·PREFACE, 13 "तस्मादौ नित्यहोमान्ते विष्णोनित्यार्चन गृप देवतायतने या माया - पणमर्थपेदित्य॒षिणा पैखानससूत्रे समासेनोपम् । सदहमा nि ma समयोग कमेण विस्तरतो वक्ष्यामि॥ As the work begins with the words atacs and play with 24 Astia, 1t 18 seen that Marīcı 19 the tca ller en expounder of this Agama, and it is in conformity with the view that the pork has been labelled in the manuscript av पैखानस म चिमोत्तम् The word Vaikhannsa denota a prom. cribed course of religious conduct applicable to all clauses of people When the great poet Kalıdásı refers to Valha. nagavrata to be observed by Sakuntala, "सानस किमनया प्रतमा प्रदानाद् व्यापाररोधि मदनस्य निषेवितव्यम् । he only means the religious conduct generally to be adhered to by all people Even though there are many Dharma bagtrg yritten by Gautama and other sages, the more names of authors like Grutama and others have not the power of connoting Dharma generally, while the unqualified Yord Vaibhännsa has got that power a fact testifying to the wide popularity of the Jailbanas? Again? It is probable that Vikhanas, the Satrakāra and author of Valhanasadharmıpména and other religious Forka is the ancient sage who founded the religious ind Agaric schools of his mine and that they were explained and enlarged by Maria and others As Varlei is to be taken ag belonging to the well known group of seven R918, it goes Without saying that Vikhanas must be even more horry a Euge It is not therefore possible to fix the date of Vikba. Dag Or bis follower Jarici If hoverer we are fortunate ·11 enough to come ncro's the mana «cripts of original Dharmasatras of Vikhrul on wluch the treatises of Warfci aru based, we gliall liate an opportunits, of making a critical study of the life and other particulars of Vikbing the founder of the school and Maric, the expounder From the following bloka found at the outect of the Aranadhikim and Kladlukārt wuch ire attributed to Bhrill, "नारायण पिता पस्य माता चापि हरिप्रिया। भृग्वादिगनय पुधास्तरमै विसनसे नम ।" and also from the questiona put by enges to Bhrgu in the same context, "नमस्ते भगवन् प्रक्षन् । नमस्ते ग्रह्मण सुत!। त्वमेव स बेसासि वमेव ब्रह्मण. प्रिय ।।" महापुर' मुनिभेष्ठ वमेव प्रमग प्रिय स्वमेव सर्व वेगासि त्वमेव पदती वर ॥" it 19 seen that Vikhanns s as the son of Sri Narayana and that Burgu, Burſci and other siges Tere the sone of the former, a fact pointing to the hoary Antiquity of the sage Vikhauss and Jarīcı, the author of the present work Pratistha vidhıdarpana, an Agamic work of the Varkbannen school, written by Narasimha Vajapeyr, son of Madhavacarja, shows the successive teachers of Agimis in the following verse, "नारायणो ब्रह्मण आह सर्वे पैखानस वैदिकमन्ययुक्तम् । सोऽय विराजो दिखना मुनीन्द्र स काश्यपादेवदत् तदेतद् ॥" bich makes it evident that ikbay ze is not later than Brabının who spring from the Naral lotus of God Padma. n&bha As it is proper that likhanie 174 the firet-boru ADISBI son of Godless Lakşmi spd Norr18 and Brnoma sprang afterwards from the Naval lotus of that supreme deity, there 18 no incougruity in taking Vibhanas and Bralmun 29 the sons of the same father And hence it is that the father and mother of Vilhanas are repurately mantioned in the line, "नारायण पिता परम माता चैव हरिप्रिया ।"

·But in the statement that Burgu was the son of Brahman, the latter word should be taken as ineaning only Vibhapas of Brahmanic power Accordingly, we can take the above verse of Narasimha Vajapeyi to mean that Brahman after having received instruction from Narayana on the Agamas of Vikhanas, became Vikhanas himself. Thus tre fiud that all the above ficts go to establish a very ancient date to the sage Vikban is We can however fix the date of Vibhings in the period of Brāhmaṇas and Puranas when unlike in the Vedic period, Visnu and other deities were accorded shapes and forms accompiled by their tyives As the modern historical research has assigned for Brahmanas and Pur a date not later than the 7th century BC, I think the same must be the lower limit of the date of Vilhnnas, llarīcı and other sages also. The Āganas and Tantris iuating thereto tre mainly of tiro kinds namely, Vaikhan409 and Pancaratra The Agavas started by Vakhanus are known 18 Vukhanasa, while those that are bered on Pancarátra are called Panca ratri The first is found to be almost Vaishnavite and the second both Vaishnavite and non Vaishnavite Pnñcaratra invans un aggregate of five Ratras or School of Wisdom, as 15 borne out by the following extract from }ñanakhaqda of the Brahmapurāņa "रात्र च ज्ञानवचन ज्ञान पञ्चविध स्मृतम् । तेनेद पवरान च प्रवदन्ति मनीषिण । पञ्चरात्र सतविध ज्ञानिनां ज्ञानद परम् । ग्राह्य शैव च कौमार वासिन्ध कापिळ परम् ॥ शौनकीय नारदीयमिद सप्तविध स्मृतम् ।" Vaikbanas&gma is also of various kinds as is clear from the following statement of Narisimha V &jupeyı, in h19 Pra tigth&vıhhıdarpina, "ज्ञानारमक काश्यपसत्यकाण्ट- सज्ञानकाण्ट खलु सर्ककाण्डम् । कापदेषु पन्चस्वपि झाश्यपोऽया + agerian HTTT (?) छनेयतन्नोसरतन्यनामा विश्वास्यतन्त्र बल पूर्वतन्त्रम् । + ·भत्रिप्रणीत सकल च पध मष्टोत्तरशीतिसहपसरपम् ॥ सिल पुरातन्यापासचिन मानकियाचाध्वरवर्णकागो । प्रगृप नरकखिलाधिकार मृगूदितास्तेयपि पूर्वसमपा ॥ लयादया + एकसाहिता य सज्ञानकाच्या विजया + + + मरीचिनोका विजयारिभान सत्यार्याष्टास्वपि रक्षपद्यम्॥ एतानि सवीक्ष्य मरीचिमार्गात सर्व प्रतिष्टाविधिदर्पणास्यम् । प्रयोगसोक्यनिदानभूत वक्ष्याम्यह सपमिहाराणम् ॥" The above quotation also tells us that Marici wrote Another extensive work containing hundred thousand blokas which came to be known ng Jaya and catjı and that other tyriters follomwg in his footsteps wrote many treatises on Agama This statement is corroborated ly the fact that the author of the Prati9th&vidhıdarpaņa rierls his lugh regard towards Marici by paying liomage to that great rage thus "प्रणम्य विष्णु परमैछिन च धैखानस त भृगुकाश्यपादान् । मरीचिमस्मद्गुरम् The edition of the work is basc on a palm leaf manu script belonging to Mngilik hara Maton, near Padmanal La purem, South Inyrimum. It is sitten in Taru Grantha charncters and has an a pearance of being 3 or 4 centuries old Exprepsing my heart felt thanks to the owner of the library for the loan nf the manuscript, I place tłic edition of this anciunt Agam e nork before the appreciative public, Trivandrum, K SAMBAŠIVA SASTRI. 39-1111 11 ·॥श्रीः॥ निवेदना। इदं देखामसं नामागमनिवन्धनमतिपुरावनं किमपि मुचिरप्रतीक्षित सुमनःपुरम समस्पाश्चित्रोदयमझर्याः । महीशूरममृतिविदितविदेशजना मपीदमहमहमिकयोपतमुत्कण्ठन्ते । इदं पविखनसा महर्षिणोरातस्यागमस्य मरीचिमुनिपचितं किमपि रूपं दितनाकस्पितविषयान् अपश्चयद् वैखानसं व्यवह्रियते । उहं बोपकाम एव-"तस्मादमो नित्यदोमान्ते विष्णोनित्यार्चनं गृहे देवतायतने वा भक्त्या नारायणमर्चयेदित्य॒षिणा वैखानससूत्रे समासेनोक्तम् । तदहमशेष विशेषण समन्त्रकं सप्रयोगं क्रमेय विस्तरतो वक्ष्यामि" इत्यादि । 'मरीचिरुवाचे'त्युप- कामेण 'इत्याद मरीरिः' इत्युपसंहारेण च मरीचिमहर्षिरस्य मपक्षकः प्रवका वदनुगुणं चामिषानं मातृकार्या साद पटितं 'वैखानसं मरीचिप्राक्तस्' इति । सामान्यतो वैखानसशब्दन सर्वजनीनसंस्करणक्षमा जनादिपरम्परागता धर्माः कप्पन्ठे । महाकविः कालिदासोऽपि - देखानसं किमनया प्रतमा प्रदानाद म्यापाररोधि मदनस्य निषेवितव्यम् ।" ति शकन्वलानुष्ठानमाकारयन् वैखानसशब्दस्य तवज्जनाचरणीयघमें वृर्षि मनसि करोति गोधमादिषु नमस्त्रकारेषु महुपु सरस्वपि नानुपहितगीतमादि- धन्दाना सामान्यतो धर्मकबनेऽस्ति प्रचिनिमिषं पमा वैखानसन्मस्य । सदिदममगंस्पने मद् वैसानसशब्दस्य तावनी मसिद्धिरिति ।। विसनाबार्य सूत्रकारो पैखानसधर्मप्रश्नपैखानसरायसूत्रपैसानमा श्रौतसूत्रादिनकागमनिबन्धको स्यादवितरी प्राक्तनः कूटस्मो द्रष्टा धर्मागम- सन्वत्प, यमुपजीन्य मरीन्यादयो निमारः प्रपन्वे । मरीपेरपि सर्षि- मारलान्तीरे निसपणीप जामति पूरा विमनसोपविभाचीनत्वमनुकमपि गरते । वसार रिसनमास्तदुपजीरकस्य परीयों न नीविवरामयः का. एमाधुनिकी परितकोटिमटमाटीकितनापदि नाम वयं तमागा मसीने मरचीपानि पानि धानसर्मस्वापि ममतान्रीमति, पादप- ·+ 4 भवसरः कस्याश्चन चर्चाया जीवितरितनिवन्धनामाः, तस्य वा कटस्थस्य रिखनसोऽस्य वा प्रपञ्चकस्य परीचेः । भृगुमोजार्चनाधिकारे खिलाभिकारे पक्रमे "नारायणः पिता मस्य माता पापिहरिप्रिया । भृग्नादिमुनयः पुत्रास्तमै रिखनसे नमः॥" रवि वर्शनाद, तत्रैव महर्षिमभे भूयं पति- "नमस्वे भगवन् ! झन् ! नमस्ते ब्रमणः मत! । त्वमेव सर्व वेवासि त्वमेव ब्रमणः मियः ॥" (वर्षनाधिकारे) "पुत्र! मुनिश्रेष्ठ! खमेव मसणः प्रियः । त्वमेव सर्व वेत्तासि त्वमेव वदता वरः ॥" (सिलाषिकारे) इत्यारम्भणाच श्रीनारायणपुत्रो पिसनाा, तत्पुत्रा भृगुमरीच्यावय इति सिध्यति । अतोऽप्युपपन्नमतिपुरातनत्वं विखनसो मरीचे प्रलवस्गम- मणेतुः । श्रीमाभवाचार्य एनुवाजपेययाणियीनरसिंड्यन्वना विरचित प्रविष्ठाविधिदर्पणे पैखानसे- "नारायणो नसण आह सर्व पैखानसं वैदिकमन्मपुकम् । सोऽयं विराजो विखना मुनीन्द्रः काश्यपादेरवदत् वदेतद् ॥" इत्यागमपरम्परानिरूपणा लिखना। सीपद्मनामनाभिपद्मजन्मनो ब्रह्मणोऽप्य- नर्वाचीनः मयते । युद्धं चेदं श्रीनारायणलक्ष्म्योरोरसपुत्रो विसना, सद- नन्तरं मामिकमजन्मा च प्रोति । द्वयोरपि तयोरेफपितृत्वसम्मने वैपन्या- भावाद । मत एवोचित विखनसो जन्मनि "नारायणः पिडा मस्त्य माता चैव हरिप्रिया ।" इति मातापित्रो. पृथक्कयनम् । भृगु प्रति सणः मुठे'त्यादिवचने व ब्रह्मपदेन नामग्यवान् विखना बोध्यते नरसिंहवामयिकथिते परे- "सोऽयं विराजो विएना मुनीन्द्रः ।"

·इति बचनेन वैखानसतन्त्रोपदेशसमनन्तरं पद्मजन्मैव विखनाः सम्पतिपल इति कार्योंपाथिसम्प्रतिपक विसनोनामधेयं ब्रह्मण एवेत्यम्यूहे तु सर्वमनाविलम् । सर्वया विखनसः सर्वप्राचीनता सर्वतः सम्मतैव प्रसीदति । तस्या अस्याः प्राचीनतायाः फा नाम पार्यन्तिकी सीमेति पर्यालोचनायामिदमिदमवश्यं पुरो- पानीयम् । यद्-विष्ण्यादिदेवतानां सह पल्यादिमिः संसरन्तीनां निगमकस्य ब्रामणस्य पुराणस्य च कस्कः समय इति । वेदकाले पुनरासां देवतानां प्रकटतरप्रतिष्ठापननगतेः । अतः साम्प्रतिकचरित्रदिशा परिक्लप्सात् किस्त्व- म्दाद मान समयतसंवत्सरीपरिमितात् समयादन चीनः कूटस्थो विष्णुर्विखना मरीच्यादिरिति च सिद्धम् । दमे भवन्त्यागमास्तनिरन्धनास्तन्त्रात्मानश्च मुख्या नाम्ना वैखानसार पाशरात्राय । विखनोमुनिदष्टा वैखानसाः, पन्चरात्रमूलाः पाश्चरात्राश्चेति तेपामन्वर्थमभिधानम् । तत्र प्रथमे पायो बैष्णवाधिष्ठानाः, तन्त्रम्। द्वितीय उभयापिष्ठानाः। पचरात्रशन्दस्य चेये व्युत्पत्तिः पघाना रात्राणा समाहार इति । रामशब्दस्य ज्ञानमर्थः । तथाच प्रसपुराणे सन्मखण्डे- "रात्र प ज्ञानवचनं ज्ञानं पञ्चविषं स्मृतम् । तेनेदं पधरात्रं च प्रवदन्ति मनीषिणः॥ पन्चरात्रं समविषं ज्ञानिनां शानदं परम् । जामं थैनं च फौमारं वासिष्ठं कापिलं परम् ।। चौनकीयं नारदीयमिदं समविपं स्मृतम् " इस्पादि । एवं वैखानसं र नेकविधम् । तथाच प्रतिष्ठाविषिदर्पणे नरसिंह- पाजपेदिमिरु "ज्ञानात्मकं काश्यपसत्यकाण्ड- सजानकाष्ट मत तककाण्डम् । काडेपु पन्चस्वपि काश्यपोऽटा. ++मरिसदासरल्याः (१) । सयतन्नोपरतन्त्रनामा रिजापतन्त्र सन पूर्वमन्त्रम् । -- ·भत्रिपणीतं सफलं च पध. मष्टोधराशीतिसहससल्यम् ।। सिलं पुरातन्त्रकबासचित्र मानक्रिया प्वरवर्णकीर्णाः। प्रगृध नैरुक्तसिलाधिकार भृगूदितास्तेष्वपि पूर्वसयाः ॥ जयाहया + टकसंहिता च संज्ञानकाल्या विजया +++ । मरीचिनोक्ता विनयाभिधान- सत्याहयाष्टास्वपि कक्षपचम् ॥ एतानि संवीक्ष्य मरीपिमार्गात सर्व प्रतिष्ठाविधिदर्पणाल्यम् । प्रयोगसौकर्यनिदानभूतं वक्ष्याम्यहं सर्वमिहाकुरापम् ॥" इति ॥ एभ्य उद्धृतेभ्यः पपेभ्योऽन्यदप्यवगम्यते । यन्मरीचिमहर्षिणा सक्ष- पपात्मकं किमपि विपुलतमं निवन्धनं वैखानससम्बन्धि व्यरपि । यद् विज- याख्यं सत्याहयं चेति किस मरीचेरस्य महतो निबन्धकस्य मार्गमुपजीन्या- न्येऽप्यागमनिनन्यनेषु प्रवृत्ताः । अत्रेदमुद्धृतपद्याभिष्ठानं प्रतिष्ठाविधिदर्पणमेय मुख्यमुदाहरणम् । यदयं दर्पणकारो मरीचि मुख्यं स्वीयं गुरुं प्रणमति "प्रणम्य विष्णुं परमेष्ठिन च वैखानसं तं भूगुकाश्यपादीन् । मरीचिमस्मद्गुरुम् इति । एवं महतोऽतिमहतस्य र पुरातनस्यागमस्य प्रकाशनायास्य मणालिकर- मठीयभिचतुरशवदेशीयो दमिरमन्यलिपिस्तालपत्रादर्श एकोऽभवदवलम्रः। तस्यास्य यथावत्परिशोधनोपयोगिनः स्वामिभ्यः कृतज्ञता प्रकाशयन्नलि तमिर्म सज्जनसमक्षमववारयामि । अनन्तशयनम् के. साम्मशिनशास्त्री. ३-९-११११. । ...

·विषयानुक्रमणिका। पृष्ठम्. २ १ २९ . पटलः. विषयः, १ ऋषिप्रश्नोत्तरम् २ भूपरीक्षालयदेशविधिः ३ कर्षणनीनविधिः तरुणालयविधिः ५ प्रथमशिलेष्टकाविभिः ६ विमानतलविधिः ७ प्राकारगोपुरपर्षदाविधिः ८. गर्भन्यासान्त्येष्टकादिविन्यासविधिः ९ नवविधार्चकपरिचारकविधिः १० शिक्षाग्रहणध्रुवरपदविन्यासविधिः ११ शिलास्थापनभुवा स्थापनविधिः १२ दारुसंग्रहशूललक्षणम् १३ शूलस्थापनाविधिः १४ भुववेरवर्णसंस्कारविधिः १५ योगादिस्थानविधिः १६ योगासनविधिः १७ स्थानकासनशयनादिभेदः १८ देवस्य देव्यादीनों वर्णवाहनादिविधिः १९ पर्षदानां वर्णवाहनविधिः २० परिवारवर्णवाहनविधिः २१ परिवारदेवानां वर्णवाहनविधि. २२ प्रादुर्भावाणां वर्णवाहनविधिः २३ ध्रुवकौतुकपीठलक्षणमधूच्छिष्टविधिः २५ गालिसंज्ञाविभागः ४० १२ १४ ६२ ७२ ·पृष्ठम्, ८७ ९० १२ ११२ ११५ २ विषयः. २५ प्रतिमालक्षणे उत्तमदशतालविधिः २६ मध्यमदशतालादितालविधानम् २७ अप्पतालायकतालविभागः २८ पात्रपरिच्छदादिलक्षणम् २९ पात्रपरिच्छदादिसंस्कारविधिः ३० अड्कुरार्पणाक्षिमोचनविधिः ३१ नवपट्पञ्चकल्पनाविधिः ३२ यागोपकरणसञ्चयविधिः ३३ आहवनीयामिकुण्डविधिः २४ प्रतिष्ठाविधिः ३५ परिवाराणां होमविधिः ३६ ध्रुवकौतु कस्नपनोत्सवबलिपेराणां सहप्रतिष्ठाविधिः ३७ सर्वपरिवाराणां पृथस्थापनाविधिः ३८ नवपट्पञ्चमूर्तिविधानम् ३९ नवषट्पञ्चमतिप्रतिष्ठाविधिः स्थानकासनशयनादिमूर्तिस्थापनाविधिः ५१ विमानप्रतिष्ठाविधिः ४२ देव्याः पृथक् प्रतिष्ठादि स्नपनोत्सवबलिराणां पृथक् मतिष्ठाविधिः १३ नित्यार्चनाविधिः पटिकाविधिः १५ पुप्पदयिविधि ४६ नक्षट्पञ्चमूर्त्यर्चनाविधिः १७ एकरार्चनाविधि ४८ प्रतिमासविशेपपूजाविधि ४९ शुदस्नपनाप्रयणविधिः ५० स्नपनद्रव्यसमुदायनवविधायकस्नपनविधिः ५२ स्नपनविधिः १२२ १२८ १३० १४२ १४५ १४८ १५८ १६२ १६५ १६९ १७२ ..

·. पृष्ठम्. १८४ १९५ २०० पटल.. विषयः ५२ चकलक्षणस्थापनविधिः ५३ उत्सवार्थध्वजारोहणविधिः मृत्संगृहणविधिः ५५ वराहक्षणस्नापनविशेषविधिः ५६ एकदिनोत्सवादिपुप्पयागोत्सवः ५७ उत्सवविधिः ५८ त्रिविक्रमवामनलक्षणविधिः ५९ रामत्रयविधिः कृष्णकादिमूर्तिलक्षणम् वासुदेवयोः पश्चवीराणां चाभासदेवानां स्थापनाविधिः भूपरीक्षादिमायश्चित्तविधिः ६३ कर्षणादिपुनःसंस्कारविधिः तध्रुवनेरादिसंस्कारप्रायश्चित्तविधिः ६५ प्रतिष्ठाप्रायश्चिचविधिः ६६ नित्यार्चनावलिस्नपनोत्सवविधिप्रायश्चित्तम् ६७ अद्भुतशान्त्यादिप्रायश्चित्तविधिः ६८ दिव्यभवनादिदेहलक्षणविधिः ६९ नाडीचक्रलक्षणम् ७० देहलक्षणपन्चमतिमेदविधिः २०६ २०८ २१० २१३ २१६ २२० २२५ २२६ २२८ २३० :

·॥श्रीः॥ श्रीगणपतये नमः। वैखानसं मरीचिपोक्तम्। प्रथमः पटलः। ऋषिप्रश्नोत्तरम् । मरीचिं महामुनि स्वशिष्यार्पितकुशासनसमासीनं सर्वनं जिते- न्द्रियं शुद्धं नानालोकनिवासिनो धर्मसंसक्ता ऋपयः समागम्याभि- चन्द्य नगवन् ! केन मार्गेण, कर्मन्त्रैः, के देवमर्चयन्तः, कान लोकान् गमिप्यन्तीति (अपय:) ऊचुः । मरीचिरुवाच ~ श्रुत्यनुकूलमार्गेण चतुर्वेदोद्भवमन्त्रैर्देवं नारा- यणमर्चयेत । तद् विष्णोः सालोक्यादिपदावाप्तिर्भवतीति नारायण परं ब्रह्म परं ज्योतिरक्षरं सर्वभूताधारं सर्वात्मकं सर्वाधारं सनातनं परं पुरुपगर्चयेत् । तद्विमानार्चनं यामाग्रहारयोर्वासिनामनाहिताशीनां सा- मान्यमनिहोत्रफलदगाहितामीनां सर्वनिप्कृतिहोमार्थ च भवेत् । तस्मा- दनौ नित्यहोमान्ते विष्णोनित्यार्चनं गृहे देवायतने वा भक्त्या नारा- यणमर्चयेदित्य॒पिणा वैखानससूत्रे समासेनोक्तम् । तदहमशेष विशेषेणा समन्त्रक सप्रयोगं क्रमेण विस्तरतो वक्ष्यामि । तस्माद् यत्र यत्र होम- विधानं तत्र तत्रान्वापारविष्टकृतप्रभृत्यन्तहोमाचान्यतन्याणि, तद्वैसा- नससूत्रे स्यात् । तद्वैसानससूत्रोक्तनिधानेन निकादिसंस्कारैः संस्कृत- माचार्यमर्चकपरिचारकस्थापकान् ऋत्विजथ वरयेत् । तदाराधनं द्वि- विधममूर्त समूते चेति । अग्नी हुतममूर्तम् । प्रतिमाराधनं (म) मूर्तम् । तच्ट्रष्टं यजमानाभापेऽप्यविच्छिन्नं तिष्ठति । तद्विमानार्चनं सर्वक्रतु- १. न्या', ध्ये मन्त्राः ' पाठ (OB81116 B . I THA ·वैखानसे मरीचिमोने फलदं गांकाममदं नि मा नागंगने 1 तस्मान् क्रमेण पिस्तरता वक्ष्यामि । तदयहितमनसः शृणु यमित्याह मरीचिः ॥ इति श्रीपखानसे मरीचित्रोक्त विमानार्चनाकल्पे मपिप्रश्नोतर नाम प्रथमः पटल | अध द्वितीयः पटलः । अथालयभृपरीक्षाविधिः। आरम्भकालात् पूर्वस्मिन् यजमा(नेना?न आ)चार्य मर्वकार्योपदे- शर्फ रवानसत्रोक्तविधिना निकादिसंस्कारैः संस्कृतं, विमं, वेदविदं, नित्यस्वाध्याययुक्त, गृहस्थं पत्न्यपत्यसंयुक्तं, दयादिसंयुक्तं, शुभलक्षण- संयुक्तं, भृपरीक्षादिमर्वक्रियामार्गन्नं ज्ञानयोगविदं जितेन्द्रियं नित्य- ध्यानपरं निधलं नित्यार्चनतत्परं वैष्णवं भक्तिमन्तमेकं गुरुं वरय- त्याभिवन्ध सम्पूज्य याचेत । आचार्यो यजमानेन भूमि सम्यक् परी- क्षयेत् । यथेष्टमासे शुक्लपक्षे कृष्णपक्षे विधाध कर्ननुकूलके भूपरीक्षा कारयेत् । तद्दिनात् पूर्वमहरानर्पयेत् । हागारादिशिल्पशास्रज्ञ, लक्षणसम्पन्नं, शुद्धमरोगिणं कुशलं शिल्पिनमाहय वैष्णवैः सार्ध देवेशं ध्यायन् दिवा कन्यां पुरस्कृत्य सर्वालङ्कारसंयुक्तां प्रीयतां भगवानिति देवेशं प्रणम्य आत्मरक्षां कृत्वा तं देश सम्प्रविश्य प्रद- क्षिणं गत्वा चतुरश्रमायताथ चा मागवनतामुत्तरा(वांत ? चन)ai समां वा भूमि शब्दस्पर्शवर्णरसगन्धः सम्परीक्षयेत् । चीणावेणुदुन्दु- भिगमत रग चनियुतां सुखसंस्पर्शनां श्वेतपीतकृष्णरक्तामा मधुराम्ल- तिक्ता टुकपायलनणरसां मुगन्धसंयुक्तां प्रदक्षिणोदकवती क्षीरक्ष- तुलसीकुशदर्भविष्णुक्रान्तिस्थलारविन्दर्यायुतां भूमि सम्यम् परीक्ष- येत् । सुमुहर्ते त्वाचार्यः प्रामुस उदइ मुसो वा स्थित्या मेदिन्यादि समुच्चार्य हस्ताभ्यां भूमिमभिमृश्य 'इदं विष्णुरिति मन्गवावाह येत् । नपुंसकक्षाट्याम्परश्मशानरूपालास्थिपापाणशर्कराकीर्णा कीट- 'गन्तमु स पाट २ 'पाता' य पार १ ·द्वितीयः पटलः । . वल्मीकमङ्कररूपतृणभस्माङ्गारतुपकेशान्वितागन्त्यजातिभूयिष्ठां भूमि त्यक्त्वा पूर्वोक्त देशे हस्तायतविस्तारावगाद चतुरनं खनित्वा, तद- चटे तन्मृदं प्रक्षिपेत् । अधिक महावृद्धिः, हीने हीनं, समे समं विद्यात् । अथान्यनिमित्तः संलक्ष्यागारमारभेत । ग्रामादीनन्येपु देयं विहाय चतुःपष्टिपदमेकाशीतिपदं पट्पञ्चाशद् द्विशतपदं वा कृत्वा, तन्म- ध्यब्रह्मभागं चतुर्धा कृत्वा, तद्वायव्यांशे पश्चिमे पूर्वमध्यसूत्रादुत्तरे दक्षिणपादपार्थे प्रासादप्राकारां भित्तिमाश्रित्य सङ्कल्प्य देवेशं विष्णुं नवपद्पञ्चकमूर्तिप्रतिष्ठामर्चयेत् । ऐशान्ये शङ्करभवनं प्राङ्- मुखवारुणदेशे प्राङ्मुखमासनं स्थानकं वा, आदित्यांशे भास्करालयं प्रत्यङ्मुखं, याम्ये विन्ध्यवासिनी, प्राङ्मुखं भृशे विनेशं, सुग्रीवे पण्मुखम् , अभितो मातृकोठं, पराङ्मुख जयन्ते दौवारिके कृष्ण- स्यालय, पुप्पदन्ते गोपिणे राघवस्य, महेन्द्र महामत्स्यसत्यकेतुमत्स्या- लयं, नत्रते वाराह, जयन्ते चान्तरिक्ष या नारसिंई, रोहिणे वामनं त्रिविक्रम, यक्षगन्धर्व बलभद्र, मुख्य परशुपाणिनं, मूरते वैककिर्ण सोमेशानं गृहक्ष(तं? ते) दैवतं वासुदेवं, वितथे मानुपं वासुदेवं, कृष्णांश त्वादिमूर्ति, भृङ्गराजे ग्रामान , बाह्ये वा पञ्चवीराणां स्थानं, ग्रामस्य मध्ये (वाहो? बाह्ये) दिक्षु विदिक्षु वा सर्वत्र विष्णुस्थानकासनशयनक- धुविवार्चचौ (१)... ग्रामप्रेक्षकमेव कारयेत् । ग्रामाद् वाद्येऽपि यत्रैव विमर्वास्तव्यं चेत्, तत्रैव मध्ये दिशामु वा देवीभ्यां सहित रहित या संस्थापयेत् । वने नद्यदिपार्श्वे तटाकारामममीपे विविक्ते देने वा माग्द्वारमुत्तमोत्तमम् । पश्चिमद्वारमुत्तमम् । दक्षिणद्वारं मध्यम । उत्तर- द्वारमधमम् । सहस्रविप्राधिकग्रामादौ मध्ये विष्णुपनेक मूर्तिविधानेना- येत् । अशक्तयेदेकमृतिविधानेन वा । तद्ने पञ्चविंशद्वयादागापे तन्मध्ये पञ्चमति प्रामुरा चैकमेकमूर्ति वा । नेपा नगर्याश्च पश्चिम चकमृतिविधिना प्रतिष्टाप्यायेत ।। इति खानमे मरीचित्राने विमानार्चनाकल्प भूपरीक्षारयदेशविधिर्नाम द्वितीय. पटलः ।।

·४ बगानसे मरीचित्रोक्त। अब तृतीयः पटलः । अथोर्ष कर्पणविधिः । मार्गशीर्पादिद्वादगमामेपूद्दिष्टमासे शुद्धपक्ष यजमानानुकूल यत्र देनालय पुर्यात्, तरायकोनपष्टिकान्तं ययेएशरत्या विमानं मण्डपं सम्राकारं चतुर्दिर्श मीमानिनिर्णय इति । अन तृणगुल्मलतायैः सशोध्य, उन्नतावनतं रागीकृत्य, युगलाद्गलादीनि चाइरेत् । युगं बै प्णवं विपनादेश, तथा पार्णायसमयमसनेन पञ्चतालफलगरीपेण चतुर्हस्त लमपि (?) पञ्चप्रादेशमशलपरीणाहप्रतोदं शेपं युक्तयेन कारयेत् । मौञ्जी तरतं रज्जुमाहत्य, पौ श्वेती कृष्णी या मिश्रणों सम्पूर्णाजी सुमुखावरोगिणौ न रुष्टौ स्वर्णशृङ्गौ रूप्यसुरौ च कृत्वा सर्ववायसमायुक्तं यजमानो गुरुथ वैष्णवैः माधू तां भूमि सम्प्रविश्य, तस्य पधिमे प्रपां कृत्वा, तन्मव्ये विष्वक्सेनं प्राइमुसं दक्षिणे चक्रमुत्तरे (चरमुत्तरे) वीशं च धान्यैः पीठे छत्त्वा, आबाह्यार्थ्य, मुगानं गरुड- स्यान्ययोग्यग रूपानं निधाभिमुखे वृपो प्राङ्मुसौ संस्थाप्य, तृणमुष्टि प्रदायाचार्यों यजमानेन वस्रोत्तरीयाधरमिपूज्य दक्षिणा देवा, मोजीरज्जुमादाय, वृपो रुद्रमन्ये निन-धयेत् । त्रियम्बकामिति युगलागलं च वैष्णवमन्त्रमुच्चार्य, तद्भुवं पश्चिमादिरेसो कर्पयेत् । पश्चाव कर्षकमाहूयालद्ऋत्य, सर्वनापि बहुशः कर्पयित्या, द्विजा(निन्, वाचयित्वा, सर्लान् ब्रीहीन वापयेत् । उत्तमं पष्टिप्रियड्गा(पि ? दि) म. ध्यमं तिलसर्पपादीन वापयेत् । अप्सन सोममभ्यर्च्य, विष्णुसूक्तेनाभि- मृश्य, सोमं राजानं वैष्णरं चोरवा, नैत्या दिशि सर्वत्र वापनं कृत्वा, वारणमन्त्रैर्नलं देयम् । पश्चाद् रक्षां विधाय, प्राप्ते सर्वसस्येपु पश्चिम पूर्ववद् विपक्सेनाद्यैः समारा य, निवेद्याम्भा (१) च, तत्र समानीया- नम्य, गोदानसूक्तेन तानि मस्यानि गोगणेभ्यो निवेदयेत् । अथवा त्वरितं कालयापनमीत्या ना तथा भूपणं छत्ला, पलालभाराणि दुर्वादीनि वृणानि वास्तीर्य, तथव गोगणेभ्यो निवेदयेत् । तां भूमि संशो य समं कृत्वा, प्रागन्ताश्चौचरान्ताश्च दशभिः सूरेकाशीतिषि- भागं कृत्वा, तन्म ये नरभागं ब्राह्म, तत्याच्यामर्थम्णः पहभागं, तदक्षिणे पद दण्डधरस्य, तत्पश्चिम पट् पाशभृतः तथा धनदस्योत्तरे ·५ चतुर्थ पटल। पदपदम् । आग्नेम्यां सवितुः सावित्रस्य च द्वे पदे । तथा नैर्मत्यामि- न्द्रेन्द्रजयौ, तथा घायव्ये रुद्ररुद्रजयो, तवैशान्ये अपापसी च प्रत्यर्क द्विपदाधिपाः। तद्वहिश्चगान्यादीशं पर्जन्यं जयन्तं महेन्द्रमादित्यं सत्य भृशमन्तरिक्षमग्नि पूपाणं वितयं गृहक्षतं यमं गन्धर्व भृङ्गराजमृपि निर्मति दौवारिक सुग्री पुष्पदन्तं सरित्पतिमसुरं शोपिणं रोहं जननं नाग मुख्यं भल्लाटं सोममर्गलमदिति मूरिदेव च द्वात्रिंशद् देवान् पृथर पृथगेरुपदाधिपांच (स्थापयेत् ) । एते(पां) पश्चचत्वारिंशदेवानां प्र. त्य द्विमस्थैश्चर पक्ला, सगुडधृतदधिसक्तुमुत्तमं ब्राह्मणमर्यमादीनां चतुर्णा सावित्र्यादीनां मध्यमे ब्राह्मणस्यकेन बाधमम् । अन्यपां द्रोण- स्तण्डुलैरेकपाने चरुंपात्या तत्तन्नाम्ना नमोन्तेन पूर्वगुदकं पुष्पं पश्चाद् वलिं दत्वा, पुष्पादीनि संशोभ्य, गर्भालयप्रदेशे प्रागन्ताश्चोत्तरान्ताः पञ्चभिः सूत्रः पोडशभागं कृत्वा, तत्सूनसन्धाविधानादिनागमभूतं यक्ष दुर्गा घोटमुसीं धात्री पपुपं सक्षसं जयं कृष्णं मुरुण्डं शिवं माणं करं शक्रं पुरुहूतं वियां यशसं भद्रा वेदमृतं तापसं सन्धृष्टां विद्याममितं पाश्चभौति चैतेपामेकपात्रे द्रोणावरु पक्या, तत्तनाम्ना पूर्वपद् बाल दया, पुण्याहमपि वाचयेत् । अनिशं च भूमिशुद्धि कृता, तरुणा- लयं पिना विमान धुपबेरं कौतुकाचं च कृत्वा प्रतिष्ठा कारयेद्धारक तरुणालयं पूर्वमित्याह मरीचिः ।। इति श्रीपरेशानसे मरीचिपोक्त विमानार्चनाकर कपणनीजविधिर्नाम तृतीय पटल ॥ अथ चतुर्थः पटलः । अथोर्ष पूर्व तरुणालयस्थानादेशान्ये माम्ये वायव्ये पूर्णप. धिमयोरेन्द्रनादुत्तरभागे निहस्तादिविहस्तान्तं तरणालयद्वितीयार रणे उतीये । ममारभेत् । भित्तिमूलनिशालमानाजुलेन द्वितालति- वालचतुस्तालं या नटोपनालीगृहविशालं समं त्रिपादमधं नामुमय- ण्डपं यथा मूलाल पदारं तथा तरणालय मृण्मयमुपरिष्टाव तृणाच्छादनं ·६ बैंगानस मरीचिमोत लोप्टान्छादनं यानानुक्तं सर द्वितीय तरुणालयम्योक्तविधिना कार- येत् । नव मिलेटफैस्तन्मध्ये द्विवैदिसहितमर्चापीठं च कृत्वा पश्चात् फालवेरं सदिरासनचम्पार्जुनपनमवलमधुकावत्यनिल्लयटीभिर्वि धिनात्य शोपयिता त्वचं व्यपोहा पानाजुलेन समागुलं नवाजुल; मेकादशाहुलं या देवीभ्यां सहितं वा दे सलक्षणमानमंस्थानक कृत्वा स्थापनादिवमात् पूर्व विधिमाकुरानर्पयित्वालिमोचनं कृत्वा- धिवास्य बालालयाभिमुसे दक्षिणे वा यागशाला कृत्वा, तोरणा- ग्लहत्य तन्मध्ये शग्यावेदी द्विहस्तायतविस्तार तत्तुरीयांशोत्सेधा प्राच्या सभ्यागिकुण्डं तत्प्राच्यामैशान्यां या स्नानरेटी च कृत्वा प श्रादग्निं परिसल्पयेदित्येके नालधामस्योत्तरे सानसमुनोतविधिना वास्तुहोमं कृत्वा पर्यमिपञ्चगव्याभ्यां शोधयित्वा पुण्याहं वाचयेत् । सम्याग्निकुण्डे चाधारं हुत्वा चालयाभिमुसे कुम्भद्रोणद्वयपूर्णाखण्ड- स्फुटितकालरहितं त्रिगुणेनैकरनेण वा चैष्णवं मन्त्रमुच्चार्य प्रदक्षिग- माप्टय मानिधानं शुचीपो हव्येति प्रक्षाल्य धारासु सत्यपामुत्पवनं कृत्वा पुम्भजलेन नमः मुलोमीत्यापूर्य इदमापः शिवा' इत्यभिमृश्य चन्दनोशीराद्यैर्यासयित्वा वस्त्रयुग्मेनाप्य सुवर्णेनाष्टमङ्गलपन्चायुध- सुवर्णचिलं नव व रत्नमुशर्चाय पृथक पृयग् विष्णुगायन्या क्षीप्त्या धान्यपीठे कुम्भं संन्यस्याचार्ययोत्तराभिमुमो भूत्वा ब्राममासन- मास्थाय प्रतिष्ठोक्ततमेग ध्यायन् उम्भे समाराह्य पश्चात् शर्करमुक्त समुच्चार्य कुम्म निम्मं समादाय स्नानश्वभ्रे प्रतिष्ठाप्य कलशश्चतुर्दशैः संस्नाप्य स्रोतरीयाधैरलइकुर्यात् । . परिरभ्यर्थे शाययेद धान्ये । पञ्च गयनानि वासांमि वास्तीर्य तस्मिन् देवं कुम्भ निवेश्य धुण्याहान्ते तण्डुलोपरिन्यस्तसौपर्णतान्तरं वा 'खस्ति देवत्यादिनोप- व्याय वैष्णति शयने शाययेत् । उत्तराच्छादनं कृत्वामि सुममुग्याल्य वैष्ण हुत्वान्ते होत्रं प्रशंस्थााहनजुष्टाकारस्वाहाकारं च दुत्ता वैष्णनं विष्णुमुक्तं पुरपसूक्तं श्रीसूक्तं मनदैनत्य च हुत्वानिमानम्य रानिशेपं व्यपोह्याचार्यः प्रभाने स्नास्वागारं प्रविश्याचम्म देवमुत्था- प्याटोपचाररम्याचार्यादिभ्यो दक्षिणा दचा मुहर्ते ममनुप्राप्ते स्था- पको देवमादायाचार्यः शिरमा कुम्भ धारयन् मर्ववाद्यसमायुक्तं स्तो- ·७ चतुर्थ पटल । वध्वनिसमायुक्तं तोयधारापुर मरं प्रदक्षिणं कृत्वाभ्यन्तरं प्रविश्य चरराशी शुभोदये पात'स्तद्विष्णुरिति देवं मंस्थाप्य विष्णुसूक्तमात्वा- हादिक जप्त्वा देवपादस्पृशो भुवर्भुव रिति विम्बस्य मुनि नाभिपादेषु च क्रमेण विन्यस्य यकारं पादयोरन्तरे पीठे न्यस्याकार हृदये न्यस्य प्रणवर्चेष्टयित्वा कुम्भस्थां गक्तिमिदं विष्णुरिति कूर्चे. नादायायातु भगवानिति विम्बस्य मूर्ति विष्णुमावाहयामीति स- शाह्यावायेत् । दक्षिण पूर्षे चामै हरिणीमावाह्य पीठान्तप्राणादि- सुभद्राधाचरणत्रयदेवानाबाह्यामनाथुपचारैरभ्यर्च्य पुण्याहं वाचयित्वा दक्षिणे ब्रह्माणं मार्कण्डेयं वामे शङ्करं पत्त्या पितरं द्वारेपु धाना. दिद्वारदेवद्वारपालविप्वयसेनगरडश्रीभूतादिमहाभूतान्तं नवभेदेप्वेक- मार्गेण पर्षदानावाह येत् । पायम शुद्धानं या मभूतं निवदयेत् । अत्रावाहनविमर्ग च हुत्वा नित्यार्चन विधानेन नित्यं मम्यगर्च- येन् । नरपदपञ्चमूर्तिस्तरुणालयविशेपं पूर्वोक्तदेशे तस्य प्राकार- मनतिक्रम्य नवहस्तायतविस्तारं तरुणालयं कृत्वा तस्यकाशीतिभागं कृत्वा तन्मध्ये नवभागं गर्भागारं तदाहिः पोडशभागं तस्याभ्यन्त- रभित्तिस्तद्वद्दिश्चतुर्विशतिभागमलिन्दं तद्वहिाविशद्भाग याझभित्ति- स्तम्भितं चतुर्दिक्षु चतुर्दारयुतमन्यज्जालकं वा ममं त्रिपादम मुस- मष्टपमंयुक्तं गर्भागार मतसप्तपदं कृत्वा ब्राझे विष्णुमादिमूर्ति तत्प- चिमे मानुपभागे तृतीयतलकौतुकस्य द्वितालोच्य पीठं कृत्वा तस्या- लिन्दे नवारदक्षिणे पुरुपति प्रामुखमलिन्दे दक्षिणे दक्षिणामुग्रं मत्वं तथा पश्चिमे पश्चिमामुसमच्युतं तदुत्तरे चौतराभिमुसमनिरुद्धं नस्थालीन्डे चानिरुद्धमामपाच द्वितीयतलपाराहमुत्तराभिमुरांत स्यालीन्द्रज्युतमूर्तरुत्तरपा पश्चिमाभिमुयं नारमिह तस्यालीन्द्रे मत्वमृतः पश्चिमतो दक्षिणाभिमुसा नग्नागपणी कृत्वा, एतनवमूर्ति- प्रतिष्टाप्रमेण प्रतिष्टापयेन् । पतितनिष्टा ची बालागारं कृत्वा पागहनामिही नग्नागयणी च हिता विवादिपञ्चमीम्वती- यतनातुकं २ पप्मृतिमनिष्ठापने तधर चालागारं त्या तृतीयतल- दवं द्विवीयतलवाराहादीन् हित्वा मिष्यादिपन्चमृर्तीः प्रतिष्ठाप्पा- येत् । एनेपा बालगणि पचन एवा प्रत्यकम मेगापिपा- गर्नेयांगमालायामालगामिमुगे नमायां पृरणतः नन्ग्रान्यां ननीय- ·वैवानसे मरीचिप्रोक्त तलम्यालयाद् दक्षिणे मत्यमृतगशाला । तदक्षिणे नग्नारायणा- लयस्य पत्रिमयान्युतमृर्यागगाला, तत्प्रतीच्यां नारसिंहस्यालया- दुत्तरेऽनिरुद्धमूर्यागशाला । तस्योटीच्या बागहमूर्तेर्यागगाला । एवं पोडशद्वादशाटचतुःस्तम्भर्युक्तं प्रत्येकं तोरणपूर्णकुम्भपिधानधजदर्भ- मालाबैरलइकृत्य तेपांमध्ये शग्यावेटिं यथारमेण चतुविद्विहस्त- विस्तारायतां तुरीयांशोत्सेधां चतुरश्रामच्छिद्रां कारयति । आदिमृतः पञ्चाग्निं पाण्डरीकाग्निकुण्डं च ततः शयनस्य पञ्चामिम पुरुषमू- तेराहनीयं मत्यमृत्तरन्याहार्यमत्युतमृर्हपत्यमनिरुद्धमःरारमध्यं वाराहस्य सम्यं मिहस्य नरनारायणयोः पाण्डरीकाग्निं कारयति । विष्णुमादिमूर्तः शयानस्य प्रत्येक सम्याग्निमेन कारयोदिति केचिन् । तबागशालायां प्रत्येक स्नानचभ्रं च कृत्वालयस्योत्तरे वास्तुहोममेक- मेन त्वा गर्भागारे पग्निपञ्चगव्याभ्यां मंशोध्य पुण्याहं वाचयित्वा सनहोमानामाधारं पुत्वा साने सर्वेपामाचार्यास्तत्तद्वेराभिमुसे पति- छोक्तनिधिना युम्भान् सम्पूज्याचार्यः सप्तभिः फ्लशैः संस्नाप्य तत्त- वैद्यां धान्योपरि दाहमित्यण्डजादीनि पञ्च शयनानि वासांसि वाम्तीर्य मर्यान् देवान् तरत्कुम्भं च तत्तद्वेद्यां ममारोप्य पुण्याहान्ते प्रतिसरान् बन्धयित्वा 'यद् वैष्णवमिति भाशिरः शाययेत् । तत् प्रधानाना होनं प्रशंस्य तत्चन्मूर्तिमन्त्रान् तवज्जपपार्पदानामापादन कारयेत् । आदिमृत्तेरनन्तशयनस्य मम्याग्ना वैष्णनं विष्णुसूक्तं श्रीसूक्तं भूमिंदरत्य च हुत्वा पुरुषमराहवीये पुरपमुक्तं मत्यमृरन्वाहार्ये विष्णुसक्तमच्युतमतार्हपत्ये अतो देवादियणनमनिरुद्धमूर्तरारमध्ये नौमूक्तमेकाक्षरं चतुष्कृत्वो वागहस्य मभ्यानो क्ष्मामेकामिति मन्त्रणाधाधिाशन दुत्ला नृसिंहस्य गार्हपत्याग्ना 'यो वा नृमिह' इति अष्टाधिकशतोला नरनारायणयोः पाण्डरीकामा मत्यः सत्यस्थ इति विष्णुगायनी चाष्टोत्तरशत हुत्वानानुक्तं मर्प महाप्रतिष्टाप्रमेण इत्या रातिशेपं व्यपोग प्रभात स्नात्वा सपामाचार्याणां दक्षिणा दचा सा देवदेवानुन्याम गिना राशी तत्त्स्थान प्रविष्टाय पुण्याहं वा- चयित्वा नित्यानविधानेनाम्यय॑ हविनिवेद्य पण्मृर्निग्रतिष्टा चेद् चाराई नारमिह नरनारायणी हिका पण्मृत्तिना मंस्थाप्यायेत् । पञ्च- मनिप्रतिष्ठा प्रनिष्टादनन्तगयनरागहार्दाना पिना, आदिमूर्त्यादिपञ्च- ·+ पञ्चमः पटलः । मूर्ती संस्थाप्यायेत् । एप विशेषोऽन्यत् सर्व समानम् । अस्मिनेकत- लविमाने ध्रुवबेरस्यैकस्यैव कौतुकात् पञ्चैव सत्यतस्तेषां कौतुकानां बालस्थाने स्थापनां यदीच्छेत् , पूर्व तरुणालपं सालीन्द्रं गर्भगृहम- भ्यन्तरभित्तिविहीनं कृत्वा तत्पदे विष्ण्वादिपञ्चमूर्तीनां कौतुका- दीनां पञ्चासीन परिकल्प्य हामं हुत्वा विधानात् संस्थाप्यायेत् ।। इति श्रीपैखानसे मरीचिपोके तरु णालय- विधिर्नाग चतुर्थः पटलः ।। अथ पञ्चमः पटलः। अत ऊर्व प्रथमेष्टका शिला वा विन्यसेत् । मासानां फाल्गुन- चैत्रवैशाखतष्यज्येष्ठेप्रत्तमम् । श्रावणापाढकाचिंकाश्वपुजमासेपु मध्य- मम् । शेपेष्वधमम् । पूर्वपक्षे कृष्णपक्षेऽन्त्यविधाभागं हित्वा श्रवण- रोहिणी त्रीण्युत्तराणि हस्तस्वातिपुनर्वसुवारुणमैत्रेवेकस्मिन् यजमाना- नुक्लः स्थिरराशावनिन्दितेप्वारभेत् । कृष्टभूमिमध्ये चतुर्दिशं चतुर्हस्त- जलेन समं कृत्वा तन्मध्ये शकुं स्थापयेत् । तच्छकृवृक्षान् सारव(न्तो? तो) यात्रिका यामानाहुलेनाष्टाहुलं दशाकुलं द्वादशाहुलं बायामसदृशं मूलनामं तदनमर्धनाभं च त्रिवृत्तं शकुं कृत्वोदयात् पूर्व तन्मध्ये गद्विगुणमानन मण्डलमालिख्य तन्मध्ये शदई संस्थाप्य पूर्वाद्वा- पराइयोश्छायां यदि तन्मण्डलान्तर्गतां तद् विन्दुद्वयं कृत्वा तदिन्दु- दयान्तर्गतसूत्रं प्रसार्य तत्पूर्वापरद्विगुप्तच्छायां दक्षिणतो वामे निधाय तच्छकुं नरतनुरनुरूपं तस्मात् पप्णचत्तिभागं कृत्वैकांशं तदगुलं त- दगुलेनापच्छायां प्रतिमासं विशोधयेत् । मेपे मिथुन सिंहे तुलायां च रविन्धिते न्यद्गुले नीत्या, कुलीरे वृश्चिके मीने चतुरझुलं धनुःकुम्भ पडझुलं मकरेऽष्टाहुलमृषभे कन्यायां नवाहुलच्छाया भवेत् । मासि मामि उक्ताहुलीसिंशदाग त्या दिने दिने चैकमागं युक्त्या शोष- यति । तस्मिन् पुनर्षिन्दुद्वयं कृत्वा तयोर्मध्य पूर्वापरं पूर्व प्रसार्य दक्षिा गोचर तदिन्द्रयान्मत्स्यपद् प्रमीकृत्य तत्पुच्छाननयोः सूत्रं प्रसार्य तत्पथिम नलान्तं शिलानं या गनित्वा पालकरापूर्य हस्तिपादेन सोमप ममाहातीते तत् गातं पद्मधाकृत्य विभागापनते चोधर्म, ·पैतानसे मरीचिपोक्ने द्विभागायनते मध्यममेसभागाननते चाधमम् । तस्मिन् शिला वाथेष्टका या संन्यस्येत् । तयोर्लक्षणम् । युग्मायुग्महरितविमानानां तद्भस्तं प्रति व्यगुल व्यालं संपर्पयेत् । यारत्तापदहुलिसहयासमायाम तस्यार्थ- विस्तारं तस्यार्थबाहुल्यमेव चतुःशाला वाटका पादमुख पृष्ट च सं- लक्ष्य चाहरेत् । अइकुरानर्पयित्वा जलाधिवानं यहमेकाह या कृत्वा तत्स्थानात् ममुखे पोडशद्वादशाटचत्वारो वा पार्दर्युक्त प्रपां कृत्वा तोरणाद्यैरलकृत्य पूर्वरात्रौ तत्स्वानादुत्तरे वास्तुहोम हुत्या पर्यग्नि- पञ्चगव्याभ्यां मशोध्य पुण्याह कृत्वा यागस्थानस्य मध्ये चतुर्दिशं द्विहस्तायतविस्तारां तालोत्मेधा वेदिं कृत्वा मागादिचतुरग्निकुण्डं, त- त्याच्यामैशान्यां या स्नानश्वभं च कृत्या पवाददा)धार हुत्वाघो- रान्त शिला याथेटका वा स्नानश्वभ्रे प्रतिष्ठाप्य तत्माच्यां नीहिं दण्ड- वत् पति कृत्वा चतुर्दशकलशान् विन्यस्य विधिना स्नाप्य वैद्यां धान्यो- परि पञ्चवखाण्यास्तीर्य शिलायं च प्रत्येक वस्त्रमावेष्टन्य तानि चतुर्वेद- रूपाणि च्यात्वा प्रागादि निन्यस्य पुरुषादिमूतीर्नामभिरभ्यर्च्य त- न्मध्ये नवरत्नानि विन्यस्य तस्मिन् रन्नेगमभ्यर्च्य पुण्याहं कृत्वा प्रत्येक स्पस्ति देवेति प्रतिसरान् बद्ध्वाचायचतुर्वेदमन्तः शिलाचं माच्यामुत्तर दक्षिणे प्रागन पश्चिमे चोचरागमुत्तरे प्रागनं च शाययेत् । उत्तराच्छादनं कृत्ला आस्वनीय होनं प्रशंस्य पुरयादिचतुर्मूत्ति नृत्तेशं निष्णुं दिग्देवत्तामू(नामिभि? तीः नामभि)राबाल जुश कारस्वाहाका- राश्च करनादेव ध्यायनाहवनीये पुरुपसूक्तमैन्द्रमागेयं वैष्णव चान्वाहायें विष्णुस्त्रक्तं ब्राह्म याम्यं नैर्गतं च गार्हपत्ये वैप्णनमेकाक्षरादीन् वारुणं बायव्यं चारसथ्ये यष्णवं रुद्रस्तोत्रं सौम्यं गन्द्र च प्रत्येक दशकृत्यो हुत्वा रानिशेष ध्यपोहा प्रभाने स्नात्या गृहत समनुप्राप्ते यजमानेनाचार्य- स्थापकादीन् वसोत्तरीयारलत्य दक्षिणा दत्या मालङ्कारसंयुनं. ग्राम पालागारं वा शकुनसतेन प्रदक्षिण त्वा तदेशं प्रविश्यामिं गि- सृज्याचार्यों यजमानस्य यन्या मार्थ विमान निचित्य र प्रमार्य द्वारं हित्वाभ्यन्तरद्वारं दक्षिणे मयद्वय हित्वा भित्तिम ये चतुरश्रमुप- लिख्यार नवभागं निभज्याचार्य प्रामुरामामयित्वा प्राणायाम च इला देव व्यायन्, अनिमीले इत्येन्द्रे पदे प्रथमटका शिला वाम- ·१२ वैखानसे मरीचिमोक्त अथातोऽधिष्ठानादधस्तादुपपीठमुनतार्थ वा कल्पयेत् । अधि- ठा(नं द्विगुण?)द्विगुणं पादोनद्विगुणमध्यर्थमुत्तमम् । पाढाधिकं तत्सम पादहीनं मध्यमम् । पञ्चभागा त्रिभागमर्धपादमधमम् । एवमुपपीठो तुझं नवधा हेतुरुत्तमनये कपोतासनं कुर्यात् । तत्तुङ्गभागमभागं कृत्वा सुरमेकांशसार्धाशो शव वंश पर्दशं पन्दाम(श (१) परीकम्पमेकांच पनं सार्धाशमालिङ्गमर्धाशमन्तरितमेकांश प्रतिमुखमाशं वाजनमेतत् कपोतासनम् । मध्यमत्रयेषु पद्मासनं कुर्यात् । तुझं नवधाकृत्यैकांशमु- पानं पाकेशामंशमाशं कम्मं व्यायं कण्ठं अर्धा कम्पमेकांशं पद्म साधाशं पट्टिकैतत् पद्मासनम् । (य? अधम?)यत्रयेषु भद्रासनं कुर्यात् । ततुङ्ग समधा विभज्य सार्धाशं पादुकमर्धाशं कम्पं व्यंशं कण्ठमर्धाशं कण्ठमधाशं कम्पमेकांश पद्मकण्ठेहम भक्तिवशेन पादान् नासी चायुग्मा सहयः संयोजयेत् । तदुत्सेध विधाकृत्वैकां वा सार्घदण्डं द्विदण्डं वा पादपिपुलं पादान्तरं गुहासु सिंहेभव्यालभूतनाटकादीनि कारयेत् । अथवाथ त्रयेषु कल्परहितमार्जवं वेदिकाभद्रं वा युक्तितः कारयेत् । एतपामधिष्ठानस्योपानवायतस्तदुत्त्सेधं नवधाकृत्यैकं तदिनभागं तदु- पपीठं निर्गमन्नवाविधं भवति । अधिष्ठानस्योपानं तदाहिः पाददण्डादि निदण्डान्तः पाददण्डे पाददण्डेऽपि दद्यागुपपीठनिर्गमद्वादशभेदं स्यात् । एतद्वहिरङ्गानां प्रत्येकं तदुत्सेधसमनीमं स्यात् । अथवा पादमध त्रियाददण्डं या युत्तितः कुर्यात् । तदाये प्रतिनिर्गमं यथावलरशं युक्तथा कारयेत् ॥ अथातोऽधिष्ठानरूपकरणभेटानि पादयन्धं प्रत्यगन्धं हरिहर हिरण्यगर्भाणां सामान्यरूपकरणं विशेपनिधानं च द्वारि तत् प्रतितलं निर्गम स्यात् । पादवन्धं पनपन्धं पुप्परन्धं श्रीप्रियाम्मुख प्रतिपन्य मतिक्रम कपोतवन्ध श्रीवन्धमित्यष्टानविष्ठानानि भवन्ति । तपांममेण भावान् वक्ष्यामि । तत्राधिष्ठानोत्सध प्रयोनिशतिभागं हत्या जन्मत- लोपरि चैकांशं सुरमष्टाशं जगतीं नताशं निपठ्युमुदमांश कम्पं अंग महापट्टी चकांशमयट्टी चनन पाढरन्धं म्यात ॥

·षष्ठ पटल.. उत्सेधं त्रिरएभागं कृत्वैकांशमुपानं द्यशं पद्ममेकांशकम्प पडणं जगती पञ्चाशं निपट्टकुमुदमेकांशकम्प द्यशं कण्ठमेककांशपड़ा द्यश- कण्ठमेकांगपाशं महापट्टी चैकांशकम्पमेतत् पयवन्धं स्यात् ।। उत्सेवं पड्विंशतिभागं कृत्वैकांशं सरमेकांशं पद्ममेकांश कम्प पञ्चांशं जगती चकांश पद्ममेकांशं धृकैकांश पमं चतुरंशं वृत्तकुमुद निपट्टमेवेति केचिदेकांशं पद्ममेकांशं कम्पं द्याशं कण्ठमेकांशं कम्प- मेकांशं पद्म अर्धाशं महापट्टी चैकांगं पममेकांश कम्पमेतत् पुष्पवन्धं स्यात् ॥ उत्सेधमेकविशतिभागं कृत्वैकांश पादुकं पञ्चांश पद्ममेकांश- दलमेकांश दलं व्यंश वृत्तमन्तरित दृशं प्रतिमुसमेकांशं कुमुदमे- कांश पद्ममेकांशकम्प द्वयशकण्ठमेकांश कम्पमेकांश पमं द्वयश महा- पट्टी चैकांश पद्ममेकांशम्रर्ध्वपट्टी चैतच्छीप्रियाम्वुज स्यात् ।। उत्सेधमष्टादशांशं कृत्वा दशकांशसुरमेकांश पद्म पडशं जगती पञ्चांश वृत्तकुमुढमेकांशमालिङ्गमेकांश अन्तरितं यश प्रतिमुखमेकांशं वाजिनमेतत् प्रतिवन्धं स्यात् ॥ उत्सेधमेकोनविशदं कृत्वकांशं पादुकं सप्ताशं जगती पडश वृत्तकुमुदमेकांशमालिङ्गमेकांशमन्तरित धेश प्रतिमुखमेकांशे वाजिनं नागवक्रसमं प्रत्यवसानमेतत् प्रतिक्रमं स्यात् ।। उत्मेषं सप्तविंशतिभागं कृत्वा यशं पादुकं पडशं पद्ममेकांश कण्ठमैकांशं (पाव? वाज)नमेतत् कपोतबन्धं स्यात् ॥ उत्सेधं द्वात्रिशद्भागं विभज्य मंशमुपानमेकांशं क्षुद्रोपानं स- सांशं पमं दस त्र्यंश वृत्तमुदनिपट्टाः केचिदेकांश दलमेकांशं दलमे- कांश कम्मं यशं कण्ठमेकांशमुपरिदलं व्यंशं पद्ममेकांशमालिङ्गमेकांश- मालिङ्गमेकांशमेकांश कण्ठमेकांश दलं चतुरंशं वृत्तकुमुदमेकांश दल- मेकांश कम्पं ज्यशं कण्ठमेकांगं कम्पमेकांशं पनं चतुरशं कपोतमेकां- शमालिङ्गमेकांशमन्तरितं यन्तरितं बंशं प्रतिमुखमेकांश वाजनमेत- जीवन्धं स्यात् । एतेषु नासिकाधीत्युक्त्या सयोजयेत् ।। उत्सेध जयश्चतारिशदगं कृत्वा होमोश्वरसांशं तत्ममं वेदि- कागं स्मांग पादुकमेकाशमष्टाशं जगती मप्तांशं उमुदं पम्पमेगांशं ·वैखानसे मरीनिप्रोक्त कन्धरं त्र्यंशमुपरिकम्पमेकांशं पट्टिका एकांश कम्पमिति भृमिवन्धं स्यात् ।। पादवन्धं जन्मादिपञ्चवर्गपु तत्तदहावसाने द्वारस्थलं सकल्प- येत् । अन्येषु पट्टिकानेप्वेवं युक्त्या कारयेत् । प्रत्यङ्गेषु प्रवृत्तेरुपरि द्वारस्थलं सङ्कल्पयति 1 प्रतिच्छेदनं न कुर्याचेद् विनाशाय भवति । सर्वेपामझानां प्रवेशनं निर्गममेकदण्डादित्रिदण्डान्तं पाददण्डेन वि. वृद्धया विमानविस्तास्वाह्याङ्गनिर्गमं नत्रविध स्यात् । एतेप्वष्टप्रमा- णेन नोपानविस्तारं त्रिचतुःपञ्चपदसप्ताशं कृत्यैकैकांश खुरनिर्गमें शेपं जगतीविस्तारं तत्समं कुमुदं तत्सम बायात् कण्ठप्रवेशं सर्वेषां पट्टिकामम्धुजं कम्पं दीनान्तदुत्सेधं त्रिचतुष्पञ्चपडंसं कृत्वैकांशं नि- गेममेवं युक्त्या कारयेत् ॥ अर्थकभूमि वक्ष्ये । अधिष्ठानपादमस्तरनीवशिखर ... ....चेवि पवर्गयुतमयकमथवा चतुर्वर्गयुतं स्यान्छान्तिकोत्सेधपडंशं कृत्वैकांश- मधिष्ठानम(शपादतुगशिखरं वंशम(शस्तृपिकोदयमेव चतुर्वर्गयुतम- थवा शिसंरक्रियालुपी विमानन कारयेन् । शान्तिकोत्सेधमष्टभार्ग कृत्वकांशमधिष्ठानं तद्विगुणं स्तम्भायतं तदुपरि प्रस्तरमेकभागं कण्ठ- मेक यशं शिपरमेकांशं स्तूपिकोदयं स्यात् ।। पौष्टिकोमधं नवधा कृत्वा तदेकांशमधिष्ठानं पादार्धाधिक- दुधर्श पादायाम मस्तरं पादानांशं मपादांचं कण्ठपादौनव्यशं शि- सरमेकांशं स्तृपि स्यात् ।। जयदोत्सेधे दगांतं कृत्वा एकांशमधिष्ठानं त्यांशं पादं व्यं. शमेकांश प्रस्तरं माांशं कर्ण व्यंश शिसरमेकांशं स्नूपितुझं स्यात् ।। अयोद्भुतोलघमेकादशांग कृत्या पादांगमधिष्ठानं तद्विगुणं स्तम्भायतं तदुपरि प्रस्तरमेकांशं माधाशं कर्ण त्र्यधांशं गिरारं मपा- दांशं स्तूपिफोदयं स्यात् ॥ सर्वामितासंधं द्वादशांशं कृत्वा पादांशमधिष्टानं वद्विगुणं स्तम्भायतं सपाढाधांश प्रस्तरपादार्थाश कष्टं तदुपरि गम्तरमेकांश सपादांश कण्ठं सपादोनच्यं मिसरमेकांश स्तीपफांदयं स्यात् ।।

·पष्ठ पटल । अद्भुतोत्सेधेऽप्येव योजयेदिति केचित् । अथवा शान्तिक- पौष्टिकजयदानां क्रमेण समपट्पञ्चभाग कृत्वा तत्तदेकाशं हित्वा स- मारोपयेदित्येके । विमानविस्तार निचतुप्पञ्चसप्तनौकांशभाग कृत्वा यथाक्रमेणेकद्विनिचतुप्पञ्चपडंगाश्च गर्भगृहविस्तारं शेप भित्तिवि स्तारं सात् । विमानस्य विस्तारं त्रिपाटमर्थ चा । मुखमण्डपं तद्- त्यन्तरगयोदशभाग कृत्वायाम सप्तविशतिभेदास्तृतीयसतयाभिश्चो- तममध्यमाधमभेदेनेद नवधा भवत्युत्तमानाम् । विपुल रिमानवि- स्तारसमं सान्तराल तस्य वेशनं द्विदण्डदण्डार्ध पादं वा तदायाम हस्तेन पदमर्थ निपाढमेक हस्तादि पञ्चहस्तान्तं समित्तिकमभित्तिक- द्वारजालकं वा कुर्यान्मभ्यनीचानामन्तराल निना पादेनकदण्डादि दण्डान्तं विद्धया नवभेदैः सोशं कारयेत् । अन्यत् मनेपामन्तराल विना चैतेः प्रमाणैर्निर्गमं कारयेत् । अथना मुखमण्डप कृत्वा तत्प्रमुखे मुखमण्डपप्रमाणेप्वष्टप्रमाणेनायाम कृत्वा तदायामेन पादाधिकमर्धा- धिक त्रिपादापिक द्विगुण द्विगुणार्धं निगुण पिम्तारमथवा विमानात् पादमधं निपाट वाधिकनिस्तारावामयुतम यममण्डप कुर्यात् । एतान् मध्यभद्रतोरणाद्यैर्युक्त वा त्रिवर्गाट्य कुर्यात् । विमानस्य प्रमुख विना पार्श्वनयेषु मध्यभद्रं विमानविपुला विभागैक चतर्भागाद् द्विभाग पञ्चभागात् विभाग वा निर्गमदण्डम यधं विटण्ड दण्ड वा पाद तस्यावसाने कुर्यात् ।। तोरणानामुत्सेध. स्थलादुपर्युचराधस्ताश्चतुश्चतुर्भागाद् द्विभाग विभागाद् द्विभाग पञ्चभागात् निभाग ना तोरणपाटोत्सेधमर्थ नि- पाटेकमथवा दण्डेन त्रिचतुष्पञ्चदण्डविस्तार तस्य पाढवाह्य तत्पाद- शेन तदङ्गानि मानयेत् । तोरणान्तरगाउप्रवेशदण्ड विपादमध वा पाद या तुझशेपात् नि त्सेधमुचरान्त पञ्चवर्गयुत पार्थयेममकस्य मध्ये परम गाडयुक्तं नानारतापनजातिविचिीनतसर्वालङ्कारैर्युक्ता यथाशोभं कारयेत् ॥ विमानस्याधिष्ठानादुपर्युचराधस्तात् पादं तुझ तद्रसमुनिवसु- नन्दभार्ग कृत्वा तदेकाशं वेदिकोत्सेधं ततुङ्गं चतुर्थी कृत्वाश कम्प ·खानसे मरीचिपोके द्ववंशं कण्ठमाशं कम्पमेवं प्रत्यद्पु योजयेत् । अथवा रसाशं कृत्व कांश कम्पं यशं कण्ठं शेपगुपरिवन्धं स्यात् । पट्टिकाङ्गेपु तुङ्गाध गर्ल शेष निधा कृत्या परिवलं पूर्व कारयेत । अथया चतुर्धा कृत्वैकांशन गलाधस्तात् कम्पं कारयेदिति केचित् ।। पादोत्सेधं सप्ताएनन्दनन्ददशभागैकं कृत्येकांशं पादविपुलम- थनाधिष्ठानोचविचतुप्पञ्चभागं कृत्येकांश वा विमाननिर्देशहस्तसङ्ख्या- हुलिभिर्वा पादविष्कम्भं स्यात् । तच्चतुष्पञ्चपडंशं कृत्वैकांशं हीने भि- तिपादविपुलं तद्रसमुनियमुनन्दधा विभज्यसंशोनमनस्तारदतद् (१) दण्डसंज्ञकम् । तेन सर्वाङ्गममाणनिर्णयक्रं स्यात् । पादाश्चतुर्विधाश्चतुः राष्टाश्रपोटगाश्रवृत्ता इति मिश्रं मिश्रमानं कारयेत् । समं युग्म श्रेष्ठम् । विषममयुग्मं निपिद्धम् । एत्रिपञ्चसप्तनन्दभक्तिरशेन सं योजयति पादमूलेऽर्थदण्डेन पर तदुपरितण्ठेन चतुरथं पोडशा कृतं भित्तिपादान्तरभित्तिप्रवेश पाटदण्डं पाददण्ड स्यात् । दारुशिलास्त- म्भेषु मूलमध्याग्रेषु चतुरश्रमध्यमेष्टा पोडशा वृत्तं वा सर्वन सर्वः समन्तान्नयेत् । पद्मोपरि सिंहच्यालनागादीनि कल्पयेदिति केचित् । पादाग्रे पोतिका वीरकाण्डफलकानामेकडण्डोत्सेधं निदण्डं वा फल- कायाः पादोनकुम्भोच्चं तत्मगं पोतिकोत्सेधं चेति केचिद । फल- योत्सेधार्धतादीतुनभुगोस्तु तदधं पाददण्डं पातायधस्तादेवदण्टेन मार धानं भृगनीरकाण्डानां विपुलं पादपिपुलमेर पादस्य कण्ठेन पादात् क्रमेण ताटी चो वभागनिस्तारं तत्कण्ठेन मविस्तारं त- कण्ठेन फल । अधपोधिकादीनां लक्षणम् । परे चतुप्पश्च- पदण्डायाम चतुर्विशतिभागं त्या पन्चाशं पोधिगोत्म तत्सम वीरकाण्डं तत्सम फलोत्सेधं गलमेशाग वेदांश कलशं गलमेकांश यशं तादि तदधस्तालगुनं दण्डं निपादमधु या पद्ममर्धदण्टेन पर मर्थदण्डं मुक्तामालार्धं त्रिपादं दण्डं वा कारयेत् । अथवा पाढायाम निभाग कृत्वाधौ यश नीत्वोर्यभाग पूर्वरदंग वारयेत् ।। त्रिचतुप्पञ्चदण्डायाम पोधिकायाम निदण्ड सार्थविदण्ड चतु- दण्ड वा फलकायाम कारयेत् । द्विदण्ड सपाट सार्धदण्ड वा कलम ·पष्ट पटल । विस्तारं सपादं सार्धदण्डं वा ताट्यग्रविस्तार कन्धरलशुनाजपत्रमा- लानि पादविस्तारसमं कारयेत् । अथवा पादकर्णेन ताटी तत्कर्णेन ताटी तत्कणेन घटविस्तारं तत्कणेन फलकां तत्कणे पोथिकां कार- येत् । ततोद्विस्तविस्तारं त्रिभाग चतुर्भागं पचभागं वा कृत्या एकांशं शिखां कारयेत् । चतुविद्यगुलं शिसादिकं कारयेत् । तोर- णानामुत्सेध द्वारोदयदशनं वाष्टभागं कृत्वा सप्तपदपश्चांश चरणायाम शेपं झपमानं कारयेत् । निचतुष्पश्चदण्ड पादनायविस्तारमुत्मेधार्थ पिपुल कारयेत् । करविस्तारं तत्सम पादाधिकं वा पोथिका विस्तार नानाचिनतरङ्गादीनि कारयेत् । फलकोत्सेधं निचतुर्भागं कृत्वैकाशेन वेत्रमयस्तात् पद्म शेप युक्त्या कारयेत् । अथवा कुम्भवाटरीनामुत्सेधं तत्तद्विस्तारात् निभागेन वा कारयेदित्येके ।। अथ द्वारलक्षण वक्ष्ये । पदायामं द्वारोत्सेधं तदर्धविस्तारं वि- स्तारादधिकमानं विमाननिर्देशाङ्गुलेनकायष्टामुलान्तं नवधा भवन्ति । अथवा दण्डेन पाददण्डे पादादिकं द्विदण्डान्तमेवं नवविध स्यात् । हस्तेन पादं सार्धपादमर्धभित्तिविस्तारसमंवायलद्वारविपुलं पादोत्सेधं सप्ताटनन्ददशभागं कृत्वा पट्सप्ताटनवभागं शुद्धद्वारविशेषांश द्विधा कत्वैकाशं भुवामेकांशं पतङ्गमथवा भुवङ्गमानं विभागैकं शेष पतङ्ग- मानं स्यात् । तत्समं दक्षिणोचरस्तम्भनिर्गम तदहलाद पादाधिक पादोनद्विगुण द्विगुण वा तेपां विपुलं बहलविस्तारं नानापुप्पयल्लिका. कारयेत् । अथवा तन्महाद्वारं पोडशांश कृत्वा त्रयोदशाशं शुद्धद्वारो सेधं सप्तांशं वा द्वारविस्तार शेपाशं द्विधा कृत्वैकाशं भुवङ्गमेकाशं पतझं स्यात् । अन्य सर्व पूर्ववत् कारयेत् ।। कवादयविस्तारायाम शुद्धदारसमं तथोपा स्यद्वारस्थ यहलो- ऽध तत्पादाधिकं पादहीनं वा तयोरुविःशिखायुक्तं शेप युक्त्यैन या रयेत् । दारपट्टिका शुद्धद्वारसमायाम तस्य विस्तारं दारविस्तारादष्टाशै कांश तस्याध पादं वा वाहल्यं वामकबाटान्वितं नानाचिनैर्विचिनितं व पार्श्वपट्टिकाग्रन्थित्रयोपेतपञ्चसप्तनवाद्ययुग्मं याथिसमायुक्तं कार- येत् । शक्तश्चेत् पट्टिकान् यष्टीच लोहजमेव कारयेत् । आयसेन पुष्पमु ·बैखानसे मरीचिपोक्त कुलशहभिरति मृत्तायसपटेशन्द्रार्धेस्तुप्याकारर्वनाकार राम्रमुफूला. कारैः शोभनार्थ रक्षार्थ संयोज्य तयोरूचिस्तान्मध्ये च फल भुत्र- गपतङ्गन्योर्मध्ये द्विवलयं पुलकोपेतं कारयेत् ।। द्वारपडङ्गानि स्थापनाक्रमं प्रथमं भुवनमुत्तरी दक्षिणपाद- माननं द्वितीयं दक्षिणहस्तमुतराभिमुरां तृतीयगुचरहस्तं दक्षिणाभि- मुरां चतुर्थमूर्वपट्टिकाद् दक्षिणशीषमुत्तरपादमधोमुखं स्थाप्य पश्चात् पञ्चमं दक्षिणकाटमुत्तराभिमुखं पष्ठमुत्तरकनाट दक्षिणाभिमुखं तक्षकेण स्थाप्य पश्चाद्धात विधात भुवनपतङ्गपतिरिव वरणान् तत्तन्मन्त्रेणाचार्यण स्थापयेत् । द्वारस्तम्भकयाटवृक्षान् शिरीपपुग्नागनिम्बवलार्जुनमधु- कासनाधैरन्यैः शुभैः पुंवृक्षान् विधिनात्य तदारुन् द्विा कृत्वा द- क्षिणे दक्षिणस्तम्भ दक्षिणकवादं च चामांशमुत्तरस्तम्ममुत्तरकनादं च तस्योर्बभागमूर्ध्वपट्टिकामधरपटिकां च कारयेत् । एवमेवृक्षालाभे चैकजातीयः शिलास्तम्भं वा कारयेत् । कवाटपृष्ठमभ्यन्तरवन्धनार्थ- दारुणा यन्नं यन्त्रिकां च करना बाह्यपाः चायमेन रक्षावन्धनपर- यन्त्रं यन्त्रिकागायतवलयोपेतमायसेन काश्चनेन चा पल्लिकां कृत्वाप- येत् ॥ प्रस्तरस्य प्रस्तरोत्सेधमेकविंशतिभागं मृत्वा न्यंशमुचरमेकांश चाजनं व्यंशं पत्तिभिर्वाजनमेकांश नप्तांशकपोतमालिगान्तरिनमेककांशं पाजन स्यादुत्तरे चार्धचतुर्भागकं या निर्गम बसन्तकस्य तत्सम पादो- नमध या कपोतस्य समं त्रिपादमध या दण्डं साध द्विदण्डं या निर्गम- मर्धदण्डेन लम्पनं चेति केचित् । प्रत्यालिगयोर्मानसूत्रसमोवान्तरित चाजनानामुत्सेधं निर्गमः स्याद् दण्डं मार्च द्विदण्डं पोतोत्सेधं या नासिकायास्तुगतारं विभागकभागेनावगाडयुतं तुहाध बाजना या शिसोरसे, सिंहवक्रवत् कारयेत् ।। अथ ग्रीवस्य तदुत्से चप्पश्चभागं कृत्वकांशं वेदिकोदयग्रीव- स्पदशेन चतुरश्रमानं वृत्तं या पूर्वपद् वेदिकां कारयेत् । वृत्तग्रीवे- ऽप्यष्टानं चेति फेचिन् । कण्ठार्धेपु कोष्ठन्यत्पयनेन मानयित्वा सयो- मध्यमपदं स्यात् । एवं समचतुरष्टानं कर्तव्यम् । गलोदये थक्शे- ·परः पटलः । पित्यांश द्वादशभागं कृत्वायां ग्रीवत साधीशमुत्तमम् । अर्ध वा जनं साधा हंसमाज(न)मर्थ स्यात् । अथवा पोडशमागं त्वाष्टांश गलोदयं शेषशिरुत्तरादीनि कुर्यात् । तेषां निर्गमें पूर्वपत् । एतान् शि- सरे संयोजयेदिति केचित् । मानसूत्रान् सपदसप्ताष्टांशेष हीनं वैदि- विस्तारं तस्मात् तथैव कर्णविस्तारमथवा तयोर्वेद्युत्सेधमानेन प्रवेश कारयेत् ।। अथ शिसरस्य हंसवागनस्य पहिरचंदण्डं दण्डं मा द्विदण्डं वा शिखरस्योष्ठविपुलं इंसवाचनस्य पोडशशकहीनं मध्यविपुलं हंस- बाजनसदृशमुदरविपुलं तथैवेति चित् । अथवा येदिविस्तारस दृश- मोटरिस्ताशीपुलं तदष्टांशकहीनं मध्यविपुलं तचतुर्विशतिभागेकाहीन- मुदरविगालं स्यात् । तत्पञ्चभाग व्यंशं वालिकस्याधः पथिक तत्पञ्चांशाद् युगांशमूर्घपट्टिका तस्माद तथैव पत्यानारन्तचतुर्भाग कर्णिकाकार शिसरोत्सेधार्धमुदरं तस्मात् कर्णिकान्त ऋमात् संक्षिप्त न्यद्गुलं चतुरगुलं या पलिकमण्डल विस्तारार्धात्सेधम् अर्धदण्डं त्रिपाद- दण्डं या पद्मसुझमर्धदण्ड कर्णिकोत्सेधमथना पद्यार्च स्तूपिना स. योजयेदिति केचित् । शिरसरोत्सेवगष्टभागं कृत्वा चतुष्पश्चपडंशाव. साने मूर्तेष्टक स्थापयेत् । नासिकाग्रे नासिकाफण्ठे वा कारयेदिति केचित् ।। नासिकाविधि वक्ष्ये । शिखरव्यासात् त्रिचतुष्पश्व भागेकं ना- सिकापिस्तारं तत्समं त्रिपादं विभाग विभागं गा ग्रीयानासिनिर्गम- दण्डं सार्धं द्विदण्ड वा गाढमनेशं विस्तारस्य त्रिचतुप्पश्चगागैकहीन ग्रीवादुपरि नासिकोत्सेधं त्रिभागविस्तारदण्डयेशयुतं गाढशेपं नाना- विचित्रितवत्रपट्टी तदर्ध त्रिपादं या शिसोचं तविभाग कण्ठं यं- पनि सिंहवन्मुसं कुर्यात् ।। अथायादिपरीक्षणम् । उरसेघहस्तेऽटगुणिते विधनरपहते शेप- माय नक्षत्रं स्यात् । वासे विनवगुणितेऽष्टापहृते शेपं योनिव्यय भवति । पार्श्वसमस्तयोर्नवगुणहते सप्तत्रिंगदपहते शेष वारतिथि यो भवति । एवं विमानगोपुरादिभवनकरणहस्ते मण्डपागरणगृहादीनां .

·वैखानसे मरीचिमोने घासायामसमूहकरः प्रविमादीनामुत्सेधाशुलिभिः रथादीनां व्यास- समूहमागयादीनि परीक्षयेत् । अतोऽल्पदोपगुणाधिकमपि गृहीतव्यं स्यात् । हस्तच्छेदे पादपर्ध त्रिपाद संयोज्य गणयन । तच्छेप हीना- धिक्य युक्त्या कुर्यात् ! अङ्गुलिच्छेदे यौर्युक्तं तथैव कारयेत् 1 बा- मुक्तं शिल्पशास्त्रोक्तविपिना कुर्यात् । पश्चात् सुधारयलकारयेत् । वृती व्यालसिंहाधैर्भूपयेद् चलभूविद्यापरहसभूतनाटकादीनि कुर्याद् द्वारेषु द्वारपालान् शिसरे महानास्यन्तरे पूर्व पुरुपं दक्षिणे सत्य पश्चिमे- ऽच्युतमुत्तरे घराहं पेति केचित् । दक्षिणायां दिशि द्वारे तत्तन्मूर्ती- द्वारदक्षिणभागे चान्यान् यथाभेण स्थानकमासनं चा कल्पयति । गुरामण्डपदक्षिणनाद्ये निघ्नेशमुत्तरे पिन्ध्यवासिनीमागेयादिपु कोणेपु वृत्तेरुपरि गलस्थाने पाइनवाइनागारं भृङ्गेशं वान्यस्मिन् सर्वत्र देवस्य विनयकीनायैरेव कारयेत् ।। अथातो द्वितलविधिं यक्ष्ये । तद्वयायाम नया विभय यंश- गर्भविस्तार उपरि गृहपिण्डमलीन्द्रहारार्थकांशे समावृत्ता भवन्ति । बाह्यभिचिमटधा विभज्य तदेकांशं कटतारं मध्ये द्वयंशशाला तयोर्मध्ये चकमंशं पञ्जरविशा शेपा(शैारान्तरं कारयेत् । अथवा मान- सूत्राद् हिः वूटयोष्ठपञ्जराणा निर्गमं पादमर्थ निपाद दण्डदण्डार्ध विदण्डं वाप्ये समानं चेत् कूटाद् पहिस्तधैच कोठनिर्गम पारयेत् । अलीन्द्र पालुकेरापूर्य (पन)मेव साकाशं सञ्छादित या परिकल्पयेत् । ऊर्देऽलीन्द्र त्यक्त्वाभ्यन्तरभित्तीरपरि भूमि कारयेत् । उत्सेधमेरोन- विशदशं कृत्वाधिष्ठानद्वयंशं चतुरशं पादपादोनचं प्रस्तरं न्यश- वेदिकांश कप्ठं मनासपादायग्न्यंश शिपरं पादोनद्वधर्भ स्तूपिरेत्येव शान्तिस्पौष्टिकाद्युत्सेधानां पूर्वोक्ताशेपु पश्यांश सयोज्य पादयोः गि- रसि चकैकाशं स्तूपी विनान्येप्पांश सयोज्य निमजेत् । एव सर्व धेर बुर्यादुपरितलपादोत्सेधमष्टधा विभज्यैकांश वेदिकोटय द्वयाशं कण्ठं यशं शिसरं माघाशं स्तूपित्यन्तरवस्तरं चंदेयादशभागं पिम- ज्येकाशदिकोदयं यंशं पादं साधांशं मश्चम वेदि सपादांश कण्ठं पादोनयर्श शिसरमेकांश स्तूपी चेत्येव सर्वन कृटकोठादीनि कारयेत् । प्रवेगानिर्गम दण्डेन यथाशोभ यथावलामानयति । मुस- प्डपदाक्षणवामयारूवाधरोहणायसापान च युक्त्या पारयेत् ।।

·पष्ठ पटल। अथातो त्रितलनिधिं वक्ष्ये । व्यायाम त्रयोदशभाग कृत्वा व्यंशं गर्भगृह परितो गृहपिण्ड्यलीन्द्रभागस्तद्वहिबालीन्द्रहारौ सङ्क- ल्प्याभ्यन्तरालीन्द्र वालुकैरापूर्य घनमेव कृत्या बाबालीन्द्र सावकाश च सञ्छादितं कारयेत् । बाह्यभित्तौ परितः कूटशालादीनि पूर्ववत् कृत्वालीन्द्रं त्यक्त्वा तदभ्यन्तरभित्तौ मध्यतलं सालीन्द्र सञ्छादित तस्मिश्च कूटशालादीनि पूर्ववत् कुर्यात् । अलीन्द्रं त्यक्त्वा गृहपिण्डा- दुपरि भूमिं कारयेत् । मुखमण्डपं शय्यासोपानं युक्त्या सङ्कल्प- यतीति । उत्सेधं चतुर्विंशविभागं कृत्वाधिष्ठानं दूधेशपाद चतुरशं प्रस्तर पादोनद्वयंशे पादं पादोनचतुरंशं मञ्चं पाद व्यर्धाशं वेदि सार्धाशं कण्ठ व्यंशे शिखरं सपादाश स्तूपिकेत्येवं शान्तिकपीष्टिका- द्युत्सेधाना पूर्वोक्तांशेपु सप्तांशं संयोज्य पादेषु शिरसि चैकैकांग- मन्येपर्धाशं सयोज्य युक्त्या सर्वत्राप्येव कारयेत् । एतेपां विन्यास- विशेपं मूर्तिभेदं चोचरे वक्ष्यामः ॥ चतुस्तलं वक्ष्ये । व्यायाम सप्तदशभागं कृत्वा व्यंशं गर्भगृह तत्परितफाशैहपिण्डयलीन्द्रहारादयः कल्पयति । ततलावसाने कूटाथैस्तत्तद्भिक्तिं समापयेदधस्तलं सर्वत्र घनमेव कृत्वा तस्योर्चे परितोऽलीन्द्रं त्यक्त्वा तदभ्यन्तरेऽलीन्द्रनयेषु प्रागादिचतुर्दिक्षु मुस- मण्डपसयुक्तं गर्भगृहं सदस्य पुरुषान् संस्थापयेत् । आग्नेयादिपु कोणेषु प्रामुखपश्चिमामुसं तथैव कृत्वा कपिलादीन् संस्थापयेत् । तदूधै परितोऽलीन्द्रं त्यक्त्वा मध्ये विष्णुमूर्तेर्गर्भागार मुखमण्डपयुक्तं दक्षिणे नारायणनारसिंहाना गर्भागारं कृत्वोचे परितोऽलीन्द्रं त्यक्त्या मध्ये प्रामुखं शयनस्य गर्भागारं मुरामण्डपं च कृत्वा परितस्तलं प्रति शय्यासोपानं प्रादक्षिष्यवशेन युक्तितः पुर्यात् । उन्सेधं पञ्चविं- सदशं छत्वाधिष्ठानं व्यंशं प्रस्तरं पश्चाशं मञ्च चतुरशं चरणं सार्धा रूपोतं त्याममधुचं पादांशं मञ्चमांश वेदिककांशं ग्रीवं त्र्य(शं शिखरं पादोनम्यंश स्तूषिकेत्येतच्छान्तिपौष्टिकाकुत्सेधानां पूर्वोक्तां- शेपटांश संयोज्य पादेषु शिरसि चकेकांश स्तूपि विनान्येपर्धा संयोज्यवमृवि कर्यात् । शिसरे पादांचं हित्वा स्तूपीनां सह संयो- जयेदित्येके ।

·२२ बेखानसे मरीचित्रोक्त अधातः परतरं वक्ष्ये । पूर्वोक्ताशपु तारे चतुरंग संयोज्य परितोऽलीन्द्रहारौ महरायाधस्तलं घनमेर कृत्वोपरिवलेषु अष्ट- दिक्षु गर्भगृहं सङ्कल्प्य प्रागादि(पु) सिहादीन् संस्थापयेत् कल्पयेत् । तस्योपरि चतुस्तलोक्तप्रकारेव कुर्यात् । उत्सेधेपु, शोक्तांशेपु पो. इशांश संयोज्याधस्तलस्याधिष्ठान चतुरंशमष्टांशं स्तम्भ चतुरंशं प्रस्तरमेतदेव विशेपोऽन्यत् सर्व पूर्ववत् । तस्मिन् (शान्तिक)पौष्टि- फागुत्सेपानामधस्तलस्य पाटे चैकांशमन्ययोशेकांश पूर्वोदतांशेषु योजयित्वा सर्वमौन कुर्यात । पच पद्तलादिद्वादशतलान्त तारे चतुरशं तुझे कलांशं संयोज्योत्सेधभेदार्थ द्वघशाधिकनिमस्तेनैव तल प्रति युक्त्या सयोज्य कुर्याद । सर्वेषां तलानामधस्तल घन कृत्वा पट्तलस्य दितीयतलस्य द्वितीयतले माच्यां मध्ये पर वीरान् दक्षिणे रापनमुत्तरे कृष्णं च दक्षिणमध्ये नृसिंह तत्पूर्व नामनं पश्चिमे त्रि- विक्रम पश्चिम मध्ये नाराहं दक्षिणे परशुरापमुत्तरे बलभद्रं चौतरे मध्ये फर्किणं तत्पश्चिमे कूर्मरूपं पूर्वं मत्स्यात्मकं च प्राङ्मुसार दक्षिणे पश्चिमादिगर्भगृहे संस्थापयेत् । तदुपरि पञ्चतलोक्तमत् ।। सप्ततलस्य द्वितीयतले देवस्य विजयक्रीडाल्पाणि मागादि- दिक्षु चिटिक्ष्यन्तरालेषु पूर्वपद् गर्भगृहं गुत्ता स्थापयेत् । अष्टतलस्य द्वितीयतले प्राच्या दक्षिणात्तरान्त सनकं तुभद्रं मिनं सनातनं च प्राड्मुसान् दक्षिणपश्चिमादिग्रागन्ता मुखावई झ्यात्म निसर्व च दक्षिणामुखान् पश्चिमे दक्षिणायुचरान्त सनातनं रामदेवीशिय- सनत्कुमारं च पश्चिमामसानुत्तरे संवह पुण्यं विश्व मुरह चोचरामु- खान् गर्भगृहं कृत्वा सस्थापयेत् । अन्यत् सर्च पूर्ववत् ।। नवतलम्य द्वितीयतले भागादिदिक्पालदेवानादिलान् पम्न् रुद्रान् मरुतोऽधिनौ सप्तमपीन् मप्तरोहिण्यो माठगणानपि नई पूर्व वत् सर्वस्पिन यथेष्टस्याने गृहान् कृत्वा सर्वान् देवान् सरल्पयेत् । दशतलाद्यर्कतलान्ततलं प्रति यथाक्रमेण पितामहं महाविष्णुं रक्मा सदाविष्णु स्फटिकाभ नारायणं चतुर्भुजमथवा द्वितलादिद्वादशव लान्तं क्रमेण निस्तारत्रिभागादिनयोदशमागान् रमेण निस्तार विभज्यकार्य गर्भगृह शेपाशर्थहपिण्डालीन्द्रद्दारादयः यूटशागः ·सप्तमः पटलः। २३ शय्यासोपानसंयुक्तं वेणुरन्ध्रवद् गर्भोपरि गर्भगृह मुखमण्डपं च परि- कल्प्यादितलं घनमेव छत्वोपरितलत्रयेषु महाविष्णुं नारायणमन्ये- प्वधस्तात् स्थानकासनशयनभेदेन विष्णुमति सर्वा स्थापयेत् । अपतलावं मूर्तिस्थापना नाचरेदित्येके । सर्वस्मिन् विमाने विस्ता- गत् त्रिभागैकभागविशालमेकदण्डान्त्यकदण्डान्तं द्वादशभेदनिर्गमयु- तमध्यपत्रं कुर्यात् । महति विमानं बरेन् । भद्रेऽपि पार्श्वयोः कल्प- येदित्याह मरीचिः॥ इति श्रीवैखानसे मरीचिमोक्ते विमानतलविधिर्नाम षष्ठः पटलः ॥ अध सामः पटलः । अथातः प्राकारलक्षणं वक्ष्ये । रक्षार्थ मङ्गलार्थ तत् प्रासादार्थ त्रिपादं समं पादाधिकमर्धाधिकं वा प्रथमावरणम् । तत् सपादाधि- कमर्धाधिकं पादोनद्विगुणं त्रिगुणं चतुर्गुणं पञ्चगुणं या द्वितीयावर- णम् । तस्योक्तप्रमाणे पष्टिममाणेन तृतीयावरणादि सप्तप्राकारान्तं कारयेत् । प्राकारस्य परितश्चतुरश्रीकृत्य तत् पादाधिकमधिकं त्रि. पादाधिकं द्विगुणं द्विगुणार्धं त्रिगुणं त्रिगुणाध चतुर्गुणं चा मुखायामः। प्रथमावरणस्य तत्परितयतुरश्रीकृत्यैवमेर द्विवीयावरणादिसर्वप्राका- राणां प्रासादस्य परितश्चतुरश्रीकृत्यैवं मुखायाम योजयेदिति के- चित् । हस्तानां विधा प्रोक्तमधमगध्यमोत्तममिति यथाक्रमेण निहस्तं पञ्चहस्तं सप्तहस्तमथ त्रयो नबैकादश त्रयोदश मध्यमवये पञ्चदश- सप्तदर्शकान विशद्धस्तमुत्तमत्रयमेव सप्तप्राकारान्तं कारयेत् । तैपांगु- खायामः पूर्ववदास्थानाङ्कणममुसे दक्षिण पश्चिमे चोत्तरे वा विस्ती- देशे तत्तद्दिशि चोह्य प्राकारसममायामस्तत्समं त्रिपादमधैं या धि- स्तारमकणं कृत्वा तस्मिन्नास्थानमण्डपं कारयेत् । अग्रवालयाभिमुसे परितयोत्तरे वा यहूदकं सुविस्तार वटाकं कृत्वा तत्सरितः शिलयेष्ट- कया या तीरं कारयेदिति केचित् । एकपाकारमधमम् , द्विमाकारं म. ध्यमम् , त्रिपाकारमुत्तमम् । विप्राकारं मध्यमाधमम् , चतुप्पाकारं मध्य- ·२१ पैसान मरीचिप्रोत ममध्ययम् , पञ्चप्राकारं मध्यपोत्तमम् । पश्चप्राकारं मध्ययाधमम् । पक्षासारगुतमोत्तम स्थान प्राकाराणां विष्फम्भ दस्तपादाधिकम- र्धाधि त्रिपादापिकं द्विहस्तं वा । तत्र चतुष्पञ्चपदसताटनवगुणं वा भित्युत्सेधं विस्तारादष्टांशोनमनविपुलं प्रासादस्य पादद्वयप्रागुपा- नाद् वा प्राकारभित्यन्तरमुरम मिचिमध्यमम् । भिचिरुत्तमम् । नेपां प्रादमुसे द्वारं गोपुरं या कृत्वाधस्ताद् द्वारि मार्ग वा माच्चामुदीच्यां या दक्षिणोचरपश्चिम क्षुद्रद्वारं युत्तितः कारयेत् । एतेषां पहिराब- रणेऽप्येवं द्वारं गोपुरं च कुर्यात् । प्रथमावरणं विनाऽन्येपा प्राका- राणामेकद्वित्रिभित्तियुतमालिकां कारयेत् । प्रथमावरणमुसायामं सकलं सञ्चारयेदिति केचित् । विमानस्य चतुर्दिक्षु मध्यमस्तम्भ विपर्य त- न्मध्याभिचिविष्कम्भ किञ्चिद् व्यक्तं सर्वतः समं या कृत्या माका- रस्य भित्तियिष्फम्भ विधिना कृत्वावशेपितांश्चतुर्धा कृत्वा एकांश प्रासादस्य परितः शय्यादेशं भक्त्यैव सञ्चरेत् । तद् द्वित्रिभूमियुतं मिचेपरि मिति पादोपरि पादं कारयेत् । पादोपरि भित्तिमिटकोपरि शिलाभिति ने शिलयाथेष्टकया वा कृतमण्डपं शिलया दारुणा वाच्छा- दयेत् । प्रासादपादुफादुत्तरान्तं सप्तधा कृत्वा हिभागं तस्याधिष्ठान पञ्चभागं पादोदयं नवधाकृत्य द्विभागमधिष्ठानं सप्तांशं पादायाम मानाङ्गुलेन पटयालादूर्ध्न पडद्गुलविद्ध्याष्टोत्तरशतालान्तं स्त- म्भोचं नवधा भवति । तत्पादविष्कम्भं सप्ताङ्गुल समारम्यैकाकुल- विवृद्ध्या पश्चदशालान्तं नवधा पादविष्फम्भं साधं द्विहस्ता पार्द पाद वर्धयेत् । सार्धचतुष्कम्भमन्तिन्नवथा (1) भक्तिमानं भक्तिपाऽपि भिव्यर्यान्वितमेव कारयेदुराराणि परितः प्रापचिमयोरुत्तराग्रं दक्षि- णोत्तरयोः प्राग संयोज्य तस्योपरि तुलादीन् सन्यसेत् । एवमेव शैल- जलास्तरमूर्ये लुपामित्ति संछादयेदिति केचित् । सशिलास्तम्भोपरि दारस्तम्भं प्रयोक्तव्यम् । दारुपादोपरि शिलास्तम्भं न योजयेत् । अथवा तन्मुखायामं युग्मभित्तिसमायुक्तं द्वारदिगन्तरोचराणि संन्यस्य तस्योपरि प्रागन्तमुत्तरान्तं च चतुस्तलादीनास्तरेद् द्वारशोमादिभेदे- प्वकमार्गेण गोपुरं कारयेत् । अथवाधिष्टानान्ते द्वारं हित्वा तद्वारवाश्ये चोभयोः पार्थयोस्तस्मिन्नभ्यन्तरभक्तिवशादेवभक्तियुतं सोपान वा ·सप्तमः पटलः । २५ कारयेत् । हस्तस्तम्भ तुलादीन युग्मायुग्मं च संयोजयेत् । अत्रानुक्तं सर्व शिल्पशास्त्रोक्तमार्गेण कुर्यात् ।। अधोर्ध्वगोपुराणां लक्षणं वक्ष्ये । द्वारशोभाद्वारशालाद्वारप्रासा- दद्वारहर्म्यद्वारगोपुरमिति पञ्चधा भवन्ति । तेषां क्रमेण विस्तारो वक्ष्यते । मूलमासादद्वित्रिचतुप्पञ्चपडंशं कृत्वा, एकांशोनद्वारशोभा- दीनामाभासानां विशालं स्यात् । सप्ताष्टनवदशकादशभागं कृत्वा, ए- कांशोनं विकल्पनां चतुष्पञ्चपट्सप्ताटांशं कृत्वैकांश व्यपोह्य शेषांश- मध्यमानां विभागैकमधं त्रिभागाद् द्विभागं चतुष्पञ्चाशयारकोन- मिति द्वारशोभादीनामुत्तमानां विशालं स्यात् । अथवा हस्तमानद्विह- स्तादिद्विरष्टान्तमेकहस्तेन पिवृद्धया द्वारशोभादीनामेकैकं त्रित्रिभेदेन क्षुद्राणां त्रिपञ्चभेदाः स्युः। अन्यं त्रिहस्तायेकत्रिंशत्करान्तं द्विद्विहस्तं विद्या द्वारशोभादीनामल्पानां त्रिपञ्च भेदाः स्युः। नवहस्तादि स- सत्रिंशत्करान्तं द्विद्विहस्तविद्धचा मध्यमानां विशालं पञ्चपतिभेदा स्युः। अथोत्तमानां विशालं पञ्चहस्तादि त्रयोदशहस्तान्तं द्विद्विहस्त- विद्धया द्वारशोभाविशालं पञ्चविधं भवति । पञ्चदशहस्तादि त्रयो- विंशद्धस्तान्तं द्विद्विहस्तविवृद्ध्या द्वारशालविशालं स्यात् । पञ्चविंश- द्धस्तादि त्रयस्त्रिंशद्धस्तान्तं द्वारप्रासादस्य । पञ्चत्रिंशत्करादि चत्वा- रिंशद्धस्तान्तं द्वारहर्म्यस्य । नवपञ्चफरादि त्रिपञ्चाशत्करान्तं द्वा- रगोपुरव्यासमित्येव पञ्चानां व्यासं पञ्चविंशतिभेदमवसीयते । ते- पामुदितविशालस्य पादमर्धा त्रिभागं द्विभागात् पादोनद्विगुणं द्वि- गुणं पायाम पञ्चविधं स्यात् । उत्सेधविन्यासगण्यालङ्कारादीनि सर्वाणि मूलमामादस्योक्तमार्गेण एकतलायर्कतलान्तमुद्यैव गोपुराणि कारयेत् । अधिष्ठानपादवन्धमेव सञ्चारविस्तारं सार्धहस्तं सत्रिपाद- द्विहस्तं द्विहस्ताध पादोनत्रिहस्तं विहस्तम् इति सप्तधा भवन्ति । तत्तद्विगुणमुत्सेधः स्यात् । अथवा मूलभूमेरधिष्ठादितुल्यद्वारतुगतदर्ध- विस्तारमथवा तद्विस्तारव्यालाद्यैकविंशदगुलान्तं द्विव्यगुलविवृद्धचा संयोज्यैवं द्वारविस्तार दशधा भवति । गोपुराणां निर्गमविस्तारार्ध त्रि- मागै पञ्चभाग प्राकारभित्तिग्राह्यतः कुर्यात् । अन्यत् सर्वं मूलमा- सादस्योक्तविधिना कारयेत् ॥

