यो युप्मभ्यं नमः, अर्भकेभ्यः पालेभ्यो नमः, पुवभ्यः-तरुणेभ्यो नमः, आशिनेभ्यः-'अशू ध्योती' इत्यस्येदं रूपम्, व्याप्तृभ्यः। पलिताना काण्यवृद्धत्वलक्षणयोयोरपि वयसोाप्तृत्वादाशिनाआसन्न- पलितो मध्यमवयोऽवस्था उच्यन्ते । कुत एतत् ? वयोऽधिकारातू । मध्यमस्य वयसो- १-[ऋ० १।१२६७] अत्रादर्शपुस्तकेषु कश्चन ६-इति' नास्ति . पाटस्युटितः । अस्या ऋच उत्तरार्थोऽध नास्ति। ७-अपि का c. c. पुस्तके तु 'दप्राणि मन्यथाः' इति पदद्वयं ८-सा व्यति.. पूर्वार्धस्यापि न विद्यते । ऋचः प्रथमपादस्य ९-अलतेः B.c. व्याख्यापि न दृश्यते । मन्त्रगतं 'दभ्राणि' । १.-काराांक इति पदं व्याख्यागत मन्यमानेन केनचिन्लेख ११-अयं पाठः सन्दिग्धः । कदाचिदव 'तत्त्वेतेन केन मभ्यगतः सर्वोऽपि पाठः प्रमादान लि नेयार्थम्' इति 'तत्त्वमेतेन नेयार्यम्' इति वा खित इत्येव सम्भावयामः । पाठो भवेत् । २-सति c. १२-[३० १।२०१३] ३-गान्धा.. १३-[भा० ५.१८] १४-०तानाह• B. 'तारुण्य' इत्युचितम् । ५-य B.C. १५-सान्या म०, १६-गवत् B. ४-गान्धा. B.

·। १८८ ) [दभ्रमभकम् का. ३,ख.२०, अ.३.पा.ख.३. . क्षिप्रम, आगहि-मागच्छ । आगत्य कोपु-मेधाविनामतत्, तृतीयायाः सप्तमी, मेधाविभिः ऋत्विग्भिः, सचा-सह, सुपिय-मुष्ठु पिय । किम् ? सामर्थ्यात् सोमम् । तद्वदेव- प्रो स्वस्म पुरोग्यमिन्द्राय शूपर्चत । अभीके चिदु लोकरसहे समर[ दृश्यहा- रमार्क बोधि चोदिता नभन्तामन्यमेषी ज्याका अधि धन्वसु ॥ सुदासः पैजयनस्याम । प्र अचंतिना सम्बध्यते । प्र+उ-प्रो, उसू पदपूरणी। अस्मै इन्द्राय, अस्येन्द्रस्य स्वभूनं पुरो रयो यस्य तत् पुरोरथम, गृपम्-सेनालक्षणं पलम, प्रार्चत-प्रकर्षण स्तुत, एकवाक्यतायै द्वितीया । अर्धर्चादी यच्छन्दोऽध्याहार्यः। यइन्द्रः, अभी-अभ्यणे भासने । चिदू पदपूरणी, अध्यर्थे या । लोककृत्-लोकराब्दः स्थानरचनः, तथाहि देवलोकः पितृलोक इति देवादिस्थानमुच्यते, स्थानकृत् । सहे संग्रामे, मासन्नेऽपि संग्रामफाले तिष्ठति न पालयत इत्यर्थः । न च केवलं तिष्ठत्येय, किन्तर्हि ? समासु बहुप्यपि संग्नामेष, वृत्रा-शभ्रूणां हाता । अपर शेपः प्रत्यक्षकृतः योधीति मध्य योगात्, अस्माकं योधि बुध्यख । किम् ? सामर्थ्यात् कृताः स्तुती चोदिता-चोदयिता च कल्याणाय भयेति शेषः । यो चा चोदित, सम्बन्धः । किञ्च तथ प्रसादात नभ-ताम्-छान्दसो वर्णलोपः, नमन्त । अथवा नभतीति वधकर्मा, नन्ता हन्यन्तां विनश्यन्त्यित्यर्थः। अन्यरेषाम-न सर्वलोककुत्सितानामस्मद्विषाम, कुत्सिता ज्या ज्यागः, अपि अधिधन्दा नष्टयुद्धोपकरणा अस्मविनाशं प्रति असमर्था अस्मद्विषो भवन्त्यित्यर्थः दभ्रमल्पकमित्ययः, अर्मकस्य नामनी । दभ्रम, दनौतेः पधार्थस्य, मुच्छेदं भयति अल्पत्वात् । सु-सौकर्येण । अर्भकमयहनम-ऊनपरिमाणम, च भकारः, 'संगृभाय' इति यथा । उदाहरणे- 1-[ऋ० १०.३३१] ९-०भवती• B.C. २-सुदाः च (१) जवनस्तस्यापम् c. १.-०भवन्तां c. ३-अच्यन्तिन B. अच्यन्तिना . 11-'हन्यन्ता नास्ति 1. ४-अभ्यन्दे C. अयमपि पाठ: 1. १३-'दभ्रमल्पकमित्यर्थः' मास्ति c. ६-स्तुति: . पाठः साधीयान् भाति । -माभुव.. १४-इथिक १२-ज्या ज्याको ५-अवर . मर्भकमिति, अर्यः अल्पस्य नाम ७-नभस्त ।

·म.३, ख.२०. दिनमर्भकम उपोप मे परी मृश मा मे दम्राणि मन्ययाः । सहमस्मि रोमशा गन्धारीणामिवाविका ।। दधाणि-अल्पानि, उत्तरत्र रोमभवणा रोमाणि, मन्यथा:-मस्था इत्यर्थः। सर्वादमस्मि भवामि वर्ते । रोमशा-उपस्थकक्षादिषु स्थानेषु रोमवती जातेत्यर्थः । अतः सम्मोगयोग्यां सती कि मामुपेक्षस इत्यर्थः । अस्योपमा-गन्धारीणामिवाविका-गन्धार रति उत्तरापथ क्वचिदू देशाभिधानम् । अतो गन्धारीणां सम्बन्धिनीति तत्र जाता अधिका, उरणिका। सी ह्यतिशयसूक्ष्मदीर्घधनमृदुरोमा, सेवा अथवा पुंसः सकाशात स्त्रियाभिगम्यमानत्वाद् गमिति गर्भ उच्यते, गं धारयतीति गर्भिणी स्त्री । अविका-इत्यवतेः प्रीत्यर्थस्य, प्रीति- फरत्वादुपस्थ उच्यते । यथा गर्भिणीनामुपस्थो रोमशस्तद्वदित्यर्थः । स हि तासां समाचारः, यद् गर्मिण्यः स्त्रियो रोमाणि नोरिखदन्तीति । तत्वेतनेयार्थ। नमो महस्यो नमो अर्भकेभ्यो नमो युवभ्यो नर्भ आशिनेभ्यः । यजाम देवान् यदि शक्लयाम मा ज्यायसः स मा वृधि देवाः ॥ शुनःशेपो यूपे बद्धो विश्वान् देवानाह-नमो महमषः वृद्धभ्यो युष्मभ्यं नमः, अफेभ्यः-बालेभ्यो नमः, युवभ्यः-तरुणेभ्यो नमः, आशिनेभ्या-'अशू व्याप्ती' इत्यस्येदं रूपम्, ध्याप्तृभ्यः। पलितानां कारुण्यवृद्धत्वलक्षणयोईयोरपिवयसोाप्तृत्वादाशिना आसन्न- पलिसी मध्यमवयोऽवस्था उच्यन्ते । कुत एतत् ? घरोऽधिकारात् । मध्यमस्य वयसो- १-[ऋ० ११२६७] अत्रादर्शपुस्तकेपु कश्चन पाठस्त्रुटित: । अस्या ऋच उत्तरार्थोऽध नास्ति। C. पुस्तके तु 'दभ्राणि मन्यथाः' इति पदव ८-सा व्यति.. पूर्वाधस्यापि न विद्यते । ऋचः प्रथमपरस्य व्याख्यापि न दृश्यते । मन्त्रगत आणि' | १०-कासा c इति पदं व्याख्यागत मन्यमानेन फेनचिल्लेख-११-अर्थ पाठः सन्दिग्धः । कदाचिदन्न तत्वेतेन केन मध्यातः सर्वोऽपि पाठः प्रमाशन लि. नेयार्यम्' इति 'तत्त्वमेतेन नेयार्थम्' इति वा खित इत्येव सम्भावयामः। २-सतिं. १२-२०१।२७}}३] १३-[धा०५१८] दुनिइति नास्ति . -अपि का. ९-अलतेः R.C. पाठो भवेत् । ३-गान्धा-. ४नान्धा. B. ५-य B.C. १४-०तानारु • B. 'तारण्य' इसुचितम् | १५-तान्या म०, १६-गवत् B.

·( १९० )
भ.३, ख, २०.
म.३, पा. ४,ख, ३.
३
.
૨
मशिष्यत्वात् । यूपाच मुक्ताः सन्तो यजाम देवान यदि शनिवाम-हत्यात्मनो दैन्यातिशयं
सूचयति।
[इत्यष्टमस्या-( तृतीयस्या-) ध्यायस्य
विशः खण्ड ।]
खो नेम, ऋक्षा
-सूच इति .
२-इत परमादर्शपुस्तकेषु भूयान् पाटस्त्रुटितः ।
विशखण्डगताना-तिर सत,
स्तृभि , पनीभि' उपजिविका, अंदर कृदरम्
एपाम, एव विशखण्डगतानाश्व-भ पिना-
कम्,
भेना मा, शेपो वैतस, अया एना इत्य.
तेषा द्वन्द्वाना व्यारन्या सर्वथापि श्रुटितास्ति ।
सिषक्तु सचते-इत्यस्यापि कथन माथमिको
भोगस्त्रुटित ।
३-अय एण्डनिर्दशोऽस्माभिरैवात्र विहित ।
त्रुटितभागगतोऽप्ययमंशस्तत्राप्यनिर्दिध एव
स्यात्, यथान्यत्र सर्वत्र।

·. - अं. ३, ख. २१. ( १९१ ) [सिपक्त सचस्त्र म.३, पा.,ख. [ अथ एकविंशः खण्डः ।। यो रेवान्यो अमीवहा वसुविन पुष्टिवर्धनः। स नः सिपक्त यरतुः ॥ "अस्य वैतद्रूपम, रोगादीनां होता, अनातङ्कः इत्यर्थः । यसुचित 'विदूल लोमें वसूनाञ्च लम्धा लम्मयिता वा दान इत्यर्थः । पुष्टिवर्धनः-सर्वप्रकारायाश्च पुर्वर्ध- यिता-सन:-अस्माने अभिलपितार्थसम्पादनेन विप्रकारीत्यर्थः । अथवा-रेवानित्यादिभिः पुत्र उच्यते, य एवंरूपः पुत्रः स ब्रह्मणस्पतेःप्रसादेनास्मान सेयताम् । अस्माकं जायता. मित्यर्थः । अस्मिश्च पक्षे यस्तुर इत्यायक्षरलोपेन वक्तरः प्राह इत्येवं वा नेयम । स नः पितेव सूनवेऽने सृपायनो भव । सचस्वा नः स्वस्तये ॥ मधुच्छन्दस आर्यम् । तच्छुतेर्यच्छब्दः । य उक्तगुणोऽसि स नः-अस्माकम, पितेव सूनवे-चतुर्थी पष्ठचर्थे, सूनोः पुत्रस्य, हे अमे ! सूपायन: सुपगमनो भव, सूपसर्प इत्यर्थः । सचस्व-सेवस्व च, नः अस्मान, स्वस्तये-अविनाशाय । स्वस्तिशब्दं निगमप्रसक्तं निराह-स्वस्तीत्यविनाशिनोऽर्थस्य नाम आख्या, सरूप- मध्ययः अविनाशनाम-इति पाठान्तरम, अविनाशस्य च नाम स्वस्ति, कस्मात् ? अस्ति- रभिपूजितः, सुता सन्ता (?), पिनाशाभावश्चान पूजा । अर्थाभिव्यक्त्यों विगृहीत- पाठः । 'त्रीणि ज्योतीपि सचते स पोडशी' इति यथानिगममुदाहरणम् । भ्यसते रेजते इति भयवेपनयोरर्थयोर्धातूदाहरणे । 'यो जात ऐवं उपरिष्टौदै व्याख्यास्यते । १-अयं खण्डनिर्देशोऽस्माभिरेपात्र विहितः । ६-अत्र 'चतुरः' इति कदाचिद्युक्त स्यात् । त्रुटितभागगतोऽप्ययमंशस्तत्राप्यनिर्दिष्ट एव स्यात्, यथान्यत्र सर्वत्र । ९-[ऋ० ११९ ] स नः पितेव' इत्येष २-[ऋ. ११८२] श्रुटितभागगतोऽप्ययं १०-अस्मान् . मन्त्रोऽस्माभिरेवार्थवोधसौकर्यायात्र निर्दिष्टः । ११-सुतास्सन्ता C. अयं पाठः सन्दिग्धः । अथवा ३-[धा० ६११३८] विनिल्लाभे . कदाविदा 'सुना सत्ता' इति पाठः स्यात् । ४-'सर्वप्रकारायाश्च पुटेर्वर्धयिता स नः' इति । १२-[य० वा० सं० ८१३६॥३२॥५] पाठस्त्रुटितः । 1. १३-वचनयो• B. परनोयो.. ५-अत्र 'अस्माकं' इति पाटो युक्तो भवेत् । १४-[ऋ० २।१२।१] १५-(निरु० १०110] ७-प्राव . ८-नेयः . प्रतीकम् B. C.

·अ.३, ख, २१, [रेजते . प्रचित्रमर्क Pणते तुराय मारताय स्वतबसे भरध्वम् । ये सहासि सहसा सहेन्ते रेजते अमे पृथिवी मखेभ्यः॥ भरद्वाजस्य । प्रोपसर्गो भरध्यमित्यारयातेन । चित्रम्-विचित्रम, अर्कम् मन्ध स्तुति लक्षणम्, गुणते-कर्मणि शतृप्रत्ययः, गीर्यमाणाय स्तोतव्यायेत्यर्थः । तुराय-तुर्वतेहिसार्थस्य रूपम, तुर्विते शभ्रूणां हिंसित्र इत्यर्थः । 'स्वर त्वरणे' अस्य घा, त्यरित्र क्षिप्रकारिणे । मारतीय-मरुतां समूहाय, स्वतवसे-स्वयलाय, भरध्वम्-प्रभरम, प्रहरत प्रापयत प्रोधारये- त्यर्थः । अथया-अर्कमन्नं हविर्लक्षणं तद्धेतुमाहवनीय प्रति प्रापयत, ऋत्यिज्ञाचार्य प्रेषः । किञ्च ये मरुतः, सहासि-बलानि शो स्वभूतानि, सहसा-बलेनात्मीयेन, सहन्त-सहिरमि- भये, अभिभवन्ति । यच्छूतेस्तच्छ्रुतिः, तेभ्यो रेजते-विमति, भयेन वा कम्पते । हे अमे ! पृथिवी-पृथिव्यपि फि मुतान्यानि भूतानि । मपेभ्यः-म इत्यपमितमः वि महन्नाम । यद्वा मह इत्यस्य महन्नानो हफारस्य खकारः, महद्भय इत्यर्थः । अथया महो यशस्तमङ्गामा- चोपगमनेन वृष्टिप्रदानद्वारेण या कुर्वन्ति'तस्करोति' इति णिस्, ण्यन्तात् 'णेरनिति णिलोपा-मया यशकारिण इत्यर्थः । तेभ्यः, वित्य (?) सम्बन्धेनोच्यते । द्यावापृथिवीनामानि चतुर्विंशतिः-स्पधे पुरन्धी-इत्यादीनि वनात्मना भूतनाम धारयत इति स्वधे । पुराणि या धारयित्र्यो पुरन्धी । एवं संयंत्र भवति । कर्मातिशययोगेन महिौभाग्यस्य घाचिका ऋक् । [इत्यएमस्या-( तृतीयस्याः) ध्यायस्य एकविंशः खण्डः। १-[७० ६६६।९] 'प्रचित्रमर्क' इत्येव 16-येन B. येन् c. ११-भृतादि 1. भृतादि c. प्रतीम् ।.. २-भारद्वार, १२-सहते B. C. १३-०ति म B. C. ३-०ल्यानेन B. C. 1 सम्बध्यत इति शेषः । १४-अत्र 'तमपि' इति पाठो युक्तो भाति । ४-गृहकर्मणि (णी B) कर्तृ (सु) प्रत्ययः B. C. १५-[of.पा. ३।।२५] इति सूत्रे वार्तिकंगणसूत्रया! ५-'मित्वरा संभ्रमें इति पाठः । १६-पा० ६.५१] १७-अयं पारः सन्दिग्धः । ६-मारत्याय 1 .. १९-'त' श्रुटितम् भाति c. ५-तपसे सब.. २०-पुरन्ध्री c. ९ अप्रोचारपतेत्यर्थः' इति 'प्रोद्यायन्यर्थः' इति २१-महा.. का पाठः साधीयान् स्यात् । २२-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डस्य समाप्तिन दृश्यते । १८-०प्रम. ८-भरत C.

·अ.३, ख.२२. भ.३,पा.४, ख.५. } [फतरा पूर्ण [अथ दाविशः खण्डः।। ॥ १२ । कतरा पूर्वा कतरापरायोः कथा जाते कवयः को वि वेद ।। विश्व त्मनो विभृतो यन्त्र नाम वि वर्तते अहनी चक्रिये अगस्त्यस्यार्पम् । स हि पूर्वमेव संसाररूपे दृष्ट्यमयोचत, कतरा पूर्वा-पूर्वकाला, तत् कतरा अपरकाला, अयो: अनयोर्धावापृथिव्योमध्ये, कथा जाते-कथं वा जाते एवं महा- परिमाणे, कवयः-मेधाधिन ऋषयः, को विवेद-क एतद्विवेद वेत्ति जानाति, अहं तावत्तं जानामीत्यभिप्रायः। किश्च विश्व सर्व प्राणिजातमेते मनो-आत्मना विभृतः-धारयतः, यत्-तादर्थ्यायाश्च. तुर्था लुग्भवति पदपूरणः, यरमै। ये एनयो म चरणाम उत्पत्तिः, यदर्थमेते उत्पन्ने इत्यर्थः । वर्तते-विविधं यतेते, एतयोर्मथ्य इति शेषः। अहनी अहोरात्रे, चक्रियेव चकशब्दातू प्रथमाद्विवचनस्य "वाजीकाराणामुपसंख्यानम' इत्येवमियादेशः । चके इत्यर्थः । चोयते युक्ते च चक्रयुक्तो च, परिवर्तमानसामान्यादहोरात्रे उच्यते । अर्थ- प्राप्तार्थवचनं चतद् भाप्पकारस्य नाम मन्त्राक्षरचियरणं महिमानमाचष्टे, मन्त्री मन्त्र- द्वार । अन्त्यपदाभ्यासोऽध्यायपरिसमाप्तिज्ञापनार्थः, शिष्टभागो निगमसिद्धः । १-आदर्शपुस्तकेयत्र सण्डस्य समातिन दृश्यते। १०-यत्नेते . २-[ऋ० १११८५१ ] 'कतरा पूर्वा' इत्येव ११-०योधम्मध्य c. प्रतीक B. C. १२-अहन् . ३-'तत्' इत्यधिकमिव भाति पदम् । १३-'दयाडियाजीकाराणामुपसंख्यानम्' इति 'सुपां सुलुक् ' [७१।३९ ] सूत्रे पार्तिकम् । १४-नके च ते युक्ते च-चक्रयुक्त इत्येव युक्तः ६-यरी B.1 प्रयोजनायेति शेषः । ७-कदाचित्र 'ह' इति पाठ: स्यात् । १५-उच्यते . ८-अत्र 'परिणाम' इति युक्तः पाठः । १६-कदाचिदत्र द्वारा इति स्यात् । ९-'वि' इत्यत्र त्रुटितम् । 'विवर्तेते' इति पाठो १७-० -०प्तिसूचनार्थम् B. पुसते भवेत् । अन्यथा 'विविध' इति कस्यार्थः | १८-शिष्टभाषा (पा) निगमसिबम् c. ४-परमा० . ५-स्ममना C. पाठो भाति । स्यात् ।

·( १९४)
म.३, ख. २२.
म.३, पा.४, ख.५.४
........"
निस्लामन्त्रमा यार्यपूर्यवृत्तिममुशयः ।
"मन्प्रेण रचितः मृनुना पितृशर्मणः ॥
[इत्याचार्यमद्देश्यरविरचितायां निरुक्तभाप्पटीफायाम
भष्टमस्या (तृतीयस्या-) ध्यायस्य
द्वाविंशः खण्डः।
अष्टमो-(हनीयो-) अध्यायश्च
समाप्तः।
१-अत्र 'ज्ञात' इति 'बुद्ध' इति वा त्रुदितं स्यात् ।
ज्ञातो बुद्धो का सम्यगवगतो मन्त्रो मनन·
साध्य रहस्य येन स तेनेत्यर्थः । अथवा कदा-
चित्र 'महेश्वरेण' इत्येव पाटो भवेत्, लेखक- ।
प्रमादाच तथा त्रुटितो विपर्यंतच
स्यात्।
२-आदर्शपुस्तकेष्वत्र 'इत्यष्टमोऽयायः' इत्येव
पाठः।

·अ.४,ख,१ अ.४, पा. १, ख.१. [ ऐकपदिकोपक्रमः अथ चतुर्थोऽध्यायः। ૨ [तत्र प्रथमः पादः एकार्थमनेकशब्दमित्यादि, उक्तप्रकारेणोपसंहारो विस्मरणार्थः, प्रकरणान्तरोपन्या- सार्थश्च । एकः पृथिव्यादिरों यस्मिन् तदेकार्थम । अनेको घाचकः शन्दो गवादि- यस्मिन् तदनेकशब्दम् । उक्तोपसंहारत्वाच, एकोऽर्थोऽनेकशब्दस्य, अनेकच शब्द एकार्थस्य, इत्येतदुक्तं गम्यते । कथम् ? पुरस्तात् एतावन्तः समानकर्माणो धातयः, पतावन्यस्य सत्त्वस्य नामधेयानि'-इत्यस्यार्थस्य नैघण्टेकस्य प्रतिज्ञातत्वात, यथाप्रति- ज्ञातं चोक्तत्वात् । यच्चोक्तं तस्योपसंहारवचनेनोपसंहर्तव्यत्वात्, तस्य च-एकोऽर्थो यस्मिन् अनेकः शब्दो यस्मिन्-इत्येवमेव ज्ञायमाने उपसंहर्तुं शक्यत्वात् । अपि च यद्येकार्थत्वमेकस्य शब्दस्याभिप्रेत स्यात, अनेकशब्दत्यञ्चानेकस्यार्थस्य, ततो वचनानर्थक्यम, तस्यार्थस्योत्सर्गसिद्धत्वात् । अत आरम्भसामदिप्येकोऽनेक- शब्दस्य, अनेकरोब्द एकस्येति युक्तमयोचाम । अर्थाचायमर्थ इत्यपोनरुक्त्यम् । अन्यया होकोऽर्थोऽयमनेकस्य शब्दस्येत्युक्ते, भनेकशब्दो यस्मिन्नेकार्थस्येति पुनरुक्तं स्यात् । इतिशब्द एयमित्यस्यार्थे, युद्धौ सन्निहितस्य एतदिति प्रतिनिर्देशः प्रकरणमन्यपदार्थ तदभिप्रायञ्च ने नपुंसकैकवचनम् । एतदेवमेकार्थमने कशब्दं नघण्टुकं प्रकरणमुक्तमि- त्यर्थः । यद्यपि च गोकाष्ठादीनामनेकार्थत्वं क्वचित प्रदर्यते, अनवगतसंस्कार विश्व- पदादिः । तथापि तत्यासङ्गिकं द्रव्यम् । न च प्रासङ्गिकं प्रकरण विहन्ति । अयेत्यादि, अनन्तरं यानि 'दयतिरनेकर्मा' इत्यादीनि । अनेकार्थान्येकशब्दानि तान्यतः परमनुकमिध्यामः अभिधानाभिधेयतन्निर्वचनोदाहरणादिक्रमेणोदाहत्य व्याख्यास्याम इत्यर्थः। १-अथ नवमोऽध्यायः B. नास्त्येव C. ११-अत्र 'म' कारोऽधिक एव भाति । अथवा २-गास्त्यादर्शपुस्तकेषु ३-०कार्थः ।. 'तदभिप्रायञ्चदं नपुंसकैकवचनम्' इति पाटः ४- निरु० ११२.] ५-एण्डका कदाचिस्यात् । १२-गंथ निगमान् । B. ६-०हत्त: c. ७- त्वमनेवस्य' इत्यपि पाठः 3, १३- विश्चकम्मा ( c.) कक्ष्यादि I. C. ८-०भिप्रोक्तं. १४-'द्रष्टव्यम्' इति स्यात् । ९-अनेकाप (व_c.) शब्द B. C. कदा १५-अ (अ.) गेन्यादि B. C. चित्र 'अनेकश्च शब्द' इति पाठ: स्यात् । १६-[ निह० ४.१७] कीमया० ॥ १०-'अयो' श्रुटित B.C. स्ये युक्तं.. १७-इत्यादिति , । ......वाम B.

·म.५,स. १. ( १९६ ) [ध्यास्यामः म.४,पा.१, स. १. न चैतापदेव, किन्तहिं ? अनवगतेत्यादि । व्याकरणेन प्रत्यक्षेण मावितेन विशेष- लक्षणेनानवगतः, अनवयुद्धः प्रकृत्यादिविभागलक्षणः संस्कारो येपाम | केन तर्हि ? सामान्येन-उणादयो यहुलम' 'पृपोदरादीनि यथोपदिष्टम्' इत्यादिना प्रदर्शितसाधुत्यात् । 'बहुलं छन्दैसि' इति च । तांश्च निगमान् निगमयितव्यान् घेदिकान शब्दानित्यर्थः । तेषाधानकायगतसंस्करणात, फश्चिदनेकार्थ एव । यथा 'दयतिरनेकर्मी' 'नूचिदिति निपातः पुराणनययोः' इति । एतयोहिं धातुत्याग्निपातत्याच नान्यः संस्कारोऽम्तीति । फश्चिदनयगतसंस्कार एप, यथा-जहा-इति । कश्चिदुर्भयवान्, यथा अपार-दन्ति । तथा क्वचिनिगमेनघोपक्रमः, इपिरेण इति क्वचिदभिधेयं निगमेनैव गतत्वादप्रदर्शितः। यथा- प्रेय-इपिरमुनयति-नोक्तम् । क्यचिदतिप्रसिद्ध निगमोऽपि न पठ्यते । यथा-कुरुतना- दिपु । तदेतद्यर्थासम्भवं सर्वत्र प्रदर्शयितव्यम् । न चैतद् व्याख्यायवानुक्रमणात्-'तदुपरिपाव्याख्यास्यामः । नघण्टुकानि नग- मानीह' वश्याम इति पुरस्ताद् व्याख्यानपतिज्ञामवत्सव्याप्तिन(?)फियते । सा चैय पूर्वाचार्यः प्रदर्शिता। तत्त्व पर्यायसग्देन व्युरपत्तिश्च द्वयोरपि । निगमो निर्णयश्चेति व्याख्येयं निगमे पदे। तत्त्वं पर्यायशब्देन' यथा-निधी पाश्या भैवेति-इति । व्युत्पत्तिश्च द्वयोरपि-तस्य च पर्यायस्य च, निधायनिधीयते । पाश्या पार्शसमूहः-इति । निगमः अस्मिन्नर्थ इति । निगमो वैदिकः प्रयोगो मन्त्रो या । यथा-'वयः सुपर्णा' इति । 'निधयेध घद्धान्' इति १-गुणाद. c. २-[पा० ३१३१] १७-'दिषु' इति त्रुटितम् B. ३-[पा० ६।३।१०९] वृक्षोदरादिनियो• c. १९-[निरु० ११२०] 'इह व' श्रुटितम् B. ४-०शिकसा• B.C. २०-अस्य वाक्यस्यार्थो न सम्यगवगतः । ५-[पा० २।४।३९,७६,७६॥३।२।८८॥५॥२॥२२॥ २१-'चेय' त्रुटितम् 1. ६॥३४॥७११८,१०,१०३॥३.९७॥४ vdu] समुद्धृतम् । एवं प्राचीनमिदं पद्यं कुप्रत्यमिति न (-'वैदिकान्' नास्ति B. ७-संस्कार.. ८-[निरु० ४.१७ ५-[निरु० ४३७]. | २३-शब्दा न . c. २४-'निधा' श्रुटितं भाति B. १०-'यथा' नास्ति B. C. 11-गस्विमुभ• B. C. १२-[निरु. ४१८] १३-[निरु• ॥७] १४-'गतत्वा' त्रुटितम् R. १५-० दिति यति' इत्येव B. १६-[निरु• ४७] / ३०-[निरु• ॥२] ऋचोऽन्तभागः । १८-०तन्यथा C. २२-पद्यमिदं दुर्गाचार्येणापि तदुच्यते' इत्युल्लिय ज्ञायने । कस्यचिद् व्याख्याकतुरेवेति तुनिश्चितम् । २५-भवन्ति B.C. २६-यनीधी. . २७-पदरयावाग स. 1. C. २८-[निर० ४२] २९-[निरु० ४.२] निधापदव्याख्यावसरे निगमः ।

·[जहा अ. ४, ख, १. ( १९७ ) अ.४, पा. १, ख. १. बन्धनकस्य फरणं निधेत्युक्तम, पाश्या च बन्धनस्य करणम्, अतः पाश्या निधेति निर्णयः। तत्-एतत्प्रकरणम, ऐकपदिकमित्याचक्षते-पूर्वाचार्यप्रसिद्धयमस्य संज्ञेत्यभिप्रायः । एकपदानां व्याख्यानम् ऐकपदिकम्न्दति । अत्र हि एकैकमेव जहादि पदं व्याख्यायते । न यथा पूर्वत्र, एकविंशतिः पृथिवीनामधेयानि, हिरण्यनामानि पञ्चदश-इति पद- समुदायः। तत्र प्रथमं पदम्-जहा-इति । तदनवगतम्, तत् किं हन्तेः जिहातेः जिहींतेरिति । धातुस्तावद् विशेपेणानवगतः। प्रत्ययोपि जातिरपि नामाख्यातं निपातो वेति, कारक मपि । अतो धातुप्रत्ययपदजातिकारफानवगमादनवगतम् । तस्य प्रफरणपदान्तर सम्बन्धसामादिना धात्यादि निश्चित्य तदभिव्यक्त्यर्थं हन्तेलिंडुत्तमैकवचनेन या 'अभ्यासाचे' इति कुत्यस्यामाबो नकारलोपश्छान्दसत्वादित्याह-जघानेत्यर्थ इति । इतरयोर्धात्वोः पूर्वपराभ्यासे सम्बन्ध यानिगमः । [इति नघमस्या-(चतुर्थस्या-) ध्यायस्य प्रथमः खण्डः। ७ १-'' त्रुटित भाति P. २-०दायमू B... ३-'जहातेः' इति युक्तः पाठः। ४-प्रत्ययेऽपि .BC. ५-[पा० ७३।५५] ६-०न्धानिगमः ।, ७-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डसमाप्तिन दृश्यते।

·(जहा म.४, स.२. अ.४, पा.१,ख.२. [अथ दितीयः खण्डः।] को नु मां अमिथितः ससा सरायमब्रवीत् । १ जहा को अस्मदीपते॥ जहेत्यस्य पदस्य प्रतिशातार्थोपपादनार्ये प्रथमं तावत् पूर्वा ऋग व्याख्यायते । निशोक इन्द्रमाह-- मा न एस्मिमार्गसि मा द्वयोरुत त्रिषु । वधीर्मा शर भरि ॥ माशब्दो वीरित्येतेन सम्बध्यते । न:-अस्मान्, एकस्मिन्नागसि-अप धे, मा च द्वयोः, उन त्रिपु मा वधीः मा हिंसीरित्यर्थः । मा च हे शूर ! भरिपु पहुषु विभया हि', विममि हि। स्वावत: व प्रकरणे युप्मदस्मदोश्छन्दसि सादृश्य उपसंख्याने' इति यतुप्रत्ययः तेन त्वत्सदशादित्यर्थः । उप्रात्-अप्रसह्यातू गाद्वा, अभिप्रेरिण:-अभिप्रभङ्गः शत्रूणाम, दस्मात्- उपक्षपयितुश्च, अमृतीपदः गन्तृत्वातिः सेनानामभिभयितुरित्यर्थः ।यत एवमतो प्रीमि 'मा संख्युः'-माशब्द आविद इत्येतेन सम्बध्यते । सख्युः-मित्रस्य, शूनम् प्रवृद्धम, कि सत् ? सामात पापम्, पापपर्याय ऐर्षे घा शूनम् । आविदे आभिमुख्येन मा शासिषम् ।माच पुत्रस्य । प्रभृवसो-प्रभूतधन ! किश्च आवृतत्वादावृतावृत्तिस्तया तद्वत्, आवृत्तिमादित्यर्थः । भूतु छान्दसत्याद् विकरणाभाषः । अस्मान् प्रति सर्प देवप्रसादपरं भवतु, ते-तव, मनः । एवमुक्त इन्द्रस्तं सोपालम्भं प्रत्याह-को नु, फाप्रश्ने, नु इत्युपालम्भे, पादपूरणो घा हे मर्या ! मनुष्याः ! अथवा का+उ=को लकारः पदपूरणः, मशिदोऽपि मर्यादा- १-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डारम्भो न दृश्यते । सादृश्ये वतुब्बान्यः' इत्यानुपूर्वी वार्तिकं पश्यने २-ऋ० ८१४५३७] को नु मर्या' इन्येव | ११-प्रसहिB, C. १४-हती है B. प्रतीकम.. १५-०त्वादिति से० B.अत्र 'गन्तवादतीनां सेनानां' ३ नास्य. इति पाट: कदाचिरस्यात् । ५-पूर्वमृगपुत्र B. c. १६-[ऋ० १४५/३६] १५-एवं B. C. ६-[ऋ० ८१४५॥३४] 'मान एकस्मिन्नागसि' ] १८-०त्तिमिन्य. R. १९-'त' श्रुटितम् .. c. इत्येव प्रतीकम् B.C. २०-'' त्रुटितम् . ७-०रित्यनेन c. -'अपराधे' श्रुटित भाति P. २१-अयं पाट आदर्शपुस्तकेषु द्विलिखितः । भन्यत्र ५-[ऋ० ८॥४५॥३५] १. लावतं B. C. 'काउ को उकारः' इति पाटो वर्तते । अय 11-'चतुप्रकरणे' इति युक्त स्यात् । पाठः साधीयान् । लवारपाठस्त्वसंगत एव । १२-[पा० ५॥१॥६१] सूत्रे कौमुद्यां युष्मदस्मदोः | २२-मांशब्दो' पति त्रुटितम् , ! - ४-०मस्ताव. ०. ।

·अ.४,ख.२, [निधा अ.४, पा. १,ख.२. बचना, केयं मर्यादा, कोऽयमाचार इत्यर्थः । अनामुष्टः सखा नै सखायं सन्तमप्रवीतू-प्रवीति- मा नो अधीरिति । कोहि नाम सखायं सन्त हन्ति जहा हतमान् वा आह-किमिति शेषः, येनैवमुख्यते ! कः को वा, अस्मत्-अस्मत्तः, ईपते-ईपतिर्गतिकर्मा । शुद्धोऽपि चात्र सोप- सर्थ द्रष्टव्यः अथगच्छति पालयत इत्यर्थः। एवमत्र मा नो वधीरिति पधप्रतिषेधलक्ष- णोपालम्भवादस्या ऋचो जोत्यस्यार्थस्योपपत्तः शब्दसारूप्याच्च जघानेत्यर्थ इत्यु- पपन्नम्। अत्र-मर्यादाभिधानं वा स्यात-इयं मर्यादा अभिधानमुक्तम । तदयुक्तम, प्रथमाबहु- वचनान्तं हीदमामन्त्रितम्, न तु टायन्त मेकवचनान्तम, मर्या अमिथित इति सवर्ण- दीर्घत्वप्रसङ्गात् । अनुदात्तस्य चौमन्त्रितत्यासम्भवान्न दोपः, छान्दसत्याभयं भवि- प्यति । अन्ये तु शाखान्तराभिवायं मन्यन्ते । मर्यादा मर्याद्योविभाग:-मर्यादा नाम-पूर्वस्या भूमेरन्तः, म्रियते सा तत्रेति मर्या, आदिः परभूमेरारम्भः, मर्या चादिश्च मर्यादी, तो येन यस्मिन् वा प्रदेशे विभज्यते, स मर्याद्योविभागः । स मर्यया चादिना च योगात् । मर्यादामर्यादिनोः इति पोठे वाह्यादिदर्शनादिनिः । मर्यादिना तद्वतोमियोविभागो वा । अपापकमिति न्यायप्राप्तवचनम्, अपापको हि न हन्यते । तथा हित' इत्यर्थप्राप्त घचनमेव, अत एव हि पलायतिनाभिहितम् । निधेत्यनन्तरमनवगतसंस्कारम, तस्य पाश्या भवतीति पर्यायेणाभिधेयकथनम् । यद् यस्मिनिधीयते स्थाप्यते मृगपक्षिग्रहणाय इति नियंचनम् । अभिधेयप्रसक्तं निराह- पाश्या पाशसमूहः, समूहाथै पार्थादिभ्य इति यः । पाश्या जालम, पाश्यानुप्रसङ्गात् पाशं निराह-पाश: पाशयतेः बन्धनार्थाद् विपाशनात् । तेन विविधं मृगः पक्षी या वध्यते । निगमः- [इति नवमस्या-(चतुर्थस्या- ) ध्यायस्य द्वितीयः खण्डः। १-'अस्मान् प्रति' इत्यत आरभ्य 'कोऽयमनार' इत्यन्तः पाटो द्विलिखित आदर्शपुस्तकषु । २-त्.न् B. ३-शुदो विचित्र B. C. ४-त्रित:. ८-पिदिना B. चिदिना . १-पाठ: B. १०–त्रीहयादिभ्यश्च [of. पा० ५१२११६] ११-०दिना B. १२-अत्र 'भीत' इति पाटो युक्तः। १३-पझ्या पाश्यस१४-वादिभ्यः . १५-इति' त्रुटितम् . १६-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्टस्य समाप्ते निर्देशो ५-चासत्याम. B.C. ६-नाम B.C, ७-म्रियन्ते B. मृयन्ते c. नास्ति।

·। 7 भ.४,ख. ३३ [गिताम ( २०० ) }: अ.५,पा.१,ख. श [अथ तृतीयः खण्डः ।। वर्यः सुपर्णा उप सेदुरिन्द्र प्रियमेधा पयो नाधमानाः । अप ध्वान्तमूहि पृधि चक्षुर्मुमुग्य मानिधयेव बढौन् । शाक्त्यस्य गौरिचीतेरापंम । क्या-बहुवचनम्, विः पक्षी गन्ता था। अन्तीतो. पमानध । वयः पक्षिसहशाः शीघ्रगन्तृत्वेन गन्तोरो वा । सुपर्णा इति, रक्ष्मीनाम, आदि- स्परश्मयः । उपसेदुरिन्द्रम् उपसीदन्ति ईश्वरमादित्यम् । प्रियमेधाः-प्रिययज्ञाः । प्रायः द्रशारः । नाधमानाः-याचमानाः । फिम ? उच्यते, अपोणुहि-अपच्छादितं कुर अपनयेत्यर्थः । वान्तम्-तमः । तश कुर्वन्, यंदेनं संपूर्णमालोकाभावाद् दर्शनस्यासमर्थ ध्यस्तमिय या तमसा, एतत् पर्धि-पूरय देहि वा । चक्षुः-सर्वस्य लोकस्य तचिचीपन, मुमुन्धि अरमान् , निधयेव-पाशसमूहेनेव, यद्वान्-उद्गततमोऽपनयनाथै सर्वान् विक्षिप्येत्यर्थः । सुपर्णशब्दस्य रश्मिनामसु पाठात सुपतना इति निर्वचनाभिप्रायः । आयस्तं चक्षु- रिति-आध्वस्तमाञ्छादितं तमसा, अर्थमाप्तस्य चार्थस्येदं वचनम, न चान्तशप्दनिर्व- चनार्थम् । तमःपर्यायत्यादस्य चक्षुषण सामानाधिकरण्यासम्भवात् । चक्षुः ख्या- सेवा दर्शनार्थस्य, चेष्टा । अनेन हि दृश्यते । शिताम-इत्यनयगतसंस्कारमनेकार्थश । भाचार्यविप्रतिपत्तेः पूर्वपूर्वपदोत्तर- पदाद्विप्रतिपत्तिनिमित्ता च विप्रतिपत्तिरुपन्यस्ता निगमे सुप्रतिपादिती भवतीति भाष्यकारो निगमेनवोपक्रमते-पार्वतः श्रोणित इत्यादिना- "होता यक्षदिन्द्रामी डागस्य हविष आत्तामद्य मध्यतो मेद उद्धृतं पुरा द्वेषोभ्यः पुग पौरपेच्या गृभो धस्ता नूनं घासे अमाणां यवतप्रथमानार सुमरक्षराणार शतरुद्रियाणाममिध्वात्तानो पीवोपवसनानां पार्वतः श्रोणितः शितामत उत्सादनोऽशादहादवत्तानां करत एवेन्दापी जुपेतार हविदोत" १-आदर्शपुस्तकेम्वत्र खण्डारम्भस्य निर्देशो ८-अत्र 'यदेव' इति पाटोयुक्तो भाति । ९-०क्षिपेदित्य B. १०-अध्वस्त ए. २-[ऋ० १०७॥१] 'वयः सुपर्णाः' इत्येव | 11-[ef. धा० २१५०] १२-[ct. धा. • २०७] प्रतीवम् B.C. १३-'पूर्वपूर्व' इति श्रुटित्तम् B. ३-शाक्यस्य गौवी. c. ४-अन्तणीतो० ८. | १४-पदोदात्तरवदद्विः B. अयं पाठः सन्दिग्ध एव । ५-गन्धारो.अयमपि पाठः B. अस्शः पतिराशयः सम्यड् नावगम्यते । (-अत्र 'रस्मिनाम' इति इस्वघटित एव पाटो | १५-०पादना C. युत्तो भाति । १६-[तै• बा३३१११॥२.३] 'होता यक्षत' -प्रियज्ञा नास्ति। इत्येव प्रतीकम् B.E ·8412- [शिताम म.४,ख. ३, { २०१ ) अ.४, पा. १.ख.३.1 पशोहविः प्रदानस्य मेषोऽयम् । होता यक्ष-लोडथै पञ्चमः, हृदयादियागेने यजतु । अग्नीपोमो, यतस्तौ, छागस्य हविष आत्ताम्-मक्षितयन्तौ ! अय मयत: मध्यात् । मेद:- मध्यवपाण्यम्, यतो वपायागः कृतः। अतो वहादय, आदिकालो वर्तत इत्यर्थः । कदा यजते ? उच्यते, पुरा द्वेपोभ्यः-द्वेष्म्यो द्वेष्येभ्यो वा हविर्मथिभ्यो रक्ष आदिभ्यः, यावत् फालातिफमदोपादेयतावद्धर्वाधि रक्ष आदीनि म विध्वंस्यन्तीत्यर्थः पुग च पौरुषेयी गृह्यत इति गृही इडा, तस्याः । तो चेज्यमानी पत्ता भक्षयेताम् 1 नूनम्-निश्चयेन । घासे अप्रणाम-घासानिमित्त अजन्ति गच्छन्ति, वासे घा न जीर्यन्ते ये ते, घासे अंजाः पशवः । जापाण्यायोमिति, एयश्चात एकस्मिन्नेव बहुवचनम् । वचनव्यत्ययो पा । घासे भक्षणे वाजस्य पशोत्यययभूतानि ! यवसप्रथमानामित्यादौ सर्वत्र द्वितीयाथै पष्ठी यवतमन्न प्रथममुल्कष्टम् । अन्नान्युत्कृष्टानि मांसानीत्यर्थः । सुमरक्षराणाम-सुसिद्धसया मृदुत्वात वयमेवोदरं प्रति क्षरितृणि । शतरुद्रियाणाम रुद्र इति स्तोतनाम तस्य स्वभूताः स्तुतयो रद्रियाः साः शतसंख्याका येषां ताति बहु स्तुतीनीत्यर्थः । पार्वतः श्रोणितः शिता मतः । शितामशब्देन वाहुरुच्यते, कुतः । पार्वतः श्रोणित इति बाह्यावदानप्राये चच. नात् । बाह्यत्वं च हृदयायपेक्षया पाश्र्वादीनाम् । तथा च श्रुतिः । अग्निध्यात्तानाम् । अग्निना पायकेन स्वादूझताति । पीयों बलवान् पशुः । उपगम्य इप्यते यस्मिन् अपव- सनम् । पीया उपयसन येषां तानि । यलयन्तं पशुमवयवयोगेनोपर्यम्य यानि व्यवस्थित नान्यासन्तीत्यर्थः । साहचर्य दर्शयति । दोषोरवति पादयोरवयतीति । पायर्यादि- साहचर्याच पर्वतमारदादिवत सन्दिग्धे निर्णयः । १-पञ्चमी D. आपतितः। २-'हृदयादियागेन' इति त्रुटितम् B. १२-[ Fragment of पा० ११२१५८ ] ३-अमिपोमो . १३-'दि' इति त्रुटितम् . ४-पौरपेठ्या, गृह्यात इति गृभः' इति युक्तं स्यात्।। १४-संख्योका , ५ इद। . १५-तीनिय.. १६-दिलता.. ६-तस्या इडाया: पुरा इत्यन्वयः । प्रागिडावदाना-१७-वारा व.. १८-ह्यदया. दित्यर्थः। १९-पcि. २०-पीयो. ७-को B.C. २२ बलात्प.B. २२-०वसनो. ८-यस्ता जक्षयता.. २३-०नोक्यम्य c. ९-यानसनि.. २४-इतः परं 'पार्वतः श्रोणितः' इत्यारम्य 'तथाच 10-वासन C. 'स'इत्यधिकम् । श्रुतिः' इत्यन्तः पाठः पुनलिखितो दृश्यते ..c. ११-अग्रा; B, C, दतोऽग्रे 'म' इस्पप्यधिको वर्ण । २५-वप् C.

·( २०२) [शिताम म.१,ख.३. हा.४,पा.१,स्त्र.३. 1 अथवा योनिः शिताम श्रोण्यानन्तर्यात योनिशब्देन अग्नीपोमीयस्य पुस्पशुत्वात पुंस्पशोश्च योनेरभाषा अनवदानीयस्याच सामीप्याद गुदा प्रतिपाद्यते । तेन शितामतो गुदोदित्यपः। श्याम या यजमांसं कालेयकाण्यं शिताम उच्यते । श्वेत वा मांस मेद आख्यम् । सदपि हि 'मेदसा सुचौ प्रोणीति' इति पचनादधदानमध्ये प्रक्षिप्यते । पार्थात् थोणेर्या बाह्यादीनां वायतमस्मात् । उत्सादत. । पाादोनों छेदप्रदेशस्ततः । अन्यस्माश्च हृदयादेः । अङ्गादङ्गादयत्तानाम ! अयत्तानि । कुरुन एव भक्षणं चैतदग्नीपोमा । मान फापम् । जुपेतां सेवेताम नित्य हयिरस्मदीयम् । त्यमपि होत: यज 1 मा विलम्यिधाः ।' पार्वे कस्मात् । पशुमयमझ भवति । तद्धि पशंना सम्हः पाश्वमित्येवं चैयाकरणा भन्या- चक्षते । न पशुसमूहरूपस्यात् पशुमयम् । पशुः स्पृशतेः । स हि संसृष्टा पृष्ठदेशेन । तत्र लग्नत्यात पृष्ठदेशमित्यपवादे द्वितीयाया अर्थासम्मशत् | पृष्ठमपि स्पृशते रेव । तद्धि संस्पृष्टेगहः । अहमैई नादचनाद्वा । अङ्कनलक्षणमशनमङ्गम् । अङ्कयते हि तेन लक्ष्यते गतश नका। । श्रोणिः प्रोणतेर्गति चलार्मणः । गतेः सम्बन्धि येतं कृतं चलने गतिचलादिना देयम् । असमन्वयं दर्शपति-प्रोणिश्चलतीव गच्छतः पशोः पुरुषस्य घा।दोः याहुः स शिताम भवति। अङ्गे भितस्यात् । धितशब्दस्य पृरोदेरादित्याद रेफस्य लोपः। तइत्यस्य दीर्घधम मशंद- घोषजनः । दोष्णध शितामत्वे उक्ता युक्तिः । दोः देवतेः गत्यस्य । पादाभ्यामिव बहुभ्यां वि पशुगच्छति । १-०पोटीय.. २-गुदमित्यर्थः । १५००त्येव B. १६-पशु .. २-अब 'यक्षमास' इति पाटो थुत्तो भवेत् । १५-पशु. ४-मस C. अयामपि पाठ: B. १८-अत्र 'सस्पृष्टा इति युक्तः पाठः । ५-भुवो c. अनुपलब्धमूलमिदं वचनम्] १९-तह B. ७-मूले 'करत' इति पार: । बदारिदयं तवार्य: २.-याप.c, 'इन्यपपाठः' इति पाटो युक्तः । स्यात् । परं तथा सत्ति 'अग्नीयोमी' इति कर्य- २१-समट. c. अयमपि पाठः ।. पदस्य द्विवचनान्तरवार 'कुरुताम्' इति प्रय- २९-मना.. २३-नवताये । मस्य दिवचनान्त एव पाट: साधीयान् स्यात् । २५-०दिना हिश्श्यC. ८-तद.. ९-काष्ठा B. २६ समसयान द.. 1.-सेवताय . ११-०ल्य ते ६. 1.vef. पा. ६३.९] पोद , १३-यिल.. २८नवस्य . २९-पा०।९२] 11-मयंग. १४-pic. १.अत्र बाहुभ्यामपि' इति पायो युक्तः । २४-तत् .

·} . ६ अ. ४, ख.३, । २०३ ) [शिताम म.४.पा.१,२.३. योनिः शिताम इति शाकपूणिः । गुदोन योनिरुच्यत इत्युक्तम् । स हि विपितः । 'पिर्श बन्ध' विविध सितो यद्धो भवति । गुदो हि पुरीपोत्सर्गवेलायां विकसति । संकुचत्यन्यदा । न च विविधं पद्धस्य विकसनमुपपद्यते । सितशब्दस्य सकारस्य. शकारः। तसदस्य दीर्घत्यम् । मकारचोपजनः । पोदोदित्यात् । शामतो यकृन इति तेटीकिः। श्यामशब्दस्य यकारस्य सम्प्रसारणम् । -ताशब्दश्चा- गमः । यसत्त इत्यर्थः । प्रतार्थवचनम् । श्याघचत्त एव फालेयकाव्यम् । अवदानवि- धानात् । तैदी किराचार्यः । श्यायतेरित्ययस्य । तद्धि गतं द्वाभ्यां वर्णाभ्यां शुरलेन च कृष्णेन च । शुक्ल कृष्ण सम्पति श्यामस्योपजायमानत्वात् । प्रकृयथा कया च । यथा- कचि मृदुत्वादफ्लेशेनंव कृत्यते छिद्यत इत्यर्थः । शितिमांसतो मेदस्त इति गालयः । शितिशब्दः इथेतवर्णवचनः । तस्येकारस्याकारः । मांस इत्यस्यापि आकारस्य हसत्व अनुनासिक 'स'शब्दलोपः शिवामतः मेदस्त इत्यर्थ- प्राप्तवचनम् । तद्धि श्वेतस्यां सं गालव आचार्य 'ते । शितिः शनेः तनूकरणार्थस्य । कृष्णादिभ्यो हि तनुरिय गुफ्लेयर्णः । मांस माननं या । तेन हि मान्यतेऽतिथ्यादि । मानस या मैन इति । प्रसन्नचेतसो हि पुरुषस्य तदुपचीयते नोदिनस्य । मनोऽस्मिन् सीदतीति वा। मांसे हि मनः प्रायेण सर्वस्य सीदति भक्षयेयमेतदिति । मेदो मेद्यतेः । मेद्यतिः स्नेहाथः । निग्धं हि तत् । एवमनवगताभिधेयोऽनवगतसंस्कारोऽनेकार्थश्च । पञ्चानेकप्रकारम- नवगतं पदजात्यभिधेयविभागाँध्याहारः कृतो द्रष्टव्यः । 1-विपत: र- धा० ५।२ ] बिड् . अन्यथा 'शितामत' इति रूपाव्युत्पत्तेः ३-०सदुप. B. १०.०र्थः प्रा. B. C. ४-सित इति द्विलिखितम् B. C. १९-आचार्यों मन्यते' इति पारोऽत्र स्यात् । ५-[ of, पा० ६।३१०९] पृष्ठोद, २०-क्लेन ६-त. ७-यं कृत्त C. अयमपि पाठ: B. २१-मन्यते B.C. ९-रि इति श्रुटितम् ०. २२- तिर्खादि . १०-पर्णाभ्यां . ११-०कश्च्यिामस्यौप.. २३ अत्र 'मन' इत्यधिक भाति । १२-० थे चि मृदु . २४- त्येति B. "स्य ति C. गत्र इति' इति 'ति' १४-०ददश्चत.. १५-स्योकार: B. इति वाऽधिक एवं पाठः। १६-व्याकरस्य ०. व्याकरणस्य प्रवत्रः । २५-न हार्थः, इत्येव c. १७-आदर्शपुस्तकेयु 'स' इति नास्ति । अर्थानुसा- २६-एक्मयनवगवान्यभिधेयेनवगतसंस्कारानेका रित्वादस्माभिरेवात्र निवेशितः । मांस शब्द अनुनासिककस्य सशब्दस्य च लोप इत्यर्थः । ८-देवदान. . १३-शालव: थेच. २७-०भागध्या. ०.

·( २०४) [अर्थाधनवगतोदाहरणानि अ.४, पा.१,ख.३. तन किश्चिदुदाहरणानि प्रदर्शयामः- तार्यानयगतत्वे उदाहरणम्-त्य इति । इदं हि नामत्वेन चोपन्यासात पद- जात्यनयगत फेचिनामत्वेन प्रतियन्ति । अन्ये निपात इति पेष्ठ विचारितम् । अभिधेयानवगतम् । शिताम योनिमिति । मभिधेयविप्रतिपत्तेः। तथा पदविभागानयगतम् । मेहना इति । अध्याहागनयगतम् । दमूना इति । दानमंना इत्यध्याहारात् । तथा क्रमानवगतम् । ययान्यस्यावसरेऽन्यो वर्णः प्रयुज्यते । 'उभयाहस्त्या भैर'। 'समृतातेवानु मा गृहाय' इति वर्णव्यापत्तीरनगमः। तथा खरानप्रगतम् । 'वने न वा यो' इति । तथा विक्षेपानवगतम् । 'चाचा नः पृथिवी इमम्"इन्द्रा नु पूषणायं' अनानुपूर्व्य- सहिता शुनैश्चिच्छेदादि द्रष्टव्यम् । गुणानबर्गतम् 'कुविदंती कसैलती' त्यादि । यतच्छन्दौद् व्याख्यागुण पवाद- गतः। संस्काराग्यदन्यजति । व्ययधानानवगतम् ‘यायुः पूषा स्वस्तये नियुत्वान्'। तथा हि दर्शयति 'वायुश्च नियुस्योन् ' इत्यादिना। तथा क्यचिदेफस्यानेकत्यं क्रियते । 'ततो धयः प्र प॑तान् पूरुपादः' इति पुरुषा- नार्दनाय । विधानेकमप्येकम् । 'चकार गर्भ सनितुर्निधान । गर्भनिधानमिति । क्वचित प्रसिद्धाख्यातार्थासम्भवादन्यथा निरुच्यते । 'विश्वेदिन्द्रस्य भक्षत' इति भक्षयस्यर्थासम्भयात् भनिरुच्यते । २-[ निरु०१७] ३-मना इति त्रुटितम् . ४-[ ऋ० ५.३९/१॥ निरु ४४] हस्ताभ्या c. १३-०वादव०८. अयमपि पाठः . ५-[अनुपलब्धमूलमिदं पवनम् ] ६-[३० १०॥२९॥१॥ निरु• ६२८] १६-[ निरु० ५।२८] -ऋ. २४१॥२०॥० सं० 111 निरु. ९३०] -[.६॥५ ९-शुन.. १-३व B. 'क्रिविदंती' इति पाटो युक्तः । १२-०च्छा. १४-'न्य' श्रुटितम् C. १५-[१० ७.३९।२] १७-दय प्रवत (ताc.) त् पुरुषाद B.C. [ऋ. १०।२७।२२] १८-पुरुषानदनाय' इति वा पाठः स्यात् । १०-बदतम् . १६-[*. ३३१२] २०-[३० १९९३] 1-निरु• ५.३०] विदति रस्त• c. २१-भजे' धुटितम् .

·मं.४, ख. ३.
( २०५ )
[ मेहना
म.४, पा. १,ख. ३.
क्वचिच नवैवाख्यातं क्रियते । 'अग्निरूयं मम तस्य चाकन् । आख्यातं येन 'मा
तो भर सेवितं यस्य चाकन्' इति । यद्वृत्तसम्बन्धान्निधीतप्रतिषेधे सत्युदात्तश्रुतिर्भवति।
तेन कामयता कामयत इत्यर्थः । सोऽयं पदान्तरसम्बन्धसामर्थ्यापक्षोऽनेकविकल्पा-
अगमः प्रदर्शनीयः । तथा चोक्तम् 'अर्थनित्यः संस्कारमाद्रियेत' इति ।
मेहना इति आचार्यविप्रतिपत्तेः । मिहोऽनवगतम् । एकमिति शाकल्यः । त्रीणीति
गायः । तां च विप्रतिपत्तिमुदाहरणेनैव दर्शति ।
[इति नयमस्या-(चतुर्थस्या-) ध्यायस्य
तृतीयः खण्डः।]
११
१-नमैवा..
२-[अ० १११४८१२ ] चाकन B,
३-बुवित .
४-[अनुपलाधगृलमिदं वचनम् ]
५-यरत्त .
६-नियात B.
७-[निरु. २१]
-'त' श्रुटितम् .
९-त्रिणी..
१०-इति' नास्ति B.
११-आदर्शपुस्तकेम्वत्र राण्डसमातिनिर्देशों
नास्ति।

·( २०६ ) [मेहना अ.४, ख. ४. ३.४, पा. १,ख.. } [ अथ चतुर्थः खण्डः। । यदिन्द्र चित्र मेहनास्ति स्वातिमद्रिवः । राधस्तन्नो विदद्वस उभयाद्दरत्या भरे अत्रेभीमस्येयम् । यत् हे इन्द्र चित्रं चायनीय पूज्यमें । मेहना माईतेः दान- कर्मणः । अकारस्य एकारः । अनुस्वारलोपश्च । शाकल्यपने महनीय दानाहम् । अस्ति तु । छन्दोगानां तु मेहना शब्दे नैयाम्ति । 'यदिन्द्र चित्र मेहनास्ति' इत्येवरूपः पाठः । तेगं चित्र म इह नास्तीत्य पदानां पञ्चांना महं न इत्येपं रूपाणि मध्यानि पदानि । यन्मे मम गृहे नास्तीत्यर्थः । परीर्थ या प्राथ्यते । असढत्यधेिमप्रसङ्गेन चेदमस्या चः शाखान्तरे वेदान्तरे थाऽधीतस्या अवयवस्य'६ व्याख्यानं द्रष्टव्यम् । वादात कृत्यार्थे प्रत्ययः । 'यदेयं त्वया स्तोतृभ्यो यष्टभ्यश्च दातुं संकलिप्तमित्यर्थः । हे अद्रिवः । अदिः यावा तद्विकाराद्वा दादरणाद्वा । बञोऽत्रादिरुच्यते तेन तद्वता | राधो धनम् । तमः अस्मदर्थमस्मभ्यं दातुमित्ययः । हे विदवस:-विन्दति लभते घसूनिधनानि यःविद- सः धनानां लब्धा तस्येदं सम्योधनम् । उभयाहस्ति द्विदण्ड्यादिरयम् । भाभ्यां हस्ता. यामित्यर्थः । आभर-आमर प्रभूनमित्यर्थः । अद्रिः आदृणाति विदारयति अनेन सोममिदं गदादि वा । अपि वात्तैः स्याद् भक्षणार्थस्य । अद्रयो हमिपयकाले सोममदन्ति । तथाव मन्त्रेऽपि सोमादो'. १-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डारम्भनिर्देशो नास्ति । १३-ऋपय: B. अपच: C. २-चित्रं . १४-अत्र 'वा' इति 'च' इति वा पाठो युक्तः । ३-[२०५५३९११ } 'यदिन्द्र चित्र (3.) १५-द्वादातं B. C. १६-यदेयं . इत्येव प्रतीकम् B.C. १७-अदि B. १८-०कारद्वा. ५-चित्र चायनीयः पूज्य . १९-आदारणाद्वा' इति पाठो युक्ताः स्यात् । -[ निघ० ३।२० ] 'महतेः' इति पाटो युक्तः | २०-त्रादिक. c. २१-'हे' इति नास्ति B. २२-'वसू' इति त्रुटितम् c. २३-०द्वसुः . ३, २८ ४-येत् . स्था। -अब 'शब्दो' इति पाठो युतो भवेत् । ९-पश्चानां पदानां. १.-महान B. अत्र 'मे इह मे' इति युत्तो स्यात् । ११-परार्य c. १२-धमः.. २४-तेस्यदे . २५-ef.पा. ५४११२८] २६-भ्यामीत्य.. २७-आइटात्रिः B. २८-अवि. २९-'अत्तेः' इतिः पाटो युक्तः। ३.-अद्रियो B. ३१-[..]

·। म.४, ख.४. ( २०७ ) [दमूना ' स.४,पा.१,ख.४. इत्यस्मि । सोमादनमेषां विज्ञायते । अयं च मन्त्रः पुरस्तात् 'अंशुं दुहन्तोऽध्यांसते गवि । इत्याधिपवणचर्मणः' इत्यत्र व्याख्यातः । गध इति धननाम । किमर्थमेतदुच्यते पठितमेवं होतदुच्यते प्रसङ्गेन निर्वचनप्रदर्श- नार्थम् । राध्नुर्वन्ति साधयन्ति एतेन धर्मादीन् पुरुषार्थानिति । तन्नस्त्वं वित्तधन लम्धधने- त्यर्थः । उभौसमुपलब्धौ भवतः । 'उभ उम्भ पूरणे'। संपूरितो परस्परेण । उभशब्दस्य वि द्विगतं साहित्य मित्यर्थः । यो यश्च साहित्यसंपूरितौ परम्परेण भवतः । दमूना इत्यनवगतम् । संस्कारगुणादिव्युत्पत्तेः । मेरुनसीति । अनेकार्थश्च । दमे मनो यस्य स दमूना अक्रूर इत्यर्थः । अथवा दाने मनो यस्य सः । अथवा दान्तेषु शीलवत्सु पुरुपेषु । दान्तं चा मनो यस्य सः । अपि वा दम इति गृहनाम | सामाचार यजमानगृहे वर्तते । तस्मिन् दमेदं ( ? ) गृहमिति । एवं मनो यस्य स दमूनाः । सर्वेप्येतेषु वर्णानां लोपविकारौ दर्शयितव्यों । मनो मनोते: बोधनार्थस्य । तेन हि सर्व युध्यते । निगमः। [इति नवमस्या-(चतुर्थस्या-) ध्यायस्य चतुर्थः खण्डः ।। १०-गतः 1-अत्र 'इत्यस्ति' पाटो युक्तो भवेत् । २-ध्यासेते B. c. ३-[निद. २५] ४-व्याख्यातम् । ५-अन्न मित्र हेर' इति द्विलिसितम् P. C. माधव-B. ७-मूले 'समुन्धों' इति पाठः। ८-[भा० ६।३३।] ९-विइत्यधिक भाति । ११-'पु' इति शुटितम् c. १२-लिस्मिन् . १३-एव ममनो य.. १४-आदर्शपुस्नप्पन सग्गमातिनिर्देशों न हस्पते।

·। ( २०८ ) [दमूना मूपः अ.४, पा. १, ख.५ [अथ पञ्चमः खण्ड: जुटो दमूना अतिथिर्दुरोण इमं नो यसमुप॑ याहि विद्वान् । विश्वा अग्ने अभियुजो विहत्या शयतामा भग भोजनानि । वसुश्रुतस्यात्रयस्य । अत्रैकवाक्यतायै यत्तच्छन्दाध्याहानार्या । यस्त्वं जुटः सेवितः सर्वेण प्रियो वा सर्वस्य । दमूनाः ययोक्तमश्चातिथिः अतिथिस्थानीयश्च । साय प्रातश्चाग्निहोत्रिणां दुरोणे गृहेऽस्मदीये । ईम नोऽस्माकं स्वभूतं यज्ञमुपयाहि उपगच्छ । विद्वान् जानन् स्वमधिकारं भक्ततां वाऽस्माकम् । उपगम्य च विश्वाः सर्वाः हे अमे अभि- पुन: स्त्रीलिङ्ग निर्देशादभियोकोरस्मच्छधुसेना इत्यर्थः । विश्या विविधं हत्या शय्यता ये- ऽस्माकमिच्छन्ति तेषां स्वभूनानि आभैश आहर भोजनानि अन्नानि । अथवा भोजनमिति धनाम धनानि। अतिथिरभ्यतितो गेहान् भवति । अतैतिर्गतिकर्मा अभिगतो हि स नूनं निवासं गृहा- यतिथिः । अभ्येति तिथिषु वा कुलानि । अभ्येति तिथिषु सुष्टु गच्छन्तीत्यर्थः । अति- चिहि यावद् गन्तव्यं तावद् योति परकुलानीति । तिथिषु सर्वासु दायुपादाय निहत्या- न्येषां पलानि इत्यादिना तयोरर्थविवरणम् । मूष इत्यनबगतम् । मुपेः किमपि दीर्घत्वं द्रष्टव्यम् । मुष्णन्तीति मुपः मूषिका इत्यर्थावगमश्च । औणादिके तनिप्रत्यये मुपये दीर्घश्चेति । मृपिकाः पुनर्मुष्णानेः । ता हि सुस्थापितमपि हरन्ति । तथाचायं मयोऽप्येतस्मादेव धातोस्तथोक्तः । निगमः । [इति नयमस्या-(चतुर्थस्या-) ध्यायस्य पञ्चमः खण्डः। १-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डारम्भसमाप्तिनिर्देशो न १५-[ धा० १३.] अतनिर्ग. c. दृश्यते । १६-'निवासगृहाणि' इति समस्तपाटो युक्तःस्यात् । २-[ऋ. ५१५] 'जुटो दमूनाः' इत्येव ! १७-०हानति० ॥ १८-तिथिति c. प्रतीवम् B.C. ३-'श्रुटितम् c. १९-'गच्छतीत्यर्थः' इति पाटो युक्तः । ४-सवित. B. ५-दृरेणे c. २०-'याति' इति पाटो युक्तः । द्योतति B. ६- स्मादी.. ७-'इम नास्ति B. २१-'इत्यादानुपादाय' इति 'इत्याधुपादाय' इति 4-.न्योक्तर. c. ९-अभीत्यर्थ: B. १०-विहत्य विविध हेता. २२-[ उणा. २२४२] 'किकनि प्रत्यये' इति पाटो १३-०भ्यततो. २३-'मुपेः' इति पाटो युक्तः । वात्र पाठः स्यात् । ११-आभर. १२-धनानाम C. युतः। १४-गृहात १४-०मचि , ·1 ( २१० ) [त्रितेतिहास: अ.४, पा १,ख.६. न्यायम् । किश्च वितं 'विद हाने श्रवणेन च यशानं तदिहाभिप्रेतं शृणुतमित्यर्थः । मे मन । अस्प द्वितीयायें पष्ठधेग इदं स्तोत्रमित्यर्थः । अथवा अस्येति दुःखं प्रतिनि- दिश्यते । इदं कूपपातेकृतं दुःखं मम जानीतमिति । उत्तरेणार्थचेदमुच्यते । थुन्या स्तोत्र शास्या वा दुःखमुत्तारतम् । अस्मात् कूपादित्यर्थः । हे रोदसी घायायियी। रवाहेत्यादि । खाङ्गं प्रजननं तत्सदृशं या । पुष्टं प्रजननमपि हि तिर्ययो बिहनो (१) दृश्यन्ते । त्रितं कूपेऽवदित पतिनमित्यर्थः । एतरसूक्तं यत्रेयमृ प्रतिबभौ प्रतिभातम् । त्रितस्य कूपे पतितस्येदं सूक्तमार्पमित्यर्थः। तत् फतमत् ? 'चन्द्रमा अस्वरन्तरी' इति । तत्रेत्यादि । पुरावृत्तमितिहासस्तेन मिश्रम् | "त्रितः कूपेऽयहितो देवान् हैवत ऊतये । तच्छुधाय वृहस्पतिः इत्यादिना । त्रितं चात्र फल्पान्तरे य आसीत् सोऽप्राभिप्रेतः । आत्मनो वा परोक्षरूपेग प्रतिनिर्देशः। ऋमिश्रम् । ऋक्छब्देन सामान्यशब्दनापि सामर्थ्यात् परिदेवनार्या च इहो. च्यन्ते । गाथमिश्रम् । 'अरुणो मी सत्' इत्यादिभिर्गायन्ति स्तुवन्ति याभिस्ता गाथाः केवलाः स्तुत्या ऋचः, ताभिमिश्रम् । 'चन्द्रमा अप्स्वन्तरी' इत्यादिभिस्तनू मनाफ स्तुति प्रदर्शयामः । निरुक्त प्रदर्शितत्वाच । चन्द्रमा अप्स्वन्तोऽपा मध्ये स्थित इति वाक्यशेषः । अमण्डले स्थित इत्यर्थः । सुवर्ण इति । रश्मीनां सुपुम्नाख्यो हि सूर्यरश्मि- चन्द्रमाः । अन्तनी तमत्वयों वा सुवर्णशब्दः । सुपुनरदिमान आधावते दीपति । त्रितस्तीर्णतमः प्रकृष्टं तप इत्यर्थः। केन ? मेधया । आसीद् भ्रानोः सकाशात् । अपि वा संख्य निमित्तमेवेदं नामाभिप्रेतं स्यात् । एते हि भ्रातर एतेन फ्रमेण एक्तो द्वितसित इति प्रयो बभूवुः । तथाहि ब्राह्मणम् । 'सोऽङ्गारेणापोभ्यपातयत् तत एकतोऽजायत, सद्विती. यमभ्यपातयत् तनो द्वितः, स तृतीयं ततस्त्रित इति' । नित्यपक्षे त्रितो नाम शुक्लशम्द- २-[धा० २।५५] १८-त्रितधान' इति पाठो युक्तो भवेत् । ३-यत् मास्ति B. ४-निर्देश्यते . १९-[ऋ. ११०५।१८] ५-पात इति श्रुटितम् B. २०-गायन्तीः स्तुवन्तीः 1. गायन्ती स्तुयन्ती c. ६-दुःखं इति श्रुटितम् .. -त इति त्रुटितम् . . ८-कम् B. २३-[ऋ० १०५11] २४-१ वि नास्ति c. ९-यावापृथिवी इति द्विलिखितम् c. २६-०ीग.c. १.-त इति श्रुटितम् B. C. "-सूर्व B. २७-०श्मिमान् B.C. १२-०मारिपमि. c. १२-[१० ११०५11 ] | २८-'सख्यानिमितम्' इति पाटी तो गया। १४-तितत् B. तितः. १.नाचुधार . १७-[१० १०५१७ ] | ३०-[ cf. ० प्रा० ॥१en to tra II] १-न्यायमू. २१-गाहा: २२-गि. २५-०नाम १५-नवत B. २९-पातयत् ।..

·[इपिरः म.४, स.. अ.४, पा. १,ख. ६. लक्षणः कर्मपार्शस्त्रिः स्पर्गनरकमर्येषु बुधः फश्चित क्षेत्रशः । कर्मज्ञानसमुच्चयाभावा- दपधर्गमवाप्नुवन् नरके बैटितयन्त्र घटित संसारे यम्भ्रम्यमाणः परिदेवयाश्चक्रे । सन्तापयन्ति मां पुनर्मातुरुदरे मनमशुचिप्रस्तरके पुरीपतन्तुजालये यकल्लोमावष्टम्भादे- विभकोछासो बीभत्समानमएण्डूमध्यवायिन तमप्ति निरालोके वर्तमानमभितो मातुः पशेव इव तलस्यस्य च मूषो न शिश्ना व्यदन्ति माध्यः सम्पर दर्शनविण्याः कामा असम्पद्यमानाः। पर समानयोजनम् । इपिर इत्यनयगतम् । उदाहरणे मनसा.समानाधिकरण्यदर्शनातू मनोविशेष- णमेततू इत्यभिधेरप्रतीतेनिगमेनवोपक्रमते । [इति नवमस्या (चतुर्थस्था-) ध्यायस्य पष्ठः खण्डः ।। ६ 1-अन 'वरः' इति पाठो युत्तो भवेत् । -अन्न पदीयवाद् पटिते' इति यतः पाटो भवेत् । B. पुस्तके 'संसारे' इति पदं नास्ति। 'नरके' इति विशेष्यपदेऽस्यानावशकन्वमपि । अथवा 'घटीयन्त्रे घटीव संसारे' इति पाटः स्यात् । २-तोदचासः C. ४-संवर्तमानम इति पाटो युक्तः । -'पर्शवः' इति पाटो युक्तः । ६-सामाना.. ७-०नोविशे... ~ निग. c. ९-नारत्यादर्शपुसावे । - ·[इपिरण } j 12 भ.४,ख,७. । २१२ ) अ.४,पा. १, ख.७. [अथ सप्तमः खण्डः। इपिरण ते मनसा सुतस्य भतीमहि पिव्यस्येव गरः । सोम राजन् प्र ण आयूषि तारीरहानीव मूर्यो वामणि ॥ प्रगाथम्यार्पम् । इपिरणेति पतेगतिकर्मणः । इपेई इच्छार्थस्य 'इपिमदिमुदि- सुरवी' त्योगादिकरप्रत्ययान्तस्य । पेर्या दर्शनार्यस्य रूपम् । गतेन त्यां प्रति त्वद्. ध्यान गरेणेत्यर्थः । एपित्रापि त्वत्साध्यस्य पलस्य दैव्यं वा सर्वार्थानाम् । तद् भाप्यकार आह । ईपणेन वैषणेन वार्पणेन वेति । केन ? मनमा । ते तय ! सुनस्येति द्वितीयार्थे पष्ठी । त्वां सुतं भदोमहि नित्य भजेमहि । त्वया मुतेन नित्यं यजेमेत्यर्थः । अथवा भक्षीमहीति भक्षयते रूपं ने भेजतेः । उत सुनस्येति पष्ठीश्रुतेरेकदेशमिति शेषः । सुतस्यैकदेश खांशलक्षणं भक्षयेम । । पियस्येव रायः । अनापि द्वितीयार्थे षष्टी 1 पष्ठी- श्रुते; एकदेशमिति शेरः । पितुरागतं पित्र्यं पित्र्यमिव धनं पिव्यस्यैव धनस्यैकदेशं स्वांशलक्षणं पुत्रः। किश्च हे सो राजन् नः अस्माकमायूंषि प्रेतारी: तेरेतिद्धयर्थः प्रवर्धय । किमिय ? उच्यते । भहानीव सूर्यः । कतमानि ? उच्यते । वामराणि । अहामप्रेतद् विशेषणं नाहनाम अहानीत्यनेन पौनरुफ्त्यप्रसङ्गात् । येसरशब्दस्य चायमेकारस्याकारदछान्दसः । सार- श्येन च विशेषणं वेसरसदृशानि । कतमानि पुनस्तानि वा सन्ति कानि तानि हि या घेसरो (१) निप्पादकगताभ्यां विरुद्धाभ्यां जातिभ्यामश्वजात्या च सम्बन्धः । एवं योवही निष्पादको पूर्वभागापरमागौ त्द्गताभ्यां विरुद्धाभ्यां पूर्वभागगतेन चोष्णेन च सम्बन्धाद् वेसरसहशानि । 1-आदर्शपुस्तकेनत्र खण्डारम्भनिर्देशो ६१७ तत्रायं गत्यर्थः] दृश्यते । ९-०वाचि c. २-[*. १४010] 'इपिरेण त' इत्येव ११-[धा० १०२२ ] १२-न इति त्रुटितम् [. प्रतीकम् B.C. १३-[ धा० १,१०४७] १४-असुतस्य B. ३-इपरेणति . ४-[ of. निघ० २।४] १५-०स्येपरा. c. १६-०स्येवा c. ५-[ci. धा• ६५९] १५-०स्येवद. c. १८-बतागः. ६-[ef. उणा. १५२] '' नास्ति . १९-[धा० ११९६९ ] अय प्लवनतरगयोरेव । 'सिदी' इति युक्तम्। ७-नादि.. ८-धातुपाठे नास्ययं धातुंरतस्मिनथे । [cf. धा. २१-र दति त्रुटितम् . न १०-व्या C. तरतिरन्यो नास्त्येव । २०-०कतर. B.C. २२-०वही B.

·भ.४, स.७. [कुरुतन म.४, पा. १, ख. ७. अथवा वासराणीति चासयते रूपम् । वासयतिश्चान शुद्धोऽपि विशुद्धस्यार्थे । तद् भाष्यकार आह विवसनानीति वा । सन्ति कानि ह्यहानि विवासनानि शीतकालस्या- पनायनोनीत्यर्थः । गमनानीति वा अर्थवचन मेनत् । रूपं तु सत्तोद्धिपूर्वस्य गत्यर्थस्य । वीयस्येकारस्याकार : । घिविधं सराणि विविधं सतानि विस्तीर्णानीत्यर्थः । कुरुतनेत्यभाषिकत्वादनवगतम् । लोपमध्यमपुरुषवहुवचनस्य । तात् 'तप्तनानथ- नश्चि' इति छादसस्तनादेशः । तत्र तशब्द पचार्थवान् नशब्दस्त्वनर्थकः । उपजनश्चात्र विकरणो धातुर्वातन्त्रमित्यस्य प्रतिपादनार्थमाह । कर्तन हन्तन यातनेति । अनर्थका उपजना भवन्तीति बहुवचनं भाष्ये । आयेप्येवरूप उपजनाः सन्तीत्यस्य प्रतिपादनार्थम् । यथार चोय ‘भत्याशयत्रे विभजस्व वेद' इति । 'आजसेरसुक्' ब्राह्मणासः सौम्यास इत्यादयः। कुरतनेस्यादीनां निगमा: प्राचुर्याद भाष्यकारेण न प्रदर्शिताः । अतः प्रदर्श्यन्ते । कुरुतनेत्यस्य तावत् । एता हि नो महतो अरातीजिघांसन्ते शवसा मघानि । विश्वास्तन्यो रेपणाय दधेऽरिप्रणाहनसा कुरुतना ता एता इत्यस्यार्थोऽन्यतच्छन्दन सम्बन्धयितव्यः । ता एताः । हिशब्दो यस्मादर्थे यस्मा- देता नः अस्माकं हे मरुतः, अगतीः शत्रु-सेनाः । जिघांरान्ते हन्तुमिच्छन्ति । शवसा यलेन स्वैन । मघानि गयादीनि । विश्वाः सर्वाश्चात्मीयाः तन्वः शरीराणि रेपणाय हिंसाय अस्माकं दधे धारयन्ति । यस्मादिति वचनात् तस्मादित्यध्याहौर्यम् । कस्मात् अरिप्रेण पनि भयानिकेत आइनसा आननकेन गदयाँ अन्येन वा केनचित् कुरुत संगत इति शेषः । फरोतिरेव चा सामर्थ्याद यधार्थः, हत । १- इति शुटितम 1:-यथा यौनक । अन्न या गा' इति २-[f. पा. १०२०४,३९२ ] पाटो युक्तो भवेत् । ३-वीवास.. ४-भ्यहानि . १०-[अनुपलब्धमूलमिदं वचनम् ] ५-ना इति घटितम् .. ११-[पा० ७/१३५० ] ३-अत्र 'मविपूर्वस्य' इत्यर्धानुमारी पाठो युक्तो । १२-अत्र 'अन्य' इति पाटो युक्तो भवा । भाति । 1३-हार्यः . १४-इनेग. ७-वीन्यसेका c. १५-वारेन . -[ पा. ११४५] नवनादिः R. नव- १६-अप 'भपानकन' इति पाद: गार! मान्छेदि . अत्र मूत्रादौ 'तान्' इत्यनयंक-१७-गतया . मधिकं भाति। १८-गत c.

·॥ किर्तन अ.४,खे.७. म.४, पा. १,ख.७. फर्तनेत्यस्य निगमः- गुन मुफाला विनुदन्तु भूमि गुन कीनाशा अभियन्तु बादः । सुनामीरा दृविषा तोशमाना सुपिप्पला ओषधीः कर्तनास्मे शुनं सुखमक्लेशेनेत्यर्थः । अस्माकं स्वभूनाः फाला विकृषन्तु घिलिखन्तु भूमि- मित्येतदाशास्महे । शुनं सुखमेय कोनाशः कीलस्य नाशयितारः कर्षकाः पंणार्थमभियन्तु अभिगच्छन्तु क्षेत्रं वाहैः च दृभि महोक्षः सह । शुनासीग हे शुनासीरो शुना यायुः सीर आदित्यो युवामपि वाय्यादित्यौ । हविषा उदकेन मेदम, उदकेन वृद्धिलक्षणेन । तोशति- बंधकर्मा प्रन्ती प्रभूनं वर्षन्तावित्यर्थः । मुपिपलाः पिप्पलं फलं सुखफला ओपधी: बर्तन द्विवचनस्य स्थाने व्यत्ययेनेदं पहुवचनम् । कुरुतमस्म अस्मदर्थम् । अथयेदमन्यदा दिकमुदाहरणम्- अध्यर्यवः कर्तना श्रुष्टिमस्मै धने निपूतं वन उन्नयध्यम् । जुषाणो हत्यमभि विशे व इन्द्राय सोमं मदिर जुहोते। गृत्समदस्य । हे अध्वर्यवः कर्तन शुद्धोपि करोतिरत्र संपूर्वार्थ संस्कुरुत । श्रुष्टि सुखनामखपठितोऽपि थुटिशब्दः सामर्थ्यात् सुखबचनः सुखम् । कम् ? सोममस्मै अस्ये- न्द्रस्यार्थाय संस्कृत्य वने वनं वृक्षाः । अथवा तौद्धितेनेत्येवमयं वनशब्दस्तद्विकारे द्रष्टव्यः। यनयिकारभूते द्रोणकलशे। निपूतं नियमेन शास्त्रलक्षणे तत्पूतं वने वनविकारभूते एवं ग्रहचमसौदी उन्नयध्वम् । किश्च जुषाणो प्रियमाण हस्त्यं हम्ने भयं सोममे । अभिवावशे 'धश कोन्तौ' अभिकामयते इन्द्रः। फस्य हस्त्यम् ? उच्यते । युष्माकम् । एतात्या इन्द्राय सोम मदिरं ( मदिर इपिरेणैव तुर्यव्युत्पत्तिः ) मदेकर जुहोत मा विलम्बधम् । १-ef, वा० सं० १२१६९। मै० स० २।१२।। १२-[ऋ. २॥१४॥९] ' अध्वर्यवः । इत्येव का० सं० १६।१२।३.१५४. स. प्रतीकम् B.C. १३-०तोऽवि . ४॥२॥५॥६॥ अथ ३११७५i] 'शुनं न: फाला.' इत्येव प्रतीकम् B. शुनग्नन्तः फाला: c. १६-तद्धिने. 1. १७-नितिपूत (धै B.) B. C. २-मि इति श्रुटितम् B.C. ३-किनाशः c. १८-पृत व.B. १९-चामसा.. ४-शुनो c. २०-प्रियमाण इति नास्ति B. "ब्रियमाणः' इति ५-[निषष्टौ २१९ 'नितोशतिः' सोपसर्गों स्यात् । २१-सोमनेभि.. वधर्भ पटितः।] २२-[ धा० २०७०] पशी B. वशान्तौ c. ६-सुविष c. ७-विपल C. २३-ज्ञार्था c. २४-इन्दिराय B. -कान C. ९-विवच. B.C. २५-अय कोष्ठकान्तर्गतः पाठः सन्दिग्ध एव । १०-अस्मे इति मूले पाठः। 11- दादि. c. | २६-०काहो . १४-०चनम् C. १५-तम् B. .

·अ.४,ख.७. अ.४, पा.१,ख.७. } [हन्तन यातन १६ C - - हन्तनेत्यस्य निगमः- यो नो मरुतो अभि दुईणायुस्तिरश्चित्तानि वसवो जिघांसति । द्रुहः पाशान् प्रति स मुचीट तपिष्ठेन हन्मना इन्तना तम् । अस्माकं हे मरुतः अमीत्ययं जिघांसतीत्येतेने सम्बध्यते । दुर्हणायुः-हणिः क्रोधः कुत्सितो हृणिणिरानुवन्धिनी प्रणयपूर्व इत्यभिप्रायः । तं यच्छति यद्वा स दुर्हणायुः । 'तिरोऽन्ती' इत्येवमस्य गतिना । गतीनां च क्रियासम्बन्धात क्रियाशब्दोऽ. प्राध्याहार्यः । तिरस्कृतात्मानोऽन्तहितानीत्यर्थश्चित्तानि अभिप्रायाः । हे वरात्रः 'वस आच्छादने' छादयितारः। केन कस्य ? सामर्याद् वृष्टया जगतः । कोऽन्यत्र । मरुतः । अभिजिघांसन्ति अभिहन्तुमिच्छन्ति । द्रुहः 'मूलविभुजादित्यात द्रोग्धा पाशा- युष्मदी. यान स प्रतिमुचीट प्रतिमुश्चतु आत्मनि स युष्मदीयैः पाशैर्यध्यतामित्यर्थः । वध सन्तं तपिष्ठन अतिशयेन तापयित्रा दुःखयित्रेत्यर्थः । हन्मना अनेन आयुधेन हन्तन हत आ यूयम्। को न्वत्र मरुतो मामहे व प्र यातन संखीरच्छी सखायः । मन्मानि चित्रा अपिवातयन्त एषां भूत नवेदा म ऋतानाम् अगस्त्येन्द्रमरुतां संवाद मुक्त कयाशुभीये अगस्त्यम्यापम् । २: मयः । नु इति पादपूरणः । अत्र फाले आगते । हे मरुत मामहे 'मह पूजायो अत्यर्थं पूजयति। व: युष्मान् न कश्चिदपीत्यभिप्रायः। पतज्ञात्वा प्रयाप्त प्रेत्येष उपेत्येतस्य स्थाने उपयात अस्मानेय सखीन् अच्छ आप्तुं हे सखायः मम स्तुत्येत्यर्थः । उपगम्य च मन्मानि मन्यतेरर्चतिकर्मण १-[अ० ७५९४८] 'यो नो मरुतः' इत्येव [पात व्या० महा० ३१।५] प्रतीकम् B. C. १३-पाशान् . २-त्यकेन B. .त्येकेतन . १.सं. B. ३-०बन्धनी , ४-०प्राय . ५-'यो वा' इति पाठो युक्तः स्यात् । अत्र 'द्वा'१६-तविष्ठेन c. इति द्विलिखितम् . १५-दनेन ६-[पा. ११] १८-[ऋ० ११६५१३] 'को न्वत्र मरतः। -अत्र 'गतिनाम' इति पाटो युक्तः स्यात् । इत्येव प्रतीक्म B.. ८-या इति त्रुटितम् . १९-शुभिये अगस्त्येस्पा- c. [१० ११६५1] -हिनस्सत्यर्थः . 11-[भा० २१२] २-(धा. 11६६] १२-'कप्रकरणे मूलविभुनादिन्य उपाख्यानम्' । २२-[निय० ॥४] २२ १५-यय B. २०-*c. 10-प्राया.

·} भ.४, ख.७. [जठरम् म.४,पा. १, ख.७. एतद्रूपम् । मननानि स्तोत्राणि हे चित्रा चायनीया अपिवातयन्तः अविद्धात्यानुयादि वात- यतिश्च गमयतेरथे गमयन्त आत्मानं प्रतिपादयन्तः स्तूयमाना अम्मामिरिति शेषः । एपां भूत भंवतेत्यर्थः । के ? उच्यते । नवेदा: व्यत्ययेनात्रैकवचनं नवेदसः। नयेदा इत्यनश्च मेधाविनामान्यत्र । इह त्वेषां भूतेत्यस्य के भवाम इत्यधमाकाशतत्यात प्रत्यक्षातत्याच मन्त्रस्य मेधाविनां मनः सत्तास्यामन्त्रितत्व प्रसङ्गात् आमन्त्रितस्य च सतो. निधीत- प्रसङ्गात् न मेधाविनामेदम् । किन्तहि । तत् न न येत्ति वेत्येव इत्येतस्मिन्नर्थे वर्तते । फुत एतत् ? निपातनात् । चैयाकरणा हि 'नम.नपानवेदानात्यत्या' इति नवेदोश न न वेत्ति वेत्त्येव इत्येतस्मिन्नथें निपातयन्तीति । द्वौ प्रतिपेयौ प्रकृतं गमयतः। नेते वेदि कारणम् । चेदानां चानुभवः, एषां मयतामनुभवितार इत्यर्थः । मे मम स्वभूनानां यज्ञानाम् । अठरमित्येतदनवगतसंस्कारम् । 'आ सिचस्व जैदरे' इति मन्त्रे सिचि संयोधो- पपत्तेः । उदर भवति इत्यभिधेयकथनम् । जग्धं भक्षितमन्नमस्मिन् प्रियते तिष्ठति धीयते का प्रक्षिप्यत इत्यक्षरवर्णसामान्यानिर्व वनम् । निगमः । [इति नवमस्या-(चतुर्थस्या-) घ्यायस्य सप्तमः खण्डः ।। युक्तः। ९-इत्येव B. १-चायनिया c. २-०तयन्ति . १४-निवात.. ३-अत्र 'अपि थावानुवादि' इति 'अपि: १५-न पवेदि C. अत्र 'नन वेत्ति कारण इति धात्वर्थानुवादी' इति वा पाठो युत्तो भाति । पाटो युक्तो भाति । वागणं वेत्येवेन्यथैः । ४-पातय. B.वादय.. १६-वेदनां चा.. अत्र 'वेदना चानुभवः' इयेव ५-प्रतिप्रापयन्तः . ६-०भिरित्यर्थः . पाटो ७-भवत इति द्विलिसितम् B. १७-अत्र 'भवतामनुभवितार' इति पाटो युत्तो ८- तेत्यन्य: B. भवेत् । भवतां सम्पद्यमानानामनुष्ट्रीयमानानां १०-०विनामन सत्ता..पस्तुतस्त्वत्र 'मेधाविनाम: वा यज्ञानां वेत्तार इत्यर्थः। सतोऽस्याम' इत्येव पाटो युक्तः । १८-मित्यनव.. ११-त इति श्रुटितम् C. १९- इति ध्रुटितम B. १२-निवात.. २०-[*० ३४७१] १३-[ Fragment of पा. ६/३७५ ] १-गवति , नभ्रानपामासन्या B. नम्रान्तभ्रामवेदानामस्या २२-यन्, c. *-नवेदयन्द' इत्युचितम् । १ २३-आदर्शपुस्तके.पत्र खण्डसमातिनिर्देशो न दृश्यते ।

·( २१७ ) [जठरे अ.४, पा. १, ख.८. [अथ अष्टमः खण्डः] महत्वों इन्द्र वृषभो रणाय पिया सोममनुष्वधं मदाय । आ मिश्चस्व जठरे मय ऊमि त्वं राजासि प्रदिवः सुताना ॥ विश्वामित्रस्य । मरुद्भिस्तद्वान सहित इत्यर्थः हे इन्द्र वृषभ: प्रत्यकृतोऽय मन्त्रः। न चेदमामन्त्रितम् । अतो यत्तच्छन्दावध्याहत्य एकवाक्यत्वं नेयम् । यस्त्वं यर्षिता अपां वृष्टिलक्षणानां संपियें सोमम् । अनुयधम् अनुगत स्वधयाऽन्नेन सयनीयपुरोडाशादि- ना सवीयपुरोडाशादिसंयुक्तमित्यर्थः । उच्यते । रणाय सदाय-संग्रामार्थो यो मदः संग्रामे जयकरो न संमोहकरस्तदर्थमित्यर्थः । मा चापम् । तिहिं ? आसिञ्चन्त क्षारय जठरे मधो मधुसहरास्य स्वादोः सोमस्य ऊमि संथातं पहुसोम पित्रेत्यर्थः । यतस्त्वं राजासि इशितासि । प्रदिवः पुगणनामतत् । ये पूर्वेष्यपि अहस्सु सुतास्ते पुरोणास्तेषामपि सुतानां सोमानां न केवलमिदानीन्तनानामेयेति । रणीय रमणीयायेति । रमणीयशन्दोपादाने रणशब्दस्य निर्वचनप्रदर्शनार्थम् । जेवाय जयतामायेत्यर्थः । अर्थप्राप्तवचनं चेदम् । संग्रामार्थों हि मद इहोपात्तः । जय- फरेश्च मदः संग्रामार्थ भवति न संमोहकरः । मधु सोममित्योपमिकम् । उपमाप्रयुक्तं मधुसादृश्यात् दुत्वोहा । मधु सोमं माद्यतेः । विनापि चे शब्देन सोमे मधुशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तान्तरवचनमेतत् । माद्यते; मधु १-आदर्शपुस्तकेष्वच सण्डाम्भनिर्देशो न दृश्यते। १२-अ इति शुटितम . २-[३० ३४७11 ) 'मस्त्वाँ इन्द्र' इत्येव । १३-अत्र 'ते' इत्यधिकम् I. e. प्रतीकम् B.C. । १४-य इति श्रुटितम B, C. ३-प्रत्यक्षो कृ० ९. १५-य इति शुटितम् . ४-चेयमा० B. १६-०न्दोवादा.. ५-पिवि. १७-अत्र 'जैत्राय' इति पाठः साधुः । ६-अनुष्ट्वधं . 1८-जयता मां यत्यर्थः . अत्र 'जयतमायेत्यर्थः' इति 'जयकरायेत्यर्थः' इति वा पाठः साधी. ८-यो इति नास्ति B. ९-जयकार: B. १९-०यतर.. १०-ल्पं वा , २०-सयामा० . १५-अत्र 'कमि' इत्यधिकः पाठः 1, राजासामि । २१-०दुत्वादेः C. १२-सोममायन्तः . २३-चाश. 1 - ७-स्वधाया. यान् भवेन् । ईशि.

·[मधु
म. ४, ख.८
( २१८ )
अ.8. पा. १,ख.८.
मोममित्यर्थः । 'मद तो तृप्यन्नि हि सोमेन देवताः । इदमपीनीत मधु माक्षिक भ्रामर
शोदमेय वा एतस्त्रादेव धानोः । तेनापि हि तृप्पन्ति पाता।
इति स्कन्दस्वामिकतायां निस्तटीकायां
नयमस्या-( चतुर्थस्या-) ध्यायस्य
प्रथमः पादः।
[अष्टमश्च खण्डः समाप्तः।।
१-[cf. धा० १०॥६५] 'तृप्तियोगे' इति
धातुपाटे।
२-त् इति त्रुटितम् c.
३-एव इति नास्ति .
४-तेनापी c.
५-घातारमू .
६-चतुर्थस्या इति नास्ति B. C.
७-साडसम प्तिनिर्देशो नास्ति B.C.

·म.४,ख. ९. [तितउ भ.पा. अथ द्वितीयः पादः। [ नवमः खण्डः] तितंउ इत्यनयगतम् । परिपषनमभिधेयम् । परिपूयते अनेनेति । यलोके चालन- मिति असिद्धम् । नश क्वचित् च कचित् विदेल सर्वथा नतेन मध्ये तुम्नैश्छिन्द्रस्तिल- मात्रश्च तद्वत् इत्ये गुणसमुश्चयेऽपि फिश्चिद् विवक्षितमनुपात्तापरित्यक्तमनुदिति (१) सतेयता इत्यादयो निर्वाचनविरताः। यावत् सतवत् तावत् तित३ । कथम् ? सनोतनिष्ठायां मनुपि उपधाया इकारो यकारस्य सम्प्रप्तारण परलोपथ । एवं तुदेस्तुन्नवत् । अप्राप्युपधेत्य संयोगस्य च तत्वम । परं पूर्ववत् । तिलमान- तुम्नमिति वैति । तिलशब्दार्थस्तदितकारांठोप्तशब्दन ( ? ) व्युत्पन्नः परलोपश्च । मण्ड) यहुबीहिः। निगमः [इति नवमस्या (चतुर्थस्या-) ध्यायस्य १७ १८ १९ - नयमः खण्डः। । १-अयं कोष्ठकान्तर्गतः पाटो नास्ति R.IC. ९-तत्तवचा B. भिवता Be. पुस्तके तु पादारम्भोऽपि न निधिः । १०-इत्याद. c. Be. २-तितउ इत्यस्मात्पूर्वम् 'बो' इति दृश्यते . ११-त्यम् 1. उत्थ Be. १२-तेनोते Be. ३-अत्र 'सिद्धम्' इति पाठो युत्तो मोत् । १३- मनुवि . मनुपि Be. ४-कर्म H. १४-पा इति श्रुटितम ८. उपा इत्येव Be. ५-विदलं. १५-रये.. ६-त इति श्रुटितम् B. १६-वं इति श्रुटितम् . ७-अब 'त' इत्यधिकम् B. C. नुच्छिया. १७-० गुणमिति . ति इति शुटिम् R. -एतद् गुण• Be. तितउपदण्याख्यानस्य १८-ति . Be. कियानपि पाठ: स्थानान्तरेण B. पुस्तके । १९-परदो c. द्विलिसितः। स्थानान्तरगता: पाठभेदा अस्मा- २० आमय) c. 'मयर्थ वीदिनास्ति Be, भिरय Be. निर्देशेन निदिया। ११ आदर्शपुग्नपत्र गरगमाभिनिदेशीन सरने।

·[तिनउ , म.४, ख. १०. ( २२० ) भ.४, पा.२,ख.२. [अथ दशमः खण्डः।] सक्तमित्र तितउना पुनन्तो यत्र धीत मनसा वान्मत । अत्रा सखायः सख्यानि जानते भंद्रपा लक्ष्मीनिहिताधि याचिका गृहस्पतेविद्यासक्ने ज्ञानप्रशंसपा । सत्तमिव तितउना । यथा रुक्तं फॅश्चित तितउना उक्तनिर्वचनेन चालनकेन काल्परनाम्ना पनीयात् तद्वत पुनन्तो यत्र विद्वासमयाये यझे धीगः प्रज्ञायन्तो मनसा चालनकस्थानीयेन शास्त्रजनितविवेकशानेनेत्यभिप्रायः । वाचं सक्तस्थानीयाम् अस्त त-करोतेलैङि रूपम, अक्षत सस्कुन्ति । किम् ? प्रकृतत्वाद् याचमेव अपेनमलां प्रयुञ्जन इत्यर्थः । प्रशातार्थत्याद वाचः प्रज्ञानं मनश्च केचित् । भाप्ये 'अकृपत प्रज्ञानम्' इत्यभिधीयते। एतदुक्तं भवति । स्वेन मनसा विधिच्य यद वाचः सारभूतमर्थ निरयशं च तत् प्रयुञ्जाना इतरत् त्यजन्तः स्वज्ञानप्रकाशनार्थ यत्र प्रज्ञा व्याख्यानं कुर्वन्तीति । अत्र यत्रेत्युद्दियस्य तत्रेत्यनेन प्रतिनिर्दिष्टत्वात् अत्रशब्दोगा । तत्र सखायः समानख्याना व्याख्यानं व्याकरणविद्यास्थान तेन 'यः . .वो जल्पस्तद्विज्ञाना इत्यर्थः । सत्यानि समानण्यानेषु व्याख्यातृभयादि ज्ञानाशनि जानते । पस्मात् ? भद्रा कल्याणी एपा लक्ष्मीामाख्या निहिता । अधिवाचि याच उपरि । यस्मात् प्रज्ञानेन तच्छा- सविषयेण विशिने याचा शुद्धया युक्ता इत्यर्थः । सक्तुः सचतेः । सचिश्च सेवा तया पत्रिसम्बन्धात् सम्लयो लक्ष्यते । स हि १-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डारम्भनिर्देशो न दृश्यते । १२-'अक्षत' इति क्रियाविशेषणमिद स्यात् । २-[ऋ. १०1१।२ ] 'सत्तमिव' इत्येव । १३-प्रकृताद् . १४-प्रज्ञान B.C. प्रतीकम् n. C. Be. ३-०श सोग १८-ज्ञानार्था c. ४-सक्त B. Be. १९-०ख्यात्यु भ. C. अत्र 'ध्यात्यात्पु भवानि' ५ कथित e. इति पाठः साधीयान् भवेत् । ६-तितदना. २०-०नादिनि c. ७-क्ति इत्येव Be. २१-एतच्छा.. ८-चालनेनैकेन R. चालन कन C. ५-वुनीयान c अत्र 'पुनीया इति पाटो युक्तः। २३-सेवान् C. अत्र 'सेवायाम्' इति पाठः साधीयान १०-चालयन्क B.चालयनक. "-'नुडि . . १५-प्रज्ञा B. १६-नव्याख्या.. १७-यच्छास्त्र.1. २१-टेण c. भवेत् । २४-वात्र.

·[मध्या , २२ 33 ૨૪ अ. ४, प. ३०, ख.२.} अ.४,पा.२, ख.२. नितिनरन्तः (?) संलिप्यते । तथाहि सक्तुहि दुर्धायो दुःप्रक्षालो भवति । कसतेवां स्याद् विपरी- तप । स हि विकसित: पुष्पितः प्रदिरलाययचीभूत इत्यर्थः । अथवा विकसितो विहि- सितो भृष्टपिटत्यात ! धीरा:-रो मत्वर्थ ध्यात धोस्तद्वन्तः । भद्रं कल्याणं भगेन व्याख्यानम् । 'स्त्रीभगस्तथा स्याद् भजतेः' इति भजनीय हि संत । अथया भूतानामभिद्रवणीयमभिगम- नीयम् । भद्रम मेभः, बतेः शब्दः । भवदुत्पद्यमानं रमयतीति वा । यस्य तद् भवति रमतेऽसौ । भाजनवद्वा । भोजनं स्थानं भद्रस्य कर्मणः पुरुषास्तद्वत् । भद्रं भाजनशब्द भाशब्दस्प हस्वत्वम, जकारस्य दकार:, अनशब्दस्य लोपः, मत्वर्थे रो नामकरणः । लक्ष्मीलागावा लम्पते हि सा । लक्षणाद्वा हि लक्षपते चिन्त्यते सर्वेण । लान्छना- इति धात्यन्यमात्रम, अर्थस्तु से एय । ‘लाञ्छितो लाञ्छि लक्षणे' इति लान्छतेरपि लपलेवा प्रेसाथस्य । लक्ष्मीहि संयण प्राप्तुमिप्यते वा लग्यतेर्वा भाइलेपर्मणः । लक्ष्मीहि आशिलता तद्भिः । लननैर्वा अश्लाघनार्थस्य । लक्ष्मीवान् य उत्तमः स लजित इव तया न श्लाघते । शिप्रे इत्यनबगतम् । तत् पुनः प्रसङ्गादुपरिशाद व्याख्यास्यामः । 'शिने हनू नासिके यो" इति। मध्या रस्त्यगरम् । मध्यशब्दात् 'सुपां सुलम्' इत्येवमयमकारः स्थाने छान्दसत्वात, मध्ये इत्यवगमः । [इति नवमस्या-( चतुर्थस्या.) ध्यायस्य दशमः खण्डः। । १-नि इति नास्ति C. संदिग्धमिदं पदम् । १८-लञ्छते रवि c. २-०मृता B, १९- f. पा. १९३७] ४-[निह. ३१६] २०. c. अन 'चा' इत्यधिकमेव । ६-अभेद: 0. अत्र 'भवः भः' इति पाटो युक्तो भवेत् । २१-ef धा० १।८२३] ७-भवादु. 3. ८-तत्तपति B. २२.अन B. पुस्तके 'स्प' इति c. पुस्तके च 'पर' इत्यधिक: पारः। ११-अत्र 'सा हि' इति पाठो युत्तो भवेत् । २३-[ ef. धा० ६.] १२-चिद् (न.) भ्यते c. १३-०नावेति c. , २४-न्' इति त्रुटितम् B. c. १४-अत्र धान्वन्यस्थमात्र' इति पाटो युत्तो भवत् ।। १५-[ निरु. ६१0] Fraginent of 910 11३] १६-लचितो. सुलिंगयेव. आ. 1- अनुपलब्धमूलमिदं वचनम] २७-भाददागुम्पा समसमातिनिर्देशो नदस्यत। सतम्या: ३-ट. ५-तमू B. ९-भजन . १०-भाजन B.C.

·( २२२ ) [मध्या म. ४, ख. ११. म.४, पा.२, ख.३. १ [अथ एकादशः खण्डः।] तसूर्यस्य देवत्वं सन्महित्वं मध्या कर्ताविततं स जभार । घदेदयुक्त हरितः सधस्थाददात्री वासस्तनुने सिमरंम ॥ कुत्सस्यार्पम् । तत् सूर्यस्य देवत्वं तच महित्वं महत्वम् । तच्छन्दश्रुतेर्यच्छन्दो. याहार्यः । मध्या मध्ये कर्ताः कर्मणः कृष्णादेरपरिसमाप्त एव कृष्यादावित्यर्थः । वितिम् अतिमहदेतत् स्वरश्मिनालं भौमस्य रसस्य हरणात क्षणेनैकेन संजहार संहरति । भाष्येऽपि तत्संहियत इत्यर्थः । कथम ? न न शब्दार्थविवरण मंजहारे त्यस्य कर्षमात् संहियत इत्यस्य च कर्मार्थत्यात् । कदा संहरति ? उच्यते । यदेनर्थकः । असं गन्तु- मयुक्त नियुक्ते । हरितो भौमस्य रसस्य हरणान् रश्मीन हरितवर्णाद्वा अश्यान् सधस्थात् सहस्थानात पार्थिवालोकात मन्दुरातो या । पचमीश्रुतेरादीय इति शेषः । सप्तम्पर्थे वा पञ्चमी । सहस्थाने स्वस्मिन् मण्डले रथे चा। आव अर्थ अनन्तरं चेत्यर्थः । रात्री वासस्तनुते । वास इति यासरशन्दस्य अहर्नानश्छान्दसोऽन्त्यस्याफारस्य लोपः। अनयोश्च क्रियाकर्मणोः परस्सरतः सम्पन्धुमयोग्यस्यात् प्रविरा पिण्डोमित्या- दिवत् योग्यक्रियाकर्मान्तराध्याहारः । अहरवयुयती तमस्तनुत इति । अवयुवती अवनयतीत्यर्थः । हेतौ चात्र शतृप्रत्ययः । 'लक्षणहेत्योः क्रियायाः' इति । प्रयोजनस्य च हेतुत्येने विवक्षा । अहरपनयनाथ तमस्तनुन इत्ययः । सिमस्मै पञ्चम्ययें चतुर्थी । भवयुवती येतेन चास्य सम्बन्धः । मर्यस्मात् पार्थि लोकादवयुवती । भाप्ये 'अथ रात्री घासस्तनुते सिमस्मै वासरमहरवयुवती मयस्मा' इति पाठः, न 'ये नरमहरव. युवती सर्वस्मात्' इति । वासरशम्दस्याहर्नामांत तस्य चात्याकारलोपेन पासर इत्येतस्य विज्ञानात् । अधया क्रियाकर्मान्तराध्याहारस्यान्याय्यत्वात् तनुन इत्युपमार्थे यदेति च उदय- १-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डारम्भनिर्देशोन दृश्यते। १०-हरिः वर्णाद्वान् c. 'हरितवर्णान वा' इति पाठो २-[ऋ. १११५४] 'तत्सूर्यस्य' इत्येव युक्तः। प्रतीवम् B. c. ११-आदेय . ३-तचन्द. ४-वितमतं . ५-भाध्ये विc. ६-कर्णत्वात् . ७-यदा गुदनर्थक.. १४-[पा० ३१२११२६] ८-नियुटते इति पाठो युनो भवन् । १५-हेतुत्वाने . ९न्दरणात स्वस्मिन् , १६-०मात् . १२-अथ B. १३-अनयास्त B.

·स्याद् रात्री ? ૨૩ २९ ( २२३ ) [मध्या १.४,पा.२,ख... काल उच्यते नास्तमयकालः । यदा सूर्य उद्गन्तुं युके रक्ष्मीनश्यान या तदा यसृमिघ फाचित स्त्री रोतिस्तमस्तनुते सर्वस्मै लोकायेति । भाध्ये 'अपि वोमार्थे वांसस्तनुत इति'। ईव शब्दोऽस्थाने प्रयुक्तो न हि रात्रीत्येतदुपमार्थ । कि तर्हि ? तनुते वांस इत्यनयोरन्यतरः। यथोपमार्थे तथा निगमो भवति । पुन: समव्यद्विततं वयन्ती मध्या को ययाछक्म धोरः । उत्सहायास्थाद्धादरदर्धरमति: सविता देव आगा २ ॥ गृत्समदस्यार्पम् । यदा तावत् पूर्वस्यामृचि तेत इत्युपमाथै सदा या मुचः प्रथमोधर्च एवं व्याख्येयः । यदुदयकाले तत्तदस्तमयकाले पुनः समयेत् 'व्ये संवरणे' प्रवृणोति चेप्टयतीत्यर्थः । विततं वयन्ती वस्त्रं चयन्ती काचित् स्त्री । का पुनः सा संघृणोति ? रात्रिः । कुत एतत् ? ऋग्वेदे या अधस्त्या ऋक् 'अनुवतं संचितुर्मो- पत्यागात' इति मोक्त्या प्रकृतत्वात मोकाशब्दस्य रात्रिनामत्यात् । किं संवृणोति ? उच्यते । मध्या मध्ये फोः कर्मणो न्यधात शक्म कर्मनामैतत् तृतीयार्थे चान प्रथमा फर्मणा उदयादिनाऽस्तमयपर्यन्तेन धीरः प्रक्षाधान सविता । किं पुनस्तत् ? अहा तत कर्मणां मध्ये उदयादिनीस्तमयपर्यन्तेन कर्मणा सविती निधत्ते । १-युक्ते इति त्रुटितम् . २ नचाद्वा. १६-व्यग्रेट . 1-अत्र 'वास इव' इति पाटो युक्तः । १७-[धा. १५६) १८-गोति . ४-सी इति पदस्याग्रे (रात्री) इत्येवं कोष्ठकमध्ये लिखितं वर्तते B. २०-[० २।२०१३ ] 'मोयागात्' इति स्यात् । ५-अत्र राषिः' इति 'रात्री' इति वा पाठो युक्तः। २१-'मोक्याः इति पाटो यतो भवेत् । रात्रिनाम 'मोकी' इति पदं पठित न तु मोस्ती । ६-योपमा.. २३-रात्रि: ना.. -अत्र 'इव' इति पदं B. C. पुस्तकयोस्ति, २२-मोनी श. 1. २४-संणोति . अस्माभिस्त्वर्थानुमारित्वाहनावश्यकमिदमिति निद्वितम् । २५ मध्ये इति श्रुटितम् . ९-शब्दस्तत्स्थाने . २६-[निघ• २०१९ ] कर्म इति श्रुटितम् ।. २७-न् इति अटितम . ११-०तान्, १२-[१० २०१४] 'पुनः समन्यन् ' दन्येच २४- इति पुटिनम् ।. प्रतीकम् B.C. २९.निम्त: B. १.-अत्र न्यधात्' इति पाटो युक्तः सार। १३-तनुच. १४-तदाम्या' इति पाटो युको भवेत् । ३१-.यानिना.. ३३-गनिता १५-समप्यत् . १९-असस्या B. - ७-पास.. १५-दाग 3 ·૨૭ म.४,ख. ११. ( २२३ ) .[मध्या अ.४,पा.२,ख.. काल उच्यते नास्तमयकालः । यदा सूर्य उद्गन्तुं युके रक्ष्मीनश्वान् या तदा वसूमिय काचित स्त्रो रातिस्लमस्तनुते सर्वस्मै लोकायेति । भाष्ये 'अपि योपमार्थे स्याद् रात्रीत्र वासस्तनुत इति'। ईव शब्दोऽस्थाने प्रयुको न हि रावीत्येतदुपमार्थे । कि तहिं ? तनुते घास इत्यनयोरन्येतरः। यथोपमार्थे तथा निगमो भवति । पुनः रामव्यद्विततं वयन्ती मध्या कोंन्ययाच्छवम धारः । उत्सहायास्थाद्वपारदर्धरमतिः सविता देव आगात् ।। गृत्समदस्यार्पम् । यदा तावत् पूर्वस्यामृचि तत इत्युपमा तदा हा ऋचः प्रथमोधर्च एवं व्याख्येयः । यदुदयकाले तत्तदस्तमयकाले पुनः समभ्येत् 'व्ये संवरणे' प्रवृणोति वेष्टयतीत्यर्थः । वित्वं चयन्ती वस्त्रं चयन्ती काचित् स्त्री । का पुनः सा संवृणोति ? रात्रिः । कुत एतत् । ऋग्वेदे या अधेस्त्या मुक् 'अनुव्रतं सवितुर्मो- पत्यागात ' इति मोक्त्याः प्रकृतत्वात् मोकी शब्दस्य रात्रिनामत्वात् । किं संवृणोति ? उच्यते । मध्या मध्ये कोः कर्मणो न्यधात् शक्म कमनामतत् तृतीयार्थे चात्र प्रथमा कर्मणा उदयादिनाऽस्तमयपर्यन्तेन धीरः प्रज्ञावान् सविता । कि पुनस्तत् ? अहा तत् कर्मणां मध्ये उदयादिनीस्तमयपर्यन्तेन कर्मणा सवितो निधत्ते । १-युङ्क्ते इति श्रुटितम् B. १६-व्यत्रे . ३-अत्र 'पास इव' इति पाटो गुरुः । १७-[धा० ११०५६) १८-णोति c. ४-सी इति पदस्याये (गत्री) इत्येवं कोष्ठकमध्ये लिसितं वर्तते B. २०-[ ऋ० २।३८३ ] 'मोक्यागात्' इति स्यात् । ५-अत्र 'रात्रिः' इति 'स्त्री' इति वा पाटो युक्तः । २१-'मोक्याः इति पाठो युतो भक्त । रात्रिनामसु ६-योपमा० . 'मोकी' इति पदं पठितं न तु मोक्ती । २३-रात्रि: ना.. -अत्र 'इव' इति नि B. c. पुस्तकयो स्ति, | २२-मौनी श• B. अस्माभिस्त्वयनुमारित्वादत्रावस्यकमिदमिति २१-संवृणोति . २५ मध्ये इति त्रुटितम् . ५-शब्दस्ता याने B. २६-[ निघ० २।१।९ ] कर्म दति श्रुटितम् B. 1.-m/c. १५-सन् . २७-न् इति त्रुटितम् . १२-[२० २।३८४ ] 'पुनः समव्यन्' देत्येव-- २४-कि इति त्रुटितम् B. २९-०नस्त: B. " १३-तनुच. ३०-भत्र 'न्यधात्' इति पाठो युक्तः स्यात् । "-'तदाम्या' इति पाटो युको भवेत् । ३१-यानिना, ३२-मतिता २.०मधारा C. १५-समप्यतू c. १९-असत्या B. ७-पास.. निहितम् । तीकम् B.c.

·म.४, ग्व. ११. [মকা [अथ एकादशः खण्डः। तत्सूर्यस्य देवत्वं सन्महित्वं मध्या कविततं स जभार । यदेदयुक्त हरितः सधस्थाददात्री वासस्तनुने सिमम ॥ कुत्तस्यार्पम् । तत् सूर्यस्य देवत्वं तय महित्वं महत्त्वम् । तच्छन्दश्रुतेयंच्छन्दो- राहार्यः । मध्या मध्ये कर्ताः कर्मणः कृष्णादेरपरिसमाप्त एव कृप्यादाचित्यर्थः । वितिम् अतिमहदेतत् स्वरदिमजालं भौमस्य रसस्य हरणातू क्षणेनैकेन संजहार संहरति । भाष्येऽपि तत्संगित इत्यर्थः । कथम् ? न न शब्दार्थविवरण मंजहारेत्यस्य यात् संहियत इत्यस्य च कर्मार्थत्वात् । कदा संहरति ? उच्यते । यदेनर्थकः। अस्तं गन्तु- मयुक्त नियुक्त । हरितो भौमस्य रसस्य हरणान रदमीन हरिनवर्णाद्वा अश्वान् सधरधान सहस्थानानू पार्थिवालोकात् मन्दुरातो वा । पञ्चमीथुतेपदीय इति शेषः। सप्तम्यर्थे वा पञ्चमी । सहस्थाने स्वस्मिन् मण्डले रथे वा। आर अथै अनन्तरं चेत्यर्थः । रात्री वासस्तनुते । घास इति वासरशब्दस्य अहर्नानमछान्दसोऽन्त्यस्याकारस्य लोपः । अनयो) क्रियाकमणोः परस्परतः सम्पन्धुमयोग्यत्वात् प्रविरा पिण्डोमित्या- दिवत् योग्यक्रियाकर्मान्तराध्याहारः । अहरययुवती तमस्तनुत इति । अवयुवंती अवनयतीत्यर्थः । हेतौ चात्र शतृप्रत्ययः । 'लक्षणहेत्वोः क्रियायोः' इति । प्रयोजनस्य च हेतुत्येने विवक्षा । अहरपनयनाथ तमस्तनुन इत्ययः । सिमस्मै पञ्चम्यर्थे चतुर्थी । अवयुवतीत्यतेन चास्य सम्बन्धः । मयंस्मात् पार्थिवालोकादवयुवती । माध्ये 'अथ रात्री वासस्तनुते सिमस्मै वासरमहरवयुवती मवस्मा' इति पाठः, न 'वे नरमहरच- युवती सर्वस्मात्' इति । वासेरशब्दस्थाहर्नानयात तस्य चारयाकारलोपेन वासर इत्येतस्य विज्ञानात् । अथवा क्रियाकर्मान्तराध्याहारस्यान्याय्यत्वात् तनुन इत्युपमा यदेति च उदय- १-आदर्शपुस्तध्वत्र सण्डारम्भनिर्देशोन दृश्यते। १०-हरिः वर्णाद्वान् c. 'हरितवर्णान् वा' इति पाठो ऋ. ११५] 'तसूर्यस्य' इत्येव युक्तः। प्रतीकम् B. c. ३-तथब्द ४-वितमतं . ५-भाष्ये वि. ६ वणवान . १३-अनयादव B. ७-यदा गुदनर्थकः . १४-[पा० ३।२।१२६] ८-नियुटते इति पाटो युक्तो गंवत् । १५-हेतुबने . ९-दरपात स्वस्मिन् . १६-०मात् . ११-आदेय . १२-अध B.

·म., ख. ११. ( २२३ ) [मध्या म.४,पा.२,ख... काल उच्यते नास्तमयकालः । यदा सूर्य उद्गन्तुं युके रइमीनश्चीन या तदा व मित्र फाचित् स्त्रो रोतिस्तमस्त नुते सर्वस्मै लोकायेति । भाष्ये 'अपि योर्षमायें स्याद् रात्रीय वांसस्तनुत इति। ईव शब्दोऽस्थाने प्रयुक्तो न हि रात्रीत्यतदुपमार्थे । किं तर्हि ? तनुते पास इत्यनयोरन्यतः। यथोपमार्थे तथा निगमो भवति । पुनः समव्यद्विततं वयन्ती मध्या कोन्यधाटकम धीरः। उत्सदायास्पायरदर्धरस्मतिः सविता देव आगा ॥ गृत्समदस्थापम् । यदा तावत् स्यामूचि तेनुन इत्युपमा) तदा ऋचः प्रथमोधर्च एवं व्याख्येयः । यदुदयकाले तत्तदस्तमयकाले पुनः समन्यत् 'व्ये सवरणे' प्रवृणोति चेप्यतीत्यर्थः । वित्त वयन्ती वस्त्रं धयन्ती काचित् स्त्री । का पुनः सा संपृणोति ? रात्रिः । कुत एतत् (ऋग्वेदे या अधेरैत्या ऋर 'मनुवर्त सवितुर्मो- पत्यागात इति मोक्त्याः प्रकृतत्वात मोकशब्दस्य रात्रिनामत्वात् । किं संघृणोति ? उच्यते । मध्या मध्ये कोः कर्मणो न्यधात शक्म फर्मनामतत् तृतीयार्थे चात्र प्रथमा कर्मणा उदयादिनाऽस्तमयपर्यन्तेन धीरः प्रशाधान सविता । कि पुनस्तत् ? अहा तत् कर्मणां मध्ये उदयादिनीस्तमयपर्यन्तेन कर्मणा सचिती निधत्ते। १-युङ्क्ते इति त्रुटितम् B. २ नधाद्वा. १५-रामप्यत् . १६-यंत्रे . ३-अत्र वास इव' इति पाटो युक्तः । १७-[धा० १।१०।५६) १८- णोति c. ४-स्त्री इति पदस्याम (रात्री) इत्येवे कोष्ठकमध्ये १९-असस्त्या B, लिखितं वर्तते B. २०-[ऋ. २०३८।३ ] 'मोक्यागात्' इति स्यात् । ५-अत्र 'रात्रिः' इति 'स्त्री' इति वा पाटो युक्तः । २१-मोक्याः इति पाठी युतो भवत् । रात्रिनामसु ६-योपमा.. 'मोकी' इति पदं पठित न तु मोक्ती । २३-रात्रिः ना.. -अत्र 'इ' इति पदं B, c. पुस्तकयो स्ति, २१-मोनी श० B. अस्माभिस्वनुमारित्वादत्रावश्यकमिदमिति २४ मंणोति . निहितम् ।। २५ मध्ये इति त्रुटितम् . ९-दस्तस्थाने इ. २६-[ निघ० २९] कर्म इति त्रुटितम् B. ११- तान् . २७- इति धृष्टितम् . १२-[३० २०३८५४ ] 'पुनः ममव्यत्' इलेव- २८-कि इति श्रुटितम् B. प्रतीकम B, C. ११-तनु. ३.-अत्र न्यथात' इति पाठो युक्तः स्यात् । ४'तदाम्या' इति पाटो युनो भवन् । ३१-न्यानिना.c, ३२-मतिता, ७-पास.. १.-द्वामc. -- नस्त: B.

·भ.४, ख. १९. ( २२४ ) [मन्द अ.४, पा.२, ख. ३. यदा तु पूर्वस्यामृचि मोसा इत्येतदुपमार्थे तदायमधर्च एवं व्याख्येयः। यदुदय- काले सतमासीत् तत्पुनः सहणोति रात्रिस्तमपि यितनमिय वस्त्रं ययन्ती काचिन स्त्री। फदा ? उच्यते । यदा मध्ये फर्मणां विधत्ते स्वेन फर्मणा येदास्पेयेनाह । प्रभावान सविना । यदोदयेनाहः सविता प्रवर्तयतीत्यर्थः । किश संहाय 'ओहाक् त्याँगे' इत्यस्य या 'ओहाङ्गतो' इत्यस्य वा पतद्रूपम् । सम्पर त्यक्त्या रात्रिं संगम्य या स्वरस्मिभिरुदस्थात् उत्तिष्ठनि उदतीत्यर्थः। उत्थाय चापि जन्तूंन व्येदेधः, विविधमृनून वसन्तादीन धारयति । किश्चिन्मन्देनातपेन किचि. मध्येन किश्चित्तीग। किश्च भरमतिरलंशब्दस्य पर्याप्त्यर्थस्य लकारस्यायं रकारो मकारलोपश्च अलंतिः पर्याप्तझानः । सविता देव आगात् आगच्छति च नमसो मध्ये- मास्तमयदेशम् । भाप्ये समनासीदिति समयदित्यस्यास्य कथनमः। 'गह ये धने' इत्य- स्यैतद् रूपम् । सम्यग्बध्नाति संपृणोति वेष्टयतीत्यर्थः । मन्द इत्यनवगतम् । मन्देस्र्तृप्त्यर्थस्य ताच्छोलिक इकारो द्रष्टव्यः । तदन्तात् प्रथमाद्विवचन एतद्रूपम् । तृतीय कवचने या 'सुगंलम्' इति पूर्वसवर्णः। मदिप्णू -मदिष्णुना येत्यवगमः । निगमः- [इति नवमस्या-(चतुर्थस्या:) ध्यायस्य एकादशः खण्डः ।

·थ.५, १२. ( २६५ ) [मन्तिास [अथ द्वादशः खण्डः1] इन्द्रेण सं हि इचपे राजग्मानो भविश्युपा। मन्दू समानवा ॥ मधुच्छन्दसा इन्द्र उच्यते । इन्द्रेण रो मरुद्गणस्लेन सह । स हिशब्दः पद- प्रणः, संदृश्यसे समानः संगच्छमानस्त्वगविभ्युश भयजितेन 1 फिश मन्दू प्रथमा- द्विवचनमेलन, मदनशीली युवामिन्द्रमद्गणी । अथवा मन्द इत्येतदपि तृतीय क्यच- नान्तमेय मरुद्गणविशेषणम् । मन्दुना मदिप्णुना मरुद्गणेनेति । समानवचंगा इत्यतेन व्याख्यातम् । विवचनान्तं वा तृतीय कवचनान्त था । समानदीप्ती युबाम् । समान- दीसिना या मरुद्गणेनेति । मन्तिास इत्यमयगतम् । मन्ष्ययन सामानाधिकरण्यादभिर्घयप्रतीतो - विशे ग्यत्वेत मुप्रति सदस्य निगमेनवोपक्रमते । समीरितः पृथ्वना येत्या वा निगम:- [इति नरमस्या-(चतुधस्या-) ध्यायस्य द्वादशः खण्डः । - ·१ । . अ.४,ख, १३. ( २२६ ) [ मन्तिासः अ.४, पा.२, ख.५. [अथ त्रयोदशः खण्डः ।। ईन्तिाम: सिलिकमध्यमामः स शूरणासो दिव्यासो आयोः । हेगा ईव श्रेणिशो यतन्ते यदातिपुर्दिव्यमममीः ॥ दीर्घतमस आर्यम् । आदित्याश्यानामियं स्तुतिः । ते च सप्त, तेषां य अन्तर (१) ईरिताः प्रेरिता यिरला इत्यर्थः। ये तु मध्यमास्ते संसृताः संगताः परः ममुचिता इत्यर्थः। तेन ते ईन्तिाः सिलिकमध्यमाश्यांच्यन्ते । भथया प्रत्येकं शरीरद्वारेण एते विशेषणे । अश्वस्यान्त एकत उरोऽन्यतो जघनं स येषामोमा प्ररितः पृथुरित्यर्थः। ते ईन्तिाः । मध्यमप्रदेश उदरं स येषां सहनः संगतस्तनुरित्यर्थः । ते सिलिकमध्यमाः । शाई प्रधानो मध्यमो येषां ते सिलिकमध्यमाः । अथवा शिर इत्यादित्य उच्यते सोधिष्ठात- त्यान्मध्ययंती येषां ते सिलिकमध्यमाः । समित्युपसर्गो यतेन्त इत्याख्यातेन संयन्धाय- तः । शरणामः शूर आदित्यः स नेता येषां ते शुरनेतृकारणासः । दिव्यासो दिपि जाताः । अन्याः परस्तादश्वश्रुतेः पौनरुक्त्यप्रसङ्गादत्यशब्दः सत्यप्यदचनामत्वे क्रिया- योगग विशेषणत्वेन द्रष्टव्यः । 'अत सातत्यगमने' सततगामिन इत्यर्थः । हंसा इव श्रेणिशः। एकव्यापाराणां यहूनां समूहः श्रेणिरुच्यते । यहत्याचास्य 'यहल्पार्थाच्छस कारफा- दन्यतरस्याम' शस। समूहाभूताः संयतन्ते सम्यग् गच्छन्ति । कदा ? उच्यते । यद् यदा आक्षिपुः 'अक्षु व्याप्ती व्याप्नुवन्ति । दिव्य दिवि भवम् । अममजतं गमनमार्गम् । असा आदित्यस्य स्वभूताः। अपि का शिर आदित्यो भवति । यद् यस्मादनुशेते सर्वाणि । शैतिरत्र स्थानार्थः। रश्मिभिरनुमविश्य सर्याणि भूतानि तिष्ठतीत्यर्थः । इदमपीतरन्मनुप्यशिर एतस्मादेव धातोः। १-आदर्शपुस्तकेष्वत्र सण्डारम्भनिर्देशो न दृश्यते ।। १६-०ध्यवती B. C. १७-सिलन्.c. २-० ११ १६३ ॥ १.]" ईन्तिामः' इत्येव | १८-ऽयंतत B. यंतत c. प्रतीकम् B.. २.-०गासहः . २१-सत्यच्यधना... ३-०स्याथाना.. ४-प्रयीरता: B. २२-[घा० ११३८] ५-विरडा. ६-यदु B. २१-[पा० ५।४।४२] ७-परस्वमु.. ५-एतविशेषण: 1. २५-सम्महीभृतास्वंय. c. ११-मी इति श्रुटितम् B. १२-एषां B. २६-[धा० ११ ६४] १३-सलिक. १४-शीयः . २५-०अजत इति नास्ति B. १५-साधिष्ठा ना म.. । २८-०मिनु.. १९-०तव्यम् B. ८-मध्यन्मा. c. २४-शसC. १०-एषा. B.

·अ.४, ख.१३. ( २२७ ) [कायमानः अ.४, पा.२ ख.५. तदपि धनुनविश्य चक्षुरादिभूतानीन्द्रियाणि तिष्ठन्ति । समाश्रितान्येनदिन्द्रियाणि गबन्ती- स्युपपत्तिवचनम् । एतत् तानि समाश्रितानीत्यर्थः । शूरः शचतेर्गतिकर्मणः । गच्छति ह्यसौ शत्रून् । आदित्योद्वासनार्थमाह । अस्त्यादि- स्यस्तुतिरश्वस्येत्यादि । आदित्यशब्देनात्र आदित्यप्रभवोऽश्त्र उच्यते । कथम् ? आदित्य- शम्दानि भवतीत्येतस्मिन्नर्थे 'दित्यदित्यादित्यपत्युत्तरपदापण्यः' इति यो ण्यः प्रत्यय- स्तदन्तोऽयमादित्यशब्दो विशायत्ते । अस्त्यादित्यप्रभवत्वेन स्तुतिरश्वस्येत्यर्थः । यत आदित्यादश्वो निस्तट आयत्येत्यर्थः । एवं चेदुपपत्रमिदं दिव्यादित्यस्य दिघि जात इति नियंचनम् । आदित्यप्रभवत्वेन स्तुतेदाहरणम्- यगेन दत्त त्रित एनमायुनगिन्द्र एनं प्रथमो मध्यतिष्ठत् । गन्धः अस्य रशनामरणात सरादत वसवो नितिष्ट ॥ दीर्घतमसः । यमो दुस्थान आदित्यस्तेन दत्तं त्रितस्विस्थानी वायु-पिर्वा स एनमश्चं आयुनग् युक्तवान् रशनया पर्यायणेन यावया पर्याणितवान् वेत्यर्थः । इन्द्र एनमेन- मश्चम प्रथम उत्कृष्टो देवानां मध्ये अध्यतिष्ठा अधिष्ठितवान् आरूढः । गन्धोऽस्याल्लियमा- पास्य रशना यन्वनी रज्जुमयभ्योत गृहीतवान् । एवं सूराइव यूर्य हे वसवः स्खेन देन व्यापा. रेण सर्वस्याच्छादयितारो निरतष्ट निरिस्येप आ इत्येतस्य स्थाने तक्षतिः करोतिकर्मा, करोतिश्च कियासामान्यवचना, सोऽत्र सामर्थ्यात् हारणे वर्तते, माहतयन्त इत्यर्थः । कायमान इत्यनग्रगतम् । अस्यार्थोऽधगमश्च निर्गमादेय गम्यत इत्युदाहरणेनेवी- पक्रमः- [इति नवमस्या-(चतुर्थस्या-) ध्यायस्थ त्रयोदशः खण्डः' 2-[CL. पा. १ । ७६१] -पर्यायेण वावदा B, अब 'पर्याणन, रज्ज्या' २-गतिा. 1. गति ह्य... इति पाठो युक्तो भवेत् । ३-पा० ४११1८५] ९-एन.. 10-अधिविप्रत.. -दिल्य इति द्विलिखितम् C. १५-हिय इति त्रुटितम् । ५-०मवस्त्वेन . ६-निस्तट. 1- VT C. ११-या B. -[० ११ १६३ । २] 'यमेन दत्तं त्रित १४-योऽपग.. १५-नियमा० . एनमायुनगिति' इत्येव प्रतीकम B. 'यमेन दत्त १६-आदर्शपुस्तकेचत्र राण्डसमातिनिर्देशो न दृश्यने। इत्येच.

