Agarchand Bhairondan Sethiya Jain Parmarthik Sanstha, Bikaner
Phakkika Ratan Manjusa
Front matter
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
फक्किकारत्नमञ्जूपा
सिद्धान्तकौमुदीस्थपक्तिव्याव्यानरूपा ।
(ग्नीप्रत्ययान्तो माग ),
+
म
H
मुहारपुर (मुझेर ) मण्डलान्तर्गत महमदाग्रामवास्तव्या
"गणपनिठारात्मजैक्नाथटकरा मजेन
व्याकरणान्यतार्थन
वगेपनामक-परिडतीफनकलालणर्मणा
मैथिलेन रचिता।
-
माहिन्यशास्त्रि-प० गमतेजपाएडयन मगोधिना ।
"
H
(तृतोपावृत्ति )
शशीध-गुप्तधुटिपो-म्यामिना
श्रीहरिकृष्णदासेन
निज ययतो मुद्रयित्वा प्रकाशिता ।
३
म्य धन्य सर्व घिसारा RETTERमीकृत ।
है
सन् १९.३
अपलर गाजलाल एण्डं मन्स
BHARAatha Bktetnistrata
wealth Abh
Th
भ
भी
फक्किकारत्नमञ्जूषा
सिद्धान्तकौमुदीस्थपक्तिव्याव्यानरूपा ।
(स्त्रीप्रत्ययान्तो माग 1)
H
मुसलपुर ( मुझेर ) मण्डलान्तर्गत महमदाग्राममाम्नव्यन
गणपतिठारात्मजैयनाथठकुरात्मजन
ग्याफरणकारपतीर्थन
ठकुरोपनामक-पण्डितश्रीफनकलालशर्मणा
मैघिलेन रचिता।
-
साहित्यशाखि-4. समतेजपाएहेगन संशोधिता ।
(तृतीयावृत्ति )
काशीथ-गुप्तयुक्डीपो-स्वामिना
श्रीहरिकृष्णदासेन
निजव्ययतो मुद्रयित्वा प्रकाशिता।
1
अस्य प्रन्यस्य सर्वे-धिकारा
प्रकाशकायसीएता ।
फक्किकारनमजूपास्थपंक्त्यनुक्रम पृष्ठम् | विषय । ३ ४ ऐ श्रीजिति नामलो परिभाषाप्रकरण २ সুং গাহি আলা अचमन्धौ। स्थाननग्रान्त ५ इति धकारम्य द्वित्वयिकरपात्नागि ५ सुद्ध्युपास्यति धानश इति ना पाहत आदित्यो यात इस्यत्र छकाराद्वा ननिमित्तम्यैव कानि मनि तत्रान्तरतम्याग्नि पुरस्तादिति 3 विषय मझाप्रकरणे। मुत्रियमिति नदुतीगिति विषयश्चाधिकारच ननु मशाचेनि मा उणित्यादि माहेश्वराणीति प्रपामन्यात মুফানি एकारानियकार० हस्तन्यम् মায়াঘিনা आदिरन्त्येनेनीति पाये इति अर्यादिति यत मिति केति प्रति श्यामा, गग रातचभम प्रक्रियावाया मम्प माणध्यागी त्रिपामागपीति अत्राग पोत ७ 2 अर्थग्रहण ६ इह पूर्वान्तवनायेन है उपसगणेष धातोरापे अचि किम् हाति सपणे ० प्रतीति निवृत्तमिमि पृष्ठम् | विषय नु अवस्फो विषयः पृष्टम ध्यास्थितविभाग म्वादिसन्धौ। श्रय प्रकृति माय: २३ स्वीजसमोटिति नित्यमिति किमिति २३ अगरवापवाद २३ यवस्यापवाद 38 इस्वविधिसाम० उप प्रतियना चकारो न कर्तव्य २४ शिवोऽर्थ्य किमिति २५ अगुतात्किम् 38 रामरणायमू० २५ असन्धि सोत्र यत्वस्यासिद्धन्वा० २५ अशि किम् অর্থঃ पदे किम इलसन्धौ। असुपि किस टो किम् २८श्रण किम म्यानप्रयाभ्या २६ पूर्वप्रहणमनुत्तर० ४५ पथ तहि मदोदप्रा ३० मनोरथ ४५ अमाधोपस्य ३० श्रा विम् पदस्मेति किम् ३१ | मनभ्समासे किम् ४ युर्घन्तात्यत्र ३१ सस्पत अजन्त पुलिझे। व्युत्पत्ति पक्षेऽप्रत्यय० अर्थवदिति ख्यानादेशे न ३३ पूर्वसूधणेच सिने येन नामामी ३३ प्रातिपदिक्ग्रहण ग्त्वनिसगा निसर्गमन्धी। पुरम्नादिनि মাছি यम ययस्य किम् २४ पट्ग्रहण क्मि -५ पदन्यवायऽपीति ५३ 3५ भवामि, भरिप्यामिति २५ विधिरिनिकिम यस्मादिविति ५४ ५५ ६ मग्निपातेनि - दीर्घम्याय तुक ५० एकादेशशास्त्र पत्याय लिम्, নাম प्रत्यय पिम् पम्फानिपु माग्न पृष्ठम् विषय . GF विषय पहुवचने किम् । झलि किम् ना सार्धमात्रा० सुपि विम जश्त्वमिति मम्य वित्वपक्ष सुपिचेतिदीधा हराको किम् रिवृताऽघोषम्य आदेश प्रयया सन्तस्यापीपि तन परमसति श्रनकाल्यात्स० उभशप्तदिग्व० ७७ S: तस्येह पाउस्तु पृष्ठम् ५७ प्रभूतिग्रहण प्रकारार्थम ५- 'ययप्योडि Y: । प्रातो फिम् ७५ ६० शेष किम ८० वी किम् , वातप्रम्ये २० । किम् । मात्रे ६२ किम् । निष्काशाम्पि १३ प्रथमहल् किम् शामना सखा सुसति प्रामन्यातहतम्या समुदायस्य सखिरूपन्या० ७E परम सपा यभ्येति ६५ गाणत्यऽपीति GE अनित्यानिति ६६ गाणत्ये तु ६५ वस्तुतस्तु प्रिय त्रयाणाम दियस्य ताना किम ६६ह पर वादाटा ६ अटयन्तत्वान मुलाप घुमाराति धातुमा मयोगस्य थि० का तहि दुधिया वृश्चिक जी लुप्त र पानियत ७१ दीर्घस्यापि महणार ७१ मने नधादिग्रहणं परस्यात्तुचना १ सृ इत्यनयोरकरण ७३ ननुहना मा पना ७३ (ना में गदाज्ञाषि शिमा साक्ष्यात SO नच प्रत्ययेने उभयशदभ्य द्विवचन ना. तस्मानस्ययपजादेशभ्य यामोहो चियापित सोपसर्जनीभूताम्तु महामशाकरणेन মুখ নিস্থ जय मदतनिधा मुट पदानाधिकार तम्प १० निर्दिश्यमामस्थादशा म० एचपिटनमनग्गयन कृषिरसनि पर पूर्वलारपी पूर्ववामिनेति अयादि पृष्ठम् ६५ ६५ ६६ 29 ८७ / उपदेशे किम &६ स्व विषय पृष्ठम् | विषय मोती पिदिति १६ अष सनिपातपरि सेनेहन हे मानो न लुमतेत्यम्यानित्यः अजन्तस्त्रीलिङ्गं। प्रवृत्तिनिमित्तैक्य वस्तुतस्तु परीणाम् पड सस्वादिति प्रद्धिरेचि, रमाये हलन्तपुल्लिङ्गे। वादेशस्य पूर्वा० देड्नामाभ्यन्तराले एकाचा धातोरिति गोहिग्रहण स्प० भालीति निवृत्तिम मयुता ये डलका - व्यपदेशियन्दावन यकेचिदाहु ननु धुगित्यादे यद्यपि जरमावेशम्य छन्दस्येव रिचरिति गुणदीर्घोत्याना० ६ श्रादित्यधिकारात् खियामिरयस्य विध है. नुम्बिाधिसामर्थ्यात भ्यमो का लुप्तत्वेनेति १० ह अनड्वन्निति रदेशात्पूरविप्रति० अल्यिधित्वेन रये सत्याविति ११ ननु णत्वापेक्षया बिभत्ता लिहविशिष्ठा अस्त्रातिस्विति १२ ननु कमलशदात् प्रधीशब्दस्येति १२ कथ सहि, हेसुनु ६२ अक्च्महितम्या प्रारम्भसामर्यादव नित्यत्वान्डे श्रजन्तरलीधे। अरायचन मा नलोप राजेति ननु अतोऽमिति १३ नचालोप स्थानिक पड़हस्वादिति हरमात्र नचालापम्य स्थानिक टेलसत्यादिति १४ योग विभागसाम मग्निपातपरिभाषया ६४ यक्ष वृत्रन इत्या परवाजरसिहते ६४ह दी ये वस्तुतस्तु प्रभृतिग्रह हर रति यारस्य ने० पित्यत्र दि भत पापकाइम्स्यस्य १०० १०० गौणत्वे तु नुस् १०८ पत्व मापु २०३ AA २०४ .०४ १०५ १०५ E४ छम् धिप - प्रटम् अनः किम 10. पापियं च तुम मामादिति * খাবাসো मानिसहमानोनि 10: गिदधामिति मूत्रे अभ्य इति याय 10% मुधम्याऽसिरान पूर्णम्मारपीति ७. पगापयाम् रिपपदाय FoE अपकमिति व्यापार रह गजिया नुमनल मम्पा परियष्टिति 1: तक्षिभिभ्यायन्ता-आमिति गडिति पदान्ताप० अन्तरापाटागम मतुत्य स्त्री पदमा १२० मपर्यन्तम्य विम अम्य सम्पुदी १०० र शेष लोपोऽन्त्य हलन्तरनीलि। आपला निपानालाप मारिन सुटी नि० निया येन समस्यमाने ग्रीरिति भपदादौ किम ११३ चननशी १०. स्थाहणात् ११३मर्यादिति नेह युष्मत्पुमो प्रक १३ अभिरिति १२० एकतिवाक्यम ४ पुरापाहणादिति १४ हलन्तनपुसकलिङ्गे। परम्परासम्म ४दरमिनि १६ गुप्मदस्मदोरा० ॥४/ उत्तरपदत्पे यति मर्षदा रक्ष यम १५५ रघर गोरमिल अच इति लोपविषये २१५ तदन्तस्यापि प्रातरतम्यान दिलोपे अत्ययाधे १११ सम्याऽमित्यान २०५ इति पक्ष तु अदम्याडिति अराज पदा ते कु० विष्वग्देपयो विम या प्रश्चेति सूत्रे १२५ अप्रत्ययवरण विम् ७] लोपस्य स्थानिय १०५ निरध इनि ७ गयाफरादम्य १२६ १३३ २०४ 1 पृटम् चिपय २४३ २४४ परिमाणान्ताच १२७ । क्षेत्रे किम् ३ २४५ ३४५ - ११ आयग्रहण यर्थम १३० रािया किम् 130 १३० त्रिया किम् अव्ययग्रहणाऽननु० १४७ १४७ १४७ বিব नह चोदिक १०६ तहितान्तन्वात्प्रातिक अश्यातिभूतानीति पित्वसामथ्यात् नित्यात्परादपि नुम १२७ / सर्वत्र लोहितादीति श्रव्यये। टापडीपोरपवाद गस्मात्सर्ग विभक्तिरिति मनोमान्न ૨૨૮ नु दो पुरुषों अथ विहितविशेष 108 ननु लाघवात् गद्यायव्ययसवाया ननु ऊचसो लिहत्यादि स्त्रीप्रत्यये। अजाधुक्ति पो २३० ननु सहाशब्दाना जादिभि स्त्रीत्व० १३१ मामकग्रहण निय० दाचामहत्पूर्वा० १३२ गर्भिण्या जीवद्धतकाया पन इनि सामान्यग्र० १३३ / ननु पत्युनों प्रत्ययग्रहणे यम्मा स० २३३ / अनुपसर्जनस्येतीही. पश्च, चतन्त्र १३४ अथ घृपलस्य पत्तीति पूर्धन्य विम् । परस्य माभू०१३५ सपूर्वस्य किमिति आत किम् । सामाश्यि १३५ मुसिदशब्दो इस्वमध्यो तदन्तविधिनैव सिद्धी १३६ / त्र्येण्या च शलरया भग्रामहणमुप० १३६ पिशहादुपसत्यानम् पपादा एतयोस्त्विति १३७ । छ दसि कमेके पहुनोहेर्भाषित १३७ अधदातशब्दस्तु १३७ लघाय ते द्वयोश्च अयमेव खीप्रत्ययेषु १३७ | ननु पितामहीम्यादिरूप उसर्जनत्वान्नेहेति १३६ / ननु उत्सादिभ्यो यध्यमाणेत्यत्र १४१ अमोहिनीविष- गाच्यालिकेऽणे० ७ि२ 'गजयाची मागशष्यः अनपत्याधिकार 1४० पोतो गुणएचमात् २४६ ५० १५० १५० पिके फपितु १५१ . ૧૫ર ५० १५० .
ܗ ܚܚܙ "पृष्ठम- यत्तु माय १५६ उन विम् प्रतिगतिम খ গায়ি कचिन, धनप्रीतेति अम्बालपूर्वपावा उपसजातिम् सनयमूर्तिमः माधयोहम्लक्षण इति मोठादीनाम्पश्चा "पृष्ठम विपर १५३ निशाद मकार १३ प्रारतिप्रहरणा १५४ रज्यादिपर्युदासा. ५४ उपचागनिति १५५ / सहते १५५ अच्छन्दाऽयं १५८ नारयोनिध १६ लिपिशिष्टपरि० १५७ अनुपसअनादि० १५७ . ज्यष्टऽसितेऽतिविधी विधम नदाये पपा तिर्मम सुपूतिमगादनरा। पागणवीपुरपसेरपिचासपूणा दव्या प्रजमापया नगरे तदीय ॥1॥ छतिरेषा मम धीश्रीभवामीविश्वनाथया। कराठे समर्पिता भूयानित्य प्रीतिकरी तयों ॥२॥ -- पियिधपुस्तकप्राप्तिम्यानम्- श्रीहरिकृष्णदास मालिक-"गुप्ततुकडिपो" कधौरीगली, बनारम सिटी। * योगांमाघरगणेशा विजय तेतराम * श्रीस्जियते। फकिकारत्नमञ्जूपा। विश्वनाथ प्रणम्याय ध्याला गुरुपदाम्बुजम् । फक्किारनमञ्जूपा क्रियने छानहेतवे ॥१॥ श्रथ सज्ञाप्रकरणम्। अन्धादौ प्रथमध्ये प्रथा घ महलमाचरणोयमिति शिष्टाचा मङ्गलादीनि महलमध्यानि मङ्गलान्तानि च शाखाणि प्रथन्ते वीर पुरुपकारायायुप्मत्पुम्पाणि च भरन्त्य येतारध सिद्धार्था यथा स्युरि 'यादिभाष्यप्रामाण्याच मङ्गलमवश्य-कर्तव्यमित्यपधार्य प्रत्ययायम शमनाय समुचितऋपित्रयनमस्काररूपमङ्गलमारचयति-मुनिनयमि ति । येनविना यदनुपपनन्तत्तेनेचानियत इति न्यायात् यथापानोऽय देवदत्तो दिवा न भुक्ते तत्र पीनन्वायुपपत्या रात्रिभोजनमनुमीयते तथैर कारबिना क्रियाया अउपपत्या नियया कर्तुतक्षेप धचि बकां कियाया, यथा घट इत्यादी प्रश्ते घिरच्यते इति वर्मप्रत्यया न्तक्रियापदन महाजिदाक्षितेनेतितृतीया तक्र्तृपदस्याक्षेप श्रतएप भट्टोजिदीक्षिततिरित्यादि लोकासगच्छते तथा च मया भट्टोजिदी तितेनय चैयाकरणसिद्धा तकामुदी घिरच्यते विविधगुणविशिष्टा मियत इत्यर्थ किंमत्यामुनिमय नमस्कृत्य तदुत्तो परिमान्यच निरम्या स्य विचाय्यत्यों मा भटन्तीतिमदास्तानुजतुशीलमस्येति भट्टोजि रत्रपादरादित्वेनोदो दकारतापे जिधानी कि तुगमावश्यागमशाल स्यानित्यत्वात् । विचउ शम्भुस्तस्माजात उजो गणेशोयरो चासोऽ भ्यास्नाति उजी भट्टध्वासावुजांचेति महोजी दीक्षण दीक्षा दीक्ष धातो सुरोधात इत्यप्रत्ययः । दीक्षा सजानाऽस्येति दातित तदस्य सजान फधिकारसमपायाम्- तारवादिम्य इतजितिसूत्रेतच् महोगांचामो दाहितिथेतिविग्रहमोन व्यापिय ते व्युत्पाद्यन्त गन्ना अनेगनि ध्यावरण व्याइपुर्यपरतो. रणाधिकरणयोतिकरणेल्युट् सस्य स्थाने युधोरनापायित्यनादेशः। याकरणमधीयते विदतिया पयापरणाविमा नमधीते तदेत्याग नयाभ्यामित्यादिनजागम । अमेधोरिति सिद्ध सिदोनिनोऽन्तो निर्णया येगा ते सिसाता यता धारिमनियादिभ्यां निगीनधाक्षेप रहिता अर्था मिखाता घेयाकरताना सिमान्ता येयापरणसिखाता मादन मुद् (मुह) भाये सम्पदादिभ्यश्चेति दिएको थिया मुदानन्दो यम्मादसौमुखद्रम्तम्येय कीमुदी । तस्येमियण । टिड्ढे ति टी । वेयाकररासिज्ञासाना कौमुदीप चन्द्रिक्वेत्यर्थ इलिमिधा ।। ननु (१)नम यस्तीत्यनन मिश्रादयाग चतुर्थाविधानेन मुनि प्रय नम येत्यनुपपन्नमिति चन। (0)(उपपदरिभक्त कारक विभतिर्थलीयसाति परिभाषया द्वितीयाया एवं प्रायत्ययोधनेन सदुपपछे । पत्रमाधिन्योपमा विभरिस्परविशक्ति मियामाश्रित्यो गाना विभक्ति -प्रारविभक्ति उपनिष्ट यम्पनिष्टापसरत्ययाधन नदनालयोपोरों नमश्शदाय ॥ तदुक्तीरिति । मुश्त्रियाणामुपीरियर्थ । पम्भिाव्यति- बिचायेत्यर्थः । धातनामनेकार्थत्यात् । अनशापक 'परी भुयोऽपा इत्यवारणानग्रहणमेय, तथाहि सर्घष परिसमभिन्याक्षरे . धागणेशाय नम । (१) म म्यस्तीति। (२) उपपदविभत्ते रिति । य परिभाषा याचनिश्यय नतु ताप दीया इति प्रभात्यययोस्तथैवोपरभार। ननु कृयायधारावविधयायो द्वितीयाया नम चतुष्याच प्रवृश्या भिरिपपादुक्तपरिभाषया मिति घझ । नम शम्दस्य निपातावेन घोसक्तया विनिगमनाविरहेण विषयतायामुभयप्रयोज्यत्वस्य सिद्धान्ततया विषयतानिरपिनविषयताप्रयोजकत्वेन तापयविषयीभूताप्रातिपदिकाचतुर्थी सूत्रार्थेन धावयफरऽन्वत्रियक्षायामुभयो प्रापया इसतेरिति नघ नमस्कृत्ये यस्य समस्तवन जहास्वाथार्या ३ ܚ २ - सशाप्रकरणम् । वज्ञानार्थस्यैव सम्भवादच्यावयाभावेन व्यर्थमवधानप्रहण शापयति धातूनामनेकार्थत्वमिति ज्ञापिते.. तु तस्मिन्नर्थे भूधातोरवशानातिरि- कार्थस्यापि सम्भवादन्यस्मिन्नर्थे प्रत्ययव्यावृत्त्यर्थमवज्ञानग्रहणस्थ सार्थक्यमिति भार, । शनादर परिभर परीभावस्तिरस्क्रियेति कोशप्रमाणेन परिसमभिव्याहारे भूधातोस्तिरस्कारार्थत्वात्परिभाव्ये त्यस्य तिरस्त्येत्यर्याभ्युपगमे प्राचामुक्तीस्तिरस्थत्येत्यर्थों व्या- ख्येय । उक्तकोशस्य तत्रोक्तानुपूर्वीविशिष्टे पय शक्तिमाहत्त्वेन घमन्ताद्यन्तम्यवानादरार्थयोधपत्यादिह विचारार्थकत्वे नयापिवाधा हटिपये पथिकायते इति केचित् ॥ इय कौमुदी सिद्धानभूतसकलार्यप्रकाशजनिफेत्यर्थः। अन्य रूपाया अस्या कौमुद्या अर्थप्रकाशकत्वधर्मेण चड़िफया साम्य मिति भाव,, इयमिति प्रत्यक्षविपयफेनेदमा निर्देशो (१)भाधिनोऽपि यस्तुनो बुद्ध्या विषयीकरणात् ॥ मन्तारो येदशास्त्रार्थतत्वावगन्तारो मुनय मन्धातो मनेरुश्चेति मकारात्पराकारस्योकार इन् प्रत्ययश्च त्रयोऽवयवायस्येति प्रय निश ब्दात् सख्याया अपय तयषिति तयप द्वित्रिभ्या तयस्यायज्येत्यय । मुनोना भय मुनित्रयमिति विग्रह. ॥ विषयवाधिकारश्च, सम्बन्धन प्रयोजनम् । पिनाऽनुबन्ध ,प्रन्थादौ महल नैव शस्यते इत्यभियुक्तोक्तेयापरणेयादिना(२)ऽनु बन्धचतुष्टयस्य न थादाधायश्यकाय प्रदर्शयति तश्च विषयमयोज नाधिकारिसम्म धरुपम्योध्यम् तथा च वैयाकरणसिद्धान्तज्ञान विपय रक्षोहागमलनसन्देहा इत्यादिमाप्योक्कमेव प्रयोजन विषयतापा अभावाचतुर्यप्रसक्या तदवस्य एयोकदोप इति धाय्यम् । जह स्वाया तु तव रूदियग्र विरोधिनीरयुक्या सहयोगायधिरोधिय महास्था पिगमादिस्यहम्। (१) भाविनइति । यथामाविघटविपयेऽय घटो भविष्यतीति व्यवहारस्तयेय मिनि निदेश सरकार्यवादसिद्धान्ताश्रयणानेयमिति निर्देश इति माय । उपमा मकौमुदीगतलिङ्गस्यारोपाद्म थे स्त्रीलिगनिनो प्युपपात भय । बुद्धिसतासमा विष्टस्य शाइयोधविषयस्वमिति सिद्धान्त इति भाव । (२) अनुयध चतुष्टयस्येति । प्रथाप्ययनप्रवृत्तिप्रयोजशनविषयत्तम सामान्माणम् ।
লিংথ- বা মসিম্যান যা দেখিনাম নয় নিবেন --শবিখিনদাদি। সয় শোবিখামখেয়ালির ক্যাথা রামগগির খামু থাই শer যাদবপুমহাবিয়ানামাঘািষিvা ই হিসাব খো ধনমিষধি গুন ধৰিমাণ শান চনৰ । n fa সনেমগা খান মাঘ পালাল বিলশা মানুহৰ মািণ ‘গহবর বাঘা বােসা শফি মাত্র প্রতিযগিং সাখালী r নান। প্রখই গাদা গাদাগামি' । মুল বাগাছিমাথায় গা ভা। সখা ft খালেক খান শ্য মন্ত্র দ্বার খাবি মুপি নীলা ইবি যুগ যমুনাসহ বর্ষ স্নাথষধি - লাখগুলি। রাযিয়ামযা ও নিন। গাং মল 7থাগস খায়নি। পরে মাথযিনি বা শ্বায় খালি প্রলমিলি সামা বিয়াননি। মধূলাখ ৫ শত ধিন নিন। মায়খ মবিমায়ায় বসে । ধ্বগ্নবদিগস বদনি ধরিহিমিয়া ধাযোঞ্চায় पत्ये त प्रयारयापरमाप्यविरोधात् । महिसाया अपियतपय ग्या দায় দিন। গণ ‘বখায়াবিবি লাখ মামিঃ ‘যামিপ্লিবি। হয় খালি। ন (বুগান্তি ন যানিবিবি রায়। যা যীবিষযম গলিনি বসিয়াস। ] খুব বি পূহ যথাযহাব্দীনে যা ভাষায় মলিখবি গুলিস। মাগায় এপ্লখি रित्यादौ मयार्थमनिगच नस्य पृथप पाटायश्यप यादित्यलम् ।। ল ঈমক শুনার চামযুদ্ধনাথ নী ऽप्लुतो भरती यधीच सिद्धौ याकरण प्यधमिरयाशयेन शपते- {{} স্মঘবাধিনি ।গী বিশuা।
अच्सन्धिप्रकरणम्। २५ चत्किामिति । इत्थ हि समाधातुराशय , घग्रहणसत्त्वे चन्द्रेवन्मुख मित्यादी मुखे चन्द्रगताऽऽद्वादकत्यवत्प्लुतेऽप्लुतगतल भ्याविरुप कार्यमतिदिश्यते न तु प्लुतम्य निवृत्ति क्रियतेऽतिदेशानां स्वभावात् तथा च अग्नी इतीत्यादायनीति प्रेषणे परस्य चेत्येतद्विहितप्लुता श्रय प्रकृतिभाष प्रामोति परच 'लुतस्यासिद्धवादीदूदेद्विवचन मित्यनेन ते प्रगृह्य ये तदाश्रये प्रतिभावेऽपि प्लुत श्रूयेत घद् ग्रहणाभावे प्लुतो नैर धूयेत प्लुतस्थाप्लुतत्वविधादतो पद्ग्रहण मावश्यकमिति (नच सत्यपि बग्रहणे प्रसज्यप्रतिषधाभयणात्यु तपनेत्ययस्यैन सम्भव इति वाच्यम् । तदाश्रयणे गौरवात् । नचा प्लुतवदित्यत्र पर्युदासेऽगो इतीत्यादी प्रगृह्याश्रय प्रकृतिभाव वाधिया परत्वादप्लुतवद्भाधे दीर्घादिक स्यादिति वाच्यम् । इति शब्दापेक्षाप्लुतबद्भावापेक्षया धर्णमात्रापेक्षप्रकृतिभावस्थान्तरङ्ग स्यात् । नचाप्लुतवदित्यस्य प्लुनकायं येयार्थ कुतोनेति घाच्यम् । शब्दमर्यादया तदलाभात् शब्दत प्लुतेऽप्लुतसादृश्य विधानस्यत्र लाभात् । नच भाप्ये प्लुतकायं ने यर्थस्यैव दर्शना त्कथ तद्विरद्धार्थस्वीकार इति वाच्यम् । तस्य फलितार्थाभिप्राय पत्वादिति दिक् ॥ जनु लीये स्त्रीलिङ्गे या श्रम् श्रासाते इत्यत्र मुत्वस्यासिद्धवादे कारातत्न ईक्षेशिवचनमियननैव प्रगृहात्ये सिद्धेऽदसोमादि स्यस्य तदुदाहरण्मयुनमियाशर समाधत्ते-रामकृपणावमू श्रासाते इति । अयम्भावः लोपत्रीलिङ्गयो प्रगृह्य चे सिद्धपि पुलिरें न तेन प्रगृहा पसिद्धिर्मुत्वस्यासिद्धत्वेन तत्रापारा तत्वात् । अदसो मारित्येतत्प्रति न मुत्वस्यासिद्धत्वम् श्रारम्भसामर्यादिति । ननु मप उनो घो घेति पत्यविधानस्य प्रतिभायपाधानुरचा रख्यावृत्तिरुपफलस्यस्य सस्वात्मते विमित्यापाक्षायामाह-- वत्वस्यासिद्धत्वानानुस्गर इति । 'मय उनो घो ये त्यम्य ग्रंपादि करवादनुस्मारहाटयाऽसिद्धत्वेन हल्पस्याभायादनुस्थागमाप्ति । (१) अन्यथा इको यणचीत्यस्यानन्तरमस्य पाठेन योऽवृत्त्यैयसिसे पत्यविधानस्य यश्य स्यात् । वस्तुतस्तु न त्रिपाद्या पाठस्यास्या (१) अययेति । वावविधानम्म प्रतिभावमाप्रवाधनाथन्वे ।
* * *
মোঃ র ভি বাঘারাঘুধি গা চাষ
ধা। শেয়াহিয়া ফাতিম Tাঙা,
"র (থিলিমা ধামসি ঃ ৫
'সৃণা হয় কামাল বা ধাক্টস
{২}াষগ্রাখি। মামলা নয় -
যায়দি যামা খিদে যা মানন
শ্বাস প্রযুই বিঘ্য নিখােয়াখা -
মাণে ফিলি। শাখা, মাই (1}ঙ্গা
ঘিী প্রায় সাত লাখ লম্বা ধfe
fiথারীঘিনালা বা খাঁধাই
# গিগাথামাম-খ অধী গান বাধা প্রদায়
কানামা খচিত তা ধামাখালাম।
==
() দিবাগগাবি। গলা বিধিনিমিখ শতি
আসনি মান্না। যে
খাগ
ঘােষনা দিঘি খাদিময়িকা মিমিগ মাখ। #
িবগম গীঃ বাহবাগবাগিয়ে ৫
যু মাঝখাসশাকাবাসী খিসিঃ যাসিফিনুষয়িঞ্চাখ
সিনি এযারিখমনুযায়।
(২) মযমনি। দুধসত্ত্বগ যায়বিম্বিসালা
মধু ছবি ধামাবা। ঘষণে পা ঘামীয ধর্ম বিশ্বা
नरामधे गदादिमिप्यमादाय तदनोपापापमिति गया।
(ৱাৰিবাৰি। বিষণায় বীমা থং যক্ষ
होषक मेयधः । सुतिहत पदमित्यधाराप्राणमस्यो शापम् । सासुर
নিয়র বয়মি লাবিথংহাম কখিনি
मूलोकायकामे म्यभमन्नमाण परिभाषांशापयति ।
=
तथा चाय अच्सन्धिभकरणम्। स्थादिति तदर्षमावश्यकमर्थग्रहणमिति । नव ययीत्यादेरनमिधाना रिकञ्चकाराशे चारिताध्यप्यूकाराशे धैयर्यस्य सद्भायेन सूत्रारम्भ सामर्थ्यात् ईदूती सप्तमी प्रगृह्यम् अदस एच द्विवचनमिति लघु | भूतन्यासेनेव निर्वाहे गुरुभूतन्यासकरणा साविधावित्यस्या अप्रवृत्ती तदन्तविधिसत्वे ईदूदन्त यत्सप्तभ्यन्तमित्यर्थे सोमो गौरी अधिथित इयत्र प्रगृह्यत्वे सिद्धे व्यर्थमेवार्थप्रहणमिति वाच्यम् । तस्य सामर्थ्यात्सप्तम्यर्थमात्रयोधकत्ये एपेद्दन्तस्य सहा यथा स्यान्न तदधियार्थयोधकत्ये इत्यर्थशापनेन साफल्यात् । तेन पाप्यामभ्यो धाप्यश्व इत्यत्र न प्रगृह्यसशा । अत्र पापीशब्दस्य वापीनिष्ठाधिक रणतानिरूपिताधेयताश्रययोधकत्वेन सप्तम्या मात्रवृत्तित्वाभावादि त्यवाह मूले-वृत्तापर्थान्तरोपसकान्ते माभूदिति । निष्कर्ष फत्तद्धितसमासैफशेपसनाधन्तधातुरूपार्या वृत्ताववयवा. ान्वितसमुदायार्थोपसर्जने सति प्रगृह्यसशा मा भूदिति । तत्र समासवृत्तिमुदाहरति चाप्यच इति । अत्र सुप्सुपेत्यनेन सहाया मित्यनेन पा समासः समर्थ परिधिरति सूत्रात वृत्तौ विशिष्ट- विषयकशच्यकोपस्थितिजनकत्वरूप एकार्थीभार स्वीक्रियते स च राजपुरुष इतिवृत्ताधेय न तु चाफ्ये राक्ष पुरुप इत्यत्र बापये पृथ गर्थानि पदानि वृत्ताधेफार्थानीति समर्थसूत्रभाप्यात । एवञ्च याप्यश्य इत्यादी अनययार्थसम्पलितसमुदायेन, पाप्यधिकरणकद्रव्य रूपार्थ एव समुचित इति । अर्धग्रहणसामात् प्राधेयासस्टा धारयोधकत्व सममिव्याहतपदासरार्थानवयित्येनोपस्थितिविषयत्व रूप या सप्तम्यर्थपऱ्यावसम्मत्व घोधयति । चाप्यच इत्यत्राधयेऽभ्य रूपे द्रव्ये सप्तम्यर्धस्याधारस्य ससृष्टस्येन प्रगृह्यसझा न भवति सोमो गौरी अधिथित इत्यत्राधेथे सोमे सप्तम्यर्थस्याधिकरणरूप स्थाससृष्टत्वेन भवत्येव प्रगृह्यसका । न च फारकाणा मिया वय सिद्धातात् अधिश्रयणप्रियाया गौरीपदयोध्याधिकरणत्वस्य विशेष गत्वेना वयादाधारस्य फुतो नाधेयसस्टत्यमिति घाव्यम् । समुदा याधमतरा यस्याययवार्थस्य नोपस्थितिस्तस्यैवानोतलक्षणकोटि प्रचिरैफार्थीमावविषयत्वात् । अथ तु अवययार्थस्य पार्थक्येनाप्युप स्थितिरित्यदोषादित्यलम् । 'अल्पातरमिति सौनप्रयोगेण सिद्ध मनचत्वादिति याषिप्रयोगेए क्यमनच्यमिति माप्यप्रयोगेण च
फनिशरसमपोग्राम
यतिघरपाचपद पदान्तवाद त्मनिभानेगुन्यम्य धागार
ঘমাবলম্মিতি নাথ লীগীনি মা
रयमन्धिमेयरणम् ॥
अपरल्सन्धिमारपम् ।
मनु (१) परस्पराविनापपदासह प्रवृत्तिनिवृत्ति मध
पौर्थिकाया() पपयोगादिशनां सह या प्रवृत्ति साधा नि
सिरिति परिमापारा समायेन + पाताहोमियरमा मात्र
দি নাছিন্থেয়া বাজারে বাংলা
গুণ অর্থগি যানথকাৰ বৰ কথায় সাদাম
परस्य निषेधम्ये चारनिप्रमनाभायेा सूत्रे टोरिति ग्यर्थमये
त्याशयशने-टोः किमिनि । र मयप्रति समाध-सपिष्ट
ममिति । अत्र 'हस्यात्तादी निते' इत्यनेन मिद्वितस्य पत्यस्या
सिद्धनेन जर पामती प्रशातपारादपि दुपनिषेधापरावश्य
पमेय सूत्रे टोपरामिति तदाशयः। यदा (३)यचिदेवदेशीऽप्यधर्तते
(१) परस्परारितार्थक्पदानामिति । स्वभयोयविषयमा माक्षाय
रपरया या निरपिता या विषमता तनयोकानां पदानां युगप प्रवृत्तिनिती
भात इत्यर्थ ।
(२) पपयोगेति । मप्र भापक तु दूनियनमियत इदिस्यसम्मा
प्रानुवार सिद्धाधेकाराननुवापर्य नियमाणम् भासो मादियान माद्मश्णमेन,
शापितायावस्या सकारानुनिरासाय माद्रमाण चरिताम् । लिसिधा
वियत सिग्रहणानुहत्येच सिदोहन सिच इत्यन्न मिग्रहणश शापक योध्यम् ।
(३) चिदेषेति । एभ्योगनिर्दिष्टानां परिदेकोऽप्यनुचनारा हनि परि
भास्वरूपम् । अन्न भापक शु दामहापमानाचति मन धयारिति वनव्य
मितिवारिकप्रत्याख्यानपरभाध्यमव, तर सण्या व्ययादेदायित्यत एकदास्यापि
सख्यारित्यनुपाया प्रत्यारयात यातिकम्, गनपरिभासपेरययस्याननुचये
सस्यादरित्यस्याप्यननुवृत्ते प्रत्यापानमसात स्यादिति ।'
.
, , हल्सन्धिप्रकरणम्। सिपरिभाषया ट्रौत्येकवेशस्य टोरित्यस्यैवानुवृत्त्या कि ट्रो स्यसमस्तमेच तमादपि ' टोरेयानुवृत्या पदाताहयादित्यर्थस्यैय 'लामात्सपिएममित्यादी में दोष इत्युच्यते तदा मास्तु टोर्महरा मिति दिए । ननु स्थानेऽन्तरम' 'उरणरपर' इति सहितापाठस्तन प्रथमान्त- पाठपने आदेशस्थान्तरतमो य स्थानो तत्रैव पष्ठी उपसहर्तव्या यय पष्ठी तपादेश इति सूत्रार्थन प्रतिनियम्यते तथा च स्थानि नामन्तरतम आदेशो भवतीत्यर्थस्य फराितत्वात् (१) यमानेकविध मान्तप्यं तत्र स्थानत श्रान्तय्यं पलीय इति परिभाषयाऽन्याता पेक्षया स्थान कृतान्तर्यस्य पलयचयोधनेन चतुर्मुप इत्यादो मूर्ख स्थानजन्यरेफस्थानेऽन्याऽऽदेशापेक्षया मूर्द्धस्थानजयत्वसमानाधिकर- एनासिकास्थानजयत्येन साघश्यात्ताशणकाररुपोऽनुनासिफ स्या दित्याशदा सान्यतपाठेन निराचष्टे- स्थानमयनाभ्यामिति । श्रयम्भार सप्तम्यम्त पाठपक्षे शादेशाना येतरतमास्तत्र पठी यत्र पष्ठी तमादेशा भरवीति सूत्रार्थनादेशी नियम्पते तथा च थादे- शानामन्तरतमे स्थानिनि सति श्रादेशी भवतीत्यर्थस्य फतितत्येन ताल्पादिस्थान गायत्वसमाधिकरणनासिकास्थानजन्यत्वयता मम डनमामादेशभृतानामनुनासिकाना विधे स्थानमयतीमया तरतम्येन (१) यमानेकविधमा तर्यमिति। स्थानायगुणप्रमाणgarssन्तयमध्ये स्था मतान्तयस्यैव वरवत्वमित्यर्थबोधिय परिमापा। इस्थमस्या सिद्धिप्रकार, स्थाने न्तरतम इति सूत्रे अन्तरतम इत्येक याश्य पूर्ण पटनीय स्थाने इत्यपर तन पूर्वसि वाक्ये स्थाने इत्यनुवर्तते प्रसङ्ग इति तस्याथ , तथा च प्रसग सति सहशतमो भरतीत्यथ । द्वितीय स्थाने इति वाक्ये पूर्वया यादनुस स्थाने इति अतरतम इति च पदद्वयमनुवतते । सूप्रस्थ स्थाने इति स्यानेनेत्यथकम् तथा च प्रसग सति स्थान स्थानघटितधर्मेण सहशतमो भवतीत्यर्थ । पूबवास्यनैव म्यानपटि सधर्मेण सशस्यापि विधानसम्मवाध्यमिद द्वितीयवाश्य स्थानेनैव सरशतमो भवतीति नियमार्थ तथा परिवेय परिभाषा याविधमातमिति i গিয়া শ থাকা- খাগরিয়া অপু বিগ খাল- মমা ইয়াক বন প্রহ, মায়ায় জ্ঞান বানাক্ষি বা সামাখিয়া খানিনাবি মাগিয়াশায় দিশাদ যাবিল ধীর ন্যায়াধা গলায় মালা গ্যিস প্রয় এর যেখাপাযথ মর্যাদায় ' বধি ময' যেন ব্যাযখেয়গণ। মালিয়া মায়া দেয় বায়ান্যাশানাবান্না বা যথা?"ীরি শালা। আর এর নেপি প্লাসস্থাশ্রী মালাপি। মথ পরি মনি কাশমী। এ ধান নেগ্ৰিথম সাবিনুষিঙ্গী এখয়াগিৰিীwখা খো আশে । লযেuানিয়া থানাশকালঃ দায়মুমশ বায়ােগ্রাফী। এস teঙ্গ বৃষ্টি নয় বা গাছ লাষাণমষশকিপি। पक्षयादिति গা বগল রে মধু মাখামামিন বানা দযামা শাই-বননি। समाधानमा-दका रनिपातनादिति । अयम्भाधा, समानासिक्स्यास्ये मणियालाय पाय गणेशमासिक विशिष्ट एय पठितम्य प्रातिप्रत्ययविशिष्टपाठ মবোধগম্বঘন পধিক। কিন্তু প্রতি মী ময়ই দিঘিমাই সারা যায়। এখানকার বন্যায়াধ্বনি 7 মামি যার যানাকি- বাঘিনাহিবি। বাৱিৰি থিয়লীঘি নষীয়া খো বরষৌযা। হায় মাড়োয় যা খৈ নীরবোন অঙ্গ বিঘন বীযথা সহযাবো स्या तस्य पूर्वनिपातापरित्पलम् । मनु उद् स्थानमित्यत्र 'तस्मादित्युत्तरस्ये त्येतताधफेन शादेः परस्य त्यने सफारस्थाो प्राप्त उद स्थास्तम्भोः पूर्णस्य तद्धि ধিবখাপ্ত বস্তু ঘুমাইকানাইঘাষণা মাই ৰূ ছােয়ায় ব্যাধিনি মাখিৰী মাঘানাইব্লগামী- M हल्सन्धिप्रकरणम् । पस्येति । अयम्मायः। सकारयकारयोर्दन्तस्थानजन्यत्वेन पिवार श्वासाघोपमहाप्राणप्रयतवस्वेन च साश्यात् । 'स्थानेऽतरतम' इत्यनेन सफारस्थाने थकार पयादेशो जात तस्य 'झपरामरीति लोपे दकारस्य 'खरि चेति चचे उत्थानमिति सिद्ध्यति । लोपा भावपक्षन थस्य चयम् । तस्य वर्वराष्ट्याऽसिद्धत्वात् । एपञ्च थकारमयघटितमुक्तरूपम्बोध्यम् । (१)हलो यमामिति सूत्रोक्तभाष्य सम्मतायाध्यायीपाठे तु थस्यासिखत्यामायेन चर्यम्मयत्येय। अत व उत्पूर्वस्कन्दे रोगे उपसख्यानम् उत्कन्दो रोग इति भाष्य सगच्छते। न चोकसूत्रीयभाष्यरीत्या थस्य सिद्धत्वकलानाध्यत्वाप पादने लोपाभावपक्षे तु थकारम्यैव श्रवणमित्यादिमूलोकस्यासन तिरुपदोषप्रादुर्भाव इति वाच्यम् । प्राचामनुरोधेन तदित्यदोपाल । नवझलो भली त्यनेन सलोपे उपप्रयोगसिद्धौ सूत्रमिद व्यर्थमिति धाच्यम् । मलादी प्रत्यये तेन लोप इत्यर्थज्ञापनेन तस्य चारितार्थ्या दिति ॥ ननु 'मोऽनुस्वार'इत्यस्य मकारस्यानुसार स्याज्झलीत्यर्थनेय हरि पदे इत्यादायनुस्खारसिद्धावल पदग्रहणेनेत्याशयेन शङ्कते-- पदस्येति किमिति । अयम्भाष , तत्र सूने पदग्रहणाभावेऽपदातम कारस्याप्यनुसायपत्तिरतस्तग्रहणमावश्यकम् । नचापदान्तम कारस्याप्यनेनेनानुस्वारस्येप्टत्ये यशासीत्यादावपि तेनैव तत्सिद्धो 'नश्वापदा तस्य झली' त्यम्य सामर्थ्यादपदातमस्य चेदनुस्वारस्तर्हि भल्येति नियमार्थकत्वेनोक्तस्थलीयदोषव्यावृत्ती व्यर्थमेय पदग्रह गमिति वाच्यम् । तस्य 'नश्च''शि तुगिस्यादुत्तरवार्थत्वेन साफल्या दिति ॥ ननु कुर्थतीत्या 'रपाभ्यामित्यनेन णस्य कुतो नेत्याशक्य समाधते-कुर्वन्तीत्यत्रेति ! एभो लटि तत्स्थाने भो 'तनादिभ्य उरि त्यनेन उप्रत्यये 'सार्वधातुपार्द्धधानुकयोरि'त्यनेन गुणे अत उत्सार्यधातुपे' इत्यनेनोदादेश 'झोऽन्त' इत्यनेन भेरन्तादेशे यहादेशे (१) हलोयमामिति । सस्त्रोन भाष्यसम्मतपाटनम अनुस्यारस्प पपि पा पदा, तोलि, उदया, भयो हो, सरसोटि, एतत्पट्सम्यनन्तर शल गर अभ्यासे चर्च, खरिच धावसाने, भणोऽप्रगृह्यन्यति ।
फशिफारसमषायाम्- घ कृते प्रातस्योपणत्यविधायरशासस्य 'नयापदातस्ये श्येतल्या सिद्धत्वात्पर्य हेतुस्वारे रास्य 'अनुस्वारस्य थियो त्यनेन नकारे परसपणे तस्य सत्ययाऽसिदस्यापकारागायेन न एत्यमातिरिति - सम् स्कन्यत्र 'समा मुरीति समो भकारस्य रत्वे 'भानु- मासिक पूर्यस्ये नि पाक्षिकानुनासि तदभाये 'पूनुशासियारपर' इति अनुसार घरते परपसारयोरिति विसर्ग तस्य मवाना मिति सरवे संस्स्की, मस्कर्ता इति सकारद्धयघटित रूपवयम् समो या लोपमेक इति भाप्यए सकारस्य पाक्षिक लापे तस्मापि कमवरणस्थत्येनानुम्याराऽनुनासिकाम्यामेक्सकारघटित रूपमय स स्वर्मा, सँस्पतति । नच लापपक्ष एच द्वियन हिसफारयरूपसि दावल सम सुटीरयन नेत्यत माह-निसकारफमपीति । सकारण अघटितरूपसिद्ध्यर्थमारश्यक तदिति भाव निचोरि तिसतोपा कुतानति वाच्यम् । समो पालोपमेक एतनिक्षितसतोपस्यासिदत्वेन तस्य सयोगादित्यामापास् । नु अनुम्यारस्थानमन तत परस्य सवारस्य हित्यासम्भवादनुवारपक्षे पथ त्रिसपारफरूपसिद्धिरित्यत भाह अनुसार निसर्गेत्यादि । द्वित्वपक्षे अयोगमाहारामस्पर्स ख्यान शर्तु चेति (१)हयवरदसूत्रमाप्योतरतुम्बारस्याप्यत्वात्तना परम्य सपारस्य हित्य सम्पत्ती संस्पति सिकारक रूप सिद्ध्यति ।न चानुस्वारादीनामस्ये हरि स्मरेत् हरि पा रामः पातु इत्यादी (२)यणाधापत्तिरिनिवाच्यम् । यणादिष्टा विसर्गादा • नाप्रिपादोस्थत्वेनासिद्धत्वादिति भाय । अनुनासिकपक्षे बोषि। “प्राणि चानुस्वारपक्षे । एय एत्या परूपाणि । अनुनासिकपक्ष रूपयघटककारस्य 'शर पथ' इति हित्ये पट् । अनुस्वारपक्ष चानुस्वारस्य पफारस्य च हित्ये द्वादश इत्थ कृत्वाऽधादश रूपाणि । (१) इयवरेति । सन हि भाष्ये इमे भयोगमाहा म छचिदुपदिश्य से भूयते च । वेषां काय्यार्थ उपदेश दत्ताय । के पुनरयोगवादा विसजनीति मामूलीयोषध्मानीयानुस्वारयमा । एषा कापदश वत्तस्य इ.युवरया योगवादा मामित्याधुपम् । (२) यगाद्यापचिरितियणाद्यापत्तिरित्यन्नादिपदेन सवर्णदीर्घायाँध्य । -- 1 श्रयम्भाव इल्सन्धिप्रकरणम् । एषातकारस्य 'अचो रहा यामि'ति द्वित्वे यणो मयो वे इति यवना न्तरेण च हित्ये एकत द्वित त्रितमिति चतुरपञ्चाशदूपाणि 'अरपोऽन गृवस्ये ति येकरिपकानुनासिक विधानादृष्टोत्तरशतरूपाणि योध्या नीत्यलम्॥ व्युत्पत्तिपोऽप्रत्ययस्येति पत्यपयुंदासादिति । पुम् कोकिन इनि स्थिती 'पुमः सय्यम्परे' 'त्यनेन सत्ये उक्तसूत्रद्व चन अनुनासिबेम्बारे च विसर्ग व्युत्पत्तिपने 'पूनो उम्सुनि' त्योणादिक सूत्रेण निप्पत्या प्रतिप्रत्यययिभागशानादात्ययस्येति पर्युदासादिदुपध्रस्येवस्थामायाक पयो प्रानो सपुकाना मिति सत्यम् । अयुत्पत्तिपक्ष प्रकृति प्रत्ययरिभागशानामारादुक्त पर्युदासाप्रामाऽनुनासिरुपने इदुदुपयस्येनि प्राप्तपत्वमनुस्खारपक्ष च तेन व्यवधानादुदुपध पापात्पत्याप्रात्या प्राप्तीफ पोच पाधित्वा सत्रमेति । मुम्कोपिल इति सिस्यतीति । ननु चक्षियोप्युटि शादिस्यमादेश प्रति प्रस्तसूनस्थमा यात् चक्षित থা, इत्यनेन पेशामादेशे गस्य यायेत्या शस्य यत्वे तस्यासिद्धप्रकरणरणत्वरियायशास्त्रानन्तरपाठेर 'युम स्वयम्प रे' इत्येतदृष्ट्या सिद्धत्यादम्परक नाभावे गोतसूत्राप्राप्त्या रुर मित्याशयेनाह-रयानादेशे न पुख्यानमिति । नच यर्जनाऽर्थे शनयोति निषेधाकधमादेश इति वाध्यम् । बहुरान्तएण्यमयघक गामरिचक्षणाजिराद्यविति घातिरस्थवालग्रहणादुक्तनिषेधामधु याऽऽदेशम्य सौतभ्यादिति भार । येन नामाताविति । येन नामाप्ते यो विधिरारभ्यते स तस्य धाध मरताति न्यायाकार (१)यकर्तृकारश्यमाप्तो यस्य विधेरा एम्मा स तस्य पायर इति तदर्थ तथा ध, विमर्जनीयम्य स एत वफारश्यमासी कुप्पो क- पौ घेत्ये तस्य विधरारम्भात्तस्यैया (१) यवर्तृत। विशेषशासोद्देश्यविशेषभमायष्टिमवृत्तिसामा यधमा पउिनोवश्यकशास्त्रम्य विशपायोण बाध इति पनितम् | उसमानामाप्ति प्रोग्याचा ताथ्य पयादशमस्य माधव वीतम् । यो स्वीयोदेश्यतावच्छेदक यापक धमावष्टियादेयताक दासस्य पौधमिति ततोऽपि फरितम् । -- ३ - फक्षिकारतमझपायाम- मे यायो न तु शपरे विसर्जनीय है यम्य नद्विपये एतत्कर्तृवावश्य प्रारभारात् । नच खरवसानयोरियेतद्विहितविसर्गस्य कुप्यों पौ चेत्येतद्दष्टयाऽसिद्धत्वात्तस्य सत्यमेव गरे विसर्जनीय इत्येतद्विहितविसर्गस्य तु क पा दुर्याराविति वाच्यम् । शर्पर इति सूत्रम्य पुष्योरित्यत्रानुवृत्या गरियो कुप्पो क पयोरपवादो, विसगस्य निसर्ग इति वाक्यभेदेन व्यास्यानेनादोपात् । तेन धास क्षोममियादौ निसर्ग पवन सत्वमिति दिए । ननु उभयनिर्देशे पञ्चमोनिद्देशी चलायानिति परिभाषया तस्मि नियत तस्मादित्युत्तरस्यत्यस्य प्रायल्ययोधनात्तदुपस्थित्या दीर्घा मिति पञ्चम्या छ इति सप्तम्या पटीप्रयत्पनेन दीर्घा परीभूतस्य छस्य तुगित्यर्थे छम्य तुगागमे छकारोपरि चकारश्रषणापत्तिारे त्याशदा समाधत्ते दीर्घस्याय तुगिति । उत्तरीत्या छपारस्य तुगा गमे सेना मुराच्यायेति निर्देशासङ्गतिः स्यादत उत्तशापकान्यारया नाथ दोघादिति पाठयथै पञ्चमी एयञ्च दीर्घस्यैच तुग भवति न तु छस्येति नोक्दोष इति भाव ॥ इति हल्सधिप्रकरणम ।। --- अध विसर्गसन्धिप्रकरणम् । अप्रत्ययस्य किमिति । तदभावेऽग्नि परीतात्यादी प्रत्ययस म्वन्धिविमर्गस्य पत्त्वापत्तिरतस्तदग्रह गमावश्यकम् । 7 घिसग प्रत्ययस्व स्थानिवदाग लभ्य तश्च न सम्भवति स्थानिमत्सूनच्या चिरागविधायक्स्य धिपादोम्यत्वेनामिद्धतया पदासत्वाभावात्मत्यय . वाभावाच विसगपत्यार्भावाभावम्यापपादनस्याशययत्वात्प्रत्ययन हणस्योक्तप्रयुदाहरणदातमयुक्त मिति धाच्यम् । अप्रत्ययग्रहणसा मदितिघटितातिदेशाना-निपाद्यामपि प्रवृत्तिरिति धापन यानि यत्सूत्रम्य विपाधा प्रवृत्यामत्ययत्वस्य सुलझन मायुदाहरणदास्य युक्तवादिति । तत्र पत्य यावृत्तयेऽप्रत्ययग्रहणमानश्यय मिति । न च आयातोदुत्ययेन निष्पन्नावात् परोनीत्यादो प्रत्ययसम्यधि विसर्गस्य पचामारायाप्रत्ययनहणस्य साफयाशापश्वमयुक्त मिति धान्यम् । तथा सनि द्विवचनादिग्ग्रहास्यचौलाथ दापरव दिति भाव । है 1 hA -- विसर्गसन्धिप्रकरणम् । मनु 'रदुदुपधस्ये त्यनेन मातु कृपेस्यत्र पत्य स्यादित्याशय सम्मघत्ते-एकादेशशासनिमित्तकस्येति । एकादेशशास्त्र प्रात उदिति' सन्निमित्तकस्य विसर्गस्य न पत्यमित्यर्थ । प्रमाण चात्र फस्कादिगण भ्रातुप्पुप्रगम्दस्य पाठ । अन्यथाऽनेनैव पत्वे लिखे तमोक्त शन्दपाठस्य धेयध्यं स्यात् । नच ऋन उदित्यनेा कृते एकादेशे रपरत्ये च मातुरित्यस्य निप्पन्न गादेवादेशीमित्तकत्व रेफस्र्यच न तु विसर्गम्येति फथ निषेध इति वाच्यम् । एकादेशनिमित्त निमित्त कस्पन पत्रमिति तदर्थनादोपात् । नच 'पस्यतुकारासद्ध'इत्यस्य सत्त्वेन पर कर्तव्ये एकादेशस्यासिद्धत्यान पत्वमिति वाच्यम् । पदा तपदाधोरेवैकादेशोऽसिद्धो ना यति पार्निफेनातदोपाभावात् । (१) अन्यथा शहपित्यार पत्व न म्यात् पत्रतुकोरि'त्यने। प.चे पर्त ये सम्प्रसारणाचेनि पूर्वरूपैयादेशस्यासिद्धलेनाऽऽकारण व्यव पानात् । उक्त मात्तिकोदाहरणन्तु मोऽसिचत सोऽसिचदिति भाव ॥ ननु सुजतहित्रिशब्दसाहचर्यण सुजन्तस्यैव चतुश्शदस्य ग्रह णात्सम्यत्र पत्यपरिपका चतुप्पपाल इत्यत्रत्यचतुश्शदस्य सुज न्तत्यामायेन डोपामारायचोऽर्थग्रहण व्यर्थमित्यत श्राह -कृसो उथे किमिति । समाधामाह-चतुप्फपाल इति 1 व्यर्थ समापयति कृत्वाऽर्थग्रहण (२)साहचर्यपरिभाषाऽनित्येति । पञ्च सुज तातिरिक्तस्यापि चतुश्शब्दस्य धारिपक्पत्यापत्तिरत स्तग्रहणमावश्यसमिति। दीधीवेनीटामित्यत्र धातुसाहचर्येन्या गमस्येटा ग्रहणमुक्तपरिभाषाऽनित्यत्वफल चोध्यमिनि दिए । ननु 'इसुसो मामय' नन सूत्रे सामर्थ्यपदेनकार्थीभायस्य ग्रहणात्सपिएकरातीत्यादी तदभावादुक्कसूत्राप्रवत्तापिदुदुपधस्येनि नित्यमेव पत्व परमसर्पिः कुण्डियेत्यादायेकार्थाभावरूपसमासेऽप्ये तत्प्रवृत्त्या येत्पिपपत्यच म्यादित्यत आह-सामर्थ्यमिह व्य क्षेति । इहैव न बन्यत्रेति तदर्थ पूर्वयागे सामध्ये व्यपेक्षारूपम् न चान व्यपेक्षा सामर्थ्यमित्युत्तरसूचे भाष्योत्ते नच परमपि (१) अन्यथति । उत्तवात्तिज्ञानलीमारे। (२) साहचर्यपरिभाषेति । सहधरितासहधरितमा सहचरितस्यैव पणमिति तस्यापम् । अयम्भाव reeलिस मिल पशिफारामनाराम्- दुशिहरवादी नित्य समास नि पन्यापत्तिानि याच्यम् । अनुत्त रपक्षम्यम्येति निषेधात । सपेक्षा र यमान पदानामावहादि पशाध परम्परसम्म घासा! ग्यार्थपर्यवसायिना पानामयाओं যখিণিসমধামায়ামম। খাম্বাবনাময় নিয়ে মাথার মােঃযম। মাম। প্রখ শম प्रहगानुधर्सनाइयार्थीभावस्य समासरूपचा समासला तद्ग्रहरु प्यर्थमेवेति दिन -आना समायोनिमामि यस्कादिपुगर्पिप्युमिका शन्दोग्य इत्यत आह-पस्कादिप्निति । उपपेक्षा विरहेड पीति | साय सदिः कुगिह का निष्ठयित्याती। पपेनायामिति । पद सर्पिः पुगिरवाया स्यागी। यह उत्तरपदस्थापिरमपि दुपिटपाया स्यात्यपत्यार्थ यस्यादिषुपाठ इत्यासमा नित्य समास पनानुत्तरपदमागविपस्यापसे । अयुत्पतिपद पप स्पत्यनेन मिथ, प्रातिपदिकविशानाश भगत पारिना सिद्धमि ति भाग्येणाय्युत्पत्तिपक्षम्यवाहापारादेतमि पोऽप न दापति नयत फ्मोत्यमापरकरऐन भास्थरत्या सत्यम स्यादत आइ-कस्यादिपु भास्कर इति । इति विसर्गसधि । , - थथ स्वादिमन्धिप्रकरणम् । मनु स्याजसमाहित्यत्र मुस्थाने गरेय निवेग सर्वम सारस्था मे सत्यम्बर विधानन प्रमियागीरयात् । तस्मात् | जसिायेर सूत्र भ्याव्यमिति यत्तदयुक्त मिति ध्यायनाचा समोडिसिप स्यय एते शियस अयं इति स्थिन इति । अयम्भार, तथा सति सत्यविधानस्य शिधाऽर्य इत्यादी चारिताध्ये यशोऽत्यादायुरष प्रति मनस्यासिनत्वेन यशाऽत्याद्यसियापत्तिरिति भाव ॥ (१) ननु स्याजसमीरित्यत्र सुस्थाने रघ विधेय । सर्घष स कारस्थाने ग्त्यस्यैव विधानन प्रप्रियागौरयात् । नय 'सुपिच'त्यस्य स्थाने 'पिचति सूत्रम्य पत्तव्यतापत्तौ र म त्यादी दीर्घापतिरिति (१) नान्यति। इद सक्षपत र ग्याल्यात पुनविशएका शस्यायत।
