·श्रीमद्वल्लभार्यचरणप्रणीतं सेवाफलम् । द्वादशविवरणसमेतम् । logg8 हए. २७ ... १ ... মৈত্মাঘানা, মনু कल्याणरायापा वाश्रीगोपेशानाम् । देिवकीनन्दनानाम् ... हिरिधनचरणानाम् ... वल्लभानाम् ... ५ ७ श्रीपुरपोत्तमानाम्... ८ तदनुसारिणाम् ९ लालूमहानाम् १. जयगोपालमट्टानाम्... ११ लक्ष्मणभहानाम् ... १२. केपाधित ३९ ३८ ... ९० ९४ ... गपुरीस्थश्रीमगोस्वामिश्रीवल्लभात्मजश्रीजीवनलालचरणसम्पूर्णसाहाय्येन पुरस्थ मूलचन्द्र तुलसीदास तेलीवाला वी.ए., एल्एल्.बी., वकील हाईकोर्ट, सुरतीपुरस्थ धैर्यलाल ब्रजदास सांकलीया, वी.ए., एलएल. पी., वकील हाईकोर्ट, इत्येताभ्यां संशोभ्य मुम्बापुर्या निर्णयसागर' मुद्रणालये मुद्रयित्वा प्रकटीकृतम् । श्रीवल्लमान्दाः ४३९. सरत् १९७३. मूल्यमेकमुद्रिका.

·ग्रन्थसङ्ग्रहपरिचयः। १. श्रीमदाचार्यकृतं सेवाफलं तद्विवरणं च यायमाप्यटीकास्ताः सर्वा दृष्ट्वा मुद्रितमस्ति । तर विद्यमानाः पाठभेदाः लोककमभेदावारसामिस्तग्नव दर्शिताः। २. श्रीकल्याणरामकृतसेवाफलटीकायाः पुस्तकद्वयमसामिरपलब्धम् । प्रथमं भा.मा..भ.पं. गट्टलालहस्तलिखितसंप्रहस्थम् । तत्र प्रथमं प्राचीनम् , प्रायः शुद्धम् । द्वितीयं 'डनकोलेज' हस्तलिखित. संग्रहस्थं प्रायोशुद्धं तथापि पाठादिशोधनाथ कचित् छचिदान्तमुपयोगि। ३. चाचाश्रीगोपेशटीकायाः पुस्तकत्रयं प्राप्तम् । तत्र पुस्तकद्वयं पं. गहूलालसंग्रहस्थम् । अन्य 'टक्नकोलेजस्थसंग्रहस्थम् । इदं पुस्तकवयमपि माय शुद्ध प्राचीनं च । एतद्दीकाया मुद्रणानन्तर- मेकमन्यप्राचीन पुस्तकं प्राप्तम् , तर विद्यमानाः पादभेदाः परिशिष्टे दर्शिताः। ४. श्रीदेवकीनन्दनकृतटीकाया: पुस्तकायं पं. गहलालसंग्रहस्थम् । तत्रैकं प्राचीनमन्यद्वर्य नूतनम् । तत् माचीनपुस्तकमवलम्ब्य यायच्छक्यं वायरपर्यन्तं संशोध्य मुदितमम्मामिः । ५. श्रीहरिरायकृतदीकायाः पुस्तकत्रयं मिलितम् । इदं शुद्ध प्राचीनं च। एक केनापिनहेन वासुदेवेन स्वपठनार्थ लिखितमस्ति । इदं पुस्तकत्रयं पं. गहलालसंग्रहस्थम् । ६. श्रीवल्लभकृत टीकाया एकं पुस्तकं मिलितं पं. गटूलालसंग्रहतः । इदं प्रायः शुद्ध प्राचीन ध। एतदपि यावरयं संशोध्य मुद्रितमरमामिः । एतद्रन्थमुद्रणानन्वरमस्या अन्य पुस्तकं मिलेिखन् । रात्र सेवाफलविवरणानुसारेण श्लोककममादाय सैव टीका पुनर्लिसितेनि प्रतिभाति । तत्र विद्यमाना उपयोगिपाठभेदा: परिशिष्टे दर्शिताः । ७. श्रीपुरषोत्तमकृतटीकायाः पुस्तकत्रयमुपलब्धम् । तत्र पुस्तकद्वयं पं. गटूलालसंग्रहस्थम् । तृतीयं उछामकोलेससंग्रहस्थम् । एतरपुस्तकं शुद्धं यूक्ष्मं पूर्व लिखित श्रीपुरुषोत्तमैः । परन्तु तरसेवाफल- टीका श्रीपुरषोत्तमैः सविस्तरं पुनलिसितेति पं. गहलालसंग्रहस्थादर्शद्वयदर्शनेनाक्लिष्टतया निधीयते । पं. गढूलालसंग्रहस्पादर्शद्वयं समवलम्ब्य एतद्विवरणं मुद्रितमबास्माभिः । पुतन्मुद्रणानन्तरमेकमति- शुदं प्राचीनं पुस्तकमेतद्विपरणय मिलितम् । तत्रत्योपयोगिपायभेदाः परिशिष्टे दर्शिताः । ८. एनत्पुमकं पं. गट्टूलालसंप्रहस्थम् । अस्य कर्तृनाम न विद्यते । यथाहरभेच मुद्वितमस्माभिः । दर्द श्रीपुरुषोत्तमविवरणानुसारिविवरणम् । ९. लालभकृतटिप्पण्या: पुस्तकद्वयमुपलब्धमलामिः । एक इकनकोलेजसंग्रहस्थम् , द्वितीयं पं. गहूलालसंग्रहस्थम् । प्रथम प्राचीनं प्रायः शुद्धम् , द्वितीयमपि तथैव, परन्तु नूतनमिति प्रतिभाति । १०. जयगोपालभकृतटीकाया एकमेव पुस्तकं डक्नकोलेजस्थसंग्रहादुपलब्धम् । अस्मिन्पुनके १३ तमं पन तु न मिलति । इदं पुस्तकं मन्यकृती मूलमेवेति प्रतिभाति । सत्र एकवार विवरण समाय परमतखण्डनाय २० पत्राणि पश्चादनेन लिसितानि । कि तस मतं तत्तु पूर्व तेन स्वीकायामेव दर्शितम् । १. लक्ष्मणभतटीकाया एक पुस्तकं श्रीगोकुलेशचरणपरागानुरागि'दासदलाल सांकलचन्द्र' इत्यनेन दत्तम् । इदं पुस्तकं अन्यकृता स्वयमेव लिखितमिति प्रतिभाति । १२, अस वियर र कर्तृनाम न विद्यते । अस्य पुस्तकमेकं गटूलालसंग्रहस्थन् । प्राय शुखम् । परन्तु कचिरसन्दिग्धम् । पयादृष्टमेव मुद्वित्तमसामिः । - .

·२ अस्मिन्पुस्तकसंचये पं. गटूलालसंस्थायाः 'कार्याध्यक्ष काशीदास नारायणदास दलाल वकील, हाईकोर्ट, मुख्यत्रस्टी श्रेष्टि त्रिभुवनदास' इत्येषां महत्युपकृतिः । 'दा. बेलवलकर' इत्येतेषां महत्युपकृतिः पुस्तकप्रदानतोऽभूत् । भस्मन्मित्रोत्सवलालस्यापि तयैवोपकृतिः । चतुर्थपंचमपीठाधीश्वर- गोस्वामिश्रीवल्लभलालानां माधवशास्त्रिणश्च हस्तलिखितसुद्धपुस्खकप्रदानतो महत्युपतिः, परन्तु मुद्रणानन्तरं तत्पुस्तकानां पाहत्वादुपयोगिपाठा: तत्र विद्यमानाः परिशिष्टे निवेशिताः। विवरणकृतां परिचयः । ... तत्रादौ श्रीमलभाचार्यप्रकटित सेवाफलं द्वादशटीकायुतं संमुद्द्यते । तब प्रथम सेवाफल- विधरणं तु श्रीमदाचार्यकृतिरेव । स्वीयाननुगृहीतुकामः श्रीमदाचार्यचरणवत् प्रकटीकृसमिति । २. द्वितीयं मुद्रित विवरण श्रीमत्कल्याणरायाणाम् । इमे श्रीकल्याणायाः श्रीमदाचार्यश्रीवछ- भाधीश्वरद्वितीयकुमारश्रीमद्विष्टलेश्वरप्रभुचरणद्वितीयसूनुश्रीमगोविन्दरायाणां सूनवः । मार्गशीर्षकृष्णा- सप्तम्यां १६२५ वर्षे मादुर्भूताः । श्रीमद्धरिरायाणां पितृचरणा अपि ते एव । तेषामनेकमन्याः सूक्ष्मा भपि सिद्धान्तमर्मयोधकाः सरलाश्च सन्ति । निबन्धोपरि टिप्पणी तेषां प्राचीनतमा, अधुनापि हस्त- लिखितग्रन्याकारेण विराजते । उत्सव निर्णायका अपि केचिदन्यासः प्रादुर्भाविता नयनगोचरीभवन्ति । पोढामन्योपरि तेषां व्याख्यानानि दृश्यन्त अन्यान्यपि । ३. तृतीयं व्याख्यानं चाचाश्रीगोपेशानाम् । इमे श्रीगोपेशाः धीमप्रभुचरणविट्ठलेश्वराणां सप्तमपुश्रीघनश्यामानां सूनवः, चचा वा चाचा तिमसिद्धाः । पोडयाप्रन्योपरि घहवस्तेषां टोकाः विद्यमाना दृश्यन्ते । भाद्रपदकृष्णपञ्चम्यो १६५२ वर्षे प्रादुर्भूताः । १. चतुर्थ न्यायानं श्रीमद्देवकीनन्दनानाम् । के इमे देवकीनन्दनासन निःशंकतया निश्चेतुं घय शनुमः । तथापि श्रीपुरुचमकृततद्विचरणोपन्यासाज्ञायते यत् ते श्रीपुरुषोत्तमान प्रायः । श्रीमद्विष्टलेश्वरप्रभुचरणपञ्चमपुत्रश्नीरघुनाथानां सूनवः श्रीदेवकीनन्दना मार्गशीर्ष शुक्लसप्तम्या १६२४ धर्षे प्रादुर्भूताः । कदाचित् त एव एते, परन्तु तत्पुनश्रीरघुनाभकृततस्त्रोत्रे तस्कृतप्रधानां प्रायः रसाधिकाम्ययालयोधप्रकाशादिसर्वेषामपि नामानि गृहीतानि, तपास्य व्याख्यानस नामादर्श- नारसन्देहः । धीदेवकीनन्दनानां पीना अपि श्रीदेवकीनन्दना रभुवुः । सेपि १६८५ श्रावण शुश्लपूर्णि- भामा मादुर्भूताः । तेपि श्रीपुरपोत्तमानां प्रायः । कदाचित् तेप्यस्य मणेतारः स्युः। ५. पाम पाण्यानं श्रीमदरिधनचरणानाम् । श्रीहरिराया इति प्रसिद्धा हि है । तेषां प्रादुर्भ पल मादपदकृष्णपशम्या १६१० वर्षे । एषां प्रहसम्पत्यसंस्कारस्तु श्रीविठ्ठलेश्वराणां चतुर्थलाले श्रीवलभैः श्रीगोकुलनायेतिप्रसिदेस्तैः कृतः । श्रीहरिरायाणामसंख्याताः सूधमप्रन्या दृश्यन्ते । धीमरिधनचरणस्वरूपे तु शुद्धपुष्टिमार्गीयं फलामक रसारमकं विप्रयोगामकं साक्षान्यं मूर्तिमत् प्रादुर्भूतमनुभूयते । तेरो प्यारयानानि सांग्यपि भत्तयनुगुणानि । निसाधनसीधाननुगृहीतमेय सपा प्राकट्पमिति मतिमानि । मत एवान मुदितं तेषां सेवाफलम्यास्यानं भक्पगुणं सरक्षं भक्ति- मिटानानुमदाप विराजते। १. पई भीपिडलेश्वरागा सूनुना श्रीवाठमानाम् । कामीयमनीतिप्रसिदा हि ते, मायण- कृपयुरो १७.९ प धीमाप्रभुदरगग्वेष्टपुत्रभोगिरिधरतः पुरुषगगनया हनीपसंख्यो विभपपन्तः प्रोस्ताः । भीमुबोधिनीटसकारा भयेते एका पोशाप्रन्योपरि सेवामा प्यास्पानानि श्यन्ते । मोपटक्षगरिकृति रामसामरिफ पांसे । इमे धीवरमा: श्रीदेवपीनन्दननन्दना, १९७२ माप- है ·६३ ७. शुद्धसतम्या प्रादुर्भूता इति केपाधिन्मतं तनामनगरस्थश्रीमदनमोहनलालमन्दिरत्यश्रीसुबोधिनी- लेखेतिधीतो विरुद्धस्यावासाकं माद्यम् । मापासाम्येनापि निश्चीयते यत् श्रीसुयोधिनीलेखकृद्धि- रेचे टीका लिखितेति । सेवाफलस तेषां श्रीसुबोधिन्यनुसारिव्यारयानं तदेव शापयति । एतेन गीतातत्वदीपिकाकारा: श्रीवल्लभाः श्रीसुबोधिनीलेखकृतश श्रीवल्लमाः उभे मियाः, यदि गीता- तस्वदीपिकाकाराः श्रीवाभा: श्रीदेवकीनन्दननन्दना एवं स्युरिति । पञ्चमगृहे हो श्रीवल्लभी प्रादुर्भूती । तयोरेकः श्रीदेवकीनन्दननन्दनः १६७३ मार्गशीर्ष शुक्लसप्तम्यां प्रादुर्भूतः । भन्यश्च श्रीविठ्ठलरायसूनुः १७२९ कार्तिककृष्णद्वादश्यां प्रादुर्भूतः । स तु श्रीपुरुषोत्तमादर्वाचीन इति न स लेखकृत् । जामनगरस्थश्रीमदनमोहनलालमन्दिरस्थश्रीसुयोधिनीलेखेतिचीतो ज्ञायते यदिमे श्रीवल्लभाः काकानीबहमनीतिमसिद्धाः श्रीविहलेशसूनवः । तत्र श्रीपुरुषोत्तमात् प्राक्कालीनः श्रीविठ्ठलेशसूनुर्न कोपि श्रीवल्लभः पञ्चमगृहे प्रादुरभूत । तसात् श्रीरघुनाथवंश्यस कसापि श्रीवछमस्स लेखकर्तृत्वं नैव समीचीनम् । सप्तमं श्रीमत्पुरुषोत्तमानाम् । श्रीमदाचार्यतः पुरुषगणनया सप्तमी संख्या विभूपयन्तो भाद्रपदशुदाम्यामेकादश्यां चा १७२५ वर्षे प्रोद्भूताः । तेषां विवरणं शास्त्रीयमाचार्याशयतल- स्पीति प्रतिभाति । विशेषतस्तेषां चरित्रजिज्ञासुभिः पुष्टिभक्तिसुधेतिमासिकपनिकायाः पचमवर्पस तृतीयांको द्रष्टव्यः । यावयाप्यं याद्यमान्तरं वा तेषां चरिनादिकमलामिखर निवेशितमिति भान पुनरनूयते। अधम ध्यारयानं केपाचिह्नोस्वामिनाम् । इदं व्याख्यानं श्रीपुरुषोत्तमानुसारिलोकान्वय- मनुसरति। ९, नपम म्यारयानं लालूमहानाम् । केचिदाचार्यज्ञातिजनातैलंगदेशीया विद्वांसो माहह्मणाः 'श्रीमद्विडलेश्वरप्रभुचरणैर्गोकुले समानीताः । वैः सह श्रीमत्प्रभुचरणैः कन्यादानन्यवहारो रक्षितः । गुतादृशेषु याद्वापोपु द्वौ भ्रातरौ गोविन्दकृष्णभट्टी धभुवसुः, ययोर्भगिनी श्रीरक्मिणी श्रीमत्मभुचरणः स्वपवित्येन स्वीकृता । आधेयापस्तम्वविश्वनायस्य पुत्रौ हि एती । विश्वनाथभवंश्येषु कश्चिन्मधुसूदन- भहो बभूव । तस्य मधुसूदनभट्ट सूनब एते लालभट्टोपनामशालकृप्यादीक्षिताः । सम्राट्सवाई जयसिहस्याश्रिताः । सवाई जयसिहस्तु मंवत् १६८८ वर्षे प्रादुर्भूतः, १७२८ वर्षे पञ्चत्वं गतः । भतौस्मिन्समये लालमहा विद्यमाना आसन् । प्रायः श्रीमद्गोस्वामिनां दुहितृतो बंश्या महा इत्युच्यन्ते । लालूभहा अपि तथैव । गोस्वामिश्रीगिरिधारिणां शिष्याः । तेषामनेकमन्या हस्तलिखिता यन्ते । तेषां लेखनशैली तु सरला प्रतते । तरसारल्यमस्मिन् प्यारयानेपि प्रकटीभवति । भणुमायनिगूढार्थ- मकाशिकानीसुबोधिनीयोजनानिवन्धयोजनासेवाकौमुदीनिर्णयार्णवप्रमेपरवार्णवपोडशमन्थविवरणादयो बहयो मन्थान्तेषां मकाशकन प्रतीक्षन्ते । १०. दशमं व्यारयानं मठपतिजयगोपालमट्टानाम् । एते चिन्तामणिदीक्षितस्य सूनवः । ते श्रीमाप्रभुचरणधीविहलेश्वर द्वितीयकुमारधीगोविन्दरायज्येष्टपुत्रधीकल्याणरायाणां शिष्याः । स्वकृत- तैत्तिरीयमाम्ये यहि मुसमुपभ्रंसे च स्वपरिचयमेवं कारयन्ति । 'प्रणमामि हारे श्रीमहालभाचार्यरूपिणम्, श्रीविठ्ठलेश्वराएपांच प्रभून स्वाभीष्टसिद्धये । श्रीमगोकुलनायान् श्रीमत्कल्याणरायगुरुचरणान् । नामनिवेदनदाएन् प्रणमामि मुहुर्मुहुः प्रेरणा । तेलंगापरवचिन्तामणितनयो मठपतित्वविख्यातः । जयगोपाल उपनिषदाय वितनोति तैचिरीयाणाम् ॥', 'श्रीमदभविडलेश्वरहरिं श्रीगोकुलेशमभून् । नया भक्तिपथप्रचारचातुरान् श्रीकल्याणरायान् गुरुन् । तातभातृपदाम्बुजातयुगलं यावा च सर्पाहतं कुर्वे अन्यमह पहिर्मुखमुपासामिपं वैष्णवाः ।, 'तेलंगाभरणधीचिन्तामणिदीक्षितांगजातेन । जयगोपाल- ।

·- कृता कृतिरेपा चन्दवारक जयतात् ।' भट्टेषु इमे लालमहानामपि प्राञ्च । अद्यापिपर्यन्तमज्ञातपूर्वा हि ते। प गढूलाललेखेष्वपि तेषा न किमपि विद्यते । परन्तु एतेषा वैदुष्य तु निर्विवादम् । बहवोपि कृतयस्तेषामुपलभ्यन्ते । तैत्तिरीयभाष्यबहिर्मुखमुखधसविल्वमगलकृतकृष्णकर्णामृतटीकाशुद्धपुष्टि मार्गीयसेवादय प्रयन्धास्तेषा नयनगोचरीभवन्ति । सरस्वतिकृतसगीतसूत्रटीकाया पत्रद्वय वनसुखरा• मैर्गुजरातीपन्नदीपावल्यके सवत् १९७० वर्षे मुद्रितम् । भक्तिवर्धिन्या स्वकृतटीकाया उपन्यासोस्मि वेव सेवाफलव्याख्याने ते क्रियते । मुण्डकोपनिषद्भाष्यमपि ते कृतमिति सम्भान्यते इति तकृत तैत्तिरीयभात्याज्जायसे । सेवाफलच्यारयानमपि तेपामतिरसिक धर्तते । एतरस्य व्याख्यानस्यान्तिम पाणि स्वकृत विवरणमेकवार समाप्य पुन श्रीहरिरायादिमतखण्डनाय पश्चाल्लिखितानि । तेपा परमत खण्डन नास्माक सन्तोषप्रदम् । एतदने सष्टीकरिष्यते । ११ एकादश स्मारयान मटेशलक्ष्मणभहानाम् । इमे लक्ष्मणभट्टा मठेशश्रीनाथभट्टपुनगोपी नाथभट्टसूनच । इमे तु सवथा अज्ञातपूर्वा । यद्यपि य थान्ते तेपा नाम न विद्यते तथापि त पुस्तकोपरि "श्रीनाथभहस्य पुत्रश्रीगोपीनाथभट्टस्य पुत्रलक्ष्मणभहस्पद मिति दृश्यते । एतेपाम येपि ग्रन्था प गहू लालहस्तलिखितसग्रहे ८श्यन्ते । तत्रापि ग्रन्थान्ते इतिश्री समाना । १२ अस्य विवरणस्य कर्तनाम न विद्यते । अत एवासाभिर ते मुदितम् । जयगोपालकृततदुपन्या सादिमे केपि प्राचीना इति निश्चीयते । प्रसिद्धासु सेवाफलटीकासु श्रीवजनाथकृता टीका नामाभिरप लब्धा । जामनगरे श्रीमदनमोहनलालमन्दिरस्यपुस्तकसग्रहे तस्या पुस्तकत्रय विद्यते, परतुन म न्दिराधिष्टातृश्रीअनिरुद्धाना कृपाऽभावात् सा टीका नासाक मिलिता। तेषु पत्रद्वयमपि प्रपित पर तू प्तरदानायापि तेपामवकाशो न मिलित इति प्रयुत्तराभायादनुमीयते । असि मुदणे त एव पाठा रक्षिता ये केचिदपि आदर्शपुस्तके पु विद्यन्ते । कुत्राप्यादर्शपुस्तकेऽनु पलभ्यमान पाठस्तु, यत्रापि आदर्श विद्यमान पाटोस्माकमसमीचीनो भात , तथापि नैव नियेशिय , थतस्तथैप करणे धचिन्महाननों भवति । केनचित् कुनाप्यादर्शपुस्तके विद्यमान सावमहपाठनिवेशने भाशुद्ध कपित पाठो निवेशित , टीकाकारान् प्रति महानन्यायश्च कृत । प्रार्थयामहे घ सांप्रदायिक अन्यमुद्रणकनार प्राचीनादर्श विद्यमानानेव पाठान मुदणे रक्षतु न तु स्वमन कपितान्, यतो य पाठोऽस्माकमशुद्ध प्रतिभाति स भयेपामत्य तसमीचीनो भातीति । अस्य यावत्प्राप्यटीकासमैतसेवाफला यस्य मुद्रणव्ययो गोस्वामिवर्यधीजीवनाले सहर्ष कृत इति रोपामुपकृति यय सविनय स्मराम , प्राथयामहे चान्येपि गोस्वामिन श्रीमतो वैष्णवाश्च पनाननु युयुरिति । एतेपा गोस्वामिवर्याणा कृपयैव सेवाफल द्वादशविवरणयुत मुद्रित साप्रदायिकाना मुगम भविष्यतीति। मागशीपकृष्णनवमी, धीमत्प्रभुचरणमाक्थ्यो राप मूलचन्द्र तेलीवाला। धर्यलाल सांकलीया।

·सेवाफलतात्पर्यम् । అటురియ श्रीकृष्णं वरसुन्दरं मधुरिमामूर्ति तदास्यप्रभून् । सेवायां मकरन्दपानमधुपौ लोकोन तेरसुता नरवा तानखिलान् निगूढवल्यान् सेवारसास्वादकान् । व्याख्यानानि विलोषय तानि विवृति सन्दोहरूपांयते निःसाधनजनोद्धारप्रकटिततनुभिः श्रीमदाचार्यवयैर्निजजनाः खस्पेनैव प्रयासेन सर्व- सिद्धान्तं जानीयुरितिकृपया पोडशग्रन्धाः प्रकटीकृताः । यद्यपि तं तमधिकारिणमुद्दिश्य आचार्यरेते ग्रन्थाः प्रणीतास्तथाप्याचार्याणां यावन्त्य उक्तयस्तासां न्यायरूपत्वात् तत्ता- त्पर्य सर्वथा सर्वदा त्रिकालाबाध्यमपरिछिन्नमिति तु निर्विवादं तद्वन्याध्येतॄणाम् । यथा नवरत्नो देवश्रीगोविन्दमुद्दिश्य प्रकटीकृतस्तथैव सेवाफलं श्रीविष्णुदासमुद्दिश्य प्रकटितम् । पोडशग्रन्येषु सेवाफलगन्यस्त्वन्ते वर्तते । अस्य ग्रन्थस्य निगूढार्थत्वात् सकलपुरुषार्थ- पर्यवसानप्रतिपादकत्वात् स्वयमेवाचार्यास्तं विवृण्वन्तः । विवरणसहित एव सेवाफलग्रन्थो महानुभावस्तस्तैर्गोस्वामिमिमद्देश्य यथाशक्ति यथामति विवृतः। तत्र मिलितानां द्वादशविवर- गानां संग्रहोत्र कृतः । यद्यप्येतासां टीकानां विषयोयं ग्रन्थस्तथाप्यस्य गूढार्थत्वं तु नैवापैति । आदौ तावद्यथा चालवोधोस्माभिः पूर्व पुष्टिमक्तिसुधायां प्रस्तरेण स्पष्टीकृतस्तथैवे- ममपि ग्रन्थं प्रस्तरेण स्पष्टीकरिष्यामः, एतेनास्य ग्रन्थस्याशयो विशेषतः सुगमो भविष्यतीति। सेवा फलम् प्रतिबन्ध अलौकिक- सामर्थ्यम् (पुष्टिपुष्टिः) सायुज्यम् सेवोपयिकदेहः (पुटिमर्यादा) (पुष्टिमयाहः) उद्वेगः लौकिक: (स्याज्यात्याज्यः) (स्याज्य) प्रतिबन्धः मलौकिका (माझः) साधारणः (स्त्याज्यः) भगवत्कृतः (अत्याज्य.) तत्वनिर्धारः (आसुरस्यनिश्चयः) विवेक (ज्ञानमार्गण स्थितिः) शोकामाया ·- कृता कृतिरेपा चाद्रतारकं जयतात् ।' भट्टेषु इमे लालूभट्टानामपि प्राञ्चः । भयापिपर्यन्तमज्ञातपूर्वा हि ते । पं. गड्डूलाललेखेष्वपि तेषां ग किमपि वियते । परन्तु एतेपां वैदुष्यं तु निर्विवादम् । बहवोपि कृतयस्तेषामुपलम्पन्ते । तैत्तिरीयभाष्यबहिर्मुसमुखध्यंसवित्वमंगलकृतकृष्णकर्णामृतटीकाशुद्धपुष्टि- मागीयसेवादयः प्रवन्धानेपां नयनगोचरीभवन्ति । सरस्वतिकृतसंगीतसूत्रटीकायाः पत्रद्वयं तनसुखरा- मैगुजरातीपत्रदीपावल्यंके संवत् १९७० वर्षे मुदितम् । भक्तिवर्धिन्याः स्वकृतटीकाया उपन्यासोस्सि- शेव सेवाफलव्याख्याने तैः क्रियते । मुण्डकोपनिषद्भाध्यमपि तैः कृतमिति सम्भाव्यते इति तस्कृत- सैसिरीयभाष्याज्ञायते । सेवाफलव्याख्यानमपि तेपामतिरसिकं वर्तते । एतरस्य व्याख्यानस्थान्तिम- पत्राणि स्वकृतविवरणमेकवारं समाप्य पुनः श्रीहरिरायादिमतखण्डनाय पश्चाल्लिखितानि । तेषां परमत. खण्डनं नासाकं सन्तोपप्रदम् । एतदने स्पष्टीकरिष्यते । ११. एकादशं व्याख्यानं मटेशलक्ष्मणभट्टानाम् । इमे लक्ष्मणभट्टाः मठेशश्रीनाथभट्टपुत्रगोपी- नाथभट्टसूनवः । इमे तु सर्वथा अज्ञातपूर्वाः । यद्यपि ग्रन्थान्ते तेषां नाम न विद्यते तथापि तत्पुस्तकोपरि "श्रीनाथभट्टस्य पुत्र श्रीगोपीनाथभट्टस्य पुत्रलक्ष्मणभट्टस्येद'मिति दृश्यते । एतेषामन्येपि ग्रन्थाः। पं. • गहू लालहस्तलिखितसंग्रहे दृश्यन्ते । तत्रापि मन्थान्ते इतिश्री समाना। १२. अस्त्र विवरणस्य कर्तृनाम न विद्यते । अत एवासामिरन्ते मुद्रितम् | जयगोपालकृततदुपन्या- सादिमै फेपि प्राचीना इति निश्चीयते । प्रसिद्धासु सेवाफलटीकासु श्रीव्रजनाथकृता टीका नास्माभिरप- लम्या । जामनगरे श्रीमदनमोहनलालमन्दिरस्थपुस्तकसंग्रह तस्याः पुस्तकत्रयं विद्यते, परन्तु सन्म. न्दिराविष्टातृश्रीअनिरुदानां कृपाऽभावात् सा टीका नासाकं मिलिता । तेषु पत्रद्वयमपि प्रेपितं परन्तू- सरदानायापि तेपामवकाशो न मिलित इति प्रत्युत्तराभाषादनुमीयते । अस्मिन्मुदणे त एव पायाः रक्षिता ये केचिदपि आदर्शपुस्तकेषु विद्यन्ते । कुत्राप्यादर्शपुस्तकेऽनु- पलभ्यमानः पाठस्तु, यत्रापि आदर्श विद्यमानः पाठोरसाफमसमीचीनो भातः, तथापि मैव निवेशितः, यतम्तथैव करणे धचिन्महाननों भवति । केनचिन् कुनाप्यादर्शपुस्तकेऽविद्यमानः सावग्रहपाठनिवेशने- नाशुद्धः कल्पितः पाटो निवेशितः, टीकाकारान् प्रति महानन्यायश्च कृतः । प्रार्थयामहे च सांप्रदायिक- मन्यमुद्रणकनारः प्राचीनादर्श विद्यमानानेव पाटान मुदणे रक्षन्तु, न तु बमन कल्पिताम् , यतो यः पाटोऽसाक्रमशुद्धः प्रतिभाति स अन्येपामत्यन्तसमीचीनो भातीति । अस्प यावत्प्राप्यटीकासमेतसेवाफलग्रन्थस्य मुद्रणव्ययो गोस्वामिवर्यश्रीजीवनलालैः सहपं कृत इति तेपामुपकृतिं वयं सविनयं सरामः, प्रार्थयामहे चान्येपि गोस्वामिनः श्रीमन्तो वैष्णयाश्च पनाननुः सुरिति । एतेषां गोसामिवर्याणां कृपयेव सेवाफलं द्वादशविवरणयुतं मुद्रितं सांप्रदायिकानां सुगमं भविष्यतीति। मार्गशीर्पकृष्णनपमी, धीमत्प्रभुचरणास्थ्योत्सवः मूलचन्द्र तेलीवाला। धैर्यलाल सांकलीया।

·३ नन्दनाः । भगवतः कोटिसूर्याग्निरूपस्यात्यन्तिकफलदित्सायां सर्वलीलाविशिष्टस्य प्रमो- हृदयप्रवेशे तदनुभवसामर्थ्यमिति श्रीहरिधनचरणाः । सर्वामोग्यसुधेतिश्रीवलमाः । पर- प्रातिविवरणश्रुत्युक्तभगवत्स्वरूपानुभवे 'प्रदीपवदावेश' इतिसूत्रोक्तरीतिकभगवदावेशजा योग्यता यया रसात्मकस्य भगवतः पूर्णस्वरूपानन्दानुभव इति श्रीपुरुषोत्तमाः । तदनु- सारिणश्चानुक्तत्वात् तथैव । साक्षात् श्रीवृन्दावनादी श्रीकृष्णखरूपदर्शनस्पर्शनादिकृति- क्षमत्वमितिलालूभट्टाः । कस्यचिदेतत्सहाते कस्यचिदेतदेहपातोत्तरं वृन्दावनादिप्वलौकिक- समातेन प्रियतमभगवत्सङ्गम इति जयगोपालभट्टाः । भगवत इवालौकिकमेव ज्ञान- क्रियान्यां सामयं जगद्व्यापारवर्जमिति लक्ष्मणभट्टाः । साक्षाभगवत्सम्बन्धरूपम् , हीन- जीवसोत्तमभगवता सह साम्येन रती रसोरोधश्चेतिविवृतिटिप्पणीकाराः । इदं त्ववधेयम् । अत्र सर्वेषां टीकाकाराणां मतानि प्रायो भिन्नानीत्यतोनुमीयते यद्याचा किमपीदमित्यतया विवक्ष्यते । जयगोपालमट्ट विना सर्वेपि टीकाकारां अलौकिकसामर्थ्यमुत्तमफलत्वेन मन्यन्ते । नैवेदं फलं जीवकृतिसाध्यम् , परन्तु केवल- भगवदनुग्रहैकसाध्यम् । ब्रह्मानन्दात् समुद्धृत्येदं फलं भगवता वृतेषु विशेषकृपया दीयते । कीदृशं तहान तन्निशेतुं नैव शक्यते, भगवदिच्छाधीनत्वात् तस्य । एतत्फलं तु गोपवधू- सशस्वतन्त्रप्रेमात्मकोत्कटमच्या परमसंतुष्टेन भगवता विशेषानुग्रहख्यापनाय कचिद् दीयते । कोटिनह्माण्डादीनामखिलनियामका सन्नप्यत्र खेच्छया भक्तमनोरथपूरणाय भगवान् तश्यो भवति । अखिलं जगत् खेच्छया लीलया नर्तयन्नपि परमाो भूत्वा भक्तमनोरयानुसारेण तद्वशः सन् स्वयं नृत्यति भगवान् । सर्वज्ञो भूत्वापि यशोदायाः सन्निधौ महामुग्धवत् तिष्ठति । भक्तमम्वरीपं स्वयं रक्षन्नपि भक्तापराधक्षमाकरणाय स्वस्थाशक्ति कथयन् दुर्वाससं प्रति भक्तवश्यतां प्रकटयति । अखिल विश्व स्वमायया चन्धयन्नपि श्रीमन्मातृचरणानां मत्यतिशयेन स्नेहातिशयेन तद्वशः सन् वयं श्रीमयशोदया १ ननु किमर्थ भगवानेतावत्कृत्वा वन्धनरूपो जात इति चेत् तमाह एवमिति । एवमपकारिणि लोके स्वकीयत्वमानाभिमानेनापि एतावतीमभूतपूर्वा कृपां करोतीति खस्य मतवश्यता प्रदर्शिता 1 प्रदर्शन- स्यापि प्रयोजनमाह हरिणेति । स हि सर्वदुःसहर्ता तत्प्रसिद्ध्यर्थमसम्बन्धेन दुराहर्तृत्वेतिप्ररांगात संसार- विलयः स्यादिति सम्बन्धाकपाउता प्रदर्शयति । कृपा च सवैधर्मधर्मभ्यो बलिटेति पहुं भक्तवश्यता. शन्देनैवोक्ता । ननु भक्या चैद्धर्मधर्मिणामुपमदः क्रियते तदा स्वरूपस्य प्रच्युतत्वात् फलाभावात प्रदर्शन- मपि व्यर्थ स्वादिस्याशक्याह खवशेनापीति । स हि खक्श एव, न केनाप्युपमदः । अनेन फलसाधकरव- मुक्तम् । फलरूपत्वमाह कृष्णेनेति । नन्वेवं कृते अन्यो महान् ब्रह्मादिर्न गंस्यते, ततो माहात्म्यस्य न्यूनभाधान तथा फलस्यमित्याशंग्याह यस्येदं मेश्वरं वश इति । तत्तदधिष्ठातृदेवतासहित सर्व यस्य जगत् वशे । भवो नान्यभावनं केनचिदपि कर्तुं शक्यमिति भावः नेम पिरिञ्चो न भवो न श्रीरप्यासंधया प्रसाद लेमिरे गोपी यत्तत्प्राप विमुक्तिदात् । एवं खमनोरथे सिद्धे ·. दाना बद्धो भवति । ईदृशं किश्चित्प्रकारकं सामथ्यं यत्र भक्त्यतिशयेन प्रेमातिशयेन भगवान् भक्तवश्यः सन् तत्कामान् पूरयति तत्र. प्रकटीभवति । इदमेवोत्तमं फलं श्रीमदाचार्याणामभिप्रेतमिति नात्र संशयः । श्रीमगोकुलनाथानां श्रीमत्पुरुषोत्तमा- नामप्ययमेवाभिप्रायः । 'सोचते 'श्रुतिरपि भक्तस्य विविधरसभोगचतुरेण रसेश्वरेण भगवता सह भोगं निरूपयन्ती भक्तस्य प्राधान्यं भगवतो गौणत्वं स्पष्टमेव कथयति । प्राप्तं फलं यावत्पर्यन्तं स्वाधीनं न भवति तावत्पर्यन्तं तस्य फलत्वमपि न प्रकटी- भवति । रसशास्त्रेपि रसाधिक्ये पुंभावः प्रतिपाद्यते । अर्थाद्भगवतो गौणत्वं भक्तस्य प्राधान्यं यत्र भवति तत्रैवालौकिकसामर्थ्य प्रकटीभवति । स्वस्य स्वातव्यं पालयन् भक्ताधीनो भूत्वा तन्मनोरथान् पूरयन् खस्स विरुद्धधर्माश्रयत्वं महामाहात्म्यं च प्रकटीकुर्वन् भगवान् श्रीकृष्ण एव परमफलरूपोऽलौकिकसामर्थ्यरूपः श्रीमदाचार्याणां हृदयशेपे नित्यं रमते स्म । बहिरपि श्रीमदाचार्याणां सन्निधौ अखिललीलाविशिष्टो भगवान् कृष्णो रममाणः प्रकटतया भक्तवश्यतां प्रदर्शयन् निरन्तरं वदग्विपयो भवति । एतादृशं भगवतः परमं फलं वामनसागोचरं सत् शब्दैः कथं प्रतिपादयितुं शक्यते । अनुभवैकवेद्यत्वात् तस्य । अत एवाचार्यैः तादृशनिगूढत्वप्रदर्शनाय 'अलौकिकसामर्थ्य'- मिति परमनिगूढशब्दप्रयोगः कृत इति प्रतिभाति । अत्रापि सर्वेषां टीकाकाराणाम- विरोधस्तु अनुक्तसिद्ध एव । सर्वेषां भिन्नाधिकारवत्वात् भगवतः स्वतत्रेच्छत्वाच कीदृशं दानं भगवान् करिष्यति तन्न ज्ञातुं शक्यत इति । श्रीपुरुषोत्तमचरणैस्तु अविरोधप्रकारो- तिसुन्दरतया प्रतिपादितः, अतस्तदेवास्माभिरवानूद्यते । एतत्सर्वं भगवतो नानाविध- प्रवेशहेतुकत्वाद्भगवदिच्छायाश्च ज्ञातुमशक्यत्वादुपपन्नमिति । सायुज्यम् ;-सह युनक्तीति सयुक्, सयुजो भावः सायुज्यम् , सहभावः गोपाना- मिवेति श्रीकल्याणरायाः । भक्त्या मामभिजानातीत्युक्तो भगवत्स्वरूपे लय इति श्रीगोपेश- श्रीदेवकीनन्दनश्रीपुरुषोत्तमाः लालूभट्टाश्च । विवृतिटिप्पणीकारा अपि तथैव । संयोगानु- भवसामर्थ्यम् , भगवता सह सततस्थितिरेव सार्वदिकसंयोगरसानुभव इतिश्रीहरिधन- चरणाः । सोभुत इतिश्रुत्युक्तसहभावेन भगवता सह भोग इतिश्रीवल्लभाः। शुद्धपुष्टिमार्गीयं भेदसम्बन्धघटितं केवलेन हि भावेनेत्यादिवाक्यैरत्युत्तमकृपया ब्रह्मभावज्ञानवैराग्यनिरपेक्ष- प्रेमासक्तिव्यसनरूपकेवलभावजनितभगवत्सहभावविशिष्टसार्वकालिकसर्वकामभोगरूपमिति जयगोपालभट्टाः । उभयविधमपि सायुज्यमितिलक्ष्मणभट्टाः । तथा चार द्विविधं सायु- ज्यम् । रूढार्थकं यौगिकार्यकं च । तत्रायं ज्ञानमिश्रितानामेकत्वरूपम् , अभेदरूपं भेदात्यन्ताभावरूपमात्मनक्यम् । शुद्धभक्तानामपरम्, भेदतस्तद्दत्तसखित्वतस्तदानन्दानु- भवात् । पूर्वत्र देहेन्द्रियप्राणान्तःकरणानि विहायेह सात्मनैव केवलेन तदानन्दानुभवः, १पत्र च गफस सातनयं तदिच्छानुसारेण मगपत्कृतियया दामोदरलीलायां सा पुष्टिः नि.३.२. .

·अपरम सहैव तैरिति सार्थकतैपाम्, अन्यत्र नेति । अत्रापि पूर्वपदविरोधस्तु सिद्ध एव । व्याख्यानस्स प्रकारद्वयम् । एकं शास्त्रीयम् , अपरं भक्तिमार्गीयम् । श्रीहरिरायादयो भक्तिसरणीमनुएस यौगिकार्यकं सायुज्यमझीकुर्वन्ति । श्रीपुरुषोत्तमादयः शास्त्रीयसरणी- मनुसरन्तो रूढार्थक सायुज्यमशीकुर्वन्ति, तथापि यौगिकार्थसायुज्यग्रहणे नैव तेषां प्रद्वेषः, प्रत्युत सम्मतिरपि वर्तते, यतः तैरपि निवन्धे 'आदिमूर्तिः कृष्ण एव सेव्यः सायुज्यकाम्यये त्यत्र तथैव सायुज्यशब्दो यौगिकार्थे व्याख्यातः । श्रीपुरुषोत्तमरीत्या विचार्यमाणे इदं सायुज्यं पुष्टिमर्यादायाः फलं भवति । श्रीहरिरायरीत्या विचारित तु इदमपि फलं मानसाः शुद्धपुष्टेरेवेति भेदः । अत्रेदमपि ध्येयम् , शास्त्ररीत्या जीवस्य प्राप्यफलस्स विचार्यमाणे सायुज्यपर्यन्तं बुद्धिरारोति, तदतीते अलौकिकसामर्थे तु न । अत एवाचार्याः प्रायः सर्वत्र फलं निरूपयन्तः सायुज्यशब्दं प्रयुञ्जन्ति । स्वस्मिन् लयं कारयित्वा अनुग्रहविशेषेण पृथगाविर्भावयित्वा यदा फलं दातुं प्रभुरिच्छति, तदा भक्तस्य तदनुभवोपि नैव स्वरूपेण, परन्तु भगवत्कृततत्प्रवेशहेतुका, प्रभुरेव तस्यानुभवात्मा तदैव भवति । तस्यामवस्थायां यत्र सर्वोपि व्यवहारो भगवदीय एव, आत्मत एव इदं सर्वम् , तत्र द्वैताद्वैतयोः प्रश्नो नैवोत्तिष्ठति । तथापि भेदेनानुभवं विना भक्तिरसस्यानुभवो सामा- न्यतो न भवतीति विचार्य श्रीगोकुलनाथश्रीहरिरायादिमिद्वैतविशिष्टाद्वैतपक्षः कचिदुप- न्यस्तः । वास्तवं श्रीमदाचार्यप्रतिपादित शुद्धाद्वैतमेवाखण्डितं तेषां मते भवति । तथापि तत्पक्षमनुसृत्य तैः सायुज्यशब्दस्तथैव यौगिकार्थे व्याख्यातः । अतो न कुत्रापि विरोधः । अत्र जयगोपालभट्टास्तु श्रीहरिरायवत् सायुज्यशब्दं यौगिकार्थकमङ्गीकुर्वन्तः सायुज्यमेव परमं फलमलौकिकसामर्थ्यादि गौणं फलमिति मन्यन्ते, तन्नैयास्माकं मन- स्यायाति । विप्रयोगस्य परमफलत्वं संयोगस्य मध्यमफलत्वं यच्छ्रीहरिधनचरणः प्रोक्तं तदपि परमाग्रहेण खण्डयन्ति । परन्तु तत्रापि दृष्टिभेदत्त एव विचारवैपयं भासते । श्रीहरि- रायादयः विप्रयोगमेव परमफलत्वेन मन्यन्ते, संयोगादयस्तेषां मते व्यभिचारिभावाः, विप्रयोगस्तु स्थायिमावः । श्रीमत्रभुचरणाः संयोगं परमफलत्वेन मन्यन्ते, तब संयोगः स्थायिभावः, विप्रयोगादयः व्यभिचारिभावाः । आचार्यास्तु 'आन्तरं तु महाफल'मित्यत्र विप्रयोगस्य महाफलत्वं दर्शयन्ति । अत्र विरोधस्तु नैवाणुरपि । आचार्याणां विप्रयोगरूपत्वात् श्रीमत्प्रभुचरणानां संयोगरूपत्वादुभयरूपेण प्रभुः फलरूपेण उभय- द्वारा प्रकटीभवन् स्वीयानां मनोरथान् पूरयिष्यन् निजां सुधां वर्षयिष्यति कथं केति न ज्ञातुं शक्यते । अतः सर्वमत्र प्रतिक्षणनूतनत्वात् रमणीयमेव । किच, रसरूपः प्रभुरेव परमं फलम् । रसस्योभयदलविशिष्टत्वात् संयोगरूपेण विप्रयोगरूपेण वा फलल तस्य नैव व्यभिचरति । यस निष्ठा विप्रयोगे भवति स तं प्रधानीकृत्य संयोग मध्यमालत्वेन मन्यते, यथा श्रीहरिरायादयः । यस्य निठा संयोगे भवति स तं प्रधानीकृत्य विनयोगं ·मध्यमफलत्वेन मन्यते, यथा जयगोपालादयः । श्रीमदाचार्यास्तूमयदलविशिष्टमपि प्रभुखरूपं परमफलरूपं मन्वानाः विप्रयोगस्य क्वचिप्राधान्यं दर्शयन्ति, क्वचित्संयोगस्य । उभयस्य परमफलत्वे तु नैव सन्देहः, तथापि यादृशं भगवता दानं तादृशी रुचिरुत्पद्यते । अतो भगवतो रसरूपत्वात् तस्य च भावविभावानुभावैः पुष्टत्वात् , स्वपूर्णप्राकट्यकरणायै- वात्र विविधमतप्रदर्शनं भगवता स्ववृतभगवदीयद्वारा कृतमिति प्रतिभातीति सर्व समक्षसम् । सेवापयिकदेहो चैकुण्ठादिषुः सेवायां क्रियमाणायामेवानुग्रहविशेषाभावात् साक्षात् सेवानुपयोगे अन्यैः तादृशसाक्षाद्रसानुभवकर्तृभिः क्रियमाणायाः सेवाया उप समीपे योगः सम्बन्धः तद्वत्पक्ष्यादिशरीरप्राप्तिरितिश्रीहरिधनचरणाः । देहेन्द्रिया- सुहीनः पुरुपस्त्रीपशुपक्षिवृक्षाघाकृतिः संस्थानविशेष इति श्रीपुरुषोत्तमचरणाः । व्यापि- वैकुण्ठादौ पार्षदादिदेहप्राप्तिरिति लालूभट्टाः । 'गोकुलं वनवैकुण्ठमितिकृष्णोपनिपदुक्तेः अपश्चातीतभगवन्निवासस्थानं व्यापिवैकुण्ठान्तर्गतं बृहद्वनं नन्दीश्वरं चोच्यते । आदिपदेन श्रीवृन्दावनश्रीमगोवर्धनादि च । तत्र सायुज्यफलादानेधिकारः सेवौपयिकदेहरूपो वाथवा भवतीत्यर्थः । वैकुण्ठान्तरस्स शुद्धपुष्टिमागीयफलरूपभगवल्लोकत्वाभावाद् गोकुल- स्यैव तादृग्भगवलोकत्वाद् वैकुण्ठपदेन श्रीगोकुलम्, आदिपदेन वृन्दावनादिकं चाभि- प्रेतमितिजयगोपालमट्टाः । अप्राकृतभूतभौतिकतृणलतापधिवृक्षपशुपक्ष्यादिदेहः अधि- कारात्मा, तत्र सेवोपयोगी घोध्यः, वैकुण्ठपदेन मुख्येऽमुख्य च । आदिपदेन स्वर्गादिषु विष्णोः स्थानेष्वपि तथेतिलक्ष्मणभट्टाः । अलौकिकदेहवयोगुणादिकमितिविवृतिटिप्पणी- काराः । रमाप्रार्थितवैकुण्ठक्षीरोदश्वेतद्वीपेपु भगवत्सेवायोग्यदेहप्राप्तिरितिश्रीगोपेशाः । तथैव श्रीदेवकीनन्दनाः । आदिपदेन श्रीमथुरावृन्दावनादिकं ग्राह्यमितिश्रीवल्लभाः । आदिपदेन मूलोके उद्धवादीनामिव गवादीनामिवेति वा सेवोपयोगिदेहप्राप्तिरितिश्रीकल्याणरायाः । अत्रेदं ज्ञेयम् । श्रीगोपेशाः श्रीदेवकीनन्दनाः क्रमेण मर्यादाभक्तेः प्रावाहिकमक्तेः फलं वदन्ति, अन्ये तु पुष्टिभक्तेः साधारणभक्तेर्वा फलं वदन्तीति दृष्टिभेदतस्तारतम्यम् । उद्वेगः-सेवायां क्रियमाणायामन्यत्र गमनेच्छादिरितिश्रीकल्याणरायाः । मनसः सेवायां क्रियमाणायामुत्कृष्टो वेगः, सर्वथा तनास्थिरता बाहिर्मुख्यमितिश्रीहरिघनचरणाः। मनसोन्यपरतेतिश्रीवल्लभाः । उच्चैर्मयं चलनं वा, सेवायां क्रियमाणायां दुष्टादिम्यो मनसो भयं पापादिना बुद्धेश्वाञ्चल्यमितिद्विप्रकारकमुद्वेगं श्रीपुरुषोत्तमा आहुः । भगव- स्मेवासमये चित्तक्लेशप्रदवाञ्चत्यविशेष इतिलालूभट्टाः । अन्ये तु विशेपं न कञ्चनाहुः ! अयमुद्देगः सेवायां प्रतिबन्धरूपत्वात् त्याज्यः । आचार्याः प्रथममुद्वेगादिप्रयं ससाधनं त्याज्यलेनोक्त्वाने तत्त्याज्यत्वात्याज्यत्वभिमागं च कृत्वा पश्चाद्वयोः साधारणप्रतियन्ध- लौकिकमोगयोः साज्यत्वं निरूपितान्तो न तूद्वेगस्सापि, अत उद्वेगस्य कश्चिनिन एव प्रकारोभिमत इति विचार्य श्रीपुरुषोत्तमास्तम्या अनुक्तेः कारणं दर्शयन्त उद्वेगसामुकांशेन अत्याज्यत्वमपि सूचयन्ति ।

·७ प्रतिवन्धः-सेवासमये लौकिकयैदिककार्यान्तरासक्तिरन्यकृतान्तरायादिव्येतिश्री- कल्याणरायाः श्रीहरिरायाश्च । वेदनिन्दा म्लेच्छपलिष्ठयहिर्मुखजनितोपद्रवतिश्रीगोपेशाः । कायस्यान्यपरतेतिश्रीवल्लभाः । तत्प्रतिकूलो निग्रह इतिश्रीपुरुषोत्तमाः । सेवायां रुची सत्यामपि तत्समये लौकिकवैदिककायिकादिकार्यासक्तिरूप इतिश्रीपुरुषोत्तमातदनुसार- गश्च । प्रतिबन्धकं तूदासीनं दुःखसुखे प्रयच्छतीतिलालूभट्टाः । अयं प्रतिवन्धो द्विविधः । साधारणो भगवत्कृतश्च । साधारणो बुद्ध्या साज्यः । भगवत्कृतस्तु न । भगवत्कृत- प्रतिपन्धे तत्त्वनिर्धारवियेकी साधनरूपौ, तेन फलं शोकामावः, न मुक्तिः । विशेपस्तु स्पष्टः, टीकासु दर्शितत्वादत्रानुपयोगित्वाद् विस्तरमयाच नानूयते । तत्त्वनिर्धाररूप आसुरत्वनिश्चयः, भगवान् फलं न दास्यतीति विवेकश्च स्पष्टतया टीकाकारैरनूदितौ । भोगः-लौकिकालौकिकमैदेन द्विविधः । लौकिकस्त्याज्यः । लौककभोगस्तु गृह- लागं विना न सिध्यतीत्यतो 'भोगाभावस्तदैव सिध्यति यदा गृहपरित्याग' इत्याचार्य- रुक्तम् । अलौकिकभोगस्तु ग्राहाः । भगवनिवेदितानां भोगोऽलौकिकभोगः । अलौकिक- सामर्थ्यमिति प्रायः सर्वे वदन्ति, श्रीवल्लभास्तु प्रथमफलं सेवोपयोगिदेह इति वदन्ति । भगवत्स्मरणसहितकृतभोगस्तु नैव बाधकः । एवं सेवायाः फलं बाधकं चोक्त्वा आचार्याः स्त्रोक्तेः सर्वदा भावनमुप- दिशन्ति । यद्यपीयं भावना न स्वकृतिसाध्या तथापि कर्तव्येति तथैव सवैरनूयते । गुणक्षोभेपि तद्भावनमेव कर्तव्यम्, अन्यत् सर्व मनोनमः । गुणक्षोमशब्दस्तु टीका- काधिा सामान्यतो व्याख्यातः । केचिदश्रुपुलकादिक्षोभ इति वदन्ति, अन्ये तु सत्त्वरजस्तमसा क्षोभ इति वदन्ति । उमपथापि भगवच्छरणभावनमेवाचार्याणां स्पष्टम- भिमतमिति तु नैय सन्देहः । तदीयैरपि तदेव कर्तव्यम् , फलाविलम्पाय, यतोधुना जीवानां पुष्टिमर्यादायामेवाहीकारः । यथाहुः श्रीहरिधनचरणाः 'साम्प्रतं तु पुष्टिमर्या- दायामेवाधुनिकानामङ्गीकाराद्भजनसिद्धिविलम्बसद्भावेन तावत्पर्यन्तं प्रोपितभर्तृकाया इव फलप्रतिबन्धभावनं सर्वदा कार्यमिति । अत्राचार्यैरुक्तं 'अवश्येयं सदा भाच्या सर्व- मन्यन्मनोभ्रमः' इति वाक्यं पुष्टिमार्गीयसाधुनिकस्य कीदृशं कर्तव्यमिति स्पष्टतया ज्ञाप- यति । सर्वप्रमाणातीतो बाध्मनसागोचरः सर्वतत्रस्वतश्रो भगान केनचित्साधनेन प्राप्यते इति तु नैव वक्तुं शक्यम् । अत एव भगवत्मापकत्येन किश्चित्साधनं भगवदतिरिक्त पुष्टिमार्गे वर्तते इत्यपि तु वक्तुं नैव शक्यम् । साम्प्रतं वेदमार्गस्य प्राय उत्सन्नत्वात् सोपि भक्ति- मार्गस्य पुष्टिमार्गसाङ्गत्वेनात्रैव प्रविशति । अतः पुष्टिस्थितो भगवान् मर्यादास्थितसाध- नैनव प्रादुं शक्यते, अत एवोमयथा पुष्टिमार्गस निःसाधनत्वं स्फुटं प्रतीयते । तथापीदं -विचारणीयम् । श्रीहरिरायश्रीपुरुषोत्तमादिमिरधुनानवतारदशा प्रचलतीति प्रतिपाद्यते, सांप्रत जीवानां पुष्टिमार्गीयाणामङ्गीकारोपि पुष्टिमर्यादायामेव भवतीत्यपि तैरेवोच्यते ।

·८ तेन यद्यपि जीवैभगवत्प्रेरणं विना किमपि कर्तुं स्वबलेन नैव शक्यते, तथापि भगवत्प्रेरणया भगवदलेन यच्छश्यं भवति तदवश्यं कर्तव्यम् , खनिर्वाहाय प्रोपित- भर्तृकावत् । यद्यपि एतत्फलरूपं भावनं भगवत्कर्तृकमेव तथापि एतदेव भगवच्छरण- भावनं कर्तव्यं न तु तूष्णी स्थेयम् । पुष्टिमार्गस्य भगवद्रूपत्वाद्भगवतो विरुद्धधर्माश्रयवत्त्वात् तस्यापि तथात्वादस्मिन् मार्गे भासमानो विरोधोपि विरोधाभास इवालंकाररूप एव । साधन- फलरूपो भगवानेव । तथाहुः श्रीमत्प्रभुचरणा निवन्धे 'भक्तिमार्गे तु भगवान् स्वत एव यदा भक्तेषु सर्व सम्पादयति स्वीयत्वेन, तदा भक्तः खाडीकारं सर्वात्मना ज्ञात्वा स्तुत्या- दिपु खाधिकार जानाति ततः स्तौति । अथवा सर्वात्मना स्वांगीकारज्ञानेनान्तरानन्दे पूर्णे पहिरपि सर्वेन्द्रियेपु प्राकट्यसमये वाचि स निर्गच्छन् स्तुतिरूपो भवतीति । यावन्ति साधनानि तानि न भगवत्प्रापकाणि, तेषां खरूपयोग्यतासम्पादकत्वात् । विशेषस्तु स्थलसकोचाद् गुजरांनुवादे प्रतिपादयिष्यत इति । ॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ मार्गशीर्षकृष्णनवमी, श्रीमत्प्रभुचरणप्राकट्योत्सव मूलचन्द्र तेलीवाला। धैर्यलाल सांकलीया।

·श्रीमदल्लभाचार्यचरणाः। सेवाफलम् । यादृशी सेवना प्रोक्ता तत्सिद्धौ फलमुच्यते। अलौकिकस्य दाने हि चाद्यः सिध्येन्मनोरथः ॥१॥ फलं या घधिकारो वा न कालोत्र नियामकः। उद्धेगा प्रतिबन्धो पा भोगो वा स्यात्तु बाधकम् ॥२॥ अकर्तव्यं भगवतः सर्वथा चेद् गतिन हि । यथा या तत्त्वनिर्धारो विवेकः साधनं मतम् ॥ ३॥ यापकानां परित्यागो भोगेप्यकं तथा परम् । निःप्रत्यूह महान् भोगः प्रथमे विशते सदा ॥ ४ ॥ सविनोल्पो घातकः स्याद् बलादेतो सदा मतौ। द्वितीये सर्वथा चिन्ता याज्या संसारनिश्चयात् ॥ ५॥ न त्याचे दातृता नास्ति तृतीये बाधकं गृहम् । अवश्येयं सदा भाव्या सर्वमन्यन्मनोभ्रमः ॥६॥ तदीयैरपि तत् कार्य पुष्टौ नैव विलम्पयेत् । गुणक्षोभेपि द्रष्टव्यमेतदेवेति मे मतिः ॥७॥ कुसृष्टिरत्र वा काचिदुत्पद्येत स वै भ्रमः ॥ ७॥॥ इतिश्रीमदलभाचार्यचरणप्रकटित सेवाफलं समातम् ॥ .

