·No text on this page.

·No text on this page.

·सागरिका
नाट्यवेद-विशेषाङ्कः
सप्तदशवर्षे अङ्क १-२
मम्पादक:
डॉ० रामजी उपाध्याय
मागरविश्वविद्यालये
मंस्कृतविभागम्य प्राध्यापकाध्यक्ष
प्रकाशक
सागरिका-समितिः, सागर-विश्वविद्यालयः
सागरम् (म०प्र०

·प्रकाशका मागरिका-ममिति मागर-विश्वविद्यालय मागग्म (म.प्र. देयम प्रत्यन्द्रम मानीवन ग्राहकान्य ४.०० रूप्यकाणि १२-०० रुप्यकाणि २००.०० रूप्यकाणि प्रतिवर्षम् आषाढाश्विन-पोष चैत्र- | जून-मितम्बर-दिसम्बर-मार्च- ] मासेषु अद्रप्रकाश सूच्यम्-- आजीवन ग्राभ्यः सारिकायाः प्राचीना अपि सर्वेङ्काः सवरून पृटबाधा निशुल्कमुपहियेग्न् । मुद्रकः एकेडेमी प्रेस ६०२, दागगंज इलाहाबाद

·विषय-सूची
१. दशरूपक-मीमांसा
रामजी उपाध्यायः
१८५
२. यायावरीयं नाट्यवृत्तम्
राधावल्लभ त्रिपाठी

·No text on this page.

·नाट्य-भूमिका

·No text on this page.

·१ नाटयोत्कर्ष. देवानमिदमामनन्ति मुनर शान्त ऋत चाक्ष पम् । रुद्रेणेदमावत यति करे मा विभक्त द्विधा ।। व गुम्योद्भः महलो चरित नानारसं दृश्यते। नाटय भिन्नरचेजना बद्ध प्येक समाराधनम् ।। मन हरिणा सम्बड़ निदिष्टम् -.. माहित्य-संगीत कला-विहीन गालायशः पुच्छविषाणहीनः । अन्त्र मानवोत्का-विधायिा तत्त्वे साहित्यं प्राथम्यं माने इनि पटितम् ! साहिये पि नाटकं रम्य ममिति विदिना मुक्ति काव्येषु नाटक रन्यम्' इति । काव्येषु ज्ञानम्, उपदेशः, आनन्दश्न निमन्म । लत् त्रयं सर्व- विधेपु काव्येष वर्तने नाम ! नया नात्येप : नादीनां भ नितिशयो भवति इति भरतेन प्रमाणितम् । नया है- या विद्या या.. शिल्पानिया गांचष्टतम । । लोकालोकस्म नगतस्तदम्मिन्नाटकाथय । ना.. शा० ५.५७ अपरजच धम्यं यशम्यमाया हितं बुद्धिा धनम् । लोकोपदंशजननं नाटयमेतद् भनियति ।। ना शा० : १२५ सर्वविधा काव्येषु नायकादीनां चरितानि वय॑न्ते शब्दद्वारण, किन्तु केवलं नाट्येष्वव नेपां जन्यक्ष-दर्शन मित्र कार्यते चतुविधाभिनयेनापि । प्रत्यक्ष दर्शनेन च तेषां विशेषतर प्रनावा जन्यत ।। १. अनभिनेय-पके मंवादम्य विशेषो बनने । न लावत् द्विविधं भव अभिन यन- न भनेयं चेनि नाटणे ३.२ कापियाम प्रकृय विम। बारपाय मादिः अनमिनेयम्पकाणि बहन मन्ति ।

·२ नाट्यस्य परमोत्कर्षों नायक दीनां संवादेन वृद्धिं याति । अपरेपु काव्य- भदेषु मंबादो भवन नाम । किन्तु नषु संवादस्य लध्वी मात्रा वर्तते । नाट्येषु पुन: मंवाद आद्यन्तं वनो । लाकपि संवादम्य रमणीयता भूयसी दृश्यते । मंवादम्येदमा वैशिष्ट्यं का दामस्य मदनमति नीतिकाव्यस्य श्रेष्ठपदं विदधानि । नाटये मंवादहारण घटना वन माना इव रोचिष्ण साक्षात् क्रियन्ते । अन्येप काव्येषु मंवादाभाव भूतकानिकी संघटना न तावन्मानं रुचिरा भवति । नाटयेषु बत्तमान कालिको भाषा सम्यग् विलनि । मोऽयं मंबादा द्वादशम्पो- भिनयात्मको वाग्वेदग्ध्ये जयते। एतेष संवाद मन्दर्भप आ कश्मीगत् कुमागे-पर्यन्तं प्रब्रहमाणा नाना- मग वानमरम्बनी मर्वान् लोकान् जान पायति चेति प्रगचि- भाजेन- गिरः यल्या दिव्याः प्रकृति-मधुराः प्राकृतधराः । सुभयोःपभ्रश सरल रचनं मृतवचनम् ।। विदग्धानामिष्टे मगधमथरावासिभि निबद्धा यस्तेषां स तु कविराजो विजयते ।। ---- : नाट्येपु यादशी सुसमद्धा रस-निर्झरिणी निष्पद्यते, न तादृशी तावदन्येषु काव्यभेदेषु भावानां विभावान भावसंचारिणां च प्रत्यक्षव्युत्पत्तिभिनयेन नाट्ये वेव सम्भवति । अपरेष च काव्येषु रसतत्त्वानि कवल शब्द- संरपृष्टानि धानुद्दिष्टानि वा प्रायश ऊह्यानि सन्ति। नतावता रसनिष्पत्ती वैपुल्यं स्यात् । नाट्य तु रसस्य परमं खानः । रस एव नाट्यम् । कवीना प्रतिभाया. सावि नासा नाट्य-कृतिष्वेव समजायत, यतो हि नाम भारते देवाना प्रीत्यर्थ यत् कृतम् तदेव कतृणापि बहुमतं बभूव । भरतेन सथितं यत् नाट्यम्य परं प्रथा जनं देवानां परमा प्रीति. स्यात् । : या हि- न तथा गन्धमाल्येन देवास्तुष्यन्ति पूजिताः । यथा नाट्य प्रयोगस्यनित्यं तुष्यन्ति मंगलैः ।। ३७.२६ धर्मसिद्धये पि नाट्य-प महत्त्वं भरतेन विशदीकृतम् । तथा हि- दानधर्मेषु सर्वेषु कोत्यंते तु महत्फलम् । प्रेक्षणीयप्रदानं हि सर्वदानेषु शस्यते ।। ३७.२८ - ·नत्र नाट्यस्य महावैभवं भरतेन प्रमाणितम् - महारसं महोमोगमुदात्तव वनान्वितम् । महापुरुष-संवारं साध्वाचारजनप्रिय र ।। ना. शा० १६.१४० लोकानां विनयाधानं तु नाट्यस्यैकं प्रयोजन मिति रामचन्द्र-गुण चन्द्राभ्यां विशदीकृतम् - दुर्मधमां हि न्याय्ये वर्त्मनि वृत्त्यर्थं कवयोऽभिनेय प्रबन्धान् ग्रथ्नन्तीति । मुचि मुसंस्कृति च पुरस्कर्तुकामा लोकाभ्धुदयार्थमेव कवयः प्रमोद- निर्भरैर्वाक्यैर्नाटकानि विरचयन्तु इति भारतीयं विधानम् - एवंविध भवेद्यत्तत्तद्रङ्गे न कारयेत् । पितापुत्रस्नुषाश्वयूदृश्यं यस्मात नाटकम् । वाक्यः सातिशयैः श्रव्यमधुरैनातनिष्ठुरैः । हितोपदेशसंयक्तस्तज्ज्ञः कुर्यात्त नाटकम् ॥ अन्यच्च लोको वेदस्तयाध्यात्म प्रमाण विविध स्मृतम् । वेदात्यात्मपदार्थेषु प्रायो नाट्यं प्रतिष्ठितम् ॥ वेदाध्यात्मोपपन्न तु शम्मछन्दस्सवितम् । लोकसिद्धं भवेत्सिद्धं नाटय लोकात्मकं तथा ।। ना० शा० २५.१२०-११ नाट्य तु न केवलं नृत्त-नृत्य-लास्यादीनां वैशिष्ट्यमपितु नेकविधाना मनोरञ्जककलानां समवायोऽङ्गीक्रियते इति भरतेन समीहितम् । तथा हि वाये हि यत्नः प्रथमं तु कार्यः । शय्या हि नाट्यस्य वदन्ति वाद्यम् । बाद्य च गोते च हि सुप्रयुक्त । नाट्यप्रयोगे न विप्रतिपतिमेति ॥ ना० शा० २४.३०४ अपरञ्चाहार्य-प्रयोगे चित्र-मूर्ति-वास्तु-गर्भाणां कलाकृतीनां सौन्दर्य- मद्वितीयमेव मनोरञ्जन-साधनं भवति । प्रयोक्तृणामपि गौरवेण नाट्यं भृशमतिशेते। तत्राभिनेतारोऽभिजाताः, आत्मगुणशालिनोभिरामाश्च भवन्तीति भरतेन निर्दिष्टम् । तथा हि, सुशीला ज्ञानवन्तश्च तथा च प्रियदर्शनाः । कुमारराजभूमी तु संयोज्यारच मरोतमाः ॥ ना० शा० ३५.११ ·६ गतिवागङ्गाचेष्टाभिः सत्त्वशीलस्वभावतः । परीक्ष्य पात्रं तज्नस्तु पुज्याद् भूमिनिवेशने ॥ ३५.२ लोकहदाश्रयकृतां सर्वप्रकृतिप्रचार-संयुक्ताम् । नानाश्रयां प्रकुरुते तथा च नारी तु सर्वत्र ॥ ३५.२४ नाट्यम्य वैविध्यं वैचित्यं वास्योत्कर्ष शिखरयति । तत्र दर्शावधं रूपकमष्टादशविधमुपम्पकञ्च निर्दिष्टं शारदातनयेन- नाटक सप्रकरणं माणः प्रहसनं डिमः । व्यायोग समकारी वीथ्य हामृगा इति ।। नोटक नाटिका गोष्ठी सल्लाप: शिल्पक तथा । डोम्बो श्रीगदितं माणो प्रस्थान काव्यमेव च ।। प्रेक्षक सह नाटय रासकं लामक तथा । उल्लाप्याञ्च हल्लीसमथ दुर्भल्लिकापि च । मल्लिका कल्पवल्ली च पारिजातकमित्यति ।। जले पकोपरूप बहुविधमजरी सनाथा इस नाट्य-लतिकानन्योत्कर्ष- शालिनी विलसति ।

·७ २ नाटय नृत्यं नृत्त च नाट्यमिति प्रायशोभिनेयः काव्यबन्धः । नाट्यस्यापरपयार्यो रूपक रूपं वा सुविदितः । रूप्यते प्रत्यक्षीक्रियते योऽर्थस्तवाचकत्वात् काव्यानि रूपाणि । रूपकाभिनये पात्रविशेषो रामादे रूपं गृहीत्वा रङ्ग प्रविशति । अयं नटो रामादीनां कृतीनामनुकरणमिव विदधाति ।" नटस्य व्यापारस्तु वस्तुतोऽनुकरणं नास्त्येव । पुरा वास्तविको राम: मीता-वियोगेऽरोदीत्. किन्तु रंगे नटो न रोदिति । स केवलं रोदनमिव कञ्चिद् व्यापार-विशेषं नाटयति । दशरूपके धनञ्जयेन 'अवस्थानुकृतिर्नाट्यम्' इति प्रोक्तम् । तत्त चिन्त्यमेव । यतो हि नाम परचेष्टानुकरणाद् हास: समुपजायते ।। ना० शा० ७.१० तदेतद् विशदयन्नभिनवगुप्तेन प्रमाणीकृतम्–'तदिदमनुकीर्तनमनु व्यवसायविशेषो नाट्यापरपर्यायः नानुकार इति भ्रमितव्यम् । अनेन भाण्डेन राजपुत्रस्यान्यस्य वानुकृतेऽन्यादिबुद्धेर भावात् । तद्धि विकारणमिति प्रसिद्धं हासमात्रफलं मध्यस्थानाम् । ५ ना० शा० १. अनभिनेयमपि रूपकं भवतीति नाट्यदर्पण -विवरणे ३.२ द्रष्टव्यम् २. १८१ अधिकृत्य भारती। दशरूपके नु 'रूपं दृश्यतयोच्यते' इति वचनमधमत्यमेवानन्त्यदोपात् । यतो हि नाम नाव किञ्चिदपि नाटय-वैशिष्ट्य. मधिकृतम् । यथा मुखादौ पद्मादेरापे रूपक-प्रथा । तथैव नायकारोपो नटे रूपकमुच्यते ॥ रमार्णवसुधाकरे ३.१ इत्यनेन 'रूपकं तत्ममारोपात्' दशरूपकवचनं समर्थितम् । ४. नटस्यानुकरणं न तु वास्तविकमपितु कृत्रिममेव । ५. ना० शा० १.१०७ अधिकृत्य भारती ।

·/ ना तु लोकम्वभावो वर्ण्यते, यथान्येषु काध्यबन्धेषु भवति ।' अत्र लोकम्वभावे न नायकादीनां वैयक्तिक पौराणिकं वा चरित्र नाममात्रमेवाङ्गी. क्रियते । गमादीन् नायकान् समाश्रित्य यत्किञ्चिल्लोके सम्भावनीयं तत् सर्व कल्पनया प्रतिभा दृष्टमित्र निबध्नानि कविः । इयमभिनवा कविष्टि: लोक- स्वभावाश्मिका गमादीनां ममागेपेण नामव प्रतिभाति । काव्येषु रामादय गलक्षण लोकम्य। अब थानुकृतिनाट्यमिति दशम्पकवचनेऽवस्था तु नायकादीना कार्य- विशेषाः मन्ति। दशम्पकेऽवस्थामधिकृत्य प्रोक्तम्-झदितगीतहासासितादय अवस्थेति । नाटयम दशम्पकानुसारम् 'अवस्थानुकृतिनाटयम्' अवस्थानुकृतिस्तु नृत्येऽपि भवति । नृत्याद् नाट्य भिन्नमिति विशदयितुं धनञ्जयः प्राह (नाटप) रसाश्रयम् । अन्य मावाश्रयं नृत्यम् । प्रकरणेऽस्मिन् यसो भावश्च परिचेयौ। रसस्तु वाक्यार्थः, भावश्च पदार्थः । अत्र 'भावा स्थायिनो व्यभिचारिणश्चैव । तेरुपपन्नानि पदानि कथाखण्डानि भवन्ति' ।' यताभिनये रसो निष्पद्यते, तत्र रूपकं भवति । . १. योऽयं स्वभावो लोकम्य नानावस्थान्तरात्मकः । मोऽङ्गाद्यभिनयैर्युक्तो नाट्यमित्यभिधीयते ॥ ना० शा० १६.१४१ अवग्या या तु लोकस्य सुख-दुःख-समुद्भवा । नानापुरुषसं चारा नाटकेऽसौ विधीयते ॥ ना० शा० १६.१४२ २. दश० ४,३० ३. ना० शा० १८.१०४ अधिकृत्येदं प्रोक्तमभिनवगुप्तेन । वाक्याभिनयो भरतेन विशदीकृतोऽधोलिखितकारिकायाम्- नानारसार्थ युक्तं वृत्तनिवन्धैः कृतः सचूर्णपदैः । प्राकृत-संस्कृत-पाठो वाक्याभिनयो बुधै यः ॥ ना० शा० १८.४४

·यज्ञनारायणम्य
यत्र कथाया अपूर्णत्वात् केवलं भावो निष्पद्यते, तत्र नृत्यं भवति ।।
नृतभिनयो नास्ति । नृत्तं ताललयाश्रितम्' इति धनजयेन दशरूपके
प्रोक्तम् । तत्र ताललयानुसारं शरीरस्य विविधाङ्गानां संचालनं रमणीयं
विधीयते।
दीक्षितस्य
रघुनाथ-विलास नाटकस्य प्रस्तावनाया
नाट्यनत्यनृत्तानां भेदोऽधोनिर्दिष्टदिशा स्पष्टीकृतः-
आहार्याङ्गिक सात्विकवाधिक मेदाश्वविधाभिनय
वाक्य-पदार्थ-व्यजकमिह नाट्य नाटकीयमनुकरणम् ।
आहार्यव्यतिरिक्तंरपराभिनय: पदार्थमावस्य
व्यञ्जकाभिमतं भूपाचनुकरणं नाटिकासु नृत्यम् ।।
आहापंसात्त्विक - पराभिनयाप्तमङ्ग
विक्षेपणेन च युतं विविधा यदाहु ।
तन्नृत्तमेतदपि ताण बलास्य-भेदान्
द्वेधान लास्यनटने खलु ते प्रयोज्या ।।
दशरूपकानुसारं नृत्यस्यापरं नाम मार्गः. नृत्तस्य च नाम देशीति
प्रसिद्धम् । मधुरं (सुकुमारं) नृत्यं नृत्त च लास्यमिति प्रोच्यते । ते उद्धते
ताण्डवमिति कथिते
'नृत्यं नृत्त च स्वतन्त्र: काव्यबन्धो न स्तः' । इति दशरूपके धनञ्जयेन
स्पष्टीकृतम् । ते केवलं रूपके परत उपयुज्येते नाट्यानुषंगिणी च स्त.।'
१. भावसंश्रया इति रतिभावमात्रमभिनयन्ति' इति ना० शा० २२.६ अधिकृत्य
भारती।
नाम्यताण्डव-रूपेग नाटकाद्य पकारकमिति दशरूपके १.१० कारिका व्यनक्ति ।

·No text on this page.

·कथावस्तु

·No text on this page.

·|१३
سه
इतिवृत्त-योजना
काणि दविधानि सन्ति । तपा भंदक वैशिष्ठय वम्न नेतारं
चन्य सम्भवति । प्रथमं तावत् वस्तु विचितपते ।
भग्नानुमा बस्नु, कार्यम्, इतिवन का नाट्यशरीरमेव । तद् द्विविध
भव! - आधिकारिक म्. प्राङ्गिकच । पद् वृत्तमाश्रित्य फलं प्राप्यते -दाधि-
कारिकम् ।' तव धनजयेन दशम्पके.पि प्रश्चितम् । तद्यथा
अधिकारः फलस्वाम्यमधिकारी च तत्प्रनुः ।
तमिमभिव्यापि वृत्त स्यादाधिकारिकम् ।। ११२
प्रामङ्गिक वृत्तं तु भरतानुसारं नाटयकथायामधिकारिक.मुपकुवाण
मानुपाङ्ग न भर्शत । प्रागङ्गि चन हिविध भवति पताका
प्रकरी च । शारदातन यस्तु भावप्रकाशन विविधं प्रामाङ्गक वृत्त
प्र. रिमन प. तु प्रधानमव । पर यजामनेकपानि ग्यनाम ।
नए विपलमुन्याण विमति गत्प्रधान.फ..म् । • मा० १: ५ अधिकृय
भारती।
नि, मदाय र परिकीनितम् । • मा १६ १
वृत्त द्विधा नैव चुरस परिकल्पयेत् ।
आधिकामिर म्यान प्रासंगिक मथापरम ।। ना• गा० १६
यत्वाय दिपालप्राप्त्या मामा। परिकल्यने ।
नदाधियायमन्यन प्रामगि निदः ।। ना० शा० १८३
निमिदं काधीमति विवृण्वन्नभिनवगुप्तः प्रार
प्रधानत्वेन मापायं फल यो
जानेछाप्रयत्नप्रियालक्षण आरम्भः सत्कार्यम् । ना। १८. अधिकृत्य
भारती । भरलेन परतो विशदीकृतम्----
कारणात् फलयोगम्य वृत्त म्यादाधिकारिकम ॥ १८.४
नस्योपकरणार्य तु कोयने यानुषंगिकम् ।
मा
.

·सह स्वार्थस्य तु . १७ मन्यते ।' उभयविध प्रासङ्गिकं वृत्त (पताका प्रकरीच) परार्थन साधमिति धनञ्जयः प्रतिपादयति । धनजवस्येदं मतमभिनवभारती भारतीय नाटयशास्त्रं च नानुवर्तत इत्यस्माकं प्रतिपाद्यम् । झरतानुसारं तु प्रासङ्गिकवृत्तं पु केवलं पताका-कोटिकं परार्थसाधक स्वार्थसाधक व भवति, न पुन. प्रार्यास्तथान्वं विद्यते। प्रकरी केवलं गरायेव भवति । तद्यथा--- पवृत्तपराद म्यात् प्रधानम्योरकारकम् । प्रशाप्त मा साति कोतिता ।। मा० शा. १८.२४ फार प्राप्यते यस्या पगायक बलम। अनुबन्धविहीनत्वात् प्रहरीति विनिदिशेत् ।। ना. शा० १६.२५) पले कारिक विवृण्वन्नभिनवगुप्त आह यद्वृत्तं तु परार्थ म्यादिति । यस्य सम्बन्धिवृम सक्दिनुसन्धान परस्य प्रयोजनमापत्तये भवपि स्वप्रयोजनं सम्पादयति । अत एवाह प्रधानमन्त्र कन्यतेनि । मचेतनानुसन्धाना पताका सिद्धिप्रधानम्योपकारिणी। एवं मुग्रीव-विभीषण-प्रतिरपि रामादिनोप- क्रियमाणे गमाहेरात्मनश्चौरकाराय प्रभवमाणे मिक्षिप्राशस्त्ये नमादयनीति। फलं प्रकल्प्यने यस्या इति यतश्च त पगर्थमेव केवलं सर्वमनुतिष्ठति सा प्रकरी प्रकर्षण स्वार्थानपेक्षया करोनीति । अपरं च प्रकरी तु भरतानुमामन बन्धविहीना भवति । अस्मिन् प्रकरणेनुयास्य कोऽभिप्राय इयभिनवगुप्तेन परोक्षरीत्या पताका-सम्बन्धि- कारिको विवृण्वन प्राह -- 'यस्य मम्बन्धिवृन संविदनुमन्धानं परम्य प्रयोजन- सम्पत्तये भवर स्वप्रयोजनं सम्पादयतीति' अव संबिदेवानुबन्धो नाम- मदर्थ स्वमेतस्कुरु, त्वदमहमेतकरिष्यामीति ।' प्रकरीचरितेऽनुवन्धो न भवति । पताकाचरितेऽनुबन्धोऽवश्यम्भावी। गथा गमायणे राममुप्रीक्यो, विभीषण- रामयोर्वा । १. शारदातनयस्तु प्रासंगिक वृत्त विधा मन्यते---- प्रागनिकामिधं बस्तु नाटके भवति विधा पाका-प्रकरीयुक्त-पताकास्थानककमात् ॥ सप्तमाधिकारात् २. प्रासंमिकं परास्य स्थानों पस्य प्रसंगतः । दश० १.१३ ३. संबित् स्त्रियां प्रतिज्ञायामाचारे ज्ञानसागरे । सम्भाषणे क्रियाकारे संकेते नाम्नि तोपिणि ।। इति मेदिनी ७७.४२ अब क्रियाकार: Agreement M. Williams : Sanskrit-English Dictionary. इति ·- प्रकरी नाम यदनुबन्धविहीना वर्तते, तर्हि पताका वस्तुतः सानुबन्धे. त्यनुगम्यते । अत एव धनजयो दशरूपके निरूपयति- 'सानुबन्ध पताका प्रकरी प्रदेशमाक' इति । अनया कारिकया स्पष्टः भवति यद् धनञ्जयमतेनानुबन्धस्तु विस्तार एव । इममर्थमूरीकृस्य धनिको कारिकां स्पष्टयति- दुरं यदनुवर्तते प्रासङ्गिक सा पताका। सुग्रीवादिवृत्तान्तवत् । यदल्पं सा प्रकरी निक-धनजययोरिदं मतं भारतीयं नाट्यशास्त्र वाभिनवभारती वा न स्पृशतीति प्रतिभाति । धनत्रयस्य प्रकरी-विवेचनं चिन्त्यमेव । अपरे नाट्यशास्त्राचार्याः सागरनन्दी, महाराजो भोजः, शारदातनयः, रामचन्द्र-गुणचन्द्रौ, विश्वनाथः, सिंहभूपालश्चेतद्विषयके संशयाब्धी उन्मज्जन. निमज्जन-प्रवणाः । पताका प्रकरी चार्थप्रकृतौ परिगणितो। अर्थप्रकृतयः पंच भवन्तीति भरतेन धनजयेन च निदिष्टम् । १. प्रारी वनत्यापि भवति । तववा कुन्दमालायामुत्तररामचरिते । वाल्मीकि- वृत्तम्।

·११ ४ अयप्रकृतयः भरतानुसारं पंचायंप्रकृतय इतिवृत्तसम्बद्धाः सन्ति-बीजं. विन्दुः, पताका, प्रकरी कार्यन्व' । एतेषु बीजं प्राथम्यं भजते । यथा कस्यचिद् वृक्षस्य फलं प्राप्त प्रथम बीज मेवोप्यते. तथैव नाट्यवृक्षस्य फलार्थ बीजमुपक्षिप्यते । तसम्पकाणि बहुफलानीति प्रागेव प्रतिपादितम् । तेषु प्रधानफलस्य महाबीजं भवति । अन्येषां फलानां कृतेऽवान्तरबीजानि मन्ति । अवान्तरबीजं तु विन्दु. । भवति। N बीजम् भरतेन वीज परिभाषितम्- स्वल्पमात समुत्सृष्ट बहुधा यतिसति कसाबसा यन्वबीजं तापरिकीतितम् || ना० शा० १६.२२ 'तत् (बीज) क्वचिदुपाय-मात्र क्वचित् फलमात्र क्वचिद् द्वयमिति, भारत्याभिनवगुप्तेन प्रावितम् । तदनुसारं बीजफलयोरविनाभाव- पनाका, प्रकगे तिवृत्तयोजना' नामक अध्याय प्रागेव वणिते । किमिदमप्रकृति म ? अस्मिन् विषय बहुविकल्पाः सन्ति । भरतेन धनजयेन पाप्रतिनं परिभाषिता अभिनवगुप्तेन भारत्यामप्रकतिः परिभापिता- 'यवार्थ: फर्म तम्य प्रकृतय उपाया फलहेतवः' इति ना गा० १६.२० अधिकृत्य । अभिनव- गुप्तोऽभप्रकृतेरनन्यमम्मता परिभाषा निदिशति-अन्य समस्तकपकवाभ्यस्य प्रकृतयः प्रकरणानि अवयवासणा इत्यर्थप्रकृतयः । अन्येषामेतम्मतं बहुभिर्नाव्या- पार्वः स्वीकृतम् । तवा (क) अर्थ प्रातयः पंचकपारेहस्य हेतवः । अनारप्रकाश द्वितीयभागे पृ० ४८२ भावप्रकापने पृष्ठ २०४ (0) नाटकीयवस्तुनः पाप्रातयः स्वभावा भवन्ति । नैतान् परित्पण्य नाट. काः सम्भवन्ति । नाटकममपरस्तको.. (4) पापियाद करावास्तु प्रकृतिः । पम्पया स्मृता नाटकवनिका ।

·। सम्बन्धो भवति ।' तन चक्रवर्तिपुत्रलामो तन चक्रवर्तिपुत्रलामो मुनिजनाशीर्वचनद्वारेण फलस्वमावस्यैवाभिज्ञानशाकुन्तले । अन्यत्र बीजमुपायमात्र भवेत् ।। दशरूपके बीजस्य संक्षिप्तलक्षणं भारतीयं नाट्यशास्त्रमनुसरति । तथा हि - स्वल्पोरिष्टस्तु तद हेतु विस्तायनेकधा । १.१७ विन्दुस्तु अवान्तरबीजम् । यदा नाट्यकथायां कार्यमेकं समाप्यते, तदा परवतिकार्यस्य सरूतो विन्दुना भवति। एतदेव भरतेन स्पष्टीकृतम्- प्रयोजनाला विच्छेने याविच्छेर-कारणम् । पावसमाप्तिधस्य स बिनुः परिकीर्तितः ॥ १६२३ बीजस्य विन्दोश्च विस्तार-परिधिभिनवगुप्तेन प्रदर्शितः। तदनुसारं बीजं व मुखसन्धेरेव प्रवात्मानमुन्मेषयति, विन्दुस्तदनन्तरमिति विशेषो- नयोः । अपि तु समस्तेतिवृत्त-व्यापके।' बीजाधानात्पूर्वमपि नाट्यकथाया भूमिका-भागो प्रायशो वर्तते । तद् हि यथा कृषिकर्मणि बीजवपनात् पूर्व बीजस्याङ्क रणाय वधनाय च भूमिः निर्मीयते, तथैव बीजन्यासाय कथाभूमिका स्यात् । बिन्दुः प्रत्येकाहस्यान्तिमेंऽशे विन्दुना भवितव्यम्, यतो हि नामाङ्कान्तेऽवान्तर कार्यसमापने कथा विन्छियते । तहि परतिकार्यस्य कथानुसन्धान विन्दुद्वारेण भवति । अन्यत्नापि विन्दुः कयां प्रवर्तयति । विन्दुयंत्सूत्ररूपेण निगद्यते, तदेव प्रवेशके विष्कम्भके वा सविस्तरं प्रपञ्चपते' इति विशदयन् भरतः प्राह -- १. फलमपि च भविष् दुपायाविनाभावाद् बीजमित्युच्यते । ना० शा० १६.२२ अधिकृत्य भारती। २. सच्च (बीज) क्वचिदुपायमावं क्वचित्फलमा क्वचिद् दयम् । ना० गा० १८.२२ अधिकृत्य भारती। ना. मा. १८२३ अधिकृत्य भारती । .. प्रत्यधत यो बिन्दुः अनुसन्धानाभिधायिवाक्यं, यत् संक्षिप्तं प्रयोगनं तदधिक. ताकर विस्तारमुद्दिश्य प्रकरणे नाटके पावायं प्रवेशकः । ना.ना. १९३२ अधिकत्य भारती।

·190 भन्सारानुसारी संवाणिस्य बिननाम् । प्रकर-पाटपिपये प्रवेशक: संविधातव्यः ।।१८.३३ अपरब-इतिवृत्तस्य बिन्दुसूत्रस्यूतस्य यदा प्रारम्भावस्था पूर्णत्वमेति तदारुच्छेदो विन्दुद्वारानुसन्धीयमानद्वितीयावाभिधेयरूपो विधेयः ।। एतत्सर्व संक्षेपेण धनखायो दशरूपके प्राह- मवान्तराषिो विदुरच्छेद कारणम् । १.१७ धनजयस्तु नाट्यकथायामाधन्तव्यापिनं विन्दु यत्नावस्थायामेव निवेशयतीति अभारतीय मतं चिन्त्यमेव । कथाशरीरे सर्वासामवस्थानामन्ते विन्दुना तु भवितव्यमेव। कार्यम् भरतानुसार कार्यस्याधोलिखिता परिभाषा युज्येत । मवाधिकारिक वस्तु सम्यक प्रासं: अपुज्यते । ताम: समारम्नस्सत्कार्य परिकीतितम् ।। १६.२६ एतां कारिकां विवृण्वन्नभिनवगुप्तः प्राह- 'प्राशेः प्रधाननायक पताकानायक-प्रकरीनायकैश्चेतनरूपः यहस्तु फलरूपं प्रयुज्यते सम्पाद्यते, सम्पाद्यत्वेनानुसन्धीयते, तस्फलप्रयोजना यः सम्पूर्णतादायी पूर्वपरिगृहीतस्य प्रधानस्य बीजाख्योपायस्य फलम् आरमते इत्यारम्भशब्दवाच्यो द्रव्य-क्रिया-गुण-प्रभृतिः सर्वोऽर्थः (यस्य) सहकारी (तत्) कार्यमित्युच्यते । चेतनः कार्यते फलमिति व्युत्पत्त्या । सम्यगिति प्रभुमन्त्रोत्साह- शक्तित्रय-सम्पन्नेरित्यर्थः । तेन जनपद-कोश-दुर्गादिक-व्यापार-वैचित्य- सामायुपाय-वर्ग इत्येतत् सर्व कार्येऽन्तर्भवति । तत्र परं प्रथमपरिगृहीतः प्रधानभूतोऽभ्युपायो बीजत्वेनोक्तः । अन्यत्रापि कार्यस्येशी विवृतिर्भरतेनाभिनवगुप्तेन च कृता । तथा हि- कार्य तु यदाधिकारिकमित्यादि तस्याः पञ्चाङ्गस्यानुष्ठानम् । तबथा, कर्मणा- मारम्भोपायः, पुरुष-द्रव्य-सम्पद्देश-काल-विभागः, विनिपात-प्रकारः, कार्य- सिविरिति ।। - २ १. ना. शा० १८.१३ मधिकृत्य भारती। २. अभिनवभारती तृतीयभागे १६ पृष्ठे । ३. अभिनवभारती द्वितीयभागे ४२५ पृष्ठे ।

·18 बत्ता हितापया सामन्यात परिकल्प्यते । सवाधिकारि मन्यत् प्राथमिक विदुः ।। (मा० शा० १८.३) इति विवृण्वन्नभिनवगुप्तः समर्थयति- 'प्रधानत्वेन सम्पाये फले यो जानेछाप्रयत्नकिया-लक्षण बारम्भः तत्कामिति । भरतेनान्यत्रापि बहुशः कार्यशब्दः समारम्भार्थमभिलक्ष्य प्रयुक्तः । तथा हि कालोत्थानतिरसी प्यास्यासंरम्मकार्यविषयाणाम् । ममिवाणयुक्तः स्याबनेकार्थः ।। (मा० सा० १८.३५) बहाभयमपि कार्य प्रदेशक. संक्षिपेय सन्धिषु वा। हपूर्णपदैर्युक्तं जनयति प्रयोगस्य॥ (मा. सा. १९३६) मस्यावस्थोपेत कार्य प्रसमोक्य बिमुविस्तारात् । कर्तव्योः सोऽपि तु गुणान्वित नाट्यतत्वः ॥ (मा० शा० १८.१३) एकदिवसप्रवृत्त कार्यस्त्वतोऽबीजमधिकृत्य । मावश्यककार्याणामविरोधेन प्रयोगेषु॥ (मा. शा० १८.२१) एकारन कदाचिन बहूनि कार्याणि योजये धीमान् । मावस्यकाविरोधेन कार्याणि कार्याणि। (मा० शा० १८.२२) रंग प्रविष्टाः सर्वे भवति तब निकामः । बोबायुक्तियुक्त कृत्वा कार्य यबारसम् ॥ (मा. सा. १८.२३) सर्वस्वैव हिकार्यस्य प्रारब्यस्य फलाधिषिः । एतात्पनुको पम्यावस्था भवन्ति हि ॥ (मा.सा. ११.१५) बर्षप्रकृतीनां फसहेतुता तु किमतःपरं स्पष्टतरं भवेत् यतो हि नाम भरतः कपति- - ·| २० मासा स्वमाणिनामा परस्परसमागमात् । विन्यास एकमावेन फलहेतुः प्रकीर्तितः ।। (ना० शा० १६.१५) यद्यासामर्थप्रकृतीनां विन्यासः फलहेतुरस्ति, तर्हि तासु अन्यतमं कार्य- मिति कथं नाम फले स्यात् । अतः परं विरुद्धमेव धनञ्जयस्य दशरूपक उद्धृतं मतं समीक्ष्यते अपंप्रकृति-प्रकरणे धनञ्जय-धनिकयोर्वचनं विद्यते- 'तस्येतिवृत्तस्य किं फलमियाह - कार्य विवर्गस्ताछुद्धमेकानेकानुबन्धि ॥ (०.० १.१६) धर्मार्थकापाः फलम् तच्च शुदमेककानुबन्ध द्विन्यनुबन्धं वा । एतदनुसृत्यार्थप्रकृति विवृण्वन् धनिको ब्रूते- 'अपंप्रकृतयः प्रयोजनसिदिहेतवः' अस्यां स्थिती दशरूपकावमोके विसंवादो लक्ष्यते, यत् कथं नाम प्रयोजनासदिहेतुषु अर्थप्रकृतिषु फलरूपं कार्यमन्तर्भवति ? यद्येवं स्यात् तहि फलस्य फलहेतोरचेकात्म्यं जायेतेति चिन्त्यम् । अन्येपि बहवो नाट्याचार्या धनञ्जयमतमेव समर्थयन्ति। तथा हि- कथाशरीरव्यापिन्या नायकसहायादि-क्रियायामुपलभ्यमान प्रधान- सम्बन्धी प्रारम्भफलविशेषः कार्यमित्युच्यते । धर्मार्थकामानामन्यतमं हि पुरुषार्थ- कार्यमित्यामनन्ति । तदाह भोज:- पदाधिकारिक वस्तु सम्यकप्राय : अपुज्यते । पाव समारम्भस्तत् कार्यमिति कीतितम् ।। कार्यस्योदाहरणम्- मोतो विक्रमबाहुरात्मसमता प्राप्तेय मुवतिले सारं सागरिका ससागरमहीमाप्येकहेतुः प्रिया। देवी प्रीतिमुपागताच मिनी सामाग्विताः कोसलाः कि नास्ति त्वयि सत्पमात्यष पस्मिन् करोमि हाम् ॥ कार्यादेवपोरुषप्राधान्यमध्यासते।' । - १. महारप्रकाले ४८३-४८४ पृष्ठे ।

·२१ अन्यत्रापि यसकाम्यस्यारम्भः सिदयस्मिन् समापनम् । मानुपातिकतम्या तत्कामिति कम्यते ॥ फसं विवस्तधुरमेकानेकानुबन्धिः । पर गरितिवृत्तस्य सबिवर्ग इसीरितः ।। साध्यत्वारे कार्यस्य सन्तेि तत्प्रयोजयेत् ॥ अपेक्षितं यत्साध्यमारम्मो यन्निबन्धनः । समापनं तु यत्तिदूध तत्कायमिति सम्मतम् ॥' कार्यस्य कारणं प्रास्तबीजमिति कम्यते । बस्तुनस्तु मत तस्य धर्मकामाचंलक्षणम् ।। फार कार्यमिदं धुर मिष का कल्ययेत् सुधीः ।" परवतिनाट्याचार्येषु केवल रामचन्द्रो नाट्यदर्पणे नाट्यशास्त्रमभिनव- भारती चानुसृत्यार्थप्रकृति कार्य च विवृतवान् । सोऽर्थप्रकृतिस्थाने उपाय इति पदं प्रयुक्तवान् । अनन्तरं स उपायान् व्याख्याति स्म- बीजं पताका प्रकरी बिन्दुः कार्य यामि। फलस्य हेतबः पञ्चतनाचेतनात्मकाः ॥१.२८ स कार्य विवृणोति- साध्ये बीजसहकारी कार्यम् । प्रधाननायक-पताकानायक-प्रकरीनायक: प्रधानफलस्वेनाभिप्रेते बीजस्य प्रारम्भावस्थोत्क्षिप्तस्य प्रधानोपायस्य सहकारी सम्पूर्णतादायी सेन्यकोश-दुर्ग- सामाधुपायलक्षणो द्रव्य-गुण-क्रिया-प्रभृतिः सर्वोऽर्थः कार्यम् । कार्य तु फलमिति भ्रान्तेः कुतस्त्यं नातिगूढम् । प्रथमं तावत् तत्सम्बन्धि- नाट्यशास्त्रीयकारिकायाः पाठभेद एव भ्रान्तेः कारणम् । मभिनवगुप्तेनाधो- लिखिता कारिका कार्यलक्षणं प्रतिपादयितं मुख्यतः प्रचिता- पदाधिकारिक वस्तु सम्यक् प्रासं: प्रयुज्यते । ताबों यः समारम्भस्तत्काय परिकीतितम् ॥ १८.२५ बस्याः कारिकायाः पाठभेदेनाधोलिषितं रूपं मूलाद्विवर्तते- १. साबरमन्दी नाटक-मक्षप-रत्नको १.२७ । २. बारदातनयः भावप्रकाशने २०५ पृष्ठे । १. विश्वनाव: साहित्यदर्पणे १.६ .. सिंहभूपामः रसाब-सुधाकरे ३.१८ । - - ·/२२ वाधिकारिक वस्तु सम्मक प्रायः प्रयुज्यते । याच समारत तत्वार्यमिति कीतितम् ॥' कार्यस्याभिप्रायः फलमित्यभिनवगुप्तेनापि क्वचित् प्रसङ्गानुसारं व्याख्यातम् । इदं विपरिवर्तितं रूपं प्रमाणीकृत्य धनखयादिभि: कार्यमेव फलमिति प्रतिपादित स्यात् । अभिनवगुप्तात् प्रागपि नाट्यशास्त्रस्य बहवः टीकाकारा बभः । तेषां मतानि सम्परीक्ष्य सोऽभिनवभारतीमिति नाट्यशास्त्रीयमाकर-प्रन्थं विर- चयामास । तस्य ग्रन्थस्य प्रचारः कश्मीरं विहाय शेषे भारते तावन्मानं नाभवत्, यावन्मात्र दशरूपकस्य प्रचारोऽभवत् । अतएव गड्डरिकाप्रवाहेण तत्रत्या नाट्यशास्त्राचार्या दशरूपकावलोकमनुसरन्ति स्म ।' अर्थप्रकृति-विषयकाः कतिपयप्रश्नाः समाधानमर्हन्ति । प्रथम तावत् यदि नाम प्रासंगिकं वृत्त (पताका प्रकरी च) अर्थप्रवृत्त रङ्गभूतं तर्हि आधि- कारिकं वृत्त कथं नार्थप्रकृती परिगणितम् । अपरं च बीजं, विन्दुः, पताकास्था- नक चेति त्रयं सूच्यं समाश्रित्य परवतिकथा वितन्यते । एतेषां प्रथमं द्वयमेवार्थ- प्रकृती परिगणिती, न तु पताकास्थानकम् । कार्यस्यार्थप्रकृताववस्थानं नाभीष्टं यतो हि नाम कार्य पताका-प्रकरीषु सर्वत्र प्रसरत्येव । नेदं किञ्चित् पृथक तत्वम् । कदाचिदर्थप्रकृतेविसंवादं समीक्ष्य कीथ-महाभागेन सम्यगनुशासितम्- The classification of elements of the plot is perhaps superfluous. १. मूलाभिन्नोऽयं पाठो नाममात्रस्य कार्यविषयकमन्यत्र प्रतिपादितं मतं नानु. बमाति । अस्मिन् प्रसंगे प्रष्टव्याधोलिखिता कारिका- मासा स्वभावभिनाना परस्परसमागमात् । विन्यास एकभावेन फलहेतुः प्रकीर्तितः । ना० सा० १६.१५ २. ना. मा. १६.६४ अधिकत्वाभिनवगुप्तो व्याख्याति - बीजकार्योपग मनमादान- मिति बीजफमस्य समीपतामवामित्वर्ष इति । ३. एतदेव समषितं कीव-महाभागेन । तपा- It was inevitable that the complicated and confused work of Bharata should be superseded for many purposes by something more accessible and cosy to follow and this nood wa supplied by the Dasarūpaka of Dhananjaya. The Sanskrit Drama p.272. Sanskrit Drama p. 299, ·५ पताका-स्थानकम् पताकावृत्त प्रधाननायकस्य फलप्राप्ती आनुकल्यं साधयति । तत्र प पताकानायकस्य बहुतरेतिवृत्त व्यापकता भवति । पताकास्थानकेऽपि तादृश किविद् वृत्त भवति येन प्रधाननायकस्य फलप्राप्तो भानुकूल्यं जायते, किन्तु अस्य तु परिमितेतिवृत्तव्यापकत्वम् । पताकानायकः कश्चित् पुरुषविशेषः प्रधाननायकस्य साह्यमाचरति ।। पताकास्थानकस्य नास्ति कश्चिदपरो. नायकः । पताका प्रासंगिककथा भवति, पताका-रथानकं तु वृत्तमात्रमेव । चतुर्विधं पताकास्थानक भवतीति भारतीयं मतम् । तषां सर्वेषां सामान्य लक्षणमभिनवगुप्तो भरतमनुसृत्य व्याख्याति-अर्थः प्रयोजनमुपायश्च कर्मकरण-व्युत्पत्त्या, अन्यस्मिन्नुपाये प्रयोजने वा चिन्तिते अन्य उपायान्तर. प्रयोजनान्तरलक्षणः प्रकर्षेण युज्यते सम्बध्यते यति तत्पताकास्थानकम् । पताकास्थानकं तु मुख्यमर्थ विचित्रयति । प्रथमे पताकास्थानके घटितं वृत्त सहसा समायाति मूलप्रयोजनस्य चोत्कृष्टं सत् भृशं साधकं स्यात् । अस्योदाहरणमभिनवगप्तो निर्दिशति- यथा रलावल्यां सागरिकायां पाशावलम्बन-प्रवृत्तायां वासवदत्त मिति मन्य- मानो यदा राजा पाशं मुख्चति तदा तदुराचा सागरिकां प्रत्यभिज्ञाय-हा कर्थ मे प्रिया सागरिका | अलमलमतिमावमित्यादि ।' इदं प्रयोजनस्योदाहर. णम् । अन्यस्मिन्नुपाये चिन्तिते सहसोपायान्तरप्राप्ति गानन्दे वर्तते । तत्र जोमूतवाहनस्य शंखचूडाप्राप्तवध्यपटस्य पञ्चुकिना वासोयुगलापंणम् । - १. तेन सहकारित्वसामान्यात् तत्समार्थावरणलक्षणात् [पताकास्थानकस्य] पताका- सादृश्यमिति यावत् । ना०मा० १८.३० अधिकृत्य । २. पवा चिन्तितेन्यस्मिंस्तलिलोज्यः प्रयुज्यते । आगन्तुकेन भावेन पताकास्थानक तु तत् ॥ ना.बा. १६.३. ३. सहसवार्यसम्पत्तिगुणवत्युपकारतः । पताकास्थानकमिदं प्रथमं परिकीर्तितम् ॥ ना.शा० १८.३१ ·/२४ द्वितीये पताकास्थानकेऽतिशयोच्चलंकारमवलम्ब्य संश्लिष्टं यत्कय्यते, तद्वचनमानमपि मूलप्रयोजनं सहकारित्वेन प्रवर्तयति । तस्योदाहरणं रामाभ्युदयस्य तृतीयाङ्के विद्यते सीतां प्रति सुप्रीवस्य संदेशोक्ति:- बहुमान विमुक्तम पारेऽपि जलधे: स्थिताम् । अविरादेव देवि त्वामाहरिष्यति राघवः ।। तृतीये पताकास्थानके किञ्चिद् भाविवृत्तसूच्यं भवति न तु स्पष्टरूपेण, किन्तु अस्फुटरूपेण । अत्र कस्यचि पात्रस्य वचनं पूर्वपात्रस्य वक्तव्येन विलष्टी- करणमावश्यकं स्यात् । यथा मुद्राराक्षसे । चाणक्य:- 'अपि नाम राक्षसो दुरात्मा गृह्यत ।' (प्रविश्य) सिदार्थक:- 'असं गहिदो।' इत्येतत् प्रत्युत्तरं सन्देशाशयेन प्रयुक्तमोचित्याद्विशेष निश्चयं करोति । चतुर्थे पताकास्थानके द्वयर्थको वचनविन्यासो वर्तते । तत्र प्रासंगिकः प्रथमोऽर्थो भवति । श्लेषेण द्वितीयोऽर्यो भाविकर्तव्यविधानं प्रकटयति । यथा, 'प्रीत्यत्कर्षकृतो दृशानुस्यनस्येबोरिवोद्वीपते ।। इत्यत्र हि काव्यरूपताशयेन श्लेषः प्रयुक्तः प्रधानवस्त्वन्तरं साग- रिकागतमुस्लिपति- अयं सो रामा उदयणो जस्स अहं तादेण दिण्णा ।' बर: सातिशयं श्लिष्टं काव्यबन्धसमाधयम् । पताकाग्थानकमिदं द्वितीयं परिकीर्तितम् ॥ ना० शा० १६.३२ २. अपोपलेपणं पत्र लोन सविनयं भवेत् । लिष्टप्रत्युत्तरोपेतं तृतीयमिदमिष्यते ॥ना० शा० १६.३३ ३. हर्षावचनविन्यासः मुश्लिष्टः काव्ययोजितः । ससुपुक्तश्च तच्चतुर्पमुदाहृतम् ॥ मा. ना. १४ अधिकृस्य भारती। चतुर्षपताकास्थानकमधिकृत्य दाप काबलोक धनिकेन 'उचामोत्कलिका' मित्यादि तुल्यविशेषणात्मक-पताकास्था- कस्योदाहरणं प्रकटितम् । तत्त चिन्त्यम् । अभिनवगुप्तानुसारं तत्त. नोडाहरणम् । पता प्रतिपत्तावपि हि मावान सहकारिता कुपिदाचरिता । तस्मादेतद् बीपस्व न्याहारस्वोदाहरणम् । ना.सा. १६.३५ विकृत्य अभिनवभारती उपन्यास ·२५ दशरूपके तु द्विविधमेव पताकास्थानकं सम्मतम् । तत्र भारतीयं प्रथमपताकास्थानकवयं न गृहीतम् । दशरूपके धनजयोऽन्योक्तिद्वारेण सूच्य-विधानमावश्यकं मनुते । नेतदावश्यकं भारतीयेषु पताकास्थानकेषु । दशरूपकस्य द्विविधं पताकास्थानकं भरतस्य चतुर्थे एव पताका स्थानकेन्त- भवति । पताकास्थानक प्रपञ्चे दशरूपकस्य भारतीय-नाट्यशास्त्रातिक्रम- स्त्रटिरेव । १. प्रस्तुतानन्तुभावस्य वस्तुनाऽन्योक्तिसूचकम् । पताकास्थानकं तुल्यसंविधान-विशेषणम् । १.१.१.१४ ·६ कथावस्तु-प्रकारः भारतीये नाट्यशास्त्रे चतुर्विधं कथावस्तु वणितम् । तद्यथा-प्रख्यातम्, औत्पत्तिकम्, अनार्षम्, आहार्यञ्चेति । एतेषु प्रख्यातमनार्षमाहार्यच पूर्व- परिचितं कथानकं स्वीकुर्वन्ति । ओत्पत्तिकं वस्तु नाट्यकविना सर्वथा कल्पित भर्वात। तु भरतादिभिर्नाट्याचार्यः प्रख्यातवस्तु इतिहासादेगृहीतमिति स्पष्टी. कृतम् । तत्र नाटके वस्तु प्रख्यातं भवति, प्रकरणे चानार्षमाहार्यमोत्पत्तिकं च वस्तु वर्तते ।' एतदधिकृत्याभिनवगुप्तेन व्याख्यातम् - प्रख्याते भारतादो यद्वस्तु तविषयोऽस्य । इतिहासादी पुराणानि अपि अभिनवगुप्तेन स्वीकृतानि ।' बोत्पत्तिक सर्वथा समुत्पाद्यं वस्तु भवत्येव । अनामिति पुराणादि व्यतिरिक्तबृहत्कथायुपनिववं मूलचरितादि । आहार्यमितिपूर्वकविकाव्या- बाहरणीयं समुद्रदत्तष्टितादि । वैदिकसाहित्य उपनिव कथानकं प्रख्यातमस्ति न वेति विचारणायाम- भिनवगुप्तेनाधोलिखितं निर्देशनं प्रमाणम्- 'अनार्षमिति पुराणादिम्यतिरिक्तबृहत्कथाद्युपनिषदम्' इत्यनेन सर्वमार्ष साहित्यं प्ररूपातमिति सम्भाव्यते। दरारूपके धनलयस्तु माहार्य मनापं च कथावस्तु न स्वीकुरते । तदनुसारं तु वस्तु वेषा भवति-प्रख्यातम्, उत्पाचम्, मिश्रचेति । प्रख्यातमुत्पाद्यं च भारतीयं सुसम्मतन्त्र, किन्तु मिश्रं नाम वस्तु भरतो न निर्दिशति । वस्तुतो मिश्रवस्तुनः कल्पना अभारतीया। - - ना.मा.१८.१०,४५, ४६ २. प्रख्याते भारतादी । तेनेतिहासाछिद्रमाणवस्तु-विषयकं नाटकम् । ना.सा. १८.१० अधिकृत्य भारती .. मा.बा.१८.१२ कित्यभारती २. ना.ना. १८.४५, ४६ बधिकस्य भारती ·वस्तु न भवति। /२७ धनश्चयानुसारं प्रख्यातस्य उत्पाद्यस्य च सकरात् मित्रं वस्तु भवति । दशरूपक ईहामगे मिश्र वस्तु निर्दिष्टम् । तद्यथा, मियानीहामृणे प्रतं चतुर बिसन्धिमत् । बस० ३.७२ भारतीये नाट्यशास्त्र ईहामगे मिश्रं वस्तु न निर्दिष्टम् । तदनुसारं तु कस्मिंश्चिदपि रूपके मिश्रं मिश्रवस्तु प्रकल्पनेऽपरोऽयं विसंवादो विचारणीयो यत् नाटके प्रख्यातं वस्तु भवतीति भरतस्य धनञ्जयस्य च सम्मतम् । किन्तु प्रायशः सर्वेषां नाटकानां कथावस्तुनि क्वचित्क्वचिदुत्पाद्यकथांशः सम्यग्विलसति । तद्यथा, अभिज्ञान-शाकुन्तले षष्ठसप्तमाङ्कयोः कथा कविकल्पितास्तीति निविवादम् । अस्मिन्नुत्पाद्यं कथांशे सत्यपि अस्य नाटकस्य कथावस्तु प्रख्यातमेव मन्यते । न प्रख्यातोत्पाद्यमिश्रणेन कथाया मिश्रता कल्पनीया। यदि नाम मिथं वस्तु स्वीक्रियेत, तर्हि सर्वेषां नाटकानां कथावस्तु मिश्रं भवेदिति महती विप्रतिपत्तिः । अत एव धनञ्जयस्य मिश्रवस्तुकल्पना चिन्त्येव । यथा प्रख्याते तथैवाहार्य अनार्षे च वस्तुनि कविरात्मशक्तयोत्पाद्यांशं योजयित्वाधिकावा प्रकरोति। भोजस्तु पञ्चविध वस्तु मनुते । तद्यथा-- इतिहासाश्रयम्, कथाश्रयम्, उत्पाद्यम्, अनुत्पाद्यम्, प्रतिसंस्कार्य च। एतेषु इतिहासाश्रयं कथाश्रयं, उत्पावन भरतस्य क्रमशः प्रख्यातम्, अनार्षम्, औत्पत्तिकन्न सन्ति । अनत्पाद्यं तु भूतकालिक-वर्तमानराजानां चरितमेव। प्रतिसंस्कायं तु परिष्कृतमे- तिहासिकं कथानकमस्ति । प्रतिसंस्कार्य तु भरतस्य प्रख्यातवृत्ताद् भिन्नं नास्ति, यतो हि नाम प्रख्यातं वृत्त नाट्ययोजनायामवश्यमेव प्रतिसंस्क्रियत एव । मोजस्य कथायाः पाञविध्ययोजनायां मिश्रं नाम कथावस्तु न स्वीकृतम् । १. प्रख्यातोत्याचमिश्रवभेदात् वेधापि तत् त्रिधा । प्रख्यातमितिहासादेरुत्पाद्य कविकल्पितम् । मिश्र व संकरात् ताभ्यां दिव्यमादिभेदतः ।। २. ना० जा० १८.४६ बधिकृत्य भारती। ३. इतिहासाश्रयं, कपाश्रयमुत्पावे तिवृत्तमनुत्पाद्य तिवृत्त प्रतिसंस्कार्येतिवृत्तमिति पंच प्रबन्धारीराणि ।......... अनुत्पा तिवृत्तमित्यनेन यथावगतवर्तमानातीत- महारावादिवृत्तवर्णनम् । वा हर्षवर्धनराज्यवधनावीमा वर्णनं हर्षचरिते। प्रवादि अंगारप्रकारे वासप्रकाले पृष्ठम् ४०१ ·कार्यावस्थाः सपका आधिकारिक कार्यम्येतिवृत्तम्य वा पंचावस्था भरतेन प्रमाणिता:- हतियत समागणतं प्रत्यगेवाधिकारिकम् । तबारम्मारिकतंम्पं फलान्तं च पपा भवेत् ॥ १८.१६ संसाध्य कलयोगे तु व्यापार: कारकस्य यः । तस्यानुप्रा बिन या. पम्यावस्था प्रयोक्त मि. ॥ १६." सस्पेव हि कार्यस्य प्रारम्धस्य फलानि । एतास्स्वनुकमेव पवावस्या भवन्ति हि ।। १८ १८ प्रारम्भः पञ्चावस्या बारम्भ , यत्नः, प्राप्तिसम्भव., नियताप्तिः, फलागमश्च सन्ति । एतासा कृते क्वचिन् मानसिको व्यापार , क्वचिच्छारीरिको व्यापारः, क्वचिदुविधो व्यापारोऽपेक्ष्यते । तथा हि आरम्भावस्थायामोत्सुक्यमावं मानसिकव्यापारोऽस्ति- औत्सुक्यमानबन्धस्तु पदीजस्य निबध्यते । महतः फलयोगस्य म फलाम पते ।। (मा० मा० १६.८) यथाभिज्ञानशाकुन्तले नायक। दुष्यन्तः शकुन्तला समोहते । इद- मौत्मुक्यं न कवर प्रधाननायकस्य. अमात्यस्य, नायिकायाः, प्रतिनायकस्य, देवस्य वा स्यादिति अभिनवगुप्तेन विशदीकृतम् । एतेषां कस्यचिदेकस्यो- स्मुक्यं हृदयनिख्खं भवति, इतरेषां च शारीरिकव्यापाराः फलेतदिशि सन्त्येव । यषा अभिमानशाकुन्तले सखीनां वृक्षसेचनादि कार्याणि सन्ति । दशरूपके धनञ्जयेनारम्भस्य लक्षणं विहितम् -- मोसुल्यमानमारम: फललामाय भूयते । १.२० एतत भारतीयं लक्षणमनुवर्तते । सा नायकस्यामात्यस्य नायिकायाः प्रतिनायकस्य देवस्य बा ।... साहाम्यस्य पुख्यकारस्य फलतिता' इत्यादि १४.९ अधिकृस्य भारती।

·/२० प्रयत्नः - द्वितीयावस्था प्रयत्नो वा यत्नो वा भरतानुसारं प्रवृत्तियं व्यक्ति- (१) फलं प्रति व्यापारः । तवा च (२) परमौत्सुक्यगमनम्। ' औत्सुक्यस्य परमाधिक्यं प्रयत्नावस्थायां भवतीति धनजयेन दशरूपके न प्रकटितम् । तदनुसारं तु व्यापारमात्रमेव प्रयत्नः प्रयत्नस्तु तबप्राप्तो व्यापारोऽतित्वरान्वितः ।। धनञ्जयस्यैषा त्रुटिरेव यत् प्रयत्नावस्थाया औत्सुक्यं स नेव निर्दिशति । वस्तुतः प्रयत्नावस्थायामौत्सुक्यं वर्तत एव । तद्यथाभिज्ञान शाकुन्तले तृतीयाङ्के, प्रयत्नावस्थायाम्- (ततः प्रविशति कामयमानावस्थो राजा) राबा- माने तपसो बीयं सा बाला परबतीति मे विदितम् । अलमस्मि ततो हदयं तपापि ने निवर्तयितुम् ।। ३.२ (मदनबाधां निरूपयन्) भगवन् कुमुमायुध, त्वया चन्द्रमसा च विश्वस- नीयायामतिसन्धीयते कामिजनसार्थः । कुत :- तब कुसुमशरत्वं शोतरश्मित्वमिन्दो- घमिरमयथार्थ श्यते मद्विषेषु। विसृजति हिमगरग्निमिनुमंपूर्व- स्त्वमपि कुसुमबाणान् बखसारीकरोषि ॥३.३ (सखेदं परिक्रम्य) क्व नु खलु संस्थिते कर्मणि सदस्यैरनुज्ञात: खिन्न- मात्मानं विनोदयामि । अभिनवगुप्तानुसारमोत्सुक्यं नाम-उपायविषयस्मर- मेच्छा-सन्तान-स्वभावः । प्राप्तिसम्भवः तृतीयावस्था प्राप्तिसम्भवोऽस्ति । भरतानुसारं तु । वित्प्राप्तिया काचित् फलस्य परिकल्प्यते । भावमा तं प्राविधिज्ञाः प्राप्तिसम्भवम् ।। ना० शा० १६ ११ १. अपश्यत: फलप्राप्तिं व्यापारोप: फलं प्रति । परं बोत्सुक्यगमनं स प्रयत्नः प्रकीर्तितः ॥ ना० शा० १६.१० ना.मा.१८.१० अधिकत्यभारती। २.