MA स्वादिसमिकरणम् । पाध्यम्। 'पथिमध्यमुनामात्' इत्यनेन दाकार विधानमामध्यन 'माया' 'परश्चेत्यादिनिर्देशेन च प्रथमैकाचो दाधों नेति मापने गादोधात् । एपञ्च चौतमित्येव सूत्र न्यायमिति यत्तदयुक्तमिति ध्यनगन्नाह स्वौजसमाडिति मुमत्यये कृते शिवस् थर्य इति स्थित इति । अयमेन्द्रभिप्राय , (१)तथामति (२)दत्य विधानस्य रवि আনামির বি স্বী ব্যাবিনা যৗথ বাঘা घुच प्रति गत्यस्यासिमस्यादुत्वाभायेनोक्ताम्योगामिद्धिराण्धेत । नवी सुसाइहणसामर्यादुत्वे पत्त-ये समस्यासिद्धत्याभारफरपनानोक्त प्रयागामिद्धि तरथा (३) एहि सुभात३श्वन माहीतगादापुत्वष्ट्या रुचस्यानि वेनो रामाच्या मुताकारलपरीभूतस्य रोरु रामापाय एतस्यामताद्रहणम्य स्पष्ट मेघ धैयर्थं मिति वाच्यम ()देवदत्ता ३ प्रती सामान किमित्यादी 'श्रनन्त्यस्यापि प्रवाश्यानयो' एतद्विहित सुनविपये प्लुताफारात्परम्य प्रत्ययभूतस्य रोपवाभायाय तस्य चारि तार्थेन झापकत्वासम्भवात् । नचान व तपरकरणसामर्यादुत्त करपनानोक्दोपा, अन्यथा देवा अनेत्यायो जस सकारस्य सत्वे तभ्योत्वदृष्ट्याऽसिद्धत्या धाकारात्परस्य रारभाधादे गोययावृत्ती उदयं तपरकरण निष्प्रयोजनमिति धान्यम् । विश्वपा अनेत्यादो दार्गपरस्य प्रत्ययभूतस्य रारुवव्यावृत्तये तपरकरणम्यारश्यक स्यात् । न स्वरूपराविरध तरेधिति वार्तिकारम्भसामादुक्तार्थः पल्प्यतामयश नोगदोप, अयथा रत्वस्यासिद्धत्यादुत्यामाप्या घा सिफ्स्य सत्वेऽसत्वे चा अहो रूपमित्यादेरनुपपत्त्या स्परमेव तव्य र्थमिति वाच्यम् । श्रह -अहोस्यामित्यादौ नलापदृष्ट्या रत्वरत्वयो - (१) तथासतीति । रप्रन्ययस्याडीगारे सता यर्थ । (२) उत्वविधास्येति । अयम्भाव , शिवोऽध्य इत्यादौ र प्रत्ययस्य सापा মৌনী লিৰিকত সস মুখ ঘষলে पुमगदिति एक कृतिसशास्य 'ससनुषोररिति र ये तस्य च |पादिवत्वादुरय पन्यासिवयेनात्यानापत्तिोपो याध्य । -(३) एहीति । सुश्रोतस इनि कस्यचित्सना'दूराद्धृत चीनन । (४) देवदत्तेति । नेद जसिरूप विन्तु प्रयमेश्चन एप-- घोकारश्रवणन्तु हत्येति बोध्यम् । Hh ३८ फजियारतमपायाम्-- रसिद्धत्यात्माप्तनलोपव्यावृत्यर्थं तायामहग्निति सूत्रावृत्ती भापक स्वाचारितार्थ्यात् । सामर्थ्य विरहेण (इह सापश्त्यस्य पत्तमशक्य नया बहन शब्दात्परस्य रोरुत्वे फर्तये नासिद्धिरिति विशेषापेक्ष शापने धात्तिकस्य चरितार्यत्वे ममामा सामान्यापेक्षमापनस्य फर्मुमशक्यतया था तप्रत्यो दोपस्तदरम्य एर तम्मापर्वाचीनामि प्रेसन्यासो नागीकार्य इति । यत्तु अत इत्यत्र तपरकरणादेवेत्यारभ्य चित्यमिदमित्याधु फेचिदित्यन्त, तन । तपरपरणस्य पूर्वप्रदर्शित प्रयोगे चारितार्यात् यच एतु जात३ रन मासि किमत्यादावालु तादग्रहण चरितार्थ, तदपिशाधातो धातोर्ग सूचि गाजनोजें ति जावेशस्य 'जासनपना सन्भलारियात्वस्य चाप्रात्योत्तमयो गस्य सर्वथाऽनुपपत्ते । पूधसूत्रेण शिति जादेशस्य, उत्तरसूत्रण भलादी सनि भलादो द्विति चात्वम्य च विधानेशात निमित्ताभागात्। यद्यपि जनधातो तप्रत्यये जातशनस्य निप्पत्तिस्तथापि रेफटित ঘাঁৰামুঘ, মুরগ্যাজমাংখা যাযৗথষীনা ग्यात् । पच जात३ अग्रेत्ये साघुरित्यनम् ॥ उनु यन यय पदान्तलफारस्तत्र सर्वत्र जश्त्वमाप्ती सत्यविधान व्यर्थमेव स्थादित्याशयेनाह-जश्त्वापवाद इति । पाध्यपिशेपनि न्ताश्रयणे (यन नामाप्ति) न्यायेन सत्य जश्त्वस्य याधफमिति भार । बाध्यसामा यचिताशयण तु श्रेयानित्यादी सयोगातलोपानापत्ति । লগাছি, 'নয়ারা গােস্লাম্বিয়ায় নয় पूर्वमासिद्धमित्यस्यानुपस्थिती रावस्य सिद्धत्वात्परतासयोगात लोप याधित्या रत्वे यण प्रतिषेधादमलन्तत्वाश्च सयागातलोपा प्रात्या तदापत्ति । थत पूर्वपक्ष एव युक्त , अन च पने, तत्र सपोगा तलोशनापत्ति ! रवशाने पूर्वधासिद्धमित्युपस्थिते पूर्व मत परमसिद्धमिति रेन योधनानुत्वशारतापेतया सयोगातलोपस्य पूर्वत्वादेतद्दृष्ट्या रतस्यासिद्धायेन प्रागुतलोपस्येच प्रवृत्तः । ससञ्जपोकरित्यत्रोपस्थितपूर्वप्रासिद्धमित्यत्र पूर्वपदेन जयभित्रस्य ग्रहणेनापि सिद्धी सर्वथा तत्र तदनुपस्थिती मण्डूकावृत्ती च घीजामान इत्युत्तराशय ॥ । गर्नु उत्पष्टग यत्यस्यासिद्धत्वेन यतेऽप्युत्ये तस्य स्थानिवद्भार (१) इति । प्रति स्वशासिद्धमिम्यग्रन्यर्थ । - स्वादिसन्धिप्रकरणम् । ३६ पादुत्ववुझ्या यत्व स्यादित्याह-~-पतस्यापवाद इति । अयम्भाव, वद्रप्राप्तियोग्येऽचारिता सति कृते च तिम्मिारितार्यमिति तक न्यायमूलफयर नाप्राप्ति न्यायस्य पाधीजम् । तथाच उत्सर्गशास्त्र स्य भो भगो भयो इत्यस्यामाप्तियोग्यसले चारितार्थेनोत्वेन यत्व स्य तेन न्यायेन याधे न पुनर्यमा ।' सभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयता तक कौण्डिन्यायेत्या यथा तमदानेन दधिदानयाधे न पुन दैघिदान ततदिति दिक। ननु उत्परिधायकशास्त्रस्य सापादिकत्येन तद्दृष्ट्या रुत्यस्या सिद्धत्वादुत्व न स्यादित्यत श्राह-उत्व प्रति रुत्वं नासिद्ध रुखमनू घोखविधेः सामादिति । यद्येव तर्हि उत्यविधान व्यर्थमेव स्या दिति सामर्यादसिद्धाभावारपनान्न दोष इति भार । नच निपा चारो सुपो' त्यस्याने 'श्रत उरति' इति सूत्रपाठेनयासिद्धत्वाभायो पपत्तावलमेतेन सामाश्रयणप्रयासेनेति वाच्यम् । तथा सति, उत्वम्यासिद्धत्वे। गुणसत्या शिवोऽर्य इत्यासिङ्ग्यापते । मनोरथ इत्यत्र रोरोति लापापत्तश्चेति दिक। शिवोऽयं इति । ननु शिव उ अर्घ्य इति स्थिती प्राप्त 'श्राद् गुण' इति गुण बाधित्वा प्राप्ते 'प्रथमयोरिति पूर्वसनर्णदोधं पश्चात्तस्य 'मादिची' स्यनेन याधेऽपि (१) भ्रष्टारसर न्यायस्य जागरूपत्वा पुनर्गुणो न स्यादिति चेन्न । 'तो सत्' 'भिघोड्यौ नदे' इत्यादिनिर्दे शेमात यायस्याघ्रानाश्रयणेन गुणप्रवृत्ते सुलभत्वात्। (देवदत्रान्त हत) न्यायस्य तु नान प्रवृत्ति । देवदत्त हते सति तद्धन्तुहेनने न पुनदेवदत्ताजोवनमित्युक्त यायार्थात् । देवदत्तननप्रसच्यादत्तह नने वस्त्येव देवदत्तोजीवनम् , प्रशते न हननस्थानीश वृदिहन्तु पूर्वसवर्णदीर्घस्य लक्ष्ये प्रवृत्ति, कितु हानोद्यममजातीय प्रसक्ति मान प्रसक्तस्य याधे पाभ्योजीरने न यामिति भाव । ननु अत परस्य रोग्त्व स्थादप्नुतेऽतात्यययन 'अतो रोरप्लुते' इयतेर सत्रेण शिरोऽर्थ्य इत्यादायुत्व सिद्धो ध्यर्थमेवाप्नुताद्ग्रहणमि त्याशयेन शरते-अप्लुतात्किमिति । समाधचे-एहि सुयोत३ श्रा नाहीति । अयम्भाव , तदभावे उत्प्रयोगे प्लुताफारात्परस्यापि . A (१)शावमरेति । त्यस्यावसरों भ... पुनर्न प्रवनन इनिमाय • स्वरूपम् ।
{ থমথ্যাধু- নাফিশাগ।গায়ণ দাস গান্দা ইয়াৰ নামমালা গলায় মা ফস থামাথা নয় শাখাৰ সুমা দেখা যায়। সাংস নামিয়ে কারণ সাবােদ সাপ বাগধা। লাশ বাঙ্কার থালামাল সন্নাগবি বয়স ধ্ব-নাবিনি দিয়া না ননিনি। মা কালি মবিয়ালিন বালামগা পূমি বনি গাপরি গলা দা সি মাখ।"Tসংবাদমালা বায়তুল সেগমাণ গ্য। খায়। সীমাবাশ্বার নিলামে নিরোশাহনা। মা শindাথ দ। গাগামী পাথণা ধারণা ধনেরি মসলাযথ সিমি সাগ-রাশিযমিষ্টি প সপ্ন দাঁত, গত শুসাথ মবিশ্বাস স্বাথ শি খো নয়াধিনায় নিয়ে যা যুঃ ' পুন ? শ্রাব বাপি গ ঘ নেয়া মিশন যার যুগ বয়োগ মাথামান্য অন্য যা'যাযা এসি গথী হাবী গাওঁ । যা আশা বাবা শিবির ঘাথ। পথযামল দুটি থাকা সাক্ষালয়ালমঘিয়া যানিনাৰীগৰ। জান্নাতী নন দই ও লালাগায়ত্ব, যা মাৰেীষী বাঙ্গায় বা শাসি যি }'মাথমািখামাথা दिय चेनतदष्टया पादिक्रय गुतम्यासिवाक्यं तत्तत्तिरिति খাম। যায়িমা বৰ বিমানবমনিবাস গণিয়া গারিন যা দৱিনিধান্য * যাত্রা। ন ম প্রিয়া যথা সহ নিয়া মন বি বিবিধ নি যম। মঘাদিয়ারবিয় ; লিমানাপিনাৰমন স্বাদ । ঘা নয়ের স্বাদ বাটিইবি অথরিয়ায় মধ্যবরুয়া শিপ। মুঘর। = स्वादिसधिप्रकरणम् । परिमापारया तस्य सिद्धत्येन प्रतिपाद्यस्य सनात् । यत्यन्तरमा शास्त्र प्रैपादिक तत्रान्तरङ्गशास्त्रे परिमापान प्रवर्तते । ताशाऽन्तर मशास्त्रस्यासिद्धत्वेन प्रतिपाद्याभानादित्युत्तराशय । ननु प्रतियोगि त्वेन प्लुनस्याश्रयणसामध्यर्यात् (१) उभयविधासिद्धत्वस्य पाधोऽस्त्यि ति चेन्न । आश्रयणसामन तु (पन नामाप्ति) न्यायेन प्रत्यक्षत्वा-पू. घंत्रासिद म्यैर गाधो मरवन्तरगपरिभाषया योध्या सिद्धयम्यापि मानामावात् । नचोक्त परिभाषया प्रागुत्वे तत प्लुते च सुश्रोत ३ इत्यत्रैवोरयापत्तिप्रदर्शनम्यत्रोचियेन पयोऽश्ट पयो३देस्यादी तया तदनापत्तिप्रदर्शनमनुचितमिति घाच्यम् । तत्रातरगत्यात्प्लुनस्येय प्रवृत्योत्वाप्राप्त्या तदनापत्तेरिहप्रदास्यैौनित्यात् । नयाहि, एकमासापेक्षाये। प्रतुतोऽन्सर, मिनधास्यस्थाारसापेक्षत्वा सुबमाहिरमिगलम् ।। असन्धि सौर इति । सूत्रे फत सौत्र 'कृतलव्योतकुशल' इत्यण । भगो अधाशघ्दयोराकारस्यापारस्य च पूर्वरूगत्मय सन्धिः सोयत्यानेति तरर्थ । भोस् भगोस् अघोस् इति सान्ताना वागताना मनुकरण्तु यत्ययलोण्या?रित्यात्तत्रासन्धिर्याय्य एवति भार । नच सान्ताऽनुकरणनेच यत्वयापाभ्या বাবণ্য रान्तानुपरणेनति धाच्यम् । विभाषा भरद्भगवदघरतामोधावस्येति पातिक निप्पन्नानां भवदादिप्रतिकाना भी शब्दादानामपि प्रहणाय रान्तानुकरणस्यावश्यकन्यादिति बोध्यम् ॥ ननु सिगयत्ययो प्राप्तयोर्यत्वस्य विसगल्याऽसिद्धत्वेन स पच स्थानतु यत्वमिति तद्व्यावृत्यर्थमशग्रहण व्यर्थमेवेत्यमित्य शकते-अशि किमिति । तानिराचष्टे- देवा सन्तीति । थय म्भाना, अश्ग्रहणामाये अपर्णपूर्वपरो। सत्येन तर यत्यापत्तिरतस्तत् सति च तसिभशपरत्याभाधार तदापत्ति । नच यत्वस्यासिद्धरत्वेन विसर्ग एव न तदिति 1 दाप इति वाच्यम् । यत्यस्य निसगष्टमा सिद्धत्येन तल्लाभेऽपि तस्य स्थानियलेन गत्यतुझ्या यायप्रवृत्तौ दाप स्यदुर्यारत्वात् । नच धिसर्गेऽतिदेशेन रत्यानयासम्भव रेफरयैव विसर्गस्थादित्वात् । पम च रत्त्यस्यैवातिदेशस्तधाचारितधाविन्यस्य (१) उभयेति । यासिद्धावस्य परिमायरायोप्यासियरम्य यथ ।
१२ फविकारतमपायाम्--- स्थानिसम्बध्यरमाप्रवृत्तिधर्माधयोद्देश्यताकपिधौनग्धायिस्वामित्व में रिसर्गम्थानिसम्म यरेफमात्रगृत्तिरत्वधम्माथयोदेश्यपयस्यविधे कर्तव्यत्वा यानित्यनियधाम दोष नि याच्यम् । रोरिसि समु शायरपस्याधयाणेन ग्यस्यारमात्रयुत्तित्यादनलियधाधिनिनिषेधाम वृत्त्या स्थानियस्य सुलभत्येन दोपस्य सादयस्यात् । विसर्गमा लिनि रेफे रत्वरत्वोमयधर्मस्य सत्यादतिदेशेन पधेच्ययाऽतिदेश शक्यत्यानुवानिश वर्तये निधाप्रनिरियुत्तराशय रति (1) 1(0)नयास्तु म्यवृस्यत्यन्यायपाविच्छिन्नम्मानितानिरूपिता शताद्धम्मिपारापप्रकाराभूतधर्मावछिप्पोद्देश्यताको कार्येन स्था नियमित्यर्थः, तथा च म्पपदेन पानी गते स च रेपस्तना योऽव्याप्या धम्म स च रत्व तदयच्चिमा स्थानिता रेपनिया ननिरूपितादेशतागगन घिमर्ग स धम्मी यस्य एतादृशी य भाग प्रभारीभूनो धम्म सशस्य गत्वञ्चतदवच्छिना फो ग्शदध ताश्यतानिरपितविधेयताश्रये यत्वरूप पायें पीये यानि पश्यनिधाद्देग सन्तीत्यादी दोपामापेऽस्याऽग्रहणमत्युदाहर रगासम्मधात् छन्द सु पय स्विस्यादायुक्त दीपस्य स्पष्टत्यादेतदेध सत्प्रत्युदाहरणभ्याध्यम् । तथ हि 'रो सुपि' इति विसर्गस्य स्थानी शब्दस्तत्तिरवस्य राशदेऽपि सत्यदराच्याप्यधर्मात्यामाग्रेन रगवच्छिन्नस्थानिनाया अत्त्यव्याप्यधम्मायिनत्वामान निषेधा- प्रवृत्तारतिदशन रत्ययुख्या यत्वापत्तेारतया प्रत्युदाहरणत्योपप तिरिति तदार यदि घरो सुपीत्यत्रापि र पश्यन्तस्यानुवृत्ती रोर्या रेफ्स्त विमर्ग इत्यथ रत्यावच्छिन्नस्थानिताया अखत्यन्याय धम्मानचित्येनाच निषेधप्रवृत्त्योत्तरवलीयदोषयागृतिस्तर्हि (३)अष्ट पार्थमशग्रहणमित्याह न च परितार्थलीकारे 'अहोऽतिटीयन दोघश देनाऽचानिधानात् 'अयश्चेति परिभाषोपस्थितापिटोऽचो दात्य यवत्याच्छिनास्थानिताया श्ररुत्वव्यायधर्मावच्छिम्मत्वेन तादृशम्यानितानिरूपितादेशतायान अन्नहीदित्यचाग्रहीस इत् इनि () प्राच इति । दलितादय । (७)नयाम्विति । नागाप्रमुत्य । (३) प्रार्थमिति । भदणेश्य प्रयोजन यस्थ मन Aerम पारायणा। पुष्यजननप्रयोजनकमिन्यथ । me स्वादिसन्धिप्रकरणम्। ४३ स्थिती सकारात्पूनोंदीर्य ईफारस्तम्मकारोपमशरीभूतो धर्म इद्रव तदवच्छिनोद्देश्यतानिरूपितविधेयताश्रयत्व सोपस्येन्यनति धाविति निषेधादिट्वस्यानतिदेशेन सलोपानुपपत्याऽग्रहीदिति न सिद्ध्येदिति वाच्यम् । (१)तत्रापि अजमिन्नेवावच्छिन्नस्यैव स्था निस्यातादृशधर्मस्याल्वयाप्यत्वाभावेन निषेधाप्रवृत्या स्थानियत्वे- नेटत्वाऽऽनयनात्सलोपे तदुपपत्ते । नचोक्तार्यस्वीकारे हे रामेत्यादो सम्बुद्ध्यवयमस्य हल सस्य लोपे तवृत्ति सुवस्याल्धभत्वात्स्था नियत्वनिषेधे कथ पदमिति वाच्यम् । (२)श्रानुमानिकादेशस्य रामेत्यस्य स्थानियत्वात्सुयन्तत्वस्य तत्प्रयुक्तकार्यस्य चा लाभेन तदु- पपत्तेरिति दिक् ॥ नु उन . पदत्यस्या पभिवरतत्त्वेन पटे इति तद्विशेषण व्यर्थ मित्यत आह--पदे किमिति । तदुत्तरयति-तन्तयुतमिति । न्य तदाशय , पदे इत्यस्याग्रहणे तन्त्रम् (३)उतमितिस्थिती उप रत्वाद्यलोपापत्तिरतस्तद्ग्रहण सति च तस्मिन् उपरत्वेऽपि तस्यपदत्वाभावान्न तदापत्ति । नच लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषया चादिपरितप्रतिपदोक्तस्ययाऽत्र सूत्रे उनोग्रहणे। सम्प्रसारणनिप्प भस्य लाक्षणिस्य तस्याग्रहणात्तत्रयोक्तदोपन्यावृत्ती व्यर्थमेध तविशेषणमिति वान्यम् । उत्तरार्थत्वेन तस्य चारितार्थ्यात् । नधाहि, डमो हस्सादची' त्यत्र 'उम् िच पढे' इत्यत पद ग्रहए मनु (1) तापीति । ग्रहोऽलिगत्यापीत्यर्थ । (२) आनुमारिफेति । अनुमानिसद्ध आनुमानिए । प पानुमा निकस्थान्यानेशभाव दानित्यवारणाय स्वीकृत । एवापतु ण्नदद्धि ममग एन-युद्धि स्तम्यति । प्रमोह राम ति बुद्धि कर्तबनि । भया हे रामसू इयुधारणप्रसगे उगानुशासनयमान हे राम इन्युधार गीयम् । अथवा हे रामस् इत्यस्यस्याने ह राम इयादा, एसप मानुमानिक म्था यादशमाघ । सधाच रामे यादेशस्य स्थानी रामस् इति तद्युतिसुबन्त यस्य म्यानियमावेनादेशे सुलभतया पदव निरावाधमेति भाव । (३) उनमितीति । वेन मप्रत्यये सरप्रसारणे रूप मिन्यति।
फविशारामपायाम्- पर्य हमापगेगा दम् तदत यत्पद तस्मात्परम्याजादे पदस्थ उमुडिति ग्याख्यानेन परममिहनाघिणदी। मुद् भावियस्य पदनामावामिनि मा यस्तुतस्तु पदे प्रहणम्योधरसुधेऽपि गोप योगा। तत्र पदम्येत्य उपत्येय चिहात् । तदत्तो हस्यात्परो यो उम् तदा यापद तलात्परम्याची समुदित्यर्थे उत्तरपदत्वे वेति এখাদ্যনিবগ্নাংঘমেদ্বিবারিবিবা सम्भवान्दमन्तपदात्परम्यायोऽमावेीर मुदोऽमसचे रित्युत्तरा शय । यदि मापयुभ्मवापेनत्यादो 'पनव्यायेऽपीति पेध सिधये उत्तरपदस्य कायिरय पधातधानिकेन प्रत्ययलदरामतिषेत्र इत्युच्येन ताहि तन्त्र प्रारदमुनिवृत्तये प्राचीनव्यारयानर शरणम्। इति युक्तमेर पदग्रहणमुत्तराथमिति पथनम् । ननु 'हलि मपाम्' इत्यत्र पदेनटणमनुवर्त्य हलानी पदे इत्यर्थलामे वृक्षम्यामित्यादोन नित्ययलोप । बिन्तु 'लोप शापत्यम्ये ति पत्तिय पय साति বই এখামসি খর। বিনাবাগ্নি খাবগন্তে याऽनन लोपामाया धैरपिय एय लोपे पदग्रहणम्य नियोजन रमादित्यलम् ॥ तुरोऽपि इत्यत्राऽमुपिनाहरणाऽभाये तस्य सुप्यपि प्रवृत्त्या पनारदन सूप्रभ्य वैययन सामथ्यादुत्तसूत्रस्य मुपिन प्रवृत्तिरिति परपसादसुप्यर तत्प्रवृत्ती व्यथमेव तद्ग्रहणमित्यभिमाया पूर्वपक्ष मादभति-अपि मिमिति । त समाधत्ते-होम्यामिति । अयम्मान, (१)तथा सति, ग्रह , अहोभ्यामित्यादी सारस्यरफा देशे तम्य नलोपटट्याऽसिद्ध येन प्राप्तनलोप यावत्यर्थमावृत्तेराय श्यकतेन तार्थमहनस्त्रस्यावयपत्यादननोचय पनाया यतमा घयत्वारोऽसुपात्यम्य सुप्यपि प्रवृत्तान प्रयोगासिधापत्तिरित्या घश्यकमेन सूर्य ग्रहगमित्यलम् । ननु सूत्रे दीर्घपदयणात् 'अचश्चेति परिभाषापस्थितापच पव दोघंविधानासिद्धी व्यर्थमेगणग्रहणमित्यत पाहण किमिति। प्रत्युदाहरति-तृढ वृह इति । सृह वृधातुभ्या तप्रयय अदित्ये न घेट्यत्वात् 'यस्य विभाषा इति रिटाया इनिषधे ढत्वधत्व (.)तथासतीति । असुपी यस्यामाऽहनमूत्रदिश्य राऽसुपीति पुन प्रवृते सतीत्यय ।
स्वादिसधिप्रकरणम् । प्टुन्यदलोपेषु स्तेपु निप्पप्ने उक्त प्रयोगे ऋकारस्यास्येन दीर्धापत्ति रतस्तद्ग्रहण एत कृते च तलिन् फारस्याणत्याभागागोतापत्ति । न च परणकारेणाऽणो ग्रहण सत्यपि तस्मिन् तमत्यातदोपस्तदव स्थ एवेति घाच्यम् । अत्र पूर्वेणेगणग्रहणस्य सिसात्तितन्यात् । अपोत रोयर सिद्धो स्पष्टमेवाणग्रहणस्य वेयर्यमिति मार ॥ ननु 'दलोप' इत्यत्र सामाश्रयणात्तस्मिन्निति परिभाषोपस्थि त्यैष पूर्वस्येत्यर्थलाभादिसिमी सूत्रे पूर्वस्येति व्यथमेवेत्याशयां समाधत्ते-पूर्वग्रहणमनुत्तरपदेऽपि पूर्वमानस्य दीर्थमिति । पूर्वग्रहणासचे 'थनुगुत्तरपदे' इत्यत उत्तरपदापस्थितो ढलापनिमि तयोरुत्तरपदस्यदरफयो परयो पूर्वस्याऽणो दार्थ इत्यर्थे अजर्घा, लौद त्यादी दीर्घानापत्ति उत्तरपदस्थतरेफपरप त्याभागत्तरपदश प्दस्य समासचरमारयवे रुइत्यात् । नचाणग्रहणममर्यादन तम दार्घ इति चाव्यम् । श्रातृढ श्रावृद्ध इत्यादी दाव्यावृत्त्ययावेत तस्य चरितार्थयात् न न सुभारम्भसामर्यादेच दोऽरित्वति ।। नीरच टूरत मित्यादौ तस्य सावकारत्वात् । नच लोपादेरीपादि कत्येनासिनत्यादीऽमात्या तत्र सूबसायफाशत्वमदर्शनममदतमिति घारम् । सूनारम्भसामवादवासिद्धत्वस्य बाधेन दोर्यप्रवृत्तिसुख भता सागशत्वप्रर्शनम्य युक्त्वात् । इत्यावश्यकेन पूर्वग्रहणेन सामर्शदुत्तरपदापलिता न पाश्वदाप इति भार । मनोरथ इति । मनस रथ इति स्थितो सफारस्य रत्वे कृते प्राप्त योरुत्वलापयामध्ये स्यादिति सन्देहस्य आतत्वादाह-विमतिपेधे पर कार्यविति। पम्मव्यतिधारे विद्यमा हिप्रतिपूर्वकात्सेधतेभि निष्पन्नस्य प्रितिषेधराश्यस्य परस्परविरोधरूपोऽर्थ । (१)नित्यान्त रङ्गापवादभितोऽस्य सूत्रस्य विषय इत्यभिप्रेत्योत्तार्थपरिप्रतिषेध शन्दस्य पर्यवसितमाह-(२)तुल्यपलविरोध इति । तस्मिन् सति पर कार्यमिति तेन घोधिते देवा हसतोत्यादी साधकाशस्य 'हशि (१) नित्यान्तरति । नित्यस्यापश्यत्तयाऽन्तस्य सापकरयादमा पवादस्य धनप्रामाण्याद्वायत्वेनधित हिशोश्य विषय इत्याह नित्यस्यादि। (२)तुल्यपलेतिास्वाशे रवाशेलमारकाशयोरकन युगपत्याशिरूप सr - গাধা- धेरा IT A TEkme न पाया গাখ # বাগধংশ শিখান firrfাগ। {মা মাপা ল ি য যা খিসিম মোকাছি। শিলা শাখার মিরার নিঃসিসি উপ কোন দাগ 7"Tাশা সাংস স থ দাগ সিরাধানিষেধামসা- কিমি। মাঘ ~ । না চায় যক্ষ 1} গানসিসিম্বাথী সাশপাশ ! ঘর সাথ মসি মাল। মা মামাপঃ প্লাগিন ঘিা। পুণ্য art”াদেণবিন্যা বাদশা খান কোথায়গা শিথিল থাকা মাই মাথা ব্যাথযাণমপঞ্চম শম সমিষিপ্রগণি-মাঞ্ছিানি। মগ খামখামারবাঁক মালিকি থাৎ থষসূরা গান্না সঙ্গে আফ্যান্যসমাস মনি নিয়া যাই অবয়সি গিনি। নব গণহauাংক ধো বন্ধ বিশ্বন শাবাঘগলা যা দীঘি।। ওয়াং, সংগ্রহ (সি মহা মনিমাৰ পি হিসেবুয়াশপিশায় ॥ ববমিবনু। । { -------- শাসিলডুপ্লিস। তিনি। প্রশ্ন মুখ সয়াবমূযিময় সমাধান নাইঘিষাঘনায়গিনি । গ্রানান্ত সুখয়ই বরিষায় জিন্নামায অংশ। গলায়, ঘূলিয়ামানবধিনিমীয়গা, तापयविषयस्यम् । अत एव रामाविघटपरेफादोंधाजननेऽपि रामा अजन्तपुप्लिङ्गप्रकरणम् । देव प्रातिपदिय त्योपपत्ति । ननु पर्युदासेनाऽर्थवसलामेऽर्थवद्रहण न्यर्थमिति चेन्न । उत्तरार्थत्वात् । नवेहकरण व्यर्थमिति याच्यम् । इह किञ्चिनपो इति न्यायेनाऽर्थवत्वेनैव सादृश्यग्रहणे प्रमाणान्वेषणप्रया सक्शनिवृत्तिरूपफलेन साफरयात्। प्रत्यये पति याप्तिकारण तु अप्रत्ययपदावृत्त्योत्तरसूत्रघटय तद्धितग्रहणयोधितया सुव्यक्तमेव । नचैतदेव गौरव दूपणमिति वाच्यम् । नवीनोतार्थवचलक्षणपरि प्कारप्रकारप्रयासवाहुल्यापेक्षयाऽस्य लघुत्लात। उत्तरसूत्रे एकार्थी भानपर्यायधिकरणत्वमेवार्थवश्वमित्याहु । नतु पाचक औपगव इत्यादो प्रत्ययान्ता प्रत्ययातपर्युदासेन निषेधात्पूर्वसूत्रेण प्रातिपदिकत्वाप्रमतो तदर्थमुत्तरसूत्र इत्तद्धितो हणावश्यक नेऽपि समासेराजपुरप इत्यादौ (१) प्रत्ययग्रहणपरिभापया उसन्तस्यैर सतस्यै च प्रत्यया ततदादित्ययाधनात्समुदायस्य प्रत्ययान्ततदादिमनत्वेन पूर्वणैव तत्सिद्धौ समासग्रहण व्यर्थम् । च राम कुमारी राजकुमारीत्यादावन्तरगत्वेन हल्टयादिलोपेऽनुपसर्ज नसीप्रत्यये तदादिनियमाभावादर्थादतदादारपि तदादित्वारोपाहाजन उसकुमारो यस्य प्रत्ययान्ततदादित्वात्पूर्वसूत्रेण प्रातिपदिकत्वासिद्ध्या तदर्थे समासग्रहण विध्यथमिति घान्यम (यन्तरतानपि विधी-- (१) प्रत्ययग्रहण परिमापयेति । प्रत्ययग्रहण समास विहितग्नदाद स्तनन्तस्य प्रहणमिति परिभाषाम्यरूपम् । यस्मात्प्रत्ययविधिरितिसूम यस्मात्मत्य यविधिस्त दादीत्येको योग प्रयये हयपरो याग । गृrमाण उपनिष्टते इतिशेषः । तयाध प्रन्यये गृह्यमाण यम्मात्प्रत्ययविधिस्तदादीयुपतिष्ठते इति तगयन्तसिद्धिः। तदन्ताशसिद्विस्नु विशेषयान्तरासरचे शदरूपविशप्यमादाय यन विपिरियननेव। मा बीमारिभाषा म्यते इति बोध्यम् । (0) अन्तरदासपीति । प्रत्ययोचरपदयोश्चेति सूममस्यां जायक तथा हि, स्वस्तृतमि यादी उम्पक्षयान्तरङ्ग वाद्विभानिमित्तयेन (यमावकवचने हत्यने मुंव बादशसिहायुत्तरप्रत्यय पो देशविधाार्यमुक्तमून ध्य, सत्सरिमाया नापयति । तब पुनम्म्यापुन इत्यादौ तवरमादियाधनाय नापोभूतोतसूत्राय বামেয়া- ছি। আশ) নি ধৰিখী মায়া মায়া কান হুমায় ঘৰথাসাযিন গায় মানিয়া বিৗ শৰ্মাণৰ সাং। সস নিয়ন্ত্রণ ৪নং নায়াগ্রামগরিরি ম্যাকামি বা নানা-নাবিখামার্ন সাইনাস বিখita এখ। নাৰি ধৰি ৰায় দশ অনুষ্যনিম্মন গ-ঘূর্ণ। মিজ সন্ত্র্য দিধার্যবিরি। দুৰা পশমনি। ৪ যত গাগাছায়গামিনি নি । । মাথায়হাৰ গা (শাখ"নথে যত সামাশাহিদকাথায় নি । যায় গুথিগন ঘন ২ মিনি a গুনাগমন্ত্রীগণ্যলাথি খার মধ্য আৰমাণ যদি বলা যায়। য়ুনাম। বন না মানিববিবৰি, গৰখা ‘গ্রি ? গুয়াগ আশা ঘিন না। অল্প বিপ্লব । সানিকিলাখাৰৰ ঘাম। গ গ "ী শা রানু য় থমাস ম ন র গৰম। মমিয়ালিকা দিশায় মাদিঘির ঘ ঘনাদ যা মুম মঘষার্থী নিঘন থামাথাখিনি ঘাথ। তা সংস্থা বা গিনিমতা নিত্যাননাম্বার কg মনী মাগম। অান্ত হননাদির যদি তান্য সামা খুখি ব র গান গনি " কন্তু যা ব্যবিলম্বে ক্যাং এনিনাদাষ । বন্ধ। করোনা বা চার ঘরোয়ামাগরিবি হল। (ন্য বিবা নবদম্ব প্রাণী )যি ন্যাশন দুই দুৰণ্যময়য়য়যানিলাযথ মনিষি গী चेन समापे घाफ्ये च पूरीसूत्रेण प्रातिपदिासमाया अप्राको समासे মুয়াবিয মায হাহা মালাখাৰে। অল্প বয়ান ঘর এ । গয়াল মাষণীয়। যা ব। এসব বই বা হলিশান সাধনাইয়ায়াবী খানমঘনা? বরাবণ মার। गनुशा ४६ अजन्तपुल्लिङ्गप्रकरणम्। दिमूलोक्तो नियमापारा फितु साजात्यप्रदर्शनमात्रम् । ताफा কন্তু সন্যাসীৱনৰ্যায়ামীলঙ্গয়া स्रीयाद्देश्यतावच्छेदकन्याप्य यद्रूप तद्पावधिनानिरिक्त्येन वैय ध्यप्रयोजकशास्त्रीयोद्देश्यतापदफावच्छिन्ने सकोच इत्येव तर च मरते, ध्यर्थीभूतसमासमहरारूपशास्त्रीयोदेश्यतावच्छेदक्समा साकावस्याप्य यद्रूप पूर्वभागपघटितसंघातत्व तद्रूपायच्छिक तिरितत्वो घेयर्यप्रयोजकशास्त्रीयोद्देश्यतावच्छेदफायच्छिन्नेऽर्थ सकोच इति दिए । ननु रमा गौरोत्यादो (१)(प्रातिपदिक्प्रवण) इति परिभाषय प्रातिपदिकपदेन स्याब तम्यापि प्रहणात्म्यादिसिद्धी ट्याप्रातिप विषादि ति सूत्रे स्याग्रहण यर्थमित्याशयेन शकते-मातिपदिकग्रह लिगविशिष्टस्यापीत्यादि । इत्य हि समाधातुरभिप्राय , उक्तसू टयाग्रहणाभारे, श्रायशव्दाद्दाप प्रागतरगत्यात्यानि ततष्ठापि थ पोल्यवयायामातम्यानिकाकाराभावात् 'उदीचामि त्यस्याप्राप्तो ' स्ययस्थेति नित्यमित्येश्राय्यिरत्येस्मेवरूपम्। पवलोहितशन्दालाप प्रागतरगनापनि ततापि लोहितफेत्यवस्थामा तोपवाभावे 'वादनुदात्तातोपधात्तो न यस्याप्राप्तौ प्रत्ययस्थेति नित्यमित लोहितिवेत्येकमेवरूपन्नतु श्रायिकाअायंधा लोहिनिका लाहितिको ड्यामहणमा रश्यम्, स्ते डधायग्रहणे तु तत्सामर्थ्यात्ताभ्य प्राट् म तद्धिनोत्पत्तिरित्यधशापनेन घ्यायन्तादेव तद्धितोत्पत्ता तरूपसिद्धिरिति । सूने ड्यावग्रहरा खोप्रत्ययमात्राएलक्षणमस्त्री प्रत्ययमान तद्धितोत्पते प्रारमरतीति फालिनम् तेन प्रभर धूतर युगतितरेत्यादे सिद्धि , अयथा लीप्रत्ययात्प्राक् तद्धितोत्पत्ताधुत्त प्रयोगोपपत्तिर्न स्यात् । (२)श्रा धयोवाचके वैकल्पिफजातित्वस्ट स्वीकाराजातेश्चेति निषेधेन न पुरस्चम् । तद्धितोऽपि व्याख्याना समासान्ततिप्रत्ययाद्यतिरिक्त एच गृघते तेन युवति, बहुगोमत्केति सिद्धम् । अन्यथा तिप्रत्ययात्कपश्चमाड्डीपि युनस्ति बहुगोमतिति स्यादिति प्राञ्च । नागेशस्तु अत्यन्तस्माथिकाना सुबुत्पत्ते पूर्वमेयों (१) मातिपदिकमहणेति । मातिपदिकमाणे रिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रह जामति स्वरूपम् । (२) अनी। युवतितरेत्यग्रेन्यया । .
१० फविकारतामझुपायाम्- स्पत्तिमात्य लाहितालिङ्गयाधाम्येनि धात्तिन सोदिनिका सोहि तितिरुपद्वयम्प्रतिपाद्य अाय्यित्येकमेव रूपमुक्तवान् । नागेशादि रियमयुक्ता युत्ता -वेति स्वयमूहनीया। प्रस्तुतस्तु स्वार्थद्रयालित सख्याकारकेति पञ्चविधमातिपदिकार्थप्रयुक्त्यार्थ्याणा मनियम प्रथम शब्दप्रवृत्तिनिमितत्त्वेन जातियोधातता धम्मित्वेन प्रधानरग सिझादिभिरक्षितत्वाश्च व्यक्तियाध तन म्वमात्रापेक्ष वाल्लियोधा, ततो चिजातायक्रियापेक्षकारकापेक्षया सजातीयपदार्थापन सख्याया प्रथममुपस्थितत्वेन सख्यायोध तत फारकरूपविभक्त्य र्थापेक्षया कारक्योध ततो लिङ्गकार्योत्तरमेव तद्धितोत्पत्तिरिति नोक्तप्रयोगाणामनुपपत्तिरिति केचित् । उदाचामित्यारम्भसामया नोतफलसिद्धि । श्रार्थव प्रतिरतेत्यर्थे थायिकेत्यत्र इयेति प्रति स्तानि ति फन प्रायदापि वन सूत्रस्य चारितार्थ्यादित्यलम् ॥ । उनु रामदात्सीयस्य सत्ये राम र इतिम्थिती 'उपदेशेऽजनुना सिक इदि त्येतद्दष्ट्या सवस्यासिद्धत्वादुफकारस्येत्सबालोपयोर भावेन स्थानियस्यस्य निषाधाममवृत्या रेफा तस्य 'सुप्तिहस्तमि पदराभावेन च विसर्गान स्यादिति चेन्न । न मुन' इत्यत्र नेतियं गाविमज्यासिद्धन्नेति व्याख्यानादुत्वस्योक्तसूत्रदृष्टयाऽसिद्धत्यामाध दुकारस्येत्ये लोपे च रेफस्य स्थानियवेन विसर्गस्य सुलभत्व दित्याशयेनाहरुत्वविसर्गाविति । ससजुपोरितिस्त्वे 'खरवसा नयोरिति विसर्गच राम इति सिद्धमिति भाव ॥ ननु 'अता गुणे' इत्यस्य सकलदायाधत्वेन रामा इत्यादी 'प्रथमोरिति पूर्वसयर्णदार्थो न स्यादित्याशझ्यापधादविषयबाध्य विरोपचिन्तापक्षभूल यायेन समाधते--पुरस्तादिति । (१) पुरस्ता दपवादा अनतरान्यिधी याधने नोत्तरानि ) ति न्यायाकार । माग्य तिनाऽपवादा अनन्तरान् सनिष्टान् विधाने याधते नोगन अनतरापेक्षया व्ययहितानिति तदर्थ । तथा च 'श्रतोगुणे' इति सुभ सवर्णदार्थमेव बाधते न तु पूर्वसवर्णदीर्घ मिति न दोष इति भाव: भय न्यायो 'नादिची वीजमहणेन शापित , तथाहि रमानित्यादो (१) पुरस्तादिति । भय स्वपालिवानीये प्रथमोपस्थिानन्तरमा धेन धारिताये पश्चादुपस्थिवस्य तत परस्य माधे मानाभाव, भातापाया लेविप्रतिषेध शाषयाधे मानाभावाशति परिमापायां बीजम् । 7 श्रजन्तपुलिङ्गप्रकरणम् । ५१ निषेधामाधाय सूत्रे तद्ग्रहणम् पररूपेण दीर्घषाधे हि तद्वेयर्य स्पष्टमेवेति दिक् ॥ ननु (येन विना यदनुपपन्न तत्तेनाक्षियते) यथा पीनोऽय देव दत्तो दिवा न भुक्के इत्यादो पीनत्वानुपपत्त्यारानिभोजनस्याक्षेपस्त हदङ्ग बिना सम्मुद्भयनुपपत्या तया तस्याक्षेपस्तथा च (येग यस्यालेप स्तस्य तनावय ) इति न्यायादनस्य सम्युद्धिविशेषणत्यमेव न्या य्यम् । (१) (धृतानुमितयो श्रुतसम्बन्धो बलीयानि ) ति न्यायात् एड्दस्वयोहविशेषणत्वमेव न्याय्यम् । तथाहि असायरा या स म्युद्भिस्तदाययो-यो हल सब लुप्यते एडहस्वाभ्या परीभूतश्चेदि ति सूत्रार्थी समुचितम्तम्यिहायाऽन्यथा सूधार्थवर्णनमचितमित्या ह-सम्बुद्ध्यातिप्तस्येति । अयमाशय , तथा सति हे कतरदित्यत्रा हात्परोभूताया अदितिसम्बुद्धेरवयरस्य हस्यात्परस्य हलस्तकार रूपस्य लोप भापयेत, अतो लदयानुरोधात् (श्रुतानुमितयो श्रुत सम्बन्धो यलीयान् ) इतिन्याय तिरस्हत्य, एड्दस्वयोरनुमितस्या ऽप्यङ्गम्य विशेषणत्वमभ्युपेयम् । एरश हस्वाताहात्परत्वाभावेन न तत्र सम्युद्धिलोप । नचाशात्परा-या-सबुद्धिस्तदवयवो. यो इलू. स-च-लुप्यते -सा च सम्बुद्धिरेड हस्याभ्या--परीभूता.. चेदित्यर्थ अदिति सम्पुर्हस्वात्परत्वाभाषेनैव तत्रत्यातिव्याप्तिदोषव्यावृत्ति सम्भवे एड्वस्थयोतुमितानविशेषणत्वे किम्फलमित्यत आह- हे कुत्तेति । उतार्थस्वीकारेवाव्याप्तिदोषापत्ति, तथाहि, अत्र 'स्थमार्नपुसकादित्यत प्राक् परत्वात् 'मतोऽमिति सोरमादेशे 'श्रमि पूर्य' इति पूर्वरूपस्ये उभयत आश्रयणेऽन्तादिघद्भावाऽप्रवृत्या तदभ्युपगमेऽपि स्वसम्वुझ्यो पौर्यापर्यव्यवहारासम्भवन ता. प्यस्याऽतिदेष्टुभशप्रपत्येन च सम्युद्ध हस्यान्ताहापरवाभावात म लोपो न स्यात् । अतोऽन्याक्षिप्तस्याऽप्यन्यमान्यय , अर्थादेहस्वयो रङ्गविशेषणत्यमशीकाय्यं तथा सति मूलोचार्यसम्पन्नत्वो लोपो पपत्ति सुलगा | नच (२)(एक्देशरियतमनन्यपत् ) इति न्यायेन (१) धुतानुमितयोरिति । भुतनैव सम्बधो नानुमितन प्रकरणादिना रोने पर्थ । प्रकरणादित भुतेर्यलवरयात् इति माव । (२) एकदेशविश्तमिति । प्रारदीप्यत इति मनभायोपिनयास्या शापित । तत्र हि दीपनिशदकर यम्दानुकरणमिदमियभिभाय किमर्थ
No text on this page.
