·*
।
প্রকাশক-জীবানন্দ বিদ্যাসাগৰ
২ নং মীনাথ যাবে ।
প্রিন্টাব—এলিঙ্গেশ্বৰ পান।
৩৮ নং শিবনাথ দাসের নেন।
৮

·L
.
परिणत फन्नपति:
श्रीजीवानन्दविद्यासागर वि. ए,
PANDIT JIDIXINDATIDTASAGARAT
Superinter..cnt ITEE Socin Cat, Clice:

·No text on this page.

·नमो गणेशाय। भारमा पती भाषापरिच्छेदः । नूतनञ्जलधररचये गोपवधूटीटुवाल चौराय । तन्मै नमः अष्णाय संसारसहोरहस्य वौजाय ॥१॥ चूडामणीसातविधुर्वलयोहातवासुकिः । भवा भवतु भव्याय लीलातागडवपगिरतः ॥ निनिर्मितकारिकावली-मतिमतिप्तचिरन्तनोतिभि. । विशदीवारवागिण कोतुकात् ननु राजीवदयावशंवद ॥ मददव्या गुणगुम्फिाता मुतातिना सत्या मीणा सापिका নানাবিলিমিলিনা মাবমাননা। নাম নিয়ে নিন। শিনমূন্নান विन्दमा मनग्गे सुदं वितनुता माहिरंदा चिरम् । -- 'पविधानाय सतं मा शिशिधाय निवाति- मनिन्दादि । ननु माल न मिशन प्रति महा माहित माति दारद बिनापि मा नाहियातीग पनि ·३ 'भाषापरिच्छेटः। परिसमाप्तिदर्शनादिति चेत्, न। अविगीतशिष्टाचारविषय- वेन मङ्गलस्य सफलत्वे मिद्धे, तत्र च फलजिज्ञामायां, मम्भवति दृष्टफलकत्वेऽदृष्टफलकल्पनाया अन्याय्यत्वात्, उपस्थितत्वाच समाप्तिरेव दि फन्न कल्पाते । यत्र मङ्गल न दृश्यते तत्रापि जन्मान्तरीयं तत् कल्पाते, यत्र च सत्यपि मगले समाप्तिन दृश्यते, तत्र बलवत्तरो विघ्नो विघ्नप्राचुर्य वा बोध्यम्। प्रचुरस्यास्यैव बलवत्तर- विघ्ननिराकरणकारणत्व विघ्नध्वंसस्तु मङ्गलस्य हारमि- व्याहुः प्राञ्चः । नव्यास्तु मङ्गलस्य विघ्नध्वस एव फल, समाप्तिन्तु बुद्धिप्रतिभादिकारणकलापात् । न चैव स्वतःसिद्दविघ्नविरह- वता कृतमङ्गलस्य निष्फलत्वापत्तिरिति वाच्यम् इष्टापत्ते., विनाशझया तटाचरणात्, तथैव शिष्टाचरणात् । न च तस्य निष्फलत्वे तहोधकशिष्टाचारानुमितवेदाप्रामाण्याप- त्तिरिति वाच्यम् । सति विघ्ने तन्नाशस्यैव वेदबोधितत्वात् । अत एव पापत्रमेण हतप्रायश्चित्तस्य निप्फलत्वेऽपि न तहोधकवेदाप्रामाण्यम्। मङ्गलन्तु विघ्नध्व'सविशेपे कारणं, -विघ्नध्वसविशेषे च विनायकस्तवपाठाटि.। क्वचिच्च विघ्ना- ताभाव समाप्तिसाधन प्रतिबन्धकसंसर्गामावस्यैव यजनकत्वात्। इत्यञ्च नास्तिकादिक्षतग्रन्य पु जन्मान्तरीय- जन्य तव.. स्वत:सिद्धविघ्नात्यन्ताभावो वास्तौति न मपार इत्याहुः-ससारैति । संसार एव महीरहो वृक्षस्तस्य बीजाय निमित्तकारणायेत्यर्थः, एतेन ईखरे प्रमाणमपि दर्शितं भवति । तथाहि यथा घटादिकार्य कर्तृजन्य तथा क्षिल्य- शराटिकमपि न च तत्कर्तृलमस्मदादीनां सम्भवतीत्यत- एव ·। भाषापरिच्छेदः। ३ द्रव्यं गुणास्तथा कर्म सामान्य सविशेषवाम् । समवायस्तथाऽभावः पदार्थाः सप्त कीर्तिताः ॥३॥ स्तत्वतत्वेनेखरसिदिः। न च शरीराजन्यत्वेन कजन्यत्व- नाधकेन मप्रतिपक्ष इति वाच्यम् अप्रयोजकत्वात् । मम तु तृत्वेन कार्यत्वेन कार्यकारणभाव एव अनुकूलतर्कः “द्यावामी जनयन् देव एक प्रास्ते विखस्य कत्ती भुव- नस्य गोप्ता" इत्यादय भागमा अप्यनुसन्याः ॥ १॥ पदार्थानानुहेशमाह-द्रव्यं गुण इत्यादि। अत्र सप्तम- स्वाभावत्वकायनादेव पला भावत्व प्राप्त, तेन भावत्वेन पृथगुपन्यासो न हतः। एते च पटार्या वैगेपिकप्रनिडा नैयायिकानाम् अपि अविरद्धाः प्रतिपादितञ्चैवमेव भाचे, अतएव उपमानचितामणी नामपटाभिद्रतया शहिसाह- म्ययोः अतिरिन्पटार्यत्वमागहितम् । ननु कमेत एक पदार्या गहिमाश्यादीनामप्यतिरिहापदायत्वात् ययाति भखादिममवदितन पहिना दाहो न जन्यते तन्येन तु जन्य कब मखादिना दगी दाहानुकला महिनायते उत्तेजन मरवायापमारन च जन्यत इति बस्याते, एवं माह-समप्यतिरित पदार्य, तदिन पटपदापलमति मामालेऽपि सात् मा गोल नित्यं तवा मलाई नाप्दामाद. प्रतीयमान्लादिनि रेन्द्र मसायमा निर्दािचादि कि मोर समापद पा रेलवकन्न मामय इन्न नि. भारतिर ।

·२ 'भाषापरिच्छेदः। परिसमाप्तिदर्शनादिति चेत्, न। अविगीतशिष्टाचारविषय- लेन मङ्गलस्य सफलत्वे सिद्ध, तत्र च फलजिज्ञासाया, सम्भवति दृष्टफलकत्वेऽदृष्टफलकल्पनाया अन्याय्यत्वात्, उपस्थितत्वाच समाप्तिरीय हि फल कल्पाते । इत्यन. यत्र मङ्गल' न दृश्यते तत्रापि जन्मान्तरीयं तत् कल्पाते. यत्र च सत्यपि मङ्गले समाप्तिन दृश्यते, तत्र बलवत्तगे विघ्नो विघ्नप्राचुर्य वा बोध्यम्। प्रचुरस्यास्यैव बलवत्तर विघ्ननिराकरणकारणत्व, विघ्नध्वंसस्तु मङ्गलस्य हारमि- त्याहुः पाञ्चः । नव्यास्तु मङ्गलस्य विघ्नध्वस एव पाल, समाप्तिस्तु बुधिपतिभाटिवारणकलापात्। न चैव खत:सिबविघ्नविरह. यता छतमङ्गलस्य निफालत्वापत्तिरिति वाच्यम् इष्टापत्तेः, विघ्ना गया तदाचरणात, तथैव शिष्टाचरणात्। न च निष्फलत्वे तोधकाशिटाचारानुमितवेदापामाण्याप. तिरिति वाच्यम् । मति विन तन्नाशम्यैव वेदघोधितत्वात् । एव पापचमेगा हतप्रायशित्तस्य निप्पलोऽपि न तदोधकवेदाप्रामाण्यम्। महलन्तु विघ्नमविशेपे कारगां, विप्नध्य मविशेषे च विनायकस्तवपाठादिः। रूचिश बिघा. ममातिमाधन प्रतिवन्धयामंमगाभायव यजनकात्वात् । पाच नास्ति मादिकालगन्य पु जगान्तगेय. * " "यारतमः स्वतःमिचिमात्यलाभायो यातीति न नार सल्लाह:----मंमारति । मंमार एप महोगही शास्तम्य जाय निमित्तकारणायेन्यय., एलन गरे प्रमाणमपितर्गत भवति । तथापि यथा घटादिकार्य कर्वजन्य तथा शिव गदिनमपि न च सवनमम्मदादीना सम्भवयोमत- एव ·भाषापरिच्छेदः। ५ उत्क्षेपणं ततोऽवक्षेपणसाकुञ्चनं तथा । प्रसारणञ्च गमन कर्माण्येतानि पञ्च च ॥६॥ भमणं रेचन' स्यन्दनोईज्वलनमेव च । तिव्यग्नसनमप्यत्र गसनादेव लभ्यते ॥ ७॥ सामान्य विविध प्रोक्त परञ्चापरसेव च । ट्रव्यादित्रिकत्तिन्तु सत्ता परतयोच्यते ॥८॥ -- पाधिको सान्तिरेव, तमसोऽतिरितत्वेऽनन्तावयवादि- कल्पनागौरवञ्च स्यात्। स्वर्णस्य यथा तेजस्यन्तर्भावस्तथा वच्यते। गुणान् विभजते-अथ गुणा इति। एते गुणाचतुर्वि- शतिनंख्यकाः कणादेन कण्डत', चशब्देन च दर्शिता । तत्र गुणत्वादिकजातिसिधिर वयते ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५ ॥ पार्माणि विभजते- उत्क्षेपण मिति । कर्मत्वजातिस्तु प्रत्यक्षमिक्षा एवमुत्ले परत्वादि कमपि । नन्वत्र चमगा- दिकालपि पञ्चकर्माधिवतया कुतो नोतमत आह-प्रमाण- मित्यादि ॥६॥७॥ सामान्चं निरुपयति-मामान्चसिति । तखतगन्तु नित्यत्वे मति तेकमसवेतत्वम् । पनेकाममवेतत्व संयोगा- टीनामप्यल्यत उतां नित्यत्वे सतीति। नित्यत्वे सति समवे- तल गगनपरिमागदीनासप्यस्दत न घनेति । नित्यत्वे अनेदाक्तित्वसत्वन्ताभावेऽप्य स्वतो हतित्वसामान्वं " वित्ताय समवेतत्वमित्यु छन् । एकसातव्यतित्तिन्तु न जातिः तवा चोतन- द ६ मति ·भोपापरिच्छेद। क्षित्यतेजोमरुदव्योमकाला दिग्दहिनी मनः । द्रव्याण्यथ गुणा रूपं रसो गन्धस्ततः परम् ॥३॥ स्पर्शः संख्या परिमितिः पृथक्त्वञ्च ततः परम् । संयोगश्च विभागच परत्वञ्चापरत्वकम् ॥४॥ वुद्धिः सुखं दुःखमिच्छा डेपो यत्नो गुरुत्वकम् । द्रवत्व स्नेहसंस्कारावद्दष्टं शब्द एव च ॥५॥ मणिप्रतिबन्धकसद्भावेऽपि कयं दाह इति वाच्चम, उत्तेज- काभावविशिष्टमणिसामान्वाभावस्य हेतुत्वात् । माहख- मपि न पढार्थान्तरं किन्तु तद्भिन्नत्वे सति तहतभूयोधर्म- वत्व, यथा चन्द्रभिन्नत्वे सति चन्द्रगताद्वादकत्वादिमत्व मुखे चन्द्रसादृश्यमिति ॥ २॥ द्रव्याणि विभजते-क्षित्यविति। क्षिति. पृथिवी प्रापो जलानि तेजो वहिः मरुत् वायुः ध्योम आकाशः कालः समय: दिगाशा देही मात्मा मनः, एतानि नव द्रव्यागि इत्यर्थः। ननु ट्रव्यत्वजातो कि मानम् ? नहि तत्र प्रत्यक्ष प्रमाणं वृततेज:प्रभृतिषु ट्रव्यत्वाग्रहादिति चेन्न कार्यसम- वायिकारणतावरेटकतया, मंयोगस्य विभागस्व वा समवायिकारणतावच्छेदकातवा तसिद्धेरिति । ननु दर्शमं द्रव्यं तमः कुतो नोक्त तईि प्रत्यक्षेग ररहते तस्य च रूपवत्त्वात् कर्मवत्त्वाच द्रव्य तक्ष गन्धशून्यलात् न पृथिवी, नीलरूपवत्त्वाच न जलादिक, तत्प्रत्यक्षे चालोक- निरपेक्ष चतुः कारगाम् इति चेन्न आवश्यकतजोऽभा- वेनोपपत्ती द्रव्यान्तरकल्पनाया अन्याय्यत्वात् रूपवताम- -- ·भाषापरिच्छेदः। उत्क्षेपणं ततोऽवक्षेपणमाकुञ्चनं तथा। प्रसारणञ्च गमन कर्माण्येतानि पञ्च च ॥६॥ भ्रमणं रेचन' स्यन्दनोईज्वलनमेव च । तिव्यग्नसनमप्यत गसनादेव लभ्यते ॥ ७॥ सामान्यं विविध प्रोक्त परञ्चापरसेव च। ट्रव्यादिविकात्तिन्तु सत्ता परतयोच्यते ॥८॥ पाधिको भान्तिरव, तमसोऽतिरिकालेऽनन्तावयवाटि- कल्पनागौरवञ्च सात्। वर्गस्य चघा तेजस्वन्तविस्तथा वक्ष्यति। गुगान् विसजते-अय गुणा इति। एते गुणायतुर्वि. तिमयका. कणादेन कण्डत, चशब्देन च दर्शिता । तब गुणवादितजातिसिधिरने वचत ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५ कर्माणि विभन्तै- उत्क्षेपणमिति। कर्मवजातिन्तु प्रवर निशा एपमुत्क्षे पर वादितमपि । नन्वत्र दिवलपि पश्कर्माधिपतया दुतो नोकसत पात्र--नमग- मित्यादि । ॥७॥ मामान्वं निरूपयति-मामान्यमिति। तामसगन्तु नित्यत्वे मति नेकममतत्वम् । निकमनवेलमधोगा- दीनामप्यरचत जता नित्यत्वे मताति। नित्यत्वे सति समवे- नल गगनपत्तिा दीनामप्यरूत उहान् पनेति। नित्यले वि पनवतित्वमत्यनामावऽपम्दतो हत्तित्वसामान्य विनाय नमपितलमिल्युशन् । एमलादमितिस्तु न जातिः तमा चोहन-

·No text on this page.

·- भाषापरिचंटः। घटादीनां कपालादी द्रव्येषु गुणकर्मणीः । तेषु जातेश्च सम्बन्धः समवायः प्रकीर्तितः ॥११॥ वा, खत एव व्याहत्तः तेन तन विशेषान्तरापेक्षा नास्तीति भावः ॥१०॥ समवायं दर्शयति-घटादीनासिति । प्रवयवावय- विनोर्जातिव्यत्योर्गुणगुणिनोः क्रियाक्रियावतोनिवद्रव्य- विशेषयोय यः सम्वन्ध स समवायः. समवायल नित्य- मानव तत्र प्रमाणन्तु गुण क्रियादिविशिष्टबुद्धिर्विशेपर- विशेष्यसम्बन्धविषया विशिष्टबुद्धित्वात् । दण्डी पुरुप इति विशिष्टबुद्धिवत् इत्यतुमाने योगादिवाधात् समवाय. मिछि । न च स्वरूपमम्बन्धेन सिद्धसाधनम् अर्थान्तर अनन्तखरूपाणा गवन्धत्वकल्पने गौरवात् लाघवा- दकममवायमिति। च समवायम्यैकाले वायौ रूप-र वत्ताबुदिप्रमा रमममवायमत्वेऽपि रुपासावात् । न दैवम् चैवम् - पभावस्य वैशिघ्य मखन्यान्तरं सिध्येदिति वाचं तन्य नित्यत्वे भूतले घटानयनानकारसपि भावधिप्रसङ्गात् घटाभावमरन्धस्य तत्व मत्तात् तन्द नित्यत्वात्. पन्यथा देशान्तरेऽपि तत्प्रतीतिर्न च्यात् वशि- चम्य च तव सत्वात, मम तु मते घटे पाकारलतादशाया श्यामर पत्य नटत्वान्द तहत्ताबुद्धिः वशिष्यस्यानित्यत्वे बनन्तवैशिध्यक्ष न्यने तव गोरक्षन् ऽलच तत्तत्कालीन- तातनादियः तत्तदभगवाना सम्बन्ध । ११ ॥ घटा- -- --- 1 ·पभाषन्तु विधा मनोन्यामा मदनः । प्रागभावस्नया मोपलानाभानएन एवं वैविध्यमापन्नः संसर्गाभाव इप्यते ॥१३॥ प्रभा विभजो--भागणिति। बाभारतमा पटकान्योऽन्याभावलम्। रामगंति। ममगाभावामान्या- भावभेटादित्ययः। अन्योन्याभारम्पयाशिवयात् सभागा- भावात् ममगाभान पिमाले-मागमाय नि। गाभावत्वम् লাস্যালাষমিনামান্য, अन्योन्यामा- यल, तादागामस्मन्यायधिश्नपनियोगितामाभापत्व, विनाश्यभावल प्रागभारत्व, जन्याभावल अवसल नित्यममगाभारत्तन् अत्यन्ताभावलम् । यव तु भूत- लादी घटादिकमयमारितं पुनरानीतच तत्र घटकानम्य मम्बन्धाघटकतया अत्यन्ताभावस्य नित्यत्वेऽपि घटकाले न घटात्यन्तसावबुद्धि । तत्र उत्पादविनाशाली चतुर्यो- ऽयमभाव प्रति केचित्। अत्र व समागभावयोरधिकरणे नात्वन्ताभाव इति प्राचोनमतम् । श्यामघटे रहो नास्तीति रक्तघटे श्यामो नास्तीति धीय प्रागभाव ध्वंमज्ञावगा- हते न तु तदत्यन्तामात्रम्। नवास्तु तब विरोये माना- भावात् ध्वंमादिशातावदनाप्यत्यन्ताभावी वत्तत इति प्राहुः । नन्वस्तु अभावानामधिकरणात्मकाल लाघ- वादिति अनन्ताधिकरणानकलकल्पनामपक्ष्याति- 'रिताकल्पनाया एव लघीयस्वात् एवञ्च आधाराधेयभावो- इम्युपपद्यते। एवञ्च तत्तच्छन्दगन्धरसादाभावानां ·भाषापरिच्छेदः। ८. सन्तानामपि साधर्म्य ज्ञेयत्वादिकमुच्यते ॥१३ । द्रव्यादयः पञ्च भावा अनेके ससवाधिनः । सत्तावन्तस्ववस्त्वाद्या गुणादिर्निर्गुणक्रियः ॥१४॥ इलमुपपद्यते. अन्यथा तत्तदधिकररानां तत्तदिन्द्रियान- नग्रामवाटप्रत्यत्व स्यात्। एतन মালামাল- विशेषादात्मालमत्यन्तामावति प्रत्युन् अप्रत्यत्ता- पत्ते. ॥१२॥ इदानी पदार्याना माधभर वैधमान बहु प्रक्रमने- मसानामियादि। ममानो धर्मो बेपां से मांग नया भाव. माधा, ममानो धर्म इति पगिता । वं निसको धर्ना वा ते विधांग.. पां भान धी. दिररो ध पति फन्निताई। प्रयत्व माना " च सर्वदानि गरिदिपनाया दन्त पित्तात् । एका प्रभिधेयत्वानियत्दादिवोदम । १६ दलका ट्रयगुवामानान्धवि : समदाग्रिसर प्रयापनदानम् पनि मा nिादा :CIPATE पलिका rt: F- नाला ! सार र , + गम". म: ----- . eNrves , ·... ... , . ' ' rritati 1 from Superstaram li 18 wri- 1 : 11 Prif I m Stay : मnिi nfrary म#ि गना मापान frrfarii marrian गन AMITRATE গুলাঙ্গায়িত গা महामायाता मालि भेटगी निगता ल्यतो ग दो दयगमानात मादाय तशाश्यामिनारणाय पातति प्रभारिया यारणाय भावलमिति गुणवाति ফাগাদানি- प्य तया पानासम्बंध । १४ ॥ নামনি मामान्यानधिकरण মাতা- नामित्यर्थः । पारिमागदापति । पारिमादागम् अनुपरिमा कारणत्व तद्विवानामित्वर्यः। अगुपरिमाणं २ कस्यापि कारण तदि बाययारयदयपरिमापारम्भक भवेत्, तश न सम्भवति परिमाणम्य बसमानजातीयोत्- कटपरिमापजनकलात् महदारब्धम्य महत्तरत्वपत् श्रा- जन्यस्यागुतरत्वप्रसदात् एव परममहत्परिमाणम अती. म्ट्रियसामान्यं विगैपति बोध्यन् । इदमपि योगि- ·भाषापरिच्छेदः। ११ अन्यथासिद्धि सन्यस्य नियता पूर्ववर्तिता। कारणत्वं भवेत् तस्य वैविध्यं परिकीर्तितम् ॥१६॥ समवायिकारणत्वं सेवनयाप्यसमवायिहेतुत्वम् । एवं न्यायनय स्तृतीयसता निमित्तहेतुत्वम् ॥१७॥ यत्समदेतंकाय॑ सवति यन्तु समवायिजनक तत्। तवात्तन्न जनक हितोयमास्यां परंतीयं स्यात्॥१८॥ प्रत्यने विषयस्य न कारणत्वं भायमानसामान्य न प्रत्या- सत्ति ज्ञायमानं लिङ्ग नानुर्भाितकारणम् इत्यभिप्रायेण । मानसप्रत्यये प्राममहत्वस्य জাভা महत्परिमाल कालावोंध्यं तस्यापि न कारणत्वमित्याचाापामाशय इत्यन्ये तन्त्र ज्ञानातिरिक्त प्रति कारणताया एव आचाव्य- रुकालात् ।। १५॥ ननु कारणत्वं किन ? श्रत पाह-प्रवति । तस्य कारणवस्य तत्र समवायिकारणे आसन्न प्रत्यासन्न का- रणे हितोयमसमवायिकारणमित्यर्थः । अत्र यद्यपि तुरी- तन्तुसयोगाना पटसमवायिकारणत्वं स्वात्, एवं वेगादो- नामपि अभिघातायसमवाधिकारपत्वं स्यात्, एवं नाना- दिकमिळायमसवायिकारणं स्यात्, तथापि पटासमवा- विकारणलक्षणे तुरीतन्तुसंयोगभिन्नत्वं देवं, तुरीतन्तु सं- योगस्तु तुरोपटसंयोग प्रत्वसमवाधिकार भवत्येव, एवं वेगादिकं वेगखन्दायासमवाधिकारणं भवत्येवेति तत्तत्कायासमवायिकारएलक्षणे तत्तहिमिन्द्रलं न देयम्, शालविशेषगुणनान्तु वापसमवाधिकारयन नास्ति । , ·fr... गेन मद्ध पूर्णभान: कारणामाटामा आमा । अन्य प्रति पृषभाये जाते यत्यभाजविमानम् ॥१२ जनक प्रति पूर्ववनितानमरि जाय न यम्य गहने নিলিমাদি ভ্যাল্লিশনাল মাদ্রিণ: - तेन तभिन्नत्वं मामान्यनगरे देयमेव अब ममदाधिकार प्रलामत्र विविध कार्यकार्यप्रल्यामला कारा प्रत्यामच्या च पाद्यं यथा घटादिक प्रति कपालमयोगा टिकम्, तव कार्येण घटेन मह कारगम्य कपाननं . एकम्मिन् कपाले प्रत्यामतिरम्ति, द्वितीय यया घटक प्रति कपालरूपमममवायिकारणं तत्र घटरूपं प्रति कारण, घटः तेन सह कपालरूपस्य एकम्मिन् कपाले प्रत्यासत्ति रस्ति, तथा च काचित् समवायसम्बन्धेन, धाचित् स्वममवायि- ममवायसम्बन्धेनेति फलितार्यः इत्यञ्च कार्य कार्य- कारगीकार्थान्चतरमत्यासत्त्या कारणं जानादिभिन्नममस- वाविकारगामिति सामान्यलक्षण पर्यवसत्रम् आभ्यां समवाविकारणासमवायिकारणाभ्यां भिनं कारणं तृतीय निमित्तकारणमित्य यं. : १६ ॥ १७ ॥ १८ ॥ इदानीमन्यथासिहत्वमेव कियतां पढार्थानां तदाह--- वेन इत्यादिना। यत् कार्य प्रति कारणस्य पूर्ववत्तिता चेन रूपेण रयते, तत् कार्य प्रति तद्रूपमन्यथासिइमिति भाव'. यथा घटं प्रति दण्डसमिति । हितीयमन्वयासिड- माह-कारणमिति । यस्य खातन्त्रणान्वयव्यतिरको न स्त.

·भादापरिच्छेद। एते पञ्चात्यधासिदा दण्डवादिकासादिमम् । घटादौ दण्डपादि द्वितीयमपि दर्शितम् ॥ २१॥ किन्तु खकारणलादायव अन्वयन्यतिरेको रयते तदयघा- सिर यवा दज्रूपम् । तीयसाह-अन्य प्रतीति। अन्य प्रति पूर्ववर्तित्वं ग्टहीत्वैव यस्य यत् कार्य प्रति पूर्ववर्तित्व रयते तस्य तत् कार्य प्रत्यन्यथासिद्धत्वं यवा घटाटिक मत्यानाशस्य. आकाशस्य हि घटादिकं प्रति आकाशत्वेन कारणत्वं स्यात् प्राकाशत्वं च शब्दसमवायिकारणलन्, प्रत. शब्द प्रति जनकल रहोलैव टहोलैव घटादिकं मति जनकल प्राधमतस्तदन्ययासिधन् । शब्दाशयत्वेन कार- पत्वे काऽन्यवासिद्धिः? इति चेत् पक्षमीति रहाण । अधाकाशस्य शब्द प्रति जनकत्वे विसवच्छेदफन् ? इति चेत् फववादिकं विशेषपदाघों वेति। चतुर्वमन्त्रवासिह- माइ-जनकं प्रतीति। यत्चार्यजनकं प्रति पूर्ववत्तित्व यहोवैद यस्य यत् कार्य प्रति पूर्ववर्तित्व रचते सत्य तत् कार्य प्रत्यन्यचासिदत्वं, यया कुलालपित प्रति, तस्य कुलालण्ठित्वेन घट मति ननदात्वेन्यधा- मिदि, सुन्तालत्वेन जनकले विद्यापत्ति: कुलालमावस्य घटं प्रति जनकत्वात्। पक्षममन्ययारिखमाह-पतिग्लि- नियतावश्यक्षपूर्वभाविनः कसलतनिवतपूर्व- दतिन एव वायनन्नवे निमन्वासिनि । एल- प्रत्यजे महानगरएनकायकवनन्मानि तद सिति। २ ·१५ -- हत्तीवन्तु मोद योम नानजनौर: । पञ्चमी गसभादिः मादेमी ममयायिकारगावं दलसति नियम् । मणकम मातत्ति नवमधायजमनायितन्यम्॥२. अन्यन नित्यद्रव्येभ्य न्यादितत्वनिहोयते । नि मात्वमाश्यं का सतेनानकदासमन्यामिम । च परोये कि यिनिगमकम् ? ति याय, माखलजार कारणतायपोटकल्वे लाघयात् ॥ १८ ॥ २० ॥२१॥ सभाटिरिति । यदटयति प्रति रामभग्य नियत पुर्ववर्तित्वमम्ति तवापि घटजातोय प्रति मिट कारणभावैर्टगडादिभिर्रव तदव्यतोगपि मम्मवे नामी- इन्ययामिड इति भाव । एतधिति। एतेषु पदम भन्नवासि मध्ये पचमोऽन्यवासित भादग्यक' तेनैव परेषा चरितार्थत्वात्, तथा हि दण्डादिभिरवश्याम- नियतपूर्ववर्तिभिरेव कार्यसम्भव दरडवादिकमन्वया- सिद्धम् । न च वैपरीत्ये किं विनिगमकम् ? प्रति वाच्यम् । दण्डत्वस्य कारणले टण्डघटितपरम्परावा: कल्पने , गौरवात् एवमन्येषामप्यनेन चरितार्थत्वममा- वास्॥ २२॥ गुणकर्मति। असमवाविकारणत्व गुणकन्मभिन्नाना वैधय' न तु गुणकम्मणो साधर्म्यम् इत्यवापि तात्पर्यम् । अथवा प्रसमवायिकारणत्तिसत्ताभिन्नजातिमत्वं तदा ·भाषापरिच्च्टः। क्षित्यादौनां नवानान्तु द्रव्यत्वगुण्योगिता ॥२४॥ क्षितिजल तथा तेजः पवनो सन एव च। परापरत्वमूर्त्तवक्रियावेगाश्रया अमौ ॥२५॥ कालखात्मदिशां सर्वगतत्वं परमं महत् । तेन ज्ञानादीनामपि अससवाविकारणत्वविरहेऽपि क्षति ॥ २३॥ अन्यतेति। नित्यद्रव्याणि परमाखाकाशादीनि विहायाचितत्वं साधयमित्यर्थः प्राधितत्वन्तु समवायादि- सम्बन्धेन हत्तिमत्वं विशेषणतया नित्यानामपि कालादौ हत्तः कालिकसम्बन्वान्चसम्बन्धन तेषामहत्तित्वमिति परमार्थ', तेन समवायेनावृत्तावपि न इदानी ट्रव्यस्यैव विशिष्य साधन्य वकुमारभते-क्षित्यादीना- क्षतिः। मिति ॥२४॥ परत्वा- নিনিমিনি पृथिव्यप्ते जोवायुमनसां परत्ववत्वं मूर्त्तवं क्रियावल वेगवत्त्वच साधर्म्य न्। न च यत घटादो परत्वमपरत्व' वा नोत्पन्न तवाव्याप्ति- रिति वाचं, परत्वादिसमानाधिकरपद्रव्यत्वव्याप्यजाति- मत्त्वस्य विवक्षितत्वात्। मूर्त्तत्वम् अपाटपरिमाद- यत्वम्, तच तेषामेव । गगनादिपरिमाणस्य कुतोऽप्यप- घटत्वाभावात्, पूर्ववत् कर्मवलम्, कर्मसमानाधिकरण- ट्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्त्वं वेगवह त्तिद्रव्यत्वव्याप्यजातिम वक्ष बोध्यम् । २५ ॥ मालेति। कालाकाशमदिया सर्वगतत्व सर्वमूर्त- ·१४ मापारिट नित्यादिपञ्चभूतानि चत्वापि स्मशन्ति हि॥ द्रव्यारन्भश्चतुषु स्थायाकामशरीरिणाम् । अव्यावत्तिः क्षणिको विशेषगुण इन्वते ॥२८॥ मंयोगिवं परममहत्वछ । परममहत्वत्व जातिविशय अपकानाययपरिमाणत्वं वा। जिल्लाटोति । पृषिच्यतजो- वायाकागाना भूतत्वम्, যকিৰিলিয়ানি गुणवलम्। अत्र ग्राद्यत्व लोकिक प्रवचस्वरुपयोग्यत्वं बोध्यं, तेन जातो घट इत्यादिप्रत्यने মান- नौतभानविषयत्वात् तइति प्रात्मनि नातिप्रसङ्गः, न वा प्रत्यक्षाविपवरूपादिमति परमारवादावव्यामिः নাছি स्वरुपयोग्यत्वात् महत्त्वलनगा कारगान्तरामन्निधानाच प्रत्यक्षम् । अय वा . अात्महत्तिविशेषगुणवत्वं तत्वम् । चत्वारोति । पृथियते नोवायूना स्पर्शवत्वम् ॥ २६ ॥ द्रव्यारम्भ इति। पृथिव्यप्ते जीवायुपु चतुर्यु द्रव्यारम्भ- च ट्रव्यानारम्भके घटादावव्याप्तिः द्रव्यमम- वायिकारणहतिट्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्त्वस्य विवदितत्वात्। आकाशशरीरिणामिति । স্বহ্মামনামঘনিবন্ধি विशेषगुणवत्त्वम् अाकाशस्य विशेषगुग. चाव्याप्यवृत्ति, किञ्चिटवच्छेदेन शब्द उत्यदाते तदान्यावच्छेदेन तदभावस्यापि सत्वात्, क्षणिकात्वच हतोयक्षणत्तिध्वमप्रतियोगित्वम् । योग्य विभुविशेष- गुग्णादीनां स्वोत्तरवर्तिगुणनाश्यत्वात् प्रथमशन्टस्य द्वितीय कत्व, . म यदा ·- भाषापरिच्छदः। १७ रूपद्रवत्वप्रत्यक्षयोगि स्यात् प्रथसत्रिकम् । गुरुणी हे रसवती इयोनै सित्तिको द्रवः ॥२८॥ मदन नाशः, एवं ज्ञानादीनामपि। ज्ञानादिकं हिमामनि विमी शरीराघवच्छेदेनोत्पद्यते घटायवच्छेदेन तद- भावोऽस्य । एवं ज्ञानादिकमपि क्षणहयावस्थायि । प्रत्यक्षाव्याप्यत्तिविशेषगुणवत्त्वं क्षणिकविशेषगुणवत्त्व- साधः पृथिव्यादी रूपादिविशेषगुणोऽस्तीति अतोऽव्याप्य- हत्तीत्युतम् प्रथिव्यादावव्याप्यत्तिसंयोगादिरस्तीति अतो विशेषगुग्णेत्युताम् । च रूपादोनासपि कदाचित् टतोयक्षणे नाशसम्भवात् क्षणिकविशेषगुणवत्व क्षित्या- दावतियाप्तमिति वाएं, चतुर्धचनहात्तिजन्याहत्तिजाति- महिशेषगुणवत्वस्य विवक्षितत्वात् । अपेक्षावुद्धिः क्षणवयं तिठति क्षणचतुष्टयन्तु विमपि ज्ञानादिक न तिष्ठति, रूपत्वादिकन्तु क्षणचतुष्टयस्थाविन्यपि रूपादी वर्तत प्रति व्युदासः । ईश्वरभानस्य चतुःक्षणत्तित्वात् जन्वे- त्युताम् । यद्यावाशजीवात्मनो. साधर्म्यम्, तदा जन्चेति न देयं हेपत्वादिवासादाय लक्षणसमन्वयात् परममहत्वस्य ताहगुणत्वाच । चतुर्वक्षणे हित्वादीनामपि नाशाभ्युप- गमात्, हित्वादीनामपि तयात्वात् तदारणाय-विशेषेति। विक्षत्तित्व वाचम्, हेपत्लादिकमादायामनि लक्षाससन्दयात॥ २७ ।। रुपति। पदिय जसा एपक्वं द्रवत्वदत्त्वं प्रत्यक्ष- विषयबरेल्व. । न च पहरादौना भर्जनकपालस्व- वा

