·प्रकाशकः-मुंशीराम, मालिक, लाला मेहरचन्द
लक्ष्मणदास संस्कृत पुस्तकालय, लाहौर.
प्रिन्टरः-विनायक बाळकृष्ण परांजपे. नेटिव
ओपिनियन प्रेस गिरगांव, मुंबई.

·प्रस्तावना. दिनकरीमन्थपरिशीलनसमये ( स्पष्टं चेदमाकरे ) इति अन्य हगोचरे सति अस्ति कणादसूत्रोपरि किश्चिद्भाप्यमिति ज्ञानाङ्करो मम हदि समजान, पुनश्च (सू० ४११०) शरमिभकृतवैशेषि- कस्त्रोपसंस्कारे ( प्रशस्तदेवरतीन्द्रियेषु मध्ये परिगणितमपि ) इत्या- दिग्रन्थं पर्यालोचयता प्रशस्तदेव इति भाग्यकर्तुनीम स्पादित्यन्वमायि, अनन्तरं चैतदुपलब्धये बहुशः प्रयतमानेनैकदा श्रीरणजितसिंहपूज्य- पादश्रीमद्गोस्वामिमधुसूदनपुस्तकालयस्थपुस्तकसूचीपत्र विद्धता इदं प्रशस्त प्रशस्तदेवभाध्यं समप्रापि। अस्य निर्माता श्रीमानाचार्य: । विविधाहि सल्वाचार्याणां निर्माज- प्रणालीति बोधयनाभिनवरीत्यैव निखिलस्वरहस्यं संगृह्य संकदेव मनसि निघाय दिनकाऽकतरणप्रतीकादिधारण सूनार्थप्रतिपादकं त- च्छायारूपमप्यभिनवग्रन्यामिर पदार्थधर्मसंग्रहनामक भाष्य निर्मित- वान् । कृतवांश्च निजनागग्रन्यनाम च सार्थकम् । यद्यपि प्रतीका- विधारणमन्तरा न ज्ञायते कस्यकायसूत्रस्य किकिमाध्यामिति तथापि न्याख्येयव्याख्यानुरोधेन विद्वद्भिाहनीयं । प्रदर्शयिष्यामि च मायः पूर्माऽपरसूनाणां यथासम्भवं भाष्यसंयोजनमाटिप्पण्याम् ॥ प्रशस्तपाइप्रशस्तदेवइत्येवं भाज्यकर्तनामदर्शनाद्गौतमतय- न्थपर्यालोचनतश्च संभाव्यले गौतमस्यैव नामान्तर प्रशस्तपाद इति । एतत्संस्करणावसरे युतिकनयमपलब्धमासीत् १---पु---श्रीमदोस्वामिमधसूदनपुस्तकालयस्थमातीर्ण प्रायः शळेच, २-पु-श्री....... काश्मीरस्थलिपीलीवितमशुद्धतस्थ, २------निश्चलदाशपुरतकालयस्थं प्राय: सादय ·२ प्रस्तावना. प्रथ- तत्रात्यन्ताऽशुद्धतरत्वाद्वितीयपुस्तकपाठोऽत्र न धृतः। प्रायः मपुस्तकपाठो मूले धृतस्तृतीयपुस्त+पाठभेदस्त्वधष्टिप्पण्यां प्रदर्शितः संस्कृत्य चेदं मुद्रणायनिजमित्र मिहिरचन्द्रहस्ते समर्पितम् । श्रीवैद्यराजश्रीमहिलेरामसूरिभ्रातृश्रीदेवकीनन्दनात्मजो जालन्धरवे- दिकपाठशालामुख्याध्यापकः श्रीकृष्णशास्त्री.

·वैशेषिकदर्शनम् । श्रीगणेशाय नमः। अथातो धर्मे व्याख्यास्यामः ॥ १ ॥ यतोऽभ्युदयनिःश्रेयससि- द्धिः स धर्मः ॥ २ ॥ तवचनादाम्नायस्य प्रामाण्यम् ॥ ३ ॥ धर्मवि- शेषप्रसूताद् द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषरमवायानां पदार्थानों साथ- न्यवधाभ्यां तत्त्वज्ञानानि:-श्रेयसम् ॥ १ ॥ पृथिव्यापस्तेजो वायु- 'राकाशं कालो दिगामा मन इति द्रव्याणि ॥ ५ ॥ रूपरसगन्धस्स- ः सङ्ग्याः परिमाणानि पृथक्त्वं संयोगविभागों परत्वापरत्वे बुझ्यः सुखदुःसे इच्छा पौ प्रयत्नाश्च गुणाः ॥ ६ ॥ उत्क्षेपणमपक्षेपण माकुञ्चनं प्रसारणं गमनमिति कर्माणि ॥ ७॥ सदनित्यं द्रव्यक्त कार्य कारणं सामान्यविशेषादिति द्रव्यगुणकर्मणामविशेषः ।। ८ ॥ द्रव्यगुणयोः सनातीयारम्भकत्वं साधर्म्यम् ॥ ९॥ द्रव्याणि द्रव्या- न्तरमारमन्ते गुणाश्च गुणान्तरम् ॥ १०॥ कर्म कर्मसाध्यं न वि. यते ॥ ११ ॥ न द्रव्यं कार्य कारणं न भवति ॥ १२ ॥ उभयथा गुणाः ॥ १३ ॥ कार्यविरोधि कर्म ॥ १४ ॥ क्रिमागुणवत् सम- वायिकारणमिति द्रव्यलक्षणम् ॥ १५ ॥ द्रव्याश्रव्यगुणवान् संयोग- विभागप्वकारणमनेपक्ष इति गुणलक्षणम् ॥ १३॥ एकदव्यमगुणं संयोगविभोगेप्वनेपसकारणमिति कर्मलक्षणम् ॥ १७ ॥ द्रव्यगुण, (१) मेतिन. २) पदापनिामिनि न. (द्रव्याश्रयोऽगुणवान् सयोगविभागयोनं कारण पर. (.) संयोगविभागयोः पा, ·२ वैशेषिकदर्शनम् । कर्मणा द्रव्यं कारणं सामान्यम् ॥ १८॥ तां गुणः ॥ १९ ॥ संयो- - गविभागवेगानां कर्म समानम् ॥ २० ॥ न द्रव्याणां कर्म ॥ २१ ॥ व्यतिरेकात् ॥ २९ ॥ द्रव्याणां द्रव्यं कार्य सामान्यम् ॥ २३ ॥ गुणवैधान्न कर्मणां कर्म ॥ २४ ॥ द्वित्वप्रभृतयः संख्याः पृथ- क्वसंयोगविभागाश्च ॥ २६ ॥ असमवायात सामान्यकार्य कर्म न विद्यते ॥ २६ ॥ संयोगानां द्रव्यम् ।। २७ ।। रूपाणा रूपम् ॥ २८ ॥ गुरुत्वप्रयत्लसंयोगानामुत्क्षेपणम् ॥ २९ ॥ संयोग- विभागाश्च कर्मणाम् ॥ ३० ॥ कारणसामान्ये द्रव्यकर्मणा कर्माकार- णमुक्तम् ।। ३१ ॥ इति प्रथमाध्यायस्य प्रथममाहिकम् ।। कारणाभावात् काव्मावः ॥ १॥ न तु कार्याभावात् कार- णाभाव. ॥ २॥ सामान्य विशेष इति बुद्धपेक्षम् ॥ ३ ॥ भावो- अनुत्तरेव हेतुत्वात् सामान्यमेव ॥ ४ ॥ द्रव्यत्वं गुणत्वं कर्मत्वं च सामान्यानि विशेषाश्च ॥ ५ ॥ अन्यत्रान्येभ्यो विशेपेभ्यः ॥६॥ सदिति यतो द्रव्यगुणकर्मसु सा सत्ता ॥ ७ ॥ द्रव्यगुणकर्मभ्यो- अर्थान्तरं सत्ता ।। ८ ।। गुणकर्मसु च भावान्न कर्म न गुण ॥९॥ सामान्यविशेषाभावेन च ॥ १०॥ अनेकद्रव्यवत्त्वेन द्रव्यत्वमुक्तम् ॥ ११ ॥ सामान्यविशेषाभावेन च ।। १२ ।। तथा गुणेषु भावाद- णत्वमुक्तम् ॥ १३॥ सामान्यविशेषाभावेन च ॥ १४ ॥ कर्मम भावात् कर्मत्वमुक्तम् ॥ १५॥ सामान्यविशेषाभोवन च ॥१६॥ सदिति लिङ्गाविशेषाद् विशेषलिङ्गाभावाचैको भावः ॥ १७ ॥ इति प्रथमाध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् ।। रूपरगन्धस्पर्शवती पृथि ॥ १ ॥ रूपरसस्पर्शनत्य आपो देवा स्निग्धा ॥ २ ॥ तेगो रूपस्पर्शक्त् ।। ३ ।। स्पर्शवान् वायु. (1) द्रव्य कारणे पा २) यथापा ·वैशेषिकदर्शनम् । ३ ॥ ४ ॥ त आकाशे न विद्यन्ते ॥ ९ ॥ सर्भिन्तुमच्छिष्टानामाने- संयोगावस्टूवमन्दिः सामान्यम् ॥ ६ ॥ त्रपुसीसटोहरनतसुवर्णानाम- निसयोगाइवस्वमन्दिः सामान्यम् ॥७॥ विषाणी ककुद्वान् प्रान्ते वालधि; सामावान् इति गोत्व दृष्टं लिङ्गम् ॥ ८॥ स्पर्शश्च वायोः ॥९॥ न च दृष्टाना स्पर्श इत्यदृष्टालिलो वायुः ॥ १० ॥ अद्र- व्यवत्वेन द्रव्यम् ॥११॥ क्रियावत्वाद् गुणवत्राच ॥ १२ ॥ अद्रव्यत्वेन नित्यायमुक्तम् ॥ १३ ॥ पायोवायुसमूर्च्छन नानाले ' लिङ्गम् ॥ १४ ॥ वायुप्सन्निकः प्रत्यक्षाभावादृष्टं लिङ्गं न विद्यते ।। १५॥ सामान्यतो दृधाच्चाधिशेषः ॥ १६ ॥ तस्मादागमिकम् ।। १७ ॥ संक्षाकर्म वस्मद्विशिष्टानां लिङ्गम् ॥ १८ ॥ प्रत्यक्षप्र- वृत्तत्वात संज्ञाकर्मणः ॥ १९ ॥ निष्क्रमणं मोशनमित्याकाशस्य लिङ्गम् ॥ २० ॥ तदटिङ्गमेकद्रव्यत्वात् कर्मणः ॥ २१ ॥ कारणा- न्तरानुक्लासिवैधाच ॥ २२ ॥ संयोगादभावः कर्मणः ॥ २३ ॥ कारणगुणपूर्वकः कार्यगुणो दृष्टः ॥ २४ ॥ कार्यान्तराप्रादुर्भा- याच शब्द: स्पर्शवतामगुण. ॥ २५ ॥ परत्र समवायात् प्रत्यक्षत्वाच्च नात्मगुणो न मनोगुणः ॥ २६ ॥ परिशेषाल्लिङ्गमाका शस्य ॥२७॥ द्रव्यत्वनित्यत्वे वायुना व्याख्याते ॥ २८ ॥ तत्वम्भावेन || २९ ।। शब्दलिङ्गाविशेषाविशेषाविलाभावाच ॥ ३० ॥ तदनुविधानादेश. थक्त्वं वेति ।। ३१॥ इति द्वितीयाध्यायस प्रथममान्हिकम् ॥ पुष्पवयोः मति मनिक गुणान्तराप्रादुर्भावो बल्ने गन्धाभाव. लिङ्गम् ॥ १ ॥ व्यवस्थितः पृथिव्यां गन्धः ॥ २॥ एतेनोप्णता व्याख्याता ॥ ३ ॥ रोनस उष्णता ॥ ४ ॥ अप्सु शीतता ॥५॥ अपरस्मिनपरं युगपत् चिरं तिममिति काललिहानि ॥६॥ द्रव्य स्वनियले वायुना व्याख्याते ७ ।। तत्त्वम्भावन ॥८॥निये. वभावादनित्येषु भावात् कारणे कालास्यति ॥ ९ ॥ इत इमिति ·४ वैशेषिकदर्शनम् । यतस्तद्दिश्य लिङ्गम् ॥ १० ॥ द्रव्यत्वनित्यत्वे वायुना व्याख्याते ॥११॥ तत्त्वम्भावेन ॥ १२ ॥ कार्यविशेषण नानात्वम् ॥१३॥ आदित्यस्योगाभूतपूर्वाद्भपितो भूताच्च प्राची ॥ १४ ॥ तथा दक्षिणा प्रतीची उदीची च ॥ १५ ॥ एतेन दिगन्तरालानि व्या. ख्यातानि ॥ १६ ॥ सामान्यप्रत्यक्षाद्विशेषाप्रत्यक्षाद्विशेषस्मृतेश्च सं. शय ॥ १७ ॥ दृष्टश्च दृष्टवत् ॥ १८ ॥ यथादृष्टमयथादृष्टत्वाच्च ॥ १९ ॥ विद्याऽविद्यातश्च संशय. ॥ २० ॥ श्रोत्रग्रहणो योऽर्थ. स शब्द ॥ २१ ॥ तुल्पजातीयेष्वर्थान्तरभूनेषु विशेषस्य उमयथा हटत्वात् ॥ २२ ॥ एकद्रव्यत्वान्न द्रव्यम् ॥ २३ ।। नापि कर्मा- ऽचाक्षुपत्वात् ॥ २४ ॥ गुणस्य सतोऽपवर्गः कर्मभिः साधर्म्य ॥ २५ ॥ सतो लिङ्गामावात् ।। २६ ॥ नित्यवैवात् ।। २७ {{ अनित्यश्चाय कारणत ॥ २८ ॥ न चासिद्धं विकारात् ॥ २९ ॥ अभिव्यक्ती दोपात् ॥ ३० ॥ संयोगाद्विभागात् शब्दाच शब्दनि- पतिः ॥ ३१ ॥ लिंगाच्चानित्य शब्दः ॥ ३२ ॥ द्वयोस्तु प्रवृ- त्योरभावात् ॥ ३३ ॥ प्रथमाशब्दात् ।। २४ । सम्प्रतिपत्तिभा. वाच ॥ ३५ ।। सन्दिाधा सति बहुत्वे ॥ ३६ ॥ संख्याभाव सा. मान्यतः ।। ३७॥ इति द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयमान्हिकम् ।। प्रसिद्धा इन्द्रियार्थाः ॥ १ ॥ इन्द्रियार्थप्रसिद्धिरिन्द्रियार्थेभ्यो- अर्थान्तरस्य हेतुः ॥ २ ॥ सोऽनपदेश. ॥ ३ ॥ कारणाज्ञानात् 1॥ ४ ॥ कार्येषु ज्ञानात् ॥ ५ ॥ अनानाथ ॥ ६ ॥ अन्यदेव हे- तुरियनपदेश. ॥ ७॥ अर्थान्तरं ह्यान्तरस्याऽनपदेश ॥ ८ ॥ संयोगिसमवाय्येकार्थसमवायिपिरोधि च ॥ ९॥ कार्य कार्यान्तरस्य ॥१०॥ विरोध्यभूतं भूतस्य ॥ १२ ॥ भूतमभूतस्य ॥ १२ ॥ भूतोभूतस्य ॥ १३ ॥ प्रप्तिद्धिपूर्वकत्वादपदेशस्य ॥ १४ ॥ अप्र- सिद्धोऽनरदेशोऽसन् सन्दिग्धश्चानपदेश ॥ १५ ॥ यस्मादवि- ·वैशेषिकदर्शनम् । यागी तस्मादयः ॥ १६ ॥ यस्माद्विषाणी तस्माद्दौरिति चानकान्ति. कास्योदाहरणम् ॥ १७॥ आत्मेन्द्रिमार्थसन्निकर्षाद्यनिष्पद्यते त. 'दन्यत् ॥ १८ ॥ प्रवृत्तिनिवृत्ती व प्रन्यात्मनि दृष्टे, पत्र लि. इति हतीयाध्यायस्य प्रथममाह्निकम् ॥ आत्मेन्द्रिपार्थसनिक ज्ञानस्य भावोऽभावश्चमनसो लिङ्गम् ॥ १ ॥ नस्र्य द्रव्य पनित्यत्वे वायुना व्याख्याते ॥ २ ॥ प्रथानायोगपद्या. ज्ञानायौगपयाञ्चकम् ॥ ३ ॥ प्राणापाननिमेपोन्मेपनीवनम- नोगतीन्द्रियान्तरविकाराः सुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नाश्चात्मनो लिङ्गानि ॥ ४॥ तस्य द्रव्यत्यनित्यत्वे वायुना न्याख्याते ॥ ५ ॥ यज्ञदत्त इति सन्निकर्ये प्रत्यक्षामावाद् दृष्टं लिझं न विद्यते ।। ६ ॥ सामा- न्यतो दृष्टाचाविशेषः ॥ ७॥ तस्मादागमिकः ॥ ८॥ अहमिति शब्दस्य व्यतिरेकानागमिकम् ।। १ ।। यदि हष्टमन्वामहं देवदत्तोऽहं राज्ञदत्त इति ॥ १०॥ दृष्टयात्मनि लिङ्गे एक एव हृदयात् प्रत्य- क्षात प्रत्ययः ।। ११ ॥ देवदत्तो गच्छति यज्ञदत्तो गच्छत्तीत्युप- चाराच्छरीरे प्रत्ययः ॥ १२ ॥ सन्दिग्रस्तुपनारः ॥ १३ ॥ अह- मिति प्रायगारमनिभावात् परवाभावादान्तरप्रत्यक्षः ॥ १४ ॥ देवदत्तो गच्छतीत्युपचारादभिमानातावच्छरीरप्रत्यक्षोऽहङ्कारः ॥१५॥ सन्दिग्धस्तूपचारः ॥ १६ ॥ न तु शारविशेषाद् यज्ञदत्तविष्णुमि- वयोज्ञान विषयः ॥ १७ ॥ अहमिति मुख्ययोग्याभ्यां शब्दवद्धय- तिरेकान्यभिचाराविशेषसिद्धनांगमिशः ॥८॥ मुखदुःखज्ञाननि. पत्यविशेपादाम्यम् ।। १९ । व्यवस्थातो नाना ॥ २० ॥ आस्त्रमामाच ।। २१॥ इति तृतीयाध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् ॥ मदकारणवन्नित्यम् ॥1॥ तस्य कार्य लिङ्गम् ॥ २॥ का- रणभागात कार्यमान ॥ ३ ॥ अनित्य इति विशेषतः प्रतिषेधभावः -- ·वैशेषिकदर्शनम् । ॥ ४ ॥ अविद्या ॥६॥ महत्त्यनेकद्रव्यवत्त्वात् रूपाचोपलब्धिः ॥ ६॥ सत्यपि द्रव्यत्वे महत्त्वे रूपसंस्काराभावाद्वायोरनुपलब्धिः ॥७॥ अनेकद्रव्यसमवायात रूपविशेषाच रूपोपलब्धिः ॥८॥ तेन रसगन्धस्पर्शेषु ज्ञानं व्याख्यातम् ॥ ९॥ तस्याभावात्यभिचारः ॥ १० ॥ सङ्ख्या परिमाणानि पृथकूत्वं संयोगविभागौ पावापरत्वे कर्म च रूपिद्रव्यसमवायात् चाक्षुषाणि ॥ ११ ॥ अरूपिष्वचाशु. पाणि ॥ १२ ॥ एतेन गुणत्वे भावे च सर्वेन्द्रियं ज्ञानं ध्याख्या तम् ॥ १३ ॥ इति चतुर्थाध्यायस्य प्रथममान्हिकम् ॥ तत्पुनः पृषि यादिकार्यद्रव्यं त्रिविधं शरीरेन्द्रियविषयसंज्ञकम् ॥१॥ प्रत्यक्षाप्रत्यक्षाणां संयोगस्याप्रत्यक्षत्वात् पञ्चात्मक न वि. द्यते ॥ २ 11 गुणान्तराप्रादुर्भावाच्च न व्यात्मकम् ॥ ३ ॥ अणुर्स- योगस्त्वप्रतिपिद्धः ॥ ४ ॥ तत्र शरीरै द्विविधं योनिजमयोनिनच- ॥५॥ अनियतदिग्देशपूर्वकत्वात् ।। १ । धर्मविशेषाञ्च ।। ७ ।। समाख्यामावाच ॥८॥ संज्ञाया आदित्वात् ॥९॥ सन्मयो- निजाः ॥१०॥ वेदलिगाच ॥ ११ ॥ इति चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयमान्हिकम् ।। आत्मसंयोगप्रयत्नाभ्यां हस्ते कर्म ॥ १ ॥ तथा हस्तसंयोगाच मुसले कर्म ॥२॥ अभिघातने मुसलादो कर्मणि व्यतिरेकादकारणं हस्तसंयोगः ॥ ३ ॥ तथात्मसंयोगो हस्तर्मणि ॥ ४ ॥ अभिया- तान्मुसटसंयोगाम्ने कर्म ॥ ५॥ आमकर्म हम्तसंयोगाच ॥६॥ संयोगामावे गुरुत्वात् पतनम् ॥ ७ || नोदनविशेषाभावानोर्चन तिम्गमनम् ॥ ८॥ प्रयत्नविशेषान्नौदनविशेष ॥९॥ नोदन विशेषादसनविशेषः ॥ १० ॥ हन्तकणा दारकर्मयारया- तम् ॥ ११ ॥ तथा दग्धस्य विस्फोटने ॥ १२ ॥ यत्नामा प्रमु. • सस्य घटनम् ॥ १३ ॥ तृणे फर्म पायुमंयोगात् ।। १४ ॥ मणि- ·वैशेषिकदर्शनम् । , गमनं सूच्यमिसर्पणमदृष्टकारणम् ॥ १५ ॥ यावयुगपत् संयोग विशेषः कर्मान्यत्वे हेतुः ॥ १६ ॥ नोदनादाद्यमिपोः कर्म तस्कर्म कारिताच संस्कारादुत्तरं तथोत्तरमुतरं च ।। १७ । संस्कारमावे गुरुवात् पतनम् ।। १८ ॥ इति पञ्चमाध्यायस्य प्रथममान्हिकम् ॥ नोदनामिवातात् संयोगाच्च पृयिव्या कर्म ॥ १ ॥ तद्विशेषगाह- एकारितम् ॥ २॥ अपां संयोगामार गुरुत्वात् पतनम् ॥ ३ ॥ द्ररत्वात् स्यन्दनम् ॥ ४ ॥ नाड्यो वायुसंयोगदारोहणम् ॥ ५ ॥ नोदनापीडनात् संयुक्रासंयोगाच ॥ ६ ॥ वृक्षामिसर्पणमित्यदृष्टका- रितम् ॥ ७ ॥ अपां यातो विलयनं च तेज. संयोगात् ॥ ८ ॥ तत्र विस्फूर्नथुलिङ्गम् ॥ १ ॥ वैदिकं च ॥ १० ॥ अपा संयोगा- द्विभागाञ्च स्तनयित्नोः ॥ ११ ॥ पृथिवीकर्गणा तेजक वायुकर्म च व्याख्यातम् ।। १९ ॥ अमलवज्वलन वायोस्तिर्यपवन. मना मनसवायं कर्माकारितम् ॥ १३ ॥ हस्तकर्मणा मनस: कर्म व्याख्यातम् ॥ १४ ॥ आत्मेन्द्रियमनोऽर्थसन्त्रिकर्षात् सुखदुःखे ॥ १५ ॥ तदनारम्भ आत्मस्थे मनसि शरीरस्य दुःखाभाव. संयोगः ॥१६॥ अपसर्पणामुपसर्पणमशितपीतसंयोगाः कार्यान्तरसंपोगाचे- त्यदृरकारितानि ॥ १७॥ तदभावे संयोगाभावोऽप्रादुर्भारश्च मोक्ष ॥ १८ ॥ दन्यगुणकर्मनिष्पतिवैधादभावस्तमः ॥ १९ ॥ तेनो द्रव्यान्तरेणावरणाच ॥ २०॥ दिकालवाकाशं च क्रियावद्वैधा- निष्क्रियाणि ।। २१ । एतेन कर्माणि गुणाध व्याख्याताः ॥ १२ ॥ निष्क्रियाणां समवायः कर्मन्यो निषिद्ध ॥ २३ ॥ कारणं सम- वायिनो गुणाः ॥ २६ ॥ गुणैर्दिा वाख्याता ॥ २९ ॥ कारणेन इति पञ्चमाध्यायस्य द्वितीयमान्हिकम् ।। बुद्रिपूर्वा धायकत्तिदै ।। १ ।। ब्राह्मणे संज्ञाकर्म सिद्धिलिङ्गम् ·वैशेषिकदर्शनम् । . , ॥ २ ॥ बुद्धिपूर्वा ददातिः ॥ ३ ॥ तथा प्रतिग्रहः ॥ ४ ॥ आत्मा- तरगुणानामात्मान्तरेऽकारणत्वात् ॥ ५. ॥ तहटमोजने न विद्यते ॥ ६ ॥ दुष्टं हिंसायाम् ॥ ७ ॥ तस्य सममिन्याहारतो दोपः ॥ ८॥ तदुष्टे न विद्यते ॥ ९ ॥ पुनविशिष्ट प्रत्तिः ॥ १० ॥ समे हीने वा प्रवृत्तिः ॥ ११॥ , एतेन . हीनसमविशिष्टधार्मिकेभ्यः परस्यादान व्याख्यातम् ॥ १२ ॥ तया विरुद्वानां त्यागः ॥ १३ ॥ होने परे स्यागः ॥ १४ ॥ सभे भारमायागा परत्यागो या ॥ १५ ॥ विशिष्टे आत्मत्याग इति ॥ १६ ॥ इति पष्ठाध्यायस्य प्रथममान्हिका ।। दृष्टादृष्टप्रयोगनानां दृष्टानाचे प्रयोजनादभ्युयाय ॥ १ || अभि. যানাবস্থায়গল্পণ কৰাৰখনমযেনৗবানিয়ে, कादनियमाश्चादृष्टाय ॥ २ ॥ चातुराश्रभ्यमुपधा अनुराधाथ ॥३॥ भावोप उपचाऽदोपोऽनुपया ।। १ ॥ यदिष्टरूपरसगन्धस्पर्श प्रो. शितमगुक्षितं च तमुधि ॥ ५ ॥ अशुचीति विप्रतिषेधः ॥ ६ ॥ अर्थान्तरं च ॥ ७ ॥ अयतस्य शृश्चिमाननादभ्युदयो न विद्यते निय- मामावाद् विद्यते बाऽर्थान्तस्याद् यमस्य ।। ८ || असति चाभावाद १९ ॥ सुखादागः ॥१०॥ तन्मयत्वास ॥११|| अहवाच ॥१२॥ जातिविशेषाच ॥ १३ ॥ इलाकेपपूर्षिका धर्माधर्मप्रवृत्तिः ॥ १४ ॥ 'तत्संयोगो विभागः ।।१५|| आत्मकर्मसु मौसा व्याख्यातः ॥१६॥ इति पष्टाध्यायस्य द्वितीयमान्हिकम् ।। उक्ता गुणाः ॥१॥ पृथिव्यादिरूपरसगन्धपी द्रव्यानित्य- स्वादनित्याचा ॥२ ॥ एतेन निरयेपू नित्यत्वमुक्तम् ॥ ३ ॥ अन्य तंजलि यात्री च नित्याव्यनित्ययात् ॥ ४ ॥ अनित्येष्वनित्या न्यानिन्यस्यात् ।।५11 कारणगुणपूर्वकाः पृथिव्यां पाकमाः ॥ ६॥ एकद्रव्य यात ॥ ७ ॥ अमिहतश्योपलव्यनुपलब्धी निये ध्या- गगाते ।। ८ । कारगरतुश्मा५ ।। १. ॥ अती विपतिमणु ।।१०॥