श्रजन्तपुलिङ्गप्रकरणम् । दीर्धाभावमाशड्या तदनित्यत्वेन समाधत्ते-कायेति । न च रामा येत्यत्र यादिवसापेक्षदोर्यादेशस्य यहिलादसिद्धत्वन सनिपात विधातामानादुक्तपरिमापाऽप्रवृत्तारनित्यत्वाभ्युपगमो विफल' इति याच्यम् । (१) परिभाषया दीर्घस्यासिद्धत्ववोधनेन सन्निपातविया नाभावऽपि वास्तविकतहिधातस्य जायमानतया समिपातपरिमा याप्रवृत्त चरित्मात् । मिश्च हिरङ्गपरिभाषयाऽन्तरले कर्तव्ये रिए शासिद्धत्वस्यैर योधा क्रियते नतु बहिरङ्गशाम्ने प्रवृत्ते तदसिद्धत्व प्रतिपादनमपीति सन्निपातधिधातस्य परिभाषया दोर्घस्याऽसिद्धत्य प्रतिपादनहारा दूराक मशक्यतया विघातस्य स्पष्टत्वेन सन्निपात परिभाषाप्रतेरनित्यत्व सिाधारणोपायम्या:एत्वात् । नचाऽनित्य ताप्रयोजफनिर्देशस्य 'सारसार्वधातुफोरिति दीधणेरोपपत्ती तन शापरत्व तस्य पाथमिति पाच्यम् । तम्यापि सन्निपातपरिभापया उप्रवृत्ते । अनि यत्ने तु स सुपपन्नमिति भार (२)किश्चोक्तदीर्थ विधायकशास्त्रस्याऽरदिति पर्युदासेवासुप्येव प्रतिगिति दिए । पहुचने किमिति । इत्थमेतदभिप्राय , 'यहुवचने झरयेदि त्यत्र थाहुवचनमहणाभाये राम इत्यादौ नेत्यापत्तिोप । 'प्रत्यय परश्चेत्या दिनिर्देशा 'इदुदेड सम्बुद्धरेतायनेन सनेण सिद्ध हराग्रहणे च सात्वा भरतीति परपगात् । न च तम्भाचे रामस्येत्यत्रोक्तदोपो दुरि पति वाच्यम् । 'टाइसिडसामिनात्स्या' इत्यनेन उस स्थाने ऽस्य बिधाय पररूपे कते रूपसिद्धारदोपात् । नचोचसूत्रेण डमोड स्यविधाो इदम्शदान्डसि निष्पन्नस्य अस्येति पस्य सिद्धिर्न स्थापलादित्याभावेन हलिलोपामवृत्तेरिति वाच्यम्। 'प्रापि सोप इति म्यासेन टोलोरनक्ष' इति न्यासेन च विषयविभागादुक्तलोपोपपत्ती रूपमिद्धे । न च रामाभ्यामित्यनै व दुरमिति वाच्यम् । सुपिचे त्यस्यारम्भसामयादेवोचदीपस्य निचे । नचोत्तमस्य रामाये त्या दीर्घविधान साफ्ल्यात्सामादित्युक्तिरतीबासगतेतिवाच्यम्। (.)परिभापयेति। अन्तरङ्गपरिभाषयेत्यथ । (२) फिञ्चति ।मनुशीयालीयादित्यादावपि सरिपातपरिभागिरोधा दोमाया प्रवैययन सामथ्यापरिभापायाधनादिति दीर्घेणव निर्देशोपपता यनि-यावे सो पापक इस्यरुचराह कि ति ।।
५८ " अयम्भाय पनियारसमजणायाम्-- 'टेरय' इति सूत्रकरणादारोधाररासामध्ये पररूपस्य बाधादीघेणे पोक्तप्रयोगस्योपपत्तौ सूत्रपैयाम्य स्पष्टतयासामादित्युचे सुम गते । एपञ्च यापचममहामावे कुमाप्यदोषानादरणीयन्तदिति अधुराफूतम् । रामयियादापेत्वविधानस्य चरितार्यतया रामाभ्या मित्यादाविय रामेश्य इत्यादापयेत्य याधित्या दीयोपचिरतस्तकरण मावश्यक फ़्ते च तस्मिन् सामदेिस्यमय न दीर्घ इति न फापि शाफ्लगिफेति सक्षेप ननु यशुपचने मरयेदि'त्यत्र झन्ग्रहापरणे 'उतो दिलकि हला त्यतो हलीयम्यानुवृत्या यहुयनने हलादावर नित्यविधारम धमा पहुयचो रामा हरयादौ दोपाभायेन झल्पदणमायश्यकमेयेति शदोस्थिती समाधत्ते-झलि किम् । रामाणामिति । झन्माणामाघे हल्लादी या पचने मुप्ये यमित्यर्थ रामाणामित्य वापत्ति रतस्तदावश्यकम्। चिसनिपातपरिभाषाविरोधाग्नतत्रोतापत्तिरिति याच्यम्। मलग्रहणसामादे विषये सनिपातपरिभाषाऽप्रवृत्तिकरण ने तत्र तदापस्ताद्याथ्यात् । अतम्तनिवृत्य झलमहण कर्तव्य मेय एते च तस्मिन दोगे नकारस्य भलत्याभायात् । पत्ये सनिपात परिमापाऽप्रवृत्तेरेव, 'सद मर्यपामि त्यादिनिर्देशसङ्गनिरिपिलम् ॥ नतु मार्धमामालाघचाय-बहुवची भली' इत्येवास्तु सूत्रमिति चेन्न । तथा सति 'नोसिचे त्यनेकोऽनुवत्या श्रोसि परे अकाररये गागम स्यादित्यय ज्ञानयोरित्यादी 'इकोऽचि चिमत्तापिति नुमा- पत्ते मचान्तरङ्गत्वात् 'आदगुण' इत्यनेन गुणे जाते इगतत्यामाया देव नुमोऽमाप्तिरिति याच्यम् । (१)(पादान पलीय ) इति न्या प्राइ उमएय प्रवृत्ते । नच समाननिमित्तफावरूपसमानाश्रयत्वे एयो न्यायप्रवृत्यहीकारा पाने नुमगुणविधायक्योरसमाननिमित्तक (२) पाणादाट्गमिति । वणनिमिताकार्यावनिमित्तिककाय यस्य त्यतीत्यर्थ तथा घ वर्णवघ्यायधमासिौदेयककार्यावनावचिन्नाटेपर काय पल्पदिनि फलितम् । भापर सु अभ्यासस्याऽसवर्णनिया सवर्णनइणमेव, तथाधि परिमापासद्भावे ईयत्तरियादायन्तरलेन सधणदीर्घणेयहो वाधादुस रूपसिधौ व्यर्थमसवणमहण परिभाषा ज्ञापयति । अपवादत्वाप्राप्लेयर अत्र --- , अजन्तपुल्लिङ्गप्रकरणम् । ५ पेनोक्तन्यायस्याविषयत्वेनाऽप्रवरयाऽन्तरगत्याद्गुणे नुमोऽप्राप्त्या न दोष इति धाच्यम् । प्राणवायो समानकायिस्वे पव तत्प्रवृत्ते. सिद्धान्तितत्वादिहोमयोस्समानकायित्वाध्यायप्रवृत्या दोषस्य तादय स्थ्यात् । प्राक् प्रदर्शितो न्यायप्रवृत्तिविषयो नैव समीचीन, तया सति दीर्घवृद्धयोरसमाननिमित्तपत्धेन न्यायाऽप्रवृत्या इयाय, इयेपे येत्यादे रसियापत्ते । सिद्धाते तु द्वित्वे तेऽन्तरङ्गसवर्णदीर्घस्य न्यायेनैव याधावृद्धी रूप सिद्ध्यतीति भाव । 'बहुपचने झलोट्' इति न्यासे तु बहुचने झलीति सप्तम्या चरितार्थत्वाझलादी बहुवचने सुपि इदित्यर्थे 'साधन्ती कितापित्यनेन टिकार्य्यस्याऽऽधवयर. स्वनिधानादफारात्मागिटि रामेभ्यो रामेजित्याद्यसिद्ध्यापत्ते । नच 'यत्तदेतेभ्य'इत्यादिनिर्देशात्सप्तमीनिर्दिष्टपदाना पप्ठ्यन्तत्वकल्पनमत इति षष्ठ्यन्तम्य च पञ्चम्यन्यतत्व सप्तमीनिर्देशश्च (१) (यस्मिन्वि- - प्यारयर्थमसवर्णग्रहणस्य परितार्थत्वे ज्ञापत्य न सम्भवताति नाऽऽशट्यम् । नस्य येननाप्राति यायेनेयींग्यादिसकारपमाप्तपणपनादत्त्वस्यैव निणयात् । इति प्राश नध्यमते तु मभ्यासस्यासवर्ण इति सम्पूर्णसूत्रमेवास्या ज्ञापकम् इयाय इयेपेन्यादावियविधानाय स्त्रस्यावश्यकत्वे ज्ञापकत्वमसम्भवीति नाशक्यम् । तत्र सूत्रसम्वेऽपि पूर्वप्रधृत्तगुणवृष्योद्विवचनेऽर्धाति रूपातिदमोनापहाराद्विरवे कृते पुन मासगुणदृष्योधन विधायाऽन्तरङ्गायारसवर्णदीर्घापत्ते । इति ध्य(भूत सूत्र परिभाषा ज्ञापयति नापितायो तु तस्यों सवर्णदीर्घापचया गुणवृथ्योरेव प्राव स्यात्सूय सार्थमिति भाव । (१) यस्मिमिति । यम्मिविधिस्तदादास्पहन इति परिमापारवरूपम् । पसिनताहणे विशेषणीभूते यो विधिरारभ्यते स सदादी मोध्य भस्मात्रवृत्ति विषयताप्रयोजके सप्तम्यन्ते विशेषणताप्रयोजक पद यो विधिः स तदलाई घोराय इति यावत् । इय परिभाषा वाचनिक्येव नतु शापसाच्या माये वचन रूपगंधपा पठिता नवन ज्ञापनमुपन्यस्तमिति भाव शापतिज्ञासा घेदुष्या मन्त्र नल्यपीतिसूम पापम् । तथाहि परिभाषाऽसा प्रदायेन्यादौ तदन्तविध हलन्तकि प्रत्ययपर वाभावादवामात्या तयापर्थमुपसून व्यर्थ सम्परिभाषा फक्किकारसमपायाम्-- धिरि)ति परिमायाप्रवृत्तिसम्पादकत्वाचारितार्थस्तथा च मलाहुव चनस्य सुप इडागम इत्यर्थे न दोषस्तत्रेति वाच्यम् । तथा.सति पस्य इत्यादो हलिलोपानापचे । गङ्गे प्रत्यादो सम्बुद्धिसोपानापत्तेव । 'सम्बुद्धौ त्योऽनुत्या तेन तद्विधानात्तस्य गुणे तस्य च पञ्च मासमासेन स्थानिवद्भागत् 'एडहखादित्यम्याप्राप्तेर्यवधानात 'हरड्यावि' त्यस्याप्राप्तेश्चेत्यल पल्लवितेन ॥ मुपि किम् । पच वमिति । श्यम्भाधा, सपिग्रहणाभावे पच ध्यमित्यत्र मतादिवहुवचाधमि पर एत्वापत्ति । नच 'बहुवचने स्भ्येदिनि न्यास न तत्र दोष इति वाच्यम् । तथा सति (२) सकसी रनित्यत्र सकारादिबहुवचने तदापत्ते । नब भादिसाहचर्येण सका रादिबहुवचनस्यापि सुष्प्रत्ययस्यैव प्रहणादुत्तप्रयागे दोपाभावाभ्यर्थ मेव तहाणमिति घाच्यम् । पट्टो मृटोत्यादौ गुणाऽभावाय डिनी' स्यत्रानुवृश्यथत्वेन तस्य साफयात् । नच टाप माने टीप इति भासेन नोक्त स्थरो कश्चिदोष इति वाच्यम् । सघनानेकाऽनेक्सपना पेक्षया सुपिग्रहणकरण पर लाघचादिति दियः । जस्तमिति । अयम्भार (क)(येन नामाप्ति) न्यायेन अवसाने विधायमानस्य चर्वस्य पदातजश्त्यापनादत्वात्मागेव चत्वं तताज श्त्वमिति । उपत्योत्सर चापियासस्तु न युक्त उत्तयुत्ते । अत पर जश्त्वमिति प्रतामुपादाय बाधित्वति शेष इत्युक्त नागेशेन न तु जस्वात्तर चत्वमुमिनि सक्षप ननु रामस्येत्यत्र 'अनधि चे त्योन सरकारस्य द्वित्वे तस्य परि चति चत्वं तकारधरणापत्तिस्स्यादित्याशक्षा निरापरोति-सस्य द्विसपने खरिचेति चत्वंऽप्यान्तरतम्यात्सस्य स एव न तु वरा- रोऽपमाणतया प्रपत्रभेदादिति । सकारत्यावस्त्रेण चत्वेऽपि स्थानेऽन्तरतम' इत्यत्रत्य तमग्रहणास्थानप्रयमाभ्याम तरतमनवा -- (१)सद्गसौरनिति सम्पूर्वकाहमधातो 'समो गमृश्चिभ्यामि त्यामने पर भावाद बहुवचने रपम् । (२)येन नामाप्तीति । यमनापासे यो यिधिसभ्यत स प ाको भत्रतीति न्यायस्वरपम् ।
अजन्तपुलिझमकरणम् । देशेन भाव्यमिति योधनादन्तस्थानजन्यत्वसमानाधिकरणनित स्वरूपाऽऽभ्यन्तरमयनयत्वसमानाधिकरणमहाप्राणरूपधाधमयतनत सकारस्य स्थाने तादृश सकार एवाऽऽदेशो जातो नतु तकारस्तस्य सकारण समानस्थानिकत्वेऽपि स्पृरूपाऽऽभ्यन्तरमयतायत्तया अरप प्राणरूपमाह्यप्रयनरत्तया च तेन भेदादिति भाय । स्थानमयताभ्या माऽऽन्तरतभ्यस्याऽऽश्रयणे प्रमाणमाह-अत एव स. सीति तादेश आरभ्यत इति । उमाभ्यामाऽऽन्तरतम्यस्याऽनाथयणे खरिचेति चत्वौर (१)रस्पतात्यादि सिद्धौ ‘स स्यार्द्धधातुके' इत्यस्य चैयर्थ्य स्यादिति तद्भानचोचसूत्रसत्व यत्स्यतीत्यादी (चयो द्वितीये) ति वार्तिकेा हिनायादेशे पते थफारघटित रूप सिद्ध्यति तदानी स्यात्खरिचेति चर्वस्योक्त्वात्तिकदृष्टाऽसिद्धत्वेनाऽऽदेशाप्राप्तैरिति तदर्थमुत्त सुनस्याघश्यकत्वेन शापकत्व कथमिति घाच्यम् । 'नमुने' इत्यन नेति योग विभागे। विदसिद्धत्वमेति करपनात्परिचति चत्वंऽपि थकारघटितरूपसिद्धी पाधकामापासूनचेयर्यस्य स्पष्ट तयोता मापफत्वसम्भरादित्यलम् ॥ नरामशदादामि तस्य नुढागमे रामनामिति स्थिती 'नामीति सूनापेक्षया 'सुपिचे त्यस्य परत्ये। दीघऽपि नामा यनहितपूवत्ववि शिष्टाऽज तत्वरूपाद्देश्यत्वसत्वात् (पजन्यवलवाणप्रवृत्ति ) इतिन्याये। नामोत्यस्य प्रवृत्तिसम्भवेन हताहतमसङ्गित्वरूपनित्यत्वस्य सहावा दय दीर्थो न तु तेन परत्वापेक्षया नित्यत्वस्य बलवमात्, एनञ्च मूलाक्तशकासमाधानप्रयासो विफल इति चेन्न। (२)(शदातरस्य प्राप्नुवन्विधिरनित्य) इति न्यायेन नामीत्यस्य नित्यत्वरिघातात् । 14 (एफदेशविस्तमपन्यवत् ) इत्यनेन न तस्य नित्यत्वहानिरिति घाच्यम् । तस्य न्यायस्य शम्दान्तरम्येतियायविपये प्रयुत्तरनङ्गीका रात् । अन्यथाऽस्य न्यायस्य सर्वथा चेयांपत्तेरितिमाय । नव नामशब्दमुश्चार्य दीर्घविधानात्प्रतिपदोत्तत्वेन नामीत्यस्यैव प्राप प्रवृ (१) वत्स्यतीति । यस् धादि रूपम् । (२) शब्दान्तरस्येति । एषा च परिभाषा गदेशित इनि सूत्रभाष्ये स्पष्टा पचनरूपण पटितेस्य। दिन्यविशतेस्यत्र विकरणे कृते पिकरणान्त स्याट भते विकरणे धातुमाग्रस्थाश्ट् इत्यदनित्य इत्युतम् ।
হয়যালোবা- বাহাৱম্বৰ মনিদিদার-মহাসমীঃ দিনি। স্বাধী: gfঃখিনি। খাব, পুঝি বিমাথা ব্যথার গা গণ্ডিবিসি যি মাঞ্চল। পর মুম্বাই পাখি- বলল যায়। মখ মিনিয়ামিন প্লাসি আধা বা খাবার বিশ্বমানে বা মাৰি থোথ বললি আযম। মাত্র মাস প্রচুর বিধাঘনায়মাসায়ালা পানি ? না থাকা চি মি মার খাবে বায়ালিয়া থামান্না মধা খাঁপা মান্নগ্ন পা গৰিমামলা ৪ গ্ননি। মামা -মনি। গল্পগাথ যায় নিয়া থামিয়ে দেয়নি, যে মুখ খো নল২ি যিল মাদখাযাশনইয়ঙ্গ পথঘা কথা রুপা নামা ১ানান অ কামাথিঘিঘিাথাব্যথা শাখাস, গয়, পাখাদা বক। গি না গনি ফিী বা রব নামার মুখ ফা গায়ে বংশদ খাদিৱিখিনি মুখখাদি। ফ ম র্মী খনি ৪ গুণ ছয় মাথিণ ক্লিাইন মামলমবিমুখগঘন মাথায় মিমি ঘাস। বিঘিপথয়নাবান্নামাযীখানিকা যায়। ৭ নাযিলাবি শায়মায়ামিষাগার নাময়ী মায বিশ্ব শামিপ্লি খামু। অনুষমাল তুষাবিষদাতা প্রমাণ ঘামমরিন্তনা সুগাযিযামসিযঙ্গ (স্বামিহটি) त्यस्यामारिति निक ৰু বাঘিয়াধিকাৰিখ বাম মুয়াখালয়ে সুন্নাবান্না সব খময়ী (যাগিথা সব বয়সংহ খ) । सत्याप्तदतविधिम्निनेष परमसम्म इत्यादिसिद्धी तद तस ाया किमलमित्याह-तेन परमसर्वति प्रतिति । परमसत्य 74 अजन्तपुस्लिमप्रकरणम्। म्य गणे पाठाभागात्सर्वनामसमकत्वामान घताद्युत्पत्तिर्न स्यात् तद म्तविधो तु साधतस्यापि तत्वेन सुलभ एव पलादिरिति भावः । न चान प्रातिपदिकादित्यस्यानुवृत्त्या सर्वनाम्नस्तविशेषणत्वेन तदन्त विधिसिद्धौ शापकादिना पुनस्तदाश्रयणप्रयासो विफल पवेति वा ध्यम् । समासप्रत्ययनिधो प्रतिषेध इति तनिषेधेन शाप मूराफतदन्त विध्याश्रयणस्यावश्यक्त्वात् । न च परमसर्वश्रेत्यत्रावयवनिष्ठसर्वनाम त्वेन सुनुत्पत्तित प्रागेव प्रलादिमिद्धावरामेतेन तदर्थप्रयासेनेति या ध्यम । सर्वनामप्रकृतिश्सुयन्तात्तलादयो भवन्तीति तद्विधायकसू प्राथें परमसति समुदायस्यैव सुयन्तत्यात् 'मन्टे चेति प्रथमार्थे सप्त भोति समुदाय एव सज्ञानिषेधपर्यवसान नाययचे, अन्यथा धर्णाथ मेतराणामित्यादी सुडापत्ति , सर्वार्थवाचकसीद्यन्तत्वेन समुदायस्य सशासीलस्यात् । अवयवस्य सज्ञानिपरेऽपि समुदायम्य सर्वार्थवा चरसर्वाद्यन्तत्वेन सुलभव सोति दिए । . ननु 'धनकाशित्सर्वस्ये'त्येतदटकशिद्रहणेन ज्ञापितया (१)(नानुयन्धकृतमनेकारत्वमिति परिभापया तू इत्यत्रानुरन्धसताने- कारत्याभानबोधनवत्प्रतेश्यादेशस्यापि तया तथा घोधनेन मूलोक्त मतीनासमझसम्' सवादेशेन विना शित्वस्यासम्भवेन शित्वात्सर्यादेश इत्यपि यक्तुमशपयमिति चैन । इत्सज्ञावत्तमनुवन्धत्वमिति प्राची नाभिमतानुपयत्याहीफारेण प्रकृते शकारम्य तत्वाभावादुर परिभाषा ऽप्रवृत्त्याऽनेकारत्वस्थाक्षतत्वेन मूतोक्तस्य समक्षसत्वादित्याशयेनाह- अनेकालत्वात्सर्वादेश इति । अयम्भार यथा तिप म्याने डागली सर्यादेशौ भवत , श्रादेशविधानोत्तरमतिदेशेन प्रत्ययत्वमाश्रित्य डका रएकारयोरित्तशा प्रवर्तते न तु तत प्राक् प्रत्ययत्वाभावेनेत्यविधेर मासे , तदानीमित्सशकत्याभावेन (नानुबन्धमतमनेफाल्वमि)तिपरि भाषाऽप्रत्याऽनेकालत्वस्याक्षतत्वात् । तदापि विधानात् प्रागनेका (१) नानुबन्धरतमिति। अत्र शिग्रहण शपक तथाहि परिमा पाऽभावेऽनुय धकृताकान्वस्य महणाइनेकाल्वादेव सर्वादशसिद्धौ प्य हि हण परिभाषा शापयति, शापितायामस्या सु भनुव घतानकाल्वस्याग्रह णासवादेय शिग्रहण स्वांश चरिताथमिति भाव । - .
M 1 , फकिकारतमञ्जूषायाम्- ल्यस्य सत्थान अर्वणस्तृ इत्यादौ तु विधानात्मागेवेत्सशाप्रवृत्या साकारस्यानुयधत्वेन तदहितस्य तयारमात्रस्यानेकाल्नाभायाग्न सर्यादेश इति प्राचः। नयास्तु, इत्सझायोग्यत्वमनुवन्धत्रमित्यभ्युपगति समते शकारस्येन्सज्ञायोग्यत्वेनाऽनुयन्यत्वात्परिमापयाऽनेकारवाभाग्योध नमूलोकासद्न्या शिवात्सर्वादेश इत्येवोचितम्, इसक्षायोग्यशका स्वयमेवैत मते शित्वमित्यलम् । ननु उभशब्दस्य नित्यद्विवचनान्तत्वे 'उमादुदात्तो नित्यम्' उभशब्दस्य सवनामत्वे कोऽर्थ इति सूत्रकारभाष्यकारप्रयागविराध इति चेन्न। अथपरस्त्यवाक्तशदस्य नित्यद्विवचनान्तत्व न तु स्वरूपा सुकरणपरम्य तस्येत्यभ्युपगतेरित्याशयेनाह मूले-उभशन्दो द्वित्व विशिष्टस्य वाचक इति । उभश्वासी शदश्चेति विग्रह , अत्र शब्द त्यस्य पूर्वनिपातो नाशनाय , व्याप्यन्यायकयोर्मध्ये व्याप्यस्येव पूर्वनिपातो न तु शब्दत्यस्येति भाय । स्वार्थदयलिङ्गसण्यापारकेति पञ्चनिधमातिपदिकार्थस्य सिद्धातसिद्धत्येन हित्वरिशिष्टस्य घाचक इत्यस्य द्वित्वसस्याप्रकारकसरयेयविशेष्यकार्यामिधायात्यर्थ । ननु पञ्चविधप्रातिपदिवार्थम्य सिद्धातितत्यात्ममृत्यैव सक्लाथयोधस्या पपत्ती विभक्त , व्धेष्याद्विवचनकवचने' इत्यादेधनरर्थक्यापत्तिरिति थेन । विभत्तेोतक्त्वेन सगस्य च नियमार्थस्पेन सापयादित्या शयेनादअत एवेति । द्वित्वविशिष्टत्यम्य प्रसृतार्थवादवेत्यर्थ , नन्धिनार्थकविमतिर पनापेक्षयाऽनुमावफरिमचेग्य न्याय्यत्या दाह-नित्य द्विवचनान्त इति । दिघचनात एवेति तदर्थ 1 ननु स्मायादिसर्यनामााणामेक्यचने घपचने च प्रिधानद शादुमशब्दम्य गणे पाठो विफल एव, नच 'सर्यनानरसृतीया चेति सभेण उभाभ्या हनुभ्याम्, उभयोहल्वारिति पष्ठी सृतोया च तत्फल मिति धान्यम् । निमित्तकारणहेतुपु सर्गमा प्रायदर्शन मिति देता पिति सुत्रमाप्योत्तयातिपनर योगतार्थ वात् । न चारचानिरस्य 'सर्व प्रस्तुनाया चति सूत्रे यात्तिकमा पठित येन तस्य सर्वनाम भय सचिमनियापनत्यं नत्यन्यस्येति यायम् । भाष्ये 'इताधिपति सूत्रे तात्तिकस्य पठितत्यात् । एपश्चोरगत्या गणपाठफलस्य सिद्ध त्यादिहोभशब्दपाठी व्यर्थ एपेत्याशय समाय-वस्येह पाठस्तु । 1 अजन्तपुशिमप्रकरणम् । ६७ उमकावित्यकजर्थ इति । गणपाउन तस्य सर्घनामत्यात् (अयय सर्वनाम्नामकाज) ति भाव । ननु फप्रत्ययेनापीयरूपम्य सिद्धौ गणेऽकजर्थ उभशब्दस्य पाठो व्यर्थ न चाकचि कृते स्वर विशेष इति धान्यम् । प्रत्ययस्वरचित्स्थ -राभ्यामन्तोदासस्यय सानाविशेषात् । अकचि प्रत्यये या कृतेऽ न्तोदात्तस्थरम्यैव विधानमिति न फस्थिद्विशेष इति भार । न च सुयन्तात्तद्धितोत्पत्तिरितिसिद्धातादवाचि तत्प्रयुक्तमतोदात्तत्यमु भकाभ्यामित्यादी सुय तस्य के तु प्ररतेस्लदिनि स्पष्ट एव विशेष इति वाच्यम् । तद्धितविधौ प्रातिपदिकादित्यधिकारात्तस्यैन प्रतित्वेनाविशेषात् । प्रातिपदिकमेकच प्रकृति स च (अव्यय सर्वनानामि) तिन्यायवलेन सुरन्तात्परो भवतीत्यन्यदेतत्, (ओकार सकारभारादी सुपि सर्वनानटे-मागजि) ति न्यायेन युष्मदस्मद् विपये तु सुयन्तस्येकच प्रतित्व तस्यैव टे भागकजित्यवसेयम् । नवाचि (१) (तमध्यपतित) न्यायेनामशब्दग्रहणे तस्य ग्रहणादुभ यावययपी यस्पेत्यर्थे उमादुदात्तो नित्यम्, इत्ययचि उभयक इति रूप कप्रत्यये तु तादृश रूपन्नेति विशेष इति वाच्यम्। कश्चेदानी फाकचोविशेष इति 'सवादाना ति सूत्रस्थभाष्यप्रामाण्येन तादृश रूपानभिधानेन विशेषाभावादित्याशयनाशवतेन चकपत्ययेनेष्ट सिदिरिति । समाधत्ते-द्विवचनपरखाभावेनेति । टे पूवमकचा (त मध्यपतित) न्यायेनोमग्रहणेनाकविशिष्टस्य प्रहणादुभशब्दस्याफचा न द्विवचनपरत्वविधात, कप्रत्ययस्य तु प्रातिपदिकात्परष जायमानतया व्यवधायक्त्वेन तस्य द्विवचनपर स्वविघातत्व स्पटमेव, एवञ्च यथा उभशब्दात्स्वार्थे अलि तसि च (१) सन्मध्यपतितेति। सन्मयपतितस्तवमहमेन गृह्यते इति स्वरूपम्। नेदमदसोरकारिति स्कोरिति निषेधोऽस्या शापक । तथा हि, पदमायेमध. विशिष्टदमदरश दयाभावादव तान्यामुत्तम मिस ऐत्याप्रापया तयारत्यर्थम कोरिति निषेधो पधं सयुक्तम ज्ञापयति, ज्ञापितेवस्सिा कविशिधयोरिदम दसोरिदमदपशवाम्यो प्रहणातदुसररम भिस ऐस्ववारणार्यमुपनिषेधधरितार्य । इति भावः। जायमानतया - , A - . ६८ फाहियारतमप्रपाया- पश्यन् भपति तथा प्ररते पप्रत्ययेऽपि स स्यादिति समाधातुरमि प्राय । तेऽयच स प्रदर्शपति, 'उगाददात्तो नित्यमिति मन विभज्यते तन्त्र उमादुदात्त प्रत्येको योग, अत्र यागेऽस्थरितत्येन 'द्विधिन्यामित्यतो येत्यस्य नाऽनुमृच्चि , तत अपय सपा याचिन उगयरादादययिन्यऽयम् स्थान, उमयो 'मणि, रातो निरयम् उमदारयत्तिविषये स्यायें यमपञ् स्यादिति उभयत उभयनि सिद्धम्। गनु पृत्तियिष्ये स्थायें नियमयन् भयतीयम्योरत्येन तेऽप्यपचि नुर्यार पवायजिनि चपा योगथि भागम्येष्टसिपथरये। 'उभी माभ्यासस्ये ति निदशो च पर दियचनधण तनवायच नतु वृत्तिविषये इति तदाशयात् । न च हि पचनपरत्याभायेऽयर नेट इत्यत्र किम्प्रमाणमिति धान्यम् । यदय माणयातिपस्र्यन भमागत्वान् । --उभयोज्योति। भ्याधिकाऽयजन उभय मोऽन्यत्र दिवगनपरत्वाभाये प्रयुज्यते न तु निपचने। यत्रोमगन्नादुरपानदिपचाम्य तुफा गपहारस्ततोऽ বাযল্লিনি খালিকাধ। যে গৰাকল নবিস গম ब्दपाठ स्थित, माये तु प्रयाग्यात उभशम्दपाठ, গ্রাফি प्रत्ययाम तितोऽविशिष्टा गताति केऽप्यन्तरेरा हिचान द्विवचन परत्वमत्यादयोऽप्रवृशे । यत पर उभयोगमी उमीमावित्यादी "गायच् प्रल तमिव विभापतम्य स्यायें रिहित इति तत्तकारक शक्तिप्रधानाचेवेति नयोद्वित्वसग्याप्रकारपसरयेयविशेप्यक्रोध स्वरूप द्विवचन नति, उमयशादेनोभशनहणवदयात्तिरे त्रिमार धिमयोगभयोहिरचायोग्रहणमित्यलम्" उभयोऽन्यत्रेति धात्तिपम्योभयो मणिमये देयमनुष्या प्रत्येक पचायापचन योरेय माप्योदाहरणादुमयशब्दस्य तद्धितश्चे ति लसणेन प्राप्ता ययसवावारणाय (तसिलादय ) इति परिगणनाश्चो- मपशब्दस्य द्विवचने रूपस्याऽनभिधानमित्यतो नास्युभयनन्दस्य द्विवचममिति वैयट । उदाहरणमनाद्रणीयमिति भाष्योत पचनेन पचतिरूपम्, पचतिकरपमित्यादाप ययवधारणाय परिगणनस्य चारितार्यादस्य द्विवचने रूपाभाये विनिगमकामावादस्ताति हरदत्त- -इति भाव ॥ ननु उपयशम्दानसि उभय जसिति स्थिती नयपस्थानिकाऽय- -VM यजन्तपुसिङ्गप्रकरणम् । जादेशस्य स्थानियत्येन तस्य तयप्रत्ययान्तस्यात् 'प्रथमवरमे ति नि कल्पसझा दुरित्यत आह- -तस्माजस्ययनादेशस्येति । अयम्भाव पिकल्पसमाया विभक्तिसापेक्षत्वेने पहिरकत्वम्, नित्यसशायास्तु तन्निरपेतानान्तरङ्गत्वमित्यन्तरगत्यानित्यसाया एव प्रवृत्तिरिति नदोष, न च नित्यममाया सधियोधपत्यरूपार्थस्य निमित्तत्वेन घहिरहत्यमिति याच्यम् । तादृशार्थस्योभयत्रापि निमित्तत्वात् । अर्थ तयहिरहावस्यानाश्रेयाश्चेति माञ्च । व्यास्तु-माप्येऽयच न त्ययान्तरत्वेन स्थायित्व दुर्लभम् । किश्च 'प्रथमघरमे ति विकल्प विधायकशास्त्रस्य पक्षेऽभाग्योधकन्येन निषेधे तात्पर्य्यात् (१) (निमें धाचयलीयास ) इति परिभाषया विपरपसचाया एव प्राप्ति । किञ्च युगपत्प्राप्त्यसम्भरात् (अतरगयलीयः) इत्यस्य नेह वि पय , मनानामन्योऽन्य पाध्ययाधफभावो नास्ताति प्रातिपदिकसमा समकालमेर सर्वनामसाप्रति । अत एष सर्वनाम्नो रिहितत्वेन शीभानोपपत्ति । किञ्चान्तरङ्गपरिमापयाऽपि समाधानमसमलसम् । अन्तरझे ते यहिरङ्गासिद्धत्ववोधनस्याऽनया कर्तुमशक्यत्वात् । त सादत्रोक्तरीत्या यथोद्देशपक्षाश्रयणस्येवोचित्यादित्याहुरिति दिक् ॥ ननु न पहुवाहावि ति सूत्रे मनोहावित्ान विषयसप्तमा तेन रहु योहिविषये इत्यर्थस्तत्फलितमाह-बहुव्रीही चिकीर्पित इति । विषयससम्याश्रयणे विम्फलमित्याह-खक पिता यस्यति । श्रयमाशय , यहाही सर्वनामसा नेत्यर्थस्वीकारे युष्मद् पितृस्वि स्थलोकिकविग्रयाक्ये समासा प्रागन्तरङ्गत्वादकचि समासे कृते सर्वनामसज्ञानियेधे मृतेऽपि जातस्याकचा निवृत्तिर्न म्याद्यथाऽति भरकानित्यन, तथा सति सुपो लुकि मपर्यन्तस्य 'प्रत्ययोत्तरपदयो श्चेति त्यादेशे नतश्वे ति समासाकपि त्वपितृफ इत्यापयेत्, न चारत यूहपरिभाषया समासोत्तर सर्वनामसज्ञानिषेधन निमित्त विघातस्य जायमानस्यामागेरायच् न स्यात्किञ्च जातस्यापि तस्याऽ नया निवृत्तिस्यादिति वाच्यम् । तस्य अनित्यत्वादसनाधीत्ता पत्तेर्दुवारत्वात् । विषयसप्तम्या उक्तार्थम्वीकारे तु युष्मद् सु इत्य 4। (२)निवेधाश्च घलोयास इति । अन्तरमादुपजीम्यादपि बलवत इत्यय । विध्युमूमनाय प्रवृत्तिरस्या बीजम् । प्तपरिभाषासवादेव इदे च विमापा जसीनि धरिताथम् । -- ७० फाधिकारसामयायाम् पसापामेव महाधिकार्षितत्वात्सर्प रामसहानिये नाउक्योs प्रवृत्या फष्यत्यये युप्मत्याच पिस्थिति स्थिती समासादिवायें पते त्याकपितृक इत्यादिसिदि फलम् । माप्यकारस्नु, अक स्रोतु पर्चयो प्रत्यग मुरसशयमित्युक्तरन्वफरिपतृको मारिपतृक इत्येय रूपेशापत्ति यत्वा प्रत्याचस्यायेतरसूत्रम् । ननु सूत्रकारमाष्यकार मतेन निषेधविधिपत्याद्विपरपस्यैवौचित्येन प्रत्याख्यानमयुक्तमि त्याशट्या समाधो-ययोत्तरं मुनीनां मामाण्यमिति । सूत्रकारा पेक्षया पातिककारस्यैतदपेक्षया भाग्यफारस्य प्रामाण्यम्, एवज्ञ अरते माग्यकाराप्रपार पय ज्यायानिति योध्यम् । अर प्रमाराच, 'चिन्विर एव्योर वेति सूत्रेऽकारविधानमय, तथा हि तन लोपस्याऽ नुवृत्ती यलोपविधानेनेय 'न धातुलोप आर्द्धधातुके' इत्यनेन निषेधात् गुणाभायेन धिनातात्यादिसिमानकारविधान व्यर्थ समापयति- यथोत्तर मुनीनामिति । शापिते च तस्मिन्, उक्तनिषेधसूत्रस्य मान्य- शता प्रत्याख्यातत्वेन गुणाभावार्थ तमाऽकारविधानम्यावश्यपत्त्या म्याशे चारिताय जातमिति दिए। मनु सयामसमाविधानमविशेषात्सर्यघ स्यादत आह-~ (सज्ञो पसर्जनीभूतास्तु न सर्वादयः ) सशाभूता उपसर्जनीभूताच ये स 'न्ति ते संवनाममकान भगन्तीर्थ । यथा, फस्यचित्सर्च इति माम तस्य चतुध्यक्यचने प्रतवातियेन सर्वनामसशानिषेधास्मै कार्यभ्यामायेन सर्वाय देहीत्यर नतु सर्वस्मै, एवमुपसर्जनत्वे, यथा, सर्वमतिमान्तोऽतिसर्यस्तस्य चतुयेंक्यचने उक्तरात्या मा यादिकार्यामाधादतिसर्यायेत्येवेत्यलम् ॥ उत्तवातिफप्रत्याख्यानप्रकारमाह-महासंझाकरणेन तदनुगु- णानामेव गणे सनिवेशादिति । श्रयम्भाषा, लधक्षर हि सशाक रणमिति भाप्येण दिधुमसझावत् स इति सर्घ इति घाऽरपाक्षरसका करणादेवेष्टसिद्धी समामेति महासावरणसामर्थ्यादन्वर्थमिय सोति विज्ञायते सर्वेषा नाम सर्वनामेति, तथा च, स्वप्रवृत्तिनिमि तसमानाधिकरणस्नधर्माश्रयघाचकत्त्वरूपसायनाचक्त्वविशिष्ट मामेव...गणे-पाठापामेय सूत्रेऽनुकरणत्वायश्यपरोन समाविधान मितरेषा गणेऽपाठादनुपरणन्यासम्मवेन न तेपा सझाविधानम् , एक सोपसजनोभूताना गणे पाठामायादसर्वनामत्वेन मायादो ७ WAVAN अजन्तपुसिजमकरणम् । समाय॑स्याऽडादेग्न्तर्गणकार्यस्य घाप्रसपत्या तयावृत्त्यर्थमु स्यानिक निष्प्रयोजनमेयेति दिक। ननु अकवरी तु कर्तव्यो प्रत्या मुत्सशयमिति भाष्योपत्या प्रकरणविषयस्मरणादेतत्प्रकरणस्थससमाना प्रथमार्थकत्व तथा च, 'इन्छे चे त्या प्रथमार्थे सप्तमी छन्द सर्वनामसशको न भवतीति तदर्थ , तत्र चन्द्रशदस्य समुदाये शपत्या समुदायस्यैच सज्ञानिषेधो नावयवस्य । नचास्यैर तनिषेधोऽम्नु समुदायस्य मास्त्विति पान्य म् । तथा सनि घक्ष्यमाणदोषापत्ते तथा हि अश्ययमाप्रस्य महानि पेधे तु मार्यवाचकस यन्तत्वेन समुदायस्य सझाया थाधामा धात्तत्येन पर्णाश्रमेतराणामित्या सुडापत्ति, अवयवस्य निषेधऽपि सर्वार्थरावकसर्वाध तत्वस्यानपायेन तत्माप्तः सुनमत्वात् । ध्रुपदेशिय नागदययस्य द्वन्दे विद्यमानत्वात्समुदायम् च निषेधो भरविति धाच्यम् । सत्येवमयय यस्य निषेधे फलाभावात् । एवञ्च पूर्वोक्तप्रकार एव युक्त इत्याशयेनाह-समुदायस्यैवाय निपेघ इति ।। ननु समुदायस्यैव सज्ञानिषेधस्योकत्वाश्वयवस्य तनिषेधाभा घात्तस्य तत्वेन सर्वनामान्तानात्परस्याम सुडत्यर्थे ते सुटो धुर्धारस्वमित्यभिप्रायेणाराहते-नचैव तदन्तविधिनामुझसह इति । सनानो घिहितस्याम सुडिति तद्विधायक शास्त्रस्य व्याख्यानकर ऐन प्ररुते आम समुदायविहितत्यादयययमात्रात्सर्यानोऽविहित त्वेन नोजापत्तिरोशोऽपातिभाघ । नचाऽवयवस्य सर्वनामत्वादष जापत्तिरिति घाच्यम् । अधययमात्रेण कुत्सायाप्रतीतौ तदप्राप्त रिति दिक् । ननु जराशदस्य जरसादेशविधानेन निर्जरशब्दस्य न स्यादि त्यत आह--पदाधिकारे तस्य च तदन्तस्य चेति । पदमनश्च विशेष्य विशेपणेन च तदतविधिरित्येतत्सिद्धमिदम् । नन्वेष निर्ज रसदायस्यैयादेशापत्तिरित्यत आह (१)निर्दिश्यमानस्यादेशा भव न्तीति ॥ ननु सूत्रे जराश दोपादानानिर्जरपट फजरशन्दस्य जराशब्दत्या भावादादेशोन स्यादित्यत श्राह- -एकदेशविकृतमनन्यवदिति ।। (१) निर्दिश्यमानस्येति । अन पई स्थाने योगेति सून प्रमाणम् ।
७२ फविकारतमषायाम्- रतिकृतनि । तियना योपाशिमामुन शिरसि र निर- सानिति तेपामयमाशय, 'विप्रतिषेधे परमिति मन पररान पाची तत्काप्य पूर्यविप्रतिषेधे। घिमास्यादेश, मायरताऽभ्यय सिसात्तितस्यात्, नगादि, 'राया जरमन्यतरस्यामि नि सूरी माध्येऽजरासीत्या नुमजरमो मानयामितिया जरसियुक्त र हिमपन्यादेशम्येष्टकाय्यत्व सत्येर साच्चते, अन्यथा भपहाया शोगामात्मागेय जरम प्रवृत्ती नदाना सपनामस्थामायानमोड प्रान्या सद विप्रतिपरिचारस्य भगवना एनम्प स्पष्टयासन ति स्यात् भगय तु जरस प्राद शामा जात नाय सर्वगामस्था सत्येनुम प्रसायनेत जरमा विप्रतिषेधविचारा भायहरन महापब, रबत्र प्राते यिमपत्यादराजरसादेशमा प्राप्ती पूर्व पूर्व घिप्रतिपदा विभपन्यादश एते तन पमि पर्तव्ये एस्फरगम्य, अदा देशे पर्स ये थावरणस्य च (१)(मनिपात) परिभाषाीित्यरये नि निगममन्यात्ताचा जगमि निरसिन् निर्जरसादितिम्प निर्या धमति, समताऽनुयायियोऽव्ययमयार, परमेतनाप्यविग्यम् । तथा हि, माध्यता 'यायचो भये 'मासि च' प्राटिच' ' मम्बुद्धी चे ति पमेण सूत्रपाठमोर त्याऽऽटिपर ण्वमित्यर्थन रामेण, कारोशारणसामध्यात्पररूपम्य या दोघेण रामादिनि घोपणाद्याऽऽति दाघाशारणमिन फारोचारणच प्रत्याप्यातम् । उतरूपस्येप्रत्ये तु प्रतिजरिति भक्तिन्य सनिपातपरिमापयति भाग्यात् प्रत्यारयानपरमाप्याच विरोध स्यात् । सदुर परोक्य प्रयास्या सम्भवति न तु फलद पति, प्राधिमायादेश पारा धारणसत्त्व निर्जरसिन् इदानीं जिरण, एयमाति दीघाचारणसभाधे सपाहि 'पष्टम्याने याग ति सूत्रमावतत न द्वितीयम्यायमय, पटी यस्य प्रत्य यग्रहणपरिभाषया पश्यन्तमिभ्यर्थ निर्दिश्यमानमितिपदन्यायाहार , तथा ध पप्यान्न नियिमान स्थाननिरूपितसम्य येन युज्यते सूने निश्यिमानस्यायाय माणस्य पट्यन्तस्य कायासम्भवन स सजात य गृहते, भत सिख निर्दिश्यमान - P म्यति। सन्निपातलक्षणा विधिनिमित्त तद्विघातस्यति (१) सनिपातति। परिमायाम्मरूपम् ।
LA । अजन्तपुलिझमकरणम् । निर्जरसात् अधुना निर्जरसदिति फलभेदात्मत्याख्यानासम्भवेन विरोधस्य स्पष्टत्वादुपेदय त मतमिनि भाव | नव नकारोवारणम त्याण्याने अनेनेत्यत्र हलि लोपापत्तिरिति याच्यम्। 'टोसोरनक' 'प्रापि लोप' इति सूत्रफरणेनोक्तापत्तेरभावात् । किञ्च, 'श्रनायक' इति सूत्रे, अ इति नपुंसकनिईशात् नकारे प्रापिच परे अनादेश इत्यर्थे रिशिष्य नगरेऽनादेशविधानसामर्थ्यादुक्तलोपस्य बाधादिति दिए । ननु प्रत्यषिपग्नित्यादौ पररूपस्य स्थानिवद्भावादकारव्यवधान द्वारा शुमभावायाऽऽवश्यकेन 'श्रच परसिमित्यन पूर्वविधावित्य स्याऽऽवृत्त्या ल धेन पञ्चमीसमासेन दोष्ण इत्यत्राऽकारलापस्य स्थानिवद्भावेन व्यवधानानकारस्य पकाराऽयवहितात्तरत्वाभावेन पवन स्थादित्याशय समाधत्ते-इह पूधम्मादपीति । उत्तरीत्या स्थानियस्वादकारन्यवधाने तु 'अयुष्याद नुमित्यनेन तन पर मिति योध्यम् । विश्व प्रविगणय्येति भाप्योदाहरणासिद्धये पञ्चमा समासस्यास्यित्वाऽभ्युपगम तु 'रपाभ्यामि त्यननंर णत्व सुलभ मिति काशिदोपानदनिपत च पूधातभाप्योदाहरणमेव मानम्, अन्यथालीपस्य धानिरयेनाऽकार यबधानालघुपूर्वकत्वाऽभावेन त्यपि लघुपूर्यादिति गरयोदशो न स्यात् , अत एव हे गौरित्यन वृद्ध स्थानिवती सम्वृद्धिलोपो नेत्यभिप्रायेणाह---इतिपक्षसिनि । अनि यत्तसूचक एव तु शन्द प्रयुक इति भार । पूर्वत्रासिद्धेनेति । अतिदेशशास्त्रदृष्टया पादिकशारतस्यासिद्ध स्वान्यायसिद्धाऽयम् । तत्फलन्तु यतिघटितानामतिदेशान्तगणा निपाद्यामपि प्रवृत्तिरूपम् तेपाता प्रवृत्तियाकारादेव, अमी, क्षीर पणेल्यादो मायणाने भरत , अन्यथाऽतिदेशदृष्ट्या मीत्वणत्वयोग्य पादिकत्येनाऽसिद्धत्वात्ती न स्याताम् । अत्रैकारस्याद शब्दसम्म Pघइत्यस्यैकाजुत्तरपद्त्वज्ञातवद्भावाधीनमिति भाव ॥ तस्य दोप इति । धाचनिक्मेवेदातु ज्ञापकसिद्धम्।न च 'नमुने इति सने ने इति योगविभागेन शापितमस्तु तवाचनिक्पथन मयुक्तमिति वाच्यम् । भाष्ये योगविभागस्यादर्शनेन झापसिद्धत्व भ्यासम्भवात् । अत एप कात्तिकटता सिकाएटमारय 'न लोप सुधिति सूत्रच सूत्ररता पृतम् । अस्योदाहरणानि च, चश्यत्र- निगायते माश्यपनोत्यादीनि योध्यानोति दिए ।
