·MPONSIDH घणांज सुधारा वधारा साथे आवृत्ति चोथी "श्रीविष्णुयागपद्धती" (नवग्रहमखसहिता) . मां यथाविधि साहित्यनी यादी, एक पंच नव कुंड विचार, वि. ष्णुयागमुहूत्तों अनन्तदेवकृत विष्णुयागविधान, पंचाध्यायीविष्णुयागकथा, खातपूजन, देहशुद्धिप्रायश्चितपयोग हेमाद्रिमयोग, शान्तिपाठ, दिग्रक्षण, कलशाराधन, पंचगव्यकरण, गणपतिपूजा, गौर्यादिमाइकापूजा, नांदी. श्राद्ध, अर्घवंदन, मधुपर्क पुण्याहवाचन, जलयात्रामयोग, वास्तुस्थापन, शास्त्रोक्तमंडपपूजा, समंत्रकसर्वतोभद्रमंडलदेवतास्थापन, यंत्रपीठपूना, कुंड- पूजा, कुशकंडिका, ग्रहस्थापन, चतुःपष्ठीयोगिनीक्षेत्रपालपूना, तिल. कमालाधारण, शंखघटापूजा, भृशुद्धि, भूतशुद्धि, प्राणप्रतिष्ठा अन्तर्वहि- महिकान्यास एकादशमहान्यास, पात्रासादन, विष्णुराजोपचारपूजामंत्री (६२) विष्णुमहिम्नःसोप, विष्णुसहस्रनामपाठ, पंचायतननीरानन, (६) पुष्पांजलि, पुरुषसूक्त, नवग्रहादिहोमविधि उत्तरपूजा, बलिदान, पूर्णा- हुतिमंत्रो (६०) श्रेयोदान, दानविधि, आशीर्वाद, मंत्रमहार्णवोक्तविष्णुपू- जापद्धति माताकृत्य, माणायाममकार, मुद्रासहितोपचारा, पूजांगहोमबलि- दानविधि, जपपकार विगैरे सवासो विपयो शुद्ध संस्कृत भाषामा वर्ण- घेलां छे. पु. पृ. सवारणसो किं. फक्त एक रूसीयो. . . : प संवत् १९८३ शास्त्री. जगन्नाथ परशुराम द्विवेदी. वर्षारंभः । . वाडीफळीया मु. सुरत. KERK KARORRCLEEKEKORKEKCKER ·shyHITS SHARATIYA SHEELESSESSESSISTEEEEEEEEEDS ॥ अर्पणपत्रिका॥ परमपूज्यशिरच्छनतीर्थस्वरूपद्विवेद्यपाहसमलंकृताः पितरः परशुराम नरोत्तम देवरामशर्माणः सच्छास्त्रप्रदर्शकैर्धर्मशास्त्रवचनानुसृतनीतिव- चनोपदेशकैरनित्यसांसारिकपदार्थेषु मोह- गतस्य मे जीवितसाफल्यार्थ कृतनमः श्रीमद्भिर्हदयनिहितोपदेशस्य वचनवि. स्मरणं न स्यादिति हेतोः श्री. सच्चिदानंदपरमात्मनः कृपया मया " जगन्नाथशर्मणा" शोधितोऽयं श्रीरुद्रसूत्र- सहितः श्रीरुद्रकल्पद्रुः म नामकलधुग्रंथःश्री- मतामेव चरणारविं- देषुसानंदं सोत्सा. हं समय॑ते तं स्वीकुर्वन्तु श्रीमन्तः . ADYAT २५१४१ 000000... EYAYE

·श्रीरुद्रकल्पद्रुमः
परशुरामतनुजेन "जगन्नाथेन" शर्मणा ॥
रुद्रकल्पद्रुमाख्योऽयं ग्रंथः संशोध्यते मया ॥
."
जन्म ता.१११८८८
हे वाढीफ्लीया मु सुरत

·॥ अथ प्रथमावृत्तिभूमिका॥ अयि निखिल विद्याकलापपारावारपारवान:पंडितराजशीर्पण्यामहाभागाः? किचिदिदं कर्णे कुरुत । यत्सत्यं स्वानन्दात्मस्वरूपराङ्मुखः पुरुषः स्वीयमत्यन्तदुर्लभं मानुपशरीरं फाममोहादिविविधभीषणता. पज्वालासंसारानले जुहोतीति । तत्र कर्मतंत्रादिप्रज्ञयव सच्चिदानंद- परमेश्वरपदमाप्तिर्भवतीति ॥ तेषां फर्मतंत्रादीनां गूढरहस्यत्वाद्र्व- गाहतामाकलय्य परमदयालुसर्यज्ञैः पूर्वाचार्यैहयो ग्रंया विनिर्ममिरे ॥ सत्स्वपि ग्रंथेषु मुखेनाखिलविमवालधीद्धिसिद्धयर्थं तेभ्यो थे- भ्यः सारं समुधृत्य श्रीमदुद्धवमूनुना धीमताननदेयेन श्रीरुद्रकल्प- दुमाख्योऽयं ग्रंथो विरचितः ॥ सच विवर्यमित्रवर्गसहायेन मया यथामविपरिश्रमेण संशोध्य माकाश्यं नीतः ॥ ययेनमहमापरितोप- न्यायेन सुदृढं न प्रत्येमि निरुक्तालेशपरिहाराय पर्याप्त स्थानयेति ॥ सोऽयं विदुपां समाजेषु बहुमानमुपहियमाणो यदि पर्याप्तमपि वा प. रितोपं जनयेत यदि च परितुष्ठा विद्वन्महाशयाः पाठशालास्विम पाठनीयगंयतया समुपयुज्य सफलजनुपं कुयुः ॥ हन्त तर्हि परिहत- श्रमोऽहं द्वितीयमुद्रणे यथाहि वालानां महान्मानसोल्लासोऽधिकतरं फर्मपरिज्ञानं भवेत्तथैमां परिष्कृत्य सम्यक् संयोज्य च प्रयोगान्तराणि, प्रगल्भोऽयं प्रकटयितुमिति विद्वन्महाशयानामग्रतोऽधिनिवेदनं पुन- रुक्तं मन्यमानो विरमामि ॥ स्खलननिसर्गत्वात पुंसामत्रत्य दोप- गणमपहाय गुणलवमेव संगृह्णन्तु सुधिय इत्याशासे ॥ शं भूयात् ॥ द्विवेदी परशुरामात्मजजगन्नाथशर्मा.

·पृष्ठांका: or .... ७६ ८० ... ८७ .... ८ ८८ .... .... .... .... .... १४ .... .... .... ܘ ܐ ܐ .... ... .... ॥ अथ विषयानुक्रमणिका ॥ विपयाः पृष्ठांकाः | विषया (परिभाषापरिच्छेदः) स्मृत्युक्तवैश्वदेवः. मंगलाचरणम् वैश्वदेवनिर्णयः सवेफर्य साधार जीवपित्यदेवः २ परिधानवस्त्रं ३ (प्रयोगपरिच्छेदः) सुपबीतविचार प्रधानसंकल्पः शिखापंधनम गणपतिपूना জানযিয় मंटपदेवता पपितदर्भ मातृकापूजा भाचपनविचार: १२ वसोपारामयोगः माणायामविधारः १३ आभ्युदपिकभाद ऋपिउंदापिपास देवतानिर्णप: संव.ल्पविधारा १६ पिडदाननिषा उदकस्प विचार १८ शाखाविधार आमश्राद २० दांगविचारा २१ हेमथाई मंडपदेवता ૨૨ संकल्पश्रादं मादपूनाविषाद २६ हविनिर्णया पसोराविचार २० आपलायनवाद माभ्युदपिका स्वस्तिवाचन विप्रवरणं मावाददिवप्तः ३४ अभिषेक सपिंडकनांदीवादं पित्र्याधापान बचनोवतं गृह्योक्तशिष्टानुसारी मक्षय्योदपदान संक्षिप्तस्वस्तिवाचन पट्दैवत विचार भाभ्युदपिकनिपिच नापगोत्रोचारण ४९ करिंभपतिवधः चचदेवकाल .... ५३ । कन्यारजोदर्शने पाकनिर्णयविचाग मातृपिसरणे पाकामिनिर्णयः देवोत्यापन विधि: निप्रिपाकाग्निः चपहापहार पृष्ठोदिविषदेष द्वादशज्योतिर्लिंग ७२ : देवतो त्यापननिषेधः .... .... १२४ .... .... .... .... १२४ १२९ ..." .... १३२ १३५ ... ४७ १३७ १४५ ... .... .... .... १५० .... .... शिवमानसपूजा ...

·... .... ठांका: २३२ २३२ २३५ २३७ २३९ २४० २४१ २४२ २४४ २४४ २४४ ... .... .... .... .... .... .... २४५. .... .... २४६ २४८ .... विपया। पृष्ठांकाः विपयाः ( शालार्वपरिषद) सदाशिवध्यान शतरूद्रियंजुहोति १५७/ पूजनप्रकार: शाखानिणयः १५९ | शिवपार्वतीसंवादः स्वाध्यायोमेवग्यः अभिषेकविधिः १६५ मंत्रविनियोगः १६६ एकादशधाविमागा न्पासपिपिनियः १७२ दक्षिणाविषयः प्रत्येपचधा मधिकारीविवार १७७ रुद्राध्यायःसशीर्षक: पराशरोक्तपद्कर्म वर्जनीयविमाः मंत्र विभागः २८७ पोडाविभागः ऋत्विग्संख्या १८८ कई नियमा पोशपांविभागः १८९ जपधर्माः चतुषत्वारिंशद १८९ महूर्तविचारः पायुचरचता जपदेशाः पंचविंशत्युचर (मभिपेकपरिषदा) नमकधमकविभागः भभिपेकमयोगः अपर: पक्षः.... १९३ | ब्रामणमार्थना पोढाविभागोर १९४ भस्मद्राक्षधारण आहुतिसंख्या १९६ | पूजाप्रयोगः महारुद्रेमाहुतिः १९८ । न्यासविधिः अतिरुद्रेभाहुति २०१ रुद्रपूजाखंडः (पदाममाणनिरूपणं) पंचवक्त्रपूना होमद्रव्यनिरूपणं २०५ | मंत्रविनियोगः खुवलक्षणं २०७ द्वितीयरुद्र कुंटस्पंदिळनिरूपणं २०९ / दक्षिणाक्रमः कुंटमंडपनिरूपणं २१० (जपपरिषदा) मायविचविचार: २११/ सर्वप्रायश्चित्तमयोगः आभ्युदायिक विचार २११ शाखारुद्रविचार: ग्रहयज्ञविचारः २१३ पद्मार्थना न्यातनिर्णयः २१४ | हेमाद्रिमयोगः शतरुद्रियविधारः पंचमकारन्यासः २३० विष्णुश्राद्ध .... .... .... .... .... .... .... .... २५४ २५५ २५७ २५८ २६५ २६७ २७० २७५ २७८ .... .... .... .... .. .... .... २८१ २८३ २८९ २९१ .... .... २२२ / दशविघस्नानं २९३ ....

·पृष्ठांका। ७५ ७६ १ .... ८० .... ... ८७ .... ८ ८८ ... ... .... .... १०७, ॥ अथ विषयानुक्रमणिका ॥ विषयाः पृष्ठांका: | विषया (परिभाषापरिच्छेदा) स्मृत्युक्तवैश्वदेवः मंगलाचरणम् वैश्वदेवनिर्णयः सर्वसाधारण जीवस्पिटदेवः २ परिधानवस्त्रं ३ (मयोगपरिछेदः) अपवीतविचार ५ प्रधानसंकल्पः शिखाबंधन गणपतिपूना आसनपपिपर ९ मंदपदेवता पर्युषितदर्भ मातृकापूजा याचपनविचार १२ । वसोपारामयोगः माणायामविचार: १३ आभ्युदयिकभाद ऋपिछंदषियार: १४ देवतानिर्णयः संव.ल्पविधार पिंडदाननिषेधा पदफस्पषिचार आमश्रादं शाखाविचार हदांगविचार हेमश्राद मंडपदेवता संकल्पश्राद्ध पादपूजाविधारण इविनिर्णया सोद्धराविचारः ३० आपलायनश्राद भाभ्युदयकमा स्वस्तिवाचन विमवरणं मातृवाददिवसः ३४ अभिषेकः सपिंडफांदीवाद पिपाधावान बचगृह्योक्स गृधोक्तशिष्टानुसारी मक्षय्योदकदान संक्षिप्तस्वस्तिवाचन -पट्दैवत विचार आभ्युदपिकनिमिचं नामगोप्रोचारण ४९ करिंभपतिः वैश्वदेवकाळ कन्यारजोदर्शने पाफनिर्णयविचार ५६ मातृपितमरणे पाकामिनिणपः देवतोत्यापनविधिः निरनिपाकाग्निः पंचपहायला ६८ द्वादशज्योतिर्लिंग पृष्ठोदिविश्व ७२ । देवतोत्यापन निषेध .... .... .... .... .... १२० ... १२४ १२९ . .... .... .... १३२ २३५ .... .... .... .... १३७ १४५ १४७ .... ... .... .... .... .... शिवमानसपूजा . FO "" ·10. ... .... .... .... ... १६६ एकादशधाविभागा .... .... .... .... .... .... .... 9/ .... ... .... .... .... .... विपयाः पृष्ठांका: | विषयाः प्रष्ठांकाः ( शालापरिषदः) सदाशिवध्यान शतपद्रियंजुहोति १५७/ पूजनप्रकार: २३२ शाखानिणयः २५९ / शिवपार्वतीसंवादः २३५ स्वाध्यायोअपम्पः अपिपेकविधिः मंत्रविनियोगः २३९ न्यासविषिनिर्णयः १७२ दक्षिणाविषयः २४० मत्येयधा मधिकारीविचार १७७ २४१ रुद्राध्यायासशीर्षक: पराशरोक्तपट्कर्म २४२ १७८ मंत्रविभागः वर्जनीयविमाः २४४ २८७ पोडाविभागः २८८ ऋत्विग्संख्या २४४ षोडशधांविभागः कर्तृनियमा २४४ चतचत्वारिंशन जपधर्माः १८९ २४५. घहर्नविचारः पठ्युत्तरशतमा २४६ पंचविंशत्युचरपट जपदेशाः २४८ १९१ (भभिषेकपरिपळेदा) नमचमकविभागः १९२ भभिषेकमयोगः अपरः पक्ष:.... १९३ घ्रामणमार्थना ૨૫ पोदाविभागोऽन्यः आहुतिसंख्या भस्मरुद्राक्षधारणं १९६ पूजाप्रयोगः २५७ महारुद्रेमाहुतिः १९८ न्यासविधिः २५८ अतिरुद्रेमाहुति (पदार्थपमाणनिरूपणं) पंचवक्त्रपूना २६७ दोपद्रव्यनिरूपणं २०५ | मंत्रविनियोगः सुबरक्षणं २०७ | द्वितीयरुद्र २७५ कुंडस्पंदिळनिरूपणं २०९ | दक्षिणाक्रमः कुंटमंडपनिरूपणं २१० (जपपरिषदा) मायश्चित्तविचारः २११ सर्वमायश्चित्तमयोगः आभ्यूदायिक विचार २११ शाखारुदविचारः २८३ ग्रहयज्ञविचारः २१२ | पर्पग्रार्थना २८९ ज्यासनिर्णयः २१४ हेमाद्रिपयोग। शतरुद्रियविधारः २२२ दश विधस्नान २९३ पंचमकारपास: २३० ! विष्णुश्राद्ध .... ... .... १९४ .... .... २०१ रुद्रपूजाखंडः २६५ .... .... .... .... .... .... ..40 ...

·पृष्ठांकाः ३६० ..... . ३०३ | कुंदपूजा ३६८ ३७७ ३७. .... ३८४ .... ३८७ .... .... .... ३९१ ३९१. ३९३ ३१६ पदार्यापारणं .... विपयाः पृष्ठांकाः | विषयाः गोदान विधि २९५ आहूतिसंख्या ब्रह्मकूर्चहोमः ..... २९७ / मंडपप्रवेशः दानविधिः- २९९ ! वास्तुपूजनं द्रोणादिमानं ९०१ मंडपपूजा मधुपर्कविचार:. भवंदन ३०३ | भद्रमंडलदेवता ब्राह्मणवरणं ३०४ ग्रहस्थापन वरणाद नवग्रहध्यानं मधुपर्कपयोगः .... ३०७ चतुःपष्ठियोगिनी जलयात्रापयोगः ३०८ एकपंचासत्सेत्रपालाः जपरुद्रारंभः ३१२ रुद्रपंत्रस्थापनम् यधिनीकलश ३१२ श्रीरुद्रपूजन अग्न्युचारण ३१४ कान्दोक्तावरणपूगां भस्मधारणं भूतशुद्धिः ग्रहहोमः माणमतिष्ठा प्रधाननपहोमः अन्तविकान्याप्तः ३२३ प्रधानदहोमा पहिर्मादकान्यासः ३२४ जाप्यमुक्तानि उंदपुरुषन्यासः ३२५ प्रायश्चित्तहोमः महान्यास: रुद्रपूजनपयोग: पलिदानम् पर्णाहुतिः पीठपूजा वसोर्धाराम: मुद्रापकारः ३२९ स्तुतिपाठः पचवक्त्रपूजा ३४० तर्पणमार्जन पराशरोक्तहरपूना ३४२ दक्षिणादानं रुद्रमपमकारः ३४८ द्वितीयरुदनमः अभिषेकमंत्राः (होपपरिच्छेदः) विसर्जन विधिः खावपूजा चतुरनसाधने ३५२ पंचांगरुद्रन्यासः मंटपरचनामकारः ३५६ प्रसिद्धविधिः कहरवनाम कारस. ६५९ ग्रंयकरमार्थना .... .... .... .... ३९८. ४००० ४०६ ४०७ ४०८ ४१० ४१० ४१२ ४१३ ३२७ .... .... .... .... ४१५ ४१६ ४१८. .४१९ .४२२ ..... ३५३ श्रीस्ट ... ....

·॥ श्रीगणेशांविकाभ्यां नमः॥ श्रीरुद्र कल्पद्रुमः॥ ॥ अथ मंगलाचरणम् ॥ हेरंवं प्रणमामि यस्य पुरतः शांडिल्यमूले श्रिया । विभ्रत्यांबुरुहे समं मधुरिपुस्ते शंखचके वहन् ।। न्यग्रोधस्य तले सहाद्रिसुधया शंभुस्तथा दक्षिणे। विभ्राणः परशुं त्रिशूलमितया देव्या धरण्या सह ॥१॥ सांवो नः कुलदैवतं पशुपते सांव त्वदीया वयं सांवं स्तौभि सुरासुरोरगगणाः सांबेन सन्तारिताः ॥ सांवायास्तु नमो मया विरचितं सांवात्परं नो भजे । सांवस्यानुचरोऽस्म्यहं मम रतिः सांवे परब्रह्मणि ॥२॥ ध्यात्वा तं करुणार्णवं जलधरश्यामं प्रभुं मानसे । भचया सौम्यगुरुं प्रणम्य शिरसा श्रीमत्कृपाशंकरम् ।। संशोध्य द्विजपशुरामतनयो प्रेम्णा जगन्नाथकः । विप्राणामुपयोगिनं वितनुते श्रीरुद्रकल्पद्रुमम् ॥ ॐ नमः श्रीगणेशाय ॥ ॐ नमो भगवत्यै सरस्वत्यै ॥ ॐ नमः शिवायादिगुरवे ।। सिद्धियुद्धिमदातारं विघ्नव्यूहविदारण।। महागणपति वंदे लक्ष्मीविष्ण्वादिभितं ॥१॥ श्रीनृसिहरमानार्थ सच्चिदानन्दविग्रहं । विधिन्द्रोपासितं वंदे भक्तकल्पमहीर ॥२॥ सचिदानन्दरूपाय शिवादेहाईधारिणे नम ॐकारवाच्याय 'शिवायाभीष्टदायिने ॥३॥ अज्ञाननिकरध्वंसि सत्यज्ञानप्रकाशकं ॥ श्रीमद्गुरुपदांभोज वंदे सर्वार्थसिद्धये ॥४॥ याज्ञवल्क्यमुनीनत्वा कात्यायनमुनींस्तथाफर्कादीनभाष्यकारांश्च वेदभाष्यकृतस्तया ५ श्रुति शातपर्थी वीक्ष्य सूत्रं पौधायनीयका स्मृति पाराशरी चैत्र ग्रन्धानन्यान्वहूंस्तथा ॥६॥ पद्धत्यो विविधा अन्या कृतादेवादिभि स्फुटासारं तासां समुद्धृत्य निजदया विमृश्य च धीमतानन्तदेवेन श्रीमदुद्धवस्नुना ॥ रुद्रकल्पद्रुमाख्योयं निबंधस्तन्यते मया ॥८॥ हेमाद्यादिनिबन्धास्त बहवः सन्ति यद्यपिातिभ्यस्त्वस्य विशेपो यः पंडितः सोऽवधार्यताम् - ·- (२)... अथ परिभाषापरिच्छेदः ॥२॥ तत्रादौ सर्वकर्मसाधारणांगपरिभापानिरूपणम्" तन्न शुचित्वं तावदधिकारीतावच्छेदकं ॥ सदा कुर्याद्धर्मकार्यमापद्यपि शुचि- नरः ॥ इति टोडरानंदे सप्तपिस्मृतः ॥ श्रुतिस्मृत्युदितं कर्म न कुर्यादशुचिः कचि- दिति प्रयोगपारिजाते भृगुक्तेश्च ॥ शक्तिश्चाधिकारी विशेपणं ॥ आख्यातानामर्थ ब्रुवतां शक्तिः सहकारिणीति न्यायात् ॥ तदभावेऽन्पेन करणीयं पाप्ठंन्याया माधवीये पौधायनोऽपि ॥ यया कथंचिन्नित्यानि शक्यवस्थानुरूपतः॥ येन केनापि कार्याणि नैव नित्पानि लोपपेदिति ॥ यथा कथंचित्केनचिंगेन हीनानीत्यर्थः ।। येन केनापि स्वतः परतो येत्ययः ॥ नित्यानीति नैमिचिकमारब्धकाम्योपलक्षणं ।। नैमित्तिकस्याप्यकरणे मत्यवायात् ।। समाप्ते शास्त्रार्थत्वेन प्रारब्धं काम्पमंपि नि- त्यायस इति पाष्ठन्यायात् ॥ आरंभान्नियमो दोपश्चासमाप्तौ स्यात्सामान्यादर्शना- च्चेति कात्यायनसूत्राच ॥ यत्तु काम्ये प्रतिनिधिर्नास्ति नित्ये नैमित्तिके च स इति तदनारब्धकाम्यपरं ।। अन्येनाप्पसंभषे न दोपः ॥ तदुक्तं माधवीये ॥ अत्य. न्तरोगयुक्तंगे राजचोरभयादिषु ।। गुर्वाग्निदेवकृत्येषु नित्यहानौ न पापभागिति ॥ अत्र नित्यपदेन न मारब्धकामग्रहणं । औपदेशिकनित्यग्रहणेनैव सिद्धावातिदेशि- कनित्यग्रहणे मानाभावात् ॥ उपवासवता कार्य साय संध्याहुतिविनेति वाराहाद ।। जलस्यापि नरश्रेष्ठ माशनाद्भेषजाहते ॥ नित्यक्रिया निात काम्यनैमित्तिक सहेति कालिकापुराणाच ॥ यत्तु इक्षुरापः पयोमूलं फलं तांबूलमौषधं ॥ भक्षयि- स्वापि कुर्वीत स्नानदानादिकाः क्रियाः इति चतुर्विंशतिमते स्मृत्यर्थसारे च इक्ष्वा- दिपरिगणन सदशक्तविपयं ॥ स्नानमप्यधिकारितावच्छेदकं ॥ तदुक्तं हेमाद्री प्रचे- ससा ॥ स्नातोऽधिकारी भवति देवे पिये च कर्मणि ॥ पवित्राणां तथा जाप्ये दा. नेच विधिचोदित इति ॥ पवित्राणि मंत्राः ॥ मंत्रः पवित्रमुच्यत इति निरुक्तात् ।। आमेये ॥ स्नानामपि सर्वेषां वारुणेन च मानवः ॥ कर्तुमईति कर्माणि विधिवत्स. वेदा दिन इति ॥ ॥ संध्याहीनोऽ- शुचिनिस्पमनईः स ... संध्याकालो धर्म सारे ॥ उचमा तारकोपेना मध्यमा लुप्ततारका ॥ अधमा सूर्यसहिता पातासंध्या विधा मता ॥ उत्तमा सूर्यसहिता मध्यमा लुप्ततारका। कनिष्ठा तारकोपेता सायंस- ध्या त्रिधा मता ॥ प्रातः संध्यां ततः कृत्वाः संकल्प युध आचरेत्।। संध्याहीनोऽशु- चिनित्यमनईः सर्वकर्मसु ॥ यदन्यत्कुरुते फर्म न तस्य फलमश्नुत इति संवत्सर- प्रदीप दक्षोक्तेय ॥ दानदोमाद्रौ वाराहेऽपि ॥ मुस्नातः सम्यगाचान्तः कृतसंध्या- ·दिकक्रियः॥ कामक्रोधविहीनश्च पाखंडस्पर्शवर्जितः जितेन्द्रियः सत्यवादी सर्वकर्म- सु शस्यत इति कोगस्नाने विशेपो मार्कंडेयपुराणे ॥ शिरस्नातस्तु कुर्वीत देवं पिज्यमयापि वा ॥ प्रामुखोदङ्मुखो वापि श्मश्रकर्म च कारयेदिति ॥ तत्रादौ इम- श्रुफर्म ततः शिरः स्नानं ॥ अन्यथाऽशुचित्वापत्या पुनः स्नानापत्तेः ॥ तच स्नानं मंगलकृत्यादौ तिलामलकादिनोद्वाभ्यंगपूर्वकं वा कार्य ॥ आयं तु रुद्रका- रिकायां परशुरामेणोक्तं ।। ततः स्वगृहमागत्य मंगलस्नानमाचरेत् ॥ सौंपधीगंध- चूर्णयुक्तैः कृष्णतिलामलैः ॥ उद्वयल्गानि तैलेन चंपकादिसुगंधिना । तैलेन मंगल- स्नानं कुर्वीत ब्राह्मणैः सहेति ॥ अत्र सर्वशदस्यौपधिगंधचूर्णशब्देन कर्मधारयः ।। सर्वगंधास्तु मदनरत्ने ॥ कुंकुमागरुकस्तूरीकर्पूरचंदनं तथा ॥ जातीफलमिति मोकाः सर्वगंधाः सदा बुधैरिति ॥ हेमाद्रौ गारुडे | कपूर चंदनं दर्यः कुंकुमं च समांशका सर्वगंधमिति प्रोक्तं समस्तसुरवल्लभमिति ॥ दर्यः कस्तुरी ॥ ब्राह्मणैः सहेत्यत्र स- हैव दशभिः पुत्रैः भारं वहति गर्दभीत्यत्र गर्दभ्या भारवाहकत्वेन पुत्राणामिव ब्राम- णानां साहित्यमात्रमेव न पुनस्तेपां स्नाने कर्तृत्वं ॥ अन्त्ये तु निर्णयसिन्धौ कात्यायनेनोक्तं। मांगल्यं विद्यते स्नानं द्धिपूर्वोत्सवेपु चा स्नेहमात्रसमायुक्तं मध्या- न्हात्माक्त दिश्यत इति ।। बृहन्नारदीये ।। शिरोऽभ्यंगावशिष्टेन तैलेनांग न लेपयेत् ।। ॥ अथ परिधानवस्त्रविचारः ॥ अहत्तयोरघरीयोचरीययोः परिधानमप्यधिकारीतातच्छेदकं ॥ अघौते कारुधौते च परिदध्यान वाससी|अहते तु परिदध्यात्सर्वकर्मणि संयत इति हेमाद्रौ वाराहोक्तेः।। पारस्करगृह्येऽपि ।। अहतं वासो घौतं वाऽमौत्रेणाच्छादयीत परिधास्या इत्यथोक्तरीयं यशसामेत्येकं चेत्पूर्वस्योत्तरवर्गेण मच्छादयीतेति।।अमौत्रेणारजकेनेत्यर्थः। अहतल. क्षणमुक्तं स्मृतिरत्नावल्या रेणुकारिकायां नागदेवान्हिके च कात्यायनेन। इपद्धोतं नवं श्वेतं सदर्श यन्नधारितं ।। अहतं तद्विजानीयात्सर्वकर्मसु पावनमिति ॥ मदनपारिजाते शातातपनाम्नेदमुदाहृतं ॥ इपद्धौतमरजकादिना सकृद्धोतमिति नागदेवान्हिके व्या- ख्यातं ॥ कश्यपेन त्वन्यथोक्तं ॥ अहत्तं यंत्रनिर्मुक्तं वासः प्रोक्तं स्वयंभुवा ॥ शस्तं तन्न मांगलिक्येषु तावत्कालं न सर्वदेति ॥ मदनपारिजाते तु सत्यतपानाम्ने- दमुदाहृतं ॥ मांगलिक्यं विवाहादि च अत्रैवं व्यवस्था ॥ विवाहादिमंगलकर्मसु यं- अनिर्मुक्तमेवाहतं ॥ शस्तं तन्मांगलिक्येषु तावत्कालमिति वदता तत्रैव तावत्काळ वस्य शस्तत्वाभिधानात् ।। अन्यत्र यज्ञादौ त्वीपद्धौतमिति ॥ नच यज्ञादिकमपि मांगलिक्यमेवेत्याशंफनीयं ॥ विवाहोत्सवादेहिकसुखदस्याभ्युदयस्य च मांगलि- कत्वात् ॥ यज्ञादेस्तु धर्मरूपादृष्टफलदत्येन मांगलिकत्वाभावात् ॥ क्षौमे वोऽहते ·:(४) पत्नी पति सूत्रे श्रीमद्भिरनन्तयाज्ञिकरप्येव व्याख्यान ॥ हेमाद्रौ वृद्धपनुः ॥ स्वयं घौतेन कर्तव्याः क्रिया धा विपश्चिता ॥ नतु तेजकधौतेन नोपभुक्तेन वा क्वचि- दिति ॥ तेगको रजकः । व्रतहेपाद्रौ । प्रागनमुदगग्रं धौवं वासः प्रसारयेत् ॥ प- श्चिमार्य दक्षिणायं पुन: प्रक्षालनाच्छुचिरिति तत्रैव मार्कडेयः ॥ अन्यदेव भये- द्वासः शयनीये नराधिप । अन्यद्रथ्यासु देवानाम_यामन्यदेव हि ॥ अन्यच्च लोक- यात्रायामन्यदीवरदर्शन इति ॥ योगीयाज्ञल्लयः ॥ अभावे धौतवस्त्रस्य शाणाला माविकानिय । कुतर्प योगपी वा दिवासा येन वै भवेदिति। कुतपो नेपालंकंबल:)] आपस्तवः ॥ आर्द्रवासास्तु यः कुर्याज्जपहोमप्रतिग्रहान् ॥ सवै तद्रालस विद्यादहि- ऑनु च यस्कृतं ॥ यजले शुष्कवस्त्रेण स्थले चैयावाससा ॥ जपो होमस्तया दानं तत्सर्वं निष्फलं भवेदिति ॥ सप्तवाताहतमपि शुष्कं ॥ अमिदग्धे सच्छिद्रे स्यूते च वाससि न परिधेये ॥ न स्यूतेन न दग्धेन पारक्येन विशेषतः॥ मूपिकोत्कीर्ण- जीन फर्म कुयाद्विचक्षण इति महाभारतात् ॥ बौधायनः ॥ कापायवासाः कुरुते जपदोपप्रतिग्रहान् ॥ नतद्देवगर्म कर्म हव्यकव्येप्वयो हविरिति ॥ भवेदिति शेपः ॥ आचारदर्श नरसिंहपुराणे॥ न रक्तमुल्वणं वासो न नीलं च प्रशस्यते ॥ मला च सदा हीनं वर्जयेदंबरं बुधः ॥ रत्वणं व्यक्तं ॥ एतच रक्तविशेषणं ।। तेनात्यन्तरक्त मित्यर्थः ॥ उल्वलमंचलमिति केचित् व्याघ्रपादः ॥ कपाय कृष्णवस्त्रं च मलिनं के. शदूषित ॥ जीर्ण नीले संधितं च पारस्य मैथुने धृतं ॥ छिन्नानमुपवस्त्रं च कुत्सितं धर्मतो विदुरिति ॥ अयं च निषेधो सति संभवे वोध्यः ॥ अत एवाह गौतमः ॥ सति विभवेन जीणमलबद्वासाः स्यानरक्तमुल्वणमन्यधृतं वा चासो विभृयादिति ।। नीलं तु सर्वथा निपिद्धमेव ॥ नीलीरक्तं यदा वखं ब्राह्मणोंगेषु धारयेत् ॥ अहोरा- प्रोपितो भूत्वा पंचगव्येन शुद्धधतीत्यापस्तंववचनात् ॥ नीलीरकमपि पटवस्त्रं न निपिद्धं ॥ तदुक्तं आचारचिन्तामणौ ।। कंवले पट्टवस्त्रे च नीलीरागो न दुष्यति । तया च ॥ स्त्रीणां क्रीडार्थसंभोगे शयनीये न दुष्यतीति ॥ भृगुः ॥ स्त्रीधृता शयने नीली ब्राह्मणस्य न दुष्यति ॥ नृपस्य सुद्धौ वैश्यस्य पर्वण्येवं विधारणं ॥ भवि. प्ये ॥ नीलोरक्तेन वस्त्रेण यत्कर्म कुरुते द्विनः ॥ स्नानं दानं तया होमः स्वाध्यायः पितृतर्पण ।। च्या तस्य महायज्ञा नीलोरक्तस्य धारणादिति ।। व्याघ्रपादः ॥ नैक- घस्रो दिनः कुर्याद्भोजन देवतार्चनं ॥ वत्सर्वमसुरेन्द्राणां ब्रह्मा भागमकल्पयदिति ॥ इति विष्णुपुराणे ॥ होमे देवार्चनाद्यास क्रिया स्वाचमने तया ।। नैकवखः प्रवर्तेत दिनवाचनके जपे इति ॥ द्विजस्वस्तिवाचनादौ । शातातपः ॥ सन्यादसात्परिक भ्रष्टं फटिदेशभृतां वरः ॥ एकवलं तु तं विद्या ये च वर्जयेदिति ॥ आपस्तंयः ।।

·देवागारे तथा श्राद्ध गवां गोष्ठे तथाध्वरे ॥ संध्ययोश्च द्वयोः साधुसंगमे गुरुसन्नि- धौ ॥ अन्यगारे विवाहेषु स्वाध्याये भोजने तथा ॥ उद्धरेदक्षिणं पाणि ब्राह्मणानां क्रियापथे इति ॥ उद्धरेदक्षिणं पाणिमिति सव्यांसे वसं निधाय दक्षिण बाहुमुत्तरी यादहिः कुर्यादित्यर्थः ।। संग्रहे । वामे पृष्ठे तथा नाभौ फच्छत्रयमुदाहृतं ॥ त्रिभिः कच्छ परिज्ञेयो विमो यः स शुचिर्भवेत् ॥ आदौ कच्छस्ततो नीवी नाभिमध्ये च वाससी ॥ नीवी दक्षिणतः स्थाप्या एतनि कच्छलक्षणं । शयनं चार्द्रपादेन शुष्क- पादेन भोजन ॥ नोचरीयमधः कुर्याद्रानिवासस्तथा दिने ॥ फटिपेष्टतु यदसं पुरीपं येन वा कृतं ॥ भूत्रमैथुनकृतसं धर्मकार्ये विवर्जयेदिति ।। ॥ अथोपवीतपरिधानविचारः॥ दानहेमाद्रौ श्लोकगौतमः ॥ स्नाने दाने जपे होमे देवे पिये च कर्मणि ॥ वध्नीयानासुरी कक्षा शेपकाले यथारुचिः ॥ तत्रैव याज्ञवल्क्यः ॥ परिघानाद्रहिः कक्षा नियद्धा चासुरी मता ॥ धर्मकर्मणि विद्वद्भिर्वजनीया प्रयत्नत इति ॥ बहिः कक्षा बहिनिर्गता कक्षा इत्यर्थः । कक्षा पश्चादचलं ॥मान्तद्वयमित्यन्ये।। उपवीतित्वं पद्धशिखित्वं चाधिकारिविशेषण। यथाह छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनः ॥ सदोपवीतिना भाव्य सदावद्धशिखेनच॥ विशिखो व्युपवीतिश्च यत्करोनि न तत्कृतमिति। अनेन हि दधिखदिरादिवत् उपवीतित्वस्य बद्धशिखित्वस्य च ऋतुपुरुषोभयार्थत्वमवगम्यते ॥ विशिख इत्यादिना कृत्वंगत्वं च। सदा शब्देन पुरुषार्थचमभिहितं ॥ तेन विशिखेन व्युपवीतिना च कर्मणि क्रियमाणे कर्मणोऽपि वैगुण्यं भवति॥ एवं च सति पुरुषोभ- यार्थापचारपयुक्तं मायश्चित्तव्यमत्र बोध्यम् ॥ उपवीतं विना भोजनादिकरणे भाय- श्चित्तमाह मारीचिः॥ ब्रह्मसूत्रं विना भूक्ते विण्मृत्रं कुरुते तथा ॥ गायत्रयष्टसह- सेण प्राणायामेन शुध्यति ॥ तथा च मनुः ॥ पिवतो मेहतश्चापि भुंनतोनुपवी. तिनः ॥ प्राणायामधिकं पकं नक्तं च त्रितयं क्रमात् ॥ अकस्मिन्नेव विपये पाय- चित्तबहुताल्पत्वं शक्ताशक्तविपयमिति न विरोधः ॥ भोजनादिग्रहणं तु कर्मान्त- रस्योपलक्षकं ॥ विशिख इत्याघेकवाक्यतासंभवात् ॥ आचारादर्श गोभिलः ॥ दक्षिणं वाहुमुत्य शिरोऽवधाय सव्येसे प्रतिष्ठापयति सव्यं कसमनवलंय भवत्येवं यज्ञोपवीती भवति ॥ सव्यं वाहुमुद्धृत्य शिरोऽयघाय दक्षिणेसे प्रतिष्ठापयति सव्यं फक्षमनवलयं भवत्येवं प्राचिनावीती भवतीति ॥ मनुः ॥ निवीती कंठसज्जने ॥ हेमाद्रौ भरद्वाजः ॥ दक्षिणं वाहुमुद्धृत्य वामस्कंधै निवेशितं ॥ यज्ञोपवीतमित्युक्तं देवकार्येषु शस्यते ॥ कंटाक्लवितं चैव ब्रह्मसूत्रं यदा भवेत् ॥ तनवीतमिति ख्यातं शस्तं कर्मणि मानुषे ॥ उक्षिप्ते वामवाहौ तु दक्षिणकंधमाश्रितं ॥ प्राचीनावीतमि- ·युक्त तरिपत्र्येष्येव कर्मस्विति । निगमपरिशिष्टेऽपि ॥ वामस्कंधफक्षयोरक्ष्याया यसो. 'पवीतं देने प्राचीनावीतमितरथा पितृयज्ञे ॥ ताभ्यां द्विकंठासक्तमुत्सर्गनीवीतं पृष्ठ- देशावलंविनाम्यविति ॥ ग्राम्यधर्मः स्त्रीसंयोग इति हेमाद्रिः ॥ यत्र नीवीतमा चीनावीतयोर्न विधिः श्रूयते तत्र सर्वत्रोपवीतित्वमेव ।। एवं च यत्र देवकार्योद्देशेनो- पवीतित्वं श्रूयते तत्रापि दैवमुपलक्षणं । पितृमनुष्यकार्यातिरिक्त सर्वमेवदेवमित्या- चारदर्श व्याख्यावं ।। उपवीतं द्विधा ॥ नवसूत्रं संस्थानविशेषश्च ॥ तत्रा शुद्रस्य नेत्युक्तं मिताक्षरायां ॥ अन्त्यं शूद्रस्यापि भवति ॥ उपवीतिना कर्म कर्तव्यमित्य- स्य सर्वकर्मशेषत्वेन शूद्रस्याप्यदृष्टाय कर्मण्युपवीतित्वावश्यं भावात् ॥ उपवीताथ- चरीयवस्रेणापीति पारिजातकस्पतरु ॥ यत्त न शिखिनोपबीती स्यानोचरेत्संस्कृतां गिरमिति श्रीशंकराचार्यकृत श्रीविष्णुसहस्रभाष्ये ॥ पाझं तदसच्छूद्रपरमकर्मकाळपरं नवस्त्रपरं वा ।। हरिहरभाप्ये देवलः ।। कासक्षौमगोवालशाणवल्कं तृणादिकं ।। सदा संभवतोधार्यमुपवीतं द्विजातिभिरिति। क्षुमा अतसी॥ वल्कं तरुत्वक् ।। असंभ- वत इति सार्वविभक्तिकस्तसिल ।। मुख्या संभव इत्यर्थः ॥ गोभिलगृह्ये ॥ यज्ञो- पवीतं कुरुते सूत्र वस्त्रं वापि कुशरज्जु पेति॥ चौघायनः ॥ कौशं सूत्रं त्रिनिस्तमा- नामेरिति ॥ कौर्श कुशमय सौत्रं फास| त्रित्रितं नवगुणं त्रिसरीकृतमित्ययः ।। नव वै विदिति श्रुतेः ॥ तच सूत्र कार्पासंकुशमयं वा ब्राह्मणस्य ।। तथा च मनुः ॥ फार्पासमुपवीतं स्यादिमस्योर्ध्वत्तं विद ॥ शणसूत्रमयं राज्ञो वैश्यस्याषिकसूत्रकं ॥ छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनः ॥ त्रिद्धवृत कार्य तन्तुत्रयमघोवृतं ॥ विकृतं चोपवीतं स्थावस्यैको पिरिप्पत इति ॥ ऊर्ध्वटतमाद संग्रहकारः ॥ करेण दक्षिणेनोर्च गतेन त्रिगुणीकृतं ॥ वलितं मानवैः सूत्र शास्त्रे ऊर्ध्वतं स्मृतमिति ॥ ऊर्ध्वगतेन जस्थितेन दक्षिणकरेण यदलित त तमित्यर्थः ॥ घामाव त्रिगुणं कृत्वा प्रदक्षिणाव नवगुणं विधाय तदेव त्रिसरं कृत्वा ग्रंथिमेकं विदध्यात् ॥ यत्तु यशो- पवीतं कुर्वीत सूत्राणि नवतन्तवः।। एकेन गंथिनातंदिगुणखिगुणोऽययेति। द्विगुणो विसरखिसरा संभवे ज्ञेय इत्युक्तं नारायणटत्तौ ॥ यच पैठीनीनसिवचनं ॥ फार्पा- समुपवीतं पट तंतु ब्राह्मणस्य क्षौमेयं राजन्यस्याविकं वैश्यस्येति तदपि नवतन्त्वसंभये तन्तुपट्ट विषचे विटतं त्रिसरमित्यर्थः ॥ अथवा नवगुणं विसरदयेन पहज्जुकमि- त्यर्पः सौमेयमनसीभव।। अत्र च कुशशरगोचालादिपु न त्रिगुणत्रिसरादिनियमः।। सूत्र एव तन्नियमोपदेशात्।। अवघातादयस्तु बीहिधर्मत्वात्तकार्यकारिष्वपि विधेया। अत्र त्रिगुणत्रिसरादेर्यज्ञोपवीतान्तर्गतत्येपि न नद्धर्मसमिति व्यक्तं नारायणहत्तौ ॥ • यज्ञोपवीतरचनापकारस्तु स्मृत्यर्थसारे इरिहरभाप्ये च ॥ शुचौ देशे शुचौ सूत्र 7 ·१७). संहतांगुलिमूलके ।। आवेष्टय पानवत्यातत्रिगुणीकृत्य यत्नतः ॥ अब्लिंगकैलि. भिः सम्यक् प्रक्षाल्योलतं च वत् ॥ अमदक्षिणमावृत्तं साविया त्रिगुणीकृत ॥ अधः प्रदक्षिणात्तं समं स्यान्नवसूत्रक (नववन्तुदेवता ॥ ऊंकारश्वानिको नागो सोमः पिताजापतिः ॥ वायुः सूर्य सर्वदेपा इत्याहुस्तन्तुदेवताः) त्रिरावेष्टय दृढं वध्वा हरिब्रह्मेश्वरानमेत् ॥ यज्ञोपवीतं परमं पवित्रमिति धारयेत् ॥ सूत्रं सलोमकं चेत्स्याचतः कृत्वा विलोमऊं।। सावित्र्या दशकृत्वोद्भिमंत्रिताभिस्तदुसयेत् त्रिच्छिन्नं वाप्यधोयातं भुच्या निर्मितमुत्सृजेत् ॥ अनध्यायेऽपरान्हे च ब्रह्मसत्र न तद्भवेदि- ति ॥ प्रकारान्तरमाह छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनः ॥ पृष्टवंशे च नाभ्यां च धृतं यद्विन्दते कटि ॥ तद्धार्यमुपवीतं स्यान्नातीलंब न चोच्छ्रितमिति ॥ स्मृत्यर्थसारेपि पूर्वप्रकारापेक्षया प्रकारान्तरमेयेदमुक्तं ।। यद्वेत्युपक्रम्य पृष्ठवंशे च नाभ्यामिति वा- क्योपन्यासात् ॥ वामस्कंधे कृतं नाभिपृष्ठवंशयोर्द्धतं सद्यया कटिपर्यन्तं पामोति तावत्परिमाणमित्यर्थः ॥ नातीलंब न चोच्छ्रितमिति ॥ अतोऽस्मादुक्तान्मानादधिक लंयमानं न धार्य ॥ नाप्यस्मान्मानादुच्छूित इस्वमिति यावत् ॥ अस्मिन्पक्षेन पण. नवत्या आवेष्टनं । किन्तु यावता उक्तमानमुपवीतं संपयते तावत्सूत्रमानं कल्पनी- यं ॥ अत्राह नारायणत्तिक । एतच गोमिलीयानां कात्यायनानां च ॥ अन्येपां तु स्तनामघोनामेने धार्य तस्कयंचनेति देवलोक्तं प्रमाणमिति ॥ यज्ञोपवीतमा- नामेरिति चौधायनोक्तस्याप्येपैव व्यवस्था ।। अस्य कंठादुत्तारणनिपे प्रक्षालनार्थ च शाखाविशेषेण तदपवाद भृगुः ।। मंत्रपूतं स्थितं काये यस्य यज्ञोपवीतकं ।। नोद्धरेच ततः माज्ञो य इच्छेच्छेयमात्मनः सकृदुत्तारणात्तस्य प्रायश्चित्ती भवेद् द्विनः।। (कारिकायां ॥ मायश्चिचविशेषस्य या नोक्तो भवेदिधिः ॥ होतव्याच्याहुतिस्तत्र भूव स्वरितीति ॥ पुलस्त्यः॥ अकाले यकृतं कर्म कालं शप्य पुनः क्रिया का- लातीते तु यत्कुर्यादकृतं तद्विनिर्दिशेत् ) तैत्तिरीयाः कठाः काण्वाश्वरका वाजसनेयि- नः॥ कंठादुत्वार्य सूत्रं तु कुर्युर्वेक्षालनं द्विजाना यहचा; सामगाश्चैव ये चान्ये यजुः शाखिनः ।। कंठादुचार्य सत्रं तु पुनरईन्ति संस्क्रियामिति ॥ पुनःसंस्क्रिया मंत्रेणी- पवीतान्तरधारणमेव ॥ (छंदोगपरिशिष्टे।। मलापकर्पणस्नाने गात्राभ्यंगे तथैव च।। उपवीतं पृथक्कर्यादन्यत्र नरकं बजेट ) अभ्यंगे चोदघिस्नाने मातापियोम॑तेहनि ॥ फंठादुचार्य सुत्रं तु कुयुबै क्षालनं द्विजा इति । एतद्वाक्यबोधितविपयेष्वेवोक्तच्यव- स्था ।। एतेन नित्यस्नानविधौ विहितयज्ञोपवीतप्रक्षालनविपयोक्तव्यवस्थेति गोपी- नाथ शैवोक्तपरास्ता एतच सूत्रमयोपवीतं वस्रोपवीताभावे ज्ञेयं तदुक्तं निगमपरिशि- प्टे ॥ वाससा यज्ञोपवीतानि कुर्याचदभावे त्रिता सूत्रेण कुशमुंजवालपतिसररज्जु- ·(85 भिवति ॥ वालोथ गोवालः ॥ उक्तदेवलवचनात् ॥ नारायणवृत्तौ वसिष्ठः ॥ स्नातकानां हि नित्यं स्यादन्तर्वासस्तथोत्तरं। यज्ञोपवीते यष्टिः सोदकश्च कमंडलु- रिति ।। स्मृत्यर्थसारे हरिहरभाष्ये च ॥ ब्रह्मचारिण एकं स्यात्स्नातस्य दे यहूनि वा ॥ तृतीयमुत्तरीयाथें चलाभावे तदिप्यत इति । एतञ्च 'वस्त्रोत्तरीयाभाये तृतीयो- पवीतधारण काँग वहुनि वेति तु काम्य ॥ व नि चायुःकामस्येति देवलोक्तेः ॥ विश्वामित्रः ॥ यज्ञोपवीते द्वे धायें श्रौते स्मात च कर्मणि ॥ तृतीयमुत्तरीयार्थे वस्त्रा- भावे तदिष्यत इति ॥ यद्यपि तृतीयोपवीतधारणमुत्तरी कायें विधारणमुत्तरीकायें विधानादुत्तरीपत्रोण प्रतिभाति तथापि मंत्रेणैवं स्मृतकर्म कर्तव्यमित्यभिधानात् प्रकृते च मंत्रेणोपवीतधारणल्यैव मरणीयत्वादुपवीतमंत्रणव युक्तं ॥ तृतीयमुत्तरी- यार्थ इत्येतावतैवानुकल्पत्वे सिद्ध वस्त्राभाव इत्युक्तिरुत्तरीयाभाव एवानुकल्पत्वार्था वेन व्रतीये धृते उत्तरीयलामे तदपि धार्यमिति केचित् ॥ तन्नेत्यन्ये ॥ एकस्यैव फदाचिदनुकल्पत्वे माधान्ये च विरोधात्॥ वृद्धास्त्याहुः । उत्तरीयस्य सर्व कर्मार्थ- त्वात्मतिकर्मधारणानुपपत्तेस्तदुपपीतवत्सर्वार्थ सदैव घाय।एवं तृतीयोपवीतमपि ।। तदंगीकारेण कर्मविशेषारंभोत्तर मुख्योत्तरीयलामपि न तद्गृ ण। पाण्ठन्यायाता) कर्मानारंमे तु तृतीये सत्वेपि तद्गृहणं पाठन्यायात् ।। नच तृतीयत्यागापत्तिः ।। सर्वार्यत्वेन धृतत्वात् उत्तरीम्य च सर्वदा सत्त्वासंभवादिति युक्तमुत्पश्यामाशिष्टा- चारोप्येवं ॥ तृतीयमुत्तरीयायें एक तु प्रथमाश्रममिति मदनपारिजात पाठः॥उत्तरी. यवस्वाभाये तु पारस्करगृहो।एक चेपूर्वस्योचरवर्गेण मच्छादयीतेति ॥एकवखवेनोच- राईस्योत्तरीयत्वेनोपादाने तु यशसामायेत्युत्तरीयमंत्रःप्रवर्तत एव॥ क्रियान्तरत्वात्।। जातकर्यः चवोत्तरीयाभावे यंगुलं व्यंगुलं चतुरंगुलं वा सूत्रै परिमंडलं कुर्यादिति। ॥ अथ शिखाबंधनविचारः॥ मानस्तोकेति मंत्रेणे शिखाबंधनमाचरेत् ।। शिखाबंधस्तु दक्षिणपाथै कार्यः ।। तदुक्तं चतुर्विंशतिमते॥ मध्ये तु घचाश्चैव निवनीयुः शिखां ततःn माध्यदिनाश्चये विमाः पार्य दक्षिणतः क्रमात् ।। वामपा वनीयुर्ये विमाः सामगायिन इति ।। यत्तु कात्यायनेन शिखावं म्य पुरुषार्थत्वं कार्यत्वं च स्मर्यते तत्लायश्चिचद्यार्थ- मनृतवदनपन्नतु शिखाधयं ॥ यज्ञोपवीतेऽपि भेदापचेरित्युक्त प्रयोगरत्ने नारा- यणभट्ट वर्द्धमानोऽप्येवं ।। एतेन तिकर्म शिखाबंधः परास्तः ॥ यत्तु कुशोपग्रहो पद्धशिखी यज्ञोपवीत्याचम्येति कात्यायनेन स्नानकाले शिखायनमुक्तं तदैवान्मा. नुपाटा मुक्तशिखस्य घंयनाथ नतु विमुच्य बंधनीयेत्येतदर्थमित्युक्तमाचारादर्श ॥ शुद्रस्य त्वनियताः केशवपा इति वसिष्ठोक्तः शिखाविकल्पः सच सदसच्द्रवि- ·पयत्येन व्यवस्थित इति शिखायेऽपि विकल्प इति शुद्धावारशिरोमणिः ॥ कर्म- कौमुद्यां वकर्मकाले शद्रस्य न शिखाधनियम इत्युक्तं ।। सर्वेषां शिरसि यत्र क- चिकेशसचे तत्रैव शिखायंधः॥ खल्वाटत्वं न सर्वथा केशाभाये विशेष उक्तः काठकगृहो ॥ अथ चेत्ममदान शिखा स्यात्तदा कौल शिखां ब्रह्मग्रंथियुतां दक्षिण- कणे निदध्यादिति ॥ शिखाभिनकेशानामपि कर्मकाले वंघः ॥ यथाह वृद्धवसिष्ठः ॥ मुक्तकेशन कव्यं प्रेतस्नानं विना चित्।। स्नानं दानं जपं होम मुक्तकेशं न का- रयेदिति ॥ नच पूर्वार्द्ध मेतस्नान एव मुक्तकेशस्त्रनिगेयः ॥ उत्तरार्दै स्नानपदवैय- पित्तेः ॥ स्नाने तदनुवादे दानादौ तद्विधौ वरूण्यापत्तेः ॥ उचराः एव सर्वत्र मुक्तकेदावनिषेपे वाक्यमेदापचेच ॥ नच प्रेतस्नानपर्युदासाथ पूर्वाध ।। आयपाद- वैपापाता॥ तेनोत्तराद्धैकवाक्यतया प्रेतस्नानान्यकर्पसु मुक्तकेशवं निपिद्धपते ।। ॥ अथासनपवित्रधारणविचारः॥ हेमाद्रौ कौशिकः । कुशासनं सदा पूतं यतीनां तु विशेषतः ।। कुशासनोपवि- प्रस्य सिद्धयते योग उत्तम इति ॥ विष्णुपुराणे ॥ कुशोपरि निविष्टेन तथा यज्ञो- पवीतिना ॥ सर्व कर्म कर्तव्यमन्यया विफलं भवेदिति ॥ कुशोपरि निविटेनेति कुशासनोपादानं कर्माहासनोपलक्षणं ॥ आसनान्याह श्राद्धकाशिकामां स्मृतिः ॥ शमी कार्य शल्लाश्च कदंबो वारणस्तया ॥ पंचासनानि शस्तानि श्राद्ध देवार्चने तथेति ॥ श्राद्धे देवान इति देवपित्र्यकर्ममात्रोपलक्षणं ॥ दानहपादौ शांखायनः।। दानमाचमनं होम भोजन देवतार्चनं ॥ मौढपादो न कुर्वीत स्वाध्याय पितृतर्पणं ॥ आसनारूढपादस्तु जान्वोर्वा जंघयोस्तथा ॥ कृतावसस्थिको यस्तु प्रौढपादः स उच्यत इति ॥ कृतावस्पिकः कृतपदवंयः ॥ इति ॥ अथ पवित्रधारणविचारः "-मंत्रण पवित्रधारणं चाधिकारितावच्छेदकं ।। तदुक्तं प्रयोगपारिजाते ॥ मंत्रेण धारयेद्विषः पवित्रं सर्वकर्मम ॥ मंत्रं विना धृतं यत्तु पवित्रमफलं भवेत् ।। पवित्रवंत इत्यादि मंत्रद्वितयमस्य विति ।। हेपाटावतिः ॥ उभाभ्यामेव पाणिभ्यां विप्रर्दमपवित्रके || धारणीये प्रयत्नेन ब्रह्मग्रंथिसमन्विते ॥ ब्रह्मयज्ञे जपे चैव ब्रह्मग्रंथिविधीयते।। भोजने वर्जुल: मोक्त एवं धर्मो न हीयत इति। वृतयंथिमत्यदिग्रलक्षणमुक्तं हेमाद्रौ गारुडे ॥ अद्वै मदक्षिणीकृत्य शिखायां संप्रवेश- येत् ॥ ३गना मार्गेण वृत्तग्रंयौ पवित्रकै इति॥ वैष्णवो मार्गः पश्चाद्भागः॥ द्विगु. णीकृतानां दर्भशिखानां पाशः प्रदक्षिणमविटनं विधाय पश्चाद्भागेन यदा प्रवेश्यते तदा वर्तुलो थिरित्यर्थः ॥ ब्रह्मग्रंथिमत्तचित्रलक्षणमपि तत्रयोक्तं ॥ सत्यज्य वैष्ण- मार्ग बलमार्गविनिः सूत। सकलदक्षिणीकृत्य पवित्रमभिधीयते । तद्ब्रह्मग्रंथिम- ३ ·(१०) लोक्तं पवित्रं वेदवादिभिरिति ॥ पचित्रकर्तुरभिमुखपदेशो ब्रह्ममार्गः ॥ यदा स एवं पाशः पादक्षिण्येन समग्रवेष्टन विधाय पुरोमागेन प्रवेश्यते तदा ब्रह्मनंयिरि- त्ययः ॥ पवित्रदर्भशिखासंख्यापि तत्रैवोक्ता ।। सप्तभिर्दर्भपिजूलैः कुर्याबाझ पवि- ऋकं ॥ पंचभिः क्षत्रियस्यैव चतुर्भिस्तु तथा विशः। द्वाभ्यां शुद्रस्य विहितमन्तराणां तथैव चेति ॥ मार्कंडेयस्तु चतुभिर्दर्भपिंजूलैाह्मणस्प पवित्रकं ॥ एकैकन्यूनमुदिष्टं वर्गवणे यथाक्रमं ॥ सर्वेषां वा भवेद्वाभ्यां पवित्र ग्रथितं नवेत्याह ॥ एतच्च सं. ख्याविशिष्ट पवित्रलक्षणं ग्रंथिमत्पचित्रपक्षे ॥ तदभावपते तु अनन्तर्गर्भिणं साने कौशं द्विदलमेव च ॥ प्रादेशमा विज्ञेयं पवित्रं यन कुत्रचिदितिछांदोगपरिशिष्टे का- त्यायनोक्तं लक्षणं ज्ञेयं ॥ द्विदलमखंडैकपत्रात्मकमित्यर्थः ।। केचिद् द्विदलं पत्रदया. त्मकमिति व्याचक्षते तत्पविनेस्थ इति शतपथश्रुतिकात्यायनसूत्रकर्कदेवभाष्याय- खिलयविरुदमित्युपेक्षणीय ॥ हारीतः ॥ आचामैत्मयतो नित्यं पवित्रेण द्विनी- तम:॥ नोच्छिष्टं तु भवेत्तत्तु भुक्तशेप तु वर्जयेदिति ॥ पवित्रेण सह भोजनं कृतं त- देवोच्छिष्टतया त्याज्यं नान्यत् ॥ एतच्च प्रयिमत्पचित्रविषय ॥ पिर्यस्य पवित्रस्य न तैनाचमनं चरेदिति हारीतस्मरणात् ॥ एतदपि ब्रह्मपंथिमपवित्रविषयं ॥ ब्रह्म- पंथिनाऽचामेदिति हेमाद्रावादित्यस्मरणात् ॥ एतच भुते एव मतो घेदितव्यं ।। प्र- यत इति वचनात् ॥ अन्येतु काँगाचमनविपयमेतदित्याहुः । तथा च हेमादौ का. त्यायनः ॥ सदर्भः सपवित्रो वा कमगि पिकर्मणि ॥ अशन्यं तु करं कृत्वा स- चाचमनं चरेत् ।। नोच्छिष्टं तत्सदर्भश्च भुक्तोच्छिष्टे तु वर्जयेदिति ॥ अत्र पवित्रश- ब्देन प्रयिमत्पवित्रमित्येक ॥ नित्ये नैमित्तिकै वापि कर्मापक्रमणे द्विजः। धृतं पवित्र फर्मान्त ग्रांथिमुक्या तु तत्यजेदिति ॥ हेमाद्रौ शातातपः ॥ जपे होमे तथा दाने स्वा. ध्याये पितृतर्पणे तर्पण नत्यकं कुर्याद्ब्रह्मयज्ञपुरः सरं ग्रहणादिनिमित्तेषु ब्रह्मयज्ञ विना भवेदिति शाकलकारिकायां। अन्य तु करं कुर्यात सुवर्णरजतैः कुशैरिति ।। तत्रैव कश्यपः ॥ स्नाने होमे जपे दाने स्वाध्याये पितृतर्पणे ॥ सपवित्रौ सदी वा करौ (कुरुतःकर्मइतिकरौ) कुर्वीत नान्यथेति ॥ उभावपि करौं सपवित्रौं सदी या कांगत्येव संपादनीयौ अत्र च करयोः पवित्रवत्ता च ग्रंथिमद्भयामाथिमनयां वा पवित्राभ्यामित्येकः पक्षः ॥ द्वौ दी दक्षिणे हस्ते वीनासने पादमूले शिखायां च उपवीते सकृत्सकून् ॥ सकदिति वचनोक्तरीत्या च सदर्भता इत्यपरः ॥ सव्ये पाणी कुशान्कृत्वा कुर्यादाचमनक्रियां ॥ सव्य; सोपग्रहः कार्यों दक्षिणः सपवित्रक इति छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनोक्तेः ।। सव्ये पाणौ श्रीन्कुशान् दक्षिणे पवित्रं धारयेदिति तृतीयः ॥ इति ॥

·॥ अथ पर्युषितदर्भविचारः॥ हेमाद्रौ गृह्यपरिशिष्टे ॥दर्भाः कृष्णाजिनं मंत्रा ब्राह्मणा हविरमयः ॥ अयात यामान्येतानि नियोज्यानि पुनः पुनरिति॥ यातयामत्वं (जीणं च परिभुक्तं च या- तयापं तदुच्यते ) त्वनेकत्र प्रयोगानईत्वं तु एकत्र विनियुक्तस्याप्यनेकक्रियान्तरो- पयोगयोग्यत्वं ॥ इविरवाज्यमेव ॥ (घृतमाज्यं इविः सर्पिः नवनीतं नवोदृतं) नाज्यादशेपादिति कात्यायनेनाज्यस्य शेषत्वाभावप्रतिपादनेन यातयामत्वामावात्पुनः पुनर्विनियोज्यत्वस्य तत्रैव सत्वात् ॥ पुरोटाशौदनादेस्तु शेपत्वेन यातयामत्वात्पुनः पुनर्विनियोज्यत्यस्यासंभवात् ॥ कोशादावाज्यनामसुइविः शवपरामर्शाच ॥ दर्भाणा- मयातयामत्वं तु नभोमासीयाऽमावास्या गृहितदर्भविषयं ॥ तदाह हारीतः ॥ मासे नभस्यमावास्यां तस्यां दर्भोचयो मतः ॥ अयातयामास्तै दर्भा नियोक्तव्याः पुनः पुनरिति ॥ नमः श्रावणः अमावास्यात्वमांतमासेनैव बोद्धच्या ॥ ततश्चैते उपयुक्ता अप्यपवादवर्ने क्रियान्तरेपि पुनः पुनरुपयोज्याः ॥ कालान्तर्यगृहीतास्तु एकत्र वि- नियुक्ताश्चातयामत्वात् क्रियान्तरेषु ते न विनियोज्याः॥ अपवादवाक्यानि तु हेमाद्रौ लघुहारीतः ॥ चितौ दर्भाः पथि दर्भा ये दर्शा यज्ञभूमिषु ॥ स्तरणासन- पिंडेषु पकुशान्परिवर्जयेत् ।। पिदार्थ ये कृता दर्भा यैः कृतं पितृतर्पणं ॥ मूत्रो- छिटे धृवा ये च तैपां त्यागो विधीयते ॥ नीविमध्येषु ये दर्भा ब्रह्मस्त्रे च ये कृ. ताः॥ पवित्रांस्ताविजानीयाद्यथाकायस्तथा कुशा इति ॥ गृह्यपरिशिष्टेपि ॥ अ- मेध्यलिला ये दर्भास्तेषां त्यागो विधीयत इति ॥ दर्भलक्षणं तु हेमाद्रो कौशिकेनो- तं ॥ सप्तपत्राः शुभा दर्भास्तिलक्षेत्रसमुद्भवाः। ते प्रशस्ता द्विनातीनां देवे पिये च फर्मणि ॥ अप्रसूताः स्मृता दर्भाः (दीयन्ते दृणन्ति वा इति दर्भाः) प्रसूतास्तु कु. शाः स्मृताः ॥ समूलाः कुतपाः प्रोक्ताश्छिन्नाग्रास्तृणसंज्ञिता इति ॥ अप्रसूता असंज्ञातमसवा अपुष्पिता इत्यर्थः ॥ रस्निप्रमाणता च दर्भागां॥ रत्निमात्राः ममा. णेन पितृतीयन संस्कृता इति छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनोक्तेः एतच पिडाधः स्तर- णार्थानामेव ।। तदुक्तं वायुपुराणे ॥ रत्निप्रमाणा शस्ता वै पितृतीर्थन संस्कृताः ॥ उपमूले तथा लूनाः प्रस्तरार्थे कुशोत्तमा इति ॥ कृतमुष्टिहस्तो रनिः ॥ अन्येषां तु गोकर्णप्रमाणता ॥ तदुपतं ब्रह्मपुराणे ॥ हरिताश्च सर्पिजूलाः स्निग्धाः पुष्टाः स. माहिताः ॥ गोकर्णदीर्घास्तु कुशाः सकृद छिन्नाः समूलका इति गोकर्णपरिमाणं च मादेशतस्तर्जन्यादिश्तै नते गोकर्णत्वं इस्पभिधानकोशप्रतिपादितम् ॥ इति ॥

·(१२) ॥ अथाचमनविचारः ॥ आचमनं चाधिकारितावच्छेदं ॥ तदुक्तं माडे येन ॥ देवार्चनादिकार्याणि त- था गुर्वभि (गृणाति उपदिशतीति गुरु:) पादनं । कुत सम्यगाचम्य भयनोऽपि सदा दिन इति ॥ आचान्तस्य प्रयतस्यपि कर्मारंभ प्रयुक्तमाचमनमनेनोवतं भवति।। तत्रायमाचमनप्रयोगः ॥ पद्धशिख उपवीती मामुख उदमुख ऐशान्याभिमुखो वा आजानुक्षालितपादयुग्म आमणिबंध प्रक्षालितइस्तद्वयो येन केनापि सिद्ध द्विवासा- स्त्वं तस्वोररत्नी कृत्वा शुचौ देशे अमसारितसमस्थितपादगः सुमनास्तन्मनाः म. मतो भूमिष्ठपादोऽनासनस्थो भुक्वाऽसनस्थोऽपि अजलस्थो जानूर्वजले तिष्ठन् वा अनपायतशिरः कंठ: केशनीव्यधः कांयधरणीररपृशन् सस्पर्श तु प्रक्षालितहस्तः अजल्पन् अहसन् अगच्छन् अप्रौढपादः कमप्यस्पृशन् अचलन् कचिद- प्यनावजितदेहो दिशं आत्मानं चानवलोकयन् अस्थ्यास्थोऽस्वरौ वामहस्तास्पृष्टम- फेनमविवर्णमविरसमदुर्गघि अयुबुदं शुद्राशुच्येकपाण्यनावजित वर्पधारातिरिक्त पा- दप्रक्षालतशेपासिस्पितं उच्छे चेत्तदा भूमिस्राविताग्रं अग्निमोक्षणार्थ जलशेपाति- रिक्त इस्तेनालोलितं अभदरमभव मदरमभवमपि गोप्तिक्षम अतप्तं रोगिणस्तप्तमपि गोप्तिक्षम अतसं रोगिणस्तप्तमपि अकलुपं धनांगुलिनागोकर्णाकृतिना दक्षिणहस्तेन निश्वतुर्वा ब्राह्मण क्षतादिना तदवरोधे कायेन तदवरोघे देवेन ब्राह्मणो हृद्गामि क्षत्रियः कंठगामि वैश्यस्तालुगामि जलमाचामेत्।। शुद्रः सर्वैव च स्त्री मुखाभ्यन्तर- मासिक्षम यथोक्तमेव जलं सकदाचामेत् ॥ ततः ॥ संवृतशाखान्ताघरोष्ठं मुख- भंगुष्टमूलेन द्विः परिमृज्य पाणि प्रक्षाल्य तर्जनीमध्यमानामिकाभित्ताशमेव मुख- मोटश्मश्रुतोऽयः श्यावादुपरि द्विरुपस्पृश्य पुनः पाणि प्रक्षाल्य चामपाणि पादौ शि- स्थाभ्युक्ष्य तर्जन्यगुष्ठाभ्यां सोदकाभ्यां दक्षिणोत्तरे नासापुटे ।। ततोऽगुष्ठानाभि- काभ्यां सोदकाभ्यामक्षिणी॥ छंदोगश्चेत्तदाऽदावक्षिणी इति विशेपः॥ परिमार्जनो- पस्पर्शनयोर्मध्ये पाण्याचभ्युक्षणमिति च विशेषः ॥ ततोऽगुष्ठानामिकाभ्यां दति- णोत्तरे थोत्रे॥ रतः कनिष्ठोऽगुष्ठाभ्यां नाभि दृष्ट्वा पाणि मनस्य करतलेन हृदयं सर्वांगुलीभिः शिर अंगुल्योगांसदयं च स्पृशेत्॥ ततः शेपं जलं किंचिद्वामहस्ते देय।। इतीदमाचपन। यः क्रियां फुरुते मोहादनाचम्पैव नास्तिकः। भवन्ति हि था तस्य क्रियाः सर्वा न संशयः॥ इति पराशरमाधवीये वायुपुराणवाक्य, द्विराचमने पाद. प्रक्षालनवर्जमखिलमावर्त्तते।। भोजनोपक्रमाचमने सकृदेवोष्टस्पर्श तथा द्विजातीना- मपि पुनराचमने ओस्पर्शमात्र।। प्रत्युपस्पृश्याचतः शुचिर्भवतीति गोभिलगृह्मादिति केचित् ॥ एतावत्पशक्ती तु विः पीत्वा इस्वी प्रक्षाल्य मुखं प्रमृज्य खानि स्पृशेत् अत्यापनौ तु विपीवा हस्तं मसाल्य थोत्रं स्पृशेदित्याचमनमयोगः ॥ ..

·. '(१३) ॥ अथ प्राणायामविचारः॥ अत्र मूलं मिताक्षरायां रमृत्पर्यसारे आचारदर्श आचारचिन्तामणौ च ज्ञेयं ॥ गोभिलः ॥ कालत्रयेपु सध्यायां काले काले जपेषु च ॥ प्राणायाम प्रकुर्वीत सर्व कर्माणि संयतः ।।। प्रयोगपारिजाते ॥ देवार्चनजपे होमे संध्ययोः श्राद्धकर्मणि स्नाने दाने तथा ध्याने प्राणायामास्त्रयस्त्रयः ॥ कृतमाणायामस्त्वमप्यधिकारिवि. शेषणं ।। तदाह वृद्धमनुः ॥ प्राणानायम्य कुर्वीत सर्वकर्माणि संयतः प्राणाया- मैत्रिभिः पूतस्तत ॐ कारमईतीति ।। प्राणायामलक्षणं छंदोगपरिशिष्ठ कात्यायनेना- भिहितं ॥ भूराद्यास्तिस्र एवैता महाव्याहृतयोऽव्ययाः ॥ महर्जनस्तपः सत्यं गायत्री च शिरस्तथा ॥ आपो ज्योति रसोऽमृतं ब्रह्मभूर्भुवः स्वरिति शिरः ॥ प्रति प्रतीकं प्रणवमुच्चारयेदन्ते च शिरसः ॥ एता एतां सहानेन तभिर्दशभिः सह ॥ विजेपेदायतमाणः प्राणायामः स उच्यत इति ॥ मुक्तिफलत्वादव्ययाः ॥ एताः स- सव्याहृतयः ।। एतां गायत्रीं ॥ अनेन शिरसा सह ॥ तयेभिर्दशभिः प्रणवैः सह ॥ आयतमाणो निरुद्धमाणविजेपेदिति ॥ अयमेकः प्राणायाम इत्ययः ॥ कायिकं वाचिकं वापि मानसं चापि यत्कृतं ॥ तत्सर्वं नश्यति क्षिप्रं प्राणायामत्रये कृत इति सर्वतः ॥ योगयाज्ञवल्क्येऽपि ॥ सव्याहृति सपणवां गायत्रीं शिरसा सह ॥ त्रिः पठेदायतमाणः प्राणायामः स उच्यत इति ॥ कूर्मपु- राणे ईश्वरगीतासु ॥ प्राणः स्वदेहजो वायुरायामस्तनिरोधनमिति ॥ दक्षिणे रेचये- द्वायु वामेनापूरितोदरं ।। कुंभेन धारयेन्नित्यं प्राणायाम विदुर्युपाः॥ पीढयेद्दक्षिणां नाडी अंगुष्ठेन तथोत्तरां ॥ कनिष्ठानामिकाभ्यां च मध्यमां तर्जनीं विना ॥ पूरको रेचकर्थव प्राणायामोथ कुंभकः॥ मोच्यते सर्वशास्त्रेषु योगिभिनितमानसैः ॥ रेचकः सृज्यते वायु पूरकस्तन्निरोधन ॥ समेन संस्थितियां सा कुंभकः परिगीयते ॥ दालभ्यपरिशिष्टे ॥ ब्रह्मयज्ञो जपो होमो देवर्षि पितृकर्म च ॥ अनोंकृत्य कृतं सर्व भवेसिद्धिकारकमिति ॥ शाकल्यायनोपि ॥ दानयज्ञतपः स्वाध्याय जपध्यान संध्योपासनप्राणायामहोमदेवपिश्यमंत्रोचारणब्रह्मारंभादीनि प्रणवमुद्यार्य मयये- दिति ॥ अतश्च मंत्रमात्रोच्चारणे आदावोंकारः कार्यः इति सर्यानुक्रमसूत्रभाष्ये ॥ केचित्तु प्रवर्तयेदिति वचनात्यारंभ एव युक्तः ॥ तथा छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनः ॥ नों कुर्याद्धोममंत्राणां पृथगादिषु कुत्रचित् ॥ अन्येषां च विकृष्टानां कालेनाचमना. दिनेति ॥ अस्यार्थः ॥ गोभिलमधमसिद्धपडाहुतिर्विशत्यादुतिमंत्रेषु प्रनिमंत्रमादौ ॐकार प्रयोग कचिदपि कुर्यात् ।। किन्तु प्रथममेव ॥ अन्येषां जपाद्यर्यानां रुद्रा. ध्यायादीनां मध्ये अमाप्ये सति आचमनादिकालेन ॐकारेण सह व्यवधानेना- ·- . (१४) चमनानन्तरं पद्यमानमानस्य मंत्रस्यादावोंकारमयोगः कर्तव्य एवेसि ॥ नारायण- त्तिकृता व्याख्यातं ॥ अत एव शाखान्तरीया न कुर्वन्तीत्याहुः । पारस्कर गृह्य- भाष्ये हरिस्तु ।। अन्येषां चाविष्कृतानामिति पाठं धृत्वा आविष्कृतानां अनन्तरि- तानां कालेन आचामनादिना चेति व्याख्यातवान् स त्रिमात्रस्ताहशस्यैव विनियो- गात।। मदनरले व्यासः॥ त्रिमावस्तु प्रयोक्तव्यः कर्मारंभेषु मंत्रेण सह न संधिः ॥ पृथक् विधानेन सह संधिर्नभवत्युपपादितं विपिमान् भूयांसमिति सूत्रे सर्वदेति ॥ अस्य पृथग्विधित्वान्मंत्रे सर्वश इति ।। ॐमित्यधिकृत्यापस्तंबोपि॥ त्रिमात्रस्तु प्रयो- क्तव्यः करियेषु कोपाध्यायैः ।। अध्याहारस्य तु लौकिकत्वान्मत्रेण सह सं. ध्यभाव इत्यपि प्रतिपादितं पशुं पूर्व समनक्तीत्यधिकृत्य संत इति प्रतिमंत्रमिति सूत्रे कर्कोपाध्यायः ॥ इति ॥ ॥ अथ ऋपिछंददेवताविचारः॥ दानहेमाद्रौ मदनरत्ने च याज्ञवल्क्यः।। आप छंदश्च दैवत्यं विनियोगस्तथैवच॥ विदितव्यं प्रयत्नेन ब्राह्मणेन विशेषतः॥ अविदिश्या तु यः कुर्याद्याजनाध्ययनं जप। होममन्तर्जलादीनि तस्य चाल्पं फलं भवेदिति ॥ ब्राह्मणं च विशेषत इति मदनरत्ने दानकांडे पाठः ॥ तथा यश्च जानाति तत्वेन आर्प छंदच देवतं ॥ विनियोग प्रा. ह्मणं च मंत्रार्थज्ञानमेव च ॥ एफैकस्य ऋपेः सोऽपि बंद्यो ह्यतिथिवद्भवेत् ॥ ए. फैकस्य ऋपेः एकैकस्य मंत्रस्येत्यर्थः ॥ देवतायाश्च सायुज्यं गच्छत्यत्र न संशयः।। पूर्वोक्तेन प्रकारेण ऋष्यादीन्येत्ति यो द्विजः ॥ अधिकारो भयेसस्य रहस्पादिपु क- मसु ॥॥ येन यदृपिणा दृष्टं सिद्धिः प्राप्ता च येन वै ॥ मंत्रेण तस्य तत्त्रोक्तमपे. भर्भावस्तदापकं ॥ छादनाच्छंद उद्दिष्टं वाससी इव चाकृतेः ॥ आत्मा संछादितो देवे मृत्योभीतैस्तु वै पुरा ॥ आदित्यैर्वसभी रुद्रैस्तेन छंदांसि तानि वै॥ यस्य यस्य तु मंत्रस्य उद्दिष्टा देवता तु या॥ तदाकारं भवेत्तस्य देवत्वं देवतोच्यते॥ पुरा कल्पे समुत्पन्ना मंत्राः कमार्थमेव च ॥ अनेन चेदं कर्तव्यं विनियोगः स उच्यते ॥ते. रुक्तं यच्च मंत्रस्य विनियोगप्रयोजनं ॥ प्रतिष्ठान स्तुतिथैव ब्राह्मणं तदिहोच्यते ॥ एवं पंचविध योग जपकाले ह्यनुस्मरेत् ॥ होमे चान्तर्जले योगे स्वाध्याये याजने तयेति ॥ ॥ सर्वानुक्रमसूत्रे कात्यायनोऽपि ॥ ऋपिदैवतछंदास्यनुक्रमिष्याम इति प्रकृत्याह ।। एतान्यविदित्वा योधीतेऽनुत्ते जपति जुहोति यजते याजयते तस्य ब्रह्म निवीय यातयाम भवत्पयांतराव गत्वापद्यते स्थाणु पर्छति प्रमीयते वा पापीयान् भवत्यथ विज्ञायैतानि योधीत तस्य वीर्यचदययोर्यवित्तस्य वीर्यवचरं भवति जपित्वा 'हुत्येष्ट्वा वस्फलेन युज्यत इति अत्र ऋपिछंदो देवता इत्येव. क्रमः स्वीकार्य:॥ आप .