·वैशेषिकदर्शनम् । . अणु महदिति तस्मिन् विशेषभावात् विशेषाभावाच ।।११।। एक- कालवात् ॥ १२ ।। दृष्टान्ताच्च १३ ।। अणुस्वमहरायोरगुलम- हलाभावः वर्मगुणैाख्यातः ॥ १४ ।। कर्मभिः कर्माणि गुणैश्व गुणा व्याख्याताः ॥१५॥ अणुत्वमहत्त्वाच्या कर्मगुणाश्च व्याख्याताः ॥ १६ ॥ एतेन दार्प-पस्वत्वे व्याख्याते ॥ १७ ॥ अनियेऽनित्यम् ॥१८॥ नित्ये नित्यम् ॥ १९ ॥ नित्यं परिमण्ट ठम् ॥२०॥ अविद्या च विद्यालिंगम् ॥ २१ ॥ विभवान्महानाकाशस्तथा चात्मा ॥ २२ ॥ तदभावादणुमनः ॥ २३ ।। गर्दिा व्याख्याता ।।२४॥ कारणे कालः ॥ २५ ॥ इति सप्तमाध्यायस्य प्रथममान्हिकम् ।। रूपरसगन्धस्पर्शव्यतिरेकादर्थान्तरमेक रम् ॥ १ ॥ तथा पृथक्- स्वम् ॥ २ ॥ एकत्वैकपथक्योरेकोकथावाभावोऽणुत्वमहत्वा- भ्यां व्याख्यातः ॥३॥ निःसंख्यत्वात् कर्मगुणानां सवैक्त न विद्यते ॥ ४ ॥ प्रान्तं तत् ॥ ५॥ एकात्वाभावाद्भक्तिस्तु न विद्यते ॥ ६॥ कार्यकारणयोरेककपृथक्वाभायादेकत्वैकश्यक्तं न वि. द्यते ॥ ७ ॥ एतदनित्ययोव्याख्यातम् ।। ८ । अन्यतरकर्मज उभय. कर्मनः संयोगजश्च मयोगः ॥२॥ एतेन विभागो व्याख्यातः ॥१०॥ संयोगविभागयोः सयोगविभागाभावोऽणुत्वमहत्वाभ्यां ॥ ११ ॥ कर्मभिः कर्माणि गुणैर्गुणा अगुल्लमहत्वाभ्यामिति ॥१२॥ युतसिद्वयाभावात् कार्यकारणयोः संयोगविभागौ न विद्यते ॥ १३ ॥ गुणत्वात् ।। १४ । गुगोऽपि विभाव्यते ॥ १५ ॥ निष्क्रियत्वान् ॥ १६ ॥ असनि नास्तीति च प्रयोगात् ।। १७ || शब्दार्थावत्सर- न्यौ ॥ १८ ॥ संयोगिनो दण्डात् समवायिनो विशेषच ।। १९ ॥ सामयिकः शब्दादनत्ययः ॥ २० ॥ एकविकाभ्यामेकालाभ्यां सनिकृष्टविप्रकृयाभ्या परमपरश्च ।। २१ ॥ कारणपरत्वात् कारणाय. रवाच ॥ २२ ।। परत्वापरत्वयोः परत्वाप वामावोऽणुत्वमहत्वा• . व्यख्यतः ·वैशेषिकदर्शनम् । भ्यां व्याख्यातः ॥ २३ ॥ कर्मभिः कर्माणि ॥ २४ ॥ गुणैर्गुणाः ॥ २६ ॥ इहेदमिति यतः कर्यकारणयोः स समवायः ॥ २६ ॥ दव्यत्वगुणत्वप्रतिषेधो भावेन व्याख्यातः ॥ २७ ॥ तत्त्वम्भावेन । इति सप्तमाध्यायस्य द्वितीयमान्हिकम् ॥ द्रव्येषु ज्ञानं व्याख्यातम् ॥ १॥ तत्रात्मा मनश्याप्रत्यक्षे ॥२॥ ज्ञाननिर्देशे ज्ञाननिष्पत्तिविधिरुक्तः ।। ३॥ गुणकर्मसु सन्निकृष्टेषु ज्ञाननिष्पत्तव्यं कारणम् ॥ ४ ॥ सामान्यविशेषेषु सामान्यविशेषा- भावात्तत एव ज्ञानम् ॥ ५ ॥ सामान्यविशेषापेक्षं द्रव्यगुणकर्मनु ॥ ६॥ द्रव्ये द्रव्यगुणकर्मापेक्षम् ॥ ७ ॥ गुणकर्मसु गुणकर्माभावा- गुणकर्मापेक्ष न विद्यते ।। ८ || समकाविनः चैत्याच्छैत्यबुद्धेश्च श्वेते बुद्धिस्ते एते कार्यकारणभूते ।। ९ ॥ येध्वनितरेतरकारणाः ॥१०॥ कारणायोगपद्यात् कारणक्रमाच्च घटपटादिबुद्धीनां क्रो न हेतु फलमावात् ॥११॥ इत्यष्टमाध्यायस्य प्रथममान्हिकम् ।। अयमेप त्वया कृतं भोजौनमिति बुद्धयपेक्षम् ॥ १ ॥ दृष्टेषु भावाददृष्टेष्वभावात् ॥ २॥ अर्थ इति द्रव्यगुणकर्मसु ॥ ॥ द्रव्ये. घु पञ्चात्मात्वं प्रनिषिद्धम् ॥ ४ ॥ भूयात्वाद् गन्धयत्वाच्च पृथिवी गन्धनाने प्रकृतिः ॥ तापस्तेमो वायुश्च रसरूपस्पाविशेषात्।।६।। इत्यष्टमाध्यायस्य द्वितीयमान्हिकम् ।। क्रियागुणव्यपदेशाभावात् मागासन् ॥ १ ॥ सहसत् ॥३॥ अप्ततः क्रियागुणव्यपदेशाभावादान्तरम् ॥ ३ ॥ सचासत् ॥ ४ ॥ यचान्यदप्तदतस्तदमत् ।। ५ ।। अदिति भूतप्रत्यक्षाभावात् भूतस्मृते- विरोधिप्रत्यक्षवत् ॥ ६ ॥ तथाऽभवे भावप्रत्यक्षाच ॥ ७ ॥ एते. नाघटो गौरधर्मश्च व्याख्यातः ॥ ८ ॥ अभूतं नास्तीत्यनान्तरम् १९॥ नास्तिघटो गेदे इति सतो घटस्य गेहस्सर्गप्रतिपेधः ॥१०॥ आमन्यात्ममनसोः संयोगविशेषादात्मप्रत्यक्षम् ॥ ११ ॥ तथा द- ·वैशेषिकदर्शनम् । ज्यान्तरेषु प्रत्यक्षम् ॥ १२ ॥ अममाहितान्त करणा उपसंहतसमा- घयस्तेषा च ॥ १३ ॥ तत्समवायात् कर्मगुगेषु ॥ १४ ॥ माम. समायादात्मगुणेषु ।। १५॥ इति नवमाध्यायस्य प्रथममान्हिकम् ॥ अस्येदं कार्य कारणं संयोगि विरोधि समवाय चैति लनिकम् ॥ ॥ अस्येदं कार्यकारणसम्बन्धवावयवाद्भवति ।। २ ।। एतेन- शाब्दं व्याख्यातम् ॥ ३ ॥ हेतुरपदेशो लिङ्गं प्रमाणं करणमि य. नान्तरम् ॥ १॥ अस्येदमिति बुध्यपेक्षितत्वात् ॥ ५ ॥ आत्मप. नसो संयोगविशेषात् संस्काराच स्मृति. ॥ ६ ॥ तथा स्वप्न ॥ ७ ॥ स्वप्नान्तिकम् ।। ८॥ धर्मच ॥ ९ ॥ इन्द्रिय पात् संस्कारदोषा- चाविया ॥ १० ॥ तदृष्टज्ञानम् ॥ ११ ॥ अनुष्टं विद्या ॥ १२ ॥ आप सिद्धदर्शनं च धर्मेभ्य ॥ १३ ॥ इति नवमाध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् ।। इटानिष्टकारणविशेषाद्विरोपाच मिया मुखदु खयोरान्तरमायः ॥१॥ संशयनिर्णयान्तराभावाच ज्ञानान्तरने हेतुः ॥ २॥ त- योनिपत्ति प्रयक्षलैङ्गिकाम्याम् ॥ ३ ॥ अभूदियपि ।।६।। सति च कार्याइर्शनात् ॥ ६॥ एकार्थसमवायिकारणान्तरेषु दृष्ट- स्यात् ।। ६ ॥ एकदेशे इत्येकस्मिन् शिर पृष्ठमदरं ममणि सद्वि- शेषस्तद्विशेषम्य ॥ ७ ॥ इति दशमा यायस्य प्रथममाह्निकम् ।। कारणमिति द्रव्ये कार्यसमलायात् ॥ १॥ संयोगाद्वा ॥ २ ॥ कारणे समेवीयात् कर्माणि ॥ ३ ॥ तथा रूपे करणेमार्थसमवायाच ॥ ४ ॥ कारणसमवायात् भयोग पटस्य ॥ ५॥ कारणकारगस. मवायाच ॥५॥ संयुक्तसमवायादशोपकम् ॥ ७॥ दृष्टानां दृष्टप्रयोजनाना दृष्टाभावे प्रयोगे ऽभ्युदयाय ॥ ८॥ तद्वचनादाना- यस्य प्रामाण्यामिति ॥१॥ इति ॥

·वैशेषिकदर्शम् । ॥ॐम् ॥ श्रीगणेशाय नमः ! प्रणम्य हेतुमीश्वरं मुनि कणादमन्वतैः । पदार्थधर्मसंग्रहः प्रवक्ष्यते महोदयः ॥ १॥ द्रव्यगुणकर्मसामान्यवि- शेपसमवायानां पदार्थानां साधर्म्यवैधाभ्यां तत्त्वज्ञानं निःश्रेयस- हेतुः ॥ तच्चधरने दनाभिव्यकाद्धर्मादेव ।। अथ के द्रव्यादयः प- दार्थाः विश्च तेषां साधर्म्य धर्थ चेति ॥ तत्र द्रव्याणि पृथिय- तेजोवारमाकाशकालादिगारममनोति सामान्यविशेषसंजयोक्तानि नौवे तव्यतिरेकेण संत्रान्तरानभिधानात् ।। गुणा रूपरसगन्धस्पर्शसंख्यापरिमाणापृथक्त्वसंयोगविभागपरत्वा. परत्वबुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नाश्च कण्ठोती: सप्तदश । च शब्द १ हेतु जगत्कारणमेतेनेश्वरसदावे प्रमाण दर्शितम. २ अतः ईश्वरपणामादनु प-यान्मुनि प्रणम्य यदा अतः शिष्यजिज्ञासातः यतोहि शुभूपच. शिष्या उपसेदुरतो दक्ष्यत इत्यन्वयः अथदा अत इति ल्यमूलोपे पञ्चमी, अ भुद्धिस्य मूलमन्य समाहृत्येत्यर्थ . पदार्थी ज्यादपलेपा धर्माः साधर्यवेधर्म्यरूपा अनेन सपन्ने शास्त्रे नाना- स्थानेषु वितता एक्त्र संकलय्य क्थ्यन्त इति सग्रहः. ४ उदय ऐश्वर्यमुद्रोधो ज्ञान तद्वेतकं नि श्रेयस च. ५ भावपदार्थी एव प्राधान्येनोदिया देदित या अभावस्तु स्वरपवानपि पृथग TARA-. + पानितस्येश्वरस्य नोदना प्रेग्णा, अभिभ्यान तेनाभिव्यकाममदिनानिवृत्तिलक्षणा- मस्ताविशेगहा धर्मात् ८ विवेति चकार पानमुपये, वे पम्मं चेनि पाारो वापसमश्ये, ९ सामान्यसका दृश्यामित्यादिका, विशेषसंज्ञा पृथिवीत्यादिशा, " भूमकारणेनि शेष, लोके नेत्यपि शेयम्, "पोरा सूनसरेणासाधारणामहायोटिंग ·वैशेषिकदर्शनम् । समुचितास्तु गुरुत्वद्रवत्वस्नेहसंस्काराऽदृष्टशब्दा. सवेत्येवं चतुर्वि- शतिर्गुणा. ॥ उक्षेपणाऽक्षेपणाऽऽकञ्चनप्रसारणगमनानि पत्र कर्माणि गमनग्रहणाद्भमणरेचनस्पन्दनोज्वलनतिर्यपतनगमनोद्गम- नादयो गैमनविशेषा एव न तु जास्यन्तराणि ।। सामान्य द्विविधं परमपरश्चेति । तच्चानुवृत्तिप्रत्ययकारणम् । तत्र परं सत्ता महाविषयत्वात् । सा चानुवृत्तरेव हेतुत्वासामान्यमेव । द्रव्यत्वाद्यपरमपविषयत्वात् । तच्च प्यावृत्तेरपि हेतुत्यारसामान्यं त- द्विशेषाख्यामपि लभते ॥ नित्यद्रव्यवृत्तयोऽन्त्याविशेषा । तेन खत्वत्यन्तव्यावृत्तबुद्धिहेतुत्वाविशेषा एव ॥ अयुतसिद्ध नोमाषा- य-धारभूताना य संबन्ध इहेति' प्रत्ययहेतु स समवायः । एवं धर्मविना धर्मिणामुद्देश कृतः ॥ पण्णामपि पदार्थाना साधर्म्यमस्ति- त्याऽभिधेयत्वज्ञेयत्वानि । आश्रितवं चाऽज्यत्र नित्यद्रव्येभ्य ॥ द्रव्यादाना पंचानामपि समनायित्वमनेरुत्वं च । गुणादीना पंचाना. मपि निर्गुणत्वनिष्क्रियते ॥ द्रव्यादीना नयाणामपि समान्यविशेषवत्वं स्वरमायार्थशब्दाभिषयत्वं धर्माधर्मरर्तृव च ॥ सत्तामन्यः १ चशब्दसमुचिता साक्षादसूनितत्वेप्यभ्युपगमसिद्धान्तन्यायेन सिद्धगुणभावाच्य शब्देन समुचीया स्वादेन विभागसूत्रे सगृहीता. । एव च विभागसूचे न्युनना दोनोऽपि न. २ इत्येव फण्टोक्त्या समुच्चयेन चैस्तया ३ नमनोन्नमनाय । पा २५ • अनुगत्तमतीतिकारणम् ५ अन्योन्यपरिहारेण पृथगाथानाधितानाम् ६ इह तन्तुषु पर इत्यादि. ७ ससमकायोऽशब्दाभिधेयत्व च पा २ पु । मू अर्थ इति दयगुण- कर्ममु 111 ८ विहितनिषिद्भावनाविटतया ट्रयादीनां तदेतुत्व न स्वरूपत. दिषु स्वरूपतो द्रष्यादिषमनाभाय भावनावेषो न सम्भवति । नित्यत्वेनाया. पारस्वात् । अनि यधमायोगनायापारि वात् । स्वाश्रयावच्छेदमात्रेणेवोपयुज्यन्ते इति न ते तदेतत्वमा सामान्या ·। वैशेषिकदर्शनम् । कार्यत्वा नित्यचे कारणवतामेव । कारणत्वं चान्यत्र पारिमाण्डल्या- दिभ्यं द्रव्यादीनां त्रयाणां कारणत्वं द्रव्याश्रितत्वं चान्यत्र नित्य- द्रव्येभ्यः । सामान्यादीनां त्रयाणां स्वात्मसत्वं बुद्धिलक्षणावमकार्य- त्वमकारणत्वमसामान्यविशेषवत्त नित्यत्वमर्थशब्दानभिधेयत्त्वं च ॥ पृथिव्यादीनां नवानामपि द्रव्यत्वयोगः स्वात्मन्यारम्भकरवं गुणवत्वं कार्यकारणाविरोधियमन्त्यविशेषवत्वम् ।। अनाश्रितत्यनित्यत्वे चान्यनावयविद्रव्येभ्यः ॥ पृथिव्युदकज्वल नपवनाममनसामनेकधाऽपरजातित्वे ॥ क्षितिजलज्योतिरनिलमनसा कियावत्त्वमूतत्यपरत्वाऽपरत्ववेगवत्त्वानि ॥ आकाशकालादिगात्मना' सर्वगता परममहत्त्वं सर्वसंयोगिसमानदेशत्वं चेति ॥ पृथिन्यादीना पंचानामपि भूतत्वेन्द्रियभकृतिविकेन्द्रियग्राह्यविशेषगुणवत्ता- नि । चतुर्णा द्रव्यारम्मकत्यस्पर्शरत्त्वे ।। त्रयाणा प्रत्यक्षत्वद्रवत्व- रूपतत्त्वानि ॥ हूयोर्गुरुयं रसयत्त्वं च ॥ भवात्मना वैशेषिकगुणय. त्वम् ॥ क्षियुकात्मना चतुर्दशगुणवत्त्वम् ॥ आकाशात्मनां क्षणि. कैरदेशवृत्तिविशेषगुणवत्त्वम् ।। दिकालयो पंचगुणवत्त्वं ॥ सर्वोत्प. त्तिमता निमित्तकारण वे च ॥ क्षितितेजसोनैमित्तिकद्रवत्वयोग । एवं सर्वत्र साधर्म्य विपर्ययाद्वैधर्म्य वाच्यमिति ॥ इहेदानीमेकैकशो १ कारणत्व च ज्ञातृधर्मेतरकारणापेक्षया परिमण्टरमेव पारिपारिमाण्डल्य परि- मण्टल परमाणुपरिमाणम्. आदिना परममहत्त्वादय.. २ स्वामनव सत्व ननु चादिवसत्ताश्रयत्वेन । सत्ताविरह इति यावत्, ३ अनुगतादिबुद्धिरेव हि सामान्यादित्रये प्रमाण लक्षणम्, - कार्यकारणपोरग्यतरेणापि द्रव्यमातीय न विस्थ्यते. ५ इन्द्रियमतित्वमिन्द्रियोगदानव सच्चाकाशनियत्वेऽध्यवरियानवच्छिन्नभे-- -"दल्पनयोपपादनीयम् । प्रकृतिशब्द. स्वभावार्थो वा । मनोव्यवच्छेदाय तु सन्निहित थाह्यपद्मनुभन्धेयम्. ६ चान्य स्वयमूहित्वा गुरुणा वाच्य शिष्यामिति साधम्य वैधय॑ च विर- ययात् । पा २ पु तदायमर्थ । एवमनेन न्यायेन सर्वत्र साधम्य यत्तदेव विप ययाव्यावृत्तेधर्म्यं यद्वैधयं तदेव विपर्ययादनुवृत्चे साधर्म्य वाच्य गुरुणेत्यादि य ·११ वैशेषिकदर्शनम् । वैषHमुच्यते ॥ पृथिवील्याभिसम्बन्धात्पृथिवी । रूपरसगन्धस्पर्शत- झ्यापीरमाणपृथक्त्वसंयोगविभागपरत्वापरत्वगुरुपद्रवत्वसंस्कारवती । एते च गुणनिवेशाधिकारे रूपादयो गुणविशेषाः सिद्धाः । चाक्षुषाचनातें समस्यादयः । पतनोपदेशाद् गुरुत्वम् । अदिः सामान्यवचनाइवत्वम् । उत्तरकर्मवचनासंस्कार । सितावव गन्धः । रूपमनेकप्रकारं शुक्लादि । रसश्च पविधो मधुरादिः । गन्धो द्वि- विधः सुरभिरपुरभिश्च । स्पर्शोऽस्या अनुष्णाऽशीतत्वे सति पाकनः । सा तु द्विविधा नित्याऽनित्या च । परमाणुलक्षणा नित्या । कार्यल- क्षणा त्वनिया ॥ सा च स्वैर्यायवयवसन्निवेशविशिष्टा । अपरजाति बहुत्वपिता शयनासनाद्यनेकोपकारकरी च । त्रिविधं चास्याः कार्य शरीरेन्द्रियविषयसंज्ञकम् । तत्र शरीरं द्विविध योनिनमयोतिनं च । तत्रायोनिनमनपक्षितशुक्रशोणितं देवीणां शरीरं धर्मविशेषसहिते- भ्योऽणुभ्यो जायते ॥ -- १ इहाकोण इदानीमवसरप्राप्तो एकेक्श एककनिष्ठ वैधयमितरापेक्षयनि योध्यम्, - २ गुगाना निवेशो द्रयादिषु समवायः स प्रतिपाद्यत्वेनाधिक्रियतेऽस्मिन्निति. गु-रः द्वितीयोऽयायस्तत्र । २ प. विनिवेश इति पा. ३ गिद्वाः सूत्रकारवचनान्, तथा च. सू. रूपासगन्धस्पर्शपती पृथिवी १२.१11 ४ चमच रुपिंद्र यसमवायाचाक्षुपाणि १११११ इति सूने सख्यादीना चाक्षु- पत्वे हेतुस्वेन रुपिद यसमवाय उनः । न चाऽसिद्धस्य हेतुत्वमतस्तैपि रूपपत्या पृ. थियां सप्त सिद्धा अधिकरणन्यायतः. ५ सयोगाभादे गुल्ल्वात्पतनम् ॥५॥१॥ इति सूत्रे पतने गुरुत्वस्य हेतोपदेशा- पतनवत्यां पृथिव्या गुरुत्वमपि सिद्धं यतो नासिद्भरय हेतुत्वम्, ६ सर्पितुमच्छिष्टानामनिसयोगातूद्रवत्वमादिः सामान्यम् ।२।१६। सूत्रे. मोदनादायमिपो. कर्म, तत्कर्मशारिताच संस्कारदुत्तरं तथोत्तरमुत्तरं ५११११॥ इति सूत्रे पार्थिवे इमो उत्तरसमणि सस्वारकारणत्वेन कयनासोऽपि हिता सिद्धः · गुणवत्वेन ट्रन्यन्वे व्यवस्थिते पृथिवीत्वयवस्थापकान्गुणविशेषान्दर्शयति क्षि-- साविति । एव पारिष्वपि ज्ञेयम, ७ ·वैशेषिकदर्शनम् । शुदमन्तून' यातनाशरीराण्यधर्मविशेषसहितभ्यो ऽणुभ्यो जायन्ते । शुगणितसनिपातनं योनिनम् । तच द्विविधम् । जरायुजमा- नं च । मानुषपशुभृगाणां जरायुजम् । पक्षितरीसृपाणामण्डनम् । इन्द्रियं गजन्यंकं सर्वप्राणिनां जलायनमिभून. पार्थिवावयवैरा- रव्यं प्राणम् । विषयस्तु द्वयणुकादिप्रकमेगाव्यतिविधी मृत्पावा- आस्थावरक्षणः । तत्र भूप्रदेशाः प्राकारेष्टिकादयो मुद्विशः । पापाणा उपलाणिवज्रादयः । स्थावरास्तृणगुल्मीपधितरलतावितान- वनस्पतय इति ॥ अत्याभिसम्बन्धादापो रूपरसस्पर्शवत्वस्नेहधापरिमागध- कत्वसंयोगविभागपरवापरत्वगुरुवसंस्कारवत्यः । एते च पूर्व सिद्धाः । शुरुमधुरमीता एव रूपरसस्पर्शाः । सेहोऽम्भस्येवासा- सिद्धिकवं च द्रवत्वम् । तास्तु पूर्ववद्विविधाः नित्यानित्यभावात् । कार्य त्रिविधं शरीरेन्द्रियविषयसंज्ञकम् । तर शरस्मयोनिजमेव वरणलोके प्रसिद्धम् । पार्थिवाश्यवोपरम्भाच्चापमोगसमर्थम् । इन्द्रिय रसव्यक सर्वमाणिनां विजातीयादयोऽनभिभूतटोक्यौरा रसनम् । विषयस्तु सरित्समुद्रहिमकरकादिः ।। १ यातना पीडा २ गन्धज्ञानजनक ३ गुल्मा एकमूलाः शरामभूतय.. लता वली. ५ एते रूपादयः पृधिन्यामिवाऽप्स्वपि वचनादिना सिद्धा एवमग्रेऽपि योजनीयमः ६ उपटम्म एतेन शरीराणामेकैकमतप्रकृतिकात दर्शितम् । न पश्चात्मकत्तमप्रत्यक्ष- स्वापत्तेनापि चन्यात्मकत्व गुणान्तरानुत्पत्तेः विनातीयाऽवयवसयोगस्य द्रव्यानार- भक्त्वादपि न नानामरुतिकन्दम् । उपष्टम्भवतया तु विजातीयावयवसयोग हुप एष, तथा च नेतरेतागुणमतीतरतगतिनापि चोपभोगासमानि जलीयादिश गणि. सोपलम्भकम, पा. २ पु. अन्य वयवा पा.२ ५. ९ अनभिभूतरमन्दीरते. ५. करकादिति, पा. २ पु.