·} :भ.४, ख, १५. [लोधम ( २२८ ) भ.४, पा. २,ख.६. [अथ चतुर्दशः खण्डः। कामोनो पना एवं यन्मातर गापः। न तत्ते अमे प्रमृ निवर्तेनं या दूरे रामिहरभवः । विश्वामित्रस्य । कार्यमानश्चायमानो योनिद्वेन पश्यनित्यर्थः । कामयमानो था। वानि वृक्षान् मद्धितेन तदूविकारभूनानि काष्ठान्युच्यन्ते फाष्ठानि । वं यद् यदा मातृ- भू ाश्च अजगन् गति मर्मायम, गच्छनि आँपः।फदा पुननिःपाठान्यपश्च गच्छति ? उच्यते । यदीपशाम्यति । कथम १ सर्व हि कार्य विनश्यत् स्वयोनि गच्छति । अध पार्थिवस्य योनिः काष्ठानि पैद्युतस्यापस्तेन पार्थियोऽग्निशाम्यन् काठानि गच्छति वैद्युतोऽपः । अत एतदुच्यते फाष्ठान्यपश्च गच्छसीति । न तत् ते तच हे असे प्रमृषे मृप तितिक्षाकर्मा यतिक्षो (?) क्षमा प्रफण न क्षम्यते । निवर्तन विनाशो न सविताशी- ऽत्यन्तयिनाशं त्वननाभ्यामधगम्यत इत्यर्थः । यद् दूरे भवति न स दृश्यते । तत्सम्बन्धाद् दूरे सतयात्रादर्शनं लक्ष्यते । अदृश्यमानः सन्नित्यर्थः । इहामवः पुनर्भयसि तत एय काठोवा पुनः। लोधमित्यनवगतम् । लुब्यमित्यवगमः। निगमः- ग सायकस्य चिकिते जनासो लोधे नयन्ति पशु मन्यमानाः । नावाजिनं वाजिना हासयन्ति न गर्दभं पुरो अवान् नयन्ति ॥ विश्वामित्रस्य । नेति प्रतिपेश्चिकित इत्याख्यातेन सम्बध्यते । सायकस्येति १ आदर्शपुस्तकेषत्र खण्डारम्भनिर्देशोनयते । १४-एत' इति द्विलिखितम् . २-कामयमान: B.C. १५-इतः परम् 'इत्यर्थः' इत्यन्तः पाठः संदिग्धः । ३-[३०३ । ।२] 'कामयमानः' इत्येव अथवा कदाचित्र 'न सर्वनाशोऽयन्तविनाशो प्रतीकम् B.E. वानेनात्रावगम्यत इत्यर्थः' इत्यये पाठो ४-वामयमान: B.O. ५-एयमानः . ६-पश्यदिव... ७-वृक्षात् . १६-म इति नास्ति . ८ तदा B. पदा०. १७-यद्य B. C. अत्र कदाचित 'यद् यः' इति ९-'ति' इति त्रुटितम् c. १.-अपिः . भर 'अपः' इति द्वितीयान्तः पाटो १८-सत्तदात्रा. B. युक्तः स्यात् । १९-कष्ठोद्वा . 11-अनि B. १२- रूपशामक २.-[ऋ• ३ । ५३ ॥ २३] 'न सायकस्य' इस्येव १३- तोऽन: C भवेत्। पाठो भवेत् । प्रतीकम् B, C, ·૨૧ ૨૨ अ.४, ख.१४. (२२९ ) [शीरम अ.४, पा.२,ख.६. पाठीश्रुतेः साममिति शेषः । द्वितीयार्थे वा पष्ठी न चिकित नन्ने जानन्ति सामर्थ्य वज्रस्य वनं वा । येनेन्द्रस्य स्तोतारं सन्तमृपि लोधं लुब्धं मां स्वधर्म तपसि वा नयन्ति परिभूय प्रेरयन्ति यष्टिहस्ताः । पशुं द्वितीयैकवचनस्य लुक, पशुम् । लुप्तोपमै चैतत् पशु- मित्र अजं मन्यमाना वतिष्ठा विदितैनवृत्तान्तेन इन्द्रेण नियमेनते वज्रेण हनिष्यन्त इत्य- भिप्रायः । तत्र तपस्या स्थित एव मयि इन्द्र एतान पुरस्करिष्यतीति। ततश्चैते मया सह स्पर्धयिष्यन्त इतीति । तच्च न । यतो लोकपि नाबाजिनो वाजिना हासपन्ति । हसतिः स्पर्धा- याम् । नाश्यमदेवेन सह स्पर्धयन्ति ! न च गर्दन पुरोऽग्रतोऽश्वान्नयन्ति अइथे मति गर्दर्भ न दधतीत्यर्थः । एवं चेदिन्द्रोऽपि मयि स्थिते कानपरान् गर्दमकल्पान वसिष्ठान न कश्चित् पुरो धास्यतीत्यर्थः । अथवा स सायको या चनः शाकापोऽत्राभिप्रेतस्तं वा मदीया तय सायकं न जानन्ति नूनं यतो लोध नयन्तीत्यादि समानव्याख्यातम् । तत्रतत् स्यात् यात सायकैन शापेनैनान हिसानीति । तच न। यतो मम त्यक्ताशेषस्य एषां च बहुयाजिनां कामा- स्मनां कः संघर्षः। लोकेऽपि च नैव विप्रकृष्टान्तरालानां स्पर्धा भवति न होकनिष्कघनः शतनिष्कयनेन सह स्पर्धते । तथाहि नावाजिनमित्यादि समान पूर्वेण । शीरमित्यनयगतम् । अनुशायिनं वाशिनं वेत्ययगमः । अग्निरभिधेयः निगमः- शीरं पावकशोचिष ज्येष्ठो यो दमेष्वा । दीदाय दीर्घश्रुतमः ॥ १-०मर्थमि.. १६-'इत्यने' इत्यत्राधिकः पाठो भाति कदाचिदत्र २-न इत्यधिकमत्र भाति। 'इत्यनेन' इति स्यात् । ३-निन्ति' इति त्रुटितम् B. १७-०भानल्यान् B, १८-वधिमान् B, ४-०य प्ररन्ति B. ५-पशु . १९-स इति नास्ति . ६-मन्यमानो B. C. ७-इन्द्रियेण B. C. १०-शाकरुयोऽना. ८. कदाचित्र 'शपिरूपोत्रा- ८-०नेत्र ते . भिप्रेतः' इति पाठः साधीयान् भवेत् । सायक ९-३यभिप्रा इति त्रुटितम् B. इति शपेरिद रूपमित्यर्थः। १.-तत्रैवत् स्यात् स्थित c. २१-मदीय B. २२-तप सा येवं. १२-०विष्य.. २३-यतो मला. १३-०केवि B.C. २४-अत्र 'या' इति पाठो युक्तः । १४-अत्र 'नावाजिन' इति मूलानुसारी पाठो युक्तो | २५-सायतेन B. २६- शेषेणस्य B. c. २७-[ऋ० ८1१०२ । ११] 'शीt पावक' इत्यैव प्रतीकम् C. ११ मै B. भवे । १५-नाथम..

·म.४, ख. १४. ( २३० ) [विधे दुपदे अ.५,पा.२,ख.६ प्रयोगो नाम भार्गवस्तस्यार्पम् । शीरम अनुगम्य भूतानि जङ्गमानि जाठरात्मना स्थावराणि च सूक्ष्मेण चाभिव्यक्त शक्त्यात्मनाऽ शेने व्यवतिष्ठते अनानि या, पयंशीलः स शिरोऽग्निः, तं शीरमनुशायिनं वेत्यर्थः । पावकशोचियं पायकदीप्तिम् । ज्येष्ठोऽतिशयेन वृद्धः । यो दमेषु यमगृहेषु । आदीडो दीप्त्यर्थस्येदं रूपमादीप्यते । दीपश्रुतमः थ्य। इति श्रुत् कीनिः, दीर्घा ध्रुधेषां ते दीर्घश्नुतः । तेषां मध्ये अतिशयेन दीर्घकीर्तिस्तं स्तुम इति शेपः। अतः शोर पायकशोचिपमिति च कर्मश्नुतेः साकाङ्क्षत्वात् अपरयेकवाक्यता. तमन्तं न सानसिं गृणीहि विप्र शुष्मिणम् । मित्र न यातयनम् ॥ तमर्वन्तभ अश्वमिव सानसिं संभक्तारं ग्रामादेः शीघ्रगामिनमित्यर्थः । गृणीहि स्तुहि हे विप्र मेधाविन आत्मन एयायमन्तरात्मनः प्रेषः । शुरिमण बलवन्तं मित्रमिय च । फीदृशम् ? यातयजनम् इति अस्यतेवा गतिकर्मण एतद् रूपम् । प्रथममग्निहोत्रादौ यः फारयति वा स्वर्ग जनान्यष्टेन स यातयजनोऽग्निः । विद्रधे द्रुपदे इत्यनवगते । तयोर्मतभेदेनानेकार्थत्यमनगमं च लाघयानिगमेनेय दर्शयिष्यामीत्युपन्यासाद ढयोरप्येकमुदाहरणम् । [इति नवमस्थानचतुपाTTT. चतुर्दशः खण्डः ।] । १७ १-अत्र 'अनाति' इति युक्तं स्यात् । १२-[ ऋ० ८ । १०२ । १२ ] २-अत्र 'शीरोऽग्नि.' इति पाटो युक्तः । १३-तं मन्न B. १४-गृणीभि c. ३-'अमिरभिधेयः । निगम.' इत्यारभ्य 'पावक- १५-०वित c. शोचिष इत्यन्तः पाटस्त्रुटितः B. ४-यहमेषु c. १६-आत्मनः इति द्विलिसिनम् . ५-अब दोटो' इत्यस्मात् पूर्वम् 'आदीदाय' इति । १७-प्रेपः . १८-०मिति च B. पाटो भवेत् । तत्र 'दीदाय' इति त्रुटितं | १९-अप्रयत्न B. C. २०-[Of. धा० १३४] स्यात् । [धा. ४ । २६] अयं क्षयार्थ एव 1 | २१-प्रश्नममि. B.c २२-०नादनय: B. हो इति द्विलिखितम् B. आदिट्टीटो c. २३-'यातयति' इति युक्तं स्यात् । ६-दीप्तिर्धस्येद B.C. -श्रूत्तमः . २४-०न्यष्टक C. न्यष्टक् । ९-शिरं B. २५-विद्रथे . २६-भेदाना.. १.-'अपरकवाक्यता' इति पाठो युक्तः स्यात् । २७-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डसमाप्तिनिर्देशो न दृश्यते । * 'गवगम' इत्युचितम् । ८-अने: Dc. १वाच्यता B.

·'अ.४,ख, १५. ( २३१ ) [विधे द्रुपदे अ.४,पा.२,ख.७. [अथ पञ्चदशः खण्डः। कनीनवं विदधे नवे द्रुपदे अर्भके। यत्र यामेषु शोभते ॥ घामदेवस्य । कनीनके य.न्यके । प्रथमाद्विवचनस्यायमावार आदेशः । कनीनका इव कनीनकेच ! इतरथा हि प्रात्यातू फनीनके इच इति स्यात् । तेनायमर्थः, यथा कन्य के विदधे दुहेहिसार्थस्येदं रूपम् । व्यत्ययेन चात्र सर्वत्र बहुवचनस्य स्थान एक- वचनम् । विदथेषु इत्यवगमः । विविधं हिंसितेपु अध तेचित्यर्थः । नवनवेषु नव- घटितेषु द्रुपदेषु दारुमयेषु पादुफाख्येषु अर्भके अल्पकेषु अन्यूनानतिरिक्तेषु । सप्तमी- श्रुतेरारूढे इति शेषः । एवमेतानि फन्ययोरधिष्ठानमवचनानि सप्तमीबहुवचनस्य स्थाने एकवचनानीति शाकपूणिर्मन्यते । यास्कस्तु कनीनके। इति फन्ययोईष्टान्तत्वेनोपन्यासादर्थसामर्थ्यात् नये अर्भके इत्येते द्वे कन्ययोविशेषणे | सप्तम्येकवचने प्रथमाद्विवचने च तुल्यथुतित्वात प्रथमाद्विवचनान्ते इति मन्यते । नवजात अर्भके अवृद्धाल्पप्रमाणके ये तछ । के ते? यथा चिद्रधेषु' द्रुपदेषु पादुकाख्येपु आरूढे । ऐधं या पादुस्थानेषु खुरेपु आरूढी पन्न यध्रुवर्णावत्यौ । यामे यामशब्दो रथयचनः । कुत एतत् ? 'वीलो वीलित वोळय- स्व मायामादस्मादवजीहि यो न' इति मन्त्रान्तरे अर्थदर्शनसामर्थ्यात् । रथेषु आजि- धायनादिपु वा यानस्थानेषु शोभते । एवमेव चानबगतेषु विद्रधे द्रुपदे इति द्वयोः पाठ उपपन्नः । शाकपूणिमते तु पचनावगमाय चत्यार्यपि पदानि स्युः । एकपदनिरक्तम् । कन्या कगनीया प्रार्थनीया भवति सर्वस्य । क्वेयं नेतव्येति वा । प्राक् 1 । -आदर्शपुस्तकेष्वत्र सण्डारम्भनिर्देशो न दृश्यते। १२-एव B. १३- दुकस्था २-[ऋ० ॥३०॥२३] 'कनीनकेव' इत्येव प्रतीकम् | १४-खुररे (अश्थे ) पु D. २. कसनीनकेव c. १५-आरूढा C. वस्तुतस्त्वत्र 'आर' इत्येव ३-प्रा.८. ४-विद्रथे C. पाठः स्यात् । ५-[Cf. धा० ४१८८] १६-बभूव B. १७-विलित c. ६-सर्वस्य . १८-०वजी इB. ७-कृपितेधि.. १९-[ अनुपलब्धमूलमिदं वचनम् ] ८-प्रथमाण.. २.-कदाचिदन्न वाजि' इति स्यात् । ९-अत्र 'तथा' इति पाठः स्यात् । २१-विद्रथे. २२-प्रार्थनीया इति नास्ति ।. ११-विदथेषु . २३-सुप्येति c. १० ते ते R.

·- म.४, ख. १५. ( २३२ ) [सौमरीतिहासः अ.४,पा.२,ख.७. प्रदानकालात् फन्यायाः पितुरेवं चिन्ता भवति। उद्वाहलक्षणेन नयनेन फ्वेयं मया नेत- व्या फेनोद्वाहयितव्येत्यर्थः । फनतेर्षा कान्त्यर्थस्य । कन्या हि याल्यात्सवस्य कान्ता । दारु दणातेविदारणार्थस्य । दुपाते यधकर्मणः । तस्मादेव धातुद्वयार्दूपम्। यभ्वो- रक्ष्ययोः संस्तव अत्यच समस्तार्थवचनम् । तुम्यनि इत्यनवगतम् । तस्याभिधेयावगमो निगमादेवोपगम्यत इति निगमस्य समस्तार्थमाह । इदं च मेदादित्यादिना । ऋषिः सौभरिः प्रसंख्याय गयित्मह 'सुवारत्या मधि तुम्बनि' । अत्र सुवास्तु दी तस्यास्तुग्य तीर्थ तस्य तीर्णमेन इत्यादि निर्वचनम् । तीर्थ पानायायगाहनाय वा क्षिप्रमागच्छन्ति । निगमः-- अदान्मे पौरुकुरस्यः पाशत सदस्युवधूनाम् । मंहिष्ठो अर्थः सपतिः २ अत्र सौभराण्याने वते ( ? ) इतिहासः । सौमरिनाम ऋषिः । स नद्या उदके तिष्ठन् पुत्रसहस्रेण परिवृतं सामन्तं नाम मत्स्यं ददर्श । तेनोपजातापत्याभिलापश्च दारार्थी असदस्युं राजानमुपगम्य इदमुवाच । तय पञ्चाशत् प.न्यास्तासामेश भार्याध मां देहीति । स तं विरूपं वृद्धं दृष्ट्वा सापदेशं प्रत्याख्यातुं प्रत्युवाच । फुलधर्मोऽयम- स्माकं कन्याः स्वयंवरा इति । पतज्ज्ञात्वा त्वं कन्यान्तःपुरं गत्वा या वरयिष्यति सा तुभ्यमिति । स कथं तथा प्रत्याकलय्य योगैश्वर्यबलाद् दिव्यं रूपमास्याय कन्यान्तः- पुरं जगाम । स तंत्र रूपयौवनलावण्यातिशयक्षिप्तान्तःकरणामिः सर्वाभिः कन्याभि- युगपदेय वृतः । विदित्यैतद् वृत्तान्तं राजा प्रसदस्युस्तस्मै ताः सर्वाः सुवास्त्वाँ तीर्थे प्रादात् । तन्त्या गृहीत्वा आगच्छन्तं पथीन्द्रो ददर्श। स एनं पप्रच्छ कुतस्त्येयं विभूति- रिति । स तस्मादाचचक्षे । १६ २४ २-नेकन्या . इत्येव प्रतीकम् B.C. १-माया . ३-[ निघ० २।१९] ४-द्वया दुच . १३-तिष्ठत् . १४-सामनं D. ५-यश्रवोर.. १५-तनोप० १०. ६-प्रयच c. अत्र 'इत्यूचः' इति पाठो युक्तो १६-अत्र 'खां' इति पाटो युक्तो भवेत् । भोत्। । १७-वरियीच्यति . ७-तुन्वनि R. तुन्यनि c. ८-०माहुः B. १८-अत्र 'कथन' इति पाटो युक्तो भवेत् । ९-इदय मे c. १०-[८१९३७ ] १९-ततः ।. २०-युगवदेव मृतः . ११-तूर्णमेतन्' इति मूलानुसारी पाठो युक्तः । २१-प्रदान १२-० ८१९३६ ] 'श्रदान्मे पौरुकुत्स्यः | २२-अत्र 'कन्याः' इति पाटो युक्तः । * 'सुत्रास्वास्ती इयुचितम् । २३-रही इति द्विलिखिनम् B, २४-फुतस्तेयं c..

·} ॥ म.४,ख.१५ (२३३ ) [तुम्बनि । सन्ते अ.४, पा.२,ख.७. अदान दत्तवान् महा पौरुकुत्स्यः पुरुयुत्स्यस्य पुत्रस्त्रसदस्यु म पश्चाशतं कन्याः । एतासां नामचिरोढा स्त्री वधूरुच्यते । मंहिष्ठो मंहतेदनार्थस्य इष्टनि रूपम् । भतिशयेन दाता। अयं ईश्वरः । सत्पतिः सतां पाता। उत मे प्रयियोवयियोः सुवास्त्वा अधि तुग्यनि । तिराणां सततीनां श्यावः प्रणेता भुवद्वसुर्दियानां पतिः अपिच मे महाँ प्रयियोपियोद्वितीयायें पष्ठी, अत्यर्थ प्रयाति तत् प्रयियु अश्वो- ट्रादि, ऊयत्ते यत्तद् ययिषु वृत्रं फम्बलप्रावरणास्तरणादि तय दत्तवान् । अथवा भयियोरिति सुवात्या तते विशेषणे । वयतिश्चात्र सन्तानमावलक्षणार्थः । प्रयि- योरत्पर्य प्रयितमः वयियोः सन्ततायाथ [वास्त्वा सुवास्तुनाम्ना नद्या अधिवनि तीर्थस्योपरीत्यर्थः । एतन्मन्त्रलिङ्गमूलं तु' 'देशे काले च यत्पान्ने' इति स्मरणाद् द्रष्टव्यम् । गवां च तिमणां सप्ततीनां दशोत्तरे द्वे शते तिनः सप्ततयस्तासाम । श्यारः यावर्णो कृपभः । प्रणेता अग्रतो गामी । भुवद् आसीत् । सुः 'चर्स आच्छादने' सर्व- वृषभाणां स्वेन शोमातिशयेन माच्छादयिता । दियानां देयानां गवां पति भर्तृभूतः । शोमने च वे शतोत्तरे श्यावेन घुपमेण सह दत्तवानित्यर्थः । नसन्ते इत्यनयगतम् । नेसन्ते इति प्राप्त नमतेर्मकारात्परं सकारागमः । निगम:- ताँ आ रुद्रस्य नीळ्हुपो विवासे कुविनसन्ते मरुतः पुनः । यासस्वा जिहीलिरे यदाविरय तदेन ईमहे तुराणाम । घसिष्ठस्यापम । तान प्रकृतान् रुद्रस्य मीढुपः सेक्तर्धनवतो या पुत्रानिति शेषः । फुत एतत् ? ऋग्वेदो 'रुद्रस्य ये मीळ्हुपः सन्ति पुत्राः' इत्यादौ मन्त्रान्तरे दर्शनात् । आविषासे विवासतिः परिचर्यायाम, आभिमुख्येन परिचरामि । फस्मात ? यस्मात् कुविद् १-आदात. २-० येनादाता. १३-अधिपनि c. अत्र 'अधितुम्वनि' इति पाटो ३-[अ० ८।१९।३०J 'उत में इत्येव प्रतीकम् Bc. युक्तो भनेत् । ४.श्चाष्ट्रादि . ५-प्रयियु B. पयि . १५-[भ. गी० ११२०] 'यत्तात्रे' इत्यस्य स्थाने 'पात्रे च' इति पाठो गीतायाम् । ७-'प्रयियोयियोरिति' इति पाठो युक्तः स्यात् । -अत्र 'नद्याः' इति पाठो युक्तो भवेत् । १९ -[ धा० २।१३] ९-अस्यर्थ 3. C, २०-शोभेग B. २१-'नमन्ते' इत्युचितम्। १.-प्रयित्रभः C. अत्र प्रयित्र्याः' इति पाट: स्यात् । २२-[ ऋ० ५८५ ] 'साँ आ रुद्रस्य' इत्येव ११-'सुवास्त्वाः' इति सविमर्ग: पाट उचितः । प्रतीकम् B.C. १३-'ऋग्वेदे' इति स्या।। १२-नामेना ०. २४-[ऋ० ६१६६१ १४-च. ६-यावर. १६दयाम व.B. १७-चसु. १८-चस: . .

·आ.४, ख.,१५. ( २३४ ) [नसन्ते । आहनसः अ.४.पा. २,ख. ७. बहुवचनान्तं नसन्ते नमन्ते वर्षायुपकारण प्रहीमवन्ति । मरुतः पुन:-अन्ततीप्सायों-. ऽयं पुनःशदः पुनः पुनः पुनः । नोऽस्माकम् । किन यत् सस्वर्ता सस्यरित्यन्तहितनाम तर इति 'तनु विस्तारे' इत्यम्य रूपम् । अन्तहितमेव तायमानमप्रकाशमानमेन्यर्थः । जिहीळिरे लजयन्ति । यदाविर्यच प्रकाशं तदुभयमपि एन: पापम् अव ईमहे अयेत्यप अपत्य- तस्य स्थाने ईमहे इति 'इण गती' इत्यस्य अन्तीतण्ययस्य रूपम, अपगमयेम नाशये- मेत्यर्थः । तुराणां सर्वस्य स्वशत्रोरसुवितृणां त्वरमाणानां मरुतां प्रसादेनेति शेषः । नसन्ते इत्यनयगतम् । तदुपरिष्टाद् तादशै 'घृतस्य धाराः समिधो नसन्त' इत्यत्र व्याख्यास्यामः। आहनस इत्पनयगतम् । आहननवन्त इत्यवगमः । निगमः- परि सोम प्रधन्वा स्वस्तये नृभिः पुनानो अभि वांग्याशिरम् । ये ने मर्दा आइनसो विहायग़स्तै भिरिन्द्रं चोदय दातवे मधे भार्गवस्य फरापम्।" हो सोम एतस्माद् दशापवित्रात् परि प्रधन्वं सर्वतःप्रगच्छ प्रक्षरेत्यर्थः । सस्तये अविनाशाय फर्मणोऽस्माकं या । नृभिर्मनुभ्यमंत्यिगाख्यः पुनानः प्यमानो ऽभिवासय ......... वय चेत्यर्थः । आशिरं दधिपूतभृतिद्वापनीतम् । ये च तय मदाः । आइनसः 'ब्राह्मण इदमाहृतम्' इत्यादौ दर्शनादोहनिर्वचनार्थ वचनवन्तः पोटेव- १-भवद्भिः . अयमपि पाठ: B. १५-[ऋ०९१७५५] परि सोम' इत्येव प्रतीकम् 1.0. २-अन्तर्णीत.. १६-'हे' इत्युचितम् । १७-प्रधन्वा । ३-पुन: इयधिकमेव । १८-अत्र वश्चन पाठस्त्रुटित: । कदाचिदत्र 'अभि. ४-अत्र 'ता' इति पाठः स्यात् । प्रन्छादय अभिभावय चेत्यर्थः' इत्ययं पाटो ५-[धा• 1] ६-०यति c. ७-ए इति त्रुटितम् . 4-अवेत्ये . २०-०भृतियदव. c. सदिग्धमिदं पदमानम् कदा. ९-[धा० २१३] चिदत्र 'दधिपयोघृतनावनीतम्' इति पाटो १०-अन्तीतन्यर्थस्व. भवेत् । आशिर हि दध्यादि वस्तुजातं सोमो भूयरवेनाभिभवति । मिश्रणे सोमरसाधिक्येन १२-०रत्तुपितृणां c. 'वित्' इत्यस्य स्याने ( तुरा) दध्यादिन ज्ञायत इत्यर्थः । सोमाशिरमिश्रण इत्यपि पाठ: B. कदाचित्र 'स्वशत्रोरत्तृणा'! तु तृतीयसवने क्रियते। इति पाठः स्यात् । २१-दाहनि B. 'आइन्तिर्वननार्थः' इति पाठो १३- निरु० ७१७ ] दशे स्मृ ३. c. युतान १४-[३.४५८८] २२-पादव. ल. 'पटुवचनाः' इति युक्त स्यात् । भवेत् । १९-वेत्यर्थः । ११-अवगम..

·} । म.४, स्व. १५. ( २३५ ) [अनसत् भ.पा.२,२.७. जनमा नः संमोहकरा इत्यर्थः। पिहायसो महन्नाम मैदं महान्तः । तेभिस्तरिदं चोदय दातरे दातुमस्मभ्यं मपं धनम् । असत् इत्यनवगतम् । अदेरौणादिक मन्नत्यये अझै । अन्तमभिधेयम् । सात्मनि सीदति तद्वा संभजते अननि उपपदे सदेः सनेर्या अन्येभ्योऽपि दृश्यते' 'क- विप्र' इति फियपि रूपम् । पदसत्याद नवगतम् । अन्नसानिनीति वेत्यवगमः । निगमः- [इति नवमस्या-(चतुर्थस्या-) ध्यायस्य पञ्चदशः खण्डः। १२ १-अत्र 'इद' इति पाटो युक्तः । २-जातवेदाः तुभ्यमस्म• . ३-अमसन् ४--[ उणा• ४१४५] ५ अट्ट B. ६-अत्र 'अन्नम्' इति पाठो युक्तः । ५-अत्र 'अमनि' इति पाटो युक्तः । -म इति त्रुटितम् . ९-[पा० ३।२१७५, ७] 'कविप्र' इत्यस्य स्थाने 'विचम् च' इति पाठो युक्तः । १.-अममत्वाइति पाटो युक्तः स्यान । ११-ति इति त्रुटितम C. अन 'अन्नसादिनीति वा अन्नसानिनीति वा' इति पाठो मूलानुसारी युक्तः प्यान्। १२-आदर्शपुस्तकेष्वत्र सण्डसमाप्तिनिर्देशो न दृश्यते।

·भ.४,ख. १६. ( २३६ ) [अझसत् अ.४, पा. २, ख.८. [ अथ पोडशः खण्डः । उपो अदर्शि शुन्युवो न वदो नोया इवाविरकृत प्रियाणि अपमान ससतो बोधयन्ती शसत्तमागात् पुनरेयुपीणाम् ॥ कक्षीयत आर्पम् । उपो उकार: पदपूरणः । उपोपसर्गधुतेच योग्यक्रियापदा- ध्याहारः। उपगता उदिता सतीत्यर्थः । अदशि वर्तमाने कर्मणि लुङ, श्यते उपाः। किमिय ? शुन्युधो न घक्षः उदकेचरो या पक्षी सादिः शुक्लयर्णस्तस्येय घेक्ष उरः, भास्वरा शुक्लवर्णा वेत्यर्थः। किश्च आविरकृत स्वेन ज्योतिपा फरसं जगदाधिष्करोति । नोश ऋषिः स यथात्मनः प्रियाणि धनादीनि स्वेनार्पण 'सपर्यामि प्रयेसा' 'नुष्ठि मरुतो विरुतो वीरवन्तम' इत्यादिनाविष्कृतवान्, तद्वत् । फिञ्च सदसैन्नदनादन्नं तस्मिन यक्षि. तृत्वेन मीदति सनोति वा तत्मा अद्मसत सा च सामर्थ्यात् सुचकारी मक्षिका वावाभिपना मा यथा प्रत्याय क्षीरादिसंग्रहार्थं जनान् प्रयोधयति । शैवत्तमागात् पुरयाणा- शब्दो नित्यवचनः पुनरायान्ति ताः पुनरेयुप्यो यथोपसः। उपप्तो नि गत्या प्रत्यहमुदेष्यन अदित्यात् पुनरायाम्ति । गवादयो हि गम्यूति भृति गत्या गत्या पुनरायान्ति । निर्धारणे चेय पष्ठी । अतिशयेन नित्या पुनरेयुपीणां मध्ये भागात कृत्स्नं जगदभ्येति व्यामोतीत्यर्थः । शुन्युरोदित्यो भवति शोधनात् । स हि तमसा व्याप्तं यत् रश्मिभिः शोधयति । तमोऽस्मादपनयत्तीत्यर्थः । अथवा अशुद्ध चितः शुचीकरोति । यथाच स्मृतिः- स्पर्शने विहितं शौचं सोमसूर्याशुमारतैः । इति ॥ भासाध्यमित्यादित्ययक्षसो निर्वचन प्रदर्शनम् । आदित्यपक्षो हिं दीप्या रूढम, 'यह प्रापणे' । तया न प्रयोजकव्यापारभूतया प्रयोज्यव्यापारः प्राप्तिलक्ष्यते । १-आदर्शपुस्तकेष्वत्र सण्डारम्भनिर्देशो न दृश्यते । १.-तस्मन् यक्षतलेन इ. 11-सूपकारी c. २-[२० १११२४१४ ] 'उपो अदर्शि' इत्येव १२-प्रतह. c. प्रतीकम B.C. १४-'शसत्ते' इत्यत्राधिकः पाठः ।. ३-पन: C. १५-गुन्युदादि• B. शुन्धुरा• c. ६-प्रियाणि इति त्रुटितम् B. १६-शुचि इति त्रुटितम् B. ७-मि इति वृटितम् B. प्रेय. 1. [ऋ. १७-[अनुपलब्धमूलमिदं वचनम् ] १॥५॥5॥३॥५४३], १९-नि भासा दीप्त्या C. ८-[Cf. ९० ११६४ १५ नूष्ठिर महतो वीरवन्तम् । २०-[धा० ११०५३] ९-अमदन B. 'अमसददना०' इति युक्तं स्यात् ।। २१-'तया च' इत्युचितम् । २२-व्याहारः . १३-प्रवाथ. B. ४-उदकचरः . ५-पक्ष:C. १८-दागा B. C.

·- ७ ( २३७ ) [इमिणः अ.४, पा. २, ख.८. उपरिप्रा व्याप्तमित्यर्थः । अतो वहेर्वक्षः । इदमपीतर पक्षो मनुष्यवक्ष एतस्मादेव धातोः । तदप्यध्यूढं काये उपरि फायस्य व्याप्त प्रापितं घेत्यर्थः । शकुनिरपि शुन्थ्युरुच्यते शोधनादेव स हजुरकचो भवति उद्कचात्वान्नित्यशुद्धः । अपोऽपि शुन्ध्युव उच्यन्ते शोधना- देव ता हाशुद्धं शोधयन्ति स्नानप्रक्षालनादिना । नोथा ऋषिभवति । कस्मात् १ स हि वन स्नयन दधाति देवतानाम् । ददाति वा देवताभ्यः । देवताः स्तनतीत्यर्थः । परं भाष्यमृग्व्याख्यानेनय गतम् । इमिण इत्यनवगतम् । ईपतेर्गतिकर्मण इपेवा इच्छार्थस्य । तथा चावगमप्रदर्शन पणिन एवणिन भापणिन इति चेति । निगम:- श्रियसे के भानुभिः सं मिमिचिरे ते रश्मिभिस्त ऋक्वभिः सुसादयः । ते वाशीमन्ड इष्मिणो अभौरवो विद्रे प्रियस्य मातस्य धामः ॥ गौतमस्य रहगणपुत्रस्यार्पम् । 'पृश्निदुग्धे प्रेयङ्गयं चरं निपेत पृश्निभ्यो प्राम- फामः इति । तत्रयं याज्या। प्रनय इति मरतोऽभिधीयन्ते । श्रियसे श्रीशब्दस्य तादथ्य चतुध्यकवचनम् । छान्दसर मत् । दसुगागमश्रिये यस्य संपत्याख्याय कमुदक भानुभि- दीसिमियादास्याभिः समिमिक्षिरे 'मिह से चर्ने' सम्यक् सेक्तुमिच्छति मरुतो न केवला. दिमिः फिन्तर्हि १ ते रस्मिभिः प्रहरवानां ते एवम् भि:-अचनमृ स्तुनिस्तद्वद्भिः । के साम_दश्व रथैर्या संवश्वोपकरणवन्तीत्यर्थः । अथवा कमिति सुखनाम । समिमिशिर इति म्यक्षतेर्गतिकर्मणो रूपम् । तेनायमर्थः। चिये यस्य सप्लक्षणाय सुखाय प्राणिना रसानुप्रदानकाले दीप्तिभिरादित्यस्य रस्स्या- १-पहेवे० ०. हेक्ष: B. प्रयह चई निर्वपेन्मरुप्रयो नामकामः।" २-नायस्य अयमपि पाठ: B. ३-प्राप्त १४-य इति त्रुटितम् . ४-आपोप c. ५-पशव B. १५-०तोऽपि B. अत्र 'धीयन्ते' इत्यत आरभ्य ६-'नवन' इति पाटो युक्तः । किन्तहि ते रश्मिभिः' इत्यन्तः पाठात्रुटितः . ७-अत्र 'ते' इत्यधिकः पाटः . १६-[ धा० १।१०४१ ८-स्तोतीत्यर्थः' इति पाठः स्यात् । १७-'इच्छन्ति' इति बहुवचनान्तः पाटो युक्तः । ९-गोधा ऋषिर्भवति' इयत आरम्य 'तथा' १४-०रश्चानां . इत्यन्तः पाठस्त्रुटितः R. १९-ऋभिः C. ऋक्वभिः' इति मूलानुसारी पाटो १०-इधिरण: B. युको भवेत् । ११-[ऋ०११८७१६] श्रियसे कं' इत्येव प्रतीकम् B.C. | २०-[निघ० २१४ ] १२ -निये दु. c. 'ष्ट्रिय द इति युतम् । २१-अत्र 'श्रियसे'' इति 'त्रियोय' इति वा १३-[ते. सं० २२११११४] "पृश्तिय दुग्धे .११ युक्त यात्।

·[धाहः म. न. १६. भ.४, पा.२, ब.८. स्माभिः मंगच्छन्ते । तेन मम्नस्त एव यागफाले. स्तुतिमद्भिः 1 ः ? मामाद ऋत्यिग्भिः सुखादयः शोमनानां योदिताः । फिश ते वाशीमन्तो याचा च तद्वन्तः । इमिणो गन्तार इपिनारो या स्तुतीनां हविषां च द्वेटारो मर्यार्थानामित्यर्थः । अभीग्यो भययजिताश्च । किञ्च पिदै विदेश्छान्दममेतद् म्पम, वेद्मोत्यर्थः, अहम् । प्रियस्य मारुतस्य धाम्नो द्वितीयार्थे पष्ठी, प्रियमारतं धाम स्थानम् । धाम जन्म तेजो या सामाख्यम् । पाशीति पाइजानोकियक्षयोपन्यासः । चाश्यत इति सत्याः । कर्मणि कारके घाशी याश्यते शब्यते। वाह इत्यनवगतार्थम् । फल्पनाभेदाचानेकाधम स्तुतिरधिपवणचर्म या अभि. धेयम् । निगमः- समावावयों प्रति मे पृणीहीन्द्राय वाई: कृणकाव जुधम् । एदे बहियजमानस्य सीदाओं च भक्यमिन्द्राय शास्तै । विश्वामित्रस्य ! होताध्वर्युमाह । अहं च स्वं च समीप शंसायो । अर्को अहं शंप्लामि त्वं प्रति मे पृणीहि प्रतिगिरं मे देहि एतत् कुर्वन्तौ यदेतदिन्द्राय इत्यं वाहो देवताः प्रत्यूह मानत्वादहःशब्देनीघ्र स्तुतिरुच्यते । अधया ऐतद्रूषसमीपे तदुदकस्यो तस्य स्थानमावाह इति लोके प्रसिद्धन । तत्सादृश्यात् सोमरसस्य पूर्णमधिरवण इति चौ घाह इत्युच्यते । तत् कृणवाव फरवार । जु प्रियमिन्द्रस्य । आकारः सीदेत्यनेन सम्ब- यते । तदर्थमिदं घर्हिर्यजमानस्य स्वभूनमामीद । अधा च अथ चानन्तरमेव भृन वर्तमान लु अडभावश्च भयनि । इन्यमिदं शस्त्रमिन्द्राय शम्न न कश्चिद व्याक्षेप इत्युच्यत इत्यभिप्रायः । ६ प्रतीवम् B.C. an १-मुखादयः . २-पादितार: B. ३-तत्यन्त: B.C. ४-ईष्मिण: c. १४-ममिभू. c. १५-अध्वर्या . ५- अत्र 'च' इत्यस्मात्परं 'द्रष्टाश्व' इति B. पुस्तके । १६-शसानि . १७-गृणीद . दृष्ट्वाश्च' इति C. पुस्तके अधिकएव पाठो भाति । १८-प्रतिकरं B. ६-वितेच्छा.. १९-०न्ता यदेतदिन्द्रियार . ७-०न्दसेनैन B. ८-वैशमीन्य.. २०-दादोनात्र c. ९-नामिवि to c. अत्र 'वानाम्नो विवाया' | २१-पहेत. ८. २२-एतकूप०' इनि स्वार । इति रेकरहित एवं पाठः स्या। २३-०स्योपनत्य . २४-सम्बयो । १.यान्ति . 'वान्वी' इत्यपि । ११-इदं वाक्य नास्ति । १२-मिश्यम् । २६.'उक्थमिद इनि पाटो युकः। १३-३० ३१५३१३] 'शंगामाचयों' उवर . २७-याक्षेत्र c.

·म.४, ख.१६. अ.४, पा.२,ख.८ [परितक्या भाष्ये अभिवहनस्तुतिमिति अभिवहनशब्दन स्तुतिरुच्यते । अधिषवणशब्दन अधि- पवणधर्म । असत्यपि घाशब्दे विकल्पवचनमतद् द्रप्रज्यम् । अभिवहनस्तुतिमधिप- यणप्रवाद वा प्रवदन्तीत्यनेन स्तुतिरुच्यते । ततस्तज्जुवचनेनोच्यते । देवताः प्रतीति वहन सम्याधेयं स्तुतिः । अथवा अधिषयणचर्म ततोऽधिषधणप्रवादः । प्रोद्यतेऽसाविति प्रधादः। अधिपणे प्रवादो यस्यामधिर्षवणं वा प्रयदन्तीत्यर्थः । साधिपक्षणप्रवादा ऐन्द्री त्येपा । पक्षद्रये अधिशब्दस्य ते वाह इत्यस्य गुणत्याद गुणत्वं चास्येन्द्रायेतीत्या- -धर्थ रचनात्। परितम्या इत्युपरिटान व्याख्यास्यामः । 'परितभ्या रात्रिः परिस एनां तकम' इत्यत्र प्रसाद न्याख्यास्यामो लापवायम् । इति स्कन्दस्वामिहतायां निमकवृत्ती नवमस्या-[चतुर्थस्या-] घ्यायस्य द्वितीयः पादः। [पोडशश्च सण्डः समाप्तः । १-अभिषवा. २-आसन्यपि या. ३-प्रेत्यते c. ४-अभिप० । ५. दाँदैन्द्री. ६-०तीद्यार्थ.. ७-चरितम्या . ८-'भ्याख्यास्यामः' इति नास्ति . ९-तत्र B, C. 'त' इति श्रुठितम् ।।. १०-इत्यक्ष B. इत्यक्ष्य C. [निरु. ११।२५] 1११-०वार्थः ८. १२-अय कोष्ठकान्तर्गतः पाटो नास्ति R. C.

·३ 11 [सुविते म. ४,ख, १७. अ.४, पा.३ ख. १. [अथ तृतीयः पादः। सप्तदशः खण्डः.] सुविते इत्यनवगतम् । अनेकार्थविकल्पं च । सु इति इते सृते इत्ययगमा । विकल्पेन एतेः क्तप्रत्यये इतः । तस्मिन् सु इत्युपसर्गस्य यणादेशे प्राप्ते छान्दसत्वादुवङ्। 'पूङ् प्राणिगर्भविमोचनयोः' इत्यस्य वा क्तप्रत्यये इडागम उपजनः । सुगते प्रजायामिति घेत्यर्थः । वचनवैकल्पिके निगमः- अनाथष्टमस्यनाध्यं देवानामोजः। अभिशस्तिपा अनभिरास्तेन्यम् । अनु म इदं व्रत व्रतपतिर्मन्यता. मनु दीक्षा दीनापतिरजसा सत्यमुपागाँ सुविते मा धाः तानूनप्वं करिष्यन्नाज्यमभिभृशम्नाह अनामसि धृषिरभाये अनभिभूतमसि केनचित् । अनाध्य देवानामोजो-ऽसीत्यनुषक्तव्यम् । अनभिभवनीय च येद् देवानामो- अस्तासि । अभिशस्तिपा अभिशस्तिः परस्परद्रोहलक्षणा हिंसा तचालयित् । भन. भिशस्तन्य अनभिहिंसनीयश्च । अनु मे इदम् अनुशब्दो मन्यतामित्यनेन संबध्यते । मम इदं बतमद्रोहलक्षणं वनपतिरनिरनुमन्यताम् । दीक्षा दीक्षापतिः सोमोऽनुमन्यताम् । अनुप अनु- मन्यतां चतिद्वमकस्तनयाञ्जनादि तपस्पतिरग्निरग्निदेव । यतश्च अञप्ता ऋजुना अशठेन चित्तेन । सम्यगुपगतमिति पाठान्तरं सत्यमुपगतमित्यर्थः। अतस्त्वमपि सुविते शोभनं गम्यते यत्र स्वर्गादौ तत्र सूते वा प्रज्ञायां चा मा मां धाः निधेहि । स्वर्गे मां गमय प्रजा या महा देहीत्यर्थः । अनेककर्मत्वं चावधारणार्यम् । १-पादखण्डारम्भनिर्देशो नास्ति C. 'अथ तृतीयः ९-'च यद्' इति नास्ति B. पादः' इत्येव B. १०-अत्र 'ततः पालयित इति युक्तं स्यात् । २-वार्थ वि. . ३.सु इत्येते . ११-न इति श्रुटिराम् R. ४-पड् इति श्रुटितम् B. C.. १२-च इति नास्ति ।. --[Cf. धा• २२२१] १३-मित्य इति श्रुटितम् . ६-न इति त्रुटितम् B. उपजच . १४-अनुतवः , इदे वाक्यं सन्दिग्धमेव । ७-[ मंत्रा० सं० ११२.] 'अनावष्टं' इत्येव १५-पित्तेन c. प्रतीकम् B.C. -अत्र' इत्यधिकम B. १६-गुपिते . १७-निधेहि क.

·} द १० अ.५, न.१७. [दयते म.४,पा. ३,ख.१. दयते । यतिर नेकफर्मय नविनयगतोऽपि सुचितादिवत् । 'नतेन पूर्व दयमानाः स्याम' इत्युपदयाकर्मा । उपदया रक्षा चतुर्दशे शेषः पठ्यते 1 तत्रैव व्याख्यास्थते। य एफ इद्वि दयते स्थिति दानार्थो या विभागाथों धा। य एक इद् विदर्यते वसु मतीय दाशुषे । ईशानो अप्रतिकुत इन्द्रो अ॥ राहगणस्य गौतमस्यार्पम् । य एक इत् एवार्थे एक एव विदयने विविध ददाति विमजते वो । किम् ? वसु धनम् । फैस्मै ? माप मनुष्याय । किंभूताय ? दाशुपे हवींधि दत्तवते यजमानाय । यतः श्रुतेः स इत्यध्याहार्यम् । स ईशान ६ः कृत्वरय जगतः । अप्रतिफुतः सर्ग तश्च केनचिद् युद्धन भियुक्तोऽप्रत्यभियुकपूर्व इत्यर्थः । कोऽसौ ? इन्द्रः । अति निपातः क्षिप्राथों विदेयत इत्यनेन सम्बध्यते । क्षिप्रं ददाति विभजते वेति । 'दुर्यर्तुीमो दयते वनानि' इति दहतिकर्मा- अर्ध जिवा पापतीति प्र वृष्णो गोपुयुधो नाशनि': सजाना । शूरस्येव प्रसितिः शातिरमदेवायो दयते धनानि । भरद्वाजस्यापम् । दायरूपस्याग्नेः स्तुतिरेपा । प्रवृत्तश्च दावरूपोऽग्निः, अथ अनन्तरमेव चास्य जिला जिहास्थानीया ज्याला पापतीति चोप्लेत्यर्थः । प्रतपति गच्छति । वृष्णो हविर्वहनद्वारेण वपितुः । गोपुयुधो न गाव औपस्तासु निमित्तभूतासु योद्धृत्याद् गोपुयुत् इन्द्र उच्यते । तस्यैव स्वभूता अशनिः सृजाना तेन विसृज्यमाना क्षिप्यमाणे- त्यर्थः । किश्च शूरस्येव याइशी शूरस्य मनुष्यस्य प्रसितिः स्यतेरिद रूपम् । स्यतिश्वोप- स्टी विमोचने हत्या हताः शत्रयो यत्र विमुचन्ते सा प्रसितिः संग्रामभूमिः सा हता- १-दयते । दयतिः इति नास्ति . ११- किम् इति त्रुटितम् B. २-०गतः वि B. तो वि. १२-तस्मत. १३-यति भु.. ३-०विदिना.. १४-इत्याध्या.. ४-[ मैत्रा० सं० ४।१३॥८॥ तै० ब्रा० ३।६।१३] | १५-शिवः B, १६-तथापि . का.स. १९१३॥ १७-त इति द्विलिसितम् . ५-[ निरु० ९४३] १८-[ ऋ० १६५] 'अघ जिल्ला' इत्येव ६-स्विदिति . प्रतीकम् R.. ७-[. ११८४७] 'य एक इत्' इत्येव । १९-आपम् इति नास्ति , प्रतीकम् B.C. २०-अपतति इति पाटो युक्तो भवेत् । ८-राहू इति त्रुटितम् B, रभू , १-एकं. १.-वीविध २२-०सटौ' इत्युचितम् । । २१-आपमता..

·म.४, स. १८. ( २४.) [शियीत म ४, पा. ३, ख. मित्यभिसम्यन्धेनादेव्य उच्यन्ते ता अदेवीरतिसन्धानप्रशाः प्रमहने माफपणाभि- भवति । दुग्वा मायाविशेषणमेतत् । अयते रक्षणार्थस्य दूरक्षा इत्यर्थः । अग्नेर्या विशेष- णम् । भवतिरपि तर्पणार्थो दुस्तपः । शिशीने निश्यति च । स्वयमय स्त्री ......... [इति नबमस्या-( चतुर्यस्या-) ध्यायस्य अष्टादशः खण्डः1] १-०त्यभिः स. B.C. २-०न्धो नान्य उच्य.B. ३-ण इति भुटितम् , ४-दुरक्षा B. ५-स्वयमर्च स्त्री पु . इतः परमाखण्डपरिसमामः कश्चित् पाटस्त्रुटित आदर्शपुस्तकेषु । तत्र 'शिशीने' इत्यस्य विश्चिद् घ्याख्यानमेव वर्तते । 'सुतुकः सुप्रायणाः' इत्यनयोथ सर्व व्याख्यानं श्रुटिवम् । ६-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डसमातनिर्देशो न दृश्यते।

·ठा.ख. १७. ( २४१ ) [दयते अ.४,पा.३, ख.१. दयते । दयतिरनेककमैच नत्यनवगतोऽपि सुधितादियत् । 'नतेन पूर्व दयमानाः स्याम' इत्युपदयाकर्मा । उपदया रक्षा चतुर्दशे शेषः पठ्यते । तत्रैव व्याख्यास्यते। य एक इति दयते पस्थिति दानार्थो वा विभागार्थो चा। य एक इद् विदयते वसु मयि दाशुषे । ईशानो अप्रतिष्कृत इन्द्रो' अग॥ राहगणस्य गौतमस्यार्पम् । य एक इत् एवार्थे एक एव विदयने विविधं ददाति विभजते वो । किम् ? वसु धनम् । कस्मै ? माय मनुष्याय । किंभूताय ? दाशुषे हाधि दत्तयते यजमानाय । यतः श्रुतेः स इत्यध्याहार्यम् । स ईशान इंश्यरः कृत्स्नस्य जगतः । अप्रतिकृतः अप्रतिगतश्च केनचिद् युद्धेन नाभियुक्तोऽप्रत्यभियुक्तपूर्व इत्यर्थः । कोऽसौ ? इन्द्रः । अहेति निपातः क्षिप्रार्थी विदयन इत्यनेन सम्बध्यते । क्षिप्रं ददाति विभजते वेति । 'दुर्वर्तुर्मीमो दयते वनानि' इति दहतिकर्मा- अ जिल्हा पापतीति प्र वृष्णो गोषुयुधो नाशनि': सृजाना । शूरस्येव प्रसितिः सातिर टुब मीमो दयते वनानि । भरद्वाजस्यापम । दायरूपस्याग्नेः स्तुतिरेपा । प्रवृत्तश्च दावरूपोऽग्निः, अथ अनन्तरमेव चास्य जिला जिह्वास्थानीया ज्याला पापतीति चोप्सेत्यर्थः । प्रतेपति गच्छति । वृष्णो हविर्वहनद्वारेण वर्षितुः । गोषुयुधो न गाव औषस्तासु निमित्तभूतासु योद्धृत्वाद् गोपुयुत् इन्द्र उच्यते । तस्यैव स्वभूता अशनिः सृजाना तेन विसृज्यमाना क्षिप्यर्माणे- त्यर्थः । किश्च शूरस्येव याहशी शूरस्य मनुष्यस्य प्रसितिः स्यतेरिद रूपम् । स्थतिश्चोप- सृष्टा विमोचने हत्वा हताः शत्रयो यत्र विमुच्न्ते सा प्रसितिः संग्रामभूमिः सा हता- १-दयते । दयतिः इति नास्ति . ११-किम् इति श्रुटितम् B. १-०गः तः वि . तो वि १२-तस्मै c. १३-यति श्रु. C. ३-०विदिना० . ४-[मत्रा० स० ४.१३८॥ते. बा.३।६।१३] | १५-शिषः . १६-थापि B. का० सं० १९१३॥ १७-त इति द्विलिसितम् c. ५-[निरु. ९४३] १८-[. ६६५] 'अधजिवा' इत्येय ६-स्विदिति . प्रतीकम् .. ७-[. १८४७] 'य एक इत्' इत्येव १९-आर्षम् इति नास्ति c. २.-प्रपतति इति पाटो युक्तो भवेत् । प्रतीकम् B, C. २१-आपमता००, . -सराई इति त्रुटितम् B. रभू . ए-एकं. १०-वीविध , २१-०सृष्टो' इत्युचितम् । १४-इत्याध्या..

·म.४,ख, १७. । २४२ ) [दयते म.४, पा. ३, ख. १. द्धतः शत्रभिरकीर्णा । ईदृशी क्षति क्षिपते द्रव्यमाना ओपधिवनस्पतयो यस्यां सा क्षाति गभूमिः । सा दग्या दग्धेरोपधिवनस्पतिभिराकीर्णा अमेरिरूपस्य । किश्च दुर्वर्तुर्दुरो दायरूपोऽग्निः । भीमो भयानकः । दयते दहति वनानि । 'विदद्वसुदयमानो यि शत्रून्' इति हिंसाकर्मा- इन्दः पूभिदासिरहासमकदिवसुदयमानो वि शधून । ब्रह्मजूतस्तन्वा वावृधानो भूरिदात्र आपणद्रोदसी उभे ॥ विश्वामित्रस्य । इन्द्रः पूति पुरां भर्ती । आतिरत् तरतिर्वधकर्मा । आतिर- दिति वधकर्मसु पाठात् । आभिमुण्येन वहति । कम् ? दासमुपक्षयितव्यं मेघम् । फैः ? अर्कः । वज्रोऽत्रार्क उच्यते । ते पाननसाधनत्यादेव चा मरुतः । घनर्देवैर्या मरुद्भिः सह । विदद्वसुर्दयमानो विविधं हिंसन् शत्रून् । ब्रह्मऋतो ब्रह्मणा स्तुत्याख्येनाभिगतः । तन्वा शरीरेणा वावृधानो वर्धमानः । भूरिदात्री यहुदानः । आपूणद् आभिमुख्येनं । रोदसी उभे उभे अपि द्यावापृथिव्यौ । मां विहायस इत्यत्र विहायोगतिकर्मणा दयतिनाथमाह-डयमान इति । 'मा वायस' इत्यस्य शेषः। इमे सुता इन्दवः प्रातरित्वना सजोषसा पिरतमश्विना तान् । अयं हि वामूतये वन्दनाय मां वायसो दोषा दयमानो अबुधन् । अस्यार्थः । तानिति तच्छन्दश्रुतेर्ये इत्यध्याहार्यम् । ये इमे सुता अभिपुता इन्दवः सोमाः हे (१) प्रातरित्वना प्रातमिनी सह उपसा पियतमश्विनौ तान् अयं हि 1-अत्र 'क्षातिः' इति युक्तं स्यात् । १३-वानन C. अत्र 'पातन' इति पाठो युक्तः । २-अत्र 'क्षिप्यन्ते' इति पाठः स्यात् । १४-०नद्वादे. ३-भोगभूमिः' इति पाठो युक्तः। १५-हिसन् . ४-'स्पतिश्योपप्रष्टा विमोचने' इत्यत आरभ्य 'दाव- १६-बामणा (गैः) B. रूपस्प' इत्यन्तः पाठस्त्रुटित: B. १७-उभे इति त्रुटित्तम् . ५-दुर्वृत्तः ।. १८-मुले तु 'डयमान' इति पाटो न दृश्यते । तत्र ६-[ ऋ• ३३११] 'इन्द्रः पृर्मित् (c.) 'दयमान' इत्येव । इत्येव प्रतीकम् B. c. १९-मुद्रितपुस्तके 'अहं' इति पाठः । -पूभि c. २०[ निरु० ॥७] ९-[निघ० २१९ ] अतिरत् तिरदिति c. २१-अभिष्टुताः ।. १०-बद्दन्ति c. ११-मेषः ।. १२-ते इति नास्ति . २१-अयं हि इति द्विलिसितम्ल. २० ८-मो. २२-तात् .

·} - अ.ख.१७. ( २४३ ) [सूचित अ.,पा. ३, ख.१. यस्माद् वा युधयोस्तये तर्पणाय यन्दनाय स्तयनाय च मां वापस: काको दोषी रात्रौ दयमानः 'डोई विहायसा गती' आकाशेन गच्छतीत्यर्थः, अवुधन् योधितवान् । चिन इति निपातः पुराणनवयोइँच इति च । सूचिदिति च द्वावेतौ निपातो नैकः । मतोमात्रशब्दोऽध्याहार्यः । नचिदित्यत्र निपात ये यो यत्त इति निपातो नूचेत्यत्र च अयं पुराणनवयोर्वर्तते । नूचेत्यत्र नंचे । चिच्छब्दचशब्दौ तु समुच्चये । यतश्च न इत्ययं पुराणनययोर्वर्तते । गतोऽनेकार्थः। अनेकार्थः । अनेकार्थत्वाञ्च इहैकपदिके प्रकरणे समानातः । नानवगतत्वात् । नहि निपातानां व्याकरणे प्रकृत्यादि विभागोऽस्ति । पुराणे तावदुदाहरणम्- अगा चिन्नूचित्तदपो नदीना याभ्यो अरदो गातुमिन्द्र । नि पर्वता असदो न संदुस्वा दृळहानि सुक्रतो रजासि"। भैरवाजस्य । अंश इति साहितिक दीर्घत्वम् । अद्य चिन्नृवित् अद्य च पुरा च तदपस्तदेव फर्म नदीनाम् । यद आभ्यो व्यत्ययेनैते चतुर्थीद्वितीयार्थयोर्बिनीयाचनुथ्यौं । यस्मै हमाः । यदर्थमेता नदीरित्यर्थः । अरदो 'रद बिलेखने' खानवान वृष्टयुदकद्वारेणाखन- स्त्वम् है इन्द्र गौतमत्रापि चतुर्थ्यर्य एव द्वितीयों यस्मा इत्यनेन सामानाधिकरण्यम् । यस्मै गातवे सर्वत्र प्राणिनामुपकारार्थमुदकपूर्णानामासां गमनायेत्यर्थः । किञ्च निशब्दः सेदुरिस्यनेन सम्बन्धयितव्यः । पर्वता मेघाः । समसदो न ( अद्मनां तंत्र ये निपण्णा औद- १-मृतये 3. येतये c. प्रतीकम् B.O. २-दोष c. १२-भारद्वा.. १३-अत्र 'नू' इत्यधिकम् C.. ४-चिट् , ५-[धा० ११०१७] १५-तदपस्त्रुटितम् 1. तदेव त्रुटितम् C. ६-गन्छन्ती..'गन्छमित्यर्थः' इति पाठो युक्तः। | १६-०नके . ७-यावे तो. १७-[पा. १.५४ ] ८-अत्र 'निपातयोर्योय नू इति निपातः' इसेप | १८-खातवान् इति पाठो युक्तः पाटो युक्तो भवेत् । १९-गां B. ९-अत्र 'न' इति पाटो युक्तः । २०-या इति त्रुटितम् B. c. १.-अत्र 'तू' इति स्यात् । २१-निशब्दा: B. निशब्दः. ११-[अ० ६३३०३ ] 'अशा चिन्नूचित्' इत्येव ३-०मानन्, १४-अभ्य C.

·म.५, ख. १७. ( २४४ ) [दायने अ.४,पा. ३,स्त्र. १. रिका आत्मम्भरयो न ते अः) त इव निपेदुस्त्वया हन्यमाना निपीदन्ति । यथा भोजन- प्रधाना देवपित्र्यकर्मयर्जिता अनन्याः पुरुषा नरफानरकं पततोऽधो गच्छन्ति तद्वत् त्यया हन्यमाना मेघा इत्यर्थः । किश्च त्वया दृष्टानि सुस्थितानि । हे सुझतो सुकर्मन् सुप्रश वा रजांसि लोकास्त्रयो लोका अपि त्वामाश्रिता इत्यर्थः। नूच इति निगमः- नू च पुरा च सदन रयीणां जातस्य च जायमानस्य च क्षाम् । सतच गोपां भवतश्च भूरे देवा अनि धारयन् द्रविणोदाम् ।। कुत्तस्य । पूँच पुरा च अद्य च पुरा च । सदनं स्थानम् । रयीणां धनानां जातस्य भूत- ग्रामस्य जायमानस्य च थुतेर्जनिप्यमाणस्य च । शांक्षा पृथिवी तत्स्थानीयमायमित्यर्थः । सतश्च पूर्वोत्पन्नस्य गोपा गोपायितारं भवतय इदानीं चोत्पद्यमानस्य च श्रुतेयत्पत्य- मानस्य च । भरेहुना देवा अमिं धारयन् धारितवन्तः । न देवे होतृ ३ दविणोंदा हवि- लक्षणधनस्य दातारम् । ऊर्धा देवलोकमविकारमित्यर्थः । तथा च 'देवा दधिरे हव्य- पाहम्' इति मन्त्रान्तरे दर्शनम् । रयिरिति धननाम रातेदनार्थस्य दीयते हि तत् । दायने इत्यनवगतम् । ददातेः । 'मातो मनिन् क्यनिम्वनिपश्च' इति कर्मणि घनिए प्रत्ययः । ततो दावच्छन्दात् चतुर्थी सा च पष्ठयर्थे द्वितीयाथै या। दानस्य दान चेत्यवगमः। AN १-अस्य कोष्ठकान्तर्गतपाटस्य स्थाने c. पुस्तके ९-त: स्थानी• B. (अमानां तत्र य निषण्णाः औदरिका आत्मन् १०-०श्रय इत्य.B. भरय न तेत्मदः) इत्यये पाठो वर्तते । भ्रट "-.त्यद्यमा• c.'च श्रुतेरुत्पत्स्यमानस्य च' इति विपर्यस्ताक्षरवर्ण एवायं पाठः । अत्र कदाचित् पाटस्त्रुटितः B. 'अनानामय निषण्णा औदरिका आत्मम्मरयो । १२-बहुनो इति पाटो युक्तः । ऽनसदः' इति पाठः स्यात् । १३-'तत्र देवे होतो' इति युक्तं स्यात् । २-नि इति द्विलिसितम् B. C. १४-०मपिका.. १-पतन्तः इति पाटो युक्तः। १५-[ऋ० १०॥५२॥३॥ निरु. ६।३५] ४-अधो ग.. १६-[पा• ३३१४] ५-अत्र 'दृढानि' इति पाटो युक्तः । १७-वनिप् इति त्रुटितम् B. ६-[ऋ. १९६७] 'नू च पुरा च' इत्येव ! १८-प्रत्यया c. प्रतीकम n.c. १९-'दावन्न्छन्दात्' इति 'दावशब्दात् ' इति पा स्यात् । ८-अधन्य चc. २.नानास्य c.

·[दायने भ.४,ख.१७. ( २४४ ) रिका आत्मम्भरयो न ते भदः) त इच निषेदुस्त्वया हन्यमाना निपीदन्ति ।यथा भोजन- तदत प्रधाना देवपित्र्यकर्मयजिता अनन्याः पुरुषा नरफानरक पततोऽधो गच्छन्ति त्यया हन्यमाना मेधा इत्यर्थः । किश्च त्वया दृश्यानि सुस्थितानि । हे सुक्रतो सुकर्मन् सुप्रज्ञ घा रजांसि लोकास्त्रयो लोका अपि त्वामाथ्रिता इत्यर्थः । नूच इति निगमः- नू च पुरा च सदन रयीणां जातस्य च जायमानस्य च क्षाम् । सतच गोपां भवतश्च भूरे देवा अग्निं धारयन् द्रवि गोदाम् ।। कुरसस्य । पूँच पुरा च अर्घ च पुराच । सदन स्थानम् । रयीणां धनानां जावस्य भूत- प्रामस्य जायमानस्य च श्रुतेर्जनिष्यमाणस्य च । कांक्षा पृथियी तस्थानीयमायमित्यर्थः । सतश्च पूर्वोत्पन्नस्य गोपा गोपायितारं भवतश्व इदानी चोत्पद्यमानस्य च श्रुतेस्त्पत्य- मानस्य च । भरेर्यहुना देवा अमिं धारयन् धारितवन्तः । न देवे होतृ द्वे । द्रविणोदां हवि. लक्षणधनस्य दातारम् । अर्ध्या देयलोकमविकार मित्यर्थः । तथा च देवा दधिरे हव्य वाहम' इति मन्त्रान्तरे दर्शनम् । रयिरिति धननाम रातेदनार्थस्य दीयते हि तत् । दावने इत्यनयगतम् । ददातेः । 'मातो मनिन् क्वनिम्वनिपश्च' इति फर्म धनिए प्रत्ययः । ततो दायच्छन्दात् चतुर्थी सा च पष्ठ यर्थे द्वितीयार्थे वा। दानस्य र येत्यवगमः। ५-अस्स कोष्ठकान्तर्गतपाठस्य स्थाने c. पुस्तके ९-तः स्थानी. B. ( अमानां तत्र य निपग्णाः औदरिका आन्मन् १०-०श्रय इत्य. B. भरय न तेत्मदः) इत्ययं पाटो वर्तते । भ्रष्ट 1:--.त्यद्यमा० . च श्रुतेस्त्पत्स्यमानस्य च इति विपर्यस्ताक्षरवर्ण एवायं पाठः । अत्र कदाचित पाठस्त्रुटितः B. 'अमानामर्थाय निषण्णा औदरिका आत्मम्भरयो १२-बहुनो इति पाटो युक्तः । असदः' इति पाठः स्यात् ।। १३-तत्र दैवे होतत्वे' इति युक्तं स्यात् । २-नि इति दिलियतम् ।.. १४-०मपिका. . ३-पतन्तः इति पाटो युक्तः। १५-[० १०५२॥३॥ निक० ६।३५] ४-अधो ग.. १६-पा० ३१२२७४] ५-अ दृढानि' इति पाटो युक्तः । १७-वनिप् इति त्रुटितम् । ६-[१० ११९६७] 'नू च पुरा च' इत्येव । १८-प्रत्यया c. प्रतीकमn.c, १९-दावश्छन्दात्' इति । दावशब्दात् ' इति ७-नुच. वा स्यात् । ८-अधन्यच. २०-नानस्त, ·म. ४, ख. १८. ( २४.) [शियात म ४,पा.३, ख.२.. मित्यभिप्सम्यन्धेनादेव्य उच्यन्ते ता अदेवीरतिसन्धानप्रशाः प्रमद्दते माणामि भवति । दुरेवा मायाविशेषणमेतत् । अवते रक्षणार्थस्य रक्षा इत्यर्थः । अग्ने विशेष- णम् । अवतिरपि तर्पणाथों दुस्तपः । शिशीते निश्यति च । स्वयमय स्त्री चू........! [इति नवमस्या(चतुर्थस्या-) ध्यायस्य अष्टादशः खण्डः। 1 ] १-०त्यभिः स. B.C. २-०न्धो नान्य उच्य• B. ३-ण इति श्रुटितम् . ४-दुरक्षा B. ५-स्वयमर्च सी पु . इतः परमाखण्डपरिसमाप्तः कश्चित् पाटस्त्रुटित आदर्शपुस्तकेषु । तत्र 'शिशीने' इत्यस्य किचिद् व्याख्यानमेव वर्तते । 'सुतुकः सुप्रायणाः' इत्यनयोश्च सर्व व्याख्यान त्रुटितम् । ६-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डसमाप्तनिर्देशो न दृश्यते ।

·म.४, ख.१९. [च्यवानः म.४, पा.३, ख.३. [अथ एकोनविंशः खण्डः ।। आ नो भद्राः कर्तवो यन्तु विश्वतोऽदन्धासो अपीतास उभिदः । देवा नो यथा रादमिवृधे अरामायुवो रक्षितारो दिवेदिये । 'नोऽस्माकम् । यथा सदम, इदेवार्थ सदैव वृधे वृद्धच असन् भवेयुः संबंदा वृद्धिभिर्वर्धयेयुरित्यर्थः । अपायुवोऽर्थान्तरेणा- प्रमिश्रिता बुद्धिर्येणं ते अप्रायुवोऽतिच्छिन्नचेतस्का अप्रमाद्यन्त इत्यर्थः । रक्षितारश्च दिवे दिवे अहन्यहनि । च्यवन इत्यनवगतम् । च्यावन इत्येचे न्याय्यम् । ऋपिरमिधेयः । तदाह-च्याव- यिता स्तोमानाम् । देवानां प्रतिगमयिता स्तोतेत्यर्थः । रूढत्याच तक्षादिवदतिप्रसङ्ग- निवृत्तिः । प्रसिद्धत्वात् व्यवनस्य ऋपित्वे न निगमो दर्शितः । अप्रसिद्धत्वात् च्यौवनशब्दस्य निगम दर्शयति । च्यवनमित्येप्यस्यैवेति । युवं च्यानं सनयं यथा रथं पुनर्युवान चराय तक्षयुः । निष्टौप्रयमूहधुरयस्परि विश्वेत्ता वा सर्वनेषु प्रवाच्या ३ ॥ कक्षीबतो दुहिता कश्मीयते इत्यश्विनावाह । युवं युवा क्वानं च्यवनमृपि सनये पुराणं यथा रथं कश्चित् तक्षा एवं पुनर्युतानं चरथाय चरणाय गमनाय सुकन्या सभोक्तु- मित्यभिप्रायः। तक्षयुः कृतवन्तौ स्थः । अयं चेतिहासः शैतपणे सुकन्याब्राह्मणे पठ्यते । किच तोमय तुप्रस्य पुत्रं भुज्यमानं समुद्रे विपन्नयानं संभिरस्यक्तं निम्युनिरूढयन्ती १-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डारम्भनिर्देशो न दृश्यने । ११-चावन C. अत्र 'च्यवान' इति युक्तम् । २-[ ११८९१] १२-प्य इति त्रुटितम् . ३-अब खण्डारम्भ एवं भूयान् पाठस्तुटित आदर्श- | १३-[ ऋ० १०३९।४ ] 'युष च्यवान' इत्येव पुस्तकेषु । अयं 'आ नो भद्राः' इति मन्त्रस्तु १४-दुईतात् । शिष्टन्याख्याबोधसौकर्याय अस्माभिरेवाच | १५-'काक्षीवती' इति पाउः स्यात् । लिखितः । कोशे वस्य प्रतीकाद्यपि नास्ति । १६-च्या c. v-उदेवा. B. १८-श० वा. ४१५] शपथे . ५-भवेयत् B.C. ६-अप्रोसुकः . [म० भार० पनप० १२४] ७-अवि (1) दचे०४. ८-इति न्याय c. १९-किश्च इति नास्ति B. ९-०स्वात्तच . C. अत्र 'त' इत्यधिकम् । २०-अत्र 'भुमुनामानं' इति पाटो युक्तः। १०-प्रसंग नि० 1. २१-अत्र 'खि' इति त्रुटितं स्यात् । 'ससिमिरव्यक्त' * 'च्यवान इत्युचितम्। इति पाटो युक्तः। प्रतीकम् B.C. १७-स्कन्याया:B,C.

·जं. म.स. १९. (२५० । म.४,पा.३.५.३. स्थः, उत्तरितयन्तापित्यर्थः । अद्भयः समुद्राः समुद्रेभ्यः । परि सर्वतः । अयमितिहास प्रमुग्येदे उत त्यं भुज्युमश्विना सायो मध्ये जासः समुद्र। 'तुम्रो ह भुज्युमविनोदमेघे' इत्यादिषु भूय आश्विनेषु दृश्यते । अथवा तुग्न्य इत्युक- नाम । तत्समूहस्तौग्न्यं तन्निरूहथुमेघान भृतवन्तौ स्थ इत्यर्थः । अयः परि अपां चिरते. नीनामुपरिभक्षीणायामेय पूर्वदृष्टावित्यर्थः । यान्येवमादीनि कर्माणि विश्वा सर्वाणि कर्माणि । इति पदपूरणः । ती तानि युवां युधयोः सवनेषु यज्ञेषु प्रवाच्या प्रकार्येण पचना- हीणि । युया तारुण्शत् शीघ्र कुर्वन् प्रयोति प्रकटंग मिथयनीय कर्माणि । नक्षतिः करोत्यर्थः। रज इति । रजःशब्दस्यानेकार्थत्येनोपन्यासः । रजतैरिति धातुनिर्देशो नतु रजः। पाचादिके अचि अनुनासिकलोपाभावादकारान्तत्वप्रसङ्गा अनवगतसंस्कारोs. प्युच्यते । भूरञ्जिभ्यां कित्' इत्यसुक्प्रत्ययान्तस्य व्युत्पादनानावगतत्यम् । नच औणादिकत्वमात्रणायगतत्वमिष्यते । कि तर्हि ? तत्राप्यसकृत् छन्दोग्रहणाद् य एव छान्दसं ब? वचनेन धी व्युत्पाद्यन्ते नैव गैताः । ये तु भापायां सिद्धसाधुमाया रूढिशब्दाः प्रत्यक्षेण लक्षणेन ख्याता अवगतसंस्कारा एय ते इति । अतो युक्तोऽनै. कार्यत्येनोपन्यासः। ये त्वविशेषेणौणादिकानामनयगतत्वं मन्यन्ते तेपामनवगतोऽपि । 'तां चानेकार्थतां दर्शयति ज्योती रज उच्यते । तद्धि खभासा सर्वमनुरञ्जयति प्रकाश्यम । उदकं (जः । तदपि फ्लेदयदनुरमयति फ्लेयम् । लोका रजांसि । तेऽपि हि रख- यन्ति माणिनः । असगहनी अमृग रुधिर तत्स्वयमेव रक्तम् । अहस्तदपि रजयति स्वेनो- पकारेण सर्वप्राणिनः । प्रसिद्धत्वाद् भाप नै पठिता निगमाः। ज्योतिषां तावत्- १-परी सर्पतः . २-[ऋ० १६७] १४-[Cf.पा. ३३४] वाचादि.. ३-तुवा B.C. ४-तदि. c. १५-०सिके लोभाभावा.. ५-रन्तिनी.. ६-अक्षिणा.. १६-[ उणा• ४।२।६] रजिभ्यानि कित् B.c. ७-अत्र इत्' इति पाठो युक्तः। १५-०नेणोपग.. ८-ता इति त्रुटितम् B. या c. १८-ल इति त्रुटितम B.C. ९. सवेनेषु . १०-०होनि . २०-अवगताः इति पाटो युक्तः । "-ण इति श्रुटितम् . 1- तोऽनेशर्यः इति पाठो युक्तः । १२-निश्चय . निश्वय इत्यपि पाट: B. ११-ज्योति रज इत्युच्यते c. १३-पः इति पारः स्यात् । २१-कुदयदनु.. +-'उत्सारितवन्तो चिसम। १९-ला. २४-लेव दि. २५-ण ·म., स.१९. अ.,पा.३, ख.३. या ते अमे रजःशया तनूपिष्ठा गहरेष्ठा । उग्रं वचो अपावधीत त्वेषं ववो अपविधीत स्वाहा ।। या ते तव हे अमे रजःशया रजो ज्योतिस्तयस्यां शेते तिष्ठति सा रजःशया । एवं वाजसनेयिना पाठः। 'चकारणान्नु रजाशया' इति पाठः । तत्र छान्दसः सफार- स्याकारः । तनुधिष्ठा प्रतिथयेन गद्रेष्ठा गहरे च गहने ईर्शाने क्यापि प्रदेशे स्था स्थात्री उप्र वचोऽप्रसह्यं च यच्छात्रवादेवचस्तद्पावधीद् अपहतवती । त्वेपं दीप्तं च यद् आज्ञापयितुं कस्यचित् तदप्यपर्वधीः । यच्छब्दश्तेस्तच्छब्दोऽश्याहार्यः । तस्यै स्वाहा सम्प्रदानार्थोऽयं निपातः। उदकस्योदाहरणम- भुवो यज्ञस्य रजसथ नेता यत्रो नियुभिः सनसे शिवाभिः । दिवि मुनि दधिषे स्वर्षां जिलामने चकृपे हव्यवाहम् ।। त्वाष्ट्रनिशिरा नाम तस्यापम् । भुव इति नाय भूशब्दः पञ्चम्यन्तः पृथिवीवचनः । 'सायेकाचः' इति विभक्तेरुदात्तत्ययचनात् 'मृर्धा भुवो भवति नतमग्निः' इत्यादिवदन्तो. दात्तस्त्रप्रसङ्गात् । फिन्तहि ? आण्यातमेतत् । भुवस्त्वमिन्द्र ब्रह्मणा महाने' इति यया । अतोऽयमय: भुवो भयसि त्वं यज्ञस्य रजसच उदफस्य 'अग्नि इनो दृष्टि समीरयति' इति श्रुतेरितो लोकानेता I का ? उच्यते । यत्रा यत्र नियुधिदिष्टोपयोजनमेतत् । नियुतो यायोरिति । तृतीया 'इत्यम्भूलक्षणे' सा च सर्वत्र सम्प्रतिपादयति । 'अपि भवान् . फमण्डलुना छात्रमद्राक्षीत्' इति यथा । नियुद्भिः सम्बद्धं घायु सचसे इविनयनेन त्वं सेबसे । कोदशीभिनियुद्भिः शिवभिः सुखाभिः । क्य पुनर्नियुद्भिः सम्बन्ध वायु हथि- १-[ Fragment of यजु. ५।८] 'या ११- दिपद.. १२-[ऋ० १०५०४) ते अग्ने' इत्येव प्रतीकम् R.C. १३-भवधि B. १४-अमिति नृ• B. २-०रणाणु B. ३-दुर्जाने .दुर्गाने इति युक्तम्। १५-'भमिया इतो वृष्टिमुदीरयति' [० सं० ४-यन्त्रवादे.. २४१०२ ॥ का० सं० 1110] 'अमिर्या ५-वेष जीप्तं . इतो वृष्टिमी [वै० सं० २] ६-०प्यवावधीत C. अवधीत् इति पाटो युक्तः। १६-[पा० २।३।२१] -[३. १०८१६] 'भुवो यज्ञस्स' इत्येव | १७-अविभवान c. [काशिका २।३।२१] १८-संबन्धवोयु . c-[Fragment of 910 1919&c ] १९- कीरशीभिनियुतिः । शिपाभिः' इति श्रुटितम् B, १०-[2010104६॥ निद. १२५] २०-'सम्पद' इत्युचिवम् प्रतीकम् B. C. -वचर्न D.

·.} 'भ.,, ख. १९. ( २५२ ) [इरः । जुहुरे भ.४.पा.३, ख ३. नयनेनाग्निः सेवते ? उच्यते । अन्तरिक्ष तरि वायोरुचितम् । फिश दिवि घुलोके मूर्धान प्रधानभूतं दधिपे हविजननद्वारेण धारयसि | स्वर्षा स्वास्तस्याः सनितार संविभक्तारमादित्यम् । जिहां जिहास्थानीयों च ज्यालाम् । हे अग्ने चरुपे फरोपि हव्य- याह हविनयनसमा में। लोकानामुदाहरणम् । 'त्यया हळहानि सुती रजार्सि' इति पुरस्ताद व्याख्यातम् । अरजः । 'त्रिरात्रं रजस्वला शुचिर्भवति' । 'मासि मासि रजो ह्यासाम्' इति च । अहः । 'महश्च कृष्णमहरर्जुनं च विवर्तेते रजसी' इति पुरस्ताद व्याख्यातम् । हर इत्यनेकार्थम् । हरतेरिति धातुनिर्देशः । ज्योतिर्हरः । तद्धि हरति तमः । उदकं हरः । तेदेपि च हरति सर्वम् । लोका हरांसि । तेषु हियते सर्वम् । त एव धों मृत्युना फालेनाहियन्ते। ज्योतिष उदाहरणम् । ब्रह्मचारिणोऽग्निकार्य मन्त्रः 'यत्ते अग्ने हरस्तेनाहं हरस्त्री भूयासम्' इति । उदकस्य लोकानां चोदाहरणं पर्येष्यम् । जुहुरे इत्यनवगमः । जुहुरे पि चितयन्तोऽनिमिषं तृण पॉन्ति । आ इव्हां पुरै विविशुः ॥ परात्रयस्यार्पम् । जुहुरे अत्रैकवाक्यतायै यत्तच्छब्दायध्याहार्यो । ये जुहुरे हतबन्त जुबति घा हवींपि विचितयन्तोः यिविधं जानन्तः । किम् ? होमफर्मप ब्रह्म या मात्माख्यम् । अनिमिष निमेपजितं च महता यत्नेनेत्यर्थः । नृम्णं यलं योगसामर्थ्य- लक्षणं पान्ति रक्षन्ति । सततं च योगमभ्यस्यन्तीत्यर्थः । ते ज्ञानकर्मसमुच्चयकारिणः । आकारो विविशुरिस्यनेन संयध्यते । इव्हां हढां दुभेदां पुरं परमात्माण्यामाविविशुरावि- शन्ति परमात्मनि लीयन्ते मोक्षं गच्छन्तीत्यर्थः। २-यो.. १-जनयद्वा० . अयमपि पाठ: B. ३-जिये. ५- स्थानी. ५-०मर्थम् B. ६-सुतो B. ७-[२०६॥३०॥३] ८-[ अनुपलब्धमूलमिद ववनम्]] ९-[वासि• घ• शा० २०४] 1--• ६१९१] "-निरु० २०२१] १२-तादपि c. १३-एवा B.C. १४-[ते. सं३३५३३।२] १५-[ऋ० ५।१९।२] 'जुहुरे वि चितयन्तः' इत्येव प्रतीकम् R.C. १६-अत्र 'हुतवन्तः' इति पाठो युक्तः । १७-विविधं जानन्तः इति त्रुटितम् B. १८-वान्ति c. १९-स्थतीय.

·अ.४, स्व. १९. ( २५३) [व्यन्तः म.४,पा.३, ख.३. व्यन्त इत्येपोऽनेककर्मा । व्यन्त इत्यत्र य एष धातुः स दयतिवदनेकार्थ इत्यर्थः । तथा चोदाहरणानि दर्शयति । 'पदं देवस्य' इति पश्यत्यर्थः । पदं देवस्य नमसा व्यन्त: श्रवस्यवः अव आपनमृतम् । नामानि चिदधिरे यज्ञियानि भद्रायी ते रणयन्त संदृष्टौ ॥ भारद्वाजस्य । पदं स्थानमनिलोके स्वर्गे वा । देवस्य भगवतोऽग्नेः । नमसा स्तुत्या मन्त्रलक्षणया व्यन्तः पश्यन्तो जानन्त इत्यर्थः । देवानां हि यावत फिश्चित सरस स्तुति- पूतेभ्यो मन्त्रेभ्यो शायते,अत एतदुच्यते पदं स्तुत्या जानन्त इति । श्रवस्यवः श्रवोऽनं यशो पा प्राप्नुवन्तम् । कीदृशम् ? अमृतम् अमृतशब्दस्यायं छान्दसः फकार उपजना, अमृत- सरशम् । अथवा 'मृजू खोइत्यस्येदं रूपम् । 'वश्वभ्रस्जस्जमृज' इति पत्ये प्राप्त छान्दसः 'चोः कुँः' इति कुत्यम् । शुद्ध केवलं धनादिभिः सहितमित्यर्थः । अमृतं पा परपंराममित्ययः । अत्रैकवाक्यतायै यत्तच्छब्दावध्याहार्यो । किं बहुना नामानि चित् चिदप्य) जना नामान्यपि ये दधिरे भगवतोऽनारयन्ति कीर्तयन्तीत्यर्थः । यज्ञियानि यज्ञार्हाणि । तेऽपि भदायाँ ते तर सौ संदर्शने अनुहप्रहयुद्धावित्यर्थः । सप्तमीश्रुतेः स्थिता इति शेषः । रणयन्त रमयन्ते व्ययाऽनुगृह्यमाणाः सुखिनो भवन्तीत्यर्थः । 'वीहि शूर पुरोळाशम्' इति खादत्यर्थः । इमा प्री ब्रह्मयाह कियन्त आ चर्हिः सीद । पीहि शूर पुरोळाशे ॥ विश्वामित्रस्य । इमा बी ब्रह्माणि स्तुतिरूपाणि । ब्रह्मवाहो ब्रहा स्तुतिलक्षणमुच्यते माप्यते यत्र स्तोतृभिः से ब्रह्मयाह । स्तुत्यर्थे तस्येदं सम्बोधनम् । क्रियन्तेऽस्माभि- रेतात्या । आ यहिः सीद । आसीदेदे यहिः । आसप च वीहि खाद हे शूर इन्द्र पुरोळाशम्। पुरोडाशफर्मत्याच चीतेः खादतिकर्मत्याध्यवसानम् । खादते व्यकर्मत्वात् । १-इदं पाक्यं नास्ति B. २-[१० १v] 'पदं देवस्य' इन्येव प्रतीकम् B.C.9-राष्ट• B. ३-जानन्त इति द्विलिखितम c. १२-०यतीय.. १३-श्रीहि B. ४-अमुसं. १४-चलादत्यर्थः ।. ५-पा. २५७] १५-[१० ३४३] 'इमा ब्रह्म' इत्येव - Fragment of 410 412176] ७.अ'छान्दरी' इति पाटो युक्तः । १६-प्रमा ८-[पा. १२.] १७-नृभिः स इति श्रुटितम् B, ९-गुडे केरल B. १८-वीहि B. 10-वरा.. प्रतीकम् B. C.

·अ.५,ख.१९. ( २५४ ) क्राणा अ.४,पा.३, ख.३. 'वीतं पातं पयसः' इत्यत्रोदनातिकर्मा । उत वा विक्षु मद्यास्वन्धो गाव आपच पीपयन्त देवीः । उतो नो अस्य पूर्व्यः पतिर्दन वीतं पातं पर्यस उतियायाः ॥ दीर्घतमसः । मित्रावरुणावुच्यते । अपि वा युवयोराय विक्षु मद्यासु स्त्रीलिङ्ग- निर्देशान्मनुष्यजातिषु मदयित्रीपु देवानाम् । सप्तमीनुतेः स्थितमिति शेषः । अन्धोऽ-. नपेयस्याख्या । गाव आपश्च पोपयन्त प्यायतेवृद्धयर्थस्येदै रूपम् । घर्धयन्यो देवीर्देव्यः । उतो अपि नोऽस्माफमृत्विजां पूर्यः पुराणः पतिः स्वामी चिरन्तन एव याज्य इत्यर्थः । अस्यानस्य युवाभ्यां दन् त दाता दास्यते तदित्यर्थः । एतद् द्वयं ज्ञात्वा वीतमश्नीत पियत च । यदस्य नातिद्रवं नातिकठिन तदरनीत यद द्रवं च तच पियतम् । पयस: पयोविकारभूतस्य पायसॉग्यस्य हविषः । उखियाया गोसम्बन्धिन इति शेषः । उनिये- त्यादि पठमानस्यैव निर्विवक्षयोपन्यासः । उत्नाविणो यस्यां भोगात ऊ नयन्ति गच्छन्ति क्षीरदधिनवनीतकमेण । प्राणा इत्यनधगतम् । कुर्याणा इत्यवगमः। स्वामिन्द्र मतिभि: सुते सुनीथासो वसूयवः । गोभिः काणा अनूप घामदेवस्य । त्वां हे इन्द्र मतिभिर्मेधाविभिरघयुभिः । सुने अभिपुते । सुनीथासः सुनीयाः प्रशस्यनामेदं सुष्ट प्रशस्याः । के ? सामर्थ्यादुद्गातारो होतारश्च । यययोः चेसु धनं दक्षिणालक्षण तत्कामाः । गोभिगोरिति वाङ्नाम याग्भिः । अनूपत अस्तोपत १-त्रा इति श्रुटितम् । १२-पीत• B.C. २-[इ. ११५३॥४] 'उत वां विक्षु' इत्येव | १३-नामिति ३० ३. नातिति द. c. प्रतीकम् B.C. १४-वस्मिनं . ३-क्षु इति श्रुटितम् c. १५-पयस्याख्यस्य . ४-अग्नं पयस्यायं. १६-उस्रावि• B. -धीपय.. १७-ये ते इति न स्तः (पू. टि.] (-व्यायते . १८-[निह. ९] 'स्वामिन्द्र' इव ७-दृव्यर्ष.. प्रतीकम 1.c. १९-वान्देवस्य B.C. --मृविज: B. २.-वसुयवः . ११-दाता इति हिलिखितम् c २१-मधु * कदाचित्र 'पश्यमानश्य' इति स्यात् । २२-२क्षिणं . : ८-पतवन्यःc. १.-दत्.

·[वाशी म., स. १९. भ.४,पा.३,ख.३. स्तुवन्तः फ्राणाः कुर्वाणाः । किम् ? ता एव स्तुतिलक्षणा वाचः सोमप्रदान था। वाशी इत्यनवगतम् । यद्वा भवाशीशब्दस्य योङ्नामत्वेनाम्नानम् । याश्यसाविति वाशिनीत्यवगमः। निगमः- आ तू पिच हरिमी द्रोरुपस्थे वाशीभिस्ततताऽस्मन्माभिः । परिपजथं दर्श कश्याभिरभे धुरी प्रति वहि युनक्तं ॥ बुधस्यार्पम् । तु इति पादपूरणः । सिञ्चतिवन्यप्रक्षेपे प्रसिद्धः। स इह लतासोमस्य यत्वात् प्रक्षेपसामान्यलक्षणार्थः । व्यत्ययेन चैकवचनम् । आसिश्च प्रक्षि- पतः । हरि हरितवर्णमेनं लतासोमम । द्रौटुंममयस्याधिपवणफलकाख्यस्य उपस्थे समीपे उपरीस्यर्थः । प्रक्षिप्य याशीभिर्वाशीशब्दः छेदेनद्रव्यविशेषचनस्तस्य सका. रस्य शकारेण व्यापत्तिः । यातीभिरधिपणेग्रावाण्याभिः । तत्क्षत तक्षतिः फरोति- कर्मा शुद्धोऽपि चात्र सपूर्वार्थे द्रष्टव्यः, संस्कुरुत अभिपुणुतेत्यर्थः । अश्मन्मयीभिः पापाणमयीभिः। अथवा सिचेयद्रव्यप्रक्षेपे या प्रसिद्धिस्तस्यास्त्यक्तुमयोग्यत्वाद् याशीशब्दस्य च वाङ्नामत्वाद् रसायस्थः सोम इहोच्यते न लतावस्थः । आसिञ्चत हरितवर्णमेनं रसायस्थ सोमं द्रुममयस्य द्रोणकलशस्योपरि । आसिन्य च यशीभिस्तक्षत याग्भिः संस्कुरुत स्तुतेत्यर्थः । अश्ममयीभिरेतद्गुणानां व्याप्तिमिरित्यर्थः । परिष्वजवं च प्रहचमसस्थं सन्तं गृहीतेत्यर्थः । दश तृतीयायो अन लुक, दराभिः कस्याभिः । उभे च हविर्धानस्य धुरी प्रति वदि लुप्तोपममेतद् यहिमिव बोढारमिय अनड्डाहं युनक्त हविर्धानधुरो- ऽधस्तात खरे सादयतैत्यर्थः । अयमपीतरी हरिर् मै एतस्मादेव घणसामान्यात् । अन्यो या । १-काणाम. १.-.शेषणव.. २-वा इति श्रुटितम् B. ११-शकारस्य B. ३-अत्र "अ' इत्यधिकमेव लेसकप्रमादादापति- १२-वणाना.. तम् । वाइनामसु 'वाशी' इत्यस्यैव पाठात् । १३-तस्या श• B. C. ४-श इति द्विलिखितम् C. दस्या B. १४-आसिव B. आसिय c. ५-गालिनि । अयं पाठः रान्दिग्धः । १५-नृतीया अत लुक् B.C. ६-[क्र. 1.11.10] 'आ तू (5 c.) १६-कश्यभिः C. पियत्येव प्रतीकम् B.C. १७ अनवाई . ७-अतिः इति ध्रुटितम् B. C. १८-०नमुगे• B. --स्यादवला. c. ९-चंदन . १९-अत्र 'मस्टः इति पार: स्यात् । * 'प्रक्षिपत' इति युतम् ।

·} [यिपुणः स म.४, स्व. १९. ( २५६ ॥ म.४,पा.३,ख.३. वर्णकायश्यकरुक्षानीतामन्यतमः। विपुण इत्यनयगतम् । विषम इत्यवगमः। न यात इन्द्र जुजुबुनों न वन्दना शविष्ठ वेद्याभिः । शधदयों विपुणस्य जन्तोर्मा शिश्नदेवा अपि गुतं मा वसिष्ठस्य । न शब्दोऽप्रमाशब्दार्थे । यातव उत्तरपदलोपोऽत्र द्रष्टव्यो भीममामायत् । यातुधाना राक्षसा हे इन्द्र जूजुवुर्जवतिर्गतिकर्मा मा गमनित्ययः । अस्माकं ये भूतं यशम । न वन्दना अयमपि नशब्दो माशब्दस्यैवार्थे मा च वन्दना तृतीयकवचनस्थाने- ऽयमाकारस्तच्छ्रुतेश्च युक्ता इति शेषः । वन्दनयों स्तुतियचनजीविनो नटनर्तकनन- प्रस्थापकप्रभृतय इत्ययः । शविष्ठ मतिशयेन बलवत् । वेद्याभिद्या वेदितव्याः कुहक- प्रभृतय ईश्वरप्रतारणोपायभूतास्ताभिर्वा युक्ताः । फस्तहि ? स शर्धन शर्धतिरुत्साहार्य उत्सहतामागन्तुम् । अर्यः 'ऋ स्य शुद्धस्याप्यधिपूर्वार्थे वर्तमानस्येदं नेश्वरताम् । बाहुलकत्वाश्च कर्तरि कृत्प्रत्ययः । स इति तच्छब्दश्रुतेर्यच्छन्दोऽध्याहार्यः । अर्योऽधिगन्ता ज्ञातेत्यर्थः । तथाच अतिः 'तडति धै यज्ञो विदुषा गच्छना य मे समृद्ध भविषति' । अयमेतत् समर्थयिष्यति । विषुणस्य विषमस्य जन्तोञ्जननर्मिण आत्मनो यशस्य वा । मा च शिश्नदेवा अपि शिश्न ये च नित्यं दीव्यन्ति फ्रीडन्ति ब्रह्मचयर्वर्जितास्ते अपि गुर्गम । ऋतं यज्ञं नो- अथवा ऋतमत्र सत्यमुच्यते । ॐ जुर् इत्येतायपि शुद्धायधिपूर्वार्थे द्रष्टव्यो । गो ऽस्माकम् । १-नावगतोऽयं पाठः । C. पुस्तके 'वायश्यत् । १२-०स्थाव्यतिपू. c. रुक्षा' इति पाठः। १३-'नेदवरतायाम्' इति पाठो युक्तो भवेत् । १-[२०७२।५] 'न यातव' इत्येव प्रतीकम् || १४-[अनुपलब्धमूलमिदं वचनम् ] ३-भाभावन् B. मावन् .. १५-इद वाक्यं नास्ति B. ५-दं वाक्यं नास्ति B. १६-शब्देन B. ५-वन्दनाया . ६- इति श्रुटितम् . १८-दीप्यन्ति c. "-'वो' इत्यत्राधिकः पाठः B.C. शपिष्ट . १९-अवि c.. ८-वेलवन् . २०-गमत् . ९-०णापाय. B. गोवाय.. १०-रार्धदर्य: । २२-शव्यः B. दष्टप्यो. "-[पा. ११९८३॥३॥१६ २१.पवि शु..

·[ जामिः
अ.४,ख.१९.
अ.४, पा.३, ख.३०
सत्यं परमार्थमस्माकमधिगमनमशासिपुरित्यर्थः । शिश्नं श्मथतेस्ताडनार्थस्य । ताड्यते
हितेन स्त्री संभोगकाले । तथा चोर्वश्या उक्तम 'धि स्म माह श्नययो वैतसेन' इति ।
जामिरित्यतयगतम् । अनेकॉर्थ च । अतीरे वालिशसमान जातीयविषयत्वात् ।
निगम:-
[इति यस्या- चतुर्थस्या.) ध्यायस्थ
एकोनविंशः खण्डः।]
-
१-अ इति श्रुटितम् 0.
२-उक्तः तिस्मा निःस्म माः इति शुद्धः पाठः।
३-[ऋ० १०९५५]
४-०काध . अमिमं चास्य सन्दिग्धमेव ।
५-आदर्शपुस्तपत्र राण्डसमाप्तिनिर्देशो
नसते ।

·जामिः -- मे.४.२०. म.४,पा.३, ख.४. [अथ विंशः खण्डः। आ पा ता गच्छानुत्तरा युगानि यत्र जामयः कृणवमामि । उप वहि वृषभाय बाहुमन्यमिच्छस सुभगे पति मैत् ॥ यमीयमसंवादे यमी यमं चकमे । तां सोऽनया प्रत्याचष्टे । आकारो गच्छा. नित्यनेन सम्बध्यते । यो न सम्बध्यते सोऽनर्थः । आगच्छन् मागमिष्यन्ति । तो तानि उत्तरा उत्तराणि युगानि फोलाः कलियुगान्ते ते फाला भागमिष्यन्ति न इदानी वर्तन्त इत्यर्थः । यत्र येषु सर्वशास्त्रव्यवस्थापरिलोपा जामयो भगिन्यः कृणवन् करिष्यन्ति । अजामि अविद्यमाना जामिः कर्तृत्वेन यस्य तदजामि भगिन्यामयोग्यमैथुनलक्षणं फर्म । एत- ज्ज्ञात्या उपर्ववृहि भत्तेर्धारणार्थस्य । वर्णस्यापत्या भारस्य वकार उपय॒हि एक- शयनगतस्य समीपे धारय उपधानीकुर्वित्यर्थः । वृषमाय योऽविरुद्धतत्कर्म रेतो वर्षति स वृपमस्तस्यार्थाय ते परिष्वक्तुमित्यर्थः । बाहुमात्मीय चान्यमिच्छस्व इच्छ कामयस्य । सुभगे पतिं मैत् मतः । अहमयोग्यस्तय पतित्वस्येत्यर्यः । जाम्यतिरेकनाम । अतिरिच्यत इत्यतिरेकः पुनरुक्तमुच्यते तस्य नाम पुनयिमान. स्यात् । उदाहरणम् । 'अथ यदसन्नयत् पुरोडाशायन्तरेणोपवाज्यस्य यजत्यजामि. तया' इति । तथा 'जामि वा एतद् यज्ञे क्रियते यदन्यचौ पुरोडाशी' इति । धालिशस्य या अञ्चतिकार्येषु मुग्धः शेत इति चालिशो मुखस्तस्य घा नाम । स हि जात एव केवलं न कस्मैचित् पुरुषार्थायालम् । तत्र निगमः पर्येयः । समानजातीयस्योपजनः । ये १-आर्दशपुस्तकेषत्र खण्डारम्भनिर्देशो न दृश्यते।।१५- कुवैत्यर्थः ८. २-[ऋ० १०1१०19.] 'आ था ता' इत्येव । १६-वः B. C. प्रतीक B.c. १७-०रने तत्वमैक B. ३-आँ घा ता R. १९-०त्मीयत्वं c. ४-अपघा' इति पाठ: स्यात् । २०-पतिर्मत् ।।. २९-पुनर्जाय.. ५-वा (नि) 3. २२- अनुपलब्धमूलमिदम् ] ७-तेदानि . -कृष्वन B. २३-[ अनुपलब्धमूलमिदम् ] ९-योग्य .c. १.-उपवहिः . २४-पर्यध्यम् B. 1"-विभः' इति पाटो युक्तः। २५-अत्र 'अन्ये' इति पदेन दुर्गाचार्य एव । स १२-'वर्णव्यापत्या' इति पुत्तं स्यात् । हि 'असमानजातीयो हि पुरुषस्य भगिन्याख्यो १३-भावार• c. १४-३ इति त्रुटितम् . भ्राता | सा हि घीत्वादेव अतुन्यजातीयव * 'आगच्छन्' इत्युचितम् । पुरुषस्य भवति' इति न्यावस्यौ। १८-त: B. ६काल:.

·} अ.५ख.२०. ( २५९) [पिता अ.४,पा.३, ख.. यालिशस्य यासमानजातीयस्य वेति तुल्यत्वात् संहिताया असमानजातीयस्य या इत्येवमवच्छिन्दन्ति । सा स्त्रीत्वादेव मगिनी भ्रातुरसमानजातीया इत्युच्यत इति व्याचक्षते । भथवा जाम्यतिरेकनाम । फस्यातिरिव्यमानस्य नाम । बालिशस्य वा असमानातीयस्य वोपजनो जामिः। तौ हि जातायेव केवलं न फस्मैचित् प्रयोजनाय । एको मूर्खत्वात, अपरोऽपरोपकरणत्वात् । तथा चान्यत्र 'जामिरन्येऽस्यां जनयन्ति' इति निग्वोचत् । इह तूमयोर्जायवाच्ययोः मिरुपूजनः । अन्यमिच्छस्व सुभगे पति मदिति व्याख्यात निगदेन । अथवा 'अन्यो नानेयः' । 'अति सु इत्यभिपूजिताय' । 'स्त्रीभगस्तथा स्याद् मजतेः । 'पतिः पाता वा पालयिता वा इति निर्वधनतः पुरस्ताद व्याख्यातम् । पितेत्यनवगतम् । 'पा रक्षणे' इत्यस्य पातेल्यवगमः । 'वा जो लुद वक्तव्यः' इत्येवं वा पयन्तस्य वा पायिता अन्य रक्षयितव्यत्यर्थः । अन्ये तु 'पाल रक्षणे' इति धातुमर्थकत्वं चाहुः। [इनि नवमस्या-(चतुर्थस्या-) ध्यायस्य विशः खण्डः। سا १-दीपति B. दिपति . चा पालपितारी वा' [निरु. ५.२८] २-०न्दति B. ३ इति श्रुटितम् C. १३-या C. १४-[धा० २४७] ४-०जनया. ५-चायन B.C. १५-याते.. १६ वा इति श्रुटितम B. ६-[निरु. ३.६] १७-. ७-'जाया' इति पाठः स्यात् । १८-वत्तव्यः इति नास्ति B. 'पातेणी लम्वतव्यः' ८-मीरुप. B. ९-[निक १६] इति [ पा• १२१३७ मुझे चार्तिकम् । १.-[ निरु. ११३] १५-पाष्यन्त.. "-निरु० ३.१६] २०-वा इन्यधिकमेवात्र भाति । १-यायिता. १२-'पिता पाता वा पालयिता वा निरु. १११]२२-[पा. १.६९ ] कर्षणे B.C. 'सर्वस्य पातारं वा पालयितार या विपतिम्' २३ आदर्शपुस्तकेषत्र गन्दसमाक्षिनिर्देशो न [निरु० ॥२६ ] 'विस्पती सर्वस्य पाताग दृश्यते ।

·[जामिः } ओ.४, स्व.२०. अ.४,पा.३, ख.४. [अथ विंशः खण्डः । आ पा ता गच्छानुत्तरा युगानि यत्र जामयः कृणवमजामि । उप यहि वृषभाय बाहुमन्यमिच्छस सुभगे पति मैत् ॥ यमीयमसंवादे यमी यमं चकमे । तां सोऽनया प्रत्याचटे । आकारो गच्छा. नित्यनेन सम्बध्यते । यो न सम्बध्यते सोऽनर्यः । आगच्छन् आगमिष्यन्ति । ता तानि उत्तरा उत्तराणि युगानि फोलाः कलियुगान्ते ते काला आगमिष्यन्ति न इदानी घर्तन्त इत्यर्थः । यत्र येषु सर्वशास्त्रव्यवस्थापरिलोपा जामयो भगिन्यः कृणवन फरिष्यन्ति । अजामि अविद्यमाना जामिः फर्तृत्वेन यस्य तदजामि भगिन्यामयोग्यमैथुनलक्षणं फर्म । एत. ज्शात्या उपचहि भत्तेर्धारणार्थस्य । वर्णस्योपस्या भौरस्य यफार उपयहि एफ- शयनगतस्य समीपे धारय उपधानीकुवित्यर्थः । वृषभाय योऽविरुदैतत्कर्म रेतो वर्षति स वृपभस्तस्यार्थाय त परिष्यक्तमित्यर्थः । बाहुमात्मीय चान्यमिच्छस्व इच्छ कामयस्य। सुभगे पति मैत् मत्तः । अहमयोग्यस्तव पतित्वस्येत्यर्थः । जाम्यतिरेकनाम । अतिरिच्यत इत्यतिरेकः पुनरुक्तमुच्यते तस्य नाम पुनयिमान- वात् । उदाहरणम् । 'मथ यदसन्नयत् पुरोडाशायन्तरेणोपांश्याज्यस्य यजत्यजामि- सया' इति । तथा 'जामि घा एतद् यशे क्रियते यदन्यचौ पुरोडाशो' इति । यालिशस्य था अञ्चतिकार्येषु मुग्धः शेत इति पालिशो मूर्खस्तस्य वा नाम । स हि जात एय केवलं न फस्मैचित पुरुषार्थायालम् । तत्र निगमः पर्ययः । समानजातीयस्योपजनः । अन्ये १-आर्दशपुस्तकेवध सण्डारम्भनिर्देशो न दृश्यते ।। १५-०कुर्वत्यर्पः . १-[ऋ० १०१०110] 'आ घा ता' इत्येव | १६-व: B. C. प्रतीकम् B.c. १७-०रद्धे तत्कर्मक B. ३-आ घा ता B. १९-०त्मीयत्वं c. ४-अप'पा' इति पाठः स्यात् । २.-पतिर्मत् । १-पुनर्जाय. c. ५-चा (नि) 1. २२- अनुपलब्धमूलमिदम् ] ७-तेदानि . २३-[ अनुपलब्धमूलमिदम् ] ९-योग्य मै.c. १.उपवयवृहिः . २४-पर्येष्यम् B. "-विभतेः' इति पाठो युक्तः। २५-अत्र 'अन्य' इति पदेन दुर्गाचार्य एव । स १२-'वर्णव्यापरया' इति युक्तं स्यात् । हि 'असमानजातीयो हि पुरुषस्य भगिन्याख्यो १३-भाकार. C. १४-4 इति त्रुटितम् C. भ्राता । सा हि धीवादेव अतुल्यजातीयेव * 'आगच्छान' इत्युचितम् । पुरुषस्य भवति' इति ध्यावख्यो। । १८-त: B. ६-वाल:. ८-वृण्वन् B.

·अ.५,ख.२०. .४.} [पिता अ.,पा.३, ख. ४. यालिशस्य वासमानजातीयस्य चेति तुल्यत्वात् संहिताया असमानजातीयस्य वा इत्येवमच्छिन्दन्ति । सा स्त्रीत्वादेव भगिनी भ्रातुरसमानजातीया इत्युच्यत इति व्याचक्षते । अथवा जाम्यतिरेकनाम । फस्यातिरिच्यमानस्य नाम । पालिशस्य वा असमान जातीयस्य योपजनो जामिः । तौ हि जातादेव केवलं न कस्मैचिन प्रयोजनाय । एको मुर्खत्वात अपरोऽपरोपकरणत्वात् । तथा चान्यत्र 'जामिरन्येऽस्यां जनयन्ति' इति निरवोचत् । इह तूमयोर्जायवाच्ययोः मिरुपूजनः । अन्यमिच्छस्व सुभगे पति मदिति व्याख्यातं निगदेन । अथवा 'अन्यो नानेयः' । 'अति सु इत्यभिपूजितार्थ' । 'स्त्रीभगस्तथा स्थाद् भजतेः' । 'पतिः पाता या पालयिता वा इति निर्वचनतः पुरस्ताद् व्याख्यातम् । पितेत्यनवगतम् । 'पा रक्षणे' इत्यस्य । पातेत्ययगमः ! 'या णो लद वक्तव्यः' इत्येयं वा प्यन्तस्य वा पायिता अन्य रक्षयितव्यत्यर्थः । अन्ये तु 'पाल रक्षणे' इति धातुमर्थकत्वं चाहुः। [इनि नवमस्या-(चतुर्थस्या-) ध्यायस्य विशः खण्डः।] ११ १८ १३ ४-०जनया C. १-दीपति B. दिपति c. वा पालयितारौ वा [निरु० ५.२८] २-०न्दति B. ३- इति श्रुटितम् . १३ वा. १४-[धा. २४७] ५-चाधन B.C. १५-वाते. . १६-चा इति त्रुटितम B. ६-[निरु. ३॥६] १७-ल. ७-'जाया' इति पाठः स्यात् । १४-पतव्यः इति नास्ति B. 'पातेी लुग्यक्तव्यः' ८-मीरूप. B. ९-[निह० १.६] इति [पा ०३७ गूत्रे ] बार्तिकम् । १०-[निरु. १३] १९-पाण्यन्त०B, ११- निह० ३।१६] २०-या इत्यधिकमेवार भाति । २१ चायिता 0. १२-पिता पाता वा पालयिता वा' [निह० ४४२१]/ २२-[पा. १०६९ ] कर्षणे B. c. 'सर्वस्य पातारं पा पालयितारं वा विपतिम् | २३ आदर्शपुस्तकैश्वत्र सग्इसमातिनिर्देशो न [निरु. ४२६ ] 'विसती सांस्य पाता दृश्यते ।

·अ.४, स. २१. ( २६० ) [पिता अ.", पा. ३,ख. ५. [अथ एकविंशः खण्डः। योमै पिता अनिता नाभिरत्र बन्धु माता पृथिवी महीयम् । उत्तानयोथम्बो योनिरन्तरा पिता दुरितुर्गर्भमार्धात् ॥ दीर्घतमा आह । गौम मम पिता यः स जनिता जनयिता ! कथम् ? उच्यते । नाभिरत्र नाभिभूतो भौमो रसः । अत्र तिष्ठतीति शेषः, ततश्यानं जायते । अन्नादेतः । रेतसो मनुष्याः । एवं पारंपर्येण जननहेतो रसस्याधारभावाद् धौजनयिता ततश्च मम पिता । बन्धुः शरीरस्य बन्धनकशरीरात्मना परिणमयित्रीत्यर्थः । मे मम माता मातृभूता। अथवा बन्धुशब्दोऽत्र जातिवचनः । संशातिर्मतेत्यनेन विशेष्यत इति । पृथिषी मही महती इयम् । किश्च यदिदमुत्तानयोथम्वोर्यावापृथिव्योरन्तमध्ये योनिः स्थानमन्त- रिक्षाण्यातम् । अत्र स्थित इति शेषः । पिता पालयिता पर्जन्यो दुहितुरे निहितायाः 'पृथिव्याः। अथवा सस्यवेत्ताया जनयितृत्वात् पितेव पर्जन्यः पृथिव्याः पृथिवी चास्य दुहिता । स तस्या वृष्टिप्रदानबारेण सस्यनिष्पत्तिफलं गर्भमाधाद् आधत्ते । बन्धुः सम्बन्ध- नाव समय-धो हिसः । नाभिः सन्नात् । किं तत्र सन्नहनम् ? उच्यते । नाभ्या सन्नबाः परिवेटिना गर्भा जायन्ते । अतः सन्नहमानाभिरित्याहुः । प्रत्यक्षेणापि चैतत् स्वयमपि दृश्यत एव । एतस्मादेव सन्नहनात् सम्पन्धनाच ज्ञातीन सनाभय इत्याचक्षते । सम्बन्धव इति च समाना हि तेषां नाभिर्मातुः । माता महावयवभूता । पन्धुश्च माता । माता मही वा । शातिः संज्ञानात् । प्रसङ्गेन झातिनिर्वचनम् । स हि संज्ञायते मातृपितृसम्बन्धात् । उत्तान उत्ततान अर्ध ततो विस्तीणों नः प्राणो निश्वासलक्षणो यस्य स उत्तान अव॑तानो या। तानो विस्तारो निश्वासस्य स ऊर्ध्वं यस्य स उत्तानः। 1-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डारम्भनिर्देशोन दृश्यते। १३ अप्र'वि' इत्यधिकम C. २-[ ऋ० १६१३३ ] 'धोमें पिता' इत्येव | १४-०वर्ताया , प्रतीक्म B.C. १६-सन्याइना. १७-०णाचि च.. ३-०तमाः । अहः । १८-संबन्धक ६- तत्र सा B. २०-माता ह्योव• C. अत्र 'माता मावयवभृता' ७-संजातिः B. इति 'मल्या अवयवभूता' इति घा ८-'मातेत्यनेन' इति पाटो युक्तः । साधीयान् भवेत् । ९. महती है' इति श्रुटितम् B, 10-मुत्तान०० २१-अत्र 'सा' इति पाटो युक्तः। ११-चम्वोःc. १२-मध्ययोनिः . २२-ऊच' इति नास्ति, १५-सबन्धो हि सन् B. ५-ज्योः . १९-ते इति द्विलिखितम् . ५-तकश्चा.. पाठः ·[शयोः ११ म.४, ख,२१. (२६१) अ.४, पा.३,ख.. शयोरिति द्वैप तदनवगतम् । द्वे नात्मनस्ततः शामित्येकमनवगतम् । शमन- मित्यवगमः । योरिति द्वितीयम् । अन्यस्यापि यायनमिति । द्वयोरप्येकमेवोदाहरणम् । वहिपदः पितर ऊत्य : वगिमा यो हन्या चकृमा जुपव॑म् । स आ गतासा शर्तमेनाथा नः शं योरेपो दधात । शयो नाम यामायनस्तस्यार्पम् । हे यहिंपदः पितरः। परस्तात्तच्छन्दश्रुतेर्यन्छब्दो- स्याहार्यः । येषामूति चतुर्थ्यो । अत्र 'सुपां सुलु' इति पूर्वसवर्णः । ऊतये अवनाय तर्पणाय । अर्वागित्यागतेत्यनेन संवध्यते । इमा इमानि वो युष्माकं हव्या हवींषि चक्रमा कृत- वन्तो वयम् । जुषवं सेवधम् । ते एतानि तदर्थश्च अर्वागागत आगच्छन । अवसा शन्तमेन 'इस्यम्भूतलक्षणे' इत्येवमेपा तृतीया ! सा च सप्तम्भन्धत्यं प्रतिपादयति । अपि भवान् कमण्डलुना छात्रमद्राक्षीदिति यथा । पालनेन सुखतमेन यत्पालनमतिशयेन सुख तेन संबन्धः । तदर्थ गृहीत्वेत्यर्थः । अथ अनन्तरं च नोऽस्मभ्यम् । शंयोः 'अनुदात्तं पदमेकवर्ज' इत्येकस्मिन् पदे नैकोदात्तस्यासम्भवाच्छंयोरित्यनयोश्च व्योरप्यु- दात्तत्वात हे ते पदे । शमनं शंमुपशमनमुत्पन्नानां रोगाणां तत् शम् । योयोवन पृथग्भावोऽसवन्ध उत्पन्नस्य मानर्भयैः । ते चारपो रपो रिप्रमिति पापनामनी भवत इति पापानां शमनयावनयोश्च विशेषणं पापशमनं यावनं चेति । अथवा एतदपि पृथगेव । प्रां पापत्वं च दधाति धत्त एव पते से पदे । क्वचित्तु शयोरित्यवरूपमेवैकम् । तत्प्रदर्शनाय अथापि शंयुरित्यादि । शंयुर्नाम वृहस्पतेः पुत्र इति सोऽपि शंयोरिस्यनेनोच्यते 'तच्छंयोराणीमहे' इत्यत्र । प्रसङ्गेनेदं श्रुतिसारूप्यात मिन्नस्तरस्यापि शयोरित्येकपदस्यार्थवचनम् । एकपदत्वमेकोदात्त- त्वात् । अभ्यस्थत एवैको यो नित्यमुदात्तः । आदिस्तु शमित्यनुदात्तः । १-नात्मानं . ११-[ पा० २०३.२१] २-'अन्त्यस्यापि' इति 'अस्सापि' इति वा पाठः साधीयान् भवेत् । १३-[पा. ६।१।१५८] वर्जितवरयेक००, ३-[ ऋ० 10११५४] ४-एपामू.. १४-वस्यासंभवाच्छं' इति श्रुटितम् B. ५-[ Fragment of पा० ७१।३९] १५-श इति नास्ति B. १६-यापनं . १५ चाडिप: ८. ८-सेवघ्नम् ८, ९-एतारि C. एताति B, १९-शमनं यावनं B. यापन C. १० अन्वन्छत B. अत्र 'अन्वागन्छत' इति पाठः २०-'थे विशेषणं पापशमनम्' इति त्रुटितम् B. रामीचीनो भवेत् । २१-सितद.. २२-प्रापरवं , * 'अवनाय' इति स्यात् । २३-ौते . 'भत्रने' इति पाठः स्यात् । १२-०वन्धा: C. ६-प:C. ७-चम C. १८-वो c.

·} म.४, ख, २१. ( २६२ ) [शंयोः भ.४,पा.३, ख.५. तयोरावृणीमहे गातुं यज्ञाय गातुं यज्ञपतये देवी स्वस्ति- रस्तु नः स्वस्तिर्मानुपेभ्यः । ऊर्व जिगातु भेषज शं नो अस्तु द्विपदे श चतुष्पदे ॥ बाईस्पत्यः शयुराहै । तच्छयोः शयुनाम्नोऽस्मदीयस्यान्तरात्मनोऽर्थाय घयमा. वृणीमहे आभिमुख्येन वृणीमहे प्रार्थयामहे । किं तत् ? गातुं यज्ञाय शमन यशस्य देवान प्रति गातुं यशस्य पतये गमनमेव यज्ञपतेः स्वगें। किञ्च देवी स्वस्तिरस्तु नः देवप्रभवा च स्वस्तिरस्माकम् । स्वस्तिरेव मापेभ्यः । देवाश्चास्माकं मनुष्याश्च खस्ति कुर्वन्तीत्यर्थः । अवं चैतद् देवलोके जिगातु नित्यं गच्छतु । भेषजमौषधं भेषजं सुखं था । औषधभूतत्वात सुखभूतत्वाद् यशोऽत्र भेषजमुच्यते । कुत एतत् ? 'ऊर्धा नो यशो देवलोक गच्छतु इत्येवैतदाह' इति शतपथे विवरणात् । किञ्च शमो अस्तु द्विपदे शं चतुष्पदे मानुपेभ्यो गया. दिभ्यश्चेत्यर्थः। इति स्कन्दस्वामिहतायां निरुक्तवृत्ती नयमस्या-(चतुर्थस्या-) ध्यायस्य तृतीयः पादः। [एकविंशश्च खण्डः समाप्तः।] ७-त् इति श्रुटितम . ८-यज्ञ B. 1-[ मैत्रा० से ..] २-.स्पत्या: B.C. ३-०रह. ४-अन 'गमन' इति पाठो युक्तः स्यात् । ५-मनुष्येभ्यः ।. -ओषधयभू.. ९-[श० प्रा.? १.-[ऋ. १.१६५/१] "-अय कोष्टान्तर्गतः पाटो नादर्शपुस्तकेषु दृश्यते।

·} अ.स.२२. ( २६३ ) [मदितिः भ.४, पा.४,ख.१. [अथ चतुर्थः पादः। द्वाविंशः खण्डः । अदितिरित्यनयगतम् । अनेकार्थत्वच दर्शनभेदेन । कथम् ? ऐतिहासिकाना देवानां माता उच्यते । नरुक्तानामदीनादिगुणः । अध्यात्मपक्षे प्रकृतिः । यद्यपि च 'यते' क्तिनि 'धतिस्यति इति त्वयं सिध्यति अदितिरिति । तथापि यतेनित्यं विपूर्व स्वान्न त्वयाचि दी ये' इत्यस्य छान्दसं रूपं द्रष्टव्यम् । तथाचोक्तम् 'न संस्कार- माद्रियेत अर्थनित्यः परीक्षेत' इति । अतः सर्वेषु पक्षेवखण्डनस्यासम्भवादनवगत- त्यमुच्यते । [इति नवमस्या-(चतुर्थस्या-) ध्यायस्य द्वाविंशः खण्डः । ] एतत्कोष्ठकान्तर्गतः पारी नात्यादर्शपुस्तकेषु । २-[ घा० ४४२] -[पा. or.] -अत्र 'इतीलेन' इति 'इतीले एवं' इति वा पाटो युक्तो भवेत् । ५-तथावि B.C. ६-घमिर्च व पूर्वत्या, ७-अत्र शुद्धः पाठो नावबुध्यते । अथवा 'अनन्व- याच' इति पाठोऽत्र भवेत् । तथाच 'धते. नित्यं विपूर्वत्वादनन्ययाय' इत्यानुपूर्वीक एंव पाठः स्यात्। -धा० ४।२८] दोक्षये B. ९- निरु० २.] १०-पश्वेत.. 11-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डसमाप्तिनिर्देशो नास्ति ।

·म.४, ख.२३. ( २६४ ) [परिरे भ५, पा.४, स. २. [ अथ त्रयोविंशः खण्डः । अदितियोरदितिरन्तरिक्षमदितिर्माता स पिता स पुनः । विश्वे देवा अदितिः पञ्चजना अदिति तिमदिति निस्वम् ॥ गौतमस्य । यहा चैतदुत्कृष्टम् । तदुपरिटा व्याख्यास्यामः । तदिहानयगतत्य- प्रसङ्गादागतं व्याख्यायते । अदितियोः । देवमातृत्योददितेषुप्रभृतयस्तत्प्रभवाः । तेषां तत्प्रभवत्याच तच्छब्देनयाभिधानम् 1 अदितिप्रभया धोरित्यर्थः। पयमेव अदितिरन्तरिक्षम् । अदितिप्रभवत्वादित्यर्थः । अदितिर्माता सः। स इति लिङ्गव्यत्ययः संघ पिता सय पुत्रः । विश्वे देवा अदितिः । पञ्चजनाश्च गन्धर्यादयः । निषादपञ्चमा वा वर्णाः । कि यहुना । मदि- तिरेय जातम् । अदितिरेव जनिष्यमाणमित्यर्थः । एवं लोके यावद् घुवियन्मातृपितृ- पुत्रादिसमतं तस तत्प्रभवत्याददितिरिति कृत्स्नस्य जगतस्तत्प्रभवत्येन । एवम- दितेर्विभूतिमाचष्टे मन्त्री मन्त्रहग्या । मदीनपर्यायो या नरुक्तपक्षेऽदितिशब्दो न देवमातृवचनः । अत माह । ऐना- न्यदीनानीति वा इति । अक्षीणा धौः। तथान्तरिक्षादीनि । अध्यात्ममपि अदितिः प्रकृतिः कारणं ग्रहा। प्रकृतिसायनाम्याच तत्प्रभवत्ये सति सर्वमदितिरिति व्याख्येयम् । एरिरे इत्यनवगतम् । एरिरे इत्यस्य स्वयमेव च रूपसिद्धिमाचट इरिति । 'ईर गतो' इत्ययमुपसृष्ट आ इत्यनेनोपसगेण युक्तोऽभ्यस्तेः 'लिटि धातोरनभ्यासस्य इति कृताभ्यासः । यद्येयं कोऽञानयंगमः ? उच्यते । उपर्सगस्य उपसन्तिरार्थे पृत्तिरनव- गमः । अत्र चायं प्र इत्येतस्य स्थाने भाङ् । यमेरिरे भृगवो विश्ववेदसं नाभा पृथिव्या भुवनस्य मज्मना । भिहि हि स्व आ दमे य एको वस्वो वरुणो न राजतिर १-आदर्शपुस्तकेष्वयं खण्डारम्भनिर्देशो नास्ति । १२-एतान्यदीति घेति c. २-[१० ११८९०१० ] 'अदितिर्योः (ति) १३-तिः सार्व• B. योः c.) इत्येव प्रतीकम् R.C, १४-रे इश्यत्य' इति श्रुटितम् C, ३-शुद्रः पाठोऽन नावगतः। १५-अत्र 'ईतिरिति' इति पाटो युक्तः भवेत् । ४-[निरु० ॥५] १६-[धा० २।८] १७-[ पा० ६१८] ५-द इति त्रुटितम् c. १९-०न्तरा.. ६-तिर्वाता . ७-विता c. ८-एव लोके यार युवियमान . २१-इतः पूर्वम् 'अमित' इति पाटोत्र श्रुटितो भाति। ९-तं ताप.. १०-एवमिदि.. २२-२०११४३iv] 'यमेरिरे' इत्येव प्रतीकम्.ए. ॥ ११-मन्त्रः ऋश्वा B. १८-०जनव.. २.-आर्द F.c.

·}
[जसुरित
अ.४,ख, २३.
अ. ४, पा.४,ख.२.
दीर्घतमसः । यमेरिरे अभिलपितार्थसिद्धये प्रेरितवन्तः । के ? भृगवः । विश्ववेदस
सर्वस्य वेदितारं सर्वधनं वा । नामा नाभिभूनायां पृथिव्यामुत्तरवेद्यां भुवनस्य भूतजातस्य
मउमना बलनीमतत् । तद्धेतो चात्र वर्तते । वलहेतुनानेन हविराख्येनाग्निं तम् । गीभि-
हिनहि नुदस्व आ दमे । हिनोतिद्धयर्थः । अभि नुमि (१) मर्यादायाम् । आङ् मर्या-
दायाम् । वर्धयस्त्र दमे यशगृहे । कोहराः सोऽग्निः ? उच्यते । ये एक एव वस्वो बसुनो
धनस्य वरुणो न बरुण इव यथापां पतिर्न राशेः । एवं रानति ईथे।
जसुरिरित्यनवगतम् । 'जसु मोक्षणे' 'जसु ताडने इत्यस्य वा एनद्रूपं रिप्रत्यये ।
[इति नघमस्या-(चतुर्थस्या-) ध्यायस्य
त्रयोविंशः खण्डः।]
१२
१-विश्वदेवसं .
२-बलानामेदं.
:-ततो B. तदेतो.
४-न इति त्रुटितम् B.C.
५-भि ननु हिस्व .
६-अयं पाठः संदिग्ध एव ।
७-पतीरन .
८-[धा० ४१०५]
९-जनि B. जसि.
१०-[धा० १०११३५] धातुपारे 'हिंसायाम्' इति
पाठः।
"-अरिननन्यये .
१२-आदर्शपुस्तकेघन साइसमाप्तिनिर्देशो
न दृश्यते।

·1 अ.५, ख. २४. ( २६६ ) [जसुरिः अ.४,पा.४,ख.३.. [अथ चतुर्विंशः खण्डः। उत स्मन वस्त्रमर्थि न तायुमर्नुक्रोशन्ति चितयो भरेषु । नीचार्यमान जसुरि न स्येनं श्रवश्वाच्छो पशुमच्च यूथम् ॥ वामदेवस्य । उत अपि । पूर्ववक्षया चैतदुच्यते । अपि पूर्वस्यामृचि यदुक्त- मप्येतदन्यत् किमुच्यते । म इति पदपूरणः । एवमधिकृतत्वात्सूकृत्य दधिक्राम् । घस- मर्थि न वस्त्रमाथनमिव वस्त्रापहारिणमिय तायु स्तेनम् । अयमागतोऽयमागतोऽयमागतो- ऽयमित्यनुकोशन्ति प्रतियोद्धमशक्नुवन्तः । क्षितयो मनुष्याः शत्रुभूताः । भरेषु संग्रामेषु । नीचायमानं शधूगां वशनार्य नीगच्छन्तम् । किमिव ? उच्यते । जसुरिं न श्येनं यदस्ता. डितो याहनं बेगान्तो जसुरिरुच्यते । श्रान्तमिव श्येनम् । फिमर्थ गच्छन्तम ? अवश्च श्रयो यशो धनं वा तच अच्छ आप्तुम् । पशुमच्च पशुभिश्चावयवभूतैर्घन्धुभिस्तद्वद् यूयम् । भाप्ये त्यच्छराब्दोऽहे। अनोपसर्गश्रुतेः क्रियापदमध्याहीयम् । अभिसन्धायेति । वस्त्र वस्तेरीच्छादनार्थस्य । आच्छाद्यते हि तत् । तायुः स्तेनः । संस्त्यानं संहतं पिण्डीभूतमस्मिन् पापकमिति नरुक्ताः। तस्यते स्यादपक्षयार्थस्य । उपक्षीणो घसा- विह लोके आधुपा यदा राशी मारयिष्यमाणत्या ! परलोकेऽपि धर्मेण अधर्मकारि- त्यात् । भर इति निर्विवक्षयोपन्यासः। भरतेर्यो । हियन्ते हि त योधानीमायूपि धनानि च । नीचैनिचितमश्चितम् । उच्चैरुश्चित चितम् । प्राप्तङ्गिक चेदमुथैः- शब्दस्य निर्वचनम् । श्येनः शंसनीयं गच्छति । उच्चै रं च गमनात् । प्रशंसायो च । १-आदर्शपुस्तकेयत्र खण्डारम्भनिर्देशो न दृश्यते। इति अपिरस्ति । अत्र टीशयां तु 'अभि. २-[ऋ० ४।३१५] उत स्मन' इत्येव प्रतीकम् B.C. सन्धाय' इत्यभिः। २-घूर्गत्वक्षया c. अत्र 'पूर्वापेक्षया' इति | १३-[धा० २।१३] १४-ता. 'पूर्वर्गपेक्षया' इति वा पाठो युक्तः। १६-[ धा० ४११०६] ४-इदं वाक्यं द्विलिखितम् . १७-आयुफा' इति नास्ति B. ५-दधिमा B. १९-[धा० ११९२३] ६-न इति श्रुटितम् B.C. २०-हियन्ते इत्यस्मात्पूर्वमत्र 'हरते' इति पाटो ७-माधिनः इति पाटो युक्तः । गतेय.c. २१-योधानायूंषि B. यौधानायूंषि c. ११-गच्छन्तः R. २२- मृदंचि. c. २३-०सनीयःc. १२-अब 'अपेः' इति 'अभेः' इति या पाठः स्यात् ।। २४-उद्वरं B. उपेटूर c. स्थाने इति दोषो योग्यः । भाष्ये 'अवापि' २५-यां इति नास्ति c. *-'राज्ञा' इत्युचिंतम् । १५-पावक C. १८-भरत. भवेत् । ९-गच्छन्त: B. १.-बन्धस्ता..

·॥ १४ अ.४,ख.२४. ( २६७ ) [जरते । मदिने श्र.४,पा.४,ख.३. यूथं चेति । प्रशंसाहेतुत्वाद् यशःप्रशंसेत्युक्तम् । यूथं यौतेः । समायुतं भवति । समायुतं संमिधे स्त्रीभिः पुभिवायुद्धः पशुभिः। जरते इत्यनवगतम् । 'मृ स्तुती इत्यस्य छान्दसोऽयं गफारस्य जफारः। पंच- रूपस्य स्तुत्यर्थस्य धात्वन्तरस्याभावात् । निगमः- दियस्पर प्रथमं जशे अग्निरस्मद्वितीय परि जातवेदाः । द्वतीयमप्सु सुमणा अजस्रगिन्धान एनं जाते स्वाधीः भलन्दनपुत्रो वत्सपी म । तस्यापम् । दिवः परि दिच उपरि प्रथम जसे जातोऽ. निरादित्यात्मना । अस्मत्परि अस्माकमुपरि द्वितीय पार्थिवात्मना जातयेदा जातधनो जातवियो वा । तृतीयमप्सु । औप इत्यन्तरिक्षनाम । अन्तरिक्ष वैधुतात्मना। नृमणा नृपु अनुप्राहक मनो यस्य स नृमणाः । एवंरूपमजनं नित्यमिन्यानो भयौभिपयन्ते । तं जरते स्वाधीः । अत्र वाक्यपरिसमाप्त्यर्थे यत्नच्छदावध्याहार्यो । यो जरते गृणाति स्तौति से स्वाधी: सुप्रज्ञः । मन्दिने इत्यनवगतम । मन्दतेः स्तुतिकर्मणो घभि मदनं मन्दः स्तुतिस्तद्वान्मन्दी। छान्दसत्यात् 'अत इतिटनो नेप्येते । 'एकाक्षरात केली जाते सप्तम्यां च न तो स्मृनौ' इति । प्र मन्दिने पितृमदेवता बचो यः कृष्णर्मा निरहन्जिश्वना । भवस्यवो वृपणं वदक्षिणं महत्यन्त सख्याय हवामहे ॥ मन्दिने स्तुतिमते स्तुत्यायेत्यर्थः । पिनुमत पितुरित्पन्ननाम । भन्नेन हघिरास्येने संयुक्तम । प्रान्त मतिनान उच्चारणपूर्वकत्वात्स्तुतेरुधारणं लक्ष्यते, प्रोचारयत है ऋत्विजः । यचः स्तुतिरूपम् । यः कृष्णगर्भाः कृष्णवर्णस्य मेघस्य गर्भभूताः । फास्ताः ? १-[ था. २११३ ११-सन्दिग्धमिदं पदम् । १२-. २-धातुपाठे स्तुत्यर्थो न सत्यने । 'गा' इति । १३-मन्दीत्यन.. खस्ति [पा. २०२४प्र. १४-[धा० ११३] ३-१०१०।१५१] 'दिवस्तारिइत्येव प्रतीक. १५-[पा० ५२१११५] इनिरनो तेध्येते . ४-भवन्दन . ५-वत्सगिर्नाम . १६-ती B. ६-वेरि १५-[अनुपलब्धमूलमिदम् ] 'स्मृती' इति -[ निप० १३ ] अपc. द्विलिसितम् १-कमनो. १८-[• •119] ' मन्दिन' इत्येव १५-'स नृमगाः । एवंस्समज नियमिन्धान: प्रनीकम् B, C. इति पाटस्युटितः 1. १९-अत्रेको नागेऽधिक: c. । ७-मरा.

·( २८ )
[गौः
भ.४, स.२४.
सामादयः । निहन् हन्तिर्गतिकर्मा सामर्थ्याचान्तनीतप्पथों निर्गमितवान् । ऋजिशना
जुः शयति गच्छति यः स ऋजिया यजस्तेन । घयमपि अवस्यवः पालनकामाः ।
पण चर्वितारम् । यदक्षिण वज्रो दक्षिणे हस्ते यस्य तं यज्रदक्षिगम । महवन्यमिन्द्रम् ।
सख्याय स्तुत्यस्तोतृलक्षणाय स्तोतुमित्यर्थः । हवामहे आह्वयामः ।
गौरित्यनेकार्थः । स निर्वचनतोऽभिधेयतश्च पुरस्तात् सप्तमे व्यारयातः । नत्र
यदुक्कम 'अयायको रहिमचन्द्रमसं प्रति दीप्यते' इत्याधुराकम्प 'सोऽपि गौरव्यते ।
अत्राह गोरमन्यत' इति तस्य तदंद्दियस्यायमयसर इति व्याख्यायते।
[इति नवमस्या-(चतुर्यस्या-) ध्यायस्य
चतुर्विशः खण्डः।
1-दिवन .
२-०न्तीत..
७-[ निरु. २१६]
८-सापि B.
९-त उत्कृष्टयाथमवसार
१०-आदर्शपुस्तकेयत्र खण्डसमापिनिदेशो
४. ऋजु गवति .
५- जिया.
६-अवय.
स्यते ।

·अ.४,स.२५. अ.४, पा.४,ख.४. [दस्यः [अथ पञ्चविंशः खण्डः अबाह गोरमन्वत नाम स्वष्टुरपीच्यम् । इत्था चन्द्रमसो गृहे ॥ गौतमस्य । भनाइ अनिपातो विनिग्रहार्थीय पवशब्देन समानार्थीयः । अत्रैव गोः सुषुम्नास्यस्य सूर्यरश्मः । अमन्यत अमंसत मतवन्तः। के ? अन्ये रश्मयः । किमम सत ? नाम नमनं प्रदीभावमनुप्रयेशमित्यर्थः । त्वयुः पञ्चम्येषा । आदित्यस्य सकाशात् । अपीच्य अपेत्य चितं स्थितम् । अथवा अञ्चतेर्गत्यर्थस्य अनेकार्थत्वाद्धातूनामपिचिद्धा नार्थस्येदं रूपम् । अन्तहितनाम वा । अवगच्छतमाच्छादित या चादरूपेणेत्यर्थः । इत्या अमुत्र चन्द्रमसो गृहे गृहभूते मण्डले । गातुरियनबगतम् अवसरप्राप्त तत्पुरस्तात् । तत् शंयोः प्रसङ्गेन व्याप्यातं गमनं जनायेति देसय इत्यनवगतम् । फर्माणीत्यभिधेययचनम् । दसयन्त पनानि धातुकारफ- विशेषप्रदर्शनम् । 'दसि दसनदर्शनयो । दर्शयन्ति हि तानि तत्कारिणो रक्ष्यन्त इति या सयः । अथवा 'तसूपक्षये दसु ' इत्यस्य । उपक्षेत्रव्यानि हि मानि अन्तन्नेतल्या. नीति । निगम:- तब त्य इन्द्र सस्येषु वय ऋतं मन्वाना व्यदरियलम् । यत्रा दशस्यन्नुपसो रिणतपः कुत्साय मन्ममयश्च सय ॥ म औरयस्तस्यार्पम् । तव त्ये ते हे इन्द्र सन्येषु । सप्तमीश्रुतेर्वतमान इति शेषः । सखीभूता इत्यर्थः । वह्रयो बलवन्तो योद्वारः स्वकर्मणा मरनोऽज्या घा । ऋतं गन्ना ऋतमुदकं तत्रापयुध्यमानाः । व्यददिहरपदारयन्ति । वलं मेघम् । फस्मिन् काले ? १-आदर्शपुस्तकैपन सण्डारम्भनिर्देशो न दृश्यते ।। १०-अत्रको 'भा' चारोऽधिकः . १-१०. 10/114] 'अभाई' इत्येव प्रतीकम् | ११-[ घा० १०11४२) १२-[पा 1.6-1.0] 1-नाधीया B. c. १३-उपेक्षितव्यानि 1. उपेक्षत. c. १४-अन्तत: B. ६-[धा. १11८८] १५-१० ११३८11] 'तर व इन्द्र सस्येषु ८-तउन्दपो: B. 'इति प्रतीन् 'तव गइन्द्र' इन्पवे c. ९-नानि' गाया 'दर्शयन्ति हि' इन्वन्तः । १६ अगौरवस्त.. पारधुटिवः । १७-०दिग्यलंदा.. B.C. ४-अमपत. ५-अपत्य. ७-अविचि..