·छेदश्च दैवत्यं विनियोगस्तथैव च॥ वेदितव्यं प्रयत्नेन ब्राह्मणेन विशेषत इति वाक्ये वेदितव्यमिति विधिस्थानीयतव्यप्रत्ययश्रवणात् । अत्र हि ऋष्यादिज्ञानपदार्थे क-: तिव्यतया विधीयते ॥ तस्मिंश्च विधियमाने पाठानुपूर्व्यावगम्यमानः क्रमोपि तदा- श्रितो विधीयते ॥ क्रमान्तरपरिग्रहे विनिगमनविरहात् ।। यत्तु कात्यायनेन ॥ पिदैवतछंदांस्यनुक्रमिप्याम इति सर्वानुक्रममत्रे ऋपिदैवतछंदांसीति क्रम उक्तः ॥ स न ज्ञानार्थत्येन। किन्तु अनुक्रमिप्याम इत्युक्तेरनुक्रमार्थत्वेन। वेदितव्यमिति वदत्र ऋष्यादिज्ञानकर्तव्यतावोधक या साक्षाद्विध्यश्रवणात् ॥ तृप्तकल्पयोर्मध्ये कृप्तयेव वलीयस्त्वाच ॥ अत एव योगयाज्ञवल्क्येन । प्रजापतेर्मुखोत्पन्नस्तपः सिद्धस्य वै पुरा॥ तेनोपात्तस्ततस्तस्य ब्रह्मापं च स्वयंभुवः।। गायत्री च भवेच्छंदो अग्निदेवतमु- च्यते ॥ आदौ सर्वत्र युजीतविविधेष्वेव कर्मस्वित्यादि मंत्राणामृपिछंदो देवता इति क्रमेणैवादिकमभिहितं ॥ गृह्यगंगाधरपद्धतावपि ॥ ऋपिमादौ प्रयुंजीत छंदो म. ध्ये नियोजयेत् ॥ देवतामवसाने च मंत्रज्ञो मंत्रसिद्धय इति ॥ तेन ऋपिदैवतछंदां- सीति क्रमं वदन्तो देवयाज्ञिकादयाः परास्ताः ॥ आचारादर्श योगियाज्ञवल्क्यः॥ संध्यामधिकृत्याघमर्पणसूत्रस्यापोहिष्टेति सूक्तस्य द्रुपदायाच ऋष्यादिकमभिधायाह॥ एवं ज्ञात्वा तु मंत्राणां प्रयोगं वै द्विजोत्तमः। संध्यामुपासये बयथावत्तं निबोधतेति॥ अत्र च संध्याग्रहणं विहितऋप्यादिज्ञानकर्ममाम्रोपलक्षणं ॥ पूर्वोक्तकात्यायनयो. गियाज्ञवल्क्यादिवचनैकवाक्यतया तथैवावगमात् ॥ अत्र केचिदाहुः ॥ सर्वेपामेव मंत्राणामादारयादीनि स्मृत्वा ततः संध्यामयोग इति ॥ तन्नातीव युक्तं ॥ एवं मंगभूतेन ऋष्यादिस्मरणेन सह सर्वेपां मंत्राणामानन्तर्य न्यायागर्न वाध्येत ॥. ॐकारस्य सप्तव्याहृतीनां गायत्र्याः शिरसश्च ऋष्यादीनि स्थलान्तरे योग याज्ञ- वल्ययेनाभिहितानीति कथं न तत्पूर्वभावः ॥ किंच ॥ अघमर्पणमुक्तस्य ऋष्यादेः प्रथममभिधानात्तदेव प्रथम स्यात् तस्मात् ज्ञात्वेति प्रयोगाद्वहिर्ज्ञान प्रयोगकाल सौ- कार्थ।। अथवा ज्ञात्वोपासयेदिति प्रत्येकमभिसंवद्धयते ॥ तेन तत्तन्मंत्रस्य - प्यादिकं तत्तन्मंत्रप्रयोगात्मा ज्ञातव्यमित्यर्थः सिद्धयति।। अयमेव पक्षो वहुसंमतःn प्रणवव्याहृतिगायत्रीशिरसां च मिलितानामेव प्राणायामे विनियोगात्तेपांच मि- लितानामेव ऋष्यादिकं स्मृत्वा प्राणायामः कार्यः ॥ अन्यत्रापि यत्रैकस्यां क्रिया- यामनेकमंत्राणां विनियोगस्तत्राप्येवमेव ॥ यथा रुद्रजपरुद्राभिषेकादौ ॥ एवं पंच. विधं योगमिति ब्राह्मणान्तर्भावेन पंचविधत्वं प्रकारान्तरं ॥ अधिकफलार्थ वा ॥ आप छंदश्च देवत्यं विनियोगस्तथैव चेत्यादि नानास्थानेषु चतुर्णामेवाभिधानात् ॥ एवं शात्वा तु मंत्राणामिति योग याज्ञवल्क्येनाय विज्ञायैतानि योधित इत्यादिना ·1:१६ कात्यायनेन च ऋष्यादिज्ञानस्यैवांगत्वाभिधानादर्यज्ञानवचंद् ज्ञानमेवांगेन तु - प्याधुच्चारण । मानाभावादसंवद्धन्यवायापत्तेश्वेत्युक्तमाचारदर्श आचारचिन्तामणौ चाइदं ऋष्यादि ज्ञानं यत्र मंत्रे प्रामाणिकं ततः प्राक् प्रयोग एव कर्तव्यं ॥ एतच्च ऋष्यादिक्षानं वैकल्पिक। एतान्यविदित्वेत्युपक्रम्य तस्य ब्रह्म निर्यि यातयाम भव- तीत्युक्तत्वात् ।। मथ विज्ञायैतानि योधीते तस्य वीर्यवदीन्युक्तेः ॥ सर्वमेतच्छंदो दैवतमा च विज्ञाय यत्किचिजपहोमादि करोति तस्य फलमश्नुत इत्युक्तेश्चेति दर्श- पूर्णमासपद्धतौ तट्टीकायां च वैद्यनाथमिश्राः ॥ प्राच्यग्रंथे तू।। अध्ययनाध्यापनान्त- जैलअपेषु नियमो अन्यत्र पुरुषार्थता न कर्मवैगुण्यमिति ॥ कचिदस्यापवादः ।। कृष्णभट्टीये ॥ न च स्मरेपिच्छंदः श्राद्ध दैवतानिके मखें ॥ इति ॥ नारायण- नतिश्चाधिकारिविशेपण।। तदुक्तं वामनपुराणे॥ सर्वमंगलमंगल्प वरेण्यं वरदं विभु ॥ नारायणं नमस्कृत्य सर्वकर्माणि कारयेदिति ॥ नारायणग्रहणं गणेशोमामहेश्वरा- ग्रुपलक्षण ॥ कारयेदिति स्वार्थे णिच् ।। इति ॥ ॥ अथ संकल्पविचारः॥ कृतसंकल्पस्वमप्यधिकारितावच्छेदकं ॥ तदुक्तं माफैडेयपुराणे॥ संकल्पो विधि- वकुर्यात्स्नानदानवतादिकमिति ॥ संवत्सरमवीपे दक्षः ॥ मातःसंध्यां ततः कृत्वा संकल्प बुध आचरेत् ॥ संध्याहीनोऽशुचिनित्यमनईः सर्वकर्मम् ॥ यदन्यत्कुरुते कर्म न तस्य फलमश्नुत इति ॥ तिथितत्वे भविष्ये ॥ संकल्पेन विना विम यकि- चिकुरुते नरः ॥ फलं चात्याल्पक तस्य धर्मस्यार्धक्षयो भवेदिति ॥ संकल्पशब्देना- मुकफलार्थमिदं कर्म करिष्य इत्याकारकं मानसं फर्मोच्यते ॥ तदुक्तं भट्टाचार्यैः ।। संकल्पः कर्ममानसमिति ॥ तत्र विशेपमाह देवलः॥ मासपक्षतिथीनां च निमित्तानां चं सर्वशः ॥ उल्लेखणमकुर्वाणो न तस्य फलभाग् भवेदिति ॥ असौ च संकल्पः केवलमदृष्टार्थ एव नानुसंधानरूप दृष्टफलार्थः । अनुसंधानोत्तरमेव तस्य कर्तव्यत्वे नं तस्य तत्फलत्तानुपपत्तेः ॥ पासपक्षतिथयः प्रयोगाधिकरणभूताः सर्वेपि ।। यत्तु अनेकदिनसाध्यै कर्मण्याचदिने संकल्पकालिनी तिथिमधिकरणत्वेनोल्लिख्य ज्यो- तिप्टोमेनाई यक्ष्य इत्यादि वाक्यं प्रयुजते .यायजूकाः तत्पदानामन्वयायोगादना- इर्तव्यमिति नीलकंठभट्टाः यद्यपि केचित्तेन रूपेण प्रयोगांगतया विहितानामेवमासा- दीनामुल्लेख इति तदपि ना। अविदितमासादिके आधानादौ मासपक्षतिथीनां ध्यो. विटोमे एकादशीवतादौ च मासपझयोरुहेवाभावमसंगाच ।। अतो ज्योतिष्टोपादा कादश्यादि पूर्णिमान्तानामुल्लेखः । एवमन्यत्रापीति दिक् ॥ अत्र केचिदाहुः ॥ प्राणादिनिमिचस्य मासपक्षतिपींनां प्रयागादेव देशविशेपमाप्रपोल्लेखः कार्यो नतु ·(१७) व्यापकानामुत्तरायण मध्यदेवादीनामिति ॥ (होमादित्ययोरन्तय माग विनराना. दणि-ना-पायाच प्रयागाई मध्यदेशः प्रकीर्तितः ) अपरे वाहुः ॥ मयागादितीय पुण्येवापतनेषु चेति माम्पपास्यायया प्रयागाद्वितीय विशेषस्यांगतं ।। एवमार्या- यतः (आगमुद्रातु व पूर्णदासमुद्रातु पश्चिमात् ॥ तयोगान्तरं गिोरापन पिदु- यंग) पुण्यभृमिर्म-यं विन्यदिमाग्योरित्याटि चारनायोपचांदिसामान्यस्याप्यं. गत्वावगमानिमित्तानामुढेसः कार्यः॥ नचानेन मिद्धसिपक्षतिधीनामिस्पनर्थक- मिति वाच्यं ॥ पिपिस्पष्टानां पार्तिस्मातादीनामुढेग्वःकार्य इनि || संस्पे च मुख्यचान्द्रमासानिरिक्तगौणमासमपुक्तार्मस्पपि विन्ध्यदक्षिणे शपदेस्तदारे कृ- पणादेवांद्रमासस्य मोलेग्यो नतु गौणानामित्युक्तं कालतापधिपचने ।। फौगतिथ्य- न्यतियःसंकल्पफालसन्तु मंल्पकालपरमानतिथिमेव वर्मतिथियुक्ततेन रूपेगाधि- फरणतयोलिल्य संपल्पः कार्यः॥ सफ्ल्पशायं तु हेमाद्री श्राद्धटे मदर्शिता इस पृयिव्यां भंयुद्वीपे भारतवर्षे (उत्तरं यसमुद्रस्प हिमादेशव दक्षिण वर्षे तदारसं नाप भारती यासंततिः) कुमारिकाखेडे मनापतिक्षेत्र विशेषक्षेनेदहकारण्ये अमुरस्मिन्मदेशे इत्या- दि देशमनुकीर्य प्रमाणोदिनीये पराः घेतवाराहकल्पे वैवस्वतमन्वन्तरेऽशापिशतितमस्य कलियुगरय मयमधरणे इत्यभिधाय मभवाटिसंपन्सरपंचान्मपमवान्तरयुगमनुकीन- येत् ।। कुमारिकासंटलक्षणं सिद्धान्तशिरोमणौ ॥ पसेरुशफल फिल ताम्रपर्ण- मन्यद्गमस्तिमदतच कुमारिफारय ।। नागं च सोभ्यमिह वारणमन्त्यसंह गांधर्व- संशपिति भारतामध्ये ।' वर्णव्यवस्थितिरिदय कुमारिकारये शेपेषु चाम्यजनना निवसन्ति सधैं इति नानि च पुगानि द्वादशैव मातुः॥ वैग (विपतृव्याप्ती वेयेष्टीनि विष्णुः पिः रिचेति नुः ) मधर्म तप वाईम्पत्यमतः परं ॥ गेन्द्रमानेयमेतस्मादा- हिर्बुध्न्यं च पैदकं ।। वैश्वदेव र सौभ्यं च प्राजापत्यं च मारुनं ।। आश्विनं माग्य- मित्येवं युगानि द्वादशवदीति । प्रभवादिसंवत्तारनामान्याह निगसियौ नारदः ॥ मभवो विमाः शूरः ममोदोऽय मनापतिः ॥ अगिराः श्रीमुको भावो युगा पातेश्वर- स्तया ।। बहुधान्यः प्रमायी च विक्रमोय पस्तथा ॥ चित्रभानुः मुभानुश तारण: पार्थिवोऽन्ययः॥सनिसर्वधारी च विरोधी कितः परः ॥ नंदनी विजयश्वर जयो मन्मधदुर्मुसों । हेमलंगो विम्योऽय विकारी शावरी प्लयः ॥ शुभकृच्छोपनः मोधी विश्वावसुपराभवों ॥ प्वंगः पीठकः सौम्यः सागरणविगेपत् ॥ प- रिघाती प्रमादी च आनंदो राक्षसोऽनलः ॥ गिरः कालयुक्तश्च सिद्धायों रौद्रदु. भती ॥ दुंदुभी रुधिरोदारी रक्ताक्षः मोधनः क्षय इति ॥ तनय संस्त्सरपरिवत्स- रेदावत्सरानुसत्सरेषु वर्चमान युगावयवमनुशीर्ष वर्तमानसंवत्सरायन माप्त- पक्षतिथि वारनसप्रयोगररणरौद्रादिलनामानि सप्तम्यन्तानि कीर्तयेत् ।। स्मा.

·(१८) सांनि रौद्रादिकालनामानि तु कालमाधये पुराणे दर्शितानि ॥ रोद्रः श्वेतश्च मैत्रश्च तथा सारभटः स्मृतः ॥ सावित्रो वैश्वदेवश्च गांधर्वकुतपास्तथा ॥ रौहिणस्ति- लफश्चैव विभवो नितिस्तथाः ॥ शंवरो विजयश्चैव भेदाः पंचदश स्मृता इति ॥ नंदपंडितकृतबालभूपायां शंखरवन्यया नामान्याह ॥ रौद्रश्वैत्रश्च मैत्रश्च तथा सा- लकटः स्मृतः ॥ सावित्रम्य जयन्तश्व गांधर्वः कुतपस्तया ॥ रौहिणश्च विरंचिश्व विभयो नितिस्तथा ॥ महेन्द्रो वरुणश्चैव मेदाः पंचदश स्मृता इति । एते पंच. दश सूर्योदयमारभ्य क्रमादिवा मुहूर्ताः॥ तयारात्रिमुहूर्ताः शंकरश्चाजपादश्च तया- हिर्बुध्न्यपैतृको । आश्विनो याम्यवान्हेयो वैधात्रश्चांद्र एव च ॥ आदितेयोय जेवश्च । वैष्णवः सौर एव च॥ ब्राह्मो नाभस्वतश्चैव मुहूर्ताः क्रमतो निशीति ।। एवं देशका. लावधिकरणतयासमनुकीमुकफलायममुकर्म करिष्य इति ॥ तत्र कैश्चिन्मान- पूजादीनां प्रयोगबहिर्भूतांगवं वदद्भिदर्शपूर्णमासावारय॑मानोऽन्वारंभणीयया यक्ष्य इति ॥ वाजपेयेन यक्ष्यमाणो वृहस्पतिसपेन यक्ष्य इति संकल्पवत्करिष्यमाणामुफ- फर्मांगत्येन मातृपूजादीनि फरिप्य इत्येवं मापूजादीनां संकल्प उक्तः ॥ अन्यैस्तु भधानमयोगान्तः पाति गुणत्वं वदद्भिरमुकर्म करिष्ये ॥ तदंगत्वेन मात्पूनादीनि फरिष्ये इत्येवं प्रधानसंकल्पोत्तरमेवैषां संकल्प उक्तः ॥ वस्तु तस्तु कर्मादिपु प स- घेषु मासरः सगणाधिपा इत्यादि वक्ष्यमाणवचनान्मापूजादीनां स्वस्तिवाचनान्ता- नां कर्मणां प्रयोगयहिभूतांगत्वमेव युक्तं प्रतिभाति । अत एवामुकर्मप्रारंभनिमित्तं मावपूनादीनि करिष्य इत्येवं प्राचां संकल्पवाक्यं ॥ इति । ॥ अथोदकस्पर्शविचारः॥ सत्रादौ दिङ्मुखनिर्णयः ॥ छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनः ॥ यत्रोपदिश्यते कर्म- क रंग न तूच्यते ॥ दक्षिणस्तत्र विज्ञेयः कर्मणः पारगः करः ॥ यत्र दिनियमो न स्याजाहोमादिकर्मसु ॥ तिस्रस्तत्र दिशः मोक्ता ऐन्द्रिसौम्याऽपराजितेति ॥ ऐं- ही पूर्वा ॥ सौम्योदीची ॥ ऐशानी अपराजिता ( गौतमः ॥ रात्रावुदङ्मुखः कुर्या- देवकार्य सदैव हि॥ शिवार्चन सदाप्येवं शुचिः कुर्यादुदङ्मुखः ॥ तिष्ठन्नासीनः प्र. हो वा नियमो यत्र नेशः॥ सदासीनेन कर्त्तव्यं न प्रहेन न तिष्ठतेति।। महो नमः॥ अयोदकस्पनिर्णयः"-कात्यायनः ॥ रौद्रं राक्षसमासुरमाभिचरणिकं मंत्र- सत्वा पिश्यमात्मानं चालभ्योपस्पृशेदप इति ॥ यत्र च शब्दात्तदैवत्य कर्म कृत्वेति कर्कोपाध्यायादयः सर्वे कल्पसूत्रभाष्यकाराः व्याख्यातवन्तः ॥ हेमाद्रौ याज्ञवस्खयो: पि॥ रौद्रपियासुरान्मंत्रास्तथा चैवाभिचारकान् । व्याहत्यालभ्य चात्मानमप: स्पू ट्राम्यदाचरेदिति ॥ (अपामुपस्पर्शनमाचमनं ॥ लिंगात् ॥ मातिष्ठनप उपस्म- 4 ·(१९) शतीति प्रत्य तेन पूतिरंसरतो मव्या वा आपो मेध्यो भूत्वा व्रतमुपायानीति ।। आळभमा वा ॥ आचमनानुपदेशात् ॥ तस्य च नैमित्तकत्वात् ॥ शद्धसामर्थ्याच॥ अप उपस्पृशतीति लिंगमर्थवादमात्रं ॥ दीक्षास्नानवत् ॥ इति फर्कः ) छंदोगप. रिशिष्टे कात्यायनोपि।। पिठ्यमंत्रानुदवणे मात्माळमे अवेक्षणे॥ अधोवायुसमुत्समें महासेऽनृतभापणे ॥ मारिसृपकस्पर्श आकृष्टे क्रोधसंभवे ॥ निमित्ते- स्वेषु सवत्र कर्म कुर्वन्नपा स्पृशेदिति ॥ अनुद्रवणमुच्चारणं ॥ आत्मालंभो हृदय- स्पर्शः ॥ ॥ अवेक्षणमपि तस्यैव ॥ अत्र पित्र्यमंत्रोचारणात्मालंभावेक्षणानि यज्ञादौ विहितान्येव ग्राह्याणि न लौकिकानि ॥ महासे महति हासेन स्मितमात्रे ॥ मार्जा- रस्य मारिकृत एव ॥ स्वयंकृते तु स्नानस्योक्तवादित्युक्तमाचारदर्शे ॥ आकृप्टे प- रुपमापणे ॥ क्रोधसंभवो मानसिकोऽपि ॥ हेमाद्रौ बृहस्पतिरपि ॥ अघोवायुसमु- त्सर्गे आक्रन्दे क्रोधसंभवे ॥ मारिमूपकस्पर्श प्रहासेऽनृतभापणे ॥ निमित्तेप्पेषु धर्मार्थ फर्म कुर्चसपः स्पृशेदिति ॥ अपःस्पृशेदित्यनेनापस्पर्शमेव विवक्षितं नवा- चमनमिति ॥ भर्तृ यज्ञपित भृति कोपाध्याय वासुदेव गर्ग श्रीअनन्तदेव याशि- फादयः सर्वे कल्पसूत्रभाष्यकाराः व्याख्यातवन्तः ॥ संप्रदायादयः पद्धतिकारा. था अपां स्पर्शनगाचमनमिति हेमाद्रिणा व्याख्यातं ॥ अत्र सर्वेषु चाक्येष्वपःस्पृशे- दिति पाठादपः स्पशों जलस्पर्श एच याशिकसंप्रदायाविरुद्धः ॥ येषु तपस्पृशेविति पाठस्तत्र तूपस्पर्शनमाचमनमित्युक्तमाचारदर्शे । आपस्तंबः ॥ स्वप्ने सवयो सिंघा. णिकाथ्याकंभे लोहितस्य केशानामनेर्गवां ग्रामणस्य स्त्रियाथालंभे पदापर्य गत्वाऽमे- ध्यं चोपस्पृश्यामयतं च मनुष्यं निवींच परिधायापउपस्पृशेदिति ॥ क्षवथुः क्षुतं (धुंफ) सिंघाणिका नासकामलः। अश्र नेत्रजलं ॥ अपः स्पर्शोनाचमनं ।। हेमाद्रौ मार्कंडेयपुराणे ॥ क्षुतादा सम्यगाचामे स्पृशेद्वावणादिकं । कुर्वीतालभनं वापि दक्षिणश्रवणस्य वै ॥ यथाविभवतो ह्येतत्पूर्वालामे ततः परं ।। न विद्यमाने पूर्वत्र उत्तर प्राप्तिरिष्यत इति ॥ तत्रैव वसिष्ठः ॥ क्षुते निष्ठीविते सुप्ते परिधानेऽश्रु- पातने ।। पंचस्येतेषु चाचामेच्छ्रोत्रं वा दक्षिणं स्पृशेदिति ॥ पराशरः ॥ क्षुते निष्टी- विते चैव दन्तश्लिप्टे तथानृते । पतितानां च समापे दक्षिणं श्रवणं स्पृशेत् ॥ ५. भासादीनि तीर्थानि गंगाद्याः सरितस्तथा ॥ विश्स्य दक्षिणे कर्णे संतीति मनुरम- चीत ॥ आदित्यो वरुणः सोमो वन्दिर्वायुस्तयैव च ॥ विमस्य दक्षिणे कर्णे नित्यं तिष्ठन्ति देवता इति मदनरत्ने बौधायनः ॥ कर्मयुक्तो नरो नामेरधः स्पर्श विवर्म- येदिति ॥ स्कंदपुराणे ॥ पाखंटिनश्च पतिता ये चैव नास्तिका दिनाः ॥ पुण्या- मणि तेषां वै सन्निधिर्नेष्यते कचिदिति ।। छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनः ॥ अक्रिया विविधामोक्ता विद्वद्भिःफर्मकारिणां।। मक्रिया च परोक्ता च तृतीया चाययाक्रिया॥ .

·(२०) ॥ अथ स्वकीयशाखाश्रयविचारः। स्वशाखाश्रयमुत्सृज्य परशाखाश्रयं तु यः॥ कर्तुमिच्छनि दुर्मेधा मोघं त- चस्य चेष्टितं ॥ यत्राम्नात स्वशाखायां परोक्तमविरोधि यत् ।। विद्वद्भिस्तदनुप्टेय. पनिहोत्रादिकाविरुद्धत्वादनुष्ठीयते यद्वा ॥ स्वशाखोक्तस्यांकाक्षा पूरकत्वेन स्वरूपतो वा यदविरोधि । यया मनुनोक्तस्प मेखलामजिनं दंढमुपवीतं कमंडलु ॥ अप्सु मास्य विनष्टानि गृह्णी न्य नि मंत्रवदित्यस्य मंत्राकांक्षापूरकं गृह्मान्तरे मंत्राभिधानं तद्धर्मज्ञैः कर्तव्यमेवा पौराणिकादि तु साधारणतान पारवयपिति तदपि स्वशाखो. कादधिकमनुष्ठेयमेव ॥ यथा देवताभ्य इति मंत्रजपादि ॥ यत्तु गृह्यपरिशिष्टं ।। पह- ल्प वा स्वगृह्योक्तं यस्य कर्म प्रकीर्तित। तस्य तावति मात्रायें कृते सर्वः कृतो भवे- दिति तत्साधारणानां परोक्तानां च नावश्यकमनुष्ठानमित्येवं परं ना स्वगृयोक्तमा- अमेवानुष्ठेयमिति । अन्यथा गृशानुक्तानां साधारणानामुपदेशानर्थक्यारते शाखा- न्तराधिकरणविरोधाच॥ तत्रैव ॥ प्रवृत्तमन्यथा कुर्यायदि पोहात्कथंचन ।। यतस्तद. न्पया भूतं तत एव समापयेदिति ॥ प्रवृत्त पारब्धं कर्मान्यथाक्रमान्यत्येन कुर्यात्तन यस्मात्पदार्यादारभ्य यत्कर्मान्यया जातं तत एवारभ्य पुनर्ययोक्तमकारेण कुर्यात् ।। यया गंधोत्सर्ग गंधदानयोः क्रमान्यत्वेनानुष्ठाने अन्यथाकरणकाले ज्ञातयोस्तत ए. धारभ्य पुनरनुष्ठानं ॥ तत्रैव ॥ समाप्ते . यदि जानीयान्मयतदययाकृतं ॥ तावदेव पुनः कुर्यानातिः सर्वकर्षण इति समाप्ते अन्यथा कृते अन्यथाकरणशाने सति पत्पदान्यधाकरणं जातं तमेव ययोक्तपकारेण पुनः कुर्यान तत आरभ्य सर्व कर्मकांड ॥ एतच्च पुनरनुष्ठानमविलंबे सुकरत्ये च कर्तव्यं ॥ यत्र तु दिलंयो दु- करवं या तत्र विष्णुस्मरणमेव नाहत्तिः ॥ यथाऽकृतोत्सर्गस्यानस्य ब्राह्मणभोजने पुनरन्नान्तरोपादानेनोत्सर्गे ॥ अन्यथा ब्राह्मणोपरोधातहत्वाधापरित्युक्तं ना. रायणवृत्तौ ।। प्रधानस्याक्रिया यत्र सांगं तत् क्रियते पुनः ।। तदंगस्याक्रियायां तु नाचिनच तत् क्रियेति ॥ यत्र प्रधानस्य कर्मणो दानादेरकरणमुत्सर्गच वदंगभूत: कृतस्तत्पुनरंगानुष्ठानसहित कर्तव्यं ॥ अगमात्रस्य तत्तर्गस्याकरणे कृतस्य प्रधानस्य नायत्तिः।। नापि तावदंगमात्रकरण।। किन्तु तस्समाधानाथ। अज्ञानायदि वा मोहात्म- पयेताध्वरेषु यत्। स्मरणादेव तद्विष्णोः संपूर्ण स्यादिति श्रुतिरिति । याज्ञवलयोक्तं मायश्चित्तमनुप्टेयं ॥ एवं समाप्ते प्रयोगे अकरणज्ञानेप्येतदेव समाधानं ॥ अन्येतु सदंगस्प सांगप्रधानांगस्य चोपची तिस्वादेरकरणेन मांगमधानस्याटत्तिः॥नाप्युपवीति- स्वादेः फरण। किन्तु वत्समापानार्थ विष्णुस्मरणमेव प्रायश्चित्तमित्याहुःश्रीशंभोश्च- . रणद्वंद्वमाधाय हृदयांबुजे ॥ उद्धवस्य तनुजेन काशिपुरनिवासिना॥१॥ धीमतानन्त- देवेन परिभाषा निरुपिता|गुरवस्तेन तुप्यन्तु विद्वांसश्च तथा मयि॥२॥इति परिमापा।।

·(२१) ॥ अथ प्रसंगादितरसर्वकर्मसाधारणान्यपि गणपतिपूजनादीनि स्वस्तिवाचनान्तानि रुद्रांगानि निरूप्यन्ते ॥ तत्र तावद्गणपतिपूजनविचारः ॥ तदुक्तं पद्मपुराणे।। नाचितो हि गणाध्यक्षो यज्ञादौ यत्सुरोत्तमाः ॥ तस्माद्विघ्नं समुत्पन्नमक्रोधजमिदं तवेति। अस्माचार्थवादाद्वि- ध्युन्नयनं द्रष्टव्यं ॥ ब्रह्मवैवत्तेऽपि ॥ इंदिराजः मियः पुत्रो भवान्याः शंकरस्य च ।। तस्य पूजनमात्रेण त्रयोपि वरदाः सदा ॥ यो ब्रह्माविष्णुशिवाः ॥ भवानी शि- व गणेशा इति वा ।। गणेशः सर्वदेवानामादौ पूज्यः सदैव हि ॥ सर्वैरपि पहावि. घ्ननाशकोऽन्यो न विद्यत इति ॥ पूजाविधिमाह रुद्रपद्धतिकृत्परशुरामः ॥ गणेश- पूजयेत्पूर्व न विघ्नार्थ स्वकर्मणः ॥ पट्टे वा मृन्मये पीठे रक्तवस्त्रेऽरुणाक्षतैः ॥ कार्य- मष्टदकं पद्मं तस्योपरि गणेश्वर। गणानां त्येति संस्थाप्य पूजयेत्तदनन्तरं ॥ हे हेरंव त्वमेोहि०॥ आवाहौवं गणेश्वरं संस्थाप्य गणानां त्वेति मंत्रेण पूजयेदित्यन्वयः ।। स्थापनं गणेशप्रतिमायाः पूजायामन्तर्भावादावाहनमप्यनेनैव मंत्रेण ज्ञेयं ॥ गणानां चेति मंत्रसमाप्तिस्तु कंडिकापरिसमाप्त्या ज्ञेया ॥ सर्वत्र स्मात्तै कर्मणि मंत्रावसान- पोधकममाणाभावे मंत्रस्य कंडिकान्तत्वात् ।। उक्तंत्र रेणुकारिकायां ॥ गृहाक- मसु ये मंत्राः ज्ञेयाः स्वाध्यायपाठतः ॥ किंच मध्यमवृत्या तेन द्रुता न विलंबिता इति ॥ यत्तु काशीदीक्षितैविश्वनाथभट्टैश्च प्रयोगरत्ने रुद्रपद्धतौ च गणानां त्वे. त्ययं मंत्रो वसोममेत्यन्त इत्युक्तं तत्काण्वशाखाविषयं ॥ काण्वशाखायां गणानां स्येति कंडिकायाः ॥ बसोममेत्यन्ताया एव समधीतत्त्वात्।। एवमित्युक्तमंत्रः ।। ते च हेहेरंवत्वमेोहीत्यादयः। तेपां गणानां वेति मंत्रेण महाव्याहृतिभिश्च सह विकल्पः विनायक तथा दुर्गा वापुमाकाशमेव च ।। आवाहयेद् व्याहृतिभिस्तथैवाश्यकुमा- रकाविति ग्रहयज्ञे मत्स्यपुराणवचनात् ॥ उपचारैः ससिरैश्चंदनै रक्तचंदनैः ।। पुष्पधुपैस्तथा दीपैराच्छादनसुशोभनः ॥ इति पंचोपचारैश्च यन्मया पूननं कृतं मारधर्मसिद्धयर्थं देवाय कल्पयामि तत् ॥ नालिकैरेण देयोर्घः फलेन फल- कांशिभिरिति ॥ अर्थमंत्रान्मार्थनामंत्राश्च प्रयोगे वक्ष्यामः ॥ इति ॥ "पंचोपचारैरिति"वाक्ये पंचोपचारग्रहणमुपलक्षणा। तेन पोडशोपचारा अपि भव- न्तिाअत एव पद्धतिकाराः पोडशोपचारैः पंचोपचारर्वा पूजयेदित्याहुः॥पोडशोचारा. स्तु आचारचिन्तामणौ ॥ पंचायतनपूजायामुक्ताः ॥ आसनं स्वागतं चार्थ पाधं चा- चमनीयकं ॥ मधुपर्काचमस्नानवसनाभरणानि च ॥ गंधपुष्पे धूपदीपो नैवेद्य - दन तथेति ॥ विष्णुपुराणे तु पूर्वमावाहनं प्रोक्तमासनं तदनन्तरं ।। ततश्च पाधमध्ये च ततस्त्वाचमनीयकं ॥ स्नान वस्त्रं चोपवीतं ततो गंधादि चंदन ॥ पुष्पं धूपं च 1.

·(२२) दीपं च नैवेद्यं तदनन्तरं ॥ ततो देयः प्रणामश्च ततो देपा प्रदक्षिणा विसर्जन ततो दद्यादुपचारास्तु पोडशेस्युक्त। एतदनुसारी शिष्टाचारोऽपि। कवित्त प्रणाम प्रदशि- जास्याने तांपूरदक्षिणे स्वते॥ पंचोपचारपूजायां तु न दक्षिणागिंधादिक्षा नैवेद्या- न्ता पूजा पंचोपचारिकत्याचारचिन्तामणौ वचनात् ॥ पोडशोपचारपसे तु स्नाने वने च नैवेधे दद्यादाचमनं हरेरिति ऋविधानवाक्यास्नानाधगत्येनाचमनं द धान् ॥ यज्ञोपवीतोपचारानन्तरमाचमनसमर्पणमत्र नोक्तं ॥ तथापि अर्घ स्नाने तथा वखे उपवीतोपहारयोः। ततो विराडित्यनयां दद्यादाचमनीयफमिति स्नानसूत्रपद्धतौ देवयाशिकोदाहतवचनात्कार्य । हरेरिति देवतान्तरोपलक्षणं ।। कचित्तु विसर्जनमा- मिमारुतादुर्ध्वमनुयानेश्वरंतीवदुल्लष्यते ॥ यथा नवग्रहमखादावन्ते विसर्जन ॥ तेन सर्वत्र पोडशोपचारैरेव पूजा ॥ पंचोपचारपूना तु यत्र स्थापितदेवानां निसर्जनात् मध्ये पूजोक्ता तद्विपयेति रामकृष्णभट्टाः ॥ इति द्विवेद्युपाहपरशुरामात्मजेन जग- घायशमणा संशोधिते रुद्रकल्पद्रुमे परिभाषापरिच्छेदे गणपतिपूजन विचारः ॥ ॥ अथ मंडपदेवतास्थापनविचारः॥ सदुक्तं हेमाद्री चतुर्विशतिमध्ये ।। आभ्युदयिक समाप्ते देवतास्थापनं स्मृतं ॥ जातिधर्मफुलानात कोकानां वृद्धिकारकमिति ॥ अस्याओं हेमाद्रिनैवमुक्तः।। आभ्यु- दपिकाद्धे फव्यतया मस्तुते सति ब्राह्मणक्षत्रियादिनातिविभागेन श्रुत्यादिषु समानातं कुलदैश्वोपदिश्यमान देवतानां प्रतिष्ठापनं फव्यतया स्मृतं ॥ तडि लोकानां वृद्धेमंगलपरंपरायाः कारणमिति ॥ मंडपश्च विवाहादिपंचकर्मसु कार्यः ॥ तदुक्तं पारस्करगृह्ये ॥ पंचम पहिः शालायां विवाहे चूडाकरण उपनयने केशान्त सीमन्तोन्नयन इति॥ अस्यायः ॥ विवाहादिपु पंचमु संस्कारकर्मसु पहिवाद्योऽयो लौकिकोऽनिर्भवतीत्यर्थः ।। फर्कोपाध्याया अपि।। विवाहावयाबागृयामिविषय इति ॥ शालायां मंटपे कर्म कर्तव्यमिति शेपः ॥ पदा पहिः शालायां इत्येकपदं गृहादहि- वाद्याशालावहिः शाला तस्यां पहिः मालायां मंडप इति यावत्। अत्राप्यमिलौकिक एव ।। बहिः शालाविधानसामात् ॥ नहि कर्थिवचनमन्तरेणावसथाद्ग्रहादि- रावसध्यामिमणयनं संभवति ।। औपासनपरण्य हवेति शूलगवपी स्त्रारंभसाम- ध्यात्॥ यदि हि कयि पद्यामेहादिमणयन स्पाचदि शूलगवार्थत्वेनापि मासत्वा- पुनस्तदर्यत्वेनोपासनमरण्य हत्येति सूत्रारंभो निरर्थक एव स्यात्॥ किंच ॥ आवस- ध्यो गृशः शालानिरित्यन्वर्थसंज्ञाकरणादप्ययमयों लभ्यते । यदयमावसध्यामिविना पचनमन्यत्र फर्मार्थ न प्रणेतव्य इति ॥ किंच ॥ आवसथ्यवद्धपचौ बावसथ- ·(२३) संबंधे निमित्तं ॥ आवसथसंबंधाभाये च शवत्तिनिमित्ताभावाबहिः प्रणीते. सस्मिन्नावसथ्येनौ निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्यपायादावसथ्यशद्रो न प्रवर्तेत ॥ तस्मात् गृह्याने माप्त्यभावादग्निसाध्यचाच विवाहादिपु लौकिकोऽग्निरेव भवति ॥ ननु चांग्निमादधीतेत्यत्रादधीतेत्यात्मने पदादात्मगामिक्रियाफलकानामेव कर्मणामा- धानसंपाचाग्निसाध्यत्वावगमादर्यादन्यगामिक्रियाफलककर्मणां स्वाहितग्नौ निषेध- प्रतीतेः ॥ यस्याग्नावन्यहोमास्यात्स वैश्वानरदैवतं ॥ चरु निरूप्य जुहुयात्मायश्चित तु तस्य तदिति छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनेन मायवित्तविधानाच्चैतानि संस्कारक- मौणि लौकिकाग्नायेव भविष्यन्तीति पुनर्विधानं किमर्यमिति चेत् । अत्रोच्यते ॥ गृहस्थालीपाकानां कर्मेत्युपक्रमवलात्सुतसंस्कारहोमाः स्वेग्नावेव स्युस्तन्माभूदित्ये. तदया। अन्यथा पुत्रानुत्साय संस्कृर्यादित्यनेन सुतसंस्काराणां स्वाधिकारिकत्वावगमा जातेष्टिन्यायाद्गृह्मस्थालीपाकानां कर्मेत्युपक्रमाच सुतसंस्कारकहोमाः स्वैमावेवा पधेरन् । तथाऽनामिमनोनिसंवद्ध गृह्यसूत्रविहिताम्यकर्मव्युदासार्य च ॥ पंचस्ये-- पामिसंबंद्धेष्वन मिरधिक्रियते नान्यत्रेति ।। एवं च सति द्वितीयविवाहोमिमतोऽपि लौकिकामावेव भवति ॥ बहिः शालाविधानसामदेिव ॥ नहि बहिः शालायामा- वसथ्याभिप्रणयनं संभवतीत्युक्तं ॥ नच स्वस्थानस्थिते रोमानेव विवाहहोमः स्या- दिति वाच्यम् ॥ बहिः शालाविधिविरोधात् ।। यत्तु छंदोगपरिशिष्टे ॥ सदारोन्या- न्युनरान्कयंचित्कारणांतरात् ॥ य इच्छेदमिमान्कर्तुं क होमोऽस्य विधीयत इति कात्यायनवचनं ॥ यचोक्तं प्रायश्चित्ताध्यायदेवपद्धतौ ॥ भार्यायां विद्यमानायां द्वि- तीयामुदहेयदि ।। तदा वैवाहिकं कर्म कुर्यादावसथेऽमिमानिति तच्छंदोगविषयं ।। अत एवोक्तं देवपद्धतौ स्मृतिचंद्रिकायां ॥ जीवंत्यामपि ज्येष्टायां द्वितीयत्री. परिणयने ते उत्सर्गेटयामीनुन्सध्यान्यया सह पुनरादध्यादिति ॥ हरिहर- भाष्येपि ॥ अथ यदि कृतावसथ्याधानो यजमानः प्रजायी चोदहेचत्रान्ये अरणी संपाद्य मातहोम विधाय दिवा विवाहं कृत्वा आचतुर्थीकर्मणो होमं त्य- क्वा तदंते अतिक्रान्तहोमद्रव्यं दत्वा पंचमेहनि पुनराधानं यथोक्तमित्येक पक्षः ।। प्रातहोंमं कृत्वा दिवा विवाह संपाद्य सघश्चतुर्थी कर्म च कृत्वा तदिन एवासथ्याधान- मिति द्वितीयः ॥ अत्र पक्षद्वयेपि पूर्वारण्योः स्फोटितयोरावसथ्ये दहनं ॥ अन्यार- प्योराधानं ॥ पात्राणि तु तान्येव ॥ यत्त सदारोन्यान्पुनारानित्यादिके ॥ नहा- हिताग्नेः स्वं फर्म लौकिकेऽग्नौ विधीयत इत्यन्ते छंदोगपरिशिष्टे पुनराधानाभावमः तिपादन तच्छदोगविषयमित्युक्तं ॥ इत्यमभिदधतारिइरेण विवाहहोममावसध्याग्नौ कुर्वतां तु न पुनराधानमित्येतदभिहितं भवति ॥ अन्यया पुनराधानाभावप्रतिपा- ·(२४) दनमिति हरिहरोक्तेरसंगत्वापचेः ॥ नबनेन' छंदोगपरिशिष्टेन पुनराधानाभावः प्रतिपाद्यते ॥ किंतर्हि विवाहहोमस्यावसथ्यानावनुष्ठानमिति ॥ अत्र च पुनरापाना- भावप्रतिपादनं तच्छंदोगविषयमित्युक्तवता हरिहरेण विवाहहोमस्यावसध्यानावनुष्ठर- नमतिपादनमयि छंदोगविपयमित्युक्तं भवति ॥ अव गृयाग्नौ विष्टिस्याने स्थाली- पाका कार्यः ॥ य एवाहिताग्नेः पुरोटासास्त एवानाहिताग्नेश्वरवरइत्युक्तत्वात् ॥ अत्र विवाहादिपदस्य यदसमासत्तः प्रणयनं तु तत्र तत्र तत्संबद्धान्यकर्मणोप्युप- लक्षणार्थ ।। विवाह इति चतुर्थी कर्मग उपलक्षकं तदेकशात् ।। अत एव परिणी- ताया: स्वगृई प्रतिनीयमानायाः स्त्रिया मार्गे रथाक्षभंगादिनिमित्ते विहिते नैमि- तिके कर्मणि तमेवाग्निमुपसमाधायेवि विवाहाग्नेर्धारणानुत्तिर्दश्यते तचधारणं चतु. र्थीकमार्थ। अन्ययाऽनर्थवयापत्तेः॥ चूदाकरण इति तदव्यवहितपूर्वकालीनानमाशन- स्याप्युपलक्षण उपनयन इति यतादेशोपकक्ष। केशान्त इति येदं समाप्यस्नायादित्यादि- 'ना विहितसमावर्तनस्नानोपलक्षण। सीमन्तोन्नयन इति श्रुत्युक्तगाभिकहोमजातकर्म- होमानामुपलक्षण इति शहा प्रकारे। तेन पाकयज्ञविधानेन विहितोप्यवकीर्णीन: पशु- राज्याहुती बालौकिकमायेव भवति इविर्यज्ञविधानविहितस्यापि तपोक्तत्वात् ॥ ने नात्यस्तोमबदलौकिके ॥ नात्यस्तोमा अपि लौकिकेनायेवेति कर्कसंमदायकारौ ॥ यत्तु देवयाज्ञिकर्नोपासनश्रुतेरिति सूत्रे भार्यादिरग्नियादिर्वा तस्मिन् गृहाणीत्या- पस्तवस्त्रमुदाहृत्य गृहाय होतं गृह्यं ।। गृहशब्दश्च देपत्योर्वते ।। अतश्च यत्किचिद- पत्योदित शांतिकर्पोटिकवतांगभूतहोमादिकं तत्सर्वमावसथ्येग्नौ भवतीति ॥ अत एवाह कात्यायनः ॥ न स्चेनावन्यहोमः स्यान्मुक्कां समिदाहुति ॥ स्वगर्भस- क्रियाश्चि यावन्नासौ मनायते ॥ अग्निस्तु नामयादी होमे सर्वत्र लौकिकः ॥ नहि पित्रा समानीतः पुत्रस्य भवति कचिदिति ॥ अतश्च सीमन्तोन्नयन स्मारनौ- फार्यमित्युक्ते तच्छंदोगविषय ॥ छदोगपरिशिष्टस्यस्यैव फात्यायनवाक्यस्पोपसंहा- रात ॥ वाजसनेयिभिस्तु कृतावसध्यैरपि सीमन्तोन्नयन लौकिकानावेद कार्य । यदिः शालाविधानप्तामात् ॥ सीमन्तोनयनार्थत्वेन वहि:शालायां गृह्याग्नेः प्रग- यनम्याचपचादित्युक्तचाच।। न च स्वत्वस्थानस्थिते शालाग्नौ स्यादिति। यहि शालाविधानविरोधात्॥ न च शाखान्तरोपसंहारम्यायेन ह्याग्नौ स्यादिति वाच्य- म् ॥ भाकांक्षाया अभावारस्वशाखाविरुद्धत्वाच ॥ अत एव गर्गोपाध्यायाः ॥ विवाहादिपंचकर्मसु लौकिकाग्निमूचुः ।। कर्कोपाध्याया अपि ॥ विवाहादयशागृह्या- ग्निविषय इति ॥ यत्तूक्तं गृहशदव देपत्योर्वर्तत इति । तचिन्त्यं ।। सर्वनिबंधेषु हि दारवचनस्य शालावचनस्य वा गृहशदस्य एवेन दंपत्योःचनस्य गृहसदस्य ·(२५) काप्यदर्शनात्॥ यदप्यतश्च यत्किचिदंपत्योदितं शान्तिकपौष्टिकवतांगभूत होमादीक तत्सर्वमावसथ्येनौ भवतीति तदपि गृह्यसूत्रोक्तकर्मविपयं ।। तस्मात् गृह्याणि गृह्य- सूत्रोक्तानीत्यर्थः ॥ धर्मशास्त्रपुराणोक्तेपु तु यत्रैव विशिष्यौपासनाग्नेविधान तत्रैवौ. पासनाग्निरन्यत्र तु लौकिक एव । तया चोक्तं स्मत्यर्थसारे ॥ गा पौपासने कु. त्सिर्वापानी तु कौकिके ॥ स्मात तु लौकिके फार्य श्रोत वैतानिकानिष्विति ।। गृह्यसूत्रविहितं गाी ॥ सर्वाधानिनस्तु औपासनाग्नेरभावाल्लौकिके तत् ॥ स्मृति- पुराणादिविहितं तु स्मात ॥ तेन शान्तिक पौष्टिक व्रत होम तुला ग्रह यक्ष महारुद्र- नवरात्रानन्तादिवत शतचंडयादिहोमास्तीर्थगयाश्राद्धादीनि च लौकिकेग्नौ भवन्ति। एतयामिनिर्णये विस्तरतो वक्ष्य इस्पर्क प्रसंगागतचिन्तया ॥ इति ।। अथ प्रकृतमनुसरामः-मंडपे कर्म कर्तव्यमित्युक्तं ॥ मंडपश्च पसिष्ठेनोक्ता। पोदशारत्निकं कुर्याचतारोपशोभित ॥ मंडपं तोरणैर्युक्तं तत्र येदि मकल्पयेत् ॥ अष्टहस्तं तु रचयेन्मंडपं वा द्विपदकरमिति ॥ द्विगुणिताः पट्करा यस्य तं द्वादशह- स्तं ॥ उत्तमः पोडशहस्तो मध्यमो द्वादशहस्तोऽधमोष्टहस्तः । अयं वैकल्पिको मंडपो गृह्यमानत एव कार्यों नतु स्वेच्छया ॥ तदुक्तं सप्तर्पिमते विवाहपटले ॥ में- गलेषु च सर्वेषु मंडपो गृहमानतः । कार्यः पोडशहस्तो वा द्विपदहस्तो दशावधीति ।। गृहमानत इति महति गृहे महान्मंडपो न्यूने न्यून इत्यर्थः॥ दशावधीति न्यून- तायां दशसंख्यावधिरित्यर्थः । अतो वसिष्ठोक्तोऽष्टहस्तपक्षोऽत्यन्तापद्विपयः ॥ अत्र पेयप्युक्ता नारदेन ॥ हस्तोच्छ्रितां चतुर्हस्तैश्चतुरस्रां समन्ततः ॥ स्तंभैश्चतुर्भिः सु- लक्षणां वामभागे ससमनः ॥ समंडपां चतुर्दिक्षु सोपानरुपशोसितां ॥ प्रागुदमय- णारंभास्त सशुकादिभिः ॥ विचित्रितां चित्रकुंभैविचित्रस्तोरणांकुरो।।। एवं वि. धां समारोहेमिथुनं सानिवेदिकामिति ॥ साग्नीति मिन्नं पदं मिथुनस्य विशेषणं ।। घेयां विशेपः सप्तर्पिमते ।। स्तंभेश्चतुमिरेवात्र मध्ये वेदी प्रविष्ठिता ॥ शोभिता चि- त्रिता कुंभैरासमन्ताचतुर्दिशं ॥ द्वारविद्धा वलीविद्धा कूपक्षव्यथा तया ॥ न कार्या घेदिका तज्ज्ञैः शुभा मंगलकर्मणीति ॥ वलि काष्ठपापाणादिनिर्मितस्तमः ॥ रेणु- फारिकायामपि ।। अविनफारिणं देवं विनराज प्रपूज्य च ॥ पोडशारत्निकं कुर्या- चारोपशोभितं ॥ मंडपं तोरणैर्युक्तं तत्र वेदि प्रकल्पयेत् ।। अष्टहस्तो भपेदापि में- उपोवा द्विपदकरः।।पृथु च दैर्येऽधिकरा विधेया हस्तोच्छ्रपाऽपक्वमृदिष्टकामिः ॥ पद्धा गृहान्निर्गमदक्षिणेन विवाहवेदी सिकतोपकीर्णा ॥ माघा वेदी ब्राह्मणस्पो- पदिष्टा द्वाभ्यामूना क्षत्रियस्यांगुलाभ्यां ।। वैश्ये शूद्रे भ्यधिहीना हि सैष वेदी- मान वै वसिष्ठेन चोक्तमिति ॥ अन्धपश्चत्वारः ॥ अवघे संस्कार्यत्वाब हरवेनेन ४ ·घेदीनिर्माण । विवाई तु कन्यागृह एव वरपूजनस्योक्तत्वाद् गृहस्थाश्रमस्य तदाय- तत्वात्कन्याहस्तेनैव वेदीनिर्माणमित्युक्तं स्मृति कौस्तुभे मंडपादौ स्तंभनियेशन तु वृपादाशित्रये मूर्ये सति आग्नेयां कार ॥ सिंहादाशित्रये ईशान्यां ॥ वृश्चिकाद्रा- शिवये वायव्यां ॥ कुंपादाशित्रये नैन्यां अन्याम दिक्षु व्युत्कमेण राहोर्मुखमध्यं पुच्छं च तिष्ठति । अतस्तत्र स्तंभनिवेशनमनुचितं यदाह विश्वकर्मा। वेद्यां पा- गृहे सिंहात्रिक मीनात्सुरालये ॥ ईशानतो व्यस्तगत्या पृष्टिस्तस्य शुभावहेति ॥ तस्य राहोवृपादित्रये सूर्ये सति ईशानदिशि मुखं । अग्रे व्यस्तगत्या विलोममि- स्पर्यः ॥ पृष्ठिः पृष्ठदिन आग्नेयी शुभा ॥ यत्तुक्तं शिल्पशास्री विश्वकर्मणा ॥ क- न्यासिहे तुलापां भुजगपतिमुखं शंभुकोणेऽग्निखातं वायव्ये स्यात्तदास्यं मकर- धनुरलावोशखातं वदन्ति ॥ कुंभे मीने च मे नितिदिशि मुखं वायुकोणेऽदि खातं चन्दः कोणे मुख वै वृमिथुनगते कर्कटे रक्ष खात इति ॥ तद्ग्रहविषयं ॥ गृहे सिंहादित्युक्तवाद अमुमेवार्थमभिप्रेत्योक्तं संग्रहे ।। संभः स्थाप्यः क्रमादर्के अपराशेत्रिमे त्रिमे || आग्नेय्यां च तधैशान्यां वायम्पां नितेर्दिशीति ॥ मंडप- प्रतिष्ठःविषिरुतो रेणुकारिकायां ॥ मंडपस्थापनं कुर्यात्स्वस्तिवाचनपूर्वकं ॥ चतु- रो ब्राह्मणांस्तत्र पूजयेदक्षिणादीभिः ॥ नंदिनी नलिनी मैत्रा उमा च पशुवर्द्धनी।। मैदपस्थापने योज्याः स्तंभे मात्राः प्रकीर्तिताइति रुद्रकल्पद्रुमे मंडपदेवता स्थापनम्।। ।। अथ गोर्यादिमातृपूजनविचारः॥ तदुक्तं छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनेन। कर्यादिषु च सर्वेषु मातर सगणाधिपाः ।। पूजनीयाः प्रयत्नेन पूनिताः पूजयन्ति ता इति ॥ सर्वेषु कर्यादिपु सर्ववैदिक- फरिभेवित्यर्थः ॥ मातरम तत्र तेनैवोक्ता ॥ गौरी पमा शची मेघा सावित्रि विजया जया ॥ देवसेना सधा स्वाहा मातरो कोकमातरः ॥ धृतिः पटिस्तया दृष्टिरात्मदेवत या सह ॥ गणेशेनाधिका ह्येता वृद्धौ, पूज्याचतुर्दशेति ॥ 'अन्ते श्रुतमपि गणपतिपूगनमादौ कार्य ॥ आदौ विनायकः पूज्यो अन्ते च कु- लदेवता इति स्मृतिकौस्तुभे बचपरिशिष्टात् ।। एतेन मदनरलादीनामन्ते गण- पतिपूजोक्तिरनादरणीया ॥ इदं च गणपतिपूजनं मावपूनांग ॥ मातरः सगणा- थिपा इत्पनेन सगणाधिपानां मातृगां पूज्यत्वविचानेन गणपतिपूजाया मात्पूना- गत्वावगमात् ।। अत एव कर्पोरं निर्विघ्नफलसिद्धयर्थमपि गणपतिपूजनं भवती- त्युक्तवता श्राददीपिकाकृता काशीदीक्षितेन चैवमेव वदता निर्वित्रफलसिदद्यर्थस्वा- निम्नमिदमित्युक्तं ॥ एवमेव मदनरत्ने दानकांडे जलाशयोत्सर्गकांडै च ॥ न . चात्र संमतिपन्नदेवताकत्वात् मतदशमानामत्यानितिवर्चत्रेण. गणपतिपूजा स्यादिति ·(२७) पाच्यं ॥ निर्विघ्नफलसिद्धधाया गणपतिपूनायाः पुरुषार्यत्वेन मापूमांग- भूतायाः कर्मार्थत्वेन च फलमेदात् ॥ पानाप्रत्येषु तु फलैक्यादेशकालक.क्याच तंत्रता ॥ इह तु सत्यपि देशकालफत्रैक्ये फळमेदादेव न तंत्रता ।। अत एव का. त्यापनः । कर्मणां युगपद्भावस्तंत्रमिति ।। तंत्र प्रक्रम्य फलकर्मदेशकालद्रव्यदेवता- गुणसामान्य इत्यनेन फलसाम्यादीनि तत्रत्वे कारणान्यभिवाय फलादीनां भेदे तंत्रभेदमाइ ॥ तद्भदे भेद इति ॥ मंडपदेवतामतिष्ठया गणपतिमापूजयोर्मध्ये व्यव- घाने तु नेयं तंत्राशंका न चोत्तरं ॥ मातरो लोकमातर इति सर्वासां विशेषणं ॥ ए. ताः मातरो लोकमातरो भवन्ति ॥ एता मातरो वृद्धौ पूज्या इत्यर्थः ॥ ततश्च दृद्धौ पूज्याश्चतुदशेत्युपपद्यते एवमेव नारायणरत्तावाशादित्यभाप्ये च परशुरामोऽप्याह गौर्यादितुष्टिपर्यन्ता आत्मदेवतया सह।। गणेशेनाधिका होता वृद्धौ पूज्याचतुर्दशेति।। हेमाद्रिरूपनारायण मदनरत्न दानसागर दानप्रदीपादिकारास्तु पूज्याश्च पोडशेत्येव मातरो लोकमातर इति परिगणनातः पठन्ति ॥ तत्र हेमाद्रिकारादिसकलशिष्टपरि- ग्रहेण मामाण्यनिश्चयाधुक्तोऽयं पक्ष इति केचित् ॥ उभयत्रापि शिष्ठपरिग्रहस्या- विशिष्ट पेन मामाण्यनिश्चयाविशेषाद् द्वावपि पक्षौ युक्तावित्यन्ये । अत एव पद्धति- फारौं पक्षावुपन्यस्तौ ॥ वस्तु तस्तु हेमाद्रौ मतिष्ठाकांडोदाहतानां पौराणानां गौ- द्यावाहनलिंगकानां चतुर्दशमंत्राणामेव सत्त्वाचतुर्दशेत्येव पाठः श्रेयान् ॥ अत एवाविच्छिन्नाध्ययनसंपदायसमागतं पाठं सम्यक् जानन्तः परिशिष्टा ध्येतारोपि वृद्धो पूज्याचदशेत्येवं पठन्ति । अत्र केचित् ।। मातरः सगणाधिपाः इत्यत्र मावणां गौर्यायविशेपितानां पूज्यत्वावगमाचासामेव मिलितानां देवतात्वं नतु गौर्यादि वि. शेपितानां ॥ (गौरीमात्रे नम इत्यादि रूपं ) अश्रुतत्वात्तासां ॥ यद्यपि गौरीपमे त्यादिना विशेपिता एव मातरो देवतासेन श्रूयन्ते तथापि तस्य वचनोद्देशमात्रपरत्वा मिलितानामेव मावणां देवतासमिति मन्यन्ते ।। ( शास्त्रारंभे त्रीणि कारणानि सर्वत्र ॥ उपदेश लक्षण परिक्षाः ॥ नाम्ना पदार्थकथनं उद्देशः ॥ तस्य परिक्षा) अन्येतु गौर्यादीनां प्रत्येकं देवतात्वमाहुः ॥ युक्ततरमिव चैतत् ॥ अन्यथा बहुत्व- विशिष्टमातृणामेकदेवतात्ये वृद्धौ पूज्याश्चतुर्दशेति चतुर्दश संख्यानुपपत्तेः । दशोप- चारवेशि प्रत्येकं नाम भेदत इति रुद्रयामले प्रत्येक पूज्यत्वविधानानुपपत्तेया। हेमा- द्रौ प्रतिष्ठाकांडोदाहृतगौर्यायावाइनलिंगकचतुर्दशमंत्रविरोधापत्तेश्च ।। किंच ॥ आ. दौ चिनाजकः पूज्यः स्यादन्ते कुलदेवता इति बहटचपरिशिष्टमपि प्रत्येकं देवता- व एवोपपद्यते ॥ इतरया क आधन्तबद्भावः स्यात् ॥ मातरः सगणाधिपा इति भयोगस्तु अभिधानक्रियापेक्षया (प्रत्येक भोजन क्रियावन मापदेन प्रत्येक गौर्या, ·(२४) दिफयन क्रिययेति पारत् ) प्युपपद्यते गर्गा भोज्यन्तामितिवत् ।। (मत्येकं वाक्य- परिसमाप्त्युदाहरणं ।। कुतः सर्वेषां भिन्नक्रियाफलं चातः प्रत्येकं । गर्गाः शतं दंडयतामिति समुदाये पाक्यपरिसमाप्युदाहरणं । प्रत्येकं शतदंडस्प संभवात् ) तस्मात्मत्येकं देवतात्वं ।। वाजसनेयिभिश्च यद्यपि स्वो मातृपूजाविधैरनुक्तत्वा- सपामपि पक्षाणां स्वगृयोक्तं विधीयते ॥ स्वग्रयोक्तस्य चाभावे ग्रहणं स्वेच्छया भवेदिति संग्रहवचनाच छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनोक्ता पातरश्चतुर्विंशतिमतोक्ता घा मातरो विफल्पेन पूज्या इत्यवगम्यते ॥ तथापि छंदोगपरिशिष्टोक्ता एव मातर पूज्याः सूत्रपरिशिष्ठयोरेफकव॒त्वापारस्करमतस्याश्रयणीयत्वाच ॥ तया च स्मृ- तिसंग्रहन गृह्याणि स्मृतियपश्रिाद्धादावुपलभ्यते।।कर्तुमर्हन्ति ते सर्वे पारस्फरसुनी. रितमिति।। परेप करोतीति व्युत्पतेः श्राद्धकाशिकायामप्येव।। एवमेव वाजसनेयिन: समाचरन्ति। केचित्तु छंदोगपरिशिष्टोक्तानां चतुर्विंशतिमतोक्तानां च मातृणांसमुथप माहुः ॥ तत्तु वाजसनेयिनां त्याचारादर्शनादुपेक्षणीय ॥ ययाकुलाचारं व्यवस्था- पनीय वा ॥ एवं च सति चतुर्विशतिमतोक्ता मातर इहोपयोगाभावान्नोपन्यस्ता इति अथ पूजा विधिमाह छंदोगपरिशिष्टे कात्यायन:"-प्रतिमासु च शुभ्रासु लिखित्वा वा पटादिषु । अपि चाक्षतपुंजेपु नैवेद्यश्च पृयविधैरिति ॥ प्रविमासु प्रतिकृतिषु ॥ शुनाम रजतस्फाटिकादिमयीपु ॥ शुद्धास्थिति पाठेप्ययमेवार्यः ॥ अयं मुख्यकल्पोऽनुकल्पमाह ॥ लिखित्वा चा पटादिषु इति ॥ वर्णकलिखिता था। तत्र विनायकमतिमास्वरूपं हेमाद्रो मत्स्यपुराणे ॥ वदन्तं दक्षिणकरे उत्पलं च त. पापरे ॥ लड्डुकं परशुं पैव वामतः संपकल्पयेत् ।। संयुक्तं बुदिऋदिभ्यामघस्ता- मुपिकान्वितमिति ॥ वत्रैव सिद्धार्यपृच्छायां ॥ चन्द्रार्द्धनवचक्षुभ्या भास्करण शशे णच ॥ विद्योतन्ते फराः यस्या पद्मा सा च प्रकीर्तिता ॥१॥ फीरफम्यजिनी चैव ध्यंजन समिध तथा ॥ या विभर्ति कराप्रैः सा शची नानी प्रकीर्तिता ॥२॥धचे या समिधं इस्तैः रजनीकीरफायपि ॥ मनस्तान्तं च सा मेघाऽभिधीयते ॥३॥ अक्षमूत्रं सुचं चैव शक्तिकां च कमंडल। कलयन्ति करा यस्याः सावित्री सा मकी- तिता ॥ ४ ॥या कपालं च कौशं च पीयूपं पाशमेव च ॥ या वित्ति करांभोज- विजया सा प्रकीरिता ॥५॥ क्रमाकोशकपाले च पीयुपं च सपाशकं ॥ आश्रित्य- पंकरामाणि विजयन्ते जया च सा ||६|| तवसागरसहितायां। दर्पण पंफर्ज पचं पुष्टिकां दधतीं स्मरेत् ॥ पुष्टिं लक्ष्मी सितां सौम्यां पंकजासनसंस्थितां ॥७॥ बजे पमं तपादर्श पीयूपं दधतीं स्मरेत् ॥ सा मा तुष्टि प्रहालक्ष्मी स्थिता वीरासनोपरि 11 तदेवं विशेषतः कामांचिन्मातणां स्वरूप दर्शित। सामान्याकारण तु सर्वांसा ·(२९) महापंचराने उक्तम् ॥ पूज्याथिोऽधवार्चायां वरदाभयपाणय इति। आपकल्पमाहा। अक्षतपुंजेष्वपि वा मातरः पूजनीया इत्यनुपंग इति नारायणत्तिकता व्याख्यात।। श्रादकाशिकाफारस्तु जातकर्मणि वालानां नामाहयनकर्मणि। निरीक्षणे प्राशने च यवस्थं मातृपूजनमिति वचनाद्वा शब्दो व्यवस्थित विकल्पार्य इत्याह। रेणुकारिका- यां तु ॥ कुलानुक्रमाद्वेश्मनो देवतानां हरिद्रारजोभिलिखित्वा सुवस्त्रे ॥ प्रतीचीमु- खाः स्थापयित्वा मुकूडथे ततः माङ्मुखः पूजयेत्पुष्पधूपैरिति विशेष उक्तः॥ अक्षत- पुंना यवमुष्टय इति नारायणत्तिश्राद्धकाशिकादयः ॥ युक्तं चैतत् ॥ अक्षतास्तु यवाः मोक्ता (तंदुला बिहयस्तथेति स्मृत्यन्तरादवगन्तव्यं) भ्रष्टा धाना भवन्ति ते । भ्रष्टास्तु ब्रिहयो लाजा घृष्ठाः खांडिक उच्यत इति छंदोगपरिशिष्टे कात्या- यनोक्तः ॥ अक्षतास्तु यवाः मोक्ता अभावे व्रीहयःस्मृता।। तदभावे च गोधूमा नतु खंडिततंडला इति परशुरामोक्तेश्च ॥ निवेदनीयैश्च नानाविधैर्गंधपुष्पधूपदीपपायस- मोदकापूपादिभिः ।। चकारो भक्तिश्रद्धासमुच्चये इति नारायणवृत्तौ ॥ गंधतां- चूलवस्त्रादिश्च शद्धार्थ इति श्राद्धकाशिकायां ॥ आभ्योय गंधपुष्पं च धूपं दीपं निवेदयेदिति वाक्ये अध्यग्रहणेन पोडशोपचारपूजाऽवश्यकेति घोत्यत इत्युक्तं स्मृ. तिकौस्तुमे ।। रुद्रयामले तु विशेपः ॥ अमंता स्थापयामीति मंत्रेण नामभेदतः ॥ स्थापयित्वा ततः प्राणान्मतिष्ठाप्य प्रपूजयेत् ।। दशोपचारैवेशिमत्येक नामभेदतः। आदी गणाधिपः पूज्यः स्यादन्ते कुळदेवता इति ॥ एताश्च पदार्थानुसमयेन पूज्या इति रुद्रपद्धती नारायणभट्टाः ॥ ग्रहपूजापि पदार्यानुसमयेनैवेति शान्तिदानमयूख- योः ॥ अत्र निर्वापवत्पूजैव पदार्येनत्येककोपचारसमर्पणं पदार्थः ॥ तस्य मुष्टिवत्प- दार्थावयवत्वात् ॥ अक्षतपुंजादौ पूजनेत्वाबाहनादिविसर्जनान्तं सर्वत्र कार्यम् ।। प्र. तिमापूजने त्वाचाहनविसर्जने न स्तः।। एतच्च यत्र यत्र वृद्धिथादं तत्र तत्र कर्तव्यं।। यत्र यत्र भवेत् श्राद्ध तत्र तत्र च मातर इति छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनोक्तेः ॥ इदं च मातृपूजन श्राद्धात्पूर्व कार्य ॥ छंदोगपरिशिष्टे तथैव पागत् ॥ अकृत्वा मा- व्यागं तु यः श्राद्धं परिवेपयेत् ॥ तास्तस्य क्रोधसंपन्ना हिंसां कुर्वन्ति दारुणामिति हेमाद्रौ भविष्ये मातृपूजामंतरेणाभ्युदयिकानुष्ठाने निंदाश्रवणाच ।। अत्र केचित् ।। अकृत्वा मातृयाग विति हेमाद्री भविष्योक्ताहपूजन वाजपेयेनेट्वा बृहस्पतिसवेन यजेतेतिवदाभ्युदयिफश्राद्धांग ॥ आभ्युदयिकाद्धान्ते च माविसननमित्याहुः।। अपरे त्याहुः। कर्मादिषु च सर्वेषु मातरः सगणाधिपा इत्यादिवचनैः साक्षात्काँग- सेनावगताया एव मावपूजायादर्शपूर्णमासाभ्यामिष्वा सोमेन यजेतेतिवत् श्रादा- पूर्वकालवामात्रबोधनादंगांगित्वे मानाभावात्सत्यपि चांगत्ये विसर्जनान्ताया एवं ·(३०) मापूजाया अंगत्वोपपत्तेः पूर्व विसर्जनान्ता मात्पूजां कृत्वा पश्चात् श्राद्धपिति ।। एवं च सति श्राद्धसंकल्पात्पृयगेवास्य संकल्पः ।। द्धिश्राद्धानंगत्वात् ॥. स्माचक- मोगानां पृथक् संकल्पे आचार एव प्रमाण ॥ प्रधानसंकल्पेनैवांगसंकल्पस्यापि सिद्धः । अत एव याशिकाः श्रौतकर्मस्वंगसंकल्प पृयगेवाचरन्तीति ।। इति श्रीरुद्र- कल्पद्रुमे परिभाषापरिच्छेदे मातृपूजाविचारः ॥ ॥ अथ वसोर्धाराविचारः ताश्च पाठकमान्मातृपूजां समाप्यैव कार्याः ॥ एवं ताः' संपूज्य कि फर्तव्यमि- त्पाह कुडयलग्ना वसोरित्याशदित्यनारायणत्तिकारादिभियाकृतत्वाच ॥ रुद्र- यामले मातृपूजामभिधाय तत्पुरः संनिधाने वेत्यायुक्तेश्च ॥ स्मृतिरत्नावलिदानखंड- मदनरत्नहोमिश्रप्रयोगरत्नादिनिबंधेप्वप्येवं ।। ये तु पूर्व वसोराः कृत्वा मातः संस्थाप्य मातृणां वसोद्धाराणां च युगपत्पूजनमित्याचरन्ति त उक्तग्रंथविरुद्धाचार. कत्वादुपेक्षणीयाः ॥ वसोदारामकारस्तु छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनेनोक्तः॥ कुटय- लग्ना वसोाराः सप्तधारा घृतेन तु ॥ कारयेत्संरधारा वा नातिनीचा नवोछूिता इति । यसोश्चेदिराजस्याग्ने ।। तदुदेशमवत्तत्वेन तत्संबंधिनी ।। यसोच सों- सिवायर्चकत्वेन मंगलहेतुत्वाविवाह पुत्रजन्मादि मंगलकर्मा पूजा युक्ता ॥ कारये- दिति स्वार्थे णिच् ॥ स्वफतृत्वानियमार्थों पेति थाद्धकाशिकायापाशादित्यभाष्ये च ॥ (धान्येन धनवानित्यत्र यया धान्यामिन्नेन धनेन धनवच तयात्रापि स्वत. कस्वामिन्नो नियमस्वदर्थोऽयं णिच्) क्सो रास्तु स्वतंत्रा एव न ता पावसंपदा- निकाः ।। मंत्रलिंगादेवोधकस्याभावादसोरिति (नामकथनाद ) समाख्यानाचे- त्युक्तं थाद्धदीपिकायां ॥ एताय वसोभराः मावपूजासं निहितकुटयलमा विवक्षि- ताः। परशुरामकारिकायां स्वत्रं विशेष उक्तः। नातिनीचोछूिते फुडचे चसो रात सर्पिपा ॥ पंच वा सप्त धारा घा वसोमैत्रेण कारयेत् ॥ दुग्धेन वा वसो कुर्या- स्तासां च देवता ।। श्रीष लक्ष्मीतिर्येपास्वाहाप्रज्ञासरस्वतीति ।। रुद्रयामलेऽपि ॥ तत्पुर: सन्निधाने वा कुडचे रेखा घृतेन वै ॥ धारालिंगेन मंत्रेण समरेखा:समा. लिखे ॥ एकीकृत्योर्ध्वमागे तु रोपन्त कुंकुमादिना प्रतिष्ठा मिन्नतो कार्या पूजन युगपद्भवेत् ।। चंदन कुंकुम मोक्तं पुष्पेऽरुणानि च। गुहधूपो भयेद्दीपः सपिा परिकीर्तितः ॥ नैपेय तु भवेदाभ्यां भवेदपै यथेच्छया ॥ दोपचारः पूर्वोक्तरदानान्तिकै मिये ॥ पूना गौर्यादिमनुभिर्ययाशास्त्रविधानतः अनु- के पूर्वतो प्राधमाग्नापैक्यामहेश्वरि ॥ संमार्थयेचतो देवान्मादधारागणेश्वरा, निति वसोः पवित्रपति शतपारमित्पर्य धारालिंगको मंत्रः॥ मनुभिरिति मनवो.

·मैत्राः ॥ पूर्वतो मातृपूजाविधेः ॥ प्रार्थनामंत्रस्तु प्रयोगे वक्ष्यते ॥ तत आयुष्य- मंत्रजपः कार्यः॥ तदुक्तं छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनेन ॥ आयुष्याणि च शान्त्यर्थ जप्त्वा तत्र समाहितः !! पडूभ्यः पितृभ्यस्तदनु भक्पा श्राद्धमुपक्रमेदिति ॥ आ- युपे हितान्यायुष्यं वर्चस्यमित्यादीनि मंत्रवाक्यानीति नारायणत्तिकृता व्याख्या- तं ॥ हेमाद्रिस्त्वानोभद्रा इत्यादीनि यान्याशीः प्रधानानि सूक्तानि तथाविधमंत्रा- धाराणि सामानि चेति व्याख्यौ ॥ तत्र कर्मादौ । यद्वा यत्र मावपूजा वसा रा च कृता तत्र शान्त्यर्थममंगलनाशाय जप्त्वा ॥ अत्र जप्त्वेति क्ता प्रत्ययादेशाद्वाक्य- गततदनुशन्दाच श्राद्धोपक्रमस्यायुप्यमंत्रमपानन्तर्यमवगम्यते । अत एव मातृपूजा वसो राज्युष्यमंत्रजपेभ्योऽनन्तरं पित्रादिभ्यो मातामहादिभ्यश्च श्राद्धदानमारभेदिति नारायणवत्तौ व्याख्यातं ॥ इति ॥ ॥ अथाभ्युदयिकश्राद्धविचारः॥ तानिष्ठा तु पिन श्राद्धे वैदिकं किंचिदाचरेदिति।। तानिष्वा तु पिठन् श्राद्ध कर्म वैदिकमाचरेदिति। अनिष्वा तु पिसन् श्राद्ध न कुर्यात्कर्मवैदिकमित्येवमादिभिः। शातातपमत्स्यपुराणछंदोगपरिशिष्ठस्थकात्यायनादिवाक्यैस्तस्य वैदिककर्ममात्रांग- त्वावगमाद्रुद्रस्य वैदिककर्मत्वाच ॥ तत्र तावत्कात्यायनसूत्र ॥ आभ्युदयिक प्रद- सिणमुपचारः पूर्वान्हे पित्र्यमंत्रवर्ज जप ऋजवो दर्भा यवैस्तिलार्थः संपन्न मिति तु. समश्नः सुसंपन्नमिती ते ब्रूयुर्दविषदराक्षतमिश्राः पिंडा नांदीमुखान्पितॄनावाहयिष्य इति पृच्छति नांदीमुखाः पितर प्रीयन्तामित्यक्षय्यस्थाने नांदीमुखान्पिढन्वाचयि- प्य इति पृच्छति वाच्यतामित्यनुज्ञातो नांदीमुखाः पितरः पितामहाः मपिता- महा मातामह प्रमातामह दृद्धप्रमातामहाश्च मीयन्तामिति न स्वधां प्रयुजित युग्माना. शयेदति ॥ अस्यार्यः ।। आभ्युदयिक इति ॥ पुत्रजन्म विवाहादिरूपोऽभ्युदयो वृदिस्तस्मिन्सति क्रियमाणं श्राद्धमाभ्युदयिकशब्दे वाच्यं ॥ वृद्धिश्राद्धशब्दे वाच्यं वा ॥ यथाह गार्ग्यः ॥ अग्न्याधानाभिषेकादाविष्टापूर्ते स्त्रिया ऋतौ ॥ वृद्धिश्राद्ध प्रकुर्वीत आश्रमग्रहणे तथा ।। पुत्रोत्पत्तिपतिष्ठासु तन्मौंजीत्यागबंधने ॥ चूढायां च विवाहेपु वृद्धिश्राद्धं विधीयत इति ॥ ननु च नांदीमुखं फर्मागं चेति संज्ञाभेदात्कय- माभ्युदयिकं वृद्धिश्राद्धमिति संज्ञाद्वयमुक्त ।। उच्यते ॥ नामान्नचौलगौदानसा- मोपनयपुंसये ॥ स्नानापानविवाहेपु नांदीश्राद्धं विधीयत इति लोगाक्षिवाक्य- द्विश्राद्ध एव नांदीमुखमिति संज्ञाभेदकथनं तत्मयोगविशेषणार्थ । तथा च वृद्ध- वसिष्ठः ॥ पुत्रजन्मविवाहादौ वृद्धिश्राद्धमुदाहृतं ॥ तत्र नांदीमुख इति विशेष: समुदाहृत इति।। यत्तु फर्मोगमिति संज्ञांतरं तदपि वृद्धिधर्मातिदेशेन तद्रूपमेव संज्ञा ·१३) मैदेपीत्यविरोधः । तथा च हेमाद्रो पारस्करः ॥ निषेककाले सोमे च सोन्तो न्नपने तया ॥ ज्ञेयं पुंसवने श्राद्धं कमांग वृद्धिवत्कृतमिति ॥ अत्र फौगमिति नांदीमुखदेवतायत्वस्वाहाशब्दप्रयोग दथिबदरादिमिश्रपिंडवत्त्वादयो वृद्धिश्राद्धधर्मा अतिदिश्यन्ते ॥ विहितं च वृदिशादं याज्ञवल्लयादि स्मृतिषु ॥ एवं प्रदक्षिणा वृत्को वृद्धौ नांदीमुखान् पिढन् यजेतेत्यादिभिर्वचनैः ।। वृद्धिश्राद्धं च रद्धवसि- प्रादिभिर्दर्शित ॥ धजन्मवियाहादौ वृद्धिश्रामुदाहृतमिति॥ अवान्युदयिकाध- विशेषे विश्राध्यशब्दः परिभाष्यते ॥ आदिशब्देन गर्भाधानपुंसवनसीमन्तोन्न- यनव्यतिरिक्तानामन्नमाशनचूटाकरणादिसंस्कारकर्मणां ग्रहणम् ॥ गर्भावानादि संस्कारत्रयांगभूताभ्युदयिकस्य फर्मोगशब्देनाभिधानात् ।। एउच्च वृध्धिश्राध्या- दिन्नं कमांग ॥ विवदिति पारस्करवाक्येऽतिदेशदर्शनादा भेदे पतिदेशो भवति अत्र निपेकादिग्रहणमाधानायुपलक्षणार्थमिति पारिजातादयः ॥ सोमशब्दस्तेपा- मुपलक्षणार्थ इति मदनरत्नादयः ॥ अन्येतु निकादिशब्दानाप्नुपलक्षणार्थता- मन्याय्यां मन्यमानानिपेकादिाणिवेष्वेव कर्मागवायसनेत्याहुः॥ इदमेव युक्ततरम्।। तत्राभ्युदयिके श्राद्ध प्रदक्षिणोपवारः ॥ उपचरणमुपचारः अनुष्ठान करणमिति या. वत् ॥ तेनात्र सर्वमनुष्ठान प्रदक्षिणं भवतीत्यर्यः।। अत्र मदक्षिणग्रहण कर्मकत्तनिष्ठ. सफलदेवधर्मोपलक्षणार्थ ॥ ततश्च प्रासंस्थत्वोदकसंस्थत्वोपवीतित्वमाङ्मुखत्वो- दशमुखत्वदक्षिणनानुनि पाते त्वदेवयवच्चादिदेवघर्षः कृत्स्नोत्र भवति ॥ ययाद हेमाद्रौ शातातपः ॥ कर्तव्यं चाभ्युदयिकश्राद्धमभ्युदयार्थिना ॥ सन्येन चोपवीतेन अजुदभैश धीमता ॥ पितॄणां रूपमास्थाय देवा मन्न समश्नुते ॥ तस्मात्सव्यैन दा. तव्यं वृद्धिादे तु नित्यशः ॥ यथैवोपचरेदेवांस्तपा द्धौ पितॄनीति ॥ छंदोग- परिशिष्टे कात्यायनोऽपि ॥ दक्षिण पातयेज्मानुं देवान्परिचरन सदा ॥ पातपेदि. तर जानु पितृन्परिचरन्नपि ।। निपातो नहि सव्यस्य जानुनो विद्यते कचित् ।। सदा परिचरेनच्या पितनप्पत्र देवदिति ।। अौके पाङ्मुखस्य कषुरुदक् संस्थि- तायां विधानसामयत्पिादक्षिण्यपपास्पेदित्याहुः । तत्रापि प्रादक्षिण्यमेवेत्युदङ्स- खस्पैफातृत्वमित्यन्ये ॥ एतच्च मतद्वयं श्राद्ध काशिकाफार उपन्यस्तवान् । अत्र यूमः ॥ मागोवष दर्भेषु आद्यमापत्रय पूर्ववत् ।। अपः क्षिपेन्मूलदेशेऽजनैनित्येवि- निस्तिलाः ॥ द्वितीयं च रतीयं च मध्यदेशाप्रदेशयोः ॥ मातामहमभृतीस्तु एतेपा- मेव वामत इति छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनेन पित्रादीनां चामतो मातामहादीनापर- मेजने विदधता प्रादसिण्यानुप्रदायावनेननर्पिद पंचपोदक्षिणसंस्थता विधानारमाङ्:

·(३३) मुखस्य कर्तरुदक्संस्थतायां विधानसामर्थ्यात्मादक्षिण्यमपास्येदित्ययुक्त। उदङ्मुखो वा यजमानः समाहितः ॥ वृद्धिश्राद्धं प्रकुर्वीत नान्यवनः कदाचनेहि हेमाद्री मार्क- डेयपुराणे वृदिश्राद्धशदवाच्यपार्वणे माझ्मुखत्वोदङ्मुखत्वयोर्विकल्पस्य विहित- त्वेनोदङ्मुखस्यैव कर्तृत्वमित्यप्ययुक्तमेव ।। प्रदक्षिणोपचार इत्यनेन वैश्वदेविके ये धर्मास्ते सर्वेप्यत्र कर्तव्या न पियश्राद्धधर्मा इत्युक्तं भवति ॥ विश्वान्देवानुद्दिश्य क्रियमाणं कर्म वैश्वदेविकं । अत्र च प्रकृतिवदेव दैवे प्राङ्मुखाः पित्र्ये चोदङ्मुखा विषा उपवेशनीया न पुनर्देवधर्मत्वेन सर्वेपि प्राङ्मुखाः॥ तदाह छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनः ॥ प्रातरामंत्रितान्विप्रान्युग्मानुभयतस्तथा । उपपेश्य कुशान् दद्याद ऋजुनैव हि पाणिनेति ॥ अत्र मातः शरः प्रथमघटिकात्रयवाचीति नारायणत्ति- छत् ॥ अपरे तु साई प्रहरात्मककालवचनः प्रातः शब्दः ॥ तदाह गायः ॥ल- लाटसंमिते भानौ मयमप्रहरः स्मृतः॥ स एवाध्यर्द्धसंयुक्तः प्रातरित्यभिधीयत इति।। अध्यभ्रमधिकार्दै साईपहर इत्यर्थ इत्याहुः ॥ अत्रेदं तत्वं ॥ प्रात:दिनिमित्तक- मिति वचनादस्य च पूर्वान्हविधिना तुल्यार्थकत्वाच गाग्र्योक्तमातः शद्वार्यः श्राद्ध- कालविषयः ॥ नारायणरतिकदुक्तः प्रातःशद्वार्यस्त्वामंत्रणकालविषयः प्रातरा- मंत्रितानिति भूतकालनिर्देशात् ॥ उभयतो दैवे पिये च ॥ तथा पार्वणवत् दैये प्राङ्मुखान् पित्र्ये चोदङ्मुखान् ॥ हेमाद्रौ भविष्यपुराणे ॥ माङ्मुखाचतुरश्चैव चतुरश्च उदङ्मुखान् ॥ निवेश्य ऋजुभिदभैर्दद्यादासनमादरादिति ॥ सर्वानेव तु सान्विमान्माइमुखानुपवेशयेदिति ॥ हेमाद्रौ छागलेयोक्तैर्दैवे पिश्ये च ये विमास्ते सर्वेपि प्राइमुखा उपवेशनीया इत्ययमपि पक्षोऽस्ति तयापि छंदोगपरिशिष्टे का. त्यायनेन प्रकृतिमाप्तस्यापि ब्राह्मणोपवेशनस्य पुनर्विधानात्मकृत्यनुग्रहाच पूर्वोदा- हृतपक्ष एव कात्यायनादि संमत इति वाजसनेयिभिः स एवाश्रयणीयः ॥ परं खेतावान्विशेपः । अत्र प्रदक्षिणोपचारता विधानात्तदनुग्रहाय ब्राह्मणपंक्तिनिवेशः मागुपक्रमः पश्चादपवर्ग एव विधेय इति। अत्र कतुर्दिनियमोभिहित आश्वलायन- गृह्मपरिशिष्टे ॥ आभ्युदयिके युग्मा ब्राह्मणा अमूला दर्भाः प्राङ्मुखेभ्य उदङ्- मुखो दद्यादुदङ्मुखेभ्यो वा प्राङमुखो द्वौ दौं पवित्र इति ॥ अत्र प्राङ्मुखेभ्य उदङ्मुखो दद्यादुदङ्मुखेभ्यो वा प्राङ्मुखो द्वौ दौं पवित्रे इति ॥ अत्र प्राङ्मु- खेभ्य उदङ्मुखो दधादित्युदङ्मुखता नियमः ॥ उदङ्मुखेभ्यो वा प्राङ्मुख इत्य- नेन माइमुखत्वोदङ्मुखत्वयोर्विकल्प उक्तः ॥ अतएव हेमाद्रौ मार्कडेयपुराणे ।। उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा यजमानः समाहितः ॥ वृद्धिश्राद्धं प्रकुर्वीत . नान्यवनः कदाचनेति ॥ अत्र भादशद्रवाच्यं पितृपार्वणं मातामहपार्वणं चेवि पार्वणय.