·अव प्राप्तिरीषदुताहो परिकल्पनेदिति विवेचनीयम् । अभिनवगुप्त एतां कारिकां विवृण्वन्नाह - "उपायमात्रेण लब्धेन यदा कदाचित् विशिष्टफलप्राप्तिरीषत् कल्प्यते. सम्भावनामात्रेण स्थाप्यते न तु निश्चीयते, तदा प्राप्तेः सम्भवः ।" अव ईलत्परिकल्पनेति आचार्योऽभिप्रेति । नेदं सम्यक् प्रकल्पनमभिनव- गप्तम्येति मतमस्माकम् । नाटकेषु कवयो नायिकानायकयोरेकान्तिकसमागमात् प्रागेव तयोर- स्थायिनं समागमं योजयन्ति । तथाहि स्वप्नवासवदत्त गम्यायामपसप्तं मां बोधयित्वा सखे गता । ५.८ समस्याले गिदुखेन मेविप्रोषिताम्जनम् । पारिवमपि रसरया हर्ष लिकं भुखम् ।। ५.१० विमारके तृतीयेऽङ्क नायको विमारको नायिकाया: कुरंग्या सह अशात- पेण वर्षमेकं न्युष्य पश्चात् पृथबभूव । प्रतिनायोगन्धरायणे तृतीये डू शिष्याम्पेण प्राप्ता वासवदत्ता गान्धवं. विवाहेन परिणीता। कन्दमालायां चतुर्थेऽङ्क सीता मोहं गतं रामं परिष्वजते । पश्चात् गमो गेमाश्रितो भवति। मच्छकटिके वातमस्तु एनिममविरतधारं शतहरा स्फुरतु । अस्मादिषनंभया पर प्रियया परिष्वक्तः ।। ५. ४८ अभिज्ञानशाकुन्तले नायको गान्धर्वेण विधिना शकुन्तलामुपयेमे' । विक्रमोवंशोये नायकोमिलनसुखमीषत्कालं तृतीयेरू परिणमति । मालविकाग्निमित्र नायको नायिका मालविका मिलित्वा संश्लेषमुप. जनयति । मालविका तं नाट्येन परिहरति । तदा राजा कथयति-'रमणीय खलु नवाङ्गनानां मदनविषयावतारः । तथाहीयम् - हस्त कम्पयती कहि रसनाम्यापारलोलाङ्गलि यो हस्ती नयति स्तनाबरमतामालिनधमाना बलात् । १. अनुसूया-प्रियंवदे, यधपि गान्धर्वेण विधिना निवृत्तकस्याणा शकुन्न । तृतीयपतुरियामध्ये मिश्रविष्कम्भके ।

·" पामलनेखामुन्नमयत: साचीकरोत्याननं व्याजेनाप्यमितापपूरपासक निर्वतयत्येव मे ॥४.१५ रत्नावल्यां नायकयोमिलनं द्वितीयाङ्क भवति । पश्चात- राजा-(सानन्दं) यथाह भवती। (सागरिका हस्ते गृहीत्वा स्पर्शमुखं नाटयति ।) वसन्तक:- भो, एसा खु तुए अपुoया सिरी समासादिदा । राजा-वयस्य, सत्यम्- भीरेवा पाणिरप्यस्याः पारिजातस्य पल्लवः । कुतोऽन्यया नबत्येव स्वरन्छग्रामृतत्वम् ।। २. १७ पश्चात् पुनरपि तयोमिलनं भवति । राजा नायिका कथयति- चलितमपि निरोधू जीवितं जीवित ममिह मम कण्ठे बाहुपाशं निहि ।। ३. १७ प्रियदशिकायां नायक आरण्यकां कमलवने मिलति । पश्चात् रङ्गपीठे पावीभूय तो परिणयमभिनयतः । उत्तररामचरिते तृतीये डू वनप्रोषिता सीता मूछितं राममुपसृत्य हदि ललाटे च स्पृशति । प्रत्यापन्नचेतनो रामो वदति- मालिसम्ममृतमयैरिव प्रलेपेरन्तर्वा बहिरपि वा शरीरधातून् । संस्पर्श. पुनरपि जीवयानकस्मादामनदादपरविध तमोति मोहम् ॥ ३.६६ मालतीमाधवस्य षष्ठे मालतोमाधवयोरीषत्प्रणयभोगो निशितः । तथाहि- कि वा भगामि विदारणायासकारिणि । कामं कुरु बरारोहे देहि मे परिरम्मणम् ॥ ६.११ मालती-- (सहर्षम्) कथमनुगृहीतास्मि। (उत्थाय) इयमालिङ्गामि । दर्शनं पुनर्वाष्पोत्पीडनेन प्रियसख्याः प्रत्यक्षं न लभ्यते--- इत्यादि । प्राचीनरूपकेषूपर्युक्तास्थायिसमागमप्रसङ्गा ईषत्प्राप्तेरुदाहरणानि सन्ति । ईषत्प्राप्तेरनन्तरं या वियोगावस्थान्तरीभवति सा रसमयसन्दर्भस्य सर्वोत्कृष्टं वैचित्यमावहतीति परं प्रयोजनमीषत्प्राप्तेः । अभिनवगुप्तानुसारं विप्रलम्माद्यभावे तु का तत्र विचित्रता रखनायाः ।' माधा:- १. ना.मा० १८. १० अधिकस्य भारतो।

·सान्तरायो लाभ: पुनविच्छेदः पुनः प्राप्तिः पुनर्विच्छेदः पुनश्चैतस्यै- वान्वेषणं वारं सोनिर्धारितकान्तफलप्राप्याशात्मको गर्भसन्धिरिति ।। फलयोगे तु समग्रं क्रियाफलं भवति, किन्तु प्राप्तिसम्भवेऽसमन क्रियाफलमुत्पद्यते । ईषत्प्राप्तिः नाम फलप्राप्तेरसमग्रता, तदेव हि ताप्ति- सम्भवस्य प्रधानं लक्षमिति प्रतिपाद्यं प्रतिभाति भरतस्य । तदनुसारं प्रणया- मकानि काणि प्राप्तिसम्भवं यथा तथा सन्धी घटयन्ति । उपर्यत विश्लेषणं त भरतानमारमेव । प्राप्तिसम्भवात्मके सन्धी प्राप्ति- प्राप्तिव वति नाटयशास्त्रीय कारिकांशं विशदयन्नभिनवगुप्तः सम्यगाह- अप्राप्तिरन्वेषणमित्येवंभूताभिरवस्थाभिः पुनः पुनर्भवन्तीभियुक्तो गर्भ मन्धि, प्राप्रिसंभवाख्ययावस्थया युक्तत्वेन फलस्य गर्मीभावात् । तथाहि गलावल्यां द्वितीया- मुसंगता- अदक्षिणा इदानीं त्वं या एवं भ; हस्तेन गृहीतापि कोपं न मुसि। -इत्यादी प्राप्ति । दशरूपके प्राप्तेरसमग्रता धनञ्जयेन न निर्दिष्टा प्राप्तिसम्भवपरिभाषा- प्रसंगे इतिवृष्टिः । रसाणवमुधाकरेऽपि प्राप्त्याशाप्रसंगे 'ईषत्प्राप्ति.' ननिर्दिष्टा । ईपत्प्राप्तिः प्रायः प्रणयात्मकेषु नाटकेषु नायकयोरस्थायिसमागमरूपेण विलसति । तत्पश्चात् कविसमीहितं विप्रलम्भशृंगारस्यौचित्यं वर्तत एव । एतदनुसारं भारतीया प्राप्तिसंभवविषयिकी कारिका व्याख्येया। तदयमत्र निष्कर्षो यत् प्राप्तिसंभवपदे संभवशब्द उत्पतिपर: कुमार संभवपद इव । स चासो संभवः प्रकृते क्षणमात्रात्मा न तु दीर्घकालिकः स्थायी वा यथा समग्रफलप्राप्तिम्प फलागमे। नियताप्तिः प्राप्तिसम्भवे नायकयोमिलनं गोपनीयं विधानं प्रवर्तते । तदेव नियताप्ती गोपनीयतां विजहाति फलागमे च सुप्रकाशिता भवति । १. दासपके १.२६ अधिकृत्यावलोकः । २ मभिप्रेतं समन च प्रतिरूपं कियाफलम् । इतिवृत्तं भवेद्यस्मिन् फलयोगो प्रकीर्तितः ।। ना० शा० १६. १३ । धनजयोऽप्येतदेव समयति- समपफनसम्पत्तिः फलयोगो यथोदितः ॥ ६०० १. २२ । ३. मा. मा० २१.४१ अधिकत्य भारती। ५ उपायापयशंकाम्या प्राप्त्याला प्राप्तिसंभवः ।। ६०० १.२१ ।

·नियतफलप्राप्तिनामियायामवस्थायां फलप्राप्तिनं भवति, किन्तु सा दश्यत इति भरतः परिभाषते- नियता तु फलप्राप्तिं यदा भावेन पश्यति । नियतां तां फलप्राप्ति सगुणां परिचक्षते ॥ १६.१: पलप्राप्ती याः वरिन्दपायकृता बाधास्ता. सर्वा अस्यामवस्था पूर्वोपात्त नोपायेन (भावेन) दूरी क्रियन्ते । अत एव फलप्रातिनिधिं हस्तगता व लक्ष्यीक्रियते । प्राप्तौ सन्देहलेशोऽपि न स्यात् । पूर्वोक्ता भारतीयां परिभाषामनुसरन् धनञ्जयो दशरूपके प्राह अपायाभावतः प्राप्तिनियताप्तिः सुनिश्चिता ॥ १.२१ फलागमः पञ्चमावस्था फलोत्पत्ति, फलयोग , फलागमो वा नाम । एतस्या पथानामाभीष्टा फलप्राप्तिर्भवति । ' अभिनवगुप्तानुसारं तु यस्मिन्नितिवृत्त वनवस्थात्मनि नायकस्याभिप्रेतं तादृशम्, अपि च नानुचितम्, अपि तु प्रतिसामुचितं सम्मवात् पूर्णक्रियाफलमिति नमनन्त रफलम्, न च विधि फलमिव स्वर्गादिकालान्तरापेक्षि वर्यते, सावस्था नायकस्य फलयोगः फलोत्पत्तिर्नाम । तत्र सचिवामात्यादेरपि यावस्था, सा वस्तुनो नायकगामिन्येव भवतीति नाटकेषु नावश्यं सर्वा नायकस्य साक्षादेवोपनिबन्धनीया, अपितु सचिवादिगतत्वेनापि फलयोगस्तु साक्षादेव तद् (नायक) गतः । इमाः पञ्चावस्था एव फलहेतुं विन्यस्यन्ति इति भरतेन स्पष्टीकृतम् - आसां स्वभावमिन्नानां परस्परसमागमात् । विन्यास एकमायेन फलहेतु प्रकीर्तितः ॥ १६.१५ एतामां फलहेतुत्वे सति धनिकेन निदिष्टं अर्थप्रकृतीनां फलहेतु- वमपास्तम् ।' अभिनवगुप्तेनापि अर्थप्रकृतिः फलहेतव इति व्याक्तम् । न तत् साधु १ अभिप्रेतं ममग्रं च प्रतिस्पं क्रियाफनम् । इतिवृने भवेद्यस्मिन् फलयोगः प्रकीर्तिनः ।। ना० शा० १६.१३ २. ना० शा० १६.१३ अधिकृत्य भारती । ३. वयंप्रक तयः प्रयोजनसिद्धिहेतवः । १. ना० शा० १६.२० अधिकृत्य भारती।

·८ सन्धिः अवस्थानां क्रममतृमृाय पंच सन्धयो विन्यस्यन्ते' । यथा महाभारत पवंमु, रामायणं काण्डेषु, महाकाव्यानि च सर्गषु विभज्यन्ते, तथैव रूपकाणि सन्धिप विभज्यन्ते । मन्धिशब्दस्य व्याकरणिक पाख्याभिनवगुप्तेनोपस्थापिता तद्यथा, नेनार्थवयवाः मन्धीयमानाः परस्परमङ्गश्च सन्धय इति समाख्या निरुसा । द्वयोवस्तुनो मम्बन्धे सति तयोमिलनस्थलं सन्धिर्वस्तुतः स्यात्. किन्तूपचारत सम्बद्धाः खण्डा अपि सन्धिरिति व्यपदिश्यन्ते । पर्वशब्दस्यापि नादश. प्रयोगः मिलनस्थलं सम्बद-कयावयवञ्च व्यनक्ति । सन्धिस्तु कथावयव इत्यभिनवग्रस्य स्पष्टं मतम् ।' तहि एतद् व्युत्पन्नं यत् कस्या अपि अवस्थाया नाटघोचित कथा सन्धि म्यात् । सन्धिनाम्ना स एव कलात्मको विन्यासोभिप्रेतो येन रूपकषु घटनाना नामा संविधानाना च प्रक्रमो वयंते। १. मनाया गवग्धा परतन्त्रा । प्रारम्भाभिधान-दशाविशेषोपयोगि कथाखण्डनकं मुख. मान्धरित्यतम । ना० शा० १८.९०५ अधिकृत्य भारती। महावास्यास्पम्य म्पकार्यस्य पंवांशा अवस्थाभेदेन कल्यन्ते । प्रारम्भावस्थोपयोगी पावानराग. म मुखसन्धिः तम्याराशेरवानग्मागा उपक्षेपाचानि माध्यङ्गानि । ना. शा० १८.३८ अधित्य भारती । ना० शा० १५:७ अधिकृत्य भारती । वर्षभागराशि: सन्धिनि मतमभिनवगुप्तम्य ना शा० १६५० अधिकृत्य भारत्यां प्रकटितम् । नामा० १६१०५ अधिकृत्य भारत्या प्रारम्भाभिधानदणाविशेषापयोगि-कथा- सहल मनासन्धे । ना०मा० १८.४२ अधिकृत्य विमर्श-सम्धि ग्पष्टयताभिनय. गुप्तेनान्येषा मतं विमदीकतम् । सबा हि--विमर्मादिकारणत्वा विमस्पे कथावयव म बिमों नामेति । The word Sandhi in Sanskrit dramaturgy denotes both linking up of the parts and also the parts themselves.-Siddheshwar Chattopadhyaya, Nitakalaksana-Ratnakola P.50 ३ ·दशरूपके तु धनञ्जयः सन्धि परिलक्षयते- अवान्तरसम्बन्ध: सन्धिरकाम्बये सति । १२३ अनया परिभाषया सन् सामग्रघन प्रतीयते, न च सन्ध्यङ्गषु फलानु- वतिनीनां घटनाना कलात्मकविन्यासो व्यज्यते। अन्यच्च धनञ्जयः सन्धि मिलन-स्थल मेवेति व्याकरोति । सन्धिस्तु कयावयव इति तस्य परिभाषा न बोधयति ।। अन्यच्च विसंवादो धनञ्जयस्थाधोलिखितकारिकायां प्रत्यक्षमेव- अर्थप्रकृतयः पज पवावस्था-समन्विताः । यथासंख्येन जायन्ते मवावा. पच सन्धयः । १.२२-२३ पञ्चावस्थानां पनसन्धिभिः सह यथासंख्यं युज्यते एव, किन्तु सन्धीनामर्थ- प्रतिभि मह यथासंघमसंभाव्यं यतो हि नाम न सर्वेषु नाटकेषु पनाकाप्रकर्यो स्थितरावश्यकी । अन्यच्च । अन्यच्च विन्दु म मर्वेषामझानामन्त भागे स्मादेवेति भारतीयो नियमः । अतएव प्रतिमुखसन्धावेव विन्दोः, गर्भसन्धौ पताकाया, विममन्धो प्रकर्या अवश्यम्भाविता असदाग्रह एव । धनजयेनापि दशरूपक एवाधोलिखितकारिकायां यथासंख्यस्य वैकल्पिकत्वं पताकाया वैकल्पिकत्वेन प्रमाणितम् - गर्भस्त दृष्टमष्टम्य गोजस्याम्वेषण महः । वापशाग पताका स्यान्न वा स्यात् प्राप्तिसम्मनः ।। ० १.३६ भग्नेन पूर्वोक्त यथासंभयं न चितम् । धनजयस्य तदनुसन्धानमसदभारती यञ्चास्ति। इतिवृत्तात्मकावस्थासु प्रतिष्ठितामु सन्धीनां विनियोगस्य कावश्यकतेनि प्रश्न समाधानमहति । वस्तुतोऽवस्थाः कार्यस्य विकास प्रतिपादयन्ति,तदनुसारेण च नाभिनायकम्य चारित्रिकोस्कों व्यज्यते । सन्धिभिः कवे. कथाविन्यासस्य कलात्मक-सौष्ठवं व्यज्यते । इदमेव प्रयोजनवैशिष्टयमवस्थाया. सन्धेश्व पार्थक्य समादधाति । अभिनवगुप्तानुसारतस्तु 'महावाक्यार्थरूपस्य रूपकार्यस्य परशा अवस्थाभेदेन सन्धिष कल्प्यन्ते।' नत्रावस्था-क्रमेण पञ्चसन्धयः मुखं, निमुखं, गर्भ, विमर्शः, निर्वहणन सन्ति। बन्यत्र ३२१ कारिकायां धनजय: 'सन्धि: वृतमण एव' इति स्पष्टयति । पाप्रकाने भोजस्यैवं मतम्-अर्थतदुपाधेः कणारीरभागानां मुखाश्य : पंच पदेशा भवन्ति ।

·or सन्ध्यङ्गानि पंचमन्धीनामङ्ग विभाजनं नाट्यशास्त्राचार्य समुपवाल्पितम्। भरतानुमा- सन्धीमा पानि वृतानि प्रदेशेवनुपूर्वशः । बसम्पगुणयुक्तानि तान्यङ्गान्युपधारयेत् ।। अभिनवगुप्तानुगारतो मुख द्वादश, प्रनि मुखे गर्भे च त्रयोदश, अवमश- द्वादश. निवंहणे चतुर्दशेतिमिलित्वा साध्यङ्गानि चतृप्पष्टिः सन्ति । 'सन्ध्यं गान तु फलानुवनीनि म्यु.' इति तेपामेकं प्रधानं लक्षणम् । मुखसन्ध्यंगानि भरतानुसारेण तु प्त बोजसमुपसिनानाधरमसम्भवा । कापोरानुगना तमुल परिकीतितम् ।। ६.८ मुम्न कथाबीजस्योत्पत्तिमंनि । बीजसमुत्पत्तो बहना रम नामांना च सम्भावना स्यादव । अब काव्यशी समुत्पद्यते । एतदेव बीज समुत्पत्ति । एतदनुसत्याभिनवगुप्लो व्याख्याति- प्रारम्पयोगी यावान राशिः प्रमत्तानुप्रमत्तया विचितारवाद आपतिनस्तावान् मुगुमन्धि ।' तत्रावस्थानुयोगित्वात् फनप्राप्तये ओत्मक्यमेव प्रधानोर्थ राशिः । धनन्जयो दशरूपक मुखय भारतीय लक्षण मुदाहरति । रमनिष्पत्तिमयसी स्यादिति उद्दिश्येतिवृत्तस्योपकरण रूपाणि सन्ध्यङ्गानि भवन्ति। तानि च रसस्य विभावादीन् प्रस्तावात मुख- ना. मा. १८.६ अप्रिय भारती। २. तेन रसम्यवायं विभावादिपरिकगे यानचकम् । ना. शा. १८१०५ मधिकृत्य भारती । ना. शा० १८.११५ अधिकृत्य भारती सन्धीनामुपकरणरूपत्वं संकेतति ।

·सन्धी आरम्भ एव कार्यमोत्सुक्यं स्यात् । तदनुसत्येकादश सन्ध्यङ्गानि- उपक्षेप:. परिकरः, परिन्यासः. विलोभनम्, युक्तिः, प्राप्तिः, समाधान, विधानं. परिमावना, उभेद करणञ्च भवन्ति । उपक्षेप भरतानुसारेण काम्यार्थस्य समुत्पत्तिक्षेप इति स्मत । १६.६: काल्यार्थस्तु इतिवृत्त-शरीरमेव । नस्य प्रथमपदमु क्षेतः स्यात् । अभि. नवगुप्तानुसारेण नत्र प्रधानरमस्थ संकतोऽपि स्यात् ।' धनञ्जय उपक्षेपे बोजगागं निदिशति । अत्र बीजपदेनोपक्षेचे फलहेतु. सङ्कत आवश्यकोऽभिमन. । परिकरः भरता धनञ्जयश्नाभो बीजार्थस्य बाहुल्यं परिकर इति परिभाषेते।' अभिनवगुप्नस्तु व्याख्याति ...तत ईपद् विनायते। अर्थात् काव्यार्थः फलं प्रति किचिदन प्रमति परिकरे । । परिकरम्य प्रयोजनमिष्टार्थस्य रचनास्ति परिशमः भग्तो धनजयश्च परिन्यासं समं परिभाषेते "तनिष्पत्ति परिन्यासः' इति । अभिनवगुप्तानुसारेण तु 'नतो निश्चयापत्ति पनपा परितो हृदये सः काव्य.) अर्थ उपन्यस्यते । विलोभनम् धनजयस्य च विलोभन-परिभाषा समाना विद्यते--- गुणाख्यानं गुणनिवर्णनं वा विलोभनमिति । अत्र प्रश्नः समुदेति-कस्य गुणा- नामाख्यानमिति । अभिनवगुप्तेन स्पष्टीकृतं-ततस्तदेव गुणवदिति श्लाध्यते । अर्थात् काव्यार्थस्य गुणाख्यानमित्यभिप्रायः । किन्तु 'अस्याः सर्गविधो' इत्यादि . भरतस्य . १. कायार्थ इतिवृनगरीर लक्षणोऽभिधेयः, प्रधान ग्मलक्षणं च प्रयोजनमक्षेत्रगोपक्षियते । ना. शा० १६.६६ अधिकृत्य भारती । २. यदुत्पन्नार्थ बाहुल्यं में यः परिकरस्तु मः ॥ ना० शा० १.७० तबाहुल्यं परिक्रिया । दशा० १.२७ ना० शा० १६.७१ अधिकृत्य भारती ।

·उदाहरणं नायिकाया गुणाख्यानं प्रस्तोतीति विसंवादः । धनिकस्याप्युदा- हरण तादृशमेवासमीचीनम् । युक्तिः भरतस्य धनञ्जयस्य च युक्तः परिभाषा समानेव- सम्प्रधारणमामा युक्तिरिति । अवार्था भूतकालिकघटनाः सन्ति । ता अधिकृत्य विचारणा युत्तो भवति । युक्या प्रकाश्य-प्रकाशनं स्वभावतो भवति । नास्त्यन्न प्रयोजनस्य निबन्धो, यथा धनिको विवृणोति । युक्तिरन्येषु सन्धिष्वपि सम्भवति । प्राप्ति भरतो धनजयश्च उभो कस्यचिन्नायकक्ष्य मुखार्थस्य प्राप्तिमेव प्राप्तिरिति मन्येते। । । समाधामम् बीजार्थम्योपगमनं समाधान मिति भरतधनञ्जययोर्मतम् । अभिनवगप्ता- नुसारतोऽस्मिन् सन्ध्यङ्ग प्रधाननायको बीजार्थेन प्रत्यक्षतः समायुज्यते ।' विधानम् विधाने नायकस्य कस्यचित सुखं दुःखश्नोभे भवत इति भरतधनजययोः समानं मतम् । अस्मिन् सन्ध्या इष्टार्थस्य रचना निगृहनेन भवति । विधान- मन्येषु सन्धिष्वपि युज्यते।' परिमावना भरतानुसारेण प्रथमं कुतूहलं तदनु आवेगो यस्मिन् कथांशे भवति, स परिभावना । धनजयानुसारेण तु अद्भुतादावेशो जायते, स एव परिभावना। उदा 'बीबायस्य प्ररोहो यस गमेव इति स्मत:' इति भरतस्य परिभाषा। तदनुसारेण बीज सम्बन्धि घटनाया ईषद् विकास एबोभेदः । 1. यस्मिन् बीजं प्रधाननायकानुगतत्वेन सम्पमाहितं भवति । ना० मा० १८.०२ अधिकृत्य भारती। २-1. मा०मा० १६.७४ अधिकृत्य भारतो।

·|३६ धनजयस्योदभेद-परिभाषा तु अन्यथैव । तद्यथा- 'उमेदो मेवमन' अर्थात् निगूढतत्त्वस्य प्रकटीकरणमेवोद्भदः । भरतधनजयानुसारेण करणं तु फलानुर्वातसमारम्भस्योपक्रम एव ।' अत्र प्रश्नः समुदेति-यदि मुख सन्धी आरम्भ एव कार्यावस्थोत्सुक्यमान समावेशयति, तहि सन्यस्मिन् कार्यारम्भः कथं स्यात् । नेष कार्यारम्भः । धनिकस्याभि नवगुप्तस्य चोदाहरणेषु करणं फलानुवतिनोऽग्रिमकार्यपदस्य यत्नस्य निश्चिते: प्रकटीकरणमेव । भेवः भरतस्नु 'संघातभेदनार्थो मेरः' इति परिभाषते । अर्थात् भेदनामकेन सन्ध्यङ्गन पात्राणि भिद्यन्ते । न खल्वस्मिन् संध्यङ्ग औसुक्पस्य लेशोऽपि दर्शनीयः । दशरूपके तु 'भेदः प्रोत्साहना मतेत्यत्रापि मुख-सन्धेः प्रमुख लक्षणमोत्सुक्य- परत्वं न दृश्यते । एतेषामुपक्षेप-परिकर-परिन्यास-युन्युभेद-समाधानानामवश्यं. भावितेति धनिकः । प्रतिमुख सन्ध्यङ्गानि प्रतिमुम्वसन्धिस्त यत्नावस्थात्मकानि कार्याणि विवृणोति । भरतानु- मारेण तु-- बोजस्योद्घाटनं या दृष्टनष्टमिव पवित् । मुखत्यस्तस्य सर्वच तर प्रतिमचं स्मृतम् ।।१६४० तत्र यत्नावस्थानुसरणं भवति । तदनुसारेण मुखसन्धौ फलं प्रति व्यापारेणोत्सु- १ प्रकृतार्थममारम्मः करणं नाम न भवेत् । ना० गा० १८.७४ करणं प्रकृतारम्भः । दश. १.२६ २. धनजयानुसारं नु प्रतिमुखमन्धी विन्दोग्नुसरणं ग्यात् । तदसन् । यता हि नाम सोऽपि भरतमनुमृत्य सर्वेषामखाना पूर्व विन्दुमावश्यक मन्यते । तथा हि- प्रत्यक्षनेतृचरितो विन्दुव्याप्तिपुरकृतः । अहो नानाप्रकागर्थ-संविधानग्साश्रयः ॥ ३.३०-३, तहि बहवो विन्दवो नाटकादिषु मन्यव । अनाव तेषां प्रतिमुखमन्धी नियमनं चिन्यमेव । - ·. . क्यगमनेन च भवितव्यम् । एते अनुमत्य त्रयोदशाङ्गानि स्युः-विलासः, परिसर्पः, विधूतम, शर्म, नर्म, नर्मद्युतिः, प्रगमनम्, निरोधः, पर्युपासनम्, वज्रम्, पुष्पम्, उपन्यासः, वर्णमहारश्चेति । विलास भरती धनञ्जयश्च रनिभोगयो: ममीहा विलास इति प्राहतुः । अभिनव- गप्तो विलासम्यायमप्यभिप्रायं विशदीकुर्वन् आह- इह च निग्रहणं पुपर्योपयोगि, रमगतस्थायिभावोपलक्षणं तेन वीरप्रधानेषु माकप प्रनिमुख एव ह्यान्था रतिरूपेणोत्साह । परिसर भरनधनंजयानुसारेण परिसर्पनाम के सन्ध्यङ्ग प्रकृतस्यार्थस्य दृष्टनष्टानु- मर्पणं भवति । तत्र प्रकृतार्थस्य सिद्धौ तिस्रोऽवस्थाः कल्पिता:--'कार्यपद्धति- ते इति प्रथमा, पश्चात् कार्यपद्धतिः नश्यति न दृश्यते इति द्वितीया, अन्ततो गत्वा पुनर्रा कार्यपद्धतिध्रियते इति तृतीया।' एतत् सर्वं नायकस्य कार्यान्तर- व्यासंगात् सम्मति । अन्य च्वासामवस्थानां झटिति प्रवर्तनं श्लोकेनेकेन दर्श- यित्वा विधमत्कारं विदधाति । विधतम विलासवद् विधूतमपि सन्ध्यङ्ग शृङ्गारात्मके रूपके परिस्फुरति । तत्र भरतानुगारेण नायकस्यानुनयं नायिका प्रथमतो न परिगृह्णाति, पश्चात् स्त्री- करोनि च । धनञ्जयम्न विधूतमरतिर्नायिकायाः' इति व्याख्याति । भरतस्य धनजयम्य च परिमापे विभिन्ने इति स्पष्टमेव । . विधतम्य पश्चात् दशरूपक शम इति सन्ध्यङ्ग वर्तते । भारतीये नाट्य शास्त्र शमो नास्तोव । अस्य स्थाने तत्र तापनमिति सन्ध्यङ्ग वणितम् । तापनं तु सागरनन्दिना विश्वनाथेन च वणितं शमस्थाने । शारदातनयस्तावत् दशरूप कमनुसरनि शम वर्णयति च । शमस्तु विधूतस्य शमनमेव । तापनं भरतानुमा रेणापाय दर्शनमिति । अपारस्तावद् बाधास्ति । नम भरतो धनजयश्च नर्म परिहासो, हास्यं वेति व्याख्यातवन्तौ। इदं नर्म केशिकीवृत्त प्रधानमङ्गमव' । तद्यथा दशरूपके व्याख्यातम्- दगरूप केऽष्टादशधा नमकशिको-प्रकरणे विवृतम् । १.

·1४१ •. वैवग्ध्य क्रीडितं नर्म प्रियोपच्छन्दनात्मकम् । २.४८ कैशिकीवृत्तिः शृङ्गारपराभवति । अतएव वीररसात्मकरूपकेषु नर्मेति सन्ध्यङ्गस्य स्थानं न स्यात्। नर्मद्युतिः नर्मातेः परिभाषा भरतेन धनजयेन च पृथक् पृथगेव परिकल्पिता। भरतानुसारेण त नर्मद्यतिस्यिमेव यया कस्यचिन्नायकस्य दोष: प्रच्छाद्यते ।। तदनुसत्याभिनवगुप्तो रत्नावल्या विदूषकोक्तिमुदाहरति -- 'चतुर्वेदी ब्राह्मण इव ऋचः पठितु प्रवृत्ता' अत्र मौयंदोष छादयितुं यद्विदूषकणोच्यते तद्राज्ञो हास्य जनमिति नभैव द्योतितं भवति । तथाहि राजा-महाब्राह्मण कोऽन्य एवमृचामभिज्ञ । धनञ्जयस्तु नर्मणा या द्युतिः, धति , प्रसन्नता वा जायते तामेव नर्मद्युति- रिति व्याकरोति । । प्रगमनम भरतो धनञ्जयश्चोत्तरोत्तरवाक्यं प्रगमनमिति परिभाषेते। नाट्यशास्त्रे प्रगमनम्पापरः पाठ प्रगयणमित्यपि विद्यते । अभिनगुप्तानुसारेण प्रगयणं रूढि- शब्दा वा प्रागयणमव वा प्राक् + अयनमिति विग्रहेण सिद्धम् । प्रागिति पूर्व- वचनं ततोऽयनं प्राप्तिः यस्यातरवचनम्येति । अत्र विकल्पो जायेत यन्नाट्ये सर्वत्रोत्तरोत्तरवाक्यं विलसति । तहि को विशेषः प्रगमनमिति मन्ध्यङ्गस्येति विसंवादः न केनापि नाट्याच र्येण विशदीकृत । प्रगमस्तु प्रेमपथस्य प्रवर्तनमिति प्रेगोभिनवः कश्चिद्विकास एव प्रगमनं न्यादिति कल्प्यते । तत्सम्बन्धि-संवाद एव प्रगमनम् । निरोधः निरोधस्तु कपाचित् परवर्ति-नाट्याचार्याणां विरोध एव । यथानाम निरोधन प्रेमपये बाधा समुपस्थाप्यते । भरतानुसारेण 'या तु व्यसन-सम्प्राप्तिः स १. दोषप्रच्छादनार्थ तु हास्यम् । ना० शा० १८.७८ २. मानियर-विलियम्म महोदय, बी० एम० आप्टे महोदयश्च तिः तर्जनमिति व्याख्यातः । तत्र धनिकस्य घनेरुदाहरणं तो प्रवर्तयति ।

·/४२ निरोध:-धनञ्जयस्तमेवानुहति-- हितरोधी निरोधनमिति परिभाषते च । अभिनवगुप्तस्तु 'निरोधो खदमात्रम्' इति व्याकरोति ।' पर्युपासनम् भरतो धनज श्च कस्यचिन्नायकस्यानुनय एव पर्युपासनाभात परिभाषेते। नाट्यदर्पणे पर्युपासनस्यापरं नाम सान्त्वनमिति विद्यते। भरतधनन्जययोः परिभाषानुसारेण पुष्पं सविशेषवचन मिति प्रतिभाति । नेयं परिभाषा स्वात्मना पूर्णा वा स्पष्टा वा । अभिनवगुप्तेन शृङ्गारात्मक- प्रवृत्तीमनसि कृत्वा स्पष्टीकृतम्- यथा हि प्रेमविकासिपुष्पं भवत्येवमत्रापि राज उत्तरोत्तरानुरागविशेषमूचकं वचो विकासमस्यानुरागस्य दर्शयति । एतदेव- निकन दशतं दशरूपकस्य परिभाषामनुसृत्य । नाट्यदर्पण रामचन्द्रो व्याख्यानि-पूर्व स्वयमन्येन वा केनचित् प्रयुक्त वचनमपेक्ष्य यद् विशेषयुक्तं वचनं प्रयुज्यते, तेनान्येन वा तत् पूर्वस्माद् विशेष- यत् । तच्च वाक्यं पुष्पमिव पुष्पम् । केशरचनायाः पुष्पमित्र पूर्ववाक्य- स्यालंकारकारित्वात् । तदनुसारेण समर्थकत्वेन विशेषवदिति ।। उभ्यास: भरतानुसारेणोपन्यासस्तु उपपत्तिकृतोऽर्थः स्यात् । तदनुसारमभि- नवगुप्तो व्यारूपाति यत्कारणं कस्यचित् कार्यस्यानेनोगन्यस्यते ।। धनञ्जयस्तु-'उपन्यासस्तु सोपायम् (वाक्यम्) इति परिभाषते । तदनुसारमुपन्यासेनोपायः कश्चित् प्रकटीक्रियते।' भरत-धनजयानुसारेण वगं नाम सन्ध्यंग प्रत्यक्षतः निष्ठुरं रूक्षं च वाक्यं फलानुवति-कार्य-प्रसङ्गन प्रस्तौति ।' पसनमत्र १. खेदमावमभोप्टोपरोधान्निरोधः । ना० शा० १६७६ मधिकृत्य भारती। २. नागदपणे १.४६ अधिकृत्य विवृतिः । मन मोखरिमयोपपत्तिरूपयस्ता । ना० मा० १६.८१ अधिकृत्य भारती । ४. धनिये नावलोके दशरूपक य 'उपन्यासस्तुसोपायम्' इत्येतस्य विकृति न कृतवान् । तस्य विवृतिस्तु 'प्रसादनमुपन्यामः' इति भिन्नपाठमनुमृत्य प्रपमिता । ५. प्रत्यक्षरूम यदवाश्यम् । ना० मा० १६.८० ·. वर्णसंहारः भरतस्य नाट्यशास्त्र धनञ्जयस्य दशरूपके च 'चातुर्वर्योपगमनमेव वर्ण संहारः' इति सम्मतम् । अभिनवगुप्तस्तु चातुर्वर्ण्यन 'सर्वेषां पावाणां समाहारः' इत्यौपचारिकमर्थं गृह्णाति ।' धनिकस्तु ब्राह्मणादीनां चतुर्वर्णानां संगतिमेव व्याख्याति । निकस्य व्याख्या रूपकेषु विरलमेव समञ्जसति । 'न तत्साधु' इति अभिनवगुप्तेन प्रतिपादितम्-यत्त ब्राह्मणादिवर्णचतुष्टय- मेलनमिति तदफलत्वादनाहत्यमेव । अस्य सन्ध्यंगस्य त्रीणि प्रयोजनानि- प्रयोगस्य रागप्राप्तिः, इष्टस्य रचना, प्रकाश्ये प्रकाशनमिति सन्तीत्यभिनवगुप्तो विवृणोति । एतेषामङ्गानां परिसर्पः, प्रशमः, वज्रन्यासः, पुष्पं चावश्यकानि । प्रतिमुखस्याधिकतराणि सध्यङ्गानि शृङ्गारोचितानि प्रतिभान्ति कतिपय-सन्ध्यङ्गानि वीररसोपयोगीनि सन्ति । अन्येषां रसानां लध्वी चर्चा एतेः प्रवय॑ते गर्भ-सन्ध्यंगानि मातेन गर्भसन्धिरधोलिखितदिशा परिभाषिता- मेवस्तस्य बोजस्य प्राप्तिरप्राप्तिरेव वा । पुनश्चान्वेष यत स गर्भ इति संहित: ।। मा० मा० १६४१ अस्मिन् सन्धौ यत्नावस्थायाः कार्याणि वर्ण्यन्ते । यथा, पित्राप्तिा काचित फलस्य परिकल्प्यते । भावमातंगतं प्राविधिज्ञाः प्राप्तिसम्भवम् ॥ १८.११ सन्धेरवस्थायाश्च परिभाषयोविचारेणेवं प्रतिफलति यत् अस्मिन् विकासक्रमे (१) फलस्य स्थितिः ईषत्प्राप्ति-रूपा स्यात् । अर्थात् नायिकायाः प्राप्तिर्भवति नायकस्य, किन्तु न सा ऐकान्तिकी। (२) कार्यस्य स्थितिस्तु विधा स्यात्-(क) (नायिका)-प्राप्तिकारिणी (ख) (नायिका)-अप्राप्ति. कारिणी तथा च (ग) (नायिकायाः)-अन्वेषणम् । गर्भसन्धेः परिभाषाया इयं विवृतिः तु शृङ्गारात्मकरूपकेश्वेत सम्यग युज्यते । वीररोद्रात्मकेषु रूपकेगु तम्या अन्यथाभावः परिलक्ष्यते (१) प्राप्तिस्तु नायक-विषया (0) अप्राप्तिः प्रतिनायक-चरिते तथा च (३) अन्वेषणमुमयोरेव। अभिनवगुप्तानुसारेण १. ना०मा० १६.८२ अधिकृत्य भारती ।

·- गर्भमन्यो बीजम्पादभेद फलजननाभिमुख्यत्वमेव । फलस्यान गर्भीभावात् गर्भसन्धिारीत नाम मायंक भवति ।' गर्भमन्धः अमनाहरगम, मार्गः, म्यम्, उदाहरणम्, क्रमः. संग्रहः, अनमानम्. नोटकम्. अधिबलम. उद्वेगः, सम्भ्रमः, आक्षेपः, इति द्वादशाङ्गानि मनि । प्रार्थना नामकं भारतीय मध्यङ्ग धनञ्जयो नानुमनुते । धनञ्जयस्य मंम्ध्रमा भरतम्य विद्रवस्य म्याने कल्पनीयः । - अमनाहरणम भरतानमारेण कपटायां वाक्यं तु अभुनाहरणं भवति । अत्र कपटभावेन मत्यं छादयतु लिया-भापणं प्रवत्यंते । अतएव नाट्यदर्पण इदमसत्या- हरणमिति संजितम् । धनजयेनाभूताहरणं स्पष्टं परिभाषितं येन कपटभावो व्यज्यते 'अभूताहरणं छप्र' इति । मार्गः 'मार्ग तत्त्वार्थ प्रोज्यते' इति भरत धनन्जययोर्मतम् । तत्त्वार्थस्तु फलप्राप्तये कश्चिदभिनव किन्तु निश्चितो मार्ग एव। सेव मार्ग-संज्ञायाः सार्थकतेति अभिनवगप्त। सपम रूपं त तर्कवितर्क समन्वितानि वचांसि । अत्र कस्यचिन्नायकस्य संशय- निभरचित बहवो वितका मूच्यन्ते' इति भरत-धनञ्जययोर्मतम् । अभिनव- गुप्तानुसारेण विनिवार्थानां समवाये सवंविषये एव विरुद्धस्तर्कः, इदं नोचित- मिदं नोचिमिति प्रतियुक्तियन्नः । युक्तिरूपयोः मध्यङ्गयो. साम्यवैषम्यं विवेचयन्नभिनवगुप्तः प्राह- युक्तिस्तु नियतप्रतिपत्ति-पयंला । म्पमिति चानियता आकृतिरुच्यत इति । उराहरणम् उदाहरणम्प परिभाषा भरतवनजयो. समानार्थे व। तत्र सातिशयं ना० मा १८.४१ अधिकृत्य भारतो । प्राप्तिमाभवारुण्यावस्थया यकत्वेन फलस्य ग भावात् । : चिवार्थ-समवाये तु वितकों रूपमिप्यते । ना. शा. १६८३ रूपं वितर्कवद्वाक्यम् । दश० १.३६ ·सोत्कर्ष वा वाक्यं भवति । अभिनवगुप्तानुसारेण 'लोकप्रसिद्धवस्त्वपेक्षया यत् सातिशयमुच्यते' तदुदाहरणम् । उत्कर्षमाहरतीति उदाहरणम् । क्रमः भरतानुसारेण 'भायतत्त्वोपलब्धिरेव श्रमः ।' क्र.मेऽपरेषा 'ना: कल्प्यन्त । अभिनवगुप्तानुसारं भाग्यमानस्य वस्तुन. परमार्थोपलब्धिः क्रमः । क्रमदान नाम कथं समीचीनमिति विवृण्वन्नभिनवगुप्त: प्राह -बुद्धिहि तत्र क्रमत न प्रतिहन्यते । धनञ्जयस्तु क्रममन्य विधं परिभाषते । क्रमः मंचिन्यमानातिनि । तदनुसारं यस्यापेक्षा वर्तते स एव प्राप्यत इति क्रम । स तु भारतीयं कम- लक्षणमपि स्वीकरोति- मावज्ञानमधापरे । दश० १.३६ संग्रहः सानदानादि वचनं संग्रही भवतीति भरतधनंजययोमतं समानमेव । मनुमानम् भरतधनञ्जयानुसारेण तु अनुमानं तर्कशास्त्रीयमनुमानमेव काव्यप्रबन्धे रागाय युज्यते। अधिबलम भर धनज वानुमारेण कपटे नातिसन्धानम्' अधिबलं स्यात् । धन त्रयस्तु अपरविधमपि अधिबलमनुगन्धनं । तदनुमारं 'नोट कस्यान्य थाभाव! धिवलं भवति । नोटकं तावत् मंचावनं म्यादित अधोनिदिष्टम् । तोटकम भरतघनञ्जयो उभो तोटक मंरब्धवननमिनि पारभावने। बोटब मावग- ग वचनम् । म चावगो हर्षात, क्रोधात. अन्य नापि वति अभिनवगुप्ता विशदति । कथ तोटकमिति नाम व्युत्पन्नामनि प्रकाशयन् स प्रानयान -भिनत्ति यतो हृदयं ततस्तोटकमिति ।। नेतत् सर्वथैवविमिति उदाहर णे स्पष्टम् । उद्वेगः 'यथानामोद गो नृपारिदम्यूत्योढग' इति भरतधनञ्जययोः ममाना । १. ना. शा. १६.८७ अधिकृत्य भारती ।

·। मतिः । अभिनवगुप्तस्तु नायिकामपि अरिकोटी प्रमाणयति । धनिकोऽपि तत्समधयति । यो हि यस्यापकारी स तस्यारिः । अनया दिशा उगस्य शृंगारात्मक रूपके प्रवृत्तिर्घटते । सम्मम. वासभयादीनि यत्र शङ्कां जनयन्ति, तत्र विद्रवो भवति । सोऽयं भरतस्य विद्रवो धनजयस्य सम्प्रमः प्रतिभाति । 'शंकानासौ च सम्भ्रमः' इति परिभाषा किचिदन्यथापि प्रतिपादयन्ती तत्त्वती विद्रवमेव लक्षयति । आक्षेपः धनञ्जयस्याक्षेपी भारतीये नाट्यशास्त्र आक्षिप्तिरिति कीर्तितः- गर्भस्योद्भेदनमिति । अभिनवगुप्तानुसारेण तु गर्भो हृदयान्तःस्थितं वृत्त नस्योदोहनं म्फुटनापत्ति प्रकटीकरण पेव । अभिप्रायस्य हि तत्राक्षे पो बहि कर्षणमा धनञ्जयस्तावदारमेवाभिप्राय प्रकटयति-- 'गर्भबीजसमुभेदादाक्षेप:' इति परिभाष या । तदनुसार गर्भमन्धौ यद्बीजम्य विकमितं रूपं तदेवोद्भिनमेव प्रदश्यते।' प्रार्थना प्रार्थनेति भरतप्रतिपादितं सन्ध्यङ्ग धनञ्जयो न संकलयति । भरता- नमारण प्रार्थनास्ति- 'रतिहोत्सवाना तु प्रार्थना अतएव भरतनाट्यशास्त्र गर्भसन्धो वयोदशागानि सन्ति, किन्तु धनञ्जयस्य- दशरूपक दादशागान्येव गर्भसन्धेः परिगणितानि । धनिकानुसारणतेषामभ ताहरणम्. मार्ग., तोटकम्, अधिबलम्, आक्षेप इति प्रधानानि । अवमशसन्ध्यङ्गानि गर्भ तु प्राप्तेविमर्श पुनरप्राप्तेः प्रधानता प्राप्त्यंशस्य च न्यूनतेति अभिनवगुप्तः । भरतानुसारण विमर्शः स्यात्- गर्मविनयोगायों बिलोपनकृतोऽपया। कोषम्यत्तनबो वापिस विमर्श इति स्मृतः ॥मा. सा० १६.४२ १. गर्भवोजसमुदभेदादालेपः परिकीर्तितः । दम० १.४२ २. ना. बा.१६.४२ अधिकृत्य भारती .

·- । एतद् /४७ अस्मिन् सन्धी कार्यस्य नियताप्तिर्नामावस्था भवति । तदनुसारेण विमर्शसन्धो कार्याणि सन्ति- नियतां तु फल-प्राप्तिं यदा भावेन पश्यति । इति अत्र भाव उपाय एव । अस्मिन् सन्धौ उपाया अनुष्ठीयन्ते, परिणामतः फलप्राप्तिनियता प्रतीयते। अभिनवगुप्तानुसारेण सन्देहात्मकोऽयं विमर्श । श्रेयांसि बहुविघ्नानीति- पश्यता तदत्र मया विघ्नापसारणं कर्तव्यमिति साभिमान. स्वमुद्योगसूत्र सहमगणीकुरुते । तथा हि सारिका-बन्धनेऽपि महामात्यप्रयुक्तमेन्द्रजा- लिकवृत्त मुनिपुणमुपनिबद्धम् तावत् । गर्भ सन्धी प्राप्तेरनन्तरं या अप्राप्ति. स्यात्, तस्य कारणं तस्मिन् गन्धो नारकेन न ज्ञातं स्यात् । कारणं तु विमर्शसन्धी ज्ञायते, यत् कस्यापि- क्रोधन, विलोभने न. व्यसनेन वा प्राप्तस्यापि रक्षणं न भवति ज्ञानं विघ्नम्य दूरीकरणं च विमर्शसन्धो प्रधानं कथावस्तु । अभिनवगुप्तो या । शंकुक स्य विमर्श-विषयक मधोलिखितं विवेचनं न ममय यति, तथापि तदेव विमर्श स्पष्ट यतीति मयादाहियत- 'अहमनेन विफलायां क्रियायां विलोभ्य प्रवर्तित इति यत्र कर्ता विमति स विलोभनात इति ।-विमर्शनस्वभाव एव विमर्शः कार्यविनिपातस्तूत्तर- निवंहणमन्धि-निबध्यमानाद्भतरसपरिपोषकत्वेन निबध्यते ।' विमर्श-सन्धेस्त्रयोदशा ङ्गानि सन्ति अपवादः, सम्फेटः, विद्रयः, द्रवः, शक्ति, द्युतिः, प्रसङ्गः, छलनम्, व्यवसाय.. विरोधनम्. प्ररोचना, विचल- नम्, आदानं च। अपवादः भरतधनजयो दोषप्रख्यापनमपगद इति परिभाषेते । अत्र स्थापि नायकस्य दोषा विशदीक्रियन्ते। ना० शा० १६.४२ अधिकृत्योद्घृतं शंकुकमतम् । भारतीये नाट्यशास्त्र विमर्शम्य पंचदमाङ्गानि निर्दिष्टानि । नाट्यशास्त्रम्य वेद- निषेधन-व्यवहारयुक्ति-नामकानि विमर्शसन्ध्यङ्गानि दशरूपके न सन्ति । दशम्पके निर्दिष्टानि द्रव-विचलने सन्ध्यङ्ग नाट्यशास्त्रे न स्तः । धनञ्जयस्तु न केवल भारतीयं नाट्यशास्त्रमपितु अन्यानपि नाट्यशास्त्रविषयकान् ग्रन्थानुपजीवति इति प्रतिभाति। . २ ·/10 सम्फट: गपभाषणं मम्फेट हात धनन्जयम्य परिभाषा । भरतस्य ‘रोषग्रथित- वाक्यं तु मम्फेट: परिकीर्तितः' इति लक्षणं सोऽनुहरति । अत्र नायकानां क्रोधा- विष्टं भाषणं मंवर्तते। दिवः भग्नानमारण विद्रवी गर्भधगम् । तत्र गवामयनासकृतो विद्रवः ॥ १६८८ धनञ्जयस्य विद्य-लक्षण मन्यव वर्तते- विवो धबधादिः । वः -- -- द्रवम्य भारतीयं लक्षणं-- 'गुरुत्यतियम.' इति धनश्येन सरलीकृतमेवा. धालिचितम-- 'द्रवो गुरुतिरस्कृति.' इति अत्र गुरूपदेन, यस्कत्वेन वा व श्चित् पूज्यो जनः । शक्ति भरतानुसारेण (शक्तो) विरोधिनः प्रशम: (प्रसादनम्) भवति । धनजन- यस्त विरोधम्य शमनं शक्तिरित परिभाषते। तत्त्वत एनयोः परिभाषयो माम्यमेव वनंत । अत्र शक्तिस्नु बुद्ध विभवादेर्जायते इति अभिनवगुप्तस्य मम्मतम्। धति. भरना, धननाय च द्यते. परिभाषा समान तत्त्वं बोधयति । तत्र भर नमारणापा भवति । धनजयम्न नजनाढ जने यती लक्षयति । प्रसङ्ग गुराश्चना प्रमशः स्वादितिनराधनञ्जययोरुभयो. सम्मतम् ।' छलन दशहाके यच्छन्नं नदेव भ रतीय नाट्यशास्त्रे छादनमति प्रोक्तम् । नाट्यशास्त्रानुसारेण तु १. गुरुणा पारतंनम् । न! TE १९८१ गुरको सनं प्रसङ्गः । दश० १.४६ ·/re 'अपमानात कार्याचं छावनं भवेत' अस्या कारिकाया कृतमिति पदं बहुमान द्योतमित्यभिनवगुप्तस्य सम्मतम् ।' तदपमानकलापवारणाच्छादनमिति । धनञ्जयस्य इसन तु अबमाममिति न कथमपि व्युत्पत्ति-सम्पन्नम् । छल धातोरवमाननस्य भावो न निष्पद्यते । छननम्य स्थाने नाट्यशास्त्र छन्दमिति पाठोऽपि वर्तते । नाट्यलक्षण- रन्नकोश सादमिति पाटोस्ति । नाट्यदर्पणानुसारेण छादनं तु मन्युमार्जनमेव । नाट्याचार्याणा छादन-विषये बहुमतेन काचिदविज्ञाता व टिः प्रतिभासते प्रन्याना पाठेषु। व्यवसाय. भन्तस्य धनञ्जयस्य च व्यवसायस्य परिभाषे सर्वथा भिन्ने स्तः । भरतानुसारेण व्यवसायश्व वियः प्रतिमाहेतुसम्मनः । किन्तु बनजयानुसारेण व्यवसाय म्वतयक्ति । ० १ ८७ अभिनवगुप्तो भारतीयलक्षणं स्पष्टयति-- प्रतिज्ञातस्याङ्गीकृतम्याथस्य हेतवो ये तेषां सम्भवः प्राप्ति व्यवसायः । विरोधनम् विरोधनं तु भरतानुसारेण कार्यात्ययोपगमनमस्ति । किन्तु धनञ्जयः 'मरम्धानां स्वशत्यक्तिम् विरोधनं मन्यते । नत्र भोजः शृङ्गार प्रकाशे विश्वनाथश्च माहिन्यदपणे भरतमनुसरतः, किन्न शारदातन यो भावप्रकाशने दशरूपकमनुसरति। प्ररोचना भरतधनजययो प्ररोचनाया: परिभापे तत्त्वतः समाने एव । भरतानमारण---- १. कति: बहुमाने वर्तते । नेन दुष्टोऽप्यों जमानेन बहमनीकृतः । ना० मा० १८.६८ अधिकृत्य भारती । ना० शा० १६.८३, दग० १.४७ ·/५० प्ररोचना व विझया संहारावंप्रदशिनी । अर्थात् निर्वाह्यमाणम्यार्थस्य दर्शिका प्रकर्षण रोचत इति प्ररोचना। धनञ्जयानसारेण सिद्धामन्त्रणतो भाविशिका स्यात् प्ररोचना । अर्थादाप्तपुरुषाणां संवादेन भाविकार्यार्थः सूच्यते प्ररोचनया । विचलनम् भारतीयनाट्यशास्त्रस्य कतिपय पाठेषु विचलनं नास्ति ।' धनजया- नुमारेण 'विकरथना विचलनम्' अस्ति । आदानम भरतानमारेणादानमस्ति- 'बीजकाोपगमनम' । ना० शा० १८८४ अभिनवगुप्तानुसारेणादानेन 'बीजफलन्य ममीपताभवनं प्रतीयते । धनञ्जयस्तु आदान मन्यथा परिभाषते । तदनुसारं "आदानं कार्य-संग्रहः' कार्य तु फलमेव । मंग्रहस्तस्य चर्चास्ति । भरतो वमर्श पंचदश सन्यङ्गानि वर्णयति । भरतेन निर्दिष्टानि खेद- निषेधन-व्यवहार-युक्तिनामकानि मन्ध्यङ्गानि दशरूपके न मन्ति । भरतस्य नाट्यशास्त्रवि दशम्पक प्रोक्त द्रवविचलने न स्तः ।। भरतप्रोक्तानि अतिरिक्त-सन्ध्यङ्गानि अधोविधं वर्णितानि । तेदः भरतानुसारेण 'मनाचेष्टाविनिष्पन्न भ्रम. बेरोस्ति ।' अभिनवगुप्तानुसारेण न १ प्रक्षिा पाठानमा नाट्य शास्त्र मेगा विचलना तज्जवमानार्थ-मयुता ॥ १६.८६ इयं परिभाषा धनञ्जयन नोगता। २. भरतम्त सन्ध्यङ्गाना नाम-गणना-प्रसङ्गे यद् विद्रवं कथयति, नदेव परिभाषा- प्रकरणे दवं संजानानि । ना• शा० १६.६३, ६० । विचलनं तु नाट्यशास्त्र प्रक्षिपाठे बर्तते । १९६६ ·केवलं मानसिकोऽपि तु शारीरिकोप खेदो बोधनीयः । ' सागरनन्दी, रामचन्द्रो विश्वनाथश्च खेद इति सन्ध्यङ्ग स्वीकुर्वन्ति । निषेधनम् (प्रतिषेधः) भरतानुसारेणेप्सितापस्य निषेध एव निषेधनमस्ति । सागरनन्दी, विश्वनाथश्च प्रतिषेधनामकं सन्ध्यङ्ग स्वोकुरुतः । व्याहारः (व्यवहारः) भरतानुसारेण प्रत्यक्षवचनं म्याहारो भवति । युक्तिः भरतानुमारेण सबिच्छेर बसो पुक्तिभवति । धनिकानुसारेणावमर्शसन्धी अपवाद-क्ति-व्यवसाय-प्ररोचनादानानि प्रधानानि उपर्युक्त-विवेचनेन स्पष्टं प्रतिभाति यत् धनञ्जयस्योपजीव्यं केवलं भारतीयं नाट्यशास्त्रमेव नासीत् । धनञ्जयो मुख-प्रतिमुख-गर्भसन्धो- नाम ङ्गानि प्रायशो भारतीयं क्रममनुसत्य परिभाषते, किन्तु विमर्शसन्धेरंग- गणनाक्रमे भारतीयं क्रमं प्रायो नानुमनते । केवलं त्रयोदशाङ्गानि वर्णयति, भारतीये नाट्यशास्त्र पंचदशाङ्गानि सन्ति । तत्र धनयो भारतीयानि चत्वारि मन्यङ्गानि विमति, द्वे सन्ध्यङ्ग च नवीने म्वोकरोति । अपरोपजीव्यनाट्यग्रन्यान् समीक्ष्येवाभिनवगुप्तो भाषतेऽस्मिन् प्रमङ्ग अवाशक्रमत्यागे यकपाश्चिदङ्गानां लक्षणं तत् क्रमानियमसूचनाथः । अनेन पाठविपर्यासन यत्कश्चिदुद्देशस्यान्यथापठनं तद्ग्रन्थकाराशया- परिज्ञानकतम् । कचिदत्रान्यतममङ्ग नाधीयते। द्वादशाङ्गमेवेतत्सन्धिमाहुः । अन्ये तु त्रयोदशाङ्गत्वेऽप्यस्य निर्वहणमन्धावपि प्रसक्तरिति वृत्तान्तभूतत्वेन गणनमन्यायमिति त्रयोदशाङ्गत्वात् चतुष्पष्टि-संख्यां समर्थयन्ते । निर्वहन-सन्ध्यङ्गानि अन्तिमोऽयं मििनर्वहणं नाम । भरतो निर्वहणं परिभाषते-- समानयनमर्थानां मुखाणानां सोनिनाम् । मानामावोनराणां या भवेनिहतं तु तत् । १६.१३ नन अभिनवगुप्तेन व्याख्यातम्- ना० गा० १६.६२ अधिकृत्य भारती । - - १.