·॥ श्रीनाथजी॥ 033923eeeee TRA सेवाफलविवरणम् । सेवायां फलत्रयम् । अलौकिकसामर्थ्यम् , सायुज्यम् , सेयोपयोगिदेहो वैकुण्ठा- दिपु । सेवायां प्रतिबन्धकत्रयम् । उद्वेग प्रतिबन्धो भोगो वा । जयाणा साधनपरित्यागः कर्तव्यः । भोगो द्विविधः । लौकिकोलौकिकश्च । तत्र लौकिकस्त्याज्य एव । अलौकिकस्तु । फलानां मध्ये प्रथमे प्रविशति । प्रतिबन्धोपि द्विविध । साधारणो भगवत्कृतश्च । तत्र आपो युरक्षा त्याग्यः । भगवत्कृतयेत् प्रतिबन्धः तदा भगवान् फल न दास्यतीति मन्त- व्यम् । तदा अन्यसेवापि व्यर्या । तदा आसुरोय जीव इति निर्धार । तदा ज्ञानमार्गेण स्थातव्य शोकाभावायेति विवेकः । ननु साधारणो भोग कथ त्यक्तव्य इत्याकाक्षायामाह 'सविनोल्पो घातक. स्यादिति । सविघ्नत्वादल्पत्वादभोगस्त्याज्यः । एतौ सदा' प्रति- यन्धको । द्वितीयो भगवत्कृतप्रतिबन्धः ज्ञानस्थित्यमावे चिन्ताभावार्थमाह 'द्वितीय' इति । आधफलाभावे भगवतो दातृत्व नास्ति, तदा सेवा नाधिदैविकीत्युक्त भवति । भोगा- भाषस्तदेव सिध्यति यदा गृहपरित्यागः ॥ इतिश्रीमदल्लभाचार्यचरणप्रकटितं सेवाफलयिवरणम् । . पापयिकदेह इत्सपि पाट ।

·श्रीकृष्णाय नमः। श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः। श्रीमदाचार्यचरणकमलेन्यो नमः । सेवाफलम् । श्रीकल्याणरायविरचितसेवाफलोक्तिविवृतिसमेतम् । श्रीमदाचार्यमार्गेण सेव्यमानोस्मदीश्वरः । निवारयतु नस्तापान सुखसन्दोहसिद्धये ॥१॥ श्रीमद्वल्लभाचार्यमा!क्तप्रकारेण सेव्यमानो भगवानितोधिक किञ्चित् फलं दास्यति मुक्तिमेव वेति सन्दिग्धचेतसां समाधानार्थं श्रीमहल्लभाचार्याः सेवासिद्धौ फलं निरूपयन्ति यादृशी सेयनेति । यादृशी सेवना प्रोक्ता तत्सिद्धौ फलमुच्यते । भक्तिमार्गे सेवा मया यादृशी प्रकर्षेणोक्ता 'चेतस्तन्त्रवणं सेवेति तसिद्धौ सत्यां यत् फलं भवति तदुच्यते । अस्स ग्रन्थस्य गूढार्थत्वाद्विवरणमपि श्रीमदाचार्याः कृतवन्तः । सेव्यमानो भगवान् प्रसादानुसारेणोत्तममध्यमसाधारणप्रकारेण फलं प्रयच्छतीति विध्यादिवरणे सेवायां फलत्रयमित्युक्तम् । तत्रोत्तम फलमाहुः अलौकिकसाममिति । भगवता सह गानादौ सामध्ये, मुख्यानामिव । मध्यमं फलमाहुः सायुज्यमिति । सह युनक्तीति सयुक्, सयुजो भावः सायुज्यं सहभावः, गोपानामिव । साधारणं फलमाहुः सेवोपयोगी देहो वैकुण्ठा- दिष्विति । आदिपाङ्गलोके उद्धवादीनामिव । सेवासिद्धौ सत्यां यदि भगवानलौकिकं देहादिकं सम्पादयति तदा फलविषयको मनोरथोन्योपि सिध्यतीत्याहुः अलौकिकस्येति । अलौकिकस्य दाने हि चाद्यः सिध्येन्मनोरथः ॥१॥ अलौकिकस्स योग्यस्य शरीरादेर्दाने सति, अधिकारसम्पत्तौ सत्यां पूर्वोक्त फलं प्राप्नोतीत्यर्थः । हीति युक्तश्यायमर्थः । एतत् फलं साधनानां साधनासाध्यत्वात् । चोप्यर्थे । १ मत्पापानिवि पाठः । २ सेवाफलसिद्धाविति पाठ. । ३ भूलोकेषु गवादीनामिवैति पाठः। -

·सेवाफलम् ।
चाल्प इतिपाठे साधारणहीनमध्यमयोः कथञ्चित्सिद्धावपि भगवदान विनोत्तमं फलं न
सिध्यतीत्यर्थः ॥१॥
कालकर्मवशादिदं कदाचिद्भवेदित्याशंक्याहुः फलं वेति ।
फलं वा ह्यधिकारो वा न कालोत्र नियामकः ।
भजनानन्दलक्षणफले तदधिकारयोः कालो नियामको दाता प्रतिवन्धको वा न
भवतीत्यर्थः ।
सेवासिद्धी व्यवस्थया फलमुक्त्वा सेवासाधनदशायां वाधकान्याहुः उद्वेग इति ।
उद्धेगः प्रतिवन्धो वा भोगो वा स्यात्तु बाधकम् ॥२॥
सेवायां क्रियमाणायामन्यत्र गमनेच्छादिरुद्धगः । सेवासमये लौकिकवैदिककार्या-
न्तरासक्तिः अन्यकृतान्तरायादिश्च प्रतिवन्धः। भोगो विषयाणाम् ।
एते त्रयः प्रत्येकं वाधकाः । तेनैतेषां साधनपरित्यागः कर्तव्यः । भोगो
विविधः । लौकिकोऽलौकिकश्च । लौकिको लोकसिद्धः । यथा लोकाः स्वार्थ-
मुच्चावचान् पदार्थानानीय भोगं कुर्वन्ति स लौकिको बुद्ध्या त्याज्यः । एतेन
श्रुतिस्मृतिपुराणादिसिद्धो मोगो व्यावर्तितः । अलौकिको भगवदत्तः अम्बरीपादेरिव ।
स तु साधारणमध्यमोत्तमफलेषु प्रथमफले प्रविशति, यथा सेवोपयोगिदेहं दत्वा सेवां
कारयित्वा प्रसादत्वेन दत्तानां भोगं कारयति भगवान् स अलौकिकभोगो न
त्याज्यः । प्रतिवन्धोपि द्विविधः । साधारणो भगवत्कृतश्च । तत्र साधारणः
पूर्वमुक्तः । स बुद्धचा त्याज्यः । यस्य यत्साधनस्य च प्रतीकारो न सम्भवति स भगवत्कृतः।
स यदा भवति तदा भगवान् फलं न दास्यतीति ज्ञातव्यम् ॥ २॥
अकर्तव्यं भगवतः सर्वथा चेद् गतिर्न हि ।
यथा वा तत्त्वनिर्धारो विवेक साधनं मतम् ॥ ३ ॥
अकर्तव्यं भगवतः। अस्य श्लोकस्य विवरण भगवत्कृतश्चेदित्यारभ्य विवेक
इत्यन्तम् । तदान्यसेवापि व्यर्थेति । महादेवनारदादीनां भक्तिदातृत्वश्रवणान्महादेवा-
दिसेवया सेवातत्फलसिद्धिर्भविप्यतीत्याशया कृता महादेवादिसेवापि व्यर्था, नैतत्कलसा-
धिकेत्यर्थः । तदेति । तदा आसुरः आसुरावेशवान् आसुरमाववान् वायं जीव इति
निर्धारो निश्चय इत्यर्थः । जीवस्यासुरले सेवायां प्रवृत्त्यनुपपत्तेः । तदा कथं ममैवं भवतीति
शोकाभावाय भगवानीश्वरः खेच्छया सर्व ददाति मम प्रायेण मुक्तिमेव दास्यतीति ज्ञाला
ज्ञानमार्गेण श्रवणमनननिदिध्यासनानि कुर्वता स्पेयमित्यर्थः । यघा तत्त्वनिर्धारो भवति
सघायं विवेको वा साधने इत्यर्थः । अत्रायं भावः । दुःसंगाद बाहिर्मुख्ये भत्तापराधे वा
भगवान प्रतिवन्धं करोति तदा अन्यसेवया खतो वा मुख्यं फलं न भवतीत्यर्थः ॥३॥

·खाज्या, " । । श्रीकल्याणरायविरचितविकृतिसमेतम् । ननु साधारणो लौकिको भोगः किमर्थ भोगेनैव सेवा कर्तव्यत्याशंक्याहू सविनोल्पो घातक इति । सविघ्नोल्पो पातका स्थाद् बलादेतो सदा मतौ । द्वितीये सर्वथा चिन्ता त्याज्या संसारनिश्चयात् ॥ ४॥ बाधकानां परित्यागो भोगेप्येकं तथा परम् । निम्मत्यूह महान् भोगः प्रथमे विशते सदा ॥५॥ सविघ्नत्वात् सर्वथा न सिध्यति । जायमानोप्यल्पसुखजनको भवति, भावघातकोपि भवति, अतस्त्याज्यः । ननु सावधानतया स्थितेने भोगप्रतिवन्धकयोर्वाधकत्वमित्यत आहुः सावधानेपि भोगप्रतिबन्धौ वस्तुसामादेव प्रतिवन्धको सम्मतावित्यर्थः । चाधकानामितिश्लोक एवं योजनीयः। बाधकानां परित्यागः कर्तव्यः । भोगेप्येक परमुत्कृष्टमेकं भोगं विहाय तथा परित्यागः कर्तव्य इत्यर्थः । यतो निःप्रत्यूहं यथा स्यात्तथा महान् भोगः प्रथमे प्रविशति । पूर्व व्याख्यातमेतत् । ज्ञानस्थितीति । ज्ञानमार्गेण स्थितावपि प्रतिबन्धे या चिन्ता तेदभावार्थमित्यर्थः । अनायं गावः । पूर्व ज्ञानमार्गेण स्थात- व्यमित्युक्तम् । अधुना श्रीकृष्णप्रसादाभावान्मुक्तिरपि न भवतीति स्वस्थ संसारनिश्चयात् फलाथै चिन्ता न कर्तव्येत्यर्थः । ननु पूर्वकृतसेवायाः सत्त्वात् फलं कथं न भवेदियाशं- क्याहुः आयेति । आयेन भगवता भगवत्कृतप्रतियन्वेन फलामावे कायबामनोभिस्त- परतया कृतत्वाभावात् सा सेवा नाधिदैविकी, कायवाअनोभिस्तत्परतया कृतत्वेपि भक्तापराधादिना भगवांश्वेत्तां न मन्येत तदा सा सेवा नाधिदैविकी भवति, भगवगामिनी न भवति । आधिदैविक्या एवैतत्फलसाधकत्वात् । भोगेति । गृहपरित्यागः गृहासक्तिपरित्याग इत्यर्थः । वितीय इति । द्वितीयो भगवत्कृतः प्रतिवन्धस्तस्मिन् सति फलं कथं स्वादिति चिन्ता संसारनिश्चयान् सर्वथा त्याज्येत्यर्थः ॥ ४॥५॥ ननु प्रतिबन्धसाधारणभोगयोः सत्त्वेपि साधनकरणे फल स्सादियाशंक्याहुः न स्वाये इति । न त्वाद्य दातृता नास्ति तृतीये बाधकं गृहम् । अवश्येयं सदा भाव्या सर्वमन्यन्मनोभ्रमः ॥६॥ आये भगवत्कृतप्रतियन्धे भगवतो दातृता नास्ति । तृतीये साधारणभोगे गृहासक्तिवाधिकेत्यर्थः । अवश्येयमिति । इयं रीतिरवश्या, कर्तुमशक्यापि फलार्थ सदा कर्तव्यत्वेन भाव्या । अन्यत् सर्वसाधनं मनोभ्रमः स्वान्तान्तिरित्यर्थः ॥ ६॥ ननु भगवदीयानां स्वत एवैतत्फलं भविष्यति किमर्थ पूर्वोक्तं कार्यमित्याशक्याहुः तदीयैरिति । १ दुष्टमितिपाठः । २ तायार्थमित्रिपाठः ।

·४ सेवाफलम् । तदीयैरपि तत् कार्य पुष्टौ नैव विलम्बयेत् । भगवदीपैरपि पूर्वोक्तसाधनं कार्यम् । मर्यादायामंगीकारात् । ननु भक्तिमार्गप्रवेश- मात्रेण कचित् फलं दृश्यत इत्यत आहुः पुष्टाविति । पुष्टवंगीकारे तु भगवान् विलम्ब नैव कुर्यात् , तेन शीघ्र फलसिद्धिरित्यर्थः । रजस्तमोभ्यां मनसः क्षोभेपि एतदेव साधनं कर्तव्यत्वेन द्रष्टव्यमित्याहुः गुण- क्षोभेपीति । गुणक्षोभेपि द्रष्टव्यमेतदेवेति मे मतिः॥७॥ मम निश्चय एतावानेवेत्याहुः मे मतिरिति ॥७॥ ननु साधनानां यहूनां सत्त्वात् किमिति एतदेव साधनमित्यत आहुः कुसृष्टिरनेति । कुसृष्टिरत्र वा काचिदुत्पद्येत स वै भ्रमः ॥ ७॥ ॥ अनास्मिन्फले कुसृष्टिः कुत्सितानां साधनानां या सृष्टिः कल्पना उत्पन्ना स्यात् सा भ्रम एव इत्यर्थः ॥ ७॥॥ सेवाफलोक्तिविवृतेः खाचार्याणां यथामति । कृता कल्याणरायेण विवृतिः स्वसुखाय च ॥१॥ इतिश्रीवल्लभचरणैकतानश्रीकल्याणरायविरचिता सेवाफलोक्ति- विवृतिः समाप्ता।

·श्रीकृष्णाय नमः। श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः। श्रीमदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः । सेवाफलम् । चाचाश्रीगोपेशविरचितवितिटिप्पणीसमेतम् । खमागौंक्ततनुवित्तजायाः सेवाया मानसीसेवाफलमिति सिद्धान्तमुक्तावल्या श्रीमदा- चार्यचरणोक्तनिवन्धे तु भक्तिः स्वतन्त्रा शुद्धा च दुर्लभेति न सोच्यत इत्युक्तेः सन्दिहानान् खानुपदिशन्ति । यादृशी सेवना प्रोक्ता तत्सिद्वौ फलमुच्यते । यादृशी यत्प्रकारिका सेवना सेवा प्रोक्ता खग्रन्थेषु पुष्टिपुष्टिपुष्टिमर्यादामा- दाभेदर्मया विविच्योक्ता तत्सिद्धौ तस्यां वफलजननखरूपयोग्यतायां सत्यां तत्प्रकारक फलमुच्यत इत्यर्थः। तत्र प्रथम भगवदर्थ निरुपधिसर्वस्खनिवेदनपूर्वक तत्रैव खदेहविनियोगे प्रेम्णि जाते यन्मुख्यं फलं भवति तदाहुः । अलौकिकस्य दाने हि चाद्यः सिध्येन्मनोरथः ॥१॥ अलौकिकस्य खरूपानन्दस्य, दाने वितरणे, हि निश्चिते सति, तथा च भगवतश्विकीपिते सतीत्याशयः । आद्यः स्वरूपानन्दानुभवात् ,प्रथममुत्पन्नो मनोरथः 'यच्च दुःसं यशोदाया नन्दादीनां च गोकुले गोपिकानां तु' इत्यादिना निरूपितस्वरूपो लिप्साविशेषः सिध्येत् सद्विषयकः स्यादित्यर्थः । इत्यच प्रेमोत्पत्त्या सिध्येत् तद्विषयकः सादित्यर्थः । चेति मनोरथश्च स्यात् सिद्धश्च स्यादित्याशयः । इत्थञ्च प्रेमोत्सत्यनन्तरं भगवतः खरूपानन्ददित्सायां फलरूपखत्रिपयसहितस्य मनोरथस्योत्पत्तिः। दित्साया अमात्रे तु तदनुत्पत्तौ पूर्वोक्तप्रेमान्तसेवायाः पुरुषोत्तमसायुज्यं फलं भवतीति ध्येयम् । वक्ष्यन्ति चेममर्थ न त्वाद्ये दातृता नास्तीत्यनेन ॥१॥ एवं पुष्टिपुष्टिभजनस्य फलमुक्त्या पुष्टिमर्यादामर्यादाभजनयोः फलमाहुः । फलं वा घधिकारो वा न कालोन नियामकः। फलं पुष्टिपुरुषोत्तमसायुज्यं पुष्टिमर्यादाभजनफलमित्यर्थः । येत्यनादरे ।अधिकारो १ तस्या इति पाट ।

·। सेवाफलम् । रमाप्रार्थितवैकुण्ठक्षीरोदश्वेतद्वीपेषु भगवत्सेवायोग्यदेहप्राप्तिः मर्यादाभजनफलमित्यर्थः । नेति । अत्र फलत्रये कालो न प्रतिबन्धक इत्यर्थः । विवृतौ सेवायां फलनयमलौकिकसामर्थ्य सायुज्यं सेवौपयिकदेहो वैकुण्ठादिष्वित्यनेन नियामक इत्यन्तग्रन्यो व्याख्यातः । अलौकिकसामर्थ्य- मलौकिकभजनानन्दानुभवे स्वरूपयोग्यतेत्यर्थः । मूले सेवायां प्रतिवन्धकान्यपराण्याहुः । उद्वेगः प्रतिवन्धो वा भोगो वा स्यात्तु वाधकम् ॥ २॥ उद्देगः श्रवणे कीर्तने भगबद्दर्शनसेवायां च जराव्याधिजनितापाटवेन खतो- प्रवर्तमानानामिन्द्रियाणां प्रसह्य प्रवर्तनाद्विक्षेप इत्यर्थः । प्रतिवन्धो वेदनिन्दा म्लेच्छब- लिष्ठबहिर्मुखजनितोपद्रवश्च, साधारणो भगवत्कृतो वाहिर्मुख्यरूपश्चेति द्विविधो- पीत्यर्थः । भोगो रूपरसगन्धशब्दस्पर्शानां लौकिकविपयाणामत्यासक्त्या सेक्नमित्यर्थः । त्विति । एतत्रयं तु प्रतिवन्धकं भवेदेव । कालस्तु न स्यादित्यर्थः । विवृतौ सेवायां प्रतिवन्धकत्रयं उद्वेगः प्रतिवन्धो वा भोगो वेत्यनेन याधकमित्यन्तग्रन्थो व्याख्यातः ॥२॥ मूले प्रतीकारमाहुः बाधकानामिति । याधकानां परित्यागो भोगेप्येकं तथा परम् । निष्प्रत्यूह महान् भोगः प्रथमे विशते सदा ॥३॥ बाधकानामुद्वेगसाधारणप्रतिबन्धलौकिकभोगसाधनानां परित्यागः कर्तव्य इत्यर्थः । तत्र उद्वेगसाधनं प्रसझेन्द्रिययोजनम् । वेदनिन्दायाः म्लेच्छकृतोपद्रवस्य बलिष्ठवहिर्मुसकृतोपद्रवस्य च जननात् साधारणप्रतिवन्धसाधनं खस्मिन् भक्तत्वस्फूर्ति- निबंधनो हठगर्वविशेषः । लौकिकभोगसाधनं रूपरसगन्धस्पर्शशब्दाः । तथा च तत्साधनत्रयं त्यजेदित्यर्थः । लौकिकालौकिकसाधनयोलीकिकभोगसाधनस्स सागः कर्तव्यो न त्वलौकिकभोगसाधनस्येत्याहुः भोग इति । भोगे यत्साधनद्वयं तत्रैक तथा तादृशं लीकिकमोगरूपं प्रतिवन्धजननात् त्यक्तव्यमित्यर्थः । परं द्वितीयं साधनं पूर्वोक्त- मान्तसेवारूपं निप्प्रत्यूहं निर्गतः प्रत्यूहः प्रतिरूपो भोगो यस्मात्तत्तथा । एवश्व त्यागहेतोः प्रतिपन्धस्साजननान्न त्यक्तव्यमित्यर्थः । ननु भोगः प्रतिवन्ध इत्युक्तम् । तथा च तजननात् कयं न सक्तव्यमत आहुः महानिति । पूर्वोक्तप्रेमान्तसेवालक्षणं साधनं कारयित्ला भगवता दचोदुःसविशेपमुसपिशेपानुभवलक्षणो 'यञ्च दुःस' मित्यादिना निरूपितस्य मनो- रथस विषयतामापनी मोगो महान् स्वेटतम एवेत्यर्थः । कथमिष्टतमत्वमत आहुः प्रथम अमपरयमिविपाट ·७ श्रीगोपेशविरचितविकृतिसमेतम् । इति। प्रथमे उत्तमफले विशते प्रविष्टो भवति । तथा च फलरूपः । अत एव न प्रतिवन्धरूप इति । तत्साधनं न त्यक्तव्यमिति भावः । रसिकानुभवाद्वय मान्तरं तु महाफल मिति श्रीमदा- चार्यचरणोक्तिरमानुसन्धेयेति दिक। भोगेपीसपिशब्दात् प्रतिवन्धेप्येकमेव सक्तव्यम् । द्वितीयस्य तु भगवत्कृतत्वेन तत्त्यागस्य शशविषाणायमानत्वादिति ध्येयम् । विवृतौ त्रयाणां साधनपरित्यागः कर्तव्यः । भोगो द्विविधः। साधा रणो भगवत्कृतश्च। तत्राद्यो घुद्धया त्याज्यः । अलौकिकभोगस्तु फलानां मध्ये प्रथम प्रविशतीत्यनेन विशत इत्यन्तग्रन्थो व्याख्यातः त्रयाणां साधनेति साधनपरित्यागान्मूलोच्छेदो भवेदतः पुनरुद्गमो न स्यादित्याशयः । तथा च यत्रैतत्रितयस्य साग उच्यते तत्र साधनसहितस्स त्यागो ज्ञेय इत्यभिप्रायः । त्याज्य एवेति । लौकिक- भोगस्तु असन्दिग्धं याज्य एव, परन्तु अलौकिको न त्याज्य इत्याशयः । तत्राद्य इति । साधनसहितस्त्याज्यः । तथा च साधारणप्रतिबन्धसाधनस्य गर्वविशेषस्य बुद्ध्या त्यागात् ससाधनस्यापि तस्य त्याग इत्यर्थः ॥३॥ मूले भगवत्कृतप्रतिवन्धे यत् कर्तव्यं तदाहुः । अकर्तव्यं भगवतः सर्वथा चेनतिन हि । हिनिश्चयेन सर्वथा सर्वप्रकारैर्भगवतः सर्वसमर्थस्सापि चेदकर्तव्यं फलदान न चिकीर्पित चेदित्यर्थः । मनु भगवदीयकुलोत्पन्नस्य पित्रादिशिक्षया बाल्ये कृतभगवत्सेवा- कस्यानवरतमसच्छाखान्यासादाविर्भूतवाहिर्मुख्यस्यापि 'श्रेयान स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्व- नुष्ठिता दितिवचनात् सेवामेव निवन्धेन हठेन कुर्वतः किं स्यादतआहुः गतिर्न हीति । प्रतिवन्धस्स जागरूकत्वाद्यावत्कलाभाव इत्यर्थः । विवृतौ भगवत्कृतश्चेत् प्रतिवन्धस्तदा भगवान् फलं न दास्यतीति मन्तव्यम्, तदान्यसेवापि व्यर्थेत्यन्तेन 'नहीं'सन्तो ग्रन्यो व्याख्यातः । तथाचोक्तं निवन्धे 'सर्वथा चेद्धरिकृपा न भविष्यति यस्य हि । तस्य सर्वमशक्यं स्यान्मार्गेस्मिन्सुत- रामपी ति मूलमुफ्ला स्वयमेव व्याचचक्षिरे 'परमत्र न सर्वेषां मुख्यफलाधिकारः, किन्तु येषु भगवत्कृपा । कृपापरिज्ञानं च मार्गरुच्या निश्चीयत' इत्यनेन । इत्यञ्चैतन्मार्गारुचिरेव भगवत्कृतप्रतिवन्धः । इदमेव वाहिर्मुख्यमितिविभावनीयम् । 'बुद्धिप्रेरककृष्णस्य पादपद्म प्रसीदत्पिति श्रीमदाचार्यचरणोक्ते रेप ह्येव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेन्य उन्निनीपति एप उ एवासाधु कर्म कारयति तं यमधो निनीपती तिश्रुतेश्च भगवानेवासच्छात्र- प्रवर्तनेनासुरावेशं सम्पाद्य पाहिर्मुख्यरूपं प्रतिवन्धं करोतीत्यप्यनवरतं निरन्तरमनुसन्धेयम् । भगवदीयत्वेनेति पारः११ पलिष्टरवापिति पाठः।

·, ८ सेवाफलम् । तदान्येति । यदा बाहिर्मुख्यमाविर्भूतं तदा कृता तु व्यर्थैव । किन्त्वन्या वाल्पे कृता साषि व्यर्था निःफलेत्यर्थः । मूले अतः पर तेन किं विधेयमत आहुः । यथा वा तत्वनिर्धारो विवेकः साधनं मतम् ॥ ४ ॥ यधा यत्प्रकारको वा विकल्पेन तत्वनिर्धारस्तजीवनिष्ठस्यासुरत्वस्य निश्चयः । तथा च आवेशासुरत्वनैसर्गिकासुरत्वयोर्यादृशासुरत्वप्रकारको निश्श्रयस्तस्मिन् सति विवेको ज्ञानं साधनं शोकानुत्पत्तौ कारणंमतं सर्वप्रमाणसम्मतमित्यर्थः । वेति विकल्पवाचकमव्ययं देहलीदीपन्यायनोभयत्रान्वेति । तथा च तत्त्वनिर्धारोपि वैकल्पिकः, साधनमपि वैकल्पिक मेव । इत्थचावेशासुरत्वप्रकारको यदि निश्चयः तदा संमृतिरेवेतिभावः । वक्ष्यन्ति चेममर्य द्वितीये सर्वथेत्यनेन । विवृतौ तदा आसुरोयं जीव इतिनिर्धारः। तदा ज्ञानमार्गेण स्थातव्यं शोकाभावायेतिविवेक इत्यनेन मतमित्यन्तग्रन्थो व्याख्यातः । तदेति । यदा बाहिर्मुख्यमाविर्भूतं तदैवेत्यर्थः । विवेकः साधनमिति व्याचक्षते । तदा ज्ञानेनेति । यद्यावे- शासुरत्वनिर्धारस्तदा ज्ञानमार्गेण ज्ञानजनकोपायेन स्थातव्यं वर्तितव्यम् । शोका- भावाय शोकानुत्पत्त्या इति । अस्मिन्नर्थे विवेकः साधनं भवतीत्यर्थः । तथा च सत्य- लोकस्थितिरक्षरानन्दो वा नास्य फलमिति भावः । यद्यप्येवंविधदुर्भगः स्वमार्गबहिर्मुखो- न्धतमः प्रविशतां, का क्षतिः? तथापि स्वमागीयमगवद्भक्तरेतोजन्तुरयमिति तदुद्भवदयार्द्र- हृदयाः श्रीमदाचार्यचरणास्तादृशेप्युपदिशन्तीति ध्येयम् ॥ ४ ॥ मूले लौकिकभोगस्य साधारणप्रतिवन्धस्य च त्यागे प्रयोजक रूपमाहुः सविनोल्पो घातकः स्याद्वलादेतौ सदा मतौ । सविन आधिव्याधिलक्षणप्रत्यूहसहितः । अल्प आशुतरविनाशीत्यर्थः । साधारण इति । साधारणो वेदनिन्दादिः । साधारणप्रतिवन्धस्य तदाहुः धातेति । घातका घातजनकः । पलात् सामर्थ्यात् । स्यात् भवेत् । तथा च साधारण- प्रतिवन्धो पलवयातकः स्यादित्यर्थः । तथा हि वेदनिन्दात्वस्य पलात् हीनेषु जन्मरूपं घातं करोति । म्लेच्छवहिर्मुसकृतोपद्रवादस्य सर्वस्वहानि शरीरघातं च पलादेव कुरुते । अतो हेतोः साधारणप्रतिवन्धोत्पत्वात् सविनत्वाच भोगः सदा निरन्तरमेतौ प्रतिवन्धको मतौ साधनसहितौ त्याज्यत्वेन सम्मतापिति भावः । विवृतौ साधारणो भोगः कथं त्यक्तव्य इत्याकांक्षायामाह सवि- मोल्पो घातकः स्यादिति । सविनत्यादल्पत्याझोगस्त्याज्यः । एती १'माल्ये' इसपि पाट.। २ प्रवेश पाक्षतीतिपाटः । ३ विनंति पाठः।

·श्रीगोपेशविरचितविवृतिसमेतम् सदा प्रतिवन्धकावित्यनेन मतावित्यन्तग्रन्यो व्याख्यातः । साधारण इति । साधारणो वेदनिन्दादिः साधारणप्रतिवन्धः भोगो लौकिकरूपरसादिसेवनं कथं कुतो हेतोरित्यर्थः । सविनत्वादिति । द्वाभ्यामाभ्यां हेतुभ्यां भोगस्त्याज्यः । शिष्टाद् घातकल्वरूपाद्धेतोः साधारणः प्रतिबन्धस्त्याज्य इत्याशयः । ननु सविनलमल्पत्वं च भोगापकर्पजनकम् , न तु सेवायाः। तथा साधारणप्रतिबन्धनिष्ठं घातकलं चतुर्व- गैस्सापकारजनकम् , न तु विशिष्य सेवाया एवेति किमनयोः त्यागप्रयोजक रूपमित्याश- कायामाहुः एताविति । प्रतिबन्धकत्वमेव त्यागप्रयोजकम् । सविनत्वादिकथनं तु भोगसाधारणप्रतिवन्धस्यदोपोद्घाटनार्थम् । तथा च सेवाप्रतियन्धकत्वात्तु त्याज्यावेव । निसर्गदुष्टत्वादपि त्याज्यावित्याशयोनुसन्धेयः । आवेशासुरस्य विवेकसाधनमिति प्रागुक्तमिदानी नैसर्गिकासुरस्य का गतिरित्याकां- क्षायामाहुः। हितीये सर्वथा चिन्ता त्याच्या संसारनिश्चयात् ॥५॥ अस्योत्पत्तिकाल एव भगवताऽसुरत्वसम्पादनान्नैसर्गिकासुरः । तथा च भगवान् तस्मिन् तदानीमेव खमार्गात् सर्वप्रामाणिकमार्गेभ्यश्च वाहिर्मुख्यलक्षणप्रतिवन्धं कृतवान् । इत्थश्च वेदनिन्दादिसाधारणप्रतिबन्धाद् द्वितीये भगवत्कृते एवंविधप्रतिबन्धे निर्धारित सतीत्यर्थः । चिन्ता जन्ममरणदुःखनिवृत्तिर्मम केन प्रकारेण स्यादिति विचारः सर्वथा सर्वप्रकारेण प्रमाणैर्युक्तिभिश्चेति यावत् । सा त्याज्या न कर्तव्या । तत्र हेतुः । संसार- निश्चयात् । संस्तेरवश्यंभावस्य निश्चितस्वादित्यर्थः । तया च 'दैवी सम्पद्विमोक्षाय' 'निवन्धायासुरी मता' इत्यादिप्रमाणै'स्तस्मादपरिहार्येर्थे न त्वं शोचितुमर्हसी'त्यादिप्रामा- णिकयुक्तिमिश्चाधेः समाधिः सम्पादनीय इति भावः । विवृतौ ज्ञानस्थित्यभावे चिन्ताऽभावार्थमाह द्वितीय इति । द्वितीयो भगवत्कृतः प्रतिबन्ध इसनेन निश्चयादित्यन्तग्रन्थो व्याख्यातः । ज्ञानेति । 'प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुरा' इति भगवद्वचनातू सहजासुराणां ज्ञानमार्गेपि स्थितिन भवतीत्याशयः ॥ ५॥ मूले 'अलौकिकस्स दाने ही'त्यनेन भगवतः स्वरूपानन्ददित्सायां मनोरथः सफलो भवेदित्युक्तम् । यदि स न सिध्येत् तदा का गतिरित्याकांक्षायामाहुः । न वाद्ये दातृता नास्ति तृतीये बाधकं गृहम् । नाये त्वित्सन्वयः । तथा चायाभावे विसर्थः । इत्थश्च तत्कलमनोरयामावे तु भगवतो भजनानन्ददित्सा नास्तीति भावः । १ विशेपत इति पाठ.। २ स्वभावदुष्टत्वादिति माउ ।

·१० सेवाफलम् । विवृतौ आधफलाभावे भगवतो दातृत्वं नास्तीति तदा सेवा नाधिदैविकीत्युक्तं भवतीत्यनेन नास्तीत्यन्तग्रन्थो व्याख्यातः । न त्वाय इति मूलमाद्यफलाभाव इत्यनेन व्याख्याय दातृता नास्तीति मूलं व्याचक्षते भगवतो दातृत्वं नास्तीति । फलितार्थमाहुः तदेति । यदा फलसहितस्य मनोरथ- स्यामावस्तदाधिदैविकीसेवाभजनानन्दो न भवेदिति । अयमर्थो न त्वाये दातृता नास्तीति मूलेन कथितोस्तीत्यर्थः । इत्थञ्च प्रेमान्तसेक्या पुरुषोत्तमसायुज्यं भवतीति भावः। मूले चाधकानां परित्यागइत्यनेन तत्साधनत्यागपूर्वकस्तप्रतिवन्धकतत्त्याग उक्तः। तत्र लौकिकभोगसाधनीभूतरूपरसगन्धस्पर्शशब्दानां त्यागे प्रतिबन्धकमाहुः तृतीये बाधकं गृहम् । भोगस्य तृतीयप्रतिवन्धकत्वात् तत्साधनमपि तृतीयं साधनं तत्परित्या- गोपि तृतीयः परित्यागः । तथा च तस्मिन् गृहं प्रतिवन्धकमित्यर्थः । इत्थञ्च रूपादित्यागो गृहत्यागाधीन इति भावः। विवृतौ भोगाभावस्तदैव सिध्यति यदा गृहपरित्याग इत्यनेन गृह- मित्यन्तग्रन्यो व्याख्यातः । भोगेति । भोगाभावः संसाधनभोगपरित्याग इत्यर्थः । मूले पुष्टिपुष्टिपुष्टिमर्यादामर्यादाभजनानां फलं प्रतिवन्धकं तत्प्रतीकारं चोवा व्याख्याय चेदानी सेवामुपदिशन्ति । अवश्येयं सदा भाव्या सर्वमन्यन्मनोभ्रमः। अवश्या स्वस्य वश्या न । तथा च स्वकृत्यसाध्या भगवदनुग्रहैकसम्पायेति यावत् । इयं श्रीमदाचार्याणां हृदि अनवरतमुत्सद्यमानत्वात् साक्षात्कृतस्वरूपा भावनारूपा मानसी सेवा, सदा निरन्तरं, भाव्या सम्पादनीयेत्यर्थः । तथा च स्वरूपानन्दसाधनी; भूतभावविशेपसिध्यर्थमनवरतं भावना कर्तव्येत्याशयः। इदमेव मनसः प्रधान कार्यमित्याहुः सर्वमिति । मनसा यदन्यत् किञ्चित् प्रमारूपमपि कार्य जन्यते तत् सर्वमपि भजना- नन्दापर्यवसायित्वाद् भ्रम एवेत्यर्थः ॥६॥ तर्हि चक्षुरादिभिरिन्द्रियैः किं सम्पादनीयमित्याकांक्षायामाहुः । तदीयैरपि तत्कार्य पुष्टौ नैव विलम्ययेत् । मनसोनुचरैयक्षुरादिभिरिन्द्रियैस्तत्कार्य मनःकार्यमेव सम्पादनीयम् । तथा च श्रीमदाचार्यमार्गपक्षपातादविरतं सेव्यस्वरूपेष्वाविभूतस्य संकल्पप्रतिभातस्य वा भगवतो दर्शनसेवादिना स्वस्वव्यापारेण मनःकार्यरूपा मावनाख्या मानसी सेवा सम्पादनीयेति- मावः । इत्यय चक्षुरादिसर्वेन्द्रियैरपि स्वस्वव्यापारो भगवति सम्पादनीयो, 'भगवता सह संलाप' इत्यायुक्तप्रकारेपेति ध्येयम् । ननु कियचिरमेवंकृतिरतआहुः पुष्टाविति । . सांनिधि पाठः। २ स्वगायनसाप्या नेगी पाटः।

·श्रीगोपेशविरचितविकृतिसमेतम् । पुष्टिर्मावः तस्मिन् सिद्धे सति स्वरूपानन्दः सत्तरमेव भवेन्न तु विलम्ब कुर्यादित्यर्थः । तथा च मावोत्पत्तिपर्यन्तमेवंकृतिरितिभावः । पाक्षिकोपि दोपः परिहरणीय इतिन्यायात् कदाचित् कमपि प्रतिवन्धकमाशंक्य वत्नतीकारमाहुः । गुणक्षोभेपि दृष्टव्यमेतदेवेति मे मतिः ॥७॥ गुणाः प्राकृवसत्वरजस्तमांसि, तत्कृतक्षोभोमार्गान्तररुचिः, लौकिकविषयलोमैत- न्मार्गारुचय इत्यर्थः । एतदेवास्मदुक्त मवश्येयं सदेतिपद्यमेव द्रव्यम् । तथा चैतत्पद्योक्त- साधनेनैव सर्वप्रतिबन्धनिवृत्तिरितिभावः । ननु सत्सु प्राकृतगुणेषु निरन्तरक्रियमाणायामपि भावनायां भावो नोत्पत्स्यत इति चेत् ? सत्यम् । यावत्कालं मनस्याविर्भूय भगवानन्तःकर- णसम्बद्धो न भवति तावदविद्याया विद्यमानत्वाद् गुणा अपि सन्ति । तथा चानिशमेव- कृतौ कृपालुभगवानाविभ्यान्तःकरणसम्बद्धः सन् अविद्यामेव नाशयेत् , तदा सुतरां गुणनाशः, ततो निरन्तराया भावोत्पत्तिरितिध्येयम् ॥ ७ ॥ खोक्तप्रमेये निःसन्दिहानेनैव स्पेयमिति खानुपदिशन्ति । कुस्मृष्टिरत्र वा काचिदुत्पद्येत स चै भ्रमः । कुसृष्टिः दूपणाभासः, अत्रास्मदुक्ती, वेत्यनादरे, वस्तुतस्तु नोत्पत्स्यत एवे- त्याशयः । काचिदुःसंगेन भगवदस्मरणनिवन्धनक्षणिकासुरभावेन वा काचिदुत्पद्येत जायेत चेद्, वै निश्चयेन, स तु भ्रम एव भ्रान्तिरेवेत्यर्थः । तथाचोत्तरक्षणोत्पत्स्यमान- विशेषदर्शननाश्यत्वादकिश्चित्करेतिमावः ॥ ७ ॥ . इतिश्रीविडलेश्वरात्मजश्रीघनश्यामतनयश्रीगोपेशगोवामिविरचिता सेवाफलविवृतिटिप्पणी सम्पूर्णा ॥

·श्रीकृष्णाय नमः। सेवाफलम् । श्रीदेवकीनन्दनविरचितविवृतिटिप्पणीसमेतम् । करुणाचार्यचरणवरणं शरणं मम । यत्पथे सुकथे सेवाफलं कृष्णः प्रयच्छति ॥१॥ ननु खतपुरुषार्थत्वेन क्रियमाणसेवायाः फलान्तरकथनं कथमुपपद्यत इति चेत् । इत्यम् । यावजीवं तथा क्रियमाणसेवया देहावसाने जीवस्य या गतिर्भवति सात्र फलपदेनोच्यते । तच्च फलमाधुनिकभजनानुस्यूतसर्वात्ममावप्राप्यविशिष्टभजनानन्दात्मक- मेवेति न तस्य सेवातिरिक्तत्वमायाति येन फलान्तरत्वमुच्येत । 'यं यं वापि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवर'मिति भगवदचना दन्ते या मतिः सा गति'रिति न्यायाच सेवाफलं सेवैवेति नोक्तविरोधः शंकनीयः । तत् कीदृशं किमिति जिज्ञासायामाचार्याः किश्चित् स्वमतसिद्धं तत् साधैः सप्तभिः श्लोकैर्निरूप्य सुगमत्वाय स्वयमेव विवृण्वन्ति । यादृशी सेवना प्रोक्ता तत्सिद्धौ फलमुच्यते । यादृशी सेवनेति । प्रोक्तति । मयेत्यध्याहार्यम् । तेन खसिद्धान्ते यादृशी सेवना मया प्रोक्ता, तादृशी सेवना विवरणे वक्ष्यमाणफलप्रापिका भवति, न तु प्रमाणा- न्तरसिद्धा, मतान्तरसिद्धा वा तया । अन्यथा तत्र तत्र क्वचिदुक्ता प्रसिद्धा भवेत् । अत्र तु साक्षादाचार्योक्तत्वादनुभवसाक्षिकत्वाच न काचिदसंभावनेति ज्ञाप्यते । सापि याव- जीवमविच्छेदेन कृता, स्वफलदानं तु कियत्कालं कृत्वा परित्यक्तापीयाहुः तत्सिन्हा- विति । सिद्धिरत्र यावजीवं निर्वाहः । तदुक्तमाचार्यचरणैः 'सेवायां वा कथायां वेति । फलमिति । एकवचनं त्रितयाभिप्रायेणेत्याहुः सेवायां फलत्रयमिति । अत्रायं भावः । भक्तिमार्गे पुष्टिमर्यादाप्रवाहमेदेन जीवेषु भगवदंगीकारः त्रिविधः । तेनाधिकारिभेदेन सेवा त्रिविधा, ततः फलमपि त्रिविधं कमेणोक्तम् । तत्रादौ पुष्टिसेवाफलमाहुः अलौकिक- सामर्थ्यमिति । अत्रायमाशयः । श्रीमदनजस्थोक्तरीत्या सर्वात्मभावैकलभ्यभजनानन्दा- नुभवलक्षणं फलमलौकिकमुच्यते । तस्येतरप्रमाणागोचरत्वमितरसाधनाप्राप्यत्वमलौकि- कलम् । तदनुमवयोग्यतालक्षणोधिकारश्च सामर्थ्यपदेनोक्तः । तस्यातिगोप्यत्वाय तथोक्तिः। द्वितीयफलं सायुज्यम् । तदन पुरुषोतमे वेदितव्यम् , न त्वक्षरे । अक्षर- सायुज्यं तु केवलमर्यादायां ज्ञानादिनापि भवतीति ततः पुष्टेविशेपकथनावश्यकत्वात् । सायुज्यानन्तरमपि पुष्टया कदाचिदाद्यमलौकिकं फलमपि भगवान् प्रयच्छेदित्यपि ज्ञेयम् ।

·श्रीदेवकीनन्दनविरचितटिप्पणीसमेतम् । अन्यथा पुष्टिसेवाफलं सायुज्यमात्रं न वदेयुः । भक्तौ तद्वासनाया अभावात् । 'ये यथा मां प्रपद्यन्त' इति भगवनियमाच । तेन पुष्टिमर्यादायामादौ सायुज्यम्, मध्ये भजनानन्दानुभवः, अग्रे पुनः पूर्वसायुज्यमित्युक्तं भवति । अतो मध्यमफलत्वम् । तृतीयं फलं वैकुण्ठादिदेहः । आदिपदेन भूमावपि तया भावनायां तारशदेहप्राप्तिरुक्ता । तत्राप्युचनीचदेशमेदा बहुवचनेनोक्ताः । व्यापिवैकुण्ठस्य सायुज्यापेक्षया दुर्लभत्वेन साधारणफलत्वकधनस्या- युक्तत्वादन रमाप्रार्थित एव स इत्यवगम्यते । तत्र कदाचिन्नाद्यफलसंभावनेति साधारण- फललम् । अत एव वैष्णवत्तानामेकादश्यादीनां फलत्वेन स्मृतिपुराणेषु स एवोच्यते । ननु सायुज्यवैकुण्ठयोः प्रमाणसिद्धत्वेन तदर्थं जीवप्रयत्नः संभवति, आयफलस्स तु लोकवेदातीतत्वेन प्रमाणायगोचरत्वान वकृतिसाध्यत्वम् , यत् पुनः तत्साधनं तस्यापि तथात्वम् , अतः कथमाद्यमनोरथः सिध्येदित्यत आहुः अलौकिकस्य दान इति । अलौकिकस्य दाने हि चायः सिध्येन्मनोरथः ॥१॥ ॥ फलं वा घधिकारो वा न कालोत्र नियामकः । अलौकिकमायफलं तस्स दाने, अर्थाद्भगवता कृते सति तन्मनोरथः सिंध्येत्, न त्वन्यधापीत्यर्थः । आद्य इति । सायुज्यवैकुण्ठमनोरथापेक्षया स आद्य इत्यर्थः । अल्प इति पाठे यद्यपि लीलामध्यपातिमत्तानुभवैकयेद्यफलसंवन्धिमनोरयो जीवस्य साधनतः स्वरूपतथाल्प एव । अप्यर्थे चकारः । तथा चाल्पोपि तथापि स्वतः प्रभुदानेन तसिद्धिः । सिध्येदिति प्रार्थने लिङ् । आचार्यप्रार्थनया प्रभुः संपादयेदेवेति भावः । आयफलस्स स्वरूपैकसाध्यले प्रसिद्धिमाह हिशब्दः । ननु भगवानपि तादशाधिकारामाचे मनोरथं कथं पूर्यदित्यत आहुः न काल इति । अत्र फले इत्यपिकारे वा ॥ १॥ ॥ अग्ने प्रतिवन्धकायोक्तिरिह साधनदशायामेव । तदुक्तं मूले बाघकानां परित्यागेति । उद्देगा प्रतिबन्धो या भोगो वा स्यात्तु बाधकम् ॥२॥ बाधकानां परित्यागो भोगेप्येकं तथा परम् । निःप्रत्यूह महान भोगः प्रथमे विशते सदा ॥३॥ तद्विवरणं त्रयाणां साधनपरित्याग इति । साधने सति स्वरूपतः सक्तुम- शक्यत्वात् । भोगेप्येकमित्यादि विशते सदेत्यन्तमिवरणं भोगो द्विविध इत्यारभ्य प्रविशतीत्यन्तेन । तदनुसारेण मूलमेवं योजनीयम् । सजेदिति क्रियापद- मध्याहार्यम् । यथा प्रतिबन्धद्वये एकस्त्याज्योपरो न, तथा भोगेपि एक लौकिक भोग सजेदपरमलौकिकं न । यतो निःप्रत्यूहमनन्तरायभूतम् । तत्र हेतुः । महानिति । अलौ- किकभोगः स्वरूपतो लौकिकत्वादसोपि फलतो महान् , अलौकिकत्वात् । अतोन त्याज्य इति भावः । अलौकिकत्वे निमित्तमाहुः प्रथम इति । अथमे आधुनिकभजने सदा निरन्तरं विशते, भजननिर्वाहकलेन तदंगतां प्राप्नोतीत्यर्थः । एतदेव विवरणे स्फुटीकृतम्।

·१४ सेवाफलम् । अलौकिकभोगस्तु फलानां सेवाफलांगभूतवस्तूनां मध्ये प्रथममङ्गं प्रतिबन्धा- मावस्तत्र विशतीति न तत्यागः । तथा चोपपादितमेकादशस्कन्धे । 'कायेन वाचेति श्लोकविवरणे ॥३॥ अकर्तव्यं भगवतः सर्वथा चेद् गतिर्न हि । यथा वा तत्त्वनिर्धारो विवेकः साधनं मतम् ॥ ४॥ अकर्तव्यं भगवत इति श्लोकविवरणं भगवत्कृतश्चेसारभ्य विवेक इत्य- न्तेन । अयमर्थः । आसुरस्यापि दैवाद्भगवदीयसंगे जाते सेवायां प्रवृत्तिर्भवति । तेन केन- चित्प्रकारेणानिवार्यप्रतिवन्धे जाते स भगवत्कृत इति ज्ञातव्यम् । तेनाग्रे फलाभावश्च । तेनान्यकृतापि सेवा प्रतिवन्धात् पूर्व कृता सापि व्यर्था । तस्यासुरत्वनिर्धारश्च । तदा तजनितशोकाभावाय ज्ञानमार्गेण सर्व तत्त्वं बुडा स्थितिः विवेकः साधनम् । यद्यप्यासुर- प्रसंगोत्र न वक्तव्यः, तथापि कश्चिदेवं भगवदीयेप्वपि दृश्येत चेत्तदा तथा भावनीयम्, न तु स्वीयस्य भगवानेवं करोतीति प्रभौ दोपारोपः कर्तव्य इति ज्ञापयितुं तदुक्तिरिति ज्ञायते ॥४॥ सविनोल्पो घातकः स्याद् बलादेतौ सदा मतौ। द्वितीये सर्वथा चिन्ता त्याज्या संसारनिश्चयात् ॥५॥ न त्वाद्ये दातृता नास्ति तृतीये बाधकं गृहम् । सविनोल्प इत्यस्य विवरणे सविनत्वादल्पत्वादिति । साधारणभोगः सविघ्नो विनसहितः। तादृशोप्यल्पः, स्वरूपतः फलतश्च । सोपि न त्यज्यते चेत्तदा घातकः सेवाप्रतिवन्धकः स्यात् । अतः सर्वथा त्याज्यत्वाद्वलादाग्रहादपि एतौ साधारणभोगप्रतिवन्धकौ मतो, त्याज्याविति शेपः । तदुक्त विवरणे सदा प्रति- वन्धकाविति । द्वितीयो भगवत्कृतः प्रतिवन्धः । स्थातव्यमिति चिन्तानिवृत्तिसाधन पूर्वमुक्तम् । तदसंभवे साधनान्तरमाहुः द्वितीये सर्वधेति श्लोकार्थेन । तदाभासो ज्ञान स्थित्यभावे चिन्ताभावार्थमाहेति । तत्प्रतीकोगे द्वितीय इति । निवरणमायफलाभाव इत्यादि भवतीत्यन्तम् । आधफलं जीवस्य दैवत्वं, तदभावे भगवतो दातृता नास्ति, तदा आधि- दैविकी फलसम्बन्धिनी सेनापि नेत्यर्यादुक्त भवति । तत्सर्वं द्वितीयप्रतियन्धे जाते ज्ञात्वा सर्वयोक्तफलविपयिणी चिन्ता त्याज्या । तत्र साधारणो हेतुः । संसारनियपा- दिति । 'तानदं द्विपतः कुरान् ससारेषु नराधमान्' इति भगवदुक्तमंसारम्प निधया- दन्पया न भवतीति सर्वधैत्युक्तम् । न त्याद्य इति । आये पूर्वोक्तमाधारणप्रतिपन्धे दातृता मगातो नास्तीति न, किन्तु वर्तते, अतः तनिवृत्तये चिन्ता कर्तव्या, न तु दितीय इस सर्नया साज्येति भावः । एमायद्वितीययोwयस्सामुक्त्या तृतीयः साधारण- तत्र ज्ञानमार्गण , , ·. श्रीदवकीनन्दनविरचितटिप्पणीसमेतम् । १५ मोगकृतः प्रतिबन्धस्तत्र कर्तव्यमाहुः । तृतीये बाधकं गृहमिति-। अलौकिकभोगेन साधारणमोगपरित्याग आनुषंगिकः पूर्वमुक्तः । अन्यथा अलौकिकनोगो न स्यात् । उभयो रेकाधिकरणत्वाभावात् । यदि साधारणभोग सक्तुं न शक्नुयात् तदा सेवाप्रतिवन्धकत्वेन तन्मूलभूतं गृहं सजेदित्याशयेन तद्विवरणं भोगाभावस्तदेयादि । ननु त्यागतः प्रतिवन्धनिवृत्तिमात्रेण सेवाया असम्भवे तदधिकारिणां कथं तत्फल- प्राप्तिः । तदभावे च द्वितीयतुल्यत्ता स्यात् । जीवस्य दैवत्वमपि व्यर्थं भवेत् । तस्मादन. त्यागोक्तितात्पर्य किमिति न बुध्यत इति चेत्, इदमाभाति । सेवाधिकारिणां मध्ये येपां गृहमनुकूलम् , तेपामन्यतः प्रतिवन्धः साधारणः, तेन तन्निवृत्तिः कर्तुं शक्या। ततः सेक्या तत्फलप्राप्तिः । भोगच तेपामप्रतिबन्धहेतुरलौकिकत्वादिति पूर्वगुक्तम् । येषां पुनः गृहमेव प्रतिबन्धकम् , तेषां तत्परित्यागादेव लौकिकभोगनिवृत्तिः । सागोपि सन्यासनिर्ण- योक्तप्रकारेण भक्तिमार्गीयो ज्ञेयः, न तु कर्ममागीयो ज्ञानमार्गीयो वा । एवं सति तत्फल- प्राप्तिरग्रे तेपामपीतिमनने तु नोक्तविरोधः शंकनीयः ॥ ५॥ ॥ अगिमश्लोकद्वयस्स विवरणाभावादेवं योजना । अवश्येयं सदा भाव्या सर्वमन्यन्मनोभ्रमः ॥६॥ तदीयैरपि तत् कार्य पुष्टौ नैव विलम्बयेत् । गुणक्षोभेपि द्रष्टव्यमेतदेवेति मे मतिः ।।७।। कुसृष्टिरत्र वा काचिदुत्पद्येत स वै भ्रमः ॥ ७॥ ॥ इयमुक्तरीतिः । अवश्या खतो भावयितुमशक्यापि मदुक्तत्वात् सदा भाव्या । अवश्य भाव्येति वा । यत्र यथा दृश्येत तत्र तथा भाव्येत्यर्थः । ततः किमि- त्यत आहुः सर्वमिति । उक्तरीतितोन्यत् सर्व मनोनम इति ज्ञायत इत्यर्थः । सर्वैः कथमेवं नांगीक्रियत इसाशंक्याहुः तदीयैरिति । भ्रमसंवन्धिमिरासुरैस्तत् कार्य कर्तव्यमित्यर्थः । भक्तिमार्गीयैस्तु मदुक्तिभावनायां विलम्बो न कर्तव्य इत्याहुः पुष्टी नैवेति । कदाचिदासुरस्यापि सेवाप्रतिवन्धे जातेपि भगवद्गुणश्रवणादिना प्रेमलक्षणं पुलकादि दृश्यते तत्र किं भावनीयमित्यत आहुः गुणक्षोभेपीति । क्षोमोश्रुपुलकादिः, स तु गुणवस्तुस्वभावादासुरस्यापि भवतीति गुणमाहात्म्यमेव । अत एतत्पूर्वोक्तमेव तत्रापि द्रष्टव्यं भावनीयमित्यर्थः । उक्तविश्वासार्थमाहुः मे मतिरिति । मतिः सम्मतिः । अमस्वरूपमाहुः कुसृष्टिरिति ॥ ७॥॥ यथामति कृता सेवाफलोक्तिविवृतौ मया । टिप्पणी पर्वणीवेन्दुः प्रकाशयतु सर्वतः ॥१॥ यदत्रानुचितं किञ्चिदलेखि मतिमान्यतः । क्षम्यतां तत्प्रहसाथैः शिशौ धौर्तमिवेप्सितम् २ इतिश्रीदेवकीनन्दनकृता सेवाफलोक्तिविवृतिटिप्पणी समाप्त ·श्रीकृष्णाय नमः। सेवाफलम् । श्रीहरिरायकृतसेवाफलोक्तिविवृतिसमेतम् । aspecor- श्रीकृष्णं कुलदैवतं तदनु च श्रीवल्लभाख्यान निजान् । आचार्यानथ विठ्ठलेश्वरमहं नत्वा प्रभुं सर्वथा ॥ श्रीगोविन्दमतीवभावविवशं तातं स्वमर्यादया । ख्यातं मत्फलजातहेतुमधुना किञ्चिद्वदाम्यक्षमः ॥ १॥ अथ श्रीमदाचार्याः खीयानां बहुलग्रन्थावलोकनप्रयासमसहमानाः संक्षेपेणैव स्वमा- गीयसेवाफलप्रतियन्धसाधनानि निरूपयन्तः प्रथमं फलं निरूपयन्ति यादृशी सेवनेति । यादृशी सेवना प्रोक्ता तत्सिद्धौ फलमुच्यते । यादृशी यादृक्झकारिका स्वतःपुरुषार्थत्वेन कालापरिच्छेदेनावश्यकर्तव्यत्वेना- करणे प्रत्यवायजनकत्वज्ञानेनं क्रियमाणखसाधनभूततनुवित्तयुतसेवाद्वययुतमानससेवना भा- वरूपा सदानन्दसेवा मया प्रकण मुख्यतया फलरूपतया चोक्ता निरूपिता सिद्धान्त- मुक्तावल्यां 'चेतस्तत्प्रवर्ण सेवेति । तस्याः सिद्धी यावजीवनिर्वाहेप प्रपञ्चविस्मृतियु- ततदासच्या व्यसनरूपत्वसिद्धौ यत्फलं तदुत्पाद्य फलत्वेनाभिमतम् , तदुच्यते निरूप्यत इत्यर्थः । ननु सेवायाः सर्वत्र अन्धेषु फलरूपत्वोक्तेस्तत्फलोक्तिरनुपपन्नेत्याशं- क्याहुर्विवरणे सेवायां फलनयमिति । सेवायामेव क्रियमाणायामेतत्रयं भवतीति । तदुत्तरमपि सेवासत्त्वेन तन्मध्यपतितया न तस्याः स्वतःपुरुषार्थत्वहानिरित्यर्थः । अत एवं सेवायामित्यत्र पष्ठीमनादृत्य सप्तमी विभक्तिरुता । तनयमेवाहुः अलौकिसामध्ये सायुज्यं सेवोपयोगिदेहो वैकुण्ठादिग्विति । तत्रालौकिकसामर्थ्य हि भगवतः कोटिसूर्याग्निरूपस्यात्यन्तिकफलदित्सायां सर्वलीलाविशिष्टस्य प्रभोर्डदवप्रवेशे तदनुभव- सामर्थ्यम् । तच न शरीरान्तरे सम्भवतीति तादृशसामर्थ्यवच्छरीरप्राप्तिर्मग्या । सा च प्रमुणैवापारकरुणेनैव सम्पायत इति प्रभुसंपादितालौकिकशरीरनिष्ठस्वरूपानुभवक्षमसामर्थ्य- मेव प्रमाणाननुरोधिप्रमेयसाध्यं मुख्यं फलमित्यर्थः । अत एवोक्तं प्रभुमिः श्रीयमुनां प्रति प्रायद्भिर्ममास्तु तव सन्निधौ तनु नवत्वमिति । नवत्वं च तादृक् सामर्थ्यमेव । अत एव तनुनवत्वमेवोकं न तु नवतनुत्तमिति । तथा च यया प्रजरनानां सर्वदा लीलासुसमनु- ज्ञापनेनेति पाट.।

·१७ चहिः साक्षात् श्रीहरिरायविरचिराटिप्पणीसमेतम् । भवतामन्ते तादृक् सामर्थ्यमेव सम्पादितं येन खदत्तवरूपानुभवो निष्प्रत्यूहं भवति नान्यावस्था । तथान्यत्रापि तदनुग्रहतः परमानुरागेण तथा फलदित्सायां पूर्वदेहं खवियोगामिना शुद्धं विधाय तस्यैवालौकिकत्वं सम्पाद्य तत्र ताहक् सामध्य प्रकटयती- त्यलौकिकसामर्थ्यमेव मुख्यं फलमितिभावः । प्रमाणानुरोधिप्रमेयसाध्यं मध्यम फलमाहुः सायुज्यनिति । सह युनक्तीति संयुक् तस्य भारतत्त्वम् । भगवता सह सततस्थितिरेव सार्वदिकसंयोगरसानुगव इति यावत् । तया च लक्ष्मीवदन्तर्ग्रहगोपिकावदा भक्तिमागीयेण प्रकारेण युगपदखिलपुण्य- पापक्षयद्वारा पाञ्चभौतिकदेहं निवालौकिकं दत्वा स्वस्मिन्नेव स्थिति विधाय ततो निष्कास्य स्वत नुभवः प्रभुकारितो मध्यमं फालमिति भावः । मध्यमत्वं चास्य विप्रयोगरसानुभवमपेक्ष्य तदुत्कर्षस्य सहृदयानुभवसाक्षिकत्वात् । उभयसाधारणमधिकाररूपं तृतीयं फलमाहुः सेवोपयोगिदेहो वैकुण्ठा- दिष्विति । सेवायां क्रियमाणायामेवानुग्रहविशेषाभावात् साक्षात् सेवानुपयोगे अन्यैः तादृशसाक्षादसानुभवकर्तृभिः क्रियमाणायाः सेवाया उप समीपे योगः, तद्वत्पक्ष्या दि- शरीरप्राप्तिस्तृतीयं फलमित्यर्थः । तस्य चान्तररमणानुकूलत्वात् फलत्वम् । सम्वन्धाभावादधिकाररूपत्वमित्यर्थः । अत एव 'प्रायो पताम्बे'सत्र मुनीनां पक्ष्यादिश- रीरप्राप्त्या स्वाधिकारानुसारेण सेवा तद्रसानुमवयोग्यता चेति निरूपितम् । एवं फलवयं निरूप्य आयफलस्य दुर्लमत्वं निरूपयन्तः फलवैविध्ये हेतुं च समर्थयन्तो दानमात्रसाध्यत्वं प्रथमफलस्य निरूपयन्ति अलौकिकस्येति । अलौकिकस्य दाने हि चायः सिध्येन्मनोरथः ॥१॥ अलौकिकस्य स्वविरहानुभवक्षमसामर्थ्यस्य दाने भगवता खाग्रहेण दुःखानु- मयरूपतया तदनिच्छायामपि तथा सम्पादने, चकारात् तदेहेन्द्रियादिषु खस्वरूपस्थापने सति आद्यः प्रथमफलविषयकः संस्काररूपसमर्पणसमयक्रियमाणो मनोरथस्ताप- श्लेशानन्दप्राप्तिरूपः सिध्येदित्यर्थः । हीति युक्तोयमर्थः । यतो लीलास्थितेष्वपि केपाधिदेव रासमण्डलमण्डनायमानानां तहानम् । अत एवान्तहगतानां प्रतिबन्ध इत्यतः केवलप्रभुदानैकसाध्यलगिति भावः ॥१॥ अतः परं सायुज्यसेवोपयोगिदेहाप्तिरूपयोः फलतदधिकाररूपमध्यमावान्तरफलयोः पूर्वफलवदनियतत्वामावात् कदाचित् कालसाध्यत्वं ज्ञानादीनामिवाशंक्येत तदभावार्थमाहुः फलं वा घधिकारोवेति । फलं वा ह्यधिकारो वा न कालोत्र नियामकः । फलं सायुज्यम् । अधिकारः सेवोपयोगिदेहाप्तिः । अत्रैतदुभयोः फलयोः दे ·१८ सेवाफलम् । कालोन नियामक सत्यादिरूपः फलदः कलिरूपः प्रतिवन्धको वा नेत्यर्थः । एतेन कालानियम्यत्वेनैतत्फलस्य नित्यत्वमपि सूचितम् । अत एव कपिलदेवैरपि 'नो निमिपो लेहि हेतिरिति निरूपितम् । अन वाशब्दद्वयमधिकारस्यापि फलरूपतया तत्समकक्षत्व- वोधनाय । एवं सोपपत्तिकं फलत्रयं विविच्य प्रतिबन्धकत्रयं विवेचयितुं निरूपयन्ति उदेग इत्यादि । उद्देगः प्रतिवन्धो वा भोगो वा स्यात्तु वाधकम् ॥ २॥ मूले बाधकमित्येकवचनेन मिलितानामेव बाधकतेत्याशंक्याहुः विवरणे सेवायां तिवन्धकत्रयमिति । उद्वेगो नाम मनसः सेवायां क्रियमाणायामुत्कृष्टो वेगः सर्वथा तनास्थिरता वाहिर्मुख्यमिति यावत् । स च सेवाया अनाधिदैविकीत्वसम्पादकतया प्रतिवन्धकः । तस्मिन् सति क्रियमाणसेवायाः केवलकायिकीत्वान्मानसीवाभावेन प्रतिबन्धेनानाधिदैविकीत्वात् । एवमुद्रेगं निरूप्य प्रतिबन्धमोगौ निरूपयन्तः प्रथम प्रतिबन्धस्यानिवार्यत्वेन पाठक्रममनपेक्ष्यार्थक्रमेण भोगं निरूपयन्ति भोगो द्विविध इति । भोगे वैविध्यं लौकिकालौकिकभेदेनेति तदाहुः लौकिकोऽलौकिकश्चेति । तत्र. लौकिको लौकिकपदार्थानां भगवत्सम्बन्धरहितानां स्वत आसत्या भोगः । अलौकिकस्तु प्रभुसम्बन्धी । स तु प्रतिवन्धक एव न भवति । तस्य फलानां मुख्यमध्यमसाधारणानां मध्ये प्रथमफलेऽलौकिकसामर्थ्येन प्रभुखरूपानुभवरूपरसभोगे प्रवेशात् । यतः सर्वेन्द्रि. यैस्तत्सम्बन्धिपदार्थेष्वनुभूयमानेषु तत्र तत्र स्थितो रसात्मा प्रभुरेवानुभूयत इति भावः । एवं भोगं निरूप्य प्रतिबन्धं निरूपयन्ति प्रतिबन्धोपीति । साधारणः सर्वसाधारणः, सेवायां लौकिकवैदिककार्यान्तरव्यासक्तिः । भगवत्कृतप्रतिवन्धस्यासुरमात्रविषयत्वेना- साधारणत्वादनिवर्त्यत्वेनावक्तव्यत्वाच त्रय एव वाधका उद्वेगलौकिकभोगसाधारणप्र. तिवन्धा इत्यर्थः । ननु कथमेतेषां सिद्धानां त्याग इत्याशंक्याहुः त्रयाणामिति । उद्वेग-' लौकिकभोगसाधारणप्रतिवन्धकानां त्रयाणां साधनं तजननहेतुभूतं तस्य परित्यागः कर्तव्यः, हेतूच्छेदे पुरुषव्यापारात् । सिद्धस्य स्वरूपलांभे त्यागानहत्वात् । नहि केनापि खसामग्रीसम्पादितं सुखदुःखादि किञ्चिदपि स्वयत्नशतेनापि त्यक्तुं शक्यते । ननु साधा- रणप्रतिवन्धे सेवायां लौकिकवैदिककार्यापत्तिरूपे साधनस्य लोकवेदसिद्धतयाऽशक्यत्या- गत्वात् कथं तत्त्याग इत्याशक्य तदुपायमाहुः तत्राद्य इति । तत्र साधारणभगवत्कृत- प्रतिवन्धयोरायः सांधारणः बुद्ध्या उपायचातुर्येण त्याज्य इत्यर्थः । बुद्धिस्तु सेवायां प्रतिवन्धत्वेन यदापतति लौकिक पैदिकं तस्स पूर्वमेव सेवानवसरसमयमवेक्ष्य निर्धारो विधेयो यथा न सेवां प्रतिवध्नाति । तयां च पुत्रविवाहादेस्तथैव लग्नादि विधारणीयम् १ फलेषु प्रथमफले अलौकिक्सामर्थ्य तत्प्रवेशस्य वक्तव्यत्वात् प्रवेशश्चालौकिकसामर्थेन प्रभुखरूपानु- भवस्य रसभोगरूपत्वादिति पाठान्तरम् । २ लाभेनेति तृतीयान्तः पाठः।