·२६ वैखानसे मरीचिमोक्त अथ परिवाराणामालयं गर्भव्याससमं पादहीनमध चा त्रिहस्तं पश्चहस्तं वा मुखमण्डपसहितं कृत्वा परिवाराणां ध्रुवफौतुकसंयुक्तमुत्तम कौतुकं विना तत्स्थाने पीठं कृत्वार्चये(द) । मध्यममालयं ध्रुवकौतुकं विना यथोक्ते देशे शैलजमष्टं वा मानाजुलेन या द्वादशाङ्गुलोत्सेधानि द्विगुणायतविस्तनानि भागोन्नतविस्तरौ परितत्रिवेदिसहितानि पीगनि कृत्वा यथा पैकवेदिकं यथालाभप्रमाणेन पीठं कारयेदिति केचित् । एतदधममार्गार्चनं स्यात् । अन्यथा महत्तरो दोषो भवेत् । परिवाराणा- मालयमण्डपं कूट चा प्राकाराश्रयमेव कर्तव्यम् । पीठं चेदालयाश्रयमेव कारयेदित्येके॥ अथालयाभिमुसे महामण्डपं मूलायसमध्यर्थं द्विगुणं द्विगुणा त्रिगुणं त्रिगुणार्ध चतुर्गुणमिति विस्तारं सप्तधा भवति । समचतुरश्र- पायतचतुरश्रं वा युग्मपादायुग्मपतिक मूलालयस्यादिभूमिप्रमाणेना धिष्ठानपादप्रस्तरं च कृत्वाच्छाद मध्ये मध्ये सभा युक्त्या कल्पयेत् । तत्तत्ममुखे तथैव नृतमण्डपमामेयादिकोणेषु तथैवास्थानमण्डपं का. रयेत् । मथमावरणे द्वितीये या मालिकाविहीने यत्र तत्रालयाभिमुखे मुखमण्डपपूर्व सोपानपूर्व चा कृत्वा द्वितीयावरणे त्रयं नितिवरुण- वायुकुवेरेशानां च दक्षिणे श्रियं वामे हरिणीं च क्रमाच स्थाने प्रा- गादि मुभद्रससर्वभयात्मकमुखावहरामदेवसंवहपुण्डदेवसुबहाश्च द्विती- यावरणे मित्रसनातनादिसनन्तनशिवसनत्कुमारविश्वसनकास्कृतीया- वरणे इन्द्रादि (द)क्षिणे भित्तिपार्थे पितामहपुण्यो पापे गङ्गाधरपमा- पितरौ द्वाराङ्गानि पद् विधारभुपहपतगपतिरावणान्त्ययक्षादिवि- मानपालाः शिसराग्रेषु स्तृपिवर्गापस्तात् भागादिचतुर्दिक्षु बहिर्स- सानां तदस्तादपिष्ठानपर्गस्य परितः प्रागादीन् यक्षविवस्वन्तक्षता- राणां पीठं सङ्कल्प्यायेत् । द्वारपालाच मणिकं सन्ध्यम्यन्तरद्वारे विखनसतापसौ प्रथमाररणादिसप्तमाकारद्वारेषु क्षविपिण्डतीर्थी कि- भेशनागेशौ शतपयौ तुर्भणबलिन्दो नन्दकशाही चक्रशसलिनी चण्डप्रचण्डावित्येतेऽटादश द्वाराधिपान् समर्पयेत् । सोपेशानयोरन्तरे विप्वक्सेनः प्रथमावरणाघकणे चतुर्मागाव निभागे श्रीभूतगरुडचक्र- घनशझयूथाधिपाक्षभान्वाथैतेऽनपायिनश्च तथा तत्सूत्रे संयोज्यचार्च- ·सप्तमः पटलः । २७ येदिति केचित् । प्रथमावरणे द्वितीये चा प्रागादीशानान्तमिन्द्रादीन प्रारद्वारादिद्वारदक्षिणपार्थे कोणेषु प्रागद्वारादुत्तरे भास्करमिन्द्रादि दक्षिणायन्तराले च चन्द्राङ्गारबुधवृहस्पतिकाव्यमन्दराहुकेतूंवैतान् ग्र- हान, तृतीयावरणे गङ्गायमुनानर्मदासन्धःपागादिचतुर्दिक्षु तचद्वार- दक्षिणपार्थे पूर्वद्वारोत्तरोत्तरे दुर्गामाग्नेयादिकोणेषु ससन्धि श्रियं श्रेष्ठां धात्रीं चान्तराले सुरासुरसुन्दरीस्वाहास्वधामायासंहलादिनीराकासि- नीवालीत्येताः पचनालये हविरक्षकं पुष्पमण्डपे पुप्पपारकं वारिचञ्चयं च पार्थे पूरुष प्लोतवस्त्रोत्तरीयादिसद्व्यसञ्चयपावें त्वष्टा शय्यास्थाने कौमोदकी हविद्रव्यासिसञ्चयस्थाने सर्वेश्वरं होमस्थाने चलिरक्षितम- चयेत् । चतुर्थावरणे पूर्वद्वारोत्तरे गविष्ठं दक्षिणे पृथिवीं पश्चिमे श्रीदेवीं दक्षिणेऽनिमुत्तरे वायु चामेयादिकोणेषु ऋग्यजुःसामं चान्तराले शिवं विष्णुं तक्षकं शुभभूतनायकं पवित्रं पावनं क्षितिजं च पञ्चमावरणे पूर्वद्वारोत्तरे दक्षिणे चक्रभूरनुमतिदक्षिणे ब्रह्माण्या(याः): सप्त मातृः पश्चिमे जयाद्यवाप्सर(स)थोत्तरे कठिन्यादिसप्तरोहिण्यश्चाग्नेयादिकोणेषु वत्सरा(दी)न् प्राणादीन् मरुतः शतरुद्रानन्तराले चैशानेन्द्रयोरन्तरे अजैकपादेकादशरुद्रादीनिन्द्राग्न्योरन्तरे गन्धर्वान् यमनीलयोर्मध्ये सनीन् (नीलयोर्मध्ये मुनीन् ?) नीलवारुणयोर्मध्ये मृतजान्वरुणोदान- पोर्मध्येऽश्विनी सोमोदानयोरन्तरे वसवश्वाश सोमेशानयोर्मध्ये विद्या- धरावाट माकारे प्रारद्वारादुत्तरे तुम्युरुंतवारदक्षिणे प्रातून पश्चिमे प्रजा- पतिमुत्तरे मुद्गलमाग्नेय्यां हलेशं नम्रत्यावेदं वायव्यां जाम्बवमैशान्यां वसुमन्तराले प्राच्यामुत्तरे मक िनरमिधुनौ दक्षिणे प्रह्लादं दक्षिणे कामं (पि प्रोपां च पश्चिमे (ह)व्यमानेय्यां पचनागारं विमानसमं पादाधिक- मर्धाधिकं पादोनद्विगुणं द्विगुणं द्विगुणार्धं त्रिगुणमिति विस्तारं सप्तधा भवति। विस्तारात् पादाधिकमर्धाधिकं वायामं चतुरथं च शालोपेतं मध्ये कुटं तदहिदक्षिणतो घा मूलधाम पादुकान्तोत्सेधं चतुर्घा कृत्वैकांश- मधिष्ठानं सोपपीठं वा मंशं पादावर्गमेकांशं प्रस्तरं तत्प्राकाराभ्यन्तरं माकारमध्यमं माकारवाशभिचिविष्कम्भ हस्तमानं पादहीनं पादाधिक वा मण्डपाकारं लपायुक्तं वा कारयेत् । द्वारदक्षिणे पूर्ववत् अयमेष्टकाः शलाः स्थाप्य तत्रैवान्ते स्थापयेत् । मुधाकर्म कृत्वाम्यन्तरे प्राच्या ·२८ चैखानसे मरीचिमोक्त दक्षिणाद्युत्तरान्तं चुल्लीयुग्मायुग्मसङ्घयान्तरदक्षिणशालामध्ये सोपान- द्वारमुत्तरतो हविर्द्रव्योपदंशादिसञ्चयस्थानमधस्ताद् दक्षिणतः माच्या या वारिमार्ग कारयेत् । प्रथमावरणे द्वितीये चा दक्षिणे होमस्थानं कारयेदिति केचित् । यागशाला द्वितीयावरणे प्रदक्षिणे चाग्नेय्यां पञ्चसप्तनवहस्तायतविस्तारं चतुरियुतं मण्डपं कूटं या कुत्र्यस्य वामं तु । अथ भक्तिपादकं तत्पादस्य बाह्यमिति युक्तम् अभ्यन्तरं कुट्यस्य अभ्यमय पादयुक्तिकं सूत्रस्य । एवं मतिमान् पुरातनः। अभ्यस्य भ- क्तिबहुयुक्तिशोभितं मायायतारचतुरं तु कर्णकम् । कर्णेपु पादमथ फण्टकं क्रमात् पादस्य युक्तमधपादनाहकम् । कृत्वात्रानुक्तं शिल्प- शास्त्रोक्तविगानं कारयेत् ॥ अथ परिवारविधानम् । मुसमण्डपे सोपानमध्ये श्रीभूतं प्रथमा- वरणादीन् यथाक्रमेण तत्तदनायामं चतुर्धा सर्वत्रापि तृतीयांशे श्री. भूतगरुडचक्रध्वजशहाहाभूताक्षहान्तानां क्रमेण परिकल्पयेत् । अथवा द्वितीयावरणे द्वितीयांशे शहं तृतीयांशे चक्रं ध्वगं च चतुर्थावरणे तृती- यावरणे यूथाधिपं पञ्चमावरणे तृतीयांशे चाक्षहगथवा गोपुराद् बाह्ये मासादस्यार्धायामं नीत्वा तत्रैवा स्याक्षहान्तस्य पीठं परिकल्पयेत् । अथवा सर्वत्र प्रथमावरणायवणस्याग्रविस्तारं चतुर्घा कृत्वा तद्विमान- पार्थादिद्वितीयांशे गरुडं तृतीयांशे पलिपीठंच विधिना कल्पयेदित्येके। एकप्रकारमधमं द्विप्रकारं मध्यमं त्रिप्रकारमुत्तमं विप्रकारमधर्म चतु- प्रकारं मध्यमं पश्चप्रकारमुत्तमं पश्चप्रकारमधर्म पदप्रकारं मध्यमं सप्त- प्रकारमुत्तमं परिवाराणामालयं पचनालयपुप्पसञ्चयस्नानोदफपानीय- स्थानं नृत्तमण्डपं च मूलालयप्रेक्षस्नपनमण्डपास्थानमण्डपं प्राकार- गोपुरं चेद् वहिर्मुखं तद्धर्मनगर्भगृहमभ्यन्तरमुखं नात्वैवमारभेत् । प्रारद्वारे देवतागारे प्रथमावरणे द्वितीये आदित्येशानयोरभ्यन्वरे सा- नोदकपानीययारिपुप्पसञ्चयज्ञानालोतवस्रोचरीयगन्धताम्यूलाभ्यर्चना- द्रव्याणां सञ्चयस्थानमन्द्राग्नेययोमध्ये शय्यादेशहविव्यसञ्चयस्थानं महानसं च दक्षिणे द्वारे सोमेशानयोर्मध्ये स्नानोदकादिद्रव्यसञ्चय- स्थान सोमेशानयोर्मध्ये सूर्यास्थानं च सर्वापि, महानसमामेये चय कारयेत् ।।

·भटमः पटलः। पर्पदानां स्थानं वक्ष्ये । गर्भगृहे ध्रुववेरस्य पादयोर्मध्ये विष्णु- • स्तस्य परितः प्रागाद्यैशानान्तं पुरुपकपिलसत्ययज्ञाच्युतनारायणानि- रुद्धपुण्यश्च द्वितीयावरणे वाराहसुभद्रनारसिंहशिवात्मकवामनः सर्वो- दहेति त्रिविक्रमसर्वविद्येश्वराश्च तृतीयावरणे इन्द्रादियाजनिकामिनी चोत्तरे चन्द्रमा सुन्दरं च सप्तप्रकारे पूर्वद्वारोत्तरे ब्रह्माणं दक्षिणेर्य- मणं दक्षिणे दण्डधर पश्चिमे पाशभृतम् उत्तरे धनदमानेयादिकोणेपु सवित्सावित्रेन्द्राजौ रुद्रं रुद्राजापवत्सौ चान्तराले प्रागादिचतुर्दिक्षु ईशादिपदं देवतान् क्रमेण कारयेत् । अत्रानुक्तान् सर्वान् बाह्यपी- महती कृत्वा सर्वान् देवानिति सङ्कल्प्यायेत् । एतेपामनुक्तं सर्व भृगुक्तविधिना कारयेत् ।। यूथेशस्य पीठे यथोक्त देशे गर्भागारविस्तृताद् द्वारोत्तुङ्गाद् वा पञ्चभागं त्रिभागं द्विभागं विभागैकभागमध वा हस्तमानं त्रिहस्तं द्वि- हस्तमैकहस्तं वा पीठव्यायाम विस्तारात् तत्समोत्सेधं तन्मध्ये पूर्ववत् प्रथमेष्टको शिला चा विन्यस्य पीठोत्तुङ्ग पोडशभाग कृत्वैकांशमुपाना- धतुरंशं जगतीं ध्यंशं कुमुदमाशं कम्पं चतुरंशं कण्ठम(श कम्म याशं महापट्टिका तस्योवं कम्पमाशं चतुर्दिश मध्ये मध्ये शङ्खना- दसमन्वितं भूताकारयुतं वा कृत्वा समाप्तेष्टका संन्यस्य तत्तुरीयांश- मूर्ध्वपमं तत् पद्म पञ्चधा कृत्वकांश पदाधारावृतकम्प तस्योर्चे यं- शमधोदलं पोडशांशमूर्यदलम्चधिः पोडशदलैर्युक्तं पर्व कुर्याद् यि- स्तारं सप्ताशं कृत्वा पडंश कम्पं पञ्चांशमधापामेकांशमूर्ध्वपा स- फर्णिकं कारयेत् । तुगात् पादा वोपपीठयुक्तं वा पीठमेवं कार- येत् ।। इति श्रीवैखानसे मरीचित्रोक्त विमानार्चनाकल्पे प्राकार- गोपुरपर्षदाविधिर्नाम सप्तमः पटलः ॥ अथाष्टमः पटलः । अथोर्ध्व गर्भन्यासविधि समुद्रात् पर्वतानदीतीराद्धदात् रालाद् चल्मीकात् कुलीरवासाद् गजदन्तोद्धृताद् नृपविपाणोद्ध- वाच मृत्तिका वनमौक्तिकवैटर्यशश्हजस्फाटिकपुप्यकान्तनीलगृह - ·वैखानसे मरीचिप्रोके न्मणीमनःशिलाहरितालाजनश्यामकासप्तसौराष्ट्रगोरोचनागरिकपा - रदार शालिनीवारककुमापकुलुत्थनिप्पावतिलसर्पपमुद्गयवान् सुवर्ण- रजतताम्रपित्तलायसारकूटवृत्तलोहवैकृतत्रपुसायसान् यथाक्रमेणाहरेत् । हेमरूप्यताम्रायसान् लोहांश्च पद्मोत्पलकुमुदकल्हारकन्दांश्चाहरेत् । सु- वर्णेन चिह्नानि सुक्खुवकमण्डलच्छनचामरव्यध्वजतुलामोदयुगला. ङ्गलपशगजगरुडं कूर्मचक्रशङ्खगदाशा सिपञ्चायुधान् श्रीवत्सपूर्णक- मर्यादर्शनमत्स्ययुग्माङ्कुशशहायनिष्ट मगलान् सुवर्णेन यथालाभ- मानन कारयति ।। फेलायामविशालं निपञ्चसमनवैकादशत्रयोदशपञ्चदशसप्तद- शैकोनविंशदेकविंशवयोरिंशत्पश्चाविशदशलान्यथाक्रमेणैकतलादिद्वाद- शतलक्मिानानां गर्मभाजनं तद्भित्त्युचविस्तारसममष्टांशोनं पद्मागोन या तस्य बाहुल्यं यवैकद्वित्रिचतुष्टयैर्वा नवकोष्ठयुतमछिद्रा रम्या पेला कारयति । कोष्ठभियुचं विस्तारार्ध त्रिभागैकं वा तद्विधानं ययो- चितमध्याहुलीमिन्युचनिणवृत्तचतुरथ या शुद्धेन बाण कारयेत् । अथवा तत्प्रासादविफम्भ तदष्टांशोनं तत्पादहीन वा फेलायापविशालं शेपं पूर्ववदिष्टं शुभः कर्चनुकूलसे रात्री शुभोदये गर्भन्यास कृत्वा आफ्याभिमुसे दक्षिणे या कृत्या तोरणाद्यैरलङ्कृत्य तन्मध्ये द्विह- स्वायतविस्तारां तालोत्सेधां प्रीहिभिर्वेदिं कृत्वा तत्प्राच्यामाहबनीया- निकुण्डं कृत्या सायाढे देवाभिमुखे धान्यराश्युपरि मागग्रवसमास्तीर्य फेला विन्पस्य तसिन पूर्व मृदादिद्रव्याणि सम्भृत्याचार्यश्चोत्तराभि- मुसो भूत्वा गायच्या प्रणवाधया भृतानि इन्पाणि सम्मोक्ष्य मेदिनी देवीति फेलामभिमृश्य ब्रह्मादिनवमदेषु तद्दवत्यमन्चै रसधातुबीज- लोहान् प्रमेण विन्यसेत् । अष्टदिक्ष मङ्गलान् यथाक्रमेण तत्तदिगीश- मन्त्रैः संन्यस्योत्तराच्छादनाच्छाद्य, दिक्परिच्छेदनं कृत्वा तस्याल- यसोत्तरे वास्तुहोम हुत्वा पर्यमिपञ्चगव्याम्यामालय संशोध्य पुण्याई वाचयित्वादयनीयामेराबार हुत्या धान्ययेयां पश्यत्राणि चास्तीर्य तन्मध्ये स्वस्तिसूक्तेन फेला द्रव्यमहितं संन्यस्य तस्मिन्नस्मिल्लकिमिति ध्यात्वा नागेन्द्र तस्यैव परितन्द्रादिलोकपालांचाम्यर्च्य खणावे- एघोपरि पुष्पाणि विक्षिप्याधिवास्यामि परिस्तीर्य चष्णवं विष्णुमूक्तं ·अष्टमः पटलः । श्रीसूक्तं महीसूक्तं माझं नागदेवत्यं च हुत्वा पश्चान्नागराजायेन्द्राया- गये यमाय निरंतये वरुणाय वायवे सोमायेशाय नारायणाय सर्व- रत्नेभ्यः सर्वधातुभ्यः सर्ववीनेभ्यः सर्वलोहेभ्यो नदीभ्यः पातालेभ्यो वृक्षेभ्यो दिग्गजेभ्यः स्वाहेति व्याहृत्यन्तं कृत्वा तन्नामतः परिपेके कृत्वा तद्रात्रौ सुपुहर्ने प्राप्ते त्वाचार्यादीनां चस्रोचरीयाभरणैरलडूर- कृत्य दक्षिणां दत्त्वाचार्यस्तद्गर्भभाजनं शिरसा धारयन् वाद्यघोष- समायुक्तमालयं प्रदक्षिणीकृत्याभ्यन्तरं द्वार्दक्षिणे स्तम्भसमीपे ब्राह्मणो यजमानक्षेत् पट्टिकोपरि क्षत्रियस्य कुमुदोपरि वैश्यस्य जगत्युपरि शू- द्रस्य पादुकोपरि चैवं स्थानं सङ्कल्प्यात् । अथवा पट्टिकादधो कुलं यङ्गुलमाधीनं क्षत्रियादीनां कारयेत् । तसिन् मेदिनीमभ्यात्ममुक्तं जप्त्वेदं विष्णोर्वीर्यमिति ध्यात्वा मेदिनी देवीं विष्णुर्योंनि ध्रुवसूक्तं च जप्त्वा तत्रैव गर्भ स्थापयेत् । पश्चादग्निमासाद्य स्विष्टाकार पूर्णाहुती यजेत । अनि विसृज्य ततः शिल्पिनमाहूय दृढीकरणं कृत्वा तस्योप- रिशद् विधिना विमानं कारयेत् ।। अथ समाप्तेष्टका वा शिला वा विन्यास विधिः । पूर्वपक्षे कनुकू- लः शुभ मुहूर्ते समासिकां कुर्यात् । पूर्ववद् विधिनाड्कुरार्पणं कृत्वा विमानमेकद्रव्य कृतं श्रेष्ठं द्विद्रव्यकृतं मध्यम निद्रव्यकृतमधमम् । एक- द्रव्यकृतविमाने तद्रव्येण मूनि विन्यासमन्यं योग्यद्रव्यमुपरिस्थितं तेनैव मुनि विन्यास कारयेत् । इष्टकोपरि पादुका पट्टिकान्तं शिल- यैव कृतं न दोपाय भवेत् । शिलयाथेष्टकया वा दारुणा वा पादुका- दिस्तूप्यन्तं यत् कृतं मसूरकान्तं प्रस्तरान्त वा शिलयैव कृत्वा शेपमि एकया कल्पितं यत् तद् द्विद्रव्यकृतमेव शिखरं लुपाविधानेन कृत्वो- परि लोटाच्छादनं निद्रव्यकृतं तदेवं शक्तश्चेत् ताम्ररजतरुक्ममयैरा- पछादयेचेदुत्तमं भवति । सर्वेपी स्तूपि लोहजमेव कारयेदित्येके । त- स्यालयपादविस्तारं द्विगुणायाम तस्यार्धविस्तारं तस्या वाहल्यमेवं कृत्वा, तस्य स्थानं शिखरान्तेऽर्धनासिकाग्रान्ते पाम्रज खदिरवं (सा- दिवै ? )रोक्तहत्य एकतलमासादे वहुवले वा मूलतलपादवि. प्कम्भाद् द्वादशाष्टपड्गुणं वा कोलं दैर्घ्य तत्पादविष्कम्भात् त्रिपाद- मर्धाद विभागकभाग या विस्तारं तत्पशैकांशस्तृपिकाप्रविस्तार तस्यायाम सप्तधा कृत्वा विभाग मूलचतुरनं शेपं शिखराकारं वा ·वैखानसे मरीचिमोक्के कारयेत् । अथवा तदृर्वतलपादायाममम तत्पादविष्कम्भनिस्तारमन- मेकाजुलायतं मध्ये मुपिरं समचतुरथं कृत्वा तत्कीलादधस्तात् सशि- सर युक्तितः कारयेत् । आयेष्ट फवदन्त्येष्टकानामधिवासनहोमाचं सर्व स्तूपिकीलसहित कृत्वा फीले विष्णुं तदाधारे महीं देवी प्रागादिप- एकादिपुरुषाधा मूर्तयस्तद्वारे प्रागाद्युत्तरान्यक्षोक्विस्वन्मिनं क्षचारं चैवाभ्यर्च्य शयने शाययित्वा प्रतिसरमामध्योत्तराच्छादनं कृत्वाव नीयादिपु पूर्ववधुत्वा रातिशेपं विनीय प्रभाते स्नात्वालयमाविश्य प्रदाक्षणं कृत्वाचार्यादिभ्यो दक्षिणां दचा नववस्त्रोत्तरीयाधरैल- इकृत्य स्थापकाः शिला वाथेएका वा कीलसहित ग्राममालयं वा प्रदक्षिणं कृतेरमदर विमाने समारोप्य शिल्पिना साध सूत्रं म- सार्य शिलामथेटका वा तन्मध्ये च्छिद्रे पूर्व मागग्रं तन्छिद्रे त- न्मूलं दक्षिणेच्छिद्रग दक्षिणे तन्मूलं पश्चिमच्छिद्रगं पश्चिमे तन्मूल मुत्तराप्रमेव तच्छिद्रं पूर्ववचतुर्वेदादिमन्त्रैरुर्धानन संन्यस्य सुधया- लिप्य तन्मध्ये रत्नं गुवर्ण वा यथाशक्ति विन्यस्य मेदिनीमन्त्रेण पूर्वाग्र न्यस्य तस्यो सुपिरे विष्णुसूक्तेन स्तृपिकील प्रतिष्ठापयेत् । शिल्पिनमाय दृढीकरण कृत्वा शिखर समाप्य तस्मिन् प्रागादि- चतुर्दिक्षु न्यक्षादीन् ध्यात्वापायाभ्यर्प शेषांशं विधिना कारयित्वा शक्तशेताम्रज सौवर्ण वा कृत्वा तस्याधस्तात् सुवर्णानुलेपनं च कारयेत् ॥ इति श्रीवैखानसे मरीचिप्रोक्ते गर्मन्यासान्त्येष्टकादिविन्यास. विधिर्नामाष्टम पटल ॥ अथ नवमः पटलः। अथातः परिवाराणां नवभेदमालयान्तर्गतदेवान् द्वारपालान् सर्वतः सामान्यमुच्यते । विष्वक्सेनश्रीभूतगरडचक्रपजशहमहाभूतै- युक्तमधमाधमम् ।एतः साध विमानपाललोकपालेयुक्तमधममध्यमम् । एतैः सह द्वितीयानरणस्थदेवा हविरक्षपुप्परक्षकालिरक्षयुक्तमधमो- त्तमम् । एतः सह तृतीयावरणस्थदेवान् मध्यमाधमम् । एतैयतुर्थावर- ·णस्थेदवान् मध्यममध्यमम् । एतैः सह कुहूरनुमतिः सप्तमातृः जया- दिरोहिणी च मध्यमोत्तमम् । एतैः सह पञ्चमावरणस्थदेवानुत्त- माधमम् । सपनाकारस्थदेवतैः सहोत्तममध्यमम् । सप्तप्राकारस्थदेवतैः सहोत्तमोत्तमम् । अथवा विप्वक्सेनगरुडश्रीभूतान् यक्षभूतपीठं चैते पञ्च परिवारदेवानधमाधमम् । एतैः सार्धमिन्द्रादिदिग्देवान् अष्टौ भास्करं प्रमुखे चक्रशङ्खध्वज चैते पोडश परिवारदेवानधममध्यमम् । पूर्वोक्तः सहितो विवस्वान् मित्रं क्षत्तारमभिमुखे ध्वजयथाधिपानेक- विंशतिदेवानधमोत्तमम् । पूर्वोक्तैः सहितसिद्धिं रविं श्रियं हविःपालं स्कन्दं विघ्नेशं सप्त मातृः पुरुपं ज्येष्ठां भार्गवं ब्रह्माणं चैते द्वात्रिंशद्देवा मध्यमाधमे चैतैः सह भास्करमगारकं स्कन्दं दुर्गा सप्तरोहिणी मन्दं सप्तमातृः बुधं बृहस्पतिं पुरुपमिति चत्वारिंशद्देवान् मध्यममध्यमे । ज्येष्ठां शुक्र गङ्गां सप्तऋपीन ब्रह्माणं चन्द्र रुद्रानश्विनौ कपिलं पश्च- भूतान् सरस्वतीमित्यतैर्युक्तं मध्यमोत्तमम् । पूर्वोक्तः सह पृथ्वी मित्रं नरं धर्म धात्री खरप्रियां पुष्पेशं व्याहृती दत्रं भवं मनुं महावीरमेतैः सहितमुत्तमाधमम् । एकादशरुद्रान् द्वादशादित्यानतः सार्धमुत्तममध्य- मम् । बलिरक्षकाष्टवसन् जयादीनतैर्युक्तमुत्तमोत्तमम् । इति विज्ञायते ॥ अथ नवविधा अर्चकपरिचारकाः मन्त्रकल्पविदः शौचाचारस- मन्वितान् सुपुष्टाङ्गान् ऋत्विगुक्तगुणोपेतान् वैष्णवान् अर्चको द्वौ परि- चारको अधमाधमेर्चको द्वौ परिचारकाश्चाधम(मध्यमोत्तमे) मध्य- मेर्चकास्त्रयो नव परिचारकाच अधमोत्तमे अर्चकाचत्वारः पोडश परि- चारकाच मध्यमाधमे पडकाः पञ्चविंशत्परिचारकाश्च मध्यम- मध्यमेऽर्चका अष्टौ चत्वारिंशत्परिचारकाश्च मध्य(मोत्त)मे द्वादशा- चैकाः पञ्चाशत्परिचारकाचोचमाधमे पोडशार्चकाश्चतुःपष्टिपरिचार- काधीचममध्यम विशदचकाः शतपरिचारकार्वोत्तमोत्तममित्याहुदैवंश- स्याप्रतिसन्ध्या प्रतिपूरुपस्तथा वेरं प्रतिपूजनार्थमर्चकाः पञ्च बहवो भवन्ति । आलयं नित्यनैमित्तिकार्थमाचार्यार्चकादीनां जीवनार्थमन्य- विभवाथै सर्वमत्यन्तपुष्कलान् भूमिभोगानाचार्यस्य हस्ते देवसन्निधौ सोदकं दद्यात् । सर्वमाचार्यनियोगेन कारयेत् । आचार्यार्चकादीन् F ·धैखानसे मरीचिमोक्ते केवलयुक्तयेजनाः गर्वे केवलयुक्तो भवेद् राजराष्ट्रं महद् भयम् , ग्राम स्य यजमानस्य नाशनं भवति । तस्मात् सर्वप्रयत्नेनाचार्यार्चकादीनां जीपार्थ दक्षिणां भूमिभोगः सुसम्पन्न परिकल्पयेत् । आचार्यार्चका- दीनामभाचे तत्पुत्रादीन् तदभावे तनियुक्तो या । अन्यथा चेन्मह- त्तरो दोपो भवतीति विज्ञायते ॥ इति श्रीवैखानसे मरीचिमोके विमानार्जनाकल्पे नवविधार्चकपरिचारकविधिर्नाम नवमः पटलः॥ अथ दशमः पटलः। अथ रार्थ शिलासहग्रहणम् । गिरिजा भूमिजा वारिजायेति त्रिविधाः शिलाः । गिरेपरिजातानामृर्ध्वमुखं, तत्पार्थप्रजातानां सर्वतःप्रेक्ष्यमुखम् । समुद्रजातानामूर्ध्वमुखम् । भूमिनातानां सर्वा- सामघोमुखम् । नद्यादिजलमार्गजातानां जलागमनमुसम् । नासम्भू- मिजाताना मुख्यन्तम् । तस्मान्महादिक्षु शीपं विशिष्ट विदिक्षु स्थान- स्थं चासां ग्राह्यम् । शिलाश्च विविधाः । पुंस्त्रीनपुंसकाश्चेति । एकवर्णा घनाः स्निग्धा मूलग्नादार्जवान्विताः घण्टानादसमाः पुंशिलाः । स्थूलभूलाः क्षयायाः कंसध्वनियुताः स्त्रीशिलाः । स्थूलाग्राः कृशमूलाः स्वरहीना नपुंसकशिला हि । पुरसः पुंभिः, स्त्रियस्रोशिलामिा, प्रासा- दतलकुड्यादि नपुंसकशिलाभिः । अथैकशिलया देवदेव्यो च कार- यदित्येके । शिलाच्छेदने तक्षणे चापि मण्डलं दृश्यते यदि सा शिला गर्भिणीति ज्ञात्वा तां यत्नेन परिवर्जयेत् । पूर्वपक्षे क-नु- कुखः नापापा अपमान शिविरजा का सपनामसम्मापुत' शिलाग्रहणाय गत्वा बने यनपाधैं जलपार्षे या शिलां वीक्ष्य परि. तस्तृणगुल्मलतादीनि मंशोध्य तस्योत्तरपार्थे स्त्रोक्तविधिना वास्तु- होमं कृत्वा तस्मिन् पर्यमि कृत्वा पञ्चगयः पवमानायः मोक्ष्य द्वि- अस्थैस्तण्डुलैथरु पक्त्या सगुडलायुक्तं शिलापार्श्वे दक्षिणे वनरा. जायेति पामे तदेशाधिपतये तस्यैव परितः मागायेसानान्तं सर्वेभ्यो ·देशमः पटलः। ३५ देवेभ्यो यक्षेभ्यो विद्याधरम्यो राक्षसेभ्यः पिशाचेभ्यो नागेभ्यो गन्धर्वेभ्योऽष्टादशगणेभ्यश्चेति तत्तन्नाम्ना पूर्वामुदकं पुष्पं वलि मुदकं दत्वा तत्रस्थान् शीघ्रं व्रजेतेति चोक्त्या परितः खनित्वा शिल्पिना सार्थ मानयित्वा शुद्धोदकैरभिपिच्याचार्यश्चोत्तराभिमुखः प्राणायाम कृत्वात्मसूक्तं जप्त्वा समाहितो देवं ध्यायन् हस्ताभ्याम् 'इदं विष्णु- रिति मन्त्रेण शिलाग्रहणं कृत्वा हुलिकं ताडनीमप्यादाय विष्णुगा- यनीं 'चित्रं देवानामि'त्युक्त्वा मूर्ध्नि पार्श्वयोः पादे च किञ्चि- च्छिना ततः शिल्पिनमाहूय विधिना मानयित्वा किञ्चिदप्यधिक हेमेन शिलां छेदयित्वा देव्यादिपर्पद्देवानां तत्तन्मन्त्रेण गृहत्यिा तचत्पीठार्थशिलां चाहत्याचार्यदक्षिणां दचा शिल्पिनं पूजयित्वा प्लवङ्गे शकटे यारोप्याप्रमादादिनालयमाविश्य कर्ममण्डपे संन्यस्य बेर मानोन्मानाडुलक्षणोपेतं स्थानकादिभेदर्मार्गेण साङ्गोपाङ्गं यवं यवार्थ वा सर्वत्र हीनदोपं विहीनबेरं सुन्दरं चित्रं चित्रार्थ वा कारयेत् एवं देवं दारवं कारयति । ध्रुवाचर्चा चेत् स्थानकमासनं (श)यानकं वा सर्वागसम्पूर्ण सुव्यक्तं कारयेत् ।। अथ ध्रुवबेरं ताम्रज शैलजं वा विधीयते । दारवं वा मृण्मयं श्रेष्ठम् । मृण्मयाच्छैलजमुत्तमम् । शैलजात् ताम्रजमुत्तमं भवति । ध्रुवारी चेत् ताम्रजं शैलजमेव कृत्वा दारवं मृण्मयं नैव कारयेत् । तद्धाम वि- स्तृतार्थमुत्तमम् । गुणांशाद् यशं गध्धमम् । शरांशाद् गुणांशमधमम् । तदर्धायामविस्तृतार्घ द्विधा कृत्वा तस्यापराध पड्विंशतिभागं कृत्वा तत्पूर्वाधाशकेन सह युक्त्या संयोज्य सप्तविंशत्युत्सेधं भवति । गर्भा- गाराच्चतुर्भागात् त्रिभागाद् द्विभागं शरांशाद् गुणांशं गर्भागाराध द्विरप्रय सन्स्युिसेव भवति पोलेय का पादयिक पादहीन- मधं नवांशोनं वाधिष्ठानस्य पादमध त्रिपादं समं वा पादाधिकमर्धा- धिकं पदोनद्विगुणं द्विगुणं या हत्तमानं गुणशरमुनिहस्तमानाङ्गुलेन पञ्चविंशत्यगुलाघेकचत्वारिंशदगुलान्तं ब्यङ्गुलं वर्धयेत् । अगुलिमानं नवधा भवति । यजमानसममष्टादशांशं कृत्वा एकद्वित्रिचतुरंशाधिक नेत्रास्यवाहुसमं स्तनान्तमित्येवं नवधा भवति । एविष्टमानं विनिश्चित्य पादादि चोप्णीमान्तं भुवयरं कारयति ।

·RU ३६ वैखानसे मरीचिप्राक्त तद् वेरं चित्रं चित्राचं चि(घलेख्य)मिति त्रिविधं भवति । पण्मानसहितं चित्रं सर्वाङ्गम् । नाहार्धसन्दृश्यमर्धचित्रम् । नाहोन्नतिभ्यां हीनं पटकुड्यादि लेख्यम् । आसामेव ध्रुवरं नैव कारयेत् 1 आसां दर्शनी ....... ब्रह्मस्थाने कौतुकं संस्थाप्यावाहनविसगौं विना चैक- बेरार्चनोक्तविधिनायेत् । भुवाई चेच्चित्रा वा कारयेत् ।। स्थानकस्य पीठोच्चं घेरोदयाद् द्वारोदयाद् वाष्टभागं सप्ताष्ट- भाग या कृत्वा एकांश भुवनसम मध्यद्विगुणं वा पीठोत्तुङ्गं समं वृत्तं पद्माकारं चतुरनं देवस्य पादे परितश्चतुरगुलं पढङ्गुलमष्टाङ्गुलं वा देह- मर्धाहुलेन नीत्वा तस्योर्ध्वाधः पोडशदल युक्तं कारयेत् । तस्यैका- गुलोनं देव्याः पीठमासने किञ्चिद्धीनं शयने हीनं नैवाचरेत् । अथवातिदृद्धार्थ कौतुकपीगत् पश्चिमभागं सर्व दैविकमानुपपैशाचिक- पादान्तं पीठोत्सेधमानेन समं कृत्वा यथोक्तदेशे देवीभ्यां सह देवेशं स्थापयेत् ।। आसनस्योत्तुङ्गं घेरायाम त्रिधा कृत्वैकांश तदष्टांशाधिकं तद. टांशोन वा सिंहासनम् । तत् पोडशमागं कृत्वा एकांशमुपानाच्चतुरंशं जगती न्यशं कुमुदमेकांश व्यंशं फण्ठं सिंहयुक्तमेकांश कम्पं द्वच महापट्टिकामेवं कारयेत् ।। अनन्त शयनोत्सेधं मेरायामाच्चतुर्भागैकं तदष्टांशाधिकं तदष्टा- शोनं वा तच्चतुर्भागैकभागशिरम्पार्बोच्चं त्रिपञ्चसप्तविलयैः स्थली- कृत्य पञ्चसप्तनवः फणैर्मकुटोपरि सञ्छन्नं तरफणानामुत्सेधं तच्छ- यनोत्सेधं युक्तथा शिलाभिरिएकाभिर्वा कारयेत् ।। ध्रुवाचर्चावरेपीठातुङ्गं वेरोदयात् तुरीयांशमेकांश वा पद्माकार चतुरथं घृतं वा स्थानं वेदी गर्भागारं त्रिभागैक चतुरथं द्विमेखलं तस्योर्चे वैदिविस्तारमार्ग तदर्घोत्सेधं तस्यैव परितश्चतुरङ्गुलविस्तारो- संधमधस्तन्मध्ये पडगुलायगाढपश्चाद्गुलं चतुरद्गुलं वा प्राच्यामुदीच्या चारिमार्ग चतुरगुलमात्राद्गुलेन चकवेदी कारयेत् । एवमेव विशेष युक्त्यैव कारयेत् ।। अथातो गर्भालयपदविन्यासविधि प्रागरुत्तमाः सप्तदशमात्रे पदपञ्चाशदू द्विशतं भागं विभज्य तन्मध्ये पोडशभागं माझं, तस्यैप - ·एकादशः पटलः । परितश्चतुरङ्गुलाधिकाशीतिभागं दैविक, तत्परितः पण्णवतिभागं मानुपं, तदहिः पष्टिभाग पैशाचमिति । ब्राझे कौतुकपीठं दैविकभाग विधा कृत्वा तस्यापरभागे तन्मध्ये वा स्थानकं देवमानुपयोरन्तरे चा- सनं किञ्चिद् दैविकमाश्रित्य मानुपांशे शयनं संस्थापयेत् । ध्रुवारी चेत् सप्तसप्तविभागं कृत्वा तन्मध्ये चैकपदं तद् ब्राह्मं तत्परितचाप्ट- भाग दैविकं तद्बाह्ये पोडशभागं मानुष .. चतुर्विशतिभागं पैशाचं भवति । ब्रह्मस्थाने स्थापयेच्छान्तिकं दैविके पौष्टिकं दैविक- मानुपयोर्मध्ये जयदमेव ध्रुवाची स्थापयेत् । देवस्य बाहुमानं स्तनान्तरं कर्णसीमान्तं वा देव्योमानं मुनिभ्यां वीशशैपिकाभ्यामन्यत्परिवार- देवानां च तत्तत्समं पादहीनमध वा तत्तलालयवशाद्वा कारयेत् । मामशंकरी ध्रुवबेरसमं नवांशोनं वा द्वारपालानां तत्तद्वारोत्तुङ्गानवां- शोनमष्टांशोनं या कारयेत् । येन द्रव्येण देवं कृतं, तद्रव्येण वेद्यादि- पर्पदानां च तत्तदुक्तमालक्रमेण कारयेत् । स्थानकस्य पीठोर्चे चासने सिंहासनोधै तस्याधस्ताद्वा शयानेऽप्यनन्तोर्ये पादपाः वेरमध्ये रवादिन्यासं कृत्वा ये संस्थापयेत् ।। इति श्रीवैखानसे मरीचिमोक्त शिलामणभुवबेर- पदविन्यासविधिर्नाम दशमः पटलः ।। अथकादशः पटलः । अथो शिलारस्थापनविधिमुत्तरायणे दक्षिणेचा मार्ग मायौ विवर्य शुरूपक्षे श्रवणरोहिणीश्रविष्ठाहस्तानरापारवती त्रिपूत्त- राणि चान्यस्मिन् मुमशस्ते कर्वनुकूलः स्थिरराशा शुभोदये मतिष्ठा फारयेत् । वदिनात् पूर्वमहरानपयित्वा सम्भारानाहृत्य तद्धरशुद्धयर्थ- मालयाभिमुसे चोत्तरे या चिमार्धाधिकमानमधिसमयटं निम्नपिम्ब- पनं कत्वा तस्मिन् जले गव्ये फुगीदक च प्रत्येक दिनमथवा त्र्यहमे- फाई या जलाधिवासं या कारयेन् । पिम्ब महिनं चन् कुम्भजले....ह. तकरापी हिरण्यपपमानरमिपनगेन् । आलयाभिमुये दक्षिणे या याग- शाना पोटशम्तम्भसंयुनां प्रपा कत्या नोरणायग्लरय नन्मध्ये ·३८ वैखानसे मरीचित्रोक्त शय्यावेदी चतुरथं तनुरीयांजोत्सधमधवा बिम्बाधिकमायाम यथा- लाभोत्सेधं या चेदि कृत्वा तत्माच्यां सम्यागिकुण्डं तस्योत्तरे सान- वेदी च कृत्वालयाद्री वास्तुहोम हुत्वालयं पनिपञ्चगन्याभ्यां शो- धयित्वा सम्यामायापार हुत्वाधारान्ते स्नानवेद्यां देवेशं संस्थाप्य तस्याभिमुखे ब्रीहिभिर्दण्डवत् पक्तिं कृत्वा पञ्चगव्यादिद्वादशद्रव्य- सम्पूर्णान् कलशान् सोपस्नानान् विन्यस्य विधिना संस्थाप्य वस्त्रा- धरलङ्कृत्य प्रतिसरमावस्य शय्यावेद्यां धान्योपरि पञ्च शयनानि पञ्चवस्त्राणि यास्तीर्य देवीभ्यां सह देवेशं शाययेत् । मुन्यादीनां स्था- पनादि प्रत्येक स्नपनशयनादीनि कारयेत् । यतो द्वारं ततो मौलि कृत्वोत्तराच्छादनं कृत्वा र महने सति यागस्थानस्य मध्ये शय्या- वेदि विनात्र कलशान पूर्व वेरं समानाय शुद्धोदकैः पावमानायैः सं- स्नाप्याम्यर्च्य पथाद् वास्तुशुद्धिं कृत्वा .... कलशस्नापनं च कारयेत् । अभिमुसे धान्यं च परिशयनास्तीर्य प्रतिसरान् बद्ध्वा देवेशं शयने शाययीत । स्मृत्योत्तराच्छादनं देवविम्बमाच्छाद्याधिवास्थानिं परि- स्तीर्य हो प्रशंस्य देव देवार्चकं मुन नावाधावाहनजुष्टाकारस्वाहाका- रांश्च हुत्वा पुरुपसूक्तं वैष्णवमेकाक्षरादीन् श्रीसूक्तं महीसूक्तं नामं रौद्रं सर्वदेवत्यं च हुत्वा रात्रिशेप विनीय प्रभाते स्नात्वालयमाविश्य शयानं देवमासायाष्टोपचारर बच्च गर्भागारे पदविभागं कृत्वा तद्वि- हिते पदे रत्नादीन् न्यस्य पादमि विसृज्य चेरमालये नीत्वा प्रतद्वि- एणुस्तवतंति र संस्थाप्य रस पादौ शन्ती विष्णुरतं पुरुपयूक्तं भुवमुक्तं च जप्त्वा देवादीनः तत्तन्मन्त्रस्तत्तत्स्थाने प्रतिष्ठापयेत् । शिल्पिना घेरं दृढं प्रतिष्ठा व ५ पान्मन्वेग स्थापना कारयेदित्येक। वरं महत्वेऽस्पेऽधिष्ठानावधानेऽ येवं संस्थाप्य पश्चाद् विमानं कारयेत् । शिलालये शिलावरं ताम्र वाथेष्टक शैल मृण्मयं दारवं चा स्थापयेत् । मृण्मये तृणच्छन्ने चकोरमेव स्थापयेत् । ऊर्ध्वदृष्टि- रघोदृष्टिस्तर्याक्षणं चैव ध्रुवरं संस्थाप्य पश्चाच्छिल्पिना घटिशर्क- रादीनि कारयेत् ॥ अथ धुवार्चनास्थान विशेष थेरं गिरिपभिनिरपेक्षं कृत्वा यथोक्तमरानर्पयित्वा कौतुकस्योक्तविधिनाविमोचनाधिवासनादीनि ·एकादशः पटलः। कारयित्वा पूर्वेयुरेव रात्री तस्यालयस्योत्तरे वास्तुहोमं हुत्व। पर्यग्नि- पञ्चगव्याभ्यामालयं संशोध्य पुयाहं वाचयित्वा यामस्थानस्य मध्ये शय्याची तस्यैव परितश्चाग्निकुप्डानि कृत्वाधिवासनं गतं देव- मासाद्यामिपिच्य वस्त्रोत्तरीयाधैरल कृत्याभ्यालयमाविश्य यज्ञा- लये श्वभ्रस्य पश्चिमे देवं संस्थाप्य पञ्चानोनामाघारं हुत्वाधारान्ते देवाभिमुखे यथोक्तेन विधिना कुम्भपूजां कृत्वा तस्मिन् देवं ध्यावा वेरं सक्षभिः कलशैः संस्ना र कुम्भं समभ्युक्ष्य वस्त्रोत्तरीयाटुरलङ्क- त्याभ्यर्च्य पुण्याहान्ने प्रतिसरान् वध्या शय्यावेद्यां धान्योपारे अण्ड- जादीनि पञ्च शयनानि पञ्च वस्त्राणि चास्तीर्य तस्मिन् कुम्भं बि- म्बमारोप्य विधिना गाययेद् यदि स्यादौत्सवबिम्ब बलिवेरं च देवेन सहाक्षिमोचनं कृत्वा पृथगेवाधिवासनं स्नपनं च कृत्वा तद्वद्या प्रत्ये- करायनं चास्तीर्य प्रतिसरान् वद्ध्या तथैव शाययेत् । सम्याग्नौ हौत्रं प्रशंसावाहनादीनि कृत्वा चतुर्दिक्षु चतुर्वेदाध्ययनं च कृत्वा सर्व- होमान् यथोक्तं जुहुयात् । रात्रिशेपं विनीय प्रभाते नालय- माविश्य देवं प्रणम्याराध्य गर्भालयपदविभागं कृत्वा यथोक्त पदे पीठे नवरत्नादीन् संन्यस्याचार्यादिभ्यो दक्षिणां दत्त्वा पूर्णाहुँति हुत्वा पश्चान्मुहूर्ते सम्माप्ते देवेशं प्रणम्यानुमान्य तत् कुम्भं विना देवं गर्भालये समानीय रत्नोपरि महावरं विष्णुसूक्तं ध्रुवसूक्तं च जप्त्वा प्रतद्विष्णुस्तयत इति देवं संस्थाप्याप्टबन्धनं प्रयोज्य लाक्षागुडमधूच्छि- एगुग्गुलूनां परस्परं समभागं कृत्वा एपां गुणं सर्जरसगैरिकं तस्माद् घनचूर्णमधैं सर्वेषां तैलमध संयोज्य लोहपात्रे निक्षिप्य लोहदा समे- तांमिना समपकं सुपचेत् । तद् द्रव्यमादाय पीठरन्ध्रे प्रक्षिपेत् । तद् दूपत्समो भवतीति । तस्य ध्रुवोरस्योक्तशुद्धिं कृत्वा पश्चादाचार्यः 'शग्याचेदिमासाद्य कुम्मं सगृह्य शिरसा धारयन् अग्रतो गच्छेत् । औत्सवयलिवर चानुगच्छेत् । आलयं प्रदक्षिणीकृत्याभ्यन्तरं प्रविश्य देवामिमुखे कुम्भ संन्यस्य तस्मिन् मुसमण्डपे चोत्स(व) बलिधेरं च प्र- तिष्ठाप्याचार्यश्चात्ममूक्तं जप्त्वा मन्यन्यासं चाक्षरन्यासं च कृत्या समा- हितचोचराभिमुखो देवं ध्यायन् इदं विष्णुनिकुम्मस्थां शक्तिमादाय .....

·वैसानसे मरीचिप्रोक्त आयात भगवानिति बिम्बस्य मृप्रिं विष्णुमावाहयामीति संस्थाप्या- पाहयेत् । धुवघेरस्य परतः पुरुषाद् वापरणत्रयदेवान् परितवाया- सस्वासनमित्यासनं दया पवादात्सवालिबेरे च तस्मिन् दीपाद् दी- पमिधैवाचायेत् । एवं तद्भुवा-वेरस्यागहनसिर्जनाभ्यां वसनाचै- रर्चयेत् । एप विशेषः । अन्यत् समानमिति विज्ञायते ॥ ति श्रीवैखानसे मरीचिपोक्त शिलास्थापन वा स्थापन- विधिन मैकादशः पटलः॥ अथ द्वादशः पटलः। अथ चेरार्थ दारुशूललक्षणम् । खदिरं सदिरासनमिति सचन्द- नचम्पकमधुजातिवृक्षाश्चान्ये स्निग्धसाराः शुभक्षाव सस्यक्षेत्रसमी- पोपमाः पयोत्पलकुमुदतटाकसमीप जाता याज्ञिकटुमानन्पत्फलवृक्ष- तुलसीकुशपुप्पसमीपस्थान् वृक्षान् समाह्य पुष्पफलपर्णविस्तीर्णाकृति- मिष्टाजन्तुयुतामिनादग्धवाताहताः सवय जीर्णाः सकोटरा अत्वचा. हीना भिन्नाननेकपक्षिवासा वल्मीकसङ्कटा सर्पावासर देवतायवनस्थाः श्मशानचण्डालवाससमीपस्थायनुक्तस्थान सङ्कायाः । वृक्षाखिविधा: स्त्रीपुनपुंसकाः । मूलाग्रादार्जवं सुवृत्तं शाखानेक पुंवृक्षम् । स्थूलमूल- कृशानं यन्माहीरुहं तत् स्त्रियः । स्थूलाग्रशमूलं वृक्षम् तनपुंसकं न ग्राहाम् । स्त्रीवृक्षण स्त्रीपेरै पुंवृक्षण पुंयेरं कारयेत् । पूर्वपक्षे कर्बनुकूलः तदर्थ समाहृत्याचार्यों यजमानश्च साधनैर्होमसम्भारैः शिल्पिभिः साध प्रारमुर्ग या वनं गच्छेत् । निमिचानि संलक्ष्य क्रौञ्चचक्रवृ- वायसपिङ्गलाक्षचकोरकपोतकककलास इत्यादयो दक्षिणा श्रेष्ठाभ्यु- दयकरी चापश्येनटिट्टिमा वामगाः सिद्धिदाः । गृहगोलिकाकौशिक- कोष्टपिगलादेनकूकुलाद्या वामतः सर्वसमृद्धिदाः । भामिनीवैष्णवध्व- अच्छत्रपूर्णकुम्भशुक्लवमनपुंसः श्वेतपुष्पमब्ज गजं वृषभी मधुनं दधि- पयोरुधिरमांसमधुभाण्डगर्भिणीसुरावेश्या यदि दृश्येत, ततः शुभफर भवतीत्येवं शिलाग्रहणकाले विनायते । शुभ मुहूर्ते तवृक्षमासाय परितः मृतगुल्मादि संशोध्य तस्मिन् देशे सन्तावास्यतेति चोपत्वा ·द्वादशः पटलः। पश्चाच्छान्ति वाचयित्वा वृक्षस्योत्तरे पार्थे वास्तुहोम हुत्वा वृक्ष- मूले पर्यनिं कृत्वा पञ्चगव्यैः समभ्युक्ष्य पुण्याहं वाचयित्वा चरुं परत्वा तिलचूर्णमुद्गनिष्पाययुक्तं वृक्षमूले वनराजायेति परितः प्रागा- चैशानान्तं वनस्पतिभ्यो देवेभ्यो भृतेभ्यो यक्षेभ्यः पिशाचेभ्यो ना- गेभ्यो विद्याधरेभ्योऽष्टादशगणेभ्यश्चेति पूर्वमुदकं ततः पुष्प वलिमुदकं दवा अस्तु तृप्तिरिति चोक्त्वाचार्य सम्पूज्य प्राङ्मुख उदम- खो चा इदं विष्णुरिति हस्ताभ्यां हुमं सङ्गृह्य श्रीभूम्यादीनां तत्तन्मन्त्रेण सगृह्य परशुमादाय विष्णुगायत्री सोमं राजानमिति जपेत् । प्रागादिचतुर्दिशं छित्त्वा पश्चात् तक्षकमाहूयाभिपूज्य सर्वत- श्छेदयित्वा महादिक्षु पतन् श्रेष्ठं विदिक्षु पतनमुख्यमूर्वभागं मुखं पश्चादि चाङ्कयेत् । यथोचितं छित्वा तवृक्षं शकटे समारोप्य नरै- चाहयित्वालयमाविश्य कर्ममण्डपे संस्थाप्य शोपयित्वा मूलात् प्रति- मानं विधिना त्वरेण कारयेत् ।....चंचबेरोक्त मार्गेपु इष्टमानं विनिश्चित्य तन्मानं चतुर्विंशच्छतभागं विभज्यैकाशं देहलधा (?)जुलं तच्छूलाग्रं पादं विदित्वा तल्लक्षणोपेततन्त्रसंस्करणं कृत्वा शूलानाहृत्योचकाय- मधाकायं च समं कृत्वा वंशं दण्डस्यायाम द्विपष्टयङ्गुलं स्थानकमा- स्थानान्मदूं नाभ्यन्तं चतुरंशं नाहिफादुष्णीपान्तवृत्तमन्येषां चतु- रथं नियुजीत । वंशदण्डस्य मूलविस्तार भागार्धाङ्गुलमर्ग भागम्- लादष्टांशोनं वा वक्षदण्डस्यायाम चतुस्त्रिंशदङ्गुलं सप्ताङ्गुलविस्तृत व्यङ्गुलावाहल्यं घटिदण्डायामं पोडगागुलमष्टाङ्गुलविस्तृतं तदर्धना- इल्यं तत्पार्धयोर्मध्ये निम्नयुतं निम्ने दक्षिणे क्षणपार्श्वयोः पार्थदण्डं संयोज्य पक्षदण्डस्य पार्श्वयामध्ये निम्नं कृत्वा संयोजयेत् । वक्षदण्डस्य मूले. चपणे च नगालैः शिर्ष नहरथं कामालायाम्लासमत्यिस्तता घनाचते चतुर्भुजं द्विभुजे द्विधा कृत्वा कटीदण्डस्य तन्माने शिखायामं व्यद्गुलं द्वबगुलविस्तृतं तत्समबाहल्ये वंशदण्डेन योजयेत् । ऊरुदण्डा- याम सप्तविंशामुलं भूले शिखायां योजनार्थ युक्त्या कारयेत् । जङ्घा चोरूं समायता पादं भागं मूलविशालचतुरङ्गुलमग्रं त्र्यद्गुलमग्रं कला. गुलं तलाहुलायामं दशाकुलं तस्य मूलं त्रिमाप्रमग्रतारं चतुर्मात्रमथवा स्थानकस्य पाददण्डयोर्जानुदाई समाचरेत् । एवं फारपेदिति फेचित् ।

·१२ धैखानसे मरीचिप्रोक्त वाहुदण्डस्यायाम सप्तविंशदगुलं मुलं व्यगुलमनं ज्यद्गुलं मकोष्ठदण्ड- स्यायाममेकशिदहुलं मूलस्यार्धाजुल मौलिदण्डायाम सप्तविंशदगुल विशदगुलं या तन्मूलं वंशदण्डानसममग्रं तदष्टांशोनयुक्त्या वंशदण्टाये संयोज्य ताम्रपात्रेण वर्धयेत् । अन्याङ्गानि तत्तदङ्गेषु यथान्यायं सं- योज्य विधिना प्रमारितपादौ हस्ती जानुसन्धि न चाचरेदिदं शास्त्रैः शिल्पिभिः सम्यक प्रकल्पयेत् ।। देवीभ्यां शूलं चतुरथ किश्चिन्चक्रं चंशदण्डयोस्तदेहलव्धाहुलं देवस्योक्तं घटिदण्डमानम् । तत्पश्चाशोनमूदण्डविशालं तत्तरीयां- शोनं जद्दातारं त्रिभागफोनं तेपामग्नतारमष्टांशोनम् । अन्यत् समान देव्योः पार्थदण्ड तयोर्योजयेत् । अवक्रमृजुकामस्य वायोक्रिमेन फारयेत् । अत्रानुक्त सर्व शिल्पशास्त्रोक्तमार्गेण शिल्पिभिश्चैव कारयेत् । गर्भागारं पूर्ववत् पट्पञ्चाशद् द्विशतपदभागं कृत्वा तत्तद्विपदे पदे स्थानादि सपेरं कारयेत् । तूलगस्थि मेदोऽष्टन्धं सिरा रज्जु मांस शोणितं घटियार्करा त्वक पर्ट वर्ण जीवमिति ज्ञानतः सप्तसंस्कारयुक्तं शाक्तियुत सर्तसम्पत्करम् । एतेपेक ना कारयेदामुरमाभिचारिक भवतीति विज्ञायते ।। इति शीखानसे मरीचित्रोक्ते दारसदह- शूटरक्षण नाम द्वादशः पटल ॥ .. अब प्रयोदशः पटलः। अथो शूलस्थापनाविधा । अयनं चोचरं श्रेष्ठम् । त्वरान्वितो दक्षिणे या मार्गशीर्पमापयोविवर्य शुपदे कृष्णपक्षे विधायक- नुफलः स्थिरराशी स्थापना धारयेत् । तदिनात् पूर्व नवमे सममे पञ्चमे वाह-पर पुरानपायवालयात् प्रमुख दक्षिणे वा यागगालां तोरणायरलद्छत्य नन्मध्ये शय्यानी तद्भक्तिसमायामविस्तारं त- तुरीयांशोन्सेधं चेदि कृत्वा दत्परितः सम्याद ग्ञ्चाग्निकुण्टानिकला पूर्ववदालयाभिमुसे बोत्तरे वास्तुहोम हत्वा पयाने पञ्चगव्याभ्या सं- शोध्याग्निनाघारं कृत्वाधारान्ते ग्यायो ऐशान्ये विहस्तायतपिस्तारां भागोनतां धान्यवेदी पोनराग्रान् टर्मानास्तीर्य वयापार चरशूलान् ·जयादशः पटलः । ४३ संन्यस्य वंशपक्षकाटेदण्डौ बसपार्थे दण्डौ द्वौ वाहुदण्डं चत्वारः प्र- कोष्ठांश्च पाददड दा, एते सप्तदशदण्ड स्थानके चासने चैकोन- विंशतिदण्डाः शयाने चतुर्भुटा दण्डा द्विभुजे पोडशदण्डाश्चैवं समाहृत्य करार्थ चिहं कृत्वा शुद्धोदकैः पदमानाद्यैः क्षारय धान्य- वेद्यां विष्णुगायच्या शूलान् विन्यस्य वयोः पवित्रमिति पञ्चगव्यैः समभ्युक्ष्य शन्नो देवीरिति गव्येन पयसा प्रक्षाल्य तैलाभ्यञ्जनं कृत्वा देव्यादीनामेवं कृत्वा तत्याच्या दण्डवेद्या यथाविधि कलशांश्चतुर्दश चिन्यस्य तत्तद्रयः सोपस्नानान् शूलान् समभ्युक्षण देव्यादीनां पृथक् पृथगेवं कारयित्वा, शय्यावेद्यां धान्योपार पञ्चशयनानि पञ्चवस्त्राणि वास्तीर्य तस्मिन् शूलान् स्वस्तिमूक्तनासङ्कलानारोप्य तन्मध्ये वंश- दण्डान् तत्पार्थयोः पार्वदण्डौ तदूर्ध्व वक्षदष्टं तदयस्तात् कटिदण्डं संन्यस्याथया चंशदण्डे दैयितावान (1) संयोज्य संन्यसेदिति केचित् । तद्दक्षिणपाय दक्षिणभागाद् वामे दामाङ्गान् संन्यस्य यदिग्द्वारं, तदिग्दण्डाग्रं कृत्वा पुण्याहान्ते तस्य तत्प्रकोष्ठे प्रतिसरान् बन्ध- यित्वा, अस्थिभ्यो नम इत्यम्पर्य वैष्णवमिति शूलान् शाययेत् ।। देव्यादीनां तत्तन्म-त्रेण शाययिलोत्तराच्छादनं कृत्वा चतुर्दिक्षु वेदानध्यापयेत । सभ्याग्निं परिस्तीर्य होत्रं प्रशंस्वावाहनादीनि कृत्वा सभ्याशिमेव कारयेदिति केचित् । रात्रिशेपं पिनीय प्रभाते नात्वालय- माविश्य गीलयपदविभागं कृत्वा तयोग्यपदे पीठे रसादीन् विन्य- स्याचार्यादिभ्यो दक्षिणां दत्वानि विसृज्य सुमुहूर्ते सम्प्राप्त शय्या- वेदिमासाद्याचार्यः स्थापः सह शूलानसङ्करमाहृत्य शत्रूनसूक्तं समु- चार्य वाद्यपोपपुरःसरं सर्वालदारसंयुक्तमालयं प्रदक्षिणीकृत्याभ्यन्तरं प्रविश्य कृते पीठे विष्णुगूक्तं विष्णुगायच्या ब्रह्मदण्डं संस्थाप्य, दे- ध्यादीनां तत्तत्स्थाने तत्तन्मन्त्रेण स्थापयेत् । वंशदण्डकटिदण्डपार्थोरु- दण्डान् संस्थाप्य, कटिदण्डाधस्ताद् वक्षोदण्डाधस्ताच्च द्वयोराधारौ भित्तिमाश्रित्य पृष्ठतस्तथा योजने द्वासयेद् (१) वोऽधास्थदण्डाचैक- माधारमधवा भित्तिशूलगोलिदण्ड संयोज्य पापदण्डी शिलोपरि दृढ संस्थाप्प तयोः करिदण्डं तदंशदण्डं च संस्थापयाई दृढतरं तापद् योग्यं शुलं कृत्वा युक्तिना समूध कारोस् ।

·वैखानसे मरीचित्रोक्ते शयनस्थानकयोराधारं भियाश्रयमेव कृत्वा पवाच्छिस्पिन माहूय पूजयित्वा शिष्टं सन च कारयेदिति विज्ञायते ।। इति श्रीवैखानसे मरीचिपोक्त शूलस्थापना- विधिन म त्रयोदशः पटलः ।। अथ चतुर्दशः पटलः। अथ पश्चात् सन्धिद्धवन्धनार्थ तासपात्रैः पञ्चपदसप्ताष्टयव- विस्तृतैः संयोज्य गव्यं घृतं तैलं च संयोज्य शुद्धपाने सह गृह्य पा- चयेत् । आबयाभिमुखे चाहयनीयाग्निझुण्डं कृत्वाधारं हुत्याने पश्चि- मतो धान्यपीठे वस्त्रोपरि चाटवन्धनं संन्यस्य मेदसे नम इत्यभ्या- घिवास्य विष्णुमूक्तं पुरुपसूक्तं वैष्णयं जुहोति मेदसे स्वाहेत्यष्टोत्तर- शतं हुत्वामि विसृज्य शकुनमुक्तजयं देवालयं प्रदक्षिणीकृत्य गर्भागार प्रविश्यातो देवादिना चाटवन्धं शुलेवालिप्याचार्यदक्षिणां दवा शिल्पिनं च पूजयेत् । पथाद् रज्जुपन्धं कारयेत् । नालिफेरफल- त्वचं कुलसारैर्यवद्ध यसमं तूलायतरज्जुयं ममाहत्य दक्षिणाग्निकुण्डं कृत्या पूर्ववद् धान्यपीठे वस्त्रे संन्यस्य सिराभ्यो नम इत्यभ्याधि- वास्य पूर्ववद्धोम हुत्वा सिराभ्यः स्वाहेत्यष्टोत्तरशतमावर्त्य हुत्वाग्नि विसृज्य पूर्ववद् देवालगं प्रदक्षिणं छत्त्वाभ्यन्तरं प्रविश्यातोदेवादिना मूर्धादियादान्तमुमो पाश्वी समस्तदेशं समावेष्टय ताम्रपात्रेण दस्तपा-- दतली कृत्या कासितन्तुना सर्वाझं ममात्य पुनस्तथा रज्जुमावेष्टया- चार्यदक्षिणां दत्त्वा शिल्पिनं च सम्पूज्य पश्चान्मृरसंस्कारं कारयेत् ॥ नादेयं सस्यक्षेत्र हुदनं देवायतनममोपनटानं पुण्यतीर्थ- जमशोपजलाशयमृद सुप्रशस्ते दिने गृहीत्वालयाभिमुसे नसखे कटे या प्रक्षिप्य संशोप्य शोधयित्वा नवे मृदाण्डे शुचौ देशे निवातमहिते स्थाप्य गन्धसहितां वालकां चाक्षिप्य खदिरकामत्वस्तीयकपायेना- लोठ्यकमास वोयेन परिवासयेत् । अश्वत्थोदुम्मरणवन्यग्रोधकपाया- म्युना सेचयित्वा मासमुपित्वा त्रिफलोदकेनालोय तत्तुरीयांशं पापा- णपूर्णयुतं तयामासं वामयित्वा यरमारगोधूममापचूर्णसंयुक्तं श्रीरे- एगुग्गुलुकुन्दुरु' कसर्जरसश्च पोट्यांश संयोज्यालोडय मधुदधिसर्पिया ·वैखानसे मरीचिपोक्त एवं पार्पदमन्नि विसमाचार्यदक्षिणां दया शर्करामाग्निारेन्द्रादीनी विमृश्य पूरुपसूक्तन शर्करामालेपयेत् । पश्चारिउल्पिनपाहूय सम्पूज्य तत्कन र सजिमालिप्य मास प्रतिशुष्क सलक्ष्याच्छाद्य तत्क- ल्केन निर्यासाम्नाङ्गोपाङ्गान्यथायोग ययागान चूर्ण तथा कसा पुनः शुद्धकाससमस्त समाप पूर्ववत् सम्यागिपुण्ड कृत्वा- पार हुत्वा पूर्ववद् धान्यपठि नबस्न इत्यभ्वा- धिवास्याग्नि वैष्णव विष्णुमूक्त पुरुपयूक्त सहसाहुती वा त्वचे स्वाहेत्यष्टोचरशतं हुत्या सदैवत्य जुहुयात् । अनि निसृज्याचार्य- दक्षिणां दमा विष्णुगायच्या वेरं मोक्ष्य सोमस्य तनूरसि सयोज्य पचाच्छिल्पिना रदं विवरं समाच्छाद्य उल्क प्रलिप्य पश्चाद् भूपणानि भूपयेत् । धेरे सेले दारवे च शर्करादीन कारयेत् । तदा मौक्ति- कमृदमालिप्य तदेरोपरियारक्षुःश्रोनादिमार्गेपु च भेद्य न हीनं ना- धिक्य यथापूर्व तथैव कल्केन परिकल्पयेत् । अन्यथा तरे तं देवं निवसेत् । यजमानस्य चक्षुश्छिद्रेवरस कर्गे बधिरत्वमास्ने छिद्रे मूकत्वं घाणा.देपु माछिद्रे प्रथने कुछादिव्याधियुक्तं धनधान्यादि- नाशनं चाचिरादेव भवेत् । महाङ्गपाङ्गप्रत्यगगेदे स्थानभ्रंशो भवेत् । तस्मात् पूर्व परिहरपव कारयेत् ।। अथ वर्णसंस्कारं कुर्यात् । देवेशयानाचेतसौवर्ण व्यापाजन च सर्वेषां श्यामवर्णेन वा कारयेत् । सर्ववर्णानि सवाद्य पृथक् पृथक् पात्रे कपित्थनिर्यासाम्मुना सम्पेष्य गृहीत्वा पौण्डरीकामिक्षुण्डं कृत्वा धार हुत्वा पूर्ववद् धान्यपीठे वस्रोपरि वर्णान् मंन्यस्य जीनाय नम इत्यभ्याग्निमधिवास्यानि परिस्तीर्य वैष्णवं विष्णुसतं पुरुपमूक्तं पारमात्मिक पर्पद च हुत्वा जीवाय स्वाहे टोत्तरशतं जुहोति । हिरण्यगर्भ इति वर्णमभिमृश्यात्मसूक्तं जप्त्वातो देवादिना हेमपात्र वर्ण गृहीत्वा योधोपणं कामित्वा विष्णुमूक्त पुरुपमूक्तं च जप्त्वा तूलि- काग्रे वर्णमादाय सहस्रशीर्पमिति देवस्य ललाटवणं संतेश्येत् । आचार्य पूजयित्या पुण्याह वाचयित्वानि परिस्तीर्य शान्तिहोम हुलानिं नि- सृज्य पश्चाच्छिल्पिनं सम्पूज्य शिल्पिना तदई वर्ण संलेपयेत् ।।

·पञ्चदशः पटलः। अत्यन्तसुन्दरं दर्शनीयं यथोलतिविना संलेख्य पश्चादेवमेव संस्कारं कृत्वा सुवर्णसहितं वर्ण संलेपयेत् । पथाच्छक्तियुतं भवतीति विज्ञायते ॥ इति श्रीवैसानसे मरोचिपोक्ते वरवर्णसंस्कारविधिनीम चतुर्दशः पटलः ॥ अथ पञ्चदशः पटलः । अथ ध्रुधवरं त्रिविधम् । स्थानकमासनं शयनं चेति । पुनस्त- देकै चतुर्विधम् । योगं भोग वीरमाभिचारिकं चेति । योगार्थी यो- गमार्ग, भोगार्थी भोगमार्ग, वीर्यार्थी वीरमार्ग, राज्ञां शत्रुजयार्थी चाभिचारिकमिति । ग्रामाद् वहिविविक्तदेशे नदीतीरे तत्सङ्गमपर्वते च वने वनपार्धे योगस्थानम् । ग्रामाभ्यन्तरे भोगरथानकम् । पाथे वा वीरस्थानकम् । चनागरिजलदुर्गे राष्ट्रान्तरे शत्रुदिक्षु दिङ्मुखे चा- भिचारकस्थानकम् । विमानं नालेनकायपलाकृति सर्वतोभद्रं नन्द्यावत श्रीप्रतिष्ठितं स्वस्तिक भद्रं पद्माकारं गेहोद्योगपद्म योगकान्तमित्यादि समचतुरश्रमायताओं वृत्तं वृत्तायतं च स्थानकस्याष्टभागं सर्वतोभद्रं शिल्पं महापमं वृत्तं चतुर्मुसं दिशस्वस्तिकं चतुःस्फुट पर्वताकारं ख- ण्डहयोद्योगपद्मसमचतुरथ समवृत्तं वासनस्य, स्वस्तिकं वृत्तभद्रं वृत्ते गेहं वेदिकं प्रेक्षाह महाराजच्छदं श्रीप्रतिष्ठितकं शनैर्योगमत्रखण्डं गणिकाविशालमेवाद्यायताथाणि चतुलायतानि वा शयनस्य, स्थानके निमाने स्थानकं बेरमासनेत्वासनं सर्वतः स्थानमासनं यानकं वा शयानं कर्तव्यमन्योन्ययोः शयानेनच कल्पयेत् ।। शयनागारद्वारविस्तारं पादयोरन्तर तत्पादोदयाहांशोनद्वारोत्से- धमेवमासनागारे स्थानके वा कारयेदित्येके । सविमानानां ध्रुववेरो- क्तमानविष्टमानं विनिश्चित्य सलक्षणं घेरं कृत्वा गर्भागारे कृते पदे दैविके स्थानकं यानक किश्चिद् दैविकमाश्रित्य मानुपांशे शयानं स्था- पयेत् । माग्द्वारं सर्वसम्पत्करं पश्चिम कीर्तिदं दक्षिणं जयदमुत्तरं ज्ञा- नदम् । प्राशी शान्तिदं पश्चिमं शीर्ष पुष्टिदं दक्षिणं शीपं जयद.

·वैखानसे मरीचिपोक्त मुत्तरशीपमाभिचारिकम् । ग्रामाद् दाणे शयानयुत्तरद्वारं चेद् देवं प्राक्शीर्ष पश्चिमे प्रारद्वार दक्षिणे शार्पमुत्तर दक्षिणद्वारं पश्चिमशीप नाच्या पश्चिमद्वारे दक्षिणर्पिमुत्तरपादमेव कारमेन । स्थानकासनश- यनानां ग्रामप्रेक्षमेव कारयेत् ।। देवेशं श्यामाभं चतुर्भुजं शङ्खचक्रधरं दक्षिणमभयं वामं कट्य- वलम्नितं दक्षिणं चैकजानुनासीनं भृगुमार्कण्डेयं तथैव भूमिपुण्याचिते वा दक्षिणे भित्तिपार्चे ग्रहाणमुत्तराभिमुखं चतुर्भुजमक्षमालाकमण्डलु- कट्यनलम्बितस्थितमेवोत्तरे भित्तिपार्श्व शङ्करं चतुर्भुजं मृगपरशुधर- मभय कट्यालम्बितस्थितं दक्षिणाभिमुखं स्थितमेव कारयेत् । उत्तम योगस्थानकं पूजफमुनिभ्यां चनशहाभ्यां होनमधर्म द्वितीय भोग- चतुर्भुजं श्यामाभं गहचक्रधरं दक्षिणमभयं वरदं वाम कट्य- चलम्बितं सिंहकण्ठं या तथा ब्रह्मेशं दक्षिणे श्रीदेवी प्रयालाभां स्थित दक्षिणपादं वाम किञ्चित् कुञ्चितं दक्षिणे कर कमलपृतां वाम प्रसा- रितदेवं मिश्चित् समीक्ष्य वामे श्यामाभां दक्षिणहस्तं प्रसारितमन्ये- नोत्पलधृतां वामपादं किञ्चित् बुञ्चितदेवं शिञ्चित् ममीक्ष्य देख्यो- ईस्तपादयोरेतद्विपरीतं तद्विपतिं या कारयेत् । दृध्यकौतुफयोर्मध्ये दक्षिणे भृगुमेकजानुमासीनमुत्युटिकासनं या नामे तथा पुगणमपर- भियुर्घभागे मायासंहादिनीभ्यां च्याजक मनिम्यां तुम्मुमनारदाभ्यां फिनरमिथुनाम्यां यक्षत्रियाधराभ्यां सनसनत्युमाराभ्यां मर्यचन्द्रा- म्यां युक्तयुत्तम भोगस्थानकम् । तुम्युरुनारदाम्यो यक्षविद्याधगम्यां हीनं मध्यमम् । सनकसनन्नुमाराम्यामादित्यचन्द्राम्यां पूजकमुनिभ्यां हीनमधमम् । तृतीयं चौरस्थावकं देवं देच्या सह चतुर्भुज शाचप्रधरं दक्षिणमामयोग्रोशाभ्यां भृगुपण्याम्यां रिफिन्धमुन्दगभ्यांच्याजग- भ्यां सनस्मनत्तुमाराम्या मूर्यचन्द्राभ्यां मंयुक्तमुत्तमं वीरस्थानरुम् । किष्किन्धमुन्दगम्यां सनस्मनत्तुमागम्या हीनं मध्यम वीरस्थानकम् । आदित्यचन्द्राम्यां पूजनमुनिभ्यां हीनमधर्म चीरस्थानाम् । चतु. र्थमाभिचारिकम्धानकं देर द्विभुज चतुर्भुज वा मरण श्यामरायरं शुष्कवक गुप्फाह तमोगुणान्विन नेइब्रह्माटिदेवरिवर्जितविमानं लक्ष ·पोडश पटल । णहीन देवं पैशाचपदस्थमााद्य नक्तनक्षत्रे शर्वर्या चरराशौ स्थापित माभिचारिकस्थानकामिति विज्ञायते ।। इति श्रीवैखानसे मरीचिप्रोक्ते योगादिस्थानविधिर्नाम पञ्चदश पटल ॥ अथ पोडशः पटलः। अथ योगासनम् । देवेश श्वेताभं पीतवाससं चतुर्भुज जटा. मौलिं श्वेतपद्मासनामीन दक्षिणे ऊर्ध्वमन्यमधःस्थमेर ब्रह्मासनमा- सीनमासयित्याङ्के वामावामकरी पल्लो निन्यस्यान्यहस्तौ शङ्खचको पिना नामो श्वेतपत्रोत्तरीयः सोपनीती कुण्डलागदहाराद्याभरणभू पितमीपनिमीलितलोचनं भित्तिपा दक्षिणे ब्रह्माणमुत्तरे शङ्करमू- बभागे चन्द्रादित्यौ सनकसनत्कुमारौ चक्रौ तु दक्षिणे भृगुं चामे मार्कण्डेयं तथा महीमार्कण्डेयाभ्या संयुक्तमुत्तम योगासनम् । भृगुमा कण्डेयाभ्यां हीन मध्यमम् । चन्द्रादित्याभ्यां हीनं सनकमनत्कु- माराम्या हीनमधमं योगासनम् । देवं सिंहासनममासीनं श्याम- लाङ्गं चतुर्भुज शङ्खचक्रधरहस्त दक्षिणमभयं वरदं या पा प- ल्लवं कटिन्यस्तं मिहकर्ण पादे न्यस्य दक्षिणे श्रियं वामपादमाकुञ्घ्य दक्षिण प्रसार्य सिंहामने समासीनामेतयोमिदक्षिणकरौ पद्मोत्पल- धरारन्यहस्तौ सिंहासने निहितौ सिंहका वा तद्विपरीतं वा द. क्षिणे ब्रह्माणमुत्तरे शङ्करं तथासयित्वा दक्षिणे मार्कण्डेयं नामे भृगु- मेकजानुक्रमेणासयित्वान्याभोगस्थानकान्मायासंहादिनीभ्यां तुम्मुरु- नारदाम्पा फिनमिथुनाभ्यां यक्षविद्याधराभ्यां सनकमनत्कुमाराभ्यां सूर्यचन्द्राम्नां देवद्रुमसमायुक्तमुत्तमं भोगासनम् । तुम्मुन्नारदाम्पां किन्नर मिथुनाभ्या यक्षविद्याधराभ्या हीनं मध्यमम् । मनकमनत्तुमा राभ्यामादित्यचन्द्राभ्या पूजकमुनिभ्यां हीनमधर्म भोगासनम् ।। तृतीयं वीरशयनं चतुर्भुनं शवचक्रधरं दक्षिणमभय वाम मिह- पर्णपद प्रमालाभं श्यामाम्बरधरं पूजास्थाने दक्षिणे श्रीदेवी या मदीदेवीमेनानुक्रमेगामपि रा दक्षिणे ब्राह्मणं मनुं च बामे शङ्करं 11 ·वैखानसे मरीचिपोक्त भृगु च गीर्वाणी चामरधारिण्यो सनसनत्कुमाराभ्यां तुम्बुरुनार- दाभ्यां मूर्यचन्द्राभ्यां सहितमुत्तमं वीरासनम् । ब्रह्मशङ्कराभ्यां तुम्बुरु- नारदाभ्यां सनसनत्कुमाराभ्यां हीनं मध्यमम् । व्याजनीभ्यां सूर्य- चन्द्राभ्यां पूजकस्थाने देवीभ्या हीनमधमं वीरासनम् ॥ चतुर्थभाभिचारिकासनेनासीनं द्विभुज चतुर्भुज या नीलाभ श्यामवत्रधरं तगोगुणान्वितमृतिं देवादिदेवानां विना लक्षणहीनं विमानेशदिङमुसे कृष्णाष्टम्यामाद्यनुक्तनक्षत्रे रात्री गर्भालये पैशाच- पदे चरराशी स्थापितमाभिचारिकासनम् ।। सिंहासनोतुझं, द्वारोत्सेधं वा द्वादशभागं कृत्वा पडशमुत्तम, पञ्चांश म यमं चतुरंशमधमम् । द्विपश्चाशदगुलोत्तुङ्गमुत्तमम् ।। पद चत्वारिंशदगुलं मध्यमम् । चत्वारिंशदालमधमम् । पद्मासनस्योत्सेधे सिंहासनात् तुरीयांश तस्योत्सघं पञ्चधाकृत्येकांशं तदाधार कम्म अंशम् अधोटल तोधिःशतवः संयुक्तमे पमासनम् । सिं- शसनस्योरमेघ द्वाधिशदंशं कृत्वा बंशं पादुकं तस्योर्षे चकांश पर्य तस्योपरि व्यंश जगती तर्षे चकांश पद्म विभागं कुमुदं तस्योपरि चांश तस्यो चकांशं यम्पं तदुबै तुरीपांश कम्पं तस्याधस्तादुभौ सिंह ममुदही च पारयेत् । आसनस्थं देवस्य । अग्रानुक्तं स शिल्प- शास्त्रोक्तनिधिना कारयेत् ॥ इति श्रीविखानमें मरीचित्रोक्त योगासनविधिर्नाम पोडशः पटलः॥

·सप्तदशः पटलः । पराभच्यूय॑मागे प्राञ्जलीकृत्य स्थितान् दक्षिणे भित्तिपार्श्वे ब्रह्माणं वाम शङ्करमासीनमैच कारयेत् । एतदुत्तमं योगशयनम् । सप्तऋपिवि- प्यसेनान् विना मध्यमम् । पूजकमुनिभ्यां मधुकैटभान् बिहायाधर्म विज्ञायते ॥ द्वितीयं भोगशयनं देवेशं श्यामलाङ्गं सुपुष्टाङ्गं चतुर्भुनं वार्धा- पंशयित गात्रं चलवद्धस्तं दक्षिणमुपधाने निहितालम्ब्य मुकुलं कि- विन प्रसारित वामहस्तं वामोरी प्रसारित दक्षिणपादं प्रमार्य नाम किम्चिन कुञ्चितपादयोरन्तरं विंशत्यहुलं पार्ण्यन्तरभागं जान्वोश्च- तुर्दशागुलं ब्रह्मसूत्राद् दक्षिणे मुख व्यगुलं तिर्यग्गनं शिरःपार्श्वे श्रीदेवी देवस्य पाहुसंस्पर्शी हस्तं दक्षिणं सपममन्यत् कटकं पाद- पाचे महीदेवी चामाघिसंस्पर्शी इस्तेन दक्षिणेनोत्पलधृता यामहस्तं कटकं कौतुकं दक्षिणे मार्कण्डेयं वामे भृगुं दक्षिणे भित्तिपार्श्व चामीनं प्रमाणं चामे शङ्करं च दक्षिणे पक्रतुण्डं यामे विन्ध्यवामिनी पाद- पार्षे मधुकैटभाप्रवेगसमन्विती समुद्रतरगच्छादितजानुभ्यामनन्नस्य चिपग्यालामिर्दधतमी च कारयेत् ।। नाभिपये समासीनं ब्रह्माणं तदक्षिणे पञ्चायुधान् गरुडोपरि- शाद् दक्षिण भास्करं दक्षिणे निशाकरं तथा बालमपिणी दक्षिणे तु- म्मुरुनारदी अदक्षिणेऽश्विनावष्टलोफपालसम्तधामरसश्च संयुक्तमु- मं भोगशयनम् । तुम्बुरुनारदाभ्यामश्विभ्यां लोकपालविना मध्य मम् । पूनफर्विम्यामप्सरोभिविनाधमम् ।। तृतीयं वीरम(य)नम् । श्यामामं चतुर्भनं शहाधरं गच्या शिरोपपानं वामदस्त प्रमाग्ति प्रमारितं पादपा श्रीभूपिन्या पादमर्द- काभ्यो मधुफैटमाम्यां संयुस्न कौतुकं दक्षिणे पारडेयं गामे भृगु नामिप ममामीनं प्रमाण पशापुरान् गरदं पन्द्रादित्यो मा- यो दादशादित्या एकादश महा जवायणरमम्पायुम्नारदाभ्यां किनरामपुनाभ्याम सननमागम्यां गंपुरतमुगम पारगमनम् । प्दादिपरपरामिनिािना मप्यमम् । फिनापिनाम्यां मनक सनरापाराम्पा बस्यनिम्पानिपपमम् ।।

·वैखानसे मरीचिमोक्त चतुर्थमाभिचारिकशयनम् । शेपशयनं लक्षणहीनं द्विफणं दि- चल यमनुन्नतशिरःपाधैं देवं नीलामं चतुर्भुनं चासमगयनं महानिद्रा- समायुक्तं शुष्कवक्त्रं शुप्फाझं श्यामरखधरं मर्वदेवानकविना चोचर- मुखमाभिचारिकशयनम् । एकफणमेकशयनं मध्यमम् । सर्पदेई विना समस्थलशयनमधमम् ॥ अनन्त शयनस्योरमेधं येरायाम द्वारोत्सेधं या विधाकृत्यैकांश मध्यम, तदष्टांशाधिकमुत्तम, तदष्टांशोनमधमम् । पत्रिंशदगुलं मध्यम, चतुर्विशदगुलमधमम् । शिलामये शिलाभिर्मण्मये चष्टकाभिस्तस्यो त्सेधमष्टधा विभज्य द्विभागं शिरोभागोचं नन्भध्यं व्यङ्गुलमेवं योग शयनस्योत्सेधात् पड्भागं कृत्वा विभाग शिरोचं तन्मध्यनतं पश्चाहुर भोगशयनस्योरमेघ सप्तधाकृत्य द्विभार्ग शिरोदयं मध्यनतं चतुरहुर वीरशयनस्य फणानां पञ्चसप्तनवानां वा हेमाभान् समाहितानघस्ता नेतवर्णान् निरावृत्य नल्पीकृत्य मकुटोपरि सञ्छन्नफणान् व्याल सम्मुसानन्तस्याङ्गमध्ये शिखामणिमनन्तशयनस्य सव्याशालं दि तदेव वेरमुभौ पार्थे वा देवं यथोचितं नीत्वैव शयनमुपरि कल्पयेत् ।। नाभिस्माद् दक्षिणे चोपरिष्टाद् हस्तमात्रे हि भित्तिमाश्रित्य नाभ्यम्बुजसमामीनं ब्रह्माणं तस्याम्बुजस्य विस्तारमष्टदशाहुलं तद्द. शांशोनमूर्ध्वदलविशालं तस्योचरवत् कर्णविशालमधोदलं चतुरगुलं चतुरगुलमूर्चदलं नतं त्रिमानं कर्णिकायुक्तमाधः शतपयुक्तं तस्य नालमध्यर्धाहुलपरिणाई नालस्य दक्षिणे वलावर्णयुतं बालवर्णविशाल तस्येतरवर्णविशालमधः पद्मविस्तृत समं नयाालमेकालपरीणाई तत्पद्मकणिकामध्ये ब्रह्माणं जरामकुटं हिरण्यवर्ण पुप्पाम्बरधरं सर्वा- भरणभूषितमुपीतोनरीयाभ्यां संयुक्तं ब्रह्मासनेनासीनं हस्तयोदक्षिणं पूर्वमालोच्य कर वामं कटिविन्यस्ताभ्यां प्राञ्जलीकृत्य वा कारयेत् । अथवा स्वाङ्के वामावामकरौ तौ विस्तौ सन्यस्यासयित्वा ध्रुवरा- यामाद् दशांशैकांशं तालं तत्तालस्यादित्यैकांशमहुल पेनेन ब्रह्मादि- देवानां मिनिमाश्रित्य सकलमाभासं वा कारयेत् ।। ब्रह्माणं तालपञ्चायुधानां पण्मात्रं द्वितालं द्विभुज कर्णिकामुकु- टादिभूपर्ण धृतवेगेनोद्देश्यकरवा दक्षिणप्रहरणं तथा गरुडं सुवर्णाम ·अष्टादशः पटलः । चक्रं पुंरूपं रक्ताभं शङ्कर मीभूताकारं श्वेताभं शाङ्ग नपुंसकं पीताभं गदा रक्ताभं स्त्रीरूपं खड्गं श्वेताभं पुंरूपं तत्तन्मूर्ध्नि संयुक्त तत्चालेन मधुकैटभौ चन्द्रादित्यादि श्वेत्तातिरक्तौ त्रितालोन्नती सनक- सनत्कुमारौ यालरूपेण वकुलफलाभौ द्वितालोन्नती तुम्बुरुनारदी त्रि- तालौ पीतरक्ताभी किन्नरमिथुनौ पीताभौ यतालो पट्नालेन विसन रक्ताभं तथा श्यामाभौ दुर्गार्पयः द्वयर्धतालेन तथाप्सरसश्च त्रयस्त्रिंश देवानिन्द्रादिलोकपालानां चतुस्तालेन कारयेत् । देवस्य बाहुमानं स्तनान्तं वा देव्योर्मानम् । तथा पूजको व्र ..शौ देवस्याष्टां. शोनमेव कारयेत् । अत्रानुक्तं शिल्पशास्त्रोक्तविधिना कारयेत् ॥ इति श्रीवैखानसे मरीचिप्रोक्ते स्थानकासनशयनादिभेदो नाम सप्तदशः पटलः ॥ अथाष्टादशः पटलः। अथोर्च देवेशस्य देव्यादीनां वर्णवाहनकेत्वादीन् ध्याख्या- स्यामः । वर्णवाहनकेतुनामनक्षत्रपत्नीबीजाक्षरादीन् ज्ञात्वार्चयेत् । अन्यथाचेदसुरा गृहीयात । देवेशस्य युगानां क्रमेण कृतयुगे श्वेतवर्ण त्रेतायुगे रुपमाभं द्वापरे रक्ताभं कलौ श्यामाभं सर्वेऽपि श्यामं वा । सर्वेषां वर्णानां श्यामं मुख्यम् । तस्माच्छ्यामवर्ण पीताम्बरधरं किरीट- केयूर हारप्रलम्बयज्ञोपवीतश्रीवत्साझं चतुर्भुज शङ्खचक्रधरं पूर्वाभय- कव्यवलम्बितहस्ती गरुडध्वजवाहनोवारबीजश्रवण पश्चशब्दरवो द- क्षिणवामयोः श्रीभूमिसहिते विष्णुं महाविष्णुं सदा विपिक्तं पापिन- मिति चतुर्मूर्तिमन्त्रैरर्चयेत् । अथवा पञ्चमूर्तिमन्त्रैरर्चयेदिति केचित् ।। माच्यां पूरुपं प्राङ्मुखं श्वेताभं श्वेताभं पीतवासा श्रीमेदिनीभ्यां संयुक्तं पुरुषं पुरुषात्मकं परं पुरुपं धर्ममयमिति आग्नेय्यां कपिलं माड्- मुखं श्वेताभोऽएहस्ती दक्षिणे कमभयमन्यन्चकामिहलधरो बामेनके कय्यरलम्बितमन्यनउवा दण्डधरो रक्तवासा सवित्रीयुक्तं कपिलं कपि गुनिवरं शुद्ध वेदरूपिणमिति दक्षिणे दक्षिणा मुखोऽम्जनामं पीताम्बरधरं धृतिपाणिभ्यां महितः सत्यं सत्यात्मकं जानमयं संहार- मयामिति, नैर्ऋत्यां पश्चिमामुखस्तप्तचामीकराभवतुरगो दिशीपः सप्त- ·. ५. वैखानमे मरीचिपोक्त हस्तः शहरकाज्यदर्वीसुघुपजुप परस्त्रिपादो रक्तवस्त्रः मर्वाभरण- भूषितो दक्षिणपामयोः स्वाहासधायुक्तो यज्ञो यज्ञेश मदेवनयं पुण्यं सर्वक्रतुवरमिनि पश्चिमे कनकाभं इयामाम्बरपवित्रीक्षोणीभ्यां युक्तो- ऽश्युतोऽच्युतमपरिमितमैश्वर्य श्रीपतिमिति वायव्ये पश्चिमामुसं श्यामाभं पीताम्बरधरं कमलायराभ्यां युक्तो नारायणो नारायणं जगन्नाथ देव. देनं त्रयीमयमिति, उत्तरे उत्तरामुसः प्रमालाभो नवसप्तपश्च वा फगा न्वितोऽजन्मोत्मयामीनं पुप्पाम्बरं प्रमोदायिनीमहीपुक्तोऽनिरुद्धो. ऽनिरुद्धं महान्तं वैराग्यं सर्वतेनोपयनिनि, ऐशान्ये प्रामुखस्तरुण • दित्यसकाशः श्वेतवस्रोचरीयोपवीती दक्षिणवामयोरिन्दिराधरित्रीभ्यां पुण्यः पुण्यं पुण्यात्मकं पुण्यमूर्ति पुण्यदायिनमिनि ।। द्वितीयावरणे प्राच्यां वराहः प्राङ्मुसः श्यामाभो रक्ताम्मरो वाराहाननः श्रीभूमिसहितो वाराहो वाराहं वराहं वरदं वजदंष्ट्रिणं भूमिसन्धारणमिति । आग्नेय्यां प्राड्मुख इन्दीवराभो हेमाम्बरः कमलाबनीभ्यां युक्तः सुभद्रः सुभद्रं सुमुसं सुप्रदं सुखदर्शमिति ॥ दक्षिणे नृसिंहः श्वेताभो रक्तवस्त्रचतुर्भुजः शङ्खचक्रधरोऽभय- कव्यवलम्बितहस्तः सिंहाननः श्रीभूमिसहितो नारसिंहं तपोनाथं महा- विष्णुं महायलामिति ॥ नैर्ऋत्यां पश्चिमामुसो हेमाभः श्यामाम्बरः पमास्थिराभ्यां युक्त ईशिवात्मेशं वरद सर्वेशमी शितात्मेशमिति ॥ पथिमे पश्चिमामुसो वामनो ब्रह्मचारी चकुलफलानो द्विभुज- शानदण्डधरः समेखला कौपीनवासाः सोपवीतकृष्णाजिनधरः पवित्र- पाणि मनो वामन वरदं काश्यपमादितिप्रियमिति ।। वायव्ये पश्चिमामुसो नीलाभः पीताम्मरचरो लक्ष्मीपरगीभ्यां युनः सर्वोदहः सर्वेश सर्वाधारं सर्वज्ञ सर्वोतहमिति ।। उचरे उत्तरामुसतितिक्रमः श्यामश्चतुर्भुजः शङ्खचक्रधरः पीता- म्परधरो पामपादस्थितदक्षिणपादललाटागोघृतदक्षिणमुसानपादेन सह प्रसारितो चामं कबालम्पितं त्रिविक्रमखिलोकेशं सर्वाधारं वैकु. ष्ठामिति ॥