·[तूनाव अ.४,ख.२५ ( २७० ) अ.४, पा.४, ख.४. उच्यते । यत्र यस्मिन् काले । दशस्यन् दशस्यतिनिफर्मा ततो घर्तमाने लटि छान्दस. मेतद् रूपम.। ददातीत्यर्थः । काः १ उपसः । पूजायां पहुवचनम् । माध्यमिफा घाचः । रिण रिणोतेर्गतिकर्मण एतद्रूपं पूर्वयत् । गच्छन्ति च । अपो मेघस्याः प्रति फुत्साय कृन्ततेः कुत्तः फकोऽभिप्रेतः । स हि भूमि कृन्तति तस्यार्थाय । मन्मन् मन्यत इत्यर्च- तिकर्मा । लुप्तविभक्तिकं घेद द्रष्टव्यम् । कुत्सस्य विशेषणम् । अपां कुत्साय मन्मने स्तोत्रे'अपो मन्मनस्तुत्याः । अन्यत्र दसयोऽहिमेघस्तस्मिन् मवस्तन्निमित्त इत्यर्थः । अहो व्यत्ययेन चैकवचनम् । डान्दसत्यात् । मेघनिमित्तानि फर्माणि थपंणादीनि यस्मिन् काले धारिखत्यर्थः। 'तूर्तावत्यनवगतम् । तुतात्यवगमः । यस्मै स्वमा यजैसे स साधरयना क्षेति दधते सुवीर्यम् । स स्तात नै मदनोत्यहतिर मे सख्ये मा रिपामा नयं तव ॥ कुत्तस्यार्पम् । यस्मै स्वं यस्याय स्वमायजसे । माङ् मर्यादायाम् । यथाशास्त्रं यजसि देवान् दैव्ये होतृत्वे घर्तमानः । स साधति साधयत्यात्मनोऽभिप्रेतानि । अनर्वा अप्रत्यूतोऽपराधितश्च । क्षेति क्षीयति निवसति स्वस्मिन् स्थाने । दधते धारयति चात्मनि प्राप्नोतीत्यर्थः सुवीर्य शोभनं वीर्यम् । स एव तूताव तुपतिवृद्धचर्यः । सर्वो वृद्धिमनोति नन व्यामोति पापं यधो धाँ । यत एयमनो घूमः । हे अग्ने सख्ये स्तुत्यस्तोतृलक्षणे वर्तमाना इति शेषः । मा रिषाम मा हिसिमेहि केनचिद्वयं तव । अंदतिरहश्वांदुध हन्तेनिरूदोपधाद्विपरीतात् । हन्तेरुपधाया अकारःसनिकृष्य ऊढः प्रापितो नीत भादौ यस्य स निरूढोधः । यावपि होरिनकारावययौ तावपि विपरीतो यस्य सविपरीतावयवत्वाद् विपरीतः । भीमभामायंदुत्तरपदलोपेन च। प्रसङ्गन चात्र अंहों- स्यात् . २-ददतीत्यर्थः . ३-रिणम् इति नास्ति . ११-या c. १२-अनवा अप्रत्य ऋतोवरा• c. -[ धा• ६१२४ ] स्वादिगणीयस्तु दिसार्थः । १३-कूताव तुपति.. रिणाते.. १५-हिंसिपुहि c. ५-आदर्शपुस्तकेष्वत्र 'पापा' इति पाठः । स | १६-०ढोवधाद्विपरितार्धन्ते.. चानर्थकत्वादस्माभिरुपेक्षितः । १७-ढोवयः' इत्यपि B. ६-भवास्तनिमित्ता. ७-०णादिनि ०. 16-दवारः नकार (प.) या B. c. ९-तुतदवेय .. १९-नावपि B.C. १.-[ऋ. १९४२] 'यस्मै त्वम्' इति प्रतीरम् ।. २०-सावायुत्तर• B. 'भीमसन्यावदुत्तरपदलोपेन' * "क्षियति' इत्युचितम् । इन्युचितम, भामाशब्दे उत्तरपदलोपाभावात् । यस्मर्थम् c. १४-पाB. दोवधः०, -ताने..

·} म.५,ख.२५. ( २७१) [चयसे । वियुते अ.४,पा.४, ख.४. शब्दयोनिर्वचनम् । अहतिशब्दस्येय पठितत्यात् । चयसे इत्यनबगतम् । चातयसीत्ययगमः। ये त्वां देवोत्रिकं मन्यमानाः पापा भइर्मुपजीवन्ति पनाः । न दून्ये ३ अर्ने ददासि वाम वृहस्पते चयस इस्पिरिम् ॥ अगस्त्यस्येदमापमं । ये स्वा हे देव उत्रिकमुनाविणं भोगानां मन्यमानाः । ऋजुरयं वराको न मुंधैव भागान् ददातीत्येवं मन्यमाना इत्यर्थः । अथवा उसिकमिति । उस्त्रियाशब्दो गोनाम छान्दसोऽयं यकारस्य ककारादेशः। गौणश्चायमत्र गोहीके इति यथा । उनिक गां गोसदृशं मूर्ख मन्यमाना इत्यर्थः । पापा भद्रगुपजीवन्त्येव केवलं न यजते न स्तुति वदति च । पनाः प्रार्जितधना ईश्वराः सन्त इत्यर्थः । यच्छन्दश्रुतेस्तच्छन्दोऽध्याहार्यः । तेभ्यो न दृढये व्यत्ययेनायकवचनं पाप- बुद्धिभ्यः । अनुददासि आनुपूर्येण ददासि त्यम् । वाम प्रशस्यं धनम् । किं सर्दि ? बृहस्पते चयसे चातयसि त्वं तान् । इदिति पदपूरणः । पियारु पीयतिर्हिसतिकर्मा । अत्रापि व्यत्ययेनेकवचनम् । पिया देवानां हिंसका हिस्यान या 1 पीयतिहिंसाः 'पीयति स्यो अनु त्यो गृणाति' इति यथा। वियुते । किमर्यमिदं यावता अवगत चैतदेकार्थं च ? उच्यते । यौतेविरुद्धा- नेकार्यविषयत्वप्रदर्शनार्थः । भयं हि युमिश्रणे पठ्यते । प्रयुज्यते च 'जनयचे त्या संयोमि' इति । ततोर्थान्तरेपि वृत्ति दर्शयितुमस्य पाठः । मिश्रणविपरीतपृथग्भावेऽपि दर्शनात् । नचार्य रुपसर्गस्यार्थः । शुद्धस्यापि प्रयोगे प्रतीतिदर्शनात् । युतं धनमस्य भोजनमस्य युतोऽयमिति पृथग्भून इति गम्यते । मनोन विशब्दः क्रियाविशेषणे वैविध्यादौ द्रष्टव्यः । धावापृथिव्याघभिधेपे । वियवनादिति निर्वचनम् । विमिश्रणं सह सत्योः पृथक्पृथग्मवनम् । तथाहि मैत्रावरुणीनां श्रुतिः- १-[१० १११९०५ ] 'ये स्वा देवः' इत्येव १२-ऋ० १११४७२ ] प्रतीक्रम B.C. १३-[ धा० २१२३ ] अत्र ‘पश्यते' इत्यस्यात्पूर्व R. २-मुत्सावि.. पुस्तके 'वैविध्यादौ द्रष्टव्यः। दावापृथिव्यावमि. ३-मुथैव B. कोन्दुधै . धेये' इत्येतावान् पाठोऽधिक। ४-गागन् , ५-वाहिक . १४- अनुपलब्धमूलमिदं वचनम् ] ६-अन 'यजन्ते' इति पाटो युक्तः । १५-रे प्रवृत्ति B. वृत्तिदंश. . स्वदति च C.अदिन्ति इति पाठो युक्तः । १६-मिश्रणं B. १५- विद.. १८यतमस B.C. १०-पयारे. ११-पायति B. यदि . १९-भोजमय 1, c. २०-पियवनात ८-यमा.. ९-ता.

·प्रधा अ.४, स.२५. म.४, पा.४, ख.४. 'इमे ये सहास्तां से शम्यामा भ्यताम' इति । यहचानार-'इमो लोको सहानां व्यौतानावर्षे न समन्तयदित' इति । निगमः- समान्या विद्युते दूर अन्त ध्रुवे पदे तस्थतुगिसके । उत्त स्वारा युवती भवन्ती आई गुदाते मिथुनानि नाम । विश्वामित्रस्य । समाया आकारो द्विवचनस्थानिका परिमाणतः समाने इत्यर्थः। वियुने संह सत्यो विमिश्रिते पृथाभूते इत्यर्थः । दूरे अन्ते द्यावापृथिवीनामधेयमेतत् । तयो- हातिमहत्याद दूरतस्तेन तथोच्यते । भुवे पदे ध्रुवं नित्य तत्त्यानं शाम्यंत यत् स्थानमन्तरि- सांख्य तस्मिन् । तस्थतुस्तिष्ठतः । तथाच 'सर्वमिदमाकाशं प्रोतं ' इति थुतिः । जागरूके जागरणशीले धृतियोतनादौ स्वव्यापारे प्रमार्जिते इत्यर्थः । उत स्वसारा अपि च स्पसारी भगिन्यो । एकस्मात् करणात्मनो जातत्यात् । युवती भवती सदेव परस्परो- पकारकरणेन मिश्रीभवन्त्यौ । अदिति पदपूरणः । इयार्थे धा । बुवाले कथयत इव स्तो- तृभ्यः । मिथुनपनि द्विवचनसंयुक्तानि । नाम पहुवचनस्यात्र लुक् नामानि स्वानि स्वधे पुरन्ध्री इत्यादीनि । समान समानमात्रं भवति समानपरिमाणम् । मात्रा मानात् परिमाणमित्यर्थः । दूर व्याख्यातम् । द्रुतं भवति दूरय घेति ! अन्तेऽन्ततेः। 'अत सातत्याने अन्तो हादेम- ध्याय सततगतो भवति । न कदाविदादौ मध्ये वास्ति। ऋगित्यनवगतम् । अनेकार्य चागतम् । अनेकार्थ दर्शयति पृथग्भावस्येत्या- दिना । पृथग्मायोऽनुपोच्यते येन तत् पृथग्मावस्थानुप्रश्चनम् । पाचकमित्यर्थः। अत्र भाष्यकारेण नियमो नोक्तः। उच्यते। १-[ मैत्रा० स. 110] व्यताम् . २-[ अनुपलब्धमूलमिदम् ] तो ध्येतानावर्षण ९-नित्यतस्थाने c. १०-रिष्याख्य C. समन्तवदिति . ११-[ अनुपलब्धमूलमिदम् ] ३-निगमाः १२-धृतरोत • B. धृतिदोत.. ४-[ऋ० १५४१७ ] 'स ( साc.) मान्या १३-अब कारणात्मनः' इति पाठ: साधीयान भवेत्। वियुते' इत्येव प्रतीम B. c. १४-आन उ इति पदपूरण न इवा.. ५-सामान्या 1.c. १५-समानमाल. ६-द्विवचनस्थानिकः ।परिमा' इस्तावान पा- १६-अत्र अततेः' इति मूलानुसारी पाटो युक्तः । यस्थुरितः B. १७-[ था. ॥३.] -'सह' इति नास्ति B. १८-यादी मध्ये च . १९चानवगतम् । ८-तयो हार्ति हत्त्वात B.

·} [ । म. ४,ख, २५ ( २७३ ) अ.५, पा. ४, ख.४. यदिन्द्र दिवि पायें ययग यद्वा स्खे शदने यत्र वासि । अतो नो यज्ञमर्वसे नियुस्वान् सजोषाः पाहि गिर्वणो मरुद्भिः । भरद्वाजस्य । यद् यदि त्वं हे इन्द्र दिवि घुलोके पार्ये पारयितव्ये दूरवर्तित्वाद यतेन गन्तव्य इत्यर्थः । यधक् यदि या पृथग् धुलोकान् यद्वा यदि वा वे सदने अन्तरिक्ष यत्र पाय चाप्यसि । अत आगत्येति शेषः । नोऽस्माकं स्वभूतं पक्षमवसे सर्पणाया- स्मनः । नियुत्वान नियुतोऽश्वास्तैस्तद्वान् । राजोपाः संप्रीयमाणः पाहि रक्षादिभ्यो रक्ष । या 'पा पाने' इत्यस्येदै छान्दसत्यात पियादेशामा लपम् । पि सोमम् । हे गिधणो गीभिर्वननीय माभिः सहेत्यर्थः । अनेकार्थता दर्शयितुमाह-अथापीत्यादि । यदद्य त्या प्रयति यज्ञे अस्मिन्नने होतारमणीमहीह । अर्धगया ऋगुतामिष्ठाः प्रजानन यज्ञमुप यादि विद्वान् । अधर्य मन्त्रः । यद् यस्माद् अव त्वा प्रयति प्रगच्छति प्रोत्सर्पतीत्यर्थः, यशे अस्मिन् हे अम होतारमवृणीमहि वृतवन्तो वयम् । इह वेद्याम् । ऋधगया यस्मांच होतृत्वात कारणाद् अन्येषामपि यणाभूधक् आद्धमपि यागमृद्धं कुर्वन् अयान अयाझीद् देवान् । ऋधक उतशब्द एवाय अद्धां च स्तुतिमृद्धोमे फुर्वन् । अशमिष्ठाः शममान इत्यवतिकमंसु पाटात शमिरत्र स्तुत्यर्थः । अस्तीपीदेवान् । यस्मादिति वचनात तस्मादित्यध्याहार्यम् । तस्मात् प्रयोजनात स्वमधिकारमुपयाहि यज्ञमस्मदीयम् । विद्वान जानधास्मभक्तताम् । १-६४०५] 'यदिन्द दिवि इत्येव प्रतीकम् । ९-आदिभ्यो . १०-धा. ११९५०] २-ययक. ३-छुलोकात. ११-छान्द' इति श्रुटितम् B. C. तन्वान B. ४-अत्र 'व' इति घंटित 'क्' इत्येव , ५-६नः अ.. १२-पिया 1,C. १३-गीर्वणः ०. ६-अत्र B. पुरइके 'ये भूते' c. पुस्तके च यमृत' गीर्वननीय B, १५ अपानीमादि. इति पाठी वर्तने । 'स्तभृते' इति पाटस्वस्मा.१६-त. स. १४२|| मैत्रा. गं. ११३३८) भिरेवार्यानुसारी करियत: । 'यदय वा इत्येव प्रतीकम् B. c. ७-"नियुतोमवारतरतद्वान्' इत्यम्प स्थाने B, पुस्तके 10-च' इति नास्ति . नियुतोऽश्वाचायन्धयस्ताभित्तवान्' c. पुस्तक ! १८-रदा में' इति 'युद्धामव' इति या पाटोम च 'नियुतोशाश्वा वधरस्ताभिम्तवान्' इनि पदाचिन भ्यात् । धर्तने । अयं तुपरिटानिर्दियः पाटोमाभिरेर १५-[निय• ३४) तत्र 'रामानः' इति पारः। गपाय मान्य निथितः । २.-आईसापुम्ना नुय इत्यः' इति पाटो ८-oमाणा: रा.सनीयमाण: c, बनने । प्रत्य' धिार। । सत्वान ·[अस्याः। अस्य ४, ख. २५ म ५,पा.१,ख.. अस्या इत्युदात्तस्योदाहरणम् । अस्या ऊ षु ण उप सातये भुवोऽहेळमानो ररिया अजाय श्रवस्यतामजाश्व । ओ पुत्वा वृतीमहि स्तोमेभिर्दरम साधुभिः नहि त्वा पूपनतिमन्य आपूणे न ते सख्यमपन्हुवे'। परुच्छेपस्यापम् । अस्या ऊ पदपरणों । नोऽस्माकं लिपिसकाया इत्यर्थः । सात पाठयर्थ एप चतुर्थी सातेः 'पणु दाने दानस्य । उपभुवः समीपे भव । तेन चार तदा. भिमुख्य लक्ष्यते यदेतलिपिमतमस्माकं दानमेतस्या अभिमुखो भव चिकीस्तदि- त्यर्थः । अहेळमान: क्रुध्यतिकर्माय यात्रायाः क्रोधहेतुत्येन सोके रएत्यादेवमुच्यते ऽहेळ• मान इति । ररिवीन छान्दसत्याद यर्तमाने लटि क्यसाघेतद् रूपम् । नेदंदिरित्यर्थः । अजा मजजातीया अजाकारा वा अभ्या यस्यासवजाश्वस्तस्य सम्योधन हे अजाध्य । श्रास्यता श्रवो धनं सदिच्छता धनकामानामस्माकं हे अजाश्व पूर्वेण पौनरुक्त्यप्रसङ्गात् 'मज गतिक्षेपणयोः' इत्येचं व्युत्पाद्यते । अजानां च गर्भनखभायकाचाश्वा वा यस्येत्यर्थः । करमादेवमुच्यते । ओ पु त्वा ववृतीमहि यस्मात् त्या त्यामा ऊ ओ इति पदपूरणाः सुप्लु आवर्तयामो वयम् । केन ? स्तोमेभिः स्तोमैस्तीग्रस्तुतिभिः । दस्म उपक्षयितव्यस्तमसा तस्कराणां धा । साधुभिः शोभनर्मधुरस्वरसौष्ठयादियुक्तः । यस्माच नहि त्वा नहीत्यय- मेको निपातो नशब्दस्यार्थे न त्याम हे पूपन् अतिमन्ये अतीत्ययमवेत्यस्य स्थाने अवमन्ये कदाचिदप्यहम् । हे अतिपणे 'घृ क्षरणदीप्त्योः' इत्यस्य घृणिहिरागतदीप्तिके न ते न च 1-[ऋ० ११३८४ ] 'अस्या ऊपुण' इत्येव १०-[धा० ११२३०] प्रतीकम् B.C. ११-गमस्व. c. अयमपि पाठ: B. ३-[धा० १२ ] :-तेन पा' इत्येव 'घ तदाभिमुख्य' इत्येतावान् । १३-प्रवृतीमहि ल. पाठस्त्रुटितः B. १४-आउद .अत्र आ उ सु'इति पाठो युक्तो भवेत। ५-याज्ञाया:C. १५-सीस्तीनै ददिभिः 1. स्तोमेस्तीप्रन्ददिभिः C. ६-परिवान् छान्दसत्वा। वर्तमाने इत्येतावान् एतौ पाटावनर्थकत्वादस्माभिरुपेक्षितौ । पाटस्त्रुटित: B. अन 'वर्तमाने' इत्यतः परं १६-भे दस्म C. अत्र कदाचित् 'हे दस्म' इति 'लटि इत्यम्य स्थाने 'लिटि' इति पाटो युक्तः पाठो भवत् । ७-सोट्रवादि B. सोष्ठदा. c. ७-नेननदर्दिरित्यपः . १८-०मेतन्निपात: B. ९-'अना' इत्येव 'अ...तीया' इति पूर्वोत्तरभागा- १९-०यमेवेत्य. c. २०-[पा० ३।१४ ] स्मक पाटस्युटितः । * 'उपक्षेत ''उपक्षपित०' इति षा युक्तम् । २-मू.. १२-व B.C. सान्। १७. ८-अजाधG. .

·} म.४, ख.२५. ( २७७) [ अस्या: । अस्य भ.४, पा.४,ख.४. तव सख्यं स्तुत्यस्तोतृलक्षणमपन्हुवे अपलपामि अपनयामीत्यर्थः । यथैव पुरा एमिदानी- मपि स्तौम्येवेत्यर्थः। अत्र भाष्ये केचित् 'अस्या ऊ पुण' इति चतुर्थ्याः पाठयाश्च संप्रसज्येत अपि -उपभुव इत्येतेने न सम्बध्यते । सातय इत्येतेन व्यवधानात् । नहि अनन्तरसम्बन्ध कल्पनायां सस्यां व्यवहितसम्बन्धकल्पना न्याय्या । अतः सातय इत्येतेनैव सम्बध्यते । अस्या इति पाठयन्तं न चतुर्यन्तम् । तथाच पदकारः पाठ्यन्ततेपायधृतवान् अस्या इति स्थितिः । सातय इत्येतत्त्वगत्वाद् व्यत्ययेन पष्टयर्थ कलिग्तचतुर्थीकम् । अस्या इत्यस्य समानाधिकरणं विशेषणं चैतत् | सामानाधिकरण्येन पलेने अस्या इत्यस्य चतुर्थ्यन्तकल्पना अयुक्ता । तस्मात् 'अस्या नः सातये' इति पाठः । 'अस्यै नः सातये' इत्यपपाठः। ररिवानिति रा दाने' इत्ययं 'लिटि धातोः' इत्येवं कृताभ्यास: 1 अजा- श्येति पूपर्णमाह अजा अस्या अश्या इत्यपरम् । केचित् अत्या अतना इति पचतिना सौके पठन्ति । तदसत् । अत्यशब्दस्यहाभावात् । ईन्तिास इत्यत्र च कृतस्यात् । फस्तहि पाठः १ अजा अस्याश्या अजोता इति । अस्येति यहुव्रीझार्थस्यान्यपदार्थस्य निदेशः । अजीना इत्यजशब्दस्य निर्वचनम् । कुत पतदीहशः पाठ इति । मजाश्वेति बहुप्रीहिर्नान्यपदार्थेन निर्दियस्य फाक्षितत्वादन्यत्र चाकृतत्वादजशब्देन निर्वचन- स्याकाक्षितत्वात् । अयानुदात्तमुदाहियते-- पुनः पत्नीगगिरदादायुया सह वनखा। दीर्घायुरस्या यः पतिजीवाति शरदः शतम् , १-चप हुव C. ११-वति न . अन 'अजतिना' इति पाट: २-इत्येतेन' इत्यतः परमादर्शपुस्तकेषु 'समीपे भु कदाचिद्युतो भवेत् । (हु.) यः कस्स.समीपे भुव इत्येते' इति ११-आदर्शपुस्तकेषु 'क' इत्येव पाठः । 'सा' इति पाठोऽधिक एव भाति । त्रुटित स्यात् । ३-अत्र भाष्ये केचिदित्यारभ्य सम्बध्यते इत्यन्तः ११-अभ्यरा.. १४न्यतस्वान्. सामन्यः । अया इति पश्यन्तमिन्यादिः | १५-अन 'अनना' इति पायो युक्तो भवेत् । परिहारमन्यः । १६-कस्तहि पाठः' इन्यत आरभ्य 'निंदननस्यानाडू -स्वितिः. ५-चलेन' इति द्विलिखितम् . क्षितत्वात' इत्यतः पाटो न दृश्यते . ६-युता. १-[2018३९] 'पुन: पनीम' स्त्र ७. पा. २ir.] ८-[पा. (10] प्रतीपम n. c. २-पूरणमाह . १.-अभ्यावा B. *नामेवाः' इति स्यात् ।

·अ.४, स्व.२५. ( २७८ ) [मस्याः । अस्य म.४,पा.४, ख.४. आर्यायाः । पित्रा सरहत्ता पुनरेनां पत्नी विवाहफाले अमिरदात् । आयुषा सह वर्चसा । अन्ननामेदम् । अनेन सहिताम् । किशित दीर्घायुरस्या यः पतिर्यः पतिरस्याः सदीर्घायुः। जीवाति लोडयें पञ्चमः, जीवतु । किर्यन्तं कालम् ? शरदः शतम् । दुर्जीयत्वाच्छरदि तत्स. म्बन्धाच्छन प्रार्थ्यते घर्षाणाम् । शरत् ¥ता ह्यस्यां ग्राह्याद्योपंधयो भवन्ति । भाभिता या प्रायेण तेषां तत्र प्रहर्णस्मरणाद् वैधके । शरर्णा आप इति वा । वर्षासु सर्वतोऽभिप्लुता या पो यहयस्ताः शीर्णा विशीर्णा अल्पीभूता अस्यामिति । अस्येति अस्या इत्येतेन व्याख्यातम् । उदाह- रणमत्र व्याख्यातं तदुच्यते । [इति नवमस्या-(चतुर्थस्याः) ध्यायस्य पशविंशः खण्डः।। - १- तुतt B. १-अत्र 'किस' इति पाटो युक्तो भनेत् । २-'यः पतिराः' इति नास्ति R. ४-क्रियन्त c. --रिबन्दम...दिसतन्स.. ६-धागतमा• B. --मिता खन्या प्राधान्योष.c ८-. प्रस्मर.. ९-चैन्यके B.O. १.-अपो B. "-'अम्पेति' इगादर्शपुस्तकेषु नास्ति | आवश्य- कवादस्माभिरेवा लिखितम् । १३म्यारयातःn. ११-आदर्शपुस्तकेष्वत्र वादिसमाप्तिनिर्देशो न एसते।

·म.,ख.२६. अ.४, पा. ४,ख.५. } ( २७९ ) [अस्याः । अस्य [ अथ षड्डिशः खण्डः। भस्य वामस्य पलितस्य होतुस्तस्य भ्राता मध्यमो भत्त्यः । तृतीयो भ्राता धृतष्ठिो अस्यापित्य विश्पति सप्तपुनम ॥ 'दीर्घतमस आपादपरिसमाप्तेः। द्वितीये पादे तच्छब्दथुतेर्योगार्थसम्बन्धो यच्छन्दो. ऽध्याहार्यः । योऽयं दिवि दीप्यते तस्यास्य वामस्य पननीयस्य । पलितस्य पालयितुः । होतु- राहानार्हस्येत्यर्थः । भ्राता मध्यमो वायुः । अस्ति भवति । एकस्मात् कारणादुत्पन्नत्यात् । क्रियाशब्दो या भ्रातृशब्दः हरतेविमर्तेर्वृष्टयर्यः । रनिमभिरोहतानां भौमाना हर्ता भर्तव्यो घा रसैः । अश्नोऽशनो व्यापी । तृतीयो भाता घृतपृष्ठो घृतमाहुतिलक्षणं पृष्ठे यस्य घृतेन घा यः स्पृहः स घृतपृष्ठः पार्थिवोऽग्निः सोऽस्येति । अत्र एषां च मध्ये अपंच पश्याम्यहम्। विपति विश्वस्य पातारं मौमस्य रसस्य पालयितारं वा रश्मिभी रक्षितारमित्यर्थः । तथा त्वन्यत्र सातपुत्रं सप्तसंख्याका रदमयः पुत्राः पुत्रस्थानीयों अस्य सप्तमो यो योऽदितेः पुत्र इति इतिहासपक्षे । 'अदितिः पुत्रकामा' इति प्रस्तुतस्यैय मित्रं च धरण इत्यादिपु सप्तम इति । सर्पणो वा सततगम्तारो रदमयः पुत्रा रसौदानप्रकाशति पुत्र- घनं पुरणमातारो यस्य स सप्तपुत्र आदित्यस्तम् । एवमत्र मस्येत्येतद् 'अस्य घामस्प' इत्युदातत्व प्रथमादेशे वर्ण्यते । 'तृतीयो भ्राता धृतपृष्ठो अस्य' इत्येतदनुदात्तमन्वादेशे। तेनेतयोरप्युदात्तानुदात्तयोरेकमेवोदाहरणम् । भ्राता भरतेईरतिकर्मणः । हरते मार्ग पित्र्यस्य हि धनस्य । मध्यमोऽपि धृष्टय रश्मि- भिराहतानां भौमानां भागान हरति । भर्तव्यो भवतीति वा सर्व या पूर्वजस्येतरान विभृ. १-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डारम्भनिर्देशोन दृश्यते। ११-०स्थानीयस्य. १२-वायुः दितेः B. २-[ऋ० ११६४१] 'अस्य वामस्य' इत्येव 13-'इति' इन्येकमेव B.O. प्रतीकम् B.C. १४-[ अनुपलब्धमूलमिदम ] ३- नार्मयस्ये.. १५-०तस्येव c. १६-सर्पाणां B. साणा c. v-आदर्शपुस्तकेषु एतस्मात्' इति पाटः । १७नसान्दान c. १८-' इति भुटितम् . ५-'भि इति श्रुटितम ६-अमानव्यापि c.१९-आदर्शपुस्तकेषु 'पुत्रवहण दुरणखा' इति पाटः । -लेनिवायस्पृष्टः' इत्यवादर्शपुस्तकेषु पाठः । अ. २.-'स' इति नात्यादर्शपुस्तकेषु । स्माभिस्त्वयं संस्कृत्य लिखितः। २१--'म्' इति त्रुटितम् B. ८-अवश्य. २२-हायुदात्त' इति पाटो युक्तो भवेत् । ९-विशति. २४-मावि. १५-सप्त' इति द्विलिंमितम् R.C, . २३ भागात . २५- तग.

·} (२८०) [अस्याः। भस्य अ.४, पा.४,ख.५ यात् पितृवदिति । अविभागपक्षे भर्तव्यो भ्राता पियेणे स्वयं वार्जितेन धनेन । मध्यमो वृष्टवर्य रसभंतव्यः । तत्रापर्य सर्वस्य पातारं पालयितार वेति धात्वन्यत्वम् । अर्थस्स्येक एव । व्याण्याय चाथै यस्य पदस्थायमर्थस्तद्दर्शयति-विपतिमिति । सप्त संप्ता संख्या गता पड्भ्यः सकाशात् । सप्तपुत्रमित्यस्य सप्तसंख्याको रश्मयः पुत्रा यस्येति यदुक्तं निर्य- चनं तस्यापयादेनार्थमाह-मतादियाम्मैय इति वदन्ति । [इति नयमस्या-(चतुर्थस्या-) ध्यायस्य पतिशः खण्डः। -तव्यो. २-पिश्येमानर्य. १-टपर्यः गसे (गत B) मत• B.C -यति. ५-च' इति नास्ति c. (-' इति बुदितम् . ७-सता. ८-समपुत्रमित्यस्य' इति श्रुटितमा, ९-सप्तदित्य c. १.-आदर्शपुस्तकेयन समानिनिदेशो न सयने ।

·} [व्यूतु: संवत्सरः अ.४, ख.२७. (२८१ ) अ.४.पा.४, ख ६. [अथ सप्तविंशः खण्डः। सप्त युजन्ति रथमेकचक्रमेको अश्वो वहति सप्तनामा। त्रिनाभि चक्रमजरमन यत्रेमा विश्वा भुवनाधि तस्युः । रास युआन्ति योजयन्त्यात्मना उदितमात्रमेव रथम् । रथो रहतेर्गतिकर्मणः । रहि- तार गन्तारमादित्यम् । एकचकम् एकमेव चरितारं दीपितारमित्यर्थः । चरितारं गन्तार- मित्यर्थः । उदिते ह्यादित्ये स एवैकश्चरति वा नान्यानि ज्योतीपि तद्रविममिराच्छादि- तत्याददृश्यमानत्वात् । स च तैर्युक्त एकोऽश्वोऽशनो व्यापी वहति गच्छति सप्तनामा सप्त रश्मयो यस्मै रसानभिसनामयन्ति । सप्तर्पयो वा ये प्रति स्तायकत्वेन नमन्ति स सप्तनामा 1 उत्तरोऽर्धचः संवत्सरस्तुतिः । बिनाभि नाभित्रयं ग्रीष्मो वर्षा हेमन्त इत्येते ऋतयो नाभिस्थानं यस्य तत् निनाभि । चक्र संवत्सराख्यम् । परिवतमानसामान्यात संवत्सरस्य चक्रव्यपदेशः । अजरं जरावर्जितम् । अनर्वमप्रतिहतम् 1 अन्यत्राश्रितत्येन पराश्रयमित्यर्थः । यत्र यस्मिन इमा विश्वा इमानि सर्वाणि भूतजातानि । अधितस्यु रधि- शब्दः 'अधिपरी अनर्थको' इत्येवं कर्मप्रवचनीयसंशकः पदपूरणः । उत्पत्तिप्रलयस्थिति- भिरपि स्थानि यदनपेक्ष्य न कस्यचिवुत्पत्तिः स्थितिः प्रलयो धास्तीत्यर्थः । सह युद्धन्ति रथमेकचक्रमेकचारिणमिति । एकचक्रमित्यस्यार्थस्य वचनप्रदर्शनार्थ चात्र चरणस्योपादानम् । परस्ताचशब्दनिर्वचनेन चक्रे चक्रमणस्याप्युपादानात एक- चारिणमेकचक्रामकमित्यर्थः । चक्रं च चकते; चरतेा कामतेवेति धात्वन्यत्वम् । भर्थस्तु यश्चरतेः स एव कमेरपि । इदमपीता नाम संज्ञा । एतस्मादेवाभिसेनामात् । नतं हि स्वस्मिन्नामवति । १-आदर्शपुस्तकेप्वत्र सण्डारम्भनिर्देशो न दृश्यते। १३-परिवर्जमान• B. C. १४-व्यवदेशः B. २-ऋ० १।१६४२ ] 'सप्त युजन्ति' इत्येष | १५-त्राश्रिश्वेन B. याश्रित्वेन c. प्रतीक्रम B.C. १६-[पा. १४९२] २-उदित्येतद्यादित्ये . १७-अत्र कदाचिन् 'स्यानिनमनपेक्ष्य' इति पाठः ४-'चरति' इति द्विलिखितम् B.C. स्यात् । १८-चान फ्रमणयोण्युपादान C. ५-अरान प्यावि . 'नो' त्रुटितम् ।. १९-एकचायीण 1. एकचकामी c. मूलस्थितस्तु ६-भवति B.C. पाटोस्माभिरेष निर्दियः। 'H' इति धुटितम् C. ९ मनमयन्ति c. २०-चतिम्त्यिादिधविन्यत्तगिन्यन्त: पाटम्युटितः 1. १.-नाभित्रयोc. ११-०न्त इति इत्येतो. २१- स्तुत गश्च १२-स्थान या यस्य त त्रि.c, - पीनरनाम' (इताल+नाम ) न्युषितम् । ७-ससानामा c.

·अ.४,ख.२७. (२८२ ) [पञ्चर्तुः संघरसर अ. ४, पा.४,ख.६. संवरसरप्रधान उत्तरोऽर्धर्चः । संवत्सरस्तुतिरित्ययः । संवत्सरः संवसन्तेऽस्मिन भूतानि संबासो मैथुनं तद् भूनानि संवत्सरे फुर्वन्ति तान्यत्र संवत्सरादन्यस्य कालस्यामा वात् । प्रीमो गृहन्तेऽस्मिन् रसा आदित्येन । वर्षा वर्षरयासु पर्जन्यः । हेमन्तो हिमवान मत्वर्थ तप्रत्ययः पर्वतो मरुत्त इति यथा । हिम पुनईने । हन्ति हि तदोपैधिरनस्पतीन् । हिनौतेर्वा पृद्धयर्थस्य पर्धते हि तत् स्वस्मिन् काले यत्रेमानि सर्वाणि भूनान्यमिसन्तिष्ठन्ते । अभिगत्य सम उत्पत्यादिमि. स्त्रिभिरभिसन्तिष्ठन्तीत्यर्थः । कथं पुनयिते संवत्सरप्रधान उत्तरोऽर्धर्च इति, यावता त्रिनामीत्यादिरुपकल्पनयाऽन्यस्यापि कस्यचित् संभवत्यैवेयं स्तुतिः १ उच्यते । संव- त्सरस्तुतिप्रायस्त्वादस्ययामीयसूक्ते तं संवत्सरं सर्वमाषामिः सर्वाययवैःस्तौति मन्त्र- हर दीर्घतमा:- पर्धारे चक्रे परिवर्तमाने तस्मिमा तस्थुर्भुवनानि विश्वा । तस्य नास्तिप्यते भूरिभारः सनादेव न शीर्यते सनाभिः । इत्यत्र तावत् पञ्चर्तुतया । पश्चारे चक्रे-ऋतवः पञ्च हेमन्तशिशिरौ तुल्यमभाष त्यात समासेनकः । इतरे चत्वारस्ते अरभूना यस्य तत् पश्चारस्तस्मिन् चक्के संवत्स- राण्ये । परिवर्तमाने तस्मिन प्रकृतप्रतिनिर्देशोऽयं पूर्वस्याभूचि 'अधेमे अन्य उपरे विच. क्षणं सप्तचक्रे पडर माहुरर्पितम्' इति यत् प्रकृतं सस्मिन्नातस्थुरास्थितानि आरूढा- नीत्ययः । भुवनानि भूतजातानि । विश्वा सर्वाणि । तस्य भादोऽभूत आदित्यः । तप्यते भूरिभारो यहुभारेण सर्वभूतैर्यहुभारोऽपि यत्सनादेव पुराण एव सम तप्यते नापि धीर्यते । सनाभिः सह नाभ्या। नाभिनय ऋतयो प्रोमो 'र्षा हेमन्त इत्येते । आदित्यमण्डलं या। 'पञ्चर्तवः संवत्सरस्य इति ब्राह्मणम् । पञ्चर्तुतयेव स्तौति । स च 'हेमन्तशिशि- १-ता (ते) ; कामतेर्वा इति धालन्यत्वम्' इत्या ७-'प्रायस्त्वा ( यत्वा B.) दमानि मूक्ते' इत्येव- रभ्य 'संवत्सरे कुर्वन्ति' इत्यन्तः पाटो द्विलिं मादर्शपुस्तकेषु पाठः । अस्माभिस्तु तथा परि- शोध्य लिखितः । * 'मस्यन्तेऽस्मिन् रसाः' इति भूले। 4-ति कि मन्त्र B. २-तदौरधिक -[२.६] 'पचार चक्र परिवर्त. ३-समवप्रविभ्यः स्थ' [VIR२] इति पाणि माने' इत्येव प्रतीकम B.c. नीयानुशासनानुरोधेनात्र कुतो नामनेपदमिति १०-अत्र 'सः' इति पालो युक्तः। विचारणीयम् । १२-तेष्यते . १३-तव्यते . १४-मष्म वर्ष B. प्रीष्मा घ . ६-उच्यन्ते B.c. १५-[ ऐत. मा• 1] खित: c. ४-जायते . ११- अक्षर अक्ष c. ५-यान्ता B.C.यावनया B, ·[पतुः संवत्सरः ३ म.४, ख.२७. ( २८३ ) म.४,पा.४ ख. ६. रयोः समासेन' ! समासः संक्षेपः । तुल्यखभावत्यादेकीकरणम् । 'पडर माहुरर्पितम्' इति पतुनया। पञ्चपाद पिता द्वादशाकृति दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् । अयमे अन्य उपर विचक्षणं सप्तके पर्छर आहुरर्पितम् ॥ पञ्चर्तवः पादा यस्य स पञ्चपादस्तं पितरं पातारं वा सर्वस्य । द्वादशाकृति द्वादश मासा आकृतिराकारो यस्य स द्वादशाकृतिस्तम् । दियो घुलोकस्य । परे अपरे भय ता. स्थ्यादत्र तान्छन्ध मचाः मोशन्तीति यथा । परस्मिन्न यः स्थित आदित्यस्तत्रेत्यर्थः । पुरीपिणं वृष्टयुदकेन तद्वन्त संघरसमाहुरपितमित्येतदनुपङ्गः स्याद् येनादित्यमाहुक्ति केचित् । अर्थमे अन्ये उपर उपरि स्थितमिति शेषः । विवक्षणं विविधदर्शनकरमादित्यम् । सप्तचके चकनाचरणात् क्रमणात चमा रश्मयस्ते सप्त आदित्यनारेण सम्बन्धिनो यस्य से सप्तचक्रस्तस्मिन् । पढरे पहिरभूतैर्युक्त तस्मिन् संवत्सरचक्रे आहुरक्षितम् । यथैक्षित तद्धीनं तद् मवति । अतोऽप्रापितस्येन अधीनत्वं लक्ष्यते अधीनमाहुः । केचिलघत्तर- मादित्यस्यायत्तमाहुः । अन्ये आदित्यं संवत्सरस्य । कथं पुनः संवत्सर आदित्यौयत्तः, मादित्यो या संवत्सरस्य ? उच्यते । संवत्सरस्तापदहोरात्रनिवर्सः । तेन संतस्यायत्तः। मादित्यस्यापि संवत्सरोवयवभूतैर्ऋतुभिस्तावदस्य तीवत्वमन्दत्वे क्रियेते । गतेश्च १-'योः' इति त्रुटितम् . १४-०मादित्यः B. २-'सः' इति शुटितम् . ३-[*. १६४।१२ ] 'पथपाद' इत्येव १६-'स' इति नास्त्यादर्शपुस्तकेषु । प्रतीकम् B.C. १५-'द'इति नास्त्यादर्शपुस्तकेषु । ४-पादं तं B.C. १८-वश्यते 1. ५-०ति वा दश B. ति वा दश C. १९-०दित्यमस्या. 1.0. अत्र मकारोऽधिक एवे. ६-गुलॊकस्य . त्यस्माभिरपसारिकः। ७-यपरे .. २०-आदित्यो यत्तः P. 'आदित्यस्यायसः' इति -अनाः . अयमपि पाठ: B. पाट: साधीयान् भवेत् । ९-०दकेण . २१-उच्यते' इति न दृश्यते B. 10'माहुर' इति श्रुटितम् . २२-निवस्र्यः । ११-०ग न्यायेना.. २३-०सरस्यावय.. १२- रन्वित c. २४-तापत्य B. सावस्य क. कारस्युटितोऽस्माभिरे १३ केनचित् 1, वात्र निवेशितः। १५-चनाला..

·} अं.५,ख. २७. (२८४ ) अ.४, पा.४ ख.६. कालयपन्यं दक्षिणोत्तरादिदिग्गमनभेदश्च । अतः सोऽपि संवत्सरायत्तः । अरा: प्रप्यूतौ नाभी । प्रत्युताः प्रतिगताः प्रोता इत्यर्थः । षट् पुनः राहतेरभिभयार्थस्य । घट संख्याभिभूयस्त्वादभिभवन्ति ।.. [इति नयमस्या-(चतुर्थस्या-) ध्यायस्प सप्तविंशः खण्डः। चतुर्थोऽध्यायश्च समाप्तः) १-वैषम्यदक्षि• B. c. २-दिजमन B.C. ३-प्रत्यकता C. 'प्रत्यृता नाभी' नास्ति .. ५-पावसंख्यामिति शेषः । इतः परमान्यायपरि. समाप्तः समस्तोऽपि पाटस्त्रुटित आदर्श- पुस्तकेषु । ५-आदर्शपुस्तकेष्वत्र सण्डादिसमाप्तिनिर्देशो न दृश्यते।

·स. ५, ख. ५. अ.५, पा. १,ख, १. ( २८५ ) [पार्यम् । अन्धः अथ पञ्चमोऽध्यायः। [प्रथमः पादः । ............. ......................... ૨ 1 .४ । [तद्वा वृणीमहे थरिष्ट गौपदयम् । . मित्रो यत् पान्ति पर्वणो यदर्यमा ॥] । तदर 'युप्मन्यमिति चा' इति घचनात् । मित्रो यत् पान्ति व्यत्ययेनेदं बहुवचनमेकवचनस्य स्थाने । पाति रक्षति । वरुणश्च यद यच्चार्यमा। भन्ध इत्यनयगतम् । कथम, यावता 'अदेर्नुम् धौ च' इत्यसुप्रत्ययेऽस्त्यवगमः ? उच्यते । अनाहत्येम संस्कार भाष्यकार आपूर्वस्य ध्यायतेरित्यवगतं मन्यते । अनेकार्थ च अन्ननामैतत् तमोधचनं च यक्ष्यते । अत्र यदन्ननाम तस्याध्यानीय भवतीत्यवगमः । आभिमुख्येन हि ध्यातव्यं संधैणानं प्रीतः शरीरस्थितेश्च तेदायत्तत्वात् । निगमः- अर्यवो भातेन्द्रीय सोममामवेभिः सिञ्चता मद्यमन्धः । कामी हि वीरः सदमस्य पीति जुहोत वृष्णे तदिदेप घष्टि । गृत्समदस्य । हे अध्वर्यवः । भात हरत हविर्धानादुत्तरदिदेशम् । इन्द्राय इन्द्रार्थ सोमम् । हत्या आ अमभिः पात्रैश्चमसाख्यैरासियत अग्नौ जुहतेत्यर्थः । मद्यं मदनीयमेतत् । 1-अत्रादर्शपुस्तकेषु पादादिप्रारम्भनिर्देशो न ५-आदशपुरतकेषु 'वरुणश्च या यश्चार्यमा' इति दृश्यते। पाठो वर्तते । २-अत्राभ्यायादावेव भूयात् पाठस्त्रुटितः । सस्नि ६-[उणा• ४ । २०६] आदेन्धिी च ॥ वाहिष्ठो दूतो वावशान इति चतुर्णा पदाना अदे द्रौ न . व्याख्यानसमममपि त्रुटितम् । ७-उचयते B. ३-० १२५११३ ] वार्यपदस्यावशिष्टव्या- एयानबोधसौकर्यायव तसदोदाहरणत्वेन मूले ९-तत दायत्तवान् B. ततदायलद्वात् . निर्दिष्टोऽयं मन्त्रोऽस्माभिरम्रोलिखितः । आ-१०-[ऋ० २११४१] 'अध्वर्यवो भरत' इत्येव दर्शपुस्तकेणु खण्डिसपाटमध्यगतत्वादस्य निर्देशो प्रतीकम् B. C. नास्ति। ११-भमत्र दि १. अमत्रे दि.. Y-अत्रापि कार्यपदव्याख्यानस्य कथन प्राथमिको | १२-मद्यमुपनीयते तत् B. मामुदनीयमेतत् ८. भागस्टुटितः । . ८-यमदनाम B.

·अं.५, ख.१. (२८६ ) [अन्धः अ.५, पा. १, स्त्र. १. अन्धोऽनम् । कामी हि यस्मात् कामयते वीर इन्द्रः। सदमस्य पीवि संदेवास्य पानम् । जुहोतं जुहुत च । वृष्णे वपित्रे सवनीयादि हविः । तदित इच्छन्दोमाययं तदप्येष वृपा वष्टि । कामयत पच। अमत्रं पात्रम् । अमा अस्मिन्नदन्तीस्यस्य निर्वचनम् । किं पुनरमा इत्येतेनोव्यते ? अमा पुनरमत्र भवत्यपरिमाणम, न हि यत्पात्रे दस्त तेस्य परिमाणमस्ति । ये पदन्ति तेषां पात्र पानात् पीयते हि तेनोदकादि । तमोऽप्यन्ध इत्युच्यते । अत्र निर्वचनं नास्मिनं ध्यानं भवतीति। अविद्यमानं ध्यानमस्मिस्तदिदमन्धः । किं पुनानम् ? दर्शनम्, तद्धि तमसि न भवति आलोकामावात् । निगमो भाष्यकारेण न दर्शितः । स दर्शयितव्यः । 'यो विश्वतः सुप्रतीफः सदृङङ्सि' इति पुरस्ताचायम 'अपि त्विदमन्तिकनामयाभिप्रेतं स्यात्' इत्यत्र व्याख्यातम् । अदर्शनमन्धन्तम इत्यभिभाषन्ते । किमर्थमेतत् ? अन्यत्रापि ध्यायतिदर्शने प्रयुज्यत इत्यस्य प्रदर्थनार्थम् । यदा हान्तश्मनि मेधैर्वा निरुद्ध चन्द्रमसि यहुलेन तमसाऽत्यन्तदर्शनस्याभावः । तदेवं भाषन्ते अन्धन्तम इति । अन्धमविद्यमान ध्यान मत्यन्तदर्शनरहितमित्यर्थः । अयमैपीतरो निद्रयोपहतचक्षुरुत्खाताक्षो घी न पश्यति सोऽन्ध एतस्मादेव दर्शनाभायात् । तस्य प्रसङ्गेन निगम उच्यते- सिर्यः सतीस्ता 1 मे पुंस आहुः पर्यदक्षवान वि चेतन्धः । कवियः पुत्रः स ईमा चिकेत यस्ता विजानान्स पितुष्पितासत् ॥ दीर्घतमसः । स्त्रीत्वपुंस्त्वयोरेकषासम्भवात् स्त्रीशब्दोऽत्र क्रियानिमित्तस्त्रा- तुर्वाचकः पुंशब्दोऽपि पुरुमनसः । खियः सतीस्तमोपनयनान्नपफ्त्यादिना कृत्स्नस्य जगत इत्यर्थः । तान् रश्मीन् । उ इति पदपूरणः । मे मां पुंसः पुरुमनसो यहुमनस आत्मादि- 1-'अ' इत्येव B. c. ११-इत्यपि भाषन्ते B. २-वीति. १२-किमर्थः मतत् . ३-मूलमन्त्रे 'जुहोत' इत्येवं पाठः । ११-घ्यायति ददर्शने . ४-आदर्शपुस्तकेषु 'वृष्टि' इति पाठः । १४-भायन्ते यत इति । ५-दत्त तेऽस्य B. १५-मवीतरो. ६-'किं पुनरमा इत्पनेनोग्यते' इत्यत आरभ्य १७-[ऋ. 1611६] 'स्त्रियः सती:' इत्येव 'नास्मिन् ध्यान इन्यन्तः पाटस्त्रुटितः . प्रतीक्म् B.C. ७-०मानस्य नास्मिन B. १८-मनन . १९-तपोपन• B. *. १९४७] २०-नानप B.C. २१-रदिमन्.. ९-अतिदमन्त्रक ('क' नास्ति B.) माम• B.C. * 'नास्मिन् इयुचिप्तम् । १०-[निरु. 1] + 'प्याल्यातः' इत्युचितम् । १६-पा ·अ.५,ख.. था. १७.. ( २८७) [बसश्चन्ती अ.५, पा.१,ख.१. विषयस्य मननस्य स्थानस्य कारणभूतानीत्यर्थः । आहुब्रह्मविदः । कथम् ? आदित्यान्तर- पुरुषो हि बुद्धयाधिदैवतं सदययवभूताश्च रश्मयः । तेनैते बुद्धिमधिष्ठाय ब्रह्मविदः सर्वानात्मादीनान प्रकाशयन्ति । अत उच्यते यहुनो ज्ञानस्य कारणभूतानाहुरिति । तांश्च पश्यन् पश्यन्ति । अक्षण्वान् अक्षशब्देनात्र ब्रह्मज्ञानमुच्यते क्षितायुफरत्वाद् ब्रह्मशान- वान् । न विचेतदन्धो न विजानात्यन्धस्तद्रहितः सतः । अपिच कविमेधावी यः पुत्रो हु- नोऽहस आत्मज्ञानस्य त्राता परिनिष्ठितविद्यश्चेत्यर्थः । स तान् इमिति पदपूरणः, आनिकेत जानाति नेतरः। यश्च तान् विनानाद् विजानाति स पितुरपि पिता पितृस्थानीयः पाल. यिता घा असद् भवति । असश्चन्तीत्यनवगतम् । उदाहरणे रोदस्यादिसमानाधिकरण्याद द्यावापृषियी- विशेषणम् । अतोऽर्थान्तरासंभवादक्षरवर्णसामान्याञ्च युक्तरूपम् 'असन्यमाने 'अप्यु- दस्यतो' इति चेत्पशमं दर्शयति द्यावापृथिव्यायभिधेये । उदारणम्- [इति दशमस्या (पञ्चमस्या-) ध्यायस्य प्रथमः खण्ड १-अत्र 'ज्ञानस्य कारणभूतानित्यर्थः' इति पाटो पर्तते 1 B. पुस्तके तु 'बहुवचन पाइ' युक्तः स्यात् । त्यर्थः' इति पर्तते । मन्ये कश्चन पाठरत्रुटितः। २-भूताश्वर• B. अस्माभिस्त्वानुसारी पाटः परिशोध्योपरि- ३-आदर्शपुस्तकेषु 'प्रकाशयति' इत्येकवचनान्त शानिर्दिष्टः। एवं पाठ:1 १०-अत्र ईमिति पदपूरणः निकेत' इत्येतावान् ४-मूलमन्त्र ‘पश्यन्' इति पाटः । पाटस्श्रुटितः . 11-अयो.c. ५-पश्यति । १२-'असज्यमाने' इति भाण्यानुसार पाठो पुतः । ६-क्षितयुक• B. अयं पाठः सन्दिश्य एव । अत्र 'माने' इति त्रुटितम् . -द्रनितः ।. १३-'अव्युदस्पन्न्यो' इति भाष्यानुमारी पाठो युक्तः । -अन्न 'रान्' इति पाटो युक्तो भवेत् । अर्य पाठस्त्रुटितः . तवदितो अनशानरहितः सन्नित्यधः । १४-आदर्शपुस्तकेयर मदगमातिनिर्देशो न -अब 'बहुवचन बहुवचन पाइस आनसानसारा नितिर विपश्यर्थः' इति पाठः . पुस्तके । * 'गर्म' इति युतम् । १५ते।

·} (२८८ ) [ धनुष्यतिः म. ५, पा.१.स.२. [अथ द्वितीयः खण्डः ।। असचन्ती भृरिधारे पयस्वती घृत वुहाने सुकृते शुचिरते । राजन्ती अस्य भुवनस्य रोदसी अस्मे रेतः सियतं यन्महितम् ।। भारद्वाजस्य । संश्चतिकर्मा । शुद्धोऽपि चात्र संपूर्वार्ध द्रष्टव्यः । असंगच्छमाने असजमाने परस्परेणासंमिश्रीभवन्त्योः विक्षिपन्त्यावाश्रिताने । भूरिधारे भूरिणो भूत- जातस्य ज्योतिषां च धारयिन्यो । पयस्वती उदकवत्यौ । पूर्व वृष्टिलक्षणमुदकम् । दुहाते क्षरतो वर्पत इत्यर्थः। सुकृते तादर्थ्य एपा चतुर्थी शोभनयागादिकर्मचारिणो यज- मानस्यार्थाय । शुचित्रते शुद्धकर्माणौ । परोऽर्धचंः प्रत्यक्षकतत्वाद भिन्नं घाक्यम् । राजन्ती राजतिरैश्वर्यकर्मा इशाते । अस्य भुवनस्य भूतजातस्य । रोदसी द्यायापृथिव्यौ । अस्मे अस्मदर्थः। रेत उदफनामैतत् । उदकं सिधैत क्षारयतम् । कीदृशम् ? यन्मनुहित मनुष्येभ्यो हितम् । यत्संपत्करं तदित्यर्थः। यनुष्यतीत्यनवगतम् । हुन्तिकर्मेत्यर्थावगमं दर्शयति । यतो नायं हन्त्यर्थत्वे 'तु प्रसिद्धः। अनवगतसंस्कार इत्यनेन शब्दावगमः। अनवगताधिकारे च सति पुनर्वचनमु- भयानवगतत्यप्रदर्शनार्थमिति केचित् । वनुयामतरुप्यत्यादीनामन्येषामपि हन्त्यर्थेऽवगत- स्यप्रदर्शनार्थमिति भाष्यकाराभिप्रायः । तथाच वक्ष्यति-तरुपतिरप्येवमति । एतदुक्तं भवति । पुनर्वचनं बुद्धिविघट्टनमात्रमत्र किमपीति ।तच प्रदर्शितमेव । तत्र वनोतेः कठ्या- -आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डारम्भनिर्देशो न दृश्यते। | साधीयान् भवेत् । २-[३० ६७०३] 'असश्चन्ती भूरिधारे'। १२-आदर्शपुस्तकेषु ' इत्यन' इत्येव । तत्र 'ने' इत्येव प्रतीकम् B.C. इति श्रुटितं स्यात् । ३-अनर्थकमिदम् । अत्र क्थन पाठस्त्रटितः १३-०नार्थः इति c. स्यादिति भाति। १४-वेनुयाम रुपेत्या.. म रुपेत्या. B. ४-०णासिमिश्री. B. १५-मन्येनापामपि c. ५-'न्' इति त्रुटितम् . १६-मुद्रितनिरुक्तमूलपुस्तके 'तरुध्यतिरप्येवकर्मा' ६-आदर्शपुस्तकेषु 'इंशाने' इति पाठः । इति पाटा। ७-अस्मादः . अत्र 'अस्मदर्थम्' इति पाठो १७-अन मात्र नात्र किमपीति' इति पाठः कदा- युत्तो भवेत् । चित् स्यात् । ८- रेतः' इति त्रुटितम् C. १८-अत्र 'कण्ड्वादिप्रक्षेपाद् यक् प्रत्ययः' इति ९-सिश्चकै क्षा. c. १०-मनुष्यतीत्यवगतम् . पाठः साधीयान् भवेत् । 'दन्यत्वेऽविप्रसिद्ध.' इति पाठः * भवन्त्यौ' इति युतम्।

·भ.५,ख, २. ( २८९ ) [यनुप्यतिः म.५, पा.१, ख. २. दिप्रक्षेपाद् यत्प्रत्ययः । तत्सन्नियोगेन व वनुपापो द्रष्टव्यः । उदाहरणम्- यदिन्द्राणी जना इमे विद्यन्ते तना गिरा। अस्माभिभिनय सामग्राम पृतन्यतो. वनुयाम वनुष्यत्तो नभन्तामन्यके में नामाकस्यार्पम् । यच्छन्दो यदेत्यस्यायें यदा है इन्द्राग्नी जना दमे आस्माकीनाः परेच युयुत्सयो विदेयन्ते विविधं युद्धार्थ परस्परमाहयन्ते । तना गिरा सन्ततया याचा । अथवा तनेति धननाम निमित्तायें चात्र तृतीया द्रव्या। धनेन निमित्तभूतेन, प्रयोजनस्य च निमित्तत्वेन विवक्षा । जित्वा परेषां स्वभूनं धनं विलम्पयितुमित्यर्थः। गिरा नामाभि- जननादियुक्तया याचा । यच्छन्दश्नुतेस्तच्छन्दोऽध्यादयः । तेन युधयोः प्रसादेन । अस्मा- केभिः छान्दसत्वाद् वृद्धयमाय मात्मा केभियाइपुरुषः सह वयं सासयाम अत्यर्थममि- भयेमा कान ? पृतन्यतो येऽस्माभिः सह संग्रामं कर्तुमिच्छन्ति तान् शनित्यर्थः । वनुयाम हन्याम य वनुष्यतो नतस्तान् । नर्भतां न मा भवन्तु मा भूयन्नित्यर्थः । कुत्सिता गन्ये अन्यके अस्मद्विपः । समे समशब्दः सर्वादिः सर्वपर्यायः सर्व एवेत्यर्थः । संग्रामे हाभिभवनव्यतिरेकेण वध पत्र संभवतीति सामात हन्तिकर्मत्युक्तम् । दीर्घप्रयज्युमिति विषयभूमानं दर्शयितुमाख्यातमुदाजहार- इन्द्रावरुणा युतमध्वराय नो विशे जनाय महि शर्म यच्छतम् । दीर्घप्रयज्युमति यो पनुष्यति वयं जयेम पृतनासु दृष्यः । वसिष्ठस्य । हे इन्द्रावरुणौ युवमधराय यज्ञाय नोऽस्माकं विशे मनुष्याय जनाय पुत्रादिकाय जनाय च परिचारकाय महि महेते शर्म सुखं यच्छतं दत्तम् । किञ्च दीधयज्यु दीर्घप्रवृत्तयज्ञमग्निहोत्रसमादिकमस्माकम् । अति यो वनुष्यति अतीत्यव्ययमभी- त्यस्य स्थाने योऽभिवनुध्यति अभिजिघांसति । यजमानविशेषणं चतत् । दीर्घप्रततयझं १-अयं सन्दिग्धः पाठः। २-[अ० १४०७] 'यदिन्द्राग्नी' इत्येव प्रतीकम् । १३-०मे भ्यभि.. १४-ऋ० १८.] 'इन्द्रावरुणा युवम्' इत्येव ३-स्माकिनः ०. ४-पर (पि). प्रतीकम् B.C. ५-विधयस्ते . १५-'मह' इति त्रुटितम् 'त्' इन्गस्य स्थाने न्' इत्येव पाट: ८. ५-अस्माकेः . ११-अभ्यर्थम १७-'दीर्घप्रयज्यु' इति त्रुटितम् B. १२-प्रतस्तं च खां न मा .. प्रतस्तन् लगन्त्व १८-दीर्ण प्रत.. नमा C. D.C. ६-अथा C. ७-द्रष्टत्या . ८-ना. १०-सासभ्याम. १६-सुखः .

·[पापः। तरुण्यतिः } । - म.५,ख.२. अ.५, पा.१,ख.२. नित्यानामग्निहोत्रादीनां कर्मणां फर्तारं यजमानमभिवनुष्यति । वयं यच्छन्दधुतेस्त- च्छन्दोऽध्याहार्गः । त जयेमें पृतनातु संग्रामेषु दून्यो जयकर्मा तच्छन्दसामानाधिकर. ण्योपपत्तविभक्तिविपरिणामः । दूढयं दुर्धीकं पापबुद्धिमित्यर्थः । निर्वचनप्रसतमाह । पापः पाता रक्षिता अपेयानामरक्षितव्यानां त्याज्यानाम् । पियते; कृत्यः, अपातव्यानां प्रतिपिद्धानां सुरादीनाम् । अकार्यमाप्रोपलक्षणं चतत् । अकार्याणां कतेत्यर्थः । पापत्यानः, अथवा विषयासक्त्याऽन्य पात्यमानः । अवाडे अधो नरकमेव पतति प्रायश्चित्ताफरणाद नोध्यमिति पापः । अधोभावविष्ठार्फ पततेः पाप इत्यर्थः । तथाच स्मरणम्- व्यसनस्य च मृत्योश्च व्यसनं फटमुच्यते । व्यसन्यधोऽधो व्रजति स येत्यव्यसनं मृदुः इति । अथवा किन्न एतेन अोइ नामादिति । पापश्यतेरेव पापो पिहिताकरण नोध्यमिति पापो विहिताकरणात् प्रतिपिद्धसेवनाय । नित्यमत्यर्थ श्रेयसः पततीति पततेयङलुगन्तात् पचाचि तलोपः । प्रत्ययो या छौन्दसत्वात् । एवं पातेः पियर्या पापः । अन्ये 'त्यया घयं मघयन्' इत्युदाहरन्ति । रुध्यतिरप्येवंकमेति । यत्कर्मा धनुष्यतिर्हन्त्यर्थे । धात्वन्तरमनवगतमिति केचित् । अन्ये तु 'तरति मृत्यु तरति पात्मानं सरति ब्रह्महत्याम्' इति हन्ति विनाशयति व्यपोहतीति हन्त्यर्थे तरतेः प्रयोगदर्शनानेदमानवगतम् । किन्तहि ? उफारपकारानव. गमात् शदर्शनयगतमेवैतद् इति वर्णयन्ति । उदाहरणम्- 1-'व' इति श्रुटिमम् 'य' इत्येव B. १३-'विहिताकरणात्' इत्याधिकमेवात्र भाति । १४-धप्रत्ययो वा B. अप्रन्ययो वा C. ३-जयम . १५-एन्दस.. -दुर्धिक c. १६-अत्र 'व' इति श्रुटितम् . ५-'प' इति श्रुटितम् c. १७-'अन्ये' इत्यस्मात् पूर्व B. पुस्तके 'दधतेः' c. ६-अपा देव. पुस्तके च 'धतते' इदि पाठ उपलभ्यते । पर ७-'पत्तिः' इत्येवादर्शपुस्तरेषु पाठः । मयमधिक एवात्र पाठ इति भाति । ८-अय सन्दिग्धः पाठः। १८.१३२१] १-अत्र 'स यायव्यसने मृनः' इति पाटो युक्तो भवेत् । १९-तकूपतिर.. १०-[ अनुपलब्धमूलमिदं वचनम् ] २. [अनुपलब्धमूलमिदं त्रनम् । 11-अपापा B. १२-पापयेरेव B. २-जयामा १ सदनांग.c.

·-- म.५, न.२. ( २९१ ) [ भन्दनाः भ.५, पा. १,ख. २. अनुभुभिरभि वः स्याम विभ्वो विभुभिः शवसा शवासि । वाजो अस्मा अवतु पाजसाताविन्द्रेण युजा तरूपेम वृत्रम् ॥ वसिष्ठस्य । भुरिति मेधाविनाम । व्यत्ययेनं चाकरचा यहुवचनस्य स्थाने । ऋभवो मेधाविनी ययम् । ऋभुभिगंभुविधा वाज इत्येतैर्देवैः सह । अभि वैः स्याम अधिमयेम युष्मान शत्रून् । नच केवला मेधाधितः । किंतहि ? विभुयलयत्वाग्निग्रहे चानुनहे च समयों विभुगन्यते । तेनायमर्यः । विभवो वयं विभुभिनिग्रहानुग्रहसमर्थ- विभुरभृतिभिर्वा तरेय देवैः सह । रावसा यलेन सेनाएपेन शेवांसि युष्मा स्धभूतानि यलानि सेनास्यानि अभिस्याम इति सम्यन्यः । वाजो वाजश्थ देवोऽस्मान् अवतु रक्षतु । क? वाज संग्रामे इन्देण युञा युज्यत इति युफ् सहायः इन्द्रेण सहायेन तस्येम हन्याम ! कम ? * शत्रुम् । भन्दना इत्यस्य धात्वर्यानवगम रूपानयगमञ्च दयितुं निगमेपूपक्षेपः । तत्र 'मदि कल्याणे सुखे ३' इति पाठाद भन्दतेः स्तुत्यर्थत्यमासिद्धमिति अतिकर्मसु पाठ दर्शयन्नाई-भदन्तेः स्तुतिकर्मणः स्तुत्यय वर्तमानस्येति । अतएव चौख्यातं प्रथममुदाहरन्ति । 'पुरुप्रियो भन्दते' इति । रूपमपि भन्दतेल्युटि नपुंसके भाये भन्दनमिति स्यात् । त्रियां भन्दनीति । मन्दनाराब्दस्योमयानधगतस्य पश्चादुदाहरणम्- 'स भन्दना उदिति' इति । पिता यज्ञामामसुरो विपश्चितो विमानमर्मिर्वयुनं च वाधताम् । आ विवेश रोदसी भूरिवर्पसा पुरुप्रियो भन्दते धामभिः कविः । विश्वामित्रस्य । पिता पालयिता यज्ञानाम् । असुरोऽसुः प्रशा रो मत्वर्थे प्रज्ञायांश्च । विपचिता मेधाविना मध्ये । विमान घिनिर्माणहेतुयात् । विनिर्माता चाग्नि - १० BIYAR].. 'अभुभुभिः' इत्येव ९-रूपावगम, प्रतीकम् B... १०-[पा.१२] २-विद्या B. विभ्या c. ११-च' इति नास्ति . ३-'या' इति पाठ आदर्शपुरतयेषु । १२-०दाहरतिक ४-रामन्धो . १३-'स्युटि' इति श्रुटितम् , ५-वासि C. १४-[ऋ. १३४] 'पिता यज्ञानाम्' इत्येव ६-'संग्रामे इत्यस्मानपर B. पुस्तके 'मामेदः संग्राम' प्रतीयम् C.R. इत्यधिकः पाठः। १५-रो मत्व प्रज्ञापांश्च' इति त्रुटितम् . १६-णि तुत्वात् B. -तकुम . १५-यानिः । -1 ७-सभाय:

·} अदिवि । ॥ यज्ञ अ., स.२. ( २९२ ) [भन्दनाः अ.५, पा. १,५.२ हविनयनबारेण कृत्स्य जगतः । वयुनश्च प्रशानभूनं च प्रशस्योपान्तः पौयताम् ऋत्विजा मध्ये । एवंविशिष्टः कि चकार? उच्यते । आविवश आविष्ट आविशति था। रोदमी द्यावापृथिव्यो। भृरिवर्षशैर यदुरूपे गात्मना । तथाच बहुरूपत्वे 'तमू अवेन त्रेधा हु भुवे कम् ऋग्रीले अतिम' इति च मन्त्रीलङ्गम् । आविश्यं च पुरुधियः पहनामृतिवग्यज- मानानामिष्टः । भन्दते दैव्यहोतृत्वात् स्तौति । कान् ? सामात देवान् । धामभिः स्वैजन्ममिनामभिर्या, कविर्मेधावी । एवं तावद् "विनय यतच्छन्दाध्याहारकल्पनया अत्रैकवाक्यता । अन्ये तु पिता यशानामित्यादिगुणो योनिस्तं पुरप्रियो यहुकामो यजमानो भन्दत इति यत्तच्छन्दाध्याहारकल्पना । नामभूतस्योदाहरणम्- स भन्दना उदियति प्रजावत्तीविश्वायुविश्वाः सुभ। ब्रह्म प्रजावदयिमश्वपस्त्यं पीत इन्दविन्द्रमस्मभ्यं यावतात्र अत्रेः । स भन्दना इति तच्छन्दश्रुतेयच्छन्दोऽनाध्याहर्तव्यः । उपनेते सोमं स्तोध्यामीति जन्मनः प्रभृति भिन्चात् सोयं स्तोता भन्दनाः स्तुतोरुदियति उदीरणं समुच्चारणम,उच्चारयति। किविशिष्टाः? प्रजवितीः प्रजाशब्देन जन्यमानत्वादाहुतय उच्यन्ते, ताभिस्तयतीराहुतीसंयुक्ता इत्यर्थः । प्रजालिना या। विश्वायु: 'छन्दसौणः' इत्युणि १-०स्योपाकान्त' c. 'स भन्दना उदिति' इति च इ. २-अत्र 'वाघतां' इति मूलानुमारी पाटो युक्तः । १३-"तच्छन्दश्रुनये' इति नास्ति C. 'तच्छन्द' इति' ३-वर्चसा. तु B. पुस्तकेऽपि नास्ति। ४-आकून्नेन् . १४-'यो' इत्यस्मात्पूर्वमत्रादर्शपुस्तकेषु 'द' इत्य- ५-स्त्री से c. ६-इदमेकस्य मन्त्रस्य प्रतीक बहूना वेति भ्रष्ट १५-उपनयने c. वियर्यस्ताक्षरत्वान ज्ञायते । १६-'न्म' इति त्रुटितम् . ७-अत्रादर्शपुस्तकेषु 'आविस्त' इति पाठः । १७ -भिध्यान C. अतः परं B. पुस्तके 'पान' इति ८-भन्दते' इत्यस्मात्पूर्व B. पुस्तके 'शति वा c. पुस्तके च'वान' इत्यधिक इव पाठो दृश्यते। रोदसी द्यावापृथियौ' इत्यधिकः पाठः । १८-प्रजापतिः . ९-नामभिः' इति नास्ति c. १९-अत्र 'तद्वतीः' इति पाटो युत्तो भवेत् । १.-तावदिनव यनन्छयो ध्या. c. २०-'आहुतिसंयुत्ता' इति पाठः साधुः स्यात् । "-'त्त' इति 1. पुस्तके 'छन्दा' इति च c.! २१-[ उणा. 11२] 'छन्दसि ः' इति पाठ पुस्तके त्रुटितम् । आदर्शपुस्तकेषु। १२-[१० ११८६४१ ] 'स भन्दना' इन्येव । २२-इल्मृणि B. धिकम् ।

·२.} म., स्त्र, २. ( २९३ ) [ आहनेः अ.५, पा.१,ख.२. आयुर्गन्ता सर्वत्राप्रतिहतगतिः सर्चप्रज्ञातेत्यर्थः । अनयचनो वा आयुशब्दः । हधिलक्षणैरनैः सर्वानो विश्वः सर्वाः सर्वप्रकाराः संभृता अभयने गुणैः । कदा उदियेति ? उच्यते । अहर्दिवि रामायहनि चेत्यर्थः । एतज्ज्ञात्वा ब्रह्म अग्ने माहादि ! प्रजापत प्रजासहितम् । (रयिं धनं च । कीदृशम् ? अश्वपत्यं यादृशेनाश्वः पत्यते गम्यते तादृशं सारयश्च बहु चेत्यर्थः । पीतः सन् है इन्दो इन्द्रमस्मभ्यमस्माफमर्थाय याचतान, आशिपि लोट् , याचस्व । आहुन इत्यनवगतार्थरूपस्य अन्येन मदाहन' इत्युदाहरणोपक्षेपः । आहंसीवे- त्यादि समाधिमदर्शनम् । आहन्तीति समाधिः । कथम् ? संवादसूक्ते 'को अस्य चेद प्रथमस्याः' 'जायेव पत्ये तन्य शिरच्या इत्येयं यम्यो यः समायोगं प्रत्यभियोगस्तां प्रत्याह- न तिष्ठन्ति न नि मिपन्त्येते देवानां स्पर्श इह ये चरन्ति । अन्येन मदाहनो याहि तूयं तेन वि वृह रथ्येव चकार । मैवं मस्थाः रहो वर्तत इति । यतः क्षणमपि न तिष्ठन्ति नोपरमन्ति नोदासते रन्ध्रान्वेषणपरा इत्यर्थः। न निमिपन्ति नच प्रमाद्यन्ति यत्नेन यो यत् फरोति तन्निरीक्षात इत्यर्थः । के १ एते देवानां स्वभूताः स्पशः स्पाशयितारः कृतानां कर्मणां चियितारः कृतानां कर्मणाम । 'धौभूमिरापो हृदयम' इत्यादयो वृत्तज्ञाश्चरी इह लोके ये चरन्ति ते १-भवत. २-उदियश . प्रतीकम् R.. ३-गत्यते , ४-'हे' इति नास्ति इ. इन्द्रो 0. १४-आदर्शपुस्तकेष्वत्रायं 'न' कारो नास्ति, अर्थ- ५-इन्द्र मह्यमस्माक.. वशान्मूलानुसारित्वाच्चास्माभिरेवात्र निहितः । ६-०तार्थ रूपस्य B. तार्थ रूपन्य , १५-निरीक्षेत B. C. ७ नम्' इति नास्त्यादर्शपुस्तकेषु । तत्र 'प्रदर्श' | १६-कृन्ताना C. इत्येव पाठः। १७-'कृतानां कर्मणा' इत्यधिक एवात्र पाटो- ८-[ ऋ० १०।१०।६] ऽनावश्यकत्वात् पूर्वेण गतत्वात् । ९-[ऋ.१०।१०10] 'रिरिच्या' इत्यस्य १८-'आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च स्थाने B. पुस्तके 'संविधि (धी) c. पुस्तके चोभूमिरापो हृदयं यमश्च । च 'सविधि (धी)' इति पाठः । अइश्व रात्रिश्च उभे च सन्ध्ये १०-इत्येवः . ११-यस्या B. धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम् ॥ १२-सभायोगः प्रकृताभियोगस्त २, राभायोग इति याज्ञवल्क्यव्यवहाराध्याये दिव्याप्रकरणे प्रताभियोगस्तो १०२ श्येकस्य मिताक्षराटीकायाम् । १३-१० १०१०१८] 'न तिष्ठन्ति' इत्येव ! १९- चारा , २५-एतत् ० ·[भाहनः अ.५, ख.२. (२९४) अ.५,पा.,ख.२. झाया । अन्येन मत् मत्तः केनापि लोकद्वयाविरुद्ध तत्कर्मसंबन्धेन पुरुषेण सह । आनः लोकेऽपि या अप्रतिरूपमप्रतियोग्य मापते सोच्यते आईसीय भाषमाणोति । तया. सभ्यभाषणादयोग्यवचनाद आपूर्वस्य हन्तेरमत्यये आहन्तीत्याहना इत्येतद्रूपं भयनि । तस्य संयुद्धी आहनः । असभ्यवचना मामाह । प्यं याहि गच्छ । नयं तूर्ण मित्र याहि सामान्मधुनम् । गत्वा च तेन तेनैवोचितेन पत्या सह विवह 'यह उद्यमेने' धर्मार्थकामानुयच्छ उत्कृष्टान् फुर्वित्यर्थः । उत्कृपानां हि तेषां करणमुयमनम । फयमियोद्यच्छः ? उच्यते । रथ्येव रया व । रथाययवभूते ईव । यया रयायययभूते चका द्विवचनस्य स्थानेऽयमाकारः, चक्रे रथमुद्यच्छतस्तद्वदित्यर्थः । पयमत्र आईसीवे. त्यादिना भाष्येण आहन्तीत्ययगमः प्रदर्शितः। इतिहासदर्शनस्यैतत् । नित्यपक्षे तु-यम आदित्यो यम्यापि रात्रिः सोच्यत इति । प्रातरुद्रच्छन्तः सायं चास्तमयमाना न तिष्ठन्ति । तेमांस्येवं नन्तो रश्मयो नच निमिपन्ति न क्षणमपि प्रमाद्यन्ति, पते देवानां स्पैः प्रशारश्चरा देवानां लोकपालानामिह...... ..रन्ति तैश्च सह प्रतिद्वन्द्वाभावात् तयावस्थानं नास्ति, अतोऽन्येन मत् । दर्शनादिनिवृत्याङ्ग ब्राह्मचर्यमित्याह । नित्यपक्षे तु फाचिद् ब्राह्मणी पत्यो प्रेयजिते कामार्ता प्रबंधीतीति योज्यम् । लोपामुद्रेति मुद्रेत्युत्सेकलुप्तोत्सेको विनयाच्छिन्नमन्मथा । अन्यरसमानम् । अथवा पत्युगमने ब्रह्मचर्यनिविण्णा भार्याऽस्योमवस्थायां नोपेक्षयितव्येत्यर्थ आर्तये । १-०माणे अपि B. पुस्तकेषु पाठः । अस्माभिस्त्वर्धानुसारित्वादयं २-तियमि . अत्र 'अतो यमि !' इति पाठो पाठः परिकल्य निर्दिष्टः। तथाच ब्रह्मचर्य- निरूपणे पुगणम्- ३प्रयन्. ४-विवह B. स्मरण कीर्तनं केलि: प्रेक्षण गुह्यभाषणम् । ५-[cf. धा० ६।५७] सकल्पोऽध्यवसायश्च क्रियानिवृतिरेव च ।। ६-०द्यमाना . ७-०मियोपच्छ B.C. एतन्मैथुनमष्टा पदन्ति ब्रह्मवादिनः । नध्या. ९-०यत्रीभूतमत इव B. [ब्रह्मवै० २.१९.२६-२७] 1.-०नस्थतत् BC १८-अत्र 'अनित्यपः' इति पाट: स्यात् । 1-अत्र 'यम्यपि' इति युक्त स्यात् । १९-प्रवृपिने इ. प्रवृषीते , "-प्रातः तB. ११-मोस्येवं . २०-प्रश्वातीति B. प्रवीतीति C. १४-'साते' इति पाठ आदर्शपुस्तरेषु । २१-अयं सन्दिग्ध इव पाठः, यथादृष्ट एव लिखितो. १५-अत्र 'स्पराः' इति पाटो युक्तः। स्माभिः। १६-अत्र कधन पाटस्त्रुटितः । २२-पर्तुगमन c. २३-.यास्य ममवस्था.. १७'शाशदि (दि B.) भिवृत्याष्टोंग' इत्यादर्श + युक्तः स्यात्।

·म.५, न.२. म.पा. १, ख.२. ( २९५ ) [भक्षाः तथाच 'पर्वय बजे चैनौम' 'सर्वत्र या प्रतिषिद्वयम्' इति स्मरणमेनन्मन्त्रलिङ्गमूलं दमिति । सोमो अक्षा इस्यनवगतम् । ऐकपदिके च द्विपदोपादानं विशेषप्रतिपत्त्यर्थम् । को विशेषः ? सोमसमानाधिकरणस्याख्यातभूतस्य 'अनूपे गोमान्' इति गोविषय- स्याक्षा इत्येतस्य ग्रहणं यथा विज्ञायेत । अक्षसूकादिपु नामभूतस्याक्षसदस्य ग्रहण मा विज्ञायोति । भने कार्य च । आचार्यगोविप्रतिपत्तेः । विमतिपत्तिश्च भाष्ये प्रदर्शितैय । अत्र ययोल्दाहरणयोस्त्रय पते पाण्यात शब्दास्तत्र पूर्वस्मिन्नुदाहरणे अश्नोतरक्षाः । तस्य च 'उदितो यो' इति विभाषितेट्वात लुद्धि सिचि अनिट्पक्षे अष्टेयनगमः । इद्पक्षे मैशिष्टेति 1 द्वितीय उदाहरणे पूर्वः क्षीयतेरपरः क्षरतेः। तप्राप्यक्षयिपीदक्षारीरिति वावगमः । शाकपूणेस्तु सर्वत्रवाक्षेपीदिति । उदाहरणम्-- [इति दशमस्या-(पञ्चमस्या-ध्यायस्य द्वितीयः खण्डः1) १- मनु० ३ । ४५] २- अनुपलब्धमूलमिदं वचनम् ] ३-१(०.) क परित्येक च द्विपद्विपदोपादान A,C. ४-०पत्यर्थः . ५-विशेष ६-त' इति वर्णो नास्त्यादर्शपुस्तकेषु । ७-त्रयोह.. ८-आख्यानश B.C. ९-[पा० ॥ २ ॥५६] १०-लुटि B. 11-आप्मेत्यनवगतः, १२-आशिष्टेति. १३-पूष्प क्षीयतेःक्षरते: इ. च्यतेर क्षर.c, ·म.५, ख.३. अ.५,पा.१,ख.३. } ( २९६ ) [अक्षाः । 12 [अथ तृतीयः खण्डः।। न यस्य द्यावापृथिवी न धन्य नान्तरिक्ष नाद्रयः सोमो अक्षाः । यदस्य मन्युरधिनीयमानः शृणाति वीलु रुजति स्थिराणि विश्वामित्ररेणोरिन्द्रस्तुतिः । न यस्येन्द्रस्य माहात्म्यमिति शेषः, अथवा यस्येति पष्ठी द्वितीयास्थाने यमिन्द्रम् । द्यावापृथिवी 'या च्छन्दसि' इति पूर्वसवर्णः, द्यावापृथिव्यौ । न धन्वशन्दोन्तरिक्षवचनः । तथापि परेणान्तरिक्षशब्देन पौनरुक्त्यप्रसङ्गात् क्रिया- निमित्तो द्रष्टव्यो धन्यतेगतिकर्मणः । तेन च गन्तृस्वभावमुदकमुच्यते । नापि धन्व नदीसमुद्राधिकरणमुदकम् । नान्तरिक्षं नादयो नापि हिमवदादयः पर्वता व्याप्तवन्तो व्याप्नुवन्ति या। किं तर्हि ? सोमो अक्षा: सोम एयैको व्याप्तवान् । कयं पुनर्गम्यते सोम एव व्यामोतीति ? उच्यते । यत् पञ्चम्या अत्र लग् द्रष्टव्यरछान्दसत्वात् । यस्मादस्य सोमस्य पष्ठीश्रुतेर्जन्यजनकसम्बन्धेन सम्पन्धिनानेन पीतेन जन्यमान इत्यर्थः । फोऽसौ १ मन्युः क्रोधः, अधि उपरि नीयमानः । केषाम् ? सामर्थ्यात् शभ्रूणाम | शृणोतिहिसायां हिनस्ति । पीलु सस्तब्धं धीर्यमदाबलिप्तम् । कि पुनस्तत् ? सामर्थ्यात् शत्रुजातम् । रुजति भिनत्ति । स्थिराणि दृढानि च मेघवृन्दानि । अन न यस्येति यच्छंदधुतेः साफावत्याद् यं स्तुम इति पाक्यशेषः । एवमश्नोतेरक्षा इत्येके आचार्या मन्यन्त इति शेषः। द्वितीयमुदाहरणम्- अनूपे गोमान् गोभिरक्षाः सोमो' दुग्धाभिरक्षाः । समुद्रं न संवरणान्यग्मन् मन्दी मदाय तोशते ३ सप्तर्षीणाम् । अनूपे अनुगता भापो यस्मिन् असौ तृणोदकपद्देशोऽनूप उच्यते १-अत्रादर्शपुस्तकेषु सण्डारम्भनिर्देशो न दृश्यते। ८-केया सोम.. २-[...1८२॥ ६] 'न यस्य द्यावापृथिवी' ९-शृणोति हिं.. इति B. 'न यस्य या' इत्येव c. १०-भिन्न स्थत्रि. ३-[पा ..!१.५] 1-पोनरस्त्याप्रसहा Bac. १२-आचास्मा C. "-'सम्बन्धी नानेन' इत्येवं पाट आदर्श.] 13-[ ऋ. ९/१०७ ११] 'अनुषे गोमान' पुस्तरेषु । ' (-मः . १४-०वभेशोc. -बीयमान . ११-वयव c. इत्येव प्रतीकम् B ..

·सं.५, ख.३. अ.५, पा.१, ख.३. } (३९७ ) [श्वात्रम् । तस्मिन् । गोभिः सह । अप्रैकवाक्यताये यदा तदेत्यध्याहारः । यदा अशाः छान्दसत्याद् वर्तमाने सुनियेति निवसति तदा सुपुष्टत्वात् गयां सोगः पय आस्यं दुग्धाभिस्तृतीयेपा पश्चम्याः स्थाने सामोदपिशब्दलोपश्च द्रष्टव्यो दुग्धोम्योऽपि गोभ्योऽक्षाः क्षरति । दुग्धा अपि पुनर्दुहान्त पय । न निर्दुग्धा भवन्तीत्यर्थः । कथं च क्षरति । उच्यते, समुद्रं न समुद्रमिय या समुई संघरणोनि संघरणशब्दे तात्र संघरणस्वभावकानि स्रोतांस्युच्यन तानि अग्मन् मगमन् अविच्छेदेन गच्छन्ति । एवमंचप्रदेश पयांसि सर्वाङ्गम्यो गच्छन्ति, किमर्थम् । सानायययागादिपु इन्द्रस्य मदाय मदार्थम् । तृप्ती तृप्त्यर्थः । तृप्तश्च सन स इन्द्रो मन्दी स्तुत्या । तोशेतिबंधकर्मा हन्ति विनाशयति कम् । सामाज यजमानस्य शनित्यर्थः। एवं चाय क्षियतिनिगमः पूर्वः सरतिनिगम इति द्वितीयः पतः । यहा तु थाकपूणिपक्षः समे क्षियतिनिगमा इति तृतीयः । तदा 'न यस्प' इत्यस्य तावदेव योजना । यस्येति पष्ठी सप्तम्यर्थं यस्मिन्निन्द्रे ने द्यावापृथिव्यो नाप्युदकं नान्तरिक्ष नापि पर्वता: क्षयन्ति । कि तर्हि । सोम एयैकोऽक्षाः शियति निवसति गाहारत्वात् । उसरोग्धः समानव्याख्यानः । अनूपे गोमानिति । तत्रापि अपे गोमान गोमिः सह यदाभक्षाः क्षियति निवसति तदा सोमः पय आयो दुग्धाभिः, सप्तम्यर्थ एषा तृतीया। अपि च पूर्ववत् दुग्धास्वपि गोषु अक्षौ निवसत्येव । दुग्धाखपि पयो वियत एच। ने निवुग्धा गावः शस्यन्ते फतुमित्यर्थः । किमल्पको नियसति । न । समुद्र न संवरणानीत्युक्तं प्रभून इत्यर्थः । समानमन्यत् । लोपाश इत्याद्यतिरिक्तपाठः। केचित्त्यर्थाः । भ्वामित्य नवगतम् । शिप्रनामे यभिधेश्यवनम् । आश्चतनमिति प्राप्तिवचनम् । १- 'गोमान्' इति शेपो योग्यः। अथवा १४-पर्वतान् . पर्वतां . १५-क्षयति . मूलगतो 'गोमान्' इति पाठ: कदाचिदित १६-समान्य (न c.) ख्याध्यतं नो (ना c.) B.C. शुठित एवं स्यात् । १७-B. पुस्तके 'इति' इपि C. पुस्तके 'ति' इति २-क्षीयति C. ३-मुग्धमभ्योऽपि c. चनास्ति। १-भवतीत्यर्थः . ५-०रणादि . १८-अनोपे होमान ०. १९-दुग्धोभिः . (-एवं मधः . ७-मदार्थः ०. २०-मुग्धास्वपि . ९-तोगतिर्वयकर्मा ल. २१-अक्षाणि व... अक्षानिव० 0. १०-पिता नाशयति B. वितानाशयति . २२-वियो वित्यत एव.. २३ ने ११-पूर्व B. १२-न यत्पत्यतनावदेव B. 0. २४-श्वामित्रमित्य.. १३-०निन्द्र'स B. निन्द्र न.c, २५-इदं वाश्यं विलिसितम्, ·भ.५,ख.३. अ.५,पा.१,ख.३. . } [अक्षाः 1 । . - ? [अथ तृतीयः खण्डः।] न यस्य द्यावापृथिवी न धन्व नान्तरिक्ष नायः सोमो अक्षाः । यदस्य मन्युरधिनीयमानः शृणाति वीटु रुजति स्थिरामि ॥ विश्वामित्ररेणोरिन्द्रस्तुतिः। न यस्येन्द्रस्य माहात्म्यमिति शेषः, अथवा यस्येति पष्ठी द्वितीयास्थाने यमिन्द्रम् । द्यावापृथिवी 'वा च्छन्दर्सि' इति पूर्वसवर्णः, द्यावापृथिव्यौ । न धन्वशन्दोन्तरिक्षयचनः । तथापि परेणान्तरिक्षशब्देन पौनरुक्त्यप्रसङ्गात् क्रिया- निमित्तो द्रष्टव्यो धन्यतेतिकर्मणः । तेन च गन्तृस्वभावमुदकमुच्यते । नापि धन्य नदीसमुद्राधिकरणमुदकम् । नान्तरिक्षं नादयो नापि हिमवदादयः पर्वता व्यासवन्तो व्याप्नुवन्ति था। किं तर्हि ? सोमो अक्षाः सोम एवैको व्याप्तवान् । कथं पुनर्गम्यते सोम एव व्यामोतीति १ उच्यते । यत् पञ्चम्या अत्र लग् द्रष्टव्यश्छान्दसत्वात् । यस्मादस्य सोमस्य षष्ठीथुतेर्जन्यजनकसम्बन्धेन सम्बन्धिनानेन पीतेन जन्यमान इत्यर्थः । फोऽसौ ? मन्युः क्रोधः, अधि उपरि नीयमानः । केषाम् ? सामात शभ्रूणाम् । शृणोतिहिसायां दिनस्ति । वीलु संस्तब्धं घीर्यमदावलिप्तम् । कि पुनस्तत् ? सामर्थ्यात् शत्रुजातम् । रुजति भिनत्ति । स्थिराणि हढानि च मेघवृन्दानि । अत्र न यस्येति यच्छन्दश्रुतेः साफासत्वाद् स्तुम इति वास्यशेषः । एवमश्नोतेरक्षा इत्येके आचार्या मन्यन्त इति शेषः । द्वितीयमुदाहरणम- अनूपे गौमान् गोभिरक्षाः सोमो दुग्धाभिरक्षाः । समुद्रं न संवरणान्यग्मन् मन्दी मदाय तोशते ३ ॥ सप्तरीणाम् । अनूपे अनुगता आपो यस्मिन् मसौ तृणोदकपद्देशोऽनूप उच्यते 1-अत्रादर्शपुस्तकेषु सण्डारम्भनिर्देशो न दृश्यते । ८-केषा सोम.. १०।०२। 'न यस्य यावापृथिवी' १-शृणोति हिं.. इति B. 'न यस्य या' इत्येव c. १०-भिनस्थत्रि. ३- पा०६।111.५] -पोनस्पत्यानसहात B.c. ५-'सम्बन्धी नानेन' इत्येवं पाठ आदर्श | १३-[ ऋ० ९॥ १० ॥१] 'अनूपे गोमान' पुस्तकेषु । इत्येव प्रतीकम् B. C. १४-०वभेशो c. गीयमानं c. ११ वयव . १२-आचास्मा c. ६-मः ·अं.५, ख.३. [श्वात्रम अ. ५, पा. १, ख.३. तस्मिन् । गोभिः सहै । अत्रैकवाक्यतायें यक्ष तदेत्यध्याहारः । यदा अशाः छान्दसत्याद् चर्तमाने लवियति निवप्तति तदा सुपुष्टत्वात् गयां योगः पय भाष्य दुग्धाभिस्तृतीयेपा पश्चम्याः स्थाने सामर्शदपिशब्दलोपश्च द्रष्टयो दुग्धाभ्योऽपि गोम्योऽक्षाः क्षरति । दुग्धा अपि पुनर्नुह्यन्त एव । न निर्दुग्धा भवन्तीत्यर्थः । कथं च क्षरति । उच्यते, समुद्रं न समुद्रमित्र या समुद्रं संवरणोनि संघरणशब्देनात्र संवरणस्वभावकानि स्रोतांस्युच्या तानि अग्मन् अगमन् अविच्छेदेन गच्छन्ति । एवमुंवःप्रदेशं पति सर्वाङ्गम्यो गच्छन्ति, किमर्थम् । सानायययागादिषु इन्द्रस्य गदाय मदार्थम् । तृप्तों तृप्त्यर्थः । तृप्तश्च सन् स इन्द्रो मन्दी स्तुत्या । तोर्शतिर्वधर्मा हन्ति बिनाशयति । कम् । सामर्थ्या यजमानस्य शत्रूनित्यर्थः । एवं चाय क्षियतिनिगमः पूर्वः क्षरतिनिगम इति द्वितीयः पतः । यदातु शाकपूणिपक्षः समे क्षियतिनिगमा इति तृतीयः । तदा 'न यस्य' इत्यस्य तायदेव योजना ! यस्पेति पठी सप्तम्यर्थे यस्मिन्निन्द्रे 'न द्यावापृथिव्यो नाप्युदक नान्तरिक्ष नापि पर्वता: क्षयन्ति । किं तहि । सोम एवैकोऽक्षाः क्षियोति निवसति आहारस्यात् । उत्तरोधी समानव्याख्यानः । अनूपे गोमानिति । तत्रापि अतूंपे गोमान् गोमिः सह यदान्मक्षाः क्षियति निवसति तदा सोमः पय आयो दुग्धाभिः, सप्तम्यर्य एषा तृतीया । अपि च पूर्ववत दुग्धास्वपि गोषु अक्षा निवसत्येव । दुग्धास्वपि पयो विद्यत निर्दुग्धा गायः शक्यन्ते कर्तुमित्यर्थः । किमल्पको निवसति । न । समुद न संवरणानीत्युक्तं प्रभून इत्ययः । समान मन्यत् । लोपाश इत्याचतिरिक्तपाठः। केचित्वर्थाः । वात्रमित्य नयगतम् । क्षिप्रनामे यभिधेयवचनम् । आश्वतनमिति प्राप्तिवचने में १-अत्र 'गोमान्' इति शेपो योग्यः । अयश | १४-पर्वतान् ।. पर्वतां . १५-क्षयति D. मूलगतो 'गोमान्' इति पाउ: कदाचिदित- | १६-समाप्य (न c.) ख्याप्यते नो (ना 0.) 1.0. ठित एव स्यार। १७-B. पुस्तके 'इति' इति C. पुस्तके 'ति' इति १-क्षीयति ०. ३-मुग्धमभ्योऽपि c. च मास्ति। -भवतीत्यर्थ: C. ५-०रणादि . १८-अनोपे होमान् . १९-दुग्धोभिः -एवं मूर्ध: c. ७-मदार्थः . २०-मुग्धास्वपि ल. -इल. ९-तोगतिर्वयकर्मा, २१-अक्षाणि प. B, अक्षामिव.. १.-पिता नाशयति B. वितानाशयति c. २२-वियो वित्यत एव C. ११-पूर्व B. १२- यस्येत्सतनावदेवं B,C. २४श्वामित्रमित्य०० ११०निन्द स B, निन्द्रन २५-६ पायं विलिखितम् । एवं। - २३-ते.

·[अतिः .५, ख.३. अ.५.पा., ख३. माश्यतनमततेराकारस्य मध्यमानुप्रयेशेन वर्णलोपव्यापत्यादिना माश्यतनः क्षिप्रगम- मश्च । अनोदाहरणम्- यो होतासीत् प्रथमो देवजुटो यं समाप्रमाज्यना वृष्णानाः । स पतीवर स्था जगद्यच्छ्वानमामिरणोजातवेदाः ॥ मूर्धन्यतो वामदेवस्यार्पम् । यः कृताग्निः होतासीत् प्रथमो मानुपादोतुर्देवजुटी देवप्रियो देवसेवितो वा। ये समाउन समुक्षितघन्तः । आग्येन माघाराज्यभागादिसाधन- भूतेन । आगुणानाः संभजमानाः । किं तस्य । उच्यते । स पतत्रि पक्षिजातम् । इत्वरं गमनशीलं सरीसृपादि । स्था स्थापरं च वृक्षादि । जगत् जंगमं च यद्रवादि, यच्छन्दश्रुनेस्तच्छन्दोऽध्याहार्यः । तत्सर्वं श्वानं क्षिप्रं अग्निरकृणोद, करोतिना क्रियासा. मान्यवचनेन क्रियाविशेषो लक्ष्यते सामात् । आह किं हि । दहनाद् यदग्निः क्षिप्रं कुर्यात् । तेन अदद दहतीत्यर्थः । दार्यात्मको युगान्तकालेलक्षणो या । जातवेदा इति जातवित्तो जातविद्यो या । अतिरियनयगतम् । सन्त्यल्रप्रयोगाः कृतोपि तत्रौप्ये केल्पनिष्पत्तय इत्युक्तम् । अतो रक्षणतर्पणमा" विषयत्यमनयगममिहाभिप्रेतं न त्वनयगतसंस्कारलक्षणम् । कुत एतत् । निपातनस्मरणात् 'ऊतियूतिजूतिसौति' इति । तते ऽयंश्च संस्कारश्चोभयम- धगम्यते । नैवम् । सत्यपि निपानने प्रकृत्यादिविभागानयगमादनवगतत्यमिच्छति । निपातनाद्धि साधुत्यमा गम्यते न प्रकृत्यादिविभागः । अत एव लोकवेदप्रसिद्धोपि जठरशम्दो निगमेषु पठितः प्रकृत्यादिविभागायेति । ननु अतिशम्दे प्रकृत्यादिविमागो 'घरत्वरनिव्यविमाम' इत्युपदर्शितः । एवं तहिं कृतिनास्यसंक्षात्वात् किनि १-ततेकारस्य c. १३-कालक्षण B. काललक्षणा या c. २-'मध्यमनुप्रवेशेन' इति पाठः कदाचित् स्यात् । १४-प्रयोग: c. १५-तत्राल्पेके . १-[ ऋ• 1010010] यो होतासी' इत्येव १६-[ निरु० २।२] प्रतीरम् B.C. १७-०मात्रविषयत्वमनवगतम्' इति पाठो युक्तः ४-कृतोमिहोत्रासीर c. 'कृतामिहोत्रासीत्' इत्यपि १८-०हानभिप्रे• B. ५-देविजुधः . ६-'ये' इति श्रुटितम् B. १९-[पा३ । ३।९.] 'अतिजातिसाती (गी ४-गृणानो c. c.) ति' इति पाठ आदर्शपुस्तकेषु । ९ स्था' इति त्रुटितम् । 1-अदहन् दहन्तीत्यर्थ: । २१-[पा० ६.४।२.] ११-दाहामको B. दावत्मको c. २३-क्षिनि . । स्यात् पाट: B. ८-'स' इति श्रुटितम् B. १०-यं मवादि. १२-०गम्यमत c. २२-अयं सन्दिग्धः पाठः।

·। । । म.५, ख. ३.. ( २९९ ) [हासमाने । पड्भिः म.५, पा.,ख. ३. चाघुदात्तरवेन भवितव्यम् । भयं चान्तोदान्तः । तस्मोनिपातनमेवाश्रयणीयम् । निपातने चाविभाग इत्युक्तम् । अवनारित्यर्थमतीतिवचनम् । उदाहरणम्- ला रथं यथोतये सुम्नाय वर्तयामसि । निर्मिमृतीपद मिन्द शविट सत्पते । प्रियमेधो नाम तस्यार्पम् । आकारो चर्तयामसीत्यनेन सम्बध्यते । त्या त्या रयो यथा हि कश्चिदूतये गमनाय रथमावर्तयेत् तद्वत् घयं सुम्नाय सुखायारमन आवर्तयामो हविपा स्तुत्या वाभिमुखीकुर्मः । कीदृशं तम् । तुपिकूर्मि बहूनां रसमैदानादीनां कर्मणां फर्तारम् ऋतीयह प्रतिपक्ष प्रति गन्तॄणां सेनानामानिां वा दुःखानामभिभवितारम् । है इन्द्र शविष्ठ अतिशयेन पलवत् । सत्यते सतां पालयितः। हासमाने इत्यनयगते । तदुपरिटात् ' पर्वतानाम्' इति चतुर्दशे प्रसङ्गाद् व्याख्यास्यामः । 'हासति स्पर्धायाम्' इत्यादिनाप्दं त्वंनवगतस्थानमिति धात्वर्या नवगमात् पठितम्। पद्भिरित्यनवगतम्। पनिरिति वा पशिनैरिति वेत्यवगमः । उदाहरणम्- एवा महो असुर पक्षाय यम्रकः पड्भिरुप सर्पदिन्द्रम् । स इयान: करति स्वस्तिमस्मा इपमूर्ज सुक्षिति विश्वमाभा:१९ ॥ वनानो वैखानसस्यार्पम् । एवमधस्त्यासु ऋभु उक्तेन प्रकारेण । हे भमुर प्रज्ञा प्राणवान धा । मदो महतोऽनादेः । वैथार वहनाय प्राप्तय इत्ययः । पत्रको घनकनामायमृपिः । अथवा इस्वनामैतत् हस्वप्रमोणको थामनक इत्यर्थः । पभिः पानः १-तस्यां B. तस्यान् . १६-अयमयथार्थ: पाटः । अस्माभिस्वादमपुरता. २-निपातते . नुसार्यवाघ लिखितः। ३-[ऋ० ८ । ६८ 11] 'आ त्वा रथ' इत्येव | १७-यानिरिति C. प्रतीकम् R.C. १८-स्पर्शनरिति भयमादर्शपुस्तकेषु पाठः । ४-०यमेधोधा . ५-तुविवर्मी ०. १९-०१०/१५/१२] 'एया मदः' इस्पेय ६-'प्र' इति नास्ति . प्रतीवम् B. C. ८-प्रतिपक्षपक्ष c. २०-बदू नानो . २१-वस्त्यमग १०-शविष्म c. ११-बहवेत् 0. २२-'वा' इति त्रुटितम C. २३-पक्षयास, १३-'प्र' नास्त्यादर्शपुस्तकेषु । [२० ३॥३३॥] | २४-दतीत्यर्थः c. १४-[ निरु. ९ । ३१] २५-प्रमाणत: . १५-हसति B. [ निरु. ९३६] ७-कर्माण . ९-आर्तवाना, १२-०नवगतः. २६-पानः .

·१. ३ । ७ । १२ ॥ । ससम म.५, ख.३. (१०० ) भ.५, पा. १, ख. ३. सोमस्य स्पोरान यन्धनः स्पर्शनालय गुणानां स्तुतिलक्षणरित्यं नः सम्बन्ध इत्यर्थः। उपसर्पद् उपसर्पति भवन्तमिन्दम् । भारमन एवायं परोक्षरूपेण प्रथमपुरुषेण निर्देशः । अहं यम्रक इत्यंभून उपसामीत्यर्थः । स भयान् इयानो गम्यमान उपसृष्यमाण इत्यर्थः । फरति लोड पञ्चमः फरोति । स्वस्तिमनाशम् । अस्मै यम्रकाय। इसमूले भन्नं च रसं च शालिगोधूमादिकं गुडघृतादिकं घेत्यर्थः । सुक्षितिं शोभनं च निवासम् । विश्व सर्व चान्यदपि यथाभिलपितं धनादि । ओभा भाभरतु माहरतु । ससमित्यनयगतम् । सस खान इति ससम् । अटो मासान् स्वपिति माध्यमिक ज्योतिस्तदुच्यते । स्वपनमित्यर्थप्रतीतिवचनम् । उदाहरणम्- प्र मातुः तर गुमिच्छन् कुमारो न पीरुधः सर्पदुर्वाः । रासं न पर्मविदछुन्त शिरिदास पि उपस्थे' अन्तः। अनेरापंम् । सप्ते; योजम्भरस्य । प्रातरनुयाफे विनियोगः शस्यते । प्रशदः पदपूरणः सर्पदित्यनेन या सम्यध्यते । मातुर्जनयिध्याः प्रतरं प्रकृष्टतरं प्रोत्यतिशयहेतुः । गुन्य संवरणीयम् । स्त्रीस्वभावप्रदर्शनं चैतत् । फम् । सामर्थ्यात् स्तनप्रदेशं पानमिच्छन् । फुत एतत् । दार्शन्तिके रिरिहांसमिस्यास्वादस्य थयणात् दृष्टान्तेऽपि तदेव गम्यते । तत्सामादुच्यते पानमिच्छन्नति । कुमारी न फुमारे इव यथा फुमारो यालः सर्पति एवं दापात्मकोऽग्निमियो नदीकक्षनिदेशस्या गुच्छगुल्मवल्लीलतावितानरूपा ओषधी प्रसर्पति प्रेत्येष उपेत्येतस्य म्याने उपसर्पति । उबिहीः । किं च तपोपसर्पन्तं सस न १-पार्शन; c. २-अरस्तुत.' इति श्रुतः' इति वा पाठः साधी. | १२-'ति' इति भुदितम् B. स्वरिति c. यान् भवेत् ।B. पुस्तके ठूतः' इति त्रुटितमेव। १३-स्वधनमित्यर्थः प्रतिनिर्वचनम् B. सपनमित्यर्थः प्रतिनोवचनम् . ४-'आमान.' इति पाउ आदर्शपुस्तकेषु । १४-[2010७९/३] 'प्र मातुः' इत्या प्रतीकम् n.c. ५-अह.. ६-संभा. १५-'वा' इति त्रुटितम् B. १६-प्रश. ७-करन्ति . १५-अत्र ' हेतुम्' इति युक्तः पाटो भरे । ८-'लो' इति त्रुटितम् C. 'लोड' इत्परमात्पू. १८-रिद्वारा गरिभ्याम . ११-कुमार पुस्तके 'प्रो' इति C. पुस्तके च 'मी' इत्यधिकः | २०-: यत । स यत c. पाः । वस्तुतस्त्वप्रे करोतीत्यर्थनिर्देशान् | २१-विरुधः 'लेय इत्यस्य स्थाने 'लउ' इति युक्तः २२-इच्छ . २३-पिनान C. पाठो भाति । २४-वेश्यप वेत्येतस्य इ. वेन्येष उपेन्यतस्य , ९-पञ्चमं . १०-थानादिक २५-सेसन स्वैपन यथा c. २० ११-अभाःc.

·} ॥ [हिता अ.५, पा.१,ख.३. 64124 स्वपनं यथा एतदधी मासान् स्वपनशीलं निर्यापारमनभिव्यकं कापि निलीन वास्तु पक्कं सदभिव्यक्तमित्यर्थः । किं पुनस्तत् । भाष्यकार आहे । माध्यमिकं ज्योतिर्विद्युदा- ख्यम् । सर्वदा अदर्शनादनित्यं ईएनटखभाषकं वा । सर्वमेव वेत्ति विन्दति घा उपलभते एवमविन्दन् सर्वमेव जानानि उपलभते या पश्यतीत्यर्थः । शुचन्त दीप्यमानम् । रिरिहास लिह आखाँदने कारस्य रेफापत्तिराखादयन्तम् । किम् । सामादु- पसर्पण कर्मभूता भोषधीः । रिपः पृथिवीनामैतत् । उपस्थ इत्यपि सप्तमी पटवर्थे । पृथिव्या अवयवभूनस्योपस्थस्याप ओपध्यादयश्थोपेत्य यत्र तिष्ठन्ति स उपस्थः कच्छनिर्झरादिदेशः । तस्यान्तः मध्ये । सदिधाविददिति । नियतने लङ् अंधेदिति भवितव्यम् । लामार्थस्यापि विन्ददिति विचारणा सर्वार्थयोरासम्मवादप्रसङ्गा एय तस्मादुदाहरणस्यानितस्यानुकरणमेवेदं विन्ददिति पठितव्यम् । तत्रैतद् पति रूप जाज्वल्यमानमिति मध्यमं दावात्मकयोः साधारणं विशेषणम् । द्विता इत्यनवगतम् । द्वैध द्विघेति वेत्सवगमः । यस्वदोता पूर्वो' अमे यजीयान द्विता च सत्ता स्वथयो र शम्भुः । तस्यानु धर्म प्र यजा चिकिरयोऽयो नो पा अध्वरं देवपीती, वैश्वामित्रः कती नाम तस्यार्पम् । प्रातरनुवाके विनियोगः । अग्निरुच्यते । यस्त्वत् त्वतः पूर्वो होता हु दानादनयोः' वृष्टिलक्षणानामपां दाता मध्यमोऽग्निः । माहोता यो। है अमे पार्थिव पजीयान् दृष्टिहेतुत्वादतिशयेन यष्टा । द्विता च द्विधा च . यस्य सत्ता । मध्यमे च स्थाने वैद्युमात्मना उत्तमे चादित्यात्मना । सधया संधेत्युदकनाम उदकेन च वृष्टिलक्षणेन यः शम्भुभवति । तत्रान्त तण्यर्थः । सुखस्य भावयिता सर्वप्राणिनाम् । वस्यानु धर्मशब्दः कर्मवचनोऽनु पश्चाद्भावे तस्य सम्बन्धि यत् १-पारं नाभि.. १-आग Bअग १२-कत नाम B. संदिग्धः पाठः। ३-दृष्ट नष्टस्व. B.C. ४-वेत्रि . १३-[पा० ३।1] 'हु' इति नास्ति R, ५-धा० २१६] आसादने c. १४-पृष्ठलक्ष.. ६-अब 'लकारस्य' इति युक्तः पाठः । १५-आहाता चो c. अयमनवगतार्थः पाठः । ७-कटनिक B. कष्टनिरादि , कदाचिदत्र 'आहाता वा' इति पाठः स्यात् । -अनन्यतेगे. १६-यशियान्य कि ९-अपेदिति . १७-विधा च. १०-कम्पिता B. कंचीता C. १८-स्वधयेयु. B. १-[*• ३ ॥ १७ ॥ ५] 'यस्तोता इत्येव । १९-'न यः' इत्येवं 'न' कारोऽधिक: B. पुस्तके २०-न्तीतयः प्रतीकम B. C । .

·। म.५,ख.३. ( ३०२ ) [मा बराहा. भ.५पा-१,ख.३. फर्मलक्षणं पृष्टिलक्षणं या सदनु तस्य पश्चात् तेन वृष्टौ वृत्तायां या तेन वोपस्थापितः सनित्ययः । प्र यजा प्रकर्षण यज देवान् । विकिनन् हे प्रशायन् । अथ अनन्तरं च । नः अस्माकं खभूतम् । अध्वरं यशवारम् । धाः छान्दसत्वाद् वर्तमाने लटि अडमायो निधेहि स्थापय । क । देववीता देवानां कान्तो काम्ये देवानां काम्यं कुर्वित्यर्थः । ना इत्यनयगतम् । परणा प्रात्याचेत्यवगमः। उदाहरणम्- गोभिर्यदीमन्ये अस्मन्मृगं न वा मृगयन्ते । अभिसन्ति धेनुभिः । मेधातिथिप्रियमेधयोरापंम् । गोभिः गोशम्वेनात्र सोम उच्यते । 'प्रति स्य बारमध्वरं गोपीयोय' इति यथा । यच्छन्दो ययर्थे । ईमप्यर्थे । तेनायमों गोभिः सोमैः । इत्यंभूतलक्षणा तृतीया धेनुभिरिति च सोमैरित्यंभूना गृहीताः सोमाः सन्त इत्यर्थः । यदी यद्यपि अन्ये अस्मद् अस्मत अविग्यजमानाः । मृगमिव यथा मृगं महता यतेने वापरणा घरिलारो नेष्टारोऽहतिकृतत्यसामान्यं वा । मा प्रोत्यस्थानीया लुब्धकादय इहाभिप्रेताः । तदिन्द्रं मृगयन्ते । अभित्सरतिगतिकर्मा अधिगच्छन्ति । धेनुभिः धेनुरिति घानाम । वाग्मिश्च स्तुतिलक्षणामिः। यद्यपीति श्रुतेस्तथापीत्यध्या- हार्यम् । परस्य चकवाक्यता योज्या । अस्मानेव प्रतीन्द्र आगच्छत्विति याफ्यशेषो- ध्याहार्यः । भाष्ये तु प्रात्या इत्येवमनुगम्यमानस्येत्युक्तम् । प्रेपा इत्येतदर्थ प्राप्तार्यवचनम्। प्रेयाः प्रेक्ष्या उत्सेधजीविनः फर्मकरास्त एवं लुब्धकादय उव्यन्त इति द्रष्टव्यम् । वराह इत्यनवगतमनेकार्थम् । मेघ इत्यभिधेयवचनम । वैरीहार इत्यवगमः। पामुदकलक्षणमाहारो यस्येति पा घरमुदकमाहरतीति वा फर्मोपपदे वराहारः सन् घराहा। उदाहरणम- [इति दशमस्या-(पञ्चमस्या-) ध्यायस्य तृतीयः खण्डः।] 1-वृष्टिलक्षणं' इति नास्ति B. २-सत्तायां B. १३-'न' इति श्रुदितम् .. ३-पोपस्था.. ४-चिकित हे प्रज्ञावत् ८ १४-मा परणा परिनारो B. प्रा वरण परिवारो ५-देवर्षितो. १५-अधीकृतस्वसामान्य वा C. अयमादर्शपुस्तकेषु ७-प्रात्या चेत्य.. स्थितः पाटोऽनवगतार्थ एव । वदाचित्र -[• ८१२] गोभिदी (दि.) मन्ये' 'आहुति तत्वसामान्य वा' इति पाठो भवेत् । इस्येव प्रतीम् [.c. १६-प्रा प्रात्यस्था.c. १७-श्रुतिस्तपावीत्य. २-'गोभिः' इति द्विलिखितम् c. १८-अभिनव प्रतीन्दमागच्छतु B. अभिनेव प्रती. 1--[111111] गोवीयाय : दमागग्छतु . "-आदर्शपुस्तकेष्वत्र 'यदि इति पाठः। १०-प्रेध्यान् । १-दिग्यममाना: B, ऋत्वियै जमाना: २१-धजीवनः १२-पराहार ६-अना इत्य.. १९-प्रामा B.प्रामा ·.स.४. (३०३ ) विसंहः म.५,पा. [अथ चतुर्थः खण्डः अस्येदु मातुः सवनेषु सद्यो महः पितुं परिवाश्चाना । मुपायद्विष्णुः पचतं सहीयान विभ्यद् वराहं तिरो अदिमस्ता । नोधस आर्यम् । अस्य दु पदपूरणो मस्येदु मातुः पृत्तिद्वारेण शास्तस्य जगतो निर्माता यशस्तस्यायययभूतेषु सपनेषु प्रातःसयनादिषु ! महः पितु महः सोमलक्षणमनं पपिवान् पीतयानिन्द्रः । चार अन्ना चारूणि चरुपुरोडाशादीनि भन्नानि क्रियासाकाङ्गत्वाद् भक्षितिवानिति शेषः । किश मुपायत मुषित पान मुष्णाति मोदकानि । विष्णुः व्यावी कृत्स्सस्य जगतः पाये । पचर परिपकमायोग्यमित्यर्थः । सहीयान सहो पलं तेन तमान् अतिशयेन बलवानित्यर्थः । विध्यवराह विध्यति च घराहं मेघम । तिरः प्राप्तः सन् । अदिमस्ता अद्भिः सर्वज्ञातं साधु क्षेप्ता वज्रक्षेपणशीलो यो । अयमपीतरोऽसुरवराहः पशुबराहो वा पतस्मादेय घराहारत्वाद् वराहरणस्वाद या ।तग्रासुरवराहस्य श्रुत्या निर्वचनं प्रदर्शयति 'वरमाहारमाहापादिति' 1 मेऽप्येतरस- मानम् | वृहति मूलानीत्यादि सामान्येनोपक्षिप्तस्य पशुबराहस्य निर्वचनम् । हति उद्य- च्छति धफ्रेण खनति वनेषु मूलानोति। बृहेवराह इत्यर्थः । घर रमित्येकस्य पशब्दस्य निवृत्तिः । धेरैशब्दादू पहेश्च वैराह इति श्रुतिदव्या । 1-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डारम्भस्य निर्देशो न ] 19-मापयोग्य. c. अयमनवगतार्थः पाठः । १२-अदिः अस्ता B. २-[ऋ० ११६१/७] 'अस्येदु मातुः' इत्येव | १३-'अद्रिश्च वजा इति पाठोऽत्र भाति । प्रतीकम् B. C. शिलो वा C. ३-दत, इयु. १५-मूलनिकते हारिति' एवं पाठः । ४-०स्य यवभू. B. [निरु०.५४] ५-'' इति श्रुटितम् B. १६-महान उद्यच्छ' इत्यादर्शपुस्तकेषु पाठः । ६-पविधान् वीत.. १५-पर परमिक १८-परश.. -'क्रिमिका' इति पाठ आदर्शपुस्तकेषु । १९-वरान' इत्यादर्शपुस्तकेधु पाठा। ९-जगति, २०-अदति द्रष्ट्या व १०-कदा यत् ८. अगं पाठः सन्दिग्ध एव । दृश्यते । चर्विनं B.

·म.५.स. ४. 1 ३०४ ) इतिहासपक्षे यराहः अ.५, पा. १, स.४. असुरयराहस्योदाहरणम्- विश्वमा विष्णुरागरदुरुक्रमस्त्वपितः । शतं महिषान् चारपाकमोदन वराहमिन्द्र एमुषम् ॥ कुरुमुतेरापंम् । नरुक्तपक्षेण प्रथम तावन्मेध एव योजयति । विश्वा इन पदपूरणः। इन्द्र उच्यते यानि वर्षाणि त्यया पातितामितानि विश्वानि सर्वाणि भ्राता विष्णु: आदित्यः खरश्मिभिराभरत भाहरति । कीडशो विष्णुः । उरुममो बहुगतिः । स्वेपितस्त्वयाधीटो भ्यर्थित इत्यर्थः । न चोदकाम्येय केवलानि शतं महिपान् शतसंख्यांकांच महिपाण्यान पशुन् । अथवा शतशब्दो बहुनाम महिप इत्यपि महन्नाम यहून महतश्च । कान् । साम- दि यज्ञान् । स्तोत आहरत् आहरति ददातीति सम्बन्धः । क्षीरपाकमोदन क्षीरपाक चौदेनरसपायसं भोजनार्यमित्यर्थःवराहमिन्द्रः घराह वराहार या कृष्णमेव हन्तीति शेषः । फीदृशम् । एमुषम् । इत्यस्योपसर्गस्थ छान्दसोऽयमे कार आमुपमारोपणयोग्यमुदक- धन्तमित्यर्थः । एयमियं तावदेतनमन्त्रद्वयस्यापि नित्यपक्षेग चराहराब्दस्य मेघविष- येतयेय योजना। ऐतिहासिकास्तु के अप्येते ऋचायन्यथा व्याचक्षते । अत्र च चरकमाह्मणे पठितमितिहासमाचक्षते । 'विष्णुर्यशः स देवेभ्य भात्मानमन्तरवात् । तमन्यदेवता नायिन्दन इन्द्रस्ववेत् । स इन्द्रमब्रवीत् को भयानिति । तमिन्द्र प्रत्यावीत् अहं 'दुर्गा- णामसुरोगां च हन्ता । ततोऽयं वराह पय एकविंशत्याः पुरा धोरे भन्मयीनां १-आदर्शपुस्तकेधन 'अ' इति नास्ति । पुस्तकेऽपि न दृश्यते। २-[ऋ. १७७/१.] 'विश्वेत्ता विष्णुः १३-०सर्गदछान्द० B. इत्येव प्रतीकम् B. c. १४-एमुपमा B. आनुषमा.. ३-पतितान. ४-ता तानि १५-'तापदेषां म.' इत्यादर्शपुस्तयेषु पाठः । ५-न पोदका B. १६-आदर्शपुस्तकेषु विषये तया' इति पाठः । ६-संख्यांच महिष्याख्यान B. १७-'इन्द्र त्वचेत्' इत्येवमादर्शपुस्तकेषु पाठः । ८-सामर्थात् यशात् . १८-तदिन्दः B. ९-चोदनवायर्स . १९-अ दुर्गा• B. अन्दुर्गा.. १.-आदर्शपुस्तकेषु 'भावानविन्दः (न्दत् B.)' | २. राणामधुराणां च c इति पाठः। २१-एमुपं B. एमुषा . 11-कृष्णमेघोल. २२-पुरां बारे . १२-मु भा' इति नास्ति , 'आ' इति तु . ! २१-अस्मिन्मयीनां B. अरमन्मयीयिना , ४-महताच. .

·४.} (३०५) [अङ्गिरसो वाहाः अ.५.पा. १,ख.४. यसति तस्मिन्नसुराणां वसु वाममस्ति तमिमं जहीति । तस्येन्द्रस्ताः पुरोहित्या हृदय- मन्विध्यात् । अथ यत्र यदासीत् तद्विष्णुराभरदिति' । तदेतदेतेन मन्त्रद्वयेनोच्यते । अस्पेर्दु मातुरिति । सामान्यव्याख्यानं पूर्वार्धचम । एवं पीतसोमो भक्षिाच- घन इन्द्रो विध्यद् हृद् हृदये विद्धवान् । वराह वराहनामानमसुरे घराहाकारं वा । तिरः प्राप्तनातन, प्राप्तः सन्नित्यर्थः । अद्विमस्तैत्युक्तार्थम् । मुपायद विष्णुस्तदेव च मुपितवान् विष्णुारायणः । पचतं परिपकं मोपयोग्यप्रतिशयेन बलवान् । किं पुन- मुंपितवान् ? उच्यते । विवेत्ता तानि तन धनानि सर्वा िश महिपान् क्षीरपाकं चौदनं पकमात्रमेतद्वौदनं घराहमसुरमिन्द्र एमुमनामानं हृदये विध्यदिति वाक्यशेषः । समानमन्यत् पूर्वेण । एवमितिहासपक्षे काः श्रुत्यानयादित्यायेते ऋचौ। पशुवराहस्य प्रसिद्धत्वानिगमोदाहरणं न दर्शितम् । अङ्गिरसो बराहा उच्यन्ते । उदाहरणम- स ई सत्येभिः सखिभिः शुद्धिोधायस नि धनसरदर्दः । । प्रजापतिपूमिग धर्मस्वदेभिदविणे ध्यानट' । अथास्यस्यार्पम् । बाईस्पत्यमा प्रेतो वृहस्पतिम् । इमिति पदपूरणः सत्येभिः सत्यरवितथैः । सखिभिमेघवधादिषु सहयोगित्यात् सस्त्रिभूतैः स्तुत्यस्तोतृलक्षणे सख्ये वर्तमानः शुचिभिमानः । गोरायस गोमद गन्धयति राधयति वा मेघस्त गोधायसम ! बीत्ययमदर्द इत्यनेन सम्बध्यते । धनगर्धनस्योदकलक्षणस्य इचिला- णस्य वा संभतृभिः सहयोगलक्षणा तृतीया एवंगुणैरङ्गिरोभिः सह ध्यददो मध्यमः प्रथ- मस्य स्याने व्यत्ययेन, व्यदर्द विदारितवान् । ब्रमणस्पति ग्यजुःसामलक्षणस्य ब्रह्मगो- ऽधिपतिः । वृषभिनित्यमेव हवियां पितृभिः सद्भिरित्यये । वसईः परस्योदकस्य मभिः । १-तामपुरोहितवा B. ९-पक्षे च का श्रुत्यानयादिन्यावेदे C. अयं भ्रावि- *-'यदासीन' इत्यस्य स्थाने 'यस आसीत' इति पर्यस्ताक्षर पट: संदिग्भः। पाटो युक्तो भा। अयं चेतिहासो मैत्रायणी-१०-[ऋ० १०६७७ ] मन्त्रातीक नास्ति R.C. संहितायां [३३] स्थले, तैत्तिरीयसंहि-11-०पा स प्रकृतौ बृहस्पतिः c. तायां च [ ६१ २ । ४ ] सले श्रूयते । १२-'अ' इति त्रुटितम् . २-अस्येदु ( द B. ) मादुनु. 1. C. १३-लक्षणः सख्ये' इत्यादर्शपुस्तकेषु पाठः । ३-पूर्वाध: B. ४-in. १.-दिव्यमानः ०. १५-संभत्रभिः . 2. B. सद्यर्थः ०. १६-~-गिरसोभिः c. ६-विश्वे मायानि' इत्यादर्शपुस्तकेषु पाठः । १७-प्रथम प्रथमत्य B. ७-fण' इति श्रुटितम् .. - मेवोदनं . १८-इविपा पपतिभि: B. हविषा वेपतिभिः ८, १२ ·म.५,ख.४. ( ३०६ ) [ अङ्गिरसो वराहाः भ.५, पा.१,स.४. धर्मस्वैदेभिर्धर्मो यज्ञः खिदिः क्षरणार्थः क्षरणं च गमनम्, यशं प्रेति गन्तृभिरित्यर्थः । विदाय च द्रविणं धनमुद काण्यम् । व्यान व्याप्तिकर्माय विविध प्राप्तवान् । अत्रोच्यते । कथं पुनरसत्यनिराशब्देनाङ्गिरसोऽत्र वराहा उच्यन्त इति गम्यते ? उच्यते । सखिभिरित्यनेन तेषामुपादानात् । अङ्गिरसो हि गृहस्पतेः सखायः । तथाहि अत्रैव सूक्ते जागते बृहस्पतेः सखिव्यपदेशोऽङ्गिरसा दृश्यते । कुन शसन्त ऋजु दीयांना दिवस्पुत्रासो असुरस्य वीगः । विमं पदमरिसो दधाना यशस्य धाम प्रथम मन्त॥ सत्यं स्तुवन्तः ऋजु दीघ्याना ध्यायन्तो दिवो दीवस्याग्नेः पुत्रामः पुत्रा आशिरसो- ऽभ्यगारेभ्यो जाता इत्युकमगारेवगिरा इति । द्युलोकस्य या पुत्रस्थानीयाः। कीदृशस्य धुलोकस्य घा १ असुरस्य अमुरिति प्रज्ञानाम प्राणनाम या रो मत्वर्थे प्रशायन्तः प्राणयन्तो वा । पीरा: विक्रान्ताः शूराः । विप्रे विनं यत्पदात्ममापस्थानम् । अहिरसो दधानाः धारयन्तश्चेतसा जिज्ञासमाना इत्यर्थः । कीदृशं पदम् ? यज्ञस्य धाम स्थानम् । प्रथममात्माख्यम् । आत्मा हि यशस्य प्रथम स्थानम् । सर्वदेवतानां तद्विकारत्वात् । द्रव्यदेवतात्यागरूपश्च यागः । तदुच्यते यशस्थ धाम प्रथममात्मास्यम् । मनन्त अत्यन्त ज्ञातवन्त इत्यर्थः। एवमियता ऋषस्वरूपेणाङ्गिरसां स्तुतिन वृहस्पतेः । याहस्पत्ये चेयं सूक्त पठ्यते । अतोऽस्य याहस्पत्यत्वसिद्ध य यतच्छदावध्याहृत्य उत्तरयची- सरिख सखिभिवविदनिमन्मयानि नदना व्यस्यन् । बृहस्पतिरभिकनिकद्दा उत प्रास्तौदु विद्वा अंगायद १७ ॥ इत्येवया सहकयायता योज्या। येऽङ्गिरसो यज्ञस्य धाम प्रथम मनन्त तैः १-धर्मस्वेदितिभिः. १०-[ऋ. १६४२ ] 'ऋतं शसन्त' इत्येव २-लति B. 'यज्ञ प्रति' इति द्विलिखितम् c. प्रतीकम् B.C. ३-स्याननत् . -पुररस.. 11-'पज्ञानाः' इति पाठ आदर्शपुस्तकेषु । ५-०६दनाांगिर n. ६ तेषाम्' इत्यस्य स्थाने 'कपाम्' इति पाठ आदर्शपुस्तके। १५-एवमिया c. ७- B.हि. १६-'उत्तरयच्चा' इति पाठ आदर्शपुस्तकेपु । ८-तथापि B. १७-[ रु. १०।६७१३) 'सैश्वि' इत्येव ९-आदर्शपुस्तोषु 'जगते रे' इति पाठः । अत्र प्रतीक B.c. 'याईस्पत्ये' इति पारः संगतो भाति । *-'अगिरराः' इत्युचितम् । १२-प्राणनामा B. १:-अमारूप B. आमाख्य C. १४-अमनन्त C.

·अ.५, स.४ ( ३०७ ) [वराहा माध्यमिका देवगणाः अ.५, पा. १, ख.४. सखिभिः सह ईसैरिव वावदभिरत्यर्थ स्तोतृलक्षणाः स्तुनीर्वदद्भिः सहयोगलक्षणा तृतीया, पदनिरे गुगरगिरोभिः सह । अरमन्मयानीव अश्ममयसदृशानीय अतिदृढानि। कानि? नहनानि सम्बन्धनानि । फस्य ? सामान्मेवय । व्यस्यन विक्षिपन् मेघनन्नित्यर्थः । कः? बृहस्पतिरभिफन्दयति उचायति । गाः शस्त्ररक्षणा वाचः । उत्प्रास्तौद् उदित्ययमगाय- दित्यनेन सम्बध्यते, उदगायञ्च उदायति च विद्वान् घेदार्थतत्त्ववित् । यद्यपि वस्तुतोऽमिक्रन्दितानि मनुष्या यजमानऋत्विजः कुर्वन्ति न बृहस्पतिस्तानि फरोतीत्युच्यते । एवमत्र वृहस्पतेः सखिव्यपदेशस्याङ्गिासां दर्शनात् 'र्स हैं सत्येभिः इत्यत्र सखि शब्देन तेषामुपादानम् । तस्मादसत्ययङ्गिदशब्देन अङ्गिरसोऽत्र चराहा उच्यन्त इत्युपपन्नम्। अथापीत्यादि । देवगणा मरुतो रुद्रा इत्येवमादयो वराहा उच्यन्ते, मन्ने यथा एं तथा पटिनम् । अनिसा च मध्यमदेवगणत्वेऽपि ऋषित्वात् पृथप ग्रहणम् । वराह- शब्देनापि मध्यमदेवग्रहणसामान्येन ये उच्यन्ते उच्यन्तां को दोपः । उदाहरणम् - एतत्यन्न योजनमचेति सस्पई यन्महतो गोतमो यः । पश्यन हिरण्ययानयोर्दष्ट्रान विधावतो वराहुन् । राहगणस्य गौतमस्याम् । युज्यन्ते प्राणवियोजनमनेन शत्रा इति योजने सेना.. लक्षणं बलमिहामितम् । एतस्यद युष्मदीयं बलम् । नाचेति न चेयते न ज्ञायते केनचित. सस्वः अन्तहितं नाम । हशब्दस्तु पदपूरणः । देवतामाहात्म्यादन्तर्हितं युष्मदीयं वलं केतचिदपि न चेत्यते न दृश्यत इत्यर्थः । तत् कीदृशम् १ उच्यते । यद् बलं हे मरुतः, अहं गौतमः साकासत्वात् स्तुतयानिति वाक्यशेषः। वो युष्मान् पश्यन् । हिरण्यकान् हिरण्य शब्दोऽनापि 'ताद्धितेन कृत्स्वनिगमा भवन्ति' इत्येवं हिरण्मये वर्तते । हिरण्मयानि १-०क्षणा स्तुति . २-योनल.. १३-प्राणापियोज.. २-'म' इति त्रुटितम् . १४-'नामे (चे .)ति नत्यनेन ना (ज्ञा c.) यके ४-आदर्शपुस्तकेषु 'अस्तढामि' इति पाठः । निचित्' इत्यादर्शपुस्तकेषु पाठः। ५-'उच्चारयन्ति' इत्यादर्शपुस्तकेषु पाठः । १५-०हितनाम' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । ६-'वस्तुनः' इत्यादर्शपुस्तकपाः । १६-'ह' इति नास्स्यादर्शपुस्तकेषु । ७-अभिनन्दनानि ८-सस त्येभिः । १७-निदमपि' इत्यादर्शपुस्तकपाटः । -'त्र' इसि त्रुटितमादशपुस्तकेषु । १८-चत्यने B. 1.-मध्यमे देव.' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । १९-'क' नात्यादर्शपुस्तकेषु । ११- यदुच्यन्ते' इति पाठ आदर्शपुस्तकेषु । २०-०ण्यशब्दात B, शब्दान १९-ऋ० १०५ एतत्यन' इत्येव प्रतीकम् B.C. | २१-निम० २५) हवन्ति 10 १४ 1 ·[ দায়ি ४.} १२ ( ३०८ ) अ.५, पा. १, स.४. रथचक्राणि येषां मरुता ते हिरण्यचप्रास्तान हिरण्मयचक्ररथस्यानित्यर्थः । अयो दंष्ट्रा. स्थानीयत्वात् रथस्य उद्वित् भत्र दंष्ट्र उच्यते । अयोमयरयोधिन् लोहमयो द्विकरस्था. नित्यर्थः । विगान इतधेतश्च विविध धावतः । वर्गहन् वरमुत्रुष्टं श्रेष्ठमिति पर्यायाः । हुशब्दो हन्तेर्वा हरतेवा हूयते; जुहोते जानार्थस्य । अष्टस्य शत्रोराहन्न उदक- स्याहर्जुन देवानामाहातृन हधिपो वा भक्षयितृन् । स्वसराणीत्यनवगतम् । अहानात्यभिधेययचनम् । स्वयं सारीणीत्यर्थावगमः। स्वयमेव तानि गच्छन्ति नहि कश्चित् सारयन् दृश्यते । अपिया स्वरादित्य एनानि सारयति । तदुदयास्तमयाभ्यां तानि गमयति । उदाहरणम्- विश्वे देवासो अस्तुरः सुतमा गन्त तूर्णयः ।। उसा ईव वसंगणि॥ विश्वेदेवाः । किविशिष्टाः ? अपुरोऽचिति उदकवयनमन्तरिक्षनाम था। तुरशब्दस्तुर्वतेहिंसार्थस्य । प्लवनं च गमनं लवतेत्यर्थत्वात् । अप्जुन उदके अन्तरिक्ष चा। स्त्रीतस्य कुर्वीतारम् । अप्सु वा गन्तोः । उदकेऽन्तरिक्ष वा अप्रतिहतगमनशक्तय इत्यर्थः । अथवा तुरशब्दोऽन्तीतस्य तरतेः स्यौतार आदित्यं प्रत्यभिगमयितारः। रक्ष्मयो हि रक्तानां विश्वेदेवाः, ते च रसानामादाताः । अथवा 'आप्ल. व्याप्ती इत्यस्य तृजन्तस्य षष्ठये कयचन एतद्रूपम् । स्तुतिभिहविर्मिश्च देवानाप्तुर्यजमानस्य संभूतं सुतं सोमम् । आर्गत आगच्छत । आगन्तेति च मध्यमपुरुषश्रुतिसामर्याद १-स्थानीत्यर्थ: B. c. २-दष्ट्रस्था• B, दुदकस्यापा (इ.) टत्वादे (दे.) वानां ३-संदिग्वमिदं पदम् । ४-'उप्य' इत्येव B. 'ते' इति नास्ति . १०-सारिणीत्यर्थरगम' c. ५-योः यरथोद्विवट लोई यो द्विकरस्थानीत्यर्थः B. 19-०१।३श्वेिदेवामः' इत्येव प्रतीकम् B.C. मयं भ्राविपर्यस्ताक्षरः पाठोऽनवगतार्थः । १२-'अन्द' इत्येवादर्शपुस्तकेषु पाठः । यघाटमेवास्माभिलिखितः । १४-2' इति त्रुटितम् . ६-पराभूत् परमुन्नः' इत्यादर्शपुस्तकेषु पटः । १५-खितस्स C. अयं पाये भ्रविपर्यस्ताक्षरोऽन- B. पुस्तके 'परागर' इति नारत्येव । १६-गन्तारम् । ७-भन्तेर्श १५-अप्रतिगत ग.. १८-०न्तीत. . ८-अ 'दानार्थस्य' इति 'मरनाथस्य' इति वा १९-रान्दिग्धमिदं पदमनवगतार्थमेव । पाठः संगतो भान । २०-अप्नु या B. आनुत्या C. [धा• ?] ५-अस्य वापयस्य स्थाने आदर्शपुस्तकविध २-भूत: C.२२-'आगते' इत्यादर्शपुस्तकेषु पाठः। पाठ:-उटस्य शत्रोग (स आ c.) द्या. २३-आग-उन्तति ०. हविषो वा भक्ष पितॄन् । १३-५क्षगाम. B. धगता एवं c.