·वैशेषिकदर्शनम् । च तेजस्त्वाभिसम्बन्धात्तेजोरूपस्पर्श संख्यापरिमाणपृथक्वासंयोगवि. नागपरत्वाऽपरत्वद्रवत्वसंस्कारवत्पूर्ववदपी सिद्धिः । शुरूभास्वरं रूपम् । उष्ण एव स्पर्शः । नैमित्तिकं च द्रवत्वम् । तदपि द्विविधम- णुकार्यमावात् । कार्य च चरीरादित्रयम् । शरीरमयोनिजमेवादित्य- मोके पार्थिवाऽवययोपष्टम्भाचोपभोगसमर्थम् । इन्द्रियं रूपव्याकं सर्वप्राणिनामन्योऽवयवाऽनभिभूतस्तेजोऽवयवैरारब्धं चक्षुः । विषष- संज्ञक चतुर्विधम् । भौमं दिव्यमुर्यमाकरजं च तत्र भौम पन्ध- नप्रभवमूर्धन्वलनस्वभावं पचनस्वेदनादिसमर्थम् । दिव्यमनिन्धन सौरविद्युदादि । मुक्तस्याहारस्य रसादिपरिणामममर्थमुदर्य निरिन्ध- नम् । आकरजं च सुवर्णादि । तेन संयुक्तममायादसायुपटाब्धिरिति। वायुत्वाभिसम्बन्धाद्वायुः स्पर्शसंख्यापरिमाणप्रथक्त्यसंयोगा गनिमाग. परत्वाऽपरत्वसंस्कारवान् । स्पर्शोऽस्यानष्णाशीतत्वे सत्यपाकजः गु- गनिवेशाधिकारसिद्धः । अरूपिष्वचाक्षुषवचनात्सप्तसंख्यादयः । तुः गे कर्मरचनासंस्कारः । स चायं द्विविधोऽणु कार्यमावात् । तर का- येलक्षणश्चतुर्विधः। शरीरमिन्द्रियं विषय प्राण इति । तत्रायोनि- नमेव शरीरं मरुतां लोके पार्थिवावयापष्टम्भाचोपभोगसमर्थन् । न्द्रियं सर्वप्राणिनां स्पर्शोपलम्मकं पृथिव्यायनभिभूतविधयवरा- ब्धं सर्वशरीरल्यापि त्वकू । विषयस्तूपलम्यमानस्पर्शाधिष्ठानभृतः स्पर्शशब्दवृतिकम्पलिङ्गस्तिर्यगमनस्वभावको मेघारिप वारणादि- ९ पृधित्यादिवत. २ सर्वप्राणिनां रूपव्यजकम. पा. २ पु. निरिन्धनमिति. त, १ पु. चेति न २ पु. ५ नत्र मुवादी स्वमयुक्तपृथि यादिसमवायासादिप्रनाति । आदिना पौतिम- गुरुत्दयो. सग्रह ६ मिशनसरवचनान तथा च मू. वायु स्पर्शवान् ।। अमपिप्वचाक्षुपाणि ||१२॥ इति मुत्रेण कथनात्, सिद्धा इति अनुवृत्तम्. वृणे कर्म वायमयोगान् 1411 इति सूत्रेण. ७ ·वैशेषिकदर्शनम् । समर्थः । तस्याऽप्रत्यक्षस्थापि नानावं संमूर्छनेनानुमीयते । संथ- च्छेनं पुन समानजात्योरियाविरुद्धदिशिययोः सन्निपातः । सोऽति तृणादिगमनेनानुमितेन सावयविनोरेलगमनेनानुभीर्यते । प्राणो- ऽन्तःशरीरे रसमलमातूनां प्रेरणादिहेतुः एकः सन् क्रियाभेदादपा- दिसंज्ञां लभत इति ॥ : चतुर्णी महाभूतानां सृष्टिसंहारविधिरुच्यते । बामेण मानेन 4. पशतान्ते वर्तमानस्य ब्रह्मणोऽपवर्गकाले संसारे विनाना प्राणिनां निशि विश्रामार्थ सरुलभुवनपतेमहेश्वरस्य संमिहींपासमकालं शरी- रन्द्रियमहाभूतोपनिबन्धकानां सर्वात्मगतादृष्टानों वृत्तिनिरोधै सति महेश्वरेच्चारमागुसुयोगनकर्मभ्यः शरीरेन्द्रियारणाणुविभागास्तेम्प. स्तत्संयोगनिवृत्तौ तेषामापरमाण्यन्तो विनाशः । तथा पृथिव्युदकन- नपवनानामपि महाभूतानामनेनैव क्रमेणोत्तरस्मिन्नुत्तरस्मिन् सति पूर्वस्य पूर्वस्य विनाशः । ततः प्रविभक्ता. परमाणपोऽवतिष्ठन्ते । धर्माधर्मसंस्कारानु विद्धा यात्मानेस्तावन्तमेव कालम् । ततः पुनः प्रणिनां भोगभूतये महेश्वरस्य सिमक्षानन्तरं सर्वात्पगनवृत्तिलगा- दृष्टॉपक्षेभ्यस्त संयोगेभ्यः पवनपरमाणुषु कर्मोत्पत्तौ तेपा परस्परस- योगेभ्यो व्यशुकादिक्रमेण महान् वायु समुत्पन्नो नभसि दोधूयमान- स्तिष्ठति । तदनन्तरं तस्मिन्नेव वायावाप्ये-पः परमाणुभ्यस्तेनैव क्र- १ समाननवयो. पा २ पु जो वेगः २सावयविनीर्वायवी । अयमाशय । वाय्यो समूळगेन तयोरपगमन भवति । नदीप्रवाहस्य पय- सोरिव । तेन च तृणादीनामूर्ध्वगमन, एवं च प्रत्यशेणानेनाप्रत्यक्षस्यापि वादारुचंग- मनस्वानुमान सेनानुमानसिद्धेनामत्यक्ष समूर्छनत्य, तेन च वायोनानात्व सिद्ध मन्यथा वायोरेकावे समूर्च्छनानुपपत्या तयोर्ध्वगमनानुपपत्तेस्तृणावंगमनस्थापि प्रत्यक्षसिद्धस्यानुपपत्ति स्यात् नानात्वे सू वायोवायुसमूठन नानान्वलिङ्गम् २.१111 - वृत्तिनिरोधे व्यापारोपरमे नन्वयन्तसमन्छे । तथासति प्रल्यानन्तर पुनः शरीरादिसम्बन्धानुपपतेरस्य तोन्छिन्न दृष्टेमुकामभिस्तदात्मनामभेदापत्तेय ।

·वैशेषिकदर्शनन् । १९. मेण महान्सलिनिधिरुत्पन्नः । पोषमानस्तिष्ठति । तदनन्तरं तस्मिन्नेव पाणिवेभ्यः परमाणुभ्यो चागुकादिकपेण समुत्पन्ना महापू- थिवी संहताऽवतिष्ठते । तदनन्तरं तस्मिन्ने महोदधौ तैनसभ्यः पर- माणुभ्यो व्यणुकादिकमगोत्पनो महाँस्तनोराशिर्देदीप्यमानस्तिष्ठति । एवं समुत्पन्नेषु चतुर्यु महाभूतेषु महेश्वरस्याभिध्यानमाजसेभ्यो. शुभ्यः पार्थिवाणसहितेभ्यो महदण्डमारभ्यते । तस्मिश्चतुर्वदना मलं सर्वलोकपितामहं ब्रह्माणं सकलभुवनसहितमुत्पार्थे प्रजाप्त नियुक्ते । स च महेश्वरण नियुक्तो ब्रह्माऽतिशयज्ञानवैराग्यैश्वर्यसम्पन्नः सर्वप्राणिनां कर्मविपाकं विदिया कर्मानुरूपज्ञानभागायुषः सुतान्त्र. जापतीन् मानसान् मनूदेवर्षिपितृगगान् मुखबाढूरुरादतश्चनुरो वर्णानन्यानि चौचाचानि भूतानि सृष्ट्वा आशय नरूपधर्मज्ञानवैरा- यायः संयोजयतीति ।। आकाशकालदिशामादपरजात्यमावे पारिभापिक्यास्तस्रः संज्ञा भवन्ति आकाशं कालो दिगिति । तत्राकाशस्य गुणाः श- द्वसङ्घयापारमाणपृथरत्वसंयोगविभागाः । शब्द. प्रत्यक्ष सत्यकारण- गुणपूर्वक्त्यादयानद्राभाविवादाश्रयादन्यत्रोपेलब्धेश्च न स्पर्शवद्वि- शेषगुणः | बाह्येन्द्रियप्रत्यक्षवादात्मान्तरगाह्मत्वादात्मन्यगमायाद- . १ सहता धनीभूता. २ अभियानमानान, एवमस्तु, इनोसामानाल तु व्यापारातरान् ३ परमाणुभ्यः पा. २ पु. * उत्साय अभियानमात्रादित्यनुपज्यते, एष नियुइक इत्यत्रापि ५ एषा ह्यादिमुशियोनि नेव तमोबाधर्मविशेषमहरनेऽभ्योऽअभ्योदचा थाऽधर्म- विशेषसहरुलेभ्यो जायते ब्रह्माऽयोनिमोऽतिशपितधर्मविशेषतहरूलेभ्योऽगुभ्यो नायते- पराभिध्यानमा गन्, ६ आशया वासना यहि कर्माणि तमा शेरते फलदानाय ७ तान्त्रिक्या. असावद पभावित्वमाप्रमत्याभिमतकालीननाशप्रतियोगित्वम् ( अन्यत्र पोरदेश, ·२० वैशेषिकदर्शनम् । हारेण विभकामहणाश्च नामगुणः । श्रोत्रमाणत्यादेशषिकगुणमा वाच न दिकालमनपाम् । (पारिशेण्याद्गुणो मूत्वाकाशस्थापिगमे • लिङ्गम् । शब्दीमाविशेषादेक सिवम् ) नदनीयध नात्यापनत्वम् । विभुवचनात्परममहत्परिमाणम् । शब्दकारणाचर्ने संयोगविभागी अतो गुणवचनादनाश्रितत्वाध पम् । समानासम नजातीय कारणा- भावाय नित्यम् । सर्वशाणिनां शब्दोपको निमितं श्रोत्रमावेत, थोत्रं पुन. श्रवणाविरसंज्ञको नभोदेशः शब्दनिमित्तोपोगमापाय- मोऽधोपनिनः । तस्य च नित्यत्वे सति उपनिनन्धकवाल्यादा विर्यम्। काल. पराऽपव्यतिकरयोगपद्यायोगपचिरक्षिप्रप्रत्यग्रीलङ्गः । तेषां विषय पूर्वप्रत्ययविलमणानां प्रत्ययानामुत्पत्तावन्यनिमित्ताम- भवादन निमितं म काल. सर्वकार्याणामुत्पतिस्थितिविनाशहेतु. । तव्यपदेशात क्षणलवनिमेषकाष्ठ कामुहूर्तयामाहोरानावनासमासर्व- यनवयुगकल्पमन्वन्तरप्रलयमहाप्रलयव्यवहारहेतुः । तस्य गुपए सत्यापरिमाणपृथक्त्वस्य गाविभागा. कालरिङ्गाविशेषादेका १ शब्दरूपस्य लिगस्याविशेषादऽविशिष्टन्देन नानापामाधवान विशेलिंग भावाचेन्यपि योध्यम, २ तदनुविधानानदेवत्वमनुविधानानियमनानुवर्तनामस्त्वमेस्पृभवन्वनि था- मुंविधान यत्र यत्पतधावमिति. ३ विभवान्महानामाशस्तथा चामा ४११२२॥ इति सूत्रेण. • संयोगाविभागाध शम्शन शब्दनि पत्ति. ७२१२1331 इति तत्रे गहन्या:- मनायिकारपायोरपि सयोगविभागयोर्वचनान्सिस समवाधिकारणाशमृत्तिबम्, ५ गुणवचनान् पा. १ ५ गुणानामस्मभरवादीना वचनान्सिद् गणिनो दयचन ६ अनाश्रितत्वान ध्यानाभिन वातू. उपनिमन्धकाना धर्माऽधर्मादीनां वर- ल्याधात् १ पु धुदित्येव पाठ. पा प्रत्यपाना विपये पादौ. २ प. विषयेषु. पा. ८ कार्यात्पत्त्यादिव्यपदेशात्, भार यवदागे व्यग्देश.. हेतुब. पा. २५ ·वैशेषिकदर्शनम् । २१ सिद्धम् । तदनुविधानादेर त्वम् । कारणे काल इति वचनात्यरममह. त्परिमाणम् । कारणपरत्वादिति वचनासपोगा । द्विनाशाद्विभागः । सल्याकाशन व्यत्यनित्यावे सिद्धे कालनिमाशिपादास तत्वे सर्व. कार्याणां प्रारम्भक्रियाभिनिवृत्तिस्थिति निरोधोपाधिभेदान्मणिरत्पान. कवद्वा नानात्वोपचार इति । दिवपूर्वापरादिप्रत्ययलिङ्गाः । मूर्तद्रव्यमया कृत्व मूर्तेष्वेव द्र- व्येषु अस्मादिदं पूर्वेण दक्षिणेन पश्चिमनोत्तरेण पूर्वदक्षिणेल दक्षिण- पश्चिमेनोत्तरपूर्वणाधन्तादुपरिष्टाचेति दश प्रत्यपा यतो भवन्ति सा दिगति । अन्यनिमित्तासम्भवात् । तस्यास्तु गुणाः सत्यापरि- माणपत्वसंयोगविभागाः कारवदेते सिद्धा. । दिग्लिङ्गाविशेषाद- खसा दिश एकत्वेऽपि परमर्षिभिः श्रुतिस्मृतिलोकव्यवहारार्थ मे प्रदक्षिणमार्तमानस्य भगनत सपितुर्ये संयोगास्तपां लोकपालपरि- गृहीतानां दिक्प्रदेशानान्वर्धा. प्राच्यादिभेटेन दशविधा. सज्ञाः कृताः । ततो भक्त्यां दश दिशः सिद्धा. । तासापेर देवतापरिन. हवाशा पुनर्दशसंज्ञा भवन्ति । माहेन्दी वैश्वानरी याया नैनी रुणी वायव्या कौत्रयशानी ब्राह्मी नागी चेति ।। आत्मत्वामिसम्बन्धादात्मा । तस्य सोम्यादप्रत्यक्षत्वे सति को. चा- १ कारणे काल ।११।२५. परादिभत्ययकारपो द्रव्ये काल इति समास्याना लाभमन्ययस्य च सर्वदेशपुरधभाधारणबेन कालस्य व्यापस्तामन्तरेणासम्भव सिद्ध कारणे काले परममहत्यरिमाणम्, अकारणपरत्वाकारणापरवाच ।।२।२२] इति सूत्रण पावापावयार पत्तो, असमदायिकारगस्य बालपिण्डसमागम्य धनासिद्ध काले सयोगः यथा जवायुपसगवशान्मणेतत्तयाक्र्तृत्वाच पाचकस्यकस्यापि नानाव- मेयमन्त्रापि. 7 अन्वर्था यौगिक ५भक्या उपचारत ६ मादपान अधान्यान ७ धरणे पा ३५ ·२२ वैशपिनदर्शनम्। रणैः शन्दापलभ्यनुमितैः श्रौत्रादिभिः समधिगमः क्रियते । वा- स्यादीनां करणानां कर्तप्रयोज्य प्रदर्शनात् । शब्दादिषु प्रसिद्या व मसाधकोऽनुमीयते । न शरीरेन्द्रियमनसामज्ञत्वात् । न शरीरस्य चैतन्यं घटादिवत् भुतकार्यत्वात् । मूते चाऽसम्भपात । नेन्द्रियाणां करणवादुपहतेषु निषयासान्निध्ये चानुस्मृतिदर्शनात् । नापि मनसः कारणान्तराऽपेक्षत्वे युगपदालोचनानुस्मृतिदर्शनप्रसंगात्स्वयं करण- भावाच | परिशेपादामकार्य ज्ञानं तेनात्मा समधिगम्यते । शरीर समवायिनीभ्यां हिताहितप्राप्तिपरिहारयोग्याभ्यां प्रवृत्तिनिवृत्तिभ्यां स्थकर्मगा सारथिवत्प्रयत्नवान् विग्रहस्याधिष्ठाताऽनुमीयते । प्राणा- दिभिश्च, कथं शरीरपरिगृहीते वायौ विकृत कर्मदर्शनात् भस्त्रा- मायितेव । निमेपोन्मेषणकर्मणा नियतेन दारुयन्त्रप्रयोक्ता । दे. हस्य वृद्धिभनक्षतसरोहणा-या गृहपतिखि । अभिमतग्राहक- करणसम्बन्धनिमित्तेन मन कर्मणा गृहकोणोपलप्रेकदारके इव । नयनविषयालोचनानन्तरं रसानुवृत्तिक्रमेण रसनविनियादर्शनादनेक- गवाक्षान्तर्गतप्रेक्षकवदुभयदी कश्चिद्विज्ञायते । सुखदुःखेच्छाद्वेष- प्रयत्नैश्च गुणैगुण्यनुमीयते । एते, च शरीन्द्रियविशेषगुणाः । कस्मात । अहङ्कारेणैकवाक्यताभावात् । प्रदेशवृत्तिलादयाव्यभा- वित्वान्दाह्येन्द्रियाप्रत्यक्षत्वात् तथाहंशब्देनापि पृथिव्यादिशब्दव्यति. रेकादिति । तस्य गुणाः बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माऽधर्मसंस्का- रसंख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागाः । आत्मलिंगाधिकारे बुध्द्यादय. १ प्रसिट्या ज्ञानेन. २ अभिमतविषयग्राहककरणसम्बन्धनिमित्तमन.क्मणा पा. २ पु गृहकोणव्यवस्थितपेलमेरक-पा. २ प. पैलकः अन्दुविशेष., र दार बालकः ५ तेच न-पा. २५ ६ प्रदेशत्तित्वात् अत्र्याध्यवृत्तिवातू ·वैशेषिकदर्शनम् । प्रयत्नान्ताः सिद्धाः । धर्माधर्मावात्मान्तरगुणानामकारणत्वानात् । संस्कारः स्मृत्युत्पत्ती । व्यवस्थावचनात्स.या । धृथक्वमप्यत ऐक । तया चात्मेति वचनात्परममहत्परिमाणम् 1 (सन्निकर्षजवान. खादीनां संयोगः । तद्विनाशकत्वाद्विभाग इति । मनस्त्वाभिसम्ब. धानमनः । सत्यप्यामेन्द्रियार्थमानिध्ये ज्ञानमुखादीनामभूत्वात्पत्ति. दर्शनात्कारणान्तरमनुमीयते श्रोत्राद्यठगापारे स्मृत्युत्पत्तिदर्शनात् बाह्येन्द्रियैरगृहीतसुखादिग्राहकान्तरराऽभावाचेति । तस्य गुणाः सं. स्थापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागपरत्वाऽपरत्वसंस्काराः । प्रयत्नज्ञा नायौगपचनात्प्रतिशरीरमेकत्वम् । पृषक वमप्यत एव तदभाव- वचनादेणुपरिमाणम् । अपनर्पणोपसर्पणवचनासंयोगविभागौ । मूर्त. त्वात्परत्वाऽपरत्वसंस्काराश्च अस्पर्शवत्त्वाव्यानारम्मकत्वम् । क्रियावत्वान्मूर्तत्वम् । साधारणविग्रहवत्त्वप्रसंगादशम् । करणभा- १ सिद्भा पचनान् तथाच. --इन्द्रियान्नरविकाराः पूषन्छाद्वेषप्रयत्नाभा- मनो लिंगानि राम २ आत्मान्तरगुणानामात्मान्तरे कारणावातू ६.१५॥ धर्माधर्मावात्मान्तर गुणेष्वा- 'गान्तग्गुणानामकारणवचनात्. पा. २ पु. आत्मान्तरगुणा धर्माधर्माः. । पचनादिनि शेपत्तथा व मृत्युत्पत्तो संम्झारस्य कारणतया वचनामृत्याश्रये मन्कारः सिदः कार्यकारण्योरेकाधिकरण्यात्. भ. आममनमोः संयोगविशेषात्म- म्काराच स्मृतिः ९४२२६. ध्यवश्थातो नाना १२१२०॥ ५ अत एव संख्यात एक, तदनुविधानात्पृथक्त्वं सिद्धम. ६ विभवान्महानाकाशस्तथा चात्मा ॥१॥२२ अमृतोत्पत्ति. पा. २ पृ. ८ प्रयत्नायोगपद्याज्ञानायोगपयाचेकम् ।।२।। ५ आत्मेन्ट्रियायसभिक ज्ञानम्य मावोऽभावश्च मनसो लिंगम् ॥ इत्य- नेन तदभादस्य ज्ञानाभावाय मनोलिगवेन वचनादवेव मनः सिद्ध भनि । विमुखे हि मन्द्रिय सन्निकर्षासर्वज्ञानोत्पत्तो झानभायोऽनुपपन्ना, १. अपसगापमणमित्यादिपारा मुमेण अपमपंण पूर्व देवादक्रमणम्पस- पंण देहान्तरे प्रवेश इति मन रमवशेषयोः सचनापूर्वदेहविभागोनरदेहसंयोग- मिगो सिट्रो मनमि भयोगविभागो, ७ ·এমদিহান। वापरार्थम् । गुणस्त्वतद्रव्यम् । प्रयत्नाऽदृष्टपरिग्र वशादाशुश्चरि- स्वामिति । इति द्रव्यपदार्थः समाप्तः ।। रूपादीनां गुणानां सौपा गुणत्वाभिमयन्यो द्रव्याविनखं नि. क्रियत्न निर्गुण न । रूपरसगन्धस्पर्शपरत्वाऽपरल्दगुरुपदवचन्ने- हवेगातमूर्तगुणाः । चुद्धिमुखदुःखेच्छाविषप्रयत्नधर्माऽधर्मभाव शिब्दा अमूर्त्तगुणाः । संख्यापरिमाणपृथत्यसयोगाविभाग उभयगुणाः । से- योगविभागादित्यपृथ्ववादयोऽनेकाश्रिताः शेपास्त्वेकवृत्तयः । रू- परसगन्यस्पर्शस्नेहसांसिद्धिकद्रवववुद्धि सुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माध- मभावनाशन्दा वैशेषिक गुणाः । रुचापरिमाणपृथक्त्वंसयोगदिमागम- रत्वाऽपात्वगुरवतमित्तिकद्रवत्यावेगा: सामान्यगुणाः । शब्दस्पर्शरू- परसगन्धा बायकन्द्रियग्राह्याः । संख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभा- गपरत्वाऽपरत्वद्रवत्कने हवेगातीन्द्रियप्रायाः । बुद्धिसुखदुःखेच्छारे- पप्रयत्नास्वन्तःकरणग्राह्याः। गुरुत्वधर्माधर्मभावना अतीन्द्रियाः .! अपाकनरूपरसगन्यस्पर्श परिमाणकवैकपृथक्त्वगुरुत्वद्रवत्वस्नेहवेगा: कारणगुणपूर्वकाः । बुद्धिसुखदुःसेच्छाउपप्रयत्नधर्माधर्ममावनाशब्दा अकारणगुणपूर्वकाः । बुद्धिमुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मभावनाश- व्दतूलपरिमाणोत्तरसंयोगनैमित्तिकद्रवत्वपरत्वापरत्वपाकनाः संयोगजाः संयोगविभागणाः कर्मनाः । शब्दोत्तरविभागौ विभागनौ । परत्वा- उपरवद्वित्वद्विपृथक्त्वादयो बुध्द्यपेक्षाः । रूपरसगन्धानुष्णस्पर्शश- ब्दपरिमाणकाकथक्त्वस्नेहाः समाननात्यारम्भकाः । सुखदुःखेच्छा. द्वेषप्रयत्ना असमाननात्यारम्भकाः । संयोगविभागसंख्यागुरुत्ववत्यो- पारपर्शज्ञानधर्माधर्मसंस्कारः समानासमान मायामा ! कुद्धि मुखदःखेच्छाद्वेषभावनाशब्दाः स्वाश्रयसमवेतारम्भकाः । रूपरसग. १ मुसद गुणाः पा. २ पु. २ अमत्तकाणाः पा. २ पु. . द्रव्यविशेषव्यवस्थापका असाधारणगुणा:.