·(३४) मेव नतु वैश्वदेविक ॥ वृद्धिश्राद्धोद्देशेन वैश्वदेविकधर्माणामेव विधेयत्वात् ।। पू. वान्हे || पूर्वमत्राद्विभक्तिव्यत्ययेन द्वितीयान्तमाभ्युदयिकपदमत्रानुवर्तते ॥ ततश्च पूर्वान्हे आभ्युदयिक विधेयमित्यर्थः । प्रकृतेरपरान्हे प्राप्तमप्येत पूर्वान्हे विधीयते ॥ प्रकृतौ तु पिंडपिठ्यज्ञवदुपचार इति वचनादपरान्हप्राप्तिः ॥ अत्त आभ्युदयिकं पू. वान्हे कर्तव्य । अत्र पूर्वान्हरेषा विभक्तस्यान्हा मथमो भागः ॥ पूर्वान्दो वै दे- वानां मध्यं दिनो मनुष्याणापपरान्ह पितृगामित्यर्थवादे पूर्वान्हमध्यान्दापरान्हानां त्रयाणां दिवसभागानामभिधानाद ॥ अत एव छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनः ॥ पिं- डान्वाहार्यकं श्राद्धं क्षीणे राजनि शस्यते ॥ वासरस्थ तृतीयेशे नातिसंध्यासमीपत इति त्रेधाविभागमाद ॥ विभागस्तु समो ज्ञेयः समै स्यादश्रुतत्वादिति न्यायात् ।। अभ्याधेयाभ्युदयिक तु विशेपो गालयेनाभिहितः ॥ पावणं चापरान्हे तु वृद्धिश्राद्धं तथानिकमिति ।। आमिकमान्यापेयनिमित्तमाभ्युदयिकमपरान्हे कुर्यादित्यर्थः ॥ इदं चापानपूर्वदिने बौधायनोक्तं नान्दीश्राध्यविषयं ।। आपस्तंबसूत्रानुसारिणां यत्स- भारस्पोंत्तरं भाष्यकारादिभिरुक्तं तत्पूर्वोत्तरपदार्थनिवन्धक्रमत्वान्न पृयकालमपेक्षत इति न तद्विपयं ॥ नापि कात्यायनविषयं ॥ विडितो ह्ययाधेयोपक्रमो दिवाशना- पूर्वमाचार्येण ॥ दिवाशनं चाष्ट्याविभक्तस्पान्हा पंचमभागे दक्षादिभिः सर्यते । नहि त्रेधा विभक्तेद्वधा विभक्ते वाऽपरान्हे आभ्युदयिकानुष्ठानपूर्वक क्रियमाणोन्या- धेयोपक्रमो दिवाशनकालात्पूर्व सं पवति ॥ पुत्रजन्मादौ तु तत्काल एव न पुनस्तत्र पूर्वान्दनियमः ॥ ययाद लौगालिः ॥ नियतेषु निपित्तषु मातदिनिमित्तकं तेपा- मनियतत्ये तु तदानन्तर्यमिध्यत इति ॥ ययप्याभ्युदयिक प्रदक्षिणमुपचार इत्यत्र प्रदक्षिणग्रहणस्य सकलदैवधोपलक्षणार्थत्वेन व्याकृतत्वात्तेनैव सत्रेण पूर्वान्दमाप्तेः पुनः, पूर्वान्हे इति सूत्रमनर्यकमिव भाति तथापि यथैवोपचरेदेवस्तिथा वृध्यौ पित- नपीति शातातपेन । सदा परिचरेनच्या पिहनप्यत्र देववदिति, कात्यायनेन च पितृणां देववदुपचरणमात्रस्यैवादिष्टत्वात्मकृतेरपरान्हे विहितत्वादंगमपानयोधक फालत्वेन तच्छेपभूते देवे कर्मण्यपि अपरान्दस्पैव सत्वान्नाभ्युदयके प्रदक्षिणमुप- चार इति सूत्रस्यमदक्षिणग्रहणम्य सकलदेवधर्मोपलक्षणार्थस्येनेह पूर्वान्हमाप्तिः ।। फिनवपरान्ह एव मतितामाप्नोति ॥ अत आभ्युदयिकस्य पूर्वान्दे विधानार्थ पूर्वान्दे इति सत्रं वक्तव्यमेवेत्पलम् ।। इति ॥ ॥ अथ मातृश्राद्धदिवसविचारः॥ पतु मावाधं पूर्वेषुः कर्माहनि तु पैलकं ॥.मातामई चोचरे धौ थाध्य- प्रयं स्मृतमिति ॥ पूर्वान्हे या माध्धं पध्यान्दे पैतृकं तया ॥ ततो; मातामहाना ·च वृद्धौ आद्धत्रय स्मृतमित्यादि हेमायुदाहृतैर्गायैशातातपादिस्मृतिवाक्यराभ्यु- दयिक श्राद्धमेकैकमात्रादिश्राध्धस्यैकैकदिनसाध्यत्वादिनत्रयसाध्यमसंभवे पूर्वान्दादि फालयसाध्यत्वेनेकदिनसाध्यमुक्तं तदन्यशाखा विपयं वाजसनेयिनां तु एकव- चननिर्देशादेकस्मिन् पूर्वान्हे आभ्युदयिक कार्यमित्यर्थकात्पूर्वान्ह इति सूत्रादाभ्यु- दयिकश्राध्यस्यैकपूर्वान्दकालसाध्यतावगमात् ।। यदि तु मात्रादि त्रीणि श्राद्धानि सूत्रकृता उक्तानि स्युस्तदा तेषां दीनत्रय साध्यतापूर्वान्हादिकालत्रयसाध्यता या स्यात् ॥ न च सूत्रकृता त्रीणि श्राध्यान्युक्तानि ॥ किंतु ॥ पिदमातामहपार्वण. द्वयात्मकं श्राध्यद्वयमेवोक्तं ॥ अपि च मात्रादिश्राद्धानां फालभेदात्मयोगमेदो भवि. प्यति ॥ सूत्रकारस्तु द्वयोः थाध्धयोः प्रयोगैकत्वं दर्शयति ॥ नांदीमुखाः पितरः पितामहाः प्रपितामहा मातामह प्रमातामह वृध्धप्रमातामहाच प्रीयन्तामिति ॥ एत- च प्रकृतिप्राप्तसह प्रयोग एवोपपद्यते भागनेष्वय दर्भेषु आघमामंत्र्य पूर्ववत् ।। अ- पः क्षिपेन्मूलदेशेऽवनेनिक्ष्वेति पात्रतः ॥ द्वितीयं च तृतीयं च मध्यदेशाग्रदेशयो । मातामहममृतींस्तु एतेपामेव वामत इति छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनेन निःसंदिग्धं स- ह प्रयोगो दर्शितः ॥ आचं पितरं द्वितीयं पितामहं ॥ नहि प्रयोगभेदे पित्रादीनां घामतो मातामहादीनामवनेजन संभवति ॥ यद्यपि अलामे भिन्नकालानां नांदीश्रा- ध्यत्रयं बुधः ॥ पूर्वेणुवै प्रकुर्वीत पर्वान्हे मात्रपूर्वकमिति वृद्धमनुवचनं तदपि शाखा- न्तरविषयं ॥ यहि मात्रादिश्राद्धत्रयविधिः कालत्रयेऽस्ति तत्रैवानुकल्पतया का- लैफरत्येन विधियुक्तः ॥ नहि कात्यायनसूत्रादौ कालत्रये मात्रादिश्राध्धत्रयविधि- रस्ति ।। तस्माद्वाजसनेयिभिरेकस्मिन्पूर्वान्ह एवैकमयोगं पार्वणद्वयात्मकमाभ्युद- यिकं श्राध्धमनुष्टेयमिति स्वसूत्रानुरूपं ॥ पित्र्यमंत्रवज जपः ॥ पित्र्यमंत्रा अश्नन्मु. जपेदित्यत्रोक्ता उदीरितामवर इत्यादयस्तान्वर्जयित्वा जपः कर्तव्य इत्यर्थः ।। पिश्यमंत्रग्रहण मधुमती पि संहितयोरुपलक्षणार्थं ॥ तया च श्राध्धकाशिकायां मनुकात्यायनौ ॥ मधुव्याता जपस्थाने कुर्यात्तत्र प्रयत्नतः ॥ उपास्मै गायतेत्यादि ऋचापंचजपेचथा ॥ इदं च मधुमती जपस्थाने उपास्मै गायता नर इति पंचर्चा ज- पविधान ऋक् शाखिविपयं ।। मधुवाता ऋतायत इति ऋचः स्थाने उपास्मै गाय- तेति पंचमधुमतीः श्रावयेदक्षन्नमीमदन्तेति च पष्टीमित्याश्वलायनोक्तेः ॥ मधुमती- नां जपस्थाने मंत्रान्तरजपविधानादेव मधुमतीजपो निपिद्ध एव । अयं च मधुमती- जपो भोजनोत्तरकालीनः ॥ प्राक् भोजनान्मधुमतीजपस्याविधानात् ।। यस्तु मधु- मध्विति जपस्तत्र त्रिजपोऽशितुमिच्छतां व्याहत्यनन्तरं सोत्रमधुमंत्रचिवजित इति छंदोगपरिशिष्ट भोजनात्माकालीनो मधुमंत्रजपनिषेधः स छंदोगपरः ॥ कात्याय- नीयश्राद्धकल्पे मधुमंत्रमपस्य भोजनात् भार प्रकृतौ विधानाभावात्।। ततश्च भोजनो- ·~ (३६), घरफालविहितो मधुमंत्रजपो भवत्येव। पूर्वकाले निधादित्युक्तं नारायणस्तौ दान- फांडे मदनरत्ने च ॥ छंदोगपरिशिष्टे फात्यायनः ॥ नचानन्मजपेचत्र कदाचित्पित- संहितां । अन्य एव जपः कार्यः सोमसामादिकः शुभ इति।। अत्र सुरावन्तमित्या- दयो मंग्राः पितृसंहिताशब्देनाभिधीयन्त।। सुरावन्तादिकां सर्वो जपेच पितृसंहिता- मिति श्राद्धकाशिफाकारोदाहृतवचनात् । अत्र जपत्वाविरोपादायन्तु न इत्यादीना. मपि मतिपेप इति केचित् ।। तदयुक्तं । अनन्सुबाह्मणेपु विहितस्य पिज्यमंत्रजप- स्य पिश्यमंत्रवज जप इत्यनेन प्रतिपिध्यत्वेनान्येषां प्रतिषेधाभावादापन्तु न इ. स्यादि जपस्यावाहनार्थत्वाच ॥ कर्कोपाध्याया अप्येवमाः ॥ हेमादिरप्याह ॥ अन जप्यशद्धाधो भुजानेषु द्विजेपु पितृलिगकाणां मंत्राणां जपः स एव प्रति- पिध्यते नतु पदार्थानुष्ठानकरणीभूतानामपि ।। अत एवाह जातकर्यः ॥ पितृलि- गेन मंत्रेण यत्कर्म मुनिभिः स्मृतं ।। तेनैव तद्विधातव्यममंत्रमकृतं यत इति ।। अब जवो दर्शाः ।। अत्रामूला ऋजयो (सरला:) दर्भा भवन्ति न द्विगुणा इत्यर्थः ।। दर्माणाममूलस्वविशेषणमुक्तमाश्वलायनसूत्रे ।। आभ्युदयिक युग्मा ब्रा- ह्मणा अमूला दर्भा इति ॥ ननु चाभ्युदयिके प्रदक्षिणमुपचार इत्यत्र मदक्षिणग्रह- जस्य सकळदैवधोपलक्षणार्थत्वात्तत्मकृत्तौ च दैवे कर्मणि ऋजुदर्भाणामेव विहितवा- दिह ऋजयो दर्भाः प्राप्ता एव । किमर्थमेतत्सूत्र ॥ उच्यते ।। कुशस्थाने च दूर्वाः स्युमंगलस्याभिवृद्धये इति हेमाद्रौ ब्रह्मांडपुराणे ळया उपदिष्टत्वेनातिदिष्टानाम- सुदर्भाणां बाधो माभूदित्यैतदर्य एवं च दूर्वाया अजुदभैर्विकल्पः ॥ सोपि मंगला- स्मकविवाहाघारंभे क्रियमाणधिश्राध्धे कुशस्थाने विधिर्यताधारंभे तु क्रिया पाणेऽमूलनाजुदर्भविधिरित्येवं व्यवस्थित इत्युक्तं स्मृतिकौस्तुभे ॥ केचित्तु येषां कात्यायनादीनां सुत्रेऽमूलऋजुदर्भविधिरस्ति तेपाममूलमजुदर्भविधिपैपां नास्त्यम्- लमजुदर्भविधिस्तेषां दाविधिरिति व्यवस्था || पुराणस्य सर्वशाखासाधारण्येन समिति प्रवृत्त्येन यान्मतिकजुदर्भविधिः महत्तस्तदितरान्मति वाविधैः सार- फाशत्वात्सूत्रस्य चासाधारण्येन निरवकाशचादित्याहुः ॥ इति ॥ " अथ यवैस्तिलार्यः"-अर्थः प्रयोजनकार्यमिति यावत् ॥ यस्तिलार्यः स सों यवनिर्वर्तितव्य इत्यर्थः ॥ हेमाद्रौ पद्मपुराणे ॥ तिलार्थस्तु यः कार्यः सव्ये. वानुपूर्वशः ॥ मंगलानि च सर्वाणि पाचयेद् द्विभपुंगवानिति ॥ तत्रैव विष्णुधर्मों- तरेऽपि ॥ रद्धिश्राद्धपु फतव्यास्तिलस्याने यवास्तथेति ।। तदा द्रव्याभिधायक- याचन्मत्रो ययोमीति यथार्यदिवव्यः ।। मंत्रोशिश्वलायनसूत्रे प्रदर्शितः ॥ यवो. सि सोमदैवत्यो गोसको देवनिर्मितः ॥ प्रयत्नमन्निः प्रकः पुष्टया नांदीमुखान्पितन् ·लोफामीणादिनःस्वाहेति ॥ अन्यनाप्युक्तं ॥ तिकोसीति पदस्पाने यवोसीति पर्द वदेत् ॥ सघयेति पदस्याने पृष्टयाशब्दं वदेदिह ॥ पिनिति पदात्सूर्वं यदेनांदी- मुखानिति ॥ ननु चाभ्युदयिक प्रदक्षिणमुपचार इत्यत्र मदक्षिणग्रहणस्य सफलदैव- घोपलक्षणार्थत्वात्मकच देवे फर्मणि यवैरवकीर्याथ भाजने सपवित्रके। शन्नो देव्या पयः क्षिप्त्वा ययोसीति यवांस्तयेति याज्ञवल्येन यवविधानादेवधर्म- खेन प्राप्तेर्यवैस्तिलार्य इति सूवानर्थक्पमिति चेव॥ अन मः।। प्रकृतौ दैये कर्मण्यपि अवकीरणादितिलैरेव यया स्यादिति द्योतयितुं यस्तिलार्थ इति सूता न च यवै- रन्वकीर्येति याज्ञवल्क्योक्तेदैवकर्मण्यप्यवकीरणादियवैरेव स्यादिति वाच्यं ॥ यदि ह्यावकीरणादिसाधनत्वं यवानां सूनसतोऽभीष्टं स्याचदा यवैरन्वफीति याज्ञवल्क्यो. क्तिवद्यवानादायोंकारं कृत्येति वसिष्ठोक्तिवच सूत्रकृताप्यभिहितं स्यात् ॥ न च त. याभिहितं ॥ तस्मान यवानां वत्साघनत्वं ॥ अन्यया प्रदक्षिणग्रहणस्य सकलदेव- धोपलक्षणार्थचेनेदापि तत एव यव मार्यवैस्तिलार्थ इति सूत्रस्य वैययमेव मस- ज्येत । अत एव प्रकृतौ दैये कर्मण्यपि प्रकरणानुग्रहादवकीरणादि तिलरेवाभिहित फर्कोपाध्यायरित्यलम् ।। " अयादाने विशेषः"-छंदोगपरिशिष्टे फात्यायनः ॥ ज्येष्ठोत्तरकरान्यु- मानकरायायपवित्रकान् ॥ कृत्वापः संप्रदातव्यो नैकैकस्यात्र दीयत इति ॥ युग्मान पिश्यनारमणान् ज्येष्ठोत्तरकरान् ज्येष्ठस्य प्रथमोपवेशितस्य कर उपरि येपति।। तथा कराने पविनानं येपति फराग्रामपवित्रका:॥ तांस्तथाविधान कृत्वाऽयों दातव्य इत्य. यः ॥ इदं च छंदोगविषयं ॥ तत्परिशिष्टगतत्वादिति स्मृतिरन्नावलीकारः ॥ तेना- स्प मते प्रकृतिवदेवापदानं न विद कचिद्विशेपः।। अन्ये मदनरत्नहोइपद्धतिकारा- दयस्तु अर्घदाने विशेषधैिर्वाजसनेऽपि शाखासाधारणं मन्यन्ते ॥ अत्र च शेष प्रतिवदित्यतिदेशेन माता पारस्य न्युन्जता भवत्येव ॥ श्राध्धकाशिका. फारस्तु अपसव्यं पित्र्यमंत्रा वामनानुनि पातनं ॥ न्युजपात्रं न कर्तव्य धि- श्राध्धेषु सर्वदेतीश्वरवाश्यानविषयमित्याह ॥ तद्विशेषवाक्यानवलोकननिर्वचन- मित्युपेक्षणीय ॥ तथाहि दवा पिंडान्न कुर्वीत पिंटपानमधोमुसमिति ध्यवसि- टेन पिंटपात्रन्युजतानिषेधादेकथुतिमूलकल्सना लापरे नेश्वरवाश्यस्य तद्वि- पयत्येनार्थपानन्युजतानिपेचे प्रमाणाभावात् ॥ अत एव मदनरत्ने दानकांद तुलादानजलाशयोत्सगांगतयाभिहित उद्धियाइपयोगे दोहमिश्रपद्धती वेदांगराय- पद्धतौ च न्युज पात्र कम्पमित्युक्तं ॥ अयं च पिंडपानन्युजकरणपविधार्छ- दोगपरः स्वशाखीयाकृतिपयोगे वद्विधानाभावात् ॥ निपेषस्य प्राप्तिपूर्वकत्वाच ·(३८) यद्विषयिणी प्राप्तिस्तद्विपयताया एवं वक्तुं युक्तत्वाच ।। अत्र द्विश्राध्ये गुरधूपः फरव्यः ॥ तदुक्तं श्राद्धकाशिकायां ॥ गुडधृपः प्रयत्नेन पुप्पाण्येवात्र यानि चेति। अत्रामीकरणहोमः पृपदाज्याभिघारितोदनेन कार्यः ॥ पृपदाध्यमिश्रओदनो हविः सर्वत्र तस्य द्वे द्वे माहुती जुहुयादिति वहहच परिशिष्टान् ॥दधिमिश्रमाज्य पृपदाज्यं॥ सर्वत्रेत्यग्नौकरण विमभोजन विकिरणपिंडदानेषु ।। द्वे द्वे इति वीप्सा यहच वि. पयाः ॥ अत्रोपनयनादिसुतसंस्कारशेपभूते वृद्धिश्राध्धेऽनौकरणहोमो जावेष्टयधि- फरणन्यायेन पितुरमिमत्वेनावेव कार्योअन्यभाये तु पाणाविति ॥ यत्तु पंचसु ब- हिः शालायां विवाहे चूडाकरण उपनयने केशान्ते सीमन्तोन्नयन इति पारस्करे- ण । नस्वेनावन्यहोमः स्यान्मुक्त्यका समिदाहुतिः ॥ स्वगमसत्क्रियार्थीश्च याव- मातो मजायते ।। अपिस्तु नामधेयादौ होमे सर्वत्र लौकिकः ॥ नहि पित्रा समा- नीता पुत्रस्य भवति कचिदिति छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनेन च लौकिकाशिविधान तत्मधानभूतसंस्कार कर्मविषयमित्युक्तं गंगाधरपद्धतौ ॥ युक्ततरमिवैतत् ॥ यतो गर्भाधानादि संस्कर्चा पिता श्रेष्ठतमः स्मृत इति ॥ ततस्तु नाम कुर्यात पिवैव दश- मेहनीति ॥ पिता कुर्यादन्यो वा कुलवृद्ध इति ॥ पितवोपनयेत्पुत्रं तदभाये पितुः पितेति ॥ पुत्रानुत्पाद्य संस्कुर्यादित्यादिभिः स्मृत्यन्तर विष्णुपुराणशंखस्मृत्यादि वाक्यैः सुतसंस्काराणां पिवधिकारीकत्वावगमादग्निमादधीतेत्यात्मनेपदभवणादा. स्मगापिक्रियाफलकानामेव कर्मणां स्वाहितैनौ विधानादुपनयनादिनां च ते- पामन्यगामिक्रियाफलकचातेपु स्वाहिनाग्नेः प्राप्त्यभाषेपि जातेष्टिम्यायन सस्मि- न्माप्ते पंचसु बहिः शालायामित्यादिना अग्निस्तु नामपेयादो होमे सर्वत्र लौकिक इत्यादिना च लौकिकोऽग्निविधीयते ॥ एवं च सति सुतसंस्कारांगभूते द्विश्राधे लौकिकाग्निविध्यभावाजातेष्टिन्यायमाप्तः स्वादितामिरेव भवतीति सुधीभिर्विभाव- नीयं ।। यत्वावलायनगृह्यपरिशिष्टे । आन्वष्टश्यं पूर्वेार्माप्ति मास्यथ पार्वण ॥ फाम्यमभ्युदयेष्टम्पामेको दिएं तयाटमें ।। चतुष्ायेषु साग्नीनां वन्दो होमो विधी. यते ॥ पियवाह्मणदस्ते स्यादुपरेषु चतुर्वपिति ॥ अष्टकानामुपरितना नव- भ्योऽन्वष्टकास्तन्निमिचभ्राद्धमन्वष्टापं ॥ अष्टकापूर्वदिनरूपाम् सप्तमीपु क्रियमाणं श्राधं पूर्वयुः ॥ मासि मासीति यस्यां फस्यांचित्तियो, प्रतिकृष्णपक्षं क्रियमाणं याधं ॥ अमावास्या निमिचकं श्राधं पार्वर्ण ॥ पुत्रादिकामनया क्रियमाणं काम्पं । अभ्युदये पुत्रजन्मविवाहादौ क्रियमाणं ॥ अष्टकासंशकायाम्यां क्रिय- माणं ॥ मुख्य कोदिग्निौ करणाभावात्सपिढीकरणस्यकोदिष्टपार्वणोभयात्मकवादे. कोदिष्टशद्रेन लक्षणया सपिडीकरणमेकोच्यते ।। तनायेषु चतुएं श्राध्धेषु साग्ने. रमाक्षेत्र होमः।। इतरेप चतुर्प।। श्राद्धप्वमिमतोपि पाणौ होम इत्याभ्युदयिकथाद्धेऽग्नि- . .

·(३९.) मतः ।। पियवाह्मणहस्तेग्नौकरणहोमविधान तत्चच्छाखाविषयमित्युक्तं श्राद्धहेमाद्रौ स्मृतिदर्पणे च ॥ कर्कादयोप्येवं ॥ येनान्यभाये तु विपस्य पाणो वोपपादयेदिति तकृतावसथ्याधानाभ्युदयिकविषयमित्याइ ॥ अकृतावस्थस्य पाणिहोम वदता कृतावसथ्यस्यत्वासथ्ये होम इत्युक्तं भवति । अन्यथा कृतावसथ्यस्यापि पाणी होम आषयतेत्यलम् ।। इति । "अय निरनिकस्य तु नागरस्य नाग्नौकरणहोमः"-तदुक्तं नागरखंडे ॥ निरग्नेरनौ करणं क्षयाहे चैत्र पार्वणं ॥ भस्मना मंडलं कुर्यात्रागरो यांत्यधोगति ।। संपन्नमिति तृप्तमश्नः ॥ तृप्तास्थेत्यत्र संपन्न वदेदित्यर्थः ॥ साकांक्षवात्मुसंपन्न मिति मतिपश्नः ॥ सांप्रदायिकास्तु सुसंसपन्नमितीतरे युरिति पनि ॥ तत्त्व नाहृतं ककोपाध्यायादिभिर्भाष्यकारः ॥ छंदोगपरिशिष्ट कात्यायनोपि ॥ संपन्न- मिति तृप्तास्थ प्रश्नस्थाने विधीयते ॥ सुमंपन्नमिति प्रोक्त शेपमन्नं निवेदयेदिति ॥ अत्र परिवेपणे विशेषो भविष्यपुराणे ।। पृपदाज्येन संयुक्तं दद्यायोदनमादितः ॥ पायसं च तथा भव्य मोदकादिरसोत्तरं ।। भोजनं मधुरं दद्यान्नचाम्लं परियेप. येत् ॥ रक्तपुष्पं तिलांश्चैव अपसव्यं विवर्जयेदिति ॥ जलोद्भवमप्यत्र रक्तपुष्पं न दातव्यमित्येतदर्थोयं निषेधः हेमाद्रौ ब्रह्मांडपुराणे ॥ मंगल्यं भक्षभोज्यादि दद्या- दन्नं पृथग्विधं ॥ गुडमिश्र खगश्रेष्ठ साज्यं चैवोदनं परं ॥ रसालान्मोचकांचव नचाम्लकटुकादिकमिति ॥ रसालाश्च सूपकारशास्त्रेऽभिहिताः ॥ अढिकं सुचिर- पर्युपितस्य दध्नः खंडस्य पोडशपलानि शशिप्रभस्य ।। सर्पिः पलं मधुपलं मरीचि द्विकप शुष्टयाः पलामथवाईपलं चतुणौ ॥ श्लक्ष्णे पटे ललनया मृदुपाणिघृष्ठा कर्पूरधूलिमुरभीकृतभांडसंस्था | एपा कोदरकृता सरसा रसालाऽवादिता भग- वता मधुसुदनेनेति ॥ मोचकान् कदलीफलानि ॥ आम्लं चात्र दधिव्यतिरिक्तं द्रष्ट- ज्य ॥ तस्यात्यन्तमांगलिकत्येन विधानादित्युकं स्मृतिरत्नावल्यां ॥ अत्रादिशब्दे- नोवेजकतिक्तादेरसंग्रहः क्रियते ॥ निर्णयसिंधौ वृद्धपराशरः ॥ ॥ मालत्याः श- तपत्रया वा मल्लिकाकुब्जयोरपि ॥ केतक्याः पाटलाया वा देया माला न लोहिता इति । अयं च श्राद्ध पालानिषेयस्यापवादः ।' तथा ॥ सुवेपभूपणैस्तत्र सालंका- रस्तथा नरैः ॥ कुंकुमाद्यनुलिप्तांगै व्यं तु ब्राह्मणैरिह ॥ खियोऽपि स्युस्तथाभूता गीतनृत्यादि हर्पिता इति। अत्र शेपं प्रकृतिवदिति चोदकात्याप्तेविकिरः कार्य एव। केचित्तु विकिरो वृद्धिश्रादे न कार्यः|| आमश्राद्धे च वृद्धौ च प्रेतश्रादे तथैवच।। विकिरं नैव कुर्वीत मुनिः कात्यायनोऽब्रवीदिति धर्मपदीपादित्याहुः ॥ तन्न । नांदीमुखान्पित-पूज्य पिकायें विधानविदिति प्रकृत्य विकिरं च तथा पिडान् ·(४०) दद्याच नियम विना। यात्तृप्तेषु संपन्न द्भिश्राद्ध समाहित इति हेमाद्री चतुर्विशति- मतोक्तेः ।। सर्वजातीयसिद्धपन्नमेकपात्रे समुद्धृत्य विकिरं कुर्यादित्ययकात् सुसंपन्न च ते युः सर्वसिद्धं ततः क्षिपेदिति हेमाद्री ब्रह्मपुराणाच ॥ छंदोगपरिशिष्टे का- त्यायनेन विकिरणे विशेषाभिधानाच ॥ तथाहि ॥ यस्तस्य प्रकरोन्नस्य तिलवद्य- ववचया ॥ उच्छिष्टसंनिधौ सोत्र हप्तेषु विपरीतक इति ॥ पार्वणे उच्छिष्यसन्निधौ विमवत्पनन्तरं यदन्नविकिरणं तिष्ठति तदिह विपरीतं तृप्तः पूर्व कार्य ॥ तया विलयमकरोत्र यवयुक्तः स्यात्तया कार्य इत्यर्थः ॥ यत्तु धर्मप्रदीपवचनं तयस्यां शाखायां विकिरणनिषेधोस्ति तद्विषयं ।। वस्तुतस्तु धर्मप्रदीपवचने कात्यायनोऽन्न- वीदित्युक्तेः कात्यायनसूत्रपरिशिष्टादि विरुद्धत्वात्तन्निर्मूलं ।। इति । ॥ अथ सपिंडकनान्दीश्राद्धविचारः ॥ दधिचदराक्षतमिया: पिंडाः ॥ अक्षता ययाः ॥ मिश्रण मिश्रः। दध्यादिभि. मिश्रितोदनन पिंडा अत्र देया इत्यर्थः ( शाल्यन्नं दधिमध्वक्तमिति ब्रह्मपुराणवच- नाव ) बहुबीयुपलब्धेः ॥ छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनोपि ॥ सर्वस्मादन्नमुद्धस्य व्यं- जनपसिच्य च (सर्वस्मात्मकृतत्वात्म्तोकस्तोकशः पात्रे समादाय व्यंजनघृतमघु. दुग्धादिभिरासिच्य ) संयोज्य यवकर्कन्धु (पदरीफलं)दधिभिः माङ्मुखस्तत इति।। पत्र पक्षमाप्तायाः प्राङ्मुखतायाः प्राङ्मुख इत्ययमनुवादो न पुनरुदङ्मुखतायाः परिसंख्या । अत एव हेमाद्रौ पमपुराणे ॥ प्रदक्षिणोपचारेण दध्यक्षतफलोदकैः ॥ प्रामुखोदङ्मुखो वापि प्रदद्याद्दरैयुतानिति ॥ पिंडानिति शेषः । अत्र पिंडदानं पहिः शालायां कार्य।। ययाद हेमाद्रो वृद्धशातातपः॥ प्रदद्यात्माङ्मुखः पिंडान्ध्यौ नाम्ना सवाह्यत इति ।। स श्राद्धकर्ता | वाह्यतो भोजनशालाया बहिर्नच्छिष्टसमीप इत्ययः । अत्र दक्षिणासंस्थमेव रेखाकरणमवनेजनपिंडदानादिकार्य ॥ आभ्युद- यिक प्रदक्षिणमुपचार इत्युक्तस्वात्। केचित्त्वप्रदक्षिणत्वेप्यस्य देविकत्वादुदकसंस्थ- भेपेत्याहुः ।। तदयुक्तं !! आभ्युदयिक मदक्षिणमुपचार इति विरोधात् ।। नचोदक संस्थतायां प्रमाणमुपलब्धं ॥ दक्षिणासंस्थत्वे च प्रदक्षिणं प्रमाणमस्ति !! तस्मात् दक्षिणासंस्थमेव रेखाकरणादि । अमुमेवार्थमाह. उंदोगपरिशिष्टे कात्यायनः ।। मागप्रेवय आद्यमामंत्र्य पूर्ववत् ।। अपःक्षिपेन्मूलदेशेऽवनेनिक्ष्वेति पात्रतः ।। द्वितीयं च तृतीयं च मध्यदेशानदेशयोः ॥ मातामहप्रभृतीस्तु एतेषामेव वामत इति।। एतेषां पित्रादित्रयाणां वामत इत्यर्थः। तब पित्रादीनां ध्येयत्वेन संबोध्यत्वेन च स्व- संमुखत्वादक्षिणासंस्थत्येनैव तद्वामता ॥ यत्त्वाशादित्येन पिंडानामवयवाभावाद्वाम- तायां कर्तृगतोऽवयव इयन इति ॥ तदसंगतं ॥ एतेपामेव वामत इत्येतच्छन्देन पित्रादीनां परामष्टत्वात्कवयवत्वेस्खेतेपामिति बहुत्वविरोधाच ॥ तस्मादक्षिणासंस्थ- ·N (४१) लेनैव तद्वामतासंभवः ॥ नारायणवृत्तौ श्राद्धकाशिकायां चाप्येवं ॥ अत्र केचि- स्मपितामहमारभ्य प्रतिलोमक्रमेण पिंडदानादिप्रयोगमाचरन्ति ॥ तदुक्तं रद्धवसि- प्ठेन ॥ नांदीमुखे विवाहे च प्रपितामहपूर्वकं । वाक्ये समुच्चरेद्विद्वानन्यत्र पितृपू. वैकमिति ॥ तन्न । नांदीमुखाः पितरः पितामहा इत्यादिना भगवताचार्येणानु- लोमक्रमेणैव विहितत्वात् छंदोगसूत्रेप्येवं ॥ माता पितामही चैव तथैव प्रपितामही ॥ पित्र्यादयस्त्रयश्चैव मातुः पित्रादयस्वयः ॥ एते नवार्चनीयाः स्युः पितरोभ्युदये द्वि- जैरित्याश्वलायनस्मृतावनुलोमक्रमाभिधानादाश्वलायनानामप्यनुलोमक्रम एवेति पा- रिजातादयः ॥ यत्तु वृद्धवासिष्टं तच्छाखान्तरविषयं ॥ आथर्वणानां तु पितृयज्ञ- दर्श श्राद्धादौ सर्वत्र प्रतिलोमक्रम एव तद्गृह्ये उक्तोऽस्ति। अत्रावनेजनपिंडदानादि सर्व कर्म देवतीर्थेन कुर्यात् ॥ तदुक्तं छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनेन ॥ नानापसव्य- करणं न पिश्य तीर्थमिष्यते ॥ पात्राणां पूरणादीनि देवेनैव हि कारयेदिति ॥ आदीनीत्यादी शद्वादन्नोत्सर्गपिंडदानादि यावदेव किय कर्म देवेन तीन कुर्या- व ॥ एवकारस्तु नांदीमुखानां कुर्वीत प्राज्ञः पिटोदकांक्रयां ।। माजापत्येन तीर्थेन यचकिंचित्मजापतेरिति मार्कंडेयपुराणोक्तमाजापत्य व्यावृत्यर्थ इत्युक्तं नारायण- वृत्तौ ॥ तेन मार्कडेयोक्तं भाजापत्यं तु शाखान्तरपरं ॥ आशादित्यभाष्येप्येवं ।। पाङ्मुखास्त्वथ दर्भा वै दयात् क्षीरावनेजनमिति ब्रह्मपुराणादन क्षीरेणावनेजनं क- र्तव्यमिति श्राद्धकाशिकाकृत् ॥ तन्न ॥ अपः क्षिपेन्मूलदेशेऽवनेनिक्ष्वेति निस्तिला इति छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनेनाद्भिरेव विहितत्वात् ।। यत्तु क्षीरावनेजनविधाय- कं ब्रह्मपुराणववस्तच्छाखान्तरविषयं ॥ ननु च निघंटो ॥ क्षीरशदस्योदक- पर्याये पठितत्वात् क्षीरशद्ध उदकपरः ।। एवं च प्रकृतिवद्विवनिरनुष्ठिता भवतीति चेन्न ॥ अरनेजनसाधनीभूतानामपामतिदेशेनैव प्राप्तवात् क्षीरावनेजनविधाय- फवाक्यवैयापत्तेः ॥ यत्तु तत्पात्रक्षालनेनाथ पुनरप्यचनेजनेदिति छंदोगपरि- शिष्टे कात्यायनेन पुनरवनेजनं पिंडपात्रक्षालनोदकैनवाभिहितं तच्छंदोगविपयं वाजसनेयिनां तु अथोदपात्रमादायावनेजयतीति शतपथ त्या पुनरवनेजनस्योद- पात्रेणैव विहितत्वात् ।। अत्र विस्वफलपरिमाणाः पिडाः कार्याः ॥ तदाह छेदो- गपरिशिष्टे कात्यायनः ॥ अवनेजनवत्पिडान्दचा विल्वममाणकानिति ।। केचि चतत्ते अन्नमित्यस्य स्थानेऽयं पिटास्वाहेत्येवं प्रयोगः कार्यः ॥ महालये गया- श्राध्धे वृद्धिश्राद्ध दशाहिके ।। पिंडशद्धपयोगः स्यादन्नमत्र प्रकीयेदिति हेमाद्रौ लौगाक्षिणोक्तरित्याहुः ॥ तन्न ॥ यतो हेमाद्रौ श्राद्धकाशिकायां च महालये गया. श्राद्ध मेतश्राद्धे दशाहिक इत्येव पाठदर्शनात् । अतो वृद्धिश्राद्ध इत्पर्य पाठोऽसाधु- ·१४२) व ॥ न च महालयादौ पुलिगेन शदनिर्देशेन पिंडदानविधानादसातत्व इति नपुंसकलिंगनिर्देशाच श्रुतिविरोधः शक्यः ॥ एतदित्यनेन निवस्यमानपिंड- निर्देशात् || भविश्य पिंडीकुष्यस्य पिंडं पततीति महाभाध्यादौ पिंडशब्द- स्य स्त्रीनपुंसकयोरपि प्रयोगदर्शनात् तस्मान्नपुंसकेनैतदिति शब्देन पिंडशद्धनिर्दे- शो न विरुदयते । अतश्चैतत्त इत्यस्यानंतरमन्नमिति पिंडमिति बाध्याहारः का- यः ॥ अनयोश्च व्यवस्थाभिहिता लौगाक्षिणा ॥ महालये गयाश्राद्धे प्रेतश्राद्धे द. शाहिके ॥ पिंडशद्धः प्रयोगस्पादन्नमन्यत्र कीर्तयेदिति ॥ महालये तीर्थविशेषे ।। प्रेतश्राद्ध इति सपिंडीकरणान्येषु श्राद्धेषु ॥ दशाहिके श्राद्धव्यतिरेकेणापि दशाहनि- वत्ये पिंडदाने ॥ यत्त श्राद्धकाशिकाकृता महालयादावेतदिति नपुंसकलिंगनिर्देशो- पपत्तये एतत्ते पिंडानं स्वधेति प्रयोगोऽभिहितः सोप्यतेनैर परास्तः ॥ वैकल्पि- कयोः पिंडानशद्वपयोगयोलौंगाक्षिणा श्राद्धविशेपपरत्वेन व्यवस्थितत्वारसमुचये मानाभावाच्च ।। अत्र कश्चिदाह ॥ द्वौ द्वौ चाभ्युदये पिंडावेकैकस्य पृथक् पृथक् ॥ एक नाम्ना परं तृष्णी दयास्पिडहयं बुध इति चतुर्विंशतिमतादेककस्में पिंडद्वयं देयमिति ॥ तन्न ॥ सूत्रकृता भगवताऽस्य विशेपस्यानुपदिष्टत्वात्मकृतित एफैकपि- डदानप्राप्तेश्च ।। अत एवोक्तं ब्रह्मपुराणे । उक्तमादाय पिंडं तु कृत्वा विल्वममा- णकं ॥ दद्यापितामहादिभ्यो दर्भमूले यथाक्रपमिति ॥ पिंडपदनिष्टैकत्वस्य प्रक- विमाप्तस्पाप्पत्र पुनः पिडमित्येकत्वनिर्देशस्य चतुर्विशतिमवोक्तपिंडनिष्टसंख्यान्तर- व्युदासार्यवादा तस्मादेकैक एवकैकस्मै पिंडो देय इति ॥ यच्च चतुर्विंशतिमते पिंडद- यमेकैकस्मै देयमित्युक्तं तच्छाखान्तरपर कुलधर्मपरं चा॥ स्मृतिरत्नावल्पामप्येव- माशादित्यभाष्ये च ॥ अथ च पिंटोपरि रक्तसूत्ररक्तगंधादिदानं ॥ तदुक्तं श्राद्ध- काशिकायां पुराणसमुधये ॥ अनुलेपनगंधादिरक्तपूर्व च शस्पत इति । अत्र- पिडेष्वित्यधिकल्पोक्तं हेपादौ ब्रह्मपुराणे । अध्य पुरुष च धूपं च प्रशस्तमनुलेपनं ।। वासः साधतं शुद्ध देयं च सदशं समं ।। द्राक्षामलकमूलानि यवान्यष निवेदये- दिति ॥ पिंडदानं चात्र वैकल्पिकमित्युक्तं मिताक्षरायां. रदिवादे विकल्पेन पिंड- दानं बुधःस्मृतमिति ॥ हेमाद्री विष्णुपुराणेऽपि दध्यक्षतैः सबदरेः माङ्मुखोदङ्मु- खोपि वा ॥ देवीर्येन वै पिंडान्दद्यात्कामेन चै नृपति ॥ कामेन इच्छया ॥ आ. पुदयिक पकृत्याहिताग्नेः पित्रर्चनं पिटेरेवेवि निगमपरिशिष्टोतवादाहिताग्ने: सपिडफाभ्युदपिकथादनियमः ॥ तदितरस्य तु सपिटकापिंडफ चेति विकल्पः ॥ अत्र पिंडकरणाकरणपोः कुलाचारपरत्वेन व्यवस्थाभिहिता हेमाद्रौ भविष्यपुराणे ॥ पिंडनिवपर्ण कनवा कुन्निराधिप । द्धिश्राद्धे महावाहो कुलधर्ममपेक्ष्य वा इति।।

·(४३) अनेन येषां फले वृद्धपरंपरया रद्धिवादे पिंडदानमनुष्ठीयते तैरनुष्ठेयमेव ॥ येषां तु कुले नानुष्ठीयते तैनानुष्ठेयमिति व्यवस्थाभिहिता भवति ॥ आहिताग्नेः सपिंडका- भ्युदयिकश्राद्धनियमे सत्यपि येषां कुले वृद्धपरंपरयाऽपिंडक श्राद्धानुष्ठानं तेषां कुले कुलाचारत्येनाहितामिनाप्यपिंडकमेवाभ्युर्दायाश्राद्धमनुष्ठेयं ॥ केचित्तु योग्नौ तु विद्यमानेपि रद्धौ पिंडान्न निर्वपेत् ॥ पतन्ति पितरस्तस्य नरके सतु पच्यत इति स्मृतिरत्नावल्या हेमाद्री निर्णयसिंधौ च ब्राह्मोक्तेरग्निमतःसपिंडकमनग्निमतोऽपिट- कमित्याहुः ॥ तन्नातीव युक्तं ॥ योग्नौ तु विधमानेपीत्यस्मिन्वचने स्मृविरत्नाव- ल्यादिसर्वग्रंये संमतपाठे वर्तमानस्य विद्यमानेपीत्यपि शब्दस्याविद्यमानेप्यग्नावि- स्पर्थोपर्कभानग्निमतोऽपि सपिंडकश्राद्धमाप्तेः ॥ अन्यभायेत विमस्य पाणायेवो- पपादयेदिति तदछतावसथ्याधानाभ्युदयिक विषयमिति कोपाध्यायमणीतम्यव- स्थाविरोधापत्तेश्च ॥ यद्यग्निमतोपि सपिंडकं श्राद्धमस्ति तदैवाग्नौकरणहोमाधिक- रणव्यवस्था फर्कोपाध्यायप्रणीता संगच्छते ॥ इतरथाग्निमतः सपिंढकश्राद्धविधाने- नाग्नेस्तदमाप्तहोमाधिकरणव्यवस्थाऽसंगता स्यात्।। नचापिंडकश्राद्धेग्नौकरणहोमो- ऽस्ति । येन तब होमाधिकरणत्वेन पाण्यभिधानं संगच्छते ॥ तस्मादग्निमाननग्नि- मांश्चाधिकृत्यापिटकथाद्धनिंदया सपिंटकश्राद्धस्तुतिपरा ब्राह्मोक्तिरिति न साग्नि- निरग्निपरलेन सपिंडकमपिंडकश्राद्धयोर्व्यवस्था । किन्तु पूर्वोदितैव व्यवस्था । केचिदत्रैवं व्याचक्षते ॥ दधिवदराक्षतमिश्राः पिंडा इति सूत्रे पिंडग्रहणं पक्षमाप्ता. पिंटकादम्पदासाय ॥ पिंडदानमाधान्याचदभावेऽगानुष्ठानायोगात् ।। पिंडदान- प्राधान्य तु निर्णयसिंधौ छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनेनाभिहितं ।। माधान्य पिंडदान- स्य केचिदाहर्मनीपिणः ॥ गयादौ पिंडमात्रस्य दीयमानस्य दर्शनात् ॥ भोजनस्प प्रधानत्वं वदन्त्यन्ये महर्पयः ।। ब्राह्मणानां परीक्षायां महायस्नादर्शनात् ।। प्राधान्य- मुभयोर्यस्मात्तस्मादेव समुच्चय इति ।। अत्र केचित्पदेन यजुर्वेदिन उच्यन्ते ।। अन्य- पदेन बचाः ॥ छंदोगानां तु भोजनपिंडदानयोरुभयोः प्राधान्यमिति ॥ श्राद्ध- काशिकायां धर्मपदीपेऽपि ॥ यजुपां पिंडदानं तु बहटचा द्विजतर्पण ॥ श्रादशब्दा- भिधेयं स्यादुभयं सामवेदिनामिति ।। विस्तरतस्तु पिंडदानमाधान्यं कर्कभाष्ये नि- रूपितं ॥ तस्माद्वाजसनेयिनां सर्वेषां सपिंडकमेवाभ्युदयिकश्राद्धं भवतीति स्वसूत्रा- नुरूप॥ यत्तु वृद्धिश्राद्धे विकल्पेन पिंडदानं घुधैः स्मृतमिति मिताक्षरायां वचनं यच पिंडनिर्वपणं कुर्यान्न वाकुन्नराधिपति भविष्णपुराणवचनं तदन्यशाखाविषयमिति।। ॥ अथ वृद्धिश्राद्धोक्तपित्र्यायावाहन विचारः॥ नांदीमुखान्पिटनावाइयिध्य इति पुच्छति ।। लिंगथे लेटु ॥ पिदनावादयिष्य ·इत्यस्य स्थाने नांदीमुखाम्पिटनावादयिष्य इति पृच्छेदित्यर्थः ।। अत्र पिवग्रहणा- देवानां नांदीमुखविशेषणं न भवतीत्युक्तं भवति ।। वृद्धपराशरेण तु देवानामपि नांदी- मुख विशेषणमुक्तं ।। 'नांदीमुखेभ्यो देवेभ्यः भदक्षिण कुशासनमिति ।। अतथ वि. कल्पः ॥ सच शाखाभेदेन व्यवस्थितो द्रष्टव्यः ॥ अत्रावाइने विशेपो हेमाद्रायाये ब्रह्मपुराणे ॥ नांदीमुखान्पिढन् भक्तपा सांजलिश्च समाह्वयेत् ।। पठेत्पवित्रं मंत्रं तु विधेदेवा स आगतेति ॥ प्रकृतौ तु निरंगुष्टकरग्रहणेन देवानां जान्वालंभनेन च पितृणामावाहनमासीत् ॥ इह पुनर्विशेषविधानात्सांजलिनेति ध्येयं ॥ यद्यपि नांदी- मुखान पिवनित्युक्तेः पिण्याद्यावाहन एवायं विशेपो न देवावाहन,इति प्रतिभाति तथापि पटेसवित्र मंत्रं तु विश्वेदेवा स आगतेत्युत्तरादे वैश्वदेविफावाहने विनियुक्त- मंत्रपठन विधानादुभयसाधारण्यमस्य योध्यं ॥ पिठन पितामहान् प्रपितामहानाबाद- विप्य इति पितृणां मातामहानामप्येवमित्यतिदेशाच मातामहान् प्रमातामहान् . वृद्ध- प्रमातामहानाबादयिष्य इत्येवमाचाहनमाचरति प्रांचः॥ नव्यास्त्वाहुः। प्रकृतिभूत- पित्श्राद्धे एकवचनान्तः पितृशद्रो जनकपरः ॥ बहुवचनान्त: पितामहादिपदसम- भिव्याहृतश्च ॥ पितामहादिपदा समभिव्याहतो बहुवचनान्तः पितृशद्वस्तु सपिडी- करणान्तसंस्कारजन्यपितृभावापत्तिरूपः ॥ यथा ॥ पित्भ्यो दद्यात् ।। पितृनावाह- थिय। पिचन्हविपे अत्तो ॥ आयन्तु नः पितर इति ॥ अत्र पितरो मादयध्वमिति।। अमी मदन्त पितर इति॥ नमो वः पितर इति ॥ एताः पितर इवि तर्पय तमे पित् . नित्यादि।। तस्य पित्रादिपु मातामहादिपु मातृभ्रातृपितृव्यादिषु च तुल्यवानोह्यते।। अतः पिठनावादयिष्य इत्येवावाहनप्रश्नः ॥ अनैतत्संदियते ॥ कि पित्रादित्रिकस्य नांदीमुखत्वमाहोस्विद् वृद्धप्रपितामहादित्रिकस्यति ॥ स्मृतिपृपयथादर्शनात् ॥ तत्र पित्रादित्रिकस्यैवेति बमः ॥ नांदीमुखाः पितरः पितामहाः प्रपितामहा इति सूत्रका- रमस्थानात् ।। पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहाः ॥ पिंडसंबंधिनो होते पितरः संप्रकीर्तिता इति स्मृस्यन्तराञ्च ॥ तैनात्र पित्रादीनामेव देवताप स्थित्वे वृद्धौ नांदी- मुखान्थिन् यजेत्यादौ नांदीमुखशद्रवाच्यत्येनोप्रवधादिरूपास्त एव विवक्षिता कावयास्तु ये तत्र ते नांदीमुससंशिता इति ।। यत्तु ये स्युः पितामहादुर्च ते तु नांदीमुखाः स्मृता इति मार्कडेयपुराणवचनं ॥ पंच पिता पितामहश्चैव नव पपिता- महः ॥ यो वश्रुमुखा होतं पितरः संभकीर्तिताः। तेभ्यः पूर्वतरा येच मनावन्तःसु. खैपिणः । ते तु नांदीमुखा नांदीसमृद्धिरिति फथ्यने । मसन्नमुखसंसर्गा मंग- लोया यतस्तु त इति ब्रह्मपुराणवचनं तज्जीवसित्रादिविकककद्धिश्राद्धविषय ।। दिलाई प्रकृत्य दयात्रिभ्यः परेभ्यस्त जीयेञ्चेत्रित पं पदीति निगमोक्तेः ॥ यत्नु ·पितरि पितामहे प्रपितामहे च जीवति न कुर्यादिति विष्णुवचन तज्जीवत्पित्रादि विकक कतीर्यश्राद्धादि विपर्य। एवमेव कल्पतरौ हलायुधभाष्ये च ॥ ये स्युः पि- तामहादूर्ध्वमित्यत्र पितामहशब्देन प्रपितामहो लक्ष्यते ॥ अपरे तु नांदीमुखाना प्रत्यब्द कन्याराशिगते रवौ ॥ पौर्णमास्यां तु कर्तव्यं वराइवचनं यथेति हेमाद्री व- हमपुराणवाक्यविहितमहालयप्रकरणपठितमौष्ठपदी श्राद्धमधिकृत्य पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहाः ॥ त्रयो ह्यश्रुसुखा लेते पितर इत्यादि पूर्वोक्तब्रह्मपुराणववनस्प पठितत्वेन तद्विपयत्वाचे स्युः पितामहादूर्ध्वमिति मागुदाहृतमिति मार्कंडेयपुराणव- चनमपिभोष्ठपदीनिमित्ते श्राद्धविपयमित्येवमृचिरे ॥ हेमायादयोऽप्येवं यत्तु निगम परिशिष्टेऽदर्शनान्निगमपरिशिष्टवचनं निर्मलं ॥ एवं प्रौष्ठपदीश्राद्ध पित्रादित्रयोर्वानां प्रसन्नमुखत्वरूपवैश्वदेवव्यात नांदीमुखत्वं पारिभाषिकं ॥ मसन्नमुखसंसर्गा मंगली- याय वस्तुत इत्युक्तेः॥ ॥ अथाक्षय्योदकदानविचारः॥ अनोदकादिदाने विशेपमाह छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनः ॥ अथानभूमिमासि- चेत्सुसंमोक्षितमस्त्विति ॥ शिया आपः सन्त्विति च युग्मानेवोदकेन च ॥ सौमन- स्यमस्त्विति पुष्पदानमनन्तरं ॥ अक्षतं चारिष्टं चास्त्वित्यक्षतान्मतिपादयेदिति हेमा- द्रौ तु अक्षय्य च ततः कुर्यादैवपूर्व विधानत इति श्लोकार्द्धमधिकं पठितमस्ति कर्कभा- प्येत अक्षय्योदकदानं तु पित्र्य एव ॥ औचित्पादेवस्य च रक्षोनवादित्युक्तं ।। नान्दीमुखाः पितरः प्रीयन्तामित्यक्षय्यस्थाने ॥ अक्षग्योदकमंत्रस्थाने नांदीमुखाः पितरः प्रीयन्तामिति मंत्रः स्यादित्यर्थः । यद्यपि नांदीमुखाम्पिटनावाहयिष्य इत्य. नेन पिविशेपणं नांदीमुखस्वमाप्तमेव तथापि पुनस्तदुपादानं सर्वत्र प्रयोगार्थ ॥ यत्त पृद्धिश्राद्धं प्रकृत्य अक्षय्योदकदानं तु अर्घदानवदिष्यते ॥ पष्ठथैव नित्य त. कुर्यान्न कदाचनेति छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनेनाक्षययोदकदानं पष्टयाविहितं त. छंदोगविषय | नांदीमुखाः पितरः इति मंत्रे पितृशदस्य प्रथमान्तमयोगविधानात्॥ एवं संकल्पवाक्यमरि मयमान्तमेवात्र प्रयोज्यं ॥ तदुक्तं संग्रहे ।। शुभाय प्रथमान्तेन वृद्धौ संकल्पमाचरेत् ॥ न पष्ठयाय दिवा कुर्यान्महान्दोषोऽभिमायत इति । प्रकृति- प्राप्तपष्टया अपवादोयं ॥ तदिदममयोदकदान तंत्रेण भवतिनांदीमुखाः पिताः प्री- यन्तापित्यत्र श्रुतस्य पितामहादिपदा समभिव्याहृतबहुवचनांतपित्शदस्य सपिंढी- कृतममीतमात्रप्रकाशने शकत्वात्समदुचारणेनैव सपा प्रकाशनरूपकार्यसिद्धः॥ तेनाक्षरयोदकदान प्रति पुरुपं नावतेते ॥ यत्तु अक्षय्योदकदानं तु अर्घदानं वदि- प्यत इत्पक्षय्योदकदानेऽर्घदानवतंत्राभाव उक्तः स दोगविपयः ।। हलायुधभाष्ये ·(४४) इत्यस्य स्थाने नांदीमुखाम्पिटनावाहयिष्य इति.पृच्छेदित्यर्थः । अत्र पिदग्रहणा- देवानां नांदीमुखविशेषणं न भवतीत्युक्तं भवति ।। वृद्धपराशरेण तु देवानामपि नांदी- मुखविशेषणमुक्तं ।। नांदीमुखेभ्यो देवेभ्यः प्रदक्षिणं कुशासनमिति ।। अतथ वि- कल्पः ॥ सच शाखाभेदेन व्यवस्थितो द्रष्टव्यः ।। अत्रावाहने विशेषो हेमाद्वावाये ब्रह्मपुराणे ॥ नांदीमुखाम्पिटन भत्त्या सांजलिय समाहयेत् ॥ पठेत्पवित्र मंत्र तु विश्वेदेवा स आगतेति ॥ प्रकृतौ तु निरंगुष्टकरग्रहणेन देवानां जान्वालंभनेन च पितृणामावाहनमासीत् ।। इइ पुनर्विशेषविधानात्सांजलिनेति ध्येयं । यद्यपि नांदी- मुखान पिवनित्युक्तेः पित्र्यायावाहन एवायं विशेषो न देवावाहन इति प्रतिभाति तथापि पटेसवित्र मंत्रं तु विश्वेदेवा स आगतेत्युत्तरार्दै वैश्वदेविकावाहने विनियुक्त- मंत्रपठनविधानादुभयसाधारण्यमस्य बोध्यं ॥ पिठन पितामहान् प्रपितामहानाबाह- थिप्य इति पितृणां मातामहानामप्येवमित्यतिदेशाच मातामहान् प्रमातामहान - वृद्ध- प्रमातामहानाबाहयिष्य इत्येवमावाहनमाचरति मांचः॥ नव्यास्त्वाहुः। प्रकृतिभूत- पित्श्राद्धे एकवचनान्तः पिवशद्रो जनकपरः ॥ बहुवचनान्तः पितामहादिपदसम- भिन्याहतश्च ॥ पितामहादिपदा समभिव्याहतो बहुवचनान्तः पितृशद्वस्तु सपिटी- फरणान्तसंस्कारजन्य पितृभाषापत्तिरूपः ॥ यथा ॥ पितृभ्यो दद्यात् ।। पिनावाह- यिष्ये। पितृन्हविणे अत्तरे ॥ आपन्तु नः पितर इति । अत्र पितरो मादयध्यमिति। अमी मदन्त पितर इति॥ नमो वः पितर इति ॥ एतः पितर इति तर्पय तपे पिट नित्यादि।। तस्य पित्रादिपु मातामहादिषु मातृभ्रातृपितृव्यादिषु च तुल्यत्वानोह्यते।। अतः पिवनावाहयिष्य इत्येवावाहनमश्नः ॥ अमेतत्संदिद्यते ।। कि पित्रादित्रिकस्य नांदीमुखत्वमाहोसिद् द्धपपितामहादित्रिकस्येति ॥ स्मृतिपूभय यादर्शनात् ॥ तत्र पिप्रावित्रिकस्यैपेति नमः ॥ नांदीमुखाः पितरः पितामहाः प्रपितामहा इति सूत्रका- प्रस्थानात् ॥ पिता पितामह चैव तथैव मपितामहाः ॥ पिंडसंबंधिनो खेते पितरः संप्रकीर्तिता इति स्मृत्यन्तराच॥ तैनात्र पित्रादीनामेच देवताव स्थित्वे वृद्धौ नांदी- मुखापिइन् यजेत्यादौ नांदीमुखशद्ववाच्यत्येनोप्रवक्वादिरूपास्त एव विवक्षितः कर्जवास्तु ये तत्र ते नांदीमुखसंशिता इति ।। यत्तु ये स्युः पितामहा ते तु नांदीमुखाः स्मृता इति पार्कडेयपुराणवचन ॥ पंच पिता पितामहथैव नपा पपिता- म यो ध्रुमखा होते पितरः संपीर्तिताः। तेभ्यः पूर्वतरा येच प्रभावन्तासु- वैषिणः ॥ ते तु नांदीमुखा नांदीसमृद्धिरिति कथ्यते ॥ प्रसन्नमुखसंसर्गा पंग- लोपा यतस्तु त इति ब्रह्मपुराणवचन तज्जीवस्मियादिविकककष्टद्धिश्राद्धविपर्य ।। रदियादं प्रकृत्य दयात्रिभ्यः परेभ्यस्तु जीवघेत्रितयं यदीवि निगमोक्तेः ।। यत्तु .

·(४५) पितरि पितामहे प्रपितामहे च जीवति न कुर्यादिति विष्णुवचनं वज्जीवत्पित्रादि त्रिकफर्स्कतीर्थश्राद्धादि विषय। एवमेव कल्पतरौ हलायुधभाष्ये च ॥ ये स्युः पि- तामहादूर्ध्वमित्यत्र पितामहशब्देन मपितामहो लक्ष्यते ॥ अपरे तु नांदीमुखानां प्रत्यब्द फन्याराशिगते रवौ ॥ पौर्णमास्यां तु कर्तव्यं वराहवचनं यथेति हेमाद्रौ व- ह्मपुराणवाक्यविहितमहालयमकरणपठितमौष्ठपदी श्राद्धमधिकृत्य पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहाः ॥ त्रयो ह्यश्रुमुखा होते पितर इत्यादि पूर्वोक्तब्रह्मपुराणववनस्य पठितत्वेन वद्विपयत्वाये स्युः पितामहादूर्ध्वमिति प्रागुदाहृतमिति मार्कंडेयपुराणव- चनमपिप्रोष्ठपदीनिमित्ते श्राद्धविषयमित्येवमूचिरे ॥ हेमायादयोऽप्येवं यत्तु निगम परिशिष्टेऽदर्शनानिगमपरिशिष्टवचनं निर्मलं ॥ एवं मौष्ठपदीश्राद्ध पित्रादित्रयो नां प्रसन्नमुखत्वरूपवैश्वदेवव्यातं नांदीमुखत्वं पारिभापिकं ।। प्रसन्नमुखसंसर्गा मंगली. याय वस्तुव इत्युक्तः ॥ ॥ अथाक्षय्योदकदानविचारः ॥ अनोदकादिदाने विशेपमाह छदोगपरिशिष्टे कात्यायनः ॥ अथानभूमिमासि- चेत्सुसंमोक्षितमस्त्विति ॥ शिवा आपः सन्विति च युग्मानेवोदकेन च ॥ सौमन- स्यमस्त्विति पुष्पदानमनन्तरं ॥ अक्षतं चारिष्टं चास्त्वित्यक्षतान्मतिपादयेदिति हेमा- द्रौ तु अक्षम्यं च ततः कुर्यादैवपूर्वविधानत इति श्लोकार्द्धमधिकं पठितमस्ति कर्कभा- प्येत अक्षय्योदकदानं तु पिश्य एव । औचित्यादेवस्य च रक्षोन्नत्वादित्युक्तं ।। नान्दीमुखाः पितरः प्रीयन्तामित्यक्षय्यस्थाने ॥ अक्षय्योदकमंत्रस्याने नांदीमुखाः पितरः पीयन्तामिति मंत्रः स्यादित्यर्थः । यद्यपि नांदीमुखान्पिढनावाहयिष्य इत्य- नेन पितृविशेपणं नांदीमुखत्वमाप्तमेव तथापि पुनस्तदुपादानं सर्वत्र प्रयोगाय ॥ यत्तु वृद्धिश्राद्ध प्रकृत्य अक्षय्योदकदानं तु अर्घदानवदिष्यते ॥ पष्ठयैव नित्य त. कुर्यान्न कदावनेति छदोगपरिशिष्टे कात्यायनेनाक्षय्योदकदानं पष्टचाविहितं त. छंदोगविषय ॥ नांदीमुखाः पितरः इति मंने पितृशदस्य प्रथमान्तमयोगविधानाता एवं संकल्पवाक्यमरि प्रथमान्तमेवात्र प्रयोज्यं ॥ तदुक्तं संग्रहे ॥ शुभाय प्रथमान्तेन वृद्धौ संकल्पमाचरेत् ॥ न पष्ठयाय दिवा कुर्यान्महान्दोपोऽभिजायत इति ।। प्रकृति- माप्तपष्टया अपवादोयं ।। तदिदपक्षयोदकदानं तंत्रेण भवति।नांदीमुखाः पितरः प्री- यन्तामित्यत्र श्रुतस्य पितामहादिपदा समभिव्याहतबहुवचनांतपित्शदस्य सपिंडी- कृतप्रमीतमात्रप्रकाशने शक्तत्वात्सदुच्चारणेनैव सर्वेपी प्रकाशनरूपकार्यसिद्धा तेनाक्षम्योदकदानं प्रति पुरुपं नावतेते ॥ यत्तु अक्षय्योदकदानं तु अर्घदानं वदि- प्यत इत्पक्षय्योदकदानेऽर्घदानवत्ताभाव उक्तः स दोगविषयः ।। हलायुधभाष्ये ·(६६) विष्णुमिश्रभाप्ये श्राद्धकाशिकायां चाप्येयं ।। एतेन पितर इत्युपलक्षणं ॥ वेन पि. तरः मीयन्तां पितामहाः पीयन्तां मपितामहाः भीयन्तामित्यादि प्रयोगमभिदधानाः परास्ताः। एवं च सति भकृतावक्षय्योदकं दद्यादित्येतावदुक्तत्वाचंत्रता नदभावो ये. ति विशेषस्य भगवतानुक्तवाचास्मादि देवलिंगात्मकृतावपि तंत्रेणैव पितृणां दत्त श्रा. मक्षय्यमस्त्वित्येवं षष्ठीबहुवचान्वेनैव भयोगेणाक्षय्योदफदान कार्य । प्राकृताक्षयो दकानुवादेन विस्तौ प्राकृतमंत्रस्याने मंत्रान्तरविधानात् ॥ अत एव कर्कोपाध्याय ख्यातं अक्षयोदकमंत्रस्थाने नांदीमुखाः पितरः मीयन्तामिति मंत्रः स्पादित्पर्थ इति अक्षयोदकमंत्रस्थानमक्षय्योदकदानवाक्यस्थान इत्यर्थः ॥ माकृताक्षय्योदकदाने मंत्रस्यानुक्तत्वात् ॥ इलायुधविष्णुमिश्र भाष्य श्राद्ध काशिकाकारादयस्तु प्रकृति श्राद्धे अर्धेऽक्षय्योदके चैयेति छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनवचनादक्षय्यो तंत्रवाया अभावः ।। आभ्युदपिके तु नांदीमुखाः पितरः प्रीयन्तामित्यक्षय्यस्थाने इति कात्यायनसूत्राच तंत्रतेत्याहुः ॥ इति ॥ अथ स्वधावाचनेपि तंत्रतैव भवति ॥ पितृभ्यः पितामहेभ्यः प्रपितामहेभ्यो मातामहेभ्यः प्रमावामहेभ्यो वृद्धामावामहेभ्यश्च स्वघोच्यता मिति मंत्रयोग प्रदर्शयता भगवताचार्येण तंत्रतासुचनात् ॥ आचार्याशयं व्याचक्षाणः कोपाध्यायैरपि पितृभ्यः प्रपितामहेभ्य इत्य, मंत्रमुदादरेदित्युक्तत्वाच ॥ यस्तु अर्येक्षग्योदके चैव पिंडदानेज्वनेजने ॥ तंत्रस्प तु निरतिः स्यात्स्वधावाचन एव चेति छंदोगपरि- शिष्टे कात्यायनेनाक्षय्योदके स्वधावाचनेच तंत्रताया अभाव उक्तः स छेदोगपरः।। 'तेन वधावाचन पितृभ्यः स्वघोच्यता पितामहेभ्यः स्वघोच्यतामित्यादि भयोग- मभिदधाना निरस्ता एव ॥ अन्यत्रापिंडदानादौ तु तंत्राभाव एव ॥ भगवता सूत्रकृता तेषु पदार्येषु तथैवोक्तत्वात् अत्र च क्षीरययोदकैरलथ्योदकदान कार्य । तदुक्तं ब्रह्मपुराणे ॥ तथाऽअय्योदकस्थाने दद्यात् क्षीरयबोदकमिति ॥ नांदीमुखा- पिदन्यायिष्य इति पृच्छति वाच्यतामित्यनुज्ञातो नांदीमुखाः पितरः पितामहाः मपितामहा मातामहाः प्रमातामहा युद्धपमातामहाच मोयन्तामिति ॥ स्वषां च वाच विष्य इत्यस्य स्थाने नांदीमुखानिपतन्वाचयिष्य इति पृच्छेदित्यर्थः ॥ प्राप्तस्यापि नांदीमुखत्वस्यात्र पुनरुपादानं मयोगदर्शनार्थ ।। ततो वाच्यतामिति ब्राह्मणैरनु- झातो नांदोमुखाः पितर इत्यमुं मंत्रमुदाहरेत् ।। चोदकपातस्यापि मंत्रस्य पुनर्ग्रहण चतुर्थ्यन्तपित्रादिपदेषु प्रथमान्तता विधानार्थ ॥ नांदीमुखाः पितर इति मंत्रे च नांदीमुखा मातामहा इत्येवं मातामहपदात्पूर्वमपिनांदोमुख विशेषणं श्राद्धकाशिका. कुत्ता समानावं लोपाध्याय इलायुयादीनामनादराचानादरणीयमिति ।।