·अष्टादश पटल । ऐशान्ये प्रामुखो रक्तामः घामाम्मरः कनकाश्यामाभ्यां स हितः सर्वविद्येवरः सर्ववियेश्वरं पुण्यं शुद्भमिति ।। पुरुषादीनामनुके सर्व विष्णोरिवेति विज्ञायते ॥ तृतीयावरणे पाच्यां श्यामो जपाम्रो उपेठाजः कुलिशायुधो मेघनादरवो वेणुधजो गजवाहनः शचीपति कारवीज इन्द्रं शचीपति पुरुहूतं पुरन्दरमिति ॥ आगेग्यां हनिजातः किंशुकपुष्पसदृशोऽनल: शक्तिपाणिः कुण्ड- लागदहारः शुरूपिञ्छाम्बरधरः कपिलध्वजोऽजवाहनः स्वाहास्वधा- पतिरकारचीजः सर्वदेवमुखासीनोऽग्निरग्निं जातवेदसं पात्रक हुताशन- मिति ॥ याम्ये शामो रक्तवस्खधरो गदी व्यालध्वजो महिपवाहनो हरिणीनः यकारवीजः शुकलाङ्गीगो घण्डानादरखो यमो यमं धर्मराज प्रतेशं मध्यस्थमिति॥ नैर्ऋत्यां नीलामो रक्ताम्बरः शूली भौमिकाख्येभवाहनं कक- लासवजः मोहिनीपतिः फकारखीजः फणरचो निर्कतिरम्माधिपति- नील निति सर्वरक्षोऽधिपतिमिति ।। वारुणे नीलवर्णो रक्तवस्त्रः पाशसिंहध्वजो वरुणजः सुप्रीके- भवाहनोऽञ्जनापतिकारवीजी दत्तरवो वरुणः वरुणं प्रचेतसं रक्ता- बरं यादस्पतिमिति ॥ वायव्ये रक्तामः सिनाम्बरो गजवाहनो वायुजो वेणुध्वजः कुमुदतीपतिर्दण्डभृद् यकाराक्षरचीजः शङ्करची वायुर्जवनं भूतात्मकं वायुमुतानमिति ॥ उत्तरे इयतवर्णः श्यामाम्बरो दण्डी नरपुष्पवाहनः कुकलास- ध्यमा ककारवीजो यचनलापतिस्तिप्यजी मृदङ्गरका कुबेर: कुबेरं धन्यं पालस्त्यं यक्षराजमिति ।। ऐशान्ये पाटलामः मिताम्रो पञ्चजवाहनो जटामालिश्चतु. संजखिणेत्रः शूलपाणिः शकारवीज आजः पार्वतीशो डमरुधनि- रीशानमीधरं देहवं भवामिति ॥

·वैखानसे मरीचित्रोक्त इन्दाद्यष्टाभ्यन्तरमुखाः । एतेप्यनिरुद्धं त्रिविक्रम वामनं च विना ध्रुवे स्थिते स्थितमासीनं वासीने शयानं शयन के च तत्तसोतुकवद् भ्यायनयेत् ॥ देवस्य दक्षिण रुक्मामा क्षीमाम्बरा पद्महस्ता द्विभुजाकक्ष्या- बन्धधनस्तनललाटोपरि पुष्पचूडा किरीटमुक्ताहारिसर्वाभरणसंयुक्ता श्रीवत्सादिवीजा फाल्गुनोत्तरजा मणिध्वनिरवा श्रीः श्रियं धृति पवित्री प्रमोदायिनीमिति ॥ बामे श्यामाभा रक्ताम्बरा रक्तोत्पलधरा मकुटादिसर्वाभरण- संयुक्ता वैशाखे रेवतीजा लक्ष्मीपूर्वक्षराधिपा शहजरवा भृः हरिणी पापणी क्षोणी महामिति ॥ पुरुपाद्यादिदेवानां श्रीभूम्योरिति विज्ञायने ।। क्रमाचास्थाने पीठोपरि ग्रान्यां पूर्व मुभद्रं पूर्वपदामेय्यां माह- मुसः सर्ववर्णः पीताम्बरः सकलाविश्वाभ्यां युक्तः सर्वः सर्व विश्वं- सर्वाधारं सशमिति ॥ दक्षिणे दक्षिणामुखोऽभयात्मश्वेतः पीतवासा यानन इला- वीशाभ्यां सहितो हयात्मको यात्मकं देवेशं गर्वानन्दं सनातन- मिति ॥ नर्गत्यां पश्चिमामुसः मितवर्णः श्यापाम्परो पिपलाभ्यां युक्तः मुखावहः मुखार सुमुसं सुरेशं मुरपियामिति ।। पश्चिमे पश्चिमामुसो रामदेवः कनाभो नीलाम्बरः शसचा धरो बालीविजयाभ्यां महितो रामटेगो रामदेवं महापलं महाभद्र परशुपाणिनमिति ॥ वायच्ये पश्रिमामुखः शुिरुपुप्पामः मिताम्बरः गुभागामुमू- साम्यां गंयुक्तः संपहः संवहं सर्वतेजोमयमानन्दं गारपिणमिति ।। उत्तरे चौतरामुगः पुण्यमपि पूर्ववत् ।। एकान्ये प्रामुग्योऽभिवणः मिनाम्मरः मुमताअनिम्पा युक्तः सुवहः सुबई मुकून पिनानं दंगमयमिनि । मुमद्रानामनुक्तं विष्णी- रवेति विज्ञायते ॥

·अष्टादश पटल । द्वितीयावरणे गजवाहन ऊर्थजो मिशालाहने जुहूचना सतीशोऽति गजनाहनः सवारिकल राधजः शुभेश्वरः शिवो हयवाहनो देवश्चजः शुद्धशो विश्वेशाः सर्वे श्यामवर्णा रक्ताम्बरा भेरीरवा रोहिणीजाता नामाद्यक्षरनीजाः पीठान्ते प्रागादिवहिर्मुखाः सनातन- सनन्दनसनत्तुमारसनकाचानेयादिकोणेपु बहिर्मुसाः सर्वे कनकाभाः श्यामाम्पराः पद्मवाहनाः कूर्च वजा ब्रह्मचारिणो नामाद्यक्षरवीजाः पुप्यजाः शहरवाश्च मित्रलोकहितं विश्वात्मानमुत्तरात्मानं सनातनं कनीन्द्रं ब्रह्मसम्भवनिष्ठानक निधागतिं तृतीयात्मकं वेदमूर्तिमिति ।। सनन्दनं गुरु सर्वत्र पूज्य मन्त्र शिव कविं वरं शुद्धं सुयो. तार सनत्युमार ज्योतीश निस्द्वेगमत्रोध विश्व भूतनायक जगद्वीक्षणं सर्वमातृक सनरनियन्तार धर्मसर्वज्ञ समं चोदितमिति ॥ मागादीशानान्तमर्चयेत् तृतीयावरणे चन्द्रादीन् पूर्ववद् दक्षिणे श्रिय वामे हरिणा च पूर्ववत् ।। दक्षिणे भित्तिपार्थे रवमाभो हंसवाहनः कमण्डलुध्वजोऽभिजि- जातः सापितीपतिमकारचीजो वेदरसो ब्रह्मा ब्रह्माणं प्रजापति पिता मह हिरण्यगर्भमिति ॥ सुवर्णाभी ब्रह्मचारी रक्ताम्बरः पुप्पवाहः कर्चघजः शहरवो मकारलीजो मार्कण्डेयो माईण्डेयं पुण्य पुराणममितमिति ।। यामे भित्तिपार्श्वे श्वेताभो व्याघ्रचर्माम्बरधरः परभृमृगधरश्चतु- (जो नृपध्वजयाहनो डमरुकधनिर्मकारचीज आज उमापतिगङ्गा- घरमृपभवाहनमष्टमृतिमुमापतिमिति ।। अमिवर्णः शुगम्बरः पद्मवाहन मण्डलुध्वजा रोहिणीजः श- हरको नामायसरवीन' रचातीशः पापितर धासनाय रयातीश भृ गुमिति ॥ इति श्रीमानसे मरीचित्रोक्ते देवस्य देव्यादीना वर्णवाहनादिविधिर्नाम अष्टादश पटर ॥ 1 ·बैखानसे मरीचिमोक्त अथ एकोनविंशः पटलः। दक्षिणे गन्धर्वस्थाने वेणुवर्णाभो रती पुष्पकैतुः सन्धिनीयोद- इमुसो धाता चामे गन्धर्मस्थाने शुनपनाभो गजवाहः सर्पध्वज ऊ शो दक्षिणाभुसः विधाता द्वारदक्षिणे शिर उत्तरपाद ऊर्धमुसो नीलवर्णो वृषवाहनोऽग्निमेतुः प्रीतीगो भृति पूजनाधर्चनाकालाद- न्येन लव्योपरि शिरःस्थाने पूजयेत् । तथैव पार्थे परिवोर्घङ्गः स. ध्यान्ते तत्पमार्यश्च शुक्लाभस्तुरगाहनोऽश्वकेतुर्हरिणीश उदक्- शिरा अधोमुसः पनङ्गो द्वारमार्ग दक्षिणे सुवर्षगजवाहनो कृपध्वजो जलेशः परितो यामे सुवर्णामो रयवाहनः शरध्धजो धरणीशो वरुणः । एता(न्) नामायक्षरवीजा शहपार्श्वयुजादिहस्तजा धातारं डम्निनं सतिनिलं गया विधातारं कीनाशमुरुण्ड न्यन्नं भृति भुवनं उत्सङ्गं पीठ पतङ्ग उत्करं पदानं कपर्दिनं पतिरं गलितं मध्यस्थ वहिन वरणं तेजिन दंसिनमिति षट् च कव्याट यत्रास्ति तत्रैव चार्चयेत् ॥ आल्यस्य पहिः पार्थ प्रारद्वारमध्ये प्रामुखो दूर्वाश्रवों हेमाम्बरः प्रज्ञासीशो दण्डपाणिः श्येन ध्वजवाहनो रोहिणीजो नामा. धक्षरपीजो न्यक्षो दधीत्यकं पीपरमध्यकमिति ।। दक्षिणे दक्षिणामुसो सतवर्ण. सिताम्परोत्सायिनीपतिर्दण्ड- धरः पिण्डिपालध्वजो हयवाहनो मघोद्भः सुयध्वनिः प्रियादिवीजो विवस्वान विवस्वन्तं भरतं भरत विश्वकर्माण मरीचिमन्तमिति।। पश्चिमे पश्चिमामुसः शरभाभः पुप्पाम्बरः रक्तकपोतवाहनो धूमोतुस्तालायुक्तो रामजानाया निशासजो मेघरको नामायक्षरवाजो मित्रो मिनमित्वरं सजिप्मन्त करणामिति ॥ उत्तरे चोत्तरामुमो हेमाभः पुप्पामगे मृगवाहनो महिपध्वजो दण्डपाणिर्माणीपतिदरसा ना क्षचार महीधरमुपैरोहं गेवधमिति ।। অথৱৱনি স্বনী: দ্যাৰঃ স্বান্তনা নরনালী रोहिणीजः सन्ध्यानायः गाइयो यन्त्रि कायधी मारपीजो मणिः । मणिकं महारल रिमलं विमल द्वारपारममिति ।।

·एकनिर्विश पटलः। वामे तस्य पत्नी कनकामा सिताम्बरा पुष्पहस्ता सोपजानुकस्स- रवा सकारवीजा सन्ध्या सन्ध्यां प्रभारतीज्योतीरूपां दृढव्रतामिति ॥ मुखमण्डपद्वारदक्षिणे स्फटिकाभो हेमाम्मरो रुरुषाहनो रुरु- ध्वजो दिव्येशो नामाद्यक्षरवीजो दण्डपाणिश्चतुर्भुजो वेदरवो निख- नसः, पिसनसं तपोयुक्तं सिद्धिदं सरदर्शन मिति ।। वामे रुरुषाहनः कुर्चवजस्ताराधक्षरवीजः सन्धिनीशो वेदरवो दण्डधरो द्विभुजः पुष्पमम्भवस्तापमस्तापमं सन्धिराजं सर्वदोपविव- जितं सहस्राश्वमेधिनमिति ॥ प्रथमावरणे द्वारदक्षिणेऽग्निवर्णः कूर्मवादः शरवजो में देनी- पति मायबरतीज' प्रोष्टपाज्जातो दण्डपाणिः सिंहरवः किष्किन्धः किष्किन्धं बहुमर्द बहुदेनं दृढप्रतमिति ॥ वामे येताभो रक्ताम्मरः कूर्मवाहनः शरध्धजो विशोकापतिः वेणुदण्डायुधस्तीर्थावक्षरपीज आर्द्राजो मेघरवस्तीर्थस्तीर्थमुद्राहकं सर्व- योग्यं मुदायहमिति । द्वितीयावरणे द्वारदक्षिणे चोत्तरामुसः प्रमालाभ एकदन्तः कण्ठादूर्भ गजाकारः भूतार्थ वामनाकारं कुशध्वजं वेत- इतवाहनं शहरवः पाशहेतिश्चतुर्भुजः कदलीफलहस्तो बहुताया- पतिः श्रनिष्ठाजो वरतुण्डमेरुदष्ट्र विकटं विनायकमिति ।। तृतीयद्वारदक्षिणे शहाभो नीलाम्बरो भूताकारो विशुद्धशो हस्ताभ्यां पद्मधरः पद्मध्वजवाहनः प्रोष्ठपाज्जातः सिंहनादरवः पद्मा- यक्षरवीजः पानिधि पद्मनिधि रक्ताङ्ग भूतनायकमिति ।। चतुर्थापरणे रक्ताभः श्वेताम्मरो नामचूडिन मस्तकोदेश्यकरो भामिनीशम्तुरगवाहनोऽहिचजो भेरीरस्तुकारचीनो हस्तजस्तुहणं दैत्यराजान विष्णुभक्तं गदाधरमिति । वामे श्यामाभो रक्ताम्बरो नागळिनं मस्तकोद्देश्यकरः सुधा पतिाघवाइनः सर्पध्वजो घल्यादिवीजो बलिदः अदेयहेयं महावीर्य बलिदं शूलपाणिनमिति ।। पञ्चमावरणद्वारदक्षिणे रक्ताभो नीलाम्बरः शिरसि सड्गभृतो वायुवाहनोऽनिलध्वजो घोररवः स्वातिजातो घलेशः सकारवीजो नन्दकः नन्दकं खड्गं पापहरं दैत्यनाशनमिति ॥

·चैखानसे मरीचिपोके बामे पञ्चायुक्त नेताम्मरं नपुसकं शिरसि पाशभृतं मेघ- पाहनं शरपज महानादस विशामजं शमारतीजं शाई धनुर्वर शट हन्तार परायुधामिति ॥ पष्टद्वारदक्षिणे शेताभो नीलवामाः शिरमि शहभृतो दण्डा- युधो नन्देशी रोहिणीनो पियगतिधजो हमवाहनः कर्णशब्दरवो नामाद्यक्षरवीनः शवलिन वृक्षदण्ड श्वेताझं घोररूपिणमिति ॥ पामे रक्तामः श्वेताम्मरः शिरसि चरभृतो दण्डपाशभृतो मे घनादरवोऽनलजस्तुष्टीशो धूमकेतुः प्रचाहनश्चकारपीजश्नकः । लिनं मुदामहमुदग्ररूपं भयानममिति ।। उदकलाकारपासे विमानपार्ने वा हुरेगानयोर्मध्ये दक्षिणा मुखः सितवाहनेनासीनोऽग्निवर्णः पीतमासाश्चतुर्भुजः शहचक्रधरो- ऽभयकट्यवलम्नितहस्तौ श्रीवत्स ब्रह्मसून (निाहरे ?) चिना हरेरिव भूपणैर्युक्तोऽथवा द्विभुजे पुष्पाणि शक्तिदण्डभृद् ना जयापतिः श्री- केतुः पुष्परथवाहनः पूर्वापाढोगमा पुप्परसो विद्यादिनरीजो विष्य- क्सेनो विवरसेन शान्तं हरमिति ॥ प्रथमावरणस्य निभागाद् द्विभागे सोपानमध्ये वा श्वेताम्बरो बहिर्मुखो ब्रह्मचारी दण्डायुध. सिंहचजवाहन फाल्गुनिहरिणीजातः कुम्भशब्दरवो भूताधक्षरवीजः श्रीभूत. श्रीभूत श्वेतपर्ण वैष्णवं मुख पालिनमिति ॥ द्वितीयावरणे हाटकाभः शुफपिञ्छाम्परधरो झरीमेघलायुक्त किङ्किणीजालमुससहस्राभरणमुपर्युपरिन्छिया बन्धूनिभचूडास्त्रिाम र्युक्तः श्यामल खिशीर्षः सुसभुजफेन च्छन्नारकिरीटवान् पश्चरण- मिश्रभुजकाभ्या युक्तश्छन्दोमयपक्षद्वययुतः कुजजामनेरी हदये स- युक्तौ भयदो द्विभुजः स्वात्युवश्चूलाधजो विशोफेशो वायुवाहनः तुण्डायुधः पक्षाहतरवो गरणाधक्षरबीजो गरुडो गरुड पक्षिराज सुपर्ण खगाधिपमिति ॥ तत्पूर्वे चक्रोऽङ्गारवर्णो रक्तापर. शिरसि चक्रभृत् पुरषा पु- धीशो धूमकेतुः प्रतवाहनस्तर्जनीरसश्चकारीजोऽनलमश्चक्र सुद- शैन सहसविकचनमपायिनमिति ।।

·एकोनविंश पटल । तत्पूर्वे पाञ्चजन्यो दुग्धाभो रक्तवस्त्रो दृढो भूताकृतिः शिरसि शबभृद् वियद्गतिध्वजो रियगानायुधो हसवाहनः कर्णशब्दरवो वारु. णीपतिः शकारवीजोऽनलजः शहः पाञ्चजन्यं शहमम्बुजं विष्णुमि- यमिति ॥ तत्पूर्वे हाटकाभः शुकपिञ्छाम्पर ऊर्बकेशः शङ्ख केतुर्वायुवा- हनः सभारवः स्नातीजो जकारवीजो जयमियापतिर्द्विभुजः पद्मधर आसने दक्षिणं प्रसार्य वाममाकुञ्च्यासीत सर्पयुक्तो हृदयेञ्जलिसं- युक्तो ध्वजः जयमत्युच्छ्रितं धन्य 'वजमिति ॥ तत्पूर्व यूथाधिपस्य पीठे बहिर्मुखः श्वेताभो रक्तरखो भूताकारो द्विभुजो दण्डधरो धूमकेतुर्महाचातकराहनो विरजेशो गतिशब्दरवो थ- निष्ठाजो भूताधिकाक्षरो महाभूत यूथाधिपति नित्यमुन महाभूतमिति ।। तत्पूर्ने तथैव चतुर्भूतं चतुर्दिक्षु शङ्खनादसमन्वितपीठे पाको- ऽर्जुनो रुक्माभः पद्मनेत्रः कृष्णकुञ्चितमूर्धनो भूताकारः कृष्णवक्र- घर: कुम्भोदरसमन्वितो द्विभुजो दण्डहस्तोऽश्विनीजानः सिंहनादः सिंहधजवाहनो भूताद्यक्षरनीजः सुमुसापतिर्विष्णुभूतः पाकोऽर्जुनो हस्त मक्षहा विष्णुभूतयुक्तमिति ।। एते अनपायिनश्चैतेषु श्रीभूतगरुडो प्रासादपार्थे चक्रह- ध्वजान् वलिपीठपाश्वे च संयोज्यायेदिति केचित् । प्रथमावरणे द्वितीये वा पूर्ववदिन्द्रादीनयेत् ।। प्रामादिद्वारदक्षिणे पार्षे तत्तद्दिगीशानभ्यर्च्य द्वितीयावरणे प्रा. ग्द्वारादुत्तरे पश्चिमामुसः श्वेताम्बरः शुक्लपर्णशुक्लाम्बरो द्विगुजः पम- हस्तः सप्लायराहनो हयधजो रेणुकासुर्चलापतिः खकारीजवाधि- घोपरयः सहस्रकिरणो मण्डलायतमालिः श्रावणे मासि हस्तज आ- दित्य आदित्यं भास्कर सूर्य मार्ताण्ड विपस्सन्तमिति ॥ दक्षिणे दिगीशस्य पश्चिमामुसे श्वेतो रक्ताम्मरो द्विभुजश्थाप- धृक् मण्डलायतमालिहिरण्मयाश्चराहनः कलीरम्घजो हंसरवो गहि- जीपतिः समारपीजः साम्यजो सिष्ठो वसिष्ट सोम यज्ञाङ्गमिन्दं चन्द्रमिति॥

·विंशः पटलः । ........ 5 दक्षिणे चोत्तरामुखा श्यामवर्णा रक्ताम्बरा घनस्तना कृष्ण- कुञ्चितमूर्धना द्विभुजा पुष्पहस्ता परपुष्टरववाहना लकाय- नामाधक्षरवीजा यमुना यमुना स्फाटिकां नदीवरां पावनीमिति ॥ पश्चिमे प्राङ्मखा रक्तामा श्वेतवस्त्रा सुखासीना द्विभुजा पुष्प- मालाधरा कूर्मवाहनाजकुक्कुट बराश्विनीवीजा नद्यादिवीजा नर्मदा नदीवरां चिद्रूपां विशालामिति ।। उत्तरे दक्षिणामुखा कृष्णवर्णा श्वेतपुप्पपस्त्रधरा पद्महस्ता द्वि- भुजा चोत्पलवन्धकेशा पौष्णजा जलघोपरवा मकरध्वजवाहना सिता- क्षरबीजा सिन्धुः सिन्धुं नदीवरां मृद्वगीं साधनामिति । प्रारदारादुत्तरे श्यामवर्णा पीताम्बराष्टभुजा चतुर्भुजा शङ्खचक्र- धरा सर्वाभरणसंयुक्ता कल्यावन्धघनस्तनी कृप्णोद्भवा कंसघण्टार- वाद्यक्षरवीजा सिंहध्वजवाहना दुर्गा दुर्गा कात्यायनीं विन्ध्यवामि- नीमिति ॥ आग्नेय्यां रक्तवर्णा श्वेतवसा चतुर्भुजा दक्षिणयामयोरक्षमाला- कमण्डलुज्ञानमुद्रापुस्तकयुता पुस्तकध्वजहंमवाहनी नामाचक्षरवीजा- धिनीजाता प्रणवध्वनिः मिद्धिं विश्वी भृगुपत्नी सरस्वतीमिति ॥ नैमते श्रियं पूर्ववत् ॥ वायव्ये रक्तामा पुष्पाम्बरा पीतवासा दक्षिणवामयोः पुप्प- निभाजिनधरी दक्षिणे पीतगदाधरा वृपभरक्तनीलपतिरिनाङ्गीमञ्ज- लिकां च युक्त्या ज्येष्ठानक्षत्रजाता सरयुक्तरथवाहिनी काफवजा का- कधनियुता नामाग्रक्षरवीजा ज्येष्ठाभूः ज्येष्ठायानि भुवः ज्येष्ठायानि मुवः ज्येष्ठायानि (सुवम्येष्ठायिनं?) कलिराजाधिनी कलिपत्नीमिति ।। ऐशान्ये रक्ता श्यामाम्बरा उग्रनयना महारौद्री दष्ट्राभ्यामल- इकृता स्थालमालोत्तरासङ्गमांसाईशला पद्भुना भूभङ्गविकटा कपा- लपाशहस्ता रक्तकुञ्चितमूर्धनाट्टहाससहिता उग्रपीठसमासीना डम- रुकध्वनियुत्ता नामायक्षरपीजा पिशाचध्वजवाहनानक्षत्रजाता महो- दरी महोदरी राट्री महाकालीमिति ।। अन्तराले प्रागादि सुरा पश्चिमामुसा रस्त्तवस्त्रवर्णा जपाम्बरा पुष्पहस्ता रक्तकुञ्चितमूर्धजा चीणावेणुरवा स्वातीदिनोद्भवा कपोत- ·वैखानसे मरीचिप्रोक्त ध्वजवाइनी मुराद्यभरसीजा सुरा मुरां मुमुखीं विद्युपां सुभगा- मिति ।। दक्षिण पश्चिमामुसा सुन्दरी कन्कामा मिताम्बरा पुष्पहस्ता द्विभुजा कृष्णकुञ्चितमूर्धजा शेपं सुरावत् । सुन्दरी विशालां पद्माक्षी वरवर्णिनीमिति ॥ दक्षिणे चोचरामुसा रक्मामा रक्तवसा पुप्पहस्ता मूर्धना हंसध्वजवाहनी हंसरवा विशाखजाता नामाद्यक्षरनीजा स्वाहा शु- भाङ्गी यज्ञसाधनामिति ।। तत्पश्चिमे चोत्तरामुसा सितश्यामा कृष्णामरा पुप्पहस्ता द्वि- भुजा कृष्णकुञ्चितमूर्धजा शुक्लयजसाहनी नामायक्षरवीजाग्निरवा स्वधा स्वधा समृद्धिं कुलवधिनी सन्नतीमिति ।। सा कनसभासिताम्परा पुष्पहस्ता द्विभुजा लाटो- परि पुप्पचूडा ध्वजवाहनी मयूरस्वररवा सौम्यजा नामाचक्षरवीजा माया मायां मत्ताङ्गीं वराङ्गी रामिति ।। तदुत्तरे पाहमुसा कनकामा शुलाम्बरा पुष्पहस्ता द्विभुजा कृष्णकुञ्चितमूर्धजा वीणावेणुरसा हमघजयाहनी नामाद्यक्षरवीना संहादिनी संहादिनी वरारोहां मायाड़ी मदवर्धनीमिति ॥ उत्तरे दक्षिणामुसा हेममिश्रितामा रक्ताम्बरा पद्महस्ता द्वि- भुजा कृष्णकुञ्चितमूर्धजा शुक्रग्ना हंमघजगहनी रागायधर- चीजाभिजिज्जाता राकां मुग्या रक्ताङ्गी राननामिति ।। तत्पूर्व दक्षिणामुसा मितश्यामा गनिपुप्पनिमा पुप्पहस्ता द्वि भुजा कृष्णञ्चितमर्धना धनस्तनी प्रधुश्रोणी मधजवाहनी शुभ स्वररवाभिजिज्माता पुण्याद्यक्षरसीजा मिनीपाली गमस्तिनी भीतदा पुण्यामिति ॥ पचानले चौत्तगमुग्यः कृष्णवर्णः श्वेताम्बरो निफ्टः शूल. पाणिः बुशेगयायताक्षो नामाद्यक्षरीजो मुगुणेशः महरसः शुकराहना सिंहध्यनोऽनलजो हविरमको हनिरक्षरमामेयं गन्नृपं पचनमिति ॥ पुप्पमञ्चयस्थाने पाश्रमामुग. बनारर्णः श्यामाम्नग गजवा- इनः पुष्पध्वजो रेवतीना शहरमा सुद्धाङ्गीमा नामाघक्षरवीजः पुप्प रक्षका पुष्परक्षक हरितमधिवासं मिति ॥

·विंशः पटलः । स्नानोदकचारिसंचयस्थाने पुरुपं पूर्ववत् ।। प्लोतवस्रोत्तरीयादिद्रव्यसंचयस्थाने हेमाभः शुकपिञ्छाम्बरध- रश्चत्तुर्भुजः कलशाधक्षमालापाणिर्जटाधगे हंसवाहनो रूपाद्यक्षरवीज सावित्रीपतिरभिजिज्जातः कमण्डलुध्वजो हुकाररवस्त्वष्टा त्वष्टारं रूपजातं निधि प्लोतनायकमिति ।। शयनस्थाने पश्चिमामुखा हेमामा रक्ताम्बरा पद्महस्ता द्विभुजा शिरसि गदाधरा सिंहध्वजवाहनी घोररवा श्रविष्टजा गदा गदां की- मोदकी पुण्यां प्रवलामिति ॥ हविर्द्रव्यादिसंचयस्थाने पश्चिमामुखो मेघवर्णः श्वेताम्बरो दि. कटो दण्डपाणिभूतवाहनः शूलध्वजो नामावक्षरचीजः कुम्भवाबदरवा सर्वेशो भूतवाहन आनक्षत्रजातथामुण्डः सर्वेश्वरं जगन्नाथं चामु सर्वनश्वरमिति ॥ होमस्थाने पश्चिमामुखः श्यामवर्णः पीताम्बरो द्विभुजो दण्डा युधो रथवाहनः सिंहध्वजवाहनो नामाद्यक्षरवीजः शङ्करवः श्रविष्टजात सुमनापतिर्वलिरक्षकं बलिक दण्डं सर्वजंसमिति ।। द्वारस्य दक्षिणे हरिण्या सह नीला सखी अभ्यर्पा । पश्चिम माङ्मुख उत्पलाभः शुकपिञ्छाम्बरधरः पाशभृद् गजवाहनः सिंह ध्वजो यकारचीजो वरुणजो दुर्दुरशब्दः कनकाधिपस्तोयः पवित्रममृत तोयं गहरमिति ॥ ...चोत्तराभिमुखः पिङ्गलामो नीलवासाः शक्ति- भृद् गजवाहनः कपिध्वजः सङ्ख्यकापत्तिः शहरचो फलीजोऽग्नि- वीविहोत्रमद्भुरण्यं शुद्धमग्निमिति ॥ उत्तरे दक्षिणामुस्वः श्यामवर्णः पिङ्गवासा असिपाणिर्गजवाहनो रेणुध्वजो यकारवीजश्वञ्चलिकापतिः स्वातीजः शहरवो वायुर्वायुं स- मीरणं वायु प्रपदश्वमिति ।। आग्नेये पश्चिमामुसः स्फटिकाभो रक्ताम्बरो द्विभुजः पुप्प हस्तध्वजवाहनो विद्यशो ऋचाद्यक्षरवीजो ऋग्वेदो ऋग्वेदं मधु सोम क्रतुमिति ॥ x ·वैखानसे मरीचिनाते नमत्यां प्राइमुसः पीतवर्णः श्वेताम्बरः कुशहस्तो द्विभुजः कांस्यतालरयोऽग्निकेतुबुद्धीशः सरवाहन इध्माद्यक्षरवीजा पुनर्वसुजातो यजुर्वेदो यजुर्वेदं दधिमिश्रमिष्टामिति ।। वायव्ये पारमुसो रक्ताभः पीतवासा द्विभुजः सप्तस्वरध्वजोज- वाहनो मूलोद्भयो मतीशी नागरवः सामाद्यक्षरयीजः सामः सामं घृतं यामिति ॥ ऐशान्ये पश्चिमामुखोऽञ्जनाभः श्वेतवस्त्रो द्विभुजः कर्महस्तः सुनुवध्वजो हंसवाहनो हंसरवः कलेशः प्रोप्टपाज्जातो जपाद्यक्षर- बीजो विष्णुर्विष्णुं चापिन रत्नं वरदमिति ।। दक्षिणे चोत्तराभिमुख कृष्णवर्णः पुष्पवस्त्रधरो वेणुदण्डधरो द्विभुजः शतहतिः पादयाहनः कमण्डलुध्वजो नामाधक्षरीजो हस्तज- स्तक्षकस्तक्षक काश्यपं विश्वमूर्ति क्षतं तमक्षतमिति ॥ पश्चिमे चोत्तरामुसः पलाशपुष्पाभः पद्भुजः सर्वाभरणभृपितो चलिमौलियुतो देवयानीपति माधधरमीजः शहरवो मयूरधनवा- हनो गुहो जगद्भुवं विश्वभु रुटभुवं सुवद्भुमिति ।। पश्चिमे दक्षिणभागे प्राइ मुसः श्यामवर्णः सिताम्बरो द्विभुजः सड्गपेटकसंयुक्तः किरीटी भूतधजवाहनो निन्दितापतिरुत्तरोद्भवो धकारायक्षरबीजो वंशरवो भूतनायको मित्रं पलीयं वरदं भूतनायक- मिति ॥ तदुत्तरे प्रादमुसोऽजनामः श्वेताम्बरो नपुंसको पध्वजवाहनो पागलकाख्यध्वजो दण्टर(ब) उायुधः सौम्यजःपकाराचक्षरवीज पवित्रः पवित्रममृतं जप्यं शुद्धमिति ।। उत्तरे दक्षिणामुराः पिङ्गलाभः श्यामामरोऽन्यत् सर्व पवित्र- वन् । सर्वतीर्थ जलं पुण्य पावनमिति ॥ तत्पूर्वे दक्षिणामुसः श्यामाभो हेमाम्बरः पञ्च सप्त चा फणः सहित रजापतिहस्तपरालम आक्षेपजो गजधजाहनो नामाद्यक्षर- पीजः क्षितीशः सतक्षक मर्पराज धिनिज घरमिति ॥ इति श्रीविधानसे मरीचिप्रोत परिचारवर्ण- चाहनविधिनाम विंग पटलः ।। .

·१७ एकविंशः पटलः । अधैकविंशः :पटला। पञ्चमावरणे पूर्वद्वारोत्तरे पश्चिमामुखा श्यामामा पत्रवत्रा पद्म- हस्ता द्विभुजा कृष्णकुञ्चितमूर्धना, शुकस्वरवा खड्गध्वजवाहना क्षमाद्यक्षरवीजाभिजिजाता, कुहूर्मेदिनी कुहूं दंष्ट्रां क्षमामिति ॥ पश्चिमे पश्चिमामुखा सितश्यामा जपाम्बरा पुष्पहस्ता द्विभुजा खड्गध्वजवाहनी शुकस्वरखा तकाराद्यक्षरबीजाभिजिज्जातानुमितिः सुरूपां तन्वङ्गी सुभगामिति ।। दक्षिणे चोत्तरामुखा ब्रह्माणी चतुर्मुखी ...वस्त्रा कमलाक्षमा- लायुता सरित्मिया श्वेतवर्णा कृष्णाम्बरा त्रिणेत्री शूलपाणिनी वैशा- खिनी रक्तवर्णा श्वेताम्बरा पपमुखी शक्तिपाणिनी वैष्णवी श्यामलाही पिता....शङ्खचक्रधरा वाराही कृष्णश्यामनिभा रक्तवस्त्रा शस्त्रपाणिनी इन्द्राणी श्यामाभा रक्ताम्बरा वज्रपाणिनी काली श्यामाभा रक्ता- म्बरा दंष्ट्री शूलपाशकपालिनीश्चैकप्रासादे समासीना नामाद्यक्षरवीजाः पिशाचध्वजवाहना आद्रोद्भवा गणिकध्वनिरवाः सप्तमातरः । ब्रह्माणी पिङ्गलां गौरी सर्वतोमुखी समुत्तियां 'विश्वरूपामुग्रां गणेश्वरी वैशा- खिनी खण्डिनीं गायत्री पण्मुखी विश्वगर्भा विपोमिणी कृष्णाद्रोहिणी वाराही वरदामुर्वी वजदंष्टी जयन्ती कौशिकीमिन्द्राणी घनाघनी काली नालीकदंष्ट्री विषमां वेदधारिणीमिति ।। पश्चिमे प्राङ्मुखातिरक्ता शुकनिभाम्बरा जपाहाटकशुभकपत्र- निभाम्बरा विजया हरिताही रक्तवस्त्रा विन्दा कनकामा श्वेत- वस्त्रा पुष्टिका धातकीपुप्पसङ्काशा चापवस्त्रनिभाम्बरा वरा नन्दका कुमुदा हासश्यामनिभाम्बरा कुमुदती चोत्पलनिभा नीलाम्बरा चो. स्पलकामा शुकनिभाम्परा विशोकाचैते पद्महस्ता द्विभुजाः कृष्णकुञ्चि तमूर्धजा वीणावणुरवाः शुकध्वजवाहना नामाद्यक्षरत्रीजा धनिष्ठजा जयां सुखप्रदां समृद्धिनी हरां विजयां विशोकां पुण्याकामानन्दा विन्दा लाभ प्रमत्तामजयां पुष्टिका माधवर्ती पुण्यां प्रमत्तां नन्दको मधुजननी सुमुक्तां सुभगां कुमुद्धती सुसहा संहारानितिमुत्पलको सुगन्धिनी सर्वमोदा सर्वात्मकां विशोकां धनराशिमक्षताममितामिति ॥

·वैखानसे मरीचिपोक्ते उत्तरे दक्षिणामुसा समरफतप्रभा पुष्पाम्परा पुष्पहस्ता द्विभुजा कृष्णकुन्चितमूर्धजा मधुर भजनाहना मृदङ्गशब्दरवा रोहिणीजाताना- मायक्षरीनाः सप्तरोहिण्यः टिनी नन्दिनीं धरिती रजतप्रियां ग्रन्थिनी वेगिनी प्रजयां प्रचहिणी कृच्छिणी शापिनी चाहिनी योफ्रिणी कृठिनी जारणी छर्दिणी प्रवाहिनी विहारिणी दामिनी वैसिनी मविपुतां दद्राणीमिन्दुकरा सौमनसीं अविद्यतामिन्द्रियविकारिणीम- पती गडावर्णा सृजणीमिति ।। आगेये पद्मनेगनिमा पुप्पाम्बरा द्विभुजा दण्डहस्ता शरध्वज- वाहना शहरमा स्वातीजाता नित्यादिवीजा सुगुणानामीशा वत्सरा वसुधां निधी धर्मसूनुमा कामिनीमिति ।। नैत्रत्ये कनकाभासिताम्बरा द्विभुजासिधरा प्लवङ्गवाहना शर ध्वजा हंसवाहनरमा स्वातीदिनोद्भवा यकारवीजा यिनीश्वराः प्राणा- यः प्राणं व्यानमुदानं समानमिति ।। यायव्ये भा सिताम्परा द्विभुजासिधरा प्लवङ्गवा- हनाः शध्वजाः सिंहरवा उददायिशाः शकारनीजा मरुतो लोकध- रघरान् सप्तसप्तगणान् मरवतीसुतानिति ॥ ऐशान्ये श्वेतामा व्याघ्रचर्माम्नराः पिगलनेनाः शकारवीजाश्चान्यत् सर्व रुद्रवत् शवरुद्रानोपधीशान त्र्यम्बकान् कपा लवत इति । दक्षिणेऽन्तराले पश्चिमामुखा भास्करवद् द्वादशा- दिल्या धातारमर्यमण भगं मित्रं विवस्वान् पूपणं पर्जन्य त्वष्टारं धि- प्णुं जघन्यं चेति ॥ दक्षिणे चोत्तरमुखाः पाकिअल्पसदारः पुष्प धामुसा द्विभुजाः पाशहस्ताः सिंहनादरया गजनाहना गुकाराद्यक्षर- वीजा देव्यो कतायुक्ताः सौम्यनक्षजाता गन्धर्वान् नम्यस्सरजान् सोमजानिति ॥ वर्णाः व्याघ्रचर्माम्बरा नीलग्रीवास्त्रिणेना थान्यत् सर्व रुद्रवत् । एकादशरदाच अनेकपादहिर्युभ पिनाफिन परा- ·एकविंशः पटलः । जितं मृगव्याधकं शर्य नितिमीश्वरं कपालिनं स्थाणुमिति । दक्षिणे पश्चिमामुखा तत्पश्चिमे चोत्तराभिमुखाः कनकामा जटाधराः कुशाम्बराः कुशकृष्णाजिनधरा अनुराधजा जलघोपरवास्तपाधिपा- स्तपाद्यक्षरवीजा मुनयः मुनीस्तपाधिपान् कृशान् पापविनाशना- निति ॥ पश्चिमे प्राङ्मुसा हेमामाः पुप्पाम्बराः पद्महस्ता द्विभुजाः कृ- प्णकुश्चितमूर्धजाः शुकस्वररचा हंसध्वजवाहना आमकाद्यक्षरवीजा उत्तराजा अप्सरसः अमृतजान् भोगवहान् स्वर्यजानिति ।। तदुत्तरे प्राङ्मुखौ गोक्षीराभावशोकपुष्पवस्त्रौ पुष्पहस्तौ द्वि- भुजौ मयूरवाहनौ अमतावनुरूपवक्षध्वजौ ज्येष्ठानक्षत्रजौ हंसरवौ सु- न्दरेशी अश्वाद्यक्षरवीजावश्चिन्यौ नासत्यदस्रावश्विनौ यमजौ युग्मो त्याष्ट्रीपुत्राविति ॥ उत्तरे दक्षिणामुसा पद्मपुष्पवस्त्रा पद्महस्ता द्विभुजाः शङ्खध्वज- चाहनाः स्वातीदिनोद्भवाः प्रियाणामीशा वकारजाः शहरवा वसवः धरं ध्रुवं सोमपमनिलं प्रत्यूपं प्रभासमिति ॥ तदुत्तरे पूर्वद्वारोत्तरे पूर्वादिदक्षिणे दक्षिणामुसा श्यामाभा रक्तवस्त्रा दंष्ट्रामुखा रक्तकेशा गदाधरा द्विभुजा डमरुकधरा महिप- ध्वजवाहना मेघरवा विद्याधरीणामीशा मन्त्रादिवीजा विद्याधरान मन्त्रवलान् पुष्पजान् भोगनानिति ।। पष्ठनाकारपूर्वोत्तरोत्तरे रक्ताभौ श्वेताम्बरी जटाधरी द्विभुजी वीणाहस्ती नागरवौ सङ्गीतापतिनौ वायुवाहनौ सुवध्वजावभिजि- ज्गाती नामायक्षरवीजी तुम्बुरुं मुनिवरं सुरेशं वेदरूपिणमिति । दक्षिण पश्चिमामुसः श्वेताम्बरो जटाधरो द्विभुजी वीणाहस्त- स्तालस्वरेशो कृर्चध्वजोऽभिजिज्जातो नामाचक्षरवीजो नारदं मुनिवरं गानरूपं नस्लमम्भवामिति ।। दक्षिणे चोत्तरामुखा अन्जाभा श्वेतसवला पुष्पहस्ता द्विभुजा पुष्परथचाहना विद्युद्घजा मेघरया शेतकृष्णपतयः मूलोद्भवा गका- राजाः पद् ऋतवः ऋतून राशीन् गन्धर्वान् तीर्थानिति ।। ............

·घेसानसे मरीचिमोक्ते पश्चिमे माड्मुखः वेतामः प्रजापतिर्गजवक एव विशेपोऽन्यत् सर्व निश्चियत् । प्रजापति घटार वेदमयं ब्रह्ममयमिति ॥ उत्तरे दक्षिणामुखः श्वेताभो रक्ताम्बरो जटाधरः कर्मवाहनः कुराधजो वेदरवः स्वगणेशो नामायधरवीजः श्रवणजो मुगलो मुद्गलं युनिवरं शुद्धं सर्वज्ञमिति॥ आग्नेये श्वेताभो नीलाम्बरो द्विभुजो गलधरः पद्मवाहनः पम- केतुर्नामायक्षरवाजो यामापतिमंत्रनो हंसरवो हलेशः हलेशं महाबलं माया वरदायिनमिति ॥ नमेन्यो श्यामामो रक्ताम्बरो द्विभुजः पुष्पहस्तो मेघध्वजया इनो नारदो यकारबीजो यक्षपतिलजातो यक्षो यक्षं सर्ववरदं शि- सिनं देवयोनिमिति ॥ वायव्ये श्यामाभो रक्ताम्बरो जटाधरो द्विभुजो बलमौलिस- मायुक्तः छन्नवीरसमायुक्तो बलापतिर्मगधजवाहनो जकारचीजो मृदङ्गरवः जाम्बवं रूपं दर्शनीय सुन्दरमिति ।। ऐशान्ये श्यामाभो रक्ताम्बरो द्विभुजः शूलधरो रक्तकेशो दं- ट्रमुखो नीलापतिः खरघजवाहनो घोरसो मूलजोऽतुरः असुरं देतेयं भयानकं चोररूपिणमिति ।। अन्तराले प्राच्या पश्चिमामुखा किन्नरमिथुनौ पक्षिपादावर्ष- कायौ खीरूपौ पार्श्वयोः पक्षाभ्यां युक्ती वीणातालहस्तौ नामायक्षर- वीजी वायुवाहनी तालधजो स्वरवा हस्तजी किन्नरमिधुनी तीर्थो कीसहितौ नागरूपिणाविति ।। दक्षिणे पश्चिमामुखो रक्ताभः सिताम्मरो जटाधरः पुष्पहस्तो द्विभुनः प्रणीतोऽश्वध्वजवाहनो गेहिणीजः शङ्खरवः प्राणायक्षरीजः प्रहादः प्रहलादं प्रजननं विष्णुभक्तं गदाधरमिति ॥ दक्षिणे श्यामाभो रुस्माम्गे द्विभुज इपुचापपुष्पधरी रति- पतिर्मकरध्वजवाहनः पुनर्वसूजातः खरसो मारपीजो मदनो मदनं कार्म सुन्दरं दिव्यरूपिणमिति ।।

·एकावश पटल । पश्चिमे चोत्तरामुखा पाटलपुप्पनिभा रक्तवस्त्रा पुष्पहस्ता द्वि- भुजारुणकुञ्चितमूर्धजा ललाटोपरिपुप्पचूडा सिहध्वजवाहिनी शुकरवा विद्यादिवीजा विपा विपां विद्युद्रपां चिशालाही मेधामिति ।। पश्चिमे भाड्मुसा हमाभा श्यामाम्बरा द्विभुजा पुष्पहस्ता कृष्ण- कृञ्चितमूर्धजा वेणुरवा शुकध्वजवाहना चित्रानक्षत्रजाता नामायक्ष- रवीजा व्याजनी सुभगां सुन्दरी विशुद्धामिति || उत्तरे दक्षिणामुसा श्वेतामा कृष्णाम्बरा पुष्पहस्ता द्विभुजा ल- लाटोपरिपुष्पचूडा सड्गध्धजवाहनी हसरवा हस्तजाता नामायक्षर- वीजा चन्द्रामा चन्द्रामा तन्वङ्गी श्वेतरूपां दृढव्रतामिति ॥ तत्पूर्वे दक्षिणामुसः श्यामाभो रक्ताम्बरो द्विभुजः पद्महस्तः स- र्वाभरणभूपितो गजबाहनः खड्गध्वजः सुनन्दापति मायक्षरवीजः शतभिपग्जातः सुनन्दं सुपरप्रियं शुभानां सौम्यमिति ।। सप्तमाकारपूर्वद्वारोत्तरे दक्षिणेऽर्यम्णं पश्चिमामुखोदक्षिणे दण्ड- धरमुत्तरामुखः पश्चिमे पाशभृतं प्राड्मुखः उत्तरे धनदं दक्षिणामुखमा- मेये सवितृसाचित्रं नैर्ऋडते चेन्द्रमिन्द्राज वायव्ये रुदै रुद्राजमैशान्ये आप आपवत्सानयेत् ॥ अन्तराले प्रागादिचतुर्दिक्षु दिशादेवताः क्रमेण प्राच्यामुत्तर- पार्श्वे ईश पर्जन्य जयन्तं महेन्द्रं नागं भूतं यक्षमिति ।। दक्षिणभागे चादित्य सत्यक भृशमन्तरिक्षं दुर्गा घोटकमुखी वपुपं चेति ॥ दक्षिणे पूर्वभागेऽग्निं वितथं गृहक्षत राक्षस जयं कृष्णं चेति ॥ तत्पश्चिमभागे निर्मतिं दौगारिकं पुष्पदन्तं कवि शक्रं पुरुहूत- मिति ॥ उत्तरभागे सरित्पतिमसुरं शोपिणं रोग विद्यायशसं भद्रमिति ।। उत्तरे पश्चिमभागे जवनं नाग मुख्य भल्लाट वेदभृतं तापसं सिन्धुपमिति ।। पूर्वभागे सोमम् अर्गलमदिति सूरिदेवं विद्याममितं पाञ्च- भौतिकम् इत्यैतान् देवानेकमूर्तिना समर्चयेत् ।।

·द्वाविंशः पटलः । ७३ पश्चिम नृसिंह सिंहासनोपरिष्टाद् द्वौ पादौ विन्यस्योत्कुटिका- सनोरुमध्ये योगपट्टिकयावध्य चतुर्भुज शङ्खचक्रधरमन्यहस्ती जानूपरि प्रसारितमेव विशेषोऽन्यत् सर्व पूर्ववत् । कौतुकं तद्रूपं वा चतुर्भुज विष्णुरूपं वा संस्थाप्यायेत् ॥ उत्तरे वामनं पूर्ववत् कौतुकं च सङ्कल्प्यायेत् ।। आग्नेये राघवः पश्चिमाभिमुख उत्तराभिमुखो वा श्यामाभो रक्ताम्बरो मकुटादिसर्वाभरणसंयुक्तः श्रीवत्साको द्विभुजो दक्षिणेषुधरो वामै धनुरवलम्व्य त्रिभङ्गसंस्थितो माघमासे पुनर्वसुजातः सीतापति- रथान्यत् सर्वमादिमृतेरिव । राम दाशरथिं वीरं काकुत्स्थमिति ।। तस्य दक्षिण सीता हेमामा शुक्लाम्बरा वामे पद्मधारी दक्षिण- हस्तप्रसारिता दक्षिणं स्थितं वाममाकुञ्च्य पादसुद्धन्धकौटिकौन्तल- करण्डिकामकुटसंयुक्ता वा सीताधक्षरवीजान्यत् सर्व श्रीमिव । सीता- मयोनिजां लक्ष्मी वैदेहीमिति ॥ वामे सौमित्री रक्तामः श्यामाम्बरो द्विभुजो रामवत् त्रिभङ्ग- स्थितचापधरचोद्वन्धकौन्तलयुतो चैशाखे रोहिणीजातो लक्षाधक्षर- चीजोऽन्यत् सर्व रामवत् । सौमित्रि रामानुज लक्ष्मणं लक्ष्मीवर्धन- मिति ॥ दक्षिणे भरतः श्यामाभो रक्ताम्बरोद्वन्धकौन्तलयुतः शरचाप- सह टकघरो द्विभुजत्रिभङ्गस्थितश्चैत्रे स्वात्युद्भवो मलेशो भगायक्षर- चीजः श्रीवत्सकौस्तुभोऽन्यत् सर्व रामवत् । भरतं कैकेयीसुतं रामानुज धर्मचारिणमिति ॥ वामे शत्रुनो हेमाभो रक्ताम्बरोद्वन्धकौन्तलयुतो ज्येष्ठमासे घ- निष्ठाजातो नामाद्यक्षरखीजो निर्मलेशोऽन्यत् सर्व लक्ष्मणवत् । शत्रुघ्नं राममियं विजयं भरतानुजमिति ।। दक्षिणे पुरतोञ्जनाभः श्वेतवस्त्रधरः कपिरूपः सर्वाभरणभूपितो दिभुजो दक्षिणेनास्यं पिघाय वामेन वस्त्रं पिधायावनतगात्रः सीताया वार्ताविज्ञापनपरो मृगवाहनो दण्डघजो महानादरवो श्रावणे मासि श्रवणजः कलाधक्षरवीजो हनूमन्तः । कपिराज हनुमन्तं शन्दराशि महामतिमिति ॥ I.

·७२ वैखानसे मरीचिमोक्त प्राकारवाये महितं पीठं कृत्वातानुक्तदेवाना सपा सर्मान देवानिति समर्चयेत् । एपाच वर्णवादनादीन् पूर्वोक्तान् पूर्वपद् जर- त्वानुकानां सर्वेपा सापान्यमाकाशपद् वर्णाः श्वेताम्बराः पुप्पहस्ता द्विभुजाः सड्गधजवाहनाः शड्सरबास्तत्तन्नाम्ना प्रियायुक्ताः पत्नीना माद्यक्षरवीजा अभिजिज्नाताश्चैव झात्यार्चयेव । एवमेव प्रकारेण परिवारयुक्तमुत्तमोत्तमं सर्वमम्पकरमत्यन्तदर्शनीयं चपोर्मनसः ग्री तिकरं देवेशस्थातिमीणनं भरेत । तस्मात् सर्वप्रयत्नतः प्रकारेर्यु क्तमालयार्चनमाचरेत् । सर्वप्रामाराणायभाने प्रथमावरणादितत्तत्मा काराश्रितदेवानेवार्चयेत् । प्राकाराणामभगारे द्वितीयानरणादिवहिराव- रणे तत्तत्मस्तत्तद्धहिरावरणस्थदेवान् सर्वान् संयोज्यायेदिति के- चित् ॥ अथवा विभवानुसारेण नवविधपरिवारोक्तमार्गेण परिवारार्च- नमाचरेत् ॥ इति श्रीवेखानसे मरीचित परिवारदेवाना वर्णवाहन विधिर्नामकविंश पटलः । अध द्वाविंशः पटलः। अथातः प्रादुर्भावाणा वर्णवाहनादीन् व्यायास्यामः । मत्स्य पूर्मवराहनारसिंहवामनरामरामरामकृष्णकांति दश प्रादुर्मानाः । प्रथमावरणे द्वितीये या पृथस्पृथा भित्तिपाचे प्रासादाभिमुस चित्रं चित्राधमाभासं का सकल्प्याभिमुखे कौतुर स्य रूप रक्तास्थ रक्तने किषुपक्षयुतसङ्कल्प्याभिमुखे कौतुक चतुर्भज संन्यम्य मत्स्य प्रलय- चाराहं देवमय च वर्णयुक्त सङ्कल्प्याभिमुसे कातुक चतुर्भुज विन्यस्य कर्मस्पं था. रकं महाशक्ति महालमिति ।। मत्स्यर्गयोर्याउनकेत्त्वादीनादिमृ(ने)रेव समाचरेत् ।। दक्षिणे वाराह पूर्ववत् सङ्कल्प्य विष्णु चतुर्भुज विष्णुरूप सम- येत् ॥

·त्रयोविंशः पटलः । वामे सत्यभामा श्यामाभा रक्ताम्बरा धम्मिल्ललितमुबन्धको- न्तला नामाचक्षरवीजान्यत् सर्व महीवत् । सत्यभामां सती रूपां स- नति क्षमामिति ॥ दक्षिणे गोपालो रक्तामः श्वेताम्बरो वंशहस्तो माघमासे वारुण्य जातो हलध्वजवाहनो हंसस्वररवो गवाद्यक्षरवीजो गोपालः । गोपालं सर्यनार्थ विष्णुसख साध्यमिति ॥ वामे श्रीदामा कुडकुमश्यामनिभा श्वेताम्मरो द्विभुजोञ्जलियुतः प्रोष्ठपदे पूर्वापाढनो नामाद्यक्षरवीजः शुकध्वजवाहनो वेणुस्वररवो गोपीनाथो दमनः । श्रीदामान पुण्यरूपं पुण्यात्मकं देवससमिति ।। प्राड्मुखो गरुडांशः सुन्दरो विहगाधक्षरवीजोऽन्यत् सर्व गरु- डवत् । सुन्दरं विहगं ता_मिति ॥ पश्चिमे चोत्तरभागे कर्किणं हयाननवत् । अन्यत् सर्वमादि- मूर्तेरिव समाचरेत् ॥ अभिमुसे कौतुकं चतुर्भुजं च संस्थाप्यार्चयेत् । प्रादुर्भावाणां तत्तदभिमुसे कौतुकं संस्थाप्य भावे पीठं सङ्कल्प्यायेत् । अथवा प्रासादपार्थे चालीन्द्रं कृत्वा पहिर्मुखान् संस्थाप्यायेत् ॥ अशक्तश्चेत् प्राकारपार्थे भिमुसे दक्षिणोत्तरयोः प्रासादाभ्य- न्तरे मुखमण्डपेऽन्तराले वा दक्षिणे दाशरथिं वामे कृष्णं केवलं कौ- तुकं कृत्वा संस्थाप्यायेत् ॥ इति श्रीवैखानसे मरीचिपोक्ते प्रादुर्भावाणा वर्णवाहनविधिर्नाम द्वाविंश. पटलः॥ अथ त्रयोविंशः पटलः । अथातः कौतुकादीनां लक्षणम् । दारुशैलतानरजतहेमरत्नानि कौतुकद्रव्याणि । दारवात् शतगुणं शैलजम् । शैलजात् ताम्रजं सहस्र- (गुणम्।).. रुक्मज सर्वसाधनम् । रत्नजमनन्तम् । पुत्रार्थी दारवमायुष्कामा शै. ल समृद्धिकामी ताम्रजं श्रीकीर्तिकामी राजवम् ऐहिकामुष्मिककार्म राजव सौवर्ण सद्यः सायुज्यकामी रत्नजं कारयेत् ॥

·......... वैखानसे मरीचिप्रोक्त दक्षिणे शरं नपुंसकं श्यामा श्वेताम्बरं त्रिणेनं रौद्रसमुद्रघोपरवं चायुवाहन पक्षच शिरमि शरभृतं माघमासे वारुण्यजातं शघिक्षर- चीज शरं महारवममोघं तीक्ष्णधरामिति ।। वामे श्वेताभो रक्ताम्बरो . क्तबदनो द्विभुनः प्राअलीकृतः पादावनतयुक्तो मृगध्वजवाहनो वैशाखे आश्लेएजो मेघस्य बलमर्तसु कृष्णवर्णो रक्तकेशः शसदंष्ट्रिणो द्विभुजः शूलधरो हृदयेऽजलिसंयुक्तो मूलजातो मेघवाहनो विधीपर्ण राक्षस . मनस्तं रामप्रियमिति ॥ अभिमुसेजदः श्वेताभो रक्ताम्मरो रक्तवक्त्रो द्विभुजः प्रा- अलीकृतः पादावनत... रोहिणीजावस्तुङ्गा- घक्षरवीजोऽदं चालिपुतं रामभक्वं देवप्रियमिति ।। नैर्ऋत्यां परशुरामो रक्तामः श्वेताम्बरो दक्षिणेन परशु वाम- मुद्देश्यकरण्डिकामकुटसोपवीतिनकमलेशोऽन्यत् सर्वमादिमूर्तेरिव । पर- शुराम राममृपिसुतं विष्णु परशुपाणिनमिति ॥ दक्षिणे कमला सीतारत् कारयेत् ।। वापन्ये बलभद्ररामः श्वेताभो रक्तवस्रो द्विभुजो दक्षिणहस्ते मुसलं वामेन हल(घर)युतः त्रिभङ्ग उद्भन्धकौन्तको रेवतीयो- ऽन्यत् सर्वमादिमूरिव समं यदुवरं विष्णुं हलायुधमिति ।। तथैशान्ये कृष्णः पश्चिमाभिमुसो पा श्यामाभो रक्ताम्बरः सर्वाभरणभूषितः सर्वसौन्दर्यसयुक्तः सहस्रकान्तलयुक्तो बहिर्नन्धयुत विनतो द्विभुजो दक्षिणे क्रीडायटिधरः कोपरेण सत्यभामां गरुडं वा. चलम्व्य सुस्थितः क्रीडाससमाविष्ट रुक्मिणीसत्यमामयोरीशः श्रा- घणे रोहिणीजः सर्वमन्यदादिमृतेरिस । कृष्णं पुण्यं नारायणं पटपर- शायिनं त्रिदशाधिपमिति ।। दक्षिणे रुक्मामा गुहाम्रा धम्मिल्ललितपुद्गन्धकौन्तलं या संयुक्ता बीजानामाधक्षरवीजान्यत् सर्व श्रिया इव । रक्मिणी मुन्दरी पवित्रा कष्णवल्लमामिति ।।

·त्रयोविंशः पटलः । ... .. युक्तमायं धनं व्ययं व्ययकरणं घेरमायविहीनं व्ययाधिार्य यजमान- स्यार्थहानिः, राज्ञः शत्रुविवर्धनम् । आयाधिक्यं व्ययं क्षीणं सर्वसम्प- स्करं जयावहम् । योनिजं चेद् दीप्तिमीतिविवर्धनम् । धूमेऽप्यर्थ- नाशनम् । सिंहे शत्रुजयम् । पाने व्याधिकरम् । रूपमे लाभम् । गर्दभे बुद्धिवियोगम् । गजे सर्वार्थसाधनम् । वायसे यजमानस्य वात्महानिर्भ- वति । नक्षत्रं यजमाननक्षत्रादि घेरनक्षत्रान्तं, घेरनक्षत्रादि यजमाननक्ष- त्रान्तं वा द्वयं गणत्रयम् । पञ्च सप्त हित्वा (म्)र्तिजन्मयुक्तं शुभदम् । वारमादित्याद्यङ्गारशनैश्चरवारं योगवन्धं चेन्मुख्यम् । अंशके ...मकरपण्डं प्रेक्षं त्यक्त्वान्यैः शुभावहं भवति ।। पण्मानसहितं मुख्यम् । मानहीनं धनधान्यविनाशनम् । माना- धिकं रोगविवर्धनम् । प्रमाणाधिक हीनं च दृष्टादृष्टविनाशनम् । मान- विहीनं पुत्रमित्रविनाशनम् । परिमाणहीनं भावियोगम् । लम्बमा- नहीनं तद्ग्रामविनाशनम् । उपमानहीनं नृपनाशनं स्यात् । तेजोहीनं चक्षुःप्रियहीनं कृशाङ्गं स्थूलगानं तिर्यग्गतम ननमवकुण्ठनं चेद् राजराष्ट्रविनाशाय भवति । किरीटायाभरणलक्षणहीने धनधान्यना- शनम् । धेरेऽविरुद्धलक्षणहीने दारियकरम् । शङ्खचक्राद्यायुधानां ल. क्षणहीने रोगशत्रुदस्युविवर्धनम् । पीठलक्षणहीने स्थाननाश धनक्षयम् । प्रभामण्डपलक्षणहीने कीर्तिदीप्तिविनाशाय भवतीति विज्ञायते ॥ ध्रुवबेरस्य पीठोत्सेधं दारोत्सेधस्याष्ट(क)स्यैकांश वा तद्भवङ्ग- स्योत्सेधमध्यर्धद्विगुणं वा समत्तं पद्माकारं चतुरथं त्रिमेखलं वा कार- येत् । अथवा कौतुकपीठात् पश्चिमभागं समं तत्पीठोत्सेधमानेन सम- स्थलं कृत्वातिदृढार्थ देवीभ्यां सह देवं स्थापयेत् ॥ कौतुकादीनां पीठं तद्रव्येण । बेरायामत्रिचतुःपञ्चपदसप्तनक- भागैकभाग(म)स्यो पद्मोच्चं तत्रिभागेकभागं भिन्नमभिन्न वा कृत्वा तस्यार्धादष्टांशेनमूर्धतलोत्सेधं तस्य विस्तारमधः पद्मविस्तारात् प- ञ्चभागोन्नतं तत्पीठोत्तुगादध्य त्रिपाद द्विगुणं या पीठविस्तारं ज- गत्या बाह्यतस्तद्दशांशोनमूर्ध्वपट्टिकायाम तदष्टांशोनविस्तारमधः पद्म- दलानविस्तारमथवा घेरोदयं पडंसं कृत्वा तविभागं पञ्चभागद्विभागं पीठविस्तारं कारयेत् । पीठोत्सेधं त्रयोदशभागं कृत्वा एकांश-दवं ·वैसानसे मरीचिमोक्त रत्नज रूपमात्रमेय । शिलया दारुणा चोत्सवबलिवेरं नैव कारयेत् । धुये स्थिते स्थितमासाने त्वासीनं स्थानकं वा शयाने को- तुकमासनस्थानकं ध्रुवे स्थितेऽध्यासीनं कौतुकमौत्सवं वेति केचित् । यानके यानक स्नापनं सर्वत्र स्थितमेव कुर्यात् ।। प्रादुर्भावाणापाविर्भावाणां च कौतुकं तद्पं विष्णु चतुर्भुज वा । मत्स्यकूर्मवराहाणां तत्तद्रूपं नैव कुर्यात् । येन द्रव्येण देवं तद्- व्येण देव्यौ प्रभां पीठं च कारयेत् । अन्यथा महत्तरो दोपो भवति । ध्रुवे देवीयुक्तेऽपि देवीयुतं कौतुकं सर्वद्विदम् । कौतुके देवीयुक्त- प्यौत्सवं देव्या सहितमुत्तममित्यनेन वदन्ति ॥ धुववेरस्योत्सेधं विधाकृत्यैकांशमुत्तमम् । द्विभागं विधाकृत्यै- कांशगयमम् । भुवरं द्वादशांशं कृत्वकांशं तालम् । तचाल द्वादशांश कृत्वैकांशमङ्गलम् । तदगुलेनैकादशाहुलं समारभ्य व्यहुलाधिकपटय- हुलान्तं यद्गुलं संवर्ध्य स तुगानि कौतुकादीनि । तद्विमाननिर्दे- शहस्ताकुलैः सप्तांगुलं समारम्य त्रयोविंशदालान्तं घगुलं विवर्धयेत् । नवधा विभज्य(ते य? तदि)मानं विनिश्चित्य, एकद्वित्रिचतुर्यवहीना- धिक्यं समं न दोपाय भवति । तस्मात् कौतुकस्नपनोत्सवलिवेराणि तत्तद्योग्यमानेन कारयेत् ।। पश्चादायव्ययनक्षत्रयोनिवारांशकानि पद् च शुभाशुभं परीक्ष. येत् । उत्सेधं त्रिगुणीकृत्य वसुभिर्हरेत् । तच्छेपमायम् । उत्सेधं चतु- गुणीकृत्य पश्चभिर्हरेत् । तच्छेपं व्ययम् । उत्सेधं चतुर्गुणीकृत्य नव- भिहरेत् । तच्छेपमंशकम् । तस्करभुक्तिविनापिनीपालकशीस्सतीग्य तोदरिद्रप्रेप्यो ननांशकमेपां शुभांशकं चेच्छुनावहमशुभांशकं चेदशु. भावहम् । उत्सेधं त्रिगुणं कृत्वा वसुभिर्हरेत् । तच्छेपं योनिः । ध्वज. धूमसिंहथपगर्दभगनवायसाश्चैतेऽष्टपोनयः । पूर्व शुभमपरमशुभम् । वसुभिर्गुणिते सप्तविंशद्भाजिते शिष्टं नक्षत्रम् । तुरगाग्रं यजमानानु, कूलीदाहरेत् । नवभिर्गुणिते मुनिभिर्भाजिते शेपं वारम् । एतैः सर्च शुभं च सर्वसम्पत्करम् । एतैरशुभं चेदशुभावहम् । तस्माच्छुभाधि. कमगुभविहीनं घेरमाहरेत् ॥ घेरस्योद्देशमानविहीने ग्रामयजमानयोराशु विनाशाय भवति । निर्देशमानविहीने राजराष्ट्रविनाशाय भवति । तद् पेरमापादिशुमै .

·७९ चतुविशः पटलः । तहिमि...........या शनैरालिप्य संगोष्य तद्वहिरायसपट्ट सम्बन्ध. यित्वा मृदमालिप्य_शोपयित्वा पुनः शुभे दिने पूर्ववद्धोमं हुत्वा वि. म्बगर्भ प्रताप्य पुरःसन्तप्तलोहेन शिल्पिभिस्तविम्वगर्भमत्वरेण पूरयेत् । प्रभाते त्वाचार्यों यजमानः शिल्पिना साकं शनैर्मुदं हित्वा विम्बशुद्धिं च कारयेत् । विम्बं स्थापितं पूर्ण खण्डितं स्फुटितं वा यदि भवेत् , तद्वेरे लोहवत् स्मृत्वा पूर्वोक्तहोमं कृत्वा पूर्ववद् बिम्ब- माहरेत् ।। इति श्रीवैखानसे मरीचिमोक्त ध्रुवकौतुकपीठलक्षण- मधूच्छिष्टविधिर्नाम त्रयोविंश पटलः ।। अथ चतुर्विंशः पटलः। अथ विमानादिमानविभागार्थमङ्गुलीनां विधि वक्ष्ये । माना- हुलं मात्राहुलं देहलब्धागुलमिति त्रिविधं भवति । दिनादावादि- त्यरश्मयो जालकान्तः प्रविष्टे तद्गोचरेऽन्त्यक्षुण्णलवो शावः प्रोक्त(१)- प्वेवं परमाणुभिरष्टाभी रथरेणुः । रथरेणुनाएगुणितं रोमानम् । रोमाना- दष्टगुणितं लिख्या । लिख्यादष्टगुणितं यूकम् ।. यूकादष्टगुणितं य- वम् । यवादष्टगुणितं मानाङ्गुलमुत्तमम् । तदष्टांशोनं मध्यमम् । तत्तुरीयां- शोनं मात्राङ्गुलं म-यमम् । पुरुपस्य दक्षिणहस्तस्य मध्यमाङ्गुलेमध्य- मपर्वणि विस्तारमायतं वा मात्राङ्गुलम् । वेरोत्सेधं तत्तालांशेन विभ- जयकांश देहलब्धाकुल तदष्टाशं त्रयाणामङ्गुलानां संज्ञामानं च । मूर्ति- विष्कम्भे नमःक्षियुक्ताश्चेत्यकाकुलस्य, (कत्वा ? अत्युक्ता)गोलका- श्विनीयुग्मब्राह्मणविहगाक्षिपक्षाचेति द्वयकुलस्य, ऋणाग्निरुद्राक्षगुणा- कौलाथ()रामवर्यमध्याः ध्यडलस्त्र, वेदप्रतिष्ठाजातिवर्णकरणामध्य- जाननगतर्याम्भ(१)श्चेति चतुरगुलस्य, विपयेन्द्रियभूतसुससुप्रतिष्ठाप- थिवी चेति पश्चाहुलस्य, स्कन्दा( गङ्ग)रससमयगायत्रीकृत्तिकाकु- माराननकौशिकर्तुः पडडुलस्य, पातालमुनिधातवो लोकोप्णिग्रोहि. पीती(प)वर्णागाम्भोनिधयश्चेति सप्ताकुलस्य, लोकपालनागवस्वनुष्टुब्- गणाश्चेत्यष्टाङ्गुलस्य, बृहतीगृहरन्ध्रसूत्र नवाङ्गुलस्य, दिक् प्रादुर्भावा ·७८ वैखानसे मरीचिपोके कम्प यश जगतीं यशाधं कुमुदस्योर्धकम्पमर्धाशक कण्ठपोशं कम्पं तस्योपरि द्वयर्थाश महापटिकासहितमेव पीठ कारयेत् ।। उपपीटस्योत्सेध. भाग कृत्वा, एकांश पादुक तदूर्भे यशं पद्ममेकांश कम्प व्यंश कण्ठमेकांशं कम्पं तदु द्वशं पर्म तर्षे महापट्टिका कृत्वा संयोजयेत् ।। आसनस्य पीठोत्तुझं तद्वेरोत्सेधं विधाकृत्य, एकाशं तदष्टाशा- धिक तदष्टाशोन या विस्तारं निस्ताराद् द्विगुण देयं निगुणं वा । अन्यत् सर्वं पूर्वपत् । एघमासनं प्रकल्पयेत् ।। पार्श्वयोरुभी पक्षी सुपिर वा कारयेत् ।। प्रभामण्डलमेकद्वित्रिचतुःपञ्चयष्टिकाकरं मत्येक देहलस्याहु- लेन चतुविद्वकाङ्गुलविस्तारं चतुरटद्वादशाङ्गुल पोडशाङ्गुर विस्तार रश्मिमालासहितम् । रमयसिनता. सर्व समा दक्षिणे दक्षिणावर्ता वामे घामावाश्च । युक्त्या तीक्ष्णास्तु कारयेत् ।। मौलि(शि)पामणेरूप चतुरडलम् । पार्श्वयोश्चरशहयोरन्तरं भा हित्वाशी सुपिरौ प्रभा सयोजयेत् ।। अथ रार्थ मधूच्छिएक्रियां क्रिया वक्ष्ये । शुक्लपक्षे कर्न नुकूलः कारयेत् । तद्दिनात् पूर्वमङ्कुरानर्पयित्वालयाभिमुसे यजमान गृहे प्रपा कृत्वालडकृतां मध्ये गोचर्ममानमुपलिप्य पञ्चपर्णरलड्कृत्य, तस्मिन्नौपासनाग्निकुण्ड कृत्वापार हुत्वापारान्ते वैष्णवं विष्णुमुक्त पुरुषसूक्तं श्रीभूमिदैवयं पाञ्चभौतिक वैन स्विष्टाकार च हुत्वा प थाच्छिल्पिनमाहूयाणे गोमयेनोपीलप्य तन्मध्ये त्रिपादी जुही वा संन्यस्याग्निं निधाय शुद्ध पाने मच्छिष्टं प्रक्षिप्य चुल्ल्यामवारोप्य प्राइमुसः शिल्पिना समेतोऽग्निना पाचयित्ता नववस्त्रेणोत्पवनं कृत्वा सिवथमादाय प्रोल्याचार्यः प्राइमुसो भूत्वा इदं विष्णुरिति मन्त्रे णाभिमृश्य, उत्तमाएं कृत्वा, देव्यादीना तत्तन्मन्त्रणाभिमर्शनादीनि कारयेत् ।। आचार्यादिभ्यो दक्षिणा दया पुण्याई वाचयेत् । पचाच्छि पिनमाय सम्पूज्य शिल्पिमा सिफ्तामादाय विम्यं सलक्षणं करवा ·पञ्चविंश पटलः । ८१ दशतालम् । अङ्गुष्ठप्रदेशिनीभ्यां मित प्रदेशिनीमध्यमेन नतालमनामि- कया मित कनिष्ठिफया मित गोकर्णमानाकुलेन चतुर्विशदङ्गुलं फिप्नु पञ्चविंशदगुलं प्राजापत्य पविंशत्यङ्गुल, धनुग्रहं सप्तविंशत्यगुल धनुर्मुष्टिरेतेश्चतुर्गुणैर्दण्डम् । दण्डेन ग्रामादीनां विन्यास कारयेत् ॥ इति श्रीवेखानसे मरीचिपोक्तेऽङलिसज्ञा- विभागो नाम चतुर्विश पटल ॥ अय पञ्चविंशः पटलः । अथातः प्रतिमालक्षणं वक्ष्ये । बेरस्य लम्बमान पूर्वमेन परीक्ष्य कारयेत् । मलम्बफलकामष्टपष्टयगुलायताथतुनिशदगुलं निस्तारा(ध- द्वय)हुल युतां लघी श्लक्ष्णां फलकां गृहीत्वा परितस्त्रयहुलं नीत्वा मानसतं पिन्यस्य प्रारपश्चिमगान् सूत्रान् प्रसार्य मध्यम निन्यस्य मध्यस्नायेकाहुलं पुटपर्यन्तं तदेव गन्तरं स्यात् । तत् व्यर्धागलं नेत्रपर्यन्तं तय_गुलं मुसपर्यन्न व्यगुलं कर्णपर्यन्तं व्यद्गुलं कक्ष- पर्यन्तं तमे त्रयोदश सूनान् विन्यस्यापरभुजस्य मणिन्धानसानं मानं सूत्रद्वयमेव .. तरानीते नित्यभ्यन्तर भरेत् । पुरतो मध्य- सूत्रयोर्मध्यसूत्रान्तं म्यड्गुलं पुटमूत्रान्तं म्यर्धाधिकं घगुलं नेत्रसूत्रान्त तदेव च बाह्य तत्त्र्यगुलमन्त (जावधिकं कमपर्यन्त द्वयोश्चतुरझुलं आहुपर्यन्तं तदेव मध्यम कर्णाभ्यन्तरमनपार्कमध्यं स्याद् यद्गुलं विरतत्रयगुलं गिरः पृष्ठावसानकं तदेवापरभुजावधि भातीति । एवं दक्षिणोत्तरगान् सूत्रान् पद् च विन्यस्य तत्सूनसंयोगं कृत्वा तन्तुना यस्तरमात्रान् सुपिरे संयोप्याने प्रोतकुण्डलं लोहमयं मृण्मयं र सम्मध्य स्नान् प्रलम्पयेत् । मध्यननं शिसापणेः संस्पर्शनमेर लम्पयेत् ।। स्थानकस्य मध्यमूत्रं वक्ष्ये । मौलिशिखामणेमध्यभूमद्गमना- साममध्ये फर्णे हदये कुक्षी नामी योनी पादयोश्च मध्ये प्रलम्पयेत् । तस्य सर्शनं नामानं पृक्षिमध्यं च म्नान्माल्यग्नपटान्तं पडद्गुल एनुमध्यं ययाधिकरतुरद्गुल हिकान्तं चतुरगुल घूमभ्यं यद्गुलं . 11 ·, वैखानसे मरीचिपाते नाभिः पवि ...........येति दशाङ्गुलस्य, रुद्राधेत्येकादशाकुलस्य, वितस्तिर्मुखं नालं यमं चार्को रागिर्जगती रक्ष्णी चेति द्वादशाङ्गुलस्य, (अति)जगती त्रयोदशाकुलस्य, मनुश्चतुर्दशाकुलस्य, (मनुर्दशाह- लस्य) (अतिशफरी तिषिश्चेति पञ्चदशाहुलस्य, (अतिशकरी) क्रीडाष्टीन्दुकलाश्चेति पोडशाङ्गुलस्य, अत्यष्टि(रिति सप्तदशाङ्गुलस्य), स्मृतिधृतिश्चेत्यष्टादशाकुलस्य, अतिधृतिरेकोनविंशस्य, कृतिविशदङ्गु- लस्य, प्रकृतिरेकशिदगुलस्य, आकृतिविंशतः, (वि)कतिखयोविं- शतेः, सत्कृतिश्चतुर्विंशतः, अ(ति)कृतिः पञ्चविंशतेः, उत्कृतिः पद्- विंशतः, नक्षत्रं सप्तविंशदित्येवं मानानि भवन्ति । यानं प्रमाणमुन्मानं परिमाणमुपमानं लम्बमानमिलि पण्मानम् । आयाममायनं दीर्घमित्ये- कार्धवाचकाः॥ विस्तारं विस्तृतं तारं विमृतिविमृतं व्यासं बिसारितं विलं ततं विष्कम्भमिति प्रमाणस्य, पहलं निति घनमुच्छ्रायं तुङ्गमुन्नतमु- दयपुत्सेधमेकार्थमित्युन्मानस्य, निष्क्रमनिप्कृतिनिर्गमनिर्गतिरुद्भतिरु- द्म इत्युनतस्य , उन्मानमार्ग प्रवेगनं च परिमाणनाहावृत (इति) परिमाणस्य । नितिविरमित्युपमानस्य । सूबलम्पमानमिति यत्तल्ल- म्वमानम् । एतैः पण्मानयुतं वेरं चित्रं, नाहायुतं घेरमचित्रं, नाहोन- तिभ्यां हान यत् तदाभासबरम् | आभासां समसानं नैव कारयेत् ।। अथ देवानां तालविधानम् । देवस्योत्तमं दशतालम् । तथैव ब्रह्माणं शङ्करं च श्रीभूमिभ्यामुमासरस्वतीभ्याम् मध्यमं दशतालम् । इन्द्रादिलोकपालानामादित्यचन्द्रयोदशादित्यैरेकादशरुदाणामष्टच- सूनापश्चिन्योभृगुमार्कण्डेययोः वीशशेपिकयोर्दुर्गागुहसप्तऋषीणामप्य- धर्म दशनालम् । यक्षेशनवग्रहादयश्चान्यदेवानां नवार्धतालमानेन, दै- सपशेरगेशसिद्धगन्धर्वचारणहवनवोत्तमनवतालेन देवकल्पमनुनानां सध्यहुलं नवताल निशाचरासुराश्चान्ये च नवताले प्रेगः पट्तालेन, वेतालाः कुब्जाः पञ्चतालेन, वामनावतुस्तालेन, भूताः किंनराश्य त्रितालेन, कूष्माण्डा द्वितालेन, कान्धान् चामकतालेन, तेपा प्रत्येक- मुखममध्यमाधमभेदा भवन्ति । चतुर्विशन्छतागुलमुचमं दशतालम् । सदिशतिशताहुलं मध्यमं दशतालम् । पोडशाधिकशताङ्गुलमधर्म .

·पञ्चविंशः पटलः । चतुरहुलं जहा चोरू समायामं पादं सत्रियचचतुरझुलं पादायाम सप्त- दशाद्गुलं हिक्कासूत्रादधस्ताद् बाहुदीर्घ सप्तविंशदगुलं कोपरं यमुलं प्रकोष्ठमेकविंशदगुलं तलं समाहुलं मध्यमाहुलायामं पडगुलाधं त- र्जनी ययाधिक पश्चाहुलाधिकायाममनामिकान्तं द्वियवाधिकाटाहुल द्वियवं भागं कनिष्ठागुलान्न द्वियवाधिकं स्यात् ॥ अय प्रमाणं वक्ष्ये । उप्णीपात् पूर्वकेशान्तं नवागुलं द्विपार्श्वयो स्तत्सम पृष्ठकेशान्तं द्वादशाङ्गुलं मुसस्य विस्तारं चतुर्दशाङ्गुलस्य द्विचत्वारिंशदगुलान्नाभं शिरसः पृष्ठकर्णयोरन्तरं त्रयोदशाङ्गुलं पूर्वतः पदर्षिशदहुलं शेपं .....स्थानं ध्रुवोर्मध्यमेकाकुलं केशान्ताद् अपो- मध्य व्यङ्गुलमष्टाद्गुलार्धतिर्यपक्षेपमक्षयाम मध्यमष्टागुलार्ध .... ...विस्तारं नवाझुगुलं बाहोः पर्यन्तं चतुश्चत्वारिंशदद्गुलो वक्ष- विशालं चतुर्निशदगुलं हृदयविस्तारं त्रिंशदगुलं स्तनयोग्न्तरं चतु- देशाद्गुलं मध्योदरं पोडशागुलं श्रोणीविस्तारमष्टादशाहुलं कटीवि- शालं विंगदगुलमृरुमूल विशालं त्रियवाधिक प्रयोदशाङ्गुलं मध्योरु- विस्तारमे शादशाहुलं जानुविस्तारं नवार्धाजुलं जामूलमटागुलं जधामध्यपिस्तार सप्ताहुलं नलकाविस्तारं चतुरॉलार्धमक्षगुल्फान्त पञ्चागुलं पदविस्तारं पञ्चाङलार्धसाधोदाहुलविशालोत्सेधं पाणी मार्धकगायत्रीमानं पादामुलिविस्तारमद्गुष्टायामं चतुरगुलं तर्जनी तयवाधिकं तद्ययानं मध्यमाहुल त्रिमात्रा(नामिकाफनिष्ठिकाडुला- यामं निमा फनिष्ठाघहुष्ठान्तं नमात् सप्ताप्टार्धनपोदशभिर्यवरगु- लानां विस्तार शेपमित्वरं बाहुमूलपिस्तारदगामुलं बाहुमध्यं नपादुलं पपिरं सप्तार्धालं प्रकोष्ठमध्यमप्ताद्गुलं मणिपन्धं चतुर्मा वलं मार्ध- पग्मा रुद्राएनयसप्तपध्यवपिपुलमष्टादि कनिष्ठान्तमाल्पग्राणि नद्य- या दीनं सप्तमेदेपुर्यापियवादष्टादिनयानां पिशालं वियपाधिका- पाम दिपाष्टमन्यानि विपर्याणि । अलान्यद्गुष्ठमूलं परमर्षाधि- पाहुलं दपर्धालमापन तर्जनीमूलपां चतुर्दशया मधपर प्रयो. दायमा अग्रपर्ण द्वादशपया भग्रमभ्यमाहुलिमूलपमष्टादश्यां मध्य- पर पोदायमा अर्धयपानपर्व पञ्चदशाधयमा अनामिकामूलप पतुर्दशा यया मध्यप प्रयोदना या अग्रपत्र द्वादापना कनि- ·८२ वैखानसे मराचिप्रोक्त नाभिः एज्यवमेकालं योनिमूलं वगुलमरुमध्यं न्यगुल जान्व- न्तरं पडगुलं जद्धान्तरमष्टाद्गुलं नालकास्त्रात् पूर्व सार्धाष्टागुल- मद्गुष्ठानमयात् पुरतो द्वधर्धाद्गुलमेवं मध्यमूत्रवशान्मानयेत् ।। बाहुपर्यन्तमेव पार्श्वसूत्रं स्यात् । चटामणिं मुनी कर्णपाल्य- न्तके याहुकोपरयोः पार्थं जानुजतागुल्फानां मध्ये प्रलम्बयेत् । मौलि मूर्धनि कटिककुवंशस्फीरपाणीनां मध्ये पृष्ठमध्यमूत्रं प्रलम्बयेत् । शिरःपार्थे पक्रयाये चूचुकानमध्ये श्रोणिपार्षे चोरुजद्धानां मध्ये वक्रमाभ्यन्तरसूत्रं प्रलम्बयेत् । एपां पद् च पीठमवलम्ब्यान्यान् तजदगस्पर्शनमात्रमेवालम्पयेत् । आसनस्योर्धकायस्योक्तं पूर्वनन्म- ध्यसूत्रादिपस्त्रादिमासनस्योपरि लम्बयेत् । मध्यसूत्रजान्योपरिष्टात् केशान्तं तन्मध्येऽङ्ग जान्वीः पाचम्या पाहुभ्यां च मध्यगं सत्रं प्रल- मयेत् । सूत्रान् चापजाम्ब(न्त)रमूर्ध्वकायार्धसमं दक्षिणाजान्वन्तरमेनं चतुरदगुलं व्यङ्गुलं वान्यत् सर्व पूर्ववत् कारयेत् ।। अथात उपमानं वक्ष्ये । परभुजस्य पणिवन्धान्तरमष्टाङ्गुलमु- प्णीपाच्छवचकान्तं मुसमध्योदरात फोर्परान्तरं पडर्धाद्गुलमभयस्य मध्यमानं स्यात् । चूचुकान्तरं त्रयोदशाङ्गुलं स्नागतस्य मध्यं नाभ्य- न्तरं दशाङ्गुलं वरदस्य मध्याच्छोण्यां नवाझुलं वामहस्तस्य मध्या मुलाया मर्धान्वरपडङ्गुलमरुमूलान्तरमेकाङ्गुलमूरुमध्यान्तरं द्य- न्तरमष्टाङ्गुलजान्वन्तराल जलयोर्मध्यं पञ्चागुलं नालकान्तरं पड- गुलमक्षयोरन्तरं पञ्चाङ्गुलं पाय॑न्तरं चतुरगुलं मध्यान्तरं पड- गुलमङ्गुष्ठान्तरमष्टाहुलशय्यातब्रह्मसूत्रस्य दक्षिणतो मुसं त्र्यमुलं पा- दाङ्गुष्ठाग्रयोर्मभ्यं विशद्गुलं पाय॑न्तरं भाग जान्योरन्तरं चतुर्दशा- गुलं स्यात् । एवमुपमान च लक्षयेत् ।। अथातो देवेशस्योनमं दशतालवशादुन्मानं वक्ष्ये । वियवा- धिकमेकाङ्गुलमुष्णीपं केशान्तं न्यगुलं हवमूनं त्रियवाधिकं चतुरगुलं तत्ममं पुटान्तं तत्सम इन्वन्तं गलम_हुलं हिका ययोनचतुरडलं हिवाद् हृदयान्त हृदयान्नाभ्यन्तं नाभेमध्यान्तं नमात् त्रियवाधिक- जयादशाहुल मेटाळयाम त्रियवोनं सप्तविंशगुलं रियाधिक .

·पञ्चविंश. पटलः । द्विगुणमोठाधस्ताचियुकाप्टार्धयवं हनुस्ततश्च तत्समम् । तस्माद्धनुचक्रं च पड्ययं तदुन्नतं रुद्राक्षयवं चिबुकं निन्नगहनोबलङ्गात् कण्ठमङ्गुला) गलरेखा घर्धायामा चापसन्निभा कर्णचन्याद् हनोर्मध्यं दशाङ्गुलं तस्या- चतुष्कसृकादधस्तादपाङ्गनेत्रमङ्गुलमपाङ्गात् कर्णमूलं पडलं कर्ण- कलान्ततनेत्रसूत्रधर्म कर्णस्योतं तत्कर्गतुङ्गतारकर्णनालमूलकलासार्ध- यवं कर्णवर्ती यवाध्पर्धतना पाली चतुर्यवा कपिप्पली चतुर्यमा विस्ताराद् द्विगुणायता पिञ्छूपि व्यङ्गुलायाम पड्यवपिशाला कर्णा- वर्ती पिञ्छूपि चूलिकाया वर्तुलं तुर्य यवार्धविस्तारा पिञ्छूलितकर्ण- चूलिकाकर्णवऍन्नतं चूल्यन्तावदध्यर्धयवगव्यागुलं कर्णचूलिकानति- र्यवान्तरं पिप्पलीव नल्योत्पाली घालेन्दुसन्निभा यवनिप्पाववीज- सदृशा पिप्पली पट्यवायताश्चतुर्यवविशाला स्रोतोऽधो नेत्रसूत्रात् पि- मध्यधः कण्ठनालमात्राघनयुक्ता नाली पूर्वापरी विवर पड्यवमधो- नाहं मात्रा स्यात् कर्णमूलादधो वपुः कार्य कृकाटी सार्धाहुलानता तस्यापरं ययभागं ग्रीवायामं तत्रायतार्धाडलं नारं द्वादशाकुलं स्क- न्धयोः समे कर्णबन्धाधः कण्ठबन्धसन्धिः पडहुलाध सप्स हुलं स्कन्धी- ...........भनाश्चिता हिषासूत्रात् स्कन्धसन्धौ चतुरमुलं तन्मध्ये- ऽध्य(गुलं जत्रुवाहुशिरःसन्धिकसाईस्कन्धमूलोनतं बागुलद्वियवं त- पडगुलं पाहुशिरोजत्रुसहितं कोर्परांशसककुदरकटिबन्धं तद्वंशं नागाधिकं तत्समं फफुदधस्ताद्भागे कक्षधारं त . पर्यन्तं तद् द्वियवं नवाझुलं स्कन्धसन्धेरधस्तादंसपीठं वार्धे श्यद्गुलं तस्माद् द्वियवांसफलका तत्सूत्रमानं तत्रान्तयोर्दशाहुलका... मानं तारं तद् यद्गुलं तद्वक्षसो समागुलयोः सन्धिवंशातारं कला नत. पर्श पाधैं चांमफलकाघो नवालं वृहत्योः स्तनान्तरं वंशात् मु- प्रतिष्ठाकालं तयोर्पहतीस्तनयोर्मध्यं सप्तदशामुलं वृहत्या कटिसन्धि तन्मध्यं सप्ताहलायतं तद्धनं स्याचतुर्भागं तमधोमुलाधिका कटि- सन्धिमुर सार्धाहुलं सण्डकान्तं सण्टस्य पुरस्तादू वायुमागाहुलं सार्या प्रतिमा कटिबन्धविशालं जघनस्य पहिः पृष्ठे वंशपाययोः क- न्दरं पड_मुलं विशालं निम्नी यकुन्दरस्य महुलं दिसण्ड; पिन्दु- राण्डकपोस्तिर्यग्यटिका वेदार्धमानिका ग्यण्डमॉलं गिर सतारं ...........

·८४ वैखानसे मरीचिपोक्त ठाडुलपर्वमूलं द्वादशयया मध्यपर्वमेकादशयवा अग्नपर्व दशयवा- हुलमहुलीनामने दियवाधिक नसानं पाणिहस्तपनं वेदा .........धनं घालमप्रमालीवछक्षयेत् । शुकोदरयनं य_गुलं मणिबन्धात् तदायागद्वियवोनं व्यगुलं पाणिहस्तविस्तारद्वियवान- चतुर्दशाकुलं तस्याने तर्जन्यादिकनिष्ठान्तानां मूलतलमांसलमर्ध- मात्रेण शेपतलनिम्नमहुष्टतर्जनीमूलयोस्यद्गुलमर्धाहुलीनामधोमूल- सन्धिमहुलिमेकाग्रो वा नीचा हुलकनिष्ठिकादेशमूलातर्जनीपार्श्वगा आयुरेसा मध्याद्गुल्यधो द्वयमुलं तस्य पढ्ययमवस्तात् । विद्यारेखा तलमूलात् कराग्रान्तात् । ब्रह्मरेसा दक्षिणे दक्षिणकरतले चक्रशहाभा रेखा भवेत् । तदुत्क्षेपनिम्नद्वियवं तारावर्त द्वयगुलं तत्तदुत्क्षेपविशाल- मध्यर्धाद्गुलत्रियबोनतहस्तिमस्तकवद् विस्तीर्णमध्यमस्तकं सोत्तमम- हुलं भूतलं भुवं चतुर्ययं सा पश्चागुलायामा साधैकयवा तारमात्रार्थ- मात्रा तद्वियवार्धनीवपुच्छका च भवेत् ।। भूलतामिन्धरोमसञ्चिता घ्यङ्गुलं नेत्रतारं भ्रवः स्थलादर्धाधिका- हुलायामवेमचमतिमण्डलाधिो धर्मसञ्छन्नमृद्धवर्म द्वादशयवमघो- चर्म चतुर्ययमेतयोर्योगं नयनसूत्रमूर्धाधचर्मविस्तृतिश्चतुर्यवं ययं नेत्रा- न्तरं यवार्थ ज्योतिः यवममाणं दृष्टियकमात्रमूवर्म तत्तद् द्वियव- मधोवर्म तवं यवार्धक वर्मणो धन अर्धयवं नवतिः पक्ष्मरोमाणि शेपल- विस्तारधर्धयवमग्रविशालतिर्यग्यवपञ्चकं पुटस्स बहलं यक्मात्रायता न्वितं निष्पाववीजसदृशं तिलपुष्पसमाकारां नासिकापुटसूत्रानासानाद यथार्थ लम्बितं सार्थचतुर्ययगोजीपुटं द्वियवविस्तारं त्रिविक्रम चोरपाली यथार्धार्धविस्तृता पियवार्धतता सार्धयववेदाहुलायतमुत्तरोष्ठमास्यतार- कानां तदेव चत्वारः पुरतो दन्तात्रयमायामविस्तृतास्तावन्तो धरा- .......द्वियवार्धततायतचतुर्ययायती दंनी सदंशमुकुलोपमावूर्वाधो- दंष्टौ च यवाधिको पुटो दन्तन्तान् यवा?नायता .. विस्तारा: पञ्चोपदंष्ट्री विपार्श्वगा द्वात्रिंशद् दन्तसहयावधरोत्तरयोर्दन्तायसमा- पन्तस्तदोऽन्तरापणा जिह्वा पडडुलायामाधविस्तारा घृतजिह्वागुलं चाहुकर्णरन्धं कलाङ्गुलं घृतान्ताउविस्तीर्ण व्यहुलास्यं नवयवान्तर- दिगुणायतं पद्ययास्तस्योत्सेधं यववालिका रक्ताभगतं शेषमायाम ·अथ पड्विंशः पटलः। अथ देव्योर्मानं मध्यमं दशतालम् । सविशतिशताङ्गुलं नि नतद्विभुज समभङ्गं नतं मानं चतुरड्मुलं श्रीदेव्या दक्षिणहस्तं प्रसा- रितमवलम्बितं वामं पद्मधरं हेमामा महीदेव्या दक्षिणहस्तमुत्पलधरं वाम प्रसारित तदूरुमृलावलम्बितं श्यामाभा किरीटाद्याभरणान्विता मृभिं केशान्त भागं तस्मान्नेनान्तं पड्यवभागं नेत्रात् पुटान्तं चतुर- हुल पुटाद्धन्वन्त पञ्चव हनोः कर्ण द्विग्लं कण्ठार्धायान्तं हृदयाना- भ्यन्त नाभेोनिमूलान्त त्रयोदशाल तस्मादून्ति पद्विशदइगुल तालक जड़ा चोरू सम पादभाग नलायाम चतुर्भाग- मष्टाइगुलायत चतुरगुल तर्जनी तत्समा शेपाड्गुल्यः क्रमादर्धाङ्- गुलमगष्ठाद्यायतपोडशासप्तसप्लार्धपायव नखायाम च तारार्धादा- ग्रतल विस्तारपडड्गुल प्रपादस्य विस्तारमुन्नत पञ्चाङ्गुल पाणी द्विगोलक अक्षगुल्फान्तर पञ्चाम्गुल नलकाविपुल भाग जड्डामध्यम विगोलक सप्ताङ्गुल जानुविस्तारादूरुमूलानल मानक कटितार द्विमुख पीठं सप्ताङ्गुलविस्तार चतुरगुलायत अश्वत्थदलबाह्यवद् विपुल मां- सल गुह्यश्रोणितार कलादाय जड़ा चोरू सपाद जानुकण्ठ शिरो- युग मुसायामसम कर्णवाह्यतारयुगद्वय दशतालमुख तिर्यकण्ठ सद्वियव शेषाङ्ग विपुलमुत्तमं नपतालनिस्ताराद् ययाधिक दोर्दीर्घ सार्धसद् कृति कोपरद्यड्गुलसार्धधृतिव्यगुल प्रकोष्ठतल पडगुलायाम मध्यमाद्गुल केशान्तात् नादेशो नासा यां भाग इनुयुगम् । शेपमुत्तम नवतालेन कारयेत् ॥ नयतालं निवृतं श्रेष्ठं मृ न मानं विमानकेशान्तं केशान्ताद् रस्तुतो युगं पुर पुटार्धान्वितं भाग गरूम(गुलं गराधिकान्तं सार्थ विमानं दियाहृदयान्त हृदयान्नाभेट्रान्त मुसरयमूरू द्विमुस जानु भाग जला चोरू समा पाद तुर्याइगुल तालायाम चतुर्भाग पाहुदी- Zमश्चिमुख उद्गुल कोर्पर साधं मुखायाम प्रकोष्ठ तल पण्मध्यमाहुल तदेवाएशियायामानामिका तर्जनी तत्समा भागा याङ्गुष्ठ कनिष्ठो दशपद्धनुष्टयुष्णिक्षस्य पपि प्रमाद् अहुष्टा बइगुलीना तल पश्चपश्चागुलं मणिगन्धं विमानं प्रकोष्ठ पञ्चाङ्गुलं कोर्परान्तर .