·अभिप्रेत समप्र /१२ मुखाद्यानां चती सन्धीनां येाः प्रारम्भाद्या: तेषां सहबीजिभिर्बीज- विकारे: क्रमेणावस्थाचतष्टयेन भवद्भिरुत्पत्त्युद्घाटनोभेद-गर्भनिभेद लक्षणेः वर्तमानानां नानाविधेः मुख-दुःखात्मकः हामशोक क्रोधादिभिर्भावैरुत्त- राणां चमत्कागम्पदत्वे जातीकाणा यत्म मानयनं यस्मिन्नर्थराशौ समानी- यन्ते फलनिष्पत्ती योज्यन्ते, नन्निवंहणं फलयोगावस्थया व्याप्तम् । निर्वहण-मन्धो यत्फलागमो भति म भरतेन परिभाषित: च प्रतिरूपं क्रियाफलम । इतिवृत्तं भवम्मिन् फलयोग प्रकातितः ।। १६.१: धनञ्जयस्तु निर्वहण मन्धिलक्षणे भरतं सम्यगनसति । दशरूपके तेन निर्वहणस्य द्वादशाङ्गानि निगदितानि- सन्धिः, विवोध:. ग्रथनम्, परिभाषणम्, प्रमाद., आनन्द: समयः, कृनिः, भाषणम्. पूर्वभावः, उपगृहनम्, काव्य-संहारः, प्रशस्तिश्च । सन्धि: भरत-धनञ्जययोः सन्ध: परिभाषा समानेव-मुखबीजोपगमन मिति । मुख- यदुक्तं तदिह निकटीभूतं मन्धान मन्ति । निरोधः निरोध इति सन्ध्यङ्ग दशरूपक विबोध इति प्राप्यते । निरोधस्त पाठभेदो न माधु स्यात् । भरतानुसारेण 'कारस्यान्वण युक्तपा निरोधः स्यात् । दशरूपकपि बिaiu कामागंणमिति लक्षितः । निर्णयः, . प्रपनम् प्रथनं भरतानुसारेण कार्याणामुपक्षेप (चर्चा) वर्तते । धनञ्जयस्तदेवा- नुसरति । निर्णय भरत धनन्जयो उभो अनुभूतेवर्णनं निर्णय इति परिभाषते । अभिनव- गुप्तानमारेणत्रानुभूतिस्तु प्रमाणसिद्ध वस्तु परिभाषणम् भरतानुसारेण परिभाषणं परिवाद एवात्मानन्दा गुप्तानुसारेण परिभाषणं स्यात्-- उभयोरप्यन्योन्यापराधोद्घटनं वचनम् । उदाहरणेस्तत् सविशेष स्पष्टीकृतम्। सागरनन्दी, रामचन्द्रः, विश्वनाथः, भोजश्चेवं मन्यन्ते । धनजयस्तु परिभाषणमन्यथा परिभाषते- तु स्यात् । अभिनव.

·५३
'परिभाषा नियोजल्पः' इति ।
नेतत्साधु । यतो हि नाम रूपकेषु मिथोजल्पस्तु भाद्यन्तं विद्यत एव ।
म त परि=मिथ , भाषणम् = जल्पः इति कृत्वा परिभाषणं लक्षति । तत्त
चिन्त्यमेव।
प्रसाद:
भरतानुसारेण प्रसादस्तु प्रीतिरेव । सा शुश्रूषादिना जायते। एतदेव
धनञ्जयः 'प्रसादः पर्यपासनमिति' लक्षयित्वा समर्थर्यात ।
भग्तधनञ्जयो उभो आनन्दमभीष्टाथप्राप्तिं मन्येते।
समय:
भरतो धनञ्जयश्च ममयो दुःखस्य दूरीभवनमिति वदतः ।
कृतिः
नाटयशास्त्र पतिलग्धापंम्य गमन' भवति । मेव दशरूपके कृतिरिति-
परिभाषिता । अभिनवगप्तानुसारेण क्रोधादे प्रशमनमपि द्युतिः ।
भाषणम्
भरतो धनजयश्च भाषणं ममान मेव परिभाषेते। । भरतानुसारेण
गभमन्धो मंग्रहनामका मामदानादिभवत्येव । अतो निवंहणे:स्य ग्रहणं न
ममीचीनमिति संशयं दूरीकुर्वाणोऽभिनवगुप्तः प्राह -गर्भमन्धो वैकल्पिक
स्यात् मंग्रहः मामदानादिश्च, किन्तु निवंदणे तु तस्यावश्यंभाविता ।
पूर्वभावः
भरतम्य पूर्ववाक्यस्य स्थान धनञ्जयेन दशरूपके पूर्वभावो वर्णितः ।
पूर्ववाक्ये तु पूर्व कथितस्यार्थस्य प्रत्यक्षीकरणम् । पूर्वभावस्तु दशरूपके केनापि
समीहितकाव्यस्यान्येन केनचिदात्मसात्करणम् । पूर्वभावो रामचन्द्रण,
शारदातनयन च स्वीकृतः । मागरनन्दिना, विश्वनाथन च पूर्ववाक्यमिति
स्वीकृतम्।
१. सामदानादि-सम्पन्नम् । ना० शा० १८.१०२
मानाचाप्तिञ्च भाषणम् । दश० १.५३
ना. शा० १६. १०२ अधिकृत्य भारती ।

·/५४ उपगहनम् भरतो नञ्जयश्चोपगृहनमद्भुतस्य प्राप्तिरिति मन्वाते । अद्भुतं दुस्सा- ध्यमपि भवेदिति केचित । काव्य-संहारः भरत-धनजयो वरप्राप्तिः काव्यसंहार इति परिभाषेते 'काव्यसंहारम्नु वस्तुतः मन्ध्यङ्गमेव नास्ति, यतो हि नाम नास्मिन् बीजफलानुवतिकचावयव ' इन्यम्माकं मनम् । प्रशस्तिः भग्तानुसारेण 'नृपदेशप्रशान्तिः प्रशस्ति ' स्यात् । धनञ्जयम्य प्रशस्ति- परिभाषा सम्यग व्युत्पन्ना वर्तते- 'प्रशस्तिः शुभशंसनम्' इति प्रशस्ति वस्ततः सन्ध्यङ्ग नाम्त्येव कथावयवविहीनत्वात् । प्रशस्त. पूर्व- मेव कथा समाप्यत सन्ध्यङ्ग-योजना-विशेषः भरतम नमत्याभिनवगुप्तेन विशदीकृतं यदेव मपि सन्ध्यङ्ग नवेव सन्धो द्वि: निर्वा निबन्धनीयम् । यथा रत्नावल्या प्रतिमुखे विलासः, सागरिकायां राज्ञि वा सकृदुनिबद्ध. प्रधानं शङ्गारमुद्दीपर्यान । वेणीसंहार सम्फेट-विद्रवी पुनः प्रदशितो वीररोद्रोद्दीपनो भवतः ।। न च सर्वाणि सन्ध्यङ्गानि तत्र सन्धी प्रयुज्यन्ते । रसभावादिकं समीक्ष्य यथोचितान्यङ्गानि विन्यस्यन्ते । सध्यङ्गाना क्रमो वैकल्पिक एव । कानिचित् सन्ध्यङ्गानि तु क्रमा- नुसारणेव प्रयुज्यन्ते। यथा उपक्षप, परिकरः, परिन्यासश्च । नाट्याचार्यः शास्त्रेषु सन्धीनां क्रमः पृथक् पृथक स्थापितः । अभिनवगुप्तानुसारेण न च क्रमेणानेनेव तानि प्रयोज्यानीति' । सन्ध्यङ्गाना मध्ये मन्ध्यन्त राणा लास्याङ्गाना च विन्यासो दृश्यते । एतदपि मध्यङ्गक्रमो वैकल्पिक इति स्पष्टयति । एक एव कथांशः कतिपयसन्ध्यङ्गानामुदाहरणं भवितुमर्हति । कतिपय सन्ध्यङ्गानि न केवलं स्वकीये सन्धो विधीयन्तेऽपितु अन्येष्वपि ना० मा० १६. १०५ अधिकृत्य भारती ।

·/१५ .. सन्धिषु निधीयन्त इति अभिनवगुप्तेन विशदीकृतम्-तेन यदुद्भटप्रभृतयोऽ- ङ्गानां सन्धौ क्रमे च नियममाहुस्तद्युक्तयागमविरुद्धमेव । तथाहि --- 'सम्प्रधारणमर्थानां युक्तिरित्यभिधीयते' इति यन्मुखसन्धी पंचममङ्ग वक्ष्यति तत्सर्वेषु सन्धिषु तावन्निबन्धनयोग्यमिति । सन्ध्यङ्ग-प्रयोजनानि भरतानुसारेण सन्ध्यङ्गाना प्रयोजनानि सन्ति- इष्टार्थस्य रचना वृत्तान्तस्यानुपक्षयः । रागप्राप्ति प्रयोगस्य गुद्याना गृहनम् ॥ आश्चर्यवभिल्यानं प्रकाश्याना प्रकाशनम् । १६ ५१.५२ इष्टप्राप्तिः प्रथमं प्रयोजनं तु इष्टार्थस्य रचना वर्तते। नवाभीष्टम्य प्रयोजनस्य रसाम्वादकृता रचना विस्तारणा भनि । एतन सर्वेषु सन्ध्यनेषु ममानमेव। वृत्तान्तस्थानुपक्षय कथाशरीरस्य क्षयो न भवेदिति द्वितीयं प्रयोजन वृत्तान्तस्गानुपक्षयो नाम । एतत्प्रयोजनं सर्वसाधारणम् । प्रयोगस्य गगप्राप्ति प्रयोगस्तादितिवृनमेव । तस्य स्वयं परम्परस्यापि रागप्राप्ति रजनायोग्यत्वलामो व्युत्पत्स्यवस्थायोगात् । पर्युपासन-नम-नमंतिरिति नामकानि मध्यंगानि नवोदाहरणानि । गुह्यानां गूहनम एतत्प्रयोजनं न पुनरुक्त निवर्तनाथं भवति । तदर्थ गोपनीयाः कथांशा न प्रकटीकियन्ते। आश्चर्यवभिख्यानम् पुनः पुनः श्रुतमपि यदभिख्यानम् (इतिवृत्तम्), नत एव नाश्चर्यकारि तदपि अङ्गयोजनायामपूर्वतामिव दधदद्भुततामेति ।' ना० शा० १६.६८ अधिकृत्य भारती । ना० शा० १६ १०५ अधिकृत्य भारती सन्धानां रमपानाध्यमुद्घाटर्यात । ३. अभूताहरणं नाम मन्ध्यङ्ग गृहनस्योदाहरणम् । परिभावना चोपगूहनबास्योदाहरणम् । १. २.

·प्रकाश्याना प्रकाशनम् यम्य कथांशस्य ज्ञानमतिशयोपयोगि स्यात्, तत एव प्रकाश्यम् । तस्य प्रकाशन विम्नारणम। पूर्वोन्नविवरणं भारतीयं नाट्यशास्त्रं तवामिनवभारती चानुहरति । धनञ्जयम्य दशम्पके न मन्ध्यङ्ग -प्रयोजनानां संज्ञामात्रमेव वर्तते । यथा, इष्टापंग्य रचना गोप्यगुप्ति: प्रकाशनम् । रागः प्रयोगस्याश्चर्य वृत्तान्तस्यानुपक्षयः ।। १.५५ मंक्षिप्लनरं विद्यत एतेषां धनिककृता व्याख्या। तथा हि -विवक्षितार्थ- निबन्धनम्, गोप्यागोपनम्, प्रकाश्यार्थ-प्रकाशनम्, अभिनेयरागवृद्धिः, चमत्कारिन्वम न काव्यस्येतिवृनस्य विस्तर इत्यङ्गः षट् प्रयोजनानि सम्पा- द्यन्ने । प्रयोगस्य राग इति प्रयोजनं निकन भिन्नतरं व्याख्यातम् । अभिनव. गुप्नानुसार प्रयाग इतिवृत्तमेव । धनिकानुसारेण प्रयोगस्तावभिनेयं तत्त्वं स्यादिति ।

·१०
सूचय-दृश्य-विवेकः
कि सूच्यं किं च दृश्यमिति साधारणतो नाम्नैव स्पष्टम् । तथापि
नाट्याभिनय-प्रसङ्ग
एतद्
द्वयं व्याख्येयम् ।
सूच्यम्
यदि काचिद् घटना पात्राणां संवादमात्रेणेव ज्ञायते, रङ्गपीठे तस्याः
साक्षाद् दर्शनमनुकरणेन न विधीयते, नहिं सा घटना सूच्या भवति । तथा
हि. स्वप्नवासवदन प्रथमाङ्क लावाणकदाहस्य वृत्त सूच्यं, यतो हि नाम
गंगपीठेन्निदाहो न प्रदर्श्यते न च तस्मिन् वासवदत्ताया यौगन्धरायणस्य वा
दाहो दृश्यते। अतएव नामदं वृत्त स्वप्नवासवत्तस्य प्रथमाङ्क ।
दृश्यम्
यदि काचिद् घटनानक रण-द्वारा रङ्गपीठे साक्षात् प्रदर्श्यते, तर्हि सा
दृश्यं भवति । तथा हि स्वप्नवासवदतम्य तृतीयाङ्के वासवदत्ता माला
गम्फनि । अभिज्ञानशाकुन्तलम्य
चत र्थाङ्क शकुन्तला कण्वाश्रमात्
प्रतिष्टतं ।
दशम्पकानमारेण न मुच्ये नीरसोऽनचितो वस्तुविस्तरः स्यात् ।
दृश्ये पुनः मधुरोदानग्मभावनिग्न्तगे वस्तुविम्न रो भवेत् ।
अत्रानुचितो वस्त -विग्नरः इति मन्दिग्धमेव पदम् । काचिद्
घटनानुचिता स्यात्, किन्त तद्विषयक वस्तु -विस्तरः कथं नामानुचितो
भवितुमहंतीनि न बोधगम्यम् । विस्तरस्त वर्णनमेव ।
माधारणतो दृश्यमङ्क मच्यं चार्थोपक्षेपकेषु निवेदयेते ।।
१. कथावातुनो दृश्यमुन्यभेदो भारतीय इति डा० मिद्धवरचट्टोपाध्यायेन गषितम् ।
Nitaka-Laksanaratnakora P. 190
अप्रवेशकाढ्य भवति हि तन्नाटकं नाम । ना० शा० १८.११
अत्र प्रवेशकम्तावदर्थ पक्षपकाथाने वर्तते

·५८ सूख्य-प्रतिपादनम् दशरूपके तु मूच्य-प्रतिपादनाय पंचार्थोपक्षेपकाः संज्ञिताः सन्ति- विश्वम्भक , प्रवेशकः चूलिका, अहास्यम् अङ्कावतारश्चेति । एतयोः प्रथमद्वयं भरन: प्रतिजानीत ।' मूच्यमभिनय-शून्यं भवति । तस्य स्थानं प्रवेशकादिषु भवत्येव, किन्त अङ्कभागेऽपि मूच्यं प्रचुरं भवति । यथा स्वप्नवासवदत्तस्य प्रथमारू लावाणकदाह-वर्णनम् । विष्कम्भक दशम्पकानमार विष्कम्भके तीतानां भाविनां च कथावयवाना ज्ञापन भवति । नपा वर्णनं मंक्षिप्त भवति । केवलं मध्य मकोटिक-भूमिका यदि भवति, तहिं शुद्धी विष्कम्भक: स्यात् । यदि नीचमध्यमयोभूमिका भवति, तर्हि मङ्कीर्णो विष्कम्भक: स्यात् । अभि नवगप्तानमारेण विकम्भयन्युपस्तम्भ यतीति विवाभ। प्रवेशकः यदि केवलं नीन भूमिका म्याहि प्रवेशको नाम मूच्यं भवति । इदं न विष्कम्भकम्यापर रूपमेव । नोचाना पात्राणामुक्तयो नदाना म्युरिति धनजयो नियमति । अनुदाना उक्तयः प्राकृतभाषया भवन्ति ।' अम्मिन् प्रकरण तृनममध्यमाधमपात्राणां विवेचनमावश्यकम् । नं पा लक्षणं धनंजयेन न प्रोक्तम् । भारतीये नाट्यशास्त्रे नपा व्यवस्था निम्नानमार विद्यत ... जितेन्द्रियज्ञानवती मानाशिल्पविचक्षणा । दक्षिणाय महालतम्या भीताना परिसास्वनी ।। मानाशास्तासम्पन्ना गाम्भोयाँवायंगालिनी। म्पयं-स्यागगुणोपेता या प्रकृतिरुत्तमा । लोकोपचारचतुरा शिल्पशाम्ब-विशारदा । बिज्ञान-माधुर्यपुता मध्यमा प्रकृति: म्मता ।। १. मूलनाट्यशास्त्रे ऽथोपक्षेपक इति नाम चूलिका, अहावतारः, अछाम्यं चति नामानि न मन्ति। :. बहरमप्यर्थ हदि प्रवेशयतीति प्रवेशकः । ना. शा. १८.२६ अधिकृत्य भारती । उदात संस्कृतं वचनं तस्य निषेध । ना. मा० १८.३४ अधिकृन्य भारती ।

·५६ समाबाचोऽध दुःशीलाः कुसत्त्वा: स्थूलबुद्धयः । क्रोधमा घातकार मित्रांनाश्छिवाशिमः ॥ पियुनास्तूबतेवियरकृतमास्तपालसाः । मान्यामान्याविशेषताः स्त्रीलोला: कलहप्रियाः ।। सूचका: पापकर्माणः परदण्यापहारिणः । एभिर्दोषस्तु सम्पन्ना भवन्तीहाधमा नराः ॥ ना० शा. २४.:.७ भरतो नारीणामपि विविधां प्रकृति वर्णति । तद्यथा मनुभावा पाचपला म्मितमाषिष्यनिष्ठुरा। गुरुमां पचने रक्षा सलामा विनयान्विता ।। स्पाभिजनमाधुर्यगुणं. स्वाभाविकता। गाम्मी-धंयं-सम्पन्ना विज्ञया प्रमदोत्तमा ।। नारयुत्कृष्टरनिखिलेरेभिरेवान्विता गुणं । अल्पदोषानुषिद्धा मध्यमा प्रकृति स्मृता ।। अधमा प्रकृतिर्या तु पुरुषाणां प्रकीर्तिता। दिया सब नारीणामधमानां समासत: ।। मा० शा .४.१२ भरतः कतिपयप्रकृत नाम्नापि वर्गीकरणं स्पष्टयान । तथा हि.. नमकोऽधमः । तथैव प्रध्यादय. शकार विटश्च । इदं भेद-प्रकरणं तु प्रकृते स्वभावं पग्लिक्ष्य विशदोक्तम् । प्रवेशक- विष्कम्भकयोः भमिका-निर्धारणं नेतेन मम्यग्भवितुमर्हति, यतो हि नाम नत्र पदत्वेनोनमताधमतादिगवेषणं ममीनीनं स्यादिति, अनः परमालोच्यता नय रत्नावल्या द्वितीय-तृतीय नत भ्य पूर्व प्रवेशका. मान्त । एन क्रमशः सुसंगतानिपूणिकयोः, काञ्चनमाला-मदनिकयोः, मुमङ्गता- वमन्तकयोश्च संवादा प्रपञ्चिताः । प्रवेशमन्वात् ने मधमा स्युः । किन्तु भरतप्रतिपादित पूर्वोक्ताधमप्रकृतिलक्षणमीषदपि तेषु न घटतो। अन्यच्चोनर- रामचरितस्य पष्ठाडात् पूर्व मिश्रविष्कम्भको विद्यते विद्याधमिथनस्य मंवादः । मिश्रविष्कम्भकत्वनात मध्यमाघ मयोभूमिका स्यात् । एतयोः विधाधरयोर्मध्यमाधमत्वनिर्धारण भरतानुसारेण मुष्टुनर न प्रतिभाति चूलिका धनञ्जयानुसारेण 'अन्तर्बनिका-संस्बेश्धूलिकाम्य भूचना ।। बस० १.६१

·इयं चूलिका नेपथ्योक्तभिन्नति अग्रेऽनुमरामः । चूलिकाया वक्तारो
मूलतः मूतमागधवन्दिन एवामन् । न ते पात्राणि सन्ति । चूलिकायां प्रायशः
कालवणंना,
नायकप्रशस्तिश्चाभूताम् ।। नेपश्योक्तो कस्याश्चिदतीताया
वर्तमानाया घटनाया वाचिकाभिनयपूर्वकं परिचयो वर्तते । चूलिकायाः
थितिरम्यान्तिममागे प्रायो भवति । तया पूर्वोत्तराङ्कयोर्योगो विधीयते
इति कोहलः प्रतिगदर्यात । तद्यथा .
विधाको वतारेण चूस्याङ्कमुखेन वा
अर्थोपक्षेपणं वृम बर्षः सूतन्दिभिः ।
सास्यम
धनञ्जयानुसारेण
अहान्तपावरहास्यं छिन्नास्यामूचनात् ।। दश० १.६२
कस्यचिदम्यान्ते पावाणि उत्तराम्य यो घटनाक्रमस्तं संकेतयन्ति ।
प्रथम तावदकभागेर्योपक्षेपका न स्युरिति ।
'म मंसूचयेत् मूच्यं दृश्यम: प्रदर्शयत्' इति नियमस्यातिक्रमो
भवति यदि नामाङ्कास्यमर्थोपक्षेपक इति मन्येत ।
अन्योऽपि तत्र दुरतिक्रमः मन्देहः । अर्थोपक्षेपकद्वारेण कश्चिदर्थो
नीरसो चितश्च परिचीयेत। तत्राङ्कान्तभागे कास्यरूपेण नीरसानुचितः कथार्थ
उत्तरार कथ मरमोचितो भवेदिति
अवतार
दशरूपकानुसारेण
अवतारस्त्वान्ते पातोस्पादिमागतः ॥ १६२
यत्र पूर्वाङ्कस्य कथोतराङ्कवतरति (crosses over) तवातावतारः
मा क्रमबद्धताय। सूचना भवति ।
अङ्कावतारापि कथमप्यर्थोपक्षेपको भवितुं नाहीत, यतो हि नाम
नात किश्चिदप्यर्थोपक्षेपणं भवति । अहावतारस्यार्थोपक्षेपणस्वं निघ्नता
हासेन सम्यक् प्रोक्तम्-
वाचदनातघटनाना वर्णनमपि वन्दिनः प्रस्तुवन्ति । यथा महावीरचरिते तृतीया-
इस्यादो ।

·डा० The continuation scene (अङ्कावतार) does not seem to belong properly in the category of Intermediate scenes, according to the definition of these in the latter part of this section ; it is not clear how it informs the audience of matiers that cannot be presened on the stage. The Dasarup. : A Treatise on Hindu Dramaturgy. P. 36. सिद्धेश्वर-चट्टोपाध्यायः कोहलमनुसृत्य प्रतिपादयति यत् अङ्कावतारः, अहमुखं, चूलिका चाटारम्भमुहावयन्ति । तेषा प्रयोगेण विविधा महाः क्रमशो भवन्ति। प्रवेशको विष्कम्भकश्च मध्यवर्तिदृश्यमव ।' एतत्त साधु प्रोक्न, किन्तु अट्टावतारः, अडुमुख कदाप्यर्थोपक्षेपणे न समर्थो इति तेन न प्रकटितम् । अस्माकं मतेनेतो अर्थोपक्षेपको वस्तुतो न स्तः । अङ्कावनाग मुखे. हुम्याभेद्या गस्तः । अस्मादपि कारणात् नयो. मूमिति दृश्यांशात् पृथक स्थितिनं भवितमर्हति । अभिनवगुप्नोपि अनावताग मुख इति द्वयमदृष्टार्थस्य हृदि प्रवेश. निमित्त मन्यते । तत् मवंथा चिन्त्यमेव । ३ न तत्र कश्चिदर्थो निवेद्यते। कवलं ते विविधाङ्केषु वणिता कथां योजयतः, इति कोहलेनापि स्पष्टीकृतम- धोलिखित कारिकायाम अन्तर एवा निपति यस्मिन् प्रयोगमामाच । नाटपाकयायोगाद विज्ञ योहावतारो सी॥ १. विधाडावनारेण नुड्याङ्कमुखेन वा । अर्थोपक्षेपणं नहा बह्वर्थ: मुगवान्दभिः ।। इति ना० शा० १८१६ अधिकृत्य भारया कोटमतम् । The orignial conception of Arthopak:epakil, consisting of three types of Arikas (marked by Alihivali, Aikamukhit and Culika) and two types of scenes, the Pravesakit and Viikit mbliaka, was totally lost. Natakalaksiaratnakosa P. 190. २. चट्टोपाध्या नापि माधु निगदिनम-Otlier three not realcdas They denote mode of the beginning of Acis. fpirita तानि अक्षाक्षेपका भवन्ति । अटप्टम५६ हृदि प्रवेशयनीति हदि प्रवेशयनीति प्रबका । चूलियावावतारादमुख प्रवेशक- विष्कम्भा इहाभिप्रेता: ना० गा० १८.२६ कृत्य भारती । ४. ना० शा० १८२८ अधिकृत्य भारत्या कोहलमतमुर्धनम् । arc scenes ·तदयमत्र निष्कर्षों यत् पूर्वोत्तराङ्कयोः कथायोगं विधातं प्रवेशक- विष्कम्मक-चूलिकाद्रावतारा-मुखानामुपयोगो भवतीति निश्चप्रचम् । अनया दाट्याइयोरर्थ-मन्निधानेन सर्वेषामेककार्यता वर्तते। किन्तु अङ्कावता- रम्यारमुखम्ब चार्थोपक्षेपणं मृच्यत्वं वा वितथमेव । प्रवेशकस्तु भारतीये नाट्यशास्त्रे प्रवेशकविष्कम्भक-चूलिकाङ्कावतारा- मुखाना स्थानीय इभिनवगुप्तस्य मतं न साधु ।' १. प्रवेशकादाब यहासामान्यवचनः पंचसु वृत्तः । ना. मा. १८२६ अधिकृत्य ।

·११ प्रवेशक-विष्कम्भक-विमर्शः प्रवेशक-विष्कम्भको तु लघु दृश्यमेव । तत्र न केवलं सूच्यमेव वर्तते:- पितु दृश्यमपि भवितुमर्हति । सूच्यं तु बोजफलानुवतिकथांशानां प्रकाशनाय म्यात्, किन्न नव दृश्यं बीजफलेरसम्बदकथांशाना विषये निर्वाधमेव भवति । अभिज्ञानशाकुन्तलस्य षष्ठास्य पूर्व प्रवेशके रक्षिभ्यां धीवरस्ताच्यते । नेदं दृश्यं फलानुवति । अस्मिन्नाटक चतुर्थाङ्कात् पूर्व विकम्भक प्रियंवदानु- मूययो कुममावनयम्याभिनयः प्रदश्यते । अयमप्यभिनयो नास्ति फलानुवर्ती । अत एव प्रवेशक-विष्कम्भक योभिनयशून्यत्वं न प्रतिपादनीयम्। तव दृशामपि वर्तत एव । साधारणत प्रवेशकविष्कम्भकयो पात्राणि अपरेषां वृत्तान्येवोद्घाटयन्ति । किन्नु अपवादपण ते स्वकीयमपि भूतकालिक कार्यजातं क्वचिदुधाट्यते । गन्नावल्या प्रथमाङ्कात् पूर्व विष्कम्भक योगन्धरायणः कथति- मयापि चेनां देवीहस्ते मगौरवं निक्षिपता युक्तमवानुष्ठितम् ।' म्पकप मवं मूच्यं च दृश्यं च वस्त जातं प्रेक्षविज्ञ यं भवति । तत्र कथायाः कियानंशः प्रत्यक्षमभिनय द्वारेणार दर्शनीयः, कियाश्चाक्षु- वर्णनामावण मविस्तरं विज्ञापनीय , कियाश्च दर्शनीयोग्दर्शनीयो वा विष्कम्भ- प्रवेशकयो संक्षेपेण परिचारकेभ्यः लघुपात्र भ्योऽनुत्तमेभ्यो वा विज्ञापनोय इन्येतत् सर्व कविः कलासौष्ठवमापादयन् निर्धारयति, तदनुसारं तस्य विनिवेशनम वादिषु विदधाति । नाटकीयकथा वस्तुतो नदीप्रवाह इव प्रवतते । यत्र सर्वोत्तमो भागो मध्ये वर्तते कोचित सन् । तेन संलग्ना इव नेपथ्योकिनितरां प्रभावपूर्णा भवति । तटासन्ना न प्रवेशक-विष्कम्मक-कथाधारा नातिचटुलं प्रवहति किन्तु कथा-प्रसारापेक्षया मृदीर्घा भवत्येव । एते सर्वे समुदिताः कथाधारायाः सम्यनवं विदति । । १ नदं योगन्धरायण-वृत्तं मतमम्माकम् । विष्कम्भको पि वै एकोक्तिरेव प्रथमाएम्यानमेवेति ·१६४ प्रवेशक-विष्कम्भको 'त्वङ्कार्थमन्धानाय भवतः' इति तयोः परं प्रयोजनं स्पष्टीकृतमभिनवगुप्तेन । प्रवेशक-विष्कम्भकयोरप प्रयोजनं भवनि-अदर्शनीयस्य वस्तुजात- स्याङ्गानां प्रस्तावना पंण प्रकटीकरणम् । तत्रादर्शनीयता न विविधप्रकारा भवति । अङ्क काहवनमव निवेशनीयम् ।' नाटकेषु अधिकतमा अंका दश एव भवेयुः । नहि कंवलं दशदिनानां तत्र कथा स्यात् । किन्तु नाटकेप्वनेक- वर्षागामपि कथा प्रवर्तते । सा दोर्यावधि-विस्तृता कथा प्रवेशकविष्कम्भकयो- निवेश्यो । अत एव द्वयोरङ्कयोः कालगतावकाशे यद् घटितं तत् वृत्तजातं प्रवेशविष्कम्भकयोनिवेश्यते।। अन्यविधा अदर्शनीयता लोकरुचि-प्रतिकूलतामाकल्प्य निर्धारिता। नस्या विवरणमङ्कलक्षणे वक्ष्यते । रगपीठस्य क्षेत्रसीमा वर्तते। तत्र सीमितक्षेत्र एव घटित कायजान दृश्यं भवेत् । तस्माद् बहिटत कार्यजात प्रायशः प्रवेशक-विष्कम्भकाभ्यां सूचन यम् । यदि कश्चित्पुरुषा दूर गच्छति. तहि तस्य दूरयात्रा प्रवेशकविष्क. म्भकाभ्यामव सूचनीया । कतिपयरूपकप परिक्रम्य इति नाटितकन सूचयित्वा पावस्य दूरदेशगमनं कल्पयित्वा दूर घटित कार्यजातमपि दृश्या- नुक्रमेणेकस्मिन्नेवाले निवेश्य । । नेयं रीतिः साधु । १. एकदिवमप्रवृत्त कार्यम्बद्धोiबीजमधिकृत्य । भावण्यकार्याणामविगंध: प्रयोगेषु ॥ ना. शा० १८.२१ तेन पचा नाटक पंचकादिनानाति संक्षेप । दगात दशेत्यभिनवभारती नाभरतप्रांतपादिगो नियम बग्छ कृत्वा मामन वर्षसचिन वापि। नवं वनव्यं वांदूत्वं नारदाना।। १८. ३१ इदमधिकृत्याभिनवगुप्त न प्राक्तम् -- यम्मानमाम कुन वर्षबितं वा यच्च तत्कार्य गामाजिकाना हृदयातं तस्मात् प्रवेशक-विष्कम्भको कर्तव्यो । परिमित र गदनुगन्धेयं तवामुखमल्पानुसन्धय चूलिका, अल्पतमे अलावार । नैतद्व्यव- Fापनमा चिन्त्यमेर । ना० शा१८.३२ ·भरतानुसारं प्रवेशकस्य बहनि प्रयोजनानि सन्ति । तद्यथा, कालोत्थानतिरसो संरम्मकार्यविषयाणाम् । अर्वामिधानयुक्तः प्रबेशक: म्यारनेकार्थः ।। ना मा० १८.३५ अभिनवगुप्तानुसारेण कालोदयस्य गतिरवगमो यतः कालोदयसूचकः कश्चित्प्रवेशकः । यथा-अज्ज वमन्दमहूसवे गबहुमाणमाहूय' इत्यादि रत्नावल्या प्रथमाक्षात् पूर्व विष्कम्भके । केनचित् प्रवेशकेन गूढं व्याख्यायते । तथा तापस- वत्सराजे अमात्य-प्रणिधि - मामिज्जई असवासएहि हालाहलस्स पमाद- संकिदा।" अवगूढं पदं व्याख्यातम् । संरम्भस्तु उपायान्वेषणादि तदभिधानयुक्तः प्रवेशकः । कायं तु यदाधिकारिकमित्यादि । तम्यार्थ पंवाङ्गस्यानुष्ठानम् । अर्थोक्षेपकेषु पात्राणां निर्धारणं भरनेन विहितम् परिजनकथानुबन्ध प्रवेशको नाम विज्ञेयः । १८.२८ तत्र के ते सन्ति परिजना इति विशदयन्नभिनवगुप्तः स्पष्टयति - परिजनकथानबन्ध इति चतुर्णा लक्षणम् - सूतमागधादेदचूलि. कास्य, म्त्रीपुरुषादेर्वाचमुखोपकरणस्य. चेटीकंचुकीयादेर्वा प्रवेशक- विष्कम्भोपयोगिन । नेष नियमो व्यवहारोपपत्र तथा हि रत्नावल्या योगन्ध- गयणो महामन्त्री म्वयमेव विष्कम्भक एकोक्ति प्रस्तावति । अभिज्ञानशाकुन्तले षष्ठाडात् पूर्व तु प्रवेशक रक्षिणी, धोवरच गंवाद परायणाः । मुलतश्चेट- कंचुकीयादयो राजभ-सा नायकवृत्तान्तकोविदा प्रवेश विष्कम्भक यो पात्राणि स्युर्नाम, किन्तु प्राप्येषु नाटकषु नेष नियमोङ्गीकत कविवरे । रूपक' कति प्रवेशकविष्कम्भका म्युरितिनिय पथन् भरत प्राह - अडान्सरमन्धिषु च प्रवेशकास्तेषु तावन्त । १८२६ इह तु मध्यमामान्ये प्रवेशकविष्यम्मकद्वयं वतंत इति भरताभिप्राय विवृणोभिनवगुप्त । प्रवेशक विष्कम्भकयो: स्थितिः स्यादिति दशरूपके निर्यामतम् - 'प्रवेशोपट यस्यान्त ' इति अर्थात् ढयोररुयोर्मध्ये एव प्रवेशको निवेशनीयः ।' : कुत्र १. आधुनिकयुगे प्रकाशितेषु रूपए प्रवेगावाकम्भको उभो अज्यामध्ये न निवेश्येते अपि तु अङ्कम्य भाग एव प्रदयेते । इयं त्रुटि: संगोधनीया। यतो हि नामाङ्गस्नु दृश्यवस्तु-निवेशनाय भवति, तत्र मूच्यादिकं निवेमनीयम् । धनजयेन स्पष्टमेव प्रोक्तम्-एभिः संमूचयेत् सूच्यं दृश्यम: प्रदर्शयेत् । १. ६३ । अर्थात् दृश्यसूच्ययोरवस्थान पृथक पृथग्भवेत् । नानयोरेकवस्थितिः समीचीना । न ·१२ चूलिका नेपथ्योक्तिश्च 'लिकेव नेपथ्योक्तिरिति बहनां नाटयाचार्याणामभिमतं न साधु' इत्य- म्मा प्रतिपादनीयम् । चूलिका चूलिकाया व्युत्पत्तिश्चूलाया भवति । इयं नूला राजप्रासादम्य चन्द्र- शालेति तत्र शिखरस्थः कक्ष आसीत् ।' तत्र सूत-मागध-वन्दिनः काले-काले राजप्रशंसामधिकृत्य श्लोकानगायन्, कालगतिममूचयन्. राज्ञो विजयादोरु- पलब्धीरवणयंश्च । तेषां गानमेव चूलिकति प्रसिद्धमासीत् । मूलतो नाटघ- शास्त्रीया चूलिकोपरिणितेवासीत् । गायकास्तु मागधादय पात्राणि नासन् । ते कवलं मन्देशवाहका एव । पात्राणि तु फलानुवतिकार्य-घटका एव भवन्ति । शिशुपालवधे नानिकाना (स्तपागध-दिना। कांगरो वणिता:- बंतालिक स्फुटपद-प्रकटामुच्चे- भोगावली बलगिरी:वसरेषु पेट ।। ५.:: इयं नलिका रूपकपु प्रायशोऽङ्कान्ने निवेश्यते . अपराङ्कस्य च कथावस्तु सह तति । अतएव चूलिकायाः प्रयोजनमानामनुसन्धान प्रतीयते । तद्यथा भिनवगुप्तेन प्रतिपादितम्-- • राजप्रासादाना गोपुरम्य द्विपाश्वयोनाटघशाल आम्ताम् । वधमानग्नि १८११ गाणि नगरद्वाणि बभूव । मन्दगेपमैगोंपुरै नगरं क्षितमिति महाभारत- द्विपक्षगरुड-प्रख्या: मच शोभितम् । गुप्तमध्यप्रायैगोर मन्द गपमै । १.०८.३१ मानिया विलियम्स-महोदयाय कोशानुसारेण चूल: प्रासाद-शिमकक्ष:-A 10proom of house अग्ति । अमरकोशानुमारेण चन्द्रशाला शिगेगृहम । तत्र मंगीत- मामीदिति--विपद्गतः परपर चन्द्रमालाः क्षणं प्रनिश्रममग कगेति । ग्घु. १.४. इत्यनेन प्रमाणितम् ।

·न 'अवार्थस्य कस्यचित् सम्यगन्यत एवानभिसन्धानपूर्विकाप्तिः प्राप्तिरिति चूडा दशिता। तद्यथा रत्नावल्यां वेतालिकपाठाद् 'शामुदयनस्य' इत्यन्त उपयोगी सम्यगर्थः प्राप्तः । तत्प्रत्यभिजामूलत्वात् सागरिकानुरागस्य चूलिकया यदोनगङ्कस्य कथा सङ्कन स्यात् तदा सोडू चूलिकात इति कथ्यते ।' इयं चूलिका नेपथ्योक्त. सर्वथा भिन्लेव । तयोः माम्यं त्वियन्मात्रमेव यदभिनयकर्मणि नूलोक्ति , नेपथ्योक्तिश्चोभये नेपध्यस्थानादुच्यते । मूलतश्चूलिका चन्द्रशालायाः मतमागधादिभि गीतति प्रसिद्धि । नेपभ्योक्तिः गे मोमिनक्षेतग्य कार्य जात दृश्यं विधीयते । तत्रस्था: कतिपय पुरुषा नीमितक्षेवस्य रजकघटना अभिनयद्वारेण प्रेक्षकाणा ममक्षं प्रदर्शयन्ति । तस्मात् भेबाहिटितानामुपकमाणा रगस्थपावाणा प्रेक्षकाणा चोपरि प्रभावो यद्यामानहि नेपथ्ये स्थित. पुष पात्र वा वागभिनयपूर्वक स्वानुभूत दृष्टं वा प्रकटीक गति म । अस्या नेपथ्योक्तभाशं प्रभावी भवत् । नेपथ्योक्के पश्चात् कान पूर्व प्रवर्तमाना कथा निमध्यने, किचिभिनव च कार्यम्, अभिनवा च म्फूति समुत्पद्यतेनगम् । तथा हि - अभिज्ञानशाकुन्नने दुष्यन्तः प्रसूति-विकलो मनम्ना प्रकटयर्यात । तस्मिन् काले नेपथ्योक्ति थता तेन- अब्रह्मण्यम्, भी वयस्य, अविहा, अविहा एष मा कोपि प्रत्यवनत- शिरोधमिक्षमिव विभङ्ग करोति । अस्मिन् प्रमंगे नेपथ्य रंगस्य भाग इव वतने. व स्थितो विदूषको दुष्यन्लेन मंलपति । नेदं चूलिका वा मूच्य वा। अम्मिन् मंवादे वत्त मानघटनामधिकृत्य वागभिनयो वर्तते । मूच्ये वस्तुताऽतीत- घटनाया विज्ञप्तिभवति उत्तररामचरित तृतीयाई रामस्य नेप-योक्तिस्ति- विमानगज, अवेव स्यीयताम् । इयमुक्तिस्तु रामस्य भूमिकाया पात्रं वाभिनयपूर्वकं प्रस्तोति । अतएव मीता तां श्रुत्वा वक्ति 'अम्हहे, जलभरभरितमेघमन्थर-स्तनित-गम्भीर- मामल. कुतो न्वषभारती-निषिो भ्रियमाणकर्णविवगं मामपि झटित्युन्मुकयति । .. नगमा १८ १६ अधिकृता भाग्नी । अन्नदं विचारणीय यत् निकाया वक्ता पात्र नाभवन् । म तु केवल मुचकोऽभवत् । वाय वागभिनयम्य महत्त्वं प्रेक्षकायो नामात् । प्रागेव निदिष्टं यत् पात्र नाम स भनि यस्य कतृत्वं साक्षादेव फलानुवति । न खलु मूचकाः, मन्देशवाहकाः, दूना वा पाबाणि सन्ति । .

·180 अभिनयस्य तु चतुर्ध्वङ्गवाङ्गिकाभिनयो वाचिकाभिनयश्च प्रधानो। आङ्गिकाभिनयो नेत्रयोविषयभूतो वाचिकाभिनयश्च श्रवणयोविषयभूतो रञ्जयति। नेपथ्योक्तिस्तु श्रवणविषयभूता रञ्जयति । अतएव नेयं सूच्यं केवलं ज्ञान-विषयो वा, अपितु आनन्दविषयः श्रोत्रगोचरी,अभिनय-सम्पन्ना च दृश्यमिव रोचिष्णुः । चलिकाया वक्ता मूतमागधवन्द्यादयः सन्ति । अन्न रामः प्रधाननायक एवनेपश्योक्त वक्ता । कि पुनः प्रधाननायकोऽपि चूलिकां प्रस्तोतीत्यन्या विप्रतिपनि स्यात् यदि चूलिका नेपश्योक्तिश्च पर्याये मन्येत ।' नेपश्योक्या यवृत्त प्रस्तूयते, तदाकस्मिकं भवति । तस्य पूर्वापराणि संविधानान्यू ह्यानि भवन्ति । तद्यथा भीमस्य नेपथ्योक्तिविद्यत- कृष्टा येन शिरोरुहे नृपशुना पाञ्चाल-राजात्मजा येनारण: परिधानमप्यपहतं रामां गुरूणां पुरः । यम्योर स्थलशोणितासवमहं पातं प्रतिज्ञातवान् सोऽयं मभुजपंजरे मिपतित: संरक्यतां पाण्डवाः ॥ ४७ 'दुःशासनम्य भुजपंजरे ग्रहणात् प्राक् किमभवत् पश्चाच्च किमभवत्' इति प्रेक्षकाणामूह्यमेव । अतएव पूर्वापरासम्बद्धाकस्मिकी च नेपथ्योक्ति संक्षिप्ति- कौशलेन निर्वाह्यते । इयमेव तस्या विशेषता। यत्त नेपथ्योक्त्या पात्रं रङ्ग प्रविशति, नेपये च कलकलध्वनि श्रयते - नेतत्सर्व चालवा विदधाति । प्रथमा नेपथ्योक्ति तावत्पात्रप्रवेशविधि । द्वितीया च बाह्यजगत: प्रवृत्तिः पानाणा विज्ञप्तयेभिनय एव । नेपथ्योक्तस्तु सन्ध्यन्तर- मिति मातृगुप्तस्याभिमतम् । तदप्यम्याश्चलिकाया विभेदं प्रकटयति । आकाशवाणो आकाशवाण्या अपराणि नामानि आकाश-वचनम्, अशरीरिणी भारती, अमानुषी वाक च मन्ति । सेयमाकाशवाणी नाट्यधर्मी वर्तते । नेपथ्योक्तिस्तु लोकधर्मी भवति । अन्यच्च तयोग्न्तर्गमदमेव स्पष्टं स्याद्यन्नेपथ्योक्तर्वक्तान्यत्र नाटकीयं पात्रमावश्यकतानुसारि भवति । आकाशवाण्या वक्ता काचिद् देवता पात्र भवितुं नाहंति क्वचिदप्यन्यत्र तम्मिन् रूपके । स एव पुरुषः पात्रत्वमहं- ति यस्य कार्याणि प्रत्यक्षतो गौणतो वा फलानुवर्तीनि । कार्याणां घटकत्वेन पावत्वं स्यात् । आकाशवाण्याः परं प्रयोजनं तस्याः प्रामाणिकता स्यात् । इदमपि तस्या १. 'चूलिकाया वक्ता सूतमागधादयो हीनकोटिकाः पुरुषा भवेयुः, न तु रामादयो महात्मानः' इति शास्त्र-सम्मतम् ।

·नेपथ्योक्ते वैशिष्ट्यम् । वेणीसंहारस्य तृतीयामवत्थामा दुःशासनं रक्षित जिगमिषति । तदाकाशवाणी बभूव-' महात्मन्, भारद्वाजसूनो, न खलु सत्यवचनमनुल्लंषितपूर्वमुल्लंघयितु- मर्हसि । सर्वे सर्वथा अज्ञातः सन्देश आकाशवाण्या विज्ञाप्यते नेतत्प्रयोजन नेपथ्योक्तेः । दूरमपि सद्योघटितस्य वृत्तस्योद्घाटनं नेपथ्योक्त्या सम्भवति । १. वेणीसंहार इयमाकाशवाणा नेपथ्योक्तिरिति मुदिता । नैतत् माधु ।

·No text on this page.

·वाचिकश्चित्राभिनयः

·No text on this page.