·। । अ.५, स्व.४. (३०१ ) [शर्या अ.५, पा. १, स्व.४. 'विश्वेदेवासः, अतुर इत्येते आमन्त्रितप्रथमे व्याख्यातव्ये । हे विश्वेदेवा अप्तुरः, यूयमागच्छत इति । तृर्णयः क्षिप्रनामैतत् , क्षिमाः । कयम् ? उसा इव स्वसराणि उस्रो इति गौनाम रश्मिनाम था । स्वसराणोत्सर्नाम । यथा दोहार्थ गावः समस्ता. रश्मयोहानि धृत्या गच्छन्ति तद्वत् समस्ता आगच्छतेत्यर्थः। शर्या इत्यनबगतम् । इपब इत्यभिधेयवचनम् । शरमय्य इत्यवगमः । शरवि- कारधान संस्कारविशेषोऽभिमेतः । सरकारी हि शरा इपत्र उच्यन्ते । प्रायविषयो या मयत् शरमायाः शरमय्यः शरमयं यमयमिति यथा । निर्वचनप्रसक्तं शरं निराह । शरःणातेहिसार्थस्य । हिंसागतमेय प्रायेणोदाहरणम्- अभ्यभि हि श्रवसा ततर्दियोत्सं न के चिजनपानमक्षितम् । शाभिनं भरगाणो गर्भस्त्योः ॥ व्यरुणत्रसदस्योरापम् । हीति अभिशदश्चकः पदपूरणः । तृदि हिंसाथै । अभिपोती उच्यते । अमित तदित्यर्थः, अभिहिसितवान् सोममभिनयानित्यर्थः । श्रवसा श्रवणीयेन अभिवातजेन प्रायशब्देन । उत्स न उस इति कूपनाम कृपमिव यथा कूपं कश्चित् क्वचित् कृपर्खननपापाणकुटकादिभिः । कीदृशं कृपम् ? जनपानं जनाः पिन्ति यस्मिन् त जनपानम । अक्षितमक्षीणोदक कर्तुं हिस्यात् कुद्दयेत् तदेव पार्न सोमम. क्षीण सर्वदेवानां समर्थमित्यर्थः । शर्यामिर्न द्वितीयोपमा । शरमयीभिरिपुभिः । यथा कश्चिद भरमाणो धारयन् । किम् ? धनुः । गर्भस्त्योर्गभस्ती इति वाहुनाम । तत्सम्बन्धस्तु हस्तयोर्द्रप्टव्यः । सप्तमी तृतीयास्थाने पाहुसम्बन्धाभ्यां हस्ताभ्यामभिहिसितः स्यात् १-"आप्तुरः' इत्यादर्शपुस्तकेषु पाठः । १३-अभीततदिथे• B. तदित्यर्थः . १४-०भिपुतवानसीत्यर्थः . ३-आप्तुरः B, ४-छते कि. १५-ग्रामशब्देन 0. ५-उस इति c. १६-'उत्स' इति नास्ति B. उत्सनल ६-समयो गा (वा) नि । १७-रूपं c. अत्राग्रे कूपपदस्थाने सर्वत्र रूपपद- ७-इवेत्यभिधेय B. इत्यधेय . प्रयोग एव c. पुस्तके। -अत्र "संस्कृताः' इति 'संस्कारेण' इति वा १०-सननं साननं . पाठः स्पष्टार्थों भवेत् । १९-अक्षि नात्यादर्शपुस्तकेषु । ९-प्रशतं B. प्रशक्तः . २०-नभस्त्योः . १०-[.० ९111०५] 'अभ्यभि इत्येव प्रतीकम् 8.0./ २१-आदर्शपुस्तकेषु 'बहुनाम' इति पाठः। ११-शब्दतश्चैक: B. १२-०न्धातु इस्तयो द्रष्टव्यः. १२-अभिषोदा . २३-०भिसंसित: B, मिसिसितः । २-आमन्त्रत अमन्त्रत C.

·[मः अ.५, रा.४. (१०) म.५, पा.१,५.४. सरत् । एवं पदान्तरसम्बन्धसामर्थात् शर्याइपय इत्युपपन्नम् । मङ्गलय इत्युपपाठस्तोपः। अङ्गुलिनामत्वेन पठितत्वात् पाठसिद्धिवादभिधेयस्य । अर्क इत्यनेकार्थम् । अर्चतेरोणादिकः कर्मसाधनः । यस्माद्देवमर्चन्ति । मन्त्रः करणसाधनः । अन्ये फर्टसाधनः । अचंतिरपि जीयनार्यः । जीवन्ति हि तेन भूनानि । भतध धात्वर्थानयगमात्, अथापि घस्मरणात् पचादिव्यमित्यानुपपत्तेरनवगमः । वृक्षः प्रसिद्ध एव अचतियात्र कटुकमायार्थः। यतो दर्शयति स पृक्षो वृतः कटुविना । पृधत्वादिषु वृधादिपु घा वृकृतत्यात प्रक्षेप्तव्यः । देवमन्त्रयोरेकमेघोदाहरणम् । अन्ने मृग्यम् । अत एर फेचिन्न पठन्त्येवान्ने । तथा वृक्षे प्रसिद्धत्वादनुपन्यासः । उदाहरणमस्य- [इति दशमस्या-(पञ्चमस्या-) ध्यायस्य चतुर्थः खण्डः। १-'त्' इति श्रुटितम् . मेवास्माभिलिसितः। ८-'यत्वो' इत्यादर्शपुस्तकेषु पाठः । २-अङ्गुलीनामवन पठित्वालो सिद्धि. B. वाक्यमिदं भ्रष्टविपर्यस्ताक्षरत्वादनवगतार्थमेव । ९-'वृक्षः' इत्यादर्शपुस्तकेषु पाठः । २-साधनं ८. अत्र 'मन्ने फरणसाधनः' इत्येव | 10-नृधवादिषु C. इदं वाक्यं भ्रविपर्यस्ताक्षरमन- पाठः संगतो भवेत् । वगतार्थमेव । ४-साधनाः B, अत्र 'अन्ने कर्तसाधनः' इति पाठः | ११-'अमे मृग्यम्' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । संगतो भाति। १२-०न्त्येवान' इत्यादर्शपुस्तकपाटः । ५-'द्धतश्च धावदिवगमान् इत्यादर्शपुस्तकेषु । १३-रक्ता B. अत्ता C. अत्र कदाचित् 'अर्थ' इति पाठो दृश्यते । १४- हरण स्य, ७-अयं सन्दिग्धः पाठोऽनवगतार्थः । यथादृट- ] १५-आदर्शपुस्तके पत्र सण्डसमाप्तिनिर्देशोन दृश्यते. पाटो भवेत् । ६-घC.

·म.५,ख.५. अ.५, पा.१,ख.५. ( ३११) [पकि [अथ पञ्चमः खण्डः।] गायन्ति त्वा गायत्रिणोऽचन्त्यर्कमर्किः ब्रह्माणस्त्वा शतकात उद्धेशमिय येमिरे । गायतिरतिकर्मा । गायन्ति स्तुवन्ति याम् । के ? गायत्रिणो गायत्रं सौम ते त तन्वन्त उदातारः । नय त एव केयलाः । कि तर्हि ? भर्चन्ति स्तुवन्ति अर्क दे त्वाम् अणिो मन्त्रोऽप्राकं उच्यते तद्वन्तो होतारोऽपि । प्रमाणो ब्राह्मण ऋत्यिक तत्पुरुषास्तु ग्राणाः शस्योनीनवेश्येदं बहुवचनम् । ब्राह्मणो अपि त्या हे शतक्रतं यहुकर्मन यहुयश इन्द्र । उद्धशमिय येमिरे यथा हि फश्चिद् वैयेमु यच्छति पयमुघमिरे उद्यच्छन्ति उरिक्षपन्तीत्यर्थः। नियमप्रसङ्गादाह । शो वनरायो जायत इत्यर्थः। धननाद्वा वंशामिप्रायमेतत् । स हि संसेव्यते मनोहारिखरत्वाद् गीतिव्यसनिभिः श्रूयते । पविरित्यनवगतमनेकार्थ च । रयनेमिरित्यभिधेयववनम् । रथश्चमधारेत्यर्थः । बजोऽपीति । अतोऽनेकार्थम् । इह तूदाहरणे रथसम्बन्धानेमिरित्युच्यते । यद् यस्माद विपुनाति विपाठयति भूमिम् । पुनातेरन्तरवृत्तित्यमनवगमत्यम् । भौणादिक इकारो नामकरणो द्रव्यः । उदाहरणम्- उत्त स्म ते परष्ण्यामूर्णा' बसत शुन्ययः । उत पप्या रथानामदि' भिन्दन्त्योजसा२२ ॥ श्यावावस्यार्पम् उतशब्दोऽव्यर्थे । स्मशब्दश्चार्थे । यपिच ते प्रकृता मयतः । १-आदर्शपुस्तकेष्वत्र सण्डारम्भस्य च निर्देशो। ११-बामणोऽपि' इत्यादर्शपुस्तकपाटः । न दृश्यते। १२-शतक्रतो १३-उद्विशमिव . २-[ऋ० ११०] ' गायन्ति त्या' इत्येव १४-'हि' इति न दृश्यते B. प्रतीक्स B. C. १५-कसरामु• B. वंशसमु. c. ३-सोम. ४-'व' इति न दृश्यते . १६-उद्यच्छन्ति . १७-वनेशे . ५-अत्र 'देव' इति पाटो युक्तो भाति । १८-सभि स.c. १९-वोवीति c. ६-अमिः मन्त्राचार्य . २. उणादिक . ७-'वामगः' इत्यादर्शपुस्तकयाः । २१-नामारणे' इत्यदर्शपुस्तकपाटः । २२-ऋ० ५.५२११] 'उत्त स्म ते' इत्येव प्रतीकम् B. ९-छस्योनील. अयं सन्दिग्धोऽनवगतार्थः पाठः २३-श्यावाश्यत्यार्पम् . १०-नवश्येदं , १४-स्मशब्दा' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । - -बामण: B.ब्राह्मण ·अ.५, ख.५. ( ३१२ ) [पविः भ५,पा.१, ख.५. पहेण्याम् इरावती परुष्णी त्याहुः । माध्यमिका वा वाफ् परुणी पर्ववयात् तस्याम । ऊर्णाः छन्नाः बसत व्यत्ययेनायं मध्यमपुरुषः वसन्ति न्यवतिष्ट-तीत्यर्थः । शुन्धयः शोधयितारः मेघस्य यावत्तत्रोदकं सञ्चार्यस्थापनेतार इत्यर्थः । अथवा शुन्ध्युमद्गु- रुच्यते । लुप्तोपमं चेदं द्रष्टव्यम् । शुन्ध्यव इव । यथा मद्गय इरावत्यां नयां छन्ना वसन्ति व्यवतिष्ठन्ते तद्वन्मरुत इत्यर्थः । उत अपिंच पव्या नेम्या चधारया रधानाम- वयवभूतया । अदि मेघम् । भिन्दन्ति मेघस्योपरि रथेन चङ्गम्यमाणा रथचक्रधारया मेघान् विदारयन्तीत्यर्थः । ओजसा वलेन । फाटभेदाद् द्वे फर्मणी मरुताम् । पर्याभ्यो- ऽन्यत्राष्टौ मासान छन्ना वसन्ति न स्वयं दृश्यन्ते नाप्येषां किञ्चित् फर्मेत्यर्थः । वर्षासु त्वाविर्भूतरूपा रथचक्रधारया अदि मिन्दन्ति । ब्राह्मगमप्यस्मिन्न) उदाहरन्ति । सान्तपनीय हविः प्रकृत्य धूयते- देवा थे वृत्रस्य मर्म नाविन्दन् तं मरुतः क्षुरप तीक्ष्णधारया व्ययुः । 1-अत्र सर्वत्रापि परुष्णीपदस्थाने व६ष्णीपदप्रयोग वचनमेतन् । माद्यतेर्वा मधु सोममित्यर्थः । एव c. पुस्तके दृश्यते। मद तमो टप्पन्ति सोमेन देवताः इदमपीतरन्मधु २-पर्वतत्वार . माक्षिक भ्रामरक्षीदं वा एलरमादेव धातोः । ३-वतियन्तीत्यर्थः C. 'न्यव' इत्यस्य स्थाने पदा तेनापि हि तप्यन्ति पातारः। चिर व्यव' इति पाट' स्यात् । परमनायो। इति स्कन्दस्वामित्तायां निरत टीकायां, पमयस्य तितेः परम्मरदर चिन्तयम् । नरमस्याध्यायस्य चतुर्यः पादः।' 'समवप्रविभ्यः स्थः [पा. १॥३॥२२] इत्य. अयं च पाठो जठरपदव्याख्यानावसरे चतु- नेनात्मनेपदविधाना। पत्य नवमे द्रष्टव्यः । अन प्रमादाम् केन- ४-शुध्य च चिल्लिसितः । 'चतुर्थः पादः इत्यस्य च स्थाने ५-०दक सचार्यस्याः' इति पाटः संगतो भवेत् । 'प्रथम.' इति पालो पुक्तः। अन'तनोद' इत्यस्मात्परं के समाः' इत्यस्माय ६-शुद्विमुद्गुरु. B. पूरे B. पुस्तकेऽयमधोगतः पाटो दृश्यते-'नप्र ७.पि. प्रवि च दर्शनार्थे जपत्राय जयतामायन्यथैः। अर्थप्राप ८-'भन्दति' इत्यादर्शपुस्तकपाटः। वचनं चेदं संग्रामाथों हि मद इहोपात्तः । ९-दृश्यते' इत्यादर्शपुस्तपाठः। जयकरच मदः संप्रामार्थे भवति न संमोहवरः। 1.-निदि . मधु गोममित्योपमिकमुपमाप्रयुक्त मधुमादृ-11-भिन्दति' इत्यादर्शपुस्तकपाटः । श्यार स्वादत्वादेः मधु मेम मायतेः विनापि १२-'क्षुरपयिना' इति मुदितमूले पारः । चन्दन सोमे मधुराब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तान्तर• | १३-[ मैत्रा. स. mnx] ·अ.५, ख.. [घक्षः। सिनम A अ.५.पा. १, ख ५. मिश्रेण विपूर्वस्तु पृथक् विश्लिष्टसर्वाङ्गबन्धनं कृतवन्त इत्यर्थः । तस्मादुपपन्न पवी रथनेमोति। वक्ष इत्यनयगतमनेकार्थ च तत्तु प्रसङ्गेन व्याख्यातं यहेः । 'उपो अदर्शि' इत्यत्र। धन्वेत्यगवगतम् । अन्तरिक्षमित्यभिधेयवचनम् । धन्यन्ति गच्छन्ति ध, सन्ति अस्मादाप इति निर्वचनम् । धन्यना इत्यवगमः । 'धन्वना गो' इति च धनुपिच प्रयोगदर्शनादनेकार्थत्यमदर्शतार्थ उपन्यामो द्रष्टव्यः । उदाहरणम्- यः परस्याः परावर्तस्तिगे धातिरोचते । स नः पर्षदति द्विषः ॥ अग्निपुत्रस्य वत्तस्यापम् । र्य इत्यग्नेनिर्देशः सूक्तस्याग्नेयत्वात् । योऽग्निः परस्याः परीवतो यद्दूरं तस्मादत्यन्त दूरादित्यर्थः । तिरशन्दस्य विभाषा कृति' इति गतित्यस्मरण चे श्रूयते,नश्चात्र क्रियापदमध्याहार्य तिरस्कृत्य । धन्व अन्तरिक्षमन्तरालय- तिनमतिरोचते सुदीप्य इत्यर्थः । अथवा तिर इति प्राप्तनाम । अवोन्युपसर्ग धतेम्तवापि क्रियापदोपन्यासे उक्त प्रयोजनम् ।........... सिनमित्यनयगतम् । अन्नमित्यभिधेयवचनम् । सिनात भूतानोति धातुदर्शनम् । वि बन्धने' इत्यस्य कर्तरि औणादिको नेक प्रत्ययः । उदाहरणम्- हमा उ वा भृमयो मन्यमाना युवावते न तुज्या अभूवन् । त्यदिन्द्रावरुणा स्मा सिनं भरथः सखिभ्यः ११ 1 । ॥ १-पविरथने ३. परिस्थने-c. १२-रमरणात ५• C. २ लक्षण इत्य, B. लक्षणमित्य. c. ११-'यार' हस्येवमादर्शपुस्तकरायः । 3-[निरु. ४१६) १४-: न्तरा उपवति । ४-'धवं सन्ति' इति सन्दिग्धः पाठः । कदाचिदन १५-अमीत्युप० ०. अयं पादः सन्दिग्धः । 'अधो वसन्ति' इति पाटः स्यात् । १९-क्रियोपन्या से B. ५-[भा६७५।२] धन्वनागा C. १७-अनादर्शपुस्तपुभूयान् पाठस्त्रुटित इति प्रतीयते। ६-अयं 'च' कारोऽधिक एव भाति । १८-"सिनमित्यनवगतम् । अन्नमित्यभिधेयवचनम्। ७-[भर० १०/१८॥२] 'यः परत्याः' इत्येव एतदपि त्रुटितग्रन्थभागान्तंगतमेव वाक्य- प्रतीकम् ।.. द्वयम् । अस्माभिरेवात्र लिसितम् । ८-'इति श्रुटितम् । १९-सिनासि भूतानिति ०. ९-योनिः' इत्यादर्शपुस्तकपाठः। २०-[धा. ९१५] पिद C. ११-पराषतं यदूरस्तस्मा० B.C. २१-[वणा० ३१२] नर्क . "-[पा० १४१७१] कनिरिति B. कृणीरिति । १२-ऋि०२१६२११ इमाउवां' इत्येव प्रतावम् R.LA ·स्त्यिा। मचा } - । अं.५, ख.५. ( ३१४ ) . भ.५, पा. १,ख.५. विश्वामित्रस्यापम । दमा इति सामर्थ्यात् स्तुतीनां प्रतिनिदेशः। इमाः स्तुतयः उफारः पदपूरणः । मां युवाम् । फिविशिष्टाः स्तुतयः । भृमयो भ्रमणशीलः । मन्यमाग मन्यतेरचंतिकर्मण एतद् रूपम् । अर्चन्यः स्तुवन्त्यः । युवाउने युप्महते युवां स्तुत्यतया यएव्यतया च यस्तद्वामस्मै मुह्यं ध! तुज्या तुजतेर्दानार्थस्य पूर्ववत् । सम्प्रति दाना- हरता स्वप्रतिपद्यत इत्यर्थः। पृच्छात्याभ्यदिन्द्राय वरुणः 1 पार्यकारणयोरभेदोपचारात कार्यशब्दस्यायं पारणे प्रयोगः । यशसः कारणभूतं दानसामयम् । वां युवयोः । येन स्मशब्दः पादपूरणः । सिनमन्नम् । भरथः प्रापयथो दत्त इत्यर्थः । रासिभ्यः स्तुत्यरत तृ- लक्षणे च सख्ये वर्तमानेभ्योऽस्मदादिभ्यः । रत्या इत्यनवगतः। संस्कार्यस्वं च निपातनादनेकार्थत्वं च तत्पुनरेतत् मुथा इत्येतेन व्याख्यातम मे । यथासाविधं तेन कृतनिवचंनेन पदद्वयेन फाथमीपस्तन्तरो अस्मादिति प्रकृत्यर्थः । यथेत्युपमानमिति तथाशब्दार्थः । एवमथेति व्याख्यातम् । यथा चायममुथेत एघमित्थेत्यपि । अयमेकतरो युप्मान् । तथा इति चोपमायामिति एयमनेन प्रकारेण अमुधेत्येतेन ठगाख्यातं द्रष्टध्यम । अनेकार्थत्वं च यथा हेतो वेति प्रकारवचने हेत्यर्थतायामुपमायां च द्रष्टव्यम् । उदाहरणम्-'अत्राह गोरमन्दत' इति तत्पुनन- घमे प्रसङ्गेन घ्याख्यातम् 'भमुत्र चन्द्रमसो गृहे' इति । सचा इत्यनवगतो निपातः । सहेत्यर्थः । उदाहरणम्- अग्मिनेन्द्रेण वरुणेन विष्णुनादिरये रंर्वसुभिः सचाभुया । सजोषसा उपसा सूर्येण च सोम पिबतमश्विना ॥ श्यावाश्यस्येयमार्पम् । अग्निमा इन्द्रेण वरुणेन विष्णुना आदित्यै रुदैर्वसुभिः -उकार: पादपूरणम् B. इकारः पादपूरणम् C. १०-'यथासाविद्य' इति 'यथासाविष्य' इति वा २- युष्मन्धने' इत्यादर्शपुस्तव पाटः । ३-तुद्यातुजते जनार्थ . तुन्ध्यां तुज..। ११-प' इत्यस्य स्थाने 'व' इति वर्तते . ४-सम्प्रभानहेरसान प्रति• C. विपर्यस्ताक्षर: १२-'क' इत्यस्य स्थाने 'त' इति पाठः . सन्दिग्धोऽयमनवगतार्थः पाठः। १३-चोपमायामिति' इत्यादशपुस्तकपाठः । ५-अयं विपर्यस्ताक्षर: पाटो नागतः । १४-[ निद० ४ । २५] ६-सिनमन्तम् B. सिनममन्तम् , १५-अप्रत्यापदव्याख्याने भृयान् पाठो विपर्यस्ता- ७- इता' इत्यादर्शपुरतकपाठः । आर्धस्य निपात क्षरोन्ययाभूतश्चादशपुस्तकेषु । अस्माभिस्तु इत्यस्यापेक्षयापुपयोगः। अन्यथा तु 'अनवगतम्' राप्रयतम पनवबुध्यमानो यथादृष्टमेवात्रलिखितः। नसकं स्यात् । -मुथा V. अमृधा. १६-[१० ८ १ ३५11] मन्त्रस्य प्रतीकम् 'स्या- -[ निरा० ३।१६] पावस्येयमार्यम्' इति च नास्स्यादर्शपुस्तकेषु । - पाटोऽत्र भवेत् ।

·-अ.५, ख. ५. ( ३१५ ) ख. ५.} ["चित भ.५.पा. १, ख. सचाभुया सहभुवो सचाशब्दः सहाथै । सर्वत्र च सहयोगलक्षणा तृतीया, सहभुया सहभाविनी अन्यादिभिः सहितावित्यर्थः । सजोपसी समीयमानौ, * उपसा सूर्येण सोम पियतमश्विना हे अश्विनौ । चिदित्येप निपातोऽनुदानः पुरस्तादेव पठे व्याख्यातः । 'चिदित्येषोऽनेककर्मा' इति । 'चतुरश्चिदमानात' इत्यादि । स एय रूपसामन्यात, अथापि पशुनामेह भवति नामे प्रकरणे । स चोदात्तश्चिनोतेश्चयतेर्वा । उदाहरणम्- चिदनि मनासि धीरसि भनेन च यजुरा सोमक्रयणी गोरुच्यते । विदसि सना इति परस्तात् तच्छद- श्रुतेर्यच्छन्द्राध्याहारः कर्तव्यः । यात्वश्चितायां भोः सित्यादयः । या वा चेप्से सा सिञ्चितासि भोगश्चिद्रूपा घासीत्यर्थः । मनासीति मन्यतेः कान्तिकर्मण एनडूपम् । कमनीयासि । धीरसि धीरिति कर्मनाम प्रज्ञानाम चा कर्म चासि कर्म वा प्रज्ञा वा। तत्कारणत्याचवमुच्यते । फर्मणः प्रशाया हेतुरसीत्यर्थः । सत्यां हि तस्यां बुद्धिकमणी तायेते । दक्षिणा चासि दक्षिणाद्रव्यमध्ये गौधाश्यश्चेति समानानात् । यशियासि यशार्दा चासि । क्षत्रिया चासि क्षत्रशब्दो धनवचनः स्वार्थे तद्धितो धनं चासि । अयि पत्र वा धनमहसीत्यर्थः । अदितिरसि अदीना भक्षीणा चासीत्यर्थः । उभयत- दशाणी उभयतः शिरो यस्याः सा उभयतः शिरसा अक्तत्यर्थः। कथम् ? मुखत आत्मनः स्वभूतेन पृष्ठतः प्रसवकाले प्रजायमानस्यापस्यस्य या त्यमे चातीत्यर्थः । आद्विरसि अदीना अक्षीणा चासीत्यर्थः । सानोऽस्माकं सुप्राची सुप्रगनना क्याथै सोम प्रति । सुप्रतीची सुप्रगमना निष्कृता व सती अस्मान् प्रति एधि । लेभल मित्र इत्यादिभ्यः । 1-'ब्द इति त्रुटित मादर्शपुस्तकेषु । १२-करनीवायासि (मिc) R. c. २-निपातो नानुदात्त: B.C. १३-धीरिति नास्यारत पुस्तके । ३- निरु. ११४] ४-[.० १ । ४।९॥ निर० ३ | १६] ६-मैया० सं० १।२।४चिदसि मनासि' | १६-'राम्नातात्' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । इत्येव प्रतीकम् B. C. १७-आदीना' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । ७-साना C. अत्र'मा।' इति भाति । १८-सन्दिग्धोऽनवगतार्थः पाठः। ८-अयं पाठः सन्दिग्धः ।, १९-२' इति श्रुटितम् । ९-मोग: B. १.-सिं' इति नास्ति . २०-अन्दिरसि B. ११-'प्रान्तिकः' इत्यादर्शपुस्तकपाटा । २१-मति' इति न दृदयते इ. * 'संघीयमा?' इति युक्तम् । २२-विपर्यस्ताक्षरः सन्दिग्धः पाठः । १४-प्रज्ञा वा नाम वा . C. १५-प्रज्ञवा.

·। [आ म.५.स.५, म.पा. १, २.५ गच्छति क्रयणाय स्याम् । पधि वा देयो यनातु पूपा च पथि रक्षतु अपनि पातु अधनि रक्षतु । इन्द्रायाध्यक्षाय कृतारतरत्ययेक्षणार्थ साधि उपरि अक्षिणी यस्य सोऽध्यक्ष उच्यते । तेनेन्द्रस्यैव विशिष्टस्यायेत्यर्थः । अन्येने माता मन्यना माता अत्र उपसर्गधुतिमामान मन्यतेः सर्वत्रानुरङ्गः । अनुमन्यतां च पिता अनु माना च । किविशिष्टः ? साभ्यः समाने गर्भ भयः । अनुपमा मयूष्यः समाने यूथे भवः । या च तेप्नुमन्यते सा भेदेपि दोनादिगुणे देवमच्अमेरभिगच्छ इन्द्राय इन्द्रा- र्याय । कतम देवम ? सोमम् । अभिगनयतीश्चयती सतीम् । रुद्रस्या त्य मावर्तपतु । स्वस्ति क्रियाविशेषणमेनत् । कथमावर्तयतु ? अविनाराम् । किविशिष्यो रुदः ? सोमः सखा यस्य तेन चापत्यो पुनरेहि अस्मान् प्रनीति शेषः। चिदित्यस्य व्याख्यान चित. सत्यादि। आरत्याकार उपप्तों यः पुरस्तादेय 'भा इत्यागित्य' इत्यत्र यापातः । पुनश्च अथाप्युपमायें दृश्यत इति निपात इत्युक्तः । हाप्यध्यर्थ इत्याह । अध्ययंच 'अधोत्युपरिमाय' इत्युक्तम् । उदारणे पदविभाग दर्शयितुमाह । अन्न आँ अपः भने अध्यय इत्यययनम् । उदाहरणम् इति । क विणाय पानेमनामहे सक्षेत्राय स्वयंशसे महे वयम् । आमेन्यस्य रजसो यद्ध औं अपो वृणाना वितन्ोति' प्रतिभागोराप । फमिति सुग्वनाम शतशतुर्णा अदादेशः । उकारः पदपूरणः। सुखाय प्रियाय च धाम्ने धाम्नः स्थानाय स्वर्गाय सुप प्रियं चम्बख्य स्थान प्राप्तुमित्यर्थः। मनामहे यानाकर्माय याचामहे । कान् ? विश्वेदेवान् । कुत एतत् । सूक्तस्य वैश्वदेव- स्यात् । कोदशाय धाम्ने ? उच्यते । स्वक्षत्राय क्षत्रं धने स्वयमेव यस्मिन्नाधितं धनम् । स्वयशसे स्वपमेय च यशः कीर्तिलक्षण यस्मिस्तस्मै । महे महते । वयमामेन्यस्य मेन्यं मा. १-र्याम् B. १२-द्रपुनश्च 3. अन्न कदाचित् 'अत्र पुनश्च' इति २-पदि यदि ४-प्रसर्गश्रुत साB. प्रसर्गनु. ए. १३-[निह ।।1] ५-भेदे वि दानाBc, ६-कामं देवम् B. १४-० त्यर्थः कथनम् B. c. ७-भतीपवतो. अर्य सन्दिार पारः। १५-[ऋ०५४17 ] ' यदु निगाय' इत्र ८-आविनाशम . प्रतीकम् n. c. ९-अयं सन्दिग्धः पाठः । १६-प्रतिहानोरा ' इत्यादर्शपुस्तकपाठः। १.-अयं सन्दिम्यः पाटः। १७ किमिति ' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । 1-निए० ।।३] १८-'क्षमपन्धनं ' इत्यादर्शपुस्तकपाट; । मायिनी ३-३ति B. पाठो भवेत् ।

·[ धुनम .. अ.५,पा.१,९.५. तव्यमतिमहत्त्वात् सर्वदेवाभिमुख्येन मातव्यं न फदाचिदपि मितं निर्मातृतया जगतः । आमेन्यो रजोऽन्तरिक्षलोकस्तस्य रजसा पाठीश्रुतेः सम्बन्धिनि मधे आ रजस्सम्बन्धिनो- भ्रस्याधि उपरि स्थिति वास्यशेषः । अप उदकादीनि वृाना संभजमाना वृष्टि ददेती. त्यर्थः । यदुक्तविशेषणं स्थानं तत् प्राप्तिस्थितिहेतुभूतसम्पादनद्वारेण वितमोति विस्तारयति । मायिनी माया प्रज्ञा प्रशावती । का पुनरसौ ? सामान्माध्यमिक्षा चाक् । शुन्नमित्यनयगतम् । द्योततेरिति धातु निर्देशः । द्योतनमित्येवंगमः । यशो वा मतं वेत्यभिधेयययनम् । उदाहरणम्- शतं ते शिप्रिन्नृतयःसुदासे सहस्र शसा उत रातिरस्तु । अहि वर्धनुषो मर्त्यस्यास्मे द्युसमधि रनं च घेहि । शिप्रे हनू नासिके वा ताभ्यां तद्वान ऊनयस्तर्पणानि धाम्नो गमनानि वा सन्तु अस्मिन् यो नित्यप्राप्तत्वं नित्यागमन वेत्याशास्महे । सुदामे सुदाः कल्याणदानो यज- मानस्तस्मै सुदासे कल्याणदानस्य यजमानस्यानुमनार्थमित्यर्थः । नच केवल बहूनि तर्पणान्येवं गमनानि वा फिताह ? सहनं शंसाः स्तुनयः । उन तिनं सबनीय- पुरोडायादेः । अस्तु भवतु अस्तिम् यज्ञे । किश्च जहि विनाशय । किम् १ वधः बजनामेद- आयुधमात्रोपलक्षणं चेद एव्यम् । संघमायुधमित्यर्थः । अस्मान् बनुषो हिसितु- मत्स्य मनुष्यस्य स्वभूतम् । अस्मे अस्माकम् । युमं यशोऽनं घा। अधिनीयस्य स्थाने । रन चानेकप्रकार पद्मरागादि घेदि निधेद्यस्मभ्यमित्यर्थः । इति स्कन्दस्वामिकते विवरणसमुच्चये दशमस्या- [पञ्चमस्या-] ध्यायस्य प्रथमः पादः । [पञ्चमश्च खण्डः समोतः ·[पवित्रम थ.५, पा.२, ख. १.5 [अथ दशमस्य (पञ्चमस्य) द्वितीयः पादः] ओं पैपित्रम् । किमर्थमिदम, यावताऽस्मिन् प्रकरणेऽने कार्यमनवगत व्याख्यायते ? भवातश्चतत्, 'पुत्रः संज्ञाया' इति । इतो नामफरणार्थमस्त्ययमवगमः फिन्तु मंशाया- मिति प्रत्ययान्तोपाधिः । संचायं प्रकृतिप्रत्ययसमुदायं कुशतृणविशेषविषयतया रुढो मन्त्रादौ यहुमन्त्रः पवित्रमुच्यते । एवं तहि 'कर्तरि चर्पिदेवतयोः इत्येयं भविष्यति । एवमपि ऋषिदेवतयोरित्यु- च्यते । मन्त्रो न देवता नापि ऋषिः । उच्यते । दर्शनाद् ऋषिमतो वेदः । वेदत्यादिव्य- शक्षुरेत दृश्यते न पश्यतीति पिर्मन्नः इत्युपपन्नो मन्ः पधिप्रशब्दस्यायगमः । रश्म्यादिषु च देवतात्यात् । एवं तहयनेकार्थत्यादुपन्यासः । स च मन्त्रादिपु फरणसाधनः । भान्यादिषु कर्मसाधनः । तदेतत् 'पवित पुनातेः, मैत्रः पवित्रम्' इत्यादिना भाष्यकारेण दर्शिनम् । उदाहरणम्- येन देवाः पवित्रेणापमान पुनते सदा । येन सहस्रधारेण पावमानी: पुनन्तु 'नः ॥ ऋषिः, तस्यापम् । येन कारणभूतेन देवा दातारो हविगम, के ? सामर्याद ऋत्वियजमाना: पवित्रेण मन्त्रेणात्मानं पुनने शोधयन्ति । सदा सर्वदा। तेन किंविशिष्टुन ? सहस्रधारेण धारेति याङ्माम सहस्रमित्यपि यहुनाम यही धारा वा ऋग्यजुःसाम. लक्षणामावा विशेषाभावेन सम्बन्धिनी यस्य सः सामान्येन सहस्रधारेण पवमानः १-अत्र C. पुस्तके पादस्य प्रारम्भो नैव निर्दिष्टः । सिद्धान्तिवयनम् । २-प्रवि.. ३-०तास्मि प्र. c. १०-० त्वादि. c. ११-० रेत ह.. ४- B.C. १२-ऋपिभिर्मन्त्र. B.C. १३-तद्यनेका.. ५-पा० ३३८५] राज्ञोयामि c. १४च नमन्त्रा.. १५-कर्ण सा• B, C. ६- स चार्य प्रकृतिप्रत्ययान्तोवाधिः' इत्यधिकः १६-०नाते . प. B. • न्यः प्र.. पाठोऽत्र वर्तते। १७-[साम०, उ०,५। २।८।५] 'पावमान्यः ७-[पा० ३ । २ । १८६] देवत• B.c. पुनातु माम् ' इति दुर्गवृत्ती मूलमन्त्रायः । ८-अवगम इति शेषः। १८-स्वथ्यज.. ५-नामपि B. C. 1 एवञ्च सत्यनेनापि योगेनाव- १९-० णात्मानः पुनाने शोधयति ०. गमो न सम्भवति । तथाच पवित्रा निर्वचन १०-ऋग दिलक्षणात्मिरेत्यर्थः । अत्र .लक्षण मत्राश्यकमेव सत्प्रतिप्रश्यामनार्थमिति भाग' इति पाटो युक्तः स्यात् । .

·( ३१९ ) [पवित्रम् अ.५, पा.२,ख.१. पूयमानः सोमः पुनातु नोमानिति । रश्मयः पवित्रम् । उदाहरंगम-- वाचस्पतये पवस्व वृष्णो अंशुभ्यां गभस्तिपूतः । देवो देवानां पवित्रमसि येषां भागोऽसि ।। पाचोऽधिपतिरिन्द्रस्त * पवस्व क्षर पतेः क्षरार्थत्वात् । कीदृशस्येन्द्रस्यार्थाय ? वृष्णो वपितुः । कुतः क्षर ? उच्यते । अशुभ्यो व्यत्ययेनेदं द्विवचन बहुवचनस्य स्थाने अंशुभ्यः । अशुंशब्देन लतावचनात् लनाभ्य इत्यर्थः । गभस्तिपूतः गमस्तिभी रश्मिभिः पूतोऽसि योऽरण्ये । किश्च देवस्त्वं दानादिगुणो देवानां दातृणां हविपामृस्विग्यजमानानां पवित्रमसि प्रापितासि । केपाम् ? येषां भागोऽसि भज्यत इति भोगः । ये त्वां यज्ञे या भन्न इत्यर्थः। अन्ये तुल्यत्वात् प्रीतिप्रतीतस्य- पर्वमान मह्यो वि धावसि सृरो न चित्रो अध्ययानि पव्यया । गर्भस्पूिनो वृभिरद्रिभिः सुतो महे बाजार धन्याय धन्वति ॥ इत्युदाहरन्ति । पवमान अत्रिणामार्पम् । हे पवमान सोम । महि मेहेत् । अर्ण उर्दक सतिः ये पर्यवधनाख्यम् । विधावसि विविधं गछसि त्वम् । सूरो न सूर्य इव यथा सूर्यश्चित्रो विचित्ररश्मिना तेजसा वा मृदुमध्यादिमात्रतया पैचिच्याद् विचित्र- १-पुन ' इत्यन्त एवादर्शपुस्तोपु पाटः । १३-[ऋ. ९८४६६३४] पवमान माणः' इत्येव २-[ मैत्रा० सं० १।३।४] ' वाचस्पतये' इत्येव प्रतीकम् B.c. १४-अत्र 'पवमान इति प्रयाणामार्पम्' इति पाटो ३-. पतयोरिन्द्रः' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । युक्तो भाति । अथवा 'त्रयाणामार्यम्' इति ५-वचतेः B. पचतेः . 'त्रिगणानामार्यम्' इति वा पाठो भवेत् । ६-'वात्तत्वात ' इत्यादर्शपुस्तकपाटः । परमान इति त्वधिकमेव । -'वर्षित: ' इत्यादर्शपुस्तकपाः । १५-'मभि महन्' इत्यादर्शपुस्तकपाटः । c-'द्विवचनं 'नास्येव C. बहुवचनं B. १६-उदित' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । ९-यायितासि C. अत्र 'पावयितासि' इति पाटो १७-वसति ये पर्येकथनाख्यं C. अयं विपर्यस्ताक्षर सन्दिग्धोऽनवगतार्थः पाठः। १०-भाग . १०-गछति सि वंद १२-प्रीति' इति मास्ति ०. अन्ये' इत्यादिरयं ] १९-'सूम' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । सन्दिाधोऽमवगतार्थः पाठः। २०-सूर्यः श्वत्र: B. सूर्पश्चत्र:C. * 'स्यार्याय' इत्यशोग्न त्रुटित: स्यार। २१-बचप्ररश्मिना B. २२-गुदमध्यादि.. प्रतीकम् B. C. ४-लवस्व - ११-जजस्व B. जनस्व C.

·[पवित्रम . अ.५, ख.. ( ३२० ) अ.५, पा.२, ख. १. मननीयो पूजनीयो भौमरसलक्षणं रदिममिर्गच्छनीति तद्वत् । अव्ययानि अयिशब्देनात्र अविमयो गृहाते इत्येयमूर्णा उच्यते नायमर्थः । अविविकार ऊर्जा तन्मयानि भव्ययानि दशावित्राख्यानि । गभस्तिपुतो गमस्तिभी राश्मभिः पूतोऽमि योऽरण्ये । नृभिर्मनुष्य- विग्यजमानादिभिः । अदिभिरभिपवनायभिः । सुनोऽभिपुनः । धन्वसि गच्छसि । किमर्थम् ? महे महने वानाय अन्नाय धन्याय धनाय च । यजमानस्य बहनं धनं च तथा स्यादित्येमित्यर्थः । अथवा धन्यसि द्रोगकलश या देवान प्रति । ननु मन्त्रद्वये रहमीनां पचमानसम्बन्धमा गम्यने नाभिधानं पवित्रशब्देन । एवंथ 'पवित्रवन्तः परि वाचमामते' इत्युदाहरणम् । तश्योपरिशाद व्यापास्यते । आपो हि पायिका इति पवित्रमुच्यन्ते । शतपवित्राः स्वधया मदन्तीदेवीदेवानामपि यन्ति पार्थः । ता इन्द्रस्य न मिनन्ति प्रतानि सिन्धुभ्यो हव्यं धृतज्जुहोत ॥ वसिष्ठस्यार्पम् । यहून्यवयव.नि पवित्राण्युदकानि यासु ताः शनपवित्राः यय इत्यर्थः । स्वधया भन्नेन सह । मदन्तीः 'मद तृप्तो' 'वान्छन्दसि' इति पूर्वसवर्णः । सर्वप्राणिनस्तर्पयन्त्य इत्यर्थः । देवीमायः 1 देवानां पायोऽन्न सोनाख्यम् । अपिन्ति गच्छन्ति । ता इति तच्छन्दश्रुतेर्यच्छब्दोऽध्याहार्यः । यास्ता इन्द्रस्य स्वभूतानि न मिनन्ति हिंसायां न हिंसन्ति प्रतानि फर्माणि.मेशयया गयानि । मेघहननादनन्तरमेय क्षरन्तीत्यर्थः । अक्षर-तीपु हितासु तद्धिसत: फर्म स्यानिष्फलत्यात् । अतस्ताभ्यः सिन्धुभ्यो हव्यं हविघृतवद् घृतसंयुक्तं जुहोत । शतपवित्रा इत्यस्यायस्य कथनं बहूदका इति । अग्न्यादयोऽपि पवित्रमुच्यन्ते । १-पिचित्रमायनीयो वा पूजनीयो भौमि (B.c) १०-[पा०६im०५] वाऽसि R. रस.. अयं सन्दिग्धोऽनवगतार्थः पाठः। ११-'देव्य आपः' इति पाटो युक्तो भाति । २-अप्य (B.) यानि अपिशब्देनाथापि (वि c) १२-'अपीयन्ति' इत्यादर्शपुस्तकपाटः। तायी तेने (न C.) त्येवमूर्णा B. c. १३-'मेघवधात्' इति पाटो युक्तो भवेत् । ३-'योरयेण्य' इत्यादर्शपुस्तकपाः। १४-'न' इति त्रुटितम् । C. ४-स्तुतोऽभिष्टुतः ।. १५-अक्षररान्तीपु B. ५-एवं तवा' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । १६-तद्धिः सित कर्म . कदाचिदत्र 'तविसित ६-[ऋ०९॥७३॥१३॥ निरु. १२१३२] ७-'वापिका' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । १७-'ताभ्यां' इत्यादर्शपुस्तकपाटः । -[ऋ०७४४०॥३]'शतपविनाः' इत्येव प्रतीकम् B.C. १८-०स्याथकथन 0 -धा०1०1१७२]धातुपाठे तृप्तियोगे' इति पाठः। कर्म' इति पाटो युक्तः स्यात् ।

·अ.५, ३.६.
पा.२, स.
स..
( ३२६)
[तोदः
तेऽपि हि पावयन्ति जगत् स्वेन स्पेन स्पर्शनादिद्वारेण । उदाहरणम् 'अग्निः पवित्र'
इत्यादि निगदव्याख्यानम्।
तोद इत्यनवगतम् । तुद्यत इति धातुनिर्देशः 1 इदमयुक्तं वर्तते । किमत्रायुक्तम ?
यदि तावत् तुदेरकर्तरि कारके घन तुद्यते ततस्तोद इत्येव भवितव्यम् । अथ कतरि...
....... | ननु च सलक्षणः कः क्रियते ततस्तुदतीति तुद इति प्राप्त लोद इत्यनर.
गतम् । किन्तु तुयतेरित्ययुक्तं तुदतेरिति स्यात् । एवं तस्य पठित धात्यन्तरमेव तुतिः,
तरनत्वाचा हुरण्यतिवत् । तुद्यत्ययनि द्रष्टव्यः । तच्च फॉलादिकमुच्यते । नातो
लोके तुयत इत्ययंगमः । अत उपपन्नं तोद इस्यनवगतम् । तुयत इति तोदो गृहस्थः ।
उदाहरणम्-
[इति दशमस्या-(पश्चमस्या-) ध्यायस्य
पाः खण्डः
j
१-निगमव्याख्यानम् B.
२-किमत्र B. किमत्राल. एवं चान V. पुस्तके
'अयुक्तम्' इति C. पुस्तके च 'युतम्' इति
त्रुटितमिति भाति ।
३-अत्र कश्चन पाठस्त्रुटित इति भाति ।
४- स्थाने 'प' इति पाठ: c.
५-करवन् कृतवा दुर• B.
६-अयं सन्दिग्धः पाठो नावगतः।
७-फलादिक. B.
८-इत्यनधगमः ।,
-भादर्शपुस्तकेम्वत्र खण्डस्य समाप्तमिदंशो
न दस्यते।

·अ.५, स,७. अ.५, पा.२,ख.२. ( ३२२) [अथ सप्तमःखण्ड: ] खो दावान् घोचेऽतिमि त स्तिदा। तोदस्येव शरण आ महस्य दोघेतमसः। पुरु बहु । किम् ? सामर्थ्यात् हयिः। यत् त्यहेयत्यं यथान्यदेवत्यं तत्सर्व दावान् तुभ्यं ददहम् । स्वामेव वोचे प्रवीमि । किम ? सामर्थात् आगच्छ इति । गाह्वयामीत्ययः । अत्रैकवाक्यताय यस्मात् तस्मादित्यध्याहार्यम् । तस्मादध त्वामेव घोचे यस्माद् अरिरीश्वरस्त्यं सहविषाम् । हे अग्ने अन्धदेवतानामपि त्यस्पेय हव्यंस्य होमात् । यस्माच ते स्विदेवार्थे तवैवाहं स्पभून इति शेषः । आकारः पूरणः । कथ- मिव स्वभूत इति ? उच्यते । तोदश्येव तुति भृत्यजनान् तै; तोदमात्मन इच्छ- तीति गृहस्थोऽत्र तोदोऽभिप्रेतः। यथा तोदस्य गृहस्थस्य महस्य महतः शरणे गृहनामेदम, गृहे आत्मीये . किञ्चित् सबै सभूतं भवति तद्वदहमित्यर्थः । प्रसिद्धं त्वमेव नान्य- देवतान्तरम् । अरिरमित्रः प्रसिद्धस्योपादानं यथा अरिच्छतेर्गत्यर्यस्य शत्रून् प्रति गच्छत्यसो तैर्वा अर्थते । एवमीश्वरोऽपि तेन तेन भूतानुग्रहेण सर्वप्रवृत्तिगतिः । अर्यतर्वार्थी भृत्यजनेन । यद् यस्माद् अन्यदेवत्या अप्यग्नाबाहुतयो इयन्ते सवनीयादि- देवेभ्यो विभजन्ते भृत्यजनेभ्य इत्येवमेतद् दृष्ट्वा उपलभ्य पतित्व सर्वहविषामित्येव- मवक्ष्यद् मन्त्रह। १-आदर्शपुस्तकेषत्र खण्डारम्भनिर्देशो दृश्यते। ११-तपस्वी देवार्थ B. तपस्विदे.. २-[ऋ. १५०1] 'पुरु त्वा दावान्' इत्येव१२-पदपूरण: B. प्रतीकम C. B. १२-तोदस्यैव B. तोस्येव c. वहेव यन्चान्य देव । १४-अत्र 'वा' इति पाठः . ४-अत्र' अददाम्' इति पाटो युक्तः स्यात् । १५-'प्रसिद्धस्त्वमेव ' इति पाठोऽत्र भाति । ५-क्वामेव १६-' प्रसिद्धस्योपादान यथा' इत्ययं पाठः 'भरि- (-'आ' इति न दृश्यते । रमित्रः' इत्यस्मात् पाठात् पूर्व पठित: संग. ७ अरी: B. तो भवेत् । 'यया' इत्यस्य पदस्य स्थाने च ८-ईवरत्व ' इत्यादर्शपुस्तकपाटा। ९-.' इति त्रुटितम् । १७- अर्थते वाों भृत्य० इति पाटो युक्तो 1.-हस्मार' इत्यादर्शपुस्तकापाठः।पदमिद श्रुटि- सम्रा. 'होमार' इत्यस्य स्थाने 'होमान्' १८-देवेभ्यतोपि भज.. न इति पाठ: B. - 'यतः' इति पाठो युक्तः स्यात् । भाति ।

·म.५,ख.७. भ.५, पा.२,ख. २. [स्वचा १ स्वचा इत्यनबगतम् । सुगमन इत्यर्य: 1 उदाहरणमू- सं भानुनां यतते सूर्यस्याजुहानो घृतष्ठिः स्वः । तस्मा अध्रा उपसो व्युच्छाम य इन्दीय सुनवामेत्याई ।। आङ्गिरसस्यात्रेरापम् । तस्मा अमृध्रा इति तच्छब्दश्रुतेर्यच्छब्दोऽध्याहार्यः । यस्य यजमानस्य संयजते संगच्छते । भानुना दीप्त्या रम्मा सूर्यस्य वभूतया भाजुह्वानै आय- मान आहवनीयः । पृतपृष्ठो घृतमाहुतिलक्षणं पृष्ठे यस्य स घृतपृष्ठो धृतेन या स्पृष्टी धृतपृष्ठः । स्वचा अञ्चतिर्गत्यर्थः सुगमनः सुछ प्रज्वाल्य इन्द्रं यजत इत्यर्थः । तस्मै तादर्य पपा चतुर्थी पठचय वा तदर्थ तस्य श्री श्रधा मृधिहितार्थः, अहिंहिताः। उपसो व्युच्छान् व्युच्छन्ति कुर्वन्तीत्यर्थः । न च केवलाय तस्मै । कि तहि ? यो दारिद्रयाद् यामशक्नुवन केवलं श्रद्धालुतया विनायं सोममिन्द्राय सुनवामेत्येवमाशंसनमाहतस्मा अपि। शिपिविष्टो विष्णुरिति एकविषयत्वादेकोदाहरणत्वाच युगपदुपन्यासः । तयो- कविषयतां दर्शयति-विष्णोरित्यादिना । तत्र शिपिविष्ट इत्येवं तदनेकार्थे कुत्सितप्रशंसा- विषयत्वेन । अनवगतत्वं च नेतरत् । विष्णुरिति विशतेव्यंश्नोते । चेपाव्या वेत्य- अगमः स चादित्य इहाभिप्रेतः शिपिविष्ट इति व कियानिमित्तत्वे पर चातविज्ञान- पदत्यादेव देवतेनामाप्तम् । तयोः पूर्व कुत्सितार्थीयमापमन्यवो मन्यते । उदाहरणम्- [इति दशमस्या-(पश्चमस्था-) ध्यायस्य सप्तमः खण्डः -[५। ३७।१] 'सं भानुना ' इत्येव प्रतीकम् B.C. २-तस्मा (स्या ।.) अमृदा B.C. ३-हान भायमान B. ४- तने एव चार्य वि. ५-६वतेनम्नातम् .. अयं सन्दिग्धः पाठः । ६-तायीय. B. तापिय D. ७-आदर्शपुस्तकेच्न समसमानेनिर्देदो २ दृश्यने ।

·। ३२४ ) [शिपिपिएः म. ५.पा.२, ख.३. [अथ अष्टमः खण्डः किमित्तै विष्णो परिचय भूव प्रयवक्षे शिपिविष्टो अस्मि । मा वो अस्मदर्प गृह एतद् यदन्यरूपः समिथे वभुय । वसिष्ठस्य । परा च । किं क्षेपे इत् पदपूरणः । कि ते तव विष्णो परिचयं परीत्ययं प्रशब्दस्यायें चक्षिङ्ख्यापनायाम् । प्रख्यापनीयमेतद्रूपं भृद् भवति । अश्लीलोपमा- योगानेतत् प्रख्यापनीयमित्यभिप्रायः । अथवा परिपूर्वः ख्यातिः परिवर्जने अवक्षिप्त- भवशीतमुक्तादेव कारणात् परिवर्जनीयमित्यर्थः । प्रशब्दो ववक्ष इत्यनेन सम्बध्यते । फतमद्रूपं यद् ववचे प्रनयोपि प्रदर्शयसीत्यर्थः । कस्मै ? सामर्यादस्मदादिभ्यः । शिपिविरः सामर्यादन्तीतोपमानमेतत् शिपिविष्ट इव यादृशः शेपो निहितस्तादृशोऽस्तीति उदितमाघादमतिपनरदिमरस्यामवस्थायामारक्तता प्रतिपन्नः । मा वर्षे वर्ष इति रूपनाम । मा अस्मद भस्मापमित्यर्थः । अपहः 'गुर्ह संघरणे' मा संवरणं प्रकटय एता प्रख्यापयेत. दित्यभिप्रायः । युक्तममुच्यते यदन्यरुप एव कोऽप्यत्यन्तदीप्तः । समिधे संग्रामे। केन सद ? सामयीत् तमोभिर्वभूध भरति । मध्यन्दिनसमये एवमित्ययमापमन्ययो भ्यते । मया जनाधा। आवार्यमतेन यदा तु शिपयो यालरस्मय उच्यन्ते तैराविष्ट इति, एवमेतत् प्रशंसा- नामचाभियतं स्यात् । तदपेय व्यास्पेयम् । किप्रक्षे । इदेवार्थे । मा वर्षा अस्मादिति परम्ताद रूपश्रुतेरिहाप्येतमित्यध्याहार्यम् । तेनायमर्थः । किमेतदेव रूपं तय हे यिष्णो अप्रातमिय परिचय प्रत्यायनीय भूद् भवति । युक्ततममुच्यते । उदयोत्तरपालमा- विनी या भवस्या तस्यां धर्तमानो यत् तद् अधीवि शिपिविष्टोऽस्मि बालरश्मिभिराविष्टो. 1-आदर्शपुस्तपत्र सण्डारम्भनिदशो नदृश्यते । १.मिधे R. २-[२.७१] 'किमित्ते' इत्येव प्रतीकम् 11-अयं पाठः सन्दिग्धः । अत्र कदाचित् 'पाक्षिका I.C. वा' इति पाटो भवेन् । -परिलय B. १२-"शिवयो' इत्यादर्शपुस्तकपाटः । ४-मभू. ११न्तेर विष इति . ५-योगाय ने (म.) तन B.e. 1r-'' इति पुटितम् .. ६-तीनोप.. १५ वरियic. ७-'भागृहः' इत्यापुन्तरपाठः। १६-०नीयमभूत B. - ९गृह गह- . गृहद C. १७-यक्ततमन्यते . ९-तमे दुत्पते यान्यरूप 1८-शिविरिपोऽस्मि , १२ १६

·अ.५, ख.८.
अ.५, पा.२, ख. ३.
३.}
( ३२५ )
[शिपिविष्टः
?
स्मीत्यर्थः । किमेतदेव रूपम् ? तेनेत्युच्यते । अन्यदप्यस्ति रूपं तन्मापगृह इत्यादि
समानं पूर्वेण ।
भाज्ये तु परिपूर्वश्चक्षिवर्जनार्यः । किमित्ते तव विष्णो अप्रत्यानं भवति परि-
चयं परिवर्जनीयम् । अश्लीलोपमायोगादप्रख्यापनीय प्रबूम इति पाठः । प्रशंसाना-
मत्वे तु किन्ते विष्णो अप्रख्यातमेतद् भवति । अप्रख्यातमेवेत्यर्थः । परिचक्ष्यं भूत्
प्रख्यापनीय सद् यदुत प्रेवूप इति वा पाठः । वर्ष इति रूपनरम तद्धि आश्रयमावृत्य तिष्ठति
सत इति कर्बसाधारणम् । संयतरमिः संयतरूपो भवसीति ,व्यम् । संगृहीतरश्मि ।
उपात्तरश्मिभिगविष्टः कोमलमयूखाभिरुदयोत्तरकालभाविन्यामवस्थायां वर्तमानस्य
यत् कुत्सितार्थीयमिव दृश्यते ।
[इति दशमस्या-(पश्चमस्या.) ध्यायस्य
अष्टमः खण्डः
1-'मावगृह' इत्यादर्शपुस्तकपाठः ।
२-चक्षियंजनार्थ: B.
३- योग प्रा (प्ता) दप्र० 1.
४-'प्रशसो गा.' इत्यादर्शपुस्तकपाटः ।
५-प्रभूपे .
६-कर्त्यसाधा..
७-अत्र 'द्रष्टव्यम्' इति पाठो भवेत् ।
८. आदर्शपुस्तकेष्वा राण्डसमाप्तनिर्देशो न
दृश्यते।

·ब.५.प.९. अ.५, पा. २, रा.. [माणिः [अथ नवमः खण्डः। प्रतते या शिपिविष्ट नामार्यः शानि वयुनानि विद्वान् । त खो शृणामि तवसमतस्यान क्षयन्तमस्य रजैसः पराके ।। प्रतत्त तब यय हे शिपिविष्टारुप नामार्य ईश्वरोऽहं स्तोमानां च करणे समय इत्यर्थः । अथवा शिपिविष्टस्यैव सद् विशेषणमयं इति । अनामन्त्रितत्याश्चैकयाफ्यभावाय पस्मात्तस्मादित्यध्याहारः कर्तव्यः । यस्मार्य ईश्वरस्त्वमसि तस्मात प्रशंसामि । युनानि प्रकाशरूपाणि कान्तिलक्षणानि ज्ञानानि या सर्वार्थविपयाणि तावकीयानि । विद्वान जानन् । तमिति तच्छुतेर्थच्छन्दाध्याहारः । यतश्चतन्नामासि से त्वा सायस्य गृणोमि तौ- मि । तयस महन्नामेतत् । महान्तमुदयोत्तरकालभाविनीप्ययस्थासु वर्तमानमित्यर्थः । तयसं महान्तम् । अतव्यान तयतेद्धयर्थस्य 'तुश्छन्दसि' इति तृनन्तादीय सुनि त्योदिलोपेन तध्यानिति रूपम् । न तव्यान् मतव्यान अतिशयेनावद्धितः प्रक्षया अत्यन्तमहमपात इत्यर्थः । क्षयन्त क्षियन्त नियसन्तम् । अस्य रजसः सोमलोकस्य द्विसंशस्य पडीचतेरे कदे- रामते पराके दूर इत्यर्थः । पराके दूर इस्यस्य निर्वाचन पराक्रान्ते गत इत्यर्थः । माणिरित्यनवगमः । पाहतदीप्तिगगतधोधो येत्यर्थः । अतधानेकार्थमपि । व नाम शोधनासु वा घृणिशब्दस्य पाठात् । दोतिनामस्वयङ्गीकृत्योदाहरणम्-- एहि वा विमुचो नपानापुणे से संचावहै । रवीरतस्य नो भार 1 १७ ·} १० म. ५, ख.. [पृथुज्रया। अथर्युम अ.५, पा.२,ख.४. भरद्वाजस्यार्पम् । एहि आगच्छ । वा त्यशब्दस्यायं छान्दसत्वात्तकारलोपस्त्वम् । हे विमुचो नपान संहारकाले प्रसित्या प्रजाः पुनः सृएिकाले विमुञ्चतीति प्रजापतिस्तस्य नरात पोयम । कथं पुनः प्रजापते पौत्रत्वम् ? उपनिषत्सु कृत्स्नस्य जगतोऽभ्यः, अपाश्च प्रजापतिः नष्टा ततस्तदुत्पत्तिश्रुतेः । अपत्यमात्रनाम का नपाच्छब्दः प्रजापतेरपत्यभूतः । ओवृणे आगतदीते पूपन ससनावहै पूपापेक्ष च द्विवचनम् । अहं च त्वं च आवां परस्पर सेवावहै । अहं त्यो हविषा च संसेवे त्वमपि मा सेवस्त्र सेवितु मामिच्छस्त्र । यी: सारथिस्थानीयो नेता श्रतस्य यज्ञस्य नो भवति । क्रोधवचनत्ये वन्यदुदाहरणं कर्तव्यम् । पृथुजया इत्यनयगतम् | पृथुजय इत्यवगमः । 'ग्रि अभिमधे' इत्यस्येदं रूपम् । घेगेनान्यानभिमविता महाजय इत्यर्थः । उदाहरणम्- यं नु नकिः पृतनातु स्वराज द्विता तरति नृतमं हरिष्ठाम् । इनतमः सत्यमियों है शूपैः पृथुप्रयो अमिनादायुदस्योः । विश्वामित्रस्यार्पम् । इन्द्र उच्यते । यन्नशब्दः पदपूरणः । नकिन कश्चिदिस्यर्थः । पृतनासु संग्रामेषु । स्वराज स्वयं राशिौरमात्मना दीप्यमानमित्यर्थः । द्विता द्वेधशरीरेण सेनालक्षणेन बलेन च । तरति शकोत्यर्थेऽयं तरतिद्रष्टव्यः शक्नोति जेतुमिति शेषः । नृतम प्रकृष्टमनुष्याकारमत्यन्तशरमित्यर्थः । हरिष्ठां होंरास्थानम् । यश्च इनतमोऽतिश- मेनेश्वरः। सत्वभिः 'पणु दाने' इत्यस्य । सत्वानो दातारो मरुत इहाभिप्रेतास्तैः सहायः । यो । भूपयल सेनाख्यैः करणभूतः । धुम्रया पृथुजवः । अमिन, मिनातिर्वधकर्मा हिसितवान् हिनस्ति था । आयुर्जीवितम् । कस्य ? दस्योः । उपलक्षयितुं तच्छ्रुतेः साका- क्षत्याद वयं स्तुम इति यास्यशेषः। अर्थयुमित्यनयगतम् । अतनयन्ततित्यवगमः । अततेरेथरादेशः । गुर्नामकरणः । [इति दशमस्या-(पश्चमस्या-) ध्यायस्य नवमः खण्डः १-.स्थायज्ञाय छाB. ११-अन 'राजितार' इति पाठो युक्तो भवेत् । २-०पर सुहृत् तस्य जगद्भयः B. यत् सुकृत ! १२-धा० ८१२] पुणु . १३- B. सुस्य जगतोभ्यः .. १४-पृथुज्यया B, पृथुज्ञया C. ५-अघृणे B. १५-अमीनात् ८. १६-यस्येदम् . ६-'या' इत्येव द्विलिखितमादर्शपुस्तकेषु । १७-शच्छुतेः . १८-अध्ययुमि• B. ७-पृथुतण्यया उ.पृयुतजुया . १९-मित्यनवगमः 1. मित्यामवगमः --[धा० ११९७२] जृ B.ज़ B. २०-'अततेरथरादेशः' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । -*३।४९/२] यं नु नकिः इत्रीय प्रतीकम् 1.0. २१-युनमिकरण: B. करण , 1-कथदित्यर्थः . २२-आदर्शपुस्तकेयप्रसण्डस्य समनिर्देशोनदस्यते। ३-अपौच c. ४-21.

·[आघृणिः य.५,ख.. अ.५, पा.२,ख.. १७ [अथ नवमः खण्ड: प्रतेत मग शिपिविष्ट नामायः शंसामि वयुनानि विद्वान । ते खो गृणामि वसमतव्यान क्षयन्तमस्प रजसः पराके । प्रवत्त तय अद्य हे शिपिविष्टाय नामार्य ईश्वरोऽहं स्तोमानां च करणे समय इत्ययः । अथवा शिपिविष्टस्यैव तद् विशेषणमयं इति । अनामन्त्रितत्याश्चकवाक्यभावाय यस्मात्तस्मादित्यध्याहारः कर्तव्यः । यस्मादर्य ईश्वरस्त्वमसि तस्मात् प्रशंसामि । वपुनानि प्रकाशरूपाणि कान्तिलक्षणानि शानानि वा सर्वार्थविषयाणि तायकीयानि । विद्वान जानन् । समिति तच्छुतेर्यच्छब्दाच्याहारः । यतेश्चतन्नामासि तं त्या सर्वावस्थ शृणोमि स्तो- मि । तयस महन्नामैतत् । महान्तमुद्योत्तरकालभाविनीप्यवस्थासु वर्तमानमित्यर्थः तवसं महान्तम् । अतव्यान तवते यर्थस्य 'तुश्छन्दसि' इति तुम्नन्तादीयमुनि त्योदिलोपेन तव्यानिति रूपम । न तव्यान् अतव्या अतिशयेनावित प्रशया अत्यन्तमहमदपप्रश्न इत्यर्थः। चयन्तं क्षियन्तं नियसन्तम् । अस्य रजसः सोमलोकस्य द्विसंशस्य पष्ठीभुतेरेकदे- शमते पराकै दूर इत्यर्थः । पराके दूर इत्यस्य निर्वचनं पराक्रान्ते गत इत्यर्थः। आघृणिरित्यनयगमः । माहतदीप्तिगतपोधो धेत्यर्थः । अतश्चानेकामपि । ज्य. लनामसु क्रोधनासु वा घृणिशब्दस्य पाठात् । दीप्तिनामत्वमङ्गी कृत्योदाहरणम-- पहि वां विमुचो नपादाणे सं संचावहै । रधीनतस्य नो भव ॥ १-मादर्शपुस्तकेष्वत्र गण्डारम्भनिर्देशो न दृश्यते ।। १२-अत्र 'तुरित्यादिलोपेन' इति पाठो भी २-१. 011..14] एतन्मन्त्रमती नास्ति B.. ऐमेयस्सु [पा. ५1५४] इत्य २-पत्र (ते B.) तन्नामासि तन्वा (स्वा B.) मुनि तनो (चो) लोपविधानात् । ११-'तथ्यानीति' इत्यादर्शपुस्तकपाटः। ४-'सर्वा' इति द्विलिसितम् । १४-०नावन्धितः प्रत्यया B. ५-पहामि . १५-'सो' इति श्रुटितम् . ६-तब समूहे नामतत् 1. • सम्मणमित . १६-आइणरित्य• B. ७-महान्तरमुक १७-ववि ८-तपत्रे १८-बलं नास आ B. स्वलं नाम अ.. -पा.३१५९] एन (c.) छन्दसि I.C. १९ नममु. 1.-'हनन्ताइत्यादोपुलापाटः । २०-२० ६१५५११] 'एहि धो' इत्येव प्रतीवम B.c. "-य' इति इटितम् . प्रति। तुरि. स. R.C.

·[पृथुज्रया। अपयुम अ.५, पा.२,ख.४. भरद्वाजस्यार्पम् । एहि आगच्छ । वा त्यशब्दस्यायं छान्दसत्वात तकारलोपस्त्वम्। हे विमुचो नपान सहारकाले ग्रसित्या प्रजाः पुनः सृष्टिकाले विमुञ्चतीति प्रजापतिस्तस्य नयात् पौत्रम् । कथं पुनः प्रजापतेः पौत्रत्वम् ? उपनिषत्सुं कृत्स्नस्य जगतोऽन्यः, अपश्चि प्रजापतिः स्रष्टा ततस्तदुत्पत्तिश्रुतेः । अपत्यमात्रनाम वा नपाच्छब्दः प्रजापतेरपस्यभूतः । ओपूणे आगतदीते पूपन संसवावहै पूषापेक्षं च द्विवचनम् । अहं च त्वं च आवां परस्परं सेवायह । अहं त्वां हविषा च संसेचे त्वमपि मां सेवख सेवितु मामिच्छस्त्र । स्थाः सारथिस्थानीयो नेता रतस्य यज्ञस्य नो भवेति । क्रोधवचनत्वे त्वन्यदुदाहरणं कर्तव्यम् । पृथुज्रया इत्यनयगतम् । पृथुजव इत्यवगमः । धिं अभिभवे' इत्यस्येदं रूपम् । घेगेनान्यानभिभविता महाजय इत्यर्थः । उदाहरणम्- यं नु नकिः पृतनासु स्वराज द्विता तरंति नृतमं हरिष्ठाम् । इनर्तमः सलभियों है शूपैः पृथुनयां अमिनादायुदस्योः ॥ विश्वामित्रस्पापम् । इन्द्र उच्यते । यन्तुशब्दः पदपूरणः । नकिन कश्चिदित्यर्थः । पृतनातु समामेषु । स्वराजं स्वयं राज्ञितौरमात्मना दीप्यमानमित्यर्थः । द्विता वेधशरीरेण सेनालक्षणेन बलेन च । तरति शमोत्यर्थेऽयं तरतिर्द्रष्टव्यः शक्नोति जेतुमिति शेषः । दृवम प्रकृष्टमनुष्याकारमत्यन्तशूरमित्यर्थः । हरिष्ठां हयोंरास्थानम् । यश्च इनतमोऽतिश- मेनेश्वरा । सत्वभिः 'पणु दाने' इत्यस्य । सत्वानो दातारो मरत इहाभिप्रेतास्तैः सहायः । पो छ पियेलच सेनास्यः करणभूतैः । पृथुप्रैया पृथुजयः । अमिना मिनातिबंधकर्मा हिसिलवान हिनस्ति था । आयुर्जीवितम् । कस्य ? दस्योः । उपलक्षयितुं तच्छुतेः साका- झवाद घर्ष स्तुम इति वाक्यशेषः । अयुमित्यनवगतम् । अतनयन्ततित्यवगमः । अततेरेथरादेशः ! युमिरिणः । [इति दशमस्या-(पञ्चमस्था-ध्यायस्थ नवमः स्नण्डः । १९-अत्र 'राजिता' इति पाठो युतो भवेत् । २००पत् गुहत् तस्य जगद्यः R. •पत् सुकृत् | १२-धा० ८।२] पुणु c. १३-पश्चै B. १४-गृथुज्यया B. पृथुज्ञया C. १५-अमीनातू . १६-यस्येदम् । १७-शच्छुतेः . १८-अचमि० 1. १९-०मित्यनवगमः B, मित्यानगमः २. 'अततेरघरादेशः' इत्यादर्शपुस्तकपाटः । १-स्यायज्ञायं छा.. .. मुस्य जगतोभ्यःc. हैअपीय . 2. ५-अणे 1. ५ "ला' इत्या द्विलिसिवमादर्शपुस्तकेषु । न्युनयया B. युनजुया . पा० ११९७२] ~ B.ज़ . चिनुनकि इत्येव प्रतीतम् n.c. २१-युनमिकरण: B. करण . १. कवदित्यर्थ: c. २२-आदर्शपुस्तकेयर सदस्यसमानिर्देशो नश्यते ·म.,स्त्र, १०. अ.५.पा.२, प.५. (३२८ ) [ फाणुको ३ [अथ दशमः खण्डः।] अग्निं नरो दीधितिभिररम्योहस्तंच्युती जनयन्त प्रशस्तम्। दूरदर्श गृहपतिमययुम् ॥ वसिष्ठस्यार्पम् । अग्निं नरो मनुष्या मुस्विजः । दीधितिभिरङ्गुलिनामैतत् अङ्गु- लीमिः । योक्त्रमुत्तरारणि या परिगृह्य ताभिरिति शेषः । भरण्योः सकाशात् । हस्तच्युती तृतीयायां पूर्वसवर्णः हस्तच्युत्या हस्तमच्यावनेन जयन्तीत्यर्थः। प्रशस्त दूरेदृ दूरे यो दृश्यस्तम् । दूरे वसतो वा देवान् पश्यतीति गृहपतिं यज्ञस्वामिनम् अयुमंतनयन्तं देवान् प्रति गमनवन्तमित्यर्थः। धीयन्ते कर्मसु धीर्यन्ते वा पुरुषैः कर्मसाधनानि । आरेणी यस्मादेते प्रत्युतो गंतो- ऽग्निः। कुत पतत् ? सत उत्पत्तेः । समरणात् संगमनात तयोर्जायत इति । फाणुकेत्यनवगतमनेकार्थे च । कान्तकानीत्यादयोऽवगमाः । उदाहरणमः-- [इति दशमस्या-(पश्चमस्या-) ध्यायस्य दशमः खण्डः। १-आर्दशपुस्तकेध्वत्र खण्डारम्भनिर्देशो न दृश्यते । २-[ऋ• n] अनि नरः' इत्येव प्रतीक्म् B.C. ३-दीवितीभिः . ४-०रणीः वा c. ५-'वासतो वा' इत्यादर्शपुस्तकपाटः । अन्नान्तिमो 'ना' नास्ति . ६-अथर्यमातन०B. अर्युमश्नुतन. c. ७-धीयते' इत्येव द्विलिखितम् B. C. ८-धायन्ते . ९-अत्र 'अरणी' इति पाठो युक्तः स्यात् । १०-अत्र 'प्रतिगतोऽग्निः' इति पाठः साधुर्भाति । ११-ज्ञायत B.जज्ञायत C. १२-आदर्शपुस्तकेष्वत्र सण्डसमातिनिर्देशो न दृश्यते।

·अ.५, स्व. ११. अ.५.पा.२, ख६. } [काणुका [अथ एकादशः खण्डः] सोमस्य काणुका ॥ एकया प्रतिधा पिवत् सार्क राशि निशम् । इन्द्रः कुरुसुतेरार्षम् । प्रतिया प्रणिधानेन एकेन मनसः प्रणिधानेन अवश्राम्येत्यर्थः । अपित् पीतवान् पिबति वा । किम् ? सगंसि। कियन्ति ? त्रिंशत त्रिंशतसंख्याकानि ! कः ? इन्द्रः सोमस्य सम्बन्धीनि । कीदृशानि सरांसि ? काणुका कान्तकानीति वा आयनीयं प्रति गमानीत्यर्थः । कृतकानीति वा ऋत्विग्भिः संस्कृतानीत्यर्थः । अथवा इन्द्रविशेषणंमे- तत, इन्द्रः काणुका कान्तो यल्लभः सोमस्य ! अथवा कणेशब्दः श्रद्धामतीघातेऽस्ति कणे- मनसी श्रद्धातीघाते' इति तस्य काणुका इति रूपं क्रियाविशेषणं च । कथमपिवन ? फाणुका श्रद्धा प्रतिहता व्यावृत्तत्यर्थः । तदेतद् भाप्यकारो दर्शयति-कणेधात इति वा । फणेहत इत्यादिना च लौकिकं प्रयोग दर्शयति । कणेहतोय: कान्तिहत इत्यस्यैव पर्यायवचनम् । अप्रेकामो हि प्रतिहतश्रद उच्यते । तस्यापभ्रंशः कणितोऽश्यः कणितो दम्य इति कणेहत इत्यर्थः । त्रिंशत्ससीत्युक्तम् । कानि पुनः सरांस्युच्यन्ते ? तत्रेतस्मिन् सन्देहे एतद् याशिकाः स्वमतं वेदयन्ते ज्ञापयन्ति । याशिकानां तावदेतन्ममित्यर्थः । माध्यन्दिने सबने त्रय उपयविशेषः । 'इन्द्राय त्या-इति त्रिभिरुक्यपर्यायश्चरन्ति' इति वचनात् । तपामेक- फस्मिन्नुथिविग्रह उच्यते । अस्या भ्रंशो दश दश च मासाः । ते तु सीधुसेरकस्थानीय- स्यात् त्रिंशत् सरांतीत्युच्यन्ते इति । तत्स्थस्य वचनात तत्पानव्यपदेशः । श्रीणि भाज- नानि इपितानि यथा। तदेनद भाष्यकार आह-त्रिंशदुययपात्राणील्यादिना नहकानां मतम् । १-दीपुस्तऐवत्र खण्डारम्मनिर्देशो न दृश्यते । स्यैव पर्यायवचनम्' इति पाझेन भवेत् । २-[2. ७७४] 'एकया प्रतिया' इत्येव ९-अत्र कामो.दि. प्रतीकम् B.O. १.-स्यापत्रंशः इ. तस्यापभ्रंशः , 1-अपामेन्यधैः . ११-मत' इति दिलिखितम् c. ४-अपिवन . १२-उयथ्य B. उऋत्य C. --५काणेशमा शब्दापतिपाने राति B.C. १३-उक्थ्यए"यैश्चन्ति c. ६-[पा. १६६) कणे मनमि प्रदाप्रतिपाते. १४-उक्थ्यवि.. ७-व्याहते चेत्यर्थः' इत्यादयुस्तकपाः । १५-शानुपरक' इत्यादर्शपुस्तकपाटः । ८-हतोश:अन 'अमः' इति पदमसंगतनिक | १६-शितानि . भाति । कदाचित 'कोहताश कान्तिहत इत्य- ] १७-'उपथ्य' इत्यादर्शपुस्तकपाठः ।

·अ.५,ख.११. ( ३३० ) [ अधिगुः म.५, पा.२, ख.६. पक्षस्य पथदशाहानि पञ्चदश रात्रयः । एवं त्रिशदपरपक्षस्याहोरात्राः । त्रिंशत् पूर्व- पक्षस्य । ततः किम् ? उच्यते । तत्रैनाश्चन्द्रमसि भवाश्चान्द्रमस्यः चन्द्रमप्तः सम्पन्धि- न्यः । चान्दमस्य आगामिन्यः पुनः पूर्वपक्षापरपक्षयोरागमिप्यन्तीत्यागामिन्य आपो भवन्ति । यदागमनात् पूर्वपक्षे प्रत्यहोरात्रं चन्द्रमा घर्धते । कि तासाम् ? उच्यते । रश्मयस्ता अपरपक्षे पियन्ति यत्क्षयात प्रत्यहोरात्रं चन्द्रमाःक्षीयते। ता अहोरात्र विभागेन पूर्वपक्षा- परपक्षयोद्धिसययुक्ता आपत्रिंशत् सरांतीत्युच्यन्त इति । नत्र सरस्शब्द उदक- नामसु पाठा उदकवचनः । इन्द्र आदित्य ईश्वरश्च । सोमोऽपि चन्द्रमा इति । एवं मन्त्रे व्याख्येयम् । त्रिंशत् सरांस्युदकानि सोमस्य चन्द्रमसोऽवयवभूतानि । ईश्वर आदित्यः पिवतीत्यर्थः । साकं सह एकेनैव क्षणेनेति समानमन्यत् । पतश्च पानाप्यायनं मन्त्रान्तरेऽपि दृश्यते । यथाह भाष्यकार:-तथापि निगम इति । योरेकमेवोदारणम्- यथा देवा अंशुमाप्याययन्ति यमचितिमक्षितयः पियन्ति । तेन न इन्द्रो वरुणो बृहस्पतिराप्याययन्तु भुवनस्य गोपाः । राजयक्ष्मगृहीतस्य आदित्ये चरौ याज्यैषा । यमक्षितिमित्युद्देशार्थों यच्छब्दः । द्वितीयः पादः पूर्वमुपमितव्यः । यच्छन्दश्रुतेस्तच्छब्दाध्याहारः प्रथमे पादे कर्तव्यः । यमेकस्याः कायाधुपत्वात् क्षयाभावाद् अक्षितिमक्षितयो रश्मयोऽपरपक्षे फैलाः पिन्ति तथा देवास्ता एव रश्मयोऽशु चन्द्रमसं पूर्वपक्षे आप्याययन्ति यथैव भागशस्तेनैव प्रका- रेण एवं त्वां यक्ष्मगृहीतमिन्द्रो वरुणो वृहस्पतिश्चाप्याययन्तु ! भुवनस्य भूनजातस्य गोपा गोप्तारः। एयमियं नरुक्तपक्षे योजना। अधिगुरित्यनवगतमनेकार्य च । मन्त्र इत्यभिधेयवचनम् । गव्यधिकृतत्वादिति हेतुवचनम् ।गोशब्दधात्र पशुमात्रोपलक्षणः । योगादिष्यधिकृतत्यादधिकृतो गयीति । अधिकृतपशुरित्यवगमः । अथवा संशासीनमेवाभिप्रतं स्यात् । कथम् ? उच्यते । अयं संशा- १-होरात्रः B. होरात्रिः . २-'नासाम्' इत्यादर्शपुस्तकपाठः। ९-देवाः तमिव . ३-एते च पानाप्यायने (येन c.) मन्त्रान्तरेपि १०-'एवं' इत्यधिकमेवात्र भाति । दृश्यते (न्ते B) B.C. "-गृहीकमिन्द्रो . ४-[मैत्रा० स• गरा] 'यया देवा' इत्येव | १२-अधिगुरित्यवगतम् R. अदि इरिन्यवगतम् C. ११-जगादि.. ५-'य' इति श्रुटितम् B. १४-संशासन' इति पाटोऽत्र युक्तो भवेत् । मुद्रित- - धुवत्वात् C. अयं सन्दिग्धः पाठः । मूलपुस्तकेषु तु प्रशासनमेव' इति 'प्रशंसानामैन' ७-भक्षितिः क्षतयो (या c.) B.C. इति च पाठो वर्तते। ८ कलां . प्रतीकम् B. C.

·अ. ५, ख. १२. ( ३३१) [अधिगुः अ.५, पा.२,ख, ६. सेन इति शब्दोऽस्ति भावसाधनः संशिष्टः संशासन प्रेषणमित्यर्थः । मस्ति कर्म- साधनम् । संशास्यतेऽसाविति संशाप्सनम् । सच्छुतोऽपि चायं सामर्थ्यान्मन्त्रवृत्त्या दिकल्पनयात्रोभयसाधनोप्युपादीयते | भावसावनेन आरमध्वमित्यादयो लोडन्ता लक्ष्यन्ते । कर्मसाधनेन आशास्यमाना अध्रिग्यादयः शमितार अत इदमिदं चैकदेश- मेवं च कुरुतारभयं संशासनशब्दात्मत्वात् । संशासनमेवाभिमतं स्यादित्येवमुच्यत इति युक्तम् । यद्ययं मन्त्रः संशासनः । अतः किम् ? अत एतत् । अधिगुशब्देनाभिधानम् । यत आह तच्छन्दवत्वादिति । संशासनशब्दोऽधिग्वादिरस्मिन्नस्तीति । अतोऽभिग्यादि- शब्दादध्रिगुरिति । ननु तच्छन्दवत्वे वैशिष्ट्येऽधिगुशब्देनाभिधानं लोर्डति कुत एतत् ? उच्यते । अभिधानं स्वाभाविक तुल्ये हेतौ कचिन्न वृक्षमूलादागत इति यथा । तबदनापीति क्रमः । अथवा पाण्यातत्याद् पाख्यातेन हि स्वत्वभूतस्याभिधानासम्भवात् । अध्या- पित्यादने करवायारमध्यमित्यादिनास्याभिधानम् । शमितृशब्देनापि तस्य सामान्यशब्द- त्यादधिग्वावापभृतीनां च मध्ये अध्रिगोमुख्यत्वाद अध्रिगुशब्देनाभिधानं तच्छन्दवत्वा- दिति युक्तम् । तच्छब्देन चोभयस्यापि प्रतिनिर्देशाद् यस्मिन् प्रैप उपदेश उमयमस्ति अधिगुशब्दः प्रेप च तयोरेवोपन्यस्यति 'अध्रिगो शर्माध्यम' इत्यादिना । अस्मिश्चो- हमानोऽपि च विचारस्य मीमांसाधिपयत्वात ऊहास्य प्रतिपत्तों ने व्याकरणस्य ब्या- पाराग्निरुतव्यापारस्तेनेह व्याख्यातृभिरक्षरमात्र विधियते देव्याः शमितार उत्त मनुष्या आरमध्वमुपन्यत मेध्यादुर आशासाना मेधपतिभ्यां मे प्रास्मा अमि भरत स्तृगीत पहिरन्वेनं माता सन्यतामनु पितानु भ्राता सगर्योऽनु ससा सथ्य उदीचीनी भत्य पो निधत्तार पूर्प चक्षुर्गमयताद्वात प्राणमन्वधरजतादन्तरिक्षम पृथिवी शरीरमेकपास्य पचमाच्छपतात पुरत नाभ्या भपिशसो वपामुस्खिदतादन्तरे वोमाग धारयतात् दयेनमरय वक्षः कृणुतार प्रशसा बाहू शाला दोपणी कश्यपेवासा छिद्र श्रोणी कवयोरू खेकपर्णाष्ठीपन्ता पड्विंशतिरस्य बकायस्ता अनुप्ठ्योच्यावयताद् गात्र गावमस्यानून कृणुतावष्यगोहं पाथिर्व सनतादला रवः समजताइनिटुमस्र मा राविटोलकं मन्यमाना नेद्वत्तोके सनमे पिता वदनिगो शमीधैं मुशमि शमीचे दामीध्वमधिगी। - १६ 1-संशारानोस्ति' इत्यादर्शपुस्तकपाठः। २-अप 'कमंगाधनः' इति वा पाटो भवेत् । ३-मन्याहत्या.. ४-'लोउन्ताश्यन्ते' इति पाठ आदर्शपुरतरेषु । ५-संतामन . - इति शुटितम् . ७-अपोनिग्या.. -मन्दिम्पमिदं पदम् । ९-कमः . १०-आख्यान , ११-पस्मिन/प्रेप. 12-'अपि च इति न दृश्यते c. १३-'न' इति नास्ति . १४-'सरमाइत्येव पाठार. १५-'विप्रिपने' इत्यादर्शपुस्तकपाः। १६-['मत्रा० सं० ४१३४] 'दैन्याः शमितारः' दत्येव प्रतीम B.C.

·} अ.५, स्व.१५. ( ३३२ ) . [अध्रिगुः अ.५, पा.२,ख.६. दव्या देवानां स्वभूताः । हे शमितारोऽधिग्वावापप्रभृतयः । अपि च मनुध्या अध्य- युप्रभृतयः सर्व एवारभन्दम् । किम् ? सामथ्र्थात् पशुं संज्ञपयितुं संचपनायोपनयत । मेध्या मेधस्य यशस्य स्वभूनाः। दुरो द्वाराणि यज्ञगृहद्वाराणीत्यर्थः । सामीप्योपलक्षणं चतत् । यज्ञप्तमीपमुग्नयतेत्यर्थः । आशामानाः प्रार्थयमानाः । मेधैपतिभ्यां तादर्थ्य पपा चतुर्थी मेध इति यज्ञनाम तत्साधनत्यादत्र पशु मेघ इति तस्य मेधस्य पती स्वामिनी देवते अग्नीपोमो तयोरायेत्यर्थः। मेयं पशुम् । प्रशद: 'तस्योल्मुकं परस्तादरन्ति' इति विधा- नात् परस्तांच्छब्दार्थ द्रष्टव्यः । परस्ताच्यास्मै पशोराय। अग्निम् उल्मुकमित्यर्थः। भैरत हरत प्रापयत शरणार्थ रक्षार्थ चेत्यभिप्रायः । स्त्रणीत रतृणीत च । यत्रैव निपात्य संज्ञपयिप्यते तम वर्हिदर्भाणीत्यर्थः। अन्वेन माता मन्यताम् । अनुमन्यता धर्मार्थमस्यैवोत्यार्थ मेनं पर्यु हन्यमान माता। अनुमन्यता च पिता अनुमन्यतां च भ्राता । किविशिष्टः ? रागर्थ्यः समाने गर्भ मयः । अनु सखा अनुमन्यतां च सखा सयू : समाने यूथे भवः । उदीचीनां संक्षेपयश्च संशप्यमान- स्योदङ्मुखान् पदिानियत्ता स्थापय । सूर्य चक्षुर्गमयनात् सूर्यप्रभवत्याच सूर्यमेव प्रत्यस्य चक्षुर्गमयन्ति । सर्वेषां म्रियमाणानामे धर्म सत्येतिकवनं यथान्यायमरणपरिग्रहम् । यात प्रति प्राणमन्यवसृजताद् मुगनासिकाभ्यां वायुं वारय वासं संझपैयतेत्यर्थः । ये श्येनाकारमस्य वक्षः कृणुतार कृणुन प्रशसा शस्त्रेणेतिकेचित् । स्वधिस्याकारावित्यपरे । अथवा प्रशस्ती यौहूँ कृणुतादिति सम्बन्धः । शला दोषणी वाह्वोपरितने द्वे दोपयनित्ये- १-अधिग्ववाप c. १६-समानेन c. ३-'दुरः' इति त्रुटितम् .. ४-यज्ञे गृह. R. १५-संज्ञन्तपयध पयश्च B. ५-'मेधावतीम्यां' इत्यादर्शपुस्तकपाटः । १८-पदान् C. अत्र 'उदङ्मुखान् पादान्' इति ६-'द' इति त्रुटितमादपुस्तकेषु । पाट: साधीयान् भवेत् । ७-०स्योन्मुकं c. १९-भत्र स्थापयति' इति 'स्थापयेत्' इति का ८-'इति' इति नाल्यादर्शपुस्तषु । पाठः साधीयान् भवेत् । ९-परस्तातच्छन्दो' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । २५. सर्वेषामृय. c. २१-मुखानासोकाभ्यां c. १०-द्रष्टव्यम् B. २२-'धारयत' इति पाठो युक्तो भवेत् । 11- (पु ०.) रस्तान्चास्य पशो... २३-झपयेत्यर्थः ८. अतः परं भूयसो मन्त्रभागस्य १२-उदकं । अनुकं C. व्याख्यानमादर्शपुस्तकेषु न दृश्यते । १३-'हात' इत्यादर्शपुस्तकपाटः! २४-'प्रशमा' इत्यादर्शपुस्तकपाठः। १४-अनुदन्गतो . २५-यहुक्तादिति' इत्यादर्शपुस्तकपाः । १५-'भ्रा' इति श्रुटितमादपुरतरेषु। २६-अत्र 'दोपमित्येतेन' इति युक्तं स्यात् । २-सज्ञापनाय B.

·अ.५, स. ११. ( ३३३ ) [अध्रिगुः अ.५,पा.२,ख.६. तेन शब्दनोच्यते । शलाकाकारे दीर्घ इत्यर्थः । कश्यपेवांसा कच्छाविव कच्छपौ तदा- फारासौ । अच्छिदै श्रोणी साफल्यमेवाच्छिद्रत्वम् । कवपोरू कवपस्याकारावूरू।खेकः कर- धीरस्तद्वर्णाकारौ सर्वत्र कृणुतादिति सम्बन्धः पड्विंशतिश्चास्य वड्वक्रयः पर्शयस्ता अनुप्ठ्या अनुष्ठानेन यत्नेन निश्चयेन वा कृत्स्नम् उच्च्यावयता उत्कृन्तत । एवं गात्रं गात्रमस्या- नूनं कृणुताद् अनतिरिक्तं च कृणुतात् । कुतः ? ऊबध्यगोहं भक्षिततृणादि यदजीर्ण पशो- रुदरे तिष्ठति तदूरध्यमित्युच्यते यस्मिन Jहते प्रजायते स ऊभ्यगोहस्तं च पार्थिव गर्ने श्वेनं खनतात् खनत । अस्नी अमृक् शब्दस्य लोहितवचनस्य 'पहन्नोमास हैद' इत्ये- वसमभादेशः । ततस्तृतीया लोहितेन च रचः संराजता संयोजैत । तद्धि पशो रक्षस भागः। या उद्भियते वा तस्याः समीपे तत्सदृशो वनिष्टुर्नाम पशोरवयवः, तां चास्या- वयवस्य कस्यचियशसः ख्यापयिता कश्चिद् दुर्जनो विगुणकर्मकरणनिमित्तमयश- स्येन ख्यापयिष्यति । हे शमितारः, पतञ्च ज्ञात्वा हे अधिगो शमीयमेन पशुम् । सुमि शमीध शमितं च शमयध्वं च शीघ्रं मा विलम्बिध मा या शो मध्य हिंसेति । धर्म एयेय हिमा शास्त्रविहितत्वात् । अस्य पशोरुत्कर्षहेतुत्यात् । तथा चैतरेयकब्राह्मणे 'पशुबै नीयमान' इत्यादिभिः हिंसास्तुतिद्रष्टव्या । हे अभिगो है अपाप प्राधान्यख्यापना- थमत्र केवलस्वाध्रिगोरपापस्य चामन्त्रणम् । प्रैपस्तु सर्वेषां देवानां शमितृणां चेति तच्छब्दपरवोदेवास्य मन्त्रस्य अध्रिगुराब्देनाभिधानमित्युक्तम् । अनेकार्थती दर्शयलाह-अमिरीत्यादि । उदाहरणम्- सुभ्य द्योतन्यभिगो शचीवः स्तोकासो अग्ने मेदसो घृतस्य । कविशस्तो वृहता भानुनागा हव्या जुपस्व मेधिरै ॥ फुशिकपुनस्य गाथिनः । तुभ्यं त्वदर्थमित्यर्थः । थोतान्ति क्षरन्ति । अधिगो हे अधृत- 1-'उच्यते' इति पाटोऽत्र युत्तो भवेत् । २-कार्पसा B. कवीया . १३-ततन्धि । ततलि. ३-'स्तत्पर्णा.' इति युक्तं. भाति । ४-'पशवस्ता' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । ५-अमूम. अनृणु . १६-मुशर्मा इत्यादर्शपुस्तकपाटः। ६-'गायत्रे इत्यादर्शपुस्नवपाठः। १२ सयोजयत' इति युक्तम् । १४च वा B. 1"चारण 1. ७-चते. ८-प्रजायते . -गनय भू.. १. अचा,अस्मा. ११-पा• I] १७-'वितन्वय' इति युक्तम् । १८-पग संदेवास्य B. परात्र देवास्य. 15-[ ऋ० ३।२१।४'तुभ्यं प्रो (च्यो ।) तन्ति इत्येव प्रतीकम् B.C.

·} म.५, स.१२. ( ३३६ ) [ आपान्तमन्युः अ.५, पा.२,ख.७. [अथ द्वादशः खण्डः] आपान्तमन्युस्ट्रपलंप्रभा धुनिः शिमीवाश्रमी अजीपी । सोमो विश्वान्यतसावानि नागिन्द्र प्रतिमानानि देमुः । रेणोरापम् 1 अर्धचन सोमो पेन्द्रो वाभिधीयते । यदा सोमस्तदा आपान्तमन्यु- रित्यादीनां पदानामयमर्थः । मन्युर्दीप्तिरापादिता संस्कारेणोत्पादिता दीप्तिर्यस्य स आपान्तमन्युः समुत्पादितदीप्तिरित्यर्थः । तृपलप्रभा तृपलमिति तृपिः सामर्यात् क्षिप्रार्थः। प्रभौति प्रपूर्वत्या भरते ये मनिन् प्रत्ययः ! अभिपयग्रावभिस्तृपलं क्षिप्रं प्रमर्मा मैहरणं यस्मिन् स तृपलभर्मा । धुनिः पवमानाशङ्कया कम्पिता पात्राणाम् । शिमीवान् शिमीति कर्मनाम यागेन संस्कारकर्मणा फर्मवान् । शरमान शाहिसा अभिपयणलक्ष- णा तया हिंसावान् । जोषी ऋजीपांश्च सोमः । यदा पुनरिन्द्रस्तदा दीप्तिर्वा क्रोधो पा सोमपाननापान्तमन्युरुत्पादितदीप्ति उत्पादितकोधो वा तृपलप्रभा सृपलं क्षणं क्षिप्रं दृढं चोच्यते फतरि मनिन् । तेनायमर्थः। तृपलं क्षिप्रं दृढं घा शत्रुषु प्रहरतीति क्षिप्रप्रहारी । घुनिर्भयेन फम्पयिता शपूणाम् । शिमीवान् अत्र पधादिकर्मभिः कर्मवान् । शरुमान शत्रुहिंसया हिंसावान् ऋजीपयांश्चन्द्रः। अतसायनानि 'तं धक्ष्यतसं शुष्कर्म' इत्यादी दर्शनात् अतसादिवृक्षगहनानि । अप्युद- कानि प्रतिमानानि । अप्युपयनानि । धाग्यार्थस्तु यदान्येनार्धर्चेन सोम उच्यते नघण्टु- कं च सोमकर्म तदेवं व्याख्येयम् । उत्पादितदीप्तित्वादिगुणः सोमो यानि च विश्वानि सर्वाणि अतसोवनानि वृक्षे गहनानि वनानि चोदकानि तानि प्रतिमानानि उपमानानि उपमा. नत्येनोपन्यस्तानि सन्ति । न इन्द्र देभुर्दम्नातिर्वधकर्मा न मन्ति ततो हि न्यूनगुणत्व- ५-~आदर्शपुस्तकेष्वत्र सण्डारम्मनिर्देशो न दृश्यते । ९-[क्र. ४।४।४] 10-त्यादनदर्श• B. २-[ ऋ० १०८९५] 'आपान्तमन्यु' इयेव 21-अप्यप. B. अप्यदपवना c. प्रतीकम् B. c. ३-'' इति न दृश्यते B. १२-'या' इति त्रुटितम् . ४---अत्र 'कम्पयिता पत्राणाम्' इति पायो भनेन । १३-अब 'यदानान' इति पाटो युक्तो भाति । ५--'शरमान्' इति त्रुटितम् C. १४-'नि' इति त्रुटितम् . ६--'ऋजीपी' इति नास्त्यादर्शपुस्तकेषु । १५-'अत्रसानि' इत्यादर्शपुस्तपाठः । ७-'दीप्तिवां' इत्यतः परमादर्शपुस्तकेषु 'धुरं सो. १६-अब 'वृक्षगहनानि' इति पाटो युक्तो भवेत् । मपानेनापा (वा.) न्तमन्यु.' इत्यधिक एव १७-'उपमानानि' इति नास्ति B. पाटो दृश्यते। १८. दप्नोतिर्वध.. -चोप्यते B. चोव्यते . १९-'न्यून गुणत्व.' इत्यादर्शपुस्तकपाठः ।

·अ.५, स. १२. म.५, पा. २,ख.७. } इन्द्र ऋजीपी - मिन्द्रस्य हननं तन्न कुर्वन्ति प्रत्युत अर्वागिन्द्राद् भवन्ति न्यूनगुणानीत्यर्थः। एतदू भाष्य- कार भाई-इन्द्रप्रधानत्येके नैपण्टुकं सोमकर्मेति । उभयप्रधानत्यपरं दर्शनं यदा तदैप वाक्यार्थः । योऽयमुत्रादितदीप्सित्वादिगुणः सोमः सर्वाण्यतसानि वनानि तृप्तिद्वारेण तत्प्रभवत्वाद् वृक्षावनानाम् । तदाकारैश्चैवमु- च्यन्ते सोमः सर्वाण्यतसानि चेति । चतुर्थेन तु पादेन इन्द्रस्य स्तुतिरुक्तेनैव प्रकारेण । एवं चोभयप्राधान्यम् । अथवा यदायेनार्धन इन्द्र उच्यते तदान्येनार्धर्चेन यत्तच्छदा- वघ्याहायौं । चतुर्थेन पादेन सम्बन्धयितव्यः । उत्पादितदीप्तित्वादिगुणो यस्त इन्द्रं न प्रतिमानानि देभुरिति । तृतीयेन तु पादेन सर्वप्रभवत्वेन सोमस्य स्तुतिरिति । एवमुभय- प्रधानता । इन्द्रप्रधानपक्षे च तृतीय एव पोदे नैघण्टुकं सोमकर्मेत्युच्यते पात्रयेण बिन्द्र एच । पादो नैघण्टु कस्तु न य इति । अयमपि चतुर्यप्रकारः सम्भवति । शिमीति पृटयमानस्यैय निर्विघक्षयोपन्यासः शमयतेः शमयति हि तनिष्ट व्याध्यादिकमिति । अधया पालयितुमिष्टं सम्पादयितुं रसादन्यदसारमतिरिच्यते । तच्चैनद् ऋजीपम् । कस्मादिति चेत् ? अपार्जितमपजि- तमवेनीय वावभृथार्य तस्यासौ प्रतिपत्तिस्तेन तद्वान् सोमः । अथेन्द्रस्य कथमृजीपित्यमित्याह-अथाप्ययमैन्द्रो निगम इन्द्रस्यापि ऋजीवित्वे लिङ्ग भवति । जीपी वनी पमस्तराषा छुप्मी राजा वृत्रहा सोमपावा । युक्त्वा हरिभ्यामुप॑ यासदर्वाङ् माध्यन्दिने सर्वने मत्सदिन्द्रः"। अनेरापम् । ऋजीपी ऋजीपवान् । दृपभो पर्पिता । तुरापाट् सहेरभिभयार्थस्य णिक, तूर्णमभिभविता शभ्रूणाम् । शुष्मी यलवान् । राजा ईश्वरः । वहा असुरस्य मेघस्य वा हन्ता । सोमपावा सोमानां च पाता । युक्त्वा हरिभ्याम् । कथम् सामथ्यात् सरर्थ उपयासत लोदर्थेऽयं पञ्चमः, उपयातु । अर्वाग् अस्मदभिमुखः । उपगम्य च माध्यन्दिने सबने भेत्सेतु भयमपि लोडर्थ एव तृप्यतु । कः ? इन्दः । १-'गृह' इत्यादर्शपुस्तकपाठः। ८-'अय' इति नास्त्यादर्शपुस्तकेपु । २-'तदेप' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । ९-०मपनीयं B. १०-०जीपच ३-.तप्रवला. ११-[ऋ० ५॥ ४० ॥ ४] 'जीपी वनीति' इत्य- ४-वृक्षवना (न B.) नाव B.C. व प्रतीकम् B.C. ५-पादो . ६-वाक्पगि सन्दिग्धमेव । १४-'अस्मादभिः' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । ७-'कमाति' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । १५-'म' इति त्रुटितम् 'सन्इत्येव पाठः 1. १२-युत्ता B. १३-सस्थम् B.

·[न्द्र मुजीवी म.५, स्व. १२. ( ३३८ ) ५. पा. ३२.५.. म५.पा.२, स.७. योरश्वयोरस्येन्द्रस्य स्वभूनयोः म भाग ऋजीपं धानाश्च । एवं हि हयों- मंजीपित्वम् । इन्द्रे किमायातम् ? उच्यते । सन्तो यस्य सन्ति स तद्वान् भवति यथा साधनवन्तो भृत्या यस्य सन्ति तत्साधनेन राजापि साधनवान व्यपदिश्यते।धनवन्तश्च यस्मिन् सन्ति तनगरं धनयदिति तदित्यभिप्रायः । भागराध्दप्रसङ्गेन धानाशदं निराह । भ्राष्ट्रे भेजना फलके च फिरणार्थ निहिता भवन्ति । दधातर्धाना इत्यर्थः । इयोरस्य स भाग इति नेयं स्वमनीविकेति । निगमं दर्शयति- धानासोमानामिन्द्रादि च पिच च बधा ते हरी धाना उप ऋषीपं जिप्रतामा रथचणे सिमर । यत्त्वा पृच्छाद वपन् पन्नी क्वामीमदया इत्यस्मिन् सुन्वति यजमाने तस्मै मिरास्थाः सुन सुवीर्य यशस्यागुर उनुचं यद्यदचीकमतोतो तत्तथाभूदोतर्यन । अस्ति तृतीयसपने हारियोजनो नाम ग्रहः । तस्यैप प्रपः । धानानां सोमानां च हे इन्द्र अदि पिर च यददनीयं तददिधाना यदपि पेयं तत् पिय सोमम् । घा भसेलोट् प्रथमाद्विवचने तसि लौ द्विवचने कतै उपधालोपत्वजानि भक्षयतां चं। ते तव स्वभूतौ । हरी अभ्यो । किम् ? धानाः । उपजीपं जिग्रे प्राणेन तत्पूर्वकत्वाद् भक्षणं लक्ष्यते, जीपं च भक्षयन्तामित्यर्थः । नच वियर फेवलम् । किं तहि ? आ रथ- चर्षणे सिश भासिथ च पयःपानार्धं रथचपणे 'यो है वां मधुनो हतिराहितो रथ- चर्पणे । ततः पियतमश्विना' इत्यादी मन्त्रान्तरे दर्शनात् । तै कृपस्थापनार्थ रथस्य १-दूमन्ताभयं पाठः सन्दिग्धः। १३-यदल्पं B. पदल्पि.अत्र 'यदस्ति' इत्यपि २-सावनभवन्तो B. साधनगवन्तो c. पाठः सम्भवति। ३-सन्ति रा तत् . १४-बदाम्भसे लो (ल्लो . ) B. c. ४-'शब्दे प्रसं०' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । १५-शो' इत्यादर्शपुस्तकपाठः। ५-भाटेर्भअनार्थः फलवे शकिरणायें B. भ्राटेज- १६ द्विवचने B. नार्यः फलकेशीकरणार्थम् . १७-लोपः धत्व.' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । ६-भवति B. १८-जस्त्वानि c. १९-छीघ्रतो . --[कुन्तापाध्याये प्रष: ६६] 'बन्धा ते हरी' | २०-अत्राये 'अ' कारोऽधिक एव भाति । इत्येव प्रतीकम् B.c. २१-सिनसा' इत्यदर्शपुस्तकपाठः । २२-पथ' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । ९-योजने n. २३-यो भवान् म. B. १.-अन्धि B. | २४-[ऋ० ८:५।११] ११-विवच. २५-इत्यादौ R. इत्याददन C. १२-सदानाः तव साना . २६. वाश्यमिदं सन्दिग्धमेव, नावगतोऽर्थः । ८-भरती तु .

·} ( ३३९ ) .[मशा म.५.पा.२,ख. ७. मुष्टिकं रथचर्पण उच्यते । तास्थ्यात् तद्वतित्वात्ताच्छन्दयम् । मुष्टिकस्ये हतो आसिश्चेति सम्बन्धः । गत सन्तं यदि खा चुपन हे वरिन् पनी भार्या गद्वी पृच्छयात पृच्छेत् धामी- मदया इति 'मद तृप्ती' अतीतप इति । अतो घ्या अस्मिन् अमुकनाम्नि सुन्वति सोमा- भिपयं कुर्यति यजमाने इति । ततोऽसौ पुनर्यदि पृच्छेत् तस्मै परितुष्टः सन् किमरास्याः किं दत्तवानसीति । ततो ध्याः। सुष्ठु सुवीर्य शोभनं शरीरेन्द्रियसामर्थ्यलक्षणम् । यज्ञस्पापुर उर्दूचं यशस्य च आगुर आगूर्णस्य च उर्दुचं समाप्तिम् । कि बहुना । ययदचीकमत यच्च यत् कामितवान् । उत उतशब्दोऽध्यधै तच्छन्दाश्च परो द्रष्टव्यः । उकारः पदप्रणः । तदपि मम प्रसादेन सर्व तथैवाभूदिति । त्वमपि होतर्यज तमिन्द्रं मा विलम्विष्टाः। अत्र माप्यकारी धामिति रूपसियादेशमर्थ दर्शयति-आदिनेत्यादिना । पहि- तेनोपश्लेषितेन द्विर्धचनेन कृत इत्यर्थः । उपधामादत्ते लुम्पति 'यसिमसोः' इत्येवमलोपः। यभस्तिरतिकर्मेत्यर्थ कथनम् । चतुर्थपादं व्याचष्टे जागिरयादिना । श्मशेत्यनवगतमनेकार्थ च । इम शरीरं तस्य व्यापिनी माशिनीत्यवगमः । कुल्या नंदी चाभिधेया । उदाहरणम--- कदा वसो स्तोम हर्यत आ इमशा रुधद्वाः । दीर्घ सुत वाता-य"॥ कुत्सपुत्रस्य दुर्मित्रस्यार्पम् । कदा कस्मिन् फाले अपि नाम स फॉलः स्यात् १-तास्थ्याति ताच्छध्यम C. पाठः-'अपहिलेनोपलेपि ( 2 C.) तेन द्वि- २-सन्दिग्धमिदं पदम् । वंचनेन कृत इत्यर्थः उपधा ( सा B.) वादं ३-पा० १११७२] 'सहियोगे' इति धातुपाटे ते (त B.) लुमति घसिहसोरित्येव मल (c.) कर्मेत्यकथनं ( न C.) मा (नो c.) Y-अत्र क्वेति पदात्परमादर्शपुस्तकेयु कथन पाठो गित्यादिना'। भ्रमालिखितः । एतन्मन्प्रयास्पानान्तरगतः स १०-[पा०६।४।१00] पाटस्तत्रैव दर्शयिष्यते। 11-'तनुजपद व्याचटें' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । अयं ५-तत्र तास B. तत्र तासौ. अत्र तत्रासौं' च पाठ आदर्शपुस्तकेषु लेखक: 'आदिनेत्या- इत्यापि पाठः सम्भवति। दिना' इत्यनन्तरमेव लिखितः। ६-'उदय' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । १३-नाधी. ७-अत्र 'ऽप्य इति पाठो युक्तः । १४-[२०१०। १०५।१] 'कदा वयो' इत्यत्र ८-'कन्धा' इत्यादर्शपुस्तकपा। ५-अयमेव पाठः पूर्वमन्त्रव्याख्यामध्ये लिखितः।। १५-कुत्स्यसुमित्रस्य दुमितस्य वार्पम् . आदर्शपुस्तकैषु लय भविपर्यस्ताक्षर इत्यं । १६-कलस्यात् २. कालस्यात् . v पाठः १२तस्या व्या. प्रतीकम् B.C.

·अ. ५, ख.१२. (३४० ) [ময়া अ.५, पा.२, ख.७. यस्मिन् वसो हे प्रशस्य धनवन या । स्तोत्रं हर्यते कामयमानाय । आवेत्ययं रुघहित्यनेन सम्बन्धयितव्यः । अवारपद त्यामपरोस्यति । वा: यारयिष्यति च । कदा सोमः सम्प- त्स्यत इत्यभिप्रायः । कथमिय ? धर्मशा लुप्तोपममेतत् श्मशेव कुल्येव उदकानि । नोंडीव वा शरीरि अन्नपानरसम् । दीर्घमिति स्तोत्रस्य विशेषणम् । सुतं सोमं प्रतीतिः । सप्त- म्यर्थे वा द्वितीया ।यः सुते सोमे यातायाय उदकनामैतत्, उदकाय वृष्टयुदकार्यमिति शेषः। इति स्कन्दस्वामिकते निरुक्तविवरणसमुच्चये दशमस्या-(पञ्चमस्या-) ध्यायस्य द्वितीयः . समाप्तः। [द्वादशश्च खण्डःj 1-अवेय यत्र रु.B. अवेन्य यत्र धदि.. २-तय्यम्' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । ३-पामय.B. ४-'इम' इति श्रुटितम् B. ५-नानधीव वा.ल. ६-दारीरी B. ७-'यः' इति न दृश्यते . -अयं कोष्ठान्तर्गतः पाटो नास्यादर्शपुस्तकेषु । ५-आदर्शपुस्तकेषत्र खण्डसमाप्तिनिर्देशो न दृश्यते।

·} [उर्वशी 1 1 ( ३४१ ) म. ५, पा.३, ख. १. [अथ दशमस्य (पञ्चमस्याध्यायस्य) तृतीयः पादः ] उर्वशीत्यनवगतम् । उरी महान् । अप्सरा इत्यभिधेयकथनम् । उर्वस्यश्नुत है- त्यादि व्युत्पत्तिकर्थनम् । उरु महत् स्थानं यशो या व्यामोतीति उर्वशीत्यवगमः । ऊरु- भ्यामश्नुते सम्भोगकाले कामिनं वशीकरोति शिल्पाचारकुशलेत्यर्थः । उशिनीत्यव. गमः । उवा महान यशः कामोऽस्य महेच्छेत्यर्थः। व्यधिकरणे या बहुव्रीहिः, बहुषु कामो ऽस्योः, यहूनां घा कामो यस्यामिति । उविशेत्ययगमः । अर्थकथने प्रसक्तमपसर-शब्द निराह । अप्सारिणीत्यप्सराः, अन्तरिक्ष वा घिच. रन्ती उदके या तत्प्रभवत्वस्मरणात । स्त्रीजलक्रीडाभिप्रायेणाप्तरः । अपिवेत्याचप्सर श्यदस्य निर्वचनान्तरविवक्षया अप्सशब्द तावनिराह । रूपनामेत्यर्थकथनम् । अप्सा. तेर्धातोः अप्सातिश्च धाक्षणेनिव्यक्तवचनोऽत्र फलप्यते । ऐसातेक्षणार्थस्य नन्पूर्वोऽयं निर्देशः । तन्दि नियमेनाभक्ष्यं भवति नहि सद् भक्ष्यते । किं तहि १ श्रादुर्शनीय द्रष्टव्यं व्यापनीयं वा । कर्तफत्यो याहुलेन । नाप्सातेरप्सः । किं तर्हि ? आप्नोतः सोऽन्तकरणं हस्वत्वम । व्याप्यते नेप्रेण नयनाश्रयो द्रष्यमित्यपसः । साष्टं दर्शनाय नम्पूर्वस्य स्पर्शः स्पर्शनार्थस्य सकारपकारविपर्ययेण वर्णलोपेन चाप्त इति शाकपूणिर्मन्यते न स्पर्शनाय । एतदुक्तं भवति । अस्पष्टमयद्धं स्पर्शनाय । फस्य तर्हि स्पष्टम् ? दर्शनाय येत्यस्मिन्नर्थ एतद् वचनम इति भक्षस्य निगम इति शेषः। २४ १-अयं कोष्ठकान्तर्गतः पाठो नास्यादर्शपुस्तकेषु ।। १५–मन्दिग्धोऽयं पाठः 1 कदाचिदत्र 'भक्षणनि. २-पादारम्भ निर्देशो मास्ति . त्तिवचनतोत्र' इति पाठो भवेत् । ३-ओ उवैशिय.. ४-महत. १६-स्फातेमक्ष B. ५-०त्तिद्वचनम् c. १७-द्विनियमेनारक्षणवति B.C. ६-त्' इति त्रुटितम् . १८-नि है सत् । ७-त्यनवगम: B. १९-०र्शनी (नि B.) यमत्सः I. c, ८-०रुभ्यां वाइनु.. २०-कतक्त्यो याहुकेन C. सन्दिग्ध एवायं पाठः । ९-शिल्पोचार.. ११-नापतेरप्स: B. २२-[ धा० ५। १४] १०-ऊर्वशीनीय.. २३- सव्यते न न (नास्ति ।.) नाश्रयो B. C, ११-कामोस्सयां वः . २४-ध्यवास्मि । यैवेस्मि.. १२-उल्प(त्य) शेत्यवगमः . १३-०सगशब्द . २५-०मय इति B. १४-अपारशब्द , अपारशन्दं c. २६-'म' इति अटिनम् ·[ उर्वशी १ अ.५, ख.१३. ( ३४२ ) भ.५,पा.३,ख.१. अप्सोनीयमिति यदुक्तं तत्स्वमनीषिकाशङ्कविनिवृत्तये निगमोपन्यास:- यद् प्रामे पदरण्ये यरमभायां यदिन्द्रिये । यदेनश्चकमा धयं यदप्राश्चमा वयम् । यदेकस्यापि धर्मण्येतत्तदवयजामहे स्वाहा ।। फरम्भपात्रहोमे दम्पत्योर्यजमानयोग्यं मन्त्रः । यद् प्रामे यदरण्ये यचारण्ये यत्सभायां गृह इत्यर्थः । यदिन्द्रिये इति सप्तमी तृतीयायें, इन्द्रियेण प्रजननास्येन । यदेक. स्यापि यचावयोरेकस्यापि यश्च समुचितयोधर्मणि धर्मशब्दः फर्मवचनस्तृतीयायें एपा सप्तमी, फर्मणा यदप्सो यचाभक्ष्यभक्षणं चकमा वये 'अस्मदो द्वयोच' इत्येवमिदं द्वयोवञ्चनं कृतवन्तो वयम । यदेन यश्चान्यदपि फिश्चिन्मनसा व्यभिचारात पापं चक्रमा वयं कृतवन्तो घयं तत्सर्वमनेन करम्भपात्रहोमेन अवयजामहे अयपूर्वो यजिरप- नयनार्थः। स्वाहेति प्रदानार्थों निपातः अस्मिन्निगमेऽसशब्दोऽभश्ये हष्ट इत्येतदयष्टम्मा- दप्सातेरतो नाम इति । यच्चोक्तं 'व्यापनीयं या' इति तत्रापि निगमं दर्शयति 'अप्सो नाम' इति व्यापिन इति । आप्नोतेाप्त्यर्थस्याप्स इति रूपम् । तत्रैप निगमः- पृथिव्याः पुरीषमस्यप्सो नाम तां त्वा विश्वे अभिगृणन्तु देवाः । स्तोमपृष्ठा पृतवतीह सीद प्रजावदस्य द्रविणा यजस्वा- श्विनावयूँ सादयतामिहत्वा द्वितीयाग्निवये आश्विनीनामिष्टकानामेकस्यामयमुपधानमन्त्रः । पृथिव्याः पुरी- पमसि त्वं पृथ्वी व्याप्नोपि । तच अप्सो नाम व्यापिनो यद्रूपं तत् त्वमसि तदात्मिका त्यमसीत्यर्थः। तां त्वा विश्वे सर्वे अभिगृणन्तु अभिष्टुवन्तु देवाः । त्वमपि स्तोमपृष्टा स्तोमैः पृष्ठा स्तुता सती सतीत्यर्थः। घृतवती धृतेन व्याघारणाख्येनोदकेन या प्रलोपेगते -अस्थानीय B. चिलेसकेन तन्मध्यगतः पाटो भ्रमान लिखित २-[ काट• सं०1४] ३-यदि हिये B. इति भाति । अस्माभिरेवायं परिकल्प्यानु- ४--अत्र 'अपिशब्दाच' इति पाठः रामाबीनोभवेत् । सारमत्र निवेशितः। ५-धर्मि (मी इ.) शमशब्दः B.c. ८-मैत्रा० सं० २] ६-[पा. १।२१५९] ९-'तदाश्चिश' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । ७-'अप्सो नाम' इत्यतः परं 'इति । यञ्चोक्तं | १०-'त' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । इत्यारभ्य 'त्वं पृथ्वी व्याप्नोपि । तव अप्सो ११-'पृष्ठः' इत्यादर्शपुस्तकपाटः । माम इत्यन्तः पाटो नास्त्यादर्शपुस्तकेषु। आधे ) ११-'' इति श्रुटितमादर्शपुस्तकेषु । 'अप्सो नाम' इति पाई द्वितीयमवबुध्य वेन- १३-प्रलेपगते c. सन्दिग्धोऽयं पाठः।

·} स.५, ख,१३. । ३४३) [उर्वशी म.५, पा.३, ख.१. तद्वती इहाग्नौ सीद । सा त्वं प्रजावत् प्रजासहितमस्मै अस्मभ्यं द्रावणानि यजस्व घेहि । सा त्यं न स्वतन्त्रा सीदसि । किं तहि ? अश्विनी अध्व! देवानामध्यरे कामयितारी सादयताहि त्वाम्। एवमप्सशब्दं निरच्य उत्तरार्धविवक्षया-तो भवति । तदित्यनेनापसन्द- चान्य रूपमनयोश्या आत्तं साफल्येन गृहीतमित्यर्थः । अस्मिस्तु पक्षे निदान इत्यस्य उत्तरार्ध इत्यभिप्रायः। अत्र च नित्यपक्षे केचिद् उर्वशी विद्युद् घायुः पुरूरवा इति मन्यन्ते । सा च उरु अन्तरिक्षमश्नुते प्रभया । इह तु इतिहासपक्षमास्याय तस्या उर्वश्या दर्शनादित्यादि तदर्थाभिधायिन्येपा। [ इति दशमस्या-(पञ्चमस्या-) ध्यायस्य प्रयोदशः खण्डः j -योर्वत्या' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । ८-अयं सन्दिग्धः पाठः। कदाचिदत्र 'रा दाने इत्यस्य उत्तरस्यार्थ इत्यभिप्रायः' इति पाठो 1-'तद्वति' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । २-अस्मे । ३-सीतति B. सीदति . ४-कर्माय र सादत्वामिह B. कामीय ता रु साद- स्वामिह . ५-तत्र B.यता, ६-शब्दं वाच्य B. शब्दयोच्य , भवेत् । -अन्तिरक्ष B. १०-आदर्शपुस्तकेयन्त्र सण्डसमातिनिर्देशो न दृश्यते।

·[उर्वशी } म.५, स्त्र.१४. ( ३४४ ) अ.५, पा.३, न. २. [ अथ चतुर्दशः खण्डः उतासि मैत्रावरुणो वसिष्टोइयां ब्रह्मन् मनसोऽधि जातः । द्रप्स स्कन्न ब्रह्मणा दैव्येन विश्वे देवाः पुष्करे त्वाददन्त । यसिष्ठस्य स्तुतिरिन्द्रस्या संवादो वा तेषाम् । उतशब्दोऽप्यर्थे । अप्यर्थश्च समु- चयः । किं समुचीयते ? जते"कं तावन्मनोः प्रजायते मान"तवजन्मरीचिररिङ्ग- समिति स्वराणाम् । अप्यसि मैत्रावरुणम् । अन्ये तु पूर्ववर्गापेक्षं समुच्चयं मन्यते । ततश्च सापि व्याख्यायते। विद्युतो ज्योतिः परि संजिहान मित्रावरुणा यदपश्यतां त्वा । तत्ते जन्मोतकं वसिष्ठागस्त्यो यत्त्वा विश आजभार ॥ विद्युतः परि उपरि ज्योतिः सजिहान संगच्छमानमेकीभवत् पिण्डीभूतं तेजः शरीर- मित्यर्थः । मित्रावरुणो यदपश्यतां दृष्टवन्तौ वा त्याम् । तत्ते तय जन्म एक हे वसिष्ठ । उत अपि अन्यद् द्वितीयम् । फतमत् ? उच्यते । मित्रावरुणयोः सकाशात् । कयम् ? अगस्त्य अषिर्यद् यदार्गमत् विशो मनुष्यान् प्रति आर्गतस्तदा वसिष्ठोऽपि । अतः सहागमनाद् अगस्त्यो वसिष्ठमानवानित्युच्यते । एयमस्यामृचि उतशम्देन समुच्चयार्थदर्शनाद् मित्रावरुणयोः सकाशाद् यजन्म प्रदर्शितं तस्ययोत्तरयर्चा प्रकारोपवर्णनं क्रियते । तत्र चोतशब्दोऽपि चेत्यस्यार्थे । उतासि अपि चानेन द्वितीयेन जन्मप्रकारेणासि मित्रावरुणयोरपत्यमित्यर्थः । हे घसिष्ठ । फतमेन ? उच्यते । उर्घश्या अप्सरसोऽधि उपरि हे प्रामन् यन्मनश्चित्तमभिलाप इत्यर्थः कस्य ? तग्निदेशसामानिमत्रावरुणयोस्ततस्त्वं १-आदर्शपुस्तदेवत्र सण्डारम्भनिर्देशो न दृश्यते। ७-'उपरि' इति द्विलिखितम् . २-[. m'उतासि' इत्येव प्रतीकम् ८-चिण्डीत c. ५-'यद' इति B. 'द' इति C. पुस्तके च ३-अत्र 'दसिष्ठस्याः सस्यैव स्तुतिरिन्द्रस्य या श्रुटितम् । सवादो वा तेषाम् । इति पाटो युक्तः स्यात् । १.-'या' इत्यादर्शपुस्तकपाठः। ४-जतेन्मान्तावन्मनोः प्रजायने मानसन्तव जन्म १-यदात्य B. यदावद C. सन्दिग्ध एवात्र पाठः । मरीचिः श्यंगिरसमिति स्वराणात C. अस्य अस्माभिरानुसारमत्र क्रियापदं निदेशितम् । वास्यस्य पाटो भ्रष्टविपर्यस्ताक्षरोऽनवगतार्थ १२-आहतं तदा R. आगतम तदा ०. एव । १३-आइतवान् B. ५-अत्र 'पूर्वर्गपेक्ष' इति पाटो युत्तो भवेत् । १४-अत्र 'उतशब्दस्य' इति पाटो युत्तो भवेत् । [२०७॥१३..] B.C.

·अ.५, ख. १४. (३४५ ) [उशी अ.५, पा.३,ख.२. जातः । तस्या दर्शनात तयोः स्वभून द्रप्स पसशब्देनानत्यन्तच्छन्नानि बहुलं यत्नमुच्यते । तच्छेह सामद्वितः स्कमम् । ब्रह्मणा देव्येन देवानां वभूतेन ऋगादिलक्षणेन तृतीयोस्तुतेः स्तुवन्त इति शेषः । विश्व सर्वे देवाः पुष्करेऽन्तरिक्षे भूमावपतितमेव या त्यां त्वत्कारण- भूतं योजमित्यर्थः । भददन्त ददिर्धारणार्थः, धारितवन्त इत्यर्थः । चतुर्मुखेन या ब्रह्मणा सह विश्वे देवा इत्यर्थः । अथवा स्वदीयेनैवान्तरात्मना ब्रह्मणा क्षेत्रनिनिमिशापाद् द्विशीर्ण- शरीरेण वा धृतमिति शेषः। दप्सः सम्भूत उपचितार्थः सन् सानीयः सा भक्षणे | भक्षणेन चान संभोगहेतुत्वं लक्ष्यते संभोगहेतुमित्यर्थः । भक्षणीय एच या स्त्रीयोन्याः । संभरतेः सातेश्च दप्स इत्य- था। पुष्करस्यान्तरिक्षनामसु पय॑मानस्यैव निर्विवक्षयाऽनेकार्थप्रदर्शनाय चोपक्षेपः। पोपयति भूतान्यवकाशदानेनोदकधारणादिना चोपकारेण । उदकमाए पुष्करं देव- पितृमनुष्याणां पूजाकरत्वात् । पूजयितव्यं या देवतारूपत्वात् । 'आपो वै सर्वा देवता:' इति श्रुतेः । पूजयितव्यं पुष्करमित्यर्थः । इदमपीतरत पद्मं पुष्फरमेतस्मादेव धातोः । तेनाप्युच्यते पूज्यते वा तदेवं शोभनत्वात् । वपुष्कर वा सन् वकारलोपेन पुष्करं शो- भाकरमित्यर्थः । अक्षरवर्णसामान्यात सुमनस्सामान्याता प्रयुक्तं पुष्पं निराह-पुष्पं घुपतेस्तदू विकसितं भवति । पयमितिहासपक्षे । नित्यपक्षे तु वर्चशी विद्युद् वशिष्ठोऽन्याच्छादित उदकसंधातः । वसुनिमित्त- त्याचा वसुमत्तमः । मित्रावरुणायपि वाग्वादियौ विश्वे देवा रदमयः । एकवाक्यताये चात्र तच्छदाध्याहारः कर्तव्यः । तेनायमर्थः । यत पूर्व तावत् पृथिव्यां भवः पार्थिवः । उत अप्यसि मैत्रावरुणो मित्रावरुणाभ्यां वाय्वादिस्याभ्यामाकृष्टः सन् तत्सम्बन्धानमैत्रा- वरुणो मित्रावरुणसम्बन्धीत्यर्थः । हे वसिष्ठ आच्छादयितृतम सुनिमित्तत्याना वसु- मत्तम उदकसंघात उर्वश्या उर्वन्तरिक्षव्यापिन्या विद्युतः । अधि धात्यर्थत्यानुवादी जात 2-प्स' नास्त्यादर्शपुस्तकेषु । १:-व' इति त्रुटितमादर्शपुस्तके पु। २-अपमावावयरामाप्तेः सन्दिग्धः पाठः । १४-अत्र 'सत्' इति पाठो युत्तो भवेत् । 1--अन हतीयाश्रुतेः' इति पाठः स्यात् । १५-वकारलोपेन . ५-वीशीर्ण c. १६-'पुष्पः' इत्येव पाठ ६-सप्तप्सा. c. सन्नरपातीयः B. 'पुष्यते' इत्युचितम् । ८-स्त्रियोण्य , स्त्रियोन्य C. १७-'नित्यपक्ष' इति नास्त्यादर्शपुस्तकेपु . १०-पादयमा.' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । पुस्तके 'तु' इत्यपि नास्ति। ११-० प्रा० १ ॥ १६ ॥ कौ० मा ११ । ४/१८-मित्रावरुण' नास्त्यादंशपुस्तकेषु । १२. सन्दिग्धमिदं पदम् ।। ४-अथ चा. आदर्शपुस्तकेषु । अत्र ७-स्पा. ९-स्नातय B. १९.'' इति त्रुटितम् c,

·घ.५ व. १५.
( ३४६ )
[वयुनम
म.५,पा.३,ख.२.
उत्पन्नः। हे अमन परिवृद्ध उपचाराद्वाग्रह्मणोऽन्यस्य हेतुभूत । मनसः । निमित्तलक्षणा
चपा पञ्चमी तमसायसम्बन्धात् संकल्पो लक्ष्यते । स मित्रावरुणचप्राणां संकल्पनि-
मिसत्यादित्यर्थः । दप्स समितं भक्षयितव्यं चोदकसंघातं स्कनं मुक्तं ब्रह्मणा दम्येन दिवि
भयेनादित्येन विश्व देवा रक्ष्मयो मध्यमाया" .."प्रावृषि पुष्करे ऽन्तरिक्ष त्वां घा.
लियन्तः । एवं सिनवादीनामप्युर्यशीत्वे मन्त्रा ययासम्भवं योजनीया इति ।
पंयुनमित्यनवगतमनेकार्थे च । येते(तोर्ययुनमित्यपगमः । कान्तिवेत्यभिधेयम् ।
मोदाहरणम्-
[इति दशमस्या-(पञ्चमस्या) ध्यायस्य
चतुदर्शः खण्डः
-
१-बामणों' इत्यादर्शपुस्तकपाठः।
१-अत्र 'मनसोवसम्बन्धात्' इति तन्मनसोऽवस.
बधात' इति । 'मनमप ( सम्मनसथ )
गम्मधारातिरापाठो भव।
1-Malc.
५-धारिभवन्तः .
६-वयुन.c.
७-च' नास्यादपुस्तके।
कितीतो पपु. ल.
रमतं .
५-आदर्भपुस्तके प्यार ममाप्तिनिदेशो न रयते।

·२ [ वयुनम् । वाजपस्त्यम अ.५.पा.३, ख३. [अथ पञ्चदशः खण्डः स इत्तमोऽक्युनं तन्वत् सूर्येण वयुनवचकार । कदा ते मी अमृतस्य धामेक्षन्तो न मिनन्ति स्वधावः ।। भरद्वाजस्यार्पम् । अत्रेतिहासमाचक्षते 1 वृत्रः किल महत्तमततान । तेनावृतं सर्वमप्रज्ञानं बभूव । तं ततम्वत् सूर्य दिव्यारोपयाचकारेति । सदेतेनार्धनोच्यते । स इदेवार्थे स एव प्रकृत इन्द्रः। अवयुनम् अकान्तमप्रशानं या निरुद्ध सर्पष्टिपथमित्यर्थः । तत्तन्वद् अत्यन्तं सतवद् विस्तीर्यमाणमित्यर्थः । सूर्येण यथुनवत् कान्तिमत प्रज्ञानवद्या चकार । वृत्र हत्या सूर्य दिव्यारोपितवान् । कः ? इन्दः । प्रातः प्रातच सूर्यमुद्गमयन् अस्तं च नयति । परोवर्चः प्रत्यक्षकृतत्वाद् भिन्नं वाक्यम् । कदा फस्मिन् काले । ते तप स्व. भूतम् । मर्ता मनुष्याः । अमृतस्य अमरणधर्मणः । धाम स्पानं वेद्याख्यमभिप्रेतम । इयसन्त इत्यपि यजते: सन्तस्यादिलोपेन रूपं सब स्थान वेद्यास्यमियक्षन्तः खनेद्यादि हिंसन्ति। सर्वदानेनादिसंस्कारैः संस्कुर्वन्तीत्यर्थः । स्वधावः स्वधानमुदकं वा तेन तद्वत् । वाजपस्त्यमित्यनवगतम् । वापतनमित्यवगमः । उदाहरणम्- सं सखायः पुरोरुचं पूर्ण वयं चं सूरयः । अस्याम वाजगन्ध्यं सनेम वाजपस्त्यम् ॥ अम्बरीपस्य अजिश्वनचापम । पारमानीयमतः सोम उच्यते । तं प्ररुतं सोमम्। सखायः समानरुपाना ऋत्विजः। पुरोश्च सर्वस्य पुरतोऽग्रतो र दीप्तिर्यस्य तं पुरोरुचम् । गूयं वयं च सूरयः स्तोतृनौमतत् स्तोतारः । अश्याम अनुमः । फोदशं सोमम् ? वामध्ये पाजेनान्नेन सपत्यादिना मिशयितव्यम् । प्राप्य च सनेम संभजेमहि । पानस्य वाजे 1-आदर्शपुस्तकेयत्र खण्डारम्भनिर्देशो न दृश्यते । 11-अत्र कश्चन पाटस्त्रुटित आदर्यपुस्तकेदिति २-०६।२।।३] 'स इत्तमः' इत्येव प्रतीकम् R.C. १२-अत्रन' कारोअधिक एव भाति । ३-सर्व प्रशाने B. १३-वाजवस्त्यमित्यनवगतः B. ४-इतलन्दुः . 11'ज' इति श्रुटिवमादर्शपुस्तकेषु । ५-वयुनः . १५-[१०९१९112]'त सखायः' इत्येव ६.-.ज्ञानवो. 1 प्रतीयते। ७-२८पय००, ८-'' इति श्रुटितम् B. ५-'सक्ष' इति श्रुटितम् B. 'इत्यादर्शपुस्तकपाठः। प्रतीकम् B.C. १६-आरश्याम अनुतः C. १७ वामपन्य B. वाजगायक १८-याजवी. १.-'मानन्तस्पा.'