·१७) ॥ अथ पदेवतविचारः॥ अत्र मंत्रे पित्रादि पण्णामेव संकीर्तनमाभ्युदयि पदैवतमिति प्राप्त्यर्थे।तथा च वृद्धिश्राद्धमधिकृत्य छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनः ॥ पडूभ्यः पितृभ्यस्तदनु भक्त्या श्राद्धमुपक्रमेदिति पदैवतमाह ॥ तथा तत्रैवोक्तार्थप्रतिपादकं वचनान्तरमप्याह स एव । कर्पूसमन्वितं मुक्त्वा तपाय श्राद्धपोडशं ॥ प्रत्याद्विकं च शेपेषु पिंडाः स्युः पडिति स्थितिरिति ॥ कर्पसमन्वितमष्टकाश्राद्धं ॥ शेपेषु उक्तातिरिक्तेषु श्राद्धेषु ॥ उक्तातिरिक्तत्वेनाभ्युदयिकेपि पपिंडा इत्यर्थः ॥ तथा तत्रैव योपिद्भ्यः पृथक्त्येन न देयमित्याह स एव ।। न योपिद्भ्यः पृथग दद्यादवसानदिना (दिवस ) दृते ।। स्वभर्तृपिंडदानाच तृप्तिरासां यतः स्मृता इति ॥ याज्ञवल्क्योऽपि ॥ एवं प्रदक्षिणा- उको दृद्धौ नांदीमुखान्पितॄन् ॥ यजेतेत्यादिना विशिष्टदेवतान्तरोपदेशमकुर्वाण: माकृतानां पित्रादीनां पण्णामेव देवतात्वं दर्शयति ॥ सूत्रकारोऽपि नांदीमुखाः पि- तरः पितामहा इत्यादिना प्राकृतान् पित्रादीन् देवतात्वेनानुवदन व्युत्क्रममेवाभ्यु. दयिकं पदैवतं दर्शयत्ति ॥ छंदोगसूत्रे वसिष्ठोपि ॥ नांदीमुखेभ्यः पितृभ्यः पिता- महेभ्यः प्रपितामहेभ्यो मातामहेभ्यः प्रमातामहेभ्यो वृद्धप्रमातामहेभ्यश्च स्वाहोच्य- तामिति ॥ नच नांदीमुखाः पितर इत्यत्र पितामात्रेति सूत्रेणैकशेप इति वाच्यं ॥ मातामहश्राद्धपरित्यागमसंगात् ।। न च विवक्षिता संख्या ॥ पटसंख्याया विधेया- न्वयात् ॥ तथाप्यविवक्षितत्वे पंच प्रयाजा एकादशप्रयाज इत्यत्रापि तथा मसक्तेः॥ अत एव तंत्रकारो भगवान् जैमिनिः।। कर्मभेदज्ञापके सुसंख्यामप्यनीगणत्।। शब्दा- न्तराभ्याससंख्यासंज्ञागुणमकरणभेदाढ़ेद इति नच पिंडपित्यज्ञवत् स्त्रीभ्यश्चेत्य- न्वष्टकावदन विशेपोपदेशोऽस्ति। येन मात्रादिनवानां देवतात्वं स्यात् ॥ सूत्रे अन्व. पृकावद्विशेपोपदेशाभावेपि ॥ अन्वष्टकासु वृद्धौ च गयायां च क्षयेदनि ॥ मातुः श्राद्धं पृथक् शस्तमन्यत्र पतिना सहेति स्मृत्यन्तरवाक्ये भाभ्युदयिकेपि विशेषोपदे- शोऽस्त्येवेति चेत् ॥ न॥ नांदीमुखाः पितरः पितामहा इति पड़भ्यः पितृभ्य इति॥ पिटाः स्युः पहिति स्थितिरित्यादिपूर्वोक्तवचननिचयनिरोधात् ॥ तस्मात्पित्रादीनां पण्णामेवेह देवतात्वं ।। अत एव छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनः ।। प्रागग्रेवथ दर्भेषु आघमामंत्र्य पूर्ववत् ।। अपः क्षिपेन्मूलदेशेवनेनिश्वेति निस्तिलाः ॥ द्वितीयंच तृतीयं च मध्यदेशाग्रदेशयोः ॥ मातामहप्रभृतीस्तु एतेषामेव वामत इत्यनेन पित्रा. दीनां पण्णामवनेजनमनुवदति ॥ अन्यथा पित्रादीनामिव मावणामप्यवनेजनमन्ये- त ॥ यत्तु फैचिदुक्तं ।। पड्भ्यः पितृभ्य इति वाक्यं कोकिलविषयमिति ॥ तन्न । यतश्छंदोगपरिशिष्टे एव पड्भ्यः पितृभ्य इति वाक्यमधिकृत्य पित्रादीनामवनेजन- ·१४४) मुक्या मातामहप्रभृतीस्तु एतेपामेव वामत इत्यादिना मातामहादीनामवनेनन फा- त्यायनो ब्रूते । नचैवं कोकिलमते संमवत्ति मातृमातामहप्रमातामहानां त्रयाणा- मुद्देशेनैव द्वितीयपार्वणस्य सर्वत्र तन्मते विहितत्वात्॥ तस्मान्न एड्भ्यः पितृभ्य इति वचनं कोकिलविषयमिति ॥ अतश्च कात्यायनमूत्रानुसारिणां चाजसनेयिनां वासि- धमत्रानुसारिणां छंदोगानां च पट्दैवत्यमेवाभ्युदयिकाद्धं भवतीति सिद्धं ॥ यत्तु अन्वष्टकासु वृद्धौ चेति स्मृत्यन्तरवचनं शाखान्तरविषयं ।। मातृश्राद्धं तु पूर्व स्या- पितृणां तदनन्तरं ॥ ततो मातामहानां च वृद्धौ श्राद्धत्रयं स्मृत्तमित्यादीनि वचना- नि तानि शाखान्तरविपयाणि ।। यद्यपि थादकाशिकायां ॥ नवानां नव वृद्धौ तथैवान्वष्टके विदुः ॥ कुर्याद्वादशदैवत्य प्रेततीर्थे गयासु चेति कात्यायननाम्ना लिखितं वचनं तदप्यन्यशाखापरं ।। सूत्रस्मृत्योर्विरोधे सूत्रस्यैवासाधारणत्वेन वली. यस्त्वात् ॥ स्मृतेस्तु सर्वशाखासाधारण्येनान्यत्र सावकाशत्वेन दुर्बलता एतैन हलायुधश्राद्धकाशिकाकारादिभिः कात्यायनसूत्रानुसारिभिर्यद्वाजसनेयिनामाभ्युद- यिक नवदैवत्यमित्युक्तं तत्कात्यायनसूत्रविरुद्धत्वाकात्यायनपणीतछेदोगपरिशिष्टा- दिवचनविरुद्धत्वाच्योपेक्षणीय ॥ कर्मोगाभ्युदयिकेप्येता एव देवताः ॥ निपेफकाले सोमे चेति पूर्वीदाहृतपारस्करवाक्ये गर्भाधानाद्यंगभूतपारिभापिककाँगधारे वृद्धि- श्राद्धदेवतातिदेशात् ॥ अत्राभ्युदयिकश्राद्ध सत्यवसूविश्वेदेवाः ॥ इति ॥ " इटिश्राद्धे" क्रतूदक्षौ सत्यौ नांदीमुखे बसू इति हेमादौ शंखोक्तः। कर्मा- गधाद्धे तु क्रतूदक्षौ ॥ इष्टिश्राद्ध कर्मागश्राद्धमिति हेमाद्रेयाख्यानात् ॥ अन्येतु काँगवादेषि सत्यवसूविश्वान्देवानिच्छन्ति ॥ काँगं वृदिचकृतमिति वृद्धिवाद- देवताधतिदेशात् ॥ इष्टिश्राद्धशद्वेन तु श्राद्धं भतिगचिश्चैवेति वचनोक्तमिच्छानिमि- तकं श्राद्धमिति कल्पतरुकृता व्याख्यातत्वाच ।। अन्ये तु इष्टिश्राद्धमिष्टिमन्याहव- नीय प्रयोज्यपिष्टिनिमितकं वा चातुर्मास्यराजस्यायेंगभूतं तन्नतु काँग ॥ इष्टि- श्राद्धशब्दस्प प्रचिनिमित्ताभावादकधात्मिकायाथ रुदेरवयववाचकत्साभावेन . रुतियोगमपदरतीत्यस्य न्यायस्प प्रकृतेरभावादित्याहुः ।। हेमाद्यनुसारिणोपरेवा- हुः ।। कागश्राद्धमेवेष्टिश्राद्ध।। नच योगानुसारेवंगादमित्येव च्याख्योचितेत्या- शंकनीयं ।। मधानसदिनोंगत्वस्य प्रवेशेनवोदेश्य बुद्धिपर्यवसाने सति इष्टिग्रहणस्य पंचावनैव वपाकायेंत्यत्र वपाग्रहणस्यैवाविवक्षितत्वादिति। अब सत्यवस्वोः समुदि- तयोरेवानीपोमरदेवतालं नतु देवयोः समुच्चय इति न ब्राह्मगद्वये प्रत्येकमेकैकस्य प्रयोग इति हेमाद्रौ स्पष्टं ॥ अतश्च सत्यवसूविश्वान्देवानाराहयिष्य इति सामान्य विशेषसंज्ञापदयोः समुचयेन प्रयोगः कार्यः ॥ यद्यपि द्विवचनान्तबहुवचनान्तयोः ·(४९) समानाधिकरण्यं न संभवतीति श्रीदत्तेनोक्तं तथापि शालास्तु भ्रातरः पल्याः स्वामिनो देवदेवराविति ।। अत्र स्वामिनो भ्रातरो देवरावितिवदिहापि सापानाधि- करण्येनान्वयेन किंचिद्वाध ॥ कि अनियतबहुवचन केनापि बहुवचनान्तेनाप्सरः शब्देनैकवचनान्तेनोर्वशीशब्देन चोर्वश्यप्सरस इत्पादौ सामानाधिकरण्यमंगीक्रिय- ते ॥ नच स्त्रियां बहुप्वप्सरस इति कोशवलानियतबहुवचनान्त एवाप्सरः शद्ध इति भ्रमितव्यं ॥ वत्सरः ॥ अप्सरा इत्येकवचनान्तस्यापि महाभाष्यकृता अष्टमे उदाहृतत्वात् ।। प्रकृते तु विश्वेदेवास आगतेति ॥ विश्वान्देवान् आवाहयिष्य इत्यादि श्रुतिस्मृतिगतविश्वदेवपदस्य नियतबहुवचनान्तत्यय प्रयोगदर्शनात्सामा , धिकरण्यं सुतरं ॥ हेमाद्रिस्तु विधेदेवा इति बहुवचनं पूजार्थे मत्वा सत्यवसूसंशका विश्वेदेवा इत्यादिप्रयोगमूचे॥ तचिन्त्य। संज्ञाशद्वान्तर्भावन देवतास्वाभावा दित्यलम्।। "अय स्वधाशदविचारः "-न स्वां प्रयुजीत ॥ अत्राभ्युदपिके स्वधा- शद्रमयोगो न कार्य इत्यर्थः ।। प्रदक्षिणग्रहणस्य सकलदेवधर्मोपलक्षणार्थतया व्या- कृतत्वापिनष्यत्र देववदित्यतिदेशाईवे कर्मणि स्वधाकारशद्बोचारणाभावाच नि- त्यानुवाद एवाय निषेधः ॥माप्त्यभावात्॥ तेन स्वधाकारः पितृणामिति दर्शना- दत्रापि स्वधाशद्रमयोगो भवेदेवेति शंकानिराकरणार्थमेतत्सूत्रं ॥ केचित्तु प्रकृते स्वधावाचने वधां न मयुंजीतेति वर्णयन्ति ॥तदयुक्त॥ पितन्वाचयिष्य इति वि- पानवलादेव निषेघस्य मासत्वेन पौनरुच्यापत्तेः।। अन्यत्र स्वधामसक्तेथ ॥ तस्मा- पूर्वैव व्याख्या ज्यायसी | केचित्तु स्वधोदाइणप्रतिषेधादस्तु स्वधेत्युच्यमाने इति चोपदेशात्कुशेष्वपां निपेकं नेच्छन्ति ॥ कर्मचार्यास्तु मंत्रनिपेकयोरशेपशेपि- त्वं तस्मात्तस्मिन्काले निषेक इत्याहुः ॥ प्रकृतौ यत्र यत्र स्वघाशब्दोचारणं वि. हितं तत्र तत्र तत्तस्थाने स्वाहा शब्द प्रयुजीत स्वधास्थाने च बुद्धिमानिति हेमाद्रौ ब्रह्मपुराणात् ॥ तेन नमो वः पितरः स्वधायै इति मंने उर्ज वहन्तीरिति मंने च स्वधाशब्दस्याने साहाशद्धः प्रयोज्य इति ढोपियाः ।। अत्र केचित्स्वपाशद्वनि- पेधस्य निपेषान्तरोपलक्षणत्वान्न स्वधाश#वर्मेति पिदनाम नवोचरेत्।। न कर्म पित- तीर्थेन न कुशा द्विगुणीकृताः ॥ न तिलै पसव्येन पिठ्यमंत्रविवर्जितं ॥ अस्मच्छ. दं न कुर्वीत श्राद्धे नांदीमुखे कचिदिति पुराणसमुच्चयात् ॥ इति ।। ॥ अथ नामगोत्रोच्चारणविचारः॥ अनस्मदृद्धशब्दानामरूपाणामगोत्रिणामिति संग्रहवाक्याचशर्मवर्मा स्मच्छब्द- गोत्रनाम्नामुच्चारणं नेच्छन्ति ।। तन्न ॥ नांदीश्राद्धं प्रकृत्य गोत्रनामभिरामंत्र्य पि. तनयं प्रदापयेदिति छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनेन चोदकमाप्तस्पापि गोत्रायुचारणस्प ७ ·गोत्रनामभिरित्यनेन पुनविधानात् ॥ नामानि तु शर्मादिशब्दान्तानि ॥ यस्तु शर्मादिशब्दोच्चारणनिषेधः सो प्रत्यानुवादः ॥ नाम्नो निधन शर्मादिशब्दो. चारणस्यापि निषेधसिद्धः । न चेदमदानमाविषयं ॥ स्थालीपुलाकन्यायेन- का दृष्टस्यापि सर्पविषयकत्वात् । अत एव मदनरत्ने दानकांडे जलाशयोत्सर्ग- कांडे दोहमिश्रपद्धतौ चाभ्युदयिक सर्वत्र गोत्रशर्मशब्दनाम्नामुच्चारणं लिखितं ॥ यत्तु शर्मशब्दादिनिपेषकं वचनं तदापलायनादिविषय ॥ तथा च तत्कारिकायां। संबंधनामरूपाणि वनपैदा कर्मणि ॥ संबंधाधुत्चारणे क्रमविशेपनियमः श्राद्ध- काशिकायो। संबंध प्रथमं व्यान्नामगोत्रमनःपरं। रूपं ततो विजानीयादेप धर्मः स- नातन इति ॥ तत्रैव मृतनामसमुचार्य तस्य गोत्रमुदीरयेदिति ॥ तत्रैव वृहस्पतिः ॥ आसने चार्घदाने च पिंडदानेवनेजने ॥ संबंधनामगोत्राणि ययाईमनुकीतयेदिति ॥ हेमाद्रौ भृगुस्तु संबंधाधुधारणे क्रमविशेषनियममन्यथाद ॥ गोत्रसबंधनायानि पित- कर्मणि कीर्तयेदिति ॥ तत्रैव व्यासोप॥ गोत्रसंबंधनामानि पिवणामनुकीर्तयन् ॥ एकैकस्य तु विमस्य अर्धपात्र विनिःक्षिपेदिति ।। अत: संबंधायुच्चारणे. क्रम- विशेषनियमे विकल्पः ॥ तत्रापि गोत्रनामस्वधाकारस्तर्पयेदनुपूर्वश इति हेमाद्रौ योगिपाज्ञवल्क्योक्तेस्तस्य च पानसनेयिगुरुत्वाद्वाजसनेयिभियोगियाज्ञवल्क्योक्तक- मानुसारी भृग्वाधुक्तकम एवं गोत्राघुच्चारणे समाश्रयणीयः। अतच्चिन्त्पते ।। इह किं वस्वादिमयोगः कर्तव्य नेति ॥ शेपं पार्वणवदित्यतिदेशेन प्राप्तत्वात्क- व्य इति केचिदाहुः ॥ तन्नेत्याइ श्राद्धकाशिकाकृत ॥ पितृणामप्पत्र देवस्वरूपत्वात् ।। सया र स्मृतिः ॥ पितृणां रूरपास्थाय देवा अन्नमदन्ति ते ।। तस्मात्सव्येन दात-. व्यमृदिपूर्तेषु दाभिरिति ॥ नांदीमुखेति प्रयोगस तत्मतिनिधित्वाच्च ॥ तथा चोक्तं हेमाद्री विष्णुधर्मोत्तरे ॥ वृद्धौ समयेद्विद्वानित्यं नांदीमुखान्मिन् ॥ संपा. दितो विशेषस्तु शेपं पार्षणवन्ददिति ॥ चतुर्विंशतिमतेपि तत्र नांदीमुख इति विशेषः समुदाहृत इति ॥ पितृणां नांदीमुखसंतकवमित्येपो विशेषः संपादितो ना. न्य इत्ययः । अत एवाश्वलायनगृद्यकारिकायां रूपोच्चारणवयंप्मुक्तं ॥ संबंध- नामरूपाणि वर्जयेदन कर्मणीति ।। संग्रहेपि ॥ अनस्मद्धशद्वानामरूपाणामगोत्रि- णामिति ॥ एवं व सवि रू ततो विजानीयादित्युक्तेनोंदीमुखेति प्रयोगस्य वस्वा- दिप्रयोगमतिनिधिरूपत्वेन तत्स्थानापन्नवाच्चान्त एव नांदीमुखशदोच्चारणं मा- प्नोति तथापि नांदीमुखान् पितृनावादयिष्य इत्यादौ नांदीमुखेति शन्द्रस्य पितृ- शदात्पूर्व समाम्नातत्वात्सर्वत्र नांदोमुखशद्धः पिवशालाक प्रयोज्यः । अत ए- वाह हेमाद्रिः॥ एवं यत्र यत्र पिपदमयोगस्तव तत्र नांदीमुखपदं पूर्व प्रयोज्यमिति ·(६१) अत्र माहपर्वणानुष्ठानपक्षे "-डीपन्तो नांदीमुखशद्रो मावविशेपणमिति हेमाद्विमदनरत्नादयो निर्वधाः ॥ वाजसनेयिभि दृमिश्रादिभिः कृताः पद्धतयश्च ॥ टावन्तो नांदीमुखशब्दो मातृविशेषणमिति स्मृतिकौस्तुभादय आश्वलायनशा- खिकृतनिबंधाः पद्धतयश्च ॥ अयमुभयविधोपि नांदीमुखशदप्रयोगः साधुरेव ॥ मा- त्रादिष्यपि नांदीमुखशब्द संकेतस्यानादित्त्वेन विश्वपां देवानामित्यादाविव संज्ञात्वा- भावात्संज्ञायाश्चाधुनिकसंकेतात्मकत्वेनोक्तत्वान्न स्वमुखात्संज्ञायामिति निषेपाम- ते: स्वांगाच्चोपसर्जनादसंयोगोपघादिति वैकल्पिको डीपू भवत्येव ॥ न च पुंयो- गादाख्यायामिति नित्य एव डीपस्विति शंक्यं ॥ नांदीमुखशब्दस्य दिव्पपिपु ऊर्ध्ववक्त्रास्तु ये तत्र ते नांदीमुखसंज्ञिता इति हेमायुदाहृतवाराइवचनवजनका- दिषु शक्तिग्राहकवचनाभायेन पितृशब्दपरतंत्रत्वात् ॥ मातरश्च पितरश्च इत्येकशेपेण नांदीमुखत्वरूपेण शक्त्यैवयोधकत्वात्पुंवाचकस्य शब्दस्य प्रयोगात् स्त्रियां प्रवृत्तौ वि- धीयमानस्य डीपोत्रासंभावित्वात् ॥ अन्यथा प्रथमोपस्थितपित्रादिभिरेव विधिनैः राकांक्ष्ये पवादुपस्थितमातणां तत्रान्वयासंभवान्मातश्राद्धं तु पूर्व स्यादित्यादीनां वैयापत्तेः ।। मपितामहीपर्यन्ता नांदीमुख्यश्च मातर इति ॥ अथ नांदीमुखीभ्यश्च मातृभ्यः श्राद्धमुत्तममिति हेमायुदाहृतब्रह्मपुराणे नांदीमुखीभ्य इति निर्देशः ॥ मा- पितामहीमपितामह्यः नांदीमुखा इति पद्धतिकाराणां निर्देशश्च संगच्छत इत्यास्तां प्रासंगिकं ॥ युग्मानाशयेदत्र।। अत्राभ्युदयिके युग्मान् बहुवचनोपदेशाचतुरादीन् ब्राह्मणानाशयेद्भोजयेदित्यर्थः ॥ अवाह काशिकाकृत् ॥ अस्य दैविकत्वाचे युग्मा- न्यथा शक्तीति परिभापयैव युग्मत्वमाप्तौ विशिष्टविध्यर्थं युग्मग्रहण ॥ तेन पित्र्ये यु- ग्मानेव मातनिमंन्याशयेदित्यर्थः । तथा च छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनः ॥ प्रात- रामंत्रिताविमान्युग्मानुभयतस्तथेति आशयेदित्यपि विशिष्टविध्यर्थ ॥ तृप्तप्रश्नेनैर भोजनोपलधैः ।। अतश्च गुडशर्करादिना मधुरान्न भोजयेदिति विशिष्टविधिरित्या थः॥ अन विशेषः परिवेपणे माक् निरूपितः । अत्र च पाद्याघगंधादिदाना- नादिदानेषु उच्चारणीयवाक्यानि तु हेमाद्रौ ब्रह्मपुराणे दर्शितानि ॥ इदं का पाय. मर्थ च पुष्पधूपविलेपनं ।। अयं दीपनकाशश्च विश्वेदेवाः समर्म्यते ॥ तया ॥ अयं वो गंध इत्युक्त्वा गंधं दद्यात्सुशोभनं ।। इदं व पुष्पमित्युक्त्वा पुष्पाणि च निवे. दयेत्।। अयं वो धूप इत्युक्त्वा तदने तु दहेत्ततः। अयं वो दीपइत्युक्त्वा तदने तु द- हेत्ततः । अयं वो दीप इत्युक्त्वा दी हयं निये येत्॥ अनंगलग्नं सद्वस्त्रं भवेद्यत्तयु. गं शुभः ॥ इदं वो चसमित्युक्त्वा प्रितयं वा निवेदयेत् ॥ इदं वो माल्यमित्युक्त्वा ६. पात्माल्य सुशोभन मिति ॥ माल्यं प्रयितपुष्पाणि ॥ येत्यस्मादेव वः शनिबाद- ·(५१) मुकसगोत्राः पिपितामहमपितामहाः एप वो : गंधः स्वधेति वाक्यं गंधादिदाने. पाहूर्मदनरत्नादयः ॥ वदयुक्तं ।। तया सति अनोपोमादिवत् मिलितानां पित्रा. दीनां देवतात्वापचेः ॥ नचैयमिष्ट ॥ विष्ण्वादिवचनविरोधात ॥ यथाह विष्णुः ।। नमो विश्वेभ्यो देवेभ्य इत्येवमादौ प्रामुखयोनियेद्य पित्रे पितामहाय प्रपितामहाय च नामगोत्राभ्यामुदङ्मुखेष्विति ।। अत्र पित्रादेरेकैकस्प संमदानत्वमवगम्यते ॥ ब्रह्मपुराणेपि ॥ ततो मधुधृताक्तं तु सोनमन्नं तिलान्वितं ॥ गृहीत्वा देवतीर्येन प्रणयेनैव तत्पुनः । एतलो अनमित्युक्त्वा विश्वान्देवांथ संयजेत् ॥ पितृभ्यश्च ततो दद्यादन्नमामंत्रणेन तु ॥ अमुकामुकगोत्रतत्तुभ्यमन्नं स्वधा नम इति॥ य च पि- त्रादीनां प्रत्येक देवताचे सिद्ध अमावास्यायां पितृभ्यो दद्यादिति बहुवचन गर्गा भोज्यन्तामितिबदुपपादनीय ॥ तेनैतादृशं वाक्यमुचारणीय ॥ अमुकसगोत्र पि- तररमुकशर्मन् अमुकगोत्रपितामहारमुकशर्मन् अमुकगोत्रमपितामहारमुकशर्मन् इ. त्युक्त्वा एतद्वः पायं एपबोधः एतः आसनं एपको गंधः एतद्वः पुष्पं एपको धूपः एपको दीपः एतहो वा इदपन्न स्वाहेति ॥ एवमावाहनैपि पितृनिति पदं द्वितीया. बहुवचनान्तमुच्चार्यावाहयिष्य इति प्रयोगो बोध्यः । अत्र युग्मानिति बहुववनो- पदेशापित्रादि पण्णां श्राद्धेषु प्रतिपुरुषं चतुः प्रभृति यथाशक्ति युग्मान् ब्राह्मणा. नामंत्रयेत् ।। अस्मिन्पक्षे वैश्वदेवे तंत्रपक्षो नेति फर्कोपाध्यायाः। एतदसंभवे दौ द्वौ ब्राह्मणौ दैवे पिये च सर्वत्रामंत्रयेत् ॥ एवं पोडशब्राह्मणाः ॥ तंत्र वा वैश्व- देविकं ।। यापेव पितृभ्यो विश्वदेविको ब्राह्मणौ मातामहेभ्योपि तापेवेत्यर्थः । एवं चतुर्दश ॥ एतस्याप्यसंभव हो पित्रादिधाद्धे ॥ द्वौच पातामहादिश्राद्ध ॥ वैश्वदेविके च द्वौ द्रो. ॥ एवमष्टौ ॥ यत्तु हेमाद्रौ छागलेयेन एकैफस्य तु वर्गस्य द्वौ द्वौ विौ समर्चयेत् ॥ वैश्वदेव तथा द्वौच न प्रसज्येत विस्तर इत्युक्तं ॥ यच तत्रैव भविष्ये ।। पूर्वान्हे भोजयेद्विपानष्टौ सर्व मदक्षिणमित्युक्तं तदुभयमपि वैश्वदेविकतंत्रपक्षे पाण- जयपरं ॥ वैश्वदेविकतंत्रपक्षे पटू।। तदसंभवे पित्रादियारे मातामहादिश्रादे च द्वादेव ब्राह्मणौ ।। यावेच पितृभ्यस्तावेव मातामहेभ्य इत्पः ॥ वैश्वदेपेतु तंत्रतेच ॥ एवं चवारः ॥ एतस्याप्यसंभवे द्वौ पितृमाता ॥ वैदेविकत्यानेसग्निः स्थापनीयः ॥ तथा चोक्तं हेमादौ ब्रह्मांडपुराणे एक पत्र यदा विप्रो ट्रितीयों नोपपद्यते ॥ विह गां ब्राह्मणो योध्यो देवग्नि नियोजयेदिति ॥ अत्राग्निलौकिको न गृह्यामिः ॥ विषये लौकिकपयुक्तत्वादिति कात्यायनमूत्रावाइदं च वैश्वदेविकस्यानेऽग्निनियो- जन साग्निकविषयं ।। तदाह निर्णयसिधौ पचेताना एकस्मिन् ब्राह्मणे देव साग्ने रग्निर्भवेत् सदा ।। अनग्नेः कुशमुष्टिः स्याच्यादकर्षणि सर्वच इति ।। ईमानौ शंखेन ·(५३) तु वैश्वदेविकस्थाने नैवेद्यमुक्तं । भोजयेदयवाप्येक ब्राह्मणं पंक्तिपावनं ॥ देवे कृत्वा तु नैवेद्य पश्चात्तस्य तु निर्वपेदिति ॥ तम्य पित्र्यद्विजस्य स्थाने ॥ अत्रैकस्मिन् ब्राह्मणेऽनेकपां पितृणां तृप्तिप्रकार उक्तो हेमाद्रौ प्रभासखंडदेवलस्मृत्योः॥ पिता भुक्ते द्विजकरे मुखे भुक्ते पितामहः।। प्रपितामहस्तु तालुस्था: कंठे मातामहः स्मृतः।। प्रमातामहस्तु हृदये द्धो नाभौ तु संस्थित इति ॥ वृद्धो वृद्धममातामहः॥ एक एवं यदा विम इति ब्रह्मांडपुराणादिवाक्ये यदुक्तं तदर्शश्राद्धादिविपयं ॥ तत्र ह्ययुग्मता विधानात् ॥ इद तु युग्मानाशयेदिति वचनाद् द्वाविति बोध्यं ॥ एवं द्वौ ॥ सर्वया ब्राह्मणालाभे आह हेमाद्रौ देवलः । निधाय वा दर्भवटून आसनेषु समाहितः ।। मैपानुमैपसंयुक्तं विधानं प्रतिपादयेदिति ॥ वटुर्लघुमनुष्यप्रतिकृतिः ॥ वटवस्तु कु. शाप्रभागस्य मुखपरिकल्पनेन दै प्राङ्मुखाः पिये चोदङमुखाः स्थापनीयाः ॥ यतः माङ्मुखान्यासनान्येपां द्विदोपहितानि च ॥ दक्षिणाग्रेकदर्भाणि पोक्षितानि तिलोदकैरिति हेमाद्री देवलस्मृतिकूर्मपुराणयोर्वाक्ये प्रामुखत्य स्य दक्षिणमुखत्वस्य चतृषी पीठादिषु मुखस्थानीयकल्पिताग्रभागाभिमायेण प्रयु- तत्वादवापि तथैव मुखं परिकल्पनीयं शिष्टाचारोप्येवं ॥ पानुमैपाभ्यां संयुक्त विधानं श्रादेति कर्तव्यताका स्वयमेव मविपादयेदित्यर्थः । अस्मिन्पक्षे निमंत्र- णादयो धर्माः सर्वेपि फुशवटावेव ब्राह्मणशब्दव्यवहारात्कार्यः॥ यथा कुंडपाप्य- ग्निहोत्रेऽग्निहोत्रधर्माः ॥ तया च समुद्रकरघृतभविष्यवचनं ॥ ब्राह्मणानामसंपत्ती कृत्वा दर्भमयान् द्विजानिवि ॥ गौडनिबंधे तु तदभावे कुशमयं स्नापयित्वा निमंत्र- येदिति कुशवोर्वाचनिकमेव नियंत्रगमुक्तं ।। अत्र द्राक्षामलका कमूलयवनिष्क्रयि- णी दक्षिणा देया ॥ तदुक्तं ब्रह्मपुराणे ।। द्राक्षामलकमूलानि यवांश्च विनिवेदयेवा। तान्येव दक्षिणार्थं तु दद्याद्विपेषु सर्वदेति ॥ मूलमाईकमूलं ॥ इति श्रीमद् द्विवेदी परशुरामात्मनजगनाथशर्मणा संशोधिते श्रीरुद्रकल्पद्रुमे आभ्युदयिकनिरूपणसमाप्तम्।। ॥अथ वैश्वदेवकालविचारः॥ अस्य चाहिनामिना न श्राद्धमध्ये श्राद्धान्ते वानुष्ठान कार्य ॥ कित्वकृत एव श्राध्धे ॥ यतः श्राद्धापूर्व पिंडपिठ्यज्ञो विहितस्तस्मादपि पूर्व वैश्वदेवः ॥ तथा च हेमाद्री देवलः ॥ अकृते वैश्वदेवे तु (वैश्वदेवं पुरा कृत्वा नित्ये चाभ्युदये तथा ।। स्वाभीष्टदेवतादिभ्यो नैवेद्य विनिवेदयेत् ॥ अकृत्वा वैश्वदेवं तु नयेयं यो निवेदये- त् ॥ तदनं च न गृहन्ति देवा विस्वादयो ध्रुामित्यापलायनमः ॥ स एप देवोहरदगोदान समितः स पीटरवग्याचपश्च वसादनमहरदः कुचीत बने ·१५४) वैश्वदेवहुतशेपेण पृथगन्नेन वा कुर्यात्नास्य शेपेण वैश्वदेवं कुर्यादिति गृह्यपरिशिष्टाच देवनैवेद्यदर्शनापूर्व कार्यः ॥ स एष देवयज्ञः ॥ आवाहनादि नैवेद्यान्तः ॥ पंचा- ननपूजारूपो देवयज्ञ इत्पर्यः ॥ यत्तु विप्सोनियेदितान्नेन यष्टव्य देवतान्तरं ।। पितृ. भ्यश्चापि तदेयं तदनन्त्याय कल्पत इनि स्कंदवचनं तद्विजीतत्वान्नादरणीयमयया केवलप्सवपरं ।। विजीतत्त्वं नाम देवतान्तराय दत्तस्य देवतान्तराय त्यागोपयो- ग्यत ) स्यालीपाकाः प्रकीर्तिताः ॥ अन्यत्र पितृयज्ञात्तु सोपरान्हे विधीयत इति। अत्र स्यालीपाकसाध्यानि कर्माणि स्थालीपाकशब्देनोच्यन्ते । तानि च पिडपित- यज्ञादन्यान्यकृते वे एव वैश्वदेवे क्रियन्वे॥ पिंडपितृयज्ञस्तु कृते वैश्वदेवे पवादपरान्हे क्रियते ॥ पिंडपितृयज्ञश्च श्राद्धापूर्वमुक्तो मनुना ।। पितृयज्ञ तु निर्व विपश्चंद्रक्ष- येमिमान् ॥ पिंडान्वाहायक श्राद्धं कुर्यान्मासानुमासिकामिति ॥ अमुमेवार्थ स्पष्टमाह हेमाद्रौ लौगाक्षि: पक्षान्तं कर्म निर्वय वैश्वदेवं च सामिकः ॥ पिंडयज्ञ ततः कुर्या- चतोन्याहार्यकं युव इति । अत्र सानिकतानिमान् ॥ पक्षान्तं कर्माम्यन्यापान ।। अन्याहार्य दर्शश्रादं ॥ ननु पक्षान्तपिंडपितृयज्ञयोर्मध्ये विधानादेव वैश्वदेवस्य सा- मिकककत्वावगमात्किमर्थं सानिकपदणं ।। उच्यते ।। पक्षादिस्थालीपाकपिंडपितृ- यज्ञक निरनिकस्यौपासनाग्नेनित्यर्थ ॥ अतस्तेनापि निरनिकान्तरवक्ष्यमाणेषु कालेषु चैचदेवः कर्तव्यः । श्रुतावपि ।। सानिकम्यादायेव वैश्वदेवः श्रूयते ।। नाहु- तस्पानीयु हुतं दद्युरिति ।। सानिकस्यापि श्राद्भविशेषे पश्चादेव वैश्वदेवः ॥ तथा ध परिशिष्टे ॥ संप्राप्ते पार्वणश्राद्धे एकोहिष्टे तथैव च ॥ अग्रवो वैश्वदेवः स्या- त्पश्चादेकादोहनीति ॥ अत्र पार्षणग्रहणमनेकदेवत्योपलक्षणार्थ ।। ततश्चैकादशा- हिकव्यतिरिक्तेपु श्राद्धेपु साग्निकस्य पूर्वमेव वैश्वदेवः एकादशादिक एव तु पश्चा- कर्तव्यः ॥ तदाह हेमाद्रौ शालंकायन: पाहात्मागेव कुर्वीत वैश्वदेवं तु सानिमः॥ एकादशादिक मुक्त्वा तत्र छन्ते विधीयत इति ।। अननिकस्य तु थाद्वारपूर्वकाले वैश्वदेवप्रतिषेध उक्तो हेमाद्री पत्रिंशन्मते ॥ प्रतिवासरिको होमः थाद्धादो क्रियते यदि ॥ देवा हव्यं न शक्षन्ति कव्यं च पितरस्तथेति ।। तत्रैव गौतमोऽपि ॥ पितृ श्राद्धमकृत्वा तु वैश्वदेवं करोति यः ॥ अकृतं तद्भवेच्छाई पितृगां नोपतिष्टत इति।। ततयात्राय निष्कर्षः ॥ अनग्निकैन श्रादोचरकालं श्रादपाकेनापि वैश्वदेवः फर्च- व्यः ॥ श्राद्धपध्ये तु न कदाचिरादपाकेन किन्तु पाकान्तरेगैव ॥ श्राद्वात्पूर्व तु सर्वथा न कव्य एवेति ॥ अत्रानमिक शब्देन गृणामिपान् गृह्याग्निशू-पश्चेत्येता. ... बुभावपि परियायौ हेमाद्रिप्रयाचधैव प्रतीतेः ॥ इति ॥

·(५५) "श्राद्धमध्ये कर्तव्यता "-ब्रह्मांडपुराणे ॥ वैश्वदेवाहुतीरग्नावर्वाक् ब्राह्मण भोजनात् ॥ जुहुयाद्भूतयज्ञादि श्राद्धं कृत्वा तु तस्मृतमिति ॥ अर्वा ब्राह्मणभो. जनादित्यनेनामौकरणानन्तरं वैश्वदेवाहुतीर्जुहुयादित्युक्तं ॥ श्राद्धं कृत्वा तु भूतय- ज्ञादिस्मृतमित्यनेन भूतयज्ञादेव श्राद्वान्ते कर्तव्यतेति कृत्वार्यात् वैश्वदेवाहूत्यन- न्तरमेव लिहरणं कार्यमिति दर्शितमिति स्मृति चंद्रिकाकारः ॥ अयमेकोऽननिकस्य वैश्वदेवकालः ॥ द्वितीयोपि भविष्यपुराणे ॥ पितृसतर्य विधिवद्वलि दवा यि- धानतः ॥ वैश्वदेवं ततः कुर्यात्पश्चाद् ब्राह्मणवाचन मिति ॥ वलिशब्दोऽपि तत्रैव व्याख्यातः ।। ये अग्निदग्या मंत्रेण भूमौ यं निक्षिपेन्दुधः ॥ जानीहि तं वलि वीर श्राद्धकर्मणि सर्वदेति । अनेन विकिरसंशावलिमदानानन्तरं स्वस्तिवाचनात्मा वैश्वदेवं कुर्यादिति द्वितीयः ।। तृतीयोपि मन्वादिभिरुक्तः ॥ उच्छेपणं तु तचिष्ठे- द्यावद्विमा विसर्जिताः ॥ ततो गृहवलि कुर्यादिति घों व्यवस्थित इति ॥ अनाहि श्राद्धोत्तरकालं गृहबलिविहितःसच वैश्वदेवाख्यकमैकदेशः। अतो वैश्वदे- वएवायं श्राद्धोत्तरकालमुक्तो भवति ॥ वलिशद्रस्य प्रदर्शनार्थत्वात् ॥ मत्स्य- पुराणेऽपि ॥ उच्छेपणं तु वत्तिष्ठेत्तावद्विषा विसर्जिताः ॥ वैश्वदेवं ततः कुर्यान्नि- वृत्ते पितृकर्मणीति ॥ भविष्यत्पुराणे ॥ कृत्वा श्राद्धं महाबाहो ब्राप्मणांश्च विराज्य च ॥ वैश्वदेवादिकं कर्म ततः कुर्यान्नराधिपेति ॥स्मृत्यन्तरे ॥ यदा श्राद्धं पितृभ्य- स्तु दातुमिच्छति मानवः ॥ वैश्वदेवं ततः कुर्यानिवृत्ते पितृकर्मणीति ॥ पैटिनसी- रपि ॥ श्रादं निर्वत्यै विधिवद्वैश्वदेवादिकं ततः ॥ कुर्यादिक्षां ततो दद्यादतकारा- दिकं तथेति।। तदेवमनमिककर्तृकवैश्वदेवादेस्त्रयः कालाः ॥ अग्नौकरणानन्तरमेकः ॥ अन्यो विकिरादुपरि ॥ तृतीयो ब्राह्मणविसर्जनात्पश्चादिति ।। अत एव कालागृह्या- मियतोऽपि ॥ तस्याप्यनग्निकशब्देन ग्रहणादिति हेमायादयः ॥ कर्कोपाध्यायास्तु गृह्यानिमतः श्राद्धात्पूर्व वैश्वदेवस्ततो वैश्वदेवार्थेनैव पाकेन श्राद्धमित्यूक्तः ॥ एवं वै- श्वदेवे कालत्रयमभिधायाशार्केण शांखायनपरिशिष्टमुदाहृत्यैत्य व्यवस्थाभिहिता ॥ आदौ रद्धौ क्षये चान्ते दशे मध्ये महालये ॥ एकोद्दिष्ट निटत्ते तु वैश्वदेवो विधीयत इति ॥ अता निरनिनाप्याभ्युदयिकश्राद्धमपि वैश्वदेवानुष्ठान- पूर्वकं कार्य ॥ यत्तु अकृते वैश्वदेवे तु स्थालीपाकाः प्रकीर्तिता इति देवलवचन तद्वितीयादिभयोगविषयं ॥ तत्र हि द्विश्राद्धाभाषेन वैश्वदेवपूर्वकतायाः प्रस. च्यभावात् ॥ रेणुकारिकायामपि ॥ निर्गजनान्तं निवर्त्य (पंचमहायज्ञेनैव इतकार- सिद्धौ श्राद्धं निर्वयं विधिवद्वैश्वदेवादिकं ततः कुर्याद्भितां ततो दद्याद्वन्तकारादिक तथेति पैठीनस्युक्तौ इंतकारस्य पृथगुपादानसामाद्धंतकारातिरिक्तं निर्गजनान्तं ·(५६) वैश्वदेवमनुप्टेयं ।। अतो रेणुकोक्तिरपि संगच्छते ) वैश्वदेव द्विजो ततः ॥ श्राद्ध करिष्ये संकल्प्य तत्कृत्वा पूर्ववस्थितः ।। असन्नियम्य संयुक्तः पल्या संफरपमु. चरेत्।। स्थालीपाकै निचे तुः द्वितीयादौ भवेदिदमिति॥ इति वैश्वदेवकालनिर्णयः।। ॥ अथ पाकनिर्णयविचारः॥ मसंगापाक निणयोपि क्रियते ॥ किं वैश्वदेवारपाकाच्छ्राद्धमुत श्राद्वा: पृ. धक पाक इति ॥ सत्र सर्वकाहस्यान्वदिक पाकस्य हि वैश्वदेवादन्नादिति . पार- स्करण सर्वार्थत्वोक्तेः॥ (विश्व सर्वे देवता यस्येति व्युत्पत्या सर्वार्थत्वोक्तिः) श्राद्धार्थ पृथक पाकस्य च वचनामावाद्वैश्वदेवार्थेनैव पाकेन थादमिति कर्कोपाध्या- यादयः॥ आन्वहिफस्य हि पाकस्य सचार्यत्वेप्यन्वयनुष्ठीयमानकर्ममात्रार्थत्वाप- धारणापाकांतराभिधानाच श्राद्धार्थः पृथक पाक इति हेमायादयः॥ यत आह लौगा. क्षिः ॥ पित्रथै निपेत्पार्क वैश्वदेवार्थमेव च ।। वैश्वदेवं न पित्रर्थ न दार्श वैश्वदेवि- कमिति ।। अत्र यद्यपि पूर्वार्द्ध एकमेव पाकमुभयाथै निवपेदित्यपि भतिभाति तथापि उत्तरार्दै पाकभेदः स्फुटीक्रियते ॥ वैश्वदेवं न पित्रर्थमिति ।। वैश्वदेवार्य नित्यदोमा पकमन्नं वैश्वदेवं सन्न पित्रय ॥ अन्यहमनुष्ठी- -यमानायां देवभूतपित्रमनुष्योपपादानां यज्ञानामेकपाकसाध्यत्वनिश्चयादवाद्धार्य न भवति ।। दर्शश्राद्धार्थ पकमन्नं दार्श ॥ तदैश्वदेवार्थमपि न भवति ॥ दर्श- शब्देन चात्र दर्थयाति कन्यतावत्वात्सर्याणि विकृतिश्राद्धानि लक्ष्यन्ते । वैश्व- देवराद्धेन भूतयज्ञ पित्यज्ञ मनुष्ययज्ञा अप्युपलक्ष्यन्ते। अत्र न दार्श वैश्वदेविकमिति यल्लौगातिवचनैकदेशेनोक्तं तदैश्वदेवस्य श्राद्वात्पूर्व मध्ये चानुष्ठाने क्रियमाणे सत्येव वेदितव्यं न तदुत्तरकालं क्रियमाणेपीति ॥ यत आह पैठीनसिः ॥ पितपाफारसमु. नृत्य वैश्वदेवं करोति यः ॥ आसुरं तद्भवेच्छ्राद्धं पितृणां नोपतिष्ठत इति ॥ अत्र हि पितृपाकशद्वेन संकल्पितः पितृदेवत्यतयावस्थः पाकोभिधीयते ।। तदवस्थाचोद्ध- 'रणमेकदेशस्य तदवस्थता प्रच्यावनमेय न विभागमात्र ॥ तदवस्थता मच्यापन च पूर्वदेवतासंबंधापनयने सत्येवोपपद्यते । अतः पितृरूपदेवताभ्योऽपनय एवायमुद्धर- तिना प्रतिपद्यते ॥ श्राध्धोत्तरकालं तु श्राध्यायस्यापि वैश्वदेवे विनियोग उक्त एप पैठीनसिना || आध्य निर्वय विधिद्वैश्वदेवादिकं ततः कुर्याद्भिक्षां ततो दद्याद्धं- 'तकारादिकं तथेति ॥ अत्रायेन ततः पद्धन पूवश्लोकार्यों हेतुत्वेनोच्यते ॥ द्वितीयेन तु श्राद्धारशिष्टादन्नादित्युच्यते ।। तैनायपर्थः ॥ यतः श्राद्धापूर्व पितृपाकासमुद्ध- तेनान्नेन वैश्वदेवे क्रियमाणे श्राद्धपापुर स्याचतः कारणात् श्राद्धं निवयं ततस्त. स्ट्रादावशिष्टादन्नास्किविदादाय वैश्वदेवादिकं कुर्यादित्यर्थः ।। अत्रादिशब्देन ·(५७) सर्वमन्नसाध्य नेत्यक फर्म गृह्यते ॥ तेन नित्यश्राद्धपपि दर्शश्राद्धोपयुक्तपाकशेषा-- स्कर्तव्य॥ तदेवं यदि ब्राह्मणविसर्जनान्ते वैश्वदेव कुर्यात्तदा श्राद्धार्थेनैव पाकेनेति। यदा तु पूर्वोक्तेन प्रकारेण विसर्जनात्माचिनकालत्रयान्यतमकाले वैश्वदेवं कुर्या. सदा पृथक् पाकेनेति ॥ पिटदानात् माफ पाकमेदे स्मृत्यन्यतरं आतुरेभ्यः प्रही- पेभ्यो पालेभ्यो यच्च पच्यते वैश्वदेवं न तस्कुर्याच्छाद्धार्थ यच्च पच्यते । तया ॥ गृह्यामि शिशु देवेभ्यो यतये ब्रह्मचारिणे ॥ श्रादपाको न दातव्यो यावस्पिटान्न निर्वपेदिति ॥ प्रचेतसाप्युक्तं गृह्यपाकाद् बलिं कृत्वा नित्य पितृपशिकं ॥ ततो निरुतमन्नं यत्तेभ्योग्रे तन्निनेइयेदिति ॥ गृहकर्मायों गृह्यः ॥ वलिरत्र वैश्वदेवः ।। पिठ्यज्ञियं सांग पिंडपितृयज्ञ निर्वत्यै समाप्य ततस्तदनन्तरं श्राद्धार्थ निरुतं यदन्नं ततेभ्यः श्राद्धोद्देश्येभ्योग्रे पूर्व निवेदयेद्दद्यात् ।। अर्यादुत्तरकालमन्येभ्योपि दधात्॥ ॥ अथ साग्निकस्य पाकाग्निनिर्णयः॥ अयं पाकस्त गृह्मानौ कार्यः ॥ चत्वारः पाकया इति सूत्रे पच्यतेऽन्वहमने नेत्यस्मिन्निति वा पाक इत्यन्वर्यसंज्ञया पाकस्य गृह्याग्नौ कर्तव्यतामतीते ॥ वैवा- हिकेमो कुर्वीत गृह्य कर्म यथाविधि ॥ पंचयज्ञविधानं च पक्ति चान्वाहिी गृही- ति मनूक्तेश्च ॥ गृहकारैरुक्तं कर्म गृह्य ॥ विवाहोत्तरकालं क्रियमाणत्येन गृह्माग्नेवि. वाइसंबंधाद्वैवाहिकत्वं न पुनर्विवाहहोमाधिकरणत्वेन ॥ विवाहहोमस्य भार्यात्वसि- द्वयर्थत्वेनाग्निसिद्धयर्थभावात् ॥ अत एव भगवता पारस्कराचार्येणावसथ्या- धानं दारकाले इत्यादिनौपासनाग्निसिद्धये आवसथ्याधानं पृथक सपाम्नातं ॥ यद्यपि पक्ति चान्वाहिकीं गृहीति मनुनाऽन्वाहिक एव पाको गृह्माग्नायुक्तस्तथापि पाकत्वाविशेषात् श्राद्धस्य पाकयजत्वाच्च श्राद्धार्थपाकोप्यत्रैव कार्यः ॥ अत एव शावजननाशौचयोर्वैश्वदेवाभावेप्यत्रैवावश्यमहरहः पाकः कर्तव्यः (मूतके समनुप्राप्ते मध्ये पर्वसमागते ॥ सूतकेपि च कर्तव्य वैश्वदेवं च साग्निकैः ।। अकृत्वा वैश्वदेवं तु पितृयज्ञं समारभेत् ॥ च्या भवति तत्सर्वमिति कात्यायनो- ऽब्रवीत् तदाह यज्ञपा) कात्यायनः ॥ पचनाग्नौ पचेदन्नं सूतके मृतकेपि वा ॥ अपचेन्नेकरात्रेण पुनराधानमहतीति ॥ पाकच गृह्याग्नेरेकदेशे ॥ महानसे कृत्वा कार्यः । तदुक्तं ततुर्विशतिमते ॥ मातहोंमे तु निवर्प समुध्धृत्य हुताशनात् ॥ शेष महानसे कृत्वा तत्र पार्फ समाचरेत् ॥ तमग्नि पुनराहत्य शालाग्नावेव निक्षिपेत् ॥ ततोस्मिन् वैश्वदेवादि कर्म कुर्यादतंद्रित इति ॥ शेप अश्येकदेशः ।। शांखायनकारिकायामपि ॥ नित्यपाकस्य शालाग्नेरेकदेशस्प कार्यतः ।। पाकार्य-' मृत्मकं हुत्वा तत्र पना महानसे॥ वैश्वदेवोम्यगारे स्यास्पाकार्थः सोप्पलोकिकः ।।

·भूरियाको भवेद्यत्र श्रादादासयेषु च। कृवेपि वैश्वदेवे स लौकिको नैव कार्यतः होमेनान्तरित केचिदाहः सर्वत्र लौकिक । न तत्समंजस तेपामुपयहोमदर्शनात् ॥ समास चोल्मुकस्याहुरम्यगारे महानसात् ।। पाकान्त वैश्वदेवाद प्राक नैतदप्युपप- यते । आहूतेप्युत्गुके पाकः शामित्रं दृश्यते पशौ ।। वचनादाहुतिः सातु लौ. किकत्त्वपर्यगतः ॥ धुपको दीपकश्चैव तापार्यों यश्च नीयते ॥ सर्वे ते लौकिका ज्ञेया- स्तावन्मात्रापवर्गत इति ॥ सपासे कृते महानसेऽवशिष्टादने पार्थ नीतानामग्नीनां लौकिकत्वमित्यर्थः ।। प्रबासे तु विशेषः॥ नित्यपाकस्यावसध्यानी विहितस्यामा- वारस्वगृह एव ब्रह्मयज्ञवर्जितादेव यज्ञादयश्चत्वारो यज्ञाः ।। पल्पा ऋत्विगादिद्वारा कारणीयाः पाकयज्ञत्येन तेपां गृह्याग्निसाध्यत्वाच ॥ न स्त्री जुहुयानानुपनीत इति निपेचात पत्नी न स्वयं जुहोति । अयं निषेधातु फात्विगादिसन्निधायेव भव- चते ॥ तदसन्निधौ तु पल्यपि स्वयं देवयज्ञादि करोति ।। नोपवासः प्रवासे स्या- स्पत्नी धारयते व्रतं । पुत्रो भ्राताथवा पत्नी शिष्यो वास्य वलि हरेदिति शाखा- यनगृह्ये ।। मोषिते वायशक्त वा स्वामिन्यनधिकारिणि ॥ पुत्रो भ्राताथवा पली शिष्यो वा जुहुयादिति रेणुकारिकायां च देवयज्ञादिपु चतुर्यु यज्ञेषु पत्नीकर्तक- त्वस्याप्युक्तत्वात् ॥ निरग्नेस्तु स्वकषुका एव पंचमहायज्ञाः ।। यत्तु पचनं यदि कु- वीत प्रवसन्नग्निपान दिनः।। समारोपे कृते वाग्वैश्वदेव तु लौकिके इति ।। मदन- पारिजात परिशिष्टेपि ।। मविशेदाग्निकश्चेत् कदाचित् कालविपर्ययात् ।। यस्मिन्न- नो भवेत्याको वैश्वदेवस्तु तत्र वे इत्यादि बचनवलाद्वैश्वदेवः प्रबासेपि साग्नि- ना कार्य इत्युक्तं तद्यस्यां शाखायां पंचमहायज्ञेभ्यो वैश्वदेववलिहरणयोः पृथ- विधिरस्ति तच्चाखिकर्तकवैश्वदेवाविषयं ॥ वाजसनेयिनां तु अथात: पंचमहायज्ञा इत्यादिनापारस्कराचार्यैः पंचमहायज्ञमात्र विधानेन वैश्वदेववलिहरणयोः पृथग वि- प्पभावात्पंचमहायज्ञेप्येवास्माकं वैश्वदेवव्यवहारात् ।। येपामपि वैश्वदेवबलिइर. पायोः पृथग्विपिरस्ति वेषामपि पंचमहायज्ञानुष्टानं पंचगृह एवोक्तं ॥ पञ्च पति- घानं च गृहे यस्य न जायते ।। पत्नोसनिहित ह्यग्नौ कयं कार्य प्रासिना || गृ- घोक्तन विधानेन दैवमौतनृपैतृकान् ।। तया ब्राह्ममदामेधान् पोपितो लौकिक चरैदित्युक्तं तयस्यां शाखायां पत्नीसंनिहिते गृोग्नौ पंचमहायज्ञानुष्ठान विहितं नास्ति तच्छाखिक रुदेवयज्ञादिविषयं ।। पंचपनविधानं च गृहे यस्य न जायते ॥ पत्नी सन्निहिले हाम्नावित्पुक्तत्वात् ।। अस्माकं पारस्करगृह्यसूत्रानुसारिणां वान- सनेयिनां तु न प्रवासे ब्रह्मपतवनितादेवयज्ञादयवत्वारो पता. भवन्ति ।। चत्वारः पाकपाहतो हुतः महुत: प्राशित इति मुझे देवपज्ञादीनां चतुणों यज्ञानां पाकया- ·(५९) खाभिधानात् ॥ नोपवास: प्रवासे स्यात्पत्नी धारयते व्रतं । पुत्रो भ्रातायवा पत्नी शिष्यो वास्य पलि हरेदिति शांखायनगृह्ये॥ पंचमहायज्ञान् मकृत्य मोपिते वाप्यशक्ते वा स्वामिन्यनधि- कारिणि । पुत्रो भ्राताथ वा पत्नी शिष्यो चा जुहुयादिति रेणुकारिकायां गृह्या- नायेव स्वगृहे देवयज्ञादीनां चतुर्णामनुष्ठानस्याभिहितत्त्वात् ॥ प्रवासकर्मापि प्र. . कृत्या प्रवासे नैत्यक कर्म कृत्वा चैव यथाविधि॥ संकल्प्य पूर्ववत्यागान् तान्कुर्या- पंचयज्ञवदिति रेणुकारिकायामोपासनाग्निपरिचर्यायाः पंचमहायज्ञत्यागकर्तव्य- तां बंदता पंचमहायज्ञानुटानस्य स्वगृहे दर्शितत्वात् ॥ वैश्वदेववलिहरणयोः पंच- महायज्ञेभ्यः पृथक्त्वेन विध्यभावात्तेष्वेव वैश्वदेवव्यवहारो वाजसनेयिनामित्युक्त- त्याच आशार्कभाष्येपि ॥ प्रवासे वैश्वदेव इत्युक्तत्वाच ॥ अथातो धर्मजिज्ञासा- पद्धतौ गरौपाध्यायैरपि साग्ने प्रवासे सति यावत्मवासं होम वैश्वदेवयोरमाव इत्यु- क्तत्वाच ।। अत एव निसिप्याग्नि स्वदारेषु परिकल्प्य च ऋत्विज ।। प्रवसे कार्यवान् विभो मृपैव न चिरं कविदिति छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनेन प्रवासोपस्थितावग्नि साध्यकर्मणां स्वगृह एवानुष्ठेयत्त्वेन तदर्थमृत्विक परिकल्पनमभिहितं ॥ किंच स्वे- ग्नावेव भवेद्धोमो लौकिके न कदाचन ।। नद्याहिताग्नेः स्वकर्मलौकिकेऽग्नौ विधि- यत इति तत्रैच कात्यायनेन लौकिकाग्नौ साग्निकसबंधि होमोपि मतिपिद्धः ॥ तस्मादग्निमतः प्रयासे देवयज्ञादयश्चत्वारो यज्ञा न भवन्ति ।। किंतु स्वगृह एवं गृह्याग्नौ ।। अत एवोक्तं देवभाष्ये कउसने ।। प्रवसन्यदा हुतं मन्येताय मुंजीत प. चण्युपोप्य यदा संस्थितं मन्येताय भुंजीतेति ॥ प्रवासे देवयज्ञाधनुष्ठानं चिकीर्पित चेत्स्यात्तदा प्रवसन्यदा हुतं मन्येतेति नावश्यत् ॥ किंतहि ॥ भवसन्, हुत्वा भुं. जीतेत्येवमेवावक्ष्यत् ।। एवमन्याहार्य श्रादादिकमपि स्वगृह एवानुष्ठेयं ॥ चन्वारः पाक्यज्ञा हुतो हुतः प्रहुत: पाशित इति पारस्करगृह्ये ]] महुत: पितृकर्मणेति शां. खायनगृधे च पिञ्चकर्मणः श्राद्धापरपर्यायस्य प्रहुतराफयतत्वाभियानात् ॥ अष्टकाः पार्वणः श्राद्धं श्रावण्या ग्रहायणी चैत्र्याश्चपुजी चेति सप्तपाकयज्ञसंस्था इति गौतमस्मृतौ च श्राद्धपाकयइसंस्थामुपरि गणितत्वात् ।। अमावास्यादि नियतं प्रोपिते सहचारिणी ॥ पत्यौ तु कारयेत् श्राद्धमन्येनापि ऋतिमादिनेति ब्रह्मपूरा. णाच ॥ आदिशद्वेन क्षयाहादिनियतसौत्रश्राद्धग्रहण ॥ तस्मादग्निमान्मवासी स्वगृह एव ऋत्विगादिद्वारा ब्रह्मयज्ञवर्ष पंचमहायज्ञ दर्शश्राद तयाहश्राद्धादि कुर्यादिति सिद्धम् ॥ हेमाद्विपद्धतौ व्यासो विशेपमाह ॥ स्पक्ताग्नेः पार्वणं नैव नकोहि कदाचन ॥ अस्यक्ताग्नस्तु पिंडोक्तिस्मस्मात्संकल्प्य भोजयेदिति ॥ अत्यक्ता:

·(६०.) ग्निमधिकारिण मत्येव पिंडोक्तिः ॥ श्राद्धोपदेश इत्ययः ॥ तेन प्रवासाभाप पुनराधाने सति गृह्याग्नेः पुनराधानं कृत्वैव थादं कार्यम् ॥ अन्यया श्राद्धानपि- काराव पूर्णिमामावास्ययोस्तु साग्नेः पराग्निसिद्धान्नभोजनं निपिदमेव ।। परा- ग्निपकं नाश्नीयापर्वणि मोपितोग्निमानिति वचनावाद च पौर्णमासे च परा- ग्निपकभोजने ॥ आधानादिकृतं नश्येच्छौत स्मार्त तथैव चेति वचनान्तराच ॥ अत्रान्येनाहितोग्निः पराग्निशब्देनाभिधीयते ॥ अतो लौकिकाग्निपर्क न निपि. मिति केचित् ॥ अपरे त्येवमाहुः ॥ स्वाहितात्परस्पैवाग्ने पराग्निशद्वेनाभिधाना- लौकिकाग्निपकमपि निषिद्धमेवेति ॥ एवं च सति पराग्निपकनिषेधात्मवसत अ. ग्निसान्निध्याभावेन पाकाभावादुपवासे माले नोपघासः पवासे स्यात्पत्नी धारयते प्रतपिति शांखापनगृह्ये प्रवसनोपवसेदिति छंदोग्ये चोपवासनिषेधात्कयं वर्तनीय. मित्याकांक्षायां प्रसन्नग्निमान्विषः पयोमुलफलादिभिः ॥ कालं नयेदशक्तौ तु विधिना पाकमाचरेदिति वचनेन पयोमूलफलादिभक्ष्यद्रव्य विधीयते ॥ न च प्रवासे गृह्यापभान पाकामावालसन्नग्निमानिति वाक्ये पर्वपदाश्रवणाच प- योमूलादिना फालनयनं सार्वकलिकामिति वाच्यं ॥ तथा सात पराग्निपर्क ना- श्रीयादिति वाक्ये पर्वग्रहणस्य दर्श च पौणमासे चेति वाक्ये दर्शादिग्रहणस्य च चैयपित्तः ॥ तस्मात्पराग्निपथं नाश्नीयादित्पर्य निषेधः पर्वण्येव प्रवर्चत इति केचिदाहुः ।। अपरे स्वेवमाहुः ॥ निस्पपाकस्य गृयाग्निसाध्यत्वात्मधासे च गृ. ह्याम्पभावेन पाकाभावात्मवासे पर्वान्यकालेपि पाकं विनैव पयोमूलादिना फाळ- नयनं कुर्यात् ।। तदसामर्थे तु पृटोदिपि विधानेन पाकमपि कुर्यात् ॥ तदुक्तं प्रसन्नम्निमान्विमः पयोमूलफलादिभिः ॥ काल नयेदशक्तौ च विधिना पाकमा- चरेदिति ।। यत्तु पराग्निपर्क नाश्नीयादिति वचनं यच दर्शे च पौर्णमासे चेति च. चनं तदुभयमपि विधिमतिक्रम्यापि ह्यागतः पराग्निपकमक्षणे पत प्रतिदोषाधि- ययज्ञापनाविति ॥ कंदुपकं तं न निपिद्धं ॥ शिष्टाचारात् ॥ तथा च त्रिकांड- मंडनीयं पठन्ति ॥ इक्षु क्षीर विकारांश्च भ्राष्ट्र भ्रष्टान्यवांस्तथा ॥ फलमूलानि चाश्नीयापर्वणि मोपितोग्निमान् ॥ (पर्वण्यमोपितोग्निमानिति पाठोया) पराग्नि पकं नाभीयादिक्षाय गुडगोरसौ ।। शाकपिण्याकसूत्वादि आमपद्यात्फलादिकं ।। राकररर्वणि सर्पिपपद्धविष्य लघुपोजनं ।। न सायं नोपवासथ सापं शाकास्तथै- भवमिति ॥ सर्वापानिनस्त्वोपासनान्यभावाद् गृहपि लौकिकाम्नाषेव पाक इति न तस्य प्रवासे कचिदिवशेषः ।। गृणाम्नावरष्टायविहितेन पाकेन वैश्वदेवादिष्ट कार्य सिद्ध न पूनस्तदर्थ पृथप पाकाश्रयणं युक्तं न च दृष्टार्थस्यैव पाकस्य गृगाम्नी ·नियमः ॥ असति एकार्ये पाफामावप्रसंगात् ॥ नचेष्टापतिः ॥ पचनाग्नौ पचैदन्न सतके मृतकेपि वा ॥ अपचेन्नेकरात्रेण पुनराधानमईतीति यज्ञपार्थे पैश्वदेवाध- भावेप्यष्टार्थतया पाककर्तव्यताया नियमतत्वात् ॥ यत्तु कश्चिदाह ॥ आशौचे वैश्वदेवानधिकारे तदर्थपाफस्यावसथ्ये विहितस्याभावादगृहस्थितेनापि साग्निना फलाहारादिकमेव कार्यमिति ॥ तन्न युक्तं ॥ आशौचे वैश्वदेवानधिकारेपि पचना- ग्नौ पचेदमिति यज्ञपार्थवचनेन नित्यपाकस्यादृष्टार्थतया विहितस्य पचनाग्नौ कर्तव्यताया नियमितत्वेन पाकसद्भावात् ॥ निरग्नेस्तु स्वात्मार्थ पाकनिषेधाशीचे वैश्वदेवाद्यभावाचदर्थः पाको न मानोति । अत एव लब्धक्रीवाशना वा स्युरि- स्युक्तं ।। एतदसंभये तु कुटुंबार्थ पाकः करणीयः॥ तच्छेपं स्वयं भुजीयात् ।। कुटुंबासन्निधाने तु फलाहारादिकमेवोचितमिति।। इति साग्निकस्यपाकाग्निनिर्णयः॥ ॥ अथ निरग्निकस्य पाकाग्निनिर्णयः ।। अप्रैतचिन्त्यते किमिदं गृह्यसूत्रविहितं वैश्वदेवापरपर्याय पंचमहायज्ञाख्यं कर्म गृह्याग्निमत एव स्यादुतानग्निमतोपीति ॥ तत्रैक आचारादर्शाचारचिन्तामणिका- रादयः ॥ वैश्वदेवं तु कुर्वीत स्वशाखाविहित तत इति व्यासेन शाखाविहितस्यैव चैश्वदेवस्यानुष्ठेयत्वाभिधानादनग्निमतिस्वगृह्ये वैश्वदेवान्तरविधेरश्रवणाद्वैश्वदेवाकर- णापत्या स्वगृह्यविहितमेवानग्निमतोपि वैश्वदेवकर्मेति ॥ यत्तु छंदोगपरिशिष्टे फा- स्यायनः ॥ अग्न्यादिौतमेनोक्तो होमः शाकल एव च ॥ अनाहिताग्नेरप्येप यु. ज्यते पलिभिः सहेति ।। निरग्नेः प्रकारान्तरमाह तच्छंदोगविषयमिति मन्यन्ते ।। तदेतद्भर्तृयज्ञगर्गकोपाध्यायादयोऽपरे न क्षमन्ते ॥ गृह्यसूत्रविहितानां देवभूतपित- मनुष्योपपादानां चतुर्णा यज्ञानां पाकयज्ञस्पेन तेपु गृह्याग्निमत एवाधिकारात् ।। तदुक्तं पारस्करगृह्ये ॥ चत्वारः पाकयज्ञा हुतोहुतः प्रहुतःमाशित इति पंचसु बहिः शालायां विवाहे चूडाकरण उपनयने केशान्ते सीमन्तोन्नयन इति । सेयं सूत्रत्रयी फर्कोपाध्यायादिभिर्व्याख्यातापि मुखेनार्थावबोधार्य स्पष्टतया व्याख्यायते।। पच्यते- न्यहमनेनेत्यस्मिन्निति वा करणव्युत्पत्त्याधिकरणव्युत्पत्या वा पाक:|| अफरिका- रके च संज्ञायामिति घञ् ॥ पाकः पचनो गृह्य आवसथ्यो वैवाहिक उपासनः ॥ शाल इत्यनर्यान्तरं ॥ पाके गृह्ये आवसथ्येग्नौ यज्ञाः पास्यज्ञास्ते चत्वारश्चतुर्विधा भवन्तीत्यर्थः ॥ के ते पुनश्चत्वारः पाकयज्ञा इत्यपेक्षायामाह ॥ हुतोऽहुतः महुतः माशित इति ॥ हूयत एवाग्नौ यस्मिन्कर्मणि न बलिपदानं सहत ॥ यथा सायं मातः कालीनमोपासनस्य परिचरण देवयज्ञो पाककर्मादयश्च ॥ शांखायनगृह्यपि ।। हुतोग्निहोत्रहोमेनेति ।। अत्राग्निहोत्रशब्देन तरसापनीभूताग्निसदृश औपासनोग्नि.. - ·ग्निमधिकारिण मत्येव पिंडोक्तिः ॥ श्राद्धोपदेश इत्ययः ॥ तेन प्रवासाभापि पुनराधाने सति गृह्याम्नः पुनराधानं कृत्वैव श्रादं कार्यम् ॥ अन्यया श्रादानधि- कारात् पूर्णिमामावास्ययोस्तु साग्ने: पराग्निसिद्धानभोजनं निपिदमेव ॥ परा- ग्निपकं नानीयापर्वणि प्रोपितोग्निमानिति वचनात्।। दशे च पौर्णमासे च परा- ग्निएकभोजने ॥ आधानादिकृतं नश्येच्छौतं स्मार्त तयैव चेति वचनान्तराच॥ अत्रान्येनाहितोग्निः पराग्निशब्देनाभिधीयते || अतो लौकिकाग्निपर्क न निषि- मिति केचित् ।। अपरे त्वेवमाहुः ॥ स्वाहितात्परस्यैवाग्मे पराग्निशद्वेनाभिधाना- लौकिकाग्निपकमपि निपिद्धमेति ॥ एवं च सति पराग्निपकनिषेधात्मवसत अ. ग्निप्सान्निध्याभावेन पाकाभावादुपवासे प्राप्ते नोपवास: प्रवासे स्यात्पनी धारयते व्रतमिति शांखापनगृह्ये प्रवसन्नोपत्रसेदिति छंदोग्ये चोपवासनिषेधात्कयं वर्तनीय- मित्याकांक्षायां प्रवसन्नग्निमान्विमः पयोमूलफलादिभिः ।। काले नयेदशक्तौ तु विधिना पाकमाचरदिति वचनेन पयोमूलफलादिभक्ष्यद्रव्यं विधीयते ॥ न च मवासे गृधान्यभाषन पाकाभावात्ववसन्नग्निमानिति वाक्ये पर्वपदाश्रवणाच प. योमूलादिना कालनयनं सार्चफलिका मिति वाच्यं ॥ तथा सात पराग्निपकं ना- श्नीयादिति वाक्ये पर्यग्रहणस्प दर्श च पौणमासे चेति वाक्ये दादिग्रहणस्य च वैयापत्तेः ॥ तस्मात्पराग्निपकं नाश्नीयादित्यय निषेधः पर्वण्येव पवर्तत इति केचिदाहुः ॥ अपरे स्वेवमाहुः ॥ नित्यपाकस्प गृह्याग्निसाध्यत्वात्मवासे पगृ. ह्याग्न्यभावेन पाकाभावात्मयासे पन्यिकालेपि पाकं विनैव पयोमूलादिना फाल नयनं कुर्यात् ॥ वदसापध्ये तु पृोदिषि विधानेन पाकमपि कुर्यात् ॥ तदुक्तं भवसनग्निपान्विषः पयोमूलफलादिभिः ॥ कालं नयेदशक्तौ च विधिना पाकमा- घरेदिति ॥ यत्तु पराग्निप नाश्नीयादिति वचनं यच दशे च पौर्णमासे चेति व. चनं तदुभयमपि विधिमविक्रम्यापि द्वागतः पराग्निपकपक्षणे प्रवृत्त मतिदोपाधि- क्यमापनामिति ॥ कंदुपकं तु न निषिद्धं । शिष्टाचारात् ।। तथा च त्रिकांड- मंडनीयं पठन्ति ।। इक्षु क्षीर विकारांश्च भ्राष्ट्र भ्रष्टान्यवांस्तथा ॥ फलमूलानि चानीयापर्वणि मोपितोनिमान् ॥ (पर्वण्यमोपितोग्निमानिति पाठो पा) पराग्नि पकं नाश्नीयाद्विदाप गुडगोरसौ ॥ शाकपिण्याकसूमादि आममयात्फलादिकं ॥ सहसर्वणि सर्पिपपरियं लघुभोजनं ॥न साय नोपवासच सायं शाकास्तय- भवमिति ॥ सर्वाधानिनस्वोपासनाम्न्यभाषाद् गृहेपि लौकिकाम्नाषेत्र पाक इति न सस्य मयासे कथिविशेषः ।। गृहाम्नावष्टाय विहितेन पाकेन वैश्वदेवादिष्ट कार्य सिद्धे न पुनस्तदर्थ पृथक् पाकाश्रयणं युक्तं ॥ न च दृष्टार्यस्यैव पाफस्य गृह्माग्नौ ·नियमः ॥ असति दृष्टकायें पाफामावमसंगात् ॥ नचेष्टापतिः ॥ पचनाग्नौ पचैदन्न सूतके मृतकेपि वा ॥ अपचेन्नेकराग्रेण पुनराधानमहंतीति यज्ञपार्थे वैश्वदेवाय- भाषेप्यदृष्टार्थतया पाककर्तव्यताया नियमतत्वात् ॥ यत्तु कश्चिदाह ॥ आशौचे वैश्वदेवानधिकारे तदर्थपाकस्यावसथ्ये विहितस्याभावादग्रहस्थितेनापि साग्निना फलाहारादिकमेव कार्यमिति ॥ तन्न युक्तं ॥ आशौचे वैश्वदेवानधिकारपि पचना. ग्नौ पचेदनमिति यज्ञपार्थवचनेन नित्यपाकस्यादृष्टार्थतया विहितस्य पचनाग्नौ कर्तव्यताया नियमितत्वेन पाकसद्भावात् ॥ निरग्नेस्तु स्वात्मार्थ पाकनिषेधाशौचे वैश्वदेवाद्यभावात्तदर्थः पाको न पामोति ॥ अस एव लब्धक्रीताशना वा स्युरि- त्युक्तं ॥ एतदसंभये तु कुटुंबाथ पाकः करणीयः ॥ तच्छेपं स्वयं भुजीयात् ॥ फुटुंबासन्निधाने तु फलाहारादिकमेवोचितमिति।। इति साग्निकस्यपाकाग्निनिर्णयः॥ ॥ अथ निरनिकस्य पाकाग्निनिर्णयः ॥ अत्रैतचिन्त्यते किमिदं गृह्यसूत्रविहितं वैश्वदेवापरपर्याय पंचमहायज्ञाख्यं कर्म गृह्याग्निमत एव स्यादुतानग्निपतोपीति || तत्रैके आचारादर्शाचारचिन्तामणिका- रादयः ॥ वैश्वदेवं तु कुर्वीत स्वशाखाविहितं तत इति व्यासेन न्वशाखाविहितस्यैव चैश्वदेवस्यानुष्ठेयत्वाभिधानादनग्निमविस्वगृह्ये वैश्वदेवान्तरविधेरश्रवणाद्वैश्वदेवाकर- णापच्या स्वगृह्यविहितमेवानग्निमतोपि वैश्वदेवकर्मेति ॥ यत्तु छंदोगपरिशिष्टे का- स्यायनः ॥ अग्न्यादिौतमेनोक्तो होमः शाकल एव च ॥ अनाहिताग्नेरप्येप यु. ज्यते पलिभिः सहेति ॥ निरग्नेः प्रकारान्तरमाह तच्छंदोगविषयमिति मन्यन्ते ॥ तदेतद्भर्तृयज्ञगर्गकोपाध्यायादयोऽपरे न क्षमन्ते ॥ गृह्यसूत्रविहितानां देवभूतपित- मनुष्योपपादानां चतुर्णा यज्ञानां पाकयज्ञत्वेन तेषु गृद्याग्निमत एवाधिकारात् ।। तदुक्तं पारस्करगृह्ये ॥ चत्वारः पाकयज्ञा हुतोहुतः पहुतःमाशित इति पंचसु बहिः शालायां विवाहे चूडाकरण उपनयने केशान्ते सीमन्तोन्नयन इति ॥ सेयं सूत्रत्रयी फर्कोपाध्यायादिभियाख्यातापि सुखेनार्थावबोधार्य स्पष्टतया व्याख्यायते॥ पच्यते- बहमनेनेत्यस्मिन्निति वा करणव्युत्पत्त्याधिकरणव्युत्पत्या वा पाकः। अमरिका. रके च संज्ञायामिति घन् । पाकः पचनो गृह्य आवसथ्यो वैवाहिक उपासनः ॥ शाल इत्यनर्यान्तरं ॥ पाके गृह्ये आवसथ्येग्नौ यज्ञाः पाक्यज्ञास्ते चत्वारश्चतुर्विधा भवन्तीत्यर्थः ।। के ते पुनश्चत्वारः पाकयज्ञा इत्यपेक्षायामाह ॥ हुतोऽहुतः महुतः माशित इति ॥ हूयत एवाग्नौ यस्मिन्कर्मणि न वलिपदानं सहतः ॥ यथा सायं मातः कालीनोपासनस्य परिचरण देवयज्ञो पाककर्मादयश्च ॥ शांखायनगृह्यपि ॥ हुनोग्निहोत्रहोमेनेति ॥ अत्राग्निहोत्रशन्देन तत्साधनीभूताग्निसदृश औपासनोग्नि- ·- लक्ष्यते । नहि स्माऽग्निहोत्रहोमोऽस्ति ॥ अग्निहोमस्य श्रीवत्वात् ॥ तेनाग्निहोत्रे पाके औपासनाग्नौ यो होमः सोग्निहोत्रहोमस्तेन हुतः पाकयज्ञो भवतीत्यर्थः। एतेन देवयज्ञस्य पाकयात्वमुक्त ॥ अहुतः ।। न हूयतेऽग्नौ यस्मिन्कर्मणि सोऽहुतः पाक- याः ॥ यया भूतयंज्ञसर्पवलिस्रस्तरारोहणमणिवधानानि ॥ शांखायनगृह्यपि ॥ अ- हुतो पलिकर्मणेति ॥ बलिकर्मण्येत्येतत्रस्तरारोहणस्याप्युपलक्षकं । होमाभावात् ॥ एतेन भूतयज्ञस्य पाकयज्ञत्वमुक्तं ॥ महुतः प्रकर्पण हुत: महुतः। यत्र होमो वलि- हरणं च॥ प्रकर्षश्च बलिपदानाधिक्यात् ॥ यया पक्षादिश्रवणाकर्मादयः ॥ यद्वा हुत एव पक्षादिश्रवणाकर्मादेरन्तर्भावः ॥ हुयते मधानतयाग्नौ स हुतः ॥ नचास्मिन्पने घलिसंबंधस्प परिसंख्या ॥ बहुतंशदेनत्वनष्टकाकर्मपाणथाद्धादिपिश्यकोच्यते ।। महर्पश्च होमपिंडदानभोजनादीतिकर्तव्यताविशेषात् ॥ शांखायनगृोपि ॥ महुत: पितृकर्मणेति एतेन पितृयज्ञाख्य पियरलेरन्याहार्यश्राद्धस्य च पाकयज्ञत्वमुक्तं ।। मत एव गौतमेन सप्तपाकयज्ञसंस्था श्राद्धं परिगणितं ॥.अटकाः पार्वणः श्राद्धं थावण्याग्रहायणी चैन्याश्वयुजी चेति सप्तपाकयज्ञसंस्था इति ॥ अत. एव श्रीमद्ध- नयज्ञोपाध्यायैः कोपाध्यायैश्च यव ह्याग्निमत एव श्रादेऽधिकारो नानग्नेमत इत्पभिहितं ॥ तद्युक्तंतर तेनाग्निमतः मवासे श्राद्धं न भवति। किन्तु अग्निसन्नि. पायेव ऋविगादिद्वारा पल्या कारणीय।। इतरपाकयशवदग्निसाध्यत्वात् ।। प्रपंचितं चैतद्विरतरतः माक् ।। एवं च सति गृह्योक्तानां विकृतिश्राद्धानां सर्वेषां पार्वणश्राद्ध- विकृत्येन पहुतपाकयज्ञत्वं सिद्धमेव ॥ तदुक्तं शांखायनगृह्यकारिकायां ॥ पित्र्यं यपिडदानादि कर्म स महुतो पखः । यतो यत्किचनश्राद्धमावपेत्महुते तु तदिति ।। यद्यपि ॥ नदि महुतसंबंध: प्रेतश्राद्धेपु विद्यते ॥ कृतेषु तेषु शास्त्रेण पितृलोकाप्ति रिष्यत इति शांखायनगृह्यकारिकायां सपिटीकरणपूर्वभावीना प्रेतश्राद्धानां महुत- 'पाकयज्ञस्वाभाव उक्तः ॥ सपिडिकरणान्तानि प्रेतश्राद्धानि यानि वे ! तानि स्यु- लौकिके बन्दाविति शाटयायनोऽब्रवीदिति सर्वनिबंधोदाहृतवचनेन पेतथादेपु लौ- किकाग्नेविनियोगयोक्तः। अतो न गृह्याग्निसाध्यानि प्रेतश्राद्धानि ।। तथापि प्रते या गृहपतौ परमेष्ठीकरणमिति छंदो गृह्ये ।। ते वा गृहपतों स्वयं ज्यायानिति शां. सायनो च गृहपतौ प्रेते सति एकादशाहयावाद प्राक् एकादेशेऽहनि गृह्याम्या. धानस्य विहितत्वात् गृह्याग्न्यापानपूर्वकैयेतेषु प्रवृत्तिः ॥ ययाह छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनः ॥ एतद्ग्रहपती ते कुर्यादेकाहनि ॥ मागेवैकादशश्राद्वारसयोनागर- गादिक । न तत्पूर्व यतः मोक्तः सपिंडनविधिः कचिम् ॥ वृद्धिश्राद्धस्य लोपः स्याभयोरपि पक्षयोः ॥ ध्येयः कुर्याचयापानं कनीयांश्च विवर्जयेत् ।। सैकादशेन्दि ·कुचीत द्वादशे वा विचक्षण इति ॥ रेणुकारिफायामपि ॥ एतद्गृहपती प्रेते कुर्यादे- कादशेहनि ॥ प्रागेकादशश्रादादिश्राद्धविवर्जितं ॥ एवं ज्येष्ठःसमादध्यात् कनीयांश्च विवर्जयेत् ॥ एकादशेन्हि कुर्वीत द्वादशे वा विचक्षण इति ॥ एकादशा- हेऽसंभवे द्वादशाहोप्येकादशाहश्राद्धकालत्वेनोक्तः कौ । तेन द्वादशेहन्यपि मागेवै. कादशश्राद्धादित्पनुसंधेय ।। यत्तु यदहा वृद्धिरापद्यतेति कात्यायनगोभिलादि- सूत्रं वृद्धिनिमित्तकभूतकर्ममात्रोपस्थितौ सपिडिकरणापकर्षविधायकं तदावसथ्याधा- नव्यतिरिक्तोपनयनादिसर्वकर्मविपयं चोध्यं ॥ छंदोगपरिशिष्टस्थकात्यायनवचन- स्यान्यथाऽनुपपत्तेः ॥ यत्तु उशनसो वचन।। ततः सपिंडिकरण वार्षिकै मृतवत्सरे। आधानाधुपसमाप्तायेतत्मागपि वत्सरादिति तच्छौताग्न्याधेयपरं ।। सपिडिकरणेतु गृह्योमत एवाधिकारः ।। पिंडकरणे प्रथमः पितृणां प्रेतः स्यात्पुत्रवांश्चेदिति गृह्यसूत्रे भर्तृयज्ञकर्कोपाध्यायादिभिर्भाष्यकार श्राद्धसूत्रे च ककोपाध्यायैस्वयैव निणीत- वात् उक्तं चाभियुक्तैः ।। सपिडिकरणं साग्नेरग्निहोमानुरोधतः । निरग्ने धि- फारोस्ति होमाभावात्सपिंडने ॥ होमाधिकरणभूतस्याग्नेरभावेन होमासंभवादिति होमाभावादित्यस्यार्थः ॥ एकोद्दिष्टान्यनग्नेय होमाभावाद्भवन्ति हि ॥ उन्मुकस्य विचारो न भाष्यकारैः कृतो मनाक् ॥ लौकिकाग्नेनिधानं स्याकिवा नैवोल्मको भवेत् ॥ अयोच्यते स्मृतौ मोक्तं प्रेतश्राद्धेषु नोल्मुकः॥ तदावसथ्यके चाभ्युदये श्राद्धे भवेत्तु किं । वस्तुतो भाष्यकाराणां मतेग्नौ हूयते यदा ॥ तदोल्मुकनिधानं स्यादेवं सर्वसमंजसमिति ॥ यत्तु ॥ आन्वष्टक्यं च पूवार्मासि मास्यथ पार्वणं ॥ फाम्यमभ्युदयेष्टम्यामेकोद्दिष्टं तथाष्टम।। चतुधेिषु साग्नीनां धन्दौ होमो विधीयते।। पियवाह्मणहस्ते स्यादुत्तरेषु चतुर्वपीति॥ मिताक्षराहेमायुदाहृताश्वलायनगृह्मपरि- शिष्टे साक्षादेकोदिप्टेऽनौकरणहोमाभावादेकोद्दिष्टशब्देन सपिंडीकरण लक्ष्यते ।। तेन साग्निनामपि सपिडीकरणे विमस्य पाणावग्नौकरणहोम इत्युक्तं तच्छाखान्तर- विपयमित्युक्तं श्राद्धहेमाद्री स्मृतिदर्पणे च ॥ “केचित्तु निरग्नेरपि सपिंडीकरणेऽस्त्येवाधिकारः"-सर्पिडीकरणान्तानि प्रेतश्राद्धानि यानि वै ॥ तानि स्युलोंकिके वन्हाविति शाट्यायनो ब्रवीदिति सर्व निबंधोदाहृतवचनेन सपिंडीकरणसहितेषु सर्वेषु प्रेतश्राधेषु लौकिकाग्नेविनियोगस्य विहितत्वेन गृह्याग्नेविनियोगाभावात् ।। एवं च सति सपिटीकरणस्य लौकिका ग्निसाध्यत्वाचदंगभूतः प्राप्नोत्यग्नौकरणहोमो लौकिकेग्नौ न कार्यः ॥ न पैतृ- यज्ञियों होमो लौकिकेग्नौ विधीयत इति विशेषात् ॥ कि ताई अग्न्यभावे न कि- अस्य पाणावेयोपपादयेदिति मनुवचनास्पिश्यपंक्ति मूर्धन्यपि विषपाणावित्पाहुः ॥

·(६४). एवं च सति लौकिकाग्नौ होममात्र प्रतिषेधादुल्मुकस्य च निषेपामावाटौकिको. मुकं केचिदिच्छन्ति ।। तन्न ॥ यत्र हि श्राद्धमयोगे. होमार्यतया अग्नेरन्तर्भावो- ऽस्ति तत्रैवोल्मुकनिधान न्याय्यं ॥ न च होमार्थतया अग्नेरन्तर्मायोऽनास्ति ।। उल्मुकशदस्याग्न्येकदेशवाचित्वेनेकदेशीभूतान्यपेक्षायां होमार्यमतान्येकदेश ग्रह- जस्योराधवत् न्यायचात् । अतो न तमोरमुकनिघानयुक्तं ॥ एवं निरग्नेः सपि- हीकरणाधिकारं मन्यपानाः केवित्।। सपिंडीकरणसहितानि प्रेतश्राद्धानि विहितका. लापकर्षपूर्वकं कृत्वा पुनरूनाब्दिकान्तान्यनुमासिकश्राद्धानि तयैव कृत्वा माव- पूजाभ्युदपिकथादपूर्वकमावसध्याघानं गृहपतौ प्रेते सति पुण्याहे कर्तव्यं ॥इति। यथादोशनाः ॥ ततः सपिंडीकरणं वापिके मृतवत्सरे ।। आपानापसमा- सातत्मागपि वत्सरादिति ॥ शांखायनगृह्यकारिकायामपि ॥ विथनाही या ज्येष्ठः सपत्नीकोधिकारवान् ॥ प्रेते पितरि वा कुर्याज्जेष्ठः पुत्रोग्निधारणं ॥ सर्वि- दयित्वापितरमविभक्तोनुजैरपीत्याहुः ॥ अत्र छंदोगपरिशिष्टस्यकात्यायनोक्यनु- 'सारिरेणुदिक्षीतोक्तिमनुमृत्यैव वाजसनेयिनः समाचरंतीत्यलं ॥ " पाशितः" यत्र माश्यते न होमो नापि बलिप्रदान॥ यया नृयज्ञो ययाई भिक्षुकानतिथींच संभजेरन्निति ॥ तथा ॥ सर्वासां पपसि पायस अपपित्वा बा. क्षणान् भोजयेदिति ॥ शांखायनोपि ॥ प्राशितो ब्राह्मणे हुत इति ॥ एतेन मनुष्ययज्ञस्य पाकयज्ञवमभिहितं ॥ इति शद्रः प्रकारान्तरपरिग्रहे ॥ अस्ति हि पंच- मा प्रकारो ब्रह्मयज्ञतस्तस्य पाकयज्ञतव्युदासार्थ चत्वार इति ग्रहणं ॥ एवं चा- नग्निनापि ब्रह्मयज्ञः कर्तव्य एव । अत्र भर्तृयज्ञभाष्यं ॥ उपदिश्पमाना एवैते च- खारो भवन्ति प्रकारवचनमप्रवृत्तिविशेषकारवादनकमितिनानर्यकं ॥ प्रकारान्त- रसूचनार्थत्वात् ॥ चत्वारः प्रकारां उपदिष्ठाः ॥ अस्ति हि पंचमः प्रकार: सनो. पदिष्टस्तरसूचनार्थमेतत्सूत्र ॥ कथासौ ब्रह्मयज्ञ इति तस्य विधाह्मणोपदिष्टता- द् ॥ यपारदरदः स्वाध्यायोऽध्येयतव्य इति ॥ पंचमु वहि:शालायामिति- सूत्रम- उपप्रसगे पूर्व व्याख्यातं । सेयं सूत्रत्रयी अग्निनिर्णयत्वं हि मता ॥ तथाहि ॥ भगवता गृह्यसूत्रकृता तावद्गृह्यस्यालीपाकानां कर्मेत्यनेन गृह्मानिसाध्यानि कर्माणि वक्तुं मविज्ञातानि ॥ गृह्यान्युत्पत्यय चावसध्याघानमुक्तं ॥ तच्च दारफाले विहि- ती दारकाल इत्यनेन वक्तव्यतया विवाहः मसक्तः ॥ तत्र च लौकिकोमिरिष्यते। तमसोन कस्मिकर्मणि गृह्योमिः कस्मिंश्च लौकिक इत्यमिविवेकोऽपि वक्तव्य- स्तदय चत्वारः पायना इत्यादिका सूत्रत्रयी समारभ्पवे ।। तत्र चत्वारः पाक- पहा इत्यनेन पाकयज्ञनिष्ट चातुर्विष्य प्रतिज्ञाय हुतोऽडुत 'इत्यादिना हुतादिभेदेन . .