·श्रीहरिरायविरचितटिप्पणीसमेतम् । यथा न सेवाप्रतिबन्धः । परोपकारादेस्तु धर्मस्य गौणधर्मत्वज्ञानेन त्यागः । कालान्तरे वा करणम् । एवमन्यत्रापि सर्वत्र हरिचरणरतिप्रतिवन्धविभञ्जनी बुद्धिरनुसन्धेया। यहा। कदाचिदावश्यकलौकिकवैदिककार्यापाते तत्प्रयत्नसम्भवेन त्यागः कथं शक्यत इत्यत आहुः बुद्धयेति । शरीरादिना तत्कार्यकरणेपि तत्र बुद्धिर्न स्थाप्येत्यर्थः ॥ २ ॥ एवं साधारणप्रतिवन्ध निरूप्य भगवत्कृतप्रतिवन्धं निरूपयन्ति । अकर्तव्यं भगवतः सर्वथा चेद्गतिन हि । अकर्तव्यमिति मूले । विवृतौ भगवत्कृतश्चेत् प्रतिबन्ध इति । भगवतः सर्वसमर्थस्यापि स्वत्तबेच्छंतया यस्मिन्न किञ्चिदपि कृतिविषयः सर्वथा सर्वप्रकारेण प्रार्थना- यामपि तदा गतिनिस्तारोन सर्वथा फलाभाव इत्यर्थः । हीति युक्तोयमर्थः। सर्वमार्गफलदातुः प्रभोः प्रातिकूल्ये केनापि मार्गेण फलासिद्धेः । अत्रायमाशयः । भक्तिमार्गे विशिष्टेच्छायाः कारणत्वान्न सामान्येच्छारूपमूलेच्छया मर्यादया वा फलसिद्धिः प्रतिवन्धो वा । किन्तु स्वयमंगीकृत्य यस्मिन् जीवे प्रभुर्यदा यथेच्छति, तदा तत्र तथा करोतीति वस्तुस्थितिः । तथा च भक्तिमार्गे प्रवृत्तस्य निरन्तरं सेवां कुर्वतोपि कदाचिद्दुःसंगादिनाऽतिपक्षपातिप्रभु- प्रियप्रद्वेषेण तद्रोहे प्रभोरतिरोधेन प्रार्थनयापि क्षमासम्भावनारहितेन तस्मिन् प्रभुः फला- तिबन्धं करोतीति स भगवत्कृतप्रतिपन्धः । तस्मिन् सति सर्वथा सर्वमार्गफलाभाव इत्यर्थः । ननु भगवत्कृतप्रतिबन्धेप्यन्येषां फलदाढणां सेवया फलान्तरं भविष्यतीत्याशंक्याहुः तदान्यसेवेति । यदा ‘फलमत उपपत्ते'रिति न्यायेन सर्वत्र फलदातुः प्रभोः प्रातिकूल्य तदान्येपामपि तदधीनानां फलदातृत्वाभावात् तत्सेवापि फलासाधकत्वाद् व्यथेत्यर्थः । ननु सर्वथा फलाभाव आसुरेष्वेवेति कथं देवस्य भगवत्कृतप्रतिवन्धे तथात्वमित्याहुः तदा- सुरोयमिति । जीवानां हि सृष्टवादावपि 'नियन्धायासुरी मते ति वाक्येन मगवत्कृतप्रति- बन्धादेवासुरत्वम् । यच्च यदा प्रभुः कर्तुमिच्छति तदैव भवतीति तदा तस्मिन्नेव सम- येऽयं यस्मिन्नेवप्रतिबन्धः स जीव आसुरः सेवादिना दैवत्वेन प्रतीतोपि आसुर एवेति निर्धारो निश्चय इत्यर्थः । एतेनैतत्प्रतिवन्धस्वरूपविद्भिः सर्वथा दुःसंगादिषु सावधानः पेयमित्युक्तं भवति । ननु ताशस्य पश्चात्तापे शोकोत्पत्या पूर्व भक्तिमार्गीय इति तदभावार्थ तत्त्वनि- र्धारोपायभूतं विवेकरूपं साधनमाहुः यथा वेति । यथा या तत्त्वनिर्धारो विवेकः साधनं मतम् ॥ ३ ॥ चाशब्दोनादरे । येनैव प्रकारेण । नानाग्रहः । एतत्तत्वनिर्धारस्य शोकामाक्मा- वार्थत्वान्नौपनिपज्ज्ञानमपेक्षितम्, किन्तु यथाकश्चित् सांख्ययोगेनान्येन वा मापाप्रबन्धा- दिनोपायेन तत्त्वनिधीरं विधाय शोकामावार्थ पिवकः सम्पादनीय इत्यर्थः । विवेकस्तु ·बुद्धया इति । बुद्ध्या साज्यः द्वितीये त्वासुरज्ञानमार्गेण स्थैयमिति द्वयोः प्रतिवन्धयोविवेकः इत्यर्थः । २४ सेवाफलम् । उदेगः प्रतिवन्धो वा भोगो वा स्यात्तु बाधकम् ॥ २॥ . उठेग इति । श्लोकार्थमाहुः सेवायामिति । उठेग इति । मनसोन्यपरता उदेगः । कायस्पान्यपरता प्रतिवन्धः । इन्द्रियाणामन्यपरता भोगः । इदं त्रयं पाध- कम् । तनुवित्तजसेवायां फलजननसामर्थ्यस्य भक्तिरहस्समजनस्य पापजनकं विसामग्रीहेतुः प्रतिबन्धकमिति मूलार्थः ॥ २॥ अकर्तव्यमित्यारभ्य विशते सदेत्यन्तस्यार्थमाहुविवरणे त्रयाणामित्यारण्य विवेक इत्यन्तेन । त्रयाणामिति । उद्वेगसाधारणप्रतिवन्धलौकिकभोगानामित्यर्थः । साधनेति । एतत्रयाणामेव वाधकत्वात् । ननु कथमेतत्रयस्यैव वाधकत्वं न तु पञ्चा नामित्यतो व्यवस्थामाहुः भोग इत्यादिना । लौकिक इति । अनिवेदितपदार्यान समर्पण विना विषयासक्त्योपभोगो लौकिको भोगः । अलौकिक इति । निवे- दितानामर्यानां भगवदोगाथै विनियोगे जाते तदत्तप्रसादत्वेन खोपभोगकृतिरलौ- किको भोगः । तत्राद्य इति । आयो लोककृतः साधारणः विभावनयेत्यर्थः । फलानां मध्ये इति । यस्य फलायमपि भवति तस्य सेवो- पयोगिदेहरूपे प्रथमे फले प्रविशति सम्बद्धो भवतीत्यर्थः । एतद्भोगस्यैतत्फलसाधकत्वेन पूर्व फलसम्बन्धः तदुत्तरं च दासधर्मत्वेनैतत्करणादुत्तरं सम्बन्धः । इत्या पूर्वोत्तरमपि फले व्याप्तो भवतीति प्रोपसर्गार्थः । अयं मूले सदेयव्ययार्थो ज्ञेयः । निःप्रत्यूह मिति हेतुगर्भम् । यतोयमदृष्टादिकृतविनाभावान्निःप्रत्यूह सिध्यत्यती महा नित्यर्थः । यद्यपि पाठक्रमेण सेवोपयोगिदेहस्य तृतीयफलत्वम्, तथाप्यनुक्रमानुरोधात् तस्य प्राथम्यमेव सिध्यति । किचैतस्याधिकारत्वेन निरूपणादपि तथा । भगवत्कृतप्र. तिबन्धश्चेदिति । श्रवणकीर्तनादिना हरिश्चदृदये निविशते तदा पूजा सर्वदा निर्वहति । तस्या अभ्यासे तस्यां भक्तिरहस्यभजनरूपं सामर्थ्य सिध्यति । क्रियमाणेपि श्रवणकीर्त- नादौ हरिश्चन्न निविशेत तदाम्यासो न भवति । तेन जाता तनोरन्यपरता या स भगव- स्कृतप्रतिवन्धः । तदा भगवत्कृतप्रतिवन्धे अन्यसेवा महापुरुषादिसेवा व्यर्था निःफ- लेत्यर्थः । अपिना भगवत्सेवापि तथेति ज्ञेयम् । क्रियमाणेपि श्रवणादौ चेन हरिनिवेश- स्तदेत्यर्थः । पूर्वमेव ज्ञानादिमार्गप्रवृत्तौ तु नासुरत्वमिति बोध्यम् । नन्वासुरत्वे श्रवणादौ प्रवृत्तिरेव कथमित्यत आहुः । जीव इति । स जीव आसुरस्तस्यान्तःकरणं तु दैवमतः प्रवृत्तिरिति भावः । ननु तर्हि किमासुरेण कर्तव्यमित्याकांक्षायामाहुः तदा ज्ञानमार्गे- गति । अन्तःकरणस्य दैवल्वे इत्यर्थः । अन्तःकरणस्यासुरत्वे तु संसारनिश्चयाच्छोकामा वक्ष्यन्तीति ज्ञेयम् ! शोकामायसाधककंसोपदिष्टज्ञानमार्गेणेत्यर्थः । विवेक इति । आयो ·श्रीवल्लमविरचितविवृतिसमेतम् । २५ भगवत्कृतश्चेदित्यारभ्य विवेक इत्यन्तेनाकर्तव्यमित्यय विवरणं ज्ञेयम् । इत्य- भोक्तत्रयाणामेवात्र बाधकत्वम् । अलौकिकभोगस्य प्रथमे प्रवेशान्न बाधकत्वम् । भगव- स्कृतप्रतिवन्धेपि सामर्थ्यानुत्पाद एव न तु जातस्य याधोतस्तस्यापि न बाधकत्वम् । प्रतिवन्धकत्वं तु भवत्येव । प्रतिवन्धो विसामग्रीत तुः, प्रतिवन्धक इत्यत्र विसामग्री- पदस्य सामग्रीवाधात्सन्ताभावोभयवाचकत्वादिति बोध्यम् । अकर्तव्यं भगवतः सर्वथा चेद् गतिन हि । यथा वा तत्त्वनिर्धारो वियेक साधनं मतम् ॥ ३ ॥ वाधकानां परित्यागो भोगेप्येकं तथापरम् । निःमत्यूह महान् भोगः प्रथमे विशते सदा ॥ ४ ॥ मूले श्लोकद्वययोजना । भगवतः सर्वधा सेवायां सामर्थ्य अकर्तव्यं चेत् तदा गतिः फलं न हि न भवतीत्यर्थः । ननु तदा तस्य किं साधनं शोकाभावायेत्यत आहुः यथा वेति । येनात्मतत्त्वनिर्धारो भवति तादृशो विवेकः आत्मानात्मविवेकः शोकामाव- साधनं मतमित्यर्थः । तस्माद्भद्रे स्वतनयान् मया व्यापादितानपि मानु शोचे'त्यत्र तस्य ज्ञानस्य शोकामावहेतुत्वकथनान्मतमित्युक्तम् । भोगेप्येकमिति । जात्यभिप्रायेणैकवचनम् । अपरमिति । न परमपरम् , हीनम् , वाधकत्वात्याज्यमित्यर्थः । ननु कथं न द्वितीयो बाधकस्तत्राहुः निःप्रत्यूहमिति । निर्विक्षम् । हेतुगर्भमिदम् । यतो निर्विशं यथा भवति तथा सिध्यति, अदृष्टादेधिकत्वाभावात् । अतो महान् । एतादृशो भोगः प्रथम फले सेवोपयोगिदेहे सदा विशते, पूर्वमुत्तरं च सम्बद्धं भवतीत्यर्थः । पाठक्रमं दृष्ट्वा अलौकिकसामर्थ्य प्रायम्यं मन्वानस्य भ्रमनिरासाय टीकायां फलानां मध्य इत्युक्तम् । यस्य फलत्रयमपि भवति तस्य यत्प्रथम फलं सेवोपयोगिदेह इत्यर्थः ॥ ३ ॥ ४ ॥ सविनोल्पो घातका स्यादु बलादेतौ सदा मतौ । द्वितीये सर्वथा चिन्ता लाज्या संसारनिश्चयात् ॥५॥ सविन इत्यत्र टीकायां सविघ्नत्वादिति । अनापि सविघ्नपदं हेतुगर्मम् । तथाचायमर्थः । पातको लौकिकमोगः, यतः सविघ्नः, अतोल्पः सादिति हेतोस्त्याज्य इति । एताविति । साधारणभगवत्कृतौ वलाखेतोः सदा प्रतिबन्धको मतौ । मनस इन्द्रियाणां चान्यपरतारूपावुद्वगभोगौ सामर्थ्यवाधको । नन्वन्यपरतारूपाविमौ तु कारणस्यैव वाधको । तनुजसेवैवानभ्यस्ता मवत्सतो बलिष्ठत्वात् प्रतिवन्धनामकावेव जातावित्यर्थः । जानस्थित्यभाव इति । पूर्वोक्तासुरज्ञाने स्थित्यमावे । द्वितीय इतीति । द्वितीये भगवत्कृतप्रतिवन्ध जाते । मूले संसारनिश्चयादिति । अत्र संसारपदं देहादिपरम्, तथा च ‘विरोचनोक्तदेह एव महय्य' इत्यादिरूपनिश्चयादित्यर्थः ॥५॥ ननु सेवोपयोगिदेहस्स कथमधिकारत्वम् , अधिकारत्वे वा कथं फलत्वमित्यत आहुः नन्वाध इति । . ५ ·"सपादमूतं भजत' इति वाफ्यात् । नया चैतत्फलनिहितागरेतत्यतिबन्धसावधानिया नन्येतत्फलपतियन्धकादिनिरूपणं तदाश्रितान्प्रति घटते तदीयदहादेरमत्वान्, तदीयैः कृतात्मसमर्पणैरपि तत्फलप्रतिबन्धकादिमावनं कार्यमवश्यकर्नव्यम्। दंगीकारान्न विलम्बः । साम्प्रतं तु पुष्टिमर्यादायामेवाधुनिकानामंगीकाराशजनसिद्धिविन- पुष्टायवेत्याहुः पुष्टी नैव विलम्ययेदिति । पुष्टौ केवलपुष्टी मर्यादाऽमावेन साक्षा- संपापलम् । निमितः सर्वः सवय विधेयति भावः ॥ ६॥ तदीयानां तु देहेन्द्रियादेः साक्षापुरुषोरामसमर्पितलेन फलरूपप्रमुसम्बन्धात् प्राप्तरत. नया तान्प्रति फलप्रतियधनिरूपण व्यमित्याशक्य आहुः तदीपरपीति । तदीयैरपि तत् कार्य पुष्टी नैय चिदम्पयेत् । म्यसमावेन तावत्पर्यन्तं प्रोपितमर्तृका इव फलप्रतिवन्धमावन सर्वदा कार्यमित्यर्थः । एतदेव निमित्तमन्यत्राप्यतिदिशन्ति गुणक्षोभेपीति । गुणक्षोभेपि द्रष्टव्यमेतदेवेति मे मतिः ॥७॥ तत्राप्येतदेव फलप्रतियन्धकादिभावनं साधनत्वेन द्रष्टव्यम् । एतद्विचारेण चित्तस्य प्र तदीयानां गुणक्षोमोपि विलम्पादेव निमित्ताद् देशान्तरस्यपतिकाया इव भवति । परतया गुणक्षोभोपि न भविष्यतीत्यर्थः । ननु गुणक्षोभनिवर्तकानि साधनान्तराणि भविष्यः न्तीत्याशंक्याहुः मे मतिरिति । विचारे क्रियमाणेऽस्मन्मतेरत्रैव पर्यवसानानान्यत्साधन- मित्यर्थः ॥ ७॥ नन्वत्र काचित् कुसृष्टिरुत्पद्यते, तदीयत्वे नियमेन फलसम्भवात् , तदवैयापत्ति- भिया प्रतिबन्धासम्भवाच, तदीयत्वे ह्युभयानावादेवं न निरूपणमुचितमित्याशंक्याहुः कुरष्टिरिति । कुसृष्टिरत्र वा काचिदुत्पद्येत स वै भ्रमः ॥ ७॥॥ अत्रास्मिन्नर्थे वाशब्दोवधारणार्थः । अत्रैव या कुसृष्टिरुत्पद्यते सा सर्वथा दोषा- मावादम एवेत्यर्थः । अनुपपत्तिपरिहारस्तु पुरैव प्रभोः खतघेच्छत्यनिरूपणेन कृत इति तत एव विभावनीयमिति दिक् ॥ ७॥ इतिश्रीवल्लभाचार्यचरणाजदासानुदासत्रीहरिरायविरचिता सेवाफलविवृतिटिप्पणी सम्पूर्णा ।।

·धीरप्पाय नमः। सेवाफलम् । श्रीवल्लभविरचितटीकासमेतम् । यादृशी सेचना मोक्ता तसिद्धौ फलमुच्यते । अलौकिकस्य दाने हि चाद्यः सिध्येन्मनोरथः ॥ १ ॥ पाशी यन्नकारिका 'चेतस्तत्रवण मिलारभ्य 'कृष्णमेव विचिन्तये दित्यन्ते- मोक्ता । तत्सिद्धाविति । तस्याः सेवायाः मानसीत्वरूपफलावस्थासिद्धौ फलमुच्यते फलं निरूप्यत इत्यर्थः । कुत्रेत्याकांक्षायामाहुः टीकायां सेवायामिति । फलत्रयमिति । फलतावच्छेदकत्रयमित्यर्थः । यथा स्वर्गस्य फलत्वं तदवच्छेदकं चामृतपानादिकं तथा मान- ससेवायाः फलत्वं तदवच्छेदकं चेदं फलत्रयम् । सेवायां फलत्रयमित्यनेन पूर्वार्धार्थ उक्तः । उत्तरार्थिमाहुः अलौकिकसामर्थ्य मिति । मूलेऽलौकिकस्येत्सलौकिकस्य सामर्थ्यस । अलौकिकसामध्ये सर्वाभोग्यसुधा । तसा दाने । आय इति । आद्यो मनोरथो 'भगवता सह संलापो दर्शनं मिलितस्स चे'सादिमिरुतः पूर्वोक्तसुधा. भोगरूपः सिध्येत् पूर्णो भवतीत्यर्थः । अनेन शृंगाररसस्य पूर्वदलानुभव उक्तः । चका- रादलौकिकसामर्थेनैव तदुत्तरदलानुभवोपि भवति । स तु परितो गलनरूपवर्णनेनामि- रमणात्मको ज्ञेयः । एतेन दीयमाना सुधा साधनं भुज्यमाना सुधैव तु फलमिति सूचि- तम् । वेणुगीते वर्णनायां मुखे समागच्छन्ती मुखमपि खभोगयोग्यं करोतीति निरूपितम् । 'वर्णयन्योगिरेभिर' इत्युत्तरदलानुभयोपि सुधापूरणेनैव निरूपितस्तत्सम्मतिसूचनाय हि- शब्दः ॥१॥ फलं वा ह्यधिकारो धान कालोन नियामकः । फलं वा हाधिकारो वेत्यस्सार्धमाहुः सायुज्यमित्यादिना । मूले फलं चेति । सायुज्यस्य सोभुतइत्यादिश्रुतौ फलत्वेनैव प्रसिद्ध्या फलपदं सायुज्यवाचकम् । तथा च द्वितीयं फलं सायुज्यमित्यर्थः । तृतीयं फलमाहुः अधिकार इति । एतदर्थमाहुः टीकायां सेवोपयोगिदेहो वैकुण्ठादिपिबति । अन्न आदिशब्देन श्रीमथुराश्रीवृन्दावनादिनं ग्राह्यम् । मूले न काल इति । अन्न सेयोपयोगिदेहे कालो न प्रेरकः । यथा लीलासृष्टिस्था आमवृक्षादयो न कालप्रेर्याः, किन्तु भगवदिच्छयैव पुष्प्यन्ति फलन्ति च, एवं जंगमा अपि सेवोपयोगिनो देहाः भगवदिच्छयैव अवयवादिसम्पत्तिं लभन्ते ।

·सेवाफलम् । . नन्याये दातृता नास्ति तृतीये बाधकं गृहम् । अवश्येयं सदा भाव्या सर्वमन्यन्मनोभ्रमः॥६॥ नन्विति कोमलामन्त्रणे । आये सेवोपयोगिदेहरूपफले सति या भवति फलद्वय- दातृता सा सेवोपयोगिदेहरूपायफलाभावे नास्तीत्यायफलस्याधिकाररूपतेत्यर्थः । नया च 'यस्याद्यफलमेव फलं तं प्रत्यायस्य फलत्वमेव । यस्य च पुनरपि सायुज्यादिफलं तं प्रति आद्यफलस्याधिकारत्वमेवेति. भावः । एतेन फलत्रये तारतम्यमपि सूचितमिति योध्यम् । टीकायां तदा सेवेति । आयफलामावेत्यर्थः । मूले तृतीय इति । लौकिक- मोगरूपप्रतिबन्धके सति वाधकं गृहं सेवाप्रतिवन्धकं लौकिकभोगसमकं भार्यादि त्याज्य- मिति शेपः। अवश्येयमिति । इयं प्रतिवन्धकत्रयी फलत्रयी च सदा निरन्तरं भाव्या विभावनीया । भावनया प्रतिबन्धककृतप्रतिबन्धनिवृत्तिभविष्यतीति भावः। सर्वमिति । ज्ञानादीनां साधनत्वं तत्साध्यमोक्षस्यैव फलत्वमिति मनोभ्रममात्रम् ॥६॥ ननु 'तथा निवेदने चिन्ता त्याज्या श्रीपुरुषोत्तमे' इत्यनेनात्मनिवेदिनां प्रति- वन्धकमयाभावात् किं निवर्तनेनेत्यत आहुः तदीयैरपीति । तदीयैरपि तत्कार्य पुष्टौ नैव विलम्पयेत् । गुणक्षोभेपि द्रष्टव्यमेतदेवेति मे मतिः॥७॥ भगवदीयैरपि पूर्वोक्तत्रयीद्वयविभावनेन प्रतिवन्धनिवर्तनं कार्यमेव । तत्र हेतुमाहुः पुष्टाविति । तथा सति पुष्टौ मर्यादांशत्यागे भगवान् विलम्ब न कुर्यादित्यर्थः । अन्यथा तु यद्यपि निवेदनपदार्थो न नश्यति तथाप्यलौकिकदेहप्राप्तौ विलम्बो भवत्येवेति । ननु गुणै- श्चित्तक्षोभे भावनाया असम्भवात् कथं तन्निवृत्तिरित्यत आहुः गुणक्षोभेपीति । सोप्यतेनैव निवर्तिष्यत इति भावः । ननु गुणक्षोभनिवृत्त्यर्थ हंसावतारेण एकादशस्कन्धे प्रकारान्तर- मुक्तमित्यत आहुः इति मे मतिरिति । मन्मतिसिद्धोयं प्रकारः । तथाच मर्यादापुष्टि- भेदेन व्यवस्थेति भावो द्रष्टव्यः ।। ७।। ननु स प्रकारो भगवदुक्तः, अयं च पौरुष इति कथं तुल्यबलत्वमित्यत आहुः कुसृष्टिरिति । कुसृष्टिरत्र वा काचिदुत्पद्येत स वै भ्रमः ॥ ७॥ ॥ वाशब्दोनादरे । ममापि वाक्पतित्वादन मद्वाक्ये पूर्वोक्ता अन्या वा काचित् कुसृष्टिः किमुत्पद्येत १ नोत्पद्यतेत्यर्थः । यदि चेदुत्पद्येत तदा तस्य तादृशं ज्ञानं भ्रम एव । तदोधनार्थ नास्मत्प्रवृत्तिः, किन्तु 'सात्विका भगवद्भक्ता' इत्युक्तानां तादृशामेव वोधना- मेवास्मत्प्रवृत्तिरिति भावः ॥ ७॥ ॥ इतिश्रीविठ्ठलेशात्मजश्रीवल्लभकृतसेवाफलविवृतिः समाप्ता । । .

·श्रीकृष्णाय नमः। सेवाफलम्। श्रीपुरुषोत्तमकृतसेवाफलविवृत्तिप्रकाशसमेतम् । प्रणम्य श्रीमदाचार्यचरणौ तस्कृपावलात् । सेवाफलोक्तिविवृतर्विवृति वितनोत्ययम् ॥१॥ अथ श्रीमदाचार्य चरणाः श्रुतिब्रह्मसूत्रगीताश्रीभागवततात्पर्यगोचरस्खसिद्धान्तस्य तनुवित्तजसेवात्मकस्य साधनस्य भगवत्प्रेमात्मकसेवासिद्धिपर्यन्ततां संक्षेपेण , सिद्धान्त- मुक्तावल्यां बोधसौकथं निरूप्य सेवाफलान्ये तथैव तत्फलं निरूपयितुं प्रतिजानते यादृशीत्यादि । यादृशी सेवना प्रोक्ता तत्सिद्धौ फलमुच्यते । शाहशी यत्कारिका सेवना सेवा, ण्यासश्रन्थो युजिति युजन्तत्वाद्धारणा विनिगमनेत्यादिवत्तीत्वम् , प्रोक्ता सिद्धान्तमुक्तावल्यां व्युत्पादिता, तत्सिद्धौ तस्या- स्त्रोक्तमानसीसेवासाधकतायां सत्यां फलं यत् प्राप्यत्वेन विवक्षितं तदुच्यत इत्यर्थः । अस्स ग्रन्थस संक्षिप्तत्वेन दुरूहत्वात् स्वयमेव गृह्णन्तो व्याकुर्वन्ति सेवायां फल- अयमित्यादि । अत्र सेवायामिति सत्यर्थया सप्तम्या साधनसाध्यरूपयोयोरपि सेवयोः सत्ता विवक्षितेति बोध्यते । तेन साधनरूपाया आवर्तने तन्निवाहा, साध्यरूपायाश्च निरन्तरस्थैर्य विवक्षितं भवतीति सूच्यते । फलत्रयमित्यनेन मुले यादृशीति सेवाविशे- पणेन यत्तदोर्नित्यसम्बन्धस्मारणात् फलेपि तादृशमिति प्रकारयोधकं विशेषणं स्मार्यते । तथा च तवोत्तममध्यनजघन्योदेन याह्यमानस्योत्यैविध्यस्य सिद्धस्वादत्रापि फलत्रय- मुच्यत इत्यर्थः । तर्हि किं तत्फलत्रयमित्यपेक्षायां टीकायां तस्वरूपं विभजन्ते अलौकिक- सामर्थ्यमित्यादि । तबालौकिकसामर्थ्य नाम परप्राप्तिविवरणश्रुत्युक्तमगवत्स्वरूपानुमवे 'प्रदीपवदावेश' इतिसूत्रोक्तरीतिकभगवदावेशजा योग्यता यया रसात्मकस्य भगवतः पूर्ण- खरूपानन्दानुभवः । श्रीदेवकीनन्दना अप्येवमाहुः । श्रीहरिरायास्तु भगवद्विरहानुभव सामर्थ्यमित्याहुः । श्रीकल्याणरायास्तु मगवता सह गानादिसामर्थ्य मुख्यानामिवेत्साहुः । चचागोपीशास्त्वलौकिकभजनानन्दानुमवे खरूपयोग्यतेल्याहुः । एतत्सर्व भगवतो नाना- विधप्रवेशहेतुकत्वाद्भगवदिच्छायाथ ज्ञातमशक्यत्वादुपपन्नम् ।

·२८ सेवाफलम् । सायुज्यं भक्त्या मामभिजानाती'त्युक्तो भगवत्स्वरूपे लयः । चचा अप्येवम् , श्रीदेवकीनन्दनाश्च । श्रीहरिरायास्तु सह युनक्तीति सयुक् सयुजो भावः सायुज्यं संयोगा- नुभवसामर्थ्यमित्याहुः । श्रीकल्याणरायास्तु गोपानामिवेति विशेपमाहुः । सेवोपयोगिदेहोक्षरात्मको देहेन्द्रियासुहीनः पुरुपस्त्रीपशुपक्षिवृक्षायाकृतिः संस्थानविशेषः । तदेतत् फलत्रयं त्रिविधसेवायां यथायथं योध्यमित्यर्थः । ननु 'यथाक्रतु'रिति श्रुतौ तत्कतुन्यायस्योक्तत्वात् संन्यासनिर्णये 'भावना साधनं यत्र फलं चापि तथा भवे'दित्याचारपि तदंगीकारान्यायत एवात्रापि तादृशफलप्राप्तिसिद्धे- विशेषततत्कथनस्य किं प्रयोजनमित्याकांक्षायां तत्र हेतुं वदन्ति मूले अलौकिकस्य दाने हीत्यादिपादत्रयेण । अलौकिकस्य दाने हि चाद्यः सिध्येन्मनोरथः ॥१॥ फलं वा यधिकारो या, अत्र हितौ । चोवधारणे । यतो हेतोरलौकिकस्य सम्पद्याविर्भावाधिकर- णोक्तरीतिकस्साक्षरात्मकविग्रहस्य दान एव आद्य आदौ भव उत्तमफलविपये विद्यमानो मनोरथः निश्चयशब्दोक्तकामचारात्मकः सिध्येत् । अदाने तु फलं वा हि निश्चयेन अधिकारो वा सिध्येदित्यनुपज्यते । तथा च ' लोकवत्तु लीला कैवल्य'मिति न्यायेन भगवता अलौकिकस्य सम्पद्याविर्भावसूत्रोक्तदेहस्य दाने एव तत्सम्बन्धिफललाभान्न तत्क्रतु- न्यायमात्रेण पूर्वस्य सिद्धिरित्यतस्तन्निरूपणमित्यर्थः । वाद्वयमनादरे । तेन तत्क्रतुन्यायेन कदाचित् तद्वयं भवंतीति बोधितम् । नन्वधिकारस्य कार्यान्तरयोग्यतारूपत्वात् तस्य च साधनदशायामपि सत्चात् कथं फलत्वमित्यत आहुः। न कालोनियामकः ॥ १॥ ॥ इति । अत्रेत्यधिकारे । तथा च कालनियम्यत्वाभावेनानावृत्त्या नित्यत्वादस्यापि फलत्वं निःप्रत्यूहमित्यर्थः । एतत्रये एक दानहेतुकमन्यवयमपि भगवदनुग्रहैकहेतुकम् । मर्यादा- मार्गे निर्गुणाक्षरविद्यया तादृशतप्राप्तेः सगुणया सन्मनोमयदहरादिविद्यया च 'जक्षन् क्रीडन् रममाण'इत्यादिनोक्तैश्चर्यपर्यन्तप्राप्तेरेव श्रावणात् ततोधिकस्य सेवोपयोगिदेहादे- स्तत्र केवलया भक्तिरहितमर्यादया वक्तुमशक्यत्वात् । तया तदुपगमे 'यमेवैप' इत्यादि- 'श्रुते भक्त्याहमेकया ग्राह्य' इत्यादिस्मृतेश्च विरोधस्य दुष्परिहरत्वाच । अतस्तत्रयमत्रो- च्यत इति भावः । अत्राद्यस्य दानेन सिद्धौ ‘रुद्रादीनां वचः श्रुत्वे'सादिकृष्णोपनिपन्मत्रा बृहद्वामनीयकथा 'संकल्पो विदितः साध्व्यः' इति कुमारिकाः प्रति भगवद्वाक्यं प्रमाण- त्वेन बोध्यम् । द्वितीये च 'नैकात्मतां म' इत्यारभ्य 'गतिमण्वी प्रयुक्त' इत्यन्तं कपिल;

·श्रीपुरुषोत्तमविरचितप्रकाशसमेतम् । २९ वास्यम् । तृतीये च 'को वामिहैत्य भगवत्परिचर्ययोचैरिति जयविजयी प्रति सनकादि- वाक्यं ज्ञेयम् । तयोः पातस्तु भगवदिच्छात एवेति तत्रैव नियन्धे प्रतिपादितमिति न कथित्सन्देहः ॥ २॥ ननु भवत्येवमनुग्रहत्रैविध्यात् फलनैविध्यम् , तथापि 'निसं हरौ विदधत' इति वास्ये कामक्रोधादीनामपि भगवति नित्यं विधाने तन्मयत्वस्योक्तत्वात् तन्मयत्वे च सायुज्यस्यैव युक्तत्वात् सिद्धान्तमुक्तावल्याम'प्युमयोस्तु क्रमेणैव पूर्वक्तिंब फलिष्यती' त्यनेन मानस्या एव फलत्वेनोक्तत्वात् तयापि तन्मयतायाः सिद्धौ तस्यैव युक्तत्वात्कथं तदभावो येन तृतीयं फलमित्यत आहुः । उडेगः प्रतिवन्धो वा भोगो वा स्यादिति । सेवायां क्रियमाणायामिति शेपः । किं तावतेत्याकांक्षायां तेपांखरूप टीकाया विवृण्वन्ति सेवायां प्रतिवन्ध इत्यादि । प्रतिवन्धो नाम विसामग्री तजनका प्रतिबन्धकः । तदनोद्वेगादित्रयम् । तन्नोद्वेगो नाम उचैर्भयं चलनं वा । ओविजी भय- चलनयोः । तदत्र सेवायां कियमाणायां दुश्पादिभ्यो मनसो भयं वा पापादिना बुद्धश्वाञ्चल्यं वा । अत्र द्वितीयमदृष्टजन्यम् । एतदुभयमप्यान्तरमतो द्विविधोप्युद्वेगो वाद्यसेवाफलरूपाया मानसीतत्समानाधिकरणविरुद्धसामग्रीरूपस्तत्प्रतिवन्धकः । प्रतिवन्धो नाम तल्लक्षीकृत्य वातातिकूलो वा निग्रहः । प्रतिलक्षणे प्रातिकूल्ये वा । वन्ध बन्धने । सोन सेवायां रुची ससामपि शरीरादिसामर्ये सत्यपि सेवाकरणकाले लौकिकवैदिककायिकादिव्यापाररूपो यायसेवासामानाधिकरण्यात् तद्विरुद्धसांमध्यात्मकस्तत्वरूपप्रतिवन्धकः कादाचित्कः । भोगो नाम सुखदुःखसाक्षात्कारोम्यवहाररूपः प्रसिद्धो देहन्द्रियोभयनिष्ठत्वादुमय- विषसेवाविसामग्रीरूपो बलिष्ठः स्वभावतः प्राप्तः । तया च तेषां सेवाविरुद्धकायिकवाचिक- मानसिकसामव्युत्पादकत्वेन मानस्सा जघन्यत्वापादनात् तया तन्मयताया असिद्धौ सुखेन तृतीयस्य फलस्य सिद्धिरित्यर्थः । ननु भवत्वेवं तथापि यदत्र मुख्यं फल तत्तु दानैकसाध्यमित्युक्तम् । दानं तु पूर्व ज्ञातुमशक्यम् । तथा सति स्वतःपुरुषार्थत्वेन सेवाकरणे मम किं फलं भविष्यतीति सन्देहः कथं निवर्ततेत्यत आहुः । तु बाधकमकर्तव्यं भगवतः सर्वथा चेद्गतिन हि यथा वा इति । तुः शंकानिरासे । बाधकं पूर्वोक्त त्रयमकर्तव्यं भगवतः सर्वधा चेत् तदा हि निश्चयेन गतिर्न, प्राणानां देहादुलमण न । मनसो वा भगवद्भ्यतिरिक्त गतिर्न, किन्तु वामनसि दर्शनाच्छन्दा'सधिकरणोक्तन्यायेन भगवत्येव लयः । ता नाविदनि- ·, ३० सेवाफलम् । त्युक्तरीत्या भगवदेकतानत्वं हि निश्चयेन । एतेन मुख्यफलभवनविषयकसन्देहनिवृति- रित्यर्थः । यथावेति भिन्नं वाक्यम् । अत्रापि वाधकं भगवतः अकर्तव्यं चेदि- स्यन्वेति । तथा च यथा येन प्रकारेण सेवा, यत्तदोनित्यसम्बन्धातथा तेन प्रकारेण बाधक भगवतीकर्तव्यं चेत्तदा, या फले विकल्पः, सेवा मध्यमा चेन्मध्यमम्, जघन्या चेजघन्य फलमित्येवं सन्देहनिवृत्तिरित्यर्थः । अथवा । ननु सेवा हि भक्तिमार्गीयं साधनम् । भक्ति- मार्गश्वानुग्रहैकलभ्यः पुष्टिप्रवाहमर्यादायां स्थापितः, निवन्धे च 'सर्वथा चेतरिकृपा न भविष्यति यस्य हि । तस्य सर्वमशक्यं हि मार्गेस्मिन् सुतरामपी'त्यनेन । एवं सत्यस्मिन् मार्गे प्रतिवन्ध एव कथं येन फलत्रैविध्यमित्यत आहुः तु बाधकमित्यारम्य यथा- वेत्यन्तम् । अत्र वाक्यानि, तेपु विष्वपि बाधकपदं चेत्पदं चान्वेति । तथा च याधकं पूर्वोक्तं भगवतः अकर्तव्यं चेत्तदा प्रतियन्धस्याभावाद्गतिर्मध्यमं फलं भवति । बाधकं सर्वथा चेत्तदा न हि निश्चयेन सेवाफलमेव न । वाधकं यथा तथा चेत्तदा वा विकल्पः । तथा चैवं भगवदिच्छातविध्यमित्यर्थः । तर्हि विकल्पे कि कार्यमित्यत आहुः । अतत्त्वनिर्धारोऽविवेकः साधनं मतम् ॥ ३ ॥ याधकानां परित्याग, इति । अग्रोक्तवाक्यद्वयस्य त्रयस्य वाऽसन्दिग्धत्वादतत्त्वनिर्धार इत्यादिकं व्याकुर्वन्ति । त्रयाणां साधनपरित्यागः कर्तव्य इति । त्रयाणां पूर्वोक्तानां बाधकानां यत्साधनमतत्त्वनिर्धाराविवेकरूपं तस्य परित्यागः सर्वथा त्यागः कर्तव्यः । तत्प्रतियोगि- भूततत्त्वनिर्धारविवेकयोरभ्यासेन तयोः प्रागभावानिवृत्तिः सम्पादनीया, ध्वंसो वा । तथा च नवीनतदुत्पादकसाधनत्यागे यथा भोजनपरित्यागे पूर्वाजीर्णस्य निवृत्तिः भाविनश्चानुपत्ति- स्तथा तत्त्वनिधीरे जाते बुद्धिदोपरूपस्योद्वेगस्य निवृत्त्या विवेके च जाते प्रतिवन्धमोग- योनिवृत्त्या तयोनिःशेषनाशः सम्पादनीय इत्यर्थः । ननु वाधकत्यागे कर्तव्ये भोगत्याग आगतः, तथाकृते शरीरस्थितेलादेश्वासम्भवात् सेवाया एवासिद्धिः, प्रतिवन्धस्य चादृष्टजन्यत्वात् तत्त्यागस्याशक्यत्वमिति सेवासिद्धिरेव दुर्घटेत्याशंकायां तदर्थ विभागमाहुः भोगेपीत्यादि । भोगेप्येकं तथा परम् । निःप्रत्यूहं महान् भोगः प्रथमे विशते सदा ॥ ४॥ अपि समुचये । भोगे, अपि शब्दात् प्रतिबन्धे, एकं परित्याज्यमिति शेषः । तथेति वैधम्र्ये दृष्टान्तः । यथा भोगप्रतिवन्धयोरेकं परित्याज्यं तथा परं द्वितीयं निःप्रत्यहं विघ्नशून्यम् । भोगस्य निःप्रत्यूहत्वे हेतुर्महान् भोगः प्रथमे विशत इति ।

·श्रीपुरुषोत्तमविरचितप्रकाशसमेतम् । प्रतियन्धस तयावे हेतुः सदेति । तदेतत् सवै मन्दादेर्दुष्करं दुज्ञेयं चेति तदर्थं गृहन्तो व्याकुर्वन्तः प्रतिलोमझममादाय प्रथमतो भोगं विभजन्ते भोग इत्यादि । भोग उतरूपो द्विप्रकारकः । तयोर्मध्ये लोकासक्तिजन्मा सार्वदिकत्वेन चलवदायकत्वादचश्यं वक्तव्य एवेत्यर्थः । ततो न्यून प्रतिवन्धं विभजन्ते प्रतिवन्धोपीयादि । तस्य कादाचित्कत्वेन सत्पत्वात् पूर्व तत्त्यागप्रकारमाहुः तत्रेत्यादि । तयोः प्रतिवन्धयोमध्ये आद्यः साधा- रणः बुद्ध्या उपायचातुर्येण त्याज्यः । यद्यपि तत्त्वनिर्धारविवको पूर्व प्रतिबन्ध- विघातकत्वेन सूचितौ तथापि न तावन्मात्रेण निवृत्तिः, किन्तु बुद्धिरपि तत्सहकारित्वेना- पेक्षिता । अतस्तया त्याज्य इत्यर्थः । ननु भवत्वेवं तथाप्यलौकिकभोगात्यागे किं चीन- मित्याकांक्षायां तत्र वीजमाहुः अलौकिक इत्यादि । तुः शंकानिरासे । अलौकिको भगवदत्तप्रसादलेन क्रियमाणो भोगः फलानां मध्ये प्रथमे आद्यमनोरथात्मके प्रवेशं मामोत्यतो निःप्रत्यूहत्वान्न त्याज्य इत्यर्थः । अयमेव हेतुर्मूले महानिति पदेनोक्तो पोध्यः । द्वितीयप्रतिवन्धस्स निःप्रत्यूहत्वे यो हेतुः सदा पदेनोक्तस्तं व्युत्पादयन्ति भगवत्कृत इत्यादि । सेवायां सस्स रुचेः सामग्रीसम्पत्तेश्य सत्त्वेपि यदा पुनः पुनस्त- द्विघटनेन तन्निाहाभावः सेवायामरुच्यादिर्वा स भगवत्कृतप्रतिबन्धः । तत्रैव हि स्वस्या- न्येषां च 'दैवमत्र विघातक'मिति बुद्धिरुदेति । तादृशः स चेद्भवेत् तदा भगवान् फलं पूर्वोक्तं विविधमपि सेवाफलं न दास्यतीति मन्तव्यम् । तेन सेवाप्रतिवन्धवता युक्तिभिर्विचारणीयम् । तदान्येषां गुर्वादीनां सेवां चेत्तदर्थ कुर्यात्तदा सापि व्ययी । एतत्फलरूपार्थविरहितेति मन्तव्यमिति पूर्वेण सम्बन्धः । तदाय जीव एवं पञ्चविधं लिंग'मिति चतुर्थस्कन्धवाक्योक्तश्चेतनायुक्तसंघात आसुर इति निर्धारः कार्य इति प्रायपाठादायाति । तदा ज्ञानमार्गेण खात्मनि प्रपञ्चे चाक्षरब्रह्मत्वभावनपरेणास्थूलादि- सदाधुपासनपरेण वा स्थातव्ये शोकाभावाय । आत्मज्ञानस्य शोकनाशकत्वनावणातथा स्थितौ तस्मिन् संघाते निवृत्ते एतस्पाक्षरसायुज्यं वा तत्र स्थिति भवतीति विवेका सेवाफलात् पृथक्करणमित्यर्थः । अत्रैतद्वन्थदर्शनेन ममेदं प्रतिभाति । आसुरजीया हि पुष्टिप्रवाहमर्यादायां 'जीवास्ते धासुराः सर्वे प्रवृत्ति चेति वर्णिता' इत्युक्तलक्षणका अज्ञदु भेदेन द्विविधा निरूपिताः । ते तु नोपदेशार्हाः । 'सात्विका भगवद्भक्ता ये मुक्तावधिकारिणः । भवान्तसम्भवा दैवात् । तेपामर्थे निरूप्यत' इति प्रतिज्ञावास्येन तथा निश्चयात् । अतःपरं 'प्रवाहेपि समागत्य पुष्टिस्यस्तैन युज्यते । सोपि तैस्तत्कुले जातः कर्मणा जायते यत' इत्युक्तोवशिष्यते । यथा अलीसानादिः । अतस्तादृशं तद्देश्यं प्रति वायमुपदेश इति ॥ ४॥ एवमलौकिकमोगभगवत्कृतप्रतिवन्धयोस्त्यागानहत्वे वीजं व्याख्याय साधारण- प्रतिबन्धलौकिकभोगयोस्त्याज्यत्वे बीजं यत्तुमवतारयन्ति । .

·२ सेवाफलम् । सविनोल्पो घातकः स्याद् बलादेतो सदा मतौ । द्वितीये सर्वधा चिन्ता त्याज्या संसारनिश्चयात् ॥५॥ साधारण इत्यादि । कथमिति हेतुरूपप्रकारबोधकम् । तथा चैतयोस्त्यक्त- व्यताप्रयोजकः प्रकारः क इत्यर्थः । अन्यथा त्रयाणां साधनपरित्यागः कर्तव्य इति पूर्व- ग्रन्थविरोध आपद्यतेति । व्याकुर्वन्ति सविनत्वादित्यादि । कालादिकृतविनसाहित्यात् खरूपतः साधनतः फलतथाल्पत्वात् तथेत्यर्थः । एवं भोगे त्याज्यत्ववीजद्वये व्याख्याते शिष्टो घातकत्वरूपो हेतुः साधारणप्रतिवन्धनिष्ठ इत्यर्थादेव वोधितम् । ननु प्रतिबन्धकत्यागप्रकारस्य पूर्वमुक्तत्वापुनस्तत्कथनस्स किं प्रयोजनमत आहुः यलादेताविति । व्याकुर्वन्ति एतावित्यादि । यत एती लौकिकभोगसाधारण- प्रतिवन्धी सदा क्षणे क्षणे प्रतिबन्धकावतो बुद्ध्या उपायचातुर्येण बलाद् दृढात् त्याज्यौ । यथाधिकं भुक्तं चेन्ममेदानीन्तना सेवा गता, मया गानाद्यासक्त्या जागरः कृतश्चेदिदानी निद्रायाति, तस्मादेवं न विधेयमित्येवं बुद्ध्योपायचातुर्येण सर्वथा त्यक्त- च्याविखेतदथं पुनः कथनमित्यर्थः । द्वितीये सर्वथेति व्याकुर्वन्ति । दितीय इत्यादि । पूर्व भोगप्रतिवन्धयोरुभयोरुक्तत्वात् कोत्र द्वितीय इति शंकानिरासायैतदुक्तम् । ननु भगवत्कृते प्रतियन्धे यादृशी स्थितिरपेक्षिता सा तु पूर्व विवृतैवेति पुनस्तदुक्तेः किं प्रयोजनमत आहुः ज्ञानेत्यादि । तथा च पूर्वोक्तादपि यो हीनः सिद्धान्तमुक्तावल्यां 'मत्यभावे विति कारिकयोक्तस्तस्स संसारेत्यन्तामिनिवेशनिवृत्त्यर्थमिदमित्यर्थः ॥ ५॥ ननु पूर्वमुद्वेगादित्रयं ससाधनं त्याज्यत्वेनोक्त्वाग्ने तत् त्याज्यत्वात्याज्यत्वविभागं च कृत्वा पश्चाद्वयोरेवावश्यं त्याज्यत्वं यन्निरूपितं न तूद्वेगस्यापि, तत् कुत इत्याकांक्षायामाहुः । न त्वाद्य दातृता नास्तीति, अत्र प्राश्चः पाठं द्विधांगीकुर्वन्ति केचिन्नन्विति । केचिच न त्वेति । तत्रापि नु इति भिन्नं पदं निश्चयार्थकमिति मम प्रतिभाति । आये उद्वेगे । तुः शंकानिरासे । नु निश्च- येन वा न, चिन्ता फलसाधनविपयिणी न त्याज्या । तत्र हेतुः । दातृता नास्तीति । अदातृता नास्तीति वा । तदेतद्व्याकुर्वन्ति । आद्यफलेत्यादि । आयं यत् फल- 'मलौकिकसामर्थ्यरूपं, तस्याभावे अप्राप्तौ, भगवतो दातृत्वं नास्ति, तदा तस्मिन् दानसमये सेवा अनाधिदैविकी। उद्वेगो हि मानसो, मानस्या एव विरुद्धसामग्रीजनकः, सा दानसमये 'चेतस्त- प्रवणं' 'ता नाविदन्' इतिवद्भगवति लीनं न करोति, तेन सा सेवा अनाधिदैवि- कीत्युक्तं भवति । अत उद्वेगे तन्निवृत्त्यर्था चिन्ता भगवद्भावनरूपा न साज्या, किन्तु १ त्यागहेनुरूपेति पाटः। , ·श्रीपुरुपोचमविरचित्तप्रकाशसमेतम् । सदा कर्तव्यैय । द्वितीयपक्षे उद्वेगेन कृत्वा फलाभावे मुख्यफलाप्राप्ती भगक्तोऽदातृत्व नास्ति किन्तु तदोद्वेगदशायां सेवानाधिदैविकीत्युक्तं भवति । अतस्तसा आधिदैविकीत्व- सम्पादनायोद्वेगनिवृत्त्या चिन्ता न साज्या किन्तु कायैव । तथा चोद्वेगस मुख्य- फलातिरिकफलाप्रतिवन्धकत्वाद् मुख्यफलस केवलं दानमाबसाध्यत्वाद दित्सायाश्च 'अनिच्छतो गतिमण्वी प्रयुक्त' इतिवाक्येन 'कहिचित् स्म न भक्तियोग मिति वाक्येन च ज्ञातुमशक्यत्वानोक्तमित्यर्थः । अनानाधिदैविकीत्युक्तं भवतीति कथनेन सेवाया अनाधिदैविकीत्वसम्पादकल्वरूपगुद्वेगत्याज्यताबीजमप्युक्तं ज्ञेयम् । ननु तत्त्वनिर्धार विवेकान्यां प्रतिवन्धत्यागे यतमानस्यापि त्रयाणां त्याज्यबीजं जान- तोपि यदान प्रतिवन्धनिवृत्तिः तदानेन किं कार्यमित्यत आहुः । तृतीये वाधकं गृहमिति । तदेतद्विवृण्वन्ति भोगाभाव इत्यादि । उद्विग्नः साधारणप्रतिवद्धोपि. निरूपधि यथाकथञ्चन भक्तिमान् सेवेत तदापि तृतीयं फलं भक्तिमत्वाद्भवति तस्मिन्नपि भोगो लौकिकः प्रतियन्धं करोति । अतस्तृतीये भोगरूसे प्रतिवन्धेऽशक्यत्यागे सति मगवता गृहत्याग एवानेन प्रकारेण योध्यत इत्यनुसन्धाय वाधकमूतं गृहं त्याज्यम् । यतो भोगाभावस्तदैव सिध्यति यदा गृहपरित्यागः । तथा च तदानीमयमेवोपायो नेतर इत्यर्थः । अयं सागो न भक्तिमार्गीयसंन्यासरूपः, अधिकाराभावात् , किन्तु 'ताटश- स्थापि सततं गेहस्यान विनाशन'मित्यादि भक्तिवर्धिन्युक्तभक्तिसाधनसम्पादनार्थ इति ज्ञातव्यम् । एवमत्र यावान् कठिनांशः सोत्र स्वयं व्याख्यातः । अतःपरं य एवं गृहत्यागमपि न कर्तुं शक्नुयात् तदर्थ मूले उपायमुपदिशन्ति । अवश्येयं सदा भाव्येत्यादि । इयं फलवयी प्रतिबन्धकत्रयी च अवश्या, यथायथं भगवदनुग्रहैकलम्यत्वा- अगवद्विचारमात्रसाध्यत्वाच अवश्या, न स्वकृतसाधनाधायत्ता । अतः सदाभाच्या प्रतिवन्धोपस्थितायपश्यत्वेनैव स्वदैन्याय तदा तदा विचारणीया । अत्र सदापदेनेदमेव चोभ्यते, न तु कालनैरन्तर्यम् । 'निवेदनं तु स्मर्तव्यं सर्वदे'सादीनां विरोधापत्तेः । सर्वमन्यन्मनोभ्रमः ॥ ६॥ फलस्य स्वकृतसाधनायत्तत्वभावनं प्रतिबन्धस्य स्वकृतसाधनान्तरनाश्यत्वभावनं च मनोप्रमश्चित्तवाहिर्मुख्यसम्पादकं चाचल्यमात्रम्, भगवदिच्छां विना कथमपि केनापि किञ्चिदपि कर्तुमशक्यत्वात् । एप उ एवं साधु कर्म कारयती त्यादिश्रुया तथा बोधनात्। 'अनन्याश्चिन्तयन्तो मामिति वाक्ये तादृशां योगक्षेमवहनस्य स्वकर्तव्यताया उक्तवादन प्रतिबन्धनिवृत्यादियोगक्षेमस्यापि भगवतैव कर्तव्यत्वादेकादशस्य विशेध्याये जातश्रद्धो मत्कथासु निर्विणः सर्वकर्मनु । वेद दुखात्मकान् कामान् परित्यागेप्यनीश्वरः ॥ ततो . ५ ·३४ सेवाफलम् । मजेत मां भक्त्या श्रद्धालुदृढनिश्चयः । जुपमाणश्च तान् कामान् दुःखोदकोश्च गईय'त्रि- त्यन्तेन तथा करणस्याज्ञापनाच ॥ ६॥ ननु यद्येवं तदा भावनस्यापि किं प्रयोजनम् । नहि जीवकृतया भावनया सत्य- संकल्पो भगवान् स्वविचारितादन्यया किमपि करोति । तथा सति किं भावनोपदेशेनेत्सत भाहुः तदीयरपीत्यादि। तदीयैरपि तत् कार्य पुष्टौ नैव विलम्बयेत् । एते हि तदीयाः, सर्वसमर्पणात् सर्वप्रकारेण भगवत एव भावनाच भगवदीयाः, तैरपि तदुक्तं भावनं कार्यम् । तत्र हेतुः । पुष्टौ अनुग्रहविषये, भगवान्नैव विलम्वयेत् । एतत्कृत्या विलम्ब न कारयेत्, न कुर्याद्वा । रामो राज्यमचीकरदितिवत् स्वार्थे णिच् । तथा च पुष्टिमर्यादायां खयमेव साधनानामुपदेशादस्मात् साधनद्वारा वोद्दिधीति, तानि विना वा न वेति न ज्ञातुं शक्यते, अतो विलम्वामावायायमुपदेश इत्यर्थः । ननु ‘सत्त्वं रजस्तम इति गुणा जीवस्य नैव मे । चित्तजा यैस्तु भूतानां सलमानो निवध्यत' इत्येकादशस्कन्धे भगवद्वाक्यात् चित्तजा गुणाः कालकर्मखभाववशात् क्षुभ्य- माणाः प्रतिवधन्त्येव तदा किं कार्यमित्यत आहुः गुणक्षोभेपीत्यादि । गुणक्षोभेपि द्रष्टव्यमेतदेवेति मे मतिः ॥ ७ ॥ गुणक्षोभोपि परंपरया भगवदिच्छाधीन इति तत्रापि एतदेव भगवत्कृतं विलम्बन- मेव कारणत्वेन द्रष्टव्यम् । इति मे मतिः । इदमस्माभिरेवोच्यते । अत्र नान्यस्य सम्मतिरित्यर्थः ।। ७ ॥ तत्र हेतुः कुसृष्टिरित्यादि । कुस्सृष्टिरत्र वा काचिदुत्पद्येत स वै भ्रमः ॥ ७॥ ॥ शास्त्रे तदर्थ साधनान्तरोपदेशदर्शनाद्विरुद्धयुक्तिसृष्टिरन वा विकल्पेनोत्पयेत, परं स विकल्पोधिकारभेदानवधानाद् वै निश्चयेन भ्रमः । भगवता 'दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया । मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति त' इति गुणमूलनिवृत्तये स्वप्रपत्ति- मात्रस्यैव साधनस्योक्तत्वात् । साधनान्तरकरणे च निःशेपतन्निवृत्त्यभावात् । भगवत्कृत- विलम्बभावने तु भगवानेव शरणमिति बुद्धथुत्पत्तेः । अतोस्माभिरिदं भगवदभिप्रेतमेवोच्यत इति तथेत्यर्थः ॥ ७॥॥ इति तत्प्रेरणप्राप्तबुद्धिस्तु पुरुषोत्तमः । सेवाफलोक्तिविवृतेर्विवृतिं चैवमुजगौ ॥१॥ इतिश्रीमद्वल्लभाचार्यचरणैकतानश्रीपीताम्बरात्मजस्य श्रीपुरुपोत्तमस्य कृतौ सेवाफलविवृतिप्रकाशः सम्पूर्णः ।।.