·१३ श्रव्य-विधानं नाटयधर्मश्च कोऽयं नाट्यधर्मः ? रंगपीठेभिनयस्य सौष्ठवाय सोकर्याय चालोकिक- विधानपि स्वीक्रियते । तदेव नाट्यधर्मः ।' म खलु नाटय एव सम्भवति । तद्विविधं भवति - उक्ति-प्रत्युक्ति-विधाने वागभिनयप्रसङ्गन, कर्म-विधाने- चाङ्गिकाभिनय-प्रसङ्गन । नाट्यधर्मो लोकसामान्यो भवति, लोकधर्मश्च लोकमामान्यो भवति । वाचिकाभिनय-प्रसङ्गन नाट्यधर्मोऽभिनवगुप्तेन व्याख्यातः यत उक्तप्रत्युक्तमहिम्न। चाकाश-भाषितात्मकमप्यलोकिकरूपं स्वीकुर्वता तत्सहचरं स्वगत-जनान्तिकापवारितकाद्युपलक्षितम् । ' - प्रकाशम् नाट्ये लोकमामान्य प्रकाशामिनयो भवति. येन रङ्गपीठे कस्यचित् पातम्याक्तिमन्यानि सर्वाणि पात्राणि शावन्ति । दशरूपके इदं प्रकाशं नामोक्ति- प्रत्युक्ति-विधानं वणितम् - सर्वश्राव्य प्रकाशं स्यात् ।१ ६४ १ - दाम्पर. यो नाट्यधर्मश्नचित: १.६३-६७, म एव भारतीय नाव्यशान्वे चित्राभिनय: पविशेऽध्याये प्रपंचित । अभिनवगुप्तः स्पष्टयनि---याचिक-प्रसङ्गात् चित्राभिनयं वा प्रति जानीते -- आकाशवचनानीत्यादि । ना० शा० २५.८५ अधिकृत्य भारती। विपनतो लोकधमा लोकमाधारणं कम व्यकिः । म्वभावापगत शुद्ध तु विकृतं तथा लोकवार्ता क्रियापन मजलीला-विजितम् स्वभावाभनयापत नानाम्बापुरुषाश्रयम् ॥ ना० शा० १३.७१-७२ यदि कश्चिन पुरुषः वृक्ष-ता-पुष्पादोनि विनापि पुष्पावचयाभिनयं प्रस्तोति, जलं विना रंगे स्नाति, तदा नाट्यधर्मानुमागेऽभिनया भवति । ३. ना. गा० १६.१३६ अधिकृत्य भारता ।

·1७४ हण्यस्य वची स्वगतम नाट्यधर्मविधानं प्रथमं तावत् स्वगतमिति सर्वस्याश्राव्यं भवति । स्वगतमेवात्मगतिित भरतेन प्रोक्तम्- यत्त तदात्मगतमिष्यते। सवितकं च तद्योज्यं प्रायशो नाटकादिषु ।। हवयम्ब सविकल्पं मावस्थं चात्मगतमेव ।। २५.८८-८. एतत्सर्व मंक्षिप्रमेव दशरूपके निगदितम्-'अबाव्यं स्वगतं मतम्' इति । स्वगतम्य योजनं रूपकेषु विविधं वर्तते। (१) प्रकाशात्पूर्वम् (२) प्रकाशात्पश्चात् (३) स्वतन्त्रमेव प्रकाशं विना ।' प्रायशः प्रकाशात् पश्चादेव म्वगतं दृश्यते। इदं स्वगतमेव मस्कृतनाट्यशास्त्रे सिद्धान्ततो रूपकेषु च व्यवहारत. प्रचलति । एकोक्ति soliloquy) स्थानेऽपि स्वगतमेव प्रयुज्यत इति न माघ । एकोक्तिम्नु वस्तृत. पृथगेवति प्रतिपादयामः । एकोक्तो प्रत्युक्तिस्त्येिवेति महत्व भजते। एकाक्तिः एकोक्तिनाम रङ्गमञ्च कस्यचित् पात्रस्य स्वकीयमनोदशाविज्ञापनमव । इयमेकोक्तिरपरम्य कस्यचित्पावस्य प्रत्युत्तरं न भवति. न चान्यम्य कचित्पा- वम्य प्रत्युत्तरमपेक्षते। अतावेकोक्तिः संवादो (dialogue) न भवति । तथाहि भासस्याविमारवं. द्वितीयाहू चतुर्था च प्रवेशकस्य पश्चात् 'गमञ्च एकाकी वर्ततऽविमारकः । तस्यैकोक्ती अधोलिखित स्त । द्वितीया अविमारकः अद्यापि हस्तिकरशीकरणोतलाङ्गों माला भयाकुलविलोलविषारनेवाम् । स्वप्नेष नित्यमुपलभ्य पुनविबोधे जातिस्मरः प्रथमजातिमिव स्मरामि ।। २.१ अहो बलमनङ्गस्य कुतः,- दृष्टिस्तवाप्रमति मेच्छति रूपमन्यम् बुद्धि प्रहष्यति विपीरति स्मरन्ती। पाणुत्वमेति बरनं तनुता शरीर शोक बजामि रिवसे निशासु मोहम् ॥२.२ १. स्वप्नवासवदत्ते ब्रह्मचारिण: 'अनाहारे तस्यः' इत्यादि श्रुत्वा वामवदसा-(म्बगतम्) दिट्ठिा मुणिक्खितो दाणी अम्प उत्तो।

·/७५ अथवा अयुक्तमतित्वं पुरुषाणाम् । सङ्कल्प्यमानो हि विज़म्भते मदनः । तस्मादहमिदानीं न सङ्कल्पयामि । (स्मृत्वा) अहो तस्या रूपसम्पद्. रूपानुरूपं यौवनं, यौवनसदृशं सौकुमार्यम् । अत्र हि- प्रतिच्छन्न धावा पुरतिवपुषां किन्नु रचित गताबा स्वोरुपं कबपि ताराधिपधिः । बिहाय भीः कृष्ण जलशयनसुप्तं कृतमया धृतान्यस्त्रीरूपं क्षितिपतिगृहे वा निवसति ॥२.३ कथमहं पुनरारब्धाश्चन्तयितुम् । किमिदानीं करिष्ये । मनश्च तावद- स्मदिच्छया न प्रवर्तते । इह हि, प्रतिषियं प्रयत्नेन भणमान म बोलते । विराभ्यस्तपणं याति शास्त्र दुगुणितं यथा ॥२.४ अथवा न शक्यं मनो जेतुम् । चिन्तयिष्याम्येनाम् । अहो सर्वेषा स्त्री- गुणानामेकन समवाय । (चिन्ताभिभूत उपविर्शात ) चतुर्थाच (ततः प्रविशत्यविमारक: ) विमारक ( मशोकम् ) कन्यापुरात् कथमपोह विनिर्गत मे माग्यावशेषमवलमय शरीरमावम् । अद्यापि तन्मम मनो न तु मामुपैति नावेक्षते मयि तया प्रिययावरुद्धम् ॥४.१ का न खलु भवेदवस्था कुरंग्याः । होता भवेत् प्रष्यजनप्रवादोता व रामा हवसनिष्या। बापाविला मामनवेक्षमाणा मोह बजे रातिष कि करिष्य ।। ४.२ हन्त दृष्टः प्रतीकारः। तथापि तावदस्मदपेक्षया नापेक्षित आत्मा नम्मादहमपि तावत् तदर्थे प्राणान् परित्यजामि। ( परिक्रम्य ) कतिपयदिवस- प्रोषितोऽहमस्मि। अद्य तु मानसं शागर च दुखमस ह्यमिव मे प्रतिमानि । . इह हि, नियाज परिचयबधमानरागा पापामभिनवयौवना मनोज्ञाम् । त्यस्मा ता भणमपि बस्वितोऽस्मि जीवन कष्टोऽन्यः क इह भवेत् कृतघ्नमावः ॥४.३ ·1७६ सम्प्रति हि मदनेनान्तर्दामानस क्षारीभवितुमारब्धो भगवान् सूर्यः सहस्ररश्मिः । (सर्वतो विलोक्य) अहो प्रतिभयता निदाघस्य । सम्प्रति हि, अत्युष्या ज्वरितेव भास्करकरेरापीतसारा मही यममार्ता इव पावपाः प्रमुषितन्छाया दवाग्न्याश्रयात् । विक्रोशरयवशादियोन्छितगुहाव्यातानना: पर्वता लोकोऽय रविपाकनष्टहबयः सयाति मूर्छामिव ॥४.४ किमिदानी करिष्ये । न चास्म्यहं गन्तु समर्थः । कुतः, लिम्पन्ति क्षपवनाः सिकताग्नि-चूर्ण संस्वेदन्ति चनगा: परुषः पलाश: । दावेद्रवीकृततनुः स्रवतोव भास्था- नादित्यपालितः फलतीष लोकः ॥४.५ हा प्रिये ! हा सुन्दर ! देहि मे प्रतिवचनम् । ( मृच्छी नाटयति । पुननिःश्वस्य । ऊर्वमवलोक्य ) रुदः खलु भगवान् मूर्यः सहस्रश्मिः । अथवा, किमत्र बिन वितता: पयोवा रुन्धन्ति सूर्य ननु वातमीताः । अन्त:स्थित मे यदि वारयन्ति कामं भवेद् विस्मयनीयमेतत् ।।६।। किमनेन जीवनमरणेन । विसर्जयिष्याम्यात्मानम् । (उत्थाय परिकामति) किन्नु खलु करिष्ये । भवतु दृष्टम् । अस्मिन्नारण्यतटाके विसर्जयिष्याम्या- त्मानम् । धिगधर्म खलु मे मरणमार्गः । अभिमानमोहान्महापथो विस्मृतः । अन्यथा प्रतिष्ये ( विलोक्य ) भवतु दृष्टम् । अये अदूरे दृश्यते दवाग्निः । तस्मिन् प्राणाहुति करिष्यामि । ( उपगम्य प्रणम्य च ) भगवन् अग्ने ! इष्ट देकचित्तानां पग्नि: साधयिष्यति । परवापि मे कान्ता सा भवेदेककीर्तनी ॥७॥ ( अग्नि प्रविश्य सकुतूहलम् ) किमिदं वर्तते । बग्घा. स्फुलिङ्गानिकरेनिपतन्ति वृक्षा स्वालाश्च मे मलयवन्दनपशीताः । अग्नियां हि कुरुते मनातुरेऽपि पु पितेव परिवति हष्ट ॥८॥ भोः । किमतः परं विस्मयनीयम् । अग्निः खलु मां न दहति । अथवा ·- एतदप्यस्ति कारणम् । अन्यथा प्रतिष्ये (परिक्रम्य ) एष खलु महान् पर्वतः, असितजलदमिश्रसन्निग्धभृङ्गो गगनचरकुलानां विधमस्थानमतः । सुविमतिविचित्रो मित्रसयोगहयो नरपतिरिव नोचो हायते निष्फलाठ्यः ।। भवतु तावदस्मिञ्छेले प्राणान् परित्यजामि । मरुत्प्रपातो हि सर्वार्थ- साधकः । यावदारोहामि । ( आरुह्यावलोक्य ) एतत् पानीयं गोत्रस्थं स्नात्वोप- स्पृश्य मन्त्र जपामि ।। तथा कृत्वा जपनि ) ॥ अभिज्ञानशाकुन्तले प्रथमावग्यान्नभागे रङ्गमञ्चे राजेवेक पावस्ति । तस्येकोक्तिवतंत- राजा- मन्दौत्सुक्यो स्मि नगरगमनं प्रति । यावदनुयात्रिकान् समेत्य नातिदूरे तपोवनम्य निवेशयेयम् । न खलु शक्नोमि शकुन्तलाव्यापारादात्मान निवर्तयितुम् । मम हि गच्छति पुर शरीरं धावति पाचावसंस्तुत चेतः । चोनाशुकमिव तो प्रतिधात मीयमानस्य ॥ १.३२ सस्कृतम्पकपु प्राय: सर्वध्वकोक्तीना प्रयोगा वतंत। एकोक्तिः स्वगत च एक क्या सम क्वचित् स्वमन प्रवेशकश्च भवत इति स्वातप्रवेश- कोरेकोक्त. वैशिष्टय निर्वचनीयम् । प्रथम तावत् स्वगतस्य प्रामगिक विभेदकं लक्षणमवधयम् । १. स्वगतं शनरुत्यते येन रंगमञ्चस्यान्यानि पात्राणि रवानापणं न शणयुः । एकोक्तिस्तारस्वरेण प्राच्यते । यदि रंगमञ्च न्यत्तिचित्पात्र भवति तदपि श्रवणं करोति । कम्मादपि पात्रात् किचिद् गोपनीयं रहस्य न निगद्यते। २. स्वगतं तु संबादांश एव । अतएव प्रत्युत्तरं भवति । एकोक्ति: संवादांशो नास्ति रङ्गमञ्चे एकपात्रत्वात् । नेयं प्रतिक्रियात्मकं प्रत्युत्तरं वा। ३. एकोक्तो एकमेव पात्रं मुख्यतः स्वकीयां मनोदशा विज्ञापयति । स्वगते नेष नियमः । ४. एकोक्तिर्लोकधर्मी स्यात्, स्वगतं च नाट्यधर्मी।

·। एकोक्तिः विष्कम्भकादयन १. विष्कम्भकप्रवेशकयोः प्रायशः संवादमुखेन कतिपयपात्राणि वृत्तवतिष्यमाणान् कथाशान् निदर्शयन्ति । वृत्तवतिष्यमाणकथानिदर्शनमेकोक्तो नापेक्षितम् ।। विष्कम्भकप्रवेशकयोः क्वचिदेकमेव पाव भवति । तत्र संवादस्तु न भवति किन्तु कयांशसूचनं भवत्येव । विष्कम्भकप्रवेशकयोः काचदङ्कस्य कथा भकमिका निदिश्यते । एकोक्तिस्तु क्वचिदागाम्यस्य कार्यव्यापार- म्य मानसिकी भमिकां प्रस्तोति । २. एकोनिः कस्यचिदम्यादो मध्येऽन्ते वावश्यकतानुसार प्रयुज्यते । विष्कम्भक प्रवेशकाववागम्भात् पूर्वमेव प्रयुज्यते । ३. विष्कम्भवप्रवेशकयोमध्यमाधमान्येव पात्राणि भवन्ति। किन्तु एकोक्तेर्वक्तारः प्राय उत्तमपात्राणि भवन्ति । एकोक्त प्रयोजनम् मानसिकान्तद्वन्द्वस्य गोपनीयभावस्य च यादृशं प्रकरणमेकोक्तो मम्भवनि तादशमन्यथा न स्यादिति सहृदयानां वेदनमेव । रसनिष्पत्तये च नाय कादमनोवृत्तीना विज्ञापना परमं साध्यमिति सिद्धान्तितमव । कालिदासादय एकोक्ति-विधानं स्वीकुर्वन्ति । तथा हि अभिज्ञान- शाकुन्तलम्य पष्ठे द्वितीया... परभृतिक किमेकाकिनी मन्त्रयसे ? झप गोस्वामिनो विदग्धमाधवे पंचमेऽक गधाया एकोक्तिमधिकृत्य ललिता- हला राधिके, एकेव कि मन्यसे । आङ्गल-भाषायामेकोक्ति: Soliloquy इति स्वगतं च Aside इति प्रथिते तयारन्तरमधोलिखितं स्पष्टमेव- -- Aside The aside is an almost 100 casy de ice for revealing directly tid immediately to the audience the discrepancy between what the character says and what he feels, between the appearance of courage and the ictuality of cowardice, between the innocence of the announced intention and the malice of the actual purpose. १. एकाक्ती स्वनिदावादरूपेण वक्तु विकार्यक्रमोऽपि निर्दिश्यते । २. एकानेककत शुद्ध संकीणों नीचमध्यमैः ।

·Soliloquy : Logically and practically it is speaking aloud of the characier's feelings and ideas, an objection of intimate and personal psychological material. It brings is as close to the heart of a characier as it is possible.? -- प्रतिक्रियोक्तिः वगतमिव प्रतिक्रियोक्तिरोप तस्माद् भिन्नेव भवति । नेपा नाट्यशास्त्रादिषु वणिता : प्रतिक्रियोक्तो कम्पचिदेवस्य बहना वा प्रच्छन्नतया दृष्टाया घटनाया अनाया उक्त वा प्रमग न माश्चर्यमाकरिमन प्रतिवननं भवति । तद्यथा मच्छ- कटिक मन्त्रमेना प्रच्छन्ना मती गवाक्षात् मदनिकाशविन कयोक्ति प्रत्युक्ती धवा स्वकीया प्रतिक्रियोक्तिमधाविधं प्रकटयर्यात- वमन्तसेना कथ मम मम्बन्धिनी कथा, तमोयाम्पनन गवाक्षणापबारित शरीरा। मदनिका -- अरि उपन, अन्ययानिगाहमम् । वगतमना. मात्र मनिक माध. अजिष्ययेव मन्त्रितम् । प्रतिक्रियोक्तं मिनदोकी रमपेश नना चोत्कर्षशालिनी ।। অনাকিম भरतेन जनान्तिक परिभाषितम कार्यवशारभवण पाश्वगतंयंजनातिकम् इति गूढार्ययुक्तानि वचनानीह नाटके । जनान्तिकानि कण तु तानि योज्यामि योक्तमि । पूर्व वृत तु यत्कार्य भय कम्य तुकारणात् कर्णप्रदेगे तबाध्यं मा गान् तत् पुनरुत्तताम् ।। अव्यभिचारेण पठेदाकागजनान्तिकारमगतपाठयम् प्रत्यक्ष-परोक्षकृतामात्मममृत्थान परकृताश्च ।। १ Bentley Nfillet. The Art of Drama. P. 20 and 202 प्रतिक्रियान ग्पविधमदाहरण मुद्रागक्षमे चतुर्था मलयातुमागुगयणया: प्रच्छन्नतया राक्षम-करभक योगोपन य-वाधिवणेन प्रवर्तते । अनन प्रतिक्रियाक्ति- मंविधानेन मलय केतोगभिनयम्य रमवैशद्यमनन्योपलब्धिव यामते । न तत् प्रति. योनि विहायान्यथा कल्पनीयम् । .

·दशरूपके धनञ्जयस्तु 14. हस्तमन्तरितं कृत्वा विपताकं प्रयोक्तृभिः अनान्तिकं प्रयोक्तव्यमपवारितकं तमा ।। ना० शा० २५.६१-६४ संक्षेपेण जनान्तिकं परिभाषितवान्- विपताककरेणान्यानपवार्यान्तराकथाम् । अन्योऽन्यामम्वनं यत्स्याज्जनान्ते तज्जनान्तिकम् ।। दरा० १.६५-६६ स तु जनान्तिकस्य वत्तनं कथाया मध्ये भवेदिति नियमति । पुनश्च तत्रोक्तिप्रत्युक्ती द्वयोः पात्रयोभवेतामिति वैशिष्टय-द्वयं भरतेन न प्रकटितम् । भरतस्य कर्णप्रदेश तद्वामिति दशरूपक जनान्त इति पदेन गृहीतम् । अपवारितकम भरतानुसारेण तु निगूर मावसंयुक्तमपपारितकं स्मृतम् । अस्य व्याख्याभिनवगुप्तानुसारमोनिखिता निगूढभावो निगृहनं सर्वेषां यन्निगुह्यते एक एव शणयादिति तदप- वारितम् । अभिनवगुप्तोऽपवारितजनान्तिकारन्तरं सष्टयति अस्मिन् प्रसङ्ग । ताद जनान्तिकत्वमेकान्तिकत्वं चेकम्येव निगुह्यते इति विशेष । नायं विशेषोऽन्यत्र व्याख्यातः। अपवारितकेपि भरतानुसारेण त्रिपताककरेणापवारणं भवति । तन्न धनञ्जयस्याभिमतम् । सोऽपवारणं परावृत्त्य' विधिना समर्थयति ।। बहूनां नाटयाचार्याणां मतेनापवारितजनान्तिकयोरन्तरं नास्त्येव । अभिनवगुप्तेन तेषा मतं चितम् । तद्यथा अन्ये स्वाहु-उभयमित्ये- तज्जनान्तिकमेव । यावता हि जनस्य तद्वक्तव्यं तावतोऽन्तिके सामीप्ये तदुच्यत इति। १ भरतानुसारेण पिताकोऽधोविधं भवति- प्रमारिताः समाः सर्वा यस्याङ्गल्यो भवन्ति हि । कुश्तिश्च तथाङ्गष्ठः स पताक इति स्मृतः । पताके तु यदा वकानामिकात्वजलिर्भवेत् । विपताक: सविज्ञयः कर्म चास्य निबोधत ॥६.१८,२८ २. मा० शा० १६.६४ ३. रहस्य कम्यतेज्यस्य परावृत्यापवारितम् । दश० १.६६

·८१
आकाश भाषितम
दशरूपकानुसारेणाकाशभाषित कस्यचिदेकस्यैव पावस्य केनापि कल्पि-
तेना दृश्येनेव पात्रेण सहोक्तिप्रत्युक्ती भवति । तद्यथा-
कि अयोध्यवमित्यादि बिना पाबीति यत् ।
भोगानुक्कमप्येकस्तत् स्याराकाश-भाषितम् ॥
न खलु कल्पितपावं किचिद् ब्रवीति । तस्य प्रत्युक्ती रंगस्थेन पावेण
कल्प्यते।
नाटपशास्त्र भाण-लक्षण-प्रसङ्ग
आकाश-भाषितं व्याख्यातम् ।
परवचनमारमसंस्थं प्रतिवचनहत्तरोत्तरषितः ।
माकाशपुरुषकमितेरविकारभिनयाव ॥१८१०६
अभिनवगुप्तानुसारेण तु म एवानुवदन् सामाजिकान् बोधयति । न केवलं
परवचनमभिनयेत्. किन्तु प्रतिवचनैः स्वोक्त मह । आकाशपुरुषस्तु नो
पुरुष ।
२. नागा. २२.३२१
६

·No text on this page.

·नाट्य-प्रकृतिः

·No text on this page.

·१४ नायक-विमर्शः अस्मिन्नध्याये नायक-विमर्शः शृङ्गार-दष्टया प्रस्ततः । तदधिकृत्या- भिनवगुप्तो व्याख्यातवान्-इह कामोपचार पूर्व दर्शित कामश्च स्त्रीपुरुषहेतक इत्युक्तम् । कामोपचारश्च शृङ्गारपर्यवसायी नायक-विशेष एवेति नायक मेवा वक्तव्याः। नाटयशाम्वे नायकपदस्य विविधोभिप्रायो निर्दिष्टः (१) प्रधाननायक: (२: प्रधाननायक, प्रतिनायकः, नायिका, पताकानायकरवेति मध्यमसामान्य. वचनम तथा (३) कश्चिदपि कथा-पुरुष अमात्यः, कंचुकी, विदूषकः, भृत्यः चेटी. चेट इत्यादयः इति महामामान्य-वचनम् । . - प्रधान-नायकः भग्तेन प्रधाननायको लक्षितः व्यसनी प्राप्य दुमा पुग्यतम्यायन यः । कपापुरुषमाहस्त प्रधान मायक दुधा. ॥२४.२२ माध्यं प्रधाननायको धनञ्जयेनाधिकारीति प्रोतः अधिकारः फलम्बाम्यमधिकारी तत्रभु। सन्निवस्यमियापि वृत्तं स्याधिकारिकम् ॥१.१२ प्रधाननायकोऽयं धीरोदानः, धीरललितः, धीरप्रशान्तः, धीरोदतश्च चविधी भवति । इमे विशेषा नायकस्य प्रकृति, गुणं, उपलब्धिं च समीक्ष्य निर्धारिता:। १ २. ना० शा० ८.१ ना० शा० ४.१७ नायकानामिदं चातुविध्यं परतियोजनं प्रतिभाति । भरतस्तु मूलतो नायकानां विभाजनमुनममध्यमाधमकोटिषु ममर्पयति । १८.३४ । नाटक उदात्तन नायकन भवितव्यम् । न तत्रापि धीरोदानम्य निर्देशनम् । अन्य रूपकविधेष्वपि धोरविशंग- पिननायका न निर्दिष्टास्तेन ।

·- ८६ भरतानुसारेण प्रकृतिस्त्रिविधा भवति-उत्तमा, मध्यमा. अधमा च । सेयं प्रकृति यकादीनां शृङ्गारपरायणतामधिकृत्य परिभाषिता ।' शृङ्गार एव रोचिष्णुतमो नायकानाम् । भरतस्तु आभ्यन्तरं कामोपभोगमेव नाटके सविशेष समर्थयति । सोऽयं कामोपभोगो राज्ञामेवोचितो नाटकेषु ।' पूर्वोक्तविवरणेन स्पष्टं प्रतीयते यत् भरतो राजानमेव नाटकस्य नायक मत्वा तम्य लक्षण विशदीकरोति- बलवान् बुद्धि-सम्पन्नः सत्यवादी जितेन्द्रियः । रक्षः प्रगल्भो भृतिमान् विक्रान्तो मतिमा छुचिः । दोघदर्शी महोत्साहः कृताः प्रियबा महः । लोकपालवतधरः कर्ममार्गविशारदः ॥ उत्यितरबारमत्तान वृद्धसेग्यशास्ववित् । परमावेगिताभित: यूरो रक्षा-समन्धितः ॥ ऊहापोहविचारी नानाशिल्पप्रयोजकः । मोतिशास्त्रार्यशालस्तथा बानुरागवान् ॥ धर्मशोऽस्यसमी गुणरेतैर्भवेन्मृपः ।। ना० शा० २४. ७६.८० नृपस्येतल्लक्षणं ममाहृत्य धनञ्जयो नेतुर्लक्षणमाह- नेता विनीतो मधुरम्त्यागी बक्षः प्रियवरः । रतलोक: निर्वाग्मी स्मश: स्थिरो युवा ।। बुनिष्यत्साह-स्मृति प्रमाकलामानसमन्वितः । शूरो हाच तेजस्वी शास्त्रमा धार्मिकः ।। दशरूपक इत्थं विशेषितोऽयं नेता सामान्य-गणलक्षितः कथमपि तवेव वणितान् धीरोखतनायकगणान्न समन्वयतीति स्पष्टं प्रतीयते । १. य: स्त्रीपुरुषसंयोगो यतिसम्भोगकारकः । स शृङ्गार इति मेय उपचारकृतः शुभः ।। भूयिष्ठमेव लोकोऽयं सुमिच्छति सर्वदा । मुखस्य हि स्त्रियो मूलं नानाशीलाश्च ताः पुनः ।। २२.६८.८६ २. कामोपभोगो द्विविधो नाट्यधर्मभिधीयते । बाह्याभ्यन्तरतश्चैव नागपुरुषसंश्रयः ।। २. १४६ माभ्यन्तरः पार्थिवानां स च कार्यस्तु नाटके । बालो वेभ्यागताव स च प्रकरणे भवेत् ।। २२. १५० तव राजोपभोगं तु व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः ।। २२. १५१ - ·/७ धनञ्जयस्योपयुक्तसामान्यनेता तु वस्तुतो राजैव । स नेतुरीदृशं राज. परकमभिप्रायं न स्पष्टं प्रकटितवानिति त्रुटिरेव । रामचन्द्रगुणचन्द्रयो ट्य- दर्पण नेतुनूरत्वमधोविधिना स्पष्टीकृतम्- 'अथ राजशन्दं व्याख्यात सामान्येन नेतु स्वरूपमाह-- ग्वतोबात-ललित-शान्ता बोरविशेषचा । बा: स्वभावाचस्वार: नेतना मध्यमोत्तमाः ॥ १.६ धनजयोऽपि नेतू राजस्वमधोलिखितेन श्लोकाशेन व्यञ्जयति- एक नाट्ये विधातग्यो नायकः सपरिकरः । २.४६ प्रसंगेऽम्मिन् परिच्छदस्त. नायिका-दूत-दूती-मन्त्रि-पुरोहितादयो राम एव कल्पनीयः। नायकम्य सामान्यगुणास्त भवन्ति नाम । तेषां परिगणनं भोजेनान्य- विधनेव निशितम् । तद्यथा--उत्तमादिहेतवश्व नायकाना सामान्य. गुणा जात्यादयश्चतुर्विशतिः । यथा-जाति, अन्वयः, अभिजन , निवास , आस्पदम्. पदं. पिनरी, प्रभाव, प्रतिज्ञा. शास्त्रज्ञानम्, अदीनवाक्यता, वाग्मित्वम्, देशकालावबोध, इंगिताकारलता, दाध्यम्. कलावैदग्ध्यम्. चतुरता, रूपसम्पत्. सोभाग्यम्, त्यागः, सोहादंम्, महारम्भता, शक्ति, शायं मिति । भरतकोश. पृष्ठम ३२७ इमे सामान्यगुणा साधारणतः मवंविधानां म्पकाणां नायकेषु दृश्यन्ते। नायका भरतादिभिः पोन पुन्येन सम्यग्वर्गीकृता । प्रथम तावत् प्रकृत्यनुसारेण नायका उनमाः, मध्यमाः, अधमाश्च भवन्तीति भरोन प्रति- पादितम् । नत्रोनममध्यमो गणान्वितो, अधमश्च दोषपूर्ण म्युः ।। परतो भरतो नायक-प्रकारं नियमयन् प्राह अब बत्वार एवं स्युनायका. परिकीर्तिताः मध्यमोत्तम कृतो मानामसमलिता ॥. धोरोद्धता धोरललिता धोरोगत्तास्तव। धीरप्रशान्तकारचेव नायकाः परिकीर्तिताः ।। मा. शा. २४.१६-१७ - १. ना०मा०२४.१,७ २. ना०मा० २४.३,७ ३. नैतत्साधु । घोरोटुतस्तु नास्ति मध्यम उत्तमो वा ।

·146 - न खन्वेतनियमनं व्यवहारे परिनिष्ठितम् । भाणप्रहसनयो यका उनम-मध्यमप्रकृतिका न सन्ति । भाणनायको धूर्त-विटस्तु 'अधमः' भवति । प्रहमनम्य नायकम्त 'भगवत्तापमविप्रादयो' भवन्ति ।२ भगवत्तापसविप्रा यतिवानप्रस्थ-गृहस्था, अन्ये शाक्यादयस्तरुपलक्षितम् । हास्य-प्रधानवचन- मम्बन्धशीलनादिना कुत्सितैः पुरुषेरतएव प्रहस्यमानः सामर्थ्यात्तैरेव भगवदादिभियुक्तम् । एतादृशा भाणप्रहसननायका भरतधनञ्जयादीनानायक- चात विध्ये न ममायान्ति । एतत्त नाट्य-शास्त्र अभावः प्रतिभासते। नाट्यदर्पण रामचन्द्र-गुणचन्द्रो धीरोदात्तादिभेदा नेत : प्रकृतेरेव मन्तीति वर्णयतः । तथाहि- वदतोदातललितशान्ता घोरविशेषणा:। वर्णाः स्वभावाश्चत्वारो नेतृणां मध्यमोत्तमाः ।। १. ६ स्वभावम्वभाविनोरभेदात् समानाधिकरण्यनिर्देशः । भारतीये नाट्यशास्त्रे धीरोदात्तादीनामुदाहरणानि सन्ति- देवा धोरोखता याः स्युर्धारललिता नृपाः सेनापतिरमात्याश्च धोरोदात्तो प्रकीतितौ ।। धीरप्रशान्ता बिया बाह्मणा वणिजस्तथा ॥ २४.४ इति न सर्वथा साधु । अभिनवगुप्तेनास्मिन्प्रकरणे व्याख्यातम्--इति वचने 'पोलोच्यमाने देवादीनां नाटकनायकत्वानुपपत्ते: । धीरललित एक एव नायक इति । तदसत् । न हि जनकप्रभृतीनां रामादीनामपि वा धीरललितत्वम् । १. कारश्च विटानैव ये चान्येप्येवमादयः । मष्ट्रीग्नेिऽपि विशे या पधमा नाटक बुधैः ।। २४. १४ गमचन्द्रगुणचन्द्रानुसारेण भाण प्रहमनयो, कस्पांचिद् वाम्यां च नोचोऽपि नायकः । नाट पदपंणे ४.७ । भगवनापविप्रेग्न्यपि हास्यवाद-सम्बद्धम् । कापुरुषमम्प्रयुक्त परिहामाभाषण प्रायम् ।। ना० शा० १८. १०३ ना० शा० १८.१०३ अधिकृत्य भारती । ४. भरतस्तु भाण-प्रहसनादीनामघम नायकान् न गणयति । अधोलिखितकारिकाया नायकानां चातुर्विध्य-नियमनमसाम्प्रतम्- अत चत्वार एव म्युयिकाः परिकीर्तिताः । मध्यमोत्तमप्रकृतो नानाल क्षण-लभिताः ॥ २४. १६ ·15 यदाह - "धीरोदात्त जयति चरितं रामनाम्नश्च विष्णोः" इति। अभिनव- गुप्तानुसारतस्तु पूर्वोक्तकारिकानुसारेण धोरललितत्वं राज एवं वर्णनीयं नान्यस्य, सेनापत्यमात्ययोर्षीरोदात्तत्वमेव, देवानां धीरोदतत्वमेव, विजातीनां वीरप्रशान्तत्वमेव । 'अभिनवगुप्तस्य संशाधित-प्रपञ्चोऽपि न व्यावहारिक:' इति वेणीसंहारोत्तररामचरितादिषु स्पष्टं प्रतिभाति । नायिका-विषये नायकस्य वर्तनं परीक्ष्य प्रणयिनो नेतुः पाश्रविध्यं भरतेन प्रतिपादितम्--- चतुर , उत्तम . मध्यः, नीच:, प्रवृत्तकपच सम सल्लेससहः प्रणयक्रोधप्रसादने कुशलः । योऽयों गत्मन्छन्दो रसाचतुरसबोधयः ।। २३. ५४ उत्तमः मधरम्यागो रागन पाति मरमस्य पारि बरामेति । अवमागिताच मार्या विरज्यते बोतम स पुमान् ॥ २३. ५६ मध्यमः सधिमध्यस्थो भावग्रहण करोति यो नार्याः । किबिहोपं दृष्टवा मिरज्यते मध्यमः स भवेत् ॥ २३. ५७ नीचोऽधमः अभिनवकृते व्यलोके प्रत्यक्ष रज्यते इतरं यः । मित निबार्यमाणो विप: मोऽधम पुरुष ॥ २३. ६० प्रवृतकः अवणितमयामर्या मूकंप्रकृति प्रसतहासस्य एकान्तहरमाही निर्लज्ज कामत रतिकसहसम्प्रहारेष्वककेश क्रीडनायक. स्त्रीणाम् । एवंविधस्तु तबियः सम्प्रवृत्तस्तु ।। २३. ६२ एतेभ्यो व्यतिरिक्त ज्येष्ठं नायकमस्मिन् प्रसङ्ग भरतो विवृणोति । तद्यथा, यो विप्रियंम कुरुते मार्या किचिद्विराग-संझातम् । अज्ञातेप्सितहण्य म्मतिमान् कृतिमान् स तु ज्येष्ठः ।। मा०मा० २३.५५ १. स्त्रीमम्प्रयोगविषय में याः पुम्यास्त्वमी पंच । ना० शा० २३. ५३ ·120 इमे भारतीया नायकाः साधारणत साधारणत एकनायिकाः सन्ति । न तेषां वैविध्यं प्रपंचयितु धनञ्जयो मति कुरुते । स तु पूर्व प्रत्यन्यया हृतं नायकमेव युवजन-प्रीतये सविशेष महत्त्वपूर्ण मन्यते, तेषां भेदं च दक्षिणः, शठः, धृष्ट इति प्रस्तावति । एतेषु धृष्टो वा शठो वा तावत् भरतस्याधमेन समानः ।' अन्यत्र भरत: शठं परिभाषते- बाचैव मधरो यस्तु कर्ममा नोपपादकः । योषितः किञ्चिदप्य स शठ: परिभाष्यते ॥ २२. ३१५ धनञ्जयस्यानुकूलो दक्षिणश्च नायको भरतेन प्रियः, कान्तः, विनीतः, नाथः, स्वामी, जीवितम, नन्दनः इत्यादिभिः नामभिः संकेतित: । धनञ्ज- यम्य शठो धृष्टो वा भारतीयनाट्यान सारेण नायिकया दुःशीलः, दुराचारः, शठः, वामः, विकन्थनः, निर्लज्जः, निष्ठुरश्चाभिधीयते ।' धनञ्जयस्तु दक्षिणः, शठः, धृष्टः इति प्रकारवयमेव संक्षेपेण वण यति । भरतम्तावत् प्रत्येकम्य भेदानपि सूक्ष्मेक्षिक्या सरमं विवृणोति । भरतानुसारेण दक्षिणादयो नायका अधोविधा: सन्ति... दक्षिणः कुलोमो तिमान बनो दक्षिणो वाग्विशारदः । २२. ३१. शः बाचेर मधुरो यस्तु कर्मणा मोपपारकः । योषितः किमिमाप्ययंस शठ: परिभाष्यते ॥ २२.३१५ निर्लज्जा भरतस्य निर्लज्ज एव धनञ्जयस्य धष्टः । तद्यथा बायंमाणो यो नारीमुपसर्पति । सचिह्नः सापराधाच स निर्लज्ज इति स्मृतः ॥ २२. ३१८ प्रियः भरतस्य प्रिय एव धनञ्जयस्यानुकूलनायकः । तद्यथा यो विप्रिय कुस्से मनायुक्तं प्रमावते । तचार्जबसमाचार: स प्रियस्स्वमिधीयते ।। २२.३०५ १. व्यक्तावकतो धृष्ट : । गूढ.वप्रियकृच्छठः । दश० २. ७ मा०मा० २२.३०५-३११ ३. ना० शा० २२. ३१२.३१६ ·169 भारतीये नाट्यशास्त्रे केवलं नायकस्यैव चर्चा स्पष्टं विद्यते। पताका- नायको वोपनायको वानुनायको वा तत्र न संज्ञितः। अभिनवगुप्तस्तावत् प्रधान-नायकेन सह पताकानायक-प्रकरीनायकयोराधिकारिकवस्त-प्रयोगे स्थानं निदिशति ।' भरतानुसारतस्तु प्राज्ञो इनि विशिष्टौ भवतः । अपरञ्च पताका-वृत्तस्यनायक एव पताकानायकः । सुग्रीव-विभीषणो मुप्रसियो पताकानायको। धनञ्जयानुसारेण पताकानायक: पीटमर्दो भवति । ठमर्दस्तावत् पारिभाषिक पदम । न तव पोठं न च मर्दनं व्युत्पन्नम्। पीठमर्दस्तु नायकम्या. नवर भक्त. गुणेः प्रधान नायकात् किञ्चिदूनो विचक्षणः स्यादिति धनञ्जयो दशम्पक निर्दिशति ।' शारदातनयानसारेण पनाकानायक एवोपनायको भवति । शारदातनयः पीठमदं इति पदं व्युत्पन्नं मन्यते । तद्यथा. पोठमायास्य पुरतः प्रयोक्ता नापिकारित। स पोठमों वावास्य कुपितस्त्रो-प्रसारक ॥ पीठमर्दम्तन्मरोन विदूषको भवति । न हि खलु मुग्रीवादयः पताका. नायका. पोठमाः । पीठमर्दास्तु नायिकाप्राप्तो एव नायकम्य सहायाः । नेतन्निर्दिष्टं धनञ्जयेन । स तु पताकानायक पीठमदं च पर्यायं मन्यते इति चिन्त्यम् । प्रतिनायक प्रतिनायकोऽपि भरतेन न मम्यक लक्षित । अभिनवगतस्तावत् प्रतिनायकं विशिष्टमेव मनो।' प्रतिनायकम्य थिति. मंस्कृत-नाट्य शास्त्री. येषु सन्दर्भेषु मुविचारिता नाम्त्येव । धनञ्जयानुसारेण तु- सुमो धीरोद्धत स्तब्धः पापहर म्यसनो रिपुः ॥ २.६ - १. प्रा: प्रधाननायक पताकानायक-प्रकरीनायचंतनरूपः । २. यदाधिकारिक वस्तु सम्यक प्राः प्रयुज्यते । ना० गा० १६.२६ अव प्राशा: पताकानायकादयः मन्तीति मतभिनवगुप्तम्य । ३. दश० २.८ भावप्रकासने पृष्ठं ४ ५. सा (निदिः) च नायकस्यामात्यस्य नायिकाया: प्रतिनायकस्य देवस्य था। ना० शा. १६.६ अधिकृत्य भारती।

·- /२ न खलु बहवः सन्ति प्रतिनायकस्य समीक्षका नाट्याचार्याः । रामचन्द्र- गुणचन्द्रावपि धनञ्जयमेवानुहरतः । वयं तु रुद्रटस्य मतेन प्रतिनायक वर्ण यामः । स तु गुणी अभिजातश्च स्यात् । संस्कृतरूपकेषु प्रतिनायकानां स्थितिवैकल्पिकी वर्तते । साधारणतः प्रतिनायका लुब्धाः, धीरोदता:, स्तब्धाः पापकृत: व्यसनिनश्चापवादा एव सन्ति । नायकस्य सहायाः विदूषकः प्रणयात्मकेषु रूपकेषु नायकस्य प्रथम: सहायको विदूषक एव वर्तते। स विदूषको न केवलं राज्ञामेव हासकारकोऽपि तु देवानामपि । तद्यथा भरतो वण यति लिगो विजो राजजीवी शिष्याचेति यथाक्रमम् । देवमितिमतामात्यवाह्मणानां प्रयोजयेत ॥४.२० अभिनवगुप्तानुसारेण देवानां विदूषकः लिङ्गी ऋषिर्भवति। राजां विदूषकः कश्चिद् ब्राह्मणो नियुज्यते । अमात्यम्य विदूषको राजजीवी भवति । ब्राह्मणानां विदूषक. शिष्य एव नियोजनीयः । विशेषतो राज्ञो विदूषकस्य प्रमुखं म्यानमामीत रूपकेषु । तद्यथा, विप्रलम्ममुहूरोडमो संकपालाप-पेगला. || ना० गा० २४. २१ भरतो विदुषकस्य विशेषं वर्ण यति -- प्रत्युत्पन्न प्रतिमो नमंकृतो ममंगमें निरः । छकविषितवचनो विदूषको नाम वियः ॥ ३५ २५ विदूषकस्तु कुरुपो वानररूपी वामीदिति रूपकेषु प्रायशो वणितम् । अप्रणयात्मकेषु नाटकेषु क्वचिद् विदूषकस्य स्थानं नासीत् । उत्तरराम- चरिते. वेणीसंहारे, मुद्राराक्षस च विदूषकाभाव. प्रमाणति यत् गम्भीरार्थ- चिन्तनस्य वेदुष्यपूर्णप्रकृतो विदूषकस्य हास्यादिकमवांछितमिति सुसम्मतम् । रामकाव्यात्मक-नाटकेषु विदूषकोऽपवाद एव । विदूषकस्य विवरण दशरूपकेऽतिन्यून मेव वर्तते। हास्यकृष्ट विदूषकः । २. बिटः विटस्तु नाट्यशास्त्रीयो वैशिक एव। भरतः शकारं विटं चाधर्म ·- निर्दिशति। भरतानसारेण वेश एव वेश्या । वेश्योपचारे साधुः वैशिकः ।' भरतस्तस्य त्रयस्त्रिशद् गुणान् निबोधयति । तद्यथा, शास्त्रविच्छिल्प-सम्पन्नो,रूपवान्, प्रियदर्शनः, विक्रान्त:, धृतिमान्, वयोवेषकुलान्वितः, सुरभिः, मधुरः, त्यागी, सहिष्ण :, अविकत्थनः, अङ्कितः, प्रियभाषी, चतुरः, शुभदः, शुचि:, कामोपचारकुशलः, दक्षिणः, देशकालवित्, अदीनवाक्यः, स्मितवान्. वाग्मी, दक्षः, प्रियंवदः, स्त्रीलुब्धः, संविभागी, श्रद्दधानः, दृढस्मृतिः, गम्यासु चाप्यविस्रम्भी, मानी च । शारदातनयस्य विटः पूर्वोक्तवैशिकेन समान एव । तद्यथा, बेशोपचारकुशलो मधुरो दक्षिणः कविः । म्हापोहनमो वाग्मी चतुरच बिटो मतः । विटा कामसाचिभ्यकरणे बोपयुज्यते । माल्योगबल: दुष्यनिमित्त प्रसीदति । बिटः प्राकृतबादो - प्रायो बहुविकारवान् ।' वैशिकम्य विटम्य वा पूर्णपरिचयश्चतुर्भाणीनामकेनोपरूपक-चतुष्टयेन प्रतिफलति । तत्र नायका अनायका वा विटा वेश्योपचारे सम्यक् प्रवर्तन्ते । ते तत्र राजकुमाराः, ब्राह्मण-युवका , वणिज, शूद्रा वा सर्वे वेश्यानिरता एव म्व जीवनं सफलयन्ति । वृद्धो पि विटो स्वानुभवेन प्रवीणः सन् कामुकान् वेश्याश्च परामर्शर्बोधर्यात । भाणनामक पक वैशिको वा विटो बानुत्तमोऽपि वंशोपचार-कर्मणि में विशेषमहत्वपूर्ण स्थानं भजते. यथा मच्छकटिकादिषु प्रकरणेषु। अस्मिन् प्रकरण म शकारम्य मिवमव तस्य कामुकता सम्पूरयति ईशो महत्त्वपूर्णो विटो घनजयेनातिसंक्षपेण वणिन एकवियो बिटाचान्य । धनजयन्त प्रणयान्मकेषु रूपकेवपयुक्त-पीटमर्दादीना योगं वर्णयति । म एतादृशेष रूपकप मन्त्रिणा महत्त्वपूर्ण भूमिका विस्मरनि । तन बान- वामवदत-गन्नावल्यायोगन्धगयणम्य योगदानन प्रमाणितमेव । धनञ्जयो मन्त्रिणां माह्य कार्यान्तरेषु वर्णनि । कार्यान्तराणि तु अन्न पुरावाह्यानि मन्ति। १. वोपचाने माधुर्वा वैगिक पकीर्तितः । ना० शा० २६ । ना० शा० २३. २-३ भावप्रकाशने पृष्ठ ४.२६७, २८८ ·LEY " भरतानुसारेण (युव) राजः, सेनापतिः, पुरोधाः, मन्त्री, सचिवः, प्राड़िववाकः. कुमाराधिकृतश्च नायकस्य सहायाः सन्ति । अन्येऽपि तत्र सहाया भवेयुरिति भरत माह- एते पाये बहवो मान्या या नृपस्य तु । २४. ७५ भरतनिर्दिष्ट-सहायेष युवराजः, सेनापतिः, सचिव:, प्राडिववाकः, कुमाराधिकृतश्च धनञ्जयेन न मंगृहीताः। अस्मिन् प्रसङ्ग नायकस्य सहायो राजा भवेदिति भरतः स्पष्टयति ।। कथं नाम राजा स्वयमेव स्वकोयः सहायः म्यादिनि सन्देहे समुत्पन्नेऽभिनवगुप्तो व्याख्याति-युवराजोत्र राजशन्देनोक्त। अत्र धनञ्जयस्याधोलिखित-कारिकाभिनवगुप्तं नानुसरन्ती सशयमेव जनयति मन्त्री बोपवापिसातस्था चिन्तने । बरा० २ ४२ कथं कश्चिद् राजा नायक: स्वयमेव स्वकीय: सहाय: स्यादिति भ्रमोभिनवगुप्तस्य व्याख्यया दूरीकरणीया । अतएव धनञ्जस्य कारिका चिन्स्येव। . - . धनजयेन तपस्वी, ब्रह्मवादी, सुहृत्, कुमारः, आटविकः, सामन्तः, सैनिकः, वर्षवरः, किरातः, मूकः, वामनः. म्लेच्छः, आभीर, शकारः इति बहुजना नायकोपकारका: परिगणिताः । सर्वे ते नायकस्य सहाया गुणानुसारं ज्येष्ठाः. मध्यमाः, अधमाश्च भवन्ति। मायकगुणाः नायकस्य मानसिकवृत्तिमधिकृत्य तस्याष्ट गुणा निर्धारिता. सन्ति । इमे तु सात्त्विकगुणा इति सत्त्वादेव तेषां प्रादुर्भावं व्यक्ति। सत्त्वं नाम चित्त- वृतिरेव । नायकम्येमे सात्त्विकगुणाः पात्रेण सात्विकाभिनयद्वारा प्रेक्षकान् प्रति प्रकटीकियन्ते ।' सात्त्विकाभिनयस्तु चतुर्ष अभिनयेषु रसभावापेक्षया प्राथम्यं भजते । अतएव सात्त्विकगुणा बहुमताः सन्ति । १. गजा सेनापतिश्चैव पुरोधा मन्त्रिणस्तथा । मचिवाः प्राबिवाकाच कुमाराधिकृतास्तथा ।। २४. ७४ २. दास्पके २. ४३-४४ ३. चतुर्विधोभिनयो भवति-सात्विकः, वाचिकः, आङ्गि::, आहार्यवेति । तत्र मास्विकाभिनये प्रकृतेः चित्तवृत्तः, वाचिकाभिनये वाखाः, बालिकाभिनय शारीरिककार्यानाम्, आहार्याभिनये च तस्याः वस्त्रपरिधानादोनामनुकरणं पात्र प्रस्तूयते।

·अष्टगुणेष शोभा, माधुर्यम्, स्पर्यम्, गाम्भीर्यम्. औदार्यम् तेजश्च षडेव नायकस्य कार्यभ्य: प्रेक्षकाणां बोधगम्यानि भवन्ति। शेष हयं विलासो ललितञ्च प्रत्यक्षमेव प्रतिफलतः । शोमा भरतानुसारेण नायकस्य दाक्ष्य, शौर्यम, उत्साहो, हीनविषयेषु घणा, उत्तमगुणेभ्यो रुचिश शोभाया उद्भव ।' धनञ्जय एतेषामुत्साहं न गणपति इति तस्य त्रुटिरेव, यतो हि नाम इमे पौरुषा गुणा. सन्ति । पौरुषगुणेषु वीररसोचितोत्साहस्तु वर्णनीय एव । विलास भरतानुसारेण विलासे नायकस्य गतिवृषभवत् महिमशालिनी भवति, दृष्टि शनेः सवरति। तदर्थ सल्लपनमीषद्हासपूर्वकं जायते । धनञ्जय- स्तत्त्वतो भारतीयं लक्षणमनुहरति । माधुर्यम् कथं नाम माधयं नायकन समिध्यत इति वर्णपन् भरतः करणानाम (इन्द्रियाणाम) पुद-नियुद-व्यायामादिष्वभ्यासमावश्यकं मनुते ।' यस्या स्थितो साधारणजनाना महान् विकारो जायेत, तस्यापि माधुयंगुणोपेतस्य नायकम्य विकागे मधुर एव स्यात् । धनम्नयो भरतं नस्वतोनुहरति । स्वर्यम भरतानुसारेण धर्मकाविषयकभ्य संकल्पेभ्यः सदापहो हि स्थैर्य नाम गुण. । नायको विघ्नोपहतोऽपि वैषम्यात् विलितो न भवति । धनञ्जयो भरतं संक्षेपेणानुहरति । गाम्भीर्यम् भरतानुसारतः प्रमाबाराकारा हक्रोधमयारितु। मायेषु गोपनत्यन्त तहगाम्भीर्यामसिस्मतम् ।। २२३८ अस्मिन् प्रसङ्गभिनवगुप्त बाकारं व्याख्याति- १. दाक्ष्यं मायंमयोत्साहो नीचार्येषु जुगुप्मनम् । उनमैश्च गुण: स्पर्धा यतः मोमेति मा मता ॥ ना० शा० २२. ३४ २. नीचे धूणाधिके स्पर्धा शोभायां जोर्यदक्षते । ३.११ ३. ना० शा. २२.३६ अधिकृत्य भारती।

·६६
आक्रियते चित्तवृत्तिरेमिरित्याकारः मुखरागदृष्टिविकारादयः ।
गाम्भीर्ये सति आकारा न प्रकटोभवन्ति । एतदेव लक्षणं धनञ्जय: संक्षिप्त
ब्रूते-
माम्मीयं यत्प्रभावेण विकारो नोपलक्यते । २.१२
बदा विकार ईषदुपलक्ष्यते तदा माध्यं भवतीति द्वयोरन्तरमिति
धनिकः
तेजः
भरतानुसारेण शत्र प्रयुक्ताधिक्ष पावमानादेरसहनं तेजो भनि । तन्त्र
नायको प्राणसंशयेऽपि अवमानादेः प्रतिक्रियाया विरतो न भवति ।
अन्यासु स्थितिषु-नीत्यनुवर्तने, देशकालानुवर्तने चावमानसहनं न सापवादं
भवतीति प्राणात्ययेऽपीति पदयोरोचित्यम् । परेणेनि पदेन भरतस्य विज्ञापनीयं
वर्तते यत् मित्रेण गुरुणा वा कृतमवमानं सहत एव नायकः । नेतन जो-
विरोधि।
धनञ्जयो भरतमेव सक्षिप्तमनुहति ।
লবন
भरतानुसारेण
अबुद्धिपूर्वकं यत्त निर्विकारस्वभावजम् ।
भृङ्गाराकारचेष्टत्वं ललितं तदुदाहृतम् ।। २२.३६
यत्र विकाररहितं स्वभावत एव शृङ्गाराकारचेष्टा: सन्ति, नत्र ललितं
नाम मात्त्विकगुणो भवति । भरतमेव धनजयोऽनुहरति ।
औदार्यम्
औदायं तु नाम्नेव प्रतीतम् : धनजयानुसारेण तु जीवनदानं पराकाष्ठा
औदार्यस्य भवति। न केवलं दानमपितु अभ्युपपत्तिः (परित्राणायाथिनो ग्रहणम्)
प्रियभाषणं च शत्रूणामपि विषये विलसत इति महिमौदार्यस्य । धनञ्जया-
नसारेण सज्जनानामात्मसात्करणमप्योदायंस्य लक्षणम् ।

·१५ नायिका-लक्षणम भरतो धनञ्जयश्चोभो शृङ्गारे कामोपभोगविलासे च परायणां प्रकृतिमेव प्रायोनिदर्शयतः । नायिका शृंगारवतो प्राधान्यं भजते। भरतानुसारेण कामोपभोगाय नादिकाः त्रिविक्षा भवन्ति-बाह्याः, बाध्यन्नरा:. बाभ्यन्नराश्न ।' बाह्या नायिका वेश्या: सन्ति प्रकरणे प्रयोज्या । आपनराम्नु अन्न पुरे राजमोग्या नाटकोचिता भवन्ति । बाह्याभ्यन्नग तु एकावरद्धा वेश्या भवन्ति । गनो नायिकः वेश्या न भवेत्, किन्तु दिव्य वेशाङ्गना नायिका भवित महंति, यथा विक्रमोर्वशीये । धनजयस्य स्वीया साधारण-स्त्री च, भरतस्य कुलजा, बाह्या च म्त । बाह्याभ्यन्नग धनजयेन न दृष्टा । भरतोऽष्टविधनायिका अपश्यत् । न था, वासकजिका, बिरहोरक. ण्ठिता. स्वाधीनभनका. कलहान्तरिता. खण्डिना, विप्रलम्बा, प्रोषिन- भत का, अभिमारिका च । एता. सर्वा विवाहस्य पश्वातिन्यो नायिका । विवाहात्पूर्वमेव रूपके कामसमुपतिनाम यदमाष्टनमा विषय. कवीना प्रेक्षकाणा च, स भरतेन सम्घा पया नाचिन , किन्तु धनजयेनेषदतावधानो. यं प्रमङ्गः भरतस्तावत् कविमार्गप्रदर्शयितुकामा नायिकायाः पुरता नायकादर्श प्रस्तुतवान्- पगुणाविसमेतं कलादिविमान - यौवनोपेतम् । दृष्ट्वा पुरुषविरोव नारी मबनातुरा भवति । . - १. बागा चाभ्यन्तरा चैव स्याद् बाह्याभ्यन्तरापरा। कुलोनाम्यन्तरा या बाह्या वेश्यागना स्मृता । कृतमीचा तु या नारी सा बाह्या भ्यन्तरा स्मृता ॥ ना० शा० २२.१५२.३ मा च वेश्या पुनर्भवा । ना०मा० २२.१५३ अधिकृत्य भारती ·JEC मग ष्ठापविलियन मदनातुराया वेश्याया कुलजायाश्च वेश्याया कुलजायाश्च शरीरविकाराः कीदृशो भवन्तीति भरतेन सम्यग्वर्णितम् । तद्यथा नायकसमक्ष नायिका-विकाराः वेश्याविकाराः ललिता चलपक्ष्मा च तथा च मुकुलेक्षणा । ब्रस्तोतरपुटा चेव काम्या दृष्टि वेदिह ।। षित-संरक्तगणस्तु सस्वेदलवचितितः । प्रत्पन्बमानरोमाञ्चो मुबरागो भवेहि ।। काम्येनाङ्गविकारेण सकटाक्षनिरीक्षितः । तवापरण. संस्पर्श. कर्ष - कण्डूयनैरपि ।। स्तननाभिप्रदर्शनेः । मनिस्तोदनाच्व केशसंयमनादपि ॥ ना० शा० २२.१६१-१६५ कलजा-विकाराः प्रहसन्तो - नेवाभ्यां प्रततं च निरीक्षते । स्मयते सा निगूड, वा चाधोमुखी बदेत् ।। स्मितोत्तरा मनवाक्या स्वेदाकारनिगृहमी । प्रस्पन्दिताघरा चैव किताब कुलाङ्गमा ।। ना. शा० २२.१६७.१६८ नायकसङ्गमलभमाना मदनातुरा नायिका दशस्थानगतं कामं प्रदर्शयनि- अभिलाषः, चिन्तनम्, अनुस्मृतिः, गुणकीर्तनम्, उद्वेगः, विलापः, उन्मादः. व्याधि., जडता, मरणञ्च ।' पूर्वोक्तमदनातुरा नायिका नायकं प्रति आत्मावस्थाप्रदशिनी दूती - प्रेषयति । राम प्रच्छन्नकामिता भरतस्तावत् प्रच्छन्नकामितमेव शृङ्गारस्याभीष्टतमं प्रापणीयं मन्यते । तथा हि- प्रच्छन्नकामितं राज्ञा कायं परिजनं प्रति। viane २. ना०मा० २२.१७३-१६१ अपि विमृज्यन्त एतदमिति न चिन्निर्दिष्टम् । बहुषु भाणेषु नायिकादूता बिटा एव सन्ति ।

·महामाजिनिवेशिर बसन्त विनिवार्यसे। दुगत्वंयनाः सा कामस्य परा रतिः ॥ मा० शा. २२. २०७ अभिनवगप्नानुसारेण राज्ञामियं प्रच्छन्नकामिता बहुम्यापिनी बभूव । तत्र मा. पुनर्भ. अवरुद-णिका, कन्यका, प्रेष्या राजकीय-प्रणयपाशेव- रूदा आसन् ।' अभिनवगुप्त स्पष्टयति-धर्मवृत्तिना राजा परिचार्यो वेष्या- दुभंगा अपि मेध्या इति । एनामु नायिकामु धनञ्जय: के बलं कन्यकामूढां च वर्णति ।। अष्टविमा नायिकाः नायकप्रणयावदाना नायिकानामष्ट भेदा अबस्थापेक्षयायोनिभिन्ना: स्वापानपतिका भग्नानुसारतः मुरतातिरसंबंधो यस्याः पातु नायकः । मानामोरगुणप्राप्ता भवेत् स्वाधीन-मनुका ॥२२. २१५ धनञ्जयस्तु संक्षेपेणानुहर्रात भरतमम्मिन् प्रकरणे। वासकसज्जा वासकं तु शयनगृहम्मि। नायकम्य प्रणमिलन-संभावनामपेक्ष्य वामकस्य मज्जा । मण्डनम्) नायिका विधाति । एवं व्यापूता नायिका वासक- सज्जेत्यभिधीयते । भरतम्ता परिभाषते- उचित बासके या तु रतिसम्मोगलालसा । मग कुन हष्टा साबासासरित्रहा ।। मा.सा. २२.२१३ धनञ्जयस्तु भरतं संक्षेपेणानहरत्येव । १ इद प्रकरणं तात्कालिकी राजकीयप्रवृति प्रकटयति । आदविमुबा एते राजानः ममाजम्य पतनाय बमबु., यतो हि नाम समाजो रामानमेवानुमती । यचा भरत आह.--"यान यान् प्रकुले गजा तान्स्तान् लोकोप्नुवति ।" मन नेदं विस्मरणीय यद् योग्पाय-देशेषु रामा नागरिकाणां च प्रणय-परिधिरतिबृहद् बभूवेति तवयनाट- कानामितिवृन : प्रसिद्धम् । दश० २.२० अन्यस्तो कन्यकोठाब। २.