·१८
आत्मानो भूतवन विशेषगुणयोगिनः ।
यदुक्तं यम्य साधयं वैधमितास्य तत् ॥२६॥
वि.
व: ममणय रुपवत्त्ये किं मानम् १ इति वाच्यम् । तत्राणि
तेजस्त्वेन रूपानुमानात्,
ण्यं यायानोतएपिवीजन्नती
भागानामपि पृविवीत्वादिना रूपानुमान बोध्यम् । न च
घटादी द्रुतसुवर्णादिभिन्न तजमि च ट्रयत्यवत्वमव्याम
मिति वाच्यं, ट्रवत्ववृत्तिद्रव्यत्वव्याप्य जातिमत्त्वम्य
क्षितत्वात् एततेन्नप्रभृतिषु, पृथिवीपु, जलेषु, द्रुतसुवर्णाटी
तेजसि च
ट्रवत्वसत्त्वात् तत्र पृथिवीलाटिमलात
तटाटाय सर्वत्र लक्षणसमन्वयः । न च प्रत्यक्षविपयन
परमारवाटावव्याप्तम्
अतिव्याप्तञ्च रुपादाविति वाच्यं,
चाक्षुपप्रत्यक्षविपयत्तिद्रव्यत्वव्याप्यजातिमवस्य विवक्षित
त्वात् श्रात्मन्यतिव्याप्तिवारणाय चाक्षुपति। गुरगी इति ।
गुरुत्ववत्त्व रसवत्त्व पृथिवीजलयोरित्ययः । न च नाणेन्द्रिया-
दीनां वायानीतपार्थिवादिभागानाञ्च रसादिमत्त्वे कि मानम् ?
इति वाच्यम् । तत्रापि पृथिवीत्वादिना तदनुमानात् । इयो-
रिति पृथिवीतेजसोरित्यर्थः। न च नैमित्तिकद्रवत्ववत्त्वं
घटादौ वनादौ चाव्याप्तमिति वाच, नैमित्तिकद्रवत्व-
समानाधिकरणद्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्त्वस्य विवक्षित-
त्वात् ॥ २८॥
आत्मान इति पृथिव्यप्तेजोवायाकाशालानां विशेषगुण-
वत्त्वमित्यर्थः । यदुतामिति । जेयत्वादिकं विहाय इति बोध्यं,
तत् तु न कस्यापि वैधयं, केवलान्दयित्वात् ॥ २८ ॥

·भाषापरिचरेटः। १८ स्पर्शादयोऽष्टी वेगास्यसंस्कारो मरुतो गुणाः । अष्टो स्पर्शादयो रूपं द्रवी वेगश्च तेजसि ॥३०॥ स्पर्शादयोऽष्टौ वेगच्च गुरुत्वञ्च द्रवत्वकम् । रूपं रसस्तथा स्नेहो वारिण्येते चतुर्दश ॥३१॥ नेहहीना गन्धयुताः क्षिताते चतुर्दश। बुद्यादि पटका संख्यादि पञ्चकं भावना तया ॥३२॥ धर्माधर्मों गुणा एते त्रात्मनः स्युञ्चतुर्दश । संहादिपञ्चकं कालदिशोः शब्दच ते च खे ॥३३॥ संस्थादयः पञ्च वुद्धिरिच्छा चनोऽपि चेश्वरे । परापरत्वं संस्थायाः पञ्च वेगश्च मानसे ॥३४॥ तत्र क्षितिर्गन्धहेतुर्नानासमक्ती मता। मशीदय पति। तेच संख्यादयः पक्ष से अाकाशे ॥३०॥ ३१-३४ माधय वैधयें निरूप्य मन्प्रति प्रत्येक पृथिव्यादिक निरूपयति-तत्र तितिरित्याटिना। गन्धहेतुरिति गन्द- समनायिकारसमित्यर्थ । यद्यपि गन्धवत्वमात्र सुचितं त्यापि पांघवीत्वजातो प्रमाणपन्यामाय कारणव- मुपन्यस्तम्। तया हि पृथिवीत्वं हि गन्दसनवाधि कारगतावादकतया मिध्यति, अन्यथा गन्धलाबनिनन्या- कशिवत्वापत्ते । च पापारादो गन्धाभावात् गन्द- उत्वमयासमिति वाय, नवापि गन्धसत्वात् अनुपन्तभिन्नु मनुत्टत्वेनाप्युपपद्यते कथमन्दधा तान्मनि गन्ध उप- मदत. भरनो हि पापायसन्यलात् पापा का ·भायाचदि। पड्डिधस्तु रसम्नत्र गन्धस्नु विविधी मतः ॥३५!! स्वस्तिस्यास्तु विज्ञ यो झनुष्णाशीतपाकजः । A पादानोपादेयत्व सिध्यति, यद ट्रव्यं यद्रव्यचं, तत्तटुपाटानोपाटेयमिति व्याप्त:, दृष्टचेतत् महापटव मजन्ये। पापाणपरमागो त्वात् तन्नन्यस्य पापागास्यापि पृथिवील, तया व गन्धवाले वाधकामावः। नानारूपेति । जानी...॥ मानाजातीवं रूपं पृथिव्यामेव वर्तते, न तु जलाटी, शक्लस्यैव सत्त्वात्। पृथिव्यान्तु एकस्मिन्नपि धर्मिगि नानारूपसन्भवात् । न च यत्र नानारूयं नोत्पन्न ali इति वाच्चं, रूपहयवदुत्तिद्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्त्वस्य। त्वात्, रूपनाशवदहत्तिव्यत्वव्याप्यजातिमत्त्वस्य वा वाच्यत्वात् वैशेषिकनये पृविवोपरमागी रूपनाशस्य, रूपान्तरस्य च सत्त्वात् चायनये घटादावपि घटादावपि तत्सत्वालक्षणसमन्वयः। पविध इति। मधुरकटकपायादिभेदेन यः पड्विधो रसः म पृथिव्यामेव, जले च मधुर एव रसः। अवापि पूर्ववट्रस- इयववत्तिद्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्त्व लक्षणार्थोऽवसेयः । गन्धस्त्विति। दिविध पति वस्तुस्थितिमात्नन नु हिविध- गन्धवत्त्व लक्षण विविधस्य व्यर्थत्वात् । हविध्यच्च सौरभा- सौरभभेदेन बोध्यम् ॥३५ ॥ स्पर्श तस्याः पृथिव्याः श्रनुपणाशीतस्पर्शवत्व पायोरपि वर्तत इत्युक्तम्-पाकज इति । इत्यच्च पृथिव्याः स्पर्शोऽनुष्णाशीतताजापनार्य तदुक्ताम् । वस्तुतस्तु पावाज- इति ।

·भाषापरिचोदः। २१ 'नत्यानित्या च सा देधा नित्या स्यादणुलक्षणा॥३६॥ नित्या तु तदन्वा स्यात् सेवावयवयोगिनी। स्पशेवत्वमात्रं लक्षणम् लक्षणन् अधिकस्य वैयर्थ्यात् । यद्यपि पाकजस्पर्श: पटादौ नास्ति तथापि पाकजस्पर्शवत्ति- द्रयत्वव्याप्यजातिमत्त्वस? बोध्यः। नित्येति । सा पृथिवी क्षिविधा नित्या पनित्या च इत्यर्थः । घणुलक्षणा परमाणु- लक्षणा पृथिवी नित्या ॥ ३६ ॥ तदन्या परमाणभिन्ना पृथिवी हाणुकादिः सर्वोऽप्य- नित्य इन्वर्य.। सेव घनित्या पथिव्येव अवयववतीत्यर्थः । ननु प्रवयदिनि कि मानं परमाणुपुजैरेवोपपत्तेः, परमाणूनामतीन्द्रियत्वात् घटादेः प्रत्यच न स्यादिति वाच्यम्। एकस्य परमाणोरप्रत्यक्षत्वेऽपि सत्ममूहस्य प्रत्यक्षत्वात, यथा एकस्य केशस्य दूर- प्रत्यक्षत्वे तस सूहस्य प्रत्यक्षत्लन् । च एकः स्थ लो महान घट प्रति वुझेरनुपपत्तिरिति वाच्यम् । एको महान् धान्यराभिरितिवदुपपत्ते', मैवं, परमाणोरतीन्द्रियत्वेन तत्ममूहस्य अपि प्रत्यक्षायोग्यत्वात् दूरस्पकेशस्तु नातीन्द्रियः मग्निधाने तस्यैव प्रत्यक्षत्वात्। न च तदानीम् पदृश्य पर- माणुपक्षात् दृष्यपरमाणपुञ्जस्योत्पन्नत्वात् प्रत्यत्तत्व विराध इति वाघम् । अदृश्यस्य दृश्यानुपादानत्वात् धन्यथा चतुरूपाटिसन्तती कदाचिद् दृश्य त्वमङ्गात्। न चाति- तप्ततेलादी कघसदृश्यदहनमन्ततः दृश्य टहनोत्पत्ति- रिति वाघम् । तत्र तदन्तःपातिसि. दृश्य दहनाक्यव. स्पन्न-

·भाषापरिचरः।
सा च विधा भवेद्देहमिन्द्रियं विपयातया ॥३७॥
दहनोत्पत्तेरुपगमात्। न च अदृश्यहाणुकेन कवं तसरे-
गोरुत्पत्तिः इति वाच्यम्। यतो न वय दृश्यत्वमग्यत्त
वा कस्यचित् स्वभावादाचक्ष्महे, परन्तु महत्वोद्भूतरूपाटि
कारणसमुदायवशात् दृश्यत्व', तथा च त्रसरेणीमहत्वान
प्रत्यक्ष न तु हाणुकादेस्तदभावात् न
हि तन्मतेऽपोर्ट
सम्भवति परमाणी महत्ताभावात् प्रत्यं चावयविसिडी
तेषामुत्यादविनाशयोः प्रत्यक्षत्वादनित्यत्वं तेपा चावयवा
वयवधाराया अनन्तत्वे मेरुसपियोरपि साम्यप्रसङ्गः। अतः
चिहिवामो वाच्यः यत्र च विश्रामस्तस्यानित्यत्वे त्वसमवेत.
भावकार्योत्पत्तिप्रसङ्गः स्यात् अतस्तस्य नित्यत्वं महत्परि
माणतारतम्यस्य गगनादौ विधान्तत्वमिवाणुपरिमाणतार-
तम्यस्यापि क्वचिद्दिवान्तत्वमस्ति इति तस्य परमाणुत्वसिद्धिः
न च त्रसरेणावेव विथामोऽस्त्विति वाच्यं व्रसरेणुः सावयवः
चाक्षुषद्रव्यत्वात् घटवदित्यनुमानेन तदषयवसिद्धौ बसरे-
गोरवयवाः सावयवा महदवयवत्तात् कपालवदित्यनुमानेन
तटवयवसिडेः न चेदमप्रयोजकम् अपकष्टमहत्तुं प्रति
अनेकद्रव्यवत्तस्य प्रयोजकत्वात् न चैवं क्रमेण तदवय-
वधारापि सिध्येदिति वाच्यम् अनवस्थाभयेन
सिद्धः ॥ ३६॥
सा च विधेति। सा कार्यरूपा पृथिवी त्रिविधा शरीरे-
न्द्रियविषयभेदादित्यर्थः ॥ ३७॥

·भाषापरिच्छदः। योनिजादिर्भवेद्देह इन्द्रियं प्राणलक्षणम् । । सत्र देहसुदाहरति-योनिजादीति। योनिजमयोनिज- चैत्यर्थः। योनिजमपि जरायुजमण्डजल, जरायुजं मान- पादोनान, अण्ड सर्पादीनाम, अयोनिज स्वेदनोनि- ट्रादिकम् । खेदजाः समिदंशाद्याः उद्भिदस्तगुल्माद्याः । नारकियां शरीरमपि अयोनिजम्। न च सानुपादि- शरीराणां पार्थिवत्वे किं मानम् १-इति वाचम्। गन्धादि- मत्त्वस्यैव प्रमाणत्वात् न च लोदोमादेरुपलम्भादाप्यत्वा- टिकमपि स्यादिति वाच. तघा सति जलत्वपृथिवीत्वादिना सदरप्रसङ्गात् न च तर्हि जलत्वादिकमेवास्तु न तु पार्थिव- । त्वमिति वाचं, लदादीनां विनाशेऽपि शरीरलेन प्रत्यभि- । ज्ञानात् गन्धाद्युपलब्बेद पृघिवीत्वसिद्धः। एतेन पार्थिवा- । दिशरीरे जलादीना निमित्तत्वमात्रं बोध्यम्। शरोरत्वन्तु म जाति: पृधिवीत्वादिना साक्षात् किन्तु चेष्टाययत्व हक्षादीनामपि चेटासत्त्वन्नाव्याप्तिः । हक्षादीनां भरोरत्वे किं मानम् १ इति वाच्चस्। आध्यात्मिकवायुसम्ब- बस्य प्रमाणत्वात् तत्रैय विमानम् १ इति चेत् भग्नक्षत- स्रोहणादिना तदनुमानात् । यदि हस्तादो शरीरव्यव- हारो न भवति तदान्यावयवित्वेन विशेषणीयम् । यव शरीर चेटा न जाता तदाव्याप्तिरिति वाचन्, एता. दृशे प्रमाणाभावात् । पघ वा पेशावदन्त्यावयविमान. গুলিভেমাভানিমৰ तत्, मानुपत्वचतव- नातिमादाय सदरममन्वयः । तृरिहशरीरे क्य .. .. .

·भिषयो कागा कादिमा प्रमाणात उदाहनः . वर्गाः शुको वसन्सों जने मधरगोलली। वाय গনম ? ময় নিয়মিত শিশয়া ও না লায়ন সানিয়া রাবি ? भावादिति वावं, पाल्पभेदन वृमि नानाजे मिहत्यजात्या लवगममन्ययात्। इन्द्रियमिति। प्रालि पाधिपमित्यवः पार्थिवत्व कायम प्रति चेत् इत्य पान न्द्रिय पार्थिव रूपादिपु मध्ये गन्धयय व्यन्जकल्यात् FIF गन्धादिव्यप्तकरतयत् न কােন মন্ত্রীqাকি व्यञ्जकत्वादमितिरिति परकीयरूपाययजकत्वम्य तदर्थत्वात्। ব নাবশ্বকালনাকানমিনি वाचं, तस्य शरसाभिचजकत्वात् । यदा परकोवेति न टेयं, वायूपनीतसुरभिभागस्य हटान्तत्वमभवात् । न घ्राणेन्द्रियसत्रिकर्पस्य गन्धसावयञ्जकत्वात् तव व्यभि- चार इति वाय, द्रव्यत्वे सति प्रति विशेषग्यात् । विषय इति। उपभोगसाधनं विपय' । सर्वमेव हि कार्यजातम अदृष्टाधीनं यत् कार्य यददृष्टाधीनं तत्तदुपभोग साक्षात परम्परया वा ननयत्वेव। न हि वीजप्रयोजनान्या विना कस्यचिटुमत्तिरस्ति, तेन घणुकादिब्रह्माण्ड सर्वमेव विषयो भवति शरीरेन्द्रिययोर्विषयत्वेऽपि प्रकारान्तरोय- न्यामः शिवबुद्धिवेशद्यार्थ. ॥ ३८ ॥ जल निरुपति-वर्ण: शुल्ला इति। नेहसमवायिकारक तवच्छेटकतया जलत्व नाति सिध्यति। यद्यपि तेहत्य घ .

·भाषापरिशेदः। २५ जलत्व- वा नित्यानित्यत्तितया न कार्यतावच्छेदकं. तथापि जन्य- नेहवं तया बोध्यम्। अथ परमाणोर्जलत्वं न स्यात् तत्र जन्यन्नेहाभावात् नित्यस्य खरूपयोग्यत्वे फलावश्यम्भाव- नियमादिति चेत्र. जन्मनेहजनकतावच्छेदकतया जन्य- जाते. सिद्धौ तदवच्छिन्नजनकतावच्छेदकतया जातिमिः । शलरुपवत्वनव दर्शयितुमुक्त वर्णः शुक्ल इति । वस्तुस्थितिमान न तु शलारुपवत्त्व लक्षणम अथ वा नैमित्तिकद्वववदत्ति-रूपवत्तिद्रव्यवसाक्षायाप्यजातिम- स्वम् अभास्वरगलतररूपासमानाधिकरणरूपवह त्तिद्रव्यत्व- माज्ञायाप्यजातिसत तदर्य. रससाविति । जनस्य मधुर व रम. शौत एव सः । तितात्तिमधुर- हत्ति द्रव्यलमानहायजातिमत्तन् । ननु शलारूपवत्वमेवेति कुत कालिन्दीजलादो नौलोपलोरिति चेन्न नौलजन- कतावदिकाया' पृथिवीलजारभावात् जले नील- रूपासम्भवात् कालिन्दीजले नोन्नत्वप्रतीति: स्वाययौपाधिको अत एव वियति विक्षेपे धवलिमोपलव्धेः श्रय जले माधुयें किं मानं, न हि प्रत्यने। कोऽपि रसस्तवानुभूयते न ६ नारिकेलजन्नादी माधुर्य नुपल्भ्यत एवेति वार, तस्या- वर्यापाधिनत्वात् जम्बीररमादावन्ताापलब्बे. रनादिनलमपि स्याटिति क्षेत्र हरोतववादिभक्षणस्य जन्नरमध्यसकत्वात् न च होतामेव जलोरासंयोगा. ट्रानोत्पत्तिरित वाणं वन्यनागोरसात् पृथिवीत्वस्या- रमादिजनकतावदकवाद ले नानादिक, जम्बौर- रमाटी तु प्राययोपाधिबी तथा प्रति.। एवं बात- अन्यथा ·hina २" मा । Sta upayms नेहनत ट्रयत्वन्नु सांमिकिन नित्यतादि प्रथमवत् मिन्नु देशीनिनम् । इन्द्रियं रमन मितिमादिपियो मतः ॥ पजनकतावाटको जन जन्यजललं या पोयम् । चन्दनाढी तु गेलोपन्नाधिगलनालयत्तिगत ... तेज.संयोगानले प्रोगप्रतीतिरोपाधिको म्फटव पाकामभवात्॥८॥ मेहम्तवेति। ताटायपि तदलयतिजनचैव में जन्नम्य ने इसमवाविकारणत्वात, तेन जन्न एन निन्द्र ? मन्तव्यम् । द्रवत्वमिति । मामिक्षिकद्रवत्व गतिविः प्रत्यक्षमिदम्तटवचिनजनकतावच्छेदकमपि तदेवेति तैनाटावपि जलस्य द्रवत्व नहाकर्षण च हना मिति वच्यति ॥ ३८ ॥ प्रवासवदिति। पृथिव्या वेत्यर्थः। तथाहि जन्तवन नित्यमनित्यञ्च परमाणुरूपं नित्यं, परमाणुरूपं नित्यं, घणुकादिक मनित्यम् अवयवसमवेतञ्च, अनित्यमपि विविध, । न्द्रियविषयभेदात् किन्तु पृथिवीतोयतो यो विणे •nte किन्विति । टेहमयोनिज अयोनिजमवेत्यर्य । जलीयं गन्धाद्यव्यञ्जकत्वे सति रसयजकत्वात् शहर भिव्यञ्जकोटकवत् रसनसनिकर्षे व्यभिचारपार दव्यत्व देयम् । विषवं दर्शयति–सिन्धुहिमादिरिति । सिन समुद्रः हिमं तुषारः । प्रादिपदात् सरित्कासारकरकारि सुवों ग्राध.। न च हिमकरकयो. कठिनत्वात् पार्थिवद .

·भाषापरिच्छेदः। स्पर्श उष्णस्तेजसस्तु स्याद्रूपं शुक्लभाखरम् । नैमित्तिक द्रवत्वन्तु नित्यतादि च पूर्ववत् ॥४१॥ ह मिति वाच्यम्, जमणा विलीनस्य तस्य जलत्वस्य प्रत्यक्ष- सिद्धत्लात् यद्रव्य यद्रव्यध्वंसजन्यम् इति व्याप्त लोपा- टानोपादेयत्वमिद्धेः। अदृष्टविशेषेण वा द्रवत्वनिरोधात् करकादीनां काठिन्यप्रत्ययस्य भ्रान्तत्वात् ॥ ४० ॥ जो निरूपयति। खश उप्ण इत्यादिना । उपणत्व स्पर्शनिठो जातिविशेषः प्रत्यक्षसिधम् इत्यञ्च जन्योष्णस्पर्श- समवायिकारणतावच्छेदकं तेजस्वं जातिविशेषः, परमाणुत्तित्वं तु जलत्वस्येवानुसन्धेयम् न चोष्णस्पर्शवत्त्व मचन्द्रकिरणादावव्याप्तमिति वाच. तवापि उपयत्वस्य सत्त्वात् । किन्तु तदन्तःपातिजलपर्गेनाभिभवादग्रहः । रवकिरणादौ पार्थिवस्पर्शनाभिभवाञ्चक्षुरादौ चानुनत. वादग्रहः। रूपमित्यादि। वैश्वानरे मरवातकिरणादी च पार्थिवरूपेगाभिभवात् शुलत्वाग्रहः। ननु तद्रूपाग्रहे धर्मिणोऽपि चाक्षुषत्व न स्यादिति चेन्न, अन्वदीयरूपे- গায়ি धर्मिगोग्रासम्भवात् शान्येव पित्तपोनिम्ना वनम्नु गलपं नाभिभूत किन्तु तदीयं शलवमभिभूतमि- त्वचे। नमितियामिति सवर्णादिरूप तेजसि ततत्वात् । घ नैमित्तिकाद्रवत्ववाव न लक्षण दनादावव्याप्तता- ८ दावतियात येति इदियत्तिनमितिपदवलट्- तिनातिमस्य वितिलात् । पदिति। जन्मे .

·मा:। हस्तव ट्रवत्वन्तु सांनिनिगमुद्रातम ! नित्यतादि प्रथमवत् किन्तु अयोनिजम । इन्द्रियं रसन सिन्धुर्तिमानिर्विघ्या मतः । . गजनकतावनटां जनल जन्यजन्नलं या नीयम् ।। वन्दनाटी तु गेल्योयन्दमिदनालयतिमोतारमा तज.संयोगानले प्रोगप्रतोतियाधिको म्युटर पाकामभवात् ॥८॥ मेहम्नवेति । एतादावपि तदन्तर्वतिजनन्यैव से जन्नस्य ने इसमवाविकार गत्वात्, तेन जल एक नन . मन्तञ्चम्। ट्रवत्तमिति । मामिदिक्कद्रवत्वं जातिवा प्रत्यक्षमिदम्तटवचिरन्नजनकतावकेटकमपि तदेवति भार तेन्नाटावपि जन्नस्य द्रवत्व स्नेहप्रकर्षेग च ८.नानु मिति वच्यति ॥ ३८॥ प्रयसवदिति। पृथिव्या इवत्वर्य । तथाहि जन्नत्व नित्यमनित्यञ्च परमाणुरूपं नित्यं, परमाणुरूपं नित्यं, हाणुकादिक मनित्यम् अवयवसमवेतञ्च, अनित्यमपि विविध विविध, . न्द्रियविषयभेदात् किन्तु पृथिवीतोयतो यो विशेषम्तमान किन्विति। टेहमयोनिज अयोनिजमवेत्यर्थ । जलीयं गन्धाद्यब्यक्षकत्वे सति रसध्यक्षकत्वात् तर भिव्यञ्जकोटकवत् रसनसनिकर्षे व्यभिचारमा द्रव्यत्व देयम् । विषयं दर्शयति-सिन्धुहिमादिरिति । सिक समुद्रः हिमं तुषार.! आटिपदात् स. ultant बों ग्राह्यः। न च हिमकरकयोः कठिनत्वात् पार्थिव -- ·tainmented- भाषापरिच्छेदः। = स्पर्श उष्णस्तेजसस्तु स्याद्रूपं शुक्लभाखरम् । नैमित्तिकं द्रवत्वन्तु नित्यतादि च पूर्ववत् ॥ ४१॥ - मिति वाचम्, जमणा विलीनस्य तस्य जलवस्य प्रत्यक्ष- सिद्धत्वात् यद्रव्यं यद्रव्यध्वंसजन्यम् इति व्याप्त लोपा- टानोपादेयत्वसिके। अष्टविशेषेण वा द्रवत्तनिरोधात् करवादीनां काठिन्यप्रत्ययस्य भ्रान्तलात् ॥ ४० ॥ तेजो निरूपयति। पर्श उप्ण इत्यादिना। उप्णव स्मशनिठो नातिविशेषः प्रत्यक्षसिद्धम् इत्यञ्च जन्योपणस्पर्श- समवाविकारणतावच्छेदक तेजस्वं जातिविशेष'. तस्य ‘परमाणुत्तित्व तु जन्तत्वस्येवानुसन्धेयम् न चोष्णस्पर्शवत्वं चन्द्रकिरणादावन्याप्तमिति वाच. ततापि उप्णत्वस्य मत्त्वात् । किन्तु तदन्तःपातिजलगनाभिभवादग्रहः। एवं रनकिरगादी पाधिवम्पर्शनाभिभवाञ्चक्षुरादी चानुन त वाटग्रहः। रूपमित्यादि। वैम्मानरे मरक्तकिरदादी र पार्थिवरूपेणाभिभवात् मुलत्वाग्रहः। ननु तपानडे धर्मियोऽपि चाचपत्व न स्यादिति चेन्न. अन्यदीयरपे- धर्मिणोग्रहसम्भवात् शान्येव पित्तपोतिना। वन्तु गत सपं नाभिभूत किन्तु तदीयं महलमभितमि- स्वये। नमित्तिमिति सुवादिरूप तेजसि तत्वात् । न च नैमित्तिक्दवत्वदा न ना दानादाददाता- রানামনি दाप. इदिबत्तिनैमिनिस्ट्रक्तद- मुक्तिनातिम विमितलत्। दिति। को । -- ·२८ भाषापरिचोट:। इन्द्रियं नयन वह्निवर्णादिविपयो मतः ॥४१॥ । । खीयरूपव्यञ्जकत्वात् त्यर्थः । तथाहि तत् हिविधं नित्यमनित्यच. नित्यं परमाण रूपं तदन्यदनित्यम् अवयवि। तश विधा, शरीरेन्द्रियविषा भेदात्। शरीरमयोनिजमेवेत्यर्थः तच सूर्यलोकादौ प्रति दम्॥४१॥ प्रत्र यो विशेषस्तमाह-इन्द्रियमिति। चक्षुस्तैजसं पा कीयस्पर्शाद्यव्यजकत्वे सति परकोयरूपव्यजकत्वात् प्रदी वत् प्रदीपस्य स्वीयस्पशव्यञ्जवात्वादाद्यं परकीयेति घटाद व्यभिचारवारणाय द्वितीयं येति अथवा प्रभाया दृष्टान्तत्वसम्भवाटायं परकीयं न चक्षुःसनिकर्षव्यभिचारवारणाय ट्रव्यत्व देयम् । दर्शयति-वनोति। ननु सुवर्णस्य तेजसत्वे कि मन चेन्न, सुवर्ण तैजसम् असति प्रतिबन्धके अत्यन्तानलसंयोगे ऽप्यवच्छिन्नजन्यट्रवत्वात् यौवं तन्नैवं तथा पृथिवी न चाप्रयोजकं पृथिवीट्रवत्वस्य जन्यजलद्रवत्वस्य चाग्नि संयोगनाश्यत्वात्। ननु पौतिमगुरुत्वाचयस्य तदानीं द्रुतत्वात्तेन व्यभिचार इति चेन्न, जलमध्यस्थमसौ पद्धोदकवत् तस्या ट्रवत्वात्। अपर तु पोतिमाश्रयस्थ अत्यन्ताग्निसयोगेऽपि रूपापराहत्तिदर्शनात् તિવશ્વ विजातीयं ट्रवत्व कल्पाते, तथाहि अग्निसंयोगे पोतिमगुरु त्वाश्रयः विजातीयरूपप्रतिबन्धकद्रवद्रव्यसंयुक्तः अत्यन्त मग्निसंयोगऽपि पूर्वरूपविजातीयरूपानधिकरणपार्थिवत्वात् जलमध्यस्थपीतपटवत्, तस्य च पृथिवीजलभिन्नस्य तेजस्व नियमात 8१॥ .