·तदेवं मांचिता पाकयज्ञः समाख्यातोऽन्पयाउनुपपरया च गृह्मानावेव पाकयज्ञानुष्टान प्रवामिनत एव पाकयझेष्वधिकार इति प्रदर्शित ॥ मनुनापीदमेव प्रदर्शित ॥ वैवा- हिकमो कुर्चीत गाय कर्म ययाविधिपंचयज्ञविधानं च पक्ति चान्वाहिकी गृहीति।। गृह्योक्तत्वेन पाकयज्ञानां गृह्यफर्मसात् गृह्याग्नावनुष्ठानमित्यर्थः । वैवादिको मृगा- ग्निः । एवं च विवाहादिषु गृहस्थालीपाकानां कर्मेति प्रतिज्ञावलात् माप्तस्य गृहा- मेनित्पर्य पंचसु पदिः शालायामित्यादिना बहि:शाला विधानमुखेन कौकिकोमि- विधीयते।। अनया च सूत्रप्रय्यैतत्सिदं यद्विवाहादिपरिगणितेष्वेव कर्मसु लौकिका- ग्निस्तदितरेषु सर्वेषु गृह्योक्तः कर्मसु वचनाहते गृह्योग्निर्भवतीति ।। "तदेवं स्वगृद्यविहितानां देवभूतपितृमनुष्योपपादानां चतुर्णी यज्ञानां पाक- यज्ञत्वाचेषु गृह्याग्निमव एवाधिकारः सिद्धा"-मत पव देवयज्ञादीनां चतुर्णा स- स्यपि प्रवासे गृह्य एवानुष्ठानमित्युक्तं ॥ न च समावर्तनानन्तरमयातः पंचमहायज्ञा इत्यादिना पंचमहायज्ञकयनं कवविवाहस्याकतावस्थाग्निपरिग्रहस्याकृतविवाहस्प वा पंचमहायज्ञेष्वधिकारसिद्धयर्थ मिति वाच्यं न हि पंचमहायजेम्वधिकारसिद्धधर्थ समावर्चनान्तरं पंचमहायज्ञाभिधानं ।। केशान्ताद्धमपत्नीक उच्छिमाग्निरनग्निको मवासी ब्रह्मचारी चेति पृष्टोदिविविधानपरिशिष्टे केशान्तार्ध्वमपत्नीकायोपिछ. माग्नेरनग्निको प्रवसोत्यानपरिशिष्टे च वदधिकारस्प विहितवाद ।। नचानयो। परिशिष्टयोनिमूलमित्याशंकनीयं । गर्गोपाध्यायहरिहरादिभिः स्वस्पग्रंये धृतत्वात्। किंतु लौकिकाग्निसाध्येषु पूर्व प्रकान्तत्वेन युद्धिस्थत्वात् गृह्याग्निसाध्यकर्मणामेवो. पस्थितः समावर्चनानन्तरमभिधेययोविवाहावस्थाधानयोः पूर्वमभिहितवादभिधे- पात्वेनावशिष्ठन्वाञ्च पंचमहायज्ञानामवामिधानं ॥ सूत्रस्याप्ययपर्थः ॥ अय स- वित्तनान्तरं यतः कतविवाहस्य कृतावस्थस्य च पंचमहायज्ञेष्वधिकारः अत हेतोः पंचमहायज्ञाः देवयज्ञादयः पंच व्याख्यास्पन्त इति सूत्रशेपः ॥ अपरे विदं सूत्र- मेवं म्याचक्षते ॥ अय प्रातरौपासनाग्निपरिचरणानन्तरं मातोमानन्तरमिति या. पत् ॥ अत इति भोजनकालप्रत्याप्तक्तेहतोः ॥ पंचमहायज्ञाः देवयज्ञादयः पंच व्याख्यास्यंत इति.॥ भोजनकालप्रपासक्तिव ॥ प्रजापति वै भवान्युपासीदन्नि- ति प्रकल्प अयैनं मनुष्या माता उपस्थं कृत्वोपसोदेस्तानबवीत्साय मातोशन मनावो मृत्युवोग्निवों ज्योतिरिति । तथा ॥ तस्मात् सायं मातराश्येव स्यात्सयो- देवं विद्वान् सायं पावराशी भवति सर्व है वायुरेति यदुह किंच वाचा व्याहरती त- दुईव भवतीति । प्रातःशद्वयाष्टा विमक्तस्यान्हा पंचममागपरं ॥ तया च दक्षः॥ पंचमे चया भाने संविभागो यथाईवा ।। देवपितृमनुष्याणां कीटानां चोपजीवनं ।।

·संविभार्ग ततः कृता यास्थः शेपभुगू भवेदिति ॥ सायं शदश्च साईपहरतो रात्रे रोक् द्रष्टव्यः ॥ तदाह छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनः ॥ ऋषिभितिरशनमुक्त वि. माणां मर्त्यवासिना ॥ सततं नित्यमहनि च नया तमम्विन्यां साईपहरयामान्त- पिति । अत्र पंचमहायता इत्युपक्रम्य चतुर्णी यज्ञानामनुष्ठानमुक्तं ॥ पंचमस्य 5. हायज्ञस्प तु पंचपहायज्ञा इत्यनेन वक्तुमुपकान्तस्याप्यकथनमदोपः॥ दर्भेषु दर्भपा- णिः स्वाध्याय च ययाशज्यादावारभ्ययेदभिति स्नानविधिसूत्रे तर्पणात्मागुतत्वात्।। तत्र चेत्कृतस्तदान न फव्यः ॥ तत्र चैत्रकृतस्तदात्र तेनैव विधिना कर्तव्यः ।। विकल्पेन हि कालाः स्मर्यन्त इति ॥ तस्मात्सिद्धमेनदग्निमत एव गृह्योक्तं वैश्वदेवा- ख्य कर्मेति ॥ यत्तुक्तं वाजसनेयिनो गृह्येऽनग्निक प्रतिवैश्वदेवान्तर विधानुकत्या- वैश्वदेवाकरणापचिरिति ॥ तन्न ॥ स्वये निरग्नि मतिश्च देवान्तरविधेरविधाने- पिगर्गपद्धतिहरिहरभाष्यधृतपृष्ठोदिविविधानपरिशिष्ठे प्रसवोत्थानपरिशिष्टे यज्ञ- पापरिशिष्टे च तद्विधानात् ॥ इति ॥ स्था च पृटोदिविविधानपरिशिष्ट-अथातो धर्मनिज्ञासा केशान्ता - मपत्नीक उच्छिन्नाग्निरनग्निको वा मवासी ब्रह्मचारी चान्वग्निरिति प्रामादग्नि- माहृत्य पृष्टोदिवीत्यधिष्ठाप्य समितमिति द्वाभ्यामुपस्थानं व्याहृतिभित्रिभिश्च सा- वित्रः प्रज्वाल्यतां सवितुस्तत्सवितुर्विश्वानिदेव सवितरीति पुनस्त्वेति समिध्यपू. चवदक्षत?त्वा पार्क पचेत्तत्र वैश्वदेवं कुर्याद् ब्रह्मणे प्रजापतये गृह्याभ्यः कश्यपाया- नुमतये विश्वभ्यो देवेभ्योग्नये स्विष्टकृत इत्यपस्पृश्य पूर्ववलिकर्म नैवं कृते घ्या. पाको भवति न घ्यापाकं पन्नच्या पाकमश्नीयादव पिंडपिठ्यज्ञपक्षायाग्रयणानि कुर्यादिति ॥ अस्पार्थः ॥ अथ शदो गृह्यकल्पविहितपंचमहायज्ञानंतपक्षप्त्पर्य ॥ अग्निमतो गृहस्थस्य तदधिकाराचद्रहितस्पाधिकारस्य विधेयत्वादत हेतोः कति: पंयधर्मजिज्ञासा ॥ ज्ञातुमिच्छायां सुपा सुपो भवन्तीति सप्तमीस्थाने मयमा उच्यते। केशान्तार्ध्वमुपणिः स्नातको वा अपत्नीकः ॥ अविवाहितपत्नीको मृत- पत्नीको यो ॥ उछिन्नाग्नि संस्थिताग्निर्वा ॥ अनग्निकः कृतदारसंग्रहोपि नि- मितवशादधिकाराभावेनऽनाहितावसंध्याग्निः॥ प्रासी साग्निकश्विकीपिंतपाकः॥ तदुक्तं ॥ प्रवसन्नग्निमान्धिमः पयोमूलफलादिभिः ॥ कालं नये दशक्तौ तु वि. पिना पाकमाचरेदिति ॥ पाकपात्रविधानादेव साग्निकस्य न प्रवासे वैश्वदेवः ॥ अंत एव गोपाध्यायैरुजतं ।। साग्नेः प्रवासे सति यावलवासं होमवैधदेवयोरभाव इति ॥ ब्रह्मचारी नैष्टिकः ॥ ननु ब्रह्मचारिणः पाकविधानाभावाधतिश्व ब्रह्मचारी व पानस्वामिनाभाविति ॥ यतः कपमेतदुक्तं ॥ उच्यते । पिहश्राद्धादौ त- ·स्यापि पाकसंभवात् ॥ गोपाध्यायस्तु ब्रह्मचारिणः स्वाग्निविच्छेदे सति अने- नैव विधिना अन्याहरणादि प्रज्वालनान्तं विधाय समिदाधानं फार्य ॥ इदं चा- न्याहरण समिदाबानार्थ नित्यतयाग्निधारणस्य विधानाभावात् ॥ यत्तु तस्मि- नग्नौ पूर्ववदाघाय वाचं विसृजत इति पारकरगृह्यं तत्तदहः संबंधियां सायं- कालीनाग्निपरिचर्यायामुपनयनाग्निनियामकं पेदितव्यं । अयं विवेकः ॥ अपत्नी- को छिन्नान्यनग्निकानां त्रयाणां पाकपचनपूर्वक वैश्वदेवार्थमन्याहरणं ॥ मवासी ब्रह्मचारिणोस्तु पाकार्यमेव न वैश्वदेवार्य ब्रह्मचारिणो वैश्वदेवानधिकाराव ॥ प्र. वासिनस्तु गृहे वैश्वदेवस्य कृवत्सेन पाकस्य वैश्वदेवविवर्जितवाभावे न चाभक्ष्यत्वा भावात् एकस्मिन्नहनि वैश्वदेवद्वयनिषेधाच ॥ ग्रामादग्निमिति लौकीन पुनः संस्कृतं ॥ पूर्ववदक्षते?त्येति ।। पूर्ववदित्यनेन गृह्योक्तं होममात्रं गृह्यते ॥ सच होमः सायं प्रातःकालीनस्तत्रेण ॥ पूर्ववद्वलिकति ॥ मणिकाभावादुदकुंभसमीपं प- जैन्यादिभ्यो दान॥ अद्भयउदकुंभ इति गौतमाभिधानात् ।। उदपानसन्निपावित्या- पस्तंत्रवचनाय ॥ शेष निगदव्याख्यातं ॥ विवाहाच॑मावसथ्याधानात्पूर्व पृटो- दिवि विधानेनाभ्युदयिकमग्नि स्यापयित्वा नित्यहोमादिकं कुर्यादिति हरिहरः ।। प्रवसोत्यानपरिशिष्टेपि ॥ अथ सम्राडिति होवाच भगवान्याज्ञवल्क्य उच्छिन्नाग्नीनां को विधिः स्यात्सहोवाच देवपितृमनुष्याणां निर्वापणार्थ पाकश्रपणं प्रसवार्यविधि वक्ष्यामि ॥ विधानेनाग्निमुपसमाधाय ब्राह्मणानां न स्था पाको भाति केशान्ता- दूर्ध्वपपत्नीकस्योच्छिन्नाग्नेरनग्निकस्य ग्रामादबग्निरित्यग्निमाहृत्य पृष्टोदिवीत्य- धिष्ठाप्य त्रिभिश्च सावित्रः प्रज्वाल्य तत्सवितुस्तां सवितुविश्वानि देव सवित. रीत्येवं प्रणीतो भवति ॥ पूर्ववदक्षतेर्तुत्वा पार्क अपयेत्तत्र वैश्वदेवं कुर्याद्ब्रह्मणे मजापतये गृह्याम्पः कश्यपायानुमतये विश्वेभ्यो देवेभ्योऽयये स्विष्टकृत इति पूर्व- वलि हरेन्न था पाको भवति गृहस्थो ब्रह्मचारी प्रवासी वा आम भक्ष्यमाहरे- पक्षादिपिंडपिठ्यज्ञानपणं चेति ॥ यज्ञपार्थे कात्यायनस्त्वन्यथाह ॥ अनाहितामि- भिः कार्यों वैश्वदेवो यथाविधि। अभक्ष्यस्तु भवेत्साको वैश्वदेवविवर्जित इत्युक्त्वा ।। सभार्यो यो गृहीताग्निर्विधुरः स्नातकोपि वा ॥ व्याहृतीभिः समस्ताभिर्व्यस्ताभिश्न ततः परं ॥ हुत्वा तु शाफलमत्रः प्राजापत्यं ततः परं ॥ स्विष्टकच हुनेदंते देवयज्ञो- यमीरितः ।। भूतयज्ञं ततः कुर्यात्पर्जन्यादित्रिकं विना ॥ नित्यश्राद्धं निरग्ने स्या- साग्नेः पियोर्चलिः स्मृतः॥ पितृभ्यो यमाख्यातोऽनग्नेर्वा पैतृकं बलिः। निणिज्य ब्रह्मयज्ञः स्यात्पचमो मानुपो मत इति । ज्योतिष्टोमे काष्टशकलहोमे विनियुक्ताः देवकृतस्पैनसोयननमसीत्यापो मंत्राः शाकला उच्यन्ते ।। एतेनाग्निमन्त प्रतिवैश्व- ·देवभकारद्वयमुक्त ॥ प्रोदिविविधानप्रसवोत्यानपरिशिष्टाभ्यामुक्त एका पापा. परिशिशक्तचापरः ॥ एवं चोदाइतपरिशिष्टानां स्वशाखीयत्वापदे तुत स्वशाखाविहितं तत इति व्यासवाक्येन सहन विरोषः। केचन स्मृतीनां सीखा. खांसाधारण्यात्स्मृत्युक्तमपि वैश्वदेवमनुष्ठेयं मन्यन्ते ॥ तत्र वसिष्ठः ॥ अनग्निकस्तु यो वि सोनं व्याहृतिभिः स्वयं ॥ हुत्वा शाकलमत्रैश्च शिष्टं भूतबलि हरेदिति।। शंखश्च ॥ अन्न व्याहृतिभिर्हत्या तथा मंत्रश्च शाकले । मन्विभज्य च भूतेभ्यस्त- तोश्नीयादनग्निमानिति ।। व्यासः ॥ शाफलेन विधानेन जुहुयाल्लौकिकेऽनले ।। व्यस्वामिाहविभिस्तु समस्ताभिस्ततः परं । पभिर्देवकृतस्येति मंत्रविद्भिर्यथा. क्रम ॥ मानापस्पं स्विष्टकत हुत्वैवं द्वादशाहुतीः ॥ ॐकारपूर्व स्वाहान्वं त्यागः स्विष्टविधानतः ।। भुवि दर्मानसमास्तीर्य बलिकर्म समारमेन ॥ विधेभ्यश्चैव भूतेभ्या सर्वभूतेभ्य एव च ।। भूतानां पतये चेति नमस्कारेण शास्त्रविद् ॥ दयाजिर्य पाये पितृभ्योपि स्वधा नमः ॥ पात्रनिर्गजनं वारि वापन्यां दिशि नि:सिपेत् ।। उदृत्य पोटशग्रासमात्रमन्नं धृतोक्षित ॥ इदमन्नं मनुष्येभ्यो इन्वैत्युक्या समस्यजे. दिति ॥ गोत्रनामस्वयाकारः पितृभ्यश्चापि शक्तितः ॥ इति ॥ ॥ अथाग्निमतः पंचमहायज्ञविचारः ॥ "तपादौ देवयशः" तत्र महायशानुष्ठानमन्वहं ।। प्रथमभयोगे आवसध्यारान. दिने मात्पूनापूर्वकमाभ्युदयिकादमेकमेव पंचमहायज्ञार्थ ॥ वैश्वदेवादमादुदृत्य घृतेनाभिधारणं ॥ ॐ यद्देवा देवदेडनमित्पादिभिस्तिमृभिभिमणिकोदकेन क्षुद- . दृष्टिपतन जनितदोपपरिहारार्थमुद्धृतान्नमोक्षणं ।। कृतशोपग्रहेण पवित्रपाणिनाचम्प पाणानायम्प देशफालयोः संकीर्चनान्ते पंचसूनाजनितेनो निर्वईणपूर्वफ नित्य- फर्मानुष्ठानसिद्रिद्वारा श्रीपरमेश्वरमीत्यय पंचमहायापेक्ष्य इति संकल्पः कार्यः ।। ततोऽग्निपूजनं ।। संपूनयेचतो बन्दि दद्याच्चाहतया क्रमादिति पाढेयात् ।। वाया। ॐ चत्वारि शृंगेति मंत्रेण वैश्वदेवे तु पावक इति स्मृतः पावकनामानमनि पास 'ॐ'एपोह देवः प्रदिशोनु सर्वा इति मंत्रेणाग्नेरावाहनं ॥ ॐ अग्नये नयेति मंत्राग्वे *सना पितेवेति मंत्रान्ते वा पावकनाम्ने वैश्वानराय नम इति गंघादिभिः पंचो पवारैर पर्चनं ॥ ॐ मुखं य: सर्वदेवानां इव्पभुक् कव्पभुक् तया ॥ पितॄणां च नमस्तस्यै विष्णवे पाकात्मने इत्पग्नि प्रणमेत् ॥ ततो पणिकोदेन प्रदक्षिणमग्ने। पक्षणं ।। इतरयातिः ॥ दक्षिण भावाच्य देवतीर्येन सुसमिद्धेग्नौ पंचाहुती । हुयात् ॥ ॐ ब्रह्मणे स्वाहा इदं ब्रह्मणे० ॥ * प्रजापतये साहा इदं पजापतये ॥

·* गाभ्यः स्वाहा इदं गृह्याभ्यो० ॥ ॐ कश्यपाय स्वाहा इदं कश्यपाय० ॥ मनुमतये स्वाहाइदं अनुमतये॥ एप पंचाहुतिको होमो देवयज्ञः॥ नात्र संतवमाशनं॥ "अथ भूतयः"-ॐ पर्जन्याय० इदं पर्जन्याय० (एवं सर्वत्र) * अद्भयो० ॐ पृयिध्यै० इति वलित्रय मासस्यादस्यि या मणीकसमीपे दद्यात् ॥ ॐमा. विधा० इति बलिद्वयं द्वार्ययोः ॥ ॐ वायपे० इति मादक्षिण्येन मागादिमति. दिशं ॥ ततस्तेपामेव पुरस्तादुत्चरतो वा प्रत्येकं माच्यादिभ्यो दिग्भ्यो बलिचतुष्टयं दयात् ॥ तयथा ॥ * पाच्य दिशे नम इदं माच्यैः ( एवं सर्वत्र ) दक्षिणायै० प्रतीच्य० उदीच्य० ॥ ब्रह्मणे० अन्तरिक्षाय० सूर्याय० इति बलियं माफूसंस्थ बलिहरणदेशस्य मध्ये दद्यात् ॥ विश्वेभ्यो देवेभ्यो विश्वेभ्यश्च भूतेभ्यो० ॥ इति पलिद्वयं नेपामुत्तरतः॥ ॐ उपसे० भूतानांपतये० इचि बलिद्वय तयोथोचरतः इति॥ अथ पित्यशः "-प्राचीनावीति दक्षिणाभिमुखो भूत्वा सव्यं जावाच्य * पितृभ्यः स्वधानमः इदं० ॥ इति बलिं ब्रह्मादिवलिप्रयस्य दक्षिणतः पितृती- पैन दद्यात् ॥ ततोऽपां स्पर्शनं च ॥ इति पियशः ॥ ततो यज्ञोपवीती" भूत्वा तत्पात्र प्रक्षाल्य॥ ॐ यक्ष्मैतचे निणेजनं नमः॥ इदं यक्ष्मणे० इति पात्रनिर्गजनं ब्रह्मादिवलीनामुत्तरापरस्यां दिशि निनयेत् ।। यथो. कनानास्थानेषु गृहद्वारादौ बलिदानासंभवे तूक्तं दोगपरिशिष्टे कात्यायनेन ॥ एकत्र चेदविकृष्टा भवनीतरेतरा संसक्ताश्चेति । गृहद्वारादौ यथोक्तस्थाने बलिदा- नासंभवेन एकत्र चेदेकस्मिन्नेवस्थाने यदा घलयो दीयन्ते तदा अविष्टा अव्यव. हिताः इतरेतरा संसक्ताश्च परस्परसंलग्नाथ दातव्या इत्यर्थः।। अस्मिन्नपि पक्षेत्रने पश्चिमतश्चतुरस्र मंडले द्वारादिकं (द्वारस्य कल्पना ज्ञेया वारुण्यां च विपश्चितैः।।त. व शाखयोर्मध्ये वलीशातातपोऽब्रवीदिति क्रियासारे) प्रकल्प्य यथोक्तस्थाने ब- लिदान कार्य ॥ वळीनभिधायाह छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनः ।। पिंडवच्च पश्चिमा- मतिपचिरिति ॥ पिंडवस्पिटानां या पतिपत्तिः॥ पिंडांस्तु गोनविमेभ्यो दद्यादग्नी जलेपि घेत्यनेन विहिता सैव बलीनां पश्चिपा द्वितीया प्रतिपत्तिरित्यर्थः। ततो बृह- स्पराशरोक्तकल्पेन त्वमग्नेधुभिरित्येकया आब्रह्मनित्येकया अहो व्यग्नेहविरित्ये- फया स्वरेण वर्णेन च यद्विहीनं तयैव हीन क्रिययापि यच।। तथातिरिक्तं मम तरक्ष. मस्त्र ततस्तवाग्ने परिपूर्णमेतदिति बृहत्पराशरोक्तेन श्लोकेन चान्यैश्वाग्निप्रकाश- मैत्ररग्नः प्रसादनं ॥ ॐ ध्यायुपमिति चतुभिमंत्रस्मना त्रिपारणं इति ॥ अथ ब्रह्मयज्ञः " तत्रासनोपरिन्यस्तेषु भागनेषु त्रिषु दर्भेषु वामानिनुत्तम कृत्वा प्रामुख कन कुसोपग्रह उपविश्य छंदः पुरुष शरीरे न्यसेत् ॥ तपया ॥ ॐ ·तिमिलाय चममा योध्नाय छदा पुरुषाय नम इति शिरसि ॥ ॐ गौतमभर- दाजाभ्यां नम इति चक्षुपोयुगपत् ॥ ॐ विश्वामित्रजमदग्निभ्यां नम मंत्रात्या श्री- प्रयोः॥ * वसिष्टंकश्यपाभ्यां नम इति नासिकयोयुगपत् ।। अत्रये वाचिः।। गायध्यै छंदसे० अग्नये शिरसि ॥ उष्णिहे छंदसे० सवित्रे ग्रीवायां ।। बृहत्यै छंदसे० बृहस्पतये० अनूके (पृष्ठवंश:) ॐ वृहद्रयंतराभ्यां० धावापृथिवीभ्यां० इति मंत्राटस्या बाहोः ॥ॐ त्रिष्टुमे छंदसे० इन्द्राय० मध्ये (मध्यमुदर) ॐ जग- त्यै छदसे० आदित्याय० इति मंत्रावृत्या श्रोण्योः ।। ॐ अतिछंदसे.मनापतये. मेढ़े ॥ ॐ यज्ञायशियाय छंदसे० वैश्वानराय० पायौ ॥ ॐ अनुष्टुभे छदसे० वि. श्वेभ्यो देवेभ्पो० इति वाहत्या ऊो। ॐ पंक्त्यै छदसे० मरुद्भयो० इति मंत्रा- वृत्या जान्योः ॥ ॐ द्विपदाय छंदसे० विष्णवे० इति मंत्रात्या पादयोः॥ विछदसे० वायये० प्राणेषु ।। ॐ न्यूनातरा छदसे० अद्भयो० इति हस्तद्वयविपर्या- सेन मस्तकादिपादान्तं सर्वांगेषु॥ ततं उपग्रहव्यतिरिक्तान् श्रीन् दर्भान् पाणिभ्या- मादाय दक्षिणं करमुचरं कृत्वा दक्षिणे जानुन्यंजलिकरणं ॥ तत प्राध्यादिस्मरण ॥ वद्यया ।।*कारस्य परमपिः गायत्रीछंदः अग्निपरमात्मा देवता महाव्याह- सीनां प्रजापतिऋपिः गायत्र्युष्णिक गायत्री छंदांसि अग्निवायुसूर्या देवताः।। तत्स- वितरिति विश्वामित्रऋपिः गायत्रीछंदः सविता देवता।। इपेत्येत्पादिकस्य खं ब्रह्मा- तस्य माध्यदिनीयस्य वाजसनेयकस्य यजुर्वेदानायस्य विवस्वान पिः गायञ्या- दीनि सर्वाणि छदासि ब्रह्मयज्ञे विनियोगः ॥ इत्यापादिस्मृत्वा प्रणवं व्याहतीगर्गा यत्रीं चाम्नायस्वरेणाधीत्य इपेत्योर्जेत्येत्पादितो वेदमारभ्यानुवाकशो यजुम्यो वा संहिता ॥ प्रामण चाध्यायो चा मणवावसानं यपाशक्तिमत्पमधीयानो मंत्र वा. माणं व समाप्य पुनरेवमेवारभ्य समापयेत् ॥ मणवव्याहृतिगायत्रीपूर्वकं तु पति- दिनं पठेत् ॥ एवं द्विवेदाध्यायी त्रिवेदी चतुर्वेदी वा एकैक वेदमारभ्यांधीत्य समा- प्यान्यमार पाधीत्य समापयेत् ।। एवमेवेविदासपुराणादीन्यपि ब्रह्मयासिद्धयें जपेत् ॥ जपयज्ञमसिद्धचर्य विद्यां चाप्यात्मिकी अपेदिति याज्ञवल्क्येन पृयगभियानात् ।। तत * ब्रह्मणे नम इति विस्चार्य इति विद्यातपोयोनिरयोनिविष्णुरीडितः। वाग्य- शोनाचितो देवा मीयर्ता में जनार्दन इति मंत्रेण विष्णरे समर्प ब्रह्मपकार्यान् कुशा- नुत्तरतः प्रक्षिप्याचामेत् ।। ब्रह्मयज्ञस्तु अमावास्यादिप्पनध्यायेष्वपि कर्तव्य एव ।। नास्ति नित्यैप्वनध्यायो ब्रह्मसत्रं हि तस्मृतमिति मनुस्मृतः ॥ नित्यश्व ब्रह्मयज्ञः ।। अहरदः स्वाध्यापमधीपीवेति थुतेः । ब्रह्मपक्षे तु दायेवानध्यायौआत्माशुचिस्तदा एका ॥ देशोऽशुचिस्तदाऽपरः। तमानध्याये ब्रह्मयज्ञ अल्पीयान्मनसा च यः।।

·१७) सच स्वरमदर्शनपूर्वक कर्तव्यः ॥ स्वरमदर्शनं तु इस्तेनैव ॥ हस्तेन ते इति प्राति- शाख्यसूत्रात् ।। तत्र विशेषः ॥ सोनतंतुकरं कृत्वा मुव्यक्तांगुलिरंजित ॥ स्वरविच स्वरं कुर्यात्मादेशगामिनमिति। तथा इस्तेन चेदं योघीते स्वरवर्णार्थसंयुतं ।। ऋग्यजुः सामभिः पूतो ब्रह्मलोके महीयते ॥ हस्तहीनं तु योधीत स्वरवर्णविवर्जित ॥ मग्य. जुः सामभिर्दग्धो वियोनि चाधिगच्छति ॥ अशक्तौ तु गायत्री जपमा । ब्राह्मयज्ञ- प्रसिद्धयर्थं गायत्र्येकां जपेत्ततः। तेन प्रीति परां याति देवदेवो जनार्दन इति वचनात्॥ अथ मनुष्ययज्ञः "-एवं ब्रह्मयज्ञं विधाय तत्पूर्व वा निर्णेजनान्तरं विष्णु- पुराणोक्तमपि फलातिशयाय बलिदानं ॥ तद्यथा ॥ ततोन्यदन्नमादाय भूमिभागे शुचौ पुनः ॥ दयादशेपभूतेभ्यः स्वेच्छयातु समाहितः।। ॐ देवा मनुष्याः पशवो वयांसि सिद्धाः सयक्षोरगदैत्यसंघाः ॥ प्रेताः पिशाचास्तरवः समस्ता येवानमि- च्छन्ति मया मदत्तं ॥२॥ पिपीलिकाः कीटपतंगकाथा युभुक्षिता कर्मनिबंधबद्धाः।। भयान्तु ते दप्तिमिदं मयान्नं तेभ्यो विसृष्टं सुखिनो भवन्तु ॥२॥ येषां न माता न पिता न बंधुनचानसिदिन तथात्रमस्ति ॥ तत्तृप्तयेन्नं भुवि दत्तमेतत्मयान्तु सप्ति- मुदिता भवन्तु ॥३॥ भूतानि सर्वाणि तयानमेतदई च विष्णुर्जयतोऽन्यदस्ति । तस्मादई भूतनिकाय भूतमन्नं प्रयच्छामि भवाय तेषां ॥४॥ चतुर्दशो भू- तगणोय एप तत्र स्थिता येऽखिलभूतसंघाः। तृप्त्यर्थमन्नं हिमपा विसृष्टं तेपामिदं ते मुदिता भवन्तु ॥५॥ इत्युच्चार्य नरो दद्यादन्नं श्रद्धासमन्वितः।। सर्वभूतोपकाराय गृही सर्वाश्रयो यसः ॥६॥ श्वचांडालविहंगानां भुवि दद्याचतो नरः। एतैः पंचभि- रपि श्लोफैरेक एव बलिदेय इत्याचारमदीपाचारादर्शाचारचिन्तामण्यादयः।। इदं च बलिदान पौराणत्वात्सर्वशाखासाधारणं ॥ अथ गोग्रामः ॥ सौरभेय्यः सर्वहिताः पवित्राः पुण्यराशयः ॥ प्रविगृहन्तु मे ग्रास गावलोक्यमातर इति ब्रह्मपुराणोक्तेन पंचभूते शिये पुण्ये पवित्रे सूर्यसभये । प्रतीच्छे मया दत्तं सौरभेयि नमोस्तुत इति नंदिपुराणोक्तेन वा मंत्रेण गवे देयः ॥ इदं गोपः। ॐ ऐन्द्रवारुगाय वायव्यां या- म्यां वै नैर्वतास्तथा।। वायसाः प्रतिगृहन्तु भूमौ पिंह मयाति ॥ १ ॥ इति मंग पायसेभ्यो गृहादहिबलिदानं ॥ इदं वायसेभ्यः ।। ॐश्वानौ द्वौ श्यामशवलो वैव- स्पतालोद्यौ । ताभ्यां पिड प्रयच्छामि स्यातामेतावहिंसकौ ॥ इति शूनां बलि- दानं ॥ इदं वभ्यः॥ देवेभ्यस्तु हुतादन्नाच्छेपाभूतबलि हरेत्।। अन्नं भूमौ श्वचां- डालवायसेभ्यश्च निक्षिपेत् ।। इति याज्ञवल्क्येन वादिवलीनां पृयानिदेशाभूतय. झाब दियः (विधिना वैश्वदेवहोम हवा तदवशिष्टेनान्नेन भूतेभ्यो पलि हरेत् ।। अन्नग्रहणमपकव्युदासा।। तदनन्तरं यथाशक्तिभूमावन्ने श्वांहालवायसेभ्यो नि.

·१.७२) क्षिपेत् ॥ व शद्वाव कृमिपापरोगिपतितेभ्य इति मिताक्षरायां) ततो गृहमागत्या- चम्य यतिब्रह्मचारिणोरुपस्थितौ वैश्वदेवादन्नाद्धृत्याभिधार्य : पोडशप्रासपरिमित- पन्न स्वस्तीति वावयित्वा उदकपूर्वकं इदमन्नं मनुष्पाय इन्त व इति प्राजापत्यवान ब्राह्मणाय दया पुनर्जलं दद्यात् ।। ततो यथाई भिक्षुकानतिपश्च संभजेरनिति ॥ यथाईपिति उपकुर्वाणस्य ब्रह्मचारिणः अक्षारालवणादियतेस्तु मध्वादिप्रविधीन- भ्यागतान संभजेरन्निति बहुवचनमेकवचनस्यार्थे ॥ स्वागनान् अन्नदानादिना तर्पयेदित्ययः ॥ ततो वालज्येष्ठा गृह्या ययाईमश्नीयः॥ वाला अनुपनीता ज्येष्ठाः स्थवीराः ॥ गृह्याः स्ववासिनीगर्भिण्यातुरकन्यकामृत्पादयः ॥ हिवाभिरुचिताध- श्रीयुः ॥ पश्चाद्गृहपतिः पत्नी चाश्नीपाद ॥ दंपत्योः परस्परमनियमे प्राप्ते पल्या: यूबों गृहपतिरश्नीयाद ॥ कृतः ॥ तस्माद् स्वादिएं गृापतिः पूर्वोऽतिषिभ्योऽश्री- यादिति श्रुतेः ॥ तस्मात्स्वादन्नात् ।। उ एवार्थेn पदिष्टं अभिरुचित तद्गृहपति- रश्नीयाकदा ॥ अतिषिभ्य माथितेभ्यः अनन्तरं पूर्वध परम्पा इति ॥ इति गृहात मिमत्फकगृयोक्तवैश्वदेवमयोगः ॥ ॥ अथ निरग्निकर्तृकपृष्टोदिविविधानोक्तवैश्वदेवप्रपोगः ॥ गृहस्वामिनो मरणादेकादशाहे गृहज्येष्ठस्य पंचमहाधिकारः सिद्धस्तरसायनी भूतो गृह्यामिश्य यस्य नास्ति तस्येदं प्रकारान्तरमुच्यते एकादशाहे पंचभूसंस्कारा. कृत्वा अन्वमिरित्यस्य पुरोधा ऋपिः त्रिष्टुप् छंदोभिर्देवता मायाहरणे विनियोगमा * अन्वनिरुपसामित्यादिना आतथेत्पन्तेन ग्रामादमेराहरणं । नियगृहादाहतश्चे- भूमौ निधाय प्रज्वाल्य ततोपि द्वितीयस्याने पवाल्य ततो गृहीत्वा ॥ पृष्टोदिवीति कुत्स ऋषिः त्रिष्टुप् छंदोनिर्देवताऽमिनिघाने विनियोगः ॥ * पृष्टोदिवीस्यनया संस्कृतदेशे प्रतिष्ठापन । समितमितिद्वयोः मनापतिपिः अगिगुपरिटाद् बृहत्यौ छदासि चित्योरच्यावग्नीदेवते अग्न्युपस्याने विनियोगः ॥ *समित सकरपेयां संवामनांसी ति द्वाभ्यामुपस्थानं ॥ महाव्याहतीनां प्रजापतिक्रपिः यजुः अग्निवायु-. सूपा देवताः तां सवितरित्यस्याः फष्पपित्रिष्टुप् छदः सविता देवता ॥ तरस- वितरित्यस्पा विश्वामित्र ऋषिः गायत्रीछंदः सविता देवचा विश्वानि देव सवितरि, त्यस्याः श्यावावपिः गायत्रीछंदः सविता देवता अग्निप्रवालने विनियोगः ॐ भूर्भुवः परिति तिमभिर्महाउपातिभिः तां सवितस्तत्सविविधानिदेव सवित रिति तिमिर्गम्भिश्व मज्वालनं ।। पुनस्त्येति मनापतिपित्रिष्टुप् छंदोग्निर्देवता.. ग्निसमिन्धने विनियोगः ॥ पुनस्वेसनयासमिधनं ।। मम्वलितस्पापि पुनरि- ॥

·(७३) धनप्रक्षेपेण प्रदीप्तकरण समिधन ॥ अथ तस्मिन्नग्नौ सायंमातहोमस्तंत्रण पारित तश्शातहोममात्र ॥ ततस्तस्मिन्नमावान्वकिपाकश्रपणं ॥ अन्नसुद्धत्याभिधारगं ।। पंचमहायज्ञाश्च ॥ तत्र वैश्वदेवे विशेषः ।। अनुमतये स्वाहेत्पनन्तरं ॐ विश्वभ्यो दे. वेभ्यः स्वाहा इदं० ॐ अग्नये स्विष्टकते स्वाहा इदम० ॥ इत्याहुतिदपमधिक होतव्यं ॥ ततः पूर्ववद्धलिकर्म । तत्रोदकुंभसमीपे पर्जन्यादिभ्यो दानं ।। इह म. णिकाभावादिति विशेषः ॥ अन्यत्सर्वं पूर्ववत् ।। अत ऊर्ध्वपनेनैव विधिना यावजीवं पारणं कर्तव्यमित्याहुः शान्त चाग्नौ अनेनैव विधिनाग्न्याहरणमिति ॥ अ- स्मिन्ननौ पिंडपित्यज्ञपक्षाघाग्रयणादि फर्चव्यं ।। श्रपणाकर्मादि तु न कर्तव्यं ।। तस्मिन्ननौ एकादशाहश्राद्धाचोर्ध्वदेहिकं कर्म कर्तव्यं ॥ यस्तु सपिंढीकरणान्तानि प्रेतथादानि यानि वै तानि स्युलौकिके वन्हाविति शाट्यायनोऽनवी दिति वाक्ये लौकिकाग्निशब्दः स ग्रामाग्निपरो न पुनः पारिभाषिको लौकिकामिपरः ॥ अ- मिमत: प्रवासे पाकश्रपणे विशेपः॥ अन्वनिरिति पूर्वमग्न्याहरणं ॥ पृष्टोदिवी- त्यनया संस्कृतदेशे प्रतिष्ठापनं ॥ समितं संवामनांसीति द्वाभ्यामुपस्पानं ॥* भूर्भुवः स्वरिति तिमृभिर्महाव्याहृतिभिस्तां सवितस्तत्सवितुर्विश्वानि देव सवित- रिति त्रिभिश्च सावित्रः प्रचालनं ।। पुनस्त्येति समिधनं ॥ पाकश्रपणं ॥ ब्राह्मणा- र्थमन्नोदरणं ।। ततो भोजनमिति ।। होमवैश्वदेवयोरभावस्तस्य प्रवास यावत् ।। ब्रह्मचारिणोपि पितृश्राहादौ पाकोपस्थिती एवमेव पाकश्रपणं गर्गोपाध्यायस्तु यदि ब्रह्मचारिणोपि स्वकीयामिविच्छेदस्ततोऽनेनैव विधिनाग्न्याहरणादि समिन्धना. न्तं । अग्न्याहरणं तु समिदाधानार्थ ।। पाकस्य तु निवृत्तिस्तस्येत्याह ।। तदयुक्तं ब्रह्मचारिणः समिदापानार्थ ॥ हि नित्यतयाग्निवारणस्य गृह्यकरपे विधानामावाद। एतत् पृष्ठोदिविविधानं ॥ एवं कृते व्यापाको न भवति ॥ व्यापाकश्रयणं न फर्तव्य ॥ च्या पाकाशनं च न कर्तव्यमिति ॥ इत्ति ।। ॥ अथ निरग्निकर्तृकयज्ञपाश्वोक्तवैश्वदेवप्रयोगः ॥ तत्रादौ देवयज्ञः ॥ वैश्वदेवादन्नादुद्धत्य घृतेनाभिधारणं ॐ यद्देवा देवहेट- नमित्यादिभिस्तिमृभिः कूप्पांटीभि ग्भिः क्षुदृष्टिनिपतनजनितदोपपरिहारार्य- मुड़तान्नमोक्षण ॥ कृतशोपदः॥ पवित्रपाणिः कर्ताचम्य श्रीपाणागामान्कृता देशकालयोः संकीर्तनान्ते मम पंचमुनाजनितपापक्षयपूर्वकनित्यकर्मानुष्ठानसि. द्विद्वारा श्रीपरमेश्वरमीत्पर्य यज्ञपाचोक्तविधिना पंचमहाययक्ष्य इति संकल्पं कुर्या- र ॥ स्पंडिले पंचभूसंस्कारान्कृत्वा लौकिकाग्नेः स्यापन ॐ चत्वारी श्रृंगेत्यमि ध्याता ॐ एषोह देव इस्यनपामेरावाहनं ॥ ॐ सनः पितेवेति मंत्रान्ते में म. 4 ·. ॥ (S नैनतिप्रान्ले वा पाकनाम्ने वैश्वानराय नम इति गंवादिभिः पंचोपचाररन्य- चनं ॥ ॐ मुख या सर्वदेवानां हव्यमुक कम्पभुक् तथा ॥ पिठणां च नमस्तस्मै विष्णये पावकात्मने ।। इति नमस्कृत्य प्रदक्षिणमग्नेः पर्युक्षणं । इसरयारतिः ॥ दक्षिण जावाच्य देवतीर्यन सुसमिद्धेग्नौ जुहुयात् ।। तद्यथा | ॐ भूर्भुवः स्वः स्वाहा इदं प्रजापतये ० ॥ ॐ भूः स्वाहा इदममये०॥ ॐ भुवः स्वाहा इदं वायवे०।। ॐ स्वः स्वाहा इदं सूर्याय० ॥ ॐ देवकृतस्यैनसोक्यजनमसि स्वाहा ॥१॥ॐ मनुष्यकृतस्यैनसोक्यजनमसि स्वाहा ॥२॥ॐ पिकृतस्पैनसोक्यजनमसि स्वा- हा ॥ ३ ॥ * आत्मकृतस्पैनसोक्यननमसि स्वाहा ॥४॥ ॐ एनस एनसोक्य जनमसि स्वाहा ॥५॥ॐ पच्चाहोमेनोविद्वांश्यकाम्यञ्चाविटांस्तस्प सर्वत्यैनसो वय- जनमसि स्वाहा ॥६॥ इदमनय इति षण्णां त्यागः ॥ ॐ मजापतये स्वाहा इदं०॥ अपपे विष्टकृतेस्वाहा इदमः ॥ इत्पर्य द्वादशाहुतिहोमो देवयज्ञाः ॥ अय भूतयज्ञ:"-तत्र पर्जन्यादित्रिकवन भूमौ बलिहरणं ।। ॐ धात्रे नमः इद० ॥ विधात्रे इति वलिद्वयं द्वारदेशशाखामूलदेशे दद्यात् ॥ ॐ वायवे० इति पलि प्रदक्षिण्येन प्रागादि प्रतिदिशं दद्यात् ॐ पाच्य दिशेनमः इदं प्राच्य दिशे०॥ दक्षिणाय दिशे० प्रतीच्यै दिशे० उदीच्य दिशे० ॥ इति बलियतृष्टय प्राच्यादि- दिक्षु ॥ ॐ ब्रह्मणे० अन्तरिक्षाय० सूर्याय० इति चलित्रयं पासंस्थं वलिहरणदे. शस्य मध्ये दयात् ॥ ॐ विश्वेभ्यो देवेभ्यो० ॥ ॐ विश्वभ्यय भूतेभ्यो० ॥ इति बलियं तेषामुत्तरतः ॥ ॐ उपसे० भूतानां पतये० इति बलिद्वयं तयोरुत्तरतश्च अथ पिठ्यज्ञाः"-प्राचीनावीती दक्षिणाभिमुखो भूत्वा सव्यं जान्याच्या पिठभ्यः स्वधानम इदं पितृभ्य नम इति चलि ब्रह्मादिवलित्रयस्य दक्षिणतः वि. स्वीयन दद्यात् ।। ततोऽप: स्पर्शनं ।। ।। इति पितृयज्ञः ॥ अय नित्यश्रादविचारः"-तत्रादौ यज्ञोपवीती भूत्वा तत्याने प्रक्षाल्य * यमंतचे निर्णेननं नमः इदं यक्ष्मणे० ॥ इति पावनिर्गेनने ब्रह्मादिवलीनामुत्तरा- परस्यां दिशि निनपेक्षा अपवा नित्पश्राद्ध श्राद वा पित्यज्ञः स्पारितव्योपलि. स्थापिति छदोगपरिशिष्टे कात्यायनेन पिश्यालिनित्यश्राद्धयोरन्यतरेण पितृयज्ञ सिदधभिधानात् ॥ गृह्याग्निमतस्तु पियोबलिरेव न नित्यश्रादं ।। यतः पारस्कर- गृह्ये पियरलेरेव नित्यतया श्रवणात्तेनैव पितृयज्ञसिद्धः।। नित्यश्राद्धं निरग्नेः स्या साग्नेः बिपोरकिः स्मृतःापित पक्षे पपाख्यानोऽनग्नेपितको रलिरिति पक्षपाने कात्यायनोक्तश्च ।। यत्तु शांखायनष्टयकारिकायां नित्यवादस्प. पाकयज्ञत्वमुक्तं इत्पाफपरत्वेपि वचनाभित्यवाद निरग्निनापि फर्तव्यमित्यनवयं । दम ·" (७५) ग्नेयुभिरित्येकया ।। ॐ आब्रह्मनित्येकया ॥ ॐ अहान्यग्नेहविरित्येकया ॥ स्वरेण वर्णेन च यद्विहीनं तथैव हीन क्रिययापि यच्च ॥ तयातिरिक्त मम तत् क्षमस्व तत- स्तवाग्ने परिपूर्णमेतत् ॥ इति श्लोकेन चाग्नेः प्रसादनं ॥ अन्यैरप्यग्निप्रकाशक- मंत्रैश्च {[ ॐयाधुपमिति चतुर्भित्रै स्मना त्रिपुंड्धारणम् ॥ इति ॥ अथ ब्रह्मयज्ञः "-पूर्व न कृतश्वेदत्र यथाशक्तिपूर्ववद् ब्रह्मयज्ञः ॥ इति ।। " मनुष्ययज्ञः"-ब्रह्मयज्ञात्पूर्व वा निर्णजनानन्तरं वक्ष्यमाणमरिच्छया ब- लिदान तथा।। ॐ देवा मनुष्याः पशवो वयांसि सिद्धाः सयक्षोरगदैत्यसंघा:। मेताः पिशाचास्तरवः समस्ता ये चान्नमिच्छन्ति मया पदच ॥१॥पिपीलिका कीट- पतंगकाधा बुभुक्षिताः कर्मनिबंधबद्धाः ।। प्रयान्तु ते तृसिमिदं मयान्नं तेभ्यो विसष्ट सुखिनो भवन्तु॥२॥ येषां न माता न पिता न बंधुन चान्नसिद्धिन तथान्नमस्ति] तत्तृप्तयेऽन्नं भुवि दत्तमेतत्ययान्तु तप्ति मुदिता भवन्तु ॥३॥ भूतानि सर्वाणि वया- न्नमेतदहं च विष्णुर्नयतोन्यदस्ति | तस्मादहं भूतनिकायभूतमन्नं प्रयच्छामि भ- वाय तेषां ॥४॥ चतुर्दशो भूतगणो य एप तत्र स्थित्ता येऽखिलभूतसंघाा प्त्यर्थ- मन्नं हि मया विसृष्टं तेषामिदं ते मुदिता भवंत्विति पंचभिरपि लोकरेक एव बलि- देंयः ॥ अन्न वा ब्रह्मयज्ञः ॥ अथ गोग्रासः ॥ ॐ सौरभेय्यः सहिताः पवित्रा: पुण्यराशयः प्रतिगृह्णन्तु मे ग्रासं गावस्त्रैलोक्यमातर इति ब्रह्मपुराणोक्तमंत्रेण गो दे. यः ।। ॐ पंचभूते शिवे पुण्ये पवित्रे सूर्यसंमये।। मतीच्छेयं मया दत्तं सौरभेयि नमो. स्तुते ॥ इति नंदिपुराणोक्तमंत्रेण वा इदं गोभ्यः ॥ अथ वायसेभ्यः ॥ ॐ ऐन्द्र- वारुण० इति मंत्रेण गृहार्थिलिदानं ॥ अथ श्ववलिः ॥ ॐ श्वानौ दो० ॥ * श्वभ्यां नम इत्यन्तेन मंत्रेण देयः इदं श्वभ्यां ।। ततो गृहमाणत्याचम्य यतिब्रह्मचा- रिणोरुपस्थितौ वैश्वदेवादन्नादुद्धरणं ॥ अभिधारणं ॥ ॐ स्वस्तीतिवाचयित्वा उ- दकपूर्वकमिदमन्नं मनुष्याय हतते इति प्राजापत्यतीर्थेन ब्राह्मणाय दया पुनरुदफ- दानम् ।। ततो यथाईमतिथीन् संभोज्य स्वयं भुंजीत ।। इति मनुष्ययज्ञः ।। ॥ अथ स्मृत्युक्तवैश्वदेवप्रयोगः॥ तत्र विशेषः ॥ ॐभः स्वाहा ॥ ॐभुवः स्वाहा ॥ ॐवः स्वाहा।। इति महा- व्याहृतिभिर्व्यस्ताभिर्दुत्वा ॐ भूर्भुवः स्वः स्वाहेति समस्ताभिर्जुहुयात् ॥ ततो देव- कृतस्यैनसोक्यजनमसि स्वाहेत्यायाः स्विष्टकृदन्ता अष्टावाहुतीर्जुहुयात्॥ ॐ पाये ॐ विधाने० इति यलिद्वयं द्वारदेशशाखामूलदेशे दत्ताग्नेः पवादुपविश्य में विश्वे. भ्यो देवेभ्यो सर्वेभ्यो भूतेभ्यो० भूतानां पतये नम इति बलित्रय माक्संस्थमुदा संस्थ वा पादेवं पंचैव वलीन् दद्यादिति देवयज्ञभतयोविशेषः ।। इति ।

·. ॥ अथ वैश्वदेवोपयोगीनिर्णयः॥ तत्रांगिराः ॥ शालाग्नौ तु पचेदन लौफिके वापि नित्यशः ॥ यस्मिन्नौ पचंदन्नं तस्मिन् होमो विधीयत इति॥ यदर्थमुध्धृतो ह्यग्निः कृतश्चायों यथाविधि ॥ कृतकर्मापयत्तस्तु हुतोमिलौकिका स्मृत इति वचनात् पारिभाषिक एवात्रं लौकिको न पुनर्गापामिः ॥ अपचकर्मालौकिकोऽर्थसंयोगादिति फात्यायनेन तस्मिन्नेवा- ग्नौ लौकिफशद्धमयोगात् ।। अन्यत्र तु ग्रामाग्निना चेदिति ।। तूष्णी प्रामाग्निना. नेतरमिति ॥ अन्वग्निरिति ग्रामादग्निपाहत्येति गाईपत्येनुगते प्रामाग्निमाहत्ये- स्पादौ ग्रामाग्निपदप्रयोगाच ॥ आचारादर्श मदनपारिजाते च शातातपः ।। वैदिके लौकिके वापि हुतोच्छिष्टे जले क्षितौ ॥ आहत्योन्मृज्य जुहुयापंचसूनापनुचय इति ॥ वैदिके आवसध्यग्नौ ॥ तदभावे हुतोच्छिष्टे अन्येनापहोमं कृत्वेत्युक्तेः।। तदभावे लौकिके ग्रामाग्नौ पात्रान्तरकरणमाहरणं | गृह्याग्नेस्वान्दोधनमाह- रणं ॥ उन्मार्जन, मस्पापाफरणं ।। मनुः ।।.पंचसूना गृहस्थस्य चुहिपेषण्युपस्क- र: ॥ फंडनी चोदकुंमेति बद्धथते यांस्तु बाहयन् ॥ तासां क्रमेण सर्वासां निक- धर्य महर्षिभिः ॥ पंचवलमा महायशाः प्रत्यहं गृहमेधिनामिति ॥ फीटादीनां ध्या. पणेन चुनही ॥ पेपणेन पतितपाणिवधादिना पेपणी ॥ क्षेपणादिना. मार्जनी ॥ अवहननेन कंटनी ॥ सफीटजलाइरणेनोदकुंभ ॥ एते पंच पृहस्थस्य सूनाः ।। सूना माणिक्यस्थानं तत्सदृशाः ।। वघजन्यदोपहेतुत्वात् ॥ अत एवैतान् घाइपन् व्यापारयन् सूना दोपैः संवद्धयत इत्ययः । उपस्करः संपानिनी ॥ भांडकुंडादि गृहोपस्करणमित्येके ॥ तासामित्यादिना एतत्पापक्षयाय पंचमहायज्ञा इत्युक्तं ।। तया स एवा पंचैवान्यो महायशान्नहापयति शक्तितः ॥ सरहेपि वसन्नित्यं सूना- दोपैन लिप्यत इति ॥ एतचार्यबादमात्रं ॥ ततः पंचमहायज्ञानकुर्यादहरहदिन इति सुमन्तुवाक्ये अहरहर्भूतेभ्यो बळि इरेदिति शतपथभृतौ चाहरहरिति वीप्सया तेषां नित्यत्वावगमात् ।। शंखोऽपि ॥ पंचपज्ञविधानं च गृही नित्यं न हापयेदिति अथवाऽपवादान्सूनाजनितपापक्षयोऽपि फलं]] एवं च स्वर्गापवर्गयोः सिद्धि पाकपः प्रातः इति व्यासवाक्यादपि फलान्तरं पोध्यं ॥ प्रत्येकमपि फलमाह हारीतः ॥ यहे.' धेम्पो होवि देवलोकं तेनाभिनयति यत्पित्भ्यःपितृलोकं तेन यत्स्वाध्यायमधीवे - लोकं तेनायतेभ्यो पलि हरति भूतलोकं तेनेति। एतेन पुरुषार्थवमुक्तं भवति वैष- देवस्य पनुरवि पुरुषार्थत्वमेवाह। वैश्वदेवे तु निर्दृते पपन्यो तिथिरावजेत् तस्मादन्नं पपाशक्ति प्रदयाम्नलि हरेदिति ॥ पैश्वदेवानन्तरमनिथिनायां तापां द्वितीयो ·(७७) ऽतिथिर्ययागच्छति अन्नं च पकं नास्ति तदा पुनः पाकं कृत्वा तस्मै दद्यान्न बलि हरेद्वैश्वदेवं न कुर्यादित्ययः॥ यद्यन्नसंस्कारार्यत्वं वैश्वदेवस्य स्याचदा पुनः करण निषेधो न युज्यत इति । मिताक्षरायामप्येवं ।। अतश्च पाफसंस्कारार्थत्वं निरस्तं ।। पाकसंस्कारार्थत्ये तु पाकमाये वैश्वदेवाभावप्रसंगात्।। केचित्तु यस्य चाग्नौ न कि- यते यस्य चायं न दीयते ॥ अभोज्यं तद्भवेदन्नं भुक्त्वा तूपवसेदहरिति मिताक्ष. रायां लिखितेन तु वैश्वदेवाभायेऽन्नस्याभोज्यत्वाभिघानादन्नसंस्कार्यतापि प्रतीय- ते ॥ तेन वैश्वदेवस्योभयार्थत्वं स्विष्टकृतदेकस्यैव गुणकर्मत्वं प्रधानकर्मत्वं चांशभेदे. नाविरुद्धमित्याहुः । तेनादृष्टार्यविहितस्यैव पाकस्य वैश्वदेवे विनियोगः ॥ वैश्वदे- वादन्नात्पर्युक्ष्य स्वाहाकारैर्जुहुयादिति ॥ वैश्वदेवादित्यन्नं व्यपदिश्यते ॥ विश्वेदे- वादेवताकवलिसंबंधात् ॥ यद्यपि देवतान्तरमप्युक्तमस्ति तथाप्येकदेशेन व्यवहारः ।। अत एव होमेऽप्यस्मिन्वैश्वदेवपदं । अग्निर्धन्वन्तरिविश्वेदेवाः प्रजापतिः स्विष्टक- दिति गौतमादिकल्पे होमे च विश्वेदेवसंबंधात् ॥ वैश्वदेवस्याग्नौ जुहोत्यग्नये स्वा. हेति सूत्रेषु पुरोडाशकपालेनेतिवद्वैश्वदेवाईस्यैव पाकस्य विनियोगान्तरमिति ।। कृते चैश्वदेवे अन्नोपघाते सति पुनः पाकस्तु लौकिकाम्नायेव न गृह्ये ॥ तदाहापराके पौधायनः ॥ अचोदिते पाकेन कृतेनोद्धरणेन वा ॥ लौकिकोग्निः स विज्ञेयः पुन- राधानमईतीति ॥ मदनपारिजाते श्लोककात्यायनः ॥ उद्धृत्य हविरासिच्य हवि- ध्येण घृतादिना।। स्वशाखाविधिना हुवा तच्छेपेण वलि हरेदिति हविष्येण घृता- दिना उद्धृतं हविरासिच्यते न हविपा जुहुयादित्यर्थः ॥ घृताभावे दध्यायक्त हवि- र्जुहुयात् ।। तया च व्यासः जुहुयात्सर्पिपाभ्यक्तं तैलक्षारवियमितं । दध्यक्तं पय- साभ्यक्तं सदभावेभसापि पेति ॥ हविष्याभावे चविंशतिमते विशेपो दर्शितः।। अलाभे येन केनापि फलशाकोदकादिभिः॥ पयोदधिघृतैः कुर्याद्वश्वदेवं सुषेण तु ॥ हस्तेनान्नादिभिः कुर्यादद्भिरंजलिना जले इति ॥ अत्रापरो विशेपः परिशिष्टे ॥ शाकं वा यदि वा पत्रं मूलं वा यदि वा फलं। संकल्पयेधदाहारे तेनाग्नौ जुहुया- दपीति ॥ पयः प्रभृतिद्रवद्रव्याणां होमः खुणेत्युक्तं ॥ चर्वादिकठिनद्रव्याणां तु विशेषोऽभिहितः ।। परिशिष्टे ॥ उत्तानेन तु हस्तेन अंगुष्ठागेण पीटितं ॥ सहता. गुलिपाणिस्तु वाग्यतो जुहुयाद्धविरिति ।। इविष्येष्वपि मुख्यद्रव्यमाह कात्यायनः।। हविष्येषु यवा मुख्यास्तदनु घीहयः स्मृताः ॥ मापकोद्रगौरादीन् सर्वालामेपि पर्नयेदिति ॥ गौराः गौरसर्पपाः ॥ आदिशद्वेन कोद्रवचणकापममरकुलत्यचीनक- पपिति शंखलिखितोक्तं परिगृह्यते।। आपस्तंबा न क्षारलवणो होमो विद्यते तथा परान्नसंस्पृष्टस्य चाहविष्यस्य च होम उदीचीनमुष्ण भस्मापोन तस्मिन् जुहुयात ·(७८) हुतमहुतं चाग्नौ भवतीति। क्षारलवणपरान्नसंसप्टेनाइविष्येणाग्नौ होमो न कार्यः।। अपि तृष्णं भस्मानन्दायतनादुत्तरतोऽपोध वस्मिन् होतव्यं ।। उष्णं भस्मेत्यगारमि- श्रितं भस्मेत्यर्थः ।। अत एव बौधायनः ॥ अंगारान् भस्पमिश्रांस्तु उद्धृत्योत्तरतोऽ: बलात् ।। जुहुयादैश्वदेवं तु यदि क्षारादिमिश्रितमिति ॥ तथा ॥ परोक्षमन्नमसंस्तु- तमग्नावधिश्रित्यादिः मोक्षपेत्तदेवपवित्रमित्याचक्षत इति ॥ अधिश्रयणं पुनरग्नेह- परि स्थापनमात्रमन्नसहितस्य वैश्वदेवपात्रस्य ॥ अधिश्रित्य संस्कृतं कृत्वा मोक्षये- दिस्यन्वयः ।। एते पंचमहायज्ञा अन्वहं सकृदेव कर्तव्याः ॥ अहरहतेभ्यो बलि हरेदित्यादिकया य एवं विद्वानहरहा स्वाध्यायमधीते तस्मात्स्वाध्यायोध्येतव्य इत्य- न्तया श्रुत्या अथातः पंचमहायज्ञा इत्यादिना 'भगवतापारस्कराचार्येण प सायं मातः शद्वानुपादानेनैवान्बई पंचमहायज्ञविधानात् ॥ औपासनस्य परिचरणमस्तमि. तानुमुदितयोदितिवद्विशेपानभिधानाच ॥ यदि हि भगवतः पारस्कराचार्यस्य सायं मातः पंचमहायज्ञानुष्ठानमभीष्टं स्यातहि अथांतः सायं प्रातः पंचमहायज्ञा इत्येवमूत्र प्रणीतं स्यात् ।। तस्मात्स्वगृह्यानुसारेण वाजसमेयिभिरन्वहं सकदेते क. व्याः ॥ अग्नये स्वाहा ॥ धर्माय स्वाहेत्यादि पटाहुनीर्जुहोति ॥ एप वैश्वदेवः संतिष्ठते नमो रुद्राय पशुपतय इत्यादिभिर्वलिहरणमित्येतत्संतिष्ठते । देवेभ्यः स्वाहत्यग्नौ जुहोत्येप देवयज्ञः सेतिष्ठते । पितनुद्दिश्येक ब्राह्मण भोजयेदपि चा दक्षिणेनाग्नि दक्षिणायान दर्भान् संस्तीर्यतेषु पिंड ददाति पितृभ्यः स्वपास्त्विति॥ अपि वाऽपस्तपित्यज्ञः सतिष्ठते।। उत्तरेणाग्नि शुचौ देशे मागग्रान् दर्शन संस्तीर्य गंधपुष्पधूपदीपैरलंकृत्य बलिनुपहरति भूतेभ्यो नम इति तद्भूतयशः संविष्ठते.॥ मनुष्ययज्ञार्थमतिथि भोजयेदपि वा इतकार ब्राह्मणेभ्यो ददाति मनुष्येभ्यो इंतति मनुष्ययाः संतिधत इति पदनपारिजाते बौधायन सूत्रे वैश्वदेवलिहरणानन्तरमग्रं दत्वा देवयज्ञार्थमुद्धतान्नादेयेभ्यः स्वाहेत्येकामाहुतिमग्नौ जुहुयुः ॥ पिठ्यार्थमपि वैश्वदेवचलिरशिष्टादनात्याचीनावीविनो दक्षिणतोअनेः, पितृतीयन पितृभ्यः स्वास्त्विति वलि इरेयुः ॥ भूतयशार्थ वैश्वदेवशिष्टान्नादेवोत्तरतोऽग्नेर्देवतीर्थन बलिमुपहरेयुभूतेभ्यो नम इति मनुष्ययज्ञाधमतिय भोजयेदतिथ्यभाये संक- सित दारिति मदनपारिजाते मापस्तंबपरिशिष्टे च प्रलयाव्यतिरिक्तभ्यो महायोभ्यो चैश्वदेवपलिहरणयोः पृथग्विधानाद्वौपायनापस्तंबादीनामपि महा- यता दिवेव भवन्ति न रात्रौ ॥ वैश्वदेवालिहरणे तु सायंभातर्भवतः ॥ यथाह मद- नपारिमाते जमदग्निः ।। वैश्वदेवं तथा रात्रौ कुर्याद्वलिहतिस्तथा ॥ महतः पंच य. झांस्तु दिपेरपाइ धर्मविदिति ॥ अस्माकं वाजसनेयिनां तु गृह्ये पारस्कराचार्य- ·महायोग्यो वैश्वदेववलिहरणयोः पृथक्तपेनानुक्तवादाश्चतुभियरनुष्ठितैरेव वैश्व देवबलिहरणयोः सिद्धिरवगम्यते ॥ मदनपारिजाते बचगृह्येपि ॥ देवपितृभूत- मनुष्यब्रह्मयज्ञाः पंचमहायज्ञा आधाश्चत्वार एव वैश्वदेविकं वलिकर्म चेत्याहुरिति । तेन महायज्ञवैश्वदेवकर्मणोरेकत्वाद्वाजसनेयिनां वैश्वदेवाख्यं कर्म दिवैव भवति न रात्रौ ।। अत एवोक्तं यज्ञपाच कात्यायनेन ॥ अग्निमाननग्निमान्कुर्यादिमांस्तु प्र. त्यहं सकृत् ॥ अन्यथा प्रत्यवायी स्याद्रौरव नरकं प्रजेदिति ॥ स्मृतिरत्नावल्यां हरिहरभाष्ये च वचन। न इंतति न होमं च न स्वाध्यायं न तर्पण।। नैका श्राद्वयं कुर्यात्समानेहनि कुत्रचिदिति ॥ इंततिर्मनुष्ययज्ञः | होमो वैश्वदेवः ॥ स्वाध्यायो ब्रह्मयज्ञः ॥ तर्पणं पिठ्यशः ।। यत्तु मदनपारिजाते ॥ धर्मविन्नाचरेत्स्नानमान्हिकं तु पुनः पुनः ॥ तर्पणं ब्रह्मयज्ञं च वैश्वदेवं च नाचरेदिति विष्णुपुगणवचनमुदाह- त्य वैश्वदेवाख्यं फर्म दिवा द्विस्तथा रात्रावपि दिन कर्तव्यमित्युक्तं तद्यस्यां शाखायां सायं पातश्वदेव उक्तस्तद्विपयं ॥ तर्पणं नित्यतर्पण न पुनः पितृयतः ॥ यत्तु छ. दोगपरिशिष्टे कात्यायनेन ॥ सायं पातवैश्वदेवः कर्तव्यो वलिकर्म च ॥ अन- नतापि सततमन्यथा किल्बिपी भवेदित्युक्तं तच्छंदोगविपयं ॥ नचास्य वचसो वानसनेयिशाखासाधारण्यं ॥ अग्निमाननग्निमाकुर्यादिति पूर्वोक्तयज्ञपाश्वपरिशि- टस्थकात्यायनवचनेनैव प्रत्यहं सकृत्पंचमहायज्ञविधानेन साधारण्यस्य वक्तुम- शक्यत्वात् ॥ न च छंदोगयज्ञपाश्चपरिशिष्टस्थयोः कात्यायनवााययोरेकवा- क्यता संभवति ॥ प्रत्यहं सकृत्करणं प्रत्यहं सायंप्रातः करणयोर्पियः विरो. धात् ॥ किंच ॥ अकरणं विहिताविपरीतकरणं चैत्युभयमप्यन्यथा शद्राभिधेयं ।। अतश्च साय मातश्चदेवकरणे विहितवपरीत्यकरणात्मत्ययापी स्यादीपर्यकादम्प- था प्रत्यवायी स्यादित्युत्तरादपि पंचमहायज्ञापत्तेः प्रतिपेषोऽवगम्यते ॥ तस्मा- साधूक्तं वाजसनेपिभिः प्रत्यहं सकृदेष पंचमहायज्ञा कर्तव्या इति यद्येवं तर्हि श्रुतिस्मृतिविहितं सायं कालीनं द्वितीय भोजनं कयं सिद्धयेत् स्वात्मार्थ पाक- निषेपादिति चेत् ॥ सत्यं ॥ ब्राह्मणादिभ्यो भिक्षादिदानार्थत्वेन पाकस्य स्वात्मार्थत्वाभावास्निपेधाप्रवृत्तेः ॥ सायंकालीनभोजनपाफस्तु लौकिकाग्नावेव न गृह्ये ॥ अचोदितेन पाकैन कृतेनोद्धरणेन चा॥ लौकिकोग्निः स विज्ञेयः पुनराधा- नमहतीति चौधायनवचनात् ।। यत्तु सायं प्रातर्वैश्वदेवः कर्तव्यं इति छदोगपरिशि- एमुदाहत्याचारादर्शकता उक्तं ॥ सायमिति पुनः पाके सति ॥ तथा च विष्णुपु- राण ॥ पुनः पाकमुपादाय सायमप्यवनीपते॥ वैश्वदेवनिमित्तं तु पन्या सार्द्ध वाळ हरेत् ।। तत्रापि श्वपचादिभ्यस्तथैवान्नापरजितमिति ॥ मनुरपि ॥ सायंत्वन्नस्य ·(७) हुँतमहुतं चाग्नौ भवतीति। क्षारलवणपरान्नसंसृप्टेनाइविष्येणाग्नौ होपो न कार्यः॥ अपि तूष्णं भस्माग्न्पायतनांदुत्तरतोऽपोध तस्मिन् होतव्यं ॥ उर्ण भस्मेत्यंगारमि- थितं भस्मेत्यर्थः ॥ अत एव बौधायनः ॥ अंगारान् गस्ममित्रांस्तु उद्धृत्योत्तरतोऽ: नलाव ॥ जुहुयाद्वैश्वदेवं तु यदि क्षारादिमिश्रितमिति ॥ तथा ॥ परोक्षमन्नमसंस्कृ- तमग्नावयित्रित्याद्भिः मोक्षयेत्तदेवपवित्रमित्याचक्षत इति ॥ अधिश्रयणं पुनरग्नेस- परि स्थापनमात्रमन्नसहितस्य वैश्वदेवपात्रस्य ॥ अधिश्रित्य संस्कृतं करवा मोसये- दिस्यन्वयः ॥ एते पंचमहायज्ञा अन्वहं सहदेव कर्चव्याः ॥ अहरहतेभ्यो बलि हरेदित्यादिकया य एवं विद्वानहरह:स्वाध्यायमधीते तस्मात्स्वाध्यायोध्येवव्य इत्य- न्तया श्रुत्या अथातः पंचमहायज्ञा इत्यादिना भगवतापारस्कराचार्येण च सार्य मातः शद्वानुपादानेनैवान्वहं पंचमहायज्ञविधानात् ॥ औपासनस्य परिचरणमस्तमि. तानुमुदितयोदितिवद्विशेषानभिधानाच्च ॥ यदि हि भगवतः पारस्कराचार्यस्य सायं प्रातः पंचमहायज्ञानुष्ठानमभीष्टं स्यात्तईि- अधांत: सायं प्रात: पंचमहायज्ञा इत्येवमून मणीतं स्यात् ।। तस्मात्स्वगृह्यानुसारेण वाजसनेयिभिरन्वहं सकदेवते क- 'ध्याः ॥ अग्नये स्वाहा ॥ धर्माय स्वाहेत्यादि पदाहुतीर्जुहोति ॥ एष वैश्वदेवः संतिष्ठते नमो रुद्राय पशुपतय इत्यादिभिर्वलिहरणमित्येतत्सतिष्ठते ।। देवेभ्यः स्वाहेत्यग्नौ जुहोत्येप देवयज्ञः सतिपते ॥ पिवनुदिश्येक ब्राह्मण भोजयेदपि वा दक्षिणेनाग्नि दक्षिणाग्रान् दर्भान संस्तीर्य तेषु पिंडं ददाति पितृभ्यः स्वधास्विसि॥ 'अपि वाऽपस्तपितृयज्ञः सतिष्ठते।। उत्तरेणा शुची देशे प्रागग्रान् दर्शन संस्तीय गंधपुष्पधूपदीपैरलंकृत्य वलिमुपहरति भूतेभ्यो नम इति तद्भूतपशः संतिमवे ॥ मनुष्यपशर्यमतियि भोजयेदपि वा इतकारं ब्राह्मणेभ्यो ददाति मनुष्येभ्यो इंतेति मनुष्ययाः संतिष्ठत इति मदनपारिजाते वौधायनसूत्रे वैश्वदेववलिहरणानन्तरम दया देवयज्ञार्थमुद्धतान्नादेवेभ्यः स्वाहेत्यकामाहुतिमग्नौ जुहुयुः ॥ पिठ्यार्थमपि वैश्वदेववालिहरणशिष्टादनात्माची नावीतिनो दक्षिणतोऽग्नेः पितृतीर्थेन पितृभ्यः स्वधारित्वति बलि हरेपुः ॥'. भूतयज्ञार्थं वैश्वदेवशिष्टान्नादेवोचरतोऽग्नेर्देवतीर्थन बलिमुपहरेयुभूतेभ्यो नम इति मनुष्पयज्ञार्थमतिथि भोजयेदतिथ्यमा संक- पितं दधुरिति पदनपारिजाते. आपस्तंबपरिशिष्टे च वायव्यतिरिक्तभ्यो महायवेभ्यो चैश्वदेवयलिइरणयोः पृथग्विधानादौधायनापस्तंपादीनामपि महा- यज्ञाः दिवैव भवन्ति न रात्रौ ॥ वैश्वदेवालिहरणे तु सायंमातर्भवतः ।। ययाह पद- नपारिजाते जमदग्निः ॥ वैश्वदेवं तया रात्रौ कुर्यादलिहर्तिस्तथा ॥ महतः पंच य. झांस्तु दियैवेत्साह धर्मविदिति ॥ भस्माकं वाजसनेयिनां तु गृो पारस्कराचा- .

·महायज्ञेभ्यो वैश्वदेववलिहरणयोः पृथक्त्वेनानुक्ततादाद्यैश्चतुभियहरनुष्टितैरेव वैध देववलिहरणयोः सिदिरवगम्यते ॥ मदनपारिजाते बच पि ॥ देवपितृभूत- मनुष्यब्रह्मयज्ञाः पंचमहायज्ञा आद्याश्चत्वार एव वैश्वदेविक बलिकर्म चेत्याहुरिति । तेन महायज्ञवैश्वदेवकर्मणोरेकत्वाद्वाजसनेयिनां वैश्वदेवख्यं कर्म दिवैव भवति न रात्रौ । अत एवोक्तं यज्ञपाचे कात्यायनेन ॥ अग्निमाननग्निमान्कुर्यादिमांस्तु प- त्यई सकृत ॥ अन्यथा प्रत्यवायी स्पाद्रौरवं नरकं जेदिति ॥ स्मृतिरत्नावल्यां हरिहरभाष्ये च ववनन हतति न होमं च न स्वाध्यायं न तर्पण। नैका श्राद्धद्वयं कुर्यात्समानेहनि कुत्रचिदिति ॥ हंततिर्मनुष्ययज्ञः ।। होपो वैश्वदेवः ॥ स्वाध्यायो ब्रह्मयज्ञः ॥ तर्पणं पितृयज्ञः ॥ यत्तु मदनपारिजाते ॥ धर्मविन्नाचरेत्स्नानमान्हिक तु पुनः पुनः ॥ तर्पणं ब्रह्मयज्ञं च वैश्वदेवं च नाचरेदिति विष्णुपुगणवचनमुदाह- त्य वैश्वदेवख्य कर्म दिवा द्विस्तथा रात्रावपि दिने कर्तव्यमित्युक्तं तयस्यां शाखायां सायं पातश्वदेव उक्तस्तद्विपयं ॥ तर्पणं नित्यतर्पण न पुनः पिठ्यज्ञः ॥ यत्तु छ- दोगपरिशिष्टे कात्यायनेन ॥ सायं प्रातर्वैश्वदेवः कर्तव्यो वलिकर्म च ॥ अन- नतापि सततमन्यया किल्बिपी भवेदित्युक्तं तच्छंदोगविपयं ॥ नचास्य वचसो वाजसनेयिणाखासाधारण्य ॥ अग्निपाननग्निमान्कुर्यादिति पूर्वोक्तयज्ञपायपरिशि- स्थकात्यायनवचनेनैव प्रत्यहं सकृत्पंचमहायज्ञविधानेन साधारण्यस्य वक्तुम- शक्यत्वात् ॥ न च छंदोगयज्ञपार्श्वपरिशिष्टस्थयोः फात्यायनवााययोरेकवा- क्यता संभवति ॥ प्रत्यहं सकृत्करणं प्रत्यहं सायप्रातः करणयोमिथः विरो- घात् ।। किंच ॥ अकरणं विहिताविपरीतकरणं चेत्युभयमप्यन्यथा शदाभिधेयं ।। अतश्च सायं मातवैश्वदेवकरणे विहितवपरीत्यकरणात्मत्यवायी स्यादीत्यर्थकादन्य- था प्रत्यवायी स्यादित्युत्तरार्द्धादपि पंचमहायज्ञावृत्तेः प्रतिषेधोऽवगम्यते ॥ तस्मा- साधूक्तं वाजसनेयिभिः प्रत्यहं सकृदेष पंचमहायज्ञा कर्तव्या इति यद्येवं तर्हि श्रुतिस्मृतिविहितं सायं कालीनं द्वितीय भोजनं कथं सिद्धयेत् स्वात्मार्थ पास- निषेधादिति चेत् ॥ सत्यं ॥ ब्राह्मणादिभ्यो भिक्षादिदानार्थतेन पास्य स्वात्मार्थत्वाभावास्निपेधाप्रवृत्तेः ॥ सायंकालीनभोजनपास्तु लौकिकाग्नावेव न गृह्ये ॥ अचोदितेन पाकैन कृतेनोद्धरणेन वा॥ लौकिकोग्निः स विज्ञेयः पुनराधा- नमहतीति वौधायनवचनात् ।। यत्तु सायं प्रातवैश्वदेवः फर्त्तव्यं इति छंदोगपरिशि- एमुदाहृत्याचारादर्शकता उक्तं ॥ सायमिति पुनः पाके सति ॥ तथा च विष्णुपु- राणं ॥ पुनः पाकमुपादाय सायमप्यवनीपते॥ वैश्वदेवनिमित्तं तु पत्न्या साई वळि हरेत् ॥ तत्रापि श्वपचादिभ्यस्तयैवान्नापयर्जितमिति ॥ मनुरपि ॥ सायंत्वन्नस्प ·(१०) सिद्धस्य परन्यमंत्र्य चलि रेदिति तेन पुनः पाशाभाषेन साय वैश्वदेव इति ॥ त- दयुक्तं ।। अनन्नतापि सततपन्यथा किल्यिपी भवेदिति निस्पतया श्रवणविरोधात् ।। पुनः पाकमुपादयेति नुवादः ॥ वैश्वदेवार्थत्वेनार्यमाप्तत्वात्तस्य ॥ नदि पुन: पासोपादानाभावे सनि वैश्वदेवः सिद्धयति॥ तस्मात्मातरित सायमपि छंदोगादीनां नित्यो वैश्वदेव इति दिफ ॥ इति वैश्वदेवोपयोगीनिर्णयः ।। ॥ अथ जीवपितृकस्य संस्कर्तृनौदीश्राद्धदेवतानिर्णयः॥ निरूपितं मसक्तानुप्रसक्तं।। अधुना प्रकृतोपयोगी जीवपितृकस्य संस्कर्तनों दीश्राद्धदेवता निर्णया प्रस्तूयते । तत्र कात्यायनः ॥ वृदौ तीर्थे च संन्यस्ते ताते च पतिते सति। येभ्य एव पिता दद्यात्तेभ्यो दद्यात्स्वयं सुत इति। सन्यस्ते जीवतीत्पर्यःn अत्र शुद्धौ ती चेत्यनेकनिमिचसमावेशे वाक्यमेदादमन्तदीतिवद् द्वितीयादिपदै- जीवरिपत्रधिकारिक श्राद्धमात्र लक्ष्यते॥ छंदोगपरिशिष्ट कात्यायनोपि। पितुः पि- तृभ्यो वा दद्यात्सपितेत्यपरा श्रुतिरिति ॥ यत्तु तेभ्यो ददातीत्युपक्रम्य न- जीव- न्तमपि ददातीति श्रुतेरिति कात्यायनसूत्र तस्पिडपिठ्यज्ञादिविषयं ॥ बहुष्टचट्टा- परिशिष्टे तु ॥ नांदीश्राद्ध प्रकृत्योक्ता महत्सु पूर्वेगुस् दहरस्पेषु वदिदमेक मातॄणां पृथक् कुर्वन्त्यय पिणामय मातामहानामित्ति त्रितयमिच्छन्ति तस्माजीवस्पिता सुतसंस्कारेपु मालमावामहयोः कुर्यात्तयां जीवन्त्यां मातामहस्पैव कुर्यादिति ॥ महत्सु उपनयनादिपु अल्पेषु पुंसवनादिषु ॥ पृथग दिनभेदेन पूर्वान्हादि कालमेदेन वा॥॥ त्रितयं श्राद्धत्रयं भिन्नमयोगसिरत्याशयः ॥ तथा च गायः ॥ मात- श्राद्धं तु पूर्वेयुः कर्माहनि तु पैतृकं ॥ पातामहे चोतरे बैदौ श्रादत्रयं स्मृतमिति ।। तदा शातातपः ।। पूर्वान्हे मातृकं श्राद्धं मध्यान्हे पैतकं तया ॥ ततो मातामहानां च वृद्धौ श्राद्धत्रयं स्मृतमिति ॥ एके इच्छन्तीति परिशिष्टोत्या सह प्रयोगः स्वा- भिपतत्वेन सूचितः ॥ उक्तश्चानुकल्सत्येन. वृद्धमनुना ॥ अलामे भिन्नकालानां नां- दिशादत्रय युधः।। पूर्वे पर्वीत पूर्वान्हे मातपूर्वकपिति । एवं जीवरिपतृकंमत्यपि तीर्थ इव श्राद्धययमाप्तौ विषयविशेषेऽपवादार्थमुच्यते । तस्मादिति ॥ तत्र पार्वण- दयेनैव नांदीश्राद्धफलसिद्धिरित्याशयः ॥ एवं जीवन्मातृपितृकस्य मातामहंथादेनैव तरिसद्धिरित्याशयेनोक्तं तस्मादित्यादि । एतच्चोपलक्षणार्य । जीवत्पितमातामहस्य मातृपावणेनैव तरिसद्धिरित्यपि वोध्यं ।। यदईयो जीवति तपार्वणातिरिक्तपार्वणा- नुष्ठाने नांदीश्राद्धफलसिद्धिरित्यत्र सासर्यस्प वाक्पमेदभयेन तस्मादित्यादिगंथे स्त्रीकर्तुमुचितत्वात् ॥ एवं च सति मूतपिलकजीवन्मात्मातामहस्य पिपार्वणमात्रेण नांदीश्रादसिद्धः सापकतया सकलदाक्षिणात्यस्वीकृतेन पितृवर्गे मातृवर्गे - तया .