·यशपिकदर्शनम् । न्धस्पर्शपरिमाणमोहप्रयत्नाः परत्रारम्भन । संयोगविभागसंख्येवर- कत्यमुत्पद्रवत्पागधर्माधर्मास्तुभयत्रारम्भमाः । गुरुत्वद्रयत्ययेगप्रयत्न धर्माधर्मसंयोगविशेषाः प्रियाहेतवः । रूपरसगन्यानुष्णारसिंगाप- रिमाणस्यवादहशब्दानां चाऽसमायिकारणत्वम् । बुद्धिसुखदुः- खेच्छोद्वपप्रयानधर्माऽधर्मभावनानां निमित्तकारण-वम् । संयोगविभा- गोष्णस्पर्शगुस्त्वद्वत्ववेगानामुभयथाकारण वम् । पात्याऽपरत्यति । त्वद्विष्टथरत्वादीनामकारणलम् । संयोगनिभागशब्दात्मगुणानां प्रदे- शवृत्तित्यम् । शेषाणामानयव्यापित्वम् । अपाकनरूपरसगन्यस्पर्श- परिमाणकत्वैकपृथक्त्वगुरुत्वसासिद्धिकदवत्वस्नेहानां यावदयमावि. स्वम् । शेषाणामयाव्यभावित्वमिति ॥ रूपादीनां सर्वेषां गुणाना प्रत्येकमपरसामान्यांनधान्पादिसंज्ञा भवन्ति तत्र रूपं चक्षुर्ग्राह्यम् । पृथिव्युदकज्वलनवृत्ति । माधुर- लम्भक नयनसहकारि शुक्लायने मग्रारम् । सलिलादिपरमाणुपु नि- त्यम् । पार्थिवपरमाणुष्वग्निसंयोगेंविरोधि । सर्वकार्येषु कारणगुणपूर्व- कम् । आश्रयविनाशादेर विनश्यतीति } रसो रसनेन्द्रियग्राह्य. - थिव्यदकवृत्ति. जीवनपुष्टिरलारोग्यनिमित्तं रहनसहकारी मधुराम्- लवणकटुतिक्तरूपायभेदभिन्नः । तस्यापि नित्यानित्यनिप्पतयो रस- वत । गन्धो घ्राणग्राह्य पृथिवीवृत्तिः । ब्राणपहकारी सुरभिरसुर- भिश्च । अस्यापि पूर्वदुपपत्त यो व्याख्याताः । स्पर्शस्वगिन्द्रिय प्रायः क्षित्युदरावनपवनवृत्ति । जम् सहकारी । रूपानुति- १ पात्र स्वाश्रयानिरिके. २ आत्मधर्मज्ञानादिभिन्न कार्यापेक्षया, ३ धापा ट्रष्याधुपरन्धी तत्सहकारि, चाक्षुपणत्यक्षे समवायादिसबन्धन सरस कारणत्वात. पाकनभनित्यमिति यावत् ५ रसममवेतरासनप्रत्यक्षे सहकारी कारणम्, ६ त्वचा द्रयादिप्रत्यक्षे.

·वैशेषिकदर्शनम् । धायी । शीतोष्णानुष्णाऽशीतमेदात्रिविधः । अस्यादि नित्यानित्य-- निष्पत्तयः पूर्ववत् ।। पार्थिवपरमाणुपु रूपादीनां पाकनोत्पत्तिविधानम् । घटादेरामद.. व्यस्याग्निना संबद्धस्मान्यभिवातानोदनाद्वा तदारम्भकेवपु कर्मा- ण्युत्पद्यन्ते । तेभ्यो विभागाः । विभागेभ्यः संयोगविनाशाः । संयोग. विनाशेभ्यः कार्यद्रव्यं विनश्यति । तस्मिन्विनटे परमाण्वग्निसंयोगा- दौष्ण्यापेक्षात् श्यामादीनां विनाशः । पुनरन्यस्मात्संयोगादपिण्यापेक्षा- स्पाकजा जायन्ते । तदनन्तरं मोगिनामदृष्टापेक्षादात्माणुमयोगादुत्प- नपाकनेश्वणुपु कर्मोत्पत्तौ तेषां परस्परसंयोग्गट्यणुकादिकमेण का-- यद्रय पद्यते । तर कारणगुणप्रक्रमेण रूपाद्युत्पत्ति. । न च कार्यद्रव्ये रूपादीनां विनाश उत्पत्तिा संभवति । सदियवान्त बहिश्च वर्तमानस्याग्निना प्राप्यभावात् । अणुभवेशदपि प्रेप्तिने भवति कार्यद्रव्यविनाशादिति ।। एकादिव्यवहारहेतुः संख्या । सा पुनरेकद्रव्या चानेकद्रग्या च । तंत्रकद्रव्यायाः सलिलादिपरमाणुरूपादीनामिव नित्यानित्यनिष्प- तय । अनेकद्रव्या तु द्विवादिका परार्धान्ता । तस्याः खोकत्वे- भ्योऽनेकविषयबुद्धिसहितम्यो निष्पत्तिः । अपेक्षाबुद्धिविनाशाच विनाश इति, कथम् । यदा बोढुश्चक्षुषा समानाऽसमाननातीययोर्द- व्ययोः सनिक सति १ तत्संयुक्तसमतसमवेतक वसामान्यज्ञानोप- 44 १ रूपासमानाधिकरणात्यन्ताभावाऽप्रतियोगी २ सदाशयस्य सराय यणादिनाशादारम्य रूपादिमदुत्पत्तिपर्यन्तं नवद- शेकादशक्षणपकिया मुकावल्या दार्शता. ३ वर्तमानस्य द्रव्यत्य. व्याप्त्यभावान. पा. २१ ५ व्यानि. पा. २ पु. ६ तेन चक्षुषा सयुक्तयोव्ययो समवेने एकत्वताये तयो. समदेतमेक्तसामा. न्यमेकत्वनिष्ठमेकत्वत्वरूपमपरसामान्य तस्य ज्ञान निर्विकल्पात्मक तस्योपत्तावित्यर्थः ·वैशेषिकदर्शनम् । तावे २ कल्वसामान्यसम्बन्धज्ञानेभ्ये एकगुणयोरनेकविषयिष्येका बु. द्वित्पद्यते ३ तदा तापक्ष्यकत्वाभ्यां स्वाश्रययद्वित्वमारभ्यते ४ । ततः पुनस्तस्मिन् द्वित्वसामान्यज्ञानमुत्यते । तस्मादित्वसामान्य- ज्ञानादपेक्षावुद्धविन्श्यत्ती । द्वित्वसामान्यतज्ज्ञानतत्संबन्धेभ्यो द्वित्व- गुणबुद्धरुत्पद्यमानतेत्येकः कालः ५। तत् इदानीमपेक्षाबुद्धिविनाशात् दित्वगुणस्य विनश्यत्ता । द्वित्वगुणबुद्धितः सामान्यबुद्धविनश्यत्ता । द्वि- त्वगुणतज्ज्ञानतत्संबन्धेभ्यो द्वे द्रव्य इति द्रव्यज्ञानस्योत्पद्यमानतेत्येकः काल ६ । तदनन्तरं द्वे द्रव्ये इति ज्ञानस्योत्पादो द्वित्वविनाशः । संस्कारस्योत्पद्यमानता । गुणवुद्धविनश्यत्ता । सामान्ययुद्धेविनाश इ- त्येकः कालः ७ । तदनन्तरं द्रव्यज्ञानादित्वगुणयुद्धविनाशः ८ । क्षणान्तरे द्रव्यबुद्धेरपि विनाशः संस्कारादिति । एतेनै बिवायुत्प- १ एकत्वसामान्यसबन्धतग्ज्ञानभ्यः पा. २ पृ. २ एकरवत्वसामान्यविशिष्टेक्सगुणसमूहालम्पनरूपा एका मुद्विरित्यर्थ इयमेडा- ऐसाबुद्धिः त बुद्धिम्. द्वित्वत्वसामान्यविषयक विशेषणज्ञानम्, ५ यस्मिन् क्षणे यस्य यस्माद्विनश्यता [ (विनश्यदवस्या) उत्पयमानता वा] त. दुतरक्षणे तस्य तस्माद्विनाशः उत्पत्ति । एवं यस्य यरभायदा विनाश उत्पत्तिा-- तत्पूर्वक्षणे तस्य तस्माद्विनश्यता उत्पद्यमानना वा बो या एवं सर्वत्रबोध्यम्, ६ द्वित्वमामान्यतसंबन्धतज्ज्ञानेभ्यः पा. २ पु एवमपि पा. २ पु. ७ सामान्ययुद्धेर्दित्वसामान्यबुद्धेः पा. २ पृ. सामान्ययुद्धरपि. द्रव्ययुद्धेः पा. २ पु. उत्पादे. पा. २५ 11 संस्कारस्य दालसंसारस. ११ गुणयुट्वेदिलगुणबुद्धे. १२ द्वित्वसामान्यः पा २ पु. १३ गुणधुद्धिविनाशो न्यज्ञानस्य सस्कारस्ताविनश्यत्ता चेत्येकः कालः १४ सस्कारान्झानान्तराद्धेत्यपि योध्यम्, १५ इति द्विवोत्पादविनाशरमे इन्द्रियसान्त्रिकर्षमारभ्य द्रव्यज्ञाननाशान्तं न-- वक्षणाः. १६ अनेन पा. २ प. C ·२८ वैशेषिकदर्शनम् । तिर्व्याख्याता । एकलभ्योऽनेकविषयबुद्धिसाहितेभ्यो निष्पत्तिरपेक्षा- बुद्धिविनाशाद्विनाश इति ॥ कचिदाभयविनाशादपि विनाशः । कथम् । यदैकत्वाधारावयक कर्मोत्पद्यते तदैकत्वसामान्यज्ञानमुत्पद्यते १ कर्मणा चावयवान्तरद्वि- मागः । अपेक्षावुद्धेशोत्पत्तिः २। ततो यस्मिन्नेव काले विभागात्सं- योगविनाशस्तस्मिन्नेव काले द्वित्वमुत्पद्यते ३ । संयोगविनाशाद्रव्यवि- नाशः सामान्यबुद्धेश्वोत्पत्तिः ४ । ततो यस्मिन्नेव काले सामान्यज्ञा- नापेक्षाबुद्धेर्पिनाशः । तस्मिन्नेव काले आश्रयविनाशाद्वित्वधि- नाशः ५। शोभनमेतद्विधान वभ्यघातकैपक्षे । सहानवस्थानअणे तु विरोधे द्रव्यज्ञानानुपतिप्रसङ्गः। कथम् । गुणबुद्धिसमकालम- पेक्षाबुद्धिविनाशात् त्वविनाशे तदपेक्षस्य द्वे द्रव्ये इति द्रव्यज्ञान- स्याभावप्रसङ्गै इति । लैङ्गिकवज्ञानमात्रादिति चेत् स्यान्मतं यथा- भूतं भूतस्येत्यत्र लिनामावेऽपि ज्ञानमात्रादनुमानं तथा गुणविनाशे गुणबुद्धिमात्राट् द्रव्यप्रत्ययः स्यादिति । न विशेष्यज्ञानत्वात् । नहि विशेष्यज्ञानं सारूप्याद्विशेषणसम्बन्धमन्तरेण भवितुमर्हति । तथा चाह सूत्रकारः । समवायिनः श्वे याच्छैत्यबुद्धश्धे श्वेतबुद्धिः । सत्र ते कार्यकारणभूता इति । नेतु लिङ्गिज्ञानमभेदेनोत्पद्यते इति । १ सामान्ये. पा. २ पु. २ विभागः क्रियते सामान्यज्ञानादपेक्षायुद्धे. पा. २ पृ. इयं पक्रिया ज्ञानयोध्यघातपक्षे सगन्टले. 7 तेजोऽन्धकारयोरिव. नुत्पत्तेः. रोधिलिगोदाहरणे यथा अभूतेन घाटवासंयोगस्यानुमानमे दिले ऽसत्यपि सज्ञानाद्वित्वविशिष्द्ध-यज्ञानं स्यादिति भावः. ७ विशेष्यज्ञान विपिष्टज्ञानं सालप्पालगिरज्ञानसादृश्यान्. राशेिषणसंपन्धविशेषणतज्ञानातो विशिटप्रत्यक्ष प्रति कारणव- मिति भावः ९ दृष्टान्तवेषभ्यमाह नतु इत्यादिना.

·- न । किन्तु साध्यसाधनभदेन तस्मद्विषमोऽयमुपन्यासः । न आत्पत्तेः । यथा शब्दवदाकाशमित्यत्र त्रीणि लिङ्गज्ञानान्युत्पद्यन्ते तथा द्वि- स्वज्ञानोत्पत्तिरित्यदोषः । वध्यवातकपक्षेऽपि समानो दोषः इति चेत् । स्यान्मतम् । वध्यघातकपक्षेऽपि तर्हि द्रव्यज्ञानानुत्पत्तिप्रसङ्गः । कयं द्वित्वसामान्यबुद्धिसमकालं संस्कारादपेक्षाबुद्धिविनाशादिति । समूहज्ञानस्य संस्कारहेतुत्वात् समूहज्ञानमेव संस्कारकारणं नालो- चनज्ञानमित्यदोषः । ज्ञानयोगपद्यप्रसङ्ग इति चेत् स्यान्मतम् । ननु- ज्ञानानां वध्यघातकविरोधे ज्ञानयोगपद्यप्रसङ्ग इति न । अविनश्य- तोयुगपददस्यानप्रतिपेधात् । ज्ञानयोगपद्यवचनेन शानयोयुगपदुत्प- त्तिरविनश्यतोश्च युगपदवस्थानं प्रतिपिध्यते । नहि वध्यघातकवि- रोघे ज्ञानयोर्युगपदुत्पत्तिरविनश्पतोश्य युगपदयस्थानमिति । परिमाणं मानव्यवहारकारणम् । तचतुर्विधमणुमहद्दीधैं हवं च । तत्र महद्विविधम् । नित्यमनिन्यं च । नित्यमाकाशकालदिगात्मसु परममहत्त्वम् । भनित्यं त्र्यणुकादावेव । तथापि द्विविधम् । नित्यं परमाणुमनःसु तच्च पारिमाण्डल्यम् । अनित्यं द्वयणुफ एव ! कुवला- मलकबिल्वादिषु महत्स्वपि तत्मकर्षभावाभावमपेक्ष्य भाक्तोऽणुव्यव- हारः ।। दीर्घढस्वत्वे उत्पाद्यमहदणुत्वैकार्थे संगते । समिदिक्षुवंशा- दिष्पक्षता दीष्वपि तत्रोत्कर्षभावाभावमपेक्ष्य भाक्तो हत्यन्यवहारः । अनियं चतुर्विधमपि संख्यापरिमाणप्रत्ययोनिः तत्रेश्वरबुद्धिमपे- १ अयं भावः । नहि केवलगुणज्ञान संस्कारकारणं केवलगुणस्य स्मृतेरदर्श- नान् । नहि केवलो गुणः शापि स्मयते द्रव्योपरागेणेव मर्वत्र गुणस्मरणादपिनु स- महज्ञानं द्रव्यसमवेततया गुणज्ञान विशिष्टझानं वा. २ इति सरव्या पा. २ प. ३ तस्य महत्त्वस्य प्रकर्षभावस्तस्याभावमिति. ४ भाको गाणा ५ उत्पद्ये जन्ये ऽनित्ये ये महदणवे नाभ्या महेम्मिन्नर्थे समवेते २ प. दी- 'दृस्वत्वे तत्पाद्यत्यादि. पाठः, ६ नमकत्यादि. पा २ पु.

·वैशेषिकदर्शनम् । क्ष्योत्पन्ना परमाणुव्यणुकेषु बहुत्वसङ्ख्या तैरारब्ध कार्यदये ज्यणुका- दिलसगे रूपाद्युत्पत्तिसमकाले महत्व दीपत्वं च करोति । द्विबहुभि- महद्धिरारब्धे कार्यद्रव्ये कारणमहत्वान्येव महत्त्वमारभन्ते न वहुत्वं समानसंख्यैपरब्धेऽतिशयदर्शनात् । प्रचयस्तूलपि'डयोर्तिमानः पिण्डारम्भाप्रशिथिलसय गापेक्ष इतरेतरपिण्डावयासंयोगापेक्षो वा द्वितूलके महत्त्वमारभते न वहुत्वमहत्वे समानतल यपरिमाणैरारब्धे- ऽतिशयदर्शनादिति । द्वित्त्वसंख्या चायोर्तिमाना द्वय मुकेऽणुत्वमार भते । महत्त्ववध्यणुकादौ करणबहुवसमानजातीयप्र वयेभ्यो दीर्घत्व- स्पोत्पत्तिः । व्यगुरुवाणुके द्वित्वसंख्यातो हस्वस्योत्पत्तिः । अथ ज्यगुरुदिपु वर्तमानयोर्महत्त्वदीर्घत्वयोः परस्परतः को विशेषः द्वय- णुके वा अणुसहस्वत्वयोरिति । तत्रास्ति महत्त्वदीर्घत्वयोः परस्परतो विशेषः । महत्सु दीर्घमानीयता दीर्धेषु च महदानीयतामिति व्यवहा. रदर्शनात् । अणु वहस्वत्वयोः परस्परतो विशेषस्तदशिनां प्रत्यक्ष होत । एतञ्चतुर्षिवमुत्पाद्यमाश्रयविनाशादेव विनश्यति ।। पृथक्त्वमपोद्धारव्यवहारकारणम् । तत्पुनरेकद्रव्यमनेकद्रव्यं च तस्य तु नित्यानित्यनिष्पत्तयः सङ्ख्यया व्याख्याताः । एतावास्तु विशेषः एकत्वादिवदेकपृथक्त्वायपरसामन्यमानः । संख्ययानुविशि- प्यते । तदिशिष्टव्यवहारदर्शनात् । संयोगः संयुक्त प्रत्ययानिमित्तम् । सच द्रव्यगुणकर्महेतुः । पारम्भे निरपेक्षः । तया भवतीति सापेझे. म्योऽनपेक्षेम्य इति वचनात् । कर्मपुपारम्भे तु सापेक्षः । संयुक्ता १अचयः शिथिलसंयोगः २ गुभारम्भ सससस्येव संयोगस्य कारणत्वान्, 5 महत्त्वपति यादी. ४ संख्या इत्यधिरः पा. २ ए. ५ अपनृत्य अवधिमपेक्ष्य य उदारो निधारण स अपोद्वारः. ६ अपरमामान्यामावः । मान्यया तु. पा. २ पु. ७ एनि पृथवयम्. पा. २५.

·वैशेषिकदर्शनम् । ३१ मवायादवैशेपिकमिति वचनात् । अथ कथं लक्षणकः कतिविध. थेति । अप्रासयोः प्रातिः संयोगः । स तु विविधः अन्यतरकर्मनः उभयकर्मजः संयोगजश्चेति । तत्रान्यतरकर्मजः कियावता निष्क्रियस्य यथा स्थाणोः श्यनेन विभूनां मूर्तः सह । उभयकर्मजो विरुद्धदि- किययोः सनिपातः । यथा मल्लयोपयोर्वा । संयोगजस्तूत्पन्नमात्र- स्यैव चिरोपन्नस्य वा निष्क्रियस्य कारणसंयोगिभिरकारणैः कारणा. कारणसंयोगपूर्वकः कार्याकार्यगतः संयोगः । स चैकस्मादाभ्यां बहुम्यश्च भवति । एकरमानारत्तन्तुवीरणसंयोगादितन्तुकवीरण- संयोगः । द्वाभ्यां तन्त्वाकाशसंयोगाम्यां द्वितन्तुकाकाशसंयोगः बहुम्यश्च तन्तुतरीसंयोगेभ्य एकः पटतुरी संयोमः । एकरमाञ्च द्वयोरुत्पत्तिः कथम् । यदा पार्थिवाप्ययोरण्वोः संयोगे सति अन्येन पार्थिवेन पार्थिवस्यान्येनाप्येनाप्यस्य युगपासयोगी भवतः तदा द्वाभ्यां संयोगाम्यां पार्थिवाप्यध्यणुके युगपदारभ्येते । ततो यस्मिन्नेव काले झणुकयो कारणगुणपूर्वक्रमेण रूपायुत्पत्तिस्तस्मिनेत्र काले इतरेतरतारणाकारणगतासंयोगादितरेतरकार्याकार्यगनी संयोगो युगपदुत्पद्यते किंकारणम् । कारणसंयोगिना हि कार्यमवश्यं युज्यत इति न्यायः । अतः पार्थिवव्यणुकं कारणसंयोगिन प्येनाणुना संयुज्यते । आप्यमपि यणुकं यार्थिवनति ॥ भय व्यणुकयोरितरेतरकारणसंवद्धयोः कथं परस्सरतः संबन्ध इति । तयोरपि संयोगजाभ्यां संयोगाभ्यां संबन्ध इति । नास्त्यनः संयोगः । १ सू० १०॥राज उत्पन्नमात्रस्य निक्रियाय द्विनन्तरस्य पटस्य, कारणतयोगिता कारणम्य सन्तोः सोगिना अकारणेन वारणेन तृणविरोपेण यः संयोगः स एकस्मात्कारण्यस्य तन्नोरकारणेत वारणेन संयोगात् कार्ये द्वितन्तुकपटेऽकार्य दोरणे जायने, एवमये- ऽपि । चिरोत्पन्नस्योदाहरणभंगलीतरुसयोगाकायतरुसयोगादि इतोतरमारणाभ्या पाविनरेतरसयोगी तन्यान्या परम्परसंयोगाभ्यां मिय; सं- बन्ध इति..

·वैशेषिदर्शनम् । नित्यपारिमाण्डल्यवत्पृथगनाभिधानात् । यया चतुर्विधं परिमाणमुत्ता- अमुक्स्पाई नित्यं पारिमाण्डल्यमिति । एवमन्यारतर्मनादिसय ग- मुक्त्वा पृथनिइत्यं ब्रूयान्न वेवमत्रवीत्तस्मानाजः सये गोऽस्त ति । परमाणुभिराकाशादीना प्रदेशवृत्तिरन्यतरकर्मन सयोगः । विभूना तु परस्परसंयोगो नास्ति । युतसिध्यमावात् । सा पुनर्दयोरन्यतरस्य वा पृथग्गतिमत्त्वं युताश्रयानायित्वं चेति । दिन शस्तु सर्वस्य संयो. गस्यैकार्थसमवेताद्विभागात् । कचिंदाश्रयविनाशादपि । कथम् । तन्त्वोः सयोगे सति अन्यतरतन्त्वारम्भेकशी फोत्पद्यते । तेना- धन्तरादिभाग क्रियते । विभागाच्च तन्त्वारम्भसंयोगविनाश । संयोगविनाशात्तन्तुविनाश' । तन्तुविनाशादाश्रितस्य तन्व-तासंयो- गस्य विनाश इति । विभागो विभक्तप्रत्ययनिमित्तम् । शब्द भाग- हेतुश्च । प्राप्तिपूर्विकाऽप्रातिविभाग । स च त्रिविध अन्यतरक- मन उभयकर्मजो विभागजश्च । तत्रान्यतरकर्मनोमयकर्म नौ सयो. गवत् । विभागजस्तु विविध কাংগিগাষ্কামু कारणविभागात्ताव कार्याविष्टे कारणे कौत्पन्न यदायमादिभाग करोति न तदाकाशादिदेशात् । यदात्व काशाविभागं करति न सदावयव रादति बिनः । अतोनयवकर्माऽवयवन्तरादव नि- १ आह सुत्रकार तथाच सू निय परिभण्टरम् ॥१॥२०॥ २निय परिपण्डलम् पा २ पु ३ पृथक्त्व पृथग्भय गतिमत्त्वमेनन निमाभित्रायण चुनाथपाययित्वमन्यन्या- रिहारण पृथगाश्रयायि वमेतदनिन्यानाम् ( पृथगतिमत्वमितीय निन्यानामनियाना तु यतेष्वाश्रयेषु ममवायो यतामिट्टि ) इनि पा. २५ एकार्थसमवेत्तात्समानाधिकरणान् ५ अंशी तन्तववयवेडोर ६ इति सयोग पा. २पु. अषयवान्तगत पा. २. ८ एकरप कर्मण आरम्भस्मय गनिन्दिविभागाननात्वस्य अनारम्भवत प्रतिद्विविभागजनरत्वम्य च गिधा कम विभागद्वपकारणमिति भाव , r ·बैशपिकदर्शनम् । भागमारम्भते विभागाच्च दयारम्भसंयोगविनाशः । तस्मिन्निनटे - कारणाभावात्कार्याभावः इत्यस्यविविनाशः । ततः कारणयोर्वर्तमानो वि. भागः कार्यविनाशविशिष्टं कालमपेक्ष्य स्वतन्त्रं वावयवमपेक्ष सक्रियस्या. वयवस्य कार्यसंयुक्ताकाशादिदेशाद्विभागमारभते । न निष्क्रियस्य कार- गाभावात् । उत्तरसंयोगानुत्पत्तावनुपमोग्यत्वप्रसङ्गात् । नतु तदवयव. कीकौशांदिदेशाद्विभाग करोति तदारम्भकालस्यातीतत्वात् । तत्पदे. शान्तरसंयोग तु करोति । अतसंयोगस्य कर्मणः कालात्ययाभावादिति । कारणाकारणविभागादपि कथम् । यदा हन्ते कत्पिन्नमवयवान्तराद्वि- भागमकुर्वदाकाशादिदेशेभ्यो विभागानाभ्य प्रदेशान्तरसंयोगमारभते तदा ते कारणाकारणविभागाः कर्म या दिशं प्रति कार्याभिमुख ता. मंपेक्ष्य कार्याकार्यविभागानारमन्ते तदनन्तरं कारणाकारणसंयोगाश्च कार्याकार्यसंयोगानिति । यदि कारणविभागानन्तरं कार्यविभागोत्पति- कारणसंयोगानन्तरं कार्यसंयोगोत्पत्तिः मन्वं तपियवाक्यविनोयु. तसिद्धिदोपप्रसङ्ग इति ।। युतमियपरिज्ञानात् । सा पुनयोर- न्यतस्य वा पृथग्गतिमत्त्वमितीयं नित्यानाम् । अनित्यानां तु युते- ध्वाश्रयेषु समवायो युतसिद्धिरिति । स्वगिन्द्रियशरीस्योः पृथगति, मत्वं नास्ति यतेनाश्नयेपु समवायोतीति परस्परेण संयोगसिद्धिः । अवकाशयोराश्रयन्तराभावेऽप्यन्यतरस्य पृथग्गतिमत्त्वात्सयोगनि- भागौ सिद्धौ । तन्तुपटयोरनित्ययोः पृथग्गाश्रयान्तराभावात्परस्परतः संयोगविभागा इति । दिगादीनां तु पृथगतिमचाभावात्परस्परेग निरपेक्षस्य विभागननने कमवापत्तिः स्यात्. २. विभाग दयारम्भकसंयोगाऽतिद्वन्दिनम्. ३ तदेवाययय. पा. २ ए. ४ अन्यथा कर्म न नश्येत्तस्योनासंयोगमात्रनाश्यवान् ५ या दिशं प्रति कमाभिमुखं ता दिशमपट्ये यन्वयः. ६ विभागोत्यात: नया पा. २ ५. ७ इति चेन्न पा. २५.