·भाषापरि। २८ अपाजनोऽतुशाशीतः सर्शस्तु पवने मतः ॥४२॥ तिर्यसनबाने नेयः त्यादिलिङ्गः । पूर्ववन्नित्यतायुक्त देशव्याप्ति गिन्ट्रियस् । प्राणादिन्नु लहागयुपर्यन्तो विषदो सतः ॥४३॥ बायं निरुपयति-पाकन उति । अनुरागीत- पद दियामपि नत्वादुन नपान इति। अपारज. पाच जनादावपि वान् धनुरागोत इति। तेन वायनेयो विजातीयः पनी तिः तजनवतावच्छेद वायुवमिति माद। पर वायु पनादिन्कि। वायुर्ति मोतिनुमा विजातीयोग, बिन-- जजेन होना था. मारहाटाना बन द वायोग्द- मानात् वा २ बायोन प्रत्यक्ष त्याने दयते। पूर्वव- दितिः वायुर्दिविर निधो निन्ना परमार नयन- टन्यो नित्य गतिम गरि विविध मन्दिर विसरभेदात् ता स्पोनि विवादोन जगवतासदारवादारागा पाविभागोण्डमादुप- , मानव जादोन मायामनारमिति। विशेषजमान हयात सगरमा - मिन्द्रिय बर बादश रसादि मध्ये महत्वात् कायदा मिति - विकि। यस मन्छिो - तर मी' प्रदरिखममा मा T RE ददि दहे . : ---

·No text on this page.

·पारित। नन्यानां जनमः बालो जातलायो सतः । शरारतीहेतुः नणादिः स्यादुप्राधितः ॥ १५ ॥ मि.मोजो कि चार-- ' बोलाति बुक मतो-४ - 2------ شنتشرت ، تش نشان شه رشت . मन्मदिन दो बार.= योग दिन - का-- 1 ... ने - -- . - ----------- 12 ------ ---------- وشرب شي نستني AN ·. S - है । . -- ६ 4 है . " . . : . - - . । . " -- - , 1 . 1. . 41. Mit नमान AMETHtti 1 of MATTE भARRAHATM, दामा TET नभिचारतमाग माग, पगा: शनि मावागणपति, जलपरमागरमादी भिभार वारणाय प्रत्योति। शब्दी न दिधामनोगत गुणवात, नामविशेषगण. वििगन्द्रियगावात पा शन बाधिनारगा नरम द्रनं गगननामा मियताति न च नायवयवैषु मुशायदाए जागो कारण गणार गन्द उत्पाद्यनामिति वाच्यम, प्रयावदनमाविलेन : विशेषगुगालाभावात्, तव गरोदस्य विपद्यम्य नामाना ४४ इन्द्रिय दर्शयति-न्द्रिगगिति। नन्वामान ·भामाररिवेट। नन्यानां बननः माली जनतासामो सतः। परामरलोहेतुः क्षणादिः त्यानुपाधितः ॥ ४५ ॥ नि, यो त पनि भिन्न क्यानगर यादत पाह- एक. मनपोलादि। मानाम मन व मदपि उपा जुन्यादानमिदं बोवाक भवती : १४ मान निक-नासिति। तत्र प्रमायिन- मा--- गह इदाने घट हलादिति नपरिनन्दादि ना विचारगेनि वटा नयरि- मन्दादिना यात समन्की वाच नरक का दल नयाय- प्रमाल - -दसवेति। रवार मात्र निमित वसीम गानो इतिमाः । र य वाम गे - मेट न पान--- 17: ~-दिका:"ECE rrrr ---- मोगा ....-::- स :: 4 .

·भापागरिटा टूरान्तिकादिवौहेतुरेका नित्या दिगुचते। उपाधिभेदाटकापि प्राच्यादिव्यपटेशभाक ॥१६॥ अात्मेन्ट्रियाद्यधिदाता करग हि सवारीकम् ॥ess दिशं निरूपयतिदूगन्तिकेति। टूग्लम् अन्तिमत्व दैशिक परत्वमपरत्वं बोध्यम् । तदबुद्ध ग्माधारण वीज दिर्गव । टेशिकपरलापरत्वयोरममवाचिंकारासयोगाययतया दिक सिध्यतीति भावः। नन्वे कैव टिक यदि, तदा प्राचीप्रती च्याटिव्यवहारः कथमुपपद्यतामित्यत पाह-उपाधौति। यत्पु रुपस्य उदयगिरिमन्निहिता या दिक् मा तस्य प्राची, उदयगिरिव्यवहिता च प्रतीची। एव तत्पुरुपीयसुमेस्सन्नि- हिता दिगुदोची, तहावहिता त्ववाची । "मर्वेपासव वर्षाणां मेररुत्तरत स्थितः" इति नियमात् ॥ ४६ । ४६ ॥ आत्मान निरूपयति-अात्मेन्द्रिवेति। आत्मत्वजातिस्तु सुखदुःखादिममवायिकारणतावच्छेदकतया मिध्यति । ईश्वरे- ऽपि सा जातिरस्त्येव • अष्टादिरूपकारणभावाच न सुख- दुःखाद्युत्पत्ति' नित्यस्य खरूपयोग्यम्य फलावश्यम्भाव इति नियमस्याप्रयोजकत्वात्। परै त्वीश्वरे मा जाति स्त्येव प्रमाणाभावात्। न च दशमद्रव्यत्वापत्तिः ज्ञानववन विभ- जनादिति वदन्तिइन्द्रियादौति । इन्द्रियाणा शरीरम्य 'च परम्परया चैतन्यसम्पादक । याप्यात्मनि "अहं जाने अह सुखोत्यादि" प्रत्यक्षविषयत्वमस्त्येव तथापि विप्रति- पन्न प्रति प्रथमत एव शरीरादिभिन्नस्तत्प्रतीतिगोचर इति २६. .

·भाषापरिच्छेटः। शरीरस्य न चैतन्यं तेषु व्यभिचारतः । तयात्वचेदिन्द्रियाणामुपधाते कर्घ स्मृतिः ॥४८ प्रतिपादयितुं न शक्यत इत्यतः प्रसाणं दर्शयति-करण- मिति। कुडारादीना विवाटिकरणाना कतारमन्तरंग पलानुपधानं हटन्. एवं चक्षुरादीना ज्ञानकरणानां फन्लो- पधानमपि क्त्तारमन्तरेण नोपपद्यत इत्यतिरितः कत्ता क्ल्पाते। ४७॥ ननु गरीरम्दैव कर्तृत्वमस्तु अत पाह-शरीरम्येति । ननु चैतन्य जानादिकमेव महामना सन्मत इव नृत- शरोरारामपि तदभाव का रतिः, प्रालाभावेन जाना. भावन्य मिरिति चेन्न । शरीरस्य बैतन्ये वान्ये दिलोदि- तन्य म्याविर स्मरणानुपपत्तेः भागेगसक्योपच्यापचर- रत्वादविनाशामित्वात् पूर्वगरोगत्परम्म्यरिंग हितोयशग सम्बार उपपदात इति वाघम्. अनन्तमम्बार पन्प्रने गौरवात् । एवं परामरतन्ये वाल्वर स्तनपा- नगदी प्रहसिन ग्यात् मादन्तानस्य ना तुलान दानामिमान तामारदाभायान् समति जन्मान्तगनी- धमाधमत्वम्म तदानी स्मरणार्दव जि। दुभकमन्दपि साध्यतामिति वाचम् ' उपाया। नायल्या जीवनावोसोधप इस्पा । Tes मारयानादिरूया सालमा प्रतिमा दिमा८ मा निfrraf नन्न एपदोन नावादी पा र -- ·आपात मनोऽपि न तथा जानानानयतां तदा भवन १८ मागाभागात पाणामिनि। मग मित्र आनात नागे मति अनामन, " पालि ? पूरे चला माजावताना गापामा? गान गाय, म भपितरभागर पाटण गगेन गमात् पर भामरगायो मामानाधिन कार्यकारणभावादिति भायः॥४८॥ ननु चराटीना चेतन्यं मास्नु मनमन्त् नित्यस्य मोहन स्थात् अत पार -मनोऽयोति । न तया न चेतन जानाति मनसोऽणुत्वार प्रत्यने च मालय शेतवान्मनमि जान- सुवादिमत्त्वे तत्प्रत्यक्षानुपपत्तेरित्ययः यथा मनसोऽणुत्व तया वक्ष्यते। नन्वस्तु विज्ञानमेव आत्मा तस्य स्वतः प्रकाशरूपत्वात् चेतनत्वम्। ज्ञानसुवादिकन्तु तस्य वाकारविशेषः तस्यापि भावत्वादेव क्षणिकत्वं पूर्वपूर्वविज्ञानस्योत्तरविज्ञाने हेतु- त्वात् सुपुप्तावस्यालयविनानधारा निराबाधैव मृगमद- इव पूर्वपूर्वविज्ञानजनितसंस्काराणामुत्त- रोत्तरविज्ञाने सान्तत्वान्नानुपपत्तिः स्मरणादेरिति चेन्न, • तस्य जगहिषयत्वे सार्वज्ञापत्ते: यत्किञ्चिद्विषयत्वे विनि- गमनाभावात्। सुषुप्तावपि विपवावभासप्रसङ्गः । तदानी निराकारा चित्सन्ततिरनुवर्तत इति चेन्न, तस्य स्वप्रकाशले प्रमाणाभावात्, अन्यथा घटाढीनामपि जानत्वापत्तिः न टी. विज्ञानव्यतिरिक्तवस्तुनोऽभावादिति वाच्च घटादेरनुभूयमानस्यापलपितुमशक्यत्वात् । आकारविशेष वासनाया वसन ·भाषापरिटः। क्त्यात एवायं विज्ञानस्येति चेत् बिमयमानारोऽतिरिचते विजा- নাননি समायातं विज्ञानव्यतिरिक्तन নানিবিন वेत्तहि समूहासम्बने नौलाक्षारोऽपि पीताकारः स्यात् खरूपतो विज्ञानस्याबियेपात. अपोहरूपो नौलत्वादिवि- जानधर्म इति वेन, नीललादीना विधानानेकास्मिन्नममा- वेगात् इतरया विरोधस्वैव दुरुपपनत्वात्. न च वासना- सहम. मन्भवति मारपुत्त्रयोरपि वासनासहनप्रसङ्गात् न ६ दानोपादेयमावो नियामका इति वाचं वासनाया. मतमामन्भवात् उत्तरन्मिनुत्पत्तिरेव महम इति चेद तदुत्पादकामानात् उत्तरविज्ञानन्यैव उत्पादकत्वे तदा- লিবিয়ানঃনিয়মি इति वेन्द्र. मानाभावान् कल्पनागौरवान. एतेन हगिकारी- चन्दनपि प्रत्युत गोरवादतिपये मानाभावाच । बोजाटावपि महकारिपनवधानादेवोपपत्तेः दुव्यत्वा प्रन्नु कहिं विवितान गौरवान्नित्य- विजनमेवात "दिनाना वा घरै अयमात्मा सल्ल' मान- मनन्न ब्रम्" इत्यादि मुनरिति चेत्र कन्य विषयत्वामानव : दलात् निम्पियन्द भानवे मानाभावात् मविपरत्व साप्यनुभवात् रातो पानमिन्द्रो निन्द बाकि दिन म पानमिति र वेषु गोपायले मनमानगरिकत्व- दविवादिमि दान सतरामासोन्या दमोशनुमय दोपहरादोधी पक्ष ने.पि द. मदन दायप्रमिला दाद कि- त्यमिति : म र . . .. ह M ·भापापरिच्छोटः। पति यूयते मोचढणायामशाननित्तावभेदो जायन इत्यपि न, भेदस्य नित्यत्वे नागायोगात् भेटनारोऽपि व्यक्तिद्वयं स्वास्यत्येव । न च द्वित्वमपि नश्यतीति वाच्यं, तन निदम ब्रह्मणि मत्ववाभावेऽपि सत्यस्वरूयं तदितिवत् हित्वा भावेऽपि ध्यात्मको ताविति सुवचत्वात् मिथ्यात्वाभावो- ऽधिकरणात्मकस्तत्र मत्यत्वमिति चेत् एकत्वाभावो व्यक्ति हयात्मको हित्वमप्युच्यतां प्रत्येकमेकत्वेऽपि पृथिवीजलयोन गन्ध इति वदुभय नैकमित्यस्य, सर्वजनमिडत्वात् योऽपि तदानीमभेटप्रतिपादक आगमः मोऽपि निर्दुःखादिना साम्य' प्रतिपादयति सम्पदाधिक्ये, पुरोहितोऽयं राजा मंवृत्त, इतिवत् अतएव "निरञ्जन. परमं साम्यमगतीति' श्रूयते। ईखरो न जानसुखात्मा, किन्तु ज्ञानाद्याययः "नित्य विज्ञानमानन्द ब्रह्म" इत्यादी विज्ञानपदिन ज्ञाना श्रय एवोक्तः, “यः सर्वज्ञः” इत्यनुरोधात् आनन्दम् इत्य- स्थापि अानन्दवदित्यर्थः। अश आदित्वान्मवर्षीयाचप्रत्ययात्, अन्यथा पुलिङ्गत्वापत्तेः प्रानन्दोऽपि दुःखभावे उपचयते भाराद्यपगमे सुखी संहत्तोऽहमितिवत, टु'खाभावेन सुखित्व. प्रत्ययात् अस्तु वा तस्मिन्नानन्दो न वसी आनन्दमित्यत्र मत्वर्थीयप्रत्ययविरोधात्। "अानन्द नह्मणो विद्याद्र विभेति कदाचन" इत्यत्र भेदस्य स्पष्टत्वाचेति मझपः । एतेन प्रकृतिः कर्ती पुरुषः पुष्करपलाशवनिर्लेप:, किन्तु चेतनः कार्यकारणयोरभेदात् कार्यनाशे कार्यरूपतया नाशः स्थादित्यवारणत्वं बुद्धिगतचैतन्याभिमानान्यथानु- Tunच्यानल THISIT nfrarम:

·भाषापरिच्छेटः। धर्माधर्माश्रयोऽध्यक्षो विशेषगुणयोगतः ॥ ४६॥ सैव महत्तत्वमन्तःकरणमप्युच्यते। तत्तत्त्वानत्त्वाभ्यां पुरु- पस्य स्सारापवौं। तस्या एपेन्द्रियप्रणालिकया परि- पतिज्ञानरपा घटादिना सम्बन्धः । पुत्पे कर्तृत्वाभि- सानो बुद्दो चैतन्याभिमानय। भेदाग्रहात् ममेदं कर्त्तव्य- मिति मदंश' पुरुषोपरागो बुद्धे. स्वतया चेतनप्रति- विवादतात्विको टर्पणस्येव मुखोपराग। इदमिति विष- -बोपराग इन्द्रियप्रणालिकया परिणतिभेदस्तात्विको निम्नासामिहतदपपत्येव मलिनिमा। पर्तव्यमिति व्या- पाराविश.। तेनांशत्यवती बुद्धिस्तत्परिणामेन ज्ञानेन पुरुषस्यातात्विक सम्बन्धो दर्पणमलिनिम्न व मुखस्योप- धिरुच्यते। ज्ञानादिवत् सुखदुःखेचाहे षप्रयलधर्माधर्मा अपि बुद्धरेव । क्षतिमामानाधिकरसन प्रतीतः । न च बुद्विवेतनापरिणमित्तादिति सांयमतमपा- स्तम्। सत्यदृष्टभोगानामिव चैतन्यस्थापि सामानाधिक- ६ रखप्रतीतस्तनिद्रे मानाभावार्थतनोऽहं करोमीति प्रतीत: - बकः परिणामित्वातन्यांशे भ्रम इति चेत् सत्यां विं नेयते। अन्वया बुहे नित्यत्वे मोक्षाभावोऽनित्यत्वे तत्- -- पूर्वममंसारापत्ति। सचेतनाया' प्रक्षते. कार्यत्वात् बुई - रचैतन्यं कार्यकारयोस्तादानादिति चेन्न । श्रसिद्ध कत्तुजन्यत्वे मानाभावात् । वोतरागजन्मादर्गनाटनाटि- त्वम्। अनादेनाशासम्भवादित्यवन् । तत् किं प्रशन्यादि- कल्पनेन। 7 ४ ·. प्रत्यक्षं भवति न त्वन्यथा अहं जाने अहसरोमि इत्या भापापरिकोटः। प्रच्याद्यनुमेयोऽयं रथ गत्ये व सारथिः । अहङ्कारस्याथयोऽयं मनोमानस्य गोचरः ॥ "प्रततेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः । अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥" इत्यनेन विरोध इति वाच्यम् । प्रहतेरदृष्टस्य । दृष्टजन्चैर्गुणैः इच्छादिभिः । कर्ताहं कर्ताहमेव । तदर्थत्वात् "तवं सति कर्तारमात्मानं केवलन्तु इत्यादि वदता प्रकटीकृतोऽयनुपा९४८ इति संक्षेपः। धर्माधर्माश्रय इति । प्रात्म त्यनुपज्यते। शरीरस्य तदा अयत्वे देहान्तरलतकर्मणां देहान्तरण विशेषगुणयोगत इति। योग्यविशेपगुणसम्बन्धी - भगवता भोगानुपपत्ते प्रतीतेः ॥ ४८ ॥ प्रवृत्तीति । अयमात्मा परदेहादी महत्त्यादिनाऽन यते। प्रवृत्तिरत्र चेष्टा। ज्ञानछाप्रयत्नादौना देहे स्योतप्रायत्वात् चेष्टायाच यत्नसाध्यत्वात् । चेष्टया वानात्माप्यनुमीयत इति भावः। तत्र दृष्टान्तमाह-र यद्यपि रथकर्मचेष्टा न भवति तथामि तेन कर्मणास विर्ययाऽनुमीयते तथा चेष्टात्मकेन कर्मणा परमात्मा भावः। अहवारस्येति । अहङ्कारोऽहमिति प्रत्ययः विषय. आत्मा न शरीरादिरिति। मन इति मनीति तस्यार

·No text on this page.

·भापायचिोट प्रशच्याद्यनुमेयोऽयं रथगत्ये व मारविः । अहङ्कारस्याथयोऽयं मनोमावस्य गोचरः ॥ "प्रस्ततेः क्रियमाणानि गुणे: कर्माणि सर्वगः । अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥" इत्यनेन विरोध इति वाच्यम् । प्रशतेरदृष्टस्य । गुरु दृष्टजन्यैगुणे. शादिभिः । कर्तारं कर्ताहमेव। दलम तदर्थत्वात् “तवैवं मति कतारमात्मानं केवनन्तु । इत्याटि वदता प्रकटीकृतोऽयमुपरिटाटा इति संक्षेप । धर्माधर्मायय इति। प्रात्म यनुपज्यते। शरीरस्य ततः अयले देहान्तरकतकर्मगा देहान्तरण विशेषगुणयोगत इति । योग्यविशेपगुणसम्बन्ध नाम प्रत्यक्ष भवति न त्वन्यथा अहं जाने अहरोमि इत्यादि भगवता भोगानुपपत्त । प्रतीतः ॥४८॥ . प्रवृत्तीति । अयमात्मा परदेहादी प्रवृत्त्याटिनाऽनुम यते । प्रकृत्तिरत्र चेष्टा। ज्ञानेच्छाप्रयत्नादीनां देहे अभाव स्योक्तप्रायत्वात् चेष्टायाच यत्नसाध्यत्वात् । चेष्टया प्रय वानात्माप्यनुमीयत इति भावः । तत्र दृष्टान्तमाह-रचति' यद्यपि रथकर्मचेष्टा न भवति तथापि तेन कर्मणा सार विर्ययाऽनुमीयते तथा चेष्टात्मकेन कर्मणा परमात्मापीति भावः। अहङ्कारस्येति। अहद्वारोऽहमिति प्रत्ययः तस्यायग्री विषयः प्रात्मा न शरीरादिरिति । मन इति मनोमिने ·भासादरिट उतरूपं नयनन्य गोचरी द्रयाणि तहन्ति प्रहः । विभागयोगपरामरत्व- नेन्द्रनवं परिजाकुर ! ५४ : नियां जातियोग्य तं समवायलाहरन् । यहाति का संयोगासान्जोहारपयोः । मननं गोचरः पिच वः। : ترتد تنتشر نے न • 5 :- '- ....... …............. ---------- 2-22 ............ --- Pand ·- जादि:rit." धागम गोनोमी | तगारमो नमो. । *- . शिनि । गालि । आनमिता शातित जगातिमत्त सात मममिति माग पनाकर आन गारो।। ना ! frमिलियतिमाता सदायांकरिता गति गहर fল গ্রেগহামায নিম গান नम्। vঃ অফিরি দলগসি পরিপনি मसि यत्किचिदनुमितियतिमादाय सदािसिमा प्रत्यनालादिक याच्यामिति । प्राणजादीति रामनं चाक्षपं म्पागन योव मानममिति प्रत्यक्षम् । न चैग्नर प्रत्यनस्याविभजनायानलम् । जन्यप्रद नम्यव निरूपणीयत्वात् उतासूत्रानुमागत् ॥ ५२ ॥ घाणस्य ति। गांचर इति ग्राह्य इत्यर्थः। गन्धवादि. रिति आदिपदात् सरभित्वासुरभित्वपरिग्रहः । प्रत्यक्षत्वात्तवृत्तिजातिरपि प्रत्यक्षा। गन्धाययग्रहणे तु घाणस्य न मासर्यमिति बोध्यम्। तथा रम इति रमला- दिसहित इत्यर्थः। गन्धो रसच उडू तो बोध्य'। तया शब्द सहित. ॥ ५३॥ वापर पविध गन्धस्य ·भाषापरिच्दः । -- उद्भूतरूपं नयनस्य गोचरी द्रव्याणि तहन्ति पृथक्नुसंख्यः । विभागसंयोगपरापरत्व- स्नेहद्वत्वं परिमाणयुक्तम् ॥ ५४ ॥ क्रियां नातिं योग्यवत्तिं समवायञ्च तादृशम् । गृह्णाति चक्षुः संयोगादालोको तरूपयोः ॥५५॥ उङ्गतमर्शद्रव्यं गोचरः सोऽपि च त्वचः । उतरूपमिति । ग्रोमोमादावनुतल्पमिति न चाक्षुष प्रत्यक्षम् । तदन्ति उद्भूतरूपवन्ति ॥ ५४ ॥ यायेति। पृथवादिकमपि योम्यत्तितया ग्राह्यम् । तादृशं योग्य हत्तिमित्यर्थ । चक्षुर्योग्यत्वमेव काय तदाह रहाताति आन्दोवासयोग उद्भतरुपञ्च चाक्षुषप्रत्यक्ष प्रति कारम् । तत्र द्रव्यचाशुपं प्रति तयाः समवायसम्बन्धन कारगम् । द्रव्यममवेतप्रत्यक्ष प्रति खाययसमावसम्ब- धन द्रव्यममवेतसमक्तस्य रुपलादः प्रत्यने स्वामयमस. वेतसलवायमबन्नति । ५५ ॥ उस तत्पशंवद्रव्य गोचरस्वचो गोचर । मोऽपि उडत- सोऽपि सत्वादिसहितः। स्पान्यदिति रूपमित्र पपत्वादिभिन्नञ्च चतुपो यत् योन्यं तत् त्वगिन्द्रियस्यादि याचन्। तथा च प्रयन्तादिनखादयो ये घr द्या गुगा उता एवं लिया एव जातया योग्यहत्तवरत लदो माहा इति। प्रतापि त्वगिन्द्रियजन्यपि रपं ददलचे दर ·रूपं कारणमिति HIगासा स्पर्श एवं लाघवात् कारगमन्तु प्रभावा अप्रत्यक्षले लिटायनि- ४२ भाषापरिच्छदः। छपान्यच्चनलोऽयोग्यं पलनापि कारणम् । द्रव्याध्यक्ष त्वचो योगी सनसा ज्ञानकारणम्। तथा च वहिरिन्द्रियजन्यद्रव्यमाने नबोनान्तु वहिद्रव्यप्रत्यक्ष रुपं न कारण किन्तु चात्तुषप्रत्यो रूपं स्मार्गनात्याने स्पर्श कारगाम अन यव्यतिरेकात् । वहिरिन्द्रियजन्यध्यप्रत्यत्तसावे कि का गामिति चेत् न किञ्चिदात्मवृत्तिगदनि विशेष पवार वा प्रयोजकमस्तु । रूयम्य कारणले लाववमिति वेद वायोस्त्वगिन्द्रियेगाग्रहगाप्रमझाटिष्टापत्तिरिति चेत् रित्येव किं न स्वात्। तस्मात् प्रभां पश्यामोतिवत् वायु स्पृशामोति प्रत्ययश सत्त्वात् वायोरपि प्रत्यक्ष भवत्येव । वहिव्यप्रवचमाते तु न रूपन्च न वा सशस्य हेतुले वायुप्रभयोरेकत्वं रयत एव क्वाचित् हित्वाटिकमपि कचित् संख्यापरिमाणाद्यग्रहो दोपादित्याहु ॥ ५६ ॥ त्वचो योगो मनसा ज्ञानकारणमिति त्वमन:संयोगो जान सामान्वे कारणमित्यर्थः किं तत प्रमाण सुपुप्तिकाले त्वचं त्यका पुरीतति बर्गमानन मनसा जानजननमिति । ननु सुपुतिकाले कि हानं भविष्यति अनुभवरूप स्मरणरूप वा। नाद्यः अनुभवसामग्राभावात् । तथाहि चाक्षुपादिप्रत्यक्षे चक्षुरादिना सह मन:संयोगस्य हेतुत्वात् तदभावादेव न चानुपादिप्रत्यज्ञानादरमावादेव न मानसप्रत्यक्ष जाना- यभावे च नात्मनोऽपि न प्रत्यत्तमिति। व्याप्तिज्ञानाभावात ·भाषापरिच्छेद । ४३ मनोग्राचं मुखं दुःखमिच्श देषी सतिः कतिः५७ ज्ञानं यनिर्विकल्यावं तदतीन्द्रियसिष्यते । नानुमिति सादृश्यज्ञानाभावात् नोपमितिः पदज्ञाना. भावात् न शाब्दबोधः इत्यनुभवसामग्राभावात् नानुभव । उदबोधकाभावाच न भरणम्। मैव सुपुप्तिप्राकालोत्पन्न - शादिव्यतस्तत्तववेनालन प्रत्यक्षपसगात् तदती. न्द्रियले सानाभावात् पुप्तिप्राकाल निर्विकल्पकामेव जायत इत्यत्रापि प्रमाणामावान् । अथ ज्ञानमात्रे वजन:- न्य यदि कारगत्वं तदा रासनचानुपादिप्रत्यक्षकाले सानप्रत्यक्ष वात्। विषयलक्मयोगस्य वजनास योगस्य च मवात् परम्परप्रतिववादकमपि वा न अत्र वैचित् पूर्वोत युक्त्वा बभनोयोगस्य हेतुत्वे निई चाक्षुपादिमामग्रम साशनादिप्रतिवन्धक्तमनुस्वानुरी. धात् कन्यात पति। अन्ये तु सुपुल्नुरोधात् चन्सन'- मयागस्य जानहेतुत्व वा चाजुपादिप्रत्यरकाले वन- न.म यागामाबाद पाशनात्यमिति वदन्ति। सनोग्राफर मुण्ड दु.खमिचा हेपी मति. तिरिति मनोन्य प्रत्यक्ष विषय इत्यय.। नतिज्ञानन्। हति प्रयत्न । वादिकमपि मनोनाइन् । एवमानापि मनाया किन मनोमानव गोचर इत्यनेन पूर्वमुदत्वात् यत स्यादिति। - यनिर्विवन्यास नदतीन्द्रियमिपत प.मंयोगादानलर E त्वामार घटवादिहि ·भापारिन महत्व' पड़विधे हेतुरिन्द्रियं करगां मतम् ॥ १८॥ जानं न सम्भवति पूर्व विगेपणस्य घटलादिज्ञानाभावात् । विशिष्टबुद्धौ विगेपणनानस्य कारणलात् तवा च प्रथमतो घटघटखयो शिघ्यानवगाहि जान जायते तदेव निर्वि- कल्पकात्मकं तश न प्रत्यक्ष तथा हि विपयागनगादि- जानम्य प्रत्यक्ष न भवति घटमहं जानामीति प्रत्यक्षात तवात्मनि जानं प्रकारीभूय भामते। जाने घटस्तत्र घटल यः प्रकार म एव विशेषणमित्युच्यते। विगैपणे यदिशे- पणं तहिशेषणतावकेटकमियुच्यते । विगेपयताव- टकप्रकारकं ज्ञान विशिष्टवैशिघ्यजानकारणम्। निर्वि- कल्पके च घटत्वादिक न प्रकारस्तेन घटवादिविशिष्ट- घटादिवैशिध्यभान न सम्भवति। घटत्वाद्यप्रकारकं घटा- दिविशिष्टज्ञानं सम्भवति जात्यतिरिक्तपदार्थज्ञानस्य किञ्चितमप्रकारकत्वनियमात् । महत्वम्। पड् विधे हेतु- रिति ट्रव्यप्रत्यचे महत्त्व समवायसम्बन्धन कारणं द्रव्य- समवेताना जातिगुणकर्मणा प्रत्यने वाययममवायसव- न्धन कारणम् । द्रव्यसमवेताना गुणत्वकर्मवरूपत्वाटीना प्रत्यक्ष खात्रयसमवेतप्तमवायसवन्धन कारणमिति। इन्द्रियमिति अत्रापि षड्विध इति अनुपज्यते। इन्द्रिय- वन्तु न जातिः । पृधिवौत्वादिना साइर्यप्रसङ्गात् । "तु शव्देतरोदभूतविशेषगुणानाश्रयत्वे सति न. योगात्रयत्वम् आत्मादिवारणाय सत्यन्तन् । उद्- भूतविशेषगुणस्य शब्दस्य श्रोत्रे सत्वात् शब्देतरति विशे- जानका- ·भापापरिवेदः। विषयेन्द्रियसम्बन्धी व्यापारः सोऽपि षड्विधः । द्रव्यग्रहस्तु संयोगात् संयुक्तासमवायतः । ५६ ॥ द्रव्येषु समवेतानां तया तत्समवायतः । तवापि समवितानां शब्दस्य समवायतः ॥६० ॥ टावपि । माचा मन पगुन्य रपादेननदि मसात् उद्भतेति उदभृतलं न जानिः शनवादिना महात्। न च गमवाटिव्याप नानवोदभृतत्वमिति वाचम् उदभूतरूपत्वादिना चान, पादी जनवातानुपपत्ते । किन्तु गमवादिव्याप्यमन्द्र मतत्व नाना तदभावकृटबोभनलम् । म योगा- नया च मदतरोद्भतगुगण मयागादिनः गरम्मको विगति वान्नादिवारणाय विशेदनम्। एन्द्रियावयतिपयम योगस्यापि वान् यिावयवदारणाय कालाटी रपाभादप्रन्या मन्दिवघटय तया कारणीभूतच.मयोगाद्या प्रयम्य का न्लान्य काराय मन पद मानवरमित वमिति साधारण कारण वरम! वापारयम् ।। रिन्द्रियमरन्या व्यापार मोऽपि fts न मरिव पदिय परिवTrIN EF. मन ना नि । ममिनियम: EADERRIEन्दमPeri FECTIFr पर EिTTPIRE. RETREE:

·४४ भाषापरिच्छेदः। महत्त्व पविधे हेतुरिन्द्रियं करणं मतम् ॥ ५८॥ ज्ञान न सम्भवति पूर्व विशेषणस्य घटत्वादिज्ञानाभावात् । विशिष्टबुद्धौ विशेषणज्ञानस्य कारणत्वात् तथा च प्रथमतो घटघटत्वयोर्वेशिध्यानवगाहि ज्ञानं जायते तदेव निर्वि- कल्पकात्मकं तच न प्रत्यक्ष तथा हि विषयानवगाहि- जानस्य प्रत्यक्ष न भवति घटमहं जानामीति प्रत्यक्षात तत्रात्मनि ज्ञानं प्रकारीभूय भासते। ज्ञाने घटस्तत्र घटल यः प्रकार. स एव विशेषणमित्युच्यते। विशेषणे यहिशे- पणं तद्विशेषणतावच्छेदकमिल्गुच्यते । विशेषणतावच्छ- दकप्रकारकं ज्ञान विशिष्टवैशिध्यज्ञानकारणम् । निर्वि- कल्पके च घटत्वादिकं न प्रकारस्तेन घटवाटिविशिष्ट- घटादिवैशिध्यभान न सम्भवति। घटत्वाद्यप्रकारकं घटा- टिविशिष्टज्ञानं सम्भवति जायतिरिक्तपदार्थज्ञानस्य किञ्चिद्धमप्रकारकत्वनियमात् । महत्त्वम् । पडू विधे हेतु रिति द्रव्य प्रत्यक्ष महत्त्वं ममवायसम्बन्धन कारणे द्रव्य- समवेताना जातिगुणकनगा प्रत्यचे म्बाययममवायमस्व- न्धन कारणम्। द्रव्यममवेतानां गुणत्वकम्मत्वरूपत्वादीना प्रत्यक्ष वाययसमवेतममवायमस्वन्धन कारणमिति। इन्द्रियमिति अवापि पड्विध इति अनुपज्यते। इन्द्रिय- वन्नु न जातिः। पृथिवोत्यादिना माद यप्रमगात् । किन्तु शब्देतरोभृतविशेषगुणानाययल्वे सति जानका. मन'म योगाश्रयत्वम् अात्मादिवारणाय मत्यन्लन् । उद: भूतविगेमगुणस्य पदम्य थोत्रे मत्त्वात् शब्द तरिति विशे- ·भाषापरिच्छेद। विषयेन्द्रियसम्बन्धी व्यापारः सोऽपि षड्विधः । द्रव्यग्रहस्तु संयोगात् संयुक्तासमवायतः । ५६ ॥ द्रव्येषु समवतानां तथा तत्समवायतः । तवापि समवैलानां शब्दस्य समवायतः ॥ ६ ॥ प्राचा मते पगुणस्य रूपादेवज्ञपि सत्वात् उतेति उदभूतत्वं न जाति: शुलवादिना महरात्। न च शुललाटिव्याय नानवोदभूतत्वमिति वाचन उदभूतरूपत्वादिना चाक्ष- पादो जनकतानुपपत्तेः। किन्तु गुरुत्वादिव्याप्यमनुद- भूतत्वं नाना तदभावकूटबोद्भूतलन् । संयोगा- दावपि। तथा च शब्दतरोद्भूतगुन्ग' संयोगादिश्च । गदेरन्यतो विशेति ज्ञानादिवारणाय विशेष्यदलम् । इन्द्रियावयविषयमयोगस्यापि प्रत्यनजनक- त्वात् इन्द्रियावयववारगाय कान्लादी रूपाभावप्रत्यक्ष मनिकपघटकतया कारणीभूतचक्ष :मयोगाद्याचयम्य का- नादेच वारदाय मन पदं जानकरणमित्वपि तहारणाय । करणमिति अमाधारण कारणं करणम् । अमाधारणत्वं व्यापारवन् । ८॥ विपयेन्द्रियमम्बन्धी व्यापार मोऽपि पविध इति मन्द्रिप पविध मद्रिकर्षनुदाहरणहारा दर्श- यति ट्रयग्रह प्रति । ट्रयात्वमिन्द्रियम योगजन्य ट्रव्यमम- प्रत्यक्षम् इन्द्रियन हममजायजन्यम् । एवमपि। बन्नु तन्नु यचाच प्रति चतु:मयोग' वारगन् । बनमवेत- पार प्रति चरमसुत मनवाय कार ट्रधम्मवतममवेत- व्यापार ·६ भाषापरिच्छेदः। तवत्तीनां समवेतसमवायेन तु ग्रहः । विशेषणतया तहदभावानां ग्रही भवेत् ॥ ६१ ॥ एवं वायो चासुपं प्रति संयुक्तासमवेतसमवायः। एवमन्यत्रापि विशि ध्यैव कार्यकारणभाव: परन्तु । परमाणुनीले नौलत्वं पृथिवोपरमाणौ पृथिवीत्वञ्च चक्षु पा कथं न राहते तत्र परम्परया उदभृतरूपसम्बन्धम्य महत्त्वमम्बन्धस्य च विदा- मानत्वात्। तथा हि नीलत्वं जातिरकव घटनीले पर माणुनीले च वर्तते। तथा च महत्त्वसम्बन्धी घटनीन- मादाय वर्तते रूपमम्बन्धस्त भयमादायैव वर्तते एवं पृथि- वीवे घटादिकमाटाय महत्त्वसम्वन्धो बोध्यः । तटीयस्पर्शादी च सत्तायायाक्ष पप्रत्यक्ष स्यात् तस्माइत. रूपावच्छिबमहत्वावच्छिन्नचक्षु :संयुक्तसमवायस्य वेतचाक्ष पप्रत्यक्ष तादृशचक्षु संयुक्तसमवेतममवायस्य द्रव्य- समवेतममवेतचाच पे कारणत्वं वाच्यम्। त्यञ्च परमाणु नौनादी न नोलवादिग्रहः। महत्वावच्छिन्नत्वाभावात् एवं वायादौ न मत्त्वादिचाक्ष पं तत्र चच :मयोगग्य रूपावचिन्नत्वाभावात्। एवं यव घटस्य मध्यावच्छेदनानीकर्मयोग, चच :मयोगम्तु वाहाव घटप्रत्यनाभावादानोकसंयोगावशिवत्वं चक्षु :मयोग विशेषणं देयम् । एय द्रव्यम्पागनप्रता वक- कारण त्यसमवेतम्पानप्रताचे खमयुक्तमम ट्रव्यममा परमाणुचक्ष :मयोगस्य तन्त्र ma m na -नवत.

·भाषापरिच्छेदः। ४७ ममवायः कारणम् । प्रवापि महत्त्वावचिन्त्वन् उभृत- पर्यावछिन्नत्वञ्च पूर्ववदेव बोध्यम् । एवं गवप्रत्यक्षे घ्राण- मयुतामसवाया। गन्धममवेतर प्राणजन्य प्रत्यक्ष प्रागम- खुनममवेतममवायः कारणम् ! एवं रसप्रत्यक्षे रसनाम युक्त- ममवाय । रसमवेतस्य रामनप्रत्यक्ष रमनाम युक्तमस- वेतनमवाय. कारणम् । शब्दप्रत्यने सोनावचिननम- शन्दनमवेवावगप्रत्यले बोनावचिन्ननम्वेतसम- बाय' वारणम् । प्रत्र सर्वत्र प्रत्यन नौकिकं बोध्यम् । वच्छमाणमनीकिवं प्रत्यक्षम् इन्द्रियम योगादिकं विनाधि भवति एबमातरन प्रयतं मन संयोग । प्रात्मममनमानम- प्रत्यक्ष मनःम युहम्मदाय कारणम् । प्रासनमर्वतममवेतमान- मप्रत्य मन मयुनाममवतममवाय वारगम्। प्रल ममवायल च इन्द्रियमविपणतात। देखिदमते तु न ममयाय पत्र दापि वि पता नानाविधा न म भृतनादी घामाद पिणतया र ममाटो र पादासान समrl- दिसामा माली रपालामार रया विशेषगया। भन्दामाद दयानात वारसा Herrit: दाचा लामाई rfsirtan r: ' for का ' । । .

·४८ भाषापरिच्छेदः। यदि स्यादुपलभ्येतेत्येवं यत्र प्रसज्यते। प्रत्यक्ष समवायस्य विशेषणतया भवेत् ॥ १२॥ सा च प्रतियो योगी यस्य तत्र यदि स्यादुपलभ्येत इति प्रभावप्रत्यक्षे योग्यानुपलब्धि कारणम् । तथा हि भूतलादौ घटादिजाने जाते घटा भावादिक न जायते तेनाभावोपलन्भे प्रतियोग्युपलमा भाव: कारणम् तत्रापि योग्यताप्यपेक्षिता। गिसत्वप्रसन्चनप्रसजितप्रतियोगिकवरूपा। तदर्थश प्रति- योगिनो घटादे. मत्वप्रसत्या प्रसञ्चित उपलभरूप: प्रति स उपलम्भाभावोऽभावप्रत्यक्षे हेतुः। तथा हि यत्रालोकासंयोगादिक वर्तते तत्र यद्यत्र घटः स्यात् ता उपलभ्यत प्रत्यापादयितुं शक्यते। घटाभावादि प्रत्यक्ष भवति अन्धकार तु नापादयितुं शक्यते इति । तेन घटाभावादेरन्धकारे चाक्ष पप्रत्यक्ष न स्पार्शनमत्वक्षन्तु भवत्येव। श्रालाकमयोग विनापि स्पार्शनप्रत्यक्षस्थापाट यितुं शक्यत्वात्। गुरुत्वादिकं यदयोग्यं तदभावन्तु न प्रत्वनः। गुरुत्वादिप्रत्यक्षस्यापादयितुमशक्यत्वात् वायो रुपाभाव । पापाणे सौरभाभावः । भाव.। यो। शन्दाभाव, । श्रात्मनि सुसाभावः। एवं मादयतत्तदिन्द्रियगृह्यन्ते तत्तत्प्रत्यक्षस्यापादयितु शका त्वात्। मसर्गाभावप्रत्यक्ष प्रतियोगिनो योग्यता। अन्यो न्याभावप्रत्यचे त्वधिकरणयोग्यताऽपेक्षिता। 1. मिपि चत्त पा राष्ट्रात एव । ६२ ॥ तत्र गुडे तिता अतः स्तमादी ·भाषापरिच्छेदः। ४४ अलौशिकः सन्निनास्तिविधः परिकीर्तितः सामान्यलक्षणा ज्ञानलक्षणा योगजस्तथा ॥६॥ तत्र प्रत्यक्षं लोकिकालोविक्षभेदेन विविधम् । तत्र लौकि- कप्रत्यक्षे षोढा सन्निकर्षा वर्णिताः । अलौकिकसनिकर्षा- निदानी वदति। अलौकिक इति । व्यापार सन्निकर्षः। सामान्यलक्षणेति। नामान्य लक्षणं यस्या इत्यर्थः लनापटेन यदि सरूपमुच्यते तदा मामान्यरूरूपा प्रत्या- मत्तिरित्ययों लभ्यते। तच्चेन्द्रियसम्बदविशेष्यकज्ञान प्रका- रोभृतं बोध्यम्। तथाहि यत्र तथाहि यत्र इन्द्रियसयुक्तो धूमादिस्त- विशेषकं धूस इति इति ज्ञानं जातम् । तत्र ज्ञाने धृमत्वं प्रकारः। धृमत्वेन सन्निकर्षेण धूम इत्येवं रूपं नकलधूम- विषयकं ज्ञानं जायते । अब यदि इन्द्रियमबदमित्व वोचते तदा धृनौपटले धूमत्वन्धमानन्तरं सकलधूमविषयकं ज्ञान न स्यात् । तत्र धमत्वेन सह इन्द्रियसम्बन्धाभावात् । मन्मते तु इन्द्रियनम्बई धूलोपटक तद्दिशेचकं धूम पति ज्ञानं तत्र प्रकारोभृतं धूमन्न प्रत्यामत्तिः । इन्ट्रियसम्बन्यो लोकिको पदच वहिरिन्द्रियखले। मानमरखले सु ज्ञान- प्रदारीभृतमामान्यमा प्रन्यासत्तिः। शब्दाटिना यत्किञ्चित् पिशावाद्युपस्थिती मानमः मकलपिशाचादि- दोष उपपद्यते। परन्तु समानाना भाव. मामान्यम् । तच्च दाचिन्नित्य धृमलादि ज्ञाचिचानित्य घटादि। यदेको घट. नयोगेन भूतले समावेश भाटाले मतदनन्तरं मपा- मिव तहटवता मृतलारी पलदीना वा माहा । . पत' ·M यदि स्याटुपलम्तेले यत प्रमच्याले । प्रत्यन समवायम्य विशेषता यदि गाइनमेन पति अमाल मा "मारणम् । तमा रिमानातो हाजिन शाह भावादिनी म सगामातोपन प्रतियोमा भार. कारणम् तलागि योगताम्येति। माग प्रतिय गिमत्त्व प्रमजनप्रमजितप्रतियोगिया। सदयंग प्रति যামিনী রায় সমস্যা সমরি শুল" দুনি योगी यस्य म उपनगाभायोऽभाय प्रत्यो तुः। तथापि यवालीकामयागादिका यत्तते तर यद्यन घट. स्वात् उपन्नभ्यत एबापादयितु समाते। तव चन भवति अन्धकार तु नापादयितु शक्यते । घटाभावादेरन्धकार चाक्ष पप्रत्यक्ष न म्पाचन प्रल आलाकमयोग विनापि स्पानप्रत्यक्षस्थापाद शक्यत्वात्। गुरुत्वादिकं यदयोग्यं तदभावस्तु न गुरुत्वादिप्रत्यत्तस्यापादयितुमगक्यत्वात् । रूपाभावः। पापाणे सौरभाभावः । योशन्दाभावः। अात्मनि सुखाभावः । दिन्द्रियगुह्यन्ते तत्तत्प्रत्यक्षस्यापादयितु सर्गाभावप्रत्यक्षे प्रतियोगिनो योग्यता। अन्यो- ने त्वधिकरणयोग्यताऽपेनिता। अतः स्तम्भादी दोऽपि चक्ष पा रयत एव । तरि घटाभावात बेव। तत्र गुड़े तिता- शक्य ·सापापरिभेद। योगजो दिविधः प्रोक्तो युक्तयुञ्जानभेदतः ॥ ६॥ दि द्वानरूपा तदा त्योटो न सादत प्रा । यो पन तव च्यापारो ज्ञानला इति। मामान्य- लामतिहिं तदाययय मानं जनयति । नहा प्रसात्तिनु यहिष्य जान तर प्रत्यासत्ति- विति। न प्रल मनि बिना नं न सन्ः- सनिक ཊi ༴ མགོ་ འི འི དོན༑ །ཁེ། ཏ पमान वहिन नन्गोना भान वं भवेत् तत्र सामान्वन्तः । बानिये। - द मकलवहिवनभानाभावे का पनि बार लन्ने बहिनन्दन्वय ग्रहीत- न्म ज्ञानुदितत्वार मो वष्टिच्याप्यो न बैंकि मावानुमा । मदले तु नामावन्नच या नवन्नमो- पनि ती जागानने वहिदायतनन्देश नि। २१ मामान्यज्ञा प्रयत्वेन मन- सानिन्ति दापन। प्रयन म - :: बिन्दासानासान्त्वन या प्रकारे भिचन्द काम मान र मान्। यि नाम- Pr: Frer नया वन्य मन r८८८ पटन Fr म. FREE पत्रानन्द .

·न्यस्य सत्त्वात् तादृशान् कुतो न जायत। तच्मात् नासाल भाषापरिच्छेदः। आसत्तिराश्रयाणान्तु सामान्यज्ञानलिप्यते । तदिन्द्रिवातहर्मबोधसामग्रापच्यते ॥ ६४ ॥ विषयी यस्य तस्यैव व्यापारो ज्ञानलक्षणः । भवति। प्रवेटं बोध्यं मामान्य येन सम्बन्धन प्रावर्त : सम्बन्धन प्रधिकरगाना प्रत्यासत्ति।६३॥ किन्तु यत्र तहटनाशानन्तरं तबटवतः स्मरणं जातं सामान्यलक्षणया मर्वेषा तहटवतां भानं न स्यात् । न्यस्य तदानीमभावात्। किन इन्द्रियमम्वइविशेष्यकं घट इति यत्र ज्ञानम् तत्र पर टिने इन्द्रियमम्बन्ध विनापि तादृशज्ञानप्रकारोमृतमाम e ज्ञानं प्रत्यासत्तिन तु सामान्यमित्याह। वासत्तिरित्यादि। आसत्तिः प्रत्वामत्तिरित्यर्थ । तया च मामान्वलक्षणेलन लक्षणशब्दस्य विषयोऽव.। तन सामान्यविषयकं ज्ञान प्रत्यामत्तिरित्यर्थी लभ्यते । ननु चक्षु सयोगादिकं दिनापि सामान्यज्ञानं यत्र वर्तते तत्र सकल घटाटीना प्रत्वन्न' स्यादत शह। तटिन्द्रियज इति। अस्वार्थः। वटा वहिरिन्द्रियेग मामान्यलक्षणया ज्ञानं जननीयं तदा यत् किञ्चिद्धर्मिणि तसामान्यस्य तदिन्द्रियजन्यज्ञानसामग्री अपेक्षिता। मा च मामग्री चक्षु संयोगालोकसंयोगा- दिकम् । तेनान्धकाराटी चक्षुरादिना तादृशज्ञान न चाक्षुपाटि- जायते ॥ ६४ ॥ ननु नानलक्षणा प्रत्यारत्तियदि ज्ञानरूपा .. सामान्य

·No text on this page.

·५२ भापापरिच्छेटः। युक्तस्य सर्वदा भानं चिन्तासहकृतोऽपरः । व्यापारस्तु परामर्शः करणं व्याप्तिधीवत् । अनुमायां ज्ञायमानं लिङ्गन्तु करणं न हि । अनागतादिलिङ्गन न स्यादनुमितिस्तदा ॥६c. १ इति। युक्त युञ्जानरूपयोगि विध्यार्मास्यापि हविया भावः ॥ ६५ ॥ युक्तस्य सर्वदा मानमिति। योगाभ्यामवशीलतमा समाधिसमासाटितविविधमिद्वियुक्त इत्युचते। विशिष्टयोगवत्त्वाद वियुक्त इत्वप्युच्यते। मर्वदेति । चित महकारिगणं विनेत्यर्थः । भान सर्व विषयागा प्रत्वका अपगे युजानो विषयव्यावृत्तमानमः । चिन्ता ध्यान म मम्तदेकाग्रोकरणम् । तत्सहकागत् स्थलमून्मान्यवर विप्रकष्टानान् प्रत्यक्षीकरोतीत्यर्थ । अनुमिति व्युत्पाटयति। व्यापारस्त्विति । अनुमाय: अनुमिती व्याप्तिजानं करणम्। पगमी व्यापारः । हि येन पुरुपेण महानमादी धमे बाप्ति होता पशा म एव पुरुषः क्वचित् पर्वतादी अविछिनमूलां धूमनग्य पश्यति तदनन्तरं धृमी वहिव्याप्य इत्येवं रूपं व्याप्तिम्मरण भवति । तम्माच्च वनियाव्यधमयानयमिति जानं भवतिम एव परामर्श इत्युच्यत । तदनन्तर योऽय यतिमानिति भान जायते। तदेवानमितिः । अत्र प्राचोनाम व्याप्ययन जायमानं धूमादिकमनुमितिकरगार। तद दृपयति माय मानमिनि।

·भाषापरिच्छेदः। ५ व्याप्तस्य पक्षहतित्वधीः परामर्श उच्यते । व्याप्तिस्तु साध्याभाववत्तित्वं प्रकीर्तितम् । यहा साध्यवदन्यन्सिनसम्बन्ध उदाहृतः ॥ ६८ ॥ निजस्थानुमित्व करत्वे युक्तिवाह। अनागतादीति। यद्यनुमिती लिन करण च्यात् तदा अनागतेन विनष्टन वा লিসন अनुमितिनं स्यात्। अनुमितिकरणस्य निगन्य तटानोमभावात् ॥ ६E I ६७ ॥ प्याप्तम्य पक्षधर्मलधोगिति । व्याप्तिविशिष्टस्य पक्षण मन् वेशिघ्यावगाहिसानसनुमितिजनवाम् । व्याप्यः पक्ष प्रति ज्ञानम्। पक्षो व्याप्य वानिति ज्ञान वा ] मनु- सितिन्नु पचे व्याप्य प्रति सानात् पक्षे माध्यम् प्रत्या- वादिका। पक्षो व्याप्यवानिति पानात् पक्ष माध्यवानि- लावारिका। विविधादपि परामर्शात् पक्ष माध्यवानिन्- धानुमितिरिन्यन्ये । नम् वनि व्याप्य धृगवान् पर्वत प्रति पान बिनाधि यन्त्र पर्वती मवानिति प्रत्यक्ष की मी यनिदाय पनि ग्मरणं भवति तत्र जानहया दमितिका *Ij यातिविजिशियागाजिनं मन न घा बिना जाणताय कारवारवपक्षमतामत्वं गादम यात्वात्। विशिवशाम्पत गरजा- जमि। गाववादपदयानिपिजिलापनि नासिवाद । माघार शातिर . र साम। विवान पर FिE 1.मलाकर 4 ·भागारिमेट । दिति न धर्मवानानक मत्वात् । नावकेटककारमपनवनाजानच हेतुबमिन र चैवल्य व्यामिग्रई मैवच पनाहानादन र दि नु नत्पुपोयगृहमा लामो प्रजारमतत्युमणेययनयन्ताज्ञानं पुन्य यामिन के रुच्यने तदा अन्नमार्थकारगावः : मन्म व्याप्तिप्रचारपत्रचन्नताजानं नमवायनानुमिति त्य नानन्तकार्यकारणभावः । यदि तु सामिका ज्ञानं पनवनवान्नानञ्च बन्न जारम्लुिचन कार्यकार भाइवयं दहिन्याप्यो घूम आन्दोन्शन में इति ज्ञानादप्यनुमितिः चादिति। तत्रापि विभिटज्ञानं बल्नायन् । मुखगोर दोपत्वात् इति। यायो नाम खात्याय. नत्र का दामिरिलत अर व्याप्तिरिति नायवदन्यति। बडिमान् माटिक माध्यो दतिः। गश्यवान् महान्मादिः । इटादिः। तत्तित मति नजम्मन्वयः भूम वरिवादी माध्यवदन्यमिन्द्रापिहाटो बहिन द्वातियाप्तिः। अव देन नबन्न नावं तेनैव नबन्दै ঘন্না মাখ। সন্তা ममवारमन्चन बड़िता वईरवयवम्तदन्बी महानमादि. 1 मानवाटव्यामिप्रमहात्। माध्यवदन्यय माध्यवसाधा प्रतियोगिताकदवान् दोश्व.। तेन परिनिहिता महाननादिद्धिन्द पर्वताटी धृमन्य मपि न अनि नदन्दो ३ मन विद ·भावापरिद. अथवा हेतुमनिष्ठ विरहाप्रतियोगिना । साध्येन हेतोरैकाधिकरण्यं व्याप्तिरुच्यते ॥६॥ येन सम्बन्धेन हेतुस्त न মশ্রন साध्यवदन्यत्तित्व बोध्यम् तेन साध्यवदन्यस्मिन् धूमावयवे धूमस्य समवाय- मम्बन्धेन मलेपि न तति.। साध्यवदन्यात्तित्वं साध्यव- दन्यत्तित्वत्वावनिनाभावः । तेन धूमपान् वक्रेरित्यत्र माध्यवदन्यदादिहत्तित्वाभावेऽपि नातिव्याप्तिः। यद्यपि द्रव्यं गुणकामान्यत्वयिशिष्टसत्तादित्यादी विशिष्ट- सत्ताया. सत्तावा च्यात् साध्यवदन्यन्मिन् गुणादाव- वृत्तित्वं नास्तीति तथापि हेतुतावच्छेदकरूपेणाहत्तित्व वाघम्। हेतुतावच्छेदकं तादृशहात्ततानवच्छेदकमिति फलितार्थः। ननु केवलान्वयिज्ञेयवादी माध्ये साध्यवदन्या- प्रमिलादव्याप्ति । ६८ किञ्च सत्तावान् लातरित्याटो साध्यवदन्वस्मिन् सामा- न्यादी हेतुतावच दकम्बन्धेन समवायेन वृत्तेरप्रसिहला- दव्याप्तिश्चात प्राह अथवा हेतुनिष्ठेति। हेतुमति निष्ठा इत्तियस्य स तया विरहोऽभाव । तयाच हलधिकरण- हत्तियोऽभावः तदप्रतियोगिना साध्येन सह हेती: सामा- नाधिकरवं व्याप्ति.। यद्यपि वडिमान् धृमादित्यादी वधिकरगपर्वतादिहत्त्यभावप्रतियोगित्व तत्तद्दार- स्तोत्यच्याप्ति । न च ममानाधिकरणवधूिमयग्वि व्याप्ति- तबङ्गुरप्य भयाभावसत्वादेक्स वेऽपि इयं नास्तोति प्रतोते. गुणवान् ट्रव्यवादित्यादावब्याप्त। रिति पाचम्। -- ·of art... गा! 1111 11:५२ f"; RTHIAnifnatr: #Ratin 17 सामाffor *filलागिन । f: गादासाने माग गोगिता-मिन सिब मायfer मार मान प्रतियोगितामा समिति का নথিশালা", নাস্বাপ্পিাদিকা सन द्रव्यं गुणमान्लगमावादिलाठी परम- অন্যনিষ্টাম্যমবিবি इगत्तण व्याप्ति। तुतापन्न वामम्बन हत्यविकरण जाधम तेन गमवायन धूमाधिकरतदयययनिष्ठाभावप्रतियोगि बेऽपि बनायाति । अभाना সমাধি बोध्यः । तेन कपिमयोगो एतद,सत्वादित्यादो मृनावचेटे मैव एतवृत्तात्तिकपिसंयोगाभावातियोगित्वेऽपि मयो. गस्य नाव्याप्तिः। न च प्रतियोगिव्याधिकरणले प्रतियोग्य- नधिकरणहत्तित्वम्। तटा तवाव्याप्तिः। प्रतियोगिनः कपिसयोगस्यानधिकरणगुणादौ ਬਚੰਗੇ योऽपावतस्य व मुलावचोदेन सत्त्वात् यदि प्रतियोग्यधिकरणाहजिलं तदा ८ ·भाषापरिच्छेद. । नंयोगिमलादित्वादावतिव्याप्ति । सत्ताधिकरणे गुणादी मयोगाभगवन्तस्य प्रतियोग्यधिकरणद्रव्यहात्तित्वादिति वायन्। हेलधिकरणे प्रतियोग्यधिकरणहत्तिलविशिष्टस्य विवक्षितत्वात्। खप्रतियोग्यनधिकरणीभृतहेवधिकरण- त्यभाव इति निष्क्षपः। प्रतियोग्यनधिकरण स्खपति- योगितावचोटकसम्बन्वेन प्रतियोगितावच्छेदकावन्निा- नधिकरण बोध्यम्। तेन विशिष्टनात्वाधान् जातरित्याटो जात्यधिकरणगुनादी विशिष्टसखाभावप्रतियोगिसमाना. विकरावेपि न जति । एवं माध्यतावच्छे टकसम्बन्धन प्रतियोग्यनधिकरणत्व बोध्यम् । तेन जानवान् द्रव्यत्वा- टित्यादी द्रव्यताधिक्षरपटाविषयतासम्बन्धन धिकरगत्वेऽपि न तिः। प्रत्यञ्च वडिमान् धूमादित्वादी धुमाधिकरणे समवायेन अङ्गिविरहमत्वेऽपि न चति । ननु प्रतियोगितावादकावच्छिद्रस्य यस्य कस्यचित् तत्- पनधिकरणत्वम्। यत्किञ्चिप्रतियोगि- तावटकावन्द्रिय वानधिकरणलमुक्तम् । प्राये कपिम योगी एतदक्षतादित्याटावव्याप्ति । कपिसयोगा- भावन्य दि प्रतियागितावटकावशिदो हफात्तिरपि कपिमयोगो भवति तदनविक्रर हस इति। द्विती प्रतियामिदधिकरमावाप्रमिद्धि । सर्वदेवाभावस्य पूर्व हक्तित्वविमिदम्बामाधान নাদিমানালি वात्। न च पहिमान् धूमादित्यादी घटाभावाटे. पूर्व- का निलमिहाभावात् प्रतियोग्यधिकरपल যায় पवताटेम्पाधि सातादम्बन्धन हानियोग्य ·भागापनि । भिनितीन TIनि मामाले गो माता भाण गरिन पतियोगो सामिलादीनि कामे प्रतियोगनिमामिला। गाना भागानो गलाभापाटिमिंस गयो नयापि मामा+ वान् । परामाटिलाटागाति । माध्यनार पोदकमान्य सरपमम्मन्म। i། གདན यामान्य যান্তিৰিানামানি योग्यविकारगावं विधिकरणति हतोय तु कपिन योगाभावयान् यात्मवादित्वादावसातिः। নানি- कपिमयोगाभावाभाव: कपिम योगम्तम्य च गुणत्वात् तत् प्रतियोगितावटकं गुणमामान्याभावत्वमपि विश्वानधिकरणल हेलधिकरणस्यात्मन इति । मैवम्। यादृश प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नानाधिकरगाव तुमत- स्तादृशप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य विवक्षितत्वात् । ननु काली घटवान् कालपरिमाणादित्यवाव्याप्तिः । व्यधिकरणाभावाप्रमि त्वधिकरणस्य महाकालस्व धारतया सर्वेपामभावाना साध्यतावच्छेदकसम्वन्धन कालि. कविशेषगातया प्रतियोग्यधिकरणात्वात्। कैचित् महाकालभेदविशिष्टघटाभावस्तत्र प्रतियोगिव्यधिकरण- महाकालस्य घटाभावत्वेऽपि महाकालभेदविशिष्टघटा- नाधारत्वात् । महाकाले महाकालभेदाभावात् । तस्तु प्रतियोगितावच्छेदकमम्बन्धन प्रतियोग्यनधिकरणी भूतहेवधिकरणहत्त्यभावप्रतियागितासामान्ये प्रतियोगि- नगटा. श्रत वस्तु यतसम्वन्धा- ·भाषापरिचेटः। सिपाधयिपग शून्या सिद्धियत्र न विद्यते । पसिनत्यन्नावशिवतोभयाभावन्तेन मन्वन्वेन तन्मा- बचिदन्य तव हेतुयापकतं बोध्यन्। व्यापकमामानाधि- दरात व्याक्ति। यतन्वन्न साध्यतावनेटकतन्वन्दः । यह माधतावदक्ष त यदि यन्मानिनवाभा- श्मावमित्युचते तदा मनवायेन यो वडामावतस्य प्रति- योगितावच्छेदकमन्वन्त्र मम्बायन्तन प्रतियोग्यधिक रस्पतादितिः स एव तद्रतियोगितावदिक वह्नि- त्वमित्यादि स्वात्। यदि च दत्तावन्नावचिद्रलाभाव- भावमुचते तदा तादृश संयोन घटाभावस्य प्रति- योगितागं संयोगसामवासिनतमसाव्याप्ति सादत जमयनुपात्तन्। इस सालो घटवान् वालपरिसारण- दित्यादौ नंयोगसम्पन्न यो घटाभावस्तत्प्रतियोगिनो घटसनधिलग নানা নাত स एव संयोगन प्रतियोगितलयां कालिजन्दावचिनल- रवासिनतोमवामानवानाधाप्ति। धूमवान् रिलादावतियाप्तिबारलाय सामान्यदनुपारम् । प्रन्यबडिमान मादित्यादी प्रन्यजिवावच्छिन्द्रलमप्र- निछन्। गुरधनस्यान्वन्टवादिति चेन्न। पुनीवा- दिसान् नातोति प्रोला यौवादिमत्वादिति योगिताविपाकरन गुरक्षसाम्यवादकलसीदारा- दिदि परतिलकित्यक पहल कि तटाह। गिनिया ·भापापविमोटः। स पक्षस्तव वृत्तित्वज्ञानादनुमितिर्भवेत् ॥ ७० ॥ तथा গুম্মা मिहिरित्यादि। मिपाधविषाविरहविशिधाया' सिहरभावः पचता तहान पन इत्यर्थः । বিষন্সার न पचता। विनापि सिपाधयिया घनगर्जितेन मा मानात्। सिही सल्यामपि सिपाधयिपासत्वेऽनुमितिभ- वेव। अतः सिपाधयिया विरहविशिष्टत्व मिडी विशेष गम्। च यत्र सिदिर्नास्ति तत्र सिपाधयिपाया सत्यामसत्वामधि पक्षता। यत्र च मिपाधयिषाऽस्ति तव सिद्धी सत्यामसत्यामपि पक्षता । यत्र च सिद्धिरस्ति सिपा धयिपा च नास्ति तन्त्र न पन्नता। सिपाधयिषाविरह विशिष्टसिद्धः सत्त्वात्। ननु यत्र परामर्शानन्तर सिदिस्तत मिषाधयिषा यत्र मिपाधयिषाकाले परामर्शनाशावानु मितिः। यत्र सिदिपरामर्शसिषाधयिषाः क्रमेण भवन्ति सत्र मिषाधयिपाकाले सिहेर्नाशात् प्रतिवन्धकामावादेवा गुमितिः। यत्र सिपाधयिपासिदिपरामर्थाः सन्ति तब परामर्शकाले सिषाधयिव नास्ति। एवमन्यनायि सिद्धि काले परामर्शकाले वा न सिषा यषा योग्यविभुविशेष गुणाना योगपनिषधात् कथं सिषाधयिषाविरहविशिष्यत्व सिद्धेविशेषणमिति चेन्न । यत्र वजिव्यायधूसवान् पर्वतो पहिमानित्यनुमितिः सुखसाधनमिति प्रत्यक्ष स्मरणं वा। ततः सिपाधयिषा। तत्र पक्षतासम्पत्तये सिपाधयिषा विरहविशिष्टत्वविशेषमास्यावश्यकत्वादिति । अत्रेदं वोध यादृशयाशसिपाधयिषामत्त्व सिदिसले यलिङ्गकानु RA - .