·म.५, ख.१५. ( ३४८ ) । याजगन्भ्यम् । गध्यम् म.५, पा. ३, ख. ३. चाग्नं पतन च परमेतदनाधमस्माकमिति मन्यमानाः पतन्ति यस्मिन् देवास्तमित्यर्थः । चाजगन्ध्यमित्यनयनम् । गंध्यत्युत्तरपदं वाच्यमत्रापि गन्ध्यमित्येयापानवगन- मित्यर्थः । अत्र च मन्त्रक्रममनाहत्य निगमसमानायक्रमेयोपन्यासः । तद्धि व्याख्ये- यतया प्रकृतत्वात् । उदाहरणं पूर्वमे त सखायः' इति । गयमित्य नवगतम् । गृहातेरिति धातुनिर्देशः । ग्राह्यमियवगमः । आत्मना मिथयितव्यमित्यर्थः । उदाहरणम्- यासि कुरसेन सरयमवस्युस्तोदो चातस्य होरीशांनः । ऋचा वाज न गयं युयूंपन् कविर्यदहन पार्याय भृषात् ।। वामदेवस्यापम् । इन्द्र उच्यते। यासि त्वं कुरसेन सहयोगलक्षणे तृतीया कुत्स- नाना प्रियसखेन ऋपिणा सह । सरथ क्रियाविशेषणमेतत् समानो रयो यस्मिन् याने तत् सरथं यासीति साधु पतन्ति समानेन रथेन यासीत्यर्थः । अवस्युरवस्तर्पणमात्मानं सोमेन तत्कामः । तोदस्तोदकः प्रेरयिता वातस्य यातादपि शीघ्रतर इत्यर्थः । स्यादेतत् । शीघ्रत्वादनधीनाश्व इति होरात्मीययोरश्वयोरीशान ईश्वरो पक्ष्याभ्य पवेत्यर्थः । ऋम्रा प्रजुना । केन ? सामर्थ्यान्मार्गेण । वाजं न वाजमिव अन्नमिव । मध्ये माझं भोज्यमस्मिना मिथयितव्यं भक्षयितव्यमित्यर्थः । युयूपन् 'यु मिश्रणे' मिश्रयितुमिच्छन् विभक्षयिपुः सोममित्यर्थः । कविर्मेधावी फदा ? उच्यते । यदहन पार्याय पारणाय प्राप्तये सब यशं प्रति भूपाद् भवति । यस्मिन्नहानि त्वं यज्ञं प्राप्नोपि तस्मिनित्यर्थः । गध्यतिरित्यनवगतम् । धातोरथस्य चानवगमात् । अतश्वाह गध्यतिर्मिश्रीमाय- फौति । अत्र विगृह्यमाणस्य मिश्रोभायाद् गृह्णात्यनुगम एव लक्ष्यते यस्मिन् कर्मणि मिथीभवनं तत् कर्मेत्यभिप्रायः । उदाहरणम्- 1-गन्ध्य इत्य.B. गन्ध इत्य. C. इत्येव प्रतीक, B. C. २-गन्ध्यतिरत्तरपदं वाचं ये चात्रापि' इत्यादर्श-10-'स' इति त्रुटितमादर्शपुस्तकेषु । पुस्तकपाठः। ११-गध्यक ३-'गन्छत्येवात्रा.' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । १२-भोज्यात्मना' इति पार; साधीयान् भवेत् । -मन: म. B. १३-[धा० २१ २३] ५-अत्र 'तथाहि' इति पाठो युक्तो भवेत् । १४-यदहत् वार्याय वारणाय c. ६-३' इति त्रुटितमादर्शपुस्तकेषु । १५-'गन्ध्यतीत्य इत्यादर्शपुस्तकपाटः । ७-०सायमित्य• B. १६-न्ध्यमिति मिश्री• B, गन्ध्यति मि.. ८-गन्थ्य इत्य. 1. गन्ध्यमित्य.. १७-अप्रापि च गृह्य.. ९-[३.४।१६। 11] 'यासि फुत्सेन' ·[गध्यतिः अ.५,ख,१५, छा, ५, पा.३, ख. ३. आगंधिता परिंगपिता या कशीव जईहे । ददाति मह्यं यादुरी याशूनां भोज्यो शता ॥ भाषयव्यस्य । स स्वया भार्यया रोमशया संभुव मामित्युक्तस्तामनयर्चयाँ प्रत्याह । तेनेयमृत चरूप जायापत्यो वै ऋचौ संवादौ । आमेधिता प्रागृहीता आमिश्रिता अर्वय परिष्वक्ता सतीत्यर्थः । परिगधिती सर्वतोऽन्तहिश्च मिधिता आलिङ्गन्न- चुम्बनपुरस्मरं प्रक्षिप्तप्रजनना सानुराग संभोगाय परिगृहीता च सतीत्यर्थः । यो कशीकेय दिवे यशाने' इति हि धूयते । स हि नकुलप्रकारः । अश्यमेधे मन्त्रेषु प्रयोग- दर्शनात् । कशाशब्दः पूतिकेशवचन । तस्मात् 'जातेरस्त्रीविषयोत' ईफारः स्त्रीप्रत्ययः। पूतिकेशी कशीकेय सा यथा पूसिकेशी सम्भोगकाले गृह्णीयात् तद्वत् । जङ्गहे तदत्र गमिः सामर्थ्याद् ग्रहणार्थः, गृह्णाति पूलिकेशीय परिष्वज्येत्यर्थः । परिष्वज्य च ददाति गह्यम् । यारी योदुरित्युदकनाम रो मत्वर्थे रेतोलक्षणकेनोदकेन तद्वती, भूम्निच मत्व- र्थीयः । भभूत रेतः क्षरन्ती आविर्भूतमेहरसेस्यर्थः । ईकारश्चान्दसः । योशूनां शता याशु- 1-[ऋ० ११ १२६ ॥ ६] 'आगतो परि' इति १३-अत्र 'वचनः इति पुंलिङ्ग पाटो युक्तः स्यात् । पाठः प्रतीकत्वेनादर्शपुस्तकैपु निर्दिष्टो वर्तते । १४-[पा० ४११६३] जातेर विषयात् । आतेरस्ति भत्र 'भागधिता परि' इति पाठो युत्तो भवेत् । विपयात् . २-भावयाप्यन्य स्वया' इत्यादर्शपुस्तकमरः । १५-आतिफेशिकेशि फेव सायथा पूतिके.शी सम्भोगकाले अब 'घ' इत्यपि त्रुटितमस्ति c. गृहीयार तद्वर्जयेत् । तदनभिस्सामर्थ्यात् ग्रहण- * अत्र 'सभुश्व' इति युक्तम् । रथं गृहाति पूतिके.शीव परिष्याज्ये इत्यर्थ: B. ३-यईया' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । आतिकेशिकेशिमकर सा यथा पूरि केशी ४-बरू च जायापत्यो वे ऋचौ संपाद: C. अयं सम्भोगकाले गृहीयात् तदुर्जयेम भगमिस्सा- पाठः सन्दिग्ध एव। मथ्यात् ग्रहणारयमरानाति पूतिकेशीय पशि. ५-'ग' इति त्रुटितमादर्शपुस्तकेषु । पाज्ये इत्यर्थः । ६-'भारणीता' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । १६-यादुरी' इति त्रुटितम् . ७-'मिता' इत्येव पाठ आदर्शपुस्तकेषु। १७-यागुरीत्यु• B. योदुरीत्यु. ल. ८-'व' इति त्रुटितम् B. डैयवे गाई c. १८-सदती B. त्वदति र ९-'गन्धिता इत्यादीपुस्तकपाठः .:-तथाच मनुप्सूत्रे (पा० ५५२।९४] पतञ्जलि:- * 'सानुगगे' इति युक्तम् । १०- कशी.. 'भूमनिन्दाप्रशंसासु नित्ययोगेऽतिशायने । ११-[ यजु० २४ । २६ ॥ मैत्रा० सं० ३॥ १४ ॥ ७] 'कशानीति' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । २०-द पाशन शेता इ. दयाश्रम शेता, १२-अकरम् . २१-पश्यदः . यशुशन्दः ०. संसर्गेऽस्तिविवक्षायां भवन्ति मुतवादयः। इति।

·[कौरयाणा द म.५, स्व.१५. म.५,पा.३, व.३. शब्दः सम्भोगे, सम्मोगानां शतानि च । यच्छब्दश्रुतेस्तच्छन्दोऽध्याहार्यः । सा भोज्या सा भोगार्हा सम्भोगयोगया। वम यन्तबालत्यान्न तावदेवंरूपेत्यर्थः । फोरयाण इत्यनवगतम् । कृतयान इत्यधगमः । शत्रून् प्रति कृतमेव यानं येन नित्यं कृतगमन इत्यर्थः । हेस्त्यश्वरघेत्यादि सामामिकं कृतमाकल्पित प्रयाणामिमुख यानं यस्य । उदाहरणम्- यं मे दुरिन्द्रो मरुतः पार्कस्थामा कौरैयाणः । विश्वेषां त्मना शोभिष्ठमुपैव दिवि धाव॑मानम् ॥ मेधातिथि नमनयाचष्टे । यमिति रोहितस्य ऋपभस्य प्रतिनिर्देशः।कुत एतत् ? उसरस्याभूचि- रोहितं मे पाकस्थामा सुधरं कक्ष्यमाम् । अदादायो विबोधनम् ॥ इति पाकस्थाम्नस्तस्य दानदर्शनात् । अतोऽयमर्यः । यं रोहितमृपमं मे मां दुरदु. दत्तवन्तः। के ? इन्द्रो मरुतश्च । पाकस्थामा स्थामशब्दो लोके माणे प्रसिद्धः पाफः परिपको महान स्थामो यस्य सः पाकस्वामी महाप्राणश्चेत्यर्थः । भोजो नाम राजा कौरयाणः शत्रून प्रति कृतयानः । विश्वेषा सर्वेषां वृषभाणा मध्ये रमना 'मन्यायादेः' इत्याकारलोपः, मात्मना एवं शोभिष्टमतिशयेन शोभावन्तम् । महता नादेन उपदिवि धावमानमिव । विधि द्वितीया सप्तमी । दिवव्याकाशेनैव गच्छन्तमित्यभिप्रायः । यच्छ्रुतेः साफाडक्षत्यात सच्छब्दोऽध्याहार्यः । तमहं प्रतिगृहीतया निति शेषः । अयया यमिति सप्तम्यर्थे द्वितीया । उत्तरेयेर्चा चकवाक्यता । यस्मिन् काले महा दत्तवन्त इन्द्रादयो दानानि । यस्मिन्निति श्रुतेस्तस्मिन्नित्यध्याहार्यम् । तस्मिनेव सर्वेषां मध्येऽतिशयेन शोभावन्तं महता नादेन वृहता उपधायमानमिव दियि रोहित वृपमं मे मां पाकस्थामा महायलो भोजो राजा सुधुरं सम्यग्यमानत्वात् शोभना धूर्यस्य 1-'य' इति त्रुटितम् C. पशब्दभ्र• B :-[२०८॥३॥२२]१.-स्तामश'इत्यादर्शपुस्तकपाठः। २-भोग्या' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । ३-०गयोग्य B."-माने स्थामे यस्य B.. -त्वमत्यन्तत्वालवामाताववमेवरूपेत्यर्थः' इत्या- | १२-पावस्थावान् महा. 1.0. दर्शपुस्तकपाटः। १३-आत्मानां B आरमना C. ५-अस्त्यसर. B. अस्म्यश्वर.. १४-[पा०६४|४]] •ध्वाधादेः B.c. ६-वृताकल्पित इत्यादर्शपुस्तकपाटः। १५-उत्तरपर्चा' इति नास्त्यादर्शपुस्तकेषु । - मुरायान' इत्यादर्शपुस्तगट । ८-[AR१] 4 मेदुः इत्येव प्रतीक्म B.c } 1-"गुन्धमा०' इत्युचितम् । १६-मा B. महा०, १७-बावस्थामा ·૨ अं.स.१५. [तोरयाणः भ.पा.३, स, ३. तं सुधुर सम्यग्योढारमित्यर्थः । कक्ष्यप्रां फक्ष्यया पार्शनापूरयितारपीवरंबलवन्तमित्यर्थः । अंदाद् दत्तवान् । रायो गोधनस्य दिबोधन वियोधनकर मन्यनारमित्यर्थः । तौरयाण इत्यनवगतम् । तूर्णयान इत्यवगमः । क्षिप्रगमन इत्यर्थः । उदाहरणम्- जातं यत्ता परि देवा अमृपन् महे भरीय पुरुहूत विश्वे । स तौरयाण उप याहि यज्ञ मामिरिन्द्र सखिभिः सजोषाः ॥ स तौरयाण उपयाहि उपगच्छ अस्मद्यशम् । नच केयल एय । कि तहि ? मरुभिः सह । इन्द्र । ससिभिः सह । सभोपाः संप्रीयमाणः । जात जातमात्रमेव । यद् व्यत्ययेने नपुंसफम, ये त्या त्याम् । परीत्ययमभूषन्नित्येतेन सम्यध्यते, देवाः पर्यभूपन् परिगृहीतवन्तः । किमर्थम् ? मदे महते भराय संग्रामाय पुरुहेत स्तोतृमिः। फतमे देवाः १ विश्वे सर्वे । अयाण स्थनवगतम् । अहितयानोऽलजिसयान इत्यर्थः । यो हि अथितो दातुं न शक्नोति स प्रीतो गच्छति तदस्य नास्ति, अतः श्लाघ्यगमन इत्यभिप्रायः । उदाहरणा- त्वयां वयं संधन्य । स्त्वोतास्तव प्रणीत्यश्याम वार्लान् । उभा शंसा सुदय सत्यतातेऽनुष्ठ्या कृणुहि अहयाण ॥ चामदेवस्यार्पम । वया अग्निना सह वयं सधन्याः समानधना दर्शपौर्णमासँचातुर्मा- स्यपशुसोमादियागक्रियायां साधारणधना इत्यर्थः । यतस्त्वोतास्त्वया रक्षिता यस्माचव- मतो घूमः । तत्र प्रणीती तृतीयाया: पूर्यसवर्णस्तवैव मणीस्या प्रकर्षेण धनेन स्वदुपदेशेने. त्यर्थः । अश्याम प्राप्नुयाम वाजाननानि । किंच उभा उमौ च प्रकाशयशसी ते प्रत्यक्षः १-धीवरं. १२-अत्र 'अथिने' इति चतुर्यन्तपाठः साधीयान २-उदात्, भवेत् । ३- धमकमर मन्ध (EC. भकगरमित्यर्थः । *-अत्र 'हीतो' इति स्यात् इत्यादर्शपुस्तकपाठः। १३-[अ० ४।४ । १४] 'वया वयं' इत्येव ४-'न' इति श्रुटितमादर्शपुस्तकेषु । प्रतीकम् B.C. ५-[ ऋ• 11४] १४-पूर्णमास्या चातुर्मास्य (स्या 1.) पशु• R.O. ६-अस्मिन् यज्ञ B. अस्मन् यशं . १५-स्वोता' इति नास्ति B. C. --'जात' इति त्रुटितम् B. १६-अमन B. घूमत् ८-स्वा' इत्येव द्विलिखितम् B. C. १७-'वाजानी' इत्येवादशपुस्तकपाठः । ९-'पुरुहूतं' इत्यावशपुस्तकपाठः । १८-'तिच तुर्मग' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । १०-अभ्रियाण B. अम्रयाण C. १९-उभौ च (थ) प्रकाशयश्वों (यो.) 11--निकमान : शुते B.0. ।

·३ Y १ अ.५, ख.१५. (३५२) (हरयाण: अ.५,पा.३, ख.३. परोक्षौ या सनिकृष्टविप्रकृष्टौ वा शंसाशंसौ अस्माकं पापानांशंसितारौ। मूदय 'पूद क्षरणे' क्षरय । सत्यताते सत्याय तनोति यस्मिन् वा तायते स सत्यतातिः तस्य सम्बोधन हे सत्यताते तस्य तनितः । तथाच स्मरणम्- 'नाग्निदाह रोमापि सत्येन जगति स्थितः।' इति सर्व चेदमनुष्ठ्या अनुष्ठानेन कृणुहि कुरु देहे अहेयाण अलैजयान । हरयाण इत्यनधगतम् । हरमाणयान इत्यवगमः । शत्रूणां जीवनस्य हरणमेव- शीलं यानं यस्य स हरमाणयानः । शत्रुजीवितानां हन्तेत्यर्थः । उदाहरणम्- कमुक्षण्यायने रजत हरयाणे। रथं युक्तमसनाम सुपामणि ॥ सुषाम्णः पुत्रो वरु म स राजा यद यानं प्रादाद् विश्वमनसे । तदसौ विधमना पिरनयाचष्टे । उक्षा नाम कश्चिद् वरोः पूर्वजस्तस्यापत्यमुक्षण्यायनः छान्दसत्वाद पृद्धयमायः, 'यस्य च भायन' इत्येवं चैपा सप्तमी । तच्छृतेश्च लक्षणभूतयोग्यक्रिया- पदाध्याहारः । तेनायमर्थः । जमृजुगामिनम् । उक्षण्यायने धरी राजनि ददति सति । किम् ? रजत रजतमयं रजतसदृशं या । हरयाणे शत्रुजी वतश्यर्यादिहतग्राने थंयुक्तमश्वा. भ्याम् । असनाम संभक्तवन्तो वयं लब्धयन्त इत्यर्थः । सुपामणि सुपामणीति पितृशब्देन सोऽयमित्यभिसम्बन्धात् पुत्रस्याभिधानं य मण्डु ति यथा । सुषामणपुत्रे व वित्यर्थः । अधया साम सौम्यं सुखमिति पर्यायाः सुष्टु सुख इत्यर्थः। १-रोक्षे चौ यो निकृ• B. रोपे परोक्षे वो घा १२-शऋजीवि.' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । १३-[ऋ० ८।२५।२२] १४-स यदून B, यदून c. ३-'यद' इत्येवादर्शपुस्तकपाठः। १५-चिश्चमना c. ४-[धा• १ । २५] पून (ह c.) रक्षणे B. C. १६-पूरीः B. परोः पूर्वजनः . ५-'स्तनोति' इत्यादर्शपुस्तकपाठः। १७-(पा. २०३७ १८-जुम् . ६-अत्र 'सत्यस्य तनितः' इति सस्यतनितः' इति वा ] १९-परों इन्सादर्शपुस्तकपाठः । पाठः समतो भवेत् । २०-शत्रुजीवितं तैश्व (श्व B.) र्यादिहतियाने nc. ७-अनुपलब्धमूलमिदम २१-'रथः युक्त' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । ८-नुष्ठया B. • मुष्मया अनुप्मानेन . २१-यभूमण्डुः । १-'अभ्ययाण' इत्यादर्शपुस्तकपाठः। २३-'परावि०' इत्यादर्शपुस्तकपाठः। २४-'सामत्वं' इत्यादर्शपुस्तकपाटः । 11-भरण' स्यादपुस्तकपाः । २५-"विपर्ययाः' इत्यादर्शपुस्तकपाः । - सन्नि.. २- कृष्टा पा B. १०-अल अयान: B.

·} । ३५३ ) [आरितः अ.५, पा. ३, ख. ३. आरित इत्यनधगतम् ।' गतो' इत्यस्य । ऋपतेरापूर्वस्य निष्ठायामिदं रूप- मिति केचित् । यास्कपदकारी तु प्रत्यूत इति विवरणावग्रहकारणाश अर्यलगन्त. स्येदं रूपमिति मन्येते । तस्य हि यलुकि 'उरत्' इत्यभ्यास ऋकारस्यात्वे 'ग्निको च लुधि' इति क्षकि निष्ठायाइछान्दसत्यादिटिकारस्य यणादेशे से रि' इत्यभ्यास. लोपे ऐलोपदीर्घत्वे चौरित इति । ण्यन्तस्य या लुगमावश्छान्दसत्यात् । तेनानयगम आरित इति । अंत इत्यचगमः । प्रत्यून इतिधातु मत्यययोः प्रदर्शनमात्रम् । उदाहरणम्- यो अश्वानां यो गवां गोतिशीय आरितः कमणि कर्मणि स्थिरः । वीळोचिदिन्द्रो यो असुन्वतो वधो मानन्द सख्याय हवामहे ॥ कुत्सस्य । यः प्रकृत इन्द्रोऽध्यानां गयां यशो ईशिता । गोपतिर्गौशब्दो- बापाचनः स्तुतिवचनः स्तोतृवचनो वा पतिशब्दोऽधिपतिवचनः पालयितृवचनो वा । अपांचा स्तोमस्य स्तुनीनां वाधिपतिः स्वामी स्तोतॄणां पालयितेत्यर्थः । आरितो यश्च प्रत्युतः कर्मणि कर्मणि यागस्य स्तोमान् स्तोमशब्दो यशोपलक्षणो यशं पनि गन इत्यर्थः । स्थिर आपरिसमातेरविचाली । चोलोभित् चिदप्यर्थे संस्तब्धस्यापि अत्यन्तरढस्यापि अस्तुरादेरिदो य असुन्यतः सोमाभिषयमकुर्वतो यधः 'हनश्च वैधः' इत्येवमादयश्चान्दस- त्यात फतर्यप्रत्ययो द्रष्टव्यस्तेन हन्तेत्यर्थः । यच्छ्रुतेः सापाङ्गत्यात् तच्छब्दोऽध्या- हार्यः । मरुत्यन्त मरुद्भिः सहितमिन्द्रं सख्याय मनुष्याणां देवैः सह स्तुत्यस्तोतलक्षणः सम्पन्धः सख्य तदर्थं हवामहे स्तोतुमायाम इत्यर्थः । -[धा० ११९६१] १३-'' इति नास्ति B. १४-अरितेति . १५-दित B. हित . १६-[ऋ. ११-१४] 'यो अश्वानां' इत्येव ४-रणाभवप्राहाका.C, प्रतीकम् B. C. ५-यस्य हि . १७-'' इति न दृश्यते R.0. अत्र 'बाब्वचनः ६-[पा० ४१६६] इत्युचितम् । -'कारस्थात्ये' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । १-'खिय' इत्यादर्शतुस्तकपाठः । -पा० ४९१] १९-अविचालि B. अपिचालि. ५-०दिट्का (टका c.) रस्य यणादेशः B.0. २०-विन्दोश्चित् ६ * 'य:' इत्युचितम् । १०-पा० ८१३१४] करित्यभ्या० B. C. २१-[ पा० ३१३१७६] ११-[पा• ६६३१११] डलोपे दी. , २२-०मादिभ्यश्छा.' इति पाठो युक्तो भवेत् । घुलोपदी.c. २३-तच्छुतेः..."यच्छन्दो . १२-'वारिंग इति' इत्यादर्शपुस्तकपाठः। २३-सङ्ख्याम् B. २-कृB. ३-प्रत्यऋत.

·( ३५४ ) [वन्दी अ.५, पा.३,ख. ३. बन्दीत्यनवगतम् । रूपतश्चायतोऽपि । तदुभयं दर्शयति ग्रन्दी अन्दतेमभावार्थ- स्येति । उदाहरणम्- [इति दशमस्या-(पञ्चमस्या)ध्यायस्य पञ्चदशः खण्डः । १-प्रदीत्यन.. २-वृद्धी वृवेः मूदु• B. प्रन्दी प्रन्देर्मुदु.आ. ३-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डसमातिनिर्देश दृश्यते ।

·} ( ३५५ ) [पन्दी अ.५.पा.३.ख.४. [अथ षोडशः खण्डः ।। नि यद् वृणक्षि श्वसनस्य मूर्धनि शुष्पस्य चिद् मन्दिनी रोवदना । प्राचीनेन मनसा बईणावता यदद्या चित कृणवः करवा परि॥ सव्यस्यार्पम् । नीत्ययं वृणक्षीत्यनेन सम्यध्यते । यच्छन्दो यस्मादर्थे । निघृणाक्षि रोधादिकस्य 'जी वर्जने' इत्यस्येदं रूपम् । वारणार्थस्य चात्रासम्भयादाघर्जनात्वं द्रष्टव्यम् । निवर्जयसि प्रापर्यसीत्यर्थः । यद् यस्मात् । क ? श्वसनस्य शब्दकारिणो वायोः। मूर्धनि उपरि । नच केवलस्य पायोरेव, कि तर्हि ? शुष्णस्य विशोपयितुरादित्यस्य । मन्दिनः पानाम्रादीनां मृदुभावकारिणः । गेरुवत् स्तयित्नुशन्दं कुर्वन् । पना बनान्युद- कानि वृष्टिलक्षणानि । धादित्यस्य मूर्धनि धनानीन्द्र स्थापयति उच्यते। तत्समर्था- चरणान्यतस्तेन भूमौ पतितानि रश्मिमिदित्यस्य मूर्धनि स्थाप्यन्ते स एवेन्द्रः स्थापयतीति व्यपदिश्यते । प्राचीनेन भागन्धितेन पराङ्मुखेन मनसा उत्साहयतेत्यर्थः। नियतीति धधकर्मसु पाठाद वर्हणा हिंसा मेघस्य तद्वता मेघहिंसापरेण मनसेत्यर्थः । यद् यस्मादय । चिदप्यर्थे । अद्यापि कृणवः करोष्येवेदं फर्म । यस्मादिति श्रुतेस्तस्मादि- त्यध्याहारः। तस्माच कस्त्वा त्वां प्रति परि । अध्यर्थे वा परिः- कस्तयाधिकोऽन्यस्तयो- परि । सर्वस्य स्वमुपरि न कश्चित्तयोपरीत्यर्थः । माये बनानीच घेनानीति पाठाल सामचि मेघस्येति शेपः । यतो न मेघवधमन्तरेणावर्जनं सम्भवति । अतश्च शिब्दद्वयस्यापपाठः। इदानी मन्दीत्यस्य मृदुभाधार्यतां प्रतियोगिपदान्तरसमवधानेन स्पष्टयिष्यन्नुदा- हरणान्तरं दर्शयति-भवदन्त चीळिता इति । उदाहरण:- न दृश्यते। १-आदर्शपुस्तकेप्वत्र खण्डारम्भनिर्देशो ९-वृष्टिन बाकेना. B. प्रन्दिन पाकेना. ८. १०-वनाादका० . ११-कथं नरादित्यस्य B.C. २-[ऋ० ११५४१५] 'नियवृशक्षि' इत्येव प्रतीकम् १२ स्थापनायति B.C. B,C. १३त्रमणा B. बह्मणा C. ३-रुधादित्यस्य B. रौधादित्यस्य . १४-करवा . 'कः' इति नास्ति B. ४-[धा० ॥२४] प्रजीवरक्षणे B. C. १५-मुद्रितनिरुक्तमूलपुस्तके तु 'बनानीति या ५-वरणार्थस्य ०.६-प्रापन्धसी.c. यथेनेति वा' इति पाठ उपलभ्यते । ७ श्वसनशब्दस्य B. C. अत्र 'शब्द' इत्यधिक ! १६-पदशब्द-B. 'शब्दद्धय' इति द्विलिखितम् . एव पाठः प्रतीयते। १५-०नीम''मृदु. 8, नी वृ"दु. ०. 4-'योः' इति त्रुदितमादर्शपुस्तकेयु । १८-पद (दा C.) वात तरसम. B.O, ·४.} [ बन्दी निप्पपी अ.५, स्त्र १६. ग.५, पा.३, ख ४. तद्देवानां देवतमाय कलमभंमन् दृष्टहावंदन्त वीळिता । उद्गा आजदर्भिनद् वगंगा वलमगृहत्तमो व्य॑चक्षयत् स्वः ।। निर्धारण एपा पष्ठी देवना मध्ये । देवतमाय कर्मसम्शन्धव्यतिरेकजनितायाः पष्ठयाः स्थान एषा चतुर्थी । देवतमस्यातिशयेन दानादिगुणयुक्तस्य ब्रह्मणस्पतेः त्वं कर्म । कतमत् ? उच्यते । अनन् शिथिलीभवन्ति दृन्हा दृढान्येपोति । किञ्च अनदन्तै वीळिता वीलितानि संस्तम्भानि अत्यन्त कठिनानि ओपधिवनस्पत्यादिशीजानि शिथिली- भवन्ति च विपरीनगुणानि भवन्ति प्रतिद्वन्द्वीभूतानि मेघवृन्दानि च । न चेतावदेयास्य फर्म । किं तर्हि ? उदा आजद् उदाजद् उद्गमयति गाष्टिलक्षणाः । अभिनंदं भिनत्ति च ब्रह्मणा परिवृद्धेन । केन ? सामोद यनेग । 'येले मेघम् । घलैंक्षणेन या ब्रह्मणा स्तूय- मान इति शेषः । अंग्रेडद् गृहतश्च विद्युद्लयचिलेसितैः शार्वरं तमः । व्यचक्षयेत् चक्षिर्द- शनायें, अदर्शनममोपनकरणेन स्व आदित्यम् धीळयतिश्च ग्रीडयतिश्च संस्तम्मनायें, संस्तम्भश्च रद कठिन्यमुच्यते । पूर्वेण श्रुतेन अबदन्त इति प्रन्दिना मृदुभावार्थेन सह प्रयुज्यते मन्त्रेषु । तत्रा नया संस्तम्भार्यत्येन प्रतिद्वन्द्वीभावान्मुक्तसंशयं ग्रन्दी मृदुभावार्य इति गम्यते । रामार्जुन यत् । तथाचोक्तम्-'साहचर्यं घिरोधिनी' इति । नीळयते- घंन्दिना सह प्रयोगों द्वेष्यः । निष्पपीत्यनयगतम् । सीकाम इत्यभिधेयवचनम् । पुश्चल्य इत्यर्थः । यिनिगतपसी १-[*. २।२४।३] तद् देवाता' इयेव । १५-यविलयसिततैः . प्रतीम् H.C. १६-०क्षयन्' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । २-देवतम. B. १७-०र्शयन्' इत्यादर्शपुस्तकपाटः। ३ करवं' इत्यादर्शपुस्तकपाटः । * स्वः आदि.' इति 'स्वरादिः' इति वा युक्तम् । ४-अशुन्भन् D. अप्रदन् C. १०-'आदित्य' इत्येव पाठ: B. ५-रवादीति B. इन्धादीति c. १९-दध्यकधिन्ये मुच्यते B. दृढय काधिन्ये मुच्यने c. ६ अवृदन्त पीलका B. C. २०-श्रुतेन पइन्नेति वृडि मास: मुधुगावोऽर्थेन सह B. ७- सस्तव्यानि' इत्यादर्शपुस्तकपाठः। श्रुतेन प्रदन्तेति वृन्दिनास मधुगावोर्थेन सह c. ८-भवन्तः' इत्यादर्शपुस्तापा। २:-'तत्राननीया' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । ९-नामणिलक्ष• B. गादवृटि.c. २२-'वृडि B दृन्दि . 1:-अद्भिः' इत्यादशपुस्तकपाठः । २३- धिता' इत्युचितम् [ काय्यप्रवाशे २ उल्लासे "-त्ति परिच' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । वाक्यपदीयाबुतम् ] ११-पल c + अत्र 'प्रयीलक्षणेन' इति स्यात्। २४- तेन्दिनः B. तेन्दिना . १४-अयं पाठः सन्दिग्धः।। २५-तपासा B. तपासा c. १३-अगइन्.

·} म.५,ख.१६. ( ३५७ ) [निष्पपी । तूर्णाशम् अ.५,पा,३,ख.४. इत्यवगमः । विनिर्गतं नित्योस्थित पसः शेपो यस्येति पहुव्रीहिः । स्त्रीव्यसन्यन्यपदार्थ;। पसः पुनः सपतेः 'पर्प समवाये' इत्यस्य स्पृशत्यर्थस्य विपरीतस्य । पश्चिात्र सुरतस्य सुखातिशयोऽभिप्रेतः, न त्वगिन्द्रियविषयसंस्पर्शमात्रफम, सपति स्पर्शयति सुनय- तीति । उदाहरणम्- प्रति यरस्या नीयादशि दस्योरोको नाच्छा रादन मानती गात । अर्थ स्मा नो मधवन चईतादिन् मा नो मधेब निष्पपी पग दाः॥ कुत्सस्यापम् । प्रतिशब्दो धात्वर्थानुवादी अदीत्येतेन सम्बध्यते यच्छन्दो यस्मा- देयः, यस्मात् स्या तच्छन्दममानार्थस्त्यच्छब्दः, त्यच्छब्दश्रुतेर्योगार्थसम्बन्धी यच्छन्दो शहायः। या त्वया फाक्षिता स्तुतिः साहनीयास्तुतिरत्र नीयोच्यते 'नीथाविदो जरि. तारः' इति यथा । स्तुतिरदर्शि ईधा अस्माभिरालोचिता तेत्यर्थः । शसा च सनी दस्योरीको नीच्छा श्रीक इति नियाप्तस्थानमुच्यते अच्छेति व्याप्तुमित्यस्यार्थे । यथा कश्चिद राजा खस्य शत्रीनिवासस्थानमाप्नु महता यतेन शीनं च गच्छेत् तद्वत् । यदनं सर्व- स्तुतीनां स्थानमाश्रय भवन्तम् । जानती गाद् गैता प्राप्ता । अथ अथ एतस्मात् कारणात् । एम इति पदपूरणम् । नस्तृतीयार्थ एषा पष्ठी, अस्माभिः । हे मघवन् प्रत्यर्थ चीन । किम? सामादप्यधारयत् । इन पदपूरणः । मा नः अस्मान्मा, परादाः पराददातिः सामर्थ्याद विनाशार्थः परित्यागार्यो वा विनीनशः परित्याक्षीर्या इति । फयम ? मधेव निष्पी स्त्री- भोगसक्तहृदयो दासीपतियथा दास्यादिभ्योऽददादू मयानि धनानि विनाशयति परित्यजति चा मा नस्त्वं तथा परादा इति। तूर्णाशमित्यनवगतम् । शब्दतश्चार्थतत्र्य । अत आह उदफममियम । पूर्णमानुते १-नित्योदतं सपः शे०३ 11-'भयन्त' इत्यादपुस्तकपाटः। २-स्त्रीत्यनन्यपदा (पाद) : B. १२- प्राना B, 1-[धा० १४.1] सप समवाये B. C. 11-'अच' इत्येव द्विलिखितम् B.C. ४-स्पर्शचान स (त.) मारतस्य 1.0. ५-[ऋ० ११०४।५] 'प्रति यत्स्या' इत्येव । १५-०दव्यः पारयाद C. पाठः प्रन्दिग्धः । प्रतीकम् BO. ५-'अर्थः इति श्रुटिवम् . ७-ऋ० ३१२५ १४-पायात ८-तहटा B. तटा. ९-०शेकननं भाग्छा (अच्छ ०.) B.C, १०-अच्छत्यव्याप्तु. L.C. 1६-विरार्गो नारयादपुस्तके । १७-नाग इत्याददापुरतापाठः । १८-सानायो पाल १९-विशिनः' इत्यादीपुलापारः। १०.त्याक्षिदां २१-विति B. चिति ·[वर्णाशम् । शुम्पम अ.५.पा.३, ख.४. व्यामोति एवं निर्वचनेन तूंर्णशब्दस्य क्रियाविशेषणत्येन सकर्मकत्वात् फर्मोपपदामा- चात् पदाचिकेचिद् स्यादिति चेद् अइनुन इत्यर्श तूर्णं च तदशश्च तुर्णाशः । एवमपि ताच्छील्यानवगमः । अथाप्यशनमाशस्तूंणमाशोऽस्येति तथापि ताच्छील्यस्यानयंगतिः। तस्मात्तर्णाशीति भाव्यम् । उदाहरणम्- प्रति श्रुताय वो पृपत् तृणशि न पिरेरधि । हुवे सुशियमूतये ॥ मेवातिथेः । प्रतीति कर्मप्रवचनीयश्चतस्तद्योगिक्रियाशब्दोऽध्याहार्यः । श्रुतायेत्यपि व्यत्ययेन चतुर्थी द्वितीयोंथ । व इति बहुवचनमेकवचनस्य स्थाने । तेनायमर्थः । आत्मीय यागं प्रतिश्रुतं विख्यातं वा त्यामिन्द्र पन क्रियाविशेषणमैतद दृष्टव्यम् । धृष्टं प्रगल्म निश्शङ्कमित्यर्थः । तूर्णाशं न उदमिव । यथा वृष्टयर्थिनो यह पंफारसमयमुदकम 1 गिरे- रथि उपरि स्थित मिति शेषः, गाह्वयेयुः । एवमहं हुवे लपतेरात्मनेपदोत्तमैकवचने याकुल- केन शपो लुफ् सम्प्रसारणमुबडादेशे चैतदु रूपम् । आह्वयामि सुक्षि सुहन सुनसं या । किमर्थम् ? ऊतये तर्पणाय पालनाय धात्मनः। क्षुम्गमित्यनवगतम् । अहिच्छत्रकमभिधेयम् । यत् क्षुभ्यत इति हेतुवचनम् । ययस्मादयत्नेनैय शक्यं क्षोमयितुम् । क्षोभ्यमिति न्याय्यम् । उदाहरणम्- [इति दशमस्या-(पञ्चमस्या.) यायस्य पोडशः खण्डः] 1-निर्वचने B. निर्वचन C. ८-'धूपन्'इत्यादर्शपुस्तकपाठः। ९-तूर्णशं न c. २-'नूर्णा' इयादर्शपुस्तकपाठः । १.-बभूव कार.. ३-'स' इति नास्ति c. ११-भुवे . १२-देश देतद् . ४-पचादिकेचित् ०. अयं पाठः सन्दिग्धः । १३-आ (अ.c.) शीघ्रं B.C. 'सुशिप्रं' इत्युचितम् । * अत्र 'तदरी च पूर्णाशम्' इति युक्तम् । १४-क्षुदिच्छत्रः । श्रुभिच्छत्र• c. ५.जी' इति श्रुटितम् B. १५-धुर्यभ्यत' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । ६-'ग' इति त्रुटितम् B. C. १६-त्य न्यायम् B. क्षोभमित्यन्न्यायम c. ७-३० १३२॥४] 'प्रति श्रुताय' इत्येव १७-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डसमाप्तिनिर्देशो म प्रतीकम् B.0.

·अ.पा.३, ख, ५. [क्षुम्पम् । निचुम्पुणः } [अथ सप्तदशः खण्डः कदा मर्तमराधर्स पदा क्षुम्पंमिव स्फुरत् । कदा नः शुश्रयगिर इन्द्रो र गोतमस्य राहगणस्यार्पम् । कदा फस्मिन् काले। मर्व मनुष्यम् । अराधरा हवि- लक्षणेन धनेन रहितमयटारमित्यर्थः । पदा क्षुम्पमित्र 'स्फुरति स्फुलति' इति पधकर्मसु पाठात् स्फुरतिरभिहाये । यथाः फश्चित क्षुम्पमामामत् पादेन स्फुरेत् हन्यात तद्वत् स्फुरिष्यति यधिप्यतीत्यर्थः । कदा ना फदा वास्माकं सर्वदा यष्टणां सुश्रवन् श्रोयति मिर इन्द्रो मा क्षिपम् । भयष्ट्रन कदा निग्रहीप्यति यष्टृश्यास्मान् स्तुतिश्नवणादनुग्रहीप्यती- त्यर्थः । अनाराधयन्तमित्यर्यप्राप्तं घचनं नदारिद्रयात्, कि दिनास्तिक्याश्रधानतया अयष्टारमित्ययः । अवस्फुरति शृणोतीति पाठः, अयस्फुरिष्यतीति वेति । अङ्गेति निपातः क्षिप्रार्थः । तस्यायों विदितमेवेति । यद्धि क्षिप्रं तदन्यितमेवात्यन्तलममेवेति । अङ्कित- मित्यद्भशब्दसमाधिः । अगियमेगीत्यगेन नत्ययस्य । निचुम्पुण इत्यनवगतमनेकार्य च सोमोऽभिधेयः । स चोदाहरणसामर्याद अजीपरूपशुमाभिप्रेतः । निचान्तपृण इति प्राप्तियचनम | निचान्तो भक्षितः प्रोणातीति निचमनेन प्रीणातीति निचुम्पुणशब्दस्यार्थवचनम्। भक्षणेन तर्पयतीति । उदाहरणम- [इति दशमस्या-(श्चमस्या-) ध्यायस्य सप्तदशः खण्डः ] १ आदर्शपुस्तके प्वप्र खण्डारम्भनिर्देशो न स्स्यते । ८-श्रोयरि . २-[ऋ० ११८४८] 'कदा तर्नमराधसं' इत्येव ९-अयस्मिन्' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । प्रतीकम् 1.c. १.-कस्याओं ०. ३-मतः ऋतुभ्यम् 2, मत ऋतुष्यम् ०. ११-विदितमे• B. ४-अराध, (मुं.) वाविलक्षयेय' इत्यादर्श १२-अयं सन्दिग्प एव पाठोऽनवगतार्थः । पुस्तकपाटः। १३-त्यप्रश०' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । ५-निर० २।१९] 'स्फुरति सुलति इति वध. १४-अयं सन्दिग्धोऽनवगतार्थः पाठः । कर्मसु पाठात्' अयं पाठस्त्रुटितः 6, १५-नि' इति श्रुटितमादर्शपुस्तरेषु । ६-०भिभाथै ०. अन मिहननायें इति १६-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डसमातिनिर्देशो न 'भिमवार्थ इति वा पाठः संगतो भवेत् । रस्यते। ७-'शुभवत्' इत्यादर्शपुस्तकपाः ।

·( ३६० ) [निचुम्पुणः म.५, स. १८ म ५,पा.३, ख.६. - [अथ अष्टादशः खण्डः पत्नीवन्तः सुता इम उशन्तो यन्ति वीतये । भो जमिनिचुम्पुणः ॥ पत्न्यः पालयिव्य भापो वसतीपर्यस्ताभिस्तद्वन्तः । मुंता अभिपुना इमै गृहस्थाश्च । सोममुशन्तः सामर्थ्यादिवशब्दलोपो द्रव्यः कामयमाना इव । किम् ? पानमात्मनः । यन्ति गच्छन्ति इन्द्रम् । किमर्थम् ? पीतये पानाय अपां जग्मिरपामिति पष्ठी द्वितीयार्थे । तच्छ्रुतेर्या मध्यमिति वास्यशेषः । अपः प्रति अपा या मध्ये जमिः 'माहगमन' इत्येवं किन्नमन्तमेतत् ? गमनशीलः साधु वा गन्तेत्यर्थः । कः पुनरसो १ निघुम्पुण ऋजोपरूपः सोमः स हि 'अवभृयकाले ऋजीपमसु प्रास्यन्ति' इति घचनादप्सु प्रक्षिप्यते । तदु- च्यते अप' प्रति गमनशीलः साधु वा गन्ता चौपा मध्यमिति । अनेकार्थता दर्शयितुमाह-समुदोऽपीन्यादि । निवमनेन नियमेनाचम्यन्त इति नियमनमुदकं तेन पूर्यते । पर्येप्यो निगमः । अपभृयोऽपि फर्मविशेषः सोऽप्येयमुच्यते कस्मात् ? नोचैरस्मिन् ।यणन्तीति नौचैः शब्देन फर्म फुर्वन्तीत्यर्थः । अवभृथेपी 'अध्यानमुपांशु चरन्ति' इति वचनात् । नीचर्या रिक्तान्यधोमुखानि पात्राणि दधति अप्सु सृजन्ति । के ? सामात्विजः । अवभृय निचुम्पुण निचेहरंसि निचुम्पुणः । अप देवेदर तमेनोऽयक्ष्यव मत्यमत्यंत पुरुराव्णो देव रिपस्पादि। सोमपविण्यनेन मन्त्रेणाप्सु माध्यन्ते । अवभृथकर्मणो हि मन्त्रं देवता वरुणः । तदेव पा फर्मामन्यते 'शृणोत प्राचाणः' इति यथा । हे अवभृथ अवभृयस्य धामन्त्र- णम् । निनुम्पुण घरनाम । निचेहरसि तीचैधरणधर्मा त्वमसि | समातत्यात् परमायः । १-थादर्शपुस्तपत्र सण्डारम्भनिर्देशो न दृश्यते। ९-निरम्पु: । निरम्पू . २-०८।९३।२१] 'पनीवन्तः सुता' इत्येव १०-[अनुपलब्धमूल मिद वचनम्] 'सुरति त्रुटितम प्रतीकम् B.c. "-'चायो' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । ३-एतधा हिवास्तद्वन्त: B. c. *-चन्यत' इति युक्तं स्यात् । १२-पर्यपा. v-'ता' इति धुटितम् B.C. १३-'चशब्देन' . त्यादर्शपुस्तकपाटः । ५-सोमः' इत्यादर्शपुस्तकपाटः । १४-[अनुपलब्धमूलमिदं वचनम् ६-'शब्दलोपो इटन्यः' इति त्रुटितम B. १५-[ यजु• २० । १०] 'अवभृथ निचुम्पुष' -बान ( n. c.) मात्मने । [पा-३।२।१४] १६-मन्त्र' इति युक्तं स्यात् । इयेव प्रतीकम् Bc.

·[पदिः अ.५, न. १८. ( ३६१) अ.५, पा. ३, न.६. नीचैः क्वणनधर्मा य ईदृशोऽसि सोऽदेवदेवकृतमेनोऽयक्षीत्यनेन सम्बध्यते । देवरिति सहयोगलक्षणा तृतीया । अवपू! यजिरवयजने द्रष्टव्यः । तेनायमर्थः । देयः सह देवकृतं देवाराधजनितमित्यर्थः । किं पुनस्तत् ? एनो यदस्माकं पापं तदवयक्षि अपेयज अपगमवेत्यर्थः । एवमेव अवमर्पकृतमपनयमवमत्यैर्मनुष्यैः सह मत्यकृतं मनुष्यै- रस्माभिः कृतं पुरुषापराधजमेनः । पुराव्णो देव विस्पाहि उर्ध्या विस्तीर्णया अस्मादेव रिपो हिंसायाः पाहि रक्ष । नियुम्पुण निचुडणेत्येतद् व्याख्यातव्यम् । क्षणतेरिति शेषः। द्वावायेतो क्रियासम्बन्धेनावभृयविषयावित्यर्यः । तथा व्याख्यातम् । पदिरित्यनवगतम् । गन्तुरभिधेयः । यत्पद्यत इति हेतुवचनम् । यस्मादसौ नित्य- माकाशे पद्यते गच्छति । तदिह गमिधासीत्येवं तत् प्रत्ययान्तोय गन्त्य गन्तेत्यर्थः। থানায় অমিষ: ভাতাম- [इति दशमस्या-( पञ्चमस्या-) ध्यायस्य अष्टादशः खपड़े। १-देवोपरोध B. देवोपराध c. २-अपजावगमये B.C. ३-गवनये . 'भवमयः मरकृतमपनयं ( यन B.) इति द्विलिखितः पाठः B. ४-'महत'इति नास्ति B. ५-उरोरान: B. आनः . ६-या विस्तीर्णया अस्मादेव' इति पाठः सन्दिग्धोग्नवगतार्य एव । ७-पदि क्तरित्य R ८.नियम ९-'का' इति त्रुटितम् । १०-अस्प वाक्यस्य पाट: सन्दिग्ध एव । 11-गातावश्य' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । २१-आदर्शपुस्तकेष्वत्र सण्डसमातिनिर्देशो ·- - ( ३६२ ) भ.५.पा. ३, न.७. : पदिः । पादुः [अथैकोनविंशः खण्डः।। मुगुरसता मुहिरण्यः स्वस्त्रो वृहदस्मै घय इन्द्रो दधाति । यस्त्वायन्त वसुंना प्रातरित्तो मुक्षी येव पदिमुत्सिनाति । कक्षीयत आर्यम् । अग्निरुच्यते । सुगुः शोमना दृष्टादृष्टप्रयोजनसामोद गावो यस्य सः सुगुः । असद् भवति । एवमेव सुहिरण्यः स्वश्वश्च । बृहन्महयात्मे । योऽनना- मैतत्, भन्नमिन्द्रो दधाति ददाति चास्मै सर्वाः सम्पदः । कस्मै ? उच्यते । यस्त्वा त्यां सायं मातम्याग्निहोत्रमायन्तमागच्छन्तं वसुना हविलक्षणेन धनेन । प्रातरिश्वः 'इण् गैतो' इत्यस्येदं क्यनिपि रूपं प्रातरेवाग्निहोत्रार्थमागामिनित्यर्थः । मुभीजा जालपाशिका पदि पक्षिणम् । यथा मक्षीजया जालपाशिकया कश्चित् कुमारः पक्षिणं सिनुयात एयमुत्सिनाति । उदित्येष समित्येतस्य स्थाने 'वि बन्धने' बन्धन संरोधः, स चादि योऽभ्यर्चनापूर्वः स इहामिप्रेतः । अनया रंज्या हि यन्धः सम्यग् यनाति अत्यन्त संरणद्धीत्यर्थः । अतियेरतिषिस्थानीयस्य । हएं चेदमग्नेरतिधित्वं मन्त्रान्तरे 'जुटो दमूना अतिथिदुरोण' इति । मोचनाद् मुच्यते हि सा बध्यमानेषु पक्षिपु, आमुच्यन्ते घा पक्षिणः, पादे सन्यते वासौ प्रसार्यते पक्षियन्धनपशिजालरूपा चेति मुक्षीभौं । पादुरित्यनयातम् । पैतेरिति धातुनिर्देशः 'पदं गतो' इत्यस्य । पदनं पाद आविः स्वः कगुते रहते चुरा रा पादुरस्य निर्णिजो न मुच्यते । १-भादर्शपुस्तविष एण्डारम्भनिर्देशो ९-[धा• ९४५] एयने । १.-'स' इति न यते । . २-[२.१११२५। २ ] 'मुगुररा' इत्येतस-त्व' इति श्रुटितम् 1. प्रतीम् R.c. ११-स्य' इति नास्त्याशेपुस्तरेषु । 1- नास्यादपुलके । ११-१.५४५] '' पनि त्रुटितम RC १४-बन्धन पाश..c. ५ ' नासः सपः उत्पने' इत्येव-१५-'जा' इति नास्ति B. मुक्षिजा . मादर्शनोपु पाटः । १५-पादनेः' इत्यादर्शपुस्तकपाटः । ६-धा. ११५J १५ या ४६] •-मनमा पशित (ल.) या B. 1-8. 100१७१४ ] 'सा ते जीवात:' म (FC)दित्य .c. हरदेव प्रतीकम् B. c.

·अ.५, ख. १९. अ.५,पा.३,ख.७ (३६३ ) पादुः 1 वसुझस्याम । तच्छुतेरत्र यच्छन्दोऽध्याहार्यः । उत्तरस्मिन्नर्धर्चे यच्छन्दसम्बन्धाश्च स एव व्याख्यानकाले प्रथममुपनामितन्यः । यद् रश्मिद्वारेण गत्वा आविः स्वः पृणुते मावि कुरुते प्रकाशयति । स्वःसर्वपर्यायोऽयम्, सर्वम्। उदकनाम धा स्वं रश्मिभिः पर्यागर्नमा- नो यदुवकमाविष्कुरुते । मादित्यो वा स्वरित्युच्यते, मावि फुरुतेभास मादित्यः। गहते सर्वे संघृणोति च रश्मिभिरादने घेत्यर्थः ।अथवा सा देवता ते संघ जीर्यातुः “जीवेरातुः प्रत्ययो 'भावे जीवनं जाचातुर्जीविकाहेतुरित्यर्थः ! किम् ? सामर्थ्याद् योग स्तुति न मा स्म एतादृगुपकृतस्यापगूहः प्रत्युत कुरुष्येत्यभिप्रायः । समय संग्रामनामेदम्, संग्रामे मप्तमीश्रुते- चैतमान इति शेषः । केन सह मनांमः ? सामर्थ्याद् मृत्युना, सर्वप्राणिनां हि सर्यदेव मृत्युना सह संग्रामो जीवितस्येप्रत्यात, मृत्योश्च तदपहरणे सर्वदा प्रवृत्तत्वात् । अत्र भाष्यकार आविष्फुरते भाममादित्य इति भासमित्येतद् व्यवहरन् स्वशब्दमादित्य- वचनं मन्यते न सर्यपर्यायमुदकवचाचेति गम्यते । इति निरुक्त विवरणलमुचये दशमस्या-(पञ्चमस्या- ) ध्यायस्य तृतीयः पादः। एकोनविंशश्च मण्डः समातः । 1-'वसुकरया' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । २-०कोमाहार्यः . -स्वमसर्पः' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । ४-rea' इत्यस्मात् पूर्व 'सामः' इति c. पुस्तरेऽधिकः पाठो वर्तते। ५न्न थानव. (-जीवतु , "-[ उणा. १७८ ] सूत्रमिद गारित B.C ८-जीविकां B. नास्त्येव . १-याई B. १.-'समग्रे इत्यादी पुस्तकपारः । "-'मृत्यों इति द्विलिखितम् B. C. १२-सामामि... ताममि.. ११-वयन' इति त्रुटितम . १४-अप कोकान्तर्गतः पाठो नास्यासपुर। .

·म.५,स.२०. म.५,पा.४.२ १. } ( ३६४ ) अथ [ पञ्चमस्याध्यायस्य ] चतुर्थः पादः चूक इत्यनवगतमनेकार्थे च । चन्द्रमा इयभिधेयः । घिनज्योतिफ इत्यादयो. ऽगमाः । यिनं स्पष्टं व्यक्तं ज्योत्मारूपं ज्योतिरस्य न नक्षत्राणामियाध्यकम । विवृतं या नक्षत्रादिज्योतिरमुस्मिन्नूदितेऽपि । न हासायादिस्ययत् यच्छादयतीत्यर्थः । भवि- स्नत्य या शीतत्यास् । मोहि प्रकृतं ज्योतिष अग्न्यादौ दर्शनात । हासद्धियां चालत्वेन महत्त्वेन घिरत ज्योतिरस्मिन् । विमान्त दिगम्तगणि ज्योतिरस्य नक्षत्रादि- भ्यः प्रअष्टमित्यर्थः । फेश्चन्द्रमाः । उदाहरणम- [इति दशमस्या-(पश्चमस्या-) ध्यायस्य विश: म्यण्डः ij १-अयं कोष्ठकान्तर्गत: पाटो नास्ति B. अयं पादनिर्देशात्मकः सर्वोऽपि पाटो नास्ति c. २-विवृतज्यो.. ३-प्रादि वा (व B.) ज्योति• B.C. अत्र 'वा' ति 'व' इति वाधिक एव पाठः। ४-दिनेऽविc. ५-त्यर्थमवि. c. ६-औढव्य हि प्रत उयो.. * 'ज्योतिपि' इति युक्तं स्यात् । ७-व्यासवृ.. ८-वात् वत्वेन विकृतं . ९-वृतधन्द्रमा.. ... आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डसमातिनिर्देशो न दृश्यते ·[घृकः अ. ५, ख.२१. । अ. ५. पा.४ ख २. [अर्थकविंशः खण्ड । अरुण मासकृद् वृक्षः पथा यन्तं ददर्श हि । उबिहीते निचाप्या तष्टेव पृटगामयी वित्तं मे सत्य रोदसी । त्रितस्य कूपै पतिसस्यैतदार्पम् । अरुण आरोचमः प्रकाशते प्रकाशको जगत् । मासकृद् म.सानां फर्ता । मन्ने तु मासः प्रदर्शनं यत आह भर्धमासानां चेति । विरूपैफ- शेषो था मासार्धमासानां वेति । विरूपैकशेषो चा मासार्धमाससंवत्सरत्वयनाहो. रात्राणामित्यर्थः । वृकश्चन्द्रमा यथा स्वेन यन्तं गच्छन्तं ददर्श । म ? चन्द्रमसम्बन्धादि- ज्ञाते श्रयणेन च यशानं तदिहाभिमेतम् । पथ एफत्वेन निर्देशात् तेन पथान्यस्य गमनासम्भवात् तत्सामर्थ्यानक्षत्रगणम् । हीति पदपूरणः । केचिदेवशब्दस्यार्थ इति वर्णयन्ति नक्षत्रगणमेव न मामिति । यदि पश्येद् उद्धरेत् शादित्यभिप्रायः । उनिहीते 'मोहाङ् गतौ' इत्यस्यैतद्रूपम् । निचोयेति चायतिदर्शनार्थः प्रसिद्धः । निचाय्य एष्टा योजिदीते ऊधं गच्छति सामायेन येनास्य नक्षत्रेण योगस्तेन तेन सेहोसिष्ठती- त्यर्थः । क इव १ तष्टेव यया तक्षा नित्यं निकटितत्वात् पृष्टयामयी पृथिरिति पृष्ठमुच्यते तस्यामामयो रोगस्तद्वान् पृष्टयामयी समुपजातपृष्ठवेदनो विभ्रमार्थ मन्दमुत्तिष्ठेत तब- दित्यर्थः । वित्त में अस्य विवज्ञान' श्रयणेन च मानमिहामिप्रेतम् । शृणुतं मे मम । अस्येति अस्येति पष्ठी द्वितीयार्थे इदं वच इति शेषः । अथया अस्येति दुःखस्य प्रतिनि- देशमपि जानीत ममेदं 'पपातनिमित्त दुःखं विशाय चौर्यानुप्रष्टस्वभावकतया मामिते : कूपादुत्तारयतमित्यर्थः । हे रोदसी चावापृषिध्यो। १-आदर्भपुस्तकेष्वत्र सण्डारम्भनिदेयो न दृश्यते । ९-सम्बन्धादिज्ञाने इति पाठोऽत्र समाचीनो भवेत् । २-[...] 'अहणो मा' इत्येव | १०-पूरणम् H. ११-स्पादिन्य• B.. प्रतीकम् V. c. १२-[धा० ॥७] १३-निवार्यति B. c. ३-ति (०.) तस्य रूपे पचति तस्यैत• B. C. १४-निचार्य. १५-सपोत्ति- c. ४-अनुणः . १६-मृष्टिरिति B.C. १७-जेदन मिश्रमा• B. ५-ददै याययं द्विलिखितमादपुरतफेषु विरुपक- १९[धा• १५४] शेषः' इत्यस्य स्थाने B. पुस्तके 'विस्पशेषः' २.-मन्यस्यति , मास्येतिर पायेव पाठः। * इदमत्राधिधमेव । (अगवनयाहो.. २१-पपा (दाc)त नि.B.. ५-६' नास्ति B. C. 'ये । २२-त्र पायर्यानुदार.' इति पाटो पुत्तो भयो। 1-FEEC. १४-मातिहपान.. १८-मास्य B.

·थ...} - (वृका ब.५, ख.२१. ८.५, पा.५,ख. २. मासदिति यस्यैतदेक पदं तदभिप्रायेणेतदेवं भाष्यकारेण व्याख्यातम । शा- फल्यस्य तु द्वे एव पदे । अस्य कोऽभिप्रायः? उच्यते । पंथा यन्तमिति पचनात् पुनः पुनदर्शनाच सकृदिति समंदर्शनादनादरैः ख्याप्यते। सदपि निचार्य तत उजिहीसे ऊर्यमेव तथा दक्षदुहितमूलया सह गच्छति न मामुतारयतीत्यभिप्राय वित्तं चेम पृ. तान्तं युवामपि । अनेकार्थता दर्शयन्नाह आदित्योऽपीत्यादि । यद्यस्मादाढते आवृणोति जगत् प्रका. शनेन । अथवा घेणकीति वधकर्मसु पाठाद् यस्माद् विनाशयति तमासीत्यर्थः । डा. णोति वेदकानि रश्मिभिः संभजत इत्यर्थः। अजोहवीदश्विना वर्तिका वामास्नो यासीममुंश्चतं वृकस्य | दि जयुपा यययुः सान्वद्रेति विश्वाची अहतं विपणे"। कक्षीयत आपम् । अत्रेतिहासो भाष्यकारेणास्यातः । अजोहवीद् आईतवतीत्यर्थः । अग्निना हे अश्विनौ । यतिका वर्तते पुनः पुनरावर्तयस इत्युपा अत्र चर्तिकाऽभिप्रेता न चटका । आवर्तनस्वभाविकोपाः । वां युयाम् ऑल आस्यशब्दस्यायमास्नादेशः पैदादि- सूत्रस्मरणात् । आस्याद् यदेताम् अमुञ्चतम् भन्तनींनण्यर्थोऽयं मुचिः,मोचितवन्ती स्था। फस्यास्यात ? कस्यादित्यस्य । किंच नैतावदेव फर्म युवयोः। कि तर्हि विराम्दो ययुरित्यतेन सम्बध्यते । जैयुषा जितवता शपून जघनशीलेन यातेन सामाद रथेन । निषयेयुविविधं गतयन्तौ स्थः । विम ? सानु समुच्छ्रितं प्रदेशम् । अधस्य । गत्या च जातं जननधर्मा च सर्वभूतजातं कृतमित्यर्थः । कथम् ? विधाचो मेघविशेपणमेतद् १-अस्याभिप्राय उध्यते । १५-आस्ने । १६-[पा• ६६३] २-यथायथमिति B. यथा यन्तमिति बचनात १७-आस्याल्पयता B. अस्याल्पदेतो . पुनः पुनर्देशमान्तु . ३-':' इति श्रुटितम् B. १८-मुचिं मोनिकान्ते , r-निवार्यत क उमि. B. निर्वायतक उनिहींति. ५-दक्षबातया B, दक्षत्रातया . २०-अब 'ययः' इति पाठो युक्तो भवेत् । - यन्तीत्य.. २१-'ज' इति त्रुटितम् B. C. ७-प्रायमवित्त B.. -त्योबीया.. २१-'वि' इत्यत्र नास्ति 1,C. -निघ• 1) प्राणन्तीति BC, *'अननयम इति युक्त स्थान । १.-अप धोदकानि इति पाटो युतः। २१-वधाच: B. वचः C. मुद्रितनिरुक्तपुस्तकेषु "[.mmm'अगो हवीत्' इरयेय तालप्पमन्यो 'विश्वाच' शब्दो दृश्यते । परमत्र प्रतीकम B.C. ११-साइतपती• . . टीवायर्या मूर्धन्यगण्यापवध्याह्यानं पाते [अन्य- १-पतु B. Artha B. o. भ्याध्यानेषु विसगियुपपदम् । अत्रापिपुति १९-कस्यास्य B कस्यास्यत्.. .

·अ.५,ख.२१. .२.} ( ३६७)। [पृकः भ.५, ६.४, न.२. विशब्दो नानायें, अञ्चतिर्गत्यर्थः । नानाश्चितुमितश्चामुत्र च गन्तुं गमनशो विशीर्थमा- णवयुपो मेघस्य मे सन्धिनः । अहतम् आइतवन्तौ स्य इत्यर्थः। केन ? विपेण उदकना- मैतत्, उदकेन । मेधं विपात्य महतीं वृष्टिं पातितवन्तावित्यर्थः। श्वापि के इति स्वजातीयोऽपि योऽयं लोके प्रसिद्धोधासोरणकानां विवर्तनादाता असायप्युरणानां विनियोगाद वृक उच्यते । विविधमतौ फन्ततीति वृक्तो तस्माद वृकः । उदाहरणा- वृकश्चिदस्य वारण उरामथिरा वयुनेषु भूषति । सेमं नः स्तोमं जुजुषाण आ गहीन्द्र प्र चित्रयो थियो । प्रगार्यपुत्रस्य कलेरापम् । वृकश्चित् चिदप्यर्थे वृफोपिया सारमेयः । अस्य वारणो यारयिता यस्मादेयत्नेनैव शणामुमिथिहरणवदेवमनाति अतो वृक इत्युच्यते । आोरोभूपतीत्यनेन सम्बध्यते, वयुनेषु कान्तिषु इच्छासु आभूपति आभिमुख्येन फरोति । यघदू भधानिच्छति तत्तत् फरोतीत्यर्धः । सदमें नोऽस्माकं स्वभूतं स्तोम जुजुषाण: सेव- मानः प्रीयमाणो या आगहि आगच्छ हे इन्द्र प्रविश्या प्रकर्पण चित्रया पूजनीयया धिया प्रशया इत्थंभूतया। निगमप्रसक्तमुच्यते । उरण ऊर्णया तद्वान् । उरैशब्द अर्णायां दया, ततो न. पारो मत्यर्थीयः । वामन इति यथा । निधनपसक्तमाह ऊर्णा पुनर्वृणोतेः प्रीयन्ते हिता शीतार्थः छादितो वा ताभिपः। १-'ना' इति त्रुटितम्, १३-' इति श्रुटियम् । २-सन्दिग्धमिदं पदम् । १४-'' इति त्रुदितम् B. ३-'मेघ' इति नास्ति . १५-भूपरती• .. -विशेषणेन B. C. १६-भरनि.. ५-अत्र "दिपाट्य' इति पाटो युक्तो भवेन । ६-नृका B, वा वि का इति थजा.. १८-प्रियमा B. नीयया. C. ७. बन्युरणा.. १९-अगदि . ८-१० ४६६८] 'दृचित्' इत्येव प्रतीकम् | २०. मचित्रया c. । १७-इमाम अस्मा.8 B .. ११-उरणाम... -नृगायनस्य काले . १.-गृको विश्वा. "-यस्मार य इ. यस्मादने ११-'उगमथि: नास्त्यारपुस्तफेर् । १२-उगस्त उरचन्द.. २१न्द्रयम् । १४-ऊर्ग पुनांगी B. पुन गोते. २५-श्रीयन्ने .

·} । 1वृकः म.५, स्त्र.२१. म.५, पा.५,स्व.२. मासादिति यस्यतदेकं पदं तदभिप्रायेणेतदेवं भाप्यकारेण व्याख्यातम । शा. फल्यस्य तु वे एय पदे । अस्य फोऽभिप्रायः ? उच्यते । पंथा यन्तमिति वचनात् पुनः पुनर्दर्शनाच सदिति सदशनादनादरः स्याप्यते । सदपि निचार्य तत उनिहीते ऊर्ध्वमेव तथा दक्षदुहितभूतया सह गच्छति न मामुत्तारयतीत्यभिप्राय वित्तं मे धृ- तान्तं युवामपि। अनेकार्थतां दर्शयन्नाह आदित्योऽपीत्यादि । यद्यस्मादात आवृणोति जगत् प्रका. शनेन । अथवा वृणतीति घधकर्मसु पाठाद् यस्माद् विनाशयति तमासीत्यर्थः । आय. णोति वेदकानि रश्मिभिः संभजत इत्यर्थः । अजोहवीदश्विना वर्तिका यामास्नो यत्सीमर्मुश्चत वृक्स्य । वि जयुषा यययुः सान्वद्रेति विश्वाची अहतं विषेण"। कक्षीयत आर्पम् । अग्रेतिहासो भाष्यकारेणाख्यातः । अजोहवीद् आईतयतीत्यर्थः । अश्विना हे अश्विनौ । वर्तिका धर्तते पुनः पुनरावर्तयत इत्युपा अन घर्तिफाऽभिप्रेता न चटका । आवर्तनस्वभाविकोपाः । वां युवाम् ऑस्न आस्यशब्दस्यायमास्नादेशः पैदादि- सूत्रस्मरणात् । आस्याद् यदैताम् अमुञ्चतम् अन्त तण्यर्थोऽयं मुचिः,मोचितवन्तौ स्थः। फस्यास्यात् ? वृक्स्यादित्यस्य । किंच नैतायदेव फर्म युययोः । किं तहि ? विशन्दो ययुरित्यतेन सम्बध्यते । जैयुषा जितवता शत्रून् जघनशीलेन वातेन सामाद रथेन । निययुर्विविधं गतवन्तौ स्थः । किम् ? सानु समुच्छ्रिनं प्रदेशम् । अमेघस्य । गत्या च जात जननधर्मा च सर्वभूतजातं कृतमित्यर्थः । कथम् ? विश्वाचो मेघविशेषणमेतद् १-अस्याभिप्राय उच्यते ।. १५-आस्ने B. १६-[पा० ६१॥६३] २-पथायथमिति B. यथा यन्तमिति पचनात् १७-आस्याल्पथता B. अस्याल्पदेता . पुनः पुनर्देशमान्तु C. ३-'र' इति श्रुटितम् B. १८-मुचिं मोचिकवन्ते c. -निवार्यत क उजि. B.निर्वायतक जिद्दीति c. ५-दक्षत्रातया B. दक्षदुधातया . २०-अत्र 'यययुः' इति पाठो युत्तो भवेत् । ६-यन्तीत्य.. 11-ज' इति त्रुटितम् B. C. ७-प्रायमवित्त B .. ८-०योवीत्या.. २१-'वि' इत्यत्र नास्ति B.C. ९-[निध. 1] प्राणन्तीति C. * 'अननधर्म' इति युक्तं स्यात् । १०-अत्र 'वोदकानि' इति पाटो युक्तः। २३-वध्वाच: B. वर्षाच: c. मुद्रितनिरुक्त पुस्तकेषु 11-[• mins] 'अजो हवीत्' इत्येव तालय्यमन्यो 'विश्वाच' शब्दो दृश्यते । परमत्र : प्रतीकम B.c. १२-आहुदवती• B. टीकायां मूर्धन्यमध्यस्यैव व्याख्यानं पतंसे।अन्य- ११-पतयतु B. १४-बटीका B.. व्याख्यानेषु विश्वगित्युपपदस् । अत्र विषु'इति। १९-कस्यास्य B कस्यास्यत् c.

·N अ.५, स.२२. ( ३६७), [का स.५, पा.५, ख. २.5 विराम्दो नानायें, अञ्चतिर्गत्यर्थः । नानाश्चितुमितश्चामुत्र च गन्तुं गमनशी विशीर्यमा- णवयुपो मेघस्य मधेसम्यन्धिन । अहतम् माहतवन्तौ स्थ इत्यर्थः । केन ? विणे उदकना- मैतत्, उदकेन । मेघं विपात्य महतीं वृष्टिं पातितवन्तावित्यर्थः। श्वापि के इति श्वजातीयोऽपि योऽयं लोके प्रसिद्धो वत्सोरणकानां विवर्तनादाता असायप्युरणानां विकतनयोगाद् वृक उच्यते । विविधमसौ कृन्ततीति वृक्ते तस्मादू वृताः। उदाहरणम्- तृश्चिदस्य वारण उरामभिरा बयुनेषु भूपति । सेम नः स्तोमं जुजुपाण आ गहीन्द्र प्र चित्रयां दिया। प्रगायपुत्रस्य कलेरापम् । वृकश्चित् चिदप्यर्थे दृफोपिया सारमेयः । अस्य वारणो वारयिता यस्मादेयतेनैव शत्रूणामुरोमथिरुरणदेवमनाति अतो वृक इत्युच्यते । आकारोभूपतीत्यनेन सम्यध्यते, वयुनेषु कान्तिपु इच्छासु आभूपति आभिमुख्येन करोति । यद्यद् भवानिच्छति तत्तत् करोतीत्यर्थः । स इमं नोऽस्माकं स्वभूतं स्तोम जुजुपाणः सेव- मानः प्रीयमाणो वा आगहि आगच्छ हे इन्द्र प्रचित्रया प्रर्पण चित्रया पूजनीयया धिया प्रज्ञया इत्थंभूतया। निगमप्रसक्तमुच्यते । उरण ऊर्णया तद्वान् । उरैशब्द ऊर्णायां द्रष्टव्यः, ततो न- कारो मत्वर्थीयः । वामन इति यथा। निर्व वनसतमाइ ऊर्णा पुनर्पूणोतेः- प्रीयन्ते हिता शीतार्थः छादितो या तामिमैपः । १-'ना' इति श्रुटितम्. १३-'व' इति श्रुटितम् B. २-सन्दिग्धमिदं पदम् । १४-का' इति श्रुटितम् B. ३-मेघ' इति नास्ति . १५ भूपयती• B.C. ४-विशेषणेन B.c. १६-भवनि.. ५-अत्र 'विपाट्य' इति पाठो युक्तो भवेत् ६-गृका B. श्वा वि तृका इति धना.c. १८-प्रियमा० B. श्रीयमा.c, ७-०वच्युरणा.. १९-अगहि . ८-१० ८.६६८] 'कवित्' इत्येव प्रतीकम् | २० मचित्रया . १७-7 इमाम अस्मा.। B .. २१-उरणा B.C. :-शृगायपुत्रस्य कालेराएं . १.-गृको विश्वा. -यस्मान पने P. यस्मादले . १२-उगमथि:' नास्त्यादर्शपुस्तकेषु । २२-उरश 1. उपसन्दःc. २६-टव्यम् B. २४-उणं पुनर्वणीते B. ऊण पुन पृणोते . २५-प्रीयन्ते .

·} २१ या । म.५,स,२१. म.५, पा.४,ख.२. पृशयाशिन्यपि पाश्यते एवंशीला पृदवाशिनी पृथएगालो येति प्रसिया। सोपि प्रत्युच्यते । उदाहरणम- शतं मेषान् पृश्य चक्षदानमृमाश्वतं पितान्धं चकार । तस्मा अक्षी नासत्या विचक्ष आत्ति दसा भिपजावनन् । फक्षीयत आर्पम् । नाचम् । किम ? तमिति तच्छन्दश्रुतेयोग्यार्थसम्बन्धादू यच्छब्दोऽध्याहार्यः। यो युवयोः स्वभूतो रासमो वृफीभूत्वा उपतस्थे । शतः शतमेपान एफ चेति पाक्यशेपः । कुत एतत् ? 'ऋत्राश्वः शतमेकं च मेपान्' इति मन्त्रान्तरे दर्शनात् । वृक्ये आहारार्थम् । चक्षदानं क्षदिर विशनार्थः । विशसन्तम् मार्च नाम राजपुत्रमयोग्यमिति कृत्वा पिता शापेनान्धं चकार तस्मै प्रवाश्याय । भक्षी हे नौसेत्या भावे च नासत्यो विचक्षे विविधादर्शनाय आधत्तं दत्तवन्तो देखा दसनामानौ दर्शनीयौ यो भिषजौ देवानां वैद्यभूनौ । मनन अतैर्गत्यर्यस्येदं रूपम् । अन्यव्यावृत्याधिततया यो न गैतः सोऽनर्वा । अक्षिविशेषणं चेदम् । छान्दसत्वाश्च द्विवचनस्य स्थान एक- वचनम् । भनर्वणी अपराधिते स्वायत्त । पित्रोन्येन वा शापेन वा उदेतुमथक्ये इत्यर्थः। तदेतत् फुरसेनाप्युक्तम् 'याभिः शचीभिर्वृषणा परा जम्' इति । १-वृद्धवाशीन्यपि वृद्धं धाशी ( B.) श्यते एवं | १३-ऋताश्चाय c. शीला वृद्ध वासते एवं शीला वृद्ध वा• B. C. १४-आक्षी B.c. २-सोपि. १५-इने सत्या B. ३-[.11 १६। १६] 'शतं मेखान्' ] १६-भावेव c. इत्येव प्रतीकम् Rc. १७-विपक्ष B. विवक्षे.. ४-जुश्च B.C. १८-'दत्तवन्तौं' इति युक्तं स्यात् ५-सम्बन्धो . १९-दस्मा B.C. ६-अत्र 'य' इति द्वितीयान्तपाठो युक्तः स्यात् । २०- मानेन B •मानन ल. * अत्र 'वृको भूत्वा' इति युक्तं स्यात् । २१-'वा' इति त्रुटितम् B. •-शतं मेषान् B. शतमपान ८ २१ यौ' इति त्रुटितम् C. -[ऋ०11८116] ऋनादशत. 1. अनाथ | २३-[धा. १९६१] अग.. २४-गत 8.0. १-याक्ये ध २५-स्वाययत्रे. १-कुंभिरत्र B.c. २६-अत्रापि अन्ये B. पित्रोन्येन . ११-'स' इति त्रुटितम् . २७-०१।१२।८ प (प.) राजवजम् १२-अथ नाम B. नाथ नाम, B, C, 1 शवमेतम.

·.५, ख. २१. । ३६९) [जोषवाकर्म अ५,पा.४, ख.२.. जोपवामित्य नरगतम् । प्रविभज्य निराह जोपमित्यविज्ञातस्य अस्पष्टस्य नाम- धेयम् । तद्धि जोपयितव्यं संस्कर्तव्यं सेवितव्यं वा ज्ञानाय स्पष्टताय । लोके तृष्णीम्भावे- ऽध्यस्य प्रयोगो दृश्यते 'जोपमासं कुदेशजी' इति । अस्मिन्नन्य धात्वर्थाप्रसिद्धिर- नवमः1 उदाहरणम्। [इति दशमस्या-(पञ्चमस्या-) घ्यायस्य एकविंशः खण्डः। १-दोपमि. B.C. २-'म' इति त्रुटिवम् B. ३-सर्तव्यं B. -यो B. ५-कुप्रत्यमिदं वाक्यमिति न ज्ञायते । ६-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डसमाप्तिनिदेशो नश्यते।

·} । अं.५, ख.२२. ( ३७० ) [जोपचाकम् 1.भ.५, पा.४,ख.३. [अथ द्वाविंशः खण्डः । य इन्द्रासी सुनेपुं या स्तवतेतावृधा। जोपवाक वदंतः पनदोषिणा न देवा भसथचन ॥ भरद्वाजस्य । यः स्तोता हे इन्द्राग्नी सुतेषु सोमेपु यां स्तवद् आदरेण स्तौति । तेषु व्यत्ययेन पठये कवचनस्थाने सप्तमीयहुवचनमेतत् । भैसथ इत्येतयाख्यातमुत्तरस्मादर्ध- दिनुयक्तव्यम् । तस्य सोमान् न भयो भक्षयधः । हे ऋत्ताधा अमृताधो सत्यस्य यशस्योदकस्य वा वर्धयितारी। जोपवाफमविज्ञानमस्पष्टं किमपि पचनं वदतोऽसम्यक् स्तुबत इत्यर्थः । हे पॅनहोषिणा पर्जमन्नं हविराख्यं वा स्तुतिक्रियाविषयं तद् येषामस्ति ते पन्ना वातविष्का घाफे पुनस्ते ? प्रत्ययजमानाः । तेषां स्वभून होतव्यं हविः पन- होपमित्यर्थः,तेन तद्वन्तौ पजहोविणो देवा देयों भसयो भक्षयथः । चनेति पादपूरणः । कदा- चिदपीत्यस्य वार्ये । न कदाचिदपि भेजतः स हि तेन भावेन शब्दमात्रमस्पटमुच्चारयति । कृत्तिरित्याग रगतमने कार्य च । कृन्ततेरिति धातुनिर्देशः । यशो वानं वा प्रसिद्ध- मभिधे म । यशो हि द्विरत. अन्तति । दुर्भुक्तं घानं मापादि । फर्तनमित्यर्थः । उदाहरणम्- तमु स्वा नूनमसुर प्रचेतसं राधो भागमिवेमहे । महीव वृत्तिः शरणा त इन्द्र प्र ते सुम्ना नो अनवन् । नृमेवप्रियमेश्योरापम् । य उक्तगुणोऽस्ति त च । नूनमिति पदपूरणः । त्वा त्वां हे असुर प्राणयन् । किं विशिष्टं त्वाम् ? प्रचंतसं वृक्षप्रशानं राधो धनमीमहे याचामहे । 2-आदर्शपुस्तोपर खण्डारम्भनिदेशो। ११-जमानानां B. न दृश्यो। १२.०पिणो B. वनदोषिणोc. .-[*• ६१५९ । 'य इन्द्राप्ती' इत्येव ! १३-भसः B. C. १४-पदपरणः . ३-स्व B. १५-भजार: B. भजर.. 1-'न स्था' इनि त्रुटिषम् B. १६-'यम्' इति त्रुटितम् B.C. ५-भामत B, भसत. १७-दोहरणम् (. (-भस्स्था B. १८-ऋ० १९६] 'त ( क c.) गुत्वा नूनम्' यमहो. c. इत्येव प्रतीकम् B. C. ८-वाजमने B.C. १९-गुणोऽसि ते I.C. ९-सदन्येषा• 11. तान्येषा : २.माध B. प्रतीक B.C. १५-वना C.

·अ.५,ख. २२. ( ३७१ ) [भनी अ.५, पा. ४, ख. ३.5 भागमिव यया कश्चित् पुत्रस्य वान्यस्य वा साधारणस्य कस्यचिद् भांग याचेत तद्वत् । किंचिन्महीव महती कृत्तियशोऽग्नं वा । एवं शरणा शरण गृहमन्तरिक्षे ते तय है इन्द्र । किश प्रशब्दोऽभयदित्येतेन सम्बध्यते सत्र स्वभूतानि सुम्नानि सुखानि त्वया दत्तानी- त्यर्थः । अस्मिन अनपन प्राप्नुवन्तु अस्माकं भवन्तियत्यर्थः । इयमपि तत्र लोकप्रसिद्धा चर्ममयी कृत्तिरेतस्मादेव । बहुधा कृत्ता हि सा शरीरात् । यदा सूत्रमयी तदोपमार्थे कृत्तजरद्वस्त्रखण्डग्रथितत्वात् फर्तनसामान्यात् कृत्ति- वि कृत्तिः फैन्थोच्यते । उदाहरणं परमे वृक्षे । संसारस्य मूलत्वाद ब्रह्मा वृक्षस्तस्मिन् भायुधं निधाय कृत्ति वसानः पिनाक विभ्रदागहीति निगमः । श्वनीत्यनवगतम् । कितवोऽभिधेयः । 'वं हन्तीति व्युत्पत्तिप्रदर्शनम् । ततः स्वैप मो. पपदे स्वघाते भूते 'कर्मणि हुनेः' इति स्वधातीति स्यात् । स्वस्य चाभुक्तस्य नाशो वध इहाभिप्रेतः । निर्वचनप्रसक्तं स्यमाह । धृतमिति रिक्थक्रयसंविभागप्रतिग्रहाधिगमैरुपा- यः स्वामिनं प्रत्यागतमित्यर्थः । उदाहरणम्- कृतं न श्वनी वि चिनोति देवने संवर्ग यन्मघवा सूर्य जयेत् । म तत्ते अन्यो भर्नु वीर्य शकन् न पुराणो मंघननोन नूतनः ५५ कृष्णस्याङ्गिरसोर्षम् । कृतं न कृतमिव कृतत्रेतादिन्यायनामधेयानि । तत्र यथाकृतमायविशेष वन्नी फितवो जिगीषया आयानां विचिनुयात् परीक्ष्य गृहग्या- दित्यर्थः । देवने दीव्यत्यस्मिन्निति देवनमास्तरप्रदेशस्तस्मिन् । पयं मेघानां मध्ये संवर्ग संवर्गधितार संभक्तारं संग्रहीतारमित्यर्थः । फस्य ? सामादपाम् । सम्यगावयिसारमधः प्रक्षेतार मेघं विचिनोति पृष्टये परीक्ष्य गृह्णातीत्यर्थः । विचित्य च प्रत्यकृतत्वाद् मन्त्रस्य मघत्रेति दानासंवृतत्वाद् एकवाक्यतार्य भयच्छन्दो- १२-[पा० ३।२१८६] १३-सघातीति B. २-अब 'किच' इति पाठों युक्तः स्यात् । १४-अत्र 'आश्रितं' इति स्थान । मूले 'स्वं पुनरा. ३-अत्र 'अस्मान्' इति पाटो युत्तो भये । श्रितं भवति' इत्येव वर्तते। ४-अश्वयं B. अनानि c. १५-[ऋ० १०॥४३॥५] कृतं न श्व (च c.) 'नी' ५-'बहु' इति नास्त्यादर्शपुस्तकेषु । इन्येव प्रतीक्म् B. C. ६-दिमा 1. ही गा. सूर्यमयी इ. ६१-कृष्णो नामा हि समस्याम् . १५-स्वतील. स्कृतिरेच कृत्तिः B. १८-अन्तरप्रदेश: B. १९-भगानां B. ५-कन्यो (न्या.) च्यते B. c. २०-वयितार' इति 'संवर्जयितार' इति वा १०- इन्तीति B.C. पाठोऽत्र युक्तः स्यात् । ३१-०म्यग्याव• B.. 11-सकार्योपरदे इ. स्वकर्मापददे १-भाग:C. ७ २२-'प्रत्यक्षतः' इति युक्तम् ।

·अं.५ ख, २२. ( ३७२ ) [समम अ.५.पा.४,ख.३. ध्याहार्यः । मधवा भवानिन्द्रः सूर्य मेघविशेषणमेनत्, सुष्ठु सारं नटाग्मजयत् । पौर- स्त्यो यच्छन्द दासक्तव्यः, यजयसि ततो रसादानं न तत्ते तयान्यो देवोऽनुवीये शेकन् । अनूपसर्गश्रुतेयोग्यक्रियापदाध्याहारः, अनुरुर्तुं सामातिशयलक्षणं धीर्य शक्नोतीत्यर्थः । अनुकमपि किमङ्ग पुनरतिरायितुमित्यभिप्रायः । न पुराणः कश्चित् हे मघवन् नोत नतनो नापि नय इत्यर्थः। पर्यायप्रसक्तं कितवमाह, किं तवास्तीति पृच्छयते किमतश्च तदनुकरणनिमित्तक- मेवास्तनामधेयमित्यर्थः । कृतवान् वा कृताख्येनायेन तद्वानहं स्यामिति जयार्थमाशा- स्त । आशीर्नाम आशीनिमित्तनामकमित्यर्थः । सममित्यनयगतमनवगतसंस्कारं च परिप्रहार्थीयम् । किमः सर्वनामसु पाठात् सर्य- नामेत्युक्तम् । नापि च सदनुदात्तत्वेन............संसमेत्य"उच्चानीति स्मरणात्।अर्ध- नामेत्येकमिति त्यपाठः, उदाहरणस्याप्रदर्शनात् । उदाहरणम्- [इति दशमस्या-(पञ्चमस्या-) ध्यायस्य द्वाविंशः खण्डः ៩។ । १-भवा' इति श्रुटितम् B. "-'किमः' इति पदमत्र निरर्थकमेव भाति । २-सादानः . १२-नामस्य पा.. ३-'वीर्य शक्त' इत्यारभ्य 'सामर्थ्यातिशयलक्षग-अत्र वाक्ये फयन पाठस्त्रुटितोऽन्यथाभूतथ । इन्यन्तः पाठस्त्रुटितः B. अस्य पाक्यस्यान्तिमभागपाटस्तु 'त्वत्त्वनेम- ४-अपिकर्तुमपीति . समसिमेत्यनुघानीति स्मरणात् [निरु. 11' ५-पुराणं B. (-नूतने B. नूतने .. इति स्यात् । ७-नावि . ८-स्येन येन B. १४-खुरखपाठ: B.C. ९-आशिर्नाम c. १५-आदर्शपुस्तकेषत्र खण्डसमाप्तिनिर्देशो न 1.-समस्येयनव• , रस्यते।

·य.५, ख.२३. भ.१,पा.४, न.४. (३७३ ) [समम् -- । [अथ त्रयोविंशः खण्डः मा नः समस्य व्यः परिद्वेषसो अहतिः । मिन नावगा वधीत् ॥ विरूपी नामाङ्गिरसस्तस्यार्पम् । मेति प्रतिपेवार्थो बधीदित्यनेन सम्बध्यते । नोऽ स्माफ समस्य सर्वस्य दुर्धियः पापबुद्धेः परिद्वपसः सर्वतो द्वेष्ट्रपस्य च सम्बन्धिनी अंतिः हिंसा घमित्यर्थः । ऊर्मिने ऊर्मिरिव यथा उदकोमिनापावधी झाभिमुख्येन हन्यात तद्वन्मा वधीमा हिंसीरित्यर्थः । अमिहोतेराच्छादनार्थस्य । सा हि च्छादयति नायम् । नानुदः सा हि पार प्रति प्रेयते । नमतेर्वा प्रभवति । विरोधमुत्पादयन्नाह तत्कथमित्यादि । एतदमाप्य पाही. केन तुल्यव्याख्यानं द्रष्टव्यम् । यत्तत् पाप्टोकं तायत् प्रदर्शितमेव । उरुन्या ण इति पञ्चम्याम। स नो बोधि श्रुधी हवमुरुष्या णो अघायतः समस्मात् । तं त्वा शोचिष्ठ दीदिवः सुम्नाय नूनमीमहे रारिप॑भ्यः ।। इयं द्विपदा श्रुतयन्योः । सापि च प्रसङ्गाद् व्याख्यायते । येति प्रसिद्धपति र उक्तगुणोसि । हे अग्ने नोऽस्माकं स्वभूनां स्तुतिमिनि शेषा, योधि पुग्यम्य अधि शृणु हवमर्माहानम, रुध्य च नो रक्ष वात्मान् । फुनः १ अर्यतः पापमिन्छनः रामगन्द मरमाद रक्ष आदेः। तं त्या य उक्तगुणोऽसि त स्वां ग्रीविष्ट अतिशयेन शोचित । दौदियः दीशिमत, मुम्नाय सुसमिति सुखनाम द्वितीयार्थे चात्र चतुर्थी मुनम् । नून निधन मंया. चामहे । सखिभ्य: सखीनामर्थाय । -गोपि म C. १-आदर्शपुस्तकेषन राडारम्भनिर्देशो न दृश्यते। १२-[अ० १५२४॥३] 'ग नो यो (या) इत्येव प्रनीयम् .C. २-[१० ८७५९] 'मा नः समस्य' इत्येव प्रतीकम् R. c. १३-श्रितबन्धः . ३-दि' इति श्रुटिवम् B. १५-गन्दिग्धमिदं पारयम् ४-मई तान्देष्टुः सर्वतोन्चेष्टु . १६-६ नाति भने नि पार: 5.0. ५-सम्बन्धीनि । ६-यमवधीत । १५-१मान । यमाहान, *-वध इत्यः' इति युक्तम्। १८-अयायत ।। ७-तेश्छादना.. -सहि B. १९-छसलामन्नान। ५-नुदेत सापि B. २१-दी' इनि पृदिगम् 1.0. १.न्यारं c. ११-पही तेन B. २२-'सीनामर्थाय इश्येप पारः 10, २.-दिए ।

·( ३७४ ) [समम् । कुटस्य । वर्षणिः । आ.५, ख.२३. अ.५,पा.४.ख.४. सप्तम्यामपि- विमा संसिस्वमुत र भोज्य मा ते ता चिनीमहे । उतो समस्मिना शिशीहि नो वसो वाजे सुशिप्र गोमति ।। सौरमेरम् । विद्यो जानोमो वयं तय सखित्वं सखिभावं स्तुत्यस्तोतृत्वलक्षणम् । उत अपि च हे शूर विक्रान्त भोज्यं भोग्यत्वमुपजीव्यतामित्यर्थः । आकार ईमहे इत्य- नेन सम्बध्यते । अतो विद्वानहं ते तव स्वभूतानि यानि धनानि हे वनिन् ईमहे यावामहे आभिमुरुपेन । तब अपि च समस्मिन् सर्वस्मिन् काण्डे । आशिशीहि शिश्यतेस्तनूकरणार्थ- स्पैनद् रूपम् । तनूकरणेन चेह संस्कारो लक्ष्यते । आकारः समित्यस्य स्थाने । तेनाय- मर्यः । संर्शिशीहि संस्कुरु योग्यं कुर्वित्यर्थः । नोऽस्मान् । वसो हे प्रशस्य धनवन् पाने अन्ये सुशिप्र सुहनो सुनत वा । फोहशेऽने ? गोमति गोभिः सहिते । समस्मिन् बाजे गोमतीत्यत्र सप्तमी निमित्तात् कर्मसंयोगे' इत्येवं द्रष्टव्या । 'चर्मणि दीपिनं हन्ति' इति यथा । सर्वस्यानस्य गोसहितस्य प्राप्त्यर्थमित्यर्थः । प्रथमायहुवचने नभन्तामित्युदाहरणम् । 'यदिन्द्राग्नी जना इमे' इति पुरस्ताद व्याख्यातम्। कुटस्य चर्षणिरिति चान_गते । कृतस्य चौयितेति चायगमः। द्वयोरप्येकमुदाहरणम्। [इति दशमस्या-(पञ्चमस्या-) ध्यायस्य त्रयोविंशः सण्डेः] - १-[• ८१२१८] वान्या सुसिन्वा B. विन्मा ९-सुमने B. सुभनो c. सुसितम् . १०-[पा• २३॥३६] सूत्रे वार्तिकमिदम् । २-विमजानी (ती c.) म वयं B. c. ११-[ऋ. ८४०८] ३-भावः स्तुभ्यं स्तो.. १२-[निरु. ५२ ४-भोज . १३-चानपा B. ५-आकार रमेहेत्य.. १४-'कृतस्य चायिते' इति त्रुटितम् C. ६-६' इति घुदितम् ।. १५-आदर्शपुस्तकेषत्र खण्डसमातिनिर्देशो न ७-'सि' इति त्रुटितम् . दृश्यते । ८-सविशीहि B.c.

·१. ५, ख,२४. ( ३७५ ) [कुटस्य । चर्पणिः शम्बा थ.५, पा.४ ख.५ [अथ चतुर्विशः खण्डः ] इविपा जारो अपां पिपर्ति पपुरिनरा । पिता कुटस्य चर्षणिः ॥ प्रस्कपवस्य । हविरित्युदनाम । हदिपा उदकेन जारो जारयिता आदित्यः । कस्य ? अपाम् । पिपति आश्यिनत्यात सूक्तस्य युवामेव द्यावापृथिव्यादिरूपाश्विनौ प्रत्वित्यु- च्यते । रश्मिभिभीमरसलक्षणमाददानो दिवं प्रत्यर्पयन् पृथिवीं च यदासाचादित्यादिना चैम वर्षकर्म समानमेतदुदकमग्नेरिति वक्ष्यति । पिता पितृभूतः पालयिता वा कृत्स्नस्य जगतः । कुटस्य कृतस्य च सामर्थ्यात् शुभाशुभस्य च कर्मणः । चणि: चायित्ता द्रष्टा । सर्वे चैनल्लोकस्यात् 'सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च' इति चात्मरूपत्वादादित्य उपपन्नम् । एवं च मन्त्रब्राह्मणवर्णाः । 'अग्नी प्रास्नाहुतिः' इति च स्मरणात् । आदित्यस्य वृष्टिद्वारेण चाविहविषा तर्पणात् प्राधान्ये सत्यश्विनीत्वमुव इति सर्वमुपपन्नम् । 'दिवं जिन्वन्त्य- यः' इति च । पयमुपपत्तौ सत्यां यदन्यथा कश्चिद् व्याख्यायते यास्कमतं चापोधते तदाहोपुरुपिकामात्रमिति मन्यामहे । शम्ब इस्यनवगतार्थम् । घज्रोऽभिधेयः शमनःशात इति चेत्यवगमः । उदाहरणम्- आराच्छत्रुमप वाधस्व दूरमुमो यः शम्यः पुरुहूत तेन । अस्मे धेहि यस्मद्रोमेदिन्द्र कृधी धियं जरित्रे वार्जरलाम् ॥ कृष्णस्याङ्गिरसस्यार्पम् । आगच्छब्दोऽयं सन्निकर्षविप्रकर्षवचनः । तस्य सर्वस्य सामर्थ्यादर्थविशेषोऽध्ययलेयः । आरादपीय इति तुल्यजातीयापेक्षत्वात् प्रकर्षप्रत्य- यस्य दूरतरमित्यर्थः । इह तु दूरप्रतियोगित्यात् सनिकृष्टे चापायभूयस्त्वाशकन्या शत्रो- दुरापगमः प्रार्थत इति सन्निकर्पवचनो गम्यते । तेनायमर्थः । सनिष्टादस्य शत्रुमप- 1-आदर्शपुस्वपित्र खण्डाम्मानिर्देशो न दृश्यते । ५-धर्म कर्म B. १०-चमणि B. २-. । ४६ । ४] 'हविषा जारः' इत्येव | ११-[ऋ० ११ ११५।१] प्रतीकम् B. . १२-मनु० ३ । ७६] प्रस्ता प्रस्ता हुति: 0. -विपत्ति B. विपत्तिः . १३-चाधिनोईविषा' इति युक्तं स्यात् । ४-'नौ' इति नास्ति B.C. १४-'मुपपद्यत इति युक्तं स्यात् । ५-व' इति न दृश्यते. १५-०१।१६४ । ५.] १६-[१० १०1४२७] 'आराच्य' इत्येव ७-'आदित्यात्मना' इति युक्तं स्यात् । ८-अत्र 'धर्म' इति पदस्य प्रयोजन न ज्ञायते । १५-सन्दिग्यामिदं पदम् । ५-प्रत्यपयन B.C. प्रतीकम् B.C.

·{ केपयः म. ५, ख. २४. अ.५,पा.४,ख.५. बाधस्व अँचगमय दूरम् । अन्ये वर्णयन्ति क्षेत्रोरवस्थान यहुदोषत्वादनिएमिति दूरवचन .एयाराच्छन्दी दूरशब्दश्चात्रान्तीतप्रकर्षार्थः । दूरादप्यस्य शत्रुमपनय दूर दूरतममि- त्यर्थः । तेनोच्यते उग्रोऽप्रसह्यः रो वा यः शम्बो वजः। पुरुहूत हे बहुभिराहत । तेन किञ्च अस्मे अस्मभ्यं घेहि यवमद् गोमत् । प्रदर्शन चेदं ययादिमिर्धान्यर्गवादिभिश्व पशुभिस्तद्वत् संयुतमित्यर्थः । अथवा वाजानां वाजंयती रत्नवती चेत्यर्थः। केयमित्यपरोक्षवृत्तित्वादत्यन्तानयगतम् । तस्य परोक्षवृत्तिना कपूया गवन्तीति इदमर्थप्रदर्शनम् । एवमपि न विज्ञायते पूया इति । अत उमयोरनयोरक्षरवर्णसामान्येन शब्दार्थी निराह । कपूय कमिति च पूयमिति च कर्मोच्यते । तेन च पुनातिकर्मणोः कर्मविशेपेण फर्मसामान्य लक्ष्यते । कुत्सितमिति कशब्दार्थप्रदर्शनम् । स्पष्टार्थमाह । प्रयामिति दुःशोभनधनं दुष्पानमिति चेत्यर्थः । तेन कपूयशब्दवाच्ये फर्मणा तद्वत तस्यानुष्ठातारः कपूयाः। आकारो मत्यर्थीयः, कयास्सन्तः फेयः कुत्सितकर्मानुष्ठा- यिनः पापकर्माण इत्युच्यन्ते । उदाहरणम्- [इति दशमस्या-( पञ्चमस्या-) ध्यायस्य चतुर्विशः खण्डः। - * -'अपगमय' इत्युचितम् । ५-शकोरव . ९-रावयो Bc. +-'कपूर्य' इति युक्तम् । २-तीत ०. ३-'म' इति ध्रुटितम् . १.-धुपूर्व B. ४-उप्रेमप्रसह्य कोपाय शम्बद्वन B. ११-शुशोभन B. दुःभोभन c. ५-'पशुभिव' इत्येवमत्र चकारोऽधिक एव वर्तत १२-अत्र 'तद्वन्तः इति पाटो युत्तो भवेत् । आदर्शपुस्तकेषु । १३-अत्र 'कपूयास्सन्तः' इत्यानुसारी पाठो युक्तो ६-संयुकमि . संयुक्तमित्यर्थः' इति वा पाटोऽत्र भाति । अयं पाठो नास्येव B. भवेत् । १४-केदयः . ७ वाजपती B.c. ८-'म' इति श्रुटितम् .. १५-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डसमासिनिर्देशो कैपयः' इति सम्यक् म दृश्यते।

·[ केपी नुमाफपे . अ.५, ख. २५. ( ३७७ ) अ. ५.पा. ४.ख.६. [ अथ पञ्चविंशः खण्डः] पृथक् प्रायन प्रथमा देवहूतयोऽवत श्रवस्यानि दुष्ट । गये शेकुर्यज्ञियां नावमारहमीमैव ते न्यविशन्त केपयः ।। कृष्णस्यैव । पृथक् कर्मकृतत्वान्नाना असहायभूताः प्रायन् प्रगताः, कम् ? सामर्यात स्वर्गम् । प्रथमाः मुख्याः। के ? उच्यन्ते । देवहूतयो देवान् प्रत्याहानं येषां ये देवानां यन्ति देवानाहातारः । आहानेन चें यागो लक्ष्यते यष्टार इत्यर्थः । अकृण्वत कृतवन्तश्च श्रयस्थानि श्रवणीयानि आस्तिक्यश्रद्धोपनहविशेषाद् विशिष्टानि साधनानि यशांसि दुष्टग दुस्तराणि दुप्पापाणि दुरनुकरणानि चान्यैर्ये यशमयीं नाचमारोढुं शक्नुवन्तस्त एवमुच्यन्ते । अथ न ये शेकुः शक्नुवन्तस्त एवमुच्यन्ते यज्ञमयीं नायमाहहमारोदु यागदानादि कर्तु- मित्यर्थः । तदशक्तया चात्र विहितविपरीतप्रतिपेधं सेवनं च लेक्ष्यते । ये विपरीतं प्रति- विद्धमासेवन्त इत्यर्थः । ईमव इहैव सर्वमर्यादातिकमहेतौ दारिद्रयेण गुणेन वा सह । 'यशेन देवानाम” इति श्रुतेः । अस्मिन्नेव वामप्य लौकिके न्यविशन्त नीचर्नीचस्तराम- विशन्त अधोगतिं गता इत्यर्थः । के ? उच्यन्ते । केपयः कपूयाः पापकर्माण इत्यर्थः । पृथग्विस्तरीर्थस्य पृथग्भूतानाभिविस्तरस्यावश्यम्भावात् शब्दसायप्रसङ्गादाह । ईम इति वारुच्यते । स घङ्गान्तरेभ्यो विक्षिप्ततमो भवति । अन्येऽपीमशब्दं प्राणमचनं वर्णयन्ति । दक्षिणमीर्मस्य दक्षिणमङ्गस्य प्रणितं व्याधेनेति दक्षिणेर्मा मुंग इति । ततुमारूपे इत्येते नौवगते । शीघ्रगत्यर्थस्य सूर्णमित्यवगमः, कैप इत्यस्योपोफुरुष इति । उदाहरणमुभयोरेकम् । -आदर्शपुस्वकेन्वत्र खण्डारम्भनिर्देशो नदृश्यते । "-मनुपलब्धमूलमिदम् ] देवाम् B. २-[ऋ०1४1) पृथक् प्रायन' इत्येय ११-संन्दिग्धमिदं पदम् । प्रतीकम् B.. १३-'पृथग्विस्तरार्पस्य' इति नास्तिक +दिवानाहयन्ति' इत्युचितम् । १४-अस्यायों मायबुध्यते । ३-कानदं येषां देवदेवानां B. १५-राब्दस्यारण्य प्रc. -'' इति नास्ति B. १६-सवा (B.C.) गान्तरेत्यो B. ...अस्ति R. आस्ति c. १७ अन्यपीमशाद प्रणय च . ६-दुष्टराणि 1. दुटरा स्तराणि •८-दक्षिणेर्मा लुब्धयोगे [पा. ५।४।२६] •-रोदुमायनुवन्त भत एव B. १९-तैनगते । -न यो शंकुः ८. २०-भा' इति स्यात् । •-पक्ष्यते . १.-रामायदा .. २१-म्य का पुरु इ. स्यो या कु६ ८.

·* अ.५, ख. २५. ( ३७० ) [ तूतुमाईपे । असत्रम् अ. ५,पा.४.स. ६. एता विश्वा सर्वना तू माथे स्वयं सूनो सहसो यानि दधिपे । वरीय ते पात्रं धर्मणे तना यश मन्त्री ब्रमोर्चत वर्चः ॥ चैकुण्ठ इन्द्रस्यार्पम् । एता एतान्यर्थितानि विश्वा सर्वाणि सर्वनानि प्रातस्सवादीनि वापस्थानानि यज्ञानीत्यर्थः । तुतुर्मा तूर्ण कृपे करोपि स्वयं क्षिप्रमागच्छ हे सूनो सहर्स इन्द्रस्पात्यत्तबलबत्त्यात् 'ओजसो जातम्' इत्यादौ च मन्त्रान्तरे दर्शनाद् वलादेव जात इति गम्यते । तेनै घमामन्यते सूनो सहस इति । यानि वृष्टिप्रदानद्वारेण धुलोकादीनि यागागनारूपत्वेन वा दधिषे धारयसि । किश्च वराय श्रेष्ठाय ते तुभ्यं पात्रमिदं सोमस्य पूर्णमिति शेषः । धर्मणे धारयित्रे सर्वस्य जगतः । तना धननामैतद् धनं वास्मदीयम् । अयं च प्रकृतो यज्ञो मन्त्रश्च ऋग्यजुरादिः । ब्रह्म अन्ननामेइम्, अन्नं च सवनीयपुरोडाशादि नेत् । यच्चे मसूत्कृतं वचः स्तुतिलक्षणं यावत् किञ्चित् सर्वं त्यदर्थ उपाकुरुष इत्युपसर्ग- द्वर्यापेक्षं भाष्यकारो दर्शयति तूर्णमुपगत्याभिमुख्येन करोपीति । अंसत्रमित्यनवगतमनेकार्थम् । पाणिमित्यवगतमिति केचित् । अत आह अस- प्रमहंसस्त्राणमंडःशब्देन पापमुच्यते । अन्ते निरूढोपयादित्युक्तत्वात् । प्राणमिति च यदि धर्तरि घुट् अंहसरायन इनि 'आतोऽनुपसर्गे के' इति अहरमिति प्राप्तम् । अथ करणे संतः पष्ठीसमासः। धनुर्वा काचं वाभिधेयम् । तयोर्धनुर्निर्यिवक्ष्यति । कवचं प्रविभव्य ब्रवीति कुँ अश्चितमिति । कुशब्दस्य कुत्सार्थस्याञ्चती लुप्तनकारे उकारस्यादेशः । तद्धि स्वभावटि मिति । फचं कारुत्सेति चेत् कौटिल्यमे । ईपदर्थे वा कुँः। ततश्च काश्चितं सत् कवचम् । काये वाश्चितं कायशब्दात् पूर्वपदादित्यर्थः । उदाहरणम् । [इति दशमस्या-(पशमस्या-) ध्यायस्य पञ्चविंशः खण्डः । १-[१०५०६] एता ( एव c.) विश्वा' | १२-वारयित्रे R. c. इत्येव प्रतीक्म् B.C. १४ोते .. १५-यच्छेदमसून कृत B. * 'वैकुष्ठस्येन्द्रस्य' इति युक्तं स्यात् । १६-द्वयात् पक्षं । 'द्वयाक्षेप' इत्युचितम् । २-'एकाधितानि' रयेत. १, c. १७-गभ्यामिमु. ३-स्वनानि B. ४-'दी' इति त्रुटितम B. १८-पाणिमात्रमि R. वाष्पत्रिमि c. १९-[पा० ३।२।३] २०-'ततः' इति नास्ति B. + 'यज्ञा इयर्थः' इति युत्ताम् । २१-समास .. २२-ब्रवीतीति कवञ्चित B.c. ६.तूतुमातृणां कृपेः R. अनुमानृणां c. रोति. २३-कवचः c. ९-[7.1.101010 २५-'कुः इति नास्ति B. १.-मादचरयेतत् B. 11-वातमिमं R. २६-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डसमातिनिर्देशोन रयते १३-अधन वास्म B.C. ५-दायस्था B. वागस्थाc. २४-मेव '. ८-राहगा।

·अ.५.ख,२६. अ.५.पा, ४.ख. ७. ( ३७९ ) [ असत्रम [ अथ षड्विंशः खण्डः।] . प्रीणीताश्वान हितं जयाय स्वस्तिवाहं स्थमित् कृणुध्वम् । द्रोणाहावमवतमर्मचक्रमसंत्रकोशे सिञ्चता नृपाणम् ॥ सोमपुत्रस्य बुधस्यार्पम् । प्रीणीत प्रीणयताश्वान स्नानपानयोग्याशनैः संग्रामयोग्यान् कुरुतेत्यर्थःः । हित जाँथ हितमिति क्रियाविशेषणम् । कय जयंत ? हितबन्धुसुहजनव- र्जितं जयं प्राप्नुतेत्यर्थः । स्वस्तिवाहं वस्तीत्यविनाशिनाम अविनाशवाहनं कृत्याध्वं सारथिं च"तेत्यनेन सम्बध्यते । कृणुष्पं कुरुत । तेन च गत्या संग्रामभूमि द्रोणाहौवमित्यादीनि द्वितीयान्तानि रूपसंख्यासंग्रामविशेषणानि सिञ्चतेत्यनेन सम्बध्यते । द्रोण द्रुममयं स एव रथ आहावमाहवस्थानीयो यस्य संग्रामस्य तमवतं रूपनामैतत, रूपसंग्रामाख्यगग- चक्रमझममयम् । अशनो वा व्यापकोऽक्षरस्य । असनो वा व्युदसनं भ्रमणचक्र लोकं नीम । असनानि या क्षेपणानि चक्राण्यायुधविशेग यस्मिन् तम् । असत्रकोशम्, असंत्राणि धनूपि कवचानि कोशस्थानीयानि यस्मिन् तम् । शिश्चत उत्सिश्चत । नृपाणं पीयत इति पानं यस्मिन् योधाम उदयति पीयन्ते मार्यन्त इत्यर्थः, तम् । वैश्वदेवत्यात सूक्तस्य विय- पां देवानां प्रसादेन हे सैनिकाः सर्वमेतत् कुरुतेत्यभिप्रायः । हितं जयाथ इत्यस्यार्थकथनं सुहित नयते इति । ततोऽपि विस्पष्टतरमाह। जैन वो हितमस्तु देवानां प्रसादेनेत्यभिप्रायः । मादाव आदानात हेयन्ते हि तन पानार्थं गयादयः । उपकप्रसङ्गाद् आमिति । तत् पर्याय निराह आईवनात् । आभिमुख्येनोह्यते तस्मिन्नुदके १-श्रादर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डारम्भनिर्देशो न दृश्यते । १४-'अ' इति नास्ति B.C. १५-प्युसदनं . २-[• १०11०१७ ] 'प्रीणीताश्वान् (णिता- १६-लोनाकम् B. १५-अंवत्र कोश B.c. थात् .) इत्येव प्रतीकम् 1. C. १८-सन्त्राणि B. सत्राणि C. ३-प्रीणित प्रीणियताश्चान्,c. १९-सश्चित c. ५-'हित' इति द्विलिंसितम् . २.-'' इनि नास्ति B. ६-जुयत . ७-सुहवनवर्जितम् . 21-'पा' इति त्रुटितम् B. C. ८-स्वस्तिवाचां B.c. ९-'भ' इति नास्ति B. २१-यादाम , अत्र 'योबारः' इति स्यात् । १.-अत्र कश्चन पाठस्त्रुटिवः। 1ोणागावमि n.c. २३-मूलनिरुक्ते. 'जय' इति पारः । १२-सियते अनेन . c. २४-'ज' इति त्रुटिवम् B.C. * सरध्यन्ते' इति युक्तं स्यात् । २५-भूगने c. 'भाहूयन्ते' इत्युचितम् । ११- माहवं B. 'आइव बाद स्या.' इति | २६- आवइ इति' इति पाटः स्यात् । पाटो युक्तः स्यात्। २५-'आवहना।' इति मूलानुसारी पाटो युक्तः । ४-जायथ.

·अ..ख.२६. ( ३८० ) [फाकुदम् अ.५, पा.४.ख.७. रयोऽपि तत्स्थानीयः । आहूयन्ते तत्रस्थयोदार, ऊहान्ते वा जित्यानेन परधनानीति । अवतो रूपं स हि बन्यमान उपचितकल इत्यर्थः । महान् भवतीत्यर्थप्राप्तार्धवचनम् । नाश- कल्पत्वं च धनुगः । यो जिनोत्सेधनसामान्यात् । कुष्णाते विकुषित इव हासौ भवति । अन्तस्सुपिरत्वात् । भयमपीतरः कोश एतस्मादेव धातोवृद्धयर्थस्येति शेषः । कुत एतत् ? थत आह सवयः सञ्चयरूपो धन निकाशः संवृतं हि धनं कोश इत्युच्यते । समयमर्थकयन- प्रसङ्गादाह । आचितमात्र उपचितलक्षणमित्यर्थः । महानित्यर्थप्राप्तार्थवचनम् । काकुदमित्यनवगतम् | तालुमित्याचक्षते । प्रसिद्धमिदमस्याभिधेयमिति दर्शयति जिंहा जुडुवा । फिमाम्रान् पृष्टः कोविदारानाचष्टे ? काकुदशब्दप्रसङ्गे जुह्वानि ब्रवीति । इम्यते काकुदशब्दनिर्विवक्षयैवायमुपन्यासः । काकुदशब्दस्य जिह्वाशब्दो नापि जोहुवा- शब्दो निर्वचनाङ्गम् । फस्तहि ? कोकुवाशब्दस्तस्य पर्यायो जिह्वा । अतो निर्विपत्ति का- कुदशब्दनिर्वचनाङ्गभूतस्य फोकुवाशब्दस्यार्थकयनप्रसङ्गेन जिहाशब्द तावन्निराई । जि फस्मात् ? जोहुवा आह्वयतेर्जुहोतेर्वा यलगन्तस्य 'हः सम्प्रसारणमे । अभ्यस्तस्य च इति सम्प्रसारणे च पचादिकेऽचि तैपम् । पुनः पुनराह्वयति शब्दं करोति, रसान् । यादत्ते, जुहोति चात्मनीति सास्मिन् धीयते सा शब्दान्तरवाच्या सती अस्मिन् शब्दोऽभिव्यक्तये धीयते इत्यधिकरणसाधनम् । फोकुया नाम जिह्वा इत्येव सम्बन्धक्रमो । अध कोवा फस्मात् ? कोषमाना हेतौ शाचि मुझ । छान्दसत्वात प्रथमासमा- नाधिकरणेपि कचिदर्शनात् । अधीयमानोऽधीयत इति यथा । फोक्यते यस्माद् अतः फोकुवा फेवतेः शब्दर्फर्मणः फोकुवेति पूर्ववचरीतवृत्तम् । पुनः पुनः कवते शब्द फरोति भतः कोकुवानं सत् फाकुदं वर्णव्यापत्यादिना । कोक्यमान पतं तुदतीति वेति निर्वच- नान्तरम् । एतदिति तालुनोऽन्वादेशः । तालपर्यायप्रसकमाह । तरतेः कुणिप्रत्यये रेफल- फारापत्या। विस्तीर्णतम हि तदास्यान्तर्गतेभ्योऽङ्गान्तरेभ्यः 1 लततेर्वा नैरुक्तधातोरुण्येव * 'उदन्ते' इति युक्तम् -पा६३२'' नास्ति B. १-भपत: B. अवत: c. १.पा. ६॥१॥३३] २-पन्यमान R. ३-जाददन १-त' इति नास्त्यादर्शपुस्तकेषु । ४-यजीनो B. अत्र कथन पाठस्त्रुटितः। ११-योरु वा B. ५-तालमित्या B.C. १३-चौ (B.C.) तूयमान B. ५-जुहा. १४- B. शच. -निरम B. निद १५:त्वते: ०. -निमास्ति B. 'जि' नास्ति . -कोयमाना नुइतीति' इति मूलपाठः।

·अ.५,ख. २६. ( ३८१ ) [काकुदम् अ.५,पा.४.ख.७. प्रत्यये वर्णविपर्ययेणेतद्रूपम् । अर्थप्रतीतये दार्थिमाह । यथा तले पादतलं भूमितल- मिति । विश्लिष्टं हि तद् भवति । लतेत्यपि पर्यायः । सा हि वृक्षे ग्लिप्टा भवति । सर्वथा साधम्र्येण प्रोक्तस्यार्थस्य दाढ्य दर्शितम् । उदाहरणम्- [इति दशमस्या-(पञ्चमस्या-) ध्यायस्य पद्धिशः स्वः] ४-आदर्शपुस्तकैवत्र राण्ड समातिनिंदशो न १-विशिष्टं B. २-'लनेत्यविपर्ययः' इति मूले पाठः । ३-शिष्टा B. दृश्यते ।

·[काकुदम् । पीरिटः स.५,ख. २७. ( ३८२ ) अ.५, पा.४.ख.८. [अथ सप्तविंशः खण्डः । ] सुदेवो असि वरुण यस्य ते सत सिन्धवः । अनु चरन्ति काकुद सून्य सुपिरामिव ।। प्रियमेधस्य । शोभनस्त्वं देवोऽसि हे वरुण समुद्राधिपते यस्य ते तव सप्त सिन्धवो नधो गङ्गाद्या अन्तरिक्षनधो वा । अम्बा अलोलेत्यरमाथा अन्तरिक्षनद्यः । अवधैः वरुण उत्तमस्थान आदित्यः, सिन्धवोऽपि रदमयः, तेऽनुक्षरन्ति अनुगच्छन्ति आपूरयन्ति था। किम् ? काकुदं ताल । आदित्यपक्षे तालुस्थानीय तालुमण्डलमभिप्रेतम् । कथमिवानुक्षरन्ती- ध्यते । सूर्य सुपिरामिव शोभर्नामूमि छान्दसत्वात् यणादेशः, सूमि काष्ठानां संघातं सुपि- रामिव मत्यर्थीयकल्पनया सुपिरवती यथा अग्निरिति शेपः । अनुगच्छेदापूरयेद्वा तद्वदित्यर्थः। समस्तमन्त्रपाठे प्रयोजन मृग्यम् । अनवगतस्य पदान्तरस्याभावात् । यत्र तु तदस्ति तत्र तदयगमप्रयोजनं समस्तपाठो द्रष्टव्यः । इह प्रदर्शनमन्यत्रापि समस्तो मन्त्री व्याख्यायत इति । वीरिट इत्यनवगतमनेकार्थ घ । अन्तरिक्ष गणोऽसौ मनुप्याणामभिधेयः । भियो वा नक्षत्रादीनां वा भासः। ततिस्तननं यस्मिन् तत् भीस्तननं भास्तननं वा वीरिटेम् । अनालम्बनान्तरिक्षे भीतिः कस्य न जायते । वन्दनं नरेन्द्राय ते हि तस्मात्तत्रापि तद्भयम् । उदाहरणम्- [इति दशमस्या-(पञ्चमस्या-) ध्यायस्य सप्तविंशः खण्डे।] १-आदर्शपुस्तकेषत्र खण्डारम्भनिर्देशो न दृश्यते । ५-सूर्य (यो c.) सुपिरमिव . c. २-क्रि. ८१६९1१२] 'सुदेवो असि' इत्येव ६-शोभादूमि B. c. प्रतीकम् B.O. 1-नो वरुण B. ७-छेदापूरं यद्वा B. च्छोदापूर . ४-अवधं B. अत्र 'अथवा' इति पाठ: स्यात् । ८-भिस्तननं . ९-विरीट B. बिरिटेc. *-अत्र 'कथमिवानुक्षान्ति ? उच्यते' इति पाठः | १-आदर्शपुस्तकेवत्र सण्डसमाप्तिनिर्देशो स्यात् । दृश्यते । न ·अ.५,ख. २८. योरिटः अ.५, पा.४.ख.९. [अथ अष्टाविंशः खण्डः ।] प्र वावृजे सुप्रया बहिरेपामा विपतीव वीरिट याते । विशामक्तोरुपसः पूर्वहंतो वायुः पूषा स्वस्तये नियुत्वान् । जिस्तरणार्थः । ततः कर्मणि लट् प्रप॑ज्यते प्रस्तीर्यते । सुप्रैया सुखं गम्यते यस्मिन् देवताभिः । किं पुनस्तत् ? यहिदिरास्तरणाद्दर्भारमकस्य । इदं पहिरेपामृत्विग्यजमानानां खभूतम् । विस्तीर्णे च तस्मिन् आकार इयाते इत्यनेन सम्बध्यते, विपतीव संप्रत्यर्थत्वात पदपूरणः, विश्वशब्दस्य यलोपेन च विश्पती सर्वस्य स्वामिनी पीतारौ धीरिटे अन्तरिक्ष सप्तमीश्रुतेः स्थितौ सन्तौ । पञ्चम्यर्थे या सप्तमी । ततो वोरिटीद यज्ञं प्रति मा इयाते आग- च्छत । अथवा विशां पतीविश्पती राजानौ कौचित् । योरिटोऽपि मनुष्यगण इव स्वार्थ एव । यथा कौचिदू विशां पती राजानौ चौरिटे स्वस्मिन् सैनिके मनुष्यगणे स्थिती ततो वा आगच्छेतां तद्वदागच्छेतम् । विशामित्येतत् पूर्वहतावित्येतेन व्यवहितेनापि सामर्थ्यात् सम्बध्यते । कस्मिन् काले आगच्छतम् ? उच्यते । अक्तो रात्रिनामेदम् । रानेरुषस उपसञ्चापि वा स काल इति विशां मनुष्याणामृत्विग्यजमानानाम् । पूर्वतो पूर्वस्मिन्नाहोंने । कौ इयाते ? वायुः पूपा नियुतो वायुरित्यादिष्टोपयोजनत्वानियुत्थानित्येव हितमपि वायुना सम्बध्यते । वायुश्च नियुत्वान् पूपा च । किमर्थमागच्छतम् ! स्वस्तये अविनाशाय यज्ञस्यास्माकं चेत्यभिप्रायः । सर्वस्यात्म पालयितारौ वा कृत्स्नस्य नियुक्तत्वात् । कस्मानियुज्यन्ते ? अस्याश्चादिष्टोपयोजनं दर्शयति । नियुक्तः कस्मात् ? नियमनाद्वा युजेर्वा । १-आदर्शपुस्तकेष्वत्र सण्डारम्भनिर्देशो न दृश्यते। १४-बिरीटात् (म् B.) B.C. २-[ऋ० ७॥३९॥२] 'प्र वाष्ट (मा प्रc.) १५-छत्तः इत्येव प्रतीकम् B. C. १६-विरीटोऽपि B. c. ३-प्रजिस्तर.. ४-प्रप्रज्यते . १७-विरीटे B.C. ५-सुपूया: B. १९-पूर्वभूतामित्ये B. पूर्वभूतां विपत्ये c. ६-ताभी: c. ७-'रा' नास्त्यादर्शपुस्तकेषु । २१-पूर्वभूतौ B. C. २२-लाहने क. ८-विवतीय B.C. ९-पूरण ०. * ' त्येतद्व्ययहित.' इति पाठः स्यात् । १०-ब्दस्य च वलो . २३-च्छतः. २४-अपिनाशाय c. ११-विश्पति B.विपतिः . २५-सर्वस्यात्म . २-1पातादौ B.0. १३-बिरीटे B.c. २६-था इत्यादिष्टो. १८च्छतः २०-नछत्तः, ·एणिः अ., स.८. अ.५, पा.४.ख,९. अच्छेति निपातत्याच संस्कारादनारम्भादनवगतोऽनेकार्यधै । अत इहोपन्यस्तः । स पुनरयमहेरेर्थे आभिमुख्यादौ । आप्तुमित्यस्यार्थ इति शाकपूणिः । तथा चैवोदाहृत यहुश इत्युदाहरणोपन्यास इति। परि ईम् सौमिति व्याख्याते पाष्ठिके निपातप्रकरणे । अनेकार्थत्यादिहोपन्यासः। एनमिति एनामिति च पदद्वयमेतत् । अस्या अस्येत्येतेन पदद्वयेन उदात्तं प्रथमा- देशे अनुदात्तमन्यादेश इत्येवं नवमे व्याख्यातः । पुरानवगतस्तत्रोतः । इहानेकार्थत्या. दुपन्यासः । त्रित एनमापुनगित्येवमादीन्युदाहरणानि व्याख्यातानि । सृणिरित्यनवगतम् । । अङ्कुशोऽभिधेयः । सरणादिति व्युत्पत्तिवचनम् । सरणाद् गमनात सरणः सन् एनिः । पर्याप्रसक्तमडूशं निराह । अश्रतेरपति सी हस्ति- पकहस्तात् हस्तिमस्तकं नित्यम् । आकुश्चितो वासौ भवति 'कुश्च कौटिल्ये'' घट्टनाविशेपे- णाभिमुण्येन फुटिल इत्यर्थः । निगमेने' हस्त्यवरास्यासंगतेः कियामात्रादप्राङ्कशोऽभि- प्रेतो लोपितव्यः । प्रतिसारणात सृणिः अञ्चनादङ्कुश आकुटिलाकाराद्वा । तथाच पचि- देवासौ दात्रमङ्कुश इति भाष्ये । उदाहरण - युनक्त सीरा वि थुगा तनुष्वं कृते योनौ धपतेह बीजम् । गिरा चे श्रुष्टिः सभंग असनो नेदीय इत् सृभ्यः पक्वमेयात् ॥ बुधस्य सोमपुत्रस्यार्षम् । युनक्त हे हालिकाः सीराः सीराणि हलानि । तदर्य च वियुगस्तनुषं वितनुत च युगानि । तदनन्तरं हलबलीवर्दसंयोगोपपत्तेः । तैश्च सीरः कृते च संस्कृते रुट इत्यर्थः । तेनायमर्थः । सदा धान्यशलाकाः सपरा धार इति श्रीयमाण- त्यात् फलमुच्यते संम्भृतफला आपूरितगृहन्छीर्षकेत्यर्थः । असत् लोड लिङ्, भवतु । नो. ऽस्माकम् । किञ्च नेदीयोऽन्तिकतरं सन्निकृष्टतरं च । इत् पदपूरणः । सभ्योऽङ्कशात *'नेकार्यश्च' इति स्यात् । १०-[धा• 111८५] १-'मझेर इति पाटो युक्तः । १५-नियमेन . २-अत्र 'व्याख्याताः' इति बहुवचनान्त: पाठो। १२-क्रियामादाप्रमात्रांकुशोc. युक्त: स्यात् । परि [निरु. ३] ईम् [निरु०१३-लोपितय्यः . 119सीम् [निक 119] इत्येते व्याख्याताः १४-उदाहरणम्' इति नास्ति B. निह. ४ । २५] १५-[२.१.१.११३॥ यजु.१२६८ ४-दहान्नकार्य . ५-भ' इति श्रुटितम् . 'युनक्त सीरा' इत्यव प्रतीकम् B. C. (-गमन' इत्येव B.C. ७-मणिम् B. १६-युध सौमपु. -पर्यास प्रस०. ९-भवति इति नास्ति B. १७-मयमाणत्वात् . १५-संभृतफल . १९पण्या: B.

·.अं.५, ख, २८.
( ३८५ )
[सृणिः
अ.५,पा.४,ख,९.
भागेव दाबलयनादित्यर्थः । मुटिन गृहीतमात्रमेवेत्यभिप्रायः । पक्वं सत् । किम् ? सा-
मर्याद् ययादि धान्यम् एयाद् आगच्छतीत्याशास्महे ।
पेणिशब्दस्य स्वव्यापारे लक्षणतां दर्शयति । अशा वादिति । अङ्कुशाकर्षणादि-
त्यर्थः । द्विरम्याप्तोऽध्यायपीरसमाप्तिज्ञापनार्थ इति सिद्धम् ।
इति [आचार्यमहेश्वरझते ] निरुक्तविवरणे
दशमो-[पञ्चमो-] ध्यायः
समाप्तः।
१-एहतमामेत्रेवन्यभिप्रायः .
२-'त्' इति त्रुटितम् C.
३-णिशन्दस्य B.C.
' अब 'अङ्कशादायादिति' इति मूलानुसारी
पाटो युक्तो भवेत्।
५-अयं कोष्टकान्तर्गतः पाठो नास्त्यादर्शपुस्तकेषु ।
६-'समाप्तः' इति नास्ति B.

·[ গাঙ্গুলিঃ अ.६, ख. १. अ.६,पा.१,प.१. [ अथ षष्ठोऽध्यायः। प्रथमः पादः।] आशुशुक्षणिरित्यनवगतमनेकार्थं च । अग्निर्या मनुप्यो चाभिधेयः । यदा अग्नि- गशुशुक्षणिस्तदा सनिता येत्ययगमः । यदा मनुष्यस्तों शुशोचयिपोरिति । उदाहरणम् । त्वमो द्युभिरमाशुशुक्षणिस्त्वमयस्त्वमस्म॑नस्परि । त्वं चनेभ्यस्त्वमोपंधीभ्यस्त्वं नृणां नृपते जायसे शुचिः । गृत्समदस्यार्पम् । वं हे अग्ने शुभिरहोभिजीयस इत्यर्थः । सप्तम्यर्थ पपा तृतीया । घुपु दिवसेषु अमावास्यादिषु आधीनकाल इत्यर्थः। अरणिको निर्मथ्यमानो पा जायसे । 'वं त्वमेय चाशुशुक्षणिः आशुशुचा दीप्त्या । करय ? सामर्थ्यात् तैमसः । सनिता था संभक्ता या सर्वस्य पीकदाहप्रकाशनाापारस्य । अलौकिकस्यात्मना था जायसे । पञ्चम्यर्थे या आशुशुक्षणिरित्येपा प्रथमा । अस्मिश्च पक्षे आयूर्वस्य शुचेर्दीप्तिकर्मणः मनि एतद्रूपम् । आदिदीपयिपोः पुरुषात् तेन मध्यमानो जायस इत्यर्थः । एवंच हत्या पक्षद्वयेऽप्यर्थभेदाद् भेदप्रदर्शनार्थत्वाचावग्रहस्य अन्यतरपक्षपरित्यागकारणाभावात पक्षद्वयापेक्षया पतत्पदं पदकारा नावगृह्णन्ति । समभ्यस्त्वमेवाभ्यो वैद्युतात्मना । स्वगमनस्त्वमेव पापाणादस्यान्तरेण लोहेन पाभिहन्यमानात् । परि वं घनेभ्यस्त्वमेव वृक्षेभ्यो वायुना परस्पर संघुष्यमाणेभ्यः । स्वमेय शरवशादिभ्य ओषधीभ्यः । एवं वं ततस्ततो वृष्णो मनुयाणामायेति शेषः, हे नृपते मनुष्यपते सर्वतो जायसे शुचिर्दीतः । अथवा नृपतिशम्दो निरस्तपूर्वापरविभागः स्वामिवचनत्वेन रूढः । तेन नृणां पते नृपते मनुष्याणां स्वामिनित्यर्थः । 1-अयं कोष्ठन्तर्गत: पाटो नास्ति B अयं-जयमे c. सर्वोपि पाटोऽध्यायाद्यारम्भात्मको नास्ति c. १२-वं' इति नास्ति B. २-ता B.C. १३-तस्य B. १४-तमसा C. ३-'आशुशुक् सनिता वा' इति युक्तं स्यात् । १५-वाकदाह B. सतश्च पाकारोऽपि संगच्छते। १९- वाशुशु . १७-उपरिवं. -पनवगम: B.C, ५-तद. १८-स' इति नास्ति ९. 'संघृष्यमाणेभ्यः' ६-[. 1] 'त्वमग्ने' इत्येव प्रतीकम् B, C. इत्युवितम् । ७-'भ' इत्येरादर्शपुस्तकपाठः। १९-मनुष्यायेणाo. ८-एश सतील. २०-'भरवायेति' इत्यादर्शपुस्तकपाठः । ९-अथवा काल B. आधान काल. २१-'नृणन्नृपते पेव ०. १. अरणिनो. २२-स्वामिनीत्यर्थः .