·श्रीरप्णाय नमः। . सेवाफलम् । विवृतिविवरणसमेतम् । नत्वा श्रीवल्लभाचार्यान् विडलेशान् निजान् गुरून् । सेवाफलस्य विवृतिव्याख्यानं वितनोम्यहम् ॥ १॥ अय देवोद्धारप्रयत्नात्मानः श्रीमदाचार्या निजानां सुखेन सिद्धान्तमुक्तावत्युक्त- सेवायाः सिद्धये तत्फलप्रतिबन्धसाधनानि निरूपयन्तः प्रतिज्ञा कुर्वन्ति यादृशी सेव- नेति । एतद्वन्यस्यातिसंक्षिप्तत्वेन दुर्योध्यत्वात् स्वयमेव विवृति रचयन्तः सेवाया निजग्रन्थेषु फलत्वांगीकारेण तत्फलेप्वन्येपूच्यमानेषु सेवायाः साधनतामाशंक्य साधनताप्रमं वारयन्तः फलनामान्याहुः सेवायामिति । यादृशी सेवना मोक्ता तत्सिदी फलमुच्यते । अलौकिकस्य दाने हि चायः सिध्येन्मनोरथः ॥१॥ सेवायां फलत्रयम्, अलौकिकसामर्थ्यम् , सायुज्यम्, सेवोपयो- गिदेहो वैकुण्ठादिषु । सर्वत्र साधनान्ते फलम् । फले लधे साधनत्यागः । अब सेवासाधकसेवायां क्रियमाणायामित्युत्त्या न तद्धमत्यावकाशः । यादृशी सिद्धान्तमुक्ता- वल्यां कथिता मानसी सेवा, तत्सिद्धी मानसीत्वे सिद्धे, तस्यां यत्फलनयमलौकिकादि, तदुच्यते । आयफलस्यालौकिकसामर्थ्यस्य प्रभुणा दाने कृते, चकाराचदेहेन्द्रियादिषु स्वरूपे स्थापिते, आदौ उत्तमफले जातो मनोरथः सिध्येत् , तस्यादाने फलं सायुज्यं वा सिध्येतू, अधिकारः सेवोपयोगिदेहो वा सिध्येदित्यग्रिमेणान्वयः । हि युक्तोयमर्थः । अन द्वौ वाशब्दौ पूर्वफलतुल्यत्खयोधको ॥ १॥ फलं वा हधिकारो वा न कालोन नियामकः । उद्देगः प्रतिबन्धो वा भोगो धा स्यात्तु बाधकम् ॥ २ ॥ सेवायां प्रतियन्धकत्रयम्, उद्वेगः प्रतिबन्धो या भोगो वा। फलमिति । आधफलमनियतम्, परमानुग्रहैकलभ्यत्वात् । एवं चायस्य दानैकहेतुत्वम् । फलद्वयस्य साधारणानुग्रहहेतुत्वम् । नन्वधिकारस्थ सेवापूर्वकाले स्थितत्वात्कथं फलत्वमित्यत आहुः न काल इति । अस्मिन्नधिकारे सत्ययुगादिरूपः कालो नियामको न !.अतः कालानियम्यत्वात्फलताधिकारस्य । एवं सोपपत्तिकं फलायमुक्खा प्रतिबन्धकायमाहुः मूले उदेग इति, विवृतौ सेवायामिति । उदधिको वेगः भयम्, अपराधादिना मन- श्वावल्यं वा पापादिना । स च सेवाऽरुचिसम्पादनेन बाधकः । प्रतिवन्धश्च सेवायां रुचौ ·. सेवाफलम् । सत्यामपि तत्समये लौकिकवैदिककायिकादिकार्यासक्तिरूपः । स च तत्समयरोधनेन पाधकः । भोगश्च शरीरवृत्त्यनुसारेणाम्यवहारशयनादिरूपः । सोपि पूर्ववद्वाधकः ॥ २ ॥ ननु फलानामनुग्रहलभ्यतयानुग्रहस्स च भगवदिच्छाधीनत्वात्सेवायां क्रियमा- णायां मम फलं भविष्यति न वेति सन्देहः कथमपेयादतस्तनिवारणाय तु बाधकमित्या- रम्य यथा वेत्यन्तमाहुः। अकर्तव्यं भगवतः सर्वधा चेद्गतिन हि । यथा वाऽतत्त्वनिर्धारोऽविवेकः साधनं मतम् ॥ ३ ॥ पाधकानां परित्यागः, त्रयाणां साधनपरित्यागः कर्तव्यः । भगवतो पाधकीयं न करणीयं चेत् तर्हि मनस अन्यत्र गमनं न, फलं तु यथा वा । येन प्रकारेण सेवा तथा तेन प्रकारेण फलमिति सन्देहाभावः । यद्वा भक्तिमार्गो भगवदनुग्रहलभ्यः । तस्मिन् कथं प्रतिवन्धक- प्रयमित्यतस्तु बाधकमित्यादि यथा अत्यन्तमाहुः । वाक्यत्रयमत्र । वाधकं पूर्वोक्त भगवतोकर्तव्यं चेत्तदा गतिर्नाम सेवायां सायुज्यम् ।। १ ॥ पाधकं चेत् सर्वथा तदा न हि फलाभाव इत्यर्थः ॥२॥ यचदोर्नित्यसम्बन्धाद्यथा याधकं तथा चेत्तदा वा नाम फले विकल्पः ॥ ३॥ तथा चैवं भगवदिच्छयानुग्रहस त्रैविध्यात् फले त्रैविध्यम् । तथा च यस्य जीवस्य यादृशोधिकारः स ताशी सेवां करिष्यति, तस्स खाधिकारयोग्य फलं च भविष्यतीति सन्देहाभावः । एवं फलविकल्पे प्राप्ते कि कार्यमत आहुः अतत्व- निर्धार इत्यारम्य बाधकानां परित्याग इत्यन्तम् । विवृतौ त्रयाणामिति । त्रयाणामुढेगादीनां साधनस्सातत्त्वनिर्धारस्याविवेकस्य च तत्त्वनिर्धारस्य विवेकयोरभ्यासेन सर्वतस्त्यागः कर्तव्यः । ननु तत्त्वनिर्धारविवेकौ किंरूपौ? तथा हि, तस्य लोकवेदनसिद्धस्स पुरुषोत्तमस्य भावस्तत्त्वम् , तस्स निर्धरणं निर्धारः । 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म,' 'स हैतावानास,' 'अखण्डं कृष्णव'दित्यादिभिः सर्वत्र भगवद्भावनम् । विवेकस्तु 'हरिः सर्व निजेच्छातः करिष्यतीति सर्वत्र भगवत्कृतिः । ननु बाधकानां मध्ये भोगस्यापि त्यागे जाते तं विना शरीरस्थितेरसम्भवात् सेवाया असिद्धिमाशय त्यागे व्यवस्थामाहुः भोगेपीति । भोगेप्येक तथा परम् । निःप्रत्यूह महान् भोगः प्रथमे विशते सदा ॥४॥ भोगो हि द्विविधः, लौकिकोऽलौकिकश्च । तत्र लौकिकस्त्याज्य एव । प्रतिवन्धोपि द्विविधः, साधारणो भगवत्कृतश्चेति । तत्राद्यो वुद्ध्या त्याज्यः । अलौकिकभोगस्तु फलानां मध्ये प्रथमे प्रविशति । भगवत्कृ- तश्चेत्प्रतिबन्धस्तदा भगवान्फलं न दास्यतीति मन्तव्यम् । तदान्य- सेवापि व्यर्था। तदासुरोयं जीवइति निर्धारः। तदा ज्ञानमार्गेण स्थातव्यं .

·विवृतिविवरणसमेतम् । शोकाभावायेति विवेकः । भोगप्रतिवन्धयोरेकै परित्याज्यम् । अपिशब्देन प्रतिबन्धस्य ग्रहणम् । तथा परं द्वितीयं निष्प्रत्यूहं विनरहितम्,. तन हेतुः, महान्मोगः । एवं प्रतिवन्धरूपं वस्त्वपि निष्प्रत्यहम् । तत्र हेतुः, सदेति । एतत्सर्वं मनसि कृत्वा वितौ तात्सर्यमाहुः सूचिकटाहन्यायेन । पूर्व भोगवैविध्यमाहुः भोग इति । लौकिका- लौकिकभेदेन भोगो द्विधा। तब अलौकिको मोगो लौकिकासक्तिरूपलात् सेवासमय- रोषकत्वात्याज्यः । एवं लौकिकभोगं निरूप्य हेतुसहितमलौकिकभोगं निरूपयन्ति तथेति । विवृतौ अलौकिकेति । अलौकिको यो भोगः स तु फलत्रये यदायमलौकिकसामर्थ्य : तस्मिन् सति भगवद्दत्तप्रसादेन भवतीति तत्प्रवेश उक्तः । एवं च तस्मात्याज्यत्वे वीज- मुक्तम् । एवं द्विप्रकारकं भोगं निरूप्य द्वितीयप्रतिबन्धस्य निर्विनवे यो हेतुर्मूले सदा- पदेनोक्तस्त्र विवृतौ भगवत्कृत इत्यादिना विशदयन्ति । सेवायां प्रवृत्तस्य यदा दुःसङ्गा- दिना मगवदीयद्रोहे कृते नमुः स्वयं प्रतिबन्धं करोति, तदा सेवायामरुचिर्भवति, तदा सर्वथा फलाभावः, तदा तदुपायार्थमन्यसेवन न कर्तव्यम् , व्यर्थत्वात् , तदाय जीव आसुर एव । दैवजीवे सर्वथा फलाभावाभावात् । तदा एतादृशे प्रतिबन्धे चिन्तानिवृत्त्यै आदि- सृष्टौ भगवान् जीवं यथा विचारितवांस्तथैव निजेच्च्या करिष्यतीत्यादिरूपेण ज्ञानमार्गेण स्थातव्यम् । एवमलौकिकभोगभगवत्कृतप्रतिवन्धयोरत्याज्यतामुक्त्वा साधारणप्रतिवन्ध- लौकिकभोगयोस्त्यक्तव्यत्वे विवृतौ धीजमवतारयन्ति साधारणेति । साधारणो भोगः कथं त्यक्तव्य इत्याकाङ्क्षायामाह सविनोल्पो घातकः स्यादिति । ननु लौकिकमोगसाधारणप्रतिबन्धौ केन हेतुना केन प्रकारेण च सतव्याविति व्याकुर्वन्ति सविनइति । लौकिको भोगः सविनवाल्पत्वाभ्यां हेतुभ्यां पलाद्धठात्त्याज्यः । धातकत्वेन हेतुना साधारणः प्रतिबन्धस्त्याज्यः । नन्वेतत्त्यागप्रकारस्तत्त्वनिर्धारविवेकरूपः पूर्वमुक्त इति पुनः किमर्थमुच्यते ? सत्यम् । पूर्व यदुक्तः स तु नवीनतदुत्पादकसाधनत्यागरूपः । • अयं तूत्पन्नयोस्त्यागप्रकारोत उच्यते । सचिनोल्पो घातकः स्याइलादेतौ सदा मतौ। सविनत्वादल्पत्वाद्भोगस्याज्यः । एतौ सदा प्रतियन्धको बलादिति । यत एतौ सदा क्षणेक्षणे सेवासमयरोधकत्वेन मतो ज्ञातौ । अतो यलाद्धार्बुद्ध्योपायचातुर्येण त्याज्यौ । तत्स्वरूपं श्रीपुरुसोत्तमा आहुः । तथाहि, 'यथाधिक मुक्तं चेन्ममेदानींतना सेवा गता, मया गानाधासच्या जागरः कृतश्चेदिदानी निद्रायाति, तस्मादेवं न विधेयामिति । प्रकृतमनुसरामः । अतःपरं ज्ञानस्थित्ययोग्यानां भगवत्कृतप्रतियन्थे स्थितिप्रकारमाहुः । द्वितीये सर्वथा चिन्ता त्याज्याऽसंसारनिश्चयात् ॥५॥ द्वितीयो भगवत्कृतप्रतिवन्धः । ज्ञानस्थित्यभावे चिन्ताभावार्थमाह द्वितीय इति । द्वितीय इति भगवत्कृतप्रतियन्थे ज्ञानस्थितावपि पुष्टिमाफिलविषयिणी चिन्ता सर्वथा - , ·३८ सेवाफलम् । खाज्या । कुतः १ असंसारनिश्यात् । अत्रायमर्थः । 'अस्मिन्पातमयं नास्ति मोचक सर्वथा यत' इति वाक्येन अलीखानादिरिव जन्मान्तरे उद्धरिप्यति । एवं भोगप्रतिवन्धी त्याज्यत्वेन विचार्य उद्वेगत्यागे वीजं वदन्ति नन्विति । नन्वाये दातृता नास्ति तृतीये याधकं गृहम् । आद्यफलाभावे भगवतो दातृत्वं नास्ति तदा सेवानाधिदैविकी त्युक्तं भवति । अत्र पाठद्वयम् । नन्विति, न त्विति । नु निश्चयेन, आये उद्वेगे सति फलविपयिणी चिन्ता न त्याज्या । तत्र हेतुमाहुः भगवतो दातृता नास्ति । एतदेव विवृतावाद्येत्यादिनोक्तम् । एवं च सेवाया अनाधिदैविकीत्वसम्पादकलादुद्वेगोपि त्याज्यः, यदिच्छाकृतो यस्तूद्वेगः, स एवैनं निवारयिष्यतीतिविचारेण त्याज्यः । एवं जानतोपि यथाकयश्चित्सेवायां प्रवृत्तस्य यदा लौकिकभोगः प्रतिबन्धं करोति तदा कर्त- व्यमाहुः तृतीय इति । विवृतौ तदपि भोगेयादिना व्याचक्षते । भोगाभावस्तदैव सिध्यति यदा गृहपरित्यागः । तृतीये भोगरूपे प्रतिवन्धे गृहमेव त्यजेत्, कृष्णा- र्थमेव गृहं प्रयुञ्जीत । तथा कृते भोगस्यालौकिकत्वं सिध्येदिति लौकिकमोगस्त्यक्त एव । अवश्येयं सदा भाव्या सर्वमन्यन्मनोभ्रमः॥६॥ तदीयैरपि तत् कार्य पुष्टौ नैव विलम्बयेत् । गुणक्षोभेपि द्रष्टव्यमेतदेवेति मे मतिः ॥७॥ कुसृष्टिरत्र वा काचिदुत्पद्यत स वै भ्रमः । एवं कठिनांशं खयं व्याकृत्य गृहत्यागेऽसमर्थानां यत्कर्तव्यं तदाहुः अवश्येति । इयं फलत्रयी प्रतिबन्धकत्रयी चावश्या, अतो वाधकानामुपस्थितौ स्वदैन्यसिद्धये सदा विचारणीया । अन्यत्सर्वमिदं साध्वसाधु वा मत्कृतमित्यादिरूपं मनोभ्रमः चित्त- याहिर्मुख्यमेवेति ज्ञेयम् । ननु भगवान् सत्यप्रतिज्ञः, यथा पूर्व विचारितवांस्तथैव करिष्य- तीति किमेतेनेसाशंक्याहुः तदीयैरिति । एते हि समर्पणेन,तदीयाः । स्वकीयानां सर्व चिन्तनं भगवत एव करणीयम् । अतो भगवदीयैरपि तदुक्तभावनं कार्यम् । एतेनानन्य- शरणान् ज्ञात्वा पुष्टावनुग्रहे भगवान् वाधकेषु सत्खपि नैव विलम्पयेत् , फलं दद्यादेव । ननु चित्तजानां गुणानां क्षोमे विचारे क्रियमाणेपि प्रतिवन्धो भवेदेव तदा यत्कार्य तदाहुः गुणेति । सत्त्वादिगुणेषु क्षुभ्यमाणेष्वपि भगवत्कृतः प्रतिबन्ध एव कारणमिति द्रष्टव्यम् । तदापि भगवदिच्छाविचारणमेवोपायो नान्यः । मम मतेरत्रैव पर्यवसानम् । सर्वमन्यन्मनोभ्रम इति पूर्वमुक्तत्वात् । अत्रास्मिन्विषये काचित्कुसृष्टिः कुबुद्धियुक्तिः भगवत्कृतप्रतिबन्धस्य निवारणे अन्योप्युपायोस्त्येतद्रूपा मनसि जायेत तदा सापि नमरूपै- वेतिज्ञेयम् । एतेनानन्य नपूर्वकं भगवदीयैः स्थेयम् ॥ ६॥ ७॥॥ इतिश्रीसेवाफलविवृतिव्याख्यानं समाप्तम् ॥

·श्रीशष्णाय नमः। सेवाफलम् लालूभट्टोपनामश्रीवालकृष्णदीक्षितविरचितटिप्पणीसमेतम् । श्रीराधावदनेन्दुश्नीपानमतचकोरकम् । गोवर्धनधरं वन्दे ब्रजराजकिशोरकम् ॥ १॥ श्रीमदाचार्यवर्यनीविट्ठलेशकृपायलात् । सेवाफलस्य विवृतेर्विवृति वितनोम्यहम् ॥ २॥ यादृशी सेवना प्रोक्ता तत्सिद्धौ फलमुच्यते । सेवायां फलत्रयमिति । सेवायां सिद्धायां सत्यामित्यर्थः । मूले याशी सेवना प्रोक्ता तत्सिद्वौ फलमुच्यत इत्यत्र सिद्धावितिकथनात् सिद्धस्यैव सर्वत्र फलसाधकत्वात् । तथा च यादृशी सेवना तृतीयस्कन्धे देवहूतिं प्रति कपिलदेवेन 'देवानां गुणलिंगानामानुश्रविककर्मणाम् । सत्त्व एवैकमनसो वृत्तिः स्वाभाविकी तु या ॥ अनिमित्ता भागवती भक्तिः सिद्धेगरीयसी त्यनेन भक्तिशब्देनोक्ता, तस्याः सिद्धौ मुख्यमध्यमहीना- विकारभेदेन फलवयं ज्ञेयम् । तदेव फलत्रयमाहुः अलौकिकसामर्थ्य सायुज्यं सेवौपयिकदेहो वैकुण्ठादिष्विति । अलौकिकसामर्थ्य तु साक्षात् श्रीवृन्दा- बनादौ श्रीकृष्णवरूपदर्शनस्पर्शनादिकृतिक्षमत्वम् । 'पश्यन्ति ते मे रुचिरावतंसप्रसन्न- वकारुणलोचनानि । रूपाणि दिव्यानि वरप्रदानि साकं याचं स्पृहणीयां वदन्ती तिवाक्या- दिह 'पश्यन्ति त' इति तच्छन्देन 'नकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचिन्मत्पादसेवाभिरता मदीहाः' इति पूर्वलोके उक्ता मोक्षाभिलापिणो गृह्यन्ते । तेषां मोक्षान्तपुमानभिलापात् खतनसेवैकाकांक्षया अलौकिकसामर्थ्य भवति । तेषां पूर्वोक्तभत्त्या प्राकृतलिंगशरीर -नश्यति । 'जरयत्याशु या कोश'मितिवास्यात् । ततो लिंगशरीरनाशे सति भगवदर्शनाद्य- भावे प्रसक्ते सायुज्ययोग्यतायां यदि भगवान् कृपयति तदा दिव्यान्यलौकिकेन्द्रियाणि । सम्पादयति, ततस्तैर्भगवदत्तैरप्राकृतेन्द्रियैः पश्यन्ति ते मे ' इति श्लोकोक्तं दर्शनादि सिध्यति । तदेतदुक्तं मूले। । अलौकिकस्य दाने हि चायः सिध्यन्मनोरथः ॥ १॥ अर्थस्तु अलौकिकस्यन्द्रियवर्गस्य दाने भगवता कृते सति आधः पश्यन्ती'- त्यादिश्लोकत्रयोक्तेषु त्रिपु फलेषु प्रथमो मनोरथो भगवदर्शनादिविषयकः सिध्येत्, फलपर्यवसायी भवतीति मगवदर्शनादेः परमफलत्वम् । 'अक्षण्वतां फलमिद मितिश्रुति- .

·४० मेवाफलम । . रूपगोपिकावास्यात् । अक्षण्वतामिन्द्रियवतामित्यर्थः । तस्मादलौकिकेन्द्रियदानं मग- वत्कर्तृकमपेक्षितम् , अन्यथा पूर्वोक्तभक्त्या 'जरयत्याशु या कोश'मितिवाक्यालिंगशरीरभंगे दर्शनादिकं न सिध्येदिति भावः । न च मास्तु दर्शनादि, सायुज्यमेवास्त्वितिवाच्यम् । 'नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचिदितिवास्येन तेपां तदनभिलापात् । इह एकात्मतां न स्पृहयन्ति, अपि तु दर्शनादिकमेव स्पृहयन्तीत्यर्यादायाति । 'मत्पादसेवाभिरता' इति वाक्यात् । अत एव मूले स्पृहापदपर्यायः मनोरथशब्दः उक्तः । अत एव वृत्रासुरेणोक्तं 'न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा समक्षस त्वा विरहय्य कांक्षे' इति । अर्थस्तु अपुनर्भवं मोक्ष- मपि त्वां विरहय्य न कांक्षे अपि तु त्वामेव फलत्वेन कांक्ष इति । एतदेव श्रीवजसुन्दरी- भिरुक्तं 'अक्षण्वतां फलमिदं न परं विदाम' इति । परो मोक्षः सायुज्यादिरिति सुबोधिन्यां व्याख्यातं च । अत इन्द्रियवतामिदमेव रसात्मकं पुरुषोत्तमखरूपमेव फलम् । 'भगवता सह संलापो दर्शनं मिलितस्य चेति सुयोधिन्यां सर्वेन्द्रियभोग्यत्वेन कथनात् । अत एवाक्षण्वतामित्यस्य सुबोधिन्या मामलाभान परं विद्यते'तिश्रुतेर्मोक्षस्सैव पुरुषोत्तम- खरूपमेव फलम् , तद्रहितानां तु मोक्ष एव फलमिति व्यवस्थापितम् । पुष्टिभक्तास्तु भगवदत्तेन्द्रियाणि लब्ध्वा सकलेन्द्रियैः रसात्मकं स्वरूपमनुभवन्ति । न ह्येताक्त्वं सायु- ज्यादानिति । ब्रह्मानन्दे प्रविष्टानामात्मनैव सुखप्रमा संघातस्य विलीनत्वादितिनिबन्धात् । अत एव 'दीयमानं न गृह्णन्ति विना मत्सेवनं जना' इत्यनेन सालोक्यादीनामग्रहण- मुक्तम् । न च मोक्षसुखाज्ञानान्न गृह्णन्तीतिवाच्यम् । 'मत्सेवया प्रतीतं च सालोक्यादि- चतुष्टयम् । नेच्छन्ति सेवया पूर्णाः कुतोन्यत्कालविप्लुत'मितिवाक्ये सेवया पूर्णा इत्युक्त्या तेपां भगवता सभाजनात्, अन्यथा अज्ञत्वान्न गृह्णन्तीति भगवान् तेषां निन्दामेव कुर्यान्न स्तुतिम् । अतो ज्ञायते भगवत्सेवायां मोक्षादप्यधिकरसोस्तीति । 'मधुद्विट्सेवानुरक्तमनसाम- भवोपि फल्गु'रिति वाक्याच । अतः फलदशायामाधिदैविकवृन्दावनादौ या फलरूपा भगवत्सेवा सा मोक्षादप्युत्कृष्टा । अतः सा भगवता परमानुग्रहभाजनाय तादृशाधिकारिणे पुष्टिभक्ताय दीयते, न तु सर्वेभ्यः भक्तेभ्य इति ज्ञेयम् । 'अस्त्वेवमंग भगवान् मजतां मुकुन्दो मुक्ति ददाति कर्हिचित्स्म न भक्तियोग मिति शुकवाक्यात् । इह भक्तियोगमित्यस्य .फलरूपपुष्टिभक्तियोगमित्यर्थो ज्ञेयः । एतस्मिन् श्लोके मुक्तिं ददाति भक्तिं न ददाती- त्युक्त्या भगवत्कर्तृकदान विना तादृशी भक्तिर्न प्राप्यत इत्युक्तं भवति । अत एवानापि मूले अलौकिकस्य दाने हि चाद्यः सिध्येन्मनोरथ इत्यनेन दानमेवोक्तम् । तथा च सिद्धमेतत् । अलौकिकसामर्थ्यरूपं फलं पुष्टिमार्गीयसेवायामेव,फल- द्वयं तु मर्यादाभक्तानाम् । ननु तृतीयस्कन्धे कपिलवाक्ये 'देवानां गुणलिंगाना'मित्यत्र भक्तेर्लक्षणमुक्त्वा ‘पश्यन्ति ते मे' इत्यादिना भक्तिफलत्वेन फलत्रयमुक्तम् । तत् कथ- १ पुष्टियोगमिति पाट ।

·लालूभट्टविरचितटिप्पणीसमेतम् । मुच्यते सेवायां फलत्रयमिति चेत् । न । भक्तिशब्देन सेवाया एवाभिधानात् । भज सेवायामितिधात्वर्थात् । लक्षणं भक्तियोगस्य निर्गुणस्य ह्युदाहृतम् ,' 'अहैतुक्यव्यवहिता या भक्तिः पुरुषोत्तमे,' 'सालोक्यसार्टिसामीप्यसारूप्यैकत्वमप्युत । दीयमानं न गृह्णन्ति विना मत्सेवनं जनाः स एव भक्तियोगाख्य आत्यन्तिक उदाहृत' इत्यत्रादौ मक्तिपद- गुक्त्वा, मध्ये सेवनपदं पठित्वा अग्रे स एव भक्तियोगाख्य इति भक्तिपदमुक्तम् । अतोपि ज्ञायते भक्तिशब्देन सेवैव । 'देवानां गुणलिंगाना'मितिलक्षणमुक्त्वा 'नैकात्मता मे स्पृहयन्ति केचिन्मत्पादसेवाभिरता मदीहा' इत्यत्र 'सेवाभिरता' इत्यनेन सेवैवाभिहिता, अतोपि भक्तिशब्देन सेवैव । तदुक्तं निवन्धे सर्वनिर्णये, 'भक्तिशब्दस्य धात्वर्थः सेवा प्रत्ययार्थः प्रेमे'ति । तथा च प्रेमसेवा भक्तिशब्दार्थः । इयमेव प्रेमसेवा मानसी सेवेत्युच्यते 'चेतस्तत्प्रवणं सेवेति सिद्धान्तमुक्तावल्यां मनोवृत्तेः सेवात्वकथनादनापि 'मनसो वृत्तिः स्वाभाविकी तु येत्यनेन मनोवृत्तेर्भक्तित्वकथनात् । अतो 'यादशी सेवना प्रोक्ते- सत्र सेवनाशब्देन मानसी सेयोच्यते । तस्याः सिद्धौ अलौकिकसामर्थ्यरूपं फलं भवति, तस्यास्तारतम्ये गौणं फलद्वयमुक्तम् । अतो भक्तिशब्देन मुख्यतया मानसी सेवाभिधीयते । इदं त्ववधेयम् । 'देवानां गुणलिंगाना मिति भक्तेः खरूपलक्षणमुक्त्वा, 'नैका- त्मतां मे स्पृहयन्ति केचिन्मत्पादसेवाभिरतामदीहा' इत्यनेन भक्तेः कार्यलक्षणमुक्तम् । तथा च मोक्षान्तपुमर्थस्पृहाराहित्यसम्पादकत्वं ताहरभक्तित्वमिति भक्तेः कार्यलक्षणम् । एवं सति सर्वपुमर्थान् मक्ता न स्पृहयन्तीत्युक्ते भगवत्स्वरूपमानं स्पृहयन्तीति सिध्यति । एवं सकलपुरुपा मिलापशून्ये पुरुषोत्तमस्वरूपमात्रफलाभिलापिणि भक्ते परमानुग्रह- परवशो भगवान् स्वरूपात्मकफलप्रासये तत्फलप्राप्त्यनुकूलमलौकिकसंघातं सम्पाय स्वयं फलरूपेण सर्वेन्द्रियविषयो भवति । तदेतदुक्तम् । अलौकिकस्य दाने हि चाद्यः सिध्येन्मनोरथः इति मूळे, अलौकिकसामर्थ्य मित्सनेन टीकायां विवृतं च । ननु तृतीयस्कन्धे अलौकिकविग्रहप्राप्तिनोक्तेति कथमत्राचारलौकिकसामर्थ्य फलत्वेनोक्तम् । तत्किंप्रमाणकमिति चेत् , श्रूयताम् । ‘पश्यन्ति ते मे रुचिरावतंस प्रसन्नवक्रारुणलोचनानी' त्यनेन भगवदर्शनादीनां फलत्वेनोक्तिरत्र मानम् । अन्यथा तादृशमलौकिकसंघातं विना 'पश्यन्ति ते में इसत्रोक्ता दर्शनायुक्तिविरुध्येत । लौकिकेन्द्रियवर्गस निवृत्तत्वात् । 'जरयत्याशु या कोशं निगीर्णमनलो यथेतिवाक्यात् । अतो दर्शनाद्यन्ययानुपपत्या अलौकिक देहेन्द्रियप्राप्तिराक्षिप्यते । सर्वतो बलवती ह्यन्यथानुपपत्तिः । तथा च सिद्धमलौकिक सागर्थ्यरूपमुत्तमं फलमुत्तमानाम् ॥ १॥ एवमुत्तमाधिकारिणामुत्तमफलमुक्त्वा मध्यमाधिकारिणां फलमाहुः सायुज्यमिति । 'मद्भक्ति लभते परी' 'भक्त्या मामभिजानाती'त्युक्त्वा 'विशते तदनन्तर'मित्यत्रोक्तं सायु- ·४२ सेवाफलम् । " ज्यमित्यर्थः । इदं मध्यमं फलम् , अलौकिकसामर्थ्यापेक्षया हीनम्, सेवापयिकदेहापेक्षयो- चमम् । अतो मध्यमम् । अलौकिकेन्द्रियवर्गस्य दानसापेक्षत्वान्मध्यमानां तदलामे सायुज्यं भवति । तदुक्तं मूले, फलं वेति । फलं वा ह्यधिकारो वा न कालोन नियामकः । फलशब्देन सायुज्यम् । साधारणमर्यादया सर्वेषां भक्तिमतां तत्प्राप्तेः । 'हतात्मनो हृतप्राणांश्च भक्तिरनिच्छतो मे गतिमण्वीं प्रयुक्त' इति तृतीयस्कन्धवाक्यात् । न चात्र वाक्ये 'अनिच्छत' इतिपदेन मोक्षेच्छाशून्यानां पुष्टिमक्तानां ग्रहणात्तेपामेव सायुज्य- लाभोस्तीतिवाच्यम्। मोक्षस्पृहयैव तैर्भगवद्भक्तेः कृतत्वात् । अनिच्छाकयनं तु भक्तिमहिमा कदाचित्तादृशभावोदयात् । न ह्ययं भावस्तेषां सार्वदिकः । अतो भगवति प्रेमाप्यतेपां सोपाधिः । मोक्षदातृत्वेन भगवति जातत्वात् । अत एतेषां सायुज्यप्राप्तिर्भवति । एतच्च तृतीयाध्यायभाप्ये स्फुटम् । पूर्वोक्तालौकिकसामर्थरूपफलाधिकारिणां तु भगवति निरुपा- धिक प्रेम । सायुज्यादिपुमर्थस्य स्पृहाराहित्येनैवोत्पन्नत्वात् । अतो भगवत्वरूपस्य सकले- न्द्रियावाद्यत्वेन तेपामपेक्षितत्वादलौकिकसंघातं दत्वा सर्वेन्द्रियावाद्यो भवति, येषां मोक्षदातृत्वेन सोपाधिकं हरौ प्रेम तेषां सायुज्यमितिविवेकः । एवं मध्यमानां फलमुक्त्वा हीनानां फलमाहुः सेवौपयिकदेहो चेति । व्यापि- वैकुण्ठादी पार्षदादिदेहप्राप्तिरित्यर्थः । 'अथो विभूतिं मम मायाविनस्तामैश्चर्यमष्टांगमनु- प्रवृत्तम् । श्रियं भागवतींवा स्पृहयन्ति भद्रां परस मे तेश्नुवते तु लोके इतिकपिलवाक्यात् । एतदामासे 'सालोक्यादिरूपं फलमाहेति सुबोधिन्यामुक्तत्वात् । अत्र केचिद्वैकुण्ठशब्देन व्यापिवैकुण्ठेतरपैकुण्ठानां ग्रहणमिति वदन्ति । तन्न । 'व्यापिवैकुण्ठे सर्वमैश्वर्यादिकमश्नुवत इत्यर्थ' इति सुबोधिन्यामुक्तत्वात् । न चालौकिक- सामर्थ्ये मुख्यफले तादृशविग्रहप्राप्तिरुक्ता, एवं तृतीयेपि सेवौपयिकदेहस्याप्राकृतस्य प्राप्ति- रुच्यते, अतः प्रथमतृतीययोः साम्यमापतितमिति वाच्यम् । प्रथमफले भगवतः सर्वेन्द्रिय- भोग्यत्वेन तद्भोगानुगुणदेहलाभः, तृतीये तु सेवामात्रयोग्यदेहलाम इति विशेपवैलक्षण्यात् । इदमत्र ज्ञेयम् । अलौकिकसामर्थ्यरूपं फलं व्यापिवैकुण्ठान्तर्वर्तिनि आधिदैविके घृन्दावनवृहदनादौ प्राप्यते । 'पश्यन्ति ते मे रुचिरावतंसे स्वस्थ व्याख्याने वृन्दावनादौ भगवत्साक्षात्कारो भवतीति सुबोधिन्यामुक्तत्वान्मूले अधिकारशब्देन सेवापयिकदेहो गृह्यते, तादृशदेहस्य सेवाधिकाररूपत्वात् । एवं फलायमुक्तम् । तत्रालौकिकसामर्थ्यरूपं फलं पुष्टिभक्तानाम् । सायुज्यं सेवी- पयिकदेहो मर्यादाभक्तानाम् । अत एव. नवमनियन्धे 'देहभावे पुढे तु स्याद्भक्तानां कृष्णदासता । सायुज्यं वान्यथा तस्मिन् गंगातीरे में संशय' इत्यनेन गंगासेवातः सायुज्य- सेवौपयिकदेहप्राप्तिरुक्ता । सिद्धान्तमुक्तावल्यां 'मर्यादास्थस्तु गंगायां श्रीभागवततत्पर' ·लालभट्टविरचितटिप्पणीसमेतम् । इत्यनेन मर्यादाक्षस तु गंगासेवनमुक्तम् । अत एव 'मर्यादाभक्तिमार्गस्य काष्ठा गंगा परा मतेति निवन्धे उक्तम् । अत एव मर्यादाभक्तेः सायुज्यादिफलम् । पुष्टिभक्तेस्तु नित्यलीलाप्रवेशरूपं फलमिति स्पष्टमेव तृतीयचतुर्याध्यायभाष्ये निरूपितमिति दिक् । न कालोत्र नियामकः । अन्न फलनयेपि कालो न नियामकः। फलत्रयं कालपरिच्छेद्यं न भवतीत्यर्थः । 'न कहिचित्मत्पराः शान्तरूपे नक्ष्यन्ति नो निमिपो लेढि हेतिरिति कपिलवाक्यात् , 'मत्परा न नश्यन्ती'त्युक्त्या मत्परशब्देन फलघयप्राप्तानां ग्रहणात् ।।१।। कार्यमात्रप्रतिबन्धकाभावत्वेन कारणताखीकारात् सेवासियर्थ सेवाप्रतिषन्धा दूरी- कर्तव्या इति तदर्थं प्रतिबन्धकान्निरूपयन्ति । उद्देगः प्रतिवन्धो वा भोगो वा स्यात्तु बाधकम् ॥ २॥ याधकानां परित्यागो भोगेप्येकं तथा परम् । सेवायां प्रतिबन्धकत्रयम्, उद्वेगः प्रतिबन्धो या भोगो वा। उद्वेगो भगवत्सेवासमये चित्तक्लेशप्रदश्वाञ्चल्यविशेषः । स च भगवत्सेवा प्रतिवनाति । भोगः मुखसाधकतया विषयासक्तिसम्पादकत्वेन भगवदासक्तिविरोधात् सेवाविरोधी। एतत्प्रति- वन्धकद्वयं दुःखसुखसाधकं प्रतिवन्धरूपम् । 'प्रतिवन्धकं तूदासीनं दुःखसुखे प्रयच्छ- तो'सस्य न नामान्तरेण निर्देशः, किन्तु प्रतिवन्धशब्दवाच्यतैव । 'कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा वुझ्यात्मना वानुमृतस्त्रमावा'दित्यत्र वाङ्मनसोविशिष्टकार्यमादाय इन्द्रिये- भ्यः पृथक्तया गणनात् । एवमुद्वेगभोगयोरपि दुःखसुखप्रदत्वेन विशिष्टत्वात् . पृथड्- निर्देशः । अन्यथा प्रतिवन्धकशब्देनैव उद्वेगभोगयोग्रहणसम्भवात् पृथङ्नामनिर्देशो व्यर्थः स्यात् । त्रयाणामिति । उद्वेगप्रतिवन्धमोगानां यानि साधनानि हेतवस्तेषां परित्यागः कर्तव्यः । साधनपरित्यागे प्रतिवन्धानामनुत्पत्तेः । मूले बाधकानां परित्याग इत्यस्य तेषां साधनपरित्यागः कर्तव्य इति व्याख्यानं टीकायाम् । प्रतिवन्धकेषु भोगशन्देन लौकिको भोगो ग्राह्यो न त्वलौकिक इत्याहुः भोगो द्विविध इत्यारम्य लौकिकस्त्याज्य एवेति व्याख्यानं टीकायाम् । मूलार्थस्तु भोगे लौकिकालौकिकभोगे एकं लौकिकभोगात्मक परं प्रतिबन्धक- मिति । तत्राद्य इति । साधारणप्रतिबन्धभगवत्कृतप्रतिवन्धयोर्मध्ये आयः साधारणप्रति- पन्ध इत्यर्थः । तस्य स्वरूपं तु सुखदुःखाजनकत्वेन सेवाप्रतिवन्धकतम् । यथा सेवा- समये उदासीनेन वागादिव्यवहारः क्रियते स सेवा प्रतिवभाति, उद्वेगमोगौ तु दुःखसुख- जनको, सेवाप्रतिवन्धकाविति विवेकः । बुद्ध्या त्याज्य इति । चातुर्येणेत्यर्थः । तयाच व्यवहारचातुर्येण सेवानवसरे लौकिकं कार्य तथा कर्तव्यं यथा सेवावसरे तादृशं वागादि- व्यवहारकार्यमेव न पतेदित्यर्थः । अथवा साधारणप्रतिवन्धो वेदनिन्दारूपः पापरूपश्च । से ·सेवाफलम् । तु बुद्ध्या त्याज्यः, बुद्धिपूर्वकं तस्य त्यागः कर्तव्य इत्यर्थः । अलौकिकभोगस्त्विति । भगवत्सेवाथै मुसदु सनादिदोपनिवृत्तये ताम्बूलमक्षणादिरूपः, भगवद्भगामित्वादलौकिकः । 'मन्निष्टं निर्गुणं स्मृत मितिवाक्यात् । 'कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा' इति श्लोके भगवदर्थ कृतस्य दन्तधावनादेरपि भगवद्धर्मवस नवयोगिप्रसंगे कविनोक्तत्वात् । 'धर्मान् भाग- वतान् ब्रूते'ति प्रश्नोपक्रमात् । श्रीमत्प्रभुचरणः स्वतन्त्रे तथा व्याख्यानाच। फलानां मध्ये प्रथमे प्रविशतीति । साधनत्वेन प्रविशतीत्यर्थः । अलौकिकसामर्थ्यरूप- फलसाधको भवतीति यावत् । अतोयमलौकिकमोगो न त्याज्यः । तदुक्तं मूले । निप्प्रत्यूह महान् भोगः प्रथमे विशते सदा । अर्थस्तु महान् भोगः पूज्यो भोगो भगवत्सेवार्थमंगरागलेपादिरूपः निष्प्रत्यूह निर्विशं यथा स्यात्तथा प्रथमेऽलौकिकसामर्थ्यरूपे फले प्रविशति, तत्फलसाधको भवतीति यावत् । साधारणप्रतिवन्धस्य बुद्ध्या त्याज्य इत्यनेन निवृत्त्युपाय उक्तः ॥२॥३॥ एवं भगवत्कृतप्रतिवन्धकस्यापि निवृत्त्युपायो वक्तव्य इत्याशक्य नास्य कश्चिन्निवृत्यु- पाय इत्याहुः भगवत्कृतश्चेदित्यारभ्य विवेक इत्यन्तेन । तदा भगवान् फलं न दास्यतीति । सेवांफलं मुक्तिरूपं न दास्यतीत्यर्थः । तदान्यसेवापीति । मुक्तिप्राप्त्यर्थ- मन्यस्य तीर्थादेरित्यर्थः । तत्र हेतुः । तदाऽसुरोयमिति । आसुरस्य तु 'निवन्धायासुरी मतेति भगवद्वाक्यात् तस्य मुक्तिर्न भवतीति तीर्थादिसेवापि व्यर्थेति भावः । तदुक्तं मूले । अकर्तव्यं भगवतः सर्वथा चेद् गतिर्न हीति । ननु यस्य भगवत्कृतः प्रतिवन्धः स आसुरः, तस्य सर्वथा मुक्तिर्नास्तीति निरूपितम् , तर्हि फलाशाराहित्यजनितक्लेशः स्यात्, तत्क्लेशनिवृत्तिः कथं स्यादित्याशंक्य क्लेशनिवृत्त्युपायमाहुः तदा ज्ञानमार्गेणेति । येनाहमुत्पादितः तेन परमेश्वरेण यद्विचारितं तथैव भविष्यतीति मया दुःखं त्याज्यमित्यादिज्ञानरूपेण साधनेन नैश्चिन्त्येन स्थेयमित्यर्थः । तदुक्तं मूले । घधा चा तत्त्वनिर्धारो चिचेक साधनं मतम् । साधनमिति शोकाभावसाधनमित्यर्थः । एवं साधारणप्रतिवन्धो बुद्ध्या त्याज्य इत्युक्त्वा भगवत्कृतप्रतिबन्धस्साशक्यत्यागत्वात् तजन्यशोकनिवृत्तये ज्ञानमार्गेण खेय- मित्युक्तम् ॥ ४॥ अतःपरं भोगरूपप्रतियन्धनिवृत्त्युपायमाहुः साधारणो भोगः कथमित्यारभ्य त्याज्य इत्यन्तेन । भोगस्य सुखहेतुत्वेन त्याज्यत्वं न मनस्यायातीत्याशंक्याहुः । सविघ्नोल्पोघातकः स्यादिति । सविघ्नत्वादल्यत्वादोगस्य त्याज्यत्वम् । भोगस्य सविनत्वमल्पत्वं च मुहुर्मुहुर्विचार्य त्यागः कार्य इति भावः । साधारणप्रतिवन्धस्य तु घातकत्वात्त्याज्यत्वम् । साधारण- १ असाधारणप्रतिवन्धस्यापीसपि पाठ ।

·लालूभट्टविरचितटिप्पणीसमेतम् । प्रतिवन्धय वेदनिन्दारूपः फापरूपश्च । स च महादोपरूषत्वात् सेवासिद्धतिको भवति । अत एव वेदनिन्दायाः पापानां च जन्मान्तरसम्पादकत्वं नियन्धे सेवाप्रकरणे उक्तम् । 'अत्रापि वेदनिन्दायामधर्मकरणात्तथा । नरके न भवेत् पातः किन्तु होनेषु जायत' इति । एतस्य सर्वेषु सेवाधिकारिपु सम्मवात् साधारणत्यम्, सकलसत्कार्यमाव- प्रतिबन्धकत्वाच साधारणत्वम् । भगवत्कृतप्रतिवन्धस्तु असुरमानविषयकवादसाधारण इति विशेपो ज्ञेयः । एती सदा प्रतिबन्धकाविति । लौकिकमोगसाधारणप्रतिवन्धी सदा सेवाप्रतिवन्धको । लौकिकभोगस्य वेदनिन्दारूपपापरूपसाधारणप्रतिवन्धस्य च सर्वदा सम्भवातू सर्वदा प्रतिबन्धकत्वमित्यर्थः । तदुक्तं मूले । यलादेतो सदा मतौ। सदा प्रतिबन्धको मतावियर्थः । भगवत्कृतप्रतिवन्धस्याशक्यत्यागत्वादनिवार्य- लेन आसुरजीवस्य सेवाफलाभाव इति निरूप्य तत्कृतशोकनिवृत्तये ज्ञानमार्गेण स्थितिः कार्येति पूर्व निरूपितम् । अतःपरं येन ज्ञानमार्गोपि नायितुं शक्यस्तस्यासुरस्य चित्तस्वास्थ्यप्रकारमाहुः ज्ञानस्थित्यभाचे चिन्ताऽभावार्धमाहेति । यस्मासुरम्य ज्ञानस्थित्यमावस्तस्य चिन्ताऽभावसम्पादनार्थमित्यर्थः । द्वितीय इतीति । भगवत्कृतप्रतिबन्ध इत्यर्थः । द्वितीये सर्वथा चिन्ता त्याज्या संसारनिश्चयात् ॥ ५॥ अर्धस्तु प्रतियन्धयोर्मध्ये द्वितीये मगवत्कृतप्रतिवन्धे चिन्ता न कर्तव्या । तत्र हेतुः । संसारनिश्चयादिति । मम संसार एव फलं परमेश्वरेण विचारितं न मुक्तिः । अत आशैव न रक्षणीया । 'नियन्धायासुरी मता' इति वाक्यात् । एवं च चिन्तापि न कार्यति । एवं प्रकारेण खास्थ्यं मनसि सम्पादनीयमितिभावः । एवमासुरस्य भेदद्वयम् । तत्र 'ज्ञानमार्गेण स्थातव्य'मित्येक प्रकारः पूर्व टीकाया- मुक्तः। मूले अकर्तव्यं भगवत इसारभ्य विवेक साधनं मतमित्यन्तेनोक्तः । द्वितीयप्रकारस्तु ज्ञानस्थित्यभावे चिन्ताऽभावार्थमाहे त्यनेन टीकायामुक्तः । मूले वितीये सर्वथा चिन्ता लाज्या संसारनिश्चयादित्यनेनोक्तः । एवं द्विविधस्याप्यासुरस्य सेवाफलाभावो निरूपितः, शोकाभावकारश्चोक्तः ॥ ५ ॥ अतः परमुढेगरूपप्रतियन्धे किं कार्यमित्याकांक्षायामाहुः न त्वाये दावृता नास्तीति । न स्वाये दातृता नास्ति तृतीये बाधकं गृहम् । आये त्रियु बाधकेषु माघे उद्वेगको प्रतिवन्धे तु चिन्ता न त्याज्येति पूर्वस्वाभ्यां तेनासिद्धेरिदि पाठः।

·४६ सेवाफलम् । चिन्तापदत्याज्यपदाम्यांमन्वयः । तथा चोदेगरूपप्रतिवन्धस्स निवारयितुं शक्यलेन तन्नि- वृत्त्युपायचिन्तां कृत्वा उद्वेगो निवर्तनीय इत्यर्थः । असाध्ये हि चिन्तात्यागो विधेयः । 'तस्मादपरिहार्यर्थ न त्वं शोचितुमहसी ति वास्यात् । साध्ये तु चिन्ता रक्षणीयैव । यधुद्वेगरूपप्रतिबन्धनिवृत्तिर्न स्यात्तदा किं स्यादित्याकांक्षायामाहुः । आद्यफलाभाव इति आयेन फलाभाव इति तृतीयातत्पुरुषः । आयशन्देन प्रतिवन्धेषु आद्य उद्वेग- रूपस्तेन कृते फलाभावे भगवतो दातृत्वं नास्ति, भगवान् सेवाफलं न दासतीत्यर्थः । तत्र हेतुः । तदा सेवा नाधिदैविकीत्युक्तं भवति । 'मनसो वृत्तिः स्वामाविकी तु या । अनिमित्ता भागवती भक्तिर्मुक्तेर्गरीयसीति तृतीयस्कन्धे कपिलवाक्यात् सेवाया भगवत्परमनोवृत्तिरूपत्वेन ता चित्तस्यैर्यस्यापेक्षणादुद्वेगे च चित्तस्थैर्यनाशात् सेवाया आधिदैविकीत्वं न स्यात्, अत उद्वेगनिवृत्तिः कर्तव्येति तात्पर्यम् । पूर्व ब्रयाणां साधनपरित्यागः कर्तव्य इत्युक्तं टीकायाम्, वाधकानां परित्याग इत्युक्तं मूले । ततश्चोद्वेगत्यागः प्रतिवन्धत्यागो भोगत्यागश्चेति त्यागत्रयमनुमतं भवति । तेषु तृतीयस्स भोगत्यागस्योपायमाहुः भोगाभावस्तदैवेत्यादिना । मूले तृतीये बाधकं गृहमित्युक्तम् । अर्थस्तु तृतीये भोगत्यागे गृहं वाधकम् । गृहस्थस्य सर्वा- त्मना भोगत्यागासम्भवादिति । अवश्येयं सदा भाव्या सर्वमन्यन्मनोभ्रमः । अर्थस्तु इयमुद्वेगादिप्रतिवन्धकत्रयी अवश्या स्ववश्या न भवति । अतः सदा भाव्या विचारणीया, एतत्प्रतिवन्धकत्रय्याः साधनपरित्यागो विचार्यः । एतत्प्रति- वन्धकत्रयात् सावधानतया स्थेयमिति तात्पर्यम् । ननु तर्हि प्रतिवन्धकत्रयसम्भवात् सोपायं सेवामार्ग त्यक्त्वा ज्ञानादिमार्ग एवानुठेय इत्याशंकामपनुदन्तो ज्ञानादिमार्गेण सेवासाध्यं फलं न भवतीत्याहुः सर्वमन्यन्मनोभ्रम इति । सेवातिरिक्तज्ञानादिरूपं साधनं तु न सेवासाध्यफलसाधकम् । अतोत्र पूर्वनिरूपितफलत्रयाकांक्षिभिरन्यत्साधनं कार्यमितिज्ञानं भ्रममात्रमित्यर्थः ॥ ६ ॥ ननु पुष्टिमागीयस्य भगवदनुग्रहपात्रस्य भगवत्पुष्टिस्वभावात् सेवाफलं सर्वथा भवि- व्यत्येवं प्रतिवन्धकत्रयी स्वप्रयोजिकेति किमर्थं तद्विचारः कर्तव्य इत्याशंक्य तादृशस्यापि एतत्प्रतिवन्धकत्रयी विचारणीयैवेत्याहुः तदीयैरपि तत्कार्यमिति । तदीयैरपि तत् कार्य पुष्टौ नैव विलम्बयेत् । तदीयैः पुष्टिमार्गीयैरपि तत्कार्यम् । प्रतिवन्धकत्रयीभावनं कार्यम् । किमर्थं कार्य- मित्याकांक्षायामाहुः पुष्टौ नैव विलम्बयेत् । यद्यपि पुष्टौ फलाभावो नास्ति, तथापि फलविलम्बस्तु प्रतिवन्धकत्रयेण भवेदतः पुष्टौ पुष्टिमार्गे न विलम्बयेद्विलम्ब न कार- .

·लालूभट्टविरचितटिप्पणीसमेतम् । येत्, प्रतिवन्धकत्रयादसावधानश्चेत् स्यात्तदा विलम्यो भवेत् , अतः प्रतिबन्धकत्रयीभावनं मुहुर्मुहुः कृत्वा त्रयाणां साधनपरित्यागः कर्तव्यः । सोपि शीघ्रमेव, न विलम्बेन । एत- द्विलम्बे फलविलम्यो भवेदितिभावः । ननु प्रतिबन्धकवयसाधनपरित्यागेपि सर्वत्र गीताभागवतादौ प्रकृतिगुणानां सत्त्वरजस्तमसा प्रावल्यस्योक्तत्वातरक्षोभकृतः सेवाप्रतिवन्धो भवेत्तदर्थ किं कर्तव्य- मित्याकांक्षायामाहुः गुणक्षोभेपीति । गुणक्षोभेपि द्रष्टव्यमेतदेवेति मे मतिः॥७॥ गुणानां क्षोभेपि एतदेव मदुक्तमेव द्रष्टव्यं विचारणीयमिति । एतद्विचारे साधनपरित्याग एवोपायत्वेन स्फुरेत् । गुणक्षोमसाधनं तु सगुणवस्तुसंगः । सगुणं वस्तु भगवतैकादशे निरूपितं पञ्चविंशाध्याये । एवं सति सगुणवस्तुस्वरूपं ज्ञात्वा तत्संगस्य त्यागः कर्तव्यः । व्यवहारनिर्वाहस्तु 'मन्निष्ठं निर्गुणं स्मृत'मित्यादिवाक्याद्भगवत्सम्बन्धि- पदार्थस्य निर्गुणत्वाशगवदुपभुक्तशिष्टपदार्थैः कर्तव्यः । तथा सति गुणक्षोभदोपोपि न भवेदित्यर्थः ॥ ७॥ ननु भगवदीयाः पदार्था निर्गुणाः, तैः सम्बन्धदोपपरिहार उक्तः, स च न सम्भवति, सर्वस्यापि पदार्थस्य गुणत्रयात्मकत्वमितिसांख्यसिद्धान्तादित्याशंक्याहुः । कुसृष्टिरत्र वा काचिदुत्पद्येत स वै नमः ॥ ७॥॥ भगवच्छास्त्रविरुद्धत्वात् सांख्यसिद्धान्तोक्तप्रमेयकथनं कुसृष्टिः । अतस्तादृशज्ञान भ्रम एव । यद्यपि सर्वपदार्थस्य सगुणत्वं, तथापि भगवत्सम्बन्धिपदार्थस्य निर्गुणत्वमेव । 'मनिष्ठं निर्गुणं स्मृतम्' 'मन्निकेतं तु निर्गुणम्' 'निर्गुणं मदपाश्रय मित्यादिवाक्येभ्य इति भावः। सेवां पुष्टिपथप्रोक्तां कारयित्वा निजां फलम् । ददातु प्रथमं देवो वालकृष्णो मदीश्वरः ॥१॥ इतिश्रीमदोवर्धनधरनीवल्लभाचार्यवरश्रीविहलेश्वरचरणानुचरसेवकेन लालभोपनामवालकृष्णदीक्षितेन विरचिता सेवाफलयिति- टिप्पणी समासा ॥ " ·श्रीकृष्णाय नमः। सेवाफलम्। मठपतिश्रीजयगोपालभट्टकृतविवरणसमेतम् । चाईयहलसन्मौलि वेणुवादविशारदम् । दुःखं दलयतादुच्चैत्रिमंगललितं महः ॥ १॥ नत्वा श्रीवल्लभाचार्यास्तत्सुतान् विठ्ठलेश्वरान् । विवृत्या सहितं सेवाफलं व्याख्यायते मया ॥ २ ॥ गीताभागवतादावप्युक्तं पण्डितबुद्धिगम् । पुष्टिसेवाफलं ज्ञात्वा विचारे त्वक्षमान् निजान् ॥ ३॥ वियोधयिषवश्चक्रुर्ग्रन्थं सेवाफलाभिधम् ।। सम्यग्विवरणोपेतं श्रीमदाचार्यपण्डिताः॥४॥ पद्गुणाः सप्तमो धर्मी सर्वधर्म्यधिको बजे । यथा विराजते नित्यं तत्सेवायाः फलं तथा ॥ ५॥ सर्वसेवाफलेभ्योत्र ज्ञायतामधिकं पुनः । इति ज्ञापयितुं सासप्तपद्यनिरूपितम् ॥ ६॥ अथ श्रीभगवद्गीताश्रीभागवताणुभाष्यमागवततत्त्वप्रदीपसुबोधिन्यादिसमाकलना- समथैः कैश्चिदतिकृपाभाजनैः स्वीयभगवदीयैः पृष्टाः श्रीवल्लभाचार्यचरणाः स्वमार्गीयसेवाफलं निरूपयन्ति यादृशी सेचना मोक्तेत्यादि सापद्येन । याहशी सेवना प्रोक्ता तत्सिद्धौ फलमुच्यते । अलौकिकस्य दाने हि चायः सिध्येन्मनोरथः ॥१॥ फलं वा ह्यधिकारो वा न कालोत्र नियामकः । एतस्स विवरणं तु सेवायां फलत्रयमलौकिकसामथ्र्य सायुज्यं सेवी- पयिकदेहो वा वैकुण्ठादिष्विति । अत्र सेवायामिति तु यादृशी सेवना प्रोक्ता तत्सिद्धावित्येतस्य विवरणम् । फलनयमिति तु फलमुच्यतं इत्यस्य विव- रणम् । अलौकिकसामर्थ्यमित्यादि अलौकिकस्य दाने हि चाद्यः सिध्ये- न्मनोरथ इत्यारभ्य अधिकारो वेत्येतदन्तस्य च विवरणं योध्यम् ।