·८८ ...... ... घेखानसे मरीचिमोत पडगुलं बाहुतारं तिर्यशिरोद शान्ताद्धू निमानिया। ततोऽक्षि तत्सम नास्यद्गुलमध्यात् ततोऽङ्गुलमधुरं हनुशेष मध्यम दशफलाः कर्णान्तं सुप्रतिष्ठा कर्णायाम भागं ना . गाय तदेव पुटान्तविस्तृत नास्यः कला वियागुल- मध्यर्धाहगल तुगस्याधर पापोन्नत हनोर्गलगोत्कण्डमगुलाद् घगुलान्नरताल कण्ठानार द्वि वाहोः सीमायाम त्रयो बकेपा दशाक्षि सप्तगोलकरिस्तार श्रोणिभाग चतुर्भाग कटिरष्टा दशाहुल लिनदीर्घविपुल दूधकुलकालम्बित भागमू .. .. यम जानु द्विभाग जचा पम्मान नलका चेदागुल प्रपद पञ्चाङ्गुल तलाग्र ततनिफलकलाताद्विगुणायाम सयव भाग प्रदेशिन्यायाम तारार्धा- गुल मध्यमादिकनिष्टान्तानामेकैकमर्धाहुलहीनायाम समपदसञ्चयव- विपुल यथाक्रपेण कारयेत् ।। सव्यङ्गुलं नयतालमूर्ख व्यङ्गुलहीनं नाभेरगुल मूरूमेका- इगुलं सक्थिन्यद्गुलहीनं मध्यमं नातालादीनि कारयेत् । कनीयसं नवतालं हिकानाभ्यन्त मानद्वयमूरुमूल जवायाममेकागुल हीनं कु- त्वान्यत् सर्व मध्यमं नवतालपत् । बाह्यादीनां विशालपद् यवहीन कक्षयोरन्तरे कुक्षौ श्रोण्योरूरू जानुतते श्रेष्ठाइगुलरिहीन शेपं पूर्व- क्दाचरेत् ॥ स्रीणा केशान्तसमं सार्थ सार्धयुगं पुटान्तं पुटादनुस्खमानार्थ सर्वासां गल नेप्यते । शेपं पुंरूपवत् । निस्तारायाम ग्रीवादीवीपुल- वहिकलाकौपर पश्चाङ्गुल मणिगन्धं विपात्र पज्यवयुगतल यवोन विपुला सद्गुल्या शेपाइगुलविस्तारं नवार्धतालवत् । स्त्रीमान त- लो गुल हीन पादयोणिनेनायामविस्तार सप्ताइगुला नाभ्यधो नाभिपड्यविस्ताराज गम्भीरोदर मध्यं रुद्राकुलिविशालं स्तनादधो- हृदय त्रयोदशदशाङ्गुलं चुक व्यद्गुलनिस्तार स्तनोच चतुर्धा- गुल स्तनाक्षगुन्नत बगुलं कक्षयोरष्टादशाहगुल विशाल छन्दो- ऽगुलं वाहुदीर्घ कोपर घड्गुलायत प्ररोष्ट्र क् कलाद्गुल तलं सप्ताइएलायाम मध्यागुल निकलापञ्चाङ्गुल अनामिकावर्जन्याना मिकासमाङ्गुष्ठकनिष्ठौ द्विकलायती नवसप्ताटसप्तयविस्तारं रमाद.

·पड्विंश पटल । गुलीनां संशैकांशं चतुरंशैकांश सवाग्राड्गुलं तारं नखदीर्घ यवा- धिकपडग्निवेदभूतसप्ताङ्गुलविस्तारक्रमात् मणिबन्ध तलमकोष्ठ मध्य- कोपरदोर्मध्यजमूल च कर्णविस्तारं सप्ताङ्गुलमुखं द्वादशाङ्गुलं कु- फुटाण्डसमाकार केशान्ताद् भूस्त्रिमानार्ध ततोऽक्षिद्वय व्यड्गुल पुटादास्यं यचाङ्गुलं तदर्धाड्गुलायतमधरं यवागुलशेपे हनुः कण्ठा- द्वनुखिमात्रार्धतुङ्गशेप पूर्ववत् । कटकाङ्गुलस्य चोत्लुङ्गस्तनाक्षसम मणिबन्धानाभेरन्तरं सार्ध त्रयोदशाङ्गुल तत् बान्तर समाङ्गुल तथा प्रसारितहस्तस्य तत्पाबाह्वन्तरं रसागुल मणिबन्धादूरुमूलान्तर वेदाङ्गुल तदर्ध कराग्रादूरुमध्यान्तर नीत्वा मू वामनेने सिते यामपुटेऽयरे हनौ सपस्तनौ सव्यपार्चे नाभेमध्ये वामोरू दक्षिणे वामाशिपाणी पार्धं च सून प्रलम्बयेत् ॥ त्रयोदशाङ्गुल तत्रिभागैकभाग पाय॑न्तर शेप युक्त्यैय कारयेत् ॥ पूजकमुनिभ्यां चीशशैषिकाभ्यामिन्द्रादिलोकपालानामन्यत्पर्प- दानां चा ल पोडशाधिकशताइगुल मूर्ना मानावय- केशान्त तस्माद् इनान्त द्वियवभाग पुटान्त मयवभाग तत्सम हनोरन्तर गलमर्धाइगुल कण्ठभाग कण्ठाघृदयान्त हृदयानाभेर्मेदान्त सार्धाङ्गुलमुखायाममूर्वायाम पञ्चविंशाङ्गुल भाग जानुनद्धा चोरू समा चरण भागमूसमो बाहुकोपरी धइगुल प्रकोष्ठ साधृतिसाध्य पट्तलागुलसार्धपाय॑न्तलाइगुलं चक्वतारकण्ठ चतुष्कलाविना- क्षिश्रोणिकटिविस्तारमा पमं दशतालस्योक्ततलादर्धालहीनभूरुजवा- तलविपुलं भुजमूलकण्ठं दोर्मध्यविशालतापि यवेनाङ्गुलपयोनाङ्गुल यया?नविशालम् । शेपं प्रत्यङ्गोपाङ्ग विस्तारं मध्यमं दशाङ्गुलोक्त- विधिनानेन कारयेत् ॥ सीता रुक्मिणी सत्यभामाश्वेनवार्धतालं मुखं सद्वियवतालमुखा. यता निगुणं कायमूरुद्वितयपादाङ्गुलीना विपुल यवोनम् । शेपं पूर्ववत् ।। इति श्रीवैखानसे मरीचिपोक्त मध्यम दश- तालादितालविधान नाम पड्विंश पटल ॥

·वैखानस मरीचिमोक्के अथ सप्तविंशः पटलः। अष्टतालं त्रिविधमुत्तमादिक्रमेण । शिरोमानं विमानार्घ मुस- मैकादशाहुलं ग्रीवायत त्रिमात्रा मुखवयं कार्य द्वारिंशदगुलमूरुजानू निमात्रं जहा चौर समायाम त्रिमानमूदीर्घमम बाहुकोपरं बहुलं प्रकोष्ठं सप्तदशाङ्गुलं द्वियवं मध्यमा पञ्चमावानामिकायाम चतुर्यवार्थ मानाधिकान् सीमानञ्जनी व्यर्थमानमायामा कनिष्ठा तत्समागुष्ठा सान्तरं क्रमानचानिय स्वस्थि पञ्चयवास्तलयनं कला वाहोरधस्ता द्धस्तराणि नवतालवत् तस्ताहुल द्वी मूलमुसस्य विपुलं नेत्रार्थान्मु- सान्तं इन्यन्तरं चतुर्दश यवार्धकर्णविस्तृति केशान्ताद् भूमिात्र दृक्सूत्रं यद्गुलं पुटं पुटाद्धनुः सार्धदासं कण्ठमानं त्रियबाहुलं कण्ठ- विस्तारं सप्तमात्र नेत्रायामं कर्णतारं द्विगुणायाम नालं शरार्धाहुलं कर्णनेत्रान्तयोः कण्ठादनुभविंशतियवमेकोनविंशदद्गुलमुरस्तारं चतु- र्य त्रयोदशाङ्गुलं मध्यश्रोणी तस्मात् कलाधिका लिगायामं यवा हुलं रुद्राङ्गुलमृरुविस्तारं जानुर्नयाहुला जद्दा पञ्चाहलाधिका नलका सार्धयेदं प्रपदत्तलविस्तारं सार्थपञ्चाङ्गुलमङ्गप्रत्यङ्गं कारयेत् ॥ नरनारीणां मध्याएतालेन शिरस्पर्धाङ्गुलं हीनं मुखं कण्ठपूर्व- वर्गों साहुलहीनकार्य नितलमृरु निसप्तमा जानु व्यहुलं जहा लो दीर्घकाचरणजानुसमविस्तारादीनि पूर्वस्त्रीणामपि समदी- पग्रीवो विस्तारसार्धपञ्चाङ्गुलं कण्ठतार दोर्विमृतिः सार्धवेदानि नेत्राणि कोपरा पञ्चाङ्गुलायाम वेदाध मध्यमाङ्गुलि सप्त- यवान्तर कमाद् देव तदायत तमन्याहुलिना तमं तुर्याहुलिनिम्नार पञ्चदशागुल शेपं युक्त्या समाचरेत् ।। मुलं हीनं नाभेरेकाडुलक्षय ऊकाङ्गुलजवायामम- ध्यविस्तारं भवेत् ॥ सप्ततालविभाग शिरोऽङ्गुल्यमुखं रुद्राकुल कर्ण निमा ना- भ्यन्तं हुल्ययोनिमूनवकलादशो नाभिकलनडोर्यो तुल्यानव- घष्टाभोटभागा भवेऽश्चिन्यहुलस्तताः सन्धोरोमध्यश्रोण्योर्जानुनहा- ताली चवं पिशाचरूप कास्यति ।

·. सप्तविंश पटल पट्तालैरन्तामात्रा मुख पञ्चतालायत्तं कर्ण व्यङलं तस्माद् योनतं दशकला चोरूः साष्टदशाङ्गुल्यातो जानुत्रिमात्रजह्वा चोरू समायाम तल जानुस नरोक्तविपुले जातानामर्धाडलोनतवंश दण्डोक्तं नतं प्रकोष्ठककुदो नवमात्रमुरो नासासमोन्नतमुग्रवदनं शेषा- जुलं न कारयेत् ॥ मुसमेकाङ्गुलक्षयमूर्धे जड़ायाम मध्यतल जानुतनुग्रीवास्वानु लोन तु मध्य तोयस्य विस्तारतुल्य कारयेत् ॥ पञ्चतालविभागमङ्गलं शिरोभाग केशान्तक त्रिमात्रासाधं पुटान्तं पुटाद् आद्राक्षं पञ्चन्त ग्रीवाश्विन्यायतनवाटसप्ताङ्गुल्यायतं क्रमाद्धिकाहृदयनाभेदान्तमूरु रुद्राहुल जानुकला जद्दा चोरू समा पादं कलागुलं पञ्चकलायाम तल बाहुप्रकोष्ठ पञ्चगोलकं तल भाग युगमध्याहुलायाम प्रदेशिनी तर्जनी च द्विमात्रा कनिष्ठिकाङ्गुष्ठी व्यङ्गुलं त्रियवात्रिचतुप्पञ्चमात्राभिः क्रमाद् विस्तार तलं प्रकोष्ठ कोपरयाहूनां मुसविस्तारमष्टाङ्गुलाध कण्ठस्य विस्तार समाहुल जगती त्रिशदङ्गुलमूर्योः श्रोणीकटीनां यथासख्यं नुजानुजवानलकातलवि- स्तारपडष्टगायत्रीवेदाग्निपण्मानाभिर्यथाक्रमं हिक्कानाभ्यन्तरे मानार्थ द्वियवमूर्यताहुल जवायाममाङलग्रीवविस्तार पूर्ववत् । ततो सार्धाकुल- हीनमूर्वक चतुर्यवा जवामध्यमादीन हीनं भूताल पञ्चाङ्गुलाना तते चनुर्यवामविपुलं कायार्धन कारयेत् ।। चतुस्तालस्यादङ्गुलस्यादगुलं शरकण्ठद्वादशाङ्गुलं मुसं तालं- कण्ठान्तयुगं कला नाभिः पञ्चदशाङ्गुल प्रनोदररूतान्या मेद्रान्नाभि ओण्यानावलम्ब विमानमूरुजानुजद्वानपञ्चाङ्गुलायामा जानुत्रिमान जवा चोरू तुळजानुसमं तलं मुखायामो भुजसप्तामुलायाम प्रकोष्ठ- तलायामो भागामुलायामकलाकुला पञ्चाङ्गुलायामकलाकुलातलं पडडुलातारं तलायामम् । एवं श्रेष्ठमाने वक्त्रगुल्फं कलाङ्गुलस्यं पा- दाङ्गुलोन विस्तारमर्धाहुलं मध्यम तता कण्ठ गुल्फेन कारयेत् । मोचदधमेन कारयेत् ॥ त्रिताले तु शिरोऽगुल्यं मुखं रुद्राजुलं (कण्ठ) बङ्गुल तस्माद्- धृदय नाभिस्तत्सम मेई वसुफलामेव श्रेष्ठ द्विशोलक तेन हीन ·सानसे मरीचिमोक्त मध्यम मुखेःगुल व्यहुलं कलाहीनं पिनराणां त्रिताल मेद्रादूर्ष पाद पुक्कुटरद् भागमृरुः पञ्चाङ्गलायतं बहा पादमागोनदीर्घनानं प्र. ... तापत पक्षायाम गरुडस्येव स्वायामार्थकाः सर्वे किनारा पहयो द्विचतुर्बाहुमूलं चेदध्यद्विगुणधनं द्विगुणाधिक नेतालपरम्य मूलपदेक झुलैः निझा फलफाकाराः परवाइन्तो वा यावन्ती वा यानन्तो चाहयो मूलास्तारन्तः परिकीर्तिताः ॥ कृश्माण्डानां मुसं तालं कण्ठं यहुलमान युग जहा बिगोलगाङ्गुलं चरणं वीणापद् वहिर्मुसायतं चतुसिपञ्चमाना दोः प्रकोष्ठतलदैर्घ्य विस्तार युक्त्या पक्षी बहुतमायतों कारयेत् ।। खण्डं मुसमेन पादं कुक्कुटबद् दीर्य किन्नरपादार्घविस्तार पुच्छायामं चतुर्मानं पतं तद्गुणायतं कारयेत् ॥ इति श्रीवैखानसे मरीचित्रोक्ते विमानार्चना- कल्पेऽए तालायकतालविभागो नाम सप्तविंश पटल ॥ अथ अष्टाविंशः पटलः । अयोधं पानपरिन्छदानां लक्षणम् । मानाङ्गुलेन भुगवेरस्य देहलब्धाङलेन सुवर्णरजतताम्रशंस्यान्यतमेन चतुरहुलविस्तार नद- धोत्सेधं सुवृत्तमास्यतारं पडगुलं तत्पृष्ठे ब्यङ्गुलं पादमध्ये नासिका- युक्तं तयोपियुक्तं चैत्रमावाहनपात्रं तथा । पायोदकाचमनोदकहानोडरपा प्रत्येक शहावाहृत्य पुष्पपा- अस्य विस्तार चतुर्विशदहुलं बहुलं भिन्योटम_हुलं तत्पृष्ठे पण्मा- पाराधियुत सौवर्णायैरेव कुर्यात् । अलाभे चैत्रनालिरपानं तालप- त्रै फेलावत् कारयेत् ॥ गन्धपात्रस्य विस्तारं तदेव वेदाङ्गुलं तस्यौदरविस्तारं पञ्चा- पुलमास्यतारं वेदाङ्गुलं तत्पिघानं यथाचित्रम् । धूपपान ताम्रलोहेन पित्तलेन वा घडगुलविस्तार तदेवोत्सघं मेद्र- मांगुलं तद्वाराऽपदलान्वितमधस्ताद् द्विपादयगुलोत्सेपमष्टाहुलदण्डा- ·त्सेध तन्मूल- अष्टाविंशः पटलः । यामं ब्यङ्गुलपरीणाहं द्विवक्त्रं तद्दण्डपुच्छे ब्यहुले द्विपादी पदवदेक- पादं कृत्वाथवा पदयङ्गुलोत्सेधं पञ्चाहुलविस्तारं पद्माकारं तदूर्षे सप्तामुलायाम पडङ्गुलपरीणाहं दण्डं तदूधै पूर्ववत् पत्रं कृत्वा तद्वि- धानं यथाक्रममन्यागुलोच्छ्रयं मुकुलाकारमनेकसुपिरावृतम् । शपं युक्त्पैच कारयेत् ॥ घण्टास्यविस्तारं पडलं तत्समोत्सेधं मूलविस्तारं विपयाहुल शिखरं चतुर्यवं गलोत्सेधं जिंहा वेदाहुलायता वर्तीवत पढहुलद- ण्डोछ्यं दण्डाग्रे च कपीशं वा शेपं युक्त्यैव कारयेत् ॥ महाघण्टास्यविस्तारमष्टाहुलं तत् विस्तारं पडहुलं गलं व्यहुलोन्नतं पडलपरीणाहां पट्टिकाद्वयसंयु- क्तमोप्ठमेकाङ्गुल... चं यमुलं नाहसप्ताहुलसुपिरेण युक्तं तारार्ध चतिं तन्नाहं जिह्वा नवाजुलायता तच्छिखरे वलयोपेतं शेप युक्त्यैच कारयेत् ॥ अर्घ्यपात्रस्य विस्तारं युगाहुलं दूधकुलोत्सधं पृष्ठाधि त्रिमा- त्रोत्सेधं तद्धीनं वा कारयेत् ।। हविःपात्रं सौवर्ण राजतं तानं कांस्यं वा द्वादशाङ्गुलविस्तारं वा समारभ्य व्यङ्गुलं संवर्धयेद् आपत्रिंशदमुलान्तम् । नवधा पात्र- विस्तारमर्धाद्गुलं भिन्नतं तद्ययमेपविस्तारं शेप युक्त्या कारयेत् ।। मुखवासपात्रं सौवर्ण राजतं तानं दारुणा वा द्वादशाङ्गुलविस्तार समवृत्तं धनं दद्योगुलभित्युच्चदण्डायाम द्वादशाकुलमष्टागुलविस्तारं चतुरहुलमुत्सेधं पद्माकारवत् पादं कारयेत् ॥ चतुर्विशत्यालायाम दवीं तस्यायाम पञ्चधाकृत्य यंश मार्गयुक्तो शेष युक्त्यैव कारयेत् ।। दीपाधारस्ताम्रायरेकहस्तादिनवहस्तान्तमुत्सधं नवधा भवति । तरछराकाश पादविवारं तदर्धेच्यं समवृत्तं पनाकारं तदष्टाशनम् अर्धाधारं वर्षे मुलमष्टांशकांश मध्ये चकत्रिपञ्चमप्तनकादश- सातपराज्यपारर्यथायोग्यं संयोज्य मध्ये नानापयि नाकुम्भैयुत पं पुरत्यय कारयेत् ॥

·वैखानसे मरीचिपोक्त दीपदानकपुरुपोस्त्रिया स्थाल्यां शिगे वहति शात्यानुरूपेण तत्तदनुपयोग्यमानेन कारयेत् ।। तात्रेणायसेन तरुणाचा दीपमालाद्वारपार्थे नवारस्तम्भपट्टिका- बद् दीर्याधाराद् दीपपात्रमानं वेदागुलतता तविभागकभागदण्डा- न्तर्गतान् पडलानन्तर्गतवत् संयोजयेत् ॥ आयसेनकहस्तायाममेकाङ्गुलपरीणाहमवक्रसहितमने दीपा- धारधुरं पुप्पोपमं व्यगुलेनास्यतारोन्नतं चतुरगुलमस्याधस्ताद दारुणा मुष्टिं यम यमद्वयं मंयोज्य हस्तदीपांश्च कारयेत् ॥ अथो नीराजनपा ताम्रकांस्यान्यतमेन चतुरगुलपोडश- दादश विस्तारसमवृत्तम(गुलं भित्युच्च तत्समं सीमाविस्तारं पान- मध्ये त्रिभागकं भागनाब्जमष्टदलयुक्तमेकागुलोन्नतं तत्कर्णिका । कर्णिकामध्ये व्यगुलोत्सेधमेकाड्गुलपरीणाहं दीपाधारं मध्यमादिन- चदिक्षु दीपाधारयुक्तं तन्मध्यमादिपञ्चधारैर्युक्तं मध्यमं मध्यमे चैक- धारायुतमधमाधमेवं संयोज्य तत्पृष्ठे पदचतुरङ्गुलायतमायामविस्तार पादं योजयेत् ॥ दर्पणं शुद्धन कांस्येन नवैकादशत्रयोदशाङ्गुलैर्वा विस्तारा- याम सप पूर्णचन्द्राकारं नालमष्टान्गुलं दशाङ्गुलं पट्टिकाया स. दलमङ्गुष्ठोचं तलोचं चतुर्भागं तच्छिरांशायुगांशं नालं शेपं पुष्पम- इगुष्ठोच्चसमं पुप्पविस्तारं पुष्पोन्नतात् विभागकभागं चिपुलम् । शेर्प युक्त्यैव कारयेत् ।। जलद्रोणी सौवर्ण राजतं ताम्रजं वा भार द्विभार निभारं या जलैः सम्पूर्ण सुदृढमविवरमसावितं सुवृत्तं चतुरथ वा नीवावि- होने पार्श्वविलयसंयुक्त मन्मय चद् क्लयविहीनं सग्रीयम् । शेप युक्त्यैव कारयेत् ।। तरङ्ग क्षोमपट्टमानायत वस्वड्गुलविस्तारं एकांशपुच्छायाममग्रा- विस्तारमग्राच मूलादारभ्य मध्ये इयड्गुलद्वयं शेष युक्त्या कारयेत् ।। विपादिका चतुर्थांश शह्वषादियकपादिका पात्रपादि स्थाली. पादीति शङ्खपादिकोचं युगाडगुलं तत्समं मुसविस्वारं निपादं त्रिय ·अष्टाशिं पटल । प्रयुत चकपादिमुसाकारं पडड्गुल तचतुर्गुणं पादायाममीपत्रिभङ्गिका- त्रिपादसहित तन्मूलं सिंहपादयत् ।। सिंहपादिपानादि चतुरङ्गुलं पडड्गुलमशड्गुलं वा विस्तार तत्ममोत्सेवमग्निपादयुतमधस्ताद् द्वथडगुलं शराववत् पृष्ठं कारयेत् ॥ स्थालीपादिविस्तारमटागुलं तत्समोत्सेधं पादायस्ताच्छरावा- कार कारयेत् ॥ स्थालीपादसमायामसम नेति केचित् ।। पादोदक ल पोडशाङ्गुल मुसायतं विशन्मान भित्युच मप्ताहुलमोष्ठ उचहुलं निस्तृत तच्छरावाकृति तस्योभयपार्थयोर्मका- यत् तत्पृष्ट युगाइगुप्लोत्सेध पडदगुलवि- स्तार तद्विस्तारायामात् विगुण कर्ण चतुर गुलान्न पीठयुत शेर्प युक्त्यैर कारयेत् ।। दण्डिकाद्वादशक्षिविष्फम्भ तस्यार्धमुत्सेध यामात् विगुणपरीणाहं कण्ठ चतुरगुल पिफम्भमोष्ठ द्वन्यगुलं विस्तृतमास्पतार चतुरङ्गुलं तत्पार्थ नासिका द्विमानौनुन तद् पृत्तं कनिष्ठाड्गुल्यनमम तत्पृष्ठे चतुरड्गुलविस्तारायामपादद्वयगु- लोत्सेधं शेपं युक्त्यय कारयेत् ।। नित्यनैमित्तिकस्नपनाभिपेमार्थ महस्रधारायुतं पान सौवर्णाये- धशिपोडशद्वादशाइगुलैी रितारयुनं समवृत्तभिपुत्रोधमगुल मोठमेराल तन्मध्ये या विस्तारार्धप्रमाणेनाटदरोपेतपम तदर्धन- माणेन पर्णिका तन्मध्ये रत्नं सुवर्ण या निक्षिप्यान्तःमहमसुपिर र्युक्तमे पारयेत् । अथवा तत्पार्धयोस्तानमा व्यङ्गुल विस्तृतं ग- ण्टिमाइययुतमग्र मुलायरमम कारयेदिनि येनिद ।। महपानिधी नालासरी पानी द्वा चतुम्मस्थौ तदधी या पूग्णाभग्रे गनारी पगित्यगुलायती पदगुलपरीणाही जलनिर्या- रसासर्ग द्वादशहनायतरंगः पाददिदर्शनी नपाम्बर- युक्तपास्परग्नुममायुक्त नानास्परणान्वितं तं या मावग्ण कार- येत् ।।

·घेखनासे मरीचिमोके स्तम्भवेटनं तत्स्तम्भायामसमायुक्तं तदईविस्तारं क्षौमार्यः- कारयेत् ॥ वितानं तत्पडायामसमन्वितं विस्तारसमं नानालङ्कारं नाना. रूपसमन्वितं कारयेत् ॥ ध्वज त्रिपञ्चाटदशकरायतं पट्पञ्चचतुत्रितालविस्तृतपीत- श्यामरक्ताभं त-मात्रायामशिखरं हस्तायाम त्रिचतुष्पादैर्वा संयुक्त तिर्यग्वेत्रद्वयसंयुक्तं घण्टासहितं तदर्धविस्तारद्विगुणायतयष्टिसंयुक्तं का- स्येत् ॥ पताक तथैव विशद लैविस्तारं त्रिंशदडलायतं क्षुद्रध्वज प- चाहुलविस्तारं द्वादशाहुलायतं चेत्रद्वययुतमन्यत् पूर्व शिखरयुक्त- ध्वजमालां कारेयत् ॥ यवनिका द्वार विस्तारसमं विस्तारं तदभ्यर्धायाम शुद्धं श्वेतब- नेण कारयेत् ॥ छत्रं चतुस्ताल विस्तारं समावृत्तमधी .......प्णवेन तन्तुना पन्धनं कृत्वा परोणाच्छाध कल्कं प्रलिप्प मुक्तादामः सरत्नहेमसञ्छन हेम मुकुटोपेतमुत्तमम् । वरोणाच्छाद्य ... ..... कृत्या तामेण पित्त- लेन मकुटोपेतं मध्यमम् । तरुणा मकुटोपेतमधमम् । यथाई नालदण्ड च फारयेत् ॥ पिञ्छ चतुस्तालविस्तारायाम सुवृत्तं किञ्चि_मुख छत्रवस्खे. णाच्छाद्य मयूरपिञ्छै द्याभ्यन्तरं तत्सीमाच्छाद्य पूर्ववन्मकुटनालंच कारयेत् ।। जवच्छत्रं पतालविस्तारं समवृत्तमधोमुखरमरेन तन्तुना संक्षेपविस्तीर्णयोग्य यन्त्रेण वर्धनं कृत्वा तदुपरि क्षौमायः सञ्छाय परितस्तालमात्रलम्बनं कृत्वा पूर्ववन्मकुटयन्त्रनालदण्डेन सहय का- रयेत् ॥ वर्मच्छ तालविस्तारायाम सुवृत्तं चनुरयं वा वैष्णवेन सन्तु- नाचभ्य बरोणाच्छाद्य मच्छिष्टेनालिप्यालाभे तालपराच्या पूर्व- चभालशकनासिकनासिक या संयोज्य दण्डाप्रे संयोजयेत् ।। .

·अष्टाविंशः पटलः । चामरदण्डं सरनद्देमं सौवर्ण राजतं ताम्रजं दारवं वा चतुर्विश- स्यालायाम नाहपञ्चाहुलायाम नानापट्टिका नानाकुम्भं नानाभण्ड- संयुक्तं चामरैः श्वेतवाल्यैर्यथायोगं यथाशोभं संयोज्य सम्यगा- चरेत् ॥ मयूरव्यजनस्य दण्डायाम पूर्ववद् विचित्रितं युक्त्या कृत्वा बहुभिः पिञ्छैश्छन्नं कृत्वा यथायोगं यथाशोभं संयोजयेत् ।। धौमादिव्यजनविस्तारं चतुर्विशदिशवपोडशद्वादशाटाहुला विस्तारायाम समवृतं वैष्णवेन कृत्वा शौयाद्यएयित्वा दण्डायाम त्रिगुणं यथाईकं नाहदण्डाग्रे संयोग नानानन्तुना विचित्रं वा का- रयेत् ॥ शिविकालक्षणं वक्ष्ये । दन्तै रुसार पञ्चविंशदहुलादि- सप्तपञ्चागुलं वा तदर्धनाइल्यमिलिकाविस्तारं विधाकृत्य तन्मध्ये पट्टिकां तवाये कपोताकारं तदायाममष्टधाकृत्यैकांशभित्युञ्चमधस्तान कोणेषु चतुर्यु तत्सपं पादं कुहवलंय चारुतरं कारयेत् । इलिकामध्ये चतुरश्रीकृत्य मिच्युनतं चतुरंशं कृत्वा, एकांशं ततो धः पट्टिका- द्वयसंयुतं मध्यभागे फलकामोहितं मीलिकैर्जालकैः फलकैर्गुलिकै - नापल्लीयुतं नाना.... ..क्रीडासमायुक्तमाया विस्तारे चा त्रि. मागैकमार्ग मध्ये भित्त्युत्सेधार्धद्वारं निसृज्याधावद्वारविहीनं वा पट्टि- काग्रे भित्तिवासी सिं तदुर्षे मरास्यमेवं कृत्वायया पादं मप्सागुलं पालिकासदृशमधः पादैर्नारायुक्तमन्त फलफैगस्तरणं कार येत् । थेत् सर्वान् सौवर्णः कारयेत् ।। शिपिकाविस्तारं द्विगुणं कृतोत्सेधं विधाकत्यकांशं चायामकांश शिखर गुरत्या सयोग्य सार्णवीहः पियाच्छादयत्।। रथलक्षणम् ॥ पञ्चसप्तनकादशतालविस्तारायामं दिगुणमु. स्मेध मण्डपासारं वा रथायामं निगुणमाधारं चफस्यायामविस्तार- मुत्सेधार्थनम स्थलस्पालङ्कार शिषिकालद्वारबन फारयेत् । आ. पारी पूर्वापर म्पलं कृत्वा पूर्व मुकुलनाल च संयोज्य रथोत्सेधं पञ्चधाकृत्य सार्थोशमधिष्ठान मुमुदं पहिकायेम्पशोभितगिरिकाल- .. .... 0 ·९८ वैखानसे मरीचिप्रोक्त झारपदलङ्कारैर्युक्तं दिशं पादमर्धार्धिकांशं शिखरं कारयेत् । तत्रानुक्त सर्वमङ्गडोलादीनां च शिल्पगालोक्तविधिना कारयेत् ।। सदवा दन्तैर्दारुसारैर्चा चतुर्विशद्वादशपोडशद्वादशाजुलैर्वा विस्तारं तद्विगुणपादोनं द्विगुणमर्धाधिकं वायाम पादविस्ताराध पा- दोत्सेधसपनाहं चतुभिः पड्भिरटभिर्वा पादैर्युक्तं सिंहव्यालगजाकार- मिलिकाविस्तारं रसाहुलं तदर्धवाहल्यं तत्तारं त्रिधाकृत्य मध्ये प- ट्टिका ताये कपोताकृति कारयेत् । ऊर्चमधस्ताद् गुलिकाद्यैरुपशो- भितं भित्यभ्यन्तरे चाधारमायससुपिरे नाराचं योजयेत् ॥ कक्ष्यविस्तार व्यगुलं यथार्हायाम कार्पासतन्तुना कक्ष्यां कृत्वा नाराचेन कक्ष्यामावेशयेत् ।। शय्या विष्टरफलकोपेतं खवालक्षणोक्तविधिना नाराचं कक्ष्या विना कारयेत् ॥ तलं तद्विस्तारायाम समं दशाहुलं पडङ्गुलीपोत्सेधमण्डजायैः सम्पूरणार्थ क्षौमायैस्तलं कारयेत् ।। उपधान त्रिंशदहुलं विष्कम्भ त्रिगुणपरीणाई यथोचितायाम पादोपधानं हस्तोपपानं यथायुक्त्या कृत्या युगपदाद्वादशद्वयागुलो- सेधमष्टाहुलविष्फम्भं पालिका कारयेत् ।। आसनविष्टरं शयनविष्टरवत् ।। पादहीन युक्तं वा कारयेत् ॥ स्थानविष्टरं द्वात्रिंशदष्टाविंशचतुर्विशत्पोडगदादशाहुलाया- मविस्तारं सम विस्ताराधं त्रिपादं या पादायाम यथा- योग्यं नागं चतुप्पाघैर्युक्तं तस्योपरि चतुर्दिशं वेदि चतुरहलोतरोधं वा- मपाः चा त्रिमा.. न्तं कारयेत् ॥ अथवा येदिविहीनमासनविष्टरमेयं कारयेदिति केचित । फेवलं विष्टरं चतुर्विंशदालायामं गमचतुर्विंशदालायामं चतु रथं पृत्तं चा चेदाइलबाहत्यमुष्टिं पडझुलायानं मप्ताहुलपरीणाई ऐप पुरत्यैव कारयेत ॥

·भष्टाविंशः पटलः । भोरकां शुभैः पुंवृक्षश्चतुस्तालायामं तत्सादोनद्विगुणं द्विगुणार्ध वा परीणाहमुखं तारद्वादशत्रयोदशचतुर्दशाङ्गुलं वा समवृत्तमर्धाङ्गुलं वाइल्यमुभौ वायसपटेन बन्धयो नवग्रहं या भेरिकाधिपो भूतीशमेव भेरी कारयेत् ॥ कत्रिकाफलका द्वाष्टादशाङ्गुलैर्वर्तुलं भ्रमीकृत्याधैं त्यक्त्वार्ध प्रगृ- ह्याधचन्द्राकारस्य मध्ये रसागुलेन सुटत्तं भूमीकृत्य तन्मध्ये तद्विस्ता- रोत्सेधं भित्तियुगयोर्गत कृत्वा पार्श्वयोरुभयोस्त्यगुलविवृत्तं बहुलं चाहल्यपट्टिको पुष्पवल्लियुतं कारयेत् तद्गतभित्तिवाहल्यं यवद्वयं तदश्रद्वये मकारस्य तत्पृष्ठे द्वादशा- हुलायाम द्विचक्रमष्टाङ्गुलपरीणाहमश्वत्थीपादवदेकाघ्रिं कृत्वा संयोज्य- शेपं युक्त्यैव कारयेत् ॥ उलूखलमुसलानामर्जुनजम्ब्याथैः शुभवृक्षांनाङ्गुलेन चतुर्विश- त्यहुलं पोडशाङ्गुलं वायामं त्रिगुणं नाहमायामा पञ्चभागद्विगुण- मागविभागैकमागं वर्गमुत्सेधं पञ्चधाकृत्य द्विभागं त्रिभागमूर्ध्वमो- विस्तारं पट्पञ्चचतुर्यवाहुलं वा शेपं गर्तविस्तारमेवमुलूखलं का- रयेत् ॥ खदिराद्यैवृक्षः सारी मात्राङ्गुलेनाष्टादशतालं वायामं द्वादशा. गुलपरीणाहमवक्र निर्ऋणं कृत्वोधिश्चतुरङ्गुलमात्रेणायसपट्टमचलं सं- योजयत्येवं कारयेत् । दाबायामं द्वादशाकुलं द्विवक्रं द्विमात्रविस्तारा यवपाहल्य- मास्यं सुतीक्ष्ण दारुणा मुष्टिादशाहुलं यथार्हपरीणाहं कृत्वा संयो- ज्यायसपट्टेन मुदृढ़ बन्धयेत् ।। सनित्रामुलायाम त्रिपञ्चाङलायाममेकं वा त्रिमात्रविस्तार- चतुरद्गुलं पञ्चागुलं वा तस्य मूलं ससुपिरं व्यहुल- विष्फम्भं दारुणा मुष्टिं चतुस्तालेन मानेन कारयेत् ।। पेपणी शि... ..शत्यगुलायामं विंशदगुलं पोडशागुलं बायाम तदर्धविस्तारं त्रिपादपिस्तारार्धममुत्सेधं तथाकृत्य व्यंशं पादं चतुर्भागम् ...... मूर्धपेपन्नायाम तत्समं नाहमायामात् पादाधि- कायामात् पागेकभागमुष्टिं शेपं युक्त्यैव कारयेत् ॥ ............

·......" वैखानसे मरीचिपोक्त - यन्त्रिकाणामायसेन माहुपरीणाहं द्विवक्त्रं तन्मूले मुकुलं वलयं यथायुक्त्या कारयेत् ।। इति श्रीवैखानसे मरीचिपोक्त पात्रपरिच्छदादि- लक्षणं नाम अष्टाविंश, पटर ॥ अथैकोनत्रिंशः पटलः। अथ पात्रपरिच्छदादीनां सामान्यसंस्कार वक्ष्ये । यजमानानु- कृलः शुगे दिने देवमानम्यारानर्पयित्वालयागिमुखे चौपासना- निकुण्डं कृत्वाधारं हुत्यानेः पश्चिमतो देवेश सस्थाप्य सप्तविंशति विनहरभ्यर्च्य देवाभिमुसे धान्यैः स्थण्डिलं कृत्वा नववखाण्यास्तीर्य पात्रादीन् पश्चगव्येन प्रक्षाल्याभ्युक्षणं च कृतास्थण्डिले न्यस्य वास्तु- होमविधिना वास्तुहाम फुत्वा पर्यमि च कारयेत् । अग्निं परिस्तीर्य वैष्णवं विष्णुसूक्तं पुरुषसूक्तं तत्तदधिदैवत्यमूर्तिमन्त्रैश्च जुहुयात् । तत्तदधिदेवदेवेश च पानादिपु समावाह्याभ्याचार्य पूजयित्वा पु- ण्याहं वाचयेत् । अतो देवादिनााक्षरं जपन् देवस्य सन्निधौ तत्तत्कर्म संयोज्य देवमभ्यर्थ्य यथाशक्ति हविनिवेद्य ब्राह्मणान् भोजयेत् । अधिदेवताजाने सर्वत्र सेनेशमर्चयेत् । तत् सामान्यम् । अथ विशेपान् वक्ष्यते ॥ अथ मकुटायाभरणादीनां नानारत्नमुक्तर्युक्तं सुवर्णेन तत्तद- झानां योग्यमानेन कारयेत् ।। पश्चगव्ये प्रक्षाल्य सप्तभिः कलशः संस्थाप्य पूर्ववत् स्थण्डिल फरता नवरास्तीर्य सुवर्णपाने तानि संन्यस्य तत्तददिवं देवेश चाम्याग्नि परिस्तीर्य वैष्णव विष्णुमूक्तं सदैवत्य च हुत्या लपनी- तविधिना देवेशं संस्नाप्य वस्खमाल्परलकृत्य पुण्याई वाचयित्वा- चार्य पूजयित्वा दक्षिणा दयात् । वचतुर्दिक्षु चतुर्वेदः स्तोत्चगेया- यशब्दैव संस्क्रियाचार्यो देवेग प्रणम्यात्मरक्त जया देवेश ध्या यसकार तहस्रशीपमिति जप्त्वा भूमे तेप्विति मजुटायामरणानि वत्तदपु सयोज्य देतजोवत्ता इति पीताम्मरं, सोमस्य तनूरसी- ·एकोनत्रिंशः पटल-1 त्युत्तरीय, अग्नि हुतमित्युपीतं च संयोज्यानि विसृज्य थानमा- रोप्य ग्राममालयं प्रदक्षिणीकृत्यास्थानगण्डपे स्थाप्य सप्तविंशतिविन- हैरभ्यर्य महाहविः प्रभूतं वा देवेशाय निवेद्यार्यास्थाने पीठे संस्था- प्यायेत् ॥ सहस्रधारां शहपद्मौ च विधिना कृत्वालयाभिमुखे गोमयेनोप- लिप्यौपासनाग्निकुण्डं कृत्वापार हुत्वाग्नेः पश्चिमतो देवेशं संस्थाप्या- भ्याभिमुखे धान्यपीठं कृत्या नववस्त्रैरारतीय पञ्चगव्येन प्रक्षाल्य संन्यस्य वास्तुहोमविधिना कारतुहोप हुत्या पर्य िच कृत्वाचार्य पूजयित्वा पात्र इन्दुमण्डलं ध्यात्वा चन्द्रगभ्वर्य पर पानिधि शर्के शहनिधि समभ्यर्च्य पुण्याहं वाचयित्वा दक्षिणां दत्वानि विसृज्य देवेशं संस्थाप्याप्टोपचाररभ्यर्च्य वस्त्रमान्यगन्धालेपनैरल कृत्य नृत्य- गेयवाधिः स्तोत्रर्जयगन्दश्च घोपयिताचार्यः प्रामुखः स्थित्वा इ- स्ताभ्यां पद्ममुद्धृत्य मजुटोपरि धारयन् शङ्खपमाल्पपाजलं पझे समर्पयेत् । यसोः पवित्र पुरुषसूक्त समुच्चायोमिपिन्य पथादाचगन दत्वा प्लीतेन विमृज्याभ्यर्च्य इविनिवेय निलनैमितिकादिषु स्नपनान्ते चोरसवान्ते च कारयेत् । एतत् स्नपनं सर्वदोपशमनं सर्वसम्पत्कर- मिति विज्ञायते ।। रक्षादीपविधि वक्ष्ये । नीराजनपात्रं कृत्वा पूर्ववत् पानसस्कार- होमं कृत्या पानं संस्कृल तत्याने तदाधारे घृन लेन वापि पति- युतं दीपं शुभ्रा ज्योतीति सन्दीप्य दिक्षिण्डाय हारिद्रचूर्गयुतमन्नेन दशपिण्ड पञ्चपिप या मुष्टिमात्रं दृढतरं कृत्वालामेऽक्षतपुष्पं चा गम्बदच्यं च पृधा पृधन पाने समृद्ध देश तम्पूज्य सहध्वनियुतं सर्ववाद्यैः स्तोत्रर्ध्वनियोपैयजमानो वा दामिभिर्वा निरसा धारयन् शनैर्गत्वालय प्रविश्याचार्य पूजयित्नागिमुसे स्थाप्य पाने चन्द्र दीपेषु श्रियमभ्यर्च्य देवस पादयोः पुष्पाञ्जलिं दत्वा तरकाले सहनादस- मन्वितं नृतीयवायर्युक्त श्रिये जा इति स्य मृ/दिपाठान प्रणयासारवत् निः प्रदक्षिणं कृत्वा पूर्व रवाने (?)रेश प्रणम्याती देवादिना प्रागादिदिकपिण्ड विसृज्य पा दत्या तद्विप्रास .

·चेखानसे मरीचिपोक्त इति गन्धेनोर्ध्वपुण्डूमालिप्याष्टाक्षरेण पुष्पाञ्जलिं दत्ता पूर्ववत् समा. हत्यालयस्य बहिर्गत्वा भृतपीठस्य .. क्षिपेत् । एव साये प्रच्छन्नपटोद्धरणे चोत्सवे स्नपनेऽन्यस्मिन् पुण्यक्षेपर्चनान्ते चैव कारयेत् ॥ अथवा पादुकस्य प द्रोण्यां वरुणमभ्यर्च्य जलाधि- वासन कृत्वा पूर्ववदोपासनाग्निकुण्ड कुत्तास्थानमण्डपे धान्यराशौ व- नेणोपरि न्यस्य वास्तुहोम च हुत्वा पर्यग्निं च कारयेत् ।। शुद्धयर्थ प्रोक्षणैः प्रोक्ष्य पुण्याह कृत्वाग्निं परिस्तीर्य वैष्णव विष्णुसूक्त पुरुपयक्त शैपक च हुत्वाग्नि विसृज्याचार्यदक्षिणां दत्त्वा सर्वालङ्कारसयुक्त सस्तिसूक्तेनालय प्रदक्षिणीकृत्य देवाभिमुसे न्यस्य तयोर्मध्ये शेपमभ्यर्योपरि देवेशमानह्याटोपचारैरम्यय विष्णुसूक्तेन देवस्य पादयोः सयोज्य ततो देवेश सप्तविंशतिविग्रहैरभ्यर्च्य महा- हविः प्रभूत वा हविनिवेद्य ततः प्रभृति विष्णोरुत्सवकाले शिरसा धारयन् अग्रतो गच्छेत् । शिपिकाया हस्तेन वा सनयेत् ।। नित्यवल्यन्ते परिवेरपीठे सन्यस्य पाद्याधान्त पूजयित्वा- भिमुखे पादुफे सन्यस्य पूर्ववच्छेपमष्टविग्रहैरभ्यर्च्य पादुको सयोज्य देवेन सहाभ्यन्तर प्रविश्य गर्भागारे सन्यसेत् ।। अथ वाहनादीना सस्कार वक्ष्ये । पञ्चगव्यैः सशोध्य वास्तु- सनाग्निकुण्ड कृत्याचार कृत्वा कुम्भ ससाध्य तदधिदेव देवेशं ध्यात्वा सप्तभिः कलशः सस्नाप्य मण्डपे प्रपाया या धान्यैः स्थाण्डिल कृत्या नववस्वैराच्छाद्य पुण्याइ वाचयेत् । अग्निं परिपिच्य वणव विष्णुमूक्त पुरुषसूक्त तत्तदाधिदेव- त्यमृतिमन्त्रैश्च ध्याहृत्पन्त हुत्वाग्निं विसृज्याचार्यदक्षिणा दत्वा देवेश प्रणम्याचार्यः समाहितो ध्यायन् वाहनेषु गरुड शयने शेपमासने शि- वादीनन्येपा तत्तदधिदैवमावाद्याभ्यर्य देवेशं प्रणम्य शकुनमुक्तेन देवमादाय भूरसि भूः प्रतिष्ठित्य इत्यादिनादिदेव प्रतिष्ठाप्य प्रताद्वि- प्णुरिति पुष्पाञ्जलिना देव प्रणम्याार कृत्य शकुनमूक्त समुच्चार्य सर्वालङ्कारसयुक्त ग्रामालयप्रदक्षिणं कृत्वास्थानमण्डपे सस्थाप्य नृत्तगे होम हुत्वा ·त्रिंशः पटलः। ..विनोदं कारयेत् । शुद्धस्नानविधिना संस्नाप्य महाहविः प्रभूतं या हतिनिवेद्यास्थाने संत्यापायेदित्याइ मरीचिः ।। इति श्रीवैखानसे मरीचिप्रोक्ते पात्रपरिच्छदादि- संस्कारविधिनामैकोनत्रिशः पटलः ।। अध त्रिंशः पटलः। अथातोऽङ्कुशर्पणविधि व्याख्यास्यामः । भूपरीक्षादीनि यस्मि- नहनि कारयेत्, पूर्व नवमे सप्तमे पञ्चमे पहे चारार्पणपात्रान् पालिका कुम्भं शरावान् सौवर्णरजतताम्रमृण्मया या ब्राह्मणो यजमा- नश्चेत् प्रत्येकं पोडश, क्षत्रियस्य द्वादश, वैश्यस्याष्टी, शूद्रस्य चत्वारः, सर्वेषां चत्वारो वासबाह्य पालिकोत्सेधं मात्राजुलं चतुर्विशदगुलं सम- वृत्तं तदुत्सेधं पड़शं कृत्वा, एकांशं पाद, यशं नालं यशं पालिका- पादोदरविष्कम्भ चतुरगुलं मध्यागुलं भितिकरं पद्माकारं मुखस्योद- रविष्कम्भं पोटशातुलं भित्तिरर्धागलं नालान्तं क्रमात् संक्षिप्तमोष्ठतारं ध्यगुलमेचं पालिकाकुम्भस्योदरविष्फम्भं द्वादशाङ्गुलमर्धाङ्गुलं भित्ति- मुखस्योदरीवष्कम्भं पञ्चाहुलं भित्तिरर्धागुलमोष्टवलयमेकाहुलं कु. म्भाकारं चतुर्दिक्षु भागविस्तृतं चतुर्दारयुतमन्यत् सर्व पालिकावद कारयेत् ॥ शरावाणामोठतारमेकाहुलमेतदेव विशेषांपत् सर्व पालिका- पर कारयेत् । अशक्तभेद् यथालाभमानेन कारयेत् ॥ सद्य एवासने वा पालिकादीनामलाभे पात्रान् सइगृह्य पालि- कादीन् सङ्कल्प्यैवं कारयेत् । अययोपयुक्त जलैः प्रक्षाल्य कुशदभैर्वा दम्या पर्यग्निं च कारयेदिति केचित् ।। धान्यान् शालिबीहियवमुद्गमापप्रियजुधूमपणकतिलतिलविल्य- प्रफुलस्थान्येतेषां लाभे यथालाभं वाहत्य संशोप्य सारं गृह्य वस्मिन् दिने पूर्वाद तोयं निक्षिप्यालयाभिमुखे चोत्तरे चशान्ये वा मण्डपादीन् सइल्प्य पितानवजदर्भमालातरशस्तम्भवेष्टनाचर्यधाशक्त्याल कृत्य गोमपेनोपलिप्य पैटया भूमिमलहकृत्य दीपानुदीप्पाचार्यः स्पधिपः ·१०४ वैखानसे मरीचिप्रोक्त साधं सन्ध्यामुपास्य यजमानेनाचार्य सम्पूज्य कार्यमावेद्य कर्मेदं कु. निति प्रणम्य याचेत् । आचार्गदत् नई रिप्यागीति सङ्कल्प्यार- भेद । सायाचनान्वे देवेशं प्रणन्य विशेषतोऽभ्यर्य हविनिवेद्यालकृते मण्डपे पैष्टया यथेष्टमानेनाष्टसूत्रैः प्रागुदगेकोनपश्चाशत्पदं विभज्य त- मध्ये पोडशाङ्गुलायाम विस्तृतं तालोनतं त्रिवेदीसहितं ब्रह्म....कृत्वा तस्प दक्षिणे सावित्री बामे सरस्वती यथालाभमाने पीठं कृत्वा परित- श्रतुर्विंशतिपदं विभज्य वाले पदे ईशानपर्जन्यजयन्तमिन्द्रा. वितथं ग्रहक्षतं यमं गन्धर्व भृङ्गराज मृपं निति दौवारिकं मुग्रीयं मरित्पतिमसुरं शोपिणं रोगं जयनं नाग मुख्यं भल्लाटं सोमवर्गलमिति चतुर्विशतिदेवान् प्रणवादिनमोऽन्तं पुष्पमन्नं पचात् तोयं च प्रक्षिप्य पुष्पादीन् संशोध्य बाह्ये पदे इन्द्रादिचतुर्दिक्षु पदयद्वारं विभज्य, ईशादिकोणेषु पदनयेषु बहुलोमतं यथालाभोलतं वा तण्डुला वी- हिभिः पति कृत्वा जयन्ले शेपस्यादित्ये वक्रतुण्डस्य ग्रहसते. गरुडस्य गन्धर्षे चकस्य सुग्रीचे पटीशस्यासरे भूवेशस्य मुख्ये शहस्य सोगे- ऽन्कुराधिपसोमत्यानले शान्तस्य याहुमानेन वर्तुळाकारं पीठं कृत्वा घालालयाचितं पूर्व नवकुम सङ्गृह्य तन्तुना वेष्टितं शुची वो हव्यति प्रक्षाल्योत्पूयापदं दन्येति कुम्भ पूरयेत् । वस्त्र परिवेष्टय कुशव क्षत- सुपर्ण निक्षिप्याचार्यः प्राह्मुख उद खो वासीनो हृदये वीजाक्षरं न्यस्य प्रसूक्तं हृदयात् ब्रह्माणं ध्यात्वा कुम्भेऽम्भासि सादायातु भगवान् ब्रह्मेति चाबाह्य पीठं कूर्च निधाय कुम्भाच्छक्ति पूर्ववदावाय पश्चाद् गर्भालपेऽचिंते प्राणिभ्यां ध्यात्वा पूर्ववदाबाह्य हविनिवेद्य - पादीनां चार्पयित्या ब्रह्मणः परितोऽदासु पदेषु मागायशान्तं जयात्र- प्सरसोर्चयेत् ।। पाढे चशादीनां तत्तद्दिने चार्चयेत् । एतेषां यथालाभं चलि दत्वा, उत्तरे सोगस्याभिमुखे धान्ये पीठे पोडशमस्थं सम्पूर्ण नवं कुम्भं समादाय तन्तुना वेष्टितं प्रक्षाल्याद्भिरापूर्य वस्त्रेग वेष्टितं सुवर्ण निक्षिप्याड्कुराधिपं सोमं ध्यात्या दुम्भे समावाद्याभ्यर्च्य हविनिवेद्य मुसमासं दत्वा निवेदितमप्यपनीयाभ्युक्ष्य पालिकामदा वा वालुका- भिर्वा गोक्षीरयुतैरापूर्य तेषां मध्ये प्रत्येक वसमावेश्य पखालामे ·त्रिंश पटल । १०५ पृथक्पृथम् दर्भेण वन्नीयात् । इन्द्रादीशान्तमी पर्जन्य जयन्तं सत्यक्ष्वेऽनि वितथं भृङ्गरानेषु निति दौवारिकं शोपिणे जवन दिषु च पालिकान् कुम्भ शरागान् विष्णुगायच्या संस्थाप्य पालिका सुमेदिनी तमिन्द्रे कुम्भेपु राका शराचेपु सिनीवाली नाम्ना समभ्यर्य द्यालामे बलिं वा दद्यात् । कास्ये पाने वीजानि निक्षिप्य क्षीरेणोपसिञ्च्य सोमस्याभिमुखे सन्यस्याभ्युक्ष्य सोममभ्यर्च्य पालिकादीन वस्त्रेणाच्छाद्य पुण्याहवाचयित्वाचार्यदक्षिणा दत्वा सोम राजानमित्यभिमृश्य त्रयीयोपसमायुक्त आचार्यः प्राड्मुख उदङ्मुसो वा वैष्णव विष्णुसूक्त सोम राजानमिति जपनड्कुरान- यित्त्वा एते शतमित्यादिवारुणमन्त्रैर्जलसेकं कृत्वाचार्यादिभक्तेभ्य- स्ताम्बूलं प्रदायारान् सोमकुम्भं च गुप्ते देशे विन्यस्य पालिकादीन विधानेन पिधाय नित्यदीपयुतं निकाल द्विकालमेककाल वा सोम- मभ्यर्य हविनिवेदयेत् । उत्तममिति दीपार्चनमेव हविनिवेदन सोम- कुम्भेऽर्चनं वा विधिनाधमम् ॥ एवं कर्तुमशक्त्या वासने सद्य एवारार्पणोक्तक्रिया सर्वां कृत्वा श्वेततण्डुलैः पक्कायः श्वेतपुष्पैर्वा पालिकादीनि तत्तन्मन्त्रेण पूर- यित्यारभेत् । दीपाकुरार्पण न कुर्यात् । कुर्याचेद् विनाशाय भाति । एवमेराङ्कुरार्पणे कृते देवः प्रीतो भवेत् । अङ्कुरार्पणहीने कृतं कार्य सर्व निष्फल भवति । तस्मात् प्रयतेनारार्पण कृत्वारभेदिति दि- ज्ञायते ॥ अथातो भगतो नारायणस्य स्थापनाविधिं व्यारयास्यामः । उदगयने चो वैशाये तप्ये ज्येष्ठेपत्तमम् । दक्षिणे पारणेऽश्वयुज- फात्तिके मध्यमम् । गोष्ठपदापादयोरधमम् । मार्गशीर्षमायौ रिवर्ज- येत् । उचरारोहिणीश्रवणपुप्यपुनर्वसूस्वातीचित्रानुराधादित्यश्वानी वासिते पक्षे पक्षच्छिद्रा नवमी परिवर्य कृष्णपक्षे प्रथमाद्वितीया- पञ्चम्या या सोमगुस्साम्यकाच्यवारे करणानि विशिष्टानि धर्माणि च विटिमटधा विविधी त्यक्त्या चरराशि रिहाय स्थिरराशावृभय- राशौ वा श्रेष्ठे विष्णोः स्थापनं करोति । आश्लेिपमूलनक्षत्रे कृष्णे- ऽष्टमी पोल्कापावेऽशनिपातदिग्दाहपामुलोहितोपवर्पव्यतीपातभूकम्प- शिलास्तरानमरणर्यचन्द्रोपरागते रात्री विनर्जयेत् ।। - ·वैखानसे मरीचिमोक्त वैखानसमवेणं निकादिसंस्कारक्रियान्वितान् विमान् वेद- शुद्धखियो वैष्णवान् विनयसम्भूतान् सुमनस्काना- चार्यानाहूयं, न दीघोतिरिक्ताभृत्कालमत्सरापस्मारकुष्ठोन्मादोदर- शंकरांमधुमेहा .... ... युतान् नखश्यावदन्तशिपिविष्टाशवपण्ड- राजपितृगुरुदेवव्राह्मणप्राञ्जलदेवदपककुपितान्धवधिरकुजवामनाया- ययोजकांकुलीनातिवृद्धातिवालार्थलुब्धविरूपगानन्यशास्त्रपारगपाप- ण्डाभक्ताननुमोदितानन्यदेवताभक्तान् नास्तिकभ्रान्तचित्तंशगदिदोप- युतान् वर्जयित्वोक्तलक्षणसम्पन्नान् नानामन्त्रवानार्चनासर्वप्रयोगज्ञान मन्त्रकल्पविदः सशिष्यानग्निसम्पन्नान् श्रोत्रियानाहय तेषु ज्ञानोत्कटं शुभदर्शनं श्रुतश्चशीलसम्पन्नमेकं गुरु घरयित्वा पश्चात् तद्गुणसंयु- तान् पोडशत्विजानक्षिपोचनहोमामेकं चास्तुहोमस्यैक पञ्चाग्नीनां पञ्चाब्जहोमस्यैकं ब्रह्मसोमात्विजी द्वौ सपनहोमाधमेकं तथा होतार- मकं सर्वदेवार्चनार्थ द्वौ चैवं घरयेत् । अन्यस्मिन् परिवारदेवानां होमानामध्वर्यन् घरयित्या, अशक्तश्चेद् यथालाभं वा वरयेत् । पते- रनुज्ञाप्प सर्वे तत्रपित्वा करोति । ते स लुप्तकेशश्मथुनसाः शुद्ध- दन्तनखाः सात्वाघमर्पणं कृत्वाचम्य मन्ध्यामुपास्य देवादीनमि- स्तयित्वा सावित्रीपूर्ण दशमूक्तं जप्या प्राजापत्यं कस्मेफाह- मुपोप्य किंल्विपं सर्व दह्य यावत् प्रतिष्ठान्तं तावद्धपिप्यभोजनो उर्वी- दर्मास्तरणे शाययीत । स्त्रीशूद्रादिसम्माषणपरिवेपणादीनि पर्नयित्वा विपरणयापिनो जितेन्द्रिया भवेयुरिति रिवायते ।। अथातो नपपिभ्याक्षिाचनम् । प्रतिष्ठादिवसात् पूर्व नरमे सप्तमे पश्चम तृतीये पाहन्यमन्त्रयमक्षिमोचनं गिल्पिना पारयित्वा समन्यकं च पुर्यात् । अरिराइसाराणामुदयं हित्वा विलोचने नगनेक्षमोचनं फारयति । कातुसादीनामक्षिमाग्न चेत् धुस्व- हिने पीठसयातं कृत्वालयाभिमुगे गोमयेनोपलिप्य पैटया भूमिम- संकत्य उन्मध्ये धान्यराशी पीठ मैन्गम्य तन्मध्ये प्रमाणमिन्द्रादि- दिग्देवानां तदितु तचनाम्नाम्पर्य पुपादीन् मंगोप्य बना देगा। नामिति ब्रह्मस्थान ब्रह्ममणिमिन्द्रमणचन्तमिन्यन्द्र बनमामिमग्नाव- प्रिमित्याग्नग्यां मातिा यमौदामानि याम्यां वह यमनः मय- ·त्रिंशः पटलः । १०७ मेति नैर्गत्यां शहजमेतेशतमिति वारुण्यां स्फाटिकं मरुतः परममिति वायव्यां पुप्यकान्तं सोमं राजानमिति सौम्ये चन्द्रकान्तमाशानेत्यै- शान्यां नीलं च क्रमेण विन्यस्थाथवा मव्यादिचतुर्दिसु पञ्चरत्नानि वा विन्यस्य, अलामे सुवर्ण वा निक्षिप्य भूरसि भृः प्रतिष्ठित्यै सं- स्थाप्य तस्यैवोत्तरे चौपासनाग्निकुण्डं कृत्वा वास्तुहोम हुत्वा तद्धिम्ब- स्यातीव पार्थतः पर्यमिं कृत्वा पञ्चगव्यैः समभ्युक्ष्य विम्बस्य दक्षिणेऽभिमुखे वा मनोरमे चौपासनामिकुण्डं कृत्वाधारान्ते दद्भ्यः स्वाहेत्यङ्गहोमान्मौलिमालायेव जुहुयात् । महाभूतदैवत्यं विष्णुसूक्तं पुरुपसूक्तं वैष्णवं श्रीभूमिदैवत्यं ब्राझं रौद्रं च हुत्वा विमानं च नवं चेत् तस्य स्थूप्याद्युपानान्ताङ्गानां नामभिर्खत्वा विमानप्रतिष्ठाविधा- नेन विमानादेवाक्षिमोचनादीनि कारयेत् । आचार्य सम्वत्रोत्तरीया- भरणैरलंकल्य देवाभिमुखे सुवर्णशृद्रां रूप्यखुरां सवत्सां गां वस्त्रगन्धां कांस्यदोहना पुप्पादिमिरलंकृताङ्गामेकां संस्थाप्याभ्यर्च्य तृणादिकब- लान् दत्वा गोदानसूक्तेनाभिमृश्य घृतदधिमधुक्षीरं च प्रस्थमात्राद- हीनं सौवर्ण राजतं तानं कांस्ये वा पात्रेण सुवर्णसहितं सह्यामि- मुखे संन्यस्याधिदेवान् घृते सामवेदं मधुनि यजुर्वेदं दनि ऋग्वेदं क्षीरेऽथ चाराध्याप्टी धान्यान् शालिनीहिमापमुद्गतिलपिस्वप्रियहु- सर्पपाणि चाप्राधान्यानि प्रत्येक भारार्ध तदर्ध चा राशि कृत्वाधिदेवं वायुमभ्यर्च जयशब्दैः स्तोत्रः संस्तूय ततादिवाधेराघोप्य देवाभि- मुखे निधाय मच्छदपः कृत्वाचार्य थोत्तराभिमुखः प्राणायाम तु विष्णुमी पात्वित्युचार्य दिव्यरूपं ध्यायन् सुचीद्धकरीभ्यामेव पक्ष्मपर्मरक्तशुलहष्णज्योतिर्भण्डलानि यथाक्रमेण पृथिव्यादिमहाभू- तानि परमात्मानं च स्मृत्वातोदेवा इति दक्षिणे नयने सहस्रशीर्पा- दिना पामे चाक्षिमोचनं फारयेत् ।। प्रच्छन्नपटं पिसृज्य गोधान्यादिदर्शनद्रव्याणि दयित्वा भुव- राहिमोचनं च हेमपात्रे सूवर्णसूची गृहीत्वा मेदिनीदेवीमभ्यर्थ पक्ष्यादिमण्डलादीनि सङ्कल्प तपाक्षिमोचनं पारयेत् । एप विशे- पोऽन्यत् समानं देवीभ्पामृपिम्पा मोगाभ्यां दीपारिकादीनां तत्त- न्मन्त्रेणाक्षिमोचनं फारपेत् ।। r2 ·१०८ वैखानसे मरीचिप्रोक्त ध्रुवकौतुकस्नपनोत्सवं विम्बवराणां पञ्चानां सहवाक्षिमोचन चेत् सहैव वास्तुहोमौ हुत्वा गवादिदर्शनद्रव्यं सर्व पृथगेव कर्तव्यम् । सर्वेपां पृथक् पृथक्त्वेन होमादीन् सर्व पृथगेव कुर्यात् । सर्वपरिवा- राणां देवानामालयं प्रतिमाश्च पृथक्त्वे पृथगेव होमाचं सर्व कारयेत् । ध्रुवार्चावरं चेत् कौतुफोक्तवदक्षिमोचनं कारयेत् । कौतुकादीन् नव- राणामक्षिमोचनं होमान्ते जलाधिवासनादि कारयेत् ।। ध्रुवराक्षिमोचनान्ते तद्वेरकशुद्धिः मापाढकपूर्णान् खण्डस्फु- टितकालरहितान् नवकलशानाहृत्य तन्तुना परिवेष्टयाभिः प्रक्षाल्य नादेयैराधावैः सह गन्धैरुत्तरापूर्याक्षतकून कुशपुण्यपुष्पान् शमी. पलाश-गान् सुवर्णशकलान् प्रणवेनीक्षिप्य प्रत्येक वस्खमाल्यैरा- चेटच देवाभिमुसे शालिभिः स्थण्डिलं कृत्वा नवभागं विभज्य मध्य- मादिनवपदेपु नवकलशान् विन्यस्याचार्यस्तेषां दक्षिणे चोचराभि- मुसो ब्राह्ममासनमास्थाय मध्यकलशादिक्रमेण तत्तत्कूर्चेनेदमापः शिवा विष्णुगायत्रीमग्निमीले इपे त्वोर्जे त्वा अग्न आयाहि शो दे- वीरापउन्दन्तु वैष्णवमेकाक्षरादीन् विष्णुमूक्तं च जप्वाभिमन्त्र्य तत्कलशोदकेश्चतुर्वेदादिमन्त्रैः पुरुषसूक्तरापो हिरण्यपवमान(वरं स- मम्युक्ष्य देवं देव्यादिसर्वपरिवाराणां तन्मध्यकलशोदकेन तत्तन्मन्त्र- समायुक्तमापोहिष्ठादिना समभ्युक्षणं कृत्वा पुण्याहमपि वाचयेत् ॥ इति श्रीवैखानसे मरीचिमोतेऽङ्कुरार्पणाक्षि- मोचनविधिर्नाम निंश. पटलः ।। अथ एकत्रिंशः पटलः । अधाधिवासनविषिः । अधिवासं कृत्वैव स्थापनां फरोति । अनधियासितं बेरं स्थापित चेत् तद्राष्ट्रगामयजमानस्थापकांचा विनाशाय भवति । अतो देवालयस्योत्तरे पुरस्ताद् वा अपां कूटं वा तन्मध्ये तद्विम्बादर्धाधिकायामं विस्तारं निम्नं बिम्ब जलद्रोण्याम- चटं कृत्वा मंशोध्य विधानध्वजदर्भमालाबैरल कृत्य परितः प्रावरणं कृत्वा पञ्चगव्यैर्यथायोग संयोज्य वसो पवित्रमिति पश्चगव्यरापूर्या- ·एकत्रिंशः पटलः । धिदैवमीशानमभ्यर्च्य नववस्त्राणि चास्तीर्य तत्याच्यामौपासनाग्नि- कुण्डं कृत्वाधारं हुत्वाधारान्ते तस्योत्तरे देवेशं सप्तभिः कलशैः स्नाप्य पुण्याई वाचयित्या नववनोत्तरीयाद्यैरलंकृत्याभ्यर्च्य विष्णोर्नुकादि जपन् पवमान इति वस्मिन् प्राशिरः शाययित्वाग्निं परिस्तीर्य वैष्णव विश्वेशाय जनार्दनाय सर्वभूतात्मनेऽव्यक्ताचलाय देवेभ्यो भूतेभ्यो नागेभ्यो लोकेभ्यः स्वाहेति व्याहत्यन्तं हुत्वा वैष्णवं प्रामं रौद्रं प्राजा- पत्यं वारुणं वैनं गारुडं वैष्वक्सेनं दिग्दवत्यं च हुत्वाग्निं विसृज्य तद्रात्री तदालयगतानां देवानां सर्वेपामौत्सर्गिक पलिं निर्वाप्य प्रभाते स्मात्यालयमाविश्याधिवासितं देवमुद्धृत्य सप्तभिः कलशैः नाप्य नव- वसोत्तरीयारिलङ्कृत्याभ्यर्च्य द्रोण्यामवटं संशोध्य नववस्वाणि चा- स्तीर्य शन्नो देवीरिति गव्येन क्षीरेणापूर्याधिदेवमथर्ववेदमभ्यर्च्य पुण्य- पुष्पाणि निक्षिप्य क्षीरं क्षीरोदधिरिति स्मृत्वा तस्मिन् देवं पूर्ववच्छा. ययेत् । पूर्ववद्धोमं हुत्वा तद्रात्रौ पूर्ववदधिक बलि निक्षिप्य प्रभाते स्नात्वा विष्णोर्नुकादीन् जप्त्वा बिम्बमुद्धृत्य सप्तभिः कलशैः सं- स्नाप्य नववस्रोचरीयायरलकृत्याभ्यर्च्य नयां इदं शुद्धं तटाकं वा- श्रित्य तज्जले अपां फूट वा कृत्या वितानध्वजदर्भमालाधूपदीपाय- रलंकरय परितः प्रापरणं कृत्वा तत्तीरेऽग्निशालां कृत्वाग्निं निधायाग्निं परिस्तीर्यातोदेवादि वैष्णवं हुत्वा पथात् सक्तुघृतं पायसमन्नं समा- दाय योगेशाय शेपपर्यवशायिने शब्दब्रह्मणे समुद्रेग्यः पर्वतेम्यो - पिम्यः पितृम्यो भृतेभ्यः स्वादेति हुत्वा ततीर्थमिदमापः शिवा इत्य- मिमृश्याधिदेवं वरुणं पुण्यतीर्थशं शिवं पुण्यं देवासमिति चतुभिर्मन्त्रै- रन्तिमभ्यय॑ नववस्राणि चास्तीर्य देवं नववस्त्रोचरयिाधरलंकरपा- भ्यर्य वैष्णवमन्त्रैर्देवेशं मारुशिरः शाययित्वाग्निं परिस्तीर्य धातादि- पवारणं भूलहोमं चाप्नेयं च हुत्वान्तः परिपेकं कृत्वा तद्रात्री प्रभूतं चलिमाहत्य मुद्गनिष्पारतिलतिल्लामाक्तमापापूपमरतुं कटाहे मक्षिप्य पूर्ववव वदालयं ग्रामं च पादक्षिध्यक्रमेण देवतादिम्यो पलि निर्गप्य राविशेष व्यपान प्रभाते स्नात्वा देवमुत्थाप्य शुद्धोदकैः संस्नाप्य एवं प्रयाणामधिधामणानां प्रसेरुमहोरात्रदिवा चैक या कारयेत् । एवमसम्भव दयो चैन् पूर्वपत् पचगव्याधियाम धारापिरामं जलाधि- ·वैखानसे मरीचिनक्ति . वासं च पृथगेव सङ्कल्प्य देवं वस्त्रोचरीयाबरलंकृत्याम्पर्य प्रत्येक याममप्यधियातयेत् । यहेऽस्पतम्भवे चैकाहे चेत् पृथक् पृथर मु. हुत यथालाभकालं वाधिवासयेत् । अलामे त्रीणि कुम्मानि ह?का रंयति । अस्मिन् अनन्त शयनस्य ब्रह्मस्थाने कौतुकं चतुर्भुज शङ्ख- चक्रधरममन्तोत्सङ्गासनिकणान् पश्च सप्त वा च्छन्नमालिनं कार- यति ।। आदिमूर्त्यादिसर्वासां मूतीनां तत्तत्कौतुकविम्यानां पूर्वोक्त विधिना तत्तद्भुवषेरानुरूपं चतुर्भु या कारयेत् । इन्द्रादिलोकपा- लानामन्येषां परिवाराणां नवभेदेवकस्मिन् मार्गेण नवपट्पञ्चमूर्षि- विमान कारयेत् ।। इति श्रावसानसे मरीपिप्रोक्त नवपट्पञ्चकल्पना- विधि म एकत्रिंशः पटलः ॥ अथ त्रिशः पटलः । अथोर्ध्व नवपट्पञ्चमूर्तिप्रतिष्ठाधिशेपं वक्ष्ये । पूर्वोक्तपु नक्ष- ग्रेवेकस्मिन् यजमानानुकूल तदिनात् पूर्व यथोक्तमकुरानपेयित्वा नवमूर्ति समुद्दिश्य प्रत्येकमाचार्यस्थापकान ऋत्विज्ञाश्च पूर्वोक्तलक्षण- सम्पन्नानुक्तदोपविवर्जितान् सम्यग् घरयेत् । तथैव सम्भारान् सम्भृ- त्यालयाभिमुखे विष्णोरादिमृतांगशाला पचहस्तायत विस्तारां पट्- त्रिंशत्पादसंयुक्ता प्रपां कृत्वा तन्मध्ये वर्षनिवारणं कूटं कृत्वा तस्मिन् पञ्चविंशतिभागं कृत्वा तन्मध्ये देशे शय्यावेदी तद्भिनिसमायामवि- स्तारं तत्तुर्याशोत्सेधं दर्पणोदरवत् स्थलं सङ्कल्प्य तस्यैव परितवायौ पदे चाष्टाङ्गुलोत्सेधं स्थलं कृत्वा शय्यावेद्यां पूर्व सभ्यमाहवनीयं या- म्येबाहार्य वारुण्यां गार्हपत्यमावसभ्यं च सौम्ये चाग्नेय्यां पौण्ड- रीक नेत्यां विष्टरं चायव्या सम्भारादीन शान्ये स्नपनवभ्रं तवाये पोडशभागाकुलोत्सेधमधास्थलं कृत्वालङ्कृत्येन्द्रादिदिग्देवानां तत्त- हिशु चौपासनामिकुण्ड कृत्वा, इन्द्राग्न्योर्मध्ये गरुडस्य, यमपारकयो- भध्ये श्रीदेव्याः, वरुणोदानयोर्मध्ये महीदेव्याः, वायुसमयोर्मध्ये - ·द्वात्रिंशः पटलः । शङ्करस्य, सोमेशानयोर्मध्ये मार्कण्डेयस्य, इन्द्रेशानयोर्मध्ये विश्वक्से- नस्यान्येषां परिवाराणां तत्तदिक्षु यागशाला परिनचौपासनाग्निकुण्डं कृत्वा तेषां वरमालयं यदि स्यात् तत्तदभिमुखे चौपासनाग्निकुण्डं कु- म्भपूजनं च पृथगेव कृत्वा विम्बाभावे विन्द्रादीशानपर्यन्तद्वारेषु द्वा- रपालान् यक्षादीनभिमुखे श्रीभूताधनपायिनां च होमं कारयदिति केचित् ॥ प्राच्या पुरुषमूर्यागशाला पोडशस्तम्भसंयुक्तं तन्मध्ये शय्या- वेदी तत्प्रागादिचतुर्दिक्ष चाहवनीयान्वाहार्यगाईपत्यावसथ्याग्निकु- ण्डान् कृत्वा तत्याच्यां तृतीयतलेदेवार्थ तथैव यागशालां तन्मध्ये शय्यावेदी तस्यैव परितश्चाग्निकुण्डानि पञ्चानां परिकल्प्य तस्याल- याद् दक्षिणे तद्वाराभिमुखे सत्यमूर्तेर्यागशालां तन्मध्ये शय्यावेदी तस्यैव परितश्चतुरग्निकुण्डानि सङ्कल्प्य पश्चिमेऽच्युतमूर्यागशाला त- न्मध्ये शय्यावेदी तस्यैव परितचतुरनीन् पश्चिमे नृसिंहस्य यागशाला तन्मध्ये शय्यावेदीं तस्यैव परितश्चतुरमीन सङ्कल्प्यान्यत् पूर्वपदालय- स्योत्तरे वास्तुहोमार्थ थामणकाग्निकुण्डं कृत्वा मूत्रोक्तविधिना वास्तु- होमं हुत्वा सर्वत्र पर्यमिपञ्चगव्याभ्यां सशोध्य प्रोक्षणैः मोक्ष्याधि- वासनगतान् देवानादायाभिपिच्य वस्त्रोत्तरीयाधैर्विभूष्याष्टोपचारैर- भ्यालयमाविश्य तद्यागशालात् पश्चिमे विष्टरे देवान् प्राङ्मुखान् संस्थाप्य सर्वहोमानामाघारं हुत्वाधारान्ते सर्वेपामाचार्याणां पूर्ववत् प्रत्येक पूर्ववत् कुम्भपूजां च कृत्याचार्यादीन् वस्रोचरीयाद्यैरलकत्य कुम्मान समादाय तन्तुना परिवेष्टय विस्तारं पडॉलोनतमध्यं निम्न- मर्थाद्गुलं भित्तिरेकामुलं धृतविधारायुतमुकुलाकारमधस्ताद दण्डवद् दण्डाकारं कारयति ।। उपजुहू द्वितालायाम द्वादशाङ्गुलपरिणाहमग्रेऽटामुलायामं स- मतं भित्तिरेकामुलं निम्नमेकाङ्गुलं धृतमेवं कारयति ।। द: तालद्वयायाममने पञ्चाङ्गुलायामविस्तारं मूले भागविस्ता- रायाममग्रोचमूलादारभ्य मध्ये प्रमाद् गोलकं क्षीणं धनमेकाडलं कारयति ॥

·वैखानसे मरीचिपोके समित्पलाशावस्थविल्व शाखादिरवटोदुम्बरसमिधो गृहीत्वा कासितन्तून समप्रान फुगदर्भविश्वामित्रादीन् वाहत्याएमगलान् या- ज्ञिकैक्षतिलायामं तदर्धविस्तारं चतुरङ्गुलयनयुतां चतुरश्रा फलकां कृत्वा तन्मध्ये सप्ताहुलोत्सेधा श्रीवत्सोदकुम्भमेर्या दर्शनं गत्स्ययुग्मा- कुशशहावाश्च कृत्वा तथा चक्रशङ्खगदाशाासिचापं चायुधांश्च कारयति ।। पत्रद्वादशाष्टपड्नुस्तायामपञ्चचतुस्तालविस्तृवं स्नपनार्थ हवि- रथ च यानि द्रव्याणि तान्यगौ होमार्थ घृतं पयो दधि क्षीरं चाट- धान्यान् व्रीहितण्डुलादीन् पात्रं घृतं तैलं चाक्षिमोचनार्थ सवत्सां गां सुवर्णपात्रे तूलिकासूची दृढरीञ्चापि सुवर्णेनैव कृत्वा कुम्भप्रक्षेपणार्थ पीठन्यासार्थ च रत्नधातु जं चाहरेत् । सुवर्णेन प्रतिसरायङ्गुलीयका- द्याभरणं (जातं) चाढकपूर्णान् कलशान् द्रोणार्धपूर्णान् पात्रानन्यान् सर्वान् खण्डस्फुटितकालरहितानि समापयेत् ।। अग्निमथनार्थ यज्ञागारे चाग्नेय्यां गोमयेनोपलिप्य पञ्चवर्णैरल- इकृत्य तन्मध्ये ब्रीदिभिः स्थण्डिलं कृत्वा दर्भानास्तीर्य मन्त्रेणारणि संस्थाप्याभ्यारण्यां महीं मन्थनदण्डे विष्णुमूर्ध्वपट्टिकायामग्निमभ्य- ाचार्यः प्रामुखो भूत्वा, अग्न आयाहीत्यरणी संन्यस्यायुर्दा इति मन्धन संस्थाप्य, अग्निं दूतमिति मन्थने रज्जु समावष्टवानिमूत्यू- पहिका संयोज्य जातवेदो भुवनस्येत्यनि मथित्वोत्पन्नमायुः इति प्रणम्योपावरोहेति गोकरीपैरुज्ज्वाल्य घृतप्रतीकेति पात्रिकामादाया- निरिन्द्रेत्यभिचन्दनं कृत्वाप्रमादं निधाय स्थापनादिवसा पूर्व रात्रा- वारुयादुत्तरे चौपासनामिकुण्डं कृत्वाधार हुत्वा सूत्रोक्तविधिना वा- स्तुदोम यजित्यागारं पर्यनीकृत्य पञ्चगव्यैरणोरणीयानित्यभ्युक्ष्य पुण्याहं वाचयेत् ॥ इति श्रीवैखानसे मरीचिमोक्त यागोपकरण- सञ्चयविधिर्नाम द्वात्रिंशः पटलः ।। अथ वयस्त्रिंशः पटलः । अथाग्निकुण्डलक्षणं वक्ष्ये । ब्रह्मानीन् पञ्चलोकेषु पथा विम- जैन् । आहवनीयं स्वर्गलोकेन्याहार्यमन्तरिक्षलोकेऽस्मिडोके गाई- ·त्रयसिंशः पटलः । ११३ पत्यमावसथ्यं महलोंके सभ्यं जनलोक इति चतुरश्रा वै स्वर्गलोकं तद्वचतुरश्रमाहनीयमन्तरीक्षलोकमर्धचन्द्राकृतिस्तद्वदन्वाहार्य ... म- न्याकृतिस्तद्वद् गाईपत्यं व्यश्रो चै महलोंके तद्वदावसथ्य चतुरचं वै जनलोकं तद्वचतुरनं सभ्यं पुण्डरीकवत् तपोलोकं तद्वत् पुण्डरीका- कारं पौण्डरीकाग्निकुण्डं भवति । तद्यज्ञशालां नवभागां विभज्य मध्ये ब्राह्मे शय्यावेदीमैन्द्रे पदे सभ्यमाहवनीयं चाहवनीयमोपासनाग्नि- कुण्डवत् कुण्डं कृत्वा याम्योऽर्धचन्द्राकृतिदक्षिणभागमूर्खयेदिविस्तार दक्षिणोत्तरं त्रिंशदलं प्राक्पश्चिमायतपडगुलं द्विवेदिसहितमे कैफ भागाविस्तारोत्सेधं मध्यनिम्नं त्रिगोलकं पश्चिमेंऽशे गार्हपत्यं पूर्णच- न्द्राकृतिरूवदिविस्तार सप्तारिकत्रिंशदगुलं द्विवेदिसहितमेकैकं भा- गविस्तारोत्सेधं मध्य निम्नं पडङ्गुलमुत्तरे चावसध्यं त्रिकोणं पयवा- धिकाटचत्वारिंशदगुलायतैकभुजयुतमू_वेदिद्विवेदिसहितमेकैकं भाग- विस्तारोत्सेधं निम्नं त्रिगोलकं भागग्रं कारयति । शय्यायो तत्माच्या- माहवनीयस्य पश्चिमे सभ्याग्निकुण्डं त्रिवेदीसहितं सर्वे वेदिविस्ता- रायाम द्वात्रिंशदङ्गुलमेकैकं वेदिविस्तारोत्सेधं मागं मध्यवेदिविस्तार पञ्चाहुलं मध्यनिम्नमष्टाङ्गुलदादशाङ्गुलं वाग्नेय्यां पौण्डरीकानि त्रि- वेदिसहित सुवृत्तमूर्यवेदिविस्तारं सप्ताधिक्षत्रिंशदडुलकै वेदिधि- स्वारोत्सेध भागाकुलमधोवेदिविस्तारं पडझुलं प्रागादिपोटशदलैर्युक्त मध्ये निम्नमाकुलं दशाङ्गुलं वा कारयेत् ।। ऐशान्ये पदे द्विवेदिसहितं तद्धेरपीठाव प्रतिदिक्चतुरहुलवि- स्तारं तस्योत्तरे वारिमार्ग कारयेत् । नैते पदे देवस्यालङ्कारार्थ त्रिहस्तायतविस्तारं तालोन्नतं चतुरथ वेदिं कृत्वा वायव्ये यागोप- करणद्रव्यन्यासार्थ चतुईतविस्तारं भागोमतं वेदि कुत्या सपा पर्प- दानां तत्वदालयाभिमुखे दक्षिणे वाहवनीयाग्निकुण्डं शयनकुम्भपूजनं हौत्रभंसनं मूर्ध्यावाहनादि चाचरेत् । अथवा देवेशस्य हौत्रशंसने मू- वाहनकाले परिवारदेवहोमानामध्वर्युश्च तत्तन्मूर्तिमन्त्रं च जप्त्वा तत्चद्धोमे दक्षिणप्रणिधी आवाहनादिकं कृत्वा तत्तन्मन्त्रं वैष्णवं पोड- शद्वादशपर्यायवो जुहोति । पर्पदानामालयं प्रतिमाहीनं चेत् सभ्या: ९ ·, वैखानसे मरीचिपोके ग्निमध्ये तत्चदैवत्यं घेणवं च हुत्वा होमकाले देवेशस्य कुम्भं नीत्वा तत्स्थाने पीठे तत्तद्देवं ध्यायनावाहयेद । अथवा देवेशस्यास्य यज्ञस्य पञ्चाग्नीन् पीण्डरीकाग्नि कृत्वा यागशाला परितश्चैकभक्तियुतं मां कृत्वन्द्रादिदिग्देवानागौपासनाग्निकुण्डं कृत्वैन्द्रेशानयोर्मध्ये चीशस्ये- न्द्राग्न्योर्मध्ये चक्रस्प यमपाययोर्मध्ये श्रीभूतस्य यमनीलयोरन्तरे ब्रह्मणे मित्रावरुणयोर्मध्ये पुण्यस्य वरुणोदानयोर्मध्ये ख्यातीशस्य वा. युसोमयोर्मध्ये शङ्करस्य सोमेशानयोर्मध्ये शान्तस्य प्रारद्वारादुत्तरे मणि- कसन्धयोश्च दक्षिणेऽन्यस्य दक्षिणद्वारपूर्व विखनसतापसयोः पश्चिमे यस्वन्तस्य पश्चिमद्वारदक्षिणे किष्किन्धतीर्थयोरुत्तरे मित्रस्योत्तरद्वार- पश्चिमे विकटेशयोः पूर्वे धत्तारस्य च प्राच्या दक्षिणोत्तरे नीत्याक्षभ- योश्च तयोर्दक्षिणोत्तरयोजशहयोचौपासनाग्निकुण्डानि कृत्वा, एव- मुत्तमोत्तम, विमानपालद्वारपालांच विना यदुत्तममध्यमं, लोकपाळांश्च महाभूतशङ्खध्वजपाकोर्जुनानां च विना चा कारयेदुत्तमाधमम् । ब्रह्मे- शपुण्यभृगुणाश्च विना वा कारयेन्मध्यमोत्तमम् । श्रीभूतचक्रचीशानां विना वा कारयेन्मध्यममध्यमम् । लोकपालांश्च विना फारयेन्मध्य- माधमम् । देवेशस्य पश्चानीनां विना कारयेदधमोत्तमम् । त्रेताग्निपि- धानं गार्हपत्यान्वाहार्याहवनीयाग्नीन् कल्पयेत् । एतेषां प्रधानं गाईप- त्याग्नौ सम्पवत् सर्व कृत्वैतदधममध्यमम् । केवलं सम्याग्निकुण्डमेव कृत्वा सर्वदेवानामेतदग्नौ हुत्वाधमाधममाचक्षते । सर्वत्र पौण्डरी- काग्नि कारयेदित्येके चैवं नवधा भवन्ति । अन्यत् सर्व समानम् ॥ ध्रुवकौतुकसपनोत्सवबलिपेराणां सह प्रतिष्ठा चेत् सहकयागशा- लायामेकवेचा सदैव होममेककुम्मं च कुर्यात् । तेषां पृथक्त्वे पृथगेव सर्व कर्तव्यम् । प्रादुर्भावाणामाधिर्मावाणां च भरत्यास्मिन् विमाने स्था- पना यदीच्छेन्मानाजुलेन समाकुलं समारभ्य द्वयलं पङ्गुलं वर्धयेद् एकोनपष्टयङ्गुलान्तम् । सप्तविंशतिभेदेप्वष्टमानं विनिश्चित्य प्रतिमा कृत्वा मुखमण्डपे वान्तर्मण्डले वान्यस्मिन् यथेपदेशे वा रत्नानि वि- न्यस्य पूर्वोक्तबेरस्थापनाविधिमार्गेण प्रतिष्ठाप्य तत्तन्मूर्तिमन्त्रविभवा- नुरूपमभ्यालयाम्यन्वरे सर प्रतिष्ठा चेत् स्नपनशयनं च पृथगेव ·चतुस्त्रिंशः पटलः । कृत्वा, एककुम्भे तत्तद्रूपं तथैव ध्यात्वा सभ्ये सर्वेषां तत्तदुक्तहोम हुत्या कौतुकादीनामावाहनान्ते तत्चन्मन्त्रेणावासार्चयेदिति केचित् । सर्वान् पदार्थिनः स्नात्वा सायंसन्ध्यामुपास्प स्वकीयाग्नीन हुत्वा स्थापकाः सव्याहृतिक गायत्रं सशिरस्कं दशप्रणवसहितं निः पठेत् । यतः प्राणायाममिति प्राणायामसहस्त्रमष्टशतं वा समायुक्तं रेचकपूरक- कुम्भकप्रकारैरुद्धातैरेकद्वित्रिविधमन्दमध्यमोत्तमैः क्लान्तिसुषुप्त्यादीनि सर्वे दिक्षु साकम्पनादन्यत्र यथाविधि श्रद्धयानलस्य यथावलं प्राणा- यामं धारयेदिति ॥ इति श्रीवैखानसे मरीचिपोक्के आहवनीयाग्निकुण्ड- विधि म त्रयस्त्रिंशः पटलः ।। अथ चतुत्रिंशः पटलः। अथातो गुरुर्यजमानमणोरणीयानित्यभ्युक्ष्य सघृतं पयः पाय- यित्वा द्विजातिश्चेन्मन्त्रवद् गृहीत्वा वर्णावरे मन्त्रादृते शिष्यं समा- चरेत् । तेन शिष्यः पापान्मुच्यते । ऋत्विजांचाहयाधावनीदमित- मण्डलान्युपलिप्यास्त्वासनमित्यासनानि सदर्भयवानि निघाय तेप्या- सीनान् ऋत्विजान् यजमानो देववत् स्मृत्वा पवित्रं वज्रसंयुक्तमग्निमीळ इति प्राशपित्याचम्याचार्येण पूर्वेद्यरपराह्ने यथार्ह कर्म निर्जितं पश्चा- दधिवासनगतं देवेशमासाद्य शुद्धोदकैः संस्नाप्याम्यय वस्त्रोत्तरीयाथै- रलङ्कृत्य यानमारोप्य ग्राममालयं वा प्रदक्षिणीकृत्य यज्ञालयस्य पश्चिमेऽलड्कृते देशे देवेशं वैल्वफलकोपरि प्रामुखं देवं संस्थाप्य सम्यक् तत्काले मथिताग्निं समाहत्य तस्यालामे श्रोत्रियागारादाहत्य तस्योचरे वास्तुहोम हुत्वालयं संशोध्य पश्चाद् वैखानसस्त्रोक्तविधिना गाईपत्याग्निकुण्डे त्वापार हुलाधारान्ते तमग्निं वर्धयित्वाचार्येण त- स्मादन्वाहार्येऽनिकुण्डे जातवेदो भुवस्येत्यनि प्रगीयति । पश्चादाइय- नीये अम आयाहीति मन्त्रेणाग्निं प्रणीय पश्चादावसथ्येऽग्निकुण्डे यत्ते योनिरित्यनि प्रणीय सभ्येऽग्निकुण्डे मयगृहामीत्यनि प्रणीय पौण्डरी- 02 ·तुलादियुगलागलाय मेपं विद्यालयां रोषा मुवनकाशादहीनं - वैखानस मरीचित्रोके कानिकृण्डे घृतप्रतीकेत्यग्नि प्रणीयान्येषु सर्वहोमेपु जातवेदस इत्यग्नि प्रणीय पयाद् घारविशेषां वक्ष्यते । अनिकुण्डानामृवैद्यामिन्द्रादि- दिग्देवानां सरस्थाने दक्षिणवेद्यधस्ताद् ब्रह्माणमुत्तरे सोमं चाम्पर्य उत्तरमणिपापन्यादिदेवानावाधान्ने गाईपत्ये गार्हपत्यं यज्ञदैवतं वि- श्वान् देवान् ॐ भूः पुरुषमच्युतमित्यावाधान्याहार्ये यज्ञदैवतविश्वान् देवान् ॐ भुवः पुरुष सत्यमित्याहवनीये चाहनीयं यझं देवं विश्वान् देपान गुचः पुरुष पुरुषमित्यावसथ्ये चावसध्यं यज्ञदेवतविश्वान देवान् ॐ महः पुरुषमनिरुद्धमिति सम्ये सभ्यं यशदैवतविश्वान देवान् ॐ जना पुरुष विष्णुमिति पौण्डरी पाण्डकियौ यज्ञदैवत्यं विश्वान् देवान् ॐ तपः पुरुष वासुदेवमों सत्य पुरुष नारायणं चेत्यायाध पर्ष दाना होमे चौपासनागि पदयतविश्वान् देवानावाहयामीत्यावाध तथै- याज्यं निरुप्याज्याहुनी त्या सर्वोमानायतोदेयादिवैष्णवं यजित्वा, पवमाधार हुत्वाधारान्ते पफदोमात् पूर्व वासामन्तरं न च ब्रजेत् । अपणाममाये चकापर्यंत प्रासाचीरित्यन्तःमवाहणं कृत्वा पुनः परिस्तीर्य होममाचरेत् । अस्य प्रायश्चित्तं पैष्णवं यजेयुः । कुम्भपूजा समाचरेत् ॥ दानिशत्प्रस्थसम्पूर्ण सौवर्ण राजतं तानं मृण्मयं वा कुम्भ रागृत मृण्मयं पेत् पण्डस्फुटितफालरहितं पक्षपिम्पफलाकार सम्यम् दग्ध नवं इम्म समादाय यमालये वायव्ये सम्भारस्थाने प्रास मास्थाय इपेत्वोत्यादिना नपन् प्रिवेनकम्प्रेण या यवान्तरमगुल्य- न्तरं पा सन्तुनापेष्टय शुची यो त्यति पक्षाल्य नादेयं जलं देवा प्राप्त इदिदमापः शिया इति बरोणारपयनं रत्या धारास्थिति बुम्म जले- नापूर्व, उशीरादिगन्धैर्यासयित्या वालाभ्यां धीमाम्या गुरूमकार्पास- पगाभ्यां कुम्भ संवेष्टय गम्मिन् प्रशाधितापत्यपाट्यानि पिन्यस्य परागय सहयमौक्तिकमरतफपृप्यरागचन्द्रकानगोपटकनीलान्येता- ननवरानि रलामाऽप्येकं मुरणं वा श्रीवरमपूर्णतम्मभेर्यादिदर्श- मत्स्यपुग्मानुगदावाष्टमगलान चप्रशागदावामीत्येतान् गार मपंप सुपर्णचिहान् गुरुगुवफमलापत्रचामराव वाला गुवर्णशफलानि या उमटएं यान्या पृथक् पृपग् विष्णु- ·चतुर्विंशः पटलः । गायच्या प्रक्षिप्य देवाने धान्यराशी कुम्भ संन्यस्य धान्यराशिं च त्रि- विधं भवति । पढ्द्रोणमुत्तमम् । द्रोणत्रयं मध्यमम् । द्रोणमधमं चेति । बालागारथेद तत्तद्देवमाराध्य हविनिवेद्याचार्यस्तस्य दक्षिणे चोत्तरा- भिमुखो भूत्वा नाममासनमास्थाय विष्णुर्मा पावित्यात्मरक्षां कृत्वा- स्मसूक्तं जप्त्वा समाहितो ध्यानमारभेत् ।। स्वस्तिकासनं कुर्याद् दक्षिणपाद वामपादमधश्च जान्वन्त- रेऽमुष्ठौ निगूध शिश्नपणी निपीडजं निवातगतदीपवद् ऋजुकायः किञ्चिदुग्नमितवक्त्रो दन्तैर्दन्तान् न संस्पृशन् नासाग्रन्यस्तेक्षणश्चैव- मासीनो यथावलं प्राणायामं कृत्वा निविधं प्राणायाम रेचकपूरककुम्भ- कति । निःश्वासविसर्जनो रेचको, निश्वासोमानः पूरको, निःश्वास- गिरोधः कुम्भकश्चेति । एवं प्राणायाम योगमार्गेण कृत्वा हृदये वीजा- क्षरं न्यस्य प्रणवेन वेष्टयित्वा कुम्भजलेऽर्धचन्द्राकारं शुद्धस्फटिक- सङ्काशं मध्येऽष्टदलोपेतं तन्मध्ये श्यामवर्ण द्विभुजं पद्महस्तमोकारवीजा- वितभ मण्डलं ध्यात्वा तन्मध्ये तन्मण्डलं तन्मध्ये पये सिते पलवर्ण द्विभुज पद्मघरं वकारवीजयुतं वारुणमण्डलं ध्यात्वा तन्मध्ये तप्तहाटकसङ्काशं चतुर्भुजं शङ्खचक्रधरादिबीजं संन्यस्य दिक्ष्वष्टासु प्र- णवैरावृतं संन्यस्य सानेकप्रणवेन चैप्टयेत् । विष्णुमूक्तं प्रणवशतं सह- सशीपमिति जप्त्वा ज्ञानयोगमार्गेण ध्यानमाचरेत् । सर्वाधारं सना- तनमप्रमेयमचिन्त्य निर्गुणं निष्कलं धीरे सर्पिस्तिले तैलं पुष्पे गन्धं फले रसं काप्टेऽग्निमित्र च सर्वव्यापिन परमात्मानं सकलं सकलप्य मन्त्रयोगादिपञ्चप्रकारेश्व प्रणामादिपञ्चसत्कारवाषायेत् । कुतः । आनाहनोद्वासनं विष्णोरायतमिति अरण्यां व्यापिते पहिमथनात् स- निधिर्भवति । तथैव ध्यानमथनेन भक्तस्य हदि विष्णुसन्निधिर्भवति । हृदये सकलं सकल्प्य सुवर्णवर्ण रक्तास्यनेत्रपाणिपादं सुखोदह शुक- पिञ्छाम्बरधरं विष्णु मणवात्मकं किरीटकेयरहारप्रलम्पयज्ञोपवीतिनं श्रीवत्साई चतुर्भुजमेवं परमात्मानं पञ्चवहभेदेन परात्परतरं देवं वैकुण्ठादिदिव्यलोकाद् देवादिसपर्पद यात्वा मनसा शङ्खजलाद् वा कुम्भेऽम्भसि समानाद्य पुष्पाघाचमनान्तैरर्चयति । तस्माद् देवं कुम्भं सहादाय सर्वालङ्कारसंयुक्तं शानसूक्तं समुच्चार्य यज्ञालये स्न- .