·अ.६, ख, १. ( ३८७ ) [आशुशुक्षणिः । आशा अ.६, पा,१, ख, १. प्रेविभज्य निराह आशु इति । प्रासङ्गिकमेनत् । शुनो वायुरित्ययुज्यते। क्षिप्र- नाम इत्यवाच्यं क्षिप्रनामसु पाठात् । निर्विवक्षयोपन्यास इति चेन्न निपातत्वात् । तस्मात् क्षिप्रनामनी इति नित्यानुवादः । क्षणिरुत्तर: अत्राप्युत्तम इति न्याय्यम् । मध्यमस्यापि शु इत्येतस्यापि भावात् । क्षणोतेः 'क्षण हिंसायांम्' इत्यस्य । अथवा एयमन्यथा स्यात् । पञ्चम्यर्थे प्रथमेयं विभक्तिराशुशुक्षणिरित्याह । कि पुनः कारण प्रथमैया सती पञ्चमीत्वेन विपरिणम्यत इति ? उच्यते । तथाहि घास्य- संयोगः । तेन हि प्रकारेण पञ्चमीत्वेन विपरिणतस्यास्य शब्दस्य अनेन वास्येनार्थसंगति भवति नेतरथा यथावस्थितस्य । आह कथं सत्वेति ? उच्यते । त्वमभ्यः, त्वमश्मनः, बनेभ्य इत्येतान्युत्तराणि बहूनि पदानि पञ्चम्यन्तानि । तस्मादनेनापि पञ्चम्यन्तेनैव भ- वितव्यमित्युपपद्यते पञ्चमीत्वेन विपरिणाम इति । आशुशुक्षणिरित्येतस्याक्षरपञ्चकस्य य एप पुरस्ताद् आ इत्युपसर्गः शुशुक्षणिरित्युत्तरश्चतुरक्षर एप चिकीर्पितः सन्नन्त इत्यभिप्रायः । अथ समस्तस्य कोऽर्थ इति ? उच्यते । यः कश्चिदाशुशोचयिपुरादिदीप- यिपुर्भवति स आशुशुक्षणिरतस्माद् आशुशुक्षणे त्वं भगवन हे अग्ने जायसे लोकप्र- सिद्धः । शुचिरापांढोऽयं प्रेमो मास इत्यस्मादेव धातोर्दीसत्यान्निर्मलत्वादिति वैयाकरणा मन्यन्ते । निधिचेनरुता इत्याह । निःक्षारित कात्स्येनापनीतमस्मात् पापकम् । सिचेः शुचिरित्याह । आशा इत्यनवगतम् । यथादृष्टं वेदे तथा पठित्तम् । दिशोऽभिधेयाः। सिदनादिति व्युत्पत्तिवचनम् । शदिगत्यर्थः । ते तमर्थं प्रत्यागमनात् । आशदना इत्यवगमः । उपदिश इत्यतोऽनेकार्थता । अभ्यशात परस्परं दिग्भिरहोमिः संव्याप्तेः । उदाहरणम्- परि सर्वाभ्यो अभयं करत् । जेता गृत्समदस्यार्पम् । इन्द्र आशाभ्यो दिग्भ्यः । परि करदित्येतेन सम्बध्यते सर्वा-यो दि- १-'प्र' इति नास्ति B. २-३' इति त्रुटितम् B. १.-निष्कारित वास्न्येनापरीतमस्स्यात् 1. निक्षा- ३-[धा• ८३] 'क्षणु' इति धातुपाठे पाठः । रित कास्न्येनापनीयतं अस्मात् पावकम् ०. ४-संइतिर्भवति B.C. ५-इतीति C. ११-'स' इति त्रुटितम् B.C. ६-'तू आ इत्युपसर्गः शु' इति त्रुटितम् . १२-अभ्ययनातू B. १३-रहेतोभिः B. 'इत्युपसर्ग:' एतावदेव धुरितम् B. १४-[३० २४२] 'इन्द्र आशाभ्यः' इत्येत ७-'इति' इति नास्ति B. प्रतीकम् B. C. १५-'आपम्' इति नास्ति , ८ शुचिः पुरुपमग्रेष्मो B.0. १६- तनूः B. तन्दः . १७-दिश्य: C, ९-निष्टीचैनिकका B. निष्फि रुका , १८-कर इत्येतेन B, | शत्रून् वि चर्षणिः ।

·अ. ६, ख, १. ( ३८८ । [काशिः 1 भ्यः । दिग्मिरत्र तनिवासिनो लक्ष्यन्ते । सर्वदिनियासिम्यो मय करेभ्यो रक्ष आदि. भ्योऽस्माकमभय परिकात सर्वतः फरोस्वित्यर्थः । कोश इन्द्रः नेता ताच्छीलिकस्तृनयम। तृप्रयोगे च पठीमतिपंधाद् द्वितीयेय शनिति । शबूद जेता एवंशीलः । विवणिः पश्य- तिकर्माऽयम् । द्रा यो लोकपालत्यात कृत्वात्य जगतः । काशिरित्ययगतम् । मुष्टिरभिधेयः 1 प्रकाशनादिति निवचनम् । प्रकाश्य इत्यवगमः। प्रसक्तं मुधि निराह कोवनादेव मोकव्यो घसौ भवति । मोषणाद्वा मुष्टिपितमि तदन्त- गतादेर्शनसामान्यात् । मोहनाद्वा किमत्यज्ञान मोहयतीति मुष्टिः । उदाहरणम्-- उताभयं पुरुहूत श्रवोभिरेको हळमवदो वृनहा सन् । हमे विदिन्द्र रोदसी अपारे या संयमा मघवन् काशिस्ति । विश्वामित्रस्य । परीश्च तिनः । उताप्यर्थे । अभय इत्यपि सामल्लिप्तोपमै दएपम् । अभयमिव भवतीत्यर्थः । कस्मिन् ? संग्रामे ! पुरुहूत बहुभिराहत चोभिः श्रवणीयः शब्दरेकरस्य ईद सुष्ठु उच्चरित्यर्थः । अवदो घदेसि युद्धायां पयसि सिंहनादं नंदसीत्यर्थः । इत्रहा वृत्राणां शंभ्रूणां हन्ती सन शत्रुवधवेलायामित्यर्थः । चिदिति यार्थे इमे या इन्द्र रोदसी द्यावापृथिव्यौ । किविशिष्टे ? अारे सत्यपि द्यावापृथिवीनामगुणत्वे गुण- निमित्तत्वमस्य द्रव्यम् । अविद्यमानं पारमन्तं ययोस्ते अपारे इत्यर्थः । यत् यस्मान्मुष्टिना सौय संगृह्णासि हे मघान् । यस्मादिति श्रुतेस्तस्मादित्यध्याहारः। तस्मात् काशिरित इच्छ- दोन महत्त्वे अहो मुष्टिस्त तव महान् । रोदसी कस्मात् ? रोसी सत्यौ रोदसी । यावापृथिव्याभिधेये। विरोधनादिति निर्वच- नम् । ताभ्यां हि विविध द्धानि सर्वभूतानि ततो यलिनोभीवात् । सारून्यप्रसक्त रोधः । कूलमित्यभिधेयम् । तदपि निरोधनादेवेत्याह निश्णदि पहेतु स्रोतः । अनुप्रसके लं १-वक्ष्योत. १०-नन्दसी. २ पा. २ । ३ । ६९] 11-प्रवाणां B. श्रवणो c. ३-दृष्ट्वायलोपाल B. दृष्टाय लोक c. १३-दमे का इन्द्र 3. इमे रितीति वा इमे ४-मुष्टितमिव 0. ५-दशनसामयति १४-व्यापारे B. १५-संगृहाः .c. ९-१० १३.५] उताभये' इत्येव प्रतीकम् | 11-काशिद B. काशित . १७-रोदसी c.रोघरी सत्यो' इति श्रुटितम् . ७-यराथ. १८-त' इति श्रुटिवम् B. 4-'द इति पुटितम् इन्द्र . १९-इत्वाने B. रुग्धानिक १-अवदसि. २. चलिरभावात 1, २१-बहन चदा इन्द्र B.C.

·अ. ६, ख. १. ( ३८९ ) [कुणारुम् । अलातृणः अ.६, पा. १, ख. १." निराह रुजतेराद्यन्तं विपरीतात् । जकारस्य कुत्वं रेफस्य लत्व मुकारस्यदीर्घत्वम् ! आरुज्यते कदाचित् स्रोतसा । हस्तीवेनिरोग्यम् । कूलविपर्ययप्रसङ्गादस्यैव धातोरवि- पर्ययेण यत्तनिराह लोट इति लत्वापत्त्या । दुरत्वेन परामा दर्शयति परा दृष्टया वा लोकपर्यन्तता। कुणामित्यनवगतम् । क्वणतेः शब्दकर्मणः । ताच्छीलिक आरुः । सम्प्रसारणं छान्द- सत्वात् । क्वणन इत्यवगमः । मेघोऽभिधेयः । उदाहरणम् । सहदा पुरुहूत क्षियन्तमहस्तमिन्द्र से पिणकारम् । अभि वृत्रं वर्धमानं पियारुमपादमिन्द्र तवसा जघन्थ । सहस इत्युदकनानछान्दसत्वादन्तलोपः । सहस उदकस्य दातारं सहदानुस् । हे पुरुहूत बहुभिराहूत क्षियन्तमन्तरिक्षे निवसन्तम् । अरुस्तमप्रत्यवस्थानसमर्थ कृत्वेति शेषः । है इन्द्र सपिणक् 'पिप्ल संचूर्णने' संपिण्ढि संचूर्णय कुणारु क्वणनं शब्दशीलम् । सामर्थ्याद् मेघम् । इमं चापरम् । अमीत्ययं वर्धमानमित्येतेन सम्बध्यते । वृनं यतिकारं नष्टारमित्यर्थः । अभिवर्धमान सर्वतः पृथुभवन्तं पियोर पियतिहिंसाकर्मा तत आरुस्ताच्छील्ये अर्थेि वा। हिंसाशील बहूदकत्वाद्वा हिंसाहम् । अपादमपयानासमर्थ कृत्वेति शेषः । इन्द्र तसा पल- नामतत्, वलेन जपन्थ जहि मारयेत्यर्थः । अलारण इत्यनवगतम् । अलैंमत्रोपपदं आयूर्वस्य तृदेयुटि अलमो मकारस्या- कारेण व्यापत्तिर्वर्णलोपश्च तृदेर्दकारस्य अन इत्यस्य च प्रत्ययस्याकारस्य । अलमातर्दन इत्यवगमः। उदाहरणमू- [इत्येकादशस्या-(पष्ठस्या--) ध्यायस्य प्रथमः खण्डः 11 १-आध्यन्त B. १५-वर्धनं मानं . २-दस्ती वे निग्यम् B. सन्दिग्धामिदं वाक्यम् । ११-वियाई B. C. ३-धान्वार B.धान्तार . १२-वियविहि B.C. १३-सिंहा शील B. C. ४-वावत्या. ५-वा लेक पल १४-तपसा. ६-[ऋ० ३३०८] 'सहदानुम्' इत्येव प्रतीकम् १५-'अलमत्र...देखें (ल्लु c.) टि अलमो मका- रस्याकारण व्यापत्तिणलोपश्चात्र दोकारस्यात -'न्त' इति त्रुटितम् . इत्यस्य च प्रत्ययस्य कारस्य लमातन इत्य- -' इति नास्ति B. C. प्रत्यक्सानसमये B. वगमः' अयमादर्शपुस्तकपाटः । मूले त्यस्मा- ९-पा० ७ ११५] पिण संचू. B, विषण भिरेव संशोध्य तया पाठो लिखितः । संच००, १६-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डसमाप्तिनिर्देशो नदस्यते । 1 C. B.C.

·[अलातृणः । सटलूकम अ. ६, पा. २, स.२.} [अथ द्वितीयः खण्डः अलावणो बल इन्द्र प्रजो गोः पुरा हन्तोर्भयमानो न्योर । मुगान् पयो अकृणोनिजे गाः प्रायन वाणीः पुरुद्वत धमन्तीः ।। अलं पर्याप्तमातदनं हिंसा यस्य यहूदफत्यातं । घलो मेयः हे इन्द्र जो प्रजितान्त- रिक्ष गोः पञ्चम्यन्तमित्येतद् भयमान इत्येतेन सम्यध्यते। एतस्यास्तदीयाया माध्यमिकायों गोर्वाचः पुरा इन्तोः प्रागेव हननाद यावत् त्वया नैव हन्यते तावदेवेत्यर्थः । भयमानो गोरेव यिभ्यद् व्यार 'ऋ गतौ 'इत्यस्य लिटि रूपम्,व्यगच्छत् विविधं गतः, विशिष्टसन्धिवलिनी- भूत इत्यर्थः । विशिष्टस्य च सुगान् सुगमान् पयो मार्गान् निर्गमनलक्षणानकृणोद् अकरोत् । किमर्थम् ? निरजे निरजनाय निप्तामणाय 1 गाः द्वितीयेपा पष्ठयथे, गवामन्तर्गतानामपा- कृतेषु च पथिपु प्रावन अवैतिर्गतिकर्मा आगछन् वाणीरपी वृष्टिलक्षणाः । पुरहूतमुद्र पाथियं प्रति शेपः । अथवा योणीरिति पांचो नाम अहो शोभन धर्पमही शोभनमित्या- दिका धाचः प्रागच्छन् बहुभिराहतं वृष्टिलणमुदकं धमन्तीमतिर्गतिकर्मा छान्दसत्वात् पूर्वसवर्णः, धमन्त्यो गच्छन्त्यः क्रमेणें । पाणीशब्दस्यार्थनिर्वचनम् । आपो या यहेनादित्यादि । आपो वाणीशन्देनोसास्ती हि वहनाद् वाणिरित्युच्यन्ते । वाचो वा वदनाद् वाणीशन्देनोग्येरन् । धमिर्गतिकर्मा अत्र स्तुतिकर्मा स्तुतिकर्मसु पाटान् । सललूकमित्यनैवगतम् । 'लुभो विमोहने" निष्ठायामिट्स्मरणात् सालभितमित्य- वगमः । ततश्च संलुन्धमित्यपैपाठः । अक्षोऽभिधेयमिति केचित् पा] मन्यते कुत्सित- १-आदर्शपुस्तकेष्वत्र राण्डारम्भनिर्देशो न १४-पाणीति. १५-पादनाम B. वादेनाम . २-[१० ३.३०1०] 'अलारगः' इत्य प्रतीकम् B.01६-'अहो शोभनं वर्षम्' इति नास्ति ३कत्वास ०. ४-पलं .पळ: . १८-समन्यो B.. ५-वजन B. १९-'' इति वुटितम् R.. ६-धा. १९६१] २०-ताभिरवहननाद् R. ताभिवहनाद्. ७-व्यागच्छत् B. ८-गतम् . २१-त्यवगतम् . १-सन्ति बलिनी २२-[पा० ७॥२॥५४] १०-यापत् B. प्राप. २३-स्यवपाठः . 1-पा० १६.1] अञ्चतिर्य B.C. २४-रसोऽभिधे c. १२-आगच्छतु B. १३-पाणिः अव c. २५-पादक 1,0 दृश्यते। १७-प्रागच्छन् B.

·अ.६,ख.२.
अ.६,पा.१,ख.२.
सललूकम
मनिष्टफलमिति नैरक्ताः । ततश्चानेकार्थमपि । अथवा सररूकमेतत् । सररूकालसद्धत्वा-
पत्या सलैलूकम् । सररूकं कस्मात् ? उच्यते । सर्वेर्धातोर्जरुत्वद्रुते प्रत्यये गुणे रपरत्वे
चास्य नैगमं द्विवचनम्, अत आह अभ्यस्तादिति । उदाहरणम्-
[इत्येकादशस्या-(पष्ठस्या-) ध्यायस्य
द्वितीयः खण्डः]
C.
१-कालस
२-चते . चेते.
४-अय सन्दिग्धः पाठः । स्व.
५-निर्वचनम् ३.0.
६-आदर्शपुस्तकेध्वत्र खण्डसमाप्तिनिर्देशो न
दृश्यते।

·सिललूकम् पा. । [ अथ तृतीयः खण्डः ] उह रक्षः राह लमिन्द्र वृश्या मध्य प्रत्यमं शृणीहि । आ कीर्वतः सललूकै चकर्थ ब्रह्मद्विषे तर्षि हेतिमस्य । उदाह उद्यज उत्पेन । किम् ? रक्षः राहमूलं सानुवन्धमित्यर्थः । हे इन्द्र उद्देश च वृश्च छिन्धि मध्यमुदरप्रदेश पाटयेत्यर्थः । प्रत्यये शृणीहि प्रतिशातय चास्याग्रं कर्णनासिकादेः। एवं चोद्धृतपादितशातितमूलमध्यानमर्पि सद् 6 कीपत आदेमध्यादनाम कियत इति । किमीऽत्र घाभावपछान्दसः । आ र्कियतोऽपि अनियिर्मानपरिमाणाद् दूरा- दित्यर्थः । सललूकं समुभितमत्यन्त मूर्दैमू युक्तमित्यर्थः । सरणशील या अत्यन्त दूर नष्टमित्यर्थः । चकर्थ कुँविति । कृत्वा च ब्रह्माद्विपे तादयें चैश चतुर्थी । निवृत्तिश्चात्र तादये विवक्षितम् । मशकेभ्यो घूम इति यया । अस्य ब्रहाद्विपो निवृत्यर्थ तैपुषि ताडयि- तारम् । कम् १ हेति वचनामेदम, बज्रभैस्य क्षिप उक्तेन प्रकारेण दूरमुक्कैप्य मारयेत्यर्थः । उगृह इत्यादेर्मूलतो मध्यतः शिरस्तश्चैयं तावत् प्रत्यक्षमीक्ष भेणीहि जहि मारणं कुर्वित्ययः । एवमयं प्रथमोऽधर्वः प्रत्यक्षरक्षोविषयः । आकीर्वत आर्कियतोऽपि देशाद यदपि दुरदेशस्थं तदपि सललूक संलुभितैमूदमस्मिन् प्रत्यागमनासमर्थम् । सररूकं घा तरोऽपि नटं कुरु । ब्रह्मद्विषे ब्रह्मविट् नास्तिको भिन्नटिरसाधुरित्यर्थः । तस्मै तपुर्षि हेतिमस्पेति समानम् । एवमनेकार्थविषया प्रार्थनेपा नैकवाक्यतो विरुणद्धि 'तून सौ ।' इति यया। 1-आदर्शपुस्तकेवर सण्डारम्भनिर्देशो * 'मूढ मूछा' इति स्यात् । 1"-दूर इति नास्ति B. १२-कुर्वात B. २-[२. ३017Jउद्ह रक्षा एवं प्रतीकम् | १३-धः वर्षि B. तदुपिं . १४'म' इति श्रुटितम् B. १-उत्खनन (नक) B.C. १५-दूरमूढील c. १६-शृणोमि . ४-पृणीहि .. ५-मचि सन B- 1-...""विषय B. -आखितमादिमप्यादाचडित इति B. आरि-11-किपतः R. १९-कीवतोऽपि व आदे मध्यादाय रिवत इति . २०-देशाः । देशक. ते मूव' इति स्यात् । -किमोदगा (घा.) भाव B.C 1-अप्र 'दरतारोऽपि इति 'दूरतरमपि' इति का -आरोपततापि B.c. युक्तो पाटो भवेत् । -*मान परि' इति श्रुदितम् .. २२-द्विनायास्ति B. नास्तिक २३-भिमुधु . १.-मान्य B.C १४-२०११ न एसते। B ..

·अ.६, ख.३. अ. ६.पा.१,ख.३. ( ३९३ ) [फत्पयम यवापि नरोकपक्षः, तदापि उद्धृह रक्ष इति रक्षो रक्षितव्यं यस्मादिति पापकगु- व्यते । तत् सहनुलं सानुवन्धमुर अस्मत्तोऽपनयेत्यर्थः । कथं च तत्सानुबन्धमपनीत भयति ? यदि खण्डशाशोत्यते । अत उच्यते वृश्च मध्य प्रतिशृणीहि अग्रमिति । एवमने- नार्धन कृतस्य पापस्यानयः प्रार्थते, परेण करिष्यमाणस्य । आ कीवतः कालादिति द्रष्टव्यम् । अनियिमानपरिमाणात कियताऽपि कालस्य यायजीवभावादित्यर्थः । तदपि सललूक समूढमस्मतमाप्तिं प्रत्यसमथै बुरुि गष्टं वा यथा तचिकी न जातुचिन्मनागपि मनसि समुलसति असमै कुर्वित्यर्थः । किश्च ब्रह्मद्विपे ब्रह्म तृतीयलक्षणं तत्पुरुपतिः- श्रेयसं सुखसाधनं तत्प्रतिद्वन्द्वभावात् पविकद्विद तस्मै हेतिमस्य तद्विपयश्चित्तो माद्यपि कदाचिन्माभूदित्यर्थः। मोर्चेनादमुरादीनां तदेव वा वृक्षाद् बन्धान्मोचयितव्यम् । मुग्पितमिय या तद्वृत्ति- तयान्तर्हितत्वात् । मोहनादा परस्परमेय समूढत्वात् छेत्तुर्वा मोहनात् पांसुभिराच्छना- त्वान्न ज्ञायते कियधोगती कियत्तिर्यग्गतेति । आगतमाभिमुस्येनार्धावगतं भवति । पुत्रवते इति पाठः। करपयामित्य नवगतम् । कमिति सुखनाम तस्येय मकारस्य तकारेण व्यापत्तिः । छान्दसत्यात् पयसश्च सलोपै': । कंपयसमित्यवगमः । सुखमस्य पय इति निर्वचनम् । मेघोऽभिधेयः । उदाहरणम्-~ सं निदिन्या कापय शयानमम तमसि वावृवानम् । तं चिन्मन्दानो हेपाः सुतस्योपैरिन्द्रो अपगर्या जपान ।। १-रुक्तपक्षः .c. २-पाकमु. इत्यन्तः पाटो न सलकपदव्याख्यानाय ३-सह मूल . ४-ऊर्वर . संभवति । कदाचित काशिपदव्याख्यानादर ५-शाम्यते B. ६-नथ [निरु. ६.] प्रमहागवस्य मुष्टिपदस्य -स्य नगर R. 'स्यापनयः' इन्युचिनम् प्याब्याभृतोज्य पाटः स्यात् । परं तरी ८-कियन्तापि c. अत्र "कियतोऽपि इति पाटो तारा स्पलं नोपलभ्यते पास पारण युक्तो भयेत्। योजना मंगता भवेत्। ९- स्मा.स्मानमाने . १५-दमिसिरया. ..-'' इति श्रुटितम् R.C. १६-गायरमेव . -नामपानशा, "-मप्य कुयिय: B. मुख फुधियः . १५-गतो किय १९- पुषरतरिनि. ११-पारदिगा (मे .) नमस्य I. C. १.-विमिति B.c. 21-गोय. १३-अयं पारः सन्दिग्धः । १२-मिन्यनरममः R.C. १४-'मोचनात्' इत्यारभ्य 'पुत्राव पति पाठ: 12. निदिलाय तीरम् 8.C.

·१. अ.६.ख.३. ( ३९४ ) [ कल्पयम् । विन्नुहः ख६,पा.१.ख.३. गातुर्नाम आत्रेयस्तस्यापम् । त्यमिति मेघस्य प्रतिनिर्देशस्तच्छन्दसमानार्थः । त्यच्छन्दश्रुतेयोग्यार्थसम्बन्धो यच्छन्दोऽध्याहार्यः । चिदेवार्थे । ये पयति त्यं नमेव । इया अमुवान्तरिक्षे कत्र्य सुग्वं पयो यस्य तं मेधं सयानं शयतिरण स्थानार्थः, आमाशयो जलाशय इति यथा तिष्ठन्तमित्यर्थः । असूर्ये तममि यशे मेयेन सूर्यस्ये गमनं कृतं तेनाच्छा- दितत्वात् सूर्यो यत्र न दृश्यते तदसूर्य तमस्तस्मिन् वावृधान वर्धमानम् । तं तृतीयार्थ एपा द्वितीया । तच्छुतेश्च योग्यार्थसम्बधो यच्छन्दोऽध्याहार्यः । ये या उपफरन्यन्ते तेन सोमेन । चिन् पदपूरणः । मन्दानो वृपभो चर्षिता सुतस्य तृतीयार्थे पष्ठयेषा, सुतेनाभिपु- तेन सोमेन तृप्तः मन् । उच्चैरिन्दोऽपय उद्यम्य । किम् ? सामर्थ्याद् यनं तेन जघान हत- वान् हन्ति वा। विसुह इत्यनवगतस् । आप इत्यभिधेयवचनम् । विस्रवणादिति निर्वचनम् । विस्व इत्यवगमः। उदाहरणम्- वैश्वानरस्य विमितानि वक्षसा सानि दिवो अमृतस्य केतुना । तस्येदु विश्वा भुवनाधि' मूर्धनि' क्या ईव रुरुहुः सप्त विसर्हः ।। भरद्वाजस्यार्पम् । वैवानरस्य भगवतोऽग्नेश्वक्षसा दर्शनेन देवतामाहात्म्यादतिशय- वत्या कयापि प्रशयेत्यर्थः । विमितानि निर्मितानि उत्पादितानि सानूनि समुच्छ्रितीः प्रदेशा दिवो यु टोकंस्य । अमृतस्य वैश्वानरविशेषणमेतत्, मरणवर्जितस्य । नच केवलया प्रशया कि तहि वेतुना कर्मणा व्यापारेण च हविर्वहनादिना । एतदुक्तं भवति तदधीनत्याद् यागाधर्मस्य धर्माधीनत्याच कृत्मस्य जगतो निर्माणस्य । अथवा अपिच सत्त्वानां प्रकृतिभूतों ऋषयः स्तुवन्तीत्याहुरित प्रकृतिमाहात्म्येनेयं विकारस्य स्तुतिः ।यो हि जगतः स्रष्टा कारणात्मा तस्य प्रज्ञाव्यापाराभ्यां दिवः सानूनि निमितानीत्युच्यन्ते । तस्येदु इच्छेद एवार्थे उ इति पदपूरणः । तस्यैव वैश्वानरस्य पृथिव्यामनुप्रवि- प्रस्य विश्वा भुवना सर्वाणि भूतजातानि अधिमूर्धनि मूर्ध्न उपरि तस्य प्रकृतत्वविश्वानरस्यैव । १-पक्ष्यती । C. • [ऋ० ६१७६] 'वैश्वानरस्य विमि (दिवि c.) २-अर्थ वा 1. अर्था मा c तानि' इत्येव प्रतीकम् B. C. ३-वल्पयन् B. कल्पयं c. ११-'भगवतो' इति त्रुटितम् B. ४-सूर्यस्थगर्न c. १२-तान् प्रदेशान् . ५-'ते' इति श्रुटितम् B, १३-अवृतस्य B.C. ६-मर्षिता B.c. १४-प्रकृतिभूम B. ९५-दवः B.O. ७-स्वनेनाभिष्टुतेन B. १६-उच्छद B. उच्छब्द. ८-अवर्य c. ९-विस B. विसा.. १७-'उ' इति त्रुटितम् B.co ·अ.६, ख.३. अ.६,पा.१, ख.३. } ( ३९५ ) [ वीरुधः । नक्षद्दामम् वया इवं शाखा इव वृक्षस्य रुरुहुः रहिर्जन्मार्थः, विरोहन्ति जायन्त इत्यर्थः । नच भूता- न्येव केवलानि, किंतर्हि ? मत विस्रहः सप्तसंख्याकाश्चापः । कथं पुनरपां सप्तसंग्ल्याकत्वम् ? उच्यते । आधारभेदोत् प्रधानभूता गङ्गाद्याः सप्त नद्यः, तासां समुद्राणां सप्तसंख्याकत्वं प्राधान्याच्च । तत्स्थानामपां भूयस्त्वाद् गणनार्हत्यादिति । कथं पुनरिदमुभयं वैश्वा- नरस्य मूर्धनि विरो]ति ? उच्यते । उभयमिदं पृथिव्या मूर्धनि तथा 'ऋषीसे अत्रिम- विनौ' इति मन्त्रवर्णः। चीईंध इत्यनयगतम् । ओपधय इत्यभिधेयवचनम् । विरोहणादिति निर्वचनम् । केरहा इत्यवगमः । मूलविभुजादित्याद्वा के विरुहा विरोहिण्य इति वा । उदाहरणम्- ओषधीः प्रति मोदय पुवतीः प्रसूरी: । अश्व इव सजिवीवरुधः पारयिष्यः । भिपगाथर्वणो नाम तस्यार्पम् । ओपवी: अत्र सर्वत्र प्रथमा द्वितीयार्थे, हे ओषधयः प्रतिगोदश्वं परया पुष्ट्या हृप्यन्त । पुष्पवतीः पुष्पवत्यः प्रसूवरीः प्रसववत्यः । अश्वा इस वडया इव सजिवरी: यथा वड्याः सहजै यः संग्रामस्य तद्वद् यूयं व्याधीनां श्रुधां वा सहभूतया यो वीरुधो विरोहिण्यः पारयिष्ण्वः पारयियश्च विश्वस्य । नक्षभिमित्यनवगतम् । यदि तावदू वैयाकरणा धातुर्नतिः 'तृक्ष स्तृक्ष णक्ष गंती' इति । तस्य गतिकर्मत्याद् व्याप्तिकर्मत्वे धात्वर्थानवगमः । अथाप्यनेकार्थत्या व्याप्ति- कर्मसु च 'इन्वति नक्षति' इति पाठाद नक्षतिाप्त्यर्थश्चापि । तथापि संस्कारानवगमः । कथम् ? नक्षदानमभ्यनुवानं दभ्नोतीति कर्मण्यणि भैरेनुनासिकाच्चोपलक्षणाभावाद् नक्षदम्भमिति स्यात् । अनुवानदर्भिमिति नक्षतेाप्तिकर्मणः प्रदर्शनम् | अभ्यशनेन दभ्नोति १-भुव B.c. १२-ज्यैश्य . २-'का' इति नास्ति 3. १४-नक्षन्दाग . -नारिया (ज्ञाc.) दिति B.C, १५-नहति: B. ४-गिरोहन्ति .. १२-धा० १ । ६६१-६६३] 'तक्ष लक्ष इन्यन ५-[इ. 11११६।८] ६-विरुद्र c. आरभ्य 'इन्नति' इत्यन्तः पाटस्युटितः B. ७-अयं पाठः सन्दिग्धः । १७-[निय० २ । १८] इत्यक्षति c. -[ऋ० १.१९७३ ] 'ओषधीः प्रति' इत्येव १८-यस्यापि B. र्थस्या c. प्रतीकम् R... १९-अभ्य अवाने B. * 'हृष्यन्तु' इत्युचितम् ९-चरितप्रसवत्यःc. १.-दिभ्नोतिः, पा०५।२४] दई तरल नागि १.-सज्ञध्यः । शेयः . 1. कमश्यन्नी रहे तरलनामिकद्वीपल c. "-अयमन्त्र पाउः सन्दिग्धः। २१अभुयानं दाइमिति , पानन्दाहमिति क. १३-चार C.

·} [नक्षदाभम् । अस्पृधोयुः . अ.६,ख.३. अ.६,पा.१,ख.३. इति समुदायार्थवचनम् । उदाहरणस्- तमु नः पूर्व पितरो नवग्या: रात विप्रोमो अभि वाजयन्तः । नक्षदाभं तरि पर्वतेष्ठामदोघवाचं मतिभिः शविष्ठम् ।। भरद्वाजस्य । परा च । तं प्रकृतमिन्द्रस । उ इति पदपूरणः । नोऽस्माकं पूर्व पूर्वजाः पितरोऽगिरप्रभृतयः । नरवाः पार्वणीनभावेन प्रतिमासमागमनाद् नयगतयः । तथा च 'अङ्गिरसो नः पितरो नबग्र्योः' इत्यादी सर्वत्र नवभिर्मासैः सिद्धि गतत्वाद् नवग्या अङ्गिरस उच्यन्ते । राप्त सप्तसंख्याको विप्रामो मेधाविनो वाजयन्तोऽभीष्टयन्ते धनं याचित मन्त इति शेषः । कुन एतद् वाजयन्त इनि ? 'लक्षगहेत्वोः क्रियायोः' इति शतृश्रुतः साकाहत्वात् परस्यां चर्वि स्वयं धनस्य याच्यमानत्वात् । कीदृशम् ? उच्यते । नक्षदाम दभ्नातिर्वधर्कमा युद्धार्थ ननामभिगन्तां प्राप्नुवन्तां वा। केन ? सामर्थ्यात् शत्रूणां हन्तारं तरि त्यरितारं पर्वतया पर्वतो मेवस्तस्मिन् हन्तव्ये स्यातारम् । अद्रोपाचमद्रोग्धव्य- वचनमनतिक्रमणीयवामित्यर्थः । अनिडागमेत उकारस्यौकारापत्त्या आयुःशब्दस्यादिलोपेन अस्टंधीयुर्घा- युरित्यर्थः । पुत्पत्यन्तरं तु मन्त्रव्याख्याने दर्शयिष्यामः । उदाहरणस्- तमीमह इन्द्रमस्य रायः पुरुवीरस्य नृवतः पुरुक्षोः । यो अधोयुरजरः स्वर्वान्तमा भैर हरिवो मादयध्य ॥ यमनिरसोऽपि याचितवन्तस्तं त्यां वयमीमहे यावामहे । इन्द्रमस्य रायस्तत्र निर्धा- रणे पष्ठी अस्य सर्वस्य स्तोत्रभिलपितस्य रायो धनस्य । पुरुवीरस्य यहुभिर्वीरैः पुत्रैः पौत्रैश्योपेतस्य । नृवतैः परिचारकमनुष्यैस्तद्वतः । पुरुक्षोः 'क्षि निवासगत्यो' प्रत्य बहुपु स्थानेषु नियसितुः स्थापयितव्यस्येत्यर्थः । धर्मादिषु वा विनियोगः । गन्तुरेयं हि गुणस्य धनस्य मध्ये यो अस्→धीयुश्चिरस्थायी पुत्रपौत्रानुगत इत्यर्थः । १-'इति' नास्ति Bc. ११-पर्वतेषां B.C १२ अद्रोढवाचं । २-[ऋ. ६ । २२ । २] 'तमु न: ( तत: c.) १३-अदग्धव्य . पूर्वे' इत्येव प्रतीक्म् Bc. १४-अतिवागमेन । १५-अस्तुथायुः . ३-पार्वणोऽगमा B. १६-[ऋ० ६ १२२ । ३] तमीमह' इत्येव प्रतीक्म् ४-[.1111 ५-'का' इति नास्ति B. १७-मस्य' इति श्रुटितम् B.C --[पा. ३ ।।१२६] ८-शत्रुश्रुते.. १५-स्तोत्राभिल B. २. नृपतेः B. ९-नक्षदामं B.c. २१-[धा• ६ । १२६] २२-प्रभृय. १.-आयुधाय नक्षत्रां B. २३-विनियोगम. २४-अस्तु धोयु B. .. B.C. -वाजायन्त B.C. १८-रात्र.

·} अ.६,ख.३. ( ३९७ ) [निटम्माः अ. ६.पा १,ख.३. अथया अन्यथा व्युत्पाद्यते । अस्क इत्येतत्तावत् करोते रूपं न अन्ततेः । धोशब्द- स्तु दधातेर्वा दानार्थस्य । अकृतदानो यादृशो न कस्मैचिदपि त्वया दत्तपूर्व इत्यर्थः । अकृतपानो या अभुतपूर्वो वा केनचिदित्यर्थः । अजरो जरा हानिस्तद्वर्जितोऽक्षय इत्यर्थः । स्वर्वान संवः सर्वविशेपर्युक्तं याच्यमानश्च तमेवमर्थम् | आमा देहि । हरि: हरी अश्वी ताम्यां तद्वत् । किमर्थम् ? मादयध्ये मोदनाय तर्पणाय घास्माकम् । अथवा यस्य राय इति द्वितीयाथै पष्ठी न निर्धारणे । यो अस्कृधोयुरित्यादिर- प्यायुस्सम्बन्धात् तद्दीर्घत्व शममस्य च मनुष्याणां प्रसिद्धतरत्वात् पुत्रस्य प्रतिनिर्देशो न धनस्य । तेनायमर्थः । अस्य राय इदमभिलपित धनं पुरुबीरादियुक्तं यानामहे । किञ्च यो अस्कृधोयुर्दीर्घायुर्जरावर्जितः सर्वान् संवश्व गुणैस्तद्वान् तद्वतः पुनमाइरेति समानम् निगम्भा इत्यनवगतम् । निशृष्य हारिण इत्यर्वगमः । अशिथिलया गत्या हरणशीलानि थथ्याश्च ते हारिणोऽविश्रामहरणाः श्रयतेर्हन्तेश्चाक्षरसामान्यान्निर्वचनम् । उदाहरणम्- [इत्येकादशस्या-(पष्टस्या-) ध्यायस्य तृतीयः खण्डः 1-अस्तु । २-सनि B.. ३-अहा B. 'आहर इन्येतद्विलिखितम् c. ४-हरिवः B.c. ५-अ पाठः सन्दिग्धः। ६-इत्यनवगतम् B. ७-आदर्शपुस्तकैप्पा सण्डसमाप्तिनिर्देशो न दृश्यते।

·अ.६, स.४. ( ३९८ ) [प्रयदुश्यम् । प्रदरः अ.६, पा.१, स.४. [अथ चतुर्थः खण्डः । । आजामः पूषण रथे निगृम्मास्ते जनप्रियम् । देव वहन्तु विभ्रतः। भरद्वाजस्यार्पम् । आकारो वहन्त्वित्यनेन सम्बध्यते । अनामोऽजोः पूष्णोता. पूषणं पे तृतीयार्थ एषा सप्तमी रथेनं निगम्भारतच्छन्दश्रुतेर्यच्छन्दोऽध्याहार्यः। ये निशम्भाः शीघ्रगामिन इत्यर्थः । कीदृशं पूपणम् ? उच्यते । जनश्रिय दीप्तमित्यर्थः । देवं दानादि- गुगमावहन्तु अस्मान्प्रति । विभ्रतः सम्यग्धारयन्तैः। बंदुक्थमित्यनवगतम् । वृहदुक्थ इत्यवगमः। महदुश्य इत्यर्थवचनं यदि हे रूपम् । अथ प्रैस्ततो वक्तव्योम्य इति । उक्थ इति स्तुतिपर्यायः, महत्स्तुतिं पक्कव्यस्तुति वा स्तु- यहमित्यर्थः। तदाह वक्तव्यमस्मा उक्थमिति या हंदुफ्थमिति । उदाहरणम्- बृपहुंक्य हवामहे सरनमूतये । साधु कृण्वन्तमवसे ॥ मेधातिथेः । बुदने महद् वक्तव्यं या उक्थं स्तोत्रं स्तुतिर्यस्य तमिन्दं महास्तुति चा हवामहे आह्वयामः । सपरस्नं समौ फरस्नू याहुनामतत, सूमो याहू यस्य तम् । किमर्थम ? ऊतये तर्पणाय सोमेन पालनाय वात्मनः सर्वश्च साधु रसानुप्रदानादि कर्म कृण्वन्त कुर्वन्तमवसे पालनाय जगतः । दूदर इत्यनवगतम् । ऋदरस्यान्तःसुपिरत्वाद् मृदुर्या उदरे अस्त्वित्येवं य आशापमानत्याद् मृदरः सन्नादिलोपेन प्रदूदैः। श्यक्षन्त इति यथा।सोमोऽभिधेयः। उदाहरणम्- १-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डारम्भनिर्देशो १०-वृहदुक्य . ११-गुवः । दृश्यते। १२-अत्र 'बदुक्थमिति' इति युक्तं स्यात् । २-२०६।५५ । ६] 'आजासः' इत्येव । १३८० ८३२13.] 'पृR (30) दुष' प्रतीकम् । B.. इत्येव प्रतीकम् B. C. ३-वहत्यर्थीत्य B. पहत्वित्य c. १४-द्दत B. ४-अग्रुजा: B. १५-प्रवरस्न B. ५-पूष्णोश्च B. पूष्णोश्वाः . १६-सर्वैव देदे च B. सर्वैः देव च . इस तेन रथे निशृगा B.c. १७ असे: B. असे . ८-निगा: . १८-स्यान्तमा सु. भयन्तम् B. १९-शास्येन्मान . २०-दूदरम B. न ७-ध्याहारःc, ·अ.६,ख.४. [ऋद्दर । पुलुकामः अ. ६, पा.१, ख.४. ऋट्टदरेण सा सचेय यो मा न रिध्यद्वर्यश्व पीतः । अयं यः सोमो न्याभ्यस्मे तस्मा इन्द्रं प्रतिरमेम्यायुः ।। गाधस्यार्पम् । सोमवादिनः प्रायश्चित्तेष्टौ चरौ याज्यपा । ऋदूदरेण सौपिर्या, मृदु उदरं यस्य मृदुमनविरोवनयोरकर्ता उदरेऽस्तु इत्येवंय आशास्यते यजमानः स मृदूदरस्तेन मृदूदरेण सोमेनेत्यर्थः । सख्या सखिंभूतेन सचेय सेवैयेत्याशास्महे । यो मा न रिष्येन न हिस्याद् वमनविरेचनाभ्यामायुः परिमोवणनिमित्तं स्यादित्यर्थः । हर्यश्व हरी इन्द्रस्याश्वौ साभ्यां तद्वान् हर्यश्वस्तस्य संयोधनं हे हर्यश्य इन्द्र पीतः सन् । किञ्च अय यः सोम इति पीतवांश्च व्यपदिशति न्यधाथि पूर्व निहितोऽस्मे त्यस्माभिः पीतः सामर्थ्याद् वान्तश्च तस्मै निवृत्तिः तादर्थ्य एपा चतुर्थी तच्छन्देन च तहेतुक आयुषः क्षयो लक्ष्यते तदर्थ तद्धतुकायुःक्षयनिवृत्त्यर्थमित्यर्थः । इन्द्रं प्रतिरं तिरतिद्धयर्थः, प्रतीर्ण प्रवृद्धम् एमि याचामह इत्यर्थः । कि ? आयुः । ऋदूपे इत्येतत्पदमनेनैव सादृश्यादिह समानातम् । तत् पुनः प्रसङ्गेनोपरिणादू व्याख्यास्यामः । पुलुकाम इत्यनबगतम् । पुत्रकाम इत्यवगमः । उदाहरणम्- इमं नु सोममन्तितो हत्सु पीतमुप॑ चुने । यत् सीमागचकृमा तत् सु मृतु पुलुकामो हि मर्यः । अगस्त्यलोपामुद्राह्मचारिसंघादे ब्रह्मचारिणः । इमं नु पदपूरण एवार्थ वा, इम- मेव सोमम् । अन्तितोऽन्तिके सन्निहरे स्थितमिति शेषः । कथमसायन्तिकस्थ इत्याह हत्सु पीतं हृदये पोतं सन्तम् । उपमुवे उपगम्य मनसा ब्रवीमि । किम् ? उच्यते । या सीम् सर्वतः सर्वप्रकारम् । आग: पापं बम कृतयन्तो वयं बुद्धिपूर्वमवुद्धिपूर्व वा तत् सुमुनु 14. ८१४८१०] 'ऋदद ('द' त्रुटितम् .) १.-अर्यथ . "-अस्मै B. रेण' इत्येव प्रतीकम् B.. १२ वान्तं च B.C. २-'त्' इति श्रुटियम् B. C. १३-ऽपेश्यते B. वक्ष्यते . ३-अत्र 'मृदुमनविरेचनयरवर्ता उदरेऽस्तु' इति । १४-५ तिरनि' इति श्रुटितम् .. 'रति' इति पाटो युक्तो भवेत् । श्रुटितम् . ४-सपीमूतेन c. १५-क्रियापुः B. १६ [निर• ६३] (-विरोचना B.0. -मायुपं .. १७-नुवाम ८-वियंथः . १८-[१.११७९५] 'इमं न सोमम्' इत्पेर ९-तस्य सम्बो तस्य धन C. 'सम्बोधन' इत्य. प्रतीकम् n. c. स्मात्परं 'तस्य पर्न' इति पाठः R. १५-२वार्थों या C. १०-हम' इति पुटितम् , ५-वामन B.

·[असिन्यती । कपना अ. ६, १.४. अ.६.पा.१,रा.४. 'मृछ सुखने सुप्छु सुसं करोतु नाशयतु यन्धम् । बिपा करोस्वित्यर्थः । तस्मादेग्मुच्यते पुल्कामो हि मर्यः हिरादो यस्मादर्थे, यस्माद् बहुकामो मनुष्यः, तं च कामे पापेनायटन्धो न शक्नोति प्राप्तुंमिति । असिवतीत्यनयगतम् । तस्य असंसदियों इत्यनेन फयनेन सिनोतर्यन्धनार्थत्यात् धात्वर्थेऽनवगर्म दर्शयति । उदाहरणम्- यमस्य गहतो महित्वगमर्यस्य माल विक्षु । नाना हनू विते स भरेते असन्वती बसता भूर्यत्तः ।। धेश्यानरस्थानः सोचीकस्य वा अपेजिम्मरस्यार्पम् । आय पश्याम्यहमस्य भगवतोऽनमंहतो महिवं माहात्म्यम् । किं विशिष्टस्य ? अमत्यंस्य अमरगमको मात मगधर्मसु विक्षु मनुष्यजातियु सप्तमीनिर्देशाद् वर्तमानस्येति शेषः । किं पुनर्माहात्म्य- मिति ? उच्यते । नाना इनू पृथग्भूते हनू ज्वालाप्ये विभूने विनते सत्यो यत् समरते एकी- भरत इत्यर्थः । फिश असिनी असंखोदन्त्याधिय चूर्गयन्त्याधिय सती भसयेन्स्यौ भूरि बहु बैतोऽन्यदेवत्यमपि हरिभक्षयतः । एतदेस्य माहात्म्यमित्यर्थः । कना इत्यनप्रगतम् । कम्पना इत्यरगमः। कृमयोऽभिधेयाः । ते हि वृक्षं निस्सारी- फुर्वन्तः कम्पयन्ति । स्वयं यायलम्बनखभावत्यादेवमुच्यन्ते । उदाहरणम्-~ अभ्राजि शों महतो पदणसे मोर्षया वृक्ष कपने वेपसः । अर्थ स्मा नो अरमाँ सनोरमश्चक्षुरिस यन्तम नेपया सुगई ।। अनीजि भाजते दीयते । श| यल युष्मदीय सेनालक्षणम् । हे मरुतः, यत् तृतीयाया १-[धा० ६।४६] सुखेन c. १५-'' इति त्रुदितम् B. C. २-'बन्ध' इत्येव B.C. ३-विवाद . अत्र 'विपाप' इति युक्तं स्यात् । १५-संभरते B. C. ४-पुलाकामो B.C. १६-असिन्वन्ती B. C. ५. प्राप्तमिति B, C. १७-असंवदन्या . ६ असिन्वन्नी B. 14-वसती B. याच परिसती C. ७-असंवादन्त्यापीत्यनेन 1. 1९-भक्षयन्त्यो B.. ८-वर्थे नाव , स्वों नव. २१-दि तस्य B. एतस्य c. ९-[अ० १.१७1] 'अपश्यमस्य' इत्येव । २१-तपना C. १३.इत्यनगम: C. प्रतीकम् ।.. २४-१.५1५४ ॥ ६ अनाति' इत्येव प्रतीक्म् १.-नरस्य वाम:, 1-शिरमस्य B.C, २५-'अभ्राजि' इति नास्ति B.. । १३-धर्माण १४-रामाय २०-दत्त: B.C B.O.

·82412- [भानजीकः अ.६, पा.१,ख,४, अब लुक, येन बलेन । अर्णसम् अर्ण उदकं सकारो मत्वर्यायः, उदकवन्तम् । कम् ? साम- र्थ्यान्मेघम् । मोषों मुष्णीय निरुदकं कुरुतेत्यर्थः । कथमिव ? वृक्ष कनेव कम्पना धुण- क्रिमयः, ते वृक्षं यथा मुष्णन्ति निस्सारीकुर्वन्ति तद्वत् । वेधसो मेधाविनो य ईदम्पलाः । अर्ध अस्मात् । स्मशब्दः पदपूरणः । नोऽस्मान् अामति व्यत्ययेनैकवचन बहुवचनस्य स्थाने अरमतीन अनल्पमतीन पर्याप्तज्ञानान् स्वर्गापवर्गप्राप्तावधिकृतानित्यर्थः । हे राजोपसः संग्रीताः परस्परतः। परिव यन्तं यथा चक्षुर्गच्छन्तं मनुष्यं नयेत् तद्वत् । अनुनेपथा अनुरन धात्वर्यानुवादी नयया । सँगै सुखगमनं यत्र वा गतानां सुखं भवति स सुगः स्वर्गो मोक्षो था तं यथा स्वेनैव यत्नेन गच्छन्तं मनुष्यं पथि प्रदर्शनमात्रेण चक्षुर्नयति एवं स्वीकृतेन कर्मणा स्वर्ग मोक्षं चा गच्छतोऽस्माननुग्रहमात्रक्रियया यूयं नयतेत्यर्थः । भानजीक इत्यनयगतम् । ऋजूको अकुटिला अतिहता प्रसिद्धा दीप्तिर्यस्य स ऋजूकभास्सन भाजीकः । प्रसिद्धभा इति पर्यायेणार्थप्रदर्शनम् । उदाहरणम्- देवो देवान् परिभूत्रनेन वहा नो हव्यं प्रथमश्चिकित्वान् । धूमकेतुः समिधा भादैजीको मन्द्रो होता नित्यो वाचा यजीयान् ।। हविर्धानस्यार्पम् । प्रत्यक्षकृतत्वान्मन्त्रस्य देव इत्यादीनां चानामन्त्रित्वादेक- घाक्यताये यत्तच्छन्दाध्याहारः। अग्निरुच्यते । यस्त्वं देवो दानादिगुणो देवान् परिभू: परि- भूतः। भवतिरैपरिग्रहे देवानां यस्त्वं परिग्रहीतेत्यर्थः। स इतेन यज्ञेन सहाथै च तृतीया यशेन सह । वह प्रापय नीऽस्माकं स्वभूतं हव्यं हथिर्यशं च हविश्च देवान प्रति प्रापये- त्यर्थः । यश्च प्रथमो मुख्यचिकित्वान् शानवान् धूमोतुषूप्रकर्ता । अथवा केनुः पताकोच्यते धूम एय केतुर्यस्य घूमेन या यः केत्यते सः । समिधा समिन्धनेन इध्मघृतादिना भाजीक ऋजुकदीप्तिः प्रकृयो ज्वलन इत्यर्थः । मन्द्रः स्तुत्यः स्तोता घा होत्राधिष्ठातृत्वात् । होता च 1-अगेंस: B. २-'मेघ' इत्येव B.C. १३-जुका आकु. -पध मुष्णीनित्रदकं B.0. १४-माज ऋजीक: B.C. ४-क्षकम्पनेप B. वृक्ष वनेपc. १५-[...। १२ । २] 'देवो देवान्' इत्येर ५-पतकिमय B. धुणकिमयः . प्रतीकम् B.. ६-वृतः यथा दुष्णन्ति B. C. १६ परीमृत: B.C. -निर्वासरीकु B. -वेधसो' इति श्रुटित B. १७-यझेद. -स्थ अस्मान् इ. स्थ अस्मान . - ११-सूनुरत्र B. १२-मुग: D. * 'मन तरत्र परिप्रई' इनि युक्तं स्यात् १८-या कस्येने . १९-गा उसकः वदीमि: B. २.-होव: (त c.) अति BC. १.-यन्त: B.

·(४०२ ) [रुजानाः। जूणिः अ.६,पा, ९,ख,४. नित्यो होरपेक्षया । चाचा च यजीयान् मनुष्यहोरपेयैवातिशयेन यष्टा । रुजाना इत्यनवगतम् । एतञ्च पदं नदीनामसु पट्यते । अत आह नधोऽभिधेयाः। एवं चैकपदिके पठितस्यापि अनवगतत्यादिहोपक्षेपः 1 रुजेश्च परस्मैपदित्वात शानजत्रा- नवगतम् । क्वचिञ्च प्रथमासमानाधिकरणे शानच् द्रष्टव्यः । तच्च दर्शयति रुजन्ति कृला. नीति रुजाना नद्यः । रुजन्त एवेत्यवगमः । उदाहरणम्- अयोदा दुर्मद आ हि जुड़े महावीरं तुविधाधजीपम् । नावांरीदस्य राम॒तिं वधानों स रजानाः पिपिप दन्दशत्रुः ॥ हिरण्यस्तूपस्यार्पम् । योद्धमसमर्थोऽयोटा स यथा दुर्मदः सुरया मत्तः सन् दुमैथी बाल्य इत्यर्थः । असमर्थोऽपि कश्चिद् युद्धायाह्वयेतं एवं मेघः बाहि जुने इति हिशब्दः पदपूरणः, युद्धायाहृतवान् इन्द्रम् । कीदृशम् ? महावीरं महाविकान्तं तुवियाधं यहूनां शभ्रूणां याधितारम् । ऋजीयम् अंजयितारं शत्रुधनानाम् । अथवा यत् सोमस्य पूयमानस्याति- रिच्यते । सामर्याचा जीपशब्दोऽन्तन तमत्यर्थी द्रष्टव्यः, ऋजीविणमित्यर्थः । का पुनरिन्द्रस्य अजीरेण सम्बन्धः ? उच्यते । होरस्य समभागो धानाश्चेति । आहृय च मेघो नानारी र तरनिग्त्र शास्तोत्यर्थः, शरतिश्च धात्वनरापेक्षत्यात सोडुमिति धाम्यशेषः । नाशकोत् सोदुमिति । अस्य स्वभूतानां समृति संगति क्यानां प्रहाराणां चेत्यर्थः । अथा- सहीनः किं कृत मान् ? उच्यते । स रौनाः नदी प्रति संपिपिपे संपिष्टवानात्मानमुदकम् । चूर्णरूपीभूय नदी स्थिर इत्यर्थः । इन्दशत्रुरिन्द्रस्य शातयितव्यः । गिरित्यन रगतम् । जाततिकर्मणः । निशेदो नामकरणः । रेफागमः । द्रवते उकाररेफयोः स्थानव्यत्ययो दकारस्य जकारापत्तिः। शेषं पूर्ववत् । जीयतेर्वा हिंसार्थस्य । जूकंपात्यादिभ्यः कनिष्ठापदि एवं जूणायनाद्विणिशक्तिका सेनाऽभिधेया । दुनोते- घेत्यपपाठः । उदाहरणम्- 1-नित्य.' इत्यनन्तरं 'होनूवादोता च नित्यः' इत्य ९-'त' इति द्विलिखितम् 4. C. धिकः पाठःc. २-यजियान B. पज्जीयान् ८-अभिजुद्देति निशब्दःc. ११-इन्धन B.C. ३-'इति ध्रुदितम् n.6. ४-ए व पदिके B.c. १२-आनंभि D, अनयि. १३दमान . नवगतः' इति युक्तम्। १४-एजन्ना . रजनC. १५-पि' इति त्रुटितम् . १६-पूरूपी . ६३.१।३१ । ६] 'अगोदेव' इत्येव-हि शब्दो 1.0. १८-करणे F.C. प्रतीकम् .c. ७-दमर्थः . १९-जूक्वल्पादिभ्यः कनिष्ठापदि एवं छमावणा ८-अप पाट: सन्दिम्पः कदाचित्र 'वाचाला द्विी शत्तिका सेनाभिधेया ०. अस वाक्यस्य इति स्या। वाभावा इत्यर्थः । पाटः सन्दिग्धः ।

·अ.६,ख.४. अ.६, पा.१,ख.४. ( ४०३ ) [जूणिः । ओमना प्रीवो अस्मे स्वयंशोभिस्ती परिवर्ग इन्द्रो दुर्मतीनां परीमन्दुर्मतीनाम् । स्वयं सा रिषयध्यै या न उपेपे अत्रैः इतेरान वक्षति क्षिप्ता जूणिर्न वक्षति'। परुच्छेपस्यार्पम । प्रति 'प्रसमुपोदैः' इति पदपूरणे द्विवचनम् । उपसर्गत्वाचास्य ऊतीत्यनेन क्रियाशब्देन सम्बन्धः । अवतेः कर्तरि ऊंतिः प्रणाविता रक्षितेत्यर्थः । फस्र्य ? ऋत्विज्ञामयं प्रतिनिर्देशः । अत्र पौत्रादीनां यो युप्माकमृस्विजां पुत्रपौत्रादीनां वा मदीयानाम् । अस्मे अस्माकम् । वंशोभिः निमित्ते चैपा तृतीया प्रयोजनस्य च निमित्तत्वेन विवक्षा स्वयशोभिनिमित्तभूतरात्मनः । क पुना रक्षिता ? उच्यते । परिवगें परियज्यन्ते प्राणैर्यत्र योद्धारः स परिवर्गः संग्रामस्तस्मिन् इन्द्रो दुर्मतीनां पापबुद्धीनां चास्मच्छणां नेत्यर्थः । दुर्मतीनां दुस्स्तुतीनां च । केन पुनः प्रकारेण रक्षिता ? उच्यते । स्वयम् आत्मनैव | सा रियष्य तृतीयार्धस्थेनासदित्यनेन सम्बन्धो रिपयध्यै असनेपणाय हिंसनाय भवति इन्द्रप्रसादात स्वयमेव घाँसौ विनश्यतीत्यर्थः । या नोऽस्मन् प्रति ४५ ईपे उपेत्येपन इत्येतस्य स्थाने प्रेष्यते । अत्रैरदनशीलरस्मच्छत्रुभिः । हता हता च विनष्टा सती । ईमिति पदपूरणः न यति लडर्थेऽत्र लेद, न वहति न प्रामोत्यस्मान प्रति क्षितपिणिः शक्तिका सेनी या प्रेरितापि सती न वक्षति लर्थे लेट्, न पश्यति न प्राप्स्यति आगामिन्यपि काल इत्यर्थः । ओपना इत्यनवगतम् । अयनाय अवनेन येत्यवगमः । उदाहरणम्- युवोः प्रियं परि गोषो वृणीत सूरो दुहिता परितक्म्यायाम् । यदेवयन्तरवयः शचीभिः परि घंसमोमना या पयो गो । १-[अ० ११ १२९10] 'प्रपावः' इत्येवं तथा चेन्दः संप्रामेऽस्माक रक्षिता दुभंतीनां च प्रतीकम् B.C. हन्तत्यथैः स्वार। २. पम्' इति ब्रुटितम् ०. ११-'पुनः' इति द्विलिसितम् R. C. ३-पा० ८६] १२-नक्षता B.C. ११-रिपयट्ये इ. ४-भत्र ‘पादपूरणे' इति पाठो युक्तः । १४-वस्मेना B स्मेना. ५-उन्दतिः ।, १५-नीसनाय B. १६ वागनि विन B. ६-कश्यप B. कापव 10-'उप' इति ध्रुटितम् । -च यशोभि: n.c. १८-यकृतिाव B.C, १९-क्षिता वि . c. ५-परिवज्यते B... २०-जूर्ण: B. १.-तेत्यर्थः . नेत्य इति पाठे दुर्गतीनां न रशियर्थः । ८. पुस्तकपाटे तु कदाचित् । १३-[. ६.५४ ] 'युशः (वो ८.) प्रिय दीमन् 'हन्तेत्यर्य:' इति पाटोत्र भवेत् । ७-वा B.:. २१-रोन या २९-ति' इति मुटितम् . इन्येन प्रदीरम् B.C, ·अ.६, ख.४. ( ४०४ ) [ओमना अ. ६, पा. १,ख.४. वसिष्ठस्य | अश्विनावुच्यते । युवोर्युषयोः श्रिय परि सर्वतः योपा स्त्री उप माख्या अवृणीत वृणते युवयोर्दीप्त्या दीप्तिमती मवेतीत्यर्थः । सूगे दुहिता सूर्येण दिवि जन्यमान- स्वात् सूर्यस्य दुहिता । कदा वृपपीत ? परितस्म्यायां रात्रौ ऊर्ध्वमर्धरावाधिनोः काल इति वक्ष्यति तस्मिन् काले रात्रेः पश्चिमे भाग इत्यर्थः । किञ्च यद् यस्माद् देवयन्तं देवान यष्टुं- मिच्छन्तम्, इच्छयात्र तत्पूर्वकत्वादनुष्ठान लक्ष्यते देवानां यष्टारमित्यर्थः । अवयो रक्षथो युवाम । शचीभिः कर्मभिः स्वैः प्रज्ञाभिर्वा । यस्मादिति श्रुतेस्तस्मादित्यध्याहारः, तस्माद परिघ्रस परीत्यय प्रतीत्यस्य स्थाने घंसमप्यहः, अहनीत्यर्थः। ओमना अवनार्यावनेन था निमित्तभूतेन तर्पणार्थमित्यर्थः । वा युवां योऽननामेदर, अन्नं हविलक्षणं गाद् अगार्दै गच्छति युवाभ्यां दीयत इत्यर्थः । उदिते अश्विनोर्याग उच्यते । अहः प्रत्यहमगादिति । तस्माद् यजमान रक्षर्थः । तस्मात् प्रातरेवेज्येथे इत्यर्थः । इति (महेश्वरकृते) निरुक्तविवरणे एकादशस्था-(पठस्या-) ध्यायस्य प्रथमः पादः। -सरवा B. सरिता c. २-स्वीपे आख्या 1. योषा श्रीपे भाख्या . ३-प्रणेने B. वृणेते . -भिरित्यर्थ: B. C. ५-सुने B. (-देवयन्तः B. ७-देवान् यटुमिच्छन्त' इति ध्रुटितम् B. ८-युवम् । १-परिघसं प्रत्यय प्रतीतस्य B. परित्ययन् . १०-परामप्यदः । समयः , ११-आमना B. १२-मालावने B.0. १३-पयो B. १४-अगात्' इति नास्ति B. १५-युभ्या डीयत. १६-अश्विनो याग 1. उदितेर्यश्विनोर्याग c. १७ अन: प्रत्यनमगा B. अहः प्रत्यन्न. १८-रक्षधःc. १९-त्' इति त्रुदितम् . ..-वेग्येते . २१-अयं कोष्ठकान्तर्गतः पाठो नास्त्यादर्शपुस्तकेषु ।

·अ.६,ख. ५. ( ४०५ । [उपलपक्षिणी अ. ६,पा. २,ख.. . [ अथ (पठस्या)ध्यायस्य द्वितीयः पादः। उपलपक्षिणीत्यनैवगतम् ! उपलेयु लक्ष्णेषु वालुकासु यवान् प्रक्षिणाति । क्षि हिंसायां हिनस्ति रुंजतीत्यर्थः । अथवा हपन्धूहकादिपूपलेषु तदाधानभ्रष्टान् यवान् हिनस्ति चूर्णयतीत्यर्थः । ततश्च उपलचेपिणीत्यवगमः । सक्तुकारिकाऽभिधेया रूढित्वात् । छत्र- तया काचिदुत्पत्तये क्रियोपादीयते । उदाहरणम्- [रत्येकादशस्था-(पष्ठस्या-) ध्यायस्य पञ्चमः खण्ड़ेंः।] 1-अर्य कोष्ठकान्तर्गतः पाठो नास्ति B.C. अयं सर्वोप्यध्यायपादारम्भात्मकः पाठो नास्ति. २-'न' इति श्रुटितम् . ३-हिगवार B. हिंगवायां . ४-रप्रयती जती. ५-अयं पाठः सन्दिग्धः । पन्युरहकादिषु लदापानत्रान् । ६-उपलक्षणेऽविणीत्य B. ७ -सक्नुकारि B. ८-अयं पा सन्दिग्धः। ९-गुत्पत्तये क्रीयोवादयो c. १. आदर्शपुस्तकेष्वत्र सण्डसमाप्तिनिर्देशो न दृश्यते।

·(४०६ ) [उपलपक्षिणी . अ. ६, पा.२, ख.२. [अथ पठः खण्डः।] कारहं ततो भिपणुपलपक्षिणी नना। नानाथियो वयवोऽनु गाईव तस्थिमेन्द्रायेन्दो परि सव शिशुरागिरसस्तस्यार्थम् । स हि दुर्भिक्षानन्तरं प्रवृत्तसोमयागः सन् दशापवित्रान क्षरति सोमे निरुक्तं होनः कनीयो भवति श्रुतं प्रतिवन्ध कनीयो भवति पापापनुत्तये दुश्च- रितानुकीर्तनपुरस्सरमनेन किलाध्येवणा चक्रे । कारः स्तोतृनामेदं स्तोता अहं तावत् कर्ता स्तोमानां सद्धोता उद्गाता वा अयाज्ययाजनोपलक्षणं द्रष्टव्यम्। ततः सन्ताननाम पितुर्वा पुत्रस्य वा तन्यतेऽस्मादिति पिता तन्यते चापीति पुत्रः । तेन सन्ताननिमित्तमिद नाम । तातशब्दस्य वा हस्वंत्वं ततः पिता पुत्रो था मम भिषग् मेपजयशस्य ब्रह्मेत्यर्थः । स च 'त्रयी विद्या भिज्यति' इति श्रुतेः । वैद्यो वा ! उपलप्रक्षिणी सवनीयाद्यर्थे धानासक्तुकर- म्भादीनां कर्वी प्रसिद्धा वा सस्तुकारिका असौ नैना माता दुहिता वा । कथं पुनर्नना- शब्देनासावुच्यते ? नमतिनी योगाद् माता पुत्र प्रति स्तन्यपानाविना नमति दुहितापि शुश्रूषार्थम् । ते वयमेवं नानाधियो धीरिति फर्मनाम विविधकुत्सितकर्माणो वसूयवो धन• फामा यथाकथंचिद् धनमिच्छन्तो यो यदिच्छति तस्य तत् कुर्वन्तोऽनुगा इव तस्थिम प्रथमार्थे द्वितीयेपा गाव इव यथा गावः परार्थाः अन्वाचिता था न किश्चिद् वर्जयन्ति एवं वयमत्र तस्थिमोऽन्वास्थिताः स्मोऽधिष्ठितवन्तः । फम् ? सामर्थ्याल्लोकम् । सम्प्रति तु निष्क्रान्तारिभृतैरतीते दुर्भिक्षे त्यत्प्राप्त्यर्थ कथंचिद् धारितप्राणरस्माभिर्मनोरथ- १-आदर्शपुस्तकेष्वत्र सण्डारम्भनिर्देशो न दृश्यते । १३-सचनीयद्यर्थे B.c. २-[अ० ११११२।३] 'कामरहम्' इत्येव प्रतीकम् १४-धान (c.) सक्तकरम्भादिना पति (c.) B.C. १५-न नाम B. सौन नाम c.. ३-नितह चैनः B. १६-नामशब्दे B. c. -अंय पाठः सन्दिग्धः । ५-वावा नु. १५-नमन्ति (स्ति c) या योगान्मात्रा पुत्रं प्रति ६-दश्वरिता B. युश्चरिता c. (परि c.) स्तनपानादि नाना ( D.) भवति ७-येषयाश्च B.C. ८-'द' इति त्रुटितम् B. C. १८-विविधं कुत्सितकर्मणा B. ९-स होता B. १५. वामूय B. C. १.-'इस्वत्व' इति श्रुटितम् B. २.-'त स्थि' इत्येव । अन्यत् श्रुटितम् R.C. 1-मिरजे. २१-अनवस्थित पार (u c.)द (8) r.c. १२-[अनुपलब्धमूलमिदम् ] २२ स्थ: B.C. २३-प्राप्त्यथैः . B.C. B.C.

·(४०७) अ.६, ख. ६. अ.६,पा. २. स्त्र, २. [उपसि । प्रकलचित शेतैरिदानी प्राप्त इत्येतस्मात्या इन्द्राय इन्द्रस्यार्थाय स्वं हे इन्दो सोम कारुण्यात परित्रव अस्माद् दशापवित्राद् इत्येवमेपाध्येणा सत्कारपूर्विका व्यापारणा । उपसीत्यनवगतम् । उपस्थशब्दस्य सप्तम्येकवचने धात्वादिसकारोऽवशिष्यते तत- स्वैशब्दलोपेन उपसीति | उपस्थ इति प्राप्ते तदू भाष्यकारो दर्शयति उपस्थे । उदाहरणम्- पत्तो जगार प्रयञ्चमत्ति शीर्णा शिरः प्रति दयौ वरूपम् । आसीन ऊर्धामुपसि क्षिणाति न्यड्डत्तानामन्वैति भूमि ॥ शुक्रस्यार्पम् । इन्द्र उच्यते । जगाति जिगतिगिरतिकर्मा वा गृह्णातिकर्मा था। आदित्वात् तसिः पादतो रश्म्याण्यैः पादरित्यर्थः । अन्न चैवाक्यतायै यत्तच्छदा- वध्याहार्या। यजगार निगरति मुथति मध्य प्रतिगृह्णाति वा पृथ्वीतः। फोऽसौ ? सामर्थ्या- दादित्यः । तदिन्द्रः प्रययमात्मानं प्रत्यश्चितं गतम् । अत्ति भक्षयति स्वीकारोलीत्यर्थः । शीर्णा आदित्येन दत्तं सदिति शेषः । स्वीकृत्य च सर्वस्य लोकस्य शिरः प्रतिदधे चिर्देधाति। किम् ? वरूथं वरणीयं वृप्ठ्याख्यं क्षिपति । किम् ? उदकम् । किञ्च निहितेन च तेन आसीने एव । क ? उपसि उपस्थे अन्तरिक्षाख्ये स्थाने । ऊपम् ऊर्ध्वताम् । फाम ? सामर्थ्यात् पृथिवी क्षिणाति हिनस्ति छादयति हतविहितविधस्तव प्रकरोतीत्यर्थः। हिंसितायां च सत्यां पृथिव्यां न्यइ व्यत्ययेनेदं पुंलिङ्गं नपुंकस्य स्थाने न्यग् नीचैरञ्चितं तमुदकमुत्तीनमन्वेति यथानिम्नमनुगच्छति भूमिम् । प्रवलेबित इत्यनवगतम् । वणिगभिधेयः । प्रकलाविदित्यवगमः । स हि कली मानो- न्मानप्रतिमानादिविषयाः प्रकलाचे गणितरत्नपरीक्षादिका वेद विजानाति । उदाहरणम्- १-रथ शी (शि.) B.c. ११-पृथुवीत: B. 0. २-सी कुरु स्यात् R. ३-अस्मत् B. १२-दत्तःD.C. ४-उपसिमित्यन B. १३-'प्रतिदधौ' इति मूले पाठः। -ततः स्वशब्द B. १४-पिदधाति B. ६-स्थ उपस्थे B.. १५-वरुथ: B.C. - [ऋ० १.२०१३) 'पत्तो जगार' इत्येव १६-आसिनैव .B आसिनः एव ०. प्रतीकम् B.. 1७-प्रकारो . । इतेत्यादिः पाठः सन्दिग्धः । ८-प्रतियोगे पञ्चम्यास्तसिः [ पा० ५।४।४.] १८-मुताना B.C. इति सूत्र वाति 'आधादिभ्य उपसाख्यानम् १९-प्रकलावित् . इति वर्तते। २०-प्रकलवि B. प्रगलावि. ५-पादतं . पादतं रशम्या B. २१-काला मानो मान (नं 1) प्रति B.C. १० व वाक्यतामे (1.) यय (5.) छन्दा B.C. २२-प्रकृष्टा (ष्ट ०.) U B, C.

·[प्रफलयित् । अभ्यर्धन्या । 12 अं.६, ख.६. (४०८ ) अ.६,पा.२, ख.२. इन्द्रेणैने तत्मवो वेविषाणा आपो न सटा अधवन्त नीवीः । दुमित्रासः प्रकलविम्मिमाना जहुविश्वांनि मोर्जना सुदासे' ॥ वशिष्ठस्य । इन्द्रेणेते तत्सर्वः तृदेहिसार्थस्यार्थेिऽसुन् प्रत्ययो द्रष्टव्यः, नर्दनाहां मेघाः । वेविषाणा 'विप्ले व्याप्तौ' व्याप्यमांना आपो न आप इव यथा आपः कनचित् सृष्टा अधवत गच्छन्ति नीची चैः । एयमन्तरिक्षस्याधो भवन्तीत्यर्थः । अधोभूय च ये दुमित्रासः फुत्सितान्यनिशं धनपराणि मित्राणि । फतमानि ? उच्यते । प्रकलवित प्रथमावहु- वचनस्यात्र लुई द्रष्टव्यः प्रकलाविदः प्रकृष्टानां फलानां वेदितारो पणिजः किश्चित स्वर्णमुक्ताप्रवालादि महता यनेन मिमते एवं मिमाना यावन्ति यदा यत्र योग्यानि तावन्ति तदा तत्र त्यजन्तो जहुर्जहति स्यजन्ति । विश्वानि सर्वाणि भोजना भोजनानि भोग्यापियु- दकानि । सुदासे सुदा यजमानस्तस्मै फल्याणदानस्य यजमानस्यार्थायेत्यर्थः । अभ्यर्धयज्वा इत्यनवगतम् । ऋधु वृद्धौ यजिनार्थः । अभ्यर्धयन् यजतीत्यस्य वास्यस्यार्थः । उदाहरणम्- मिम्यक्ष ये' रोदसी नु देवी सिक्ति पूषा अभ्यर्धया। श्रुत्वा हवं मरुतो यद्ध याय भूमा रेजन्ते अर्ध्वनि प्रवित ऋजिवन आर्पम् । मिभ्यति म्यक्षतेर्गतिकर्मणो रूपम् । गच्छति येषु द्वितीयार्थ पपा सप्तमी, यान् युष्मान् रोदसी रुद्रस्य पत्नी ने इति पदपूरणः देवीमरुतः । 'रुद्रस्य ये मीळ्हुपः सन्ति पुत्राः' इति मन्त्रान्तरे दर्शनात् । तेनैपां रोदसी माता सा च स्नेहेन पुत्रान् प्रत्यले गच्छति अतस्त एवमुच्यन्ते । गति यान् युप्मान् रोदसी देवी यांच सिषक्ति रदम्याहतरसेन प्राणेन सेयते । पूषा किंविशिष्टः ? अभ्यधंयज्वा अल्पानपि अभ्य- धंयन् मरुद्भयो ददाति न तं वा स्तोतृभ्योऽसौ ददाति स येष्यिति यच्छन्दश्रुतेस्तच्छब्दो- १-[• 1८1१५] 'इन्द्रेणैते' इत्येव प्रतीक्म् | १०-यञ्चा इति c. "वृदन १२-( ऋ० ६५०५ ] 'मिम्यक्ष' इत्येव प्रतीकम् २-'तृत्सवः' इति श्रुटितम B. तत्सवः ०. ३-मुन् B. १३-म्यष्टयतेर्ग B. :-[धा० ३।१३] विषण व्या c. १६-० ६.६६३] १७-सन्दिग्धमिदं पदम्। ६-'अधों' इत्येव B.c. ७-नीचीः' इति नास्ति B.C. १९-अत्र 'न' इत्यधिक प्रतीयते । ८-भवतीत्य B. ९-'लुक्' इति त्रुटितम् 1. 'लु' इत्येव C. . - B.C. B, १४-मनुष्यान् B. ५-व्यव्यमाना ०. १८-गच्छन्ति B.0 २.-भ्यो यो ददा. २१-एष्विति B.

·( ४०९ ) अ.६.पा.२,.२. याहार्यः । ते श्रृंला हवमाह्वानं हे महतः, यदा देति पदपूरणः, यार्थे गच्छथ यदेति वचनात तदेत्यध्याहार्यम् । तदा भूमा यश्च बहुशब्दाद् विपुलवचनाद् बहुत्यवचनाद्वा इमनिचि छान्दसत्वादायुदात्तत्वस् । सामर्थ्याचार अन्तर्गौतमत्वर्थता यदुवचनस्य लुफ् 'शेरछ- न्दसि' इति । तेनायमर्थः । वैपुल्यवन्ति बहुत्ववन्ति वा महान्ति यहूनि वेत्यर्थः । कानि ? सामर्थ्यात् शत्रुन्दानि रेजन्ते ह्यस्यते रेजत इति भयपनयोः । अस्मान् मरतो हन्तुमा. गच्छन्तीति मन्यमानानि विभ्यति ध्वजाग्नोणि वा कम्पन्ते । पदकारास्तु भूम रेजन्त इति इस्वत्वं पठन्ति इति । क्रियाविशेषणमिदमेकवचनान्तमिति मन्यन्ते । तदा च स्वार्थिक इमनिच् द्रष्टव्यः । बहु सुप्छु रेजन्त इत्यर्थः । अध्वनि अन्तरिक्षनाम अस्य च रेजन्त इत्यनेनैव सम्बन्धो यार्थ इत्यनेन वा अन्तरिक्षे रेजन्ते अन्तरिक्षे वा यो वा यायेति । फीदशे ? प्रविक्ते प्रकण विविक्त ईमो दी विस्तीर्णे इत्यर्थः । ईक्षे इत्येतदनवगतम् । ईशिर्षे इत्येवं प्राप्ते। उदाहरणस्- नृवत॑ इन्द्र मृर्तमाभिस्ती सीमहि वाम गोमतेभिः । इक्षे हि यस उभयस्य राजन् पा रत्नं महि स्थूर वृहन्तम् ।। भरद्वाजस्य । मृर्वत मनुष्यमतिथिमन्यं वा कंचित् मियं मित्रं भ्रातरं या तद्वत् । ते द्वितीयार्थे पष्ठी त्या । नृतमीभिश्चात्र स्वसम्यन्धियोग्यत्वं लक्षयन् नृतमयोग्या यास्तामिः प्रकृष्टमनुप्ययोग्याभिरित्यर्थः । काभिः ? ऊती अवतैस्तृप्तिकर्मण अतिः, ततस्तृतीयायाः पूर्वसवर्णः, ऊँतीभिस्तर्पणः सोमेसीमहि 'वन पेण संभक्ती' संमजेमहीत्याशास्महे । याम प्रशस्यम् । न केवलाभिरूतिभिः । किं तर्हि ? श्रीमंतेभिः शृणोतेरयम् 'अन्येभ्योऽपि श्रुत्वा ई' इति श्रुटितम् B. १२-फश्चित B.C. २-'याथ' इति नास्ति B.O. ११-'ते' इति श्रुदितम् B. ३-पा० ६०] १४-लाम' इति टितम् B, 'ता' इत्येय. -च्छतीति D. १५-नृपतेश्वाप B. नृतमा: वैश्वान ०. ५-प्वजाराणिB.. १६-माति: B. c. * 'ऊतिमि.' इसुचितम् । ६-उपस्थेत्यनेन B. अपयेत्यनेन . १७-सीमह 1. पसीमद . ७-'यदा वा' इति अधिकमेवात्र। १८-[धा. १६५,४६५] पत्र पग . -सन्दिग्धमिदमत्र पदम् । १९-न' इति नास्ति B. O. ९-अशिष ०. २.-भोमते ( ते: B.) हि: B. c. 'मोमवेमिः। 1-[.mm.] 'नृप (42) इन्द्र' इसरमा पूर्वमापुस्ता 'गन्दो यस्मादय इत्येव प्रवीकम् B.0. यस्मादीशिरे यस्ता बानो धनस्योमयाय ११-J तमस्य' इति पाठोऽपि ·[क्षोणस्य अ.६, ख.६. ( ४१० ) अ.६.पा.२, ख.२. दृश्यते' इत्येवं कर्मणि विन् । आतिशायिकस्य तमपः प्रथमद्वितीयाक्षरविपर्ययात् छान्दस- त्वात श्रोतव्यतमैरतिशयेन श्रोतव्यः शास्त्ररित्यर्थः । किश्च ईक्षे हि हिशब्दो यस्मादर्थे यस्मादीशिपे त्वं वस्वो यमुनो धनस्य उभयस्य । कतमस्य ? दिव्यस्य च पार्थिवस्य च । कुत एतत् ? 'अध्यर्यवो यो दिव्यस्य वस्यो यः पार्थिवस्य” इत्यादौ दर्शनात् । राजन् दीर्त ईश्वरो वा । यस्मादिति वचनात् तस्मादित्यध्याहार्यम्। तस्माद् पा देहि र धनं महि महत सारतरं स्थूरं स्थूलं परिमाणतः। बृहन्तं नेदं रतविशेषणं महीत्यनेन पौनरुक्त्य- प्रसङ्गात् पुंलिङ्गत्याच । किन्तर्हि ? कालप्रतिनिर्देशार्थमेतत् 'कालाध्यनोरत्यन्तसंयोगे' इति द्वितीया । महान्तं कालं यावजीवितव्यमित्यर्थः । क्षोणस्येत्यनवगतम् । क्षयणस्येत्यवगमः । क्षीयतेनिवासार्थस्य कर्तरि ल्युत् । उदा- हरणमू- युर्व श्वौवाय शेतीमदत्तं महः क्षोणस्याश्विना कोय । प्रदाच्य तद्रूपणा कृर्त वा यत्रार्षदाय श्रवो अध्यत्त ॥ कुष्ठत्वात् श्यावाय श्याववर्णाय अग्निपुत्रस्य धोरस्य ज्येष्ठपुत्राय शेती दीप्तां त्वचम् । तत हे वृषणा चर्पितारौ। तत् किम् ? सामर्थ्यात् कर्म । वां युवयोः सम्यन्धि । कतमैत ? पन्नादाय अपये बधिराय श्रवः श्रोत्रमध्यधत्तम् अधिशब्दो 'अधिपरी अनर्थको' इति कर्म- प्रयचनीयः पदपूरणः, दत्तवन्तौ स्थः। अस्मे इत्येतत् प्रकृत्यर्थाभेदेऽपि प्रत्ययार्थभेदादनेकार्थम् । सर्वविभक्त्यर्थेषु वृत्तः । घयाचादेशानां चाकरणस्य नौदेशस्य च छान्दसत्वादनवगतसंस्कारमपि । अनेकार्थतां सर्वविभक्त्यर्थप्रवृत्ति तेन प्रदर्शयन् प्रथमायां तावद् वृत्तिमाह- [इत्येकादशस्या-(पष्ठस्या-) ध्यायस्थ पष्ठः खण्डैः।] १-[पा०३।२७५] 'दृश्यन्ते' इति पाटो युक्तः । २-वित c. 'विच्' इति पाटो युनः । ३-'त' इति श्रुटितम् : ४-दीयस्य B. ५-[ऋ. २.१४ ६-दीतम् B. ७-महन्.BC. ८-कुलं B. स्कुल . ९-तमनन् । १.पा. २॥ ३॥ * "क्षपते.' इत्युचितम् । * 'सावाय' इति पाटो युक्तः । १-१० ।।१७।८] 'युवं श्यावाय' इत्येव प्रतीकम् B.C. १२-कुशदीता त्वच: B. कुशदीप्तान्त्व. १३-ततमन् B. १४।४।९३] १५-'अनादेशव' इति स्पार्थः पाठः । १६-'प्र' इति नास्ति .. १७-आदर्शपुस्तकेष्वत्र सण्डसमाप्तिनिर्देशो न दृश्यते।

·अ.६, ख. ७. अ.पा. २, ख.३. ( ४११ ) अस्मे । [अथ सप्तमः खण्डः। अस्मे ते बन्धुरिति । प्रथमान्तेन वन्धुशब्देन सामानाधिकरण्यात् प्रथमां निश्चित्य आह्वयामीत्यर्थः । उदाहरणम्- सपसस्तनूरसि प्रजापतेर्वर्णः परमेण पशुना क्रीयसे सहस्रपोयं पुष्यन्ती । अस्मे से बन्धुः पुपेय ॥ सोमक्रयणी याज्या उच्यते । तपोऽग्निस्तापकत्यात् तस्य तपसोऽग्नेस्तनः शरीरं शरीरभूतोऽसि प्रजापतेर्वर्णोऽसि चरणीया वा स्यात् । अथवा 'साधा या सर्वदेवत्या यदों' 'प्रजापति सर्वा देवता' इति सर्वदेवात्मसामान्यादेवमुच्यते प्रजापतेर्वर्ण इति । प्रजापतेच वर्णभूता प्रजापतिरूपेत्यर्थः । यां चैवंगुणा सा त्या ससपौष पुष्यन्ती एकस्या अजायाः पारम्पर्येण अजासहस्रोत्पत्तिस्तां प्रतिपद्यमानाऽसौ। सोमं क्रीणीहीति शेषः । त्वं सोमं परमेणानेनोजाख्येन पशुना क्रयस्व । अस्मे धयं ते तव बन्धुभूता याज्ञे कर्मणि विनियोक्तृत्वात् । अस्मे ते वन्धुरित्येकत्वनिर्देशादहमित्यर्थः । तस्यैवै पठन्ति द्वितीयायामुदाहरणम्- आ इमेनस्य जवसा नूतनेनास्मे यातं नासत्या सजोषाः । इवे हि वायश्विना रातहव्यः शश्वत्तमार्या उपसो व्युटौं । कक्षीयत आर्पस् । आ इत्युपसों यातमित्याख्यातेन सम्बन्धयितव्यः । येनस्य जवसी जवेन वेगेन नूतनेन नवेन यादृशः प्रथमोऽधान्तस्य श्येनस्य वेगस्तादृशेन वेगेनेत्यर्थः । अस्मे अस्मान् प्रति आयातमागच्छतम् । नासत्या नासत्यनामानौ । राजोपा व्यत्ययेनेदमेक- वचनम्, सजोपसौ संप्रियमाणावित्यर्थः । कस्मादेवमुच्यते शीनमायातमिति ? उच्यते । हवे हिशब्दो यस्मोदर्थे यस्मात हवे आह्वयामि वर्ष युवां हे अश्चिता अश्विनौ । रातव्यो दत्त- आदशेपुस्तकेष्वत्र खण्डारम्भनिर्देशो न दृश्यते। सर्वोऽपि पाठस्थुदितः . परमन्यत्र B. भाद- २-प्रथम B. शपुस्तक एवार्य पाठः समुपलव्यः । ३- यजुः १०-के त्वस्मे ते. अनुपलब्धमूलमिदम् ] "-'तस्यैव' इति नात्यानुस्तके । ५-[१० मा ३ । ३ ।।३] १२-० 111'या इयनस' इत्येव ६-देवतात्मसा B. सवेता वसा . प्रदीन् ७-यवंगुणा . १३-जपमान. -पुष्यति B.C. १४-अम्मादय . ५-परमेणानन B. इतः परमानन्दग्मिमात्र १५-मवे. ] ·. [ अरमे । अ.६.पा.२,ख.३. हविष्का सम्मनसा । अथवा रातहत्यः संकल्पितहयिष्क उच्यते उपकल्पितहविष्कः समित्यर्थः । शश्वत्तमायाः शाश्वतिक्तमाया अतिशयेन नित्याया उपगो व्युष्टौ विधासन- वेलापाम् । तृतीयायाम- भूरिचार्ध युज्येभिरस्मे समाने भिषभ पौंस्येभिः भूरीणि हि कृणामा शविष्ठेन्द्र परवा मरतो यशामे ।। इन्द्रमसत्संपादे इन्दं मरुत आहुः । भूरि यहु वृत्रवधादि फर्म त्वं कर्य कृतवान् । तत्तु युज्येभिर्युज्यमानत्वाद् युज्या सहाया उच्यन्ते, युज्यैः सहायरस्मेऽस्माभिः समानेभिः समानस्त्वया वृषभ हे वर्पितः । केन गुणेन समानः ? उच्यते । पौत्येभिलनामतत्, यलैः समानबलैरस्माभिरित्यर्थः । भूरीणि हि विनापि त्वया केवला एव यहूनि कर्माणि कृणवाम कृतवन्तः शविष्ठ हे अतिशयेन बलवद् इन्द्र । कता कर्मणा न याङ्मात्रेण वयं महतः । आमन्त्रिसत्याभावान् ठान्दसमनुदात्तत्वम् । यद् व्यत्ययेनैकवचनं यहुवचनस्य स्याने यानि वशीम कामितवन्तो यानि नोऽरोयन्तेत्यर्थः । चतुर्थ्याम्- भस्मे प्रयन्धि मश्वनजीधिनिन्दै रोयो विश्ववारस्य भूरैः । अस्मे शतं शरदो जीवसे या अस्मे वीरान्छश्वत इन्द्र शिप्रिन् । भरेर्यहुनः । पष्ठीथुतेरेकदेशमिति शेषः, द्वितीयार्थे या षष्ठी, धनं विश्ववार भूरि अस्मेऽस्मभ्यमेव शतं शरदः शतं वणि जीवसे जीवनीय धा देहि अस्मेऽस्मभ्यमेव च पोगन पुधान् शश्वतो बहुनामेदम, यहून् है इन्द शिरिन् हनु नासिके या ताभ्यां तत् । तस्यं वयं मुमने यशियस्यापि भद्रे सौमनसे स्याम स सुत्रामा स्वयौ इन्द्रो अस्मे आराचिद् द्वेषः सनुतgोतु ।। तस्य वयं सुमतौ शोभनायां मतौ पालनयुद्धौ यशियस्य यशाईस्य, किम् ? स्याम इति यत् परस्तात् क्रियापदम् । न च केवलायां सुमती, किन्तहिं ? अपि भद्रे कल्याणे सौमनसे १-'सन्मनसा' इति वा पाटो भवेत् । w-[१. ३ । ३६।१०] २-[2.111५1५] 'भूीि चतुर्थ' इत्येवं -अत्र 'चतुर्याम्' इत्यारभ्य समन्त्ररतीकः प्रतीक पाठःc. कायन व्याख्याभागस्युटित आदर्शपुस्तके । * 'तद्वन्' इति युक्तं स्यात् । ४-भूरिणि . ५-रदा' नास्ति । 'कमेन' इत्येव पाठ: c. १०- 7.610112] 'तरय धर्य सुमतों 1-शाम' इति नास्ति. ३-चय. ५-य' इति श्रुटितम् . इत्येव प्रतीयम् ·अ.६,ख.७. । ४१३ ) [पाय: अ.६,पा.२,ख.३. शोभनं मनः सुमनस्तैदेव सौमनसम् । किं पुनस्तत् ? दानयुद्धिः, तत्रापि वयमेव स्याम । पालनवुदिपु वयं पाल्या दानवुनिषु च सम्पदानभूता वयमेव स्यामेत्यर्थः । किच सुत्रामा शोभनखाता स्वधान् धनवान् आत्मवान् था इन्द्रोऽस्मे अस्मद् अस्मत्त इत्यर्थः । आराचिद् आराच्छन्दो दूरवचना, चिदप्यर्थे दूरे अपिशब्दात् सन्निकृष्टेपि यत् द्वेषो देयं वास्माकं रक्ष आदि सनुतरन्तर्हितनामेदम्, अन्तहितमेतद् युयोतु पृथक् करोतु अपनय- वित्यर्थः। पप्ठ्याम्- । नो भर भगेमिन्द्र घुमन्तं नि ते देणस्य॑ धीमहि प्ररे । क व पप्रथे कामो अस्मे तमा पृण पसुपते परनाम् ।। विश्वामित्रस्य । नोऽस्माकम् । भामर ाहर अस्मभ्यं देहीत्यर्थः । किम् ? भगम् भगशब्दः पुंलिङ्गो धनवचनः, धनं हे इन्द्र । कीदृशं भगम् ? सुमन्त दीप्तिमन्तस् । नि ते देष्णस्य धीमहि निशब्दो धीमहीत्यनेन सम्बध्यते, तव स्वभूतदेप्णस्य यस्य भागस्य, पष्ठी- श्रुतेरेफदेशमिति शेषः । निधीमहि निखनेमेत्यर्थः । प्ररेके यागदानमोगीतिरेफे सतीत्यर्थः। फस्मात् पुनरेवं यहु याच्यते ? ऊर्य इस ऊर्यो घडयौग्निः स य पाये विस्तीर्यते धनविपयः कामः । भैम अस्माकम् । तमाण आपूरय हे वसुपते धनस्याधिपते वसूनां धनानाम् । सप्तम्याम्-'सुगावो देवीः' इति सप्तदशे व्याख्यास्यते । पाथ इत्यनवगतमनेकार्थे च । तत् पुनरेतद् यथा व्याख्यातस्, 'पन्याः पयतेवा' इत्यादी । अन्तरिक्ष तायदुच्यते-- यत्रो चरमृर्ता गातुमस्म श्येनो न दीयन्नन्वेति पापैः। प्रति मा सर उदिते विधेम नमोममित्रावरणोत व्यः । १-'तत्' इति नास्ति प्रतीकम. २-'' इति त्रुटितम् . १.-मोगादिरे . ३-पाल्य. ११-'वाडयामिः' इति पुक्तं स्यात् । ४-दानमदुदिपु . ११-'अस्में' इति नास्तिक ५-पानभूतः १३-ते. • IvI13॥ अथवं.७॥ (-हिच सुषमा शिव शोमनस्सुनामा' इति पाठ भादर्शपुस्तके। १४-निर. १३1४३] --'बुदितम् . १५-नि:- २०२८] तिते इति युक्तं सात् । न्यापान . ११-१.७) 14] एसा ' इत्येवें सरा भो मर' इत्येव प्रवी.

·? अ...ख.७. । ४१४ ) .[पाय : अ.६,पा.२, ख.३, वसिष्ठस्यार्पम् । अस्याश्च प्रथमोधर्चः सौरः, द्वितीयो. मैत्रावरुणः । तेन मिन एचैते वास्ये । यत्र यस्मिन् नमसः प्रदेशे चक्रुः कृतवन्तः । अमृता देवा गातुं गम्यते येन , मार्गेण गातुं गमनमार्गम् । अस्मै सूर्यायति निर्देशः । अस्य सूर्यस्येत्यर्थः । तेनैवायं मार्गे- णानतिकामन मर्यादा येभो न श्येन हय दीयनन्येति दीयतिरिति गतिकर्मा गल्छन् उदयात् प्रभृत्यास्तमयात् अन्वेति अनुगच्छति । पायोऽन्तरिक्षम् । एचमियं यमणा सूर्यस्य स्तुतिः । किञ्च प्रतीत्ययं धात्वर्थानुवादी यां युवां सूर्य उदिते अहायानीत्यर्थः । विधे विधतिः परिचर्यायां परिचरेमेत्याशास्महे । केन ? नमोभिः स्तुतिभिः । मित्रावरुणा हे मित्रावरुणौ न शुष्केन हस्तेन । कि तहि ? उत हव्यैरपिच हविभिध पुरोडाशादीभः। अनेकार्थतां दर्शयन्नाह उदकमपीत्यादि । पानी पीयते हि तत् । सोमपीथ इति वा पचनस्य दर्शनात् । उदाहरणम्-- अभियो देवी धिय दधिध्वं प्र वो देवत्रा वाच कृणुध्वम् । । श्रा चट आसां पायो नदीनां वरुण उग्रः सहस्ररक्षाः॥ वशिष्ठस्य । अभीत्युपसर्गश्तेयोग्यक्रियापदमध्याहार्यम् । अभियदामि बो युप्मान' ऋत्विजः । देवी देवसम्बन्धिनीमित्यर्थः । धियम् । कम् ? यागाण्यं दापिय धारयत पुरते." त्यर्थः । प्रोपसर्गश्रुतेः पूर्वपदध्याहारः, मैंचीमि वो युप्मानेय । किम् ? देवत्रा देवान प्रति वाचं स्तुत्याख्यं कृणुध्व कुरत । फरमात पुनरेवमुच्यते याग स्तुति च देवानां फुरत इति । उच्यते । यस्माद् याच माणसासमेतत् तदिदं यर्तव्यमित्याचष्ट इंच जनेभ्यो वीराना उदफमासां नदीनां सम्बन्धि । कोऽसौ ? घर जो मध्यमस्थान उत्तमस्थानो या उपो- प्रसह्यः सहस्रचक्षा विद्युभी रश्मिभिर्या यहुदर्शनः । अन्नमैपीत्यादि । पानादेवं पीतेरेवाभ्यवहारार्थस्य । धनस्पते रशनया नियूर्या देवानां पाय उपे स्वदाति देवः कृणवत् इवीपि भवंता शााथिवा इवे मे ॥ सुमिनस्यार्पम् । वनस्पते रशनैया रज्या नियूय देवाना पाथः पवख्यम् । उपर्याक्ष समीप ९-वसिष्ठस्यास्पार्थ च प्रथ c. * 'भिन्ने' इति वृत्तम् । १.० ७ ॥ ३४ ॥ ९, अभि पो देवी २-सूर्यस्यायेत्यर्थः ८. 'सूर्यस्यायेत्यर्थः' इत्युचितम् इत्येव प्रतीकम् c, देवी जो वे धी c. १-दीयानीयति इंपतीति गति :. १२-'प्र' इति नास्ति c. 11: अनमपत्यादि . +'त्यास्तमयात्' इत्युचितम्-'कर्मणा' इति स्यात् 'त्यारणो' इत्युचितम् । ५ 'त्य' इति श्रुटितम् c. ६.विमेध c. १४-वानादेव पीतेत्वाभ्य . -मनोभिःc. १५-[.१०७.11.] 'वनस्पते' इत्येव प्रतीकमल. १-सोमवीय इति वा नचन . १६-नुना रखा C. रया' इत्युचितम् । 14 ददत.पण नुत द्विान। ८-यानात .

·- [सधीमनि । सप्रथाः। विदयानि अ.६,ख.७. अ.६,पा.२, ख ३. यह प्रापय विद्वान् जानन् स्वमधिकार माज्ञां वास्माकम् । कस्मादेवमुच्यते पक्षीति ? यस्मात् स्वदौति आस्वादयति सर्वो देवः । कृणवन् कृतवांश्च वीषि यजमानः 1 किं च अताम अवतिर्गतिकर्मा गच्छतां द्यावापृथिवी द्यावापृथिव्यौ हवमाहानं मे मम स्वभूतम् । सवीमनीत्यनवगतम् । प्रसव इत्यवगमो वर्णव्यापत्तिना । उदाहरणम्- देवस्य वयं सवितुः सवीमनि श्रेष्ठ स्याम वसुनश्च दावने । यो विश्वस्य द्विपदो यश्चर्तुष्पदो निवेशने प्रसवे चासि भूमनः ॥ भरद्वाजस्य । देवस्य दानादिगुणस्य वयं सवितुः सवीमनि प्रसवेऽभ्यनुशाने श्रेष्ठेऽत्यन्त- प्रशस्ये स्याम भवेम वसुनश्च धनस्य च दावने दाने ? त्वं देव सचितः सर्वकर्मसु नित्यमभ्यनु- जानीया धनं च दद्या इत्यास्महे । कीदृशः ? उच्यते । यस्त्वं विश्वस्य सर्वस्य द्विपदो मनुप्यादेर्यश्चतुष्पदो गवादेनिवेशने स्वार्वाय व्यवस्थापने प्रसवे चाभ्यनुज्ञाय व सर्वकर्म असि अस्तिर्भवतिना समानार्थः शुद्धोऽपि चात्र पूर्वार्थे द्रष्टव्यः । भूमनो भूम्रोऽत्यन्तबहुनः । सप्रया इत्यनवगतम् । सर्वतः पृथुरित्यस्यार्थे ट्रेष्टव्यः । उदाहरणम्- स्वमते सप्रथा असि जुष्टो होता वरेण्यः त्वया यज्ञ वि तन्वते । सुतम्भरभ्यार्पम् । हे अमे सप्रयोः सर्वतः पृथुरसि प्रियश्च होता वरेण्यो घरणीयः । खया च हेतुना तव प्रसादेनेत्यर्थः । यज्ञं सर्वयष्टारो वितन्वते मनुष्या वितन्वते कुर्वन्तीत्यर्थः । विदधानीत्यनयगतम् । वेदनोंनि विज्ञानानीत्ययंगमः । उदाहरणम्- होता देयो अमर्त्यः पुरस्तदिति माययो । विदयानि प्रचोदयन् ॥ विश्वामित्रस्य । अग्नीपोमीयप्रणयनेऽग्निरुच्यते । होत. देवो अमर्योऽमरणधर्माऽग्निः पुरस्तात् सोमस्य प्रणीयमानस्य एति गच्छति मायया प्रशया विदथानि विज्ञानानि स्थकर्म- १-स्वदति . २-मे' इति नास्ति . १०-पूर्वार्थो द्रष्टव्यम . ३-याच्याप . 'वर्णव्यापत्त्या' इति 'वर्ण ११-स्या द्रथ द्रष्टव्यः C. 'दष्टव्यम्' इतियुक्तं स्यात् । ध्यापस्यादिना' इति धा युक्तं स्यात् । १२-ऋ० ५११३ | ४] 'त्वममे (ने c.) सप्रयाः' ४-[३.६ 10१।२] 'देवस्य वयं' इत्येव इत्येव प्रतीकम् . प्रतीकम् . १३- प्रथाम . ५.-'देवस्य' इति नास्तिक १४-'यः' इति त्रुटितम् . ६-शा' इति ग्रुटितम c. १५-विद जानाति C. १६-त्यनवगमः . "-अत्र 'तापाय' इति पाटः स्यात् । १-० ३ । १७ । ७] 'होता देवः' इत्येव -नाभ्यनु. ५-स्वसि. प्रतीकम् .

·अ.६,ख.७.
[श्रायन्तः
अ. ६, पा. २, ख.३.
विशेषणानि ऋत्विजा प्रचोदयन इदमिदानी कर्तव्यमिति प्रेरयनिव।
प्रायन्त इत्यनवगतम् । श्रयतेः शतृप्रत्यये गुणायादेशयोः कृतयोरुपधाया अकारस्य
दीर्घत्वं द्रष्टव्यम् । समाश्रयन्त इत्यवगमः। समाधिता येति प्राप्तिविकल्पः। उदाहरणम्-
[इत्येकादशस्या-(पष्ठस्या-) ध्यायस्य
सप्तमः खण्डः।]
प्रयते शतप्रत्ययो c
। २-आर्दशपुस्तकेष्वत्र खण्डसमाप्तिनिर्देशो न दृश्यते ।

·अ. ६,ख.८. [श्रायन्तः । आशीः अ.६.पा.२, ख.४. [अथाष्टमः खण्डः।। श्रार्यन्त इव सूर्य विश्वेदिन्द्रस्य भक्षत । वसूनि जाते जनमान ओजसा प्रति भागं न दीधिम।। नृमेघो नामाङ्गिरसस्तस्यार्पम् । श्रयन्त समाश्रयन्त समाश्रिता वा सन्तः । के ? सा- माद रदमयः । इस सम्प्रत्यर्थं तं सूर्यम् । अथवा सूर्यमित्र रश्मय इन्द्रं मरुते समाश्रयन्त समाश्रिता योपतिष्ठन्त इति शेषः । विश्वा विश्यानि सर्वाणि इतु पदपूरणः, इन्द्रस्य स्वभूतानि विमक्ष्यमाणा इति शेषः । कुत एतत् ? परस्ताद विमागस्य करणवचनात् । ये विभक्त्तु- मिच्छन्ती वोपतिष्ठन्त इत्यर्थः । उपस्थाय च भक्षत विमर्जन्ते । किम् ? यसनि धनानि उदकलक्षणानि | कस्मै ? जाते जनिष्यमाणे च जायमानाय च प्राणिजाताय । ओजराा बलेन सामर्थ्याल्येन च । यानि च ते विभजन्ते तानि तदायत्तत्त्वात् तेपामिन्द्र एव विर्भजतीत्याह । स यथा तानि धनानि विभजति तथा यस्तत्रास्माकमाभजति तं ययं भाग नशब्द उपमार्थत्वात् सम्प्रत्यर्थे प्रतीत्येर नु इत्येतस्य स्थाने सुदीधिम तं ययमनु- ध्यायाम इति। ओजश्शब्दं निगमप्रसक्तं निराह । ओगतेयां नैरक्तस्य धातोः सामथ्यकर्मणो वा उजतेर्वा न्यग्भावार्थस्य ओजो हि सामथ्र्य वृद्धि तेजसा न्यग्मावयति विश्वम् । आशीरित्यनवगतमनेकार्थ च । यजमानस्य बतधुङ् 'नाशिर दुहे न तपन्ति' इति दर्शनात् । आश्रयणात् सोमेनाअर्पणाद्वा होमार्थस्य । आङ् च द्योतकलक्षणः, ईपच्छ्य- णात् ! दैतरा प्रार्थनारूपा आशिपमाशास्त इति सफारान्तादू आशासेर्धातोरिच्छार्थस्य क्विप्येव । उदाहरणम्- इन्द्राय गावं आशिरं दुदुहे बक्षिणे मधु । यत्सीमुपहरे विदत् ।। १-आदर्शपुस्तकेष्वन राण्डारम्भनिर्देशो न दृश्यते । ९-'दी' इति ध्रुदितम् B. C. २-[१.८९९३] श्रायन्त इव' इत्येव प्रतीकम् | 1.-उन्नतेर्वा 1. उज्जतेर्वा c. B. C. ३-'समाश्रयन्त' इति नास्ति B, 11-उज्झतेवा B. १२-बुद्धिर्वा B. ४-मरुतः समाप्रयन्तःc. १३-आशिमियन B.C. 'प्रायन्तः समाप्रयन्तः' इत्युचितम् । १४-[३० ३१५३ १४ ५-परस्तात्' इति द्विलिसितम् . १५-श्रयणाद्वा B.C. १६-टलग B. (-विभजस्ते c. १७-दवा B. १८-स्यामिप्येव । ७ मनिष c. 'मागाय' इति युक्तं स्यात् । ११-[ऋ० ८1१९६] 'इन्द्राय गावः' इस्पद -विभजन्वीत्याइ B.C प्रतीम् B.C.

·[आशीः। अजीगः - अ.६,ख.८. (४१८ ) अ.६, पा.२,ख,४. प्रियमेधस आर्यम् । इन्द्राय वनिणे नादी एश चतुर्थी, इन्द्रस्य वत्रिणोऽर्थाय गान . आशिरम् आशीः सोमस्य अर्पणं दधि कार्येण सम्बन्धात् कारणं व्यपदिश्यते । आशिरो दनः कारणभूतं दुहुँढे दुह्यते मधु म्वादु पय इत्यर्थः । यत्सीम् सर्वत उपवये गहरे ऊधसः प्रदेशे दोग्धा विदॆद विन्दति लभते। इतरोदाहरणम्- सा मे सत्याशीर्दवान गम्यात् । शृण्वन्तु ते समर्धयन्तु। जुटाज्जुश्तरा पण्यापण्यतग। अहेडता मनसानुगच्छ यज्ञो देवान् गच्छतु ॥ सा देवैयितामित्यर्थः । जुष्टाद् यत् किचित् जुष्टं प्रियं तस्माग्जुस्तरी प्रियतरा । पण्यात पण्यतरा यत् किश्चित् पण्यं सुवर्णमाणिमुक्तादि ततोऽपि पण्यतरा नियत्वाद् अत्यन्त- ग्राह्यत्यर्थः । त्वमपि प्रस्तर अहेडता हेडतिः क्रुध्यतिकर्मा अक्रुध्यता मनसा देवान् प्रति याहि । यशोऽपि वायं देवान सर्वदेव चायमस्मदीयो यशो देवान् प्रति गम्यादित्याशासे अंदः। तच्च 'सूक्तवाकफलं मा मां गच्छतु सम्भवत्वित्यर्थः। अजीरित्यनयगतं धात्वर्थसंस्कारश्च । कयम् ? जिगति रक्तो धातुर्निंगरणार्थो गृहात्यर्थो या । उदाहरणम्- अत्रा ते रूपमुत्तमम॑पय जिगीयमाणमिव आ पदे गोः। यदा ते मर्यो अनु भोगमानव्यदिद् प्रसिष्ठ ओषधीरजीगः । दीर्घतमस आर्पम् । अव उच्यते । अत्र स्थितोऽत्र या काले ते तय रूपमुत्तममत्य- न्तोत्कृष्टम् अपश्यं दृष्टयानहम् । जिगीषमाणं जेतुमिच्छन्तं सर्वम् । इपोऽनस्य हविराख्यस्य सम्बधिनि पदे स्थाने वेद्योग्ये गोः पृथिव्या अवयव इति शेषः । फिश्च यदा ते तय मर्तो मनुष्यः । अनु इत्येतद् आनडित्येतेन सम्बध्यते भोगं या हतलक्षणमाड् अनुसंव्याप्नोति से वाहयतीत्यर्थः । यदेति श्रुतेस्तदेत्यध्याहार्यम् । आदै अथ तदा इत् पदपूरणः, श्रान्तः सन् २-दुदुहे Bo. ९-गभ्यातीत्या B. ३-'मधु' इति द्विलिखतम् B. C. ४-विधत C. १०-अत्र 'अहम्' इति युक्तं स्यात् । ५-तत उदाह । तर उदाह .. ११. ।।१६३।७j 'अत्रा ते' इत्येव -मैत्रा० सं० १।४ । ५॥ मान• श्री. १ । प्रतीकम् R. 0. ४।१।१७] १२-वेद्यादिख्या ०. १३-' इति त्रुटितम्B. C. ४-तस्मादमुष्टतरी १४-वं पा इयती Bख पायती C. ८-अरेता रेडति: B. भरेडता रेडतिःc. १५-आन (B.) माघ वदा B. O. . १-श्रयण Bc. B.C.

·[अमृरः शशमानः अ.६,ख.८. अ.६,पा.२, स्व.४. प्रसिष्ठस्त्वमतिशयेन प्रसिता भक्षयिता ओपधीरजीगः अवगिरसि अभ्यवहरति गृह्णासि भक्षयसीत्यर्थः । अमूर इत्यनवगतम् । मुहेवर्णव्यापत्या अमूढ इत्यवगमः । उदाहरणम्- मृरा अंगूर न वयं चिकियो महित्वममे त्वमङ्ग विसे । शय वविश्वरति जियादन रेरिह्यते युवति विश्पतिः सन् ।। त्रितस्यार्पम् । मूरा मूढाः । हे अमूर अमूढ न वयम् । किम् ? न धमिति साकास- . त्वाद् अत्र वित्स इति अर्धन्तिस्थो विदिरनुपक्तव्यः, न वयं विद्मः । चिकित्व: हे चेतन- धन् । किन विशः ? महित्वं माहात्म्यं तव हे ओर । त्वमद्देति निपात एवार्थे, त्यमेय वित्से । किश्च शय इति स्थानार्थः, आमाशयो जलाशय इति यथा स्थाने सामर्थ्यात् । त्रिः रुपना- मेदं सामर्थ्याचार अन्तर्नीतमैत्वों द्रष्टव्यः, आपनीयाख्येन रूपेण रूपवान् भवान् । चरति जिया ज्यालाख्यया अर्दैन हवींपि भक्षयन् । किश्च रेरिह्यते 'लिहें आस्वादने' अय॑थै लेदि आस्वादयति दीर्घप्रसूतया ज्यालया युवतिमात्मना मिश्नयंतीमा तीमित्यर्थः । विश्पतिविशां मनुष्याणामधिपतिः रान् । शशमानं इत्यनवगतम् । 'शंस स्तुतौ' इत्यस्य शंसन् इत्यवगमः । ततश्च शंसमान इत्यपपाठः । उदाहरणम- यो मां यः शशमानो ह दाशति कविहोता यति मन्मसाधनः । उपाह तं गच्छयो बीयो अविरगच्छा गिरः सुपति गन्तमस्मयू ॥ दीर्घतमसः । यो वा युप्मदः सम्प्रदाने चतुर्थी भवति द्विवचनमेतत्, युवाभ्यां मित्रावरुणाभ्याम् यज्ञैः सप्तम्यर्थ एपा तृतीया, यज्ञेषु शशमानः शंसन् स्तुवन् दाशति दाति । किम् ? सामर्थ्यात् हवींपि । कविर्मेधावी होता माहाता देवानां यजति यागं च करोति । मन्मसाधनः मननमनुष्ठेयपदार्थविषयज्ञानं सत्साधनभूतं यस्यास्ति स मन्मसाधनोऽधिकृत इत्यर्थः । तस्य किम् ? उच्यते । उपेत्येतद् गच्छथ इत्येतेन सम्यध्यते, अहशब्द एवार्थे १-[ऋ० १०।४। ४] 'मूरा अमूर' इत्येष ९-आइति B. आहुती c. प्रतीकम् B. c. १०-[धा० १७२९] शं स्तुतौ . २-पित्वि B. विवि. 11-[ऋ० ११५१७] 'यो वां यज्ञैः (शो .) ३-अन्तर्गौतमत्वथै द्रष्टव्यम् . इत्येव प्रतीकम् B. C. ४-'न' इति पुटितम् . १२-युवां B. ५-[धा० २ । ६] रिह भास्वा .. १३-दानचतु 110. ६-त्य' इति त्रुटितम् . १४-' है' इति श्रुटितम् B. अमे विपि' इत्येवं -मिश्रयित्री B. "मिश्रयन्ती.' इत्युचितम् । ७-प्रासातया पाठ: B.

·[देवो देवाच्या कृपा अ.६, स.८. अ.६,पा.२,ख.४. पदपूरणो या तमेयोपैगच्छय नान्यम् । उपगम्य च वीयो भक्षययस्तस्यैव नान्यस्य । अध्वरम् अधरशब्देनात्र सम्बन्धात् हविरुच्यते, अध्वरसम्बन्धि हविरित्यर्थः । यत एयमतो:- हमपि तर्याभूत एवेति ब्रवीमि । अप्राप्तमाप्तुं गिरो मदीयां स्तुति शोमनां प्रसां वा प्रति गन्तं गच्छन्तं हे मित्रावरुणौ अस्मैयू अस्मतकामौ मामनुग्रहीतुमित्यर्थः। देवो देवाच्या कृपा इत्येते अनवगते । देवशब्दस्योपादानमनयोरेय सम्पतिपत्त्यर्थम् । ततो भूते को द्रष्टव्यः । देवायुनयेत्ययगमः । स्पष्टतरमाह देवानक्कैया चेति 'अशोऽनपा- दाने' इति निष्ठानत्यम् । कृप्तरिति अकृतलत्वस्य ग्रहणम् । कल्पनेर्वा तस्यच्छान्दस- त्यात कर्मणि को विकल्प्यते । सापीतिकवेरमिधानतयापेक्षितव्यमित्यवगमः । उदाहरणम्- अमिं होतार मन्ये दारवन्तं वसुं सूनुं सहसो जातवेदसं विप्रं न जातवेदसम् । य ऊर्ध्वयां स्वध्वरो देवो देवाच्या कृपा पृतत्य विधाष्टिमर्नु वष्टि दोचिपा जुबानस्य सर्पिपः । परच्छेपस्यार्पम् । अमिं होतारं मन्ये मन्यतिरर्चतिकर्मा, अमि स्तोमोत्यर्थः । कीदृशम् ? दास्वन्तं वस्तुं वसुमिव प्रशस्य धनयन्तं वा। सूतुं पुत्रं हसो जातदेवसं जातधन विप्रे न मेधाविनमिय । कम् ? सामर्थ्यात् कंचिर्दै ब्राह्मणं जातवेदर जातविद्युम् । या ऊर्जया अनावृत्तया वैश्वाना धिया अभिन्नरूपयेत्यर्थः । सवरो दैव्यहोतृत्वे वर्तमानत्वादनुष्ठे- यतया शोभनोऽघरो यस्य सुयज्ञो देवो दानादिगुणः । देवेच्या उत्कृष्टत्वाद्देवान् प्रति अतिया मुंगत्या। पा या स्तुत्या तृतीयाश्रुतेः स्तूयमान इति शेपः । किं करोति ? १-'या' इति नास्ति B.C. १७-साविति कवेरभिधानतया क्वितव्य २-वोपागच्छ . १८-[• ११२१] 'अग्निं होतारम्' इत्येव ३-उपानान्यम् B.C. ४-पीय: R. ५-'अध्वर' इति नास्ति B.S, ११-परिच्छेप ल. ६-तथाहूत c. ७-अयं पाठः सन्दिग्धः । २.-सहसं B ८-शोभनप्रज्ञा वो c. २१-' इति श्रुटितम् B. C. ९-अस्म आ B.C १०-स्यापादान B.0. २२-विशित् . ११-देवामुनयेत्यवगम: C. अयं पाठः सन्दिग्धः । २३-जातविद्या c. अत्र कदाचिर 'देवान् प्रत्यक्तया' इति स्यात् । १२-जता चेति ३. नत्त्येति. २५-होत्त्वेन वर्त B. १२-[पा. ८.२४०] २६-देव्या B. देच्या . १४-रूप रूपतेरिति B.c. २७-'तया' इति त्रुटिम् B.C. १५-कल्पते चत्वस्य B. २८-युगत्या C १६-'वि' इति द्विलिखितम् २९-कस्य वा B.कया वाद प्रतीकम् 1.0. २४-दिना .

·अ. ६, ७.८. अ.पा.२,ख.४. [विजामाता उच्यते । तस्य आहुत्यर्थय विधार्टि विभ्रंशमनुवष्टि 'धश कान्ती' विधिक्रमेण फामयते । शोपिया ज्यालालक्षणेन जिहासमूहेन लेलिझमानमित्यर्थः । आजुदानस्य यथाविधिमन्या- द्यमानस्य सरिर आज्यविशेषणमेतत् , सर्पणखमावस्य विलीनस्याधिश्रयणेन संस्कृत- स्येत्यर्थः। विजामातेत्यवगतम् । फोमानवगमः ? उपसर्गस्यासमाप्तार्थता । जाशब्दोजी जायते जन्यते या तत्रातदित्ययपत्यर्थ "त्यनवगमः । समाप्तगुणपरोऽभिधेयः । उदाहरणम्-1 [इत्येकादशस्या-(पष्ठस्या-) ध्यायस्य अष्टमः खण्डः। १- भा. १७.] २-अहगानस्य B .. ३-अनुपसर्ग B.C. ४-'ता' इति त्रुटितम् D. ५-'जन्यते' इति नास्ति . ६-अयं पाठः सन्दिग्धः । सातदित्यववत्यार्थ . ७०त्यनगत: B. -गुणवरो c. ९-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डसमातिनिर्देशो न दृश्यते।

·} 2 अ.६,ख. ( ४२२ ) । शश्वत् अ.६,पा. २, स.५. [ अथ नवमः खण्डः । अश्रय हि भूरिदाबत्तरा या विजामानुरुत वा धा स्यालाए । अया सोम॑स्य प्रथती युवभ्यामिन्दाग्नी स्तोमं जनयामि नव्यम् । कुरसस्यार्पम् । हिशब्दो यस्मादथै यस्मादीपमश्रयं श्रुतवानहम् । किम् ? उच्यते। भूरिदावत्तरा यहुनो धनस्य दातृतरौ यां युयाम् । फुतो बहु दातृतरी? विजामातुर्धनादन्ये कुलीनत्वादयो विगता जामातृगुणा यस्मात् सोऽममातगुणोऽपि जामाता फ्रीतापति- रुच्यते । स हि निर्गुणत्वाद् धनेनोपप्रलम्भयनिति शतेन यह ददाति ततोऽपि युवां यह दातृतरौ । न विजामातुरेव केवलात् । किं तर्हि ? उत वा घा स्यालाद् वाशन्दश्चार्थे धः पदपूरणः, अपि च स्यालात । स्यालो हि भगिनीमियचिकीर्षया भगिनीमारतिबहु ददाति । ततोऽपि युवां बहुदातृतरौ । अथ पतस्मात् कारणात् सोमस्य प्रयतिनार्थः, ततो भाये तिनि तृतीयैकवचनस्य पूर्वसवर्ण एतद्रूपम् । सहार्थे च तृतीयाप्रत्ययः । प्रदानेन सहेत्यर्थः । युवाभ्यां तार्थ्य एषा चतुर्थी, युष्मदर्थ हे इन्द्राग्नी स्तोम जनयामि । कीदृशम ? नव्यं स्वार्थे तद्धितः, नवमन्यैरेवं कृतमित्यर्थः । शश्वन्नित्यम् । दाक्षिणाजा दक्षिणस्यां दिशि देशे अजायन्त इत्यापूर्वस्य जनैः प्रत्ययः, दक्षिणजा एय दक्षिणाजाः प्रशादेराकृतिगणत्यात स्वार्थिकोऽणप्रत्ययो द्रष्टव्यः क्रीतीपतिमाचक्षते । एवं प्रसिद्धोह्यभिधानधर्मो दक्षिणापथे क्वचिद्देशे । इव सम्प्रत्येथे, सुप्छु समाप्तगुणत्वात् सुसमाप्तो निर्माता तनयं यत् पितुरपि त्वं तदसी अन्नपानभोगादिना निमिमीते एवंशील संभोगेन हि सम्पूर्णो भवति । अतोऽसौ पितुः कन्यापितुर्जामाता भवति । स्याल आसनः सहयोगेन सम्बन्धो नान्येभ्यः पि.. "सदेः स्याल इति । निदानं नाम ग्रन्यस्तद्विदो नैदाना मन्यन्त इति शेपः । तथाहि तस्मिन् सर्वा विश्वासः स्यालाद्वा १-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डसमाप्तिनिर्देशो न -प्रयमनेन B.C. ९-स्तोमान B. १०-'स्य' इति त्रुटितम् B. 0. २-[३. ११०४२] 'अनवं हि' इत्येव-पा० ३३२१९७] प्रतीकम् ।.. *'दक्षिणाजा एव दाक्षिणाजाः' इत्युचितम् । ३-बहुना B. 0. १२- [पा० ५॥३.] ४-'तू' इति त्रुटितम् B. १३-कितापति B. C. १४-सं प्रत्यक्ष B. c. ५-न विजा B.ग विजा, १५-'पि' इत्यपि त्रुटितम् B. ६-सोममाप्त B.C. १६-तद्विदा B. द्विदौ . ७-यावे त्तिनि B, भवे क्तिनि , १७-अयं पाठः सन्दिग्धः। स्यालद्वा . दृश्यते।

·} [ओमासः अ..६, ख.९. ( ४२३ ) अ.६, पा. २,ख. ५. शूर्पाद्वा विवाहकाले लाजानावपतीति गृह्यमाणस्मरणाद वाक्यार्थे पैदं पदयचनाद् द्रष्ट- व्यम् । एवमेतौ निगमप्रसक्ती जामास्यालशब्दावुक्तौ । तत्प्रसङ्गादाह राजतेलांजाः । शोमन्ते हि ये नीलामीपलाशमिश्री विशेषेण तस्यां वेल्लायाम् । शूर्पः स्यतेर्धातोः, तेन ह्यन्नस्य फर्णतुपविप्रमोकादिना तण्डुलसमिदोंदेरग्नं क्रियते तन्निवर्यत इत्यर्थः । ए॒यते पूयते तेन कणतुपादिशूर्पमशनस्य प्रत्यासन्नतण्डुलसमिदादेः पवनं शोधुनम् । शृणाते; हिंस्यन्ते मक्षिकादयः क्षुद्रप्राणिनः । ओमास इत्यनवगतम् । तत्पुनः प्रसङ्गेन सप्तदशे व्याख्यायते 'ओमासश्चर्पणी. धृतः' इति । [इति निरुक्त विवरणसमुच्चये एकादशस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः।] ६- अद्यते; न रुणतुषादि शूर्पशमनस्य' इत्यादर्शपुस्तकपाठः। *. 'गृह्यस्मरणाद्' इति पाठो युक्तः स्यात् । १-वाफ्यार्थपद . २-जायात्र स्याल, जामात्र त्याल ३-मिश्रा' इति श्रुटितम् B. ४-करण तुप B.C. ५-समिधादे ७-शो B, C. ८-[ निरु. १२॥४.] ९-अध्यायत्त्य' इति नास्ति .

·अं. ६, ख.१०. 1 ४३४ ) [सोमानम् ।अनवायम् । किमीदिने अ.६, पा.३ ख. [ अथ (पष्ठस्याध्यायस्य) तृतीयः पादः।] सोमानमित्यनवगतम् । 'पुर्ने अभिपये इत्यस्य मनिन्प्रत्यय एतद्रूपं सोमानम् । सोतारमित्यवगमः । उदाहरणम-- सोमानं स्वरणं कृणुहि ब्रह्मणस्पते। कक्षीवन्त य आशिजः। मेधातियः। सोमानं सोतारम् । कस्य १ सामर्थ्यात् सोमानाम् । स्वाणं 'स्ट शब्दोप- तार्पयोः' शब्दयितारमुञ्चारथितारं च । फस्य ? सामात् स्तुतीनां यष्टार स्तोतारं चेत्यर्थः । कृणुहि फुए मां पहुधनप्रदानेन । यहु धनं देहि येनाहं यष्टा स्तोता च स्यामित्यभिप्रायः । अथवा सर्वत्र यः शब्दयते स स्वर्यत इति स्वरणः ल्युट कर्मसाधनः प्रकाश्यत इत्यर्थः । कतमोऽसौ कक्षीयान् ? उच्यते । य औशिज: पौत्रः। अथया काक्षीवन्तमिति न पिनाम में चोपमानम् । किं तहि ? आत्मनो विशेषणम् । उशिमशब्दोऽपि मेधाविनाम । योऽहं कर्मलक्षणेन मनुष्यावययभूतेन तेन तद्वान औशिजः । उशिजेध मेधायिनः कण्वस्य पुत्रो मेधातिथि म । यच्छुतेस्तद्ध्याहारः। तं माँ सोमानं स्थरणं च कुँर्षिति सम्बन्धः । अथवा हस्त्यश्वेश्च फश्यादिस्तद्वान् ईभ्यर इत्यर्थः । उशिज उशिग्वष्टेः कान्तो घसी। अनवायं किमीदिने इत्यनवगते । पूर्वस्यानययवत्वमव्ययेयमिति धावगमः । परस्य किमिदानी कस्य किं छिद्रमिति चरति फिमिदं वर्तत इति या चरति यः स उच्यते । साधुजनबैरी सदा विद्युद्धिः पिशुनोऽभिधेयः । उदाहरणम्-1 [ इत्येकादशस्या-(पष्ठस्या- ) ध्यायस्य दशमः खण्डेः।] १-अये कोष्ठकान्तर्गतः पाठो नास्ति । अयं १०-नाकोपमानम् . सर्वोप्यध्यायपादारम्भात्मकः पाटो नास्ति , "-तेन' इति नास्ति B. १२-औशिजय B. २-[धा. ५1१] घुइ भिषवेल. १३-'मां' इति त्रुटितम् B. ३-[..] 'सोमानं स्वरणम्' इत्यैव १४-रिति B. कुर्मिति c. प्रतीकम् B.c. १५-'श्व' इति श्रुटितम् . र-सोमातिथेः. १६-किमु दीने B. किमिति ने . ५-सोमानम् B, सोमाना . १७-मव्यये वयामिति ६-[धा. १९५७ ] स्व*शब्दोप ल. १८-'कस्य' इति त्रुटितम् ८-शरकृते . १९-आदर्शपुस्तकेष्वत्र सण्डसमाप्तिनिर्देशो -कक्षयन्तमिति । -तस्य न श्यते।

·२ अ.६, ख. १२. [ अनवायम् । किमीदिने अ,६,पा.३, ख.२. [अथ एकादशः खण्डः । इन्द्रोसोमा समघरीसमभ्य ! घं तपुर्ययस्तु चहरग्निवाँ ईत्र । ब्रह्मद्विषे कव्यादे घोरचक्षसे द्वेषो धत्तमनवायं किमीदिने । वसिष्ठस्य । हे इन्द्रासोमो अघशंसं पापं परेभ्यः शंसतीत्यघशंसंस्तं पापस्यास्माकं शंसितारम् । अभ्युपसर्गस्तच्छुतेध योग्य क्रियापदाध्याहारः कार्यः । तेन अभिसन्तापयत- मिति शेषः । अधम् अन्ततमत्यर्थमेतत् अन्तम अधात्मकं घाघं केवल पापयमित्यर्थः । स च तपुः तपेः कर्मण्युप्रत्यये अभिसन्तप्यमान इत्यर्थः । ययात् 'यसु प्रयते' आयस्यतु क्षीयतामित्यर्थः । तप उच्यते । वरुरमिवान् अग्निसंयुक्त इत्यर्थः । क्षीणाय नमद्विप तस्मै द्विपे कन्यादे फव्यं मांसं तदत्तीति फव्यात् तस्मै पृष्ठमांसादिने परोक्षाकोशक इत्यर्थः । लोकेऽपि यः परोक्ष आक्रोशति स उच्यते पृष्ठमांसानि खादतीति । घोरचक्षसे चक्षिदर्शने घोरदर्शनाय । द्वेषः सर्वलोकस्य द्वेष्यबन्धस्तं धत्तम् । कीदृशम् ? अनवायम् अन- वययं सफलमित्यर्थः । अव्यवेयं यों अनवगमनीयं वा । अनवगमनीयं यद् द्वेषः सन्तः सुहृदो नेतुं न शक्नुयुरित्यर्थः । किमीदिने पिशुनाय । अपं तः पूर्वस्याङो इस्यत्येन । आभिमुख्येन हन्ति श्रेयमो विनाशयतीत्यर्थः । चरुशदो मृन्मयां स्थाल्यामधिकरणे आधेये चवपीति द्रोणादिशाब उभयत्र प्रसि. द्धोऽविशेषात् । मुख्यं चरतेरर्थसमवायं दर्शयति रामुगरन्यस्मात् तप्तादौ इति । विकृत्तान, प्रदेशानायत इति विकृन्ततः फव्यमिति नरुक्ताः । लोकस्तु समुदायप्रसिद्धया संस्मरन् १-आदर्शपुस्तके खण्डस्य रारम्भस्य च निर्देशो -मामनिपातीति .. न दृश्यते। १२- चक्षिद् व्यक्तायां वानि। भय दर्शनेऽपि २-२. १७१०४३] 'इन्द्रासोमा सम्' [घा. २०७] इत्येव प्रतीकम B.. ११-देष्यन्तन्त c. -शसं तत् B. शंसः सतत् C. १५-अय्यवे वयं . ४ पापस्यामा कं B. १६-पावनगमनीयं. ५-'' इति श्रुटितम् . १५-म तत्राहदो. १८-अप हतं तर (सं.) प्रस्यां (स्यन् .) ७-६' इति नास्ति । दोह (३०.)सरे (त्व c.)न B.c. -'यस्तु' इति शुटितम् . १९-मृन्छयो. •-पा-२.] या प्रश्न R. २.-चोरप्य (c.) तीति B.c. 1. अनविदुरे R.C. * 'योशवाय' इति पुनम् ।। ११-मामाच हरीनि B, तनादान इनि , १४-दतम् B.C. ६-अपवन्त: B.