·भापापरिकदः। ६१ अनेकान्तो विरुद्धच्चाप्यसिद्धः प्रतिपक्षितः । मितिस्तामिषाधयिषा-विरह-विशिष्ट-मिडाभावस्तलिङ्गकानु. मिती पक्षता। तेन सिदिपरामर्शसत्वेऽपि यत्किचिज- ज्ञानं जायतामितौशायामपि नानुमिति'। दहिव्याप्यधूम- वान् पत्तो बडिमानिति प्रत्यक्षमले प्रत्यक्षादिमिन वद्धि- जानं जायतागितोचायान्तु भवत्येव। एवं धूमपरामर्शसत्त्वे प्रान्नोन वजिमनुमिनोमि इति इशायामपि नानुमिति । मिपावयिपाविरकाले वाहानिधिमत्त्व नानुनितिस्ता- यो मिडिविशिष्य तत्तदनुमितिप्रतिबन्धिका वहया। तन पवतन्नम्मी पापागम्यो पदमानिति ज्ञानसत्वेऽप्य- नुमितनं विराध परन्तु पत्तताबदकमामानाधिकर रखन माध्यमिजावधि तदवच्छ देनानुमिनिदर्शनात् । वजेदवावसेनानुमिति प्रति पत्ततावादकावोग मिदिरेर प्रतिवन्धिका । पक्षतावादकमानानाधिकारी नानुमिति प्रति तु मिदिमा विगधि । इदन्नु वेष्यम् । प्रय पुस्पा ग देति मायानगर यत्र पुरएलव्याप्य कागति मान्यम् इति पान हवामयामनुमिलाया पुस्प्लम्य भवति समिरितोमिहादिराविधि- मानविपदमाममा पामिजिनामादिवत् रू'. न प्रतिदि। ८ परामीनार दिनापि प्रा Rr दिखानाने । प्रnिefन Infhमसिपियन' पत्तता-

·No text on this page.

·भाषापरिवेटः। श्राद्यः साधारणस्तु स्यात् स्यादसाधारणो मतः । तथैानुपसंहारौ विधानकान्तिको भवेत् ॥७२॥ विरोधित्व तेन एक्तो व्यभिचारग्रहे हेवन्तरेणानुमित्यु- त्पनेताभावाचबगाहित्वाचं व्यभिचारज्ञानस्यानुमिति- विरोधिलाभावपि न तिरिति संजेपः । यादृशपक्षसाध. हेतो यावन्तो दोणतावदन्योऽन्यत्व तव हेवाभासत्वम् । पनवयननु सम्भवस्यताभिप्राय एवं साधारया- दन्यतमत्वम् अनेकान्तिक्त्तन् । ७१ इत्यादि। मगधारर' माधवदन्य- त्ति। तेन ६ व्याप्तिग्रहप्रतिवन्तः नियते। घना- धरत: मध्यान्नानाधिकारी हेतु । तन माध्धनासाना- विकासमा प्रतिबध्यते। यया शब्दो नित्य. शब्दलाटि- त्याटोम मन्दोनिय. जडवादित्यादी प्रमावरखन्नम । अन्ये तु मासाहत्तिरमाधार। र निविनमाध्दान् । उत्सर दो निन्य मदत्वाटि. बाटी पने या नान्सियदा नगनाधारवंत हेतु- निहिति वदनि नुम्हारी च विनिनादि। न त तिमाहियान्दिन्न' दिद। विरदस्तु पावसायीनामा मन्दिो। प्रया གཡས་པསེ, rལ་གསལ， मातिरह प्रकिया । पति कि । Erres मारे जर . *ས་ཀྱང་ -- ·1 पन इति विशिष्टस्याप्रमिववादित भाववदहत्तिहेवाटिक दोप. तहत्ता च हेती येन केनापि ६२ strani I कालात्ययोमदिन हेत्वाभानातु पञ्चधा ॥७॥ दत्यादि। तजवणन्तु यविषयकलेन मानम्यानुमिनिविणे धित्व तव तथाहि व्याभिचारादिविषयकखेन मितिविरोधिवाते दोपा.। यतिपयकल याविति विषयकत्व बोध्यम् । तेन वाधभमन्यानुमितिविधि पिचतिः तत्र पर्वतो याभाववानिति विशिष्टस्याप्रमिडला हे सुटोपाः न च याभावव्याप्यपापागामयत्ववान इति परामर्श काले बशिव्याप्यधूमस्यामामत्व न स्यात् वाभावव्याप्यवान् वाचम्। इष्टापत्ते । अन्यथा त्वापत्ते.। तस्मात् वजाभावव्यायपाषाणमयत्ववान इति परामर्शकाले वहिव्याप्यधूमस्य नाभामत्व भ्रमार मितिप्रतिवन्धमात्रम् । इति । इत्यर वाधनमम्याप्यनित्यदोर तत्र हेतुम्तु न दुष्ट सामा . सम्बन्ध नेति नव्या । पर तु यहिषयकत्वेन ज्ञानस्थान मितिविरोधित्व तहत्त्व हेत्वाभासत्वम् । सत्प्रतिपक्षे विरो धिव्याप्तप्रादिकमेव तथा। तहत्त्व हेतोर्ज्ञानरूपसम्बन्धन । न चैवं बहिमान् धूमादित्यादी बाधभ्रमे पक्षे साध्यामात्र विषयकवेनानुमितिविरोधित्वाज्ञानरूपसरवन्धन स्यापि सत्त्वात् सडेतोरपि बाधितत्वापत्तिरिति वाच्यम तत्र ज्ञानस्य सम्वन्धत्वाकल्पनात् । व्यवहारण तत्काल्पनात् । त्याहुः । अनुमितिविरोधित्वञ्च अनुमितितत्कारणान्यतर' तहल अत्र सत्प्रतिपक्षित इति तत्र वाधितव्यवहाराभावादि- ·भाषापरिच्चेटः। : आद्यः साधारणस्तु स्यात् स्यादसाधारणो मतः । तथैवानुपसंहारी विधानेकान्तिको भवेत् ॥७२॥ 7 विरोधित तेन एकाहतो व्यभिचारग्रहे हेत्वन्तरेणानुमित्यु- त्यत्तेतभावाचावगाहिलाचं व्यभिचारज्ञानस्थानुमिति- विरोधिल्लामावपि न क्षतिरिति संक्षेपः । याहशपक्षसाध्य- हती यावन्तो दोषान्तावदन्योऽन्यत्व' तत्र हेवाभासत्वम् । पञ्चकयननु तन्मवस्खलाभिप्रायेण । एवं साधारस्या- धन्यतमत्वम् अनेकान्तिकत्वम् ॥ ७१ ॥ माधारण इत्यादि। माधारण: साध्यवदन्च- हति । तेन च व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धः क्रियते । धारण माध्याममानाधिकरणे हेतु । तेन माध्यसामाना- धिकारखग्रा. प्रतिवध्यते । यथा शव्दो नित्यः शब्दत्वाटि- त्यादी म चामाधारणम् । शन्दोऽनित्यः शरददादित्यादी धमाधारबनम । अन्ये तु माहत्तिरमाधारण । सद निधिनमाध्यवान् । इत्या शब्दोऽनित्य शब्दवाटि दादी पक्षे यदा माध्यनियन्तदा नामाधार तत हेतु- निमयादिति वदन्ति। अनुपमहारी च घचन्ताभावा. प्रतियोनिमाध्याटि। न च तिरक्याप्तिगरप्रतिव प्रिय। विवस्तु माध्यमायकीमाभावातियोगः। कर माधामामामग्रीलेन नि । सत्पतिपक्ष व प्रतित. मादामादार ! द तुडेकि शिखर । मायामा ए८ माघमापन हम कि. र। ཎ པཎའུ་བ. པས༑ . ।

·am 4 सामान मोनिका गानाmara.forg इतने। पर कनमा मानानासन ने पटाया मान गलात्तासान मिता:तोष पोग एप कोटियनायता कोरियम मंत्री মানি না মরেনিঃস পায়নি। यत्र चेककोटियायदा तयालितया framari भानप्रतिबन्धाय मगयः । फन्नयनन चाधिकममा कम्पात प्रति यमि। मति तदुपनोतभापविगेषगादयोधाटेग्नुदयात् । मविकजन्यदीपाविषजन्यज्ञानमावे तय कता। लाघवात् । न तृपनीतभानविणेपे गावो । पृथकप्रतिबन्धकता। गौरवात्। मत्वात् कथमनुमिति:। हि लौकिकमत्रिकी प्रत्यक्षमिव सत्प्रतिपक्षस्खले मंगयानुमिति चेनानुमितिभिवत्वेनापि विशेषणीयं यत्र कोटिदया प्यवत्ताजानं तत्रोभयत्राप्रामाण्य ज्ञानात् संशयो नाबा ऽग्टहीताप्रामाखकस्यैव विराधितानस्य तत्र। तभाग्याध्याना নিম तथा নিন प्रासाभि प्रतिवन्धत्वा दिति। पावयासिवाद्यन्वतमत्वमसिद्धत्वम् । पने पक्षतावच्छेदकस्याभाव । यन प्राचयासित काञ्चनमय. पर्वतो ·भाषापरिच्छेदः। वनिमानिति साध्यति तत्र पर्वतो न काञ्चनमय इति जाने विद्यमाने काञ्चनमयपर्वते परामर्शप्रतिवन्धः फलम् । स्वरूपासिधिन्तु पक्षे व्याप्यत्वाभिमतस्याभावः। भव च हुदो ट्रव्ये धूमादित्यादी पक्ष व्याप्यस्याभिमतस्य हेतोरभावे जाते पक्ष साध्ययाप्य हेतुसत्ताज्ञानरूपपरामर्शप्रतिवन्ध, फलम् । माध्यामिहिरपि व्याप्यत्वासिद्धिः सा साध्ये साध्य तावच्छेदकाभाव। तया काञ्चनमयवद्मिानित्यादी माध्ये माध्यतावच्छेदकासावे जाते माध्यतावच्छेदकविशिष्ट- माध्य न्यायवत्ताज्ञानरपपरामर्शप्रतिबन्ध. फलम् । हेतो तुतावच्छेदकामाव: साधनाप्रसिद्धि । काञ्चनमयधूमादित्यादी तुतावच्छेदकविशिष्ट- तोजानाभावात् तत्तवेतकव्याप्तिकानादेरभावः फन्नन् । एव वधिमान् नीमधूमादित्यादी गुरुतया नोन्नधृमद तु. तानसक्दकमिति व्याप्यत्वामिद्धिरित्यपि वदनि। दाधरनु पत्ले मादागदादि.। एतस्यानमितिप्रति पलम् । नर्मिषनटामावनियो लौकिवर शिवजन्य. टापविशेषजन्य तसिवानजानमा विरोधात कार मायसाधाmom ན''བསམ་བྷ7– ngfiihཙ ༣ པ་ सिधा साधमत्पपिच्चरवालासमिति र ! घिमिरमेट नापन। २.TTEFFास । Ear APER दि . सार ·*, ༣ མཱ ཙྪཱ ཙྪཱ ཙྪཱ ཙཱ་ पानानानाम Tam.f...... । 7 परामर भितार ....... मिति दोन पति पागम् । THEAT भंदात र सदा पगमाना चारानाकपितहरलाद दाया चापम्। र यवत्पत्तिकालापटादी प्रवियोवनानं तब बारम्बंध नियमापन। घटे गभरचार वाघ बाध इति पायम्। टेगकालवदनानुमिनरनुभव मातादिति। तदव्याप्यभिवा यो यो हेत्वाभामन्याय. घन्यया हे लाभामाविकामगात् वाम्या मत्प्रतिपक्षभिन एव। सनन्त्र छैन मुनिना पृथगुपार नात् । सत्पतिपच्याप्यस्तु न प्रतिवन्धक इत्ति प्राटिना मल्ल म तमध हाल भवति। । ऽथे. । ७२ ॥ सपने विपने च भवेत् साधाराणस्तु स इति पक्षविपक्षहत्तिः साधारण इत्यर्य. मपत्त माधवान् विपक्ष: साध्याभाववान् विरुववारलाय सपत्तिलमुरून वस्तुतो विपक्षहत्तिलमेव वाचम् । विरूदस्य साधारणत्वेऽपि दूपकतावीजस्य भिजतया तस्य पार्थक्यात् ।

·भायापरिजेद।
यमयमाद् व्यारत्तः स चासाधारणो मतः ॥७३
तवातुपसंहारो वलावविपक्षकः ।
यः साध्यति नास्ति स विरुद्ध उदाहृतः ॥७॥
अायशामिदिरावास्यात् स्यात्जरूपासिहिर छ।
व्यायवानिदिरपरा यादसिद्विरतविधा ॥ ७५॥

·तदव्याप्य भिना यो यो हेवाभामव्याय: म तन्मध्य एकान स: अपने मितेच भात् मानाराम । मनासिsine: प्रमाला प्रतिमान । मानानामन्तिाय T: 10-15 ममापिटनं प्रामामा ।। गधायने ने तुमचं व्यभिचार: पर्ण मिरिय टोर पति याथम् । यामानार भेदात् । किर यटा पगमानन्तर वास्तव में चारमानादसिनित्करलाद याधम्मामि विनिवन्धन वायम्। ण्य यतात्पत्तिनपावनि घटादी गन्दन विवावनानं तत्र बाधयेय प्रतिबन्धकत्व वायम् । घटे गन्धरत्वात् काय बाध इति वाच्यम् । पन्नतादर देगकान्नवच्छेदनानुमितरनुभवमिदलादिति । . मतप्रति भवति । दापयान घन्यथा हेत्वाभामाधियानात मत्प्रतिपक्षभिन्न एव । खतन्त्र छैन मुनिना पृथगुपादा नात्। मत्प्रतिपचव्याप्यन्तु न प्रतिबन्धक इति प्रजाठिी ऽव. । ७२ ॥ - व नपने विपक्ष च भवेत् माधाराणम्तु म इति मपक्षविपक्षवत्तिः साधारण इत्यर्थ । मपन्न: माध्यमान विपक्ष: साध्याभाववान् विस्ववारपाय मपन्जत्तित्वमुतम्। वस्तुतो विपक्षहत्तित्वमेव वाघम् । सिदस्य साधारवेषि दूषकताबीजस्य भिन्नतया तश्य पार्यक्यात् । ।

·भाषापरिच्छेदः। वाश्यास्यातिदेशस्य स्मृतिापार उच्चते। गवयादिपदानान्तु शक्तिधीरुपमाफलम् ॥ ८० ॥ पदजानन्तु करणं हार तव पदाधीः । केनचिद प्रामीण प्रति उतं गोमहशो गवयपटवाच इति पचाच प्रामीणेन चिटरले गयो दृष्टस्तत्र गोसादृश्य- जानं यत् तत् उपमितिकरणम् ॥ ७et तदनन्तरं गोमशो गवयपदवाच्य इत्यतिदेशवाचार्य- स्मरण जायते तदेव व्यापार. । तदनन्तरं तव गवयो गवयपटवाच्य प्रति ज्ञानं जायते तदुपमिति.। न त्वयं गयघदवाच इत्युपमितिः । गवयान्ती शतिग्रहाभावमम- जात्८ । गान्दबोधप्रकार दर्शयति पटजानन्तिति । न तु जायमान पदं करपम् । पटाभावपि मौनिमोकादी माय्दबोधात् । पदाबंधोति। पटजन्यपदान व्यापारः। पटगनवत प्रत्यक्षादिना पदादी- पन्धिताप शायदबोधापत्तेः । तवापि हाया पटावत्व बोधन्। अन्यथा घटादिपटात् समवायमसन्न साका. मम्मर जायते। पाकामयाधि गदसाधापते । क्ति शहिदहर: मम्मन्द। पत्र हिष्टानस्थोपटोर पूर्व महिनामा पदापि तहान काम- पन्धिान विधवाफारम त्वम् । पर Eदार समन्द । सा मादा- यादी घोर मारा। साई नदि परे । ।

·"
पत्नामिवियव पत्नी मोन्म
कटी ट्रलं मजवादनानि
व्यापात्वामिदिरपग नौमधुमादिन भवेत् ।
विसहयोः परामगो कीमोः मतमनिमन्निना।
साच्यगन्यो य पक्षलपीनाथ उदाहला!
उत्पत्तिकालीनटे गन्नादि माध्यते।
ग्रामीण व प्रबलतः पश्यतो गवयादिकम् ।
साहायधोगवादीनां या स्यात् सा करणं मम
।
समान
पन्नामिद्धिरिति। খাৱাৰিৱৰিয়।
दिक इति। नीनवूमर गुन्तया न हनुतारकेट
মুমতান্ধিাদ্বনাননানান
प्यतावच्छटक्त्वात् ।
धूमप्रागभावत्वग्रहाय
करनेति ॥ ७६ :
विरुदयोरिति। কৰিানয়মাবাইল
मपि न सत्प्रतिपतित्वमत उन्न् ।
तया च बनाध्यविन्दमाध्यामावदाप्यवत्तापराम
साध्ययाप्यवत्तापरामविषय इल:
माध्यशून्य इति । पन्नः पन्तावच्छेदकविशिष्ट इलये
तेन घटे गन्धमलेपि न नति.। एवं मूनावच्छिवी बन
कपिसंयोगोयनापि बोध्यम् ॥ ७८
उपमिति व्युत्पादयति । ग्रामोपस्येति। वलारस्पन
विल्हयोगिन
।

·भाषापरिच्छेदः। ६८ वाक्यार्घस्थातिदेशस्य म्मतिापार उच्यते । गवयादिपदानान्तु शक्तिधीरुपमाफलम् ॥ ८०॥ पदज्ञानन्तु र हार तत्र पदाधीः । केनचिद ग्रामीए प्रति तं गोमहशो गवयपटवाच इति पयाच्च ग्रामोगेन क्षचिदरखे गयो दृष्टस्तन गोसादृश्य- ज्ञानं यत् तत् उपमितिकरणम् ॥ . तदनन्तरं गोसदृशो गवयपदवाच इत्यतिदेशवाक्यार्थ- स्पर जायते तदेव व्यापारः । तदनन्तरं तव गवयो गवय पटवाय इति ज्ञानं जायते तदुपमिति । न त्वयं गवयवदवाय इत्युपमितिः । गवधान्त शतिग्रहाभावप्रम- मात् ८० । शाब्दबोधप्रकार दर्शयति पटनानन्तिति । जायमान पदं करपन् । पदाभावेऽपि मोनिनोकादी माग्दबोधात् । पदाधोरिति। पटजन्यपदारमरगा व्यापारः। पटजानवत प्रत्यादिना पटादों पस्थितावपि शाब्दबोधापत्तेः। ततापि हत्या पदजन्दत्व दोध्यन् । प्रत्यया घटादिपदात् समवायममन्धन प्राका. शम्मरण जाय। पाकागदापि नाम्दमाधापत्ते । इनि शशिलान्यनर: सम्बन्ध । पद शशिधानस्योr पूर्व भारिपामा पदयानिधि सम्मन्येन गानुप- मन्धिान रियाकारण त्वम् । मदिर पदेन कर पदार मन्द । सा राहादा- चमी पोरस पार निई नादि हि पसे ।

·भापायरिदः। शाब्दबोधः फलं तव शक्तिधीः सहकारिणी ॥८ रस्त्येव । एकादगेऽहनि पिता नाम कुर्यात् इतीवर पकाया मत्त्वात्। प्राधनिके तु मझेते न शक्तिरिति सम्प्रदाय ! नव्यास्तु ईश्वर का न शक्तिः किन्तु इच्छेव । तेन आधुनिक सङ्केतेऽपि शक्तिरम्तीति वदन्ति। शक्तिग्रहच व्याकरण तथा हि। . दितः । व्याकरणाद्भवति। - न च कर्तु शक्तिग्रहं व्याकरणोपमानकोपाप्तवाक्यात् व्यवहारतय । वाक्यस्य शेषादिकृतेर्वदन्ति मान्निध्यतः सिहपदस्य डा धातुप्रकृतिप्रत्ययादीना शक्तिग्रहो क्वचित् तु सति बाधके त्वज्यतेऽपि । यथा वैयाकरणैरास्या- तस्य कर्तरि शक्ति रुच्यते। चैत्रः पचतीत्यादी कर्तुथे वस्था- मेदान्वयः। तत्र गौरवान्न जन्यते किन्तु क्षती शक्तिग्रही लाधवात् । कति त्रादौ प्रकारोभूय भासते । रनभिधानाच्चैत्रादिपटानन्तरं रतीया स्यादिति वाच्या कार्ट संख्यानभिधानस्य तत्र तन्त्रत्वात् संख्याभिधानयोग्य कमीत्वाचनवरुद्धः प्रथमान्तपटोपस्थाप्यः विशेषणवतात्याविषयत्वमः । तेन चैत्र इव गकृतः त्यादौ न चैत्रे सख्यान्वयः । यत्र कम्प्रादौ न विशेषणत्व तात्यय्यं तहारणाय प्रथमान्तेति । यहा धात्वातिरिक्ताविश पणत्व प्रथमदलार्थः । तेन चैत्र व गच्छतीत्यत्र चैत्रादेर्वा रणम्। स्तोकं पचतोत्यादौ स्तोकादेारणाय च द्वितीय दलम् । तस्य द्वितीयान्तोपस्थाप्यत्वाहारणम् । एव व्यापारी ऽपि न शक्तिौरवात्। रथो गच्छतीत्यादी स्वव्यापा कर्मवादोत्यस ·भाषापरिन्द। ७१ । आययले वा नक्षणा। जानातीत्वादी तु प्राययत्वे नश्य- तोत्यादौ प्रतियोगिवे निरुदलक्षरा। उपमानायचा शालिग्रहस्तयोलम्। एवं कोपादपि शतिग्रहः । सति वाधके वचित् त्वचते। यथा नौलादिपदानां नीलरूपादी नीलादि- विशिष्ट च शति' कोष च व्युत्पादिता तथापि लाघवात् नौलादी गालि । नौलादिविशिष्ट लक्षणेति। एवमालवाव्यादपि। कोकिन्न' पिकपदवाच्य इत्यादिशात् पिकादिशतिग्रहः । एवं व्याराधि। यया प्रयोजकह न घरमान- चुतम् । तत् श्रुत्वा प्रयोच्चकेन घट धानोत। तदव. धार्थ पायो वालो घानवनरप कायं घटमानयेति पादपयोध्यमवधारयति । घटमपमारय गामान्य एत्वादी पायापोहापाया घटादिपटाना वादाति- घटादी शक्ति जाति। प्रत्यक्ष मृतले नोन्दो घट इत्यादि. नादान शाबोधः। घटादिपदाना कार्यान्वितघटादि- बोध मामविधारणात्। कार्यताबोध मनि द डिा- टोना मामात् तमामान शास्दयोध इत्यपि देधित् । नन्छ । प्रशमन दानिशादी रायपधारोऽपि लादेन पार परित्यागीचिन्यात् । अत एव पुरले जात पन्यान नलिनी जाता यादी दनुवनानि. चाया परने प्राय हमारन ཙམཡུས་ཙཱཏྟཱ༔5 པཏྟབསྨཎཝ་ पसभिवाय याबाद : : दर पारे- परिणत

·No text on this page.

·भाषापरिच्छेद । आत्रयत्वे वा लक्षणा। जानातीत्यादौ तु पाययत्वे नम्व- तोत्यादौ प्रतियोगिले निरुदलक्षरा । उपमानाद्यथा शतिग्रहस्तयोताम्। एवं कोषादपि शतिग्रहः । मति बाधक शाचित् त्यज्यते। यवा नौलादिपदानां नोलरूपादौ नौलादि- विशिष्ट च शक्ति' कोप च व्युत्पादिता तथापि लाघवात् नौलादी शति । नौलादिविशिष्ट लक्षणेति। एवमाप्तवाक्यादपि। यद्या कोकिल पिकपदवाच्य इत्यादिशदात् पिशादिशक्तिग्रहः । एवं व्यवहारादपि। यया प्रयोजकह न घटमानये- त्युताम् । तत् बुला प्रयोच्चद्देन घट श्रानौत । तदव- धार्य पा खो वानी घटानयनरूपं काव्यं घटमानयेति शब्दप्रयोञ्चमधारयति । ततव घटमपसारय इत्यादी बावापोहापाभ्यां घटाटिपटाना कार्यान्वित घटादी शक्ति हाति। इत्यञ्च भूतले नौलो घट इत्यादि- शब्दान शाब्दबोधः । घटादिपटाना कार्यान्वितघटादि- वो मामविधारणात्। कार्यताबोधं प्रति ५ लिडा- टोना मामात् तदमावाब शाब्दबोध इत्यपि वैचित् । तन्न । प्रवमत काव्यान्वितघटादो शत्यवधारणेऽपि लाघवेन पशात्तद परित्यागोचित्यात्। अत एव चैव पुरुस्त बात. पन्या ते गर्मिली जाता इत्यादी मुखप्रसादमुखमालि- न्याचा मुखदुरडे घनुम्गय तत्कार लेन परिशेषात् शाप्दबोध नितीय ततया तं शवधारयति। घा र व्यभिचारात् वायादित न माहि न च तत पाये. गामान्य

·No text on this page.

·भाषापरिद । --- कल्पामाना एवं शक्त: स्वोकारात्। न चाननुगम'। गोत्वादेरेवानुग- महात्वात् । किन गो शवयेति शतिग्रहो यदि तदा व्यक्ती शतिः। यदि तु गोवं शक्यमिति शक्तिग्रहस्तटा गोत्व- प्रकारकापदार्थस्मरणं शाब्दबोधच न स्यात् । समानप्रकार- बेन शक्तिज्ञानस्य पदार्थमरणं शाब्दबोधं प्रति च हेतु- त्वात्। किच गरेवे यदि शक्तिस्तदा गोवल शक्यतावच्छे- टकं वाच्यम् । गोवन्तु गवेतरासमवेतत्वे सति सकल- गोसमवेतत्वम्। तया च गोव्यतीनां शक्यतावच्छेदकानु- प्रवेगात् तवैव गौरवम् । तस्मात तत्तजात्याकृतिविशिष्ट- तत्तहाताबोधानुपपत्त्या शक्तिीत्वाति- विशिष्टव्यतो विधायतीति। महं पटन्तु क्षचिद्योगिकं चिद्रूढ़ चिद्योगरूढ वाविद्यौगिकरुटम् । यवाक्यवार्य एव बुध्यते तद्योगिकम् । यया पाचकाटिपटम्। যায়নি। ममुदायशहिमावेग न्दम् । या गोपटघटादिपदम् । यत्र तु अवयवगहिविषये समुदायशतिरप्यन्ति तद्योग- रुदम् । यया पहनादिपदम् । तथा हि पद्धजपदमवयव- गया पजनिकर्तरूपमर्थ बोधयति। ममुटायशत्या च ज्मलेन रूपेण पद बोवयति। न च कैवनावयवमया कुमदे प्रयोग स्यादिति वाच्थन् । रुदिज्ञानस्य देवनयी. गिदाधनानप्रतिदमकत्वादिति प्राक्ष : चन्तुलन्नु নাহয়ঃীবিনম ভয়াবলি- दुरवयो भवति । मादिशात्। यात्र यस्य - द्वान ·* ·भापापरिच्छेदः। आसत्तियोग्यताकाडातात्पर्य ज्ञानसिष्यते ॥८॥ शतिन स्यात् । यदि चान्दयानुपपत्तिलक्षणवलं स्यात् तदा शचिहङ्गा- पदस्य तौरे क्वचिद घोषपदस्य मत्स्यादी लक्षणेति नियमो न स्यात्। इदन्तु बोध्यं शक्वार्थसम्बन्धो यदि तौरलेन रुपए ग्रहोतस्तदा तोरत्वेन तोरबोधः। यदि तु गगातीरत्वेन रूपेग ग्टहीतस्तटा तेनैव रूपेण स्मरणम् । अत एव लक्ष्य- तावच्छेदने न लक्षण। तनकारकबोधस्य तत्र लक्षण विनाप्युपपत्ते । परन्तु एवंदसिण शक्यतावच्छेदोऽपि तत्प्रकारकशब्दावस्मरणं प्रति तत्पदस्य साम नित्यस सुवरलादिति विस्वनीयन् । यत्र तु सञ्चार्यस्य खावयपदाचत्वरूपा लक्षा सा लकितन्तक्षणेत्युचते। यघा हिरेफादिपदे रेफहयसम्बन्धी भारपदे ज्ञायते । भमरपदस्य च सम्बन्धी भमर ज्ञायते। तब नक्षिततक्षता। किन्तु लाक्षरिवं पदं नानुभावि- कम्। लाननितार्यस्य शाब्दबोधे तु पदान्तरं कारएन् । शहितमान्यतर-सम्बनेनेतरपदार्यान्वित-खशक्याशदोध प्रति पदाना सामपावधारादिति मान। नवीनान्तु तदप्यनुभावकमेव दोपस्थितिल हारम् । तुत्यतया मा स्थापि पदयाननुभावलतापत्तरित्याहु । दारे तु शहरभावाचक्यसम्बन्दरुपा बरसाऽपि नास्ति । यह गभीराया नया शोष इत्दा तल नदीपदस्य नटीनौर नक्षत। गमोरापदाद नहा महाभेदेनगन्वय.! दि. टेक्देशान्वयम् सीतत्वात्। यदि तपदेशान्दोपि न ।

·.