·बिरहोकष्ठिता भरतानुसारतः वासकसज्जाया नायको यदि यथासमयं नायाति तहि सा विरहोत्कण्ठिता भवति । बासके नामतः प्रियः धनन्जयो भरतमेवानुहरति । तडिता भरतधनञ्जयो तां नायिका खण्डितां वदतो यस्याः रमणोऽन्यनायिका- सल्या तां न संगच्छते। कलहान्तरिता पत्या कलहकारिणी नायिका कलहानन्तरं तस्माद्विदूरा भवति । सामर्ष च कुरुते । नायकस्तु ईर्ष्यावशीभूतस्तां न मिलति। ईदृशी नायिका कलहान्तरिता भवति । धनञ्जयस्तामनशयभावापन्नामपि लक्षयते। মিল दूतद्वारेण संगमनाथं प्रतिज्ञाय यदि नायको नागच्छेत् तहि नायिका विप्रलब्धा भवतीति भरतधनञ्जययोर्मतम् । प्रोषिताप्रिया यस्या नायिकायाः प्रणयी प्रवासं करोति, सा यथानाम प्रोषितप्रिया भवति । भरतस्तस्या रूपं वर्णति- प्रहालककेशान्ता भवेत प्रोषितभत का । २२. २१६ भभिसारिका धनञ्जयस्याभिसारिका तु संक्षेपेण वणिता- कामाताभिसरेकान्तं सारयेद्वाभिसारिका । २.२७ भरतस्तावदभिसारिकाया विस्तृतं लक्षणं व ते- हित्वा लम्बा तुमा श्लिष्टा मदेन मानेन । अभिसारपते कान्तं सा भवेभिसारिका ।। अभिनवगुप्तो व्याख्याति-अभिसरः सहायः । तस्य व्यापारेण प्रिय- तममाकामति । अभिसारिका तु वेश्या वा कुलजा वा प्रेष्या वा भवेत् । अभिसरणकाले तासां भावविशेषा भरतेन गणिताः - . . - - ·समना मनुष्या . तवा परिबनाता। मानामरविवाणी पच्छे येण्याजमा भनेः ॥२२२२७ - संतोना स्वेषु गायेषु बस्ता विनमितानना। अवगुष्टयसंबीता गच्छेत. पुलबाजना ॥ २२. २२८ प्रेष्या मास्वलितसंबापा विममोत्कुल्सलोपना। माग्वितिसंचार गच्छेत् प्रेया ममुरतम् ॥ २२. २२६ मृप्नं नायक केन विधिना जागरयेदिति भरतेन प्रोतम्- असंकारेण कुलमा बेश्या गन्धेस्तु शीतलः । प्रेन्या तु बसम्पनने दुर्वात प्रतिबोधनम् ॥ ३२.२३१ भरतम्नु राजकीयनायिकाना परिगणनं समन्तत प्रस्तोति । धनञ्जयस्तु तासामवहेलनामव प्रदर्शयते । नाटकनाटिकादिषु महादेवी-प्रति-नायिकाना स्थानं महत्त्वपूर्ण वर्तते, किन्तु धनञ्जयस्ता न परिभाषत इति तस्य वृटिरेव । एतत्प्रकरणं तु भरतानुसारेणावधेयम् । नानाप्रकृतिलक्षणा नायिका धीरा, ललिता, उदाता, उदात्ता, निभृता व राजकीया भवन्ति। एते भेदाश्चतुविधाना दिव्या-नृपपत्नी कुलस्त्री-गणिकानां च भवन्ति । तन्त्र दिव्या राजाङ्गनाश्च गुणेयुका भवन्ति । कुलजाङ्गना उदात्ता, निभताश्च भवन्ति । गणिका शिल्पकारिका च ललिते अभ्युदात्त च स्तः ।' अन्तःपुरचारियस्त्रियः भग्नोन्त पुरस्थनारीणां परिचयं सम्यक् प्रस्नोति । तद्यथा, महादेवी तथा देव्यः स्वामिन्य पिता अधि। मोमिन्यः शिस्यकारिण्यो माटकीया: समकाः ।। अनुवारिकाव शियास्तथा परिचारिका । संचारिकार तथा प्रेक्षकारिका: ।। महत्तयः प्रतीहार्यः पुमायः स्थविरा अपि । मायुतिकारब नृपतेरयमन्तःपुरे जनः ।। २४. ३०-३२ १. ना० मा० २४. २३-२६ ·१०२/ समा। एनासु महादेवी-प्रति शिल्पकारिणीपर्यन्तं नायिका भवन्ति । एतासा वर्णनमधोविध नाट्यशास्त्र विद्यते- महादेवी अस मूर्धामिविता या कुलशोल-समम्बिता । गुणंय का वयस्या च मध्यस्था क्रोधना तथा ।। मुक्ता नृपशोलना सुखदुःखसहा शान्तिस्वस्ययनमंतः सततं मंगलंपिणी ।। शान्ता पतिव्रता धोरा बान्त:पुरहिते रता । एभिगुणस्तु संयुक्ता महादेवीत्युगाहता ॥ २४. ३३-३५ अभिनवगुप्तानुसारेण सर्वेषां मूर्धान प्रधानस्थानेऽभिषिक्ता भवति महादेवी। सा मध्यस्थति वयसि मध्यमे तिष्ठति । महादेवी तु शृङ्गारोचिता नातीव प्रतिभाति । सा महादेवी आभिमुख्यं नायकस्य प्रयाति देवी एमिरेव गुणर्युक्तास्तत्संस्कारविजिताः । गवताचातिसौभाग्याः पतिसम्मोगतत्पराः ।। शुविनियोजलाकाराः प्रतिपक्षोऽभ्यमूयिकाः । बयोल्पगुणान्या यास्ता देग्य इति भाषिताः ।। ४. ६.:: नत्र बहवो देव्यो नायिका बभूवः । स्वामिनी सेनापतेरमात्याना मृत्यामामथवा पनः । भवेयस्तनया पास्तु प्रतिसम्मानजिता ।। गोलरूपगुणर्यास्त सम्पन्ना नृपतेहिताः । म्बगुणसंग्यसम्मानाः स्वामिग्य इति ताः स्मृताः ।। मा० शा० ३४३८-३६ स्थापिता कप-पोषनशालिन्यः कर्कशा विभ्रमान्विताः । रतिसम्मोग-कुराला. प्रतिपक्षाभ्यसूविकाः ॥ रक्षा भत्ता वित्तमा गाँधमाल्योज्ज्वला: सदा । नृपतेरातिन्यो म होामानवताः ॥ उविताच मताश्व स्वतालस्यान निष्कुराः । मान्यामाविशेषज्ञाः स्थापिता इति ताः स्मृताः ।। मा... ४०.५२ ·/१०३ मोगिनी मातिधोरण्टाः। मध्यस्था लिमृताः माता मोगिन्ध इति ताः स्मृताः ।। - शिल्पकारिका नानाकता-विशेषज्ञा मानाशिल्पविण्सनाः । गन्यपुष्यविभागमा ल्यालेल्य-विकल्पिका. । भयनासनमागमाश्चतुरा मधुरास्तथा। रक्षा सौम्याः स्फुटा. रिला निमुताः शिल्पकारिकाः ।। राज्ञोऽन्त पुरेऽन्या बहवो नार्यो नियुक्ता आसन् । तथा हि- नाटकीया नतंकी च नाट्यनृत्याभिनयेन मनोरञ्जनार्थमासन् । अनुचारिका सतत राजानमनुचरतिस्म । शय्यापाली, छवधारी. भजन- धारिणी, संवाहिका, गन्धयोक्त्री. प्रमाधिका, आभरणयोक्त्री, माल्यसंयोजिका च परिचारिका बभव । गजकीय-कक्षासु. उपवनेषु. मन्दिर प्रासादेषु मंचारिका वा यामकिनी वा रात्रो रक्षार्थमभवत् । परिचारिका प्रेषण- कमणि नियुकासीत् । महत्तराया विशिष्टं स्थानमासीद् भरतानुसारेण-- स्तुतिम्बस्त्ययनेन । या वृद्धिर्माभनन्ति ता किया महतराः ।। २४.५८ प्रतीहारी नाटकेषु भुप्रसिदय वर्तते । तम्या कार्याणि भरतेन वर्वाणतानि- मन्धि विपर-मम्बद्ध-मानाचार-समुरिषतम् । निवेशयन्ति या: कार्य प्रतिहार्यम्तु ताः स्मता: ॥ २४... अन्न.पुरे वृदा: पूर्वराजाना नीतिपयस्य व्याख्यानाय नियुक्ता बासन् । तद्यथा. पूर्वराजनयना या पूर्वराजाभिनिता । पूर्वराजानुचरितास्ता वृद्धा इति संहिताः ।। २४.६२ आयुक्तिकानां स्थानमन्तःपुरचारिणीषु स्त्रीए सविशेष वर्तते । सर्वान्त.पर-रक्षा भाण्डागारेवधिकृतारबापुधाधिकृतास्तवा फलमूलौषधीनां वा वाम्बवेक्षिको । गन्यापरणवस्वानां माल्यानाब चिन्तिकाः । बह्वायपे तवा युक्ता या शक्तिकास्त ताः ॥ मा.हा. २४.६२-६४

·/१०४
नायिकानां स्वभावजा मेवाः
उत्तमा, मध्यमा, अधमा च नारीणां विविधा प्रकृतिभवति । भरतस्तु
नायिकादीनां भेदमुत्तमादिगुणेः प्रस्तौति । तद्यथा,
सर्वासामेव नारीणां विविधा प्रकृतिः स्मृता ।
उत्तमा, मध्यमा, नीचा वेश्यानां तु स्वभावजा ॥
या विप्रियेऽपि तिष्ठन्तं प्रियं वदति नाप्रियम् ।
न दीर्घरोषा च तथा कलासु च विचक्षणा ॥
शोलशोभाकुलाधिक्यः परुषर्या च काम्यते ।
कुशला कामतन्त्र षु दक्षिणा पशालिनी।।
गृह गाति कारणाद् रोषं बिगतेा नीति ।
कार्यकाल-विशेषज्ञा मुख्पा सा स्मृतोतमा ।। २३.३५-६८
न खलु कवयो नायिकानामेतान् गुणान् वर्णयितु सदा समुत्सुका
दृश्यन्ते इति महती त्रुटिस्तेषां निबन्धानामस्त्येव । नायिकानां कलासु
वेचक्षण्यं, शीलं, कार्यकालविशेषज्ञत्वं च विरल-विरलमेव रूपकेषु
परिस्फुन्नि । प्रायशो नायिकानां रूपमेव नायकमाकर्षति । नैषा साधुरीति-
लोकादशंसमुपस्थापनापेक्षया
मध्यमा
पुरुषः काम्यते या तु तथा कामयते च तान् ।
कामोपचारकुशला
प्रतिपक्षाभ्यसूयिनी ॥
ईष्यातरा स्वनिता भोक्रोधातिविता ।
अणप्रसादा या चैव सा नारो मध्यमा स्मृता ।। २३३६-४०
अषमा
अस्थानकोपना या तु दुष्टशोलातिमानिनी ।
चपला पक्वा चैव धरोषाधमा स्मता ।। २३.४१
यौवन-भेद
भरतो नारीणां विकासानुक्रमेण चतुरो यौवन-भेदान् वर्णयति ।
तत्र स प्रथमं नारीणां लावण्य-रूपादिकं वर्ण यति, पश्चाच्च श्रृंगारं प्रति
तासामुत्साहं वित्रयति । तद्यथा,

·प्रथमयोवनम् नेपम्पस्पचेष्टागुन भूबारमासान पोनोगजनाधारस्तनं कर्कशं रतिमनोहम् ॥ भूगार समुत्साह प्रथमं तपोवनं यम् ॥ २३.४३ नात्यवं क्लेशसहा रुप्यति महम्मति सीम्यः । सौम्यगुणवसक्ता मारी गवयोवना या ॥ २३.४८ दशरूपके धनञ्जयस्य मुग्धा नायिका भरतस्य प्रथमयोवनबतीब प्रतिभाति । मुग्धा धनजयानुसारेण- मवषयःकामा रतौ वामा मा ऋषि ॥ : १६ प्रथम यौवनं मुग्धाया भवति । द्वितीय-पौवनम भरतानुसारेण गाव पूबियब पोनी व पयोधगे मतं मध्यम् । कामम्य मारमतं योबममेत हितोयंत ॥ द्वितीय-योवन भेदे कोदश स्वभावो भवति-- किचित्करोति मान किषित कोध मस्मर चैव । क्रोधे - भवति सच्ची योवन-वे द्वितीयेत॥ २६.४४,४६ भरतस्य द्वितीयं योवन तु धनजयस्य प्रध्यायाः स्यात् । नयथा, मध्योचचोवनानमा मोहान्तमुरत-समा ॥२.१६ घोरा सोनाम-बोरया मध्या साध कृतागमम् । पदपेद्दषित कोपारधारा पस्वाक्षरम ॥१७ तृतीयं यौवनम् भरतस्य तृतीयं यौवनं धनञ्जयस्य प्रगल्माया अवस्था स्यात् । भरतातुमारेण तृतीयं योवनं सर्वश्रीसंयुक्त रतिकरणोत्पावनं रतिगुणापम् । कामाप्यायिततोमं योवनमेतत ततीयं ॥ रतिसम्भोगे रमा प्रतिपक्षासूयिनी रतिगुनाया। अनितवितचेष्टा मारीया ततोये त॥ २३.४५,५० मा० शा.

·धनञ्जयस्येदृशी तु प्रगल्भा भवति-' यौवनान्धा स्मरोन्मत्ता प्रगल्मा दयितासके। बिलीयमानेवानन्दाद् रतारम्भेऽप्यचेतमा ।। २.१८ चतुर्थ-यौवनम् भरतस्य चतुर्थ-यौवनं शृंगारस्यान्तिमावस्था भवति । तद्यथा- नवयौबने ध्यतीते तथा द्वितीये तृतीयके वापि । शृंगार-शवभूत यौवनमेतच्चतमं तु ॥ अम्लानगण्डजघनाधरस्तनं किञ्चिवूनलावण्यम् । कामं प्रति नोच्छवासं यौवनमेतच्चत त । चित्तग्रहण-समर्या कामाभिज्ञा स्वमरमरोपेता। अविरहितमिच्छति सबा पुरुषं नारी चत थे त । ना० शा० ३.४६.४७,५१ इदं चतुर्थं यौवनं धनञ्जयेन न संगृहीतम् । धनजयन्तु नायिकाविशेषान् मूक्ष्मतरं पर्यालोचति । नायिकानां कृतागसं नायकं प्रति तर्जनं. ताडनं. परुषाक्षरप्रयोजनञ्च विरल-विरलमेव रूपकेषु प्रवर्तन्ते, किन्नु परवतिनाट्याचार्याः सोत्साहं तान्यधिकृत्य नायिका-प्रभेदान् प्रस्तुवन्ति । धनञ्जयस्तु इदं क्रोधोद्भवं वर्तनं नायिकाना सम्यग्वर्णयति । नेतत्सर्व भारतीये नाट्यशास्त्रं प्रकाशितम् । अन्यस्त्री धनजयानुसारेण तु कन्यका हा चान्यस्त्रीति वक्तव्यम् । कन्यकास्तु गान्धर्व-विवाहरीत्या स्वीक्रियन्ते। ऊढा: पुनः भाणादिष रूपकेष नायिका दृश्यन्ते । अभिनवगुप्तानुसारेणान्त पुरस्य परिचारिका रामः प्रच्छन्नकामितायाः प्रणयानुरागिण्यो नायिका अन्यस्त्रिय एव । साधारणस्त्री साधारणस्त्रियो गणिकाः सन्ति । ता द्विविधा भवन्ति - एकान्तावरुदा, सर्वभोग्याश्च । एकान्तावरुद्धा तु राजामपि प्रायनी भवितुमर्हतीति प्रच्छन्न- कामिता-प्रकरणे निर्दिष्टम् । सर्वभोग्या-विषये धनन्जयो विशदर्यात- - प्रगल्भायाः कोपचेष्टां वर्णयन् धनञ्जय आह- सावहिणदरोदास्ते रतो घोरेतरा कुधा । सन्नज्यं ताडयेन्मध्या मध्या धोरेव तं वदेत् ।। २.१६ २. इदं तु राजा प्रच्छन्नकामिता-प्रकरणे सविस्तर व्याख्यानम् ।

·उनकाम-सुवाजस्वतबाह पुषणकान् । रक्तव रम्नयापानि:स्वान् मावा विवासयेत् ॥ स. २.२२ नायिकाया नायकस्य च परस्परं मिलनं कथं भवेदिति प्रकरणे नायिकाना सहाया धनजयेन परिगणिता ---दूती, दासी, सखी, कारुः, धावेयी, प्रतिवेशिका, लिगिनी, शिल्पिनी च । योषिवलकाराः नायकस्य यथा सास्विकगणा भवन्ति. नव नायिकाया विशतिः अलङ्काराः सत्वजा. मान्विका वा सन्ति। तेगु भावो हावश्व हेला च वय शरीरजा भवन्ति, शोभा, कान्ति , दीप्ति , माधुर्यम्. प्रगल्भता, औदायम, धेयंन मान भावा अयलजा भवन्ति । लीला. विलासो. विञ्छितिविभ्रम , किलांकञ्चितम. मोट्टायतम, कुमितम. विन्याकः, ललितम, विहतञ्च दशभावा म्वभावजाः सन्ति। एनषा लक्षण-विषये भरतम्यानुमरणमेव पनिः। अभिनवगप्तानुमा रेणेपामलंकाराणा तावदेव महत्वं स्त्रीणा कुनै भवति, यावद् ब्राह्मणाना कत उपनयनस्य भवति ।' अन्यच्च भरतानुसारेण ! अलंकारास्त नाटप या भावरसाधया । ना० शा २२.४ अदिलंकाराणा मनिवेशेन भावानां रमानाञ्च योऽतिशय ममुत्पद्यते, तेन काव्यं रोचिष्ण जायते। माधारण- -- . १. तत्पर बाह्मणम्योपनयनमिव भविष्यत्ममम्मपुण्यामापीठबन्धत्वे. সাবিনা परमो हत्सवो लोकोत्तगेऽनकार: सातिशयमानन्द-म्पानं पर पविमित्युपश्रयते । ना.शा. २२.११ अधिकृत्य भारती।

·१६ वत्तयः . - सर्वचामेव काम्याना मातृका वृत्तयः स्मृताः । ना० शा० १८. ४ सर्वो हि संसारी वृत्तिचतुष्केण व्याप्तः। वृत्त्यङ्गानि सर्वकाव्येषु सन्त्येव । व्यापारः पुमर्थसाधको वृत्तिः वा । वृत्तयस्तु नायकानां चेष्टा एवेति मतमभिनवगुप्तस्य ।' तवृत्तिचतुष्टयं भारती, सात्त्वती, केशिकी, आरभटी च वेदेभ्यो विनिः :सृतम्- ऋग्वेदाद् भारती क्षिप्ता यजुर्वेद सात्वतो। कैशिकी सामवेदाच शेवा चापर्वणादपि ॥ ना. शा.२०.२५ अभिनवगुप्तानुसारेण तु---'पाठ्यप्रधाना भारती, अभिनय-प्रधाना सात्वतो, अनुभावाद्यावशमयरस प्रधानारभटी, गीतवाद्योपरंजकप्रधाना केशिकीति नेता वृत्तय एकान्तं विलसन्ति । अभिनवगुप्त एतदेव विशदयन् प्राह- अथासां परस्परसङ्कीर्णतयः लक्ष्ये (बहुरूपतां) वहन्तीनां यत्र यत्प्राधान्येनान्यतमरूपावमासन तत्प्रदर्शयितुमुत्तरो प्रन्थः । (वामनःकायचेष्टां- शेष) नद्देकोऽपि कश्चिच्चेष्टांशोऽस्ति । कायचेष्टा अपि हि मानसोभिः सूक्ष्माभिश्चेष्टाभिव्याप्यन्त एव । ..... . अन्योऽन्यं संवलिता वृत्तयः केवलं क्वचित् किञ्चिदधिकमिति प्राधान्येन व्यपदेशः परिवर्तते । करुणादावपि च मनोदेहव्यापारसम्भवेऽपि बाहुल्येन वाग्व्यापार-सम्भवात् भारती. वृत्तिरुच्यते। १. 'द्वितोयभागे पृष्ठं १५२ द्रष्टव्यम् । वृत्तपन्चेष्टा मातर इव' इत्यादि ना० शा० १८.१ अधिकृत्य भारती। २. ना. शा० २०.२६ अधिकत्य भारती। ना. मा० २०.१११अधिकृत्य भारती। .

·/१०६ धनजयानुसारेण तु नायकादीनां व्यापारमाश्रित्य वृत्तिर्भवति ।। एतदेवाभिनवगुप्तेन प्रथितम् - 'म्यापार. पमबसायको वृत्तिः । मच सर्ववेव वण्यते इत्यतो वृत्तयः काव्यस्य मातृकाः । न हि किञ्चिद् व्यापारशून्य वर्णनीयमस्ति। भारतोवृत्तिः भरतो भारती परिभाषते..... बाधामा पूज्य-प्रयोग्या । सम्सपाययुक्ता। बनामयभरते. प्रयुक्ता भारती नाम भवेत. वृत्ति. ।। २०.२६ इयं परिभाषा समाधानमहंति । स्त्रीवजितेति किम् ? अभिनवगुप्तो व्याख्याति-केशिकीप्राधान्यावकाशं गमयति । अर्थात् स्त्रिय म्युर्नाम, किन्तु नासा वाचः प्राधान्यं न स्यात्, यतोहि नाम स्वीणां व्यापाराणा प्राधान्यं कैशिकीवृत्तो दर्शनीयम् । तथैव संस्कृतपाठ्ययुक्तेति विवर्णनीयम् । प्राकृत. पाठ केशिक्यां विलसतोनि व्यङ्गपम् । प्राकृतभाषा भारत्या भवेन्नाम, किन्तु तस्याः सर्वोत्तमोपयोग. स्त्रीणां प्राकृतभाषया कैशिक्यामेव विलसतीति। धनञ्जयेनास्मिन् विषये मौनं नावलम्बितम् । स लभयते-भारती संस्कृत- प्रायो वाग्यापार । धनिकोऽपि विवृणोनि --- पुरुषविशेषप्रयोज्य संस्कृतबहुल: इत्यादि। भारत्याश्चत्वारो भेदाः प्ररोचना, आमुखम, वीथी, प्रहसनं च भवन्ति। अस्मिन् प्रकरणे भेदाः प्रकाग न सन्ति अपि तु अंशा एवेति अभिनवगुप्तेन व्याख्यातम् । भरतानुसारेण तु मेवास्तस्यास्त वियाश्चत्वारोऽङ्गत्वमागता ॥ २०.२७ अंशभूताः प्ररोचनादयोऽङ्गत्वं प्राप्ताः । १. तद् व्यापारास्मिका वृत्तिः । दा० २.४७ २. ना हा० १८.११० अधिकृत्य भारती। भाषा-प्रकृति-विषयकमेतनियमनमनावश्यक प्रतिभातीनि अम्मन्मतम् ।

·1930 - यतः प्ररोखमा भरतः प्रचना परिभाषते- जयापुरथिनी व मंगल्या विनयावहा । सर्वपापप्रशमनी पूर्वरङ्गे प्ररोचना ।। २०२८ धनञ्जयस्तावत् प्ररोचनामन्यथा परिभाषते- उम्मुखीकरणं तर प्रशंसातः प्ररोचना ।३.५ श्रोतागे रूपकाभिनयं प्रति रुचिपरायणा भवन्तु इत्युद्दिश्य रूपकस्य प्रशंमनं प्ररोचना भवति । आमुखम भरत आमुखं परिभाषते- मटी विदूषको वापि पारिपारिक एवं वा। सूबधारेण सहिताः संसापं यत्त कर्वते ।। विवक्यिः स्वकार्योत्येवोध्यनरम्यपापि वा। आमुख तत्त विनयं बुध. प्रस्तावनापि वा ।। अभिनवगुप्तानुसारेण 'चित्ररिति भाविरूपकार्थानुकूलविषयानुसारिभिः' आमुखं भवति । आमुखमिति (१) मुखसन्धेनिवर्तते (२) आमुखमीषन्मुखं प्रस्ताव्यते अनया (३) कार्याभिमुखं नीयते पूर्वरङ्गविधिः (४) तदभिमुखं वा कार्यारम्भः तन्नीयते। पूर्वरङ्ग प्रसङ्ग न या प्रस्तावना भवति, सा नास्ति भारतीभेदः । धनञ्जयो भरतानुसारेण प्रायश आमुखं परिभाषते । भरतमतेना- मुखस्य पंच भेदा भवन्ति--कथोद्घात:. प्रवृत्तकम्, प्रयोगातिशयः, उद्घात्यकः, अवलगितञ्च ।' धनञ्जय कवलमङ्गवयं वितनुते । स उद्घात्यकमवलगितं च वीभ्यङ्गषु निवेशति, सर्वाणि वीथ्यङ्गानि चामुखे निवेशयति । भरतोऽपि सर्वाणि वीथ्यङ्गानि आमुखे निवेशयति । ' एतेषामामुखाङ्गानां विवरणं पूर्वरङ्गप्रसङ्गेऽमिधास्यते वोथ्यङ्गानां च वर्णनं वीथीकोटिक-रूपकस्य प्रकरणे भिधास्यते। अव कतिपय सन्दिग्धस्थलानि वर्तन्ते । प्रथमं तावत् यदि नाम वृत्तयो नायकव्यापारात्मिकाः सन्ति तहि कथं प्ररोचना भारतोवन रङ्ग भवेत् । तत्र नायकव्यापारो नास्ति । अन्यच्च प्रहसनं यदि तत्र स्यात्. तहि उदात्यक: कयोद्धातः. प्रयोगातिशयस्तथा । प्रवृत्तकावलगिते पञ्चाङ्गान्यामुखस्य तु ॥ २०.३३ नाशा० २०.३७ १.

·भाणोऽपि कथं तत्र नावस्थीयेत । उभयोर्वाधिकाभिनयप्राधान्यत्वात् तत्र भारतीवृत्त रवसरो वर्तते एव । अस्मिन् प्रसङ्ग रामचना गुणचन्द्रयो. मतमुल्लेखनीयम्-- मर्वरसवोथी-प्रधान-शृङ्गार-वीर-भाण-प्रधान-हास्य-प्रहसनानि स्वयमेव भारत्यामेव वृत्ती नियन्त्रितानि ।' दशरूपकेऽपि भाणो भारती-प्रधान इति स्पष्टीकृतम् । कंशिकी भरतः कैशिकी वत्ति परिभाषते'.-. पा सामनेपपविशेषता बोसमता या बहुमतगीता । कामोपयोगप्रथमोपचारा हा कंशिकी प्रतिमाहरन्ति ॥ २०.५३ अभिनवगुप्तानुसारेण हृदयग्राहि वस्त्रमाल्यादिना विता, गीतनृत्य-निर्भरा, शृङ्गार-व्यवहारमयी शिकी बनिभवति । धनञ्जय गीत नृत्य-विलासाचे शृंगारपिटने केशिकी मृदुर्भवतीति परिभाषते नम कैशिक्याश्चत्वारी भदा मनि--- नर्म, नम्फिरजः, नमस्फोट:, नमं. गर्भश्च । न तावत् भरतानमारेणाधोविध लक्षितं भवति. (१) आम्थापित- शृङ्गारम:) विशुदकरणम् (३) निवनवीररसं ४) हास्यवचनं च । एतद. नुसारेण कैशिक्या शृङ्गारस्य प्रधानता. भावाना विशुद्ध वीररसस्य पाभावः, हास्योक्तीना प्रचुरता च योनिता । विविध तु न भवति (१) नमं भर्वात (१) ईक्रिोध- प्रायम् (२) उपालम्भमूचनार्थ १३) परहृदयमाक्षेप्नुय । भरतो नमं सविप्रलम्भमिति प्रपञ्चति । को विप्रलम्भो नाम ? विप्रलम्भन्तु कस्या- श्चिन्नायिकाया अतिसन्धानम् । म तु वासवदत्ताया दश्यते रत्नावल्याम् । तत ईर्ष्याक्रोधोपालम्भादीना प्रादुर्भाव । १. नाट्यदर्पणे ३.२ अधिकृत्य टीका च । २. भूयमा भारतीवृतिः । दग० ६.५१ ३. गमचन्द्रगुणचन्द्रानुसारण केशिका स्त्रिय एव । नामामियं कमिकी । भरतम्न स्वी मयुनेति विशेषणेन तदेव व्यक्ति । ना. गा० ५७-५८ नदधिकृत्याभिनवभारती च ।

·/११२ धनत्यस्तु अष्टादशविधं नाकलयति । तच्च शुद्धहास्येन, सश्रृंगारहास्येन, सभयहास्येन च रचितं त्रिविधम् । एतेषु शृंगारहास्यं च विधा भवति-आत्मोपक्षेपः (स्वानुरागनिवेदनम्), सम्भोगेच्छाप्रकाशनम्, मानश्च । सभयहास्यं द्विविधं भवति-शुभयात्मकम्, रसान्तरागभूतभयात्म- कञ्च । एतानि षट प्रत्येकश: वाचा, वेपेण, चेष्टया चोपपन्नत्नात् विधा भवन्ति । अतएव नर्म अन्टादशधा । न खलु भरतस्य नाट्यशास्त्र एतेषामष्टादशविधत्वस्य सङ्कतः । स त्रिविधं नर्म वर्णयति । षविधानां नर्मणां वाग्वेषचेष्टितस्विधाभूतानां नर्मणामुदाहरणानि धनिकेन न लिखितानि । एतेषां कुतस्त्यं तु भरतस्या. घोलिखित-कारिकाया: प्रतिज्ञायते-- मवसंगमसम्भोगो रतिसमुक्यवेषवाक्यसंयुक्तः । मेयो मर्मस्फुजो रावसानमयात्मकायेव ।। २०.५८ नर्मस्फिविषयकाणि रतिसमुदयवेषवाक्यानि नर्म-व्याख्या-प्रकरणे घनसावेन बृहीतानि । नर्मस्फिा प्रकरणे तेन रतिसमुदयादयो न वर्णिताः । नर्मस्फिनः स्फिम्बस्य स्थाने स्फुञ्जः, स्फजः, स्पन्दः इति च पठ्यते । भरता- नुसारेण नमस्फिनः नवसंगम-सम्भोगे प्रादुर्भवति । नायकयोरन्योन्या- स्थाबन्धरूपाया रतेः समुदयः, तादृशेन वेषेण, वाक्येन वा संयुक्तो भवति । अस्थायि-सम्भोगस्यान्तो भयात्मको भवति । अभिनवगुप्तानुसारेण भयं पूर्वना- यिकाकृतं स्यात् । स्फिजस्तु विघ्न एव । धनञ्जयो भरतमेवानुहरति संक्षेपेणास्मिन् प्रकरणे । नर्मस्फोटः अभिनवगुप्तानुसारेण स्फोटस्तु शृङ्गारस्य वैचिन्यं चमत्कारोल्लासकृत- स्फुटत्वम् । भरतानुसारेण विविधरसानां भावा आंशिकरूपेण न तु समग्रतया- स्मिन् नर्मस्फोटे विलसन्ति । अतएव तदनु रसा भयानकहास्यरोद्रादयः केवलमा- क्षिप्यन्ते एव । तत्र हासलव एव स्यान्नतु हास्यरसः । धनञ्जयो भरतं संक्षेपेणानुहरति । नमंगर्भः भरतानुसारेण नर्मगर्भस्तु- विज्ञानपशोपाधनादिमिर्जायको गुगंयंत्र । प्र व्यवहरते कार्यवज्ञानमंगोऽसो ॥

·अभिनवगुप्तो नमंगभंपदं व्युत्पादयति-गर्मोपयोगिनो विज्ञानाचा गर्भीकता इव प्रच्छन्नतया यवेति । यथा प्रच्छन्नरूपो नायकः संकेत-स्थान गन्छति । एतत्सर्व नवमङ्गममियये भवतीति कार्यवशात् पदस्य व्याख्या। कैशिकीर्वातनिहांस्यापि भवतीति धनजयवचनं चिन्त्यमेव ।। नर्म नु हास्यमेव । शिक्या हास्य-प्रधानताभिनवगुप्तेनापि विशदीकृता। सास्वती भरतानुसारेण सात्वती भवति- पण सात्वतह गुणेन पुस्ता ग्यापेम वृत्तम मर्मान्धता ।। ता सास्वती नाम मवेत तिः ।। बागडमिनमवतो सस्थोत्यान-समप्रकरणेषु मत्वाधिकारयुक्ता विघा सास्वती पूति ।। बोराइभृतहरमा मिरम्मकारकरण- निरा ग्दतपक्ष्यप्राया परम्पराध-सा ॥ ना. शा. २०.१.१३ अभिनवगुप्तस्तु मात्वतो व्युम्पादयति। मास्वती गणा मानसो व्यापारः । मन्वं प्रकाश तद्विद्यते यत नत मन्वं मन । तस्मिन् भव सास्वतः । सत्त्वोत्थानम्य सस्वाधारस्य वचनं येषु प्रकरणेषु काव्यखणेषु इत्यादि । मात्विकाभिनयस्याधिकारे आधिक्रियया मास्वनी बत्तियुक्ता। धनञ्जयस्तु संक्षिप्ततरमेव मास्वती परिभाषत- 'बिगोका सास्वती सत्वशीयंत्यागरया: म केवलं वोरोचितामेव मात्वती परिकल्पयतीति तम्य परिभाषया म्फुटति, सत्त्वशौर्यत्यागदयाजवादीनां गुणानां वीर एव ममाहितत्वात् । किन्तु भरतेन तव रोद्राद्भुतयो रसयोः, उखतपुरुषाणां परम्पराधर्षणस्य च वैशिष्टयन मन्वशीयंत्यागदयाजवादीनि व्युत्कान्नानि । अभिनवगुप्तोऽपि मत्वं प्रकारा इति ममर्थयन् ‘उदतपुरुषप्राया' इत्यादि न दृष्टम् । तहि सात्वनीवृत्तो सत्वाद् बहिरपि किनित्तत्त्वं निभिद्यत एव । - - १. अङ्गं सहास्यनिहास्यैरेभिरेषाव कैमिको । दश० २. ५२ .. हास्यप्रवचनबहुलं नर्म । ना.सा. २०. ५७ ·- - /११४ सात्त्वती चतुर्विधा भवति-उत्यापकः, परिवतंकः, संल्लापकः, सांचात्यकरच। संल्लापकः भरन. मल्लापकं परिभाषते- साधो निराध बोऽपि वा रागबबनसंयुक्तः । माषिक्षेपालापो यः सल्लापक: सोऽपि ॥२०.४८ अर्थात् संल्लापके भावावेशपूर्ण वचनमधिक्षेपाश्चि स्युः । पूर्वसूरिभिरपे- क्षितमाधर्षवचनं तत्र नावश्यकम् । धनजयस्तावदन्यथा परिभाषते । तद्यथा, सलापको गमीरोक्ति नाभाबरसा मिथः । गभीरवचसा संलापो भवतीति नेकान्तिकं लक्षणम् । उत्थापकः भरतस्तूत्थापकं वर्णति- अहमप्यत्यास्यामि त्वं तापदर्शयात्मनः शक्तिम् । इति संघर्वसमुत्व. तसंस्थापको य. ॥ २२. ४५ धनञ्जयो भरतं तत्त्वतोऽनुहरति । सांघात्यकः भरतधनञ्जययोः सांघात्यकस्य परिभाषा समानेव वर्तते । मन्त्रशक्त्या, अर्थशस्तया, देवशक्त्या शवणा प.स्परविघटनमेव सांधात्यकः । विघटन क्वचिदात्मदोषेण, वाचा वा सम्भाव्यत इति भरतस्याधिकं वाच्यम् । परिवर्तक किमपि हस्तगतं काय परित्यज्यान्यकार्यग्रहणमेव परिवर्तकः कार्य- परिवर्तनमेव । भरतधनञ्जययोढयोः समाना परिभाषा परिवर्तकस्य वर्तते। आरमटो भरतानुसारेणारभटी भवति--- आरम्मटप्रायगुणा तवैव बहुकपटबम्बानोपेता। सम्मानतवचनबती स्वारण्टी नाम पिया ।। २०.६४ आरभटास्तु कोषावेगादि-विशिष्टा जनाः साहसिका एव । तत्र कोधावेग-कपट-वञ्चना-दम्मानृतवचनानां समाहारो भवेत् ।

·- धनजयस्तावद् भरतलक्षणात विशिष्टि तरणा, मायेनमालामाकोचोदवान्ताविरहितः । भरतधनञ्जययोरारभटी-विषयकं वेषम्यं पव-तब संक्षिप्ति-सम्फेट- वस्तूत्थापनावतानामारभव्या बनानां लक्षणेपि परिचीयते । संक्षिप्तिः दशम्पकस्य संक्षिप्ति भारतीये नाट्यशास्त्र संक्षिप्तक इति प्रोतम् । भरतानुसारेण- अन्धशिल्पयुक्तो बास्तोत्वानचिननेपथ्यः । मनिवस्तु-विषयोपः संक्षिप्तको नाम ॥ २०.६८ अर्थात् कुशलशिल्मिविरचिता अर्थाः तव भवन्ति । तत्र पुस्तस्योत्थानम. विचित्र नेपथ्यं (बड़ववर्मादि) च प्रस्तृयेते । अभिनवगुप्तस्तु संक्षिप्त व्युत्पादर्यात- संजयाक्षिप्तानि वस्तूनि विषयोऽस्येति संक्षिप्तक । मायाशिरोनिक्षेपादि प्रस्तूयतेऽनया वृत्या। धनञ्जयस्थ संक्षिप्त परिभाषा तत्वत: समानेव। सोपरां परिभाषामपि प्रम्नोति- पूननिरपान्ये खतरपरिषह । २.५७ सम्फेटः भरतधनञ्जयो सम्फेट तत्वत: समानमेव परिभाषते । तथपा, सम्फेटस्तु समाषातः सरपयोईयो । ०२ ५८ भरतस्तु युदे कापटिकयोजनमभिप्रेति ।। वस्तूत्यापनम् भरतानुसारेण तु सर्वरससमास विवाविमाययं वापि। माय बिमाम्यते यता बम्मूत्वाप यन् ॥ २०.७० अभिनवगुप्तम्तूत्यापनं व्याख्याति-वस्तूनां बहूनामनामुत्थापन प्रसगागतनिबन्धनं यव कार्ये तत्तयोकम् । बन मायादेरीपपि योगो नास्ति किन्तु धनञ्जयो मायया वस्तूत्यापनमभिप्रेति । तबथा, १. बायुद्ध-नियुटकपट-निभेदः । ना. मा. २०.१ ·मायावत्यापित वस्तु वस्तूत्वाफ्नमिष्यते ॥ श० २.५६ अवपातः भरतधनञ्जयो समानमेव लक्षणमवपातस्य प्रस्तुतः । तत्र पात्राणां निष्क्रमणं (बहिर्गमनम्), प्रवेशः, त्रासो. विद्रवश्च भवन्ति । भरतेन प्रोक्तमामीद्यत् भयेन हर्षेण वावपातो जायते । अभिनव- गृप्तः स्पष्टर्यात-अवपतन्ति पावाणि यस्मिन्निति अवपातः । एनामु चतुर्वृत्तिषु भारती शाब्दी वृत्तिः स्यात् । शेषाः तिस्र आर्थी वृतयः । उद्भटमम्प्रदाये काचित् पञ्चमी वृत्ति. समर्थिता। न सा धनञ्जयस्या- भिप्रता। रस-वृत्ति-संविन्यासः कस्मिन् रस-प्रकरणे का वृत्तिर्बाहुल्येन समाश्रिता भवेदिति भरतो धनञ्जयश्च नियमयत । तयोविधाने माम्यं नास्तीति अधोलिखित-तालिकया स्पष्टोक्रियते।। वृत्तिः धनञ्जयमतेन रसः भरतमतेन रसः कैशिकी शृङ्गारः हास्यः, शृङ्गारश्च मात्त्वती वीर: वीरोऽद्भुतश्च आरभटी रोद्रः, बीभत्सः रोद्रो भयानकश्च भारती सर्वे रसाः बीभत्स: करुणश्च न खलूपर्युक्तविषानं भरतस्य सार्वत्रिकम् । तथा हि, वीथी तु शृङ्गार- प्रधाना केशिकोवृत्तिमयो भवति । सा भारतीवृत्त रङ्गभूतेति भरतस्याभि- मतम् । भरतानुसारेण नाटके प्रकरणे च सर्वा वृत्तयो विलसन्तु। अवशिष्टेषु रूपकेषु केशिकी वृत्त रभाव: स्यात् ।' १. हास्यमङ्गारबहुला कैशिको परिक्षिता। मावती चापि विजेया बीराद्भुतसमाश्रया ।। रोटे भयानके व विजयारपटी दुषः । बीभत्से करणे चैव भारती सम्प्रकीर्तिता ।। ना०मा० २०.७३,७४ २. ना. ना. १९.७.६ दोषीत कैगिकी समाश्रिता भवतीति धनञ्जयः । द. ३.६८ ·१७ प्रवृत्तिः वृतिस्तु धननयेन परिभाषिता- 'तन्यापारारिमका दृत्तिः इति प्रवृत्तिरपि नायकादिव्यापार इति धनिकः ।' भरतानसारेग देशवेष- भाषाचारवार्ताः प्रध्यापयतीति प्रपत्तिः । न खल्वेतासां सम्यग्वर्णनं सम्भाव्यत इति पश्यन्तः स्पष्टमेव धनत्रयो निर्दिष्टवान् - लोकारवावगम्येता चाचित्य प्रयोजयेत् ॥स. २.६३ तथापि प्रवृत्तीना कतिपयतत्त्वानि भरतेन धनञ्जयेन च संग्रहोतान्येव । प्रथमं तावद् भाषा-विधानं वयं भाषाविधानम् नव संस्कृतं प्राकृतं च चातुरीयं-समाश्रयं प्रपितम् । धीरोदात्ताद. यश्चविधा नायका: संस्कृतमवदन् । किन्तु कारणवशावपवादरूपेण तेषारि भाषा प्राकृतं भवितुमर्हति । परिव्राजकः, मुनि , श्रेष्ठलविया , शिष्टः, यतिः, राजी, गणिका (बाया), शिल्पकारिका च संस्कृतं वदेयुः । देवा. अप्सरमश्च संस्कृतवादिनः । अन्यानि पात्राणि प्राकृतं वपुः । तयथा. प्राकृतं वदन्ति लिङ्गी, श्रमण . तपस्वी, भिमश्व, यदि ते मुसंस्कृता: न सन्ति । सर्वे गठजानीयाः शौरसेनीमवदन् अथवा स्वदेशभाषामवदन् । धनजया- दण० २.६३ अधिकत्यावलोकः । प्रवृत्तिर्देशविशेषगना वेषभाषासमाचाग्वैविश्व-प्रसिद्धिरुच्यते । ना. ना. १३.३७ अधिकृत्य भारती। ना. ग. १०२५-८८ ४. मच्छकटिके नायिका बसन्तसेना गणिका (वाया) मस्ति । मा तु प्राकृतं बदतीति नियमविरुद्धमेव । गमी काचिदेव संस्कृत बनि प्राचीन सपकेषु । नेतद् भारतोय- विधानानुरूपम् । . १.

·1990 नुसारेणाधमानां पात्राणामपि भाषा शौरसेनी भवेत् । अत्यन्तनीचपावाणि, पिशाचाश्च पैशाचं मागधं च वदन्तु । साधारणोऽयं नियमो दशरूपके- पशं नीचपानं यत्तद्देशं तस्य माषितम् ।। कार्यसम्वोत्तमावीमां कार्यों मावाव्यतिक्रमः ।। बश० २.६६ सम्बोधनानि - बतारः सचिव, पकेषु पात्राणां परस्परामन्त्रणं म्हुविधं वर्तते । भरतानुसारेणामन्त्र- गीया विविधेर्जनैः कथं सम्बोध्या इत्यधोलिखिततालिकया जायते - मामन्यनीयाः सम्बोधनानि महर्षिः भगवन् महर्षि योषितः भगवति देवः, लिङ्गी, अतिधरः भगवन् ब्राह्मणः आर्य पार्थिवः, भूपतिः महाराज भाचार्यः उपाध्याय वृद्धः तात राजा नाम्ना, राजन ब्राह्मणः सचिवः अमात्य आर्य शेषेजनेः उच्चतरसहयोगी भाव, मार्ष, मार्षक रथी आयुष्मन् सूतः अधमः वयस्य, हंहो, हण्डे ममान: प्रशान्तः तपस्विन्, साधो युवराजः स्वामिन् भत्दारकः कुमार अधमः सुतः वत्स, पुत्रक, तात शाक्यः, निर्यन्यः भदन्त नृपतिः देव सार्वभौमः भट्ट परिजनः राजन् ऋषिः महीपतिः वयस्य, राजन् विदूषकः राशी, पेटी भवति सौम्य, भद्रमुख शिष्यः, पिता, गुरुः भृत्य., प्रकृतिः ·विदूषकः पति नाम्ना, बयस्य बार्यपुत्र (यौबने) आर्य (बम्पदा) पूर्वजमाता तपस्विनी, देवता गुरुमार्या बार्य बस्स, तात, पुवक भगवति स्थानीये, भवति बम्मे राजपत्नी भट्टिनी, स्वामिन्. देखि परिजन महिषी देवि मोगिनी स्वामिनि कुमारी भरवारिक प्रेष्या भगिनी यवीयसी ब्राह्मणी, लिङ्गस्था, प्रतिनी आर्य पत्नी आर्य, पिनाना, मुतनाम्ना वा सखी हला समाना प्रेष्या हजे वेश्या परिजनः गर्माणकामाता अता भार्या (शृङ्गारकाले) प्रिये पुरोहितभाया बाये सार्थवाहभार्या भरतमनुसृत्य धनञ्जयेन दशरूपके सम्बोधन-प्रकरण संक्षेपेण सम्पादितम् । भरतेनोत्पत्तिकपात्राणां नामानि कीहशानि म्युरियस्मिन् विषये नियमितम् । साधारणतो मनुविहितोपाधयम्तेन संगृहीताः, किन्तु म्पक एव विशिष्टानां पात्राणां नाम्नश्च!पादेयात । तद्यथा, कापालिकाना नामानि घण्टान्नानि स्यः। वेश्याना नामानि दत्ता-मित्रा-सेनादीनि स्युः । प्रेष्यास्तु नानाकुसुम-नामानो भवेयुः । बेटानां नामानि मङ्गमार्थानि करणी- यानि। उत्तमपात्राणां नामानि गम्भीरार्थानि विधेयानि । धनम्बयन नामविषयक किचिदपि न प्रपस्चितम् । . ---

·No text on this page.

·रूपक-संस्थानम्

·No text on this page.

·१८ - पूर्वरङ्गः पकस्याभिनयात् प्रागेव रंगे यत्किणित् क्रियते, स पूर्वरङ्ग ।' तथा हि भरतः परमात्र प्रयोगोऽय पूर्वमेव प्रसुन्यते । तस्मारवं पूर्वरङ्गो जियो हितमाः ।। ५.७ रजस्तु नाट्यमण्डपो नाट्यशाला वा भवति । पूर्वरङ्गस्याधिकाराभागस्य प्रयोगो यवनिकान्तरागतेनंटेनिष्पावते ।। पूर्वरणस्य द्वाविंशत्यङ्गानि भवन्ति । तेषु प्रत्याहारोऽवतरणमारम्भा. धावणा. वस्त्रपाणिः, परिघट्टना, संघोटना, मार्गासारितमामारितं चेति. नवान्तयंवनिकागतेणिकादिभिः प्रयोभि प्रयोगनि । पश्चात् यवनिका विषय प्रयोक्तार: गीतकं, वर्धमानकमुत्थापन, परिवर्तनं, नान्दी, शुष्काव- कृष्टां, रंगदारं, चारी, महाचारी, विगतं. प्ररोचना व सम्पादयन्ति । एनेस्वरुष नान्दी, रंगद्वारं. त्रिगतं प्ररोषना च सविशेषं वर्तन्ते । नानी भरतानुसारेण नान्दी- मातीचनसंपृक्ता नित्यं यस्माद प्रयुज्यते । देव-हिवापारीमा सस्मालानीति संजिता ।। ५.२४ १. पूर्वरंगस्य भावप्रकाशन उद्धृता परिभाषा सम्यम्युज्यते--- ममापतिः सभा सध्या गायका बादका अपि । नटी नटव मोदन्ते पनान्योन्यानुरंजनात् । बतो रंग इति यः पूर्व यत् स प्रकल्प्यते तस्मादयं पूर्वरंग इति विभिरुच्यते ।। पृ० १६४ शुभरानुसारेण 'पूर्वरंगः समापूना । भरतकोले पृ० ३७७ २. यवनिका रजपीठ-सन्धिसोमध्ये । ना. ना. ५.७ अधिकत्व भारती। - ·/१२५ सूत्रधारः पठेतन मध्यमं स्वरमाथितः । मान्दी परिभिरष्टाभिर्वाप्यमंकृताम् ।। ५.१०६ ममोस्तु सर्गदेवेभ्यो दिवातिभ्यः शुमं तथा । चितं सोमेन राजा शिव गोवामनाय ॥५. १०७ ब्रह्मोत्तरं तवेवास्तु हता हता ब्रह्महिषस्तथा। प्रशास्त्विा महाराज: पृथ्वों व ससागराम् ॥ ५.१०८ राष्ट्र प्रवर्धता व रंगल्याशा समप्यतु । प्रेक्षाकत महान् धर्मो भवत ब्रह्ममाषितः ।। ५.१० ॥ काम्यक्त शिवाम्त धर्मश्चापि प्रवर्धतीन् । इज्यया पानया नित्यं प्रीयन्तां देवता इति ।। ५११० रंगदवारम् रंगदागदेवाभिनयः प्रारभ्यते । तथा हि भरतः यस्माभिनयस्वन प्रथमं बतार्यते रजवारमतो मेयं वागङ्गाभिनयात्मकम् ।। ५.२६ रजवारे कश्चित् श्लोक: पठघते, पश्चात् जर्जरो नाम्यते - रामोपा या भक्तिः स्यारषवा ब्रह्मणस्स्तवम् । गरिरवा जनरलोकं रजवारे च यत्स्मृतम् ।। ५.११४ अभिनवगुप्तानुसारेणाव रंगस्य भाविनो रूपकस्य द्वामिव उत्थापना नाट्यमुत्यापितम्। विगतम् वयः पुरुषा: मूत्रधारः, पारिपावकः, विदूषकरच भविष्यन्नाटकादि- विषयं संवदन्ति । अतएव विगतमिति प्रोच्यते । विगतं तु भारतीवृत्त रङ्गम् ।' तत्र विदूषक. कथानिकां प्रस्तोति । तसचा भरत: पारिताः। मन ति समस्पं समावि मतम् ।। ५.२८ तपा मारतीमेरे विणतं सम्प्रयोजयेत् ॥५.१३३ । १. स एव काम्योपक्षेपस्विषु समायत्तत्वात विगतमब्वेनोक्तः । ना. गा. ५.२- अधिकृत्य भारती।

·/१२५
विकासकपदा सूनबारस्मिताबहान ।
मसम्ममामाया कति कथानिका ततः ॥ १.१३४
प्ररोचना
प्ररोचनाया काव्यार्यस्योपक्षेप (सूचना) सिद्ध्योपलक्षितो भवतीति
भरत आह--
उपमेपेच काम्यस्य हेतयुक्तिसमाधया।
सिद्धनाममा मतविया सा प्ररोचना ।। ५.२८
प्ररोचना तु सामाजिकानामाकर्षणं वा रुबिसंवधनं वा नाटकविषये
स्यात् । तथा
प्ररोबना हि कसंम्या सिनोपनिमन्त्रणम् ।
रंगसिडी कार्य काम्यबस्त -निरूपणम ॥ ५.१३५
धनञ्जयस्तु पूर्वरंगविधो प्ररोचनामेव प्रथमं विचित्य परिभाषते
उम्मुखीकरण तासात प्ररोचना ।। ३.६
नेय परिभाषा काव्योपक्षेपमावश्यक निदिशतोति अभावश्चिन्यः ।
प्ररोचनायाः पात्राणि विगतस्य पात्राण्येव । तानि सर्वाणि प्ररोचनाया
अन्ने निष्कामन्ते । तद्यथा भरतः
ममेव विधि कृत्वा पूचीमेधतेरष।
पादरनापिगतेमिकामेय ममं नमः ।। ५ १३६
अभिनवगुप्तानुसारेण 'प्ररोचना प्रकृष्टरुचिहेतुभूतत्वात्' भवति ।।
प्रस्तावना
अभिनवगुप्तो भरतमनुमृत्य द्विविधा प्रस्तावना ध्याकरोति।
नद्यथा,
द्विविधा प्रस्तावना भवति - पूर्वरङ्गस्याअभूता, अन्यस्य वा। तब
पूर्वरङ्गाङ्गस्या: कविरुदासोन । म्यापक एव स्वतन्त्री निर्माता स्वन्यो वा
कविध्रुवागानादावपि (पदम्)।
पूर्वरङ्गस्याङ्गभूता या प्रस्तावना भवति, मा भरतेनाधोविध
परिभाषिता-
१. ना० मा० ५.२६ अधिकृत्य भारती
२. ना० शा० ५.१६८ अधिकृत्य भारती ।

·/१२६ प्रस्तावना तत: पूर्णत काम्याच्याफ्नामयाम् । गधारयकादि पनि काम्योपलेपनामयम् ॥ ५.१६६ मुखबीजानुसदृश मानामार्गसमाभयम् । नानाविपक्षेपः काम्योपक्षेपन भवेत् ।। ५.१७८ नामेव प्रस्तावना विशदयन्नभिनवगुप्तः प्राह- मुखाङ्ग ह्युपमेपे तदेवोपक्षिप्यते। बीजे च तदेव स्वल्पमात्रम् । इह तु तत्समम् । नथा हि नटी-विदूषक-पारिपार्श्वकैः समन्तादिति विचित्रभेदेन स्वकार्यनिरूपणव्याजेन ये नानाविधा उपक्षेपा उपांशुछन्नत्वेन रूपकार्यबीजस्य सामाजिकहृदयभूमो क्षेपास्तैः काव्यं प्रस्ताव्य-प्रस्तावक-स्थापकादौ निष्कामेताम् । अतः परं भारतीवृत्त रङ्गभूता प्रस्तावना भरतानुसारेण विशिष्यते इयं प्रस्तावना 'आमुखम् एव । नटी विदूषको वापि पारिपारक एवं वा। सूत्रधारेण सहिता संलापं यत्त कुर्वते ।। विक्यिः स्वकार्योत्वं बीयरज्यपापि वा। आमुवं तत विदुषः प्रस्तावनापि वा ॥२०३०७३१ चित्र क्यिरितिपदयोाज्याभिनवगुप्त न निष्पादिता- भाविरूपकार्या- नुकूलविषयानुसारिमिरित्यादि । भरतानुसारेण पञ्चाङ्गान्यामुखस्य भवन्ति-उद्घात्यकः, कयोद्घातः, १. ना० शा० ५.१६८ अधिकृत्य भारती । जम्योदाहरणं तु रत्नावल्यामवधेयम्- नटी--निश्चिन्त इदानीममि त्वम् । तकिमिति न नृत्यसि । मम मन्दभाग्याया: पुनरेव दुहिता। सापि त्वया कस्मिंश्चिद्देमान्तरे दत्ता । कपमेवं दूरदेशस्थितेन जामाता सहास्याः पाणिग्रहणं भविष्यतीत्यनया चिन्तयात्मापि न में प्रतिभाति । कि पुनर्नतिव्यम् । अतः परं भारतीवृत्यङ्गभूतमामुखं कयोद्घातः नेपप्ये साधु भरतपुत्र माधु । एवमेतत् । क: सन्देहः इत्यादि प्रस्तावना । २. अभिनवगुप्त मामुलं म्युत्पादयति--आमुखमिति मुखसन्धेनिवर्तते यत: । यदि वाता- मुखं प्रारम्भमीषन्मुखं वा प्रस्ताव्यतेऽनयेति (प्रस्तावना)। ना० शा० २०.३१ अधिकृत्य भारती । आमुखग्य कर्ता कविः कथं भवतीति-- एवं च यदा स्थापकोऽपि सूत्रधारगुणाकारो रामादिषदेव प्रयुज्यते, तदेदं कविकृतमा- मुहं भवति । तद। - ·/१२७ प्रयोगातिशयः, प्रवृत्तकम्, अवलगितं । एतेषु उद्घात्यकोवलगित । वीय्यङ्गषु परिगणिते। तत्रोद्घात्यक. पानि स्वगतार्शनिये मरा.पुनरापरात् । योचन्ति पररयस्तरपास्यकमुष्यते ॥१८५६ अभिनवगुप्तानुसारेण 'प्रश्नप्रतिवचनयोरन्याभिप्रायस्पेण योगेन यचित्यं तदीपङ्गम् । यदा प्रष्टेवप्रतिवचनवेचिट्यमभिसन्धाय पृच्छति, प्रतिवक्तोषित. मभिधत्ते नदा तदुतरमुपास्यकः । यथा. कामवा बमिना समा. परिस, कोयल्यः कृतः । किए परसंभयो, गति का साम्यो पजामीयते ॥ पागवान भरत एकविधमुपास्यकं मन्यते। धननयस्तावद् विविध मन्यते । न केवलं प्रश्नोनरस्य वाक्यगत एवापितु गूढार्थपदपर्यायमालापि उद्धारयकस्य लक्षणं निर्माति । दशम्पकानुसारेण कस्यापद्गूढपदस्यायं ध्याख्यात नेकपर्यायाः प्रस्तूयन्ते । इदाभनवमनुसन्धान धनञ्जयस्य । अवलगि तु भरतानुसारेण- पनाम्यस्मिन् समावेप कायं मन्यत प्रसाम्यते ॥१८.११६ अर्थात् यवोत्तरे दीयमानेऽनन्यानमन्धानपूर्वकेऽप्यन्यत्कार्य सिध्यति, तदान्यकाविलगनादवलगितम् । इदं बम्प स्ववगितस्याविनाभावेन डयो कार्ययो प्रतिफलति । यदि नाम डयोः कार्ययोर्दैववशादेकपदे सिविः स्यात्तहि अपविधमवगितं भवतीति धननयेन परिभाषितम्--- प्रस्ततेऽग्य वाग्यत म्यातम्यावगित रिया ॥३.१५ कयोद्घातनामक आमुना मूवधारम्य वाक्यं वा वाक्याथं वा पुन- वंदन पात्र गपीठे प्रविशतीति भरत-धननाययो समाना परिभाषा । धनखाया नुसारेण पात्र मूवधारस्य वाक्यं म्वेतिवृत्तसमं मन्यत इति विशेषमनुसन्दधाति । अभिनवगतः कयोदयातपदं व्याख्याति-कथा काव्यार्थम्पा ऊध्र्वमेव हन्यते गम्यते तति कयोद्धातः । यदा मूवधारस्य प्रस्तावना-प्रसङ्ग उजोऽयं नाट्यात्मकं वृत्त संस्पृराति, पात्रप्रवेशन मंयोजयति तदा प्रयोगातिशयो भवति । अभिनवगुप्तः प्रयोगातिरायं १. नेपा पत्रामुखागानां केवलमेकमेवैकम्मिन् पर पर्याप्तमिति भरतो नियम- यति-- एषामन्यतमं लिष्टं योजयित्वायुक्तिभिः । २... २. ना० मा० २०३५, द. ३१० - - ·१२८ व्याख्याति-सूत्रधार एव यत्र प्रयोगे प्रयोगं समुद्गककवाटयुगलवद् योजयति स प्रयोगद्वयश्लेषणात् प्रयोगातिशय: ।' मूत्रधारस्य प्रयोगः स्वक्षेत्रमतिशेते अत एव प्रयोगातिशय इत्यभिधीयते। प्रवृत्तमिति पञ्चममङ्गमामुखस्य । तस्य परिभाषा भारतीये नाट्य- शास्त्रे दशरूपके च तत्त्वतः समानेव । तद्यथा भरतः कालप्रवृतिमाश्रित्य वर्णना या प्रयुज्यते । तदात्रयाच पावस्य प्रवेशस्तत्प्रवृत्तकम् ।। २०.३७ मूत्रधारेण कालप्रवृत्तिमवलम्ब्य किञ्चिद् वस्तु वर्ण्यते । तदाश्रयेण च पावस्य प्रवेशः तत्कालप्रवृत्या स्वार्थोक्तत्वात् प्रवृत्तकम् । अत्र श्लिष्टपदानां प्रयागेणोपमानोकृतनायकः प्रायः रङ्ग प्रविशनि । भरतानुसारेण तु आमुखस्य पूर्वोक्तानि पचैवाङ्गानि सन्ति । तेषु द्वे वीध्यङ्ग स्तः । अवशिष्टानि चैकादश वीथ्यङ्गानि आमुखे वाग्वैचित्यस्य प्रदर्शनाय सन्तु नाम. किन्तु तानि आमुखाङ्गानि न भवन्ति, यतो हि नामा- मुखाङ्गत्वाय भावि-रूपकार्थानुकूलविषयत्वमावश्यकमेव । एतत्तत्त्वं तु शेषभूते- कादशवीव्यङ्गषु नास्त्येव । अतएव भरतेन तानि आमुखाङ्गानीति न प्रपञ्चितम् । धनञ्जयस्तु वोथ्यङ्गान्यामुखाङ्गानीति प्रतिपादयति । नेतत्साधु प्रतिभाति ।' १. ना. शा० २०.३६ अधिकृत्य भारती। २. एतदेवाभिनवगुप्तेन मिदिष्टम् । तद्यथा, आमुख सामान्य लक्षणेऽप्युक्त बीयारिति, तथापि उद्घात्यकोऽवलगितं च भाविकाव्यार्थप्रस्तावनेति । ना० शा० २०.३३ अधिकृत्य भारती । धनंजयोऽपि पात्राक्षेपणमाक्षेपणं वामुखाङ्गानामावश्यक प्रतिपादयति ३.२१ । ३. दमरूपके ३...