·वैखानसे मरीचिमोक्के श्रियं वामे हरिणी संस्थाप्य पुनस्तान् ब्रीहिभिस्तण्डुलैर्वा दण्डवत् पति कृत्वा दक्षिणाद्युत्तरान्तं देवीभ्यां च पृथक् पृथक् पक्ति कृत्वा तस्मिन् क्षीरघृतमधुसिद्धार्थकोदकासतोदककुशोदकचन्दनोद- कसम्पूर्णान् कलशान उत्तरादि संन्यस्यान्तरे चैकैकमुपस्नानयुद्धोद- ककलशान् विन्यस्य क्षीरे सर्ववेदमुपस्नानेऽश्विनौ घृते सामवेदमुप- स्नाने वत्सरान् मधुनि यजुर्वेदमुपस्नाने वायु सर्पपोदके आदित्य- मुपस्नानेऽप्सरसोऽक्षतोदके काश्यपमुपस्नाने मरुतः कुशोदके मुनय- स्तक्षकमुपस्नाने चन्दनोदके ऋतू नुपस्नाने वृहस्पति चैकादशोपचारै- रम्पर्ध्याथवा जलपुप्पैरेवार्चयेत् । देवेचं चन्द्रद्रव्यं प्रति पाद्याचर- येत् ॥ शन्नो देवीरिति क्षीरेण, अम आयाहीति घृतेन, अग्रिीति मधुना, पूतस्तस्येति सपोदकेन, इमा ओषधय इत्यक्षतोदकेन, हित्व। शूर इति कुशोदकेन, चत्वारि शृङ्ग इति गन्धोदकेन च स्नाप्य वा- रीश्चतस्त्र इति सर्वोपस्नानः संस्नापयेत् । द्रव्य प्रति पूर्व कुम्भ सम- भ्युक्ष्यापोहिष्ठामयादिभिरुष्णोदकेन च संस्नाप्य शुद्धोदकैयाभिपिच्य ठोतेन विमृत्य नववस्त्रोचरीयायरलस्कृत्य नैर्ऋते विष्टरे देवं देवीभ्यां सह कुम्भ संस्नाप्य स्नपनोत्सवबेराणां स्थापनं पृयगेवाप्टोपचारैः कु. म्भेन सहायेदाचार्यः स्थापकायैः सहितः पुण्याहं वाचयित्वा सौवर्णे राजते ताने कांस्ये या पात्रे द्रोणेोणार्धेराटकळ तण्डुलैः प्रत्येकमा- पूर्व तस्मिन् प्रतिसरान् साँवर्णान् विन्यस्यालाभे क्षामकार्पासतन्तुना चा कणुष्व पान इति शऋक्तन वाभिमृश्य स्वस्तिदा विशस्पतिरिति देवदेवस्प दक्षिणे दस्ते देव्योस्तचन्मन्वेण चामे करे बध्नीयात् । त- धैव स्नपनोत्सवनालिबेराणां च प्रतिसरान् पृथगेव पनीयात् । ध्रुव- मेरेऽपि पूर्व प्रतिसरं चद्ध्य शय्यावेद्यां समभ्युत्य पद्रोणादहीने शालिधान्यस्तदर्धयस्तितः परिस्तीर्य सामान कुशान् प्रागग्रानास्तीर्य वेदाहमिति चर्मन तल्प प्रथम विन्यस्य द्वितीय रोमज ववीयं मुण्ड चतुर्षमण्डनं पञ्चमं वामनं क्रमेणोपरि विन्यस्योपरिवेष्टनं येतं नव- वस्त्रेण कृत्योपधानद्वयं शिरोपधानं विन्यस्य चर्मन सिंहव्यापादि, ·पश्चत्रिंशः पटलः। रोमजमाविकरोमनकृतं मुण्ड कार्पासशम्यादिफलतूलकृतमण्डर्ज पतिपिञ्छेन कृतं, वामनं क्षीमादि नलागे यथालाभं वाहत्यान्येपां प्रतिनिधि द्वादशाटसप्तहस्तादहीनं नवयसमाहरेत् । तथोपवेष्टनमुपाय- नमुपधानद्वयं च सकल्प्य प्रणवेनाभ्युक्ष्य तुलस्यादिगन्धपुष्पाण्यवकी- गरुधूपैः सहाष्टमद्गलैः पन्चायुधश्च परितो विन्यस्य तस्योर्चे वि- तानयजदममालास्तम्भवेष्टनमुक्तादामावरलकृत्य सर्ववायसमायुक्त शकुनसक्तं वदन् आचार्यः स्थापः साधं देवेशं याने समारोप्य यद्वै- प्णयमिति देवं देवीम्यां तत्तत्सहैकरायने शाययेद् , यदिग्द्वारं विमा- नस्य तदिदमालिं कृत्वोत्तराच्छादनं गलाधस्तादाच्छाध देवस्य द- क्षिणे पूर्ववत् कुम्भ संन्यस्य स्नपनोत्मयवलियराणां चकवेयां प्रत्येक शयनं सङ्कल्प्य नर्थव नाययेत् । तस्यन परितः पावरणं कृत्वा सम्भा- रवेद्यां धान्योपरि वरमाणि चास्तीर्य सौवर्णादिपाने रत्नादीनि सं- न्यस्य तस्मिन् रत्नेशं विष्णुमभ्यर्च्य विष्णुमूक्तेनाधिवासनं कृत्वा उत्तराच्छादनं निश्छिद्रं कृत्वा पवाद् पज्ञागारस्य परितः प्रागादि- चतुर्दिक्षु चतुर्वेदान् क्रमेणाध्ययनं कारयेत् ।। इति श्रीवसानसे मरीचिपोक्त विमानार्चनाकप प्रतिष्ठाविधिनीम चतुर्मिशः पटल. ॥ अथ पत्रिंशः पटलः । एवं कृत्या पक्षात् सर्वपां परिवाराणामालयस्य परितो दोम- माचरेत् । अथवा श्रीभूमिभ्यां प्रोगाम्यां भृगुमार्कण्डेयाम्यां यीश- राषिकाम्या मह प्रत्येक होममधमं, विमानपालानामिन्दादि पाला- नामादित्यचन्द्रपोग होम मध्यमं, द्वारपालानां पध्यनराइमहाभूत- पापोर्नुनानां शेममुगममित्येके । महायां यागमार्ग र परितः स. चीन देवान गमभ्यर्प महाद्युपरिधान प्रागादिगदिशु ध्रुवकानुफयो. रापरणयदेवान दायाधिपानान.नाशिणे प्रमाण मार्कण्डेयमुपरे शार म्यानाशं दारेषु पायातरीन द्वारपालांश पिमानपालादिसर्लान् ·१२० वैखानसे मरीचिमोक्त देवान् मथमाद्यावरणक्रमेण तचादिक्षु समाराध्याभ्यच्यन्द्रे यक्षं श्रियं हविःपालमग्नि भौमं जगद्भुवं निवखन्तं यमं दुर्गा सप्तमातृनीले च महाकाली विष्णुं वरुणं मित्रं युधं ज्येष्ठां पुप्पेशं वायुं शुक्र सप्तन्ि गङ्गां धन्यं क्षचारं निशाकरं पञ्चभूतानि शान्तमीशानं चलरक्षकं वा- ग्देवीमेवं पूदितत्तत्मदक्षिणमुखे श्रीभूतगरुडं चक्रध्वजवथाधिप- विष्णुभूतानां यथाक्रमेण तत्तन्नाम्नार्चयेदिति केचित् । प्रभूतवलि- माहृत्य बलिनिर्वापं कारयेत् ॥ पवादोमं हूय वस्त्रोत्तरीयाभरणैरभिपूज्य स होता तिष्ठेत् । त- स्मादध्वर्युरनिं प्रज्वाल्याध्वर्युहातरेहीति वदेत् । स होताध्वर्यों देवते- त्युक्त्वा यजमानस्य हौत्रप्राचम्य प्रणवपूर्व नमः प्रवक्त्रेति वदन् तिष्ठन् उच्चरन् वैखानससूत्रोक्तविधिना होत्रं प्रशंसेत् । होता तेनोक्तमोकारं श्रुत्वाध्वर्युः सप्तदशपलाशेध्मान् सपत्रकमुकुलान् नीत्वा ॐ स्वाहति क्षिपेत् । ब्राह्मणभारतेत्युक्त्वा यजमानस्य गोत्रप्रवरणं क्रमेण वदेत् । ग्रामयजमानक्षेत् काश्यपप्रवर आयात्वित्यादिमन्त्रान्ते विष्ण्वादिसर्व- देवार्चनोक्तक्रमेण महाभूतान्तमावाहयामीत्युक्त्वा तथैव सम्याध्वर्युरा- दित्यादिमादिशर्वान्तं दक्षिणप्रणिधौ घात्रादिमहाभूतान्तमुत्तरमणिधौ समानामायानक्रमेण जुष्टाफार कम हुत्वा वचन्मन्त्रेणाज्याहुतीर्जुहोति। सभ्याग्निं परिस्तीर्य पलाशेध्मान् गृहीत्वा मूलाग्राभ्यां घृताक्तां देखें भ्यायन् विष्णुगायच्या जुहोतीत्यग्निहोत्रवणीमाज्यं गृहीत्वातो देवा- दिना हुत्वा पश्चादुपभृतेनाज्यमादाय विष्णुसूक्तं जुहुयात् । जहां पर्क समादाय वैष्णवं पोडशद्वादशपर्यायवो जुहोति । स्रुवेणाज्यमादाय पञ्चवारुणं मूलहोमं यद्देवादिकूश्माण्डं सकश्रुत्वा पथात् स्वस्ति चैवेह खाहा प्रजापतये स्वाहा स्वाहाग्निद्धीमतये स्वाहादित्येभ्यः म्बाहा वि. धेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा मरुद्गणेभ्यः स्वाहा भूरग्नये साहा सुवो वायवे खाहा सुपरादित्याय च भूर्भुवः सचन्द्रमसे च स्वाहेत्येतैर्मन्त्रैर्दशभिः शतशो जुहुयात् । एताः सहस्राहुतीरुपांशुराज्येन वैष्णवं विष्णुयुक्तं देवेशाय भुवकौतुकयोश्च पुरुपाचावरणत्रयदेवानां वैष्णवानां तचन्म- न्त्रेण जुहुयात् । श्रिये जात हिरण्यवर्णा इति श्रियै मेदिनी देवीति भूमि नेति मी ब्रह्मजज्ञानं हिरण्यगर्भ इति ब्रह्मणे समन्यं त्र्यम्बक मिति रुद्राय चिरायषाय पुण्यायेति मार्कण्डेयाय पापित्रे भृगवे इति ·पञ्चत्रिंशः पटलः । १२१ भृगवे, द्यावापृथिव्यो यस्याश्रिता तस्थुपो धृत्याय एप विभो वितन्य विश्वं यो नोभिरक्षत्विति पधि वारदेवत्यमिति मणिकायेति माण- काय सन्ध्यायेति सन्ध्यायै तापसायेति तापसाय वैखानसायेति वि- खनसाय किष्किन्धायेति किष्किन्धाय तीर्थायति तीर्थाय त्रातारमि- त्यादि त्रयोदशानि मूर्धायमग्निमिनिर्भतिद्वावग्नये यमो दाधार नमस्ते द्वौ याम्यौ वसवः प्रथमः सहस्राक्षेति निर्वतयैते शतमित्यादि चत्वारो वरुणाय मरुतः परमात्मा मरुतो गणानामिति द्वौ वायवे मिश्रवासस पतान् नतैतानिति द्वौ कौवेराय ईशान ईशेति द्वावीशानाय उदुत्यं चित्रमिति द्वावादित्याय ममामेऽहमग्न आयाहीति त्रीन् भौमाय प्रभु- देवो ग्रहाधिपतयेति द्वौ शनैश्चराय बृहस्पतिदेवानों बृहस्पतिः सोमो बृहस्पते अतियदित्युपयामगृहीतेति चत्वारो वृहस्पतये अविष्ठजाय तद्विष्णोस्तदिनास इति बुधाय प्रजापते न त्वद सुभूः स्वयम्भूरिति द्वौ शुक्राय भूमामिनीटगामिनीति द्वौ शनाय सोमपास्ते याते रुद्रमन्यं त्र्यम्बकमिति रुद्राय जगद्भुवमिति पद कुमारस्य यता स्वमसीत्तस्मा अस्म असमा इति भृग कस्याङ्गिरा भूविस्थापयेन व्यावर्धतेति पुल- हाय एषो दान आनन्दर इति पुलस्त्याय प्रायशे ये निप्यन्ता इति तवे येनो वसिष्ठः सप्तोनमाय इति वसिष्ठाय ययानसूयेशाय एप दिग्भ्य इत्यत्रये एकोऽभूद् यत्रैष्टभस्येत्याफाशाय प्रकाम्यायो मातरि- धेति वायवे वृपाकपेरोजोऽभिमानीत्यग्नये आपो विश्वं चातुर्यमित्यपा तया आदित्या तन्त्रीण्येपेति पृथिव्यै, पावका नो महोणे इति सरखत्यै, शंसानि हृयाम इति श्रियै, य उत्तमोग्नेः पथायमिति न्यक्षाय, यम- यन्ति यः संहरतीति विवस्वते, ऋचामधीशो नीतं धृतमिति मित्राय, नेनापुष्टे समूह्यत इति महीधराय, चरूं पचे चुल्यां हीति हविरक्षकाय, चतुर्मुखीया लोक इति ब्रह्माण्यै, नेतत्र चिह्नीति गणेश्वर्योवाला- मालापालेति पण्मुख्य युगे युगे सर्व रमेति वैष्णव्यै, कल्पेश्चन्तेषु. वा- राथै, सा सर्वमालधरीतीन्द्राण्ये, चण्डी हरी मोहीति, काल्यै, धातास्य फुल्लायेति पुप्परक्षकाय, विश्वान वले सौर्यो हुत इति बलिरक्षकाय, आग्नेयो प्रेक्षायेति विष्वक्सेनाय शतधारं कदा विसृज इनि गरुडाय, धर्मोय गोगन्धरमिति विभाय, यमर्पयन्ति शं नो निधत्तामित्यनन्ताय B ·१२२ यैखानसे मरीचिप्रोक्ते भूमाननोऽग्रेवस्थान इति सुदर्शनाय, आसन ओजोवलायेति च- जाय, तन्मायशोग्रे आसे अग्रे सादुपस्वति शहाय, भूतानां भूतो भूतेप्विति महाभूताय, अक्षहान्ते येहुतेति पाकार्जुनाय, हुत्वा च्या- हीर्जुहोति । तत्तन्मन्त्रं वैष्णवं जुहुयात् । अग्नि परिपिच्य पूर्व वैष्णवं हुत्या आवसचैकाक्षरादिसूक्तं कौर ईशान्य आहवनीये पुरुपसूक्तं मार्कण्डेयभृगुभ्यामैन्द्रमाग्नेयं हुत्या, अन्याहार्ये विष्णुसूक्तं ब्राममाग्नेयं नत्यं यजेत् । गार्हपत्ये वैष्णवं श्रिये जातो मेदिनी देवीति वारुणं वायव्यं हुत्वा, आवसथ्ये चैकाक्षरादिसूक्तं कौपरमीशानदेवत्यं द्वा- दशाटचत्वारो का पर्यापतो जुहोति । सकृज्जयादींश्च हुत्वा, पौण्ड- रीकाग्नि परिपिच्य पौण्डरीकोत्पत्ति ज्ञातमध्वर्युन वरयित्वा, विष्णु- गायच्यानशतं पिल्यपत्रं वा घृताक्तं जुहुयात् । आत्मसक्तं नामं विष्णुः सर्वेपामित्यादिपरमात्मिकमन्वय पञ्चशतैर्मन्त्रैर्तुत्वा, अतो दे- वादिवैष्णवं यद्देवादिकूश्माण्डमन्तहोम हुत्या सर्वेषां परिवाराणां तत्त- न्मन्त्रं सवैष्णव द्वादशाएचत्वारो वा जुहोति । विष्णुसूक्तेन पञ्चाग्निपु दधिक्षीरघृतलाजैर्युक्तमुपजुह्वा हुता गार्हपत्यसभ्यपौण्डरीकं बिना सर्वाग्नीनन्तहोम हुत्वाग्नि विसृज्य नृत्तगेयाद्यैश्च रात्रिशेपं व्यपोह- येत् ॥ इति श्रीवैखानसे मरीचिपोक्त परिवाराणां होमविधिर्नाम पञ्चत्रिंशः पटलः ।। अथ पदात्रिंशः पटलः। अथ देव्योवाहिकविधिः । देवेशदेव्यौ श्वसनविनप्रतिष्ठा- नन्तरे विवाहक्रियां कारयेत् । यजमानो द्विनवेत् , गृहे देवालये या यागशालां कृत्वा यथाविभवमलंकृत्य तन्मध्ये दक्षिणे श्रीदेव्या वामे महीदेव्यायोपासनाग्निकुण्डं स्थण्डिलं वा कारयित्वा चोरेकै या कारयेदिति केचित् ! शुभे मुहूर्ते समनुप्रास पूर्ववद् देवीमानीय प्रभासनसंस्थितामर्चयित्वा फलोपहारं ताम्बूलादि निवेधाचार्यः परि- चारकैः सह देवेशमलकत्य यानगारोप्य राह मेरी नादादीन नृत्तगेय.

·षत्रिंशः पटलः । १२३ स्तोत्रध्वनिस्वस्तियोपसमायुक्तं देवीमानीय यागशालां प्रविश्याग्नि- कुण्डस्य पश्चिमे महासंस्तारपर्यकोपरि देवं प्राङ्मुखं संस्थाप्य राजवदु- पचारं च कृत्वा यजमानो वान्धवैः सह देवेशं प्रणम्याचार्य पूजयि- त्वाचार्यों देवं पाद्याद्यान्तं मधुपर्क निवेद्य वैखानसस्त्रोक्तविधिन विवाहक्रियां कारयेत् । आचार्यश्चात्मसूक्तं जप्त्वा देवं ध्यायनेकाक्ष- रादि विष्णुसूक्तं पुरुषसूक्तं वैष्णवं च जपेत् । देवेशं प्रणम्य प्रसुग्म- न्तेति देवेशो देवीमीक्षेत । आचार्येणाधारं हुत्वा कन्यापदानसमये देवी देवसन्निधावानीय श्रियः प्रदानसमये यजमानः स्वात्मानं भृगुं स्मृत्वा मूलप्रकृतिरुपामयोनिजां कल्पनां भृगुपुत्रीं भार्गवी नियं विष्णवे तुभ्यं ददामीति दद्यात् । प्रजापतिस्त्रियामिति चोक्त्वा सुवर्णगोभूमियुतं जलं दद्यात् । धरण्याः प्रदानसमये यजमानः स्वा- त्मानं प्रजापति स्मृत्वा विष्णो पुराणमहिषी प्रकृत्यंशभूतां कश्यप- प्रजापति सङ्कल्प्य तनयां काश्यपी हरिणी विष्णवे तुभ्यं ददामीति पूर्ववद् दत्त्वा प्रादुर्भावेषु सर्वेषु तत्तद्देवीपितरं सश्चिन्त्य तत्तनाम्ना दद्यात् । यजमानः शूद्रथेत , तन्नियोगेन द्विज एव कुर्यात् ।। एवं जलग्नदाने कृते देवस्य दक्षिणवामयोर्देव्यौ संस्थाप्य नव- वस्त्राभरणगन्धमाल्यैरलस्कृत्य विवाहविपये मन्त्राणि लाजहोमाग्नि प्रदक्षिणकर्म देवं देवीम्यां सन्निधावाचार्य एवाचरेत् । पाणिग्रहणमन्त्र- मुच्चरन् दर्भेण पाणी स्पर्शने देव्योदक्षिणपादाङ्गुष्ठेऽइम संस्पृश्य सप्त- पदाक्रान्ती देवस्याभिमुखे वस्त्रे चोत्तराग्रं दर्भानास्तीर्य यथाक्रमेण संस्पृशति । स्तोमारोपणे वैष्णवैर्देवस्य देव्यास्तत्तन्मन्त्रेण च पादयोः प्रक्षिपेत् । एककाले द्वे देव्यो विवाहक्रियां चेद् एकाग्नौ पृथगेव वा- गिति केचित् । अत्र ध्रुवसन्दर्शनादीनाचरेदाचार्यः । ऋत्विजादिभ्यो दक्षिणां दद्यात् । वैष्णवान् सम्पूज्य सर्वेपामपि गन्धपुष्पमुखवासा- दीन् प्रदीयते । पुण्याहं वाचयित्वान्तहोमो हूयते । अग्नि नित्याग्नौ ममारोप्य प्रभूतं हविनिवेद्य पूर्वादीनि निवेदयेत् । यानमारोप्य ग्राम- मालयं सर्वालङ्कारसंयुक्तं प्रदक्षिणीकृत्याभ्यन्तरं प्रविश्य देवं देन्या सह शुद्धस्नपनविधिना संस्नाप्यार्चापीठे स्थाप्याभ्यर्थ्य इविनिवेद्य प्रणाम कारयेत् ॥

·१२४ वैखानसे मरीचिपोके एवं हरेवाहिकोत्सवे कृते सर्वसम्पत्करं सर्वकल्याणसमृद्धि- मवति । तत्तद्ग्रामे वासिन्यः खियः पुत्रमगल्यसंयुक्ता भविष्यन्ति । इष्टान् कामानवामोति विष्णोः सायुज्यमाप्नुयात् । स्नपनं विम् पलिवरं च देवीभ्यां सहित रहितं वा कारयेत् । कौतुकादिवेराणाम् क्षिरेखापतिजीणें घुद्धेऽङ्गविहीने चोरायपढ़ते च तद्वदन्यत् पुनर्विम् कृतं चेत् वद्धिम् संस्थाप्य देव्या विवाहक्रियां नाचरेत् । अर्चाहीने प्रायश्चित्तं कृत्वा सहार्चयेत् । देव्योः पुनर्विम्बं कृतं चेत् प्रतिष्ठाप्य विवाहक्रियां कारयेत् । देवेशं योगमार्गेण चा ध्रुवचेरं यत्रैव पूर्ववत प्रतिष्ठाप्याने कृते पश्चाद् देवीयुतं न स्थापयेदिति विज्ञायते ।। अथ स्नपनोत्सवबलिवेराणां पृथक् प्रतिष्ठरविधि वक्ष्ये । पूर्वो- क्तेन विधानेन विम्ब सलक्षणं कृत्वा यथोक्ततिथिवारनक्षत्रं तदिनात् पूर्वमकुरानपयित्वा सम्भारान् सम्भृत्यालयाभिमुखे दक्षिणे वा यागशाला पूर्ववत् कृत्वालङ्कृत्य त्रयाणां पिम्यानां सहप्रतिष्ठा चेत सहैवाक्षिमोचनं कारयित्वा प्रत्येकं गवादीन् दर्शनद्रव्यं दर्शयित्वा पृथक् पृथग् ययोक्तमधिवासं वेरशुद्धिं कृत्वा त्रयाणां देवानां सहेक- कुम्भ पञ्चाग्नि पौण्डरीकाग्निकुण्डश कृत्वा प्रत्येक कलशैः संस्नाप्प शय्यावेद्यां तथैवैकस्यां धान्योपरि प्रत्येकमण्डजादीनि पञ्च शयनानि चासांसि वास्ती प्रतिमरान् वध्वा तथैव शाययित्वा सम्याग्नौ होत्रं प्रशंस्य सर्वहोमानां पूर्ववदुत्वा रात्रिशेपं व्यपोद्य प्रभाते स्नात्या- लयमाविश्य देवानुपस्थाप्याभ्याभ्यन्तरं प्रविश्य कृते पीठे पूर्ववद् रत्नन्यासं कुर्यादिति केचित् । अग्नि विराज्याचार्यादिभ्यो दक्षिणी दत्वाचार्यः कुम्भं शिरसा धारयन् अग्रतो गच्छेत् । स्थापका देवमा- दायालयं प्रविश्य ध्रुवस्य दक्षिणे कुम्भं संन्यस्य देवांस्तत्तत्स्थाने पूर्व- वत् प्रतिष्ठाप्य कुम्मस्थां शक्तिमादाय पूर्ववद् ध्रुवषेरे समावाद शुदो. दक संस्नाप्य प्रतिसरान् विसृज्य पुनरन्पैर्भूप्यालङ्कृत्य पायायै- रभ्यर्य गर्मागारं प्रविश्या पीठे कृते पञ्चविंशतिभाग कृत्वा वि- पासित्तान् रत्नादीनादाय तस्मिन् ब्रह्माणमिन्द्रादिदिग्देवानां चा- भ्यर्च्य पुष्पाटीन संशोध्य तमेकनमीत्युक्या ब्रह्मस्थाने प्रतिष्ठाप्य शवधारमिति गारु? नस्मिन् बला नानामिति ब्रह्ममणिमिन्द्रं प्रण- ·पत्रिंशः पटलः । १२५ चन्तमित्यैन्द्रे वज्रमग्नामग्निरित्याग्नेय्यां मौक्तिकं यमो दाधार इति याम्ये वैडूर्य वसवः प्रथम इति नैर्ऋते शङ्खनम् एते शतमिति वारुण्यां स्फाटिकं मरुतः परमात्मेति वायव्ये पुष्यकान्तं सोमं राजानमिति सौम्ये चन्द्रकान्तं ईशानायेति चैशान्यां नीलमिन्द्राग्न्योरन्तरे शंनो निधत्तामित्यमृताश्मकं धाता धातृणामिति यमाग्न्योरन्तरे लोहिता- क्षकं यमनीलयोर्विश्वेदेवस्येत्युत्पलमणि नीलारुणयोरन्तरेऽधिब्रह्म- यतेति प्रयालं वायनान्तरे इमं मूर्धन्या इति मनःशिला चायुसोम- योर्मध्येऽप्सरस्स्विति शुक्तिजं सोमेशानयोरन्तरे ये काद्रवेया रति घिम- लमणिमीशानेन्द्रयोमध्येऽर्थमणं कुम्भीति कुविन्दं संन्यस्याभ्यन्तरे पदे चन्द्रादीना दिक्षु गैरिकहरितालमनःशिलाञ्जनकासीसपारदसौ- राष्ट्रं गोरोचनां तत्तदीशमन्त्रेणासङ्करं विन्यस्य तथा शालिव्रीहिय- वनीवारपष्टिकमापमुद्यवतिलानां सुवर्णेन कृवा श्रीयवं समङ्गलांव विन्यस्य पञ्चायुधामध्यमादिचतुर्दिा विन्यस्य मध्ये ब्रह्मपदे सौ. वर्णानि वर्णचिहानि कूर्मरूपं मेघ विद्युल्लतां च विन्यसेत् । एवं क- मिशक्तश्चेन्नवरत्नान्यष्टमङ्गलपञ्चायुधवर्णचिह्नानि संन्यस्य तच्चभ्रं दुकूलेनाच्छाघ सुधया पूरयित्वा दृढीकृत्य विष्णुस्त्वां रक्ष इत्यभ्यु- त्य पौण्डरीकाग्नि विसृज्य गर्भालय संशोध्यालिप्य पैष्टया भूपिमल- कृत्योपरिष्टात् सपताकवितानमुक्तादामपुष्पदामाधैरलङ्कृत्य तस्या- धस्ताद कुछमावतैरवकीर्यागरुकर्पूरानुद्दीप्य तवारपाचे दीपाकुरो- दकुम्भाधैरलकृत्य यज्ञशालामागस्य देवेश प्रणम्य यजमानो गुरु- मभिवन्द्यानुज्ञाप्य वस्त्रोत्तरीयोप्णीपाभरणगन्धमाल्यानुलेपनरभिपूज्य सोदकं देवसन्निधौ सुवर्ण दद्यात् । राजा चेचतापधिनिष्कं मुरचे ग्राम- श्चेदष्टचत्वारिंशभिष्कमितरेपामाख्यानामेकविंशतिनिष्क दद्याद । अ- न्येपामशक्तानां दक्षिणाविधानं नवधोच्यते । पादाधिकं नवनिष्कमु- चमोचमम् । तथाष्टनिष्कमुचममध्यमम् । तथा सप्तनिष्कमुसमाधमम् । पादाधिकपण्णिकं मध्यमोत्तमम् । तथा पञ्चनिष्कं मध्यममध्यमम् । पादाधिकनिष्कचतुष्टयं मध्यमाघमम् । पादाधिकनिष्फत्रयं मध्यमो- चमम् । निष्कद्वयमधममध्यमम् । पादाधिकोफनिष्कमधमाधममिति तस्माच्ल्फ्तौ न वश्चयेत् । अनानादर्थलोभार वा क्तिकश्चनं ·१२६ वैखानसे मरीचिमोक्के कृत्वा तेपां पदार्थिनामेव तत्फलं समवाप्नुयात् । यजमानो रौरवं याति स्थापकानां सभ्याध्वर्यवे होत्रे च पौण्डरीकार्यवे चैकैकमा- चार्य दक्षिणा चतुर्थाशं तदर्धमाहवनीयाध्वर्युणां तदर्धम् । स्नपनाय- न्यत्पदार्थिनां मन्त्रहीनेन सर्वेपां हानिर्भवति । तस्माच्छास्त्रं संलक्ष्य यथाविधि समाचरेत् ॥ अथाध्वर्युः सभ्याग्नि परिस्तीर्य वैष्णवं व्याहृत्यन्तं च हुत्वा स्विष्टकृतादि पूर्णाहुतीपरिस्तरणान्तं हुत्वालयाद् दक्षिणे प्रथमावरणे महानसे नैरते वा पूर्ववत् सम्याग्निकुण्डं कृत्वा प्रोक्षणोल्लेखनादिकं कुर्यात् । तमग्नि नित्यहोमार्थ निधाय पश्चाद् दैवज्ञमभिपूज्य ततो मुहर्ने समनुप्रास देवेशं प्रणम्य भूः प्रपद्येति कुसुमाञ्जलिं दत्वा तता- दिवाद्यपोरापोष्य वितानध्वजच्छन्नैः पिञ्छैचामरहेमादिच्छन्नधूपदी- पैरष्टमङ्गलः पञ्चायुधमक्तश्च परिवृतो तृत्तगेयसंयुक्तं शकुनसूक्तं समु- चार्य तोयधारापुरःसरमाचार्यः शिरसा कुम्भं धारयनग्रतो गच्छेत् । ततोऽनु स्थापका देवमादाय पाईयोरुभयोर्देव्यौ स्नपनोत्सवलिये- राणां क्रमेणालयं प्रदक्षिणं कृत्वा भक्तैर्विद्वाङ्गिाह्मणैः सपत्नीभिर्दीपा- कुरोदकुम्भैः प्रस्थानं कृत्वालयमाविश्य ध्रुवरैरदक्षिणे धान्यपीठे कुम्भं संन्यस्य स्थापकाः प्रतद्विष्णुरिति कौतुकं ब्रह्मस्थाने प्रतिष्ठाप्य पार्थयोरुभयोर्दैव्योस्तनन्मन्त्रेण दक्षिणे स्नपनमुत्तरे चोत्सर्व बलिवरं र दक्षिणे चोत्सवमुत्तरे स्थापनं स्थापयेदित्येकै । देवस्य पादौ स्पृष्ट्वा विष्णुसूक्तं पुरुषसूक्तमेकाक्षरसूक्तं च जप्त्वा दक्षिणे देवी श्रियं श्री- सूक्तं च वामे मही महीसूक्तं च तत्तत्पादौ स्पृष्ट्वा जपेत् ।। ध्रुवस्य दक्षिणे चोचराभिमुसरितष्ठनात्मस्तं जप्त्वा परमं न्यास कृत्वा देयं ध्याय(न्) सृष्टचादिक्रमेण सुवर्भुवभूरिति निम्बस्य मुनि नाभिपादेषु क्रमेण विन्यस्य प्रणवैरायटय चैपां न्यासमन्त्रस्वरूपं वक्ष्ये । पण्डपुंस्त्रीरूपान् ऋग्यजुःसाममयान् मितहेमनिभान् रक्तश्याम- शुक्लवसनागदण्डपुष्पधरान् प्रसन्नशीतसाम्य लोचनांखयाणामास्तिक- पित्रिष्टुप् छन्दो विष्णुर्देवतेति स्मरन् यफारं पादयोरन्तरे पीठे न्यस्याकारं हृदयेऽन्ययोस्तु रूपं वक्ष्यते। यकारं पुरूप कनकामं सिता.

·पत्रिंशः पटलः । १२७ म्वरं द्विभुजं पुप्पगन्धभृतं वायुवेग ऋपिरन्तर्यामि च्छन्दो देवीगायत्री वायुदेवतेति स्मरन्, अकारं पुरूपं कदम्बकुमुमप्रभं पीताम्बरधरमभं वैभवीशक्तिसरलं चतुर्भुजं यमकट्यवलम्बितशचक्रधरं ब्रह्मा ऋपिः देवीगायत्रं छन्दः परः पुरुषोऽधिदेवतेति स्मरन्नेतानेव ध्यात्वाक्षराणि संस्कृतभाषया संलिसेत् । अक्षरान् पृथक् पूर्व प्रणवैर्वेष्टयित्वा मातृका- दीन् न्यस्य मन्त्रयोगादिपञ्चमार्गः केशवादिक्रमेण, इदं विष्णुरिति मन्त्रेण कुम्भस्था शक्ति कूर्चेनादायायातु भगवन्निति बिम्बस्य मूर्ध्नि विष्णुभावाहयामीति संखाव्यावाह्य तस्य पीठस्य परितः पुरुषाधाव- रणत्रयदेवानां तत्तन्नाम्ना समावाह्य दक्षिणे श्रियं श्रीक्षक्षरं वामे भूमेलकार च हृदये न्यस्य तत्तन्मन्त्रेणावाह्य ततो ब्रह्मण उकारं मकारं शङ्करस्य भृगुपुण्ययोस्तत्तदीजाक्षरं च संन्यस्य तत्तन्मन्त्रैस्तत्तन्ना- ममन्त्रं संयोज्यावाहयेत् । देवस्य तन्मूल्ताद्यैर्वासाधिकारोक्तवत् पडङ्गान् विन्यस्य प्रणवेनावेष्टय संयुक्तमेतदिति ध्रुवकौतुकयोः स- म्वध्य कूर्च प्रक्षिप्य कौतुकादिभ्यः पूर्वोक्तन्यासं च कृत्वा सौवर्णा- दिपात्रे शङ्ख वा पूतवारिणापूर्य पुष्पाक्षतकूर्चान् विन्यस्य दीपाद् दी- पमिव ध्रुवरात् प्रणिधिजले तथा ध्यायन कौतुकविम्बे समावाद्य दक्षिणे श्रियं वामे महीं देवीं चावाहयेत् । तथैव स्नपनोत्सवयलिने- राणां क्रमेणावाहयेत् । कुम्भोदकात् परितः पूर्ववदावरणत्रयदेवानावा- शान्येषां पर्पदादीनां च तत्तद्वीजं न्यस्य तत्तन्मन्त्रैस्तत्तन्नाममन्त्रं संयोज्यावाहयेदाचार्यः स्थापकाचैः सहितः पुण्याई वाच्य ब्रह्मघोपणं च कारयित्वा पश्चात् कुम्भोदकेनाभ्युक्षणं यः कुर्यात, तस्य मनो- वाफायफर्मकृतं तत्क्षणादेव नश्यति । देवं नित्यार्चनविधानानाम्पर्य पापसाईविनिवेद्य होमं कृत्वा चलि निर्वाप्य विधिना पलिमाराध्य चलिमदानात् पूर्व पलियेरेणालयप्रदक्षिणं कारयति । पवाद् ग्राम- णानन्नेन तर्पयति । वैष्णवान् सम्पूज्य वद्रात्री बजारोहणं कृत्वो- त्सवक्रमेणोत्सवं कारयेत् । अशक्तयेत् वदात्री ग्राममालयं प्रदक्षिणी- कृत्य स्नपनोक्तकमेण स्नपनं कृत्वार्चयेत् ।। यास्य प्रथममहुरार्पणं, द्वितीयं सम्मारहरण, हवीयमक्षिमो- चनं, चतुध पिम्पशुदिः, पश्चममग्निमयनं, पाष्ठं पास्तुशुदिः, सप्तमम- ·, वैखानसे मरीचिमोके मीना भणयन, अष्टमं कुम्भपूजा, ध्यानं च, नवमं कलशस्नपनशय- नास्तरणप्रतिसरवन्धशयनाश्चैकादशहौत्रशंसनानि, द्वादश सर्वदेवार्चन वेदाध्ययनं च त्रयोदशं प्रधानहोमं चतुर्दशं त्रिपवणस्नानं वेदस्यो- स्थापनं पञ्चदर्श रत्नन्यास पोडशं दक्षिणादानं होमसदहश्च सप्तदर्श समप्रदक्षिणं, अष्टादशं च यालाचलस्थापनं तयोरावादनमेकोनविंश चान्यदेवावाहनं विंशकं स्थापकाद्यैः सह पुण्याहमेकविंशतिं नित्या- चन द्वाविंशद् ब्राह्मणभोजनं वैष्णवार्चनं प्रयोविंश, उत्सवं चतुर्विशं स्नपन पञ्चविंशं महाहविनिवेदनमिति क्रममेतेषां विपर्यास नकार- येत् ।। एवं यः कुरुते भक्त्या विष्णोः स्थापनं श्रद्धामादधानस्तस्य कायकृतं पापं क्षिप्रं नश्यति । सर्वयज्ञफलं लब्ध्वा, सर्वान् कामान- वाप्य, दश पूर्वान् दबावरान् आत्मानं चैकविंशक विष्णोलोकमासाद्य तद् विष्णोः परमं पदं प्राप्नोति । क्षत्रियो विजयं कीर्ति लब्ध्वान्न- ममेककोशमक्षयबलं सर्वशत्रान् भिद्य सागरान्तां महीं प्राप्य चक्र- चती भूत्वा विष्णोः सारूप्यं पदं प्राप्नोति । वैश्योऽपि धनधान्य- युतस्तेजस्वी पुत्रवान् पशुमान् पूर्णमनोरथः पूरुषस्य सारूप्यं पदं प्रा- प्नोति । शूद्रः स कुलकेतुः प्रजावांस्तेजस्वी पशुमानैहिकान् भोगा- नवाप्य विष्णुलोकं स गच्छति । तद् ग्रामस्य राष्ट्रस्य राज्ञः शान्ति- राधुरारोग्यधनधान्यायुर्वर्धनं च भवेत् । तस्माद् देवयजनं विशिष्ट- मिति विज्ञायते ॥ इति श्रीवैखानसे मरीचिपोक्ते धुवकौतुकानपनोत्सवबलिराणां सहप्रतिष्ठाविधिर्नाम पत्रिंशः पटलः॥ अथ सप्तत्रिंशा पटलः । अथ द्वारदेवान् पर्पदानां च (पृथक) पृथर स्थापनाविधिः । द्वारं विधिवत् कृत्वा पडङ्गान् शिल्पिना नाथ संयोजयेत् । पूर्वमधर- पट्टिकामूर्धाननमुत्तरशीर्ष न्यस्योचे स्तम्भमुत्तराभिमुसमुत्तरस्तम्भ दक्षिणाभिमुखं तयोरुपरिटादुचरपट्टिकामधोमुखां दक्षिणशीर्षपार्थे ·सप्तत्रिंशः पटलः । चौपासनाग्निकुण्डं कृत्वाधारं हुत्वाधारान्ते कुम्भं सद्गृह्य तन्तुना परिवेष्ट्याद्भिः पूर्व वस्त्रेण वेष्टयित्ला तस्मिन् सुवर्ण निक्षिप्य कूर्च निधाय पडङ्गान् प्रत्येक वस्त्रेणावेष्टयाभिमुखे धान्यराशौ कुम्भ विन्यस्याचार्यश्चोत्तराभिमुसो भूत्वा ध्यायन् धातारं भुवङ्गं पतई पतिरिं वरणं च तस्मिन् कुम्भेऽम्भसि समावाह्य पश्चादौत्रं प्रशंस्य धात्रादिपड्देवानामाषाहनजुष्टाफारस्वाहाकारं च हुला धात्रादि- पड्देव(ता)मन्त्रान् प्रत्येकं दशपर्याय सवैष्णवं हुत्वा प्रभाते स्नात्वा तत्कुम्भोदकेन धात्रादीन् समावाद्याभ्यर्य हविनिवेदनं च कार- येत् । ब्रोशाभ्यां भृगुपुण्याभ्यां च मुसमण्डपे सोपाने वा दक्षिणी- चरवः प्रागेव होमं कृत्वा कुम्भपूजां च कारयेत् ॥ मणिकादिद्वारपालान् तत्तत्पार्थेऽभिमुसे होम कुम्भपूजनं च । अन्येषां परिवाराणां तत्तदालयाभिमुसे सर्वेषां पृथगेव वास्तुहोम हु- वाभिमुखे शय्यावेदि द्विहस्तायतविस्तारं तद्विम्बार्धाधिकमान शोत्सेधं सङ्कल्प्य तत्तन्मन्त्रेण पूर्ववदम्युक्ष्याक्षरमेपामधियासं च कृत्वा पश्चादौपासनामावाधार हुत्वाधारान्ते कुम्भं चतुराढकपूर्णान् खण्ड- स्फुटितकालरहितान् सदग्रह्य तन्तुना परिवेष्य जलेनापूर्य वस्रयुग्मे नावेष्टय रत्नं सुवर्ण था तदायुधसहितं तत्तन्मन्नण तचत्कुम्भे म- क्षिप्य सप्तकलीः स्नाप्य शय्यायां धान्योपरि पञ्च वस्राणि चास्तीर्य भविसरान् चवा तचन्मन्त्रेण शाययित्वोत्तराच्छादनं कृत्वा दोन प्रशंस्य तत्तन्मूर्तिमन्त्रेणावाहनजुष्टाकारस्वाहाकारं च कृत्वा सर्वेषां पर्पदानां मन्प्णधैः पोडशद्वादशकृत्यो जुहुयात् । यस्य देवस्य स्वकं मन्त्रं न विद्यते, तस्य नाममन्त्रेण तथैव होम हुत्ता रानिशेष चिनीय प्रमात स्नात्वालयमाविश्य कुम्भ निम्मं समादाय तत्तत्स्थान तत्तन्मन्त्रण रदन्यास कला तत्तन्मन्त्रः स्थाप्य तत्तदरहदये वीजा- क्षरं न्यस्य तत्तन्मन्त्रणावादाभ्यर्च्य हविनिवेदयेत् ।। इति श्रीवैतानसे मरीचित्रोक्त सपरिवाराणा या स्थापना- विधिर्नाम सप्तनिराः पटलः ॥ .... .

·वैखानसे मरीचित्रोक्त अधाष्टाविंशः पटलः। अथोचं नवपद्पामृतिविधि वक्ष्ये । सहस्राधिकविप्राणां ग्राम- मध्ये पश्चिमे पूर्व वा नलिनकादिविमानेपु नवपटिहस्ताघेकपष्टिकरान्तं द्विद्विहस्तं विभज्य युद्धया सप्तविंशतिभेदेष्विष्टमानं विसृज्य निश्चित्य तत्रैकाशीतिविमागं कृत्वा तन्मध्ये पञ्चविंशतिभागं तस्योर्चे तल- करणार्थ पनं दृढतां यथालक्षणानुरूपं परिकल्प्य तस्यैव परितः मा- गादिचतुर्दिक्षु पुरुपं सत्यं चाच्युतानिरुद्धान् गर्भागारं दशभागं तत्- समं तत्ममुख निष्कामणं युक्त्या छत्वा तत्समं प्राच्यां ममुखं वास्त्या- दीनां मुखमण्डपं तद् गीगारं समं त्रिपादमधं वाप्येवं विमानं चतु- मुखं चतुर्दारं चतुष्कृवं त्रिशालागुतहारपद्धरनासिकाद्यैः कृत्वोपरिष्टाद् द्वितीयतलविस्तार पूर्व तदेकाशीतिभागं कृत्वा तन्मध्ये पञ्चविंशति- मागं विष्णोरादिमूर्तेरावाहनागारं मुखमण्डपसोपानयुक्तं तस्यैव परि- तोडलीन्द्र चतुर्विशतिभागं तदाह्ये हात्रिंशद्भागं याघभिति कूटशालायैः शोभितं तस्यालीन्द्रे दक्षिणे नरनारायणयोरासनागारं तत्पश्चिमे नृ- सिंहस्य चोतरे वाराहस्य चागारं युक्त्यैव परिकल्प्प तस्योर्चे वृतीय- तलविस्तारायामया लक्षणोपेतं देवेशस्य शयनागारं मुखमण्डपं कृत्वा उत्पाच्यामलीन्द्रे दक्षिणे दाक्षिणामुसं सत्यमूर्ति तथैव संयुक्तं कृत्वा एवं त्रितलयुक्तं नवमृतिविमानं कारयेत् ।। पण्मुर्तिप्रतिष्ठा चेदेवं विमानं त्रिवलं छत्वा नरनारायणनार- सिंहवाराहांध विमाने त्रितले देवेशं शयनं द्वितीयतले पिण्यादिमुर्ति- मधस्तले पुरुपादीन् पूर्ववत् स्थापयेत् । अथवा विमानं वितलमधस्थले विष्णुमादिमूर्ति भोगासनमार्गेण प्रतिष्ठाप्य तत्परितोऽलीन्द्रं चतुर्दिछ चतुरियुतं यस्मिन् प्रधानं तस्मिन् मुखमण्डपं कृत्या त्याच्यामलीन्द्रे दक्षिणे दक्षिणामुखं सत्यमूर्ति तथैव पधिमे पश्चिमामुखमच्युतमृति- मुसरे चोचराभिमुखपनिरुद्धमूति देवीभ्यां सहितं रहितं वा संस्था- प्योर्षे द्वितीपतले देवेश योगायनं वा संस्थाध्यायेत् ।। पश्चमूर्चिनविष्ठा चेद् विमानं निवलं कृत्वा तदूवें तले द्वितीये तले विष्णुमादिमूर्तिमपस्तले पुरुषादीन् पूर्ववत् स्थापयेत् । अय ·अष्टात्रिंशः पटलः । १३१ द्वितीयतले विष्णुमादिमूर्ति पूर्ववत् संस्थाप्याधःस्थलेऽभ्यन्तरयन- संयुक्तं तत्परितथालीन्द्रं चतुर्दिक्षु चतुर्दारयुतं मधाने मुखमण्डपसंयुक्तं कृत्वा तस्यालीन्द्रे प्रागादिपुरुपादीन् देवीभ्यां सहितं रहितं वा पूजक- मुनिभ्यां ब्रह्मशङ्कराभ्यां सहैव स्थापयित्वार्चयेत् ॥ अथवा विमानमेकतलपासादनवइस्वादहीनं निश्चित्य तस्मिन् एकाशीतिविभागं कृत्वा तन्मध्ये नवभागं कृत्वा मध्ये नवभागं गर्मा- गारं तस्यैव परितः पोडशभागमभ्यन्तरं भितिस्तत्परितश्चतुर्विंशति- भागमलीन्द्रं तद्वाह्यद्वात्रिंशद्भागवाहभित्ति पूर्वद्वारसंयुक्तं तत्सम त्रि- पदमर्थ वा मुसमण्डपं दक्षिणपश्चिमद्वारप्रदेशे जालकैर्युक्तं बाहमित्ति- विस्तारान् सप्तदशोत्सेधमर्धाधिकं पादोनद्विगुणं द्विगुणं वा विमानो- त्सेधं तदष्टभागं कृत्वा येकांशमधिष्ठानं तद्विगुणं पदोत्सेधमेकांशं प्रस्तरबादाभिची संयोज्याभ्यन्तरमितेरुपरि कण्ठमेकांश बहुलं शि- सरमेकांश स्थूपीत्यवमेकतलपासादं परिकल्पयेत् । तस्मिन् गर्भालचे दैवत्तभागे विष्णुमादिमूर्ति भोगासनमार्गेण ध्रुवबेरं पीठे स्थापयति । पुरुपादादिमूभिन्नत्वादन्येपामपि ध्रुवबेरं विमानस्यादिमूर्तेरनुरूपं विष्यादिपञ्चमूर्तेः कौतुकवेरान विधिना कारयित्वा गर्भागारे ब्रह्मपदे विष्णुमादिमूर्ति तस्यालीन्द्र द्वारदक्षिणे प्रामुखः पुरुपस्तस्यालीन्द्रे दक्षिणे सत्यमच्युतमुचरेऽनिरुद्धं देवीम्यां सहितं रहितं वा संस्थाप्या. येदिति केचित् । पञ्चानां कौतुकादीनामावाहनोद्वासनमादिमूर्ता देवपुरुपादीनां चतुर्णामेतौ विधिनाय॑ एवं कारयेदिति केचित् ।। एवं कर्तुमशक्तयेत् कूटाकारं द्वितीयं तरुणालयं यथास्थानेन फल्पितं चतुर्नर्गयुतं याद्यभित्तिविस्तारसममभ्यन्तरभित्तः सप्तदशोत्से वा तदुत्सेध पडंसं कृत्वा तदेकांशमधिष्ठानं यंशं स्तम्भं तुझं यश शिखरमाशं स्थूपी चेत्येवं शिलयेष्टकया भित्ति सकल्प्य लुपाविधानेन कृत्वा लोप्टेराच्छाधोपरि स्थूप्येकत्रिः पश्चसप्तनवैर्वा कारयेत् । मुख- मण्डपेन साध वेति कनिन् । भुवबैरविमाने विष्यादिपञ्चमूर्तीन फौतुकमेव प्रतिष्ठापयेत् । अशक्त थेद् ययोक्तपिपानभुवयेरस्य कवा स्टाकारकौतुकादीन् समानीय तस्मिन् रिमाने प्रतिष्ठाप्यायेत् ॥

·१३२ वैखानसे मरीचिपोके अथ पणमूर्तिः । यथोक्तविमानध्रुववेराणां कर्माशक्तश्वेद पूर्वोक्त- पञ्चमूत्येकतलमासादवद् विमानं कृत्वा भुववे विना गर्भागारे माझे पदे विष्णुमादिमूर्ति वस्यालीन्द्र द्वारदक्षिणे प्राङ्मुसं पुरुपं दक्षिणे सत्यं पश्चिमेऽच्युतमुत्तरेऽनिरुद्धं देवीभ्यां सहितं रहितं वा कौतुकादीन संस्थाप्योपरितलार्थविष्णुमर्नेः प्रतीच्यामुनसपीठं कृत्वा तस्मिन् भिनी गुहायां वा देवं कौतुकमेवं संस्थाप्यार्चयेत् । पुरुपादानामभ्यन्तराभित्तो कृतभागं संस्थाप्यायेदिति केचित् ।। चिष्ण्यादिपण्णां कौतुकानामावाहनाधक्षरन्यासमाचरेत् । अथवा रितलपासादमेवं कृत्वा विमानोत्सेधं चतुर्भागवत्या साधांशमधिष्ठानं तद्विगुणं स्तम्भायामं सा(शं प्रस्तरं बाह्यभित्तौ संयोज्यालीन्द्र वि- सृज्याभ्यन्तरभिरुपरि चोर्ध्वभूमौ पादं वशं पादर्शि कण्ठं पादं यश शिखरमेकांश स्तूपितुई, वासभित्तेरुपरिकूदशालाधैरुपशोभितं सोपान- मुख गण्डपादीन् शिल्पशास्त्रोक्तमार्गेण युक्त्या परिकल्पयेत् । एवं विमानं कृत्वापास्थले पूर्ववद् विष्ण्वादिपञ्चमून कौतुकादीन् संस्थाप्य तस्मिन्नुपरितले ग्रह्मभागे पीठे रत्नादीन् विन्यस्योपरि तथार्थ कौतुकं संस्थाप्यायेत् ॥ अथवा पूर्वकूटाकारं जीणं चेत् पश्चादेकतलं द्वितलं वानुकल्प- मार्गलक्षणोपेतं विमानं कृत्वा नस्मिन् पूर्ववत् कुटाकारोक्तविधानेन संस्थाप्यायेत् । कूटागारं चेत् पञ्चमूर्तिकूटागारवत् कूमगारं कृत्या पष्मूढंकवलबद् विम्बान संस्थाप्यायेत् । पश्वादशक्तश्चेनलीनका- दिषु पूर्ववद् यथोक्तविमानधुक्रांध कृत्वानुकल्पविमाने कुटागारयो- रुभयरूपेऽप्यर्चित वा पप्मृतिकोनुकादीन् समानीय यस्मिन् विपाने प्रतिष्ठाप्यायेदादि(पुरुष)मूदिसर्वेषां मूर्तीनां यल्युत्सवमपना- दीनि सर्वाणि विष्णोरादिमूरिव समाचरेदित्याह मगचिः ।। इति श्रीवैखानसे मरीचिपोक्के नवपट्पञ्च- मूर्तिरिधानं नामाष्टात्रिंशः पटल. ॥

·अथैकोनचत्वारिंशः पटलः । अथो नवमूर्तीनां ध्रुवघेरमानं धाम गर्भगृहद्वारस्तम्भयजमा- नमानाङ्गुलोद्दिष्टमानेन ध्रुवराणि कारयेत् । देच्योर्मानं देवस्य बाहु- मानं कण्ठसीमान्तं वा तत्सम त्रिपादमध वा पूजकमुनिभ्यां परिवार- देवानां चाकार यदि तन्मध्यतले विष्णुमादिमूर्ति सिंहासने भोगा- सनमार्गेण श्रीभूमिभ्यां ब्रह्मशङ्कराभ्यां युक्तं परभित्तियुगे दक्षिणवा- मयोर्वन्धमानौ चामरचारिणौ किष्किन्धसुन्दरौ च कामिनीव्याजनी- भ्यापर्कचन्द्राभ्यां युक्तं प्रथमद्वारदक्षिणे तुर्हणं वामे घलिन्दं द्विती- यद्वारे तापसं सिद्धिदं चैवमादिमूर्ति तस्यालन्द्रेि दक्षिणामुखौ नर- नारायणौ च स्थितौ प्रजापतिशङ्करावर्चकमुनिभ्यामर्कचन्द्राभ्यां युकं द्वारस्य दक्षिणवामयोश्चक्रचूलिनं शहचूलिनं च तस्यालीन्द्रे पश्चिमे नृसिंह योगासनमार्गेणासीनं कव्या चोरूबद्धब्रह्मशङ्कराभ्यामर्चक- मुनिभ्यामादित्यचन्द्राभ्यां युक्तं द्वारदक्षिणवामयोश्चण्डप्रचण्डाभ्यां स- हैव नृसिंहवत् कुर्यात् । तस्यालीन्द्रे चोत्तराभिमुखं वाराह पूर्ववदू देवस्य दक्षिणे चन्द्र वामे हलेशं पूजकमुनिभ्यां ब्रह्मशङ्कराभ्यां पर- भित्त्यूर्वभागे सनकसनत्कुमारी चन्द्रादित्यौ द्वारदक्षिणकामयोर्दुर्गा- विघ्नेशौ तु कुर्यात् । अधःस्थले प्राच्यां पुरुपं भोगासनमार्गेण दे- वीम्यां पूजकमुनिभ्यां ब्रह्मशङ्कराभ्यामपरभिन्यू भागे श्वेवच्छत्रं दक्षिणवामयोश्चामरधारिणीभ्यां मायासंड्लादिनीभ्यां सनकसनत्कु- माराभ्यां चन्द्रसूर्याभ्यां च कारयति । प्रथमद्वारे तुर्हणवलिन्दी द्वि- तीयद्वारे शङ्खपद्मनिधौ पूर्वद्वारसोपानस्थलभित्तौ प्रमुखं श्रियं वरणा- भिपेकयुतं कारयेत् । दक्षिणे सत्यमूर्ति दक्षिणामुखं देवीभ्यां पूजकमु. निभ्यां ब्रह्माशङ्कराभ्यामपरभित्यूर्वमागे छत्रं जयाभद्राभ्यां चामरधा- रिणीभ्यां शुक्रवृहस्पतिभ्यां प्रथमद्वारे नासत्यदण्डौ द्वितीये चक्रग्रह- चूलिनौ दक्षिणे सोपानस्थलभित्तौ दक्षिणामुखी वाग्देवीं कारयति ।। पश्चिमे पश्चिममुखमच्युतं देवीभ्यां पूजकमुनिभ्यां प्रदाराक- राभ्यां परभित्यूप्रभागे छत्रचामरधारिणीभ्यां जयाभद्राभ्यां सूर्यच- न्द्राम्यां मधमद्वारे गुहजाम्बवी द्वितीये पद्मशहनिधौ सोपानस्थल ·एकोनचत्वारिंशः पटलः । १३५ मालारज्नुपर्वद्वितालायामलम्चदर्भद्वयसंयुक्तदर्ममालालस्कृत्याधत्यौ- दुम्बरपक्षवटपस्तोरणादीनि विहस्तमुत्सेधानि तस्यार्थविस्तृतानि तस्योपद्विकामध्येरनिमात्राणि त्रिशूलयुतानि तोरणानि कार- पित्वानिमीलेति प्रारद्वारावस्यामिपेत्वोर्गत्वादि दक्षिणे उदुम्बर- मन आयाहीति पयिमे , शन्नोदेवीत्युत्तरे यक्षं च कृत्वा चतु- द्वारेषु संस्थाप्य द्वारपाधै कदलीकमुकोदवृम्मदीपाकुराधैरल कृत्य तन्मध्यकतवेधा परितश्चाप्रिण्टानि कारयेत् ॥ भरणीमापत्यं शमीजातमन्यं या सहा द्वितालायामां पहु- सविस्तृतां भागोत्सधामरणीं तत्समा चोर्चफलका द्वितालायाममा- देशपरिणाई महाप्रयोरेकाहुलमानं शिखायुक्तं मधनदण्डं भुवस्या- पाम द्विपादेश प्रादेशपरीणाहं वदनं नाई विलादर्वागानुपूपेण सं- धिप्यासमग्रे प्रादेशमण्डलं गोलकं पिलविस्तारमाच्छादनं गर्नयुतभे कुर्यात् । अनिदौत्रदयणी पद्विसदगुलायाममधस्तात् पोशाकुलं एवं दावशालपरीणाई वर्षे पन्नालायामवृत्तं मध्ये निम्न मार्ग परितो भितिरेफागुलं तस्मादप्रान्तं धृतधारापुक्तमकाल विस्तार यमुलं मध्पादस्वात् पञ्चागुलमानुपूपेण संक्षिप्त पृतधारा तस्पो- भयपाययोरेकाहुलं गर्न मिसिरोहलं परं छत्राकारं पनं मागमेर फरोति ॥

·वैखानसे मरीचिमोके विष्णुमूर्तेः शयनस्य सम्यामी हौवशंसनं पुरुपमूर्तेराहनीय सत्यमूर्तेरन्याहार्यमच्युतमर्नेहपत्यमनिरुद्धमूर्तेरावसथ्यं नरनारा- यणयोरन्याहार्य नृसिंहस्य गार्हपत्यं वाराहस्यावसध्यं प्रधानामिमि- त्युच्यते । पवादादिमृतः सभ्याग्निं परिपिच्य पलाशेध्यान् गृहीत्वा मूलाग्राम्यां धृताक्तं विष्णुगायच्या शतशो जुहुयात् । उभभृतेनातो देवायैराज्येन जुहां पर्फ साज्यमतो देवादिना सुवेणाज्यमादाय वि. प्णुमूक्तमगिहोनहवण्याभ्यां पुरुषसूक्तं च दशपर्यायतो यजेत् । सह- साहुती पवारुणं यद्येवादीध ब्रह्मयजनादिसर्वदैवत्यमन्यान् चैष्णव- मिन्द्राति विच्छिन्नं च सकृद्धत्वाहवनीये पुरुपसूक्तमन्याहार्य विष्णु- सक्तं गार्हपत्ये वैष्णवमावसथ्य चकाक्षसदींश्च त्रिपकृत्वा यजेद् विष्णु- सूक्तेन पश्चाग्निपु क्षीरदध्याज्यलाजैर्युक्तमुपजुद्धा जुहुयात् । आज्यं सुचा गृहीत्वा पैष्णवं च सकृद्धत्वा पौण्डरीके वैष्णवं जुहुयात् । अब्जशतं पिल्वपत्र वा घृतात विष्णुगायच्या जुहोति ।. पुरुपसक्त पारमात्मिकं देवं ध्यायन् सकृद्धत्वा पर्पदानां होमेपु तत्तन्मन्त्रान् द्वादश दशाष्टौ वा पर्यायतो क्षुहोति । तदूर्ध्वतले तृतीये शयनायस्य स्थापनमार्गेण पञ्चानीनां होम हौत्रशंसन मूावाहनादिकं चाचरेत् । अधःस्थले प्राच्यां पुरुपमूर्यागशालायामाहवनीये पुरुषसक्तमन्वाहार्य विष्णुसूक्तं थीदेवत्यं ब्रामं चाहवनीये पुरुषसूक्तं मुनिभ्यां चावसथ्ये चैकाक्षरादिमहीसूक्तं रौद्रं च हुत्वानिरुद्धमूरावसथ्ये चैकाक्षरादि- सूक्तमाहवनीये पुरुपसूक्तमन्याहार्य विष्णुसूक्तं मुनिभ्यां होम गार्हपत्ये वैष्णवं महीदेवत्यं रौद्रं च हुत्वा नरनारायणयोरन्बाहायें विष्णुसक्तं विष्णुगायत्री च गार्हपत्ये पैष्णवमादित्यदैवत्यमादित्ये चैकाक्षरादि- सूक्तमाहवनीये पुरुपसक्तं प्राजापत्यं च तत्पश्चिमे नृसिंहस्य गाईपत्ये वैष्णवं योथा नासिंहत्येवमावसभ्य चैकाक्षरादिसूक्तं मासमाहवीये पुरुपमूक्तमन्याहा विष्णुमुक्तं रौद्रं च हुत्वा वाराहस्यावसध्ये चैका- भरादिसूक्तं यः स्वयं सृष्टमित्येवं महीदेवत्यमाहवनीये पुरुषसूक्तमैन्द्र- मन्याहार्ये विष्णुयक्तं गार्हपत्ये अतो देवादिवैष्णवमेते शवमित्यादि ·एकोनचत्वारिंशः पटलः। १३७ नावाचार्यः स्थापकादीन् स्नात्वालयमाविश्य प्रादक्षिण्यवशेन पूर्ववत् सर्वान् देवानुत्थाप्याभ्यर्च्य गर्भालयेषु सर्वेषु कौतुकपीठे रत्नन्यास छत्वाचार्यादिभ्यो दक्षिणां दत्वाग्निं परिस्तीर्य पूर्णाहुतीर्तुत्वा नित्य- होमाय विन्यस्य मुहूर्ते समनुप्राप्त तत्तयागशालामागत्य तत्तदाचार्या- दयो भूः प्रपद्यति क्रमेण कुसुमाञ्जलिं दचा तचद्देवं प्रणम्य सर्वाल- कारसंयुक्तं वायघोपेण तोयधारापुरःसरं शकुनमुक्तं समुच्चार्य कुम्भा- नाहृत्य शिरसा धारयन्तोऽग्रतो गच्छेत् । कौतुकविम्बादीनां सानु- गच्छेदालयं प्रदक्षिणं कृत्वा पूर्व विष्णुमूर्ति पश्चात् पुरुषसत्याच्युता- निरुद्धान् शयनादेव तस्पानु नरनारायणनारसिंहयाराहांस्तत्चद्गर्भा- गारं भविश्य तत्तद्धृवरस्य दक्षिणपार्थे कुम्भान संन्यस्य प्रतद्विष्णु- स्तपत इति कौतुकवेरान संस्थाप्य पार्श्वयोरुभयोर्देव्यौ च पूर्वोक्त- स्थापकानां क्रमेण संस्थाप्यात्ममूक्तं जप्त्वा ध्रुवस्य पादं स्पृश्या सू. क्तानि च जप्त्वा तथैव मन्त्रन्यासाक्षरन्यासांश्च कृत्वा समाहितो ध्यायन् सर्वान् देवानावाह्य पुण्याहं कृत्वा नित्यार्चनाविधानेनाभ्यर्च्य पायसाधैर्हविनिवेद्य होमं हुत्या वलिं निर्याप्य बल्युद्धारं च कारयेत् । पप विशेपोऽन्यत् सर्व समानम् । पण्मूर्तिप्रतिष्ठा चेद् विष्ण्वादिपश्च- मृचि शयानं च यथोक्तविधिना प्रतिष्ठापयेत् । पञ्चमूर्ति चेद् वि- प्ण्वादिपञ्चानां यथोक्तविधिना प्रतिष्ठापयेत् ॥ अशक्तानामेकतलप्रासादे पञ्चमूर्तिप्रतिष्ठाविशेपं वक्ष्ये । पूर्व- पदाचार्यमेकं स्थापकादीन् वरयित्वा यथोक्तमकरानर्पयित्वा तथैवा- क्षिमोचनाधिवासनं च कृत्वालयाभिमुखे पूर्वबदादिमूर्ति प्रतिष्ठोक्तवद् यागशाला महावेधां च तस्यैव परितश्चाग्निकुण्डानि कृत्वा वास्तु- होमविधिना वास्तुशुद्धिं कृत्वापार हुत्वाधारान्ते पूर्वगत् कुम्भ साधयित्वालये बालावादित्याभिमुखे धान्योपरि कुम्भं संन्यस्या- चार्ययोत्तराभिमुखो भूत्वा पूर्ववद् देवं ध्यायन् कुम्भे सर्वान् समा- वाघाचार्यः कुम्भं सगृह्यानतो गच्छेत् । तस्यानु स्थापकाः शकुन- यक्तमुच्चार्य विष्णुमादिभूति पश्चात् पुरुपादीनां कौतुकानुक्रमेण स्व. पनोत्सववलिराणां चादाय यागस्थानेऽन्यदेशे स्नानवेधां मध्ये ·१३८ पैखानसे मरीचिपोक्त विष्णुमृति तदक्षिणे देवी धियं तत्पूर्वे पुरुष तहक्षिणे थियं तद्दक्षिणे पुरुष सत्यं च तस्योत्तरे महीं चाच्युतमनिरुद्धं च प्रतिष्ठाप्य तेपां द- क्षिणपार्ध कुम्भं संन्यस्य पूर्ववत् मत्येकं समभिः कलशैः स्नाप्य ब- स्त्रोत्तरीयाविभूप्याभ्यर्च्य यज्ञालये ते विष्टरे देवान् संस्थाप्य पूर्ववत् प्रतिमरं चध्यादिमूर्भुवयेरस्य प्रतिसरमावध्य पूर्ववत् पृथक् पृथक् शयनान्यास्तीर्य मध्ये विष्णुमूर्ति तदेवीभ्यां सह दक्षिणे पुरुपसत्या तस्योत्तरेऽच्युतानिरुद्धी तत्तद्देवीभ्यां मह समारोप्य तेषां दक्षिणे स्नपनहत्तरे चोत्सवं बलिरं चारोप्य पूर्ववच्छाययेत् । यद् द्वारं तत्तत् नेपां मौलि कृत्वोत्तरान्छादनं सञ्छाद्य सभ्याग्नौ पूर्वव. द्धोत्रं प्रशंस्यावाहनादीनि सर्वान् देवान् कृत्वा सर्वदेवार्चनं च कृत्वा चतुर्दिक्षु दानध्यापयेत् । सभ्याग्नौ पूर्ववद् यथोक्तहोम हुत्याहव- नीयादीनां चतुर्णां च यथोक्तहोमं हुत्वा तथैव पद्महोमं सर्वपरि- वारदेवानां तत्नदेवत्यं तत्तत्स्थाने तथैव हुत्वा वृत्तगेयायै रात्रिशेपं नयेत् ॥ अथाचार्याधाः नभाते स्नात्यालयमाविश्य पूर्ववद् विष्णादि- पञ्चानां कौतुकानां पीठे रत्नादीन् संन्यस्याचार्यादिभ्यो दक्षिणां द. धात् । सभ्यानि परिस्तीर्य स्विष्टाकारं पूर्णाहुतीर्जुहुयात् । तमा नित्यहोमाय विन्यस्य मुहूर्ते प्राप्ते सालङ्कारसंयुक्तं तोयधारापुर:- सरं शकुनसक्तं जपन देवं ध्यायन् आचार्यः कुम्भं शिरसा धारयन्न- ग्रतो(ऽभिगच्छेत् । स्थापकाच विष्पादिमूर्तीन् पूर्ववदादाय प्रद- क्षिणीकृत्याभ्यन्तरे ध्रुवबेरस्य दक्षिणे भागे कुम्भं संन्यस्य ब्रह्मस्थाने धृक्वेराभिमुसे विष्णुमृति तदारदक्षिणेऽलीन्द्रे प्राङ्मुसं पुरुपमूर्ति तस्यालीन्द्रे दक्षिणाभिमुखं सत्यं तत्पथिमे पश्चिमाभिमुखमुत्तरे चो- चराभिमुखमनिरुद्धं च पूर्ववत् स्थापनामृक्तः मम्थापयेत् । तस्मिन् मुखमण्डपेऽभ्यन्तरे वा दक्षिणे स्नापनमुत्तरे चोत्सरं बलिवेरं च स्था- पयेत् । आचार्यश्चात्ममूक्तं च जप्त्वा ध्रुवम्य पादं स्पृशन् सूक्तानि व जप्त्वा संस्थाप्य दक्षिणे चोत्तराभिमुखस्तिष्टन् धुववेराक्षराणि सं. "मस्य समादितो गुरुः कुम्भस्थां शक्तिमायात भगवानिति भुवये- ·चत्वारिंशः पटला। १३९ रस्य परितः पूर्ववदालयावरणत्रयदेवान् समावाह्य दक्षिणे श्रियं वामे महीं पावाहयेत् । विष्ण्वादिकौतुकानां स्नपनोत्सवबलिवेराणां च मन्त्रन्यासाक्षरन्यासांश्च कृत्वा पूर्ववत् सौवर्णादिपाने शवे वा पूत- चारिणापूर्य देवं ध्यायन् ध्रुवबेरात् प्रणिधिजले दीपाद दीपमिवा- वाह्य विष्ण्वादिपञ्चानां कौतुकानां यथाक्रमेणााइयेत् । ततः स्नप- नोत्सववलिवेरमावाहयेत् । एप विशेपोऽन्यत् सर्वं समानम् ।। पपमूर्तिश्चेदुपरितले देवस कुम्भपूजनस्नपनशयनहोमादीन् पृथगेव कृत्वा पूर्ववत् कौतुकादीने विधिना स्थाप्यायेत् । अन्येषां पूर्ववत् पञ्चमूर्तिविधिना कारयेत् ॥ इति श्रीवैखानसे मरीचिमोक्ते नवपटपञ्चमूर्ति- प्रतिष्ठाविधिर्नामकोनचत्वारिंशः पटलः ॥ अथ चत्वारिंशः पटलः। अधैकविमानस्थानकासनशयनानां विधि वक्ष्ये । विमानं त्रि- तलं चतुरायतं वर्तुलायतं वा मुखमण्डपसोपानसहितं कृत्वादितले स्थानकं द्वितीये चासनं तृतीय शयानं च कृत्वाथवा तृतीयतले स्था- नर्क द्वितीये चासनमादी शयानं कारयेदिति केचित् । योग(भादि)- भेदेष्वेकमार्गेण ध्रुवराणि कारयेत् । ध्रुवानुरूपं कौतुकादीनि वेराणि कृत्वा पर्पदानामालयं प्राकारगोपुरमण्डपादीनि पूर्ववत् नेपां स्थापना- निशेपं वक्ष्ये । यधोक्तमहारानर्पयित्वा पूर्वप्रदक्षिमोचनं चाधिवासं च कृत्वालयाभिमुरो स्थानकस्य तत्माच्यां शयनस्य यागशालामलकारं च पूर्ववत् कन्या तेपांमध्ये शय्याचेदी तरावयां परितवाग्निकुण्डानि कृत्वा प्रयाणां देवानां प्रत्येकमाचार्यस्थापकादीन् वरयित्वालयस्यो- तरे वास्तुहोममेकं वा कृत्वालयं शोध्य सर्वानीनाधार हुत्वाधारान्ते देवानां त्रयाणां कुम्भपूजनरलपनप्रतिसरवन्धनहीनगंमनमूळवाहन- जुएशकारवाहाकारादिहोमादीनि गर्वाणि कार्याणि महापतिष्टोक्त- विधिना मयं प्रथगेय कृरया प्रभाते नात्वा सर्यान् देवानुत्थाप्याम्पर्य पथात् तान् संन्यस्थाचार्यादीनां दक्षिणां दत्वाचार्यः कुम्भ शिरसा भारयन् अग्रतो गच्छेत् । ततोऽनु स्थापका बिम्बमादाय क्रमेणालय- ·१५० वैखानसे मरीचिमोक्त माविश्य पूर्ववत् मतिष्ठाप्य नित्यार्चन विधानेनाभ्यय पायमावि- निवेदयेत् । होम हुत्ता पति निर्वाप्य बल्युद्धरणं कारयेत् । एवं फर्तव्यम् । अशक्तश्चेद् यथाशक्ति वा कारयेत् । अथवादितले बलि- दानपल्युद्धरणस्नपनोत्सवं च कारयेदिति केचित् ।। अथ द्विमूर्तिस्थापनाविधिः । प्रामादिदेशे तहाचे वा चूलिका- मेव कृत्या पृथक् पृथगन्तर्गण्डलसंयुक्तदक्षिणे शङ्करभवनमुत्तरे विण्या- लयमुचरे शहरभवनं दक्षिणे विष्णालयं वा पश्चिमे देवेशं विष्णु मादमुसं शङ्करभवनमेतद्विपरीतं चा विमानं सपर्पदं कृत्वा, दारामृत्त- च्छाखोक्तविधिना स्थाप्यार्चयेद् देवेशं विष्णुं पूर्वोक्तविधानेन विमा- नादि सर्व कृत्वान्तर्भण्डले देशे नवभेदेप्चेकमार्गेण परिवारान् प्रकल्प्य प्रतिष्ठोक्तक्रमेण प्रतिष्ठा कृत्या नित्यार्चन विधानेनाभ्यर्च्य पायमाय- हविनिवेद्य होमं हुत्वा चलि निर्वाप्य बल्यूद्धरणं कृत्वा पूर्ववत् सपना सवादीनि कारयेत् ।। अधोय त्रिमूर्तिस्थापनाविधिः । ग्रामादेर्यथेष्टदेशेऽन्यत्र वि. विक्ते वा चैकस्मिन् प्राकारे या पृथक् पृथगेवान्तर्मण्डलयुतं मध्ये विप्वालयं सपर्पदं तथा दक्षिणे शङ्करभवनमुत्तरे ब्रह्माणमुत्तरे शङ्कर भवनमुत्तरे ब्रह्माणं वा प्रतिष्ठापयेत् । तदालयाभिमुखमण्डपसोपानो. पेतं विधिना कारयित्वा तदुक्तविधिना सकलं चेरै निष्फलं लिई कृत्या तल्लिङ्गशास्त्रोक्तविधिना लिङ्गस्थापनं कृत्या पूर्ववद् देवेदां विष्णु देवीभ्यां सहित रहित वा संस्थाप्यायेत् । ब्रह्माणं चतुर्मुखं चतुर्बाहुँ तप्तहाटकसन्निभं विद्युम्नामविसकाशार्चिजटामफुटमंयुक्तं कुण्डलाङ्गन्द- हारादिभूषणभूपितमागुल्फलम्बितं शृक्लाम्बरं मीश्रीमेस्त्रलोपत्रीतोत्त- रीयकृष्णाजिनशुलमालाममायक्तं दक्षिणं दक्षिणावरायलमालाकम- ण्डलधरं दक्षिण पूर्वकरसर्चकरं ना तथा वामकर कुशाग्रडीघरमथवा दक्षिणकरं स्रुवं याममाज्यस्थाली दधन दक्षिणवरं पूर्वकरं सुन्दरं या तथा वामकरं गोङ्गसन्दधानं तम्य दक्षिणे देवा भारती श्वेताभां जटामकुटमण्डितां द्विभुजां रक्तवस्त्रपुषधरां वामे सावित्री रक्तामा जटामचुटमण्डितां चतुर्भुजां श्यामवसपुप्पधरामन्यत् सर्व श्रीभूम्पोरिव फारयेद । आसनं चेद् हरेरिव सिंहासनं तस्योर्चे पद्मासनेनासयित्वा ·चत्वारिंशः पटलः। स्थानके पद्मवीशोपरि देवीभ्यां सहितं रहितं वा कृत्वा तस्य शयानं न कुर्वीत । तस्योभयपाधै शङ्कलिखितौ तन्मुखमण्डपद्वारे तापसं सि- द्धिदमन्तर्मण्डले पूर्वादीशानपर्यन्तमनत्वादिसप्तपीन् सनकं चाष्टपरि वारानालयस्याने वाहनं हंसराज शैपिकमकल्मपमनुपमं पीठदेवमहा- भद्रमन्तर्मण्डलद्वारेशसत्यदण्डौ च कृत्वा पश्चात् स्थापनविशेषं तद्रूपं कौतुकं कृत्वाकरानर्पयित्या पूर्ववद् वास्तुहोमागहोमौ हुत्वा तत्तन्म- न्त्रेणाक्षिमोचनाधिवासांथ कृत्वा यागशालामध्ये शय्यावेदी तत्प्राच्या पौण्डरीकाग्निकुण्डं कृत्वा तदक्षिणे चौपासनाग्निकुण्डसरस्वत्योस्तथैवो- त्तरे चौपासनाग्निकुण्डं सावित्र्यै कृत्वालयादुत्तरे वास्तुहोम हुत्या पद्मामावाधारान्ते कुम्भं संसाध्य ब्रह्माणं सपर्पदश्चावाह्य पश्चाद् विम्यं कुम्भं च सप्तकलशैः संस्नाप्य यानमारोप्य प्रतिसरं वध्या तत्तन्मन्त्रेण शाययित्वा पद्मानौ हौत्रं प्रशंस्य ब्रह्माणं प्रजापति पितामहं हिरण्य गर्भमिति ब्रह्मणे, भारती पाणी ब्रह्मपत्नी सरस्वत्यै इति भारत्यै सा- वित्री वेदमातरं सर्वदेवत्यां सावित्रीमिति सावित्र्य दक्षिणप्रणिधौ स- मावाह्य चोत्तरप्रणिधावन्यत्पर्पदानां तत्तन्मन्त्रैरावाह्य तथैव जुटाकार. स्वाहाकारी जुहुयात् । श्वेतपब्जशतं गृहीत्वा गव्येनाप्लुत्य ब्रह्म गायत्र्या जुहोति । ब्रह्मज्ञानं हिरण्यगर्भ इति द्वाभ्यां ब्रह्मसूक्तं च पोडशकृत्वो यजेत् । पश्चात् पर्पदानां मन्त्रं प्रत्येक दशशो हुत्वा चतुर्दिक्षु चतुर्वेदाध्ययनस्तद्राविशेष च यापयेत् । प्रभाते स्नात्वा तद्यागशालामागच्छेत् । ब्रह्माणं प्रणवेनोत्थाप्याभ्याभ्यन्तरपीठे रत्नादीन् संन्यस्य कुम्भं विम्बं समादाय समप्रदक्षिणं कृत्वाभ्यन्तर- माविश्य ब्रह्मस्थान ब्रह्ममन्त्रादीन् जन्मा तत् कौतुकं प्रतिष्ठाप्य ब्रह्म- सूक्तं ध्रुवसूक्तं च जप्त्वा ब्रह्माणं संस्थाप्य देव्यौ तत्तत्मन्त्रं स्थाप्य तत्तद्वीजाक्षरं च संन्यस्य तत्तत्कुम्भस्थां शक्ति ब्रह्मजज्ञानमिति म न्त्रेण ध्यात्वाहवेत् । तथा देवीभ्यां चावाद्य तत् कौतुकविम्बं समा. वाह्य तत्कुम्भजलेन धात्रादिमहापीठान्तं तत्तनमन्त्रणायावामि विसृज्य पुण्याहं कृत्वा नित्यार्चनाविधानेनाभ्यर्च्य पायसाद्यैर्ह विनिवेदयेत् । देवानुक्तान सर्व हरेरिव समाचरेत् ।। इति श्रीवैखानसे मरीचिपोक्ते स्थानकासनशयनादि- मूर्निस्थापनाविधिर्नाम चत्वारिंशः पटलः ॥

·१५२ वैखानसे मरीचिमोक्त एकचत्वारिंशः पटलः । अध विमानस्थापनाविधि वक्ष्ये । विमानं विधिवत् कृत्वा दे. वानेतान् प्रकल्पयेत् । मुखमण्डपाद् दक्षिणे तापममुत्तर सिद्धिदं विमानस्य दक्षिणतो मध्ये सत्यमूर्ति पश्चिमेऽच्युतमूर्तिमुत्तरेऽनिरुद्ध- मृति मुसमण्डपे दक्षिणे मध्यभद्रे विनायकमुचरे विन्ध्यवासिनीमिति । एवं मूलतलैः स्थानमासनवद् द्वितीयतले पूर्व चन्दं दक्षिणे नृसिंह पश्चि- मेऽप्यच्युतमुत्तरे चाराहं च कारयेत् । यस्मिन् निमाने चादितले मध्ये तृतीये च यथेष्टदेशे देवेशं नृसिंह दक्षिणामुख पश्चिमामुखं वा कारयेत् । सर्वशत्रुविनाशनं सर्वार्थसाधकमिति निशेपेणोक्तमेपामुद्देशं मानं माना- हुलेनैकादशाहुलं समारभ्य सप्तविंशतिमात्रान्तं घगुलं वर्धयेत् । नवधा भवति । एतेविष्टमानेमांशेऽजं मृण्मयजलैएक सौधमालेख्यं वा तस्योपरिष्टादालेपयेदिति विशेपः । शेपं समानम् । असिन् वि. मानाईदेवान् निमानपालद्वारपालांच श्रीभूम्पादिसपर्पदानां च प्रति- माकरणे तनायव्ययायत्तेष्टामिष्टमाने वेरविमाने च स्थापनादिवसाद पूर्वमकरानर्पयित्वालयाभिमुसे दक्षिणपश्चिमे चोत्तरे च प्रपां कृत्वा विमानस्य परितो वा प्रागादिचतुर्दिक्षु चतुस्तोरणदर्भमालायरल- हकृत्य प्रतिष्यादिवसात् पूर्व प्रधहे यहे वा निमानदेवानामलिमोचन. ममन्त्रक समन्त्रक च छुर्यात् । अक्षिमोचनान्तं तस्यालयस्योत्तरेऽ- निकुण्डमापामनं कृत्वा वास्तुहोम हुत्वा पर्यग्निपञ्चगव्यायामालयं संशोध्य पुण्याई वाचयितालयाभिमुसे चौपासनाग्निकुण्डं कृत्वाया- रान्ते चेप्मा विष्णुमुरतं पुरुपसूक्तं महाभृतदेवत्यं ददयः खादेत्या होम विमानाङ्गहोमादिभिर्जुयात् । स्तूपीमुलाय पमाय फलकाप मृणालिकाय मुष्टिवन्धाय याजनाय उत्तराय कण्ठाय क्षेपणाय पङ्क- जाय दुम्माय बटुकाय क्षेपणाय वेत्राय क्षेपणाय फलकाय लल्लिकाय कुम्भीकाय शक्निध्वजाय पमनामिकाय फलकाय मृणालिकाय मुष्टि- चन्धाय वामनाय उत्तराय उत्तराय फष्टाय अहमत्यूदभूमिकल्पायवा- जनाय व्रतवन्तरताय गिहाय : पितघजाय नासिफाय कर्णपालिफाय कपोताय याजनाय वमन्ताय उतराय कपोवाय वीरसण्डाप फलकाप ·१४३ एकचत्वारिंशः पटलः । ग्राय उत्सन्धिकाय धृगाय कुम्भाय धृगाय अस्थाय पद्माय हिकार्य स्कन्धाय पदमालाय स्तम्भोत्तराय वेदिकाय महापट्टिकाय क्षुद्रपष्टि- काय सण्डिकाय कुमुदाय जगत्यै उपाय स्वाहेति व्याहत्यन्त हुला विमानस्य प्रागादिचतुर्दिक्षु सवत्सां गां घृतमधुदधिक्षीरं चाप्टवान्य राशि च सङ्कल्प्य मन्छन्नपटं कृत्वा देवानां चाक्षिमोचनं कारयित्वा तत् प्रच्छन्नपटं विसृज्य गवादिदर्शनद्रव्याणि दर्शयित्वाग्नि विधज्य तत्फाले तद्विमाने शुद्ध कुम्भं सूत्रेण वस्त्राभ्यां वेष्टयित्वा पृतवारि- णापूर्य सुवर्णमक्षतर्च च विक्षिप्येदमाफः शिना इत्यभिमृश्य विष्णु- सूक्तैनापो हिरण्यपरमानायुर्विमानं समभ्युक्ष्य पुण्याहं कारयेत् ।। प्रतिष्ठाक्तदिनात् पूर्वमपराहे प्रागादि यज्ञशाला संशोध्य पाच्यां मुसमण्डपपूर्वे समाहवनीयं विमानस्य दक्षिणेऽन्नाहार्य पश्चिम गाईपत्यमुत्तरे चावसथ्यं च सङ्कल्प्य तस्यालयस्योपरि स्थलदेवानां प्रत्येकमोपासनामिकुण्डं तत्तदभिमुसे विमानस्य परितः कल्पये तमम् । सभ्यादिपञ्चाग्नीन् परितः कल्पयेन्मध्यमम् । सभ्याग्नि- मेकमेव कृत्वाघममाचक्षते । सर्वदेवहोमानामाघारं हुत्वापारान्ते द्रोणट्यपूर्ण ...... सद्य निगुणेनैकसूत्रेण वा वेएयित्वा शुची बो हव्येति प्रक्षाल्य धारासुसप्तत्यपामुत्परनं कृत्वाद्भिरापूर्य इदमापः सिना इत्यभिमृश्य वस्त्रयुग्मेनारेटय पञ्चरत्नं सुवर्ण पाएमगलपञ्चा- युधवर्णचिहान् पृथक्पृथग्प्णुिसूरतेन प्रक्षिप्याभ्यन्तरं प्रविश्य धुर- चरस्याभिमुसे धान्यराशी कुम्भं संन्यस्याचार्यश्चोत्तराभिमुसो भूत्ता ब्राह्ममासनमास्थाय प्राणायाम च कृत्वा समाहितो ध्यायन भुवनेराद कुम्भेऽम्भासि तद्विमानं सम्यगावाहयेत् । यस्माद् देवेशं विष्णुं सर्वपां भाणभूतत्वात् सर्वधनाच्च सद्विमाने धुवनेरादायनोदामनं कारयति । पथात् शवनमुक्तं समुच्चार्य कुम्भमानीय तस्यालयस्याभिमुसे तस्या- मिकुण्डस्य पथिमे धान्यवेद्यां वस्त्राणि चास्तीर्य तस्मिन् यम्भ संन्य. स्पालयस्य परितश्चतविशतिफलशन्यासार्थ धान्यः पद्धिं कृत्वा तस्मि- मंशान्पादि पञ्चगव्य पृतमधुदविक्षीरगन्धोदकासवादरफलोदका- शोदकरत्नोदकदिव्योदयसापध्युदकं प्रत्येकमुपस्नानं च यथाक्रमेण ·वैखानसे मरीचिमोक्त विन्यस्याधिदेवान् समाराध्य यथोक्तमन्त्रविमानस्य पादमूले प्रद. क्षिणवशेना युक्ष्य विमानं विष्णुमयं देवापासं वैकुण्ठोद्भवमिति चतुर्मतिमन्त्रैरग्न्यामभ्यर्च्य हेमादिपात्रे तण्डुलोपरि न्यस्य प्रतिसरं त्रितं सूत्रमादाय पुण्याहान्ते स्वस्तिसक्तेनाभिमृश्य स्वस्तिदा विशस्पतिरिति तस्य पादमूले प्रतिसरं यन्धयेत् । विमानस्य शयनार्थ तस्यैव परितः शय्यावेदी हस्तायतविस्तार द्विभागोत्सेधं बीहिभिर्वेदिं कृत्वा नववस्त्रैः स्थूप्याशुपानान्तं तदंशारसानकं या निच्छिद्रं परिवेष्टय यद् वैष्णवमिति शयनं सङ्कल्प्य चतुर्दिक्षु चेदा- ध्ययनं कृत्वा सभ्यानिं समुज्ज्याल्य तस्मिन् हौत्रं प्रशंस्य दक्षिण- प्रणिधौ विमान विष्णु देवावास वैकुण्ठोद्भवामिति चोत्तरप्रणिधा- चालयागदेवान् यक्षादीनिन्द्रादिलोकपालांधावाधावाहनक्रमेण जुष्टा- कारनाहाकारं च कृत्ता पश्चाद् वैष्णवं विष्णुसूक्तं पुरुषसूक्तं सदालयगतदेयत्यं च हुत्वा चावहनीये पुरुषसूक्तं न्यक्षदेवस्यमन्या- हार्यविष्णुसूक्तं विवस्वन्तदेवत्यं गार्हपत्ये वैष्णवं मित्रदेवत्य- मावसस्थ्ये चकाधरादिमुक्त क्षत्तारं मन्त्रानालयोपरि स्थलदेव- तानां तत्तद्धोमे तदेवत्यं दशापर्यायतो जुहोति । नृत्तगेयैश्च वायच रात्रिशेपं नयेत् । प्रभाते स्नात्वाचार्याद्यालयमाविश्य प्रदक्षिण कृत्वा देवं प्रणम्य मुहर्ने सम्प्राप्ते तदाचार्य वस्त्रोचरीयायरलकत्य दक्षिणां दत्त्वा सबानगीन् पिसृज्याचार्यः शिरसा कुम्भं धारयन् सर्ववायममायुक्त सालङ्कारसंयुक्तमालयं प्रदक्षिणीकृत्य कुम्भ विपाने समारोप्य तस्य मूर्धन्यायातु भगवानिति मन्त्रान्ते विमान विष्णुमयं देवावासं वैकण्ठोद्भवमिनि चतुर्मिमन्त्रैः समावाद्य पवाद विमानगतदेवांस्तत्तन्मन्त्रेणावाहयेत् ।। एवं विमानमातिष्ठा महाप्रतिष्ठाफलं लभेत । तस्माद् देवे. गेन सार्ध वा यत्नेन कारयेदित्याह मरीचिः ।। इति भावहानमे गरीचिपाने विमानप्रतिष्ठाविधिर्नाम एक्चत्वारिंश पटल ॥

·द्विचत्वारिंशः पटलः । १ अथ द्विचत्वारिंशः पटलः । अथ देव्योः श्रीभूम्यो पृथक्पृथक् प्रतिष्ठाविधिः । ध्रुवं देवी- समायुक्त युक्त वा कौतुकस्य पश्चाद् देव्योः स्थापना कारयेत् । कौतुकस्य देवीसमायुक्ते चा चोत्सवस्य श्रीदेव्या सहित स्थापयेचे तद्ग्रामसमृद्धिर्भवति । यद्रव्येण कृतं देवं तद्रव्येण देव्यो व कारयेत् । हीनाधिकद्रव्याचरेत् । स्थानके स्थानकमासने चासनं देवस्य पाहुमानं स्तनान्तं फर्णसीमान्तं वा यथोक्ततालक्रमेण देव्यो सम्यक् प्रकल्पयेत् । स्थापनादिवसात् पूर्वमङ्कुरानर्पयित्वा पूर्ववदक्षि- मोचनाधिवासनादींश्च कृत्वालयाभिमुखे यागशालां तन्मध्ये दक्षिणे श्रीदेव्याः शय्यावेद्यां द्विहस्तायतविस्तारां तुरीयांशोत्सेधं तत्माच्या स्नपनश्वभ्रं च कारयेत् । तन्मध्ये चोत्तरे शय्यावेदी तथैव महोदेवी सत्याच्यामौपासनामिकण्ड तत्स्नानश्वभ्रं च कृत्वाधिवासनगतौ देव्यो समादाय शुद्धोदकैः संस्नाप्य वनाधैरलङ्कृत्य यस्य पश्चिमे विटरे देव्यौ संस्थाप्य द्वयोरोपासनाग्निकुण्डे चाधारं कृत्वाधारान्ते द्वौ कुम्भी सगृह्य पूर्ववत् तन्तुना परिवेष्टयानिः प्रक्षाल्याधावैरापूर्य पञ्चर- नाष्टमङ्गलवर्णचिहानि पूर्ववत् पक्षिप्य चनयुग्मेनावेष्टथाभ्यन्तरं प्रविश्य पूर्षयच्छीदेच्या अभिमुखे धान्यराशी कुम्भं संन्यस्य पश्चा- न्महीदेव्या अमिमुखे तथा कुम्भ संन्यस्य ध्रुवरात् कुम्भेऽम्मति समावाह्य द्वौ कुम्भौ समादाय शकुन सूक्तं जप्त्वा देव्या सह स्नान- देन्यौ च प्रतिष्ठाप्य पूर्ववत् सप्तकलशैः संस्नाप्य यसाधैर्विभू- प्याम्पर्य शय्यावेद्यां धान्योपरि पूर्ववत् प्रत्येकमण्डजादीनि पश्च शयनानि वासांसि वास्तीय याने समारोप्य पुण्पाइं कृत्वा पूर्ववत् प्रतिसरान् पद्ध्या तत्तन्मन्त्रेण शाययित्वोत्तराच्छादनं कृत्वा पश्चा- दोवारमाहूय तयोः प्राच्यां तिष्ठन् हौत्र प्रशंस्य प्रत्येकं होमाघ तत्तद्देव्योमूर्तिमन्त्रं गयायप्सरसवावाधावाहनक्रमेण निर्वाप्याहुती- ईया दक्षिणेऽभिकुण्टे श्रीसूक्तं श्रीदेवत्यं जपाधैर्तिमन्वैस्तस्पोचरे- ऽमिकृण्डे महीमूक्तं महौदैवत्वं तया जयायैश्च जुहुयात् । पचान्नृच- गेयाय रात्रिशेपं व्यपोस प्रभाते नावालयमाविश्य देव्यो समुत्था- ..