·भावार। इलच वाटना- भेटे प्रवादिगे निबोल्लादिगनात्। माचिन्यमानना बचा कमात् महिलादिक नन । न एक पुगे- किती मायन्यजामी बयानामिन नजामाक्षात् इन नायी। जिन दान्नबी भेटो यत्र तत्र हन । नोनच्योरभेद इलादी क्यमिति वाचम्। तव नीन्द- पदन्य नौजव पदन्य लमये । प्रभेद क्यामेट इल्लीत्। समाहारने तु यदि समाहारोऽप्यनुभूयत त्दाऽदिनान्तमित्यादी परपदेहिनाल्मनाहारे नक्षत। प्रपदं तात्मवादन। न च मेरोद वादयेत्यान समाहारस्यान्वय अरेसाबुद्दिविशेषरूपय नवादिति नन्। साययत्तिलपपरबन्धन तद- वयात्। एपीवाटावपि । पर तु अहिनन्त- मित्यदौ महिन्द्र बुझते। प्रत्येकनेकतान्वयः। न्ना- हारनंहा ६ व एकवं नपु मल्ल प्रान्तियत्यादिनूवे- हक अन्यन्वयनसमाधिति वदन्ति। परवले तु नीलोत्पल नित्यादी अनेटसम्पन्न नेजा उतपनपदावें प्रकार। कन निदाटरूपति यादिसत न तत्पुरुष । पत्ते । किन्नु न धान्यो भावात्। न च निपा- टस्य महातिविशेषन्य वेदानाधिकारात् वास्नानन्दद इति वापन्। निसाद विद्या बुहेन एव करना। सावन सामान्वये तदनुवा बनाया: मुजरवावाऽदोपत्वादिति । अपिपली. तव न च । -

·No text on this page.

·मापापरिवेदः। कानावनान्दयशे रुप' शाब्दोवोसो शान्दोबोधो भवतीति क्षेचित् । तु। यवहावाहितं योग्वं ननिशानं प्रपद्यते। - तेन तेनावित क्षार्ग, परेवावगयी। दगडवावाबोधानन्तरं तर पढायन्द्रत्या मन्द्राबादायबोध उलया । पतन तावड स्विड़ा उम्मीटोऽपि निरन : तत नकारननियम- पम्मन दानवोपपत्तेरिति। प्रदतु बोवन् । हामिला न विधेति पदम मानाने मे । विवागादिग्नागान् । एकदामिनमा नवी वात्। वि- मियाजा - भागवन्। न लियादा उE का एक वादी ने न टाका . नया मामा ·-- भाषापरिच्छट:। करगां सन्निधानन्तु पदस्थासत्तिमच्यते । पदार्थ तव तहत्ता योग्यता परिकीर्तिता ॥८॥ यत्पदा त्यादौ परपदे तत्सम्बन्धिनि लक्षणा पूर्वपदार्थप्रधानतया चान्वयबोध इति। इत्यञ्च ममासे न कापि प्रतिः। पट शक्त्यैव निर्वाहादिति । पितरौ श्वशुरौ इत्यादी पिटपटे जनकदम्पत्योः श्वशुरपटे स्त्रीजनकदम्पत्योलक्षणा। एक- मन्यतापि। घटा इत्यादी न लक्षणा। घटत्वेन रूपेण नानाघटस्वितिसम्भवात्। आसत्तिर्योग्यतत्यादि। आसत्तिज्ञानं योग्यतान्नानम् । आकाशाज्ञानं तात्पर्यज्ञानच शाब्दबोधे कारगम् ॥ २॥ तत्रासत्तिपदार्थमाह। सन्निधानन्विति। र्थस्य यत्पदार्थेनान्वयोऽपेक्षितस्तयोरव्यवधानेनोपस्थिति कारणम्। तेन गिरिऍक्तमग्निमान् देवदत्तेनेत्यादौ न प्रशान्दबोध'। नोलो घटो द्रव्य पट इत्यादावासत्तिभ्रमा- च्छाब्दबोध । आसत्तिनमाच्छाब्दभमाभाविऽपि न क्षतिः । ननु यन छत्री कुण्डली वासस्त्री देवदत्त इत्युला तत्रोत्तर- पदस्मरणेन पूर्वपदस्मरणस्य नाशात् । अव्यवधानन उत्तर- पदस्मरणासम्भव इति चेन्न। प्रत्येकपदसस्कारैश्चरम ताव हिषयकम्मरणस्याव्यवधाननोत्पत्तेः । प्रत्यक्षस्येव नानासंस्काररेकस्मरणोत्यत्तेरपि तावत्पदसंस्कारसहितचरमवर्णज्ञानस्योहोधकत्वात् । मन्यथा नानावणकपदस्मरगाम् । परन्तु तावत्पदार्थानां स्मरणादेकदैव खले कपोतन्यायात् तावत्पदार्थाना क्रिया- . নান্নি- सम्भवात्। कथ.

·माषापरिचोटः। ७८ कर्ममावेनान्वयबोधरूपः शाब्दोबोधो भवतीति केचित् । अपर तु। নয়া यत्र यद्यदाकासितं योग्यं मनिधानं प्रपद्यत । तेन तेनान्वितः स्वार्थः परेवावगम्यते ॥ खण्डवाक्यार्थबोधानन्तर तथैव पदार्थस्मृत्या महावाक्यार्थबोध इत्यस्याहुः । एतेन तावहर्णाभिव्यङ्गरः पदस्फोटोऽपि निरस्तः । तत्तवर्णसस्कारसहितचरसवर्णी- पलम्मेन ताजनैवोपपत्तेरिति। इदन्तु बोध्यम् । हारमित्यता तत्र पिधेहोति पदस्य जानादेव बोधः । न तु पिधानादिरूपार्वज्ञानात् । पदजन्य पदार्थोपस्वितेस्तच्छा- ब्दबोधे हेतुत्वात्। किन क्रियाकर्मपदाना तेन तेनैव सह साकाइत्वम्। तेन क्रियापद विना कघ शाब्दबोधः स्यात् । त्या पुष्पेभ्य इत्यादी सहयतीति पदाध्याहार विना चतु- य॑नुपपत्ते पदाध्याहार पावश्यक । योग्यता निर्वक्ति। पदार्थ इत्यादिना। एकपदार्थ ऽपरपदायसम्बन्धी योग्यतेत्यर्थ तज्ज्ञानाभावाच वहिना मिक्षतीत्वादो न शाब्दबोवः। नव तस्या योग्यताया ज्ञानं शाब्दबोधात् प्राक् सर्वत्र न सम्भवति वाक्यार्थपूर्वत्वा- दिति चेन्न । तत्तत्पदार्थस्मरणे सति हाचित् सशयरूपस्य कचिबिसयरूपस्यापि योग्यताया ज्ञानस्य सम्भवात् । नव्यास्तु योग्यताया ज्ञान न शाब्दज्ञाने कारणम् । वधिना सिक्षतीत्यादी रेके वनिकरणत्वाभावरूपायोग्य- तानिरयेन प्रतिबन्धात् न शाब्दबोधः। तदभावनियम्य लोकिफसन्निकर्पाजन्यदोपविशेषाजन्य ज्ञानसाते प्रतिवन्ध-

·No text on this page.

·माषापरिचेटः।
कन्भमावेनान्वयबोधरूप' शान्दोबोधो
मवतीति क्षेचित्।
अपर तु।
यादाकाहितं योग्य मन्निधानं प्रपात।
तेन तेनान्वित स्वार्थ परेवावगन्यते ।
खण्डवावयार्थबोधानन्तर
तव पदार्थम्नृत्या
महावाबायबोध इन्दया ।
तेन तावाभिव्यहाः
पदरमोटाऽपि निरन् । तमन्कारनहितचरसवों-
धनग्न तहानैदोपपत्तरिति।
इदन्तु बोध्यम् ।
द्वारमिल्दन, तत्र विधेहोति पदम्य सानादेव बोध । न तु
विधानादिर जानात् । पदन्यण्टापम्पिनेनचा.
वो तुन्वात्। दि रियायमण्डाना तेन तेन्द्र मन
मावा वन्। नन प्रियापद टिना वय सामोध मान।
का पुष्पद त्यादी सायकनि प्रदाध्यामार गिरा
नकाधारय ।
बादला निशि। पहा
12351
SOCIया जाय।
731 -
inादान सामी HTTAR 17, FF
प्राव
.........-:-,
Fatr: मायाम, -7
rate Toरलाय! TEE
साथ .
.

·भापापरिच्छेदः। यत्पदेन विना यस्याननुभावकता भवेत् । राजपदन्थ कत्वात् शाब्दबोधं प्रति प्रतिवन्धकल मिहम् ; योग्यता- ज्ञानविलम्बाच शाब्दबोधविलम्वोऽसिद्ध इति वदन्ति ८॥ आकाझा निर्वक्ति। यत्प्टेनत्याटि । येन पदेन विना यत्पदस्य अन्वयाननुभावकत्व तेन सह तस्याकाडा इत्यय.! क्रियापदं विना कारकपदं नान्वयवोध जनयतीति तन तस्यामाहा। वस्तुतस्तु क्रियाकारकपदाना विधान- मामत्त्या चरितार्थम् । परन्तु घटकामताबोध प्रति घट- पदोत्तरहितीयाकाहाज्ञान वारणम् । तन घटवायला नयन कतिरित्यादी न शान्ट्वाधः। अयमेति पुत्रो रान. पुन्पोऽपमार्यतान इत्यादी तु पुरुपेगा मह तात्पर्यग्रहाभावात् न तेन महान्वय । तात्पर्य निर्वक्ति वारिच्छति । यदि तात्पर्यज्ञानं कारण न स्यात् तदा मैन्धवमानयेत्यादी चिदम्यस्य कचिन्नवगम्य वोधो न म्यात्। न च तात्पर्य ग्राहकप्रकरगाटोनामित्र गावोधे कारगावमन्विति वायम् तपामननुगमात् । तात्पयनानजनकत्वन तयामनुगमे तु तात्पर्य ज्ञानमत्र नावनात् कारगमस्तु इत्यञ्च वेटस्थ लेऽपि नात्पयनाना माश्चरः कल्पाते। न च तवाध्यापकतातपयमान कारण मिति वाच्यम् मर्गाटाध्यापकभायात् । नाप्नोति। कुत. मारिति वाचम् प्रनयनागमति पाद्यत्वात्। इत्यच्च मुकया यि देवरीयतात्पर्य बारगम्। विमवादिशुक्रवारे तु गिजयितुंग्य तात्पन्न ·भापापरिच्छेदः। ८१ धाकाझा वरिच्छा तु तात्पथ्यं परिकीर्तितम् ॥ ८४ ॥ जान कारगम्। अन्वे तु नानार्यादी क्वचिदेव तात्पर्य ज्ञानं कारगम् । तया च शुकवाक्य विनैव तात्पर्य्य ज्ञान शाब्दबोध'। वेदे तु अनादिमोसासापरिशोधिततकरी- वधारणमित्याहुः। पूर्वसनुभवत्मर एभेटात् बुद्धे विध्यमुक्तन् । तत्वानुभव- प्रकारा दर्शिता सुगमतया मरणं न दर्शितम्। तत्र हि पूर्वानुभव: कारणम् । प्रत्र केचित् अनुभवत्वेन न कारणत्व किन्तु ज्ञानवेन। अन्यथा स्मरणानन्तर स्मरणं न स्यात् समानप्रकारकम्भरणेन पूर्व संस्कारस्य विनष्टत्वात्। मन्मते तु तेनैव स्मरणेन संस्कारान्तरहारा स्मरणान्तर जन्चत इत्याहुस्तन्न । यत्र समूहान्नबनोत्तर घटपटादौना क्रमेण स्मरणमनिट सकलविषयकस्मरणन्तु मा भूत् तत्र फलस्य मंम्झारनाशकत्वाभावात् कान्नस्य रोगस्य परमफलस्य वा सस्कारनाशकत्व वाचम्। तया च न क्रमिकस्मरणानुप- पत्ति.। न च पुन. पुन. मारणात् दृढतरसंस्कारानुपर्णत्त झटिल्युदबोधकसमवधानस्य दाव्य पटावत्वात्। वनिगमनादिरहादेव স্নান নাহি स्वादिति वायम् विशेषधर्मेगाव्यमिक्षागत् हाने सामान्य पाच- यासिडत्वात् । करमन्वया टरहस्य खभिडारा ट्रयत्न रुपेर न कार रत्वम् । न चान्तगनिवारणाना सस्कार- नाशकत्वसमयात् व्यभिचारस शय इति वाचम् । जनकत्व

·No text on this page.

·भाषापरिजेदः। ܙܝܺ आकाझा बारिश तालयं परिकीर्तितम् ॥ ८॥ जानदारन्। अन्ये तु नानार्यादौ कचिदेव तात्रय मान दारान्। नया द गवाचे विनव तात्पर्य ज्ञान सान्दयो । तु अनादिसोमामा-रिशोधिनता- चार मिल्लाहु । पूर्वमनुभवन्नर भेदात् बुई विध्यनुहन् । तवानुभव- प्राग दर्शिता ममतया भर न दर्शितम् । तत्र हि प्रवीनुन कारमा प्र केविन अनुभवत्वेन न बारपत्र किन्नु सान्त्वेन। कन्वया नर नन्तर नरग - चात् मनानकार म्हारय विनत्वात् । मन्त्र न नैन मान बागनाहाग यद मृताननेतर चटपटादाना मेरा निरमाविषयमा मा मन त मन्य मम्हारन बागवान् वानन्य रोगमः मया कन् पुन र दरबार दिनार सवार रामका सा : FIR दर-frer འི བ་ཝཱརཱ ཙཱ་ ·८. भापायरिकेटः। यत्पदेन विना यस्याननुभावकता भवत् । कलात् शाब्दबोधं प्रति प्रतिवन्धकत्व मिदम् । योग्यता- ज्ञानविलवान शाब्दबोधविलम्वोऽमिड इति वदन्ति ! आकाइ निवति। यत्पटेनेत्याटि । वेन पदेन दिना यत्पटस्य अन्वयाननुभावकत्व तेन सह तस्याकाहा इत्यर्थ । क्रियापदं विना कारकपदं नान्वयवोध जनयतीति तैन तयाकाहा। वस्तुतस्तु क्रियाकारकपटाना सन्निधान- मामत्त्या चरितार्यम्। परन्तु घटकन्नताबोध प्रति घर- पटोत्तरहितीयाकाहाज्ञान कारगम् । तेन घटलमा नवनं कृतिरित्वादी न शाब्दबोधः। श्रयमेति पुत्रो गनः पुत्वोऽयमार्थतान् इत्यादौ तु पुरुपेग मह तात्पर्यग्रहाभावात् न तेन महान्वय. । तात्पर्य निवक्ति वारिच्छति। यदि तात्ययज्ञानं कार न स्यात् तदा मैन्धवमानयेत्यादी क्वचिदम्बस्य सचिनवाय वीधो न स्यात् । न च तात्पर्य ग्राहक प्रकरणादीनमित्र शाब्दबोवे कारणलमस्विति वाच्यम् तैपामननुगमात् । तात्ययज्ञानजनकलन तैयामनुगमे तु तात्पर्यज्ञानमत्र नाववात् कारणमस्तु । इत्यञ्च वैटस्थ लेऽपि तात्पर्यज्ञाना- माश्चर कन्पात। न च तवाध्यापमतात्पयनान कारक मिति वाच्यम् मर्गादायथ्यापकभावात् । न च प्रम्य पव नाम्नोति। कुतः मगांटिरिति वाचम् प्रत्ययागमन पाद्यत्वात्। इत्यञ्च शुकवाक्य यि सरोग्रतात्पर्यशान कारगम्। विमवाटिशुक्रवायचे तु गिनयितुरेव तात्पर्य ·भाषापरिच्छेदः। ८१ आकाङ्गा वहुरिच्छश तु तात्मयं परिकीर्तितम् ॥ ८४ ॥ जान कारणम् । अन्ये तु नानार्यादौ कंचिदेव तात्पर्य ज्ञानं कारणम् । तया च शुकवाक्ये विनैव तात्पर्य ज्ञान शाब्दबोध । वैदे तु अनादिमोमासापरिशोधिततकरी- वधारणमित्याहु। पूर्वसनुभवस्मरणभेदात् बुद्धे विध्यमुक्तम् । तत्वानुभव- प्रकारा दर्शिता सुगमतया मरणं न टर्शितम्। तत्र हि पूर्वानुभव: कारणम् । प्रत्र केचित् अनुभवत्वेन न कारणत्वं किन्तु ज्ञानत्वेन। अन्यया स्मरणानन्तर स्मरणं न स्यात् समानप्रकारकन्नरलेन पूर्व मस्कारम्य विनष्टत्वात्। मन्नते तेनैव स्मरणेन संस्कारान्तरद्वारा स्मरणान्तर जन्यत इत्याहुम्तन्न । यत्र सन्हालबनोत्तर घटपटादौना क्रमेण स्मरणमनिट मकलविषयकम्मरगान्तु मा मृत् तत्र फलस्य मन्कारनाशकत्वासावात् कान्नस्य रोगस्य घरमफलस्य वा सम्कारनाशक्त्वं वाचम् । तया च न क्रमिकम्मरणानुप- पत्ति। न च पुन' पुन नागात् दृढतरसंस्कारानुपपत्ति झटित्युदबोधकसमवधानन्य दार्य पटायेत्वात्। वनिगमनादिरहादेव मानत्वेनापि स्वादिति वायम् विशेषधणाधभिवागत् सान मामान्यधर्म पान्य- घामिहत्वात्। कमन्यदा टरहस्य समिद्वारा दयत्वेन रदेश न दारपत्वम्। न चान्नान्निवम्भरताना मम्कार- नाशकत्वनेशयात् व्यभिचारमय पनि बाचन्। जनकत्व नन्त- ·भाषापरिदः। यत्पदेन विना यस्याननुभावकता भवेत् । राजपद कत्वात् गाब्दबोधं प्रति प्रतिबन्धकत्व मिदम् , योग्यता- जानविलम्बाच शाब्दशोधविलम्वोऽमिद इति वदन्ति । Cal प्राकामा निर्वति यत्पदेनत्यादि। येन पटेन पिना यत्पदस्य अन्वयाननुभावकत्व तेन मह तस्याकाझा इत्यर्थ । क्रियापद विना कारकपदं नान्वयवोध जनयतीति सेन तस्याकामा। यस्तुतस्तु कियाकारकपदानां मनिधाम मामत्या चरितार्थ म्। परन्तु घटकर्मताबोध पति घट पदावहितीयाकामानान कारगाम् । तन घटनाममा नयन कतिरित्यादी न शाब्दनाधः। पयमेति पुती मात्र पसागमार्थताम् दन्यादा तु पुरुपे गा मह नातपय गन्दामापात् न तन मागवय. । नानपश्य निति बजरि-ति। यदि तात्यजानं कारण + मान तदा ममननयलादी सचिदाग EिT न च तात्पणिग्राह प्रकरणादाना मान कार गाजित या गम् तपामTTE पासनगन सानपत्र मात्र नगि ना m 7 पवागामार या दार। • .inानम RArrarh. भARE, " :: : - agrat . प ·भाषापरिच्छेदः। -: आकाशा वक्तुरिच्छा तु तात्पर्थ्य परिकीर्तितम् ॥ ८४ ॥ जान कारणम्। अन्ये तु नाना दो वचिदेव तात्यय तानं कारगन्। तया च शुकवाक्ये विनैव तात्पर्य ज्ञान शाब्दबोध। वेटे तु नादिमोमांसापरिशोधिततकर्या- वधारणमित्याहुः । पूर्वमनुभवन्भर गभेटात् बुद्दे विध्यमुलन् । तवानुभव- प्रकारा दर्शिता सुगमनया नरणं न टर्शितम् । तत्र हि पूर्वानुभव: कारणम् । अत्र चित् अनुभवत्वेन न कारणले किन्तु ज्ञानत्वेन । अन्यया स्मरणानन्तर स्मरणं न स्यात् মানসকাল বেলা বিছনা। নন্দন तु तेनैव स्मरऐन संक्षारान्तरद्वारा स्मरणान्तर जन्यत इत्याहुम्तव। यत्र महान्तम्बनोत्तर घटपटादौनां क्रमेण मरमननिर नकलविषयभरपन्तु मा भूत् तत्र फ्लस्य मंझारनाशक्त्वाभावात् तानस्य रोगस्य घरमफ्तस्य वा सस्तारनाशकत्वं वाचा । तथा ३ न क्रमिकरणनुप- न च पुन पुन मरणात् दृढतरसंस्कारानुपपत्ति झटित्युदबोधकसमवधानन्य टाव्य पदार्यत्वात्। वनिगमनाविरहाटेव স্নানাবি स्वादिति वाचम् विशेषधाव्यभिचागत् नि मामान्य धान्य- वासिडत्वात्। कामन्दया दररस्थ भमिडारा ट्यत्वेन न चान्तरान्न्दिभरणानां मंदार- नाशक्त्वसंगयात् ब्यनिवारसमय इति वाचम् । पत्तिः। जनकत्व ·१२ भाषापरिच्छेदः। साक्षात्कारे सुखादीनां करणं मन उच्चते। अगैगपद्यात् ज्ञानानां तस्थाणुत्वमिहेष्यते ॥८॥ सस्कारतनाशकल्पनापत्त्या चरमस्मरणस्यैव संस्कारनागवं- त्वकल्पनेन व्यभिचारसंशयाभावोत् ॥८४॥ इटानों क्रमप्राप्त मनो निरूपयति साक्षात्कार इति । एतेन मनसि प्रमाणं दर्शितम्। तथा हि सुखसाक्षात्कार मकरणको जन्यसाक्षात्कारत्वात् चाक्ष षवद इत्यनुमानन करणस्य मनम: सिद्धः। न चैवं दुःखाटिमाक्षात्काराशमणि करणान्तराणि स्युरिति पारस् । लाक्वाटेकस्येव ताटा मकन्नसाक्षात्कारकरणतया सिद्दे । एवं दुःखादीनामस मवायिकारणसंयोगाश्रयतया मन:मिडिझेदव्या । मनसोऽणुत्वे प्रमाग्यमाह अयोगपद्यादिति। जानाना चाक्षु परासनादीना योगपद्यमेककालोत्पत्तिर्नास्तीत्यनु भवमिदम्। तत्र नानेन्द्रियाणा मत्यपि विषयसत्रिक यत्सम्बन्धादेकेन्द्रियेगा जानमुत्पद्यते त्वगादिभिः परजान नोत्पद्यते। तन्मनोविभुत्वे च श्रम विधान न सम्भवतोति न विभु मनः। न च तदानीमर विशेपोटुबोधविलम्मादेव तज्नानविनम्ब इति वाच्यम् । तथा मति चक्षुरादीनामपि कल्पनाऽनापत्तेः । शकुनीभक्षणादी नानाक्यानभाजाच कथमकदा ननिन्द्रि- यन्नानमिति वाच्यम् मनमोऽतिनाववात् त्वरया नानन्दि यमम्बन्धात नानानानोत्पत्तेः। तदसम्बन्धादर न च टि- .उतपलगतपत्रभेटादिय ·भाषापरिच्छेद.. अथ ट्रयाश्रिता ज्ञेया निर्गुणा निष्क्रिया गुणाः । रूपं रसः स्पर्शगन्धी परत्वमपरत्वकम् ॥८६॥ योगपद्यप्रत्ययस्य तु भ्रान्तत्वात् । न च मनम मङ्गोचवि- कागशालिवादभयोपपत्तिरस्थिति वाचम् नानावयवत- नागादिकल्पने गैरवात् लाघवात् निरवयम्यैव मनस कल्पनादिति संक्षेपः। रति मिकान्तमुझावन्या ट्यपदार्थ व्याया ममाप्ता ॥२॥ दव्यं निरूप्य गुणं निरुपयति अयेत्यादिना। गुगत्व- जातो कि मानमिति चेत् । रदम् । ट्रव्यकर्मभिन्नमामान्य- पति या कारणता मा किशिधर्मावच्छिन्ना निरवचिन्न- कारमानाया मम्भवात्। न हि रूपत्वादिक मत्ता वा नवावचोदिया न्यूनानिग्लिादेशहत्तित्वात् । न्यूनानिरिहादेशहत्तित्वात्। अततुर्विा न्चनुग वाच तदेव गुगात्वमिति सिद्धम। লাগিনা रति। समाधि द्रव्याधि द न लगा वातावनियाम समापि दव्यत्वव्यापमानाचा दकमतान्यजातिमा तदर । भकिपि गुरव इयत्वव्यापकतावदका नाता गगानामिति वमत्व व्यत्व दा न धरधापकतावाद- कम् गगनदी ममम्भावात् । दखत्वत्व सामान्यता 23 न जानिरिति नादाम ! निगुना है। यह गिरोदापि दापि मान्दा कान्लाई ३ मनि छन् । जादी में मदद Pri + नि ·८४ भाषापरिच्छेदः। द्रवो गुरुत्वं स्नेहश्च वेगो मूर्तगुणा अमौ। धधिौ भावना च शब्दो वुद्ध्यादयोऽपि च ॥८७॥ एतेऽभूत्तगुणाः सर्वे विद्भिः परिकीर्तिताः । संख्यादिश्च विभागान्त उभयेषां गुणो मतः॥८८ मंयोगश्च विभागश्च संख्या दित्वादिकास्तथा। विष्टयकत्वादयस्तहदेतेऽनेकाश्रिता गुणाः ॥८॥ अतः शेपा गुणाः सर्वे मता एकैकत्तयः । वुयादिपटकं सर्शान्ताः नेहः सांसिद्धिको द्रवः ॥१०॥ नातिव्याप्ति.। निष्क्रियेति स्वरूपकथन न तु लक्षणम् । गगनादावतिव्याप्त: ॥८६॥ मृतगुणा इति। वैगन स्वितिस्थापकोऽप्युपन्न चाणोय । अमृतेषु न वतन्त इत्यर्थः । लक्षणान्तु सायदन्यान्यनम् । एवमग्रेऽपि ॥८॥ उभयेपामिति। मृत्तीमर्त्तगुणा इत्यर्थ. ॥ ८८ ॥ अनेकायिता इति । मयोगविलादीनि मितानि। दिरा चतुदादिक विचतुगदिवत्तीति बोधम् ८८ ॥ अन गया इति। লাদিমিগুপ্ত ·भापापरिदः। ८५ दो, (का अदृष्टभावना शब्दा अमी वैशेपिका गुणाः । संख्यादिरपरत्वान्तो द्रवोऽसांसिकिस्तथा ॥११॥ गुरुत्ववेगी सामान्यगुणा एते प्रकीर्तिताः । संख्यादिरपरत्वान्तो द्रवत्वं स्नेह एव च ॥ १२ ॥ एते तु हीन्द्रियग्राह्या अथ स्पर्शान्तशब्दकाः । वा कैकेन्द्रियग्राह्या गुरुत्वादृष्टभावनाः ॥ १३ ॥ अतीन्द्रिया विसूनान्तु ये स्युबैशेपिका गुणाः। अकारणगुणोत्पन्ना एते तु परिकीर्तिताः ॥६४॥ अपाकजास्तु स्पर्शान्ता ट्रवत्वञ्च तथाविधम् । स्नेहवेगलुरुत्वैकाष्टयतपरिमाणकम् ॥ १५ ॥ चितिखापक इत्येते स्युः कारगुणोद्भवाः । संयोगच विसागञ्च देगच्चैते तु का वार्मजाः ॥१६॥ वापरत्वावरत्वबुद्धिसुखदुःखेच्छादेष-प्रयत्नगुरुत्व-ट्रवत्वस्नेहसंस्का- गदृष्टशब्दा इत्यर्थ । ट्यो ट्रयत्वम् ॥ १० ॥ वैशेषिका इति। विशेषा एव वैशेषिका' खार्थे ठक् विशेपगुगा इत्यर्थ.। मंस्यादिरिति । सहयापरिसाएपध समयोगविभागपरत्वापरत्वानीत्व १८४॥ ८२ ॥ दोन्द्रियेति। चक्षुपा त्वदापि ग्रहणयोग्यावात् । पाति। स्पादीना चक्षुरादिनाधत्वात् । ८६ ॥ दिनारिति। दुबिसुखदुःलेचा पायतधर्माधर्म- मादनानदा एलर्य । एकारणेति । वारण गुए पूर्वका रया- - ·Mont- भाषापरिच्छेदः। स्मर्यान्तपरिमाणकष्टपकनेहशब्दकी। भवेदसमवायित्वमथ वैशेपिके गुगो ॥ १७ ॥ आत्मनः स्यानिमित्तत्वमुष्णस्यगुरुत्वयोः । वेगेऽपि च द्रवत्वे च संयोगादिहये तया ॥ १८॥ विधैव कारणत्वं स्यादथ प्रादेशिको भवेत् । वेशपिको विभुगुणः संयोगादिद्वयं तथा ॥ ६ ॥ गया- दयो यगन्ते। बुनपादयतु न तादृशा: । आत्माद: कारण भावात्। पाकजरूपादोना कारणगुण पूर्वकता मापा गजल नाम ॥ ८.४ ८५ ॥८६ ॥ ग्यानमा प्रति। गावागणो गाहाः । तानसात्लयरण प्रत्येकामन्वयात एकल पराना गाना दिन नयाण विटाम। मीदमागमति। बटादिमागरमगामी: गण रिपरमासम्पर्शगा भवलि। कपालादिति पासादोग पदादिपरमाणादाममाया गर । सानिया पति॥ मिति नादाना माnिment ., Humrit! गापाय 12 . '. Ananny.

·भाषापरिच्छेदः। चक्षुर्गाद्यं भवेद्रूपं द्रव्यादरुपलम्भकम् । चक्षुषः सहनारि स्यात् शलादिकसनेकधा ॥१०० निमित्तम्। ट्रबल ट्रबलस्पन्दनयोरसमवायि संग्रह निमि- त्तम्। भेरीदण्डयोग: शब्दे निमित्तम् । भेयांकाश- संयोगोऽसमवायी वंशदलयविभागः शब्द निमित्तन् । वंशदलाकाशविभागोऽसमवायोति। प्रादेशिकोऽव्याय- वृत्ति । चक्षुरिति। रूपत्वजाति प्रत्यक्षसिका। रूपशब्दो- मेखिनी प्रतीतिर्नान्तीति चेत् । मास्तु रूपशब्दप्रयोग- म्तवापि नीलपीताटिप्वनुगतजातिविशेषोऽनुभवसिद्ध एव । रूपशब्दाप्रयोगेऽपि नीलो वर्ण' पोतो वर्ण इति वर्णशब्दो- हेखिनी प्रतीतिरस्येव। एवं नीलत्वादिकमपि प्रत्यक्ष- मिदम् । न चैका पव नीलरूपादिव्यलय इत्वेकव्यक्ति- हत्तित्वाद्रीनवादिन जातिरिति वाचम् । नौलो नष्टो रक उत्पन्न इत्यादिप्रतोतेनीलादेरुत्पादविनाशशालितया नाना- त्वात्। अन्वया एकनोलनाशे जगदनीलममापोत । नोतरहादिनमवाययोरेव विनाशोत्पादविषयकोऽमी प्रत्यय पति वाचम् । प्रतोत्या ममवायानुल्ले खात्। न च म एवार्य नोल प्रति प्रत्ययालाघवाक्यमिति वायम् । तजातीयविषयकत्वात्। सैवेयं गुर्जरोतिवहाधवं प्रत्यक्ष बाधितन्। पन्चया घटादीनामप्येवाप्रमझात् । उत्पाद- दिनामा ममवायावन्नम्नत्यापत्तरिति। रसादिवं व्यायातम्। चाहमिति। चाहदिन- प्रत्ययव .