·वैशेषिकदर्शनम् । संयोगाभाव इति । विनाशस्तु सर्वस्य विभागस्योत्तरसंयोगावधिसम्भ- यात क्षणिकत्वात् नतु संयोगवद्याविभागस्तयोरेव संयोगाद्विनाशी भवति संयुक्तप्रत्ययवद्विभक्तप्रत्ययानुवृत्त्यभावात् । तस्मादुत्तरसंयो- गावधिसम्मवाक्षणिकः ॥ कचिदाश्रयविनाशाविनश्यति । कथम् । यदा द्वितन्तुककारणा- वयर्वेऽशो कोत्पन्नमवयवान्तराद्विभागमारभते तदैव तन्वन्तरे क. मोत्पद्यते १ । विभागाचे तन्वारम्भकसंयोगविनाशः तन्तुकर्मणा च तन्वन्तराद्विभागः क्रियते इत्येकः कालः २ । ततो यस्मिन्नेव काले विभागात्तन्तुसंयोगविनाशस्तस्मिन्नेव काले संयोगविनाशात्तरन्तुवि- नाशः ३ । तस्मिन्विनष्टे तदाश्रितस्य तन्त्वन्तरविभागस्य विनाश ४ इति । नन्वेवं तर्हि उत्तरविभागानुत्पत्तिप्रसङ्गः कारणविभागा- भावोत् । ततश्च प्रदेशान्तरसंयोगाभाव इति । अतो विरोधिगुणाभावा- कर्मणश्चिरकालावस्थायित्वं नित्यसमवेतस्य च नित्यत्वमिति दोषः । कथम् । यदा व्यणुकारम्भके परमाणौ कर्मोपान्नमण्वन्तराद्विभाग करोति तदैवावन्तरे कर्म १ । ततो यस्मिन्नेव काले विभागाव्यार.. १ उत्तरसंयोगस्थावधेः सम्भवात्सद्भावात् । एतच क्षणिकल्वे हेतुः उत्तरसयो गावधिकत्वेन तन्नाश्यत्वाक्षणिक्त्वमिति. २ पृ. क्षणिकत्वादुत्तरसंयोगावधिसदा चात् पाठः २ सट्टावात. पा. ३ पु. द्वितन्तुकस्य पटस्य कारणं तन्तस्तदवयवेशावित्यर्थः - तन्वन्तरेऽपि कर्म पा. २ पृ. ५ विभागाच. च पुनरर्थे. ६ तन्वोः संयोगनाश इति व्यस्तपाठः २ प. - तन्त्वन्तराद्विभागस्य. पा. २ पु. ८ उत्तरविभागस्य तन्वाकाशविभागस्यानुत्पत्तिसग इत्य]:. ९ कारणविभागस्य तन्त्वन्तरविभागस्याभावातू. "सत उत्तरविभागाभावात् "गुणासम्भवात्. पा. २ पु. कर्मणस्तन्वन्तरोत्पन्न कर्मणः. १२ नित्यद्रव्यसमवेतम्य पा. ३ पु. १, अण्वन्तरे दूधणुकानारम्भकेऽणो. पा. २ पृ. अण्वन्तरेऽपि. पा. २ पु.

·वैशेषिकदर्शनम् । म्भासयोगनाशराादैवाणुकपणा दाणुकाप्योविभागः २ । ततो य. स्मिन्नेव काले विभागातव्यणुकाणुसंयोगस्य विनाशस्तस्मिन्नेव काले सं. योगविनाशायणुकविनाशः २ । तस्मिन्विनटे तदाश्रयस्य द्यणुका- शुविभागस्य विनाशः ४ । ततश्च विरोधिगु मासम्भवात्कर्मणो नित्य- स्वम् । न । तनवश्वन्तरविभागाद्विभाग इत्यदोषः । आश्रयविनाशात्त- न्वारेव विभागो विनष्टो न तवंधन्तरविभाग इति । तस्मादुत्तरे विभागः संमायते अगुस्याकाशविभागाधरीराकाशविभागवदिति तस्मिन्नुपने कर्म संयोगं कृत्वा विनश्यतीत्यदोपः । अथवा चन्तर- विभागोत्पत्तिसमकालीतस्मिने तन्तौ कोत्पद्यते १ । ततश्चन्तर.) विभागातन्वारम्भकर्मयोगविनाशः तन्तुकर्मणा च तन्वन्तराद्विभाग: क्रियत इत्येकः कालः २ । ततः संयोगविनाशात्तन्तुविनाशः ३ । तद्विनाशाचश्रितयोविभागकर्मणोर्युगपद्विनाश ४ इति । तन्तुवी- रंगयो संयोगे सति द्रव्यानुत्पत्ती पूर्वोक्तेन विधानेन श्रयाविनाश- संयोगाम्यां तन्तुवीरगविभागविनाश इति ।। । १ यशुक चाशुश्य नो नयो. २ कर्मणः अण्वन्तरकर्मणः ३ तन्तुकर्मणा विनश्यदम्यतन्तौविभागो यथा अनितम्तमा नदंशोरपि जन- नीयस्तस्याप्यारम्भकसंयोगविरोधिवात् । एवंच तन्त्वन्तरविभागादुत्तास्तन्त्दाकाश- विभागस्तेनोत्तासंयोगस्ततस्तन्तरकर्मनाश एवमण्वन्तरकर्मणोऽपि. ४ तन्न्यन्तरविभागामायमानस्तन्वाकाशविभागो न शन्तवयामिद्विभागभेद इति स्थित एव दोष इत्यरुचेराम्ययनाशादेव विभागकर्मणोयंगपञ्चाशमाह अथवेत्यादिना • Twimmin former ATTA mant: "नुत्पत्ती । ततः- रागात- নমস্কালাদিবালেনামায় সাবলীল ও নননাম- रूसंयोगनाशानन्गुनाशस्तन्नुवारणसंयोगनाशाश्च वीरगस्योत्तरसंयोगः वान्यामाश्रय- माशोत्तरसंयोगाभ्यो तन्नुवोरणविभागविनाशाविति, इदं च वीरणकर्मनाशन्यायप- न्टक्षकम्. इति विभागः पा. २ पृ. । ७ ·वैशेषिकदर्शनम् । परत्वमपरत्वं च परापराभिधानप्रत्ययनिमित्तम् । तद्विविधं दिक्कृतं कालकृतं च । दिक्कृतं दिग्विशेष पत्यायकम् । कालकृतं तु वयोमे. दायकम् । तत्र दिक्कृतस्योत्पत्तिरभिधीयते । कथम् । एकस्यां दिश्यवस्थितयोः पिण्डयोः संयुक्तसंयोगे बहल्पमा सति एक्स्य द्राः सन्निकटमवधिं कृत्वा एतस्माद्विप्रकृष्टोऽयमिति परवाधार विप्रकृष्टा बुद्धिरुपयते । ततस्तामपेक्ष्य परेण दिग्देशेन संयोगात्म- रत्वस्योत्पत्तिः । विकृष्टं चावधिं कृत्वा तस्मिन्सन्निकृष्टवुद्धिरुत्पद्यते । ततस्तामपेक्ष्यापरेण दिग्देशेन संयोगादपरत्वस्योत्पत्तिः । कालकृतयो- पि कथम् । वर्तमानकालयोरनियतदिग्देशयोर्युवस्पविरयो कार्कश्यवलापलितादिसान्निध्ये सत्पेकस्य द्रष्टुयुवानमवधि कृत्वा स्थविर विप्रकृष्टा बुद्धिरुपद्यते । तामपेक्ष्य परेण कालप्रदेशेन सं. योगात्परत्वस्योत्पत्तिः । स्थविरं चावधिं कृत्वा यूनि सन्निकृष्टः बुद्धि- रूपद्यते । तामपेक्ष्यापरेण कालप्रदेशेन संयोगात्परत्वस्योत्पत्तिरिति । विनाशस्त्वपेक्षाबुद्धिसंयोगद्रव्यनाशात् । अपेक्षाबुद्धिनाशा १ स्तरम. १ सन्निरुष्टं पिण्डम. २ सत्र पिण्डः समदायिकारणं दिक्षिण्डसंयोगोऽसमवायिकारणमपेक्षाबुद्धिनि- मित्तकारणम् 3 अवधिं कृत्वा एतस्मात्सन्निरुष्टोऽयमित्यपरत्वाधारे बुद्धिपद्यते पा. २ पु. 1 उत्पत्तिरभिधीयते । इति मरुतम्. ५ तदा ताम. पा. २१. ६ अयमेव हि स्पष्टार्थे सप्तधा क्रमशः प्रदश्यते अपेक्षाबुद्धिनाशादित्यादिना त- यथा अपेक्षाघुद्धिनाशात् १ असमवायिकारणसंयोगनाशात् २ समवायिकारण- ट्रव्यनाशात् । निमित्तसमवायिकारणयाविनाशात् समवाय्यसमवायिकारणयोर्वि- नाशात् ५ निमित्तासमवायिकारणचोाशात ६ निमित्तसमवाट्यसमवायिकारणना- शेभ्यः इति देशिकयोः सप्तधा नाशः । कालिकयोस्तु असमवायिकारणनाशन- नाशाभावात् । समदायिकारणनाशात् १ अपेक्षाबुद्धिनाशात् २ द्वाभ्यांचे प्रति घ्रपः पक्षा इति शंकरमिथाः। मम तु भाष्ये विशेषानभिधानात्सम्भवाचोभयोरेद सन पक्षा भाप्यसम्मता इति । उत्पादम्त द्वयोर्युगपदेवान्यथाऽन्योन्यालयः स्या- दिति मिश्राः ॥

·वैशेषिकदर्शनम् । इत् । उत्पन्ने परवे ? यस्मिन्बाले सामान्यबुद्धिरसना भवति । ततो. उपेक्षाबुदेविनश्यता सामान्यज्ञानताम्येभ्यः परस्वगुणबुध्देल्पद्य- मानतेत्येकः कालः । ततोऽपेक्षायुद्धविनाशः गुणबुध्देश्योत्पत्तिः । ततो. उपेक्षायुध्दिविनाशाहगुणस्य पिनत्यचा गुणज्ञानतत्सम्यग्वेभ्यो दुपयुध्दे- रुपद्यमानतेत्येकः कालः । ततो व्यबुध्देलनिर्गुणस्य च विनाश; ४ । संयोगविनाशादपि २ । कथम् । अपेक्षाधुध्दिामकालमेव पर- स्वाधार पिण्डे कर्मोपद्यते । तेन कर्मणा दिक्षिण्डविभाग: - यते अपेक्षाबुदितः परत्वोत्पत्तिरित्येकः कालः २ । ततः सामान्य ध्देहत्पत्तिः दिक्पिण्डसंयोगविनाशः ३ १ ततो यस्मिन्ने। काले गुण- बुध्दिपद्यते तस्मिन्नेव काले विक्षिण्डसंयोगविनाशागुणस्य विनाशः ४ । द्रव्यविनाशादपि ॥ ३ ॥ कथम् । परत्वाधारावयचे को- त्पन्न ! यस्मिन्नेव कालेऽवयवाद्विभाग परोति तस्मिन्नेव काले- साबुध्दिरुत्पद्यते २ । ततो विभागाद् यस्मिन्नेव काले संयोगविनाशस्त. स्मिन्नेव काले परत्वमुत्पद्यते ३ । ततः संयोगविनाशाहव्यविनाशः सामान्यबुध्देश्वोत्पत्तिः ४ । तदिनाशाच तदानितस्य गुणस्य वि- नाशः ५ । द्रव्यापेक्षाबुभ्योयुगपदिनाशादपि ४ । कथम् । यदा- परत्वाधारावयवे कोत्पद्यते तदेवापेक्षावृध्दिरुत्पद्यते । । कर्मणा चायवाद्विभागः क्रियते परत्वस्योत्पत्तिरित्येकः कालः २ । ततो यस्मिन्नेव काले विभागासंयोगनाशस्तस्मिन्ना काले सामान्यत्रुधिरु' स्पद्यते ३ । तदनन्तरं संयोगनाशातूदव्यनाशः सामान्यबुद्धेश्वोपक्षाबु- १ सामान्यपुद्धिः परत्वन्यसामान्यज्ञानम्, २ सतः सामान्य रित्य ततः अपरस्मिन्काले द्वितीयक्षणे. ४ नस्याः कारणभूनाया अपेक्षामुदशिययी. ५ ततोऽपरस्मिन्काले तृतीयक्षगे. ६ द्रव्यविनाशान. पा. २ पु, विनाशायनि पाठेऽपि द्रव्यविनाशादित्येवार्थ: ७ अवयवान्तराल. ३५.

·३८ वैशेषिकदर्शनम् । : दिविनाश इत्येकः कालः ४ । ततो द्रव्यापेक्षाबुभ्योयुगपद्विनाशात्पर- त्वस्य विनाशः ५ । द्रव्यसंयोगविनाशा ९ दपि । कथम् । यदा ट्रैव्यावयवे कर्मोत्पन्न १ मवयवान्तराद्विभाग करोति तस्मिन्नेव कले पिण्डकर्मापेक्षावृध्द्योयुगपदुत्पत्तिः २ ततो यस्मिन्नेव काले पर- त्वस्योत्पत्तिस्तस्मिन्नेव काले विभागातद्रव्यारम्भकसंयोगविनाशः पिण्ड- कर्मणा च दिक्षिण्डविभागः क्रियते ३ । ततो यस्मिन्नेव काले सा- मान्यबुद्धि-पद्यते तत्समकालं संयोगविनाशंत्पिण्डविनाशः । वि- भागाच्च दिक्पिण्डसंयोगविनाशः ४ । ततो गुणबुद्धिसमकालं पिण्ड- संयोगविनाशपरत्वस्य विनाश इति ५ । संयोगापेक्षाबुध्योर्युगपद्वि- नाशादपि ६ ॥ कथम् । यदा परत्वमुत्पद्यते तदेव परत्वाधारे कर्म १ । ततो यस्मिन्नव काले परत्वसामान्यबुद्धिरुत्पद्यते तस्मिन्नेव काले पिण्डकर्मणा दिक्पिण्डविभागः क्रियते २ । नतः सामान्यबुद्धि- तोऽपेक्षावुद्धिविनाशः विभागाच्च दिपिण्डसंयोगनाश इत्येकः कालः ३। ततश्च संयोगापेक्षाबुद्धिविनाशापरत्वस्य विनाशः ४ । त्रयाणां समवाय्यसमायिनिमित्ताना युगपद्विनाशादापि ७ । कथम् । य. दापेक्षाबुद्धिरुत्पद्यते तदैव पिण्डावयव कर्म १ । ततो यस्मिन्नेव कालेऽवयवान्तरादिमागः क्रियते परत्वस्योत्पत्तिस्तस्मिन्नेव काले पि. पर्डकर्म २ । ततो विभागापिडारम्भफसंयोगविनाशः पिण्डकर्मणा १ विनाश इति पा. २ पु. एवभन्यत्रापि प्रकारसमाप्ती सर्वत्र इनि, द्रव्याधिक पा. २ पु. २ द्रव्यसयोगनाशादपि द्रव्य च सयोगश्य नो. द्रयसयोगों तयोनाशादिति पि- महः २ पु. दिक्षिण्डसयोगनाशदन्यविनाशादपि. पा. परत्वाधारदम्यावयवे पा. २ पु. सामान्यमुद्धि. परत्वसामान्यबुद्धिः ५ सयोगविनाशात. द्रयारम्भसयोगविनाशात. ६ पिण्इसयोगयोर्विनाशान् इति व्यक्तः पा. २१. ७ निमित्तकारणानाम् २ पु. ८ पिण्डे कर्म पा. २ पु.