·१४६ घेखानसे मरीचिपोक्त प्याभ्याभ्यन्तरपीठे पञ्चरत्नान् सुवर्ण वा निक्षिप्याचार्यादिम्यो दक्षिणां दत्त्वामीन् विराज्य मुहर्ने प्राप्ते तदाचार्यः श्रीदेव्याः कुम्भ शिरसा धारयन्मयतो गच्छेत् । स्थाप(का? को) देव्यो समादायानुग- च्छत् । सर्ववाद्यसमायुक्तं सालङ्कारसंयुकं देवागारं प्रविश्य भुवस्था- भिमुखं दी कुम्भौ संन्यस्य कौतुकम्प दक्षिणवामयोः कृते पीठे देख्यो ततन्मन्त्रेण संस्थापयेत् । आचार्यश्चोचराभिमुखस्तिष्ठन् भुवनेरव- दक्षरन्यासं च कृत्वा पूर्व श्रियं श्रिये जाते त्यायातु भगवतीति देवी मूलप्रवृतिरूपिणीमित्यन्ते मूर्तिमन्त्रान् संयोग्यावाहयेत् । पश्चान्म- हीदेवीमित्यायातु भगवतीति देवी प्रकृत्यंशं स्वरूपिणीमित्यन्ते हरि- णीत्यादिचिमन्त्रानुच्चार्यावाह्य पश्चात् फौतु कयौरक्षरन्यासं च कृत्वा तधुवरयोर्देव्यौ ध्यायन् दीपाद दीपमिव पूर्ववदावाहयेदस्त्वासन- मित्यासनं दत्त्वा पुण्याहं वाचयित्वा नित्यार्चनाविधानेन सह देवी- भ्यामभ्यर्च्य इविनिवेद्य पञ्च प्रणामान कुर्याद । तत्तहेव्योः पृथक्- पृथक्त्वे पृथगेवं कारयेत् ॥ अथ देव्योवैवाहिकक्रियाविधिः । देव्यौ च नवपिम्पप्रतिष्ठास- माप्त्यनन्तरे विवाहनियां कारयेत् । यजमानो विजय स्वरहे दे- पाक्ये वा यागशालां छत्वा यथाविभवमलद्कृत्य तन्मध्ये दक्षिणे श्रीदेवी धामे महीदेवी चौपसनामिकुण्डं स्थण्डिले वा कृत्या द्वयोरेक या कारयेदिति केचित् । शुभे मुहर्ने समनुप्राप्ते पूर्ववद् देवमानीय शुभासनस्थितमर्पयित्वा फलोपहारताम्बूलादीन् निवेधाचार्यः परि- पारफायैः सह देवमलदत्य यानमारोप्य शहभेर्यादिनृचगेयस्तोत्र- ध्वनियोपसमायुक्तं देवमानीय यागशाला मविश्याग्निकुण्डस्य पथिमे महाईसंस्तरणपर्योपरि देवं प्राङ्मुख संस्थाप्य रानवदुपचारं च कृत्वा यजमानो गान्धवैः सद देवेशं प्रणम्पाचार्य पूजयित्वाचार्यों देवं पायाद्यान्तमर्चयित्वा मधुपर्कं च निवेद्य वैखानसस्त्रोक्तविधिना विवाहनियां कारयेत् । आचार्यश्यात्मरक्तं जप्त्वा देवं ध्यापन एका- क्षरादीन् विष्णुयक्तं पुरुषसूक्तं वैष्णवं च जपेयुः । देवेशं प्रणम्य प्र- मुग्मन्तेति देवो देवीमीक्षेतानाघ्नपिति देवं देवी प्रेक्षेव । आचा- पेंगापार हुत्वा कायाप्रदानसमये देवसभिभाचानीय थिया प्रदाता ·१४८ वैवानसे मरीचिमात प्णचं जुहोत्यादयनीये पुरुपमूक्तं मार्कण्डेयभृगुभ्पा मन्त्रमामेयमन्या- हार्य विष्णुमूक्तं प्राो याम्ये नैतिं गाईपत्येऽतो देवादिवैष्णवं श्रिये जातो मेदिनी देवी वारुणी वायव्यमाचमत्थ्ये चैकाक्षरादीन् कावर- मीशानदेवयं द्वादशाटचत्वारो वायव्यतो जुहोति विष्णुमूक्तेऽन्यत् पोहरीके विष्णुगायव्याजमतं बिल्वपत्रं या धृताक्तं जुहुयात् । वि. प्णुमूक्तं ग्राझं विष्णुः सर्वेषामधिपतिरित्यादिपारमात्मिकमन्वैरतो देवादिवैप्पणवान्तं हुत्या परिवाराणां तत्तद्धोमेषु तत्तन्मन्नं वैष्णव द्वादशाटचत्वारो वा पर्यायतो जुहोति । विष्णुमूक्तेन पश्चाग्निपु दयि- क्षीरघृतलाजैर्युक्तमुपजुह्वा हुत्ता सम्यामि पौण्डरीकानिं विना सर्वान. श्रीनन्ते होम हुत्वानि विसृज्य नृत्गेयवाद्याद्यैश्च रात्रिशेष यापयेत् ।। ततः प्रभाते स्नात्वाचार्यः स्थापकादी स्नात्वाचम्य सन्ध्यामु- पास्य देवादीनद्रिस्तर्पयित्वा ब्रह्मयज्ञं च कृत्वा देवालयं प्रविश्य प्रतद्विष्णुस्तवतेति स्वात्मप्रदक्षिणं कृत्वा यज्ञालयं प्रविश्य भगवतो पलेनेति देवं प्रणम्य विष्णुसूक्तेन शयनाद् देवमुत्याप्य पत्रमाल्या- दीनि विमोच्य तद्धृवात् स्नपनोत्सवचलिराणां पूर्ववद् ध्यायन आवाहयेत् । एप विशेपोऽन्यत् समानम् । तेपामपि पृथक्पृथक्त्वे पृथगेव समाचरेत् । स्नपनोत्सवबलिराणां मतिष्ठा चेद् रात्रौ स्न- पनोक्तकमेण स्नपनं कारयेत् । औत्सववलिबेरप्रतिष्ठा चेत् , उत्सवो- तक्रमेण महोत्सवमेकाहिकोत्सवं या कारयेत् । पलिपेरप्रतिष्ठा चेत् फाले वलिभ्रमणं कारयेत् । एवं यः कुरुते भक्त्या, वस्य महामतिष्ठा- फलं लभेरनिति विज्ञायते ॥ इति श्रीवैखानसे मरीचिपोक्त देव्योः पृथक् प्रतिष्यादि स्नपनोत्सवयलिवराणां पृथाप्रतिष्ठाविधिर्नाम- द्विचत्वारिंशः पटलः ।। अथ निचत्वारिंशः पटलः । अय विष्णोनित्यार्चनम् । मन्त्रेण स्नात्वाचम्प कृवप्राणा- यामः सावित्री जप्त्वा सन्ध्यामुपास्य देयादीनद्भिस्तरित्या प्रम- यज्ञं च कुर्यात् । प्रतद्विष्णुस्तपत इति देवालयं गत्वा प्रदक्षिणं क. रोति । द्वारपालं प्रणम्य फवाटपन्धं यन्त्रिकया निरस्तामिति स्पृश्य ·त्रिचत्वारिंशः पटलः । हिरण्यपाणिमिति कवाटमुद्धाटयति । दिवं विवृणोवित्यन्तः प्रविश्य वैष्णवर्मन्त्रदेवं प्रणम्य शुभ्रा ज्योतिरिति दीपानुद्दीप्य शाम्यन्त्विति पाणिना दक्षिणेन वा सन्ताड्य भगवतो बलेनेति देवं प्रार्थयति । परिचारकः स्नात्वा कुम्भमादाय दुहतां दिवमिति गत्वा नद्यां तोयं दिवः शुद्धादभिगृहामीति सड्गृह्य तद्धदात् तटाके कूप वा सोम राजानमित्यालयं प्रविश्य धौतवस्त्रेण धारासु सप्त इति तोयमुत्पूय, उशीरादिगन्धैर्वासयित्वा इदमापः शिवा इति कुशेनाभिमन्यावधूत- मिति मार्जन्या मार्जयित्वा शासु सप्त इति गोमयेनोदकेन मोक्ष्योप- लिप्य आपापाजस्पेति प्रणिविमर्ध्वपात्राणि हविःपात्राणि पक्षाल्प विधिना हवीपि चोपदंशांश्च पाचयित्वा अर्बको ब्रह्म ब्रह्मति हृदयं न्यस्य द्योधौरसीति शिरसि चाभिमृश्य शिसेति शिसा. मुर्तयन् देवानामायुधैरिति सर्वत्र कवचं कृत्वा दक्षिणहस्ते सुद- र्शन धारयति । रविवामिति वामहस्ते शह धारयति । हस्ततल- योदक्षिणेऽर्फ वामे चन्द्रमण्डलं न्यस्य अद्भुरण्यं विधि यज्ञं प्राणं देवेन्द्रमित्यङ्गुष्ठाद्यहुलीपु संन्यस्याकारं हृदये न्यस्यान्तरस्मिन्निमति ब्रह्माण स्मृत्वाहमेवेदमित्यनुमान्य पूतस्तसेति निर्माल्यमपोह्य पीठ- वेदिमद्भिराप्लुत्य परिमृज्य नारायणाय विद्महे इति ध्रुवस्य पादपुष्प पञ्चमूर्तिमन्त्रैर्दत्त्वा देवेशस्य निर्माल्यं विष्वक्सेनाय दत्चान्येषां नि- त्यिं विसर्जयति । भूः प्रपद्येति देवेशं प्रणम्यानीय द्वारोत्तरपार्थे पूर्व वा प्रथमावरणे स्नानपीठे परं रह इति आस्थाने स्थाप्यालङ्कार• क्रियां कृत्वा इपे वोर्जे त्वैति जपन् बिम्बं यथाशुद्धमाम्लायैः सं. शोध्य शुद्धोदकैः संस्नाप्प चन्दनोदकैरभिपिच्य धौतवस्त्रेण मूर्धा- यङ्गं पिसनेत् । परिमृष्टेऽर्चापीठे देवेश मनियाप्य बखाभरणोपनीतर- लहारं कुर्यात् । विभवे सति तु स्नपनविधिना संस्नापयेत् ।। पवित्रपाणिवन्दनायैरूर्ध्वपुण्डू कृत्वा संयुक्तमेतदिति धुव- फौतुकयोः सम्बन्धकूर्च भविष्य विष्णुगायच्या पीठं प्रोक्ष्य क्या धुवस्य पादयोर्मध्ये विष्णवे नम इति पुष्पं दद्यात् । प्रागादिचतु- दिक्षु पुरुपसत्याच्युतानिरुद्धायेति क्रमेण पुष्पन्याममानेयादिकोगेषु कपिलाय यज्ञाय नारायणाय पुण्यायति परितः प्रागाधैशानान्तं, पाराहाय सुभद्राय नारसिंहाय ईशितात्मने वामनाय सोनहाय विविक्रमाय सर्वविद्यनरायेति अष्टदिक्षु न्यस्य पीठाधः परितः पूर्वा- ·वैखानसे मरीचिपोके दन्द्रिमामेयं यमं निर्वाति वरुणं वायं कुवरेशानायेति तचशे उत्तन्नाम्ना मणवादिनमोन्तं पुष्पन्यासं धुवे स्थिते चैवं करोति । भासीने प्रसारितपादस्य परितः शयानेऽप्यनन्तोषं पादपार्ने चैत्र कुयात् । देव्योश्च नाममन्त्रैः कौतु कस्थान प्रागादि मुभद्राय सर्वाय हयात्मकाय सुखायहाय रामदेवाय संवर्ताय पुण्यदेवाय सुबहायेती- शानान्तं संन्यस्य पीठान्ते प्राच्यादि मित्रं सनातनं मित्रं सनन्दनं शिवं सनत्कुमार विष सनकमिति पहिर्मुसान् संन्यस्यादिति फोचित् । पूर्ववदिन्द्रादीन् संन्यस्य दक्षिणे मार्कण्डेयं पामे भृगु तथा भित्तिपार्वे ब्रह्माणं शङ्करं च द्वारे घात्रादिद्वारदेवदारपानश्री. भूतधीशामिाथान्यांच पर्पदान् यथोक्तदेशे पूर्ववदर्चयत्यावादन- पाद्याचमनस्नानोदकार्थ च पञ्च चतुस्त्रीणि दावे वा गृहीत्वा साग्रशान् तीर्थपूर्चान् वा विक्षिप्याभिः प्रणरेन पूरयित्वा फुडुबसम्पूर्णान्यर्षीपात्राणि सौवर्णराजतताम्रकांस्यान्यतमान् पञ्चा. लामे द्वाय वा तस्मिश्चन्द्रमभ्यर्च्य पात्राणि संशोध्य तण्डल है- मापयनसर्पपमिश्रमक्षतं प्राहुः । तत्पूर्व सिद्धार्यकं तिलं कुशा दधि क्षीरं घृतं च प्रक्षिप्य गायन्या सर्वः समेनाधावेन पूरयत्पर्य- मेतत् । पाने पुष्पाण्यादाय जलेन पिटन चन्दनं गन्धं गुग्गुल्य- गरुकोष्ठचन्दनधनवृतगुलमिभं यथालामं वार्य पिचुवर्तियुतं घृतेन सैलेन या दीप्तदीपं च सम्भारान् सम्भरति । मुतादिप्रतिलोमा. पतिता. पापण्डिनोऽप्यर्चन हविनिवेदनं च वीक्षणं नैवाईति । तस्माद यनिकया समावृणोति ।। स्वस्तिकमैफजानुं वा समासीन उदमुषः प्राङ्मुखो वा पाचे विम्माहस्तिष्ठन् वा प्रणम्यात्मवृक्तं जप्ना विमस्य मूर्धनि नाभिप देषु सुवर्भुव रिति रिन्यस्य हृदये ग्रगोनादिची च पाद- मध्ये पीठे पकार संन्यस्य प्रणिधिमुद्धृ य दीपा दीपनिर य रात् प्रणिविजले भक्त्या प्रणयात्मकं विष्णुं समा रक्तनेनास्य- पानिपाई चतुर्भुज शङ्खचक्रधरं भुपिन्छाम्पर पर किरीट के पूरहार- प्रलम्भकटकामुलीयककटिस्त्रोदर(ब)-पय जोपीसन धीनताकर सकलं ध्यात्वा तस्याहतोयं कूर्चेनेदं विष्णुरापात भगवानित्याचार ·त्रिचत्वारिंशः पटलः । प्रणवेन फौतुकमृध्नि विष्णुमायामीति संघान्य पुरुपसत्याच्युता- निरुद्धमूर्तिमन्त्रैः संसाव्यावाइयति । तथा सपनोत्सवे च कौतुकाद् दाक्षणे देवी श्रियं वामे महीमावाहयेत् । अथवा पेरे समावाहन नित्यं नैवेति केचित् । अत्रापश्यन् देवं ध्यायन् पाठान्ते प्रतद्विष्णु- रस्त्यासनमिति पुष्पं दर्भ वासनं सङ्कल्पयति । विश्वाधिकाराना- मित्यभिमुखे स्वगतं त्यान् । मनोभिमन्तेत्यायामनुमान याचे त्रीण पदा इन्द्रोऽभिमन्तेति पादयोः शिखाने कूर्चेन वा पात्राज्जलं सापयित्वा शंनोदेवीरिति तथा दक्षिणे हस्ते तोयदानमाचमनीयं तद्विष्णोः परममिमाः सुमनस इति मुनि भुजयोर्दक्षिणादिशङ्खचक्रयो। पादे च एप्पं दद्यात् । तद्विप्रास इमे गन्धा इति ललाटे ऊर्वाग्रमा लिप्य बाहोर्वक्षति कण्ठे नाभेरूयं वा तेनालङ्कारो मात्रया हमे धूपा शति चतुर्दिक्षु धूपयेद् धूपम् । विष्णोः कर्माणि शुना ज्योतिरिति पार्वे दर्शयेद् दीपम् । अग्निरिन्द्रेत्यभिमृश्य पात्रमुद्धृत्य निर्देव इन्द्रियाणीति मधुपर्कवदयं निवेध द्रव्यालामे तोयं पत्रालाभेऽवतं कू- र्चेन तोयदानं वा पूर्ववदाचमनं दद्यात् । आपोहिष्ठेति लानाम्यु. क्षणं कृत्वा मित्रः सुपर्ण इति प्लोतं तेनोवत्सव इति च वस्त्रं भूतोड़- भून्नप्वित्यामरणं सोमस्य तनूरसीत्युत्तरीयमनि दूतमित्युपवीतं देवं ध्यायन् तत्तद्र्व्यं च सङ्कल्प्य तत्तदङ्गे पुष्पं वार्पयेत् । पूर्ववत् पाघा- थमनपुष्पगन्धधूपदीपाचमनं पञ्चमूर्तिमन्त्रेण द्रव्यं संयोग्य ददा. भीवि सन्दद्यात् । एकः पुरुषः पञ्चभिः संज्ञाभेदत्वात् सर्व मनसा पञ्चधा सङ्कल्प्य पञ्चनामाभिरेव कुर्यात् । देव्योः सपनोत्सवब- लिबेराणामेकमूर्तिमन्त्रैर्चायति पर्पदानां मन्त्रैर्यथालाभमर्चनं स्पात् ।। अथावनीदमिति प्रमुखे मण्डलमुपलिप्य हविःपात्रं सस्पृधा- घिदेवमादित्यमभ्यर्च्य पात्रं संशोध्य देवस्य त्वेति घृतेनाभिधार्य गायत्री वैष्णवीं जपन् स्थाल्यो चतुर्भागं पात्रे प्रक्षिप्य एकं हित्या यथोपदंशात् पृतगुलदधिफलं च प्रक्षिप्य मण्डले निधाय वस्मिन् हवीपि सुगन्धमुत्पूतं गव्यघृतं देवस्य त्वेत्यासाव्याहमस्मीत्यमिमृश्य तदस्य प्रियं शुभस्वयपिति हविनिवेद्य देवीम्या स्नपनोत्सवादिम्यो निवेदयेत् ॥

·बैखानसे मरीचिमोले मालमत्कृटिकासनं वासीनोमिकुण्डे पुल्या पानि परिपिच्य देवेशाय साज्यं चरुम् अतोदेवाधैर्मूर्तिमन्त्रैश्च जुहुयात् । देव्यादि- वदालयगतेभ्यः पर्पयस्त्रिकालं जुहुयात् । उच्चमे प्रातमध्यावयो- देवाय देवीम्यां ब्रह्मेशानाभ्यां मध्यमे (चैत्रेभ्यो मध्याहयोर्देवाय देवीभ्यां ब्रह्मेशानाभ्यां मध्यमे ?) तेभ्यो मध्याह एवाधर्म वा जु. होति । पुनश्यार्मि परिपिच्याशक्तः कुण्डादमिं समारोप्य लौकिमानौ निधाय जुहुयात् । शिष्येण सह तिष्ठन् तत्तद्देशे मणिकादिद्वारपाळेम्या भीभूतवीशायनपायिभ्यो दिग्देवेभ्यो विमानपालेभ्यो महाभूतान्त प्रणवादिनमोन्तेन तचनामा पूर्वसदकं पुष्पं बलिमुदकं दया पीठस्य दक्षिणतो भूतयक्षपिशाचनागेम्यो गलिशेपं दवा देवेशाय इदं विष्णु- रिति शीवलं पारि पानीयं दचा निवेदितमपनीय तत्र मण्डलं विमृज्य पाणी प्रक्षाल्य तथैवाचमनं विचक्रमे ताम्बूलादिसुखवासं दद्यात् । विधिना पलिमाराध्य बलियरं प्रदक्षिणं करोति ।। विष्णुसक्तेन मस्तिष्कं सम्पुटं प्रड्वाङ्गं पञ्चाङ्गं दण्डाममिति पश्च प्रणामान् कुर्यात् । स्वस्तिकं मस्तकेऽञ्जलौ न्यस्तै, मस्तकाद्धृदये- लिः, सम्पुटं पाणी व्यत्यस्य हृदये न्यस्पानतगाने भवेत् , स महामः । पादाङ्गुलिभ्यां जानुभ्यामासीनो साञ्जली भूमौ ललाटं निद्रयात् पञ्चाङ्ग । पादौ हस्तौ प्रसार्य साञ्जली भूमावधोमसो दण्ड- पच्छेते स दण्डामः । पुरुषसूक्तेनैकाधरादिना संस्तूयाष्टाक्षरेण पुप्पा- जलिं ददाति । सूर्यश्चेति कवाटौ पन्धयति । मध्याहे साये च पूर्व- पत् फवाटमुद्घाटगति । द्वाराचिंतपुष्पादीन्यपास्याम्पुक्ष्य भुषवेरस्य पादपीठे न्यत्वं पुष्पादीन्पनुद्धृत्योपरि पूर्ववत् पुष्पन्यासं कृत्य नि शिते तानि निर्माल्यानि भवन्ति । तथैव धात्रादिद्वारदेवांथाभ्यर्य फौतुकादिविमेऽचिवानि पुष्पाण्पादाय ततत्पीठाचे निधायोचरे सर्वैरुपचारैरर्चयति । मध्यरात्री स्नानाधैरुपवीतान्तैर्विनाचामे पाया- पाचमनान्तईचिरापरपया पुष्पान्यासहोमे बलिदापयत्युदरणान् न कुर्वति । अन्त्यवेलायां कौतुकादिम्यो भुवबेरे देवमोद्वारेणार्चितः स्पतः समारोगयति । प्रादुर्भावाणां च तचन्मन्त्रेषु तचन्मूर्तिमन्त्रं ·चतुश्चत्वारिंशः पटलः । संयोज्यार्चयेत् । नवपटपञ्चमूर्तिवियाने विष्णुमादिमूर्ति पूर्ववर्च पति । पुरुषमूरापोहिष्ठेत्याचमनं हिरण्यगर्भ इत्यर्घ्यदानं पवि- निवेदनं च सत्यमोंगे योगेत्याचमनं इदयापः शिवेपर्यमिह पुष्टिरिति हविरच्युसूः समाने वृक्ष इत्याचमनं गत्पुरुषायेलय समापवनिरिति हविरनिरुतगृर्तेः पविःतेत्याचमनं योनश्वित्यर्य त्रीणि पदेति हषिर्दद्यात् । नरनारायणनारसिंहमाराहाणां तत्तनमूर्चि- मन्त्रं संपोज्यार्चास । ध्रुवार्चनायाः पूर्वध्रुवकौतुकयो. पुपन्यास- विधानेन पुष्पन्यासं च कृत्वा द्विकालगेककालं वा म्नासाभ्यावा- हनविसर्ग च न कुर्यात् । एप विशेषोऽन्यद् देवानां च क्रमेणार्चने पन्त्रेण च विशिष्टो भवतीत्याह मरीचिः॥ इति श्रीवैखानसे मरीचिपोक्ते विमानार्चनाकल्पे नित्यार्चनाविधिर्नाम त्रिचत्वारिंशः पटलः ।। अथ चतुश्चत्वारिंशः पटलः । अथ वलिविधिः । ताम्ररमतरौरमं या पलिपात्रमार्यहस्तात् त्रिंशदङ्गुलविस्तारं भुणार्ध वा समवृत्तं नस्परितश्चैकद्वयङ्गुलोमत- सीमावृतं मध्ये कर्णिकाकार दष्टाहुलायतद्वयनुलोनावृत्तं तत्सरितो दयङ्गुलायतैरप्टदलैयुक्तं च कारयति । द्विास्थैः युद्धस्तण्डुलैश्वरं पक्त्वा पूर्ववत् मक्षाल्य पात्रमम्पर्य संशोध्य चरु प्रक्षिप्याभिघायर्यानं सम्पर्य फर्णिकारे द्वादशाकुलं दगाहुल मष्टाहुलोन्नतं वा गूलद्विगुण- परीणामग्रे तदर्धमेवं वलिं कृत्वा देवाभिमुखे निधाय पूर्ववत् कौतु- का बलौ ध्यात्वा योगे परब्रमाणं परमात्मानं भासवत्सालमिति चतुर्मूर्तिमन्त्रैः समावाह्य तथासनाद्यैरेकोपचारैरयत्येवमुचमे । अधि- कान्नवलिमध्यमे मातर्मध्याह्वयोरधमे मध्याह्वेन्नयालिरेव । सायंगात- रनामावेऽक्षत छडवं यथालाभं वाक्ष निधायक्षते देवमानाशार्चयनि । तत्काले देवगणिकादेवदासीः समाहूय नृत्तमण्डपमध्ये मण्डलमुनि प्याप्सरांश्चाबाह्याभ्यर्च्य तानप्सरमः स्मृत्वा प्रोक्ष्य पुष्पं दत्त्वा तै- नृत्तगेयं च कारयति । पश्चाछिप्यमाय फटकाहुलीयोत्तरीयोष्णी- ·वैखानस मरीचिपोके पादिमिरलद्कृत्य गरई युद्धाराध्यातोदेवादिना देवमनुमान्य उद्य न्तमिति चलिमुद्धृत्य देवस्य पति गिप्पशिरमि स्थापयित्वा व्यञ्ज- नधूपदीपैगादिपरिच्छदैर्यधारात्यालाभितश्च सहितो गच्छेत् । राहताललितादिवायघोपेण संयुक्तं दिवष्टासु नृत्गेयं च कारयेत् । आचरणद्वयाधिकेपु प्रथमादि पत्येकं प्रथमे सका द्वितीये जिप्रथमे त्रिभिरेव वा प्रथमेऽप्यर्फ द्वितीये द्विरित्यके । प्रतदिष्णुस्तपत इति प्रदक्षिणं कुर्यात् । अन्तः प्रविश्य भृतवीशान्तरे तिष्ठति । पादौ प्र. क्षाल्यार्चको हस्ताभ्यां घलिमादाय देवाभिमुखं न्यस्म कौतुके देव- मोङ्कारेण समारोप्य बलिं राण्डयित्वादाच विक्सेनाय दत्त्वा त- च्छेपं भुतपीठे सोदकं क्षिपेत् । नित्योत्सव मिच्छेचे, चलिविनं देवीयुक्तं चेत् पूर्ववच्छिप्यमाहूय गरुडं घुवाराध्य शिरसि स्थाप- यित्वा चलिमग्रतो यद् देवीयुक्तच्छिनिकायां गरुडमाराध्य नौवीया सह देव्यो संस्थाप्यालकृत्य पूर्वोक्तगुणसम्पन्नां शिप्यैश्चतुर्भिर्वाह- यित्वा सर्यालङ्कारसंयुक्तं पलिसह पूर्ववत् प्रदाक्षणं कुर्यात् । देवी. युक्त शिपिकार्या समारोपयेदिति केचित् । अभ्यन्तरं प्रविश्याल- कृते मण्डपे पीठे न्यस्य पायाधान्तमभ्यर्च्य मृत्तगेययार्विनोद कारयित्वा पूर्ववत् पादुकानमाचरेत् । एवं नित्योत्सय विसन्धिपु सायम्प्रातरेव वा कुर्यात् । नित्योत्सवेन महोत्सवफल लभेत् । भग- वत्प्रीतो भवेत् । राज्ञो राष्ट्रस्य वलपर्धनं भवति । यलिभ्रमणकाले येऽनु सेवकाः सर्वे पदे पदे यशफल लभेत् । नवपद्पश्चमूर्तीनां वि- प्णुमादिमूर्तिी चलिमाचरति । सायार्चनान्तेऽर्थयामार्चन कर्तव्य- मिति विज्ञायते ॥ अर्चनाझोपचारणामुपचारो विगह इत्येतार्थनाचको भवति । आसनस्वागता(सना)नुमानपाधाचमनपुप्पगन्धधूपदीपार्चाचमनस्ना- नप्लोतवस्त्राभरणोत्तरीययनोपवीतपारपाचमनपुप्पगन्धधूपदीपााचम- नहरि पानीयाचमनमुसासं च बलिप्रणामदक्षिणपुष्पाञ्जलिसहित- स्तुतिश्चेति द्वारिंजदुपचार[तं नृत्तगेयैश्च संयुक्तमुत्तमोत्तमामित्याहुः । आसनादिमुसमासान्ते प्रणामदक्षिणान्तविंशत्युपचारं तथा मुखवा- सान्ते दक्षिणायुक्त विंशत्युपचारमाचमनान्ते प्रणामदाक्षिणा- ·१५६ वैखानसे मरीचिमोके अथ पश्चचत्वारिंशः पटला। अथार्चनापुष्पाणि । जातीचम्पकमल्लिकागालतीतुलसीघटपुप्प- देवितादिकीपद्मरक्तोत्पलकुमुदकरवीरनन्द्यावर्तपलाशकर्णिकारमन्दा- रातसीयालापकर्णीकमुपार्जुनकरुम्भपुनागपट्टिकामाधीति पिण्डि- कान्यन्यानि तरुलताजातानि सीम्यानि गन्धानि तुष्टिमनोहराणि पथाहं गृहीयात् । पुष्पेषु पां प्रवरम् । तत् सुगन्धीनि मुख्यं तुलस्याः पुष्पपत्रं च हरेः प्रियं भवति । शूवरणस्यलारविन्दकाविल्यशमी- तिपबिहुकर्णतमालसहदेनीधिनीपनाणि सापसाइकुरागकुरो- काम कुश्च तुलसीबेरोशीराणां मूलं च । श्वेवपुर्प शान्तिकम् । पीत पौष्टिकम् । कृष्णं वश्य करम् । पद्ममुत्पलं च मिश्रपर्णातिरक्तं रक्तेषु पिण्डीतकं पलाश च सहयाधम् । बहुवर्णमुत्तमम् । द्विवर्ण मध्यमम् । एकवर्णगधमम् । तत्काले सम्फुल्ल प्रशस्तम् । एकाहि वा । जलज ब्बतिक न्यद्धिजं च पूजनीयं च भवेत् । आचम्य प्रयतो पाणी प्रक्षाल्य शुद्ध पात्रे पुष्पाण्युक्तानि देवस्य त्वेति गृह्णाति । भलामे उत्तापुप्पा पत्रैररैरक्षतस्तोश्वार्चनं कुर्यात् । कुगुम्भजपापरशुकानिर्गुण्ड्या- दीन्यन्यानि चोग्रगन्धान्य नुक्तानि सर्वाणि वर्जयेत् । पुराण शुष्कं शीर्ण नसरोमादिमियुक्वं लघितं सलेपम् अशुचि त्यजेत् । निर्माल्य. संस्पृष्टं पूतिगन्धं श्मशानचण्डालायावाससमीपोत्सनमशुद्धावनिच्युत मुखवायुगतं नरैर्गन्धाधैर्याघ्रात सर्व त्यजति । श्रमरैरानातं लम्पित चानिन्दितं भवति । सर्वेभ्यः सौवर्ण श्रेष्ठम् । तत् सदा शुद्धम् । माती च निर्माल्यं नैव भवेत् । सौवर्णपुष्पमाभरणं मणिमुक्ताचं च मक्षाल्यादाय पुनरर्चयति ॥ अथातो इविर्षिधि व्याख्यास्यामः । प्रथमावरणे द्वितीये तू. तीये चाग्नेय्यां पचनालयं यथापूर्व कारयित्वा चुल्लिकां च कारयेत् । वेणुकान यवान् पष्टिकान् प्रियनुशालिभेद्यानन्यान् नीहीन् बाप्पेक- जातींचातुर्वणेरेव कारयेत् । एतेपा पूर्वे श्रेष्ठम् । तस्माद् वरककोद्रवा- दिकधान्यानि प्रतिलोमानि च वर्जयेत् । तत्तच्छुदै देशेषु या धान्या- नास्तीर्य शोपयित्वोलूखलमुसलो प्रक्षाल्योलूसले हरिणी मुसले ·पञ्चचत्वारिंशः पटलः । १५७ विष्णुमभ्यर्योलूखले धान्यान् मक्षिप्य धान्येपु सोममभ्यातो देवादिना किश्चिदवघातं कृत्वा ततः शुद्धाभिः स्वीभिः पुरुर्ण रोम- स्वेदादीन् परित्यावघातं मूलमन्त्रेणैव कारयति । निरस्तेति शूर्प भक्षिप्य तुपकणादीच संशोध्य तण्डुलान् शुद्धानापोहिष्ठेति प्रोक्ष्य पूत पाने देवस्य त्वेति गृह्णाति । विष्णो णं हविरुत्तमम् । द्रोणार्ध मध्यमम् । आढकं कनिष्ठम् । देव्योस्तदर्धमाढकं कनिष्ठा, ना । प्र- स्थाधिकतण्डुलैरिति केचित् । परिवाराणां प्रस्थाधिः प्रोक्तमष्ट- तिलमात्रमापमदनापं शाणं विंशतिशागं निष्कं तिलाष्टक शाणं तद- एकं पाप्टिकमिति भृगुर्दशनिष्कं फलमष्टनिष्फ वेति केचित् । चतुष्पल तु कुडनं चतुःप्रस्थमडुवं प्रस्थमाढकद्रोणार्धाध चतुराढ द्रोणं भ- वति । लोहमयी मृण्मयी वा स्थाली सङ्गृह्य मृण्मयं चेत् पप्रत्वातीते विसर्जयन्ति । प्रजास्थालीमिति स्थाल्यां तण्डुलान् देवस्य त्वेति प्र- क्षिप्य शुद्धैरद्भिराप उन्दन्विति त्रिचतुः पक्षालयेत् । विष्णवे जुष्टं निषेपामीति चुल्ल्या स्थालीमारोप्य शुद्धै मैः समेनाग्निना चेचस्पतये पवस्वति पाचयेद् । उपदंशान् कदलीपनसवृहत्तीभेदा व्याघ्रीसिंहीचू- वोारुककाम्भकारवल्लीत्रयकर्कन्धूग्रन्थनसीकार्कोटकालर्कनालिकरे- तिन्त्रिणीसूरणादिभेदाः क्षुद्रकन्दमहाकन्दशृङ्गरोत्पलकं पिण्डीशो कूटकन्दादिमरीचिजीरकसर्पपाणि मुद्गभेदाः कुलस्थशिमादीनि ह- विप्यादीनि शाकेषु जीवन्तीझरसीरक्तवाष्पारण्य)न्यानि मन्वायैः यथोक्तानि यथालाभमाहरेत् । कदल्यादिष्येक द्वौ नीन् चत्वारो- अधिकान् दोपविरहितान प्रक्षाल्य यथायोगं सगन्धरससंयुक्तं सुपचेत् । आढकतण्डुलस्योपदंश प्रत्येक पदफल च फलं चतुष्फलं वा सङ्गृह्य मुद्गसार प्रस्था, कुडुव तदध पादार्ध वा गुलं फलं च यथाई दधि- प्रस्थं पादहीनम् अर्धे पादं पादाचं वा । क्रमुकफलानि पोडशदाद- शाष्टचत्वारो द्वे वा । तद्विगुणं निगुणं था ताम्बूलपाणि । मातुलु डैलालवकराधैर्यथालाभं भवेदाढकतण्डलाधिकेऽप्येवं वर्धयेत् । दि. द्रोणादिपद्रोणान्तं भभूतम् । शतप्रस्थादि सहस्रप्रस्थान्तं महाहविरा. चक्षते। तण्डुलैः परं शुद्धानम् । तण्डुलैस्तुल्यैरर्धेस मुद्गसारैर्युक्तमौद्रिक- तण्डुलैखिगुणेन पयसा तण्डुलार्धघृतेन गुडेन युक्तं गौल्यं वैति हविः .. ..

·पैखानसे मरीचिप्राक्त परिधं भवति । द्रोणार्धाधिक चेदेकाने न पचेत् । पक्षान्तरे पुरा- णमृद्भाण्डे पचनं न कुर्यात् । अपवं सावितं गन्धदुष्टं नासिकास्य. वायूपागतमयघातं तुपकेशादिसंयुक्तं द्विजानामन्यजानिदर्शिनं स्वेद- स्पर्शितं लहितं यामद्रयातीतं पात्रान्तरगतं हविरुपदशं च वर्ननीयम् । अधिपात्रगतं पुनःपाकाहहविरुपदंशादीन वर्जयेन् । स्थानी वास्यादिः मक्षाल्योर्ध्वपुण्डू कृत्वा तोयधारापुरःसरमानीयोत्तरे निधाय विधि- पनिवेदयति । शुद्धानात् रुसरं मुख्यम् । तस्मान्मौद्रिकम् । तस्मात् पायसम् । ततो यावकम् । ततो गौल्यं श्रेष्ठम । एतैर्हवींपि श्रेष्ठं फलं स्यात् । तस्मिनधिकऽप्यधिक नित्यमेव हपिनेन फलमनन्तं मा. मोति । विधिनय भक्तियुक्तो यो कामेन विष्र्णोदेवेशस्प यो इपि- दद्यात् . ता सर्व सम्पूर्णगसंशयं लमेव । तत्स्थालीशेपणाचार्याय दद्यात् । देवस्य निवेदितमन्नादि सर्वमाचार्याय दद्यात् । तस्य प्रसादेनान्यैरनुगृहीतम् । अन्यथा चेद् भगवान बुद्धो भवेत् । तर फलं च विनाशयति । यजमानवाचिरादेव नाशयतीत्वाह मरीचिः॥ इति श्रीवैखानसे मरीचिमोके पुष्पहविविधिर्नान पपचत्वारिंशः पटलः ।। : अप पट्चत्वारिंशः पटलः । अधातो नवपद्पश्चमूरचनाविशेषः । अर्चकाः प्रत्येक यथा. लाभं स्नात्वालयमाविश पूर्वोका पियानेन फवाटोद्धाटनादिसर्व कार्य समाचरेत् । द्वितीय तले विष्णुमूर्ति पूर्ववदभ्यर्यापास्थले पाच्या पुरुषं पूर्ववत् दक्षिणे श्रिय कमलामानन्दा एरुपनियामिति वामे में दिनी हरिणीमुवी राधारामिति पूर्वपदयेत् । घलेशी च भृगुंड- निवरममिवर्णमिति भृगु पुराणं भक्तिमन्तं भार्गवं चिरन्जीनिमिनि मयमद्वारदधिणे तुमणं वामे चलिन्दं द्वितीयद्वारदक्षिणे तीर्थ याग किष्किन्ध पूर्ववद् दक्षिणे मलं पूर्ववत् दक्षिण पनि दक्षसुना मत्व- पत्नी रमामिति वामे पोरणी वरदां पृथिवीमिति प्रदोनों च धाव- नाचौ यर्फ वक्षसम्म पाग्देवपितिमिति चामे पुण्यं शुदं विश्वं परिष्ठ- ·षट्चत्वारिंशः पटलः । मिति प्रथमद्वारदक्षिणे शहानिधि वामे पानिधि हितीयद्वारदक्षिणे नासत्यं वाजसं पूर्वववदर्चयेत् । पश्चिमेऽच्युतं पूर्ववत् पवित्री- मिन्दिरां लक्ष्मीमच्युतपियामिति वामे क्षीणी वाराही वरदां मही. मिति ब्रह्मशङ्करी च भूगु तपोनिधि चेदरूपं महातपस्विनामिति मा. फैण्डेयं भृगुं दीप्तं पुण्यवाहिनपिति प्रथमदारदक्षिणे चक्रचूलिनं पामे शवलिने द्वितीयद्वारदक्षिणे नर पार्थ गुढाकेशं श्वेतवाहनामिति नर नारायणं कृष्णं गौरं भक्तवत्सलमिति नारायणमादित्यं पूर्ववत प्रजापति पितामहं हेमवर्णं चतुराननगिति प्रजापति पशिमे नरसिंह प्रमाणं शङ्करं च पूर्ववदुत्तरे वाराह पूर्वजन्महीं गां पृथिवीमुर्वीमिति महीमिन्द्रं वरुणं च पूर्ववत् तृतीयतले शयनस्यानन्तायनमनादि नि. धनमितमहिमानमित्यन्ताद्भुतमित्यनन्तशयनस्य पूजकस्थाने मही- मार्कण्डेयाभ्यां च पूर्ववन्नाभिपहो समासीनं ब्रह्माणं पश्चायुधांश्च पूर्व- चद् दक्षिणे यानां चामे गहां द्वित्तीयद्वारदक्षिणे सुरं पागे सुन्दरं चान्पत् सर्व समानम् । पण्मूर्त्यर्चनं चेद् निमाने त्रिवले द्वितले या नारायणनारसिंहवाराहांश्च विनान्यत् पूर्वववदर्चयेत् । पदामूर्त्यर्चनं चेद् विवादिपञ्चमूदितले पूर्ववदयेत् । एतेषां नित्यार्चनावि. घानेन सर्वमाचरेत् । अत्र विशेपो वक्ष्यते । पुप्पन्यासकाले विष्णो. रादिमूर्तेः पादयोर्मध्ये विष्णुमिति परितः नागादि विष्णुं महाविष्णु सदाविष्णुं व्यापिनमिति विन्यस्यामेयादिषु कोणेषु पूर्ववत् कपिला- दीन संन्यस्य प्रथयावरणायावरणहयदेवान पूर्ववत् संन्यस्याथवा विष्यादिपञ्चमूर्तिनामभिर्वा संन्यस्पादित्येके । अन्येषां ध्रुवराणां पदयोर्मध्ये तत्तत्प्रधानमूर्तिनाम्ना संन्यस्य परितः प्रागादिचतुर्दिक्षु संन्यस्पान्यान् सर्वान् पूर्ववदेव संन्यसेत् । नरनारायणस्य पादयोः परितधावरणत्रयदेवान् संन्यस्य नाभिपादयोगध्ये संन्यस्यावाहने तद्भुपेरान नसकौत कादिगु समायाहयेत् अर्चने सन्मन्वैस्तत्- भर्जिनामद्रव्यं च संयोज्यानं कारयेत् । अशक्तानां द्वितले चैक तले च षण्मूर्त्यर्चनं चेन् कौतुके पूर्ववत् फौतुफस्योक्तप्रकारेण पुष्प- न्यासं हत्या पुरुषादिचतुणां कौतुकानां पूर्ववत् फौतुकस्योक्ताकारण पुपन्पामं कृत्वानन्तशयनस्य कौतुफपीठे कौतुकस्यानरमायदेवाना ·वैखानसे मरीचिप्रोके पुष्पन्यासं कृत्वावाहनविसर्जनौ विमौ चैकबेरार्चन विधानेनार्चयेत् । विष्ण्वादिपञ्चानामावाहननिसर्जने विना पूर्वरदर्चयेत् । पश्चगृस्तदुप- रिवले कौतुकं विना विष्ण्वादिपञ्चमूर्तिध्रुवकौतुकमंयुक्तमार्गेणार्च- येत् । पुरुषादीनां चतुर्णा कौतुकमार्गेणार्चयेदिति विज्ञायते ।। अथ पञ्चमूतीनामर्चनाविशेषो चश्पते । पूर्वोक्तानकान म न्त्रकल्पनिदः शुद्धनद्याद्यैर्विधिना स्नालाचभ्य सन्ध्य मुपास्य देवा. दीनद्भिस्तयित्वा ब्रह्मगशं च कृत्वा देवालयं गत्वा विष्णोर्नुकमिति शनः प्रदक्षिणं कृत्वा हिरण्यपाणिमिति कवाटसुद्धाटयति । अभ्यन्तरं प्रविश्य देवेमपन्य दीपान् सन्दीप्य शिष्यरेव धारास्वित्यापः स- द्यार्चकाः सर्वासा मूर्तीनां निर्माल्यमानाय निष्पक्सेनं समाराध्य विष्योगात्रयं स तस्व परितः पुरुषाधास्थानमलीन्द्रं च प्रादक्षि. ज्यक्रमेणावधूतमिति संमार्जनं कृत्वानिरभ्युक्ष्योत्तवनं कृत्वानापात्र हविःपानं च प्रक्षाल्य विधिना शुद्धानपायससरगोल्ययावकानि च सर्वालामे यथालाभं शुद्धोदनं पाचयेत् ॥

·पट्चत्वारिंशः पटलः। निर्देव इत्पर्य पूर्ववदाचमनीयमापो हिछेति स्नानं तयाभ्युक्षणं कृत्ला मित्रः सुपर्ण इति प्लोतं तेजायत्सव इति वस्त्रं सोमस्य वनूरसीत्युत्त- रीयमग्निं तमित्युपवीतं पूर्ववत् पाद्यादीनि दत्त्वा शुद्धोदनं तदस्य नियमिति निवेद्य द्वारपालादिबलिं निर्याप्य होम हुत्वा पूर्ववत् पानी- पाचमनमुखवासं च दत्त्वैतान् सर्वान् मन्त्रान्ते चतुर्मूर्तिमन्त्रैरथवा पञ्चमूर्तिमन्त्रैरथवा संयोज्य ददामीति मस्तिप्कादिप्रणामं कारयेत् ।। तस्यालीन्द्रे प्रारद्वाराद् दक्षिणे पुरुपस्य पूर्ववत् पुष्पन्यास छत्वा ब्रह्मशङ्कराभ्यां पूजकमुनिभ्यां द्वारदेवद्वारपालादीनभ्यास- नादीन् पूर्ववत् दत्त्वापोहिष्ठेत्याचमनं स्नानोपचारं दत्त्वापो हिरण्य- गर्भ इत्यध्य पायसहवापि च निवेदयेत् । सम्पुटप्रमाणं च कारयेत् । एतदेव विशेषः। तस्यालीन्द्रे दक्षिणे सत्यस्य पूर्ववत् पुष्पन्यासं कृत्वा पर्षदानभ्यासनादि पूर्ववद् दत्त्वा योगे योगेतवस्तरमित्याचमन- मापोहिष्ठेति स्नानमिदमापः शिवा इत्यर्च्यमिह पुष्टिरिति कसरहवि- निवेदनं प्रहामणाममिति विशेषः ।। पश्चिमेऽच्युतस्य पूर्ववत् पुष्पन्यासं कृत्वा पद्देवानभ्यर्य ध्रुव- राद् देवीम्यां सहैवावाह्यासनादीनि पूर्ववद् दत्त्वा समाने दक्षेत्याच- मनं तत्पुरुषायेत्पर्य समापवर्तीति गौल्यहविनिवेदनं पञ्चाङ्गप्रणाम- मिति विशेषः ॥ उचरेऽनिरुद्धस्य पूर्ववत् पुष्पन्यासं कृत्वा पर्पदानभ्यासना- दीनि पूर्ववद् दत्त्वा पवित्रं वेत्याचमनीयं कयानश्चित्रेत्पर्य त्रीणि पदेति यावकं इविनिवेदनं दण्डप्रणाममिति विशेषः ।। उपरितले चकतलयेविभिना पुष्पन्यासें फत्वासनाधैरम्पच्ये म- न्यान्तेऽनन्तश्पनमनादिनिधनममितमहिमानमत्यन्तामृतमिति ना- ममन्नं संयोज्यायेदिति विशेषः ।। स्नपनोत्सवालियेराणामेवं पोडशोपचारैरर्चयति । यदि स्या- दवताराणामेकादशोपचारैरम्पर्य निवेदयेत् । पर्पदानामष्टोपचारः रम्पर्य निवेदयेत् । विधिना पलिमाराम्प बलिवरेणालयं प्रदक्षिणी- रुत्य यामान्ते दक्षिणां ददातीति विज्ञायते ॥

·वैखानसे मरीचिमोके अथैकतलमासादे कुटामारोभ्यय(1) रूपप्रासादं च पञ्चमूर्त्य- पनं चेदेवमेवोपरितलार्चनं बिना पञ्चमीरयेत् । पण्मूर्त्यर्चनं चेद पूर्ववदर्चयेत् । पर्पदाविधि द्वारेपु यत्रास्ति, तत्र धात्रादीनपति । गर्भालयद्वारदक्षिणे वलिन्दं वामे तुर्मणं अलिन्दे द्वारदक्षिणे मणिकं घामे प्रभावती मुखमण्डपद्वारदक्षिणे तापसमुत्तरे सिदिदं तस्यैव परितः सोपानमध्ये श्रीभूतं पहिराननं देवाभिमुखे गरुडं प्रथमावरणे चन्द्रा- चशानान्तं तत्तत्स्थाने इन्द्राग्न्योर्मध्ये शुक्रं यमाग्न्योर्मध्ये गुई यम- भैवयोर्मध्ये दुर्गा नीलबारुणयोर्मध्ये बुधं वरुणोदानयोर्मध्ये वृह- स्पति सोमोदानयोर्मध्ये ब्रह्माणं सोमेशानयोर्मध्ये विष्वक्सेनमीशाने- न्द्रयोर्मध्ये भास्कर विमानस्य परितः प्रागादिचतुर्दिक्षु न्यक्षं विव- स्वन्तं मित्रं क्षत्तारं च प्रथमावरणे द्वारदक्षिणे किष्किन्धमुत्तर प्रजापति द्वितीयावरणे द्वारदक्षिणे विघ्नेशमुच्चरे नागराज देवाभिमुखे चक्रध्वज- शङ्कमहाभूतावहान्तांस्तृतीयावरणद्वारदक्षिणे चक्रमुत्तरे शह पुष्प- सञ्चयस्थांने पुष्परक्षकं स्नानोदकपानीयवारिसञ्चयस्थाने वरुणं पचनागारे हविरक्षक चतुर्थाररणे द्वारे चन्द्रादित्यो चैते पाश देवता भवन्तीत्येक ॥ इति श्रीवैसानसे मरीचिपोक्ते नवषट्पञ्चमूर्त्यचेना. विधिर्नाम पट्चत्वारिंशः पटलः ।। अथ सप्तचत्वारिंशः पटलः । अधैफरार्चनाविधिः । प्रभाते स्नात्वालयं गत्वा पूर्ववत् प्रदक्षिणं प्रणामं च निरस्तेति फवाटसुद्धाटयति । दीपानुद्दीप्य शिष्येण पारास्वित्युदकं गृहीला देवस्य निमाल्यमादाय विष्वक्सेनं समाराध्य गर्भालयादि सर्वत्र सम्माननं कृत्वागिरम्युल्योपलिप्याचमनपार्य विःपात्रं संशोभ्य इवीपि पाचपित्या पुप्पगन्धार्चनद्रव्याणि सर- पृध प्रतहिष्णुस्तपत इति पुष्पासनं दत्वा विधाधिकानापिनि स्वागतं मनोऽभिमन्तामित्यनुमान्य त्रीणि पदेति पापं शंनो दारित्याच- पनं अतो देवादिना लाभ्यञ्जनं कृत्वा परिलिखितमित्यादिना ·- सप्तचत्वारिंशः पटलः । १६३ संशोध्य वारीश्चतस्र इति वारिणा लापयेत् । इपेत्या यज्ञस्त शुन्धध्य- मिति बिभिरभिषिच्य सहसा धारा यदि स्याचेद् मनमात्यायैरलङ्- कृत्य पाद्याधान्तमभ्ययं सहस्रधारैरामिपिच्य पूर्ववन्मित्रः सुपर्ण शति प्लोतेन विमृश्य विष्णोर्नुकमिति पसायरलङ्कृत्य तथैवाचमनं दत्त्वा देवस्य पादयोर्मध्ये विष्णवे नम इति पुप्पं दद्यात् । प्रागादिचतुर्दिक्षु विदिक्षु पुरुषाधावरणत्रयदेवानां तत्तद्वाह्ये परितः कौतुकोक्तवदाव- रणश्रीयदेवानां तत्तन्नामा मणवादिनमोऽन्तं पुष्पन्यासं करोति । गर्भालयगतदेवान् धात्रादीन् द्वारपालानामन्यन् पर्पदानां तत्तन्मन्त्रे- णाभ्याभ्यन्तरं प्रविश्य देवं प्रणम्य तद्विष्णोरिति पुष्पं वद्विप्रास इति गन्धं परो मात्रयेति धूपं विष्णोः कर्माणीति दीपं निर्देव इत्यर्थ्य तथैवाचमनं तदस्य प्रियमिति इविनिदेय द्वारपालकादिभ्यो पलिं निर्वाप्य होमं हुत्वा पूर्ववत् पानीयाचमनमुखबासांश्च दत्त्वा विधिना पलिमाराध्य पलिवरेण सहैवालयं प्रदाक्षणं कृत्वाधाक्षरेण मन्त्रेण पुष्पाञ्जलि दत्त्वावाहनविसौ विनान्यत् सर्व समानमिति विज्ञायते ॥ अथातो नवविधमर्चनाविधि व्याख्यास्यामः । देवेशस्य हवि- द्रोणं तस्या देव्योश्च पुरुषादीनां चतुर्णा द्रोणार्धम् । तस्यार्ध देनीभ्यां नरनारायणनारसिंहवराहाणां द्रोणार्धमनन्तशयनस्य हवि- द्रोणं तस्याध सपनोत्सवाळिराणां तस्या देवीनामवताराणामाढकं षा पूजकमुनिभ्यां वीशयिफाभ्यां ब्रह्मशाभ्यां चाढकमन्येषां परि- पाराणामाढकार्य हविर्देवेशस्य देव्योश्च प्रातौद्रिकं मध्याह्वे गौल्यं रात्रौ पायसमर्धयामे विराटकं दविरपूपसंयुक्तं निकालं द्विराढकं पूजा- सायाममन्त्रहविनिवेदनं करिसहितवाम्बूलं नित्यामिकुण्डे मूारा- घनं मूर्तिहोमं त्रिकालमन्नालिसंयुक्तं रिटाजस्रदीपं फरसहितं त्रि- पणं सन्न्यादीपं प्रातमध्याह्वयोर्दिशतं शुद्धदीपं कराधगरसहितधूपं नानीचम्पकोत्पलादिनुगन्धपुष्पानभ्यर्चयेत् । हात्रिंशदिगदरर्चनं देव- गणिकाभिर्देवदासीमिभक्तश्च नृतगेयसंयुक्तं तत्चद्गायकवंशकलारव- दर्दुराद्यैः संयुक्तं प्रातः बोधनपोषं लाना. इविदर्दाने बलिदाने पटोद्धरणे बलिभ्रमणकाले शादियोपणं नटिकाभिर्नटनं सप्त. प्राकारसंयुकं सर्वपर्पददेवार्चनमुत्तमोत्तमम् । इन्द्रादिलोकपालाद्यैर- ·बैखानसे मरीचिमोजे न्येषां परिवाराणो हविनिवेदनं विना बलिदान सप्ताजस्रदीपं तत्- त्रिगुणसध्यादीपं प्रातमध्याद्वयोः शतपञ्चागर रात्री चतुम्शतं श्र- दादीप पूजावेलानिवेदनं दिकालहोम द्विकालमनयलिं पदनाकारस्य- देगर्चन पूर्ववन्नृत्तगेयवाद्यैर्युक्तमुत्तममध्यमम् । पूजकमुनिभ्यां विश्व- क्सेनसुपर्णाभ्यां हरिविना द्वादशाजसदीपं त्रिगुणं सन्ध्यादीपं पूजा- बैलानिवेदनं द्विकालहोमं तथैवानरलिं पञ्चप्राकारयुक्तं पूर्ववन्नृत- गैयवाद्यैर्युक्तमुत्चमाधमम् 1 अबताराणां द्विकालनिवेदनं दीपं चाजस्त्र- दीपं गुणसन्ध्यादी प्रातमध्याह्वयोः शतं रात्रौ निशच्छतं श्रद्धा- दीपं देवदासीमिर्गणिकामिश्च नृत्गेयवाधैर्युक्तं मातमध्यावयोरन्न- बलियुतं पञ्चप्राकारायतस्थं देवार्चनं मध्यमोत्तमम् । अवताराणा- मेककालनिवेदनं स्नपनोत्सवर्यालयेराणां द्रोणाधं द्दविनिवेदनमाजस- दीपं द्विगुणसन्ध्यादीपं प्रातमध्याह्वयोरशीतिः रात्री द्विशतं श्रद्धादी चतुष्प्राफारयुतं देवार्चनं नृत्नगेयवाघेर्युक्तं मध्यममध्यमम् । कौतुकस्य इविद्रोणं तस्याध देच्योर मौद्दिकं गौल्यं पायसापूपैर्यथालामं निवे- दनमन्पत् सर्व पूर्ववत् ।। मध्यमाधर्म देवेशत्य द्रोणार्थ इविरर्धयाम चार्धक देवस्या तत्तद्देव्योः स्नपनोत्सवयलिवेराणामेककाले निवेदन प्रावासायंपूजा- बेलानिवेदनं अजस्रदीपं पद त्रिगुणं सन्ध्यादीपं प्रातमध्याहयोयत्वा- रिंशत्, रात्रौ शतं श्रद्धादीपं निभाकारयुतं देवार्चनं नृत्तगेयवाधैर्युक्त- मधमोत्तमम् । देवेशस्यैकं हविर्देन्योस्तदध त्रिकालं द्विकालं या स्नप- नोत्सवपलिवेराणामेककालं इनिनिवेदनमेककालं पूजावेलानिषेदनं गौत्यादीनां विना मध्याहे बलिहोमाजसदीपं वनिगुणं सन्ध्यादीप प्रातमध्याहयोर्दश रात्री विशतिः श्रद्धादीपंचा नृत्तगेपविष्ठीनं वाधैर्युकं द्विग्राकारयुतमधममध्यमम् । देवस्य द्विकालमेककालं वाढ हविस्तदर्थ मध्या देव्योपभालामं व्यञ्जनैर्युक्तं यथालाभदीपैर्युवतमन्यव सर्व विना चैकप्राकारयुतमधमाधमम् । उत्कृष्टेऽप्यनुत्कृष्टे नेष्टमनुत्कोऽज्यु- कृष्ट कर्म कर्तव्यम् । अन्यथा महत्तरो दोषो गवति । तद्ग्रामयजमान- योधराजविनाशाय मवति । यस्मिन्नालये देवेशादिदेवानामेकाहयो- काले नित्यं हविरर्धतण्डलमेककालस्य दशमारं यथानामोपदंशैर्युक्तं ·- मष्टाचत्वारिंशः पटलः । धृतगुलसहितमुत्तमोचमम् । तथाष्टभारगुत्तपमध्यमम् । सप्तभारमुत्तमा- घमम् । पदमारं मध्यमोत्तमम् , पञ्चमारं मध्यममध्यमम् , चतुर्मार मध्यमाधमम् । त्रिभारमघमोत्तमम् , द्विभारमधममध्यमम् , एकभार- मधमाधममित्येके ॥ इति श्रावसानसे मरीचिमोक्ते एकरार्थना- विपिर्नाम सप्तचत्वारिंशः पटल ॥ .. अथाष्टाचत्वारिंशः पटलः । अघोर्थ मार्गशीर्पमासः विष्णुपनदिने विपुवेऽन्यमक्रमणेषु प्रदणे यान्यस्मिन् पुण्यनक्षत्रे राशे यजमानस्य वा जन्मऽपि पूजा- विशेषः । सर्वनालयं मृएसितोपलेपनायैः संयोध्य पैया भूमिमल- स्कृत्य रिवानवनदर्भमालास्तम्मवेष्टनतरगदारतारणकदलीकाका. पारोदाम्मारिलङ्कृत्य ग्रामवीपीश्च मंशोध्य प्रातः सन्ध्यार्चनान्ते पोत्सपनिम्ममासापाभ्यर्च्य तथैव निवेद्यामिपण्डे चुल्ल्यां वामि परि- पिण्याज्यमिश्रचरुणा उत्ततिथिवारनक्षवदेवत्यं वैष्णरं श्रीमदैवत्यं ग्रामं रौद्रं तदालयगतपर्पदंपत्याध हुन्या ग्रामवीभ्यां पलि निर्वाप्य, एकाहिकोत्मयोककमेणोत्म कन्या स्थाने स्थाने च द्रोणदयाद- होनेस्तम्लयथायोगोपदंशर्युकं हमिनिरेटयेत् । एतदुक्तं स्नपनोक्तक- मेणारशतैरएचत्वारिंशातर्विशद् रा कशः संस्नाप्याम्प→ तथैव निवेदयेत् । मध्यम प्रावमप्याइयोर रमाने देवेश शुदस्नपनयि- पानेन संस्नाप्पाभ्यर्प इविनिवेश वर होम छत्वाघममार्गमाचरे- दिपाह परीचिः॥ मार्गशीर्षमामे मुनापक्ष द्वादश्यामकादश्यामानार्यो यनमानोऽपि विपणं स्नानं कृत्वापम्प सन्ध्यामुपास्य देवादीननिरापंपित्या प्रम- पमं च रुवाउपमारिम्प प्रधिनमणाम प कन्या देवामिपुरे समा. मीनो पापन ममाहियोग्यासम्मन्यं सयोननिधिना न्याग करा जी पाशमं नमना दायपनं पापि शारगन् । मया देवी पपा गापान्मध्याह मायाप मास्नानादानि रम्या गो गई।

·- अष्टाचत्वारिंशः पटलः। १६७ फाल्गुने मासि गन्धचन्दनादि नित्यमालेपनार्थ यो दद्याद, स संवत्सरफलदानं लब्ध्या सर्वैश्वर्यमवानोति । तन्मासे चोत्तरे लक्ष्मी देवी प्रातर्तुत्वा तस्मिन् दिने देवीभ्यां सह सप्तविंशतिभेदै- रभ्यर्य, उत्सवस्नपनादीनि कारयेत् । प्रभूतं इविनिवेदयेत् । अशक्तः केवलैः शुद्धोदकैरभिपिच्य यथाशस्ति निवेदयेत् ।। चैत्रे मासे चयां पौर्णमास्यां देवेश द्वात्रिंशद्विग्रहरभ्योत्सव- स्नपनं च हुत्वा प्रभूतं निवेद्य कदल्याम्रपनसैः सुपर्बहुभिर्निवेद्य मुगन्धपुष्पबहुभिर्देवेशमलङ्कृत्य पुप्पदामैः प्रपां कृत्वा देवं संस्था- प्य नृत्तगेयवार्विनोदं कारयेत् । देवाभिमुखे धान्यपीठे मधुमाधवी समावाशाभ्यातः पुनर्नित्यमेवं वसन्तकालावधिोवत् तावदेवं कुर्यात् ॥ वैशाखे मासि पानीयं तटाके कूप्यां वा प्रभाते वैर्पमं स्वच्छ मनोरमैः स्वादुजं तोयं सगृह्योत्पूय, आदित्यरश्मौ निधाय रावा. विन्दुकिरणैरपि कृष्टं वायुसेवितं गीतलं क्षिप्त्वा द्वितीयेऽहनि सुगन्ध- वासिते नवघटे सम्पूर्योशीरादिभिरेलावासितं नवकरके सम्पूर्य पानीयं यो दद्यात्, सोऽपि संवत्सरपानीयफलमाप्स्यति ।। तन्मासे रेवत्यां महीदेवी प्रादुर्भावात् तस्मिन् दिने देवीभ्यां सह देवेशं सप्तविंशतिविदरभ्यर्च्य उत्सवस्नपनादीनि कृत्वा प्रभूतं निवेद्य तन्मासे विशाखनक्षत्रे विशेषतोऽभ्याघ्रफलानि पनि पर्य- सा सह पाचयित्वा निवेद्य प्रभूतं हविनिवेदयेदित्येके । ज्येष्ठमासि देवेशस्य स्नानतोयममृतवत् सुरक्ष्मं सौम कार्पा- सवान्तवं वा वलं देवेशाय यो दद्याद , सोऽप्येकाप्टस्नानतोयदानफलं वनदानफलं च लम्वा चिरायुपो भवति । आपाटे मासि विधिनार्घ्यद्रव्यं संयोन्य दद्यात् , सोऽपि संव- सरायदानफलं लभेतेति विज्ञायते ।। श्रावणमासि घृतं दधि निवेद्य संवत्सरनिवेदनफलं लभेत । तस्मिन् मासे कृष्णाष्टमीरोहिणी सौम्याग्नेययुक्त सा जयन्तीति की- य॑ते । तस्मिन् दिवसे कृष्णस्योत्सवं कुर्यात् । अङ्करार्पणं कृत्वा ·१६८ वैखानसे मरीचिमोके तद्राबावर्चावसाने कृष्णपण्डनं कृत्वा स्थानमण्डपे स्थाप्य परितः प्रावरणं कृत्वा नृचगेयपाधैर्युक्तं जयशब्दैश्च देवं संस्तूय पटमधृत्य पुष्पान् विकीर्य वनमाल्यादीनि विमोच्यान्यद् धोतेनाच्छाद्य पाचा- पैरभ्यर्च्य लेनाभ्यञ्जनं कृत्वा शुद्धस्नानविधिना स्नाप्य चन्द्रोदये गोक्षीरं नवनीतं च शंनो देवीरिति निवेद्य ताम्बूलं प्रदाय निवेदित धीरं प्रजायाः स्त्रियः पिवति । सा सुपुत्रवती भवतीति । तस्मात् काले पूर्ववत् मतिसरोत्सवं कृत्वा शयनस्याने पञ्चशयनानि वाससि वास्तीर्य प्रतिसरं वा शाययीत । प्रभाते स्नात्वा देवमुत्थाप्य स्न- पनोक्तविधिना स्नपनं कृत्वाथवा शुद्धस्नपनविधिना स्नापयेत् । महाहविः प्रभूतं वा निवेद्यालङ्कृत्यालयं प्रदक्षिणीकृत्याचीस्थाने सं. स्थाप्यैतदुत्सवेन सत्प्रजासमृद्धिं विजयं कीति च वर्धयति । इष्टान् कामानवामोति । विष्णुलोके महीयत इति विज्ञायते ।। प्रोष्ठपदमास्यपूपानि भक्ष्याणि निवेदयति । संवत्सरनिवेदन- फलं लभते॥ आश्वयुजे मासि नित्यं ताम्बूलसहित मुखवासं यो दद्यात् । सोऽपि संवत्सरमुखवासदानफलं लभेत ।। कार्तिके मासि देवस्य दीपं यो दद्याद, सोऽपि संवत्सरदीप- दानफलं लभेत । तन्मासपौर्णमास्यां कचिकानक्षत्रयुक्त कृचिकादीप कुर्यात् । देवालयं शोभ्य भूमि पैष्टचालकृत्य देवं विशेपतोऽभ्य- प्योत्सवस्नपनादीनि कारयेत् । सायावे यहुदीपार्य घृतं तैलं वाह- त्यास्तंगतेऽर्के देवेशस्सोभयपाः गव्यं घृतं समादाय फरवर्तिका दीपानुद्दीप्य तथा मुखमण्डपद्वारे च दीपमालासहितं फारयेत् । दिती- यावरणे तृतीयावरणादिपु दिक्षु विदिक्ष चाळयाभिमुखे दीपकूटान उत्खा दीपानुदीपयेत् । दीपपात्रे महादीपमुज्मारयाधिदेवमाराध्य चलिपीठस्य पश्चिमे दीपदण्डं संस्थाप्य शुभ्रा ज्योतिरिति दण्याने दीप संन्यसेत् । देवं चित्रकल्याधैरल कृत्यार्चावसानेपानि बहान प्रभुकानि भक्ष्याणि गुडेन मिथितानि देवस्य निवेदयित्वा प्रयुकान् जुहोतीति । पृधुकं निवैद्य महाइविः प्रभूतं वा निवेद्य, एवं ·एकोनपञ्चायः पटलः । कुरवे मक्त्या सोऽपि सीर्विश्रीजयेष्टान् कामानाप्य विष्णुलोके महीयत इति विज्ञायते॥ इति मीवैखानसे मरीचिमोके प्रतिमासविशेपपूजाविधिर्नाम अष्टाचत्वारिंशः पटलः ॥ अर्थकोनपश्चाशः पटलः। अथ शुद्धस्नपनविधि व्याख्यास्यामः । नित्यार्चनायो स्नपने चोत्सवे धान्यस्मिन् पुण्यःपु शुद्धस्नपनमाचरेत् । स्नापनद्रव्याणि सम्मरति । देवागारं प्रविश्य देवस्य पादयोः पुष्पाञ्जलिं दचा परं रंह इति हस्ताभ्यां देवमादायालते मण्डपे पीठे प्रतद्विष्णुस्तपत इति स्थाप्य पानपरिच्छदादिपरिश्तो राजयदुपचारं कारपित्वा त्रिपादा इन्द्रोऽभिमन्तामिति देवस्य पादौ प्रक्षाल्य विष्णुमा रक्षत्तिति घोवेन विमृश्य वैष्णवे नम इति पुष्पान्जलिं दत्वा शं नो देवीरित्या- चमनं ददाति । अष्टाक्षरेण मुखे च पाणी च पातेन विन्य धृतात् परिति मुखवासं प्रदाय विविधः स्तोर्गेयरायरपि विनोदमपि फारयेव । उन्मुख्यं गौणं च धात्या देवेशं प्रणम्य फर्याद । विज्ञापयेत् पूजकः स्वयमेव थापयेत् तद्वाक्यं विष्णोर्याक्यमिति स्मृत्वा स समाचरति । पुन खवामं निवेद्य विष्णुगायच्या धौवन पस्त्रेण देवस्य स्कन्धे समाच्छाधाभावनेन वस्नेऽतो देवा इत्यलकान् विकार्य इदं विष्णुरित्यलाशोधनं कृत्वा तैले सोममभ्यर्च्य प्री पदाति तैलं शिरसि माम्प सोम राजानमिति मर्दयित्वा विष्णोः फर्मपीत्यायवाटफान सम्मथ्य सहिप्पोः परम पदापिलि परि- मः पुप्पमात्यैरलस्त्य ती करी पक्षाटन छन्चा स्कन्धाद् वस्त्र विमोच्य तदिमास इत्यरोप्वम्पञ्जनं कृत्वा तन्ठेप मक्तानां प्रदी- पर । रिष्णोर्नुकपिति शालिपिष्टेन चन्दनेन देवं परिमृज्य वदस्य प्रियमिति घस्पार्द्रण विमृग्य मानतेन दे मपादाप प्रवद्विपशु- स्वपत इति स्नानपीठे सम्भाप्प परन् प्रक्षाल्य सौनापन पुभिर्ग परो पापा विचामेति दन्तपापने वालोधनं १ ·पैखानसे मरीचिसोले भावयति । पूर्ववदाचपनं दया दूर्वाक्षतपुष्पैश्च देवस्य मूनि पाद- पर्यन्तं निर्देव इति सन्धी सन्धी संयोज्य पादयोः प्रक्षिपेत् । पस्त्रादीन् विमोच्य परिलिखितमित्याम्नेन संशोध्य सूक्ष्मः सिकतेः शुद्धविष्णये नम इति यथा पिम्मशुद्धिं तथा शोधयित्वा वारीयवस इति शुद्धोदकरभिपिच्य पूर्ववत् पौतवस्त्रैणाच्ठाय पायाचमनं दत्वा फरादिपरिमलैयुक्त हारिद्रं पिटेन सिनीलीति देवस्य सर्वेवरे समालिप्य पूर्ववच्छुद्धोदफैरभिपिच्य पुनः संशोध्याचमनं दत्वा वस्त्र- माल्यादिना विभूप्य नमो वरुण शुद् इति क्षीरेण पुष्पोदकैरमिपिज्य भूरानिलय इति गन्धतोयः संस्नाप्य पूर्ववद् वस्त्रमाल्यादिभिरलं. कृत्याग्नि दूतमित्युपनीतं सोमस्य तनूरसीत्युत्तरीयं च ददाति । इदं ब्रह्म पुनीमा इति देवहस्तयोः पवित्रं संयोज्य तद्विप्रास इमे गन्धा इति चन्दनेन सर्याङ्गं समालिप्प पापाद्यान्तमभ्यर्च्य देवेश प्रणम्य सहस्त्रधारा यदि स्याचेत् पूर्ववत् सहस्रधारैरभिपिच्यालामे पोडशादिचतुरन्तं यथालाभं कुम्भोदकर्मा वसोः पवित्रमिति पुरुष. उक्त भिपिच्य तत्काले चतुर्दिा वेदानध्यापयेत् । स्तोत्रैजयशब्दै- नृत्तगयनापयित्वा पुनः शुद्धोदकरभिपिच्य पत्रमाल्यादीनि विमोच्या प्रति मित्रा सुपर्ण इति प्लोतेन विमृश्य पाचारमनं दवा पुष्पाञ्जलिं ददेत् । शइनइक्तेन देवमुद्धृत्य पूर्ववन्मण्डपे पीठे संन्यस्य वस्त्राभरणगन्धमाल्यापेरलद्कृत्य पाद्याधान्तमभ्यर्य क्षतगन्धपुप्पे युक्तमेकपाने सगृम देवस्य पुरः स्याप्प चतुर्वेदाच समावासाम्पाचार्यो पुष्टिमानं पृहीत्वा मकुटोपरि त्रि: भदक्षिणं कृत्वा प्रादाक्षिण्यचशेन प्राच्यादिचतुर्दिक्षु चतुर्वेदादि प्रय. तिजलेन सदितमक्षतमेकपात्रे गृहीत्वाभिमुखे न्यस्य सोममम्पर्य इस्ताभ्यां गृहीत्वा विष्णुगायच्या माटोपरि निः मदक्षिणमावर्ती- फरोति । पुनः क्षिपेत् । पश्चात् रक्षादीपविधानेन रक्षादीपं कार- येव । तत्काले देवस्य त्वेति दर्शनं दर्शयित्वाप्टाधरण छत्रचाम- रादिपरिच्छदान् संशोधयित्या विनोदमपि कारपेत् । शवनयक्तेन *मन किश्चन मन्धनातंगलितमिति माति ।

·एकोनपञ्चाशः पटलः । देवमुद्धृत्य हविनिवेदनस्थाने भूरसिभः प्रतिष्ठित्येत्यादिना प्रतिष्ठाप्य पुष्पन्यासं कृत्वा पूर्ववद् ध्यात्वा देवेशं प्रणम्यान्तनिवेश्याक्षरन्यासा. 'दीनि कवा समावाबासनाधैरभ्यर्च हविनिवेद्य पानीयाचमनमुस- घासादीन् पूर्वपद् दया देवेशमुद्धृत्य पूर्ववन्मण्डपे पीठे न्यस्य वस्त्र- माल्यादीनि विमोच्यान्यैर्वस्त्रैरलकृत्याभ्यापादीनि भक्ष्याणि भोज्यानि विविधानि पकान्यपकानि विष्णुगायत्र्याष्टाक्षरेण वा निवेदयति । पूर्ववंदाचमनमुखवासौ च दत्त्वा यानमारोप्यालयं प्रद- क्षिणीकृत्य देवागारं प्रविश्य पूर्वस्थाने न्यस्य नित्यार्चायां चेज्जीव- स्थाने प्रतिष्ठाप्यायेदिलाह मरीचिः ॥ अथ देवेशस्याग्रयणविधिः। यथेष्टमासे शुभे पहलें फर्चनु- फूलो बाल्पादिबीहिप्रियवादिधान्यानाहत्यालयमलङ्कृत्य शुचौ देशे सर्वोपदंशान प्रतिगृहायात् । दधिगुडदीपातलं च कदली- चूतपनसं च नालिकेरफलमरीचादिकर्पूरहारिद्रशाणकाशितं ताम्बूल- मुकफलकदलीपत्राणि नवानि वस्त्राणि विविधानि सम्भरत्याचार्यो यजमानय पैष्णवैः सार्ध सर्वचाद्यसमायुक्त सलवारसंयुक्तममृतं पकं वा पुरस्तु रामं प्रदक्षिणीकत्यालयं प्रविश्याभिमुते न्यस्य देवमानम्प इविप्पाकोक्तविधिना धान्यानि शोप्यावघातं कृत्वा संशोभ्य तण्डुलाभिवानानद्भिश्चतुर्वा संक्षारय गुळेन मिश्रीत्य नालिकेरफलान्वितं पयावीपि पहूनि सर्वोपदेशैर्युक्तं पाचयित्वा देवेशं संस्नाप्य नववस्त्रपुष्पायरलकृत्यार्चास्थाने स्याल्यामिकुण्टे पुल्ल्या वा वैष्णवं श्रीभूदेवत्यं वदालयगतपर्पदेवानां मूर्तिमन्तं हुत्वा- नेफानी पपेदानी निवेदनमुचमम् । अशक्तश्चद् घोलेदाने फारपिला देवस्य निवेदितवण्डलान् भक्तानां मामणादीनां प्राश्नीयात् । एच- मारयणं विष्णोर्यः फारयेत्, सोऽपि धनधान्यादिसर्व सगदि प्राप्नोति विष्णुलोके महीयत इति विज्ञायते ।। इति श्रीवैखानसे मरीचिमोले शुद्धस्नपनाप्रयण. विधिर्नामैकोनपन्याशः पटलः ॥

·वैखानसे मरीचिमोक्त अथ पश्चाशा पटला। अयोधं देवेवस्य स्नपनविधि उपाख्यास्यामः । प्रविष्ठान्ते घोत्सवान्ते चायने विषुवे व्यतीपातेपन्यसहमणेप्वन्दान्ते राड्स. म्प्लये गुरुशुकोदये मासः विष्णुपञ्चदिने राझो रामस्य जन्पः- उप्पनावृष्टौ महाव्याधिकोपेऽप्यन्यस्मिन् काम्ये च देवेशस्य स्नपनं फारयेत् । यदिने फर्जुण्योगस्तदिनात् पूर्व नवमे सप्तपे पञ्चमे व्यहे बाहुरार्पणं कुर्यात् । अपुरद्रच्यानाहरेत् । नदीसस्पक्षेत्रे तटा- फदर्भमूलगजदन्तोद्धृततथागोविपाणतीरवासवल्मीकेम्वष्टौ मृदं य. थालाभं गृहीयात् । हिमवान् निपयो विन्ध्यविहरवेदपर्वतमहेन्द्रहरि- धन्दशतशृशति कुलपर्वतानष्टौ यथाक्रमेण धूम्रवेवपीवरक्तश्यामनी. लपिङ्गलवर्णान् रक्तान् वा दशाङ्गुलोत्सेधान् पश्चागुलमूलविद्यालानने भ्यालविस्तृताश्चतुरश्रान् पार्तिकर्टर्मिदा या कारयति ।। शालिग्रीहियवमापमियनुतिलतिस्वसर्पपमुद्यवाष्टौ धान्पानि। सर्याला यथालामं यान्यारारार्पणोक्तधान्यानामरांव वदलामे दूर्वापाणि वाहरेत् । श्रीरूपोदकुम्भमेरीदर्पणमत्स्ययुग्मांश्च शहावर्ता- नएमालान् यथाश्मेण हेमालर्कविम्बफलानि श्वेतपीवरक्तवाति- रक्तवर्णानष्टाछुलोत्सेधान् धतुरोलपीठयुतान् पञ्च माग्द्रव्याणि पाहरेत् । पञ्चगव्यवृतमधुदधिक्षीरगन्धोदकाधतोदकफलोदकशो. दकरत्नोदकजपोदकसापयुदकादीनि द्वादश प्रधानानि दिरष्टा कृत्वा शुपमसि ज्योतिरसीत्येकांश घृवं दधिनाविणा इत्यभिन्यो दपि आप्यायस्वेति गुणांश क्षीरं गन्धद्वारेवि वेदांशं गोमयं साविल्या रसांचं गोमूत्रमेवं संपोजयेत् । एवं पञ्चगव्यं घृतं पशदशाहादार नवनीत पुष्पवणिकं फलद्रावणिकं वा मधु सदलामे नाटिकेरनलं सगृह्य एण्मयपात्रे न ग्राधम् । गन्यं न शुक्तं दधि वा सघो दुग् धीरं श्रेष्ठम् । पञ्चगव्याधैर्द्रव्यैः पञ्चभिा प्रत्येकमाटकं तदर्थं यथा- छामं वा सद्य शेप जन प्रयित्वा पिष्टचन्दनादिगन्धद्रव्यसं. पुढं गत्मोदकमापसर्पपयरमीरिवाइयुकं जलमधवोदकं वदष्टांश- ·पबाधःपटरुः। दहीनं पेत् कदकीचूतपनसनालिफेराधैर्यपालाभैर्युक्तं फलोदकम् । चन्दनं वाष्टांशादहीन मक्षिप्य कुशैः सहितं कशोदकम् । नव- रत्नः पञ्चरत्नैर्वालामे सुवर्ण वा संयुक्त रत्नोदकम् । अतो दे- पादिपण्मन्त्रान् प्रणवशतानभिमन्त्रितं जप्योदकम् । ओपभ्यः फल. पाकान्ताः । सर्वेनयोऽधिका या संयुक्तं सौंपध्युदकम् । एतैदश- मधानेव्यैः समीपे शुद्धो* श्रान् कलशान स्नानान् बि- त्वपत्रकरवीरपद्यकुमुदानि पुण्यपुष्पाणि । जातीफलरोशीरचन्दन- सचणकानां चूर्ण नदीतटाककृपवापीजलेषु तीर्थोदकानि सिंहीन- कुलव्याघानन्दादित्यसoयापाठासहेदवीपूर्ववनौपधीहारिद्राणां चूर्ण पभागेकभाग तण्डुलचूर्णयुक्तं हरिणस्थौणेयकपत्रागरध्यापचोरुप उपासीफलैलालवणकरोशीरानारन्दसादनकृस्तुम्बुरुरिति सर्वगन्ध- पूर्णानि प्ठोतं सूक्ष्मफार्पासचा पलाशापामार्गपत्रनन्यावर्चफरवीरकृ. पुत्राणीमान्मूलगन्धजातिहिङ्गुलीकमनःशिलाअनगोरोचनानि धातूंम पुण्यपुप्पाण्यनुद्रव्याणि प्रत्येक समस्तमधं यथालाभं गृह्णीयात् । वनं नवं सुसूक्ष्ममइतमचरीयं च सौवर्णमाभरणं मणिमुक्तयज्ञोपवीतं सौ. वर्ण वान्तव वाहत्य स्नानादिवाणि सम्भारान् सम्भृत्याढकपू- र्णान् कळशान् तद्विगुणवान् फरकान् द्रोणपूर्णान् घटान् पड्गुण- पूर्णानुद्घान्यप्रस्थपूर्णान् शरावान् कलशानामपि धान्यान् यथो. चितान्यपि भाण्डानि सण्डस्फुटितकालरहितानि नवानि चाहरेत् ।। अथ देवालयाभिमुसे पश्चिमे चोचरे वैशान्ये यथोक्तं स्नपन- मण्डपं कूटं प्रपा वा कृत्वा सर्वत्र वितानध्वजदर्भमालास्तम्भवेटनदा. रतोरणपूर्णकुम्भाकुराधैरलकृत्य परितः प्रावरण कृत्वाभ्यन्तरं गोप. येनोपलिप्य पिष्टतोय सुतेन सूत्रेण पञ्चविंशतिभागं कृत्वा वन्मध्ये चैकपदे स्नानवेदी लोहोपलझिलेटकानां दास्पास्थिवानामन्यतमे त- सदेरपीठान् प्रतिदिग्भागमष्टामुलं वा हित्वा यथोचितायामविस्तार चतुर विमेखलं लोह पडालोत्सघ लोहजाद् द्विगुणं शैलजं, बैल- जाद् द्विगुणमैष्टकम् , ऐटफाद् द्विगुणं पास्थिवम् । लोहजं घेदुत्सेध- मेया पादुकादि करणैर्युक्त वा तस्योरे वारिमार्ग रसाहलायतं मध्ये- अत्र मातृकाया प्रन्यभागा दुसः । .

·१.. वैतागते गरीचिमो जगाई गोलकं तहिगुणविस्तारं चकारयति । तद्वेषां वस्नेमान्छार तदभावे कदल्यादिपराच्छाघ तस्यैव परितः कुशान् पर्चान् वि. क्षिप्य तस्यैव परितवाटोपदेशादेशं हित्वा बहिः पोडशमागे प्रागा- दिचतुर्दिक्षु चतुर्दारात्थं त्यजेत् । शेपे द्वादशभागे द्वादशप्रधानद्रव्य नासायं ब्रीहितण्डुलैर्वा गोलकोमतं वा वेदि छत्वा तदहिबैन्द्रादि- दिग्देवानां तचत्स्थाने द्वादशाङ्गुलविस्तृतानि पडठुलोन्नतानि पी- ठानि कुर्यात् । पषिमे द्वारवामे पतीशस्पोटरे द्वारदक्षिणे विष्वक्से- नस्य वेयुपरिष्टादिन्द्रादीशानान्तं जयादीनयति । धान्यवेदी मा- पञ्या प्रोक्ष्य सुमित्रा न इति स्थण्डिलमुल्लिख्य हिरण्यपाणिमिति दर्मान प्रागमान उचराग्रान् वास्तीर्य कलशानाहस त्रिगुणेनैकसूण या यवाछुळमन्तरं वा यथालामं वन्नुना परिवेष्टयादिः प्रक्षाल्य पा- रासु सप्त इत्युदकं गृहीत्वा इदमापः शिवा इति मन्त्रेणोत्पवन करवा रात्रौ चेदमिसन्निधौ जलं गृहीयान् । पञ्चगव्पैर्गव्यैरुत्पतरेकैक- प्रधानमेककोपस्नान पति चतुर्विशफलशैः स्नपनमधमाधमम् । एतद् हारिद्रचूर्णसहितमित्येके । एकैकं प्रधानं त्रयलय उपस्नानाथेति भष्टचत्वारिंशत्कठशैः मान्द्रव्यैरनुद्रव्यैः सहितमेवं मध्यमम् । द्वौ द्वौ मधानं पर्पस्नानं च संयुक्तं प्राक्करणैरनुकरणः सामान्यद्रव्यैश्च युक्त मोरकलश स्नपनमधमोचमम् । एकैकप्रधानां चायाप्रतोपस्नान घेति केचित् । शवाष्टकाद् द्विगुणं मध्यमाधमम् । त्रिगुणं मध्यममध्य- मम् । चतुर्गुणं मध्यमोत्तमम् । पञ्चगुणमुचमाधमम् । पढ्गुणमुचम- मध्यमम् । सप्तगुणमुत्तमोचमम् । चत्वारिंपदयाधिकसहसफलशैः स्नपनत्तमोत्तममित्येके । गन्धोदकैरुपस्नानकलयानापूर्य सप्तभिः पञ्चमितिभिर्वा कूर्चान् फलशे मक्षिप्य तत्पिधानैरपिधाय सोप- स्नानैदशवरैरावेष्टयेत् उत्तमम् । अष्टवस्त्रैर्वेष्टनं मध्यमम् । चतुर्व टनमधमम् । तदादि द्रव्यापिदैवताना तत्चत्पा चैकादशविग्रह- रएविग्रदैनिभित्रिग्रदर्चियेत् । प्रणवादिनमोऽस्ततमाममन्त्री पूर्व तोयं ततः पुष्पं पथात् दोपं समर्पयेत् । एततिकोपचारं सर्वत्र मामनाईमिलेके ।।

·एकपञ्चाशः पटलः । अथ विग्रहविहीनमशक्तस्य स्नपनं नवधा मवति । प्रमुख चतुरश्रमेकपात कृत्वा तन्मध्ये पञ्चगन्यं उत्तरे वस्योपस्नानं दक्षिणे गन्धोदकं पूर्व वस्योपस्नानं पश्चिमै हारिद्रचूर्णमेतैः पञ्चकलशेर्पक- मधमाधमम् । मध्ये पञ्चगव्यं दक्षिणे गन्धोदकमुत्तरे कुशोदकं तत्पूर्वे तत्तदुपस्नानं पश्चिमे हारिद्रचूर्णमेतैः सप्तकलशैर्युक्तमघममध्यमम् । पूर्ववह पञ्चगव्यगन्धोदककुशोदकान् तत्तदुपस्नानान् विन्यस्य पश्चि- मेऽक्षदोदकं वायव्ये रसोपस्नानं नैर्ऋत्ये हारिद्रचूर्णमेतैर्नवकलशैर्युक- मधमोत्तमम् । पूर्ववशवकलशान् विन्यस्य पूर्वे जप्योदकं न्पसदेत- दशकलशैर्युक्तं मध्यमाधमम् । पूर्ववनवफलशान् विन्यस्य वत्पूर्वे मधु सदुत्तरे वस्योपस्नानं दक्षिणे जप्योदकमेववादशकलशैर्युक्तं मध्यममा ध्यमम् । प्रमुखे दक्षिणोत्तरायतदण्डयद पति कृत्वा दक्षिणाद्युत्तरान्वं पञ्चगव्यघृतमधुदधिगन्धोदकाक्षतोदकशोदकान् विन्यस्य तत्पूर्वे तदुपस्नानांचोत्तरे हारिद्रचूर्ण तत्पूर्वे जप्योदकं च विन्यस्य तथतु- देशकलशैर्युक्तं मध्यमोत्तमम् । पतैः क्षीरं तदुपस्नानसंयुक्तं पोडशक- लशैर्युक्तं मध्यममध्यमम् । तस्मिन् दिशि तस्योपस्नानसंयुक्तं एतैर- धादशफलशर्युक्तमुत्तमाघमम् । तस्मिन् सपापघ्युदकमुपस्नानयुक्तमेतै- विशतिकलभर्युक्तमुत्तमोत्तममिति विज्ञायते ॥ इति श्रीवैखानसे मरीचित्रोक्ते म्नपनद्न्यसमुदाय- नवविधाशक्तस्नपनविधिर्नाम पचाशः पटलः ॥ अधकपञ्चाशः पटलः। अथोर्वमाचार्यो यजमानव द्रव्यदेवताराधनाथमे कलशो- रणार्य द्वौ चान्यत् परिचारणायमेकं होतारमेकमेव परयित्वा प्रमाते स्नात्वालयमाविष्य यजमानमाचार्यादिभिः सप्तवस्त्रोचरीयो- रणीपावरलकत्यामिपूज्याचार्यमभ्यन्तरं प्रविश्य देवेशं प्रणम्पो. स्थाप्य पायापन्तिमम्यर्पा इविनिवेदनं विना फलानि मुखवासं ·पेशानसे मरीचिमो या निवेपाथवा तत्वाले शयनं सयल्य देवमारोप्य प्रविसरं पदमा द्विहितं या शाययित्वासने शयनं बिना फौतुकमेव पन्धयेदिति केचित् । शकुनसूक्तं समुचार्य तोयधारापुरःसरं पायघोपेण संयुक्त देवमानीय स्नानवेद्यां माङ्मुखमालयादुदद्दमुखं चा परं रंह इति आस्थाने स्थाप्य पाद्याचमनं प्रदाय यजमानस्य यस्योपचारशक्तया प्रयोदशोपचारैरभ्यर्च्य माच्यामाहवनीयापिण्डे आपार हुत्वा वैष्णव हुत्वा होत्रं प्रशंस्य देवेशस्य द्रव्यदेवतानां मूर्तिमन्त्रैरावाद्यावाहन- क्रमेण निर्वापं स्वाहाकारं च हुत्वा द्रव्यं प्रति द्रव्याधिदैवत्यं वैष्णवं यजित्या पवा संस्नापयेत् । अमिमुखे दक्षिणे वा शयित्वा विम्बाई विष्ठन् वा देवमानम्य प्राणायामं कृत्वा परितः पला. वीशानेन्द्रयोर्मध्ये नादेयादिमृदं चैकस्मिन् पात्रे चोदुत्यं चित्रमिति विन्यस्य तस्मिन् मेदिनीमभ्ययकाक्षरादिना मृदा स्नापयेत् । इन्द्रादीशानपर्यन्तं द्वारदविणपार्थेषु च कोणेषु च इदं विष्णुरिति हिमादिपर्वतान् संन्यस्यामियम्यर्च्य पिये निमन इवि देवं पर्वतेन प्रादक्षिण्यं उचदिशि प्राणायामं च कारयति । यमपावकयोरन्तरे शुमन्तेति शाल्पादिधान्यानेकस्मिन् पाने संन्यस्य वायुमभ्यर्य प्राणभरविरिति संस्नापयेत् । यमानिलयोरन्तरे सोमौपधीविधातृन् संन्यस्य तस्मिस्तक्षकमम्पर्य विवन्यबाणमिति देवमाराष्प पूर्व- दारेषु चामपाषु फोणेपु शंसदिति श्रीवत्सादिभूपणांश्च संन्यस्या- भिदेवमिन्द्रमम्पय॑ त्वं वनभृदिति मङ्गलैः प्रदाक्षिणं प्रणाम कारयति । ऐशान्ये सोपस्नानः पञ्चगव्यं त्रियम्बकमिति संन्यस्य तस्मिन् सर्वोपस्नानैर्विश्वान् देवान् समभ्यर्च्य वसोः पवित्रमिति पञ्चगव्यैः संस्लाप्य वारीचवस्त्र इति सर्वोपस्नानैरभिपिच्य पूर्व- द्वारोचरपदे धृवं घृतमतीफ इति विन्यस्य तस्मिन् सामवेदमुपस्ना. नेप्सरसम्पाम्यान आयाहीति घृतेन स्नापयेत् । पूर्वद्वारदक्षिणे पंदे यन्मधुनो मधव्यमिति सोपस्नानं मधु संन्यस्य ऋग्वेदं ध्यान पाराध्यामिमोळे मधुना स्नापयेत् । थाग्नेय्यामणोरणीयानिवि दया ·एकपञ्चाय: पटनः । दघि संन्यस्य यजुर्वेदं रुद्रं चाराध्य पे त्वोर्जे त्वेति संस्नापयेत् । दक्षिणद्वारपूर्वभागेऽप्मरस्सु यो गन्धा इति तथा क्षीरं संस्नाप्या- थर्ववेदान् विन्यस्याभ्यर्च्य शं नो देवीरिति क्षीरेण संस्नापयेत् । दक्षिणद्वारपश्चिमे सोम राजानमिति तथा गन्धोदकं संन्यस्य ऋतून मरुतोऽभ्यर्च्य माहित्या शूर इति गन्धोदकैः संस्नाप्य नमस्ते पदे इमा ओपधय इत्यक्षतोदकं संन्यस्य काश्यपं वृहस्पतिं चाभ्यर्च्य इमा ओपधय इत्यक्षतोदकं संस्नाप्य पश्मिद्वारदक्षिणे सोम राजानमिति फलोदकं संन्यस्य सोम नागराजमभ्यर्थे जपं दत्वानुमदेम इति फलोदकं संस्नाप्य पश्चिमदारोत्तरे यतस्वमासी- दिति कुशोदकं संन्यस्य तस्मिंस्तक्षकं चाभ्यर्च्य चत्वारि गृङ्गेति शोदकः संस्नाप्य वायव्येऽतो देवा इति रत्नोदक विन्यस्य विष्णु गन्धर्षमभ्यर्च्य तत्पुरुपायेति रत्नोदकमभिपिच्य चत्वारि भृनेति संस्नापयेत् । उत्तरद्वारे पश्चिमे ब्रह्मा देवानामिति तथा जप्योदक संन्यस्य पनि विद्याधरानभ्यर्च्य पूतसुस्नेति संस्नाप्योचरद्वारपूर्वे चित्र देवानामिति तथा सर्वोपध्युद विन्यस्पादित्यम्मरमं चाम्यय चत्वारि शृङ्गेति संस्नापयेत् । पञ्चगव्याधैर्द्रन्यैरन्तरे इपदुष्णोदक संस्थाप्य देवं तत्तत्प्रधानानन्तरे पूर्व विसृज्यान्य घाँत परि- पायाष्टोपचारैरभ्यर्च्य ताम्बूल दत्वा करकोदकेन द्रव्यं प्रति प्रणवे- नाभ्युक्ष्यादाय देवं सरुन् प्रदक्षिण कृत्वाभियेकं च कुर्यात् । यमनील- योरन्तरे इमाः सुमनस इति पुष्पाणि चैकस्मिन् पाने संन्यस्याधि- दैनतं धातारमभ्यर्च्य धाता निधाता इति देवमाराध्य नीलवरुणयो- रन्तरे वन्ध्या एषो नु जातीफलादिचूर्ण संन्यस्य चक्रमभ्यर्च्य सची यजूंपि मंस्नाप्य वरुणोदानयोरन्तरे एते गतमिति अश्वत्यादिकपाय- पूर्ण विन्यस्य वारीशतस्र इति नादेयादितीर्थतोयं च विन्यस्य कथा. यंपु चरणतीर्थोदके मुब्रह्मण्यमभ्ययं स एकदेवेति कपायेणोदतन स सर्ववेत्तेति तीर्थादकः मंस्नाप्प सोमोदानयोर्मध्ये मिहादिवरोषधीन संन्यस्प रुद्रमभ्ययं सोमेश साङ्गमिति यरापी संमाज्य नीलपली.