·} ( ४२६ ) अ.६, ख. ११. [अमवान् अ.६,पा.३,ख.२. काव्यादमाचष्टे ।अनवायमव्ययेयमिति घ्याख्यातम् । विशतेहिसार्थस्येति फेचित् । स हि हिनस्ति अनर्थेन योजयति। अमवानित्यनवंगतमनेकार्थ च । अमात्य इति या अभ्यमर्नेमिति चा आत्मवानिति वावगमः । उदाहरणम- [इत्येकादशस्या-(पष्ठस्या-) ध्यायस्य एकादशः सण्डः।] १-अमवानव्यवे B. २-त्यवगत B. व्यवशत C. ३-अमात्यमिति वा R. ४-'भ्यम' इति नास्ति R.C ५-आतवानिवेत्यव 1. वानित्येवगमः . ६-आदर्शपुरतके प्वत्र खण्डसमाप्तिनिर्देशो न दृश्यते ।

·अ. ६,ख. १२. ( ४२७ ) [अमवान् । अमीया अ.६, पा. ३, स्त्र.३. [अथ द्वादशः खण्डः ।। कृणुष पाजः प्रसिर्ति न पृथ्वी याहि रामेवामा इमेन ! तृष्वीमनु प्रसितिं द्रूणानोऽस्तामि विष्य रक्षसहत पितुः ।। घामदेवस्य । अग्निरुच्यते । कृणुय कुरु पाजो बलं ज्यालासमाख्यम् । मसित्ति न प्रसितिमि प्रसितिश्च वारा जालं वा तद्वत् । पृथिवीं विस्तीर्णा कृत्या यांहि रक्षांसि प्रतीति शेषः । क इव ? उच्यते । गैजेव यथा राजा अमवान् ससहायः । अथवा हयमनं रोग उच्यते, कर्तव्यैः शत्रूणां रोगैस्तद्वत् । दस्यूनां रोगभूत इत्यर्थः । आत्मवान्यायंत्तया- नित्यर्थः । इभेन इरा अन्नं तभृतेन सुपुऐन गणेने' बलसमूहेन गतभयेने या शूरेण हस्तिना शत्रून प्रति विश्वस्तो यायात् । एवं तृष्वीमनुपसितिमित्युभपत्र व्यत्ययेन द्विती- यैकार्वन तृतीयफवचनस्य स्थाने । ष्वीति क्षिपनाम हॅप्व्या क्षिप्रया। फया ? साम- •द् गत्या । कीदृश्या ? अनुप्रसित्या अनुयन्धया सन्ततयेत्यर्थः । गत्या च दूणानो द्रुणा- तीति वधकर्मा नन् । तत्रैकवाक्यतायै सुखप्रतिपत्यर्थं यस्यात्तस्मादित्यध्याहार्यम् । यस्मादस्तासि तृन्नयं साधुकारिणि साधु क्षेतासि इपूनिति शेषः । तस्मात् तैविध्य ताडय रक्षास्तपिठस्तापयितृतमैरतिशयेन तापकैर्दीप्ततमै; अतिशयेन श्लक्ष्णैः । तृप्तं मूढमुच्यते प्रविष्टं श्लदण याजः पानात् । भगीवेत्यनवगतम | हिंसितारो गौर्वाभिधेयाः । ततश्च पूर्वमन्त्रोफोन अभ्यमनेन १-आदर्शपुस्तकेश्वर खण्डारम्भस्य निर्देशो न १३-'शूरे' इति द्विलिखितम् . दृश्यते । १. 'वचनं द्वतीयक' इति पुटिनम् B. २-[ ] 'कृणुष्व पाजः' इत्येव १५-तिष्ठदिति (किपिति c.) किमनाम B. c. प्रतीकम् .C. १६-तिष्या B.C. १७-अनुप्रसत्या (स्प c.) .c. १-प्रसितिरिव B. प्रसितिव. 14-'यस्मात् तस्मान' इत्यनयोमध्ये ते नवगम ४ पागुर B.C. (मैं ०.) ममीवा हिसितारो गोरगर्भः (c.) ५-नाभि B.मि. पा (या c.) तः दुर्नामा या तिमिरमिति (-प्रतीत रोष.. ए-हमेव नाम' इत्यधिकः पाठ: B.C. 'तस्मात्' इत्या- *'स्तद्वान्' इति युक्तम्। देव त्याने 'वरस्यादित्य' इति B. 'तस्यादि. ९-'वायत' इति द्विलिंसितम् B.C. स्याहा' इति च पुस्तके पास। १.अनदं राम (भू.) तेन B.C. + 'पाजः' इति पुकं स्या। 1-गुणेन H.. १९-गो पाभिपेय १२-'गठमयेन' इति दिलिखितम B. C १.-नामहे ने पद. मनमनेन , ८-सहापः ·अ.६,ख. १२. ( ४२८ ) [अमीवा । दुरितम् । अ.६,पा.३, ख.३. एतत् पदं व्याख्यातम् । अतोऽभ्यमनवान् इत्यवगमः । उदाहरणम्- यस्ते गर्भममीवा दुर्गामा योनिमाशये। अमिट ब्रह्मणा सह निष्काव्यादमनीनशत् ।। रक्षोहा नाम ब्रह्मणः पुत्रस्तस्याम् । गर्मरक्षणार्थ फर्मणि विनियोगः । स्त्री उच्यते । यस्ते तय गर्भम् अमीना हिसिता रोगभूतो दुर्नामा पापः मिरिति नाम यस्य म हमिः योनिमाशये आस्थित श्री आशेते या तिष्ठति हि । तस्य किम् ? उच्यते अमिस्तं ब्रह्मणाऽनेन मन्धलक्षणेन सह अग्निश्च ब्रह्मा चेत्यर्थः । निरित्ययमनीनशदित्येतेन सम्बध्यते । फव्यादं मांस- भक्षं निर्मूल नाशयतु । निर्वचनप्रसक्तमाह कव्ये मांसे मेद्यति स्निह्यति गृध्यतीत्यर्थः । मतेर्वा स्यात् सरण- कर्मणो हिंसार्थस्य सरणकर्मणे इति पाठान्तरम् । कामतेति तस्यैव धातोः खार्थवृत्तित्वेन पुनरुपन्यासः, हिनस्ति धावति वा क्रीमति या। दुरितमित्यनवगतम् । किमत्रानवगतं यावता एते वक्तः, गैतिर्गमनमित्यर्थः । तस्य दुःपापत्यमेव द्योतयति पापगतिर्दुरितं भवेत् । यदि पुडुवामनखादीनां गतिर्दुरितमित्यु- च्यते । यी क्रिमिकीटपतङ्गत्वादिप्राप्तिरूपा दुर्गतिर्दुरितमुच्यते । तत्र धात्वर्थमानकु- सायां नेह किश्चिद्नयगतं स्यात् । अस्ति खेल दुर्गतिप्रापककारणभूत फर्म 1 दुर्गतिर्ग- म्यते येन येन तद् दुरितमिहाभिप्रेतम् । तच दुर्गतिशम्देनैवाभिधातुं शक्यते न' दुरित- मित्यनेनानयगतम्। तदेतल्ल्युटा दर्शयति यायदुक्तं स्यादुर्गतिर्गमनानि तावद्दुरितानीति । उदाहरणमू- वैश्वदेवी सूतृतामारंभध्वं शुद्धा भवन्तो यज्ञियासः पावकाः । अतिकामन्तो दुरितानि विश्वो शत हिमाः सर्ववीरा मदेम ।। १-अधमवान B.C. १४-'सु' इति त्रुटितम् R. मुच्यते c. २-[ऋ० १०।१६२।२ ] 'यस्ते गर्भम्' इत्येव } १५-मदि वा c. १६-पपु B. प्रतीकम् B.C. १v-'वैश्वदेवी' इत्येव प्रतीकम् B. C. अयमेतदा- ३-गर्भः B. -क्रिमि. नुपूर्वीको मन्त्रः कुत्रस्य इति न ज्ञायते । मय- ५-योनिराशये , संवेदे त्यल्पपाठभेदेनेत्यमय मन्त्रो पर्तते- ६-आशते पा वित्त ( नास्ति ०.) द्वि B. C. वैश्वदेवीं वर्चस आभिर्व ७-निर्मूलां 0. ८-राध्यतीत्यर्थः । शुद्धा भवन्तः शुचयः पावकाः। १ कर्मणि. १.-कमतेवेति B.c. अतिक्रामन्तो दुरिता पदानि ११-कमति B. c. शत हिमाः सर्ववीरा मदेम ।। १२-इतिर्गमन B. १३-चकुवामन B.. [अथर्व . १२।२।२८] ·अ.६,ख.१२. ( ४२९ ) [अप्वा । धमतिः अ.६, पा.३, ख.३. विश्वेषां देवानां सम्बन्धिी सूनृतां सत्यां प्रियां च । एवंभूता हि धार सूनृतो- च्यते । प्रियां सत्यां वाचं स्तुतिमित्यर्थः । आरमधमुपक्रमध्य वक्तुम् । तया च शुद्धाः पूताः प्रकर्पोऽन द्रष्टव्यः । स्तोकेनापि पापेनासंबंद्धा इत्यर्थः, भवन्तो यज्ञियासो यज्ञसम्पातिन ऋत्विजो यूयम् । वयमप्यत्तिकान्तो दुरितानि दुर्गतिः कुत्सिता अधं गतिर्गम्यते यस्तानि पापानि विश्वा सर्वाणि शतं हिमाः हेमन्तः शतं वर्षाणीत्यर्थः । सर्ववीराः सारैः पुत्रैः पौत्रै- श्योपेता मदेम मोदेमेत्याशास्महे । अप्वेत्यनयगतम् । अपपूर्वस्य वेतेरन्तींतण्यर्थस्य एतद्रूपम्।अपाय इत्ययगमयति । सुखं प्राणांश्चेत्यवगमः । यद् यस्माद् एनया वाचा शब्दवाच्यया विद्धस्ताडितः, ताडिस्स- म्बन्ध इत्यर्थः । दव्याधिसम्बन्धोऽपविद्धो गुरुणा विद्धाङ्ग उपमीयते प्रमीयत इत्यर्थः । अतो व्याधिजातिर्वा स्त्रीलिङ्गनिर्देशात् । उदाहरणम् 'अमीषां चित्तौ' इति प्रसङ्गेन चढ़ें- देशे व्याख्यास्यते। अमतिरित्यनवगतम् । अमामयीत्यस्यार्थवचनम् । आत्ममयी अततेर्वाऽमतेत्रों अम- तिशब्द इति निर्दिष्टः । मतिरपि प्रकाशरूपत्वादीप्तिरात्मप्रकाशमयी ततिर्मतिर्वा । अम- तिर्दीतिरभिधेया । उदाहरणम्- अभि त्यं देव सवितारमोण्योः कविक्रतुमचामि सत्यवं रनधामभि प्रिय मतिम् । ऊवा यस्यागात अदियुतत्र सीमनि हिरण्यपाणिरमिमीत सुकः कृपा स्वः । नकुलस्यार्पम् । अभीत्ययमर्चामीत्यनेन सम्बध्यते । लं तं देवं दान दिगुणम् । ऊयोावापृथिव्योयोरपि मध्ये कविक्रतुं कान्तकर्माणं फ्रान्तप्रशानं या । यथा मेधावि- नोऽधोविकर्मणो वा विचार्य हितं कुर्वन्ति तथा सर्वजगद्धितं कुर्वाणमभ्यामि अभिष्टौमि रायसवं सैंपसन्धानुशानादभ्यनुशातम् । उदयास्तमयाभ्यां हि यथास्वं सर्वकर्ममु सत्य- १-तोच्यतां B.C. १३-आमाये B. अभूमयी . १४-'ततेवा' इत्येव B. सते; मते . ३-द्धते. द्वयते. * 'सम्पादिन' इति युक्तं स्यात् ।। १५-दीतिमात्मप्रकाशमयी B. ४-म' इति श्रुटितम B. ५-अयोगति c./14-[अय. UII,२] भामि त्वं देवम्' * 'दगन्तान्' इति युतम्। ६-पेतेरन्त B.e. इत्येव प्रतीम B.c. १७- देवे' इति त्रुटितम् B.C. ८-यष्यादि सम्पदोऽपि B. ९-नीदां . १८-दादिगुण: B. १.-[7.1.10.] १९-अत्र 'ओग्योः' इति पाटो युक्तः । 1-निद. १३३] २.-सरपरा B. ११-म' इति पुटितम् B.O - २-नासम्बद्ध D.नासम्बन्ध ७-अपापाय B.C. २१-गंवग्रोथा B. संवसोन्यनुज्ञान याभ्यनु , ·अ.६,ख.१२. ( ४३० ) [शुष्टी । पुरन्धिः अ.६, पा. ३, .३. मेवासावभ्यनुजानाति विश्वम् । रत्नधां रमणीयानां धनानां दातारम् । अभीत्ययं मतिमित्यतेन सम्बध्यते । प्रियमिष्टं सर्वस्य मैतिम् अमिमन्तारं मण्डेलस्याधिष्ठातारं लोकपालत्याद्वा शातारं सर्वस्य फर्षि मेधाविनम् । ऊर्धा उच्छ्तिा व्यापारवती था । यया लोके ऊों भय व्याप्रियस्खेति गम्यते । यस्यामतिरात्ममयी आत्ममननसाधनभूता भा दीप्तिरदिद्युतद् द्योतते । सवीमनि प्रसये । सप्तमीश्रुतेर्वर्तमान इति शेषः । सवित्रा धनुज्ञाता सतीत्यर्थः। यश्च हिरण्यपाणिहिरण्यमियोज्वला इतक्षणा या रसभरणा या रश्मयः पाणि- स्थानीया यस्य सः । अमिमीत निर्मिमीते सुकतुः सुफर्मा । कृपा स्वस्तया उपकारकल्पनया खरादित्यः संवितृभावविशेषणत्वादात्मप्रकाशमयी ततिर्मतिर्वा अमतिरित्युपपद्यते । श्रृष्टी पुरन्धिः इत्येतेऽनवगतेऽनेकार्थे । श्रुष्टीवरीरित्यर्थः । सुखमभिधेयम् । 'सुखवयो भवत' इति वचनात् । रोचैथुपिरिति च । इह तु क्षिप्रनाम निगमपदा- न्तरसम्बन्धसामाद् गम्यते। तेनानेकार्थत्वमपि । आश्वष्टीत्यवगमः । पुरन्धिरित्यस्य पुरन्धीरिति वा पुरं दायतीति वा । अनेकार्थत्वं तु विचारपुरस्सरं भाप्ये दर्शयिष्यते उदाहरणम्-1 [इत्येकादशस्या-(पष्ठस्या-) ध्यायस्य द्वादशः खण्डः। १-नुज्ञानाति. 11-अयं सन्दिग्ध इव पाठः। २-रमणीयां B. ३-मती: B. १२-नेकार्थे B. नेकार्थी c. ४-'' इति श्रुटितम् . ३३-अश्वष्टी B. अषष्टीc. ५-ऊर्ध्वमुछिता B. 14-पुरधीरिति B. c. ६-मिवोज्वाला B. 'वोज्ज्वला' इत्युचितम् । १५-पुरं दायतीति B..पुर दरायतीति c. ७-धवित c. ८ श्रुष्टि c. " ते अनवगते । १६-अनेकार्थे तु B. C. अने.' इस्युचितम् । ९-श्रुधिवरी .. १७-आदर्शपुस्तषत्र खण्डसमातिनिर्देशो १.-मुखवती भवनिर्वचनात् B. C. न दृश्यते ।

·अं. ६, ख. १३. अ.६.पा.३, ख.४. ( ४३१ श्रुष्टी । पुरन्धिः २ [ अथ त्रयोदशः खण्डः । ते हि यज्ञेषु यज्ञियास ऊमाः सधस्थ विश्वे अभि सन्ति देवाः । ताँ अवर संशतो यक्ष्यग्ने श्रुष्टी भगं नासत्या पुरन्धिम् ।। यसिप्टस्य । हिशब्दो यस्मादर्थे यस्मात्ते यज्ञेषु यज्ञियासो यौहाँः । ऊमा: अपितारो- ऽचनीयास्तर्पणीयाः। सर्धेस्य सधं स्थीयते यत्र तत्स्थानं वेद्याख्यम् । सधस्थम् 'सघ माद- स्थयोः' इति संहस्य सधादेशः । भभि सेन्ति अभिभन्ति । के ते ? विदवे सर्वे देवाः । यस्मा- दिति श्रुतेस्तस्मादित्यध्याहार । तस्मात् तान अधरे यझे उशतः कामयमानान् यक्षि यजा- महे । अने श्रृंटी क्षिप्रं भगं नासत्या नासत्यो चाश्विनौ पुरन्धि चें। निगमप्रसक्तं निराह सयावेवेत्यादि । द्वौ प्रतिषेधौ प्रकृतमर्थ गमयतः, अयिसंघाद- कावित्यर्थः । ओणवेभो मन्यते । नित्यपक्षे नित्यं प्रागुपसो दर्शनात सत्यस्याविसंयोदिनो- ऽर्थस्य प्रणेतागै । तस्मिन् हि काले मनसः प्रसादः । स्वधिपरीतं बसु प्रतिपातीति । तथा चोक्तम् 'माझे मुहूर्त उत्तिष्ठतू इत्यादि । सत्यशब्दान्नयतेश्च नासत्या इत्यापायणो मन्यते । नासिकाप्रभावित्यैतिहासिकाः । नासिकाशब्दात् प्रभवार्थत्यपि नसौंदेशो द्रष्टव्यः । नासिकातः प्रतिलब्धः सन् तत्कोपीत्याख्यातं पुराणार्थत्वादेभ्य आगन्तव्यम् । पुरल्धीति धीशब्दस्य धीकर्मसु पठित्वाद् बहुकर्मा बहुप्रशो घोच्यते । अतोऽसंविधानपदत्त्वाभावाद गुणपदत्वे सति प्रकृतस्यैव कस्यचिद् गुणपदमाहोखिद् अपूर्घस्येति सन्देहा विचारार्थः १-आदर्शपुस्तकेचत्र खण्डारम्भस्य निर्देशो न १३-दका इत्यर्थः B. C. १४-वाहो मन्य B.G. १५-स्यापि संविदिनो B.O. २-३० ७३९४४ ] 'ते हि यज्ञेषु' इत्येव १६-अयं पाठः सन्दिग्धः । प्रतीकम् R.C. १७-ब्राह्मे मुहूर्ते बुध्येत' [ मनु. ४१९१] ३-यशियाहा: c. १८-नासभ्या (त्या e.) प्रयणो B.O. ५-यत्रतत्स्थाने वेदाख्यं 0. १ -प्रभवः विद्येति नासिका हासिका प्रभवः ६-'सधस्य' इति नास्ति B. विवेति हासिका ७-[पा० ६३९६] २०-अयं पाठः सन्दिग्धः । २१-नासादेयेशा. ९ सदभिसन्धि तु B. सभि सन्धिन्ति C. २२-सत् तत्काविताख्याने c.तत्कापीत्यादिरपि पाठः १०-अमे: श्रुष्टि #. अमे श्रुष्टि c. ११-पुरन्धिश्च B. C. २३-पीरशन्दस्य . १२-चौ प्रतिषितौ B.C. २४-'कस्यचित्' इति नास्ति . दृश्यते । ४ सधस्थ: D. ८-सनस्य B.O. सन्दिग्ध एव ।

·३८... ( ४३२ ) [रात् अ.६, ख. १३. अ.६.पा.३, ख.४. प्रश्नः । तदिति वास्योपन्यासार्थः। कोऽयं पुरन्धिर्नाम । भग: पुररतादित्यादि । आश्विनेन सत्यप्यानन्तये द्विवचनान्तत्वात् सम्बन्धानुपपत्तेर्भागस्यान्यादेशादिह मन इत्यफर्मता । सधेरयं सम्बन्ध इत्युक्तम् । सामर्थ्यादप्रकृतेनापि सम्बन्धो भवतीत्याह इन्द्र इत्यपरम् । तत्सामर्थ्य दर्शयति देवराजत्वादतिशयेनासौ प्रकृष्टश्च याफर्मा। व्युत्पत्यन्तरसामाठा। पुरामसुरसम्यन्धिनीनामतिशयेन दारयिता इन्द्रः । 'पूर्भि भातिरत्' इति मन्त्रान्तरे दर्शनसामर्थ्यात् । चक्षण इत्यपरं दर्शनम् । धीशदोन प्रशाचनं दर्शयति । यस्मात् प्रशयों गुणेन स्तौमि मन्त्रो वा मन्त्रहग्या अत्रिः। इमाम् नु कवितमस्य मायां महीं देवस्य नकिरा दंघर्ष । एक यदा न पृणन्येनीरासिंधतीरवनयः समुद्रमा ऊमाम् । ऊनु पादपूरणे । कवितमस्य अतिशयेन मेधाविनो मायां प्रशां मही महती देवस्य वरुणस्य समुद्राधिपतेः । नकि': कश्चिदपि आदप आधर्पति अभिभवति । एक सन्तं यदुद्रा उदकेन न पृणन्ति न पूरयन्ति । ऐनीः 'इण् गैती' इत्यस्यैतद्रूपम् । एनशब्दस्य च शुक्लपर्यायस्य 'वर्णादनुदात्तात्' इत्येवमीफोरः । व्यत्ययेन द्वितीया प्रथमार्थे । एन्यो गमनखभावाः शुक्लवर्णा वा । अंधोभिगमनस्वभावाः शुक्लोदकर्णस्वभावत्वात् शुक्ला- वर्णाः । आसिश्चतीराभिमुख्येन सिञ्चन्त्यः पूरयन्त्य इत्यर्थः । अवनयः नदीनामेदम् । गङ्गाद्या नद्यः समुद्रमुदधिम् । गङ्गाद्या हि नद्यः प्रभूतेन स्पेन सेनोदकेन सततमापूरय- न्त्यस्तत्समुद्रं जला धारयन्ति । सैपा वरुणस्य मायाँ एताश्चास्य न कश्चिदभिभवति । सशदित्यनवगतम् । वर्णविशेपो ज्चैलनाविर्भूतप्रकाशरूपोऽभिधेयः । रोचतेरिति धातुनिर्देशात् । रुगिति वा विरोचन इति धावगमः । उदाहरणम्- १-देशोभिहमनमिरयेकर्मत . १.-आदिधर्ष अधर्ष c. २-कत्युक्तम् . ११न्यदुत्ता B.C ३-पूभि दाति मन्त्रान्तरे B. [ १२-एती: B.C. ४-प्रज्ञारूपमर्थमित्यर्थः। १३-[ धा० २।३५] ५-प्रज्ञाया गुणेन स्तौतिक १४-[ पा. ४११॥३] ६-अतिः B. अति ०. १५-यमिकार: B. न्येन विकारः , *. ५८५।६ ] 'इमामू नु' इत्येव प्रतीकम् | १६-दथ्योभिगमन C. १७-'त्' इति श्रुटितम् B.C. ८-पदपूरणौ . ९- किं B. १९-'ज्वल' इति त्रुटितम् . B.C. १८-मायां B.

·अ.६,ख. १३. अ. ६, पा.३, ख. ४. [रुशत् । रिशादसः 1 अयोधि होता यजयाय देवानू! अमिः मुमाः प्रातरस्थात् । समिदस्य रुशददर्शि पाजो' महान् देवस्तमसो निमोचि ॥' बुधगविष्ठिरयोरापम् । अयोधि युध्यति होतो 'अग्निदेयो होतो' इति श्रुतेहौंताग्निः मानुपन्तु तदधिष्टितो हो फरोति, अतः स होतेत्युच्यते । अथवा होतृशब्दोऽय तृन्प्रत्य- यान्तः क्रियाशब्दः । साधुकारिणि च तृन्प्रत्ययः, साधु होमस्य कर्ता । यजथाय यजनाय देशान् अग्निहोत्रादिना होमेन यागेन च देवान् यामित्यर्थः । वुध्या च ऊर्भ ऊज्यालो- निः सुमनाः सुचित्तो होगकारिणामनुग्रहपरवित्त इत्यर्थः । प्रातः प्रत्यूपस्येव उपस उदय- वेलायामस्थात् तिष्ठति ज्यालामालेः सन्नित्यर्थः । समिदस्य रुशद् दीप्तवर्णम् अदर्शि दृश्यते । पोजो यलं ज्यालासमूहलक्षणं तेनं च महान् देवस्तमौः सकाशाद् निरमोचि निर्मोचयति प्रकाशयतीत्यर्थः। रिशादस इत्यनबगतम्। रिशतेहिसार्थस्य शुद्धस्य ण्यन्तस्य वा स्यतेश्चैतद् द्विधातुर्ज रूपम् । रिर्शतां हिंसतां रेशयतां वा प्रतां घातयतां वा शत्रूणामसितारः क्षेतारो नाशयितार इत्यर्थः । तेन रिशदसितारो रेशयदसितार इति वावगमैः । उदाहरणम्-- [ इत्येकादशस्या-(पष्ठस्या-) ध्यायस्य प्रयोदशः खण्डः १-० ५/१२ ] 'अयोधि होता' इत्येव प्रतीकम् B .. २-नोता. ३-अमि देवाना होता [ऐ. १० ११२८ ?' युक्तः। ६-केन च B. C. ७-'स' इति श्रुटितम् B. C. ८-रिशेता हिंसन्तां . ९-रदसितारो १०-'वावगमः' इत्यनन्तरं B. पुस्तके 'पाश्वे' इति, . पुस्तके च 'पांश्च' इति पाठोऽधिकः । ११- आदर्शपुस्तकेम्वत्र खण्डसमातिनिर्देशो न दृश्यते । इति पाटो ४- ज्वाला माला: ५-बाज B, C.

·३ अ.६, ख..१४. (४३४) [रिशादसः। सुदनः अ.६, पा.३, ख. ५. [अथ चतुर्दशः खण्डः ।। अस्ति हि वः सजाय रिशादसो देव सो अस्याप्यम्। प्रणः पूर्वस्मै सुविताय वोचत मधु गुम्नाय नव्य॑से । मनोर्ययस्वतस्यार्पम् । हि शब्दो यस्मादर्थे यस्माद् अस्ति वो युप्माकं राजान्यं सजा- तिना अस्माभिः सह परस्परोपकारलक्षणा 'इत उपंजीवन्त्यमुतो मनुप्यः' इति श्रुतेः । रिशादसो हे रिशता रेशयतां या मता घातयतां चा शत्रूणामसितारः क्षेतारो निरसितारो देवासो देवाः । आस्ति च आप्यम् अस्तित्वमाप्तिातिरुच्यते । यप्यष्टव्यत्वलक्षणामित्यर्थः । प्रवोचत प्रबूत मक्षु क्षिप्रं सुन्नाय सुपाय । अथया आप्यमाप्तव्यं यस्माद् युप्माभिर्युप्मत्तः । यस्मादिति श्रुतेस्तस्मादित्यध्याहारः । तस्माच्छब्दोऽयोचतेत्यनेन सम्बध्यते 1 नोऽस्मान् पूर्वस्म सुविताय सुगताय । किं पुनस्तत् ? सामर्थ्यात् स्थानं स्वर्गाप्यं तस्मै प्रयाणोत्तरकालं तत् प्राप्तुमित्यर्थः । प्रचूत मक्षु क्षिप्रं सुनाय सुखाय च नव्यसे अतिशयेन नयाय । सुदेव इत्यनवगतम् ।सुपूर्वस्य ददातेः ट्रन् द्रष्टव्यः । सुदान इत्यवगमः । फल्याण- दौन इति पर्यायवचनम् । उदाहरणम्- ता नो रासन रातिषाचो वसन्या रोदसी वरुणानी शृणोतु । वस्त्रीभिः सुशरणो नो अस्तु त्वष्टौ सुदो वि दधातु रायः । वसिष्ठस्य । तच्छब्दथुतेर्यच्छब्दोऽध्याहार्यः।यानि वयमर्थितवन्तस्तानि । नोऽस्म- भ्यं पूर्वेषु कालेपु गसन् रासते नकर्मणो लडि अडभायइछान्दसत्वात,अरासन दत्तवत्यः। रातिषाचो हवियो दानं रातिस्तां याः सचन्ते । अथवा रातिपाचो हविदर्दानस्य सेवित्र्य इत्यर्थः । वसूनि धनानि । यत एवमतो ब्रवीमि इदानीमपि आकारः शृणोतु इत्यनेने सम्बध्यते, रोदसी द्यावापृथिव्यौ वरुणानो च आशृणोतु । आश्रयः प्रतिशा अतिदास्याम इति प्रतिजानन्तु अभ्युपगच्छन्त्वित्यर्थः । किच वस्त्रीभिरयितैव्याभिरेतभिर्देधीभिः १-आदर्शपुस्तकेध्वत्र सण्डारम्भानर्देशो न दृश्यते। ९-'द' इति श्रुटितम् . २-[ऋ० १२७१० ] 'अस्ति हि वः' इत्येव | १०-दायेति B. दाय इति c. प्रतीकम् R. c. ११-[ऋ० ॥३४॥२२ ] ' ता नो रासन्' इत्येव ३-[अनुपलब्धमूलमिदम् ] वन्त्यमृतो B. प्रतीकम् B. c. ४-रिनशादस:. ५-'देवास.' इति नास्ति B.c. १३-शृणोति B. ६-प्रवोचत' इति नास्ति B. C. १४-इत्येन c. १५-गच्छवित्यर्थः B.. ७-'प्रयाणकालं' इत्येत B. १६-व (4 B.) रातिभिः B.C. -नव्यसे' इति नास्ति B.C. १७-वा (पा B.) रयित B.C.१८भि-दिए:B.C. १२-तत् B.त :.

·अ.६, ख.१४. अ.६.पा.३, ख.५. [सुविदतः । आनुषक । सह । सुशरणः साभयः। नोऽस्माकमस्तु । कः ? लधा नाम देवः । कीदृशः ? सुदनः सुदानः खाश्रयणश्च भूत्वा विदपातु विविधं दधातु रायो धनानि । सुविदत्र इत्यनवगतम् । वेत्तेः सुविद्यत इत्यवगमः । प्रशस्तशान इत्यर्थः । महा- कल्याणविद्य इति । उदाहरणम्- ये शातपुर्देवत्रा जेहमाना होगाविदः स्तोम॑तष्टासो अझैः । आग्ने याहि सुविदभिरर्वाङ् सत्यैः कन्यैः पितृभिर्धर्मसद्धिः । शवरे यामायनस्तस्यार्पम् । ये तात्पुस्तीः प्राप्ता इत्यर्थः । देवत्रा 'देवमनुष्यपुरुष' इति द्वितीयार्थे त्रा, देवान् जेहमाना 'ओहरू गतौ कर्मज्ञानसमुच्चयेन फ्रमेण गच्छन्तो देवत्वं क्रमेण प्राप्ता इत्यर्थः । होबाविदो होने यशानां वेदिताः स्तोमतेष्टासस्तक्षतिः करोति- कर्मा स्तोमानां कर्तारः समुच्चयप्रदर्शनं वेदम् | अमन्त्रैः स्तुतिलक्षणैनित्यैर्वा हविलक्षणे- हेतुभूतैः स्तोमानां हविषां च कर्तार इत्यर्थः । पुरस्तादू यच्छब्दतेोग्यार्थसम्बन्ध- स्तन्छन्दोऽध्याहार्यः । तैरान याहि सुविदभिः सुविधैः सर्वत्र सहयोगलक्षणा तृतीया, सह । ऑड् अस्मदभिमुखः सत्यैरवितथप्रसादैः कव्यैः पितृदेवत्यं हविः कव्य तत्सम्बन्धातू कव्यभुजः फव्यात स्वार्थिको वा यः कवयः कव्यास्तैः कव्यभुम्भिर्मेधाविभिर्वा पितृभिर्धर्म- सनिधर्म इति यानीम यज्ञादिभिरित्यर्थः । आनुपगियनवगतम् । नाम चैतन्निपातः । आर्नुपूर्वस्यानुयक्तव्यमित्यवगमः । उपर्युपरि लग्नमित्यर्थः । उदाहरणम्- आ पा ये अग्निमि-धते स्तृणन्ति पहिरनुपक् । ॥ त्रिशोकस्यापम् । आङ् मर्यादायाम् । घ इति पदपूरणः । मर्यादयों यथाशास्त्रं ये १-नः' इति नास्ति B. 0. २-भूता B. त्' इति त्रुटितम् . ३-'ध' इति त्रुटितम् . १२-कवय नव कव्या:, ४-[ ऋ० १०१५९] 'ये तात्पुः (प: c.) १३-यज्ञानाम c. इत्येव प्रतीक, B. C. १४-यज्ञजातिभि B. ५-सिर्णा: B. सीः . १५-आनुष इत्यन. ६-[पा० ५।१५६] मनुष्येष्विति P. C. १६-आयूर्वस्या B. १०-[ऋ० ८४५१] 'आ घा ये' इत्येव प्रतीकम् -धा. ३७] दहां गतो. B.. ९-स्तोमस्त्वष्टास: R.* 'इपिर्लक्ष.' इति युक्तम् १८-मर्यादाय B. 1-अर्व । १९-ययाशास्त्र ये' इति त्रुटिसम् , ( येषामिन्द्रो पा B.C.

·} अ. ६,ख. १४. [ तुर्वणिः (४३६ ) अ.६.पा.३,ख.५. अमिमिन्धते दीपयन्ति लगन्ति च वविदिस्लरणान् दर्भान् । आनुपए आनुपूर्येण यांगं ये यजन्त इत्यर्थः । येषां च इन्द्रो युवा सर्वदा तरुणः स्तुत्यस्तोतृलक्षणेन सम्येन गया। यच्छन्दश्रुतेस्तच्छदोध्याहारः, ते पुण्यवन्त इति शेषः । तुर्वणिरित्यनवगनम् । तूर्णशब्द उपपदे वनोतेः सम्भजनार्यस्य इकोरो नामकरणः । तूर्ण वनोतीति तूर्णवनिरिति प्राप्ते तुर्वणिः । उदाहरणम्- स तुर्वणिमहाँ अरेणु पौत्ये' गिरभृटिर्न भ्रांजते तुजा शर्वः । सेन शुष्णं मायिनेमायमो मदै दुध आभूपु रामनि दार्मनि ॥" इन्द्रस्य सव्यतापिन्नस्येदमार्पम् । इन्द्रस्तुर्वणिस्तूर्णं संम्भका यष्टणाम् महान प्रभावतः । अरे सक्षम्या अत्र लु, द्रष्टव्यः, अरेणुंनि पांसुजिते पोस्ये सेनालक्षणे स्वरले सप्तमीनुतेः स्थित इति शेपः । स्वसेनामध्यगतः सन्नित्यर्थः। गिरे टिन भाजते समुच्छितः पर्वतप्रदेशो भृष्टिरच्यते तद्वद् भ्राजते गिरिराङ्गमिव सर्वतः समुच्छ्तिो लक्ष्यत इत्यर्थः। तुजा तुजतेहिसार्थस्य । तुग्वेज इहोच्यते 'इत्यंभूतलक्षणे' तृतीया । अपि भवान् करन्धुना छात्रमद्राक्षीदिति यथा । हिंसिका वज्रेण सम्बन्धः, गृहीतवनः सन्नित्यर्थः। शवो घल- नामेदम । अन्त तमत्वर्थः । इन्द्रस्य बज्रस्य या विशेषणम् । यलवानिन्द्रो बलवता चत्रेण धा । किं कृतवान् ? उच्यते । येन तृतीयानिर्देशात् हतेति शेषः।शुष्णं शुष्णनामान- मसुरं शोपयितारं वा सस्यानां मेघ मायिनं मायावन्तम् । आयसः इन्द्रस्येदं विशेषणम् । अयोमैयो लोहमयो दृढशरीर इत्यर्थः । मदे 'यस्य च भावेन भावलक्षण' इत्येतेषां सप्तमी, तच्छृतेश्च योग्यक्रियापदाध्याहारः कार्यः, सोमपदे प्राप्ते दुधो दुर्धरः शत्रूणाम् । १-अनि मन्यते । अग्निमन्यते . १३-[ऋ० ११५६१३] 'स तुर्वणिः' इत्येव प्रतीकम २-दीपयति B.O. B.C. १४-सव्यकामावास्ये . ३-स्तुणति B. ४-भागा B. १५-तूर्ण संभर्ता B. १६-महा प्राभावत: B. ५-'तच्छान्दाध्याहारः' इति नास्ति B. C. १७-आरेणु B. १८-लुक् अत्र B. ६-तेपुलमाला 2. 1-रेणुनि पांसुजिते पौंस्ये' इत्येतावान् ७- शेषः । तुर्वणिरित्यनवगतम्' इत्येतावान् पाठस्त्रुटितः B. पाठस्त्रुटितः D. २०-तुनज B. तुप्रन C. २१-[पा० २।३।२१] 4-उपादे B. उपवदे . २२-अत्र 'कमण्डलुना' इति पाठो युक्तो भवेत् । ९-'ते: संभजनार्थस्य इकारों' इति पाउरत्रुटितः काशिकादी सर्वत्रायमेष पाठ उपलभ्यते । 1. 'स्य' इति त्रुटितम् . १३-अपोमयो . २४-[पा. २३३॥३७] १०-'रो' इति श्रुटितम् . * 'इत्येतेन' इति पाठः स्यात् । करणम् B. १२-प्राति B. c. २५-'तत्' इति नास्ति B.

·अ.६.ख.१४. अ. ६, पा.३, ख, ५. [गिर्वणाः । आभूपु आकार अभीत्यस्य स्थाने, भूप्विति सनन्तम् । द्वयोरपि चानयोयोनार्थस्तस्मिन्न- प्रसिद्धरूपत्याद अयग्रहस्य सिद्धार्थावयवप्रदर्शनार्थत्वात् पदकारेणात्रावग्रहो न कृतः। व्यत्ययेन च नपुंसकता। शुष्णस्येदं विशेषणम् । अभिभूपुं शुष्णमिन्द्र प्रत्यभिभवितु- . मिच्छन्तमित्यर्थः । रामयनिरमयन नियमेन रमितवान् । एकस्मिन्नेव प्रदेशे वर्द्धवानित्यर्थः। क ? दागनि । मेधपक्षे दामनीति लप्तोपमं द्रष्टव्यम् । दामनीयं वत्सकं करौं वा । गिर्वणा इत्यनवगतम् । देवोऽभिधेयवचनः । चतुर्थ्यन्तत्वेन सारूप्यात् । गिर्वणों दे इत्येतेनाथ मुक्त्याद गीमिरे यनयन्तीत्यर्थनिर्वचनम् । भाजयति सेघयति स्थापयतीत्यर्थः। गीर्वाण इत्यवगमः । तथा अभिधानकोशकारेंः पठति 'गीर्वाणाः स्युदिवौकसः' इति । भामासु पकमरय आ सूर्य रोहयो दिवि । धर्म न सामन् तपता सुक्तिमिजुटे गिर्वणसे वृहत् ॥ नृमेधःप्रियमेधसोरापम् । आमातु पमित्यामत्वेन पकत्वेन चात्र भोजनस्यायोग्यासु गोपु पक्कं भोजनयोग्यं पय ऐरयस्त्वमीरितवान् ईरयसि वा गमयसि टिद्वारेण ओपधि- निर्यात्या जनैसि जनितांश्चेत्यर्थः । यागनिर्वृत्या चें सूर्यमारोहयसि आरोहितवान् चा। दिवि द्युलोके योऽयमीदृशगुण इन्द्रस्तस्मै । धर्भ न धर्मशब्देनात्र महावीर उच्यते, महावीर- मिव तपता तपतिरन्त तण्यर्थः, ऋत्विजस्तापयति । किम् ? सामन् सौमो धूपयतेत्यर्थः । तद्धि सामतापनं सुवृक्तिभिः सुष्टु घर्जिताभिः प्रवृत्तिभिः स्थानफरणादिना सम्यगुथा- रगत । तदेवोपन्यस्यति विचारणार्थम् । १-आदित्यस्य R. 'आगार: अभीः' इति, १६-[ऋ० ८ ८९७] 'आमासु पयवम्' इत्येव 'आवारोऽभी.' इति वा युक्तम् । प्रतीकम् B.C. २-हूध्विति . ३-मग हिमेन रमतिवान् B. १७-मेधपुरुष (नास्ति B.) मेधयोरापम् ४-एतस्मिन्ने . ५-वन्धवानिc. १८-स्वमीरयात B. ६-दामनीति B. १९-अये पाठः सन्दिग्धः। २०-'च' इति नास्ति B. ७-करभक्ष वा B.C. ८-गीर्वाण ९-गीर्वाण २१-धर्म न' इति श्रुटितम् . १०-दिव' इति नास्ति B.C. २२-'नयता' इति नास्ति B. तपन . ११-नाक उक्त्वा B.c. २३-- ऋषि c. तापयतीत्यत्र सन्दिह्यते । १२ त्यर्थः निर्व B.c. २४-समो C. अत्र 'साम' इति युक्तं स्यात् । १३-गिर्वाण B. १४-कोशतारः . २५-ताहिदोपैः . १५-[ गनुपलब्धमूलमिदम् ] गीर्वाणा स्यादियौ | २६-मेवोपन्य E. C. अत्र कश्चन पाठस्त्रुटित इति कसः B. गीर्वाण स्यादिवौक C. C. प्रतीयते ।

·अ.६,ख. १४. (४३८ ) [असूते । सूते । रजसि । निपत्ते अ.पा.३,ख.५. असूते सूर्ते रजसि निपत्ते एतानि चत्वारि पदानि सप्तम्यन्ततया सन्दिहान्ते । तत्र रजसीति पदान्तरसम्बन्धसामर्थ्या रजशन्दो लोकवचनः। तत पतत्ताबदसन्दिग्ध- मन्तरिक्षलोकस्याधारत्वेन सम्बन्धोपपत्तेः सप्तम्यन्तम् । सूर्त इत्यपि तत्सामानाधि- फरण्येन सम्बन्धभावात् सप्तम्यन्तमेव । यतः 'ईर गतौं' इत्यस्य सुपूर्वस्य निष्ठायाँ छान्द- सत्वादिडभावे ईकारस्य पूर्वसवणे सप्तम्यामेतद् रूपम् । रजसो विशेषणम् । अधि. करणस्य चाधेयसव्यपेक्षत्वादसूत इत्याधेयप्रतिनिर्देशः। आधेयस्य प्रतिनिर्देशसामर्थ्याच अव्यतिरिक्तंप्रातिपदिकार्थे प्रथमान्तत । ततांसुशब्दपूर्वस्य तस्यैव धातोस्तद्वदेव डान्दसत्वात प्रथमा । एकारं आदेशो द्रष्टव्यः। निपेत्ते इत्यप्याधेयविशेषणम् । 'नसत्त निषत्तानुत्त' इति निपातनौद् नत्वाभाव एकारादेशश्च पूर्ववर्ने । ततश्च अस्वीरिता स्वीरि- तेत्यवगमौ। असुः प्राणः प्राणश्च वायुः। तत्स्पष्टतरं भाष्यकार आह सुसमीरितस्व- समीरिते। असुसमीरिती इत्यस्य व्याख्यानं वातसमीरिता इति । मरदादयोऽभिधेयाः । सुसमीरिते सुष्ठु प्रेरिते विस्तीर्णे अन्तरिक्षलोक इत्यर्थः । उदाहरणम्- [इत्येकादशस्या-(-पष्टस्या-)-ध्यायस्य चतुर्दशः खण्डः ।] -सम्बन्धाभावात् B.C. २-[धा० २८ ३-निष्ठायापवान्द B. -रजन्यो B. ५-अत्र 'प्रातिरिक्त' इत्याधिकः पाठःc. ६-कार्यप्रथ B.C. -मान्ततेव B.C. ८-ततश्वासु . ५-धानेतस्तद. १.-विकार . "-निषत्ते, इत्यव्याधेय . १२ [पा० ॥२।६१] नसक्तनिषतानुक्त c. १३-निपाक्नात् ०. १४-पूर्वसत् B. १५-अरिरिता रिरितेत्यव B. १६-'युः' इति त्रुटितम् B. C. १७-समितित स्व C. भाष्ये तु 'असुसमीरिताः सुसमीरिते' इत्येवं पाठः। १८-समिरिता. १९-पातसमी B. २०-आदर्शपुस्तकेधन खण्डसमाप्तिनिर्देशो न रस्पते ।

·अ.६, ख.१५. अ.६,पा.३, ख. ६. ( ४३९ ) असूते। सूत।रजसि ।निपत्ते। अम्या । [अथ पञ्चदशः खण्डः त आर्यजन्त द्रविणं समस्मा श्ययः पूर्वे' जरितारो न भूना । असूते सूर्त रजसि निषत्ते ये भूतानि' समन्वत्रिमानि' ॥' भौवनस्य विश्वकर्मणः । ते आट् मर्यादायाम् । यजिर्दानार्थः । आयजन्त मर्यादया यत्र यावश्च दातव्यं तदा तन तावदेवेत्यर्थः, ददति । किम् ? द्रविणं दृष्टयुदकास्यं धनम् । सगरमै सम्यगस्मै लोकायेति शेषः । अपय औपरिष्टो नकार इहापक्रप्टव्यः, ऋषयो न ऋपय इव यथा ऋपयः पूर्व भृग्वादयः । जरितारः स्तोतारो भूना भूभ्ना स्खमाहात्म्येन देवेभ्यो हवींपीति शेपः । यथा ते हवींपि दत्तवन्तस्तद्वदित्यर्थः । अथवा ऋपयः पूर्वे जरितार इति विश्वराज उच्यन्ते । भूतानि समकृण्वन् इत्येतस्य वेदमुपमानम् | यथा विश्येसृजः सृष्टि- काले स्वमाहात्म्येन भूतानि समकृण्वन् सम्यक् कृतवन्तस्तद्वत् । असूते असुः प्राणः स च वायुः । कुत्त एतत् ? 'अयं वै वायुः पवते प्राणः' इति श्रुतेः । तेन प्रेरिता मरुदादयः सूर्ते सुप्ठु प्रेरिते विस्तीर्ण इत्यर्थः । रजसि लोके अन्तरिक्षास्ये निषत्ते निपण्णा ये वृष्टिप्रदान- द्वारेण भूतानि सम्यक् कृतवन्तः इमानि सर्वाणि स्थायरजनमानि । भाप्ये च 'ये रसेन पृथिवीं तर्पयन्तो भूतानि च कुर्वन्ति' इति पाठः । ये भूतानि फुर्वन्ति त आयजन्तेत्याधन पादेन प्रतिवचनमित्यर्थः । प्रदर्शनं चेदम् । अन्यत्रान्येयंभूतस्यासम्बन्धस्य पाठक्रमो न तन्त्रमिति । अम्यक् इत्यनवगतम् । अमातत्यवगमः । अश्चरकारो शब्दस्यामवचनस्यादौ द्रष्टव्यः। अमाता सती अम्यक सयतेति या अभिपूर्वस्याश्चतेरस्यक्ता भारस्य मकारापत्त्या अम्यक् । नित्यं शधून प्रत्यभिगन्ता शनुशरीरलग्नेय दृश्यत इत्यर्थः । आयुधाख्या शक्ति- रभिधेया । उदाहरणम्- १-आदर्शपुस्तकेप्वत्र सण्डारम्भनिर्देशो न दृश्यते । ७-असूते B.C. २-[१० १०८२४] 'त आयजन्त' इत्येव ९-धस्यापाठ. प्रतीकम् B.c. ३-भूयदेयः B.भृयादयं c. १.-आव्यक्. ४-"भृतानि' इति द्विलिसितम् B.C. ११-अस्य वारयस्य पाठः सन्दिग्धः ५-'व' इति घुटितम . १२-प्रति अप्य र, अध्यक्. ६-अयमेरादानपूर्वीकः पाठः फुप्रत्य इति न मायते। १३-अन्यत्तेति वा B. C. 'अय यः स प्राणोऽयमेव स पायुर्योऽयं पवने'-१४-कारमवारपत्या B. रामकारापत्या c. १५-नीर्य B.C. [श• प्रा. 3111] पयन्ते अते वे यायुः पवन्ते प्रागम् . १६-भिगता' इति युतं स्यात् । ८-निपक्त ०.

·अं.६,ख. १५. (४४०) [ अभ्यफ । याश्मिन् अ.६, पा.३, ख.६. अम्यक्सा त इन्द्र ऋचिरस्मे सनेम्य महतो जुननि । अग्निविद्धि मातसे शुशुजानापो न द्वीपं दधति प्रयोसि ॥' अगस्त्यस्यार्पम् । तच्छन्दश्रुतेर्यच्छन्दोऽन्यगित्येतत्सम्बन्धी अध्याहार्यः । यां क्षिसां सतीम् अभ्यक् या प्रतीयं गता यां प्रतीत्येवं सर्वत्र शनयो मन्यन्ते । या वा नि शत्रून् प्रत्यभिगता सहभूता या ते तत्र स्वभूता हे इन्द अरिः शक्तिको आयुधविशेषः । अस्मे अस्मान् प्रति सनेमि पुराणनामैतत् पुराणं वर्षों पीतम् । अनमित्युदकनाम, दृष्ट्यदर्क मन्तो मरुतश्च जुनन्ति 'जुन गतौ' सामर्थ्याच्चान्तींतण्यों द्रष्टव्यः, गमयन्ति । किच अग्निश्चित् चिदुपमायां हिस्मौ पादपूरणी, अग्निरिव यथा अग्निरतसे शुष्क काठे दीप्यते तद्वत् देयं शुशुक्कान् वैद्युतात्मना दीप्यत इत्यर्थः। किञ्च अ.पो न अप इव यथा च नापेया आपो द्वीपं मध्यस्थस्थलम, एच सर्वतस्त्वं परिवार्य धत धारयति । प्रयोसि उपनामैतत् उदकानि मेघहननकाले। यादृस्मिन् इत्यनवगतम् । योश इत्यवगमः । उदाहरणम्- ज्यायांसमस्य यतुनस्य केतुन ऋपिस्वर चरति यासु नाम ते । यादृस्मिन् धायि समपस्यया विदत् य उ स्वय बहत सो भर करत् ।। अवत्सारस्यार्पम् । आदित्यस्वरूपेण अग्निरूपेण चोच्यते । अब चैकवाक्य प्रसिद्धयर्थ यत्तच्छन्दावस्याहार्यो । य सर्वतो ज्यायांसमतिशयेन प्रशस्यं वृद्धं चा महान्त- मादित्यमग्निं वा अस्य यतुर्नस्य यततिर्गत्यर्थः, गमनशीलस्य तवं स्वभूतमेण्डलस्य यदी त्वमग्निस्तदास्य यनस्यादित्यस्यैव केतुनों कर्मणोदयलक्षणेन आदित्यमण्डलस्यैवोदय- बेलायामुदितमा मण्डले ऋषिवर स्वरतीत्यतिकर्मा पिस्तुत्यम् । चरतिरत्र शुद्धोऽपि .-१० १११६५४३] 'अम्यक् राा ते' इत्येप ११-यादृश्य C. प्रतीकम् B. C. २-शक्ति पा. १२-२०५१४४८] 'ज्यायांसम्' इत्येव प्रतीकमा.. ३-अस्मै B.C. ४-अत्राय पाठः सन्दिग्धः । १३-अवर्णसार C. 'आपम्' इति नास्ति B, ५-अभ्बुव मि B. अशामिल "वास्यताप्र.' इत्युचितम् । (-अटन्ति B.. ४-अच्छावध्या c. -(धा• ६४५] ज्युन . १५-महान्तं मात्येम B. न्तमात्यमग्निवो. -किमयन्ति ( ति c.). १६-यतुसनस्य यति B. -'वं' इति नास्ति B. १८-स्वभूतं मण्ड B. ...अन्यटकेऽपि क्रियापदे सति मध्यमपुरुष-१४-यदास्वग्निस्तदा , १५-चहुनस्या B.C मेवात्र प्रयुक्त व्याख्याकारः । अयं च प्रमो. १६-केतुना कर्मणा' इति नास्ति B. ऽस्या व्याख्यायो बहुत्र हसते । १. मात्र मण्डले ८.१८ अपिमपरं , श्रमपरं. १७-तल.

·[जारयायि अ.६, पा.३, ख. ६.) सोपसर्गाओं द्रष्टव्यः । आहुतिप्रदानकर्मणोपस्थानं परिचरति यास्वग्निहोत्रहोमोपस्थान- यागादिनिया देवताभूतस्य स्तूयमानस्य नौम अभिधानं ते तव । नमनं या प्रतीभाव- मागत्यं तव तासु त्वमिज्यसे चेत्यर्थः । यादृस्मिन् यादृश एव कामे धायि व्यत्ययेनायं फरि चिण् द्रष्टव्यः, धत्ते । किम् ? सामान् मनः । यादृश्मि इत्युहेशाद् उदिष्टस्य च प्रति- निर्देष्टव्यत्वात् ताहकशब्दस्याथै तादृशमेव । अपस्यया अपः कर्म अप एव अपस्या स्थाथिक- स्तद्धितः, तया अपस्यया तेन परिवारेण कर्मणेत्यर्थः । विद विदेर्लाभार्थस्येदम् । विन्दति लैमते यः। उकारोऽत्र चार्थे, यश्च स्वयमेव श्रद्धया न परेण प्रेरितः सन् वहते त्वां प्रति प्रापयति । किम् ? सामर्थ्यादाहुतीः स्तुतीश्च सोऽलं पर्याप्तं यदात्मनः करत करोति नेतरः । जारयायीत्यनवगतम् । उप्रेविशेषणम् । तेन व्यत्ययेन नपुंसकताबानवगमः। तत- श्वेई नानाख्यातम् । जनेरन्यस्य या धातोरेवंभूतस्य सम्भवाद् नितिप्रसङ्गतश्च । अन्ये तु जनेरत्यन्तानबगतमाख्यातमेतदिति मन्यन्ते । ततश्च जारयायि अजायतेत्यवगमः । उदाहरणम्- सास्माभिरेतरी न परमिः ये दम आ जातवेदाः । दमो वन्वन् क्रत्वा नावोस: पितेव जारयायि यज्ञ भरद्वाजस्य । स आस्माकेभिरस्मदीयः पुत्रपौत्रादिभित्रभि: । एतरी न एताध्य सततगामित्वादतिथिरुच्यते । प्रथमार्थे चेयं सप्तमी, गन्तेय सततगामीय अतिथिहस्थः भूपः शूमिति सुखनाम सुप्रैः सुखहेतुभिः । कैः ? सामर्थ्यात् स्तोवैः । अग्निः स्तये व्यत्य- येनेदं कर्मणि प्रथमैकवचनस्य स्थाने उत्तमैकवचनं द्रष्टध्यम, स्तूयते । दमे यई तद्प्रहे आकार: स्तव इत्येतेन सम्बध्यते, आभिमुख्येन मर्यादया वा यथाशास्त्रं स्तूयते । जातवेदाः १-अददत फर्म B.O. १३-तरी जरया B. २-योऽवस्थानाव B. १४-प्रविशे. ३-योगादि B.C. १५-अत्र 'नियत' इति स्यात् । -'भूत' इति द्विलिखितम् C. 'भूता' इति B. १६[7. IN ] 'सामाभिः' इत्येव ५-स्तूयमानमभिधानम् . प्रतीकम् R.C. -दं पदं सन्दिग्धम् । -यया य (घ)स्मिन B.C, 14-भि' इति श्रुटितम् . ९-यारमिन B. १५-B. तहे . तद् इति 1. पुस्तके 'दर' 1.-'त्ता' पति शुटितम् c. इति च c. पुस्तके मुदितम् । "-दिन पिन्मतोलामा B. २. स्तन्य B.स्व. २१-स्तुति शुटितम् B.C. - - १७-भारद्वाजस्य B. C. -रमन B. 1-समन्ते B.

·भ.६, ख. ९५. (४४२ ) [भनिया 1 जातविद्योजातधनो या। देवमः काष्ठानः काष्ठमक्ष इत्यर्थः । धन्वन् प्रत्वा नार्या धन्यग्निति 'वन पण संभको' इत्यस्य रूपम् । प्रत्येति कर्मनाम, अवैत्यश्शनाम । फर्मणे शीनगमन- लक्षणेन संमज्यमानोऽः शीघ्रं गच्छन् स्तूयते तद्वदित्यर्थः । उसः पितव उपमानान्तरं चेदेम । उन इति गोनाम यथा च गौलीबई: पिता गोपयिता स्थापत्यानां पालयिता या स्वकर्मणा स्तूयते तद्वत् । समानप्रकरणेन च निर्गातादय इप्यन्ते तदूभिनयाश्यत्वं फथमिति चेत ? उच्यते । आस्माकेभिरिति स्तूयते अश्ववदतिविद् यलीयर्दयश्चति एता- वत्येव परिसमाप्तं वाक्यम् । इदन्तु वाक्यान्तरं जारयायि" यज्ञरिति । अजायत जायते अग्नि- राहवनीयात्मना यज्ञेषु यज्ञे सहेति । अप्रियेत्यनवगतम् । अप्रगमनेनेत्यवगमः । अर्हायों घा अनाहीं अग्रिया इत्यवगमः । अथवा अप्रमित्येतच्छब्दरूपमनर्थरबन्धं प्रत्ययान्तमाददीत अप्रैमेवानिया आइता इत्यर्थः। उदाहरणम्- [इत्पेकादशस्या-(पष्ठस्या-) ध्यायस्य पञ्चदशः खण्डः] १द्रवण: B.द्रवन्तःc. २-[धा० १४६४,४६५] ३-कर्मणैव . ४-मानोऽश्वाः B. ५-श्रूयते B. (बके B. बते . ७-सन्दिग्धमिदं पदम् । ८-केऽपि हि नि स्तू B. के हि नि c. ५-अती (ति ०.) यवत् B. १.-चेत् तावत्येव B. ११-यि' इवि त्रुटितम् B. १२-'जायत' इति द्विलिखितम् . १३-अनाहा: B.C. १४-अनन्तरमिवरन्धं ( c.) B.C. १५-अप्रियदावाप्रियाः B. अप्रिया एवानिया: c. १६-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डसमातिनिर्देशी न श्यते।

·- । अ. ६, ख. १६. (४४३ ) [अग्निया । चनः भ.६, पा.३, ख. ७. [अथ षोडशः खण्डःj अयं को यज्ञः प्रभवोऽकारि यमा मनुवत् प्रदिवो दधिधे । प्र वोऽन्छ। जुजुषाणासो अस्थुरभूत विश्वे अग्रियोत वाजाः ।। वामदेवस्य । अयं वो युप्माकं यहः हे ऋभवः, ऋभुप्रभृतयः, अकारि कृतोऽस्माभिः । यम् आकारो दधिध्य इत्येतेन सम्बध्यते, मर्यादया मनुष्र्वत मनुष्यवत् प्रदिवः पुराणनामैतत्, पुराणम् अस्मत्पूर्वैरपि कृतपूर्वम् आदधिधमर्यादया आत्मनि धारयथ अनुभवयेत्यर्थः। किश्च वो युष्मदर्थमित्यर्थः । अच्छा भरीर्थे । अस्थुरित्येतेन च अभिप्रशब्दयोः सम्बन्धः । अभिप्रास्युः अभिप्रस्थितानि । कानि ? सामर्थ्यात् हवींषि तानि जुजुर्माणासः सेवमानाः । अर्भूत लोडबें लुङ्, भवतेत्यर्थः । विश्वे सर्वे अप्रिया अग्रयानेनागार्हा अग्नभूना या यूयम् उत हे वाजा भु- विभ्वा भजे इत्येते त्रयोऽन्येन चान्त्येन चोपलाक्षितो उच्यन्ते । जोपयमाणा भयत । अर्हा- निती सम्पादितां ति ये ह्यग्रमहन्ति ते सम्पधन्तेऽग्रियाः । चन इत्यनबगतम् | अनमभिधेयम् । पचता इत्युभयं चेदं पंचेर्धातोः । अत आह पथैतिर्नामीभूत इति । तत्र चन इति चेरेव दुरं विकृतं पच्यमानत्वात् पचनमिति प्राप्ते चनः। पचतेत्याख्यातसरूपनामविभक्तेश्चकारः । पश्य पक्यौ पक्या इति येत्ययगमः । पदान्तरसम्बधसामर्थ्या विशेषनिश्चयः । उभयोरेकमुदाहरणम्- अदीदिन्द्र प्रस्थितेमा हवींषि चनो' दधिष्व पनतीत सोमम् । मयस्वन्तः प्रति' होमसि वा सायाः रोन्तु यजमानस्य कामाः ।। 1-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डारम्भनिर्देशो १४-अत्र 'वाज' इति युक्तं स्यात् । ट्यते । १५-अधायं नकारोऽधिक एव प्रधीयते । २-[१० १३१३] 'अयं वो यज्ञः' इत्येव । १६-क्षितोच्यते B. प्रतीकम् B.. १७-अय पाठः सन्दिग्धः । ३-यहं B.. १८-पतेर्धातो: B.C. ५- मनुष्पा' इति त्रुटितम् 1. मनुष्य . १९-यचतिना ०. ६-भरथे . २.-पचिरैव B. C. २१-यनमिति . ७-अएफुरिये B.C. २२-नवन B, वचनः २३-पवनेत्या ३. वचनेस्या ०. -जुशाणा: B. ९-अमूत् B.C. १.-मरतेत्यर्थः B.C. २४-पको B. पक्शे क. १५. .mi.] 'अटीदिन्द्र' इत्येव १२-'या' इति नासि B, 11-भे, न ४-य: B. ११-गामहाःB.. प्रतीम BC.

·[चनः अ.स.१६. अ.६,पा.३, ख ७. अग्नियुतस्याग्नियूपस्य या स्थूरपुत्रस्यार्पम् । अद्रि भक्षय इस्पदपूरणः, हे इन्द्र प्रस्थि- त त्यां प्रति प्रस्थितानि प्रस्थितसंशकानि वा इमा इमानि दृवीपि । चनोऽनं तथ दधिर्ष त्वमवधारय उदरे प्रक्षिपेत्यर्थः । पथैता पक्यानि सपनीयपुरोडाशादीनि । उत सोमम् अपि च सोम ग्रहादिसंस्थम् । किश्च प्रयस्वन्तः प्रय इत्यन्ननाम अनेन हविराख्येन तद्वन्तः सन्तो वर्य प्रतियामसि' यति प्रेप्साकर्मा, प्रतिकामयामहे वा त्वाम् । सन्याः सन्तु यजमानस्याभि- लपिताः कामा इति। अन्यत्रापि पचने पचताशब्दप्रवृत्तौ प्रसिद्धि दर्शयन्नाह तं मेदस्त इत्यादि। अग्नि मन्यवशोः सूक्तयाके ते वृपोऽयमग्निमद्य होतारमवृणीत वृतवानयं यजमानः पचन् पक्तीः कर्मणि क्तिन्, पक्तव्यानि हृदयादीनि पचंश्च पुरोडाशं गृहंधामये आज्य- भागार्थमाज्यं गृह्णन् सोमायाज्यभागार्थमेवाज्यं यशन य–श्यानीपोमान्याममीयोमयोराय छागः सूपस्था सूपस्थानश्चास्य यजमानस्य देवो वनस्पतिरभवद् अभूदग्नये अग्न्यर्थे- नाज्या सोमाय सोमार्थेन चाज्येनैवाग्नीषोमाभ्यां तु छागौ । हेतौ सर्वम तृतीया, अनेन कारणेन सूपस्थान: सूपस्थानो वनस्पतिरित्यर्थः । मेदस्तनः प्रतिशब्दोऽग्रहीशामित्यनेन सम्यध्यते, पचनं पक्वमनमग्नहीटो प्रतिगृहीतयन्तो अवीवृधेता धितवन्तौ वृद्धि च शरीरेण धीर्येण या प्राप्तयन्त इत्यर्थः । पुरोडाशेन पशुपुरोडाशेन । किञ्च परस्तात्मा इति तस्मादर्थस्य श्रुतत्वादित्यध्याहार्यम् । यस्माद्वा हे अग्ने अपे हरः सर्वार्थानामाय अपेः पुत्र ऋषीणां नवान् । अत्र वृणीतयान अयं यजमानः । किमर्थम् ? उच्यते । बहुभ्यो घहूनाम् आङ् मर्यादायाम, संगतानाम् । केपाम् ? सामर्थ्यात् फर्माङ्गदेवतानामर्थाय एप मम देवेषु द्वितीयार्थ एपा सप्तमी, देवान सुयार्य, उभयत्र तृतीया द्रष्टव्या। वसुभिर्धनै- ईविराधर्विरणीयः ....."या यानि देवता देवदानानि अदुर्दत्तवन्तः ? १-पुत्र । स्थुरपुत्र . पत्रव्यं च पश्चामद्धम् । अत्रैव मैत्रायणीसंहिता- २-'ध' इति त्रुटितम् B. दधिश्च वाधारय C. मवलोक्य मन्पाटो लिख्यते । ३-पक्षधा B. पमता 0. "ते मेदस्तः प्रतिपयताप्रभीटागवी घेतो पुगे- ४-प्राहादि ०. डाशेन त्वामय प आर्येय ऋषीणां नपादवृणी- ५-महे B. 'हर्यतिः इति श्रुटितम B. तार्य यजमानो बहुभ्या आ संगतेभ्य एष मे देवेषु वसु वाया यश्यता इति ता या देवा देव- ७-हस्तलिखितपुस्तकयोमन्त्रपाठो न लिखितः । दानान्यदुस्तान्यस्मा भा च शस्वा च गुरुस्वे. मैत्रायणीसहिताया मूलपाठमवलोक्येवायं सन्दर्भ: पितष ोतरसि भद्रवाच्याय प्रेवितो मानुषः शक्यते सम्पादयितुम् । B. पुस्तकपाटो सूक्तवाकाय सूक्ता यूहि।" मैत्रा० WOR) • यथारष्ट एवास्माभिरत्रोल्लिखितः । ८. पुस्तके ६-रान्त: B, सन्त C.

·} अ. ६, स. १६. (४४५) [शुरुधः । अमिनः अ.६, पा.३,ख.७. यजमानाय तेनान्यस्मै आशास्व आभिमुख्येन शास्य शाधि कथयेत्यर्थः । आ च गुरस्य 'गुरी उद्यमने' आभिमुख्येन उद्यम्य चार्पयितुमर्पयेत्यर्थः । इपितश्चासि होतः, अर्थिभ्यः किमर्थम् ? भुवाच्याय भद्रस्याशीश्रुतेः कल्याणस्य सूक्तवाकवचनस्यार्थाय त्वमपि मानुपो होता मया प्रेषितः सूक्तवाकाय एतज्ज्ञात्वा सूक्ता सूक्तं सुवचनं ब्रूहि । सात्वं सत्वं लिङ्गसख्यायोगि द्रष्टव्यम् । तत्सम्बन्धिना त्वं त्वत्सबन्धं च दर्शयति । मेदसश्च पशो- श्चेति पचनात् । इत्येतत्प्रसङ्गाद्यत्र होकवचनार्थ इति आकाररस्य संमोहहेतोरभावात प्रसिद्धं तदसन्दिग्धमेकवचनमिति । पुगेळा भने पचतस्तुभ्यं वा घा परिष्कृतः । तं जुषस्व यविष्ठय॥ विश्वामित्रस्य । पुगेळा अग्ने पचतः पश्यः । तुभ्यं तवार्थाय वा । घेति पदपूरणः । परिष्कृतः संस्कृतश्च । अतस्तज्जुषस्व सेवस्य । हे यविष्ठय स्वार्थिकस्तद्धितः, अतिशयेन युवन् । शुरुष इत्येनवगतम् । भापोऽभिधेयाः । गुच सैन्धन्तीति निर्वचनम् । शुक्रशम्दस्या- न्तलोपेन इति दर्शयति । शुग्रुध इत्यवगमः। दीप्ति साप या रुन्धत्यग्नेर्मत्तस्य वा घर्मा- तस्य । उदाहरणम् 'ऋतस्य हि' इति । प्रसङ्गेन चैतद् ध्याख्यास्यते । आमेन इत्यनगतम् | अमितमात्र इत्यवगमः । अपरिमाण इत्यर्थः । अपरिगणित. फालो धौ महानित्यर्थः । प्राप्तवचनमभ्यमितो वा मिनोतिबंधकर्मा, अहिंसितः फेनचिद् अभ्यामितः सन् अमितः । उदाहरणम्- महाँ इन्द्रो वदा वर्षणिप्रा उत द्विवहीं अगिनः सहोभिः । अस्मद्रग्वावृधे वीर्यायोहः पृथुः सुहृतः कर्तभिभूत"। भरद्वाजस्य । महानिन्द्रो व मनुष्यवद् यथा राजा अन्योऽपि फश्चिदीश्वरी मनुष्य- स्तद्वत् । आवनिप्राश्चर्पणयो मनुष्याः 'भा पूरणे' आकार उपसर्गदछान्दसत्पाद अस. १-यथा पुस्तके रष्टं तवास्माभिरत्र लिखितम्। 11-[ ऋ० १२३] २-० ३२८१२) 'पुरोळा' इत्येव प्रतीकम् n.c १२-[निरु• m] ३-तेवाये B. १३-न' इति त्रुटितम् . ४-'तत्' इति नास्ति B."' इति पाटो युक्तः । १४-'या' इति नास्ति B. ५-दति न ०. ६-अपोऽभि c. १५-अप्र 'अभ्यमितः' इति स्यात् । -शुपपदधीति शुचरुदधीति C. १६-[2. mn] महाँ इन्दः इत्येव प्रतीकमा.. ८-गुरुप D .. १८-निन्द्र B.निदमनयद , -उन्धमुत्याने: B. सन्धगुन्य C. 1.-"पर्मा इजिदिनिसितम् B.c. धर्मान तप B. १९-ध्यमदत १७-भारद्वाजस्य ०. २.पा.५५] ·[जज्झती। अ.है, ख. १६. ( ४४६, ) अ.पा.३,ख,७, मस्तोऽपि प्रातिपदिकेनैव संबध्यते । तत 'आतो मनिन्' इत्येवं विच द्रष्टव्यः। स्तोतॄणां यष्मृणां मनुष्याणां च. पूरयिता कामैः । उत द्विवर्हा वृहद्धयर्थस्येदं रूपम् । द्वयोः स्थान- योवार्येण परिवृद्धोपि वर्हा तुमयोर्धयोरुच्यते । मध्यमे च स्थानेऽन्तरिक्षे उत्तमे वें दिवि। तस्याः सर्वदेवानां साधारणत्यात्। देवराजत्वेन च प्रसिद्धः। इतिहासपक्षेर्नु नान्यो- ऽन्तरिक्षे.वीर्येग परिबद्धः शक्नोति पितुं नापि दिवि आदित्याद् रसान् परिग्रहीतुम् । उत द्विवर्हा, अमिनोऽपरिमिताः सहोभिः शारीरैः सांयोगियों घलैमहायल इत्यर्थः । अथवा अभ्यामतोऽहिसितपूर्वः सहोभिर्यलैः परकीयैः । अस्मद्रयक् ' विधग्देवयोश्च टेर- द्रयशेती' इत्येवमयमस्मदोऽश्चतावद्रयादेशः। तत्र फर्माधिकापनस्मान् प्रत्यश्चित आगतो- ऽस्मदभिमुख इत्यर्थः । वावृधे वर्धते वीर्याय धीर्यकर्मणे वृष्ट्यादिकाय । उहीयेण विस्तीर्णः पृथुः शरीरेण महाकायः । सुकृत: कतभिः अत्रैकवाक्यताप्रसिद्धचर्थ यत्तच्छन्दायध्या- हार्यो । करोतिश्च क्रियासामान्यवचनः । क्रियाविशेषः स्तुतो एव्यः । य ईश्वरः स सुष्ठु स्तुतः कभिर्भूद लोडथै लुङ्, भवतु इत्याशास्महे । जमतोरित्यनयगतम् । आपोऽभिधेयाः शब्दकारिण्य इति मेधात् पतन्त्यो जज्झती. रित्यरूपं शब्दं कुर्वन्तीत्येवरूपशीलधर्माः । ततश्चानवंगतं शब्दानुकरणनिमित्तकम् । अतस्तदैपां नामधेयमित्यर्थः । उदाहरणम्- था रुक्मरा युधा न ऋष्वा ऋटीसक्षत। अन्नों अहं विद्युतो मरुतो जग्झेतीरिव भानुरत त्मना दिवः । द्यावाश्यस्य । आ रुक्मः आ युधा एकोऽवाकारोऽसूक्षतेत्येतेन सम्बध्यते, अपरा अर्त इत्येतेन । आरु मैरिति असेषु वा ऋषय उत्सुखादयो वक्षस्सु रस्मा इति दर्शनाद् मरुतामुरस्स्थः । आक्षत 'सूज विसँगै' आभिमुख्येन मेघस्योपरि विसृजन्ति विक्षिपन्ति । अन्वेनों अइ अन्विति पश्चाभाचे अहेति विनिग्रहार्थीयत्वादेवशब्देन समानार्थः । अन्वेव 1-पा० ३१२७४ ] १०-अमेत्रकवाक्य B. अमत्रैकवाक्य 0. २-'' इति त्रुटितम् .. ११-यलशब्दो पाया . 1-'' इति त्रुटितम् B. १२-भिभई c. १३-'स्त' इति श्रुटितम् 1. C. ४-अये पाठः सन्दिग्भः। १४-१.५१५२।१] 'आ रुक्मः' इत्येव ५-उनमे च दीपि (वि.) 10. (तिहासे तु धुभ्यायो (न्यो .)s.c. १५-आरुरिति असेषु व ८. सन्दिग्धमिदं वाक्यम् । ७.-'वा' इति नास्ति B. १९-भासुरक्षत B.C. पा• ६३२] देवशारदयतो B C. ९- ( c.) दिशरादेशः .. १८-अन्थीति B. - ४ 1 प्रतीकम् .c. १७[धा• १३३] ·थ,६,ख, १६. [अप्रतिष्फुतः शाशदानः अ.६, पा. ३, ख.७. एनान् मरुन एतत् शक्तिविक्षेपलक्षणव्यापारादनन्तरमेवेत्यर्थः । जज्झतीरिवापो यथैव मेघस्था आप आयन्ति ततस्तथैव विद्युतः स्वभूता भानुर्दीतिरात छान्दसत्वाद् वर्तमाने लडात्मनेपदम् । आगछति त्मना 'मन्त्रेष्वाङ्यादेरात्मनः' इत्याकारलोप आत्मनैव । कुत आगच्छति । दिवो दीसादन्तरिक्षात् । अतिष्फुत इत्यनवगतम् । स्तवतेरेषोपदेशत्वात् सत्वाभावः। अप्रतिस्खलित इति । उदाहरणमू- स नो वृपन, चरुं सत्रादावना वृधि । अस्मभ्यमप्रतिप्कुतः ॥ मधुच्छन्दसः । स नो नृपन् न इति तायें चतुर्थीय वृषन्नित्येतेन सम्बध्यते, भस्म- दर्थं वर्षितः, यो हि सर्वार्थे चर्षति वर्पत्यसौ मधुच्छन्दोर्थम् । अत एष इन्द्र आमन्व्यते स नो पन्निति । अमुं चरमिति मेधनाम मेघ सत्रादावन सति सत्यनाम संततपर्यायो वा तदुपपदस्य ददातेर्विनि पम् । हे सत्य सततं धा दातरित्यर्थः । अपावृधि अपावृणु उद्घाटय अस्मभ्यमस्मदर्थम् । अप्रतिकुंतः । 'स्फु आप्रवणे' ऑप्रवणमागमनं प्रबतेर्गत्यर्थ- त्वाद् अन्येनाप्रतिगतोऽप्रतिष्कुतो युद्धे अन्येनाप्रतिनियुक्तपूर्व इत्यर्थः, अप्रतिस्पलितपूर्वो था। अत्र च स नो पनिति तन्छदश्रुतेः प्रत्यक्षकृतवाद्यास्य मन्त्रस्य अप्रतिफुत इति चानामन्नितत्वादेकवाक्यतायै यच्छन्दोऽध्याहार्यः । यस्त्वमप्रतिफुतः सोपाधीति । शाशदान इत्यनवगतम् । 'शदल शातने इत्यस्य यडि छान्दसत्वाच्च तस्य लुकि' रूपम् । शाशाद्यमान इत्यवगमः । उदाहरणम्- १-एषा शक्तिविक्षेपलक्षणा ब्यापा B.C. ११-छन्दो अर्धम् B. २-रिवा वम B.जज्ञः मानरिवापc. १२-वनिति B.c.. ३-'गज्ववि' इत्येव द्विलिखितम् B. 0. १३-'घ' इति द्विलिंशिवम् ०. ४-[पा० ६१४.] १४-स्वयम् B .. ५-छतीव न दीप्तान B. दिवान दीता 0. ९५-पादाररित्यर्थः . ६-सार्थसता C. अयं पाठः सन्दिग्धः । अत्र १६-उदा जर्जय B.C. कदाचित् 'स्कवतेरपोपदेशवात्' इति पाठः १५-इति पुत: B. भतिपुरा: c. १८-[पा. १६] आ (म. .) इभत्र प्रवणे .c. 1018 ] 'रानो वृपप्रमु' इत्येव | १९-'भा' इति नास्ति B. c प्रतीक्ष्म D. २.पा. १v सदनु चादने. ८पणे (ने.) B... १. योमिस Bc स्यान्। ११-पन्दिन्द . १२-Tीर (रि) सन् ०, २१-पायदान: B.C. ९-यर्षिता .

·अ. ६.स. १६. ( ४४८ ) [शाशदानः अ. ६.पा.३ ख. ७. अभि सिध्मो अजिगादस्य शत्रून् वि तिग्मेने वृषभेणा पुगेऽभेत् । स वनेगास्जद् वृद्यमिन्द्रः प्र स्वां मतिमतिरछार्शदानः । हिरण्यस्तूपस्य । सिध्मः साधयिता इन्द्रः अभ्यजिगाद् अभिगतवान् । किम् ? अस्यै- वेन्द्रस्य शत्रून् । अथवा सिध्म इति यन्न उच्यते । साधयिता च यत्रोऽभ्यजिगाद् अस्ये- न्द्रस्य शबून अभिगम्य अभिगतेन च तेन वज्रेण तिग्मेन तीक्ष्णेन वृपमेने परित्रा तेषां शत्रूणां स्वभूताः पुरो नगराणि अंभेत् पौरस्त्यो विरिहोपादीयते व्यभेदं व्यभिन विविध भिन्नवान् । किञ्च संवजेणास्जद संसर्जितवान् , सम्बन्धितवानित्यर्थः 1 फम् ? वृत्रमसुरम् । किञ्च प्रस्वां मेतिमतिरत् मतिरिति मन्यतेः स्तुतिकर्मणो रूपम् । अतिरदित्यपि तिरति. वृद्धयर्थः, आत्मीयां मैति प्रातिरत प्रकणीवर्धयत् । शाशदानः पुनः पुनरसुरांस्तत्पुरश्च शातयन् यो हीदृशं कर्म पुनः पुनः करोति स तत्कर्मसम्बन्धादात्मनः स्तुति वर्धयति । अथवा मतिः शातनविषया प्रज्ञा चोच्यते स्वां प्रशामवर्धयदिति । यो हि यनित्यं करोति तस्य तदभ्यासनिमित्ता प्रहा वर्धते । इति निरुक्तविवरणसमुच्चये एकादशस्य [पष्ठस्याध्यायस्य ] तृतीयः पादः। [पोडशश्च खण्डः समाप्तः।] १-३० १॥३३॥१३ ] 'अभि सिध्मः (मc.) इत्येव प्रतीकम् B.C. २-'च तेन' इति नास्ति ०. ३-वृषभो पर्षिता B. 'वृषभेण' इति युक्तम् । ४-पर, B.पुरा ५-अहेत B.. ६-पिरि (ऽपि इ) होता (ना.) दीयते B. C. ७-स्यहेत् 1.0. ८-ससजितवान B.O. • 'स्वामृति' इत्येव । 'मतिरत्' इति त्रुटितम् B. १०-तेरम (म्म c.)तिक B. C. 11-अरदित्यदि B. ११-आत्मीयामूर्ति B. १३-प्रातिरन् B. १४-देश वध . १५-र्धयन् B. १६-प्रज्ञा का ( को c.)ल वर्धते B.C. १७-अयं कोष्ठकान्तर्गतः पाठो नास्त्यादर्श- पुस्तकेषु ।

·} अ.६,ख, १७. (४९) [समः। सुशिमः अ. ६,पा.४,ख. १. अथ चतुर्थः पादः । सूप इत्यनवगतम् । सर्पणादिति निर्वचनम् । सर्पतीति सर्पण इत्येवं प्राप्त सूत्रः। इदमपीतरदिति सप्रेशदस्य क्रियानिमित्तत्यात सर्पिरादावपि वृत्ति दर्शयति । एवं चाने- कार्थत्यमपि । विशेषावगतिस्तु पदान्तरसम्बन्धसामर्थ्याद् द्रष्टव्या। तुल्येऽपि च क्रिया- योगे रूठिर्व्यवच्छेदिकेत्याह सर्विति । उदाहरणम्- बृबर्युक्थं हवमाहे सप्रकरस्नमूतये : साधु कृष्वन्तमनसे ॥ व्याख्यातः शेपो यदुक्थप्रसङ्गेन । करस्नाविति पाहुनामसु पच्यमानस्यैव निर्व- चनार्थमुपदेशः । कर्मणां प्रस्तातीरी'चे वेष्टने' वेष्टयितारौ कर्तारावित्यर्थः । सुशिन इत्यनवगतम् । तत्पुनरेतेने रसप्रेण व्याख्यातम् । सपेरेवा दिव्यापत्यादिना सुशिप्रशब्दो द्रष्टव्य इत्यर्थः । हनू नासिके वेत्यभिधेयमाचष्टे ते ह्यन्न गन्धं च प्रति प्रेती भवतः। ते शोभने यस्य सः सुशिप्रैः । उदाहरणम्- विद्या सखित्वमुत शूर भोज्य । म ते ता बनिनीमहे । उतो समस्मिन्ना शिशीहि नो वसो वाजे सुशिप्र गोमति "॥ अयमप्युक्ताशेषः समस्मिनित्यत्र प्रसङ्गेन । यर्दुक्तं शिप्रे इत्युपरिष्टाद् व्याख्यास्याम इति तदिदं व्याख्यातं न नाभिके वेति । अभिधेयप्रसङ्गीत हेनुनासिकाशब्दी निराह । येते जितया संगृह्यमिति हनुः । नासिका नसतेर्गतिकर्मणः । यद्वा नसतिर्नमतिफर्मा वा । १-अयं सर्वोप्यध्यायपादारम्भात्मकः पाठो। १२-'ते' इति नास्ति B. C. नास्ति . १३-सन्नो B. स्तस्तो c. १४-अ शोभने B. १५-: B. स्त c. सप्ते' इति युक्तं स्यात् । ३-पि' इति श्रुटितम् . १६-सुशिप्रा: B. 1-[ऋ० १३२॥१० ] 'वृहदुक्थं ( त्य c.) | १७-[ ऋ०८।२१।८ ] 'पिमा (घा) समित्वम् इत्येव प्रतीकम् B. c. इत्येव प्रतीकम् BC. ५-'त्या' इति त्रुटितम् B.C. १८-[म. ५।२३] १९-[निझ• ४१.] ६-[निह..] गृहंदुक्य B. C. १० अनू ( B.) नामिके चेति B. C. -निष २४ ८-यमुपये: 1. C. २१-अभिषाप्रसंगमधनु . -प्रत्तो (स्ता c.) तारों 1. C. १२-अनुनासिकशन्दो . १.पा. १३५६ वेग वेष्टने c. २६-गन्दिग्धमिद वाक्यम् । "-' इति पुटितम B. २-मृपशब्द B.C. २४-निगनिकर्मा B.c.

·अ.६,ख. १७. (४५० ) [शिने । रंसु अ.६, पा.४, ख. १. गच्छति प्राप्नोति वा गन्धं प्रति नमतीति या नासिका शिप्रशदेन क्वचित हनुः क्वचि- नासिका सामर्थ्यात् क्वचिदुभयमभिधीयत इति । एतद्विषयप्रदर्शनायोदाहरणमयाह- मादयस्व हरिभिर्य त इन्द्र वि ध्यंत शिप्रे वि सूजस्व धेने। आ त्या सुशिप्र हरयो वहन्तूशन्हव्यानि प्रति नो जुषस्व ।। कुत्सस्यार्पम् । मादयस्व मादय तर्पयेत्यात्मानम् । स्वार्थे वा णिच् तृप्य वा । हरिभि- र : सह ये ते तय स्वभूताः हे इन्हें । केन प्रकारेण ? उच्यते । विध्यस्त शिौ स्यतिरुपसृष्टो विमोचने शिप्रे अपि हनू इहोयते हविर्भक्षणाय हतू विमुञ्च प्रेरयेत्यर्थः । विस्जस्त धेन धाने इत्यस्याओं यथा भाष्यकारेणोक्तो दधातेधेनेति जिह्वोपंजिहिके इहापि ते ताभ्यां हि पीयंते निधीयते चरतस्नयोरिति जिह्वोपजिहिके अपि रसास्वादनाय विसृज प्रेरये- त्यर्थः । माकारो यहन्तु इत्येतेन सम्बध्यते । तदर्थे च त्वा त्वां हे सुशिम अत्र विकल्पेन समुच्चयेन चौभिधानम् । सुहः सुनसो या शोभैनोभये या हरय आवहन्तु आनयन्तु । आनीतश्च सन् उशन् कामयमानोऽस्मदीयानि हव्यानि वींपि भक्षय प्रति नो जुषस्व प्रति- सेवस्व नोऽस्मानभिलपितफलप्रदानेन । कचित्तु पदान्तरसम्बन्धसामर्थ्यात् शिप्रशन्देन शिरस्त्राणमुच्यते । 'शिप्रः शीर्पस्सुवितता हिरण्मयो' इति । सुशिप्रः सुशिरस्त्राण इत्यर्थः संभवति। रंसु इत्यनवगतम् । रमादिति निर्वचनम् । वर्णलोपादिना । रमणीयेवित्यर्थः । उदाहरणमू- आ यन्मे अभ्वं वनदः पनन्तोशिग्भ्यो नामिमीत वर्णम् । स चित्रेण चिकिते रसु भासा जुजुर्वी यो मुहुरा युवा भून् । सोमाहुतेरापम् । आ इत्ययं पैनन्तेत्येतेनै सम्बध्यते । दिति व्यत्ययेन पुंस्थाने १-मभिधेयमिति । १३-धयो (नो c.) भिधानं B.C. २-[ऋ० १.१110 ] 'मादयस्व' इत्येव | १४ 'सुइनुः' इति द्विलिखितम् C. प्रतीकम् B.c. १५-'शो' इति द्विलिखितम् . 'शोभनोभयो' ३-सर्पयित्मानम् . ४-हरिभिश्चै . ५-दहेन्द्र B. C. *- होच्येने' इति युक्तम् । १६-मुच्यके c. 10-अनुपलब्धमूलमिदम् ] ६-धने R.C. ७-'ते' इत्येव B.C. १८-अमरणादिति B.c. ८-जिहाँप (व c.) मिहने (के c.) B. c. १९-[ ऋ• २४५] 'आ यन्मे अनं (अङ्गा c) ९-ताभ्याः (भ्यः). इत्येव प्रतीकम B. C. १. चीयते B... २. वनन्ते B.c. १-अपहन्तु B.. १२-पुत्र B.0 २१-न' इति श्रुटितम् . २२-य इति । " इति युक्तम् ।

·। अ.६,ख. १७. [द्वियर्हाः । अमाः अ.६, पा.४,ख. १. नपुंसकता । मे मम स्वभूताः सामर्थ्याद् ऋत्विजः । अयं महान्तो चनदः ऋविगविशेषण- मेतत् , बननीयस्य हविपो दानारः। आपनन्त इति मध्यमः प्रथमाथें । बनतिः स्तुतिकर्मा । आभिमुख्येन स्तुवन्ति । यश्च उशिरेभ्यः मेधाविनाम, एपा विभक्तिः पप्ठ्याः स्थाने । वशे- वा उशिंजः कामिन उच्यन्ते । तेषां मेधाविनां कामिनां वा । नौमिर्मात मिनातिर्वधकर्मा न हिनस्ति वर्ण वरणं प्रार्थनां यथाप्रार्थितमयं ददातीत्यर्थः । स चित्रण व्यत्ययेनेदं नपुंसक स्त्रीलिङ्गस्य स्थाने । विचित्रया विचित्रया चिकिते शायते सु रमणीयेषु सर्वत्र कन्दराजित दाचारमना | सप्तमीश्रुतेः स्थित इति शेषः। भासा दीप्या यथ इन्धनक्षयात जुन जीर्णः । मधुमहदिक्षणेनैव आवारः पदपूरणः, इन्धनमासाद्य युवा वरुणो भूद् भवति द्विवहाँ इत्यनबगतम् । द्वयोरित्याद्यर्थवचनम् । विपरिदृढ इत्ययगमः, एक ज्योतिरिति कृत्वा मध्यमे चैद्युतात्मना उत्तमे आदित्यात्मना । अयमपि पुरस्ता उदाहरणम्- महाँ इन्द्रो नृवदा चर्षणिप्रा उत द्विवह अभिनः सहोभिः । अस्मद्रयग् वावृधे वीर्यायोः पृथुः सुकृतः कभिभूत । अमिन इत्येतत्प्रसङ्गेन घ्याख्यातमें । अ इत्यनवगतम् । आक्रामत्याक्रम्यते घेति आक्रमण इत्यवगमः । आई निर्यचनम् । माकारोऽभिधेयः । उदाहरणम्- अनो न यत्रिः समिथे महीना दिटक्षे यः सूनवे माजीकः । उदुखिया जनिता यो जनानापां गों नृतमो यही अगि। विश्वामित्रस्यार्पम् । अको न प्राकारः परचमं धारयति तद्वत् । -नसत्तता के. एसत्पदानन्तरं B. पुस्तके 'मणि' १२-अयं पाठः सन्दिधः । अत्र कदाचि इति C. पुस्तके च 'मे नि' इन्यधिवः पाठो रक्षणेनैव' इति पाठ स्यात् । पतंने । कदाचिदय 'ये हि' इति स्यात् । 11-तरुणमभूत् B. C. २-अभ्ये 1.c. १४-'वि' इति नास्ति निरुक्तमुद्रितमूलपुस्तके 1-तिः स्तुः इति त्रुटितम् . १५-२० 1111] 'हमा इन्द्रो मृयत्' ४-उशीभ्यः .c. ५-धाविनाम्न: B.C. प्रतीकम् B.c. १६-[निर• १७-अर्क. c. -'ममी (म्मि B.) ' इत्येव 1.0 १९-[T. १] 'अ (आ) को न*. (Ec.) इलेव प्रतीकम् B.C 1. दीयाc. १० बहिः B. यदिः . 11- जुनुवान् इति श्रुटितन B.C. २०-भिम् (र.) स्ाही 1.0 ६-उशीज: B. १८-पत्यत्रम्य B.C. ८-वित्रण B. ९-भावानना B.

·} [स्तिपाः । जकार अ.६,ख.१७. अ.६, पा.४, प.. पाध्यूभ्य स्यार्पम् । यं त्वा पूर्वस्मिन्नपि कालेरितो व्यत्ययेनायं कर्तरि, इंडिनाम्ते तय वधो नामाहमृपिः समीधे समिन्धितवान् सन्दीपितवान् । हे ओं स दमुपाति हविः स्तोत्रं या जुषत्व सेवस्व । से नः म एव चाम्माकं तिपाः 'अग्नी प्रास्तार्ति' इत्यनेन प्रकारेणापां यकीनां पालयिता । उत्त अपि च भवा भय तनपा शरीराणां पालयिना । दात्रं दानं च रक्षस्थ रखें । फतमदानम् ? यदिद ते तय स्यभूतम् । भस्मे चतुर्थ्याः शे आदेश अस्पदर्थं सर्वदा देहस्मभ्यं मा कदाचिदपि न दी इत्यर्थः । गोरे इत्यनयगतम् । मानरोद्दीत्यादयोऽवगमाः । उदाहरणम्- तमिन्वे ३ व समना समानमभि चन्वा पुनती धीतिरस्याः । रासस्य चर्मन्नधि चार पृष्ठनाग्र रूप आईपितं जयाह ।। घामदेवस्य । ते इ५ पादपूरणौ। तमेव प्रकृतं वैश्वानरमुत्तमस्थानम् । समैनी मानयोश्चातदनुरूपेत्यर्थः, समानयोग्यमेव । अभ्युपसर्गोऽया इत्येतेन सम्बध्यते । प्रस्ता भंगा तत्परिचर्याख्येन पुनती । कम् ? सामादस्मानेव । कोसौ ? धीतिर्मतिरस्म 'या मशा । अभ्यश्या व्यत्ययेनार्य प्रथमस्य स्थाने मध्यमः, अभ्यश्याद् व्याप्नुयात् तत्त्वतो निीयादित्यर्थः । पुरस्तात् तच्छन्दश्रुतेर्यच्छन्दोऽध्याहार्यः । यस्य स्वभूतं जवारु इति म्यन्धः । रासस्य लुप्तोपममेतत् । योऽयं निश्चलत्वात् संस इव 'सेंस स्वप्ने' सुप्त इव । कर 'शास्पैप्टो ज्योतिरादित्यलोकः । तस्य पृशेरधि उपरि चर्मन् चरेरोगादिको मानिन । तब रात 'सुपां सुलु' इत्येवं तादर्थ्य चतुर्थ्या लुग्दष्टव्यः । चर्मणे चरणाय उदयास्तमय --- ·अ.६,स्व. १७. अ. ६, पा.४,ख.१. [जरूथम् । कुलिशः । लक्षणाय चार दीप्तम् अग्ने प्रथम सृष्टिकालं तव रूपं रिप इत्यस्य पृथिवीनानश्छान्दस इफारस्य उकारः पर्यायान्तरं वा पृथिवीत आरोपितं देवैयार जवरूपया गत्या जरयद्वा प्राणिनो वयो गिरन या रसान् रश्मिभिर्यदारोहति नभस्तदादित्यमण्डलम् । जल्यमित्यमवगतम् । जसथामिति गुणातर्धातोर्गतिकर्मणः । जरतैर्वा एवमर्थस्यैवाचति- कर्मसु पाठात् । 'वृनभ्यामूथ,' इत्यौणादिक ऊथन भावसाधनः करणसाधनो था बाहुलकाद् द्रष्टव्यः । जस्थमिति नेदमवर्गतप्रदर्शनार्थम् । अस्यैवीणादिकत्वेन छान्दस- त्याविशेषात् । स्तुत्यप्रदर्शनार्थे तु गृणातेरुपक्षेपः । अवगमस्तु जरणं गरणामिति वा द्रष्टव्यम् । स्तोत्राभिधेयम् । उदाहरणम्- त्यामग्ने समिधानो वसिष्ठो जथं हन्यक्षि राये पुरन्थिम् । पुरुणीथा जातवेदो जरस्त्र यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः । वसिष्ठस्यापम् । त्व' हे अग्ने समिधानः सन्दीपयन् वसिष्ठो नामैं ऋषिरात्मन एवायं परोक्षरूपेण जरूथ स्तोत्रं हन हन्तेरन्तन तण्यर्थस्य लङयडभावश्टान्दसत्वात , अहन गमित- चान् गमयति वा स्तुतवान् स्तौति वेत्यर्थः । एतज्ज्ञात्वा राये धनाय यक्षि यज पुरन्धि यहुकर्मा पण बहुप्रश या । कम् ? समादात्मानं देवगणं वा पुरुणीयों स्तुतिस्ततस्तृतीयाया अलुक्, यह्वया च स्तुत्या हे जातवेदो जातधन जातप्रज्ञ वा जरस्व स्तूयस्व स्तुहि देवान् । किश्च पृथ पात ऐकस्यैव पूजनार्थे बहुवचनम् पाहि । स्वस्तिभिरविनाशः सर्वदा सर्वकालं नोऽस्मान् । फुलिश इत्यनवगतम् । वज्रनामेत्यभिधेयवचैनम् । कूलदेशातन इति शब्दसमाधिः फूलशातनः कुलिशः । मेघस्य पर्वतस्य वा समुच्छिनाः प्रदेशाः कैलानीय शातन तेषाम् । उदाहरणम्- १-रिव B.C. २-जपा B.C. १२--नामामृपिः . ३-रूप' इति त्रुटितम् . १३-उपाय B. १४-जस्टर. ४-मिनोः पय: B. ५-तृणाते B. १५-पूरणी वा B.O. ६-[निघ० ३.१४] १६-भत्रायमकारोऽधिक एव । -[उणा. २१६] जम्य (.) हयामूहन् १७-स्तुनि c. १८-यूर. B.C. १९-एतस्यैव 1. -अवन B.C. ९-गडमिति २.-अविनादो । १.-'त' इति युटितम् . अम्र 'भवगम' इति । २१-भिधेयम् (प: c.) अभिप B. C. स्यान्। २२-कुशक्षा B.C. 11-[२० ७९६] 'सामने इत्येव प्रतीक | २३-म (c.) कुलानी BC. २४-.पा.

·'या प्रशा। अभ्यश्या ध्यत्ययेनायं प्रथमस्य स्थाने मध्यमः, अभ्यश्या व्याप्नुयात तत्त्वती स्बिन्ध ससस लुप्तोपममेतत् । योध्य निश्चलत्यात सप्तश्य 'सस स्वमे सुप्त इव । कर २२-'समानयोः' इति हिलिखितम C. अस्य वाक्य १२.B,क्रा C. २४-इव सवले . अ.६,२.१७. हमिशः अवार अ.६.पा.४, स.. याध्ययस्यार्पम् । यं त्वा पूर्वम्मिन्नपि काले दंडितो व्यत्ययेनायं कर्तरि, इंडितास्ते तय वयवो नामाहभूमिः समीपे समिन्धितवान् सन्दीपितवान् । हे मैं रा उरमुपकल्पिन हविः स्तोत्रं वा जुपल सेवस्त्र । से नः स एवं चास्माकं स्तिपाः 'अरों प्रास्ताहुति । इत्यनेन प्रकारेणापा यांना पालयिता ! उत अपि च भना भव तनपा शरीराणां पालयिना । को दानं च रहस्य रस । यत्तमहानम् ? यदिइ ते तय भयभूतम् । भैरमे धनुर्याः शै आदेश उपदर्थ सर्वदा देस्मिन्य मा कदाचिदपि न दी इत्यर्थः । जो इत्यनयगतम् । मानरोहीत्यादयोऽवगमा: । उदाहरणम्---- तमिन्ये ३ व समना समानमभि का पुनती धीतिरस्याः । ससस्य धर्माधि भारु पोरग्रे रुप आइपित जयाह । यामदेवस्य । तई त् पादपूरणौ । तमेव प्रगत वैश्वानरमुत्तमस्थानम् । समका मानयोश्चात्तदनुरूपेत्यर्थः, समानयोग्यमेव । अभ्युपसर्गोऽझ्या इत्येतेन सम्बध्यते । इमा अ से मणार तत्परिचर्यास्येन पुनतीं । कम् ? सामादस्मानेच । फाँसौ ? धोतिर्मनिरस्म शिक्ष नीयादित्यर्थः । पुरस्तात् तच्छदथुतेच्छन्दोऽध्याहार्यः । यस्य स्वमूर्त जबाए प्रति इत्या - भास्पैप्टो ज्योतिरादित्यलोकः । तस्य पौरधि उपरि चर्मन् चरेरोणादिको मनिन् । तर मात् ‘सुपां सुलुक' इत्येवं तादयेचतुर्थ्या लुग्द्रष्टव्यः । चर्मणे चरणाय उदयास्तमय १०-[४]५७ मिन्ने' इत्येव प्रतीकम् B.C. १८-B.त.. २.-'उत्तमस्थान' इति द्विलिखितम् २१-'समना' इति द्विलिखितम् . 'समन्ना' इति स्य पाठ सन्दिग्ध एच। -तमदा ( क. प्र. ) नं . c. Me) धातुपाठेऽयं धातुः थोपदेशालय दर्शयितुम 'पस' इति मुर्धन्यादिः पश्यते । २५-शास्यो . अयं पाठः सन्दिग्धः । ३६ सोपातुभ्यः मनिन् । उणा• ४१४५] | २७ ३९] १न्य श्याम १९-दामाद B. इन पद २-विश्वो (श्चो c.) नाम: B.C. ३-समिधे B. C. 1-समिद्धितवान् । ५-'स' इति नास्ति B.C. ७-यज्ञ यज्ञो. -भ' इति नास्ति .C. -क्षा ननून (B.) पाद 2. C. 'साः इति विसर्गः पाटो नास्ति B. ११-यही BC १३-देभ्यस्मभ्यं. १४नादा. 11-अपमान BC १५. अपार ·(४५७ ) [पईणा अ. ६, पा.४, ख. २.5 ३ [ अथ अष्टादशः खण्डः । तुझे तुझे य उत्तरे स्तोमा इन्द्रस्य वज्रिणः । न विन्धे अस्य सुष्टुतिम् ॥ मधुच्छन्दसः । ॐ तुझे दाने दाने । फस्य ? सामर्थ्याद पेष्ट्रर्धनानां या उत्तरे पूर्वेभ्यः प्रकृष्टतमः स्तोमा मदीया इन्द्रस्य यत्रिणः । यच्छब्दथुतेस्तच्छब्दोऽध्याहार्यः । तैरपि न विधेि विदेलाभार्थस्येदं रूपम्, न लभे । अस्येन्द्रस्य सुष्टुतिं तैरपि नाशेषानिन्द्रगुणानु प्रकाशयितुं शक्नोमीत्यर्थः । एतदुक्तं भवति येऽपि दानपरितुष्टस्य ममात्यन्तमहान्तः स्तोमास्तेपीन्द्रस्य गुणैकदेशवर्तिनः समस्तगुणप्रकासनमप्राप्ताः किं पुनरन्य इति । वहणी इत्यनयगतम् | परिवहंगेति धात्वर्थकथनम् । धात्वर्थच बृद्धिहिसा चा। नियर्हतेबंधकर्मसु पाठात् । वृद्धयर्थस्य वृहे ते कर्तरि ल्युट्, परिवृद्धः प्राप्ती महत्वो- चहणा । ततस्तृतीयैकवचने वर्हणेति प्राप्त तृतीयायाः 'सुपा सुसुफपूर्वसवी' इत्याफारः । हिंसार्थे वा भावे ल्युट्, यहणं ततः पूर्वयद विभक्तेराकारः । अतो पणमित्यवगमः । सर्वथा वर्हणा इत्यनवगतम् । उदाहरणम- अर्चा दिवे बृहते शुष्यं १ यच. स्वक्षेत्र गस्यं धृपतो धृपन्मनः । वृहन्ट्रया असुरो चहणा वृतः पुरो हरि या नृपभो भो हिपः ॥ सन्यनामापनस्येन्द्रस्यापम । अर्चतिः सामाचारणार्थः ।आत्मन एवायमन्तरा- स्मना प्रेषः । अत्र उच्चारय हे अन्तरात्मन् । दिवे वृइते तादर्य पते, दीप्तस्य महतश्चेन्द्रस्या- शूध्यं शूप वलं ततो निमित्तार्थे यद् बलस्य निमित्त बलवृद्धिकरमित्यर्थः । किं तत ? वचः स्तुतिलक्षणम् । स्तूयमाना हि देवता धीर्येण वर्धत इति । उच्चारय प्रापय शूप्यं वच इति यस्पेन्द्रस्य । किम् ? उच्यते । स्वक्षत्रम् इत्यपठितमपीह बलनाम द्रष्टव्यम् । स्वक्षध घले न पराश्रित यस्य तदन्यपदार्थः । यस्येन्द्रस्य धूपतः परानभिभवतो धृपद् धृष्ट प्रगल्भं मनो यः १-आदर्शपुस्तकेयन सण्डारम्भनिर्देशो ८-चाहणा ८. १-[निप० २१९] "-मृति . २-[* 10 ] 'तुजे तुजे' इत्येव प्रतीकम् | १२-बईण C. अयं पाटः सन्दिग्पः । B.. १३-[पा. १३:] ३-'दाने' इति श्रुटितम् . १४-त्यकार: B.c. ५-विन्दे B. 1-[*. १९१४॥३] 'अर्चा दिवे' इत्येव प्रती. -पुष्ट किं B. कम् B.C. -हरिकटस्य क. २-स्पेन्द्र यस्य IC. न II. दृश्यते। -बरे.B.

·} अ.६, ख. १७. [कुलिशः । तुः अ.६, पा.४, ख. १. अईन्त्रं दृत्रतर व्यरामिन्द्रो वप्रेण महता वधेन । स्कन्धानीव कुलिशेना विषया?: शयत उपपृक् थिव्याः ।। हिरण्यस्तूपस्यार्पम् । अहन् हेतवान् त मेयं वनामान यासुरम् । वृत्रतरं वर्ततेर्गत्य- थस्य रूपम, अतिशयेन नटारम् । व्यस विगतांसं यिन्छिन्नसाङ्गमन्धिवन्धनमित्यर्थः । व्यसनामाने वापरमसुरम् । कः ? इन्द्रो बनेथ । कीदृशेन ? मदता वधेन वधकेने नित्यं इन्त्रा। अथवा हननमेव वधः प्रहारो यजस्तस्य करण बजेण महता प्रहारेण हतवान् हतश्च सन् स्कैन्धासीव वृक्षाणां स्थूला अधोमागायताः शाखा जायन्ते ते स्कन्धा उच्यन्ते, तानि यथा स्कन्धांति विवृषणा विविधं च्छिन्नानि सन्ति तद्वत्। अहिर्मघोऽयंतेः। अभिगन्ता वृत्रास्यो व्यसाख्यश्वासुर शयने शेतिरिह स्थानार्थः । आमाशयो जलाशय इति यथा । कथम् ? उप- पृक् पृथिव्या उपेत्येष समित्येतस्य स्थाने सचिता पृथिव्यां भूमौ पतितस्तिष्ठतीत्यर्थः । हतो हि सन् मेधं उदकरूपेण भूमौ पतितस्तिष्ठति । सन्धो वृक्षस्य समास्कैन खमुपश्लिष्टं वृक्ष। इदम- पीतर मास्याययवरूपं काये आस्कन्नत्वात् इति । असुन्प्रत्ययान्तः स्कन्धशब्दोऽस्ति । स्कन्धशब्दश्चाकारान्तः प्रसिद्धः । उभयं प्रदर्शितम् । तुज इत्यनवगतम् | तुजेहिसार्थस्य चलनार्थस्य वा । वज्रोऽपि तुझ उच्यत इत्याह तुञ्जतेर्दानार्थस्येति संचात्यर्थस्थावगर्म दर्शयति । तुजिहिसायां तुजिश्चलने चेति पठ्यते । तेनास्यै दानार्थत्यमगमयति । त्रितभावे रूपमुपपन्नमेव । उदाहरणम्-| [इत्येकादशस्था-(पष्ठस्था-) ध्यायस्य सप्तदशः खण्डः १-[३. १।३२१५ ] 'महन्त्र' इत्येव प्रतीकम् १५-प्रास्यवयव . अत्र पदाचित् 'आस्यावयव' BO. इति वा पायो भवेत् । . २-अहनवान् . ३-सर्वाशसन्धि R. C. १६-वन्धस्थान 1. स्कन्धस्वात. "-'' इति श्रुटितम् B. १५-असुट् B.असुन. ५-पघद्द Bc. ६-कारणं B, १८-कारान्तः अन्तः प्रसिद्धः B. C. ७-मासीव B.C. १९-'ना' इति द्विलिखितम् c. ८-स्थूल: अधोभागायत: B.C. २०-साधाव B.C. ९-समते: B १०-अहिंगन्ता व २१-नेनास्या (स्था• B.) B.C. ११-उपवृक् B .. २२-'गमः य' इत्येव 'ति' इति त्रुटितम् C. १२-मेघा (घc.) देक B. C. २३-आदर्शपुस्तकैपत्र खण्डसमाप्तिनिर्देशो न १३-समास्कन्c. १४-पीतरः । पीतर . दृश्यते ।

·अ.६,ख,९८. अ.६,पा.४,ख.२. ( ४५७ ) [यईणा [अथ अष्टादशः खण्डः । तुझे तुजे य उत्तरे स्तोमा इन्द्रस्य वजिर्णः । न विन्धे अस्य सुष्टुतिम् ॥ मधुच्छन्दसः । न तु दाने दाने । कस्य ? सामर्थ्याद् वेष्टेर्धनानां या ये उत्तरे पूर्वेभ्यः प्रकृष्टतगः स्तोमा मदीया इन्द्रस्य यत्रिणः । यच्छन्दश्रुतेस्लच्छब्दोऽध्याहार्यः । तैरपि न विधे विदेर्लाभार्थस्येदं रूपम्, न लभे । अस्येन्द्रस्य सुष्टुतिं तैरपि नाशेषानिन्द्रगुणान प्रकाशयितुं शक्नोमीत्यर्थः । एतदुक्तं भवति येऽपि दानपरितुष्टस्य ममात्यन्तमहान्तः स्तोमास्तेपीन्द्रस्य गुणैकदेशवर्तिनः समस्तगुणप्रकाशनमप्राप्ताः किं पुनरन्य इति । वर्हणा इत्य नवगतम् । परिवहणेति धात्वर्थकथनम् । धात्वर्थश्च द्धिहिंसा था। निबर्हतेबंधकर्मसु पीठात् । वृद्धयर्थस्य वृहेर्भूत कर्तरि ल्युट्, परिवृद्धः प्राप्ती महत्यो- हेणी । ततस्तृतीयकवचने वर्हणेति प्राप्ते तृतीयायाः 'सुपां सुलुपूर्वसवर्ण' इत्यारिः । हिंसाथै वा भाचे ल्युट्, बर्हणं ततः पूर्ववद् विभक्तेराकारः । अतो बर्हणमित्यवगमः । सर्वथा वर्हणा इत्यनवगतम् । उदाहरणम्- अर्चा दिवे बृहते शूथ्य १ वच. स्वक्षत्रं यस्य॑ धृषतो धृपन्मनः । यहच्छा असुरो बर्हणा कृतः पुगे हरिभ्यां वृषभो रयो दि ५: ॥ सव्यनामापन्नस्येन्द्रस्यार्पम् । अर्चतिः सामर्थ्यादुञ्चारणार्थः । आत्मन एघायमन्तरा- त्मना प्रेपः । अचं उच्चारय हे अन्तरात्मन् । दिवे बृहते तादर्य एते, दीप्तत्य महतश्चेन्द्रस्या- शूध्यं शूपं वलं ततो निमित्तार्थे यद् यलस्य निमित्तं बलवृद्धिकरमित्यर्थः । किं तत् ? वचः स्तुतिलक्षणम् । स्तूयमाना हि देवता बीर्येण वर्धत इति । उधारय प्रापय धूप्यं यत्र इति पस्येन्द्रस्य । किम् ? उच्यते । स्वक्षत्रम् इत्यपठितमपीह बल नाम द्रष्टव्यम् । स्वक्षत्रं बलं न पराधितं यस्य तदन्यपदार्थः । यस्येन्द्रस्य धूपतः परानभिभयनो एपद् धृष्ट प्रगल्भं मनो यः १ आदर्शपुस्तकेयत्र सण्डारम्भनिर्देशो यहिणा . 1.निप२१९] "-भृति इ. २०१1010] 'तुजे तुञ्जे' इत्येव प्रतीकम् । १२-यईप . अयं पारः सन्दिग्धः । १३-[पा-01] २-'दाने' इति त्रुटितन c ५-विन्दे । 1-[5. १५४.1 ] 'पर्चा दियेत्येव प्रती. गBि. -परिवरस्य . । न ९-पर्षिB. दृश्यते। B.O. १४-इत्यकार: B.C. -पटे: B. कम् B.a. २-पेन्द्र यस्य Bc.

·} अ. ६.स. १८. ( ४५८ ) [ततनुष्टिः म.६.पा.,ख२. खंबलेन शवन मन् न फुतश्चिन्मनसा विमेतीत्यर्थः । येन च वृहन्छ्वा रथो हि पः इति तच्छदश्रुतेर्यच्छन्दोऽध्याहार्यः । वृहन्छ्याः श्रव इति धननाम महाधनोऽसुरो धृतोऽन्यो पा शम्परः । ईणा गृहिचर्यः, इन्द्रस्यैवेद विशेषणं प्राप्तमहिना परिशुद्धनेन्द्रण । अथवा निवर्हयतेबर्हणा हिंसोच्यते । तेने कृतः । कदा कृतः १ उच्यते । पुरो हरिभ्यां प्राग हरिभ्यां प्राप्ते दूरस्थेनैव सतेत्यर्थः । कीदृशः कृतः १ उच्यते । वृषभो थर्पिता रुधिरोघस्य सर्वतः क्षारयन् क्षतों णमित्यर्थः । नवैतत् सुकरम् । यसो रथो हिशब्दो यस्मादर्थे यस्माद्रय ईहिता प्रतिमुखमभिगन्ता स अत्यन्तशूर इत्यर्थः । ततनुधिरित्यनयगतम् । ततो सुनमित्यवगमः। ततो धर्मसन्तानादमिहोत्रादेः कर्मणो नुभोऽपेतः । ततो नुनः सन् ततनुष्टिः । अथवा ततन् इत्येतत् शब्दरूपं तनोतेभोंगस- न्तान या उदिशंदो वशेः शान्तिकर्मणः भोगसन्तानं वष्टीति ततनुष्टि विषयभोगसन्ता- नकाम इत्यर्थः । उदाहरणम्- [इत्येकादशस्या-(पष्ठस्या) ध्यायस्य अष्टादशः खण्डः' । +--' इति नास्ति .'न' इति नास्ति ०. २-' इति शुदितम् B.C. ३-दूरस्तेनैव B.. ४-उच्यन्ते . ५न्दारयन्. ६-प्रगज 0. * 'सोस्य.' इति युक्तम् । ७-तनुष्टिमित्यन. ८-नु' इति श्रुटिवम् . १-अवेतः०. 1.-उपिशब्दो B.O. "-ततनुष्टिम् B.C. १२-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डसमाप्तिनिर्देशो नहाने।

·( ४५९ ) [तसनुष्टिः अ.६,पा,४,ख.३. [अथ एकोनविंशः खण्डः । ] यो अत्मे घस उत वा य ऊधनि सोम सुनोति भवति युमाँ अई । अयि शततनुष्टिमूहति तनूशुभ्र मघवा य: कंवासखः ।। संवरणस्य प्रजापतेः पुत्रस्यार्पम् । यो यजमानः। अस्मै इन्द्राय । प्रेमे उत वा य ऊर्धनि ऊधनीति रात्रिनाम रात्रौ सोम सुनोनि सर्वदा यजत इत्यभिप्रायः । यच्छब्दश्रुतेस्तच्छन्दो- स्याहार्यः । स भवति युमान दीप्तिमान ऐश्वर्ययुक्त इत्यर्थः । अहेति पर्दपूरणो विनिग्रहा- थीयो वा एवार्थे, भवत्येव दीप्तिमान् । अन्यस्तु शक्रः शक्तं इन्द्रः । ततनुष्टिं तैतोनुन्नधर्मान इन्द्रियविषयभोगसन्तानकामं वा अपाय ऊति 'प्रसमुपोदः' इत्येवमेतच्छान्दसत्वाद् अपश- दस्थापि पादपूरणे द्विवचनम् । अपोहति सर्वतोऽपनयति विनाशयतीत्यर्थः । तनुशुभ्रं स्वस्यास्तन्याः स्नगनुलेपनादिभिः शोमयितारम् । मचा यः कवासखा युशन्दस्यायं 'फव. शोणे' इति सखिशब्दे कवादेशश्वान्दसत्वाद् द्रष्टव्यः । कुसमा स्वयं भोगप्रवृत्तो हष्ट- प्रसाधनसखायोऽपि तस्य भोगप्रधाना एच न यागशीला इत्यर्थः । धेस इति पक्ष्यमानस्य निर्वचनार्थ उपक्षेपः । रसा अवश्याया आदित्यन । रापिशब्दनिर्वचनार्थ प्रसिद्ध तावदाह गोरूपः प्रसवकाले अङ्गान्तरेभ्य उच्छ्रितरं भवति । यहा उपश्लिटावृतमुखतमिय केनचित् । ततरेननो रसानुभदानसामान्याद् त्रि- रप्यूध उच्यत इति निर्वचनार्थ उपक्षेपः पट्यमानस्यैव । तत-ष्टिशब्दार्थप्रदर्शनमलं- फरिप्णुमित्यादि । तनुं शोभयितारमिति पाठः । कपूयाः पापाः । १२-धर्मात c. १-आदर्शपुस्तकेवप्र सण्डारम्भनिर्देशो रक्ष्यते । १३-[पा० ८१६] प्रसपुपोग (पोपम c.) B. २-१.५३४॥३] 'यो अस्मे ('मे' नास्ति) | १४ अपिशन्द . c. श्येव प्रतीक्रम B. C. १५-पदपूरपे B. C. -परुणस्य B. १६-मेघवा नपान् यः इवामुरा: R, r-से B.C. १५ (पा. (३१.] * चोप्ने B. c. ५-अपरा B.O. १८-गुगप: १९-पि यस्तस्य B.C (ऊपनि' इति शुटिराम् । ७-मधिल ८-पादपूर . १.-7 . पृय . २१-तवानो -अन्यन्त १.-क: B. 11-'सिटिवम् R.C २२-पानिरपूर B.C. -नधि Bc ·[इलीविशः। कियेधाः (४६० अ.६.पा.४,ख.३.. इलीपिंश इत्यनवगतम् । इलापिलाशय इत्यवगमः । इलो बाटमन्नं निप्पत्ति- हेतुभूतमुदकमवेलाशयमायेण इलाशदेनोच्यते ! शिल उदक शेते इति विसंशयः सन् वर्णव्यापत्तिलोपादिना इलीविशः । मेयोऽभिधेयः उदाहरण- न्याविपदिलीविशस्य दृट्ला नि शर्णिमभिनणमिन्द्रः । यावत्तसे मघवन् याउदोजो घzण वात्रुमवधी: पृतन्युम् । हिरण्यस्तूपस्य कस्यचितं (न्य विशद् निरुत्य विद्धवान फस्य ? इलीदिशात्य मेघस्य रहता ढानि दुर्वधानि । कानि ? सामर्यादुदकनिर्गमबिलानि । त गृक्षिणं ङ्गिणीति ज्यसतो नामधेय दीप्तिमन्तमित्यर्थः । व्यभिनट् विविधं भिन्नधान । शुष्ण यदनामद साम- थ्र्याचान्तीतमत्वर्थ इष्टव्यम् । बलवान् । कः ? इन्द्रः कस्यचिदू पलान्युट्टितवान् । कंचित्तु शतशर्करं भग्नवानित्यर्थः । परोऽर्धर्चादिः प्रत्यक्षातत्याद भिन्नं यास्यम् । यावद् यपरिमाण तर इलनामेदं स्थसेनालक्षणं वलं हे मपान् यत्परिमाणं च ओजः शारीरलक्षण यलम् । यादितिश्रुतेः साकाङ्गत्वात तापच्छन्दोऽध्याहार्यः । तार्थता सर्वेण वन व स्वशत्रुमवधीः छान्दसत्याद वर्तमाने लुङ् जहि । अस्मदीय वा पृतन्यु संग्रामम् । कियेधा इत्यनवगतम । किटाममाणमा इति यायेंगमः । कियदेप्यपरिमित स्वर्थलं धारयति । क्रममाणं वाभिमुखं परवलं धारयति निरुणद्धीति दधार्विचि रूपम । इन्द्रो विशेष्यः । उदाहरणम्- {रत्येकादशस्या-(पष्ठस्था-) ध्यायस्य एकोनविंशः खण्डः। १-दलीय. २-दलाविशया C. १२-शरीरलक्षणं B. ३-उप्रेलाराम ३. अयं पाठः सन्दिग्धः । १३-सावतः 1. तोरत ४-दलीयशः १४-सामकाम . ५ कि. १।३३।१२] 'न्याविध्या' इत्येव प्रती- १५-किथन्धा R.C. किपडा' इति सविसर्गः पालो कम् B.C गुतः। -चित् ता, चिद ताव. १६-इति या पेत्यवगमः B. C. ७-विधवान B. १७-कित्सरि B.कियदवपरि , ८-'कस्य' इति श्रुटितग B. १८-शिक्षणधीति C. १९-विशेष्यम् । ९-धर्चर प्रल ९ २०-आदर्शपुस्तकेयन एण्डसमातिनिर्देशो न 1.-परिमाण C. "-तरे B. हसते।

·म.६.स.२०. अ.६, पा.४ ख.४. (४६१) [कियेधाः । भूमिः [अथ विंशः खण्डः ।] अस्मा इदु प्र भग सूतु नानो दृत्राय परमीशनः कियेधाः । गो पर्व तिरंदा तिरश्चेष्यन्त्रणीति अपई चाय । नोधस आर्पम् । अस्मै इन पदपूरणी, प्रभैरा प्रहर तूतुजानः क्षिपनामेदं त्वरमाणः । हिंसाओं या तुजिः,हिंसन् । वृत्राय वाम एनं वृनं हन्तुं क्षिप्रं यन क्षिपेत्यर्थः । ईशानः कियेमाः प्रत्यक्षतोऽयं मन्त्रः । अव्यतिरिक्तप्रातिपदिकार्थमथमान्ते चते । अतो यतच्छन्दावध्या- हत्य एकवाक्यतां नये । यस्चमीशान ईधरः कृत्स्नस्य जगतः कियेधाश्च फियतोऽप्य- विशायमानं धरिमाणस्य पलस्य धारयिता गहावल इत्यर्थः। स महर वन मिति । प्रहत्य च गोनं पंथ विग्दा यथा नो गोविकता गोः पर्व अवययं घिरदेत तद्वत् विरद चिन्त मेघमित्यर्थः । तिरा तिरचीरम् । दयनगासि 'इप गौ सामचिहान्त तण्यों द्रष्टव्यः, गमयन्दकानि । अथवा इच्छतेरेवायं व्यत्ययेन दयन् विकरणम् इच्छन्नुदकानि | ant चाय भुयं प्रीति चरणाय न हानिकत्ते मधे तदन्तंगता आपो भुवं गन्तुं प्रतिसमर्था इति । भूमिरित्यनवगतम् । भ्राम्यतैरिति धातुनिर्देशः । भ्रमणमित्यवगमः । भ्रमिता स्वयं भ्रमितान्येषामित्यर्थः । उदाहरण:- इमाममे शरणि मीनृपो न इममध्यान यमगाम दूरात । भापि: पिता प्रमतिः सोम्यानां भूमिरसि ऋपिकृन्मयानाम् । हिरण्यस्तूपस्य । अनेतिहासः हिरण्यस्तूपो यागायाग्निं विहृत्य रक्षोभैया दूर १-आदर्शपुस्तके वध सण्डारम्भनिर्देशो ११-गमयानु (यादन्नु ०.) दकानि B. C. १२-अन्न 'विकरणः' इति युक्तं स्यात् । २-०१।६।१२] 'भस्मा इदु प्र (व B. १३-परि. प.) इत्येव प्रतीकम् R.O. ३-प्रइग्तु प्रहर B.C. १५-ने ह्यधिकृते. ४.'' इति श्रुटितम् B. C. १६-भुवं प्रति गन्तुं समर्था इति स्पष्टं स्यात् । ५-गोर्ण (* .) व पर्व विर यथा B. C, १७-'भृ''रि' इति श्रुदितम् . -'नो' इति नास्ति . १८-'ध्र' इति त्रुटितम् 'मण इत्य'. ७-पि (पे C.) कृते B.C. १९-०१।३१।१६] 'इमामग्ने' इत्येव प्रती. ८-सन्दिग्धमिदं पदम् । ९-इभ्यन्तन (f B.) सि B, 0. ९०-'भया' इति त्रुटितम् B. 10---पा० ४।२१] २१-दुरं B. C. - न दृश्यते। १४-वरणाय B. कम् B.O.

·[भूमिः । विप्पितः ६.स.२०. (४६२ ) अ.६.पा.४,ख.४. प्रणश्य गतेषु रक्षस्सु प्रत्यागतः कृतापराधाभिप्रायेण अग्निमाह । इमां हे अग्ने शणि 'ट हिंसायाम्' मीपः 'मृपतिस्तितिक्षायाम' इत्यस्य स्वार्थिको णिच् , लोडथै लुङ्, मृपस्व क्षमस्व नोऽस्माकम् । कतमः ? उर्च्यते । इममध्वानं त्या यमगाम विहृत्य अनिष्ट्वा रक्षोभयाद् गतस्य दूरादुरम् । किं कारणमेवमुच्यते ? यस्माद् ऑपिः प्राप्तो झांतिः स्वम् । कीदृशः ? पिता पितृस्थानीयः । प्रमतिः प्रकृष्टे मतिः प्रमतिरनुग्रहपरः । केगम ? सोयानां सोमा- हर्हाणां सोमसम्पादिनाम् । किश्च भृमिम लोकत्रये विभ्रमितासि चिप्यपि लोकेप्यप्रति- हतगतिरित्यर्थः । ऋषिकृत् तमोघातद्वारेण च दर्शनरूदू मानामेव । ईतीयमिति- हासपक्षण योजना। नित्यदर्शने त्वन्यथा योज्यते । इमां हे अग्ने शणि संसारप्राप्तिलक्षणां हिंसा मीमृषः मुंजेरियं जकारस्य पफारापत्त्या छान्दसं रूपं न मृपेः, मार्जयापनय । अस्माकमिम ससारावान यमगाम प्राप्ताः स्मः । दुरान्मरणप्रवन्धरूपायाः सप्टेः प्रभृति आसंसारमित्यर्थः। कि कारणम् ?यस्मात्त्वामापिः पिती प्रमति: सोम्यानां यस्मैश्च भृमिरीस भ्राम्यतेय॑न्तस्येदं रूपम, भ्रमयितासि भ्रान्तेः कर्ता । ऋषिकद् दर्शनकृयासि सम्यग्ज्ञानकारणश्वासि मनुष्याणाम् । एतदुक्तं भवति भ्रान्तेः सम्यग्ज्ञानस्य च त्वं फर्तासि । मर्त्यानां त्वदायत्तौ च संसार मोक्षौ। त्वं च पितृवत् सर्वयजमानानामनुग्रहपरः । नोऽस्मान् सम्यग्ज्ञानोपादानेन मोचयास्मात् संसारादिति । तथाच स्मरणम्- सम्यग्दर्शनसम्पन्नः कर्मभिर्न निबध्यते । दर्शनेन विहीनस्तु संसारं प्रतिपद्यते ।। इति । विष्पित इत्यनयगतम् । विप्राप्त इत्यवगमः । विकारोपजनवर्णलोपादिप्टव्यः । २-अरणिं B.रिणी c. १५-भ्रमसि B.. १६-तं मापधात B. ३-धा• ९६] धातुपाठे 'पर' इति दीर्घपाठः । १७-तृतीयमिति B.0. ४-वि (मि c.) मृषं B.C. १८-मृदेदं B. c. ५-पा०॥५८ ] मृष तितिक्षायाम् इति धातुपाठे | १९-त्वामपि B. पाठः । मुषस्ति (स्ती c.) ति B.C. २१यस्माप B. यस्मा च. ६-लोमर्थे . २२-भ्र (भू.) मिरसि B. C. ८-अत्र 'कतमम्' इति युक्तं स्यात् । २३-'ण' इति त्रुटितम् . 'कारणचासि' इति ९-उच्यके c. युक्तं स्यात् । ११-(वि.) भृत्यां विभृत्यानिष्ट्वा B. 0. २४-'' इति श्रुटितम् ०. १२-आवि: B. C. 12-प्रापो ज्ञातिस्वं. २५- मनु. ६४] दर्शनेन विहीनं तु B.e. १४-सौम्यानां B.C. २६-विष्पत . २५-लोपादि द्रव्यम् . १दम B. २०-प्रता B.C. ७-मृष्यास्य ०. १.-यमयगाम C.

·अ.६.ख.२०. (४६३ ) [विपितस्य । तुरीपन अ.६,पा.४,ख.४. विस्तीर्ण इत्यर्थः । उदाहरणम्- इमे दियो अनिमिपा पृथिव्याश्चिकित्वांसो भचेतस नयन्ति । प्रवाजे विनद्यो गाधर्मस्ति पारं नो अस्य विष्पितस्य पर्छन् । वसिष्ठस्य । इमे प्रकृती मित्रो वरुणो अर्यमा च अनिमिषा अनिमिण महता यले- नेत्यर्थः । दिवो थुलोकात् पृथिव्याः पृथिवीलोकाच चिकित्वांस इदमप्यस्य कर्म अचानेन गन्तव्यमित्येतज्जानन्तः । अचेतसम् अझं के देश केन वा यास्यामीत्येतदजानन्तमित्यर्थः । प्राणिनं नयन्ति यत्रानेन परिपक्वस्थकर्मवशाद् गन्तव्यम् । यत एनान् मित्रादीन अयीमि प्रनाने चित्र प्रकर्येण यज्यते यस्मिन् स प्रयोजो मरणकालस्तस्मिन् । विच्छब्दो यद्यथै, यदि नद्योऽस्याः संसारनद्या गाधं प्रतिष्ठास्थानं येनास्मिन् संसारनदीभ्यभ्रे निमजन्तो धारयामहे तज्ज्ञानं कर्म या किश्चिदस्ति तत. पार कूले नोऽस्मान् विष्पितस्य विमाप्तस्य विस्तीर्णस्य संसारनदीश्वभ्रस्य पर्वन् पारयन्तु गमयन्तु प्रापयन्त्यित्यर्थः । अनादिश्च संसारः दिलप्यते अन्तवांश्चापवर्गेण । अतः पारमपवर्ग इहाभिप्रेतः । तुरीपमित्यनवगतम् । तूर्णापीत्यवगमः । उदकमभिधेयम् । सद्धि तूर्णमामोत्यवंशील तूर्णापि सत्तुरीपम् । उदाहरणम्- [इत्येकादशस्या-( पष्ठस्या-) ध्यायस्य विंशः खण्डे:। १-[न० ४६०७] इमे दिवः इत्येव प्रतीकम् B.L. २-वसिष्ठस्ये B. ३-प्रकंतो B.C. * 'वरुणोर्यमा' इति युक्तम् । गतद्वयमित्ये B. गतव्यमित्ये . ५-प्रदुजो B. C. ६-परं फुलेन (भc.) मास्मान् (tc.) 8. C. विष्पतस्य D.O. ८-श्लिष्यन्ते , c. ९-'अन्त' इति त्रुटितम् B. १०-पर C. अन्तःपुरम B. 11-तुर्णादित्यन B. १२-आदर्शपुस्तकेश्वत्र खण्डसमाप्तिनिर्देशो न दृश्यते।

·प अ. ६, ख. २१. ( ४६४ । [तुरीपम् । रास्पिनः अ,६.पा.४,ख.५. [ अथ एकविंशः खण्डः ।] तनस्तुरीपमद्भुतं पुरु वारं त्मना। त्वष्टा पोषोय विध्यतु राये नाभा नो अस्मयुः । दीर्घतमसः। तत् नोऽस्मदर्य तुरी तूर्णापि तूर्णब्यापि अद्भुतं महन्नामेदम, सारतश्च महदू महत्त्वं तदिहाभिप्रेतं माभूत पौनरुक्त्यं परेणेति तेन सारतो मदित्यर्थः । पुरु वाशब्दश्चार्थे बहु च वृष्टयुदकं परिमाणतः । अरं पर्याप्तच सर्वकामेभ्यः पुरु विश्वमेतत्, क्रियाविशेषणम् । कथम् ? विश्य पुरु सुप्छु भृशमित्यर्थः । मना आत्मनैव स्वामध्यमस्थानः पोपाय पुष्टयर्थं विध्यतु स्यतिरुपसृष्टो विमोचने विमुञ्चति । राये पष्ठयर्थ एषा चतुर्थी । कस्य पुष्टयर्थम् १ रायो धनस्य गवादेः क्यचित् मुञ्चतु नाभा नाभौ जगोभिभूतायां वेद्यां वा नोऽस्माकं स्वभूतायाम् अस्मयुः त्वष्टविशेषणमेतत, अस्मान् कामयमानस्त्वष्टा । महत् सम्भृतमिति अदभुतशब्दविर्यचनं द्रष्टव्यमिति । रास्पिन इत्यनवगतम् । कथम् ? रपतेः रसते; कर्तरि चेति फर्मसाधनो घञ् भावे वा रासो या रीपो चा शब्द उच्यते तद्वद् रापि या रासि वा सत् सकारपैकारोपजनेन रास्पिन शब्दः । यहूदकं स्तोतुं घोच्यते । ततस्तादOदेस्तीत्यर्श आदित्यादकारः प्रकृतिभावश्च द्रष्टव्यः, रास्पिनो दण्मिती शालेति यथा । अतश्चं शब्दश्च तोदकेन तद्वा । मेघोऽभिधेयः । उच्चार्यमाणेन स्तोत्रेण स्तोता वा । उदाहरणम्- उत त्या मे यशसा श्वेननाथै व्यन्ता पान्नाशिज' हुवध्य । प्र वो नतिमा ईणु प्र माता गस्पिनस्यायोः ॥ १-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डारम्भनिर्देशो न 1.-'गोवा' इति नास्ति . दृश्यते। 31-'रापो का' इति नास्ति C. रावो वा B. २-[ऋ. ११४२१० ] 'तन्नस्तुरीप' इत्येव । १२-कारवकारो B. C. प्रतीकम् B.C. १३-राणि . १४-स्तोतुं B. २-पि (दीc.) तमसः B.C. १५-६' इति त्रुटितम c. ४- अस्मद' इति त्रुटितम् B. १६-[१० ५।३।१२.] ४-तुरीवं . १७ राप्सन: B. शशिनः ०. ७-विटपचतु B. * 'तो ताभिभूः' इति युक्तम् । १८-दण्डिमनी . ८-यो पा या या B. या वैयो वा. १९-अस्य चास्यस्य पाठः सन्दिग्धः । ५-'इति' इति 1. 'ति' इति च c. पुस्तके श्रुटि-२०-[२. २०४] 'उत (८०.) त्या मे' इत्येव प्रतीकम् 1.. ६-आत्मना ०. . सम।

·मितिः अ. ६.पा.४, ख.५.5 फझीचत आर्पम् । उतशब्दोऽप्यर्थे । त्यच्छन्दः समानार्थः । त्यच्छन्दथुतेोग्याथ- सम्बन्धो यच्छन्दोऽध्याहार्यः । यो पूर्वमहं स्तुतवान् वैश्वदेवत्यात सूतस्य त्यौ ताव- प्यश्विनौ मे तादर्थ्यचतुर्थोपा, ममार्थाय मदनुग्रहायेत्यर्थः । यासा यशःशब्दोऽत्र धन- गामा अन्ननामा या कीर्तश्च पर्यायो वा अन्ततमत्वर्थश्च द्रष्टव्यः । तेन धनवन्तौ वा कीर्तिमन्तौ वा । तीये श्वेतनेत्येतदंपठितमपि उपोनाम द्रष्टव्यम् । पठ्य) चात्र चतुर्थी, तच्छुतेश्व उदयकाल इति शेषः । उपस उदयकाले व्यन्ता व्यन्तौ खादन्तौ पुरोडाशीदीनि पाता पितौ सोमम् । ओशिभ इत्यहं कक्षीवान हुवेध्ये हयतेरचतिकर्मणः । एतद्रूपं ध्यप्रत्यये । ओषधियनस्पतयः प्रेसोरणे च स्तोतुमिच्छामीति शेपः । प्रशब्दः ऋणुध्यमित्येतेने सम्बध्यते । य इत्यपि प्रथमायाः स्थाने वसादेशमछान्दसत्वात् । यय- मपि हे पुंवादय ऋत्विजो वा नपातमा प्यान्नपात सविती । कथम् ? 'अभ्यो हि वैद्यु- सात्मना अग्निर्जायते अग्नेः सविता अनेर्वा आदित्योऽजायत' इति श्रुतेः । अथवा पन्नवी अग्निद अभय ओषधिवनस्पतयोऽग्नि नपातम् । प्रणुवं करोतिरत्र क्रियासामान्यवचन- स्वात् स्तुतौ वर्तते प्रकर्वेण स्तुते । भातरा प्रकण मातृभूते द्यावापृथिव्यौ स्तुत । कस्य मातृभूते ? उच्यते । रास्पिनस्य स्तुतीनां रापित गसितुर्या । आयोर्मनुष्यनामेदं मनुष्य- स्तोतुरित्यर्थः । मेघस्य वा स्वेनानुग्रहेण निर्मात्रीरनयोर्गमनस्वभावकस्य । ऋतिरित्यनवगतं धात्वर्थमिति यत आह ऋजतिः प्रसाधनकर्मा । विषमस्य समी- करणं वा वर्गवा करणादेवमुच्यते । प्रसाधनमात्मसात्करणं तदर्थ इत्यर्थः । अस्य च १-'त्यग्छब्दस्तच्छन्दसमानार्थः' इति युक्त १६-'न सम्बध्यते' इति द्विलिखितम् . १७-हे म पुत्रा C. अब कदाचित् 'हे सम पुत्रा- ३-धनवन्तो B. दयः' इति का पाठो भवेत् । ४-कीर्तिमन्तो B. १८-सपिता B. ५-श्व (श्च c.) तनायै श्व (थ c.) तने BC. | १९-अद्वयो हि R. ६-रयेतदप्यपठि B. त्येदपठि . २० अनुपलब्धमूलमिदं वचनम् ] ७-कृतच्यूतेश्च 8. चतु तच्छृतेश्च C. २१-अत्राय पाठः सन्दिग्धः। ८-डाशादिनि B. २१-मा कृणुध्वं B. c. १०-पन्ती पित्र च सोम २३-व' इति श्रुटितम् B. 1-औधिज. १२- कशन B.c. २४-'त' इति C. पुस्तके त्रुटितम् । 11-'व' इति द्विलिखितम B.C. २५-'' इति नास्ति B. १४-व.थ्ये ।. २६-विपयस्य B. १५ अयं पाठः सन्दिग्धः। २५-'वर्गीकरणाद' इति वा पाठोऽत्र भवे। स्यात। २-कीर्तिश्च B.. ९-बान्ता ·[ जुः । प्रतठसू । हिनोत अ.६, सं.२१. अ. ६, पा.४, ख.५.5 भाजीक इत्येतेन गतार्थतां मन्यमानो भाप्यकारी निगम गाध्यगीष्टा तथोदाहरणं प्रदर्यते- दुत यो विश्ववेदय हव्या मर्मय॑म् । यजिष्टमासे गि घामदेवस्यार्पम् । अनिमच्यते । दृतं व द्वितीयेकवचनस्यायं वसादेशलान्दसत्वात, त्वाम् । कीदृशम् ? विभवेश संघस्य चेदितारं सर्वशमित्यर्थः । सर्वधनया हव्यवाई हवियां पोदारम् । अमय मरणयर्जितम् । यजिम अतिशयेन यष्टारम् । ऋनसे व्यत्ययेन मध्यम उत्तमस्य स्थाने ऋथे गिरा स्तुत्या । प्रदर्शनमिदं हविपो दानेन स्तुत्या च प्रसाधयामि। ऋजुरित्यप्यस्यैव ऋझतेः प्रसिद्धः, अकुटिल इत्यर्थः। उदाहरणम्- ऋजुनीती नो वरुणो मित्रो नयतु विद्वान् । अर्यमा देवैः सजोपाः ॥ गौतमस्य । अस्मान् मित्रो वरुणश्च यत्र स्वंग ब्रह्मलोके चास्माभिः कृते फर्मणि गन्तव्यं सत्र नयतु विद्वान् । किम् ? सामर्थ्यात् फर्मफलविपाकं भक्ततां चास्माकम् । नव केवलो मित्रायणी । किं तर्हि ? अर्यां च देवैः सह सम्प्रीयमाणः । प्रतद्वसू इत्यनरगतम् । प्राप्तसू इत्यवगमः । पकारलोपोपजनंस्वत्यादीनि द्रष्ट- यानि । अध्यावभिधेयौ । उदाहरणम्- इह त्या सधमाद्यो युजानः सोमपीतये । हरी इन्द्र प्रतवैसू अभि स्वर "॥ नारदस्यार्पम् । इह समयझे त्या तौ सधर्माधी सह मादयितव्यौ युजाना रथे आरमीये। किमर्थम् १ सोमपीतये आत्मनः सोमपानार्थम् । हरी यावात्मीयावश्वौ हे इन्द्र प्रतद्वसू प्राप्त प्राजीपाख्यधनौ । अभिस्वर स्वरतिर्गतिकर्मा अभिगच्छ । हिनोते इत्यनयगतम् । प्रहिगुंत इत्यवगमः । उदाहरणम्- । इत्येकादशस्या-(पष्ठस्या-) ध्यायस्य एकविंशः सण्डः ।) १-निगमयनभ्याट B. 11. १३२७ ] 'इह (हे .) २-[ऋ० ८1] 'दूर्व .' इत्येव प्रतीकम् B. C. इत्येव प्रतीकम् B. c. ३-विश्वदेवस c. ४-सन्दिग्धमिदं पदम् । १२-अस्मभ्यं B. १३-सधमान्या BC ५-स्यव्ययेन C. ६-प्रमाधयायि B. • 'युजानों' इति युक्तम्। -[ऋ. १९०1] 'ऋजुनीति (ती) नः' | १४-स्वातिग्यतिकर्मा c. •इत्येव प्रतीरम् ।.. १५-भिनोत . १६-प्रहिअत c. -प्राप्ते वस् . १५-आदर्शपुस्तकेवर खण्डसमाप्तिनिर्देशोन दृश्यते। . ८-अर्यया B. १०-जनः इव B.C.