·(८१) मातामहस्य च जीवेत्तु यदि वर्गाधस्तं वर्ग तु परित्यजेदिति शास्त्रेण संवादलाभात्।। एवं च सति येभ्य एव पिता दद्यादिति शास्त्रेण पितुः पितृपार्वणं परिशिष्टवलेन च स्वमात्रादिपार्वणं समुच्चयेन कार्यमित्यन्ततानुचितं ॥ तस्यां जीवन्त्यां मातामहस्यैव कुर्यादिति पारिजाताधनेक्यसंमतपाठवकारविरोधाच ॥ न गिरा गिरेति - यादितिवदर्थमाप्तेतरनित्यनुवादतया तत्स्वीकारेणात्र होवावपंतीतिवत् श्रौतपरि- संख्यांगीकारगौरवस्याप्यनापत्तेश्च ॥ तं वर्ग तु परित्यजेदिति शास्त्रविरोधाच ॥ येभ्य एवेति शास्त्रस्य परिशिष्टस्य च पारिजातोक्तव्यवस्थाविरोधापत्तेश्च ॥ तथाहि तत्रोकपरिशिष्टमुदाहृत्य तत्संवादितया सपितुः पितृकृत्येषु अधिकारो न विद्यते ॥ न जीवन्तमतिक्रम्य किचिदद्यादिति श्रुतिरिति कातीयवचनमुदाहृत्य पिकृत्येषु पितामहादिसंबंधेपु श्राद्धेवियर्य इति व्याख्यायकेपुचिदेव वदपवादत्वेन उदाहे पुत्रजनने पित्र्येष्टयां सौमिके मखे ॥ वीर्ये ब्राह्मण आयाते पढ़ते जीवतः पितुरिति मैत्रायणीयपरिशिष्टमुदाहृतं ॥ तदधिकारे च येभ्य एव पिता दद्यादित्येतत्समा- नार्या विष्णुस्मृतिकदाहृता ॥ पितरि जीवति यः श्राद्धं कुर्यात्स येषां पिता कुर्या- तेषां कुर्यापितरि पितामहे च येषां पितामह इति ॥ ततश्च बचपरिशिष्टस्य सु- तसंस्कारविषयत्वान जीवन्तमतिक्रम्येत्येतत्तद्विपयं ॥ मैत्रपरिशिष्टस्य तु तदति. रिक्तविषयत्वायेभ्य एव पिता दद्यादित्येतत्तद्विपयमित्येवं व्यवस्था प्रतीयत इति वानी वृधन्वत्योरिव समुच्चयासंभवः ॥ नच मैत्रपरिशिष्टस्य सुतसंस्कारविषय. त्वमस्तीति शंक्यं ॥ उद्वाहशद्रस्य वर्तुर्द्वितीयविवाहपरत्वात् ।। नांदीश्राद्धं पिता कुर्यादाधे पाणिग्रहे पुनः ॥ अत ऊर्ध्वं प्रकृति स्वयमेव तु नांदीकमिति वव. नाव ॥ न च पुत्रजनननिमित्तकमपि संस्कारांग तीर्थ इव तत्रापि पुरुषार्थस्यैव वि- धानात् ॥ न च जीवद्वर्गत्रयायमुतसंस्कारेष्वपि येभ्य एव पिता दद्यादित्येतत्स्वी- कार आवश्यक इति शंक्यं ॥ पितरि पितामहे च प्रपितामहे च जीवति नैव कुर्या दिति विष्णूक्तरीत्या लोपस्यौचित्यप्रतीतेः ॥ एतदपवादमप्यनन्तरं वक्ष्यामः ।। यत्तु पारिजातोक्तव्यवस्थादूपणाय स्मृतिरत्नावल्यामुक्त।बचपरिशिष्टस्य बट्टचविपय- त्वामैत्रायणीयस्य तच्छाखिविषयत्वान्न व्यवस्थान्तरं कल्पनीयमिति ॥ तन्न ।। आश्वलायनपरिशिष्टे मुतसंस्कारेष्विति श्रवणात्परिशिष्टान्तरे च तद्भिन्नकर्मणामेव श्रवणाकर्ममेदेन व्यवस्थाया अत्र कल्प्यत्वात् शबानारूढशाखाभेदव्यवस्था कल्प- नस्यैवाय्यत्वाद होलाकाधिकरणन्यायवाधितत्वाञ्च यत्तु पारिजाते ॥ न जीवत्पित्कः कुर्याच्छ्राद्धममिमृते द्विजः ॥ येभ्य एव पिता कुर्यात्तेभ्यः कुर्वीत साग्निकः॥ पिता- महेप्येवमेव कुर्याजीवति साग्निकः ॥ सामिकोपि न कुर्वीत जीवति प्रपितामह इति सुमन्तुवचनान्मैत्रायणीयपरिशिष्टोक्तविपयेष्वपि जीवत्पित्कस्य साम्नेरेवाधिकारो in ·. (८२) न निरग्नरिति प्रतिपादितं तदुवाइपुत्रजनननिमित्तानांदीश्राव्यतिरिक्ततीर्यश्रा. द्धादिविषयं ॥ अनामिकोऽपि कुवीत जन्मादौ दिकर्मणि ॥ येभ्य एव पिता द- चात्तानेवोद्दिश्य पार्वणमित्याचारमदनरनोदाहतहारीतवचनेन सुमन्तुचाक्यापवा. दाद ।। सानिरव श्रौतामिमान् स्मार्चाग्निमांश्च तदितरो. निरग्निरित्यपि तत्रवोक्तं अतश्च निरग्नेर्जीवत्पितकस्य तीर्यश्राद्धादौ नाधिकार इति सिद्धं ॥ या वयोक्त। येभ्य एव पिता दद्यादित्यत्र येभ्य इति पितः पित्रादय एवं परामृश्यन्ते नतु मात्रादयो मातामहादयश्च ।। न जीवन्तपतिक्रम्य किंचिद्यादित्यादि शास्त्रेण ताव: पिपार्वणमेव निपिद्धयते ॥ तत्रैव जीवतोतिक्रमसंभवात् ।। ममीतस्वमात्रादिकेन समात्राघुद्देशेन श्रादकरणे तदभावात् । प्रतिप्रसवार्थस्य च येभ्य इति शास्त्रस्य निषेधसमानविषयत्वौचित्यात् ॥ किंच ।। येभ्य इत्युक्तवाक्ये पितुर्मानादिग्रहणे त समानार्थे विष्णुवाक्येपि तदापयेत ॥ तत्थं पठ्यते ।। पितरि जीवति यः श्राद्ध कुर्यात्स येषां पिता कुर्यात्तेषां कुर्यापितरि पितामहे च जीवति येषां पितामहः । पितरि पितामहे प्रपितामहे च.जीयति नैवं कुर्यायस्य पिना प्रेतः स्यारत पित्रे पिंड निधाय पितामहात्परं द्वाभ्यां दद्याधस्य पितापितामहश्च प्रेतौ स्यातां स ताभ्यां पि दत्ता प्रपितामहात्परं द्वाभ्यां दद्यात ॥ मातामहानामप्येवं श्राद्धं कुर्याद्विचक्षणः ॥ मंत्रो येन यथान्यायं शेषाणां मंत्रवर्जितमिति । अत्र च प्रमीतमात्मातामहोपि जीव पितृका पितुःपित्रादीनिव तदीयानेव मात्रादीन् मातामहादींश्चोद्दिश्य श्रादं कुर्या- दिति चेत्मयमवाक्ये विवक्षितोऽर्थः स्यात्तदा । येषां पितामहः कुर्यातेषां कुर्यादिति सानुपंगे हितीयवास्ये तथैव विवक्षापघेत ।। ततश्व स्वीयानां मात्रादीनां मातामहा- दीनां पितुर्मात्रादीनां मातामहादीनां च ममीतानां परित्यागेन पितामहस्प मात्रा- दोन मातामहादीयोदिश्योद्वाहपूत्रजननादो जीवत्पिपितामहस्य आद्धानुष्ठानमाप- घेत्त । तया मातामहानामप्येवमित्यतिदेशाजीवन्मातामहस्य स्वीयानां पैतकाणां पैतामहानां च मात्रादीनां मातामहादीनामनादरेण मातामहसंबंधिनो मात्रादीन्मा. वामहादीयोदिश्य तदनुष्ठानं स्यादिति प्रथममेव वाक्यं पितुः पित्रादिपार्वणस्यैव मापकमिति स्वीकृत्य जीवपितृकस्तेन सह स्वीयानामेव मात्रादीनां मातामहादीनां च पादं कुर्यादिति स्वीकतमुचितमिति ॥ सन्न ॥ यतो येभ्य एव पिता दद्यादी.. शार्यकानां सर्वेषां विष्णुस्मृत्यादिवाश्यानां प्रतिप्रसवत्वं तदेव घटते ॥ यदा न जीवन्तमतिक्रम्पत्यादीनां जीवरिपतृकं मति पितुः पित्रााद्देश्यकपार्वणनिषेधपरत्वं भवति ॥ न चैतत् ।। प्रतिप्रसवत्वाभिपतवाक्यभिन्नस्य तादृशपार्वणमापकस्प निषेधापेक्षितस्याभावात् ।। तत्तच्छ्राविधिषु पित्रादिशद्धानां ससंबंधिकत्वमहिम्ना काः पित्रादीनामेव प्रतीत्या तादृशपार्वणमारनाशक्यतात् ।। निषेधस्य प्रेतेभ्यो ददाति ॥ प्रेतेभ्य पर निपूणीयादिति पिंटपितृपकरणस्थकात्यायनापला- ·(८३) यनोक्तितुल्यमत्तिकेन जीवमानेन देयं स्याधस्माद्भरतसत्तम ॥ तस्माज्जीव. पिता कुर्याद द्वाभ्यामेव न संशय इति भविष्यपुराणवचनेन प्राप्तस्य मृतपुंद्रय- मात्रोद्देश्यकमदानस्य निषेधकयोपपत्तेः ॥ शक्यते च हारीतवचनस्यानमिक मतिमात्रादिविपयेवि पतिप्रसवत्वं वक्तुमनायासेन ॥ तस्यापि वृद्धितीर्थादौ मैत्राय- णीयमाप्तस्य सुमन्तुवचनेन निषिद्धत्वात् ।। यत्तु जीवस्पिपितामहेन पितामहमात्रा- घुद्देशेन श्राद्धानुष्ठानं स्यादिन्युक्तं तन्नानिष्टं ॥ पितुर्मात्रायुद्देशेनेव तदुदेशेनापि प्र. 'माणसिद्धस्य तदनुष्ठानस्य स्वीकर्तुमुचीनत्वात् ॥ यत्तु मातामहानामप्येवमित्यतिदे- शमूलकमनिष्टोपादनं तत्तदर्थाज्ञान विज्रभितं ।। अप्र हि मातामहानां श्राद्धं पितृपार्व- णवत्कर्तव्यमुचितमंत्रोहयुक्तमित्यनिदिश्यते ॥ इत्यपतिदेशेन च यथा विसर्जनान्ता- न्यगान्यतिदिश्यन्ते तयाऽव्यवहितपूर्वग्रंथोतक्रमेणैकद्वयादिजीवननिमित्ताव्युत्क्रम- मरणनिमित्ता च पितृपार्वणगता देवता व्यवस्थापि॥ अंगत्वाविशेषात् ॥ नचैव मा. ग्रादिश्राद्धं पितृपावणांग ॥ येनातिदिश्येत ॥ न च विष्णुस्मृतिव्याख्यातारोऽपि मातामहानामप्येवमिति वचस इतरेति कर्त्तव्यतातिदेशपरतामिवोक्तविधदेवताव्यव- स्थातिदेशपरतां मन्यमाना अपि मात्रादिपार्वणातिदेशपरतां मन्यन्ते ।। मन्यन्ते च येषां पिता कुर्याद्यपां पितामह इत्यनयोर्मात्रादिमातामहादिपार्वणगोचरतामपि॥ युक्तं चैतत् ॥ येपामिति यच्छद्रेन पितृकर्त्रकथादोद्देश्यतायाः पुत्रक-कश्राद्धोद्देश्यत्व- च्याप्यत्वमतीतेः ।। यत्कृतकं तदनित्यमितिवत्।। येभ्य एव पिता दयादिति यच्छ- ब्दोपबध्वैव कारेण वीप्स्याप्रतीतेश्च ॥ यमेव धार्तराष्ट्रं तु भीमसेनोभ्यवेक्षते।। क्षण मात्रेण तं हन्ति व्याघ्रो मृगगणं यथेतिवत्।।अतो येभ्य एव पिता दद्यादीशशास्त्रा. नुसारिण्यनुष्ठाने पितृकर्तृकश्राद्धोद्देश्य पितृमातृमातामहायुद्देश्यकश्रादत्रयस्प कर्त- व्यतानपुत्रेणात्मीयमात्राघुद्देशेन श्राद्धसंभवः ॥ न चाश्वलायनपरिशिष्टानुसारिण्य- नुष्ठाने पितुः पित्रायुदेशेन तत्संभव इति मागेव विदितं ॥ अतस्तदुभयार्थसमुच्चयो। क्तिः साहसमात्र।। अस्तु वा विष्णुस्मृतेर्येभ्य एव पिता दद्यादित्यस्य च सुतसंस्का- रसाधारण्यं तथाप्याश्वलायनशाखिभिस्तत्सरिशिष्टोक्त एव पक्षः संभवे कर्तुमुचितो नतूक्तसमुच्चयः वहल्यं वा स्वगृह्योक्तमिति स्मृतेः।। कुलपरंपरया तत्वेन यदि तच्छा- खिनोपि विष्णुस्मृत्युक्तमाचरन्ति।। आचरन्तु नाम ।। नतूक्त समुच्चयः परंपरायातो. ऽस्ति । स्मृतिकौस्तुमेप्येव।। इति जीवत्पितकस्य संस्कर्तनांदीश्राद्धदेवता निर्णय अथ सुतसंस्कारे प्रवासादिना पितृकर्त्तकत्वासंभव निमित्त कर्वन्तरं मतिना- न्दीश्राद्धदेवतानिर्णयः॥ तत्र छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनः।। स्वपितृभ्यः पिता दद्यात्सुतसंस्कारकर्मसु॥ पिंडानोद्वाहनातेषां तस्याभावेतु तत्क्रमादिति ॥ ओद्वाहनादित्याभिवियो । तेनो. “ ·(:८४.) द्वाह विवाहमभिव्याप्य सुतसंस्कारकर्मसु पिता वापतृभ्यः पिंडान दद्यात्।। तदुप- लक्षितमाभ्युदयिक श्राद्धं कुर्यादित्पर्यः॥ उदाहोत्र पूर्वोभिप्रेतः ॥ दिनीये तु पितरि जीवत्यपि स्वकत्तुकत्वात् । तथा च स्मृतिः ॥ नांदीश्राद्धं पिता कुर्यादाधे पाणि- ग्रहे पुन अत ऊर्ध्व प्रकुर्वीत स्वयमेव तु नांदीसमिति । तस्या मावे तु तत्क्रमादि- ति । तस्य पितुः प्रवासादिनाऽभावे तु तेष्वेव कर्मसु तनिमित्तः पित्रसंनिधिनिमि- तो योधिकारिक्रमः असंस्कृतास्तु संस्कार्या भ्रातृभिः पूर्वसंस्कृवैरिति शास्त्रावगत. स्तेन क्रमेण तेषां पूर्वसंस्कृतानां मध्ये ज्येष्ठभ्रात्रादि कुर्वन् स्वपितृभ्यो दद्यात् ॥ समावर्तनस्यापि विवाहात्माचीनसुतसंस्कारत्वाग्नीवपितृकसमावर्त्तने पिता स्व- पितृभ्यो दद्यात् ।। अजीवपितृकस्तु पूर्वसंस्कृतभ्रात्रसंभवे म्वयमेव स्वपितृभ्यो द- धात् ।। उपनयनेन कर्माधिकारसत्वात् ॥ विवाहेप्पेवमेव द्रष्टव्यमिति पारिजाते व्याख्यातं ।। अत्र च पितु वरिपत्रकस्य च ज्येष्ठनात्रादेश तथा द्विविधस्य वा- स्वान्तरे श्राद्धीयदेवतात्वेन येजगताः पित्रादेयो मात्रादयो मातामहादयश्च तेपामेव स्वपितृभ्य इति निर्देशः । स्वेज्यत्वस्य पष्ठपर्यत्वात् ॥ जीवरितृकेन स्वजनका.. शुद्देश्यकवादानुष्ठानस्य वाधितत्वात् ।। अत एव सपावर्चनस्य माणवकर्तुकवेपि तदंगभूतनांदीश्राद्ध पितुस्तदभाये ज्येष्ठभ्रात्रादेरमाप्तकर्तृत्वमापणादिना वचनस्यार्थ- वत्त्वमित्याशयेन तदुपन्यास इति बोध्य ॥ अजीवत्पितृक इति जीवदसनिहितपितृ. कस्याप्युपलक्षणं ॥ स्वपितृभ्य इति च पूर्ववत् ।। आधस्येच्या जनकाय, एक नवाश्वलापनपरिशिष्टोक्तरीत्या पितृपार्वणत्यागेन मात्रादयः । समावर्तनस्या- मसंस्कारत्वेन सुसंस्कारत्वाभावात् ॥ हेमाद्रिणात्वक्षरारूहममाप्तविधि दर्शयितुं व्याख्यान्तरमकारि ॥ पिश्यभाचे अन्यो यः कश्चित्संस्कारं कुर्यात्स तत्क्रया पितरमारभ्य सस्कार्यस्य पितॄणां यः क्रमस्तेन क्रमेण दद्यान्नतु स्वीयेभ्यः पितृभ्यः ॥ तस्मारिपतृव्याचार्यपातुलादयः - संस्कारस्योपनेयादिरेव पितृ श्राद दधुन स्वपितृभ्य इत्पत्र पारमार्थिका पक्षो विधीयते ॥ अन्यथा स्वपितृभ्य इत्यस्पानुपंगकल्पनाया अन्याय्यत्वात्पितृव्यादीनामपि - पितृवत्स्वपितृभ्यो दा: नाविशेपे स्वपितृभ्यः पिता दद्यादित्यस्यानर्थवयापते ॥ पितुः पितृव्यादिषु चैलक्षण्यद्योतकशब्दानुपपत्तेः ॥ उपनेयस्य प्रदेयकन्यायाश्च मुख्याधिकारित्वेन तदीपित्रादीनायिज्यत्वौचित्याच ॥ महार्णवोदाहते गर्भाष्टमे वर्षे ब्राह्मण आ. स्मानमुपानयेदित्यादि बुध स्मृत्यादि वाक्ये णिजन्तमुपनयनशब्दं व्याचक्षाणैर- परादिभिरुपपादित चोपनेयकन्ययोरेयोपनयनादौ मुख्याधिकारित्वमिति ।। अ- यमेव प्रकार: पितृव्यकर्तृकविताहे वोभ्यः ॥ न तत्र मानाभावः ॥ पित्र्यभावे ना. सफरणे पर्यन्तामापय पारुस्मृनौ अन्यो का कुलद्ध इत्यस्यां नामकरणमभृतिसंस्का- रविपयताया हमाद्रिणवोक्तवादिति ॥ अवापि विध्यभावो दे॒षा ।। मरणेन प्रवासा- ·(८५) दिना वा ॥ पितरमारभ्येत्यपि इज्यत्वेनेज्योपलक्षणलेन वा ॥ संस्कार्यस्येति पष्ठी- क्रमनिरूपितसंबंधार्या संस्कार्य प्रति समावर्तनादौ इज्यदेवताक्रमो यो विहित इ. त्यर्थः ।। अत एवेज्यत्वमुपनेयादिति पष्ठयर्यः। ततश्चाजीवत्पितृकस्योपयनं कुर्वन् मातुलादिस्तदीयजनकादीनुदिश्यैव कुर्यात् गा जीवत्सितकस्य तु जनकस्य जन कादीन् ॥ न तु परिशिष्टानुसारेण केवलायमीतानपि संस्कार्यमात्रादीन ॥ संस्का- ये प्रति स्वसंस्कारे समावर्तनादौ कर्तव्ये तासामुक्तरीत्येज्यत्वामाप्तः ॥ अत उप. नयने समावर्तन इव संस्कार्यस्यैव यदाधिकारः स्यात्तदा संस्कार्यस्य नांदीश्राद्ध- देवताया औचित्यायतास्ता एवोद्दिश्य मातुलादिर्नादीश्राद्धं कुर्यादिति तात्पर्या- यः ॥ स्मृतिरत्नावल्यांतु बचपरिशिष्टे इत्युपन्पस्य समावर्तनान्तं पिता दद्यान्मृते पितरि मातापि तयैव कारयेदुभयाभावे भ्रात्रादयोपि तयैव कुर्युः संस्कार्यस्य यः पिता तस्य मातरः पितरो मातामहाथेति ।। अपरे संस्का. 'यस्यैव मात्प्रभृतयो भवन्तीति पम्पन्ते ॥ पूर्वस्मिन्पक्षे पितुरेवाधिकारानुष्टतिरु- पनयनात्पूर्व नियमेन मृतस्यापि सत्रवत् ।। तया च छंदोगानामुपग्रंथसूत्रकृता सत्रविषये सुब्रह्मण्यायां यजमाननामग्रहणमधिकृत्योक्तं ।। दीक्षिते वे प्रेतस्यैव पूर्वपुरुपैः सह नामानि गृहीयुरिति । अस्यायमर्थः ॥ असौ यजत इत्यादि यद्यज- माननामग्रहणं मृतस्यापि तस्यैव गृहीयावा न नेदिष्टिनः न संनिहितस्य दिक्षितस्ये. त्यर्थः।एवं मातापित्भ्यः स्वद्रव्येण श्राद्धं कृत्वा बालकं संस्कुर्यात् ॥ अकरणे मम प्रत्यवायः स्यादितीत्यं मन्यते यः स एवाधिकारी नतु बालस्याधिकारः ॥ न चे. त्यं शास्त्रमस्तिस्वयमात्मानं संस्कुर्यादिति ॥ यदा गर्भाधानानन्तरं पिता मृतस्तदा कयमजातस्य पुंसवनादावधिकार इत्येतद्विचार्यानुष्ठेयमित्युक्तं ॥ एतदनुसारेणैव स्वपितृभ्यः पिता दद्यादिति वचनं श्राद्धकाशिकाकृता व्याख्यातं ॥तथाहि ॥त. स्य पितुरभाये तेषां पितुर्मात्रादिनामेव नवानां तत्क्रमायेन क्रमेण पित्रा दत्तं तेनैव क्रमेणाधिकारी ज्येष्ठ भ्रात्रादिरपि मृते पितरि दद्यादिति ॥ तदेवद्धमायाचनेकनिव- घविरोधादभियुक्तरनाहृतमित्यलं भूयसा ॥ श्रीशंभोश्चरणद्वंद्वमाधाय हृदयांचुजे ॥ उद्धवस्य तनूजेन काशिपुरनिवासिना ॥१॥ रचितोऽनन्तदेयेन सर्वकर्मागनिर्णयः|| गुरवस्तेन तुष्यन्तु विद्वांसश्च तदा मयि ॥२॥ ॥ इति श्रीसूर्यपुरनिवासिना भीतडाखेडावालविप्रजातीयेन द्विवेद्युपनामकपरशुरामात्मजेन जगन्नाथशर्मणा संशोधिते श्रीरुद्रकल्पद्रुमे परिभाषापरिच्छेदः ॥समाप्तः॥

·. ॥अथ सर्वकर्मसाधारणांगप्रयोगपरिच्छेदः ॥२॥ भवांनी शिवयोः सूनुं विनव्यूहविदारणम्।। इंदिराजपई वैदे भक्तकल्पमहीरुहम् ॥१॥ वंदे श्रीदक्षिणामूर्ति सच्चिदानंदविग्रहम्।।गौरिभूषितवामांगाविधिवाग्विष्णुसेवितम्॥२॥ श्रीगुरोचरणौ नत्वा सर्व फौगकर्मणाम् ॥ उद्धवस्य तनूजोई कुर्वे पद्धतिमुत्तमाम् ॥३॥ विविधाः पद्धती वुवा संप्रदाय सवां तथा||माध्यंदिनीय विपिनाशोधयंतुधियाबुधाः॥४॥ अथ सर्वेषां श्रौतानां गाणां स्मार्तानां च कर्मणां साधारणांगानां गणेश- पूनादीनां स्वस्तिवाचनान्तानां पद्धतिम्च्यते । महत्सु कर्मसु पूर्वधरल्पेषु तु तस्मि- नहनि पूर्वाह निर्णेजनांत , पंचमहायज्ञांतकृतनित्यक्रियेण सपत्नीकैन संस्कार्येण य- जमानेन स्वासने प्राङ्मुखेनोपवेशनम्॥ पादौ हस्तौ च पक्षाल्य दिराचमनम् त्रि-मा- णानायम्य देशकालौ संकीर्त्य फरिप्यमाणामुककाँगतथा मंगळस्नानं करिष्य इति संकल्पः कार्यः । ततो यथाचारं मंगलवायघोपपुरस्सरं दृद्धसुवासिनीमि राज- नपूर्वकं सौंपधीसर्वगंधचूर्णयुक्तेन तिलामलकादिना सुगंधितैलेन वा उद्वर्चस्मानम् । इदमेव मंगलस्नानमित्यभिधीयते ॥ ततो द्विराचमनम् । अहते (इपद्धौतं नवं श्वेत सदृशं यंत्रधारितम्। अहतं तद विजानीयात्सर्वकर्मसु पावनम्। वाससी परिधचे । अ. मौत्रपते वा। ॐ परिघास्य इति मंत्रेण परिघानीयम्। ॐ यशसामातिउत्तरीय च । पत्नीत्वमंत्रं । प्रतिवस्त्रं स्मातविधिना द्विराचमन । पत्नीतुयथोक्तं । वारणादि य- शिपदारुनिर्मिते सोत्तररछदे शुद्धपीते पद्धत्रिकच्छेन यज्ञोपवीतिना दक्षिणपार्षे पंद्धशिखेन शिखाभिन्नवद्धकेशेन यजमानेन माइमुखेनोदमुखेन वा उपवेशनम् । तदक्षिणतः परन्या च ॥ तद्दक्षिणतः संस्कार्येण च ॥ सव्ये कुशोपग्रहः ॥ दक्षिणे पवित्रोपग्रहः करदये वा कुशोपग्रह पवित्रोपग्रहो वा । स्मार्तविधिनाचम्य श्रीमाणा- यामान्कृत्वा त्रिमात्रं प्रणवमुच्चार्य लक्ष्मीनारायणादीन्देवान्मणमेद ॥ तद्यथा ।।* लक्ष्मीनारायणाभ्यांनमः। ॐ भवानीशंकराभ्यां नमः । ॐवाणीहिरण्यगर्भाभ्यांनमः। *शचीपुरन्दराभ्यां नमः। मातृपितृचरणकमलेभ्योनमः। ॐ कुलदेवताभ्योनमः। ॐ इष्टदेवताभ्योनमः । ॐ गुरुभ्योनमः । ॐ सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्योनमः । ॐ सि- दियुद्धिसहिताय श्रीगणेशायनमः । इति प्रणम्य । * सुमुखश्चैकदन्तश्च कपिलो गजकर्णकः। लंबोदरश्च विकटो विघ्ननाशो गणाधिपः॥१॥ धूम्रकेतुर्गणाध्यक्षो भाल. चंद्रो गजाननः ।। द्वादशैतानि नामानि यः पठेच्छृणुयादपि ॥२॥ विद्यारंमे विवाहे च प्रवेशे निर्गमे तथा संग्रामे संकटे चैव विघ्नस्तस्य न जायते॥३॥शुक्लाम्बरधरं दे. वंशशिवर्णं चतुर्मुजम्॥ पसन्नवदनं ध्यायेसर्वविघ्नोपशांतये || अभीप्सितार्थसि- 'ध्यर्थ पूजितो या सुरासुरैः ॥सर्वविघ्नच्छिदे तस्मै गणाधिपतये नमः ॥५॥वक्रतुंडमहा- ·. (८७) कायसूर्यकोटिसमपम ॥ ॥ अविनं कुरु मे देव सर्वेकार्येषु सिदिद ॥६॥ सर्वमंगल- मांगल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके । शरण्ये त्र्यंबके गौरी नारायणि नमोस्तुते ॥७॥ स्मृते सकलकल्याणभाजनं यत्र जायते ।। पुरुषं तमजं नित्यं नमामि शरणं हरिम् illl सर्वदा सर्वकार्येषु नास्ति तैपाममंगलम् ॥ येषां हृदिस्थो भगवान्मंगलायतनो हरिः ॥९॥ सर्वेषु कालेषु समस्तदेशेष्वशेषकार्येषु तथेश्वरेश्वरः।। सर्वैः स्वरूपैर्भग- चाननादिर्ममास्तु मांगल्यं विद्धये इरिक्षा०॥ तदेव लग्नं सुदिनं तदेव ताराबलं चंद्र- चलं तदेव ॥ विद्यावलं दैवबलं तदेव लक्ष्मीपते तेंघ्रियुगं स्मरामि ॥११॥ लाभ. स्तेषां जयस्तेषां कुतस्तेषां पराजयः ॥ येषामिदीवरः श्यामो हृदयस्थो जनार्दनः ॥१२॥ यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः तत्र श्रीविनयो भूतिधुवानीति- मंतिमम् ।।१३।। सर्वेमारंभकार्ये त्रयस्त्रिभुवनेश्वराः ॥ देवा दिशेतु नः सिदि ब्रह्मशानजनार्दनः ॥ १४ ।। इति श्लोकपाठः ॥ ॥ अथ प्रधानसंकल्पः ॥ ततो दक्षिणेन पाणिना कुशकुसुमयवनलादानम्॥ देशकालयोः संकीर्तनम् ॥ तत्र वाक्यं श्राद्धखंडे हेमाद्रिणा प्रदर्शितम् ॥ ॐ इह पृथिव्यां जंबुद्वीपे भारतवर्षे कु- मारिकासंडे आर्यावर्तकदेशे अविमुक्तक्षेत्रे (मणिकर्णिका) आनंदवने गौरीमुखे त्रिकंटकविराजिते भागीरथ्याः पश्चिमे तीरे इत्यादिदेशं समनुकीर्त्य ॐ ब्र- ह्मणो द्वितीये परादें श्वेतवाराहकल्पे वैवस्वतमन्वन्तरे अष्टाविंशतितमस्य कलियुगस्य प्रथमचरणे बौद्धावतारे विक्रमशके अमुकावान्तरयुगेऽमुकयुगावयवे वर्तमानेऽमुक- नाम्नि संवत्सरेऽयने ऋतो मासे पक्षे तियो वारे नक्षत्रे योगे करणे रौद्राद्यमुकका- लेमुफराशिस्थिते चन्द्रेऽमुफराशिस्थिते सवितरि अमुकराशिस्थिते देवगुरौ शेषेषु ग्र- हेपु यथास्थानस्थितेषु सत्सु एव गुणविशिष्ठे देशे काले च अमुकसगोत्रोऽमुकशमाह मम मुतस्य मुतायाः वावोऽद्यवाऽमुकसंस्कारं करिष्ये। तदंगत्वेन मंडपदेवतामतिष्ठा मावपूजा वसो राऽयुष्यजपाभ्युदयिकश्राद्धस्वस्तिवाचनानि करिष्ये । तत्रादा. वमुकर्मणो निर्विघ्नफलसिद्धये गणपतिपूजां करिष्य इत्यंतरंगत्वपक्षे संकल्पः ॥ पहिरंगत्वपक्षे तु मम सुतस्य सुतायाः वा करिष्यमाणामुकसंस्कारांगतया मंडपदेवता. प्रतिष्ठा मातपूना वसोराऽयुष्यजपाभ्युदयिकश्राद्धस्वस्तिवाचनानि करिष्ये ॥ तत्रादावमुककर्मणो निर्विघ्नफलसिद्धये गणपतिपूनां करिष्य इति संकल्पः । अथवा मम सुतस्य सुतायाः वा करिष्यमाणामुकसंस्कारस्य निर्विघ्नफलसिद्धये गणपति- पूजां करिष्ये ॥ इत्येवं सर्वेषां पृथक्पृथक संकल्पः । यत्र व मंडपामाचे तवंगभूता ·(८८) मंडपदेवतापविष्ठा नास्ति तत्र तु संकल्पवाक्येन मंडपदेतामतिष्ठापदोल्लेखः॥ भ्रा. तृपिहल्यादेस्तु ममास्य भ्रातुरिति भगिन्या इति वा । भ्रातुः सुतस्य भ्रातः कन्या या वा इति । मम भगिन्याः सुतस्पेति भगिन्याः कन्याया इति वा ऊहेन संकल्प: भधानसंकल्पस्तु सर्व विधाय तदिने यो वा कार्यपट्टे मृन्मयपीठे वा रक्तवसाच्छि. नेऽरुणाक्षतविरचिताप्टदलपद्मोपरि गणपतिस्थापनम् ।। ॥ अथ गणपतिपूजनप्रयोगः॥ गणानांवेल्पस्य मजापतिऋषिः यजुर्गणपतिर्देवता गणपतिस्थापने ( अर्चने) विनियोगः । ॐ गणानांवेति मंत्रमुचार्य सिद्विघुद्धिसहितं सांग सायुधं सवाहनं सपरिचारं गणपतिमावाहयामीत्यावाह्य स्थापयामीति स्थापनम् || गर्भपित्यन्तो गंणानांवेति मंत्री माध्यदिनानाम्। वसो ममेत्यंतो काण्वानाम् । शाखाद्वयेपि कंडि- फाया उक्तपतिकांतला । सर्वत्र स्माते कर्मणि मंत्रावसाने बोधकममाणाभावे मती- कोपाचमंत्रस्प कंडिकांतत्वात् तथा रेणुकारिकायाम्। गृहकर्मसु येमंत्रा क्षेया स्वाध्याय- पाउतः॥ किंच मध्यमत्या तैन द्रुता न विलम्विता॥ अयवा।। सिदित्युद्धिसहितमि- त्याधुच्या गणपतिमावाहयामोत्याचाह्य स्थापयामीति स्थापनम्। अथवा!.हेहेरम्ब स. मेहोहि ाविकात्रयम्बकात्मज | सिद्धिपुद्धिपते या लक्षलामपितः प्रभो ॥ नागास्य नागहारस्त्वं गणराजचतुर्भुजः ॥ भूपितः स्वायुधैर्दकपाशांकुशपरश्वधैः।। आवाहयामि पूनार्थ रक्षार्थ च मम मतोः॥ इहागत्य गृहाण त्वं पूनायागं च रह मे।इति पौराणमंत्र वा उच्चार्य सिद्धिघुद्धिसहित सांग सायुधं सवाइन सपरिवार महागणपतिमावाइया- मीत्याबाह्य स्पापयापीति स्थापनम्।। ततो गणानां त्वेत्यस्पादिकं पूर्ववत्स्मृत्वा अर्चने * आसनपायााचमनीयस्नानाचमनीयवनाचमनीययज्ञोपवीताचमनीयगंधपुष्पधूपदी- पनवेद्याचमनीयतांबूलपणाममदक्षिणानीराजनदक्षिणादानान्तः पोदशभिरुपचार- भ्यर्चनम् ॥ तत्र गंपदाने ससिंधूर चंदनं रक्तचंदनं च दयादिति विशेषः । यद्वा । उक्तमंत्रवाक्याभ्यां गंधपुष्पधूपदीपनैवेद्यलक्षणैः पंचभिरुपचारैरभ्यर्चनम् । अस्मिन् पक्षे न दक्षिणा केचित् गणेशांविकयोः पूनामाचरवि । सा चैवम् । ॐ गणानां- वेति मंत्रेण तत्पुरुषाय विद्महे वक्रतुंडाय धीमहि। तन्नो दंती प्रचोदयात्। इति गणेश. गायच्या'चं गणपतिपूजा ॥ ४ जातवेदस इति मंत्रेण सुभगाय विद्महे काममालिन्यै धीमहि । तन्नो गौरी प्रचोदयादिति अविकागायत्र्या चांधिका पूजा ॥ अर्घपाने गंधरकचंदनपक्षितप्रोपः। नालिकरामन्यतमफलस्य च ॥ * रक्ष रक्ष ·. (८९) गणाध्यक्ष श्यक्ष त्रैलोक्यरक्षक|| भक्तानामभयं कर्ता प्राता भव भवार्णवात् ॥ द्वैमा- तुरकृपासिंधो पाण्मातुराग्रजमभो।। वरदस्त्वंवरं देहि वांछित वांछितार्थदं । गृहाणा- ध्यमिमं देव सर्वदेवनमस्कृत । अनेन फलदानेन फलदोस्तु सदा ममेत्यंते सिद्धि- पुद्धिसहिताय सांगाय सायुधाय सवाहनाय सपरिवाराय महागणपतयेनमः फला- ध्र्य समर्पयामीति मंत्रवाक्याभ्यां फलार्यदानम्। ॐ विघ्नेश्वराय वरदाय सुरमियाय लंबोदराय सकलाय जगद्धिताय।। नागाननाय श्रुतियज्ञ विभूषिताय गौरीमतःय गण- नाथ नमो नमस्ते।। भक्तातिनाशनपराय गणेश्वराय सर्वेश्वराय शुभदाय सुरेश्वराय॥ विद्याधराय विकटाय च वामनाय भक्तमसन्नवरदाय नमो नमस्ते ॥ २॥ नमस्ते ब्रह्मरूपाय विष्णुरूपाय ते नमः।। नमस्ते रुद्ररूपाय करिरूपाय ते नमः॥ विश्वरूपाय भूपाय नमस्ते ब्रह्मचारिणे ॥ भक्तमियाय देवाय नमस्तुभ्यं विनायकं ॥ लंबोदर नमस्तुभ्यं सततं मोदकप्रिय ॥ अविघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा॥ त्वां विघ्नश- दलनेतिच सुंदरेति भक्तपियेति मुखदेति फलमदेति ॥ विद्यादेत्यघहरेति च ये स्तुवंति तेभ्यो गणेश वरदो भवनित्येमेवेति प्रार्थना।। लंबोदर नमस्तुभ्यमिति श्लो- केन वक्रतुंड महाकायेति श्लोकेन वा मार्थना ॥ समाचारात्कृता नलिना देशकाल- योः संकीर्तनाते पयाचरित गणपतिपूजन विधौ यन्युनं यथातिरिक्त तत्परिपूर्णम- स्वित्युक्ते अस्तु परिपूर्णमिति प्रतिवचनम् ॥ अनेन गणपतिपूननेनामुककर्मणो नि- विनफलसिद्धिरस्त्वित्युक्ते अस्तु निर्विघ्नफलसिद्धिरिति प्रतिवचनम्। इति ॥ ॥ अथ मंडपदेवताप्रतिष्ठाविधिः॥ तद्यया । पूर्वाद सपत्नीकेन धृतमांगलिकनेषेण शुभासने उपवेशनम् । आ- चम्य माणानायम्येष्टदेवतागुर्वादीन्नत्वा दक्षिणेन पाणिना कुशकुसुमयवेजलादानम्। देशकालयोः संकीर्तनांते अस्याः अमुकनाम्न्याः कन्यायाः करिष्यमाणविवाहांग- स्पेनामुफनाम्न कुमारस्प करिष्यमाणोपनपनायगसेन वा मंडपदेवतामतिष्ठा करिष्ये। तदंगत्वेन स्वस्तिवाचन करिष्य इति संकल्पना वक्ष्यमाणेन विधिना कलशस्थापनम्। चतुर्थों वाह्मणानां गंधाक्षतपुष्पायूलफलदक्षिणादिभिः पूजनम् । स्वस्तिवाचन ययोक्तम् ।।। शिमीपल्लवकुशपल्लवानामाम्रादिमशस्तक्षपत्रवेष्टितानां रक्तस्त्र- ण पंचधा पेष्टनम् ॥ आनेयकोणस्थमंडपस्तंभोपरि नंदिनी नामक येष्टितं स्थाप- यित्वा तत्र नंदीन्याः पूजनम् ॥ तचेत्यम् ॥ ॐ भूर्भुवः स्वः नदिन्यै नमः नं. दिनी आवाहयामीत्यावाघ स्थापयामीति स्थापनम् ॥ ॐ मनोजूतिरिति मंत्रांत नं- दिनीसुमतिष्ठिता भवेति प्रतिष्ठा । ॐ नंदिन्यै नम इत्यासनार्याचमनांतोपचारैरभ्य- चनम् ॥ ॐ आपोहिष्ठेति म्युचेन नंदिन्यै नम इत्यतेन स्नानोपचारार्थ मोक्षण । R ·(९०) ॐ नदिन्यैनम इत्याचमनादिपुष्पातोपचाररम्पर्चनम्। ॐ दषि काष्ण इति दध्ना। ॐ काटाकाहादिति मिश्वाभ्यर्चनम् ततो धूपादिपूनाशेष समाप्य मंत्रहीनमिति प्रार्ययेत् । ततो नैऋत्यवाय पेशानस्तभेषु मंडपमध्योपरि भागे काठचके क्रमेण न- लिनी मैत्रा उमा पशुदिनी नामकवेष्ठिनानि स्थापयित्वा पूर्ववपूजनम्।। ततो म- नोजूतििित मनातेऽमुकाममंडपः सुपतिष्ठितो भयेति मंडपप्रतिष्ठा । अमुकर्ममैट- पाय नम इति गंधादिभिः पंचोपचारैर्मंडपपूना । मंडपे स्थापितदेवतामीस्पर्य या शक्तिबाह्मणान् भोजयिष्य इति ब्राह्मणभोजनसम्ल्पः । मयाचरिते मंडपदेवता प्रतिष्ठावियो यन्यून यदतिरिक्तं तत्सर्व परिपूर्णमस्त्विति ब्राह्मणान्मति प्रश्नः। अ- स्तु परिपूर्णमिनि प्रतिपश्नः ॥ शिष्ठास्तु मैडपार्य स्तंभमेवारोपपति, सगया ॥ * देवस्यरत्यभ्रिपादत्ते । * इदमह रक्षसामित्पवर्ट परिलिखति । ॐ पायोरिखस्ख- नितेति खनति । ॐ सिंचंति परिचितीति तस्मिन्नरटे अप आसिवति । ॐ यवो. सीति यवानावपति । ॐ दर्भसिद्धार्थकाँस्तूष्णीपावपति ॥ ॐ काण्डाकाहादिति दा। ॐ दधिक्राव्ण इसि दघि ॐ या फलिनीरिति फलम् ॐ हिरण्यगर्भ इति हिर- प्यं चावपति।। * उरछ्यस्व वनस्पतइति मत्रेण रक्तसूत्रत्त्वमदनफलसमन्वितं स्तंभो. स्थापनम् । ॐ ऊर्वऊखूण इत्यरटे आरोपणम् । ॐ स्थिरो भवेति समतता पासु- भिः पुरणेन स्थिरीकरणम्। तस्सिन्स्तमे मनोजूतिरिति मनाते मडपदेवताः सुमति- हिता वरदा भविति मतिष्ठा । ॐ पडपदेवताभ्यो नम इति पंचोपचारैरभ्यचनम् । मंडपदेवतामीत्पर्य ययाशक्तिवाह्मणान्भोजयिष्य इति संकल्पं कृत्वा मयाचरिते मद्यपदेवतामतिष्ठाविधौ० परिपूर्णपरिस्थति ब्राह्मणान् पतिमनः ॥ अस्तिति प्रति- भश्न इति । अत्र शिष्टाचार एव शरण । यत्त आ-धुदयिकश्रादान्ते मडपदेवता प्रतिष्ठ माचरति तराखंडहेमाद्विरेणुकदीक्षितकृत पारस्करगृह्यकारिकादिसफलग्रंथ विरुद्ध शिष्टाचार विरुद्ध चेत्युपेक्ष्यम् । मंडपदेवतामतिष्ठा तु सोपतोन्नयनान्नमाशन- चूडाकरणोपनपनवेदारंभशातसमावर्तनविवाहेषु कार्या। तब मैडपसत्वात् ।। - दुक्त पारस्करो ॥ पंचच पहिः शालाया विवाह चूडाकरण उपनयने केशात सीमन्तोन्नयन इति यहादहि ॥ बाह्या शालावहि: शालतस्यारहिः शालायो बारे महपे इत्पर्यः। अत्र विवाहादिपदैविवाहादीन्पेर कर्माणि यदि शालायां विवक्षिता- नि । अतश्च विवाहापगभूतं मातृपूजनपूर्वकपा-पुदयिक बाद मधुपर्कः कन्यादानं च गृह्य शालायामेव कर्तव्यं न बहिः शालायाम् । अत एव पित्रा भत्तापादाय गृहिचा निकामनीति गृहानिष्क्रपणमुक्तम् । विवाहश्च पश्चात् अमेर्वध्वरयोपवेशनादिवर- दानांतो पहिः शालायाम् । अतएर चतुर्याकर्मण्यपररात्रेऽभ्यतरतोऽनिमुपसमाधाये ·(११) त्यभ्यंतर शालाविहिता । चूडाकरणइत्यन्नमाशनोलक्षणम् । उपनयन इति बवा- देशोपलक्षणं ॥ केशान्त इति समावर्तनस्नानोपलक्षणं ॥ वासुदेवहरिहरादिभि- रन्नप्राशनादिषु यतो बहिः शाला उक्तास्ति । मंडपस्तंभनिवेशनं तु दृगदाशि- त्रयस्थिते सूर्ये आग्नेयां कार्यम् । सिंहादाशित्रये ईशान्यां । वधिकादाशित्रये वाय- व्याम्। कुंभाद्राशिवये नेत्याम् अन्यासु दिक्षु व्युत्क्रमेण राहोर्मुख मध्यं पुच्छ च तिष्ठ. ति । अतस्तत्र स्तंमनिवेशनमनुचितम्॥ यदाह विश्वकर्मा॥ वेद्यां वृषाद्गृहे सिंहाधिक मीनात्सुरालये।। ईशानतो व्यस्तगत्या पृष्टिस्तस्य शुभावहेति । तस्य राहोईपादिन- ये सूर्ये सति ईशानदिशि मुखम् । अग्रे व्यस्तगत्या विलोममित्यर्थः। पृष्ठिः पृष्ठदिक अग्नेयी शुभा॥ यत्तु उक्तम् ।। शिल्पशास्त्रे विश्वकर्मणा ।। कन्यासिंहे तुलायां भुज- गपतिमुख,शंभुकोणेमिखातं वायव्ये स्यात्तदास्यं मकरधनुरलावीशखातं वदन्ति ॥ कुंभे पीने च मेपे नितिदिशि मुख वायुकोणे हि खातं वन्हेः कोणे मुखे वै वृषमिथुनगते फर्फटे रक्ष खात इति। तद्गृहविषयम्।। गृहे सिंहादित्युक्तत्वात् ॥इति।। ॥ अथ मातृपूजनप्रयोगः॥ तंत्र गंधपुष्पागोदकनैवेद्यादिसकलपूजोपकरणानामुपाल्पनम् ॥ कुशकुसुमयव-।। जलपाणिना इहेत्यादिदेशफालयोः संकीर्तनांते फरिष्यमार्णामुक कांगतया मा- . वजां करिष्ये । इति संकल्पः ॥ रक्तवस्त्रास्तृतपीठे रजतस्फटिकादिमयीपु म. तिमासु लिखितमतिमास वाय व पुंजेपुवा सगणाधिपानां गौर्यादिचतुर्दशमातृणां दक्षि- णोपक्रमाणामुदगपवर्गाणां प्रत्यगुपक्रमाणां पागपवर्गाणां वा स्थापनम् ॥ तयया ॥ ॐ भूर्भुवः स्वः सिद्धिबुद्धिसहित सांग सायुधं सवाहनं सपरिवार गणपतिमावाई- यामीत्यावाह्य स्थापयामीति पीठे पुष्पासतर्गणपतिस्थापनम् । ॐ भूर्सवः स्वः गौरी मोवाइयामीत्याबाह्य स्थापयामीति पीठे गौरीस्थापनम् । एवमेव पद्मादीनां स्था- पनम् (पमामावाहयामि स्थापयामि । २। शचीमावाहयामि स्थापयामि । ३।। में- घामावाहयामि स्थापयामि ॥ सावित्रीमावाहयामि स्थापयामि ॥५॥, विजया. मावाहयामि स्थापयामि ॥६॥ जयामावाहयामि स्थापयामि ॥७॥ देवसेनामावाद: यामि स्थापयामि ॥८॥ स्वधामावा ॥९॥ स्वाहामावा ॥१०॥ धृतिमांचा ॥११॥ पुर्णिमा० ॥१२॥ तुष्टिनाचा० ॥१३॥ ततः प्रणवव्याहृतिपूर्वक द्वितीयां ते नामसंकीर्णात्मकुलदेवतास्थापनम् ॥१४॥ ययाधारभट्टारिकामावाहयामि स्था पयामीति । पलियाकांडे हेमादौ तु सगणाधिपानां चतुर्दशमादणां स्थापने पौराणिः का मंत्रा उक्तास्वा प्रणवपूर्वकस्थापनम् ॥ तद्यथा समीपे मार्गस्य सर्वविघ्नहर ·(१२) सदा ॥ त्रैलोक्यपूजितं देवं गणेशं स्थापयाम्यहम् ॥१॥ हिमाद्वितनयां देवीं वरदा भैरवप्रियाम् ॥ लंबोदरस्य जननीं गौरीमावाहयाम्यहम्।।२॥ पनामां पद्मवदनां पर- नामोरसि स्थिताम्।। जगत्मियां पयवासां पनामावाहयाम्यहम्॥३॥ दिव्यरूपां वि- शालाक्षी शुचिकुंडलधारिणीम्। रत्नमुक्ताचलंकारां शचीमावाहयाम्यहम्।।था विश्व स्मिभूरिवरदां जरां निरसेविताम्।। बुद्धिप्रबोधिनी सौम्यां मेधामावाहयाम्यहं॥५॥ जगत्सृष्टिकरी धात्री देवी प्रणवमालकांवेदगर्भो ज्ञानमयी सावित्री स्थापयाम्यह॥६॥ सर्वास्त्रधारिणी देवीं सर्वाभरणभूषितां सर्वदेवनुतां ध्यातां विना स्थापयाम्प६७।। सुरारिमथिनी देवी देवानामभयदां ॥ लोक्यवंदितां देवीं जयामावाहयाम्यहम् ।। ॥८॥ मयूरवाहनां देवीं खङ्गशक्तिधनुपरां ॥ आवाहये देवसेनां तारकासुरमर्दिनीम् ॥९॥ अग्रे कापि पितृभ्यो वैकल्पार्थ यामतिष्ठिता।। पितृणां वृप्तिदा देवीं स्वधामा- पाहयाम्यहं ॥२०॥ हविदित्वा सततं देवेभ्यो या प्रयच्छति॥ तां दिव्यरूपां परमां. स्वाहामावाहयाम्यहं ॥११॥ सर्वहर्पकरी देवी भक्तानामभयपदाम् ॥ हर्षोल्लास्प- कमला धृतिमावाहयाम्यहं ॥१२॥ पोषयन्ती जगत्सवै स्वदेहमभवैनरः ॥ शाफै फ- लै लैरनै पुष्टिमावाहयाम्यहम् ॥१३॥ भावैराराधितां देवीं सदा संतोपकारिणी ॥ मसादसमुखी देवी तुष्टिमावाहयाम्यहं ॥१४॥ पचने नगरे ग्रामे विपिने पर्वते गृहे ।। नानाजातिकृलेशानी दुर्गामावाहयाम्यहम् ।। १५ ।। अनावसरे क्षेत्रपालस्थापनामुक्तं भतिष्ठाकांडे हेमाद्रौ।। अतश्च पूर्ववदेव तस्य स्थापना मातृणां पुरतो हटासदा खेलति बालवत ।। सर्वदुष्टहर क्षेत्रपालं च स्यापयाम्यहमिति प्रणवपूर्वकेन हेमाधुक्तमंत्रण घा वैदिकमंत्रेण था। नमोस्तु सभ्य इति वैदिका क्षेत्रपाल मंत्र इति वाशिष्टयाम।। नहि स्पशमविदन्निति काशीदीक्षितपद्धतौ । यो भूतानामधिपतिरिति मदनरत्ने। इदं च क्षेत्रपालस्थापनं येपा कुलाचारे वर्तते तेपामेव नत्वन्येषाम् । अत्रावसरे केचि. मातामहकुलदेवता स्थापयति । तेन तस्या अपि पूर्ववदेवस्थापनम् । मातामहकुल-. देवता तु मातृपूजाकः पितुरेव न संस्कार्यस्येति शिष्टसंप्रदायः । एषमभ्यतमेष्यधि. ठानेष्वावास्यापयित्वा चूडाफरणोपनयनविवाहेषु त्रिपु संस्कारेषु ययाचारं मार भांडस्थापनम् । ॐ भूर्भुवः स्वः मातृभाण्डमावाहयामीतिकचित्सीमंतोभयनेपि- मातृमांटस्थापनमाचरति । ॐ मनोजूतिरितिप्रतिष्ठापितस्यैव मंत्रस्यावृत्या गणपतिः सुप्रतिष्ठिनो भव गौरी मुमतिष्ठिना गयेत्यैवं सर्वासां प्रत्येकं प्रतिष्ठां कुर्यात् । तत- स्तत्तन्नामः प्रणवादिचतुर्थी नमोन्नैः सर्वासां पूर्वोक्तः पोडशोपचाररर्पपा- घाचमनीयमधुपर्कपुनरागमनीयगंधप्पधूपदीपनैयेयलक्षणैर्दशोपचारापदार्यानुसमये नाभ्पर्धनम् । तत्रायं प्रयोग सिद्धियुदिसहिताय सांगाय सायुधाय सपरिवाराप ·. (९३) महागणपतये नमः आवाहनं समर्पयामि । एवमिदमासनं समर्पयामि । इदं पार्थ समर्पयामि । एपोपः । इदयाचमनीयम् । मधुपर्कः ॥ इदमाचमनीयम् पयसा ग णपति स्नपयामि। दध्ना गणपति स्नपयामि । आज्येन गण मधुना गण०। शर्क- रया गण०। इदं स्नानं सम०। इदं पुनराचमनीयं सइदं रक्तं वासः। इदं वस्त्राचमनी. यो इदं यज्ञोपवीतं । इदं यज्ञोपवीताचमनीयं । इदरक्तगंधानुलेपनं । इमानि पुष्पाणी- तिपुष्पांजलित्रया एप धूपः । एपदीपः। इदं नैवेद्यं । इदं नैवेद्याचमनीयं । इदं तांबूलं । ॐ गणपतये नम इति प्रणाम:) इमा: प्रदक्षिणा इदं नीराजनम्। एष पुष्पांजलि।। इयं दक्षिणा । नमस्कारः अयवैवमर्चनम् । ॐ गणानां त्वेति मंत्रांते सिद्धिबुद्धिसहि- ताय सांगाय सायुधाय सवाहनाय सपरिवारायमहागणपतये नमः एप अर्थः। इदं- पाय । इदमाचमनीयं । एप मधुपर्कः । इदं पुनराचमनीयम् । इदमनुलेपनं । इमा. नि पुष्पाणि । एप धृपः । एप दीपः । इदं नैवेद्यं । इदं नैवेद्याचमनीयं । इदं तांबूल. मिति। एवं गणपति संपूज्यैवमेव गौरी पूजयेत् । एवमेवपद्मादीनां सर्वासां पूजनम्।। ॐ गायनमः। ॐ पद्माय नमः ॥ ॐ शन्यै नमः ॥ ॐ मेधार्य० ॥ ॐ साविय० ॐ विजयायः ॥ ॐ जयाय० ॐ देवसेनायै० ॥ ॐ स्वधायैः ॥ ॐ स्वाहा- य० ॥ ॐ धृत्यै ॐ पुष्टय० ॥ ॐ तुष्टथै० ॥ ॐ आत्मकुलदेवतायैः ॥ ॐ क्षेत्र- पालाय० ॥ ॐ मातामहकुलदेवतायै० ॥ ॐ मावभाण्डाय० ॥इति॥ एताश्च पदा- नुसमयेन पूज्या इति नारायणभट्टकृतरुद्रपद्धतौ काशिदिक्षितकृतग्रहयापद्धतौ रुद्र- पद्धतौ च ॥ आदित्यादिग्रहपूजापि पदार्थानुसमयेनैवेति मदनरत्ने शांतिमयूखे दा. नमयूखे च । अत्र निर्वापवत्पूजैव पदार्थो नत्येककोपचार समर्पणं पदार्थः ॥ । तस्य मुष्टिवत्पदार्यावयवत्वात् । अथ मावणां गणदेवतात्वपक्षमाश्रित्य समुदितपूनने मातरः क्रमशो हस्तेन संस्पृश्य 'प्रणवं व्याइति चोचार्य गौर्याचाः कुलदेवतान्ता- मातरः संयुद्धघन्ता उच्चार्य गणपतिक्षेत्रपालमातृभांडसहिताः इहागच्छतेत्यावाह्य- इह तिष्ठतेति स्थापयेत् । तत्थं प्रयोगः । ॐ भूर्भुवः सः गोरिपद्माशचीमेधासा- वित्रीविजयाजया ॥ देवसेनास्वघासाहाधृतिपुष्टितुष्टिमात्मकुदेवताः गणपति क्षेत्र- पालमानभाण्डसहिताः । इहागच्छत इह तिष्ठनेति । ॐ मनोजूतिरिति मंत्रांते गौ- या मातरो गणपतिक्षेत्रपालमातृभाण्डसहिताः सुपतिष्ठिता भवन्विति समुदितानां मतिष्ठा । ॐ गौर्यादिभ्यो मातृभ्यो क्षेत्रपालमात्मांडसहिताभ्यो नम इत्पर्चन- मिति विशेपः ॥ क्षेत्रपालमातृभांडयोः स्थापनायभाये क्षेत्रपालमातृभांडपदोचारणा- भावः । मावणां मत्येकं देवतात्वपक्ष एव युक्ततरः । ततः समाचारात्कृतांजलिना देशकालयोः संकीर्तनांते पया आचरिते सगणाधिपमावपूजन विधौ यन्यूनातिरिक्त तत्परिपूर्णमस्त्वित्युक्तस्त्विति प्रतिपयनम् ।। इति मात्पूजनम् ।।

·, . (९४) ॥ अथ वसोर्द्धाराप्रयोगः तत्र कुशकुसुमयवजलपाणिनाइहेत्यादिदेशकालये संकीर्तनांवे करिष्यमाणा- मुककाँगतया सप्तकरवः पंचकृत्वो वा बसोरां करिष्ये । इति संकल्पः : वसोः पवित्रमसि शतधारमित्यादिना सुवेत्यंतेनमंत्रेण कस्मिचित्पावस्थेन विलीनेन सगुडेन घृतेन मातृणां सन्निहितकडयलंगा दक्षिणापुत्रापवर्गाः पश्चिमादिमागप. वर्गावा नातिनीचोछिताः पंच सप्तवा वसो राग तिस्रो नव वा धारा: कार्या इत्यु- तं प्रतिष्ठाकाण्डे हेमाद्रौ सगुडेन सघृतैनवसोर्धागः कार्या इत्युक्त मदनरले दानकाण्ड। * फामधुक्ष इत्येतावता मंत्रेण शिष्टाचारमाप्तेनोलभागे समाचाराद्गुडेनकीकरण- । तत्रैव कुंकुमादिना ययाचारं विन्दुकरणेनालंकरणं च । ॐ मनोजूतिरितिमंत्रा- वृत्या विधार क्रमेण श्रीलक्ष्मीतिमेघास्वाहामज्ञासरस्वतीनां पृषग्यम्मतिष्ठा ।। तत्र प्रयोगः॥ मनोजूतिरिति मंत्राले श्री: सुप्रतिष्ठा मवेति । लक्ष्म्यादीनाम- प्येवम् । ॐ श्रीलक्ष्मीधृतिमेधास्वाहामज्ञासरस्वतीभ्योनम इति पूर्वोत्तर्दशोपचारै- युगपत्पूजनम्।। पंचधारापक्षे महासरस्वत्यौ विहायान्यासों पूजनम्। ॐ वसोरिदि बताभ्यो नम इति वा पूजनम् ॥ तत्र चंदनायें कुंकुमम् । दूर्वारुणानि चपुष्पाणि । गुपः घृतदीपः । गुडसपिभ्या नैवेद्यमिति विशेषः । अय यदापेन भोदेवाः पूनिता विधिमार्गतः॥ तु कार्यमखिलं निर्विघ्नेन क्रतूद्भवम्। इति मंत्रेण मार्थना। मयाचरित वसोरादेयतापूजनविधौ यन्यून ययातिरिक्त तत्परिपूर्णमस्त्विति यज- मानेनोक्ते अस्स्विति प्रतिवचनम्॥ वसोरिफरणं तु कात्यायनानामेव नान्येपाम्। अयामंगल्पनाशार्थमायुष्यमूक्तजपं करिष्य इति संकल्पः ।। आयुष्य वर्चस्यमिति' घ्युचस्प दक्षऋषिः उणिक् शकरीविष्टुपछंदासि हिरण्यं देवता जपे विनियोगः।' *आयुष्यं वचस्यमिति म्युचस्प जपः । हेमाद्रिस्त्वानो भद्रा इत्यादीनां जपमाह। एतेपामप्यायुपि हितत्वात् ।। आनोमद्रा इत्यादीनां गौतमऋपिः आया: पंचजगत्यः स्वस्तिन इत्यस्य विराट् पृपदचा इत्यस्य जगती भद्रं कर्णेभिरित्यावास्तिसनि प्टुमः विषेदेवा देवता शान्त्यर्थे जपे विनियोग इति स्मृत्वा जपेदिति । ॥ अथाभ्युदयिकश्राद्धप्रयोगः सपिण्डकः ॥ तच्च यज्ञोपवीतिना माझ्मुखेनोदमुखेन वा मासस्यमुदक्सस्थ वा पदक्षि- णोपचारेणवाचितदक्षिणजानुना देवतीर्थन प्रागग्रैक्दगग्रेश्च ऋजुभैः स्वाहाकारेण च कर्तव्यम्।।तेनात्र प्रकृतिमाताः प्राचीनावित्यादयो धर्मान मवंति। तस्याय विधिः। तत्रोपकरणानामुपकल्पनम् । उक्तपक्षाणामन्यतमपसावारणम् । विदितामविपिद . .

·(९५) माह्मणामंत्रणम् ॥ तन ॥ सकियां देशकालौ च शौच ग्रामणसंपदः।। पंवैतान्वि. स्तरो इति तस्मान्नेहेत विस्तरमिति । यस्माद् ब्राह्मणबाहुल्याहोपो बहुतरो भवेत्।। श्राद्धनाशो मौननाशो श्राद्धतंत्रस्य विस्मृतिरिति हेमाद्रौ कूर्मपुराणवामपुराणादिवा- क्याह्मणविस्तरपतिपेधात् शिष्टसमाचाराचाटबाह्मणपक्षमाश्रित्य प्रयोगोऽभिधीय. ते॥ तत्र त्रेधाविभक्तस्यास्याः प्रथमे भागे पूर्वाह मक्षालितपाणिपादेन कृतकुशोप- प्रहेण स्वाचान्तेन पजमानेन प्रातः कृतलौक्सिनिमंत्रणाना सुस्माताना शुचीनां आचान्ताना पवित्रपाणिनामष्टाना ब्राह्मणाना आहूताना बहिरूपक्लप्ते गोमयो. पलिप्ते पश्चिममंडले स्वागत व सुस्वागतं न इति प्रश्नोत्तरपूर्वकं प्रागग्रास्तृतकशेपू. दसंस्थेष्वासनेपु माङ्मुखाना दक्षिणोपक्रमाणामुद क्संस्थाना चतुर्णा ब्राह्मणाना- सुपपेशनम् । ततो दक्षिणमडले स्वागत वः । सुस्वागत न इति प्रश्नोत्तरपूर्वक उद- गग्रास्तृतकुशेपु प्रत्यक् संस्थेष्वासने पूर्व मुखानां प्रागुपक्रमाणां प्रत्यगपवर्णाि चतुर्णा बाह्मणानामुपवेशनम्।। अथवा ॥ देवे पिये च ये विप्रास्तेषां सर्वेषां प्राइम- खानामुपवेशनम् । एवं पक्षद्वयेपि वाजसनेयिभिरायपस एव कात्यायनसमत इत्या. श्रयणीयः ॥ वैश्वदेविकब्राह्मणसनिधौ स्वासने यजमानेनोदमुखेनोपवेशनम् । अयाचम्य त्रि प्राणानायम्य । कुशकुमुमयबजलान्यादाय देशकालयोः संकीर्तनाते अनुकगोनाः नान्दीमुखाः पितृपितामहमपितामहाः अमुकामुकशर्माणः सपत्नीका: अमुकगोवाः नान्दीमुखाः मातामहममातामहराद्धमपितामहा अमुकामुकशर्माण सप- नीकाः एतानुद्दिश्य करिष्यमाणामुककर्मागतया सत्यवमुसज्ञकविश्वेदेवपूर्वक सपिंड- कमाभ्युदयिकं श्राद्ध युष्पदनुज्ञया करिप्य इति संकल्पः। प्रत्येक संकल्पपक्षे कार्य अथ पातितदक्षिणजानुना यज्ञोपवीतिना माइमुखानामाघयोर्विप्रयोर्जानुनी उपस्पृ. इय अह नान्दीमुखाना पितृपितामहमपितामहाना कर्तव्यामुककागाभ्युदयिक- श्राद्धागे सत्यवसूविश्वे देवकृत्ये भरतो आमंत्रये इति तांबूल दत्वाऽमंत्रणम् । आमं. त्रितौ स्व इति प्रतिवचनम्।। तत उत्तरयोवियोर्जानुनी संस्पृश्य अयेह नादीमुखानां मातामहप्रमातामहराद्धपमानामहाना कर्तव्यामुफकांगाभ्युदयिकाद्धागे सत्यवमू- विश्वेदेवकृत्ये भवंतावामंत्रये इति ताम्बूलं दत्वाऽमंत्रणम् । आमंत्रितौ स्व इति प्रति- पचनम् ॥ तं वा वैश्वदेविकं तवं प्रयोग । नान्दीमुखाना पितृपितामहमपितामहा- नां, मातामहममातामहदप्रमातामहाना कर्तव्यामुककर्मागाभ्युदयिकश्राद्धागे स. स्यवसूविश्ये देवकृत्ये भवंताविति ।। अब माइमुखेनोदङ्मुखानामाघयोवियोनानु- नी संस्पृश्याघेहामुकसगोत्राणा नादीमुखाना पिपितामहमपितामहानायमुकामुक धर्मणां संपत्नीकानां कर्तव्यामुककर्मागाभ्युदयिकाद्धे भवंतावामंत्रये इति सायूलं द- ·+ (१६) स्वामंत्रणम्। आमंत्रितौ स्व इति ताभ्यां प्रत्युक्ते अपरयोविभयोर्जानुनी उपस्पृश्या- घेहामुकसगोत्राणां नांदीमुखानां मातामहममातामहराद्धपमातामहानां अमुकामुक- शर्मणां सपत्नीकानां कर्तव्यामुककर्मोगाभ्धुदयिकाद्धे भवंतानामंत्रये इति तांबूल दत्वाऽमंत्रणम् ।। आमंत्रितौ स्व इति मतिश्चनम् ।। अक्रौधनैः शौचपरैः सततं ब्रह्म चारिभिः। भवितव्यं भवद्भिश्च मया च श्राद्धकारिणेति सर्वेषां युगपनियमश्रावणम् । अययेत्यं निमंत्रणम् ॥ उदङ्मुखः प्रामुखानामाद्य योपियोर्जानुनी संस्पृश्य * देवेक्षणः क्रियतामिति कर्ता (देवकार्ये भवद्भयां क्षणो नाम व्यापाररहिता स्थितिः कि- यतामित्ययः। क्षणशद्रो निर्व्यापारस्थित्यस्ति । क्षण इति प्रयमान्तं कर्म । भवद्भधा. मिति तृतीयांतः कर्ता । क्रियतामिति कर्मणि प्रत्यपः ) ॐ तयेति विमौ । प्राप्नु- सां भवताविति कर्ता । पाप्नुवाद इति विमौ । एवमेवोत्तायोपियोरामंत्रणम् । तं- नं वा वैश्वदेविकम् । अस्मिन्पक्षे वैश्वदेविको द्वावत्र ब्राह्मणौ । ततः पाङ्मुख उद. मुखानामाधयोपियोनानुनी आलभ्य । अमुकसगोत्राणां नान्दीमुखाणां पिपि- तामहमपितामहानां अमुकामुकशर्मणां सपत्नीकानां कर्नव्यामुककर्मोगाभ्युदयिकथा- ध्ये क्षणः क्रियतामिति कर्ता। ॐ तथेति विप्रौ। ॐ प्राप्नुतामिति कर्ता । माप्नुनाव इति विपौ । ततोऽपरयोपियोर्जानुनी आलभ्य । अनुकस्गोत्राणां नांदीमुखानां मातामहपमातामहद्धर्ममातापहानापमुकामुकशर्मणां सपत्नीकानां कर्तव्यामुकक- माँगाभ्युदयिकथादे क्षणः क्रियतामित्यादि ॥ अक्रोनः शौचपरैः सततं ब्रह्मचा- रिभिः भवितव्यं भवन्निश्च मया च श्राद्धकारिणेति सर्वान विमान प्रतिण नियम- श्रावणम्॥ अयोदमुखेन ॐ सत्यवमूविश्वेदेवाः इंदं वः पाद्यमित्युक्त्वा वैश्वदेविक- विपपादेवंजलिना सकृशकुसुमयवजलप्रक्षेपपूर्वकं पादप्रक्षालनम् । सत्यवमूविश्वदेवाः एपको गंध। इमानि का पुष्पाणीत्येवं गंयादिनाभ्यर्चनम् । ॐ सत्यवमूविश्वेदेवा। एपवोऽर्धइति संभृतयवकुसुमगंधोदकपात्रेण प्रदक्षिण विभपादेवर्षदानम्। एवं द्वितीय- वैश्वदेविकविप्रपादेषु पायदानपूर्वकं पादमलालनम् । गधादिनाभ्यन पादार्यदानंदा अप प्राङ्मुखनामुरगोन नादिमुख पितः अमुफशर्मन् सपत्नीक अमुफगोत्र नादी- मुख पितामह अमुकशर्मन् सपत्नीक अमुकगोत्र नांदीमुख प्रपितामह अमुकशर्मन् सपत्नीक इदंबः पाद्यमित्युक्त्वा विप्रपादेष्वजलिना सकृशकुसुमययजळमक्षेपपूर्वके पा- दप्रक्षालनम् । एपयो गंधः । इमानि यापुष्याणीत्येवं गंधादिनाभ्यर्चनं । पाधवरिप- प्रादीनुचार्य एपबोऽर्घ इति संभृत ययक मुमगंधोदकपात्रेणविषपादेषु प्रदक्षिणमर्यदा- नम् ॥ एवंमातामहादिब्राह्मणयोः पायदान पादप्रक्षालनं गंपादिना पूजनं पादा- पदानंच॥ स्वपादयोः स्थलान्तरे प्रक्षालनम्। इदमाचमनीयमिति प्रति विप्रं वदनु- ·दकदानेन मंडलादुत्तरतो बाह्मणादीन् द्विराचम्य स्वस्यापि द्विराचनम् । श्राददेशे द्विजानां प्रवेशनम् । स्वस्य च । सव्यहस्तेनासनमुपस्पृश्य दक्षिणेन विमस्य दक्षिण हस्तं निरंगुष्टमुपगृय ॐ भूर्भुवः स्वः समाध्यामिति प्रतिविमं वदन् माइमुखानां द. क्षिणोपक्रमाणां उदगपवर्गाणां चतुर्णा वैश्वदेविकब्राह्मणानां ॐ सुपमास्महे इति उक्तवता पूर्वाग्रास्तृतकुशासनेषु क्रमेणोपवेशनम् । एवमेवोदड्मुखानां प्रागुपक्रमा- णां प्रत्यगपवर्गाणां पित्रादिवर्गसंबंधिचतुर्णी ब्राह्मणानां ॐ भूर्भुवःस्वः समाव- मिति प्रतिविष वदन्नुदगग्रास्तृतकुशासनंपु * मुसमास्महे इत्युक्तवतां क्रमेणोप- शनम् ।। प्रतिमाह्मणं श्रादापवर्गस्थायिदीपस्थापनम् ।। अय श्राद्धकर्तुः स्वासने मा. इसुखस्योदमुखस्य योपवेशनम् । श्रीमाणायायान्कत्वासमणवव्याहृतिपूर्विकायाः साविश्यासिनपा द्वारदेशे दिक्षु विदिक्ष्यध जर्व च सर्वत्र तूष्णी यावकीरणम् । ततो यवकुशान्वितानां परिहितवस्रोत्तरदेशानां पामफटिसंलग्नवस्त्रबाहि गेन संवे- घ्यावगूहनाख्यं नीवियनम् । अथांनलिं च वध्वा ॐ देवताभ्यः पितृभ्यश्च महा- योगिभ्य एव च । नमः स्वाहायै स्वधायै नित्यमेव नमोनम इति त्रिपः ॐ पुंड- रीकाक्षाय नम इति पुंडरीकाक्षस्मरणम् । कुष्मांदमंत्रसूक्तेन कुर्यात्तोयाभिमंत्रणम् । अन्नानि मोक्षयेत्तेन तेनैव श्राद्धपाचरेत् ॥ इति थाद्धकाशिकायां कात्यायनोक्तेः । शिष्टाचारात्स्वदक्षिणभागे कर्मसौकर्थिमद्भिश्चमसपूरणम् । समाचारादुर्वादधियव. पंदनकुशानां तत्र प्रक्षेपः । ॐ यदेवा इति तिमृभिः कुष्मांडीभिर्मग्मिदभैलोडयन् तज्जलाभिमंत्रणम् । ॐ दुष्टदृष्टिनिपातादिपितः पाकः पूतो भवत्विनि सकृशः कर्म- पात्रनलैः पाकमोक्षणम् । आभ्युदयिकश्राद्धोपहारा शुचयो भवेत्युपकरणमोक्षणम् । कुशकुमुपयवजलानि दक्षिणकरेणादाय इहेत्यादिदेशकालो संकीय अमुकगोत्राः नां. दीमुखाः पिपितामहमपितामहाः अमुकामुकशर्माणः सपत्नीका: अमुकगोत्राः नां- दीमुखाः मातामहप्रमानामहबद्धप्रमातामहाः अमुकामुकशर्माणः सपत्नीकाः एतानु- दिश्य करिष्यमाणामुककाँगतया सदैवसपिंडमाभ्युदयिक श्राद्ध युष्मदनुतया करिश्य इति संकल्पः॥ यद्वा देशकालयोः संकीर्तनात करिष्यमाणामुककर्मागतया सपिंडा- भ्युदयिकं श्राद्धं युष्मदनुज्ञया करिष्य इति संकल्पः। ॐ कुरुष्वेति विप्रेः प्रत्युक्तः।। ॐ सत्यवमूविश्वेदेवा इदंवः आसनं इत्युदङ्मुखेन मय ऋजुकृशयुग्मास्मकं प्राग- ग्रासनं प्रत्येकं वैश्वदेविकविप्रासनोपरि दक्षिणतः सव्यहस्तविधृते विपकरे उदक- मासिच्य दद्यात् । तत अमुकगोत्र नांदीमुख पितः अमुकशर्मन सपत्नीक अमुकगोत्र पितामह नांदीमुख अमुकशर्मन् सपत्नीक अमुकगोत्र नांदीमुख प्रपितामहामुकशर्मन् सपत्नीक इदं पः आसनं इति माइमुखेन सयवं ऋजुकुशयुग्मात्मकमुदगग्रासनं प्रत्येक ·पिपविमासनोपरि दक्षिणतः सव्यहस्तविधृते विप्रकरे उदकमासिच्य दद्याद । एव. मेव मातामहानामासनदानम् । तदेतदासनदानं समाचारात्वस्तुतस्त्वासनस्य दाना भाव एव । मागास्तरणादुपवेशस्यादृष्टार्यत्वमसंगाव । कुशोत्तरे सिलास्तीणे आसने लोहवर्जिते । दाता च स्वासने पूर्व विमानावेशयेत्सुधीरिति देवलोक्तेः।। आसनेपूप- कलसेसु बहिष्पत्सु पृथापृथक् । उपस्पृष्टोदकान्सम्यक् द्विनांस्तानुपवेशयेदिति मनूक्त. श्था स्मात्पूर्वमासनेषु कुशानास्तीय विमानुपवेशयेदिति । माध्यदिनाचारविदाम- ग्रणीरशेपन्यायविककोपाध्यायोप्येवमाह । अयोदङ्मुखेन दक्षस्य मजापतेर्दुदितरि विश्वायां धर्माद्विश्वेदेवाः सत्यसंपन्ना इति वैश्वदेविकीमुत्पत्तिमनुस्मरता सांजालना ॐ सत्यवर विश्वान्देवानाशयिष्य इति वैश्वदेविकविमपंक्तिमूर्धन्यस्य सर्वेषां वा प्रश्नः । ॐ आवाहयेनि प्रतिप्रश्नः ।। ॐ विश्वेदेवासआगतेत्यनयार्चाचाहनम् ।। मा. मणपुरतः मादक्षिण्येन यवावकीरणम् । ॐ विश्वेदेवाः शृणुतेममित्यस्याः सस्वर- जपः । वैश्वदेविकया उत्पशाशाने तु ॐ आगच्छतु महाभागा विश्वेदेवा महावला:) ये यत्र विहिताः श्रादे सावधाना भवंतु । इत्यस्य मंत्रस्य जपः । विमानेकत्वेऽपि न प्रतिविप्रमावाहनावृत्तिः। सकृदावाहनेनैवानेकवाह्मणाधिष्ठाने देवताध्यासन. संभवात् । आवाहनार्ध्व तु प्रतिब्राह्मण देवताध्यासनादुपाधिभेदेन देवतामेदात्स. निपत्योपकारकमर्यादिकं मतिविप्रमावर्तनीयम् । सनिपत्योपकारकेष्वावृत्तिमंतरेण ब्राह्मणांतरे कार्यासिद्धेः विश्वेदेवाः श्रृणुतेममित्यादि मंत्र नपस्त्वावाहनोत्तरकाल- मपि क्रियमाणो नावर्तते आरादुपकारकत्वात् ।। सज्जपैनैव तज्जपसाध्या इष्टसिदः। तत ॐ नांदीमुखाम्पिवनावाहयिष्य इति प्राङ्मुखः कृतांजलिः पिच्यमातामह- विमपंक्तिमृदन्यौ वा सन्मति वा ॥ ॐ आवाहयेति तैरनुज्ञातम् ॥ॐ उशंत. स्त्वेत्यनयावाह्य मदक्षिण विभपुरतो यथावकीरणम् । ॐ आयतुनः इत्यस्याः स.. स्वरं जपः ॥ पितामहादिपदैर्यातामहादिपदैश्च पिवनावाहयिष्य इत्यादौ पितृशद्ध- स्य न विपरिणामः । सदभिधेनानू हितेन पिठनावाहयिष्प इति अनेनैव सर्वेपां प्रकाशनसिद्धेः। कयं पिभावोपाधिकस्य पिशद्रस्य ममीतमात्राणां पित्रादीनां मा- तापहादीनां मातृभ्रातृपितृव्यादीनां सर्वेषां वाचकत्वात्सर्वसाधारणत्वेनानूषत्वाद पितृभ्यो दयात् । पिवनावाहयिष्ये। पितृन्दविषा अत्तरे । आयतु नः पितरः । भ- प्रपितरः । अपी मदन्त पितरः। नमो वः पितरोरसाय एतदः पितरः स्वघास्य सर्प- यत मे पितृन् ।त्पादौ श्रुतस्य पितृशदस्य पितृभावोपाधिकत्वात् । सूत्रानुरूपमेतत् । अत एव हेमादिः। आभ्युदपिकखंडे कात्यायनोक्तमुपन्यस्यास्पार्थ इत्युक्त्वा पित्र- जावाहयिष्य इत्यस्य स्थाने नांदीमुखानिवनावाहयिष्य इति प्रयोग इत्युक्तत्त्वात् ।

·• एवमेव कहलायुधविष्णुमिश्रभाष्येषु आवाहनादि वाग्यतः कर्ता भवेत् । अप उप- -स्पर्शनात् । ब्राह्मणेभ्यो भोजनानंतरं सकृद्सकृदपो दत्त्येत्युदफदानमुपस्पर्शनम् ॥ आमंत्रिताश्चैवम्। वाग्यमलोपे तु वैष्णवमंत्रजपो विष्णुस्मरणं वा मायश्चित्तम् । अयो- 'दड्मुखो वैश्वदेविकापात्रं प्रागग्रमासाद्य तस्मिन्पात्रे मागप्रयोः पवित्रयोनिधानम् । ॐ शन्नोदेवीरिति मंत्रेण देवपात्रे देवतीर्यनोदङ्मुखेनापो निषेकः॥ ॐ यवोमि सो- मदेवत्यो गोसत्रो देवनिर्मितः ॥ प्रयत्नमद्भिः प्रक्तः पुष्टया नांदीमुखान् पितृन्लोका- मीणाहि नः स्वाहेति मंत्रेण तस्मिन्नेव पात्रे यवनिक्षेपः।। समाचारातूष्णी गंधपुष्पा प्रक्षेपः ॥ अथ समाचारात्कृतांजलिना देवाघपात्रसंपचिरस्त्विति देवब्राह्मणाम्मति- प्रश्नः । अस्तु देवाघपात्रसंपत्तिरिति तैः प्रत्युक्तिः । अथ प्राङ्मुखः प्रतिवर्ग त्रीणि श्रीण्यपात्राणि प्रत्यगुपक्रमाणि मागग्राणि मागपवर्गाणि दक्षिणसंस्थान्यासाद्य प. तिपानं दे दे मागने पवित्रे निदध्यात् । ततः ॐ शनीदेवीरिति मंत्रारत्या देवतीर्येन पिनादिपटपात्रेषु माड्मुखेनापामासेकः ॐ यवोसि सोमदेवत्य इति मंत्रात्या तेषु पात्रेषु यवमक्षेपः । समाचारातूष्णीं प्रतिपात्रं गंधपुष्पप्रक्षेपः। समाचारास्कृतांज- लिना पित्रयपात्रसंपत्तिरस्त्वित्युक्ते अस्तु पित्रपात्रसंपत्तिरिति प्रतिवचनम् । एवं मातामहापात्रसंपत्तिरस्त्वित्यादि० ॥ सतः स्वाहाया इति देवव्राह्मणपुरस्तादेवार्य- पात्रमासाचैव तत्तबाह्मणपुरस्तात्चत्तदर्घपात्रासादनम् ॥ अथोदङ्मुखेन द्वितीयदेव- ब्राह्मणहस्ते प्रथमदेव विप्रकरनिवेशनम् । तत्र देवापात्रस्थयोः प्रागग्रयोः पवित्रयो- निवेशनम् ॥ अर्घपात्रादानम् ॥ ॐ या दिव्या आपः पयसा इत्यादि सुहवा भवं. त्वित्यंत मंत्रमुच्चार्य सत्यवसूविश्वेदेवाः पपवोऽय इत्यर्घदानम् । पुनस्तस्करात्पवित्र- योरादानम् । मातामहसंबंधी वैश्वदेविकद्वितीयविपकरे प्रयमविप्रकरनिवेशनम् । तत्र तयोरेवपवित्रयोस्तथैव निधानम् ॥ ॐ या दिव्या इति मंत्रेण तेनैार्पपात्रेण तथैवार्यदानम् । ततः प्राङ्मुखेन पितृवर्गद्वितीयविपकरे प्रथमविप्रकरनिवेशनम् । तत्र मागायोः पित्रस्थयोः पवित्रयोर्निधानम् । अर्घपात्रादानम् ॥ * या दिव्या इति मंत्रान्ते अमुकगोत्र नांदीमुख पितः अमुफशर्मन् सपत्नीक एपते इति पित्रेड- धंदानम् ॥ ततः पितामहापात्रस्थयोः पवित्रयोस्तत्रैव निवेशनम् । ॐ या दिव्या इति मंत्रांते अमुकगोत्र नांदीमुख पितामहामुकशर्मन् सपत्नीक एपतेऽर्घ इति पिता- महायादानम् । ततः प्रपितामहापात्रस्थयोः पवित्रयोः मागग्रयोस्तत्रैव निवेशनम् ॥ अपात्रादानम् । ॐ या दिव्या इति मंत्रान्ते अमुकगोत्र नान्दीमुख प्रपितामह अ. मुकशमन् सपत्नीक एपतेय इति मपितामहायार्पदानम् । मातामहानामप्येवम् । स्पतिरत्नावलीकारस्तु ज्येष्ठात्तरकरान्युग्मान् करामायपवित्रकान्कृत्वायः संनदात. .