·१७८ वैखानसे मरीचिमोक्ते श्योर्मध्य गिनीवालीति रारिद्रचर्णेन संन्यस्य देवसेनामर्चयित्यातो देवादिना हारिद्रचूर्णेन संस्नापयेत् । इमे गन्धेतीमानसोमयोमध्ये हरेणापूर्व सर्वगन्धचूर्ण संन्यस्य इन्द्रमभ्यय॑ त्वं स्तुरिति संमाया पोहिष्ठा मयो मुत्र इत्युष्णोदक संस्नाप्याचमन दत्वा तत्पुरुषायत्यै शान्ये ठोतवस्रोत्तरीयाभरणयज्ञोपवीतानि भान्तस्य पश्चिमे यलाशानि मूलगन्धानि तस्य पूर्वभागे जातिदिङलिकादि धारी च संन्यस्य होते स्वष्टारं मूलगन्धे ब्राह्मणं धातुषु दुर्गा च त्वष्टा वस्त्रेषु भूपणेषु पण्मुखं चाराध्य वभ्रस्य दक्षिणे पार्थे पीठ सन्यस्य तत्र देवं स्थाप्य देव- माराध्य मित्रः सुपर्ण इति लोतेन विमूज्य तेजो वसव इति वर्ष सो- पस्य तनूरनीत्युत्तरीयं भूतो भूतेप्वित्याभरणानि पुष्पमालादिभिरल- कृत्यानि दूतमित्युपवीतं दत्वा य एप विभ्रदिति मूलगन्धेन संस्पृश्य त्वं भूर्भुयो युद्धिमतामिति जातिहिगुलीमन शिलाञ्जनायैरलड्कृत्य पाचादिनार्चयति प्रणवपूर्व गायन्या मृदादिद्रयाणि न्यासन कृत्वा तत्तद्धारक तत्तदधिदेवं चतुर्तिमन्नैः समाराध्य पवमानाचैः स- सुधार्य देवेशं सस्तापयेदित्येके । धुवा_देव स्नापयेत् । मुसमण्डपे देवालयाभिमुसे स्नपना- लयं कृत्वालङ्कृत्य पूर्ववत् पञ्चविंशतिभाग कृत्वा तन्मध्ये द्रोणद्वयं सम्पूर्णकुम्भ सूत्रेण वेष्टयित्वादिः प्रक्षाल्याद्भिरापूर्य तस्मिन् सुवर्ण निक्षिप्य तस्यैव परितः पूर्ववन्मृदादिदव्याणां संन्यस्यापिंदैवमाराध्य देवेशस्य परितस्तत्पीठाः वा पूर्वपज्जायादींचाभ्यर्च फलशानादा- याभ्यन्तरं प्रविश्य तथैच स्नापयेत् । ततः कुम्भोदके सर्वतीर्थमित्य- भ्यातोदेवादिना संस्नाप्यालङ्कारानर्पयेत् ।। पप विशेपोऽन्यत् सर्व समानं भवति । उत्सव पिम्बमादाय कनिनादादिनालयं प्रदक्षिणीकृत्यार्चास्याने या देवं सस्थाप्याम्य- यस्नपनविधिना संस्नाप्पाम्यर्च्य व निवेदयेत् ।। इति श्रीवैखानसे मरीचिमोक्ते स्नपनविधिर्नाम एक्पञ्चाश पटर ॥

·अथ द्विपश्चाशः पटलः। अथोत्सवचक्रलक्षणम् । मौवर्ण राजतं ताम्रमायसं दारवं वा मानाङ्गुलेन मात्रालेन वबेरस्य कौतुकस्य यो देहलब्धाङ्गुलेन वा पोडशाणुलद्वादशाङ्गुलमष्टाङ्गुलं वा मानेन समत्तच्यावरणवर्गविस्तार गोलकं तन्मध्ये वलयमर्धागुलं तन्मध्ये चालङ्कृत्य फूटस्थविस्तार- ट्यागुलं पद्म कृत्रिमवक्त्रं वा वृचपट्टान्मध्ये चरायामाद् बर्षाङ्गुलं पञ्चाशः परिवृतो घेणुपत्रवदाकारचतुरश्र वा चतुर्विशत्करैर्युक्तं म. ध्यमम् । पोडशैर्युक्तमधमम् । मूर्तीि पार्चयोर्चालायामं व्यगुलं प्रभा- ज्वालावत् त्रिवयं तत्पट्टमध्ये वल्मी समचतुरश्रं लिखित्वा युञ्जीत । तस्याधस्वात् फलकात् कुम्भताटीर्युगाहुरूविस्तारोच्छ्यपण्मात्रायता- दुभी पार्श्वयोद्वी सिंहौ चक्र मुहौ वा कुर्यात् । दण्डं तद्रव्यैः सहैवं कुर्यात् । अथवा दारयतेन वृक्षदण्डेन वा तच्चकायामत्रिगुणं तत्सम वा यथाई नाहं पोडशद्वादशाकुलं वा मूलनाहमष्टादशोनमानाई पीठे चाने च ङ्गुलं संयोज्य दण्डयध्ये वलयं च दण्डाधस्तात् पीठं चतुरङ्गुलो- बतमष्टाङ्गुलविस्तारायामं चतुरभं वृत्तं वा पद्याकारमष्टदलैरावृतं कृत्वा सुदृढ़ संयोज्यात्रानुक्तं सर्व शिल्पशास्त्रविधिना कारयेत् । अथवा नव- तालेन चक्र मानाहुलेन सप्ताङ्गुलं नवाहुलमेकादशाङ्गुलं वा द्विभुज प्राञ्जलीकृत्य सुस्थितं किरीटायाभरणान्वितं त्रिभागेकभागं पीठं तस्यापरभागे चक्रविस्तारं मानाङ्गुलेन द्वादशानुलमुत्तमम् । नवाजुलं मध्यमम् । पडङ्गुलमधमम् । अन्यत् सन पूर्ववत् । तस्य शिरसि चक्र संयोज्य सुदृढं कारयेत् ॥ अथो स्थापनों वक्ष्ये । शुभे दिने कत्रेनुकूलः तद्दिनात पूर्व- मरानर्पयित्वा तचक्रमुभौ पार्श्वयोर्मुखं स्मग्न् संशोध्य वास्तुहोमं हुत्वा पर्यमिपञ्चगव्याभ्यां शोधयित्या पुण्याई कृत्वा जलेन गव्येन कुशोदकेन च प्रत्येकमधिवास्य प्रतिमा चेत् पूर्ववदक्षिमोचनान्ते म- न्त्रेण कारयेत् । अधिवास्य देवालयाभिमुसे यागशालां कृत्वा तोर- माघेरलस्कृत्य तन्मध्ये शभ्यावेदी चक्रस्वाभ्यर्धाशविस्तारां तत्तुर्यो- शोत्सेधां चनुरथां वेदिं कृत्वा नत्याच्यामौपासनामिकुण्डं कृत्वा तत- भाच्यां स्नपनश्चभ्रं व कृत्वा पूर्वेधुरपराहेऽधिवासगतं चक्रमासाद्य 12 ·१८. वैनानमे मरीचिमोडे दाप शुद्धोदकः संग्नाप्यालयमाविम्य यज्ञालपान् पश्चिमे चोचरे प्रारमुख संस्थाप्य, आपारं हुवापागन्ते चतुराहकसम्पूर्ण खण्ड- स्फुटितकालरहितं कुम्भं परख तन्नुना परिवेष्ट पानिरापूर्य यसाभ्यां पेष्टयित्वा पञ्चरत्नं गुवर्ण या पञ्चायुधांम निक्षिप्य चक्रस्याभिमुख पायपीटे कुम्भ संन्यस्थाचार्य गोतराभिमुसो भूत्वा चनं ध्यायन् हुम्मेऽम्भसि समावान तग कुम्भं ममादाय श्चभ्रे प्रतिष्ठाप्य सप्तभिः फलः संस्नाप्य ययारिलकत्य भय्यावेयां धान्योपरि पञ्चशप- नानि पञ्चवसाणि चास्नीर्य झुम्भं चक्रारोप्य नयेच पतिसरं दक्षिणे पार्भे करे पन्धयित्वा तन्मन्त्रण गाययित्वा, उत्तगच्छादनं कृत्वा तर हौत्रं प्रशंस्य दक्षिणप्रणिधौ चक्रमूर्णिमुत्तरप्रणिधौ पञ्चायुध- मूर्तिमन्त्रान् समावाधावाइनक्रमेण जुधाकारं स्वाहाकारं च कृत्वातो देवादिवप्णवं मन्त्रं भूमाननोऽग्रे बन्ध्यानय एप इति द्वौ सुदर्शनी तो चक्रगायत्री पाटोत्तरशतमापूर्ति कता रात्रिोपं व्यापोय प्रभाते स्नात्वाचार्यादयो देवालयं गत्वा यागस्थानं प्रविश्य चक्रमुत्थाप्या. भ्या मुहूर्ते समनुप्राप्ते त्वाचार्यादिभ्यो दक्षिणां दत्वाभ्यन्तरे मुख- मण्डपे वा दक्षिणपार्थे कृते पीठे रत्नं मुवर्ण या निक्षिप्य तन्मन्त्रण प्रविष्ठाप्य नदीजाक्षरं न्यस्य कुम्भस्थां शक्ति तन्मन्प्रेणावाबासनाये- रभ्यर्च्य महूर्ते समनुप्राप्ते हवींष्यपि निवेदयेत् । एवं यः कुरुते भक्त्या स सर्वानिष्टान् कामानवामोति । रिपून सोन् जयिप्पति । विष्णु- कोके महीयते । इति विज्ञायते ॥ इति श्रीवैखानसे मरीचिमोक्ते चक्रलक्षण- स्थापनविधिर्नाम द्विपञ्चायः पटलः ।। त्रिपश्चाशः पटलः । अथ देवेशस्योत्सवावधि न्याख्यास्यामः । त्रिविधमुत्सवम् । नित्योत्सवं शान्त्युत्सवं श्रद्धोत्मवमिति । द्वादशमासेप्वकस्मिन् मासे दिनं प्रति तत्काले नित्यं सङ्कल्प्य क्रियते , नित्योत्सवम् । पान्त्युत्सवथोत्सवी श्रद्धोत्सवौ। विचे यदा युक्तोऽयं .

·त्रिपञ्चशः पटलः । मम्यक् श्रद्ध्या क्रियते श्रदोत्सवो भवेत् । नवाह सप्ताह पञ्चाई व्यहम् । तद्विगुणं मध्यमस्य । तस्निगुणमुत्तमत्रयं भवति । ग्रामस्य यजमानस्य वा जन्मः प्रतिष्ठादिने विष्णुपञ्चकमासः विपुऽयने वावभृथं सङ्कल्प्य तत्पूर्व चोत्लवदिनं त्रिगुणं कृत्वा तदुत्सबादी माये ध्वजारोहं कारयति । वजदण्डमृणु कृमिकोटरमनुदोजितं निमानविस्तारसमुत्सेधं समै वा तत्तत्पादाधिकमर्वाधिकं पादहीनमर्ध वा चतुर्विशत्यगुलिपरिणाहं वा वैष्णनं जातीचम्पकक्रमुकं यान्यैर्या शुभैक्षसारैर्वा सङ्ग्रयागस्त्यं वेति केचित् । धनपटमहतं शुद्ध दृढ़ कार्पासतान्त सूक्ष्म चतुर्दशनयोदशहादशैकादशनवाटसप्तपड्ढ- स्तायाम सप्तपदपञ्चचतुस्तालविस्तारं वखवयं संयोज्य, एक वेति केचित् । केशादीन् परिहत्य जलेन शोधयित्वा संशोध्यारेणानं पुच्छेन पुच्छ कृत्योर्चनागे तत्पटविस्तारार्ध शूर्पाकारवटग्रं कृत्सा तत्पटस्य परभागे तद्विस्तारार्धायतविस्तारै पादौ मध्यमादावग्रान्त ऋमात् क्रमशो पादौ युक्तितः कृत्वाग्रादयः पादोर्चे तिर्यग्यष्टिं वेणुं वान्यः शुभवृक्षैर्वा तत्पटविस्तारायाममङ्गुलीपरीणाई योजयति । एवं कृते घनपटम ये गरुडं मूलवेरस्य धामीमान्तं कर्णसीमान्तं स्तनान्त नाभिसम बाथपा शुद्धद्वारसमं वा पादहीनं पाढाधिक ना गर्भगृहस्वार्ध त्रिपाद सम वा चैतेष्वेकमानेन नातालेन भागेन पञ्चवर्णयुत वामपादं समापुञ्च्य दक्षिणं किञ्चित् प्रमार्य द्विभुज प्राञ्जलिं पक्षद्वययुत स्वर्णवर्ण ललाटे ताम्रनासाग्रं श्यामवर्ण करपाद- द्वयरक्ताभ नसदशनी शहाभमेवं पञ्चवर्णयुक्त मर्वाभरणभूषित मुमुपाख्योरगास्दं दलिणं सह कोरं माटोलित शुक्रश्याममासात समेखल किङ्किणीजालपुक्तं हाराङ्गदन पुरसहितं सुपर्ण लेसयेत् । तस्योभयपायोधकं शई तथा दीपापारी चामरयुग्मी, उपरि जमघस्तात् पूर्णकुम्भं पालिकां कारयति ।। बजदण्डमायामपभाग पचभाग चतुर्भागं ना कत्ला तदे फांगायाम वैष्णर यष्टि सइगृद्य दण्डाग्रे यसोतीग्न्यः शुभटवा द्वितालायाम तण्डनाह विस्तार तन्मध्य छिद्रयुत यष्टयानारागि ·१८२ वैखानसे मरीचिमोके प्रीणि ममाहृत्य तेपामग्रे यष्टियोजनार्थ सुपिरं कृत्वाचलं सयो- जयेत् । तद्दण्डाने अर्धे यमद्वय समं वा यष्टिमधिकं कृत्वानाधार- मेकं तव्यकं तयोर्मध्ये चकमाधारं कमेण सयोज्य यष्यने त्रिभाग द्विभाग वा हित्वा यन्ननलय ताम्रणायसेन चा कारयित्वा संयोजयति । अस्मिन् धजदण्डद्विगुणायाममालपरीणाई त्रित तन्तुरज्जु संयोज्य दण्ड प्रक्षाल्य दर्भमालयावध्य यूथाधिपाक्षहान्तयोः पृष्ठे चक्रस्य पृष्ठे चाक्षहान्तस्य प्रमुखे या पटतालं पञ्चताल चतुस्तालं व्यपोय पञ्चतालं चतुस्तालं त्रिताल बावट सनित्वा तवटे तन्मूलेऽदलरावृतं तद् वृत्तं पद्माकारमालयाभिमुखमण्डपे प्रपायां वा वित्तानाधरलकृत्य तत्याच्यां ध्वजपटविस्तारायाम तस्यार्थविस्तारं ध्वजस्य तत्पश्चिमे चतुर्विशत्यङ्गुलायामविस्तारं चक्रस्य तस्योत्तरे तयैव रिपक्सेनस्य धान्यविवेदसहितानि पीठानि कृत्या सद्वायव्ये चैशान्ये पानिकुण्डमोपासनं कृत्वा वास्तुहोम हुत्वा पर्यनि- पसगव्याभ्यां मशोध्य दद्भयः स्वाहादीन् गरुडध्वज चैष्णव च तत्त. नमन्त्रणाक्षिमोचन हत्यापोहिष्टादिना प्रोक्ष्य, अग्निं परिस्तीर्य पवाचतु- राढफमम्पूर्णान् कालविहीनं कुम्मं तन्तुना परिवेष्टयाशिः प्रक्षाल्य तेनाद्भिरापूर्य रस्त्रयुग्मेनावेष्टच इमापः शिवा इत्यभिपृश्याक्षत मुवर्ण कूचे विक्षिप्य गरुडस्याभिमुखे कुम्भ सन्यसा गरुड ध्पायन् कुम्भेऽम्भ- सि समाराय तत्कुम्भ गरुड तथाभ्युक्ष्य तथैव प्रतिसर बवा पूर्ववज्जु- हुयात् । तत्तद्वीजाक्षर न्यस्य हृदयं न्यस्य तत्सुम्मस्थां शक्तिं कूर्चे- नादाय गरुड ध्यायन् , तन्मूर्तिमन्त्रेणानाह्य तन्मण्डपे कृते धान्यपीठे पश्चिमाभिमुख ध्वज सस्थाप्य तत्पश्चिमे प्राइमुखं चक्रमुचरे दक्षिणा- भिमुख च विष्वक्सेन सस्थाप्य गरुडं गरुडगापण्या शान्त चक्रो च सन्मन्त्रणासनाद्यैरष्टषिशत्युपचारैरभ्यर्च्य मुगान गरुडस्यान्ययोः शुद्धानं निवेद्य मुखपास दत्वा पुण्याह वारयित्वाग्नेय्यां पान्योपरि न्य. स्तभयों भूतीश महाभुजङ्गविष्णुभक्त गदाधरमिति भृतीशमावाधा- म्पर्य हविनिवेद्य वस्त्राद्यैर्वादकमलकृल्याचार्यः प्राहमुख उदइमुखो वा यष्टिमादाय दक्षिणहस्तेन खर्भुपरिति लदन प्रिमिः सन्तानयेत् ।

·निपम्याप पटलः । पवाद वादकमलड़कृत्य गरुड तालैः सर्ववाद्यैः समायुक्तमेरी सन्ताड्य पश्चादाचार्येण द्रोणैाणाधैराटक; तण्डुलैः पक्वान्न कटाहे प्रक्षिप्य पकैश्च मुद्गनिप्पानतिलापूपलाजैर्यथालाभैर्वा मंयुक्तं प्रभूतं च वलिमा- हृत्य शिष्येण वादयित्ना चादित्रघोपेण पूर्वमल इकृत्य ध्वजे रथे शिवि- कायां धारोप्य चक्रशान्तौ नयेत् । अथवा हस्तेन शिरसा धारयन् अनार्यपुष्पमलिमाराध्याचार्यः पुरस्ताद् गच्छेन् । थालयद्वारपालेभ्यो लोकपालेभ्यो विमानपालेभ्योऽनपायिभ्यश्च बलिं दत्वा पश्चादैन्द्रा- दिप्रमेण पश्चिमविमानं चेत् वरुणादिक्रमेण यस्यां दिशि विमान तद्दिक्पालपूर्व वा पलिं दत्वोत्सव घोपयेत् ।। ग्रामे यज्ञस्य घोपदसीत्यादि यथाक्रमं तदिग्देवमन्त्रांश्च घो- पयति । अन गद्यपद्यैस्तद्देशभापाभिः गाथाभिः सह सर्वे देवाः सर्वा देव्यः सर्वे रुपयः सर्वा मपिपत्न्यः सर्व पितरः सर्वाः पिहपत्न्यः सिद्धविद्याधरगरुडगन्धर्षयक्षराक्षसभूतपिशाचनागकिन्नरामुराधष्टादश मणाः सर्वेऽप्यायान्त्वित्युक्त्वाघोप्या ग्राम प्रदक्षिणं कृत्वा शकुन- सूक्त जपन् आलय भविश्य प्रदक्षिण कृत्वा विष्पक्सेनमनपायिनश्च स्वस्थाने प्रतिष्ठाप्य वजस्थानमाविश्य यानाटवरोप्य पायाधैरभ्य Dनुमान्य यन्त्ररज्जु समादाय वजस्तम्भान्तस्त्रिवेदि वस्नीयात् । आचार्यः प्राङ्मुस उदहमुसो वा स्थित्वा ध्वजदण्डाने यन्त्रेणा- रोहयेत् । भूरसि भूरित्यादिना तत्तन्मन्त्रेण ध्वजदण्डस्य मूल ह- म्ताभ्यामवलम्ब्य ध्वज प्रतिष्ठापयामीति प्रतिष्ठाप्यासनाद्यैरभ्यर्थ्य पुण्याह वाचयित्वा ब्रह्मघोपणं च कृत्वा मुद्दान्नं निवेद्य पानीयमाच- मन ताम्बूलं च दत्वा ध्वजगरुडस्य निवेदितमन्न पिण्ड कृत्वाश्नी- याद् या स्त्री पुत्रकामी सा वलायुरारोग्यायुधमन्त पुत्र प्रसूयते । यानद् ध्वजावरोहणान्त तावद्धपित्रिकाल द्विकालमेककाल वा निवेद- येत् । जयमत्युच्छ्रितं धन्यं ध्वजमिति चतुर्भिर्नाममन्नरहरहस्त्रिसन्य सप्तविंशतिविग्रहः पूजयदित्याह मरीचिः ।। इति श्रीवैखानसे मरीचिमोक्ते उत्सवार्थध्वजारोहण- विधिर्नाम त्रिपञ्चाश पटल ॥

·१८ बैखानसे मरीचिमोके अथ चतुप्पश्चाशः पटलः। अधोत्सबारम्भे यजमानः मर्यलोकमान्त्यर्थ विष्णोरुत्मा फा- स्पेत् । शिविफास्थरगढोलायन्त्रमण्डपगजतुरगसिंहव्यालहंसभ्रमणह- सितादीनां शक्तित्तः कुर्यात् । आलयाभिमुसे दक्षिणेज्यस्मिन्नुक्ते देशे द्वितीयावरणे वास्थानमण्डपं कूटं या पञ्चहस्तादिभेदेन प्राङ्मुख दक्षिणामुसमालयदिङ्मुख वा परिकल्प्य द्वात्रिंगत्स्तम्भादिशतस्त- म्भान्तं मण्डपं कूटं प्रपा वा कृत्वा अपायां तन्मध्ये पर्पनिवारणार्य कूटं पुक्तितः कारयेद । सर्व वितानघजपताकमुक्तादामस्तम्भवेष्टनमुत्तरङ्ग- दर्भमालावेधैरलङ्कृत्य द्वारेषु तोरणपूर्णकुम्भदर्भमालारुदलीकमुकदी- पाकररलकृत्य माला यत्र यत्र दीपहस्तदीपान भेरीपटहमद्दलगोमुरा- तालकाहलनववंशीझझरीरञ्चुलमद्दलशवसुपिरझटरीत्यादीनि शक्तितः फारयेत् । छर्नानाविधैः पिछैरनेकविविधर्मजपतार्धजमालायुत- वितानः स्तम्भः स्तम्भवेष्टनैराहत्य नर्तकान् गायकान् परिचारकांच सं स्वमन्य वाहूय यजमानश्च पूर्वयुरेव पूर्वाह्ने देवेशस्य द्विगुणार्च- नार्थ कुम्भदेवाराधनार्थ होमापर्युरलिदानार्थमाहानार्चकमेवं पञ्चप- दार्थिनः पञ्चदशपरिचारकांश्च वरयित्वा यथोक्तसमित्पुष्पदर्भहोमद्रव्यं पुष्पगन्धधूपदीपार्घद्रव्यं नववस्वतन्तुहेमरत्नधनधान्यतण्डलधृतदधि. क्षीरं च दीपार्थ धृतवेलं चालामे पार्थिवं घृतेषु दुर्गन्धयुतं त्यक्त्वा. न्यमाहरेत् । अर्घ द्विरध तण्डुलं यहूपदशान् फलगुडसहितं भक्ताना भोजनार्थ यानि द्रव्याणि तानि सम्भरति । तद्ग्रामवासिनः सर्वे- ऽलङ्कृतास्तत्परा हर्षयुक्ता भवेयुः । ग्रामवीथी: संशोव्य गृहं प्रति द्वारेषु दीपाकुरोदकुम्भादिनावभृधान्तं नाहविप्याशिनस्तस्पासना- पत्रोत्तरीयाभरणयुताः पुरुषसूक्तपूर्वमनुनारायणाष्टाक्षरद्वाददशमक्षर च पारायणं भगतो देवस्य यानि कर्माणि समारभेत् । ततो देवालयं प्र- विश्य देवं प्रणम्योत्सवपिम्मं देव्योश्च तदलाभ स्नपनं तदलाभे कौतुक धाहत्य मध्यावार्चनान्ते स्नपनोक्तविधानेनोन्सवादी यथाशक्ति - लशैः संस्नाप्याथवा केवलैः शुद्धोदक भिपिच्याभ्यर्च्य हविनिवेदयेत् । घदालयगतदेवानां सर्वेषां परिवाराणां च यारसीर्थ तारत् त्रिका ·पञ्चपञ्चाशः पटलः । १८५ द्विगुणमभ्यर्च्य हविनिवेदयति । परिवारदेवानां पिम्वाभावे तत्तत्पीठे तत्तद्देवानभ्यच्यैककालं वा हविनिवेदयेत् । सायाद्वे यजमानोऽर्चका- चार्यशिष्यैः सार्ध वस्त्रोत्तरीयाभरणैरलङ्कृत्य चक्रवाशान्तानां सप्त- विंशतिविग्रहैरभ्यालङ्कृत्य खनित्रं चानीय सर्ववाद्यसमायुक्त सर्वालङ्कारसंयुक्तमाचार्यो विष्णुर्मां पात्वितीत्युक्त्वाग्रतो गच्छेत् । आलयाद् ग्रामाद् वा प्राच्यामुदीच्यामैशान्यां दिशं गत्वा तत्र सशो- ध्योपलिप्य तस्मिन् नवतालमानेन भूलोकवद् भुवमुल्लिख्य तन्मध्ये महीदेवी ध्रुववेरस्य वाहुमानं स्तनान्तं वोर्चवक्रमैशान्ये न्यस्तमौ- लिकां नैत्यां न्यस्तपादां दक्षिणमाकुञ्च्य वाम प्रसार्य यथालाभ- माभरणमगलयुक्तां कल्पयन्त्यां चाहिफाम? याद्यैरभ्युक्ष्यैकादशोप- चारैरभ्यर्च्य तमनुमान्य ललाटे बाह्वोः स्तनयोवी मेदिनीमिति म- न्त्रेणाचार्यः प्राड्मुख उदङ्मुसो वा त्वां सनामीति सनित्या हेमा- दिपाने मृदं गृहीत्वा वस्त्रेणाच्छाद्य ततः क्रमेण ग्रामं प्रदक्षिणीकृत्य देवालयं प्रविश्याड्कुरार्पणस्थाने मृदं संन्यस्य विधिनाड्कुरार्पणं कारयेत् ॥ इति श्रीवैखानसे मरीचिपोक्त विमानार्चनाकल्पे मृत्सङ्ग्रहणविधिनीम चतुष्पञ्चाश. पटल ॥ अथ पञ्चपञ्चाशः पटलः। अधालयाभिमुखे दक्षिणे वाग्नेय्यां वा यागशालां पञ्चहस्ता- दद्दीनां चतुर्दारयुतां वा मण्डपं कूटं वा कारयित्वा तोरणपूर्णकुम्भपि तानध्वनदर्भमालाबैरलकृत्य मध्ये चाटतालायामां चतुनिद्वितालो- त्सेधा कुम्भवेदी च कृत्वा तत्माच्या पूर्ववत् सम्याग्निकुण्ड कृत्वो- पलिप्य पैटया भूमिमलकृत्य तस्योपरि घगुलमुत्सेधं धान्यान्या- स्तीर्य नवभार्ग विभज्य पुष्पाक्षतैरवकीर्य चतु:पार्श्वे दीपाष्टमङ्गल- पञ्चायुधानि परितो न्यस्य सण्डस्फुटितकालरहितानि नवकुम्मानि समाहरेत् । एतेषु द्रोणद्वयपूर्णान् इन्दं नरो न इति तन्तुना यवान्तर- मावेष्टय शुची वो हव्येति प्रक्षाल्य नद्यां तोयं दिवा सहगृह्य धारास 2 ·वैखानसे मरीचिमोक्ने सप्त इति चखेणोत्पवनं कृत्वोभीरादिगन्धर्वास पित्या, इदमापः शिवा इति कुशेनाभिमन्याभिः कुम्भान् सम्पूर्याक्षतकृर्चान् विक्षिप्य पृयर पृथग वखणायुग्मेनावेष्टय पद्मरागयजयपुप्यरागमौक्तिकमयाळमर- फतगोमेदेन्द्रनीला इति नवरत्नानि मध्यमादिनयदिक्षु नवयुम्भेषु गायच्या संन्यस्य नवरत्नानामलामे सुवर्ण वा निक्षिप्य प्रधानकुम्भे पञ्चायुधांश्च सुवर्णेन निक्षिप्य प्राणायामं च कृत्वा सङ्क्रमेण वयां विष्णुमूर्नवकुम्भान् समारोप्य तान् पिधानेरपिधाय सम्याग्निकुण्डे चाघारं हुत्वाधारान्ते त्वाचार्यस्तद्वद्या दक्षिणे चौतराभिमुखस्तिष्टन् प्राणायामं च कृत्वा समाहितो ध्यायन् मध्ये प्रधानकुम्भे देवेश विष्णु देव्यों च प्राच्या पुरुष दक्षिणे सत्पं पश्चिमेऽच्युतमुत्तरेशनिरु- इमामेय्यां कपिलं नात्यां वजं वायथ्यां नारायणमैशान्यां पुण्यं च तत्तत्कुम्भे समावाह्य पायाधैरभ्याग्निं प्रज्वाल्प पश्चादौत्सवं विम्ब- मासायाष्टोपचाररभ्यर्य इविनिवेदनं कारयति । पचाद् यज्ञशाला- मागत्य पुण्याह वाचयित्वा होमादिपात्रे तण्डुलोपरि न्यस्तं सौवर्ण प्रतिसरं वद्ध्वा यस्य देवस्य यजमानार्थ प्रतिसरवन्धं कृत्वा तद्रा- बावुत्सवान्ते स्नानकाले प्रतिसरं विमोच्य स्नापयित्वाभ्यर्च्य हरिनि- वेदनं कारयति । पश्चाद् यज्ञशालामागत्याग्नि परिपिच्यातोदेवादिना विष्णोर्नुकायैः सहस्रगीर्पाद्यैश्च देव्यादिभ्यस्तदालयगतपर्पदे॒वेभ्यो मू- र्तिमन्त्रैश्च जुहुयात् ।। प्रथमदिनोत्सवादि दिनदैवत्यं तिथिवारनक्षत्रदैवत्यं क्रमात सुवेणाज्यमादायोत्सवाधिदैवत्यमुपभृतेन पक्कं साज्यं तद्वारदैवत्य- माज्यनाग्निहोत्रहवन्या नक्षत्रदैवत्यमाज्येन जुहुयात् । सर्वेषामलाभे तत्तत् स्मृत्वा सुवेण जुहोति । यावत्सङ्ख्याहुतं तावत्समिद्धोम जुहोति । अपमदिने पालाशं द्वितीये पैलं रतीये शाम्यं चतुर्थे नैयग्रोधं पञ्चम उदुम्बरं पठेऽश्वत्य सप्तमे सादिरमष्टमे वृक्षं नक्मे पलाश न. हुयाद । एतेषामलाभे पलाशमश्चत्य वाज्यालामे भाज्यमिन्द्रं चहें जुहुयात् । दधिक्षीराज्यलाजैर्युक्तमुपजुह्वा वैष्णवं हुत्वा देवेशस्य दिगुणमर्चनार्थ होमार्थ कुम्भदे वताराथनार्थ दिनपतः प्रथमदिने ·पञ्चपञ्चाशः पटलः । पद्म द्वितीयदिने बैल्वं तृतीय दिने करवीरं चतुर्थे कुमुदं पञ्चमे नन्या- वर्त पष्ठे तुलसी सप्तमे स्थलारविन्दमष्टमे विष्णुक्रान्ति नवमे पङ्कजमे. तेपामलाभे करवीरतुलसीभ्यां वार्चयति । कुम्भस्थान् देवान एका- दशोपचाररष्टोपचारैर्वाभ्यर्च्य द्विकालं हविनिवेद्य तद्वद्यां पश्चिमे विष्टरे देवेशं दक्षिणे चकमुत्तरे विष्वक्सेनं पूर्वे गरुडं संस्थाप्य पश्चिमे धान्य- पीठे बलिरक्षक चाराध्य सर्वानभ्यर्च्य वलि निवेद्य बलियरं स्नाप्या- भ्यर्च्य हविर्निवेद्य विधिना यलिमाराध्य चक्रमग्रे वीशशान्तं बलि- क्रमेण नयेत् । चेराभावे चक्रादीन् पात्रेषु समानाह्याभ्यर्च्य नयेत् । अथवा चक्रं बलिवेरं वा नयेत् । द्रोणैोणार्धेस्तण्डुलैः पक्कमन्नं प्रभूतं बलि कटाहे प्रक्षिप्य पक्वैश्व मुद्गमापतिलतियचूर्णापूपसक्तुलाजैर्यथा- लाभैर्वा युक्तं वाहृत्य शिष्येण वाहयित्वा पुष्पगन्धधूपदीपाक्षतायुतं वा संयुक्तं बलिदाताने दत्त्वा वलि वाद्यममायुक्तं पूर्ववत् वदालयगतदे- चानां पर्पद्देवतानां च पलिं दचा ग्रामस्य वाद्यवीथ्यां महन्तर- वीभ्यां प्रदक्षिणपशेन यस्यां दिशि विमानं चेत् तहिपूर्वमष्टदिक्षु दिक्पालानां मध्ये ब्रह्मणश्च वलिनिर्वापं कारयेत् । ग्राममध्ये विमान चेद् मध्यमादिनवदिक्षु चलि दचा पश्चिमादिविमानेपु मध्ये ब्रह्मवलिं विना कारयेदित्येके । तत्र वास्तुविन्यास विशेपे बलिमादित्याद्यष्टदिक्षु बलि निक्षि- पेत् । पौराणिकथेणिक चेत् चतुष्कोणादिसन्धिपु सर्वत्र सर्वेपा पलिं क्षिपति । पूर्वापरदण्डं चेत् पश्चिमे वरुणनितिवायुभ्यो मध्ये ब्रह्म- मयकुबेरेभ्यः प्राच्यामिन्द्रानलेशेभ्यो बलिं दद्यात् । दक्षिणोत्तर- मेकीभ्यां यमनिर्पतिवापुकेभ्यो मध्ये घ्रावरुणेन्द्रेभ्य उचरे कुवे- रपवनेशानेभ्यो बलिं दद्यात् । नदीतीरादिस्थानं चेद् आचरणाद् पहिः परितोऽष्टदिक्षु बलिं क्षिपेत् । ग्राम योजनादर्याक्त्वे तस्मिन् गत्वा चलिमाचरेत् । तत्तत्स्थानाद् दर्भान् विकीर्य दिगीशाय बलि दद्याद्, मध्यमम् । तन्मध्ये तद्दिगीशाय बलिं दद्यादधमम् । तत्तनाम्ना प्रणवादिनमोन्तं पूर्वगुदकं पुष्पं बलिमुदकं च दचा सर्वेपूचे पलि है भूता इति दिचैत्वमिन्द्रादीशानां सर्वेषु स्थानेषेक विष्टरमादाय तर वर संस्थाप्य वस्मिन् दिगीभ्यो भूतभ्यो ·२८८ वैखानसे मरीचिमोक्त यक्षेभ्यः पिशाचम्यो राक्षसेभ्यश्च बलिं दद्याद्, मध्यमम् । तन्मध्ये तद्दिगीशाय चलि दद्यात् . अधमम् । नतन्नाम्ना प्रणवादिनमोन्तं पूर्वमुदक पुष्पमुदकं दत्त्वा पूर्वे पूर्व पलिं हे भूता इति दचैवमिन्द्रा- दीनां सर्वेषां स्थानप्वेकविष्टरमादाय तत्र तत्र संस्थाप्य तस्मिन् दिगीशेग्यो चलिनिर्वापं कारयदिति केचित् ।। तद् विष्टर संशोध्य प्रक्षाल्य कुर्यादेवं क्रमात् प्रदक्षिणवशेन चलिं दच्चालयं प्रविश्य भूतपीठे यलिशेपं निर्वपति । राजधानिके राजश्माभिमुखेडणत्रिभागे कृत्या पश्चिमभागे मध्यमे प्रासादसमीपे वा तपेन्द्राय तत्पार्वे जयं श्रियं तत्पार्थे याचीदेव्यै वलि निर्वपति । द्वारपार्श्वे शहनिधि सर्वत्र निर्धापनान्तर हे भूता इत्याका विरज्याथवा देवेशेन सहाग्रतो पलिमेवं क्षिपेत् । शिवि- कादियानं वस्त्रपुप्पगन्धाधैरलकृत्य देवेशं नानावर्णाम्बरैनः कौशे- यापितः कार्पासतान्तवैर्वा रत्नैर्युक्त मकुटमफरकुण्डलमुक्ताभरण- केयूर हारमलम्बयज्ञोपवीतकिरीटसूत्रोदरपन्धनामाङ्गुलीयकाभरणैः स. गन्धमौल्यनानाविषः पुष्पगन्धैश्च देवेशमलकृत्याञ्जनार्थ लोहाद्वा । देवेशस्यालङ्कारहीने सर्वनाशाय भवेत् । तस्माद् यत्नेनालङ्कारयेत् । पखं जीर्णमुपयुक्तं वा यो दद्यात् महत्तरो दोपो भवति । तस्मान मृदु सुसूक्ष्मम् अहतवसं यो दद्याद, स्वकुले त्रिसप्तभिर्विष्णुलोक- मवाप्नोति । देवस्योपयुक्तेपु कौशेयक्षौमादियखानलिप्तांश्च विष्णु- गायच्या प्रोक्ष्य यथाईकं शुद्धिं कृत्वा गृलीयात् । आभरणे प्रक्षाल्य स्थरगशिपिकादीन् अन्यान् परिच्छदांश्च यथार्हकं शुद्धिं कृत्वा गृहीयात् । देवेशं प्रणम्य वेदाहमिति यानमारोप्य भक्तैर्जयशब्दैः स्तोत्रः स्तुतिभिश्च नृत्तगेयसमायुक्तं शकुनसूक्तं जपेत् । अनुगच्छेत् । सौवर्णैः पुष्पैरन्यैर्वा प्रभामण्डलमलङ्कृत्य संयोज्य श्वेतच्छा- मयूरपिन्छरुचितवछत्रैश्च दुकूलपट्टेतररचितैइछत्रैचामरैर्मयूरध्यजनैरन्य- इमरजततानजः परिच्छदैः परिवृतो वितानध्वजपताकैरग्रतो गच्छेत् । धूपदीपैश्योद्धृततोयधारापुरःसरं सर्ववाद्यसमायुक्तमेवं ग्रामं प्रदक्षिणं कारयेत् । तद्ग्रामवासिनोऽप्यन्ये स्त्रीवालवृद्धा येऽनु सेवते, तत् सर्वं पदे पदे यज्ञफलं लमिति ब्रह्मवादिनो पदन्ति ।

·पट्पञ्चाशः पटलः । ग्रामाभ्यन्तरे तस्मिन् स्वे स्वे गृहे दीपाङरोदकुम्भाधैरलङ्कृत्य प्रतिस्थानं कृत्वा द्वारस्थदेवं स्ववंशांश्च नमस्कृत्य कदलीचूतपनस- नालिकेरापूपसक्तुलाजादीन् ब्राह्मणात् सहगृह्य मूर्तिमन्त्रेण निवे- दयेत् । शूद्रानुलोमानामपर निवेदयेत् । प्रतिलोपानि तानि सर्वाणि वर्जयेत् । ग्राम प्रदक्षिणीकृत्य शकुनसूक्तेनालयमाविश्य स्थानमण्डपे- ऽलङ्कृत्य तत्र सिंहासने विष्टरे वा देवं संस्थाप्य पायाचमनमुखवासं स्नानं तेजोवत्सव इति वस्त्रं तथैवाचमनं विष्णोः पुष्पं तद्विप्रास इति गन्धं परो मात्रयेति धूपं विष्णोः कर्माणीति दीपं त्रिदेव इत्यर्थ्य तथैवाचमनं तदस्य प्रियमिनि हविरिदं विष्णुरिति पानीयं तथैवाचमनं त्रिदेव इति मुखवासं प्रदायैवं क्रमेण पोडशोपचारैः क्रमेण स्नपनो. त्सवादीनि पूर्ववत् ।। इति श्रीवैखानसे मरीचिपोके वराहलक्षणस्नापन- विशेषविधिर्नाम पञ्चपञ्चाशः पटलः ।। अथ पट्पञ्चाशः पटलः । अथ नारसिंहाविधिः । नारसिंहो द्विविधः गिरिजः स्थूणाज- थेति । तयोर्मुखं सिंहासमानं नरका। (यम्) तस्य मूर्धादिपादान्तं स- विंशतिशताङ्गुलं शिरोमात्रत्रयं नेत्रसूत्रात् पण्मानं तस्मात् पोपणं चतुर्मात्र तस्मादास्पं दिमात्रमधरं यमुलं नेत्राद् भ्रुवोर्मात्रायतं शेपं ललाटान्तं वा नवागुलं हगन्तरं नवाध्यर्थ द्विमानं नेत्रायाम यद्वयं तस्यार्धे विस्तारं कनीनिकायामं विस्तृतयवं पञ्चयवविस्ता- रायाम हनो चोदशाङ्गुलं तारं नेत्रसूत्रसमं मुखमास्यतारदशाङ्गुलं विवरं चतुरडुलविस्तारं शेपं वर्तुलमुन्नतं चत्वारः पुरोदन्तमर्धमा विस्तायता जिहा पडडुलायामा घड्गुलविस्ता भागं कपोलान्तघो- पणं चतुष्कलात् कर्णमुकुलादधस्तात् कपोलपडगुलं पराङ्गात् कण्ठ- मूलान्तं पञ्चाङ्गुलं कला कर्णमूलं कर्णत्रिमात्रायत्तं चतुर्यवकलान्तरं स्करफर्णयदेव व्रणवकं स्थानयुक्तं तीक्ष्णे कृष्णमन्याशायामविस्तार वराहस्योक्तमार्गेण कारयेत् ।।

·वैखानसे मरीचिपोके सिंहासने देवं नृसिंह सुखासनं पादं दक्षिणं प्रमार्य वाम समा- कुश्चय चतुर्भुज शङ्खचक्रधरं दक्षिण पूर्वमभयकथ्यवलम्बित वाममूरु- स्थित कुन्देन्दुधवलपमं रक्तवस्त्रं सर्वाभरणसंयुक्तं करण्डिकामकुटं देव- मेवं कारयेत् । दक्षिणे देवीं श्रियं वामपादं समाकुन्च्य दक्षिणं प्रसार्य वामहस्तेन पूर्ववद् दक्षिणेनासने निहितं स्वर्णानां सर्वाभरणभूपितां वामपा महीं देवी दक्षिणं पादं समाकुन्य वाम प्रसार्य दक्षिणकर- मुत्पलधृतं वाममासने निहितम् । हिरण्यपशुघृततण्डुलांवानार्यादिभ्यो वेदविद्भ्यः सोदकं दत्वा गोम्यस्तृणमुष्टि प्रदाय पश्चाद् देवस्य ता- म्यूलं निवेद्य प्रमूतं महाहविनिवेद्य नृत्तगेयवायुविनोदं कारयेत् साये । परेयुः प्रातःकाले ग्राम प्रदक्षिणीकृत्याभ्यन्तरं प्रविश्य पूर्व- वत् स्नपनार्चनादीनि कुर्यात् । तीर्थस्नानदिनात् पूर्ववत् सन्ध्या- चनान्ते होमान्तं सर्व हुत्वा देवं चित्रकक्ष्यादिभिः सायुधमल- कृत्य गजांबारूदजनः सार्ध मृगयेवोत्सवं कारयेत् । अथवा भूत- दिनाद् द्वितीये चतुर्थे वा पञ्चाद्ययुग्मे शान्ति चाहि कारयेत् । तदानी पूर्ववत् सर्व कृत्वा देवं प्रदक्षिणीकृत्याभ्यन्तरं प्रविश्य संस्नाप्या- भ्यर्य इयिनिवेदयेत् । अभ्यन्तरमण्डपे शयनस्याने वा पूर्ववत् मतिसरं बद्ध्वा तथैव शाययित्वा प्रभाते स्नात्वा देवमुत्थाप्य पाद्या. घरभ्यर्य तीर्थस्नानकाला पूर्व इयिनैव निवेदयेत् । प्रतिदिनोत्स- वाधिदैवत्यं विथिवारनक्षत्रं च क्रमेण वक्ष्ये । प्रथा ब्राह्मम् । द्विती- यमार्पम् । तृतीयं रौद्रम् । चतुर्थ वासवम् । पञ्चमं सौम्यम् । पष्ठ धैष्णवम् । सप्तमं सर्वदैवत्यम् । अष्टमं याम्यम् । नवमं वारुणम् । हुत्वा, प्रथमतिथौ आमेयं, द्वितीयतियो प्राजापत्यं, तीये कोपरे, चतुर्थे पैघ्नं, पञ्चम्यां श्रीदेवत्प, पष्ट कौमारं सप्तममादित्पमएम रौद्र नवमं तोक दशमगेन्द्रप्रकादशं याम्यं द्वादश्यां वैष्णवं प्रयोदश्यां कौमारदेवत्यं चतुर्दश्यामशं पञ्चदश्यां सौम्यं च हुत्या, मर्यवा- रादि, उदुत्यं चित्रमिति दावादित्याप, सोमायास्ते याते धामानीति द्वौ सोमाय, ममानेऽहमायेय आयाहीति चीन भौमाय, अविनाय बौद्वष्णोः परमं वद्विपास इति त्रीन् चुधाय, गृहस्पनिर्देवानां वृहस्पवे अनियदुपयामीति चत्वारो गृहस्पतये, मनापदे न त्वत्सर , ·पट्पञ्चाशः पटलः । भूरिति द्वौ शुक्राय प्रभुर्देवो गृहाधिपत इति शनैश्वराय, इति तत्तद्वा- चैर्जुहुयात् । कृत्तिकादिनक्षत्रेवनये कृत्तिकाभ्यः स्वाहेति तत्तन्न- क्षत्रदैवत्यं च जुहुयात् । वैष्णवं विष्णुरुक्तं तदालयगवानां मूत्तिम- वैश्वान्यमिश्रं चरुणा वैष्णवान्तं नित्यं सायं प्रातरेवं जुहुयात् ।। तीर्थदिने पूर्ववत् प्रातरुत्सवं कृत्वा तवास्थाने भण्डपे विष्टरे देवं संस्थाप्याटोपचौररभ्याभिमुखे गरुडं दक्षिणे चक्रमुचरे विच- क्सेनं च धान्यपीठे संस्थाप्याभ्यर्च्य देवाभिमुखे गोमयेनोपलिप्य धान्यान्यास्तीर्य, उलूखलमुसलौ चिन्यस्य, वस्त्रेण चेष्टयित्वा तयो- ब्रह्मेश्वरावभ्यर्च्य हरिद्रायां लक्ष्मी चाराध्य पुप्पादीन् संशोध्य हारिद्र- मुलूसले प्रक्षिप्प, अतोदेवादीन वायूनुच्चार्य किञ्चिदवघातं कृत्वा चूर्णीकृत्य तेलचूर्णेन कलाश्चतुर्भिावकं वा पूरयित्वा देवाभिमुसे धा- न्योपरि दर्भानास्तीर्य तत्पूर्णान् कलशान् विन्यस्य वस्त्रेणाच्छायाधि- देवं सिनीवालीमभ्यर्च्य देवमाराध्य वेदाहमिति चूर्णेनाभिपिच्य त- न्छिप्टेन तचक्रादीनभिषिच्य देवस्पृष्टं चूर्ण किञ्चिदपि शिरसा धार्य तस्याशुभ विनश्यति । तस्माच्चूर्णमादाय चक्रसहितं ग्राम प्रदक्षिणी- कृत्य तचक्रसन्निधौ भक्तानां ब्राह्मणादीनां शिरसि विकीरयेत् । चल्युत्सवाद्यानुगता ये, सर्वे ते विनसमा जनाः । तस्मादस्पृश्यसं- स्पर्शनं न दोपाय भवेत् । मध्याह्वे वावभृथं स्नानं प्रधानमपराह्ने वा कुर्यात् । देवं शयनमारोप्य चक्रवीशशान्तान् पुरस्कृत्यालयामिमुखे तटाके वा विहितमैशान्ये चोत्तरे वा तदभाधे तटाके नया विहते नदीसझमसमुद्रे वा धनुःसहस्रादर्वाग् ग्रामाचं न गच्छेत् । ततीरे तटाकं चेत् पथिमे मण्डपं कूटं प्रपां वा कृत्वालहत्य देवं प्राङ्मुखं प्रतिष्ठाप्य पायाचमनं दत्त्वा तथैव चकादीन् संस्थाप्य दशकलशा- नाहत्य तन्तुना वेष्टयित्वादभिः संशोध्य बनेणोत्पयनं कृत्वादि- रापूर्य सिद्धार्थफोदकाक्षवोदकपुशोदकजप्योदकरत्नोदकसम्पूर्णान् म- धानकलशान् पञ्चैते चोपस्नानाः शुद्धोदकः पूरयित्वा देवाभिमुखे भान्योपरि मध्ये सिद्धार्थकोपरि नत्माच्यामक्षतोदकं दक्षिणे पुचोदफ पश्चिमे जप्योदयम् उत्तरे रत्नोदकं च संन्यस्य तनदामपा वचप- ·१९२ वैखानसे मरीचिमोक्त स्नानकलशान् विन्यस्य वस्त्रेणाच्छायाधिदेवतादीनप्सरसः काश्यपी बृहस्पतिर्मुनयस्तक्षकः सर्वमन्त्रान् विद्याधरान् विष्णुगन्य दर्शते दश- कलशेषु क्रमेणाभ्यर्च्य पुण्याह कृत्वा देव पाद्याधान्तमम्यगे म- ध्यादिपञ्चकलगोदकैः श नो देवीः पूतस्तस्येति इमा ओषधयः भित्वा शूरचत्वारि वागिति च देवमम्पुक्ष्य पारीश्रतत्र इति सर्योपस्नान रमिपिच्य शिष्टोदफैश्वक सस्नाप्य तचक्र गरुडं विष्वक्सेन च तत्तीर्थ- जले निर्मज्जयित्वा पश्चात् सर्वे जनास्ततीर्थ देवसन्निधौ स्नाताः सर्व पापैविमुक्ता विष्णुलोक स गच्छति । देव शुद्धोदक सस्नाप्य लोतेन विमृज्य वस्त्रोत्तरीयाभरणैरलकृत्य चक्रादीचाभ्यर्य यानमारोप्य तद्वीथीर्जलकुसुमैरवार्य चक्र मीशामिता (1) पुरस्कृत्याचार्यः शकुन- सूक्त जपन् , नोयधारासमायुक्तमग्रतो गच्छेन् । सर्वालङ्कारसयुक्त सर्व वायघोपण स्तोत्रध्वनियुतमालयमाविश्य तत्तद्वारेपु दीपाङकुरोद कुम्मायः सदर्पक प्रत्युत्थान कृत्वा पाद्याचमन दत्त्वा स्थाने सस्थाप्य चतुर्दिक्षु चतुर्वेदाध्ययन कृत्वा स्तोत्रैजयशब्दैः सस्तूयाभ्यन्तरे चका दीस्वत्तस्थाने सस्थाप्य देवेश सप्तविंशतिविग्रहेणाभ्यर्य विष्णुसूक्तेन पञ्च प्रणामान् कृत्वाष्टाक्षरेण पुष्पाञ्जलि दचा पवाद् यागशालामा गत्याग्नि प्रज्वाल्य परिस्तीर्य पूर्णाहुतीर्तुत्वान्तहोम हुत्वानि विसृज्य कुम्भवेद्यामाचार्यः कुम्भस्थान् सर्वान् मध्यमादिक्रमेण प्रणवेन ध्रुवबेरे समारोप्य तदानौ ध्वजावरोहण पलिं चक्रादीनां विना कटाहे सकल- पलिद्रव्यैः सह युक्तमन्न प्रभूत निक्षिप्य पूर्ववदालयगतदेवाना च वाद्यधोपणसमायुक्त पूर्ववद् बलिं दया तन स्थितान्यदेवान विसृज्य वाद्यघोषण विना तमाम सर्वदेवालये शून्यागारे तटाके चैत्यपृक्षमुले मावदुर्गाधिोशाशासादीना गृहे श्मशानसमीपे वापि कृपारामस्थाने ग्रामचतुःसीमे भूतमूरदेवानाम् एव वलि निक्षिप्याग्निसनिधौ स्नात्वा देवालय प्रविश्य देवेश प्रणम्य ध्यनदेवमभ्यासन इति घजारो हण कृत्वा तद्रापायुत्मवान्ते स्नपन च कारयेत् । तद्दिने सम्भवे तहिनाद तृतीये पञ्चमे वा समारायवमेव बलि दचा ध्वजारोहण स्नपन घ कारयेदित्येके ।।

·षट्पञ्चाशः परशः। पुष्पयागविधि वक्ष्ये । प्रतिष्ठान्त बोत्सवान्ते विपुवे व्यतीपाते विपुवायने सूर्योपरागे युगान्ते सक्रान्त्यां श्रवणे राम्रो जन्मः दु:- स्वभे राष्ट्रविभ्रमणे दुर्भिक्षानावृष्टयाद्यतिष्टिपरचक्रभयमहाव्याधिपी- डितादिसर्वोपद्रवेषु विधिना देवस्य स्नपनं कृत्वा वहिने यहे भग- घतः पुप्पयागं बुर्यात् । प्रतिष्ठोत्सवौ विनान्येषु पूर्वोक्तविधिनाकु- रार्पणं कृत्वा कर्माणि समारभेत् । ततो देवेशमास्थानमण्डपे सर्वाल- फारसंयुक्तं धान्यराशौ संस्थाप्याभिमुखे धान्यपीठे पुष्पाधिदेवमाराध्य पुष्पादीन् सन्यस्य नववस्त्रोत्तरीयाद्यैर्देवमझड्कृत्य त्रयोदशोपचारैरर्च- यित्वा देवस्य दक्षिणस्यामापासनामिकुण्डं कृत्वाम्येनापार हुत्वाग्निहोत्रं मसंस्य देवेधादितदालयगतदेवानां पूर्ववदाबादनं जुटाकारं स्वाहाकार च छत्त्वा तथैव पुष्पेशस्य कृत्वा देवेशस्प वैष्णनं विष्णुसूक्तं पुरुष- सूक्तं प्राजापत्यं व्याहृतीय हुत्वा पद्मपत्रेण बिल्वपत्रेणाग्यमाप्लुस्य विष्णुगायच्याष्टोत्तरशतं हुत्वा श्रिये जातेति श्रीसूक्तं श्रीदेव्याः पञ्च- भूमिदैवत्यं महीसक्तं महीदेव्यास्तदालयगतपर्पवानामपि तत्तनमन्त्र- मूर्तिमन्त्रैर्वा हुत्वा पुष्पाधिदैवत्यं वैष्णवान्तं द्वादयकत्यो जुहुयात् । ऋत्विनः सर्वे दधिकाणेति दधिप्राशनं कृत्वा नववस्त्रोचरीयफण्ड- लादिभिरलङ्कृत्य पाग्यता भवन्ति । ब्राह्मणादन्येनापि तैष्णवेना. पोप शहाडिण्डिमफालकाहरझल्लरीमदलादिण्डिकायैर्वीणावेणुप्रभृ- विभिक्ष समाप्ते सर्वान् घोपयित्वा प्रामुखो नृतगीववायायुक्तं दक्षिणे पुराणवचनं पश्चिम स्तोत्रम्वनियुतपुरे सूत्रनिरुक्तकल्पाच सर्चाप्येतानि मर्वत्र यात् । प्रागादिचतुर्दिक्षु चतुर्वेदानध्यापयेत् । दक्षिणेऽरुणनारायणाद्यानकानध्यापयेत् । पूर्वादिचतुर्दिा दक्षिणवाम- योराचार्यम् ऋत्विजांच परा परतरं रामाइ गुशतरं सर्ववेदार्थ सारभूत- मष्टाक्षरं द्वादशाक्षरं विष्णुगायत्रं पुप्पाअलीथ पादयोर्दपात् । अशेपर- उतारसानेषु पाद्याधान्तमर्पयेत् । स्तनदध्नेषु पुष्पान् यमोदितं न. पेद पुराणम्मानशक्तये (१) यदि प्रक्षितानि दुर्गन्धदुर्गेशननुप्याधिष्ठि- तानि पनानि पुराणानि भवन्ति । सवाष्पाणि श्रेष्ठानि मुर्नाण्या- हरेत् । वदन विंशतिकृत्वो दद्याद , उत्तमम् । शादशकायो मध्यनम् ।

·सर्वमाचार्यरूप प्रदातव्यम् १९४ पारसे मरीचिमोटे भष्टकृत्वोऽधनम् । एवं कृत्वा महाहविः प्रभूतं वा निषेदयेत् । मुखमास निवेद्यान्यानि धूपदीपानुळेपनादीनि तथा निर्दिष्ट भवति । क्षमामन्त्रण देवेशं प्रार्थ वैष्णवं व्याहृत्यन्तं हुत्वान्तहोम हुत्वा पुनकामः पुत्र लभेत् । धनकामो धनादीनि, प्रतिछाकामः प्रतिष्ठा, जयार्थी जयं, श्रीफामः श्रियमनकामोऽन्नं मेतान्यच सर्वथा फामावाप्त्यर्थमु. तमं हेतुकामार्चनायान्यमूनं सम्पूर्ण भववि आचार्यादिग्यो दाक्षिणा दत्वा । एतत् सदा मुथूषणाय नाभकाय नासंयताय न नास्तिफाप पुत्रासु(१)भक्ताय संपताय दद्यात् ।। अथातो यजमाना अश्या प्रधानाचार्य पूर्व पक्ष परिचारकाच यथोक्तो दाक्षिणा सोदकं (दवा) देवसनिषौ भक्तानां वैष्णवान स- म्पूज्य नर्तकान् गायकान् परिचारकांच यथार्ह पूजयेत् । तत्रोपयुक्त अन्यथा हुठं चेत् वन सर्व निष्फलं भवति । देवेशस्योत्सपमेवं कुर्यात् । तस्य फायकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति । दश पूर्वान् दशावरानात्मानं कविंशः सारूप्यमभिरक्ष्य विष्णोः परमं पदं गच्छेत् । सग्रामवासिनः सर्वेप मांसयमशान्ति(?) यान्ति । सर्वयज्ञफलं लभेद । सर्वसम्पत्समृरि फारयेदित्याह मरीचित । बयफाहिकोत्सवं वक्ष्ये । राम्रो प्रामस्य यजमानस्य च जन्म: विष्णुपञ्चदिनेज्यम्मिन् पुण्यकर्म चैकाहिकोत्सवं पारयेत् । सोऽपि दिनोकदर नदिनात् पूर्वमङ्करानर्पयित्वा सम्भारान् चाहत्य पूर्वा. रेष पर्वा नित्यानावसाने देवेशं पिशेपतोऽभ्यर्य पूर्ववत् पतिसरं पद्ध्वा तथैव शापपेत् । प्रभाते स्नात्वा देवत्थाप्य प्रभातराण्या- नान्ते नित्यामिकण्डे चुल्ल्या या परिपिच्य तीर्थ पोत्सवादिना- धिदैवतं त्वा पूर्ववद् पलिमासाप यानमारोप्य साक्षाकारसंयुक्त प्राममालयं वा प्रदधिणीहत्यालयं प्रनिश्प चूर्ण संस्कारं करवा चूर्णन संस्नाप्य पथात् देवाभिमुख तथैव पञ्च कलशान गस्पोपस्नानानु विन्यस्प तपैव देवमम्युक्ष्य तच्छितोपेन पक्रमभिपिन्य पधाच. ऋधिस्नानं प्रविश्य लग्जलेऽवगाझ निमग्नाना ती रत्वा ।

·सप्तपश्चातः पटलः । १९५ गुष्कवलं परिवायाभ्यालयमाविश्यास्थानमण्डपे देवेश संस्थाप्य स्नपनोक्तविधिना संस्थाप्याथवा शुद्धस्नपनविधिना संस्नापयेत् । महाइविः प्रभूतं पा देवेशाय निवेद्य नृत्तगेपवाद्यर्विनोदं कारयेत् । पश्चादालयं प्रदक्षिणीकृत्याभ्पन्तरं प्रविश्य पूर्वस्थाने संस्थाप्यायेत् ॥ इति श्रीवैखानसे मरीचित्रोक्ते एकदिनोत्सवादि. पुप्पयागोत्सवो नाम पट्पन्चाशः पटलः ॥ अथ ससपञ्चाशः पटलः । .. अपोवं मत्स्यावताराणां विधिः । ग्रामादौ ययोक्तदेशे पूर्वो- क्तेषु विमानेषु मत्स्यमवराहनारसिंहवामनरामरामयुकृष्णकर्कीति दशावताराणां पूर्वोक्त निर्देशमाने धुवरं निचित्य पश्चानिर्देशमान- पूर्ववन्मत्स्पदेई भागामुळेन भागाधिकं द्वितालं नासाप्राव पुच्छपर्यन्त- मष्टाविंशतिमात्र नासाग्रान्नेत्रपर्यन्तं चतुरहुलं नेत्रात् कण्ठं द्वियानं नामे: पुच्छमूलान्तं त्रिपडगुळं तस्मात् पुच्छमूलान्तं त्रिपडलं भवे । तस्मात् पुच्छाग्रं चतुरङ्गुलं शिरकुक्षिपुच्छविस्तारं समवृतं पदाकारम् । अत्रानुक्तं शिल्पशास्त्रोतवद् ध्रुवनेरं कारयेत् ।। मत्स्यस्थापनविशेष वक्ष्ये । कौतुकं विष्णुं चतुर्भुजमेध कार- यति । तदूपं कौतुकं नैव चाचरेत् । आलयाभिमुखे पूर्ववद् यागशाला कत्या तोरणाद्यैरलङ्कृत्य पञ्चाग्निपीण्डरीकानि फल्पयेत् । तस्य प्रयानं पौण्डरीकाग्निः । तस्मिन् होनं प्रशंस मूर्याचाहनादीनि कार- यित्वानि विधिना कारयेत् । मत्स्य विष्णुं भद्रं क्रीडात्मकमिति चतु- {धिमन्त्रैरावाह्याज्यं निरूप्याज्याहुती वा यत् स्वयं सृष्टमित्यतेति तन्मन्त्रेणाष्टोत्तरश हुत्वान्यत् सर्व प्रतिष्ठोक्तविधिना कारयेत् । इत्य- नाविशेषः । ध्रुवरं तत्तन्मूर्तिमन्त्रैः पाचायष्टोपचारैरम्यर्य कौतुक पूर्ववन्मन्त्रैर्मुर्तिमन्त्रान् संपोज्यायेत् । नित्यं पलिस्नपनोत्सवादीनि पूर्ववत् कुर्यात् ।। AAL ·२९५ रक्षामसे परीरिमोद अयोर्ध्व कर्मस्य लक्षणं वक्ष्ये । तस्य देहभागा?लेनैकेनकता शिरोमानं द्विमानं कण्ठमेकालं त्रिमात्र हृदयान्तं तत्समं नाभिमध्य त्रिमात्रं पृष्ठान्त प्रकोष्ठं प्रकोष्ठपाणितलं प्रत्येकमेकाकुलं तथैवोरू जला पादतलं तस्यायामसम वैपुल्यं पञ्चवर्णसमायुक्तमन्तःषेवनिमं तस्या- पाम पड्भागं कृत्वा विभागं त्रिभागं ना पीठोत्तुङ्ग स्वलिविस्तार पमाकारं शेयं युक्त्या कारयेत् ॥ तस्य प्रतिष्ठाविशेषः । विस्तारदंष्ट्रायाम द्विमात्रं कण्ठमावतार नवागुलं तयैव वाहुमूलागविस्तार पूर्वमध्यमदशतालोक्तमार्गेण कार- येत् । वराई चतुर्भुज शङ्खचक्रधरं सन्ध्याश्यामनिमं पादं दक्षिणं स- पत्नीकं नागेन्द्रस्य फणामणिस्थापितं वामकरस्थापिकलामुत्क्रमणाय कुञ्चितविस्ताराभ्यां महीमादाय देवेशस्यारूढाभ्यां द्वयोः संन्यस्य देवस्य हस्तेन दक्षिणे देव्याः पादौ गृहीत्वा तस्यापरभागे वामहस्तेन पारयन् देवस्य मुखेन देवीं जिघ्रन्तं वा कारयेत् । तां महीं प्राञ्जली- उत्तहस्तामीपत्प्रसारितपार्दा पुष्पाम्बरधरां श्यामामा सर्वाभरणसंयुक्ता किञ्चिद् देवं समीक्ष्य सबीला हर्पसंयुक्तां देवस्य स्तनान्तं वा मानेन देवीं पञ्चतालेन कुर्यात् ।। प्रध्यवराहं वक्ष्ये । सिंहासने सुखासीनं वामपादमाकुरूप द. क्षिणं प्रसार्य पतुर्भज शहचक्रधरं .... ..मूलं प्रतिष्ठित पीताम्बरधरं सर्वाभरणभूपितं वस्य दक्षिणे देवी मही वामपाद समा- कुन्य दक्षिणं प्रसार्य श्यामामा सर्वाभरणसंयुक्तां घामहस्ते फुल्लो- रपलधरी दक्षिणमासने निहितहस्तं देवं किञ्चित् समीक्ष्यलोचना कारपेत् ॥ पशवराई श्वेताभ चतुर्मुज तथा शङ्खचक्रधर, वामपादं समा. कुम्च्य दक्षिणं प्रसार्य सिंहासने मुखासीनं पीताम्बरपर सर्वामरण- भूपित दक्षिणे देवी हेमाभा घामपादं समाश्य दक्षिणं प्रसार्य इस्तं पाम परधरं दक्षिणमासने निहितं धामपा महीं श्यामामा दक्षिण- पादमाफुच्य वाम प्रसार्य इस्तं दक्षिणमुत्पलबरं वाममासने निहित देव किञ्चित् समीक्ष्य विसयोरफटलोचना कारपेत् । प्रयाणां च पराहाणां कौतुर्फ तरादूपं विष्णं चतुर्भज पा कारपेद ॥

·मपञ्चाशः पटलः । तेपो स्थापनविशेषः । पूर्वोक्तपागशाला सर्वालङ्कारसंयुकां त- न्मध्ये शय्याचेदी परितः पश्चामीन् परिकल्प्य प्रधानामौ हौत्रशंसनम् अथवा कामिविधिना छत्वा पाराई वरदं महीधरं वजदंष्ट्रिणमित्यादि वराहस्प पृथुलामुमिधरस्था महीधरामिति देव्याः प्रहूय वराहं प्रलय- पराहं भूती जगवायकमिति प्रलयवराहस्य देव्याः पूर्ववत् । यज्ञवराई वेदमयं यश यज्ञवर्षनमिति यज्ञवराहस्य श्रीभूमिभ्यां पूर्ववदेवमावाह- येत् । जुष्टाकारं स्वाहाकारं च कृत्वा, आदिवराहस्य क्ष्मामेकामिति प्रलयवराहस्य यज्ञैर्मन्त्रैरष्टोत्तरशतमावर्य जुहुयात् । एप विशेषोऽन्यत् सर्व समानम् । प्रयाणां ध्रुवराणां तत्तन्मूर्तिमन्त्रैरष्टोपचारैरभ्यर्च्य पथात् कौतुकाना प्रत्येकं तपन्गृर्तिनाम संयोज्म पोडशोपचाररम्य- येत् । अथवा पोडशोपचारक्रमम् ।। प्रसद्विष्णुरिति पुष्पमासनं त्रीणि पदा इति पाचं शं नो देवीरि- साचमनं आपोहिष्ठामय इति प्रदाय राजवदुपचारान् कारयित्वा शुद्धस्नपनविधिना संस्नाप्पाभ्यर्च्य महाहविः प्रभूतं चा निवेध पानी- याचमनमुखवासादीनि दच्चा वस्त्राभरणगन्धायैरलकत्य देवस्य त्वे- स्यादर्श दर्शयित्वा नीराजनादीनि कारयेत् । अप्पपृथुककदलीचूत- पनसनालिकेराणां फलानि च विष्णुगायच्या निवेद्याचमनं प्रदाय कर्पूरसहितताम्बूलं मुखवासं वा शिलाक्षारेण संयुक्तं दद्यात् । नृथ- गेयवाद्यौविनोदं कारयेत् । देवेशं प्रणम्याळयाभ्यन्तरे पूर्वस्थाने पूर्ववत् प्रतिष्ठाप्य देवं प्रथमेऽहनि सायमुत्सवं करवा द्वितीयदिनादि नित्यं प्रातः सायं नित्यार्चनान्ते द्विगुणार्चा हविनिवेदनं कुम्भदेवाराधनं होमं च बलिदानं च करवा प्रातरेवं सायमेवमुत्सवं कारयेत् ।। इति धावैखानसे मरीचिपोके उत्सव- विमि म सक्षपञ्चाशः पटलः ।। अथ यष्टपपाशा परला। अपककालोत्सवे पलिफालोत्सवं फर्तमयतश्चेत् पूर्वपद् दिगु- पार्चनं हविनिवेदन होमं ससिदानं प द्विकालं कृत्वा देवेमेफकाले ·. पैतानसे मरीचिमाले सायावे पूर्ववदाकस्योत्सवं कारयेदिति । अतिवातादिष्टिशत्रुचोर- मयादिसमाजले सीमालये अपमापरणे द्वितीये वा परि निर्याप्योत्स कारयेत् । अवताराणामुत्सर्प यदि पर्याद, पूर्वेयुरेव रात्री पूजारसाने सर्वालङ्कारसंयुक्त प्रतिसरोत्सर्व कृत्वालयमाविश्य देवमम्पर्य इवि- निवेद्य प्रतिसरं मद्ध्वा शयनाधिवासं सकरप्य प्रभाते स्नाला देव- मुत्याप्य पाप्रमाचमनं दत्त्वा देवीं संस्नाप्याभ्यर्च्य हविनिवेदयति । बकृत्य यानमारोप्यालयं प्रदक्षिणीकत्यालयाद् पहिर्गत्वा प्रामं निरक्ष्यिाम्यन्तरं भविश्यास्पानमण्डपे सिंदासने विष्टरे वा संस्थाप्य राजवदुपचारं कृत्वा देवेश स्नाप्याभ्यर्च्य श्यामा सर्वाभरणभूपिता देवीं कारयेत् । अथवायंसवोर्वे वाम पादं प्रसार्यान्यमान्य तदा दन्यदर्भ दक्षिणहस्तं प्रसार्य वाममौ स्यात् । अन्पहस्ताभ्यां श. चक्रधरं देवीभ्यामेवं कारयेत् ।। फेवलं नृसिद पद्मपीठोपरिष्टा दो पादौ विन्यस्योकुटिफास- नेनासयित्वोरुमध्ये वस्त्रेणावध्य चतुर्भुजं शङ्खचक्रपरम् अन्पहस्ताम्य भानुद्वयोपरिष्टात् प्रसारितवियुक्त वा संस्थापयेत् ।। अथो स्थौणजनृसिंहः । सोपचानसिंहासने पासीनं पार्द पाममाकुळ्यान्यं मसार्य चतुर्भुज शचक्रधरं दक्षिण पूर्वमभयं पाम- मूलं प्रतिष्ठितं समाकुच्य तीक्ष्णदंप्रेक्षणं मयानकश्वेद भागं रक्ताम्मर- धरमेयं कारयेत् । अथवा पोटद्वादशदस्तैर्युक्तं निमार्ग स्पिन पामोरा- पमुरेन्द्र विन्यस्योरखि हस्ताम्यां नमदयित्वा दक्षिणभागे नफा- मयमदानमेकेन बोराहुलीयविन्यस्पानं बामे फेन मकुटप्रदणमेफेन एष्टिप्रदरणमन्यैर्दमनं का नियमितीत्येवमतिभयानक सत्ता तस्य कोप- पानपर्ध दक्षिणपामयोः थीभूम्या नारदं वीणादस्तिन प्रहाद चन्द- मानं मतिमरितं चन्द्रादिलोफपालान् चा चन्दपाश्चि कारयेत् ।। नृसिंहस्थापनाविशेषः । पूर्ववन् पश्चापीन् परिकल्पाचनीये प्रपानामरे होरसनं छत्या एदामिरिधिना कारयेत् । नारसिंह नपो. ना महाविष्णं महाप समिति । गिरिजम्प देव्यो पूर्वन् । नामिद उपोना महात्सलम् अनन्वं पहारसमिति । वीणाप दे प्रहाई ·अष्टपञ्चाशः पटलः । लोकपालान् वाइन साममेदादि शेपादिभ्यो राणामन्येषां च पोक्त- मूर्तिमन्त्री, प्रह्लादं दैत्यपति विष्णुभक्तं महाबलमिति महादस्य यो वा नरसिंह इति मन्त्रेणाटोत्तरशतमावत्यै जुहुयात् । अन्यत् सर्प मतिष्ठोक्तविधिना कारयेत् ।। ध्रुववैरं तत्तन्मूर्तिमन्त्रैरष्टोपचारैरभ्यर्य कौतुकरं पूर्वोक्त- पोडशोपचारैस्तत्तन्नामा संयोज्याभ्पर्य स्नपनोत्सवादीनि विष्णोरिव कारपेत् ।। अथ वामनः । त्रिविक्रम च वामनं पश्यतालमूर्षादिपादतलान्तं पडलं द्विभुज छत्रदण्डधरं कौपीनवाससं शिखापुस्तकपेखलोपवीत- कृष्णाजनसमायुक्तं पवित्रपाणिनं बालरूपिणं ग्रह्मवर्चस्विनं तन्मृर्भि केशान्तं व्यय केशान्तादग्रान्तं यावद् द्वयं त्रिमानं तरसमं इन्वन्तं गळं अनुकं तस्मात् हृदयं पण्मानं यवयवं हृदयामाभ्यन्तं तत्सम नामेमूलान्तं द्वियवं शिरसागुलं तस्मादूरू दादशाङ्गुलं जानु द्विमात्रमादित्यागुलं जवा तद्विमानं तदायामं दशाङ्गुलं मुखपात्रान्तं दशालं यवाद् घर्षोनफला नेत्रं नेत्राद् ग्रीवान्तलम्ब चावधि के- शान्त शिरोमागद्वयं विस्तारं मात्रार्घविस्तृतेऽस्य पुरोगशान्तरायवेन पीमर्यवेः गोलफनेत्रान्तरोत्रशा दियवान्तरं पश्चमात्र भोत्रविस्तृतं कर्णान्तं त्रिगुणायामं नालं लम्बोदरं मात्रार्धविस्तृतौ नासाग्रविपुलं मात्रयं तदर्भ मध्यमं मलविस्तारं त्रियवाङ्गुलगुमतं नासाग्रागोछ- मूलाद् द्वियबोनम्बगुलं ताराधं तद्विगुणं तदीर्घ तदीर्घाद द्विगुणमास्य उत्तरोष्ठविशालं यवद्वयं पालिपट्यवायाममधरोष्ठमधोहनुः सपढ्यवा कलाकन्यासनुपर्यन्तं निर्गममष्टाहुलविशालं हिकादयो द्विरस्तसप्ता- हुलदीर्घ द्वौ दशाजुलं प्रकोष्ठमणिवन्धतलं भागं तस्मात् मध्याजुलिस- मार्थालुलोन्नतं दीपदेशिन्यनामिकाकलायताहुछायाम कनिष्ठायाम- विस्तृतौ नवाप्टरससप्तपट्पञ्चयवतारं क्रमादद्गुष्ठादिकनिष्ठान्वागुलीनां कला दियवं तस्प विपली तस्य पहलं हव्यवाहाङ्गुलमग्रतारं त्रिभामं नसविस्तृत स्वतारं म्यधिका नसापामं त्रिगाप्रार्ध पतुर्मानं पयरमार्ग पडावं क्रमान्मणिबन्धं प्रकोष्ठं फोर्परवाहमळ माटादशा; पक्ष. स्थलप विपुलं मध्यं फलायसं मोगितारं पोडशाालमा गुल्फो.

·बैखानसे मरीधिमाके मतम् ऊरुमूलं जानु द्विदशानु सप्तामुळं जहातारं पञ्चाङ्गुळमल- काधिशालं सार्धरुद्राक्षामुलाग्रविस्तारं पञ्चागुलं चतुर्यबाजुलायता वर्जनी वत्समायता दीर्घाविस्तृताङ्गुष्ठमहुलीनां विस्तारं उपत्यैवं कारयेत् ॥ त्रिविक्रम त्रिपा प्रोकं बोके त्रिपदविन्यासात् भूलोकात् क्रमेण ललाटसीमान्तमुधृतमेतैर्यथेष्टानि रूपं निविस्य पूर्वपञ्चतुर्षिचति- पतालभेदेन देवं चतुर्षाहुमष्ट भुजं वाष्टभुज चेद् दक्षिणे चक्रासि- शक्तिपरं वामे सेटकसाहलमुसलपरमेवभष्टभुज चतुर्सजो दक्षिणे चर्क पामे अहं तद्विपरीतं स्ववामपाद दक्षिणं स्थित वाम प्रसारित दक्षिा णमुचानकरं वामप्रसारिवपादेन सह प्रसारितं श्यामाभं रक्ताम्बरधरं सर्वाभरणभूपितं तत्पृष्ठे कल्पद्वरिन्द्रच्छनधरमुभी पार्वं जवन जलेशी पामरपारिणौ तवें दक्षिणादिवामकरदक्षिणे निशाकरं तथा सन संन्यससनत्कुमारौ च कृत्वा प्रसारितभागस्योपादे ब्रह्माणं तत्पाद प्रगृह्य हस्ताभ्यां प्रचालनं कृत्वा तच्छोत्रस्योरुगणपार्श्वे तमागी बर्धम् । अन्य सर्व हरिप कारयेत् । तस्य नित्यार्चनाविशेषः । बामनस्य त्रिविनमस्य च तचन्मूर्तिमन्त्ररष्टोपचारैरभ्यर्य कौतुकस्य पूर्वोक्तपोडशोपचारैस्तचन्मूर्तिमन्त्रं संयोज्यापेत् । स्नपनोत्सवादीनि पूर्ववत् कारयेत् ॥ इति श्रीनसानसे मरीचिमोक्ते त्रिविक्रमनामनलक्षणविधिर्नान भएपनाशः पटरः।) अप एकोनपष्टितमः पटलः। जमदमिरामं मध्यमं दशतालं सहिंशतिशवाज दिए रनाम घेतवसधर दक्षिणेन इस्तेन परशुधरं चामऐश्पकर जटाममुटं सोप. वीतिनं सर्वाभरणभूपित स्थापयन् । तद्प विष्णुं चतुर्धनं वा। अस्य प्रतिष्ठाविपः । पूर्वोत्तयागमालायां तन्मध्ये शय्यावेदी परितः पञ्चामीन् परिकरप्यान्दाहाये मधानानी हा प्रशंस्यामपैकाग्निविपिना पा कृत्वा रामम् ऋपिमुलं विष्णु परशुपाणिनमिति भावाधाज्य निस्प्याचारतार्यपे । रिरिरिस्पेन मन्त्रणाप्यधिक पत्र ·एकोनषष्टितमः पटलः । हुवा शिष्टं सर्न पूर्ववत् । तस्यार्चनाविशेषः । भुषवेरं तत्तन्मूर्तिमन्- रष्टोपचारैरभ्यर्च्य कौतुकं पूर्वोक्तं पोडशोपचारैस्तत्तन्मूर्चिमन्त्रैः संयो ज्यायेत् । स्नपनोत्सवादीनि विष्णोरिव समाचरेत् ।। अथोव राघवरामः । सर्विशतिशताङ्गुलं द्विभुज त्रिभङ्गं स्थित दक्षिणे शरं वामे चापधरं श्यामं रक्ताम्बरधरं किरीटाभरणाञ्चित दशरथं कारयेत् । आभङ्गं समभग त्रिभङ्गमिति त्रिविधं भवति । अना भङ्गादीनां क्रमेण नतिमानमिति वेदशराङ्गुलं स्यादेतेषां पादाङ्गुष्ट- वारमष्टादशाङ्गुलं क्रमेण तस्मात् त्रिभागैकभागं पाष्र्ण्यन्तरं पादवल- मस्तकादू भङ्गस्य मध्यसूत्रमूनि रामने कविमण्डले वामनासापुटेऽधर- हनोमपार्थे सव्यहस्तदक्षिणपार्षे वामाज्रिपाणिपार्श्वे प्रलम्बयेत् ॥ समभङ्गमुखं तथोक्तं वामस्तनपीठपाचे नाभिमध्ये वामोरुम- ध्यमपाष्णीं मध्ममे तु लम्बयेदिति भगस्य मुखं पूर्ववन्नाभेर्वामोरुमध्ये पार्यन्तरे केवलं लम्बयेत् ॥ पूर्ववद् हिकासूत्रात स्तन द्विमानं मूत्रार्थ मात्रार्थ कर्णनीप्र- मिति भङ्गेऽन्यस्त्राणि युक्तितः कारयेत् । सव्यहस्तकलाग्रं सूत्रश्रोणि- दघ्नमूरुमूलसमं बाहुकोपरपायॆन्तरसम वा हस्तं सवापाणीपद्वर- सोन्नतनीप्रमुखमौलिपार्श्वे धनुःस्थितमेव कारयेत् । देवस्य चाहुमान देवी स्थितां नवार्धतालमानेन समभङ्गवशात् स्थितां रुक्मामां शुक- पिञ्छनिभाम्परां सर्वाभरणसंयुक्तां करण्डिकामकुयां शिरोरुहोइन्धध- म्मिल्लयुतां वामहस्तेन पद्मं दक्षिणहस्तं प्रसार्य कटकारस्योत्सेधं स्तनाक्षसमं नाभेर्मध्यं त्रिवन्धान्तरं त्रयोदशाङ्गुलं पार्कमध्ये पाहन्तां ससाङ्गुलं प्रसारित करतलं मध्यावन्तं द्विमानं तथा मणिबन्धान्त चतुरखुलं पार्श्वमध्यवान्हुतरं रसागुलं शेपं युक्त्यैव कारयेत् ।। देवस्य दक्षिणे पार्श्वे देवी किश्चित् समीक्ष्य विस्मयोत्फुल्ल- कोचनां देवीं कारयेत् । वामे पार्श्वे कर्णसीमान्तं पाहुम्लान्तं लक्ष्मण दशतालं पोडशाधिकशताडुलं मध्योर्वन्तरं द्विमानं मुखं मध्यागुल- मेवमष्टाननं मागचतुष्टयं समभङ्गास्थितमन्यत् पूर्ववदुद्दिष्टम् । उत्सेध. कौन्तलैाग् भूषणाञ्चित सुवर्णाभं श्यामाम्बरधरं चापधरं रामवत स्थितं कारयेत् ॥ BB ·२०२ पैखानसे मरीचिपोक्ते हनूमन्तं प्रमुसे किञ्चिद् दक्षिणमाश्रित्य देवस्य स्तनान्तं घोदयसप्ततालवेदाधिकाशीवियानं द्विभुज दीनाननं दक्षिणेनास्य पिधाय वामहस्तेन स्वपादान्त निगूध तद्विपरीत जानुमध्यमाकर्णस्थित रूपिराज कारयेत् । मृर्ना कलाभूमौ तस्माद् दृकलामानं नासि- कान्तमथस्वात् कण्ठ पग्मात्र कण्ठाद् दशाङ्गुल हृदय हृदयाशामि- भेर्मेन्त तस्मा विंशतिमात्र जङ्गा सप्तदशामुळं हस्तायाम विंशत्यगुल हीनं प्रकोष्ठं वामपादायमामसम वा शेषाङ्ग नसस्योक- सारासु मानम्, रो होः कटिमध्ये श्रोणीच लोचनं वा माना- हीनं करैरीगुलं हीनमगुळे । अनानुक्तं सर्व युक्त्यैव कारयेत् ॥ सघवस्य प्रतिष्ठाविशेषः । पूर्वोक्तयागशालायां तन्मध्ये शय्या चेदी तस्यैव परितः पञ्चाग्रीन् धामीनकानि वा कारयेत् । चतुर- ग्रीन् या पारयेदिति फेचित् । अतो लक्ष्मणसंयुक्तमनेन वार्धमेक- सुभे चैकवेधों सौमित्रे भिन्न .प्रधानाग्नौ हौत्रशंसनं पुर्यात् । एकामिविधाने तदमौ हौत्रशंसनं कुर्यात् । पूर्वोक्तमूर्तिभिरावाहनादीनि कारपेत् ।। रापामीशेति पत्रणाष्टोचरयतं इत्वान्यत् सर्व समनाम् । रुक्ष्मणस पृथक् प्रतिष्ठा चेद् राघवस्पोक्तमार्गेण तथा सीनया श्री. देय भरतश उमपोश्च रापपलक्ष्मणयोरिव सर्व समाचरेत् ॥ भूर्तिमन्मन्त्रमेव विशेषः । तथा हनमन्तस्य यो पा वायुरि- वेति प्रतिष्ठामाचरेत् । नित्यार्चनाविशेपः । रायमस्य भुपयरं तच. न्मूर्तिमन्त्रोपचाररम्पर्ग पूर्वे पोडशोपचारतचन्द्रागिन्यं संयो. ज्पार्चयेत् ।। अधोमलमद्रामस्य मध्यम दनवाल पादादि घोष्णीपान्न समिविधालादुर बिशन रामरइ दगिन इस्तेनारलम्बिनमुनल पामेन इन नाम सरदयमुझनरन्तले दक्षिणे रेवी देवी पछकि जलवानो पासपमहतोन पमयां पामं प्रमा- रिवहस्तामेर पळमद्रराम नपं कौतुर विष्णु चर्सनमेव झारपेत् ।। ....

·पष्टितमः पटलः । २०३ सस्य प्रतिष्ठाचिशेपः । पूर्वोक्तयागशालायां तन्मध्ये शय्यावेदी तस्यैव परितः पञ्चाग्नीन परिकल्प्य आहवनीये प्रधानाग्नौ हौत्र- शंसनं कृत्वा रामं यदुवरं विष्णुं हलायुधमिति । रेवतीमिन्दिरां लक्ष्मी रामप्रियामिति रेवती मामेकामिति मन्त्रेणाष्टोत्तरशतं यजित्वान्यत् समानम् । पूर्ववद् ध्रुववेरेश्टविग्रहैः कौतुके पोडशोपचारैस्तत्तन्मूर्वि- मन्त्रैः संयोज्यायेत् । स्नपनोत्सवादीनि पूर्ववत् कारयेत् ।। इति भीवैखानसे मरीचिसोक्त रामत्रयविपिनोम एकोनषष्टितमः पटलः ॥ अथ पष्टितमः पटलः । अथ कृष्णस्य लक्षणं वक्ष्ये । मध्यमं दशवालं मर्विशतिशता- हुसं द्विभुजं श्यामाभं रकवस्त्रधर सदाभरणभूषितं फिरीटिनमद्वन्ध- कौन्तलं वा दक्षिणेन हस्तेन क्रीडायष्टिधरं दामोधतफरकोपरहिक्का- सूत्रादधस्तादयोर्वकरं दशाङ्गुलं दक्षिणे करे फटकाग्रं नामिमा श्रोणिदध्नमूरुमूलसमं वा तस्मात् पट्सप्ताएदशाकुलं हिक्कानासापात् पादवलान्तसूत्रं हिक्कायमेकाङ्गुलं सूत्रात् वस्याध हृदय नाभेर्दक्षिणे कताकुलं भेदमागे वामे जान्वन्तरं जगतीद्वयसूत्राद् मात्राइयं पार्ण्यन्तरमेवं समभङ्गसूत्रम् । अन्यत् सर्व राघवस्योक्तमार्गेण दक्षिणे रुक्मिणी देवी हेमामां शिरोरुहधम्मिल्लयुवासद्वन्धकौन्तला वामहस्तं दक्षिणं प्रसार्य वामे पां तथा बामपाः सत्यभामा श्यामाभी शिरोरुहवन्धधम्मिल्लयुतामवन्धकौन्तलयुतां वामहस्तं दक्षिणं सपुष्प वाम प्रसार्य किञ्चिद् देवं समीक्ष्य सर्वाभरणसंयुक्तां कारयति । देवीभ्या करण्डिकामकुटं वेति केचित् । देवस्य वामे गरुडं ग्राञ्जली. कृत्य सुस्थिरं कारयेत् । दक्षिणहस्तेन लीलायष्टि वरं वामोतकोपर सशहू चा कारयति । तद्रूपं कौतुकं विष्णु चतुर्भुनं कृत्या वामपदं किश्चित् संस्थितं दक्षिणमुत्तानकुशितं दक्षिणमभयं नवनीत युतं वाम प्रसार्योचाने सर्वाभरणभूषितमम्बर हीनमम्बरधरायुतं नवनीतनृचरूपं फारयेत् ॥ BR2 ·बेसानसे मरीचिमोके एदमेव कालियाहिफणोपरि स्थितं दक्षिणहस्त सपाटकं नामकरेणाहिकरेणाहिच्छ सगृह्म नर्तक कारयेत् ।। गोपांगोपगोकन्य- काभिः परिवृतं दक्षिण सत्ययोधतपाद वाम स्थितमाहृत्य द्विहस्ता- म्यामगुलीषु वेणुविरान् सयोज्य विमङ्गमङ्गगानरमसमन्वित गोपालं गायकं स्थारूद ध्वजाश्वचक्रमुकुलादिरथाङ्गैर्युक्त रथ कृत्वा पार्थ सचाप प्राञ्जलीकृत्याधास्थले स्थित चोपरि यत्र यरिपाशी गृहीत्वा दक्षपाद पहीला स्थित बाममुद्धृत्य रथभित्तो सस्थाप्य दक्षिणहस्तेन व्याख्याननिर्णयालिमुद्रया सयुक्तं पार्थसारयिरूपं कारयेत् ॥ तस्य प्रतिष्ठाविशेपः । पूर्वोक्तयागशालायां तन्मध्ये शय्यावेदि सस्यैव परितः पञ्चाग्निबाण्डरीकाग्निमथवा वेताग्निमेकानि वा सङ्कल्प्य पौण्डरीके प्रधानामौ हौत्र प्रशंस्य त्रेधामिविधाने गार्हपत्ये कुर्यात् । एकाग्निविधिना तदग्नौ कुर्यात्। अथवा सरंग पौण्डरीकाग्नि सङ्कल्प्य तस्मिन् कुर्यादित्येके | कृष्ण नारायण पुण्य दिशाधिपतिमिति कृष्णस्य, रुक्मिणी सुन्दरी देवी रमामिति रुक्मिण्याः, सत्यमार्मा सती गतिं कृष्णामिति सरपभामायै, गरुडस्य पूर्ववत् । नवनीतनट फष्णं देवकीसुतं वालरूपिणमिति नवनीतनटस्प, कालियमर्दनं कृष्ण गोपा वटपत्रशायिनविवि कारिपमर्दनस्य, गोविन्द जनवल्लभ सुन्दर कृष्ण गायकमिति गोपालस्य, पार्थसारयिमर्जुनसहायं कृष्ण देवमयमिति पार्थसारविरुपरा, अर्जुन धराय कृष्णप्रियमित्यर्जुनस्य, अन्यानि रूपाणि तत्तत्पर्मणा सयोज्य कारयेत् । ए.मावाहनादीनि कारयेत् । छत्या सत्यः सत्यस्थ पति मन्त्रणाष्टोचरशरमावर्त्य इत्वा शेष समानम् । अस्य नित्याना भुबमेरे पूयदटोपचार कौतुक पोडशोपचारमूर्तिमन्त्र सपोज्पायेद । स्नपनोत्सवादीनि पूर्वरद कारयेत् । पक्मिणीसत्यभामाम्यां पृथक् प्रतिष्ठा चेद् देयोः प्रथा प्रविष्ठाविधोनन कारयेत् ।। क्षीणं मध्यम ववालमन्यानां मुसमन्यद् नराकार चतुर्भुन पक्रयभर सद्गखेटकघरसग्ररूप भयानकमेव देव मत्वा कौतुक ·पष्टितमः पटलः। २०५ चतुर्भुजमेय कारयेत् । तस्य प्रतिष्ठाविशेषः । पूर्वोक्तयागशालायां तन्मध्ये शय्यावेदीं तस्यैव परितः पञ्चाग्निपौण्डरीकाग्निमेव सरप्य सम्याग्नी प्रधाने हौत्रशंसनम् । कक्षिणं विष्णु कामरूपं संहारात्मकमि- त्यावाहनादि कारयेत् । पूर्णो चहन्तामिति मन्त्रेणाष्टोत्तरशतं हुत्वान्यन् समानम् । अर्चनां पूर्वोक्तक्रमेण मूर्तिमन्त्रं संयोज्यार्चयेत् । स्नपनो. त्सवादीनि पूर्ववत् कुर्यात् । अथवा यत्स्यायवताराणां पूर्ववत् त्रेधाग्नि- विधिनाग्नि सङ्कल्प्य तत्प्रधानाग्नौ हौत्रशंसनावाहनादीनि कारयेत् ।। एषां रूपभेदमेषं शक्तिभेदं नैवमेव भवेत् । तस्मात् प्रविष्ठा- विशेपार्चनादानि सर्वाणि विष्णोरिव समर्चयेत् । तथाचरणे धुवरं कौतुकरं च प्रत्येकं कर्तुमशक्तयेत् पूर्वोक्तेनैकबेरक्रमेण पण्माससहित शैलजं कृत्वा स्थाने प्रलपदे ध्रुवस्थाने दैविके वा प्रतिष्ठाप्य पोडशो- पचारैरर्चयेदित्येके । अथादिमूर्तिविधिः । अनन्तोत्ससपासीनां दक्षिणपादभाकु- भ्य वामप्रसार्य दक्षिणहस्तं तदनोचे संन्यस्य वामहस्तं वामजानूर्वे प्रसार्य चतुर्बाहुं चक्रशसधरं फणान् पञ्च सारा वा छन्नमौलिनं या- लाभ सर्षाभरणभूपितं दक्षिण भृगु वामे मार्कण्डेयमेकजानुक्रमेणा- सयित्वा दक्षिणे ब्रह्माणं वामे शङ्करं तद्रूपं कौतुकं प्रतिष्ठोक्तक्रमण प्रतिष्ठां कारयेत् । तस्य विशेषः । आदिमूर्तेः समन्तान्महीमानमत्य- न्वाद्भुतमनन्तभोगमित्यादिमूर्तेर्नागराज सहस्रशीर्षमनन्तमशेपमित्य- नन्तमित्यावाहनादीनि कारयेत् । अन्यत् समानम् ।। अनन्तभोगशयने प्रतिष्ठा चेदनन्तशयनादिमन्त्रैरावाइनं पुष्प- नासकाले द्वासिनमेषमिति संस्मरेत् । स्वप्नान्तभूमद्धे देवे निशाभव भालनसंयुक्तं शयनं हरिं प्रणवेनोत्थाप्य पादवाक्येन पश्चात् पञ्चा. युधानां तचन्मूर्तिमन्त्रैः समर्चयेत् । अनन्तफणवायेऽनन्तं नागराज सहस्रशीर्ष विष्णुं खगमिति मन्त्रैरावाहनमर्चनं पुष्पन्यासं च कुर्यात् । शेपमहानिति केचिद् वदन्ति । कौतुकस्य विष्ण्वादिर्तिमन्त्र। पूर्ववदर्जयेत् । उदाहनकाले मन्त्रेण देवेशे शापयेत् । भोगशयने चाभ्यन्तरे जपा विजयां च समर्चयेत् ।।

·वैखानसे मरीचिपोके अन्यत् सर्व पूर्ववत् । अनन्ताचे पुष्पन्यास करया फौ- तुकमावीरमेव स्मरेदिति विधायते ॥ इति श्रीवैखानसे मरीचिमोत्ते कृष्णयादि मूर्तिलक्षणं नाम पटितम पटल । . अथ एकपष्टितमः पटलः । अय मानुष बासुदेवमाश्रयेत् । विमाने मध्यमं दशतालं सर्वि- शतिशताहुल द्विभुज चक्रशहधरं दक्षिणे रुक्मिणी देवीं तदक्षिणे हलधरपुतं नळभद्रं तदक्षिणे प्रद्युम्न विभुज दक्षिणे क्षुरिका वाम क- व्यरलम्भितं तद्दक्षिणे चिरिञ्च चतुराननं चतुर्भुजं तस्य वामपा- ऽनिरुदं द्विभुज सद्गखेटकर तस्य वामे द्विभुज साम्यं दक्षिणे दा- रुकमन्यद्दण्ड परं तस्य पामे गरुड तेपा कारयेत् । देवानेवान् स्थानकमेव संस्थाप्य तवं कौतुकं कारयेत् । अथवा तेषां मध्ये विष्णुं चतुर्भुजमेर स्थापयेत् ।। दैविकवासदेवं सिंहासने समासीनं चतुर्याहुं चक्रशङ्खधरं श्री. भूम्या समासीनं तथा देवस्य दक्षिणे वामयोः पूर्वोक्तदेवान् पलम- द्रत्य देवीं रेवती प्रधुम्नस्य दक्षिणे रोहिणीयनिरुद्धस्य रामां साम्ब- स्येन्दुकरी च सभाः स्थापयेत् । एतेपा कौतुकविम्बं पूर्ववदेषां स्थापनविशेषः पूर्ववत् । पञ्चाग्निपीण्डरीकामीच कृत्वान्याहार्ये द- क्षिणे चावसध्यं चोत्तरे चौपासनामिगुण्डं मत्वा वासुदेवं सम्ये प्रधानामा होरशंसनं पलभद्रस्याहवनीयेऽनिरुद्धस्यावसध्ये साम्प. स्वसध्ये दक्षिणोचरयोरौपासनापी विरिञ्चगररुयोः प्रधानामो भद्रेश वासुदेवं पुण्यमूर्ति पुण्यात्मकमिति मानुपयासुदेवस्य दैविक- सामुदेवमिति । अन्यत् पूर्वमिति ।। दैपिपवासुदेवस्य देवीभ्यामृषिभ्यां च पूर्ववद् बलिन दलघरं नागराज सकर्षणात्ममिति क्लमडम्योपायद प्रमुम्न वीरं पलपा- सिनमिति प्रद्युम्नस्य पुरुष सत्यमन्युतमानरद्धस्य साम्पस्य पिताम- ·एफपटितम पठसः। २०७ इस्य गरुडयोः पूर्ववन्मूर्तिमन्त्रैराबाहनादीनि कृत्वा सम्यानौ यो- वासुदेवयोः सहस्रशीर्षाधरावाहयेत् । विष्णोर्नुकायैराहवनीये विष्णो र्नुकाधैरन्वाहार्येऽतोदेवायैर्गार्हपत्ये विष्णुगायत्रीमावसथ्ये चकाक्ष- रादिश्चपा प्रत्येकं दशशो हुत्वा ब्रह्मनज्ञान हिरण्यगर्म इति ब्रह्मणे शतधार कदाचिद् विसृजेत् । गरुडस्य तथैव जुहुयात् । अन्यत् सर्व हरेरक्तविधिना कारयेत् ॥ अथामासानां स्थापनानिधिः । तदभावे विविध भवति पदो चेति । तेा मानाङ्गुलेन सप्ताङ्गुलान्यङ्गुलीमानेप्विष्टमानं विनिचित्य पथाद् देवानां तत्तदुक्ततालेन साङ्गोपाइं तत्सुवर्णाम्बराभरणायुधैर्युक्तं नयनानन्दनं समालिख्य स्थापनां कारयेत् । तदिनात् पूर्वमड्कुरा- नर्पयित्वा सम्भारान् सम्भृत्य पूर्वेधुरेव पूर्वाह्ने तस्य देवामिमुखे चौपसनाग्निकुण्डं कृत्वाधारान्ते वास्तुहोमं च हुत्वा पूर्ववदक्षिमोचनं कृत्वाग्निं संरक्ष्य परशुद्ध्यर्थमुदकुम्भोदकः पवमानाचैः समभ्युक्ष्य पुण्याह वाचयित्वा तद्रात्रौ तमनि अन्वाल्य परिपिन्य वैष्णवं व्याह- त्यन्त हुत्वा तत्तद्देवाभिमुखे धान्योपरि वत्तत्कुम्भं संन्यस्य पा. न्योपरि सप्तकलशोदकैस्तत्कुम्भं बिम्ब चाम्युक्ष्य व्रीहिभिः स्थण्डिलं छत्त्वा वस्त्राण्यास्तीय प्रतिसरमावध्य शयनं च समन्त्रं सङ्कल्प्यानि परिस्तीर्य होन प्रशंस्य मूर्तिमन्त्रेणाराहनादीनि कृत्वा देवेश चो- त्सव सभ्यानो सर्वमाचरेदिति तत्तन्मन्त्रणाष्टाधिकशत हुला रात्रि- शेष विनीय प्रभाते स्नात्वा देवान् प्रणम्य सुमुहूर्ते सम्प्राप्ते तत्त- मन्त्रैः स्थापन सङ्कल्प्य वीजाक्षर न्यस्य तत्तन्मन्त्रेण तत्तत्कुम्भोद- केनावाश पुण्याहान्तेऽभिमुखे पीठे चिम्म सुपर्णकर्च या सन्यस्य वस्मादावाद्याभ्यर्च्य हविनिवेद्याथवा पीठे वा समावासाभ्यर्चयेदिति फेचित् । आचार्यादिभ्यो दक्षिणा दचा नित्य सपर्चयेत् ।। इति मावैखानसे मरीचिसोले विमानार्चमाकसे वासुदेवयो पञ्चमीराणा चामासदेवाना स्थापनविधिर्नामैकपटितम पटल ।।

·वैखानसे मरीचिमोके भद्विषष्टितमः पटलः । अथ भूपरीक्षादीनां प्रायश्रितविधिर्नाम व्याख्यास्यामः । न्यूनातिरिक्तव्यारावेषु प्रायश्चित्तं कुर्यात् । न कुर्याचेद् विनाशाय भवति । तस्मात् प्रायश्चित्रं प्राचरेत् । प्राय इत्यनेन शब्देन दोपस- म्पादनं चित्रं तस्य प्रतिषेधनं तस्मात् प्रायश्चित्तमित्युक्तम् । भूप- रीक्षादिक्रियां यस्मिन्नहानि कारयेत्, तस्मिन्नहनि तदर्थमागमन- काले विघ्नं चेद् वैष्णवं वैघ्नं जप्त्वा, दुर्दर्शने सौरं रौद्रं, दुर्चाक्यश्रुते माझं सारस्वतं जप्त्वा देवं ध्यायन् समागच्छेत् । रुधिरस्रावाणि- दग्पे वैष्णवं सौम्यं वैष्वक्सेनं गारुडं च लौकिकामो हुत्वा पुनराहरेत् । भूपरीक्षणकाले तत्पांसुक्षये पूर्णाहुती?त्वा भूमेमन्त्रैः क्रमेण हुतं चेद तस्मिन् शुद्ध देशे चौपासनामिमाधाय वैष्णवं पञ्चभूमिदैवत्यं व. दयो हुत्वा, कर्षकाले नृपाङ्गहीन चे रौद्रं वान हुत्वोक्तक्षालाभे प्रमाणहीने वैष्णवं सौरं सौम्यमाग्नेयं प्राजापत्य हुत्वा, रज्जुच्छेदे चारुणसीलया दैवस्यं वालज्येष्ठान्मन्त्रमृपौ वायव्यं क्षीणे वसंपुगे शे. पमन्नं घृतो याम्यं व्याहृतिपर्यन्तं हुत्वा, कर्षणकाले कपालास्थितु. पकेशवल्मीकसकरादिदर्शने तद् व्यपोझ तस्मिन् पञ्चगव्येनाभ्युल्य सौम्यमामयं वैष्णवं वैष्णवं हुत्वा, विपक्सेनानपायिनां चाहने वैष्णवं तदैवत्यं च हुत्वा पुनरर्चयेत् । बीजवापनहीने चैष्णवं सौम्य वायव्यं हुत्ला बीजदानं छत्वा, गोगणनिवेदनहीने वैष्णवं वैप्वक्सेनं गारुडं सौदर्शन हुत्वा, पलालभाराणि तणानि वास्तीर्य गोगणेभ्यो निवेदयेत् । पददेवतावलौ होने विपरीते वा वस्पददेवानां मन्त्रं पूर्व पण माझ यास्वं पापं सारुण पोरं हुवासय रुपैर पलिमी येत् । ब्रह्मपद्यापटकियाहीने कार्यमारम्भणं चेद् वैष्णनं माझं चारणं पहीदेवत्यं च हुत्वारभेत् ॥ शकुनादिदिक्परिच्छेदनाहीनं क्रियायुके दिग्दैवत्यं वैष्णवं हुत्वा दिक्परिच्छेदने कृत्वारभेद । रिमानार्थ भूखननकाले शल्यतो- पापाणादिदर्शने वैष्णवं बादं परमभूमिदैवत्यं पाहतो त्वा आये.