·वैशेषिकदर्शनम् । च दिकिपण्डविभागः क्रियते सामान्यबुध्देत्पत्तिरित्येकः कालः ३ । ततश्च संयोगविनाशापिण्डविनाशः । विभागाच दिपिण्डसंयोग- विनाशः । सामान्यज्ञानादपेक्षाबुद्धेविनाशः ४ । इति । इत्येवं युग- पत्रयाणां समवाय्यसमवायिनिमित्तानां विनाशात्परत्वस्य विनाश ५ इति ॥ बुद्धिरुपलब्धि नं प्रत्यय इति पर्यायाः । सा चानेकप्रकारा- धानन्त्यात्प्रत्ययनियतत्वाञ्च । तस्याः सत्यप्यनेकविधत्वे सैमासतो द्विविधा विद्या चाविद्या च । तत्राविद्या चतुर्विधा संशयविपर्ययान- ध्यवसायलक्षणा । संशयस्तावत प्रसिद्धानेकाविशेषयोः स्थाणुपुरुपयोः सादृश्यमानदर्शनादुभयविशेषानुस्मरणादधर्माच किस्विदित्युभयाव- लम्बी विमर्शः संशयः स च द्विविधोंऽतर्बहिश्च । अन्तस्तावत् आ- देशिकस्य सम्यमिथ्या चादिश्य पुनरादिशतत्रिपु कालेषु संशयो भवति किसम्यङ् मिथ्या वेति । बहिरपि द्विविधः प्रत्यक्षविपये चा- प्रत्यक्षविपये च । तत्राऽप्रत्यक्षविपये तावत्साधारणालिङ्गदर्शनादुभ- यविशेषानुस्मरणादधर्माच्च संशयो भाति । यथाऽटव्यां विषाणमात्र- (दर्शनाद् गोर्गवयो वेति । प्रत्यक्षविषयेऽपि स्थाणुपुरुषयोलतामात्र-) पर्शनाद्वारादिविशेषानुपलब्धितः स्थाणुत्वादिसामान्यविशेपान- भिव्यक्तीवुभयविशेषानुस्मरणादुभयत आकृष्यमाणस्यात्मनः प्रत्ययो दोलायते किन्नु खल्वयं स्थाणुः पुरुषो वेति । विपर्ययोऽपि प्रत्यक्षा- १ ४ एतत्सर्वं युगपत्. पा. २. पु. २ समासतः संक्षेपतः द्वे विधे इति पा. साधुः । 3 उमयकोटिस्पृग् ज्ञानम्. आदेशिकस्य मोहूर्तिकस्य. ५ आदिश्य चन्द्रोपरागादिसम्यगसम्यक् चादिश्य, ६ किंनु सम्यक्. पा. २ पु. ७ उभयविशेषानुस्मरणात्कोनिद्वयस्मरणात, स्थाणुस्वादिसामान्यमेव विशेपो व्यावर्त्तको धर्मस्तस्यानभिष्यतावित्यर्थः, .उति संशयः पा. २ पु. ८ ·वैशेषिकदर्शनम् । - नुमानविषय एव भवति । प्रत्यक्षविषये तावत्प्रसिद्धानकविशषयोः पित्तकफनिटोपहतेन्द्रियस्य । संप्रत्ययथार्थलोचनादसंनिहितविषयदि- ज्ञान संस्कारापेक्षादात्ममनसोः संयोगादधर्माच्चातस्मिंस्तदिति प्रत्ययो विपर्ययः । यथा गन्येवाश्व इति । असत्यपि प्रत्यक्षे प्रत्यक्षाभिमानो भवति । यथापगतयनपटलमचलजलनिधिसदृशमम्बरमञ्जनपुश्याम शावरं तम इति अनुमानविषयेऽपि बाप्पादिभिधूमाभिमन्यनुमान गवयविषाणदर्शनाच्च गरिति त्रयोदर्शनविपरीतेषु शाक्यादिदर्शने यु इदं श्रेय इति मिथ्याप्रत्ययो विपर्ययः । शरीन्द्रियमनःस्वात्माभि- मानः । कृतकेषु नित्यदर्शनम् । कारणवैकल्ये कार्योत्पत्तिज्ञानम् । हितमुपदिशत्स्वहितमिति । अनध्यवसायोऽपि प्रत्यक्षानुमानविषये संजायत । तत्र प्रत्यक्षविषये तावत् प्रसिद्धार्थेष्वप्रसिद्धार्थेषु का व्योसङ्गादयित्वाद्वा किमिदमित्यालोचनमात्रमनध्यवसायः । वाहीकस्य पनसादिप्यमध्यवसायो भवति । तत्र हि सत्ता द्रव्यत्वष्ट थिवीत्ववृक्षत्वरूपवच्छाखाद्यपेक्षोऽध्यवसाय एव । पनसत्वमपि पन- सेप्वनुवृत्तमानादिभ्यो व्यावृत्तं प्रत्यक्षमेव । केवलं तूपदेशाभावात् विशेषसंज्ञाप्रतिपत्तिर्न भवेति । अनुमानविपयेऽपि नारिकेलद्वीप- यथा. १ प्रसिद्धाज्ञाता अनेके विशेषधर्मा ययोस्ती तयोरित्यर्थः, २ उपहतेन्द्रियम्यायधार्थलोचनात्. पा. २ पु. ३ असत्यपि प्रत्यक्षे प्रत्यक्षाभिमानः प्रत्यक्षविपर्ययोऽयम् पा. २ प. • सदृशवपुरिदमम्बरामिति. पा. २ पु. ५ अञ्जनचूर्णपुञ्ज. पा. २ पु. ६ गवये विपाण पा. २ पु. ७प्रयी वेयी. हितमुपदिशश्वेदाहितमहितमुपदिशस्वेवहितमिति विपर्ययः पा. २ पु. ९ मसिद्धार्थेश्वप्रसिद्धार्थेषु च पा. २ पु. तत्र सामान्यविशेषभावेन प्रसिद्धाऽत्र- सिद्धयोः समुच्चयो चोदव्यः १० तुरगदाीकस्य पा. २ पु. वाहाको जातिभेदः पनसो वृक्षविशेषः कण्टका. १ रुपवत्वादि शासायपक्षयाऽध्यवसायः पा. २ पु. १२ एतेन निस्करक्षणेन च सराय यवच्छेदः, ८ ·शषिकदर्शनम् । वासिनः सानादिमात्रदर्शनाल्कोनु खल्वयं प्राणी स्थादित्यनध्यवसायो भवति । उपरतेन्द्रियग्रामस्थ मलीनमनस्कस्येन्द्रियद्वारेण यदनुमवनं मान तत्स्वप्नज्ञानम् । कथम् यदा बुद्धिपूर्वकादात्मनः शरीरव्या- पारादहनि विन्नस्य प्राणिनो निशि विधामार्थमाहारपरिणामार्थ वाऽरकारितप्रयत्नापेक्षादात्मान्तःकरण यामनास किरामधा- दन्तहृदये निरिन्द्रियात्मप्रदेशे निश्चल मनस्तिष्ठति तदा प्रचीनमनस्का- इत्यास्यायते । प्रीने घे तस्मिन्नुपरतेन्द्रियग्रामो भवति । तस्यामव- स्थायो मबन्धेने प्राणापानसन्मानप्रवृत्तावारममन संयोगविशेषावापा- ख्यांसंस्काराचेन्द्रियद्वारेणेवासास्वपि विषयेषु प्रत्यक्षाकार ज्ञानमुत्प- यते । तत्तु त्रिविषम संस्कारपाटवाद्वातुदोषामुष्टाच । तत्र संका- रपाटवातावत कामी युद्धो वा यदा यदर्थमातचिन्तयत्सपिति तदा सैव चिन्तासन्ततिः प्रत्यक्षाकारा संजायते । धातुदोपहातप्रकृतिवा, रादूपितो वा आकाशगमनादीनि पश्यति । पित्तमकृतिः पित्तदूपितो वाशिमवेशकनकपर्वतादीनि पश्यति । लेमप्रकृतिः श्लेष्मदूषितो वा- सरित्समुद्रहिमप्रतरणादीनि पश्यति । अदृष्टात् यस्तयमनुभूतेष्व.. गनुभूतेषु प्रतिद्वेष्वप्रसिद्धषु च शुभावेदक गजारोहणच्छचलाभादि तत्म संस्कारधर्माभ्यां भवति । विपरीतं तु तैलाभ्यञ्जनोष्ट्रारोहणा- १ अनुमानविषयेत्यरुतसकेतस्य नारिकेलदोपवासिनः पा. २ पु. २ भवति । अनभ्यवसाय:. पा.पु. 3 इत्युचते. पा. २१ मातीने तु पा. २ पु. ५ मबन्धन प्रवाहेन ६ स्वप्नारख्यातू २५ ७ तनिधिम्. २५ ८ आदत आददाण गदतवान् ९ शुभादेदर सुभसूचनभ, ५० विपरीतमशुभावेदकम, ·४२ वैशेषिकदर्शनम् । दिसंस्काराधर्माम्यां भवति । अत्यन्ताप्रसिद्धेष्यदृशादेव भवति । स्व. नान्तिकं यद्यप्युपरतेन्द्रियग्रामप भवति तथाप्यतीतज्ञानप्रबन्धस्य प्र. त्यवेक्षणात्स्मृतिरेवेति चतुर्विधा भवत्यविद्येति ।। विद्यापि चतुर्विधा प्रत्यक्षलैङ्गिकस्मृत्यार्पलक्षणा । तत्राक्षं प्रतीत्य यदुत्पद्यते तत्प्रत्यक्षम् । अक्षाणीन्द्रियाणि घाणरसनचक्षुस्त्वक्त्री- त्रमनांसि । तद्धि द्रव्यादिपदार्थेषत्पद्यते । द्रव्ये तावत्रिविधे महत्य- नकद्रव्यवत्त्वरूपप्रकाशचतुष्टयसनिकपद्धिर्मादिसामग्र्ये सति स्वारपालोचनमात्र सामान्यविशेषद्रव्यगुणकर्मविशेषणापेक्षादात्मानः- सन्निकात्प्रत्यक्षमुत्पद्यते संद्रव्यं पृथिवी विषाणी शुक्ला गौर्गच्छति झते । रूपरसगन्धस्पर्शप्वनेकद्रव्यक्तद्रव्यप्तमवायात्स्वगतविशेपास्वा- श्रयसन्निकर्षान्नियतेन्द्रियनिमित्तमुत्पद्यते ज्ञानम् । शब्दस्य त्रितय- सन्निकर्षाच्ट्रोनसमवेतस्य तेनैनोपलब्धिः । संख्यापरिमाणपृथक्त्व- च JAN - . " ७ १ अदृष्टादेव नतु सस्वारात, २ स्वप्नान्तिक स्वप्नस्यान्तेभव स्वप्नानुभवजसंस्कारजमिति यावत्, ३ इति अविद्या पा, २ पु. प्रतिप्रेत्य. ५ तद्धि प्रत्यक्षम्. ६ त्रिविधे शरीरेन्द्रियविपयरूपे. • चतुष्टयसन्निपात सामान्यविशेषादीना चना विशेषणानां चतुभ्यः सन्नि- चभ्य इति यावद् विशिष्टमतीतिर्हि नागृहीतविशेषण नवा विशेषणसम्बन्धमन्तरेण भवति. विशिष्टज्ञान च विशेष्यविषेपणेन्द्रियसन्निकोदुत्पद्यते इति भामान्यविशेषा- दीना विशेषणतया तनापेक्षावश्यकी. ९ स्वरूपालोचनमात्र प्रत्यक्षप्रमाणं सविकल्पकं सामान्यरिशेपद्रव्यगुणकर्मवि- शेषणापोशापानमनः सनिषतिपय मा. २. १० एतत्सर्वं चाचपणत्यक्षाभिषायेण । अहि सामान्यविशेषो द्रव्यावादिविशेष. म. विशण इति द्रव्य शुक्ल इति गुणः गच्छतीनि कर्म. ११ द्रव्यप्तमपेतस्यैद गुणस्य भावानू द्रव्यसमवायोऽपि कारणम् । तथाच द्रश्यस- मदाप शन्दावादिसमवायः श्रोत्रेन्द्रियशमवाय इति प्रयः सन्निका. अयसन्निति ·वैशेषिकदर्शनम् । संयोगविभागपरत्वाऽपरत्नेहबगद्रवत्वकर्मणां प्रत्यक्षद्रव्यसमवाया- दाश्रयद्रव्यवचक्षुःस्पर्शनाभ्यो ग्रहणम् । बुद्धिसुखदुःखेच्छापा- यज्ञानां द्वयोरात्ममनसोः सनिर्मादुपलब्धिः । भावदन्यत्वगुणत्वक- मैल्यादीनामुपलभ्याधारसमवेवाना स्वाश्रयग्राहकैरिन्द्रयग्रहणमित्ये- तदस्मदादीनां प्रत्यक्षम् । अस्मद्विशिष्टानां तु योगिनां युक्ताना योगजधर्मानुगृहीतेन म- नसा स्वात्मान्तराकादिकालवायुपरमाणुमनर तत्समवेतेषु गुणकर्म- सामान्यविशेष समवाये पावितथवरूपदर्शन ःपद्यते । वियुक्तानां पुनश्चतुष्टयसनिकोद्योगजधर्मानुग्रह्णामामात सूक्ष्मत्यवहिताविप्रक- पेष्वयेषु प्रत्ययमुत्पद्यते ज्ञानम् । तत्र द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेपेषु स्वरूपालोचनमा प्रत्यक्ष प्रमाणं प्रमेया द्रव्यादयः पदार्थाः प्रमाता आमा मितिदयातिविपयं ज्ञानम् । सामान्यविशेषज्ञानोत्पत्ताव- विभक्तमालोचनमा प्रत्यक्षं प्रमाण न तस्मिनन्याप्रमाणमस्ति अफ- १ यथाऽऽयट्रन्यस्य चक्षुषा स्वचा च ग्रहणं तद्वन्, २ युक्तासमाहितान्तःकरणाः यानसापेक्षा ध्यानराकारेण हि तेषां सर्पप्रत्यक्ष भवति. 3 स्वात्मान्तराकाशेति. रवस्मिन्नामानि भास्मान्तरे पत्मिानि आकापादिषु त्रित वायो परमापार मनासु चेत्यर्थः 7 अस्तिवमव्यपदेश्यम्. पा २ पु. ५ स्वरूपदर्शनमू सर्वधर्मादिभावपूर्वकमन्तर्बहिरादिसर्पदेशावच्छेदेन यथा. भू- तस्वरूपसाक्षात्कार: ६ वियुकानरमसमाहितान्तवरमान समाविप्रभावाद्विकरणधर्माणां ध्यान दि- नापि सर्वसाक्षात्कर्तृणाम् ७ प्रत्यक्ष. १५. ८ स्वरूपालोपनमा गतु ट्रन्यत्वादिविशेषप्रकारकं प्रत्यक्षं प्रमाण प्रत्यक्षपमा- करणम् भ्यादिविषय स्वरूपालोचनमायोलरं जायमानं व्यत्वादिविशेषमकारक मित्यर्थः १० तस्मिन्मन्यक्षे. - ·वैशेषिकदर्शनम् । लस्वरूपत्वात् । अथवा सर्वेषु पदार्येषु चतुष्टयसन्त्रिकर्षादवितथभव्य- पदेश्यं यज्ज्ञानमुत्पद्यते तत्प्रत्यक्ष प्रमाणम् । प्रमेया द्रव्यादयः पदार्थाः प्रमाता आत्मा , प्रमितिर्गुणदोषमाध्यस्थदर्शन मिति । लिङ्ग- दर्शनासंजायमानं लैङ्गिकम् । लिङ्गं पुनः यत् अनुमेयेन सम्बद्धं प्रसिद्धं च तदन्विते तदभावे च नास्त्येव तल्लिङ्गमनुमापकम् । वि. परीतमतो यत्स्यादेकेन द्वितयेन वा । विरुद्वासिद्धसन्दिग्धमलिनं का- श्यपोऽप्रवीत् । यदनुमेयेनार्धन देशविशेपे कालविशेपे सहचरतमनु- मेयधर्मान्विते चान्यत्र सर्वस्मिन्नेकदेशे वा प्रसिद्धम् । अनुमेयविपरीते च सर्वस्मिन्प्राणतोऽसदेव तदप्रसिद्धस्यार्थस्यानुमाप लिङ्गं भव- तीति । यत्तु यथोक्तात्रिरूपालिङ्गादेकेन धर्मेण द्वाभ्यां वा विपरीत तदनुमेयस्याधिगमे लिङ्गं न भवतीति । आह सूत्रकारः अप्रसिद्धः-- ऽनपदेशोऽसंदिग्धश्चानपदेश इति । विधिस्तु यत्र धूमस्तत्राग्निरिति अग्न्यभावे घूमो न भातीति । एवं प्रसिद्धसमयस्यामन्दिग्धधूमदर्श- गात् साहचर्य्यस्यानुस्मरणादनन्तरमग्न्यध्यवमायो भवति तत्परं भव- तीति । एवं देशकालापिनाभूतमितरस्य लिङ्गम् । शास्त्रे कार्यादिन- हणं निदर्शनार्थ कृतं नावधारणार्थम् व स्मायतिरेके लिङ्गदर्शनात् । १ अफलरूपत्वात्. प्रत्यक्ष प्रमाणत्वेन प्रमाण भवन्त्रफल ममा भवतीत्य- फलरूपे प्रमाणे । न प्रमाणान्तरमस्ति पले हि प्रमाया प्रमाणं तत्साधकवेन प्रयतते. २ माध्यस्थ्येन गुणदोषदर्शनमित्यर्थः, साध्यवति चान्यत्र पक्षानिरिक्त ५३।१।१५। . ६ विधिः प्रयोगों निदर्शनं वा. ७ प्रमिममयस्य गृहीनन्यामेरनुमातु.. ८ पर फलमनुमितिरूपम्. ९ अस्येद काय कारणमयोगि विरोधिसमवाये चेति लगिकम्, ९१२१॥ १. व्यतिरेके कार्यायभावेऽपि ध्यतिरेकदर्शनात. १ पु. तत्र व्यभिचारदर्श- मादित्यर्थः ·वैशेषिकदर्शनम् १६ तद्यथा अध्वर्युराश्रावयन् व्यवहितस्य होतुर्लिङ्गम् । चन्द्रोदयः समुद्रवृद्धः कुमुदविकाशस्य च शरदि जलप्रसादश्चागस्त्योदयस्येत्ये- वमादि तत्सर्वमस्येदमिति सम्बन्धमात्रवचनोसिद्धम् । ततु द्विविध्वं द्व सामान्यतो दृएम् तत्र दृष्टं प्रसिदमाध्ययोरत्यन्तनात्यभेदेऽनु- मानम् । यथा गव्येव सानामानमुपलभ्य देशान्तरे सानामावदर्श- नातगवि मतिपत्तिर्भवति । प्रसिद्धसाध्ययोरत्यन्त नातिभेदे रिङ्गानुमेय. धर्मसामान्यानवृत्तितोऽनुमान सामान्यतो दृष्टम् । यथा कपकवणिया- जपुत्राणां मवृत्तेः साफल्यमुपलभ्य वर्णाश्रमिणामपि प्रयोजन मनुद्दिश्य वर्तमानानां फलानुमानमिति । तत्र लिङ्गदर्शनं प्रमाण प्रमितिरमिज्ञानम् । अथवा विज्ञानमेव प्रमाणम् । प्रमितिरौ गु. गदोपमाध्यस्थदर्शनम् । तत्स्वनिश्चितार्थमनुमानम् शब्दादीनामप्यनु- मानेऽन्तवः समानविधित्वात् । यथा प्रसिद्धसमयस्य लिङ्गदर्श- नप्रसिध्यनुस्मरणान्यामतीन्द्रियेऽर्थे भवत्यनुमानम् । एवं शब्दादि- भ्योऽवीति । श्रुतिस्मृतिलक्षणोऽध्यानायो वक्तृवाणण्यापेक्षोऽनुमान- मेवातद्वचनादान यमामाममिति वचनालिंगाचानित्यः बुद्धिपूर्वाधा- क्यकृतिदे बुद्धिपूर्वो ददातीत्युक्तत्वात् । प्रसिद्धाभिनयस्य चेष्टयाँ प्रतिपत्तिदर्शनातपनुमानमेव । आनाप्रशिद्धगययस्य गवा गवयान- प्रतिपादनादुपमानमाप्तवचनमेव । दर्शनार्थापत्तिरिय श्रुतार्था- पैत्तिरपि । शब्दश्रवणादनुमितानुमानम् । सम्मोऽप्यविनामायित्वाद- , पचनासूत्रकारेण कथनात. २ प्रमाणमित्यतास्व. स. १1111010 ४६१1१॥ ६ चेटायाः पा. २ पु परिझाभिनयस्य पुरुषस्य. ७ विरोभ्यनुमानमेव २. पु. श्रुतापितिरपि विरोधिनः अश्यात्. पा. २ प. ८ ·वैशेषिकदर्शनम् । - नुमानमेव । अभावोप्यनुमानमेव यथोत्पन्नं कार्य कारणसदावे लिङ्ग- म् एवमनुत्पन्न कार्य कारणसद्भावे लिंगम् । ऐतिह्यमवित्तथमातोप- देश एवेति । पञ्चावयवेन वाक्येन स्वनिश्चितार्थप्रतिपादनं परार्थानु- मानम् । पञ्चावयवेनैव ) वाक्येन संशयितवद्विपर्यस्ताव्युत्पन्नयोः स्व- निश्चितार्थप्रतिपादन पदार्थानुमानं विज्ञेयम् । अवयवाः पुनः प्रति- ज्ञापदेशनिदर्शनानुसन्धानप्रत्याम्नायाः । तत्रानुमेयोद्देशाविरोधी प्र- तिज्ञा प्रतिपादयिपितधर्मविशिष्टस्य धर्मिणोपदेशेविषयापादानार्थमुप- देशमात्रं प्रतिज्ञा, यथाद्रव्यं वायुरिति । , अविरोधिग्रहणात्प्रत्यक्षानु- मानागमस्वशास्त्रस्ववचनविरोधिनो निरस्ता भवन्ति । यथाऽनुष्यो- गिरिति प्रत्यक्षविरोधी । घनमम्बरमित्यनुमानावरोधी । ब्राह्मणेन. सुरापेयेत्यागमविरोधी । वैशेषिकस्य प्रागुत्पत्तेः सत्कार्यमिति बदतः स्वशास्त्रविरोधी । न शब्दोऽधप्रत्यायक इति स्वाचनविरोधी । लि- गचनमपदेशः यदनुपेयेन सहचरितं तत्समानजातीये च सर्वत्रास- र्वत्र सामान्येन प्रसिद्ध तविपरीते च सर्वस्मिन्नसदेव तल्लिममुक्तं. तस्य वचनमपदेशः । यथा क्रियावत्त्वातगुणवत्त्वावति । तथा च यद- नुमेयेऽस्ति तत्समानजातीये प्रसिद्धं सर्वस्मिन् गुणवत्त्वम् असर्वस्मिन् क्रियावतम् । उभयमप्येतहव्ये नास्त्येव तस्य बननमपदेश इति सिद्धम् । एतेनाप्रसिद्धस्य विरुद्धसन्धिग्धानध्यवसितवचनानामनपदेश. स्यमुक्तं भवति । तत्रासिद्धचतुर्विधः । उभयासिद्धोऽन्यतरासिद्धस्त-- दावासिद्धोऽनुमेयासिध्दश्चेति ।। तत्रोभयासिद्ध उभयोर्वाविप्रतिवादिनौरसिद्धः । यथा अनित्यः शब्दः सावयवत्वात् । अन्यतरासिद्धः कार्यबाद नित्य इति । तद्धा- १ सशयितविपरीताव्युत्पन्नानाम. पा. २ पृ. २ अपदेशो हेतु:- । स्वसदावासिद्धः पा. २ पु. ४ अनित्यः शम्दः. ३५.

·वैशेषिकदर्शनम् । चासिद्धी यथा धूमाभावेऽन्याधिगतौ । अनुमेयसिदो यथा पार्थिव तमः कृष्णरूपवत्वादिति । यथा हेतुरन्यतरासिद्ध उमासिद्धो वा भवायेवमाश्रयासिद्धिरम्युभयया । यो हनुमयेऽविद्यमानोऽपि तत्स- मानजातीये सर्वस्मिन्नास्ति तद्विपरीते चास्ति स विपरीतसाधनाद्वि- रुदः । यथा यस्माद्विपाणी तस्मादश्च इति । यस्तु सननुमेये तत्स- मानासमानजातीययोः साधारणः स सन्नेव सन्देहजनकत्वात्सन्दिग्धः यथा यस्माद्विपाणी तस्मात्गौरिति । एकामश्च द्वयोहत्वार्ययोक्तलक्ष- णयोबिरुद्वयोः सनिपात संशयदर्शनादयमन्यः सन्दिग्ध इति केचित । यया मूर्तस्वामूर्तत्व प्रति मनमः क्रियात स्पर्शवयोरिति । नन्वय मसाधारण एवाचापप्रत्यक्षवत् संहतयोरन्यतरपक्षासम्मवात । ततश्चानध्यवासित इति वक्ष्यामः । ननु च शास्त्रे तत्रतत्रोभयथा दर्शन संशयकारणमपदिश्यते इति न संशयो विषयद्वैतदर्शनात् । संशयोत्पत्तौ विषयद्वैनदर्शनं कारण तुल्यबलावे च तयोः परस्परवि- रोधान्निर्णयानुत्पादकत्व स्यान तु संशयहेतु नच तयोस्तुल्यबल- स्वमास्त अन्यतरस्पानुमेयोदेशस्यागममा धितत्वात अयं तु विरुद्धप्र- भेद एव । यश्चानुमेये विद्यमानस्सात्सनानासमान गातीययोरसन्नेर सो- जगनरासिद्धोऽनव्यवसायहेतुत्वादनध्यवसितः यथा सत्कार्यमुत्पचे- रिति । अयमसिद्धोऽनपदेश इति वचनादविरुद्धः । ननु चाय सं- शयहेतुराभिहितः । शास्त्रे तुल्यजातीयेष्वर्धान्तरेषु च विशेषस्य उभ. y १ स्वसदापासिनः २३. २ धूमाभावेडायनुमाने. २ पु. साध्यवनयापक्षोनुमेयः मतत्वातल्वे, २ पु. ५ स्पर्शवत्वयोः. २ पु. ६ अचाक्षुपत्वप्रत्यक्षवन. पा. २ पु. ७ अन्यतरासिद्धो १ पु. प्रमसिदो नपदेशोऽसन् सन्दिग्धभ्यागपदेशः ३1111५1 ·४८ वैशेषिकदर्शनम् । यथा दृएकोदिति । न अन्यार्थत्वात् । शब्दे विशेषदर्शन संशयः- नुपपत्तिरित्युक्ते नायं द्रव्यादीनामन्यतमस्य विशेषः श्रावणत्वं किन्तु सामान्यमेव सम्पद्यते तस्मात्तुल्यजातीयेष्वर्थान्तरभूतेषु द्रव्यादिभे- दानामेकैकशी विशेषस्योभपथा दृष्टत्वादित्युक्तम् । न संशयकारणम् । अन्यथा पट्स्वपि पदार्थेषु संशयप्रसंगात् । तस्मात्सामान्यत्ययादेव मंशय इति ॥ + द्विविधं निदर्शनम् साधर्येण वैधम्र्येण च । तत्रानुमेयेन साम'- न्येन लिङ्गसामान्यस्यानुविधानदर्शनं साधर्म्यनिदर्शनम् । तद्यथा य- क्रियावद्दव्यं दृष्टं यथा शर इति । अनुमेयविपर्ययेण लिङ्गस्थाभाव- दर्शनं वैधर्म्यनिदर्शनम् यद्रव्यं तक्रियावन्न भवति यथा सत्तेति । भनेन निदर्शनाभाप्ता निरस्ता भवन्ति । तद्यथा नित्यः शब्दः अमूर्त- स्वात् यदमूर्त तन्नित्यं दृष्टम् यथा परमाणुः यथा कर्म यथा स्पाली यथा तमः अम्बरवत् । यत् द्रव्यं तक्रियावदृष्टमिति च । लिङ्ग.नुभयोभा “याश्रयासिध्धननुगतविपरीतानुगताः साधर्म्यनिदर्शनाभासाः यदनित्यं- • तन्मूत दृष्टं यथा परमाणुः यथाकर्म यथाकाशं यथातमः घटवत् यनिष्क्रियं तद्र्व्यं दृष्टंगिति च । एवं लिंगानुमेयोभयाच्यावृत्ताश्र- यासिद्धाव्यावृत्तविपरीतव्यावृत्तावैधर्म्यनिदर्शनामाता इति । निदर्श- नेऽनुमेयसामान्येन सह दृष्टस्य लिंगसामान्यस्यानुमेयेन्वानयनमनुमन्धा- नम् । अनुमेयधर्ममात्रत्वेनाभिहितं लिंगमामान्य मनुपलब्धशक्तिकं निदर्शने । साध्यसामान्येन सह दृष्टमनुमेये येन वचनेनानुसंघीयते तद्- नुसन्धानम् । तथा चायं वायुः क्रियावानिति अनुमेयाभावे तस्यासत्त्व मुपलभ्य न च तथा वायुनिष्क्रिय इति । अनुमेयत्वेनोद्दिष्टेऽनिश्चिते परेषां निश्चयापादनार्थ पुनः प्रतिज्ञावचनं प्रत्यानायः । प्रतिपाद्य. म. २॥२॥२२॥ २ यथा तमः २ पु. पथा घरः २ पु. पन्निष्कियं न नतद्रव्यम्. २ प.

·वैशेषिकदर्शनम् । त्वेनोद्दिष्टेऽनिश्चिते च परेषां हेत्वादिभिरवयवैराहितशक्तीनां परिस- मातेनं वाक्येन निश्चयापादनाथ प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं प्रत्याम्नायः । तस्मात् ऋयमेवेति न ह्यतस्मिन्नतति पूर्वपामेरावयानां समस्ताना व्य- स्तानां वा तदर्थवाचकत्वमस्तीति गम्यमानार्थत्वादिति चेत नाति- प्रसंगात । प्रतिज्ञानन्तरं हेतुमात्राभिधानं कर्तव्यं विदुषामन्वयब्य- तिरेकाम्यामर्थावगतिविष्यतीति । तस्मादत्रैवार्थपरिसमाप्तिः । क. थम् । अनियः शब्द इत्यनेनानिश्चितानित्यत्वमात्र विशिष्टः शब्दः कथ्यते । प्रयत्नानन्तरीय कवादित्यनेन सम्वनधर्ममात्रमभिधीयते । इह यत्प्रयत्नानन्तरांयक दृष्टं तदनित्यं या घट इत्यनेन साध्यसा- मान्येन साधनसामान्यस्यानुगममात्रमुच्यते । नित्यमप्रयत्नानन्तरीयक दृष्टम् । यथाकाशमित्यनेन साध्याभाचे साधनस्यासत्वं प्रदायते । तथान प्रयत्नानन्तरीयकः शब्दः इत्यन्वयम्पतिकाभ्यां दृष्यताम- य॑स्य साधनसामान्यस्य शब्देऽनुसन्धान गम्मते । तस्मादनित्यः शब्द इत्यनेनानित्य एव शब्द इति प्रतिपिपादायपितार्थपरिसमाप्ति- गम्यते । तस्मात्पञ्चावयवेनैव वाश्येन परेषां स्वनिचितार्थप्रतिपादन क्रियत इति परार्थमनुमान सिद्धम् । विशेषदर्शनजमवधारणतानं मंशयविरोधी निर्णयः । २ एतदेव प्रत्यक्षमनुमानं च । यद्विशेषद- र्शनासंशविरोन्युत्पद्यते स निर्णयः । यथा स्थाणुपुरुषयोसवता- मानसदृश्य लोचनाद्विशेधेपु रुयो वेति संशयोत्पत्ती एवाय- मित्यवधारणज्ञानं प्रत्यक्षनिर्णयः । विशाणमात्रदर्शनाद्वर्गिवयो पति संशयोत्पत्तौ सानामात्रदर्शनात्गौरवायमित्यवधारणमनुमाननिर्णयः । लिंगदर्शनेच्छानुस्मरणापेक्षात्ममनसोः संयोगविशेषात्पष्टभ्यासादर- प्रत्ययननिताच संस्कारादृष्टश्रुतानुभूतेष्वर्थेषु विशेषानुव्यवसायेच्छा. तथाहि. पा. २.पु. २ अन्वयन्यतिरेकानुस्मरणादादगतिः पा, २ प. ३ अनुमान था. पा. २६.