·१९ काव्यबन्धः पविधेषु स्पके नाटक प्रकरणं च प्रापम्यं भजेते । तयोरपि नाटक प्रकरपादपि प्रधान, कपावस्तुन प्रसिदत्वात् । प्रकरणे या कल्पनावस्तु- सम्भावना, सापि प्रसिरप पजीविनी भवति । अभिनवगुप्तानुसारेण नाटकस्यो. स्कर्ष इतिहासादिप्रमाण-वस्तुसिदप्रदर्शकत्वेन प्रतीतः । नाटकम् भरतानुसारेण प्रख्यातवस्तु-विषयं नाटकं भवति । प्रख्यातं तु भारतादि. कमिति अभिनवगुप्तः । अवादिशम्देन वैदिकसहिता., ब्राह्मणारण्यकोपनिषद पुराणोपपुराणानि आदिकाव्यं रामायणञ्च गृपन्ते । एतेषां स्वतः प्रामाण्यम् त्यस्माकं मतम्। नाटकस्य नायक नदान. स्यादिति भारतीयं मतभिनवगुमो विशद. यति । तथा--उदात्त इति वीररसयोग्य उक्तः । तेन धीरसमित-धीरप्रशान्तः धीरोदत-धीरोदात्ताश्चत्वारोऽपि गृह्यन्ते।' प्रसिदनाटकेषु न केवलं धीरोदात्ता एव नायका अपितु अपरविधा अपि सन्स्पेव । स्वप्नवासवदत्तस्य नायक उदयनो मुद्राराक्षसस्य च चन्द्रगुप्तो धोरललितो। धनजयादयः परवतिनाट्या. चार्या धीरोदात्तमेव नाटकस्य नायकं स्वीकुर्वन्तीति पूर्णभिप्रायं न व्यक्ति। भरतानुसारेण राजषि-वंशोत्पन्नो राजेव नाटकस्य नायको भवितुमर्हति ।। बत्र राजर्षिस्तु राजान ऋषय इवेत्युपमित-समासेन निष्पद्यते । केवलं राजान एव नायका भवितुमर्हन्ति, न देवाः, न ऋषयो महात्मानो बेति महती विप्रतिपत्तिभरतेन समुपस्थापिता । तदनुसारेण तु शहराचार्यों १. ना.ना. १८.१० मधिकृत्य भारती । उदात्ता मणिकापि स्यात् । १२.३५ २. अभिगम्यमयुक्तो धीरोदात्त: प्रतापवान् । दम. ३.२२ । ३. राषिचरितम् । १६...

·१३० नायको न भविष्यति कस्यचिन्नाटकस्य । प्रबोधचन्द्रोदयः संकल्प-सूर्योदयोऽपि च राजर्षिवंश्य-चरितविहीनी नाटकं न स्याताम् । नेदं भारतीयं नियमनं परवति- कविभिर्मनागपि स्वीकृतमिति नाटकेतिहासेन स्पष्टं प्रतीयते। देवा अपि नायका भवितुं न योग्या इत्यभिनवगुप्तेन भारतीयमतमनु- मृत्य प्रतिपादितम् ।' स विशदयति-यदि मुख्यत्वेनेव देवचरितं वयंते, तत्ताविप्रलम्भकरुणाद्भुतभयानक-रसोचितं चेन्निबध्यते, तन्मानुषचरितमेव सम्पद्यते, प्रत्युत देवानामधियाधानं प्रसिद्धिविघातकम् । तत्र चोको दोषः । विप्रलम्भाद्यभावे तु का तत्र विचित्रता रखनाया एतत्प्रमाणत्वात् । अतएव हृदयसंवादोऽपि देवचरिते दुर्लभः । न च तेषां दुःखमस्ति, यत्प्रतीकारोपाये व्युत्पादनं स्यात् । अभिनवगुप्तस्यायं प्रपञ्चस्तथ्यहीन एव । विप्रलम्भं विनापि मुद्राराक्षस-वेणीसंहारादीनि उत्तमानि नाटकानि सन्स्येव । देवानामपि दुःखं भवत्येव । इन्द्रवृत्रप्रकरणे तत्तु स्पष्टं खलु । असुरैः पराजिता देवा दुःखं नान्वभवन्निति असत् । धनञ्जयस्तु दिव्यं नायकं नाटकोचितं निर्धारयति । तद्यथा, प्रख्यात शो राजविर्दियोबा या मायक: । ३.२३ वत्त मानराजापि नायको न स्यादिति निर्धारयन् अभिनवगुप्तो विशद- ति--तत्र विपरीतसिदिबाधयाध्यारोपस्याकिचित्करत्वात् । नृपतीनां कीदृशं चरितं नाटके वर्णनीयमिति भरत: प्राह- मानाविभूतिभियुतलिपिलासारिभिगुणश्चैव ॥१८.११ नृपतीना पचरित माना रसमावचेष्टित धा। मुःोत्पत्तिकृत भवति हि तन्नाटकं नाम ||१८.१२ बत्र नृपतिचरिते सुखं दुःखं चोभे वर्णनीये इति महत्त्वपूर्णम् । नृपतीनां चरितं प्रहीभावदायकं भवति । तथा हृदयानुप्रवेशरजनोल्लासनया हृदयं चोपाय- व्युत्पत्तिपरिषट्टतया चेष्टया नर्तयति । अतएव नाटकनाम सार्थकम् । पंचसन्धि-पंचावस्था-संवलितं नाटकीयं वृत्तं पताका-प्रकरीभिः संधित स्यात् । १. दिव्याधयोपेतम् (नाटकम्) ना०मा० १८.१० प्रकरबत लोकसंश्रयं भवति । दा० ३.३६ २. अन प्रख्यातग्रहणं प्रकर्षयोतमिति अभिनवगुप्तः ।

·नायकस्य रसस्य मानुषितं वृत्त त्याज्यं वान्यथा या प्रकल्पनीयम् । सर्वेषु नाटकेषत्पावकयांशो शिष्टय भजते । अरः नाटकस्यारम्भः प्रायशोदादेव प्रवर्तते । नाटकीयं वृत्तमषु विभक्कमेव प्रदायते । तवे कस्मिन्नत एकदिवसपर्यन्त वृत्त प्रहणीयम् । यदि कस्यचिदेकस्य दिनस्य वृत्तमेकस्मिन्नंक न समायाति, तहि तदधिकं वृत्त द्वितीयेऽके वर्ण- नोयमथवा प्रवेशक-विष्कम्भकाभ्यां सूचनीयमिति भारतीयं विधानम् ।' साधारणतः प्रत्यवस्थमेको यो भवेत् ।' भरतो परिभाषते- महास्य समाप्तिबीवस्य पति संहार: 1१८.१६ अभिनवगुप्तोऽहूं स्पष्टतम परिभाषते । तद्यथा, अवान्तरवस्तु-समाप्ती विश्रान्तये ये विच्छेदा अङ्का इति ।' नाटकारम्भे यदि नीरसो वस्तुविस्तरोऽपेक्षितो भवेत्तहि स सूयं विधाय विष्कम्भकेण सन्निवेश्योऽन्यथाङ्को भवति प्रारम्भे। अहम्य कथाया आक्षेप आसुखे भवति । दशरूपक यन्निगदितम्- बिनुम्याप्तिपुरस्कृतोपः ।३.३१ तत्त विप्रतिपत्तिमेवानुसन्धत', यतो हि नाम धनञ्जयो विन्दु प्रतिमुख- सन्धावेव परिच्छिनत्ति । नेतत् साधु अन्यच्च दशरूपके निगदितम् । 'प्रत्यक्षनेतृरितोय'। ३.३० एतत्तु भरतस्याधोलिखितकारिकाया अनुहरणमेव- - - १. विष्कम्भकम्तु प्रथमाक्षात् पूर्वमपि स्थापनीयः । प्रवेशकम्तावद्दयोरकूयोर्मध्य एवं निवेशनीयः । २. इतिवृत्तम्य विन्दुसूत्रस्यूतम्य प्रारम्भाचवम्यापंचकचारिणो यदा प्रारम्भावस्था पूर्णत्वमेति तदाकुच्छेदो विन्दुद्वारानुमन्धीयमानद्वितीयावाभिधेररूपो विधेयः । एवं प्रयत्नाचवस्वाचतुष्टयेऽपि वामिति पंच तावदा इति मुख्यः कल्पः । ना०मा० १८.१३ अधिकल्प भारती । ३. ना. ना. १८.११ अधिकृत्य भारती ।

·११ • . ये नायका निपतितारखेचा प्रत्यक्षरितसम्मोपः। मानावस्थोपेतः कार्यस्त्वकोऽविकृष्टस्तु ॥१८.१७ कि नामाङ्के नायकानां प्रत्यक्षमेव चरितं भवति, उताहो चरितं सूच्य- मपि बले स्यात् । नायक-चरितं सूच्यमपि नाटके वर्तत एवेत्यस्माकं मतम् । तथा हि-वेणीसंहारस्य चतुर्या मुन्दरको दुर्योधनं सूचयति यत् वृषसेनार्जुन- योपोरं युसमभवत् । तत्र वषसेनो मत इति । मुद्राराक्षसे दूतावाषक्याय राक्षसाय चारिभिर्नायकः कृतं कार्यजातमभागे सूचयन्ति । एवमेवान्येषु रूपकेष्वपि दृश्यते । भरतस्य धनंजयस्य चेतद् विधानं न सत् । भरतानुसारेणाङ्कान्ले कम्यचिदर्थस्य समाप्तिः स्यात्, तस्य बीजस्य च परिणतिर्जायत । तत्रैव विन्दुर्भवति, येनापराङ्कस्य कथा प्रवर्तते।' केषाञ्चिदानां नामानि तव नायकानामभिधानेन वस्तुनो वा संजया प्रख्यापितानि, इति सागरनन्दिनोज्नु इति सागरनन्दिनोऽनुसन्धानम् । तद्यथा उत्तररामचरिते छायाङ्क इति। मर दर्शनोयमदर्शनीयञ्च अडू कि दर्शनीयं किं चादर्शनीयमिति वितर्कः। भरतानुसारेण तु अद्भत तत्वानि प्राथम्येन दर्शनीयानि । कानि च तानि तत्वानि -क्रोधप्रसाद- शोकाः, शापात्मर्गः, विद्वो विवाहश्च रंजकानि सन्ति । अभिनवगुप्तानुसार- तोऽन्यान्यपि रंजकवस्तृनि तत्र स्युः । अदर्शनीयानि तु बहून्येव परिगणितानि। तद्यथा भारतीये नाट्यशास्त्रे युद्ध रायशो मरणं नगरावरोधनं चैव । प्रत्यक्षाणि तु नाङ्क प्रवेशक: संविधेयानि ॥ ना० शा. १८३८ युद्ध त्वभिनेमिति भरतनान्यत्र प्रतिपादितम् ।' - १. अरुणावत् कार्यन्य (Act) पर्याय एव संजाल: । तद्यया अभिनवगुप्लेन चचिंतम्- कार्यशब्देना उच्यते । ना० शा० १८.८० अधिकृत्य भारतो । २. यतार्थस्य ममाप्तियंत्र च बीजस्य भवति संहारः । किनिदवलग्नविन्दुः सोऽङ्कः इति सदावगन्तव्यः ।। १८३८ 1. नानाप्रहरणमोक्षः गिर:कबन्धभुजकर्तनैश्चैव । एभिश्चाविशेषैरम्याभिनय: प्रयोकव्य: ।। ना० शा ६.६५ मपया योगशिक्षामिविद्या मायाकृतेन वा। मस्त्रमोमः प्रकर्तव्यो रंगमध्ये प्रयोक्त मिः ॥ ना० शा० २१.२२५ नानाशस्वविमोक्षो हि कार्योऽनेन प्रयोक्त भिः । न्यायावान विशेवाश्चत्वारः शस्त्रमोक्षणे ॥ ना. शा. १०.७१ अमेपि इष्टव्यम् ·. - अभिनवगुप्तस्तावदपरेषां मतमुखरति यत् मरणं क्वचित प्रयोज्य भवति । किन्तु सस्पष्टतया व्याकरोति-मतस्य कथं निष्कमणं, कवावस्थान ततो नाट्योपयोगिसमस्तध्र वा-गानादिक्रियाविलोपः, सामाजिकाना विरसता. प्रतिपत्तिरिति तु सर्वत्र मरणं समानम् । तस्माद् रङ्ग मरणमप्रयोज्यमेव ।' अन्यत्रापि भरतो मरणं वर्जनीयं दृश्यं न मन्यते । धनञ्जयोपि मरक- दृश्यं न वर्जयति । साहित्यदर्पणे विश्वनायो मरणं वर्जयति अभिनवगुप्तस्य पूर्वोक्तं मतं न साधुसम्मतमित्यस्माकं समीक्षा, यतो हि नाम स्वयमेव भरतेन रंगे मरणाभिनयस्य निर्देशाः स्पष्टीकृताः । तपथा- नानामाबोपगतं मरणाभिनये बहुकोतितं तु। विक्षिप्तहस्तपानिमतेः सम्लेस्तवा कार्यम्।। म्याधिप्लुतेच मरणं विषणगावस्तु सम्प्रयोक्तग्यम् । हिस्कारवासोपेतं पराधीन-संचारम् ॥ विषपीतेऽपि मरण कार्य विक्षिप्तगावकरबरणम् । विषवेगसम्प्रयुक्त बिस्फुरिताङ्गकियोपेतम् ।। २५.१००.१०२ भासनाटकादिषु मरणदृश्यं प्राप्यत एव । भरतानुसारेणान्यानि कानिचिद् रंगवानि बहे अदर्शनोयानि स्युः। तथा हि- न कार्य शयनं रंगे मापवर्म विज्ञानता। केटि बचनाउँन अरन्दो विधीयते ।। २२.२८५ शयोतावशादेकाको साहितोऽपि वा। चुम्बनालिगनंब तथा गुरं यत् भवेत् ॥ २२.२८१ बन्तन्छे मान्छेच मोबीन सबमेव । स्तनान्तरबिम - रंगमध्ये मकारयेत् । २२.२८७ भोजन ससिलक्रीडा तथा सन्माबरं यत् । एपविध प्रवेण्चतताओं कारयेत ॥ २२.२८५ - १. ना. मा० १८.३८ बधिकृत्य भारती । २. ना०मा० ७.८६.६० । १. बावश्यकतानुसारं भागादिषु प्राय: विट एवं प्रविष्टपात्र अति । स इमिर मना हायत' इति ब्रूयात् । एवं परस्थं वा यदा म्याच्यायते प्रत्यावेनतनुप- ना.ना. २२.२३ अधिकत्यभारतीमतम्।

·- .१५/ पितापुत्रस्नुषाश्वम-टश्यं यस्मात्त नाटकम् । तस्मादेतानि सर्वाणि वर्जनीयानि यत्नतः ।। २२.२६६ नेतानि वानि विभिर्नाटकादिषु सर्वथा परित्यक्तानि ।' भारतीये नाट्यशास्त्र एव कामशास्त्र-प्रकरणमिवाघोविधं वर्णनं विद्यते- गृहीतयाष केशान्ते हस्ते वस्त्रेऽयवा पुनः । है मुम्चेत्युपसपंन्स्या वाच्यः स्पर्शालसं प्रियः ।। २२.२८४ अमुच्यमाने केशान्ते संजातस्वेदलेशया । हंह मंचापसपैति वाच्यः स्पर्शालसाङ्गया ।। २.२८६ अक्षणो: संवरणे कार्य पृष्ठतश्चोपगृहनम् । नार्याम्पहते वस्त्र दोपच्छादनमेव च ॥ २२.२८६ उत्थाप्यालिमयेच्चेव नायिका नायकं ततः । रतिमोगगता हृष्टा शयनामिमुखी व्रजेत् ।। २.२६१ एसद्गीतविधानेन सुकुमारेण योजयेत् । पहा शृङ्गारसंयुक्त रतिसम्भोगकारणम् ।। २२.८२ इदं मतं तु प्राचीनतरं प्रतिभाति । तत् तु नाट्यशास्त्र संगृहीतम् । एतेषां वर्जनं तु परतिभिः मुसंस्कृतैः मुरुचिपरायणेश्च ऋषिकल्पैराचार्यः सथितम् । भरतेन महाजनपरिवारमित्यादिवज्यं निदिष्टवान् । तद्यथा, न महाजनपरिवारं कर्तव्यं नाटकं प्रकरणं वा। ये तन कार्यपरुवारचरवारः पञ्च वा ते स्युः ।। १८.४१ एषा कारिकाभिनवगप्तेन व्याख्याता-- यद्यदप्रयोज्यं प्रत्यक्षेण तम्य सामान्यद्वारकं मंग्रहं दयितुमाह - बहुतरपुरुषसाध्यं यत्किंचित् तद्यथा समुद्र सेतुबन्धनमित्यादि । तत्सर्व प्रत्यक्षेण न प्रदर्शनीयम् । तथा महतो जनस्य पितापुत्रश्वश्रूस्नुषागुरुशिष्यादेः परितो वरण व्रीडातङ्कादियोगेन यत्र जायते वैरस्यं वा महाजनस्य सभ्यस्य च यत्र परिवरणं चित्तसंकोच: तत्सर्व परिचुम्बनापि न प्रत्यक्षप्रयोज्यम् । । १. कौमुदा-महोत्सवस्य पंचमाई नायको नायिका परिप्वजते । तापसवत्सराजम्य षष्ठार विदूषको दामी कांचनमालामालिङ्गते । तपनीसंवरणस्य षष्ठा गजा नायिकामालिंगते । पारिजातमञ्जर्याः प्रथमा गजा नायिका पारिजातमश्वरी च परियजते । प्रद्युम्नाभ्युदयम्य तृतीयाके नायकयोः परिष्वजनं दृश्यम् ।

·। 4 भरतमेवांशतोऽनुसरन् धनञ्जयो रंगे वानि वणितवान्- दूरध्वानं व वं राज्यशाविविप्लवम् । संरोध भोजनं स्नानं सुरतं बानुलेपनम् । अम्बरपहणादीनि प्रत्यक्षाधिन निर्विरोत् ।। श० ३. ३४.३५ दूरयावा-प्रकरणेऽलो विच्छेद्य इति भगतः ।। स तु 'नाधिकारिवध'मित्यादि अदर्शनीयं गणयति । एतत्त नापेक्षितम्, यतो हि नाम यदि कश्चिन्नायको म्रियते, तहि कथं सोऽधिकारी भविष्यति । भरतेनापि सङ्केतितमासीत् - न वधः कर्तग्य: स्याचोऽध्यायी नायक श्यातः । एतदपि नापेक्षितमासीत्। अधिकारि-नायकस्तु फलवान् भवत्येव । फलवत्ता हि जीवनान्तं न सहते । कार्यनायको यदि म्रियेत तहि को दोषः । अङ्क पात्र-संख्या अभिनवगुप्तो नाटकस्याङ्के पानसंख्या विवेचयति । तद्यथा-यदि । प्रत्यक्षप्रयोज्यं तत्र पञ्चकार्य पुरुषा। यदि वा चत्वारः प्रकरीपताकादिरूपाः तेषां च परिवारस्वभावात्तावन्न एवेति । यदि प्रकर्षस्तदा दशाष्टो वा रङ्गे प्रविष्टा भवन्ति। ततोऽधिकेषु त्वभिनय चतुष्टयं सम्यगर्गावभावनीयं स्यात् देव- यात्रा परिदृश्यमानजनसमाजवत् इति भरतस्याधोनिखितकारिकाया भ्याख्या- ये तत्र कार्यपल्याश्चत्वारः पञ्च वा ते म्यः । १८४१ अङ्क तावत् श्रीणि चत्वारि वा पात्राणि भवयुरिति धनञ्जय निर्देशः । तद्यथा, 'पास्त्रिचतुरङ्कम्' इत्यादि । अङ्कस्यान्यविशेषाः नाटकेहाना स्वल्पतमा संख्या पंचाधिकतमा चदश स्यात् । महानाटके दशभ्योऽप्यधिका अड्डा स्युरिति परवतिनाटयाचार्याणां सम्मतम् । अङ्कस्तु आमन्ननायको भवेदिति धनञ्जयमतम् ।' धनञ्जयम्य दूगवानमिति पदं नाटयशास्त्राधालिबिल-कारिकार: गृहीतम्- वः कश्चित् कार्यवशाद गत पुरुषः प्रकृष्टमध्यानम् । तताप्यहन्छेदः कर्तव्य पूर्वमन्व: ।। १८.३२ दा. ३.३७ एतत भरतस्याधोलिखित कारिकामनहाति --- दे नायका निगदिताम्तेपा प्रत्यक्ष ग्तमम्भोगः । मानावस्थोपेतः कार्यमत्वको विप्रकुष्टस्तु ॥ १८.१७ १. २.

·अन नायक इति मध्यम-सामान्य वचनम् । नायकेन प्रधाननायकः, पताकानायकः, प्रतिनायकाः, नायिका वा प्रहणीया । भरतानुसारेण तु नायकदेवीगुरजनपुरोहितामात्यसार्थवाहानाम् । नैकरसान्तरविहितो हम इति स वेदितव्यः ।। १८.१८ एतां कारिकां विशदयन्नभिनवगुप्तो व्याख्याति–नायका मुख्याः पताकादयो देव्यो महादेवी-भोगिनीप्रभृतयः, गुरुजनो मातृपितृभ्रावाचार्यादिः, सार्थवाहोऽत्र सेनापतिः । इतिवृत्तवशाद् वणिगेव वा । एषां सम्बन्धी अहः एतदर्थाभिधायकः । नाटकारम्भ क्वचिदेतान् विहाय केवलमन्ये कथापुरुषाः कंचित्कालं भवन्तु नाम, किन्तु साधारणतो.ङ्कस्याधिकांशभागे नायको रंगमध्ये वर्तत एव, यतो हि नाम तेषामेव कथा सभ्यानामाकर्षणं विवध्यात् । अवस्य केन्द्रीभूतनायकोङ्कस्य मध्ये रंगान्न निष्कामेत् बनायका एवान्यानि साधारणपात्राणि प्रविशन्ति निष्कामन्ति च कार्यापभया, किन्तु नायकस्यायमेव महिमा यत् रंगाद् बहिस्तस्य कार्य साम्प्रतिकं न विद्यते । असान्ते सर्वाणि पात्राणि यवनिकातिरोधानेन निष्क्रान्ति । पर कार्य-सातत्यम् बडू कार्यसातत्यमपेक्षितमेव । एकस्य दिनस्य व्यच्छिन्नकार्यमव्यव- धानेन विगमेण विना प्रचरति । परम्परानुवतिनाटकेषु दृश्य-विभाजनं सवाशना नास्त्येव । यदि दृश्य-विभाजमिवाव्यताप्रिययोजना स्यात्तहि कार्यसातत्गं विषटेत। क्वचिदनिदिष्टमेव दृश्यविभाजनमानामस्ति । तब व्यवधानं स्यादेव। रसयो.ना भरतस्तु नाटकेको नेकरसान्त रविहितो भवेदिति निदिशति ।। १. बनायकपुरुषम्वविच्छिन्न एवार निष्कामति । ना० शा० १८.३२ मत्त भारती। २. ना.बा.१८.२३ अधिकृत्य भारती। ना.मा.१८.१८ ·वादा बहवो रसा भवेयुः । तत्रैवाभिनवगुप्तो व्याख्याति देवीयोवे श्रृंगारो नायके वीर इत्येवमन्यदुत्प्रेक्ष्यम् । अन्यत्र भरतः समर्थयति- गरइति भडिशम्मो भावरच रसंच रोहयत्यन् । १७.१४ नृपतीनां पञ्चरितं नानारसमावचेष्टितं बहुधा ।। १८.१२ सर्वेषु रूपकेषु निर्वहणेऽद्भुतरसो भवेत् ।' अभिनवगुप्तानुसारेण शृंगार-वीर-रौद्रैः स्त्रीरत्न-पृथ्वीलाभशनुक्षयाः, करुणादिभिस्तन्निवृत्तिरितीयता क्रमेण लोकोत्तर-संभाव्यमनोरथ-प्राप्तो भवित. व्यपदभुतेन ।' 'नाटके वोररसः प्रधानः' इति समोक्षतेऽभिनवगुप्तः । 'तथा हि सर्वरसयोग्यतायामपि नाटके प्रकरणे च धर्मार्थादिवीर एवं प्रधान: परमार्थतः सर्वेषु नायक-भेदेषु वीरत्वानुगमदर्शनात् । बङ्गी रसस्तु काव्य आद्यन्तं व्याप्तो भवति । स तु प्रधानरस एव स्यात् । अपर एव फलानुवर्ती रसः । नाटकान्ते यत्कर नायकेन लभ्यते, तदनुसृत्य फलानुवर्ती रसो जायते । तद्यथा, उत्तररामचरिते करुणस्तु प्रधानो वाङ्गी वा रसः स्यात्, किन्तु तत्र फलानुवर्ती रसस्त गंगार एव । बङ्गी रसस्तावत् वीरः शृंगारश्चैव भवत इति धनञ्जयस्य मांग सर्वथा पूर्णम् । रौद्रः करुणश्चाङ्गिनो र सो क्रमश. वेणीसंहारे उत्तररामचरिते च विलसत इति सम्यगवधेयम् । वस्तुरसयोः सामजस्यं सम्यग निदिष्टं धनजयेन । . बातिरसतो बस्तु र मिसिनता मयेत् ।। रसंगारतिरोबध्यात बसवलंकारलक्षणः ।। ३.३३,३४ पतिः नाटके प्रकरणं च सर्वा वृत्तयः सन्तीति भरतस्य मतम्- मेयं प्रकरण तथा नाटकमेव। सर्वतिनिनिष्पन्न नानावग्यसमाषपम् ।। १८.७ वचनं प्रकरणम् नाटक-प्रकरणयोरंशतः साम्यविषयेऽधोलिखितं भरतस्य बन्नाटके भयोत पसारारतिमेगाव। रवि योग्य सलमान सन्ति॥१८.. ना.. १८.४३ ना.पा.१८.४३ अधिकत्व भारती २.

·एतनु व्याख्यातमभिनवगुप्तेन-नानाविभूतियुक्तमृद्धि-विलासादिभि- रित्यादिनायव फलवत्त्वमुक्तं तत् । वस्तु - शरीरमिति-अप्रवेशका- यम ।' वत्तिभेदाश्चेति नानारमभावचेष्टितेबहुधा. सुख-दुःखकृतमिति । मलमणमिति अङ्कप्रवेशकयोलक्षणयुक्तमिति । वस्तु प्रकरणे वस्तुशरीरं च कविनोत्पत्तिकमात्मशक्त्या इति भरतस्य प्रथम- बचनम् । तत्र वस्तु माध्यफलं शरीरमिति तदुपाय इति मतमभिनवगुप्तस्य । वस्तु वा नायको वौत्पत्तिको भवतु, किन्तु न ते सर्वेषु प्रकरणेषु सर्वयो. पाये इति सन्धारणीयम् । कविस्तु प्रकरण-निमित्तमनार्षमाहार्य चापि वस्तु स्वचिद प्रचिनोति । तस्येतादृशं प्रचयनमेव प्रकरणनाम्नः सार्थकतां विदधाति । अभिनवगुप्तानुसारेण वस्तुनि योऽनुत्पाद्योंश: न कुत्रस्थो ग्राह्यः' । अनुत्पाद्योंश आहार्यो भवेदनार्यों वा । अनामिति पुराणादि-व्यतिरिक्त- बृहत्कयाद्युपनिषद्यपनिबद्ध मूलचरितादि। आहार्यमिति पूर्वकविकाव्याद्वाहर. गीयं समुद्रदत्तचेष्टितादि । अनार्षमाहार्य च वस्तु संचिन्य तदेव प्रसिद्धगणे. युक्त प्रकरोति कविः । अतएव प्रकरणं नाम । प्रकरोति तदिति तस्मादहेतो- रेतदपि प्रकरणम् । पुनरपि अभिनवगुप्तो विस्पष्टयति-तेन बृहत्कथादिसिदस्य मूलदेवादेरधिकावापं कविशक्तियंदा विधत्ते तदा प्रकरणम् । एवं पूर्वकवि. समुत्प्रेक्षित-समुद्रदत्त-चेष्टितादिवर्णनेऽपि अधिकावापं विदधत्कविः प्रकरणं कुर्यादिति तात्पर्यम् ।। अभिनववस्तु-योजनायाः कावश्यकतेति विशदयन् अभिनवगुप्तः प्राह- विनेयोऽभिनववस्तुवृत्तकौतुकपरतन्त्र इति समुत्पाद्यवस्तुना प्रकरणेन विनीयते।" विष्कम्भकप्रनु प्रकरणं ग्यादिनि मतमभिनवगुप्तम्य । ना० शा० १८.४५ अधिकृत्य भारती । ३. यदनार्षमथाहायं काव्यं प्रकोत्यभूनगुणयनम् उत्पन्न-बीज-वस्तुप्रकरणमिति तदपि विज्ञेयम् ।। ना० मा० १८.४६ एनधिकृत्य भारती । ४. तव ५. ना. मा. १८.७ अधिकृत्य भारती । पाश्चात्त्या अपि तव मन्यन्ले-To the poct the highest value lies in his own invention, and out of fondacss for this, he at his own convenience, changes the actual incident.-European Theories of the Drama r. 367 ·|१३६ प्रकरणे नायकादीनां चरितं नेकविधं स्यादिति अनेकरसोत्स: तद् भवेदिति मतमभिनवगुप्तस्य । दशरूपके धनञ्जयो वृत्तमुत्पाद्यमेव मन्यते । नैतत् सर्वांशतः साधु । तवाहार्यानार्षवस्तुनोनिषेधः । अन्यच्च वस्तु लोकसंश्रयं स्यादिति विशेषद्योतकं लक्षणं तेन सुष्ठ प्रपश्चितम् । नायकादयः प्रकरणे विप्रः, वणिक, सचिवः, पुरोहितः, अमात्यः, सार्थवाहो (पण्यानामाहर्ता) नायका भवन्ति । प्रख्यातोदात्तनायकस्तत्र नास्त्येव । न च देवा न राजानो नायका भवन्ति ।' नायको वैशिकोऽपि भवति- वेश्याकामुक . वेश्योपचारे निपुणः । नाटकेषु प्रायशोऽन्तःपुरीया प्रकृति: स्यात्. किन्तु प्रकरणे विपरीतं बाजनाः सन्ति-दामः, विट , श्रेष्ठीत्यादय अभिनवगप्तानुसारेण तु पात्रविधानं नाटकापेक्षयाधोविधं वर्तते- नाटकपावाणि प्रकरण पात्राणि कंचुकिन् विदूषकः विट: श्रेष्ठी भरतानुसारेण विदूषकस्य स्थानं प्रकरण नास्ति, किन्तु मच्छकटिके देवीचन्द्रगुप्ते च विदूषकोऽपि वर्तते । प्रकरणे द्विविधे नायिके म्नः । प्रथमं तावदूढा पत्नी म्यात् । तस्या- श्चेष्टितं स्वल्पमेव वर्तत । न मा नाटकवद् महादेवीव राज्ञो नित्यनव- नायिकाव्यवहारे बाधा समुपस्थापयति । अतएव भरतेन प्रोक्तम्- तस्य स्थाने दामः अमात्यः " १. ना० शा० १८.४८ अधिकृय भारती । २. नोदात्तनायककृतं न दिव्यग्निं न गजमम्भोगमा नि प्रकरण वनग्य विशेषणानि (ना० शा० १८.४८) लोकमंश्रयं दश० ३.१८ व्यसनि । ३. देवीचन्द्रगुप्तमिति प्रकरणमपवाद एव नव नायकानन्द्रगुप्तो गजा उदात - वैनिकम्य लक्षणानि ना० मा ३.२-७ । तथा यो हि मर्वकलोपेन. मणिल्य-विचक्षणः । स्त्रीचित्तग्रहणाभिज्ञो वैशिक: म भवेत् पुमान् ।। तम्य वस्तिशत् गुणाः तत्व परिगणिता: । नागा० २३४.

·. . मनालस्त्रीचरितम्, ' इति । १८.५० वेश्या तु प्रधाननायिका वर्तते क्वचित् प्रकरणे । अत एव वेश्योपचार- सम्बन्धि आधिकारिकवृत्त तत्र भवति । वेश्याया लक्षणानि सविस्तरमेव भरतो वर्णयति । ता, लुन्धाः, पण्डिताः, चतराः, मानिन्यो, बालाः, भीरवः, विताः, उदात्ताश्च भवन्ति । अन्ये ऽपि भेदा वश्यानां स्वभावजाः -उत्तमा, मध्यमा, नीचा च भरतेन निमपिताः । तद्यथा, या बिक्रियेऽपि तिष्ठन्त प्रियं वदति नाप्रियम् । मनोधरोषा तथा कलासु विचक्षणा ।। २३.३६ गोलशोभाकुलाधिक्यः पुरुषर्या च काम्यते । कुगला कामतन्त्रषु दक्षिणा स्पशालिनी ।। २३.३७ गृह्णाति कारणाद्रो बिगतेया बबोति । कार्यकालविशेषझा मुरूपा मा स्मृतोत्तमा ।। २३.३८ पुरुष: काम्यते या तु तथा कामयते च तान् । कामोपचारकुशला प्रतिपक्षाभ्यसूयिनी ।। २३.३६ ईर्ष्यातुरा स्वनिमता मोजक्रोधातिविता । अणसादा या वेब सा मारो मध्यमा स्मृता ।। २०.४० अस्थानकोपमा या तु दुष्टशोलातिमानिनी । चपला परुषा व दोघंरोषाधमा स्मृता ।। २०.४१ वेश्या कुलाङ्गना च परस्पर न मिलतः । अत एव तयोः पारस्परिक: संघर्षों न परिलक्ष्यते। भरतधनञ्जयानुसारेण वेश्यां विनापि प्रकरणवृत्तं स्यादिति साधु सम्मतम् । प्रधानत्वेन भरतो नियमति- रासबिटर्भष्ठियुतं देशस्युपचारकारनोपेतम् ॥ ना. मा. १६.0 भाषा तत्र कुलस्त्रियाः शौरसेनी, वेश्यायाः संस्कृतं च स्याताम् । किन्तु मृच्छकटिकादिषु वेश्याः प्राकृतं वदन्तीति वैषम्यम् । आचारः कुस्त्रियां, विनयप्रधानः, अन्यस्यां तद्विपरीत इति । - भरतानुसारेण विष्कम्भः प्रकरणे विशिष्ट एव । अभिनवगुरः करके १. 'मन्द-कुलस्त्री-चरितम्' इत्यन्यपापि व्याख्यातम् । तपा मन्दकुमाना ममीणों परितं यत्त्याहुः । तेन कुलाजनापि तन मन्दकुसवेति दतिं भवति । १५.५० अधिकत्य भारती। ना.ना. २३.३२, ३ २.

·विष्कम्मकस्य बाहुल्यं निगदति । विष्कम्भकस्य वस्तु कीदृशं स्वादिति विशदयति बभिनवगुप्तः सन्धीनां यः संक्षेपो युद- -राज्यशादीनां नार्थानां यः संक्षेपः तमभिसन्धाय अस्स्य अयोन्तिराले मध्ये विष्कम्भको बोन्यः।। धन धनजयानुसारेण प्रकरणे रसस्य स्थितिर्नाटकवत् स्यात् । नाटके बनञ्जयानुसारतस्तु वीरशृंगारौ इति रसद्वयं वर्तते । प्रकरण विध्यम सप्तविधनायकानुसारं सप्तविधं प्रकरणं भवति । तत्र विविध. नायिकास्थितिमनुसृत्य विविधः प्रत्येकस्य भेदः स्यात् । प्रथमं तावत् सचिवा- दीनां सम्बन्धिनी यत्र गार्हस्थ्योचिता वार्ता पुरुषार्थवयसाधकमितिवृत न तत्र वेश्याङ्गना नायिकात्वेन निबन्धनीया। विटादीनां तु नायकत्वेन कृतानां गार्हस्थ्य-चिन्तायां वेश्यापि निबन्धनीया। यदि गृहस्थचिन्तावर्णनं न भवति श्रेष्ठिसार्थवाहादीनां च विप्रादिवद विरुद्धो वेश्यायोग इति मापि प्रदर्शनीयेति लब्धमर्थात् । तत्र न तु कुलस्त्रीमगमः कर्तव्यः । एवं अंठिविवादि-विषयं शुभेदत्यमुक्तम् विटादिविषयस्तु संकीर्ण एव वेश्याकुलजाभ्यां भवात। य: केवलं विविधमेव प्रकरण नायिकाभेदान्मन्यते-- कुलजा, बेश्या, उभयभित वेधा प्रकरण वृतम् ।' नाटकप्रकरणयोः पुरुषार्ययोजना अभिनवगुप्तेन पुरुषाविषयिणी ममीक्षा नाटक प्रकरणयो प्रस्ताविता। तद्यथा, सकल पुरुषार्थविषया व्युत्पतिः नाटकन प्रधानम्य गजप्रायस्य क्रियते, प्रकरणेन च मध्यमप्रायम्य । अपूर्व कोतूहलवनस्तत्रापि चेकविशकस्याभि- धानात् चित्रव्युत्पत्तिः । प्रवेशका विाकम्भको वयोमध्य भवेदिति स्पष्टीकृतमभिनवगुप्तेन । मधुना विष्कम्भकादयोऽदृश्य नाटा प्रायगो मुदिना इति न माधु गतिः । कथं न प्रवेशको योज्य: प्रथमादात् प्रागिति विशदयन अभिनवगुप्त: प्राह ---- बीजं विन्दुश्च प्रथममुपक्षिप्यते । तत्र च पृयजनम्य लब्धनिवेणत्वात् मचिया दगोवरत्वाच्च तदुपक्षेपे विष्कम्भकम्यवावसर इति । ना० मा० १८.५५ मधिकृत्य भारती। बा.शा. १८.५१ अधिकृत्य भारती। ३. बाभिः प्रकरणं त्रेधा संकोणं धूर्तसंकुलम् । दश ० ३.४२ १. भागा २.

·/१४२ नाटिका प्रचुराणि नाटकप्रकरणयोर्यागात् नाटिका सम्भवात । तत्र नायको नृपतिः, । नायिकान्त: :पुरकन्या, मंगीनशाला-कन्या वा प्राप्तव्या भवेत् । वस्तु उत्पाद्यं स्यात् । तत्र स्त्रीणां बहुलता प्रवर्तते । अर्थात् स्त्रीणां कार्याणि सन्ति चतुरा नाटिका ललिताभिनयात्मिका भवति । अर्थात् तत्र केशिकी निः प्रधानेनि मतमभिनवगुप्तम्य । सा तत्र चतुभिरंकः सम्यक विलसति । अपरञ्च भरतानसारण मेयं नाटिका बहन सगीतपाट्या रतिसम्मोगात्मिका चैव । राजोपचारयुक्ता प्रमादनक्रोधवम्भसयक्ता नायकदेवीदूतीसपरिजना नाटिका ज्ञेया ॥ १: ५८... अय सम्भोगो राज्यप्राप्तिमपि द्योतयति । अभिनवगुप्तः प्रसादन- क्रोधदम् विशदयन् व्याख्याति . तत्पूर्व-नायिकागते क्रोधप्रसाद वञ्चनैरवश्यं 'भाव्यम। नायकः तु धनजयानमारेण नाटिकाया नायको धीग्ललिता नृपतिः स्यात् । तत्र अङ्गी रमः स्वभावतः शृगार म्यादेव पूर्वनायिका त महादेवी एव नवनायिकायाः प्रणय-पथे बाधं समुपस्था- पति । सा धनञ्जयेन परिभाषिता.. देवी सत्र मवे ज्येष्ठा प्रगल्भा नपवंशजा । गम्भीरा मानिनी कृच्छात्तद्वशान्नेतृसगमः ।। ३.४५ प्राप्या नायिका नायिका तादशी मुग्धा दिव्या चातिमनोहरा । ३.४६ वत्तम् दशरूपकानसारेण तु अन्त.पुरादिसम्बन्धारासन्ना अतिवशंने । अनुरागो नवावस्थो नेतुस्तस्यां यथोरारम् ॥ ३.४ : नेता तब प्रवतंत देवीवासेन शक्तिः ॥ नाटिकावृत यत् प्रच्छन्न कामितं सविशेषं वर्तते, तत्त भरतन स्पष्टीकृतमधोविधिना--- ·१४३ बहमानेन देगनां वल्पमानां मयेन च। प्रच्छनकामितं राज्ञा कार्य परिजनं प्रति ।। यद्यप्पस्ति नरेन्द्राणां कामतन्त्रमनेकधा । प्रच्छन्नकामितं यत तवं रतिकरं भवेत् ।। यद् वामाभिनिवेशित्वं यताच विनिधार्यते। दुर्लभत्यं च यन्नार्याः सा कामस्य परा रतिः ।। ना. शा. २. २०५-०७ नतत् खलु धनञ्जयेन दृष्ट निदिष्टं वा । भाणः दशरूपके पु भरतानुसारेण भाणो नवमं स्थान भजते. धनयमतेन च तृतीयं स्थानं भजते। वस्तुतो भाणो दृश्यकाव्यस्य प्रशस्तो श्यानि सम्यटन निवर्तयति । रूपकाणां क्रमस्य निर्धारणमभिनवगप्तान मारेणा-संख्याष्ट्या त्रिवर्गोपा बत्वप्राधान्यापेक्षया च भरतेन कुतम् । अभिनवगप्तो निदिशात यत् नाटकप्रकरणनाटिका विहायान्यरूपकाणां तु विवाँ गयत्वं नास्ति एकाङ्गत्वात् । डिमस्तु चतुरङ्को पि पश्चानिदिष्ट इत्यत्र लक्षण तारण वक्ष्याम ।' भरनमतेन समवकारस्तृतीयं स्थानं भजते । अभिनवगुप्तो भाणं व्युत्पादयति एकमुखेनैव भाण्यन्ते उक्तिमन्त क्रियन्ते अप्रविष्टा अपि पानविशेषा यति माणः । कथावस्तु हास्यरमोचिनविटधर्माद्यनप्रवेशेन ममानयोगक्षमो भाण इत्यभिनव. गातवचनम् । तत्र एक एव रंगे प्रविष्ट पाविशेष प्रानान मतं वा शमति. परगत वा वण यति । भाणो बरचेष्टो भवति । अर्थात् भाणे मामान्यपृथग्गतो. पयोग्यस्तु लोकव्यवहारो वेश्याविटादिवनान्नान्मा निमाम्य । भाणो विविधाथयो भवतीति भरतवननं तवार्थाना नत्मम्बद्ध-लोकाना च वंविध्यमनसन्दधाति । धनञ्जयो भाण शायमाभाग्य सम्तय विशेषर्यान। एतदपि सन्दिग्धमेव वच इति प्रकृतिदशनात् प्रतिभाति । अपरं च भूयसा भारतीवनिरका वस्तु कल्पिर्माित भाण परिभाषते धनञ्जयः । नत्र मन्धिद्वयं मुखं निर्वहण च विलति । ना० मा० १८.६२ अधिकृत्य भारती । ना० शा० १८.१०७ अधिकृत्य भाग्नी ।

·E . 'पाये वीरभारी मनीय' इति धनम्बयवचनं साधन प्रतिपाति । उनको रसयोःकृत उदात्तप्रकृतिरपेक्ष्यते। तस्या अभाव एव माने प्रत्यक्षमेव । भाषेतु विस्मय एव प्रधान इति वदत्यभिनवगुप्तः ।' मुंगाराभासः स्यादेव । अग्निपरिक्षानम् बभिनवगुप्तानुसारेण भाणे वाचिक आङ्गिकरचाभिनयो भवति। पर- बन्धिवचनं स्वयमङ्गविकारैः पावविशेषोऽभिनयति । आकाशे शून्ये यानि पुरुषकषितानि स तान्येवानुबदन् सामाजिकान् बोधयति । अभिनयाचं कार्य-नेरन्तर्यमपेक्यते। उपयोगः अभिनवगुप्तोऽपि भाणस्य हीनप्रवृत्ति परिलक्ष्येवेतस्य समर्षनहेतु निखितवान् बाहुल्येन पृथग्जनव्युत्पत्ति-योनिस्पमिदं राजपुत्रादीनामपि राम्भलीवृत्तान्तो शेय एवावञ्चनार्थमिति। माणे लास्याङ्गानां स्थितिमहत्त्वपूर्ण ति तेषां विवरण प्रस्तूयते । बपरविधेष्वपि रूपकेषु लास्याङ्गानां नियोजनं भवत्येव । लास्याङ्गानि रूपकेषु सन्ध्यङ्गवत्, वीप्यङ्गवद् वा लास्याङ्गानि योज्यानीति भरतेन अभिनवगुप्तेन च प्रतिपादितम् । तद्यथा अन्यान्यपि लास्यविधावणानि तु नाट्योपयोगीनि । लास्यं खलूपरूपकविशेषो वीथोवद् वर्तते। यया वोयनानि सन्ति तथैव लास्याङ्गानि प्रवर्तन्ते । धनञ्जयो लास्याङ्गानि परिगषयति- गेयं पां स्थितं पाठ्यमासीन पुष्पगन्धिका । प्रच्छेरकसिागूढ र सन्धवाल्वं विटकम् ।। उत्तमोत्तमकं चैव उत्तप्रत्युक्तमेव ॥ ३.५२,५३ १. उत्सृष्टिका-प्रहसनभाणास्तु करुणहास्य-विम्मय-प्रधानत्वात रंगकरसप्रधानाः । मा.जा. १८.११० अधिकृत्य भारती। २. अन्यथा सन्ध्यन्तरालानि सामादीनि मदान्तान्येक-विमतिः मास्वाङ्गानि मेयपदा- योनि दक्ष यानि बक्यन्ते, तेषां (नाटके) कुल निवेशः स्यात् । ना.. १८.६ अधिकृत्य भारती। 1. भावकहार्य स्यादूरावस्तु तथा भवेद । ना.सा. ३१.३१२ ·/१४५ स एतेषां विवरण न प्रस्तौति । भरतेन लास्याङ्गानि परिभाषितानि । तवमा, आमनेचूविष्टंयंत्तन्वीमायोपहितम् । गायनेगीयते शुष्कता गेयपरमुच्यते ।। ११ १२१ शुष्कमित्यनुकरणीयतया शून्यम् । गायनैरिति न तु पात्रः । आसनोप- विष्टेरिति न त नेपथ्ये गीयते प्राकृतं यडियक्ता पनातरम स्थिता । मदनानासतप्तानी स्थितपाय तम्यते ।। १६ १२३ आत्तरसमिति रमोपयोगि । आसनमाम्यते पत्र सर्वातोवजितम् । अप्रमारितगावं- चिन्तागोकममन्दितम् ॥ १६११५ आसीनं पाठयं शोकस्य महवरम् । 'तत्र मुकुमारकाकलीप्रायप्रमदागीतमावावशेषः' इति अभिनवगुप्तः । नृतानि विविधानि स्वर्गय गाने व मंभितम् । खेष्टाभिरबाश्रयः पुमा यत्र सा पुष्पगणिका ।। १८.१२६ पुरुषाणां कृते स्त्रीपात्राणां पुष्पा डकातात अभिनवगुप्तः । अन गाननृतगीतगतरित्ययोगात् मालासाहश्यात् पुष्पण्डिका । तत्र स्त्री पुरुषमाश्रयते म्वचेप्टाभिः । प्रच्छेवक स वियो यत बनातपाहताः । स्त्रियः प्रियेषु सरजन्त पि विप्रियकारिषु १६ १२८ चन्द्रातप इति ज्योत्स्ना तस्या छाया सादृश्यकान्तम्य प्रहर्षाविभूषित. मिति । ज्योत्स्नेति उपलक्षणम् । मदिराया वा दपणे सलिलथवा नायकस्य छायां दृष्ट्वा विस्मृतव्यलोकाः सन्ति नायिकाः ।। अनिष्ठरइलक्ष्णपर्व समवृतंरलंकृतम् । नाट्यं पुरुषमावादयं त्रिमूढकमिति स्मृतम् ॥ १८१३० विमूढके कोमल-कान्न-पदावली शोभनवृत्तमलंकानिष्ठताच त्रीणि वाग्वैशिष्ट्यानि सन्ति । नत्र काचिन्मुग्धा नायिका पुरुषवन्नति । पान विभ्रष्टसंकेतं सुव्यक्तकरणान्वितम् । प्राकृतवंचनयुक्त विदुः सैन्धवकं बुधाः ॥ १८.१३१ १. ना० शा० १६.१६१ अधिकृत्य भारती । १० ·|१४६ सैन्धवके सैन्धवप्राकृतभाषया नायिका गायति, यदा नायकः संकत. स्थले न संगच्छते । करणमिति वीणावाद्यादि। मुखप्रतिमुखोपेरा चतुरश्रपदक्रमम् । शिलष्टमावरसोपेत वैचित्र्यावं दिमूढके ।। १६.१३३ नपाठ्यं स्वल्पमप्यत प्रकुर्वात विचक्षणः । मुखप्रतिमुखोपेतं तथा चाचपुटाश्रयम् ।। ३१.३६० द्विमूढक द्वयो यकस्य नायिकायाश्च नायिकयोर्वा मोहो व्यावय॑ते अत्र च मनागपि पाठ्यं न कार्यम् । नाभिनयप्रधानम्, अपि तु परिवृत्ति- प्रधानमिति । तत् त्रिमूढकमेव हि तालकाव्यवशात् स्वल्प-शरीरं द्विमूढकमिति अभिनवगुप्तः । उत्तमोत्तमकं विचादनेकरससंश्रयम् । विचित्र: श्लोकबन्धेश्व हेलाहावविचितितम् ।। १६.१३४ उत्तमोत्तमके त्वादो नकट सम्प्रयोजयेत् । ३१.३६२ श्लोक विविज्ञापन तथा बोपपारयेत् । वस्तुकं कार्यमपरान्तकशाखया ।। ३१.३६३ उत्तमोत्तम प्रोक्त हेलावृत्तिविभूषितम् ।। ३१.३६४ अभिनवगुप्तानुसारेणोत्तमानि तावल्लास्याङ्गानि, तेषामपोदमुत्तमम् । स्थायिनां बहुत्वनूतनत्वाद् घटनादिविचिवमुक्तम् ।' कोपप्रसारजनितं उक्त प्रत्यक्तमेवं स्यान्वितगीतायोजितम् ।। १८.१३५ यत्र प्रियाकृति दृष्ट्वा बिनोदयति मानसम् । मानानलतप्तानी तन्निपामुच्यते ॥ १६.१३६ दृष्ट्या स्वप्ने प्रियं यत मबनामलतापिता । करोति विविधान् भावांस्ता माविकमुच्यते ॥ १६.१३७ सर्वविधरूपकेषु लास्याङ्गानामुपयोग इति विशदयन्नभिनवगुप्त: प्राह- अलौकिककैशिक्युपयोगिरसांशे सर्वयोपकारि यद् वैचित्यं तल्लाम्याग- द्वारेण । स्वकार्य तच्च सर्व दशभिरेव संगृहीतम् । तथा हि--प्रधाने चित्त- वृत्त्यंशे वा वैचित्र्यं विभावाचंशे वा उपरञकभावे वा । तत्र विभावांशगतं तु वैचित्यं सैन्धबकात् काक्वाशे, स्थितपाठ्याल्लक्षणगुणायंशे, विमूढकादनु. ना० शा० १६.३६..३६२ अधिकृत्य भारतीमनुसृत्य । २. ना.मा. १६.१३४ अधिकृत्य भारती । ३. तब। साधिोपपदाश्रयम् ।

·. वृत्ताशे, पुष्पगणिकात बाहायें, उपरनकगीतातोययोजने च, सात्विक आसीनपाठ्यात्, उपरचकभावेऽपि निःशब्दाद्, ध्रुवागानभागे सातोचयोगे च गेयपदाद. गीतार्थस्य पाने करुणार्याभिनये उतप्रत्युक्ताहाचिकस्य, स्वरताला- नुसरणात् विमूढकात् । तत एवाङ्गिचित्यमपि व्यभिचायशे बेचिठ्य- मुत्तमोत्तमकात् । लास्याङ्गानि तु नाट्योपयोगीनि, न तु नाट्याङ्गानोति अभिनवगुप्तेन सम्यग व्याख्यातम् । तु प्रहसनम् प्रहसनं तु वस्तुतो रचना-प्रधानं हास्यप्रायं भवति । तत द्विविधम् - शुदम्. मंकीर्णञ्च। शुर प्रहसनम भगवतापविनरम्यैरपि हास्यबारसम्बरम् । कापुस्खसम्प्रयुक्त परिहासाभाषप्रायम् ।। अविकृतभावाचार विशेषमायोपपन्नचरितपरम् । नियतगतिवस्त विषयं गुर प्रहसन तु ॥ १८.१०३.१०४ भगवत्तापसविप्रा यतिवानप्रस्थगृहस्थाः, अन्ये शाक्यादयस्तरुपलभितम्। एते तव कथापुरुषा न मात्त्विका, अपितु कुत्सिता एव सन्ति । भरतानुसारेण प्रहसने गुबे सति तत्र पात्रागा भाषा आवारश्व नासत्या- श्लीलरूपौ। कथाखण्डानि (पदानि) तत्र व्यभि वारभिरुपानानि भवेयुः । परिहास- भ षणानि प्रहसने भवन्ति । अभिनवगुप्तानुमारेणे कम्यैव कस्पषिचरितं दुष्टत्वात् प्राधान्येन प्रहस्यते। सो प्रहसनम् यस्मिन् प्रहसने वेश्या, चेटः, नपुंसकः, विटः, धूर्तः बन्धको बन्धकी च भगवत्तापसादिभिः सह पात्राणि भवन्ति, तत् संकीर्ण प्रहमनं भवति । हास्या- म्पदमेव तेषां वेषपरिच्छद-ष्टित-करणादीनि । धूर्तानां तत्र विवाद: स्यात् । वीव्यङ्गानि प्रहसने सम्यग् विलसन्ति । १. २. ना०मा० १९१३७ अधिकृत्य भारती। ना. मा. १६११७ अधिकृत्य भारता। अत्युल्वणं चाकल्पादि । ना. मा. १८.१०५ अधिकृत्य भारती।

·असंख्या भरतेन प्रहसनेऽङ्कसंख्या न निर्धारिता। अभिनवगुप्तः शुद्ध प्रहसनमेकाझं भवति, संकीर्णमनेकाहमित्यन्येषां मतमुदरति । प्रायशः प्रहमनानि एकाङ्कानि सन्ति । लटकमेलके हास्य-चूडामणी चाङ्कटयमस्ति। धनञ्जयस्तावद् भारतीय शास्त्रं न सर्वथा समर्थयति प्रहसन-विषये। तदनुसारेण तु प्रहसनं त्रिविधं भवति-शुद्ध, विकृतं, संकीर्णञ्च । धनञ्जयस्य शुद्ध प्रहसनमस्ति- पाणिविप्रप्रति चेट-चेटो - विटाकुलम् । बेष्टितं वेवमावाभिः शुद्ध हास्यवचोऽन्वितम् ।। दश० ३ ५४,५५ । इदं शुद्ध प्रहसनं तु भरतस्य संकीर्णप्रहसनेन समम् । धनञ्जयस्य विकृतं प्रहसनं तावत् विशिष्टमेव- कामुकादिवबोवेष: पन्तकंचुकितापसः । ३.५५ नेतन्मतं भरतस्येति प्रागेव निर्दिष्टम् । स तु विकृतं नाम प्रहसनं न प्रतिजानीते धनञ्जयस्य मंकीर्ण प्रहसनं तु विकृतमेव वीथ्यङ्गः संकीर्णत्वाद् भवति ।' एतन्मतं सर्वथा निराधारमेव, यतो हि नाम वीभ्यङ्गानि तु सर्वविधेषु प्रहसनेषु विलसन्त्येवेति भरतेन स्पष्टमेव प्रोक्तम्- वीण्य संयुक्त कर्तब्य प्रहसन यथायोगम् । १८.१० पतिः वाग्व्यापारस्य प्रधानत्वात् प्रहसने भारतीवृत्तिः भृशं विलसति । धनञ्जयः प्रहसनं भागवन्मन्यते । - अभिनवगुप्तानुसारेण डिमो डिम्बो विद्रव इति पर्यायाः। तद्योगादयं डिमः । नाटकतुल्यं सर्वमन्यत् केवलं सन्धीनां रसानां चासमग्रता। भरतो डिम परिभाषते.. प्रख्यातवस्तुविषयः प्रख्यातोदात्तनायकराव । पारसलक्षणयुक्तश्चतुरखो बै रिम: कार्य: ॥ धनञ्जयः प्रकरणम्य संकीर्णता धूर्तपात्राणां योगेन मन्यते--आभिः प्रकरणं वेधा संकीर्ण धूर्तसंकुलम् दश• ३.४२ । अत्रापि प्रहमन-संकीर्णता धूर्तपात्राणा योगेन मन्तव्यामीत्, यथा भरतेन निर्णीतम् ।