·(१००) म्यो नैकैकस्यात्र दीयत इति छंदोगपरिशिष्टवचनं छंदोगविषयमित्याह । तेनैतन्मते- प्रथमोपवेशित विप्रकरे पवित्रे निषेश्या दत्वा तस्करात्पचित्रे आदाय तद्देवतासंबंधि- द्वितीयविमकर पवित्रे निवेश्य तेनैवार्यपात्रेणार्यदानम् । एवमेकदेवतासंबंधेन यावतो ब्राह्मणास्तावत्ता इस्तेषु तत्पात्रगतोधामतिपाधः । तत्र च प्रतिमाह्मणं मंत्रातिः। प्रयमे पिवर्यपात्रे सपवित्र पितामहादिपावस्थानां संसाणामवादीनां समवनयनम् । ॐआप: शिवाः शिवतमा इति मंत्रेण केनचियजमानशिरस्याभिषेकः कार्यः। पुत्र- कामश्वेत्तदा संस्रवेण स्वमुखांजनम् । ॐ क्षुधतां लोकाः पितृपदनाः इति एतावता मैत्रेणोदकेन पिश्यन्नाह्मणदक्षिणपा किंचिद्दरेऽसंचरसदेशेभ्युक्षणम् । मागग्राणां दर्भाणां तत्र निधनम् । ॐ पितृभ्यः स्थानमसीवि मथमापाने न्युनं तदुपरि नि- धाय तस्योपरि अर्घपवित्रासह स्वधावाचनीयसंज्ञकानां प्रयाणां मामग्राणां कुशानां निधानम् । हलायुधोपाध्यायानां मतमेतत् । फर्कोपाध्यायमते तु अर्घदाने विनियुक्त पवित्राणामन्यत्र विनियोगाभावाददाने विनियुक्तपवित्रवन स्वशवाचनीयकुशनि- धानम् ।। अथ गंधपुष्पधूपदीपवाससां दैवपूर्व ब्राह्मणेभ्यो दान तच्चत्यं । धामणेषु प्रत्येकं गंघादिकं संनिघाप्य कुशकुसुपयवजलादानम्।। * सस्यवस्विश्वेदेवाः इमा- नि गंधपुप्पधूपदीपवासांसि वो नमः॥ इति संकल्प्य भूमौ जलमसेपः कार्यः। अमु- गोत्र नांदीमुख पितः अमुकशर्मन सपत्नीक अमुकगोत्र नांदीमुख पितामह भमुक- शर्मन् सपत्नीक अमुकगोत्र नांदीमुख मपितामहामुकशर्मन् सपत्निक इमानीत्याधु- स्वा ययाविभागं वः स्वाहा नमः। इति संकल्प कन्या भूमौ जलं प्रक्षिपेत् । माता- महानामप्येवम् ॥ इदं वो ज्योतिः सुज्योतिरित्युक्त्वा समाचारादस्याभ्युदयिकथा- द्वांगभूतदेवपित्र्यवाह्मणाचनवियौ पच्यून ययातिरिक्तं तत्परिपूर्णमस्विति पंक्तिमूर्द्ध- न्यस्य सर्वेषां वा प्रश्नः ।। अस्विति प्रतिप्रश्नः ।। द्विराचमनम् ॥ द्विनामपतितानां- यवादीनां निरसनम् । ॐ ययाचक्रायुधो विष्णुखेलोक्यं परिरक्ष्यति । एवं मंहलम- पैतत्सर्वभूतानि रक्षत्पिति मंत्रण विमाग्रेषु नीवारचूगी गौरमृत्तिकया जलेन भस्म- ना वा चतुःकोण मंडलकरणम् ॥ तेषु मंडलेषु भोजनमाजननिशानम् ।। तत्समीपे भूमात्र व्यंजनपावनिधान । अय ताम्रादिपारे पदाज्याभिधारितोदनस्योद्धरणम्।। अग्नौ फरिष्य इति पंक्तिमूर्दन्यस्य सर्वेषां वा प्रश्नः ॥ ॐ कुरुप्येति प्रतिप्रश्नः ॥ दक्षिणेन पाणिनाहुतिपर्याप्तोदन ग्रहणम्।। * अमये कम्पवाहनाय स्वाहा । * सो. पाय पितृमते स्वाहेमि मंशभ्यां क्रमेणावसध्यामावाहुत्पोईस्तन होमः ॥ इदमनये. कम्पवानाय सोमाय पितृमते इति दयोस्पागो। अयमोफरणटोपः सुतसंस्कारा- नापिकादेषि सहयावेव कर्तव्यः ॥ मनमिमता तु सर्वत्र पित्र्याक्तिम्- ·न्यविप्रपाणावप्नौफरणहोमः । तत्राय विशेषः । जलाभ्युसिते दक्षिणपाणावमितीयें सकुशे होमः । इतरत्सर्वं पूर्ववत् । एतच्चानौकरणान्न विप्रः परिवेक्ष्यमाणेन सर्वेणा- न्नेन मिश्रीकृत्वा भोजनसमाप्ते भोक्तव्यं न तु पृथक ॥ (अन्नं पाणितले दत्तं पूर्व- पश्यंत्ययुद्धयः । पितरस्तेन तृप्यंति शेपान्नं न लभंति ते ॥१॥ यच्च पाणितले दचं यचान्यदुपकल्पितम् । मिश्रीभावेन भोक्तव्यं पृथक् भावो न विद्यते ॥ २॥ इति) निरनिकस्य नागरस्य तु नामाकरणं नागरखंडे निषेत्रात् ॥ अथ हुतशेष पात्रांतरे- पिंडार्यमवशिष्य दैवपूर्व सर्वविप्रपात्रेषु हुतशेपदानम् । ततः स्वस्तिकाकृतिभ्यामघो. मुखाभ्यां पाणिभ्यां वैश्वदेविकविमपात्रमालभ्य । ॐ पृथिवी ते पात्रमिति मंत्रमपः। ॐ इदं विष्णुरित्यनया विष्णुदेवतया ऋचा ॐ विष्णो दव्य रक्षेति वैष्णवेन यजुपा वा द्विजांगुष्ठपयोमुखमनखपन्नेऽवगावि द्वितीयविप्रपाबालभो विप्रांगुष्ठावगाहनव ।। एवं मातापहवर्गसंबंधिवैश्वदेविकविप्रपात्रयोरप्यालंभांगुष्ठावगाहने । ततः पितृरर्ग- संबंधि विमपात्र पूर्ववदालभ्य ॐ पृथिवीत इति मंत्रजपः। वैष्णव्यर्चा यजुपा वा मर्यवान्ने विप्रांगुष्ठावगाहनम् ॥ ॐ अपहता इति ब्राह्मणाग्रतामादक्षिण्येन यवा- वकीरणम् ।। अप उपस्पर्शनम्।। एवं द्वितीयविप्रपात्रं संस्कृयैवमेव मातामहव संबंधित विप्रपात्रयोः संस्कारः कर्तव्यः ॥ ततो देवपूर्व सर्वविषपात्रेषु परिवेपणं तच्च वामह- स्तान्वारन्धेन दक्षिणेन पाणिना सौवर्णदादि पात्ररेव कार्यम् ।। पात्राभाये पर्णेन कुशेन वा वामकरमंतख्य परिवेपणम् । नतु कदाचित्केवलेन करेण | भक्ष्यभोज्यफ- लमूलादि यत्किचिच्छ्राद्धाथमुपफल्पितं तत्सर्वमप्यविस्मरणेन किंचित्किचित्सर्वविमपा. प्रेषु पृथपृयपरिषेपणीयम् । विश्व परिवेपणमभूति अवविकिरणपर्यंत वामपाणि- ना पात्रं धारणीयम् । कण्डूयनावसरे दक्षिणहस्तेन पात्रं धृता वामहस्तेन कंगना. दिकायम् ॥ अयानसंकल्पं कुर्यात् ॥ तद्यथा ॥ ऋजुकुशकुसुमयवजलानि दक्षिणेन पाणिना गृहीत्वा वामहस्तेन वैश्वदेविकविप्रपात्रद्वयमालभ्य ॐ सत्सवमूविश्वेदेवाः इदमन्नं सोपस्करं परिविष्टं परिवेक्ष्यमाणं युग्मब्राह्मणतृप्तिपर्यंत अमृतरूपेण वास्वाहा नम इति भूमौ पात्रसमीपे संकल्पनलमक्षेपः । एवं मातामहवर्गसंबंधि वैश्वदेविक- विप्रपात्रद्वयमालभ्यानसंकल्पः ॥ अथ ऋजुकुशकुसुमयवनलानि दक्षिणेन पाणिना. दाय वामन पाणिना पितृवर्गसंबंधि विपपात्रद्वयमालभ्य ॐ अमुकगोत्र नांदीमुखपितः अकशर्मन् सपत्नीक । अमुकगोत्र नांदीमुख पितामह अमुकशर्मन सपत्नीक । अ. मुकगोन नांदीमुख मपितामह अमुकशर्मन् सपत्नीक इदमन्नं सोपस्कर परिविष्ट परिपेक्ष्यमाणं युग्मघाह्मणतृप्तिपर्यंत अमृतरूपेण यथाविभागं वः स्वाहा नम इति भूमौ । पापसमीपे संकल्प्य जम्मक्षेपः ॥ एवं मातामहवर्गसंबंधि विभपात्रमयमालभ्य पिका 24989 ..

·(१०४) तृप्तिरिति सरणात् । इदं च पिंडदानं कृताचमनेषु माह्मणेषु वा कापम् ॥ आचांतर वित्येक इति वचनात्। अथ करौ प्रक्षाल्यावनम्। ॐ अत्र पितर इति मंत्रस्य पित्रा- दिपिंडाभिमुखेन कृतांजलिना सस्वरं जपः । प्रदक्षिणं परावत्योदमुखेनासून्निय- म्याचमनादुपवेशनम् । तेनैव ययापरावर्तनम् । * अमीमदंतेति साखरं जपः। पूर्व- बद्पाप्रेण देवतीर्थन नदीयतदीयपिंदोपरि पिटमूले वा पित्रादीनां मातामहादीनां च अवनेजनम् । नीविविप्सर्जनं च । ॐ नमोवः पितरो रसायेत्यादिभिर्मघोरशो पज एनलिकरणम्।। घोरशोपमंत्रसंबंधिनाव नलि मंत्रप्रतिषेधात् तूष्णीमत्र भव. तानमो वः पितरो रसायेति प्रथमोंजलि मंत्र॥ द्वितीयोंजलिस्तुप्णीम्।। ॐ नमो च: पितरो जीवायेति तृतीयः॥ ॐ नमो वः पितरः स्वाहाय इति चतुर्यः॥ पंचमस्तुष्णी- म् ॥ ॐ नमो वः पितरो मन्यो नमो वः पितरः पितरो नमो व इति पतः ।। ॐ गृहाम इति ससरं जपः॥ ॐ पतद इति मंत्रेण पिंडोपरि त्रयाणं प्रयाणं रक्तमत्रा- णमूर्णानां वारदशानां बहुत्वविशिष्टानां पंचाशद्वदूर्ध्वमुत्रे वयसि स्वदयलोम्नां या प्रतिपिरप्रदानम् ।। ॐ ऊर्ने बहंतिरिति मंत्रेण स्वधापदे स्वाहापदोहितेनावने- जनोदगावस्यावशिष्टजलस्य पिंडमूले निषेक इति - इलायुधभाष्ये हेमाद्रिनिबंधे श्राद्धकाशिकायां दोहमिश्रपद्धतौ च ॥ नात्रोजैमित्यपोनिक इति-हेमाद्विपद्धती॥ नात्र मंत्रापत्तिः । एकपदेनैव सर्वमकाशनसंभवात् ॥ रक्तगंधरतपुष्पधूपदीपनैवेद्य- तांपूलफलादिभिः पिडपूजनम् ।। अमुफगोत्र नांदीमुख पित: अमुकशर्मन् सप. लीकामुकगोत्रनांदीमुख पितामहामुकशर्मन सपत्नीकामुकगोत्र नांदीमुख अपि- वामदामुकशर्मन् सपत्नीक इमानि गंधपुष्पधूपदीपद्राक्षामलकाद्रकमूलपापूगफल- तांब्लादीनि यः स्वाहा नमः। एवं मातामहानाम्। समाचारास्पिडदानवदर्चनविषौ यब्यून ययातिरिक्त तत्परिपूर्णपस्त्विति प्रश्नः।। अस्तु परिपूर्णमिति प्रतिप्रश्नः। एवं पिंडदान समाप्याचमनम् ॥ ब्राह्मणानाचामय्यं सर्वेपामत्रावसरे वाग्विसर्ग इति अन्ये इति बहवः ।। ॐ सुमोक्षितमस्त्विति मंत्रण श्रादभूमेः कर्मपात्रोदकेन मोक्षणम् ॥ • प्राचीनपवित्राणामुच्छिष्टसंस्पृष्टतया विभैः परित्पत्या तेभ्य उपाहाय पवित्रस- मर्पणम् ॥ देवपूर्व ब्राह्मणेभ्य उदकादिदानम् ॥ इदमुद कादिदानं देवे - सव्येन- पित्रे वपसव्येनेति कर्फः॥ वद्यया।। ॐ शिवा आपः सातति जलम्य । ॐ सौमन- स्यमस्त्विति पुप्पाणाम् ॥ ॐ असतं चारिष्टं चास्त्विति अक्षतानाम् ।। अत्र संव. स्त्विति यय क्रम मतिवचनम् ॥ अस्मिन्नुदकादिदाने हेमाद्रौ श्राद्धकाशिकायां च मंत्रांतराण्युक्तानि ॥ तप । अपांमध्ये स्थिता देवाः सर्वपप्सुमतिष्ठितम्।। ब्राह्मण स्य को न्यस्ताः शिवा मापो भवंतु मे ॥१।। इत्युदकदानम् ॥ लक्ष्मीर्वसति . पुष्पेषु - .

·(१०५ लक्ष्मीर्वसति पुष्करे।लक्ष्मीर्वसति गोष्ठेषु सौमनस्यं सदास्तु म इति पुष्पदानम्॥२॥ अक्षतं चास्तु मे पुण्यं शांतिः पुष्टि धृतिस्तु मे।यद्यच्छ्रेयस्करं लोके तत्तदस्तु सदा ममेत्य क्षतदानम्॥३॥ विगैस्तु हस्तदत्तानां उदकपुष्पाक्षतानां शुचौ देशे प्रक्षेपः कार्यः। चिर- धारणप्रयोजकभाविकार्याभावात्।।ॐ अस्माकं दीर्घमायुरस्त॥ ॐ शांतिरस्तु॥ॐ पुष्टि रस्तु ।। ॐ तुष्टिरस्तु। ॐ वृद्धिरस्तु ॥ ॐ यद्यच्छ्यस्तदस्त्विस्यतमःमतिमं यज- मानेन कर्मपात्रोदकेन स्वमूर्द्धनि समाचारादभिषेकः। यत्पापं तत्सतिहतमस्त्विति भू. मौ जलप्रक्षेपः।। ॐ द्विपदचतुष्पदेभ्यः शांतिभवविति पाठमात्रम् ॥ अस्त्विति स. चैत्र प्रतिवचनम्।।ॐ नांदीमुखाः पितरः प्रीयतामिति मंत्रेण क्षीरयवकुशजलानां पि- त्रादिसर्वब्राह्मणहस्तेषु तंत्रेणाक्षय्योदकदानम् ॥ नात्र मंत्राटत्तिः ॥ एकपदेनैव सर्वप्रकाशनसंभवात् ॥ ॐ अघोराः पितरः संविति कृतांजलिना यजमानेन ब्राह्म- णान्मतिपश्नः ॥ ते च पुष्पाक्षतदानपूर्वक स्विति प्रतिप्रश्नं कुर्युः ॥ एवं सर्वत्र ।। ॐ गोत्रं नो वर्द्धतापिति कर्ता ब्रूयात्।। ॐ वर्द्धतामिति विप्राः प्रतिबेयुः।। ॐ दाता- रो नोभिवर्द्धतामिति कर्ता ।। ॐ अभिवद्धन्तामिति विमाः ॥ एवं सर्वत्र ॥ ॐ वेदा- श्व नोभिवताम् ॥ ॐ अभिवताम् ॐ सन्ततिनोंभिवद्धताम्॥ ॐ अभिवर्द्धताम्।। * श्रद्वा च नो मान्पगमत्। ॐ मागाद॥ ॐ वहुदेयं च नोस्तु । अस्त्वित्येवमाशिषां ग्रहणम् ॥ इति हेमायादयः । फर्कोपाध्यादयस्तु । ॐ गोत्रं नो वर्द्धतामिति यज. मानेनोक्ते वर्द्धतामिति विप्राः प्रतिव्युः ॥ ततः ॐ दातारो नोभिवर्द्धतां पैदाः संत- तिरेव च ।। श्रद्धा च नो माव्यगमदहुदेयं च नोस्त्विति मंत्रं यजमान उदाहरेत्॥ अ. स्त्विति प्रतिवचनमित्येवमाशिपां प्रतिग्रहणमित्याहुः ।। मदनरत्नेप्येवम् ।। हेमा. दिस्तु अतिथींश्च लमेमहि॥ लभध्वम्।। याचितारश्च नः संतु॥ मा च याचिष्पकंचना मायावेथाः ॥ एताः सत्याशिपः संतु ॥ संवित्याशीर्वचनान्यधिकान्याह ॥ अय न्युजपानोपरि स्थापितकुशानपवित्रैः सह वादाय पित्रादिपिडपंक्तरुत्तरतः पिटोप- रिवा प्रागग्राणां तेपामास्तरणम्।। ॐ नांदीमुखान् पितृवाचयिप्य इति पंक्तिमर्द न्यस्य सर्वेषां वा प्रश्नः।। वाच्यतामिति तैरनुज्ञातः ॐ नांदीमुखाः पितरः पितामहाः प्रपितामहा मातामहाः प्रमातामहा दृद्धपमातामहाच प्रीयंतामिति मंत्रमुदाहरेत् । ततः -ॐ प्रीयंतामिति विगैरुच्यमाने ॐ ऊर्ज वहंतीरिति मंत्रेण स्वधापदे स्वाहांपदोपहितेना. स्वतकुशेष्ववनेजना वशिष्टानां कर्मपात्राद्गृहीतानां वाऽपां निषेकः।। हेमाद्रिस्तु नांदी. मुखान्पितन् स्वाहां वाचयिष्प इति पृष्ट्वा वाच्यतामित्पनुज्ञातो नांदीमुखाः पितर इति मंत्र पठेत् । तत ॐ अस्तु साहेतिविनरुच्यमाने अनमित्यपो निर्पिचेदित्याह। अय-न्युग्जमपात्रमुत्तानं कृत्वा ब्राह्मणेभ्यो द्राक्षामलकाईमूलयवनिक्रयभूतदक्षि- ।

·(१०६) पादानम् । तद्यथा-॥ अमुफामुकगोत्राभ्याममुकामुकशर्मभ्यां ब्राह्मणाभ्यां भव- या कृतत्सत्यवमू वैश्वदेविककर्मप्रतिष्ठाथै इमां द्राक्षामलकाईकमलयवनिष्क्रय भृतां दक्षिणां विष्णुदैवतां संपददै नममेति वैश्वदेविकेभ्यो दानम् ॥ अमुकाम- कगोत्राभ्याममुकामुकशर्मभ्यां ब्राह्मणाभ्यां भवद्भयां नांदीमुखानां पित्रादीनां कृततदाभ्युदयिकाद्धमतिष्ठार्यमिमामित्याधुच्चार्य संप्रददे नममेति पैकेभ्यो दानम्॥ एवं मातामहसंविधिभ्यामपि।। उत्तानं पात्रं कृत्वाययाशक्ति दक्षिणां दद्यात् ब्राह्मणे- भ्य इति कात्यायनोक्तिः ॥ त्वाप्रत्ययतः प्रक्रांतोपक्रममृतेऽन्यकर्मानवकाशात् । स. लिलं नामगोत्रेण दद्यात्शच्या च दक्षिणाम् ॥ स्वस्तिवाचनकं कुर्याद पिंडानुकृत्य भक्तितः ।। इति मात्स्यवाक्याच दक्षिणादानानंतरमेव पिंटोत्यापनमिति दोमि- श्रादयः। अतश्च हस्ताभ्यामेकं पिंडमुकृत्य पाने प्रत्यवघायावघाणम् ॥ सकदाच्छि. मानामावसध्यानौ प्रक्षेपः। उल्मुकयोश्च॥ ॐ विश्वेदेवाः प्रीयतामिति तेति वैश्वदेवि- फान्विप्रान्मतिप्रश्नः । ॐ विश्वेदेवाः प्रीयंतामिति मतिप्रश्न ।। अनावप्तरे पिडोत्या- पनपिति हेमाद्रिः ॥ विप्रमोमनभाजनानि चालयित्वादिः संचरभूमिमोक्षणम् । ॐ स्वस्ति भर्वतो .विति विप्रान्मतिप्रश्नः ॥ स्वस्तीतितरक्त ॐ देवताभ्य इति निर्जपः समाचारात्कृतांजलिना देशकालयोः संकीर्तनान्ते आभ्युदयिकभाद- विधौ यन्यून ययातिरिक्त तत्परिपूर्णमस्तु ।। मंत्रहीन क्रियाहीनं भक्तिहीनं विनो- तमाः । श्राद्धं संपूर्णवां यातु प्रसादाद भवतां मम ।। यत्कृतं तसुकृतमस्तु ॥ य. चक तद्विष्णुप्रसादाद ब्राह्मणवचनाच सर्व परिपूर्णमस्त्विति वक्तव्यम् ॥ अ- स्विति विपाः प्रतिवयुः ॥ यज्ञादिसमाप्तौ यो यन्यूनं तस्मै त उपयत्वेऽतिरिक्त तस्मै ते नम इति श्रुतेः संस्थामंत्रजपलिंगात् ।। * वाजे बाजेक्त वाजिन इत्यादिना देवयानैरित्पतेन मंत्रेण पित्रादि ब्राह्मणौ कुशाग्रेण स्पृशन् विमृश्यैवमेव मातामहादि. ब्राह्मणयोर्विसर्जनम् ततस्तेनैव मंत्रेण वैश्वदेविकब्राह्मणयोर्विसननम् ॥ अय ब्राह्म- णानग्रतः कृत्वा ॐ आमावाजस्येति मंत्रणासीमांतमनुगमनम् ॥ ब्राह्मणान्प्रदक्षिणी. कृत्य गृहमवेशः ॥ उच्छिष्टमार्जनम् । आचमनं । सर्वथा ब्राह्मणालामे तु दर्भवदन ब्राह्मणस्याने परिकल्प्य यथास्पानं निवेश्य निमंत्रणादिविसर्जनांत पेपानुप्रैप- संयुक्त सकलं श्राद्धं ययाविधि कार्यम् इयांस्तु विशेष:। न नियमनावणं तस्य दृष्टा- यत्वात् ॥ अनुप्रैपाः स्वयकार्याः॥ हुतशेषे सांगुष्ठावगाइनमा हुतशेषसंस्कारवाद। परिविष्टान्नं तु ब्राह्मणाय वा गये देयम् ॥ तदभाये अप्सु प्रक्षेपणीयम् नाचांतेद- कादिदानम् । नाशिषां प्रतिग्रहणम् । प्रैवानुमैपरूपत्येति तत्मतिग्रहणस्य ब्राह्मण- सकाशादेवोचितत्वात् । न दक्षिणादानम् । बामगोद्देशेन विहिवस्वाद । देवतोहे- ·((१०७) शेन दक्षिणादानपक्षे तु भवत्येव दक्षिणादानम् । अस्मिन्पले अन्नवदक्षिणाया अपि श्राद्धभोजनकर्तरि ब्राह्मणे प्रतिपत्तिः ॥ दक्षिणादाने देवतोद्देशपतः शाखा. न्तरपरः ॥ दर्भवटूनां माझ्मुखोदङ्मुखता दर्भाग्रस्य मुखकल्पनया ज्ञेयेति श्राद्ध- खंडहेमाद्रौ ढोइमिश्रपद्धतौ च स्पष्टम् ॥ दर्भवनिर्माणे च न दर्भसंख्यानियमः । स- दुक्तं छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनेन । यज्ञवास्तुनि मुष्टयां च स्तम्मे दर्भवटौ तथा ॥ दर्भसंख्या न विहिता विष्टरास्तरणेषु चेति ॥ दर्भचटौ तथेति कचित्पाठः॥ पंचा- शता भयेद् ब्रह्मा तदर्दैन तु विष्टरमा इति परिशिष्टे ब्रह्मविष्टरादौ दर्मसंख्याविहि- तास्ति । अतश्च दर्भसंख्यायाः समवासंभवाभ्यां व्यवस्थितो विकल्प इति नारायण वृत्तौ ॥ इति श्रीमद्विवेदी परशुरामात्मजेन जगन्नाथशर्मणा संशोधित श्रीरुदकल्पद्रुमे आभ्युदयिकश्राद्धपद्धतिः समाप्तिमगमत् ।। ॥ अथाभ्युदयिके देवतानिर्णयः॥ तत्र कात्यायनसूत्रम् ॥ आभ्युदयिक प्रदक्षिणमुपचारः पूर्वाह इति प्रकृत्य ना- न्दीमुखाः पितरः पितामहाः प्रपितामहा मातामहाः प्रमातामहाः दृद्धामातामहाथ- मीयतामिति ॥ अत्राहि पूर्वाह्वरूपकालैकयात्मयोगैक्येन पट् दैवतमाभ्युदयिकं श्राद्ध- मुक्तं पण्णामुपादानात् ॥ नांदीमुखेभ्यः पितृभ्यः पितामहेभ्यः प्रपितामहेभ्यो मा. तामहेभ्यः प्रमातामहेभ्यो वृद्धममातामहेभ्यश्च स्वाहोच्यतामिति छंदोगसूत्रे वसिष्ठेन तथैवोक्तम् ॥ छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनेनापि ॥ आयुष्याणि च शान्त्यर्थ जप्त्वा तत्र समाहितः ॥ पड़भ्यः पितृभ्यस्तदनु भक्त्या श्राद्धमुपक्रमेदित्यनेन पट् दै- चत्यं आभ्युदयिकं श्राद्धमुक्त्वा । मागग्रेष्वय दर्भेषु आद्यमाम अपूर्ववत्।। अपति- पेन्मूलदेशेऽवनेनियेति निस्तिलाः ।। द्वितीयं च तृतीयं च मध्यदेशाग्रदेशयोः ।। मातामहप्रभृतींस्तु एतेपामेव वामत इत्यनेन प्रयोगैक्य तत्र प्रदर्शितम् । नहि प्रयोगमे- दें पित्रादीनां वामतो मातामहादीनामवनेजनं संभवति । आद्य पितरं द्वितीयं पिता- महं तृतीयं प्रपितामहम् ॥ स्पेन भर्ना समं भुक्ते माताश्रादं सुधातमम् ॥ पितामही च स्येनेच स्वेनैवप्रपितामहीति वृहस्पतिनापि स्वभादिभिः सदैव प्राशस्त्येन मात- भ्यः श्राद्धदानमुक्तम् ॥ न योपिद्यः पृथग्दयादवसानदिनादते ॥ स्वभर्तृपिंडदा- नाच वृप्तिरासां यतः स्मृता इति छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनेन मातृभ्यः पृयत्वेन श्राद्धपदानस्य प्रतिपिद्धत्वाच ॥ पिंडपिठ्यज्ञवत् स्त्रीभ्यश्चेत्यन्वष्टकाबदाभ्युदायिक विशेषोपदेशाभावाच सूत्रे विशेषोपदेशामावेपि ॥ अन्वष्टकासु द्धौ च गयायां च क्षयेऽहनि ॥ मातुः श्राधं पृथक् शस्तमन्यत्र पतिना सहेति स्मृत्यंतरे विशेष उक्त एवेति चेन्न।। नांदोमुखाः पितरः पितामहा इत्यादिसूत्रविरोधात् ॥ षड्भ्यः पिव:

·(१०८) भ्य इति । प्रागग्रेष्बंध दर्भेष्विति पूर्वोक्तकात्यायनवचनविरोधात् ॥ कर्पसमन्वित मुक्या तयाचं श्रापोडशम् ॥ मत्यान्दिकं च शेपेपु पिंटाः स्युः पदिति स्थितिरि- ति छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनोक्तवचनांतरविरोधाच ॥ कसमन्वितमन्वष्टकाश्राद्ध तफपार्वणमेव छंदोगानां विदितम् ।। शेपेपूक्तव्यतिरिक्तेपु श्राद्धेषु ।। उक्तव्यति- रिक्तत्वेनाभ्युदयिकैपि पट् पिडा इत्यर्थः ।। तस्माद्वाजसनेयिभिच्छंदोगैश्च पट दै- यतमेवैकमयोगमाभ्युदयिकं श्राधं कर्तव्यम् । यतु अन्वटकामु थ्यौ चेति स्मृत्य- न्तरवाक्यं तत् शाखान्तरविषयम् ॥ यानि तु "माधाधं तु पूर्व स्यात् पितृणां तदनन्तरम् ।। ततो मातामहानां च वृध्धौ श्राद्धत्रयं स्मृतमिति ॥ मातश्राध्धं तु पू. बकि मध्याह्ने पैतृक तथा ॥ ततो मातामहानां च वृध्धौ श्राद्धत्रयं स्मृतमित्यादि। हेमायादिनिबंधकृतैः शातातपगाग्र्यादिस्मृतिवाक्यैः कालभेदागिन्नपयोगाणि त्री. णि थाद्धान्पुक्तानि तानि येषां सूत्रे आभ्युदयिके विशेपतः पार्वणत्रयविधिरस्ति पार्वणयापयोविध्यभावो वास्ति तच्छाखान्तरविपयाणि ॥ यदपि ॥ अलामे भि- न्नकालानां नांदीश्रादत्रय धुधः ॥ पूर्वेयुबै प्रकुर्वीत पूर्वाह्ने मापूर्वकमिति रद्ध मनुवचनं तदपि शाखान्तरविषयम् ॥ यत्र हि मात्रादिश्रादत्रयविधिः कालत्रये स्ति तत्रैवानुकल्पतया काळकत्वेन विधियुक्तः ॥ नहि कात्यायनसूत्रादौ कालत्रये मात्रादिश्राद्धत्रयविधिरस्ति ॥ कोफिलमतानुसारिभिरपि पड् दैवत्यमेवाभ्युदयिक श्राध्य कर्तव्यम् । तत्रैक पितृपार्वणं मातृमातामहप्रमातामहोद्देशेनापरमिति तैपां विशेषः ।। पुत्रिकापुत्रस्याप्येवम् । तदाह छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनः ॥ मातुः म- थमतः पिंड निवपेत्पुत्रिकासुतः।। द्वितीयं तु पितृस्तस्यास्तृतीयं तु.पितुः पितुरिति] नांदीमुखाः पितरः पितामहा इत्यादिना भगवताऽचार्येण पित्रादीनामनुलोमक्रमो विहितः । बौदायनमूत्रे छंदोगसूत्रे चाप्येवम् ॥ मातापितामही चैव तयैव प्रपिता- मही पित्रादयस्वयश्चैव मातुः पित्रादयस्वपः ॥ एवे नेवार्चनीयाः स्युः पितरोभ्युदये द्विजैः ॥ इत्याश्वलायनस्मृतावनुलोमकमाभियानादाश्वलायनानामप्यनुलोमक्रम ए- वेति पारिजातस्मृतिकौस्तुमादयः ॥ यत्तु ।। नांदीमुखे विवाहे च प्रपितामहपू. चकम् । नामसंकीर्तयेद्विद्वानन्यत्र पिपूर्वकमिति वृद्धवसिष्ठवचन प्रतिलोमक्रमविधा- यकं तोपों में वृद्धि श्रादेऽनुलोममतिलोमक्रमयोरनुपदेशमतिलोपक्रमोपवेशो वा. स्ति वच्छाखाविषयम् ।। आयर्वणानां तु पिंडपिपाश्राद्धादौ सर्वत्र प्रतिलोम- फ्रम एव तो उक्तोऽस्ति ।। छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनः। स्वपितृभ्यः पिता द- पारसुतसंस्कारकर्मम् ॥ पिटानोद्वाहनाचेपां तस्याभावं तु तन्क्रमात् । इति ॥ ओदा- इनादित्याइ अभिविधौ ॥ तेन तेषां सुतानामुद्राई विवाहमभित्र्याप्य पिता,स्वपित- ·(१०९) भ्यः स्वपित्रादिभ्यो मातापहादिभ्यश्च पिंडान्दधात् । तदुपळक्षित माभ्युदयिक था- दं कुर्यादित्ययः।। उदाहोत्र पूर्वाभिप्रेतः। द्वितीये तु पितरि जीवति अपि स्वकर्तृक- स्वात् ॥ तथा च स्मृतिः ॥ नांदीश्राद्धं पिता कुर्यादाये पाणिग्रहे पुनः ॥ अत :- र्व प्रकुर्वीत स्वयमेव तु नांदिकम् ॥ इति ।। प्रथमेपि विवाहे कतराभाये पर एवा- भ्युदयिक श्राद्धं कुर्यादिति प्रयोगपारिजाते । तत्राजीवपितृकः स्वपित्रानुद्दिश्या- भ्युदयिकं कुर्यात् ।। जीवत्पित्कादिस्तु पितुः पितामहादेर्वा पित्रादीन्मातामहादी. थोद्दिश्याभ्युदयिकं कुर्यादिति विशेषः ॥ तस्याभावे तु तत्क्रमादिति ॥ तस्य पितु रमाये पितृव्याचार्यमातुलादिर्यसंस्कार कुर्यास्स तरक्रमात्तं पितरमारभ्य संस्कार्यस्य यः पितृणां क्रमस्तेन क्रमेण दद्यादित्यर्थः ॥ जीवदसन्निहित पितृफत्वे तु सं- स्कार्यस्य पितुः पित्रादिभ्यो मातामहादिभ्यश्च दद्यादिति ॥ आभ्युदयिकथा- फर्तुतिर्येव जीवत्यां मृतायाः तस्याः सपल्या मपत्नीकत्वगुणकीर्तनम् ।। ए- वं पितामही मपितामह्यारन्यतर जीवने उभयोजीवने च । सपल्यभावे च न सप- त्नीकत्वगुणकीर्तनम् ॥ मातामहे जीवति तत्पार्वणकोपः । द्वाग्लोपात् ।। तदुक्तं । पिलव, मालवर्गे तथा मातामहस्यच ।। जीवेत्तु यदि वर्गायस्तं वर्जतु परित्यजेद ।। तदा पितृपावणेनैवाभ्युदयिकश्राद्धसिद्धिः ॥ पितजीवनेप्येवं प्रसक्ते विशेष उक्त- च्छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनेन। दृद्धौ तीर्थे च संन्यस्ते ताते च पतिते सति । येभ्य एव पिता दद्याचेभ्यो दद्यात्स्वयं सुत इति ।। अत्र युद्धौ तीर्थे चेत्यनेकनिमित्तस- मविशेषवाक्यभेदादमंतर्वेदीतिवद्धितीर्थादिपदैर्जीवपिनधिकारीकं श्राद्धमान - क्ष्यते । येभ्य एवेति यच्छन्दोपवद्धैवकारस्य यदेवविद्यया करोतीतिवद्वीप्सार्थक स्वात् येभ्यो येभ्यःपिता दद्यात्तेभ्यस्तेभ्यः पुत्रो दद्यादित्ययः ॥ तेन जीवपितृकः स्वपितुः पित्रादीन्मातामहादीयोद्दिश्याभ्युदयिक श्राद्धं कुर्यात् ।। मृतमातामहस्यापि. जीवरिपतुर्न मातामहायुदेशः॥ पिपितामइयोजीचने तु पितामहस्य पित्रादीन्मा- तामहादीचोद्दिश्याभ्युदयिक कुर्यात् ।। तदुक्तं विष्णुस्मृतौ ॥ पितरि जीवति यः श्राद्धं कुर्यात्स येषां पिता कुर्यात्तपां कुर्यात् पितरि पितामहे च जीवति येषां पि. तामह इत्यत्र कुर्यात्तपां कुर्यादित्यस्यानुपंगः ।। पित्रादीनां त्रयाणां जीवने तु पित्र- पार्वणलोपः । पितरि पितामहे प्रपितामहे च जीवति नैव कुर्यादिति विष्णुस्मृते. रित्युक्तम् । स्मृतिकौस्तुमे । यत्तु कल्पतरौ हलायुधमाष्ये चोक्तम् ॥ त्रयाणां जी- बनेपिमपितामहस्य पित्रादीन मातामहादीचोदिश्याभ्युदयिकं कुर्यात् ॥ पिता पिता मइश्चैव तयैव प्रपितामहः । प्रयो घश्चमुखाद्यते पितरः संप्रकीर्तिताः । तेभ्यः पूर्वतरा ये च मनातः सुखैपिणः । तेतु नांदीमुखा नांदीसमृद्धिरिति कथ्यत इति ·(११०) ब्रह्मपुराणवचनस्य जीवत्पित्रादीति कर्तृफवृद्धिश्राद्धविषयत्वात् ॥ यतु पितरि पितामहे मपितामहे च जीवति नैय कुर्यादिति विष्णुस्मृतिवचनं तज्जीवत्पि- तादिपिककर्तृकवीर्यश्राद्धादिविषयमिति तन्न । अस्प ब्रह्मपुराणवचनस्य तत्मक- रणपठितत्वात्मौष्ठपदीश्रादविषयत्वेन हेमाद्रयादिभिनितत्वात् । अतस्तस्य जीव. पितादिपितृर्तृकाभ्युदपिकविषयत्वाभावात्स्मृतिकौस्तुभकृतोक्तमेव साधु ॥ व्यु. क्रममृते तु श्राद्धपकारो विष्णुस्मृतावभिहितः ॥ यस्य पिता प्रेता स्यात्सपि पिड निधाय पितामहात्परं द्वाभ्यां दद्यात् । यस्य पिता पितामहश्य प्रेतौ स्यातां स ताभ्यां पिंड दत्वा पितामहपितामहाय दद्यात् ॥ यस्य पितामहः प्रतः स्यात् स तस्मै पिंड निघाय प्रपितामहात्परं द्वाभ्यां दयादिति ॥ अजीपद पिवमपितामहो जीवरिप- तामहः पितापिलम पितामह तरिपतनुद्दिश्य विवपार्वणं कुर्यात् ।। नांदीमुख पितः नां- दीमुखपितुः पितामह नांदीमुखपितुः प्रपितामह इदं य: पायमिति प्रयोगः ॥ एवं प्रपितामहमानजीवने पितृपितामहतत्पितामहानुद्दिश्य पितृपार्वणं कुर्याद । नांदीमुख पितः नांदीमुख पितामह नांदीमुखपितुः प्रपितामह इदं वः इति प्रयोगः॥ पित- प्रपितामहयोजविने तु पितामहं प्रपितामहस्य पिपितामही चोदिश्य पिपार्वणं फुर्यात् । नांदीमुख पितामह नांदीमुखमपितामहस्य पितः नांदीमुखमपितामहस्य पि- तामह इदं व इति ॥ पितामहमपितामहयो वने तु पितरं पितामहस्य पितामह मपि- तामही चोदिश्य तद पार्वणं कुर्यात् ।। नांदीमुखपितः नांदीमुखपितामहस्य पितामह नांदीमुखपितामहस्य प्रपितामह इदं वः इति ॥ एवमजीवन्मातामहस्य प्रमातामह जीवने नांदीमुख मातामह नांदीमुख मातामहस्य पितामह नांदीमुखमातामहस्य प्रपि- तामह इदं व इति भयोगः ॥ वृद्धपमातामहजीवने तु नांदीमुख मातामह नांदीमुख- ममातामह नांदीमुखमातामहस्य मपितामह इदं व इति।। तयोरुभयोनीवने तु नांदी- मुख मातामह नांदीमुखमातामहस्य पितामह नांदीमुखमातामहस्यमपितामह इदं वः।। इति श्रीमद्विवेदी परशुरामात्मजजगन्नाथशर्मणा संशोधिते श्रीरुद्रकल्पद्रुमे आभ्यु. दयिकाददेवतानिर्णयः॥ ॥ अथाभ्युदयिकश्राद्धे पिण्डदानप्रतिषेधः ॥ .. उक्तं च सपिंडकं श्रादम् । तत्मसंगादिदानी कचित्पिडदानप्रतिषेधोऽभिधी- यते ।। स्मृतिरत्नावस्यां स्मृत्यन्तरे।। विवादमौजीबंधोध वा वर्षमेवया ॥ पिटा. न्सपिंदा नो दधुः सपिंढीकरणं विनेति ॥तत्रैवा विवाहयतयूदाम वम वदर्दकम्। पिंडदानं न कर्तव्यं शतीनामृदिमिच्छतेति ॥ तथा तत्रैव ॥ दिपा तथान्यत्र ·पिंडदाननिराक्रिया ॥ इति ॥ फााजिनीरपि ॥ मौजीबंधाद्विवाहाच वाद वर्ष- मेव था। पिंडान्सपिंडा नो दाः सपिंडीकरणाहते ॥ इति । अत्र च सपिंडीकरणा- इणं तत्पूर्वभावीनां प्रेतश्राद्धानामुपलक्षणार्थम्।। विपक्षे निदापि श्रूयते। स्मृतिरत्ना- वल्याम् ॥ वृद्धौ पिंडान्विनिर्वाप्य पुनःपिंडान्ददाति यः॥ गोत्रद्धिविधानी स्याव न- रकं प्रतिपद्यत इति ॥ एवं सर्वत्र निषेधे प्राप्ते कचिदपवादमाह । बृहस्पतिः ॥ महा. लये गयाथारे मातापित्रोः क्षयेदनि ॥ कृतोद्वाहोपि कृति पिडनिर्वपर्ण सुत इति । महालयशब्देनात्र फालविशेपो देशविशेषश्वेत्युभयमपि गृह्यते ॥ विशेपाश्रवणादिति- स्मृतिरत्नावलीकारः ॥ दिवोदासीये बृहस्पतिः॥ तीर्थे संवत्सरे प्रेते पित्यामे म- हालये ॥ पिंडदान प्रकुर्वीत युगादिभरणीमवेति ॥ स्मृविरत्नावल्याम् ॥ पित्रोः क्षयाहे यज्ञे च पित्यज्ञे महालये। गयायां पिंडदानस्य न कदाचिनिराक्रिया । इति ॥ यज्ञः सोमयागः ।। पितृयज्ञश्चातुर्मास्यांतर्गता पित्र्येष्टिः ॥ पिंडपिठ्यशश्व प- चनमंतरेण पिंडदाननिचिर्नास्तीत्य भिहितम् ।। विना वचनं पिंडदानाफरणे मतिपे- घोच्यते।। पिविना नहि श्राद्धमपवादाटते कचित् । पिशाचमन्यया तस्याद्विपिहीने कृते सति ॥ इति । अत्र प्रसंगातर्पणे कचित्तिलनिपेधोप्यभिधीयते ।। तत्र मरीचिः॥ विवाहे चोपनयने चौले सति यथाक्रमम्।। वर्षम, तददै च नेत्याहुस्तिलतर्पणमिति॥ वृद्धौ सत्यां च तन्मासि नेत्याहुस्तिलतर्पणमिति स्मृत्यर्थसारः ॥ गायः ॥ भानौ भौमे त्रयोदश्यां नंदाभृगुमघासुच ॥ विंडदानं मृदा स्नानं न कुर्यात्तिलतर्पणमिति ॥ परीचिः ।। सप्तम्यां रविवारे च ग्रहे जन्मदिने तथा ॥ भृत्यपुत्रकलत्रार्थी न कुर्या- तिलतर्पणम् ॥.पक्षयोरुभयो राजन् सप्तम्यां शनिसंध्ययोः ॥ विद्यापुत्रकलत्रार्थी तिलान्सप्तम वर्जयेत् ॥ इति ॥ कांदे काशीखण्डे || ग्वौ शुक्रे त्रयोदश्यां सप्तम्यां निशि संध्ययोः ॥ श्रेयोर्या ब्राह्मणो जातु न कुर्यात्तिलतर्पणम् ।। इति । अयंच म. तिपेधो वाजसनेयिभिन्नपरः ॥ ततोऽपसव्यं तिलमिश्रमिति कात्यायनीयस्नानसूत्रे तिलपिमित्यनेनैव तिलमाप्तौ एकैफस्य तिलर्मिश्रान् त्रीस्त्रीन्दद्याञ्जलांजलीनिति सने पुनस्तद्गृहणे स्मृत्युक्तमतिपिद्धदिनेष्वपि तर्पणे तिलनिवृत्तिाभूदित्येतेन कै- विदुक्तं श्राद्धांगतर्पणे कर्तव्ये तदिने नित्यतर्पणं तिलरहितं कार्यमित्युक्तं तन्निरम्त- मिति हरनायादयः ॥ एतदर्थमिति हरिहरादिभिर्व्याख्यातत्वात् ॥ कठाः काण्वाश्थ जावाला ये च वाजसनेयिनः । सतिलं तर्पणं कुर्युनिपिद्धेपु दिनेष्वपीति मरीचिवच- नाच If :काण्वजावालयोजिसनेयिगणांतःपातिवाद्वाजसनेयिग्रहणेनैव तदुपादाने सिद्ध पुनस्तदुपादानमत्यादरार्थम्॥ अयं च तर्पणे तिलपतिपसवः शुलतिलविषयः।। अयोधी प्रामणो जातु न कत्तिलतर्पणमिति ॥ तिलान्मतिषिध्य तत्रैवाने यदि ·कुर्यात्ततः कुर्याच्छालैरेव तिलैः कृतीति स्कंदपुराणात् ॥ तीर्यतर्पणेपि तिलनिषेधो न प्रवर्गाची तिथिविशेपे च गयापां तपक्षको निपिद्धपि दिने कुर्यात्तर्पणं विल- मिश्रितमिति विस्थलीसेतौ वचनात्।।इत्याभ्युदयिकथादे पिंडदानपविषेषवचनानि॥ ।। अथाभ्युदयिकमामश्राद्धम् ॥ आमश्राद्धं मकर्तव्यं वृद्धौ नांदीमुखे सदा॥ पाकेन वा बहिः शाले सोदनं घदर दघि ॥ इति ॥ थारकाशिफायां याज्ञवल्क्येन वृद्धावपि पाक्षिकापवादविधानात् । आपधननौ तीयें च प्रवासे पुत्रजन्मनि।। आपश्राद प्रवीत भार्यारजसि संक्रमेदि- ति निस्पष्ठीसेतौ कात्यायनेन चापदि पुत्रजन्मनि चामथादविधानाचदिह निरूप्यते॥ तत्र हेमाद्री पराशरस्मृतिविष्णुपुराणबाराहपुराणेषु ॥ असमर्योनदानस्य धान्यमा स्वशक्तितः॥ प्रदद्यातु द्विजातिभ्यः स्वल्पामपि च दक्षिणामिति ॥ अस्यायमर्थः ।। पकान्नाभाने श्राद्धयोग्यान्नप्रकृतिभूतं ययगोधूमतदुलादिधान्यमेव विश्वान्देवान्पि- बोद्दिश्य पकाम्नवश्यक्तानिमंत्रितद्विजेभ्यः समर्पयेत्॥ तत्र पान्यस्य साक्षाददननी- यत्वाशोजनाभावे तसंविधिनो धर्मालसमयोजना अपोशानादयो लुप्यन्ते । तदु. क्तम्।। कृप्तमश्नोवगाहश्च जुपप्रश्नो ययासुखम्॥ आमश्राद्धे भवेतदपोशानं च पंचम- म् ॥ हात ॥ अवगाहोंगुष्टनिवेशनम् ॥ अश्यत इत्याशः ॥ धान्यविशेषणेन चाशं- शुध्देनैतत्सूच्यते ॥ यत्स्थानं गत्या तैाह्मणैस्तद्धान्यमशनयोग्यं कृत्वा भोक्तव्य न तु कार्यान्तरे विनियोक्तव्यमिति । अन्पयाऽशमित्यनर्यकं स्यात् ॥ अन्य कर्तृविशे- पेऽपवादमाह ॥ व्यासः।। हिरण्यमा श्राद्धीयं लब्धं यक्षत्रियादितायथेष्टं विनि- योज्यं स्याद्भुनीयात् ब्राह्मणः स्वयम् ॥ इति ॥ क्षत्रियादितः क्षत्रियवैश्यमाच- सिक्तादिभ्यः। अत्र यद्यपि यथेष्टं विनियोज्यमिति सामान्येनोक्तं तयापि थाद्धादौ म विनियोज्यं देवत्तोद्देशेन त्यक्तस्य पुनर्देवतांतरोदेशेन त्यागस्यायुक्तत्वात् ।। अतो लौकिके भोजने क्रियादौ वा लौकिकेपि श्रुतिस्मृतिविहित दक्षिणादानादौ नित्य- नमित्तिके विनियोज्यमित्यवगंतव्यम् ॥ ब्राह्मणा तु रन्धं स्वयमेवेति नियम्यते ॥ अत्र यावत्प्रतिगृहीतं तावत्स्वयमेव भोज्यपिति नियमो न मन्तव्यः ॥ फिन्तु दप्ति- पर्यत स्वयं भूत्वा तस्य श्राद्रशेपोचितामतिपत्तिः कर्तव्येति, निथेवव्यम् ॥ शूद्रा- तु प्रतिगृहीत कस्मिंश्चिदपि नित्यनैमित्तिक न विनियोज्यम् । किं तु स्वकी परकीये ना भोजन एवोपयोध्यमिन्युक्तं हेमादौ पत्रिंशन्मते।। आम शूद्रस्य यत्किचिच्छादिक प्रतिगृपते ॥ तत्सर्वं भोजनायालं नित्ये निपिचिकेन चेति। अन प्रदेयशन्यपरिमा- जमार ॥ व्यासः ॥ आर्म ददन्तु कतिय दद्यादाम चतुर्गुणमिति।। चतुर्गुणमित्येकै- ·(११३) किब्राह्मणप्तिपर्याप्ताम्नसिद्धिसमर्यादान्यचतुर्गुणम् ॥ वायतैकैकस्मै ब्राह्मणाय दै- 'धादित्यर्थः। अशक्ती पक्षान्तरमपि तेनैवोक्तम्।। आम दरद्धि कौंतेय आम तद्विगुणं भवेत् ॥ विगुणं चतुर्गुणं वापि नरवेकगुणमयेदिति। मनोत्तरोत्तरपक्षस्य मुख्यत्वं । एवमप्यशक्तौ सपमप्याम दधादित्युक्त विस्थलीसेती॥ आमश्राद्धति कर्तव्यतामाह ।। हेमाद्री व्यासः ॥ सिद्धान्नेन विधिर्यः स्पादामश्रादेप्यसौ विधिः । आवाहनादिस- वै स्यास्पिडदानं च भारवा दधायश्च द्विजातिभ्पः शृतं वाश्रुतमेवच॥ तेनापीकरण कुर्यात् पिटास्ते नव निर्वपेदिति ।। आवाहनादीत्यादि शद्धेनार्कोपि गृह्यते ॥ त्याच तत्रैव भविष्यपुराणे ॥ आवाहनं भवेत्कार्यमबंदानं तथैव च ॥ एप एव विधिर्यत्र यत्र श्रादं मवर्तत इति ।। हेमाद्रौ कूर्पपद्मपुराणयोः। आमेन वयेनित्यं ब्राह्मणो व्यस- नान्वितः । तेनामौकरणं कुर्गमिडास्तेनैव निपेदिति ॥ विस्थलीसेतौ उशनाः ॥ आमश्राद्धं यदा विधिज्ञः श्राददस्तदा। हम्लेग्नौकरणं कुर्याब्राह्मणस्प विधा- नत इति ॥ यत्तु । आमश्रादमनंगुष्ठ पग्नौकरणचनिनम् ॥ तृप्तपश्नविहीनं तु कर्तव्य मानवैर्धवमिति ॥ श्राद्धकाशिकायामाचारतिलके ।। आपश्राद्धग्नौ करणनिपेरक वच- नम् ॥ यथावाहनाग्नौ करणं विकिरं पात्रपूरणम्॥ तृप्तपनं न कुर्वीत आम हैमे क. दाचनेति । तत्रैव धर्मपदीपे॥ आवाइनाग्नौकरणानां निषेधकं वचनं तत्तीर्थना- तिनिमित्तामश्राद्धविषयम् ॥ पिंडदाने पक्षान्तरपप्युक्त हेमाद्रो विशम्मते ॥ आम- श्राद्धं यदा कुर्यात् पिंडदान कयं भवेत्।। गृहपाकात्समुधृत्य सक्तुभिः पायसेन वा।। पिंडान्दद्याद्ययालाभं तिलैः सह विभत्सर इति । अत्र गृहपाकसक्तुपायसानां यथा- लाभं व्यवस्था ॥ यत्तु । आमेन पिंडान्दद्याद्यो विमानपकेन भोजयेत्।। पक्केन कुरुते पिटान्विमेष्वामं प्रयच्छति ॥ तावुभौ मनुजौ मोकौ नरकाही न संशय इति वचनं तदमावास्याश्रादविषयमित्युक्तं ॥ श्राद्ध काशिकायां विस्थलीसेतोच ॥ विकिरादि- फमप्यामद्रव्येणैव कर्तव्यम्।। तदाह प्रचेताः ॥ आमश्राद्धमदा पिंडास्तथाग्नौ करणं- च यत् ॥ तथयात्रतेनैव यत्किचिच्छाद्धिकं भवेदिति ॥ यस्किचिंघदन्यदपि विकि- . रादि तदपि तेनैव कर्तव्यमित्ययः। आमश्रादे केषांचिन्मंत्राणामृहोपि कार्यः॥ वदाई मारिचिः ।। आवाहने स्वधाकारे मंत्रा ऊह्या विसर्जने । अन्यकर्मण्यनूद्यार स्युरामश्राद्धविधिः स्मृत इति ॥ आवाहने पिवन्हविषा अत्तवे इति मंत्रे अत्तनि. पदस्थाने स्वीकर्तव्य इति पदोहः।। स्वशकारे नमो का पितर इप इति मंत्रे इस इति पदस्याने आमद्रव्यायेत्यूहः ।। एतच वानसनेविभिन्न विषयम् । वानसनेपिशाखा- स्वस्य मंत्रस्य समानायाभागा विसर्जने वाजे वाजेवतेतिमंत्र दप्ता इति क्त प्रत्य- यस्थाने तृप्यतेति लोमत्ययोदः कार्यः ।। यद्यपि पूयति वा एतद् चोक्षरं यदेनद- ૧૫ ·(११४) -सीति मुच्यूडो निपिद्धस्तथापि वाचनिकोयमूहः । एवमेवदन्नमित्येवमादावेवतदाम मित्यापूरः कार्यः।। अन्यकर्मणि तु विष्णो हव्य रक्षेत्यादौ नोह इति वाक्यार्यः ।। पखदक्षिणादि आमप्रादेपि देयमेव ॥ सिद्धान्नेन विधियों स्यादामादेप्यसौ विपिरिति वचनात् ॥ इत्यामश्राद्धम् ॥ ॥ अथाभ्युदयिके हेमश्राद्धम् ॥ तत्र हेमाद्री व्यासः ॥ द्रव्याभावे द्विनाभाये प्रवासे पुत्रजन्मनि ॥ हेमश्राद प्र. कुर्वीत यस्य भार्या रजस्वलेति ॥ हेमश्रादस्प कचिदपवादः पत्रिंशन्मते ।। अन्ना- भाषे द्विनामापे प्रवासे पुत्रजन्मनि ॥ हेपश्राद्धं प्रकुर्वीत वयित्वा सयेहनीति ।। इह स्मृत्यन्तरपुराणांतरेषु यत्र यत्रामश्रादं विहित तत्र तत्र विधीयमानं हेमश्रादं चा. मद्रव्यासंभवे पति व्याख्येयम् । अत एवाह मरीचिः ॥ आमान्नस्याप्यभाये तु श्राद कुर्वति पुदिपान् ॥ धान्याचतुर्गुणेनैव हिरण्येन सुरोचिषेति । एवं द्यामद्रव्य- हेग्नोरष्टदोपदृष्टो न विकल्पः ॥ अन्नमविभूतत्वेन श्राद्धविधावतरंगस्य पान्प- स्य सति समय पहिरंगादेनः पूर्वमुरादानं चानुगृहीतं भवति । पुत्रजन्मनिमिर्च पकामयोरन्नयोः सद्भाषेपि हेमश्राद्धमेवेति हेमाद्रिः।। अतएव संवतः ॥ पुत्रजन्मनि फुर्वीत थादं हेम्नेव बुद्धिमान् । न पकेन न चामेन कल्पाणान्यमिकामयन्निति ॥ धान्याचतुर्गुणेनैवेति ॥ आमधादे यावदेकैकस्मै ब्राह्मणाप घान्यं दीयते तावचतु- गुणं यावता हिरण्येन न लभ्यते तावदेकैकसी ब्राह्मणाय हेमश्राद्धे हिरण्यं देयमि- त्यः ॥ इह पे शकितारतम्पालोचनयाऽपथारे धान्यद्वैगुण्पादिपक्षाः प्रतिपादि- तास्तदनुसारेणैव हेम्नो प्रमाणमेदोऽनुक्त एवार्यागम्यते ॥ धर्मस्ताह! आमंतु द्वि- गुणं मोकं हेम सद्वचतुर्गुण ॥ अन्नाभावे दिनातीनां ब्राह्मणस्य विधीयत इति । पकबामणप्तिपर्याप्तानसमर्थ धान्य यावता दिरण्येन लभ्यते वावचतुर्गुणं हेम 'एकैकस्मै ब्राह्मणाय देयमित्यर्थः अनेन द्विगुणधान्याद द्विगुण हेम प्रदेपमित्युक्त म. चति ॥ शूदना प्रविगृहीत धान्य नित्यनैमित्तिकैन विनियोज्यमित्यभिधायोक्तम्॥ पत्रिंशन्मते ॥ हिरण्यं वत्पुनः श्रादे गृहीतं नैव दुष्यति ॥ तेन नित्यक्रिया कार्या हिरण्यं नाममुच्यत इति ।। पिंडदानपकारोपि भविष्पोचर एव मदर्शितः ।। गृहपा. कासात्प सक्तुभिः पापसेन वा ॥ पिंडदान प्रावीत हेमधादे कृते सदेति ।। पश्चिन्मते ॥ नामंणामौ करणं विकिरो नैव दीयते। तृप्तिमभोपि नैवात्र फर्तव्यः केनपिदिति ॥ अत्रामहेमश्रादयोः प्रयोगस्त निपिद्धपदार्थव, विशेषविधिवि- शिशः पूर्वोक्त एव सेयः ॥ विशेषविधिनिषेपयोः शेषाभ्यनुशाफलकत्वात् ।। इति ।। .. .

·निषेधं प्रकृत्य (१२५) ॥ अथाभ्युदयिके संकल्पश्राद्धम् ॥ यद्यपि दविषदराक्षतमियाः पिंडा इति सूत्रे पिंढपदोपादानस्यापिंट केन्यु. दासार्थत्येन हेतुना संकल्पश्रादं कात्यायनानां न भवतीत्यमिहितं माक् तयापि। समग्रं यस्तु शक्तोऽतिकर्तुं नैयेहपार्वणं अपि संकल्पविधिना काले तस्य विधीयत इति हेमाद्रौ संवर्नु नाशक्तं प्रतिसंकल्पश्राद्धविधानात् ॥ अथवा वृध्यनंतरं पिंडदान- " वृद्धिमाने तयान्यत्र पिंडदाननिराक्रिया " इतिस्मृतिरत्नावळी- धृतवचनेन वृद्धधनंतरभाविनि वृद्धावपि पिंडदानस्य प्रतिपिद्धताचाशस्यले पिंट- निषेधान्ययानुपपत्याभियुक्तैः संकल्पवादानुष्ठानस्यैवौचित्येन स्वीकारात् ।। अ- यवा।। अनमिको यदा विप्र उच्छिन्नामिरयापि वा ॥ तदा वृद्धिषु सर्वासु सांकल्प श्राद्धमाचरेदिति हेमाद्रौ विशम्मते ॥ अननिकोच्छिन्नाग्निफकासु सर्वास वृद्धिपु संकल्पश्रावस्यैव विहितत्वात् ।। अथवा ॥ पिंडनिर्वपर्ण कुन्निवा कुर्याद्विचक्षणः।। पृद्धिश्राद्धे महाबाहो कुलधर्ममवेक्ष्य हीति भविष्यवचने सपिंडसंकल्पश्रादयोःकु. लाचारपरत्वेन विधानाचदिह निरूप्यते ॥ तत्र हेमाद्रौ संवतः पात्रे भोज्यस्य चा- न्नस्य त्यागः संकल्प उच्यते ॥ तत्मयुक्तो विधियस्तु यचेन व्यपदिश्यते । ताव- न्मात्रेण संबंधश्राद्धं सांकल्पमुच्यत इति । भविष्ये ॥ अग्नौकरणमय चावाहनं चावनेजनम्॥ पिंडश्राद्धेव प्रकुर्वीत पिंडहीने निवर्तते ॥ पिंडनिर्वापरहितं यत्र श्राद विधीयते ॥ स्वधावाचनलोपोस्ति विकिरस्तु न लुप्यते ॥ अक्षय्यदक्षिणास्वस्ति सौमनस्य ययास्थितिरिति ॥ धर्मप्रदीपे । आवाहनं तयाधं चै अग्नौ करणमेवच।। अक्षय्यापोस्यविकिरं पिंडहीने विवर्जयेदिति ॥ तया ॥ न चाग्नौकरणं कुर्यान्नार्य दानं फयंचन ॥ न पिंडकल्पनाश्राद्धे विकिरान्नं नचोत्सजेदिति स्मृत्यन्तरे । त्य- जेदावाहनं चार्यमग्नौ करणमेव च ॥ पिंडांश्च विकिराक्षय्ये श्राद्धे संकल्पसंझके । आपस्तंयसूत्रेपि ॥ संकल्पश्रादेोवाहनाग्नौकरणपिंडस्वधावाचनानि वर्जयेदि- ति ॥ पिंडहीनश्राद्धशद्धः संकल्पश्राद्धपर्यायः ॥ अर्घत्वाविशेषात् पादार्पोप्यत्र निषिद्ध एवेति केचित् ॥ केचिदावाहनसाहचर्यात् कचिदमौकरणसाहचर्याचद- स्तार्य एव निषिद्धः पादास्तु भवत्येवेत्यपरे। उदाहूतवाक्येपु समंत्रस्यावाहनस्य नि. पेधो नत्वावाहनस्वरूपस्य तदभावे देवपितृसंबंधाभावे प्रसंगादिति हेमाद्रिः॥ अन्येतु पाचनिफरवावाइनस्यैव निषेधं मन्यते ॥ नवावाहने विनियुक्तमंत्रमात्रस्य ॥ शिष्टा- चारोप्येवम् ॥ विफिराक्षय्योदकदानयोविहितपतिषिद्धत्वादिकल्पः ॥ स्मृतिरत्ना• घल्याम् ।। आवाहनाग्नौकरणं विकिरं पात्रपूरणम् ॥ पिंडहीने न कर्तव्यमेतत् छात्र चतुष्टयमिति। श्रादकाशिकायां विदं वचनमन्यया पठित्वा वचनान्तरं श्राद्धांतरवि- ·पयसेन व्यवस्थितमस्ति । तथाहि ।। पिंडहीनेपि कर्तव्यं विफिर पाप्रपूरणं । अ. ग्नौकरगमप॑ चेत्येताद्ध चतुष्टयम् ॥ वजने पिंडहीनेपि सर्वपर्यादिक भवेव।। कुशा- स्थाप्य स्वधा कुर्यातिसपेदग्नौ जलेपिचेति। यत्तु ।। संकल्पं तु यदा कुर्यादिति वचन तराद्धान्तरविषयमिति । अत्र स्मृतिरत्नावलीकारः ।। केचिस्पिटहीनेपि फते- व्यमिति पठति तद्वचनांतरविरुद्धत्वादुपेक्षणीयम् । तथाहि ॥ अर्घ दत्वा नमः कुर्या- डिदानावनेजने ॥ आमरं तद्भवेच्छादं निगः पिभिर्गतः ॥ तयान्यत्रापि ॥ सरपं तु यदा कुर्यान्नकुर्यात्राप्रपूरणम् ।। नावाहनं नाग्नौकरणं पिंडस्वत्र निवर्च- येदिति ॥ तस्मात्सत्म पिदेष्वावाहनादि चतुष्टयमनुप्टेय नान्ययेत्याहुः ॥ प्रयोग- रत्नफारिकादयोप्येतन्मतावलंबनेन प्रयोगोपनिबंधनं कृतवन्तः। शिष्टा अप्येवमार- रन्तीति । अग्नौकरणनिषेधादेव पात्रालंभस्यापि निषेध एव ।। हवशेषदानानंतरं हितस्य विहितत्वात् ॥ अमृतेऽमृत जुहोमीति मंत्रलिंगाटुतशेषस्यैव परामर्शादुत्तशे. पसंस्कारोयमिति तदभावे पात्रालंभाभाव इति निश्चीयत इति हलायुधभाष्यात् ।। उष्ण स्विष्टमन्नं दद्यादित्येनन पाग्रालभोचरकालं परिवेपणविधाने हुतशेषष्यतिरि- तभोजनान्निसंस्काराभावाचेति दिक् ॥ ॥ अथ संकल्पश्राद्धप्रयोगः ॥ थपि नान्दीमुखाः पितरः पितामहाः मपितामहा मातामहाः ममातामहा द्ध- ममातामहाथ पीयन्तामिति कात्यायनसूत्रम् ॥नांदीमुखेभ्यः पितृभ्यः पितामहेभ्यः भपितामहेभ्यो मातामहेभ्यः प्रमातामहेभ्यो वृद्धप्रमातामहेभ्यश्च स्वाहोच्यतामितिछ. न्दोगसूत्रे । पड्भ्यः पितृभ्यस्तदनुमत्या श्राद्धमुपक्रमेदिति छंदोगपरिशिष्ट का- त्यायनेन च पार्वणद्वयात्मकमेवाभ्युदपिकं थादमुक्तं तथापि षहूनापाचारास्कास्या- यनादिनविरुद्धेनापि पार्वणत्रयेण सांकरपेन विधिनाऽभ्युदयिकश्राद्धपयोग उ- च्यते।। तत्रादायग्रिमता गृह्योनौ निर्णेजनांताः पंचमहायज्ञाः कर्तव्या निरपिना तु. प्रसवोत्थानपरिशिपठोदिविविधानाभ्यां चोक्तन विधिना कर्तव्याः॥ अस्यास- भपेतु यज्ञपापरिशिष्टोक्तेन स्मूत्यन्तरोक्तनवा शाकलोकेन विधानेन कर्तव्याः॥ ततो गणपतिपूजनायायुप्यनपान्तं कर्म कर्तव्यम्॥ तद्यथा ॥ कृतनित्यक्रियस्य सप. त्नीकस्य संस्कार्यस्य कृतकुशोपग्रहस्प स्वाचांतस्य फर्तुः स्वासन उपवेशनम् ।। श्री- माणायामान्कृत्वा त्रिपात्रमणवोच्चारणम् ॥ ॐ लक्ष्मीनारायणाभ्यांनमः । ॐ भ. पानीशंकराभ्यानमः । ॐ वाणीहिरण्यगर्भाभ्यां नमः ॐ शचीपुरंदराभ्यांनमः * मापिहचरणेभ्योनमः ॐ कुलदेवताभ्योनमः । *देवताभ्योनमः । ॐ श्रीगु- सभ्योनमः। ॐ सर्वेभ्योबाह्मणेभ्योनमः । श्रीगणेशायनमः । ॐ सुमुखश्चैक- ·(११७) दतश्चेत्यादिश्लोकान्पठित्वा । सकुशयवकुमुमजलं दक्षिणेन पाणिना गृहीत्वा । इह पृथिव्यामित्यादि एवंगुणविशिष्टे देशे काले चेत्यंतमुक्त्वा अमुकगोत्रोऽमुकशाह मम मुतस्य श्वो वाद्यामुफसंस्कारं करिष्यो। तदंगत्वेन मंडपदेवताप्रतिष्ठा मावपूजा व- सो राऽयुष्यजपाभ्युदयिकथाद्धं स्वस्तिवाचनानि करिष्ये । तत्रादावमुककर्मणोनि- विघ्नफलसिद्धियुद्धिकामो गणपतिपूजां करिष्ये॥ॐ गणानांवा गर्भधम् । सिद्धिपु. द्विसहितं सागं सायुधं सवाहनं सपरिवारं गणपतिमावाहयामि स्थापयामि ॥ ॐ गणानान्स्वा० गर्भधं । सिद्धिबुद्धिसहिताय सांगाय० वाहनाय सपरिवाराय सायु. घाय गणपतयेनमः आवाहनं समर्पयामि । एवं मासनसम० ॥ पाचं सम० ।। अध्ये सम०॥ आचमनीयं स०॥ स्नानं सम०॥ स्नानाचमनीयं सम०॥ वखं स०॥ वना. चमनीयं समा यज्ञोपवीतं स०॥ यज्ञोपविताचमनीयं स० [॥ गंधं स० ॥ पुष्पाणि स० ॥ धूपंस० ॥ दीपंस० ॥ नैवेद्यस० ॥ नैवेद्याचमनीयंस० ॥ तांबूलंस० ॥ न. मस्कारान्स० ॥ प्रदक्षिणस० ॥ नीराजनंस० ॥ पुष्पांजलीन्स० ॥ दक्षिणांप्स० ॥ गणानांत्येतिमंत्रवाक्ययोः प्रत्युपचारमावृत्तिः।। अर्धपात्रे गंधपुष्पक्षतान्फलंच- प्रक्षिप्य पात्रं गृहीत्वा । गणानांत्वा० । ॐ रक्षरक्षगणाध्यक्ष० फलदोस्तु सदा मम ।। सिद्धिबुद्धिसहिताय सांगाय सायुधाय सवाहनाय सपरिवाराय गणपतये नमः फलार्य समर्पयामि ॥ तताप्रार्थना ॥ विघ्नेश्वराय वरदाय० सर्वकार्येषु सर्वदेवि संमार्थ ॥ मयाचरिते गणपतिपूननविधो यन्नयूनं ययातिरिक्तं तत्परिपूर्णमस्त्विति विमान्यतिमश्नः अम्तु परिपूर्णमिति प्रतिप्रश्नः। अनेन गणपत्तिपूजनेनामुककर्मणो निर्विघ्नफलसिद्धि- रस्तु । इत्युक्तेऽस्तु निर्विघ्नफलसिद्धिरिति प्रतिवचनं ॥ ॥ इति गगपतिपूजा ॥ "अय मंडपार्य स्तंभरोपणम् "॥ तद्यथा॥ ॐ देवस्यत्वेत्वभ्रिमादत्ते॥ ॐ इद- मईरससामित्यवर्ट परिलिखति।।ॐ मायोरिखत्खनितेति खनति।। *सिपंति परिपि- चंतीति तस्मिन्नवटे अप आसिंचति॥ ॐ यवोसीति यवानावपति॥दर्भसिद्धार्थकांस्तू- प्णीमावपति।। ॐ कांडाकांडादिति दूर्वा ॐ दपिकाव्ण इति दधि॥ ॐ या:फलि- नीरिति फलं।। ॐ हिरण्यगर्भ इति हिरण्यम्।। ॐ उच्छयस्व वनस्पत झंत मंत्रेग रक्त- सूत्रबद्धपदनफलसमन्वितं स्तंभोत्थापनम् ॥ ॐऊर्ध्वपुण इत्यवटे रोपणम् । ॐ स्थि. रोभयेति समततो मृन्पूरणेन स्थिरीकरण । तस्मिन्स्तमे ॐ मनोजूतिरिति प्रतिष्ठा। में- उपदेवताः सुमतिष्ठिता भवंत्विति प्रतिष्ठा ।। ॐ पंडपदेवताभ्यो नम इति तस्मिन्स्तमे पोदशभिः पंचभिर्वोपचारैरभ्यर्चनम् ॥ मंडपदेवताप्रीत्यर्थ यथाशक्ति ब्राह्मणान्भो- जयिष्ये इति संकल्पना मयाचरिते मंडपदेवताप्रतिष्ठाविधौ यम्यूनं ययातिरिक्तं तत्प. रिपूर्णमस्त्विति प्रश्नः॥ अस्विति प्रतिप्रश्नः।। इति मंडपदेवता प्रतिष्ठा ।।

·(११८) अपाक्षतपुंजेषुपासस्यमुदफसंस्वा मावस्यापनम् ॥ तयया ॥ ॐ भूमेनःस्व:' गणपतिमावाहयामि।। ॐ भूर्भुव: स्व: गौरिमावाहयामि स्थापयामि।। एवं सर्वत्रा पमा-. मा०॥शचीमा०॥ मेघामा०) सावित्रीमा०] विजयामा॥ जयामा०॥ देवसेनामा० स्वधामा० ॥ स्वाहामा०॥ धृतिमा० ॥ पुष्टिमा. तुष्टिमा || आत्मनाकुलदेव- तापा० ॥ मातामहकुलदेवतामा० ॥ १६ ॥ मातृभाण्डसत्वे ॐ भूर्भुवःस्व: मातृमा- ण्डपावाहयामि स्थापयामीति ॥ ॐ मनोजविरिति प्रतिवागौर्याया कुलदेवतान्ता- मातरो गणपतिसहिताः सुमतिष्ठिता भवंत्विति प्रतिष्ठा ॥ मातृभांडसत्वे गणपति मातृभाडसहिता इति प्रयोगः ॥ ॐ गौर्यादिभ्यः कुलदेवताभ्यो मातृभ्यो गणप- तिप्तहिताभ्यो नम इत्यर्चनम् ॥ मातृभांडसत्वे गणपतिमातृभादसहिताभ्यो नम इति भयोगे विशेषः॥ मयाचरिते गणाधिपमापूजाविधौ यन्यून ययातिरिक्तं वत्प- रिपूर्णमस्वित्युक्ते अस्त्विति प्रतिवचनम् ॥ इति माहपूजा ॥ "भय घतोद्धारा"ॐ वसो पवित्रमसि शतधारमित्यादिना शतधारेण मुति मंग्रेण घृतेन पंचसप्त वा वसोारा कर्तव्याः॥ ॐ कामधुक्ष इत्येतावता मंत्रेणोलभा- गेकीकरणम्।। कुंकुमादिना यथाचार विदुकरणेनालंकरणम्।। ॐ मनोतिरिति म. तिष्ठा । वसोर्धारादेवता समतिष्ठिता भवन्विति प्रतिष्ठा ॥ॐ श्रीलक्ष्मीतिमेधास्वाहा महासरस्वतीभ्यो नम इति युगपदर्चनम्।। अथवा ॥ सोरादेवताभ्यो नम इत्य- चनम्।। ॐ यदंगत्वेन भो देवाः पूजिता विधिमार्गतः।। कुर्वन्तु कार्यमखिलं निर्वि- भेन क्रतूद्भवमिति प्रार्थना ॥ मयाचरिते वसोभरादेवतापूनाविधौ यम्यूनं यया- तिरिक्तं वत्परिपूर्ण मस्त्विति प्रश्नः ॥ अस्तु परिपूर्णमिति प्रतिप्रश्नः॥ ॐ आयुष्य वर्चस्यमितितिक्षणामृचा जपः ॥ ॥ अथाभ्युदयिकम् ॥ ब्राह्मणवदासनेषु कौशचटु- निषेशनम् ॥ ततो निमंत्रणम् ॥ तद्यया ॥ ॐ दैयेक्षणः क्रियताम् ।। ॐ तथा मा. नुतां भवन्तौ ।। मामवाच ॥ अमुकगोत्राणां नांदीमुखीनां मातृपितामहीमपिवा- मदीनां अमुक्यमुकीदेवीनां कर्तव्यामुकफौगाभ्युदयिकश्राद्ध क्षणः क्रियताम् ।। ॐ तया ॥ मानुतां भवतो मामवाव ॥ अमुकगोत्राणां नांदीमुखानां पितृपितामह- मपितामहानाममुकामुकर्मणां कर्तव्यामुककर्मोगाभ्युदयिकथादे क्षणः क्रिय- तामित्यादि ॥ अमुकगोराणां नान्दीमुखानां मावामहंममातामहद्धममातामहाना. ममुफामुकर्मणां सपत्नीकानां फतेव्पामुकफर्मागाभ्युदयिकश्राद्धे क्षणः क्रियता- मित्यादि ॥ ॐ सत्यवसुविश्वेदेवाः इदंवः पायं पादमलालनं एपवो गंघः ॥ मा. निः पुष्पाणि सत्पवम् विश्वेदेवाः एपचोपः ॥ अमुकगोत्रे नांदीमुखी मातः भयुकीदेवी ॥ अमुफगोत्रे नादीमुखी पितामही अनुकदेवी । असगोत्रे नांदीमुखी .