·वैशेषिकदर्शनम् । नुस्मरणद्वेषहेतुस्तदतीतविषयास्मृतिरिति । आम्नायविधातूणामृषाणा- मतरतानागतवर्तमानेष्वयंप्वतीन्द्रियेषु धर्मादिषु अन्योपनिवदेष्वनुपान- बद्धेषु चात्ममनसोः संयोगविशेषाद्धर्मविशेषाच्च यत्प्रातिभं ज्ञान यथा- स्मनिवेदैनमुत्पद्यत तदार्पमित्याचक्षते । तत्तु प्रस्तावेने देवर्षीणां कदा- चिदेव लौकिकानाम् । यथा कन्यका ब्रवीति श्वो मे भ्राताऽऽगन्तति । हृदयं मे कथयतीति । सिद्धदर्शनं न ज्ञानान्तरं । कथम् । यत्सूक्ष्मव्यः वहितविप्रकृष्टेष्वर्थेषु सिद्धानां द्रष्टणां दृश्यानामञ्जनपादलेपगुटिका- दिसिद्धीनां दर्शनं तत्प्रत्यक्षमेव । अथ दिव्यान्तरिक्षभौमानां ग्रहन- क्षत्रसंचारादिनिमित्तमुपलभ्यप्राणिनां धर्माधर्मविपाकदर्शनमिष्टं तद- नुमानमः । अथ लिंगानपेक्षं धर्मादिषु दर्शनमिष्टं तदापप्रत्यायोर- न्यतरस्मिन्नन्त तमित्येवं बुद्धिः ॥ अनुग्रहलक्षण सुखम् । स्त्रगाद्यभिप्रेतविषयसान्निध्ये सतीष्टापल.. ब्धीन्द्रियार्थसन्निकर्षाद्धर्माद्यपेक्षादात्ममनसोः संयोगादनुग्रहाभिष्व- नयनादिप्रसादजनकमुत्पद्यते तत्सुखम् । प्रतीतेपु विषयेषु स्मृ- तिनमनागतेषु सङ्कल्पजामिति । यत्तु विदुषामसत्सु विषयानुस्मर- णमंकल्पेष्याविर्भवति तद्विद्याशमसन्तोषधविशेषनिमिमिति उपघर्तिलक्षणं दुःखम् । विपाचनभिप्रेतविषयसान्निध्ये सति अनिष्टो- परब्धीन्द्रियार्थसन्निकर्षादधर्मापेक्षादात्ममनसोः संयोगादमपघात- द्वेपहेतुः द्वेषान्ता हेतयो यस्य इति वियहः । न घेत स्मृतिहेतूनां परिस- रख्यानमपि तु निदर्शनमान । नेन न्यायोक्तानां प्रणिधानादीना समहः. २ यधात्मवेदकम् पा. २ पृ. ३ बाडुल्येन. २ पु नदप्यनुमानमेव. २ पु. ५ नदप्पापप्रत्यक्षयोः. २ पु. ६ अनुग्रहः आनुकूल्यं अभिवगो रोगः. सुसमित्यधिकः पाठः. २ पु. Y ७ ८ उपधानः पाडा.

·वैशेषिकदर्शनम् । १६ * दैन्यानिमित्तमुषयो तत दुःखम् । अतीतषु सर्पयामादिषु स्मृतिजमना- गतेषु संकल्पनामिति । स्वार्थ परार्थ वा प्राप्तप्रार्थनमिच्छा । सा मात्ममनसोः संयोगासुखायपेक्षादा उत्पयते प्रयत्नस्मृतिधर्माधर्महेतुः । कामोऽमिलायो रागः संकल्लः कारुण्यं वैराग्यमुपधा मात्र इत्येवमा- दय इच्छोभिदाः । मैथुनेच्छा कामः । अभ्यवहारेच्छाऽमिलापः । पुनःपुनर्विषयानुरजनेच्छा रागः । अनासन्नक्रियेच्छा संकल्पः । स्वार्थपनपेक्ष्य परदुःखप्रहाणेच्छा कारुण्यम् . । दोपदर्शनाद्विषयपरि- त्यागच्छा वैग्यम् । परवचनेच्छा उपधा । अन्तनिगडेच्छा भावः । चिकीर्षा निहीत्यादिक्रियामेदादिच्छामेदा भवन्ति ।। मज्वरनात्मको द्वेषः । यस्मिन्सति प्रचलितमिवात्मा मन्यते स द्वेषः । स चारममनसोः संयोगादुःखापेक्षा स्मृत्यपेक्षाद्वा उत्पद्यते, प्रयत्नस्मृतिधर्माधर्महेतुः । द्रोहः क्रोधो मन्युरक्षमाऽमर्प इति द्वेष- भेदाः । तत्राशतरविनाशी क्रोधः । चिरानुविद्धोऽकारपर्यवसायी द्रोहः । निगुढोपकारासमर्थस्यापकारिण द्वेषो मन्युः । परोपकाराम- हनमक्षमा । स्वगुणपरिभयोऽपकारासमों द्वेषोऽमर्ष इत्याह्यम् ॥ . प्रयत्नः संरम्भ उत्साह इाते पर्यायाः । स द्विविधो जीवनपूर्वक इच्छाद्वेषपूर्वकन्ध । तत्र जीवनपूर्वकः सुतस्य प्राणापानसन्तानप्रेरक प्रयोधकाले चान्तःकरणस्यौन्द्रियान्तरमाप्तिहेतुः । अस्य जीवनपूर्व- कस्यात्ममनसोः संयोगादर्माधर्मापेक्षादुत्पत्ति । इतरस्तु हिताहितमा- १ सयामचोरादिपु. २५ ३ इच्छाभेदाः, २ . 7 अभ्यपहारो भोजनम्, ५ अनासन्नक्रियेच्छा संकल्प:. २ पु. ६ इन्द्रेत्यधिकः पाठः. २ पु. निगः इति द्वेषविशेषणम्. द्वेषः अ पा. २ पु. द ·वैशेषिकदर्शनम् । सिपरिहारसमर्थस्य व्यापामस्य हेतः । शरीरधाश्चात्मनसोः संयो- गादिच्छापेक्षाद् द्वेषापेक्ष द्धोत्पद्यत इति । गुरुत्वं जलभूम्योः पतनका रणमप्रत्यक्षं पतनकर्मानुमेयं । संयोगप्रयत्नसंस्कारविरोधि । तस्य चावादिपरमाणुरूपादिवनित्यानित्यावनिष्पत्तय इति ॥ द्रवस्वं स्यन्दनकर्गकारणम् । निद्रव्यवृति । तत्तु द्विविधं सा- सिद्धिक नैमित्तिकं चेति । सासिद्धिकमा विशेषगुणः । नैमित्तिक पृथिवीतेनसोः सामान्यगुणः । ससिद्धिकस्य गुरुत्ववन्नित्यानित्यत्वनि- पत्तयः । सघातदर्शनासांसिद्धिकद्रवत्वमयुक्तमिति चेत् । न । दि. .व्येन तेजसा युक्तानामान्यानां परमाणूनां परस्परसंयोगातद्रव्यारम्भका संघाताख्यस्तेन परमाणूनां द्रस्त्वप्रतिबन्धात् कार्य हिमकरकादौ द्र. वस्वानुत्पत्तिः । नैमित्तिकं पृथिवीतेनप्लोराग्नि मंयोगनम् । कथम् । सर्जितमधूच्छिाटाकरजादिकारणेष्वनिसंयोगादेगापेक्षात्कोत्पत्तौ त- जेम्यो विभागेभ्यो द्रव्यारम्मकसंयोगविनाशाकार्यद्रव्यनिवृत्ती, अ- न्यस्मादग्निसंयोगादौष्ण्यापेक्षा स्वतन्त्रेषु परमाणुषु, द्रवत्वमुत्पद्यते । ततस्तेषु भोगिनामदृष्टापेक्षादात्माणुसंयोगाकमोत्पत्तौ तज्जेम्यः सं. योगेभ्यो व्यणुकादिपक्रमेण कार्यद्रव्यमुत्पद्यते तस्मिश्च रूपोत्पत्ति- समकालं कारणगुणप्रक्कमेण द्रवायमुत्पद्यते ॥ स्नेहोऽमा विशेषगुणः समेहमजादिहेतुः । अस्यापि गुरुत्ववन्नित्यानित्यत्वनिध्यत्तयः ॥ १ च्यापारस्य. पु. २शरीरस्य विधारकः, २. पु. ३ प्रयत्न. अ. पा. २९. ४ इति गुरुत्वम्. पा. २ पु. ५ करकादाविति शेषः. ६ संघालाव्या, अनेन परमाणुष्वत्वं प्रतियद नामनियन्धान, २ प. ७ सपिरादिकारणेषु. २ पुः संयोगादोण्यापेक्षात्कमसित्तो कर्मनेभ्यः. २ पु. ९ रूपाद्युत्पत्ति. २ पु. १. द्रवदम्. २.पु. " संग्रहमुनादिहेतुः संग्रहः पिण्डाभावः मृगारादिः १२ इति महा. २ पु. ८ ·वैशेषिकदर्शनम् । संस्कारस्त्रिविधः, वेगो भावना वितिस्थापकश्चेति । तत्र वेगो मूर्तिमनु पञ्च द्रव्येषु निमित्तविशेषापेक्षाकर्मणो जायते । नि- यतदिकिवाप्रवन्धहेतुः । स्पर्शवन्द्वव्यसंयोगविरोधी' । कचिकारण- गुणपूर्वपकमेपोत्पद्यत इति । मात्रनासंज्ञकस्त्यात्मगुणः । श्रुता. नुभूतेष्वर्थेषु स्मृतिप्रत्यभिज्ञानहेतुः । ज्ञानमददुःखादिपिरोधी । पष्टभ्यासादरप्रत्ययनः । पटु पत्ययापेक्षादात्मानसोः संयोगविशेषादा- चयेथें पटुः संस्कारो जायते । यथा दाक्षिणात्यस्योष्ट्रदर्शनात् । वि- याशिलव्यायामाविम्यस्यमानेषु तस्मिन्नर्थे पूर्वपूर्वमस्कारमपेक्षणा. गादुत्तरोत्तरस्मात्ययादात्ममनसोः संयोगात्मकागतिशयो जायते । प्रयत्नेन चक्षुपि मनः स्थापयित्वाऽपूर्वमर्थ विक्षमाणस्य विद्युत्स- म्पातदर्शनादादरमत्वयत्तमपेक्षमाणादात्मननसोः संयोगात्संस्कारा- तिशयो जायते । यथा देवहदे सौवर्णराजतपद्मदर्शनादिति । सिति- स्थापकस्तु स्पर्शवत् द्रव्येषु वर्तमानो घनावयवानिवेशविषिष्टेषु का. लान्तरावस्थायिषु स्वाधयमन्ययाकृतं ययावस्थितं स्थापयति । स्थावर- जंगमेषु विकारेषु धनुः शाखादन्तश्रृङ्गादिषु सूत्रवस्त्रादिपु भुमस- मर्तितेषु तस्य कार्य लक्ष्यते । नित्यानित्यत्वनिष्पत्योऽस्य गुरुत्व- । धर्मः पुरुषविशेषगुणः । कर्तुः प्रियहितमोक्षहेतुः । अतन्द्रियोऽन्त्यमुखसम्बिोदरोधी पुरुपान्तःकरणसंयोगनः विशद्धा. भिसन्धिको वर्णाश्रमिणां प्रतिनियतसाधननिमित्तः । अन्य तु साध- नानि श्रुतिस्मृतिविहितानि वर्णाश्रमिणां सामान्यविशेषभावनावस्थि- तानि द्रव्यगुणकर्माणि । तत्र सामान्यानि धर्मे श्रद्धा अहिंसा भूत- १ पवितव्यमयोगो विगेधी यस्येति विग्रहः, एवमयेऽपि. २ उत्तरोत्तरमत्यपाक्षिात्. २५, सूत्रचर्मवलकमलादिप २ . ४ इति संस्कारः पा २ वत् द्रष्टव्यः ५ संविज्ञान २१ ६ अभिसन्धिरभिसन्धानम्.

·२४ वैशेषिकदर्शनम् । स्थाय हितं सत्यवचनमस्तेयं ब्रह्मचर्यमनुफ्याक्रोषवर्जनमभिषेचनं शुचिद- च्यसेवनं विशिष्टदेवतामकिरुपवासोऽप्रमादश्च ॥ ब्राह्मणक्षत्रियवि- “शामिज्याध्ययनदानादि ब्राह्मणस्य विशिष्टानि प्रतिग्रहाध्यापनया- जनानि स्ववर्णनियताश्च संस्काराः । क्षत्रियस्य सम्यक्प्रनापरिपाल. नममाधुनिग्रहो युध्देश्वनिवर्तनं स्वकीयाश्च संस्काराः । वैश्यस्य क्रयविक्रयकृषिपशुपालनानि स्वकीयाश्च संस्काराः । शूदस्य पूर्ववर्णेषु “पारतन्त्र्यम्मत्रिकाच क्रियाः । आश्रमिणां ब्रह्मचारिणो गुरुकुलवा- सिनः स्वशास्त्रवि हतानि गुरुशुश्रूषानीन्धनभिक्षाचरणादीनि मधुमां- सादिवास्वमाभ्यञ्जनादिवर्जनं च विद्यावतस्नातकस्य कृतदारकस्य गृह- शाली नयायावरवृत्युपाणिधिनभूतमनुष्यदेवीपतृवह्याख्यान पंचानां महायज्ञाना सायंप्रातरनुष्ठानम्, एकामिविधानेन पाक्यज्ञ- संस्थानां नित्यानां शक्तौ विद्यमानायामन्याधेयादीनां हर्षिता- स्थानां, अग्निष्टोमादीनां च सोमयज्ञसंस्थानां मत्वन्तरेषु च ब्रह्मच- र्यम्, अपत्योत्पादनं च ॥ ब्रह्मचारिणो गृहस्थस्य वा आमाब्दहि- नि.सृत्य वनेषु वासो वल्कलाजिनकेशश्मश्रुनखरोमधारणं वन्याहू "तातिथिशेपभोजनानि वनस्थस्य । त्रयाणामन्यतमस्य श्रध्दावतः सर्वे. भूतेभ्यो नित्यमभयं दत्वा संन्यस्य स्वानि कर्माणि यमनियमेवप्रम- 'तस्य पट्पदार्थपरिसङ्गे यानाद्योगस्य साधनं प्रेर्तिस्य दृष्टश्च प्र. योजनमश्रितानि साधनानि मावप्रसादचापेश्यात्ममनसो संयो- - गादर्मोत्पतिरिति । १ अनुपधा, अवश्वरता. २दारपरिपहस्य. २ पु. शालामतीति शालीनोऽनिशयेन यानि देशान्तरमिति यायापरस्तयोवृत्ती अध्यापना देशान्तरगननादि. ४परिसख्यानं मसख्यान । तत्त्वज्ञानामिति यावत्, ५ असल्यान प्रयोगसाधन. पा. २ पु. ६ मवामितस्येति. पा. २ पु. भावप्रसाद चित्तपसादम् रितिधर्मः २५. ८ ·वैशेषिकदर्शनम् । अनोप्याल्यगुणः कषुर हितमत्यवायहेतुरतीन्द्रियः अस्यदुः । म्याज्ञान वोधी । तप साधनानि शास्त्रप्रतिविदानि धर्मसाधनविपरी- दानि हिंसाहतस्यानी विहिताफरणं प्रमादर्थ एतानि दुष्टाभिनन्धि चापेक्ष्याममनसोः संयोगाधर्मोत्पत्तिरित । अविदुषो रागद्वेषवतः प्रवर्तकारमा प्रकृष्टात्स्यलाधर्मसहिताइपेन्द्रप्रजापति पितृननुबली- केप्वाशयानुरूपैरिटतीरन्दियविषयपुरवादिभियोगो मवति । तपा प्ररष्टादधर्म स्वधर्मसहित प्रेततिर्ययोनिस्थानेष निष्टशरीरन्द्रि- यदुःखादिभियगो भवति । एवं प्रवृत्ति दक्षणादर्मादधर्मसहिताद्देवमान- पर्तिर्य नरके पुपुनः पुनः संप्तरप्रबन्धो भाति । ज्ञानपूर्वकातु कर्मणः कृतादासङ्गल्लितफ गद्विशाकुरे जातस्प दुःखवियोग पाय जिज्ञासोर - चार्यमुपगम्गोत्पन्नपदार्थतत्त्वज्ञानस्याज्ञाननिहत्ती विरक्तस्य राग- द्वेषभावात्तयोर्धमागरमुपची सञ्चितयोनिरीधे सन्तोपसुख शरी- स्परिखेद चापाद्य रागादिनिवृत्तौ निवृत्तिलक्षणः केवलो धर्मः परमात्मदर्शननं सुखं कृत्वा निवर्तते तदा नियनस्यात्मनः शरीरादि- निवत्ती शरीर धनु रतौ दम्वन्धनानलपदुपशमो मोक्ष इति । शब्दोऽम्बर्गणः श्रोत्रमाः सणिकः कार्यकारणेमयविरोधी । संयोगविभागशब्दनः प्रदेशवृत्तिः समानासमानजातीयकारणका सच विविधो वर्णलक्षणावर्णलक्षश्च । (अकार दिवलक्षणः ससयादिनि. मित्तोऽवर्णलक्षणः । तत्र वर्गलक्षणस्योत्पविराममनसोः संयोग स्मृ- त्यपेक्षादोच रणेच्छ। तदनन्तरे प्रयत्नस्तरापेक्षम णादात्म यसंयो- गावायौं कर्म जायते । स च वायुरू गच्छकण्टादीनभिहन्ति । ततः १ संविज्ञानं.२ पु. २ अवश्यकर्तयाकरणमययाकरण प्रमावरीः, २ पु. ३ ज्ञानपूर्वस्ताकर्मणोऽसंकल्पितफलाद्वियद्धः. पा. २१ विप्रयोगोपाय, २ पु. ५ इति । धर्म: २५ ६ कार्यमुत्सराब्दः कारण सगोगविभागस्दा एतदुभयेनाप्यय विरुभ्यते.

·वैशपिदर्शनम् । स्थानवायुमयोगापेक्षास्थानाकाशसंयोगाद्वमितिः अवर्णलक्षणश्च में रोदण्डसंयोगाद्वैगापेक्ष देाकाशसंयोगादुःपद्यते वेणुपर्व विभागा- क्षावण्याकाशविभागाच । शब्दाच्छनिम्पत्तिः शब्दासंयोगविभागनि- पनाद्वीचिसन्तानपच्छन्दसन्तानः । एवं सन्तानेन श्रोत्रदेशमगत- स्थान्स्यशब्दस्य ग्रहणम् । श्रोत्रशब्दयोः संयोगगमनाभावादप्राप्तस्य चानुपलब्धेः परिगतानससिग्दिरिति गुणपदार्थः समाप्तः ॥ उत्क्षेपणादीनां पञ्चानामपि कर्मसम्बन्धः । एषद्रव्यत्तित्वं क्ष- णिकत्वं मूर्तरगति मगुणवत्वम् गुरुत्वद्रययप्रयत्न योगनन्यवं स्वकार्यसयोगविरोधित संयोगविभागनिरपेक्षकारणत्वम् असमवाय- कारणलं स्वपराश्रयसमवेतकारम्भात्य समानासमाननातीया- म्भकत्वं प्रतिनियरजातियोगि दिग्विशिष्ट कार्यारम्भकावच विशपः । तक्षेपणं शरीरावयवेपु तम्मानन्देषु न मलभाग्भिः प्रदेश संयोग- कारणमधोभाभिश्च प्रदेशविभागकारणं कोत्पने गुरुत्वप्रपत्नसं- योगेभ्यः तत्क्षेपणम् । तद्विपरीतसंयोगम्भिागकारणं कर्म रक्षेपणम् । ऋजुनो द्रव्यम्याग्राक्यपानां तद्देशैविभागः संयोगच्छ मूरप्रदेशैर्येन कर्मगावयवी कटिलः सञ्जायते तदाकुञ्चनम् । तद्विपथ्येयेण संयोगवि- भागोत्पत्ती येन कर्मगाऽवयवी ऋज. सञ्ज यते तसंप्रसारणम् । यदनियतदिग्देशविभागकारणं तद्गमन मिति । एतत्पञ्चविधमपि कर्म शरीरावयोपु तत्सम्बयपु च सम्प्रत्ययगसम्प्रत्ययञ्च । यदन्यत्तदन-- त्ययमेव । एतेष्वन्येषु च तद्गमनमेव । ननु कर्मणां जातिपञ्चकन्यमयुक्तं गमनात्सर्वेषामविशेषात् : सर्व हि क्षणिक कर्म चलनमात्रमुप्तन्नम:- अयस्यामस्तिया परमाणुविवरमात्रैः प्रदेशै. संयोगविभागान् करोति सर्वत्र गमनप्रत्ययोऽविशिष्टः तस्मात्गमनमेव सर्वमिति न वर्गशः १ एवं सयोगविभागशब्दनिष्पन्नम्य वीचिमन्तानवत् शब्दम्य सन्ताने श्रोत्रदे- शम्पा. २५ ·वैशेषिकदर्शनम् । प्रत्ययानुवृत्तिच्यावृत्तिदर्शनादिहो क्षेपणमाक्षेपणमित्येवं सर्वत्र वर्मशः प्रत्ययानुवृत्तिावृत्तिय दृer । तेन तद्धेतः सामान्यविशेपभेदोऽवग- प्यते तेपामुदायुपसर्गविशेपानतिनियतदिविशिष्ट कार्यारम्भादुपलक्ष- पभेदोपि सिद्ध इति । एवमपि चैवेत्यवधारणानुपपत्तिः निष्क्रमणप्रवे. शनादिवपि वर्मश. प्रत्ययानुवत्तिदर्शनात् । यदि सुत्क्षेपणादिषु सर्वत्र वर्गशः प्रत्यगनुवृत्तिव्यावृत्तिदर्शनाजाते द इभ्यते एवं निष्क्रमणप्रवेशनादिप्वपि । कार्यभेदातेषु प्रत्ययानुवृत्तिावृत्ती इति चेत् उक्षेपणादिष्वपि कार्यभेदादेव प्रत्यपानुवृच्यात्तिवृत्तिप्रसङ्गः अथ समग्नेपि वर्गशः प्रत्ययानुवृत्तिभेदे उत्क्षेपणादीनां जातिभेदो न निष्क्रमणादीनामित्यत्र न विशेषहेतुरिति चेत् न । जातिसकरप्रसवात निष्कमणादीनां जातिभेदात्प्रत्ययानवृत्तिव्यावृत्तौ जातिसङ्करः प्रस- ज्यते । कथम् । द्वयोर्द्रष्ट्रोरेकस्मादपवरकाःपारकान्तरं गच्छनो युग- पनिष्क्रमणपवेशनप्रत्ययौ दृष्टौ । तथा द्वारप्रवेशे प्रविशति निष्का- मतानि च । यदि तु प्रतिसाराद्यपनीतं भवति तदा निष्क्रमणप्रत्ययो नापि प्रवेशनप्रत्यय इति किं तर्हिगमनप्रत्यय एव भवति । तथा नाडिकायां वंशपर्णादौ पतति द्रष्टृणां युगपभ्रमणपतनप्रवेशनप्र- त्यया दृष्टा इति जातिसंकरप्रसंगः । न चैवमुक्षेपणादिषु प्रत्ययसंकरी दृष्टः । तस्मादुत्क्षेपणादीनां जातिभेदात्प्रत्ययव्यावृत्तिः निष्क्रमणादी- नां तु तत्कार्यभदादिति । कथं युगपत्प्रत्ययभेद इति चेत् । अथ मतं यथा १ इत्यादि. पा २५ २ तेषामुक्षेपणादीनाम्, वर्गशः समूहरूपेण. ४ अपवरकाद्वासगृहातू ५ प्रतिसीरा जवाना. ६ प्रसंग इनि. पा. २ पु. ७ अ मतमिति. एतच पूर्वयन्यस्य विवरण यतोऽयमाकराणा क्रमो पत्रव- दुद्धिय पुनरतत्रैव निर्देशो वृत्तिदि तम्यापि च प्रतिनिर्देशो भाष्यमिव ·वैशेषिकदर्शनम् । जातिसंकरो नास्ति एवमनेककर्मसमावेशोऽपि नास्तीति एकस्मिन्कर्मणि युगपष्ट्रणां भ्रमणपतनप्रवेशनप्रत्ययाः कथं भवन्तीति । न । अवयवावय विनोदिग्देशविशिष्टसंयोगविमागभेदात् योहि दृष्टाऽवयवानां पार्श्वनः यर्यायेण दिक्प्रदेशः संयोगविभागान्पश्यति तस्य भ्रमणप्रत्ययो भवति यो द्यवयविन उ प्रदेशैविभागमधः संयोग चावेक्षते तस्य पतनप्रययः । यः पुनर्नालिकान्तदेशे संयोग बहिदेशे च विमागं पश्यति तस्य प्रवेशनप्रत्ययः । सिद्धकारभिदानिष्कमणादीनां प्रत्ययभेदः । भव- तक्षेपणादीनां जातिभेदात्प्रत्ययभेदः निष्क्रमणादीनां तु कार्यभदा- दिति ॥ अथ गैमनत्वं किं कर्मत्वपर्याय आहोस्विदपरं सामान्यमिति । कुतस्ते संशयः । समस्तेपुरक्षेपणादिषु कर्मप्रत्ययवागमनमत्ययाविशे-- पाकर्मषपर्याय इति गम्यते, यत्तूरक्षेपणादिवद्विशेषसंज्ञयाभिहितं तस्मादपरं सामान्यं स्यादिति ।। न कर्मत्वायत्वात् आत्मत्वपुरु- पत्ववकर्मत्वपर्याय एव गमनत्वम् । अथ विशेषसंज्ञायां किमर्थ गमनग्रहणं कृतमिति । न । भ्रमणाद्यवरोधार्थत्वात् । उत्क्षेपणादि- शब्दैरनवरुद्धानां भ्रमणपतनस्यन्दनादीनामवरोधार्य गमनग्रहणं कृ. तम् । अन्यथाहि यान्येव चत्वारि विशेषसंज्ञयोक्तानि तान्येव सा-- मान्यविशेषसंज्ञाविषयाणि प्रसज्येरेन्निति ॥ अथवास्त्वपरं सामान्य गमनत्वमनियतदिग्देशसंयोगविभागकारणेषु भ्रमणादिष्वेव वर्तते ग- " १ अन धूमः नावय इत्यादि. पा. २ पु. २प्रत्ययो भवतीति पा. २ प. ३ कार्यभेदात् अवयवावयविनोरित्यादिग्रन्थेन निस्तात. पूर्वोक्तमभ्यनुज्ञाय मंशयितः पृच्छान्तरं दर्शयनि अधेत्यादि ५ संशयहेतु पृन्छति क्त इति. ६ उत्तरयति नेत्यादिना. ७ अथ विशेषसंज्ञया. पा. २ पु. ८ चत्वारि. उत्क्षेपणादीनि.