Wh फशिकारक्षमपायाम्- ननु माये पश्च दोश्चेति धन्धे प्रातिपदिकत्वेन श्री रिमती 'पद्दग्मिति सूत्रेण, ग्रायित्यस्य शसादित्वाभावाहोपनादेशो न स्यादत बाह-प्रतिग्रहण- प्रकारार्थमिति । प्रकारो भेदसादृश्य, तश, साधारणधर्मसम्म यमयाज्य, साधारणधर्मत्त्वञ्चोपमानोपमेयोमय पृत्ति, उपमानत्वञ्च माधारणधर्मवत्नेनपादतरपरिन्छेदकत्वम्, उप मेयत्वमप्येवमेव, तथा च, साधारणधर्मस्य सुस्त्वस्य स्यादौ शसादौ च वृत्तित्त्वात्तेनैव सादृश्यग्रहणन्न तु शब्दत्वेनेति चोध्यम्। सुस्त्येन- सादृश्यग्रहणे क्युदोषणीति - भाष्यप्रयोग एप मानम् , तथाहि, शस्प्रभृतिस्वित्युच्यतेऽशस्प्रभृतिप्यपि दृश्यते ककुद्दोपणी या च ते महादेव इत्युक्तम्माप्ये, तेन सुप्त्वेनैव सादृश्यग्रहणे भाष्यरत्तात्पर्य्यम्। श्रत एप 'हृदयस्य -हल्लेपयदगलासेषु' 'या शोषध्यम रोगेप्यिति सूत्रद्वय सङ्गच्छते, अन्यथा, शब्दत्वेन सादृश्यप्रहणेनेर लेप , हुन्चोक इत्याधुपपत्तारसूत्रयस्य पैयथ्यं स्यात्। 7सुत्केर- सादृश्यमहणे सादापि सर्वत्र पदाद्यादेशापत्तिरिति वाच्यम् । सुप्रभृतिप्थित्यस्य पत्तव्यत्ये शस्प्रभृतिप्यति कथनारकनिदेवाऽयत्र तहिधानात् । पश्चापित्यस्य स्वरूपेण शसमिकरण सत्वेन तासा दृश्यञ्च, ततस्तरिम परे ठापनादेशे पकुद्दोपणोति मिरगा फलच, पदनिश्चरणोऽस्त्रिया स्वात मानस मन इत्यादी "न'लुमते' त्यम्याऽनित्यत्वात्प्रत्ययलक्षणेनाऽन्ततिविभक्त्या सुप्परत्वेन पाद शब्दस्य पदादशो हृदयस्य हद्वारश्च सूपपन्न इति दिक् ना"विश्वपाशब्दस्य - प्रथमाद्वितीययोविवचने प्राप्तपूर्वसवर्ण दीर्घस्य 'नादिचात्यनेन निषेधाजसि सत्यपि तस्मिन्नदोषाश्चेष्ट रूपसिद्धी 'दार्धाजसि चे ति सूत्र व्यर्थमित्याशझ्य समाधत्ते- याप्योडि नादिचीत्येव सिद्धमिति । अयम्भार, उत्तसूत्रामाये गीयों गौर्य इत्यादी नादिचोत्यस्य प्राच्या निषेधामावात्पूर्वसव र्णत्वेऽनिष्टरूपापत्तिरिति तग्निपधार्थमावश्यफ दीर्घाजसि चेति सूत्र न च 'यूरच्याल्यो नदी' 'सादिभ्य' इत्यादिनिद्दशादिक प्रत्याहाराऽच्प्रत्याहारयोरेय निरुढलक्षणाङ्गाकारादास्याच्याभा पेन गोर्यारित्यादी पूरसवर्णदीर्घाऽनसत्त्या निषेधसूत्र व्यर्यमेवर्ति याच्यम् । एतनिधसामर्यादोगभिमप्रत्याहारप्वयुक्तलक्षणा स्वीकारात् । अत एव, शसि गौरीरित्यादी पूर्वसवर्णदीर्घ सिद्धि, थयथोत्तरात्या न स्यात् चित्त 'प्रथमयो पूर्वसघरदीर्घ हत्य मिति ।
अजन्तपुक्षिाप्रकरणम्। स्याऽनन्तर दीर्घाच्छस्येव पूर्वसवर्णदीर्घ इत्यर्थकदीर्घाच्छसीत्येय सुधकरणाशकाराकरणेन नेत्यस्याननुवर्तनेन च लापयमित्याहु । केचिन शसि पूर्वसवर्णदीर्घश्चेद्दी_देवेति : विपरीतनियमधारणाय 'नृपे' कानानेडिते' इत्याद्यनुसन्धाने ज्ञानगीरवाद्यथोक्त न्यास एव युक्तियुक्त इति पदन्तीति दिक् ।। ननु 'प्रात' इत्येव सूत्रमस्तु लोपानुवृत्तावाकारान्त यदग भ तस्य लोप इत्यर्थे विश्वप इत्यादिसिद्धौ धातोरिति व्यर्थमित्याशयेन शकते-धातोः किमिति । समाधते-हाहानिति । व्युत्पन्न मिदम् , हाहाहहरचेरमाद्या इत्यमराक्त । अप्राऽऽकारलापनेप्रप्रयोगा नापत्तिरिति तदर्थमावश्यफ धातुग्रहण तस्य सत्त्वे धातुत्याभावान तत्राऽऽकारलोप नचाऽस्य हेति कष्ट जहाताति व्युत्पत्त्या क्रिया-- शब्दत्वालोपस्येपवे प्रत्युदाहरणदानमयुक्तमिति वाच्यम् । तथा •मति सानित्यस्यैव प्रत्युदाहरणत्वात् । अकारो यासुदेवस्तेत सह पर्तन्त इति सास्तान सानिति तदुपपत्तेरिति प्राञ्च । नयान्तु क भ इत्यादिसौषप्रयोगोपपत्तये वातिकमताप म्यत्तस्य (श्रातो नाप ) इति वात्तिकम्य पातो धातोरि त्यत्राऽऽत इति योगविभागेनोत्तसौत्रप्रयोगोपपत्ति विधाय भगवता प्रत्याया। फरणादुक्ता प्रत्युदाहरणप्रयोगस्याभिधाने तु लोपस्येणपत्तिय । न चैव व्यावाभावेन सूने धातुग्रहणमेव तदा व्यर्थमिति वाच्यम् । श्रा घन्तनित्यर्थ तस्याऽऽश्यकत्येन सार्थक्यात् । नयाऽऽकारातेभ्य प्राचारधिपि तदतात्पर्तृशिपि तम लोपार्थमन्तु धाताहणमिति पाच्यम् । तादृशप्रयोगस्याऽनभिधानादित्यलम् ॥ ननु नित्यस्रोलिन्नयोदाघे दम्तयो 'यूस्थाण्यो नदी त्यनेन नदीत्यविधान दीर्घदूदन्तयो स्त्रीलिङ्गयो स्वेदुदन्तयोः डितिहस्यश्चे' त्यनेन वैकल्पिकतद्विधान प्ररतेऽपि युद्धम्बपदद्यारनुपर्तनासा मायतस्तन घिसज्ञाविधानादिष्टरूपापपत्ती शेषग्रहण व्यर्थमित्यभि मायेण शङ्कते-शेप फिमिति । उत्तरयति-मत्यै इति । अयममि प्राय अमनदासज्ञापले धित्वात् 'पाणनद्या इत्यादि गुणानादे शयोहरूपसिद्धिरिति समाधातुरभिप्राय . घस्तुतस्तु पुलिंगे नपु सके च सावकाशाया घिमझाया परत्वादपवादत्याप नदीसंक्षया पाधेन तदप्राप्ती शेषग्रहण व्यर्थ, नच गवा पत्यै खिये इत्यादी समायास्सायफाशत्वादपपादत्यासम्भयेन घिरयस्य तथा . पकिकारतमापायाम्- पचौ मासदार पावृत्यर्थ शेषप्रक्षणमायध्यपमिनियाध्यम् । मारक मुदाहरण योगारम्न प्रयाजपतीति भाग्यात् 'पति: नियामिरपने। पार प्रयोगसिसी सामान्य सूचस्य धेयध्ये पवादलायाधे तय पर्यस्य स्पष्ट पाम् ।त्याशाह-एकसझाधिकागत्सिद्धेगेपग्रहणं स्पष्टायमिति । अधिकारध पिडारा मधारय 'इत्येतस्यधिक पतत्पय्यन्तमेयाधिकारस्य धुद्धिविषयत्वान। नर पुरुषपरम्मपद- मायोरपत्र समावेशापतिपत्तिय गुगनदीखायो धुधिमा भयोश्चयन समापशम्यति घाच्यम्। पूर्व प्रात्तमो ये ति शापका देव तदुपपत्तेः। पत्र परस्य लघुगुगसमे तद् तस्य न घिनदा मोति भिनाऽयधिश चैन समाधेशादित्यराम हवा तिम् । वातमम्ये । म्याग्रहयाकरणे यू इत्यनुवृत्ती दोर्पयोरेर घिविधानानधम्बयोरमात्या मुलानमयुदाहरणास गति निन्यायमणस्याऽसप्रगति पर्युगमपरणात् 'पति समास पये त्यम्यारम्भमामांध दम्बयोरप धित्व न दीघ्रयोरिनि न दोष इति वाच्यम्।इदाक्यजन्नात्म प्रायत जिपि निप्पणी, पतारित्यत्र घियामानाय नयाचारिताभ्यात् ।। साय' इत्याचारगसामर्थ्यादम्बयोरेय तरम्यादिति याच्यम् । श्रनेपर यापनाऽपेनया हम्यग्रहणकरणस्यैव लघीयत्वादिति भाष मनु रिति हावश्ये त्यतोऽनुत्तेन इसमहरानय समाहितरूपा पपत्ती परतसूत्रे युग्रहणमनापश्ययमेवेत्यत आह-यू रिम् । मात्र इति । अयम्भाव , यूग्रहणामाये उत्त प्रयोगे धित्वा गुणापत्या नेष्टरूपसिद्धिरिति तन घिवाभानार्थमावस्या तत् । घ'ऋगोडा न्यारम्भसामर्याद तेभ्यो गुणश्चे डायथेति नियमाश्रयण ते दो पाभावन परिच्छेतृयाचिमातृशम्य तृतीयेक्यचने घिस्ये नावापत्या मात्रेत्येव प्रत्युदाहरण युक् मिति घाच्यम्। उनगुणनिधायकशा खम्य यूग्रहणाऽपत्तायेव तात्पय्यग्राइपत्यादित्यलमतिविस्तरेण दीर्यात्किम् । निषौशाम्पिः, अतिखट्य इति । अस्थाय म्भार, कौशाम्च्या निष्णात, खानामतिप्रति इति विग्रह पूर्घय (निरादय प्रान्ताद्यर्थे पञ्चम्या) इत्योन परथ च (अत्यादयः माताधर्थे द्वितीयया) इत्यनेन समासे 'गोस्त्रियोरिति हस्व उत्तम योगदयसिद्धि । श्रम दोर्यादित्यस्याग्रहण स्थानियन दयाधन्त - ७७ ANV~ अजन्तपुसिकप्रकरणम्। स्वासत. परस्य सोापापत्तिः । न च समस्तस्य ड्याय तत्याभावेन न तत्र दोप । न च स्त्रीप्रत्यये न तदादिनियम इति वाच्यम् । अतु पर्सजने तदभावेऽप्युपसर्जने तत्सने पाधकाभावात् । अन्यथाऽति पारीपगध्यापुत्र इत्यत्र व्यहन्तपूर्वपदलक्षणमप्रसारणापत्तेदार त्वादिति वाच्यम् । उत्तरपदस्य ट्यायन्तत्य मोस्तत परत्वेन दीर्यग्रहणाऽभारे सुलोपस्य दुनिवारत्वात् । न च इयाग्रहणस्य विहित निशेषणत्याभ्युपगमे न तमोक्तापत्तिलेशोऽपीति यान्यम् । तस्य शिहितषिशेपरात्यानगोकारेण दोपस्य तादयस्थ्यात् । न च ड्यायग्रहणस्य परविशेषणत्वे श्रात्मनो गङ्गामिच्चति गगीयति तत किपि, अलोपे यलोपे च गङ्गीरित्यत्रेवारे म्यानिवद्भावादापन्तत्वेन दीर्घवस्य स्वाश्रयत्वेन च सुलोपापत्ति, न चालोपस्य स्थानिय स्वेन सोराप परत्याभागात दोष इति धाच्यम् (को लुप्त न स्थानि घदि)ति स्थानिचनिषेधादिति वाच्यम् । डी . प्रा शारिति प्रलपेण दीर्यग्रहणस्य प्रत्यारयातत्यादिहाऽऽरूपस्याऽऽपोऽभावेनोला पत्तेरयोगादिति दिय॥ ननु 'हरट्याविति सूत्रे पूर्वहलमहणाभावेऽपि दा(भूतान्या चन्तात्परम्य सालोप इत्यर्थेनेच सकलेप्टसिद्धि , न च तदभावे लिट धुगित्यादी सुलोपानापत्तिरिति वाच्यम् । तत्र 'सोगान्तम्य लोप इत्यनेने तदुपपत्ते पपञ्च व्यर्थमेव तद्ग्रहणमित्याशयेनाशङ्कते- प्रथमहल किमिति । समाधत्ते-राजेति । अयम्भाव , अन सयोगा न्तलोपस्याऽसिद्धत्येन मलोपानापत्तायुक्तरूपाऽसिद्धिरिति तदग्रहण मानश्यफ तस्मिन् सति प्रकृतसूत्रेण सुलोपेऽम्य नलोपदृष्ट्याऽसिद्ध त्याऽभावेन नलोपे रूपसिद्धिरिति । न च 'न टिसम्युझ्योरिति सूत्र स्थसम्बुद्धिग्रहणेन नलोपे कर्तव्ये सयोगातलोपस्याऽसिद्धत्तामा यशापनाम्न दोप, अयथा सम्बुद्धौ हे राजनित्यत्राप्युक्लोपस्यासि ख़त्येन नलोपाऽप्राप्त्या तदथं तस्य सम्युद्धिग्रहणस्य स्पष्टमेव चैयर्थ्यमिति पाच्यम्। क्लीये हे. ब्रह्मनित्यत्र 'स्वमोनपुसकादि ति सुलुकि तदृष्ट्या नलोपस्य सिद्धत्वेन प्राप्तनलोपल्यावृत्त्यर्थं सम्यु दिग्रहणस्याऽऽवश्यकत्य। सार्थक्यात् । न च (सम्युरो पुसफाना नलोपोपा पाच्य )इतिवार्तिकेनोक्तप्रयोगसिद्धी सम्बुद्धिग्रहण म्ययुतमे ज्ञापफ्त्यमिति वाच्यम् । तथा सति गोमानित्यत्रापि मनोपापत्ते । नच ज्ञापसाजात्यादुत्तज्ञापनस्य सम्युद्धिविषयक फपिकारदामपायाम्- रपाभ्युपगमेन नियमाmsमानसत्यारसयोगातलोपस्या:सिद्धत्या इमानभावन मोतदोषम्य सम्गय इति याज्यम् । लदाऽनुगमन- सामान्यापेक्षास्य ज्ञापनस्य सम्मरे गिशेषापेक्षस्य तम्य रयाज्यस्यात् एया सामान्यापेक्षा नियमेन न पजत्यत्र-गलापाशुपपत्तिा, न चैर्य गामानि यमाऽपि मलोपा दुर पवेति पायम् । शापमाजात्यन या नकार विभग्योगनन्तर्य सहिषयोऽयनियम यम्युपगमेन प्रसे तकारत्यरधानासकारयिमनयोगान्तोऽमायेनाऽदोपात् । एयञ्च पुनर्ययमेर हलप्रहणमिति चेदुच्यते तदभावेऽभिनोऽप्रेत्यत्र सयोगासनोपम्याऽसिद्धत्वो सिपि दधेति सत्यापत्ति , सतितु सगिनना लोपेऽस्य रुयष्ट्या मिसत्यान्न तत्पपचि , नच रोगन्धे पत्तये न सयोगान्तलोपोऽसिद्ध इत्यथर्वन (सयोगान्तसोपो रोख्त्ये) ति पारिनेमा भितोऽन्यत्र सयागान्तलोपासिद स्वाभाया दोषाऽभावाद्यथातदिति वाच्यम् । अधिभर्भयान, अमा गर्भशानिरयन नानोपापपत्तियारणाय सदारश्यर यात् । तस्मादा ऽऽयश्यक हलमहरयम् । तदत्तम्। सयागान्तस्य लोपे हि नलोपा ऽऽदिन सिन्यति । रातु और लोप च्यादरास्तारिधीयते इति नच 'रात्सस्य नि सूत्रे तकारस्याऽपि प्रलेपेण तत्र लोपोपपत्तापकि चिकरमेन तदपदणमिति वाच्यम् । मलपे प्रमाणाऽमावेन तदुपप स्वयं तस्य सापरयात् । प्रश्लेषाऽभ्युपगमे प्रायदित्य तलोपापचे . ति दिए । नतु शोभन सपति धिमहे 'राजाह समिभ्य इति चि मुसख इत्या रूपम्य नसएसम्मतत्वे सुसमेति रूपाल्लेखम्य कय सगति रिति चेमयम् । न पूजनादि ति निधन टचोऽप्रवृत्तरित्यत आह- शोभन सखा सुसखेति । ण्यमतिशयित सखाऽतिसमेत्यनापि रचोऽप्रवृत्तिरिति पाध्यम् । मनु 'अनइ सा' वित्यादी सपिशब्दम्य ग्रहणात्तस्यैवाऽनडादि काम्यं स्यान्न तु सुसपिशब्दस्य तत्र तम्याऽपाहणादित्याशय समा घचे-आगलात्तदन्तस्याऽप्यनडिति । अनहादिकार्यस्याऽमाधि कारोयत्येनास्येत्यधिशारेण त प्रति सखिशम्दस्य विशेषणत्यात् 'येन विधिस्तदन्तस्यै ति तदन्तरियो सखिशदातस्यानडित्यर्थे सुमपिशन्देऽभ्यनडादिकाय्यस्य सौलस्यमयेति भावः । नय समि अजन्तपुलिङ्गप्रकरणम् । ७६ शवस्यैराऽनडादिकाय्यं न स्यात्केरलस्य तस्य सखिशम्दान्तत्वात भावादिति वाच्यम् । केरले तस्मिन् व्यपदेशिचन्द्रावेन तत्तकार्य प्रवृतेरित्यलम् । मनु शेपोऽध्यसखा ति सूत्रेऽसमर्थसमासादिदोषभिया प्रसज्य प्रतिषेधायस्य नत्राऽमहणेन पर्युदासस्य ग्रहणात्तस्य च सदृशग्रा. हित्वेन सखिसादृश्यञ्च समुदायस्य नास्तीत्यभिप्रायेणाऽऽचटे- समुदायस्य सखिरूपत्वाभावादित्यादि । एतस्या रथमाशय वर्ण यति नागेश, तथा हि असतीत्यस्य सविभिभावयनयोरिदुतारित्व मिति धKसज्ञापक्षऽर्थ, सखिभिन्नारयवो याविकारोकारो तदन्तयों पित्वमिति तदन्तसज्ञापने चार्थ । तथा च समुदायस्य मुसखोत्य स्य सखिभिन्नत्वात्सुलभैर घिसका । भाष्यकृन्मते तु प्रकृते घिसक्षा नैव लभ्यते सपिशब्दस्य तदश्य लक्षणया सख्यम्यवभिन्नयोरिद तोस्तदन्तयोर्चा घित्यमि यथ सुसखिधटफेकारस्य सख्यवयवत्येन तन्निनत्वाभावात्सूनाऽप्रवृतेरिति दिए । ननु परमश्वासी सखाचेति विग्रह पूजार्थस्याऽगम्यमानत्वेन न पूजनादिति निषेधाप्रया 'राजाह सपिभ्य' इति टच दुर्यार इत्याशय समाधत्ते-परम• सखा यस्पेति विग्रह इति । तत्पुरणे टच प्रवृत्तिरयन्तु यहवाहिरिति नोनापत्तिलेश इति भाव ॥ ननु परम सखा यस्येति यानोही प्राचीनमतसिद्धस्येतरपदा निष्ठविशेप्यतानिरपितप्रकारताप्रयोजयत्वरूपगोणत्यस्य सत्यात् (१)(गोणमुख्य) न्यायप्रवृत्या क्थमनटादिकार्यप्रवृतिरिति सन्देहस्य प्रादुर्भाये तम्यारयति-गौणत्वेऽपीति । यथा गौणेऽपि परमाऽस्थ्या दियदे भवत्यानडादिरतद्वदिहापोति भाय । न च शरदलीयोत या यस्य याधरूपस्य सरसादनडादिकार्यन स्वादिति वाच्यम् प्ररते यक्ष्यमाणगोणत्यामाधादुकन्यायाप्रसृत्ते । अमसिद्धत्वगौणलाक्षणिक (१) पोलमुख्येति । कोममुल्यो समय-इति तस्व सम् गोगमुख्ययोरथपोर्मध्ये मुख्य पार्थ कार्यसप्र यया, मुम्या मोधक एय पारने कास्यप्रवृत्तिरित्ययं । विद्महणपरिभाषाया प्रवृत्या सदनम्वेनास्या भपि सनर प्रवृत्तिचितन्यय बीजम् । Hin mar-www- माय:। फरिवारकमायाम- स्वोभयविधीय गोणत्पस्याभ्युपगमान मिशगन्यापस्य पदका ग्यविषयात्यासत्यानिमितफरमे सनि यिमर मितान्यापर याय्यत्वाभायात्तदमयूरोध माचन मण उपसर्जनस्य मनु गोगत्यम्येति 7 तासगीण रम्ये ग्राहमिगलम् । मा 'सत्यशिम्योति भागयामिति टापि मनीशद (1)(लिपिशिष्ट परिमापया सग्निशन्दयाभ्याइनारायसे বিন আংগুনিরিনি। গুম প্রমাণ, লিঙ্গ मार कुशनीमरयरिघटपदी) महणेप्यिति यात्तिक घटशगत्यय घटीमहरामवेति । मायामागदविशेषेणोपरानेऽपि प्रयादेश' स्पादित्यत आह-गायत्त्व तु नतीनि । गोपमजा इति तदर्थ सामि सास, त्यस्य "ययाऽनुपमर्जेने पर प्रसिासाहरातम्यापि तति ननु सायर्यस्थामायनिक य मातरम्य माचरालय रदतरप्रमाणश्च नाम्नी यययेगह-यस्तुतस्तु मियत्रयाणामिति । नच गीणमुल्यन्यायस्य तु जागरूपन्या यमत्र श्यादेश इति धाच्य । মদিনাদাযিশ্বায়কোবামাথার भने 'श्रन पर पातिपरतापपर्जना सर्वामत्यनिषेध श्रारण्य योजायायनवापसनाना सर्रनामपिसिसी तनिषेधाच गम्य यार्सिबरता एतम्य म्परमेय येयच्यं स्यात् । विश्व तस्य पद पायेतिपयकत्येाम तत्यागादिश्तेरित्यलम् । उनु युप्मदलदानिशुपपिहितरात्स्यत्वलोपर्याधेन किम कादेश विधानन चायाऽमाप्त्या दोषाऽमायादतिपय तमहरा व्यर्थमित्यभि प्रायेग गरते-द्विपर्यन्तानां-किमिति । समाधत्ते--भवानिति । श्रयम्भार , भासु इति स्थिती तयारम्याऽत्ये 'अतो गुण' इति पर रुपे 'उगिदचामिति नुमि 'सर्प नामस्थाने घासन्मुखापि ति दी 'हरड्यायिनि मुलोपे 'नलाप प्रातिपदिकातस्ये ति मलोपे भयेति पापति कि घिनुण ते शमी शमिनायित्यादी नुमोऽभाषाय । भन्महणम्यापकर्षणागिमलन्तस्यैय उम्विधानेन प्रपत्ते स्थानि (१) लिनविशिष्येति । प्रातिपदिकमहणे -सिविशिष्टरयापि महणमिति स्वरूपम् । म असन्तपुलिहमकरणम् । स्तदार सति च तलिम नमाप्तिरिति न कधिहोप ननु त्यदा दित प्राय भरच्छन्दस्य पाउकरणान्न प्रागमदर्शितलदयासिद्धि रित्यत थाह भयन्ताविति । स्यादित पूर्व भरच्छन्दम्य पाटे (त्यदादीना मिथ महोती यत्पर तच्छुिप्यते) इत्यनेन भरच्छन्दस्य पापत्तिरता यथोपाठ एप समादरणीय , तथा सति पूर्वप्रदर्शित दोषापत्तिाग्वेति द्विपर्यंतग्रहण कर्तव्यमेवेति दिया ।। ननु यदुश्रेयमीशदाटी तम्याऽऽमि यःश्रेयसा आमिति स्थिना 'सनद्यापा नुडिति नुडापत्तिर्दुरेति शङ्का समाधत्ते-इह परखा दिति । श्राद गुटो प्राप्तयो परत्वादाटा तुटो बाधेन न उट् । नचाऽऽ टानुटो वाऽपि बाधफे प्रवृत्ते थाम्यस्य नुट प्राप्त्या स म्यादिति धान्यम् । (१)(सद्गति)न्यायेन याधे पुनर्याध्याप्रवृत्त । नचाऽपवादा नुगदीर्घत्वस्येति 'मोघोऽकिन ति सप्रस्थभाष्यादागमाऽऽशयापि पाध्यपाधफभावाऽभ्युपगमेन निरसफाशेनाऽऽमाऽऽटो बाध पुरा राटोऽप्रात्या नुटा सहाऽऽद विप्रतिषेधविचारामहनि सर्वधवनि याच्यम्। निरयकाशरूपापवारशास्त्रप्रवृत्युत्तरमुत्मगशास्त्रप्रवृत्ती बाधकाऽभावनोकदोपाऽनरकाशादिति भाव ना 'लतर्मुट चे त्योणादिक ई प्रत्यये लक्ष्माशदस्य निप्पन त्यान्न 'हल्डयापि' त्यस्याऽमाप्तिरित्याशयेनाह-अडथन्तसान सुलो 'पः, अतिलक्ष्मीरिति । (एदिकारादक्तिन ) इति टोपि तु सुलाप इष्ट एर, अन एव, सन्मी लदमोह रिप्रियेत्युपपनमि यलम् ॥ -कुमारीति । मन्यन्न पयचोऽफारम्य स्थानिवद्भावादचपरक स्वेन यणापत्तिर्दुर्घाग, न च पदान्तविधी तनिषेध इति वाच्यम् । 'नपये इत्यनेन सान्तस्यैर पदत्यविधानादिहातथात्वेन निषेधाइन कृचे । न च (छौ लुप्तन स्थानिगदित्यनेन म्यानिवाचनिधान (१) सदतीति । सक्दनौ विप्रतिषेध यदाधित तद्वाधितमेवति सरस्वरूपम् । विप्रतिपधे सति सकृत् यसाधित मत् गती माती सरयामपि वाशित मेप न प्रवतंत इस्पय । उभयरूपण एपशाने सोच इति पावन । नम कविध रितार्थ योरेफस्सिन्युगपदुभयो काययोरसम्भयेन वाधकामावापपायेण यानद्वयमसड़े नियमा, विप्रतिषेधसूत्रमिति सकनिन्यायसिद्धि ।
* এক এক দক্টিমেরুদাঘা- সাদিয়ানি স্বা। ঘনাদন মা মণিসি গা যিৰিয়েলথ ই া ামিষ # তিনি স্বল্প । সুনিশিৰিমায়াশােনা ইমানুল্লাহি যায় । গ ‘খি খালি গায়ে মাথা বাশিষ বা যন্ত্র বা মা গান্তলা ষান্ত গিনি । পাখি" , যাবিশিষ্ট ব্যাখাযথভূমিখলা ম ম শান্তি পূর্ব গুয়াশায় শাখা মগাপি যা। যশি গাধাণবন্ত বাশখানি ও খালিশ গশ্বখশ ল য া জার ৭ শ হিব্যাথা পাব না? ঃ শাৰাবার যা নিবাণ গাশ বা নখ বাধা বিপর্যযন পা বলি থাই-গননি। মম যা- শিমা গীশ গামিনি। বের গাদাগান গুলা যায় এস শশী এনায যঝিয়া যশ খ্য গ্রাধান্য যা মিষ্য যুগা (শষ এথ যথানিযধা হল মাহব লাগাযালয় বা নিমমিন সি। যা ঘ प्रात नित्यस्य स्थिसिमियाम्मायेय गतित्येन धोरणार्यम्मति सत्या যায় ক্ষুন্ন ধাদি । সুফিয়ানমাথায় আয় ম্যােনমিযvষধিমালামালবামিগুৰ মা অফুর প্র্যৱৰলাখধায়ােময়াবিন গাৰ পর্যবােমাথাথি নাকাংখি, নয় ভয়খরাময়ে এ মাপা, গণৰা ঘূৰিৱণঘিনামী হহিমাধি परलापसमामा याध्य इति माय है লন্ত লম্বাযনি সব বন ফিঘি না লাগবে साप 'लोपो व्योचली ति यलोप च सवारित्यस्य सिदिनच লাঘব যালিঘৰাওয়াহিনি গামু। ঘাব মশিষ্ট। नच 'येरवृत्ते' इत्यनेा शिषि लोपे पल्परत्वामायेन यसोप एय কমিমি শাল বাগবিধিবামাবলিলাঘবন ।
-३ अजन्तपुलिङ्गप्रकरणम्। नचोऽस्लोपस्य स्थानानिवत्वावचपरत्वेन 'एरनेकाच' इति यणादेशो दुर्यार , नचाऽन्ततिन्या विभक्त्या सपिशब्दम्य पद वेन " पदान्ते'ति सूत्रेण पदातविधौ यणि फचन्ये स्थानिवत्वनिषेधानो नापत्तिलेशोऽपीति याच्यम् । 'न फ्यं' इति नियमो याचि नान्त म्येय पदत्वादिहोन निषेधाऽप्रवृत्या स्थानियस्य दुर्यारतयोतापत्ते म्सादयस्थ्यात् परपदस्थाऽजादेशस्येन तेन स्थानियत्वनिषेधाच । न चाऽन्तरङ्गपरिभाषयाऽन्तरङ्ग यणि पर्त्तव्ये चियपेतत्वेन पहिरन - वर्षसम्पधियलोपस्याऽसिद्धत्वेन स्थानियत्त्वनिषेधमन्तराऽप्युक्तदोषो न स्यादिति वाच्यम् । उक्तपरिभापाया अनित्यत्वेन दोपस्य दुरद्धर त्यादित्यत श्राह को लुप्त न स्थानिवदिति । गुप्तमिति 'नपुसके भावे नलोप इत्यर्थ । गोमत्यते किपि गोमानितिभाप्योक्तरेतदपि धचित्स्वीक्त्तव्यम् । सार्वत्रिकन्तु को विधि प्रति न स्थानिकरित्ये येति दिए । ननु पयत्यादि ति सूत्रे प्रयोगस्थस्य विष्कृतस्याऽनुपरणेनाऽवि शेषाद्धम्वदीर्घयोरभयोर्ग्रहणमित्याशयेनाह-दीर्घस्यापि ग्रहणा- त्स्यत्पादित्युत्तमिति । लुनिरित्यादे 'नादिभ्यश्च' 'पचा व' 'शुप क' 'प्रस्त्योऽन्य नरस्यामित्येते सूविहितेपु नत्ववत्वक्त्वमत्येषु तत क्यचि 'अल्लोपे यलोपेच सिद्धि ॥ ननु-व्युत्पत्तिपो तूप्नन्तत्वात्तजन्नत्वाद्वा दोघे सिद्धे नष्पादिन रण व्यर्थमित्यत आह-सूने ननादिग्रहण नियमार्थमिति । तथा चाय नियम , उणादिनिप्पनाना तृतप्रत्ययान्ताना सक्षाशम्दाना दोर्य शेनपत्रादानामेवेति, तेनाऽन्यपामुणादिनिप्पन्नाना सज्ञाशब्दाना पितृमातृप्रभृतीना नेति, नेपादीनामप्युणादिनिष्पन्नत्यादिरूपहतो सत्त्वेन दीघसिद्धि । अयुपत्तिपक्षेतु मादिग्रहणम्य विध्यर्थत्व मेय, अत्र पने पितृमातृप्रभृतीनामच सूत्रे पाठाऽभापादेव दीर्घशता निराश । ननु उद्गातृशब्दस्प्रेरणादियतृप्रत्यया तस्येऽपि नियमेन यावृत्त्या दोधों न म्यारित्याशद्वय ममाधत्ते-भाष्यप्रयोगादिति । उदातार रति समर्थसूत्रम्थभाप्यप्रोगादित्यर्थ, एवञ्चोदाशब्द स्यौण दिषु निप्पत्तिरप्रामाणिति भाव । केचित्तु उदातृशब्दस्यौ पारिफरमनीरत्य मायप्रयोगवलेनेव दीर्घमभिलप्यन्तीति तन * फक्षिकारामपायामु- भाययप्रयोगम्पोदाहरण और उप्यन्य भाष्यमरोगन्या भारादिनी दिए । ननु मोटु शामिति स्थिनी नुरज्वदाययो प्रातयो 'मिति गध पर फायमिति मूत्रयले सृजेय म्यात् ! म च अपेक्षाया नुटा रित्ययादर पप स्थाीि याच्यम् । एते तुजमाये (मनिपात) परिभाषया गुटोऽमाया तम्य नित्यत्याउमाशात् । पयश परल्याप निजापचियरियेयाश्याऽऽते-परसातपदावे मास इति। समायो-(नुमनिरेति), मुमचिरपनाया याधित्या पूर्वयिप्रति मन गुडेय मयतोशितदर्थ । नुटा उमारियाधस्य फलानि पारीणाम, तियगाम, प्रोष्ट्रनामित्याही नुम्रमारसृज्यशायाऽमायरूपारि योध्या निIT'अचिरत'रयस्थापपादत्वेन पायसामान्यचिन्ताऽन यो म्यविषये मातम्य मयम्याऽपि पावत्यम् अत एव गुणदीयों "थानामपवाद इति मगदते । म विशेगऽपदेशानुटोऽपि यामा दुसर्गाऽपादोरसमानयरायत्येन पिनातेपपविचाराऽसगत इति पाच्यम् । पढातिए' पति झापश्यलेन उद तु धिप्रतिषेधेनेति सुन्वत्सूधे भाप्यो । यहि नुम्न्वयामित्येर सुबत्रमिनि নাগ গুঙ্কায়ালম্বী সব প্রামান্ত पशम्य शिरूपयनि--कर इत्यनयोरनुकरण लिति । 'यत्तदोभ्यः परिमाणे इतिसूत्रे पतेभ्य इत्या त्यदायरकरणादापरणस्य पर तिवमित्येतत्सिममाह-मकृतिपटनुकरणमिति । अनुपरणम्य शम्मानोधारण तात्पप्यविषयत्वादनुपार्यशश्वस्तरूपमायोधक “घम् । प्रत्याऽनुकायेण तुत्य घर्तते इति तदर्थ । तर शेपाड दशनारिक्षय इत्यादी धात्यावर विमतिकरणाच वैकल्पिफायमिय न श्राह-वैकल्पिकातिदेशादिति । ११) अनुकरणस्याऽनुकार्यश (0) अनुकरणस्येति । अनुराव्यांगुकरणयोमदऽनुकरणेन पाधाय रस्त्रीकर्तव्य वाचीिमरूपाययायनव समुपपयम् । भात प्य भुयो पुगि स्थाई सानि । तयोरभरत, अनुकारपनिरूपितरापन्ययाऽनुकरणेनापि बोधा भवनीयनुकररस्य: शनिमयरमायाsमावेनाप्रातिपदिक याच विभक्त्यु पसि,भत एक, भूसत्तायामित्यादि सातमिति तदाशर ॥
८५ PAN अजन्तपुलिङ्गप्रकरणम् । प्दरूपार्थनार्थवत्त्वात्प्रातिपदिकत्वेन ततः सुवुत्पत्ति सुलभा । नय 'भू सत्तायामि'त्यादावपि विभस्त्यापत्तिरिति वाच्यम्। एननि शादेव चिदनुकरणाद्विभक्त्यनुत्पत्तेरपि स्वाकारात् । 'झला जश् मसा'त्यादौ जश्त्याभारषद्गचित्ययमाहत्यत्र वान्तस्येवानुकरणा दनुकार्यम्वरूपस्याधिस्तत्वाय न यलोप इत्यलम् । ननुसना सह वर्तते इति विग्रहे 'तेन सहेति तुत्ययाग इनिरह प्राही 'वोपसर्जनस्ये त्यनेन सदस्य समावे 'श्राद्गुण' इति गुणे स इति सिद्धयति 'कादेशस्य पूर्वान्तवत्यादव्ययत्वेन सुपो लुग्दु गरि इति चेन। अध्ययमिति महासशाया अन्वर्थत्वादुपमर्जनेऽव्य यत्वाऽभावेनाऽदोपात । न चैवमपि सह । इति स्थितावन्तरङ्गत्वा द्गुरो एकादेशस्य परादियद्भाये सहशदाभावाम्पूर्ण नवनाये तु सहशदस्योत्तरपदत्त्वाऽभागदुभयत थाश्रयणेऽन्तादिवद्भावस्या निष्टत्वाच सहशब्दस्य सादेश एव न स्यायिञ्च सादेशात्मागन्तरत- बादपुणे तत सादेशेऽदन्तत्वस्यैव सम्मवादेकारान्तत्वाऽभावेन नोकापत्तिलेशोऽपीति वाच्यम् । नेद्स्य परस्ये'त्युत्तरपदवृद्धिप्रति पेभेन प्राक् पूवात्तरपदनिमित्त कार्य तत एकादेश इति सामन्या उपेक्षशापनादेकादेशात्मा सादेशे तदुत्तरमेकादेशे पूर्यप्रदर्शिताऽऽप देस्ताद स्यात् । एवञ्च प्रागुक्तसमाधानेन। टोपव्यावृत्तिरित्यय सयम् ॥ ननु से शन्दाजसि से असिति स्थितावकारस्य पूर्वान्तवद्भाधेन पदान्तत्वादयादेश बाधित्वा 'एट पदान्तादति' इति पूर्वरूपाऽऽपत्ति रिति चेन्न। अस्य 'थास से' इश से' अत्रत्य मेशदाऽनुकरणत्या देकारस्य पदान्तत्वाऽभावनांकापत्तरभारादिति भाव । ननु थोकारान्तातद्धितस्य शसोऽसम्भवात्सुपण्य तस्य सम्भर इत्याशयेनाह-शसा (१)साहचर्यादिति । यस्तु तद्धितस्यापि श म सत्यात्तनाऽपि साहचर्यग्रहणस्य कत्तु शश्यत्वेन शसा साहय दिम सुप एवं ग्रहणे व विनिगमकमिति सन्दिद्याऽचीत्यधिका राजादिशस सुप एप सम्भवो नतु तद्धितस्येति तदाशयमभिहित धान्, तेन, अविनवम्, अमावमियादायमिपरं नात्वापत्तिदोष! (१) साहचर्यादिति । महरितासहचरितयोमध्य सदधरितस्यैष पाणमिति परिभाषयेत्ययः ।
६० पनिवारसमजपायाम्- अभयणे नम्य (१) (मध्ये प्रयाशा) इति म्यायेन दीपोत्ययोरेवाऽप- धादत्य म्यान तु गुणम्येति स्यहाऽऽश्रयणम्, अस्य च पाठयम्य आशियति पक्षवालदयारावास्ययस्यानच रादेशम्य भियविधे “यादी सायपागलादपवादत्व क्यमिति याव्यम् । यणा गतार्यत्यार। पारादेशेन तिस्तिष्ठ तीन्यत्र 'जसि चेति गुरम्य तिन पश्य नात्यत्र 'प्रथमयोरिति पूर्वमार्णदीर्घस्य नियतिन समित्या प्रान उरित्युन्यस्य याच इत्यलम् ।। एट-स्त्रियामित्यस्य सामीप्याद पिचतुरीश्च निशा गुत्यसम्भव म्नमाविशेषणवे स्त्रिया वर्तमान पनिशदात चतु शब्दात शाह नदरयवयोनिहिश्यमायो विचमशब्दयोम्तिमचतप्रादेश, इत्यर्थं प्रियायत्राणि या यम्मेति बिगह प्रियनिरिया भिशब्दा नागम्य स्त्रिया वर्तमानत्येन तिम्बादशापत्ति , त्रिचतुरोयिशेपण ये दूत विग्रह नयो खिया वर्तमानयाभारानोकापति । प्रमाणात्र, (धुतामिनयो श्रुतसम्म यो प्रलयानि)ति न्याय एवेत्यागनाह- स्त्रियामिन्यम्य त्रिचगेविशेषणसानेहेति ॥ ननु प्रियास्तिस्रो यम्य तत्पुलमिति निम त्रिशब्दस्य स्त्रिया विद्यमानत्नेन तिलादेशे प्रियोनि रूपन्न स्यादित्यत श्रा- स्वमोल का लुप्ततेनेति । अयम्भार, प्रियत्रिशदात्परस्य सो खमोपु सकादिति कि तम्य न नुमनाऽहम्ये ति निषेधात्प्रत्ययलक्षणाऽमा घेन निभनि परत्याऽभावान तिस्नादेश इति, उत्तनिषेधस्त्रस्याऽनि त्यरचे तु प्रत्ययलक्षणेन विभत्तिपरत्वात्तिनादेशे प्रियतिनिति रुप समनत्येर पतीय चे प्रमारातु 'इकोऽचिस्मितावि'त्यत्राऽचि ग्रहणमे, तथा हि, श्रजादिभिन्न विभक्तिपरतो सुमोऽभावाय मत्रे तद्ग्रहणं परञ्च भ्याभ्यसादिषु सत्यपि नुमि नलोपः 'प्रातिपदिकान्त म्ये ति नलोपे विस्तापाऽभावदव्यर्थमचिग्रहण शपयति न तुमता हुस्येति सूत्रमनित्यमिति । न च न डिसम्युयोरिति निषेधेन (१) मध्येऽपवादा इति । भध्येयवादा पूर्णन्विधीन्वान्ने नौसरान इति तस्वरूपम् । मध्यवर्तिनोऽपयादा प्रोपस्थितान् विर्धार याधत मनु पश्चादुपस्थितार विधीमित्यर्थ । पूर्वोपस्थिादाधैन कायमस्या थी । " १ ܢ w अजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । सम्बुद्धी नलोणऽसम्भवात्तन नुमापत्तिव्यावृत्यर्थमचीत्यस्याऽऽय श्यकत्यमिति वारयम् सम्बुद्ध का लुतत्वेन विभक्तिपरकत्वाऽभा चादेय सत्र नुमोऽप्रपत्ते न च तमाऽपि प्रत्ययलक्षणेन विभक्तिपर त्यसम्मवात्माननुम्यायत्ययं तदावश्यकमिति वाच्यम् । न लुमता जस्ये यस्याीित्यत्व चिना प्रत्ययलक्षणाऽप्रहत्ते । नचोत्तरार्थत्वेन शापयन्यन्तम्य न स्यादिति वाच्यम् । तथा सति लाग्यात्तस्यैय कर्त व्ये इह फरणे चेयर्थ्यस्य स्पष्टत्येन ज्ञापयत्वम्य युक्तचात् । एयचा म्योक्तनिषेधशारत्रम्याऽनित्यत्वमापात्सम्युद्धी नुम्यावृत्यर्थमार श्यक रेन म्वाशे चारितार्थ्यमिति मात्र । न चाऽनि यलम्य सम्युति गुरामात्रविषयत्वे का ते निर्गह इति पाच्यम् । सदाऽनुरोधा न्वचिदम्यपापि तदभ्युपगमेने प्रसिद्ध । अत पर वैयटेनाऽपिमूलोन 'पद्धयमहीरतमिति दिक् । रादेशात्पूर्व विप्रतिषेधेन नुमिति । प्रियतिमृणो प्रियतिसृणीति माप्योदाहरणमेवाऽत्र प्रमाणम् । अथवा 'न निस चतमिति झाप वात्सामान्यतो TISSTमविषये गदेशप्रवृत्ति , थत एर पियतिणा मिन्यत्र तुट, अयथा रादेशे हवातम्वाऽभावात्स न स्यादितिभार ननु द्विशन्दारिमत्तिसमभिव्याहारे द्वि श्री इति स्थिती 'त्यदा गम' इत्याचे टापि 'नौट प्राप' इति ध्यादेशे गुणे हे इति सिद्धरति, अत्र (सनिपात ) परिभाषण विभक्सिन्निपातेन ज्ञायमा नम्याऽत्वम्य टापदारा निभत्तिनिपाते निमित्तत्वाऽमावेन टापोऽऽ वृत्या नेहरूपस्य सिद्धिरिति चेन्न। न यासयोरिति निर्देशेनोक्तपरि भापाया अप्रत्ते । नचाऽन्तरगपरिभाषयाऽन्तरङ्गटापटष्टया पहिरका ऽसिद्धत्वाहाय् न स्यादिति याच्यम् । अस्या भयुक्तनिर्देशेनेवाऽनि यन्वात् । न च (अगत्त) परिभाषया टाय नेति वाच्यम् । 'द्वारे -पस्य निर्धारणे इत्यत्रैवनिर्देशेन तदनित्यत्वेनाप्रवृत्ते । एवञ्च या धकाऽभारादुक्तरीत्या रूपमिद्धिरित्याशयेनाह-दरत्ने सत्याविति । विभक्तौ लिङ्गनिशिष्टाऽग्रहणमिति- विभक्तिनिमित्त कार्य । कर्तव्ये लिङ्गयोधकम ययनिशिएस्य ग्रहणनेति तदर्थ । अत्र घटघटा प्रदान लिङ्गविशिम्परिभाषाऽनित्यत्वमेय मूलमिति मार। ननुहम्पवाक्येऽप्यस्त्रीत्यस्य सम्बन्धानिशम्बाययवभिन्नहस्ये अन्तिम्य नदासमेन्ययें क्यमतिखिये इस्या नदीसमामासिरिया' u. . फकिकारतमव्यायाम्- शयेगह-अदीति लिति । अहेतुमाह-वत्सम्बद्धस्यैवाऽनुटवे- रिति । इयडयड्म्यानिसम्यक्षस्ययाऽनुपरित्यर्थ । असोत्यत्र न प्रसज्यप्रतिषेधो याफ्यमेदाद्यापत्ते ना इयडुपस्यानायित्योनाऽपि हम्पस्य निषेधः कुता नत्याशइय समाव-दीर्घस्ययाऽय निधी न तु स्वस्पेति । तय हखपदाऽमायादिति भाय । मधीसन्दस्पेति। धृत्तिारादीनाम्मत प्रधाशब्दस्य पदासमा विधी पदालर-मिताऽपि.खिया यतमानस्य नित्यस्त्रात्यम् । अत एव आध्यै प्रये घालण्य इति (१)भाप्य सङ्गच्छत। अन्यथा यटानित्य खात्याभाराचदसहत स्यात् । - “रमाविषपाय यो यू नित्यमिति माप्ये पपकारा भिग्नपम नित्यमेयत्यस्य पदातर मिपीत्यथ । उक्तभाष्यप्रयोग न घावाहि पयापत्ते, किन्तु आयाति प्रष्ट ध्यायतीति व्युत्पत्ति , अम्याश्च व्युत्पत्ती लिहातराऽनमिधायकन्या ऽसम्भयेन रित्ययात्वाऽभावादुत्तभाप्यप्रयोगाउपपत्ति, एश्चात प्यु पत्तिकस्य सुधीशम्दस्य लदमीशन्दयदेव रूपम्, पृत्तिकाराघुष नित्यम्प्रीत्वादिति भाय | घस्तुतस्तृतभाष्यप्रयोगे यहयोहिरेय कम् वृत्ते भाग यस्य नदीत्व तदुत्तरपाकादेव पो विधानात् ऋत्साह चात् । ततश्च नित्यपदस्य वारसिफाऽर्थत्यागेऽतिधिप्रष्टाऽर्थ परत्वे प्रमाणाऽभायेन लिशान्तराऽनभिधायकत्व नित्यखात्वमित्यव युक्तमिति यटमतम् । असिंच मते नित्यस्यात्वाऽभावेन पुषदेव रूपमित्यलम्॥ ननु भूशब्दस्योवळ्यानित्वेन समुदायम्याऽपि तत्स्थानित्वात् नेयडुवटिति निषेधी दीरयाऽप्राप्त्या सम्बोधने हस्थत्यन्न स्था दित्यभिप्रायेणाऽऽशकते-कय तहि, हे मुर्घ इति । समाधत्ते-प्रमाद एवेति । अनाधानरूप एव प्रमाद । स च काये पुष्टिकरत्वेन गुण पति यहय (२) (नघटितमनित्यमि)ति परिभाषया निषेधशास्त्रा नित्यत्वयोधनाना कधिहोप इति केचित । (१) भाष्यमिति । आध्ये मध्ये प्राह्मण्ये, इत्यत्र नदीसशानिधमाश म्य या नदीकायाभयेने-बाधकामाधिनयज्ञादिस्थितिस्तव पेध इति समाधानपरभाष्यमित्या 2 -- h- - यज तनपुसकलिङ्गप्रशारणम् । ननु रमाभ्या नोण समानपदे' इयतो णकारानुवृत्त्यैव सिद्धी 'काजुत्तरपदे', इत्यत्र एग्रहण व्यर्थम् । न च 'या भाषफरणयोरि न्यम्माद्वाग्रहणाऽनावपर्थमस्तु तदिति वाच्यम् । प्रारम्भसामर्थ्या देव नि पत्वसिद्ध । अन्यथा 'प्रातिपदिकान्तनुम्यिमन्षुि चे त्येर सिद्धी सस्य स्परमेय यथ्यं स्यादित्याशङ्कय समाधत्ते-पारम्भ सामादेव नित्यखसिदौ णग्रहण स्पष्टार्थमिति ॥ 'न तिसृचतप्रिति नामि दीर्घत्वप्रतिपेधशापन 'डीपभाया पपत्ती म्वनादिगणे निस्चतम्रा पाटो विफल एवेनि 'न्मेजन्न इत्यम क्यट । इत्यजन्ता सोलिडा । अथाऽजन्तनपुमकलिङ्गप्रकरणम् । ननु 'अतोऽमि या लाधयाय मित्येर छेट इति चेन । तथासति शानमित्यत्र 'सुपिचे ति दीर्घापसे । न च ( मनिपात) परिमापयैव ता दीर्धव्यावृत्तिद्वितीयेकाचो च 'श्रादे परस्य'ति श्रादेरादेशेऽन्त्य मकारस्य सयोगातलोपे रूपमिष्ट सिद्ध्यत्येवेति वाक्यम् । सत्येष है शानेत्यादी सम्वृद्धिलोपाऽनापत्ते । प्रत्ययलोपेन मकाररिमितक प्रतिप्रत्ययसन्निपातविधातस्य जायमानत्वात् । परष सयोगान्तस्य भल व लोप इति व्यारयानेन लोपाऽनापत्ते । अतो नाऽत्र मिति च्छेद कित्वमित्येव, अमिति छेदस्य मूत्रकाराऽभिप्रायविषयत्वादेव, शानेत्यादी मलोपाऽयं 'हेकतरदित्यत्र सम्वुझ्यलोपाऽर्थश्चाद्वाक्षेप व्यधिकरणान्वयल्पदानुवृत्तय यास्थिता भाष्ये न तु मिति छेद उत्त इति भाप्यविरुद्धफल्पना नाभ्युपगतव्येति दिए । मनु हे शान सु इति स्थिती परस्यात्सम्युद्धिलोप धाधित्वा सोर मादेशे 'श्रमि पूर्व' इति पूर्वरूपत्वे च जाते मम्युद्धहस्साऽन्ताहात्परत्वा ऽभारेन लोपो न स्यादिति चेन्न। पूर्वाऽन्तवद्भावेनैकादेशविशिष्टेऽह- वसत्त्वात् । न चैवमपि पूर्वरूपत्वेनाऽमोऽधारस्याऽपहारारसम्बुद्धे रक्षात्परमाऽसम्भवेन लापो न स्यादिति वाच्यम् । अमोझारस्या उपहारेप्युक्तरीत्या तद्विशिष्टेऽङ्गत्वसत्वाद्धम्यात्ताशात्परो य. सम्यु काययो हलित्यर्थकरणेन सम्बुद्धरगात्परत्वाऽभावेऽपि तदवयव म्य हलो मकारम्य तथात्वेन लोपस्य मुलमत्वादित्याशयेना- । एहस्यादिति इल्मात्रलोप इति ॥ t --- दशस्य ফিবোমহামু- नागदडादेशस्याउमादेशेन हाशेनाऽपिया इंक्तरविल्यम्यो पपीडियरगम्यर्थमिगाशा समाधते-टेलमलादिति । अय म्भार अनादश 'प्राशमयोरिल पूर्यसपणेवीर्घाऽऽपति, दादेश तु दम्यापर या परसम्यादि ति गम्युरिलोपापविध म्यादिनि डिस्करणमाश्यक त उ तम्मिप्रात्यकारस्य लापे मोघलापयो गपत्तिरिति दिव- नायजर शब्दामुप्रत्यये तस्याउमादेशेऽजर अमिति भितान जाम्पियनरमादेश स्यादिति सदेहे समाधानमा सनिपात परिभापया न जरसिति ! साकारातमग्निपातेन जायमानस्यामा जरमाऽऽदेगद्वागतसपिपानविघातकत्वमा चामुपजीव्या विरोधात जरमादशेन स्पार पप सनिपातयिात इति भाय । ननु अजरशन्दासि तस्य श्यादेशेऽजराति धितो नुम्जर सादेशयो प्राप्ती पतरस्य प्रत्तिरिति सन्देहम्य जायमान गदाह--- परसाजरसि को फल नलानुमिति । 'विप्रतिषेध सूत्रे परद स्येवाधिवमिटकापयत्यश्च पूषविरतिरोधेन रित्तयादेशस्यवेत्ये तत्सर्जिरशाद प्रागुपपादितमेवैत्यलमत्र तदुपपादनेनेति दिक। वस्तुतस्तु प्रतिग्रहण मफारार्थमिति । अयम्भार 'पदन इति सूने प्रभृनिग्रहणा प्रकारार्थम्, प्रकारथ सादृश्यम्, साद श्य, तन्निये सति तत्तभूया धर्मवत्त्वम् । तथा च, शसादिभिन्ने शमादिसटश-प्रन्यये पदायादेश इत्यर्थ सम्पर्ग । शसादिसादृश्य सुत्येय प्रासानु पदत्येन तथा सति 'हृदयम्य होप त्यावया पत्ते । शमादिपरत्वञ्च न - उमते'त्यस्याऽनित्यत्याहोम्यम् । एवं स्यारोन मासपच या उसाया इनि भाष्यप्रयोगे इस्पर पो मास सदस्य मासित्यादेशापपत्ति सुलभैवेति । च लुम्पेदाश्यम मृत्ये तुद्धाममनसोरपि । समा या हिततयोमासस्य पत्रित्युड्घमा ॥ इत्यने नेर सिद्धावत प्रकारार्थप्रभृतिग्रहणेनेति याच्यम् । ल्युडत उत्तरपदे तेन विधानादगम्मयादिगरो पाटेन 'श्रयस्मायादीनि छन्दसि इनि भस अया पदस पाधेन पचास्योत्तरपदत्याऽभागत्तप्रवृत्तेरिति दिए । नापन' इति सूत्रे 'गोप छन्दसीत्यतश्चन्दीग्रहणाऽनुवृत्त्या छन्दम्येर पदायादेशमा के पदाधादेश कमिति चेषा मानि- शारगिरोदरन्तवेत्तस्य सिद्ध्यर्थ 'अपाभिरित्यत्र (मासश्छन्दतो) &५ No- अजन्तनपुसकलिङ्गप्रकरणम्। ति चार्तिकेन छन्दोग्रहणाऽनुवृत्त्यावश्यक वादप्रत्यछन्दोग्रहणाय तनेनैव पद्दन इत्यत्रापि छन्दसि विधानलाभे तत्र शोर्पश्छन्दसीत्य ऽतोनुवृत्त छन्दोग्रहण व्यथं सत्तापयति लोकेऽपि धचित्पदाद्यादेशा भवन्तीति झापनेन सिद्धरित्याशयेन पक्तिमिमामवतारयति-पन्न इत्यत्र हि छन्दसीत्यनुपर्तित तथापीत्यादि । ननु श्रिय पाति यत्कुलमिति विद्महे श्रीपशब्दाचतुथ्यकवचने डयि डकारस्येत्व लोपे च 'डेयं' इति यादेशे 'सुपि चेति दोघे श्रीपायेति मिद्ध्यति । अन यकारे पूर्वम्य भागात् 'पातो धातो इत्या कारलोप पुतोनेति -चेन । सनिपातपरिभाषाविरोधात् । सथा हि, अस्वजातीयमुपजाव्य जायमानम्य यादशस्य भसशाद्वारा तजातीया ऽऽकारनिघातनिमित्तत्व न स्यादुपजीव्यविरोधात् । उपजायविरोधो न न्याय्य इत्युत्तत्वात् । न च रामाये या सुपि चेति दार्थमुक्तपरि मापाऽनित्यत्वाऽभ्युपगमादिहाऽपि तदप्रवृत्तिरेव स्यादिति वाच्यम् । कष्टायेति निर्देशेन दीघ तदप्रवृत्तावपि लोपे तदप्रवृत्तेर्वत्त मगराया दित्यभिप्रायेणाह-श्रन सन्निपातपरिभाषया आतों धातोरित्याका ग्लोपो नेति॥ ननु वारिशदात्सम्युश्येषवचने सौ तस्य 'एड्सम्यादिति लोपे तस्य प्रत्ययलक्षणेन प्रकृते परवात् 'हस्वस्य गुण' इति प्राप्तगुणस्य नलुमतानस्येति निषेधे हेचारात्येष नतु हेधारे इति तथा च, हे पोहे अपु इति भाध्यादाहरणासङ्गत्यापत्तिर्दुरिति पूर्वपक्षप्रादुर्भावे समा धत्ते-न-लुमतेत्यस्यानित्यवादिति । अयम्भाव अस्थाऽनित्यत्वे इकोऽधि विभताय त्याऽचिग्रहणमेर ज्ञापफम् तथाहि, हलादी नुमभावार्यय सूत्रे तद्रहण स च तुमभावस्तग्रहण विनाऽप्युप पश हलादी सत्यपि नुमि लोपेन तव्यावृत्त । न च सम्बुद्धो 'न डिन्सम्बुद्ध्योरिति निषेधेन नलोपाभायानकारधरणापतिवारणार्थ मचीत्यस्यावश्यक्त्त्येन सापकत्वन्न सम्भवतीति वाच्यम् । न लुमतेति निषेधस्य जागरूपन्याप्रत्ययलक्षणाऽभावेन विभक्तिपरत्वाऽमाघाइय तत्र नुमोऽग्रात्यातल्यावृत्यर्थ इतस्याऽचोत्यम्य चैयर्यन झापपत्यस्य सुस्थत्यात् निचोत्तराऽर्थत्वेन तम्य ज्ञापयत्वासम्भव एवेति पारम् । ' लाघवाचव कर्तुमुचितत्वेनेह करण चैयर्यस्य स्पष्टस्यात् । एयची -- - फरिसरमागमायाम- भारिपेधसूत्रम्याऽनित्यत्वेऽचिग्रहएम्य शापय युग मेय! गुणा घा अनिरयत्यपो तापत्या प्रत्ययादान सम्युद्धिपरत्यागे हे पारे इत्यपि साधु मत्येर प्रयासमन्तरंगगोतमा प्रयोगोपपत्तिरियन पायितेन ॥ ग्नु भापितपुरपे यम्य माषित पुमान्येन शग्देनेत्पर्यवरणेऽना दिशदे तत्मत्वेऽपि पीनुशन्देनाऽपि मुसो माप्तिस्वात्तत्र पुपन्दावाति प्रमोदुरितमानापित पुमा यसि प्रतिनिमितरूपेऽर्थे नि यह ग्रीहि । प्रत्यासरया भाषामियया सरणन्येनाक्षिरावच लापन समापूर्ण समाध ग्रहाते, ततोऽशादित्वादचि मागित पुस्का इति, त फराितमाह-प्रनिनिमिचेक्ये इति । सत्वञ्च धाच्य त्ये सति घाच्यचिरये सति पायोपस्थिगीयप्रकारचायपत्वम् पक "मिप्रवृत्तितिमिले माषितपुषस्य शवस्य पुनहाय नि तदर्थ यस्य शब्दम्य पुनपुसक्योरेक्प्रवृत्तिलिमित्त सस्य पुपरवमिति पर्यवसि तोऽर्थ । तथा च, आदिशन्दस्य पुसि लोय चारोपिताऽदित्य प्रवृत्तिनिर्मित्तिमेकमेयेति भवत्येर पुपत्यम् । पोलुशम्दम्य तु वृक्ष पृक्षात याव्यजाति प्रवृत्तिीिमिस फलत्वव्याप्यजाति प्रतिनिमित्त मित्युभयत्रैषजातस्तत्वाऽभायो न पुवामियभिप्रेत्याह-पीलुने थर न पुरत् भत्तिनिमितभेदादिति ॥ ननु परिश्रामिति स्थितायपरत्येन प्राप्तनुम बाधित्वा नुर्माच रेति नुटि ततो हत्परत्यात् (एपदेशविरत) म्यायेन रायो हलीत्याचे प्राणामिति माधय । अन्यायम्माय' नुनिमिशीभूतहस्यीयसनि पातो दोघेणाऽयम्प यिनाश्य इति राग्निपाठपरिभाषाया अविषयत्व नाऽप्रवृत्याऽऽत्वे पाधाप्रभाधाधुन मेयोत रूप सामान्यतो पिपये उतपरिमापाया श्रमवृत्तेरिति तनाव । चिय रामाणामित्या मामीत्यनेन निमित्तहम्पसभिपातविघातस्पारश्य जायमानत्या दुकपरिभाषाऽविषयत्न सुपि चेति दीर्घ कथमुत्तपरिभाषाप्रत्ति रिति वाच्यम् । नामीति दोघेण नित्यत्वात् सुपिचेनि दीर्घस्य धाधे नाऽप्रत्याऽऽश्यकत्वेनोक्त परिमापयेव तदप्रवृत्तिक पनादिति। पर मतदाशय' 'भाटलोप इत्यन्न पाठभाष्यकैयटविरोधादपेक्ष्य , तब हि श्रमशकारोवारणाऽभावे नानलोप इति न्यामे यानामित्यत्र दीनिलोपयो प्रामा पात्वान्नलोप इत्युत्तम्भाष्ये। सामायापेक्षामा 2.1 দিকসক্ষম। पोतु मलोपापेक्षया सुपिचेति दीर्घम्य परत्वादस्यैव प्रवृत्तौ तद महत स्यादिनि नामीति दीर्धे कर्तव्य एपोक्तपरिभाषाऽनित्यत्व नान्यनेन्यरचे 'कष्टायेति निर्देशेनाऽनित्याया सन्निपानपरिभाषा या सुपिचेति दार्धेऽप्रवृत्तिक्रपनेऽपि सामान्यतो दीर्घऽप्रवृत्तिकरप नाया न फिमपि विनिगमकमियगचेवाह-वस्तुतस्तु, परीणामिति । इत्यजन्ना नपुसकलिहा ॥ थर लन्तपुल्लिङ्गप्रकरणम् । १ ननु 'दादेधातोध' इत्यत्र भाष्ये धुगित्यत्र ढत्वमाशस्याऽपवार त्येन समाधाय, अथवा पर यदयामि होढोऽदादेरिति ततो धातोर्य इति दादेरिनि यतते नेति निरत्तमित्युतम् । एपञ्चाऽदादिधातुहका- रस्य ढन्यविधानेने दादिधातुहकारस्य घत्वसिद्धी भाप्यरनाऽनुयू तम्य बादिपदस्योत्तरयोगे फलान्तराऽभावेन सामर्थ्याहादिपदमाप देशिपदाहित्वपदुपलक्षकमित्यभिप्रायेण फलिताऽर्थमाह-उपदेश इति न च दानिभिन्नधातुहकारस्य ढत्यमित्यर्थस्य होदोऽदादरिनिन्यास म्याऽभ्युपगमे धडित्यादी दारित्वेन तद्भिन्नत्वाऽभागहन्यानापत्ति रिति वाच्यम् । 'घा दुहमुहे ति सूत्रे दामणहस्य समुन्धयार्थकन्येन ढस्याऽनुवृत्ती तद्विधानताऽदोषात् / नवमपि दादित्वन दामलिडि न्यत्र ढवन्न म्यादादिभिन्नधातुहस्येव तद्विधानादिति वाच्यम्। उत्त रयोगे दादिपदस्यौपदेशिक्दादिश्ववत पय ग्रहणेन पूर्वयोगेऽप्य र्ग ऽधिकाराऽनुरोधात्ताशस्यैवाऽदादिघटकदादिपदस्य ग्रहणेन नदुप पत्ते । उक्तव्यास्यानल धोपदेशपदग्रहणे किम्फलमिन्याह-उपदेश किमिति । (३) अन्यात्यति याप्तिदोपच्यावृत्यर्थमारश्यमुपदपदम्। नया हि, अधोगित्यनाऽडागमे दादित्याऽभावाद्घाय ने ययाति , दामतिडित्यत्र दादित्वेन घत्व स्यादित्यतिव्याप्तिरिति भावः मनु सम्भवति सामनाधिकरण्ये घयधिधरायमन्याव्यमिति सिद्धाल, नया च लाघवात्सामानाविपरायान्ययस्याऽभ्युपाम ए पापो यो धातु पन्तस्तदयययस्य प्रशो भपिन्यथै गर्भपित्यांदा भर (৫) স্ব যাঃীনি। পাচানাফি ম মনি ग्याष्टि। " 1 ६८ फधिकारतमपायाम्- मायो न स्यात्तस्याऽनेफाच्यादिति वैयधिकरण्याऽन्वय एवं युक्त इत्याशयेनाह- एकाचो धातोरिति ॥ झलीति निवृत्तम् ।स्वोर्गहणसामर्थ्यादिति ।। नच धुग्भ्या धुश्चित्यादो भाभावार्थ मलोत्यस्यावश्यकत्येन मूलोक्तमसमीचा मिति घाच्यम् । पदान्ते इत्येव तत्र तदुपपत्ते ।नच युधिध्ये इत्यत्र भभावनिवृत्त्यर्थ ध्वमो झलीति विशेषणम्याऽऽवश्यकत्वेन निवृत्त मित्युक्तिरसगतेति वाच्यम् । इटोघमरयाऽभावेऽपि भभावनि मित्त शब्दानवयवत्वादेयावशम्दयोरिटा व्यवधानेन स्वत एवं भपभायाऽप्रात्या दोषाऽभावेन झलीतिविशेषणम्यानावश्यकन्वेन मूलोत्तस्य सुलगतेरिति भाव । ननु दुहेत्वे धात्यवयवमेकाजूप टु इति उधिति च तत्राऽऽद्यों न झप तोऽन्त्ये न पश् दुधिति तु नाऽवयव इति भभावो न म्यादि त्यत आह-(१) व्यपदेशिसद्भावेनेति । एकस्मिन्नसहाये घ्यपदे शिना मुख्यव्यवहारवता नुरयो यपदेशो भवताति तदर्थ इननु धुगित्याद प्रातिपदिकत्वेन धातुत्वाऽभावेन तत्काय्यं भष्मा यो न स्यादिति चेन्न । 'अत्रसन्नस्य चाऽधातोरि ति सूत्रेऽधातोरिति निषेधसामथ्यंनाऽप्रधानक्रियाचाचपस्यापि धातुत्ययोधनेन तदुपपत्ते न च (२)( धातोपच्यमा-कार्य त प्रत्यये ) इति परिभाषया धातुश म्दमुन्धार्य विहितप्रत्यये एव तत्कार्यविधानादिहाऽतथात्वेन धातु कार्यन्न स्यादिति वाच्यम् । भभावस्य धातुकार्यस्य पदा तनिमि तत्वेन प्रत्यया मित्तत्वाऽभावादुक्त परिभाषाऽप्रवृत्ते । प्रत्यये परेधा तोमध्यमा काय्यं धातुशब्दमुञ्चाय्य निहितमत्यये पर भवताति परि भाषाऽर्थ इति भान । अत एय 'नश्छव्यप्रशानि ति सूत्रेऽमशान्ग्रहण चरितार्थम्, अन्यथा मोनोधातोरि त्यत्राप्युक्तपरिभाषा प्रवृत्तीनत्वा प्रात्या रुवासम्भवेन नद्यावृत्यथन्तग्रहण व्यथमेव स्यात् । न चो (१) व्यपदेशिवदिति । व्यपशिनानातिपदिक्ननि परिभाषा पम् । पूर्वीसादिनिरियायोग एव कतय यग्योगकरणमस्या शापवम् । (७) धावारिति । धातोरच्यमान यकाय नन धानुनिहित प्रत्यये भवनीयर्थ । अनौणय नवविधानमस्या पापरम् । T ६६ ছলনা। तपरिभाषामवृत्ती सुधियाविरयादाथियड न स्यादापित्यम्य धातु मशन्दनन विहितप्रत्ययामागादिति धान्यम् । प्रस्तुत इयदाऽङ्गस्यै याव्यमानन्येन धातोरभावेनात परिभाषाऽभवृत्तरिति भारी ननु 'यहश्चेति सूत्रे 'इन्दसि सह ' इत्यतश्चन्दो ग्रहणाऽनुवृत्त्या यहेरपि छदम्येन रिपरिधानेन लोरे विधयाहशन्दम्य पथ प्रोग इत्यत आह छन्दस्येव एिवरिति पत्ते तु गिजन्ताद्विजिति । णिज न्ताद्विश्वशन्दपूर्घकाद्वाहेर्विचि णिसापे ताकेपि विश्ववाहशतप्रयोग उपपन्न इति भाव । नचाऽहमससाऽऽतिप्तप्रत्ययेन चाहो विशेषणेना जादिप्रत्ययपरवाऽव्यवहितपूर्वस्य थाह सम्प्रसारणमि यर्थे णिलोप स्य स्थानियत्वेन व्यवधानात्सम्प्रसारण न स्यादिति चान्यम् । विच विपापलक्षकत्वेन को लुप्त न स्थानिवदिति स्थानिय निषेधेनाऽदो पात् । न चोतस्थानिवत्त्वनिषेधवचनस्य संकुचितविपयत्वेन की विधि प्रति न स्थानिपदित्यस्य धिपशब्दसशन्दनेा रिहितरिधावेव प्रत्यभ्युपगमन धन्यादिभ्यो यिहिने किति समसारणमिति चि सुपी त्यस्य व्यायानेन णिजन्ताविपोऽनिहितत्वेन निषेधाऽप्राप्त्या म्धानिस यस्य दुवारत्यायवधानेन सम्प्रसारण म म्यानिति घाय्यम् । 'विमाषा पूदिति सूत्रेभाप्ये प्रष्टोह श्रागन प्रष्ठवाड्रायमितिला शिकविग्रहवाक्य प्रष्ठोह इति प्रयागदर्शनेन लोकेऽपि चिगिरिति फ्ल्पनेनोक्तापत्तेरयोगादिति दिक् । ननु सामा यविदितस्य व्यापक विषयताक्स्याऽऽमोऽपेक्षयानुमो विशेषनिहितत्वेन व्याप्यविषयक्त्वात्सम यायमूलकेस(१) (येननाप्राप्ति) न्यायेन नुमाऽऽमो बाधे पुनरामोऽनात्याऽनड्यानिति एव सम्बोधने नुमाऽमो बाधेन हे अनड्ममिति च गोपपद्यतेत्याशकय समाध- आदित्यधिकारादिति । 'नाच्छीनद्योमि त्यत त्यतस्तदनुवर्तनादनडु हुशन्दाऽन्त्यावर्णात्परो नुमित्यर्थेऽम उपजीव्यत्वान्न तत प्रानुम प्राप्तिरिति न कश्चिद्दोष , उपजाव्योपजीवक्यो ध्ययापकभावों न भवति यथा पितुरुत्पन्न पुन पितर न हन्यात् एष पिता पुन न हन्यादिति भार ॥ (१) येन ति । येन नाप्राले यो विधिरार यत सनस्य गरको भवतीति यापम्यरूपम्।
१०० पाकिकारमायाम्- ननु प्राध्यानियमनकारम्य व पुतो नेत्यागपय समाधत्ते- नुम्बिघिसामदिमुमस्विति दत्व नेति । विधानसामादपिर ननर उमा मयंन मावितायतु विरता, अन्यथा विधानस्य नरय- सापले । नकारस्य दत्वेऽश्यमेव नुमा विश्नवापत्तिरिति न दत्त मिनि भार । न च विधानमामट्यांग्समो दत्वयारणेऽनयाँस्तोत्यत्रा ऽपि गवानापत्तिरिति वा यम । तत्रोपदेशयध्योऽभावात् । य विधि प्रत्युपदशाउन स विधि यते यम्य तु निधेनिमित्त नासी या ध्यत इति । दर प्रति नुम्बिधेरनथपत्येन नुमा दत्वयाधो जान , ररव प्रनि गुमा निमित्तत्वेन 7 तारयाध इति भाष ॥ अनड्वनिति । नन सम्मुद्धिलोपऽयश्य प्राप्तेऽम प्रारम्भा दमाऽपवादचोदना सम्बुसिलोपराधेननद्विपये मम्युद्धिलोपा न स्यात् । न च विषयभेदे पाध्यवाधामावाऽमायेन नोचदोप इति मच्चम् । विषयभेदेऽपचिरादेशम्य नुडपपाद समिति सप्तम भाप्ये गदित सादिति चेन्न। प्र ययसोपविधायकशास्त्र प्रययाऽनुत्पतेरेया न्यायानेनाऽपयादत्वस्यधासम्मवादिति मार ॥1 ननु सुचारित्या स्थानियत्त्वेन मोहल परत्वाद्वयायिनि लापो धार इति सन्दर निरचयति-अल्चिधित्वेन स्थानिवद्भावा द्धड्यामिति मुलोपो नेति । अविवाधिन्यत्र पञ्चमोसमासस्या श्रयेसानल परस्य विधी न स्थानिमदित्यर्ये स्थानिवत्यनिषेधान दोष इति भाय ॥ ननु णत्यापेक्षया द्वित्यम्य परत्येन पूव हित्ये तता गत्ये गत्व द्विमिति मूलात मयुक्तमिति चैग! 'पूनत्राऽमिद्धिमित्यनेन पूर्वन कत्तध्ये परस्याऽसिद्धत्वयोधनाएणवदृष्ट्या द्वित्वस्याऽसिद्धत्येन प्राय गत्वस्यय प्रवृत्ते न च (१)पूधप्रासिद्धीयमहिले इति परिभा पया हित्यभिने फाय्य कन ये उपशाराप्रवृणित न मरते द्वियम्यर क्त्त यत्वाचट प्रवृत्तो परस्गदद्विन्ये प्राक् प्रदर्शितदोषस्य तादधस्थ्यमे येति वाच्यम् । सग्येने यत्र त्रियकारक रूपसिद्ध्यर्थ - (१) पूत्रासिद्धीयमिति-द्ववभिने पूवत्र कर ये परमसिमित्यय । यत्रासिमित्यधिधारभर शायमस्या रिङ्गम् । यन्न घ सिदनासिद्धत्ययो फल पम्नवारया प्रतिरिनि बोयम् ।
हलन्तपुल्लिङ्गप्रकरणम्। १०१ मावश्यकेन द्विवे परसवर्णव सिद्ध अक्तव्यम् इति यात्र्तिगत परिभाषाया वर्णहित्वेऽप्रवृत्तिकापात् , अन्यथा द्वित्य प्रत्युक्तप रिभाषया पूर्ववेत्यस्याऽप्राप्तो परसपर्णस्य सिद्धत्वेन हित्वे ते भाष्यो तप्रयोगोपपत्तायुक्तमार्तिक स्पटमेव व्यर्थ स्यादेच द्वित्वे पर्तव्येऽपि पूर्वयाऽसिद्धमित्यम्य प्रत्तो द्वित्वस्याऽसिद्धत्वा गत्व म्येव प्रवृत्तायुक्तदोषाऽभावात् । न च वाक्वाक इति भाप्योदाहर णोपपत्तये वर्णद्वित्वेऽप्युक्त परिभाषाप्रत्तिरावश्यकी अन्यथा पूर्ववेत्य नन चत्प्रागस्यैव द्वित्वऽन्त्यस्य चत्व पूर्वत्र गश्रवणात्ति । न च खरिचेत्यनेन पूर्वगम्य चत्वेन तसिद्धिरिति धान्यम्। श्ररसान चर्व स्यासिद्धत्वेन खरपरत्वाऽभावाचाऽप्राध्या गश्रमणाऽऽपत्तेर्दुवार त्यात् । न च कस्य द्वित्वेऽप्यवसाने चवस्याऽसिद्धत्वाइकारे झशि परे पूर्वस्य जश्त्वे उक्तरात्येव चाऽभावादश्रवण दुरमिति चाच्यम्। 'नमुने' इतियत्पूर्वप्राऽसिर्टायमिन्यस्य द्वित्वे तेऽपि प्रत्यासत्या द्वित्वाऽऽथयस्य कार्य कर्त्तव्येऽसिद्धत्वरेत्ययेऽसान चवस्याऽसिद्धत्वाऽभावेन झशपरत्वाऽभावात्पूर्वककारस्य जश्न्या नापत्त्या गश्रवणाऽऽपत्तिरूपदोपस्य विलयापत्ते । एनञ्च प्ररतन न्धस्य कथ सगतिरिति चेन्न । द्वित्ये. कर्तव्येऽन्यदसिद्धन्न द्वित्व त्य सिद्धयेत्युक्तपरिमापाऽर्थपरणेन द्वित्वात्प्राणत्वे ततो हि त्ये तत्मतेरिति भाव ननु पद चतुर्व्यश्चेति सूत्रे (१)(गौणमुख्य) न्यायेन मुख्यार्थवा चकचतुरशन्देस्यैव ग्रहणात्मियचतुर्शदस्य गौणत्वेनाऽग्रहणानुस् न स्यादित्याशयेनाऽऽह-गौणत्वे तु नुट्नेप्यत इति । केचित्तु सूत्र पहुयचानिर्देशसामावहत्यार्थकम्येय चतुर्थप्दम्य ग्रहणादेक त्याधर्थयाचकस्य तस्याऽग्रहणेन नुण नेति वदन्ति तन्न, यहुवचननि देशस्य लाघवायत्वेन तस्मादुक्तकल्पनाया कर्तुमशक्यत्वादित्यलम् । ननु कमलशदात्तत्वरोति तदाऽऽचष्टे इति णिचि, इष्टपनायेन टिलोपे तत कर्तरि फिपि 'रनिति बिलोपे तत प्रातिपदि कत्वेन सोरुत्पत्ती तस्य हरड्यापि ति लोपे क्मलित सिस्यति मन अम परस्मिन्नित्यत्र पञ्चमीसमासाश्रयणदालोपरिएलोपयो स्पानिवत्वेन सोईलपरत्वाऽभाषाहोपो न स्यादिति चेर। पूचना (१) गौणमुख्येति । गोगमुरुपयोर्मुल्ये काय मप्रत्यय इनि .
fne १०२ पविकाराममायाम्-- ऽमिर तमिरधनादादितिमायः । अनुतस्तु मादि पदाता परे Sण सति, ननु चापमति पतु इनिति रसुवाममायाम 'मा भगा इति अम्पमाप्यस्य देशरिया गृप ममियादेरनभि धानमयोचिसमिति दिम् ।। * ननु कमलरावासामोरया मुषि यानरीयासोपगि लापया स्थानियस्मेन व्ययपालापरवाइनाऽऽपत्तिरिति मेगा पर्ष धाऽसि न म्यातिदिति पिधेर नदपपरित्याशनाSS--- पर्व मलि पति ॥ मनु 'ग्यदादाम यादेरियनुवर्य यादीनामिम यस्यादिग्यनयमिक्षामित्यप्रकारोवारण यिाम् । न च स्यदादिभयुक्त पाण्यस्य दिपश्यन्तmमेवेपत्येन पिमम्तवाहित ग्यास्ट्रिप्रयोगो नोपपद्यतेति पाग्यम् । प्राफ पिम पाठनयोपपसे गघ हम यम्य पठानिदिधलाऽन्त्यपरिमापोपस्थिनारन्यस्या दगापत्तिरिति पाध्यम। नामयशेऽलोऽयविधिरित्योतनन्निधान् । নঘাট মাকিম থাকাশ্বার ঘায়েই থিম সম্বলি रिनि थाच्यम् । मापा विधारमाध्यमामाएयेनेशप न्यदा दीना हिपरयन्तामिति नियमम्य याचा ताशपयोगानभिधाय । न च 'युतिदोरियामायं त्रिमा कारोधारणमयम कायदयन ययापत्तिरिति वाच्यम् । तत्रायुतिहोरिनि न्यानीय निर्यादा नच 'धातो त्ययं पफारशारणम यथागदापाऽऽपत्तिरिति वाच्यम् । तत्र पातीनिन्यासन यादोधात् । एवञ्च व्ययमेव यकारोवारणमित्याशक्षा समाधने-अफचसहितस्याऽप्ययमादेश इति । भ्यर्थ क्याराधा रग मापयति साच्चस्य पिम कादश इति अयथाऽविशिष्ट म्य तस्येम भादश कप त्यापद्यत यथा न्याने तु सायन्यस्याऽपि तस्य ()( त मध्यपतित ) न्याये क्म्गिदवारसुलभ एयादश इनि भाय । न च मित्यनाऽचि दिन प्राप्नोति निदिश्यमानप रिमापयेत्याशझ्याऽ तरङ्गत्वाद्धिन्वे तनोऽवजिति भाग्यात्साकच्छ स्य निर्दिश्यमान याऽभावाद्यधायासंऽपि कथमादेश इति पाच्यम् । किम फ इत्यस्याऽऽत्या एक तारहितस्य द्वितायेन सायच्यस्या देश इति कैयासमाधानाऽऽशस्य सोलभ्यादिति • भार । (१) तमध्यपतितेति।नमभ्यपतितस्त महणन गृद्यते इति नम्बर पम्।
१०३ t ५ हलन्तपुल्लिङ्गमारणम् । पस्तुतस्तु अधि धित्व न प्रामोतीति माप्यस्य अपचक्षक धित्व न प्रामोति, निर्दिश्यमानपरिभाषया सम्पूर्णस्य म्यादित्याशयः, अत एप 'श्रनाऽप्य' इत्यत्राऽभरिनि चरितार्थम्, अन्यथा तन्मध्यपतित न्यायगृहीतस्यानिहिश्यमान बेनवादेशाऽमाती तम्य म्पमेव चेयर्थ मित्यलम् ॥ ननु इद ॥ इति स्थिती मायाऽऽदेशात्परत्वादनादेश (१) (सक द्गति) न्यायेन पुन स्मायादेशो न म्यादित्याशझ्य समाधत्ते- नित्यखान्डेःस्म इति । (२)रताऽतिप्रसङ्गिनी विधेनित्यत्वेन म्मायादे शम्याऽनाऽदेशे तेऽरते च प्राध्या निन्यत्पादनादेश याधित्वा स्माया देश एव जात न चाऽनादेशस्याऽप्युक्तरूपनित्यन्वम्यसत्यादयमेय पुनो नेति वाच्यम् । लन्याऽनुरोधेन गाधमायाधिनतारतप्रसद्वित्वरूप नित्य यस्याऽभ्युपगमात् । 'अनाऽयक' इत्यस्य 'हलि लोप' इत्यनेन बाधेनाऽतथावादिति भार ॥ नु अनुदात्तलनिधानेनरत्यपाद्यत्वे हलिलोपनाऽऽभ्यामित्यादि समोहितरूपोपपत्तारलमश्विनगाने याशक्य समाधत्ते-अशवचन साककार्थमिति । भिवादयविशिष्टस्याऽऽदेश इनि भाव । न च 'त्यदादीनाम' इत्येतद्विहिताऽनारम्याऽकारविधानसामर्थ्यादेव सर्यादेशत्वसिद्धी शिकरण व्यर्थमयेति वाच्यम् । श्राविधानसाम ात्सर्यादेशरत्सुपिचेति दीर्धाऽभावस्यापि ज्ञापनसम्भवात् । ण्यञ्च स्पार्थमेराऽशग्रगणमिति भाव । केचित्त अनुदात्तन्यार्थमेवाऽवार विधानमिति स ह यावृत्त्यर्थमश्ग्रहणमिति पत्तिा वस्नुतस्तु अथ इति प्रश्लेपादकारद्वयनिधाननामग्यान्सर्नाऽऽदेश रसिद्धावग्रहण व्यर्थमेवेति योध्यम् ॥ नलोप , राजेति । ननु राजानि यम्य प्रययलेक्षणन सुयन्न स्वारपदत्येऽपि तेनर प्रययलक्षणेन प्रत्ययान्तत्वानप्रयय इति निषेधेन प्रातिपदिक्त्वाऽभावामलोपो न स्यात्प्रातिपदिक्सक्षम यत्पर नदन्त नकारस्यैय लोपविधानादिति चेगा अप्रत्यय इत्यये पयुदासात्म न्ययान्तभिस्य प्रत्ययान्तमदशम्य प्रातिपदियत्वमित्यर्थे यथोदेशपते माता कातिपदिवमामादाय नलोपोपपत्ते न च कार्यकालपक्ष 1)सहतीति । महतो विप्रतिष, यहाधित सदाधितमेनि (२) सनातेति । तदुफ इञ्चितानप्रसझमाग्नणापि नियसनि ।।
फक्षिकारतमस्पायाम्- तान्यस्थ्यमेयोक्दापस्येति वाच्यम् । व्यवस्थितपक्षहयमध्ये एकतर पक्षण लन्यसिद्धावितरपक्षण दोयदानस्य भाष्ये काऽप्यनुपन्यासात् । न चाप्रत्यय इत्यत्र प्रसज्यप्रतिषेधाऽऽश्रयणे प्रत्ययान्तस्य प्रातिपदि कत्वाऽविधानादन पक्ष लापेनर जातनिवृत्तेरपि यत्त शयननोक्त दागे दुधार एवेति वाच्यम् । 'न डि मयुद्धयोरिति निषेधसामा प्रत्ययलनणेन प्रत्यया तत्वमादाय न निषेधप्रवृत्तिरिति शापनेताऽ दोपदिति भार ॥ ना राजन्छन्दाशि लशकेति शस्यत्वे 'यनिभमिति भवे 'अलापोऽन' इत्यलोप राजन् असित्यवस्थायाम् 'अच पर सिनि त्यत्र पश्चमासमासाऽश्रयणादरलापस्य स्थाशिवरलेन यवधा नाच्चुत्नाऽप्राप्ती राश इति न सिद्धयेदित्यत श्राह-नचालोप: स्थानिवदिति । पूयनाऽसि न म्थानिषदिति स्थानिवत्वनिषेधान चुनाऽनाऽऽपत्तिरिति मार न च पठाऽध्यायस्थ पाहऊठि ति मूलस्थाग्रहणेन शापितयाऽ तरङ्गपरिभाषयाऽ तरङ्गे श्रुत्य कर्म ये पहिरङ्गाऽल्लोपम्याऽसिद्धत्वयोवनात्पूषोतस्य श्रुत्वाऽनाऽऽपत्तिरूप दोषम्य तादयास्थ्यमेवेति वाच्यम् । यथोदेशपने उक्त परिभाषाम्प्रति शुंत्यविधायकशास्त्रस्याऽसिद्धत्वारन्तरङ्गशास्त्राऽभावेन प्रतिपाद्याऽ भावा परिभाषाऽप्रवृत्त, तथा च श्चुत्वे फस्याऽपि यवधानरूप प्रतियधस्याऽसवादुतप्रयोगोपपत्ति सुलभत । न च काय्यकाल पक्षे विधिशास्त्रप्रदेशे काय्यार्थ परिभाषाऽपकर्षणादस्या उक्तशास्त्र दशस्पत्यादिमाम्प्रत्यन्तरङ्गशास्त्राऽसिद्धत्वाऽभावेन परिभाषामवृत्ती बाधकाऽभावात्पूर्वोक्तदोपस्तदयस्थ एवेति वाच्यम्। एकतरपक्षण लक्ष्यसिद्धौ पक्षातरमवतन्य दोपदानस्य भाप्य छाऽप्यनाऽऽश्रय णात् । घस्तुतस्तु कार्यकालपक्षऽप्युक्त परिभाषाऽभनेरुतत्वा , चेति दिक् ॥ ननु प्रतिदियन् शब्दाच्छसि शस्यत्वे मत्वे अलोपे प्रतिदिन “अम् इति स्थिती पञ्चमासमासाऽश्रयणादध परस्मिन्निति स्थानिय सादिकारस्योपधात्वाऽऽभावाद्धलि चति दीर्घाऽप्राप्तो प्रतिदीप इती एरूपस्य सिद्धिर्न स्यादिति सदेह जाते समाधानमाह-नचालो- पस्य स्थानिवत्वमिति । 'न पदात'स्त्रेण दीर्घविधी वर्तये स्थानि वत्स्यनिषेधाही अष्टप्रयोगसिद्धि ,न चाऽन्तरङ्गपरिभाषयाऽन्तरङ्गेदोघे हलन्तपुसिझमय रयाम् । १०५ कर्नध्ये घहिरमाऽलापम्याऽसिद्धत्येन पोरदोषस्य तादयस्पमिति याच्यम् । यथादेशपने पाठीमुक्तपरिभाषाप्रति दीर्घस्याऽसिद्धत्या दन्तरकाऽभावेन प्रतिपाद्यम्याऽसत्त्वात्परिमापायाश्रमातेरिति भाय ॥ नतु वृनाम इत्यत्र (३) (मान्तरम्ये)ति न्यायन 'अपम्ये त्यस्य 'इतेरि त्येतद्वापकत्वेन नितित्वात् 'एयाजुत्तरपद इत्यनेन प्राम- पत्ववारणाऽसम्भवाण्णव दुरिमेयेत्याशायामाह-योगविभाग सामादिति । एतेरत्पूर्वम्येत्येक्षेनेव योगा गन्यसिद्धा पृथग्यो गवरणसामादुसन्याय यधियाऽत्पूर्वस्येत्यननाऽत्र प्रवृत्तियोग्य णत्यविधायकशास्त्रमावस्य याधान्न रात्वम् । नचाऽकारस्य लोपेड स्पूनत्वाऽभावात्कय पिध इति वाच्यम् । पूर्वम्माद्विधिरिति पञ्च- मोसमासाऽऽथयणात्स्थानियत्त्वेन निषेधप्राप्ते मुलभत्वात् । चाs सोपस्य म्याशिवत्वेन व पथमिति याच्यम् । नकार पर पुरवि धानतामादलोपस्य स्थानियत्याऽभाययोधनादिति भाष ॥ यत्तु स्त्रन इत्यादौ वैकल्पिक णत्व माधवेनोक्तमिति । अस्या यमभिप्राय भसंज्ञायामलोपेल्विधित्वे स्थानियवाऽभावादुत्त रपदस्याऽनच्त्यात् 'एकाजुत्तरपदे इत्यस्याऽप्राप्त्या 'प्रातिपदिकान्त नुम्मिमरिघु चे त्यम्य प्रवृत्ती पछयमिति तद्भाप्यविरुद्धमिति । --(कु यवाये हादेशे णत्वप्रतिषेधो घतय ) पिम्प्रयोजन वृधन्न जुन्न प्राघानि ह तेरत्पूर्वस्येत्यत्पूर्वग्रहण न वर्तव्यम्भवतीति भाष्य उत्तम् भाप्यवार्तिक्योर्णत्वाऽमा तात्पर्येण णत्वे तु स्पष्ट पप विरोध इति भार । न च सूत्रसत्त्वे प्रधनाधन इत्यन णत्य तदसत्ये तन्न स्यादिति घाच्यम् । अत्पूर्वग्रहणस्य हस्थानिक्क्यर्गाऽमाययद तेरुपलक्षणत्वे नाऽदोपात् । अत एय योगविमागमलक्यार्तिक प्रत्याख्यातेऽपि फलभेदो नेति दिक् ॥ ना मघयन्शदात्सौ 'मघया बहुलमिति मंकारस्य प्रादेशे 'उगिदवामिति नुमि 'हल्डयापिति सुलोपे 'सयोगान्तस्येति तकारलोपे मघवनिति स्थिती सयोगातलोपस्याऽसिद्धत्वेन नान्तत्याऽभाषाहीन स्थादित्याशक्य समाधत्ते-इह दीपे फर्तव्ये इति । मया यहुलमेतत्यनस्थयालग्रहणेन दी कर्तव्ये सयोगान्तलोपो नासिम इति परपनादुपदोपाऽवकाशो नेति (शान्तरस्येति । अनन्तरस्य ग्रिषिर्षा भवति प्रतिषेधों वेति न्यायम्यरूपम् । -- फकिपारदामवृषायाम्- समाधातुभिप्राय । पालग्रहणम्याऽनेहायवन विपरीतनि यमम्यापि सम्यासेन मलीन नियम एत्र वरपनीय इत्यान प्रमाण दारितुमाद नथार वनुतमित्यादि । • अयम्भाय उतअंगा महाता यन्प्रत्ययाऽयुगागमघकाशीपारी मघया मधयाना वित्यादि धमार्यकमरक्षान्मतुपि मफारस्य यारादरी अन्यम तम्येशि दी ममरान मघय ताधियादि च द्विविधरूपमिरय मसाध्य मघा बालमिनिमूत्र संयट प्राण्यतयान । एवञ्च यणगणनाऽमित्या मावस्या परपनादारम्भे मययन प्रयाख्यान मयानिति पलभेदभ्य स्परस्येन प्राण्यानामगति म्याग, फलैक्य प्रत्यायान सम्भवति तु पलमद ति माप्यात् । राधा च बहुलप्रद गणन नथा पापगीय यथा फलमेको म म्यात् । अतएर ( )अर्था म्नुमोनश्चेति भोफयानिक सतच्छते, अनेन च मघघनशब्दम्य लोऽनभियान योध्यम् । वालग्रहणेन तथा परपाया प्रमाणातर कविप्रयाग वर्गयितुमाह-दृषिक्षितीत्यादि । मनु र सम्प्रसारणमित्यत सम्प्रसारणपदाऽनुवृत्त्येष सिद्धा चतत्सूत्रस्यसम्मसारणपदस्य मामात्सम्प्रसारणमात्रनिपधपत्येन दूरस्यस्याऽपि श्ययुयेत्यस्य व्यथो लिटोत्यभ्य घ ििध । न च 7 सम्प्रसारणमित्या सम्प्रसारणपदम्य व्यथो लिदीत्यत्राऽनुवन्याच्य थियधिप्रभृनिधाना चरितायत्वेन युन इत्यन्न भारतस्य मयणदी सपकादेशस्याऽच परम्मिग्निति म्यानिपत्यादुपारंग व्यवधारम +-प्रसारणपरत्याऽभावेन निषेधो न स्यादिति वाच्यम् 1, न्यधोऽभ्या सस्य सम्प्रसारण स्थान तु यकारस्येत्यर्यवेन व्यधो सिटि म य इनि न्यासेनय सिद्धी सम्प्रसारणग्रहणम्य यून इत्यत्र यथार सम्प सारणनिपेयपत्येनेर चारिताथ्यस्य यचय तथ्यपधानऽप्येतभिपंध प्रत्तेरङ्गीकारात् 'युनस्तिरिति निर्देशाश्वेत्याऽऽशयेनाइ-इति यकार- स्य समिति निच कार्यकानपने श्वयुवेत्यनोपस्थितम्येग्यण सम्प्रसारणमित्यस्य पर्दवचाक्यसयाऽन्वय भसानिमराम्य यणाs- न्ययेन यथाराजादिक्प्रत्ययारधिस्वाद्यसनामस्थानपरखाऽयय (१) अर्पणस्तृमघोनश्चेति। अपणातृमघोनश्च न शिघ्य छान्दम हि समतुबन्योर्विधानाच छन्दस्युभयदशनादिति शेकपातिकस्वरूपम् ।
- लन्तपुलिहप्रकरणम् ।। २०७ हिनपूर्वसविशिष्टस्य यण सम्प्रसारणमित्यर्थे (२) (येन नाम्यवधान) न्यायेन पूर्वस्य सम्प्रसारणाऽप्रात्या यर्थमेव मनमिदमिति वाच्यम् । उक्तपतेऽपि सशास्त्राणा सावरभेदेनर सम्बधस्योक्तत्वेत सम्प्रमा रणविधायकेषु यण - इत्यस्याऽसत्वेन निमित्तस्य यगणाऽन्ययेनाऽ दोषात् । श्रोतनिषेधशास्त्रमपि शाप बोध्यम् । ननु यून इत्यत्र सत्प्रवृत्त्यैवोमयो सम्प्रसारणे जाने निधो यर्थ, किञ्चोकारस्य दीघ तेऽनरिजघारिति निषेधेन स्थानिस्या ऽमाप्त्या सम्प्रसारणापरत्वेन निषेधशास्त्रप्राप्तिरे 1 किच (लक्ष्ये लक्षण सरनेव प्रवर्तते) "ति न्यायेन घफारस्य सम्प्रसारणविधानेन चरितार्थस्य श्वयुवेत्यस्य पुनरप्राप्तियो मनेन निषेधशास्त्र सनथा व्यर्थमेवेत्याशट्या समाधत्ते-श्रत एव ज्ञापकाढन्त्यस्य यण. पूर्व सम्प्रसारणमिति । पतस्मादेव शापकादीर्घस्याऽपि स्थानियत्वेन सम्प्रसारणपरत्ये निषेध सुलभ एतदारम्भसामर्थ्यादच पस्मि निति स्थानियत्त्वेन न व्यवधानशङ्कालेशोऽपि । न च लक्ष्ये लक्षणन्या येन पूर्वस्याऽप्राप्तौ व्यर्थमेवैतनिषेधशास्त्रमिति वाच्यम् । कार्याथ + यवर्णभेदेन लक्ष्यभेदादुक्त यायस्याऽविषयत्वेनाऽप्रवृत्या तस्याऽऽय शकस्मात् । यमुद्दिश्य पूर्व प्रवृत्तिस्तमुद्दिश्यैव पुन प्रवृत्ती तयाय यतिपयत्यादिति भाव ॥ ननु थनन किमित्यस्य सनेऽसावितिपयुंदामेन सारमामाय नर्वेति प्रत्युदाहरणमनुपपन्नमिति चेन। तम्य यज्वनशब्दसरशोऽ नन शन्दा व्यापर्त्य इत्यत्र तात्पर्य्यादित्याशयेनाहअनत्र किम् । अनवेति ॥ ननु 'पथिमध्यभुक्षामादि त सूत्र श्वानित्यन निग्नुनासिकाss कारोशारणेऽपि तपरसूत्रस्याऽनगीर विधीयमानेऽपि प्रत्यायुपग मॅन समग्रहणानकारस्याऽऽन्तरतम्यादनुनासिक न्यात् । न च तपर स्तकालस्येत्यत्रादित्सूधाम्प्रत्ययपदाऽवत्याऽविधीयमान एच त त्मवृत्त्या न पश्चिहोप इति वाच्यम् ! तनाऽमययपदाऽनुयत्ती विनिग गमनाविरहेण पम्य तादवस्यादित्यागड्या समाधत्ते-या'मा (1) येन नायघानेति । येनना ध्यस्थान तेन प्ययहिते.पि इनि . - फशिवारामपायाम्- दिति पश्पेनि। अत्र प्रोणाऽऽकारद्वयपिधानात्सर्याऽऽदेशर नाशिनीयम् , विशेप्ययिशेषणमायेना ययाइनेवाल्याऽभायात् । प्रोपेग मुद्धामा एयाऽऽध्यविधानानाऽनुनासिक । न च (भाग्य मानन सवणाना प्रहरा ने)ति परिभाषया सपर्णग्रहणनिपधाहोगमा येन प्रोगा नावश्यक इनि याच्यम् । मायमानोऽग मान 7 गृतीत्येष पाठादसोऽपत्याऽभावाग्निपधामात्या सयर्णमहणस्य शुर्यारत्यन तयारचय प्रशेपस्याऽऽयश्यादिति प्राश्च । यस्त तम्नु भाग्याएरहिताया एचोर परिभापाया पाठेनाऽस्या गुणा:मेय कचेन जातियोगाऽएदिल्लभेण तपरस्प्रेण च प्राप्तसयमदणस्य निषेधकचेनाऽटापात् । अगासिकाऽऽपार विधानस्यवेटरये प्रकिया वाघधार तयोचारणीये निरनुनासिकाऽऽकारयितानेन शुद्धाय तेच विधानमित्युक्तत्वाश्येति भाय ।। शतानि सहस्राणीति । न गवानीत्यनुपपन्न विश याद्या सदैक्त्ये इत्यनुगसनादिति चेन्न । एक्शेषेणाऽनेक्शतयोक्ता पर्य- कत्वात् । न च ते नुमि नाता पटवाद्विमत्त गिति घाच्यम् । सर्वनामसस्थासन्निपातेन तस्य नुमसत्सग्निपातविधातक तुगुपपा दक्त्येन पटसनाया अपि सर्वनामस्थानसनिपातविधातरवेन (मनिपात) परिमापया तदनिमित्तत्ववोधनात् । कुम्भयारेभ्यो नगर कारभ्य इत्यमाऽव्ययसमाधारणपरमाप्यप्रामाण्या परस्परसन्निपात विधाताऽप्युक्तपरिभाषाप्रवृत्तिस्वापारादिति भाव ॥ ननु 'रायोलो'त्यतोहलीत्यस्याऽपकर्षालादायात्यविधानेना प्रावित्यत्राऽऽजन ग्यादित्यत आह-अष्टम्य इति वक्तव्य इति । आत्वस्य लक्षणयशसम्पन्नत्ये हि वैषरिपकत्येन लाययाहस्थदित पप निद्दे एव्ये ताऽऽत्याऽनुकरण शापयति धचिदजादायप्यास्वमिति | वार्या ताटन पराऽसर्वनामस्थानविभक्तिरदात्तत्यर्थके 'अष्टनो दीघादिति सूत्रे दार्यग्रहण छापयति वैकल्पिकमिदमात्य मिति, तथाहि, दीर्घातादेवाऽएन परस्या असर्वनामस्थानविभक्त- रदारात्वाय दीर्घग्रहण तिष्ठति, आत्वस्य नित्यत्वे तु दीर्घग्रहणा, भावेऽपि हस्या तादृष्टन परस्या उक्त विभतेरदाचत्वाऽमाया दीर्घ ग्रहण स्पष्टमेव व्यर्थ स्यादिति दिक् ॥ ननु प्रियान् शब्दाच्छसि शस्येचे लोपे च रस भत्त्व लोप भाष 2 দুননশ্লিমধু। २०६ प्रियाएन अस इति स्थिती टकारयोगे नकारस्य टुत्वं कुतो नेत्यत ग्राह-इह पूर्वसाढपीति । अच परस्सिग्निनि सूत्रे पूर्व विधायि न्यत्र पूर्वमाहिधि पूर्यविधिरिति पञ्चमीसमासाऽऽश्रयणादल्लोपस्य स्थानिधनायारकारेण व्याधानातष्ठत्यति । न च ( पूर्वाऽसिन म्यानियटि) ति मानिसत्वनिपधादुनदोषस्तव्यस्थ एवेति वाच्यम् । मयोगादिलोपलत्यपत्यपु बिधिपु कर्तव्यप्तयचनम्य न प्रवृत्तिरि "गर (नम्प दोष मयोगादिलोपालवएत्ये) इति चात्तिपन गले पत्तव्य तनप्रभृत्तियोघनेनादापात् । न च तस्य दोष इति वार्तिके प्रतिपलोलगकारस्येय ग्रहण न तु लाक्षणिकस्य टुत्वनिप्पन्नम्येति पान्यम् । तत्र नारशणकारग्रहणे प्रमाणाऽभावात। मूर्धन्यपदानुन तनेनेय सिदौराभ्यामि यमत्यणपागम्य भाप्यसना प्रत्याख्यातस्पेन प्रतिपदोनवालाभाचेति भाव । ननुरपाभ्यामित्येनदारम्भसाम या पशमीममासस्याऽनि यत्वेन स्थानियचाऽभावात्ष्टुत्वापत्तिई यरियेत्यत श्राह-कार्यकालपक्ष इति । काग्यण हेतुना कात्यने म्यसनिधि प्राप्यते इति कार्यकालपलशनार्थ । श्रम पते स्वप्रदेश रिधिशास्त्रेण पार्यहेतोरपष्टाया परिमापाया पृथगेव वायवार्थ याधो भाति न तु विधिशालोण सहेति विवेक । एवञ्च प्ररते ष्टु विधायश्शारोगाऽ तररपरिभाषाऽपक्पात्तया तम्याऽन्तरत्व योधनेन नत्र कर्स ये तदपेक्षया बहिरङ्गस्याऽस्लोपस्याऽसिद्धत्तान टुत्वमिति दिए । ननु 'युजेरसमासे' इत्यनेनाऽसमास एव नुमो विधानेन सोप पदे 'चो कुरिति कुत्वेनेय सिद्धत्वात्विनि विपि च न कोऽपि विशेष इयन पाह-निरपपदाधुजे किनिति ॥ तु 'मृजिशोभायमक्तिीति भने रज्जुझ्यामिति भाष्य प्रयोगारकाम्यच् सूत्रे उपयटकाम्यतोति प्रयोगाश 'दिप्रत्ययस्य दु' इति पुत्वन्ने यागयाऽऽह--इह सजियज्यो• कुखन्नेति लीवे व न्यत इति । परिमृहिति । नन्यन मृजेवृद्धिरि ति कुतो न युद्धिरिति चेन्न । उक्तसूत्रण धातुविहितप्रत्यये परे वृद्धविधान (धातोरच्यमान कार्य सात्म यये ) इति परिभाषयाऽत्र सुनिमिनकवृद्धग्माने । न न धिनी - + फधिकारमानापायाम्-- घातानिहित वन तन्निमित्तिका निश्चिति वाच्यमा दिति ननि पिधानानिमित्तिमाया पनि प्रदेशारिति दिय । - उनु विश्वस्य सुरटो यान यसुशाद गटशन्दे च परे दाविधानादेतद्दण्या "वानीनामसिनन्यादान्दपाराभायेन नाघों न स्थानिया नाद-गडिति पदान्तोपलनरामिति । गडियम्य पातोपानर रेन पदातराजरादे पर दोघ प्रत्यग्य पनितत्यान कानुगपत्तिरिति माय । न चोनम चमुश दारियानाशादित्यविनमय इत्यमरपलाय दुतो न घाति पाच्यम । तथ मूब 'ना सहायामित्यन समापदाकर्षणेन मा यामेर तद्विधानादित्यलम् । न्य नागर स्त्री इत्यत्र मपयतम्य स्वाहादेशयों तथा लोपन दकारीपती य अम् सह अमित्ययस्या परमपि पूर्वरूप पाधिरनाsपरनिमित्त बनान्तरङ्गत्वाट्टाप स्यात् । न च युष्मदस्म दोरनित्यारित्रया विहितम्य टापोऽप्राप्तिरवेति वाच्यम् । (शिर्शी लुडनस्थिधिभ्या युप्म सदाशिभत्तयाऽऽदेशा पूर्व विप्रतिषेधेन) नि यात्र्तिक्प्रामागयेन सयोरिलगत्वमतातरिति चेन । शेष इति पयर्थे सप्तमी तया च मयता छपस्याऽवाचम्य लोप इत्यर्थ इत्यस्य लोपेनाऽद तत्वाऽभाषादुक्ताऽऽपत्तेरयोगात् । अयथा, भात्नयलयो रपवादत्वेन निमित्त रविभत्तावेध लोपप्रसची शेषग्रहणस्य चय- याऽऽपत्तरिति भाव घस्तुतस्तु अत्यलोपपक्ष पर सिक्षात , अत पर नचाऽऽदेशा हलादिरस्तानि युष्मदसादोग्नादर्श इति सूत्रस्थभाप्योनि साच्छते । एतेभ्यमादेशस्यैर ज्या व्यत्तमु सम् । तथा च पाते दागपत्तिस्तदयस्थवेति चेटुच्यते, अतरा परिभाषया टाप माग तरङ्गत्वाइता गुणे इत्यस्यैर प्रवृत्तिरिति न तदापत्तिरिति दिक। नायुप्मन्यन्दादस्म मन्दाय प्रथमाद्वितीययोनि श्री तस्य प्रथमयोरम् इत्यमि युवाऽऽवी द्विवचने' इति उमेण युगहरा ss) युवाम् पापामित्यनयामपर्यन्ताऽधिकार PISपि सिद्धौ ध्याधिकारसमित्याऽऽयनाऽऽ ते- मपर्यन्तस्य सिमि- ति। समाधत्ते-साकच्कस्य मा भूदिति । अरित्र मानेऽ कविशिष्टस्यापियुष्माऽम्मदश्चाऽऽदर्श युरकामाऽऽसामियनयान ܝܪ WvAvM हलन्तपुसिङ्गप्रकरणम् । सिद्धिरित्याऽऽश्यकतदिति भाष । ननु ओकारसकारभवारादी सुपि सर्वनाम्नष् प्रागपजन्यत्र तु सुयन्तस्य टेः मागित्यस्य त्वयके त्यादि सिद्धये वस्यमाणत्वादिहाऽक्च प्रागादेशे सत सुरतस्य दे पूर्वमचि कृते प्रयोगद्वयसिद्धि सुलभैवेति नेदमधिकारसत्रस्य प्रयाजममित्यरुचेगह-व्या, म्येति । अत्रोक्ताऽधिनारसूत्राऽभावे समुदायस्याऽऽदेशे 'योऽची न्यनेनाऽफारस्य यत्वे नेटप्रयोगसिद्धि रित्याऽऽवश्यक तदिति भाय । नवमाऽप्यजादी विभक्तावकार स्येत्वमित्यर्थन 'अ' इति न्यासनेवोतप्रयागोपपत्ती व्यर्थमेवत दित्यरुचेराह-युवकाभ्याम् । श्रावकाभ्यामिति । अयोक्त निय मवलेनाऽन्तरइत्वात्सर्घनाम्नटे प्रागकचि ततश्चाऽऽदशे नाक्प्रयो- गसिद्धिरिति तदाऽऽवश्यकमिति दिक् ।। ननु अत्यलोपपक्षे जसोऽमादेशेऽपि तस्य स्थानिवद्भावन जस् बुद्ध्या 'जम शी ति श्यादशो दुर्वार इत्याऽऽशकते-इह शेपे लोपोऽन्त्यलोप इति पक्षे जस शी माप्त इति । समाधत्ते-- अहकार्ये कृते पुनर्नाङ्गकार्यमिति न भवतीति । श्रयम्भाव , (अद्वृत्ते पुनवृत्तावविधि ) इति परिमापास्वरूपम् । प्रङ्गेऽहाधिकारे वृत्त निप्पन यमायं तस्सिन्सति पुनरन्यस्याङ्गकार्यस्य वृत्तौ प्रव वायविधाा भवतीत्यर्थ , तथा च अगाऽधिकारवृत्ते काय॑ऽमि सति पुनरन्यस्याहाधिकारवृत्तकार्यस्य श्यादेशस्य न विधानमिति न 'दोप । इय परिभाषा ज्यादादोयस' इत्याद्विधानेन प्रापिता, अय- थेकारलोपेन 'प्रयत्सावधातुक्योरि ति दीर्घग्ग च ज्यायानिति सिद्धाधाद्विधान म्पटमेव व्यथं म्यात् ।। ननु 'दयोरित्यादिनिर्देशे नौतपरिभापाया अनित्यत्वात्विञ्चाऽङ्गोहेश्यकशाग्य -पुनरोद्देश्य' कमायेनत्यर्थकरणादुक्तपरिभाषाऽप्रवृत्ते । ञ्चिाऽस्या लत्यसि स्यर्थम्भाष्येकाप्यनाश्रयणाय श्याऽऽदेशाऽऽपत्तित्तदयस्थेयेत्यत पाहडे प्रथमयोरिति ।डि प्रथमयोरम् शसो नेति सहितापाठ इति भाव, नातस्सयोगातलोपे भरग्रहणाऽनुवृत्याऽपि दोष । यस्तुतस्तु, न प्रश्लेपेणाऽपि निहिस्तस्य भाप्येऽदर्शनादेषञ्च (सभि- पान) परिभाषयेयोताऽऽपत्तिवारणमिति न फश्विद्याप इति दिक् ।। । ननु 'भ्यसो भ्यमिति सूत्रे भाप्ये भ्यम् अभ्यम्याऽऽदेश इति महे यदि भ्यमाऽऽदेशस्तदा 'शेष लोप' इत्यातला एस्य पक्षिारामसापाम- अथाऽभ्यमाऽऽदशरे लोपटिलोप यन्तस्पोदासनितिम्मरमा मांनीयुषशा यथेच्छसि तयास्त्यिन्युन नदार-माप शेप लोप म्याऽन्त्यसोपस पनि । अत्र पते यमागदनीयम्, माता सिंगापय मारणात् । अम्या मित्यत्वे तु समिपातपरिभाषय चारगीयम । अन्यमाऽऽस्तु टिकापपातऽन्त्यलोपप च साधु न तु शशिधार | Tचात्यलोपपाराशारणमामात्पररूप चाधित्वा मयण दोघाऽऽपचिरिति पाग्यम । अवागमारणस्पायनि यत्या चारिमाध्यन सामयपिरहारपरकायाधन परत्यावस्य प्रवृते । नानपरिमाय दाघव्यागृतावस्यमियाऽपारो धारण समिनि गायम । सम्योमपरिमापाऽनित्ययापनार्थ येन মাৎ যা। নানা সুম শুইনাশা শ্বীন युप्मभ्यामरान युप्मोनराऽपारम्यादातत्य टिलापपशे तु, अभ्यमो उदात्त या युप्मातराऽकारम्याऽगुदात्तत्यमिति समेत इति गान्यम् । यत्राऽदाते घरों पर उदासी लुप्यते स वर्ण उदात्त इत्प धवन 'अनवाजम्य च यथाशत्तलापायनेन नम्योगनवम्यय विधानेन काभेदाऽमानादिति निक॥ पवाफमाशात्पूधमनादशन्वेन 'यायम्य प्रात्या रोपे लाप इत्यम्य यत्यनिमितरनिमिसाऽपेक्षिनत्वेनाऽत्यलोपाऽमामायणा स्तत्वाऽभाधारसुडागमाऽमसाया साम इति ममुट्य निशो व्यय सूत्राऽसगतिश्चे याऽऽशक्य समाधत्ते---भाविन सुटो निहत्त्पर्य समनिर्देश इति । श्राकमि रोपे लोपे तऽकारान्तत्यात्माप्त स्यत्यर्थे । श्रयम्भार , यथाऽऽर्धधातुकविषये अस्तेर्भूरि त्योन भूम योगोऽस्तेरप्रयोगो यो यते, एव साम प्रसझे श्राप मित्यने सुडा मोरय तमप्रयोगा योध्यते, यद्यपि प्राम् दशाया साम ति स्थानि नाऽसत्या प्रस्ताऽदेशाऽप्राध्या यस्येऽन्त्यलोपाऽमाता सुटोऽसम्भ घेन सर्वथा साम इति स्थानिखरूपाऽसिचिरेव तथापि भाधिन मुट नियत्तयितु ससुटकनिद्दशसामथ्यादाम्येव साम्त्याऽऽरोपेणारया निस्वरूपम्य सिद्धालादादेशमहत्तो स्थानियत्यो साम्त्वस्ययाऽऽनय नामयाऽऽम्त्यस्येति न सुडागमाऽऽपत्तिरिति । यत्तु साम या तत्रेणाऽऽमोऽपि सत्चात्तस्य पूरीमाकमि ततोऽन्त्यलोपेऽकारात या नमुटि तम्याऽज्यामि न फाऽप्यनुपपत्तिरिनि केचित्तमा त गाउन हलन्तपुल्लिङ्गप्रकरणम् । श्रयणे गौग्धान् । क्षेचिश 'ग्राम श्राफमि,त्येन सिद्ध "सकारोचारण व्यर्थमिति सदेहे , पतिमिमामवतारयन्ति-भाविनःमुटो निट त्यर्थमिति | ग्राम स्थानिवद्भागादामधुनी प्राप्तसुटो व्यावृत्यर्थ मुक्त निर्देश साम श्राकमादेशे तु म्यानित्वेन साम्समेन नाऽऽन्न मिति ! कश्चिद्दोप । धम्तुत , 'श्रामो डाक्रमिति म्यासे श्राम स्थाने डाकम्विधानाडिवाहिलोपेनेटसिद्धायलमतदाऽऽयासेनेति । नयाऽऽकमि दीर्घोशारणम्यर्थमकारोचारणसामध्येन पररूपस्य पाघादिति चेन। श्रकारोशारणम्येवानिवृत्त्या चरितार्थत्वादित्यलम् ॥ । 'युपायी द्विधचने 'त्वमाकपचइति सूत्रहयेऽपि द्विवचनेक वचनशब्दयोरर्थपरत्व न तु प्रत्ययपरत्वमिति तफलं प्रदर्शयति- समस्यमान इत्यादिना । कसवाचिनीति । द्वित्यैफरवपिणिया- चिनीन्यर्थ । समासार्थ इति । मुख्य विशेष्यमित्यर्थ । अन्यसंरया- युक्तश्वेदिति । युप्मदाद्यर्थगतसख्येतरसरयायुक्तश्चेदित्यर्थ ॥ ननु 'युष्मदस्मदोः चष्ठीचतुथा'ति सूत्रेऽपदादावित्यधिकारी व्यर्थ “पंदात्परयोर्युप्मदस्मदो पछ्यादिविशिष्टयोनारित्याss देशौ स्त इत्यर्थेनैव सिद्धरित्याशयेन शवने-अपदादी रिमिति । समाधत्ते-वेदग्शेपैरिति । उसमूऽपदादावि यम्याऽभावेऽत्र पूर्वाऽन्तसनानेयाऽऽदेशस्य पूर्वपदत्वादेयदेशविपत्तन्यायेन मा नित्यस्य द्वितीयाs ताऽस्मदात्यदादेश स्यात् त सारे तु नोक्त दोषोऽपादायविद्यमानन्यादिति भार । श्रादेशे सति न कृपा सवदाऽधन्विति पादादित्वाऽपत्योपजीव्यविरोधानादेश इति केचित् स्मानित्यस्थाऽपाददौ विद्यमानन्वादादेश , सत्यादेशऽपदादित्यस्य विधात पानादिनम्य चाऽपत्तिरिति स्पट एयोपजीव्यविरोध इति ननूतर्गत्या पप्स्यायन्तानामेयादेशा भविष्यति स्थग्रहण व्यर्थ मिति सदेहादाह-स्थग्रहणान्छूयमाणविभक्तिफयोरेवति । स्थाप्दोऽहोनी वर्तते यथा समये तिष्ठसुग्रीव मा घालिपयम वगा नाय सदुचित पथा येन वाली इतो गत इति रामायणश्लोके समय माहासीरित्यर्थक म्याधातुरिति । ध्यप्रहणस्य फलमा-नेह युप्मत्पुरो प्रचीतीति । अप्र विभक्त रश्रवणानाऽऽदेश प्रत्ययलक्षणनाऽपि नादेशापत्तिा । थनेग , दिक् ॥ ध्यान 1 । - फशिफारममायाम्- विजुमावपि पस्तुतस्तदभावात । स्थग्रहणसामावस्तुतस्तत्सर प्रयाऽऽदविधानादिति भाया । एकतिड्वाक्यमिति । तिइपदेन निडन्त गृह्यत :- एक 'निह त यस्येति बहुप्रीहिः । एयतिट तघटित घाययमि यर्थ । तेन पचतीत्येत मानस्य न घाश्यत्वम् । इद स्वशास्त्र कार्योपयोग्यम्याश्यत्यतक्षण, तेन न पश्य मृगो धावतात्यादार -यानि । घस्तुनम्तु पकतिटन्तायनिष्टमुत्यविशे यताक्योध जनक याश्पमिति तहलक्षणम् । अत पय पश्य मृगाधापति पचति भय तोत्यादर्थवास्यत्वसिद्धि । अत एर 'तिइतिड' इत्यत्राऽतिदिति पर्युदामम्य मायक्यम् । लोकिक शक्यत्वच, मुतिट तत्रया वाक्य प्रिया या कारयान्त्रितेत्यमरणोनम्। तत्र या शब्दश्चेदर्थे, कारका वितप्रिया चेहोध्येति शेष, तथा चधाराऽन्वितरियायाधकसुयन्त चयस्तथा तिदन्तचयस्तथा सुप्तिह तचयश्च धाक्यमियर्थ इत्यलम। ननु 'तुरयार्थरतुलोपमाभ्यामित्यादिवत् 'नववाहाईवे' इति तृनायानिर्देशनय सिद्धा युक्तग्रहण व्ययमित्यत आह-न्युक्तग्रहण- मिति । सानाधोग इति । युष्मदम्मदर्थगतसमुशयादिद्योतक्त्वे इत्यय । परम्परासम्बन्धेति । यार्थाथयान्वय्यन्वयित्यादिरूपे इत्यथ । यत्र युष्मम्मदर्थगतान समुशयादान् चादयो द्योतयन्ति तदा चादिभि महार्थद्वारा गुप्मदस्मदो सानाद्योगम्तमा य निषेध यत्रताडशो यागान नन नाय निषेध इति, भार । परम्परासम्बन्धेऽष्य निषेध इति । २ च याहाहैव युक्त इति मूनस्ययुक्तग्रहणमामथ्यानाप्यत साक्षायोग एघाऽय निपेघा तु परम्परामम्ब घऽपाति पश्याथरित्यत्र तु युक्तग्रहणाऽभावेनोक्ताप इनासम्भवात्परम्परासम्म धेऽप्येतभिषेधप्रवृत्तिरिति भार ॥ इह युप्मदम्मदोरादेशम्तिङन्ननियात प्रामवितनिधातश्च नेति । अग्ने तय देवास्मा पाहात्यादी सम्योधापदम्याऽऽमन्तिसमाविधाने नाऽविद्यमानपदायात्पदात्पर याऽमान न युष्मदम्मदोरादश । पर मग्ने नयेयादौ तिड्डनिड' इनि तिडन्तनिधाता । श्रन इन्द्र, अग्ने पाणत्यादी च 'आमन्त्रितम्य च' स्यामन्त्रितनिधाता नेति बियेक ॥ ननु मर्या रक्ष दव न इत्यत्र दयति सम्बाधनस्याऽऽमन्त्रित समानिधाना गिद्यमानयद्भावेश पदापरत्नाऽमायाम्मदो नसादेशा .
११५ शडका समाधत्ते- इलन्तलिङ्गप्रकरणम् । न स्थादित्याशक्य समाधत्ते-सर्वदा रत देव न इत्यत्र खिति । उक्तरोत्या देवेत्यस्याऽविद्यमानधद्भावेऽपि रक्ष शम्दमाश्रिन्याऽऽदशो योध्य इति भान । पर इम मे गड़े यमुने इतिमात्रेसम्योधनपदानामधि धमान पदावेनाऽऽदेशाऽमाया म शब्दाऽऽथयणादादेश इति दिक् ॥ ननु प्रति अच् अस् इति स्थिती यल्लोपयो प्राप्तौ यहिभूत निमित्तकत्वेन बहिरङ्गलोपाऽपेक्षयाऽन्तरगत्वाद्ययाऽऽदेश स्यादित्या -अब इति लोपविपयेऽन्तरङ्गोऽपीति । म्भाव बहिरङ्गशास्त्रेणातरङ्गशास्त्रनिमित्तविनाशे पश्चात्सम्मारित पूर्वमतरङ्गशारा प्रात्तते इत्यर्थिकया (१)(अरत यूह) परिभाषया ऽन्तरङ्गस्य योऽप्राप्त्या लोपे दीर्धे च ने इष्टरूपसिद्धि । चौत परिभाषाया भाप्येऽसवादुक्कदोषस्तदयस्थ एवेति याच्यम् । एतद भावे लुप्ताऽकारनकारेऽञ्चती परेऽतरङ्गशास्रम्य न प्रवृत्तिरित्ययकेन (चो प्रत्यङ्गस्य प्रतिषेधो वक्तव्य ) इति भाप्यार पार्तिस्नोक्तदोषा ऽयागादिति दिक् ॥ आन्तरतम्पादिति । सूत्रे उपदे हस्वदापयो समाहारद्वन्द म्यन्त त्याभ्रवस्यपूरनिपाते सवर्णदीर्धे नपुसकहम्बत्वम् । तनोभयो ग्रहणमिति प्राञ्च । घस्तुतो नेता पम् उस् ऊम् इति द्वन्द्व सुतापे ध्यन्त पादस्यम्य पूर्वनिपाते नपुसफहम्बसवर्णदीर्घयो प्राप्ती दा र्धस्य शब्दाऽतरप्राप्त्याऽनि यवन नित्यत्वादपरनिमित्तक्त्वेनाऽन्तर त्याय हम्बल तत सवर्णदीर्घत्वे उ इति रूपाउनुपपत्ते । श्रन पर कालोभस्मदीर्घप्नुत' इत्यन, उकाल इनि नक्तम् । तम्मात् 'दिव उत् गत उदित्यत्र च तपरकरण शापितया (भायमानोऽ प्युषार सवर्णान गृहाति) इति परिभाषया सिदिघोंच्या ।। ननु प्यड सम्प्रसारणमि त्यत्र भाष्ये (अनन्त्यविकारात्यम दशस्य)ति परिभाषा पठिता। अत्यसदशाऽनन्यसदेगयोरेक्प्रयोग (७) अरुत यूहेति । अनम्यूहा पाणिनाया इति परिभाषाम्वरूपम् । अन्न शाएम समांना प्रथमाइति सूत्र समयागामिनि तथा विकृतदीपम्य मन्धि सादि-यप्रायसोपायभमव नइहणपरिमागसब भन्नर पदीय बाप मम्पयोपनिरािन व्यथ तदग्रहण .
জর্জিয়াল্লেমখমু- युगपरप्राप्तापरयतदेशस्यैव भवतीति तदर्थः अनन्त्यविकार इति नत्र लिगम् । तामर्धत पठनि-अन्त्यमाध इति । अयथा 'कोन' इत्यादि शाग्न नेतेत्यादापेय प्रवर्तत न तु नमतीत्यादायिनि मायः । श्रत्यस्य वाधे कार्याधासावित्यर्थ -अन्त्यसदेशस्येति । अत्येन ममानो देशो यस्येत्यर्थ । तत्पश्च, अन्त्यवर्णतवर्णयोरितराज्ययधा नम् । तथा च (१) चलायलप्यते इत्यादी भृकाराततेरेफस्यो- मराजूभागेन व्यपधागादत्यसदेशवाऽम्भावेन नैतत्परिभाषाप्रवृत्ति (२) अन पचन सम्प्रसारण सम्प्रसारणमिति सूचोदाहरणम्य विद्ध इत्यादेरनया परिभाषया न सिद्धि (३) अत एयोतनिषेधसूत्र सफल मयथा (४) विद्ध इत्यत्र तत्परिमापयवाऽन्त्यसदेशस्य यकारस्यैः कार्यप्राप्ती धकारस्याऽमाप्त्या तनिषेधार्थं व्यर्धमेवोत्तसूत्रमिति । नच मैतम्या परिमापाया प्रयोजनानोति सम्प्रसारण इति सूप्रस्थमाया देतपरिभाषाया श्रमानयोधनात्तत्म्वीकारे तु भाप्यविरोधो दुर्धार इति वाच्यम् । एतत्सूप्रसाध्यानिविद्ध इत्यादी युदाहरणानि नैनापरि মাথামলনানামুখমাকাসিয়াযথ বাঘবিধায় दिति भार॥ मनु'पदसाऽसदुदाम ' इति स्नेऽसेरित्यस्य यम्य यफारस्य स्थाने असाऽसिस्तस्यासरिति व्यारयानास्यदादीनामवरिषय पर मुत्रप्राप्तिरित्याशयेनाऽऽह-इति पते तु अदद्यदिति । श्रन तने णार्थद्वय मृतात्पर्य तत्र लक्ष्यानरोधास्यवस्था बम प्रमाणमाह उक्तञ्च, अदसोऽद्रेरित्यादि । लसपदिति । यथा चसीप्यते इत्यत्र पो राल' इत्यनेन रीगृकारयारुभयोलरव भवति तथैवे त्यर्थ । अनादमुदिति रूपवादिमन युत्तम्, उत्तरीत्या लत्ये (अत्ययाऽत्यसदेशस्य त्यस्थाऽमृत्तायपीह तदप्रवृतौ विनिग माऽभावात् । अत एय, प्रगतस्प्रे माप्य (अदमो नोटेरि ) ति (१) चसोक्लुप्यत इति । अन्त्यसदशादरक्षणे इतरायवधाननिवेश स्थपरमिदम् । (२) प्रतएवेति । इतरान्यवधाननियेशादवेन्यर्थ । (१)श्रतएवेति । धनया तदुदाहरणाऽसिद्धरयेन्यथ । (eविध इति । पध धातो फप्रत्यये प्रहिन्येति सम्प्रसारणे रूपम् । , +- हलन्तपुल्लिङ्गप्रकरणम् । २१७ चात्तिकप्रत्याख्यानायाथाऽसेरिति पक्ष प्रतिपाई यद्येवममुमुयडिति नसिद्ध्यति श्रदयडिति प्रामोति । अदमुयडिति भवितव्यम् , अन न्स्यविकारोऽन्त्यसदेशस्येत्युक्तम् । अप्रेति मामोतीत्युक्त्या च तम मुत्यायटितरूपेऽसम्मति प्रदर्शिता। ति भरितव्यमित्यने पृथडम स्वमिति पतसम्मत्यभायो दर्शित । इति भवितव्यमियुम्न्या च तत्र श देऽप्रयुक्तत्व सूचितमि यलम् ॥ विष्वग्देवयोः किमिति । चकारम्याऽप्युपलक्षणमिदम् चेन सर्वनाम परोमर्शात् । तथा च सूत्रे तयोरग्रहणेऽन्यशब्दस्यापि टेरण्या देशोऽऽपसावश्याचीतिनस्यादित्याशयेन प्रत्युदाहरति-अचाचीति ॥ -ननु उत्तरपदाधिकारादञ्चरूपे उत्तरपद वियाग्देवशम्दयाघर भ्याऽऽदेश इत्यर्थ विष्वगञ्चनमित्यादिव्यावृत्ती व्यर्थमेवाऽप्रत्ययग्रह णमित्याशयेनाऽऽशकते-अप्रत्ययग्रहण किमिति । समाधत्ते- विप्वगञ्चन मिति । अयम्भाव , व्यर्थमप्रत्ययग्रहण शापयति धातु ग्रहणे तदादिविधिरिति । तेनाऽञ्चादावावुत्तरपदेऽद्यादेशइत्यर्थे कि पगञ्चनमियाऽऽदेशाऽऽपत्तिरित्याऽऽश्यकमप्रत्ययग्रहणमिति स्या शे चरितार्थ जातम् । शापाफलञ्च 'श्रत कृषमीति, सूत्रे तदादि विधी कराव्यादावुत्तरपदे सरसिद्धिरित्यत आह-तेनाऽयस्कार इत्यादि । अन्यथा अत इत्यत्र 'नित्य समास इत्यतोऽउवृत्ते। समासग्रहणेनोत्तरपदाऽऽक्षेपेऽपि धातुरूपे उत्तरपदे इत्यर्थाऽऽपत्ता ययादित्यादायेय सत्व स्यानित्ययस्कार इत्यादामिति दिक् ॥ तिरश्च इति । नयन श्चुत्ये फर्त्तव्येऽल्लोपस्य स्थापिायेनाऽका रेण व्यवधात् श्चुव न स्यादिति चेन पूर्वप्राऽसिद्धोये तनिषेधा दिति भाय । ननु 'विप्रतिषेधशास्त्रवलेन पूर्वस्मात्पर यलवत्, तताऽपि नित्य कृताऽतमसहित्यात्, तथा प, धौमत्सु इति स्थिती नुम्दीर्घयोप्राप्ती परत्यानित्यत्वाध दीर्घ याचित्या नुमि ते दोधों न स्यादुपधात्या ऽभाषादित्याशहा समाधत्ते-पर नित्य च नुम घाधित्वा वचन सामोदादौ दीर्घ इति । पापयार्ययोधकाले गिरोधाऽमायादुपधा पदसम्बधे श्ते सामर्थ्यात्पूर्व दीर्घप्रवृत्तिरेप कल्प्यत इति भाषः । 'ना(पफागुयाधफाइणे नव्यनुय धक्महणमितिपरिभाषया तुपदेन मतुपोऽप्रहाद्धीमानित्यादौ 'भत्यसन्तस्ये ति दीों न फपिकासापायाम--- न्। न च मातरम्मतामध्या, म्यादयति धाम् । अनुनासि আযিষ্টি মানুষ বিবেবি । অথাকে ममुदायाऽगुमचायेऽयतुमात्रम्य तुषाधामापात् । यतु नि नुतपय त पृथक प- मधाचाऽधानारित्यमानस्यय विशेष माय चतम्य, नु शादादिन्यमित्रायणाह-धातोरप्यस्वन्तम्य दीर्घ इति ।। ननु उगिदयामिति गोऽधारित्यम्य मचा धातार्नुमा sमाया पयजलादिगोमचन्द्रस्य धातु गभानागुम्यानियत आह-उगिढयामिति मृऽग्रहण नियमार्थमिति । अयमाशय अञ्चतागिरवादर गुमि मिटेजमाणसागोदातोयेगिरकाथ्य नतेरेपति नियमादायगातार्नुमोऽमाप्रया नव्यायस्य एतमग नुग्रहण व्यय समापयति अधातुभूतपूषम्याऽपि नुम्भग्रताति रोन गामत सम्प्रति प्रातुयाऽमावेऽपि भूतपूर्वधातुत्वमाय गुम्सिद्धि रिति । न च पूजाऽर्थकस्य तुम्नेति नियमसम्पादनायायतेश्चे। लोपिन यति नियमकरणादजाहणस्य चारितानोतार्थ आप उत्पन्न सम्मयताति वाच्यम । अचामिन्यत्र नलोपम्याऽवियतितत्ये। मामा याऽपेननियमस्ययौचित्यात् । अप्रादणटाय धामाथेदु गि कार्यमिति नियमम्य पल नु उपानन्, पर्णमादित्यादी उमटी पोरभावरूपमिति लिए। ननु तादश इति स्थिती निशादिश ऋत्विगादिशब्दवचरिता र्धयाऽनधेति धि प्रत्ययम्येति मूधयो परत्यायिन ययस्येति पुत्व- शाग्ने प्राप्ते पूर्यनाऽसिद्धमित्यान परवविधायकशाम्यष्टा पुत्र- विधायक्शावस्याऽसिद्धरमप्रतिपादना पत्वमेवत्याऽऽशयेनाह-कृत्व स्याऽसिद्धसाबश्यंति प इति ॥ , ननु धिप्रत्ययस्य युरित्यम्य स्थाने कु बियत इति न्यामन द्दष्ट इत्यध्याहारेण च घोहिफलोपपनी तदथ कृतस्य प्रत्ययग्रहणम्या न्यपदार्थाशे घोप्सागर्भयग्रीहिलाभाऽर्थवेन प्रतिलक्ष्य लक्षरोपस वातादशादिनिभातविषयस्य लक्षणस्य, कुत्यविधायकस्याऽचरि तार्थत्वेन पत्वाऽपयादत्वात्कृत्वमेयेत्यभिप्रेत्याह-पलाइपयदखानु त्वेनेति । खकार इति । अघोपमहाप्राणसाम्यादिनिभाव-कियट इति । छिमययस्य कुरित्येतसूत्रस्थफैयट इत्यर्थ । जरत्व प्रति हलतपुलिङ्गप्रकरणम् । कुत्वस्यासिद्धत्वादिति | च कुत्वस्त्र जश्त्वम्याऽप्यपनादत्वेन फ्य म्लोसितिरितियाच्यम् । पुत्वस्य शस्थानिजश्त्वस्यैवाऽपवादत्य । न तु पकारस्थानियस्याऽऽपोत्यदापात् । यस्तुतस्तु प्रत्ययग्रहणस्य बहुग्रीहिमात्रफलकत्यस्यैव भाप्यस्तोतयाचित्यमिदम् । तस्माट् विगित्पाशे चरितार्थम्य पुत्वस्य न जश्त्वापयादत्त युक्तमिति नामत इति पदता सचितमि यलम् ॥ । ननु 'नुम्बिसर्जनीयशय॑षायेऽपीति सूत्रेण नुमादिव्यघहितस कारस्य पत्वविधानानिस्यत्यत्र उम्शग्भ्या व्यरहितप्रत्ययभूतस् भारस्पानिकपत्यस्य दुरित्यात्तनिवृत्यर्थ कृतस्य निसे प्रतिषेधो सव्य) इति पात्तिकस्य प्रत्याख्यान विधाय, योगविभागात्सिद्धम् , नद्यथा नुम्ययाये शर्यघाय इति स तर्हि योगयिभाग पर्सन्यो न वर्तव्यो व्यवापशम्दस्य प्रत्येक परिसमातत्वात्प्रत्येकव्यवधान ज्य पत्य नत्यनेक ययधान इति भाष्यष्टताक्तत्यान्नोत्तस्थरो पत्याऽऽपत्ति रूपदोष इत्येतदेवाह प्रत्येकमिति न्याख्यानादनेफव्यवधाने न पत्वं निस्स्वेति ॥ ननु सपीपीत्यादी पत्वप्राप्तिकाले नुमोऽसत्तात्वाऽयं नम्बर हरणस्याऽनुम्यारोपलक्षणाऽर्थस्वमित्यवश्याऽश्रयणाद नुस्वारम्य शत्वे नैव गतार्थत्वान्नुम्ग्रहण निष्फलमेवेति चेन। अनुस्वारस्यवधाने पत्व चेन्नुम्स्थानिशऽनुम्बारेण व्यवधान इति नियमाथत्यन सा फल्यात् । श्रत पव मस्थानिकाऽनुस्वारव्यवधाने पुस्वित्यादौनपना ऽपत्तिरित्याऽऽशयेनाह-नुम्ग्रहण नुम्स्थानिकानुस्यारोपलक्ष- णार्थमिति । ततिरतिभ्यां एयन्ताभ्यामिति । णिज तात् रक्षधातीध विष्प्रत्यय । विप स पहारा प्रत्ययलक्षणन तस्मिन् हिलोपे कृदन्तत्वा प्रातिपदिकत्ये तक्ष्म रक्ष सु इति स्थितो म्को सयोगाद्योर ते चेति न सयोगादिलोपप्राप्ति, अच परस्मि पूर्व विधावित्यनेन विपि लुप्तस्य णिच स्थानिवदावे णिचा व्यय धानेन झल्परफ्त्वाभावात् न च पूर्वग्रासिद्धे न स्थानिवदित्यनेन हिलोपस्य स्थानिवद्भावनिषेधाय मयोगादिलोपानुपपत्तिरिति घा न्यम् । सयोगादिलोपलायणत्येषु पूर्वत्रासिद्ध न स्थानियदित्यभ्या T तक्षधाता फकिकारसमअपायाम्- त। न च सूत्राऽऽरम्भसामथ्याहीर्घ म्यादेयेति वाच्यम् । अनुनासि. कोकारविशिष्टे भपतुशब्द स्पस्य चारितार्थ्यादिनि चेन। पकारस्य समुदायाऽनुयधरनेऽन्यतुमात्रस्य द्वय नुव चाऽभागात् । अतु इनि लुप्तपाट्य त पृथए पद नथाचाऽधातोरित्यस तस्यय विशेषण नस्य पतम्य, तु शदादि यभिप्रायेणाह-धातोरप्यत्वन्तस्य दीर्घ इति॥ ननु 'उगिदचामिति सूत्रेऽधातोरित्यम्य मत्स्येन धातोर्नुमो ऽमात्या क्यज तादिगोमच्छन्दस्य धातुबाभारानुनस्यादित्यत -उगिदचामिति मृत्रेऽग्रहण नियमार्थमिति । अयमाशय अञ्चतेगित्यादेय नुमि सिद्धेऽग्रहणमामथ्यादातोश्चेदगिकार्य नीचतेचेति नियमादन्यधातार्नुमोऽप्राप्त्या तदव्यावृत्त्यय पृतमधा नुग्रहण व्ययं सज्ज्ञापयति अधातुभूतपूयस्याऽपि नुम्भयताति तेन गोमत सम्प्रति धातुत्वाऽभावेऽपि भूतपूर्वधानुत्वमादाय नुम्सिद्धि रिति। न च पूजाऽर्थस्य नुम्नेति नियमसम्पादनायाऽश्तेश्चेष लोपित एयेति नियमकरणादग्रहणस्य चारितार्थ्यनोक्ताऽर्थे शाप कन्न सम्भरताति वाच्यम् । अवामित्यत्र नलोपस्याऽविवक्षितत्वेन' सामायाऽपेक्षनियमस्यैवौचित्यात् । अग्रहणमतम्य धातोश्चेदु गिरकार्यमिति नियमम्य फल तु उग्रायत्, पर्णवदित्यादी नुम्डी पारभावरूपमिनि विद ॥ ननु ताइश इति स्थितो निशादिश ऋत्विगादिशन्द च चरिता र्थयोऽन्नधेति धिप्रत्ययस्येति मूत्रयो परत्याविन्प्रत्ययस्येति कुत्व- शास्त्रे प्राप्ते पूर्वयाऽसिद्धमित्यनेन पत्यविधायकशास्त्रदृष्ट्या पुत्व विधायक्शास्त्रस्याऽसिद्धारप्रतिपादना पत्वमेवेत्याऽऽशयेनाह-उत्व स्याऽसिद्धवावयति प इति ॥ ननु धिप्रत्ययस्य दुरित्यस्य स्थाने कु छिन्यत इति न्यामेन ए इयन्याहारेण च बहुमोहिफलोपपत्ती तदर्थ कृतम्य प्रत्ययग्रहणस्या यपदार्थाशे चोप्सागर्भयदुव्रीहिलाभाऽथत्येन प्रतिलक्ष्य लक्षणोपम घातादृशादिधिम तविषयस्य लक्षणम्य कुत्व विधायक स्याऽचरि तार्थत्वेन पत्याऽपवादत्यान्चमेवेत्यभिप्रेत्याह-पसाऽपयदलात्कृ त्वेनेति।। खकार इति । अघोपमहाप्राणसाम्यादितिभावः । क्यट इति । प्रित्ययस्य चुरित्येतत्स्वस्थकयट इत्यर्थ । जश्व पति * फल्यात् । अत एव मम्थानिकाऽनुस्वारव्यवधाने पुस्तित्यादीनपया पिसोपे रदतत्वा प्रातिपदिरचे तत् स र सु इति स्थितो पूर्वविधायित्यनेन विपि लुप्तस्य पिच स्थानिवदायेन णिचा व्यय हिलोपस्य स्थानिवद्रावनिपान मयोगादितोपानुपपत्तिरिति घा हलन्तपुलिप्रकरणम् । कुत्वस्यासिद्धत्वादिति । न च पुत्वस्व जश्त्यस्याऽप्यपयादत्वेन क्य मूलोकसङ्गतिरितिवाच्यम् । पुरवस्य शस्थानिकजश्त्वस्यैयाऽपवादत्य न तु खकारस्थानियम्याऽऽपीत्यदोपात् । यस्तुतस्तु प्रत्ययमहणस्य बहुव्रीहिमात्रफलकत्वस्थर भाष्यकृतोक्त्याशिन्यमिदम् । तस्माद् विगिरयाशे चरितार्थम्य पृत्वस्य न जश्त्यापपादत्व युक्त मिति न मत ति यदता स्वितमि यलम् ॥ ननु 'नुम्धिसर्जनीयशय॑चायेऽपोति सूत्रेण नुमादिव्यवहितस फारस्य पत्यविधानानिस्वेत्यत्र नुम्शरभ्या व्यरहितप्रत्ययभूतस कारस्थानिकपत्वस्य दुरवातभिवत्यर्थ कृतस्य निमे प्रतिपेधी तव्य) इति शात्तिकम्य प्रत्यारान विधाय, योगविभागात्सियम् नपया नुम्यवाये शर्पवाये इति स तर्हि योगविभाग पतन्यो न कर्तव्यो व्ययायशदस्य प्रत्येक परिसमानत्वात्प्रत्येकव्यवधान पप पत्व नत्यनेकव्यवधान इति भाष्यतोक्तत्यान्नोत्तस्थले पत्वाऽऽपत्ति कपदोष इत्येतदेवाह-प्रत्येक मिति व्याख्यानादनेकव्यवधाने न ननु सपोपीत्यादो पत्वप्राप्तिकाले नुमाऽसत्तापवाऽथं नुम्बई पणस्याऽनुम्यारोपलक्षणार्थ वमित्यवश्याऽश्रयणाद स्वारस्य गत्यें नेर गतार्थत्यान्नुम्ग्रहण निष्फलमेवेति चेन्न। अनुस्वारस्ययधाने पलचे नुम्स्थानिकाऽनुम्बारेणैव व्यवधान इति नियमार्थत्यो सा अपत्तिरित्याशयेनाह-नुग्रहण नुमस्थानिकानुस्वारोपलक्ष पूषत्रासिद्धेन स्थानिवदित्यनेन पत्वं निस्स्वेति ॥ णार्थमिति । तक्षधाता ततिरतिभ्यां एयन्ताभ्यामिति ।' णिम तात् रक्षपाती प्रित्यय । किप सर्वापहारा प्रत्ययलक्षणेन सस्मिन म्को मयोगायोरते चेति न सयोगादिलोपमाप्ति, अब पर भानन मल्परक्त्याभावात् न च यम् । सयोगादिलोपलग्यणन्वेषु पूर्वासि ।
परिवारकामायाम्-
प्रत्योत लोपापपरोलापयामादेश सयोगालोप पय भय
ताति भार।
पदमम्मारपसे सना असिति पिनी पूपियनिनिमित्त
ঋনায়াহিরি ন নগদান্নৰিবির গাছ-প্লবী
पीडागम' सम्प्रसारणरिपये न भवत इति । श्रयम्माय इटोनि
मित्तस्य यलादिस्य सम्ममारन पिशाभाविवान (अयतब्यूट)
परिमापयामिट भागिरिति प्राश । नयास्तु, पदाधिक
या या सहस् असितिम्मिाविट्सम्मसारगया प्राप्ती प्रतिपति
धिरेन शानोपस्थितिक्त्वात्पू, सम्प्रसारण पलादिरवाऽभावादियोऽ'
प्रात्या सेदुप इत्यादिसिधायुक्त परिमापा निरपर। लघयाऽनुगे
धारपराऽधियाऽन्याण्यानपक्ष पयाऽन्याहुरिति दिए ।
सान्तमहत इत्यन सान्तसयोगोऽपि प्रातिपदिकम्यैव गृह्यने
न तु धानो , महच्छन्दमाहादिति । नच महत्यते विपि
महतोऽपि धातु वस्य सम्मवात्ययमेतत्साहचानथा प्रहणमिति
वान्यम् । विपि एते महनी धातुत्वेऽपि तम्योपदेशिफधातुत्वाऽसम्भ
ये साहचर्यादीपदेशिवधातुभिन्नसातसयोगम्य अहणमित्याशयात् ।
ननु 'अनर साविश्यम्य स्थाो साति यासेनय सिखाया
विधानसामरियचिद मनोऽप्यनड भवतानि ज्ञापनादुशाश्शप्दस्य
सम्युदो नसिद्धिरिति प्राञ्चस्तत्फलितमाह-अस्य सम्बुद्धावि
त्यादि । वस्तुतस्तृत्त न्यासाऽभ्युपगमे पुरुसत्यत्र सोदेश टिलापे
सान्तमरत इति दीर्धाऽऽपत्ति !नच (संशापूर्वयो विधिरनित्य इति
परिमापया (अङ्गरत्त) परिभाषया था नोत्तापत्तिरिति वाच्यम् ।
उभयोरेक्स्या अपि मायानाऽऽश्रयणान् एवञ्च वार्तिकमिदमपूर्ण
मेवति भार ।
.
.
'इति हलताः पुलिगा #
. इसन्तनोतिप्रकरणम् । अथ हलन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । निपातनादलोपपत्व इति । पूर्वपदान्तस्य लोपो धातो सस्य पत्यमित्यर्थ । न च 'आदेशप्रत्यययोरि त्यनेनेर पत्ये सिद्धे निपात नात्यत्वयिधानमनावश्यकमिति नाच्यम् । पदादादि पदादिरिति पञ्चमोसमासपक्षे 'सात्पदाधोरि त्योन तनिषेधादिति भाव ।। किन्नन्ततात्कुत्वेन हस्य घइति । फैयटादिमते 'प्रत्वस्येव दत्यस्यापि कुत्धेन याधादिति तदाशय । उप्णिगच्चितिनिर्देशात्यु स्यस्य जश्त्वेनाऽसिद्धत्व स्वरोत्या तु ठडगका इनि बोध्यम् ॥ घोरिति । दिय श्रौत्' इत्योत्वे यणि रूपम् । नचाऽ तरङ्गपरि भाषयातरगे यणि पर्तव्ये घहिरहस्योत्वस्याऽसिद्धत्यादयपण्या भागद्यगादेशो न म्यादिति वान्यम् । अनिष्टाऽन्याऽऽन तर्यनि मित्त पाय्य कर्तव्ये न बहिरङ्गावप्रयुक्ताऽसिद्धत्यम्य प्राप्तिरित्यर्थि क्या (१)नाऽजान तये यहिष्टुप्रयतृप्ति) इति परिमापयोत परिभाषा बाधेनाऽभवृत्ते । एवञ्च यण्डप्ट्यौत्वम्याऽसिद्धत्याभागानोक्तरूपो पपत्ती किमपि प्रतिष धयामिति भार॥ चतम इति । ननु'चतुरनडुहोरामुदात्त 'इत्यनेन कुतोऽमि ति चेन्न । 'विप्रतिषेध सूत्रेणाऽऽमोऽपेक्षया चतस्राऽऽदेशस्य परत्य योधनेन परत्वादाम घाधित्वा चतनाऽऽदेशभ्यत्र प्रवृत्ते । 1च ते चतस्राऽऽदशे पुतोनाऽऽमिति याच्यम् । (सद्गती विप्रतिषेधे यद्वा धित तदाधितमेव) इत्यनयापरिभाषया पुनरामाऽप्रोरिति भार । सर्वादिति । नत्र पुरद्भाघ युतो नेति चेन्न । सर्वाशब्दत्वा दिति तदर्थात् । शम्दपरस्य पदाऽपि मर्घनामत्याऽभाषात्मनाम्नो वृत्तिमात्रे पुवद्गार इत्यस्य न प्रवृत्तिरिति भाव ॥ (१) नाजातयं इति । मन परवतुकौरसिद इति सूत्रस्थ तुम्प्रहण सापकम् ,,सथा हि परिभाषासस्व अधीत्य प्रेत्येत्यादौ समासोत्तर त्याप्रकृया पूर्व समासे जाते सन सहिताया नित्यवादस्यदुत्पत्तिपयन्तमप्यसहितयाऽवस्थानास म्भादेवादशे स्यपि सुगपक्षया पदद्वयसम्बधिषणद्वयापक्षकादेशस्य पहिरनचे नासिदातुमिदौ सूत्रस्थ मुग्ग्रहण व्यर्थ सत्परिभाषां शपयनीति । .
१२२ फधिकारतमपायाम्-~ अमूभिरिति । अतत्वाऽमानादेवाऽभावेन एनईटि यस्या ऽप्रवृत्ती मु यमेरेति भाव ॥ इति हलन्ता स्त्रीलिमा । , -- सय इलन्ननपुसकलिङ्गप्रकरणम् । दत्वमिति । नतु 'वसुस्रम्य ति सूत्रेऽनडुशन्दम्योपादाना स्विनइहशब्दस्य दत्व न स्यादिति चेन्न । तम्यागाधिकारसम्पत्यो नद तेऽपि प्रवृत्ते । पयमारयातामोऽपि तद ते प्रवृत्तिरिति बोध्य मिति भार ॥ पनु राजपुरुष इत्यत्र यथाप्रययलक्षणेन पूर्वपदम्य पदत्वानली पादियाय्यं भवति तद्वद्विमलदिवीयमाऽपि प्रत्ययलक्षणेनाऽ तर तिनीम्मिमतिमाथित्योत्तरपदस्य मि इत्यस्य पदत्येन 'दिव उदि त्युत्त्य म्यादित्याशङ्कायामाह-उत्तरपदत्वे चेति । (उत्तरपदत्येचा ऽपदादिविधी प्रतिवेध ) इति गतिमम्वरूपम् । तमोत्तरेति लुप्तप 'ट्यात पृथक्पदम् । तथ लक्षणयोत्तरपदपरम् । प्रकृतिजन्यबोधेम मागभूता भाय इति नियमेन पदत्य इत्यस्य पदमज्ञायामित्यर्थ प्राचीनमते, नव्यमते तु परत्वप्रयुत्ते काय्य इत्यथ । तथा च, उत्तर पदस्य पदत्यप्रयुक्त काम्य पतन्य लुमता लुप्ते प्रत्ययलक्षणन्नेति प्रथ मखराडार्थ । तेन निमलदिवीत्यादाधुत्व परमधाचेत्यादी कुत्ध, सुधियायित्यादी शाकलहस्त्रन्त्रञ्चन । किमपिशेषेणाऽय निषेधो ने “याह-अपदादिविधाविति । न पदादिविधिरपदादिविधि , पदा निविधिश्वाऽत्र प्रतिपदोक्तत्वात्मात्पदाद्योगियेष, पदादियिधो त्यय निधो न प्रवर्तत इति हितोयपाडाऽर्थ । एतत्पल पृच्छति- अपदादिविधौ किमिति । एतदशाऽसत्ये दधिसचाय यादी सचरू पोत्तरपदस्य पदत्यप्रयुक्तकार्यम्य पुत्वस्य कर्तयत्नानिषेधप्रवृत्त्या प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधेन पदत्वाऽभावात्सा पदाधोरिति निषेधाऽमा प्या पत्याऽऽपत्तिस्तदशसाचे तु पवरूपपदादिविध कर्त्तव्यत्वादु ननिपधाऽप्रवृत्त्या प्रत्ययलानणेन पदत्वस्य सुलम यासारपदाधोरि त्यस्य प्रवृत्त्यां न नदापतिरिनि तम्पलमिति माघ । पदादिवि विध सात्पदाद्योरियेयेत्युत्तरपल" परमयुधापित्यादो भष्मायो मेति । अय : निषेध उत्तरपरस्य काम्यिन्य ग्य प्रवर्तत इति । .