·मसार-हास्यपर्व: सर्वसः समावन्तः । दोपारसकाम्ययोनिः मानाचाबोपसम्पनः ।। निर्धातोल्कापातेल्परायचेवसूर्ययोर्युक्तः पुरनिएकाधन-सम्फेटकताब कतंभ्यः ।। मायेनजामबहुलो बहपुस्तोत्वानयोगयुक्ताव । देवभुजगेम राक्षसयापिशाचावकी। बोरशनायकबहस. सास्वत्यारमटो-वृतिसम्पन्नः । कार्गो हिम प्रयत्नानानाभयमाबसम्पन्नः ।। १८.८८ - अभिनवगुप्तानुमारेण 'नानाश्रय-भाव-सम्पन्न.' इत्यनेन सर्वभावयुक्त- त्वादितिवृत्तचित्यमाह। डिमे प्रवेशकविष्कम्भकयोनिषेध , किन्तु चूलिकालावताराहमुखानामु- पयोगी वर्तते । धनजयेन नायकस्योदात्यं न चचितम्, यथा भरतेन कृतम् । यदि नाम धारोदात्तो नायकस्तहि वोरस्येवाङ्गित्वं प्रतिपादनीयम् । धनजयो रोदरसमेवाङ्गिनं मन्यते । अभिनवगुप्तस्तु डिमे वोररौद्रयोः प्राधान्यं व्याकरोति ।। प्यायोगः अभिनवगुप्तानुसारेण व्यायोगस्तु टिमम्येव शेषभूतः । नायकस्तु उदात्तो राजादिः, अमात्य , सेनापति: दीप्तरसम्य योग्या न देवा ऋषयो वा। भरतानुसारेण व्यायोगे- बहवरख तव पुरुषा व्यायच्छन्ते यथा समयकारे । १८.८१ अर्थात् द्वादश कथापुरुषा भवन्ति । भरतो व्यायोगं परिभाषते- ॥ व्यायोगस्तु विधि : कार्य: प्रख्यातनायकशरीरः। अल्पस्त्रीजन यूक्तम्स्वेकाहरूतस्तथा बहबाब तब पुरुवा व्यायच्छन्ते यवा समवकारे । न च तत्प्रमाणयुक्तः कार्यकार एवायम् ॥ १. समवकारे तु यद्यपि हि शृंगारादित्वमुक्तं तणपि वीर एव प्रधानो गेद्रो वा। हिमव्यायोगयोरप्येवम् । ना.मा. १८.१२. अधिकृत्य भारती ।

·|१५० कर्तव्यः ।। म. दिव्यमायककृतः कार्यों राधिनायकमिबद्धः । पद्ध-नियद्धाधर्व-संघर्णकृताव एवंविधस्तु कार्यों ज्यायोगो होप्तकाव्यरसयोनिः ॥ १८.६०-६१ नियुदं बाहयुद्धम् । संघर्षः शौर्य-विद्याकुलरूपादिकृता स्पर्धा । भरतमनन मृत्य धनजयो धीरोदतमेव नायकं व्यायोगस्य मन्यते ।। समवकारः विवर्गोपाय-प्रस्तुतिमपेक्ष्य भरतो रूपकेषु नाटकप्रकरणयोरनन्तरं समववारं तृतीमिति स्थापयात । न तावद् धनञ्जय एवं प्रतिष्ठापयति समवकारम । सम्बद्धोऽवकीर्णश्च यत्रार्थः समवकार इति नाम मार्थकम् । नायकः २ समवकारे प्रख्यातो नायको देव: स्यात् । स तु धीरोदात्तो भवति । तव कथापुरुषाः त्रिषु अड्रेषु द्वादश स्युः, प्रत्येक्शश्चत्वारो वा सर्वे मिलिताः संघाता द्वादश वा । असुरस्तु प्रतिनायकः । कथावस्तु अप्रतिसम्बद्धकथावस्तु अत्रये विभक्त स्यात् । तत्र कपटवयं विद्रवत्रयं च स्याताम् । घटनावधिस्तु अष्टादशनाडिकाः कथाया वर्तते।' बीजेऽश्वयार्थ उपक्षेप्तव्य । अर्थः प्रत्येकरिमन्नले पूर्णोऽपि असम्बद्ध सन्नपि- तृतीये के फलानुवर्ती ।' अकू नाडो-विधानम् प्रथमेऽरू कामशृंगार: प्रयोज्यः । तत्र कार्य द्वादशनाडिकाविहितं स्यात् । तत्र कार्यविधौ प्रहसनकपट-विद्रवाणा वैशिष्टयं भवति । वीथ्यङ्गानि तत्र भवेयुः । १. ख्यातोद्धतनगधयः । दश० ३.६० २. देवासुग अपि चाप्रख्याता बृहत्कथादौ श्रृयन्ते, स्वयं वा केनचिदूह्यन्ते इति तग्निरा- सायं प्रख्यासपदम् । ना० शा० १८.६३ अधिकृत्य भारती । ३. स्वभावतस्तु देवा मनुष्यापेक्षया धीरोद्ध तान्तथापि स्वापेक्षया गाम्भीर्यप्रधान्तयं दाना उच्यन्ते । ४. अप्रतिमम्ममिति किञ्चित् सम्बद्धम्, न तु पूर्णतयामम्बटुमिनि अभिनवगुप्त । ५. नाडिका मुहूर्ताधं भवति । अहोरावे ३० मुहूर्ता भवति । न स्वतः परस्परम् । १८.६६ ·(१५१ द्वितीयेरू घटिकाचतुष्टयगामिभिः कपटादिभिरुपाय: कार्य प्रवर्तते । तृतीयाले द्विघटिकान्तरसम्गयेरुपायैः कार्य समाप्यते। विद्रयः ममवकारे विविधो विद्रवो भवति - अचेतनकृतः, चेतनकृतः, चेतना- चेतनकृत इति ।' अचेतनकृतो जलवाय्वादिनोत्पद्यते, चेतनकृतो विद्रव: सिंहगजेन्द्राभ्याम्. चेतनाचेतनाभ्यां कृतो विद्रवो नगरोपरोधयुवाग्निमि भवति । कपट: - विविधः कपटोऽवये क्रमशो भवति । अपरार्धाबहीनो यदि कपटन दण्डयते स प्रयमविधो वस्तुस्वभावेन बुद्धघा वा जनित कपटः । यदि कपट- वञ्चित: मापराधहि द्वितीयविध कपटः परप्रयुक्त । तृतीयः कपट: देवकृतः । तत्र कश्निन्नायकोऽपच पेनापरश्चोपचयेन युज्यत इति । शृङ्गारः समवकारे विविधः शृङ्गार धर्म, अर्थ च कामे च विलमति । कामगाराय परस्त्री नायिकात्वेनाभिप्रेता। यथा शक्रम्याहल्या । धर्मार्थ शिवम्य पार्वती अभीप्सिता । अर्थाथं तु पद्मावती स्यादुदयनस्य नायिका । प्रन्दांसि उष्णिग, गायत्री. अपराणि न विषमासमानि वृतानि समवकारो- चितानि सन्ति। धनजयस्तु समवकारम्य परिभाषायां कतिपय-विशेषान् प्रपञ्चति । तथा हि. समवकारस्य नाटकवदामुखं भवति । तत्र केशिकीवृत्तिनं भवति । वीररसस्य तत्र प्राधान्यमस्ति । प्रथमेरु सन्धिद्वयमस्ति । विन्दुप्रवेशको समवकारे न स्तः । यथा प्रहमने तथा ममवकारे पि वीथ्यङ्गानि स्युः । अभिनवगुप्तानुसारेण समवकारे बहूनां लोकानां म्वभावतः रञ्जन भवति । तद्यथा -एवं श्रदालवो देवताभक्ताः तद्दे वयावादावनेन प्रयोगेणानु- गृह्यन्ते, निरनुसन्धानहृदयाः स्त्रीबालमूर्खाश्व विद्रवादिनाहनहृदयाः क्रियन्ते १. यस्माद् विद्रवन्ति जना म विद्रवः इति अभिनवगुप्तः । २. यदि नाम शृंगार त्रयं समय गिस्ति, तहि कथं कणिकावृनिने म्यादिति ममाधेयम् । अभिनवगुप्तानुमारण तत्र नर्माचङ्गचतुष्कतपरजकगीतनृत्यवाचावभावान् कैमिया होना अत्र उत्तय: मन्ति ।

·१५२ वीथी अभिनवगुप्तानुसारं तु वोध्या माहाम्यं सविशेषमेव । तत्र कि- कारणम् - सर्वरसमयत्वात्, अविततस्वभावत्वाच्च संक्षेपेण व्युत्पत्तिदायिनी- त्वेन प्रधानभूतत्वात्तदङ्गानां च नाटिकादि-भाणान्त-समस्त-रूपकोपजीव्यत्वाद् वीथा महत्त्वपूर्णास्ति। नेता भाणवद् वीथी एक हार्या, आकाशपुरुषभाषितैर्भवेत् । अपरो भेदो वीच्या द्विहायं इनि उक्ति-प्रत्युक्ति वैचित्येण निष्पद्यते। वृत्तिः रमादयः वीथ्यां केशिकीवृत्तियं थानाम विलसति । फलतः शृङ्गार: प्रधानो रसः मूच्य एव । नत्र वीथ्यङ्गानि आत्मनीनान्येव विलसन्ति । बीयनानि वीथ्या अङ्गानि त्रयोदश सन्ति --उद्धात्यम्, अवलगितम्, प्रपञ्च:, विगतम्, छलनम्, वाक्केली. अधिवलम्, गण्डः, अवस्यन्दितम्, नालिका, अमत्प्रलापः, व्याहारः, मृदवम् । एतेषु प्रथमद्वयमामुखाङ्गत्वादामुख-प्रकरणे णितम् । शेषभूतानि वीथ्यङ्गानि लक्ष्यन्ते । प्रपज्य यसद्भूत वाचन संस्तवयुक्त द्वयोः परस्परं यत्तु । एकस्य चाहतो: स हास्यजनन: प्रपञ्चः स्यात् ।। विगतम वीथ्यङ्गस्य विगतं पूर्वरंगस्य त्रिगताद् भिन्नमेव । अत्र विगतं तु- अति-साहप्यास्मिन् बहवोऽर्था पक्तिपिनियुज्यते । यह हास्यमहास्यं सत् विगत नाम बियम ॥ छलनम् अन्यार्थमेव वायं छलनमभिसन्धानरोषकरम् । बायकेली एकतिप्रतिववना बास्केलो स्यात् प्रयोगेऽस्मिन् । अधिवलम् भरतो धनञ्जयश्चोभो परस्परमहमहमिकया विशेषवचनप्रस्तावो. धिबलमिति मन्येते ।' अधिवलं भिन्नमेव -अभिसन्धिरितिगर्भसन्धेरङ्गात् । अन्योन्याविशेषकमधिवलमिति तर्जेयम् । ना० शा० १८.१२३ अन्योनाधिश्योक्तिः स्पर्धपाधिबलं भवेत् । दश० ३१% ·१७ - । गणे भरतो ग विस्तरेण परिभाषते- संरम्मसम्धमयुतं बिवावयुक्त तापवावतम् । बहुवचनामेपकृतं गणं प्रबदम्ति तत्वमाः ॥ १८.१२६ नत्र गण्डवचनस्य चत्वारि विशेषणानि सन्ति-संरम्भ-संभ्रमयुतम्, अपवादकृतम्, विवादयुक्तम् बहुवचनाक्षेपकृतमिति । अस्मिन् प्रकरणेऽपवादस्तु पूर्वोक्तवस्तुनोऽपवदनमेव । बहुवचनाक्षेपस्तावत् पूर्ववचनस्यासमाप्तिकारणात् मम्भर्वात धनञ्जयः मंक्षेपेण गण्डं परिभाषते । तद्यथा गण प्रस्तुतसम्बन्धि मिमा सहमोरिनम् ॥ ३.१८ अव भरतेनोदितानि विशेषणानि न लक्षितानि तु पूर्व विधान्नमपिवाक्यमुत्तरवाक्येन संश्लिष्यते । तदेव संश्लेषणं कमपि अदष्टपूर्वमर्थ भाविनर्माप दर्शयति । इदमेव गण्डत्वम् । गण्डस्तु साधारणतो. उनर्थमेव द्योतयति । अतएव गण्डनाम सार्थकम् । गण्डस्य वक्ता तदर्थमेव रंग महमा प्रविशति । अवस्यन्दितम् अभिनवगुप्तानुमारेणाबुद्धिपूर्वक कुर्वाचदर्थे आक्षिप्तेऽपि कौशला- ततत्प्रच्छादनेन्छया यवोत्तरोऽन्योऽयं उच्यते तदवस्यन्दितम् । तत्र भरतस्य कारिकाधोलिता- माक्षिप्तेऽयं तु कस्मिचिन्धुमायुमसमुत्विते । कोगलावुच्यतेऽन्योलबम्यनित भवेद ।। एनदेव धनञ्जय संक्षेपेण परिभाषते ---- रसोतम्या यया व्याख्या यवावस्यन्दित पवेरिति । कस्यापि प्रयुक्तपदस्य वस्तुतः पूर्वमनभिप्रेतमुत्तरवाक्येषु व्याख्यायते इति अवम्यन्दनं भवति । नालिका प्रहेलिकेव नालिका भवति, यदि नाम सा हास्यायं प्रयुज्यते । तब नादि-क्रीडाभावस्यावश्यम्भावित्वम् । धनञ्जयो नालिकाया नवं विशेषणं निगूढार्था इति योजयति । तत्तु व्यर्थमेव । निगूढता प्रहेलिकायां भवत्येव । १. पया उत्तरगमचरिने परममाघम्न विग्ह उपस्थितः ।

·1१५४ - असत्पलापः भग्तानुसारेणासत्प्रलापस्तु मूर्खेविदुषां हितवचनस्याग्रहणं स्यात् । तद्यथा, मूर्यनमसनिक हितमपि यत्र प्रभावते विद्वान् गृह्यतेस्य वचनं विजयोऽसत्प्रलापोऽसौ । १८.११६ अभिनवगुप्तस्तु अमत्प्रलापे श्लेपेण द्विविधं तत्त्वमावश्यकं मन्यते हि प्रियं च । तत्र मूर्ख प्रियं गृह्णाति हितं च न गृह्णातीति । असतो माधभूतस्य वस्तुनः प्रलपनमम्मिन्निति अमत्प्रलापः ।' धनञ्जयस्तु भिन्नमव परिभाषते- अमम्बकथाप्रायोऽमत्प्रलापो यथोतरः । ३.२० एतत्त व्याख्यातं धनिकेन-उत्स्वप्नायित-मदोन्माद-शेशवादीनाम- सम्बद्धप्रलापितव विभावः । व्याहारः भरतानुसारेण व्याहारस्तु हाम्यलेशार्थः प्रत्यक्षवृत्तिरेव काचदुक्ते । अभिनवगुप्त एतद् व्याख्याति प्रत्यक्षशब्देन भावी प्रत्यक्ष उच्यते । तदयमर्थः - भाविनि प्रत्यक्षेर्थे देववशात् वत्तिर्यस्य म व्याहारः । विविधोऽर्थो-भिनोयते येन । यथा, उद्दामोत्कलिका" इत्यादि । तत्र हास्यस्य मात्रा स्वल्पैव । धनक्षयस्तावदन्यथा परिभाषते व्याहारम् । तद्यथा, अन्यामेव व्याहारो हास्यलोमकरं वरः । ३२० अर्थात् किमप्यनुक्तमुद्दिश्य व्याहार-वचनं भवति. येन हाम्यं लोभश्च प्रथमत: प्रकटीभवतः । । मृबवम् भरतानुसारेण- पत्कारणावगुणाना दोषीकरणं भवेद् विवारकृतम् । रोषगुणोकरणे वा तन्मर नाम बियम् ।। अन विवादप्रसङ्ग आवश्यक इति भरतो मनते । नेतन्मतं धनञ्जयम्य । तदनुसारेण केवलं 'दोषा गुणा गुणा दोषा या स्पुन हि तत् ।' १. सर्वथा योविजयो सुगसेवनतत्परः तस्यानां सुखानां च समृदिः करगामिनी । इत्युदाहरणम् २. रत्नावली २.४ - ·1१५५ अभिनवगुप्तस्तु मदवस्य व्युत्पत्तिमनुसृत्य व्याख्याति-मदमितिमर्दन- मृत्परपक्षमर्दनेन स्वपक्षमवति रक्षतीति । नेतद्वच उदाहरणमनुधावति । नायकः । - वीथ्यां सर्वे रसा भवितुमर्हन्ति । रसानां प्राधान्यादुत्तमो, मध्यमोऽधमो वा नायको भवत्येव । तथा च कोहलः उत्तमाधममध्याभियुक्ता प्रकृतिभिस्तथा । एकहार्य विहार्याबा सा बीपोत्यभिमंजिता ।। उत्सृष्टिका उत्सृष्टिकाम्याप नाम अत एव । अभिनवगुप्तानुसारेणोत्क्रमणीया सृष्टिर्जीवितं प्राणा यासां ता उत्सृष्टिकाः शोचन्त्य स्त्रियस्ताभिरहितः इति । कथावस्तु 'अङ्के कथावस्तु प्रख्यातमप्रख्यातं वा विकल्पेन भवति' इति भरतः । अत्र धनञ्जयस्य वैषम्यं वर्तते । तदनुसारेण केवलं प्रख्यातमेवाइस्य वस्तु भवितुमर्हति ।। भरतानमारेणाङ्कम्य कथा युद्धवृत्तस्य "श्चात् प्रारभ्यते । नेतदपि धनञ्जयेन गृहीतम् । विपरीतमेव स लक्षयने यत् । वाचा यद्ध विधातव्य तथा जयपराजयो। ३.५ भरतानुसारेण तु युद्ध-समारम्भस्तत्र न मम्भवेत् । जयपराजयम्य तत्र का कथा। अभिनवगुप्तः स्पष्टयनि- भारतादियुद्ध यत्करुणबहुलं चेष्टितं वण्यते, तत्ल्यातं स्त्रीपर्ववृत्तान्तवत् । स्त्रीणां परिदेवना. अन्येपा च निवेदभाषणं म्याताम् । व्याकुलचेष्टा: मन्तु नाम। नायकः अंके देवा नायका न म्य । धनञ्जय केवलं प्राकृतं नरमेव नायक निर्दिशतीति विपरीतमेव ।' वृत्तिः अंके केवलं भारती वृत्तिरेव ग्यात् । तद्यथा भाणं भवति । धनञ्जयानु- सारेणाङ्के भाणवत् सन्धि-वृत्त्यङ्गानि सन्ति । १. प्रख्यातवस्त विषयम्त्वाभ्यात: कदाचिदेव म्यान् । ना. DIG १८.६४ उत्सृष्टिकाले प्रख्यातं वृतं बुद्ध्या प्रपञ्चयेन् । ३.७ २. दिव्यपुरुष युक्तः । ना० शा० १८.८४ ३. नेतारः प्राकृता नराः । दम० ३.७१

·1१५६
करुणरम: स्थायी स्यादंके।
ईहामृगः
ईहामृगम्य व्युत्पत्तिमभिनवगुप्त आह-ईहा चेष्टा मृगस्येव स्त्रीमात्रा
यत्र, स ईहामगः ।
कथावस्तु
ईहामृगे दिव्यस्त्रीकारणोपगतं युद्ध भवति । तत्र वस्तु सुविहितं
(मुश्लिष्टम) सुसमाहितं च स्यात् ।' काव्यबन्धश्च विप्रत्ययकारकः
(विश्वास हेतु-रहितः) स्यात् । संक्षोभः, विद्रवः, सम्फेटश्च सन्ध्यङ्गानि
योज्यानि । स्त्रीभेदनप्रहरणावमर्दनेषु शृंगाररसः प्रवर्तते । न तन्त्र संघर्षे
युद्ध भवेत् । युद्ध तु केनापि व्याजेन शयितव्यमेव ।
धनञ्जयस्तु मिश्र वस्तु ईहामगे लक्षयते । तत्त प्रथमपदेऽभारतीयमेव ।
अन्यच्च मित्रं नाम वस्तु न भवत्येवेति प्रागेव प्रतिपादितम् । धनञ्जय
ईहामगे वयश्चत्वारो वाहा भवेयुरिति नियमयति । भरत ईहामृगमेकाडू
मन्यते ।
नायकः
।
ईहामृगे नायको देव एव स्यात् । बहव उद्धत-पुरुषा अपि कार्येषु नियुक्ताः
सन्ति । तेषां रोषः स्त्रीनिमित्तक एव स्यात् । नायिका तु दिव्य स्त्री प्रागेव प्रति-
पादिता। नायकानां संख्या व्यायोग-समवकारवद् द्वादश भवति । भरतो-
विस्पष्टर्यात ।
या व्यायोगे कार्य ये पुरुषा वृत्तयो रसास्व ।
हामगेऽपि ते स्युः केवलममरस्त्रियायोगः ॥१८.८१
भरत-धनजययोर्भवः
भरतानुसारेण नायकः केवलं दिव्यः पुरुष एव स्यात् । धनञ्जयस्त
नरो वा दिव्यो वा नायको भवेदिति भरतं न सम्यगनुसरति ।
अभिनवगुप्तो व्याख्याति-मुविहित इति समयकारवत् असम्बद्धार्थता तत्र न
भवेदिति । पुनश्च म कथयति-सुममाहित. काव्यबन्ध इत्यनेन बीप्यङ्गानि अव
योग्यानीति ।
२. नदिध्यावनियमान्नायक-प्रतिनायको। ३.७३

·भरतानुसारेणाङ्क एक एव तत्र स्यात्. किन्तु धनञ्जयोऽसाश्चत्वारो- भवेयुरिति नियमति ।। सन्धि-विषयेऽपि धनञ्जयस्य वैषम्यं वर्तते। स सन्धित्रयं सनर्थयति चतुरंकेषु सन्धित्रयं सम्भवेत्, किन्तु भरतानुसारेणेकस्मिन्न) सन्धिद्वयमेव कल्पनीयम् । रूपकेषु रस-योजना अभिनवगुप्तो विविधरूपकेषु को रसो विनमतीति सम्यग् व्याख्यात. वान् ।२ तथा हि-सर्वरस-योग्यतायामपि नाटके प्रकरणे व धर्मार्थाविवीर एवं प्रधान, परमार्थतः सर्वेषु नायकभेदेषु धोरत्वानुगमदर्शनात ।' समवकारे तु यद्यपि शङ्गारा- दित्वमुक्तं तथापि वीर एव प्रधान: रौद्रो वा । डिमव्यायोगयोरप्येवम् । ईहामगेऽपि रौद्रप्राधान्यमेव । नाटिकायां तु शङ्गार एव प्रधानः । एवं तावद् वीररौद्रशृङ्गारा यथास्वं पुपर्थत्रयप्राणभूनत्वन वर्तमाना, एतेषु प्रयोगेष शान्तवीभत्स रसौ तु चरमपुमर्थयोगात्तत्र च सर्वस्य नाधिकारोऽपि कस्यचिद- पश्चिमजन्मनोऽधिकारान्नाटक यद्यपि तत्फल-प्रधानतया प्राधान्यमवलम्बेयाता, तथापि नासौ प्रचुरप्रयोग इति तया पुरुषार्थप्रवरप्राणितयोरपि वीरादिरसान्नरा. ध्यावापेनावस्थापनम् । उत्सृष्टिकाङ्कप्रहसनभाणास्तु करुणहास्यविस्मय-प्रधानत्वाद् रजकरम- प्रधाना: । तत एव स्त्री बालमूर्खादिरधिकारी। सर्वाने सर्वरममयवादविनतम्ब भावत्वाच्च वीयों लक्षात । - १. मिश्रमीहामगे वृन चतरङ्कम । दश :.२ । कायंणद नाडू उच्यते । तेनैक एवाङ्क: । ना० शा० १८.८१ अधिकृत्य भारता २. ना० शा० अष्टादशाध्याये पृ० ४५१ गा० आ० मी० । ३. इदं लक्षणं तु विलक्षणमेव, यगे हि नामानेन च स्वप्नवासवदनाविमारकाभिज्ञान शाकुन्तल-मृच्छकटिकादिपु वीररमो विलमतीति कश्चिदभिनव एव ग्माधिकारः ।

·No text on this page.

·रसानुसन्धानम्

·No text on this page.

·२० रस-स्वरूपम - हष्टपूर्ग अपि यः कामे रस-परिपहात । स नवा इवाभान्ति मधुमास इमाः वन्यालोके ४.४ भरत आदो प्रोक्तवान्- तब विभावानुमावभिचारिसंयोगार रस-निष्पत्ति । नेयं परिभाषा रस- स्यापि तु कथं नाम रसो जायते इत्यत्र व्याख्यातम्। रसस्य परिभाषा-पपेअसरो भरत: प्राह-रस इति कः पदार्थः । उच्यते-आस्वाद्यत्वात् । कथमास्वाद्यते रमः ! यथा हि नाना व्यजन-संस्कृतमन्न भुम्जामा रसानास्वापन्ति, सुमनस पुस्खा हदिौरचाधिगच्छन्ति, तथा नानाभावाभिनय-यजितान् बागा सस्थोपेतान् स्थायि- भावानास्वादयन्ति सुमनस. प्रेक्षका हर्षाचाधिगच्छन्ति । तस्मान्नाटपरसा इत्यभि- ख्यातम् । अत एवेदं स्फुटति यत् स्थायी भाव एवास्वाद्य मानो रस. स्यादिति भरतमतम् १. अत्राह--यथा हि नानाव्यअनौषधिद्रव्यमयोगाद् गम-निपात्त., तथा नानाभावापग- माद् रम-निष्पत्तिः । यथा हि गृहादिभिद्रव्यैव्यंजन विधिभिश्च पारवादयो रमा निर्वत्यन्ते तथा नानाभावोपगता अपि ग्थायिनो भावा रसत्वमाप्नुवन्तीति । ना. शा० पप्ठाध्याय पृ० २८७.२८८ गा. ओ० मी. ना० शा० पष्ठाध्याय पृ. २८६ गा० ओ० मी. यथा बहुद्रव्ययुतव्यंजनबहुभियुतम् । आम्वादयन्ति भुजाना भन भनविदो जना । भावाभिनय-मम्बद्धान् म्यायिभावाम्नथा बुधाः । आस्वादयन्ति मनमा तम्मान्नाटपरमाः म्मताः ।। ना० गा० ६.३२-३३ तथा विभावानुभावव्यभिचारिपरिवृत. स्थायीभावा ग्मनाम लभते । सप्तमाध्याय पृ० ३४६ । गा० मो. मी.

·/१६२ धनञ्जय इममेवाभिप्रायं स्पष्टयर्यात- विभावेरनुमावेश्च सास्विकभिचारिभिः । आनीयमानः स्वायत्वं स्थायी भावो रसः स्मृतः ॥४.१ पण्डितराजो जगन्नाथो रसं परिभाषते-- समुचित-ललित-सन्निवेश- चारुणा काम्येन समर्पितैः सहृदय हृदयं प्रविष्टे. तदीयसहृदयता-सहकृतेन भावना-विशेषमहिम्ना विलित-दुष्यन्त-रमणीत्वादिभिरलाकिकविभावानुभाव- व्यभिचारि-व्यपदेश्ये: शकुन्तलादिभिरालम्बन कारणेश्चन्द्रिकादिभिरुद्दी- पनकारणंरश्रुपातादिभिः कार्यश्चिन्तादिभि: सहकारिभिश्च सम्भूय प्रादुर्भा- वितेनालौकिकेन व्यापारेण तत्काल-नितितानन्दांशावरणाज्ञाननात एव प्रमष्टपरिमित-प्रमातृत्वादिनिजधर्मेण प्रमात्रा स्वप्रकाशतया वास्तवेन निज- ग्वरूपानन्देन सह गोचरी क्रियमाणः प्राग्विनिविष्टवासनारूपो रत्यादिरेव रसः । पूक्तिपरिभाषासु विभावोऽनुभावो, व्यभिचारिभावः, स्थायी भावश्च सम्यक् परिचेया । तान् लक्षयामः । विभावः भरतानुसारेण विभावो विज्ञानार्थः । विभावः कारणं निमित्त हेतुरिति पर्यायाः । विभाव्यन्तेऽनेन वागङ्गसत्त्वाभिनया इत्यतो विभावः । यथा विभावितं विज्ञामित्यनर्थान्तरम् । तदेतर्दाभनवगुप्तो विशदर्यात-चित्तवृत्त्युभवहेतविषयो विभावशम्द- स्था: । वागादयोभिनया येषां स्थायि-व्यभिचारिणा ते (स्थायि-व्यभिचारिणः) वागाभिनय सहिता विभाग्यन्ते विशिष्टतया ज्ञायन्ते येः, त विभावाः । स्पष्टीकृतं पण्डितराजेन- एवमेषां स्थायिभावामा लोके ततन्नायकगताना यान्यालम्बनतयोद्दीपनतया वा कारणत्वेन प्रसिद्धानि. तान्येषु काम्यनाटायो ग्यमानेष विभावशमेन व्यपविश्यन्ते । विभावयन्तीति व्युत्पत्तेः । एतदेव भूयः १. बहवोऽर्था विभाव्यन्ते वागनाभिनयाश्रयाः । अनेन यस्मातनाय विभाव इति संशितः ।।७४ विभावोऽपि भाव इति भरतस्य मतम् । एवं ते विभावानुमावसंयुक्ता भावा इति । २. चित्तवृत्तिस्तु रत: प्रेम, उत्साहस्योन्नत्यम्, हासस्य विकास इत्यादयः । यस्याश्चित्तवृत्तयों विषयः स तस्वालम्पनम् । रसगंगाधर प्रथमानने रसभेद-प्रकरणात् ।

·धनञ्जयस्तु बिमाको भावपोषरिति किञ्चिन्नवीनं तत्वं लक्षयति । तत्त मत्यमेव । सोऽयं विभावो द्विविधः-आलम्बनविभावः, उद्दीपनविभावश्च । नायकादय आलम्बन-विभावाः, तेषां चेष्टादयो देशकालादयश्चोद्दीपन-विभावाः । यस्याश्चित्तवृत्त या विषयः स तस्या बालम्बनम् । निमित्तानि चोद्दीपकानि ।' अनुमावः अनुभावस्तु भरतानुसारेण- अनुभाव्यतेऽनेन वागङ्गसत्वकृतोऽभिनय इति । अत्र श्लोकः नागङ्गाभिनयनेह पतस्पोऽनुमाग्यते। गाबाङ्गोपालसंयुक्तस्त्वनुभावन्ततः स्मृतः ।। ७.५ नत्र विभावानुभावो लाकसिदो । भवति चाव श्लोकः लोकस्बमावससिद्धा लोकयावानुगामिनः । मनुमाया बिमावा यास्वमिनये युधं ॥७.६ धनञ्जयोऽनुभावं परिभाषते- अनुभावो विकारस्त भावसम्बनारमकः ।। ४.३ अर्थात् कश्चिदाश्रय स्थायभाव-प्रपन्नः संवारिमाव-प्रान्नश्वेति मानं म्य शारीरिकेविकारे भवति । ते विकारा अनुभावा । धनजयो भरतमनुमृत्य मंवदति हतकार्यात्मनो: सिनिम्मयोः सम्यवहारतः ॥४.३ अर्थात् विभावो लोकिकमावं प्रति हेतुरनमावर कार्यमेव । एतदेव पण्डितराजेन स्पष्टीकृतम् - यानि कार्यतया तान्यनुभावशमेन । अनु परषात मात्र गतिवान् । अनु. भावयन्तोति वा म्युत्पत्तः । विभावानुभावसंचारिणो मम्मटन भूपः मटाकृता अधोलिखित. कारिकायाम् - - १. विश्वनाथ: माहित्यदर्पण आलम्बनादीनयांव्युत्पत्ति पष्टपति- आलम्बनो नायकादिस्तमालम्ब्य रसोदममात् । ६.२८ उद्दीपन बिमावासे रममदीपयन्ति ये। मालम्बनस्य चेष्टाचा देशकालादयस्तथा ।। ६.१३२ ·/१६४ कारणान्यय कार्याणि सहकारीणि यानि च। रस्यावे: स्थायिनो लोके तानि चेन्नाटयकाम्ययोः ।। विमावा अनुमावास्तत् कम्यन्ते व्यभिचारिण: व्यक्तः स विभावाचं : स्थायी भावो रसः स्मतः ।।४.२७ सात्त्विकभावास्तु वस्तुतोऽनुभावा एव सन्ति, किन्तु तेषामुत्पत्तिः सत्त्वाद् भवति । अतएव विशिष्टा एव ते पृथग्गणिताः ।' सत्त्वमन्त करणं तत उत्पन्न- स्वात् ते मात्त्विका भावाः । अपरेषु अनुभावेषु आङ्गिकविकारा दृश्यन्ते सात्त्विक-भावेषु आङ्गिकविकाराः केवलमन्तःकरण-भावनं स्तम्भादिषूप- लक्ष्यन्ते । अभिनवगुप्तानुसारेण 'इह चित्तवृत्तिरेव संवेदनभूमो संक्रान्ता देहमपि व्याप्नोति'।" व्यभिचारिमावा भरतानुसारेण विविधमामिबुख्येन रसेषु परन्तीति व्यभिचारिणः । वागङ्ग- सस्थोपेता: प्रयोगे रसान्मयन्तीति व्यभिचारिणः ।। दशरूपके तूपमाद्वारेण संचारि-स्थायिनोः सामञ्जस्यं प्रकटीकृतम विशेषादाभिमुख्येन चरन्तो व्यभिचारिणः । स्थायिन्यामग्ननिमग्नाः कल्लोला इव पारिधौ ।। ४७ संचारिभावाः कारणवशादेवाविर्भवन्ति, स्थायिनश्च शाश्वतं मानसे वसन्ति । तत्र ३३ भावा. संचारिणः सन्ति । तेषां प्रत्येकशी विभावा अनुभावाश्च अधोविधक्रमेण निर्वचनीया - १. स्तम्भप्रलयरोमाञ्चः म्वेदो वैवयं-वेपथ । अश्रु वैस्वर्यमित्यष्टो स्तम्भोऽस्मिन्निष्क्रियाङ्गता। प्रलयो नष्टसंशत्वं शेषा सुव्यक्तलक्षणा: ।।४.५-६ २. भरत आह --किमन्ये भावा. सत्त्वन विनाभिनीयन्ते । यम्मादुच्यन्ते-एते मात्त्विका इति । अत्रोच्यते-इह हि सत्त्वं नाम मनः प्रभवम् । तच्च ममाहितमनस्त्वादुच्यते । समाधी मत्त्वनिष्पत्तिभंवनि । इत्यादि । सप्तमाध्याये पृ० ३७५ गा० ओ० सी०। ३. ना० शा० अध्यायः २२ पृष्ठं १५२ गा० बोल सो. ४. काय विशेषेणाभितो रत्यादीनां सञ्चारणं व्यभिचारणम् । मनमः ·संवारिभावाः विभावाः निवेदः अधिक्षेप., दारिद्रपम, व्याधि . अव माननम् आकोशः, ताडनम् इष्ट. जनवियोगः, तत्त्वज्ञानम् आपतिः, ईर्ष्या बनुभावा: रुदितम्. निःश्वसितम्. उच्छ्वसितम्, सम्प्रधारणम्. चिन्ता, अश्र, वेवर्ण्यम्, दीनता, योगिन ध्यानपरता ग्लानिः - वमनम्. विरेचनम् व्याधिः, तप . नियमः. उपवासः, मनस्तापः, मदनम्, मद्यसेवनम्. अध्वगमनम्. क्ष धा, पिपासा. अनिद्रा, जरा, आयास वागो-नयन कपोलार राणां क्षीणता, मन्दपदो. रक्षेपणम्. वेग्नम्, अनु- त्साह. तनुगात्रम्, वयम्. स्व रभेदः । व्यायामः, चौर्यम्, अपराधः, पापम्. परक्रौर्यम् स्वदुनय . मुहुर्मुहुरवलोकनम्, अव- गुण्ठनम. मुखशोषणम्- जिह्वा-परिलेहनम्. मुब- वेवर्ण्यम्, म्बरभेद:, वेपथः, शुष्कोष्ठः, शुष्क कण्ठः, अधोमुखी दृष्टिः, मुखकाय॑म् । श्रम. अध्या, व्यायाम, संवना नृत्तम्, रति.. बहुतर. शरीरव्यापार गावरिमर्दनम्, संवाहनम्. निःश्वसितम्, विम्भितम्, मंदपदोत्संपणम्, नयनवदन विकणनम्, सोत्कारः, स्वेद. निद्रा धृतिः उपभोगः, अध्यप्रता, चापलायुपरामः . शौर्यम्, विज्ञानम्, श्रुतिः, विभवः, शोचाचारः, गुरु- भक्तिः, अधिकमनोरथ, अर्थलामः, क्रीडा ·जडता इष्टानिष्ट श्रवणदर्शनम, व्याधिः मोनम, अप्रतिमा, अनि- मेषनिरीक्षणम्, परवशता हर्षः आलिङ्गनम्, मनोरथलाभः, इष्टजन- समागमः, मन:परितोष:, गुरुराजभत प्रसाद:, भोजनाच्छादनलाभोप- भोगादयः, उत्सव: नयन-बदनप्रसाद:, प्रिय- भाषणम्, रोमाञ्चः, अश्रुस्वेदादयः गद्गदवाणी । देन्यम शिरोरोगः, दौर्गत्यम, मनस्तापः चिन्ता. औत्सुक्यम दुःखम, अपराध: अतिः, गानगौरवम्. अन्यमन- स्कता, स्वच्छता-परिहार, काष्र्ण्यम्, स्वापकर्षण- भाषणम् वधः, बन्धनम्, ताडनम्. निर्भत्स्नम्, स्वेद, शिरः- कम्प: औप्रथम चौर्यम्. अपराधः, असत्प्रलाप: चिन्ता - ऐश्वर्य-भ्रंश , इष्टनाशः, दारिद्रयम्, इष्टानाप्तिः नि.श्वसितम्. उच्छसितम्, सन्तापः, ध्यानम, अधो- मुखचिन्तनम्. तनुकार्यम्, हृदय-वितर्कः, शून्यता अङ्ग-संकोचनम्, कंपनम, वेपथः, स्तभ , रोमाञ्चः, गद्गदवाणी, इन्द्रिय- शैथिल्यम, क्षोभ. वासः विद्युदुल्काशनिपातः. निर्धातः, मेघगर्जनम्. हिस्र-पशु- गर्जनम्. महा- भैरवनादः, घोरसत्त्व. दर्शनम्, असूया अपराधः, देषः, परोत्कर्षः, . गर्व, दोर्जन्यम्, मन्युः १ परिर्षाद दोषप्रख्यापनम्, गुणोपघातः, ईध्या. अधो- मुखता, घ्र कुटी, किया- वज्ञानम् कुत्सनम्, अवज्ञा, क्रोङ्गितम्, १. अव मन्युविभावश्चानुभावाचोभो भवति ।

·अमर्षः अधिपः, स्वेदः, शिर:कम्पः. तर्ज अपमानः, अवत्रा, अपराधः नम्, ताइनम गर्व: ऐश्वर्यम्. कुलम्, रूप, यौवनम. बलम. धनम, णम. लामः, विद्यावाप्तिः असूया. अवज्ञा, बाघर्ष- अनुत्तरदान-सम्मा- षणम. अङ्गावलोकनम्, विप्रमः अपहसनम् वाक्पारुष्यम्. गुरु-व्यति- क्रमणम्, अधिक्षेपः, आत्मो- स्कर्षज्ञानम्. परावहेलनम् . स्मृतिः स्वास्थ्यम्, श्रुति ममान-दर्शनम्, उदाहरणम्. अभ्यास, चिन्ता शिर:कम्पः, अवलोकनम्. भ्रसमुन्नमनम् मरणम्' व्याधिः, अभिघातः मद: मद्योपयोग विष णगावता, व्याय. नाङ्गत्वम् निमीलित- नयनम्, हिक्का, अबोध गायनम्. रोदनम् हमनम. परुषवचनम्, म्वनिम्, स्वलितम्, पूणितनयनम्, सम्तता, बाकूलना, बाहु- विक्षेपः, कुटिलतिः, नष्ट- म्मतिः, हततिः वमनम्, हिक्का, कफः, निष्ठीवनम् मुप्तम् निद्रा, अभिभव , विषयो- पगमनम, मोहनम्, क्षिति. तलशयनम्, प्रसारणम, अनुकर्षणम् अक्षिनिमीलनम्. उच्छव. सनम्, नि:श्वाम., सवेन्द्रिय- मम्मोहनः, उत्स्वप्नायितम् १. न चात्र प्राण-वियोगात्मकं मुख्यं मरणं ग्रहीतुम् । चिनवृत्यात्म केषु मातम्या. प्रमक्तः । भावेषु च सर्वेषु कार्यसहवर्तितया शरीरप्राण मंयोगस्य हेतुत्वात् । रसगंगाधरे प्रथमाननतः । धनत्रयोऽन्यथा मन्यत इत्यधोवचनेन प्रमाण्यते- मर सुप्रसिद्धत्वादनत्वाच्च नोच्यते । दम० ४.२१ पनि चिस्यम् ।

·/१६८ निद्रा दौर्बल्यम्. श्रमः, क्लमः, मदः, आलस्यम्, चिन्ता, अत्याहारः, रात्री जागरणम्. वदनगौरवशरीरालोकनम. नेत्रघूर्णनम्, गात्रविज़म्भ- णम्, मान्द्यम्, उच्छ्वसितम्, सन्नगात्रता, अक्षिनिमी- लनम्, अङ्ग-भङ्गः, उत्स्वप्नादयः विबोध: ज़म्भणम्, अक्षिपरिमर्दनम्, आहार-परिणामः, निद्रा- च्छेदः, स्वप्नान्ते तीन- शब्द-स्पर्श-श्रवणादिः शयनोत्थानम् । बीहा गुरुव्यतिक्रमणावज्ञाने, प्रतिज्ञातस्य अनिर्वहणम्, पश्चात्तापः, दुराचार: निगूढवदनम्, अधोमुख- चिन्तनम, उव:-लेखनम्, वस्त्राङ्ग लीयकस्पर्शनम्, नखनिकृन्तनम् । अपस्मार: देवादिभिर्ग्रहणम्, अनु- स्मरणम्, शून्यागार- सेवनम्, व्याधिः स्फुरितम्, निःश्वसितम्, उत्कम्पितम्, धावनम्, पतनम. स्वेदः. स्तम्भ: वदन-फेनमोक्षः, जिह्वा- परिलेहनम् मोह. देवीपघात:, व्यसनम्, व्याधिः, आवेगः, पूर्व- वैरानुस्मरणम्, वियोग, दुःखावेश: निश्चेतन्यम्, भ्रमणम्, पतनम्, घूर्णनम्, अदर्शनम् भीतिः, मति . नानाशास्त्र-विचिन्तनम्, ऊहापोहः शिष्योपदेशः, अर्थविकल्पनम्, संशयच्छेदः । आलस्यम् सर्वकर्मवितिः, शयनम्, खेदः, व्याधिः, गर्भ, श्रमः, सौहित्यम् । अ.सनम्, निद्रा, तना जम्मा ·1१६८ आवेगः उत्पातः, वातः, वर्षा, विषादः, अग्नि:, कुञ्जरोभ्रमणं. प्रियाप्रिय श्रवणम, व्यस- नाभिघातः । बङ्गलस्तता. वैमनस्यम, मुखवैवर्ण्यम. विस्मयः, अवकुण्ठनम. अक्षि-परिमार्जनम्, वस्त्र- संग्रहणम्, स्वरितगमनम्. प्रधावनम्, छनाश्रय. मागंणम्. धुमाकुलनेवता, अङ्गसंकोचनम, विधूननम्, भय स्तम्भः, वेपथ, पश्चादवलोकनम्, अभ्यु- त्यानम. बानिजनम्, वस्त्राभरण-प्रदानम्, अनः, रोमाञ्चः, भूमिपतनम्, विषम-विवर्तनम्, परिधा. नम, विलापः, आक्रन्दनम्, शस्त्रव बर्मधारणम्, गजतुरगरथा रोहणम्, मम्प्रधारणम् । वितक सन्देह-विमर्श-विप्रतिपत्तयः अहित्यम् लज्जा-भयापजय- गौरव. जेहादीनि ज्वरादयो रोगा:, विरह प्रश्न-सम्प्रधारणम्. मन्त्रः, संगृहनम, अंगुलिनर्तनम् भूनतनम, शिरोनर्तनम् अन्यथा-कथनम, कया- मग कृतकर्यम् गावकम्पः, गावशेषि- ल्यम, मुखविकूणनम्, नि.श्वसनम्. रुदितम् गोतम्, हासः, आसितम्, असम्पबोक्तिः व्याधिः उन्मादः सन्निपातः, ग्रह, विप्रलम्भः, महापत्तिः, परमानन्दः कार्यासिदिः, राजग- द्यपराधः स्वापकर्षः, परोत्कर्षः । विषादः नि.श्वासोच्छ्वास - हत्ताप- सहायान्वेषणादीनि, जीवित- निर्याणाशंसा, वदननमनम् ।

·|१७० औत्सुक्यम् रम्येच्छारतिसम्भ्रमा: इष्टविरहादिः, प्रिय- मंस्मृति.। उच्छ्वास-निःश्वास- हत्ताप - स्वेद - विभ्रमा:. त्वरा-चिन्तादयः, निद्रा. तन्द्रा, गात्रगौरवम्, चापलम् मात्सर्यम्, द्वेषः, रागः, अमर्षः । भर्त्सनम्, पारुष्यम् स्वच्छन्दाचरणादयः आत्मवधेच्छा। इमास्त्रयस्त्रिंशत् सचारिभावाः सन्ति । अन्येऽपि संचारिभावाः सन्ति स्थायिन एव, यदा त स्तोकं विभावैरुत्पन्नाः स्युः ।' एवं च वीररसे प्रधाने क्रोधो, रौद्र चोत्साहः, शृङ्गारे च हासो व्यभिचारी भवति नान्तरीयकश्च । आभि. महाष्टो सात्त्विकभावान् संयोज्य भावानां संख्या एकोनपंचाशत् निर्णीयते। स्थायिभाव: भरतः स्थायिनां भावानां रसोभवनयोग्यता प्रतिपादयन् तेषामुन्क टता प्रमाणयति । तद्यथा-- यदि काठ्यार्थमंश्रितविभावानुभा व्यजितेकोन- पञ्चाशद्भावः मामानगुणयोगेनाभिनिष्पद्यन्ने रमास्तस्कथं स्थायिन एव भावा रसत्वमाप्नुवन्ति । उच्यते-यथा हि उच्यते-यथा हि समानलक्षणास्तुल्यपाणि- पादोदरशरीराः समानाङ्गप्रत्यङ्गा अपि पुरुषाः कुलशीलविद्याकर्म- शिल्पविचक्षणत्वाद् राजत्वमाप्नुवति, तत्रैव चान्येऽल्पबुद्धयस्तेषामनुचरा भवन्ति, तथा विभावानुभावष्यभिचारिण. स्थायिभावानुपाश्रिता भवन्ति । बह्वाश्रयत्वात् स्वामिभूताः स्थायिनो भावाः । तद्वत् स्थानीयपुरुषगुणभूतः अन्ये भावास्तान् गुणतयाश्रयन्ते । स्थायिभावा रसत्वमाप्नुवन्ति परिजनभन- व्यभिचारिणो भावाः । अवाह--को दृष्टान्त इति । यथा नरेन्द्रा बहुजन- परिवारोऽपि स एव नाम लभते. नान्यः सुमहानपि पुरुषः "तथा विभावानुभावव्यभिचारिपरिवृतः" स्थायीभावो रसनाम लभते । । १. रयादयः स्थायिभावाः स्युभूयिष्ठविभावजाः । स्तोक विभावरूपन्नास्त एष व्यभिचारिणः ।। रमगंगाधरस्य अपमानने संगीतरनाकगदुर्घतम् ।

·- भवति चात्र श्लोक:- मवा नरामां नृपतिः शिष्याना पवा गुरुः । एवं हि सर्वभावानां भाव: स्वामी महानिह || मा० मा० ७.८ भरतस्येदमेव वचनं धनजयो दशरूपके समयति- विपरविष्टुर्वा भाविन्छियते म पः। आत्मभावं नयत्यन्यान् स स्थायी सपनाकरः ॥ ४.३४ इयं कारिका पूर्वोक्तामधोलिखितां कारिकामनुसरति- विभावैरनुमावेश्व सात्विष्यभिचारिभिः । आनीयमानः स्वायत्वं स्थायी भावो रस: स्मृत. ॥ ४.१ भरतमनुसृत्य धनञ्जयो नाट्ये केवलमष्ट स्थायिनम्तेषां मश्च विवृणोति । रत्युत्साहजुगुप्साः क्रोधो हास म्मयो भयं शोकः । समपि केचित्प्राहुः पुष्टिर्माटयेषु तस्य ॥ ४.३५ भरतोऽपि नाट्य केवल मष्टरसानामेव पुष्टिं मन्यते' इति स्थायी भावो निवेदोन सम्मतस्तस्य । तत्र कि कारणम् । . धनञ्जयो ब्रते निर्वेदादिरतादरूयारस्थायी स्ववते कपम । रस्यायव तत्पोषस्तेमाष्टो पायिनो मताः ।। बा० ४३६ अर्थात् निवेदो विगढेरविरुदेवा भावेविच्छिद्यते, अन्यान् भावानात्म- भावं न नयति। अताव म स्थायी भावो नास्ति । फलतः शान्ता रसा न भवतीति शान्तो रसोऽस्ति नास्ति बति प्रश्नो भरतस्य नाट्यशास्त्रादेव समुदेति । तेन स्पष्टमेव प्रोक्तम्- भृगारहास्यकामा रोडबोरभयानका बीमत्सा तसंझा चेत्यष्टी नाटय रसाः स्मृताः ॥ मा० शा० : १५ एषा कारिका धनञ्जयेन मथिता । तद्यथा भृगार-बीरबीमत्सरीषु मनस: क्रमात् । हास्याभुतमयोत्कर्षकरमानां त एव हि ।। अतस्तरबन्यता वामत एवावधारणम् ।। - ·-- /१७२ भरतानुसारेण नाट्येऽष्टो रसाः सन्ति, किन्तु काव्ये नव रसाः शान्तरसं संयोज्य भवेयुर्नवत्यस्मिन् विषये तेन किमपि न प्रोक्तम् । भरतानन्तरं भूरिश आचार्याः शान्तं रसं प्रतिपादयन्ति । तत्र प्रथमस्तावदानन्दवर्धनाचार्यण निदिष्टम- महागारतेऽपि मोक्षलक्षण पुरुषार्थः शान्तो रसश्च मुख्यतया विवक्षा- विषयत्वेन सूचितः । अपरतो भट्टनायको निर्णयति- विश्वमिबममत्यनामस्पप्रपम्बात्मकमय च भवषमननादिवशेन परमपुमर्य- प्रापमिति लोकोत्तर-परमपुरुषार्थ सूचनेन शान्तरसोपशेपोऽयं भविष्यति । नदनन्त रमभिनवगुप्तो विशदयति- सेन प्रथमं रसाः । ते नव । शान्तापलापिनस्त्वष्टाविति तत्र पठन्ति । "ततस्त्रिवर्गात्मकप्रवृत्ति-धर्मविपरीतनिवृत्तिधर्मात्मको मोक्षफलः शान्तः । नत्र स्वात्मावेशेन रसचर्वणेत्युक्तम् ।' अन्यत्रापि स शान्तं रसं नाट्य ऽङ्गाङ्गिभूतं निर्णयति । एतेषु प्रयोगेषु शान्तबीभत्सरसो तु चरमपुमर्थ-योगात्तत्र च सर्वस्य नाधिकारोऽपि तु कस्यचिदपश्चिमजन्मनोऽधिकारान्नाटके यद्यपि तत्फलप्रधानतया प्राधान्यमवलम्बेयातां, तथापि नासो प्रचुरप्रयोग इति तयोः पुरुषार्थ-प्रवरप्राणि- तयोरपि वीरादिरसान्तराध्यावापेनावस्थापनम् ।' शान्तस्तु प्रधानत्वेन न प्रयोगाहं इत्युक्तप्रायः । अनेन शान्तरसस्य नाट्ये ऽङ्गत्वं स्वीकृतम् । यद्यपि धनञ्जयो न मन्यते शमस्य स्थायिभावत्वं, किन्तु तस्य . १. ध्वन्यालोके ४.५ अधिकृत्य विवृतिः । ना० सा० १.१ अधिकृत्य भारत्यामुघृतम् । ना० शा० ६.१६ अधिकृत्य भारती । ४. ना० शा० अष्टादशाध्याये पृ० ४५१ गा० ओ० सी० ना० शा० २२ अध्याये अभिनवभारती पृष्ठ ५३ गा० ओ० सी० । ना० सा. बादशाध्याये अभिनव-भारती पृष्ठं १४८ अग्रेक अप शान्तरसे गतिर्वक्तव्या । सब प्राधान्येन तथा प्रयोगसौन्दर्यमावहति । अतोऽन्तःसंस्काररूपता येषां निक प्रभृतीनामस्ति "वीर प्रशान्ता वणिज'' इति वचनात् यतिप्रभृतयोऽपि च नान्तरस- प्रधानाः । मम्मटः काव्यप्रकाशेऽष्टी नाट्ये रसाः स्मताः ४.२६ इति प्रमाणयति ।

·/१७॥ -- समकालिको धनिकस्तस्य दशरूपकस्यावलोककार एव शान्तं रसं शमं च प्रमाणयत्येवाधोलिखितवचनेन ननु शान्तरसस्यानभिनेयत्वाद्यद्यपि नाट्येऽनुप्रवेशो नास्ति, तथापि सूक्ष्मातीताविवस्तूनां सर्ववापि समप्रतिपातया विमानत्वात काम्यविषयत्वं न वार्यते। शान्तरमविषयका सर्वेऽपलापाः पण्डितराजेन सम्यक समाहिता । नवथा, केचित्त - शान्तस्य शमसाध्यत्वामटे - तरसम्मवात् । अष्टावेज रसा माटो र गान्तस्तव पुज्यते ॥ इत्याह । तच्चापरे न क्षमन्ने । नया हि-नटे शमाभावादिति हेतुर- मंगन । नटे ग्साभिव्यक्त रम्वीकारात् । सामाजिकानां शमवत्त्वेन तव रसोदोधे बाधकाभावात् । न च नटम्य शमाभावानभिनय-प्रकाशकत्वानुपपत्तिरिति बाच्यम् । तम्य भयकोधादेरप्यभावेन तभिनयप्रकाशकताया अप्यसंगत्या- पन:। यदि च नटस्य क्रोधादेरभावन वास्तवतकार्याणां वधबन्धादीना. मुत्पत्त्यसम्भवे:पि कृत्रिमतत्कार्याणां शिक्षाभ्यासादित उत्पत्तो नास्ति बाधक मिनि निरीक्ष्यते. नदा प्रकृते:पि तुल्यम् । अथ नाट्य गीतवाद्यादीना विरोधिना मत्वात् मामाजिक वपि विषय वेमुख्यात्मनः शान्तम्य कथमुद्र क इति चेत्. नाट्ये शान्तरसमभ्युप. गच्छद्भिः फलबलान् तद्गीतवाद्यादेम्नम्मिन् विरोधिताया अकल्पनात् । विषर्याचन्लामामान्यम्य नत्र विरोधित्वस्वीकार नदीयालम्बनम्य मसाग- नित्यत्वस्य तदुद्दीपनस्य पुराणश्रवणमन्सङ्गपुण्यवनतीर्थावलोकनादेपि विषयत्वेन विरोधिन्वापतं । अत एव चरमाध्याये संगीत-रत्नाकरे अष्टावेब रमा नाटप बिति बिरच पुरन् । सदचारु यत: कचिन्न रमं स्वरतं नट ॥ इत्यादिना नाट्य ऽपि शान्तो रसोऽस्तीति व्यवस्थापितम् । येरपि नाट्ये शान्तो रमो नास्तीत्यभ्युपगम्यते नैरपि बाधकामावान्महाभारतादिप्रबन्धाना शान्तरम-प्रधानतया अखिललोकानुभवसिदत्वाच्च काव्ये सोऽवश्यं स्वीकार्यः । अत एव 'अष्टो नाट्ये रसाः स्मृताः' इत्युपक्रम्य 'शान्तोऽपि नवमो रसः' इति मम्मट-भट्टा अप्युपममहार्युः ।। १. रमगंगाधरे प्रथमानने रसलमणम् ।