·वैशेषिकदर्शनम् । ५९ निशब्दातूरलेपणादिषु भाक्तो यः । स्तमयोगविभागकर्तृ- समास्यादिति । समयविधिः । कथम् । निकीर्पितेषु यज्ञाव्य. गनदान कृप्यादिषु यदा हस्तमुत्क्षेमुमिच्छत्यक्क्षप्तुं या तदा हस्तवत्या- मादेशे प्रयत्नः मजायते ते प्रयत्न गुरुवं नायेक्षमाणादामहतसं- योगाइसमायि कारणास्ते कर्म भवति । हरतवत्मवशरीरावयवेर पादादिषु शरीर चेति । तत्सम्यदेववि कथम् । यदा हस्तेन मुशल होयेच्छां करोति उत्क्षिपामि हस्तेन मुशलमिति' तदनन्तरं प्रयत्न. स्तमपेक्षमाणादात्महस्तसंयोगाद्यस्मिन्काले हत उक्षेपणकमोत्पद्यते রসির মঞ্চ নফল থানায় হাসাহাবি কাম भवति । तदनन्तरं दूरक्षित मुशले तदर्थेच्छा निवर्तते । पुनरम्य- क्षेपणेच्छोत्पयते । तदनन्तरं प्रयत्नस्तमपेक्षमाणाययोक्तासंयोगद- यादस्तमुशलयोमुगपदवक्षेपणकर्मणी भवतः । ततोऽन्त्येन मुशलकर्मणो ट्सलभुशलयोरभिघातास्य संयोगः क्रियते । सच संयोगों मुशागत - बेगमपेक्षमाणो मुशले प्रत्ययमुत्पतनकर्म करोति । तत्कर्माभिधा- ‘सापेक्ष मुशले संस्कारमारमले तमपेक्ष्य 'मुशलहानसंपोगोऽभययं हस्तेप्युत्पतनकर्म करोति । यद्यपि प्राक्तनः संस्कारोऽभिधाताद्विनष्ट- स्तथापि मुशलोलूखल्यो. संयोगः षटुकोत्पादकः संयोगविशेषभावा- त्तस्य संस्कारारम्बे सचिव्यसमर्थो भवति । अथवा प्राक्तन एव पटुः संस्काराभिधातादविनश्यन्नवस्थित इति । अतः संस्कारवति. पुन: मं- कारो नास्ति । अतो यस्मिन्नेव काल संस्कारापेक्षादभिवाताद- त्यय मुशल, उपतनक तस्मिन्ना काले तमेव संस्कारमपेक्षमाणा- गशल हस्तमयोगादप्रत्यय हस्तेप्युत्पलनकर्मेति ।। पाणिमुक्तेषु गम- + सामान्यादिनि. पा. २.. ও সাবস্যান, ফানালা, उन्क्षेपणे. देगाध्य भकारम ·वैशपिकदर्शनम् ! नविधिः । कथम् । यदा तोमरं गृहीत्या हन्तेनोरलेसुमिच्छोत्पर्यवे मदनन्तरं प्रयत्नस्तमपेक्षमाणाद्ययोक्तासंयोगद्यात्तोमरहस्तयोयुगर- दार्पणार्पणी-भवतः । प्रसारिते च हस्ते तदाकर्षणार्थः प्रयत्नो निवर्तते । तदनन्तरं तिर्यगून दूरमासन्नं वा सिपामांतीच्या संजायते । तदनन्तरं तदनुरूपः प्रयत्नस्त मपेक्षमाणतोमरहस्त संयोगो नोदनाय । तमन्नादनास्पाययोक्तातोमरे कौत्पन्नं नोदनापेक्षं तस्मिन् संस्कार- मारभते । ततः संस्कारनोदनाभ्यां तावत्कर्माणि भवन्ति यावद्वस्ततो- माविभाग इति । ततो विभागानिवृत्ते नोदने संस्कारादू यिंगासन चा प्रयत्नानुरूपाणि कर्माणि भवन्ति आपतनादिति । तथा यन्त्रमुक्तेषु गमनविधिः । कथम् यो बवान् कृतव्यायामो वामन करेण , धनु विष्टम्य दक्षिणेन शरं संधाय सशरां ज्यां गृहीत्वेच्छां केरोति मज्येप्वाकर्षयाम्येतद्धनुरिति । तदनन्तरं प्रयत्नस्तमपेक्षमाणादात्महस्त. “संयोगादाकर्षणकर्म हस्ते यदैवोत्पद्यते तदैव तमेव प्रयत्नमपेक्षमाणा- द्धस्तज्याशरसंयोगाज्यायां शरे च कर्म प्रयत्नविशिष्टं हस्तज्याशर- संयोगमपेक्षमाणाम्यां धनाकोटिसंयोगाभ्यां कर्मणी धनुः कोट्यो- रिति एतत्सर्वं युगपत् । एवमाकर्णान्ताकृष्टे धनुषि नातः परमनेन गन्तव्यमिति यज्ज्ञानं ततस्तदाकर्षणार्थस्य प्रयत्नस्य विनाश इति । ततः पुनर्मोक्षणेच्छा तदनन्तरं प्रयत्नस्तमपेक्षमाणादात्मांगुलिसंयोगाद- गुलिकर्म । तस्माज्ज्यांगुलिशरविभागः । ततो विभागात्संयोगनाश इति । १ तोमरं शल्या दण्डाकारमखभेदम्. २ इच्छा जायते. पा. २ पु. ३ नोदनाग्थ्य नोदननामा. । तस्मिन्नेव काले पा. २ पु. ५ मुष्टिना गृहीत्वेन्छां पा. २ पु. ६ सम्येषु ज्या मोर्यो, इपुर्याणस्ताभ्यां सहित धनुरिति समन्धः । सेवाकर्ष- पामि. पा. २ प. ७ आकदिारुष्टे.

·वैशेषिकदर्शनम् । तस्मिचिनी प्रतिवन्धकाभावाद्यदा धनुपि वर्तमानः स्थितिस्था. कः संस्कारो मण्डलीभूतं धनुर्यथावस्थित स्थापयति तदा तमे संसारमपेक्षमाणाज्जयाधनुःसंयोगाज्ज्यायों कर्पोत्पद्यते । तस्यका- रणापेक्षं ज्यायां साकार करोति । तमपेक्षमाण इपुन्यातयोगो नोद- नम् । तस्मादिपावायरम नोदनरपेक्षमिपौ संस्कारमारमते तस्मासंका- पन्नोदनसहायातावकर्माणि भवन्ति यानदिपुज्याविभागः । ततो विभागानोदने निवृत्त कर्माण्युत्तरोतराणि संस्काराापतनादिति म. इनि कर्माणि क्रमशः कस्मात्संयोगबहुत्वादेकस्तु संस्कारोऽन्तराले कर्मणोऽपक्ष्य कारणाभावादिति । एवमात्माधिएितेषु सत्प्रत्ययमसमः त्ययं च कक्तिनियनविछितेषु वाटेषु चतुर्प महाभूतेजप्रत्ययं कर्म गमनमेव नोदनादिम् भवति । तत्र नोदन गुरुपद्रवत्रवेगप्रयत्ना- समस्ताव्यस्तानपेक्षमाणो यः संयोगविशेष: । नोदनमविभागहेतोः कर्मणः कारणमिति तस्माचनुपि महाभूतेषु कर्म भवति यथा पं. फारूयायां पृथिन्या वेगापेक्षो यः संयोगी विभागहतोरेकस्य कर्मणः कारणं सोऽभिघातायः तस्मादपि महाभूतेषु कर्म भवति यथा पापा- मादिषु पादादिमिर्नुयमानायामभिहन्यमानायां वा पकाख्यायां पृ. थिव्यां यः संयोगो नोदनामिधारयोरेन्मतरापेक्ष उभयापेक्षो वा यः संयुक्तसंयोगस्तस्मादपि ये प्रदेशाननुयन्ते नाप्यामिहन्यन्ते तेष्वपि कर्म नायो । पृथिव्युदकयोमुरुत्वविधारकसयोगप्रयत्नवेगामावे सति गुरुत्वावधोगमने तत्पननं यथा मुशलकीरेवादिपूनतम् । तत्रा कर्म गुरुत्वात् । द्वितीयादीनि तु गुरुत्वसंस्काराभ्याम् । स्रोतोयू- तानापमा स्थलानिमाभिसर्प यत्तद्वत्वात्स्यन्दनम् । क्यम् । सम- तादोधः संयोगेनाक्यविद्रवले प्रतिबद्धम् । अवयवद्रावमप्येकार्थ- , धनुषाशरसंघोगागम्यायां सरे च पा, ३ पु. २ संस्कागदेवापतनादिति, १ पु. अविभागस्तः, पु.

·वैशेषिकदर्शनम् । समवेतं तेनैव प्रतिवद्धम् । उत्तरोत्तराणि अवयवद्रवत्वानि संयुक्तसं- योगः प्रतिबद्धानि । यदा तु मात्रया सेतुभः कृतो भवति तदा समन्तात्प्रतिबद्धस्यावयविदैवत्वस्य कार्यारम्भो नास्ति । सतुसमीप. स्थस्थ त्ववयवद्रव वस्योत्तरोत्तरेषामवयवद्रवत्वानां प्रतिबन्धकाभावाः त्तिलाभः । ततः क्रमशः संयुक्तानामेवामिसर्पणं ततः पूर्वद्रव्यविनाश प्रबन्धनावस्थितरवयवैदद्रिव्यमारभ्यते । तत्र कारणगुणपूर्वक्रमेण, क्वमुत्पद्यते । तत्र व कारणानां संयुक्तानां प्रबन्धन गमनेन यद- वयविनि कमात्पद्यते तत्स्यन्दनारयमिति । संस्कारात्कर्म इवादिष- क्तम् । तथा चक्रादिश्वक्यवानां पार्श्वतः प्रतिनियतदिग्देशसंयोग- विभागोत्पत्तो यस्यविनि संस्कारादनियतदिग्देशसंयोगविभागनिमित्त कर्म तद्रमणमिति । एवमादयो गमनविशेषाः । प्राणाख्ये वायौ कर्म आत्मवायुसंयोगादिच्छाद्वेषमयत्नापेक्षात जायत इच्छानुविधानात् सु- पुप्तस्य जीवनपूर्वक प्रयत्नापेक्षात् ॥ आकाशकालदिगात्मना सत्यपि द्रव्यत्वे निष्क्रिय वम् सामान्यादिक्दमूर्तत्वात् । मूर्तिरसर्वगतद्रव्य- परिमाणं तदनुविधायिनी च क्रिया । सा चाकाशादिषु नास्तीति ।. तस्मान तेषां क्रियासम्बन्धोऽस्तीति । सविग्रहे मनसीन्द्रियान्तरस- म्बन्धा जाग्रतः कर्मात्ममनःसंयोगादिच्छाद्वेष यूवर्कप्रयत्नादविभि- प्रायमिन्द्रियान्तरेण विषयोपलब्धिदर्शनात् । सुतस्य प्रबोधकाले जी- वनपूर्वक प्रयत्नापक्षात् । अपसर्पणमुत्सर्पणं च कर्मात्ममनसोः संयो. गाददृष्टापेक्षात् । कथम् । यदा जीवनमहकारिणोधर्माधर्मयोक- १ मात्रया लशेन. २ मात्रयापि सेतुभेद. पा. २ पु. समन्नात्मसिद्धन्वादचयविपा. २ ए. सेनुसमीपस्थावयवद्रवत्वानाम. पा ३ पु. ५ इन्छानुविधानदर्शनात.. पु. ६ आत्मनोऽभिप्रायानुरोधेन.

·वैशेषिकदर्शनम् । स्मात्तत्पूर्वप्रयत्नकासात्प्राणवायोनिरोधे सत्यन्याभ्यां लब्धवृत्तिम्यां धर्माधर्माभ्यामात्ममनसोः संयोगसचिवान्यां मृतशरीरादिमागकरण- मपसर्पणको पद्यते । ततः शरीराब्दहिरपगतं ताभ्यामेव धर्माधर्मा- भ्यामुत्पन्नातिवाहिकेशरीरेण सम्बध्यते तसंकान्तं स्वर्ग नरकं वा ग- लाऽशयानुरूपेण शरीरेण सम्बध्यते । तत्संयोगार्थ कोपसर्पणा- ख्यमिति । योगिनी हिन्द्रचितस्य मनसोऽभिप्रेतदेशे गमनं मत्यागमनं च सर्गकाले प्रत्यग्रेग शरीरेण सम्बन्धार्थ कर्माइएकारितम् अन्यदपि महाभूनेषु यत्प्रत्यक्षानुमानाभ्यामुपलभ्यमानं कारणमुपकारापकार- समर्थ भवति तदप्यदृष्टकारितम् तथा सर्गादीवणुकग्निवाय्वोरूर्व- तिर्यगमनं महाभूतानां प्रक्षोभगमभिषिक्तानां मणीनां तस्करं प्रति- गमनमयतोऽयकान्ताभिसर्पणं चेति कर्मपदार्थः समाप्तः ॥ द्विविधं सामान्यं परमपरञ्च सविषयसर्वगतमभेदात्मकमनेकवृत्ति । एकद्विबहुप्वात्मस्वरूपानुवृत्तिप्रत्ययकारणम् । कथम् । प्रतिपिण्टं सामान्यापेक्षज्ञानोत्पत्तावभ्यासप्रत्ययजनितसंस्कारादतीतज्ञानप्रबन्धप्रत्य- योवेक्षणायन्समनुगतमास्ति तसामान्यम् । तत्र परं सत्तासामा- न्यमनुवृत्तिप्रत्ययकारणमेव । यथा परस्परविशिष्टपु चर्मवस्त्रकम्मला- दिध्वन्यस्मान्नीलीद्रव्यसम् इन्धानीलं नीलमिति प्रत्ययानुवृत्तिः तथा परस्परविशिष्टेषु द्रव्यगुणकर्मत्वविशिष्या सत्सदिति प्रत्ययानुवृतिः सा चार्थान्तराद्भवितुमर्हति यत्तदर्थान्तरं सा सत्तेति सिद्धा सत्स-- दिति प्रत्ययानुवृत्तिः, तस्मात्सत्तासामान्यमेव । अपरं द्रव्यत्वगुणत्व- १जीवनसहायवेकल्पेन तत्पूर्वकमपलवैपारमाणनिरोधे. २ ५. २ अतिवाहपत्यात्मानमित्यतिवाहिक सूस्मशरीरसू. ३ स्थूलेन शरीरेण योगिनां च. २ पु. ५ प्रत्यग्रेण सगोदावुटपन्नेनाभिनवेन शरीरेण. ७ अनुवृत्तियुद्धि. २ पु. ६ यथा, २ पु. ८ एक्रमात. २ पु.

·६४ वैशपिकदर्शनम् । कर्मत्वाद्यनुवृत्तिव्यावृत्तिप्रत्ययहेतुत्वात्सामान्य विशेषश्च । तत्र द्र- च्यत्वं परस्पर विशिष्टेषु पृथिव्यादिष्वनुवृत्तिप्रत्ययहेतुत्वासामान्य गुण . कर्मभ्यो यावृत्तिहेतुत्वाद्विशेषः । तथा गणवं परस्परशिटेषु रू. पादिप्वनुवृत्तिप्रत्ययहेतुत्यासामान्य दव्यकर्मम्यो व्यावृत्तिप्रत्ययहेतु त्याद्विशेषः । तथा कर्मत्वं परस्परविशिष्टपूरक्षेपणादिप्वनुवृत्तिप्रत्यय- हेतुत्वारसामान्यं द्रव्यगुणेभ्यो व्यावृत्तिहेतुत्वाद्विशेषः । एवं पृथिवी- त्वरूपत्वात्क्षेपणत्वगोत्वपटत्वादीनां प्राण्यप्राणिगतानामनुवृषिव्याव- सिरत्ययहेतुत्वात्सामान्यविशेषमावः सिद्धः । तानि द्रव्यत्वादीनि प्रभूतविपयत्वात्प्राधान्येन सामान्यानि स्वाश्रयविशेषकवाद्भक्त्या वि- शेपास्यानीति लक्षगभेदेषां द्रव्यगुणकर्मभ्यः पदर्थान्तरं (वं ) चु सिद्धम् । अत एव च नियत्वम् । द्रव्यादिश्वनुवृत्तिनियमात्प्रत्यय- भेदाच परस्परतश्चान्यत्वम् । प्रत्येक स्वाश्रयेषु लक्षणविशेषाद्विशेष- लक्षणाभावाच्चैकत्वम् । यद्यप्यपरिच्छिन्नदेशानि सामान्यानि तथाप्यु- पलक्षणनियमातारणसामग्रीनियमाच स्वविषयसर्वगतानि । अन्तराल संयोगसमवायवृत्त्यभावाव्यपदेश्यानि इति सामान्यपदार्थः समातः ॥ अन्तेभवा अन्त्याः स्वाश्रयाविशेषत्वाद्विशेषाः । विनाशारम्भर- हितेषु नित्येष्वष्वाकाशकालादिगात्ममन.सु प्रतिद्रव्यमेकैकशो वर्त- माना अत्यन्तव्यावृत्तबुद्धिहेतवः । यथाम्म दादीनां गवादिष्ववादिभ्य- स्तुल्याकृतिगुणक्रियाक्यसंयोगनिमिता प्रत्ययव्यावृत्तिष्टा या गौः शुक्लः शीघ्रगतिः ककुझान् महाघण्ट इति तथास्मद्विशिष्टानां योगिनां १ गुणकर्मभ्याम् २ पु. २ कर्मभ्याम्. २ पृ. ३ द्रव्यगुणाभ्याम्. २ पु. • सामान्यं विशेष इति बुद्धपेक्षम् ॥२॥3॥ इत्यादि सूनोतात. ५ अन्तेषु. २ पु. ६ विशेषक्त्वायावतकवाद. ७ यथा इति न. २ पृ.

·शपिविर्शनम् । - स्पातत कि नित्येषु तुल्यातिगुणक्रियेषु परमाणुष मुक्तात्ममन सु चान्यनिमि- तासम्भवायेभ्यो निमित्तेभ्य प्रत्याधारमयमस्माद्विलक्षण इति प्रत्यय- न्यावृत्ति , देशकालविशिष्टे च परमाणौ स एवायमिति प्रत्यभिज्ञान च भवति यतस्तेऽन्त्या विशेषा इति । यदि पुनरन्त्यविशेपमन्तरेण योगिना योगनधर्मात्प्रत्यय यावृत्तिः प्रत्यभिज्ञान च स्थात् । न भवति । यथा न योगजाद्धमादशुक्ले शुक्रप्रत्यय सन • यते अत्यन्तादृष्ट प्र यभिज्ञ न यदि स्यात् मि याप्रत्ययः स्यात् । त- बेहाप्यन्तविशेषमनरेण योगिना योगजधर्मात्प्रत्यययावृत्ति । प्रत्य- भिज्ञान च भवितुमधिकरोति । अथान्त्यविशेपेविर परमाणुपु क- स्मान्न स्वत प्रत्ययव्य वृत्ति प्रत्यभिज्ञान वा बल्यत इति चेत् । न । तादात्म्यात : इह तादात्म्यकल्पनानिमित्तप्रत्ययो भवति । यथा घटादिषु प्रदीपात नतु प्रदीप प्रदीपात् । यथाच स्वमातादीना स्वत एवाशुचिव तद्योगादन्येषाम् तपैहापि तादात्म्यादन्यविशेषेषु स्वत एवं प्रत्ययव्यावृत्ति तघे गात्परमावादिष्विति इति विशेपपदार्थः ।। अयुतसिद्धानामाधार्याधारभूताना ५ यह मत्ययहेतु स समवाय द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषाणा कार्यकारणभूतानामका- र्यकारणभूताना वा अयुतसिद्धानामाधार्याधारमावेनावस्थिताना- मिहेदमिति बुद्धिर्यतो भवति यतश्चासांगतानामधिगतान्यत्वानामाव- बग्भाव स समवायारूप सम्बन्ध । कथम् । यह कुण्डे दधीति प्रत्यय सम्बन्धे सति दृष्ट सह त तपु पट इह वीरणेषु कट. सम्बन्ध १ प्रयाधार विलक्षणोयमिति प्रयय २५ २ नत पिस्यादिति न २ पु अधिक्रोति मिथ्यापयय इयनुपज्यते । धमान यययावृत्ति प्रयभि ज्ञान या भवितुमर्हति २ प सत एव विषयस्य योगिभिरपि ज्ञान न पत्त्यन्तासत इति भाव इह तटामदेव यानिमित्त भययो भवति २५ ५ अविष्वम्मावेनावस्थितानाम २ पु ·वैशेषिकदर्शनम् । इह द्रव्ये | द्रव्यगुण फर्माणि इह द्रव्यगुणकर्मस्वपि सत्ता हह द्रव्ये द्रव्यत्वमिह गुणे गुणत्वमिह कर्मणि कर्मत्वमिह नित्येऽन्त्य विशेषा इति प्रययदर्शनादस्त्येषा सम्बन्ध इति ज्ञायते । न चासौ संयोगः सम्बन्धिनामयुतसिद्धत्वात् । अन्यतरकर्मनादिनिमित्तभावाद्विमागा- न्तत्वादर्शनादविकरणाधिकर्तव्यपोरेव भावादित । स च द्रव्या- दिभ्यः पदार्थान्तरं मारवल्लक्षणभेदात् | यथा भावस्य द्रव्यत्वादीना साधारे स्वात्मानुरूपप्रत्ययकर्तृत्वात् स्वाश्रयादिभ्यः परस्पर नश्वार्था- न्तरभावः तथा समवायस्यापि पञ्जस्वपि पदार्थेषु इति प्रत्ययदर्शना- तेभ्य. पदार्थन्तरत्वमिति । नच संयोगवन्नानात्वनिति भवलिङ्गा- निशेषाद् विशेषलिङ्गाभावाच्च तस्माद्भाववासर्वत्रैकः समवायः । ननु द्रव्यगुणकर्मणां द्रव्यत्वगुणत्वकर्मत्वादिभिर्विशेषणः सम्बन्धैकत्वात्प- दार्थसंकरमसंग इति । न । साधाराधेयनियमात् । यद्यप्येकः सम. वायः सर्वत्र स्वतन्त्रस्तथाप्याचाराध्यनियमोऽस्ति । कथम् । द्रव्ये- वेव द्रव्यत्वं गुणेष्वेव गुणवं कर्मस्वेव कर्मत्व मित्येवमादि । क स्मात् अन्वयव्यतिरेकदर्शनात् । इहेति समवायनिमित्तस्प ज्ञानस्या- न्वयदर्शनासर्वत्रैकः कः समवाय इति गम्यते । द्रव्यत्वादिनिमित्ताना प्रत्ययानां व्यतिरेकदर्शनात्प्रतिनियमोऽपि विज्ञायते । यथा कुण्ड- नोः संयोगैकत्वेऽपि भात्याश्रयायिभावनिमभस्तथा द्रयावादी- नामपि समवावैरत्वेपि व्यङ्गय पञ्जकशक्तिभेदादाधारायेयभावनि- यम इति । सम्बन्धनित्यत्वेऽपि न संयोगवदनित्यत्वं भाववदकारण- त्वात् । यथा प्रमाणतः कारणानुपलब्धेनि योमाव इत्युतं तथा स- मवायोऽपि । न यस्य कारण किच्चि प्रमाणन उपलभ्यत इति । कयापुनर्वृत्त्या दमादिषु सपवायो वर्तते, न संयोग मम्भवति तस्य १ भाव यत्वादानां, २ पु. २भाव. सामान्यम्. प्रतिनियमो गायने. पा. २ पु.

·वैशेषिकदर्शनम् । गुणवेन द्रव्याश्रितत्वात् । नापि समवायस्तस्यैकत्वात् । न चान्य- वृत्तिरस्तीति । न । सादात्म्यात् । यथा द्रव्यगुणकर्मणां सदात्मकाय भावस्य नान्यः सत्तायोगोस्ति एवमतिभागिनो वृत्यात्मकस्य समवा. यस्य नान्या वृत्तिः तस्मास्वात्मवृत्तिः । अत एवातीन्द्रियः सत्तादीना- मिव प्रत्यक्षेषु वृत्यभावाल गमगतसम्बेदनाभावाच तस्मादिह बुध- नुमेयः समवायः॥ इति प्रशस्तपादाचार्यविरचिते वैशेषिक्रमाध्ये पदार्थोद्देशे समवायपदार्थः ३ :समाप्तः। n. तादाम्यात् भाववत् ३५. २ इति सिमियधितः पाट. २ प. 7 इनि समयायपदावं. इति श्रीमाप्रशस्तपादाचार्यविरचित पदाधर्ममपहरूप भाष्य समानभू । पाठ: २ पु ॥ इति श्रीनालन्धर्वेदिकपाठशानामुग्न्यायापरश्रीरुष्णशसिनिम्मिता গ্রীনল্যথাহাম্মৰণিনহাশিমায় শিগগি মশা২কি. १८१३ स १९४६ वैशावरोकादश्याम्