·मठपतिजयगोपालभट्टकाविवरणसमेतम् । ४९ अथ व्याख्या । यादृशी 'कृष्णसेवा सदा कार्या मानसी सा परा मता, चेतखपवणं सेवा तत्सिद्धौ तनुवित्तवे' सादिना सतनुबखवित्तजसेवया प्रेम्णि जाते आसक्तिखरूपतत्प्रवणचेतस्त्वरूपा फलख्या मानसी सेवेति सिद्धान्तमुक्तावत्युक्त- प्रकारा सेवना सेवा मया प्रोता तस्याः सिद्धौ पूर्णतयाविर्भावे सति यत्फलं भवति तदुच्यते कथ्यत इत्यर्थः । ननु सिद्धान्तमुक्तावल्यां तु खतनुजस्खवित्तज- सेवोत्तरं प्रेमोत्सत्तिः कण्ठरवेण नोक्तेति कथं भवतोच्यत इति चेत् ? अत्रोच्यते । 'यया मक्तिः प्रवृद्धा स्यात् तथोपायो निरूप्यते, धीजभावे हढे तु स्यात् सागाच्छूषण- कीर्तना'दित्युपक्रम्य 'बीजदायप्रकारस्तु गृहे स्थित्वा स्वधर्मतः, अव्यावृत्तो मजे. स्कृष्णं पूजया श्रवणादिभिरित्यादिना स्वतनुजस्खवित्तजसाधनरूपसेवामुक्ला 'ततः प्रेम तथासक्तिर्व्यसनं च यदा भवेदि'त्यनेन साधनरूपसेवोत्तरं प्रेमोत्पत्तिरुक्ता, तदनन्तरमासक्तिरुक्ता, तदनन्तरं व्यसनं चोक्तं श्रीमदाचार्ययभक्तिवर्धिन्यामिति । एकत्र निणीतः शाखार्थोपरत्रापि प्रवर्तत इति न्यायं मनसिकृत्यास्मत्प्रभुमिः सिद्धान्त- मुक्तापलीविवृत्ताबुत मेतेन निरुपषिखसर्वखनिवेदनपूर्वक तत्रैव खदेहविनियोगे प्रेमिण जाते सा भवतीति मया युक्तमित्यवेहि । तति फलमित्याकांक्षायामिदमिदं फलमिति फलायं विवक्षव आध फलमाहुर्मूले अलौकिकस्य दाने हीति । एतद्विवरणं त्वलौकिकसामर्थ्य मिति । अन्न द्वितीयातत्पुरुषस्त्वसम्भव्येव, तृतीयापञ्चमीपष्ठी- तत्पुरुषाणां सम्भविवेपि क्लिष्टार्थता सम्भवतीत्यठौकिकाय सामर्थ्यमिति चतुर्थीतत्पुरुषा- श्रयणादलौकिके सामर्थ्यमलौकिकसामर्थ्यमिति सप्तमीतत्पुरुषाश्रयणाद्वा अलौकिकविषयक- सामध्यं यावदलौकिकसम्बन्धजनितसुखदुःखानुभवविषयकशक्ततेति यावदित्यर्थो ज्ञेयः । एवं च सति 'निःप्रत्यूहो महान्भोगः प्रथमे विशते सदेति मूले, तथा च 'अलौकिक- भोगस्तु फलानां मध्ये प्रथमे प्रविशतीति तद्विवरणे चोक्तो घलौकिकमोगस्य प्रथमफले प्रवेश उपपन्नो भवेत् , तस्याप्यलौकिकपदेन संग्रहात् । कर्मधारयाश्रयणे तु सामर्थ्यमात्र- सैवालौकिकत्वात्तदतिरिक्तालौकिकमोगादेरलौकिकसामर्थ्यरूपत्वाभावादलौकिकपदेनासंग्र- हादलौकिकसामर्थ्य रूपप्रथमफले प्रवेशोक्तिरसंगता स्यात् । तस्माचतुर्थीतत्पुरुषः सप्तमी- तत्पुरुष एव पात्र साधुतरो न कर्मधारय इति बोध्यम् । यद्वा । न लौकिकमलौकि- कम्, अलौकिकं च तत्सामर्थ्य चेति कर्मधारय एवास्तु । न च पूर्वोक्तपणापत्तिरिति वाच्यम् । अलौकिकमोगस्वलौकिकसुखदुःखसाक्षात्कारस्तु फलानां मध्ये प्रथमे फलेड- लौकिकसामर्थेऽधिकरणरूपे प्रविशति प्रविष्टो भवति, तदर्थमेवालौकिकसामयस्स भग- वता दानात् । एवं च न पूर्वोक्तदूषणापत्तिरिति दिन । एवं च विवरणे मूलस्थालौकिक पदस्पालौकिकविषयकसामर्थ्यपरत्वेनालौकिकसामर्थ्यपरत्वेन चा व्याख्यानात् कस्यचि- देतसंपाते कस्यचिवेतदेहपातोचरं वृन्दावनादिप्वलौकिकसंघात एव वा छलौकिक ७ ·सेवाफलम् । विपयकसामर्थ्यरूपस्यालौकिकसामर्थ्यरूपस्य वा फलस्य दाने वितरणे स आयः प्राध मिका सत्संगादिनेदं प्रथमतयोत्पन्नः प्रियतमभगवत्संगमविषयको भक्तस्य मनोरथः स हि निश्चयेन सिध्येन्मनोरथविषयीभूतपदार्थप्राप्त्या पूर्णो भवेत् , तददाने तु न पूर्णो भवे- दित्यर्थः । तथा च मनोरथविषयीभूतप्रियसंगमसाधकं प्राथमिकं फलमलौकिकविषयक- सामर्थ्यनातिरिति बोध्यम् । अल्पः सिध्येन्मनोरथ इति पाठे त्वलौकिकस्या- लौकिकविषयकसामर्थ्यसालौकिकसामर्थ्यस्य वा अदाने हि निश्चयेन विप्रयोगोद्रेके सति कदाचित् कदाचिन्मनसि जायमानत्वादल्पः खल्पो मनोरथः प्रियसंगमविषयकः 'सिध्येदियों ज्ञेयः । चकारेणैतदान एवान्योपि मनोरथः सिध्येदिति व्याख्येयम् । अत्रैवं ज्ञेयम् । प्रथमतो मूलेच्छया 'यमेवेति श्रुतेनिरुपधिरसरूपसपरिकरभगवत्कृपया शुद्धपुष्टिमार्गीय वरणम्, तदनु सत्संगादिना प्राथमिको भगवत्संगममनोरथः, तदनु शुद्धपुष्टिमार्गीयाचार्यसंश्रयः, तदनु भगवत्प्राप्तिजनकतिरोहिततापक्केशानन्दाविर्भावाय' शुद्धपुष्टिमार्गीयाचार्यकृतं निवेदनम् , ततस्तदुपदिष्टोस्मिन्मार्गे गोपिकानामेव गुरुत्वमिति फलप्रकरणीयसिद्धान्ता 'दथ च गोपीभावेन ये भक्ता' इत्यायादिपुराणवाक्याच मूलरूप- शुद्धपुष्टिमार्गाचार्याणां ब्रजभक्तानां यो मावस्तत्सजातीयभावभावनापूर्वकं खतनुजख- वित्तजसाधनरूपसेवाकरणेन दृढतरकथाश्रवणादिना वा कस्यचिहिनैव प्रेमोत्पत्तिं देहपाते 'स्वयं समुत्तीर्य'ति श्लोके 'सदनुग्रहो भवा'नित्युक्तत्वात् प्रेमवदाचार्यस्थभगवदनुग्रहवलेन प्राप्तालौकिकदेहे रसमायित्वात् पूर्वानुरागमारम्य सकलप्रेमावस्थाविर्भावः । कस्पचित्तु भगवदिच्छया प्रेमासत्त्यनन्तरमेव पूर्वानुरागजविरहेणैव व्यसनं विनैव देहपाते प्राप्ता- लौकिकदेहे व्यसनाद्यवस्थाविर्भावः । कस्यचित्त्वत्रैव प्राकृतदेहे प्रेम्णि जाते तदप्राध्या पूर्वा- नुरागजविरहाविर्भावः, ततः स्वसेव्यस्वरूपे वा स्वप्नादौ वातिमाग्येन साक्षादपि वा प्रभु- दर्शने 'चक्षुःप्रीतिः स्मृता तत्रातीवादरनिरीक्षण मिति लक्षणानुसाराद्भगवद्विपयकः परमा- दरपूर्वकनिरीक्षणरूपश्चभूरागरूपप्रथमप्रेमावस्थाविर्भावः । ततश्चित्तासंगः प्रियतमें नित्यं चित्तस्य विश्रम' इति लक्षणानुसारात् 'ततः प्रेम तथासक्तिरित्युक्तत्वात् प्रेमोत्तरोत्पन्ना- सक्तिखरूपतत्प्रवणचेतस्त्वरूपचित्तासंगरूपद्वितीयप्रेमावस्थाविर्भावः । इयमेवावस्था सेवा- पदवाच्या। 'अथावस्था निरूप्यन्ते रसावस्थानसूचिकाः । चीजांकुरः पल्लवश्च वृद्धि- विस्तर एव च । अवस्था द्वितयेन स्याचक्षुरागादिषु क्रमात् । चक्षुरागो मनःसंगः संकल्पो जागरस्तथा । तनुता विषयद्वेपो लजात्यागस्ततःपरम् । उन्मादमूर्छामरणान्येता दश दशाः स्मृता' इत्युक्तत्वाचस्रागचित्तासंगाभ्यां वीजरूपप्रथमप्रेमावस्थोक्ता । ततः 'संकल्पस्तु मनोरथ' इति लक्षणानुसारात्कदा प्रियसंगमे एवमेवं भविष्यतीत्यादिमनोरंथरूपसंकल्प- खरूपतृतीयप्रेमावस्थाविर्भावः । एतावता किञ्चिदुल्लसितः पूर्वानुरागजन्यो विरहः । अथायमलौकिकविषयत्वादलौकिको विरहः प्रलयानलादप्यतिदुःसहो भावीति लौकिक- ·मठपतिजयगोपालभट्टकृतविवरणसमेतम् । सामर्थ्यवता शरीरेण मनसा च सोडुमशक्यो देवकृतसम्भोगो मानुपजात्या स्त्रियेवेति मगवता तापक्केशविशिष्टालौकिकविरहरसभोगसामर्थ्य प्रथमतो दीयते । तदनूच्छासनिश्वासस्मृत्याव- नुभावविशिष्टो 'निद्राछेदस्तु निद्राया अमावः परिकीर्तित' इति लक्षणानुसारान्निद्राछेद- रूपचतुर्थप्रेमावस्थाविर्भावः । आन्यां संकल्पनिद्राछेदाभ्यामंकुरावस्थोक्ता । ततस्तनुता निखिलांगानां दौर्बल्यं परिकीर्तित मिति लक्षणानुसारात् पाण्डुत्वाद्यनुभावविशिष्टतनुता- खरूपपयमप्रेमापखाविर्भावः । ततो "विपयेभ्यो निवृत्तत्यमरतिपियान्तरे' इति लक्ष- णानुसाराचक्षुर्निमीलनासहनशीलताउनुभावविशिष्टविषयनिवृत्तिरूपपष्ठनेमावस्थाविर्भावः । आभ्यां तनुताविपयनिवृत्तिभ्यां पल्लवावस्थोक्ता । एतावत्पर्यन्तमासक्तिकार्यमेव । अत एक 'स्नेहाद्रागविनाशः स्यादासत्त्या स्याहारुचि रित्यनेन गृहारुच्युपलक्षिता विषयनिवृत्ति- रुक्ता श्रीमदाचार्यभक्तिवर्धिन्याम् । ततो 'दैहिकान्सकलान् भावान् निजां ब्रीडांच दैहिकीम् । परित्यज्य हरिप्रात्यै यदेव सातदेव हि । लौकिकं वैदिकं चापि तत्कर्ता व्यसनी मत' इति दशमस्कन्धीयमागवततत्त्वदीपसिद्धान्तसिद्धलौकिकवैदिकप्रियप्राप्ति- साधनकरणरूपव्यसनाविर्भावः । ततः पुनः प्रियप्राप्तिदुर्घटत्वज्ञानेन 'उपस्थितान्तिके तस्मै व्यसनं समवोचते ति दशमस्कन्धपघव्याख्यानसुयोधिन्युक्ताप्रतीकार्यदुःखखरूप- व्यसनान्तराविर्भावः । येन विना प्रियतमांगसंगं क्षणमानमपि स्थातुं न शक्नोति, तेन प्रिय- तमांगसंगं च प्राप्नोत्येव । अत एव 'यदा स्याझ्यसनं कृष्णे कृतार्थः स्यात्तदैव ही'त्पनेन तत्रैवानुपदमेवोक्तं व्यसनोत्तरमेव कृतार्थत्वमप्रतीकार्यदुःखरूपव्यसनपदवाच्यान्यव्यसन- प्राप्त्या । अत एव व्रतरूपव्यसने जाते प्रियप्राप्तिरेव आता श्रीमतीनां कुमारीणाम् , तद- नन्तरं चाप्रतीकार्यदुःखरूपे व्यसने जाते एव च प्रियतमांगसंगो जात इति श्रीभागवते स्पष्टमेव । अत्र कृष्ण इति विषयसप्तमी निमित्तसप्तमी वा, 'चर्मणि द्वीपिन'मित्यत्रेव । तथा च कृष्णविषयकं कृष्णनिमित्तं वा यदा प्रथमव्यसनोत्तरमप्रतीकार्य तापसहितं दुःखरूपं क्लेशापरपर्यायं द्वितीयं व्यसनं स्यात्तदा लजात्यागोतियैवश्यात् त्रपानाशोभिधीयत' इति लक्षणानुसारादाकस्मिकहसनरोदनाद्यनुभावविशिष्टत्रपानाशस्वरूपससमप्रेमावस्थाविर्भावः । तद वचेतनेषु प्रश्नादिरुन्मादः परिकीर्तित' इति लक्षणानुसारादाकाशालिंगनायनुभाव- विशिष्टोन्मादरूपाष्टमप्रेमावस्थाविर्मावः । आभ्यां पानाशोन्मादाम्यां वृद्ध्यवस्थोक्ता । ततः 'प्रलयो रागदुःखादेरिन्द्रियास्तमयो मत' इति लक्षणानुसारान्निश्रेष्टलाधनुभाव- विशिष्टमूीपरपर्यापप्रलयरूपनवमप्रेमावस्याविर्भाकः । ततः 'प्राणत्यागोतिदुःखेन मृतिस्तु परिकीर्तिते तिलक्षणानुसारान्मृतिरूपदशमप्रेमावस्याविर्भावः। आन्या मूर्छामृतिभ्यां विस्तरा- वस्थोक्ता । तथा चैतादृशानुभावविशिष्टव्यसनोत्तरं प्राकृतदेहपारे सचिदानन्दस्वरूपाली- किकदेहलामे च सति मगवत्स्वरूपानन्दप्राप्त्या कृतार्थः स्थादित्यर्थः । अत एवेदमप्रती- कार्यदुःखमेव प्रार्थितं निरोधलक्षणाख्ये अन्ये श्रीमदाचार्यचरणै च दुःखं यशोदाया नन्दा- .

·- ५२ सेवाफलम् । दीनां च गोकुले । गोपिकानां च यदुःखं तदुखं स्यान्मम कचिदि'त्यादिना । अत्रेदमपि ज्ञेयम् । येषां त्वलौकिकं शरीरं तेषां तु व्यसनानन्तरं प्रभुसंगम एव, नदशमदशाप्राकट्यम् यथा रासमण्डलमण्डनानाम् । येपांतु लौकिकं शरीरम् , तेषां तु व्यसनानन्तरं दशमदशो- दयो भवत्येव, यथान्तर्गहगतानाम् । इदमेव ज्ञापयितुमन्तहगतानां लीला । अन्यथा अजस्थानां सर्वेपामप्यलौकिकशरीरमिति तासामप्यलौकिकशरीरवत्त्वात्तथाकृतिळC नीरसा च स्मादितिदिक । 'नन्वन्ते या मतिः सा गति'रिति प्रेमवदाचार्यानुग्रहवलेनात्यसोन पूर्वानु- रागजभगवद्विरहेण वा तत्क्षणमेव देहपाते प्रियसंगमो भविष्यत्येव । अन्यथा 'ये यथा मां प्रपद्यन्त' इति मर्यादा भज्यतेति किमर्थमलौकिकसामर्थ्यदानं किमर्थ वा न तत्तद्दशानु- भावनमिति चेत् । अत्र वदामः । 'रसो वैस' इति श्रुतेः प्रभो रसरूपत्वाद्रसमर्यादयैव खस्वरूपदानमित्यलौकिकसामर्थ्यदानं तत्तद्दशानुभावनं चेति जानीहि । अपि च, तत्क्षण- मेव देहपाते चक्षुरागादिक्रमेणावस्थानुभावाभावदर्शने रसमागीयभगवदीयानां सन्देहः स्थाको वेद रसखरूपभगवत्प्राप्तिरेतस्साथवान्यस्वरूपभगवत्प्राप्तिरिति । तदर्थमेव कस- चिदलौकिकसर्वावस्थानुभवोत्रैव कार्यते प्रभुणा । तथा सति तत्तदवस्थानुभवस्य प्रत्यक्षतो दृश्यमानत्वेन सर्वेपां रसखरूपप्राप्तेनिश्चयादेतन्मार्गीया प्रवृत्तिरपि निःप्रत्यूहा भवेत् , तदर्थमत्रैवालौकिकसामर्थ्यदानं तत्तद्दशानुभावनं चेत्सलं पल्लवितेन । एवमेवालौकिक- सामर्थ्य साक्षादृन्दावनादिप्वपि दीयत इत्यग्रे व्यक्तीभविष्यति । यद्वा, योस्मिन्मार्गे समायाति तस्स तु 'गृहे स्थित्वा खधर्मतः। अव्यावृत्तो भजेत् कृष्णं पूजया श्रवणादिभिः । व्यावृत्तोपि हरौ चित्तं श्रवणादौ न्यसेत् सदा । ततः प्रेम तथासक्तिर्व्यसनं च यदा भवेदिति भक्तिवर्धिन्यां तनुजवित्तजसेवाकरणे प्रेमासक्तिव्यसनानि भवन्तीत्युक्तत्वात्तद- नन्तरं तत्र 'यदा स्याद्व्यसनं कृष्णे कृतार्थः स्यात्तदैव ही'त्युक्तत्वाच व्यसनप्राप्तेः कृतार्थी- करणखभावात् प्राथमिको मनोरथो व्यसनप्राप्तिविषयको भवति । तत्र व्यसनाविर्भावे महातापोदयात्तत्सहनं लौकिकसामथुन कर्तुमशक्यमतिदुःसहत्वादिति भगवता व्यसना- विर्भावादव्यवहितपूर्व तत्समकालमेव वात्रालौकिकसामर्थ्य दीयते व्यसनसहनार्थम् । एवं चालौकिकस्य दाने हि । हि निश्चयेनालौकिस्यालौकिकसामर्थ्यस्य दाने आद्यः प्राथमिको मनोरथो व्यसनप्राप्तिविषयकः सिध्येन्निष्पन्नो भवेत् , व्यसनप्राप्तिः स्यादिति यावत् , तददाने स न निष्पद्यत इत्यर्थः, । तथा च शुद्धपुष्टिमायिस्य प्रेमासक्तिरूपायां सेवायां सिद्धायां प्रथमफलमलौकिकसामर्थ्यप्राप्तिरिति श्रीमदाचार्यैरेतस्य प्रथमफलत्व- मुक्तमिति भावः। अथैतादृशविप्रयोगजनितदेहपातोत्तरं तु बाद्याभ्यन्तरभेदेनेदानीं तु देहस्य लौकिक- त्वात्स्थायिभावात्मकभगवत्सम्बन्धेनान्तःकरणस्यैवालौकिकत्वाच्चान्तरेव च भावि परम- काष्ठापन्नं फलत्रयेपि मुख्यफलरूपं द्वितीयं फलमाहुः फलं वेति । अत्र विवरणे फलपदस्य ·मठपतिजयगोपालभट्टकृतविवरणसमेतम् । सायुज्यत्वेन व्याख्यानाद्वितीयं फलं सायुज्यरूपं वा भवेत् । अत्र वाशब्दो विक- स्पार्थः । यद्यतिकृपाविशिष्टमूलाचार्यरूपश्रीमद्रजभक्त गितविशिष्टा प्रभोस्वामलेच्छा स्यात् । अत्र सायुज्यं शुद्धपुष्टिमार्गीयमेव विवक्षितम्, न त्वन्यत् । शुद्धपुष्टिमार्गीय- सेवाफलस्यैव निरूपणात् । ननु सायुज्यमेकविधमेव शास्त्रान्तरेपु श्रूयते, न त्वन्यप्रकारक. मतो न वन्यदिति निषेधो नोपपद्यत इति चेत् । अन्न वदामः । द्विविधं तावत्सायुज्यं स्थूलतया । तत्रैकमभेदसम्बन्धघटितम् , द्वितीयं तु भेदसम्बन्धघटितम् । तत्राद्य 'ब्रह्म वेद प्रदेव भवतीत्यादिश्रुतिप्रमाणसिद्धम् , साधारणानुग्रहात् केवलमर्यादारूपमेकविधमेव । द्वितीयं तु त्रिविधम् । तत्रैकं 'ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मे' त्यादिगीतावाक्यसिद्धम् । ब्रह्मभावो- तरसामयिकोत्तमाकस्मिककृपाजनितपरमभक्तिलामजन्यभगवद्दानोत्तरसामयिकभगवत्प्रवेश- रूपगृहादिप्रवेशवत् । प्रवेशस्य मेद एव सम्भवाद्भेदघटितत्वं ज्ञेयम् । द्वितीयं तु 'ब्रह्मविदामोती'त्यादिश्रुतिसिद्धम् । ब्रह्मभावोत्तरसामयिकाकस्मिकोत्तमतरकृपाजनितभक्ति- लामजन्यभगवत्प्रवेशरूपसायुज्योत्तरं तत्सहभावविशिष्टसर्वकाममोगरूपम् । भोगोत्तरं स्वस्मिन्प्रवेशश्च मर्यादासंवलितत्वात् । तृतीयं तु 'केवलेन हि मावेनेति बाक्येन 'न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदिहेति वाक्येन चात्युत्तमतमकृपया ब्रह्मभाव- ज्ञानवैराग्यादिनिरपेक्षप्रेमासक्तिव्यसनरूपकेवलभावनितभगवत्सहमावविशिएसार्वकालिक- सर्वकाममोगरूपं च । तत्र गीतोक्तप्रवेशरूपसायुज्ये पुरुषोत्तमप्रवेशमात्रमेव फलम्, विशेष- कृपाऽभावात् । न चाक्षरज्ञानमार्गसायुज्यात् को विशेष इति वाच्यम् । अक्षरज्ञानमार्गे स्वभेदेन गणितानन्दाक्षरसायुज्यम् । पुरुषोत्तमज्ञानमार्गे तु भेदेनागणितानन्दपुरुषोचम- सायुज्यस्, भेदेनानुभूयमानमिति विशेषस्य जागरूकत्वात् । अत एवाचार्याश्चतुर्थस्कन्ध- निवन्धे 'सायुज्ये तु रसाधिक्यं भेदेनानुमवात्तत' इत्युक्तवन्तः । किश्याक्षरस्य धर्मरूप- वाद्धर्नसायुज्यम् । पुरुषोत्तमस्य तु धर्मित्वादेतत्सायुज्यस्य धर्मिसायुज्यरूपत्वाञ्चास्या- धिक्यसव विशेषरूपत्वाच । प्राभायोत्तरसामयिकसर्वकामभोगरूपसायुज्ये तु मर्यादा- रूपब्रह्मभावोत्तरं सर्वकामभोगस मर्यादापुष्टिरूपत्वात् प्रमाणानुरोधिपुरुषोत्तमेन सहो- सर्गतो मर्यादापुष्टिरूपमहिषीसजातीयसर्वकामभोग एव । न तु शुद्धपुष्टिमार्गीयो बज- भक्तसजातीयसर्वकामभोगः । न च 'ब्रह्मविदामोती'यत्र ब्रह्मभावोत्तरं सर्वकाम- भोग एव श्रूयते, न तु परमभक्तिलाम इति ब्रह्ममावोत्तरसामयिकमक्तिलाभोत्तरं सर्वकामभोगः कथं भवतोच्यत इति वाच्यम् । 'सह ब्रह्मणे'त्यत्राप्रधानतृतीया- निर्देशात् । तत्राप्रधानलं तु 'अहं भक्तपराधीनो वखतत्र इव द्विजेत्यादिप्रमाणैर्भक्त- विपय एव भगवतो, नान्यविषय इति मध्ये परमभक्तिर्भवतीति तथोक्तत्वात् । ननु श्रुतिवलेन ब्रह्मभावोचरसामयिकसर्वकामभोगेपि विनैव भक्तिं परब्रह्मणोप्रधानत्व- मंगीक्रियतामिति चेत् ? न । 'इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपहयेदिति वाक्या- ·- सेवाफलम् । दितिहासपुराणादिपु कुत्रापि भक्तिमार्गातिरिक्तमार्गे ब्रह्मणोप्रधानत्वस्याश्रूयमाणत्वात् । अपरश्च, यदि ब्रह्मभावोत्तरसामयिकसर्वकामभोगो विनैव भक्तिं स्यात्तदा त्वदुक्तं घटेतापि, न तु तथा । यतस्तादृशसर्वकामभोगस्स पुरुषोत्तमज्ञानजन्यभगवत्प्रवेशरूपसायुज्यसाध्य- त्वात् । तत्र पुरुषोत्तमज्ञानं च भक्तिसाध्यम् । 'ब्रहाभूतः प्रसन्नात्मे'सारभ्य 'विशते तदनन्तर'मित्यन्तेन प्रघट्टकेन भगवता पुष्टिमर्यादामार्गे एवमेव सिद्धान्तितत्वात् । अन्यथा सर्वेषामेव ब्रह्मभावापनानां सर्वकामभोगः प्रसओत, नियामकाभावात् । अतो ब्रह्मभावो- तरसामयिकसर्वकामभोगस्य भक्तिं विना जायमानत्वाभावादप्रधानत्वं. परब्रह्मणो भक्तिकृत- मेव, न तु भक्तिं विना कुनापीति मदुक्तमेव साधीय इति दिक् । अत एवास्वातव्यभिया 'मुक्तिं ददाति कहिचित् स्म न भक्तियोग'मिति भगवतो भक्तियोगदानामावः श्रूयते यस्य कस्यचिदिति दिक् । तृतीये सायुज्ये तु वेदमर्यादासंवलनाभावात् प्रमाणातीत- स्वरूपेण प्रमाणातीतभक्तानां प्रमाणातीतसर्वकामभोगः । एवञ्च चतुर्विधसायुज्यस्यापि प्रमाणसिद्धत्वेन प्रकृते सायुज्यपदेन भेदघटितसायुज्येषु तृतीयमेव सायुज्यं विवक्षितम् । इदमेव च शुद्धपुष्टिमार्गीयं सायुज्यमिति । अत्र 'प्राणेन सायुज्यं सलोकतामाप्नोती'सादि- श्रुतिप्रयोगाधुजिर् योग इति धातो'हुलं छन्दसीति बाहुलकाद्भावे किरा युक्शब्द- सिद्धिः, ततः सहशब्देन समासः, ततो वोपसर्जनस्येति सहशब्दस्य सादेशः, ततो भावे प्यम्प्रत्ययश्च । यद्वा । सहयुनक्तीति सयुक् किपचेतिसूत्रेण कर्तरि क्विप्, सयुजो भावः सायुज्यं सहभाव इति ज्ञेयम् । अत्रेदं तत्त्वम् । कदाचिदतिकृपायां पुरुषोत्तमप्रवेशमात्र- लक्षणसायुज्यवतो ब्रह्मभावजनितप्रवेशोत्तरं सर्वकामभोगरूपसायुज्ययोग्यताक्तश्चापि शुद्ध- पुष्टिफलप्राप्तिः केपाश्चिद्भवति, मुक्तोपसृप्यव्यपदेशादिति न्यायात्, नतु सर्वेषाम् । अन्यथा मार्गभेदकरणवैयर्थ्यापात इत्यवधातव्यम् । नन्वेतादृशशुद्धपुष्टिफलप्राप्तिश्चेत्केपाविद्भवति तर्हि तत्सायुज्यं किमर्थ दत्तमिति चेत् ? स्वस्य खतःच्छत्वादि ज्ञापयितुमिति गृहाणेति सर्व चतुरस्रम् । अथ यस्मिन् जीवे यादृशी कृपा तस्मिन्तादृशफलदानौपयिकभावप्राकट्यपूर्वक- सेवया तादृग्भगवद्रूपं फलमिति सिद्धान्तः, तथा च यस्मिन् व्रजभक्तरत्वेंगितविशिष्टा भगवत्कृपा देहपातोत्तरक्षण एव साक्षादंगसंगविषयिणी तस्य तु पूर्वोक्तप्रणाल्यैतदेहे तत्क्षण एव मनसि स्वप्नादौ वैतदेहपातोत्तरं तु वृन्दावनादौ चाविलम्वेन साक्षादंगसंग एव भवति । यस्मिंस्तु देहपातोत्तरक्षण एव न साक्षादंगसंगविपयिणी कृपा, किन्तु विलम्वेन, तस्यापि प्रेमोत्पत्त्यभाव एव वा प्रेमासक्त्यनन्तरमेव भगवदिच्छया वा देहपाते प्राप्तालौकिकदेहे प्रेमाद्यवस्थाविर्भावेन व्यसनाद्यवस्थाविर्भावेन वा विलम्वेन च साक्षादंगसंग एव भवति । यस्मिंस्तु दास्यसखित्वाद्यधिकारविपयिणी कृपा तस्य तु तादृग्भावपूर्वकसेवया पूर्वोक्त- प्रणाल्यैतदेहपातोत्तरं वृन्दावनादौ दास्यसखित्वाधिकार विशिष्टालौकिकदेहप्राप्तिरूपं ·- मठपविजयगोपालभट्टकृतविवरणसमेतम् । ५५ तृतीयं फलं भवतीत्याहुः अधिकारो वेति । सायुज्यरूपफलदानेनाधिकारविशिष्टदेह- प्रातिर्वा मवतीत्यर्थः । अत्र सेवापयिकदेहो वा चैकुण्ठादिष्यिति विवरणोक्त- चैकुण्ठपदेन 'गोकुलं वनवैकुण्ठ'मिति कृष्णोपनिषदुक्तेः प्रपश्चातीतभगवनिवासस्थानं व्यापिवैकुण्ठान्तर्गतं वृहदनं नन्दीश्वरं चोच्यते । आदिपदेन श्रीवृन्दावनश्रीमद्भगोवर्धनादि च । तत्र सायुज्यरूपफलादानेऽधिकारः सेवापयिकदेहरूपो वाथवा भवतीत्यर्थः। वैकुण्ठा- न्तरस्य शुद्धपुष्टिमार्गीयफलरूपभगवल्लोकत्वाभावाद् गोकुलस्यैव ताहग्भगवल्लोकलाद्वैकुण्ठ- पदेन श्रीगोकुलम् , आदिपदेन वृन्दावनादिकं चामिप्रेतमिति योध्यम् । अत्रालौकिक- सामर्थ्य यथावान्तरफलरूपम्, मुख्यफलं तु मुख्यसायुज्यमेव, एवमेवाधिकारिदह- प्राप्तिरूपं तृतीयं फलमप्यवान्तरफलरूपमेव, मुख्यं फलं त्वधिकारिदेहद्वारवानापि मुख्य सायुज्यमेव । खदत्ततागधिकारिदेहकृत त्वत्पृष्टप्रियवार्ताकथनं च ब्रह्मयझोस्त्वि'सादिरूप- निपतगसेवासन्तुष्टश्रीमद्रजभक्तरत्नानुग्रहेणैवेति बुध्यस्व । अत एवालौकिकस्य दाने हीत्यत्राधिकारो चेत्सन च फलपदाप्रयोगः सायुज्य एव च फलपदप्रयोगश्च । अत्रातिरहस्सत्वान्ड्रीमदाचार्यरत्नरलौकिकसामर्थ्यसायुज्यवैकुण्ठादिपदानि परोक्ष- वादत्वेनैव प्रयुक्तानीति ज्ञेयम् । ननु यत्र परशुरामशचीपतिविरिचिवदलौकिकसामर्थ्य- भोगाधिकारा पृष्टास्तत्र न सर्वदा दृष्टा इति सामर्थ्यभोगत्वाधिकारत्वसामान्यादेतेषामपि नाशः स्यादिति न परमफतलमतेषामित्याशंक्याहुः न कालोन नियामक इति । अत्रालौकिकसामर्थ्य भोगाधिकारेषु सर्वोत्तमप्रभुप्रीत्याधायकत्वात् काल आधिभौतिक आध्यात्मिक आधिदैविको वा नियामको न भवति, भगवनियम्यत्वादित्यर्थः । दृश्यते लोकेपि प्रमुदत्तसामर्थे भोगेधिकारे वाधिकारिणो नियामकत्वाभावः । अत एवोतं सगुणस्यैव कालाधीनत्वम्, न गुणातीतस्येति 'मन्निष्टं निर्गुणं स्मृत'मित्यादिना प्रभुणै- कादशे । तस्मान्नैपां कालाधीनत्वमिति बयाणां फलत्वं निःप्रत्यूहमित्यास्तां तावत् । यद्वा, अलौकिकस्थालौकिकविपयसामर्थ्यस दाने हि निश्चयेन जातो य आया शुद्धपुष्टिमार्गीयाचार्यसंश्रयात्पूर्वमेवैतन्मार्गीयसत्संगादिनेदं प्रथमतयोत्पन्नो मनोरथः सिध्येत् सिद्धो भवेदित्यर्थः । स आयो मनोरथः क इत्याकांक्षायामाहुः फलं वा थधिकारो वेति । फूलरूपो वाधिकाररूपो वा । नान सन्देह इति भावः । अत्र फल- विपयकोधिकारविषयको मनोरथोपि फलवदधिकारवदेव सुखजनक इति ज्ञापयितुं रूप- केण निरूपणमिति दिक् । तया च व्रजभक्तभावसजातीयभावैः शुद्धपुष्टिमार्गे भजन कर्तव्यमिति सिद्धान्तः सम्पन्नः । तत्र अजमक्तेषु 'नन्दगोपसुतं देवि पति मे कुरु ते नम इति वाक्यादनन्यपूर्वाः कुमार्यो भगवत्ति पतिभावयुक्ताः । अन्तहगतारूपा अन्यपूर्वास्तु 'जारधर्मेण सुलेहं सुदृढं सर्वतोधिकम् । मयि सम्प्राप्य सर्वेपि कृतकृत्या भविष्यति वृहद्वामनपुराणादय च 'तमेव परमात्मानं जारवुझ्यापि संगता, मत्कामा रमणं जार- ·सेवाफलम् । मस्वरूपविदोपलाः । ब्रह्म मां परमं प्रापुः संगाच्छतसहस्रश' इति दशमस्कन्धीयैकादश- स्कन्धीयभगवद्वाक्येभ्यो भगवत्युपाधिरूपजारभावयुक्ताः । अप्रतिवन्धेन प्रभुसमीपं गता अन्यपूर्वास्तु सर्वभावप्रपत्तिपूर्वकनिधिप्रियत्वभावयुक्ताश्च भगवति । तत्र परकीयायामेव रसस्स परमा काठेति रसशास्वसिद्धान्तादनन्यपूर्वाणां नन्दाधीनानां भगवति पतिभाव- युक्तानां कुमारीणामय च निरुपपिप्रियत्वभावयुक्तानां नित्यसिद्धानां जारभावयुक्तानां च. श्रुतिरूपाणां चान्यपूर्वाणां परकीयात्वात् परकीयात्वधर्मविशिष्टत्वेनैव परमकाठापनरसरूप- भगवत्प्राप्तिः । न तु कुमारीणां स्वीयात्वेनान्यपूर्वाणां तु परकीयात्वेनेति भेदः । तथा सति विवाहितानामेव खीयात्वात् श्रीभागवते कुमारीभिर्भगवतो विवाह उक्तो भवेत् । अन्यपुराणादिपु मूलमाधवमाहात्म्ये रुक्मिणीविवाहात्पूर्व कुमारीणां भगवता समं विवाहः श्रुतो यद्यपि तथापि स कल्पान्तरीयांशावताररूपश्रीकृष्णविषयकः । तत्कल्पीयश्रीकृष्णा- खरूपस्यांशत्वात् तस्यापि स्वरूपस्य पूर्णत्वेनैव व्यासचित्तप्रसादो जातः स्यात् । तस्मा- सारखतादिकल्पान्यकल्पीयावतारा अंशावतारा एवेति जानीहि । निरूपितं चैतत्सविस्तर मत्कृतवहिर्मुखमुखमर्दनाख्ये ग्रन्थ इति तत्रैवावलोकनीयम् । ननु यदि भगवति पतिभाव एव कुमारीणां तदा महिपीप्राप्यप्रमाणानुरोधिभगवत्खरूपप्राप्तिः स्यान्न तु लोकवेदातीतप्रमाणाननुरोधिखरूपप्राप्तिः स्यादथ च तदनुरोधेनाश्रुतोपि विवाहः कल्पनीयः स्यादिति चेत् । अत्र ब्रूमः । 'कात्यायनि महाभागे महायोगिन्यधीश्वरि । नन्दगोपसुतं देवि पतिं मे कुरु ते नमः ।' 'भूयानन्दसुतः पति'रितिमत्रयोर्नन्दसुत एव पतित्वप्रार्थना भावना च । स श्रीमान्नन्दसुतस्तु बजे 'एकादशसमास्तत्र गूढार्चिः सवलो- वस'दिति तृतीयस्कन्धीयश्रीमदुद्धववाक्यादेकादशवर्षपर्यन्तमेव स्थितः । तदुत्तरं तु मथुरायामेव गतः । यज्ञोपवीतं च वैश्यानां द्वादशे वर्षे, यज्ञोपवीतं विना च न विवाहः । स विवाहोपि तजातीयानामासुरपैशाचगान्धर्वभेदेन विविधः । तत्रापि वैश्यस्यासुरो मुख्यः । तत्र द्रव्यादानादासुरः, छलेन कन्याहरणात्पैशाचः, गान्धर्वस्त्वन्योन्यानुरागेण 'वं मे भार्या त्वं मे पति रितिसमयरूपः । एवं चात्र यज्ञोपवीतकालाभावेन प्रभोर्यज्ञोपवीताभावा- देकादशवर्षाभ्यन्तर एव च कुमारीणां भगवत्सम्बन्धाच कोपि विवाहो नात्र वक्तुं शक्यः । तथा च विवाहजनितपतित्वाभावान्न महिपीप्राप्यखरूपप्राप्तिर्न वा विवाहकल्पनेति बुध्यस्व । न च 'ये यथा मां प्रपद्यन्त' इति मर्यादाभंग इति वाच्यम् । भगवत्सकाशात् प्रमाणा- नीतफलप्राध्या तासां पतित्वप्रार्थनव जाता, न तु विवाहजनितपतित्वप्रार्थनेयुन्नयनात् । अन्यथा 'नन्दगोपसुतं देवि पतिं मे कुरु ते नम' इत्यत्र विवाहोल्लेखोपि कृतः सात् । स्मादन्याधीनतानिवारणार्थं निःशंकतया सर्वदा मिलनार्थ च स वै पतिः सादकुतोभयः स्वयं समन्ततः पाति भयातुरं जन'मित्युक्तलक्षणपतित्वमेव प्रार्थितं तामिर्न तु विवाह- जनितपतित्वमिति । अत एव प्रमाणातीतायां रासलीलायामेव तासामाकारणम् । यतश्च , ·मठपतिजयगोपालभट्टकृतविवरणसमेतम् । न विवाहितपतिभावना प्रभावत एव च न तासामन्यपूर्वामिः सह लीलायामीदिक जातम् । विवाहितपतित्वे सति वीर्यादिकं कासाञ्चिदपि सर्वदावश्यमुद्भवेदेव, सत्य- भामादिवत् । न च तस्या अमूनि नः क्षोभं कुर्वन्त्युच्चैः पदानि यत्, पैकापहृत्य गोपीनां रहो भुक्तेऽच्युताधर मित्सर्ध्या तासामपि श्रूयत एवेति वाच्यम् । नेयमीा सहभोगेपि खेकैव भुक्ते इत्यस्मिन्नशे ईर्ष्या । तथा च समानशीलव्यसनरूपा सखी भूला प्रियविप्र- योगजनितात्यसबास्मद्विप्रयोगबनितं दुःखं ज्ञात्वापि यदस्मान् विहाय भुक्ते तत् क्षोभ जनयंतीति सखीत्वप्रयुक्ततलेहजनितेा, न तु सपलिभावनितति निर्णयात् । अत एव 'ददृशुः प्रियविश्लेपमोहितां दुःखितां सखी'मित्यने तस्यास्तासां च सखीभाव उक्तः । अत एवाग्ने तत्सहभावेन रासलीला, अन्यथा तया सहान्याभिः सह वा रासलीलायाम- मर्यादरसो न स्यात् । तस्मादस्मदुक्ताभिप्राय एवार । विवाहितपतिना सपनीसहभावकृत- लीलायां तु बहिरीयादिभावादर्शनेष्यन्तरीसिंवलनं तिष्ठत्येव लोके राजमहिपीणाम् । अत एव वासरदाननियमोपि तत्र, अत्र तु सर्वदा सर्वसंवलितत्वेनैव लीलाकरणादिति महदेव वैलक्षण्यमित्यास्तां तावत्प्रसक्तानुप्रसक्तचिन्तया । एवं चैतादृशपतिभावेनानन्यपूर्वाणां कुमारीणां जारभावेनान्तहगतानां निरुपपिप्रियत्वभावेन च रासमण्डलमण्डनानां च परमकाष्ठापन्नरसरूपभगवत्प्राप्तिः, तथा च 'गोपीभावेन ये भक्ता' इत्यादिपुराणवाफ्यात् तादृशमावसजातीयभावेनैवाधुनिकानामपि तादृशभगवासिरिति सिद्धम् । तमायं रसो- परिच्छिन्न इत्यपरिच्छिन्नखरूपसर्वभावप्रपत्त्यैकलभ्यः । तत्र जारभावो न सर्वभावप्रपत्तिरूपः कामैकमात्रपूरकत्वेनैव तस्योद्भवात् , परिच्छिन्नस्वरूपत्वात् । अत एव तेन भावेनास्य रसस्य न प्राप्तिरिति तासां प्रतिवन्धोपि जातः । तस्य देहस्य च सगुणभावाश्रयत्वेन सगुणत्वादेव तत्यागानन्तरमेव सर्वभावप्रपत्या निर्गुणताग्रसस्वरूपप्रियप्राप्तिस्तासामजनि, अन्यथा तद्भावस्य सर्वभावप्रपत्तिरूपत्वेन निर्गुणले तच्छरीरस्य च निर्गुणत्वे तेनैव शरीरेण प्रियप्राप्तिः साद्रासमण्डलमण्डनानामिव । अत्राधिकपूर्वपक्षसमाधानानि तु फल- प्रकरणीयसुयोधिन्यामवलोकनीयानि । तथाचातिप्रतिकूलद्वेपादिभावेनापि चेत् प्रभुर्योगीन्द्र- प्राा मुक्तिं ददाति तदातिप्रेमसंवलितजारभावेन कथं न गुणातीतरसरूपस्वरूप .दद्यात् । परन्त्वेतदेहपातानन्तरमेव सर्वभावपत्तिमुत्पाथैव दासति । एतादृशखरूपस्य सर्वभावप्रपत्यैकलभ्यत्वात् । एवं च सति ययेतदनन्तरमपि सर्वमावप्नपत्तिरेव भाविनी, ताहि भगवति सर्वभावप्रपत्तिरेव कार्या, न तु जारभावः । प्रक्षालनाद्धि पंकरोति न्यायात् । यदि कुत्रापि सर्वोपमर्दैन जारभाव एवोदेति तदा भगवदिच्छैव तथा, परन्तु सर्वभाव- प्रपत्तिमुत्पाद्यैव तत्रापि फलं दास्यतीति ज्ञेयम् । न च ये यथा मां प्रपद्यन्त' इति प्रतिज्ञारिरोध इति वाच्यम् । सर्वभावनपत्तिलभ्यप्रभुरूपप्राप्तौ जारभावजन्यकामपूर्तिरूप- फलस्याप्यन्तर्भूतत्वात् प्रतिज्ञाविरोधाभावात् , तसाजारभावेन भगवद्भजनं न कर्तव्यमेव । .

·, सेवाफलम् । अत एव सर्वभावप्रपत्तिसहितानां रासमण्डलमण्डनानामपि कामपूर्तिरूपफलमपि दत्तं प्रभुणा, अन्यथा तन्न दत्तं स्यात् , ततो ज्ञायते सर्वमावप्रपत्तिलभ्ये फले तदप्यन्तर्भूतमिति । न च पतिभावेपि न सर्वभावप्रपत्तिः, पतित्वमावस्यापि परिच्छिन्नत्वादिति शंकनीयम् । पतिव्रतानां पत्यो भगवत्ताज्ञानपूर्वकभजनस्य विहितत्वात् सर्वत्र सर्वदा सर्वसमयेषु च मम पतिरेव मतिरिति सर्वभावप्रपत्तेः सत्त्वात् । एवं च सति यन विवाहिते लौकिकेपीय रीति- स्तत्रालौकिके साक्षाद्भगवति पतिभावे सर्वभावप्रपत्तिरिति किं वक्तव्यमिति । न च तर्दि महिषीणां कुतो न सर्वभावप्रपत्तिजनितं फलं जातमिति वाच्यम् । विवाहरूपसंस्कारस्य तत्र प्रतिवन्धकत्वादिति दिक् । तथा चानन्यपूर्वकुमार्यभिप्रेतकुमारीसजातीयपतिभावे- नान्यपूर्वव्रजसीमन्तिनीनिष्ठनिरुपधिप्रियत्वभावेन वा भजनं कर्तव्यमिति निष्कपः । तदं भजनं श्रीमद्जभक्तभजनोपेक्षया स्वातत्र्येण न कर्तव्यम्, यत एतादृग्भावेन भजने 'मन्माहात्म्यं मत्सपर्या मच्छ्रद्धां मन्मनोगतम् । जानन्ति गोपिकाः पार्थ नान्ये जानन्ति मर्मणी'त्यादि पुराणेऽर्जुनं प्रति भगवता स्वसपयां गोपिका एव जानन्तीत्युक्तत्वाद्वजभक्ता एव गुरवः । तथा च तत्समकक्षतया खातम्येण भजने गुरुहेलनरूपापराधः प्रसज्येत । तथा च भगवान् फलं न दद्या'दाचार्य मां विजानीया' दिति वाक्यात् । किच, 'न पारयेऽहं निरवद्यसंयुजां स्वसाधुकृत्यं विबुधायुपापि वः । या मामजन् दुर्जरगेहरोंसलां संवृथ्य तद्वः प्रतियातु साधुने'सादिफलप्रकरणीयप्रभुवास्यादयं प्रभुरेतदधीन एव सर्वदा फ्रीत- जनवन्न त्वन्याधीनः, अतोपि न तदुपेक्षया भजने फलप्राप्तिः । न च 'अहं भक्तपराधीनो धस्वतत्र इव द्विज । साधुभिम्तहृदयो मक्तैर्भक्तजनप्रियः । नाहमात्मानमाशासे मद्भक्तः साधुभिर्विना । श्रियं चात्यन्तिकी ब्रह्मन् येषां गतिरहं परा । ये दारागारपुनातान् प्राणान् वित्तमिमं परम् । हित्वा मां शरणं याताः कथं तांस्त्यत्तुमुत्सहे । मयि निर्वद्धहदयाः साधयः समदर्शिनः । वशे कुर्वन्ति मां भक्त्या सस्त्रियः सत्सति ययेत्यादिनाम्परीपादिमक्ताधीनत्व- मपि श्रूयते, न त्वम्बरीपादेरेतल्वरूपप्राप्तिरिति याच्यम् । 'भक्तिभेदो घटुरिधो मार्गीमिनि भाव्यते । स्वभावगुणभेदेन पुंसां भायो रिभिद्यत' इतिगात्याद्भक्तिमार्गानेकरिषः, तेषु च भक्तिभेदेप्वेतासां भक्तिरत्युत्तमा, परमकाष्ठापनस्वरूपलाभात् । अत एवैताः परं तनुभृनो ननु गोपरयो गोरिन्द एव निसिलात्मनि रूढभावाः । पान्यन्ति यद्यमियो मुनयो. इयं च किं प्रमजन्मभिरनन्तकधारमस्य । अग्रेता गोपवधः परमतिशयेन तनुभृत इल. न्ये मक्ता अतिशयेन तनुभृतो न भवन्तीत्युन्यते । नन्वन किं कारणमित्याक्षिापा- मानुः गोरिन्द एवेति । गोविन्द एष निरुदभागाः, न तन्यस्मिन् । निरून पा मराफ्यो भागो यामां ताः । यथा निरूटशन्दे प्युत्पतिर्न पर्नया तारगयामागतामा गारेपनि मारः। गोगोकुरेन्द्रवाचन गोपिन्दपदेन च धमिमासम्ता नामां निरूति नन्यन्यभारमा अपि महिप्पादयो धर्मिपरा एपेलागरापामाद निगिलाननीति । , ·मठपतिजयगोपालभट्टकृत विवरणसमेतम् । निखिलानामन्येपां धर्मिणां धर्माणामप्यात्मा मूलरूपधर्मीत्यर्थः । तादृशत्वं श्रीयशोदा- नन्दने श्रीकृष्ण एव, 'कृष्णमेनमवेहि त्वमात्मानमखिलात्मना मिति वाक्यात् । तथा चान्ये धर्मिपरा अपि न निखिलात्मसरूपश्रीकृष्णरूपधर्मिपरा इति भावः । नन्वेवं किमित्ययं भावः स्तूयते, भिन्नरुचिर्हि लोक इति न्यायाधस्स यद्रोचते स तमेव भावं तमेव वरूपं च सर्वोत्कृष्टं जानातीति चेत्तवाह वाच्छन्ति यद्भवमियो मुनय इति । पूर्व संसार- भयेन मुनयः मननशीला भूत्वा प्राप्तज्ञाना निवृत्ताविद्याः शुकादयोपि यद्यस्मात्कारणात् वाञ्छन्ति यं भावम् । तथा च येन निःशेषाविद्याभाववन्तस्त एवान्यप्रकारकं भावमन्यप्रकारक भगवत्स्वरूपं च सर्वोत्कृष्टत्वेन परमकाठापन्नं जानन्तीति भावः । किञ्च, वयमपि वैश्या- पेक्षयोत्कृष्टाः क्षत्रियाः लौकिका अपि वान्छामः । यतोनुभावदर्शनं विना नोत्कृष्टं मन्यते कोपि कमपि । तस्मायन लौकिकालौकिकानां वान्छास्वभावस्तत्स्वरूपमेव तदासक्ताश्च सर्वोपरि विराजमाना इति किं वाच्यमेतत्भावसैतत्स्वरूपस्य तनिष्ठानामासां सर्वाधिकत्व इति निगर्वः । अतः कारणादनन्ताः कथा यस्यासावनन्तकथः श्रीकृष्णस्तस्मिन् यो रसोरोधाभाववान् तस्य ब्रह्मजन्मभिः सहस्रमुखचतुर्मुखादिजन्मभिः किम् ? न किमपी- त्यर्थः । यद्वा, जन्मभिः पुनःपुनर्जन्ममिरनन्तकथारसस्य तस्य किं ब्रह्म अक्षरखरूपम् ? न किमपि । तेपां मनसि ब्रह्मस्वरूपमप्रयोजकं भासत इत्यर्थः । तथा चानन्तकथारस- निष्ठले जन्मैव वरम् , न तु मुक्तिरिति । तथा चैतन्मार्ग एतासामेव गुरुत्वेनान्यखरूपस्या- न्याधीनत्वेप्येतासां भावस्य सर्वोत्तमत्वात् परमकाप्टापन्नरसरूपभगवत्स्वरूपमेतदधीन- मेवेसापि विचार्यांसामेवातिदैन्येन दास्पकरणे तत्स्वरूपप्राप्तिस्तदनुग्रहेण, न तु खाताये- ऐति ज्ञेयम् । अपरं च 'आसामहो चरणरेणुशुपामहं स्यां वृन्दावने किमपि गुल्मलती- पधीनाम् । या दुस्त्यजं स्वजनमार्यपथं च हित्वा भेजुर्मुकुन्दपदवीं श्रुतिभिर्विमृग्याम्', 'वन्दे नन्दब्रजस्त्रीणां पादरेणुमभीक्ष्णशः । यासां हरिकथोद्गीतं पुनाति भुवनत्रयमित्या- दिना प्रजभक्ताः स्वजनस्यार्यपथस्य च परमकाष्ठापनस्स सागेन मुकुन्दस्य मोक्षदातुरपि पदवी येन मार्गेण भगवान् गच्छति तं मार्गमेव तचरणरेणुसंवलितं भेजुर्न तु मुक्तिम् । तथा च मुख्यपेक्षयापि भगवचरणरेणुरेव सर्वोत्कृष्ट इति सिद्धम् । एवं चैताटक्चरणरणोरेता- शानुभावज्ञापने वजसीमन्तिन्य एव गुरव इत्येतासामनुवृत्त्यैव भगवञ्चरणरेणुप्राप्तिरिति श्रीनजभक्तचरणरेणुसम्बन्धि गुल्मलतापधिजन्मापि प्रार्थितमतिदीनतया श्रीमदुद्धवैर्वन्दन च तचरणरणोरेव च कृतमन्यथा गुर्ववज्ञाकृतभताजनितापराधेन न भगवचरणरेणुप्रासि- रिति दिक् । तस्मादेतासां गुरुत्वादेतदधीनत्वाच तचरणरेणुदास्येनैवैतादृशभगवत्प्राप्ति - न्यथेति निःप्रत्यूहम् । स्यादेतत् । अयं सर्वापि यलो रसरूपप्रभुस्वरूपफलप्रास्यर्थमेव । 'रसो वै सः, रसं हवायं लब्ध्यानन्दीभवतीति श्रुत्या रसरूपभगवत्प्राप्तेरेव परमफलत्वात् । सा च ·सेवाफलम् । प्राप्ति स्तेनैव सर्वभावेन परमानन्दमश्नुते' इति नादविन्दूपनिषच्छुत्या 'सोश्नुते सर्वान् कागान् सह ब्रह्मणा विपश्चिते'ति तैत्तिरीयोपनिपछुतेश्च सर्वभावपत्तिलम्पसर्वकामभोग- रूपा । स च पूर्णसर्वकामभोगोपि तेषां व्रजसीमन्तिनीसदृशभावेनैव, नान्यभक्तमावसजा- तीयभावेन । एतदतिरिक्तस्थले प्रभुरंशेनैव, न तु पूर्णखरूपेणेति । तथा च तत्कामनया भजने क्रियमाणे ब्रजसीमन्तिनीदासकरणेपि मनसि तत्समताभावनासत्त्वात् कापव्य- सिद्धी तासां गुरुरूपलेन सकपदमजने फलसिद्धरमावस्तत्समकक्षता च स्यादिति चेत्, अत्र ब्रूमः । परमकाष्ठापन्नरसरूपो भगवान् हि लोकेतिरहस्सतमा पुटिलीलां यत् प्रकटित- वान् तकिमर्थमिति पृच्छामः । न च 'आगामिनि विरिचौ तु जाते सृष्टयर्थमुद्यते । कल्पं सारस्वतं प्राप्य व्रजे गोप्यो भविष्यथ । भारते क्षेत्रे माथुरे मम मण्डले । वृन्दावने भविष्यामि प्रेयान वो रासमण्डले । जारधर्मेण सुलेहं सुदृढं सर्वतोधिकम् । मयि सम्प्राप्य सर्वेपि कृतकृत्या भविष्यथेति वृहद्वामनपुराणोक्तेः श्रुतीनामनुग्रहार्थमिति वाच्यम् । अनुग्रहस्य श्रुतिनिमित्तप्रदर्शितप्रकृत्यतीतलोकेपि कर्तुं शक्यत्वात् । न च 'पुरा महर्षयः सर्वे दण्डकारण्यवासिनः । दृष्ट्वा रामं हरिं तत्र भोक्तुमैच्छन् सुविग्रहम् । ते सर्वे स्त्रीत्व- मापन्ना समुद्भताश्च गोकुले । हरिं सम्प्राप्य कामेन ततो मुक्ता भवार्णवादिति । 'अग्निपुत्रा महात्मानस्तपसा स्त्रीत्वमापिरे । भारं च जगद्योनि वासुदेवमजं विभुम् । कृष्णस रमणायं हि सहस्राणि च पोडश । गोप्यो रूपाणि चक्रुश्च तत्राक्रीडन्त केशव'मित्यादि पद्मपुराणोत्तरखण्डमहाकौर्मादियाराहपुराणादिवचनसिद्धदण्डकारण्यवास्तव्यमहर्षीणामनु- ग्रहार्थमित्यपि वाच्यम् । दण्डकारण्यस्थमपणामपि तत्रैव स्त्रीदेहं सम्पाय रामरूपेणैव न रमणं कृतम्, किन्तु नदेहपातानन्तरं स्त्रीदेहं सम्पाय ब्रह्माण्डान्तर्वर्तिवृन्दावन एवं श्रीकृष्णरूपेणैव रमणं कृतम् । एवं च तदेहपातानन्तरमलौकिकदेहं सम्पाद्य श्रुतिप्रदर्शित- वृन्दावन एव कुतो नानुग्रहं कृतवानिति प्रश्ने तवोत्तराभावात् , न च स्वतन्त्रेच्छो भगवा- निति याच्यम् । 'अनुग्रहाय भक्तानां मानुपं देहमाश्रितः। भजते तादृशीः क्रीडा याः श्रुत्वा तत्परो भवेदिति फलप्रकरणीयवाक्याग्नतानुग्रहार्थमेवैताशलीलाविशिष्टप्रभुप्राकट्यात् । प्रपञ्च निःप्रयोजनकप्राकट्यस्साश्रुतत्वाच । न चानुग्रहं विना नैतादृशफलप्राप्तिरित्यनुग्रहेण प्रापचिकजीवानामप्येतदेहपातोत्तरं तादृशफलदानं तत्रैव स्थित्वा कुतो न करोतीति वाच्यम् । भगवान् हि रसरूपखरूपं प्राधिकजीवानामपि केपाश्चिदातुं विचारितवान् स्खमुख्यमक्तेच्छापूर्वकस्वेच्छया । तत्र रसरूपमगवत्राप्तिस्तु रसरूपमावेनैव योग्या, नान्यादृशमावेन, 'ये यथा मां प्रपद्यन्त' इति चास्यात् । तत्र रसरूपभावखरू साधनं वेदादिपु कुनापि नोक्तमतः प्रपञ्चे वृन्दापनं रसरूपस्वखरूप रसरूपं परिकरं च तत्यायनु. गुणं रसरूपं साधनं च प्रकटं कृत्वा ताशसाधनेन तादृशखरूपप्राप्ति महप्यादीनां कृत- वान् प्रभुः, तदनन्तरं ताशसाधनसाविर्भावादतिमाग्यवता जीवानां तदनुष्ठाने तत्खरूप- ·मठपतिजयगोपालभट्टकृतविवरणसमेतम् । प्रासेनिःप्रत्यूहत्त्वमिति तयाकरणाभावात् । न च रसरूपभावमत्रादलानुग्रहेणैव कुतो न ताइफलदानमिति वाच्यम्, स्वतत्रेच्छेन भगवतैव 'ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजा- म्यहमित्युत्तत्वात् ताटकप्रतिपत्ति विना तादृशानुग्रहाभावात् तादृशफलदानाभावात् प्रपत्ते. रपि तत्रैव दानेत्र प्राकट्यवैयर्थ्यमिति पूर्वमेवोक्तम् । न च 'नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन, यमेवैप वृणुते तेन लभ्य' इति मुण्डकोपनिपद्वाक्याद विनापि साधनं भगवत्प्राप्तिरिति वाच्यम् । एतद्वाक्यानुपदोक्त 'नायमारमा बलहीनेन लन्यो, न च प्रमादात्तपसो वाप्पलिंगात्, एतैरुपायैर्यतते यस्तु विद्वांस्तस्यैप आत्मा विशते ब्रह्मधामे तिवाक्य 'एतैरुपायैर्यतत' इत्युक्तेः पूर्ववाक्येन मर्यादीयसाधनमात्र- निषेध एव, न तु एतैर्मन्मनसि स्थितैरुपायैर्बजभक्तसजातीयभावादिभिः यः कश्चन यतते तस्य भगवदशीकारकसात्मभावरूपवललाभादेप आत्मा ब्रह्मरूपं हृदये प्रकट धाम विशते प्रविष्टो भवतीत्यर्यान्न मर्यादातीतसाधन निषेध इति त्वदुक्तेरनवकाशात् । अन्यथा फलत्वव्याहतिः । यत्किश्चित्साधनसाध्यस्यैव फलत्वात् । तस्मादतिभाग्यवत्तराणां जीवानामेतादृशसाधनेनैवैतादृशफलप्राध्यर्थमेतादृशोवतार इति । एवं च ब्रजभक्तसमानभावे- नामजने तत्फलप्राप्तेः कस्याप्यभावादेतादृशमार्गप्राकट्यवैयर्थ्यापातः स्यात् । अत एव 'स्त्रियो वा पुरुषो वापि भर्तृभावेन केशवम् । हृदि कृत्वा गतिं यान्ति श्रुतीनां नात्र संशय' इति वृहद्वामनपुराणे । 'येपामहं प्रिय आत्मा सुतश्च सखा सुहृदो दैवमिष्ट'मित्यादिना श्रीभागवते चोक्तम् । अन्यथैताग्वाक्यं व्यर्थ सात् । तस्माद्रजमक्तसजातीयभावेनैव भजनं कर्तव्यम् । परन्तु ब्रजभक्तदास्यपूर्वकमेव, न तु खातव्येण, ब्रजभक्तानामेतन्मार्ग- गुरुत्वाप्रभोस्तदधीनत्वाचेति निष्कर्ष इति सर्व समञ्जसम् । न च प्रमोजभक्ताधीनत्वेन तहास्यकरणेपि यदि ताः प्रतिबन्धं कुर्युः प्रभोः स्वस्वरूपदाने स्त्रीखभावसिद्धप्रचुरेीया तदा कथमेतादृशफलप्रातिरिति वाच्यम् । रसरूपप्रभोरेर फलत्वात् रसस्य च विभावानु- भावव्यभिचारिसमूहरूपलात् तत्र विभावत्वेन प्रजभक्तानां रसरूपप्रमुत्वात् तेपामप्यनु- मत्यैवैताग्मार्गप्राकट्यस्य जातत्वेन तत्कृतेर्टाया प्रतियन्धाभावात् । किच, यत्रैव लौकिको नायकोनेकनायकानामेककालावच्छेदेन रसदानं कर्तुं न शझोति तत्रैवापि सम्भवति । अत्र तु प्रभोरलौकिकत्वात् 'कृत्वा तावन्तमात्मानं यावतीर्गोपयोपितः । रेमे स भगवांस्तामिरात्मारामोपि लीलये'सत्रेवानन्तरूपत्वेन सर्वेषां रसदानकरणसमर्थत्वात् शेविकाशः, यतः सर्वत्रैव सर्वानुभववेद्य एव प्रभुः सर्वदा विराजते । ननु प्रभू रस- रूपस्तदन्तर्गताश्च व्रजभक्ता विभावत्वेनास्मदादिप्रपत्तिश्च ब्रजमक्तदासविशिष्टमगवद्विपयक- सर्वात्मभावेन । एवं च भगवद्गपरसानुमने सिद्धे तत्समये कैतासां दास्यं स्थास्यति । न च तदुत्तरमेतासां दास्यं मास्त्विति शंकनीयम् । 'ये यथा मां प्रपद्यन्ते' इति मर्यादाभंगापत्ते- रिति चेन्न, अलौकिकरसभोगानुकूलसामर्थ्यस्य प्रात्या रसरूपभगवद्भोगस्य प्रजमक्तदास्य.