·१७४ ४ रस-निष्पत्तिः लोके कस्यचित् पुरुषस्यालम्बनविभावोद्दीपनविभावयोदर्शनेन तस्य कोपि स्थायी भावः स्वभावत एवोबुद्धो भवति चळत च । तदनु तस्यानुभाव- संचारिणो वना स्यात् । एवमेव काव्य कलादिषु आलम्बनोद्दीपनानुभाव- संचारिणां संज्ञानेन सहृदयस्य सुमनसः स्वभावत एव कश्चित् स्थायी भावः ममुदति आस्वाद्यते च । अयमेव स्थायिभावास्वादो रसनम् । अस्यां स्थिता- वाम्वाद्यमानः स्थायिभाव एव रसो भवति । इयं प्रक्रिया रसनिष्पत्तिः । भरतानुसारेणापि विभावानुभावव्यभिचारि-परिवतः स्थायी भावो रसनाम नभने । ' नाना भावोपगता स्थायिनो भावा रसत्वमाप्नुवन्ति । शृङ्गारप्रकाशे भोजोपीममभिप्रायं विशदति ।' अभिनवगुप्तानुसारेण आश्रये रत्यादयः स्थायिभावा उद्बुध्यन्ते । मामाजिका हृदय-संवाद-प्रक्रिययाश्रयेण तन्मयीभूताः तस्यैव रत्यादी- म्वादयन्ते । म्वत एव स्वाभाविक या रसो जायते स्थायिनो विभावानुभाव- संचारिणां योगेनेति भरतस्य मतं परिनिष्ठितम् यथोपरिष्टात् निर्दिष्टं, भरतस्य पूर्वोक्तं रससूत्रं स्पष्टमेव । तथापि प्रमाण-मीमांसाप्रपञ्चर्धामणो व्याख्याकारा आचार्याश्चास्मिन् विषये विषये प्रवुरं चचितवन्तः । आनन्दवर्धनादयोऽस्मिन् विषये बहु व्याख्यातवन्तः ।। पण्डितराजेन कतिपयाचार्याणां संक्षेपेण समुद्धृता । तद्यया विभावानुभावव्यभिचारिभिः संयोगाद् ध्यानाद् रसस्य चिदानन्द- विशिष्टस्थाय्यात्मनः स्थाय्युपहित चिदानन्दात्मनो वा निष्पत्तिः स्वरूपेण प्रकाशनमित्याद्ये । अभिनवगुप्तस्य मतम् । विभावानुभाव-व्यभिचारिणा सम्यक साधारणात्मतया योगाद् भावकत्व- १. नाट्यशारखे सप्तमाध्याये पृष्ठं ३४६ गा० ओ० सी० २. तत्रैव पृठं २८८ ष ठाध्याये । एकादश-प्रकाशे पृष्ठं ४४४ अग्रे च । ४. हृदय-संवाद एवास्वाद. । ना० षष्ठाध्यायेऽभिनवभारनी पृष्ठं ३२३ गा० मो० सी० ॥ व्यंग्य-व्यंजर भावेऽस्मिन् विविधे सम्मवत्यपि । रमादिमय एकस्मिन् कविः स्यादवधानवान् ॥ ध्वन्यालोकः ४.५ भारतीय-रससूत्रम्य व्याख्या ३. ५. -- ·1१७५ - व्यापारेण भावनाद् रसस्य स्थाय्युपहितसत्त्वोद्रकप्रकाशितस्वात्मानन्द-रूपस्य निष्पत्ति गाख्येन साक्षात्कारेण विषयीकृतः । इति द्वितीये । भट्टनायकमतम् । विभावानुभावव्यभिचारिणां संयोगाद् भावनाविशेषरूपाद्दोषाद् रसस्यानिर्वचनीयदुष्यन्तरत्याद्यास्मनो निष्पत्तिरुत्पत्ति इति तृतीये । विभावादीनां संयोगाद् ज्ञानाद् रसस्य ज्ञानविशेषात्मनो निष्पत्ति- रुत्पत्तिः इति चतुर्थे । विभावादीनां सम्बन्धाद् सम्बन्धाद् रसस्य रत्यानिष्पत्तिरारोपः' इति पञ्चमे। भट्टलोल्लटस्थ मतम् । विभावादिभिः कृत्रिमरप्यकृत्रिमतया गृहीतेः संयोगादनुमानाद रसस्य रत्यानिष्पत्तिरनुमितिनंटादो पक्ष इति शेषः' इति षष्ठे । शाकस्य मतम् । विभावादीनां त्रयाणा संयोगात् समुदयाद् रमनिष्पत्ती रसपदव्यवहार' इति मप्तमे। विभावादिषु सम्यग्योगाच्च भत्कारात्' इत्यष्टमे । अपरतस्तावद् धनञ्जयस्य रसनिष्पत्ति-व्याख्या वर्तते- वाच्या प्रकरमादिभ्यः बुद्धिस्था वा यथा क्रिया । वाक्या: कारकयता स्थायो भावस्तपेतरः ॥ ०४.३० अन्न वाक्यार्थ: स्थायी भावः । स एव रसः । परती धनञ्जयेन साधु प्रतिपादितम्-- धोरोवातावम्याना रामारि प्रतिपारक. । विभावयति रत्यारोन् स्वान्त रसिकस्य से ।। ४.५० त एव च परित्यक्तविशेषा महेनवः ।। कोरतां मम्मये यंहवालाना हिरमिः । म्वोत्साहः स्वडते तदन्छोत नामर्जुनादिभिः ॥ १० ८.४२ पण्डित राजेन साध निर्णीतम् .. नाना जातीयाभिः शेमुषीभिर्नानारूप- तयासिनोऽपि मनीषिभिः परमाहादाविनामावितया प्रतीयमानः प्रपञ्बेस्मिन् रसो रमणीयतामावहतीति निर्विवादम् । रसस्याबारकाः धनजयानुसारेण नतंकोऽपि रसमास्वदते ।' नेतत् समीचीनं प्रति. भाति । अभिनवगुप्त. पावं रसं नास्वदत इति प्रमाणीकरोति । तद्यथा-अतएव च नटे न रस. । विस्मृतिशीलो न बोध्यते। उक्तं हि-देशकालप्रमातृ- १. काम्या-भावनास्वादो नर्तकम्य न वार्यते । दा० ४.४२ ·. मेदान्नियन्त्रितो रस इति । केयमाशा। नटे तहि किम् ? आस्वादनोपायः । बत एव च पात्रमित्युच्यते। न हि पावे मद्यास्वादः । अपितु तदुपायकः । तेन प्रमुखपाने नटोपयोगः ।' अभिनवगुप्तानुसारेणास्वादस्तु हृदय-संवाद एव । सुमनस: सामाजिका एव तन्मयीभूताः स्थायिभावानास्वादयन्ति । अतएव नापि सर्वे सामाजिका. सर्वेषां रसानामास्वादका। तथा हि-क्रोधे च हृदय- संवादस्तामसप्रकृतीनामेव मामाजिकानामिति दानवादिसदृशास्तन्मयीभूता एवान्यायकारि विषयं क्रोधमाम्वादयन्तीति। रसाद् रस-जन्यता धनञ्जयानुसारेण विकासादिचित्तभूमीनां साम्यत्वाद् बीभत्साद् भयं, रौद्राच्च करुणं, शृङ्गाराद् हास्य, वीरादद्भुतं च जायन्ते । चतुर्युग्मस्य क्रमशः क्षोभात्, विक्षेपात्, विकासात्, विस्ताराच्चोत्पत्तिः स्यात् । तदेतद् भरतानुसारेणेव प्रोक्तम् ।' तवेष क्रमो रसानां तेषां स्थायिनामाश्रयाणां तत्सम्बन्धिनां चित्तवृत्ति- विशेषाणां च--- रसः स्थायीभाव: आश्रयः चित्तवृत्तिविशेषः शृंगार: रतिः उत्तमयुवप्रकृतिः प्रेम बीर: उत्साह उत्तमप्रकृतिः औन्नत्यम् धीरोदात्त एव हास्यः हास: उत्तममध्यमाधमा: विकास रौद्र क्रोध रक्षोदानवोद्धतमनुष्या: प्रज्वलनम करुणः शोकः उत्तममध्यमाधमाः वैक्लव्यम शान्तः निवेदः उत्तमप्रकृतिः विषय-विरागः अद्भुतः विस्मयः उत्तममध्यमनीचा आश्चर्यम भयानक: भयम् स्त्री-नीच-बालादिः वैक्लव्यम बीभत्सः जुगुप्सा उत्तम-मध्यम-नीचा: विचिकित्सा ना. शा० ६.६३ अधिकृत्य भारती। ना० शा० ६.६४ अधिकृत्य भारती। नेतत्सर्वथा साविति भाजेन सम्यक् प्रदशितम् । तद्यथा शृङ्गारादन्यतोऽपि हाम्य उत्पाद्यमानो दृश्यते । शृङ्गारादपि न दृश्यते । रोद्रादन्यतोऽपि करुणो दृश्यते । रोदा- दपि न दृश्यते । इत्येते विषयाः शृङ्ग रप्रकाशस्यकादशे प्रकाश पृष्ठं ४४३ प्रपञ्चिताः । पदीयं तु चरितमुपदेशाहं तेषामुचत एवावसर उत्माहाभिव्यक्तिः । ना० शा० ६.६६ अधिकृत्य भारती।

·रस रसतत्स्वाना सामञ्जस्यम् रसनिष्पादक-सस्वामा क्रमशः साहवयंमघोदिशा प्रवर्तनीयम् आलम्बनः उद्दीपन: अनुभाव. सञ्चारिभाव: शृङ्गारः स्त्रो-सौ अतु:, माल्यम्. नयननानयम. आलस्योपप- परम्परम्, अनुलेपनम्, अक्षेपः, कटाक्षः. जुगुप्सा -वाः उत्तमयुव. बलद्वार, संचार:, ललित- सर्व संचारि. प्रकृतिः इष्टजन-विषयः. मधुराणहार. भावा: वरभवनोपभागः वास्यादि:. उपवनगमनम् अष्टो सास्विक- भावा, गण- दर्शन-कीडालीला. श्रवणम, दि.. रह स्थानम्. कीर्तनम्, नायकगणा नि:श्वास चावल्यम् अनुभवन-श्रवण- बीरः शक्ति, रोमात्र, . , विजेतव्यः रणदर्शनम. शवोरवज्ञा तिः, मति, याचमानः बसम्मोह , अध्य- म्फर्यम, धेर्यम् गर्वः, आवेगः, दयापावम वमायः. नयः, शोयम. त्यागः अमषं , म्मतिः धर्म-विषयः विनय, बलम, वेशारचम, प्रहर्षः पगक्रमः, उत्साहनम, प्रताप, प्रभाव: दानम् आक्षेपवचनम् स्तुति मवंस्व-ममपंणम् याचककतृक- मन्दनिरीक्षणम् शरणाथिनो व्याकुलीभवनम् अपगधी, अपराध:, पषोक्ति.. गवं.. ओग्रघम्, रक्षोदानवो. क्रोधाघणम्, नेतारुण्यम. अमर्षः, आवगः, दन्तपीडनम्, चापलम्, अनृतवचनम. शस्त्रग्रहणम. असम्मोहः, उपघात, ताडन-पीडन- उत्साहः १२ रौद्रः दतमनुष्या , अधिक्षेपः, ·|१७८ वाक्पारुष्यम्, च्छेदन-भेदन- मदः, स्मृतिः, अभिद्रोहः, प्रहरणाहरण- असूया मात्सर्यम् शस्त्र-सम्पाता: सम्प्रहार- रुधिरा-कर्षणादि: रोमाञ्च:, स्वेदः वेपथुः अधरदंशः, क्षोभः, भ्र कुटि: आस्यरागः विकत्थनम् अंस-धरणीघात: प्रतिज्ञा हास्यः विदूषकः, विकृतवेषा ओष्ठ-नासा अवहित्या, दम्भी कपटी. लकारा: कपोल- आलस्यम् धर्मध्वजी, धाष्टयम्, स्पन्दनम वेहालव्रत, लोल्यम, दृष्टि- तन्द्रा, निद्रा, छन-तापस:, कुहकम्, व्याकोशा- व्यंगः. असत्प्रलाप कंचने, स्वंद स्वप्नः, प्रवोध विकृताकारः, व्यंगता आस्यरागः, असूया, श्रम परचष्टा- पार्श्वग्रहणादिः नकारी रदन-प्रकाश, शिर कम्पः, मधुरस्वरम्, साथ नयनम् विक्षिप्ताङ्गम शान्तः अनित्यत्वेन वेदान्त श्रवणम् विषयारुचिः. हर्षोन्मादः, जातं तपोवन- स्मृतिः. तापस- मित्राद्योदा- जगत्, मतिः, परमा- दर्शनादिः, सीन्यम्. स्मस्वरूपम् तीर्थ- चेष्टाहानि.. धृतिः सर्वोपि प्रपत्रः, रम्यवनं-महा- नासायष्टिः विषयगणः पुरुष-संगमः रोमाञ्चः साम्यम् नयननिमीलनम् ग्लानिः मुच्छा अज्ञः निवेदः, ·០៨ बन्धनाश . दुःख-रोग- तत्सम्बन्धि गावक्षेपा. ग्लानिः,भयः, विभव-नाशः, गृहतुरगाभरण श्रपातादयः. मोहः, बघ, बन्ध.. दर्शनादयः, परिदेवनम्. विषाद:. विप्रिय तत्कयाश्रवणादयः मुखशोषणम्. चिन्ता, वचन-श्रवणम् वेवयम्, बोत्सुक्यम् स्रस्तगावता. दीनता, दारिष्ट्रचापहतय नि:श्वास स्मृति जस्ता, लोपादि. स्तम्भः. वेपषुः, आवेगः, श्रमः, वेवर्ण्यम् शंका, भयम्, ध्याधिः, वासः, अपस्मारः, उन्मादः, आलस्यम् मरणम् । निवेदः, भयानक भयकारका. विकृतग्व प्रपितकर. चिन्ता, शंका, मस्वा:, महारण्य मत्त्वदर्शनम. चरण-नयनानि मोह , देन्यम् प्रविष्टा लोका. शिवोलूकतामः चपल पुलक- आवगः, महामंग्राम- शन्यागारारण्य- मुखवेवयं चापनम, चारिणः. गमनम. स्वरभेदादि. जाता, वासः, गुरुनृपापगधिन. स्वजन- हृदयप्रकम्प, अपस्मार:, वध-बन्ध-दर्शन शुष्कोष्ठतालु. मरणादि प्रतिकथादिः गुरुपयोरपराध अश्रुपातः अद्भुतः वाक्यं, शिल्पं च अलौकिकवस्तु. नयन-वस्तार आवेग, कर्मरूपं वा महिमा अनिमेष संप्रमः, प्रेक्षणम्, दिव्यजन दर्शनम्, ईप्सितमनो- कण्ठाः, अलोकिक वस्तु, जडता, रोमाञ्चः, ·/१८० बाहु-वदन चेला- रथावाप्तिः, अश्रुपात., वासः, उपवन-देवकुलादि हर्षः, साधुवादः, प्रलयः दर्शनम्, हाहाकार, सभाविमान मायेन्द्रजाल सम्भा. ङ्गलिभ्रमणम् वनादिः, विचित्रा स्तम्भः, कृति वेषः, गद्गदः विचिवाचार- विभ्रमः, माया लीलाविलासी आन्त्र विदारणम्, रोमाञ्चः अपस्मारः, दुर्गन्धः, अहृद्याप्रियाचोष्या सर्वाङ्गसंहारः, मांस रुधिर निष्टश्रवण-दर्शन मुखविकूणनम्, उद्वेगः, कीर्तनादिः निष्ठीवनम, आवेगः, मोह निन्दिताकृति- उत्तेजनादिः व्याधिः, वेषा: निन्द्या- नासा मरणादयः रोगिणः प्रच्छादनम पिशाचादयः मुखावनमनम्, अव्यक्तपाद पतनम् बीभत्सः शव', मेदांसि, चारः, शृङ्गारस्य भेदाः भरतानुसारेण शृङ्गारो द्विविधो भवति–सम्भोगो विप्रलम्भश्च उत्तरकालिका आचार्या नेतेन परितुष्टा अयोगं शृङ्गारं नत्र योजयन्ति । स च धनञ्जयानुसारेण- तबायोगोऽनुरागोऽपि गवयोरेकवितयोः । पारसत्येण बाढा बि.कर्षारसंगमः ।। ४.५२ तत्र गौरी शिवयोरसमागम उदाहरणम् । अन्ये केचिदयोगो विप्रलम्भस्येव भेद इत्यामनन्ति । वस्तुतोऽयोगो विप्रलम्भाद् भिन्न एव, यतो हि नाम विप्रलम्भस्तु वियोग एव प्रथमं योगो भवति, पश्चाद् वियोगः स्यात् । नायिकाया लाभात् पश्चादेव विप्रलम्भोऽव- धारणीयः ।। १. प्राप्तयोरप्राप्तिविप्रयोगः (विप्रलम्मः) । इति धनिकः दश० ३.५६ अधिकृत भारती।

·. 11 धनजयोऽयोमस्य दशावस्थाः कल्पते-अभिलाषः, चिन्तनम, स्मृतिः, गुणकया. उढेगः प्रलापः, उन्मादः, संज्वरः. जड़ता. मरणज्येति । मम्मटादयः शृङ्गारस्य दो भेदो- सम्भोगो विप्रलम्भवति मन्यन्ते ते:पि तयोबहुभेदान् कल्पन्ते। मम्मटानुसारेण तवाय: परस्परावलोकनालिंगना- घ-पानपरिचुम्बनाचानन्तभेदस्वादपरिच्छेद्य इत्येक एव गण्यते। अपरस्तु अभिलाष विरहेा-प्रवास-शापहेतुक इति पञ्चविधः । पण्डितराजो रसगङ्गाधरे स्पष्टयति - ते च प्रवासाभिलाषविरहा शापानां विशेषानुपलम्भान्नास्माभिः प्रपञ्चता ।' विप्रनम्भ सनि नायिकाया पुनः प्रीत्यर्थ सामादयः षडपाया प्रयुज्यन्ते । बोर रायोशिष्ट्यम् वोरस्तावत् भरतेनेकविधो पुरवीर एव'. धनञ्जयेन त्रिविधो दयावीरः, युद्धवीर , दानवीरव, पण्डितराजेन प्राचा मतेन चतुर्विधो दानवीर:. दयावीरः, युद्धवीर: धर्मवोरपच संकल्पितः । वीर रोद्रयो किञ्जित् माम्यं दृश्यत एव । नत्त केवलं युद्धवीरं समाधि- त्येव विकल्पनीयम् । युद्धवीरस्य रोद्रस्य चालम्पन-विभावोऽरि , उद्दीपन-विभाव आक्षेपकृत-वाक्यम्, मञ्चारिभावश्च-अमर्षः, आवेगः, ओपपं च क्वचित् ममाना स्यु । तथापि आश्रयस्य वैभि-न्यातयोढयोर्वेभिन्न्यं तु प्रतीतमेव । वोरम्याधय उत्तमप्रकृतिभवति, रोद्रस्य च रक्षोदानवोदत-मनुष्या एवाश्रया भवन्ति । अश्रयम्यानुभावं समाश्रित्य वीररोद्रयोरन्तरमभिनवगुप्तेन प्रदरितम् गेडे मपंप्राधान्यं नानाप्रहरणेन दर्शयति, शिर कर्तनादि मृतशरीरस्यापि कोधानिशयं मूचयन् वीराद् भेदमाह । युद्धवीरे:पि हि तन्नास्ति। प्रवमानने रमभेदः । २. साम-भेद-दान-नत्युपेक्षा-रसान्तगणोति पापाया: सन्ति । भरतन्यागोऽपि बीररसानुभाव इति वर्षयति । तेन त्यागवीरोऽपि कल्पित इति मम्भाव्यते । अन्यत्र दानवीरं धर्मबीरं पुटवीरमर्थव । इति ६.७९ कारिकापा नाट्यशास्त्रे विविधोवीरः सम्मतः । ४. पण्डितराजानुसारेण वस्तुतस्तु वीररसस्य बहवो भेदा:-सत्यवीर:, पाण्डित्यवीरः, क्षमाबोरः, बलबीरराव सन्ति । ५. अथ वीगे नामोत्तम-प्रकृतिस्त्माहात्मकः । ना. मा० वष्ठाध्याये पृष्ठं ३२० गा० ओ० सी० । एतदधिकृत्याभिनवगुप्तो व्याख्याति-उत्तमवर्णानां हि सर्वतो- माह आस्वाचो भवति । यदीयं तु परितमुपतेगाह, तेषामुचित एवावसरे । ना. मा. ६.६५ अधिकृत्य भारती। १ ·/१८२ अत्र प्रश्नः समुदति-कि नाम वेणीसंहारे वीरो रसः, उताहो रोद्रो रसः ? धीरोद्धती तन्त्र भीमदुर्योधनौ, आश्रयः, अनुभावाश्च भीमस्य दुःशासन- रक्तपानं, दुर्योधन-रुधिरेण चाङ्गानां निषेकः । न च तत्र वीरोचिता विभावानु- भावसंचारिण उत्साहं परिपोषयन्ति। अतएव बेणीसंहारे रौद्र एव कल्पनीयो नबीरः।। शृङ्गार एव रसः शृङ्गारप्रकाशे भोजस्य नावदभिनवपथो रस-विषये प्रवर्तते। तदनुसारेण- मन्यष्टौ स्थायिनोऽष्टौ सात्त्विका , क्रयस्त्रिंशद् व्यभिचारिण इति मुबते । न तत् साधु । यतोऽमोषामन्यतमस्यतेनेव परस्परं निर्वय॑मानत्वात् । कश्चित् कदाचित स्थायी कदाचित व्यभिचारी । अतोऽवस्थावशात सर्वेऽप्यमी व्यभिचारिणः, सर्वेऽपि व स्थायिनः, सात्विका अपि सब एव, मन प्रभवत्वात । अनुपहत हि मनस्सत्त्वमित्यु- ज्यते । शृङ्गार एवैको रसः । न हि बाबो रसाः । अपि त्वेक एव शृङ्गारो रस इति ।' छन्दोरस-सामञ्जस्यम् भोजस्तु रमानुरूपं छन्दोविनियोग प्रस्तावति । तद्यथा- शृङ्गारे द्रुतविलम्बितादयो, वीरे बसन्तादयः, करुणे वैतालीयादयः, रोद्र स्रग्धपदय , सर्वत्र शार्दूलविक्रीडितादयो निबन्धनीयाः ।" रसभङ्ग रूपकेषु रसभङ्गो न स्यादित्येतस्य प्रकरणस्य परं प्रयोजनम् । आनन्दवर्धनेन रससौष्ठवार्थमौचित्यं समीहितमेवेति निर्दिष्टम् । तद्यथा- अनौबिस्याहते नान्यद् रसभङ्गस्य कारणम् । प्रसिद्धीचित्यबन्धस्तु रमस्योपनिषत् परा ।। ध्वन्यालोके ३.१४ अधिक्त्य १. सामान्यत: प्राचामाधुनिकानां चेदमेव सम्मतं यत् वेणीसंहारे वीगे पिलमति तच्चिन्त्यमेव । मया विषयोऽयं म्बकीये नाटगेनिहासे वेणीसंहार-प्रकरणे स्पष्टी- कृतः। २. शृङ्गारप्रय थे पृष्ठ ४३० भाग २ मैसूर प्रकाशनम् १६६३ । ३. सर्वच पाठ ४४२ ४. शृङ्गार प्रमाण एकादश-प्रकाशे पष्ठं ४७२ ।

·1१00 बत एव च भरते प्रख्यातबस्तु-विषयत्वं प्रख्यातो दात्तनायकत्वं च नाटकस्यावश्यक व्यतयोपन्यस्तम । । तेन हि नायकोचिस्यानोनित्यविषये कविनं व्यामुनि । यस्तूत्पाद्यवस्तु-नाटकादि कुर्यात्. तस्याप्रसिदानुचितनायक- स्वभाव-वर्णने महान् प्रमाद । आनन्दवर्धनेन तव सिदान्तितम्- (१) अधमप्रकृत्यौचित्येनोत्तमप्रकृते. शृंगारोपनिबन्धन उपहास्यता स्थान। (२) राजादिषु प्राम्यशृंगार पनिबन्धनं न कुर्यात् । सम्भोग- शृंगारस्याभिनय परिहरणीय । अभिनेया नभिनयार्थे वा काव्ये यदुत्तमप्रकृते राजादेहत्तमप्रकृतिभिर्नायिकादिभि. मह ग्राम्यसम्भोग-वर्णन, तत् पितो. मम्भोग-वर्णमिव मुतरामसभ्यम् । तथेवोत्तम देवता-विषयम् । । ३. इतिहासादिषु कथाम रमवतीषु विविधाम सती ध्वपि यत्तत्र विभावाद्योचित्यवत् कथाशरीरं तदेव ग्राह्यम् । अन्यच्च.. (५) सन्ति मिसरसावा ये च रामायणादयः । कपाश्रणयोग्या वेण्छा रम विरोधिनी।। (४) कविना काव्यमुपनिबध्नता मर्वात्मना रमारतन्त्रेण भवितव्यम् । ननिवृत्त यदि ग्माननगणां ग्थिति पश्येत्. नदेमां भस्वापि स्वतन्त्रतया- ग्मानुगणं कथान्तरमुत्पादयेत् । सन्धयम्लेषामनानि च ग्माभिव्यक्तयपेक्षया घटनीयानि । न तव किञ्चिपि प्रकृतरमाननुगुणं भवेत् । (६) रसस्य क्रमश उद्दीपन प्रशमने कुर्यात् । (७) क्वचिदप्पालङ्कारो रसं न निगेदध्यात् । (८) फलावाप्ति प्रकरणेङ्गरमस्य व्याप्तिमंवदेव । रसानां परस्परविरोधः तस्य परिहार । ग्सानां परमर मेवीभावो विगेधो वा भवत्येव । तदेतत् पण्डितराजेना- घोविधं विशदीकृतम्-तत्र वोर-शृङ्गारयाः, शृङ्गार-हाम्ययोः, वीगद्भुतयो. वीर-रौद्रयोः, शृङ्गारातयोश्चाविरोधः। शृङ्गारबीभत्सयोः, शृङ्गार. करुणयोः, वीर-भयानकयोः. शान्न गेद्रयोक्न विरोधः ।

·१५ अव कविना प्रकृतरसं परिपोष्टकामेन तदभिव्यञ्जके काव्ये तद्विरद- रसालानां निबन्धनं न कार्यम् । अन्यषोभयोरुपहतिः स्यात् । र्याद विरुद्धयोरपि रसयोरेकन समावेश इष्यते, तदा विरोध परिहत्य विधेयः । विरोधस्तावद् द्विविधः-स्थितिविरोधो ज्ञानविरोधश्च । यदि नाम विरुदरसयोराश्रयः समान एव स्यात्, तर्हि स्थितिविरोधः स्यात् । अस्य परिहार आश्रय-वैभिन्न्येन भवति । यथा नायकगतत्वेन वीररसे वर्णनीये प्रतिनायक भयानकस्य। एकस्मिन्नाश्रयेऽपि विरुद्धरसयोर्मध्ये उभयोरविरुद्धरस-स्थापनेन ज्ञानविरोधो नाम रसविरधिः परिहरणीयः । तथा हि शान्तशृंगारयोर्मध्येऽ द्भुतस्यान्तरवस्थापनेन। अङ्गी रसः प्रबन्धे चाङ्गीरस एक एवोपनिबध्यमानोऽर्थविशेषलाभं छायातिशयं च पुष्णाति । यथा रामायणे करुणो रसो महाभारते च शान्तः । ध्वन्यालोके बपरतश्च निदिष्टमानन्दवर्धनेन- प्रसिद्धपि प्रबन्धानां नानारसनिबन्धने । एको रसोऽङ्गीकर्तव्यःस्तेषामुत्कर्षमिच्छता ।। ३.२१ कार्यमेकं यथा भ्यापि प्रबन्धस्य विधीयते । तपा रसस्यापि विधी बिरोधो नैव विद्यते ।। ३.२३ आद्यन्तव्यापी सोऽयगङ्गीरसः 'प्रबन्धेषु प्रथमतरं प्रस्तुतः सन् पुनः पुनरनुसन्धीयमानत्वेन स्थायी भवति । तस्मिन्नेव प्रबन्धे ऽन्तरालवतिनां रसान्तराणां समावेशो भवेन्नाम । तेन समावेशेन स्थायिरसस्यागिता नोपहन्यते। तथाहि उत्तररामचरिते करुणो व्याप्नोति । तत्र नाटकान्ते नायकयोः संगमनेन शृंगार-फलरसः स्यादेव । फलरसस्तु क्वचिदङ्गो रसोऽपि भवेदिति। - -- १. रसपदेनाव प्रकरणे तदुपाधिः स्थायिभावो गृह्यते। रसस्य सामाजिकवृत्तित्वेन नापकाबत्तित्वात् । २. ध्वन्यालोके ४५ अधिकृत्य विवृतिः । ३. ध्वन्यायोके ३.२२ कारिकाया विवृतिमधिकृत्य ।

·२३ यायावरीयं नाट्यवृत्तम. गे० राधावल्लम: विपाठी ख्रीष्टस्य दशमशतके यायावरीयो राजशेखरः कर्पूरमंजरी-बालरामायण- बालभारत-विद्धशालभंजिका-काव्यमीमांसाप्रभृतिग्रन्थानामप्रतिमकतृत्वेन कामपि ख्याति लेभे । काव्यलक्षणदृशा कवित्वदशा च स्य कतृत्वं पण्डितसमाजे बहुशो विचारितचरमपि नाट्यप्रयोगद्दशा न सम्यगुन्मीलितपूर्वम् । कान्यकुम्भनरेश- महेन्द्रपालस्य संसदि उपाध्यायपदमलकुर्वाणोऽयं यायावरीयो विप्रो नाट्यप्रयोग. निरतानां भरतानां भवभूतिरिव प्रत्यक्षं मम्पर्क प्राप्तवानिति एतस्कृतरूपकाना प्रस्तावनाभि: सुनिश्चितमेव । तेन च भारतीयनाट्यक्षेत्र ऽस्यावदानं विशिष्टं स्यादिति कृत्वा रंगपीठदृष्ट्या राजशेखरोत्र परामश्यते । नाट्यप्रयोगेऽस्यावगतिः अभिरुचिस्प राजशेखरो न केवलं कवित्वाभिव्यंजनाये रूपकाणि रचर्यात स्म। वस्तुतः प्रयोगविज्ञानेनास्य परिचयः तस्मिंश्चोदात्ता रुचि परिस्फुटा एव । नाट्यं प्रयुंजतां मार्गे पदे पदे कथं बाधाः परापतन्ति, कथं च प्रयोगस्य साधुत्व. मसाधुत्वं द्यूतस्येव न प्राग्गोचरं कर्तुं शक्य इति सर्व विज्ञाय तेनावादि शंसूर्यः किसवेरनेकापटश्रेणी महानाटकं। चूत यत्किल त कोरबपति: प्रस्ताबनाया स्थितः ।। -प्रवणपापोरा८३ तथैव प्रयोगात् प्राक् नेपथ्ये भरता कथं नाट्यप्रस्तुत्य प्रसाधयन्ति स्वात्मानं कथं च मज्जीभवन्ति ते इत्यपि मर्व प्रत्यक्षमिव दृष्ट्वा तेन - বিগিন कि पुण णट्टअपअट्टो विअ अम्ह कुसीलवाण पवच्चो। जदो-एक्का पमोचिआई सिचाई उच्चिनोति, अअरा कुनुमावलीओ गम्फेदि । मन्या पतिसीसआई पसारेदि । कावि-हु पटुए वण्णि-आओ वणेदि । एस वंसो ठविदो ठाणे । इअं वीणा पडिसारी आदि। इम्मे तिण्णि-वि मुअंगा सरिज-अन्ति । एस कंसतालाणं पक्खा उज्जाण हलबोलो। एवं प्रवागीदं आलवोदि ।' -करमंजरी, मनमोहनधोषसंपादिता, द्वि० सं०, पृ० ८० ।

·/१८६ -तत्रैव पृ० २४ -- तत्रैव पृ० २७ -तत्र व पृ०८३ -- रूपकरचनाकाले नटा: कुशीलवा: प्रयोगविधयश्च सदैव तस्य मानसे निहिता बासन् अत एव सन्दर्भेष्वनेकन तेन ते प्रसंगान्तरैल्लिखिताः । यथा-. सच्चकं तए विदे गडे विठ्ठे मंडिदे उवविठ्ठो पई मुंडिदोत्ति । विद्ध,०, पृ० १८ (कलिकातासंस्करणम्) रंगंगणं लदाणच्चकीणं चंदमुहीए मअणरंगंगणं गेंदअकेलिताण्डवं । अही में किपि कबडणारप्रवडत्तणं बम्हणम्म । तेन तेस्माभिनीतास्या: शिर:खण्डननाटिका -बालरामायणे, ७/७८ केनापि तौर्यविकसूत्रधारेण तदनुवतिभिश्चास्य सम्बन्धोऽपि निश्चप्रचं सूच्यत एव, यतो हि नृतगीतादिष्वबाह्या तद्भार्या अवन्तिसुन्दरी कमपि नाटघाचार्य कपूरमञ्जरीप्रयोगार्थ विनियुक्तवती इति स सूत्रधा रत्वेन स्वयमूरीकरोति- बाहुणकुसमाउलिमालिमा राप्रसेहरकइंदगेहिगी। भत्त णो किमतिमंदरी सा पउजाउमेअमिच्छा ।। कपूरमंजर्याम् १।१० अनया भूमिकया रंगप्रयोगेषु राजशेखरस्य भूमिका ज्ञातुं शक्यते । तथाहि -- रंगपीठं मन मि निधाय तेन स्वरूपकेषु कालिदासादिभिरस्पृष्टा नवीनाः केचन संदर्भाः संयोजिताः, तथैव रंगप्रयोगाणां प्रत्यक्षज्ञानमपि तस्य कृतिषु यत्र तत्र परिस्फुरत् भारतीय नाटयानुमन्धातृणां कृते नितरामुपादेयता मावहतीति नि शंकम् । रूपकेषु केचन अभिप्राया राजशेखरेणैव इदम्प्रथमतया समुप लिया। तत्कल्पनाम अस्य रंगप्रयोगविमर्श: प्रेरक आसोदिति सम्भाव्यते । तथाहि (१) पुरुषच्छपना नायिकाया अवस्थानम् विदशालभंजिकायां नायिका मृगांकावती पुरुषवेषेणैव रंगे वतर्गत, मन्त्रिणं विहाय न कोपि तस्या वास्तविकता जानाति । अथ च तस्था: स्त्रीभावमविज्ञाय राजानमुपहसितुकामा तां वारं वारं स्त्रीवेषणो स्याप्य राजमहिषी स्वयमेव अन्तत उपहासपदं भवति । यद्यपि पुराणेषु महाभारतादिषु च स्त्रियः पुरुषत्वेन पुरुषस्य च स्त्रीत्वेन छपना अवस्थितिः अनेकामु कथासु घटते एव, परन्तु रूपकसन्दर्भ राजशेखरस्येवयं प्रथमतया अवतारणा इति मन्यामहे । सा च प्रयोगकर्तृणां सौकर्य वीक्ष्येव कृता स्यात् । नटानामनुमति - ·/१८७ विना पुरुष-स्त्री-वेष-विपर्यय-प्रसगं नाट्यकार प्रयोक्तुं नाहंति, अन्यथा तम्य रचनां ते प्रयोगाय न स्वीकुर्युः । प्रयोगाभिमुखी आसीद् राजशेखरस्य दृष्टि, स्वरूपकाणां स्वजीवन एवासकृत् प्रयोगानसो दृष्टुमैच्छत्. तदर्थ र नटादिभिस्तस्य सम्बन्धा अपि पल्लविताः । अत एव युज्यत एवं मन्तुमेतद् यत् तेषां नटानामेव सोकय सम्मति च वीक्ष्य तेन नायिकाया पुरुषच्छपना स्थितेश्चावतारणा विहिता । कीदृशं मौकर्यमिति चेदुच्यते । उक्तमेव भरलेन यत् क्वचिन्नारीणां भूमिकाः पुरुषा रंगप्रयोगेषु निर्वहन्त्विति .. पुरुषः स्त्रोगत भावं यन प्रकुरुते पुन । रूपानुरूपा सा मे या प्रयोगे प्रकृतिस्तथा ॥ ना. शा. २६.. यदि राजशेखरस्य ममये एवा परिपाटी प्रचलिना मान तहि नायिकाया पुरुषच्छपना नाटिकायां स्थिनिस्तत्र न कवलं नटस्यक्ते मोकयं, मामाजिकानां कृते चमत्कृतिमपि तनुयात् । आङ्ग्लदशे विक्टोरियन युगे मकुमारा कुमारा गे नायिकाभूमिकायामवनन्ति इनि वस्तुस्थिति ममीक्ष्य शेक्सपीयरेण 'एज यू लाइक इट' इति नाटिकाया नायिकाया पुरुषवेप र्थाित निरूप्य कौतूहल विस्मयानन्दनिर्भरमावर्जन किमपि वितम् । गजशेखरे प्येतादृशी स्थितिः शक्यसम्भवा । नवाग्भवो भवभूतिम्तु मालतीमाधवे सूत्रधारस्य कामन्दक्याः, मारिषस्य न अवलोकितायाः भूमिकानिर्वाही निरूपितवानेव । तद्यथा मूत्रधार ---एषोऽम्मि कामन्दकी मंवत्त । मारिष:- अहमप्यवलोकिता। (मालतीमाधव, चोखम्भा मं० पृ० १७ (२) रंगे विवाहविधिसम्पादनम् राजशेखरस्य वाल गमायणे, कपरमंजर्या विद्धशालभंजिकाया च विवाहविधयः प्रत्यक्षमेव सामाजिकाना ममक्षं प्रदान्त । इदवि विधान संस्कृतम्यकेतु प्रथमतया राजशेखणेव प्रयुक्तमिति मन्यामहे वामनभट्ट बाणकृत-प. वतीपरिणयमपहार विरलान्येव नाहराम्पकाणि संस्कृते येषु नायकयोविवाहः प्रेक्षकाणा पुरत एव नाजाहोम-भ्रामर्यादि- विधिविधानसहितं मम्पाद्य म्यात् । अयपि अभिप्राय नटमण्डलम्याभि- प्रायमविज्ञाय तदनुमति वा अप्राप्य प्रयोक्नुमशक्य एव कालिद नवमति. कवीनां नाट्यकृतिषु प्राय विवाहप्रसंगा ममायान्ति, प न पा रंगे प्रदर्शनं प्रेमकाणामने जातु कुचित मूचितम् । अथ च तादृशप्रदर्शनस्य 1 अन्यच्च ·/१८८ पुरातननाट्यकारैः परिहार एव कृतः । तद्यया भवभूतेमहावीरचरिते सीतारामयोवि वाहः आधिकारिकवस्तुनोंशाभूतोऽपि परशुरामप्रसंगमुपन्यस्य कविना नेपथ्य प्रापितः । राजशेखरे तु विवाहप्रसंगा न नेपथ्ये अपितु रंग- पीठे एव सोत्सवं विधीयन्ते इति तत्र महद् वैशिष्ट्यम् । (सागरिकायाः ११॥२ अंके प्रकाशित राजशेखरणितो विवाहविधि' रिति लेखेऽस्माभिरे- नादश-राजशेखरप्रस्तुतविवाहानां विशदानुशीलनं कृतम् ।) यदि कापि भतृ मती ललना कुमारी वा नायिकाभिनयति, तहिं रंगे सविधिसंगदित: कृविमोऽपि विवाहो दुरुपपाद एव । अत एवोक्तम् प्रयोगचरैः प्रत्यक्षपरिचयं विना न गजशेखरेण विवा प्रसंगानां संयोजनं कृतं स्यात्, नायिकायाः पुरुषच्छपना अवस्थानस्य प्रसङ्गवत् । यदि पुरुषो नटो नायिकाभिनयति, तहि यथा पुरुषच्छद्मप्रसगे सोकयं तथैव विधि-विधान-सहित-विवाह प्रसंगेपि (३) स्वयंवर-प्रसङ्गः म्वयंवरप्रसङ्गस्यापि संयोजनं संस्कृतरूपकेषु इदम्प्रथमतया राजशेख- रेणेव कृतमिति प्रतीयते। स्वयंवरसंयोजने तु रंगपीठे पात्राणा महान् सम्मदं स्यात् । एतत् खलु नाट्यशास्त्रविरोधि एव । तथाहि-प्रचण्डपाण्डवस्य प्रथमांक द्रोपदीस्वयंवरः प्रदयते । तथैव बालरामायणस्य तृतीयांकगत- गर्भाकऽपि सोतास्वयंवरदृश्यं संयोजितम् । (४) उत्स्वप्नायितम् विदशालभंजिकायां विदूषकपल्या उत्स्वप्नायितं सम्पूर्णेऽपि तृतीयांक- प्रवेशके विस्तरेण निरूपितम् । एतदपि राजशेखरस्य वैशिष्ट्यम् । यद्यपि भास-भवभूत्योरप्युस्स्वप्नायितं विद्यते, किन्तु भासस्य स्वप्नवासवदत्त उदयनस्य द्विवषु वाक्यखण्डेषु, उत्तररामचरिते च सीतायाः 'अज्जउत कहिमि' हा सोह्म अउजउत्त कहिंसि' इत्यनेनेव वाक्येन उत्स्वप्नायितं समाप्यते । राजशेखरे तु अत्यन्तदीर्घ उत्स्वप्नायिते सूच्यवस्तुन: अनेके कथांशा संयोजिता इत्यस्ति तव वैशिष्टयम् । समग्रे सुदीर्घ प्रवेशके शयाना नायिका एकाकिन्येव स्वप्ने प्रलपति इत्येताहशप्रसंगविषये नास्ति नाट्यशास्त्र कोपि निर्देश: (५) युटम् प्रचण्डपाण्डवे राजशेखरेण द्रौपदीस्वयंवरमनु पाण्डवानां स्वयंवरापि. भियुद्धमपि प्रत्यक्षमेव दर्शनीयं निरूपितम् । एतदपि परम्पराविरुद्धम् । एतादृशतत्वानां रूपकेषु समावेशो रंगपोठपरामर्श विना न संभव ·-तथा इति राजशेखरस्य समकालिकरंगपीठेन नाट्यप्रयोगविचक्षणेरव सुस्त परिचयः निश्चीयते। अत एव प्रयोगदशा नाट्यस्य तास्ताः पद्धतयः अपि तदीयरूपकेभ्यः ज्ञातुं शक्यते । तत्र नाट्यप्रयोगेषूपयुक्तानामधोलिखित. तत्त्वानां ज्ञानं राजशेखरेण प्रोटतम् -(१) ध्रया (२) चर्चरी (३) बाहार्याभिनयसाधनानि प्रतिशार्षकादीनि (१) मत्तवारणी (५) भूमिकानां नटेषु विभाजनम् (६) पुत्तलिकानाट्यं च । (१) प्रवा नाटयप्रयोगोपक्रमे ध्रुवाया माहात्म्यं सर्वोपरि परिकीतितं राजशेखरण । उक्तं हि प्रचण्डपाण्डवे तेन 'घवा हि नाटपस्य प्रथमे प्राणाः ।' प्रपति पारिशेषान् सामाभिकमनासिरजति । अनुसंधाति व रसानाट्यविधामे मामीति ।। (१० पा० १.१४) ध्रुवा नाम नाट घप्रयोगेषु नेपथ्यान्तरतो गीयते स्म इत्यपि नाटकेस्मिन् सूत्रधारमुखात् राजशेखरः सूचयति---(नेपाये गीयते) सूत्रधारः (आकर्ण्य) कथम्, उपकान्नं भरतपुत्रेः । यद्वाल्मीकि-व्यासयो प्रावशिकी ध्रुवा गीयते। • पा० पृ. ८) भरतेन पञ्चविधा. ध्रुवाः प्रकीर्तिता. । राजशेखरस्तु तासु प्रादेशिकी ध्रुवामेवोल्लिखति । प्रचण्डपाण्डवे वाल्मीकि-व्यासयोः प्रवेशावसरे प्रावेशिकी ध्रुवा गीयते । अस्मिन् रूपके ध्रुवया न केवल निर्देश एव कविना कृत, नस्या प्रयोगः पाठयांशश्चापि लिखितो। बालगमायणे:पि प्रावशिक्या ध्रवाया: प्रयोगविधिः पाठयांशश्च निदिष्टो। तयथा-- . नेपथ्ये) -(2. .. मुक्कहरिणांकमंडलपासप्पसरो बुधो विबुहबाणो। ओछरिम राहविधरं मालगोगाह मल्लिहा ।। १।१६ मूत्रधार -कुशीलवैरुपक्रान्तमेव यदियं शुनः शेपस्य प्रावेशिकी ध्रुवा । (विमृश्य) ध्रुवा नाम नाटयम्य प्रथम प्राणाः । तथाहि प्रथयति पावविशेषान्त-इस्पारि । १२० २. चर्चरी नाटयशास्वादिषु चचंरी बहुशः चचिता। किन्त्वस्याः प्रायोगिक स्वरूपे राजशेखर एव प्रमाणम् । कालिदासीये विक्रमोवंशीयेऽपि चचरी ·१६० उल्लिखिता, किन्तु कथमस्याः प्रयोग इति न कालिदासस्तन सूचयति । राजशेखरम्य कपरमर्याः चतुर्थाङ्क 'ततः प्रविशति चर्चरी' ति निर्देशपूर्वक चर्चाः प्रवेशः भवति, प्रयोगश्चास्या अनुष्ठीयते । विदूषक एनां वणयति- मुत्तालिल्लाहरणोच्चमामओ लासावसाणे सलिणंसुआओ। सिम्यन्ति अन्मोग्णमिमीओ पेन्छ जन्तजलेणं मणिमाइहि ॥ परिग्ममन्तीओ विचित्तबन्धं इमाओ दोसोलह गवणोओ। खेलन्ति तालागुगप्पाओ तहङ्गणे दोसदि दपरासो । समंससीसा समाहहत्या रेहाविसुद्धा. अवराओ देन्ति । पंतीहि दोहि लअतालबन्धं परोप्परं साहिमुहो बलन्ति । मोतण अन्णा मणि वारआई जन्ोहि धारासलिलं खिति ।। पन्ति ताओ सहिमाणमले मणोभुवो वारुणवाणचङ्गा । इसा मसीकज्जलकालकाआ तिकडयावामी विलासिनोमो। पलिन्दरूपेण जणस्स हास समोरपिच्छाहरणा कुणति ।। हत्थे महामंसबलोघराओ हुकारफेक्काररवा रउद्दा । णिसाअरोणं परिसीसहि अण्णा मसाणामिण कर्णति ।। वाहदकरालहक्का मन्दमछललएण मिअच्छि । दोल्लदाहि परिवारिसलाहि बल्लिकस्मकरणम्म पट्टा ।। किकिणिकबरणझणसद्द कंठगोविनजन्तिवतासं । जोरणीबलअणचलि तालणे उररवा विरअन्ति ।। कोदुहल्लवसजंगमवेसा वेणुवादनपरा अवरवओ। कालवेसवसमामिअलोआ ओसरन्ति पणमन्ति हसन्ति । --कर्पूरमंजर्या, चतर्षजवनिकान्तरे--१.१७ तत प्रविशति चर्चरी' ति संकेतेन नर्तकीनां समूहोऽपि चर्चरीति संजप्त इति सकेतितम् । अस्मिन् समूहे युगपद् नाना नृत्यानि प्रचरन्ति स्म इति विदूषकवर्णनेन सुस्पष्टमेव । सर्वेषामेतेषां नृत्यानां समूहोऽपि चर्चरीति कथ्यते । नर्तकोषु काश्चन अन्योन्यं मणिभाजनेयन्त्रजलेन लासावसाने सिंचन्ति म्म । अपराश्व पुलिन्दवेषे पुलिन्दनृत्तम्, काश्चन निशाचरीणां वषे श्मशाना- भिनयमकुवन् । एका नर्तकी चल्लिक नाम नाटघभिनिनाय । इदं नाट्य छलितं छलितकं छल्ली वाभिधीयते। मालविकाग्निमित्रे मालविका इदमेव नाट्यमग्निमित्रसमक्षं कृतवती। काश्चन कण्ठगीतिं प्रस्तुतवत्यः, अन्याश्च वेणुवादनम् । इत्थं चर्चर्या विविधवेषा योषितो विविधं नृत्यन्ति। समराइच्चकहेति प्राकृत काव्येऽपि चर्या इत्यमेव उल्लेखः कृतः । ।

·/११ पवत्तमयण महूस निग्गयासु बिचित्तवेसासु बच्चरीसु ...' सिमराहच्चकहा, जाकोबी सं.. पृ०४२) वर्या मह कानि कानि गीतान्यगीयन्त इति न राजशेखरेण विशदी. कृतम् । केवले योगिनीनृतेन सह कष्ठगीतिरप्यभवदित्येव स उल्लिखति । एतेन चर्चर्या सह पाठयं न अनिवार्यमिति प्रतीयते । एच. डी. वेलणकर महामाग- म्याप्यय निष्कर्ष:-- ... Sometimes carcari was unaccompanied hy any påthya or geves !..nza and that instrumental music might alone have accompila nice! if therefore main attraction of carcar. lics in dance and accompaniment of instrumental music," विक्रमोर्वशीयम्य साहिन्याकदमीसंस्करणे बनणकरकृता भूमिका, पृ० " इत्थं नचंग नाम नृतविशेष इति सिद्धपति, यत ताल-लय-प्राधान्य- मभवन । ममूहे क्रियमाणत्वादिदं नृत्त रामेन रामकन वा साम्यमावति । अव कवन लितनृत्यमेव एकाकिन्या नर्तक्याभिनीयते. अन्यानि तु नृत्तानि युगपत् हीभिग्नुष्ठीयन्ते । नाटयाचार्येषु वमेन वेदेन च चर्या निरूपणे रासकेनास्या- विशपन्य विवृतम् । तद्यथा-- यद् रामककमेव नतंक्यो विनिशिता । वर्णतालाविते बाबाचमान:पबारक। प्रविश्य युग्मगो रंग गायनस्याची मुहः । द्विपसमयमा गामवस्तूचितपरोसाम्॥ शृगारवर्णनोपेतां बमन्तसमपारम। कुर्वा नतंन मंषा परोति निगयते ।। (बेम., भरतकोश, पृ० २०४) ३. आहार्याभिनयप्रकाराः कपरमजयां: प्रस्तावनाया रंगावतरणात् प्राक नटाः कथमास्मानं प्रसाधयन्तीति सम्यक विवंचितम् । तद्यथा- एका नटी सिचयानि उच्चिनोति म्म, अपग कुसुमावलीगंम्फति स्म । अन्या प्रतिशोपंकाणि प्रसारयति स्म, कापि च पट्टके वणिकाः पिनष्टि स्म। रंगावतरणपूर्व नटेः वंशः स्थाने स्थापित । नटा: स्व-स्व-भूमिकापेक्षया कृष्ण-गोर-रक्तादि-वलिप्तांगा अभवन् ।

·/१६२ उपयुक्तवर्चरोनृत्त काश्चन नट्यः मसिकज्जललिप्तमुख्य आसन्निति कविना दूचितम् (मसिकज्जलकालकामा कर्पू० ४।१३) । पर्चरीनर्तकीना वेशादिकं कविना सविस्तरं वणितम् । 'सर्वाङ्गसौष्ठवा- भिव्यक्तये विरलनेपथ्योः पानयोः प्रवेशोऽस्तु' इति मालविकाग्निमित्र कालिदासवचोनुसार चर्यामपि स्वल्पपरिधाना एव नट्यो बभूवुः (कर्पू. ४१) । पुलिन्दनृत्त प्रयुजाना नर्तक्यः सचापहस्ता बहधारिण्य चासन् । काश्चित् मुक्तावली किंकिणीमपि वा परिदधुः । प्रतिशोषकम् संस्कृतनाट्यकारेषु राजशेखर एव रंगे प्रतिशीर्षक-प्रयोगं विशदयति । यद्यपि भरतेन अभिनवगुप्तेन च प्रयोगे प्रतिशीर्षकाणि क्वचित् प्रयोज्यान्येवेति संकेतितम्, नयाहि- तथा प्रतिशिराचापि कर्राम्यं नाटकाश्रयम् । अमात्याना कंचुकिन तथा डिपुरोधसाम् ।। बेष्टन जन्यपट्टादि प्रतिशोर्वाणि कारयेत् ॥ -ना० शा० २१.१३०, १३६ अभिनवश्चाह–'मुकुटप्रतिशीर्षकादिना तावन्नटबुद्धिराच्छाद्यते ।'- (अ० भा० गायकवाड सं० ३६, पृ० २८७)। किन्तु प्रतिशीर्षकाणां प्रयोग: प्रयोगेषु वस्तुतः अक्रियत वा न वेति कथं चाक्रियत इति विषये न पुष्कलं प्रमाणं दृष्टान्तो वा समुपलभ्यते, केवलं गजशेखर एवात्र प्रमाणपुरस्सरं निदिति । तद्यथा- चर्चर्या श्मशानाभिनये महामांसबलिधरा: काश्चन नतंक्यः प्रतिशीर्षकं धृतवत्य इति तेन सूचितम् (कपू० ४।१४) । तेन च बीभत्स-भयानक-रसावेशवेशद्य-विधानाय प्रतिशीर्षक प्रयोगः प्रयोगेषु नटेरक्रियत इति प्रमाणीक्रियते । अथ च हास्याभिनयेऽपि प्रतिशीषंकाणि प्रसाधितानीति कपूरमंजर्या इतरेणोल्लेखेन साध्यते। तद्यथा-सट्टके स्मिन् विदूषक. कपिजलः चित्राकृति विचित्रकर्ण लम्बकूर्च प्रतिशीर्षकं परिदधाति इति तत्कथनेन प्रमोयते । अत एव विचक्षणया चेट्या कलहायमानोऽसौ राजानमपि तां प्रत्येव पक्षपातिनं दृष्ट्वा चुकोप जगाद च- 'अण्णो को वि पिअ वअस्सो वअस्सेण अण्णेसीअदु । एसा वा दुछदासी लम्बकुच्चं टप्परं कण्णं पडिसीस देइअ मह ठाणे कीरदु ।' -(कपू० पृ०८६) ·१८३ 'अव अन्यं कमपि विदूषकं मम स्थाने नियोजय. अपवा एता दुष्टदासी- मेव इद लम्बक विचलकणं प्रतिशोषक परिधाप्य विदूषकरूपेण मम स्थाने स्वीकुरु' इति कथयन् कर्पूरमंजर्याः कपिजलः स्वप्रतिशीर्षकमुन्मोज्य सेतु. मिच्छति । एतेन विदूषसम्म प्रनिशीषंकधारण सिलपति । एताहरा विचित्र प्रतिकृति प्रतिशोर्षक पाधाय तस्य हास्यात्पादन अभिनये सोक स्यादिति सर्वथा युक्तियुक्तमेव श्मशानाभिनय इव हास्याभिनयेऽपि प्रतिशोधक- धारणम्। ४. मतदारणा मत्तवारणी नाम भारतोपनात्यानुशीलने कापि जटिला समस्या विद्यते । भग्तेन तु मनवारणी रंगे कर्तव्येति निदिष्टम्. किन्तु प्रयोगे इयं वस्तुतः निमाप्य प्रयुज्यते स्म वा न वति न केनापि नाट्यकारेण सुस्पष्टं निदिष्टम्, राजशेखर राजशेखर वापवाद । नम्य विशालभंजिकाया द्वितीयांक नायक-विदूषको नायिका प्रतीक्षमागो उद्याने तिष्ठतः, विदूषकस्स्वाह- 'पागा for निर उसुजाणु चिठिठ-- मामो । ता एहि मत्तबारकोए उक्सिस ।' - अव प्रतीक्षमाणाध्यामावाना मनवारण्यामुपवेष्ट परि विदूषक कथयति । एतेन रंगे मत्तवारण्या अवस्थिति माध्यत, प्रतीक्षावसरे नटस्तामा. श्रयतिम्म इयपि च ज्ञायते। ५. भमिकाना विभाजनम कोदशी भमिका कस्मे प्रदेयेति विषये भरतस्य विस्तारशी विवेन नं प्राप्यत एव । अस्मिन् प्रमंगे गजशखरोऽपि मुम्वर । विदशानभंजिकाया सूत्रधार उद्घ पनि मया अम्या नाटिकायाम अमात्यहरदासम्म भमिका नियंहा स्यादिति 'तदहमपि..... हरदानम्य भमिका मम्पादयामि । (विद्धशान. १०५) तथेव कपूरमंजर्या मूवधाग्म्य भायां नटी महादेव्या भूमिकायामवत. रतीति सूच्यते- 'महारामम्स ए भमिका घेसम माजा अरबमारिधाजणि अन्तरे बिछवि। (क्र. ०६२) . -