·विरोधात्। तस्मात् नानाजातीवरूपैरवर्यावनि विजात भाषापरिच्छेदः। गुण इत्यर्थः। एवमग्रेऽपि। ट्रयादेशिनि । उपलभवम उपलब्धिकारगाम् । इटमेव विहणोति। चक्षुप इति द्रव्यगुणकन्नमामा न्चानां चातुप्र प्रत्यक्ष प्रति उद्भूतरूप कारणम्। शुङ्गादि कमनेकधेति । तद्रूपं शुक्रनीलपोतरतकय्गटिभेटादक प्रकारकं भवति। ननु कव॒रं कयमिति रतरूपं भवति । इत्य, नीलपोताद्यारव्योऽवयवो न तावन्त्रीलरूपः अप्रत्यक- प्रसङ्गात् । नापि व्याप्यत्तिनौलाटिकमुत्पद्यते पोताव च्छेदेनापि नोलोपलचिप्रमगात् नायव्याप्यत्तिनोना दिकमुत्पद्यते व्याप्यत्तिजातीयगुणानामव्याप्यत्तित्वे चित्रमारभ्यते। अत एवैक चित्रमित्यनुभवोऽपि। नामा रूपकल्पने तु गौरवात् । इत्यञ्च नीलाटोना पोताधारक प्रतिवन्धकत्वकल्पनात् अवयविनि पीताद्युत्पत्ति एतेन स्पर्णी व्याख्यातः । रसादिकमपि नाव्याप्यति किन्तु नानाजातीयरमवटवयवैरारऽवयविनि रसाभावि ऽपि न क्षतिः। तत्र रमनया अवयवरम एवं गृह्यते रन न्द्रियाटीना द्रव्यग्रहसामर्थ्याभावात् अस्यविनो नीरसत्वे क्षतेरभावात् । नव्यास्तु तवाव्याप्यवृत्त्येव नाना नौलादेः पीतादिप्रतिबन्धकत्वकल्पने गौरवात् । - लोहितो यस्तु वर्णन मुखे पुच्छे च पागडर । खेत सुरविषाणाभ्या स नौलो हप उच्यते ॥ इत्यादिशाम्नमम्युपपद्यते। न च व्याप्यान्यायत्तिजाती ·* भापापरिच्छदः। जलादिपरमाणो तन्नित्यमन्चत् सहेतुकम् । रसस्तु रसनाग्राह्यो मधुरादिरनेकधा ॥ १०१ ॥ सहकारी रसज्ञाया नित्यतादि व पूर्ववत् । घ्राणग्राह्यो भवेन्यो प्राणत्यैवोपकारकः ॥ १०३ सौरसञ्चासौरभश्च स देधा परिकीर्तितः त्पशैलगिन्द्रियायस्वचः स्यादुपकारकः ॥१०॥ । जलपरमाण पत्ते । ययोयोविरोध: मानाभावात । न च लाघवादेकं रूपन् । अनुसरविरोधात्। अन्यया घटादेरपि लाघवाक्यं स्था- दिति। एतेन सादिकं व्याख्यातमिति वदन्ति । १०० जनादीति। तन.परसागौ च रूपं नित्यं प्रथिवीपरमाणुरूपन्तु न नित्यम् पान रूपान्तरोत्- न हि घटस्य पाकानन्तरं तदवयवोऽपा हम्पी। न हि रताकपालस्य জৰিকা নীলাব্য সনি। যৰ জন এতােত্রি বার্নিৱি। अन्यजन्नतेज परामागुरुपभिन्न रूपं सहेतुक नन्वम् । पसं निरूपयति । रमस्विति ॥ १०१ নানি বান্নান कारणमिव । पूर्वदिति। जलपरमागो रसो नित्योऽन्य' मादि দীনি । ৰ নিয়নি। নাৰ নিয়নি। মাখা নি। उपकारको प्रावधान कारसित्वर्य । मदानिय एवं १ ·भापापरिच्छेदः। স্ব্যাঘীনঘীনী- भेदात् स विविधो मतः । काठिन्वादिः क्षितावेव नित्यतादि च पूर्ववत् ॥ १०४॥ एतेषां पाकजवन्तु क्षितौ नान्यत्र कुत्रचित् । स्पर्श इति। शीत'। काठिन्यति । दिति। स्पर्श निरूपयति। इति उपकारक स्थाशनप्रत्यचे स्पर्श: कारणमित्यर्थः ॥ १०३ ॥ अनुष्णाशीत इति। पृथिव्या वायोच स्पर्शोऽनुपणा जलस्य शीतः। तेजस उणः । कठिनसुकुमारस्पर्शी पृथिव्या एवेत्यर्थ । कठिनलाटिकन्तु न संयोगनिष्ठो जातिविशेषः चक्षुर्ग्राह्यतापत्ते.। पूर्वव जलतेजोवायुपरमाणुस्पर्श नित्यास्तद्भिन्नस्पी स्त्वनित्या इत्यर्थः ॥ १०४ ॥ एतेषामिति। एतेषां रूपरसगन्धस्पर्शानाम् । वेति । पृथिव्या हि रूपरसगन्धस्पर्शपराहत्तिः पावकसयो गादुपलभ्यते । न हि शतधापि भायमाने जलादौ रुपा परावर्तते । नोर सौरभमौणञ्च अन्वयव्यतिरीकाभ्या मिति निर्णीयते । पवनपृथिव्यो शोतस्पादि । तत्रापि पृथिवोप्वनि मध्ये परमाणविव पाक दृति वदन्ति। तेपामयमाशय । अवयविनाऽवष्टब्ये विपाको न सम्भवति । परन्तु वहिसंयोगनावय विनष्टेषु स्वतन्त्र घु परमाणुपु पाकः । সান্ত पुनय पकपर ·भाषापरिच्छेदः। ८१ तवापि परमाणो स्यात् पाको वैशेषिके नये ॥१०५ अध माणुसंयोगाद् घणुकादिक्रमेण पुनर्महावयविपर्यन्तमुत्- पत्तिः। तेजमामतिशयितवेगवशात् पूर्वव्य हनाशो झटिति व्य हान्तरोत्पत्तिति। घणकादिविनाशमारस्य अतिभिः क्षण: पुनरुत्पत्त्या रूपादिमद्भवतीति शिप्यबुद्धि- पद्याय प्रक्रिया स्यात् । तत सयोगविभागयोरनपेक्ष- काग्र कर्म इति वैशेषिकसूत्रम् । स्त्रोत्तरत्तिभावान्त- रानपेतत्वं तस्याय'। अन्यथा कर्मणोऽप्युत्तरसंयोगजनने पूर्वमयोगनाशापेक्षगादव्याप्तिः स्यादिति । तव विभाग- नविभागानङ्गीकारे नव क्षणाः । तदङ्गोकारोऽपि विभाग: किञ्चित्सापेको विभाग जनयेत् निरपेक्षस्य तत्त्वे कम्मत्वं स्यात् तत्र यदि द्रव्यारम्भकर्मयोगविनाशविशिष्ट कान्न. मपेच्य विभागजविभाग: स्यात् तदा दशमगा । नाशविशि कान्तमायव वाच्य विभागजविभाग स्यात् तदा एकादश च । तया हि वनिसंयोगात् परमाणी वाम। परसावन्तरंग विभाग । योगनाशः। ततो पागकनाश । परसा मामा- विनाश । ततो यहाद्युत्पत्ति । ततो ट्रचारमा गुप. दिया। तता विभाग । पूर्वमयोग पारमएमयोग । रतो कोत्पत्ति। ततो रमा- पक्ति। मन सामादिनाको रमोल्पनिक पलानी दया नगुनियाम्पिति बेत् । प्रघ द्रव्य- तत जाभव- កក ·८२ भाषापरिच्छेटः। पत्तेव। अथ दश क्षणा। तत प्रार- तत मयुक्त परमाणी यत् कम्म तदिनाशमन्तरेण गुणोत्पत्ति मन्तरेण च तत्र परमाणो क्रियान्तराभावात् कम्मेवति कम्मानुत्पत्तेः । निर्गुणे द्रव्ये देव्यारम्भानुगुणक्रियानुय- तथापि परमाणी स्यामादिनिवृत्तिसमकाल रक्ताद्य त्पत्ति' स्यादिति चेत् । पूर्वरूपाटिवंसम रूपान्तरे हेतुत्वात्। इति नव क्षणाः । सा च प्रारम्भकसयोगविनाशविशिष्ट कालमपेक्ष्य विभागेन विभागजनने सति स्यात् । तथा हि वहिसयोगाद हामः कारभके परमाणौ क्रिया। ततो विभागः। भकसंयोगनाशः। ततो हाणुकनाशविभागजविभागौ। श्यामनाशपूर्वसंयोगनाशौ। ततो रतोत्पत्त्युत्तर संयोगी। ततो वह्निनोटनजन्यपरमाणुकम्मणो नाश ततोऽदृष्टवदात्मसयोगाद ट्रव्यारम्भानुगुणक्रिया। विभागः। ततः पूर्वसंयोगनाश. । तत प्रारम्भकसंयोग। ततो घणकोत्पत्तिः । ततो रक्ताद्युत्पत्तिः । क्षणाः। वाहसंयोगात् परमागी कर्म। ततो विभागः । ततो द्रव्यारम्भकसयोगनाशः । ततो हणुकनाशः। ततो वाणुकनाशविशिष्ट कालमपेक्ष्य विभागजविभागः । पूर्वसयोगनाशः। तत उत्तरसंयोगः । तत: परमाणुकर्म- ततोऽदृष्टवटाल्ममयोगाद ट्रव्यारम्भानुगुणाक्रिया । ततो विभाग. ततः पूर्वमंयोगनाशः। ततो द्रव्यारम्भक ततो घणुकम्। ततो रक्तादि। मध्यमगड- वटेकम्मादग्निमंयोगात्र रूपनाशरतोत्पाटौ। ग्नेिगस्थिरत्वात्। किच यद्यत्पाटको नागकम्तदा ततो अथैकादश तत. नाशः। मयोगः । तावत्काल- ·भाषापरिच्छेदः। नैयायिकानान्तु नये घणुकादावपौष्यते । गणनव्यवहारे तु हेतुः संख्याऽभिधीयते ॥ १०६ ॥ न रूपाटावग्निनाशे नौरूपचिरं परमाणुः स्यात् । शकायेदुत्पादकस्तदा रहोत्पत्तौ तदग्निनाशे रतता स्यात्। एवं परमाण्डन्तरे कर्मचिन्तनात् पञ्चमादिक्षणेऽपि गुणोत्पत्ति। तथा हि एकत्र परमागी कर्म। ततो विभाग। बारन्मकतंयोगनाशपग्मान्तरकर्मी। नतस्तु हारना । परमारबन्तरजच विभाग इत्येकः ततः ज्यामादिनाश.। विभागाञ्च पूर्वमंयोग- नाश इलेकः कान्न । ततो रनोत्पत्तिद्रव्यारन्भकसंयोग- खेलेक कान्त । प्रय हानुनोत्पत्तिः । अय रतोत्पत्ति- रिति पक्ष आता। द्रव्यनाशनसकान परमानन्तर कर्म- दिन्ननात 4 गुणोत्पत्ति । त्या हि परमाणुकर्ममा परमारबनविभाग । नत धारावामयोगनार । हा कनागरमाइनरमगे। शासनाश इतर-मंजय विभाग.। ततो रहोत्पत्ति परमावन्तरे पूर्वमयोगनाराम परमानन्तरम्योग । ततो हामोत्पत्ति । पथ रहोत्पत्तिरिति। एवं ग्यारनाम- रमाइनर वर्मचिन्तनात् मा पतिमाल परमात मचिन्नात् पर पति १.५ कर रही HERE: तत रमोत ·भापापरिच्छेदः। नित्ये घु नित्यमेकत्वमनित्य नियमिष्यते । डित्वादयः परान्तिा अपेक्षावृड्विजा मताः १८ अनेकायसाप्ता एते तु परिकीर्तिताः । अज्ञावुद्दिनाशाच्च नाशस्तेषां निरूपितः ॥१०८ गणनच्या मच्छिद्रत्वादः सूत्मावयवैरन्त प्रविष्टरवयवेववष्टब्बे वार पाको न विरुध्यते । वैशेषिकमतेऽनन्तावयवतन्नाशकाने गौरवात्। इत्यञ्च सोऽयं घट इत्यादिप्रत्यभिज्ञाऽपि सा- कृते। यत्र तु न प्रत्यभिज्ञा तनावयविनाशोऽपि सीरियत इति। मयां निरूपयितुमाह । गणनेति। हारामाधारणाकारणं सस्थेत्यर्थः ॥ १० ॥ नित्ये विति। नित्ये घु परमागवादिषु एकत्व निरन् । अनित्ये घटाटी एकत्वमनित्यमित्यर्थः । विलादयो व्याम ज्यत्तिसंख्या अपेक्षाबुद्दिजन्याः ॥ १०७ ॥ अनेकेति। यद्यपि हित्वादिममवायः प्रत्येक घटाटा वपि वर्तते तयाम्येको दाविति प्रत्ययाभावात् एको न हाविति प्रत्ययमम्भवाञ्च हिलादौनां पप्याप्तिलक्षणः कञ्चन मम्बन्धाऽनकाययोऽभ्य पगम्यते । अपेक्षाबुद्धिनाशादिति। प्रथममपेक्षाबुद्दिस्ततो बित्योत्पत्तिः । ततो विशेषगजानं दिखलनिर्विकल्पकम्पम्। ततो हित्वविशिष्ट प्रत्यक्षम् । पंचावुदिनागे ततो हित्वनाश इति । यद्यपि जानानां विनणमात्र स्थायियोग्य विभुविगेषगुणानां स्त्रोत्तरयत्ति श्यत्वात् तथाप्यपेक्षाबुडेस्तिषणस्यायित्व कल्पाते।

·भापापरिद in अने के कत्ववृद्धि साऽपेक्षाबुद्धिकच्चते। परिमाणं भवेत् मानव्यवहारस्य कारणस् ॥१०६॥ TH মা নিজিলার মানিনা গননা ভিন- यव नाशः स्यात् न तु दिलप्रत्यक्षम् तदानों विषयाभा- वात्। विद्यमानस्यैव चतुरादिना ज्ञानजननोपगमात् । तमाद हित्वप्रत्यचादिकमपेक्षायुवेर्नागवं कत्यात । चविसावुदिनामात् कय हित्वनाश इति वाचन काला- नई दिलप्रत्यक्षाभावात्। अपेक्षाबुद्धिस्तदुत्पादिका तन्ना- मनमानव इति कन्धनात् । अत एव तत्पुरुचीयापेक्षाबुद्धि- हित्यादिकं तेनैव रत्रात इति सल्पात। न चापेक्षा- दुहित्वप्रत्यभार त्वमन्विति वाच्यम्। लाधवेन हित्व पनि वागवम्बोधितत्वात्। अतान्द्रिये हाणुकादाव- पनाबुटियोगिनान् । नादिक्षान्तोनपामावादावोसरी- विजिमनातल्लरवर्तियोगिनामकाबुद्धिा हिवा- दिनारमिति। १०६ । पाधि देखन याद । नेति। अयनेक इत्या- बारिवारल्य। इदन्न सोपं वानियतकत्वज्ञान तत्र रियादिमिग पाल्मरथोत्पद्यते । सेनाचनादा- ft कन्दमवार । पाशाम्न विवादिकमेव बहुत्वं । नया द बिरला दिसापिका बत्त्वत्वज्ञादि । नादी का विवादा हिलवादग्रहो दोपात्। इन * बलि प्रतिपयले दलप्य मंख्या- ར; ཁབ་''i༢ ་ པ ནེ པ ： परिमानं निर- यदा ·८४ भाषापरिचटः। नित्ये यु नित्यमेकत्वमनित्यनित्यमिप्यते । द्वित्वादयः परान्तिा अपेक्षाबुट्विजा मता: १०५ अनेकाययपाता एते त परिकीर्तिताः । अनावुद्दिनाशाच नाशस्तेषां निरूपितः ॥१०८ गणनव्या सच्छिद्रत्वाहतः सून्मावयवैरन्तःप्रविष्टरवयवेववष्टचे स्वर पाको न विरुध्यते। वैशेषिकमतेऽनन्तावयवतनाशकल्पने गौरवात्। इत्यञ्च मोऽयं घट इत्यादिप्रत्यभिज्ञाऽपि सर स्कृते । यत्र तु न प्रत्यभिज्ञा तवावयविनाशोऽपि खोक्रियत इति। महतां निरूपयितुमाह । गणनेति। हारासाधारणकारणं सख्येत्यर्थः ॥ १० ॥ नित्ये विति। नित्येषु परमाग्वादिषु एकत्य नित्यन। अनित्ये घटादी एकत्वमनित्यमित्यर्थः। द्वित्वादयो व्याम ज्यत्तिसख्या अपेक्षाबुद्धिजन्याः ॥ १०७ ॥ अनेकेति। यद्यपि हित्वादिसमवायः प्रत्येक घटादा वपि वर्तते तथाप्येको दाविति प्रत्ययाभावात् एको न हाविति प्रत्ययसम्भवाञ्च हित्वादीनां पाप्तिलक्षणः कथन मम्बन्धोऽनकाययोऽभ्य पगम्यते । अपेक्षाबुद्धिनाशादिति प्रथममपेक्षाबुद्धिस्ततो हित्वोत्पत्तिः । ततो विशेषणज्ञानं हित्खत्वनिर्विकल्पकरूपम्। ततो हित्वविशिष्ट प्रत्यक्षम्। अपेक्षाबुधिनागे ततो हित्वनाश इति । विक्षणमात्र स्थायियोग्य विभुविशेषगुणानां स्वोत्तरवर्ति- नाण्यत्वात् तथाप्यपेक्षाबुस्तिक्षणखायित्व कल्पाता यद्यपि जानान्तरं ·भाषापरिन। चने के तत्ववाि साऽपेन्नाबुधिनचते। परिमाणं भवेत् जानव्यवहारस्य कारणस् ॥१६॥ वात्। अन्वया निर्विवत्यकाते अगदिनागात् अनन्तरं हित्व न्यैव नाश: स्यात् न तु दिलमलनन् तदानी विषयाभा- विद्यमानव चनुरादिना जानजननीपगमात् । तमात्र हित्वप्रत्यक्षादिकमवेसाबुनोगका कत्लाते । बारेमाबुदिनागत् क्य हित्वनाग इति वाचन तो हित्वप्रत्याभावात्। अपेज्ञानिस्तदुत्पादिका तन्ना- गन्तबारक इति शासनात् । अत एव तत्पुरतीयापेज्ञाबुद्धि- जन्महित्वादिकं तेनैव युद्धात इति इत्याते। न चापेक्षा- बड़े हित्वप्रकार वनम्विति वाचन् । लापदेन हित्वं प्रति कारणलोबिन्लात्। अतान्द्रिये हाणुकादार- पसाबुडियोगिनान्। नादिक्षालोनपरमारजाहावीन्जरी- दशनि झारजन्तरवतियोगिनामज्ञाबुहिर्वा जिला- दिनारमिति: १०० अपेक्षाबुद्धि देखत चाइ। अनेनेति। अयनेक इत्या- कारिता इत्लय। इदनु बोध यवान्वितकलज्ञानं तव दिनादिभिन्ना बहुसंख्योत्पाते। सेनाबन्दा- विनि क्न्दनीकार। प्राचार्यान्तु बिलादिकमेव बहुलं मन्यन्ते। तया च विलवादियापिता बत्वत्वज्ञाति। नदी चोत्पन्न विलादो विलवायग्रहो टोपात् । इत्यन इतो बडल्य नेति प्रतीतिरमपदले। दतम्य मंधा- तरत्वे तत्तारतन्वाभावादियधेयन् । परिमाां निरु. । + ·भापापरिन। अणु दो महन्वमिति तद्भेद ईरितः। अनित्ये तदनित्य स्वान्नित्ये नित्यमुदाहतम् ॥ संख्यातः परिमाणाच प्रचयादपि जायते । अनित्व प्रणुकादी तु मनव्याजन्यमुदाहतम् ॥१११ परिमागां घटादी तु परिमाणजमुच्यते । प्रचयः शिथिलाख्यो यः संयोगम्तेन जन्यते ॥११२० । तचतुर्विध अणु . जायत इत्यत्रापि अनित्य- ण्यति। पग्मिाणमिति। परिमितिव्यवहारामाधारणं कारप परिमाणमित्वर्यः ॥ १०८ ॥ महद टी स्वञ्च। तत् परिमारमा नित्यमित्वत्र परिमाणमित्यनुपन्यते ॥ ११० ॥ परिमाणमित्यनुवर्तते। मिति पूर्वेणान्वितम् । तया चानित्यं परिमाणं महा जन्यं परिमाणजन्वं प्रचयजन्य चेत्यर्थ । मुदाहरति । घणुकाटाविति । दाणुकस्य परिमाणं प्रति परमाणुपरिमागां हाणुकादिपरिमाण वा । कारणम् परिमागाम्य स्वममानजातीयोत्कृष्टपरिमाणज- । घणुकाटिपरिमाणन्तु परमाणुत्वापेक्षया नोत्- ८म् । तसरेणुपरिमाणन्तु न मजातीयम् । द्वित्वमहमा हाणुकपरिमागस्य, घणके त्रित्वमझया त्रमणुपरिमाणस्यासमवायिकारणमित्यर्थः ॥ १११ ॥ परिमापजन्यमुदाहरति। परिमाणं घटादाविति। तत्र सडगाजन्य वमरणीय - बाव . अत.

·भाषापरिच्छेदः। परिमाणं तूलकादी नाशस्त्वाश्रयनाशतः । संख्यावत्तु पृथत स्यात् पृथक्प्रत्ययकारणम्॥११३ परिमाणलं कपालादिपरिमाणजन्यम्। प्रचयजन्यसुदाहत्त प्रचय निर्वति। प्रचय इति । ११२॥ नाम इति। अर्थात् परिमाणस्य । न चावयवनाशः कथं परिमाणनाशकः सत्ययवयविनि विचतुरपरमाणु- विशेषे तदुपचये चावयविन: प्रत्यभिज्ञानेऽपि परिमाया- सरस प्रत्यक्षसिहत्वादिति वाच्यम् "परमाणविनेषे हासु कस्य नाशोऽवश्यमभ्युपे यस्तवाशे च असरेणुकनामः" एवं क्रमेण महावयविनो नाशस्यावश्यकत्वात् सति च नाशके इनभ्युपगममात्रेण नाशस्यापदितुमशक्य त्वात्। शरीरादा- ववयवोपचयेऽसमवायिकारण नाशस्यावश्यकत्वादवयविनाथ आवश्यकः। न च पटाविनाशेऽपि तन्वन्तरसयोगात् परि- माणाधिक्य स्यादिति वाद्यम् तत्रापि वेमाद्यभिघातेन समवाधिकारपतन्तुसयोगनाशात् पटनाशस्यावश्यकलात् । किच तन्त्वन्तरस्य तत्पटावयवत्वे पूर्व तत्पट एव न स्यात् तत्तसुरुपकारणाभावात्। तत्तन्तोरवयवत्वाभाव हैन परिमाणाधिक्य संयुक्तद्रव्यान्तरवत्। तथात् तत्र तस्वन्तरमयोग सति पूर्वपटनाशस्तन पटामरोदाधि रित्यवश्य स्वीकार्यम् । पदयविन: प्रधानन्दु नार- त्येन दोपलिकादिवत्। नर पूर्वतन्नर व नवर सकारात् पूर्वपटे सत्येव पटानरमारत दारन मूर्नयाः समानर्देशताविरोधात्। सदा दानास 7

·No text on this page.

·भाषापरिच्छेदः। ट तघोभयक्रियाजन्यो भवेत् संयोगजोऽपरः । आदिमः श्वेनशैलादिसयोगः परिकीर्तितः॥११६ मेषयोः सन्निपातो यः स द्वितीय उदाहृतः । कपालतमसंयोगात् संयोगस्तरुकुन्भयोः ॥११॥ तृतीय: स्यात् कर्मजोऽपि विधैव परिकीर्तितः अभिवातो नोदनञ्च शब्दहेतुरिहादिमः ॥११८॥ शब्दाहेतुहितीयः स्याहिभागोऽपि विधा भवेत् । एकाकोझवस्त्वाद्यो इयकाम्सोद्भवोऽपरः ॥११६॥ विभागजस्तृतीयः स्यात् तृतीयोऽपि विधा भवेत्। नयोगं निरूपयति। अप्राप्तयोरिति। तं विभजते। कीर्तित रति । एप सयोगः ॥ ११५॥ सन्निपातः सयोगो हितोय उमयकम्मजः । वतीय इति स्योगज इत्यर्थः बतौय' स्वादिति पूर्वेपान्वि- पादिमा अभिघात। द्वितीयो नोदनात्य. सयोग एति। विभह प्रत्ययकारण विभागं निरुपयति। विभाग रति। एकादति। उदाहरन्तु येनशैलविभागादिव प्रवत् वोधन । ११८६ ११८ ॥ रतोयो विभागजः दारपमानविभागजन्यः कारा पारविमानन्धरेन। पापस्तावत् । पापस्तात् । यत पाले पदानादिमाग को घटारम्भस्योगना । -

·No text on this page.

·भाषापरिच्छेदः। परत्वं सूर्यसंयोगभूयस्त्वज्ञानतो भवेत् । अपरत्वं तदल्पत्वबुद्धितः स्यादितीरितम् ॥१२२॥ तयोरसमवायौ तु दिसंबोगस्तदाश्रये । दिवाकरपरिस्पन्दपूर्वोत्पन्नत्वबुद्धितः ॥१२३॥ परत्वसपरत्वन्तु तदनन्तरवुद्धितः । अव त्वससवायी स्यात् संयोगः कालपिण्डयो:१२४ अपेक्षावुद्धिनाशेन नाशस्तेषामुदाहृतः । बुझेः प्रकार पागेव प्रायशोऽपि निरूपितः॥१२५॥ परापरव्यवहारनिमित्त परवापरत्वे परवापरत्वे निरूपयति । परबजेति । १२१॥ दैशिकपरल बहुतरम्यमंयोगान्तरितत्वज्ञानादुत्वयते । एवं तदपीयस्वशानादपरत्यनुत्पद्यते। अवायधिवादि. तौयापेक्षा। यथा पाटलिपुधात् काशीमपेच प्रयागः परः । पाटलिपुवात् कुरक्षेत्रमा प्रधागोऽपर ति ॥ १२२ ॥ तयोर्देशिकापरवापरत्वयो । एनवायी समवाय. कारणम् । तदापये दैशिवापरतापरवायचे । दिवाकरति। গন বল গত বালিকা স্বাদ। এ মূহ- परिस्पन्दापेक्षया वर सूपरिम्पदाधिकः स ध्येछ। यन्म इनः स पनि । चालिलपरवापरले अन्य द्रव्य एक । तालिमपरवापरल्यो । १२ । १२8 । बालिकादेशिन परवानाम् । मामाहा हा निस्पयितमा। दुरिति १२५ ॥ 1

·No text on this page.

·मापापरिमा
दोषोऽप्रसाया जनका: प्रमायान्तु गुगो सवेत् ।
पित्तदूरत्वादिसपो दोपोनानाविधः स्मृतः ॥१३१
एवं जान
१
एमयसाधारणो यो धीम्तजभानं संशयवारणम्। यथा
उच्चस्तरत्व स्थाणवमाधारण जावा अयं स्यातुन वेति
सन्दिग्धे। एवम् असाधारणाजान कारणम् । यथा शब्दत्व
: नित्यानित्यव्यावृत्तं शदे यहोवा शब्दो नित्यो न येति
सन्दिग्ध। विपतिपत्तिस्तु शब्दो नित्वो न वेत्यादिशब्दा.
रिमका न संशयकारणम् । शब्दव्याप्तिप्रानादीनाम् नियम.
मानजनकत्वखामाव्यात् । किन्तु तव शब्देन कोटि-
इयज्ञान जन्यते। संशयस्तु मानस एवेति ।
प्रामाण्यसंशयाद विषयसशय इति। एवं व्याप्यसथया-
दपि व्यापकास शय प्रत्यादिकं बोध्यम्। किन्तु सशये धर्मिी-
जानं धम्मोन्ट्रियसनिकर्षो वा कारणमिति : १३०॥
दोष इति । अप्रमा प्रति दोषः जनकवारणम्। प्रमा
प्रति गुणः कारणम्।
तवापि पित्तादिरूपा दोषा अननु-
गता। तेषां वारणत्वम् अन्वयव्यतिरेकाभ्यामदा सिद्धम्।
गुणस्य प्रमाजनकत्वन्तु अतुमानात् सिद्धम्। यथा प्रमाजान.
साधारणकारणभिन्न कारणजन्चा जन्य जानत्वात् अप्रमावत् ।
न च दोषाभाव एव कारणमस्त्विति वाचम् पीतः सः
इति जानस्थले पित्तदोषसत्त्वाच्छड़त्व प्रमानुत्पत्तिम सनात् ।'
विनिगमनाविरहात् अनन्तदोषामावस्य कारणत्वमपेक्षा
गुणकारणताया न्याय्यत्वात्। न च गुणसत्वेऽपि पित्त.
प्रतिवन्धाच्छो न सैत्य ज्ञानम् श्रतः पित्तादिदीषामावानां
-

·भाषापरिच्छेदः। प्रल्याचे तु विशेष्येण विशेषगावता समम् । सन्निकर्षो गुणस्तु स्यादथ त्वनुमिती गुग्गः ॥१. पक्षे साध्यविशिष्टे च परामर्शी गुणो भवेत् । शक्ये सादृश्यबुद्धिस्तु भवेटुपमिती गुणः ॥१३ शाब्दवोधे योग्यतायास्तात्पर्यस्याथ वा प्रमा। गुणः स्याद् भ्रमभिन्नन्तु ज्ञानमत्रोच्चते प्रमा अथ वा तत्यकारं यज्जानं तहविशेष्यकम् । . । कचिचन्द्रादेः सस कारपात्वमवश्यं वायं तथा च किं गुग्यस्य हेतुत्ववपन येति वाच्यम् तथाप्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां गुणस्थापि हेतुत्व सिद्ध एव भ्रमं प्रति गुप्पाभाव: कारणमित्यपाणि सुवचत्वाच । तव दोषाः को इत्याकाहायामाह। पित्तेति । कचित् पित्तादिनमै पित्तं दोषः । परिमाणधमे दूरत्व दोषः। क्वचिच्च वशोरगन्त्रमे मएडया वसाजनमित्येव दोषा सान्तिजनका इत्यर्थः ॥ १३१॥ अथ के गुगणा इत्याकाहाया प्रत्यक्षादौ क्रमशो गुहा दर्शयति। प्रत्यक्षे विति। प्रत्वक्षे विशेषणवदविशेष्यसवि. अनुमिती साध्यवति साध्ययाम्यवैशिध्यत्रानं इति । एवमग्रेऽप्यूधः । प्रमा निरूपयति। भ्रमभिन्नामिति ॥ १३२ ॥ १३३ ॥ । , मनु यत्र शक्तिरजतयोरिमे रजते इति प्रानं नात तत्र रजतांशेऽपि प्रमा न स्यात् तन्नानस्य भ्रमभिन्नत्वा ·मापापरिमोटा। तत् प्रमान प्रमा नापि भसः स्यानिर्विकल्पक म्१३५ प्रकारतादिन्यं हि सस्वमानवगाहि तत् । भावात् पर प्राइ। प्रय देति तहहिरीयक तत्पशा- रकं भान प्रमा प्रत्यय:। इदन्तु बोध्यम्। वैन सम्पन्न तहत्ता तेन मन्बन्धन तहिशेयक तेन सम्बन्धन तत्प्रका- रक्त्वं वान्।ि तेन पालादौ संयोगादिना घटादि- झाने मातिचाप्ति। एवं सति निर्विकल्पकं प्रमा न स्वात् तस्य समसारकत्वाभावात् प्रत श्राद। न प्रमति। ननु होकपिमंयोगज्ञानं नमः स्यात् प्रमा छ स्यादिति चेत् । प्रतियोगिव्याधिकरणासयोगामावति संयोगज्ञानस्य ममत्वात् । न चहरे संयोगाभावावच्छेदकावटेन संयो. गजान बमो न स्यात् तब संयोगामावस्य प्रतियोगिश्य- धिकरणलामावादिति वापन् तब संयोगामावावच्छेदका- वटेन संयोगजानन ममत्वात् । दध्यायाननुगमात् राशननुगमेऽपि न क्षति ११३५॥ प्रसास्वमिति। লীলংকা ছি মানে না আর मिति ददन्ति। বল্ল বা সন চান বাম- त्वात् तजदानप्रामावं तेनैव एधते इति। महानां मते जान्मतीन्द्रियम् । जानन्या মাননা বলা। तया चहानमनुमीयते। मुरारिमिया मनेऽनुयक्षमायेन मानं एशले। मधामपि मते तज्ज्ञानविषयकचानेन ननदान प्रामारवं रहते। दिपयनिरूप्यं हि ज्ञानम् । पतो मानवित्तिदेयो विषयः । तदतं टूपति। न स्वतो

·No text on this page.