- हल तनपुसफलिङ्गप्रकरणम् । १२३ (३) अत एव मापकुम्भरापेनेत्यन पदव्यगायेऽपोतिषत्वनिषेध सि यति । (२) अन्यथा पष्टीतत्पुरपोयकुम्भेत्युत्तरपदस्य पदत्ये कर्तव्ये प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधात्तस्य पदत्वाऽभावादुकनिषेधो दुर्लम स्यात् । कायित्वनिवेशे तु तादृशकुम्भरूपोत्तरपदस्य पदत्वप्रयुत्कार्यस्या ऽफर्तव्यत्यानिषेधाऽप्राप्त्या प्रत्ययलक्षणेन तस्य पदत्वेन निषेध सु लभ एय । न च काय्यित्वनिवेशे पूर्वदण्डिप्रिय इति त्रिपदयनीहाय चाऽन्तरतत्पुरूपोयोत्तरपदस्य दण्डिन पदत्यायुक्तनलोपाऽऽदिका य॑स्य कर्तव्यत्वानिपेधप्रवृत्त्या प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधेन पदत्याऽभाया बलोपाऽऽदिकायं न स्यादिति वाच्यम्। उत्तरपदराब्देन मध्यमप दत्वाऽनामान्तोत्तरपदम्य ग्रहणेन दण्डिनो मध्यमपदत्वाऽऽमा न्तत्वानिषेधाऽयोगेन पदत्वात्तत्प्रयुक्त कार्यस्य सुलभत्वादिति दिक् ॥ ननु-अह , अहोम्यामित्यादो 'रोऽसुपि 'अहन्' इत्यनयोरचा रितार्थनाऽपवादरूपत्यानलोपसत्रस्य घाध एवेति चेन। नलोपोत्त रमुक्त सूत्रद्वयस्य चारितार्यमाऽपचादत्माऽसम्भरात्। असम्भवे स त्ययाऽपवादत्व सम्भवतीत्युक्त वात् । एवञ्च नलोपट्या रत्वम्त्व योरसिद्धत्वाभलोपो दुर्वार एवेत्याशयेनाह-रखरुखयोरसिद्धसान लोपे माप्त इति । न च नलोपे जाते हकारोत्तराऽऽकारस्य रत्वं रुत्ये पा एते विशेषाऽभायादन्यतरविधानेनोपपत्तानुभयोरत्वरुत्वयोर्वि धानसामर्थ्यानकारस्य लोपो 7 स्यादिति घाच्यम् । सम्बुद्धी 'न हि सम्युझ्योरि ति नलोपप्रतिषेधेनाऽऽहर्गच्छेत्पादायुराऽमायेन दौर्धाहो निदाघेत्यादाघुत्यसम्पादोन चोमयोध्धारितायन सामर्थ्य विरहामलापपाधे मानाऽभावात् । न च नकारोवारणसामर्थ्यलन्धन नकाराताऽनुफरणेन नान्तस्याऽहनशन्दस्य गरितिग्यास्यानासलोपो न म्यादिति याच्यम् । दीर्घाहो निदायेत्यादो प्रवृत्या भ्यामादी व्या वृत्या च नकारोशारणम्य धरितार्थत्वेन मामर्थ्यविरहादुर या रयानासम्भवेन नलोपयाधकत्यासम्मवादिति माय । अहनरावस्याऽऽवृत्या सत्रयस्य जायमानत्वादेन त्वविधानमप (१) अत एवेति । यसरपदस्य हाधिय पद निधनरदेण्य५ । (२) अयथेति काम्पियनिया भाषे त्यथ । - आरत्येति । 1 Ama -------- फधिकाप्सम पायाम्--- रंग नगापमाघ इति भावः । प्रागृती (कपराविण्य तरेण रस्य था যম) ছবি গামি সমাহিমশ গলাকাব কায় ने मिती यासिमियपमेयेति । मयसम्युनियिमय म िसन्तु योरितिनिधेन नलोपाऽभावानाऽस्म चारिनाध्यापकस्य सम्भवतीरमाध्यम्। मरयपि सम्मवे याधाभांति गाप्येष सम्युन्निविषयेऽपि नलापम्य प्राप्तिमाग रस्पर गयोयन नाप्राप्ति न्यायेन तदपादस्वादुनमात्तिषस्य यम पन्चसम्गवार । अत एय, अपपारा नलोप पाधियत इत्युतम्भाप्ये इति दिए । ন; গণ ঘঘিার এখনো বিঘন ঘন विधिरित्यनन मदतविधारमाशम्दातम्याऽपि परित्यर्थ दाहिन शग्देऽपि सत्यमित्यत था- तदन्तस्याऽपि रसरस इति । नच (१)(प्रहरा प्रातिपदिका तदतयिधिशास्ति) इति परिमारया तद म्नविधिनिषे या कथम मदनविधिरिति वाच्यम् । उनपरिभाषाया माययविधिविषयवादनाऽग्राऽप्रवृत्त । न च तदनेऽपि त्यविधाना हाघाऽदायित्यादाप्यन्ततिधिभत्तया पदत्याद्रस्याऽऽपत्तिरिति पाच्यम् । उत्तरपदरर चेति निषेधेऽपदत्यादुत्ताऽऽपत्तेत्यागा दिति भाय ॥ इह हल्ड्यादिलोप इति । दायानिमित्तस्य साहस्ट्यादिस्त्रेण पश्चाद्विनाशसम्भयादरवायूहपरिभाषया दीर्घारमा रियादिलोप एयेति भाघ । घम्तुतस्तु सोलोपेऽपि प्रत्ययलक्षणेन सुसुक्या वाघ मिमित्तस्य सोर्मिनाशाऽभारादुच परिभाषाऽमवृत्तम्तस्या अहित्य - (१) प्रहणवतेति । प्रहणयप्रातिपदिक्पयो य तदन्तकमर महंण मेति तदर्थ 1 महाप्रातिपदिकप्रयोज्य सात विधान भवतीति पावन् ! अन शापक सपूर्वाश्चैति सूप्रमेय, तथाहि पूशादिनिरिश्यत्र सदन्तविधिना पूर्वशब्दा न्तादिमिरित्यर्थे सपर्यादपि पूर्वश दादिी प्रयोपपत्तो पृथक् स पूर्वाञ्चेतिसूत्र त्यर्थ सरपरिभाषां पापयति, जापितायामस्या परिभाषया तदन्तविधिनिषेधा रसपूतात्पूवशदात् पूादिनिरित्या प्रत्ययानुपपत्तो तय सवाउमति सन बाने परिणाथमिति भाव ।
हल तनपुसकलिङ्गप्रकरणम् । १२५ वादसवाय परत्यादीर्घ एव अत एव परस्यादुपधादीर्य इत्युक्ति महच्छत इत्यलम् । तस्याऽसिद्धखानान्तलक्षण उपरादीर्घ इति । ननु - हत्या त्या परत्वाद्दोधप्रवृत्तौ क्य मूलोनसङ्गतिरिति चेन्न । अस्तव्यूपरि भापया ततः पूर्व दो ऽप्रवृत्ते न च तस्या अमत्वादुक्ताऽऽपत्तिस्त दयस्थैति वाच्यम् । उपरिभाषाऽसत्वाऽभ्युपगमे हरड्गदि लोपा माफ परत्वाद्दीम्यैर प्रवृत्तावेत पक्त्यमगते स्पप्रत्यादिति भार । अमृजपदान्ते फुलमिति । श्रयम्भाय , अरामशब्दम्य पदा तविषये कुत्व भवति । यद्यपाह विष्प्रत्ययो न तु धिन् तथापि कुत्व मेव, 'कि प्रत्ययम्य पुरियन घिन्यत पुरिति पतये प्रत्ययग्रहणसा मध्यनाऽत्र योप्सागर्भयहम्रोहिलामग्नथा च यस्माद्यस्मारिकन् दृष्ट म्तस्य तस्य पुत्व भवतीति फलिनाऽर्थ, अतश्च नगिन्यत्र हजे फिनोविधानादसृगित्यन विष्प्रत्ययेऽपि पुत्वमाते । नचैव विश्वस डित्यनाऽपि पुत्वाऽऽपत्तिरिति वाच्यम् । 'सृजिशोभयमकिति' इति सूत्रे रज्जुएड्भ्यामिति भाप्यप्रयोगादव्यग्रपूर्णपदे कुत्वाऽभाव पोधनादुक्त प्रयोगीयाऽऽपत्यसम्भपात । उत्तभाष्यप्रयोगेणाऽ ययपू पदे पुत्व च योध्यते इत्यपि गोध्यम् । ननु परविधायकसूने सृज मजयजेति विशिष्य ग्रहणात्परवम्य कुत्ताऽपचादत्वात्पत्वस्यैव प्राप्ति नतु पुत्वस्येत्यरुचेराह-यदा प्रथेति सूत्र इति । अनेन पदाऽते पत्व निधीयते, पत्य तु पुत्वाऽपवाद नाऽसृज धिप्रत्ययाऽ तस्य पत्वमेवोचितम् सगिति तु ऋत्विगित्यादिना निपातनाद्धोध्य । - अयमभिमाय , निपातन नाम श्रन्यादृशे प्रयोगे प्रामेऽन्यादृशप्रयो गकरणम् । निपातनेाऽपवादशास्त्राऽप्रवृत्ति मात्र योध्यते। पुत्व तु सनेणैवेति योध्यम् । श्रमिति तु अस्यतेरोणाऽऽदिपेन रिचमत्य . - येन योध्या।। I ननु मिद्यते किपि अलोपे यलोपे च ते घेभिदिति रूपम्, तस्माजलि तम्य शौ तस्य सर्वनामथानत्वेन तस्मिन्भल त लक्षणो उम् दुर इति च। अल्लोपस्य स्पानियत्त्वेनाऽझल तत्यादित्याश येनाह-अल्लोपस्य स्थानिवचादझलन्तसान नुमिति ! नयाजत "लेक्षणनुमेव चुतो नेति वाच्यम् । अज तलक्षणे नुमि पर्त्तव्ये स्वात वयाऽप्राप्तः। सविधो स्थानिय दाबो न भवनोति भाप्यो । न च ०६ पणिकारसामगयाम्- (ो ना पारिन्) इति स्थायित्वनिषेधाज्मलन्तलक्षणनुमा पत्तिस्तदयस्यति याच्यम् । उत्तनिरोधवचास्याऽसार्यनिकर नहाते भी विधि प्रति नभ्यानियविरघ सार्यत्रिमिति भाय । जायन्त नए सी, नथामि च मय, म्या भिस्थ्यसा सनम पदसण्यानि, तय मुप्यथ जति, पा गया तासि । चावाय्य ययच सु, स्य विबुधा शपस्यरूपाणि स जाातु प्रतिगास्ति चिनिगदितु यागमासिकोऽत्राऽवधि । इति प्राचीनम्य ताधिषम्प प्रश्न तदनुमारनेर सोपसयनीता माह-गवान दस्येति ॥ मा गयापशब्दस्य सप्तमोथहुययन सुपि ग्यरिचेति चरम कमार तम्य (चयो शिताया) इत्यनेन गवारे पक्रपाणि स्युरिति चेम। स्थाऽसिद्धस्योत्तवार्तिफाऽप्रवृत्तरित्याशयेनाह-न चेह चयो द्वितीया इति पक्ष इत्यादि । पप तु जश्त्याच्या दुकोई मित्याजश्चाऽमाया द्वितीयाऽऽदशे रूपयगृद्धिर्भवत्येवेतिमाघ । अधातिभूतानीति । सप्तविंशत्यधिका पञ्चशतीत्यर्थ । तथा हि, मी नगमे त्यस्य 'अनिचि चे ति द्विये सटादशा श्रीडि चतुर्णा मध्य पूजार्थाना भयाणा अद्वित्वे सप्त । जशिअदित्येऽणों ऽप्रगृशम्येत्यनुनासित्त्वे च द्वादश। सकलनया सप्तत्रिंशत् एप हितोयायामपि ग्मिती सप्तनिशत् । तथा च सङ्कलनया चतु सप्तति । शरिभत्तौ चतुणी मध्ये पूजार्थाना प्रयाणा अद्वित्ये साप्त । ताच सतानामनुनासिकषिरप चतुश। सङ्कलनयाऽधानीति । भ्यामि पद रूपषु भकारात्पूर्वस्य द्वित्ये कृते द्वादश। तेषामपि (यणी मय ) इति यदि ये धनुर्विशति । तेषामपि मकारम्य ठिरते अचवारिंशत्। सङ्कलनया पटरिंशदधिकशतम्। भिंसि चतुनिशति । भकारात्वस्य विसर्गस्य द्वित्वे सक्लनथा पप्ठ्युत्तरशतम् । डेसि उस घोसू श्राम डि नोस् एतेषु अकारविमर्गमकाराणा द्वित्व, अणा भगृह्यस्येत्यनुनासिर च यथासम्भामधदानि रूपाणि । भ्या भ्यसा, अनधि च, यणा मया हे वाच्य इति द्वित्वे, अपचत्वारिंशत् । सुपि पूर्वोन्यथासभवकार्य पडधिक्नति रूपाणीति म्ययमहनीयमिति । मनु मुष्ठ पापा यस्मिन् मरसि इति विग्रहे म्यपशन्दाजसि मायानुदायोमध्य यद्यपि पर पान्नित्य वाश नुम एच प्राप्तिस्त अव्ययप्रकरणम् । थापि प्रतिपदोक्तत्वानुमं वाधि-या दीर्घभ्यैर प्रवृत्तिरित्याशयेनाह-~- नित्यात्परादपि नुम मागिन्यादि। प्रतिपदोत्तत्व निरवकाशत्य सत्ये 'याधप्रयोजक मिति भाप्याग्निरवाशरूपप्रतिपदोक्तत्वपक्ष दीर्घस्याऽतथात्येन नुमेव 7 तु दोर्घ इति बोध्यम् ॥ पिपरिपोत्यत्र नुमभानोपपादनप्रकारो वेभिदात्यत्र प्रदशिन । येत्यलमन्त्र तत्प्रार्थनेनेति टिक ॥ इति हल तानपुसकलिङ्गा ॥ . - श्रयाऽव्ययप्रकरणम् । यस्मात्मा विभक्तिरिति । यत्नत्रयात्मिका विभक्तिरिति तदर्थ । नोत्पद्यत इति । विश्वचनाऽऽमिव विभक्तिरत्पद्यत इत्यर्थ । ननु स्यादिविधायकशास्त्रस्य 'होकयोदिपचनेक रचने' इत्यादिसण्याबोध 'प्रातिपदिकाऽर्थमात्र इयादिकारक्योधश्च सहैफवाययतया सुपा विधानमिति पक्षेऽव्ययाऽर्थे सस्याफारक्यारमा, वाद्विभक्त यनुत्पत्येकवचनोत्पत्तरप्यसम्भर । नचाययाद्विभत्तय नुत्पत्तो 'अययादाप्नुप इत्यस्यर वयर्थ्यमितिमान्यम् । उक्तक्षा पकाऽऽधयणाद ययाद्विभत्तयुत्पत्तिफरपने तु सासामपि विभक्त यु त्पत्तिसम्भाव। किञ्च (6) निहिताना नियम इति पक्षऽपि सर्वेषु प्रतिपदिकाथपमाद्यपु प्रथमादिविभक्तीना विधेयस्यात् (१) प्रधान प्रत्ययानुरोधेन गुणभूतमतिभेदपनारसर्वपिमरायु पत्तो लोपेनेर जातम्य निवृत्ति तन्निनी च करिपतम्य गुणभूतमतिभेदस्वरूपम्प (१) रिहितानामिति। ननु स्वौ ममि' त्यादिमामा यसुग्रण विहिता ना ससिां विमर्माना 'कर्मणि रितीय स्यादि मूण नियम नियस इति पस मदितवासवविभगिरियस्यापपत्तिभविश्यमीम्यन आह वितरिनाना इति पक्षीति ॥ (२) प्रधाोति । नवकम्मा प्रातिपदिकासा प्रयया विधानमया पएन अध्ययविधी निदिष्टपरिमापया मातिपदिकाऽन्यवधानेनैवा पत्तियति सम्म बधानकमेव साभवति न सयग्रति घन । प्रतिभदकारनन तत्तप्रकृतिपर स्पन सत्र मापय सम्भाशिदन भाइ- प्रधानप्रन्ययाऽनुरोधा यादि।
फक्किकारतमायाम- समुदायस्प्युक्तसंज्ञाया दुर्गरत्वादिति चेष्ट। अन्ययमिति महास बापरणसामथ्यालिङ्गसख्याधधययोग्यस्यय सहाविधानेनेहा समु दायस्य तदसत्तादित्यत आह-ययायव्ययसंज्ञयायातदन्तविधिर- स्ति नथापि न गौण इति । स्वरदिानामितरविशेषणत्वरूपगोगल मररे तदन्तस्य लिङ्गसराध वय वाघाभारादिति भाय । प्रस्तु- तस्तु अप्रयाप्रधानन्यायेन सर्वसमसशासाहचर्येण च प्रसि झान्तरङ्गपदान्ताऽनपक्षादुपसर्जनीभूतस्यैव लिङ्गसष्पायनन्याय नोऽर्थस्य ग्रहणान समुदायस्य नाऽप्ययययस्य सहा । अत एव सरनामसशास्यस्योपसर्जनप्रनिषेधाऽनुवृत्याऽत्युवेसावित्यादायव्य-- यत्वाऽमारप्रतिपाद्योपमर्जनप्रतिषेधानत्यारयानप्रकारेणेवहाऽपि तत्म त्यारयाममुरम्भाप्ये। एयञ्चाऽव्ययात्परत्वस्याऽप्यभावादिहितति- शेषणमाक्षेपश्च यथ पवेति । मचोचैरी, उच्चराभ्यामित्यादामध्य- यमसाधारणाय तदस्थिति याव्यम्।' ताशप्रयोगाऽनभिधानादि- ननु अ ययानामलिगत्येन टापश्च स्त्रिया विधानादव्ययादविहि नरयन व्यथमायग्रहणमित्याह-आवग्रहण व्यर्यमलिङ्गलादिति। ननुहत सदनिधिसि विरुद्धमेते आह-लिङ्गत्यादि । यथोप फमापसहाराभ्या ब्रह्मप्रतिपादिकाया अप्यस्या श्रुतौप्यप्रामाण्या दोपसहारस्तथा लिगाधभारपरताऽपोति भार । तत्र निभत्तिय चनशम्दी कारकमायाऽभारपरी न तु प्रत्ययपरी तथा सयन्यतरपैय ध्यापत्ते ॥ ॥ इति फक्किकारतमपायामव्ययप्रकरणम् ॥ ति दिक् ।। + -- ॥ अथ स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् ॥ ननु प्रत्ययविधौ तदन्तविधिनिषेधापपादभूतेन (उगिद्वर्णग्रहण वजम् ) इत्यनेन तदन्त लाभादकारान्तशब्दयाच्यस्रोत्ये धोत्ये दावि "यर्थेऽजादीनामप्यारान्तन्यस्याऽयभिचरित वादत इयतय सिद्धे व्यधमजादिग्रहण तथाऽकारान्तशम्दग्रहणम्बति पर्वपक्षस्य जायमा नरवादुतरमाह-अजायुक्तिडीपो डीपश्च वाधनायेति । श्रजादेर तिरजादाधुचिरिति बार्य (येन नाप्राप्ति) न्यायेन याध्यसामान्य vvv - स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् चिन्ताश्रयणायामम जातिलक्षणवयोलक्षण प्राप्तयोडौंडीपोधि । तथा हि श्रजादिग्रहणामावे अथवा तत्राऽकारातग्रहणाऽभावे चन मुञ्चादिहलन्तशब्देषु टायनापत्ति । अचानालमेत उप्णिहककुमी वेषविशायित्वादिप्रयागेण तेषामप्यकारातत्यादन तदुपपरे । पर तदभाचे अजवजातिविशिष्ठा प्रात्यजेत्यत्र 'जातेएगोविष यादयोपधादिति डोपापत्ति , प्रथमायोरिशिष्या नात्यर्धक बाले त्यत्र च पयसि प्रथम' इति दारापत्तिश्च दुरा। न च टायर अता नेति रायम् । टायपेक्षया जातिलक्षणडोपो वयोलक्षणडापश्च परत्यात् । अतस्तस्यावृत्यथमजानिग्रहण कृते च , तस्मिन् सामा स्परस्याप्युक्तडापो डीपश्च पाधेन टापि न कश्चिदोष । 'मायामि' त्यधिकारात् 'स्त्रात्ये चात्य टापिति सूत्रार्थ , तत्र नात्यञ्च प्रत्यासत्या जादिवाच्यमेव ! वागादिश देषु प्रत्यय विनापि खातगोधनेन प्रत्यययाव्यमित्यस्य यस्तुमशात्यात् । हस्यो नपुसके प्रातिपदिक स्य' स्वमोनपुसकादित्यादि सूत्रस्वरसाय । श्रत एच व्याघमोशोत्यत्र कर्म यतिहार ण नियामिति णचि 'ण स्त्रियामि' त्यभिच डीप सिद्धि, च (प्रकृतिप्रत्ययार्थया प्रत्ययार्थस्यैव प्राधान्यम् ) पति ध्युत्पत्ते सत्चात्त्रात्यस्य प्रधानत्वेन प्रतिवाच्यत न स्यादिति वाच्यम् । उक्तव्युत्पत्तर्यत्र प्रत्ययस्य गचकत्व तद्विषयकत्येनेहाप्रय सेरित्यलम् ॥ ननु मत्प्रविधौ पञ्चम्या युक्ततया पञ्चमानिर्देशमशीररय तस्य मातिपदिकादित्यनेन सामानाधिकरण्या तदन्तविधायजाधन्तमानि पदिकेभ्यधारित्यर्थ पर युनस्त रिहाय पश्यन्ततया “यारयानेना जादाना स्त्रीत्वविशेषणतया मूलाक्तार्थोपगमा विफल एवेति चदत आह-प्रमादिभि स्त्रीसस्य विशेपणानहेति । पश्चाजीति । पञ्चानामजानां समाहार इत्यथें तद्धिताथातरपरसमाहार चति समासे विभज्यानुदि सख्यापूर्वो द्विरि ति द्विगुसझायाम् अफा रान्तोत्तरपदो द्विगु नियामिष्ट ) इति स्त्रीत्ये द्विगा' इति सूत्रण डापि पञ्चाजाति सिस्थति, अजादीना खात्रामाचे श्रमादिभ्याटा प स्त्रीत्वे घोत्ये इत्यर्थे पन्नाजशब्दान्डाप याधित्वा टापूस्यात् । न घ पञ्चाजशन्दा नाऽजादिगणे पठितः, पठित्तशाऽजशप्दा नहि तवर्थ गत सात्वमस्ति यन ततष्टाप् स्यादिति समुदायादषयवाच टाड AAMAN पश्चाजश अम . पकिकारतमझपायाम- असक्तिरेवेति वाच्यम् । अमहत्पूर्वग्रहणेनाऽनुपसर्जनाधिकारेण च तदन्तविधिमापनेनाऽजाय तेभ्यष्टायित्यर्थे टायप्रसारत्वात् । नचेवमपि लियामिति श्रुतन्यादेवाऽजादिविशेषण स्यार ततश्योक्ता- ऽऽपत्त्यसम्भवे पष्टान्ततया याख्यानमनुपयुक्तमेवेनि वाच्यम् ।अनु पसर्जनाधिकारेण तद तग्रहणस्येय नियामित्यम्य नदन्तविशेषण ताया अपि मापनात । अन एपातिसुत्वरीत्यादिसिद्धि इह तुप प्य ततया ज्यास्यानसामदेिव गृह्यमाणविशेषणत्यम् , ब्दवाच्यम्याजशब्दवाच्ययेऽप्यजातिमात्रयाच्यत्वस्य विवक्षितत्वा गेह टाविति नार॥ शुद्रा चामहत्पूर्वा जातिरिति । अत्र शूद्राचत्येको योग , हत्पूर्ण जातिरित्यपरो योग , नत्र पूर्वयोगे जातेन्स्यिनुक्पति शूद्र शब्दप लभते जातिश्चेद्वाच्येनि गायोऽर्थ , सात्व तु प्रत्यासत्या शुद्रशब्दार्थसमयेनमेन गृहीते, तथा च, श द्रशब्दार्थसमवेते नात्य धोत्ये जातिवाचकादशदाहाप्मत्यय स्यादिनि फलिताऽर्थ , तथा च पञ्चाना शूद्राणा समाहार पञ्चशदी, अन समाहारनिष्टस्त्री त्वम्य शूद्रशदायसमेतत्वांभागान टाप, शुद्रस्य स्त्री शुद्रीत्यर तु जातिवाचक मानान टाप् जातिमानप्रनिनिमित्तकस्यैव जाति चाचा यात , इह तु शूद्रशदसम्पयित्व प्रवृत्तिनिमित्त तु शृत्वम न चेह शदश दस्य सम्मधिनि लक्षणया योग्यस्य लाक्षणिवत्वरूप गोणतया () (गोणमुग्य) न्यायेन टापो चारणमिति वाच्यम् । पद- काय्य पयोत्तन्यायप्रवृत्ते । विभक्तिनिमित्त ये मति स्त्रीत्यानिमित्त पन्य हि पदकार्यत्वम्, टाप स्त्रात्यनिमित्तकरयेन तत्त्वायोगात् ।। महत्पूर्णजातिरिति द्विनीययोगम्य महत्पूर्वक्रशदशब्दष्टाप न 'लभते जातिवाच्येत्यर्थ । महाशूद्रीति । आमीरजातिवाचा म हाशूद्रशदादुनयोगेन टापा निषेधाज्ञानिलक्षणे डोपि सिद्धयताति फलम । ननु भाभीरिजातिवाचकमहाशूद्रघटस्शुद्रो नामीरजातिवा चको नापि नदर्यगत चीत्वमिति शुदशदा महाशवाश दाशु प्रापका भावाट्टापोऽप्रसन्या विफल एच निषेध रति चेन । स्त्रीप्रत्यये तद तविधिर्भवतीयथापनेन शशी राष्ट्रायित्यर्थ महाशूद्रशदात्मा (१) गोणमुत्येति । गौणमुख्ययोग्य कायममन्यय इति स्वरूपम् । "५ ।
१३३ ~~ VvvA h खाप्रत्ययप्रकरणम्। सस्य टापो निषेधेन साफल्यात् । नन्येवमपि (१) (अर्थयमहण) परि भाषयाऽर्थवच्चदशम्दान्तादेव टाप म्यात् इह तु महाशूद्रशब्दोऽर्य घामतु तदययय शुद्रशद इति पुनस्तदरम्पमेर टापोऽप्रसक्त्या नि पेयर्यमिति चेन्न । शुदत्यारोपेण र महादशादस्याभार प्रयोगा चद्रशदस्यार्यवसानपायात् । प्रतिपादितञ्चतच्छेखर । न च महाशदशब्दम्य जातिवाचक्त्वाऽव्यभिचारणोत्तरयोगे जातिरिति व्यर्थम् । महतोशृदेत्यर्थ तु ममासा मागेगाऽन्तरगत्वाहापि महाराष्ट्र न्येनि वाच्यम् । मृगक्षीरकुम्बुटागडमित्यप्रेस पूर्व स्त्रीत्वम्याविध क्षया रापोऽप्रसस्त्या शूद्रशस्य महच्छ देन समाने निष्पमन्य महाशूद्रशम्दस्य जातिगचकत्यामान निषेधाऽप्राध्या महाशूक्रेत्येय भयति, जानिग्रहणाभार टापो निषेधाजतिलक्षणडोपि उकरूपानु पपत्ते न च जातिवाचकचाऽभावे टीपोऽप्यसभय इति धान्यम् । गदशन्दस्य जातिवाचक्त्वेन तदन्तान्टीपो दुरत्वादिति मार । ननु 'चनो र च इति सत्रे वन इति निरसुथ धकस्य ग्रहणेन (तदनुबन्धकमहरणे नातदनुबन्धग्रहणमि) ति परिभाषाया अचू तिरियाशयेनाह-चन इति सामान्यग्रहणमिति ॥ ननु वनो र चेत्यनेन वनन्तप्रातिपदिकान्डीयादिविधाऽप्यति धावरी यादी घनन्तत्वाभावाटीपून स्गदित्यत आह, मत्ययग्रहरणे यस्मात्स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रहणमिति। पतत्सिद्धिप्रकार श्चत्यम् , तथा हि यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्यये इति योगविभाग गृधमाणे, उपतिष्ठते इति च शेष, तग चायमर्थ प्रत्यये गृह्यमाण यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादीत्युपतिष्ठते इति तदाद्यशसिद्धि , वद ताशस्य : सिद्धिस्तु घनन्तेति विशेषण प्रातिपदिक मिति विशेष्यञ्चादाय, 'येन विधिरित्य'नेनैवेति, देवदत्तश्चियापतात्यादो दवदत्तादे समन्तत्य प्रयुक्तकार्याभाव एतत्फलम्बोध्यम् । न च (ग्रहणरते)ति निषेधा स्क्यामिह तदन्तरिधिरिति वाच्यम् । अनुपसर्जनाधिकाराऽमहत्पूर्व ग्रहणाभ्यामिह प्रारणे तदन्तविधेओपनात् । चन इत्यम्य / प्रातिपदि कत्याभावेन निषेधायागाश्चेत्यलम् ॥ (1)अर्धपदग्रहणेति। अर्थवर ग्रहणे नानाम्य ग्रहणमिति परिभाषा . स्वरूपम् ॥
१३४ फधिकारनमगायाम्- ना (अनन्तरम्य विधिया भयति प्रतिषेधो धा) इति न्यायन 'नपट म्यनादिभ्य' स्थनेनाऽप्यघहितडीप पप निषेध स्थातु डोपटापोरिति चेन्न । निया यत्माप्ततति प्याल्यानेनोभयानिषेधा दित्याशयेह-पञ्च, चतस्र इत्यादि । अयम्माय , पश्चेत्यत्र नलोपे तस्य पटममा प्रयमिद्धत्वानान्तत्वेन पटसशायां न पट्स्यनादिभ्य इति निषेधे न टायिनि, इनमसिदत्योपरणंन कार्यकालपक्ष पर नतु यथोद्देशपले अन च पक्षे पञ्चनिति नाते जायमानपत्यस्यैक- देशविस्तन्यायेनाद तेऽपि मुलमत्वात् । नचोक्तन्यायम्य स्थानिवत्सूत्रे उपसण्याल्विधी प्रवृतिर्न भ्यानिति वाच्यम् । पटवस्याऽल्ध म्मस्वाभायातदाथयविधीनामपि तत्त्वाभावेन निषेधाऽमात्या न्याय प्रवृत्ती यायकामावात् । नचाइतरङ्गपरिभापर्ययाऽन्तरगे टापि वर्त प्ये पहिरङ्गालोपम्यासिद्धत्येन नान्तत्यारपट्येन निषेधोपपत्ती मूलोक्तमयामम्य वेफरयमितिवाच्यम् । परिभाषाया मशार तयदि रगत्यानाथयणेन तदप्रवृत्या मूलोत प्रयासस्य साफ्ल्यात् । न च 'न लोप सुप्खरे ति मुत्रे समापदेन घिसज्ञामहणात्ता प्रति नलोपा सि खत्वेन बघायरया प्राप्त्या- चिनिगमनाविरहात्पर्यायेगोभयो पूषप्रयोगे दत्तदण्डिनी दण्डिदनायिति भाग्योदाहरणोपपत्ति, नच 'द्वन्धी ति पूर्वपदन्ये मलोपे च मति धित्व घित्ये च पूर्वप्रयोग इति परस्परापेक्षारूपायोन्याश्रयदोपपत्तिरिति वाच्यम् यस्य पूर्व पदत्वे घिरय भावि तत्पूर्व प्रयोज्यमिति तत्सूधार्थकरणादन्योऽन्याथ यापत्तरमायात् । तथा च तत्र घिसशाया एच ग्रहणे पट्सशा प्रति नगोपासिद्धत्यानापत्ती पटत्वाभायाग्निषधाऽमात्योच दोषस्तदयस्थ एघेति वाच्यम् । निषेधशास्त्रम्य स्त्रियां यत्मानोति तन्नेति भाप्यसिद्धा न्तभूतार्थाश्रयणपलेन भूतपूर्वपट्त्यमादाय निषेधेनादोपादिति दिए । ननु'प्रत्ययस्थात्वादिति सूत्रे पूर्वस्यैन्यस्याभाचे पञ्चमीसप्तमी भ्या निर्देशात् 'तस्मादित्युत्तरस्य' तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्ये त्य नयो प्राप्ती (१)(उभयनिर्देशे पञ्चमीनिशी बलीयान् ) अनया 'तस्मा दिति परिभाषोपस्थित्या प्रत्ययस्थकारादय्यरहितपरस्याऽकारस्य- -(१) उभयनिर्देश इति । पञ्चमीनि स्याऽगवकासयमस्या प्रवृत्ती - दीजम् । उमयनिशिस्य पारिनायपि पक्षमीनिईशरय परस्ववैतरमवृत्तौ वीत.
. ग्बोप्रत्ययप्रकरणम् । न्यमित्यर्थे कटुवेत्या कटुक प्रा इति स्थिनापन्तरगत्यात्प्राप्तमपिसपर्ण दाघ (२)(पादाङ्ग यलाय ) इत्यनया परिभाषया (२) (येनना प्राप्ति) न्यायेन अपनादत्वाचवाधित्येवापत्तिरनस्तदानश्यकम् । न च सर्विका कारिकेत्यादावेर परम्येयापत्तिवारणाय तदावश्यकत्ये कटुकेति प्रन्युदाहरणोपन्यासो न युत इति वाच्यम् । इहादिति नपरकरणामहणाच तस्मादिति परिमापायाधेऽपि न सर्घधा याघ पराशयाधेनवापपत्तारन्यवहितांशवाध मानाभारस्तथाच प्रत्ययस्थक कारान्यवहितस्यात इस्वामित्यर्थे पूर्वपरयो प्राप्ती पूर्वस्यैवेत्यर्थस्याऽ नुनासिक इत्यादि निर्देशनापपत्ती सनित्यादावदोषात । एवञ्च युक्त एर पटुकेति प्रग्युदाहरणोपन्यास इत्याशयेनाह-पूर्वस्य किम् । परस्य माभूत्कटुफेति । केचित्तु 'प्रययम्ये पोति भ्यासमझोत्य पूर्वस्येति खराद्धयन्ति, तेपामयमाशय , तथा न्याने सप्तमीनिशात्त सिभितीति परिमापोपस्थिती प्रत्ययस्थफकाराद-यवहितपूर्वस्याऽत इदित्यर्थे परम्याऽकारस्येत्याऽप्राप्ती फ्टुपेन्यत्र दोपाभावादलन्तह हणेनेति । आत. किम् । साँकाश्यिफेति । ननु ग्रीयोधकाकारम्येच मिति 'उदीचामि ति सुत्रस्यार्थेऽकारस्य खोप्रत्ययावयवत्वेऽप्यसी योधकत्वेन न त वापत्तिरिति चेन्न । सकाशेन निवृत्त नगर साका श्यम् 'सकाशादिभ्यो ग्य'इत्यनेन एयप्रत्यये तत्र भवेति विग्रहे 'धन्य योपधादिति युभि तस्याऽकादेशे सामाश्यित्यत्र स्त्रीप्रत्ययावयवा ऽफारस्येत्यमिति सूत्रस्थार्थकरणे दोषस्य तादवाथ्यात् । न च स्थाने ग्रहणस्य सद्भावादययपप्ठ्यभावेन न दोष इति वाच्यम् । भाप्यस्ता तस्य प्रत्यारयतित्वात् । न च साक्षाद्विधेयविशेषणे चरितार्थाना परिभापाणा विधेयविशेषणविशेपणे न प्रवृत्तिरित्यर्थक (३)विधी परभापोपतिष्ठते नानुवादे इत्येतत्परिभाषाशापनार्थ स्थानेग्रहणस्या (1) वादाहमिति । यणस्वावच्छिष्टोद्देश्यककार्यापेक्षयानोश्यक कार्यस्य वयसमित्यथ । (0) येननाप्राप्तीति । येन नामासे या विधिरारम्यते स तस्य वाधको भयतीति हरस्वरूपम्। (३) पिधाधिति। परिभाषाणामवश्यमासपरम्पराधिकपरम्परया विधे MA Tw परिवारजमापायाम- अयस्य न वध माम्यरतानाम गाल्यानमिति वाच्यम्। पनप रिभाषाया अपि मागावर्शनात् । एतम्या असत्यय 'उण पर इस्पन उवाचयगाह पूर्यादि सर व म्यायलाग (जयपा পদ্মা ‘পাথান যা বান্নাবিয়াঘসপ্ন থানালাম। 7 स्यात् । १ घ (२) पिदानपरिमापया या विहितस्य प्रत्ययरत महान (३) मवायविहितस्य राप्रययस्य त्रिण দঘিানাল্পা ধা নি বানু। মহামাস সময় यम्मानुशारणानपरिमाराया शायते । प्रतिपदारयमिगर বঘিাষনাথা যন্তদ্বনিম্নমাৱাখিলাঘ্য यतरपियतामयाजयरवटितशालयमयलम। ननु मत्र नमनागामियम्य सत्ने ननर्याला भरमानामा ইরােন বিয়ের নায়নামান বিনপি यो सम्य च () ( पदानाधिकार नस्य च तन्तस्य च ) সিনঘিন নারীমনি যেifaখন সাল विधिना सिद्धी नपूर्वाणासपीति स्पष्टार्थमिति । ना समे भयाशम्स्य थे प्राण तथानुपसारास दुत्तरसप्रेण सिमितीह व्यर्थ तमहामित्यत' या-भसाए मुपसर्जनार्थमिति । एषानुपसर्जन श्रादाचायावामियान्व' योपकारकर न भरता यथ । परिभाषाया प्रधानीभूतविधयोपकारक भतार পীর খায়নী বলা যায় না গিয়ে বা কণীয়া गान परिभाषा न प्रपतत इति यावत् । (१) अयथेति । पनपरिभाषामा इत्यय । (२) प्रतिपदोनेति । प्रतिपदानया प्रतिपणामस्थन मद, परिमावस्वरूपम् । (3) भवाति । तमभगति निम्ह का बुरा प्रयये नियम नस्य चोप्रत्ययाव परलासी म्पधिकार विहित इति भाव । (५) पदाङ्गेति । पदारिकापहाधिकारि घ काय र । मनापाससजातीयान्नम्य च भवतीय, क +am r - aah -- खाप्रत्ययप्रकरणम् ।। - . पत्येय । नचानेनोक्तसूत्रस्य याधे क्यन्तेनाऽऽत्यमिति वाच्यम् उप मर्जनेऽम्य चारितार्थेन यामानाभावात् । अन्यस्येति । अनुपसर्ज नस्येत्यर्य उत्तरसूनणेति । अभापितपुम्काचे 'त्यनेनेत्यर्थ ।। ननु न सु पतलु इत्यवस्थायामरचि कृते या तत पूर्वमर नन् तत्पुरपममासे कृते ततोऽचि ( अन्तरङ्गानपि विधा पहिरङ्गी लुग्गाधते ) इति न्यायेना तरङ्गात्त्यदायत्वात्मा लिभपरयो कि पुनविशिष्मात्सुपि त्यदायत्व पररूपये च त टापि, अनेयकेति सिद्धयति । अन टाप मुप परत्यारसुप इति प्रतिषेधाने मियत थाह-पा द्वा एतयोस्तु सपूर्वयोर्नेसमित्यादि ।। नु 'प्रभाषितपुम्माचे 'त्यस्य न भापित पुमान्यन शब्दन सो भापिपुम्कम्तस्माद्विहिताऽऽत्म्यानिशम्याऽत इत्यर्थस्तर चिहित विशेषणस्य फलमाह-बहुव्रीहेपितपुरस्तात्ततो निहितस्य नि न्यमिति । अयम्भार, अरिद्यमा खट्या यस्या इति विग्रहे शेषाद्विभाति समासातकपी करिपक्वेन तदभावपले गास्त्रि योरुपसर्जनम्ये न्युपसर्जनह्रस्वेऽपटवाशब्दाहापि सुपि, भारतादी के सुय्लुकि 'ण' इति हम्बे पुनप्रापि अभाषितपुस्कानिहिताऽऽकार स्थानिकाऽकारस्याऽभावादेव तद्विकरपाऽप्राप्ती प्रत्ययस्थेति नित्यमे त्वम् । परविशेषणत्वाऽभ्युपगमे तु प्रात्स्थानिकाऽकारस्याऽमापि नपुस्करशन्दा परत्वेन वैकल्पिफेवाऽऽपत्तिरूपदोप, स्यादेयेति ॥ शैपिके कपि तु विकल्प एवेति । अयम्भाव, न साम्पिति स्थिती कपि सुग्लुकि प्रत्ययलक्षणन भागद्वयस्य सुबन्तावात्समास' सशाया 'समासाता' इति, शास्त्रयलन कय तस्यच ममासस्वादुप. जनरस्त्रीप्रत्ययातसमासरूपमातिपदिकाऽभावात् 'गोस्त्रियारिति हस्पत्ताऽभान 'केण “इति प्राप्तहरसत्वम्य 'न कपी ति निषेधन 'श्रा पोऽन्यतरम्यामिति हम्ये कप प्राग्वत्तिखट्रशन्दापरस्याऽऽपोऽ भाषितपुस्काद्विहितत्वेन तत्स्थानिकाऽकारस्य धारिपत्वेऽखटिवि का अखट्यकेति, ह्रस्वाऽभाये तु अखट्याफे तित्रिविध रूप निर्गध मेवेत्यलम् ॥ " अयमेर स्त्रीमन्पयेषु तदन्तविधि ज्ञापयतीति । नन्वयमत्यनु पपन्न शदा चामहत्पूर्ण जातिरित्येतद्घटकाऽमह पूर्वग्रहणस्याऽपो र तदनविधिशापकवादिति चेन। মাৎস্যায়না - - দছিলামযুকায়-- दोगम् । स पागहरयेत्यम्य यथा शुल पागारपीत्यर्यस्तयाऽय मधे यम्याऽयमपात्या पाभ्य । नयाऽमानियाऽऽचरति धनदति मन पर्तुषियतादन गन्दाल विदगीरादिभ्योति टीयो यार. गायाऽनुपर्जनाऽऽधिकारम्याऽऽयश्यप यासदन्नयिधिपत्य न सम्भयतानि घाच्यम् । नदन्तविधिमापरतापरमाध्यप्रामाण्यादा- গাংদিয়মনিকিয়লানামাফিয়ান গাথা ঘাম स्यात् च पञ्च योगोपतयो धनानि यस्य स पश्चगाधन इत्यत्र पञ्चगपेयम्यापम नत्या तत्र टोपर्य तम्य चरितार्थवेन कथ शापय पमिति धान्यम। अर्थयत्मत्रोक्तम्य (एतरममाफलभूत विमतीतरमममियादाराऽनपेक्षया लापरिषयमयोधजनाव) থায়িংখ্যামাইন সেন মানিঘদিলামাইন ধীরে के । प्राचीनमनऽपि वपर्यासत्यम्पप्रयोज्ययोजना यमकारकप पततात्पीयविशेष्यतापात्यधिकरणत्वैतदुभयसम्बन्धन शक्तिरि- शिष्यत्यरूपाचम्य पशगये यत्राऽसत्येन दास । मया ऽऽपिशलिना प्रोतमधात या मा आपिशला प्रामणात्यत्र डोयन्याय আবাসনাঘিষাৰে সাবিনাসেমিনি মা। সাবেক स्याऽण: नियामधरान नदमासे । नयाऽध्येयका निमितको डोपतु दुर्योग एथेति वाच्यम्सस्य गुमायेन तनिमिसशस्य डीपोऽम मपते । न च प्रत्ययलक्षणेन सत्ता मुलभैवेति वाच्यम् । एयो कारति ध्याख्यानेन धणाऽऽध्ये प्रत्ययलक्षणाऽभायात् । नचाऽध्ये प्रथगतात्रीत्वमादाय प्रोवाऽनिमित्तको डाप् स्यादिति याच्यम् । खियामित्यस्य गृह्यमाणविशेषणरपेन प्रोतागोऽध्येार्यगतस्त्रीत्येऽवि. घमारत्वेन सदना । श्रम एच वाशरिनपोक्ता मीमासामधो ते पाशना ग्राह्मणोत्यनाऽपि 7 रो। न च प्रोगार्थगतस्त्रीत्वमा- दाय पुनपि पुतो नेति घाच्यम् । लक्ष्ये लक्षण यायस्य जागरूक स्यात् । तस्मादनुपसर्जनाऽधिकारस्य यहफुरुचरेत्येर व्यायय॑म् । तत्र सतविधि विना अतिरेव नेति तदतविधिज्ञापनमावश्यफमेय सति तु तस्मिन विशेष्यत्वादनुपसर्जनाऽधिकारसामधि निया मिति प्रातिपदिकविशेषणमेघ । नियामित्यस्य प्रातिपदिकविशेष पत्यादय धीयानमतिया ताऽतिधरीति सिझम् (१) पश्चापि- शसा माझावीन्यप्यस्येच व्यावचम् । अनुपसर्जनादिति च सामों (१) एयश्चेति । अनुपसर्जनादिति सने कृते प्रत्यर्थ । - .