·सेवाफलम् । मोगस्य चैककालावच्छेदेनैव सम्भवेन 'ये यथा मां प्रपद्यन्त' इति मर्यादाया अभंगात् । न 'चाचार्य मां विजानीयादित्यनेनाचार्यस्य भगवत्त्वेन तद्दास्यपूर्वकमेव जीभगवहास्य क्रियते साधनदशायाम् , फलदशायां तु भगवदास्यमेव तिष्ठति, न वाचार्यदासम्, तत्र क्वेयं मर्यादा, तथात्रापि भविष्यतीति वाच्यम् । सर्वेषां भगवद्रूपाणां नित्यत्वेनाचार्यरूपस भगवद्रसानुगुणभगवल्लीलान्तर्गतत्वात् स्वरूपस्य चालौकिकसामर्थ्येन तदारसकरणस्यापि सम्भवात् । एवमेव सर्वभावप्रपत्त्या भजनमिति प्रभुदत्तालौकिकविषयकसामर्थ्येन सर्वविध- लीलाखप्येतस्य भजनकर्तुः सान्निध्य सिद्धम् । किंबहुनांशावतारादिलीलायामप्यंशेनैव च भक्तोपि तत्तल्लीलानुभव करोतीति न कस्यामपि लीलायामेतादृशभक्तासहभावो भगवतः । न चैवं श्रीनारायणादिभक्तस्यापि श्रीनारायणे सर्वभावप्रपत्तेः सत्त्वात् सर्वत्र तत्सहभाव- प्राप्तौ पुरुषोत्तमसहभायोपि स्यादिति वाच्यम् । 'ये यथा मा मितिपये मामिति पदेन पुरुषोत्तमत्वेनांगुल्या स्वस्वरूपप्रदर्शनपूर्वकमुक्तत्वादेतस्याः प्रतिज्ञायाः पूर्णपुरुषोत्तम- मानसम्बन्धित्वात् , अन्यथा दण्डकारण्यस्थपणामपि तेनैव खरूपेण रसदानं कृतं स्यात् कोसलेन्द्रकुमारेण । किञ्चैतस्याः प्रतिज्ञायाः सर्वभगवत्स्वरूपसम्वन्धिले पूर्णत्वांशत्वादिविभागोपि न स्यात् । न चेष्टापत्तिः, तदान्यस्वरूपाणामशरूपश्रीकृष्ण- स्वरूपागामपि श्रीमता व्यासेनोक्तत्वेन चित्ताप्रसादो न स्यादिति सर्वमनवयम् । एवञ्चक- भक्तसम्बन्धिन्या अपि लीलाया न परिच्छेदस्तहि सर्वभक्तसम्बन्धिन्या लीलायाः परिच्छेदः केन कर्तुं शक्यतेति किं वाचनसागोचरमाहात्म्येषु प्रभुतत्परिकरतद्भक्तेपु विचारचातु- र्येण । किञ्च 'प्रैलोक्ये भगवद्भक्ताः के त्वां जानन्ति मर्मणि । केपु वा त्वं सदायत्तः केपु प्रेम तवातुलमि'ति श्रीमदर्जुनेन पृष्टो भगवानुवाच 'न तथा मे प्रियतमो ब्रह्मा रुद्रश्च पार्थिव । न च लक्ष्मीन चात्मा च यथा गोपीजनो मम । भक्ता ममानुरक्ताश्थ कति सन्ति न भूतले । किन्तु गोपीजनः प्राणाधिकप्रियतमो मम । न मां जानन्ति मुनयो योगिनश्च परन्तप । न च रुद्रादयो देवा यथा गोप्यो विदन्ति माम् । न तपोभिर्न वेदैश्च नाचारैर्न च विद्यया । वशोस्मि केवलं प्रेम्णा प्रमाणं तन गोपिकाः । मन्माहात्म्यं मचयां मच्छ्रद्धां मन्मनोगतम् । जानन्ति गोपिकाः पार्थ नान्ये जानन्ति मर्मणि । निजामपि या गोप्यो ममेति समुपासते । ताभ्यः परं न मे पार्थ निगूढप्रेममाजनम् । मम भक्तास्तु ये पार्थ न मे भक्तास्तु ते मताः । मम भक्तस्य ये भक्तास्ते मे भक्ततमा मता' इत्यादि- पुराणप्रघट्टकान्मद्भक्तपूजाम्यधिकेति श्रीमागवताइजमक्तानां भक्तशिरोभूपणत्वात् प्रमोरतिप्रियत्वाचापि एतासां दास्यं कर्तव्यम् । एवम सति एतदास्पकरणे प्रमोरत्या- नन्दाविर्भावेन तासामत्यानन्दाविर्भावान्मनसि सन्तोपेण तदनुग्रहात् तत्पूर्वोक्त फलं भगवान् ददातीत्यपि तद्दासकरणम् । तया चैतासां गुरुत्वात् प्रमोरेतदधीनलाक्त- शिरोभूपणत्वादतिनियत्याच सर्वधतहासाकरणपूर्वकमेव प्रभुदासकरणमिति सिद्धम् । * ·मठपतिजयगोपालभट्टकृतविवरणसमेतम् । अब नीमरवामिन्यादीनां सर्वासां समत्यैव दास्यं कर्तव्यमथवा न्यूनाधिकभावनेति पृच्छसि चेत् । अत्रोच्यते । 'यथा राधा प्रिया विष्णोस्तस्याः कुण्डं प्रियं तथा । सर्व- गोपीयु सेवैका विष्णोरत्यन्तवल्लभेति पद्मपुराणवचनात् । अथ च 'त्रैलोक्ये पृथिवी धन्या तत्र वृन्दावनं पुनः । तत्रापि गोपिकाः पार्थ तत्र राधाभिधा ममेलादिपुराणवचनात् । 'सर्वश्रेष्ठा गान्धयुवाचेति गोपालतापिन्युपनिपच्छ्रुतेश्च गान्धर्व्यपरनामिकायां श्रीखामि- न्यामेव सर्वापेक्षया भगवतो ममतातिशयात् तत्रैव निजदास्यं मुख्यतया स्थापयित्वाऽ- न्यासु ब्रजसीमन्तिनीपु 'मोहितां दुःखितां सखीमित्यादिना सखीत्वोक्तेः सख्याश्च समानशीलव्यसनवत्त्वात् तासां स्वामिनीसमानशीलव्यसनवत्वात् तासां श्रीमत्स्वामिन्या अतिप्रियतमानां दास्यमपि स्वामिन्यनुग्रहाकांक्षया खामिनीदास्यांगत्वेन स्वामिनीबदेव कर्तव्यम् । तासां समानशीलसखीत्वात्तद्दास्पकरणे श्रीस्वामिन्यत्यन्तमनुगृह्णाति । स्वामि- न्यनुग्रहे च ता अनुगृह्णन्ति । तदनुग्रहे च ब्रजराजकिशोरानुग्रह इति न कदापि कुत्रापि केनाप्यंशेन फलविच्छेदः । अत एव कैश्विद्भगवदीयैः सिद्धान्तितं श्रीमचन्द्रावल्यादिपु खोमिनीप्रतिपक्षात्वमपि न सम्भवति, सखित्वोक्तिविरोधात् । अत एव 'यदैव श्रीराधे मिलति रहसि त्यां मधुपतिस्तदैवाकार्याहं निजचरणदास्येतिगदिता । मुदा चन्द्रावल्ये ति पद्ये अस्मत्प्रभुभिः सखीत्वमेव स्फुटीकृतम्, न तु प्रतिपक्षात्वम् । अत एवास्मत्सर्व- खायिताः प्रभुचरणाः श्रीमत्स्वामिन्यष्टकतवादशकपदपद्यादौ तद्दास्यमेव सविस्तरं प्रार्थयन्तो 'यावन्ति पदपमानी' सादिनाऽन्यासागपि दास्यं प्रार्थितवन्तः । अन्यथा श्रीस्वामिन्या इवान्यासामपि पृथक्तया दास्यं प्रार्थयेयुर्न तु तदास्यप्रार्थनाप्रसंगे । सर्वासामपि सम- प्राधान्यात् । तस्मादन्यासां दास्यमंगत्वेनैवेत्यस्मदुक्त एव पन्थाः । ननु एवं चेत् सर्वा- स्वपि सखीत्वं तदा रसान्तर्गतामानखण्डिताकलहान्तरितादिलीला नोपपद्यतेति चेत्, अन्न वदामः । हृदयादिस्थिताभरणमणिगणप्रतिविम्बितदृष्टनिजरूपे प्रतिनायिकाममात् संकेतस्थलानागमनाद्वा मानोदयात् । एवमेव बन्धविशेपाकस्मिकललाटसंक्रान्तवचरणतल- लाक्षारसे सुरतसमयसमुद्भूतनिजदन्तनखक्षतादिषु च कदाचिदतिविस्मरणेन रासस्थनिखिल- ब्रजभत्तातिरिक्तपरकीयाकृतत्वमान्त्या मानखण्डिताकलहान्तरितादिलीलानां सम्भवात् । न च लाक्षारसदन्तनखक्षतादिपु स्वयूथकृतत्वमान्तिरेव कुतो न जायत इति वाच्यम् । तथा प्रान्ततायामपि तासु परस्परं दृढतरसखीत्वजनितातिप्रेम्णा ईर्ष्यानुदयेन तथालीलासम्भवात् । किञ्च योगमायामुपाश्रित' इत्यनेन रसलीलायां योगमायामाश्रितो भगवान् । एवञ्च योगमाया यथा यया येषां येषां पदार्यानामुपयोगो रसलीलायाम् , तथा तथा करोतीति परकीयासम्मोगादिदर्शनजमानादिरसानुभवार्थ परकीयासम्मोगादि प्रदर्य मानादिरसानु- भवं कारयतीत्यनेनापि प्रकारेण मानादिलीलानां सम्भवाच । यदि चात्यन्तमानहो भवतां यचन्द्रावल्यादिसम्भोगदर्शनेन मानादिरेतास्वेव च प्रतिपक्षात्वं तदा तत्सर्वं कल्पान्तरीयांश-

·सेवाफलम् ।
रूपकृष्णावतारीयरसलीलायामेव, न सारस्वतकल्पीयपूर्णावतारसम्बन्धिरसलीलायामिति
बुझ्यताम् । यदि सारस्वतकल्ये भवदुक्तप्रकारः स्यात्तदा श्रीभागवते स्फुटमुपलभ्येत ।
उपलभ्यते तु सखीत्वमेव परस्परं फलप्रकरण इति सर्वं चतुरस्त्रमिति कृतं प्रसक्तानुप्रसक्त-
चिन्तया । अत्रेदं ज्ञेयम् । अत्र फलबये फलद्वयमेतद्देहेपि भवति परन्तु मनस्येव रसरूप-
भगवत्सम्बन्धेन मनसोलौकिकत्वाभावात् । सेवौपयिकदेहरूपतृतीयं फलं त्वेतदेहपातो-
तर एव भवति सर्वथा । सर्वत्र लौकिकदेहपातोत्तर एवालौकिकदेहसम्बन्धसम्भवा-
दिति दिकू ॥१॥॥
अथ प्रकृतमनुसरामः । ननु वाधके सति कार्यानुदयादाधकामावस्य सर्वत्र
कारणतेत्यत्र यदाधकं तनुजवित्तजरूपसाधनसेवायाम् , तद्वक्तव्यम्, यदभावं सम्पाय
मानससेवारूपं तत्कार्य सम्पाद्यतामित्याकांक्षायां तनुजवित्तजरूपसाधनसेवाबाधकमाहुः
उद्वेगः प्रतिवन्धो वेति ।
उद्वेगः प्रतिवन्धो वा भोगो वा स्यात्तुवाधकम् ॥२॥
एतस्य विवरणं तु सेवायां प्रतिबन्धकत्रयम् । उद्धेगो वा प्रतिबन्धो
वा भोगो वा । त्रयाणां साधनपरित्यागः कर्तव्य इत्यन्तम् । तत्र तनुजवित्तज-
रूपसाधनसेवायां येन क्रियमाणेन उद्वेगप्रतिवन्धभोगा भवन्ति तस्य परित्यागः
कर्तव्यः । तत्परित्यागे तत्साध्योद्वेगाधनुदयात्तनुजवित्तजरूपसाधनसेवासम्पत्ती सत्यां
मानससेवासिद्धिर्भवतीति भावः । तत्रोद्वेगः शोकदुःखादिजनितो भवति, तेषु शोकादिषु
जातेषु 'चित्तोद्वेगं विधायापि हरिय॑चत् करिष्यति तथैव तस्य लीलेति मत्वा चिन्तां द्रुतं
त्यजे'दिति नवरत्नोतर्भगवल्लीला यथा सर्वा तथेयमप्येका भगवल्लीला भगवतः सुखा-
धायिकेति ज्ञात्वा शोकादित्यागः कर्तव्यो, न तु शोकादिदूरीकरणार्थ यत्नः कर्तव्य इति ।
अन्यथा यद्यपि भविष्यति तदेव यत्प्रभुणा विचारितमस्त्यतः तस्य स्वरूपेण विघटनं तु
नकर्तुं शक्यम्, तथापि प्रभुतुसाधायफलीलपदापिटनेच्छापामार स्वामिद्रोही स्पेदना
अविच्छां ज्ञात्वा तादृशशोकदुःखादिकेषु त्यक्तेपु सत्सूद्वेगकारणाभावादुद्वेगामावस्य जाय-
मानत्वादुद्वेगसाधनपरित्यागः कर्तव्यः । यद्वा, बलिष्ठम्लेच्छचलिप्ठवेदपाधजनितोपद्रवेण
साधनरूपसेवायामुद्वेगो भवति तदभावार्थ तत्सान्निध्यरूपसाधनपरित्यागः कर्तव्य इत्ये-
तदर्थ साधनपरित्यागः कर्तव्य इत्युक्तम् ।। २ ।।
तत्रोद्वेगकारणानाननन्तत्वात्तजन्योद्वेगानामप्यनन्तत्वात् परिगणना कर्तुमशक्येति
सर्वविधमप्युद्वेगमुद्वेगवेनेकविधमेव निरूप्य द्वितीय प्रतियन्धरूपं तनुजवित्तजसेवायां
बाधकमाहुः अकर्तव्यमिति ।
अकर्तव्यं भगवत सर्वधा चेद्गतिनं हि ।
यथा वा तत्वनिर्धारो विवेकः साधनं मतम् ॥३॥

·मठपतिजयगोपालभट्टकृतविगरणसमेतम् । एतस्य विवरणं तु प्रतिवन्धोपि विविधः, साधारणो भगवत्कृतश्र, तत्राद्यो युद्ध्या त्याज्यः । भगवत्कृतश्चेत् प्रतिबन्धस्तदा भगवान् फलं न दास्यतीति मन्तव्यम् । तदान्यसेवापि व्यर्था । सदासुरोपं जीय इति निर्धारः । तदा ज्ञानमार्गेण स्थातव्यं शोकामावायेति विवेक इत्यन्तम् । अत्र भगवतः सर्वधा चेदकर्तव्यं भगवत्कृतप्रतिबन्ध इति यावत् , तदा गतिः तदभावसम्पादकसाधनं किमपि नास्तीति मूलार्थः । अत्र उद्वेगः प्रतिबन्धो वा भोगो वा स्यात्तु वाधकमित्यनेन पूर्व सेवायां बाधकत्रयं यदुक्तं तत्तु तत्रया- भावसम्पादनार्थमेव । अत एव त्रयाणां साधने त्यक्ते तदभावः सम्पद्यत इति त्रयाणां साधनपरित्यागः कर्तव्य इति विवृतौ स्फुटीकृतम् । न च वाधकत्रयत्याग एव कुतो मोक्तः, तत्साधनपरित्यागः किमर्थमुक्त इति वाच्यम् । जाते उद्वेगे जाते च प्रतिवन्धे जाते च भोगे सेवामावस्तत्समयावच्छेदेन सिद्ध एव जाते तत्यागः कर्तुमशक्योप्युत्तरसमये तन्नाशोपि स्वयमेव भविष्यतीति व्यस्तत्परित्यागः कर्तव्य इति पुरुषप्रयवोपदेश इति मनसिकृय सेवाविपये चाधकत्रयं न यथोत्पद्यत एव तथा कर्तव्यं पुरुपेणेत्येतदर्थ ग्रयाणां साधनपरित्यागः कर्तव्य इत्युक्तत्वात् । एवं च सति अकर्तव्यं भगवतः सर्वथा चेनतिनहीलनेन भगवत्कृतप्रतिवन्धाभावसम्पादनार्थं गतिनास्तीत्युक्तत्वादन्यकृतप्रति- चन्धाभावसम्पादने गतिरस्तीत्यर्थतः सिद्धत्वाद्विविधं प्रतिवन्धकमागतमेवेति कण्ठरवेण मूलेनुक्त्वा विवरणे प्रतिबन्धकरूपसेवायाधकद्वैविध्यमाहुः प्रतिवन्धोपि विविधः । साधारणो भगवत्कृतश्चेति । तत्र भगवत्कृतप्रतियन्धाभावः सम्पादयितुमशक्या, साधारणस्तु शक्य इति विवरणे आहुः तत्राद्यो बुद्ध्या याज्य इति । तत्र प्रति- बन्धकरूपसेवावाधकभेदद्वये आद्यः साधारणः प्रतिवन्धो भगवद्विमुखमार्यादिकृत- प्रतिवन्धस्तन साधनपरित्यागस्योकत्वात् तत्साधनरूपो यो मार्मादिः स त्याज्यस्त्यक्तुं शक्यः । तत्यागन प्रतिबन्धाभावरूपयाधकामावः सम्पादयितुं शक्य इत्यों ज्ञेयः । अत एवोक्तं 'भार्यादिरनुकूलवेत् कारयेद्भगवत्कियाम् । उदासीने खयं कुर्यात् प्रति- कूले गृहं सजे दिति भागवततत्त्वदीपे । अथ भगवत्कृतप्रतिवन्धस्तु न केनापि त्यक्तु शक्य इत्याहुः भगवत्कृतश्चेत् प्रतिबन्धस्तदा भगवान् फलं न दास्यतीति मन्तव्यमिति विवरणे अर्थ: स्पष्टः । ननु भगवत्कृतः प्रतिबन्धः कस्य फलाभावसम्पादकः ? किं कायवाङ्मनोभिर्मजनं कुर्वतः पुरुपस्याहोखिद्भजनेच्छावतो वा? तत्र नायः । इति निश्चित्य मनसा कृष्ण परिचरेत्सदेति भागवततत्त्वदीपकारिकाव्याख्याने 'एकापि सकृत्कृता परिचयी परम- पुरुषार्थदेति । परं विद्यमानदेहस्स निःकृत्यर्थ सदा परिचरे'दित्याचाः सिद्धान्तितत्वात् किञ्चित्कालिकमजनोत्तरं यावजीवं कयाचिद्भगवदिच्छया भगवत्कृतसेवाप्रतिवन्धेपि परम- .

·. सेवाफलम् । पुरुषार्थलामस सिद्धलादत्र भगवान् फलं न दास्यतीति निषेधस्य विरुद्धत्वात् । अत एव 'न मंगोपक्रमे ध्वंसो मद्धर्मस्योद्धवाण्वपीति एकादशस्कन्धीयप्रभुवचनं 'यानास्थायेति वचनं 'सकृदिष्ट्वादिपुरुपं पुरुषो याति साम्यतां संवत्सरं किधिदूनं दिल्या यद्धरिरर्चित' इति पष्ठस्कन्धीयाष्टाध्यायीयशुकवचनं च । न द्वितीयः, विना भगवत्कृपां भजनेन्छानु- दयात् , तदुदये च भजनस्य भविष्यत्वनिश्चयेनापि निपेधस्य वैयापातात् । तथाचायं निधो. भगवत्कृतप्रतिवन्धे कालविलम्बेन फलदानेच्छामेव व्यनक्ति, न तु तददाने- च्छामिति भावः । अन्यथा भजनच्छानुकूलकृपावैयर्थं प्रसजेतेति । न च विनैवानुग्रहं भवनेच्छोदय इति वाच्यम् । अवतारदशायां स्वरूपदर्शनेनैवेच्छोदयसम्भवेप्यनवतार- दशायां सत्संगश्रीभागवतादिश्रवणं विना शुद्धपुष्टिभजनेच्छोदयस्यादृष्टत्वादश्रुतत्वाच । यदि पुनर्विनादर्शनश्रवणादिकमपि शुद्धपुष्टिमार्गीयभजनेच्छोदयः स्यात् तदा पुरुषोत्तमावता- रोपि न स्यात् । अत एवानुग्रहाय भक्तानां मानुपं देहमाश्रित'इत्युपक्रम्य 'विक्रीडितं ब्रजवधूभिरिदं च विष्णोः श्रद्धान्वितोनुशृणुयादय वर्णयेद्य' इत्यत्र य इतिपदेन यस्स- कस्यापि श्रवणवर्णनाभ्यां भक्ति परामित्यनेन भक्तिलाभ उक्तः, स विच्छोत्पादनपूर्वक एव । तस्माद् व्यर्थ भगवत्कृतश्चेत् प्रतिवन्ध इत्यादिनिरूपणमिति चेत्, अत्र वदामः। पुत्रादि- जन्मायुत्तरं केनापि प्रतिवन्धेनाकृतपुत्रादिनिवेदनस्य कस्यचिन्महत्तमस्य पुरुषस्य तदनन्तर- मतिकृपया पुत्रादिस्नेहेन वा कदाचित् तदनिवेदनस्मरणे मनसि स्यान्मम पुत्रादिः शुद्धपुष्टि- भजनेन भगवन्तं प्राप्नोत्विति मयास्मै नामनिवेदने दत्वा भगवत्सेवा कारणीया तदा लं सेवां कुरु मत्तो नामनिवेदने गृहीवेति कथने यदि तस्य हृद्यल्पोप्युत्साहो न दृश्यते कदापि प्रत्युत द्वेपः तदोन्नयमिदम् , यदस्य भगवत्कृतः प्रतिबन्धोस्ति भगवान् फलं न दास्पती- यस्मै नोपदेष्टव्यं किमपीति ज्ञापनार्थत्वेन भगवत्कृतश्चेत् प्रतिबन्ध इत्यादिनिरूपणस्य सार्थकत्वात् । ननु तदा शुद्धपुष्टिमार्गीयपूर्णस्वरूपसेवाफलं मा भवत्वस्यांशस्वरूपसेवा- फलं तु भविष्यतीत्यंशसेवोपदेश एव कर्तव्यस्तेनेति चदित्याशंक्याहुः तदान्यसेवापि व्यर्थेति । अंशांशिनोरभेदादंशस्यांश्यधीनलाचांशिकृतप्रतिवन्धेशस फलदानासमर्थ- खान्महाराजकृते प्रतिबन्धे सचिवादेरिवेत्यर्थः । नन्वंशिनो न स्वस्वरूपपरमफलदानेच्छा किन्तु स्वल्पफलदानेच्छांशद्वारा तदाशेन फलदानं कर्तव्यमेव, महाराजस महाफलदानेच्छा- मावेपि सचिवादिद्वारा खल्पफलदानेच्छायां सचिवादिनेवेति चेत्, सत्यम् , यत्रांश्य- विरोधेनांशभजनं तत्रैवांशेन फलदानं महाराजाविरोधेन सचिवादिभजने सचिवादिनेव, न तु तद्विरोधेन भजने । तथा चैतस्य भगवत्सेवाकर्तव्यत्वकथनेपि कदाप्युत्साहामावात् प्रत्युत द्वेपोद्भवानांशेनापि फलदानमित्यन्यसेवावैयर्थ्यात् सापि नोपदेष्टव्येति सुपूक्तं तदान्यसेवापि व्यर्थति । किञ्च, तदैतादृशस्य यत्स्वरूपं तस्य निर्धारोपि भवतीत्याहुः तदा आसुरोयं जीव इति निर्धार इति । आसुर आसुरावेशी आसुरभाववान् ·६७ " मठपतिजयगोपालभट्टकृतविवरणसमेतम् । वा सहजासुरो वेति निर्धारो निश्चय इत्यर्थः । अत्र कदाचिद्भक्तसन्निधौ यस मनसि भगवति सद्भाव उत्पद्यते द्वितीयक्षणे तदसन्निधौ तु नश्यति स आसुरावेशी आसुरभाववान् या ज्ञेयः । यस्य तु सत्संगेपि भगवति न सद्भावः कदापि स तु सहजासुर इति ज्ञेयः । ननु तर्हि महत्तमकृपावैयर्यप्रसंग इत्याशंक्याहुः यथा या तत्वनिर्धारो विवेक साधनं मतमिति । वा अथवा यथा आसुरस्य तत्त्वनिर्धार उक्तस्तथा विवेको विचारो ज्ञान- मिति यावत् । तत्साधनमासुरस्य शोकाभावरूपफलाय मतं सम्मतमित्यर्थः । अत्रैवं ज्ञेयम् । 'मायेत्यसुरा' इति श्रुतेरसुराणां माया सेव्या, सैवेश्वरः, तत्कृतत्वाजगन्मायिकम् , तेषां मुक्तिश्चान्धन्तमः प्रविशन्ति ये सम्भूतिमुपासत' इति श्रुतेर्दैवेप्वनाविष्टानां सहजा- सुराणां कामनाभावपूर्वक सम्भूत्युपासकानां तदुपासनारूपसाधनबलेनासुरज्ञानमार्गप्रवेशे सति शोकामावरूपावान्तरफले जाते सुखदुःखात्यन्तामावस्वरूपपुनरावृत्तिरहितप्रकृतिलय- रूपान्धन्तमप्रवेशरूपा मुक्तिः । आसुराविष्टानां दैवजीवानां तु निस्पधिकृपया भगवता हतानां मध्ये दैवम्य दैवज्ञानाभावात् स्वरूपवलेनाक्षरब्रह्मणि लयरूपा मुक्तिः, तदा विष्टासुरस्य लासुरज्ञानामावात् स्वरूपवलेनैवापुनरावृत्तिरहितान्धन्तमःप्रवेशापरपर्यायप्रकृति- लयरूपा मुक्तिः । अन्येषां सकामानां सहजासुराणामासुराविष्टदैवीवानां च 'असुयी नाम ते लोका अन्धेन तमसा वृताः । तांस्ते प्रेत्यापि गच्छन्यविद्वांसोबुधा जनाः', 'तानहं द्विपतः क्रूरान् संसारेपु नराधमान् क्षिपाम्यजस्लमसुरानासुरीप्येव योनिविपति श्रुतिभगवद्वाक्याभ्यामन्धन्तमोवृतकेवलदुःखात्मकलोकरूपनरकप्राप्तिस्तदोगानन्तरं पुनरा- सुरयोनिप्राप्तिरवेति कृतं पल्लवितेन । एवं च सर्व मायिकमेकोस्मदाद्यात्मा स एव परमार्थो मायैवेश्वरो नान्य ईश्वरः कोप्येवं तत्वनिर्धाररूपो विवेकः सोस साधनं मतं सम्मतं यावजीवं शोकाध- गावाय, तदनन्तरं तादृशमुक्तये वेतिशेषः । तथा च तादृशपुत्रभार्यादेः संसाराविष्टत्वा- महत्तमकृपया तेषां संसाराभावेन शोकायभावपूर्वकतादृशमुक्तिनिमित्तमासुरज्ञानमार्ग- मुपदिशेदिति भावः । अत एव श्रीमद्वसुदेवैरामुरज्ञानमार्ग एव कंसस श्रीमद्देवकीवधो- अतस्योपदिष्टो न तु दैव इति ज्ञेयम् । इदमेवाहुविवरणे तदा ज्ञानमार्गेण स्थातव्यं शोकाभावायेति विवेक इति । तदा तेष्वासुरावेश्यासुरभाववत्सहजासुरजीवत्व- निधीरे सत्सेतैरासुरज्ञानमार्गेण थातव्यमित्ययं विवेको विचारः सिद्धान्तभूत इत्यर्थः । तथा च तान् प्रत्यासुरज्ञानमार्ग उपदेष्टव्य इति भावः । यद्वा पूर्वमासुरोयं जीव इति निर्धार इत्युक्तं तर्हि तेन किं साधनमनुष्यमित्याकांक्षायां सदा ज्ञानमार्गेण स्थातव्यमि- आदीवास्ते स देल्याना वपुषि स्थिताः, आवेशेन विना ये च मूलदैया इति स्मृता , तेया तमश्च सम्प्रोक्तं चान्ये देवाशिनस्तथा, तेषा स्थानं च सर्गादि तप्तःपदसवामुयुरितिपद्मपुराणोत्तरसण्डीयवाक्येभ्य भामरावेशिना मुक्तेरामुराणामधन्तमोस्पनरकमाप्रतत्वात् । .

·६८ सेवाफलम् । त्यासुरस्यैव साधनमुपदिशन्ति तदा ज्ञानेत्यादिना । एवं च ज्ञानमार्गपदेनासुरज्ञानमार्ग एवायातीति तथा व्याख्यातमिति ज्ञेयम् । न ह्यासुरस्य सर्वं ब्रह्मेत्यक्षरज्ञानमार्गे पुरुषोत्तम- ज्ञानमार्गे वाधिकारः, तस्स तामसत्वात् । अत एवेश्वरत्वेनाभिमततामसमायाशक्तयुषास- कास्तेपु सत्त्वाभावात् सत्त्वजनितज्ञानाभावे नोवं गच्छन्ति सत्त्वस्था' इत्युक्ता नोर्ध्वगतिः, किन्तु तामसशक्त्युपासनाजनितज्ञानस्य तमोगुणजनितत्वेन तामसत्वा दधो गच्छन्ति तामसा' इत्यधोगतिरूपनिरयान्धन्तमोरूपप्रकृतिलयान्यतरप्रवेश एव, 'ये यथा मां प्रपद्यन्त' इति वाक्यात् । अत्र अधःपदेनाधममेव विवक्षितम् , न तु नीचस्थानम् , निरयाणां नीचस्थानत्वेपि अन्धन्तमःप्रवेशरूपासुरमुक्तेः सुखदुःखाभावरूपत्वेन नीचस्थानत्वाभावात् , सर्व ब्रह्मेत्यक्षरब्रह्मज्ञानमार्गे तु 'दैवी सम्पद्विमोक्षायेति वाक्यादेवसम्पद्युक्तजीवा- नामेवाधिकारः । अत एव 'जायमानं हि पुरुपं यं पश्येन्मधुसूदनः । सात्विकः स तु विज्ञेयो भवेन्मोक्षायाधिष्ठित' इतिमोक्षधर्मीयनारायणीयवाक्यान्मोक्षाधिकारिणां सात्विक त्वेन 'सत्त्वात्सलायते ज्ञान मित्युक्तसत्त्वगुणजनितज्ञाने नोवं गच्छन्ति सत्त्वस्था' इति चाक्योक्तोर्ध्वगमनरूपा वर्गमुक्त्यन्तरप्राप्तिर्भवतीति । अत्रोर्ध्वपदस्योत्तममित्यर्थो न सूच- स्थानम्, स्वर्गलोकस्योललोकत्वेपि 'यन्न दुःखेन सम्भिन्न मित्यादिवाक्योक्तवर्गसुख- स मुक्तेश्योर्यलोकत्वाभावात् । तस्मादूर्ध्वपदेनोत्तमत्वमेव विवक्षितमिति ज्ञेयमिति दिक् ॥३॥ तथा च यस्मादाधकेषु सत्सु न सेवासिद्धिरतस्तत्र यत्साधनपरित्यागः कर्तव्य इत्याहुः वाधकानां परित्याग इति । एवं द्विविधमपि प्रतिवन्धरूपं सेवायाधकमुक्त्वा लौकिकभोगरूपं सेवाबाधकं वदन्तो द्विविधं भोगमाहुः भोगेप्येकं तथा परम् । निःप्रत्यूहम् । एतद्विवरणं तु भोगो दिविधो, लौकिकोऽलौकिकश्च । तत्र लौकिकस्त्याज्य एव । अलौकिकभोगस्तु फलानां मध्ये प्रथमें प्रविशतीत्यन्तम् । अत्र यथा प्रतिबन्धे साधारणस्त्याज्यो, भगवत्कृतस्तु फलविन- मेव जनयेत्, तथा भोगेषि सुखदुःखसाक्षात्काररूपभोगरूपवस्तुन्यपि एक साधारण लौकिकमिति यावत्, तत् तथा. त्याज्यम्, तत्साधनपरित्यागः कर्तव्य इत्यर्थः । परं द्वितीयं साधारणाद्भिन्नमलौकिकमिति यावत् , तादृशभोगरूपं वस्तु निष्प्रत्यूह निर्गतः फलप्राप्तौ विनो यस्मात्तत्फलाप्रतिबन्धकमिति यावदेतादृशमित्यर्थः। तथा ब तत्फलानुकूलमेवेत्यर्थ इति भावः । एवं द्विविधोपि भोगो मूले कण्ठरवेणोक्तो यस्तमेव भोग विवरणे भोगोपि द्विविधो लौकिकोऽलौकिकश्चेत्यादिना स्फुटीकृत्य तत्र लौकिकस्त्याज्य एवेत्यनेन लौकिकभोगसापि तत्साधनपरित्यागेन त्याज्यत्वमुक्तम् । ननु कथमलौकिकस्य द्वितीयस्य भोगस्य फलाप्रतिवन्धकत्वमिसाशंकायामाहुः महान् भोगः प्रथमे विशते सदेति । महानलौकिको भोगस्तु प्रथमे अलौकिकरसोप- क ·मठपतिजयगोपालभट्टकृतविवरणसमेतम् । भोगसामर्थ्यरूपे पूर्वोक्तफले विषयलेन प्रविशतीत्यर्थः । नन्वलौकिकमोगस्तु नेह भवति किन्लेतदेहपातोत्तरं साक्षागवत्सम्बन्ध सति भवति । तथा चात्रालौकिकभोगप्नसक्त- खाभावात तशोगप्रसक्ती सत्यामेव लौकिकमोगवदस्यापि त्यागाशंकायां प्राप्तायामेवस प्रथमफले प्रवेशवचनं सार्थकं स्यात्तस्मान्महान्भोगः प्रथमे विशते सदेति वचनं व्यर्थमिति चेत्, अन्न वदामः । अलौकिकनोगस्त्वत्रापि मनोमात्रस्य स्थायिभावात्मकभगवत्सम्बन्धे- नालौकिकत्वान्मनोमाने यात्मनि द्वारा भवति, तत्सहनार्थमेवालौकिकसामर्थ्य भगवता दीयते, अत एवालौकिकमोगस्य प्रथमफलान्तरमावोक्तिः संगता भवति । अन्यथा प्रथम- फलान्तरभावोक्तिरसंगता स्यात् । तस्माद्यदा तनुजवित्तजसेवया प्रेमोत्पत्तिस्तदनन्तर- मलौकिकभोगरूपे अपूर्वानुरागरूपविरहजदुःखसाक्षात्कारे विषयत्वेन प्रविष्टस्य दुःखस तापविशिष्टस्य सहनार्थमलौकिकसामर्थ्य भगवता दत्ते खसेव्यश्रीविग्रहे स्वमादिपु वा स्पर्शादि- जनितविलक्षणसुखभोगमातिरत्रापि भवति तदाचार्य(गः प्रतिबन्धकलेनोक्तोतोयं भोगो- पि मम प्रतिबन्धका स्यादिति कदाचित् कस्यचिन्मनसि भवेत् , प्रेमभरेण च स भोग- स्त्यक्तुमशक्यस्तदा व्याकुलतया महान्खेद उत्पयेत, तेन च विरहानुभवप्रतिवन्धः स्यादिति तखेदनिवारणार्थ महान्भोगः प्रथमे विश सदेति मूले, अलौकिकभोगस्तु फलानां मध्ये प्रथमे प्रविशतीयेतद्विवरणे चालौकिकमोगस्य प्रथमफले प्रवेश उक्त इति तथोक्तः सार्थकत्वस्य सिद्धत्वान्न त्वदुत्त्यवकाशः कथमपीति बुध्यस्म । ननु लौकिको भोगो न तनुजवित्तजसेवायाः प्रतिबन्धकः किन्तु 'ता नाविद नित्यायुक्तप्रकारक- चेतस्तत्प्रवणत्वतद्रपायां मानससेवायां प्रतिवन्धकः । यदि तनुजवित्तजसेवाप्रतिवन्धकः स्थानदा लौकिकसुखसाक्षात्काररूपमोगाभावे देहस्थितेरभावात् तनुजवित्तजसेवाश्रवण- कीर्तनादीनां चाभावे सिद्धे कारणाभावेन प्रेमोत्पत्तेरभावान्मानससेवासिद्धेवाभावात् परम- फलप्राप्तिनं भवेदेव कस्यापीति न कोप्पस्मिन्मार्गे प्रवर्ततेति मार्ग एवायमुच्छिधेत, तस्मान्न तत्प्रतिवन्धको लौकिको भोगः । सति च लौकिके भोगे 'विषयाविष्टचित्ताना नावेशः सर्वदा हरे रितिवचनात्तत्कारणविषयावेशेन भगवद्विषयकतनुजवित्तजसेवाभावे कथं पूर्वोक्तं फलं स्यादिति चेत्, अत्र वदामः । लौकिकविषयभोगो द्विविधः, एकः केवले. न्द्रियपोपको, द्वितीयो भगवत्तनुजवित्तजसेवोपयोगी। तब केवलेन्द्रियमात्रपोपकविषय- भोगो न कर्तव्यः, किन्तु प्रभुसेवोपयोगित्वयुद्धया अथ च स्वस्थ दासत्वेन दासधर्मख- बुद्ध्या च लौकिकभगवनिवेदितविषयभोगः कर्तव्यः । एवं च 'तावद्रागादयः स्तेनास्ताव- स्कारागृहं गृहम् । तावन्मोहोनिनिगडो यावत्कृष्ण न ते जनाः। त्वयोपमुक्तसगन्ध- वासोलंकारचर्चिताः । उच्छिष्टमोजिनो दासास्तव मायां जयेमही'त्यादिवचनानि च यैर्भगवत्सेवोपयोगित्वेन दासधर्मत्वेन बन्धकमायाजयसाधकत्वेनानर्थनिवारकत्वेन च भगव- निवेदितलौकिकविषयजभोगस्य विहितत्वात् । तस्मालेवलेन्द्रियमावपोषकलौकिकभगवद- , ·सेवाफलम् । निवेदितविपयजभोग एव त्याज्यत्वेनोक्तोत्र, स तु तनुजवित्तजसेवाबाधक एवेति स एव त्याज्यो न तु भगवत्सेवीपयिकत्वेन दासधर्मत्वेन च प्राप्तो विपयजनोग इति बाधकत्वामान पूर्वोक्तफलस्स निःप्रत्यूहत्वात् । अत एव 'वीजदार्यप्रकारस्तु गृहे स्थित्वा स्वधर्मतः, अव्यावृत्तो भजेत्कृष्णं पूजया श्रवणादिमिरित्यादिना भक्तिवर्षिन्यां तनुजवित्तजसेवाकरणे गृहस्थितिरक्ता । प्रेमासत्त्यनन्तरमेव च 'ताशस्थापि सततं गेहस्थानं विनाशकम् । त्यागं कृत्वा यतेयस्तु तदर्थाधकमानसः । लभते सुदृढां भक्तिं सर्वतोभ्यधिकां परा'मित्यनेन भगवद्भजनान्यविषयकव्यासंगजनकत्वेन सर्वविधस्यापि गृहस्य त्याग उक्तः सर्वविध- भोगाभावसाधकत्वेनेति कृतं पल्लवितेन ॥ ४ ॥ ननु भगवता साक्षात्सम्बन्धेपि यदि सुखदुःखसाक्षात्काररूपो भोग एव भवति तदा लौकिकभोगः किमर्थ त्याज्यत्वेनोच्यत इत्यनतिपण्डिताशंकां परिहरन्त आहुः । सविनोल्पो घातकः स्याद्वलादेतौ सदा मती । एतद्विवरणं तु साधारणो भोगः कथं त्यक्तव्य इत्याकांक्षायामाह सविनोल्पो घातकः स्यादिति । सविनत्वादल्पत्वाच भोगस्त्याज्यः । एतौ सदा प्रतिवन्धकावित्यन्तम् । लौकिकसुखभोगसुखभोगसाधनानां नाशात्स- विनो, अथ च लौकिकभोगः किञ्चित्कालिकत्वात् परिछिन्न इत्यत्पश्च । अथ च परमफल- बाधक इति घातकः । एवमेव लौकिकदुःखमोगस्तु यद्विषयक उत्पद्यते तद्विपयस्स कस्यचिदेव प्राप्तिर्न सर्वस्येति सविघ्नो, अथ च लौकिकविषयस्य तुच्छत्वात् तुच्छविपयक इति अल्पस्तुच्छश्च । अथ च परम्परया मानससेवाप्रतिवन्धकत्वात् फलप्राप्तिघातकश्चेति मूले हेतुगर्भविशेषणानि । अत एवात्र भावप्रधानो निर्देश इति ज्ञेयमिति मनसिकृत्याचार्याः सविघ्नत्वादल्पत्वाद्धातकत्वाचेति हेतुत्वेनैव विवरणे व्याख्यातवन्तो भोगविशेषणानि । । अत एव एतौ भगवत्कृतप्रतिवन्धसाधारणभोगी बलाद्धेतोः सदा बाधकाविति भावः । नन्वत्रको भोगः एवोक्तः पूर्वमव्यवहितः, तथा सति सदाय प्रतिवन्धक इत्येकवचनमेव वक्तव्यम् , न त्वेताविति द्विवचनमित्याशंकायामाहुः द्वितीयो भगवत्कृतः प्रतिबन्ध इति। द्विवचनाकान्ततच्छब्दे द्वितीयो द्वित्वसंख्यापूरको भगवत्कृतः प्रतिवन्ध इति तात्पर्यात् द्विवचनस्य सार्थक्यमिति भावः । ननु भगवत्प्रतिवन्धे ज्ञाते संसाराभावायातिकृपया तस्यासुरज्ञानमार्ग उपदेष्टव्य इति पूर्वमुक्तम् , तत्रापि तस्य चेन्न स्थिरता तदा महत्तमैः किं कर्तव्यमित्याकांक्षायामाहुः द्वितीय इति ॥५॥ द्वितीये सर्वथा चिन्ता त्याज्या संसारनिश्चयात् ॥५॥ एतद्विवरण तु ज्ञानस्थित्यभावे चिन्ताभावार्थमाह द्वितीय इत्यन्तम् । द्वितीये भगवत्कृतप्रतिवन्धे आसुरज्ञानोपदेशपर्यन्तं चिन्ता कर्तव्या महत्तमैरतिकृपया । , ·मठपतिजयगोपालभट्टकृतविवरणसमेतम् । यदासुरज्ञानेपि भार्यादेः स्थितिनं दृश्यते किन्तु 'कामोपभोगपरमा' इति वचनसिद्धकामोप- भोगमानपरत्वं दृष्टम् , तदास्यासुरमुक्तिरपि न देया भगवता किन्तु मरणानन्तर मसुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसा वृताः । तांस्ते प्रेत्यापि गच्छन्त्यविद्वांसोवुधा जना' इति श्रुत्युक्तान्धन्तभोवृतकेवलदुःखात्मकलोकप्राप्तिपूर्वकं तागह द्विपतः ऋरानि'सादिवान्योक्तः संसार एव देयोस्येति संसारनिश्चय प्राप्य सर्वथैव चिन्ता त्याज्या । तादृशपुत्रादिरुपेक्ष्य इति भावः ॥५॥ एवं प्रसंगादासुरस्य पुत्रादेरुद्धारोपायस्य कर्तव्याकर्तव्यत्वं निरूप्य प्रकृतं विचार- यन्ति । ननु यथासुरस्यासुरमुक्तिसंसारयोनिश्चयः कृतः कामोपभोगपरत्वापरत्वादिलिङ्गैस्तथा शुद्धपुष्टिमागीयेष्वेतस्य शीघ्र फलमेतस्य विलम्वेनेति केन लिङ्गेन ज्ञेयमित्याकांक्षायामाहुः । न त्वाये दातृता नास्ति । तुदाब्द आसुरप्रसङ्गनिवारणार्थः । आये अलौकिकसामयरूपे फले जाते सति भगवतः दातृत्वं नास्तीति न, किन्तु दातृत्वं वर्तत इति ज्ञेयम् । नन्याय इति पाठे नु निश्चयेन दातृता नास्तीति न, किन्तु वर्तत एवेत्यर्थो ज्ञेयः । एतदेहे मनसि एतदेह- पातोत्तरं चालौकिकसंघात एव फलं भविष्यतीति भावः । अयं मूलार्थः स्पष्ट एवेति मत्वाचे दातृता नास्तीत्येतस्यार्थमनुक्त्वा आयफलाभावे एतद्देहे मनसि एतदेहपातोत्तरं च भगवतो दातृता नास्तीति शिरश्वालनेनोक्त्वा किन्तु विलम्वेन दातृता वर्तत इत्यर्थतः सिद्धमर्थमाहुर्विचरणे आद्यफलाभावे भगवतो दातृत्वं नास्ति तदा सेवा- नाधिदैविकीत्युक्तं भवतीत्यन्तेन । यतश्चायमार्थिकोर्थ उक्तोत एव इत्युक्त भवतीत्युक्तं न वित्यर्थ इति । यद्वा आद्यफलाभावे तनुजवित्तजसेवाजनितप्रेमासक्त्यनन्तरमलौकिक- सामर्थ्यदानाभावे भगवतो दातृत्वाभावो नास्ति किन्तु विलम्वेन दातृत्वं वर्तत इत्यकार- प्रश्लेपेण व्याख्येयम् । नन्वायफलामावे दातृत्वं कुतो नास्तीत्याकाङ्क्षायामाहुर्विवरणे तदा सेचानाधिदैविकीत्युतं भवतीति । व्यसनपर्यन्तं खतघेच्छलेन प्रेमावस्खानामा- विर्भाव्यत्याभावात् पूर्णप्रेमाविर्भावाभावाद्रसरूपताभावात्सेवाया आधिदैविकत्वामावादिति हेतोतृत्वं नास्ति, यत आधिदैविकसेवयैवाविदैविकखरूपप्राप्ति'र्थे यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्त- थैव भजाम्यह'मिति वाक्यादित्यवेहि । रसरूपस्यैवाधिदैविकत्वे 'रसो वै स' इतिश्रुतिस्थ- परमकाष्ठापन्नग्रमस्वरूपनिश्चयवाचकवैइयव्ययशब्दः प्रमाणं परमकाष्ठापन्नस्यैव पर्यन्ततः सर्वाधिदैविकत्वात् । एवं चायफले जाते फल शीघ्रं भविष्यति तदभावे भगवदिच्छाभावेन कस्यचिद्विलम्वन भविष्यतीत्सायफलोत्पत्यनुत्पत्तिरूपलिङ्गाम्यां शुद्धपुष्टिमार्गीयस्यापि भक्तस्य शीयफलोत्पत्त्यनुत्पत्ती ज्ञेये इति दिक् । अब उद्वेगाभावप्रतिवन्धामावभोगाभावानां वाधकाभावत्वेन पूर्व कारणत्वमुक्तम् । तन सर्वस्यापि भगवल्लीलालेन ज्ञानादुद्वेगानावः सिद्धस्तत्र न गृहत्यागः । सेवाप्रतिबन्धका- ·७२ सेवाफलम् । सुरपुत्रादेस्त्यागात्प्रतिवन्धाभावसिद्धेश्च तत्र पाक्षिको गृहत्यागः । देवपुत्रादिषु सत्सु गृहत्यागाभावात् । भोगाभावस्तु लौकिकमोगत्वावच्छेदकावच्छिन्नाभावः । स तु लौकिक- गृहत्वावच्छेदकावच्छिन्नत्यागेनैवेत्साहुः । तृतीये वाधकं गृहम् । तृतीये पाधकाभावत्वेन कारणे लौकिकभोगाभावे लौकिकं गृहं वाधकम् । ताशगृहे सति तादृशभोगाभावाभावात् , सर्वेन्द्रियाणां लोकवेदसंकोचेनापि खस्खविपये प्रवृत्तिसम्भवादिति भावः । एतद्विवरणे इदमेवाहुः भोगाभावस्तदैव सिध्यति यदा गृहपरित्याग इति । अत्र पर्युपसर्गो वेश्मस्त्रीतत्रस्थपुत्रादिवाचको ज्ञेयः । अन्योर्थः स्पष्टः । ननु एतादृशसेवनातिदुर्लभेत्याशंकायामाहुरवश्येयं सदा भाव्येति । अवश्येयं सदा भाव्या सर्वमन्यन्मनोभ्रमः ॥६॥ अत्र विवरणामावादस्माभिरेव व्याख्यायते । इयमव्यवहितक्षण एवोक्ता युद्धिस्था मानसी सेवना 'न रोधयती'त्यादिवाक्येभ्यः कस्यापि कर्मज्ञानादेरवश्याधीना यद्यपि न भवति, ब्रजभक्तरूपसाधुकृपामाराधीनत्वात् , तथापि श्रीप्रभुव्रजभक्तदास्यपूर्वकं भाव्या चिन्तनीया । एतादृशीं सेवनां कदास्मत्प्रभुरस्मत्स्वामिन्योस्मभ्यं दास्यन्ति, कदा भगवति चक्षुरागः, कदा वा चित्तासंगः, कदा वा 'भगवता सह संलापो दर्शनं मिलितस्य च । आश्लेपः सेवनं चापि स्पर्शश्चापि तथाविधः। अधरामृतपानं च भोगो रोमोद्गमस्तथा । तत्कूजितानां श्रवणमाघ्राणं चापि सर्वतः । तदन्तिकगतिनित्य'मित्यादिः संकल्पः, कदा निद्राछेदः, कदा तनुतनुता, कदा विषयनिवृत्तिः, कदा पानाशः, कदोन्मादमूर्छामृतय इत्याद्युक्तप्रकारेण सदा देहपातपर्यन्तं भाव्या, भावनया मनसि स्थापनीया । अतिदीनतया ज्ञानविषयत्वमापदनीयेति यावत् । यद्वा इयं मानसी सेवा सदा भाव्या, प्रेमाघभावेपि प्रेमाद्यवस्थाद्यनुकरणकरणेन च चिन्तनीया । तथा च मनस्ये- तादृशभावनापूर्वकं तनुजवित्तजसेवाकरणे 'तं यथा यथोपासते तथैव भवतीति श्रुतेर्ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यह'मिति गीतास्थभगवद्वाक्यादथ च 'यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशी'त्यादिवचनाचैतदेहपातोत्तरमलौकिकदेहप्रासौ वा कस्यचित्कस्य- चित्तु जन्मान्तरे वा बहुतरभगवत्कृपायामस्मिन् जन्मन्यपि वा 'ता नाविद'नित्या- युक्तप्रकारा फलरूपा सेवना सिद्धा भविष्यतीति भावः । अथवा इयं रसरूपा प्रेमासक्तिव्यसनात्मिका सेवा सदा सर्वदा अः भगवान् वश्यो यस्यां सा भाव्या ज्ञेया । एतादृशज्ञानेनापि फलसिद्धिरित्यर्थः । तथा चान्यप्रकारकसेवायां न सर्वदा भगवान् वश्यो भवति, न वा तज्ज्ञानमात्रेण च फलसिद्धिरिति भावः । ननु ज्ञानादि- मार्गप्रकारेणापि सेवा प्रभुं खयशे करिष्यति प्रभुसेवात्वाविशेषादित्साशंक्याहुः सर्वमन्य- न्मनोभ्रम इति । अन्यत् सर्वं मनोभ्रमरूपमेव । तथा च भगवन्मायामोहितानामेवायं , ·मठपतिजयगोपालभट्टकृतविवरणसमेतम् । ७३ सिद्धान्तो यदन्यत्रापि मार्ग प्रभुश्यो भवतीति । अत एवास्मिन्मार्गे मार्गान्तराच्छैठयम् । अत एव च 'मुक्तिं ददाति कर्हि चित्स्म न भक्तियोग'मिति वचनं चेति दिक ॥६॥ एवं मानससेवाभावनाया माहात्म्यमुक्त्वा पूर्वोक्तसेवायाधकल्यागस्यावश्यकतामाहुः तदीयैरपि तत्कार्यमिति । तदीयैरपि तत् कार्य पुष्टौ नैव विलम्बयेत् । वालयोधग्रन्थे 'समर्पणादात्मनो हि तदीयत्वं भवेद्धव'मित्युक्तत्वा' देवं धर्म- मनुष्याणा'मित्यादिभगवद्वाक्याच पुष्टौ पुष्टिमार्गे तदीयैरपि आत्मसमर्पणं कृतवद्भिरपि तत् पूर्वोक्तं वाधकत्रितयत्यागरूपं यत् तत् कार्य कर्तव्यम् , न तु मयात्मसमर्पणं कृतं तदीयं च सर्व जातमतः परं प्रमुर्यथा ज्ञास्यति तथा करिष्यति मम का चिन्तेति निश्चिन्ततया स्थेयम् । तथा सति भगवति भरदाने पुष्टिमार्गस्य प्रेमात्मकत्वात् प्रेममार्ग- विरोध आपयेत । सर्वथा खाशक्येर्थे हि भगवति भरदानम्, न तु स्वशक्येपि, स्वशक्त्यर्थेपि तत्र भरदाने स्वामिन्यादीनां स्वप्राणप्रियस्यायासदर्शनेन महान् खेद उत्पद्येत, तेन तदधीनत्वात्फलस्य तत्फलदाने भगवतो विलम्यस्तत्खेददानजनितः स्वामिनीष्वापद्यतेति । अत एवाने आहुः पुष्टौ नैव विलम्बयेदिति । पुष्टाविति देहलीदीपन्यायेनात्रापि सम्वध्यते । अन्यमार्गस्थस्तु कृतात्मसमर्पणो विक्रीतपश्चादिवत् स्वदेहभरणपोषणादिचिन्ता- रहितो विलम्यं कुर्यादपि, पुष्टी शुद्धपुष्टिमार्गे तु तन्मार्गस्थो नैव विलम्बयेन विलम्ब कुर्याद्वायकत्रयापनोद इत्यर्थः । यद्वा खयमेवात्मसमर्पिणा चाधकत्रयाफ्नोदे कृते स्वप्राण- प्रियस्सायासादर्शनात् खामिन्यादीनां खेदाभावात् तदधीनफलदाने प्रभुन विलम्बयेन्न विलम्यं कुर्यादिति वार्थः । अत एव 'मदर्थपरित्यागो भोगस्य च मुखस्य चे'त्येकादश- स्कन्धीयं प्रभुवचनमात्मसमर्पिणो भोगादित्यागमुपदिशति, न तु खस्मिन् भरदानेन निश्चिन्ततयावस्थानम् । अन्यथा तासां खेदे सति तनुजवित्तजसेवायाः प्रतिवन्धे जाते सति फलरूपसेवाप्राप्त्याशा दुरापास्ता । तथा च यत्र तनुजवित्तजसेवायामपि बाधक त्यक्तव्यं जातं तत्र फलरूपसेवासिद्धौ सत्यां प्रभ्वायासस्फुरणाद्विलम्वं न कुर्यादेवेत्यर्थः । अत्रैतावज्ज्ञेयम् । साधनरूपसेवायां 'प्रतिकूले गृहं त्यजे'दित्युपदेशे भजनप्रतिवन्धक- गृहस्यैव त्यागो, न भजनानुकूलगृहस्य । फालरूपसेवायां तु भजनानुकूलस्यापि गृहस्स त्याग इति । एतद्यथा तथा मत्कृतभक्तिवर्धिनीटीकायां तादृशस्यापि सततं गेहस्थान विनाशक' मितिश्लोके द्रष्टव्यम् । अथ तनुजवित्तजसेवया प्राप्तमानससेवस्य व्यसने जाते दशावस्थासु महादुःखानु- भवादतितापेन कदाचिदतिनिष्ठरः प्रियो यदेतावत्पर्यन्तमपि न मिलति, मया त्वेतावदुःख- मनुम्यते तदर्थमित्यादिको दोषारोपो भगवति भगवदीयस्य स्यात् सोपि बाधक एवेत्याहुः गुणक्षोभेपीति । - १० ·७४ - सेवाफलम् । गुणक्षोभेपि द्रष्टव्यमेतदेवेति मे मतिः॥७॥ गुणैः रसावस्थारूपैर्निद्राछेदादिभिर्मनाक्षोभेपि प्रियदोपारोपेपि एतदेव भगवदप्राप्ती प्रतिवन्धकत्वमेव द्रष्टव्यं दोपारोपस्य । तथा च तादृशावस्थायामपि प्रिये दोपारोपो न कर्तव्यः । यतः प्रियस्य निर्दोषपूर्णगुणवत्त्वात्तत्र दोपारोपे स्वामिन्यादीनां रोपे फलप्राप्ति- विलम्बः स्यात् । किन्तु धन्योहं यत्प्रियार्थमेतादृशावस्थामनुभवामीतिगुणारोप एवं कर्तव्य इति भावः । इदं पानाशावस्थापर्यन्तमेव कर्तव्यत्वेनोपदिश्यते । उन्मादावस्था- प्रादुर्भाये तु देहानुसन्धानाभावान्न तत्र दोपो दोपारोपेपीति ज्ञेयम् । अत एवोद्धवद्वारा ब्रजसीमन्तिनीनां ज्ञानोपदेशो दोपाभावार्थमेव कृतः प्रभुणा ॥ ७ नन्विदं सर्वं प्राकृततुल्यमेवेति किमेतादृशावस्थाप्राप्त्याप्युत्कर्ष इत्याशक्याहुः । कुसृष्टिरत्र वा काचिदुत्पद्येत स वै भ्रमः ॥ ७॥ ॥ अत्र या काचित् कुसृष्टिरुत्पद्येत सा भ्रमो ज्ञेयः । यतो 'रसो वै स इति श्रुते रसरूपो भगवान् सिद्धस्तदा सर्वा अपि रसावस्था भगवद्रूपा एव, रसस्य विभावा- नुभावव्यभिचारिभावसमूहालम्बनरूपत्वादिति सिद्धः सर्वोत्कयोस्स मार्गस्यास्य फलस्य चेति सर्वं चतुरस्रम् ॥ ७॥॥ अत्र केचिदस्मच्छीमदाचार्यमार्गीया भगवदीया यादृशी सेवनेति मूले सेवायां फलत्रयमिति तद्विवरणे च पुष्टिमर्यादाप्रवाहभेदभिन्नमार्गसम्बन्धिनिविध- सेवानां क्रमेण फलत्रयमुक्तमिति व्याचक्षते । तचिन्त्यम् । एवं सति मूले यादृशी सेवनेत्यत्र तद्विवरणे च सेवायामित्यत्र चैकवचनं श्रीमदाचार्यैर्न दत्तं स्यात् । मूले कदाचिच्छन्दोनुरोधेनैकवचनदानेपि विवरणे सेवासु फलबयमिति बहुवचनमेवोक्तं सात्, विवरणस्य मूलाभिप्रायप्रकटनार्थमेव क्रियमाणत्वात् । अतो मूलविवरणयोरेकवचनदाना. न्यथानुपपत्त्या तत्रत्यैकवचनाभ्यां शुद्धपुष्टिमार्गसेवाफलमात्रनिरूपणमेवात्र श्रीमदाचार्य- चरणानामभिप्रेतं स्वीयमात्रेभ्यो ज्ञापनार्थमिति ज्ञायत इति सारम् । अन्ये त्वेतन्मार्गीया भगवदीया मूलविवरणोक्तैकवचनानुरोधेन शुद्धपुष्टिसेवाफलत्रयमेवान श्रीमदाचार्याणाम- भिप्रेतमधिकारभेदेनोत्तमत्वमध्यमत्वसाधारणत्वभेदमिन्नम् । तत्रोत्तम फलमलौकिक- सामयम्, तत्तु सेवायां क्रियमाणायामेव प्रभुसम्पादितालौकिकशरीरनिष्ठस्वरूपानुभव- सामर्थ्य प्रमाणाननुरोधिप्रमेयसाध्यम्, यथा रासमण्डलमण्डनायमानानाम्, मध्यमं फलं तु सायुज्यम् । तत्तु सह युनक्तीति सहयुक्, सेवायां क्रियमाणायामेव भगवता सह सतत- स्थितिः सार्वदिकसंयोगरसानुभव इति यावत् । तथा च भक्तिमार्गीयेण प्रकारेण युगपद- १ इत पर 'इति श्रीवल्लभतनुजवरविठ्ठलनाथाङ्ग्रिरेणुलक्वलतः । जयगोपाल कृतवान्' इति प्रथम लिसितं, हरितालेन पश्चातोपितम् । अत पर विद्यमानटीकाभाग. पाश्चात्य , खहस्ताक्षरैलिखितश्चेति प्रतिभाति । एतत्प्रयोजनं तु परमतदूषणेन खमतदृढीकरणम् । अन्यकृता खयमेव निर्मितः, ·७५ मठपतिजयगोपालभट्टकृतविवरणसभेवम् । खिलपुण्यपापक्षयद्वारा पावभौतिकं देहं निवालौकिकं दत्वा खस्मिक्षेत्र स्थिति विधाय ततो निष्कास्य प्रभुकारितस्वलीलानुभवरूपं प्रमाणानुरोधिप्रमेयसाध्यम् , यथा लक्ष्या अन्तहगतगोपिकानां वा । अत्र मध्यमत्वं चास्य फलस्स विप्रयोगरसानुभवाभावाञ्ज्ञेयम् । साधारणफलं तु सेवोपयोगिदेहो वैकुण्ठादिपु । तत्तु सेवायां क्रियमाणायामे- वानुग्रहविशेषाभावात् साक्षात्सेवानुषयोगेन्यैस्तादासाक्षाद्रसानुभवकर्तृभिः क्रियमापाया सेवाया उप समीपे योगः सम्बन्धस्तद्वच्छरीरप्राप्तिस्तद्रूपम्, यथा वृन्दावनस्थपक्ष्या- दीनाम् । तस्य चान्तररमणानुकूलत्वात्फलत्वम्, बहिःसाक्षात्सम्बन्धाभावादधिकाररूपत्वं च ज्ञेयमिति वदन्ति । तत्रान्तहगतानां मध्यमं फलमिति त्यस्मदाचार्यचरणसिद्धान्त- विरुद्धम् । तथा हि । यद्यस्मदाचार्याणामेवमेवामिप्रायः स्यात्तदा कुत्रापि दशमस्कन्धसुयो- धिन्यां श्रीमदाचार्यैस्तट्टिप्पण्यां च तत्तनुजवरैः स्फुटीकृतः स्यात् । न 'चान्तर्गृहगताः काश्चि'दित्यस्यामासे 'यासां कालः प्रतिवन्धकः, पूर्वमेव भक्तियुक्तास्ता भजनानन्दमननु- भूयैव प्रतिबद्धा एव भगवत्सायुज्यं प्राप्तवत्य इत्याहे सत्यसायुज्यपदेन, पुनरेतस्यैव पदस्स व्याख्यानान्ते 'ततो मुक्ता जाता' इत्यारभ्य 'तमेव परमात्मानं जारबुद्ध्यापि सझता' इति पद्यव्याख्यानान्तप्रयुक्तैर्मुक्तापदैश्च मुख्यफलापेक्षया मुक्तिरूपफलस्यैव प्राप्ति- कथनेनायमेवाभिप्रायः स्फुटीकृतः श्रीमदाचार्यचरणैरिति वाच्यम् । अत्रत्यसायुज्यपद- मुक्तापदानां परोक्षवादरूपत्वमिति सायुज्यपदस्य भगवत्सहभावपरत्वेन मुक्तापदानां 'जहणमपं देह'मित्यमोक्तगुणमयदेहत्यागोचरप्राप्तगुणातीतसहातनिष्ठभगवदसानन्दानुभव- विशिष्टत्वपरत्वेन च प्रयुक्तत्वात् । न च पूर्वोक्तानां पदानां परोक्षवादत्वे प्रमाणाभावः । 'लक्षणां नैव वक्ष्यामि न न्यूनादन्यपूरणम् । आर्थिकं तु प्रवक्ष्यामि परोक्षकथनात' इति प्रथमस्कन्धीयसुबोधिनीप्रारंभप्रघट्टकपद्यस्थ परोक्षकथनात' इति श्रीमदाचार्यप्रति- ज्ञाया एव प्रमाणत्वात् । अस्यार्थः । अहं श्रीभागवते कुत्रापि लक्षणां नैव वक्ष्यामि, न कथयिष्यामि । लक्षणा हि मुख्यार्थवाधे भवति, तत्रात्र प्रतिपाद्यस भगवतः सर्व- शक्तिमत्त्वेन सर्वभवनसमर्थत्वेन मुख्यार्थयाधाभावात् । 'पुराणं मानवो धर्मः साझो वेद- चिकित्सितम् । आज्ञासिद्धानि चत्वारि न हन्तव्यानि युक्तिभिरिति गौतमस्मृतिवचनेन पुराणेषु 'लक्षणावृत्त्याश्रयणस निषिद्धत्वाच । अथ च न्यूनात्पुराणान्तरकथया न्यूनत्वं प्राप्य भावप्रधानो निर्देशो, त्यब्लोपे पञ्चमी । यद्वा, न्यूनात्पुराणान्तरकथया न्यूनान्यून प्रमेयं प्राप्यान्यपूरणमन्येन पुराणान्तरेण पुराणान्तरकथयेति यावत्तेन पूरणं श्रीभागवतस्य भगवदीयान्तरकृतश्रीभागवतव्याख्यान इव न वक्ष्यामि । यदि सा कथैतत्कल्पीया स्यात् सदा ध्यासचरणैरेव निवद्धा सादतो न वक्ष्यामीति भावः । केचित्तु न्यूनाच्छन्दादर्था- धान्यस्य तस्स पूरणं नेत्यर्थः, अध्याहारं शब्दस्य वार्थस्य वा न करिष्यामीत्याहुः । तत्र 'जन्मायस्येति प्रथमस्कन्धीयायश्लोक एव 'धीमहि' इति तिड्वाच्यकारकवाचिनो- ·सेवाफलम् । स्मच्छन्दम्य चाध्याहारदर्शनात् सोक्तिश्चिन्त्या, किन्त्वार्थिकं वाच्यार्य सिद्धमेवार्थ प्रवक्ष्यामि प्रकृष्टत्वेन वक्ष्यामि । अगोप्यत्वादिति भावः । परन्तु परोक्षकथनाटते परोक्षकथनमप्रत्यक्ष- कथनं वाचकशब्देतरशब्देन कथनं गोप्यकथनमिति यावत् तद्विहायेत्यर्थः । तथा च परोक्षकधनेनानधिकारिभ्यो गोपनार्थ लक्षणां लक्षणावृत्तिविशिष्टशब्दानथ च न्यूनं प्रमेयं प्राप्यान्येन पुराणान्तरेण पूरणं च वक्ष्यामि परन्तु तात्पर्यग्राहकलिङ्गादिसिद्धमेव, न तु तदसिद्धमपीत्येतावदधिकं बोध्यम् । तथैव सुबोधिन्यां दृश्यमानत्वात् । ताइक्कथायाः कल्पान्तरीयत्वात् । एतत्कल्पीयत्वे तु 'गोप्यः संस्पृष्टसलिला अंगेपु करयोः पृथक् । न्यस्सात्मन्यय वालस्य वीजन्यासमकुर्वत' 'इति मनं जपन्यस्ताः पूजां चक्रुः कुमारिका' इत्यादिमघद्रष्तृत्वादिरूपलिङ्गं कुमारिकानामग्निकुमारत्वे, अथ च 'तमेव परमात्मानं जारबुद्ध्यापि सङ्गता' इत्यत्रत्यजारबुद्धिरूपं लिङ्गमन्तहगतानां 'जारधर्मेण सुनेह सुदृढं सर्वतोधिकं । मयि सम्प्राप्य सर्वेपि कृतकृत्या भविष्यथेति वृहद्वामनोक्तभगवद्वर- दानविशिष्टश्रुतित्वे च यथोक्तं तथोक्तमेव स्यादतो ज्ञायते तन्नैतत्कल्पीयमिति तादृश- पुराणान्तरकथया पूरणं न करिष्यामीति ज्ञेयम् । अथ च परोक्षकथने वाच्यार्थसिद्धमेवार्थ न प्रकृष्टत्वेन वक्ष्यामि किन्तु गोप्यत्वात् प्रकटतया न कथितमीदृशं तात्पर्यवृत्त्या सिद्ध- मप्यर्थं वक्ष्यामीति भावो ज्ञेयः । एवञ्च फलप्रकरणीयलीलायामतिगोप्यत्वादुपक्रमे फलप्रकरणीयसुबोधिनीस्थसायुज्यमुक्तापदा'न्युक्तं पुरस्ता'दित्यारभ्य 'यत एतद्विमुच्यत' इत्यन्तं मध्ये प्रयुक्तानि मुक्तिमुच्यतइत्यादिपदानि, अथ च रासलीलोपसंहारे च 'ब्रह्मरात्र उपावृत्त' इतिपद्यव्याख्याने 'यतो भगवान् मोक्षदाता ताश्चेदासन्ध्यमन्तःस्मरणं करि- प्यन्ति तदा मोक्षाधिकारिण्यो भविष्यन्तीति वासुदेवानुमोदिता' इत्यत्रत्यमोक्षपदं च न लोकप्रसिद्धलयरूपसायुज्यपरत्वेन लयरूपमुक्तिविशिष्टत्वपरत्वेन लयरूपमोक्षपरत्वेन च न प्रयुक्तानि, किन्तु परोक्षवादेन भगवत्सहस्थितिपरत्वेन गुणमयदेहत्यागोत्तरप्राप्तालौकिक- देहनिष्ठमगवदसानुभवविशिष्टत्वपरत्वेन विप्रयोगोचरप्राप्तभगवदर्शनानन्दपरत्वेन च प्रयुक्ता- नीति ज्ञेयम् । पञ्चाध्यायीव्याख्यानस्थसायुज्यमुक्तामुक्तिमोक्षपदानि परोक्षवादरूपाणीति ज्ञापयितुमेव पञ्चाध्यायीसमाप्तिश्लोकव्याख्यानीयश्रीमदाचार्यतनुजरत्नकृतफलप्रकरणीयसु- बोधिनीटिप्पण्यां व्याख्यातं 'दिवा विप्रयोगजातों सत्यां दिनान्ते प्रियसगमे य आनन्दो, न स सर्वदा दर्शन इति सोत्र मोक्षपदेनोच्यत' इति मोक्षपदस्य ताहगानन्दपरत्वमेव । एवञ्च सायुज्यमुक्तामुक्तिमोक्षपदानां परोक्षवादत्वं सिद्धम् । अन्यथा 'न चैवं विस्मय' इति पद्यव्याख्याने 'एतत्परिदृश्यमानं जगत् सर्वमेव यतो विमुक्तिं यास्यति, भावनया गोकुले स्थित आह, ज्ञानदृष्ट्या वे'त्यत्र विमुक्तिपदस्योपसंहारश्लोकव्याख्याने श्रीमदाचार्यचरणै- . र्मोक्षपदस्य चोक्तत्वाद्रासमण्डलमण्डनायमानानां च लोकप्रसिद्धमोक्षप्राप्तिविंशाध्याये यज्ञप- स्लीप्रसङ्गीये 'तत्रैका विधृता भर्ने'तिपद्यव्याख्यानसुबोधिन्या मतस्तस्या मुक्तिः सिद्धे'त्युक्तत्वा- ·मठपतिजयगोपालभट्टकृतविवरणसमेतम् । द्विप्रभा या अपि मोक्षप्राप्तिरंगीक्रियताम् । तस्मात् परोक्षवादरूपाण्येवात्र सायुज्यादि- पदानीति न लोकप्रसिद्धमोक्षरूपमध्यमफलप्राप्तिरन्तहगतानामिति बोध्यम् । ननु मुक्तिवाचकपदैरेवानपरोक्षवादकरणे किंधीजमिति चेत्। श्रीभागवतमेव वीजमिति गृहाण । तथाहि । 'न चैवं विस्मयः कार्यों भवता भगवत्यज' इतिपद्येने 'यत एतद्विमुच्यत' इतिपदमुच्यते, तेन च सर्वस्यापि गोकुलस्य मुक्तिः प्रतिपाद्यते, न हि भवतापि सर्वस्य गोकुलस्य मुक्तिरंगीक्रियते लोकप्रसिद्धा । एवं च विमुच्यतइतिपदं परोक्षवादरूपमेव । तथा सति श्रीव्यासचरणैरन प्रकरणे गुक्तिवाचकपदेनैव परोक्षवादः कृत इति श्रीमदाचायैरपि मुक्तिवाचकपदैरेव परोक्षवादः कृत इति सुष्मृतं श्रीभागवत- मेव वीजमिति । ननु न वयमेवरूपं मध्यमं फलं तासां वदामः, किन्तु प्रकारान्तरेण मध्यमफलं वदामः । तत्तु भक्तिमागीयेण प्रकारेण युगपदखिलपापपुण्यक्षयद्वारा पाच- भौतिक देहं निवर्त्य तदनन्तरं चालौकिकदेहं दत्वा खस्मिन्नेव स्थितिं विधाय' ततो निष्कास्य प्रभुः संयोगरसलीलानुभवमेव कारयति, न तु विप्रयोगरसलीलानुभवम् , एवं च रसरूपभगवत एकदलानुभवरूपं फलं मध्यममेव, द्वितीयदलानुभवाभावात् । मुख्यानां तु दलद्वयानुभवस्यापि जायमानत्वान्मुख्यं फलमिति चेत्, अत्र पृच्छामः । अलौकिकदेह- प्रायनन्तरं भगवत्कृता स्वस्मिन् स्थितिस्तासां केन रूपेण, सार्वदिकलयरूपेण वा, रस- व्यभिचारिभावलयरूपेण वा, 'सायुज्ये तु रसाधिक्य भेदेनानुभवात् तत' इति श्रीमदा- चार्यसिद्धान्तितभेदविशिष्टसायुज्यरूपेण वा, सर्वदा कण्ठलग्नत्वेन वा, 'चैत्यस्य तत्त्वममलं मणिमस्य कण्ठे, कौस्तुभव्यपदेशेन खात्मज्योतिर्षिभर्त्यज' इत्यत्रोक्तानां स्वाङ्गीकृतात्मनां तत्वरूपकण्ठस्थितकौस्तुभे लयरूपेण वा, लक्ष्मीवद्वक्षःस्थलस्थितिरूपेण वा, शिवोमा- वदर्धनारीश्वररूपेण वा, पूतनासुपानसमानीतभगवदुदस्थितपूतनाभक्षिताग्निकुमाररूप- कुमारीपुंस्त्वधर्मरूपयालकवद्वा । तम नायः । पुरुषोत्तमे सार्वदिकलयरूपेण स्थितिस्तु केवलजीवात्मनामेव, सा स्वेतासामसम्भावितैवालौकिकदेहप्रातिप्रविष्टत्वात् , न हि शरीर- विशिष्टानां लयः कुत्रापि वेदादौ श्रुतोस्ति । पुरुषोत्तमे लयस पुरुषोत्तमविपयक- मर्यादाभक्तिफलत्वाच । भवद्भिस्वेतासां शुद्धपुष्टिमार्गीयमध्यमफलविशिष्टत्वं सिद्धान्ति- तमस्ति । न द्वितीयः । एतादृशलयस्यास्माभिरण्यत्राझीक्रियमाणत्वात् । न च तर्हि मध्यम- फलप्रसक्तिः । एतादृशलयस्य रासमण्डलमण्डनायमानास्वप्यसावहमित्यादी दृष्टत्वेन तत्समकक्षत्वान्मध्यमफलत्वामावात् ! न तृतीयः । तादृशसायुज्यस्य मर्यादापुष्टिफल- त्वात् । न चतुर्थः । सर्वदा कण्ठलग्नत्वेन स्थिते रसाभासरूपत्वात् । न पञ्चमः । देह- विशिष्टत्वेन तन्नापि लयासम्मवात् । न पष्ठसवमौ । तत्र प्रमाणाभायात् । शिवोमयोर- नारीश्वररूपेण स्थितौ च निखिलपुराणेतिहासादीनां प्रमाणत्वान्न तथान प्रमाणमस्ति । न चार्धनारीश्वरवदेतासां स्थितौ 'स्वधै शोणमयार्धमम्बुदनिभं पद ललाटे सजा बहीं- ·सेवाफलम् । कल्पतया विलाससदनं स्त्रीपुमयं वाय्मयम् । हस्तैर्वेणुवराभयानि दधत लावण्यवारां- निधिम् । ध्यायामि स्मितशोभितासकमलं गोपालचूडामणि मितिसुन्दरीगोपालमप्रसम्बन्धि- ध्यानप्रतिपादकागम एव प्रमाणमिति वाच्यम् । 'अर्थो वा एप आत्मनो यत्पत्नी ति श्रुतौ यज्ञसम्पन्धयुक्तायाः स्वविवाहिताया एवार्धत्वमुक्तमिति लक्ष्म्या एवार्धनारीत्वेन स्थितिरागमेन प्रतिपाद्यते न खेतासाम्, स्वविवाहितत्वाभावेन पत्नीत्वाभावादित्यस्सा अपि भवदुक्तेरनवकाशात् । नाप्यष्टमः । तेपामपि केवलजीवरूपाणामेव स्वोदरे पूतनया समान- यनम्, न तु पालकदेहसहितानाम्, तदनन्तरं भगवतापि तदसुपानद्वारा तादृशानामेव खोदरे समानयनम् , पश्चाद्वयस्यैरागतस्तत्रेत्यत्र व्रतचर्याप्रसङ्गे त्वलौकिकदेहं दत्वा तल्लीला- प्रदर्शनं कारितवानिति निश्चयस्य दृढतरत्वेनास्यापि दृष्टान्तत्वाभावात् । शरीरविशिष्टानामेव तेपां खोदरानयनमित्यस कण्ठरवेणाशूयमाणत्वात् , प्रत्युत पठदशमस्कन्धीयाध्यायसुपो- धिन्यां 'तया स्वस्मिन्नानीता ये बालकानां जीवास्ते स्वजीवमर्मस्थाने स्थापिताः सन्तीति तान् सस्मिन्नानेतुं भगयास्वनिप्पीडनमेव कृतयानित्यभिप्रेतोर्थ' इत्यनेन केवलजीवाना- मेवानयनस्य श्रीमदाचार्यैरुक्तत्वाच । न च लालनमुद्रक्षणलीलाप्रदर्शितस्वमुखस्थसर्वबजे भगवति देहसहितानामपि स्थितिरस्त्येव, एवं चालौकिकदेहसहितानामप्येतासां स्थिति - सम्भावितेति वाच्यम् । स्वमुखारविन्दप्रदर्शितसर्वबजे रासमण्डलमण्डनायमानानामपि स्थितस्वात् तासामपि मध्यमफलप्राप्तेर्वक्तुं शक्यत्वादिति न किश्चिदेतत् । अय यद्यपि भगवतोऽचिन्त्यशक्तित्वात् केनापि, प्रकारेणैतासां भगवति स्थितिः सम्भवेदपि, तथापि यद्येतासां मध्यमफलं स्यात् तदाऽचिन्त्यशक्तिमत्त्वपर्यन्तं धावना समक्षसा सात् , तदेव तु खपुष्पायमाणम्, यत एतासां सगुणदेहत्यागोत्तरं निर्गुणदेहप्राप्यनन्तरं तु सर्वभाव- प्रपत्तिरूपसाधनस्य सर्वभावप्रपत्तिलभ्यस्यैव च फलस्य प्राप्तिः श्रीमदाचार्यैः सिद्धान्ति- तास्ति । तथाहि 'कृष्णं विदुः परं कान्त मितिपञ्चश्लोकीसुबोधिन्यां प्रथमव्याख्याना- भिप्रायविशदीकारकद्वितीयव्याख्याने 'उक्त पुरस्ता दितिपद्यव्याख्यायां 'यथा भगवति गुणातीत एव परिनिष्ठयुद्धित्वेपि द्वेपस्य तत्र प्रयोजकत्वात् सगुणत्वमेवेति लक्ष्यते, अयं च रसः सर्वभावप्रपत्तिलभ्यः । नहि जारत्वबुद्धौ सर्वभावप्रपत्तिः । कामपूर- कत्वेनैव तत्सम्भवात् , अन च सगुणत्वस्य प्रतिवन्धकत्वाद्यथा वैद्यादीनां खाधि- कारानुसारेण ताशशरीरनाशे तत्पदप्राप्तिः खाधिकारानुसारेण, तथैतासामपि स्वाधि- कारानुसारेण तयात्वं सगुणत्वोपरमेण सर्वभावप्रपत्यैव, ततो निजपतिभजनमिति सर्वमव- दातम् , अन्यथा 'ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यह'मिति मर्यादा भज्यते'त्युक्त्या, अथ च ननु तथापि तादृशप्रपत्तेरेव मूलत्वात् कथं सर्वभावप्रपत्तिसाध्यं फलं भविष्यतीत्या- भासं दत्वा 'द्विपन्नपी'त्यादिप्रतीकव्याख्याने मोक्षसुखानभीप्सुस्तद्विरुद्धद्वेपकर्ता च चैद्य- स्तस्मै यथा ज्ञानिनामपि दुर्लभां मुक्तिं दत्तवानेवं तादृश्पत्तिमूलानामप्येतासां तादृशं ·मठपविजयगोपालभट्टकृतविवरणसमेतम् । फलं दत्तवा नित्युक्त्या, तदनु किश्वाने 'यदि सर्वभावप्रपत्तिलभ्यफलमेव दित्सितं भगवत- स्तदा पूर्वमेव स एव भावः किमिति नोत्पादित इति चेदिति पूर्वपक्षीकृत्य 'अन्न वदामो, यासां साक्षाद्भगवत्सम्बन्धस्तासां सर्वासामेव रासमण्डलमण्डनायमानानां शरीरमपि गुणातीतमेवेति ज्ञापयितुं भगवानेव कतिपयगोपीः सगुणदेहाः स्थापयित्वा पूर्वोक्तानां भावोपि निर्गुण इति ज्ञापयितुमासां सगुणभावमुत्पाद्यतन्निवर्तकोपि स्वयमेव नान्य इति ज्ञापयितुं तन्निवृत्ति विधायाने भाविखविरहजदुःखखसगमजसुखयोः कर्माजन्यत्वमपि ज्ञापयितुं कर्मक्षयप्रकारेण स्वप्राप्तिं विधाय मत्स्वाम्येच सर्वं कृतवा नियुक्त्या च सर्वभाव- अपत्तिरूपं साधनं सर्वभावप्रपत्तिलभ्यमेव च फलमेतासामिति दृढीकृतं श्रीमदाचार्यचरणै- रिति तद्विरुद्धा भवढ्याख्यानपद्धतिन दरपदवीमारोहति । तस्मान्नान्तहगतानां सर्वदा संयोगरसानुभवमानरूपं मध्यम फलम् , किन्तु पूर्णसंयोगविप्रयोगरसात्मकमुत्तमफलमेव । उचितं चैवमेव यत्सर्वभावप्रपत्तिर्नाम सर्वांशेन प्रपत्तिः, तस्यां सत्या सर्वांशेनैव प्रभुणा फलदानं कर्तव्यम् , न तु केनाप्यशेन न्यूनफलदानं सम्भवति, 'ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यह'मितिमर्यादा यतोस्तीति दिक् । अपरथ । 'या मया फ्रीडता राज्यां वनेस्मिन् व्रज आस्थिताः । अलब्धरासाः कल्याण्यो माधुर्मवीर्यचिन्तये'तिभ्रमरगीतसपद्यव्याख्याने 'भवत्यः समागता अन्तर्गह- गतास्तु गृह एव स्थितास्तदैव सर्वप्रकारेण मां प्राप्तवत्यो न तु भवत्योनेनैव निदर्शनेन भवतीमिरप्यहं प्राप्तव्य' इति श्रीमदाचार्यैरुक्तम् । तत्र सर्वप्रकारेण भगवत्प्रासिरन्तह- गतानां न तु केनाप्यंशेन न्यूनप्रकारेणेत्युक्तत्वात् सार्वदिकसंयोगरसमात्रानुभव एवैतासा- मिति भवदुक्तिः कथं सङ्गच्छताम् । भगवतो रसरूपत्वाद्रसस्य द्विदलत्याद्भवन्मते विप्रयोगप्रकारेण प्राप्त्यभावादिति कृतं पल्लवितेन । अन तदैवेतिपदमेव न तु भवत्य इत्यत्रापि सम्बध्यते । तथा च तदैव तरक्षण एव तासां मनासिः सर्वप्रकारेण जाता । भवतीनां तु तत्क्षण एव न जाता क्रमेणैव मद्विपयकदोपारोपरूपदोपनिवृत्ती सत्यां भविष्यति, तासां तु मयि दोपारोपो नासीदिति निर्दोपत्वात्तदैव जाता । अन्यथा तदैवेति पदस्यामानुपसाभाये तासां सर्वप्रकारेण मन्त्रातिर्मयतीनां सर्वप्रकारेण न जातेत्येवमर्थे सम्पन्नेन्तहगतानामेव रासमण्डलमण्डनायमानाभ्योधिकत्वमापयेत । तदैवेतिपदस्स त्ववानुपाने तासां तदैव जाता, भवतीनां तु दोपनिवृत्तौ अमेण भविष्यतीति न न्यूनता फले प्राप्नोतीति ज्ञेयम् । ननु साधारणानामपि भक्तानां दोषान् भगवान गणयति, रास- मण्डलमण्डनापमानास्त्वताः परं तनुभूतो ननु गोपवध्या', 'आसामहो चरणरेणुजुपामह स्याम्, 'वन्दे नन्दब्रजस्त्रीणां पादरेणुमभीक्ष्णश' इत्यादिप्रकारेण श्रीमदुद्धवैः स्तुतानां प्रणतपादरेणूनामथ च तदोपस्य विप्रयोगरसावस्थारूपत्वेन निर्दोषाणां च तादृशं भावं दोपत्वेन किमर्थं भगवानगणयदिति चेत् । अत्र वदामः । केपाश्चिदतिकृपाविषयाणां ·सेवाफलम् । जीवानां शुद्धपुष्टिमार्गफलं दिसुभगवान् प्रपञ्चे लीलासहित आविर्भवति । अन्यया सर्व भावप्रपत्तिरूपसाधनस्य सर्वभावप्रपत्तिलभ्यफलस्य चाज्ञायमानत्वात् कथमेतन्मार्गप्रवृत्ति- हेतुभूतफलज्ञानं स्यात्, कथं वा एतन्मार्गीयं साधनं च ज्ञातं स्यात् । तत्रैतन्मार्गीय फलं तु ब्रजभक्तसजातीयभावेन भजने भवतीति तद्भावानुसारेण भजने क्रियमाणे भगवत्ताज्ञानेपि तासां दोपारोपो न वाधको जातः, एवं ममापि न भविष्यतीति कदाचिच्छीघ्रं भगवता फलादाने तनुजवित्तजसेवाकरणसमय एव भगवति दोपारोपं कुर्याद्यन्मया त्वेतावद्दुःस- मनुभूयते सेवाकरणे, भगवांस्त्वतिनिमुर एतावत्पर्यन्तमपि प्रेमासक्त्यादिकं नाविर्भावयति येन फलं स्यात्तदा भगवतो निर्दोषपूर्णगुणत्वेन तत्र दोपारोपे तस्य फलप्राप्तौ विलम्वः स्थादतो भगवति कस्यामप्यवस्थायां दोपारोपो न कर्तव्य इति ज्ञापयितुं यथान्तहगतानां जारभावोत्पादनेन रासमण्डलमण्डनायमानानामपि शरीरादि निर्गुणमिति ज्ञापयितुं तासां जारभावमुत्पादितवानेवमेव रासमण्डलमण्डनायमानानामपि तादृशरसावस्थारूपमपि दोपा- रोपरूपं भावं दोपत्वेनाख्यापयच्छीमदुद्धवमुखेनेति सर्व सुखम् । तस्मादन्तहगता- नामपि मुख्यमेव फलमिति सिद्धम् । अन्यच्च 'जारधर्मेण सुस्नेहं सुदृढं सर्वतोधिकं मयि सम्प्राप्य सर्वेपि कृतकृत्या भविष्यथेति श्रुतीः प्रति भगवदुक्तेस्तद्भावज्ञापकजारबुद्ध्यापि सङ्गता इति फलप्रकरणीयवचनस्थजारबुद्धिसङ्गतत्वोत्त्या च श्रुतिरूपा एता अन्तर्गृहगता इति ज्ञायते । एवं च श्रुतिकृतस्तुतिसन्तुष्टप्रकृत्यतीताक्षरमध्यस्थेन श्रीवृन्दावनगोवर्धन- यमुनानानारासरसोन्मत्तगोपीकदम्वकविशिष्टेन किशोराकृतिना भगवता किं करवाणी- त्युक्ते 'कन्दर्पकोटिलावण्ये त्वयि दृष्टे मनांसि नः । कामिनीभावमासाद्य स्मरक्षुधान्य संशयम् । यथा त्वलोकवासिन्यः कामतत्त्वेन गोपिकाः । भजन्ति रमणं मत्वा चिकीर्पा जनिता तथेत्यादिना श्रुतिभिः स्वस्य कामिनीभावपूर्वकः स्मरक्षोभ उक्तस्तत्र मा कदा- चिद्भगवानेवं जानातु यदेतासां लौकिककामामिलाप इति शहां वारयितुं यथा त्वलोक- वास्तव्या गोपिकाः कामतत्त्वेन कामस्य तत्त्वं परमकाष्ठापन्नं रूपमाधिदैविकमिति यावत् तादृशकामाधिदैविकेन रूपेण रमणं रमणकर्तारं मत्वा त्वां भजन्ति तथा भजनेस्माकं चिकीर्घा जनितोत्सादिता त्वद्रूपदर्शनेनेति श्रुतिभिः प्रार्थितम् । तत्र भगवल्लोकस्यनित्य- सिद्धगोपिकामावसजातीयभावेन भजनचिकीतासाम् । तत्र भगवलोकस्यनित्यसिद्धगोपि- ' कानां न भगवति जारभावः किन्तु सर्वभावप्रपत्तिरूपो भावः। एवं च यद्येतासां मध्यम फलं भगवान् दद्यात् तदा 'ये यथा मामिति मर्यादा भज्येत । तस्मादपि न तासां मध्यम फलं किन्तूतममेव । अग्रेपि 'दुर्लभो दुर्घटथैप युष्माकं सुमनोरयः । मयानुमोदितः सम्यक् सत्यो भवितुमर्हती'त्यत्र मनोरथस्स दुर्लमत्वं दुर्घटत्वं चोक्तम्, मुमनोरय इत्यनेन मनोरयम्य मुष्टुत्वं चोक्तम् । यदि जारमान भजन एव मनोरयः स्यात् तदा दुलंगत्वं दुर्घटत्वं च नोक्त सात् । कदाचित् तदानीं श्रुतीनां विवाहितपतेरभावात् खम्मिम् AM ·मठपतिजयगोपालभट्टकृतविवरणसमेतम् । जाभायो दुर्घटोत एव दुर्लगश्चेति दुर्लभत्वदुर्घटस्वोक्तिः सङ्गच्छेतापि, परन्तु सुमनोरथ इत्यत्र मनोरये सुमुत्वं तु न सङ्गच्छेत, जारभावेन भजनम्नोस्थस्य दुष्टत्वेन सुमुत्या- नावात् । तस्मात् सुमनोरथपदेन सर्वभावप्रपत्तिपूर्वकभगवल्लोकवास्तव्यगोपिकाभावसजा- तीयभावमनोरथ एवोक्तोत्रेति निधितम् । अत एवाग्रे मयानुमोदित इत्यनेन पूर्व मल्लोक- वासिगोपीभिर्मोदितो अनु पश्चान्मया मोदितो अत एव सम्यक् समीचीनः सत्यो भवितुं योग्यो भवति । ममैतदधीनत्वादेतासां मोदनं विना न सत्यो भवितुं योग्यः स्यादिति भावः । अन्यथा तासां मोदनं नापेक्ष्येत, निकृष्टमनोरथस्य सत्त्वात् । एतदने तु 'आगा- मिनि विरिश्चौ तु जाते सृष्टयर्थमुद्यते । कल्पं सारस्वतं प्राप्य बजे गोप्यो भविष्यथ । पृथिव्यां भारते क्षेत्रे माथुरे मम मण्डले । वृन्दावने भविष्यामि प्रेयान्वो रासमण्डले, जारधर्मेण सुलेहं सुदृढ सर्वतोधिकम् । मयि सम्प्राप्य सर्वपि कृतकृत्या भविष्यथे' त्यनेन अधडकेनताभिरप्रार्थितः किश्चित्कार्यार्थं जारभावो भगवतैव दत्त इति प्रतीयते स्फुटमेव । तघायं भगवदभिप्रायः । मया त्यागामिविरिञ्चिदिनरूपसारस्वतकल्पे पृथिवीस्थभारतक्षेत्रस्थ- माथुरमण्डलान्तर्गतवृन्दावने सर्वभावनपत्तिस्तत्फलं च प्रकटनीय जीवविशेपोद्धारार्थम् । तत्र सर्वभावप्रपत्तिनिर्गुणा, तद्भाववतां देहादिकं च निर्गुणम् , तादृशीनां भगवत्सङ्गम- विरहजन्यं सुखं दुःखं च निर्गुणमिति ज्ञापनीयम् , अन्यथा रासमण्डलमण्डनायमानानां मावादिषु सगुणत्वबुध्या सर्वेषां प्रवृत्तिर्न स्यात्, वथा च मदवतारोपि व्यर्थः सादत एता एव श्रुतीस्तस्मिन्कल्पे अवतारयित्वैतासां भावादिकं च सगुणं विधाय सगुणभावः सगुणदेहः सुखदुःखादिकं च कर्मजन्यमिति ज्ञापनीयम् । एवं सत्सेतासां तद्भावतदेहादि- नाशे लौकिकभिन्नशरीरप्राप्तौ सर्वभावपत्तिरूपं साधनं तल्लम्यं फलं भविष्यति, मुख्यानां भावादेर्निर्गुणत्वं च ज्ञापितं भविष्यतीत्युभयमपि कार्य सेत्स्यति । अन्यथा तज्ज्ञापनार्थ प्रयत्नान्तरकरणमापयेतेति जारभावो भगवतैव दत्तो, न तु तासां जारभावापत्तिः साह- जिकीति बोध्यम् । एवं च वृहद्वामनपुराणीयकथाविचारेणापि नैतासां मध्यमफलमायाति किन्तूतमफलप्राप्तिरेवेति कृतमधिकतराभिनिवेशेन । अत एव सुबोधिन्यामुक्तं पुरस्ता- दित्यस्य द्वितीयव्याख्याने श्रीमदाचार्यैरुक्तं 'यासां साक्षाद्भगवत्सम्बन्धस्तासां सर्वासा- मेव रासमण्डलमण्डनायमानानां शरीरमपि गुणातीतमेवेति ज्ञापयितुं भगवानेव कतिपय गोपीः सगुणदेहाः स्थापयित्वा पूर्वोक्तानां भावोपि निर्गुण इति ज्ञापयितुमासां सगुणं भावमुत्पाद्यतन्निवर्तकोपि स्वयमेव नान्य इति ज्ञापयितुं तन्निवृत्रि विधायाने भावि- स्वविरहबदुःपखसङ्गमसुरायोः कर्माजन्यत्वमपि ज्ञापयितुं कर्मक्षयप्रकारेण स्वप्राप्ति विधाय मत्स्वान्येव सर्व कृतवानिति निगर्वः । अत्र पुष्टिमार्गाङ्गिकारान्मर्यादामार्गीया अनुप- पत्तयोनवसरपराहता इति सर्वमनवयामिति । न च तासां यदा सगुणदेहनाशसदैव भगवति सर्वजीवतत्त्वरूपभगवत्कौस्तुभे वा 'मणिधरः क्वचिदागणयन्गा' इत्यत्रोक्तगोपि.