·मापापरि त् प्रना न प्रसा नापि समः स्यान्निर्विकाल्यकम्१:५ प्रकारतादिन्यं हि सम्बधानवगाहि तत् । भावात् पर घाइ। प्रय देति तहदिशेयकं तत्वका रक ज्ञान प्रमा उत्वयः। पदन्तु बोध्यम् । এ অনশন तहत्ता तेन मन्बन्धेन तद्दारशेयकं तेन सम्बन्धेन तत्प्रका- रक्षत्व वापम्। तेन पालादौ सयोगादिना घटादि- प्राने नातिचाप्ति। एवं सति निर्विकल्प प्रमा न स्वात् तव सप्रशारक्वाभावात् प्रत पाह। न प्रमेति। ननु हक्षे कापिनयोगज्ञान मम स्यात् प्रमा च स्यादिति चेत् । प्रतियोगिव्याधिकारपसयोगाभाववति संयोगज्ञानस्य ममत्वात् । न च हवे सयोगाभावावच्छेदकावच्छेदेन संयो. गजानं धमो न स्यात् तन मंयोगाभावस्य प्रतियोगिय- धिकरपलामावादिति वाचम् तव संयोगामावावच्छेदका- वच्छेदेन संयोगज्ञानस्व भ्रमत्वात् । लक्ष्यस्थाननुगमात् लक्षणाननुगमेऽपि न क्षति ११३५॥ प्रमावमिति। मीमासका हि प्रमावं खतो ग्राम मिति ददन्ति। तब गुरुपां मते ज्ञानस्य स्वप्रकाशरूप. त्वात् तज्ञानप्रामावं तेनैव एधते इति। भट्टानां मते ज्ञानमतीन्द्रियम्। ज्ञानजन्या जातता प्रत्यक्षा। तया च भानमनुमीयते। मुरारिनिवागां मोऽनुव्यवमायेन सानं रत। सर्वेषामपि मते तजचानविषयक ज्ञानेन तन्जानमामाचं राते। विषयनिरूप्य हि जानम् । पतो ज्ञानवित्तिवेद्यो विषयः । तम्मतं दूषयति। न तो

·No text on this page.

·भापापरि - मिनी प्रामापन तय नियनिषद्यायलाये तव प्रामा खुपदो वाच मोऽप्यनुमित्यन्तति फन्मुमो जाममुखी वा नानवसेति चेन्द्र प्ररहातापामारय महकमेव नियय. -- रुपवात्। याच प्रामाखमययतवेव पर प्रामाखानु- -मितरदेच्या यावदामा प्रामाखानमितिरियत एव सर्वत्र - तु न समय' चित् कोयनुपस्सितः कचिहिगेपदर्शनादित .. वाचिहिषयान्तरसधारादिति सोपः। ननु मर्वेषा जानानां - ययात्तात् प्रमाणे तपिकल विशेषण व्यवम । न च रहे रजताधिनः प्रतिर्मनजन्या न स्यात् तव मते नमत्याभावादिति वाचन् । तव हि दोपा- धौनस्य पुरोवर्तिनि खतन्नोपस्थितरजतभेदाग्रहस्य हेतु- त्वात्। সুজনৰ ৫ বিমিমান ৰা এই नाररम् । अस्तु वा तवापि भेदाग्रह एव कारपमिति। वाऽन्यवास्थाति: सवति। रजतप्रत्यचारपस्य रजतसन्द्रिका स्वाभावात् रहे रजतबुहेरनुपपत्तेरिति चेन्द्र मलरजतस्यले प्रहत्तिं प्रति विपिज्ञानस्व हेतुताया: सत्तात् अन्यत्रापि तत्पनात् । न च संवादमहत्तो विरुवादिमहत्तो तु मेदाग्रह. कारणमिति বন্ লাঘষা সমিনান নৱ ৱলম্বনা। रहे रजतत्वविशिष्टबुडानुरोधेन मानलवयाप्रत्यासत्तितत्य- नेऽपि न क्षति। फलनुसगौरवस्थादोषतात्। विष यद रकरजतयारिम रखते इति ब्रानं नातं तब न कारप. धादि। पपि च यत् रहनतयोरिने रजतरहे इति प्रान् ततोम्पन्न बुगपत हत्तिनिहत्तो हातान्। रहे रह- तत् कार

·No text on this page.

·सापापरिच्छेदः। साध्यस्थ व्यापको यस्तु हेतोरव्यापकस्तथा । स उपाधिर्मवेत्तस्य निष्कर्षोऽयं प्रदश्यते ॥१३८॥ ज्ञचित् तार विनापि भविचति अहेतुक एव वा भवि. पतीति तनाशसा सवति तटा सा व्याघातादपसरणीया। यदि कारण विना कार्य स्वात् तदा धूमाघे वङ्गे स्तृस्यर्थ सीजनन्य नियमत उपादान तवैव न स्यादिति । यत्र खत एव शहा नास्तरति तन तर्कापेक्षापौति तदिद. मुहं ती क्षचित् शानिवर्तक इति ॥ १३७ ॥ इदानी परकौयव्याप्तिग्रहप्रतिबन्धार्थमुपाधि निरू- पयति। साध्यस्येति। साध्यवाभिमतव्यापकले सति माधनवासिमनाव्यापक इत्यर्थः। ननु स श्यामो मित्रा- तनयवाद इत्या सापाजत्वं नोपाधि: स्यात् । साधव्यापकत्वासावात् । स्यामत्वस्य घटादावपि सत्त्वात् । एव वायुः प्रत्यक्ष स्पर्शाययत्वाद प्रत्यव सद्भूतरूपदत्व नोपाधिः स्यात् । प्रत्यक्षत्वन्यात्नादिपु सखात् तव पा. भावात्। एव धमी विनागी जन्यवाद इत्वत्र भावत्वं नोपाधि स्वाद विनामित्वस्य प्रागभाव सत्त्वात्। तत्र भाववाभावादिति यमावदिनसाधयापकत्व নাবিলানাঘারাডোনা। सिवा- नगयवादपिनासत्यम्य व्यापक शादपावालम् । एवं दरिद पवाधिनत्यत्वस्य धापकमतरुपयत दि. ईदाधिनाधनमायापक जसो किनादी न्दादिया सदलाउसमापयापक मानतम्। चन्द्र।

·No text on this page.

·। अनुभागमनाबालिक मनमस्तिनाबागिनादि - --- - रविादिनि। मान- चारताना ERTAIIT मठ माना नोधि । दाकोना करना चाधिभर कर रनु नववाद समाती पर घरव दोतरदमपाधि । माध्ययावादित हते ८ मन्टिकीपाधि । परम्न ममियोपाधिरवि नगेडावनोय' मन्नदायानुरोधादिति। केपित मग्न. तिपोत्यापननुपाधिपतम् । तथा दि प्रयोगोनक धूम बह रत्वादी पयोगोतक धमाभावदद भावनामावाद इति सत्प्रतिपक्षसम्भवात्। प्रत्यक्ष साधनव्यापकोऽपि दिटुपाधिः। यथा करका प्रविधी कठिनमयोगवत्या. दिल्लादी अनुयायीतसवत्वन्। न चान स्वरूपमदुपा. धिरेव दूपरमिति वाचम्। सर्वतोपाई पचान्तरसाद- दात्। असाध्यब्दापक्एक्षाहतिरपाधिरिति वदन्ति । शब्दोपमानयोरिति १४०। वैशेषिका मते प्रत्यक्षमनुमान प्रमार शब्दोपमान- योरनुमान विधयेव प्रामाखम्। तवा हि दरडेन गामन्या- जेलाटिपटानि वैदिकपदानि वा तात्पर्य विषयमारित. पदार्यसंसर्गज्ञानपूर्वज्ञापि प्राकाहादिमत्पदकदम्बत्वाद घटनानवेतिपदकदम्बवत् । यहा एक पदार्था मियः संसर्ग-

·No text on this page.

·m भागार साध्यामा व्यापकानं हेदभावय यावत् । अर्यापत्तेनु नैवेर प्रमाणानरतप्यते ॥१४॥ एति। वनावित्योदगदम्म पूर्वमनिधिततया निमितमाध्यत: मपनस्यामा मत्सपचविषघोऽन्वयव्यतिरेको । यथा वद्धिमान् धूमादित्यादो। तव सपधप महानसा- देविपक्षम्य जतादादेव सत्त्वादिति। १४२: तत्र व्यतिरेविपि व्यतिरेकाच्याहिज्ञानं कारणं तक्ष्य ध्यतिरकव्याप्ति निर्वति। माध्यामावधापकावं त्वभावस्थ यवेद प्रति साध्याभावव्यापशीभूताभावप्रतियोगित्व. मित्यय । अवेदं बोध्यम् । येन सम्बन्धन यच येन रूपेश व्यापकता यात तलम्बवावचिन्नप्रतियोगिताकतन्मा. वच्छिनाभाववत्ताज्ञानाद यत्सम्पन्धेन यदभावच्चिनस्य व्यापता ग्राह्यते तत्तनन्यावचिन्नप्रतियोगिताकतदवि- चिन्नाभावस्य सिदिः । इत्यच यन्त्र विशेषतादिसम्बन्वे- नेतरत्वव्यापकत्वं गन्धाभावे रयते तव गन्धाभावाभाव. नेतरत्वात्पन्नामाव' सिध्धति। यन तादालासम्बन्धे. नतरधापक्ता रमते तब तादालासम्बन्धेनेतरस्यामाव' सिध्धति। स एवान्चोन्यामाव। एव यव संयोगसम्बन्वेन धूम प्रति संयोगसम्बन्धन व ापकता सधते तन संयोग- सवन्नावचिनप्रतियोगितावनामादिन जलदे संयोग- सम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताकधूमाभावः सिध्यति । च व्यतिरेक्षयाप्तिग्रहे व्यतिरकसहचारजानं कारणम् । नचित् तु व्यतिरेकसहचारेगन्नययाप्तिरव यात न तु

·No text on this page.

·1151757 । पधर्मजन्य दुः स्यात् प्रनिहाय मतमान् । निर्दुग्नत्व सुख चेच्छा लग्नानादि जायते । ४५ इच्छा तु तदुपाये च्यादिष्टापायवधीदि। 'चिवीप कृतिमाध्यत्व प्रकारच्छा च या भवेत् ५५ तबेतुः हातिसाध्येष्टसाधनत्वमतिसंवेत् । वलवद्धिष्टहेतुत्वमतिः स्यात् प्रतिवन्धिका॥१४७ - जन्यत इति। वाम्यममिलापविपयः । धति धर्मलेन सुखत्वेन काप्यकारणभाव प्रत्यर्व' ।१४४० टुख निरूपयति। अधति अधमत्वेन टु खत्लेन कार्यकारणभाव प्रत्यये। प्रतिकूलमिति टुःखत्वज्ञानादेय सर्वेया खाभाविकविषय इत्यय: एच्छ निरूपयति । निदुःखत्व पति ॥१४॥ एच्श हि फलविषयिणी उपायविषयिणी घ। फलन्तु सुखं टुःखाभावय। तव फलेच्छा प्रति फलज्ञानं बार- गन् । अत एव खतः पुत्पार्थः सम्भवति । यञ्जान सत् वहत्तितयेष्यते स स्वतः पुत्पार्थ इति ततक्षणात्। इतरछानधीनेच्चाविषयत्वं फलितोऽर्थः। उपायेच्छा प्रतीष्टसाधनतान्जान कारयम् । चिकीति। हातिसा- ध्यत्वप्रकारिका सतिसाध्यनियाविषयिणीच्या चिकीर्पा । पाहत्या साधयामीति तदनुभावात् । १४६ ॥ चिकीपी प्रति हतिसाध्यताज्ञानमिष्टसाधनताज्ञान शारणम् । अत एव वृध्यां हातिसाध्यतामावान चिकीर्षा । --

·No text on this page.

·मापापरिमा 217 अधर्सजन्यं दुःस्वं स्यात् प्रतिकृलं मत्रतसास् । निःखत्वे सुखे चेच्छा तज्ज्ञानादेव जागते १४५ इच्छा तु तदुपाये स्वादिष्टोपायवधीदि । 'चिकीर्षा तिसाध्यत्वप्रकारच्या च यासवेत् १४६ तधेतुः कातिसाध्येप्टसाधनत्वम तिर्मवेत् । बलवद्दिष्टहेतुत्वमतिः स्यात् प्रतिवन्धिका॥१४७ । जन्यत इति। काम्यमभिलापविषयः । धमेति धम्मत्वेन सुखत्वेन कार्यकारणभाव प्रत्यर्थः ॥ १४४॥ दुःखं निरूपयति । अधर्मेति । अधर्मत्वेन दुखत्वेन कार्यकारणभाव इत्यर्थः । प्रतिकूलमिति दुःखत्वज्ञानादेव सर्वेषा खाभाविकविषय इत्यर्थः । छुच्छां निरूपयति । निदुःखत्व पति ॥१४५० पूच्चा हि फलविपयिणी उपायविषयिणी च। फलन्तु सुखं दुखाभावश्च । तव फलेच्छा प्रति फलज्ञानं कार- पम् । खतः पुरुषार्थः सम्भवति । यज्ञान सत् वहत्तितयेष्यते स स्वतः पुरुषार्थ इति ततक्षणात् । इतरेच्छानधोनेच्छाविषयत्वं फलितोऽर्थः । उपायेच्छा प्रतीष्टसाधनताज्ञान कारणम् । चिकीर्षति । हातिसा. ध्यत्वप्रकारिका सतिसाध्यक्रियाविषयिणीच्या चिकीर्पा । पाक हत्या साधयामीति तदनुभावात् ॥ १४६ ॥ चिकोपी पति सतिसाध्यताज्ञानमिष्टसाधनताज्ञान लारणम्। मत एव हयां रुतिसाध्यतामावान चिकीपी श्रत एव -

·No text on this page.

·विदा उपदानन्य वामन प्रहत्ती जनक सवेत् ।। ५ ॥ । कार्यवाहात प्रयतमिति गुरव । तथा निशाना महतो नीयायां विकोपातिरिक मामिलामति। म - घोसावनिमसात् विकीपी हि हनिमाध्यत्वाकारि- तेक्षा! त हलिया प्रकारातत्वकारानं विकी पायां तदद्वारा प्रत्तो छ हेतु। न विमानताज्ञानं तव हेतु। लसापि प्रत्यायो । हत्यसाधता- ज्ञान प्रतिवन्तमिति चेद। त्दमाबादच्या हतिसाध्य ताजानस्थ नत्वात् । न योरपि हेतु' गौरवात् । ननु त्मतेपि मधुविषादमोन्ने रेलवन्दने ६ प्रज. लापत्ति वातानानसत्तादिति चेद्र। सविशेपरबत्ता- प्रतिसवान्वन्ददाजान्य प्रवर्तत्त्वात् । कान्ये हि दागपावादी कामना सविशेषरम् । ततर बनवदनिटा- নিজামায়াত कार्यतामानम् । प्रहति। हसर भोग्ने न प्रवर्तते। तदानी वामनायाः पुत्पविशेष लाभावात् । निले ६ शौचादिकं पुत्पविशे- तेन शोधादिज्ञानीनत्तिाधाज्ञानात् तत्र प्रहः। ननु तददेच्या लावेन बनवदनिटाननुबन्धीट- मान्तविषयकवानाजानन्द हेतुरतु दनदनिहा- ननुदिव इटोत्पत्तिमनरोयचटुसाधिन्दु खानत बल्ब विपदुकान्तं वेति देव । घटनाक्षन्त्व- हतिसालयोगपातुनलात्। साभवसान.

·No text on this page.

·भाषापरिनेटः। ११० उपादानस्य चाध्यक्षं प्रहत्ती जनवां सवेत् ॥१५॥ कार्यताजानं प्रवर्तकामिति गुरवः । तथा हि जानब प्रहत्ती जननीयाया चिकौर्षा तिरिक्त नापेक्षितमस्ति । मा च कृतिसाध्यताजानसाध्या । इच्छाया स्वप्रकारप्रकारक. घोसाधत्वनियमात् चिकोर्पा हि रुतिसाध्यत्वप्रकारि- देच्छा। तब कृतिसाध्यत्वं प्रकारस्तत्प्रकारकज्ञानं चिकी- र्षायां तदद्वारा प्रहत्तो छ हेतु। न विष्टसाधनताज्ञानं तत्र हेतुः। हात्वसाध्येऽपि प्रहत्त्वापत्तेः। हात्यसाध्यता. ज्ञान प्रतिवन्धकमिति चेत्र। तदभावापेक्षया हतिसाध्य- ताज्ञानस्य लघुत्वात् । न च योरपि हेतुत्वं गौरवात् । ननु तन्नतेऽपि मधुविषमंपृशानभोजने चैत्ववन्दने च प्रह- स्वापत्ति' कार्यताज्ञानसत्त्वादिति चेन्न। रूविशेषणवत्ता- प्रतिसन्धानजन्यकार्यताज्ञानम्य प्रवर्तकत्वात्। कान्ये हि यागपातादौ सामना खविशेषणम् । ततस बन्लवदनिटा- ननुवन्धिकाम्यसाधनताज्ञानेन कार्यताज्ञानम्। तत प्रहत्ति 1 तय भोनने न प्रवर्तते। तटानी सामनाया पुत्पविशेषणत्वाभावात् । नित्ये च शौचादिकं पुरुषविशे- पणम्। तेन शोचादिज्ञानाधीनजतिसाध्यता ज्ञानात् तत्र प्रहत्तेः। ननु तदपेक्षया लाघवेन बलवटनिटाननुबन्धीट- माघनताविषयकाढताज्ञानमेव हेतरतु बलवदनिष्टा- ननुबन्धित्वक्ष इटोत्यत्तिनान्तरोयकटु खाधिकदु खाजनकत्व बलवद्दिष्टविषयदुःग्जाजनकत्व वेति चेन्न । इनाधनल. सतिसाधत्वयोयुगपज्ज्ञातुमशक्यत्वात्। साध्यत्वसाधन- ·स ·Pr! "2 . ? . र मोटि राशिम - - m मानमालादो सानुर : पE: न सावादि कादि मा पनि दाम्। दिवान्यारी. मामलामाकरवाने । स बाबदनामिति देन। महरयावादी नित वत्तिकालदरित भरपौवाई काम्पत्तनैमित्तिन्तती. रिनिललकारतदोरपिरोधाद । न ६ कामनामा करमापत्तिः। दिकाराटावित सेव क्सनत्। न्तु वेदहोधिवातानानात् प्रहनि सननेति । इरसाधनमाय ताहराता- मान्सर रसन्नवात्। यदपि पडापूर्वपन्न सिति नदि न। बान्नावरसपत्तेस्तोत्यात् । बासनपने वारंवादिकरदने रासिवन्दायात् बर तमन्दया प्रसनुपपत। हैन। यदिदुपाकर दुरितरू प्रचली। अनुत्तरित्या चान्ये प्रत्ववादरू मन्द सत्यानुवार देत सत्तस्तिता:। विभूतगपाले शान्ति लोकमान्यन् । + दाइरहः शा पित्य प्रतिमान् । इच दिवसातु। नदिनीति दन्त चि.

·No text on this page.

·भाषापरिच्छेदः। १२६ । सामवधत्वापत्तिोति वाचम्। मरणोद्देश्यकात्वस्यापि विशेषणत्वात्। अत एव सप्तमोतैलाभ्यङ्गस्य न हिसात्वम् । अन्योद्देश्यकक्षिप्तनाराचहतवाह्मणस्य तु वाचनिक प्राय- वित्तमिति चेन्न। श्येनवारणायादृष्टाहारकत्वेन विशेषणात् । श्रत एव काशीमरणाद्यर्यशतशिवपूजादेरपि न हिसा- त्वम्। न च साक्षान्मरणजनकस्यैव हिंसात्व श्येनस्तु न तथा किन्तु तन्नन्यापूर्वमिति वाच्यम्। समाघातेन ब्राह्मणे व्रएपाकपरम्परया रते हिंसात्वानापत्तेः क्षेचित् त खेनस्य हिंसाफलं न तु मरणम् । स्थेनजन्यसद्धाता- दिरूपा हिसा अभिचारपदार्थ । पापजनक- त्वम् । अतः श्येनस्य वैधत्वात् पापजनकत्वेऽपि अग्निस- पापं प्रतिसन्धाय सन्तो न प्रवर्तन्ते। प्राचार्यास्तु प्राप्ता- भिप्रायो विध्यर्थः। पाकं कुर्याद इत्यादी आज्ञानिरूप्ये - हावाचिलालिलावखेच्छावाचित्वं लाघवात्। खगकामो यजेतेत्यादौ स्वर्गकामलतिसाध्यतया. भोट प्रत्यर्थः। तत प्राप्तेष्टत्वेनेटसाधनत्वादिकमनुमाय प्रवर्तते। कलशभक्षणादौ तदभावान प्रवर्तते। यस्तु वेदे पौरपेयत्वं नाभ्युपैति तं प्रति विधेरैव तादर्भ इव युतिः कुमाया: पु योगे मानम् । न १ का मरणं वाधकम् । कपिलकपदादिकमारण्याचपर्यन्त कई परपस्यैव प्रती- यमानत्वात्। मतीनामप्यकर्ड कदापत। तदेव कमरमतीति दे देऽपि इन्दासि बधिर तमादित्यादिकबरपमस्येव । अनिरया विधीयत इन्दपि दरवम् । यागः an एक प्रति मन्वन्तर पा ·न च पौरुपियत्वे भ्रमादि- नित्यसर्वत्रत्वेन शरीरे प्रायसञ्चारकार परिकी. प्राणसञ्चारो हि अधिकः, खासादिः प्रयत. इत्यश्च प्राणसञ्चारस्य यनसाध्यत्वानुमामात् प्रत्य. १२५ भाषापरिच्छेदः। निवृत्तिस्तु भवेद देषाट् विष्टसाधनता धियः । ' यत्नो जीवनयोनिस्तु सर्वदातीन्द्रियो भवेत्॥१५१॥ शरीरे प्राणसञ्चारकारणं परिकीर्तितम् । अतीन्द्रियं गुरुत्वं स्यात् पृथियादिहये तु तत्॥१५२ खयम्मुरेष भगवान् वेदो गोतस्त्वया पुरा। शिवाद्या ऋषिपर्यन्ताः स्मारोऽस्य न कारकाः। इति वेदस्य स्तुतिमानम् । सम्भवादप्रामाण्य स्यादिति वाच्यम् । निर्दोषत्वात् । थत एव पुरुषान्तरभ्रमादिसम्भवाब कपि, लादः कट त्वं वेदस्य । वक्ष्यमाणत्वात् सुतरां तवसन्दर्भस्य वेदस्यानित्यत्वमिति । उपादानस्येति। उपादानस्य प्रवृत्ती कारणमिति १५०। द्दिष्टसाधनताज्ञानस्य दुःखसाधनविषयकनिवृत्ति प्रति .वयम्यता . ५ ( मावः। यत् इति । यावज्जीवनमनुवर्तते। :॥१५१५ प्रमाणमाह। बाधाचातीन्द्रिययनसिधिः। । गुरुत्वं निरूपयति । प्रतीन्द्रियमिति ॥१५२४ किन वर्णानामेवानिवत्वस समवायिकारणबाध्य शांती त। स एव, जीवनयो- ·भाजपरिवेटः। १२३ 4 अनित्ये तदनित्यं स्यान्नित्ये नित्यसुदामृतम् । तदेवाममवायि स्यात् पतनाग्ये तु कर्मणि॥१५३ सांसिद्धिकद्रवलं स्यान्नैमित्तिकमयापरस् । सांसिद्दिकन्तु सलिले द्वितीयं क्षितिजसोः१५४ परमाणी नले नित्यमन्यत्रानित्यमुच्यते । नैमित्तिकं वङ्गियोगात्तपनीयतादिषु ॥१५५॥ द्रवल स्यन्दने हेतुर्निमित्तं संग्रहे तु तत् । अनित्ये द्दारकादौ तदगुरुत्वननित्यम्। मित्वे पर- नापी नित्यन्। गुरुत्वमित्यनुवर्तते। तदगुत्त्वम् असम- दाथि अनमवायिकारगन् । पतने प्राद्यपतने इत्यर्थः ।१५३ ट्रवत्वं निरूपयति। मांतिदितमिति। द्रवत्वं द्विविध मानिदिकं नैमित्तितिा द्वितीयं नैमित्तिक माराविति: १५४॥ जतपरमानी ट्रवत्वं निलम् । धन्यव पृथिवीपरमा- खादी उल्हाएकादी च बत्वमनित्यन् । गुवचित्तेनसि बुद्धचित् पृथिचाच नैमित्तिस ट्रवत्वम् । तव को वा नैमित्तियति। नैमित्तिक्षमिति । वगीतिपद तेजोऽन् । तया ६ तेमयोगाग्निसंयोगजन्य नैनि- त्ति द्रवलन्। तच सुदरादिरूपे वेनसि इतनतुप्रति- प्रदिया दर्गत इत्यर्थ १.५ द्रवत्वं चन्दने हेतुर्निमित्त माह त तदिति हेतु. रिति अममादिकाररमियः। स महकादियो

·No text on this page.

·माग १५ अतीन्द्रिगतीविजेयः चित्त्यन्त पिकार भावनाइनु नजारो वत्तिरतोन्द्रिय." २०१५॥ उनानासन नियः कारनं भवेत् । भरलभिज्ञायामयसी हेतुरचते । को नमन सिलिकतावात् । रिदिति। नई दिशादिर सितिलाई निमन्वने तमनार and नियर इना धनौसितिखाः। इन्दि घामावादो। मार नगड इनि१५८ चामानात् तारानुलते- स्दनन् बुदना तदरम्यान स्वरानुमते नाशिनियलेन रखर प्रति तुति माना। न्तु कर प्रशन्दनियत्वेन हेतुल शिदिरूदेन रन इतर संहारं प्रति जानते स्विति पैदा पिनिगमनाविरदरापि संहारं प्रति उदान्यनिरयन हिताय' सिलान् । रूले नारसना गुस्वाद संवारं प्रति घोपेशव- हेतुनना सिइदा। तब प्रसार ददति। कर प्रमिलायामरतो .वर इति। कररंभिमान बन्यति। किन्न नरं टिमबरू करादिजननमानद ! हरूपन्दनरमा वारसमसात् । --

·No text on this page.

·भाषापरिचा अधों भरकादीनां हेतुर्निन्दितकाजः ॥१६२॥ प्रायश्चित्तादिनाश्योऽसौ जीववृत्ती विमो गुगी। इमौ तु बासनाजन्चौ ज्ञानादपि विनश्यतः॥१६३ चिरध्वम्नस्य कार्य कारणत्वमिति वाच्यम् । अनन्यधासिद- नियतपूर्ववर्तिलग्य तवापि अव्यवहितपूर्व वत्ति त्वं हि चतुःसंयोगाटेः कारपत्व न तु सर्वत्र कार्य- कालतित्वमिव समवायिकारणस्य कारणत्वमित्यत श्राह। দলাম।জলমাহিনা নামতী নন নি। यदि हि अपूर्व न स्यात् तदा वर्मनाशाजलस्पादिना नाश्यत्व धम्नेस्य न स्यात् । न हि तेन यागादिनाशः प्रतिवन्धो वा कत्तुं शक्यते। तस्य पूर्वमेव हत्तत्वादिति । एतेन देवतापोतिरेव मलमिलापातम् । गङ्गानानादौ सर्वत्र देवतापोतेरसम्भवात् । देवतायावेतनत्वेऽपि तत्प्रोतेरनु. हेश्यत्वात्। प्रोत: मुखस्वरूपत्वेन विष्णुप्रोत्यादौ तदसम्भ- वात्। नन्यसुखादेस्तवाभावात्। तेन विष्णुप्रीतिजन्त- बेन पराभिमतखर्गादिरैव विष्णुप्रीतिशब्देन लक्ष्यते । अधर्मो नकारादीना हेर्निन्दित कर्म इति । दुःखादिसकलदुःखाना नारकिशरीरादीनाक्ष साधनमध एत्वर्य. ११६२ प्रमापमाह। प्रायरितादिनाभ्योऽसौ। जीवहत्ती विमौ गुणविति। यदि धधग्मों न स्यात् तदा प्राय- चित्तादिनास्यत्व' म स्यात् । न हि तेन महननादीनां

·No text on this page.

·No text on this page.

·भाषापरिच्छेदः। । नित्यत्वम्। इत्य चोत्पादविनाशवुविधमरूपा चेलत पाइ । सोऽयं क इति बुद्धिस्तु सानात्वमवलम्बते । तदेवौधध मित्यादौ सजातीयेऽपि दर्शनादिति। तत्र प्रल,भिधानस्थ सत्मजातीयत्व विषयो न तु तव्ययभेदो विषयः । उता प्रतीतिविरोधात्। इत्यश्च योरपि बुयोर्न भ्रमत्वमिति। ननु सजातीयत्व सोऽयमितिप्रत्यभिज्ञायां भासते इति कुत्र दृष्टमित्यत आह। तदेवेति। यदौषधं मया छत तदेवा. न्येनापि कृतमित्यादिदर्शनादिति भावः ॥ १७ ॥ इति श्रीमहामहोपाध्याय विद्यानिवास भट्टाचार्य सत স্বীঘিনাঘণঘামাঘাঘষিধি। सिधान्तमुक्तायली सम्पूर्ण ।