·अ. ६, ख. २२. अ. ६, पा.४,ख.६. [चोप्कृयमाणः [ अथ द्वाविंशः खण्डः । हिनोता नो अवरं देवयज्या हिनोत ब्रह्म रानये धनानाम् । कुतस्य योगे वि ध्यध्वमूः श्रुटीवरी तनात्मभ्यमापः । फवपस्य । आप एकैधनलक्षणा उच्यन्ते । हि गंतो' सामर्थ्याचाधान्तनींतण्यर्थः । हिनोत गर्भयत समापयत वा । नोऽस्माकम् । अध्वरं यशम् । किमर्थम् ? देवज्या चतुर्थ्या लग् द्रष्टव्यः, देवयज्यायै देवयागार्थम् । हिनोतं च गमयत ब्रह्म स्तुत्याख्यं वर्धयत स्तुति प्रति निमित्तभावादेवमुच्यते । किमर्थम् ? सनये सनिलीय यज्ञफललक्षणानां धनानाम् । कि यदिदमृतस्य यज्ञस्य योगे सम्बन्धिनि सप्तमीथुतेर्तत इति शेषः । यज्ञसम्बन्धिता- मापन इत्यर्थः । किं पुनस्तत् ?.........भ्यां युज्यमानत्वात् योगशब्देन शकरमुच्यते । योग इति सामीपिकमधिकरणम् । गङ्गायां गाव इति यया। यज्ञसम्बन्धिनो हविर्धानस्य शकरस्य समीपे ऊधास्थानीयमधिषवणचर्म एतत् प्रति सोमरसेन मिश्रीभूय विष्य, विमुञ्चतात्मानं पूरयत तद्रसेनेत्यर्थः । तच्च कुर्वत्यः श्रुटोवरीः सुखवतीद्वितीया प्रथमार्थे, सुखवत्यः सुखकर्य इत्यर्थः । भूतन भवत अस्मभ्य हे आप एफधनाः । योगशब्दार्थकथनप्रसङ्गेन शकटं निराह शकृता युक्तं तद्विशिष्टेन शकृता गोमये- नौटति मार्गे शेंकृन्मुञ्चतीत्यर्थः। शनैर्वा राकति गच्छति गन्तृवशात्तु शब्देन वेत्थंभूतेनं त कति । चोकूयमाणः, चोकूयत इति पदद्वयमनवगतधात्वर्थम् । कुन एतत् यतः 'स्कुञ् आप्रवणे' पठ्यते। इह च दानार्यः । अपोपदेशत्वाच परवानगमः । क्वचिद युदसनार्थ. त्वादनेकार्थत्वमपि । उदाहरणम्- -आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डारम्भस्य निर्देशो न १०-सनिलाय . सन्दिग्धमिदं पदम् । दृश्यते । ११-वाभ्यागमश २. लाभ्योग c. २-(ऋ० १०॥१०111] 'हिनौता नः' इत्येव | १२-धिना दवि B.0. प्रतीकम् B.C. १३-श्रुष्टिनरी: (नी: C.) B.C. ३-आप एतधन C. १४-मये ताडयति . ४-[ धा० ५।११] १५-मार्गेण श (o.) कृन्त (न्ते c.) नागती B.C. ५-हमयत DO. १६-भूतन्तन्तुकति B. c. ६-नस्यावम् B. १४-माणञ्चोकू . ७-अवर्क B, अधत् . १८-[धा० ९६ ] स्कुद् . १९-एपोपदेश B. ८-दष्टव्यम् B ९-हिनो तु च B .. २०-यु (यु.) दसना B. C.

·[चोफयते अ. ६, ख. २२. अ. ६,पा.४,ख. ६. नि सर्वसेन इषुधीरसक्त समयों गा अंजति यस्य यष्टि । चौफूयर्माण इन्द्र भूरि वाम मा पणि रस्मदधि प्रवृद्ध । हिरण्यस्तूपस्य । निशब्द असतं इत्येतेन सम्बध्यते । सर्वसेनः समप्रया सेनयो- पेन इन्द्रः । इषुधीन् तृणानि असक्त 'पञ्ज सङ्गे' सर्जेति आत्मनः पृष्ठे रये या बनातीत्यर्थः । निरज्याय ईश्वर इन्द्रः शत्रूणां स्वभूता गा: रामजति "अज गतिक्षेपणयोः सम्यक क्षिपति स्वराष्ट्र प्रति प्रेरयति अपहरतीत्यर्थः । यस्य शत्रोर्गा अपहर्ने वष्टि कामयते तस्य सर्वस्याप- हरति न केनचित प्रतियोढुं शक्यत इत्यर्थः । अथवा दानकाले यदर्पणं सदन क्षेपण- मभिप्रेतम् । आश्रितेभ्यो दानकाले सम्यक क्षेपयति अर्परति यस्यार्पयितुं फामयते यस्मै दातुमिच्छति तस्मै ददातीत्यर्थः । अथवा गावोऽन आपोऽभिप्रेताः । निपज्येषुधीन् मेघं मन् अपः सम्यक् क्षिपति । यस्य वैष्टि यजमानस्य था। परोधः प्रत्यक्षकतत्वाद् भिन्नं वाक्यम् । शेकूयमणिः कुनातेर्दानार्थस्य यहि रूपम् । अत्यर्थं पुनः पुनर्ददत् हे इन्द्र भरि यदु वाम बननीयमत्यन्तोत्कृष्टम् । किम् ? साम- ाद्धन मा पणिभूः पणिणिगुच्यते, मा वणिक्सदृशोऽल्पदो भरित्यर्थः । अस्मदधि अस्मा- फमुपरि अस्मभ्यं माल्पं कदाचिदा इत्यर्थः । हे प्रवृद्ध शरीरेण महन् । रकुनातेदनार्थतां दर्शयन्नाह देदिति अनेकार्थत्वप्रदर्शनायाह एधमानविदित्यादि । गुण्ये कोर उपमुंग्र दमयन अन्यभन्यमतिनेनीयमानः । एधमानद्विळुभयस्य राजा चोप्यते विश इन्द्रो मनुष्यान् । गैर्गस्यार्पम् ।शृणोतेयंत्ययेनात्र आत्मनेपदोत्तमैकवचनं शेप विकरणः कर्मणि लन प्रथमैकवचनस्य स्थाने । भूयते प्रख्यायत इत्यर्थः । वीरः शूरः इलामि । किं कुर्वन् ? १-[ऋ० १॥३३॥३ ] 'नि सर्वसेवः (नं c.) १५ मा पणिभू: B.C. इश्येव प्रतीकम् १६-माल्या. मालं. १७-चिइदा B. २-आसक्त, B. 'निशमोऽसक्त' इत्युचितम् १६-इदिन्द्रेति B. इदिन्द्रे इति c. ३-रूपाणि c. ४-[पा० ११०२२] १९-विलिकादि B. विलितादि c. 'मानद्विळि। ५-राजति. ६-आत्मानं B. इति युक्तम् । ७-[धा. ११२३.] २०-२०६४७११६ ] 'शृण्वे विर: c.) इत्येव -तियोh c. ९- . १०- पाभित्रता: 1. गोऽनावोभिता: c. २३-प्रत्ययक B. १३-कनवान (न)भिने B. C. १४-वीरः शूगः' इति भुरितम् B. इलम ति १४-ताण 1. C. स्कुनाते 'दति युक्तं स्यार। - प्रतीम् B. C. २१.'' इति त्रुटेतम् c. २२-शरथ. ११-तरः R.C. रान्दिग्धः पाठः।

·अ.६ ख.२२. अ.६.पा.४,ख६. ( ४६९ ) [सुमत उच्यते । अप्रभु दमायन यावान् फश्चिदुप्रोऽप्रससः शस्तं सर्व देमायन् । अन्यमन्य चात्मनः स्तोतारम् । अतिनेनीयमानोऽतिशब्दः पूजायाम, अतिपूजितं शोभनमनयन् । किम् ? सामात समृद्धिम् । स च स्तोतारमात्मनः समृद्धं कुर्वमित्यर्थः । किश्च एषमानद्विट् दूयतां दृष्टा । किं सर्वेषाम् ? नं ! किं तहिं ? अयन् । कुत एतत् ? सामाभयस्य दिव्यस्य पार्थिवस्य च धनस्य राना ईश्वरः । चोकूयते स्कुनातिरत्र ध्युदसतार्थे । अत्यन्त व्युदस्यति निराकरोति । फीरशान् ? विश. 'विश प्रवेशंने अनुमविशानात्मीयभूतानाधि- तानपिन इत्यर्थः । इदो मनुष्यान् । किं सर्वान् ? न। कि तर्हि ? ऋद्धानयष्टुन् । कुत एतत् ? पधमानविडिति वचनानु द्विष्यमाणस्य च व्युदस्यमानत्वात् । एपमानानदेति अहशब्दो व्युदस्यतीत्यस्यानन्तरो द्रष्टव्यः । व्युदस्यत्येव । अतिने. नीयमान इत्यस्यार्थ पचनम् अवतोऽभ्यादधातीति । उच्छ्रितान् करोतीत्यर्थः । उभयो मा. ख्यातयोनिर्वचनं चोयमाण इत्यादि । सुमदित्यनवगतम् । स्वयमित्यवगतः । उदाहरणम्- उप प्रागार सुमन्मधायि मन्ग देवानामाशा उप चीतपृष्टः । अन्वेग विमा कंपयो गदन्ति देवाना पुटे चकमा सुबन्धुम् ॥ प्रवणो गगात् । लोर्ड लुङ्, उपागच्छतु । सुमत् स्वयमेव । अत्रैकवाक्यताये यत्तच्छन्दौ यो यतार्थसम्बधायध्याहार्यो । यन्मे मम मदीयमिति शेयः । अधायि शुद्धो- ऽन्ययं दधातिनि पूर्वार्थो द्रष्टव्यः । न्यधायि निहितम् । यन्मम मदीयम् । किं पुनम्तत् ? उच्यते । यझेनेदं यस्यादिति । सामोद यशसाध्यं विशिष्ट फलम् । तदर्थं दयान गांगभूतानां या आशा प्रार्थना हविर्भूतमिममश्वं भायेत्येवरूपी । उपेत्युपसर्गथुतेर्योग्य- क्रियाध्याहारः, उपागच्छतु । के ? वीतष्ठ: घीतेः कान्तिकर्मणः चीतं कान्तं पृष्ठं यस्य १-सवैदमाय B.0. 'दमयन्' इति युक्तं स्यात् निके पाठः। २-मन्यश्चात्मन B.C. -'ता' इति श्रुटिनम C. ११-कूयाग 1 ४-इति नेनी B.C. ५-समृद्धि c. १२- *. ११६२१७.] 'उप प्रागार' इत्येव +'ध्यता' इति युक्तग। प्रतीकम B.C. १३-बोध . ६-'' इति नास्ति B. c. १४-अभानि . १५-मदीप: : 'अयष्वृणाम्" इति युक्तं स्यात्। ४-[धा० ६१४३] १५-यागां गर्भभूतात. -अपित' इति सन्दिग्धं पदम् । १८-'क्ष' इति त्रुटितम् B.C, :-मानाद्विलित व 1. C. 1:-'असन्यतः सुन्वतोऽभ्यादधाति' इत्येवं मूल २०-क पीतपृष्ठं पीतेः कान्विकर्मणः पीतं कान्तं HC. - १६-यस्त्या B. यस्या ०. १९-ख्यान B.C.

·. अ. ६, स. २२. (४७०) [दिविष्टिषु अ. ६, पा.४,ख.६. सः। अभ्यमेधसभूतोऽयमम्य इत्यर्थः । उपागच्छन्तं च अनुशन्दो मदन्तीत्येतेन सम्बध्यते। ऐनमश्वमनुमदन्ति । मदिरण सामान्मतेरर्थे । लोडर्थे च लट्, अनुमन्यन्ताम् । के १ विना मेधाविन ऋषयश्च । देवानां पुटे पोपणं पुष्टं भावे निठा निमित्तार्थे च सप्तमी, पोषणनिमित्ते पुष्ट्यर्यमित्यर्थः । चकृत कृतवन्तः । सुन्धुं सुबन्धनं यूपे रशनया सम्यग् यद्धमित्यर्थः । आश्वमेधिक इति प्रकरणमनुसारयति । प्रकरणमप्याभिव्यकावलमित्यभिप्रायः । तथाच शास्त्रान्तरे वक्ष्यति 'प्रकरणश एव मन्त्रा निवक्तव्याः' इति । दिविटिषु इत्यनयगतम् । दिा एषणीषु इत्यवगमः । 'इषु इच्छाया' इत्यस्य था फरणसाधनः किन् । योगैम्पते प्रार्थ्यते वा याभिस्ता यागक्रिया इष्टयर्थं सत्यो दिवि- एयः । उदाहरणम्- स्थूर राधः शताव कुरुङ्गस्य दिविरिपु । रारित्वेषस्य॑ सुभगेस्य रातिषु तुर्वशेष्यमन्महि ॥ देवातिथेरौपम् । स्थूरं स्थूलं परिमाणतः विपुलं सदित्यर्थः । किं तत् ? राधो धनम् । शतावं शतेनाबानां युक्तम् । कुरुस्य फुरुङ्गनाम्नो राज्ञः । वेपस्स 'त्यिप दीप्तौ' अस्य पचा- वि त्येपस्य । सुभगस्य सुधनस्य सभूतासु दिविटिपु स्वर्गसाधनभूतासु यागक्रियासु या रातयस्तासु । यागाद्भूतेषु दक्षिगालक्षणेषु दानेयित्यर्थः । तुर्वशेषु तुर्दश इति मनुष्य- नाम ततः सप्तमी निर्धारणे,मनुष्याणां मध्ये वयम् अमन्महि मन्महीति यान्नायामप्र । साम- त्तित्पूर्वको लाभो लक्ष्यते । अलभामहि लब्धवन्तो वयम् | स्थूलं निगमप्रसक्तं निराह एकत्र सहिता आभिमुख्येन स्थितामात्रा अवयया यस्य स महानित्यर्थवचनम् । स्थूलप्रतियोगियसनेन अणुपरिमार्ग निराह अणुः अनु स्थवीयाममिति 1-साभूतोऽय . २-गछते च Bc १३-[ ऋ• 3] 'स्थूरं राधः' इत्येव प्रती. ३-एवमश्व B. ४-अनुमत्यन्ता: B. १४-तिथेरापुर ५-पोषणे निमित्त B, C. १५-'वा' इति द्विलिखितम् c. ६-'सुबन्धु' इति नास्ति B. c. १६-कुरहस्य' इति नारित B. C. -रूपे. १७-[धा० १०२६] ८-यमि B. रणमभ्यार्थापिव्याक्तावमि c. १८-पा० ॥111३.] ९-[ अनुपलब्धमूलमिदम् ] १९-'अह इति श्रुटितम् . १. [पा. ७.] ११-धौगभ्य , योगम्य c. २१-याझ्यामत्र. २२-आत्मपरिमाणं B.C, १२-'च' इति नास्ति . २३-'मनु' इति नास्ति B.C. "मने 'इति युक्तम् कम् B.C. Ch २.-'अ' इति शुटितम् B.

·} [ दूतः । जिन्यति अं.६, ख. २२. ( १ ) अ. ६, पा.४, ख.६. अणुः स्थवीयसोऽनु पश्चात ततोऽल्पपरिमाण इत्यर्थः । अनुपूर्वस्याश्चैः क्यिान स्वचीयांस- मन्वश्वतीति भन्यगिति प्राप्त उपसर्ग एवायं कृर्तणत्वलुप्तनामकरणः । लुप्तः क्वचित प्रत्यय उत्तरपद इत्यर्थः । अस्य हटान्तो यथा राम्रति भवं साम्प्रतं काल एवोच्यते । लुसेऽपि मध्यमे प्रतीतिर्वतमान एचोच्यते । भेदाभेदविवक्षाकृतो विशेषः । यथा घातस्पत्यं चतंय इति । कुरु निराह पुरूनसौ पुत्रत्ये गतवान् । राजत्वेन कुलगमनाद्वा कुलीन इत्यर्थः । कुलव्यवस्थागमनाद्वा । शत्रुकुलानि वा जेतुम् । प्रसङ्गादाह कुरैः कृन्ततः शत्रू- नसौ छिनत्ति वा पापाचारानसाधून्या । रमित्यन्यस्यैव रुन्ततेः फर्म या व्याघ्रादि था तदप्युच्छिनत्ति उच्छेद्य था। अनुप्रसक्तं कुलं इंष्णानेप॒धयर्थस्य विकृषितं हि तद् मह- दित्यर्थः । यद्यो हि सनाभयः फुलमुच्यते । दूत इत्यनवगतम् । तत्पुनः 'चाहिष्ठो वा हवानाम' इत्यत्र 'दूतो जवते' इत्येवं त्यारयातमू। जिन्वतीत्यनवगतम् । अत्र फिल धात्वर्थोऽजवगतः । मीणनलक्षणे हि इचिदिविधि इत्यत्र जिन्यतेरपोऽभिप्रायः । उदाहरणम्- समानमेतदुदकमुच्चैयव च ईभि.। भूमि पर्जन्या जिन्वन्ति दिये जिन्दन्त्यमयः । इति प्रसादुत्तरत्र व्याख्यास्यते । इति निरकविवरणसमुच्चये एकादशस्या-[पर्टस्या-] ध्यायस्थ चतुर्थः पादः। [ द्वाविंशश्च खण्डः समाप्तः।] १-कृष्णाने B.c. १२- विकूपित B.C. १-पस न पश्चात् B.C. २-स्यां च (स्थाय: c.) क्वनि B. C. १३-[ ८१२६१६] ३-अवधि प्राते B.c. १४-[ निर• ५/१] जपते . जवपने B. १५-अयं पाठः सन्दिग्धः। १६-योऽभिल. ६-चतय' इति सन्दिग्धं पदम् । १७-[ऋ. ॥६४५1] 'समानमेतदुदकम्' इत्येव प्रतीकम 1 .. ७-'ई' इति श्रुटितम् B. C. -कुलं B.C. ९-शतनसौ . 14-[निह० ७२३ ] गामुत्तर ०. 1.करमित्ययव B.C. ११-अयं कोष्ठकान्तर्गतः पाठो नास्त्यादर्शपुस्तकेषु । ४-पावार्य . ५-कृतौ त्वलुमनाम B.

·1 अ. ६, ख. २३. (४७२) [अमत्रः ऋचीपम अ.६, पा.५.स.१. [ अथ पञ्चमः पादः 1] अर्मत्र इत्यनबगतम् । अमात्र इत्ययगमः । मात्रा परिमाणम् । अपरिमाणो महानित्य थप्राप्तवचनम् । अभ्यमितो वा मिनातेमिनोतेया वधकर्मणः । अभ्यमितः सन् श्रममः उदाहरणम्- महाँ अमंत्रो वृजन विरपा शवः पश्यते तृप्वोः । नाह विठयाच पृथिवी चनेन यत् सोमायो हर्यश्व मन्दन् ॥ विश्वामित्रस्य । इन्द्र उच्यते । महान शरीरेण । अमत्रोमानोऽपरिगामश्च वलेन अंहिसितपूर्वो वा केनचित् । जने घृजनशब्दः क्रियानिमित्तको वलनिमित्तो यान्ती- तमत्यर्थः संग्रामे द्रष्टव्यः । वय॑न्ते यत्र घाणोद्धारस्तस्मिन् व्रजैनवति वलवति या संग्रामे । विरशिविरपणशील आह्वानकृत शबूणाममिभयित ओजो यलम् । किं बहु ? नाड़ विव्याच अहशब्दो विनिग्रहार्थीयत्वादेवार्थे व्यचिप्त्यिर्थः, नैव व्याप्नोति पृथियो वन 'चनेति निपातः स्वार्थे तच्छुते/श्वेत्युपसंग्रहः पृथिवी च घौश्च माहात्म्येन यायाधिया प्यनेनैव घ्याप्नुत इत्यर्थः । यच्छन्दो यदेत्येतस्यार्थे व्यत्ययेन या नपुंसकम् । यदा यं या इन्द्रं सोमासः सोमा हर्यश्वं हरी अश्वौ यस्य तम अमन्दन् मोदयन्ति तर्पयन्ति चेत्यर्थः । ऋचीपम इत्यनयगतम् । अर्चनमृर स्तुतिः तया तुल्यः। भचा सम इत्यवगमः । ऋचा सम इति चास्येनार्थप्रदर्शनम् | याप्यतिशयाभिप्रायेण प्रियते साप्यस्यानाहावत समय भवति नातिरिच्यत इत्यर्थः । उदाहरणम्- इह श्रुत इन्दौ अस्मे अद्य स्तवे पङ्ग्यूचीपमः । मित्रो न योजनेच्या यशचक्रे असाम्या"। -अयं सर्वः पादाम्भात्मकः पाटो ९-पर्यते B. c. मास्ति. 1.-पार्यो c. २-अमात्र "-प्रजनव (प.).ति R. C. ३-रिमाणं B. १२-विरच्छद . ४-त्यर्थः प्रात B. १३-'वि' इति त्रुटितम् B. ५-मिना मिनाते मीनोते. १४-वनेति B.C. ६-[ऋ० ३३३६४] 'म (मा c.) हाँ (हाइ c.) १५-नच्छु (च्छू c.) तेत्याचे ( R.) R.C. अमत्रः' इत्येव प्रतीकम् B.C. १६-घप्यौनव . ७-हिंसतपूर्वो c. १७-[*.1.1२२॥२ ] 'इह श्रुतः इत्येव प्रती. -- (प्र.) जने प्रजन B. C. कम B.C.

·अं. ६, खं. २३. अ.६, पा.५,ख.१. [ऋचीपमः । अनर्शरातिः - विमंदस्यार्पम् । इहास्मिन् यशे श्रुतः प्रख्यात इनः । अस्मे अस्माभिः । अद्य स्तो व्यत्ययेनोत्तमैकवचनं कर्मणि प्रथमपुरुषस्यैकवचनस्य स्थाने, स्तूयते वजी आवृतवत्रः अचीवमः तुल्ययाम्यधिकगुणाध्याहाररूपेण अधिकतास्तुतिरनुवादिनी भवति सा यस्ये. यर्थः। फिच मित्रो न मित्र इव यथा स्निग्धः कश्चित् कस्यचित् जनेषा आकारः स्वार्थे यश इत्येतस्मान्ध परो द्रष्टव्यः । गुणाभिधान कार्यात् तद्वत् सर्वजनेषु स्तोतृभ्यो यष्टभ्यश्च यशवकारोऽत्र । असामि अनाशा अप्रसायि च तत्करोति अनवरतमित्यर्थः । सुसमाप्त वा पर्याप्तमित्यर्थः। अनातिरित्यनवगतम् । धन लीलदानमित्यवगमः | अर्शसशब्दोऽशलीलवाची । असील किम् ? पापम् । कस्मादिति चेत् ? यस्मात् पापवचनं प्रतिपत्तये ऐतिः पापि- प्रस्य दाता । सद्विपरीतोऽनैरातिः। उदाहरणम्-- अनशराति धनुदामुप स्तुहि भद्रा इन्द्रस्य रातयः । सो अस्य काम विधतो न रोपति मनो दानाय चोदयन् "a नमेधस्यार्पम् । अनशेतिम् अपांपैकदानम् उत्कृष्टस्य दातारमित्यर्थः । घसुदा विम- जन्तमेतत् । अश्लीलमक्षरवर्णसामान्यान्निराह अनिमदिति । अश्रयः कोट्यस्ताभिस्त- ददश्रीमान् । तश्चात्र वैषम्योपलक्षणम् । ततश्च विषमहेतुत्वाद् अभिमत विषममित्याह । अधिर्मत सदश्लीलम अश्लील सदर्शराति रीतिनिम अग्लोलेविषया रातिनि यस्य सोऽ- रातिः पापिष्ठस्य दाता तद्विपरीतोऽनशीतिः । वसुनो धनस्य दातारमिन्द्रं होतः उपस्तुहि अन्तरात्मन् वा । किं कारणम् १ यतः भद्रा इन्द्रस्य रातयः कल्याणानि स्तोतृभ्यो -विमन्दस्या . २-अस्मै B. c. B. आत्मान दशात्रि ३-ध्याहारोपेण . १६-आनयंगcि. ४-स यस्येत्यर्थः । समस्येत्यर्थः. १७ अपावक B. C. * 'विनन्त' इसुचितम् । ५-'मित्रो न इति नास्ति B 0. १८-अर्शीमन् R.C. -चकारोह: B. शस्करोऽत्र C. १९-अत्रीमा (म.) B.C. -अनशील. २८-नानि र्दुरात्रिदान ०. ९-दोश्मील वा. २१-लीला विष B. अशील विषमारुतिदनं . १० अशील २२-सोर्शतिः (र्ति c.) B.C. २३-नशानिः . 'अश्लीलमक्षरवर्णसामान्यानिगह' १३-ये रात्रिः B. येत् पत्रिः इयारभ्यापर्यन्त: पाठो मन्त्रन्यास्याया अन- स्तरमेव पटितो युक्तः स्यात् । १४.तर (C.) परीतोदर्श (श B.) रात्रि: B. C. १५-[२०९s ] अराति भात्मनं दसरात्रं | १४-उपस्तु (स्त c.) हि: B. C. ७ असायि B. ११-पावकम् B.C. १२न्यत:

·आ. ६, ख. २३. (४७४) [अनर्वा । यष्टभ्यश्च इन्द्रस्य स्वभूतानि दानानि महदेश्वर्यकारीणीत्यर्थः । यतश्च स इन्द्रः अस्य स्तोतुः काममिच्छाममिलपितायविषया प्रार्थनां विधतो विदधतः परिचरतो न रोपति न कोपयति न हिनस्तीत्यर्थः । मन आत्मीयं पुनर्दानाय चोदयन् सातत्येन दददित्यर्थः। अत्यनवगतम् । अतः अन्येभ्योऽपि हश्यन्ते' इत्येवं वनिपि रूपम् । 'अर्यणस्त्रसा- यनः' इति वचनादन भाषामायः सिद्धः छान्दसत्वादनवर्गतः । प्रतिज्ञास्वातन्त्र्यं चांत्र विवक्षित नागमनप्रतिषेधमा गन्तुः । तथाचाह अप्रत्युतोऽप्रतिगतोऽन्यस्मिन् अन्यमना- श्रितः स्वतन्त्र इत्यर्थः । उदाहरणम्- अन्वणि पृषभं मन्द्रजित बृहस्पतिं वर्धया नव्य॑मः । गाधान्यः सुरुचो पस्यं देवा आरणन्ति नवमानस्य मी: "॥ अगस्त्यस्यार्पम् । अनर्वाणमगतमन्यं प्रत्याश्रिततया अपराश्रयमित्यर्थः । पेमें वर्षि- तारम् । मन्द्रजिह्न मन्द्रयतिरर्चतिकर्मा जिह्वेति थाङ्नाम । मन्द्रा जिह्वा वाग्यस्य स मन्द्र- जिह्वस्त स्तुत्यवाचमित्यर्थः । मोदनवाचं या सर्वे हि गृहस्पतेः स्तनयित्नुलक्षणां वाचमुप- श्रुत्य मोदयन्ते । अत एवंगुणं बृहस्पतिं वर्धय स्तुहि अन्तरात्मन् । कीदृशं वृहस्पतिम ? नव्यं नवनीयं स्तुत्यम् : स्तुतिरूपैः । यस्य वृहस्पतेः किम् ? उच्यते । गाधान्यः गाथा गाथेति पाङ्नाम सा चार्थसामात स्तनयित्नुलक्षणा तां दर्शयति प्रेरयति गाथाल्यस्तनत इत्यर्थः । सुरुचो विद्युपतया सुदीप्तः। यस्य देवा आशृण्वन्ति आभिमुरयेनाकर्णयन्ति । नवमानस्य तनतेः शब्दकर्मणश्छान्दसमेतद्रूपम् । स्तनयित्नुलक्षणं शब्दं कुर्वतः । नच फेवर मनुष्या देवा मनुप्याच। अधया गाथाः स्तुतयस्तासां नेता गृहस्पतियोतीः । कुत एतत् १ पुरोहितत्यात् । १-विधतः' इति नास्ति B.C. १३-[*. १९९.1] भनर्वाण' इत्येव प्रती- २-हिनस्ति व्यर्थःc. ३-पुनर्ददनाय c. ४-चोदयत् B.. ५-[पा० ॥२७५ ] श्यते B.S. १९-वाइनामा भात्मा B. पानात्मा C. ६-इत्येव रूपं पनिरूप B. इत्येवं पनिरूप c. १७-त' इति नारित B. जिततं . ७-[पा• ६२७] असावनं च B. C. १८-अप्रैक 'गाया' इति पदं व्यर्थमेव ~पचनात्र B. बबना दत्र तभा इत्युचितम्। १९-'' इति श्रुटितम् c. 'दयति' इति पाठे सत्यत्र कदाचित् 'नयति' इत्येव मूलपाठः स्यात् । २. मनुष्या देवा' इति त्रुटितम् c. १२-महाश्रित: B.C. २१-गायानीः' इति युक्तं स्यात् । कम् B.C. १४-पि वृषभं . १५-रचयति क B. ५-वगतम् B. "-अत्रभृत: B.C.

·अ.६, ख.२३. अ.६,पा.५,ख.१. (४७५ ) [असामि ४ । 'वृहस्पतिहि देवानां पुरोहित आसीत्' इति श्रुतेः । तस्य गाथान्यः सुदीप्तेरित्यादि समानम् । नवमानस्य स्तुवत इत्येवमितिहासदर्शनेन व्याख्येयम् । अनर्वाणमप्रत्युतमिति पाठः । अनर्वमित्यपपाठः। असामीत्यनवगतम् । अत्र च सामिशब्द एवानवगतो यत आह सामिप्रतिषिद्ध- मसामीति । सामोति फस्मात?.स्पतेः समाप्त्यर्थस्येति केचित् । तेन सामि समाप्तम असमाप्त चोच्यते तस्या नञ् प्रतिषेधः ततश्शसामि असमाप्तमित्यर्थः । अथवा न सामीति । किं तर्हि ? सुसमाप्तमिति पाठान्तरेणार्थमाह । उदाहरणम्- असाम्योजो बिभ्या सुदानवोऽसामि धूतयः शर्वः । ऋषिद्विपे मरुतः परिमन्यव इधु न राजत द्विषम् ॥ कण्यस्य । असामि असमाप्तमनन्तमित्यर्थः । सुष्टु घा समाप्तं महदित्यर्थः । भोजः शारीरे चलं विभृष यूयं धारयथ हे सुदानवो दानुशन्दो दातृवचनः 'ताभ्यामन्यत्रोणादयः' इति वा साधनवचनो वा तेन साधनदातारः शोभनदानव इत्यर्थः । नच केवलं शारीर- मेव बलम् । किं तहि ? असागि असमाप्तमेव । हे धृतर्गः छान्दसत्वात् कर्तरि द्रष्टव्यः कम्प- यितारः शत्रूणाम् । शवः सेनालक्षणं बलम् अपिच पलं तादृशमेव द्विर्धनापि यलेनापेता यूर्यमित्यर्थः । यतश्चैवमतो प्रवीमि ऋषिद्विषे शेषमेततप्रभृतीनामृपीणां द्वेष्ट्रे हे महतः परि- मन्यवे मन्युरिति क्रोधनाम परिगतः प्राप्तो मन्युर्यन स परिमन्युस्तस्मै परिमन्यवे नित्य- कुद्धायेत्यर्थः । अथवा मन्युमन्यतेसिकर्मण इति मन्युशम्देन दाव्यिने । परिगन- दीलया। गल्दयों इत्यनवगतम् । गालनेन इत्यवगमः । उदाहरणम्- [इत्येकादशस्या-(पष्ठस्या-) ध्यायस्य त्रयोविंशः खण्डैः ।] १-'बृहस्पतिह वै देवानां पुरोहितः [ ऐत. बा. --सूयमि c. ८१२] ९-ऋषिविद्वेपे B. c. २-सानीति B. 'सामीति' इति श्रुठितम् . 10-अयं पाठः सन्दिग्धः। ३-'इति' इति नास्ति 0. ११-सिरिमशः ४-[ऋ० १॥३९।१०] 'असाम्योजः' इन्येव प्रती-१२-अयं तृतीयान्तपाठश्चिन्यः । तृतीयान्तपाठेऽपि 'दीरया' इति स्यात् । ५-ल्य' इति पुटितम् . [पा. ७५] १३-गल्दया' इति श्रुटिवम् ०. ६-सूतय: B.C. -द्विविधेः' इति युक्तम् | १४-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डसमाप्तिनिर्देशो न -यलेनोपेताः' इति युक्तं स्यात् । कम् B.O, दृश्यते ·(४७६ ). [गलया अ.६,ख, २४. अ.६, पा.५, ख २. [अथ चतुर्विशः खण्डः] मा वा सोमस्य गल्दया सदा याचनई गिरा। भूणि मृग न सर्वनेषु चुधं क ईशान न याचिषत् ।। मेधातिथेः । मा इति प्रतिपेपरचुक्रुधमित्याख्यातेन सम्बध्यते । सततयामा हि लोके क्रोधहेतुत्वेन प्रसिद्धा। यतो प्रवीमि सदा याचन् अपि शब्दलोपो द्रष्टव्यः, त्वा त्वां सर्वदा याचन्नपि अई मा चुक्रुधं भूणिमिव भूणि मृग न भूणि भ्रमणशीलं मृर्ग सिंहादिर्क यथात्मविनाशाय फश्चित् फ्रोधयते तद्वत् । न चाहमात्मवधायैय याचे। किं तर्हि ? सोमस्य गल्दया गालनेन क्षारणेन प्रदानेन पूरणेन तृप्त्यर्थः । नच गल्यै केवलया। किन्तर्हि । गिरा गीत्या च स्तुत्या चे फारणेन । यतोऽहं सवनेषु यज्ञेप्यभिपवेषु सोमं प्रयच्छामि स्तौमि अतो नित्ययाचकोऽपि सन् मा चुकुधमित्यर्थः । ईशानमित्यादियों- न्तरोपन्यासः। कोनामाऽसावीश्वरंन याचयिष्यत इति । एवमस्य सोमसम्बन्धात् गल्दा- शब्दस्य गालनार्थत्वमुपपन्नम् । अस्यैव च पूरणार्थत्वं पूर्यमाणधमनीयसम्बन्धात् स्पएयिष्यन्नुदाहरणान्तरमुप- न्यस्यति स्म वामदेवस्य- आ सा विशनिवन्दव आ गल्दा धमनीनाम् । आविशन्तु त्यामिन्दवः सोमाः। किं स्तोकाः ? नेत्युपते । आगल्दा धमनी- नाम् । धन्यो हि प्रीयानाड्य उच्यन्ते । आगलनात् पूरणात् । कण्ठेनादीनां यावत्ताव- दापूर्णत्वात् । गालितुमारब्धा इत्ययोऽस्य शेपः । रसेन मे रख पृण वाजिनो मे यज्ञ बहानि 'इति । अस्यार्थः। रमेनोद वृक्ष्याख्येन मे यदर्य पार्थिवमुदकं पृण आपूरयेत्यर्थः। किञ्च याजिनोऽन्नयन्तो देवा मे मम स्वभूतं यज्ञं प्रतीति शेषः, पहान् घहन्तु प्रापयन्तु । कम् । १-भादर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डारम्भनिर्देशो न दृश्यते। ८-१ इति त्रुटितम् ०. ग्णं सान्मुप B. २-०८।।।२०] 'मा त्वा सोममा इत्येव {आपस्तम्पनौतसूत्रे ८.५...मानपीतात्रे प्रतीकम् ॥.c. 1.५.२.१८] 1.-मिन्दवदसोमाD.C. 11-भयो हि B.. ११-कर्णनाडीनic. .-.'तप्रये.' इति पुतं स्यात् । ११-आपस्तम्बश्रौतसूत्रे ८.५... । मानवप्रौतसूत्रे ४-गर (म.) येन B.C. 1.७.१..] ५-सत्या चकारेगन । १४-अत्र वाजिनों' इति युक्तं सत्। ६-दिर-तार्थान्तये . ५-गलनार्थमुप स. १५-येषाम B.. ३-यज्ञा.सन्दा.

·अ.६,ख.२४. अ.६,पा.५,ख.२. (४७७ ) [गल्दा । जल्हवः सामथ्र्यादात्मानम् । वाजिनश्च यामागच्छन्त्वित्यर्थः । यर्श वान्तं प्रापयन्त विध्नेन समापयन्त्वित्यर्थः। नानाविभक्ती तुशब्दो विशेषणार्थः । उदाहरणद्वयेपि गल्दाशब्दस्य पूरणार्थत्वमधि- शिष्टम् । इयांस्तु विशेषः । पूर्व तु तृतीयान्तं स्त्रीलिङ्गम् । उत्सरत्र पवन्यन्तो नपुंसक- लिङ्ग इति। तत्र विभक्तिदप्रदर्शनपुरस्सरम आगल्दादिति पूरणार्थतामेवभाष्यकारोदर्शयति। जल्इव इत्पनवगतम् । ज्वलनवर्णहीना इत्यक्षरवर्णसामान्यादवगमः । उदाहरणम्। [इत्येकादशस्या-(पष्ठस्या-) ध्यायस्य चतुर्विशः खण्डः। •प्रापयन्' इति युक्त स्यात् । 1-आविग्रेन B. २-विभक्तिः (कि..) B.C. ३-गल्दशन्द B. गलदाशन्द . ४-तत्रो विम . ५-आदशपुस्तकेष्वत्र खण्डसमाप्तिनिदेशो न दृश्यते।

·(४७०) [जल्हवः । बकुरा अ.६,ख.२५. अ.६,पा.५,र.३. [अथ पञ्चविंशः खण्डः । न पापासो मनामहे नारोगासो न जल्हवः । यदिल्विन्द्र वृषण सर्चा सुते ससाय कृणवामहे ॥ हस्तो नाम तस्यार्पम् । न पापासो वेदग्रहणोद् यस्योत्तरफालं च यथाशोन ब्रह्म- चर्यस्य कृत्स्मस्य वेदाध्ययनस्य चात्मरूपस्य च तपसोमावान वयं पापा' इति मनामहे मन्यामहे । स्यादेतत् सत्यप्येतस्मिन् निर्धनत्यानित्यकर्मविलोपात पापा पवेति । एतच न । यतो नारायासो दानं मनसि भावानाधना. यो हि स्वभावान राति स निर्धनो न वयम् । स्यादेतत्, सत्यप्यधिकारेऽनाहिताग्नित्वात् पापा इत्येतदपि न । यतो न जल्हवो नापि ज्वलनेन हीना । यद् व्यत्ययेने नपुंसकैकवचनं पुंसो बहुवचनस्य स्थाने यस्मादर्थे,पाप एंव वयं यस्मादा इन्नू पदपरणो, इन्द्र वृषण वर्षितारं सचा सह सर्वः महत्विग्भिः सुतेऽभिपुते सोमे यष्ट्रयष्टव्यत्वलक्षणेन स्तोतृस्तुत्यत्वलक्षणेन च संप्येन सखाय कृणवामहै फुर्मों यजाम स्तुमश्चेत्यर्थः । एवं विहितानुष्ठानेन प्रतिपिद्धवर्जनेन च परितुष्टात्मा भार्गव ऋपिरित्थमवोचत्। बकुर इत्यनवगतम् । भास्करो भयरो भासमानो वतीति चेत्यवगमः । उदाहरणम- [इत्येकादशस्या-(पष्ठस्या.) ध्यायस्य पञ्चविंशः खण्ड.1] १-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डारम्भनिर्देशो न दृश्यते । ९-'न' इति त्रुटितम् B. C. २-ऋ० ८ १६011] 'न पापास' इव | १०-पुसा बहु B, प्रतीकम् B... ११-वावा ये क्य. 'तस्याप' इत्येव ५. अत्र 'भो नाम तस्यार्पम्' | १२-उदरे । इदूरे c. इति युक्त स्यात् । १३-वृष्ण । Y-79737 BC, १४- सोमेषु ०. ५न्यायस्पस्य B. १५-सख्येन B. -तपसोऽभावा B. १६-दृप्यतीति B व्यतीति . -निन्धनत्वा D. C. १७-भादशेपुस्तकेष्वत्र सण्डसमाप्तिनिर्देशो -रातिः सनि (नि B.)न्ध (पन्ध B) न Bc. दृश्यते। न ·अ. ६, ख..२६. अ.६, पा.५, ख.४. } (४७९) [ अथ षड्विंशः खण्डः। यत्र वृकेणाविना षपन्तेप दुहन्ता मनुपाय दस्रा । अभि दस्युं वकुरेणा धमन्तोक ज्योतिथुरायीय । फक्षीवत आर्पम् | यवग्रहणमत्र प्रदर्शनार्थम् । ययादि धान्यम् । वृकेण को लाग- लमुच्यते लागलेन । हे अश्विना अश्विनौ पन्तों चपन्तौ इपमित्यन्ननाम तहेतुत्वादत्र घृष्टयुदके वर्तते । अन्नहेतुभूतं च पृष्टयुदकम् । दुहन्ती दुहन्तौ क्षारयन्तौ सर्वस्य मनुष्य- स्यार्थाय । दस्युमुपक्षपयिता रक्षःपिशाचादिकम् । श्रेण भास्करण वीसेन भयंकरेण चौ भासमानगमनेन ची । केन ? सामर्थ्यात् स्वेनायुधेन ज्योतिपा वा धमन्ता धर्मतीति वधकर्मा अभिनन्तौ । उरु विस्तीर्णमात्मनो ज्योतिस्तेजः प्रभावलक्षणं चक्रथुः कृतवन्तौं युवाम् । आर्याय आर्यजनार्थाय यवनदृष्टिदोहनदस्युहननैत्रिभिः कर्मभिर्महाप्रभाषौ युयां जातौ साधूनामनुग्रहामित्यर्थः। अधिकपदनिरुतम् । वृको विवर्तनाद् भूमेः । 'भूमि भूमिशयांश्चैव हन्ति काष्ठमयो- मुखम' इति अभिधेयप्रसङ्गात लाङ्गलमाह लगतेर्लगिः सङ्गे, सऑति हि तद्भूमौ । शह!ल. वद्वा पुच्छसादृश्यात् । लाङ्गलमत्र हलमभिप्रेतम् । माया तहत् । प्रसङ्गात प्राण्यांना 'निराह लगतेः, लग्नं हि तत् पृष्ठस्यान्ते गोगययाश्चादेर्भवति । लिङ्गतेर्वा खलत्यात् । लम्बो दीर्घत्वात् । ज्योतिषा बोदकेन वेति। केचिद् धाशब्दं चार्थे वर्णयन्ति ज्योतिषा चोद- फेनेति च । अरिशब्दादीश्वरवचनादपत्ये तद्धित इस्याह ईश्वरपुत्र इति । १-भादर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डारम्भनिर्देशो न दृश्यते । | १५-यव पदन वृष्टि B C. २-[भडक १ । ११७ । २१] यवं तृण' इत्येव | १६-पृकोपिकत c. प्रतीक B.C. १७-[अनुपलब्धमूलमिदन] ३-लवमह १८-लगे सद्दे' [पा..] ५-पचन्तापवन्तौ B. १९-अत्र 'सजति' इति युक्तं स्यात् । (-'दुहन्ता इति नास्ति B. २.-लांगलेवाही B.C. ७-'दुइस्तों' इति नास्तिं . २१-लांगूलमत्र B.C. ८-प' इति नास्ति . २१-सन्टिम्पमिदं पदम् । काचिदन 'मात्रया' ९-'दीन' इति धुटितम B. इति पाठः सात् । परिमाणेन उत्सहशामित्यर्थः । २१-लड़तेवा' इति मुद्रितनिहत्तमूले पाठः। १२-ज्योतिषो पा (वा c.) हि B. C. २४-शन्दधा B. c. १३-धमनीति B.C. ४-अर्याय . २५-'बोदकेन चेति' इति युक्त स्थान् । । ४-धानम् B, १.-पटBC. ११-पा B.

·य.६,ख.२६. (४८०) [बेकनाटांन् । म.६, पा.५,ख.४. वेकनाटोनित्यनवगतम् | खलुशब्दो वाक्यालङ्कनरार्थः। फुसोदिनो पृद्धिजीविनो याधुमिका वा अभिधेयाः । द्विगुगकारिंग इत्यादयोऽवगाः। वे इति द्विशब्दस्यार्थेऽपनंशो हः। एक कार्षापणमृणिकाय प्रयच्छन् तौ द्वौ मां प्रतिदातव्यावित्येवमाभिधेयेन दर्श- यति। ततो द्विशब्दादेकशब्दान्नाटयतेश्च वेकनाटां पतत् । एतेनाह द्विगुणकारिणो पा दायिनो वा द्विगुणं कामयन्त इति पेति। उदाहरणम्- कदू महीर अस्य तविधीः कई वृत्रघ्नो अस्तृतम् । इन्दो विश्र्वान् धेकना, अहह उत वा पणीरभि ॥ प्रागांयस्य कलेरापम् । कर छान्दसत्वात् किमः फादेशः फत् क्यच । उकारः पर्द- पूरणः। महोः अष्टा इति तविपीविशेषणे पते । तविषीति घलनाम । तेनायमर्थः । महान्त्य- पितानि अनमिभूतपूर्वाणि अस्येन्द्रस्य स्वभूतानि पलानि मेनालक्षणानि । के? उकारो चौकाराथें । फ्त या वृत्रमः त्रस्य हन्तुः । अस्तृत स्तृणातिर्वधफर्मा अहिंसितपूर्व फेनचित् शारीरं यलम् । अत्रैकवाक्यतायै उकानां यलानामप्रतिनिर्देशार्थों यच्छन्दोऽ- प्याहार्यः । यः शारीरसेनालक्षणैर्वा यलैरिन्द्रो विश्वान् सर्वान् बेकनाटान् धाधुंपिकान् । तेषामेव विशेषणम् , अहः महाशब्देनात्र अहां हेतुत्वात् सूर्य उच्यते । तं ये पश्यन्ति ते सूर्यः । ननु सर्व एव सूर्य पश्यन्ति ? उच्यते। विशेषणार्थमेतत् । इहव जन्मनि पक्ष्योते जन्मान्तरेऽपि न द्रक्ष्यन्ति पापकारित्यात् क्रिमिस्थावरादिप्राप्ताः । अथवा इमन्येवाहानि' ऐहलौकिकान्येव पश्यन्ति न पारलौकिफानि । हएप्रधाना नास्तिकास्ते अहर्देशः। उत उतराद पवार्थे । फशिम्दात फर्मवचनात् परो द्रएव्यः। फर्मणेवानुष्ठानेन संगीन पणि- जय पणिस्साशान शूद्रकल्पानित्यर्थः । तथाच स्मरणम्- ·{अभिघेत अ.६,पा.५,ख.४. विनाश- गोरक्षकान वाणिजिकास्तों कारकुशीलवान् । प्रेप्यान् वाधुपिकांश्चैव विनाशूद्रवदाचरेन । अयुपसर्गश्रुतेर्योग्यक्रियापदमध्याजहार भाष्यकारोऽभिभवतीति यतीत्यर्थः। अभिधेसनेत्यनवगतम् । अभिधावतेत्यवगमः । उदाहरणम्- [इत्येकादशस्या-(पठस्या-) ध्यायस्य पड्डिशः खण्डः।] १-वाणिजकान B.c. २-तथा' इति त्रुटितम् R. ३-[मनु० ८ । १०२] ४-अत्युपर ग . ५-घेतेनेत्यवगतम् . ६हि धावते R.. ७-आदर्शपुस्तके वत्र खण्डसमाप्तिनिर्देशो दृश्यते ।

·अ. ६,ख. २७. (४८२ ) [अहुर [अथ सप्तविंशः खण्डः।। जीवालो अभि धेतनादित्यासः पुरा यार । कई स्थ हवनश्रुतः ॥ पेः समन्दपुत्रस्य मत्स्यरूपस्यार्पम् । मत्स्यनामैय या । यतो धीवरेण जालेन गृहीता आदित्यानित्यमाहुजीमानो जोवन्तोऽस्मान् अभिधेतन अभिधावत रक्षत मोचयते. त्यभिप्रायः । आदित्यासो हे आदित्याः पुरा हयान प्रास्सनधायावत्याऽनेन धीवरेण मर्यामह इत्यर्थः । कद हशम्दोऽनुराब्दस्यार्थे स चा खेदे द्रष्टव्यः । यतो व्याचरे फ्य नु स्थ येन शृणुर बिलम्बमाना या । इनर्धेतो हे आर्तानामाह्वानस्य थोतारः। मत्स्यानामित्यार्थफयनमाभिव्यक्तये प्रदर्शनं चेदमन्यत्राप्यर्थाभिव्यक्तये । आ दर्शनीयमिति आसम्बन्धेन प्रसकं मत्स्यं निराह मधुनि स्पन्दत इति । मधुशब्दात स्थतेच मत्स्या इति । मौयन्ते दृष्यन्त्यन्योऽन्यं भक्षणायेति वा मदेर्भक्षयतेच मत्स्या इत्यर्थः । जाला यास्मात् जले चरति भवतीति तद्धितार्थः । भर इत्यनवगतम् । तत्रांहुाख्यातः । 'अहतिश्चांहश्चांहुश्च हन्तेः' इति। ततोऽहु- शब्दात् पापश्यनाद रो मत्यर्थे। अहवौनित्यवगमः। अस्योदाहरणे प्रदर्शयितव्ये । एतत्समानार्थस्य सारूप्यप्रसङ्गाद् अहरणशब्दस्य तायनिगमं दर्शयति कृण्वनहरणादिति। उदाहरणम् त्रितः कूपेऽवंदितो देवान् इवत ऊतये। तच्छुभाव वृहस्पतिः कृण्वभहरणागुरु वित्तं मे अस्य रोदसी "॥ फुरसस्य त्रितस्य वार्पम् । त्रितो नामर्पिः कूपेऽवहितोऽयोनिहितः पतित इत्यर्थः । -आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डारम्भनिर्देशो -दशनीति ०. ९-'मधौ स्यन्दते' इति मुद्रितनिरुक्त पाठः । २-[8. ६५] 'जीवानः' इत्येव प्रतीकमB.C ..-'ति' इति त्रुटितम् ।. ३-अत्र 'जीवतोऽस्मान्' इति युक्तं स्यात् । ११-मायनिसा हृष्य B... १२-अत्र 'जाल' इति सार। ५-प्रासनताया c. अय पाटः सन्दिग्धः । अत्र | 12-निरु० ४ । २५) निश्ाइवाय B. C. दशविर 'भाग्दननात यावनानेन' इति पारी १४-अंहस्पतीयव B. +-मार्यामह' इति युक्तं स्यात् ।। १५-अरशदल B. ६-राचा १० ।।०५।१७ 'त्रितः कूपे' इत्येव -न श्रुतेः हे अत्तानामावानस B. न रश्यते। ४-धात् R.C. भवेत्। प्रतीम B.C, ·अईस. २७. [ अहुर देवान् हवत ऊतये अत्र लुङ् द्रष्टव्यः, आहूतवान् । यदि धा कुत्सस्येदमार्य ततो विरुद्ध एव परोक्षरूपेण प्रथमपुरुषनिर्देश इति व्याख्यातम् । अहं त्रितो नाम देवानाहूतवानित्यर्थः । किमर्थम् ? ऊतये सूकायुक्तोनिहासप्रदर्शिते मानसे यज्ञे सोमेन प्रदर्शिते तर्पणाय पाल- नाथ वा आत्मनस्तदा भयान शुश्राव श्रुतवान बृहस्पतिः कृण्वन् होता वयं शतृप्रत्ययो द्रष्टव्यः । मयोजनस्य च हेतुत्वेन विवक्षा। किम सामाद रक्षण वा उत्तार या । किम्?सामर्थ्यात् कियासामान्यवचनस्यात् करोतिरत्र रक्षणार्थ उत्तारणार्थों वा रक्षितुमुत्तारयितुं चेत्यर्थः । अंहूग्णाद् अहरणोंऽहुँरान्निरुक्तः । अंहुर एयाहरणः स्वार्थिको नशब्दस्तद्धितो दीर्थत्वं च छान्दसत्वात् । इतिहासप्रदर्शितपापकर्मणो वृत्रकोत् तृणकण्टकर्कादिभिरुद्वेग- करेरावृतानन्धपाहा । उस क्रियाविशेषणमैतत्, विस्तीर्ण रक्षितुमत्तारयितुं वा चिर- फालमित्यर्थः । वित्तं मै अस्य 'विद शाने' श्रवणेन यज्ञानं तदिह नाभिप्रेतम् ।अस्येत्यति- सग्निहितत्वात स्तोत्रस्य प्रतिनिर्देशः । द्वितीयार्ये पष्ठी । शृणुतं ममेदं स्तोत्रमित्यर्थः । अथवा अस्येति दुःखम् । विज्ञानेन चात्र तत्पूर्वकमुत्तारणं लक्ष्यते । तेगार्थानुग्रहस्वभाव- फतया मामितः पादुत्तारयतमित्यर्थः । हे रोदसी द्यावापृथिव्यौ । इदानीमहुरस्योदाहरणमाह- सप्त मर्यादाः कवयंस्ततक्षुस्तासामेकामिद यहुरो गोद । आयोई स्कम्भ उपमत्यं नीळे पधां विसर्गे धरणेषु तस्थौ ॥ त्रितस्य । राम प्राधान्येन सप्तसंख्याका मर्यादा अनतिक्रमणीया व्यवस्थारूपास्ते मर्यादाः । कवयो धर्मविछो मेधाधिन ऋपयो वेदा एव वा । ततक्षुः कृतवन्तः । ऋषिपः नित्यत्वात्तासामनुष्ठितयन्त इत्यर्थः । व्याकृतवन्तः । तासामेकाम् इदप्यर्थे तासांमध्ये एका- मपि । अमीत्ययं गादित्येतेन सम्बध्यते । एकवाक्यतायै यत्तच्छदावध्याहायाँ । योऽभ- गाद अभ्यगाद अभिगच्छति अभिकामतीत्यर्थः । सोऽरोहस्थान पापचानित्यर्थः । १-सन्दिग्धमिदं पदम् । अत्र कदाचित 'तदादान' ८-[धा० १ १५४] इति पाठो भवेन्। ९-यज्ञान D. यज्ञान 0. २-अत्र 'कुर्वन्' इति पाठः स्यात् । १०-शृणुतं' इति नास्ति । ३-रणादुत्तरो निरु रणाहुरो निरु . ११-१. १०५।६] सत मर्यादा इन्गेर ४-अंकुरण एवा हरणादः (दc.) B. C. प्रतीकम् 3.. ५-धकान B. ११-सामामिदमेकमप्य 1. तामाकमिदमप्य , ६-'मटकादिरुद्वेगक' इति श्रुटितम् . 1-अप्रगान . । ७-दग्धरूपा दाI.C.

·घतः #.६, ख. २७. (४४) अ.६,पा.५,ख.५. परस्यास्य सम्बन्धार्थ शेषोऽध्याहार्यः। यः स्तुता एता अभिगच्छति स इह लोके तावदयोमनुष्यस्य सर्वस्य स्कम्भः स्कम्भभूत आश्रयो भवति, प्रायेणोत्तरफालमपि परलोके उपमस्य कृत्स्नस्य जगत उपनिर्मानुरादित्याख्यस्य आन्तरपुरुषस्य नोडे नीदस्था- नीयमण्डल इत्यर्थः । पधाम् उदकमपि पाथः, उदकानां चा वृष्टयाख्यानां विसर्ग विसर्जने. ऽन्तरिक्षे धरुणेषु उदफनामेदम्, उद्वेषु चन्द्रमण्डलरूपेषु चन्द्रमण्डल इत्यर्थः । अनेकाधि- फरणश्रुतेः सामानाधिकरण्यानुपपत्तेश्च विकल्पः, इह वैह या स्थाने तस्थौ तिष्ठति आस्त । यद्यपि विहितानुष्ठानस्यैवैतत् फलं तथाप्यतिक्रमहेतोरधर्मस्य प्रतियन्धुरमायेन सामान्येनोक्तान विशेषेणेत्यत आह स्तेयं सुवर्णस्य तल्पारोदणे गुस्स्त्रीगमनं भ्रणहत्या प्राण- गर्भस्थ व्यापातनं तस्येत्यादिना एषामेव संपादनमभिप्रेतम् । पातके महापातकविषये भट्टतोयम् अन्तश्चन मिथ्याभिशंसनमित्यर्थः । चते इत्यनवगतम् । सत्त्ववाचि प्रथमान्तं बलादतीत इति वाक्यस्यार्थे पदम् । चल- शब्दादततेश्च यतो दुर्घल इत्यर्थः । अभ्यस्तु यतेति निपातोसत्ववचनोऽव्ययम् । यत आह निगतः वेदानुकम्प्योरिति । तत्र निपात इति पदजात्यवधारणम । निपातत्वादनवगतमने- कार्थे च । खेदो दुःख मानस मनुकम्पा दया तयोर्वर्तते । 'चादयोऽनुदात्ताः' इत्यपबाद- वचनाद नुदात्तत्वम् । उभयारेकमुदाहरणम् । [इत्येकादशस्या-(पठस्या-) ध्यायस्य सप्तविंशः खण्डः ।। १-यस्तु ता . अत्र 'यरतु न एता इत्येव युक्तः ७-अपालके BC पाठः स्यात् । अभिगच्छत्तीत्यस्य अनुतिष्ठती- ८-अनृतोऽन्यं R, C. त्यर्थे 'यस्तु ता एता' इत्यपि पाठो युक्तः ९-चक इत्य. संभवति । यस्तु ता एताः सप्त मर्यादा अनुति- १०-कम्पपादयतोर्वत र. कम्पपादयाल वति पालयतीत्यर्थः। ११-[फि• सु• ४१६] स. तत्वं वेदे (दा c.) २-गच्छन्ति B.c. त्याचपवाद B. C. 'निपाता आयुदात्ताः' [फि. ३-विले विलस्थानीये B. सू. १२] इत्युत्सर्गेण निपातानो सर्वेषा- ४-श्रुतः सा (स ) मा s, c. मायुदात्तत्वे प्राप्तेऽपवादसूत्र चादय इति । ५-विकल्पद , co १२-आदर्शपुस्तकेम्वत्र खण्डसमाप्तिनिर्देशो ५-सप (पा.) दन Rc. न दृश्यते।

·। २१ ततो' इति युक्तम् । २२-यनaff ५-३.१011011२] तन्ना तन्वां (B. C.) १७-प्रततीरिय B.C, B.C. अ.६, ख.२८. यतः । वाताप्यम अ.६.पा.५, स. ६. [ अथ अष्टाविंशः खण्डः ।। वतो वतासि यम नत्र ते मनो हृदयं चाविदाम । अन्या किल खां कक्ष्येव युक्तं परि घजाते लिर्बुजेर वृक्षम् ॥ यमीयमसंवादे यमी यमं कामयमाना 'तन्या मे तन्वं सं पिपृधेि' इति 'न या उ ते तन्वा तन्वं सं पिपृन्याम्' इत्येवमन्तेन प्रत्याख्याता सती सेप्यमाणा यममुपालभते स्म । बतो वलादतीतः परियजते वत हि कष्टं दुर्वलोऽसि यम । नैव एयशब्दश्वार्थ नचं ते तव मनो हृदयं च परमार्थम् अविदाम मनसो हृदयस्य निश्वयस्य वाविज्ञानात् । फेन फारणेन दुर्बल इति न विज्ञानीम इत्यर्थः । अथवा सशिरःकम्पभूमेरेङ्गुलीतर्जनमाह औः शातम् । भन्या किल कापि स्त्री ला कश्येव यथा कक्ष्याश्वस्य हस्तिनो रज्जुमात्मना संबद्धमय हस्तिनं वा परिष्वजते तद्वत् परिष्वजीते लडथै पञ्चमः परिबर्जते । लिबुजे द्वितीयोपमा । लिबुजा पैंतर्तियल्लीत्यर्थः । सा यथा वृक्ष सर्वात्मना वेष्टयेत् परिप्यजेत तद्वत् । अन्यस्यामपि सौभाग्यगुणेन गर्वितायामङ्गनायामासक्तहृदयत्वाद् दुर्घलोऽसीत्यर्थः । लिवुजाशब्दं निगमप्रसक्तमभिधेयतोऽभिधानतश्च निराह प्रततिरित्यभिधेय या तत्पुरोवात एतल्लीयते विभेजतीति शब्दनिर्वचनम् । श्लिप्यन्तीति मन्दिलं वेश्यन्तीत्यर्थः । पर्यायप्रसक्तमाह तिर्वरणाच्चत्यादि । घरणादाच्छादनात् ततनाचयनात् । पृणोतेस्तनोते- चिनीतेश्च त्रयाणामप्यर्थस्य समवायसम्भवात् त्रिधातुजमित्यर्थः । वाताप्यमित्यनवगतम् । उदकं पृष्टिलक्षणमभिधेयम् । वातः पुरीयात एतद् पृष्टय. दकमाप्याययति । तते यात आप्यायनोऽस्येति वाताप्यायन इत्ययगमः । गथया बातों १-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डारम्मनिर्देशो न दृश्यते । २-[ ऋ० १०11०11३ ] 'वतो बतासि' इत्येय १०-अपि दामनसो B, CC प्रतीकम् B.C. ३-यमकोमय . ४-[ऋ. १०1०1१] तया ( त्या B.) गे तन्वां सं (स: B.) विन्धि (विपद्धि B.) ९-'च' इति नास्ति B.C. ११-भूमेरा (दा 0.) गुली 11.0. १२-अज्ञातं B. आशात c. *-'रज्जुरामना' इति युक्तम्। १३-परिवजते B. १४-'ज' इति मुटितम . १५-लियुषेव I.c. १५-प्रतनी यल्ली B.C. G १८-बात: पुरोवात सं वितच्याम् B. १:-विभुजतीति I.C. २०-"चिनोतेः' इति नास्ति B. ७-दतीनं B. ६बल: B.C. ८-'में इत्येव B. c.

·अं.६,स. २८. ( ४८६ ) [घाताप्यम् | चाकन अ.६, पा. ५, ख.६. यदाप्याययति तेन वातेने तदायायत इाने कर्मोपपदस्थप्यायतेरासूर्यस्य कतरि प्रत्ययो द्रष्टव्यः । उदाहरणम्- नू नो रयिमुप मास्त्र नृवन्त पुनानो वाताप्यं विखश्चन्द्रम् । प्र वन्दितुस्दिो तार्यायुः प्रातमझू धियावमुजंगम्यात् ॥ नोधेस आपम् । सर्वाः सौम्याः पापमान्य इति सोम उच्यते । ५ नः नु इति क्षिप्र. नाम क्षिप्रमस्माकम् | यिं धनम् । उपमात्र उपनिमिमिश्य कुरुष्व अस्मभ्यं देहीत्यर्थः । कदशम् ? नृवन्त नृभिः परिचारकमनुष्यस्तद्वन्तं पुननिः पूयमानस्त्वम् । नच केवलं रयिमेव । किं तर्हि ? वातायम् उदकं वृष्टिलक्षणम् । विश्वेश्चन्द्रं चन्द्रश्चन्दतेः कान्तिकर्मणः । अथवा 'चदि आल्हादने' 'इत्यस्य । ततश्च विचन्द्रमिति प्राप्त 'हस्त्राचन्द्रोत्तरपदे मन्त्र' इति सुट् सर्वकान्त हादक था। प्रशब्दस्तारीत्याख्यातेन सम्बध्यते । फिञ्च वन्दितुः स्तोतुर्मम इन्दो हे सोम प्रतीरि कर्तरि चिण् लोडर्थे च लङ् छान्दसत्याद् द्रष्टव्यः ।प्रतरतु प्रयर्धतामायुः । प्रातः अन्त तवीप्सार्थमेतत् । किम् ? प्रातः प्रातश्च । मंच क्षिप्रम् । धिया- यसुः कर्मधनो वा । कैः पुनरसौ ? सामर्थ्यादिन्दुः । जगम्यान जहतेगतिकर्मण एतदू रूपम् । अस्मद्यशं गच्छेत्याशास्महे । द्वादशाहादि स्तुत्यं फर्मास्माकमुपागमत्वित्यर्थः । चौकमित्यनवगतम् । चायनिति वा कामयमान इति वावगमः । उदाहरणम् .. वने न वायो न्यधायि बाछुचिर्वा स्तोमो भुरणाजीगः । यस्येदि ईः पुरुदिनेषु होता मृणो नयों नृतमः क्षपावान् । तु 'चदि आहादे' इति पाठः । २-'न' इति त्रुटितम् . १४-विश्वः च B. विति विश्वध. १-[ऋ. १७९३५ ] 'भू (आ.) नो रयिम्' | १५-[ पा० ६५१] १६ मुञ् B. इस्मेच प्रतीकम B.C. १७-तरित्याख्या B.C. v-नौघस . १८-पणितुः B. वणितुः . ५-नून . त . -क्षिन अस्मा c. ७-उपमास्ते AC. २१-दादशाहानि 1. ८-नृपत B.C. २२-मुपगम B. ९-तन्वन्तं B.c. २१-चाकिनित्यवग c. १.-पुनाना B. २४-तायगान . १२-विश्व चन्द्र च चन्दतेः । २५-[२. १२1] 'वने न पायो' इत्येव १३-[धा. १६८] चदि हादने C. धातुपाठे १-एथा आप्याय B. १९-तानि D. २.-कं पुन B.C. "वाताव्य:. प्रतीकम् B.C.

·अ.६ ख.२८. अ.६, पा.५,५६. (१७) [चाकन् धसुकस्यार्पम् । वनशब्देनात्र बनाययवो वृक्षो लक्ष्यते । उत्पश्यनिय वीक्ष्यमाण स्व कामयमाम इव वा । शुचिः अपंगताशेषवस्त्रदोषः सौम्यादिगुणयुक्त इत्यर्थः । वां युधयोः स्वभूतः । कः पुनरसौ ? तोमः । भुरणों हे भारी देवानां पतीयजमानौ 1 गति- कर्मणो अरण्यरेतद्रूपम् । क्षिप्रनासो वा कर्मार्थमितश्चेतश्च गन्तारौ क्षिप्रेण या भजीगः जिगति गृह्णाति घशे स्थापयतीत्यर्थः । कम ? सामादिन्द्रमागच्छन्तमेव । पीदृशः तोमः ? यस्य च स्तोमस्येन्द्र पुरुदिनेषु बहुप्वहस्त होता हयतेरचंतिकर्मण एतद्रूपम् । नास्ती- रसो नास्तीत्येवं स्तोता धं या मा प्रत्ययमागच्छतु गायमित्येवमाद /ता | फोदश इन्द्रः १ उच्यते । नयों नभ्यो हितः । नृणां तृतमो मनुष्याणां मध्ये प्रकृष्टमनुष्यः सर्वः पुरा- गुण पेन इत्यर्थः । क्षपावान् क्षपा रात्रिः, रात्रिशब्देन रात्रिपर्यायांणां स्तोतॄणां चागभूता यांतिः सोन्यते, तया राया तानित्यर्थः । वेः पुनो धीय इत्येषमेफपदत्वेन यायशब्द व्याख्याय भाप्यकार: शाफल्यमुपालभते स्म धौ इति य इति च पदद्वयं चकार । तत्तु न युक्तम् । यत एवं पददये सति 'यहत्ता- नियम्' इत्येवमुदात्तमेयाख्याते पधायीत्येवमेवाभविष्यत् । अनुदात्तं चेदम । तदै पदधयम् । किं तहिं ? एफ यथैव पैंयमयोचामेति । किञ्च भएमाप्तयः सुष्वसमाप्तोऽ- परिपुएः । आनर्थक्यमेवानन दर नि । घारको दियल्पादिसम्भवाद् य इत्यप्युद- शातीम प्रत्युपश्रमार्थयेन फरयचिद प्युदिश्यमानस्यामापादनकः । तस्मात पद- मेतत् । स्वरूपानुपपत्तेरानर्थक्यप्रसङ्गाचेति भाष्यकारस्य निश्चयः । य इति सोमस्योद्देशः, चायन्निति चाट्यानं न नामशब्दः, पि सम्प्रत्यय । ताप- मित्यर्थः । ततश्चायं यः मोम भात्मनः पाय यामयते । यदश्रुतस्तच्छन्दोध्याहार्यः । स यने वनविकारभूति ग्रहचमसाद सूतहत्यालशादी वा धायि ऋत्यिग्मिनिहितो ·1 अ.६, ख.२८. (४८८ ) [स्थर्यति अ. ६, पा.५,ख. ६. यनश्वायते । शुचिर्वामित्यादि समानव्याख्यानमिति । चाफैग्निति चाख्यातं कथं गम्यत इति चेत् 'अग्निर्वस्य मम तस्य चाकन' इति मन्त्रान्तरे दर्शगात् । अतश्चैतदेयंम्पमाख्या- तम् आ नो भर सुवितं यस्य चाकन्' इति यत्तात्सम्यन्धाग्नियातप्रतिपेधे सत्युदात्त- श्रुतिर्न भवति । रथयंतीत्यनवगतम् । रथीयतीति प्राप्ते रेफ उपजनः, स पुनरस्याभिधेयः सिद्धः प्रसिद्ध एव वेदे बहुशः प्रयोगात् । तत्प्रेरिन्छामर्मसामान्येन फ्यच् प्रति प्रति निर्दि- श्यते तं य ईप्सति स उच्यत इति स्पष्टतायै प्रकृतिविशेष दर्शयति रथं कामयत इति । उदाहरणम्- एप देश रथयंति पर्वमानो दशस्यति । आविष्कृणोति पम्पनुर्म ॥ शुनश्शेपस्यार्पम् । ए सोमो देवो दानादिगुणो रथयति रथीयति हविर्धानशफटा- ख्यानम् । इन्द्रस्य वा स्वभूतमापतन्तम् । ईहर्वा रथो नरं हरणं या गमनमात्मनो देवा.. प्रतीच्छतीत्यर्थः । पवनामः पूयमानः क्षरणार्थो वा पुनातिः क्षरन् । दशस्यति दाशते दानकर्मण एतद्रूपम् । दशतिर्वी सामर्यादपठितोऽपि दानकर्मा द्रष्टव्यः । ददाति स्तो. तृभ्यो यष्टभ्यश्च । किम् ? सामर्थ्यात् यथाभिलपितमर्थम् । अथवा दशापवित्रमत्रैक- देशदशाशब्देन भीमभामांदिवदुच्यते । दशापवित्रं दशा तदिच्छति देशस्यति । छान्दसत्वात् हस्वत्वं सर्वप्राति दिकभ्य इष्यते दधियन्ति मधुप्यन्तीति यथा । अथवा दशस्यति दशसंख्यातां मुणिमात्मनः परिमाणमिच्छति मुंफै पूर्ववत् । आविष्कृणोति आवि- करोति च प्रकाशयति च । किम् ? कम्यनुं चग्नुरित्यस्य वाङ्नाम्नश्छान्दसो वशन्द उप- जनः । अभिषवप्रायाभिघातज स्यसम्बन्धि कुट्टींनुशन्दं स्तोत्रशस्खलक्षणं धा यांचम् । १-'चाकन्निति' इति नास्ति ..c. ११-अत्रकादशो दशा B. अत्रकादेशो नशा C. २-[अ. १११४८२] १२-भामवादि B. १३-तदशस्यति B. ३- ऋ० १.१४८] १४-दधिष्पति इ. ४-प्रकृतिः प्रति c. १५-सुक् ८. अत्र 'क्यच्' इति शेष' इति वा ५-' इति त्रुटितम् . पाठो युत्तो भवे । ६-[ऋ० १३३५] 'एष देवः' इत्येव प्रतीकम् | १६-पशुनं पशुरित्य B. C. १७ --दसवसुशवः B. न्दसेवनुशब्दः . ७- B. अत्रार्य पाठः सन्दिग्ध: । १८-जस्वस . १९-वन्धिनं ॥.. ८-क्षरणार्थो वा पुनातिः' इति घुटितम् . २.-कूटानु B. १.-तिवसा सामc. २१-पाचा B, पाचम् , B.C. ९-क्षरे B,

·अ.स.२८.
अ.६.पा.५, ख.६.
चचेर्वा फर्मण्यौणादिको वनुप्रत्ययो वकन्यः । स्वगुणमनेकाकारमाविष्करोतीत्यर्थः ।
इति [ आचार्यमहेश्वरकृते ] निरुक्तविवरणसमुचये
एकादशस्या- [पप्ठस्या-] ध्यायस्य
पञ्चमः पादः समाः।
[अष्टाविंशश्च खण्डः
समाप्तः।
-पचेर्वा n.c.
1-अयं शेषकान्तर्गतः पाटो नारत्यादर्शपुरतकेषु ।
४.'आमा' इति नास्ति.
२-दुन्प्रत्य D.

·अ.६ ख.२० ( ४९० ) असंक्राम अ.६,पा.६,ख. १. अथ पठः पादः । असकामित्यनवगतम् । असंक्रामणीमिति या व्युटि णिति प्रत्यये वावगमः । अथवा समानशब्द उपपदे क्रमः 'जनसने' इत्येवं विटि विड्डनोरनुनासिकस्य इत्यात्ये 'समानस्य छन्दर्सि' इति च सभीय एतद्रूपम् । सभावेषु क्रामतीति सफा न सका असक्रा ताम- सक्राम् । छान्दसत्वादनवगतम् । उदाहरणम्- पुरु हि वा पुरुभुजा देणं धेनुं न दप पिन्वतमसंवाम् । स्तुतच वा माध्वी सुष्टुतिश्च रसांश्च ये वाम गतिमग्म ॥ भरद्वाजस्य । हिशब्दो यस्मादर्थे । पुरु बहु वा युर्वयोः पुरभुजा हे पुरुभुजी यहूनां हविपीमभ्यवहन्तारौ पालयितारौ या यजमानानाम् । देणे दानं यस्मात् प्रभूतदायिनी युवा तस्माद् धेनु दोग्धीं गां नोऽस्मभ्यम् । इपम् अशं च पिन्वतं क्षारयतं दत्तमित्यर्थः । असक्राम् असंक्रामणी यावजीवमनायिनीम् । यद्वा समेप्चकान्तामगतामस्मतसजातर- प्राप्तपूर्वामित्यर्थः । किश्च स्तुत) स्तुतः क्षविरूपं स्तोतारश्च ये केचित् पृथिव्यां ते सर्वे घां युवयोः हे माध्वी मधुसम्बन्धि मधुनः पूर्णो माधवः तस्येदमें' इत्यणि गुणाभावश्छान्द- सत्यात् । फोऽसौ ? तिः । कुत एतत् । 'यो हं या मधुनो इतिराहितो रथचर्षणे । ततः पियतमश्विनी' इति मन्त्रान्तरे दर्शनात् । तेन तद्वती माध्यीम् 'ईयनिपौ छन्दसि' इति मत्वर्थे ईकारः । सुष्टुतिश्च शोभना च या काचित् स्तुतिः सर्या युवयोरेव । रसाधे सोम- १-अयं पादारम्भात्मक: पाटो नास्ति . १३-प्रभूतयिना B. २-प्रत्ययो वावगमः B. C. १४-:' R.C. २-[पा० ३।२।६७] १५-मनसायिनीम् ८. 'मनवसायिनीम्' इति या -लिटि B.विलिटि. पाटोऽत्र समीचीनो भवेत् । ५-[ पा० ६it] विध्वनो c. १६-मेष्वाकान्ता B. सपा• ६३३४] १७-मस्मात्स B. -स्तुत्वे 1. १९-सन्दिग्धमिदं पदम् । 4-'न सक्ता' इति नास्ति B.C. २०-[पा.४३१२.] ३० ६१६३० ] 'पुरु हि वाम्' इत्येव । २१-[ऋ० ८५११] प्रतीम् B.C. युवयोः पुरु B.C. १२-तद्वन्ती माची. "-इविष्यामभ्य. २३-'छन्दसीवनिपौ च वक्तव्यो' इति बार्तिकम * 'वहारी इति युक्तं स्यात् । [पा०५।२।१०५] इति सूने वर्तते । ११-देणं .C २४ साश्व सोम B. साक्ष सो. ७-स्वभाव ·अ,६,ख, २९. अ.६.पा.६,ख.१. [आधव: । अनवनवः लक्षणा ये चां युवयो रातिनम् अग्मन् अनुगच्छन्ति । युवाभ्यां ये प्रदीयन्त इत्यर्थः । आएव इत्यनवगतम् । आधवनादिति निर्वचनम् । आकम्पनादित्यर्थः । कर्तरि ल्युट् आधर्वन इति प्राप्ते । ननु पचायचि सिद्धम् । एवं तर्हि आधावयति आफम्पयतीति पयर्थे पचाद्यजैनबगतम् । भाष्ये त्वाधावनादित्यन्त तण्यों द्रष्टव्यः । उदाहरण - मंगीमहि खा वयमस्माकं देव पूपन । मतीनां च साधन विप्राणां राश्वम् ॥ मिदस्यार्पम् । मंसीमहीति मनेः स्तुतिकर्मणो रूपम् । स्तुयाम खा त्वाम् । यय- मित्याशस्महे । कीदृशं त्याम् ? अस्माकं हे देव पूर्वन् मतीनां बुद्धीनी साधन साधयितारम् उद- येन सर्वकर्मविपयाणां प्रशानां प्रवर्तयितारमित्यर्थः । विप्राणां च मेधाविनां चान्येषामपि द्विजानामा श्रद्धापरिचर्याचादरे धापयितारमाकम्पयितारम् । अनववव इत्यनवगतम् । यो वचनम् । तेन अनवक्षिप्तवचन इत्यवगतः। अप्रतिहत- शासन इत्यर्थः । अनवक्षिप्तपूर्व पार्थिवानां वचो येन सः । उदाहरणम्-- विजेपदिन्द्र इवानवनवो ३ स्माकं मन्यो अधिपा भवेह । प्रियं ते नाम सहुरे गृणीमसि विद्या समुत्सं या आपभूध । विजेपकृद् विजयस्य कर्ता इन्द्र इन यथा इन्द्रस्तथाऽनन वोऽप्रतिदतवचनोऽस्मार्क हे मन्यो आधिपाः अधिकृताय पाता रक्षिता भव इह प्रकृते यज्ञे लोके या । कस्मादेवमुच्यते अधिपा भवेति ? उच्यते । यस्मात् प्रियमिष्टं ते तय मि । राहुरे अभिमननशील गृणीमसि गृणीमः स्तुमो वयं नाम स्तुतिद्वारेणेयं नामवत एव स्तुतिरुच्यते । किच विन जानीम सम् । उगम् उत्स्यन्दन्ते उद्गच्छन्ति उत्पद्यन्ते यतो विकाराः स उत्सं कारणं ब्रह्माण्यं यत- स्त्वमाबमूथ भाभिमुंख्येन भूत उत्पन्न इत्यर्थः । १र्वि म्लानि. १२-माधा B. २-आधारन D. १३-अप इत्यवगमः' इति युक्तं स्यात् । ३-उपन्ति आक P.C. १r-[• •ierre ] 'पिजेदिन्दः (दिएप ४-'ज' इति त्रुटितम् 3. ' जनप्रगवः' इति युक्तम् । c.) इत्येवं प्रतीकम् R.C, ५-'उदाहरणम्' इति बुदितम् B, १५-वनय र [१० १०२६.] 'मसीमहि' इत्य प्रतीकम् | १६-यान B. मान c. १७-गृणीमदिE. ७-मिमिदस्यापम 1.c. १८-ससे इति श्रुटितम् B. १९-हम 1 -पुरुषन् . -बुदिनो . २.-आमिमुख्या. B.C. १.नाधना B.C.

·मं.ख.२९.
(४९२ )
[सदान्वे
अ.६, पा.६.ख. १.
सदान्वे इत्यनयगतम् । सदानोनुच इत्यवगमः । सदाकणलक्षणशब्दकारिगीत्यर्थः ।
नोनूयते!वा तस्याः सम्बोधने सदेत्येतेन पुनः पुनदर्शनम् । दुर्भिक्षादिदेवता अलक्ष्मी-
योऽभिधेया। उदाहरणम्-
[इत्येकादशस्या-(पष्ठस्या-) घ्यायस्य
एकोनविंशः खण्डः।
खण्डसमाप्तिनिर्देशो
-सदा भोन्व .
२-त' इति त्रुटितम् B.
३-अर्भक्षी B. भक्षील.
४-आदर्शपुस्तकेष्वत्र
न दृश्यते।

·अं.६, ख.३०. अ.६,पा.६,ख,२, [सदान्वे [अथ त्रिंशः खण्डः ।] अरांयि काणे विकटे गिरिं गच्छ सदान्वे । शिरिम्बिठस्य सत्त्वमिस्तेभिष्ट्रा चातयामसि ।। शिरिम्विठस्यार्पम् । दुर्गामाया दुर्भिक्षस्याधिदेवता काचिदुच्यते । अरायि रीते- दौनकर्मण औणादिके इति युकिच अरायिशब्दोदातृवचनः, हे भरायि काणे विकटे विकृत- दर्शने विकृतगते च गिरि पर्वतं गच्छ मानासिष्टाः सवोच्यते तदा कँणलक्षणशब्दकारिणि । इह यान्यदातृत्यादीनि दुर्मिक्षे मनुष्याः कुर्वन्ति तेपामत्र निमित्तभूतत्वाद् दुर्भिक्षाधि- देवतैवेति सवोच्यते । मनुष्याणामदातृत्वाणत्वयिकटत्वसदाकर्णनशब्दकांना निमि- त्तभूतेत्यर्थः । चिरिम्घिटस्य मेघस्य यानि स्वभूतानि तदुदरकोटरगतानि तेमिस्तैः सयुभिः उदकैस्त्वा त्वां चर्तियामसि चातयति शने चातयामो नाशयामः । अथवाऽनयर्चा फाल- कर्णी उच्यते । सा हि न किश्चिद् ददाति काणा च विकटा च । सा फुटकॅटायते सा अरायोरेयवमादीनामत्रोच्यते गिरिं गच्छ। अनिच्छन्तीमपि च बलात् शिरिम्बिठस्य ऋपेः स्वभूतानि यान्यलक्ष्मीकोनि कर्माणि तैस्तां नाशयामः । निगमप्रसक्तानुप्रसक्तं निराह काणोऽविक्रान्तमधंगत दर्शनमस्येति क्रमः | काणो विगतचक्षुरित्यौपमन्यवो मन्यते । कणतेो धातोः । अभावात् कारणात् । आचार्य- मतान्तरदर्शनमेतत् । कथं पुनः कणतेः फाणः ? उच्यते । शब्दसारूप्यभूयस्त्यात् । फणतिशब्दोऽणुभीचे भान्यते लोके । तथाच प्रयोगं दर्शयति अणु कणतीति । अल्पं शब्द फुर्वन् फणतीत्युच्यते । सतश्च मात्राभावाद् अल्पपरिमाणत्वसामान्यदर्शनाद् अणुभायात् १-आदर्शपुस्तकेष्वन खण्डारम्मनिर्देशो न दृश्यते ।। १२-'कल्पना D. कात्वाना C. २-[भा• १०१५५७] 'अरायि वाणे इत्येव । १३-'नि' इति नास्ति B. १४-मितवैः R.C. ३-गिरिबिस्योषम् . १५-मित उकास्त्वा B C१६-पातया H. -अयं पाठः सन्दिग्धः। काते . c. १८-गुदा फूटा B. C. १-रायिकामिशन्दो B.C. १९-क' इति श्रुटिवम् . *'गपगतं' इति ७-करणलक्ष . c. अत्र 'करणलक्षण' इति पुतं. त्यान। या पाटो भवेत्। २०-मस्म (स्मा c.) ति ..c. १-शोधिदे B.C. २१-अणभागार R.C. 'अणूमावमा परियार। २-गुमायो 3. 'काति: सामा' इति पार: "अप्रकरणान्द' इति मा पाटो भरन् । । प्रतीकम् B.O. १७-चानश्या D.C. ज्यादा १.कारणल.

·h अ. ६, ख.३०. (४९४ ) [पराशरः अ. ६, पा.६, ख.२. कारणात् । अणूभावादिति पाटः । औत्तरपदिकदीयत्वं द्रष्टव्यम् । विकटो विक्रोमेरेव । विझान्ता विकृता या गतिरस्येति 1 कुंटतेन्येिषा न क्रमेः । उफारस्याकारो चैपरीत्यम् । बिकुटितो हासो कुरजीभूतो भवति । शिरिम्बिटशब्दः क्रिया- योगेन मेघे द्रष्टव्यः । तथाच प्रयोग दर्शयिष्यति । शीर्यते विठे अन्तरिक्ष इत्यर्थः । कुत एतत् ? यत आह पौरिटमन्तरिक्षमित्यत्रोक्तं तेन पीरिटेनं पीतं व्याख्यातम् । फालकर्णि अलक्ष्म्यभिधानमेतत् । क्रियाशब्दो वा काला चासौ फर्णा चेति तया उपेतस्तामनेन सूकेन नाशितवान् । अद्यत्वेपि कृतकृच्छ्रादिपुरश्चरण आस्यदने उदके सूक्तमेतजपन् अलक्ष्मी नाशयेत् । तथाच गौरकार्यः पाठः 'शिरिम्विठस्त्वलक्ष्मीः' इति । सत्वशब्दः फर्मवचनः । पराशर इत्यनवगतमनेकार्थ च । ऋपौ पराशीण इत्यवगमः, इन्द्रे पराशातनः। इति- हासपक्षे निर्वचनमेतत् । एवमवस्थस्य वसिष्ठस्य नप्ता । शमीचिरमते शक्ती जात इत्यर्थः । उदाहरणम्- प्र ये रहारममदुत्त्वाया पंगशरः शतधातुर्वसिष्ठः । न ते भोजस्य सख्यं मृपन्ताधा सरिभ्यः सुदिना व्युरछान् ।। वसिष्ठस्यार्पम् । प्रेत्ययमममदुरित्येतेन सम्बध्यते । ये गृहादिति सप्तम्याः स्थान एपा पञ्चमी । गृहे तस्य यशगृहे त्यामिन्द्रं प्रेममदुः मदेस्तृप्तिकर्मणः स्तुतिकर्मणो या रूपम् । प्रकर्षण तर्पितयन्तः स्तुतयन्तो था । वाया युप्मद इच्छास्यचि त्यामिच्छति तद्य तत्वा प्रत्ययादिति चाकारे तृतीकवचैनं लुकि छान्दसमेतद्रूपम् । त्वन्यया त्वत्काम्यया त्वदिच्छयेत्यर्थः । पराशरः पराशरश्च शतयोतुर्वहनां शातयिता तेन रक्षोप्नं शस्त्रमाहृतमा- १-अणुभावा B, १४-नत्वशब्द: B.C. २-'क' इति नास्ति B.C. १५-परिसिष्ठस्य . २-विक्रमेरेव B. ४-रुगतेर्वा B.C. १६-[8.11] 'प्र ये गृहार (प्रयोगहागात ५-विक (कि C.) दिको B.. c.) इत्येव प्रतीकम् R.C. ६-मेघो टप्या B. C. १७-अत्र 'प्राममदुः' इति स्यात् । ७-शीवर्यते ।. शिवयते . १८-तवती ततः तु . तवतीं तस्तु 0. ८-विरीटमन्त B.. १९-वया B. ९-बिरीटेन B.C. २.-क्वचित् B. क्वचि. १. अलक्ष्या (क्ष्य .) भिधा B.C. २१-त्वयत्रतचा c. अयं पाठः सन्दिग्धः । 1-अपन्ते (न्ले c.) पि B.C. २२-'वनने' इति युक्तं स्यात् । १५-गौणकार्यः २३-अत्र 'खायया' इति पाठः स्यात् । ११-'यदायीत्यलक्ष्मीन' [इ. दे. ८१५१ ] २४-गदया तु चहू B. गतया तु पबहू . - ·म.६,ख, ३०. ६.पा.६, ख. २. [पराशाः । क्रिविर्दता सीदिति स्मर्यत इतिहासे ।वसिष्ठथै एघमादयः, नेत्ययं प्रतिषेधो मृपन्तेत्येतेन सम्बध्यते । ते तब गोजस्य भोजनस्य दातुः । य इति श्रुतेः साकाङ्क्षत्वात् त इत्यध्याहार्यम् । स्तुत्यस्तो- सुलक्षणं यष्ट्रयष्टव्यत्वलक्षणं च सख्यं न पन्ति मृप आमचे आभूपं विस्मरणं न विस्मरन्ति, विच्छेदे वा न विच्छिन्दन्ति न विनाशयन्तीत्यर्थः । एतदर्थशब्दश्रुतेर्यस्मादित्यध्याहार्यम् । यस्मान्न भूपन्ति अथ एतस्मात् कारणाद व्यत्ययेन सरिणां स्तोतृणामेषा सुदिनी शोभना व्युच्छोग व्युच्छन्ति विवसन्ति अवगच्छन्तीत्यर्थः । अनेकार्थतां दर्शयन्नाह इन्द्रोऽपीत्यादि । यातूनां रक्षसाम् । इन्द्रो यातूनामभवलू पराशरो हविर्मयोनामभ्या ३ विपिताम् । अभी शक्रः परशुर्यथा बन पात्रैव भिन्दन्सत ऐति रक्षसः ॥ इत्युदाहरणं व्याख्यातं संत इत्येतत्मसनेन । क्रिविदंतीत्यनवगतम् । विशदतीत्यवगतमें आयुधविशेषोऽभिधेयः । उदाहरणे दिद्युदित्येतरसामानाधिकरण्यात । उदाहरणम्- यूयं न उग्रा मरुतः सुचेतुनारिष्टनामाः सुमति पिपर्तन । या यो दियुद्दति क्रिविदती रिणाति पश्नः सुधितेत वणो । यूथ नः अस्माकम् । हे उपाः अमसाः रा या शत्रुपु मरुतः । सुचेतुना शोभनेन चित्तेनानुनहपरेण । भरिष्टप्रामाः ग्रामाः संघाता उच्यन्ते, वणिग्नामादिर्शनात हे अहि- सितसंघाताः। सुमतिं शोभनां धुद्धिम् । मन्यतेर्चितिकर्मणो मतिः स्तुतिस्तां पिपतन पालयत पूरयत या । केन ? उच्यते । यत्र निमित्तार्थ एपा सप्तमी प्रयोजनस्य निमित्त त्वेन विवक्षा यस्मिन्निमित्ते यदर्थमित्यर्थः । यो युप्माकं स्वभूता दिर्युद् धजनामेदम, पत्र- माझामायुधमात्रयचनत्याद् इह शतघ्न्यां वर्तते, शतप्ती रदति लिराति । फम । सामा- १-रसिंष्ठ च B.c. प्रतीकम् B.C. २-ते' इति नास्ति B. C. -निए• १२० ३-'भोजस्य' इति नास्ति . ४-'मोजनस्य' इति मास्ति . ५-दान B. दरणो दिपु . ६-मन्वे अधाशदा भूपते मापदः । परमधा-१५-[.m६] 'पूर्व न उमाः' इत्येर शन्दोऽप्ययेत्यस्वार्थे । प्रनारम् .c. -स्तरिगो B. 'ण' इति पुतं स्यात् १६-विच (C. सन 1.c. 10-'इति नास्तिक मिना R.C. ९-पार गुण . १.-[x. p.m1] 'लो यापूलाम्' इल्यो १-विद्या . दि. क १२-रातत. सन्तत C. ११-वगतः ·[फरूळती अ. ६, ख.३०. अ.६,पा.६,ख.२. म्मेधम् । क्रिविदंती विकर्तनदन्ती । रिणीति रिणातिर्गतिकर्मायं गच्छति च तमनुप्रविशती- त्यर्थः । कथमिव ? पदवः सुधितेय पशून सुधितिरिव क्षुधिते क्षुरिके या अनायासेनेत्यर्थः । वणा महता वैधेनेति शेषः । के निमित्तेन रदति ? तेनोदकेन । वरूतीत्यवगतम् । कृत्तदतीत्यधगमः । एवं देवतेत्यध्याहार्यम् । कृत्तदन्त इति तु न्याय्यम् । उदाहरणे देवतापदसामानाधिकरण्यात् । सर्वथा मन्त्रे स्त्रीलिङ्गप्रतिरूपक- मेतत् । यतः पुल्लिङ्गमेव दर्शयति । कः तरळ इति पाठः । उदाहरणम्-। [इत्येकाद्वशस्या-(पष्ठस्या-) ध्यायस्य त्रिंशः खण्डः। १-त्रिविदंती B.c. २-'रिणाति' इति श्रुटिवम् B. ३-वैधेनेति B. ४-तेन निमिसन रुदती B. येन निमित्तन रदc. ५-दन्ती (B.C.) त्यनव c. ६-तु नार्य B. ७-आदर्शपुस्तकेष्वन खण्डसमाप्तिनिर्देशो म दृश्यते।

·[करूळती । दनः म.पा.६,ख.३. [अथ एकत्रिंशः खण्डः। घाम वाम त आदुरे देवो ददावर्यमा । वाम पूषा वाम भगो वाम देवः कस्ती॥ वामदेवस्य । वाम वननीय यावत् किश्चित प्रशस्यम् । किं पुनस्तत् ? सामर्थ्याद्र धनम् । ते तुभ्यम् आदुरे हे देवानामादरियजमान । देवो ददातु । कतमः ? अर्थमा । घाम प्रशा- स्यमेव । देवः कर्दळती ददात्विति सर्वत्रानुपङ्गः । फरतीति देवतान्तरम् । एवंविधस्य साविज्ञानपदत्वाभावात् । परगुणस्य च निर्वचने गुणिनोऽप्रत्यक्षत्वाद् अश्रुतसम्बन्धस्य चान्याय्यत्वात् प्रकृतस्यैव गुणाभिधान- मेतदिति विनिश्चयः । तत् कस्येति विचारवायोपन्यासप्रयोजनस्तच्छन्दः । कः करती नाम ? उच्यते । आनन्तर्याद भी: तस्यायं गुणयोगान्वादेश' इत्येकं दर्शनम् । कृत्ता दन्ता अनेन शत्रूणामिति च योगात सुकृत्तदन्तो देवः । वाम धाममिति धीप्साप्रयोगः सर्व- शेषतया पुरः पठितः। पूपेत्यपरदर्शनम् । नास्मात् परमस्ति, एतदेव प्रकृष्ट दर्शनमित्यर्थः । कुत एतत् ? प्राशिवब्राह्मणे पूष्णोऽदन्तकत्ववणात् । 'तत् पूष्णे पर्याजद्दुः । तस्य दन्तात् परोवाप अत्र च पविश्वोदने द्रष्टव्यः । तस्मादाहुरदन्तकः पूषा कर भाँग इति । व्यवहितस्यापि अतिलिङ्गदर्शनादेप पूष्ण एच प्रयोगत्यादन्यादेशे पालते फल्पयितव्यो न भागस्य । तस्मादानन्तर्य न कारणमित्याह सोध्दन्तक इत्यादि। दन इत्यनगतम् । ददातेर्मनसश्च दानमनस इत्यवगमः । उदाहरणम्- आदर्शपुस्तफेष्यत्र सण्डारम्भनिर्देशो ९-पद्गुणस्य ०. १.-करति B. कररूति . २-[३.४ । ३. 1 २४] 'वाम वाम' इत्येव 11-मन्तच्यात् १२-मर्ग B. प्रतीकम् B.C. १३-गाप (Fre.) देशमिन्येकदर्शन ... ३-यनति. १४-त्' इति नास्ति B.c. ४ ना मदरिः (Rc.) B.0. १५-प्रयोगा: c. ५-३' इत्येव ।.. १६-पवार (c.) अव B. C. -कुरुलति र. कस्दति . १७-[शत• ग्रा.11.17 I] वरपूज्जो प्र तीवि . रूइतीवि देव देवता . मत्र ( c.) जाः . 'करूपतीति न देशान्तरम' इति पाठः स्यात्। 'वान् साप बात मान. १९-मयुपगद . । म दृश्यते। १८-करम्भमागा.

·[दनः। शरारु 'अं.स. ३१. अ.६, पा.६,ख.३.. दनो विश इन्द्र मृगाचः सप्त यत्पुरः शर्म शारदीर्दत् । ऋणोपो अनवद्यार्णा यूने वृत्रं पुरकुन्साय रन्धीः । अगस्त्यस्यार्पम् । दनो दानमनसः सामर्थ्यादस्य भाष्यकारो? जहार। अस्माकं विशो मनुष्यान हे इन्द्र मृत्रवावो मृध्रशब्दो मृदुश्वनः, मृदुवश्च मृदुग्विचनात् क्वियिति शेषः । सत व्यत्ययेन नपुंसक पुंलिङ्गस्थाने यस्मादर्थे वा यत् । यस्माद्वा सप्तसंख्याकमेव पुरः शर्म सुखं क्लेशेन येत्यर्थः । शरिदीर्दर्नु शरदि भवाः, हणातेइछान्दसमेतद्रूपम् । दारित- घानसि दारयसि वा । विदार्य च ऋणो ऋणातेर्गतिकर्मणोऽर्तेर्वा रूपं गमयसि प्रापयसि अपैः वृटिलक्षणा अनवद्याः प्रशस्याः अर्णा नदीनामैतत्, नदी प्रति । यूने 'यु मिश्रणे' मिश्र- यिने च हविभिः स्तुतिभिश्च देवानाम् । वृत्रं धननामेदम् । पुरुकुन्साय कर्ता स्तोमानां कुत्सं- वन्धो बहीनां स्तुतीनां कर्ने यजमानाय । रन्धीः 'राय साध संसिद्धी' सराधयसि ददासी- त्ययः । यस्माद्वा इदमिन्द्रं च जातवेदसि कस्माद्वा नो मृध्रवाचं कुर्विति सम्बन्धः । शरीरुरित्यनवगतम् । संगोरिच्छायां छान्दस आरुः प्रत्ययो द्रएव्यः। संशेते. हिसार्थस्येति केचित् । सशरणदोनिया दीर्घदिदृक्षया संशयानं वा हिंसात्मनस्तामि. उतीति शरारुः रोशिशयिपुरिति वा पाठान्तरे प्राप्ते उदाहरणम्- अवीरांमिव मामयं शराहरभि मन्यते। उताइमस्मि पीरिणीन्द्रपन्नी मरुसंखा विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः॥ मामयमिन्द्राणी इन्द्रेण । किम् ? शूरपती नस्त्वमभ्यमिपि अरोगे अभिरुजसि याधसे दिनं वृषाकपिमित्येयमुक्ता तं प्रत्याह अवीरामिति वेति, वीरेण पालयित्रा रहिता- मिव मामयं शरारुः संशिशयिपुर्या दीर्घनिद्रयाभिमन्यते । दुटेनाशयेनाभिभवति । उत पर्द चाथै अहंशदाय परो एव्यः, अई चारिम भवामि भत्रीत्यर्थ त्वया पीरिणी सावलेपमाह १-[ऋ. ।।१४।२] 'दनो (तो c.) विशः' | 11-धा. २ । २३] इत्येव प्रतीकार B.C. १२-[धा० ५। १६, १७] २ वाजध.. १३-इन्द . सन्दिग्ध एवास वाश्यस्य पाठ। ३-दुवागवच B. दुगवच c. १४-मगरुतिन्यन . १५ हिंसामारमन . ४-सयव्यत्ययेन 1, यद्यन्ययेन c. १६-[अ० १.१८६।९] 'अवीरामिव' इत्येव ५-1 B. यः ६-अयं पाठ सन्दिग्धः । १७-'' इति त्रुटितम् ०. -'शे' येव B. C. १८-उत्पयवा B. उल्पयचा . *-"ऋणोः' इति विसन्तिः पाठः स्यात् । *-'परं द्रष्टव्यम्' इति युक्तम् । ९-आपः B. C. 1.-दिह अनवयप्रशस B. C. ' १९-चर्चा B. चविंद, प्रतीकम् B. C. ८-दीर्दशं B.C.

·अ.६, ख. ३१. ( ४९९ ) [इदंयुः म.६, पा.६,ख.३. इन्द्रपती तवेन्द्रस्य पत्नी तत्रैतस्यास्त्वमसहाय इति तच्च न' यतयो मरुत्सखा मरुतः सखायो यस्य तय किं या सखिभिस्तव । यस्त्वं विश्वस्मात् सर्वस्मात् जगत ईश्वरः उद्गततरो बालो मूर्खः। इदंयुरित्यनवगतम् । क्वचिन्मान्ताव्ययप्रतिपेधादनेकार्थे च । प्रत्ययस्यार्थमेदादिदं कामयमान उच्यते कर्मेदं सामान्येन प्रदर्शिते यथाभिलपितं धानादि द्रव्यमिच्छति स इदंयुः । तेन चेदं वसुयुः, घागंयुः, किंयुः, विप्रयुरित्याद्यवगतानवगतक्यजन्तमात्रोपसंग्रहार्थ निगमेषु पठिता विशेषार्थमिति निरक्ककाराभिप्रायः । अत एव च सामान्यस्य विशेषी- अनुदाहरणमिति । तेषां च वसूयवो वसुकामा इत्यादिषु बहुधागतत्वाद् विशेषेणेह 'किश्चिद् भाष्यकार उदाजहार । अनेकार्थत्वं दर्शयन्नाह अथापि तद्वय भाष्पते युज्यत इत्यर्थः । तदिति मतुष्प्रकृतिः सामान्येन निर्दिश्यते । तेन तद्वदथें मत्वर्थ इत्यर्थः । उदाहरण:- इन्द्रौ अप्रायि सुभ्यो निरेके पजेषु स्तोमो दुर्यो न यूपः । अश्वयुर्गन्यू रथयुर्वसूयुरिन्द्र इद्रायः क्षयति प्रयन्ती ॥ सव्यतामापनस्येन्द्रस्यार्पम् । अथायीति चिण्प्रत्यये कर्तरि द्रष्टव्यः । इन्द आश्नि- तवान् सडायत्वे सुभ्यः सुधीः सुप्रैज्ञः सुकर्मा वा । निरेके नियमेन रिच्यन्ते प्राणैर्योद्धारो यत्र स निरेको निर्गत एकोऽप्यन्यः सहायो यस्मात् स निरेकः। कः पुनरसो ? ऐकान्तिक- मरणसहायजितात्यन्तभीषणसंग्रामः । ते कान् ? उच्यते । पापा: स्तुतिविषयं बलं तेन तद्वन्तः पंजा अङ्गिरस इत्यभिप्रेताः । द्वितीयार्थे चात्र सप्तमी पनि स्तुतिमलेन यलवतोऽगिरस ऋषीनित्यर्थः । कथमाश्रितवान् ? उच्यते । अर्गन्य रथयुर्वसूपुः अश्य- १-ततस्यात् ०. 'सारत्वं सहाय' इति स्यात् । २-'' इति श्रुटितम् . 1.-तधीः ३-अयमत्र कस्य मन्वपदस्यार्य इति ने शायते । भस्मिन् मन्नव्याख्यानेऽनेका सन्दिग्धोऽनवः | १२- वा (व B.) तिरेके B.C. गताध पाटोऽस्माभिर्ययादृष्ट एव लिखितः । १३-तिरेकः R. C. ४-पनादि B. १४-प्रामे B.C. ५-तम्यं इच्छ B, C. १५-तत्र' इति ध्रुटितम् . (-मनुप्राति: B.C- -'उदाहरणम्' इति श्रुटितम् c. -[...] 'इन्दो अमा (स्ना D.) पि/16-यमा B. C. इत्पेय प्रतीकम् B.. १९-अश्व (Ac.) ययुः R.C. ९-द्रव्यम् १-सप्रज्ञःc. १६ वाज: B.C. १७-वा: B.C.

·[दनः। शरा 'अं. ६, ख, ३१. (४९८ ) अ.६.पा.६,ख.३. दनो विशे इन्द्र नवाचा सात यत्पुरः शर्म शारदीदत् । ऋणोरपो अनवद्यार्णा यूने दुवं पुटकुन्साय रन्धीः ॥ अगस्त्यस्यार्पम् । दनो दानमनसः सामादस्य माध्यकारो? जहार । अस्माकं विशो मनुष्यान हे इन्द मावावो मृध्रराब्दो मृदुवचनः, मृदुवचश्व मृदुग्विचनात क्विपिति शेषः । सप्त व्यत्ययेन नपुंसके पुंलिङ्गास्थाने यस्मादर्थ धा य । यस्माद्वा सप्तसंख्याकामेवं पुरः शर्म सुख क्लेशेन येत्यर्थः । शारदीर्दने शरदि भवाः, इणातेश्छान्दसमेतद्रूपम् । दारित- धानसि दारयसि या। विदार्य च ऋणो ऋणार्गतिफर्मणोऽर्ता रूपं गमयसि प्रापयसि अपः वृष्टिलक्षणा अनयद्याः प्रशस्याः अर्णा नदीनामैतत, नदी प्रति । यूने 'यु मिश्रणे' मिन- यिने च हचिभिः स्तुतिभिध देवानाम् । वृत्रं धननामेदम् । पुरुकुत्साय फर्ना स्तोमानां कुस- यन्धो यह्वीनां स्तुतीनां करें यजमानाय । रन्धीः 'राध साध संसिद्धी संयधयसि ददासी- पर्यः। यस्माता इदमिन्द्रं च जातवेदसि कस्माद्वा नो मध्वाचं कुर्विति सम्बन्धः । शरोमरित्यनवगतम् । संन्टणोतेरिच्छायाँ छान्दस आरः प्रत्ययो द्रष्टव्यः। संशेते. सार्थस्येति केचित् । संशरणदीर्घनिद्रया दीर्घ दिदृक्षया संशयानं या हिंसात्मनस्तामि. च्छतीति शरारुः राशिशयिपुरिति या पाटान्तरे प्राप्ते उदाहरणम्- भवी मिव मामयं शराकरभिमन्यते। उताहमस्मि वीरिणीन्द्रपत्नी मरुत्सखा विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥ मामयमिन्द्राणी इन्द्रेण । किम् ?शुरपली नस्त्यमभ्यमिपि अरोगे अभिरुजसि पावसे दिवं पृषाकपिमित्येवमुक्ता तं प्रत्याह अवीमिति बेति, वीरेण पालयित्रा रहिता- मिव मामयं शरारः संशिशयिपुर्या दीर्घनिदयाभिमन्यते । दुऐनाशयेनाभिभवति । वेद पद चार्य अहंशदाच द्रष्टव्यः, अहे चौस्मि भवामि भात्यर्थं स्वया पीरिणी सावलेपमाह 1-[. १४ । २] 'दनो (तो.)विश'धा २ । २३] इत्येव प्रतीकर B.C, १२-[पा. ५। १६, १७] ३-इन्द . सन्दिग्ध एवास वाक्यस्य पाहा। ३-दुवागवच B. दुगवच c. १४-मगरतियन . १५ हिंसामाश्मन 0. ४-त्यययययेन , यस्य येन १६-०१०।८18 ] 'अवीरामिद' इन्येष ५- यय: (-अर्य पाठः सन्दिग्धः । - येव B.C. १८-उत्सयदशा B. उत्पयदया , *"ऋणोः' इति विसर्गान्तः पाठः स्यात् । *-'परं द्रष्टव्यम्' इति युतम् । ९-आपः R.C. 1.-दिह अनवद्याप्रशस .c. १९-दर्शनर्विक C. प्रतीक B.C. १७-'' इति श्रुटितम् c. दी B.C.

·(४९९ ) [इदंयुः अ.६, पा.६,ख.३.5 इन्द्रपत्नी तवेन्द्रस्य पत्नी तत्रैतस्यास्त्वमसहाय इति तच्च न' यतयो महत्सखा मस्तैः सखायो यस्य तव । किं वा सखिभिस्तव । यस्त्वं विश्वस्मात् सर्वस्मात जगत ईश्वरः उद्गततरो वालो मूखः। इम्युरित्यनवगतम् । क्यचिन्मान्ताव्ययप्रतिपेधादनेकार्थ च । प्रत्ययस्यार्थभेदादिदं कामयमान उच्यते कमेंद सामान्येन प्रदर्शिते यथाभिलपितं धानादि द्रव्यमिच्छति स दियुः । तेन चेदं वसुयुः, वागयुः, किंयुः, विप्रयुरित्याद्यवगतानवगतक्यजन्तमात्रोपसंग्रहार्य निगमेपु पठिता विशेषार्थमिति निरुक्ककाराभिप्रायः । अत एव च सामान्यस्य विशेषो- अनुदाहरणमिति । तेषां च वसूयवो वसुकामा इत्यादिपु बहुधागतत्वाद् विशेषेणेह किश्चिद् भाष्यकार उदाजहार ! अनेकार्थत्वं दर्शयन्नाह अथापि तद्वदथे भाष्यते युज्यत इत्यर्थः । सदिति मतुप्रकृतिः सामान्येन निर्दिश्यते । तेन तद्वदर्थे मत्यय इत्यर्थः । उदाहरणम्- इन्द्रौ अश्रायि सुभ्यो निरेके पत्रेषु स्तोमो दुर्यो न यूपः । अश्वयुगव्यू रययुर्वसूपुरिन्द्र इदागः क्षयति प्रयन्ती ॥ सव्यतामापन्नस्येन्द्रस्यापम् । अश्रायोति चिण्प्रत्यये कर्तरि द्रष्टव्यः । इन्द्र आश्रि- तयान् सहायत्ये सुध्यः सुधीः सुप्रेशः सुकर्मा वा । निरेके नियमेन रिन्यन्ते प्राणैर्योद्धारो यत्र स निरको निर्गत एकोऽप्यन्यः सहायो यस्मात् स निरेकः । कः पुनरसी ? ऐकान्तिक- मरणसहायर्जितात्यन्तभीपणसंग्रामः । तत्रै कान ? उच्यते । जापाजैः स्तुतिविषयं पलं तेन सद्वन्तः पत्रा अङ्गिरस इत्यभिप्रेताः । द्वितीयार्थे चान सप्तमी पनि स्तुति ग्लेन यलयतोऽङ्गिरस अपीनित्यर्थः । कथमाश्रितयान ? उच्यते । अर्गव्य रथयुर्वसूयुः अध- । 10-तधी: १-ततस्यात् . 'स्यास्त सदाय' इति सात् । ९-द्रष्टव्यम् २-'' इति घुटितम C. ३-अयमन कस मन्त्रपदत्यार्थ इति न ज्ञायते । ११-सप्रशः. भस्मिन् मन्त्रव्याख्यानेऽनेकत्र सन्दिग्धोऽनव-१२- पा (4 B.) तिरेके B. C. गतार्पश्च पाटोऽस्माभिर्यथादृष्ट एव लिखितः। १३-तिरेक: B.C, -धनादि B. १४-संग्रामे B.C. १५-तत्र' इति वेंटितम् । ६-मनुप्रकृति: B.C. १६ वाज: B.C. 'उदाहरणम्' इति श्रुटितम् . १७-यमा: D.C. [१.१५111] इन्द्रो मा (स्ना B) वि' १-यमा B.C. इत्येव प्रवीरम् B.C. १९-अश्व (घc. c.) ययुः B. C. ५-तम्य इछ B.C.

·अ. ६, ख. ३१. (५०० ) [कीकटाः अ.६, पा.६,सः३. घान् गोमान रथवान् वसुमानिन्दा, इदि ऐश्वर्ये । इनायो यायत् किश्चित् त्रैलोक्यं धनं सर्वस्य यति क्षयतिरेभ्यर्यकर्मा अयं गये हैं। प्रयन्ता च यमिर्दानार्थः प्रदाता च स्तोतृभ्यः। न हीन्द्रोऽस्मदादियदश्यादि कामयते । अतस्तवर्दथे । की*टा इत्यनवगतम् । किशताः क्रिया इत्यर्वगमः । मन्त्रे सप्तम्यन्त इति तयवार्य निगमेषु पठितः । उदाहरणम्- [रत्येकादशस्या-(पष्ठस्या-) ध्यायस्य एफनिशः खण्डः। १-इन्द्र: B.C. c. पुस्तके च 'उदाहरणम । कीकटेपु' इत्य- धिकः पाठो पर्वते। ७-विकटा0, -पलवति B.. ३-अयरोय . ४-दष्टे E.C. ५-वदत्वादि B. । -तद्वर्षे' इस्पस्मात् परंप्र. पुस्तके कीरटेधुपति, -इत्यवावगमः . ९-आदर्शपुस्तके प्वत्र खण्डसमातिनिर्देशो में दृश्यते।

·641 [फीकटाः अ. ६.ख.३२. ( ५०१ ) अ.६, पा.६.ख. ४. [अथ द्वात्रिंशः खण्डः।] किं ते कुम्वन्ति कीर्कटेपु गावो नाशिरं दुहे न तपन्ति धर्मम् । आ नो भर प्रमंगन्दस्य वेदो नेवाशाख मघवन् रन्धया नः ॥ विश्वामित्रस्य । किं ते तव कृष्यन्ति कुर्वन्ति न क्वचिदुपयुज्यन्त इत्यर्थः । कोकटेषु फीकटनासि अनार्यनिवासे देशे कृपणा वा कीकटाः कृपणेषु वा गावरता नाशिरं दुहे आशिर. शब्देन सोमस्य श्रषणार्थं दध्युच्यते । तेन चात्र तत्प्रकृतिभूतमाशिरार्थ पयो लक्ष्यते । तेनाशिरार्थ पयो न दुह्यत इत्यर्थः। न तपन्ति धर्म नापि स्वपयःप्रदानद्वारेण तपन्ति रोयेन्नि दीपयन्ति धर्म महावीरपानं प्रवर्येऽपि नोपयोग गच्छन्तीत्यर्थः । पतेन सानाय्या- दीन्यपि प्रदर्शितं द्रष्टव्यम् । एतज्ज्ञात्वा तास्तावद् आकारो भैरेत्येतेन सम्बध्यते । अस्म- भ्यमाभर आहर देहीत्यर्थः । नच केवलास्ता एव । किन्तर्हि ? प्रमगेन्दस्य अत्यन्तकुसीद- कुञ्जस्य प्रमादकस्य नित्यप्रमुदितस्य वा अयप्टुरित्यभिप्रायः । पण्डस्य चा पण्डस्ये- त्यर्थः । असाध्यनधिकृत इत्यर्थः । तस्य वा स्वभूतं वेदो धनम् । तथा नेवाशाख हीन- जातीयापत्याह शूद्वापत्यैश्च केवलैः शूद्रायानिपत्यत्रेत्यादि पातकहेतुत्वात् । तस्य च यसं नैचाशाखं त्वयि हे मघवन् रन्धय साधय देह्यस्मभ्यमित्यर्थः । एतेषां हि यत्सं तत्तव नोपयुज्यं यत्त्वस्मदीयं तत् सततप्रवृत्तयोगत्यात् तदुपयोगाय । अतोऽस्मभ्यं तदेहीत्यर्थः । आहेर च धनं यदशशीलानामिति । एफपदनिएकम् । किताः किमर्थमुत्पादिता अदो वारा: फिमा फरोतेश्चेत्यर्थः । अथवा यागदानादिभिः किंकृताभिः किं पियतपौंदतेत्येवंमाया एवं प्रेप्सा प्रेक्षा येषां ते अथ. १-आदर्शपुस्तकेयन सण्डारम्भनिर्देशो ९-घर ग (गा B.) न्तस्य B. C. रयते। १०-मान्यन्त c. "-पुत्सीद B. २- ३॥५॥१४] कि ते कृष्य (4c)न्ति' १२-पश्चरस्य या पश्यस्ये B.c. इत्येव प्रतीकम् B.C. 1-प्रवणायक १३-यपनधिक. १५-यया पाशा अस्य पार पाट: ४-उपमि पनि दिए (प.) यन्ति n.c. सन्दिग्ध एव। 'रोयनि' इति सन्दिग्धं पदम् । ५ पिनोप. १६-पग (o.c.) Trtn. 11-. 14-11ति नास्तिक.c. ६-अत्र 'दापि इति 'दिपाय' इति या पाटो पुतो मोरा पाये B, C. २०-गायने । न १४- १५-' इति टिम .. ८-भादरा ·( ५०२ ) [कीकटाः। बुन्दर अ३, ६.३२. भ.३, पा.६,ख.४. 4 दधाना नास्तिकाः किंक्रियाः सन्तः फीकटाः । देवान् प्रति हरणात् हम्यःसन् धर्मः। महा- वीरोऽयमर्थः । मगन्दः द्वैगुण्यं प्राप्तो माागमिष्यतीत्युपचयं प्रत्याकर्ण्य ददाति प्रयुङ्ग इत्यर्थः। अस्मदो गमेर्ददातेश्च मगन्दः, अपत्यार्थ प्रस्कण्वन् प्रमगन्दः पितृफ्रमागतं कौपीन्यं पश्ये- त्यर्थः । यत्स्वयं तस्य प्रमदको वा प्रमगन्दः ऐहलौकिक एव । पण्डको वा पापिन्नगमनः तृतीयाप्रकृतिः स्त्रीरूपत्वात् लजया या स्त्रीवन्निभृत यो गच्छति सः । दिको वा पुंस अण्डौ प्रकणार्दयति मृदूनातीत्यर्थः । अण्डौ फैस्मात् ? आणी इव यथा आणी रथस्य चक्रे संस्त- म्भयेतां तद्वत् भृद्यमानी ब्रीडयतः। आणी अरणाद् गमनाद औरणीरित्यर्थः । तत्स्वयं तस्य प्रमगन्दशब्दवाच्यस्य स्वमाहरेति सम्बन्धः । नीचैः पुत्रपौत्रादिरूपाः शाखाः सन्ता- नरूपा या यस्य स नीचैशाखैः शूद्रायामेवोत्पादिता इत्यर्थः । स नीचःशास्त्रः, तस्य खं नैचाशाखम् । शाखांश्च शक्नोतेः खशयनिवृत्त्यर्थम् ।राध्यतिर्वशगमने 'मा रधाम द्विपते' 'द्विपन्तं मा ल्धयन्' इत्यादिप्रयोगदर्शनात् सिद्धर्भ । भाग्येप्युपन्यस्तत्वान्न व्याख्या- यते मन्त्रः। बुन्द इत्यनवगतम् । इपुरभिधेयः । भिन्दो वा नेमवगमप्रदर्शनम् । किन्तर्हि धातु- प्रत्ययार्थप्रदर्शनम् । प्रत्ययस्तु यदि भिदेः पचादिको ततो भेद इति स्यात् । अथ गुपधैलक्षणः कः, भिद इति भवितव्यम् । एवं तर्हि भिदेरपि पाौदिविहितः:शिष्ट- १-समन्त: B. १६-शाखा: B.C. २-धर्म्यः सद्धर्मः (म्मः .) B. C. १७-वित्यर्य: B. यत्यर्थ: c. ३-गत: D .. १८-नी (न.) चैः शाखं B.C. ४-'मा' इति त्रुटितम् B.C.ध्यनियुप B.C. १९-शाखाश्च शक्नोति खश B. C. ५-गमन्दः R.C.-कावीन्ये B. २०-[ 1011२८५] ७-यस्व' इति स्यात् । यत्स्वयं तस्य' इति । २१-[ऋ० ११५०१३] नास्ति C. निरर्थकोऽव्ययमत्र पाठः । २२-सिद्धिम् . ८-एवं । पण्यको का B.0, २३-मन्त्र' इति नास्ति B. ९-अयं पाठः सन्दिग्धः। २४-तेदमवगमनात B.0. १०-माददको वा B.C. २५-प्रत्ययस्तं B.c. * 'पुंसः' इति सविसर्गः पाठ उचितः । २६-पा० ३३४] दिके च B. C. 11-अन्धौ प्रकर्षोधयति मृदनानीत्य F. 0. २७-वति B.C. १२-गन्धो (अण्डौ c.) तस्मात् R. c. २८-[पा. ३111३५) ११-मृद्यमानो B.C. २-[पा. ३०] पाघ्रादि ०. १४' इति श्रुटितम B. १५-आरणीरि c. | ३.-'श;' इति नास्ति R. C.

·अ.६, ख.३२.
[ बुन्दः
प्रयोगात् तत्र साधनशब्दो द्रष्टव्यः। अथवा औणादिकम्युत्पत्त्या भिन्द इति वा भैयद इति
.पा भासमानो द्रवर्तीति वा वाक्यार्थे पदयचनम् । विदारणभयदानभासमानद्रयलक्षणानामर्ये
सम्भवात् । अक्षरवर्णसामान्यावेदमाह । उदाहरणम्-
[इत्येकादशस्या-(पष्ठस्या-) ध्यायस्य
द्वात्रिंशः खण्डः 1]
1-
मिति B.c.
२-माठि मुदितम् .c.
1-गाइवि त्रुटिवम् B.
४-विदाहरण ( B.) R. c.
५-मादपुस्तकपत्र समसमातिनियो न
रसते।

·} + अ.६, ७.३३. [धुन्दः (५०४ ) अ.६.पा.६, ख.५. [अथ त्रयस्त्रिंशः खण्डः तुविक्षं ते सुस्त समय धनुः साधुव॑न्दो हिरण्ययः । उभा ते वाहू रण्या सुसंस्कृत अभूपे चिद् वृधः ।। कुरुस्तुतेरापम् । इन्द्र उच्यते । तुविक्षं बहुविक्षेप यहुशरविक्षेपसहं विस्तीर्णमण्डल- मत्यायतमित्यर्थः । ने तव स्वभूतं सुकृतं या सुसंस्कृतम् । सूमैय सूर्मेय इति सुखनाम सुसुखं साधूनां या सुखकरत्यात सुष्ठु सुखमित्यर्थः । मण्डितो या दूपे पाहुविशेषण- मेतत, ऋतुशब्दोऽईतेहिसार्थस्य शत्रूणामर्दनेन पातयितारौ । चित पदपूरणः । अधी मर्मवेधिनावित्यर्थः। प्रदूपे इत्यस्य निर्वचनम्-अदनातिनावित्यादि । भर्दनेने हिंसैया वेधनेन तार्डनेन आत्मनो गमनेन तन्यत इपोर्यच्छरीरं शरीरिण पातयितारी अर्दनपातिनी मर्मणि रुपांदे मर्मण्यर्दनवेधिनाधिति । नेदं 'व्यध तोडने' इत्यस्य रूपम् । किं तर्हि ? तौदादिस्य 'विध विधौने' इत्यस्य । अर्दनेन विधतः कुरुतस्ताडयते इति । विधानं चानुष्ठानकरणम् । तेन च क्रियासामान्येन क्रियाविशेषो लक्ष्यते । अतोर्थः स एव ताच्छीलिकेन णिनिप्रत्ययेन दर्शितः । इह धनुःसम्बन्धाद् इपुरिति गम्यते बुन्दः । अस्यैवार्थस्य दाढार्थमुदाहरणं दर्शयति स्म। [इत्येकादशस्या-(पष्ठस्या-) ध्यायस्य प्रयस्त्रिंशः खण्डः।] -आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डारम्भनिर्देशो १३-शरीरणं . १४-पाययितारो B. पातयितारो २-[ ऋ० ८1७1111] 'तुवि (वी c.) क्षं ते'१५-अत्ररूपादेः इति उपाथे' इति वा पाठो भवेत् । इत्येव प्रतीकम् B.C. विषयस्य स्थितलक्ष्यस्य वा मर्माणीत्यर्थः। ३-स्तमय B. 'समय' इति श्रुटितम् B. १६-नापि B. 'ति' इति ध्रुटिवम् B.2 ४-सूम' इति त्रुटितम् B. C. १५-[धा० ४१७५] ५-'ऋतुशब्दो' इति पाठगे युक्तो भवेत् । १८-दिक इत्यस्य B.O. १९-[धा• Irr] ६-ऋपूर्विधौ B. अपूतो .. २.-वि' इति द्विलिखितम् B. c. ७-मवेधितावित्यर्थ: B.C. २१-त' इति दिलिखितम् B. 0. ८-अर्दनवातानापिसादि B. C. २२-ताडयत इति B. ५-न' इति श्रुटितम् B. २१-आदर्शपुस्तकेम्वत्र खण्डसमाप्तिनिर्देशो १.-साया B. c. 11-तासनेन B.C. न दृश्यते। न १२-तलवत B. दृश्यते ।

·भ.६, ख. ३४.. भ:६, पा.६,ख, ६. ( ५०५ ) कि. फ [अथ चतुस्त्रिंशः खण्डः] निराविध्यद गिरिभ्य आ धारयन् पक्वमोदनम् । इन्द्रो बुन्दं स्वांततमे ॥ कुरसुतेरार्पम् । निर्विध्यति गिरिभ्यो गिरिशब्दोन्मेघनानो निर्धारणपष्ठयाः स्थान एया पञ्चमी । गिरीणां मेघानां मध्ये य आधारयद् आभिमुख्येन धारयति । पर्वयं परिपक्व- योग्यमुदकानार्म । ओन मेघनामेदम, मेघम् । कोऽसौ ? इन्द्रः । कथं निरवियत ? युन्दमिपुं स्वाततमाकृष्ट कृत्वेति शेषः । तृतीयायाः स्थाने या द्वितीया । घुन्देन स्वाकृष्टेनेत्यर्थः । ओदेनशब्द निराह उदकदानं ददातीति दानमुकदानम् । व्याख्यातो घुन्दः । दिमित्यनवगतम् । समुदायोऽभिधेयः । तत्पुनरेतेन घुन्देन व्याख्यातः, फिया- योगसमवायसम्भयात् । चीणासमवायाच प्रसिद्धत्वानिगमो न प्रदर्शितः! वृन्दावोऽप्येवमेव व्याख्यातः पूजावचनः । तन्न प्रयोगो इन्दारक इति पैदिक। उपनिषत्सु प्रयोगः। किरित्यनघगतम् । फर्तेत्यवगमः । उदाहरणम्-! [इत्येकादशस्या-(पास्या-) ध्यायस्य चतुरिंशः खण्डः। १-आदर्शपुस्तकेषत्र खण्वारम्भस्य निर्देशो १.-बुन्देथा (स्या ०.) टो नेय ..c. नरश्यते । ११-पदनशब्द B. २०७७६'निरावियद् गिरिभ्या-न्दमित्य B. C. आदर्शपुस्तकपत्र प्रारणे, इत्येव प्रतीयम् .c. इन्दपद पृन्दारकपदे च पर्यत्र यार एस पश्यते । -न्दा मेष B.C. Yrift B. c. ११-यो निषेप: D .. ५-'परिपाः' इति युसं स्यात् । १४-युन्दो.न .. का (क) नाम B. C. १५रिस्पन . -स्योदन मेप.c. -विधा.. १६-भारांपुगरे पत्र मागमासिनिणे म ९-मा (स.)मा B.C.

·[उत्तम १.६ ५.३५. अ.६, पा६ख ७. [-अथ पञ्चत्रिंशः खण्डः । अयं यो होता किरु स यमस्य कम'हे परममान्ति देवाः । अरिहर्जायते मासि मास्यथा देवा दधिर इम्यवाहम् ।. सौन्धीस्याग्नेविश्वेषां च देवानां संवादे देवानामिमार्पम् । अब यो होता हाता. ऽग्निः । कः ? कि. कर्ता उकार पदपूरणः। साय मध्यरश्मिसंयमनाद यम आदित्योऽभिप्रेतः आदित्यस्य । फथं पुनरग्निरादित्यस्य फर्ता ? उच्यते। 'यग्ने_दित्यो जायते' इति श्रुतेः। कमपि कमित्यननाम अन्नमपि फाल्यगृहे वहति । यत् समान्ति सम्यग्गच्छन्ति व्याप्नुवन्ति भक्षयन्तीत्यर्थः । के ? देवाः । किश्च महाहः अहन्यहनि अग्निहोत्रहोमार्थमाहवनीयात्मन जायते मासि मासि पिण्डपितृयज्ञार्थम् । प्रदर्शन चैतत् । अर्धमासदर्शपूर्णमामार्थम् । संवत्सरे च सोमयार्थिम् । अथ शब्दस्य एतस्मार्थस्य श्रवणार्दै यस्मादित्यध्याहार्यम् । पस्मादेव जायसे अर्थतस्मात कारणाद् देवा एवं दधिरे । शुद्धोऽप्ययं ददातिनिपूर्वार्थ द्रष्टव्यः, निदधिरे निहितवन्तः । हव्यवाहं हविषो चोदारम् । अस्मिन्नधिकारे स्थापित. चन्त इत्यर्थः। उल्यमित्यनवगतम् । ऊोतेरिति धातुनिर्देशार्थम् । ऊर्णोतेईस्वत्वरेफलोत्वादि. वध प्रत्ययः । वृणोतेर्वा धकारस्योकारो यर्थे प्रत्ययः । गर्भस्याच्छादनमभिधेयम् । उदाहरणम्- महत्तंदुरव स्थविर तदासीद् येनाविष्टितः प्रविवेशियापः विश्वा अर्पश्यद्बहुधा ते अमे जातवेदस्तन्वो देव एकः । १-आदर्शपुस्तकेष्वत्र खण्डारम्भनिर्देशो न दृश्यते । "-उमवि काल्य B. C. 'अनं हरिः काल्य' इति २-[ऋ० १०१५२३३] 'अयं यो होता' इत्येव वा स्यात् । प्रतीकम B.C. १२-योगवन् मो यागमत् ०. ५-ौचि (E. c.) कुत्त्यामे B. १३-मन्त्रशब्दस्य B. C. १४-एतस्यार्थस्य B. -मिन्दमारिषम् B.C. १५-गासादित्य . पादस्मादिप्यादा C. ५-किम् . १६-अत्र 'दधातिः' इति युक्तं स्यात् । ६-कारः ।.. १७-भविकारे. १८ रैफरत्वादिः' इति पाटो युक्तः । निकादिस्य B. राग्निचादित्यस्य .. ९-[अनुपलब्धमूलमिदं वचनम् । २०-[ऋ० १०५१11) महत तदुल्वम्' इत्येन 10-तमवि कमिन्यन्तं नाम B.0. । ७-साय.सुः य C. १९-यक्ष.. प्रतीवम B..

·( ५०७ ) [ीसम् अ. ६, ख. ३५. म.६,पा.६,ख.७. } सौचीकस्याग्नेविश्वेदेवानाम् । महत् सदुल जरायोरन्तर्गर्भवेष्टन स्थविर स्थूल चिरन्तनं या आसीत् । येन उल्वेनावेटितः प्रविवेशिय प्रविष्टवान् वा । उत्तरार्धर्च- व्याख्यानमादियं प्रकृतव्याख्यानस्याभावात् । किश्च विश्वाः सर्वा ऋतुषु अप्सुभिर्वभिः च प्रविष्टा अपरशद् दृष्टवान् । बहुधानेकप्रकारं ते तव स्वभूताः हे अम जातवेदः स्त्रियत्वमूकः... ति देय एकः । । कवीसमित्यनवगतम् । पृथिव्यभिधेया । आगतभासमित्येवमाद्याः शब्दसमाधय उपपद्यन्ते । धात्यन्यत्वकृतो विशेषः । उदाहरणम्- [ इत्येकादशस्या-(पष्ठस्या-) ध्यायस्य पञ्चत्रिंशः सण्डः 1-गोवीक्ममिः विधवा नः (R:.) B.C. न्याग B.C. 1-टि D. ७-सीयत म.स टिन. कवन पाउ । -गमेम् ।. गमेतम् . एतदनन्त च 'अपरा (ED.) उमाममित्यामाया: ना. म.) द. गमायः'त्यधिर पाट: c. -आदर्श मारपत्र गधगमानिनियो सपने। . म ४-पानवाल ५ भर पाउ रानिमः। (गन्धिो पाठ: भवाय 'माणु विक्ष ठिानिस्सार।

·(५०८ ) [ऋषीसम् [ अथ पट्त्रिंशः खण्डः। हिमेनामि अंसमवारयेया पितुमतीमूममा अधत्तम् । सपीसे अत्रिमश्विनीतमुग्मिन्ययु सरंगणं स्वस्ति । हिममुदकमत्राभिप्रेतम् । उदकेन वृण्चारयेनाग्निम् । लुप्तोपममेतत् सामर्थ्या द्रष्टव्यम् । अग्निमिय अग्निसदृशमित्यर्थ । किं पुनस्तत् सम् अहर्नामेदम् । अह सामान ग्रीष्मान्तर्वर्ती । तदवारयेया युवा शीतीमुख्य इत्यर्थ । 'पतुमती पितुरित्यननाम ! ऊजमि- यूशब्देनापि उदवलक्षणो रस उच्यते । पितुमतीमूर्जमन्नमन च रसम् । अन्नसहित पेयमुदकमित्यर्थ !पुरोडासादिसहितमाज्याहुतिरक्षण वास्म अग्नयेऽधत्तम् । कृष्टिद्वारेण दत्तम् किञ्च ऋचीसे पृथ्वीद्रव्ये प्रथितमधोनिहितम् । अत्रिम अत्तार हविषामोषधिवनस्पत्यादीना था। अविना हे अश्विनौ आपविफलभूताना धान्य ना रूपेण उनिन्यथु ऊर्धे नयथ । सवर्गणे सर्वेण नामगणेने युक्तमग्निं य कश्चिदोषध्यादीनी गणस्तेन सर्वणाग्निरेष युक्त । कम् ? ओपध्यादीना पृथिवीचिकारत्वात् पार्थिवादग्नेरनन्यत्याद् अग्नरेतद्रूपमापनस्य रूप स्वस्ति अविनाशोऽय न भवति तथा। इति निरक्तवियरपासमुच्चये एकादशस्या [ पष्ठस्या- ध्यायस्य पठ पाद समाप्तिमर्गमत् ।। समाप्तश्चाध्याय । . -- न १-आदर्शपुस्तकेयत्र रारम्भनिर्देशो १०-उमिनद्यधु (c ) nc दृश्यते । "-सर्वगुण । २-[• mmue] हिमेनामिम्' येव । १२-गणन युक्तमति रयेलापन पर टिठ । प्रतीकम् । 1-ध्यादिनोमगण B ३-'स' इति श्रुटितम् । १४-' इति त्रुटितम् Bc ४-समईणा (C) मेव (द) म Bc १५-दने' इयेव पाठ 6 ५-युषात १६-दूप आपन ० ६-पिनुमिति B पितुमति १७-नाशो योनल ७-रटिहारेण ० प्रनित. १८-अय योष्टशतर्गत पाटो नास्त्यादर्शपुस्तकेषु । ९-'हि' इति श्रुटितम् BO १९-'समाप्तिमगमत्' इति गस्ति ० A