·८२ सेवाफलम् । (अब एक पत्रं त्रुटितमिति प्रतिभाति)----टानामन्तहगतानां रासानुभवोत्तरं भवन्मते कुत्र स्थितिर्भवतोच्यते, अस्मन्मते तूक्तस्थानान्यतमस्थाने लयाद्भगवता सह ब्रज एव समा.. गमनम् , पुना रासलीलासमये भगवता सह तत्र गमनम्, तदा त्वलौकिकदेहास्या रमणम्, पुनरपि तत्रैव लय इति चेत्, अन्न ग्रूमः । यावद्वजीयैरलक्षितत्वेन केवलप्रपञ्च- मात्राविर्भावितलीलादर्शनामावविशिष्टत्वेन चास्मिन्नेव व्रजेन्तहगतानां स्थितिः। न च विशेषणद्वयविशिष्टत्वेनास्मिन्नेव ब्रजे तासां स्थिती किं मानमिति वाच्यम् । 'या मया क्रीडता राज्यामिति भ्रमरगीतपद्यसुबोधिनीस्थश्रीमदाचार्यकृतव्याख्यानस्यैव प्रमाणत्वात् । तथा हि, यदि ब्रजीयैरन्तहगतानां सगुणदेहत्यागोत्तरप्राप्तनिर्गुणदेहसम्वन्धिनी लीला दृश्येत तदा रासमण्डलमण्डनायमानाः प्रति त्वन्तहगताविपयकस्वकृतक्रीडाव्रजस्थिति- कथनपूर्वकं किमिति स्वप्राप्तिसाधनं बोधयेत्, खप्राप्तिसाधनमात्रमेव तु पोधयेत् , खकृतक्रीडाव्रजस्थित्योस्तु ताभिदृश्यमानत्वादतो नैतासां तल्लीलादर्शनमिति भगवतासां स्वक्रीडाव्रजस्थिती अपि वोध्येते इति यावद्रजीयैरलक्षितत्वं सिद्धम् । अथ च भवत्यः समागताः अन्तर्ग्रहगता गृह एव स्थितास्तास्तदैव सर्वप्रकारेण मां प्राप्तवत्यो न तु भवत्यः। अनेनैव निदर्शनेन भवतीमिरप्यहं प्राप्तव्यस्तस्मान्मदर्थ जीवनस्थापनमिति पक्षो निरर्थकः । अन्यथा समागतानां भवतीनां पुनः क्लेशो न भवेदनुभवसिद्धश्च क्लेशः । ननु ताः प्रति- बन्धेन तथाभूताः कथं स्तुत्या इत्याशंक्याह कल्याण्य इति । तासां महद्भाग्यमस्तीत्य- वश्यप्रतिवन्धरूपं दुरितं दृष्ट एवोपक्षीणमिति कण्टकेन कण्टकोद्धारपद देहनिराकरण एवी- पक्षीणम् , भवतीनां तु तहुरितमिमामवस्थां प्रापितवत् , अतो मदुक्तप्रकारेण दोपं परित्यज्य तामवस्यां प्राप्य मां प्राप्स्यथेति भाव इति श्रीमदाचार्यव्याख्यानपर्यालोचनेन्तहगतानां नाथूरागमनरूपमथुरोद्देश्यकभगवन्नयनरूपप्रपञ्चमात्राविर्भावितलीलादर्शनमस्ति । यदि तदर्शनं स्यात् तदा भवतीनां तु तदुरितमिमामवस्था प्रापितवत् , तास्तु महाभाग्य- बत्यस्तासामनश्यप्रतिवन्धरूपं दुरितं सगुणदेहनिवृत्तावेवोपक्षीणमतस्ता इमामवस्शं न प्रापितवदिति भगवान कथयेदेव । अक्रूरागमनभगवन्नयनदर्शनजक्लेशस्यैतासामप्यवश्य- सिद्धत्वात् । तस्मादन्तहगतानां न प्रपञ्चमात्राविर्भूतलीलादर्शनमित्यपि सिद्धम् । उचितं चैवमेव यतः श्रुतिरूपाभिरन्तहगताभिर्यथा त्वलोकवासिन्यः कामतत्त्वेन गोपिकाः । मजन्ति रमणं मत्वा चिकीर्षा जनिता तये'त्यनेन प्रकृत्यतीताक्षरब्रह्मस्थव्यापिवैकुण्ठान्त- गंतव्रजान्तस्थप्रपञ्चानन्तर्गतवृन्दावने तत्रस्थनानारासरमोन्मत्तगोपीकदम्बकमावसजातीय- भावेन भगवता सह रमणं प्रार्थितम् , तयदि तासां प्रापचिकपदार्थदर्शनं स्यात्, तदा अपमानन्तर्गतवृन्दावने तादृशभावेन भगवता सह रमणं न प्राप्तमेव स्यात्, एवं च 'ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यह'मिति मर्यादाभंगः म्सादिति न तासां प्रपथमात्रा- विर्भूतलीलादर्शनमिति साधीयसी पूर्वोत्तोक्तिः । एवमेवास्मिन्नेव ब्रजेता आथिता इति ·मठपतिजयगोपालभट्टकृतविवरणसमेतम् । भवतीनामपि निवन्धेनैवात्र स्थापनमित्यनेनास्मिन् ब्रज आस्थिता इत्यस्य व्याख्याने- नास्मिन्नेव बजे स्थितत्वमपि सिद्धम् । इदमेवाभिप्रेस पूर्वमेवोक्तं यज्ञपनीप्रसंगे विंशा- ध्याये, 'तत्रैका विधृता भर्ना भगवन्तं यथाश्रुतम् । हृदोपगुह्य विजहौ देहं कर्मानुबन्धन'- मितिपद्यव्याख्यानसुबोधिन्यां भगवत्सङ्गतायाः स्थानान्तरं न मृन्यम् , तच्छक्तीनामिव । अत्र यत्र भगवांस्तत्र तच्छक्तयः ध्यादयो गोप्यादयो वेत्सर्थो ज्ञेयः । एवं चान भगवान् बजे तिष्ठतीति ता अपि बजे एव चेति बजे स्थितत्वमायायेवेति दिक् । एवं च सिद्धा विशेषणद्वयविशिष्टत्वेनास्मिन्नेव अजे स्थितिरन्तहगतानाम् । तथा च गोपसाहित्येन गोचारणलीलाथै भगवतो गमने रासलीलानन्तरं भगवतो गृहगमने च दिवा विप्रयोग- रसानुभवः, सायंसमये परावृत्य भगवदागमने रामौ च वृन्दावन एव महानन्दसन्दो- हानुभवश्यैतासामपीति संयोगरसमात्रानुभव एवैतासामिति कथं वक्तुं शक्यत इति कृतं विस्तरेणेति सर्वं चतुरस्रम् । स्यादेतत् । वयमन्तहगतानां यन्मध्यमं फलं वदामो न तूत्तमफलम् , तत्र यतो- न्तहिते भगवतीति फलप्रकरणीयद्वितीयाध्यायस्थप्रारम्भपद्यव्याख्यानसुपोधिन्यां सन्ति च सिंहास्तयात्र काल इति श्रीमदाचार्यैरुक्तम् । व्याख्यातं चैतत् तत्तनुजरनैः खकृततदि- प्पण्यामवतारसम्पूर्तिकाल इत्यर्थ इति, तत्रापूर्णविप्रयोगसंयोगात्मका पूर्वावतारः समाप्त इदानी पूर्णविप्रयोगात्मकपूर्णसंयोगात्मकपुरुषोत्तमावतारो जात इत्युच्यते, तत्रान्तहिते भगवतीत्यनेन पूर्णविप्रयोगात्मकस्तदनन्तरं 'तासामाविरभूदित्यनेनैकोनत्रिंशाध्याये पूर्ण- संयोगात्मकपुरुषोत्तमावतार उक्तः । एवं च पूर्वस्वरूपाद्भिन्नमेवेदं भगवत्स्वरूप परम- काष्ठापन्नम् , एतत्तु अन्तहगताः प्रति न प्रकटमेव, अतस्तासां नैतादृशभगवत्स्वरूपप्राप्तिः, किन्तु न्यूनसंयोगविप्रयोगरसात्मकत्वेनासम्पूर्णत्वात् तादृशभगवत्स्वरूपप्राप्सिरेवेति न सम्पूर्ण- फलप्राप्तिरिति तासां मध्यमफलप्रातिरित्युच्यते । न चेदं खरूपं पूर्व न प्रकटमिदानी- मेवाविभूतमित्यत्र किं प्रमाणमिति वाच्यम् , 'गायन्य उथै रितिपद्यव्याख्यानसुयोधिनीस्य- शब्दो हि धूमवल्लोक इति श्रीमदाचार्यतनुजरनकृतश्रीमदाचार्यकारिकाटिप्पण्यां 'अत्रेदमा- कूतम् । एतावत्कालपर्यन्तं भगवता स्वरूपानन्दो न प्रकटितः । तस्य खरूपात्मकत्वेन तत्प्राकट्यं विना तदनुभवासम्भवात् , 'तथा परमहंसाना मिति वाक्याघाशेन भक्तियोगेन तत्मासिस्ताहन तत्प्रकटनायाधुनैव पुरुपोचमावतारादित्यादितनुजरत्नप्रतिरादनान्तर्ग- नैतावत्कालाधुनापदवाच्यान्तर्धानकालतदधिकरणकपुरुषोत्तमावतारोक्तेरेव प्रमाणत्वादिति चेत्, अन वदामः । आगामिविरिश्चिसृष्टयुवतविरिश्चिदिनरूपसारखतकल्पे भवन्तो मजे गोप्यो भविष्यथ तन्त्र पृथिवीस्थमारतक्षेत्रान्तर्गतमाधुरमण्डलान्तर्गतवृन्दावनेह मवतां प्रेयानासमण्डले भविष्यामीति प्रकृत्यतीताक्षरममान्तःस्थानन्दमयव्यापिवैकुण्ठलो- कम्थशुद्धषुष्टिस्थानरूपश्रीगोवर्भनयमुनासहितनागारासरसोन्मत्तगोपीकदम्बकविशिष्ट ·सेवाफलम् । शृंगाररसानन्दमयेन सारस्वतकल्पानुसारिश्रीभागवतीयकृष्णस्तु भगवान् स्वयमितिवचन- सिद्धपरमकाष्ठापनत्वेन भगवता वेदान् प्रति वरो दत्तः । एवं च ब्रह्मकल्पादारभ्य सार- खतकल्पपर्यन्तं न पूर्णपुरुषोत्तमावतारो जातः, सारस्वतकल्प एव च जात इति सिद्धम् । एवं चेदं प्रघट्टकमेव मनसिकृत्यैतावत्कालाधुनापदे उक्ते । तथा चैतावत्कालपर्यन्तपदस्य ब्रह्मकल्पादारभ्य सारखतकल्पपर्यन्तमित्यर्थोऽधुनापदस्य च सारस्वतकल्पे इत्यर्थः सम्पन्नः। तथा च वाल्यमारभ्य कृता लीला सर्वापि रसालतामापद्यते । भवदुक्तप्रकारे त्वेतदवतार- पूर्वसामयिकी सर्वापि लीला स्वरूपान्तरसहभावेन कृतत्वाद्रसाभासतामाविष्करोति । किञ्च । रासमण्डलमण्डनाभिः कृतं 'कस्याश्चित् पूतनायन्त्या' इत्यादिलीलानुकरणमपि न सङ्गच्छते । इदानीमाविर्भूतविप्रयोगसंयोगात्मकखरूपेण तत्तलीलाया अकृतत्वात् । स्वप्रियकृत- लीलानुकरणस्यैव लीलाहावरूपत्वमिति रसशास्त्रसिद्धान्तात् । अपरश्च । विचयनसामयिक- नन्दसूनुर्गतो हृत्वा रामानुजो मानिनीनां, गोविन्दचरणप्रिये इत्यादिपु नन्दसुतयल- भदानुजगोकुलेन्द्रादिनामकथनस्याय च 'विपजलाप्ययाव्यालराक्षसा'दित्याधुक्तकालीयादि- भयरक्षितत्वगोचारणगमनकर्तृत्वादिकथनस्स तत्समयप्रकटखरूपे सम्भवाभावेन भ्रम- रूपत्वापातात् । न चास्तु भ्रमरूपत्वमिति वाच्यम् । तथा सति रासमण्डलमण्डनाय- मानानां भावानुसारेणेदानीन्तनभजनकर्तृभिरेतादृशभवसिद्धान्तस्य ज्ञायमानत्वेन नन्द- स्न्वादिनामाग्रहणस्य चाललीलामारभ्य रासलीलाप्रारम्भपर्यन्तकृतलीलानामभावनाप्रसक्तेः । अन्यच्च । श्रीमन्नवनीतप्रियभीमगोवर्धनोद्धरणस्वरूपभजनाप्रसक्तेश्च महाननर्थः प्रसन्जेत । न च तदन्तर्गतमिदमपि स्वरूपं वर्तत एवेति वाच्यम् । तथा सति तत्तल्लीलाविशिष्ट- स्वरूपाणां तत्तलीलाश्रवणादीनां तत्तत्वरूपभजनस्य च गौणलीलात्वगौणश्रवणादित्व- गौणस्वरूपभजनत्वापत्तेश्च । अपरश्च । 'जानीत परमं तत्वं यशोदोत्सङ्गलालितम् । तदन्यदिति ये प्राहुरासुरांस्तानहो चुधा' इतिपद्येन श्रीमदाचार्यशोदोत्सकलालितस्य सिद्धान्तितायाः परमतत्त्वताया भङ्गप्रसङ्गश्च । न हीदानीमाविर्भूते स्वरूपे यशोदोत्सङ्ग- लालितत्वमस्तीति तद्विरुद्धा भवद्राद्धान्तपद्धतिः कथं भव्यतामुपेयात् । अघ च 'सखि कापि सापि सम्प्रति परिवर्ति किमु ब्रजाधिपप्राणा । या नन्दसूनुमुरलीतरलं चेतः समादध्या दिति तत्तनुजराजोक्ता खस्य तरलचेतस्त्वे नन्दसूनुमुरल्या हेतुत्वोक्तिरपि कथं समससा स्यात् । श्रीमदाचार्यस्नानां तत्तनुजराजानां च ब्रजभक्तभावात्मकभगवत्स्वरूप एव निष्ठावत्वात् । ननु तवतारसम्पूर्तिकाल इत्यस्यास्मप्रभुकृततयान काल इत्यत्रत्य- कालपदव्याख्यानस का गतिरिति चेत् । अत्रोच्यते । पृ पालनपूरणयोरितिपात्वर्यानु- सारात् सम्पूर्तिशब्दस्स सम्पूर्णता पर्थः, सा च केनचित् प्रकारेण न्यूनस भवति । तत्रास्मदाचार्योक्तमार्गो हि फलमार्गः । तत्र फलरूपो भगवानेव साधनम्, फलरूपो भगवानेव च फलम् । तत्र परमकाष्ठापनस्स फलरूपभगतो 'रसो यस' इति श्रुते ·मठपतिजयगोपालभट्टकृत्तविवरणसमेतम् । रसरूपत्वात् समादिसंयोगविशिष्टप्रेमासक्तिव्यसनपर्यन्तावस्थासंवलितपूर्वानुरागजविप्रयोग- रूपेण साधनता । तदनन्तराविभूतपरस्परपोष्यपोपकभावविशिष्टविप्रयोगातिपुष्टपूर्णपूर्णतर- पूर्णतमसंयोगताशसंयोगातिपुष्टपूर्णपूर्णतरपूर्णतमविप्रयोगपरम्परारूपेण च फलता । तत्रापि परम्परायां परमफलता तु संयोगरूपस्यैव । इदं यथा तथानुपदमेव प्रतिपादयिष्यते । एवं च वाल्यमारभ्य पोगण्डान्तं पूर्वोक्तप्रकारकपूर्वानुरागजविप्रयोगरूपसाधनविशिष्टत्वमेव नजभक्तानाम् । तत्र फलात् साधनं न्यूनमेवेत्यनुभवसिद्धम् । अन्यथा साधने प्राप्ते फला- कासा न स्यात् । तथा चैतासां पूर्वानुरागविशिष्टस्वादिसंयोगसुख प्राप्तैपि बाह्यसंयोग- सुखसामिलपितस्याजातत्वादेतावत्पर्यन्तं साधनरूपत्वमात्रेणेव भगवत आविर्भावात् पुरुषो- तमावतारो न्यून एव स्थितः । अतःपरं तु 'बाहुप्रसारपरिरम्भे त्याद्युक्तेन तदमिलपितपूर्ण- बाह्यसंयोगसुखरूपेण, तदनन्तरमेतत्संयोगसुखपोपार्थमुक्तसंयोगपुष्टान्तहिते भगवती'साधु- केन पूर्णविप्रयोगखरूपेण, तदनन्तरं 'तासामाविरभू'दित्याद्युक्तेन रासावसानपर्यन्नं पूर्वपूर्ण- संयोगसुखस्वरूपादपि कोटिगुणेन पूर्णविप्रयोगपुप्टेन पूर्णतरसंयोगसुखरूपेण, तदनन्तरं च गोप्यः कृष्णे वनं यात इत्याधुक्तेन पूर्वोक्तपूर्णतरसंयोगसुखपुष्टेन परार्धगुणमाविसंयोग- सुखपोपार्थ पूर्णतरविप्रयोगस्वरूपेण, ततः पुनः पूर्वोक्तपूर्णतरविप्रयोगपुष्टेन गोचारणपरावृत्ति- जनितवापरार्धगुणपूर्णतमसंयोगसुसरूपेणाविर्भूतः, ततः पुनरप्यक्रूरकृतमथुरानयनजनितेन पूर्णतमसंयोगसुखपुष्टेन पूर्णतमविप्रयोगरूपेण पुनरपि भावभरेणानन्तगुणान्तरवाह्यसंयोग- सुखस्वरूपेण चेत्येवं संयोगपरम्परारूपेणाविर्भविष्यति भगवान् । एवं चेदानीमेव रस- रूपावतारस्य पूर्व पाहुप्रसारेत्यादिना एकदलरूपसंयोगावतार उक्तः, इदानी मन्तहिते भगवती'त्या. उच्यते इति सम्पूर्णता जायत इत्यवतार- सम्पूर्तिकाल न तु पूर्वावतारसमावि तेत्युच्यते । समाप्तिरूपार्थस्यैव विवक्षितत्वेवतारसमाप्तिकाल इत्येवोक्तं स्यात् । तस्मादवतारसम्पूर्ति- काल इत्यस्यावतारसम्पूर्णताकाल इत्यर्थः सम्पन्न इति नन्वित्यादिभवत्प्रश्नोत्तरस्य सिद्धे- रिति सर्व भव्यम् । यत्पुनर्विप्रयोगस्यैव फलत्वम्, न संयोगस, संयोगस्तु तडिल्लतावत् क्रिश्चित् कालं मध्ये मध्ये जायमानो भक्तानां देहस्थित्यर्थमुपयुक्तो भवति । भगयद्विषयक- विप्रयोगस्यातिदुःसहत्वात् । अत एव भगवतो मथुरातः परावृत्त्यानागमनम्, संयोगस्यैव फलत्वे मथुरातः परावृत्त्यागमनमेव स्यात् । नन्वत्र किं प्रमाणमिति चेत् । 'भवतीनां वियोग' इति पद्यव्याख्यानसुबोधिन्यामथदेहभावनात्मा गौण इति देहेन सह वियोग थाविर्भूतस्योच्येत । तदपि न घटते । समवायिकारणत्वेन तेषु वर्तत इति । अन्यथा देहा निःस्वभावाः स्युः । आविर्भूतेन वियोगस्तु हितकारी । अन्यथा स्वरूपनाश एव स्यात् । यथामिकाष्ठयोः । पूर्वसम्बन्धेनैवैता अर्धदग्धाः, पुनः सम्पन्धेन सर्वदाह एव स्यात् । सुसानुमवस्तु खान्तःस्थितान्यभिव्यक्तिवत् सान्तःस्थितम भिव्यत्तया । सर्वधाभि- ·सेवाफलम् । व्यक्तौ काष्ठांशो ज्वलिष्यतीति न सम्बध्यते, यतो भगवान् प्रलयकर्तेत्यादिप्रघट्टकपर्या- लोचने काठान्तःस्थिताग्नेरभिव्यक्तिर्यथा बाह्योपाधिसम्बन्धाभावे किञ्चित्कालिकी,एवं खान्तः- स्थितभगवदभिव्यक्तिरपि तडिल्लतावद्भगवत्संयोगाद्विप्रयोगस्यैव सार्वकालिकत्वाद्विप्रयोगस्यैव फलत्वं न संयोगस्येति श्रीमदाचार्यचरणोक्तेरेव प्रमाणत्वात् , आविर्भूतेन वियोगस्त्वित्या- देरयमर्थः । यद्याविभूतस्वरूपेण संयोगः स्यात् तदा मथुरात आगमनज्ञानेऽस्मान् विहाय गत इति निश्चयजनितमहादुःखेन देहपातः स्यात् , तदेवोक्तमन्यथेत्यादिना सदृष्टान्त- मतोयं वियोगो हितकारीति भावः । पूर्वसम्बन्धेनेत्यादेरयमर्थः । राससामयिकवियोगोत्तर- सक्षातसम्बन्धेनैवैताः खयागजनितमहादुःखेन स्मरणपथगतेनार्धदग्धाः, अतःपरमिदानी- न्तनसम्बन्धे मथुराविषयकगमनज्ञानेन कोटिगुणे दुःखे जाते सर्वदाहः स्यादिति ज्ञेयाये स्पष्टोर्थ इति वदन्ति । तथापि वदामः । भगवठ्ठपरसो ह्यग्निरूपः। तत्र यथाग्निस्तापजनका शीतलताजनकश्चेति द्विविधः । तत्रान्नादिपरिपाकजनकोग्निस्तु तापजनकः । हिमादि- रूपोमिस्तु शीतलताजनकः । तत्र यावत्पर्यन्तं देहादिपु तापस्तावत्पर्यन्तं हिमरूपोग्निः खसम्बन्धेन देहादिस्थितिकारकः । सर्वथा खसम्बन्धेन देहादिनिष्ठतापनिवृत्तौ शीतलता- गुणेन देहादिनाशकरश्च । एवं रसरूपो भगवद्पोमिरपि विप्रयोगसंयोगरूपेण द्विषः । तत्र विप्रयोगात्मको रसरूपो वन्हिस्तापकारकः, संयोगरूपो वह्निस्तु शीतलताकारकः । तत्र यावत्पर्यन्तं देहे विप्रयोगजनितस्तापसम्बन्धस्तावत्पर्यन्तं तापनिवर्तकस्वशीतलतागुणेन देह- जीवात्मनोः स्थितिकारकः । खसम्बन्धेन सर्वथा तापनिवृत्तौ संयोगरूपो वह्निस्तु जीव- लयसम्पादकखगावत्वात् खसम्बन्धेन सर्वथा जीवस्य लये सम्पन्ने सितोपि भक्तिमार्गीय- जीवात्मा रसानुभवामावान्नष्ट एव भवतीति तन्नाशकारकः । अस्मिन् पक्षे श्रीमदाचार्याक्त- सर्वदाह एव स्यादित्यत्रत्यदाहपदेन स्वरूपनाश एव स्यादित्यत्राप्याचार्योक्तनाश- पदेनापि लय एव ज्ञेयः । जीवस्याविकृतत्त्वान्नित्यत्वात् काष्ठादिदाहवद्दाहस देहादिनाश- पन्नाशस्य वाऽसम्भवात् । एवं च सति यदि भगवानेताभिः सह संयुज्येत तदा पूर्वानुभूता- नन्दात् कोटिगुणानन्दप्रादुर्भावे सर्वथा तापनिवृत्तौ भक्तात्मनां लय एव भवेद, एवं च रस- मार्गीयफलाभावः सम्पयेतेत्याविभूतेन वियोगस्तु हितकारीत्युक्तं श्रीमदाचार्यचरणः । न च लयसम्भावनायामेव पुनरपि विप्रयोगाविर्भावे पूर्वोक्तफलसम्भव इति वाच्यम् । यदि पुनरपि यहिराविर्भूतखरूपविप्रयोगाविर्भावावश्यकत्वम्, तदैतेनैव विप्रयोगेण चारितार्यात् पिटपेपणन्यायप्रसक्तेः । न च सुखानुभवार्य वहिराविभूतस्वरूपेण संयोगो देय एवेति वाच्यम् । अन्तःस्थिताम्यमिव्यक्तिवदन्तःस्थितभगवदभिव्यक्तया सुखानुभवसिद्धिरिति श्रीमदाचार्यरेवोक्तत्याद्वहिराविमूतखरूपसंयोगस्य निःप्रयोजनकत्वादिति दिक् । यद्वा । पहिराविभूतस्वरूपेण वियोगस्तु हितकारीत्यस्यायमर्थः । प्रपथप्रादुर्भूतमथुरागतमगव- सम्पन्धे महापुसानुमवे जाते पुनरपि रसरूपमगवस्वभावादिप्रयोगे जाते यथा यथा ·८७ . मठपतिजयगोपालभट्टकृतविवरणसमेतम् । संयोगानन्दाधिक्यम् , तथा तथा विप्रयोगे तापाधिक्यम्, यथा यथा विप्रयोगे तु दुःखाधिक्यम् , वथा तथा संयोगे आनन्दाधिस्यम् , इत्यनुभवान्मथुरागतखरूपेण विन- योगे पूर्वतापादपि कोटिगुणे तापे जाते देहनाश एव स्यात्, एतत्तापस प्रलयामितापादपि प्रबलत्वात् । यथा वाधाग्निकाष्ठसम्बन्धे काछनाशः । अस्मिन् पक्षे पूर्वसम्बन्धेनैवैता अर्धदग्धाः, पुनः सम्बन्थे सर्वदाह एव सादित्यबलपूर्वसम्बन्धेनेत्यस्य पूर्वविप्रयोगसम्बन्धे- नेति पुनः सम्पन्धे इत्यस्य च पुनर्विप्रयोगसम्वन्धे इति चार्थी वोध्यः । तस्मादहिरा- विर्भूतखरूपेण भगवान्न सम्वध्यते । सुखानुभवस्त्वन्तरनुसन्धानेन्तःस्थिताम्यभिव्यक्ति- वदन्तास्थितभगवत्स्वरूपाविर्भावेनान्तर्य हिरनुसन्धाने भगवत्सङ्गमाकाहायामप्यन्तःस्थितस्य बाह्यप्राकट्यादेव पहिरपि भविष्यत्येवेति यहिराविभूतखरूपेण वियोगो हितकारीत्युक्तं श्रीमदाचार्यः । न चान्तःस्वखरूपप्राकट्येन तत्सम्बन्धजनितसुखातिशयोत्तरसक्षातविप्र- योगादपि देहनाशप्रसक्तिर्मवित्येवेति वाच्यम् । बाह्यतृणतूलरूपोपाधिसम्वन्धाभावे मथनाविर्भूतकाष्ठान्तःस्थवह्निर्न काष्ठदहनसमर्थः, तथा वाह्योपाधिरूपसर्वमुक्तिदानसम्व- न्धागावे बहिराविभूतस्वरूपमप्यनित्यान्न देहनाशकरम् , किन्तु प्रपञ्चातीततापल्लेदानाश- रूपरसधर्मपुरस्कारेणैव प्रकटमिति तदेव करोतीति भवदुत्त्यासक्तेः । यद्वा । आविर्भूतेन वियोगस्तु हितकारीत्यादेरयमभिप्रायः । प्रपश्चाविर्भूतस्वरूपं हि सर्वमुक्तिदानाय प्रकटम् , तत्र सर्वमध्ये गोपिकानामपि सत्त्वादेतासामपि लयरूपमुक्तिमेव प्रतिक्षणं ददाति भगवान् , परं तस्मात् पृथक्कृत्य भजनानन्दमनुभावयति । 'ये यथा मा मिति प्रतिज्ञातः । अत्रो- पष्टम्मकरूपा 'यत एतद्विमुच्यत' इतिफलप्रकरणीयपञ्चाध्यायीपघव्याख्यानसुबोधिनी द्रष्टव्या । एवञ्च तस्मात् पृथक्करणक्लेशः प्रतिक्षणं प्रमोर्भवतीति प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्पति न्यायादहिःप्रपञ्चाविर्भूतस्वरूपेण भगवान् न सम्बध्यते, तेन गोपिकानां लयनिवृत्तेहित भवतीति प्रपञ्चाविभूतस्वरूपेण वियोगो हितकारीत्याचार्यरुक्तम् । वाद्याननुसन्धानेनु- सन्धाने का भातभरणान्तर्वहिःप्रकटरसरूपस्वसंयोगं तु करोत्येव प्रभुः । तासाममिलपित- बादसमार्गीयपरमफलरूपत्वाच । तस्मान्न विषयोगस्य परमफलत्वम्, किन्तु संयोगस्यैव । संयोगसाधनत्वात् पूर्वानुरागजनितविप्रयोगस संयोगपोपकत्वात् संयोगानन्तरावि तस्य विप्रयोगस्य च परमफलत्वमुच्यते । अन्यथा भगवत्सयोगोस्माकं भवत्वितीच्छोदय- बजभक्तानां भगवद्विप्रयोगोस्माकं भवत्वितीच्छोदयोपि श्रीमागवते श्रुतः स्यात् । इदानीन्तनानां भगवद्विमयोगेच्छोदयस्तु भगवत्संयोगसाधकत्वपोपकत्वज्ञानादेव भवतीति न काप्यनुपपत्तिः। यद्यपि भगवतो रसरूपत्वात् संयोगविप्रयोगात्मकत्वाद्रसरूपभगवत्प्राप्त विप्रयोगोप्यानादिफले त्वग्वीजादिवदन्तर्गतोभववि तथापि त्वग्वीजादिप्रास्या यथामफल- रसाकाहा भवत्येव, नद्रसप्राप्त्या तु त्वयीजाधाकाक्षा न भवति, तथा विप्रयोगमाया संयोगाकासा भवत्येव, संयोगप्राप्त्या तु विप्रयोगाकाझा तु न भवतीति संयोगस्यैव परम- .