+ १३६ . प्रोप्रत्ययप्रकरराम् । दामाणविशेषणमेय, (१) अन्यथाऽधिकारसूत्र व्यय मेयस्यानक्षिणे ऽपि लशुने न शातो न्याधिरिति न्यायादतो गुण हतात्मसस्कार प्रधानमनुरुध्यते इति न्यायाधमाणविशेषणत्यमेव तस्येति भार तान्तविधिफलन्तु कौम्भकारेयसिद्धि । अन्यथा पुम्भकार्या अप- स्यमिति विग्रहेऽपि केयलकारोशप्दादपि प्रोप्रत्या तत्वास लोभ्यो दीति ढगाऽपस्या कुम्भकारेय इत्यापधेत । नचैकार्थीमावरूपसा मर्यस्य समुदायवृत्तित्वेनेकदेशाऽत्तिन्यात्तस्मात्तद्धितोत्पत्तिन म्यादिति वाच्यम । 'नमितार्थोत्तरपदसमाहारेचे 'त्यनेनोत्तरपदे समासविधानसामर्यादपर्याप्स्याऽप्येकार्थीभावमादाय वृत्ते फारात् । न च (२)(इग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि प्रहणमिति परिमापया समुदायादेर डोयुपत्या तस्मादेव च दकि न पाऽप्यनु पपत्तिरिति वाच्यम् । उक्तपरिमापाया प्रमाप्रग्रहण पर प्रवृत्ते स्वीकारादित्यलम् ॥ नु टिड्ढाणमिति सूत्रेऽनुपसर्जनानित्यधिकारादनुपसर्जन य हिदायत तदन्त यदन्त प्रातिपदिक ततो डोमित्यर्थे यहव पुरच रायस्यामिति यहुचोही कुरुचरशब्दस्याऽन्यपदायें विशेषणत्वेनोपस जनत्यान्न तदितरहुकुरचरशप्दान्डोप प्रसक्तिरित्याशयेनाऽऽह- उपसर्जनवान्नेह, बहुकुर नरेति । न च (समासप्रत्ययविधौ प्रति पेधा ) इत्यनेन नदन्तविधिनिषेधाद्पि यत्प्रातिपदिकमित्यर्थस्यैव सम्मधेन नोतस्थलीयोनापत्ति । नचोक्तार्थस्वीकारे पुरुचरशब्द स्याऽपि टिपप्रातिपदिकत्वाऽमायान्डोपोऽप्रसत्तया कुरुचरीत्यपि म स्यादिति याच्यम्। (अपययेऽचरितार्था अनुषन्धा समुदायो पकारका भवती)ति न्यायात्दुरुचरघटक्चरेत्यत्राऽनुबन्धस्याऽच (१)श्रयति । भनुपसर्जनादित्यस्यापि प्रातिपदिकविशेषणवे इत्यर्थ (२) ग्रहण इति । अत्र गतिरनन्तर इति सूत्र नन्तरग्रहण प्रमाणम् । तया हि, भयुदत्तमिस्यादावों प्रकृतिस्त्रराऽभावापाऽनन्तरग्रहण तिष्ठति, पर प्र स्वयमहणपरिभाषयोद्धतस्य तान्तरयामावादेवाम प्रकृतिस्वरामाती तदर्थ राम म्सरग्रहण व्यपं सरपरिभा शापयति, शापिसापानवस्यामनयोदसस्म तान्त स्यामि प्रायस्प प्रकृतिस्वरस्य वारणार्थमनन्तरग्रहण स्थान चरितामिति माव।
- কাৱেগ- মিt । তুষারাবাসিগমার বিষয় মায়ুমানাগিয়ালাসি দিষমা কল নিক্ষে তিনি মাগীব থাকা ঐ থাকা ধিনাযথ মর্য। অন্ন নষ্ট মাত্র পী নাবাবা দিব ঘসিগমাঃ মাহাগ ৰে কিমা, বৃধি নয বই। সমালামাগোলিথ ৪ পাধ্যাথা সামোয়ালধিয় বসাল। সাবিধ থি যুদয বহিষায় ‘গ খাবঃ মানি রিয়াল্লাবাগনি খাব সা যায় ‘গ্যালা যা লা তখন মাথায় লু ঘৰ ফানুবিয়নবি সময়সি এল। সক যুগ দুই যুগযন মাত্রা। যথায়খামায়াত কয়া মাথার মালা থাইরনি । ইম, গায় খানাখময়ম, সানী সাবিন (শিব) সি মন ‘স্মল্লাল' ষ শামা দাবি প্রসাদ বিবিখান। সঙ্গে শাসনামায়যায়ামাহা গুন্নাতন ধনবমী 7 মা'নি গযল ঘি ‘বামাহমুদা সুল দু ‘যৈন্ত ঘ, প্লাহ নি যা মামা জয় মানি িয দ সামি ঘর । বা এসি বাস এখন গযব ঘেষেদাগাগ্য যা মাখা इसे । पशुपानति यथा स्याम तु, गार समासानायेन श বথামাথা ঘাথমিনে না मनु अघसाSTY' यग्राहस्सा दीर' इति सूत्रहये त्रिया मित्यधिकारागाऽय पुण्डमियोधा यम्य धारा समास्ये यथये कुण्टोधो धनुष मिति प्रयागेडाडडीपोगपति । सदाधिकारे तु स्त्री स्यरूपाऽधम्य तबााम्यमानत्या योगपत्तिरित्यभिप्रायेण प्रत्यु दाहरति--खिया किम् । पुण्डोया धेनुसमिति । तत्र इतुमाह- মন্দ্বিী মিয়াদিযুৎযালারিনি। কাযযিয়ামঃ खोप्रत्ययप्रकरणम् । ग्नियामित्यस्याधिकारात्स्त्रीत्वरूपाऽथे गम्यमाने मत्येयं तद्विधाना दिति तदर्थ । ननु 'दामहायनान्तति सूने 'सख्याऽव्ययादेौप' इत्यस्मा दव्ययग्रहणस्याऽसरितत्येन भाष्यकताऽननुयतित पादुक्षामेत्यत्रोक्त सूत्राऽप्राप्त्या डापडोत्तिषेधेषु प्राप्तेषु बहुरापोवद्रूपत्रयम्भय येवेत्य त आह-अव्ययग्रहणाऽननुत्तेरुदामा वडवेत्यत्र डानिषेधाव पि पने स्त इति । अपिना अन उपधेति डीपश्च सग्रह , नचोक्त शब्दपटकाऽनोऽनर्थकत्वेन कथमन उपधेत्यस्य प्राप्तिरिति वाच्यम् । (अनिनस्म ग्रहणान्यर्थवता चानर्थकेन तदन्तविधि प्रयोजन्ती )ति परिभाषयाऽग्रहणेऽनर्थकस्यापि तस्य ग्रहणादिति भाव । ननु सज्ञाशदानां नियताऽऽनुपूर्वीकत्येनाऽादित्वाच्छन्दसि । एस्यैवाऽनुविधानात्तत्र च डीयभावविशिष्टस्य प्रयोगासम्भवात्ताह शप्रयोगस्य च 'अन उपधेत्येव सिद्धौ ‘नित्य सहाछन्दसोरि ति सूत्र व्यर्थमिति चेन्न । फेवलमामकभागधेये'त्युत्तरार्थत्वेन सार्थ पयात् । नचोत्तरायं तस्य नित्य सशाछन्दसोरित्यस्याऽऽरम्भसा मर्यादेव त्यित्वलामेऽत्रत्यनित्यग्रहण विफलमेवेति वाच्यम् । उत्तरसूत्रे विकरपाननुवृत्त्यर्धत्वेन साफल्यादिति भाव ॥ ननु ममेयमित्यर्थेऽस्मच्छन्दात् 'युष्मदस्मदोर यतरस्या पञ्चे त्यनेनाऽणि 'तपकममकावेक्यचने' इति ममयाऽऽशे श्राद्यचो वृद्धी मामोत्यस्याएणन्तत्वादेयडीपि सिद्धे देवलमामश्भागधेयेति सूत्रस्थ मामकग्रहण व्यर्थमेवेति चेन। अराण तामामफशब्दाद्यदि टोप् स्यात्तहि ससाछ दसोरेवेति नियमार्थत्वेन सार्थक्यादित्यत श्राह- मामकग्रहणं नियमार्थमिति नचानेन मामक्शदा टीप एव विधा नात् । मामकनरक्यारपसरयानम् ) इत्यत्र मामप्रहण व्यर्थ मिति घाच्यम् । मा मातीति माम माम कायताति मामिफेत्यनेत्यविधा नार्थ तहहणस्य सार्थक्यात् । नचाऽत्रापि केवलमामफेत्यस्य प्राप्ति रिति घाच्यम् । भागधेयशब्दसाहचर्येण तद्धिता तस्यैर मामकश म्दस्यात्र प्रहणात् । नियमस्य व्यावय॑माह तेन लोकेऽसज्ञाया मामिफेति । न च मामकनरक्योरिनिवार्तिकाऽऽरम्भसामा डा यभायल्पनेन पय मामिवेत्यम्य नियमन्यारत्यत्यमिति याच्यम् । उक्त्यात्तिपस्याऽऽप्परयाऽभावेऽपात्यविधानेन चरितार्थत्वात्सा + NA १४८ फक्षिकारक्षमपायाम्- यविरहेण डीपभायस्य कल्पयितुमशाश्वया डीपो दुरित्वेनोक्त प्रयोगस्य नियमध्यावयवस्य मुलमवादिति भाव ॥ ननु तदभ्याऽस्त्यसिमिति मतुयि ति स्त्रम्य तदिति प्रथमा तात् पदार्थ समभ्यर्थे चाऽस्तिना मागानाधिकरण्ये सति भतु प्स्यादित्यर्थेऽस्तीत्यत्र तिर्थवी मह प्रथमान्तस्याऽभेदान्ययेन प्रथमातामतुप सिद्धयति, तथा च, अन्तरम्त्यस्य गर्भ इति विप्रह मध्ये थर्थकभ्याऽन्त शब्दस्याऽधिकरणशविप्रधानत्वादस्तिसामा नाधिकरण्याऽभावा मतुए 7 स्यात् । नचोक्त मनुविधायकसूबऽ रितग्रहणस्याऽस्तिसामानाधिकरण्याऽमायेनाऽस्तिशन्दामतुरियधानी र्थत्वादुक्त प्रयागे मतुप् सुलम एपेनि याच्यम् । तन प्रथमातादेव मतुपा विधानात् । श्रत पवाऽस्तिमा सामानाधिकरण्याऽभानादप्राप्तो मतुप निपात्यते इति भाप्यात साठते । एयञ्चोतरीत्या प्रश्ते मनुस् नत्र स्यादित्याशका समाधत्ते-गभिण्या जीपदभमाया च प्रतिभागी निपात्यते इति । उर्स नियोगेन मतुपा विधान यस्य तु'मादुपधायाश्च मनोवाऽयधादिभ्य' इत्यानैव सिसमिति भाय । ना पत्युनों यासयाग' इनि सूबे सयोगपर सम्बधोपलक्षण मियत पाह-यनेन सम्बन्ध इति । स्त्रिया इत्यर्थ । यद्यपि पति शब्द पुलिहम्तथापि म्यमाच्यक्तक्याफ्लनिरूपितविलक्षणसम्बन्धी यठा रितां विवक्षितस्तदा पुवाचकोऽपि तकारोत्तरेकारस्थानिकन फार घटितोऽयमेन पतिशम्य म्यपूर्वत्वसम्म धेन ई विशिष्ट स्वभा यारियाम्प्रवर्तत इति तदाशय । सम्पथ यज्ञफ्लप्रतियोगिश्य ग्यरत्व तदाह-तत्कफयज्ञस्य फलभोस्त्रीति ॥ १ ननु पत्युनों यासयोगे' इत्यशाऽधिनस्याऽनुपसर्जनादित्यस्य पत्युरिति पप्ठ्य तेन सामानाऽधिकरण्याऽनुराधात् पटा तत्वकरप नादउपसजनम्य पत्युरिति तत्सम्बन्धिाऽनुपसर्जनस्येत्यस्य 'पूत मतोरि'युत्तराऽयं विर्भाया सपूर्वस्ये' त्यनाऽनुनायपि न। पत्युवि शेषणत्य कि तु पतिशम्दाऽतस्येत्याशयेनाहअनुपसर्जनम्येतीहो- त्तरार्थमनुत्तमपि न पत्युबिशेपण किन्तु तद तस्येति । सपश्ये त्या व्याख्यानात्सहशब्दस्य विद्यमानाचित्य पूषशब्दस्य पूर्याऽ रयवपरच तत्र पतिशम्दस्य विधमानपूर्यावयवत्यासम्भवाद्यमिता गध सामर्थ्यात् (ग्रहण्यता प्रातिपदिन तदतविधिर्नाम्ना)ति श्रत " स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । १४ प्रतिबंध घाधित्वा पतिशन्देन तदन्तस्य ग्रहणात्वलस्य पतिशब्द स्थाऽपाऽमामात्सपूर्वविशेषणसहापात्कथमनुपसर्जनस्येति फेल पतिशन्दस्य विशेषणम्भवितुमर्हतीति भाव । अनुपसर्जनस्येत्यम्य तदन्तविशेषण वेफलमाह-तैन बहुव्रीहावपीति । दृढ़ पतिर्यस्या इति, विग्रहे पत्य तस्याऽनुपसजनवाद्विकरपेन नकारे दृढपनी हदपतिरि तिरूपयसिद्धि अनुपसर्जनस्येत्यस्य पत्युर्विशेषणत्वे तूक्तपिमहे पनि शब्दस्योपसर्जनत्याद्रपदय न सिदध्येत् । यहवो घृपलपतयो यस्या इति फर्मधारयोत्तरपदग्रहुग्रीहो पतिशबान्तम्य वृपलपत त्यस्योप मर्जनत्वात्तत्राऽतिप्रसद्गारणायेहाऽप्यनुपसर्जनपदसम्बन्ध इत्याये। (१) इदमुपसर्जनस्यापलक्षणम् , पतिमतिका ताऽतिपनीति सिद्धमिति भाव । ननु 'निभाषा सपूर्वस्ये त्यत्र सहान्दस्य विद्यमानाऽवयववा चित्वेन विद्यमानानयवपूर्वस्य पतिशब्दातप्रातिपदिकस्य नत्यमि त्यर्थे समास एवास्य प्रवृत्ति स्याद्वाक्ये न स्यात् । न च प युना या सयोगे' इत्यनेन घृपलम्य पनाति याक्येपि सुलभ पवाटेश इति वाच्यम् । तत्राऽपि यशसयोगे इत्यस्य सचाद् वृषलत्वेन यासयो गाऽभावादस्याऽप्यप्रवृत्तरित्याशयेनाशक्ते-अथ पलस्य पनीति व्यस्ते कथमिति चेदिति । समाधत्ते पनीव पत्नीत्युपचारादिति । अग्निसाक्षिरपाणिग्रहणाश्रयणादित्यर्थ । यशफलप्रतियोगिश्वर्य पत्रस्याऽऽरोपादिति केचित् । पलस्त्रिया पहुधर्माचरणदर्शना दिय वृपलस्य पत्नी वशिष्ठस्य वेति लोकमयाद इत्यन्ये । नन्वेष यज्ञसयोग इति यायर्याऽभावाव्यर्थमित्याशक्य समाधानान्तरमाह यति । वस्तुतस्तु श्राचारधिभन्तप्रकृतिककर्तृविपि दृढ़प्रमाणाऽस स्वादिय प्रौढोक्ति । पूर्वसूने यज्ञसयोगे इत्यस्य तु वृषलस्य पति स्त्रोत्यम्य साधनेत साथक्य मिति भार ॥ ननु 'विभाषा सपूर्वस्ये' त्यान पायुरित्यम्य प्रातिपदिकविशेष एत्वे 'येन विधिरिति तद तयिधो पतिशम्दान्तस्येत्यर्थ दृढ़पनी त्यादिसिद्धायययययाची पूर्वशन्द किमर्थ इत्याशयेनाऽऽशकते- सपूर्वस्य किमिति ! प्रत्युदाहरणमुसेन समाधत्ते-गवां पति स्वीति। अयम्माय , तदभाने केरलस्यापि पतिशब्दम्य व्यपदेशिनगावन (१) इदमिति । यामाहावपीतात्यय । - पशिगामायाम्- पतिशमानायागुतम्पले निमसर स्यादिति मदापयर सरिनु नम्पिन गयामित्यम्य पूर्ण सत्यापि तम्य पतिशमाऽस्यसमाऽमाया माऽसिग्राम नि । घुम्नुगर, श्यपशिपायोनिविषनति নিন কলাসিল মনুমোঘাল্লা সাদা भावारसपूर्यस्यति ध्यर्थमेसिदिक ॥ গ] 'স্বল্পী সিঙ্গ গল্প যুদ্ধ। এ যুণাগমুনমg गाम यथा 'सायन्त द्वारा यस्यां गुररिति मायोदासापयुि सम् । एसियाम्प नाममात्य सिदायुदानमहस्य पत यत्वासदरापा हमारयमेयोनगरम्य गगु नोधमायाय मित्यात भाग-धुमिदलगे हम्पम यो नतु तीमय नि ।। ना यादगुदानि भिमस्याऽपसनानियस्य (धुनामितयोगिमति गाया गृधमायशारयान् प्रोग्येता यम्या সি থামালাযৎ যিৗনসংখ্যা न म्यामि याग समाधने-येण्याच गलल्येतीति । अयम्माय लयाऽनुरोधेगोस याय यारियोनाधिशारम्प सब विरोएप मेयो चितम् । तथा य,सराप्दम्योपसर्जनस्पेऽपि तर तम्याऽनुपम- नात्याय गत्ये विमपि प्रतिघग्यामिति । प्रत गय गृहग्याति एना नारायणगोरप्रयाग पामोहिं एत्या डोमत्यमियुन मिति प्राय । नायास्तु 'उपमानानात रामायभायपासात् 'टिहासमिति समऽपमर्जनादित्यम्य गृहप्रमाणविशपणत्यस्य परसप्तपमहाऽपि सस्य गृामाणविशेषण यमेवोचितम् । अत पर पुम्भयपाल लोहित मिनी विप्रद पुम्भवपालोहितास्यत्र लोहिमशवम्योपमर्जन त्यातदनुवासादित्यने ।ऽनुपमजनलाण करो न मामासीस्था शक्तिमुपमानागीति सने भाप्य । एयच निपु स्थान पनी श्येमोनि मिद्धिमित्यागिनिं दिय । मनु 'म यतो लोपिति सूत्राण तकारोपधभिन्नावर्णवाचिमोऽनु दाना तात्प्रातिपदिका रोपिधानेम पिशवशदस्य लधारते दयाश्य यहयो गुगरिस्यनेन मध्योदात्तत्याच्छपम्य अनुदार पदमबर्ज मित्यनेमाऽनुदात्तत्यविधादुनशदम्यानुदासाऽतत्वात्तस्मा द्वापि माप्ते डीयर्थ यातिषमतारयति-पिशहादुपसर यानमिति घणनाचि न पिशहशदान्डीए स्यादिनि तदद्यः स च डोप न नित्य वितु घेष MA ग्त्रीप्रत्ययमकरणम् । १५ रिप इति पिशगेनिम्पयमिद्धि । न च डोपविधानेननोपपत्तीत विहाय डोपविधाने कोरिशेष इति धान्यम् ।म्बरे विशेषादिति भार । छन्दसि क्रमेक इति । 'यदनुदानाचोपधात्तो न' इत्योन, असितपलितयास्तकारम्य प्राप्त नत्र याधित्वा क्नमाऽऽदेश तत्सनि योगेन डोप चेरत्येके प्राचार्या इत्यर्थ । अत्र छन् सी युफ्त्या भाषाया समादेशस्य मायासम्मतत्यात्तत्र गतो गणस्तृर्णमसिक्निका नामिन्यादय प्रयोगा प्रामादिया एयति प्राश्च । स्तुनस्तु, छन्द म्येक इत्य रयात् उन्दम्येवरे ममाऽऽदेशमिति, श्रये तु भाषाया मपीति पय्यवसितोऽर्थ, तथा च नात्तप्रयोगे काऽप्यनुपपत्ति । अत्र कप्रहणमेव प्रमाणम यथा भाप्यकारो नेकग्रहण कुर्यादित्याहुरिति ननु अपपूर्वकादपशोधने इत्यम्माद्धातो नप्रत्यये 'श्रादच उप देशेऽशिमोत्याचे निष्पन्नम्याऽवदातगन्दस्य विशुद्धवाचित्वेन घर्ण घाचित्वाऽभावाद्वर्णादनुदातादिति दीपोऽमात्या टायरत्यत आह- अपदातगदस्तु न वर्णवाची किन्तु विशुद्धगाची । तेन अवदाते त्यति । न घ, अवगत, सितो गोरो लक्षो धवलोऽर्जुन इत्यमर योशेऽदातशब्दश्य पण पाचित्वदर्शनात्तत्र डीपो दुरित्या कथम पहात इत्युक्तमिति वाच्यम् । तत्रापि विशुद्धत्वसाधादवटात गनप्रवृत्तिसम्भवादिति भाव । लघारन्ते द्वयोश्च बहुपो गुरिति । श्र नाम एकस्मिन लघो योलघाय परतो यह बहच्कस्य गुरुरदात्त इत्यर्थ । ननु पितामहीत्यानिरूपसिद्धर्थ पितृव्यमातुलमातामहे ति स प्रम्यम्य (मातरिपि)ति पचनस्याऽऽघश्यकत्वेन तेनैर पित्वविधा नातलगोपि मातामहात्यस्याप्युपपत्तो गौरादिपत्तशब्दपाठो व्य थीभूय शापयति पिल्लतणो टापनित्य इति तेन दश्यतेऽनेन उप्रेत्याको दशे पनि न पित्तप्रयुक्तडीपापत्ति कितु टारेति भार । ननु 'उत्मादिभ्योऽ' इत्यनेन तत्र भय इत्यर्थे जनपदशब्दादर्भि नलक्षणीपि च ते जानपदोत्यस्य सिद्धी सूत्रे सदग्रहणम्व्यर्थ मिति चेन्न । डोपा पापपत्तायपि डीयाधुदात्तले प्राप्तोगत्त स्वार्थमिहाऽपि तदावश्यक्त्यात् । जानपदी धृत्ति । जनपदभवाऽनु च्या जीविवेत्यर्थ ।
१५. फशियारपामजपायाम्- अमने हि वीविपयसादिति | मगडनुरूप इत्यर्थ । कुगड़ी यमगडली ज्ञारात्पतिवमा सुत पुमानिति विश्वकोशावमएडया ये कुण्डशब्दों नित्यत्रीलिङ्ग इति माघ । यदि तु पिठरे तु न ना फुगड मिति विश्यकोशे नपुसक्त्यमप्युक्त पिठराऽमप्रशन्दों पय्यायो पिठर प्यात्युपा पुरमित्यमरे नपुमा प्रमाप्रोक्तिरेवढेगाऽनुपाद इत्यु च्यते तदाऽनेकविधसम्यानेषु श्रमपु पुण्डव्यवहारण पुण्डत्य जातित्वाऽभागारमाप्तो टाप् विधीयते न तु नियम्यते । एवञ्च स्त्री विषयत्वादिति जानित्याऽभावादित्यम्योपलक्षण योन्यमिति यहार । नये तु कमाउनुसम्यागऽनुगत यातद्रपामात्रयाचिनो जातित्वम्य मायाजासत्रायर डीप सिद्धी मूत्रमिद नियमार्थमेवे याहु । अमृते जारजाया कुण्डेयेय । गोणी श्रावपन चदिति । पारपने च नित्य ग्नीत्वाप्राप्तस्य दीपो विधानम् । श्रावपनमिति सामाय नपुसपम् । ननु गजरायफ्नागगरम्य जातिपचनत्येन जातस्त्राविषया न्यापधादि त्येर डापि सिद्ध व्यर्थमयाऽत्र सूत्रे तद्ग्रहणमित्याशक्य समाधत्ते-गजवाची नागशट इत्यादिना । पस्याचित् खिया म्थौल्यगुणदर्शनादारोप्य तत्र नागत्यमिय नागीतिं प्रयुक्ते तस्यकम्प तिमात्रयत्ति यन जातित्वभावाजातरिति दीपाऽप्राप्त्या तदर्थमिह नागप्रहणमावश्यकम् । नचाऽरापितनागवविशिष्टस्त्रीवाधषनाग शब्दम्य गौणत्वेन (गौणमुरय) न्यायन तस्याऽत्राग्रहणान दीप प्राप्तिरिति व्यर्थमेव तद्ग्रहणमिति चान्यम् । मुख्यनागशदाजाते रित्येर आप सिद्धाधेतस्सप्रस्थनागदम्य गौणे डोपविधानेनैव चारितार्थ्यात् । विश्वोक्त यायस्य पदकार्यविषयकत्योहाप्रवृत्त । निधित्वाऽनुरोधादम्य सूत्रस्य गौणेऽपि प्रयत्तश्चेति भाव । ननु मुत्यनागशन्दाज तेरि येव गौणनागरा दाशतत्सूत्रेणेव डोरि सिद्ध सूने स्वोत्यग्रहण किमर्थमित्याशय समाधत्ते-सर्पवारी नागशद स्विति । दैर्ध्यगुणविशिष्ट काञ्चिस्त्रियमलोक्य नागत्य तत्राऽऽरो । 'येय स्त्री नागा सपिणोति प्रयुक्ते ततो डीपथावृत्तये सूत्र स्थीत्य ग्रहणमिति । एपञ्च गौणनागशब्दस्यैवैतरसूत्रोदाहरण व प्रयुदाहर रणत्वञ्चति भार ॥ चोतो गुणवचनात् । अत्र सूत्रे गुणपचनश देन समस्त दत तद्धिता त सपनाम जाति सस्या सत्राशब्दाऽतिरिताना श दाना १५३ "स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । ग्रहणम् । नच गुणवचनशन्दनेशानां ग्रहणे सिम्प्रमाणमिति या च्यम् । 'पाण्डारादेका सहा त्येतत्सत्रम्थभाप्यस्यैव प्रमाणत्वात् । उस सूत्रस्थभाप्यपालाचान तादृशशदानासेयोत सशालाभात् । तत्र हि प्रातिपदिकमात्रस्य गुणवचनसाम्प्रतिपाद्याऽग्ने तद्वाधकत्वेनेता महा क्रमेण पठिता । गुणधचनेत्यन्यर्थमाया गुणोपसर्जनगुणियाच पानामेव तादशाना गुणवचनसोति न रूपादीना ग्रहणम्। तत्र जाति परेनाऽतिग्रहणमव्यवृत्तिजातिवाचकानामेय ग्रहणादिति दिय ।। यत्त भाप्य अम सूत्रे गुग्णयचनशम्देन, सत्वे नियिशतेऽपैति पृथशातिपु दृश्यते । आधेयधाऽफ्रियाजश्व माऽमत्वमतिर्गुण इति गृप्यते तन, एतनाप्यस्यैक्देश्युक्तित्वात । इत्थमुत्यारिका यान्या । नथा हि, मत्व द्रव्यम् तश्य नियिशते समवेति, या गुणो द्रव्यमान समयेत इत्यर्थ । एतेन सत्ताम्यावृत्ति । खा हि न फेग्ल द्रव्ये व ते किन्तु ट्यगुणकर्मसु । नु द्रव्ये पर दयत्व तथाऽतिव्याप्ति रित्याह-अपनीति । अपगच्छतात्यर्थ । अर्थात्सत्वादेवाऽपगच्छ तोति यावत् । यथा पीतताया जाताया फलादेनीलताऽपति न तथा द्रव्यत्य द्रव्यादति । नवेषमपि गाव गोषु धर्तते, अभ्यादेचाऽपं ति तत्राऽति याप्तिरित्यत आह-पृथग्जातिपु दृश्यत इति । गारव हि द्रव्यत्वाऽनान्तरनानाजातिए न रश्यते गुणस्तु दृश्यते । यया, अनेटा नीलता तृणानिप्पपि दृश्यते पतेन सकलजातेय॑वच्छेद । एव तहि फर्म दये वर्तते ततोऽपैति पृथगजातिषु दृश्यत चेति तमा ऽतियाप्तिरित्यत माह-प्राधेयश्चाक्रियाजश्वेति । उत्पाद्याऽनुत्पाद्य इति तदर्थ । उत्पाद्यो यथा घटाद पाक्जा रूपादि , अनुत्पाद्या यथा, आशशादेहत्यादि । क्रिया तु सर्वाऽप्युत्पाधेर न नित्यति नस्या वैविध्याऽभावाद्गुणत्वाऽभाव । न येवमपि द्रयस्य गुणत्व प्राप्नोति, अरयविदन्य हवयवदये निविशते, असमायिकारण मयोगनिवृत्तो विनाशात्तताऽपेति, भिन्नजातिपु हस्तपादादिषु च दृश्यते । द्विविध च भवति । नित्याऽनित्यभेदेन निरचयवस्थात्मपर मारदादेनित्यत्वात्तदवयविद्य्यस्य तु घटादरनित्यत्वादत शाह-- असलमकृतिरिति । श्रग यम्वभाव इत्यर्थ । उनु गुणवाचिनो वा डापित्यथनेय मृद्धी मृदुरित्यादिसिद्धो या नो गुणवचनादित्यमात इति यर्थमित्यभिप्रेत्य शकते-उत किमिति समाधत्ते-शुचिरिति । शुचेरोरणादिफे किदिनि तसिद्धि । अय - * ANA फाफिकारतमपायाम्- म्भाव, सूने तदग्रहणे शुचिरित्यादी डीपापत्ति न च तत्रोत इत्य म्यामत्वेऽजाद्यतशचित्यस्मादत इत्यस्य सम्बनोदाहरणस्यैया ऽसिद्ध्या प्रत्युदाहरणदानमसगतमिति वाच्यम् । एर सति वरुरि यादो दीपाऽप्राप्त्या तयारर्तक (परुसयोगोपधाने ति यात्ति काऽऽरम्भसामथ्यादुक्तसूत्रादत इत्यम्याऽसय धेनोदाहरणसिद्धोधा धमाऽभावात्प्रत्युदाहरणदानस्य सङ्गतत्वात् । नचोत प्रत्युदाहरणे (दिनारादक्तिन ) इति शीप इष्टापत्ती क्थ तस्य प्रत्युदाहरणत्य मिनि धान्यम् । तथा सति शुझे एस्या प्रत्युदाहरणत्वात् । तचा ऽनाऽपि (परमयोगोपधादि)ति निषेधान्नाताऽऽपत्तिरिति चा न्यम् । परमाहचर्यादुकारा तसयोगोपधादेव तेन निषेधेन तमा ऽऽपत्तेदुधारस्यात् । न च साहचर्यपरिभाषाया अनित्यत्वादुकारा न्तमयोगोपधादेव तेा निषेध इत्यम्य वनमशवरतया यात्तिकस्य मामा याकरण शुक्रेया दापाभावान्यर्थ तद्ग्रहणमिति याच्यम् । नथा सते पीतेत्या डीवारणाय तदावश्यक दिनि दिक् ॥ अक्तिनात्किम् अजननिरिति । ननु सातोऽतिनधादिति गणमुत्रेऽतिनादिति किमर्थम, समुदायद्वाराऽवयव प्रश्न , अथा दथग्रहण किमर्थमिति प्रष्टुरभिप्राय', 7 च तदभावेऽजननिरित्यन टोगपत्तिरिति वाच्यम् । अत्तिन्ग्रहणसामर्यादर तन दापोद्धार सम्भवान् । नचातिन्ग्रहणाभाघे तिन्नन्तादपि डोपापत्तिस्तम्या प्रत्यर्थ तस्याऽ यश्यकत्वेन सामर्थ्यविरहातेन क्थमुक्तस्थलीयदोपो द्वारसम्भव इति धाच्यम्। एवं सति चदादिगणे पद्धतिशब्दपा- ठस्य वयर्यापत्ते । एवञ्च व्यर्थमत्तिन्ग्रहण झापयति इकाराता धदि टोप स्यात्तर्हि तिन नमिन्नादनेति । एतमियमग्लादेय पद्ध निशटपाटा गणे चरितार्थ । तथा च तिन तभिन्नत्येनाजननिरि त्यत्र डाप स्यादित्यर्थग्रहणमावश्यकम् । सति तु तस्मिन् तिनात भिन्नत्वेऽपि तदर्थफप्रत्यया तया नाताऽऽपत्तिलेशोऽपाति मार ॥ ननु सूने ब्रह्मनशब्दस्याऽग्रहणादानुगनुपपस्या ब्रह्माणीति न म्यादित्याशयाशइते-मथ ब्रह्माणीति । उत्तरयति-ब्रह्माणमा नयतीत्यादिना । ण्य तात् शन प्राणने' इत्यस्मात्क्मण्यणि 'गेर निटि' इति णिगोपे टिड्ढाणनिति डापि पूर्वपदात्समायामि' ति णत्व च ब्रह्माणातिरूपसिद्धिरिति भाव । नवाऽऽनुकि दीनों चारग प्रापयति धचिद पत्राऽयानुग्भवताति ब्रह्माणीतिरुपसिद्धी स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । १५५ मृलोक्तप्रयासो व्यर्थ इति वाच्यम् । श्राकारोवारसाऽऽभावे पररू पापत्ते?यरित्वेन तव्यावृत्त्यर्थ दा?ञ्चारणस्याऽऽवश्या त्यात्साम यविरहेणोप करपनाऽसम्भवेन मूलोक्तप्रयामम्य सार्थपात् । न चाऽकारोच्चारणसामास पगरुपाऽपत्तिरिति वाच्यम् । अल्लो पोऽन इति लोपवारणायाकारोचारणस्याऽऽवश्यकत्वात्तेन पररू पयाधाऽसम्भवात् । न च (लक्षणप्रतिपदोक्तयो प्रतिपदोनस्येय ग्रह णम्) इति परिभाषया प्रशयकारचरितस्याऽऽस्यानो लाक्षणिकत्वे गाऽग्रहणान लोपमाप्तिरिति वाच्यम् । 'पहुबाहेरुधसो डी' इत्ये नरसूनच मायादलोपोऽन इत्येतद्विषये प्रतिपदोक्तपरिभाषाया श्र प्रवृत्त । न च नकारमाविधानेनोपपत्ताबागमलिङ्गक कारोधारण सामदेिव लोपो नेति नान्यम् । 'न सयोगाद्वमन्तात्' इति निपेन लोपाऽप्राप्त्या सर्वाणीत्यत्र कारोच्चारणस्य चरितार्थत्वात् । एञ्च लोपंन्यावृत्यर्थमकारोच्चारणस्याऽऽरश्यकत्वात्तत्सामर्थ्यात्पररूपवाध नाऽसम्भवेन तदारणाय दीर्घाश्चारणस्य सत्यात्तेनोक्तकरपनाया पर्नु मशक्यत्वादुक्तप्रयोगाऽनुपपत्त्या युक्त व मूलार प्रयास इति दिक् ।। ननु (गनिकारकोपपदाना पनि सह समासवचनम् ) इति परिभाषासत्तारसुत्पत्ते प्रागेन समासे तानामदन्नत्येन 'नीता रकरणपूवादि' त्यनेन टोप न स्यादित्याशङ्कय समाधत्तेचिन्न, धनक्रीतेति । 'पर्नुकरण कृता बहुलमि' त्येतत्सूत्रस्थवहुलग्रहणेना तपरिभाषाऽनिन्यत्वमापनावचित्सुयुत्पन्यन तरमपि समास इत्य- तरनत्वात्समासात्प्रागेर टापि तत समासे करणपूर्वन्त्र प्यद त पाऽभागानोताऽपत्तिरिति समाधातुराशय ! अये तु, उत्तपरि भाषानित्यत्तस्य कर्तृकरण इति सत्रे भाप्ये पालनहलपल वेनाs मुक्त नात दिस्थ हयादौ पत्ताऽभाराय 'अभ्याम् ति सने गवादि प्रहणम्यापि नियमाथमावश्यकन्यादुत परिभाषाऽनित्यत्वाऽभावादु सप्रयोगोपपत्तये सत्यभिधान जादित्वाहापिति पदन्नीत्यलम् ।। अस्वाहपूर्वपदादा । न स्वागमस्थाह पूर्व तत्पद पूर्वपद अ बागच तत्पूर्वपदञ्च, अस्वाङ्गपूरपद तस्मादम्यानपूर्वपदादितिकर्म धारय अस्यागभूतात्पूर्वपदात्पर यन् सात दिनरहुवाहा दीपि ति तदर्थ मय फमधारयाऽऽधयरी विम्प्रमाणमिति चेन्न । उत्तर मत्रस्थमाप्यस्यैव प्रमाणत्वात् । तथा हि, उत्तरसूत्रे भाष्ये कल्याण पाणिपादेत्याठी दीवारणाय 'अस्वागपूधपनादित्याययं पमधा फक्षिकारनमपायाम्- म्भान, सूने तदग्रहणे शुचिरित्यादी डोगपत्ति न च तत्रोत इत्य म्यासस्वेऽजाधतावित्यस्मादत इत्यस्य सम्बनोदाहरणस्यैवा ऽसिद्ध्या प्रत्युदाहरणदानमसहतमिति वाच्यम् । पर सति खरि- यादो डायोऽमाया तक्यातक (खरासयोगापधान्ने ति वात्ति काऽऽरम्भमामश्यांदुत्तमबादत इत्यस्याऽसयधेनादाहरणसिद्धोचा धाऽभावात्मत्युदाहरणदानम्य सङ्गनत्वात् । नचोक्प्रत्युदाहरण (दिनारादत्तिा ) इति डीप इष्टापत्ता पथ तस्य प्रत्युदाहरणन मिति यान्यम् । तथा सति शुलत्यस्ये प्रत्युदाहरणत्वात् । नचा ऽत्राऽपि (खस्सयोगोपधादिति निषेधानाताऽऽपत्तिरिति या च्यम् । परसाहचर्यादुकारातसयागोपधादेव तेन निषेधेन तत्रा ऽऽपत्तेदुरित्वात् । न च साहचर्यपरिभाषाया अनित्यत्वादुकारा न्नमयोगापधादेय तेन निषेत्र इत्यस्य यत्तुमशक्यतया याचिकस्य मामा यार्थकरण शुझे यत्र दापाभावाद्यर्थ तद्ग्रहणमिति वाच्यम् । तथा मत पातेत्या टोपधारणाय तदारभ्यर यादिति दिक् ॥ अक्तिवर्धाकिम् अजननिरिति । ननु सर्वतोऽचिन्नथादिति गणमूनेऽक्तिनादिति किमर्थम्, समुदायद्वाराऽवयवे प्रक्ष, अर्धा दथग्रहण किमर्थमिति प्रष्टुरभिमाय , न च तदभावेऽजननिरित्यत्र डापापत्तिरिति वाच्यम । अति ग्रहणसामथ्यादेव तत्र दोषोद्धार सम्भवान् । नवानिन्ग्रहणाभावे तिनतादपि डीपापत्तिम्तया वृ यर्थं तम्याऽऽवश्यक्त्वेन सामय यिरहात्तेन क्थमुक्त स्थलीयदोषो द्वारसम्भर इति घाच्यम्। पय सति यदादिगणे पद्धतिशब्दपा- ठस्य चयापत्ते । एवञ्च यर्यमति ग्रहण झापयति इकारान्ता यदि टीए स्यात्तहि किम नमिनादेवेति । एतमियमवसादय पद्ध तिश पाटा गणे चरितार्थ । नथा च तिमतभिन्नत्यनाजननिरि यत्र टीप स्यानित्यर्थग्रहणमावश्यकम् । सति तु तस्मिन् तिनत मिनत्वेऽपि तदर्थप्फप्रत्यया तया नोक्ताऽऽपत्तिलेशोऽपाति भाय ॥ नु सूने ब्रह्मनशन्दस्याऽग्रहणादानुगनुपपत्या ब्रह्माणीति न म्यादित्याशयेनाशइते-कथ ब्रह्माणीति । उत्तरयति-ब्रह्माणमा नयतीत्यादिना । एय तान् शन प्राणों' इत्यस्मात्स्मरायणि 'गर निटि' इति णिलोप दिवाणनि' ति डापि पूर्वपदारसहायामि ति पर च-ब्रह्माणातिरूपसिद्धिरिति भाव । नचाऽऽनुकि दोघी चारण झापयति पचिट याऽयानुग्भरतानि ब्रह्माणीतिरूपसिद्धी .
भाषाऽनित्यत्वस्य फर्तृकरण इति मने भाप्ये बहुमनहफल देना नुत्तत्वात् हनिस्थ इयादी पत्वाऽभावाय "प्रबात सत्रे गवादि नप्रयोगोपपत्तये सत्यभिधानऽजादित्याहायिति कईनी यलम् ॥ प्रहणम्यापि नियमार्थमावश्या वादुक्त परिभाषानियत्वाऽभावाई म्यानञ्च तत्पूर्वपदच, अस्वाहपूर्वपद तस्लान्यापूर्वपदादितिर्म धारय म्याङ्गभूतात्पूर्वपदात्पर यत् सात तलगमावा ति तदर्थ ।नवन फमेधारयाऽऽधयण समिनि चेन्न। पाणिपादेत्यादी डीवारणाय 'अस्वावगनित्यनुशाय स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । १५५ मलात प्रयासो व्यर्थ इति वाच्यम् । श्राकारोधारणाऽऽभाव पररु- पापत्ते१र्यारत्वेन तन्याहत्थं दीर्घोच्चारणम्याऽऽवश्या त्यात्माम यविरहेणोक्त कल्पनाऽसम्भवेन मूलोक्त प्रयासस्य सार्थयगन् । न चाऽकारोचारणसामर्थ्याभ पररूपाऽपत्तिरिति याच्यम ! अला पोऽन इति लोपवारणायाऽकारोशारणम्याऽऽयश्यक यात्तेन परक पयाधाऽसम्भवात् । न च (लक्षणप्रतिपदोत्तयो प्रतिपदोलस्येव ग्रह गगम् ) इति परिभाषया प्रत्यकारघटितम्याऽऽस्यानो साक्षणिकत्ये नाऽग्रहणान लोपप्राप्तिरिति वाच्यम् । 'पहुचौहम्धसो डी' इत्ये तत्सूत्रस्थ मायादरलोपोऽन इत्येतद्विपये प्रतिपदोतपरिभाषायो श्र प्रपत्ते । न च नकारमानविधानेने जोपपत्तावागमलिङ्गषकारोचारण मामर्यादेव लापो नेति वाच्यम् । 'न सयोगाइमन्तात् इति निषेधेन लोपाऽप्राध्या सणोत्यत्र पकारोचारणस्य चरितार्थयात् । पर लोपव्यावृत्त्यर्थमकारोवारणम्याऽऽनश्यक पात्तत्सामथ्यात्पररूपयाध नाऽसम्भयेन तद्वारणाय दार्थोग्यारणम्य सत्यात्तेनोत्तरपनाया कर्तु मशपरत्वादुत्त प्रयागाऽनुपपत्या युक्त एवं मूलाक्त प्रयास इति दिक। ननु (गतिकारकोपपदाना नि सह समासवचनम् ) इति परिभाषासत्गत्सुयुत्पत्ते प्रागेन समामे तानामदन्नन्येन कोता रकरणप्पादि' त्यनेन डोप न म्यादित्याशय समापत्ते-कचिन्न, वनप्रीतेति । 'फर्तृकरण मृता बहुलमि' त्येतत्सूत्रस्थरटलग्रहणनो' परिभाषाऽनित्यत्वज्ञापनात्यचित्सुयुत्प यन तरमपि समास इत्य तरगत्यात्ममासात्प्रागेय टापि तत समासे करावे यदत त्याऽभागानोताऽपत्तिरिति समाधातुराशय । अन्य तु, उत्तपरि अम्वाहपूर्वपदावा । नम्बाहमस्खाङ्ग पूर्व तत्पर पूर्वपद मप्रस्थमाप्यस्यैव प्रमाण वात् । तथा हिडने भाष्य ५६ फविकारत्नमञ्जूषायाम्- रयाऽऽश्रयणादिहाऽपि तथैवोचितम् । करयाणपाणिपादेत्यादौ यदु पसजन पाणिपादेति समुदायो नाऽसो स्वाग, स्वाइसमुदायस्थ म्वाङ्गशब्देनाऽग्रहणात् यश्च स्वाङ्ग पादेति न नदस्वाहपूर्वपदात्पर मिति न तर डोपित्युत्तम् । भवाऽस्साहपूर्वपदादित्या कर्मधारया ऽऽश्रयणेऽम्यागादित्य सिद्धेऽन सने पूर्वपदादिति व्यर्थमेवेति वा न्यम् । उत्तरसूत्रेऽनुवृत्त्यथत्येन साथ स्यात् । उत्तरसूत्रे तादृशाऽर्था ऽऽश्रयणेन करमुखात्यादय प्रयागा असाधर एवेति । अस्थागपूर्व पदेत्यत्रापि जातिपूर्वपदादित्यस्य सम्य ध । अयथा बहुनादी नामम्बाङ्गवन तत्पूर्वके निकरपस्य दुरित्रात् । तत्सम्यन्धे सत्येन समाननिमित्तस्यलाभेन नित्यशास्त्रपाधक्त्वमिति भाव । उपसर्जनातिकम् । शिखेति । अयम्भार 'स्पाहाचे नि सूने उपसर्जनग्रहणाऽभावेऽनुपमजनाधिकारणाऽनुपसर्जनादपि टोपा पत्त्या शिति न स्यादित्यावश्यक तत् सति तस्मिन तस्योपसर्जन चाऽभावान तदापत्ति । न च फ्रयाणपाणिपादेत्यादी टोपधारणाय, 'सापूर्वपदाछे त्यनुवर्तनात्पर्युदामाऽऽअयणेन म्यागभिन्नपूर्व पदात्स्याङ्गा डापित्यर्थे शियत्यादी पूर्वपदत्याऽभावान्डापोऽप्रास्या क्यामिन प्रत्युदाहरए मिति वाच्यम् । एव सति शोभना शिखा मुशिवस्यस्यय प्रत्युदाहरण मात् । यत्तु उपसर्जनादित्यस्याऽभाषेऽ नुपसर्जनाऽधिकारात्मयस्यैव वैयमित्याए फेचित्तन “यहनोहे श्वा तादात्तादि'त्यत्र यदुनोहिग्रहणसामथ्यादनुपसर्जनाधिकारानु वृत्ते । नागेशादयस्तु शिसत्येव प्रत्युदाहरण शोमनेत्यादि सुशिखा ल प्रक्षिप्त पाट विशिष्टेऽनद तत्पन सूत्राऽप्राप्ते । यत्तु भाष्येऽशि प्रत्येय प्रयुदाहरण तस्याऽज्यक्देश एव तात्पर्य मियाहु । न च (उपसानिध्यमाणनिमित्तोऽप्यपनाम उपसातनिमित्तमप्युसर्ग बापते) इति परिगाषया प्राक्टीपाऽप्राध्या युतमेव सुशिलेत्यादि मयुदाहरणमिति याच्यम् । अपवादशात्यप्रवृत्तिमन्तरा यत्रोत्सर्ग शाग्नस्य न प्रवृत्तिम्तर तत्माते । यथा दधतीत्यादी नाऽत्र तथा, अपवादशात्रवृत्तिमन्तराऽपि टाप प्रवृत्तरित्यलम् ॥ ना 'गङ्गाचे ति सूत्रे म्यानपदेन स्वमा स्वागमिति विय क्षिते मुमुवा शालेत्यत्राऽपि डागपत्ति म्यामुपम्प शालाहत्वात् , मुषेशीरयेत्यत्र धन स्था क्याना रच्याऽस्याऽभावानियाद- म्पा विधेति । प्रमणादाहरति--प्रदामिति । अयल मति मसिमस्यमिति तलमण पय्ययमितम् एषच सुम्देत्यादी मृत्ति -- 3 , । स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । मरनेऽपि लसणघटकाद्यत्वरूपविशेपणाविशिष्टया स्वागत्याऽभा गात्ममाऽमाप्त्या न डीम् । सुशानेत्यादायद्रय वेऽपि मुगिमत्वाऽभा वान डीम् । नतु मुमुसा शालेत्या डीप स्यादित्याह-माणिस्थम विकारजमिति । प्राणिस्यत्वे सति विकारजभिन्नत्वमिति लक्षण योध्यमाएपश्चात प्रयोगे मुखम्य विकारजभिन्नत्वपिप्राणिस्थत्वाभावात् सुसोफेस्यादी प्राणिम्पत्वेऽपि विकारजाऽन्यत्वाऽभावान टीप् । ननु सुकेशी रथ्येत्यत्र फशम्येदानी प्राणिस्थत्याऽभावात्पूर्वलक्षणेन सिद्धिन म्यादित्याह-प्रतत्स्थ तन दृष्टञ्चति । सम्प्रतिप्राणिस्थत्याऽभावेऽपि प्राणिनि इष्ट यत्तदपि स्वानमिति तदर्थ । एवञ्च फेशभ्य सम्प्रति प्राणिस्थत्वाऽभावेऽपिप्राणिनि दृष्पत्यात्तन डीसिद्धि । ननु प्रतिमादि गतस्तनम्य प्राणिनि क्दाऽप्यदृष्टत्वात्सुस्तनी प्रतिमेत्यत्र टोप न स्यादित्याह-तेन चेत्तत्तथायुतमिति । अप्राणिनोऽपि यदि म्वाङ्ग तेन राजातायेन वस्तुना प्राणा यथा सम्बद्धस्तथाऽप्राणी सम्बद्धश्चेत्तदपि म्यामिति तदर्थ । परञ्चोक्तप्रयागे न काऽप्यनुपपत्तिरिति दिक् । ननु माहाश्योपसजनादसयागापधादि'त्यनेनैव विकरपडीयू विधानात् तुझ्नामियो, तुङ्गनासिकेतिरूपढयोपपत्तो 'नासिकोदरों टजवादन्तफर्णमृगाचे त्यत्र नासिकोदग्ग्रहणम्व्यर्थमित्यत पाह- श्राद्ययोर्वहज्लक्षणो निषेधो याव्यते । पुरस्तादपवादन्यायादिति। ययम्भाय, नासिगोदरग्रहणाऽभाये नोत्तद्विविधरूपोपपत्ति, पूर्व १ सूप्रप्राप्तस्य डोणे 'न मोडादियहच' इत्यनेन निषेधात् । 'नासिको दरग्रहणे ते तु सामर्यादुक्त निषेधस्य प्रतिषेधेन पद्धयोपपत्ति 'सुलभवति न च नासिकोदरग्रहणसामथ्यावह्वलक्षणनिषेधप्रतिषेध पत् सहनभित्यस्यापि प्रतिषेधेन सहनासियेत्यादिप्रयोगो न स्या दिति वाच्यम् । (पुरस्तादपवादा आतराधिोन्याध ते नोत्तरान् ) 'इति परिभाषया बहल्लक्षणनियेवम्यय प्रतिषेधेन सहनजित्यस्याऽम तिषेधान् । पूर्वोपस्थितयाधेन चारितार्थ्य पश्चादुपस्थितयाधे मानाs भाष , योगक्षाऽभावश्चेत्येतस्याक्तपरिभाषाया योजत्वादिति दिए । ननु आष्टाधश सोपानपेवत्यावच्छिणाधरले सहनभित्यस्योऽ पि बाध स्यादित्याशड्दा समाधते-ओष्ठादीनाम्पञ्चानामसयोगो 'पधादित्यादिना । अयम्भाव, (मध्यऽपवादा पून्धिधान्या धन्ते नात्तरान् ) इति न्यायेनोप्ठादिपञ्चानामसयागोपधादिति निषेधस्यैव वाक्त्वन्न तु सहनमित्यस्यापोत्यलम् । - पपिशाग्यमायाम्- पिनानाम्नेयाधरवादाद इति शल: मरार इति । अय মষ , সিয়ায় থাকায় গামিমি পাগল ন নাথামিষসই সংষধি ঃ দিদি আযম, 'दिक पदार' म्याडम्परितत्यान्सीयस्यासम्म धेडापि सदमय सिगिति प्रा। Trयास्तु दिशपर्णदासार पाद प्रद्धये सन्दमात्यनुय भात पय लोग्नोदात्तमेच, पपश्च सत्याशिम्याति मम इन्दमा स्यस्य नित्यधं मागप्रणमाश्ययम्। दिया ताम्द ग्यपीय चिनि। (१) पन्दसि मयधिधीना परिपकरदन माया मापदा भयेति सिर परिमायुदासत्यन्तु यादमत्वादिति माय ! उभिने अभिनाईमिधारमत्ययनिमित्त जाति , মিম नागत सामा यमिति च गुमादिगुणस्यैवस्यनिरपन्यपक्षे शत्रा इतिच्याम आनेन मापते सा तिरिशि च युयत्यादायध्यामि त्यत आर-आकृतिग्रहणा जातिरिति। भारतिश्यययसग्निया, विशेष गातेऽनेननि प्रहण पररोल्युट सामा ये नपुसपम् । सार নির্মলে যায় না আযিয়তো ক্লানিনায়ানা জারি रित्यय । एषत्र गां रा नदषयषसनियेगविशेषदर्शनऽन्य स्यामपि स्यमायिय गौरिति युद्ध सुलभत्यानात्य जाति । तदाह-- अनुगतसस्थानच्यग्येति । मध यालाययस्यामेदामिनानेयदेवर ति देपदन यादराष्ट्रतिव्यहवन तत्र जातियमतिघ्याममितियाच्यम, समाकालिकाओषध्यत्तित्यगतमस्कायद्येति तनकरणे, सादापात् । अयम्यामेऽपि तदाप्रतीतेश्च स पचायमिति प्रता तेच सजातीयोऽयमिथ्यमातेध। अत एवेन्द्रत्वादिष न जाति । न च पञ्च टोपाख्यादे पुराणादी प्रसिद्धत्यादिदवादेासित्य को बाध इति नान्यम् । श्रनेकपा पञ्चे ठोपारयानादिभि समका लियावेऽपि राषषा सल्यानम्ययाय माऽभावान् । न च दुर्गा अपर्णे यादी साप कुनौति वाच्यम्। रनोनिपयत्वादपि टीपोऽप्रवृते । एव जलसमीपस्थलविशेषदर्शनेन ज्ञानस्वात्तत्वमपि जाति । नवा पलत्वादीना जातित्य न स्यात् । पपलादेरनरयय सम्थानस्य प्राणादर विशिष्टत्येन तस्या श्रारतिग्रहणत्याऽमाया. (1) छन्दसाति । तदुन सर्व विषय पनि विकास 2018 स्त्राप्रत्ययप्रकरणम् । किन्तु साक्षादुपदेशगम्या मत्यत श्राह-लिङ्गानां चन सर्वभाव। सकृदारयातनिधेति । लिङ्गानामिनि कर्मणि पष्ठी या साल लिङ्गानि न भजति साऽपि जातिरिति प्रथमदलस्यार्थ । न च सर्व शब्दस्य लिहाऽपेक्षत्वेनाऽसामात्स्थ ग्विसमासाविति चान्यम् । भाप्यप्रामाण्यात् । पारयातमाख्यानमुपदेश । सहदाख्यातेन मिनाहा शानगोचरीभूता जातिरिति द्वितीयदलस्याऽर्थ । पते। मूलोक्तमर्थ समायातपिद्धि,तच श्रमलिङ्ग वे सत्येक्स्याव्यक्तापित्यादिप्रय कृपल इत्युपदिष्टे तत्पिप्रादौ पुत्रादौ च पधन विनैव वृपलत्वज्ञानमुपपद्यत । मचेताभ्यामप्योपगधीक्ठीत्यादेरसग्रहोऽनुगतसस्थानव्यग्यत्राऽभा वात्सर्पलिगत्वाचेत्यत आह-गोप्रश्च चरणः सहेति । अपत्यप्रत्य यात , चकारात्शायाऽध्यस्थाचीच शादोजातिफाय्यं लगते हत्यर्थ । जातिकार्यञ्चडाप्पुरत्यादि प्रशास्त्रीयगोत्रस्यैव ग्रहणमितिभाव ॥ ननु भलावूरिति भाष्योदाहरणादुत इत्यस्याऽसम्बन्धात्कथमु थारान्तस्यलाभ इत्यत आह-रज्वादिपर्युदासादुवर्णान्तेभ्य इति । म च पर्युदास सदृशग्राहाति तदाशय । नचाऽलावूशन्दादूड धिंधान किम्फ्लमिति वाच्यम् । नोड्धात्योरिति विभवत्युदात्तत्य प्रतिषेधस्यैर तत्फलवान् । न च प्रथमा तद्वितीयान्तोदाहरण घि हाय तृतीया तोदाहरणमदर्शामसङ्गनमिति वाच्यम् । तभोक्प्रया जनम्याऽसम्मघात् । अधात्वोर्यण परे शसादय उदात्ता न स्यु रिति तदर्थ । डि डकारोचारणस्येदमेव प्रयोजनम् । अन्यथा यवाग्वेत्यादायपि निषेधाऽऽपत्ति स्यात् । न च रूपाणां सवर्णदीर्घ णैव सिद्धाबूटि दीघोंगारणम्भ्यर्थमिति याच्यम् । दीर्घोचारणस्य प्रश्लेपेणोपारद्वयविधानद्वारा ब्रह्मय धरित्यादियामाही परकनिथ त्यर्थत्वेन सार्थयात् । 7 च यथूरित्येतत्सियर्थ दीर्घोशारणस्या ऽवश्यकत्वात्यर्थ तयश्यमाशक्तिमिति यान्यम् । उत्तरूपस्य श्वसुर श्वम्नेतिनिशादेव सिद्धरिति भाव ॥ उपचारादिति । शफशग्दप्रवृत्तिनिमित्तस्योरूपदाथ प्रारोपादि त्यथ । एवञ्च समासस्योपमानोपमेयाभागाऽयोधस्त्यान पूर्वसूत्र प्राप्ति । शफश प्रवृत्तिीिमित्ताऽऽरोपेचोपमानोपमेयभानो निमित्त मित्य यदिति मार ॥ ननु सर्वम्याग्मत्वे तत्समभि याहारे साशदप्रयोगस्य व्यर्थ स्यात्सहारुरिति प्रयोगस्यैवाऽभावात् महितसहा-या चे) तिराई A फवारदामापायाम्- तिके महराध्दमहरा व्यर्थमित्यत श्राह-सहते इति । रतिमानिति शेष । सही विद्यमानारु यम्या इत्यर्थ इति यर । अहिगमन यानिति तदभिप्राय । कमला मिलानोरियादित्यलम् ॥" ननु छ दसि मायाममायां च 'पद्रमण्डल्योश्चन्दसी त्य ननवोट सिद्धी सभायामि द भ्यक्मियमित्यन शाह-अच्छतो. ऽर्थ पचनमिनि । लो नागमातु मसायो यधरिति विद्यर्थ यच मदमिति मार ॥ नृनरयोरदियान न राहोत्यस्य नृशब्दात यायची या, 'अलभ्य इति डापा च नाराययोगलक्षाराडोपासियो अति नरग्रहण यर्थमिनिचन्न । नरत्यजातिमानप्रतिपादनेच्छायानगत्यस्य व्यावृत्यर्थ या सायफ्या। 7 घरशदाच यम्य सत्त्वावर वृद्धिरिति न शक्यम् । लक्ष्याऽनुसारादादेरेवाऽचो वृद्धरिति भाव ननु 'यूनस्तिरि त्येतद्विहिततिप्रत्ययम्य तशितमज्ञाथिधामस्य प्रातिपदिकमशामिद्धिरेघ फन गाचोक्सज्ञा (लिङ्गविशिष्ट) परि भाग्येय सिद्धति न्यमुक्त सूत्रे नजिताऽधिकार इत्यत आह लिद निगिष्टपरिभापत्र सिद्ध इत्यादि । न च तद्धिता धिकारम्पत्ति राथत्वन नयाधिकारम्यकर्तुमुचितवादिहरव्यर्थमेवति याच्यम्' उत्तपरिभागनित्यत्वज्ञापनार्थत्यनेह करणस्य साथयादिति भाघ । ननु 'यूनम्तिरि स्यना युवाश दात्तिप्रत्ययविधानेन यहुयुवेत्य, चाऽपि तिन ययो दुर्शर इत्याशपयाह-अनुपमर्जनादित्येवेलि प्रयम्भार , उत्तमरेऽनुपसजाादेव युग्नशब्दात्तिमत्ययविधााना प्रयोगधर्टक्युरनाटम्य यायो युघामा यस्यामिति ववाहावयप विशेषणचनापसर्जगत्यान्न तम्मात्तिप्रत्यय वितु'ानेभ्यास इस नेन प्राप्तस्य नातलदण्डीप 'अता यमाहे ' इति निषेधे डायेवाका ननु युवतीकरीमित दवानि प्रयोगोनुपपन्न इत्यत बाहि-योते शंग न्तादपि या गमिति दिफ ॥ इति स्त्रीप्रत्ययमबाग मैं ॥ इति शुभम् ॥ इनि टयुरोपनामक श्रीनिलालशर्मण ती फाधिकारन मजपाया नाम ययात प्रथमवण्ड समाप्त ।। साहि यशरा य० रामनेप पाण्डेयन सोधित । अम्याधिरा कित पुस्तकस्य मुहुमुहमुद्रणकादयश्च । प्रकाशकाधोनकता हि सच नान्यम्य कस्यपि जनस्य मन्ति । .
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.