·द्विषष्टितमः पटलः। एकाशिला वा प्रमाणहीनेऽधिक वैष्णवं विष्णुमुक्तं तेपामग्रविपर्यासे. पोरखे वा दिग्दैवत्यं वैष्णवं हुत्वा वेदादीन जप्त्वा तस्मिन् रत्न- न्यासहीने रत्नेशमन्त्रहीने विष्णुसूक्तं हुत्या गर्भन्यासहीने वैष्णवं विष्णुशक्तं श्रीभूमिदैवत्यं विपिना फारयेत् । गर्भभाजने प्रमाणहीने- ऽषिके च सौम्याग्नेयं हुत्वा द्रव्याणां सरे स्थानावपयांसे थैष्णवं तत्तत्स्थानाधिपदैवत्यं हुत्वानुक्ते देशे संन्यस्याचे वैष्णवं विष्णुसूक्तं श्रीमिदैवत्यं हुत्वा तत्तत्स्थाने निवेशयेत् । अन्वष्टकानामाष्टका- वत् प्रायश्चित्त हूयते । स्थूपिकीरे देवाशरे च प्रमाणहीने चौक्त- क्षाला वैष्णवं सौम्यमानेयं श्रीभूमिदैवत्यं विधिना हुत्वा कारयेत् । पानादिस्थूपिपर्यन्ताहोपादानां प्रवेशनिर्गमनप्रमाणहीनापिकं घेवू विमानप्रविष्ठायां तवदानां मन्त्रयष्टाधिकशतमावर्त्य हुत्वा तत्त. दही सुधया प्रमाणसमं तनयेदधिपत्य तच्छेदनिवेदनच्छेदयेद (१)। अन्यत्प्रयोगं युक्तितः कारयेत् । प्रोक्षणैः प्रोक्षयेत् । विमाने समाप्ते क- लभक्रिया सुधावर्णानुलेपने विहीने वैष्णवं विष्णुसूक्तं श्रीसूक्तं भूमि- दैवत्र हुत्वालयदारुमेदे आलयस्य कचाटहीने धात्रादिपढ्दैवत्यं वैष्णवं श्रीभूमिदैवत्यं हुत्वा माकारगोपुरादौ हीने महत्चरो दोषो म- पति । वीशहीने रिपुद्धिर्विष्वक्सेनविहीने कुलोत्सादनं भूतपीठवि. हने धनधान्यायुष्यहानिः कूपाराममहानसपुष्पसञ्चयस्नानपानीय- स्यानमण्डपहीने तत्तत् सर्व निष्फलं भवति । तस्मात् सर्व प्रयत्लेन कारयेत् ॥ विष्णुसूक्तं पुरुषसूक्तं वैष्णवं श्रीभूमिदैवत्यं च हुत्वा स्पि- कीलान्तमनुकमायश्चित्तमालया पुरवो दक्षिणे वा पनामौ वैष्णवं विष्णुसक्तं श्रीभूदैवत्यं च हुत्वा स्थूप्यायुपानान्ताङ्गनामभिरगहोम दमयास्वाहादीन् ब्रामं रौद्रं वैधनमामेयं दुर्गामुक्तं प्राजापत्यं च हुत्या समासे विमानेऽज्ञानादर्यलोभादा भूवमेरं विना कौतुकस्यापनं चैदेफमूतिविषये ग्रामस्य यजमानस्य राज्ञो राष्ट्रस्य नाशनं भवति । तस्मान्महाशान्ति त्र्यहं हुत्वा वैष्णवान् सम्पूज्य ब्राह्मणान् भोज- पित्वा देवेश क्षमस्वेति प्रणम्य देवं पालालये प्रतिष्ठाप्य ध्रुवरं पु. वावेरं वा संस्थापयेत् । ध्रुववेरस्थापनाहीने पासावीते शान्ति cc ·२९० देशानरो मरीचिमोले हुत्वा वैष्णवं विष्णुसूक्तं श्रीमदैवत्य हुत्वा वैष्णवान् सम्पूज्याचार्य- दक्षिणा दपचारभेत् । दिमासे द्विगुणं त्रिमासे त्रिगुणमेवं संवत्सरान्तं वर्षयेत् । संवत्सरेऽतीते महत्तरो दोषो भवति । ससाई महाशान्ति मन्जामौ जुहुयात् । प्राह्मणान् भोजयित्वान्द प्रति महाशान्विमेकाई सप्तवान्तं वर्धयति । सर्ववर्षे कर्पणादिपुनःसंस्कार करवारमेव । जलाधिवासात् पूर्वे ध्रुववेराहीने वैष्णवं श्रीभूमिदैवत्यं दद्भपास्वा- हापं होमं च हुत्वावार्यदधिगों दत्त्वा तदेरसन्धानं च कृत्वा युक्तं चेत् पुनरं समाहरेत् । शिलाग्रहणक्रिया हित्वा सलक्षणं शिल्पं चे वैष्णवं शान्ति हुत्ला तर भूमौ पिधाय वास्तुहोम हुत्वा पर्पपिपञ्च- गन्याम्यां संशोध्य पश्चात् तमन्त्रकं सगृह्य विधिनैव स्थापयेत् । जलाधिवासाद पूर्व कौतुकस्य देण्पादीनाममहीने वैष्णवं विष्णुसक्तं पुरुषसूक्तं श्रीसपतं महीसूक्तं प्रारं रौद्रं मनिभ्यामन्त्रमन्येषां तच- न्मन्त्र हुत्वागहीनरसन्धाने इत्या युस्तक्षेप विधिना त्यक्त्वा पुन- परमाहत्य स्थापन कारयेत् । स्थापित रे मासावीते तत्संस्कारहीने. उब्जापौष्ण विष्णुलवतं श्रीभूमिदेवत्यं ब्रामं रौद्रं पार्षद हुत्वा द्विमासे द्विगुणं त्रिमासे त्रिगुणमेवं संवत्सरान्तं वर्धयति । संवत्सरे- ऽतीते पुनः पुनः स्थापन कारयेत् । द्वादशवर्षातीते वद्विमानस्ए क- मणां पुनः संस्कारं रशिलाग्रहणशूलसंस्कारानन्परसंस्कारक्रिया सर्व गत्या शुनः स्थापन कारयेत् ॥ इति भावसानसे मरीचिमोक्के भूपरीक्षादिमायश्चित्त. लिपिनोंम विपरितमः पटलः ।। अप चिपष्टितमः पटलः । कपणादिपुनःसंस्कारविधिः । तदालयं सर्वत्र वणगुत्पादीन संबोध्य शिलामक्षेपणमिष्टकामधेपणं दारुप्रक्षेपणं गर्णानुलेपनं रुत्वाल. यस्योचरे वास्तुहोम हुत्वा पुण्याहान्ते पर्यमिं कला पञ्चगव्यैः सम- म्युल्य फर्पणार्यमालयाभिमुखे ग्रीहिभिा स्थण्डिलं कृत्वा देवे वि. परसेनं बीयवान्तानपायिनांपाम्प इरिनिदेय सवर्णन गई + ·1.1 विपष्टितमः पटलः । करवाचार्यसमीपे दक्षिणहस्तेन गर्भागारादि सर्वत्र विष्णोर्नुकाद्यैः कर्ष- यित्वा यथोक्तान् चीजान् भारमधे तदर्ध वाहत्याभ्युक्ष्य तस्मिन् सोममभ्यर्च्य विष्णुगायच्यामिमृश्य सोमं राजानमित्युक्त्वा सर्वत्र गीनवापनं कृत्वा तस्योपरि दुर्वादीनि दणान्यास्तीर्य तानि गोदान- सकेन गोगणेभ्यो निवेदपित्यालयं शोध्य सादिपर्षददेवानां सावि. ध्यायष्टदेवीशादिद्वात्रिंशद्देवानी नागभूतादिपचविंशद्गर्भागारदेवानां च रत्नादीना चतुर्णा द्रोणेद्रोणार्धरादकैर्वा तण्डुलैरेकपाने चरं परत्वा धृतमामान्य पूर्वमदकं पुप्पं पलिसदकं दत्त्वालयं संशोध्य कर्षणादिहोम वत्तत्संस्कारहोम व जुहुयात् । आयेष्टकार्थमोपासनानि परिस्तीर्य वैष्णवं विष्णुसूक्तं दिग्दैनत्यं च दुत्वा तसंस्कारहोमं हुत्यायेष्टका- स्थानं संस्पृश्य देवं ध्यागंचतुर्वेदादिमन्वैजपेत् । अग्नि परिपिच्य पभादमि परिस्तीर्य गर्भन्यासार्थ विष्णुसूक्तं पुरुषसूकं महीस दि- ग्दैवत्यं च इत्वा नागराजाय सर्वरत्नेभ्यः सर्वधातुभ्यः सर्वचीजेभ्यः सर्वोकेभ्यो नदीभ्यः पावालेभ्यो भागेभ्यो दिग्गजेम्यः स्वाहेति हुत्वा तत्तत्संस्कारहोमं जुहुयात् । अभ्यन्तरं प्रविश्याभ्यन्तरद्वार- स्वम्मा दक्षिणे मेदिनीमभ्यर्य तत्स्थान सस्पृश्य पुरुषसूक्तमेदि. न्यादिमन्त्र जपेत् । गर्भविनाशने चैत्र हुत्वा गर्ने संशोध्य संस्थापयेत् । गर्भ रिनाच्यार्चनं सर्व निष्फलं तदाभिचारिक भवति राज्ञो ग्राम यजमानाचकानाम् । तस्मात् समयलेन गर्भ संस्थापयत् । अन्त्येष्ट फार्थ विष्णुसूक्तं विमानपालकदेवत्यं तत्तत्संस्कारहोंमें जुहुयात् ।। विमानोपरि स्तूपिकीलादधस्तादन्त्येष्टकास्थाने चतुर्वेदादि मन्त्रान् स्तूपिकीले विष्णुपक्तं जप्त्वाभ्यन्तरे ध्रुपपेररत्नन्यासहीन च दमि परिस्तीर्य ध्रुवस्थापनोक्तबद्धोमं हुत्वा पूर्ववर् रत्नानि विन्यस स्थापनासक्तं चोचार्य संस्थाप्य तमवीकरणं कृत्वा कौतुकायः सह प्रविष्ठो कारयेत् । ध्रुवे नटे पूर्ववत् द्रव्यैरं सलक्षणं प्रतिष्ठा कारयेत् । नरवृक्षगणाधैरुत्पादितमहापर होना चेद् धेरशुद्धयर्थे जलावासादिक कत्ता शान्तिहोम हुत्वा तस्याने रत्नन्यासं कृत्वा स्थापनोकहोंमें इत्ता संस्थापयेत् । भन्याळयस्याप्यपहोममविनिष्फरम् । क्रियान्विट पेरं स्यात् , तद् वे भूमौ पिघाय विधिनात्य शेपनियां कृत्वा रिधिना स्थापयेत् ॥

·२१२ बैखानसे मरीचिप्रोक्त यथाविधि यथास्थाने स्थापितं महावरं निदोष वेत् तम पारुपेत् । अज्ञानायलित चेद् राजराष्ट्रविनाशाय भवति । तहोप. शमनाय पौण्डरीकामो महाशान्ति हुत्वा विभशतं भोजयित्मा सुवर्ण- दानं गोदानं च हुत्वा पुना प्रतिष्ठा कारयेत् । आचार्यायैरमानेन स्थापित चेदाभिचारिफ भवति । तदोपशमनार्य यहाशान्ति हुत्वा यथाविधिशः पुनः स्थापना कारयेत् । रत्नन्यासार्थ वा रत्नानामलामे सुवर्ण निक्षिप्य विष्णुमुक्तं चैष्णवं जुहुयात् । बीजानामलाभे यवं शालिधान्यं पा निक्षिप्य सौम्यं वैष्णवं जुहुयात् । विमानार्थ शिला- अहणे दारुग्रहणे च क्रियाहीने विपर्यासे वैष्णवं विष्णुसूक्तं इन्द्रादुति विच्छिन्नं व्याहत्यन्तं जुहुयात् । द्वारस्तम्भभुवनपतङ्गकवाटवाधिका चोचरतुलास्तम्भानामन्यदनुक्तानां ममाणहीने दोऽग्निदग्धे जीर्णे कृमिकृष्टं च तं त्यक्त्वान्यगाहृत्य पूर्ववत् संयोज्याभ्युक्ष्य नित्याग्नौ वैष्णवं सौम्यमानेयं हुत्वा पर्यभिपञ्चगव्याभ्यां शोधयित्वा तचदधि- देवत्यं जुहुयात् । प्रमादान्मण्डपम्राकारगोपुरादिग्वग्निना दग्धेऽशनि- पाते वाताहते च घ्निं पुनःसन्धानं कृत्वा हवनीयागिकुण्डं कृत्वा पास्तुदोमविधिना वास्तुहोम हुत्या विष्णुसक्तं पुरुपसूक्तं वैष्णवमानेयं च्याहत्यन्तं जुहुयात् । आलयेऽमिदाहादिसम्भवेऽब्जामौ पारमात्मिक- मीदवाराधष्टाशीतिथिरिछन्नमिन्द्राहुती आगेयं विमानारहोगं व्याह- त्यन्तं जुहुयात् । देवं कलशैः संस्नाप्य पन्दनेन तनुमालिप्य विशे- पतोऽभ्यर्च्य हविनिघेदयेत् । ध्रुववेरादिवेरेवमिदाहादिसम्भवे देवं क्षमामन्त्रेण क्षमस्वेति प्रणम्य याचयेत् । कुम्भं संसाध्य देवं कुम्भे समावाद्याजामौ कुम्भ संस्थाप्य महाशान्ति हुत्वा देवं पालालये नीत्वा संस्नाप्याभ्यर्च्य शीतकुम्मं निदध्यात् । भुवरादिराणां युक्त्या यथोक्तविधिना संस्कारं कृत्वा पुनः मतिष्ठामाचरेत् ।। चोरशत्रुभयादर्चनं कर्तुमशक्तश्चेद् पेरमाहत्यान्यालये अपान- स्थानादन्यत्र यावत् तत्रार्चनायुक्तं तावत्कालं यथालाभमर्चयेत् । तदयुक्त वेदपस्मिन्नाळये प्रतिष्ठाप्पार्चनं कारयेत् ।।

·चतुःपरितमः पटलः । नदीतटाकसमुद्रसम्बाधे ग्रामादिविनाशने च वनपा पर्वत- पायें मनुष्यैरगोचरे चोरशत्रुदुरैथिरकालसङ्घले देशे च चण्डालाय- शुध्यधिष्ठितस्थाने च राजापया वान्यत्र मनोरमे च निर्भये विस्तार्ण- देशे ग्रामादौ तत्समीपे सति तस्मिन् विमानं विधिना कृत्वा उबेरं सपर्पदमाहृत्य प्रतिष्टाप्यार्चयेत् ॥ पूर्षालयभुवयेर नष्टं चेत् मौतुकादीन समाहत्य विधिना ध्रुवपेरं प कृत्वा तचकौतुकादीनेयं संस्थापयेत् ।। सस्मिन्नालयेऽर्चनं कर्तुमशकार कूर्चनं विन्यस्य यथालाम- पर्चयेत् ॥ राजा राष्ट्रान्तराधिष्ठितबेरमाहत्य स्थापनं यदीच्छेत् स्वराष्ट्र गनोरमे देशे विमानं विधिवत् कृत्वा विधिना संस्थाप्याभ्यर्च्य विमा- नास्वास्तुविन्यासं कृत्वाथवा ग्रामादी वास्त्वङ्गालये वान्यस्मिन्नालये पा संस्थापयेत् । अन्यस्मिन् पर्पदेवावाससमीपे पद्विमानं कर्तुमश. क्तधेत् , तस्मिन् प्रारभ्यान्तरे तदाशे वा भूमिवृद्धि विना प्रसाद- प्रतिमां कृत्वा प्रतिष्ठाप्याने कृते तस्य मूलस्थानार्चनाफलमचिरादेय सिभ्यतीत्याह परीचिः॥ इति श्रीवैखानसे मरीचिपोके कर्षणादिपुनः- संस्कारविधिर्नाम त्रिषष्टितमः पटलः॥ अथ चतुःषष्टितमः पटलः। अभ ध्रुवराणां संस्कारप्रायश्चित्तं वक्ष्ये । प्रमाणहीनं रमज्ञा- नात् स्थापिवं चेद् राजराष्ट्रविनाशाय भवति । तदोपशमनार्याय महा- शान्ति हुत्वा तद् विमानं तद् घेरं विधिवत् स्थापयेत् ।। रार्थ दास्ग्रहणक्रियाहीने कल्पनाविपर्यासे च ब्राझं वैष्णवं रौद्रं व्याहत्यन्त हुत्वा विधिवत् कारयेत् । शूलानां प्रत्येकं तत्तदुफ- मानादित्रिचतुष्पक्षपड्यवमात्रहीनं चेत् तामेण रज्जुना वा सम्पर्य वैष्णवं पुरुषरक्तं मास्वाहापद्रहोम इत्वा पुनरारमे ।।

·.... .... बैखानसे मरीचिमोके स्नेहद्रव्यचूर्णपायद्यौपषिहीने प्रयोगविपर्यासेऽष्टबन्धनमृदा- लेपनपटाच्छादनाभरणादीनि क्रमहीने विपपासे वर्णन्यतिक्रमणे वै- ष्ण ब्राझं रौद्रमैन्द्रमाग्नेयं महाभूतदेवलं न्याहत्यन्त हुत्वा यथाविधि यथाक्रमेण कारयेत् । मृण्मयं महावरं मम्पचित्रं न ति । तथा सौपर्ण राजतं ताम्रजं च कुर्याचेदाभि- चारिकं भवति । तत्रं बीघ्र परित्यज्य शान्तिहोमं हुत्वा विधिवत कारयेत् ॥ गैरजं दार रत्नजमचित्रं वा कारयेत् । रेऽनुक्तवर्णानुले- पने कृत्रिमवणनिर्यासाद्भिःपक्षाल्य पद्याग्नौ वैष्णवं विष्णुसक्तं पुरुप- सूक्वं जयापै?त्वा पश्चादुक्तवर्णालेपयेत् । इष्टकाकल्पितं सुधया कृत्वा धुरवरं नपुंसकशिलया कृतं सीपिळया विपर्यासकृतमायसपापाण- चूर्ण सनहितैलायैः संयुक्तं रं पकं मृण्मयं शूलोपरि रज्जुष- न्धनमदाळे पनयटियर्करालपनपदाच्छादनादिहीनेज्ञानादर्थसोभादा स्थापितं दाभिचारिकं भवति । तच्छीघ्रमपहाय पद्मामौ वैष्णव वि- ष्णुसूक्तं भीभूमिदेवत्यं यद्देवादीन् प्रामं रौद्रमैन्द्रमामेयं वारुणं सर्व- देवस्य हुत्वा पैतन्महाशान्तिः सर्वदोपोपशमनं भवति । पचात् तद् परं विधिवत् संस्कृत्य विधिना स्थापयेत् । कौतुकादिपिम्बेप्यायसक- पित्तललोहाधनुक्तद्रव्यैमिनीकल प्रतिमा झत्वाहानात् स्थापितं चेद तदामिपारियं भवति । तदोपशमनार्थ महाशान्ति दुत्वा सलक्षणं घरं कत्वा विधिना स्थापयेत् । स्थानकासनश्शयनानां कौतुकं स्थान कमासनं या समानं नैव कारयेत् । दैविके चाऐं क्षेत्रे पौराणिक यथापूर्ण तयाचरेव । अन्यथा महचरो दोपो भरति । कौतुकादिषु मेरे निदेपेऽर्यमाने लोहगौरमसंवयं नैव कारयेत् । अन्यथा यजमा नविनाश भवति । अय॑मानेषु कौतुकादिपु विवर्णरूपे विवणे झर्स- रायमुक्त तच्छति महावरे समारोप्य विकतषिम्यादि कृत्वा पुनः स्थापनमाचरेत् ॥ अम्पर्म्य परिस्तीर्याग्येन चरुणा वैष्णवं थानादिपदैवत्यं दौरारिफमन्त्रं प दुत्वा मार्जनोपलेपननिर्याल्पोपने हीने वैष्णवं ·चतुःषष्टितमः पटलः । वारुणं चायन्यं वैवनसेनं च हुत्वा देवेशस्य स्नानहीने वैष्णवं वारुणं हुत्वापोष्ठिामयायैरभ्युक्षणं मनस्नानं वा कृत्वा ध्रुवबेरस्य पुष्पन्यास हित्या कौतु कस्याने कृते वैष्णवं विष्णुसूक्तं जुहुयात् । तथैव पुष्प- न्यास कारयेत् ॥ पात्रादिपर्पदेवार्चनाहीने वैष्णव शतशो जुहुयात् । पुनरर्चयेत् । एककालार्चनाहीने वैष्णवं विष्णुरुक्तं हुत्वा द्विगुणमर्चयेत् । द्विकाले द्विगुणं त्रिकाले त्रिगुणमेकाहार्चनाहीने वैष्णवं विष्णुमुक्तं श्रीभूमिदै- वत्सं हुत्वा द्वयहे द्विगुणं चहे गुणमेवं दादशाहान्तं वर्धयेत् । द्वादशाहातीते चौपासनाग्निमाधाय वैष्णवं विष्णुमूक्तं पुरुपसूक्तं श्रीभूमिदैवयं हुत्वा देवेशमष्टचत्वारिंशत्कलशैर्देवं गंस्नाप्याभ्यर्च्य निवेदयेत् । मासातीते यदि मवेदालयाभिमुखे सभ्याम्निमासाथ पैष्णवं विष्णुसक्तं श्रीभूमिदरत्यं सर्वदैवत्यं च हुत्या देवेशं शताटकलशैः संस्नाप्य प्रभूतं च निवेदयेत् । एवं मासे प्रति । द्विमासे द्विगुणं त्रिमासे त्रिगुणमेव संवत्सरान्तं वर्धयेद । संवत्सरेऽत्तीते पद्माग्नी महा- शान्ति सकृद्धुत्वा वैष्णवान् ब्राह्मणांच भोजयित्वा देवेचं प्रतिष्ठाक- लौः संस्नाप्य पुनः प्रतिष्ठा कारयेत् । अस्य पुनः प्रतिष्ठायामध्यु- न्मेपाधिवासौ हित्वान्यत् सर्व पूर्ववत् समाचरेत् । एककाले हवि- निवेदने दीन वैष्णवं श्रीभूमिदैवत्वं हुत्वा द्विगुण निवेदयेत् । द्विकाले द्विगुणं त्रिकाले त्रिगुणं निवेद्य पश्चान्मूर्तिहोमविहीने वैष्णवं शतशो छुत्वाष्टकमशैः संस्नाप्प यथोक्तडीनं द्विगुणं हुत्वानि संरक्षयेत् । अश. कपेच्क्षुल्ल्यामग्नि समिध्पारोपयेत् । अथवा स्वात्मन्यारोप्य लौकिका. म्नानुपारोडेपोवा गविष्ठ इत्यहरहर्जुहोति । सौपदंशं इविरप्रत्यक्षमपर्क सीतं पर्युपितं स्थालिशेपयुतं पाप्रान्तरगत लचितं विस्तमन्त्यजाति- दर्शितमग्न्यादिगहित निवेदित चेत् त्यक्त्वा वैष्णवं श्रीभूमिदैवत्यमा मेयं वारुणं वायव्यं दशशो हुत्वा पुनर्देवं निवेदयेत् । अशुचिना स्पृष्टे निरेयं पेत् तत् त्यक्त्वा देवमानयेत् (१) । कौतुकमियादि नपादिभि- पहतं चेत् तद्देशं शुद्धि रुत्वा शान्तिहोमं हुत्वा तस्मिन् रनं सुवर्ण चंपा संन्यस्य भवे वार्कमण्डले वा देवमाराम नित्यं समग्य ·पैखानसे गरिमोरे पूर्वद्रव्येणोत्कृष्टद्रव्येण पूर्व प्रमाणेनोत्कटप्रमाणेन या येरं सलक्षणं कृत्वा कान्तावेक्षणं पूर्ववत् प्रतिष्ठापयेत् । देष्योर्बिना देवस्प बिम्बम- पहृतं चेत् पूर्वद्रव्येण पूर्वप्रमाणेन घेरं कृत्वा प्रतिष्ठाप्य विवाक्रिया नैव कारयेत् । देम्पोबिम्बमपहृतं चेत् तथैव कृत्वा विवाहक्रिया च कारयेदित्येके ॥ मच्छिएक्रियाहीने विपर्यासे च वैष्णवं प्राप्नं रौद्रं सौरमा- ग्नेयं व्याहृत्यन्तं हत्वा पुनःसंस्कारं कारयेत् । कौनकादिपीठसाने ध्रुवस्थापने च दक्षिणायनने मृत्युः पधिमेऽर्थहानिरुतरे वृद्धिहानिः पूर्वे द्रव्यहानिस्तिर्यग्गते चाग्नेयादिकोणेषु चैवं क्रमेण फलानि भ. वन्ति । तच्छिरससिच्छिद्रे मनःक्षयं बेरोऽतिकश क्षयरोगाय म. घति । स्थूले महान्याधिर्हस्वेऽप्यनायुष्यादि दी त्वनाधिर्भवत्य- न्या पु सर्वहानिस्तस्पात् सर्वप्रयत्नेन धेरै सलक्षणं सुन्दरं कृत्या विधिना संस्थापयेव । ध्रुवस्थापनादिमहाप्रविष्ठायाः पूर्वमनुक्तदोषणा- यथितं कापिलेन घृतेन पद्माग्नौ विष्णुसक्तं पुरुपसूक्तं श्रीभूमिदैवत्यं ध्याहत्यन्त यजेत् ! सर्वदोषस्य शान्तिर्भवति ।। इति श्रीवैखानसे मरीचिप्रोक्ते तावबेरादिसंस्कार- प्रायश्चिरविधिर्नाम चतुःषष्टितमः पटलः ।। अथ पञ्चपष्टितमः पटलः । अथ पानपरिच्छदाद्यामरणादीनां दोपदुष्टं चेत् तत्तत्स्थाने संयोज्य सन्यानं कृत्वा प्रोक्षणैः मोक्ष्याहरेत् । अयोग्यश्वेद तद् द्रव्यं विसृज्य पचनालयेऽमिकुण्डेऽग्नि परिस्तीर्य वैष्णवं विष्णुसूक्तं तद- विदैवत्यं जुहुयात् । निर्दोपानाहन्य पूर्वोक्तेन मन्त्रेण संस्कारहोम हुत्वा तद् देवेशाय दद्यात् । तत्तत्संस्कारहीने दोपदृष्टद्रव्येण कसं कार्य सर्व निष्फलं भवति । तस्मात् सर्वप्रयतेन निर्दोषोतममाणेन संयुक्त सर्वसंस्कारं कृत्वैवाहरेत् ।। प्रतिष्ठामायत्रिचं यक्ष्ये । अकुरार्पणकाले ब्रमसोमादिदिग्दे- पानामर्चनाहीने इविहीने च तदैवत्यं वैष्णवं हुत्या पुनरम्पर्य ·पश्चयटितमः तः पटलः। निवेदयेत् । अन्यस्मिन् सर्वदोषेषु वैष्णवं बाह्य सौम्यं चान्यदेव. तानां तत्चदैवत्वं च हुत्वाचरेत् । अङ्कार्पणहीने चाभिचारिक भवति । तस्मात् सर्वकर्मणामस्फुरार्पणं कृत्वाचरेत् । अज्ञानादर्थ- लोभादकृत्वा कर्म समाचरेद् यदि, विष्णुवृत्तं पुरुषसूक्तं श्रीभूमि- दैवत्यं वैष्णवं ब्राझं सौम्यं व्याहत्यन्तं हुत्वाकरार्पणोत्तदेवानां मूर्तिमन्त्रैश्च जुहुयात् । कालापेक्षा न पुनरप्यकुरार्पणं कृत्वा फर्म- माचरेदिति । देवस्य यानि कर्माणि अधुरार्पणे कृते तानि सर्वाणि निष्ठतानि सर्वाणि निर्वितान्तं समाचरति । अक्षिमोचनाव पूर्व पीठसडातकाले रतानामलामे सुवर्ण निक्षिप्य वैष्णवं विष्णुसूक्तं जुहुयात् ॥ अक्षिमोचनहीने चार्कराहुसौराणामुदये चैकनोऽर्धे वाक्षि- मोचने कृते सर्व नाशाय भवति । तदोपशमनार्थ वैष्णवं विष्णुसूक्तं पुरुषसूक्तमेकाक्षरादिनवग्रहदैवत्यं हुत्या पुनरसिमोचनं कारयेत् । गवादिदर्शनद्रव्यहीने गोदानसूर्फ तद्रव्याधिदैवत्यं वैष्णवं च हुत्वा उत्तद् द्रव्यं विधिवद् दर्शयेत् । अधिवासपश्चगव्याधिवासहीने चैप्णवं रुद्रदेवत्यं क्षीराधियासे वैष्णवमाथर्वणं च हुत्वा तच. सङ्कल्प्य जलाधिवासनं कारयेत् । अथवा शान्ति हुत्वैकाहं वाधि- वासयेत् । अधिवासनहीने महाशान्ति हुत्वाधिवासयेत् । अथवा कुम्भोदफैरभिषेचयेत् । यज्ञशालां महावेदिममाणहीने चाधिक्येऽनु- कदेशे वा कृतेऽलक्षारहीने तद्देशाधिपदेवत्यं वैष्णवं विष्णुसूक्तं श्री. देवत्यं घ जुहुयात् । धुपबेरस्याक्षिमोचनान्ते वेरशुद्धिक्रियाहीने विपरीते च वैष्णवं विष्णुसक्तं पुरुषसूक्तं रौद्रमारूपं वारुणं च हुत्या- चरेत् । यथोक्तेऽग्निकुण्डं हीनाधिकेन माने तत्कृतश्चेद् ब्राह्म सौम्यमाग्नेयं जुहुयात् । परिस्तरणकूर्चपरिधिरामित्पणियाज्यपात्र- मुवादीनां प्रमाणहीने न्युनेऽपि मिन्दाहुतीसावित्री व्याहृत्यन्त जुहुयात् । उचरतः स्थानेऽनान् परिकल्प्य प्रोक्षणोल्लेखनं कृत्वा मथि- तालाभे वैष्णवं भूमिदैवत्यमामेयं न्याहृत्यन्तं हुत्वाचार्यागारादन्यश्री- त्रियागाराद् वामिमाहृत्य गाईपत्याग्निकुण्डे निघायाधारं हुत्वाधा- रान्ते उमग्नि वर्धयित्वान्वाहार्याग्निकुण्डेऽग्नि प्रणीय पयादाहीये DD ·२१८ धैखानसे मरीचिपोके तत्पश्चादावसथ्ये तत्पश्चात् सम्ये च पशादजाग्नौ चाग्नि प्रणीय तं कृत्वा विपरीते सन्मन्त्रे हीने वैष्णवमाग्नेयं ब्राझं साम्यं च हुत्वा तण्डुलरेकजातीयसिस्थैः पफैश्चरं नवनीतं गव्यं लौकिकाग्नौ पक्षमाग्यमेतौ पुनस्तद्धोमे समन्त्रक संस्कृत्य जुहुयात् । आज्यचरौ च माक्षिककृमिरोमपिपीलिकादिपतने तद् व्यपोडा हव्यमादृत्य प्राजापत्यमाग्नेयं ग्रामं वैष्णवं जुहुयात् । अन्यालाभे तद्दोपमपोह्य दभैरुत्यूयोरीप्य पूर्ववत् प्रायश्चित्तं हत्वा पुनरुत्पूयाहरेत् । आधारे कृतेअन्यनुगते अयं ते योनिरिति समिधौ तद् भस्म समारोप्य तस्मिन् लौकिकाग्नौ निधाय समिधाग्नि विनिक्षिप्योज्ज्वाल्य परि- पिच्य मिन्दाहुती विच्छिन्नं वैष्णवं व्याहृत्यन्तं यजेत् । परिस्तर- पादिसम्भारेषु परिधीनूसमिधौ चाग्निदाहे च्छेदे भेदे विच्छिन्ने नाशे पुनस्वचत् प्रयुञ्जीत । महान्याइतिमाग्नेयं वैष्णवं हुत्या विशेपेऽनुक्ते सर्वत्र सुवेण होतव्यहविर्विशेपेऽनुक्ते तदाज्येनाज्यालामे चाज्यचरुणा होममाचरेत् । उक्तद्रव्यालाभे कापिलेन घृतेन वैप्णवं विंशतिर्यजेत् । प्रायश्चित्ते होमाग्निकुण्डेऽनुक्तेन नित्याग्निकुण्डे चुल्लयां चाग्नि परिपिच्य प्रायश्चित्तं जुहुयात् । रसादि पूर्ववत् वस्त्राणां लक्षणे हीने दोपच्छेदादियुते तं त्यक्त्वान्यत् प्रयुक्तश्रीमन्त्रं वैष्णवं यजेत् । अण्डलाजिनलामे प्रत्येकं वसमादृत्य वैष्णवं श्रीभूमिदैवत्यं गुहुयात् । तोरणानां प्रमाणहीने न्यूने च पृथक् पृथम् द्वाराधिपदैवत्यं विंशति- र्यजेत् । दर्भमालाहीने त्वा वैष्णवं जुहुयात् । कुम्भस्य प्रमाणहीने सण्डस्फुटितकालादियुते तन्तुवस्त्रयुग्मविहीने च रनगजतायायुधा- सुवर्णविवादिकुम्भमक्षेपणार्थसौवर्णादिहीने तस्मिन् देवे...........। वस्माद् यत्नेन प्रक्षिपेत् । नेपां यथोक्तालाभे प्रत्येक सुवर्णशकलं वा निक्षिप्य पुरुषसूक्तं वैष्णवं नामं त्रयविन्मुनिमन्त्रं विंशति- राग्नेयं दशकृत्वो जुहुयात् । कुम्मे साधिते वैष्णवं विष्णुसूक्तं पुरुप- सक्तं माझं विशदाग्नेयमार्प त्रिशव पर्यायतो जुहोति । अन्यत् युम्भ सगृद्य पूर्ववत् नाधयेत् । साधिते कुम्भे च कुमुटकामाद्यस्पृश्यस्पृष्टे तद् व्यपोह्य वैष्णवं विष्णुमूक्सं पुरुपसूक्तं नामं सौरमाग्नेयमजाग्नी प्रत्येक शवाष्टकं हुत्वान्य कुम्भं सगृह्य पूर्ववत् साधयेत् । अस्पृश्य- ·पत्रषष्टितमः पटलः । स्पर्शने बिम्ने सपनोक्तकमेण सपनं कृत्वा पूर्ववत् प्रायश्चिचं हुत्वा, धकुक्कुटायहोंमे स्पृष्टे तत् संशोध्य पूर्ववत हुण्डं कृत्वाधार हुलाग्नेयं वैष्णवं वारुणं मृले होमं शतशो जुहुयात् । मुवादीनामलाभे तद्रूपं ध्यात्वा सुवेणैवं कुर्यात् । वेष्णवं ग्रामं सौरमाग्नेयं जुहुयात् । आजमादिपदधिक्षीराज्यं गृहीतं चंद वैष्णवं घाममाग्नेयं सौर हुत्या व्याहृत्यन्तं पृथक् पृथग् यजेत् । अग्निकुण्डाथ सिफतमृदौ चाशुभे देशे समाहृतं चेद् वारुणं वैष्णव हुत्वा, इन्धने सधूमजन्तुकण्टको- पयुतेऽग्नी प्रक्षिपेत , तत् त्यक्त्वान्यं प्रक्षिप्याग्नेयं चैष्णवं ब्याट्ट- तीर्जुहुयात् । वस्त्रादिद्वव्येषु प्रपायां वान्यस्मिन् देवार्थ कल्पिते- प्वग्निना दग्धे वैष्णवं ब्राह्म सौरमाग्नेयं व्याहृत्यन्तं दशकृत्वो जुहोति । कौतुकादिवेराणां चतुर्दशफलशविन्यासविपर्यासे वैष्णवं पतीशदैवत्यं हुना सानकाले वेरविपर्यासे पञ्चवारुणं वैष्णवं, शय- नस्थानविपर्यासे वैष्णवं श्रीभूमिदैवत्यं प्रत्येकं दशपर्यायवो जुहोति । होत्रशंसने विपरीते ब्राझं हुत्या पर्पदेवानामावाहनजुष्टाकारस्वाहा- कारार्चनाविहीने च वैष्णवं विष्णुमुक्तं ब्राहा रौद्रं प्रयस्त्रिंशदुत्वा सर्वेषां होमानो यथोक्तविपर्यास हीने च वैष्णवं विष्णुमूक्तं च सडत्वा यथोक्ते जुहुयात् । शगनस्थं देवं प्रमादाछुतं चेत् , श्रीदेवत्यं प हत्या यजेत् । तथैव शाययेत् । अध्ययनहीने सारस्वतमष्टाधिकशतं मोचनहोमो वो वास्तुहोमस्यकं पञ्चाग्नीनां पञ्च- पौण्डरीकाग्नेरेफ वामस्य ऋत्विजो दौ स्नपने वास्तुदेवार्चन स्यैकं स्थापनार्य द्वौ चते पोडश ऋलिजा भवन्ति । एतेषामलामे यधालाभं सट्टा वन्त्रयित्ना कुर्यात् । गुण्डानां लक्षणं चाख्यामा- पारविशेष सतलोकाधिदेवत्यं जातवेदरम्वरूप बाबासनस्य लक्षणं दोमव्ययुक्तमृपिच्छन्दोदेवतं सग्यासमायुक्तमाइतीपथमावार प्रयोग सर्व संस्मृत्य विधिना कारयेत् । प्रतिष्ठोत्सवस्नपनोत्सवादीनि देवम्य नैमिधिककार्येषु पुरभरणप्रदानाय वरकर्मवशात् पूर्वमाचार्यस्य - विनादीनामाशीष न लिप्य तरहोपाय पैगुण्यं न स्यात् । आचार्य- स्थापकादीनि प्राविमो यजमानत्र भरेत्यद्धसनं हसनं शपनं वा कने वैष्णवं विष्णुमुक्तं मारमारिपं सारस्वतं यजित्या तदनुझाप्प कार्य- ·२२० वैखानसे मरीचिमोत मारभेत् । आचार्यादिभ्यो दक्षिणाकालातीते वैष्णवं मुनिमन्त्रम- प्टोत्तरशतं यजित्ला याक्तदक्षिणां दत्वाल्पदक्षिणो यागो यजमानं दशति । यज्ञ सदक्षिणं फलायचम् । तस्माद् यस्य दक्षिणा जीवो भवेत् । कौतुकादिपीठे रत्नादीनामलाभे रत्नं सुवर्ण वा निक्षिप्य वैष्णवं विष्णुसूक्तं पुरुषसूक्तं यायव्यमग्निदेवस्य हुत्या सभ्याग्नौ शेप- होमे होने वैष्णवमाग्नेयं दशशो हुत्वा नित्याग्निकुण्डे सभ्याग्निस्था- पनाहीने पूर्ववत् प्राथथि हुत्या थेत्रियागारतोऽग्नि निघायाघारं हुत्वा नित्पहोमं निशा चरेत् ।। कौतुकादिभ्यो ध्रुवनेराद् दीपाद् दीपमिवावाहयेत् । अज्ञानात् तत्कुम्भजलेन तेपामावाहने ते महत्तरो दोपो भवति । ततः शीघ्र शुद्धोदकेन इपेत्वोर्नेत्यादिना संस्नाप्य देवमनुमान्य वैष्णवं विष्णु- स्यवं पुरुषसूक्तं च हुत्वा पूर्ववद् भुवरादावाहयेत् ।। इति श्रीवैखानसे मरीचिमोके प्रतिष्ठाप्रायश्चित्तविधिर्नाम पचपष्टितमः पटल.॥ अथ पद्पष्टितमः पटलः । अथ नित्यार्चनाप्रायश्चित्तम् । प्रातरादित्योदयान्मध्यादे माया. हादस्समये च फवाटोघाटने हीने शीघ्रमद्घाटनं कृत्वा नित्याना चुल्ल्या या संस्नाप्य वैष्णवं मन्त्रं विशद्धत्वा दिगुणं निवेदयति । शर्करागारव्रीहितपाझारयुतं चे वैष्णवं रौद्रं वायव्यं न्याहत्यन्तं झुत्वा पवाभिवेदयेत् । माक्षिककेशवल्मीककमिकूटपतझान्यनेकशायर सम्भने देवं संस्नाप्प वैष्णवं विष्णुगायत्रीं श्रीभूमिदैवत्यमष्टोत्तरशत हत्या तद्विगुणं निवेदयेत् । प्रातरर्षनामेवमकोंदयात् पूर्व पक हषिरुपदशं सोप्णं चादित्यास्तमया पथाद् देवस्य सार्चनं छत्वा वदविनिवेदगति । ताम्बूलम्पसस्कृतसलेपकेशर्पितजन्तुस्पृष्टं निवे- दरेचे वैष्णवं श्रीभूमिदेवत्यं च दुत्वा पुनस्ताम्मूलं निवेदयेत् ।। अथ पलिग्रापचितम् । सुरषिमनुष्याणां वस्माद् बलं चिव. घेते, तस्मात् वलिरिति ख्यातम् । वदर्भ देवेचं निवेय तंत्रिकाले.

·वैष्णवं रौद्रं हुत्वा २२२ चैसानसे मरोगियो पप्णवं विष्णुएक्तं वारुणं नवदेवत्य दुत्वा पुनः स्नपन कारपति । तत्सन्ध्याफाले नैमित्तिके स्नपने प्राप्त नमिचि समाप्य पयानित्य- पूजा समाचरेत् । पूर्वरात्रौ प्रतिसरवन्धनशयनहींने वैष्णवं श्रीभूमि- देवत्यं सौदर्शनं हुत्वा तत्कालाइ पूर्व शयनाधिवासनं कृत्वा सयः । प्रतिसरवन्धनं कारयेत् । एकवरेऽपि शयनं विना प्रतिसरवन्धनं सब एवं कारयेत् । अधुरापणे कृतेस्नपनहोने वैष्णरं सौम्यं श्रीदेवत्यं बैन हुत्वा पुनः स्नपनं कारयेत् । स्नानश्वभ्रौ पटौ वा प्रमाणहीनेऽधिक वैष्णवं श्रीगिदैवपं पागदेवमन्यं विष्णुविष्वक्सेनाचनाहीने प्वरसेनं पैप्णवं पङ्गीशस्पार्चनाहीने तत्तन्मन्त्रं वैष्णवं यजेत् । कनशानां प्रमाणहीनधिफे वैष्णवं वायव्यमाग्नयं हुत्वा मृदीने पैष्णवं महादेवत्य पर्वतानां तद्दणे प्रमाणहीने वैष्णवमाग्नेयं सन्या- न्येषु पैष्णवं वायभ्यमवरे हीने गारुडं व्याहती त्या पयगव्यक्रमहीने ..........मन्नहीने वैष्णवं रौद्रं हुत्वा पञ्च. गण्यादिद्वादशद्रव्यपृतपरिमाणे होने तचदाधदेवत्यं वैष्णई हुत्वा द्रव्याणां सहरे विपर्यासे उत्तदधिदेवाचनाहीने मन्त्राणां सहकुले हीने च नित्याग्नावष्टोचरशतं वैष्णवं यजेत् । पुषयपुष्पाधनद्रव्या- पामे पयालामं सत्गृह्य तत्तदापिदैवत्पं च वैष्णवं हत्वा साधित फलशे भिन्ने धान्यकलशमादाय नथैवापूर्यायी वैष्णनं दशको द्रुत्वा विपर्यासो धृतव्ये स्नापयेत् । ष्णवं तत्तद्व्याधिदैवत्यं दुत्वा द्रव्य मंसाध्य शुद्धोदक वा स्नापयेत् । कलशन्यासे कृते श्व- फाकायस्पृश्यस्पर्शनेऽन्य फलदामादाय पूर्ववत् संसाध्य शान्ति वैष्णावं हुत्या यथोक्तद्रव्येषु कृमिकीटादिपतने तं त्यक्त्वान्यष्पं सहय वैष्णवं द्रव्याधिदेवत्यं हता द्रव्याणामलामे वैष्णवं हुत्या सुवर्णनिक्षेप उक्तदादरायवालामे वैग श्रीभूमिदेवत्य पुरवा चत्वारी वाच्छाप भक्त्यैव स्नपन कारयेत् ॥ अथोत्साप्रायथिराम् । ध्वजारोहणदीने चोत्सये कृते वत्स निष्फलं भवति । तस्मात् मर्गमयन्नन घजारोहणं हत्योत्सव कार- येत् । उक्तमासे नोक्तनक्षत्रेभृथं गङ्कल्प्य घजारोहणं कृत्वाझा- नादलोभाढा येनकेनचिदुत्मा अर्याचद् द्वितीयमासे तहिनज्यभृथं ·: - पट्पष्टितमः पटलः । २२३ कर्मतीर्थात् पूर्वतीर्थात् पूर्व तीर्थमकुरार्थ मृद्ग्रहणं कृत्वोत्सबमार- भेत् । अस्य मायश्चित्तं चरेत् । वैष्णवं विष्णुसूक्तं वजं गारुडं वैव- क्सेने सौदर्शनं प्रतिदिनोत्सवाधिपदैवत्यं व्याहृत्यन्तं सकृद्धत्वा वैष्णवान् सम्पूज्योत्सवं कारयेत् । अस्योत्सवस्यावभृथं नक्षत्रतिथि- वारदेवत्यं तद्दिनोत्सयाधिपदेवत्यं च हुत्वा ब्राह्मणान् भोजयेत् । ध्वजारोहणकाले तु ध्वजं गण्डमतिष्ठाहीने वैष्णवं विष्णुसूक्तं ध्वज गारडं दशशो हुत्या पुनः प्रतिष्ठां कारयेत् । तस्मिन् काले ध्वजदेवं चक्र विष्वक्सेनं तदिनेशार्चनाहीने वैष्णवं तदैवत्यं हुत्वा पुनरभ्यर्च्य निवेदयेत् ॥ भेरीताग्ने होने रौद्रं व्याहत्यन्तं महाहुतीर्तुत्वा मेरीताडनं कारयेत् । धजारोहणे कृते पश्चाद् गरुडस्य निवेदने होने वैष्णवं ध्वजं गारुडं सकृद्धत्वा दिगुणं निवेदयेत् । तस्य मुद्दाननिवेदेन हरीने रौदं वैष्णवं बजे गारुडं हुत्वा यत्नेन मौद्रिकान्नं निवेदयेत् । ध्वजे चोरायपट्टते वातावपभि शीर्णे नटेऽशनिपाते या वैष्णवं वाय- व्यमानेयं गारु ध्वनं हुत्वा पूर्ववद् ध्वजमाहत्यालयं मदक्षिणीकृत्य पूर्वपद् ध्वनमारोहयेत् । ध्वजगरुडस्याकाशचारित्वात् तस्य वर्षाति- वाधा न दोपाय भवतीत्येके । कालोत्सवे चोक्तमासहीनेयमासे वदिनेश्वभृथं सरप्योत्सवं कारयेत् । यस्प प्रापभिसे वैष्णवं वि- प्सूक्तं ध्वजं गारुडं दशशो हुत्वा वैष्णरान् सम्पूज्पाचार्य दक्षिणां दापयेत् ॥ उत्सवादी स्नपने हीनं वैष्णवं वारुणं हुत्वा शुद्धोदकैराभषे. पयेत् । उत्सवार्थप्रतिसरवन्धने होने वैष्णवं वैष्वक्सेनं गारुडं सौदर्शनं हत्वा पुनस्तथैव मधीयात् । यागशालायां इम्भवेदीप्रमाणहीनेऽधिक च वैष्णवमामेयं भूमिदैवत्यं वोरणानामलामे दौवारिकदेवत्वं दर्थ- मालाविहीने त्यामलकारविहीने श्रीदेवत्यं प्रातःकाले बलि निर्वापो. त्सवे होने वैष्णवं वैवसेनं तभ्योत्सवाधिदैवत्य हुत्या साये द्विगुण- मृत्सयं कारयेत् । साथै हीने येणयं बलिरक्षणदेवत्य हुत्या बलिदान कारयेत् । बलिद्रव्यपाने भिवे नष्टे भूमी पतित पूर्ववत् प्राधि इत्वा भूतपीटे यालि क्षिपेत् । देवस्थ द्विगुणाचन हपिनिवेदने ही वैष्णवं विष्णुसूक्तं वैधरोनं शान्ति हुत्वा वचतुर्गुणं कारयेत् । यथोक- ।

·देसानसे गरीचिमोले होमे होने ण विष्णुपूक प्रवसिंधरधुता यथोक्तं जुहुयात् । चकली नामिवानां जन्मदेशनामर्चनहविनिवेदनहीने में विष्णुमूळ वैवासेनं गारद सौदर्शनं सकधुत्वा पुनरम्य निवेदयेत् । देर- शरयालदारहीने वैष्णवं श्रीदेवत्यं त्वा वृत्तगेयपिहीने चैप्गवं रौद्रं म्तोनधानहीने प्रासं सारस्वतं भक्त परियतिहोने पर चरसेन अपिण्याविहीन रेष्णवं सीम् चामरादहीने वैष्णवं वायव्यं धूपहीने वैणां श्रीदेवत्वं दीपहीने पैप्पा यायच्यमानेयमास्थाने देवस्य स्नान- हरीने वैष्णा निमो निवेदने होने वैष्णवं विष्णुमुक तदिनाविपदैवत्वं हुत्या पुनरुत्सवं कारयेत् ।। चकमीशामितानो पतने तपोभृत्य स्नापयित्वा तदैवत्यं वैष्णा रसा भूमी पतियानामर्थ्यपुष्प सोपे पूर्ववद् नलिमापाच वैष्णव चलिरक्षकदेवलं झुत्ता पुनराचरेत् । पतिते चिन्नहीने पनामा महाशान्ति हुत्वा तच्छक्ति अवरे समारोप्यायेत् । घेरं स्नापन बलिपेरं वाट कृत्योत्सव कारयेत् । अङ्गहीनं चरं पुनःसन्धानविधिना पुनःसन्धान छत्त्वा पुनःप्रतिष्ठां कारयेत् । नदीसमुद्रपार्षे पर्वतपार्धे वा विमानो यथैव दृश्यते, तर विस्तीर्णे स्टेऽमृटे घमारोहण कृत्वा वस्यालयस्य परितो बलिदानमुत्सव च कारयेत् । तत्समीपे प्रामादौ सत्यन्तपलिदानमुत्सवं च कारयेदित्येके । गानं तु न वदेत् । भी. देवत्य वैष्णव वादिनाणां पतने ब्रामं रौद्रमाचार्यादीनां पतने...... पध्वजादीनां पतने धन वायव्य चारुणं हुत्वा वत्काले कलहे रुभिरसादेऽग्निदग्धे च वैष्णवमाग्नेयं वाह्यं रौद्रं तदिनाधिपदैवत्य हुत्वा उत्तीदिनान पूर्व राजौ प्रतिसरशयनौ होने वैष्णा श्रीभूमिदैवयं सौम्य नौ समाचरेत् । तीर्थस्नाने कालातीते वैष्णप वारुणं स्कन्द- देवत्य हुना ध्वजावरोहणे होने वैष्णवं गाण्डं हुलावरोहणं च पलो होने वैप्परं सदालयगतपर्षदेचत्यं हुत्वा ध्वजारोहणादुत्स- बान्तस्नपने होने वैष्णव विष्णुसुफ्त जयादीनां मूर्तिमन्त्रैश्च जुहुयात् ।। इति श्रीवैखानसे मरीचिमोके विमानार्चनाकस्से मित्यार्चनामलिसपनोत्सव विधिप्रायधित नाम पट्पष्टितमः पटल. ॥

·२२१ अथ सप्तपष्टितमः पटलः । अथातोऽमृतशान्तिः। महापरे स्वेदरुधिरत्रावरोदनजस्पन- हसनचलनधूम्रीकतायैः सत्यालयाभिमुखे पौण्डरीकानि साधगित्वा वैष्णवं विष्णुस्क्तमीकारादीन हुत्या देवेशं शताष्टकलौः संस्नाप्पा- भ्पर्य निवेद्याचमनं दक्षिणां दत्वा कृमिकीटवल्मीकतृणाशुद्ध पद्मानौ पूर्ववशुत्वा ब्राह्मणभोजनं च कृला देवं बालालये प्रतिष्ठाप्य नवीकरणं कारयेत् । विमानाद्वा देये पतितेऽशनिपाते महानाक्षिक- समुद्भुते देवेशं शताष्टकलगैः संजाप्य विशेषपूजां कृत्वा प्रभृतं निवेय पुनःसन्धानं कारयेत् । आकाशे प्रतिवर्यदर्शने सौरमन्त्रान् नष्ण दशशो इत्या दिग्दाहे तदानेयं तत्तदैवत्यं वैष्णवं तथैव हुत्वा वर्षे पारुणं वैष्णवं त्रयस्त्रिंशद्भुत्वाकाले पन्द्रक्षये पूर्णे प्रतिपर्शने महो- पाते महाशान्ति हुत्या देघेशं विशेपतोऽभ्यर्थे निवेद्य ब्राह्मणभो- जनं च कारयेत् । रक्तस्त्रीदर्शने आलयाभ्यन्तर बाह्योरमदेशे वा तद्देशं संशोध्य वैष्णवं भूदैवत्यं शतशो हुत्ला देवालये चण्डालादि- प्रवेशे तयालयं सम्यक संशोध्य देवेशं संस्त्राप्य शान्ति हुत्वा शाम- ताशौचयुक्तैर्वेदपकपापण्डैक्षितैर्देवबामणगुरुराजनिन्दकैः स्पृष्टे ते: स्पृष्टहविनिवेदने च देवेश चतुशिरकलझैः संस्नाप्य वैष्णन विष्णुशक्तं दौवारिकदेवत्यं हविःपालकदैवत्यं च हुत्वा विधिनाभ्पर्य हिगुणं निवेदयेत् । खयोतटककाकायैः सरीसृपाद्यैः कुकलासाधै. रन्तहे प्रविष्ट सम्माज्योपलिप्य पश्चगः समभ्युक्ष्य दोषारिक वैष्णवं दशशो हुत्वालयाद् बाह्ये प्रावारा दन्तरे सर्वत्र महापानकादि- स्पष्टिलोकशत्रुभिर्वसत्याः सम्भवे सूतिकोदक्यायस्पृश्ये प्रविष्टे वना- च्छिष्टसूत्रपुरीपविसर्जने च सर्व सशोध्य मृदा च गोमयेनोपलिप्य सिकताभिर्वा तस्माद् विष्वर्चनमेव कर्तव्यमिति विज्ञायते ।। इति थोवैखानसे मरीचिमोक्त विमानार्जनाहरसे बहुत शान्त्यादिप्रायश्चित्तविधिर्नाम सम्पष्टितम. पटक.॥

·२२६ घेतानसे मरीनिमोठे मध अष्टपष्टितमः पटलः । अथातो नारायणस्थ दिव्यभवनं वक्ष्ये । परमात्मनः स्वन- फाशादरण्यमण्डमभवत् । तदन्तर्भूतानां सर्वेपामण्डानामुपरि सनातनं नित्यमचिन्त्यं देवैरप्यनभिलक्ष्यं नित्यशुदमुक्तस्वभावैः पुरुपैरनु- भूयमानं वैष्णय धाम । तब विष्णुलोकाश्त्वारः । आमोद प्रमोदः सम्मोदो वैकुष्ठमित्यकोपरि यथाक्रमेण भवति । तस्मिन् हेममय- प्राकारगोपुरतोरणशतसहस्रैः कनकमुमादिभिरलछताममृवजलप- रिपूर्णवापीमिः सर्वतः प्रभासमाने दिन्यलोके सहस्रादित्यसकाशं हेगमयं द्वादशतलयुतं नित्यमानक्रियैश्चर्यदिव्यपरिजनैर्युतं मन्दिरम् । तस्मिन् व्योमनिलये परमात्मा स्वयं कल्पिते देवीभूपणायुधैः सहा- गोदे विष्णुः प्रमोद महाविष्णुः सम्मोदे सदाविष्णुबैकुण्ठे सर्वव्यापी परमात्मा नारायणाद्या आसीना भवेयुः। तमीश्वराणां परमं महेश्वरं वं देवानां परमं च देवतमिति । यदा यदा प्रजाः सृजेयेति सोऽका- मयत, तदा तदा स्वाभिमतानुरूपस्वरूपगुणस्थितशक्त्या स्वलीलयै- वेदं प्रपयकार्य कारणभावेन यथापूर्व ससर्ज । सर्वेपां जीवानां प्रभोः सिसृक्षोस्तद् ब्रह्मणः स्वेच्छया महाभूतानि सम्भवन्त्यात्मन आकाश: सम्भूत भाकाशाद् घायुयोरग्निरग्नेरापोभूयः पृथिवी पृयिष्या ओषधय ओपधिम्योऽनमन्नाद् भूतानि जायन्त इत्येकदा मलीनकाले भुजगशयने शयितस्य नारायणस्य नाभिकमलाद् सदाभवत् । भग- चदंशाचतुर्मुखो जगत् सर्व राजतीति विज्ञायते ॥ अथ देवोत्पत्तिः । ओपधीभ्योऽगमुपजायते । तदनं पुरं माप्य व्यतिष्ठव । तत् त्रिविधं भवति । एकं मत्रपुरीपमेकं पुरुषाणां भुकमेकं खीणां शोणितमेकं शुक्लशोणितयोः क्षीरे सपिरिव सर्व- च्यापी मायाशक्तिर्भवति । पुरुषबीजमूलसमन्वितं शुलं, सीकुचमू- लसमन्वितं सोणितम् । तौ च संयोगकाले देवयोगेन वायुना गर्भालयं प्रविशति । तत्रैफरायोपितं कललं, द्विरात्रोपितं युद्धदं, विरात्रोपितं मांस, चतरात्रोपितं पैगल, पश्चरायोपितं धनं, पड्रायोपित परूम,सप्तरात्रोपितं पन्धनम् , अष्टानोपितं छमारं, नवरात्रोषित यौवन दशरात्रोपितपवयवम्, अर्धमासे पिण्डाकृतिर्मासे शरीराकतिः, मासदयै ·, मष्टपष्टितमः पटलः । २२७ बिरोबाहुप्रदेशानिमासे जठरकटिप्रदेशाधतुर्मासे पादद्वयं, पञ्चमासे रोमपानि, पष्ठमासेऽस्थिसहातः, सप्तममासे जीवप्रकाशोऽटममासे प्रचलनं करोति । अत ऊर्घ जायते । सायुपज्जास्थिरेतोमयानि स्वाक्तमांसानि योणितमयानीत्येवं षट्कोशविकृतं त्वाधिरांसमेदोऽ- स्थिमज्नाशुक्ल इति क्रमेणकैकशोऽन्त त्ला सप्तधातुमयंगात्रम् । शुला- धिके पुरुषः, शोणिताधिके स्त्री, इयोस्तुल्यं नपुंसक भवति । पुंसो वा श्री वा परस्परमावेन स्त्रीपुंसो रेतीगर्भवर्ण इति विज्ञायते ।। अथातः पृथिव्यादिमहाभूतानां समवायः । शरीरं यद् दृढं सा पृथिवी । यद्रवस्तदम्भः । यदुष्णं तत् तेजः । यः सञ्चरति, सोऽनिलः । यद् सुपिरं तदाकाशम् । श्रोत्रादीनि ज्ञानेन्द्रियाणि । श्रोत्रमाकाशे पायो त्वगग्नौ चक्षुरप्सु जिदा पृथिव्यां घाणमेवेन्द्रियाणां यथाक्र- मेण चन्दस्पर्शरूपरसगन्धा पियाः । वाफ्पाणिपादपायूपस्थाः पृथि- व्यादिमहाभूतेषु क्रमेणोत्पन्नाः कर्मेन्द्रियाणि । तेपां क्रमेण वचना- दानगतिविसर्गानन्दाच विपयाः। मनोबुद्धधहङ्कारचित्ता इत्यन्त:- करणचतुष्टयाः । तेषां क्रमेण सङ्कल्पविकल्पाध्यक्सायानामात्माव- चोपनानुस्मृतार्थ मनःसंस्थानं गलान्तरं पुर्विदनमहङ्कारस्य हृदयं चित्तस्य नाभिरित्यस्थिचर्मनाडिरोममासानि च पृथिव्यंशानि । मूत्र- शेमरक्तशुक्लस्वेदान्यपाम् । क्षुत्तृष्णानिद्रालस्यमोहमैथुनान्यग्नेः । प्रचरणविलेखनस्थूलायुन्मेपादीनि वायोः । कामक्रोधलोममोहम- यान्याकाशस्य । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाचते पृथिवीगुणाः । तेषु गन्धविहीनाचत्वारोऽयां गुणाः । गन्धरसविहीनास्त्रयोऽग्नेः । शब्द. सर्श इति द्वौ वायो।। शब्द एवाकाशस्य । साविकराजसतामसा इति त्रयो गुणाः । अहिंसा सत्यमस्तेय ब्रह्मचर्यविकल्पनाकोधशु- भूपास्तिक्यावमिति साचिकलक्षणानि । अहं कर्ताह भोक्ता इत्पभिमानगुणा राजसलक्षणानि । निद्रालस्यतन्द्रयादीनि तामस. लक्षणानि । ऊर्चे सात्विक मध्ये राजसं तिमिरान्धकाराज्ञानं तामस- मिति । जाप्रत्स्वमसुषुप्तितुर्यमिति चतुर्विधावस्थाः । ज्ञान कर्मेन्द्रि- पान्तःकरणचतुष्टपचतुर्दशकरौर्युक्तं जागत् । अन्तःकरणचतुष्टयरेच संयुकं स्वप्नम् । विचविहीनान्तःकरणयुक्त सुपुतिः। केवल बुक E22 ·२२८ देतानसे मरीचिमोठे तुर्यमिति । उन्नीलनिमीलितं जीपमध्यस्थपरमात्मजीवात्मनोमध्य- स्थोऽतो जीवात्मा क्षेत्रज्ञ इति विज्ञायते ।। सोऽपि पञ्चभूतेन्द्रियदेहगुणाहवारचनुष्टया इत्येते पञ्चविंशा- रमका पुरुषः पञ्चविंशात्मको देहः पञ्चविंशात्मकं परमात्मनो देहमिति विज्ञायते। इति सीवैसानसे मरीचिपोक्ते दिव्यभवनादि- देहलक्षणविपि म भएपष्टितमः पटलः । अथ एकोनसप्ततितमः पटलः। अथातो नादीच] वक्ष्यते । फन्दोद्भवाः सप्तविंशतिः सहस्रा नास्यः । तेषु ख्याताशतुर्दश । इडा पिङ्गला सुषुम्ना सरस्वती वार- णा पूपा हस्तिजिह्वा यशस्विनी विश्वोदरा कुहूः पयस्विनी शशि न्यलम्बुपा गान्धारीति । आसामादौ तिम्रो मुख्या: । तिसपु सुषुम्नैव प्रधाना । व्यक्ता वैष्णवी साचिकी मुक्तिमार्गेति विद्वद्भिः कथिता । सा फन्दमध्ये भूर्धान्तं स्थिता । तस्या दक्षिणे भागे दक्षि- णनासान्तं स्थिता पिछला । तस्यां भास्करचरति । इडा वाममागे चामनासान्तं स्थिता । तस्यां चन्द्रश्चरति । तौ राजसत्तामसौ विपामृतो स्याताम् । सुषुम्नायाः पूर्वमागे चोर्ध्वाधोगता मेदान्तं स्थिता सहः । अपरे पो_भागे जिशान्तं स्थिता सरस्वती । पिङ्गलायाः पूर्वभागे चोर्धादधोगता दक्षिणपादान्तं स्थिता यशस्विनी । अपरे दक्षिण- नेत्रान्त स्थिता खूपा । इडापा: पूर्वभाग चोधिोगत्ता वामपादान्तं स्थिता हस्तिजिह्वा । अपरे वामनेत्रान्तं स्थिता गान्धारी । इस्तिजि- जाडोमध्येऽधचोय गता सर्वगामिनी विश्वोदरा । यशस्विनीकु- होमध्येऽधयोधं गता सर्वगामिनी पारुणा । पासरस्वत्योर्मध्ये दक्षिणकान्तं स्थिता पयस्विनी । गान्धारीसरस्वत्योर्मध्ये वाम- कर्णान्तं स्थिता शहिनी । अरस्तुपा कन्दमध्यादधोगता सर्वगापिनी ·एकोनसप्तविधमः पटलः । पायुम्लान्तं स्थिता । एतास्वन्या: सिराधाश्वत्थपत्रवत् समुत्पमा इति विज्ञापते ॥ अथातो नाडीचक्रे' प्राणापानव्यानोदानसमाना नागककर- कूर्मदेवदत्तधनञ्जया इति दश वायवः सञ्चरन्ति । एतेषु प्राणादयः पत्र वायवो मुख्या: । तेषु माण एव मुख्यः । प्राणस्थानमास्थना- सिकयोर्मण्यं हन्मध्यं नाभिमध्य पादाअष्ठमिति । पञ्जरवावर्तमणि- प्रमो निश्वासोश्वासकांश्च प्राणो हत्पमं मांसमेत्यावर्चमानो नासिके करोति । अपान इन्द्रनाभिं समावर्त्य विण्मत्रविसर्जन करोति । व्यानः सन्धिगतोऽग्निवर्णः पादानि चेष्टादीन् करोति । उदाना किझल्क- साशा फण्ठमाथित्यानपानादिपोषणक्रियां करोति । समानो व्योमामः क्षीरे सपिरिव सर्वान् व्यापकवरणशयनादिकं करोति । नागावः कण्ठं समाश्रित्योद्गारादीनि करोति । कूर्मो रक्तो नेत्रं समाश्रित्य निमीलनोन्मेषणादि करोति । कृफरः कृष्ण प्रदरं समा- पित्य क्षुत्पिपासादीनि करोति । देवदतः पीतवर्णः सर्वगतस्तन्दी फरोदि । धनञ्जयः श्यामामः सर्वशोफादि कर्म करोति । जीवात्मा मननो नित्यः शुद्धः सर्वगतोऽक्लयोऽदामोऽग्छेद्योऽशोप्य इत्येवं भूतदेहं प्रविश्य शुभाशुभकर्माणि करोति । तत् कर्म द्विधा भवति । पेहिकपदं दानाहिसा चेति । आमुप्पिकमदमन्यानि पुण्यपापानि सर्वाणि मयन्ति । देवयोगाइ देहायमाने सकर्मानुरूपं प्राण तकर्म- फलं भक्षयित्वा फळे निर्पक्ताकाशं प्रविशति । आकाशो भूत्वा पायुं प्रविशति । वायूर्भूत्याहिं प्रविशति । अप्रिभूत्वापः प्रविशति । आपो भूत्वानं प्रविशति । अभ्रो भूत्वा भूमी पनि । तत ओपधिपु धनस्पतीन् प्रविशति । ओपधीम्पोऽनमभाद् तो मामशोणिती मपनि । ततः सपिपयां योनि प्रविशनि । दिवमापा च परिणतो मापते परे क्षेपास्य परस्परसम्बन्ध इति विभापते ॥ रविमान गरियो नाटीमा पापोरायदिनमः परः।

·सानसे मविप्रोके अप सप्ततितमः पटलः। मथ देहमयं जन्म कृत्वा भयामयपासयन्धिते भगवन्मायया फाममोपलोभमोहमदमात्सयहिंसादीनि करोति । द्वारे निष्क्रम्य पापी- यसी योनि मपद्य पुनर्जायमानः स्वर्गनरकफलेषु प्रवर्तते । तस्माद् भगवन्मायया तिरोहितत्वाद् भगवन्त समाभित्य नारायणमुपास्य, उपासनात् सोऽपि भक्तवत्सलत्वात् स्वमायां विमोचति । ततः स- म्यग् धानं प्रविशति । पथादायमधर्मसंयुक्तो भगवदाराधनं करोति । तदाराधनेन संसारांस्तरति । मनो जीवात्मा परमात्मानं नारायणं प्रविशति । सोऽप्यपुनरावृत्ति प्रसादयति । पश्चात् कतकत्यो भवति संसाराभिकासोऽपिासमाराधनविशेषाचतुर्विधपदापालिः, सालोक्य- सामीप्यसारूप्यसायुज्यमिति।आमोदप्राति सालोक्यम् । प्रमोदमाप्तिः सामीप्यम् । सम्मोदप्राति सारूप्यम् । पैकुण्ठप्राति: सायुज्यामिति । नित्यानवद्यममृतरसपानपद सदा दक्षिकरं परमात्मनो नित्यनिवणं तद् विष्णोः परमं पदं याला देहमध्यं वस्मिन् हेमा त्रिकोणं चधिमण्डलं तन्मध्ये बिन्दुना सह रेफपी नायितं पलत तन्मध्ये मण्डलपुरुषो यत्पुरुषो यज्ञमतिः पिहलाभो दिशार्पश्चाशः पण्णेत्रो हस्तेषु दक्षिणेप्वभयमुकशक्तिपुचो वामेषु वरदचुपखद्गयुवतिपादर पीताम्बरधरः किरीटादिसर्वाभरणसंयुको दक्षिणवामयोः साहास्त्र- भाभ्या सहित सर्वदेवः परिवृतः । तदूर्वे नवागलं कन्दोत्सेधं चतु- रकुलोत्सेधायामं त्वगादिभिभूषितं मण्डलाकृतिः कन्दमध्ये न........- दारयतं चक्रम् । तचक्रे पुण्यपापैः प्रचदिका आकारसो भ्रमते जीत तस्योचे विर्यनीयमधोगतापप्रकृतिरष्टधा कुटिला नागरूपा........ ....मुक्तिद्वारमध्यं कन्दपार्थस्थं ता कुण्डलिनी नाभ्या. सपरि विवस्त्या हृदयं सत्र सर्व प्रविष्ठित हृदयेऽकमण्डलं तस्मिन् स- कारखीजान्वित सहस्त्रन्वालायुत ज्योतिज्वलति । तन्मध्ये मण्डल- पुरुषो विष्णमूचिस्तरुणादित्यसहाणे माभो हिरण्यश्मश्रुकेशनरा- मुक्तः पीताम्बरधरा भीवत्साश्चतुर्शनः शचक्रधरोऽभयकय्यबल- भिवहस्तो रक्तास्यनेत्रपाणिपादः सटिस्थित्यन्तकरणो देवीभ्यां स्व- परिषदेः सहितः स्थिता । नर्वे नासाने शुद्धस्फटिकसशकं चन्द्र- ·सप्ततितमः पटलः । २२१ विम्ब तस्मिन् कारवीजान्वितममृतं स्रवन् श्वेतरोचिः । सन्मध्ये मण्डलपुरुषो नारायणत्तिः शुद्धस्फठिकसङ्कायः पीताम्बरधरः श्री- वत्साकचतुर्भमः शङ्खचक्रधरोऽभयकव्यवलम्बितहस्तः पयोदरदळा- भनेत्रो रक्तास्यपाणिपादः किरीटकेयूरहारादिसर्वाभरणभूषितो दे- वीम्यां स्वपर्पवणैः सहितः स्थितः । तस्योपरि मर्भि सुपुम्नाया अग्रे मुक्तिद्वारम् । तस्मिन् शिरस्पबमधोमुखमूलं पोटशदलैर्युक्तममृरामारा- सहस्राभिमण्डितं पुरुष प्ठावयतीति विज्ञायते ॥ अथ कन्दादुत्थितं द्वादशाङ्गलं ज्ञाननालमाणिमा महिमा लघिमा गरिमा ऐशित्वं वशित्वं प्राप्तिः प्राकाम्यमित्यष्टैश्चर्यदलोपेतं विद्यात्म- फणिकं विद्याकेसरसंयुक्तमधोमुखं हृदयकमलं प्राणायामैर्विकसिममूर्ध्व- मुखं भवति । तस्यान्तःकर्णिकायां मध्ये महामिरिव ज्वलन् विषा- मिर्विश्वतोमुखपापादतलमस्तकं सन्तापयति । तन्मध्ये नीवारशूकवद तन्वी वहिशिखा । तस्याः शिखाया मध्ये ज्वलन्वं ज्योतीरूपमेवं सङ्कल्प्य तप्तजाम्यूनदप्रमः पीताम्बरधर परमात्माख्यो रक्तास्यपाणि- पादचतुर्थनः शङ्खचक्रधरः स्वपर्पद्गणैः सह सस्थित इति नीवारशूक- व तन्वी पीतामा स्यात् तनूपमा । तस्याः शिखाया मध्ये परमात्मा घ्यवस्थित इति श्रुतिः । तं विज्ञेयं ध्यानयोगेपु ध्यानचक्षुपा पश्येत् । सदा पश्यन्ति य इति श्रुतिः । विश्वव्यापिनं विष्णुं ध्यानमथनेना- विर्भूतं तेजोभासुरं भवत्या सकलं सङ्कल्प्यावाद्यार्पयेत् । शूराय विष्णवे चार्चतेति श्रुतिः । तस्माद् विष्णर्चनमेव फर्वष्यमिति पिज्ञायते ॥ अथ समाराधनं चतुर्विधं भवति । जपो हुतमर्चना ध्यानमिति । सावित्रीपूर्ववैष्णमष्टाक्षरं द्वादशाक्षरं वा भगवन्तं स्यात्वाभ्यसेत् । स नपः। अमिहोत्रादिहोमे हुतम् । गृहे देवायतने वोक्तमार्गेण प्रतिमादिषु पूजनमर्थनम् । निष्कलसफलविभागं व ज्ञात्सायोगमार्गेण जीवा. रमना परमात्मानुचिननं भ्यानम् । एतेप्यर्चनं सर्वार्थमाघनं स्यात् । तत्र परमात्मेति पाधा भवति । म एव पुरुषः पापा पसात्मेति भुतिः । तस्मात् प्रयिच्यादिमहाभूतानां क्रमेण परमात्मनि मेद वा ·वैसानसे मरीचिमोके सप्ततितमः पटलः । संभ्याइवनीयान्वाहार्यगार्हपत्यावसथ्यादिपश्यामिवद पाधापीन् न्य- कामद् विरान... इति श्रुतिप्रमाणादिः । पञ्चायुभेदो पश्चमा दैभियते । पोषूयमानः पश्वभिः स्वगुणैः प्रसन्नः सर्वानिमान पारयिभ्यसीति ।। तमाद् विष्णुपुरुषसत्याच्युतानिरुद्धानामिति पत्रानामादि मूर्तिर्विष्णुः । तद्भिन्नाश्चतस्रो मूर्तयः तद्विष्णोः अमापनोदाय चत गुणायेति । तस्माद् ब्रह्म चतुष्पाद् भवति । पदार्वत्रिपाक्रमेण धर्म- पानश्चर्यवैराग्या इति चतुर्मूर्तयो भवन्ति । आदिमूश्चतुर्तित्वाद प्रमेण विष्णुमहाविष्णुः सदाविष्णुः सर्वव्यापीति ख्यातो नारायण इति चतुर्मुर्चयो भवन्ति ।। विष्ण्वंशः पुरुषः सत्यः । सदा विष्ण्वंशोऽच्युतः । सर्वव्यापि- नोग्योऽनिरुद इति धर्मादिगुणैवतुर्धा भिद्यते । पुरुषः पुरुषात्मका परपुरुषो धर्ममयमिति । सत्यः सत्यात्मको शानः सर्वतेजोमयमिति । अव्युतोऽपरिमितोऽपरिमितेश्वर्यः श्रीपतिरिति । अनिरुदो महान वैराग्या संहार इति ॥ एतेषां रूपं पुरा वर्णेन विधिना चोक्तम् । एवं पश्यति- नामभिर्गुरूपदेशसंपुक्तोऽयागयोगमार्गेण घ्यावावाधार्चयेदित्याद पराचिः॥ इति देखानसे मरीचिमोके विमानार्जनाफसे देहलक्षणपन्चर्दिभेदविधिर्नाम ससतितमः पटलः ॥ धानमाणमासमासः. খ্রমূখ।

·LIST OF SANSKRIT PUBLICATIONS FOR SALE. RS 18 0 TATA Bhaktimanjarı (Stuti) by H II Sy it Sri Rinn Karma Vĩnh r 47 1 स्पानन्दूरपुरवर्णनप्रबन्ध Syanandurapuravarnanaprabandha (Kavy) bj H H Stati Śrſ Ram Var Vaharin, with the commentary Sundırī of Rajaraja Varina Koil lampuran 20 mo Trivandrum Sanskrit Series No ima Daiva (Vytharina) by Deva uith Puruşıkīry of Lfonililabulamını (out of stock). 2-अभिनयकास्तुभमाला दक्षिणामूर्तिस्तयो Abhinavakaustubhamala and Daksina murtistava by Kişnulīl usul amuni (ordt of st»ck) 0 No 3-OTTE Nalabhyudaya (K2981) Våmana Bhrein Bana (second edition) No targetze Sıvalılarnava (hivy?) by Nalakinth DILßita (out of stock). 2 3-fatti Vyaktiviveka (Thák inn) 'u Wrum Bhatti with wmman (out of st x) 2 12 do 6-ai Durghatavrtti (l gabarini) by Sirindesa (out of <po ) -HATTAATIT Brahmatattvapraka sikn (lelint ) by Sulisiveniira att ratl (out 1 stock) &- ROSTOTA Pradyumnabhyudaya (Alath ) by lontirinBhaja (out of stock) 0 ܘܬ ·3 his AS No --विरूपाक्षपञ्चाशिका Virupaksapancasika (ledinta by Jirupabantia with the commentary of Vidyacakry rartin (out of stock) 60 No 10-A1asiat Matangalıla (Gullsiau) by Sin intha (out of stock) 0 8 0 lo 11- तपतीसवरणम् Tapatisamvarana (Nītaka) by lulisekhar: Varma with the comment iry of Simram (ord of stock) 2 0 do 12- Terra Paranarthasara (ledinta) by Adišeşı wuch the commentary of Ra buânual (out of stock) OS do 19-CHETTAETTA Subhadradhananjaya (Nitala) by hulaschbari Varm with the commentary of Siirdmr (out or etc.) 200 lo ll-fert Nitisara (Vit) by hamındaka with the commentiri of Simarirya (out of sto ) 3 S 0 No 17-~स्तनपासपदत्तम् Sapnavasavadatta (dat?12) bs Bļins (second edstron) 8 0 No 16-gaminti TT Pratinayaugındharayana (1107) by Bhisa (oul of c£ ck) 1 8 0 No 11-12 Panciratra (Astak) bs Bhası (out of stock) 0 lo 18 aluit Narayaniya (lati) In Tariyani Bhatin with this cominent ps of theuningurürst (se ond edition) AFHS Manameyodaya (imtinai) by trávini Blitti ind Narayana l'pgitt ( 1d of stock) 0 do 29-a Avimaraka (ha) lis Bhi-1 (out of stock) lo 21-475an Balacarıta (ha) boy Bha« (uzul of stock), 1 ( 0 1 1 t 1) 1 ·3 RS, A8. P. 1 No 22-मध्यमव्यायोग-दूतवाक्य दूतघटोत्कच-कर्णभारो- Tia Madhyamavyayoga-Duta - vakya-Dutaghatotkaca-Karnabhara and Urubhanga (Nataka) by Bhasa (out of stock) 8 0 No 23-motorista. Nanartharnavasam - ksepa (Koša) by Keśnvası amın (Part 1, 1st and 2nd Lands) (out of stock) 1 120 No 24-eritefcurar: Janakiparinaya (Kavy) by Chri Ku Coul of stock) 1 0 0 No 25--Tuterteras Kanadasıddhantacandrika (Ngaya) by Gangadharasūri (out of stock) 0120 No 26-arifi Abhisekanataka by Bha«? (out of stock) 0 19 0 No 27-1. Kumarasambhava (kuvy) by kalidasn with the two commenturies, Prahasıkı of Arunagirinathr and Yn ir ini of Narayını Pandit? (Pirt I, 1st and 2nd Sarg?) (out of stock). 112 0 No 28-01TET STÅTT. Vaikhanasadharmaprasna (Dhırmasatru) by Yıkhanus (out of stock) U 8 0 No 29— tarefferiana Nanartharnavasam - ksepa (hosa) by hesivasvimın (Part II, 3rd Kandı) (out of stock) + 0 No 30-arala Vastuvidya (Silpi) (ould O 12 No 81- Jiufanga: Nanartharnayasam - ksepa (Kosa) by Keciyisyamı (Part III, 4th, 5th and 6th Kaņd 1s) 0 No 89-TARPTATE Kumarasambhava (hayya) by Kalıdısa with the two commentiros, Prakagika of Aung1 Inu thu and Vivirini of Nárziņi l'apdits (Part II, 3rd, 4th and 5th Sargas) out oftetcl) 2 8 0 stock 0 1 ·RS A8. P. 0 8 0 No88-चाररुचसग्रह Vararucasangraha (Vy thr) witli the coinmentary Dipipriblia of Nariyana (out of stock) No 81-aror qu Manidarpana (Nyłyn) by Ridicada inaumaklu No 85-aforer Manisara (NyA:) by Gopi- 1 4 näthia 8 0 3 0 0 0 2 0 0 0 12 0 No 3t-ITECTATE Kumar asambhava (kirja) by Kalda“ nith the two commentiries, Pinheiki of Irungirinatha ind narii of Nuijini Pandita (Pirt II), 6tli, 7th and Sth Sirgins) Vo 37— Trzintaan Asaucastaka (5miti) boy Turuncı with cominentiri lo 38 AGTETL Namalınganusasana ( 17) 1x Auri imi w in the cornmentir II isrmst i of Vinds 1- olintiyi din in indı (Part 1, Ire hindr) 31-T Carudatta (Nit1) | 11171 (out of stol) हमारसभम् Alankarasutra by Rajnika Ruth with the lanharrast? of louhhuha ind it commentary L sunulanbiddia (sccond edition) 11--TITITITIL Adhyatmapatala (Vi lat, Apiatamla with lisinin Sorulara Buat Pria (1117 of lock) 1. SIFATISFY Pratimanataka br 11,182 (olt or stock) 41 नामगिनुशासनम् Namalinganusasina ( sl) Anir un with the tho Iin mo, hann of Kyrı 1201) y TT 14172 of I inlilului in ini (Pirt II, , han la 1 Gurg) No 11-7712777 Tantrasuddha by Bhaja Vedott 11a (out of stock) 0 1 8 0 Int 1! 8 0 ·KS. AS. 1. 1 0 0 Do. No. 45–4791654F Prapancahrdaya. No. 46-freight: Paribhasayrtti (Vyakaraņa) by Nilakantha Dikaita. 0 8 0 No. 47--सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम् Sidhantasiddhanjana (Vedanta) by Krşnānanda Sarasvati (Part I.) 1 12 0 No. 48-FETTA ETT Do. (Part II). 2 0 0 No. 49-Tetteht Goladipika (Jyotişa) by Paramešvara. 04 0 No. 50-Terrotargate: Rasarnayasudhakara (Alnikâm) by Singa Bhūpala. 3 0 No. 51 faig TF Namalinganusasana (Kosa) by Amarasimha with the two commentaries, Amaralobodghātana of Kşirasyāmin and Tikäsarvasva of Vandyaghatīya Sarvānanda (Part III, 2nd Kanda, 7-10 vargas). % 0 0 No. 52-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (Koša) by Amarasimha wath the commentary Tikåsarvasva of Vandyaghațiya Sarvânanda (Part IV, 3rd Kaņda). 1 8 0 No. 53—2ocfarurat: Sabdanirnaya (Vedanta) by Prakasâtmayatindri. 0 12 0 No. 54-titeferrurierar Sphotasiddhinyayavicara (Vyáknmpa) 4 0 No. 55-मत्तविलासप्रहसनम् Mattavilasaprahasana (Nataka) by Mahendravkrainavariun. (out of sock). 0 8 0 No. 56-Octa! Manusyalayacandrika (Silp) (out of stock). 0 No. 57-garancy Raghuviracarita (KJ13) Vo. 5-सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम् Siddhantasiddhanjana (Vecântl) » Krinânuli Sinisyati (Part III). 20 0 0 8 1 O 6 ·6 4 RS AS P. No 52-AMITTAGĘ Nagananda (Nalikn) by Harsades a with he continentury Timurs nl of Sn arama (out of stock). 3 4 0 No 60-yla Laghustatı by Lughubhattârık? with the commentary of Raghavananda, 0 8 0 No 61-सिद्धान्तसिद्धाअनम् Siddhantasiddhanjana (Vedanta) by krinananda Saristati 0 (Part IV) 1 No 62--सर्वमतसग्रह Sarvamatasangraha (out of stock) 0 8 0 No 63-facraruamari Kıratarjuniya (hivga) by Bhariri with the commentary Sa bdarthadipiha of Citmbhani (1, 2 and 3 Surgis) 2 $ 0 No 64 मेघसन्देश Meghasandesa. by Kalidica with the commentary Pridipr of Drışınıyırtanatha 0 12 0 No 65-A Mayamata (Silpu) by Vaynmun (out of stock) 3 0 No 66- ETA Maharthamanjarı (Direina) with tlie commentary Parimala of Wahcápurananda 2 40 No 67-Trie Tantrasamuocaya (I intra) by Narayana with the coinmentury Vinnrání of sunkir (Part I, 1-6 Patlab) (out of stock) 3 4 0 No 68--amart Tattvaprakasa (Agrum) by Sri Bhojdesi with the commentary latm uifpiha of Sri kuinasa 1 12 0 No. 69-ameraar Isanasivaguruderapaddhatı(Trutra)by Ic nation gurides an ler Part I, Stipinyn 1 109) 1 0 No 70-31TingerAryamanjusrimulakalpa (Part 1) do 71-7o Tantrasamuccaya(Tantri) User with their inntry mardu Snim(l'art II 1-12 Lallas) (out of toch) 3 8 8 8 ·1 R8 AS P. No 72-ईशानशिवगुरदेवपद्धति Isanasiyagurudevapaddhati (Tantra) by Isannbifa guides amıśr 1 (Pirt II Tantrapida) 0 1) No 73-garciara Isvarapratipattiplakasa (Terlanta) Vindhusudina AL15V21 1 No 74-TSTERTE Yajnavalkyasmrti with the commentary Ballrıda of \ ispir pacêrya (Put I Acai and Vynaharı Adly lyis) 3 No 73~FTETCE Silparatna (Sulpi) by Srikumir (Part I) 2 12 No 7,- - spiergroten Aryamanjusrimula kalpa (Part II) 3 NiiTTI Tfa Isanasıyagurudevapaddhati (1 entra) by Is unsiya gurudc musia (Hırt Ill, isriyapıda 1-30 Bitalis) No 76-आश्वलायनगृहासूनम् Asvalayanagrhyasutra with the cominentury Anula of Hirudttuary? lo 7)---spotrete Arthasastra of hautuse nich comincitetly by, Vahimahopedliyy? r Ginapati Sastri (Part 1, 1 Adhiharnis) 312 0 lo 80-feh Do Do (Put II, - Allut au 2014) No 81-07 Fefa Yajnavalkyasmrti with the commentary Balikijd, of on rapecir) (irt 11 Pras suit tailliy ayu) do 13---101 TETTE Arthasastra ut milya with comtnentals », Vahun akiop) - <lly ral Gunjit Sisir (Part III 8--lo Rahikaru - 3 No -इशानशिपगुग्देयपद्धति Isanasıx guru devapıddhati (li utri) by Ilina &ltruck Par (l'arc , hrya padi 31-41 Patales and lompad:) * SE + ·23. 4 P. 0 1 No. 81 -आर्यमनुश्रीमूलक्रप Aryamanjusrimular kalpa (Part III) . 0 Vo simfortugalen Visnusamhita (Tantri). 2 S 0 lu S6 ~Tah Bharatacarita (hâty?) by lurşun I 8 0 No 87 - मङ्गीतसमयसार Sangitasamayasaia (Sigita) of SingItabiri Pursi za deva 2 0 Yo 55-767.77 Karyaprakasa (Alinhâra) of unitablitta with the two coinmentines tht Simprus) prah sinf of Sit Vids duhritirti and the Salı ti cadarnimi of Bhattopall (Put I, 1-j Ullasas) 0 0 No 11-42T Sphotasiddhi (V's 77 1r 111) luy Bhairitannia 08 0 10 90-मीमांसाश्लोकवार्तिकम् Mimamsaslokavartika with the con incnlıry la sila of Sucarit miéra (Mirt I) 8 D lo 91-TITET Horasastia of losilmir Lirja with the Vivarana of Rulra 0 0 No 92-रसोपनियत् Rnsopanisat 2 My )--घेदान्तपरिभापा Vedantaparibhasa (Vedantı) of Dhirin tujillz ar Indra uth the continent iry l’ruh isih, of Fodd tdk sita 8 0 do 9fmeti Brihaddesi (Singita) of Vatun 1101 8 No 93-rifah Ranadipika. (Ty otisa) ot Kumaraginha 0 Yo 90-FRÍTT Aksamhita with the Bhayya of handlass tiun and thir Cuimmentary of lentimid1121 Try. (Part I, int Adliyaja in 1st Aßlaku) 80 5 0 1 0 1 ·19, 18. P. 0 8 0 No. 97-नारदीयमनुसंहिता Naradiyamanusamhita (Smiti) wrth Bh işya of Blava vārnin. 2 No. 98- PETCU EA Silparatna (Šilp) by Śrfhumara (Part II ) 2 No 99---ATTERJİhallarin Mimamsaslokayartika (11īmāmså) with the commentiry Kashi of Suoritimóry (Part il), 100 No. 100_-378Tfittº Kavyaprakasa (Alankara) of Mammntabhıţţa with the two commentaries, Sunp adaynprnhagin of Srīvıyacakravartin and Sahityacadamını uf Bhattuopil. (l'ut II, 6-10 U-24).jO0 No. 101~- sinzan Aryabhatiya (Jyotisi) of Āry abhiticry with the Blinsyn of Nīlah inthnson-1163 (Puri I Genitapan) 20 No. 102--IT Dattila (Ennyita) of Dittaire imani 0 1 0 S 1 1 No. 103-AT: Hamsasandesa (Vedant with comincntary No. 101--2071727271 Sambapancasika (trita) with mament iry. No 103- Nidhipradipa of Siddhate Erinner lamhan No. 106-AIETA, Prakriyasarvasva Iliahararı) of Sri Xir1707 Bhg with miestars (l'urt ! ) No. 107-4747 Kavyaratna ihast, 0 No. 108-TEATTERIT Balamartandavijayn (Natus of Dutarijikan. Xo. 109-HTONyayasara with the coininentary of l'&uuderasari.

·10 R9 ACP S 00 1 1 0 0 To 110--TRITT Aryabhatiya (Jyotişi) < Ary thkifácłry with the Bhagy! or Vlik inglimoniisutn (Piri il Kilihris āpās) 1 0 0 No 111 - Hridayapriya (Indy thi) by Purustari, No 112- युरोगाम्यानम् अजामिलोपाख्यान च ! Kucelopakhyana and Ajamilopakhyana (singitu) 1 H. H. Syatı Sri Ramı Varma Vilnriji Ko 110-सङ्गीतरतय Sangitakrtis (Gm) of HH Siatı Sri Rain Varını Vlaharij No 111-साहित्यमीमांसा Sahityamimamsa (Hunhiru) No 115-Ħafect Rksamhita (with the Bh aya of Skandist in and the commentary of Tenh it madhi \ry ") (Pirt 11 2nd Adhy vya in Ist Astal 1) 1 8 0 No 116--OTRITEIT Vakyapadiya (Vyrkar in) with the commentary Trikfruik1 prihala Joy Helirajı son of Blntry? 1 No 117-सरस्वतीकण्ठाभरणम् Sarasvatikanta bharana (Vitka) by Bhoj ideya with the cominent iry of Sri Narayrna Daydınätla 18 ( No 118-यालरामभरतम् Balaramabharatis (Nitya) by Balu ama larin Vanci Vlahuraj?. No 119 faire Vivekamarthanda (1 duta) of lius trupuleth 0 $ 0 Mo 120-tareth Saunakıya no 121 - GGETTA Vaikhanasagama (Tantri) of varich Apply to:- The Superintendent Government Press, Trivandrum (Part 1) & 0 8 2 0