·sh ८८ सेवाफलम् । फलत्वं वक्तुं शक्यते । ज्ञाते सति सवृत्तियेप्यमाणस्यैव फलत्वात् । न विदं विप्रयोग इति न विप्रयोगस्य फलत्वम् । अत एव फलप्रकरणीयप्रथमाध्यायसुबोधिनीप्रारम्भस्साया- 'मतो हि भगवान् कृष्णः स्त्रीपु रेमे बहर्निशम् । बाह्याभ्यन्तरभेदेन ह्यान्तरं तु महाफल'- मितिकारिकायां रमणपदवाव्यवाह्याभ्यन्तरसंयोगस्यैव फलत्वं महाफलत्वं च क्रमेणैवोक्तम् । एवमेव 'खानन्दस्थापनार्याय लीला भगवता कृता । स बाह्यो जनितः पुष्टो यथान्तर्निविशे- पुनः । तदर्य भगवांस्तासु लीलया सहितौविश'दित्येतद्वितीयाध्यायसुबोधिनीमारम्भ- कारिकायां विप्रयोगस्य संयोगपोषकत्वमेव, फलत्वं तु संयोगस्यैव श्रीमदाचार्यवयैरुक्तम् । अत एव 'मयि ताः प्रेयसां प्रेष्ठ' इति भ्रमरगीतपद्यव्याख्यानसुबोधिन्यामपि फलसाधकत्वाद- क्तिमार्गे विरह एव पुरुषार्थ इति किमिति निराक्रियते तबाहेत्याभासे विप्रयोगस्य फलसाघ- कत्वमेवोक्तं श्रीमदाचार्यचरणैर्न तु फलसमिति भवसिद्धान्तिता विप्रयोगसैव परमफल- रूपता कथं सङ्गच्छेततराम् । अतःपरं विप्रयोगान्तर्गतभगवत्स्वरूपप्राकव्यं तडिल्लतावत् किञ्चित्कालिकमेव भवति, अन्यथा देहनाशः स्यादिति यदुक्तम् , तदपि न विचारक्षमम् । ताभिः किञ्चित्कालिकसंयोगस्यानाकासितत्वात्, बहुकालिकसंयोगस्यैव तदाकाहाविषय- स्वात् । इदं तु दशमस्कन्धीयपत्रिंशाध्याये 'अहो विधातस्तव न कचिद्दया संयोज्य मैत्र्या प्रणयेन देहिनः । तांश्थाकृतार्थान् वियुनसयपार्थकं विचेष्टितं तेर्भकचेष्टितं यथे'- त्यारम्य लोकचतुष्टये 'निवारयामः समुपेत्य माधवं किनो करिष्यन्कुलवृद्धवान्धवाः । मुकुन्दसनानिमिपार्धदुस्त्यजाईवेन विध्वंसितदीनचेतसाम्, यस्सानुरागललितस्मितवल्गु- मन्त्रलीलावलोकपरिरम्भणरासगोष्ठयाम् । नीताः स्म नः क्षणमिव क्षणदा विना तं गोप्यः कथं न्वतितरेम तमो दुरन्त मितिश्लोकद्वये च प्रकटमेव । एवमपि सति यदि किञ्चित्का- लिकमेव संयोगं दद्यात् तदा 'ये यथा मा मिति भगवत्प्रतिज्ञाहानिः स्यात् । तडिल्छताव- देतासां संयोगो भवतीत्यादिप्रकारस्य श्रीमदाचास्तत्तनुजरनैश्च कण्ठरवेण कुत्राप्यनुक्त- लाच । तस्मादन्तर्वहिर्दिया रात्रौ चातृप्तिसंयोगरूपेण प्रकटः, पुनस्तत्संयोगपोपार्थं विप्र- योगरूपेण च प्रकटः, पुनः पूर्वप्रकारसंयोगरूपेण पुनर्विप्रयोगरूपेणेति परम्परया गोपि. काभिः सह क्रीडति भगवानिति कृतं विस्तरेण । ननु तथापि नान्तहगतानामेवंविध- सम्पूर्णरसरूपभगवत्प्राप्तिरेतासां मुक्त्यनन्तरमेवैतादृशरसलीलाप्राकट्यादिति तप्राप्तफलस्स मध्यमफलत्वमस्माभिरुच्यत इति चेत्, अत्रोच्यते । सगुणशरीरत्यागोत्तरतत्क्षणप्राप्त- गुणातीतदेहेन भगवनिकटगतानामन्तहगतानामपि 'ताभिः समेताभिरुदारचेष्टित' इत्यादिलीटासीभगजन्यमदमानलीलाप्रायुत्तरसामयिकान्तर्धानलीठामारभ्य 'यामबाहु- कृतवामक्पोले'त्याधुक्तयुगलगीतलीलान्तसर्वलीलानामपि प्राप्तिरेतासामिति श्रीमदाचार्य- तत्तनुजरनानां हि सिद्धान्तः । अत एव 'ता दृष्ट्वान्तिकमायाता' इतिफलप्रकरणीय- पदव्याख्यानसुयोपिन्यां 'यास्तु समाहृताः समागतास्ता न निवार्यन्ते, याः पुनः सगुणा ·८९ - मठपतिजयगोपालभट्टकृतविवरणसमेतम् । अन्यसम्पन्धिन्यस्ताः शब्दश्रवणात् समागता इति शब्देन निवारणीयाः, अन्यशेपतया भजनमयुक्तमिति। करिष्यमाणलीला तु सर्वभावप्रपत्तिसाध्या, अतो निवारणार्थ यज्ञमाहे'ति श्रीमदाचायाख्यातम् । विवृतं चैतत् तत्तनुजरनैः खकृतटिप्पण्यां यदन्तहगता अनाकारिता एव नादं श्रुत्वोद्युक्ता इति प्रतिवन्धोभूदिति शहानिरासायाहुः याः पूर्वो- तास्ता अप्याहूताः, तत्रोपपत्तिमाहुः समागता इति । अन्यथा तथा न स्यादिति भावः । गेहस्स देहसम्वन्धित्वात् तस्य च नष्टत्वे नैतासां गृहाभावात् तत्र गमनं पापितमिति न निवार्यन्ते' इति । एवं चान्तर्गहगता न निवार्यन्त इति स्फुटमेव प्रतीयते, तत्र तनिवारणं च भगवन्निकटप्राप्तौ सति सम्भवति । भवदभिमतसिद्धान्ते खेतासामिदानी लय इति तन्निवारणप्राप्तेरभावाच्छ्रीमदाचार्योक्तिस्तत्तनुजरनोक्तियासमनसा स्यात् । तस्मादन्तहगतानां गुणातीतदेहप्राप्त्या भगवन्निकटगमनं सिद्धम् , तदा तन्निवारण- प्रसञ्जनं च सिद्धम् । एवं च तदुत्तरसामयिकी सर्वापि लीलैतासु सिद्धेति न मध्यमफल- त्वमेतत्फलस्य, किन्तूत्तमफलत्वमेवेति व्यर्थ एवैतासां मध्यमफलप्रातिरिति सिद्धान्ता- भिमानः केपाश्चिदिति सर्वमवदातम् । श्रीवल्लभतत्सुतवरविठ्ठलनाथाविरेणुलवचलतः । जयगोपालः कृतवान् सविवृतिसेवाफलव्याख्याम् ॥१॥ मूर्त्यञ्जलिं ननु निधाय निधाय भूयो भूयः कृपालुषु महत्सु निवेदयामि । यत्किञ्चिदन लिखितं मयका भवद्भिः तत् युष्टिमार्गपधिकैः परिशोधनीयम् ॥ २॥ इतिश्रीवल्लभाचार्यचरणकमलैकतानमानसश्रीमन्महाप्रभुश्रीविट्टलेश्वर- कृपाकटाक्षोडुद्धबुद्धिना सुघुदिना मठपतिजयगोपालेन विरचिता सविवृतिसेवाफलटिप्पणी समासा ।। ॥श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ , १ इदं पयं जयगोपालकृतवहिर्मुखमुखध्वंसान्तेऽपि विद्यते । आरम्भस्य 'चाहेबहलराग्निति पर्व तकृत तैत्तिरीयभाष्यस्थम् । इदं पयद्वयं तत उम्त्यायो टीकायां प्रन्यकृता पश्चानियेशितगिति प्रतिमाति) ·श्रीकृष्णाय नमः। सेवाफलम् । मठेशश्रीलक्ष्मणभट्टविरचितसेवाफलविवृतिविवरणसमेतम् । विचार्य श्रीमदाचार्यप्रोक्तं सेवाफलाभिधम् । ग्रन्थं तद्विवृति चापि विवृणोमि यथामति ॥१॥ साययोगावभेदायौँ भक्तिर्भेदकरी हरौ। स्नेहासक्तिव्यसनिनी तसिदै खाइवित्तजा ॥२॥ व्यसनं मानसी सेवा माहात्म्यज्ञानभक्तितः ॥३॥ अथातः श्रीवलभाचार्याः स्खसिद्धान्तमुक्तावल्यां 'कृष्णसेवा सदा कार्ये'त्यादिना ब्रह्मवादसिद्धान्ततः सत्ये जगति कृष्णस्य सेवाभक्ति निरूप्य तत्सिद्धौ मुख्यं फलं सपरिकर निरूपयितुकामाः सेवाफलनिर्णयग्रन्थं सविवरणमाहुः । यादृशी सेवना प्रोक्ता तत्सिद्धौ फलमुच्यते । सेवना च प्रागुक्ता त्रिविधा, अत्यन्तरगा अन्तरङ्गा बहिरङ्गाचेति प्रशन्देन सूच्यते, या नित्यश्रीखामिन्यन्तरङ्गस्य खखामिनः पुरुषोत्तमस्य 'प्रतिकृतिरूपस्य' काश्मीर- चन्दनसुगन्धतैलाभ्यङ्गलापनपूर्वकशृङ्गारादिज्ञानक्रियारूपा साक्षादङ्गेपु मृदु संस्पृश्य लोकवत् सस्नेहं क्रियमाणा सैपा प्रथमा । मन्दिरपात्रसम्मार्जनोपलेपनचित्रकरणपूर्वक- सिंहासनादिशय्याम्तरणक्रीडनोपस्करणपीठखण्डाक्षिभृङ्गारादियोजनान्नादिपयःपाकसामग्री- साधनज्ञानक्रियारूपा परिचर्या द्वितीया । पुष्पगन्यताम्बूलफलकन्दमूलशाकामान्नरस- संशोधनधनवसनभूपणसम्पादनवानक्रियारूपा परिचर्या वहिरहा तृतीयेति यादृशपदस्सार्थः। सैवस्वतमुस्रिति समेत स्तिहो राम प्रेमामलियसत्पत्सला परिणामात्मसं सत्या' सेवकस्स यादृक् फलं तदुच्यते । यद्यपि तत्र 'ततः संसारदुःखस्स निवृतिस- योपन मिति फलमुक्तं तथापि तदवान्तरमेवेति मुख्यं फलमुच्यत इत्यर्थः । तदपि त्रिविधमिति सविवरणं निरूपयितुमाहुः । अलौकिकस्य दाने हि चाद्यः सिध्येन्मनोरथः ॥१॥ फलं वा ह्यधिकारो वा न कालोन नियामकः । विवरणमत्र सेवायां फलनयमलौकिकसामय सायुज्यं सेयोप- योगिदेहो पा चैकुण्ठादिविति । अलौकिकसामय प्रयमायाः फलम् । भनेति पाठ.. २रायेति पादः ।

·मठेशलक्ष्मणभट्टकृतविवरणसमेतम् । सायुज्यं द्वितीयायाः । सेवोपयोगिदेहो वा वैकुण्ठादिषु 'अधिकृतः' तृती- यायाः । तत्रालौकिकस्य भगवत इवालौकिकमेव ज्ञानक्रियाभ्यां सामर्थ्य जगद्व्या- पारवज यत् तत्तथा । खेच्छया देहेन्द्रियमाणान्तःकरणैरेव सदा सेवापरैः सहितस्यात्मनो जीवनशक्तलं 'श्रुति 'कुमारिकाणामिब, तत्परित्यजने च खेच्छयाशक्तत्वमिसहिफमन्त- हगतानामिव । तान्कादाचित्कीस्वेच्छया मुत्र' भगवल्लोकगमनशक्तत्त्वमित्यामुष्मिक ध्रुवादेरिव तत्तथा । 'मृत्योः कृत्वैव मूनिमारोह हरेः पदमितिवाक्यात् स्पर्शमणि- न्यायेन तेपामप्राकृतत्वेन सागासम्भवात् भगवदानन्दानुभवसामर्थ्य यत् तस्यालौकिकस्स दानेनाद्यो मनोरथः उत्पन्नः प्रमाणाननुरोधी प्रमेयैकसाध्यो मनोरथा स्वामिलपित- रूपो 'मनोरथान्तं श्रुतयो यथा ययुरितिवाक्यात् तद्भजनानन्दानुभवश्व सिध्येत् । एतेन कालकर्मप्रकृत्यनधीनत्वं घोतितम् । द्वितीयायाः फलं सायुज्यम् , तदपि द्विविधम् , रूढार्थक यौगिकार्थकं च । तवाय ज्ञानमिश्रितानामेकत्वरूपम्, अभेदरूपं भेदात्यन्ता- भावरूपमात्मनश्यमित्यर्थः। 'शुद्ध' भक्तानामपरम् , सह युनक्तीति सयुक्, सयुजो भायः सायुज्यम्, तद्भक्तानां भेदतस्तद्दत्तसखित्वतस्तदानन्दानुभवात्, पूर्वत्र देहेन्द्रियप्राणान्तः- करणानि विहायेह स्वात्मनैव केवलेन तदानन्दानुभवः, अपरत्र सहैव तैः स इति सार्थक- तैपामन्यन्न नेति तारतम्यम् । तच स्पष्टमेव पार्पदानामसुरावेशिनां ज्ञानयोगिनां चोक्तम् । तृतीयायाः फलं सेवोपयोगिदेहो था बैकुण्ठादिपु । अप्राकृतभूतमौतिक्त- तृणलतोषधिवृक्षपशुपक्ष्यादिदेहः अधिकारात्मा, तत्र सेवोपयोगी बोध्यः । पूर्वप्रापरोक्ष- मेवात्र च परोक्षमिति भेदः । वैकुण्ठे मुख्येऽमुख्य च । आदिपदेन स्वर्गादिषु विष्णोः स्थानेष्वपि तथेति निरूपितम् । यति चार्थे ज्ञेयः । अत्र फलायेपि न कालो निया- मकः । काल इत्युपलक्षणम् , कर्मप्रकृत्योरपि न नियामकतेत्यर्थः । अत एव श्रीभागवते द्वितीये 'न यत्र सत्त्वं न रजस्तमश्च न वै विकारो न महान् प्रधान, तृतीये 'न कहि- चित्मत्पराः शन्तरूपे' इति, कपिलेनोक्तं च 'नक्ष्यन्ति नो निमियो लेडि हेतिरित्यादि। तत्र सेवायां प्रतिबन्धकामावः कारणमिति प्रासनिक प्रतिवन्धमपि साज्यत्वेन निरूपयन्ति । उदेगः प्रतिवन्धो वा भोगो वा स्यात्तु बाधकम् ॥ २ ॥ अन पाधकमित्येकवचनेन मिलितानामेव याधकतेत्याशय विवृण्वन्ति, सेवायां प्रतिबन्धकत्रयमिति । अत्रोद्वेगः साधारणः स त्याज्य एव । एवमुद्वेगं निरूप्य प्रतिवन्धमोगौ निरूपयन्तोऽनुरोधरूपस प्रतिपन्धस्यानिवार्यत्वेन पाठक्रममनपेक्ष्यार्थ- क्रमतो मोगं विवृण्वन्ति भोगो द्विविध इति । लौकिको लौकिकश्च । तत्र लौकिकस्त्याज्य एव, अलौकिकस्तु न, तस्य फलाना मुख्यमध्यमसाधारणानां प्रथमें प्रविशतीति प्रथमे फलेऽलौकिकसामर्थ्येन प्रभुखरूपानन्दानुभवमोगे प्रवेशात् । १ ·९२ सेवाफलम् । एवं भोगं निरूप्य प्रतिवन्धं निरूपयन्ति प्रतिबन्धोपीति । स च साधारणोऽ- साधारणश्च । साधारणः सेवासमये लौकिकवैदिककर्मानुरोधरूपस्त्याज्य एव, स्वाधीन- त्वात् । असाधारणो भगवत्कृतः, स सह्य एवेति भावः । ननु कथमेतेषां सिद्धानां त्याग इत्याशक्याहुः त्रयाणां साधनपरित्यागः कर्तव्य इति । साधनमत्र तजनन- हेतुभूतं यत् तत्परित्याग इत्यर्थः । नन्वावश्यकस्य लोकवेदसिद्धतया अशक्यत्सागत्वात् कथं त्याग इत्याशक्य तदुपायं विवृण्वन्ति तत्राद्यो वुद्धया त्याज्य इति । सेवाया अवसरे त्याज्यः, अनवसरे विधेय इति चातुर्येणेत्यर्थः ॥ २॥ एवं साधारणप्रतिबन्धं निरूप्य भगवत्कृतप्रतिवन्ध निरूपयन्ति । अकर्तव्यं भगवतः सर्वथा चेनतिन हि । यथा वा तत्वनिर्धारो विवेकः साधनं मतम् ॥३॥ प्रभोरव अकर्तव्यं स्वसेवाकारणमचिकीर्पितं चेत् तदा स्वस्स गतिर्न हीति निश्चयः । तदा ज्ञानमार्गेण स्थातव्यं शोकाभावायेति । वक्ष्यन्ति चाने तदान्यसेवापि व्यर्थेति भावः । नन्वासुरेष्वेवं न तु दैवे तथेत्याशझ्याहुः तदा आसुरोऽयमिति ! एवंविधप्रतिवन्धरूपलिङ्गेन खस्यासुरत्वमनुमेयमितिमाकः । तना- सुरत्वमागन्तुक वा साहजिकमिति निर्धारार्थं विवेकः, सांख्यज्ञानमिति केचित् । तेन शोकाभावमात्रं न तु मोक्षः ॥३॥ पूर्वोक्तमेव निगमयन्ति । बाधकानां परित्यागो भोगेप्येकं तथा परम् । भोगयोरपि पूर्वसमतामाशक्य वैलक्षण्येनाहुः । निःप्रत्यूहं महान् भोगः प्रथमे विशते सदा ॥४॥ प्रथमे अलौकिकसामर्थ्य भोगो भजनानन्दानुमवरूपो महान् सदा खरू पतः साधनतः फलतश्चेत्यर्थः । पाठान्तरे अल्पो भोगः सवितः सप्रतिबन्धः ॥४॥ सविनोल्पो घातकः स्यादिति । सविनोल्पो घातकः स्याद्वलादेतो सदा मतौ। अत एवैताविति विवृतौ । भगवत्कृतप्रतिवन्धे अन्यफलचिन्तया शोकः कदाचित् तस्य स्यादिति तदभावार्थ चिन्ता न कार्येत्याशयेनाहुः । हितीये सर्वथा चिन्ता त्याज्या संसारनिश्चयात् ॥५॥ मगवत्कृतप्रतियन्थे । तर हेतुः । वस संसारनिश्चयादिति । संसारोऽहंमम- तया जन्मकर्मप्रवाहमार्गखरूपः, तस्स निर्धारणादित्यर्थः ॥ ५॥ एवं प्रतिनन्धं विचार्य उद्वेगरूपप्रयमं प्रतिबन्धेन फलामा भगवतो दातृत्वामा हेतुत्वेन निरूपयन्ति ।

·मठेशलक्ष्मणभट्टकृतविवरणसमेतम् । नन्याये दातृता नास्ति तृतीये वाधकं गृहम् । अत्र आयफलाभाव इति विवृतम् । आयेन वा प्रतिवन्धेन फलाभाव इत्यर्थः । नन्विति विरोधोक्तौ । आये उद्वेगरूपप्रतिबन्धे, भगवतः सर्वसमर्थस्वापि सेवाया अमानसीत्वेन अनाधिदैविकीत्वे तत्प्रयुक्तः प्रभोः फलदातृत्वाभाव इत्यर्थः । एतदेव विवृण्वन्ति तदा सेवा नाधिदैविकीत्यादि । तृतीये लौकिकगोगे गृहमेव चाधकम् । गृहमत्र पत्यादिकं विष्णुपहिर्मुखमेव त्याज्यम् । अत एवोक्तमाचानिवन्धे 'गृहं सर्वात्मना साज्य मित्यादि । एवं फलनयं प्रतिवन्धकत्रयं च प्रासनिकं निरूप्य एतद्विचारमावश्यकत्वेन वक्तुमुपसंहरन्ति । अवश्येयं सदा भाव्या सर्वमन्यन्मनोभ्रमः ॥६॥ (इयं दातृता हरेः यद्वा भक्तितः मङक्तिर्वा)। सेवा पूर्वोक्ता तत्रयी वा विचिन्त्येत्यर्थः । एतदतिरिक्त सर्व मनोभ्रमः । भक्तिमार्गे विविध सेवाया एवं पूर्वोक्तं फलवयं नान्यत् , प्रतिवन्धकं चोद्वेगादिकमेव न पापादिकं । 'स्वपादमूलं भजतः प्रिय- स्पेति भागवतवाक्यादिति भावः ॥ ६॥ ननु भगवदीयैर्नेयं भाव्येत्युच्यतां किन्त्वन्यैरेवेलाशहाराहुः तदीयैरपि तदित्यादि। तदीयैरपि तत् कार्य पुष्टौ नैव विलम्बयेत् । कलौ देशादीनामसाधकत्वात् तथा । पुष्टौ स्थितः प्रभुस्तु नैव विलम्बयेत् । मध्यस्थैरेवेह तथेति भावः । एतदेव निमित्तमन्यत्राप्युपदिशन्ति । गुणक्षोभेपि द्रष्टव्यमेतदेवेति मे मतिः ॥ ७ ॥ एतद्भावनेन मनसो भगवत्तत्त्वपरतायां गुणक्षोभोपि न भवितेति भावः । अब खसंमतिरेव मानमाहुः इति मे मतिरिति ॥७॥ नन्वत्र काचित् कुतर्ककल्पना उत्पद्येत तदा कथं विचारणीयेत्याशङ्कायामाहुः । कुसृष्टिरत्र वा काचिदुत्पद्येत स वै भ्रमः ॥७॥ स्पष्टार्थः ॥ ७॥॥ इति श्रीशाचार्यवर्यमतमार्गानुवर्तिना । सेवाफलं सविवृति विवृतं च यथामति ॥१॥ इतिमठेशश्रीनागभहात्मजगोपीनाथसुतलक्ष्मणविरचितं सेवाफलविवृत्तिचिवरणं समाप्तम् ॥

·श्रीकृष्णाय नमः। सेवाफलम्। विवरणटिप्पणीसमेतम् । श्रीमदाचार्यचरणान् सेवारसफलप्रदान् । नमामि तद्रजोलेशलवस्पर्शसमीहया ॥१॥ श्रीमदाचार्यचरणैत्रिधा सेवा फलत्रयम् । निर्णीत तत्र मे चोधस्तथाहि कृपयोच्यते ।। २ ।। यादृशी सेवना प्रोक्ता तत्सिद्धौ फलमुच्यते। यादृशी सेवनेत्यस्य विवरणे सेवायां फलनयमिति । अयं भावः। भक्तिमार्गे पुष्टिमर्यादाप्रवाहभेदेन जीवेषु भगवदगीकारस्त्रिधा । तत्रापि पुष्टिमार्गफलार्थ यदरणं तत्पुष्टौ मर्यादायामेव, न तु प्रवाहमार्गेपीति विवरणे स्फुटीकरिष्यत इति । तेषां साधनरूपा सेवापि विधा प्रोक्ता । अतस्तादृशतत्प्रकारकसेवासिद्धी फलमुच्यते । तत्किमित्या- कालायामुक्तमलौकिकसामर्थ्यमित्यादि । तन पुष्टिमार्गाह्रीकृतस्य साधनदशाया- माचार्योक्तप्रकारेण सेवाकरणं मानसीतत्सिद्धौ फलं साक्षाद्भगवत्सम्बन्धरूपं भवेदिति । तसेदमेव अलौकिकसामर्थ्य यदाधुनिकजीवस तादृशपूर्णालौकिकैश्वर्यवीर्यादिगुण- वता समं साम्येन रतिः रसोदोधश्च भवतीति तथोक्तं निवरणे, न हि साधारणस्य तादृशेन महता सममेतत् कर्तुं शक्यम् , रसाभासहेतुत्वात् । ननु पूर्व मानससेवायाः सिद्धिः कथं तबाहुः अलौकिकस्येति । अलौकिकस्य दाने हि चायः सिध्येन्मनोरथः ॥१॥ 'मानसी सा परा मते'त्युक्त्या सा सेवा सतत्रपुरुषार्थरूपेत्यलौकिकस्य प्रमो- ने परमकाष्ठापनस्वरूपसम्बन्धामिलापरूपमापदाने सः आयः पुष्टिफलरूपः सर्वो- त्कृष्टो मनोरथः सिध्यत् । मनोरथपदेन प्रेमासक्तिव्यसनसंकल्पादिरूपः सन् सिविं पामोति, फलसम्मुखो भवतीत्यर्थः । अत एव मनोरयपदयुक्तम् । इयमेव मानसीतसिद्धिः। तदुक्तं 'चेततत्तपणं सेवेति । यद्यपि मानमसेवासिय तनुजा पित्तना पदे आहे, तथापि मुख्यमङ्गं दानम्, यतस्तत्करणेपि यदा दानं भवति, तदैव ताशी मा मपनि, अन्यया मर्यादामागीयमक्तानामपि निरन्तरं तस्करणे पुष्टिरूपायां तसां को विशेष इति १ ययप्येतदिपरणता नाम न जायते तपापि जयगोपालमालतदुपसागस प्राचीन निधीमी । -

·r
-
टिप्पणीसमेतम् ।
९५
तद्भावोदये नैव सा भवेदित्यर्थः । तेन तत्करणेपि दानेनैव तादृशभावः सिध्येन्नान्यथेति
ज्ञेयम्', परन्तु तस्कृतिस्तु सर्वदा कर्तव्या, अकरणे भावः क उद्भवेद् , विषयाभावाद,
अत एवाङ्गभूते ते उक्ते ॥१॥
ततः किमित्यत आहुः फलमिति ।
फलं वा घधिकारो वा न कालोत्र नियामकः ।
ताशप्रचुरमावे सति फलं स्वरूपसम्बन्धरूपम् , अधिकारः अलौकिकदेहवयो-
गुणादिकं भवेत् , तबाहुः न काल इति । अत्र कालः वयोवस्थादिसमयरूपः
नियामको न, भगवदिच्छयैव सर्व लीलोपयोगि तदैव भवेत् , न कालापेक्षा । तादृशं
प्रति भगवतोपि विलम्बासहिष्णुत्वात् ।
एवं पुष्टिफलं निरूप्य मर्यादाफलं निरूपयन्ति । तथा हि, मर्यादामार्गाझीकृतस्य
माहात्म्यज्ञानपूर्वकसेवाकरणे भगवति माहात्म्यभावसहितलेहेन तदात्मतया सायुज्यं
साक्षात्पुरुषोत्तमस्वरूपे भवेन त्वक्षरे । तत्र तदालौकिकदानेच्छाऽभावात् स्वरूपसम्बन्धा-
त्मकं फलं न भवेदित्यर्थः । यदा पुनः भगवान् कदाचिद् दातुमिच्छति तदा स्वस्वरू-
पात् पृथक्कृत्य तादृशं प्रचुरभावदानं कृत्वा फलं प्रयच्छति, यतोस्मिन्मार्गेपि दातृत्वामि-
प्रायेणैव वरणकार्यत्वात् । एवं भक्तिहंसे स्फुटीकृतं श्रीमत्प्रभुचरण भक्तिमार्गीयभक्तकृते-
सारम्य, अनापवर्गवर्मनी'त्यन्तम् ।
प्रवाहभक्तिमार्गलक्षणकयनेन व्यापिवैकुण्ठस्स लोकत्वेनाक्षरात्मकत्वादक्षरमुक्तिरेव
फले, न तु पुरुषोत्तमसायुज्यम् । अक्षरमुक्तौ तु आयफलदानेच्छाऽभावातदर्थ वरणमेव
नास्तीति नाधफलसम्भावनेति मर्यादातो हीनत्वमुक्तम् । पुरुषोत्तमसायुज्ये तत्सम्भावना
वर्तत इति प्रवाहभक्तिमार्गसेवाफलादुत्कृष्टत्वम् । यत एतत्फलदानेच्छया यद्वरणं तन्मार्ग-
द्वये एव, न तु प्रवाहमागें, तदप्युक्त भक्तिहंसे 'विवरणे चास्ति प्रकारद्वय'मिति ।
एवं सेवास्वरूपं साधनफलसहितं मार्गत्रयेपि निरूपितमिदानी तादृशसेवासिद्धौ
प्रतिबन्धकवयं निरूपयन्ति उद्वेगः प्रतिवन्धो वा भोगो वेति ।
उद्वेगः प्रतिपन्धो वा भोगो वा स्यात्तु बाधकम् ॥ २॥
श्लोकविवरणे सेवायां प्रतियन्धकनयमित्यादि । एतत्रितयनिवारण त्रयाणां
साधनपरित्याग इति विवरणे विवृतम् । तत्रोद्वेगसाधनं लौकिकशोकदुःखादिकम् ।
तस्य भगवदिच्छाधीनत्वं ज्ञात्वा तत्यागेन तस्यापि त्यागो भवत्येवेति । 'चित्तोद्वेग मित्यु-
क्तत्वादत्र न 'विशेषतो विवृतम् । तथा अपरः प्रतिवन्धः। स च द्विविधा
साधारणो भगवत्कृतश्च । साधारणो वुद्ध्या त्याज्यः। बुद्धिस्तु यस्मिन्कृते सेवा-
प्रतिबन्धोऽभूचेत् स न कर्तव्य इति विचाररूपचुना त्याज्यः । भगवत्कृतमग्ने वदिष्यन्ति ।
लौकिकमोगस्तु विषयरूपत्वात् वाधक इति तत्साधनवस्तुमात्रत्यागादेव तत्याग इति
तदेव साज्यमित्यर्थः । एवं तनयं त्याज्यमित्युक्तम् ॥ २॥

·१६ , सेवाफलम् । थाधकानां परित्यागो भोगेप्येक तथापरम् । एतत्रयाणां साधनपरित्यागेनैव बाधकानां परित्यागो भवतीति शेषः । ननु सेवायां वस्तुमात्रोपयोगात्तत्यागे कथं तन्निर्वाह इत्याशङ्कायामाहुः भोग इति । तत्रापि भोगे एक लौकिकं त्यजेदपरं नेति शेषः । यतस्तेषां स्वार्थमुपयोगे लौकिकत्वम्, भग- दर्थमुपयोगे अलौकिकत्वम् , अतः खार्थ ते त्याज्याः, भगवदर्थमुपयोज्या इति भावः । तदनन्तरमवाधकत्वमाहुः निःप्रत्यूहमिति । निःप्रत्यूह महान् भोगः प्रथमे विशते सदा ॥३॥ निःप्रत्यूहमिति प्रतिवन्धरहितं प्रत्युत साधकम् ॥३॥ एव वाधकानां परित्यागे निर्विघ्नसेवासम्भवे तस्यैव भोगस्य प्रतिवन्धत्यागे च हेतुं निरूप्य भगवत्कृतप्रतिवन्धे हेतुं निरूपयन्ति अकर्तव्यं भगवत इति । अकर्तव्यं भगवतः सर्वथा चेद् गतिन हि । यथा वा तत्त्वनिर्धारो विवेकः साधनं मतम् ॥ ४ ॥ अस्य विवरणे भगवत्कृतश्चेत्यादि विवेक इत्यन्तम् । अस्थायमर्थः । यदि भगवतः तत्फलदानं न कर्तव्यं भवेत् तदा तादृशसेवायां सर्वथा सर्वप्रकारेणापि गति- नभवति । तर यथा तथा प्रतिवन्धकमेव भवेत्, न तु निर्वाहः । ननु खमार्गीयसेवायां तस्य भगवान् प्रतियन्धं करोतु, परन्तु अन्यमार्गीयसेवायां न करिष्यतीति चेत्, तत्रोक्तं विवरणे तदा अन्यसेवापि कृता व्यर्थेति । प्रवाहादिमार्गेपु कृतापि व्यर्था । यतः सकलमार्गेपु फलदाता भगवानेव । तस्य त्वकर्तव्यमेवेतीति तथा । यदा यत्ने कृतेपि प्रतिवन्धकं भवेत् तदा यथा तत्त्वनिर्धारो भवेत् तथा कर्तव्यम् । तत्त्व- निर्धारः कथमित्याकालायां विवरणे विवृतम् । आसुरोयं जीव इति । एवं तस्य विवेकेन ज्ञानस्थितिरूपमेव साधनं मतम्, यतः पूर्वमासुर एवं जीवः । यथासुरदेह- युक्तम्लेच्छादिषु कस्यचिदैवजीवत्वात् भगवत्परता दृश्यते, तथासुरजीवस्यापि कदाचिदैव- वशागवतसङ्केन सेवायां प्रवृत्तिर्भवति, परन्तु आसुरे. भगवतो दातृत्वाभावात्तम प्रतिवन्धकमेव जायते । यतस्तेपामन्यदेव फलम् । तदेवासुरी योनिमापना' इत्यादिनो- क्तम् । तथापि भगवद्भक्तसङ्गानुभावात् ज्ञानमार्गेपि स्थितिरुक्ता ॥४॥ तत्रापि चेत् स्थितिर्न भवेत्तदा तत्पूर्वोक्तफलविपयिणी चिन्तापि सर्वथा त्याज्ये- त्याहुः दितीय इति । द्वितीये सर्वथा चिन्ता त्याज्या संसारनिश्चयात् ॥५॥ विवरणे ज्ञानस्थित्यभावे चिन्ताऽभावार्थ द्वितीय इति । तत्र हेतुः । संसारनिश्चयादिति । स्वस्स पूर्वोक्तसंसाररूपस फलस्यैव निधयात् सा न कार्या, पुनस्तदाशोच्छेद एवेति सर्वथेत्यु ॥५॥ पविततियोगाधों पियरणनिस्मित , अपया विवरणमागस्पटिस सी भीमा । .

·टिप्पणीसमेतम् । ननु यथा द्वितीयप्रतिवन्धे पूर्वोक्तप्रकारेण आसुरजीवस्य सर्वथा फलविपयिणी चिन्ता त्याज्या, तथा साधारणप्रतिवन्धेपि सा त्याज्या, अन्यथा सा कथं भवेदित्याशशा- निरासायाहुः न त्वाद्य इति । न त्वाद्ये दातृता नास्ति तृतीये बाधकं गृहम् । आये साधारणप्रतिवन्धे दातृता भगवतो नास्तीति न किन्तुः वर्तते, परन्तु फलस्य कियजन्मानन्तरभावित्वात् तद् भवति । तदपि प्रतिवन्धकं साधारण निवारयितुं शक्यम् । तेन भगवत्कृत एव तस्मिन् दातृत्वाभावो, न साधारण इति ज्ञेयम् । अतो यस्य आधफलदानार्थ मर्यादयाङ्गीकारः तस्य तथैव सेवाकरणे साधारणप्रतियन्धोद भवेत् , तदा तन्निवारणेन सेवानिर्वाहात् पूर्व सायुज्यफलं तदनन्तरं तत्फलं भविष्यतीति सा चिन्ता न साज्येति भावः । यस्य पुष्टौ अङ्गीकारस्तस्स तन्निवारणेन तादृशतत्सिद्धौ तत्फलं भवेदिति सा तथेत्यर्थः । एवं सति प्रवाहमार्गसेवायामपि सेवायाः साधनदृश्यमानत्वात् साधारणप्रतिबन्धे दातृत्वं भविष्यतीति शानिरासाय आद्यफलाभाव इति विवृतम् । आधफलसामावो यत्रैतादृशे प्रवाहमार्गे तदर्थमङ्गीकार एव नास्तीति नायफलसम्भावना- पीति न दातृत्वम् । सा सेवापि नाधिदैविकी, तत्र पूज्यस्वरूपेपि नाधिदैविकत्वम्, किन्तु विभूतिरूपत्वमिति महद्वैलक्षण्यात कुतः साम्यमिति ज्ञेयम् । एवं साधारणप्रतिवन्धस्य व्यवस्थामुक्त्वा प्रथमवृत्तौ सर्वथा लौकिकभोगत्यागा- सम्भवात्, तत्रापि भगवतो दातृत्वाभावमाशा तन्निवारणाय तद्व्यवस्थामाहुः, तृतीय इति । तृतीये लौकिकभोगेपि दातृता नेति न, यत एतन्मार्गे द्वये तादृश एयाङ्गीकारः, किन्तु तत्र मूलमूतं साधनं यगृहं तद्वाधकमिति तत् त्याज्यमिति शेपः । तत्यागे सर्वथा भोगाभावात् प्रतिबन्धकाभावेन तादृशभगवद्भक्तसङ्गेन सेवानिर्वाहात् तत्फलमपि भवेदिति भावः । एतदेव विवरणे विवृतं भोगाभावस्तदैवेति । अन्न कश्चित्पूर्वपक्षी शङ्कते । तथा हि । स्वमार्गीयपरित्यागस्तु प्रेमासत्तिव्यसनात्मक- भक्तौ सलां कर्तव्यो, न तु साधनभक्तौ । तदुक्तं सन्यासनिर्णये 'सन्यासवरणं भक्तो' 'अतोत्र साधने भक्तौ नैव सागः सुखावह' इति च । तत्र करणे विपरीतफलमपि भवेदि- यपि । प्रकृते तु तत्पूर्वमेव भोगाभावार्थ सेवानिर्वाहार्थं च साग उच्यत इति कथमेक- पाश्यतायां विरोध इव प्रतिभाति ? तत्रोच्यते ! प्रथमं स्वमार्गीयभक्तिसिद्धौ मुख्य कारणं सेवा । सा सेवा 'गृहे स्थित्वा अव्यावृत्त्या गृहव्यावृत्यमावे न, प्रत्युत पुत्रकलत्रादीनां भगवदर्थमुपयोगेन स्वधर्मतः करणे सिध्येत् , तदनुकूलं भवेत् , नो चेत् मजनप्रतिवन्धकत्वेन सर्वात्मना तस्य त्याग एनोचितः । अन्यथा तत्सङ्गेन पुत्रकलवायुपमोगे स्वस भजनासम्मवे शरणगतिज्येत, तदा सेवाऽभावे प्रेमासक्तिन्यसनात्मिका भक्तिरपि न भवेत् , तदमावे तन्मागीयपरि- त्यागोपि न, तदभावे फलामात्र एव चं स्यादिति मार्ग एवोच्छिधेत इति । तद्भोगाभाव- 18 ·९८ सेवाफलम् । सिद्ध्यर्थं तथा तत्सेवासिद्ध्यर्थं च कथनम् , तदनुकूलतद्रहणाभिप्रायेणैवेति, न ताश्रम- खीकारः, सेवाभावानुपपत्तेः, साधनमक्तौ निषेधाच । एतदेवोतं तत्त्वार्थदीपेपि 'प्रति- कूले गृहं त्यजे'दित्यनुकूलतत्त्यागाभावाभिप्रायेणान्ते प्रेम्णि जाते अङ्गेपि यत्किञ्चित् भोगस्यापि बन्धकत्वात् तेनैव तन्नाशे सति ततो यथा साधारणप्रतिवन्धनिवारणेन सेवा- करणं तदानं च, तथा लौकिकमोगत्यागेनापि निर्विघ्नसेवाकरणे सति तत्फलं भवेदिति ज्ञेयम् । तत्र पुष्टिमर्यादायां भगवति लीलामाहात्म्यगुणादिभावेनैव प्रेम भवेत्, न पुष्टि- रीयेति तादृशस्य तादृशप्रेम्णा क्रमेण सर्वविपयत्यागे, ततो तप्तभावेन तदात्मकतया श्रीकृष्णे सायुज्यं भवेत् , ततो यदा दानेच्छा तदा स्वरूपात् पृथक्कृत्य तद्भावदाने तत्त- फलानुभवं कारयिष्यतीति मर्यादाङ्गीकारे आद्यफलदानप्रकार उक्तः । तदुक्तं तत्त्वार्यदीपे 'सर्वत्यागेऽनन्यभावे कृष्णमात्रैकमानसे सायुज्यं कृष्णदेवेन शीघ्रमेव ध्रुवं फल मिति- सायुज्यानन्तरं ध्रुवं फलं तदेवेतिभावार्थः । यस शुद्धपुष्टावंगीकारस्तस तदारभ्यैव पूर्वोक्त- भोगादिप्रतिकूलगृहत्यागेनानुकूलगृहे स्थित्वा सेवाकरणे भावात्मिकैव प्रवृत्तिभवेत् , ततो यदा प्रेमासक्तिव्यसनानि भावात्मकतया पुष्टानि भवेयुः, तदा तत्र स्थितौ यत्किञ्चिद्भोग- सम्बन्धेनापि भावनाश इति तदभावेन तद्विगाढभावपोपादिना पूर्णविरहानुभवाथै संन्यास- निर्णयोक्तप्रकारेण परित्यागः सन्यासः आवश्यक उक्तः । अन्यथा क्षणमात्रं भावान्तरसम्बन्धे भावशैथिल्याद् विरहानुभवाभावात् फलाभाव इति । ततस्तत्पूर्णानुभवे दशमावस्थया प्रति- पन्धकदेहनिवृत्तौ अलौकिकतत्प्राप्त्या तत्फलानुभवो भवतीति पुष्टिमार्गाङ्गीकारे फलदान- प्रकार उक्तः । अत एव मर्यादायां 'मदर्थेऽर्थपरित्याग' इत्यादिना भोगाभावार्थ भगवत्प्रास्यर्थ च सर्वसमर्पणरूप एव त्याग उक्तः, न तु संन्यासप्रकारः । यतः संन्यासे तस्य पुष्टभावा- दतोपि तादृशैरेव सम्भोगो भवतीत्युक्तबाधकत्वात् । अतः कलौ स संन्यासः पश्चात्तापाय इति निषेधोप्युक्तसिद्ध एव । अग्रेपि त्वयोपभुक्तेपि विरोधो भवतीति । संन्यासस्तु तादृश- भक्तावेवेत्युक्तम्, 'संन्यासवरणं भक्ता विति मार्गद्वयभेदेन परित्यागस्य भिन्नत्वान्न कोपि विरोष इति ज्ञापितम् । एवं मार्गत्रयसेवाफलभेदं त्यागभेदं च निरूप्योपसंहरन्ति अवश्येयमिति । अवश्येयं सदा भाव्या सर्वमन्यन्मनोभ्रमः ॥६॥ इयं पूर्वोक्ता त्यागपूर्वनिरूपिका मटुक्तिः अवश्या भाव्या, सर्वथा सदा, भाव्या कर्तव्या । अथवा अवश्या यद्यपि स्वक्शेन कर्तुं न शक्यापि तथापि भाव्या, भावयितुं मनसि चिन्तयितुं योग्या । तत एव सबै भविष्यतीति सर्वथा कर्तृत्वमुक्तम् । आवश्यककरणे हेतुः एतदन्यत् सर्व मनोभ्रम एव न तु फलम् । मदुक्तप्रकारातिरिक्तकरणे सर्वोत्कृष्टफलाभावो न, प्रत्युत मनसो भ्रम एवेत्यर्थः । ननु कथं भ्रमः? सर्वैस्तदेव क्रियते तत्राहुः तदीयैरपीति । तदीयैरपि तत्कार्य पुष्टौ नैवं विलम्बयेत् ।

·टिप्पणीसमेतम् । ९९ गुणक्षोभेपि द्रष्टव्यमेतदेवेति मे मतिः ॥७॥ कुस्सृष्टिरत्र वा काचिदुत्पद्येत स वै भ्रमः ॥ ७॥॥ तदीयैः पुष्टिमार्गातिरिक्तजीवैः भ्रमसम्बन्धिभिरपि कार्य तदेव, सर्वत्यागपूर्वक मदुक्तरीत्यैव भजनं कार्यम् । न क्रियते चेत् तदा अज्ञानाद्धम एव, न तु फलम् । यदि तदीयैरपि तदेव कार्य तदा यः पुष्टौ स्थितः कोपि मदुक्तप्रकारसेवाकरणजनितप्रेमासक्ति- व्यसनादिभाववान् स तु विशेषतः क्षणमात्रमपि न विलम्वयेत्, मदुक्तकरणे विलम्ब न कुर्यात् । यदि विलम्बयेत् तदा पुष्टिभावान्तरत्यागामावे विजातीयसझेन भावशैथि- ल्यात् फलामाव एव भवेदित्यर्थः । यतस्तादृशस्य स्वरूपव्यतिरिक्तवस्तुमानस्मरणस्यापि फलप्रतिवन्धकत्वम् । तदेवाहुः गुणक्षोभेपीति । अयं भावः । तादृशपुष्टिमार्गीयस्य व्यसनानन्तरं विरहानुभवार्थ सागे कृते खरूपसङ्गाभिलाषायाः प्राचुर्याद्विगाडभावेन देहप्राणेन्द्रियान्तःकरणानि स्वरूपात्मकान्येव भवन्ति, यतः विकलत्वास्वास्थ्यादिकं निरन्तरं भवति तदा तादृग्दशायां मध्ये कदाचित्तस भगवालीलागुणादिस्फूर्तिनं भवेत् , तदा मनःखास्थ्येन भावशैथिल्यात् स्वरूपान्तरायो भवेदित्येव गुणक्षोभः गुगैः कृत्वा मनःस्वास्थ्यरूपोऽविकारस्तस्मिन्नपि एतदेव द्रष्टव्यम् , फले प्रतिबन्धकमेव, द्रष्टव्यमिति- पदं प्रत्यक्षप्रमाणत्वेनोक्तम् । एतेन लीलागुणस्मरणस्य बाधकलं कथं वक्तुमुचित- मित्याशङ्का निरस्ता । एतदेव सन्यासनिर्णये 'ज्ञानं गुणाश्चेति वाधकत्वमुक्तम् । एवं सति यत्र सरूपगुणस्मरणेपि फलाभावः, तत्र गृहादीनां प्रतिबन्धकत्वेन त्यागविलम्बे फलाभाव इति किं वायमिति भावः । अत एव सर्वथा भोगाभावस्त्याग एवेत्साशयेन विवृतावुक्तं भोगाभावस्तदैवेति । अत्र प्रमाण मे मतिरिति । स्वस्यैव तादृक्प्रकारकानुभवात् स्वमतिरेवोक्ता । यदि मन्मतिप्रमाणत्वेन य एवं करिष्यति तर्हि तस्य सर्वं सुष्टदेव मविष्य- तैत्ति माव.', थरणे, मायकगाह बुरहीष्टरिति । य एतस्मात्तस्त्यासमिसपा- रूपमदुत्तौ कथं किमित्यादिरूपा कुसृष्टिश्चदुत्पयेत वै निश्चयेन स भ्रम एवेति सा न कार्येत्यर्थः । करणे सर्वखहानिरेवेति निश्चयः ॥ ७॥॥ एतद्विवृतेरों यद्यपि विवृतो महबरणैः । तदपि तदेव हि गूढं दृष्ट्वा भावः स्फुटीकृतः कृपया ॥१॥ सोपि तथेतरथा या नो जाने सद्विरीक्षणीयस्तत् । कृपया च मार्जनीयस्तेन ततोहं विभूषणीयश्च ॥ २॥ श्रीमदाचार्यचरणे सरोजे मानसे मम । तिष्ठतां विकचे नित्यं तत्प्रभावोत्र मानुना ॥ ३ ॥ इतिश्रीमदाचार्यकृतसेवाफलनिरूपणविवृत्तौ टिप्पणी समांसा ॥

·परिशिष्टम् । ८ ८ - पृष्ठम् पशिः पाठः पाठान्तरम् । ५ ३९. सद्विपयकः सिद्धितिपयकः ६ दर्शनसेवायाम् दर्शने सेवायाम् २२ अलौकिकसाधन अलौकिकभोगसाधन द्विविध इत्यनन्तरम् , लौकिकोऽलौकिकश्च । तत्र लौकिकस्त्याज्य एव । प्रतिवन्धो द्विविधो। द्रवादस्य द्रवश्चा १९ રૂ प्रयत्नसम्भवेन । प्रयनासम्भवेन । २२ तदवैयर्थ्य- तद्वैयर्थ्य- श्रीवल्लभगोखामिनां टीकाया मुद्रणानन्तरं प्रभुकृपयास्माभिस्तेषां टीकायाः द्वितीया प्रतिः प्राप्ता । सा टीका श्रीवल्लभगोखामिमिः पुनलिखिता, इति प्रतिभाति । तन्मध्ये तैः प्रथमटीकापेक्षया केषु केपु स्थलेषु किश्चिदधिकं लिखितम्, तदत्र वाचकानां जिज्ञासा- तृप्त्यर्थ ग्रन्थरक्षणार्थ चावतार्यते । पृष्ठ २३, पति १२, सर्वांभोग्यसुधानन्तरमिदमधिकं वाचनीयम्-'फलरूपापीयं भगवता साधनतामापादितेति वेणुगीते निरूपितमतोऽलौकिकत्वम् ।' पृष्ठ २३, पति २४, सेवोपयोगिदेहो-इत्यस्यानन्तरं 'इति यस्य देहस्य सेवायामेवोपयोगः, अन्यदावयवा अप्रकटा एव स इत्यर्थः । यत्र खरूपानन्ददानम् , तत्र फलत्रयमपि, यत्र धर्मभूतानन्ददानम्, स्वयमप्रधानीभूय, तत्र फलद्वयम् , यत्र खप्राधान्येन धर्मभूतानन्ददानम्, तत्र सेवोपयोगिदेहमात्रदानमिति ज्ञेयम्' इत्यधिकम् । पृष्ठ २३, पति २७, लभन्ते-इत्यस्यानन्तरं 'इमान्येव फलरूपात्मनिवेदनसख्य- दास्यानि ज्ञेयानि' इत्यधिकम् । पृष्ठ २४, पति ३, भोगः इत्यस्यानन्तरं 'भगवदुपयोगिवस्तुपरतायाः प्रति- बन्धकत्वाभावादन यम्वुजाक्षेतिश्लोकव्याख्यातः सर्वथा भगवन्तमप्रपन्नः अन्यपदार्थों ज्ञेयः । अप्रपन्नोननुगतो भगवदनुपयोगीति यावत् । नवरत्ने चित्तोद्वेगमित्यस्याभासे चित्तस्य । पुत्रादिपरता उद्वेगपदार्थों निरूपितः । अन्यपरतेतियावत् । तन्यायेन त्रयमपीदं ज्ञेयम् ।' इत्यधिकम् । पृष्ठ २४, पति ५, मूलार्थ:-इत्यस्सानन्तरं 'तत्र द्वयं साक्षात्तद्वाधकं प्रतिवन्ध- रूपम् , एकं च तदाधारस्य साधनस्य पाधेन वाधकमिति भेदो ज्ञेयः । सामर्थ्यस चाधकथनेन सामोत्पत्तेः पूर्वमेतत्सम्भवे सामर्थ्य नोत्पद्यतेति सिद्धमेवेति भावः । नवरत्ने - ·२ तथानिरूपणानिवेदनपदार्थनाशाभावेपि तद्वाधस्तु सादिति तुशब्दः । तेन जन्मान्तर- व्यवधानं भवतीति निबन्धे निरूपितमिति भावः । सामर्थ्यवाधश्च तहेतुभूताभ्यासवान सेवानभ्यस्ता भवतीत्यर्थः । इत्यधिकम् । पृष्ठ २४, पति ७, लौकिकगोगानाम्-इत्ससानन्तरं 'बाधकत्वात्तत्साधनपरि- त्यागः कर्तव्यः । मनोदेहेन्द्रियाणि च भगवदसम्बन्धिषु न प्रवर्तनीयानि । तथा सति तेपां तत्परता भवति 'विपयान् ध्यायतश्चित्तं विषयेषु विपञ्जत' इति वाक्यादिति भावः । साधन- परित्याग विवृण्वतो' इत्यधिकम् । पृष्ठ २४, पति १२, भोगः--इत्यस्यानन्तरं 'लौकिकस्त्याज्य इति । सिद्धान्त- रहस्सोक्तप्रकारेण यथासम्भवं भगवटुपयोगं सम्पाद्य मोगः कर्तव्य इत्यर्थः । प्रतिवन्ध, इति । श्रवणकीर्तनादिना हरिश्चद्धृदयं निविशते तदा पूजा सर्वदा निर्वहति । एवं जाते ततः कार्यान्तरवशाजाता तनोरन्यपरता साधारणः प्रतिबन्धः । क्रियमाणेपि श्रवणकीर्त- नादौ हरिश्चन निविशेत्तदान्यासो न भवति । तेन जाता तनोरन्यपरता या स भगव- स्कृतप्रतिवन्धः । पृष्ठ २४, पहिः १३, विभावनीयेसर्थः--इत्यस्यानन्तरं 'बुद्धिर्वा तत्र न स्थाप- नीया । यनकरणेपि तदनुचिन्तनं न कर्तव्यमित्यर्थः । अलौकिकभोगो न त्याज्य इत्या- शयेनाहुः अलौकिकेति ।" इत्यधिकम् । पृष्ठ २४, पति २०, प्रतिवन्धः इत्यस्यानन्तरं 'ध्रुवस्य गता भक्तिः कुचेरेण सिद्धेति चतुर्थस्कन्धे निरूपितं तथानाप्याशक्य नेत्याहुः तदेति' इत्यधिकम् । पृष्ठ २४, पति २२, बोध्यम्-इत्यस्यानन्तरं 'ननु दुरदृष्टनाशनार्थ कात्यायनी- पूजेति कात्यायनीपदनिरुक्तौ सुयोपिन्यां निरूपितम् , दुरदृष्टस्य भगवत्कृतप्रतिवन्धत्वं च तत्रैव निरूपितम् । यदि भगवदिच्छयैवेति । स्वेच्छामप्येतदनुगुणां करिष्यतीति च । तथा च कथमन्यसेवावैयर्थ्यमित्यत आहुरयमिति । लीलास्थेषु रसविशेषानुभवार्थ मगवता प्रतिबन्धः सम्पाद्यते न त्वासुरत्वं तेषु । आधुनिकोयं त्वासुर एव भगवता प्रतिबन्धयुक्तः कियते, तदा तु फलाभावनिश्चयात् साधनवैयर्थ्यमिति मावः ।' इत्यधिकम् । पृष्ठ २५, पति १७, बाधकत्वाभावात् इत्यस्सानन्तरं 'विद्यमानमप्य तस्य दुर्बलम् । अत एव प्रारब्धमोजनार्थ प्रभुश्चेद्विलम्बत इत्युक्तम् । लोकवेदस्वास्थ्यं हरिन करिष्यतीति चोक्तम् ।' इत्यधिकम् । पृष्ठ पति ११ वाद् हठात् विवरणे वरणे । २८ सा स " ९५ " ·Edilors' Notr. Sevaplıala is the last and the most impoi tant of the famous sitteen small Sacred Books of Shri Vallabhacharya. It clearly states the three sorts of realisations, according to one's 'adbikara,' viz., (1)spiritual power, which, going beyond the world, obtains a vision of God, and enjoys indescribable bliss with Him, or (2) Sayujya with Purushottama or the last (3) a body fit for service of God in Vaikuntha, Gokula etc. A detailed description of all these, and also of hindrances in their way will be found in the Sanskrit introduction and the commentaries. It gives us very much pleasure to note that we have been able to collect all the rare commentaries yet known on this important work,—ve hope the last one is of Shri Vrajanathaji, and to publish them all together. Moreover, we have secured several copies of many commentaries, and it gives us great satisfaction to find that our printed texts have become much better than the oldest manuscripts in our possession, on account of comparisons with and necessary corrections from other manuscripts of the same texts. Elsewhere we have noted various extra passages which we found in some Mss., after the text was printed; we have noted only those readings which gave quite different meanings and we have refrained from adding unnecessary 'other' readings. We sincerely thank all who have kindly supplied us with these extremely rare Mss. The first among these is Pandit Gattulalaji's Library from which we got a large collection and we are highly obliged to Sheth Tribhuvandas Varjiwandas and Mr. Kashidas Dalal who allowed us the use of the same, Next Dr. S. K. Belvalkar M. A,, Ph. D. favoured us with a loan of several Mas., including the extremely rare one of Jayagopala Bhatta from the Govt. collection in the Deccan College. Shri Vallabhalalji and his Shastri Madhavji also supplied us with several c. Ma. Tutorial Sliachane Husegava na 1202 womentan'y wale Mr. Tansukhram Suryaram also gave us some Mss. Mr. Lallubhai Chhaganlal gave us the use of his block of the photograph of Shrimadacharya". To all these, we offer our heartfelt thanks. H. H. Shri Jivanala Maharaja of Porebunder has put us under a deep debt of gratitude v supplying us with the necessary zeal and funds, without which this work could not have been published. We are also indebted to the man ger of the N. S. Press for printing this work within eight weeks. V th feelings of joy, we offer this fruit of our labour of love, at the Lotus Feet of Lord Krishna. M. T. Telivala. 1911 Ducmber 1916. } . D. V. Sankalia. RC SAY ·२ तथानिरूपणान्निवेदनपदार्थनाशाभावेपि तद्वाधस्तु स्यादिति तुशब्दः । तेन जन्मान्तर- व्यवधानं भवतीति निबन्धे निरूपित्तमिति भावः । सामर्थ्यवाधश्च तहेतुभूतान्यासयाधेन सेवानभ्यस्ता भवतीत्यर्थः । इत्यधिकम् । पृष्ठ २४, पति , लौकिकभोगानाम्-इत्यस्यानन्तरं 'वाधकत्वात्तत्साधनपरि- सागः कर्तव्यः । मनोदेहेन्द्रियाणि च भगवदसम्बन्धिषु न प्रवर्तनीयानि । तथा सति तेषां तत्परता भवति 'विपयान् ध्यायतश्चित्तं विषयेषु विपजत' इति वाक्यादिति भावः । साधन- परित्यागं विवृण्वतो' इत्यधिकम् । पृष्ठ २४, पति १२, भोगः इत्यस्यानन्तरं 'लौकिकस्त्याज्य इति । सिद्धान्त- रहस्सोक्तप्रकारेण यथासम्भवं भगवदुपयोग सम्पाद्य भोगः कर्तव्य इत्यर्थः । प्रतिबन्ध इति । श्रवणकीर्तनादिना हरिश्चेद्धृदयं निविशते तदा पूजा सर्वदा निर्वहति । एवं जाते ततः कार्यान्तरवशाजाता तनोरन्यपरता साधारणः प्रतिवन्धः । क्रियमाणेपि श्रवणकीर्त- नादौ हरिश्चन्न निविशेत्तदान्यासो न भवति । तेन जाता तनोरन्यपरता या स भगव- स्कृतप्रतिवन्धः । पृष्ठ २४, पति १३, विभावनीयेत्यर्थः-इत्यस्यानन्तरं 'बुद्धिर्वा तत्र न स्थाप- नीया । यत्नकरणेपि तदनुचिन्तन न कर्तव्यमित्यर्थः । अलौकिकभोगो न त्याज्य इत्या- शयेनाहुः अलौकिकेति ।' इत्यधिकम् । पृष्ठ २४, पति २०, प्रतिवन्धः- इत्यस्यानन्तरं 'ध्रुवस्य गता भक्तिः कुबेरेण सिद्धेति चतुर्थस्कन्थे निरूपितं तथानाप्याशय नेत्याहुः तदेति' इत्यधिकम् । पृष्ठ २४, पति २२, बोध्यम्-इत्यस्यानन्तरं 'ननु दुरदृष्टनाशनार्थ कात्यायनी- पूजेति कात्यायनीपदनिरुक्तौ सुयोधिन्यां निरूपितम् , दुरदृष्टस्स भगवत्कृतप्रतिवन्धत्वं च तत्रैव निरूपितम् । यदि भगवदिच्छयैवेति । स्वेच्छामप्येतदनुगुणां करिष्यतीति च । तथा च कथमन्यसेवावैयर्थ्यमित्यत आहुरयमिति । लीलास्थेषु रसविशेपानुभवार्य भगवता प्रतिवन्धः सम्पाद्यते न त्वासुरत्वं तेषु । आधुनिकोयं त्वासुर एव गगवता प्रतिवन्धयुक्तः क्रियते, तदा तु फलाभावनिश्चयात् साधनवैयर्थ्यमिति भावः ।' इत्यधिकम् । पृष्ठ २५, पसि १७, यापकत्वाभावात्-इत्यस्यानन्तरं 'विद्यमानमप्यदृष्टं तस्य दुर्वलम् । अत एव प्रारब्धभोजनार्थ प्रभुथेविलम्वत इत्युक्तम् । लोकवेदस्वास्थ्यं हरिन करिष्यतीति चोक्तम् ।' इत्यधिकम् । पति दृढाद् हठात् ३२ सा विवरणे चरणे पृष्ठ " MOM "