·(११९) 'प्रपितामही अमुकीदेवी । इदं वः पाद्यं पादप्रक्षालनं । एपवो गंधः । इमानि वा पु- पाणि ॥ अमुकगोत्रे नांदीमुखी मातः अमुकीदेवि । अमुकगोत्रे नांदीमुखी पिता- महि अमुकी देवि । अमुकगोने नांदीमुखी प्रपितामहि अमुकदेवि । एपवोपः।। अ. मुकगोत्र नांदीमुखपितः अमुकशर्मन् । अमुकगोत्र नांदीमुख पितामह अमुकशर्मन् । अमुफगोत्र नांदीमुख मपितामहामुकशर्मन । इदं वः पाद्यं पादप्रक्षालनम् । एपवो गंधः । इमानि का पुष्पाणि । अमुकगोत्र नांदीमुख पितः अमुकर्मिन् । अमुकगोत्र नांदीमुखपितामहामुकचर्मन । अमुकगोत्रनांदीमुखमपितामहामुफशर्मन् । एपवोऽयः॥ अमुकगोत्र मातामहामुकशर्मन् । अमुफगोत्र प्रमातामहामुकशर्मन् । अमुकगोवद्ध प्रमातामहामुफशर्मन् सपत्नीक इदं वः पाचं पादमक्षालनं। एपयो गंधः॥ इमानि पु. पाणि । अमुफगोत्र नांदीमुख मातामहामुकशर्मन् । अमुकगोत्र प्रपातामहामुकश- मैन् । अमुकगोत्र नांदीमुख वृद्धममातामहामुकशर्मन् सपत्नीक एपवोऽर्थः। श्रीन्या- णानायम्य, समणवन्याहूतिपूर्विकायाःसावित्र्यास्त्रिजपः ॥ ॐ देवताभ्यश्चेति विर्व- 'द्धांजलिना जपः॥ ॐ पुंडरीकाक्षाय नम इति पुंडरीकाक्षं स्मृत्वा । स्वदक्षिणभागे कर्मपात्रपूरणम् । तत्र दूर्वादघियवगंधपुष्पकुशमक्षेपः ॥ ॐ यदेवा देवहेडनमिति व्य. चेन तदुदकाभिमंत्रणम् ॥ आभ्युदयिकश्राद्धोपहारा शुचयो भवस्थिति सकुशः कर्म- पात्रजलैरुपकरणमोक्षणम् । कुशकुसुमयबजलान्यादाय देशकालौ संकीर्द। अमुक- गोत्राः नांदीमुख्यः मातृपितामही मपितामह्यः अमुक्यमुकि देव्यः अमुकगोत्राः नांदीमुखः पितृपितामहमपितामहाः अमुकामुकशर्माणः अमुकगोत्राः मातामहममा- तामह वृद्धप्रमातामहाः अमुकामुकशर्माणः सपत्नीका: एतानुद्दिश्य करिष्यमाणामुक काँगतया सत्यवसूविश्वदेवपूर्वक सांकल्पेन विधिनाऽभ्युदयिक श्राद्धं युष्मदनुभया फरिष्य इति प्रश्नः ॥ ॐ कुरुष्वेति प्रतिप्रश्नः॥ ॐ सत्यवम् विश्वेदेवाः इदंव: आ- सनम् ॥ अमुकगोने नांदीमुखी मातः अमुकदेवि । अमुकगोने नांदीमुखि पिनामहि अमुकदेवि । अमुकगोने नांदिमुखि प्रपितामहि अमुकदेवि । इदंव: आसनम् ॥ भ. मुफगोत्र नांदीमुखपितः अमुकशर्मन् । अमुकगोत्र नांदीमुख पितामह अमुकशमन् । अमुकगोत्र नांदीमुख प्रपितामह अमुकशमन । इदंव: आसनम् ॥ एवं मातामहानां सपत्नीकानामासनदानं ॥ ततो गंधादिदानम् ॥ ॐ सत्यवमूविश्वेदेवाः यथादचं गंपायर्चनं वः स्वाहा नमः ॥ अमुकगोने नांदिमुखिमातः अमुकदेवि । अमुकगोत्रे नांदीमुखि पितामहि अमुकदेवि ।। अमुकगोत्रे नांदीमुखि प्रपितामहि अमुकदेवि यथादचं गंधाधनं यथाविभागं वः स्वाहा नमः अमुकगोत्र नांदीमुखपितः अमुक- -शमन् । अमुकगोत्र नांदीमुखपितामहामुकशर्मन् । अमुकगोत्र नांदीमुख प्रपितामहा- ..

·(१२०) मुकशमैन । ययादत्त गंधाधर्चनं वः स्वाहा नमः। एवं मातामहानां सपत्नीकानाम्।। इदं वो ज्योतिः सुज्योतिरित्युक्त्वा । आभ्युदयिकथादांगभृतदेवपित्र्यवाह्मणार्चन- विधौ यच्यून ययातिरिक्तं तत्सर्व परिपूर्णमस्त्विति प्रश्नः । अस्तु परिपूर्णमिति- प्रतिप्रश्नः ॥ द्विराचमनं ॥ अथानसंकल्पः ॥ ॐ सत्यवसूविश्वेदेवाः युग्मबाह्मण- वृतिपर्यन्तं दास्यमानं सोपस्करमन्नममृतरूपेण वा स्वाहा नमः अमुकगोत्रे नांदि- मुखिमातः अमुकदेवि । अमुकगोत्रे नांदिमुखि पितामहि भमुकिदेवि । अमुकगोत्रे नांदिमुखि प्रपितामहि अमुकदेवि । युग्मब्राह्मणप्तिपर्यन्तं दास्यमानं सोपस्कर मन्नममृतरूपेण ययाविभागं वः स्वाहा नमः ॥ अमुकंगोत्र नांदीमुखपितः अमुकश- मन् । अमुक्गोत्र नांदीमुख पितामहामुकशर्मन् । अमुकगोत्र नांदीमुख प्रपितामहा- मुकशर्मन। युग्मब्राह्मणतृप्तिपर्यन्तं दास्यमानं सोपस्करमन्नममृतरूपेण ययाविभागं वः स्वाहा नमः ॥ एवं मातामहानां सपत्नीकानाम् ॥ ॐ नांदीमुखाः पितरः मीय- न्तामिति बहीति मंत्रेण मात्रादिवर्गसंवैघि सर्वविभहस्तेष्वेकतंत्रेण तीरयवजला- नां दानम्।। इदं अक्षय्योदकदानं वैकल्पिकम् ॥ ॐ विश्येदेवाः मीयन्तामिति ब्रूते- ति प्रश्नः ॐ विश्वेदेवाः प्रीयंतामिति प्रतिप्रश्नः ॥ कृतस्य सांकल्पेन विपिना- भ्युदयिकाद्धस्य विधौ यम्यूनं ययातिरिक्तं तद्विष्णोः प्रसादाब्राह्मणवचनाचत. परिपूर्णमरिस्वति प्रश्नः।। अस्त्विति प्रतिप्रश्नः ॥ ॐ बाजेब्वाजेवतेत्यादिना देवया- रित्यतेन मंत्रेण पितृपूर्व विसर्जनम् ॥ आचमनम् ॥ एवमाभ्युदयिफश्राद्धं विधाय पुत्रवियाई पूजितमातृसंनिधौ मांगल्यतिलककरणमित्युक्तम् ॥ कुंकुमादिना वरस्य मांगल्यतिलकं कृत्वा कुलदेवता रद्धादिमान्यजनमणतितेन कारयित्वा वरदसिण- इस्ते मदनफलसमन्वितरक्तस्त्रात्मक फंकणं ॐ पदावनन्निति मंत्रेण धीयात् ।। कन्याविवाहे तस्या दक्षिणहस्त एव वलयपरिघानानंतर कंकणं वध्नीपादित्यविच्छि- ना परंपरयातः शिष्टाचारः॥ ॥ अथ हविनिर्णयः॥ प्रदेवस्थानादेरपरोक्षत् इदमन्नमिति प्रयोगः ॥ परोसत्वे दास्यमानमिति ॥ भन्नासंधये आपमिति ।। तचतुर्गुणं त्रिगुणं द्विगुण समं या ॥ आमासंमये हिरण्य- मिति वा ।। हिरण्यासंभवे भोजनपप्तिाननिष्क्रयद्रव्यमिति वा ।। प्रदेयत्यान्नस्य परोसत्वे आमस्य हिरण्यस्य मोननपर्याप्तान निष्कयस्पच प्रदेयन्के पापाभांशु- ठावगाहनापोशानदानययामुखं जुषध्वमिति मन्नाऽश्नत्सुजपपुनरपोशानदानानाम- ·(१२१) भावः ॥ इतिहविनिर्णयः॥ विपालाम कुशवटयः ॥ तदुक्तम् ॥ मभाषे ग्राह्मणस्पै- च कौश: कार्यों वटुः प्रियेति।। अस्मिन पक्षे निमंत्रणादयो धर्माः सर्वेपि कुशवटावेव- ब्राह्मणशब्दव्यवहारात्कार्याः ॥ यथा कुंडपाम्यग्निहोत्रेऽग्निहोत्रधर्माः तथा च समुद्रकर- धृतभविष्यवचनम् ॥ ब्राह्मणानामसंपनी कृत्वा दर्भमयान्दिनानिति ॥ गौडनियं- धे तु॥ तदभावे कुशमयं स्यापयित्वा निमंत्रयेत् इति कुशवटोर्वाचनिक निमंत्रणमुक्तम्।। विमाभाये त्रिः सकृद्वा गायत्री मधुमती मधुमंत्रस्य जपाभाव झात ढोमियपद्धतौ वि- भ्यो नियमश्रावणम् ॥ स्वागतमश्नः ॥ श्रादेशे विनोपयेशनम् ॥ पाकमोक्षणम् ।। आवाहनम् ॥ अर्घदानम् ॥ न्युजपानिधानम् ॥ अग्नौकरणम् ॥ हुतशेषदानम् ॥ पात्रालंभः।। अंगुष्ठावगाइनम् ॥ ययविकिरणम् ।। आपोशानार्योदकदानम् ।। यथा- सुखं जुपध्वमिति प्रश्नः ॥ अश्नत्सुजपः ॥ विकिरदानं ।। उपगृहीतकुशत्यागान्यकु- शोपग्रहौ । आचमनं ॥ सकत्सकृदपोदान ।। गायत्री मधुमती मधुमंत्रजपः ।। तप- प्रश्नः ॥ शेपान्नाभ्यनुज्ञापार्यनम् ॥ लेखाकरणाघुर्जमित्यपोनिपेकांतं पिंडदानम् ॥ विप्रेषदकादिदानम् ॥ शिपां प्रतिग्रहणम् ॥ स्वधावाचनीयकुशास्तरणस्यघाया- चनमश्न स्वधावावानोमित्यपो निपेकाः। उत्तानपाप्रकरणम्॥ दक्षिणादानं । वि. मानुगमनमित्येतानि संकल्पबारे विमानयोः परोक्षत्वेन कर्तव्यानि ॥ अपरोक्षले तु विप्रेभ्यो नियमश्रावणं स्वागतप्रश्न धादेशे विमोपवेशनपाकमोक्षणापोशानायों- दकदानं यथासुखं जुपध्वमिति प्रश्नाश्नत्सुजपवैकल्पिकविकिरमदानपक्षे उपगृहीतकु- शल्पागान्यकुशोफ्यहं द्विराचमनं सकृत्सकदपोदानं त्रिः सदा गायत्रीजपमधुमंत्रजप- तृप्तमश्नशेपानाभ्यनुज्ञाप्रार्थना विप्रेषदकादिदानाशिपां प्रतिग्रहणं दक्षिणादानविमानु- गमनानि संकल्पश्राद्धपि कर्वव्यानिशाइतिश्रीमद्विवेदी उद्धवात्मदिवेदी अनंतदेवकृते रुद्रकल्पद्रुमे सर्वकर्मसाधारणांगपरिच्छेदे सांकल्पेनविधिना आभ्युदयिकथाद्धमयोगः।। ॥ अथाश्वलायनानामाभ्युदयिकश्राद्धदेवतानिर्णयः ॥ अथाश्वलायनगृह्यपरिशिष्टायनुसारेण स्मृतिकौस्तुभकृतनिर्णीताभ्युदयिकथा- खदेवतानिर्णयः ॥ तत्र तावत्सुतसंस्कारांगभूतद्विधादेऽजीवत्पितृपातृमातामहः पितास्वपित्राद्युद्देश्यकं पार्वणवयं कुर्यात । मानर्येव जीवत्यां तत्पार्वणलोपः । माता- मह एव जीवति तत्पार्वणलोपः। तदा पार्वणद्वयनैवाभ्युदयिकश्राद्धसिद्धिः । मातृ- मातामहजीवने पितृपावणेनैव तत्सिद्धिः। अजीवस्पितृप्रपितामही जोगितामहः, पितापितृपितामहरिपतृनुद्दिश्य पितृपार्वण कर्याद । नांदीमुखपितः नांदीसपितु पितामह नांदीमुखपितः प्रपितामह इंदवः पायपिति प्रयोगः एवं पितामह प्रपिता इयोजींचने पितरं मपितामहस्य पितामहम पितामहौ चोद्दिश्य तत्पाणं कुर्यात् । पि- ·(१२२ ) तामहमानीवने पितृपितामहत्यितामहानुदिश्य पितृपार्वणं कुर्यात् । नांदीमुखपिता नान्दीमुखपितामह नांदीमुखपितुः प्रपितामह इदंवः इति प्रयोगः एवं नांदीमुखपितः नांदीमुखपितामहस्य पितामह नांदीमुखपितामहस्य प्रपितामह इदंव इति । अजीव. न्मातकस्य पितामहा एव जीवने नांदीमुखीमातः नांदीमुखीपितुः पितामही नांदी- मुखीपितुः प्रपितामही इदंव इति मातपार्वणे प्रयोगः ॥ प्रपितामह्या एव जीवने तु नांदीमुखीपात: नांदीमुखीपितामही नांदीमुखीपितुः प्रपितामही इदंव इति। पिता- मही प्रपितामद्योजविने तु नांदीमुखीमान: नांदीमुखी पितामहस्य पितामही नांदी. मुखी पितामहस्य प्रपितामही इदंव इति ॥ इदंच पितामही प्रपितामही सपन्योभृत- योदेवतात्वसंभवे ताभ्यां सदैव पार्वणं कार्यम् ।। एवं मातामहपार्वणे मुख्यमाता- महादिपु जीवतीपु वत्सपत्नीभिः सपत्नीकत्वगुणोपपत्तिर्नतु सपनमात्रापणिनि- दिः ।। परिशिष्टविरोधात् ।। एवमजीवन्मातामहस्य प्रमातामहजीवने नांदीमुग्यमाता- मह नांदीमुखमातामहस्य पितामह नांदीमुखमातामहस्य मपितामह इदं व इति प्रयोग: वृद्धामातामद्दजीवने तु नांदीमुखपातामह नांदीमुखमपातामह नांदीमुखमा- तामहस्य मपितामह इदं व इति। तयोरुभयोजीवने तु नांदीमुखमातामह नांदीमुख- मातामहस्य पितामह नांदीमुखपातामहस्य मपितामह इदं व इति। अथ जीवत्पितृकोऽ- जीवन्मातृमातामहश्च पितामातृमातामहपार्वणद्वयमेव सुतसंस्कारारंभे कुर्यात् । केचित्तु सुतसंस्कारांगदिश्राद्धपि जीवत्सित् को मृनमात्मातामहपिता एभ्य एव पिता दधादिति वाश्यपलेन पितुः पार्वणं बचपरिशिष्टवलेन च स्वमात्रादिपा- घेणं समुच्चयेन कुर्यादित्याहुः । तन्न । तस्मान्जीवसिता सुतसंस्कारेषु मातृ- मातामहयोः कुर्यात्तस्यां जीवस्यां मातामहस्यैव कुर्यादिति बचपरिशिष्टविरोधात् ।। मातर्यपि जीवत्यां मातामहपार्वणमेव कुर्यात् । मातामह एव जीवति मातपार्वणमेव देवरहितं कुर्यात् ।। मातृश्राद्धं तु युग्मैः स्यात् अदैव माइमुखः पृथगिति श्रादहेमा- युदाहृतवचनेन पूर्वाहादि कालमेदेन पार्वणप्रयानुष्ठानपक्षे पाणांतरासाहित्येन क्रि- यमाणे माव्याद्ध इबोक्तविघमातृश्रादेऽपि तादृशादैवत्वबोधनात् ॥ त्रिष्वपि जीव- सु पितुमांत्रादिनुद्दिश्य पार्वणत्रयं कुर्यात् 11 बायकपरिशिष्टामटचौ विष्णुस्मृतेनिः शंकं प्रष्टचेः ॥ एवं स्वस्य द्वितीयादि विवाहांगत्येनाभ्युदयिक कुर्वन् जीवत्पित्कः स्वमात्रादीनुदिश्य पार्वणत्रयं कुर्यात् ।। मातरि जीवति तत्सार्वणलोपः ॥ मातामहे जीवति तत्पाणलोपः ॥ जीवत्पित्यस्तु मृतमामातामहरेषि स्वपितुर्मात्रादीनुदिश्य पाणत्रयं कुर्यात् । नांदीमुखि पितुर्मात: नांदीमुखि पितुः पितामहि नांदीमुखि पितुः प्रपितामहि इति मालपाणे प्रयोगः ॥ एवं पिठ्मातामहपार्षणे अयोगः।।

·(१२३) एवंपिठ्मातामहपार्वणयोरपि प्रयोगो बौध्यः।। जीवत्रिपितामहस्तु पितामहस्य मात्रा- दीन् पित्रादीन् मातामहादींचोद्दिश्याभ्युदयिकं कुर्यात्तदोक्तवाक्येषु पितुरित्यस्य. स्थाने पितामहस्य निर्देशः । त्रयाणां जीवने तु पिदपार्वणलोपः । मुतसंस्कार इस स्वीयमात्रायुद्देश्यकपार्वणद्वयेनैवाभ्युदयिकश्राद्धसिद्धिः ॥ नित्यवनांदीमुख श्राद्ध- विधिनैव लोपशास्त्रसहकृतेन तत्मापणादिति स्मृतिकौस्तुमे ।। एवं प्रयमविवाहेपि फर्वतराभावे पारिजातकोत्तरीत्या वर एवाभ्युदयिकं श्राद्धं कुर्वनजीवस्पिदफा स्वपित्रादीन् उद्दिश्य जीवपितृकादिस्तु पितुः पितामहादेवा पित्रादीनुद्दिश्य पा- णत्रयं कुर्यात् । तत्राजीवत्पित्फस्य न स्वस्येति संबंधकीर्तनम् ॥ ससंबंधिकत्व महिम्नव पित्रादिषु विशेषसि धेः ॥ अदृष्टार्यवस्कीर्तनस्य नांदीश्राध्धे निषेधात् ॥ अत एव परकीयपित्राघुद्देश्यकदिश्राद्धविशेफ्लाभार्थस्य पितुरित्यादेः संबंधकी- नस्प न निपेयः॥ यदा तु पितृध्यमातुलादिः कन्यावियाई कुमारस्योपनयनमुप- नीतस्य प्रयमवियाई वा कुर्यात्तदा संस्कार्यस्याजीवपितृकत्ये तत्पित्रादीनुद्दिश्य पा- चणत्रयं कुर्यात् । सोदरज्येष्ठनातुः प्रयोगे न विशेषः ॥ तदीयपित्रादीनां संस्का. यपित्रादिभिरमेदात् । सापत्नज्येष्ठस्तु माहपार्वणे नांदीमुखी संस्कार्यस्प मातः पितामही प्रपितामहीति प्रयोगं कुर्यात् ।। एवं संस्कार्यस्य मातामहममावामहस्वम- मातामहाश्च सपत्नीका ज्ञेयाः ॥ पिव्यादयस्तु सर्वपार्वणेषु संस्कार्यस्येति सवि- शेपणभयोगं कुर्यात ॥ संस्कार्यस्प जीवत्सिवकत्वे संस्कार्यपितुः पित्रादीनुदिश्य पार्वणत्रयं कुर्यात्।। तस्य संस्कार्यस्य पितुर्जीवपितृकत्वे तदीयमात्रादीन्मातामहादी. थोद्दिश्य पार्वणत्रय कुर्यात् ।। मात्रादिजीवने निमित्तो विशेषः पूर्ववद्धोध्यः ॥ मु- ख्यस्य यया प्राप्तकार्ये मुख्यकर्तृणां प्रत्नौचित्यात् ॥ एवमात्मीकृत्यसवर्णेन पर- फीयान्तु कन्यकाम् । धर्मेण विधिना दातुः समगोत्रेपियुज्यत इतिस्कांदवचनात् ।। अनाथां कन्यकां दत्वा सदृशे वाधिक वरे । द्विगुणं फलमाप्नोति कन्यादाने यदी. रितमिति वचनाद्वा केनापि हेतुना कन्यां दातुमशक्नुवता दानाधिकारिणात्वं क. न्यादानं कुर्विति प्रार्थनाद्वा यः परकीयां कन्यां दातुमिच्छति सोपि संकार्यकन्या. याः पित्रादीनुद्दिश्य तस्याः जीवस्पिकत्ये तदीयमाणाधुद्देश्यकपार्वणानुष्टानं य. यासंभव कुर्याद ।। दत्तामन्यायास्तु विवाहं कुर्वन् प्रतिगृहीता स्वपित्रादीनुदिश्यैव पित्पन्नांदीश्राद्धं कुर्यात् ।। दत्तककन्याया असंभवशंका च निराकृता दत्तकनिर्णये स्मृतिकौस्तुभे ।। दत्तकपुत्रस्तु यदि लब्यबीजिरिक्यस्तदोभौ पितरौ पितामहौ प्रपि. दामहौ चोदिश्य कुर्यात् । एवं मातृपार्वणे मातामहपार्वणे च बोध्यम् ॥ यदि तु वीनिरिक्यग्रहणेऽधिकार्यतरसंभवात् । गोत्ररिक्थेजनपितुर्न भजेर्दा मा मुत इवि ·शाखादलब्धवद्रिक्यस्तदा प्रतिग्रहीतफलसंपद्धपिनाघुद्देश्यफमेव कुर्यात् ॥ पिंडदौ रिक्यहारी च पूर्वाभावे परः पर इति पिंडदानरिक्थग्नहणसाहचर्यस्यौत्सर्गिकत्वात्।। एवं चाने संस्कार्यविषयाने कसंस्काराणां सहानुष्ठानं यत्र न निपिद्धं वदंगभूता- भ्युदयिस्श्राद्धदेवतानाममेदश्च ॥ तत्र गणशः क्रियमाणानामेकस्यान्मातृपूजनम् ।। वृदिशादं च तंत्र स्यादोमस्तु स्यात्पृथक पृथक् । इति स्मृत्यर्यसारवचनानुष्ठान बोध्यम् ॥ ॥इति श्रीमद्विवेद्यद्ववात्मजानंतदेवविरचिते रुद्रकल्पद्रुमे सर्वसाधा- रणांगपरिच्छेदे आभ्युदयिकश्राद्धे देवतानिर्णयः ।। ॥ अथ स्वस्तिवाचनप्रयोगः।। तत्र तनिमित्तानि विधानरत्नमालायाम् || पुण्येहनि तु समाप्ते विवाहे चौलके तथा ।। व्रतवंधे च यज्ञादौ तथा च यज्ञकर्मणि ॥ १॥ गृहारंभे धनमाप्तौ तीर्था- भिगमने तया || नवग्रहमखे शांतावद्भुतेषु तथैव च ॥२॥ गृहमवेशने चैव ग्राम- स्याभिनिवेशने ॥ गजवंधे तुरंगाणां दामादीनां च संग्रहे ।। ३ ।। अन्यस्मिन् चैव सर्वस्मिन् शुभे कर्मणि चौदि ॥ वाचनीया द्विजाः सर्वे वेदशास्त्रपरायणाः॥ ४ ॥ इति ॥ व्यासोषि ॥ संपूश्य गंधमाल्या ह्मणास्वस्ति वाचयेत् ॥ धर्मकर्म गि मांगल्ये संग्रामाद्भूतदर्शने ॥ इति । गर्भाधानादिसंस्कारविष्टापूर्वक्रतुष्वपि॥ वृद्धि- श्राद्धं पुरा कार्य कर्यादौ स्वस्तिवाचनम् ॥ इति निर्णयसिंधौ निकांडमंडनोक्तः। एवं माहपूजापूर्वक आभ्युदयिक श्रादं कृत्वा प्रधानकर्मादौ स्वस्तिवाचन कार्यम् ।। अत एव हेमाद्रौ दानखेडे द्विश्राद्धमुपन्यस्य पुण्याहवाचनमुपन्यस्तम् ॥ धान्य- पर्वतदाने तु दानदिवसापूर्वेध:पूर्वाह कृतस्नानादिनित्यक्रियो यजमानः अमुक- पर्वतदानमई श्वः करिष्य इति कृतसंकल्पो वृद्धिश्राद्धमाभ्युदयिक विधाय पूर्ववत पुण्याहवाचनं कुर्यादिति स्पष्टमेघोक्तम्।। मदनरत्ने दानखेडेप्येवम् ॥ तत्र तावत् क लशस्थापनमकारमाह रुदपद्धतिकृत्परशुरामः ।। कलशस्थापन कार्य कमलेशदलेमले। उदकुंभ समानीय रुद्रकुंभवदर्चितम् ॥ भूमि भूरसि संपाय जिनेवेत्ययुजे न्यसेत् ॥ महीद्यौर्वारिणापूर्य याः ओपधी: क्षिपौपधीः हिरण्यगर्भक द्रव्यमश्वरथेतिपल्ल- वान् ।। पूर्गादत्यूिचा पूर्ण धान्यं धान्यमसीति च । या फलिनी: फलं तस्मिन्नु- परिष्टानिधापयेत् ॥ सुनातो ज्योतिपा चासो युग्मेन परिवेष्टयेत् ।। पंच रत्नानि मध्येऽस्यत्परिवाजयता ऋचा ॥ एवं फलशमाप्येति ॥ हारीतोपि ॥ गोमयेनोपलि. प्योबी रंगवल्लियाचयेत् ।। मस्पान्योपरि स्थाप्य पूर्ण हि फलशद्वयम्।।दक्षिणे पो हरे चैत्र उत्तरे तु निधापयेत् ।। पात्रपक्षतपूर्ण तु फलपुष्पसमन्धित मिति ॥ मन्त्र धान्यशन (वसिष्ठः । सस्य क्षेत्रगत माहुः सतपंधान्यमुच्यते । आम वितुपमि.

·(१२५) त्युक्तं खिनमन्नमुदाहृतम् ॥ सतुपद्रव्यमभिधीयते ॥ तेन तस्यैव विधानम् ॥ क- श्चित्तु धान्यमसि घिनुहि देवानिति तंडुलेप्पपि धान्यशद्धमयोगाचेपां विधानं इत्याइ। तदयुक्तम् ॥ लक्षणायां मानाभावात् । धान्यमसि धिनुहि देवानित्यत्र त्वस्ति ल. क्षणायां मानमित्यूह विचारावसरे दर्शितं नवमे । उत्तरे तु निधापयेदिति वचनादुत्तर. फलश एव पूर्णपात्रं विधाय तत्र वरुणपूनां कुर्यादिति ॥ परशुरामेण तु एकस्यैव कलशस्य स्थापनमुक्तम् ॥ एतदनुसारी शिष्टाचारोपि । फलशद्वयस्थापनं तु दाक्षि- णात्या एवाचरंति । कलशलक्षणं तु दानहेमाद्रौ विष्णुधर्मे । हैम वा राजतं वापि तानं मृन्मयजं तु वा ॥ अकालमव्रणं चैव सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ पंचाशांगुलचैपुल्य- मुत्सेधे पोडशांगुलम् ॥ द्वादशांगुलकं मूलं मुखमष्टांगुलंस्मृतमिति॥ पंच च आशाश्व पंचदश । आशा दिशा दश ॥ मध्यदेशे तिर्यमानेन पंचदशांगुल इत्यर्थः। अथवा । याह्यमदेशे वलयाकृतिना सूत्रेण मीयमानो मध्यस्थाने पंचदशांगुल इत्यर्थः ।। कला फलां गृहीत्वा वै देवानां विश्वकर्मणा। निर्मितीयं सुरैर्यस्मात्कलशस्तेन उच्यत इति हारितः॥ सूत्रेण येष्टितं कुंभमपां पूर्ण सुभूपितम् ॥ मृत्ताम्रादिमयं भूमौ रत्नगर्भ सप- चितम् ॥ सिततंडुलपूर्णेन पात्रेण पिहिताननमिति । तेनात्र सिततंडुलग्रहणासरेव पात्रपूरणम् ॥ अन्यत्र शान्त्यादौ तु " सुवर्ण राजतं वापि तानं मृन्मयमेव वा ॥ बीह्यादिपूर्ण वादध्यात्कुंभोपरि पिधानकमिति" संग्रवचनाद्वीह्यादिभिः परिपूर्ण- मिति निष्कर्षः। तथा । तीयोंदकेन चापूर्य कलशं तु विचक्षणः।।गजाश्वरथवाल्मीक- संगमात्दगोकुलात् ॥ मृदमानीय विभेन्द्र सर्वोपधिसमन्वितपिति ॥ कलशे क्षिपेदि. ति शेपः॥ यदा ॥ अश्वस्थानाद्नस्थानाद्वल्मीकात् संगमात् हृदात् ।। राजद्वाराच गोष्ठाच मृदमानीय निःक्षिपेदिति ॥ अपरा वृद्धवशिष्ठः ॥ वाला च शंखपुष्पीच कुठं चैव वचा तथा । नागकेसरपूर्णे च सौंपधिगणो भृगो ॥ इति ॥ छंदोगपरि- शिष्टे तु || कुष्ठं मांसी हरिद्रे द्वे मुराशैलेयचंदने ॥ वचा चंपकमुस्तै च सर्वोपध्यो दश स्मृता इति ॥ महार्णवे तु । मुरा मांसी वचा कुष्ठं शैलेय रजनीदयम् ॥ शठी चंपफमुस्तेच सर्वोपधिगणः स्मृत इति ।। तालपणींतु दैत्यागं कुष्टी मुरा इत्यमरः ॥ च्याधिः कुष्ठं पारिभाव्यं व्याप्यं पालकमुत्पलमित्यमरः ॥ कालानुशार्यवृद्धाश्मपुष्प- शीतशिवानि तु ।। शैलेयमित्यमरः ।। शटी गंधमूली पड्ग्रंथिक इत्यपि ॥ करो- पिपलाश इत्यमरः ।। कुरविंदो मेयनामा मुस्ता मस्तकमस्त्रियामित्यमरः ॥ तथा । पंचभंगसमायुक्तं फलपत्रयुगान्वितम् ॥ पंचरत्नसमायुक्तं पूर्णपात्रयुत तथेति ! भंगा: पल्लवाः ॥ तेच ॥ अश्वत्थोदुंबरो जंबू चूतन्यग्रोघपल्लवाः ॥ पंचभंगा इति प्रोक्ताः सर्वकर्मसु शोभना इति ॥ पंचरत्नमुक्तं निर्णयसिंधौ व्रतरत्ने कालिकापुराणे | क- ·(१२६) नक कुलिशं नीलं पद्मरागं च मौक्तिकम् । एतानि पंचरत्नानि सर्वत्र कवयो विदु- रिति ॥ कुलिशं हीरकं । मदनरले सौरपुराणे विष्णुधर्मोत्तरेच।। सुवर्ण रजतं मुक्ता राजावतः प्रवालकम् ॥ पंचरत्नमिति ख्यातं नारदेन मर्पिणा इत्युक्तम् ॥ गोडा अप्येवम् ॥ निर्णयसिंधी प्रतरत्ने । अभाये पंचरत्नानां हेम सर्वत्र योजयेदिति । फलशे निक्षिप्य पंचत्वचस्तत्रैव । न्यग्रोधः पिप्पला प्लक्षो जंबूचूततरूद्भवाः खति भीम इत्यूचा घटे पंचत्वचः सिपेदिति ॥ सर्वोपधीनां सप्तमृदां च नात्र निक्षेपः ।। तेनात्र गंधपुष्पपंचपल्लवपंचरत्नादि निधाय तदुपरि तंडुलपूर्णे पूर्णपात्रे वरुणावाहनं कुर्यादिति शिष्टा इत्युक्तम्।। श्रीरामकल्पद्रुमे॥ तेन वरुणपूजनस्य दक्षिणात्यैरेवानुष्ठी. यमानस्वायेषां वरुणपूजने नास्ति शिष्टाचारस्तैबरुणपूजनं नैव कार्यम् ॥ अत एव परशुरामकारिकायां नोक्तम् ॥ ततः कलशस्य मुखे विष्णुरित्यादि- मंत्र: कलशे देवानाबाह्य संपूज्य देवदानवसंवादे इत्यादिभिमैत्रः प्रार्थना कुर्याद ॥ तदुक्तं प्रयोगपारिजाते ॥ एवमेताः सपावाह्य कलशे देवतास्त- त एतन्मत्रस्थितान्देवान्संपूज्य मार्ययेत् क्रमाव इति ॥ अथ अवनिकृतना. नुमंडल इत्यादिना हेमादिमदनरत्नदानखंडादायुक्तं स्वस्तिवाचनं कुर्यात् ।। पुण्याहवाचने विमा युग्मा घेदविदः शुमाः ॥ यज्ञोपवीतिनः शस्ता प्राङ्मुखाः स्युः पवित्रिणः ॥ गंधपुप्पार्चिताः शुद्धाः सोत्तरीयाः कुशायुधाः इति । शत्ता इ. त्यनेन स्मृत्युक्तवयविप्रातिरिक्ताः ।। वास्तु विधानरत्नपालायाम् ॥ न तत्र कुनखी काणो हीनांगो विकलस्तथा ॥ क्षयरोगी च कुष्ठी च शावदंतोऽभिशाप- कः ॥ वंध्यश्च विधुरो वापि क्रूरस्तु खलसेवकः । नकत्तिश्च दंभी च हेतुको ज्ञा-. नदुर्घलः ॥ सहोपपत्तिउन्मत्तो व्यसनी सोमविक्रयी ॥ कन्याविक्रपद्वानीवि. नयी पिशुनोऽनृतः ॥ लोकदुष्टो पराधीनो राजद्रोहपरायणः । एते चान्ये च वि- प्राः स्युन वाच्या स्वस्तिवाचने तिष्ठेयुः माङ्मुखा युग्मा वक्तारो दर्भपाणयः ।। तिरदायिता तेषां दक्षिणस्यामुदङ्मुख इति शौनकवचनाद्ब्राह्मणामाङ्मुखाः ॥ फतिदमुखः ।। आश्वलायनस्तु । माङ्मुखान्गंधायः संपूज्य स्वयं प्रामुखस्ता- नुदङ्मुखान् स्वस्ति वाचयेदित्याह । ततो दीघां नागा नधो गिरय इत्यादि वदेव। ततः शांतिपूष्टिद्धिनाध्याधान् पंचदश शदानस्तुशद्वान्तानुच्चरन् ॥ पंचदशैक् वदे- युरिति सांप्रदायिकाः ॥ यत् पापं तत्पतिहत्तमस्त्वित्याद्यपि वदेयुरिति हेमादि- मदनरत्नादयः ।। कारिकायां पुण्याई स्वस्तिमृद्धिं च भवत्पूर्व बुबत्तिति ॥ अंग- वायं निराचप्टै भवदादि विना परे इति ॥ तथा ॥ पुण्याहादेखिरभ्यासे मंद्रमध्यो- चनि:स्वनम् ॥ आश्रयेरनिमे सर्वे ययागमपरंपरेति ॥ आगमशब्देनागमा आ- ·(१२७) चार्या उच्यन्ते ॥ तया बक्तारथ चतुर्थ्य तत्तन्नामोक्तिपूर्वकम् ॥ स्वस्तीति न प्र. तिब्युरय सर्वेपि ते द्विजाः । तेन नमः स्वस्ति स्वाहित्यादिना स्वस्तियोगे चतुर्थी विधानादमुककर्मणे स्वस्ति भवन्तो ब्रुवन्विति वदेत् ॥ तत्रापि । स्वस्ति भवंतो - वन्तु । स्वस्तिरित्येवं पुंलिंगः स्वस्तिशद्धः प्रयोज्यः ॥ दृष्टश्व स्वस्तिर्विधनः स्व. स्तिरित्यादौ पुल्लिंगः स्वस्ति शब्दप्रयोग इति केचित् ।। तन्न ॥ कारिकायाम् ॥ स्वस्ति इनि च प्रतियुरित्यव्ययरूपस्यैव स्वस्तिशवस्य प्रयोगाद ॥ मत्युक्तिवि- पेये भेदस्तृतीये टध्यतामिति ।। तुर्य श्रीरस्त्विति यादस्तु श्रीरिति च द्विनाः ।। परशुरामोपि ॥ कृत्वैवं वरण पूर्व वाच्यं पुण्याहवाचनम् ।। अध्वर्युरुदकुंभ त पाक् स्थापितं फलान्वितम् ॥ समादाय समुत्याय #पवीद प्रेपमुचरेत् ॥ यं कृत्वा स. पेदादिक्रियाः सर्वाः मुशोभना: प्रवर्तते तमोंकारमादि कृत्वात्र पुण्यदम् ॥ पुण्या- ई वाचयिष्येहं वाच्यतां वायोदिते ॥ मनः समाधीयतामित्यध्वयोः प्रैप एपकः ॥ समाहितमनसः स्मः ॥ प्रतिमैपोयमृस्विजां ॥ प्रसीदंतु भवंतोथ प्रसन्नाः सस्तथा मिथः ॥ शांतिरस्तु तथा पुष्टि स्तुटिध्यादि विंशतिः ॥ #पान्ते मतिमैपानस्त्वि- ति त्रुवते तु ते ॥ तदनु त्रिखिरेकै पुण्याहादि चतुष्टयम् ।। प्रातमध्यतृतीयस्त्रि सवनैरुत्तरोत्तरः ॥ पाहास्य यजमानस्य गृहे पुण्याहमृतिजः ॥ भवंतोत्र बुवंत्येवं पुण्याहं च ब्रुवन्ति ते ॥ तद्वत्कल्याणमृद्धिं च स्वस्ति त्रिविः पृथपृथक् ॥ पुनस्वा. य यथेमामृक् सत्रस्य स्वस्तिनः क्रमात् ॥ पठितव्या ऋचः प्रांते पुण्याहादि चतुर्ण पि ॥ ब्रामं पुण्यं महर्यच सृष्टयुत्पादनकारकम् ॥ दक्षोद्भवं नित्यं तत्पुण्याहं त्रु- वन्तु नः ॥ पृथिव्यामुद्धृतायां तु यत्कल्याण पुरा कृतम् ॥ ऋपिभिः सिद्धगन्ध स्तत्कल्याणं ब्रुवन्तु नः ॥ सागरस्य तु या ऋद्धिमहालक्ष्म्यादिभिः कृता । सं. पूर्णा सुप्रभावा च तां च ऋद्धि प्रवन्तु नः ॥ स्वस्तिर्या चाविनाशाख्या पुण्प- फल्याणद्धिदा ॥ विनायकप्रिया नित्यं स्वरित तां च ब्रुवन्तु नः । इत्युक्त्वा स्वासनेऽध्वर्युराहास्य वाचनस्य च।। पूथि दक्षिणा स्वादा विप्रेभ्यः प्रतिपद्यताम्॥ यष्टुस्तिलकमारोप्य वर्धापनमयाशिपः ॥ दत्वा दत्वाथ ताम्बूलानीति ।। अत्र च पुण्याहवाचनानन्तरं कल्याणवाचन स्वस्ति ऋद्धिर्विपर्यासो ब्राझं पुण्यमित्यादयो मंत्राथाधिका पुण्याहादिचतुर्यु उद्गाते वेत्याया ऋचो यथाक्रमं प्रान्ते पठितव्याः श्रीवाचनं च नोक्तम् इति विशेष उक्तः । एतत् सर्व हेपायादि सर्वनिबंध विरुद्धमप्यन्यत्रादृश्यमानमपि यहुभिराहृतम् ॥ यत्तु मेंपोऽवयककत्वमुक्त तद्वैकल्पिकम् ॥ तेन स्वकर्तृकत्ये स्वयं मैपाः कार्याः ॥ ततः पुरंध्रयो नीराजनादि- मंगलं कुर्युः। ब्राह्मणाचाभिर्पिचेयुः। तत्र पत्नी वामभागे। सर्वेपु धर्मकार्येषु पत्नी दक्षि- ·(१२८) णतः स्थिता ॥ विमपादक्षालने अभिषेके च वामत इति संस्कारकौस्तुभवचनात् ॥ विभपादक्षालनं तु पित्यकर्मणि विहितम् ।। तदुक्तम् । वामे पत्नी त्रिपु स्याने पि- तृणां पादशौचने ॥ रथारोहणकाले तु ऋतुकाले सदा भवेदिति ॥ इदं च स्वस्ति- याचन आदिमध्यावसानेपु काय ॥ आदावते च मध्ये च कुर्याद ब्राह्मणवाचनम् इति वचनादित्येके ॥ स्वस्तिवाचनमेवं तु सर्वेपामृद्धिकारकम् ॥ आदावतेच फत. व्यमिति याविदां पतमिति शौनकत्वादादावतेच कार्यमित्यन्ये ॥ अपरे तु वैदिके तांत्रिक चादौ ततः पुण्याह इष्यत इति। पुण्याहवाचनं शस्तमादौ स्पासर्वकर्मसु ॥ नाकृत्वैतबुधाकुर्यात्सर्वकर्माणि मानव इत्याचाश्वलायनवचनादादायेव कार्यमित्या. हु। अत्र कुलदेशाचारतो व्यवस्था ॥ अय हेमादिमदनरस्नदानखंडादायुदाहृतं बह- वृचपरिशिष्टं परशुरामकारिकां शिष्टसमाचारं चानुसृत्य स्वस्तिवाचनप्रयोग उच्यते।। अथ प्रयोगः ॥ तन सपत्नीको यजमानः कृतकृशोपत्रहः कलशस्थापनादे- शात्पश्चिमे युग्मान्बामणान्विशुद्धान भामुखान्दक्षिणतोवोदङ्मुखानुपयेश्य सोचर- च्छदे शुद्धपीठे स्वयमुदमुखः प्रामुखो वोपविश्य स्वदक्षिणे संस्कार्यमुपयेश्य . शकुसुमयबजलपाणिना देशकालयोः संकीर्तनान्ते करिष्यमाणामुककांगतया स्व- स्तिवाचन करिष्ये ॥ इति संकल्पः कार्य: ॥ स्वपुरतो शुद्धायां भूमी पंचवर्गस्त- डुलैष्टिदलकरणम् ॥ ॐ भूरसीति तत्र भूमिस्पर्शः॥ आनिप्रकलशमिति वस्मिन्न- दले कलशनिधानम् ॥ ॐ वरुणस्योत्तमनमिति वारिणा कलशपूरणम् ॥ ॐ या ओषधोरिति कलशे सर्वोपधीपक्षेपः ॥ ॐ हिरण्यगर्भ इति हिरण्यस्य च ॥ ॐ कां- डाकांडादिति दूर्वाया इति केचित् ॥ ॐ अश्वत्येव इति पंचपल्लवानां च ।। ॐ प. रिवाजपतिरिति पंचरत्नानां च ॥ ॐ पूर्णा दावि तंडुलैः पूर्णस्य पूर्णपात्रस्य - लशे निधान ।। ॐ याः फलनीरिति नालिकेराद्यन्यतमफलस्य पूर्णपानोपरि स्या- पयेत् ॥ ॐ सुजानो ज्योतिपेति वासोयुग्मेन कलशपेष्टनं ॥ ॐ मनोजूतिरिति मंत्रा. न्ते कलश: सुप्रतिष्टितो वरदो भवेति प्रतिष्ठा ॥ अत्र केचित्तत्वापामोति मंत्रणावा- इनपूर्वकं वरुणं कलशे पूनयन्ति । तद्यया ॥ * तत्वायामीति मंत्रमुच्चार्य अस्मिन् कलशे वरुणमावाहयापीत्येवं कलशे वरुणाचाहनं ॥ ॐ मनोजूतिरिति मंत्रान्ते अ- सिन्कलशे वरुणः सुपतिष्ठितो वरदो भवेति मतिष्ठा तसायामीति मंत्रेण वरुणाय नम इत्येव मंत्रेण गंधादिभिः पंचोपचारैरभ्यर्चना वन कलशे विष्ण्यादीनामायाइन।। अय कलशमाना"-ॐ कलशस्य मुखे विष्णुः कंठे रुद्रः समाश्रितः ॥ मूले त्वस्य स्थितो ब्रह्मा मध्ये मागणाः स्मृताः ॥ कुक्षौ तु सागराः सप्त सप्तद्वीपा वसुंधरा ।। ऋग्वेदोय यजुर्वेदः सामवेदो यथर्वणः ॥ अंगैश्च सहिताः सर्वे कलशन्तु ·(१२९ ) समाश्रिताः । अत्र गायत्री सावित्री शान्तिपुष्टिकरी तथा। आयान्तु मम शान्त्यर्य दुरितक्षयकारकाः ॥ सर्वे समुद्राः सरितस्तीर्थानि जलदा नदाः ॥ आयान्तु मम शान्त्यर्थ दुरितक्षयकारका इति ॥ ॐ विष्वादिदेयेभ्यो नम इति कलशे विवा- दीन संपूज्य प्रार्ययेत् ॥ ॐ देवदानवसंवादे मध्यमाने महोदयौ ॥ उत्पनोसि तदा कुंम विधृतो विष्णुना स्वयं ।। त्वत्तोये सर्वतीर्थानि देवाः सर्वे त्वयि स्थिताः ॥ त्वयि तिष्ठन्ति भूतानि त्वयि प्राणाः मतिष्टिताः ॥ शिवः स्वयं स्वमेवासि विष्णुस्त्वंच मजापतिः ॥ आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवाः सपैठकाः ॥ त्वयि तिष्ठन्ति सर्वेपि यतः फामफलमदाः ॥ त्वत्मसादादिमं यज्ञं कर्तुमीहे जलोद्भव॥ सान्निध्यं कुरु देवेश मसन्नो भव सर्वदेति । एवं कलशं संपूज्य स्वस्तिवाचनार्थ ब्राह्मणवरणं कुर्यात् ।। " अथ विमवरणं "-अमुकगोत्र अमुकामुकमवरं अमुकशर्माण ब्राह्मण स्वस्तिवाचनार्य त्वामहं वृणे इत्येवं चतुर्णा वरणं ॥ तेषां गंधपुष्पादिभिरभ्यर्चनं ।। भोजनदानं दक्षिणादानं च || माश्मुखानां ब्राह्मणानामुपयेशनं ।। उदङ्मुखेन यजमानेनोपवेशनं ॥ अथावनिकृतजानुमंडल: कमलमुकुलसदृशमंजलि शिरस्या- धाय दक्षिणेन पाणिना स्वर्णपूर्ण फलशं धारयित्वा आशिपः प्रार्थयते॥ ॐ दीर्घा नागा नद्यो गिरयस्त्रीणि विष्णुपदानि च ॥ तेनायुः प्रमाणेन पुण्याई दीर्यपायु- रस्तु ।। अस्त्विति विप्राः प्रनित्युः ।। ॐ शिवा आपः सन्तु ।। सौमनस्यपुष्पमस्तु ॥ अक्षतं चारिष्टं चास्तु इति त्रिभित्रैः क्रमादुदककुसुमाक्षतानां विभहस्तेषु दानं ॥ ॐ गंधाः पान्तु मुमंगल्यं चास्तु ॥ पुष्णाणि पान्तु सौश्रियमस्तु।। अक्षताः पान्तु आ- युष्यमस्तु || तांबूलानि पान्तु ऐश्वर्यमस्तु ।। दक्षिणाः पान्तु बहुदेयं चास्तु ।। अ- प्र गंधाः पान्त्रित्यादिभिर्मत्रपूर्वाद्धैर्युग्मान ब्राह्मणान् गंधादिभिः पूजयेत् ।। पूजयेत् ॥ ॐ सु. मंगल्यं चास्त्वित्यादीनि मंत्रोत्तरार्दानि ब्राह्मणाः प्रतियुः ॥ ॐ दीर्घमायुः शा- न्तिः पुष्टिस्तुष्टिः श्रीर्यशो विद्या विनयो वित्तं बहुपुत्रं चायुष्यं चास्तु ।। अत्रास्त्वि- तिविवेक्तव्यं ॥ ॐ यं कृत्वा सर्ववेदयशक्रियाकरणकरिंभा शुभाः शोमनाः मवर्तन्ते ॥ तमहमोंकारमादि कृत्वा ऋग्यजुः सापाशीर्वचनं बहुऋपिमतं संविझा- तं भवद्भिरनुज्ञातः पुण्यं पुण्याई वाचयिष्ये इति विपान् प्रतिप्रश्नः ॥ ॐ वाच्यता- मिति प्रतिप्रश्नः ॥ॐ द्रविणोदा द्रविणसस्तुरस्य द्रविणोदा सनरस्य प्रयसत् ॥ द्रविणोदा वीरवती मिपन्नो द्रविणोदारासते दीर्घमायुः ॥२॥ सविता पश्चाचास- विता पुरस्तात्सवितोत्तरात्तात्सविताधरातात् ॥ सविता नः सुक्तु सर्वताति सवि- तानो रासतां दीर्घमायुः ||२|| नवो नवो भवति जायमानोन्हां केतृरुप सामेत्य- ॥ भाग देवेभ्यो विदधात्यायन प्रचंद्रमास्ति रते दीर्घमायुः ॥३॥ उच्चादिवि द- १७ ·. क्षिणावन्तो अस्थुर्ये अश्वदाः सहते सूर्येण ॥ हिरण्यदा अमृतत्वं भजन्ते वासोदा: सोम प्रतिरन्त आयुः ॥६॥ इत्येता ऋवः पुण्याहे ब्रूयात् ॥ ॐ व्रत नियम तप- स्वाध्याय क्रतुदमदानविशिष्टानां सर्वेषां मनः समाधीयतामिति ब्रूयात् ।। ॐ समा. हितमनसः स्मः इति ब्राह्मणाः प्रतियुः ॥ ॐ प्रसीदन्तु भवन्तः इति कर्ता ॥ प्रसन्नाः स्म इति विप्राः ॥ अथ सर्वे संहत्येमानि वाक्यानि वदेयुः ॥ ॐ शान्ति- रस्तु पृष्टिरस्तु दिरस्तु अविघ्नमस्तु आयुष्यमस्तु आरोग्यमस्तु शिव कर्मास्तु कर्म समृद्धिरस्तु वेदसमृद्धिरस्तु शास्त्रसद्धिरस्तु धनधान्यसमृद्धिरस्तु इष्टसंपदस्तु अ- रिटनिरसनमस्तु यस्पापं तत्मतिहतमस्तु यच्छ्यस्तदस्तु उत्तरे कर्मण्यऽविघ्नमस्तु उत्तरो तरमहरहरभिष्टद्धिरस्तु ।। * उत्तरोत्तराः क्रियाः शुभाः शोभना: संपद्यन्तां ।। ति- पिकरणमुहर्तनक्षत्रसंपदस्तु ॥ तिधिकरणमुहर्तनक्षत्रग्रहलमाधिदेवताः श्रीयन्तां ॥ तिथिकरणे मुह स नक्षत्रे सग्रहे सदैवते मीयेतां ॥ दुर्गापांवल्यौ मीयवां ।। अमि- पुरोगा विश्वदेवाः प्रीयन्तां ॥ इन्द्रपुरोगा मरुद्गणाः प्रीयन्तां ॥ वसिष्ठपुरोगाः - पिगणा: मी० ॥ माहेश्वरीपुरोगा उमामातरः मीयन्तां ॥ अरुन्धती पुरोगा एक- पल्यः प्रीयन्तां । विष्णुपुरोगा: सर्वे देवाः प्रीयं० ब्रह्मपुरोगाः सर्वे वेदाः प्रीयं० ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च प्रीयं० श्री अविकासरस्वत्यौ प्रीयेतां ।। श्रद्धामेधे प्रीयेतो। भगवती कात्यायनी प्रीयतां ॥ भगवती माहेश्वरी प्रीयतां ॥ भगवती ऋद्धिकरी भीयतां ।। भगवती रद्धिकरी प्रीयतां । भगवती पुष्टिकरी भीयतां ।। भगवती सुधिकरी मीयतां ॥ भगवन्तौ विघ्नविनायकौ पीयेतां ॥ सर्वाः कुलदेवताः प्रीय- न्तां ॥ सर्वाः ग्रामदेवताः प्रीयं० सर्वा इष्टदेवताः प्रीयं० ।। हताश्च प्रायद्विपः ॥ इ. ताश्च परिपंथिना ॥ हताश्च विनकर्ताः ॥ ॐ सर्वे शत्रवः पराभवं यान्तु ॥ शाम्प- तु घोराणि ॥ शाम्यन्तु पापानि || शाम्यन्वीतया ॥ शुभानि बर्द्धन्तां ॥ शिवा आपः सन्तु ॥ शिवा ऋतवः सन्तु।। शिवा अमयः सन्तु ॥ शिवा आहुतयः सन्तु।। शिवा ओषधयः सन्तु ।। शिवा वनस्पतयः सन्तु ॥ शिवा अतिथया सन्तु ।। अ- होरात्रे शिवे स्यातां।। ॐ शन्ना कनिक्रददेवः पर्जन्यो अभिवर्षतु शन्न औषधयः पतिधीयतां। शन्नोधावा पृथिवीशं मनाभ्यः शन्न एपि द्विपदेशं चतुष्पदे ॐ निकामे निकामेन योगक्षेमो नः कल्पतः|| शुक्रांगारक्युबबृहस्पतिशयरराहु केतुसोमसहिता मादित्यपुरोगाः सर्वे ग्रहाः पीयन्तां || ॐ भगवान्नारायणः प्रीयतां॥ ॐ भावान् पर्जन्यः प्री० भगवान स्वामी महासेना, प्रीय० ॥ ॐ पुण्याहकालान् वाचयिष्य इति ब्राह्मणान् प्रतिप्रश्नः ॥ ॐ वाच्यतामिति प्रतिप्रश्नः ॥ ॐ उगातेन शकुने सामगायसि ब्रह्मपुत्र इव सवनेषु शंससि ॥ दृषेत्र वाजी शिशुमति रपीत्या सर्वतो ·(१३१) नः शकुने भद्र मावद विश्वतो नः शकुने पुण्यमावद ॥ इति मंत्रमुग्धा ॐ पुनन्तु मा देव जना इति पुनस्वादित्या रुद्रा वसव इति वा मंत्रं पठित्वा ॐ ब्राह्मं पुण्यं महर्यच सृष्टधुत्पादनकारकं ॥ दक्षोद्भवं नित्यं तत्पुण्याहं ब्रुवन्तु नः ।। इति चोचार्य भो ब्राह्मणाः मम सकुटुंबस्य सपरिवारस्य गृहेमुकर्मणः पुण्याहं भवन्तो ब्रुवन्वित्येवं क्रमान्मंद्रमध्यमोश्चस्वरैरुत्तमस्वरेण वा प्रियात् ॥ ॐ पुण्माहमिति विपास्तयैव त्रिः प्रतियुः ॥ ॐ अपाः सोममस्तमिन्द्र प्रयाहि कल्याणी या मुरणं गृहे ते ॥ यत्रारयस्य वृहतो निधानं विमोचनं वाजिनो दक्षिणावदित्युच्या * यथेमां वाचमिति मंत्रं पठित्वा ।। पृथिव्यामुध्धृतायां तु यत्कल्याणं पुरा कृतं ।। ऋषिभिः सिद्धगंधर्वैस्तत्कल्याण ब्रुवन्तु न इति चोक्वा भोव्राह्मणाः मम कल्या- ण भवन्तो त्रुवन्वित्येवं पूर्ववद्वदेव ॥ द्धयामस्तो सनुयाम वाजमानो मंत्र सरथे होपयातं ॥ यशो न पकं मधु गोष्वन्तरा भूतांशो अधिनोः कामममाः ॥ ॐ सत्र. स्य ऋद्धिरिति ॥ सागरस्य तु या ऋद्धिर्महालक्ष्म्यादिभिः कृता ।। संपूर्णा मुस- भावा सा ऋद्धि तां च त्रुवन्तु नः ॥ मम सकुटुंबस्य० ऋद्धि भवन्तो त्रुवन्विति ॥ ॐ स्वस्तये वायुमुपद्रवामहै सोमं स्वस्ति भुवनस्य यस्पतिः ॥ बृहस्पतिः सर्वगण स्वस्तये स्वस्तय आदित्यासो भवन्तु नः ॥ ॐ स्वस्ति न इन्दो वृद्ध० ॥ अविना- शाय या स्वस्ति पुण्यकल्याणद्धिदा ॥ विनायकप्रीया नित्यं स्वस्ति तां च ब्रुवन्तु नः ॥ भोव्राह्मणाः मम० अमुककर्मणे स्वस्ति भवन्तो त्रुवन्तु ॥३॥ अमुक- फर्मणे स्वस्तीत्येवं पूर्ववत्रिः प्रतिब्रूयुः ॥ ॐ श्रिये जातः श्रिय आनिरियाय श्रियं क्यो जरिदभ्यो दधाति॥ श्रियं वसाना अमृतत्वमायन् भवन्ति सत्या समिया मि. तद्रौ । मनसः काममिति चोक्त्वा ॥ क्षीरोदधिसमुद्भूताः मथ्यमाने महोदधौ ॥ वि. प्णोश्चैव प्रिया नित्यं श्रियं तांच ब्रुवन्तु नः ॥ भोब्राह्मणाः मम० श्रीरस्त्विति भवन्तो बुरुन्तु ॥३॥ अस्तु श्रीरिवि पूर्ववतिः प्रतिवयुः । इत्येवं श्रीवाचन हेमाद्रौ दानखंडे आश्वलायनगृह्यकारिकायां चोक्तं ॥ तत ॐ पुण्याहसमृद्धिस्तु ॥ भगवान् प्रजापतिः मीयतामिति ब्रूयात् ॥ इति ॥ ॥ अथाभिषेकमंत्राः ॥ अथ माइमुखस्य यजमानस्य वामतः पल्या उपवेशनं ॥ उदङ्मुखास्तिष्ठन्तो ब्राह्मणाः सर्वादर्भपल्लवपाणयो वक्षमाणमत्रैईस्तस्थितकलशपातितपात्रोदकेन सप. रिवारस्य यजमानस्य मृदन्यभिषेकं कुर्युः ॥ मंास्तु ॥ * आपोदिप्टेति तिस्रः॥ ॐ प्रातारमिन्द्रमित्येका पंचेन्द्रसजका।। ॐ वरुणस्योत्तंभनमित्यका पंचवारुणसंज्ञकाः॥ * समुद्रायसेत्येका ॥ ॐ पुनन्तुमेति नव ॥ ॐ आप्यायस्वेत्येका ॥ ॐ पंचनय ·(१३२.) इत्येका ।। ॐ शिरोमेश्रीरिति चतस्रः ॥ * देवस्यत्वेति तिखः । ॐ सोमस्यत्वे. स्पेका ।। अन्येपि स्वशाखोक्तमंत्रा ग्राह्याः ॥ ॐ सुरास्त्वामभिषिचन्तु ब्रह्मविष्णु.. महेश्वराः ॥ वासुदेवो जगन्नाथस्नया संकणो विभुः ॥ प्रद्युम्नचानिरुद्धश्च भवन्तु विजपाय ते ॥ आखंडलोऽनिर्भगवान्यमो धै नितिस्तथा।। वरुणः पवनक्षेत्र धना- ध्यक्षस्तथा शिवः ॥ ब्रह्मणा सहिताः सर्वे दिक्पाला पान्तु ते सदा || कीचिल- क्ष्मीतिर्मधा पुष्टि श्रद्धा क्रिया मतिमा युद्धिर्लज्जावपुः शान्तिस्तुष्टिः कान्तिश्च मा. तरः ॥ आदित्यश्चन्द्रमा भौमो बुधजीवसितार्कजाः ॥ एतास्वामभिषिचन्तु राहुके. तुच तर्षिताः ॥ देवदानवगंधर्वा यक्षराक्षसपन्नगा। ॥ ऋषयो मुनयो गावो देवमा. च । देवपत्न्यो द्रुमा नागा दैत्याश्चाप्सरसां गणाः। अस्त्राणि सर्वशास्त्राणि राजानो वाहनानि च ॥ औपधानि च रत्नानि फालस्यावयवाश्चये ।। सरितः सा. गराः शैलास्तीनि जलदा नदाः ॥ एते खामभिपिश्चन्तु धर्मकामार्थसिद्धये ॥ इति पौराणमत्रैश्चाभिषेकं कुर्युः ॥ ॐ अमृताभिपेकोस्त्वित्यभिषेकान्ते वक्तव्य | केचिद. प्राभिषेकं न कुर्वन्ति ।। गस्य स्वस्तिवाचनस्य पूर्णलासिद्धयर्यमिमां हिरण्यदक्षिणां विमेभ्यः स्वाहा संपयन्तां नममेत्युक्त्वा विमेभ्यो दक्षिणादानं ॥ यजमानस्य तिल- फफरणं ॥ सुवासिनीभिश्च वपिननीराजनाशीः प्रयोगनूतनवस्त्रदानादिमंगलं यथा- चार कार्य ॥ इति श्रीमद् द्विवेदी परशुरामात्मजेन जगन्नायशर्मणा संशोधिते रुद्र- कल्पद्रुमे शिष्टाचारानुसारी स्वस्तिवाचनप्रयोगः ॥ ॥ अथ ववचगृह्मपरिशिष्टोक्तस्वस्तिवाचनप्रयोगः ।। " तबादी शौनकोक्तमयोगः ॥ अर्चिता ब्राह्मणाः सम्पम् गंधमाल्यैः सद. क्षिणः ॥ तिष्ठेयुः पाङ्मुखा युग्मा वक्तारो दर्भपाणयः ॥ तिष्ठेद्वाचयिता तेषां द- क्षिणस्यामुदङ्मुखः ॥ विनतुंभपपा पूर्ण पिहिताननचित । अयं वाचयितु हुँ दक्षिण तु समाश्रित। तिष्ठत्युदङ्मुखाः सम्यक संस्कार्यास्तत्र तत्रतु || मन इस्पा- दिक मंत्रं पूर्व चाचयिता वदेत्।। समाहितेत्यादीतरे मंत्र चूयुरार्चिता ब्राह्मणान पुनः।। शान्ति पुष्टद्धिविनायाः पंचदशैव तु ॥ अस्तु शदान्तमुपेन्वाययित्वा तथापरैः॥ आशीर्वादानथान्यांश्च विविधानपि वाचरेत् ।। अतो देवा भवन्तु नः सूक्तं वैष्णव. मुत्तमं ।। द्रविणोदाः सवितैति नवो विद्युन्नवेति च ॥ आदरस्वमित्युक्त्वा पुण्याई पाचयेत्ततः ॥ वाचयित्वा यथाशक्ति सर्वाणि द्विनसत्तमः ॥ मस्तुते देवतापास्तु होम कुर्याद्विचक्षणः ॥ तस्या नाम गृहीत्वाय प्रीयतामिति चोच्यतां ॥ पुण्याई स्व- स्तिमृद्धि च भवत्पूर्व अपरिवति । प्रणवाधं त्रिराचष्टे भवदादिविनापरे ॥ पुण्या- हादेखिरभ्यासे मन्द्रमध्योत्तरस्वनं ॥ आश्रयेरनिमे सर्वे यथागपपरं परं ।। मत्युक्ति ·विषये मेदा तृतीये मदयतामिति ॥ वक्तारो यूपुरत्युथैरतिविस्पष्टमेव च ॥ पुण्या- इशद्रमुक्त्वा तु सस्तिन इत्यूचं जपेव ॥ स्वस्तिशदं तपोच्या अध्यामेति अर्च- चदेव॥ ऋदि भवन्तो चुवन्तु ऋदयतामित्ययो वदेव।। आपोहिष्ठेतितिभिः शमो. देवीत्यूचकया ईशानाचार्याणां पंचशुदवत्पघमर्षण ॥ तरसमंदीमुक्तं तु सर्वपापा- पनोदनं ।। पवस्वसोममित्यादि ऋग्भिः प्रोक्ष्य सततः ।। पुण्याई वाचयितव सर्व कल्याणवान भयेत् ।। स्वस्तिवाचनमेवं तु सर्वेपामृदिकर्मणां ॥ आदावन्ते च कर्त. मिति यज्ञविदा मतमिति ।। जयन्तेन फारिकाकारेण ।। अर्पिता इत्यारभ्य तपा. पररित्यन्तं गंघमित्यमेव पठित्वा प्रस्तुते देवताया इत्यारभ्य तीये ऋदयतामि- त्यन्तं पठितं ततः आप इत्यादिभिः शान्ति ततः कुर्यु: समाहिता इति पठित्वाऽन्त्य- लोकः पूर्ववदुक्तः ॥ पचपरिशिष्टे ॥ अथ स्वस्तिवाचनमृदिप्तें प्रद्धिवि. चाहान्ता अपत्यसंस्काराः प्रतिष्ठोघाने पूर्से तकर्मणावावन्तयोः कुर्याछुचिः स्व. लंकृतो वाचयिता तयाभूते समनि मंगलसंभारान् संभृत्य युग्मान् ग्राहमणान प्रश- स्तान् लक्षणसंपन्नान गंपादिभिरभ्यर्य दक्षिणया तोपयेरय ते भाङ्मुखाः प्रसन्ना दर्भपाणयस्तिष्ठेयुदक्षिणतो वाचयितीदद मुखः संस्कार्या वाचयितुर्दक्षिण पार्षपभि- तिष्ठेयुरथ वाचयिता दर्भपाणिरपा पूर्ण कुंभ स्वचितं सपल्लवमुख धृत्वा तिन्समा- हितो मनः समाधीयतामिति ग्राह्मणान यात्समाहितमनसः स्म इति प्रतियूयुः ॥ प्रसीदन्तु भवन्त इति वाचयिता प्रसन्नास्म इतीतरे अय सर्वे संहत्य शांतिपुष्टिस्तु. रिद्धिरविनमारोग्यं स्वस्ति शिवं कर्म कर्मसमृदिः धर्मसमृद्धिः पुत्रसद्धिर्वेदसमृद्धिः शास्त्रसमृद्धिः धनधान्यसमृदिरिष्टसंपदित्येतानि पंचदशास्त्वंतानि वास्यान्युच्या त- माना कर्मदेवता प्रीयतामिति घूयुरय वाचयिता पूर्व तत्तल्लिंगान्मंत्रान् पठित्वा नि- खिमद्रमध्योवस्वरैः पुण्याई भवन्तो चुक्न्तु स्वस्ति भवन्तो गुरन्तु प्रददि भवन्तो घुवन्विति घूयाचेपि तथा प्रत्येकं प्रतियुरोमृदयतामित्यद्धौ युरय भामुखमा- सीनं सापात्य फर्तारं ग्राह्मणाः सपल्ला दर्भपाणयः शान्तिपवित्रलिंगामिम्मिः सिचेयुः पुरंध्रयो नीराजनादिमंगलानि कुर्वन्तीति ।। अस्पार्थः ॥ अथेति अथ श. दोऽधिकारायः ॥ पागदेवानन्तर्यसिद्धः ॥ ततश्च स्वस्तिवाचनं वक्तुमधिक्रियत इत्यर्थः ॥ तच ऋद्धिपूर्ते भवति।। ऋद्धिपून शद्धयोरमसिद्धार्यत्वारस्वयमेव ध्याचप्टे।। सद्धिर्विवाहाना इत्यादिना ॥ तत्कर्मणशायन्तयोः कुर्यादिति तस्य विकीपितस्य कर्मणः मादिश्चान्तवान्तौ तयोरापन्तयोश्च कर्यादिति ॥ चकारः समुचयायोंभि. मक्रमे च तपाभूते समनीति सलंकते समनीत्ययः ।। प्रशस्तान् लक्षणसंपन्नान् गंधादिमिर पति ॥ मशस्तान् स्मृत्युक्तश्राद्धभोजनपतिप्रदादिरहितानित्यर्यः ।।

·तथा चोक। यत्किचिच्छादिक भुक्त्वा प्रतिगृह्य च वाऽशुचिः) अब्राह्मण पुण्या- हेनईः स्यादिति मे मतिरिति ।। यद्यप्यत्रैव ब्राह्मणपूजनं कार्यमिति प्रतीयते ।। तथापि कुंभस्य प्रणामान्तपूजां विधाय ब्राह्मणपूजनं कार्य ॥ अथ शद्वेन बद्धक्रम- भल्या पदार्थोक्तिसमये स्वर्चितमिति कुंभविशेषणस्यान्ययानुपपतेः ॥ पुण्याहवाच- नसूत्रे च गंधादिदक्षिणान्तानां दानसमये शिवा आपः सन्वित्पादीनां बहुदेयं च नोस्त्वित्यन्तानां वाचनमुक्तं वौधायनेन ॥ कारिकाकृनयन्ताभ्यां तु वाह्मणपूजन प्रसिद्धमेवेति वाक्यवाचनमपि नादत्त पंचदशास्त्वन्तानीति ॥ अत्र पंचदशैतानी- त्युक्तिनाधिकोक्ति व्याप्त्यर्या ।। अत एव कारिकादौ पंचदशैवेत्युक्तं ।। तन्नान्ना फर्मदेवता मीयतामिति युरिति फर्मदेवता आह पौधायनः ॥ अथात: पुण्याहदेव- ता व्याख्यास्यामा पुण्याहवाचयिष्यन्नामगृहीयादसौ प्रीयतामिति विवाहस्यानि रोपासनस्यामि सूर्यप्रजापतयः स्पालीपाकस्यामिर्गर्भाधानस्य ब्रह्मापुंसवनस्य प्रमा. पतिः सीमन्तस्य धाता विष्णुवले. सविता जातकर्मणो मृत्यु मकर्मणः सविता तस्यान्ते प्रजापतिरूपनिष्क्रमणस्य सविता तस्यान्ते विचिक्रियाण्यन्नमाशनस्य सविता चोक्तस्य केशिनस्तस्यान्ते प्रजापतिरूपनपनस्येन्द्र श्रद्धामेघे अन्ते विसमें मुश्रवाः पुनरुपनपनस्पामिरथ्यादि ब्रह्मचर्यबतपाचरेतस्मिन्नपापहोमे सविता समावर्तनस्य श्रीरिंद्रो वा शूलगवस्येशानः मत्यवरोहणस्य सवितोपाकर्मणि व्रतेषु च सविता धा- स्तुहोमस्य वास्तोपतिरन्ते प्रजापतिरहुतहोमस्येन्द्रो ते मनापतिरायुप्प होमस्यामि- रायुप्मान्नक्षवहोमस्य नक्षत्रेयूक्तपष्टपीपदोपस्येशान आग्रयणस्याग्रयणदेवता सव- लैः स एकोदिष्टस्पान्ते मजापतिस्सहाकानां वरुणो यक्षवलेपेक्षग्रहशांतिहोम- स्थादित्यादिनवग्रहानागारित होमे ब्रह्मादयः प्रीयतामित्येवमेवान्येषां होमानां या. ज्यानुवाश्ययोदेवतासौ प्रीयतामिति कूपतटागान्ते प्रधानोदकान्ते प्रजापतिः कूष्मां- दहोमस्याम्यादयश्चांद्रायणत्याग्न्यादयोग्निष्टोमस्येंद्र एवमन्यैपु कर्मसु पजापतिरिति। अन्यत्रापि ॥ प्रधान देवताया तु स्पाचिकीर्पितकर्मणा असाविति तु तां बयात्संदेहे तु मनापतिपिति । अथवा_येतापूर्ववचनकिंगा मंत्रान्पठित्वेति ।। पुण्याहादिलिंगा. मंत्रानित्यर्थः। तचलिंगानिति बहुवचनांस्त्रीस्तीन्मंत्रान्पठेत् ॥ तेच ऋग्यजुःसामाशी- रित्येकवाक्यतया घेदत्रयोक्ताः। अत एव बहुवचनस्य विपु मंत्रेयु पठितेषु चरिता- यत्वामायवैदिका मंग्रा: पठनीयाः ॥ केचित्तु ऋग्यजुः सामायर्वाशीरिति पठन्ति तपाद्यादि सर्वनिबंधविरुद्धं ॥ मंद्रमध्योचस्वरैरिति । अयं च मंद्रादित्रिविधः स्वरो वैकल्पिकः ।। पुण्याहादेखिर-पासे मंद्रमभ्योचनिस्वनं ॥ आश्रयेनिमे स- ३ यथागपपरंपरापिति शौनकीये वैकल्पिकस्न मद्रादिस्वरोपदेशात् ॥ पुण्याई ·भवन्तो अवन्त्वित्यादि पारिजात धृतशौनकीये वाक्यवाचन विधायोक्त | कता. य दक्षिण जार्नु पातयित्वा महीतले ॥ उदङ्मुखो जपेत्सूक्तं श्रद्धयेत्येवमादिक- मिति । अतो देवा इत्यादीनां श्रद्धयेत्यादिमुक्तस्य च भोनकीयपाठ एव कचिद सत्वात्परिशिष्टावप्यस्य विधेरनित्यत्वात्तत्तल्लिंगान्मंत्रापठितेति परिशिष्ट स्वकृत शौनकीये चोदाते पति तिमृणामृचा पाठेन तद्विवरणमालोच्य पारिजाते प्रयोग फाले याज्यया यजतीत्पादेराचारमाप्तवाक्यानामनादरः कृतः॥ ॐ पुण्याहमि- ति वाचनान्ते चोक्तं ॥ ततः स्वस्तिन इंद्रेति ऋग्वं ब्रूयुः सहोभये ।। ततो वाच- यिता पूर्वमों स्वस्तीत्यभिधाय तु || पश्चाद्भवन्त इति युवन्विति च भापते ॥ ॐ स्वस्तीति तथा वान्ये मतियुरतः परं ॥ पारिप्सितं चतुर्योक्या कर्म वाचयिता ततः ॥ स्वस्तीत्याधं युवन्त्वन्तं पूर्ववत्समुदीरयेत् ॥ वक्तारश्च चतुर्यन्तं तत्तना- मोक्तिपूर्वक स्वस्तीति च प्रतियुरिति ॥ ऋद्धिवाचनान्ते च॥ ततो वाचयिता कुंभजलं संस्कार्य मूर्द्धनि किंचित्सिचेत्तथैवान्ये व्युश्च विविधाशिप इति ॥ आश्व- लायनस्मृतौ तु ॥ गुरोर्दक्षिणभागे तु कर्तासीत तदाज्ञयेति प्रक्रम्य मनः समाधी यतामित्यादि वाक्यवाचनं गुरुकत्र्तृकमेवोक्तं ॥ शान्तिपवित्रलिंगाभिर्जिग्भिः सिं- चेयुरिति ॥ पारिजाताधृतशौनकीये पवस्वसोममित्यन्तानामृचां पाठेनाश्वलायन स्मृतौ च साविञ्यादि मंत्रपाठेन शान्तिपवित्रलिंगाभित्रग्भिरिति परिशिष्टस्य प्र. पंचनं कृतं नस्टचो विशेषतस्ता विवक्षितः पारिजातधृतशौनकीये विशेषपाठा- भावादुक्तपाठयोः परस्परं विसंवादाच ॥ अत एवाप इत्यादिभिः शान्ति ततः कुर्यादित्येव कारिकायामुक्तं ॥ आश्वलायनस्मृती सावित्र्यादि मंत्ररभिपेकमु- क्वान्ते उक्तं ॥ पुण्याहान्तेऽयेद्विमान् दक्षिणाभिः स्वशक्तित इति ॥ अत्र यह- ल्प वा स्वगृह्योक्तं यस्य कर्म प्रकीर्तित ॥ तस्य तावति शास्त्रार्थे कृते सर्वः कृतो भवेदिति स्वगृह्यानुक्तस्य नावश्यकत्वमभिमेत्य कारिकाकृज्जयन्ताभ्यां परि- शिष्ठमनुसृतं ॥ माध्यंदिनशाखायां तु पुण्याहवाचनस्यानुक्तत्वात् ॥ यन्नाम्नातं स्वशाखायामिति वचनादचग्रह्मपरिशिष्टोक्तमेव शिष्टः परिगृहीतमिति परिशिष्ट। ॥ अथोक्तपरिशिष्टानुसारी स्वस्तिवाचनप्रयोगः । तत्र कुशकुसुमयवजलपाणिना यजमानेन देशकालयोः संकीर्तनान्ते करिष्य- मागामुककाँगतया स्वस्तिवाचनं करिष्ये ॥ स्वपुरतः शुद्धायां भूमौ पंचवर्णैस्त- दुलैटिदलकरणं ॥ ॐ भूरसीति तस्मिन्नष्टदले भूमिस्पर्शः । आजिन फळशमिति फलशस्थापनं ॐ महीयोरिति वारिणा कलशपूरणं ॐ या ओपधीरिति तस्मि- कलशे सर्वोपधिमक्षेपः ॥ ॐ हिरण्यगर्भ इति हिरण्यं च ॥ ॐ कांटारकांडादिति ·(१३६) दुर्वाया इति केचित् ॥ ॐ अश्वत्येव इति पंचपल्लवानि च ॥ ॐ परिवाजपतिरिति पंचरत्नानां च ॥ ॐ पूर्णादाँती तंडूटपूर्णस्य पूर्णपात्रस्य कलशोपरि निधानं ॥ *पाः फलिनीरिति नालिकैलायन्यतमफलस पूर्णपात्रे स्थापनं ॥ ॐ सुनातो ज्योतिषेति वासोयुग्मेन फलशवेष्टनं ॥ ॐ मनोजूतिरिति मंत्रण कलशः सुमतिधि- तो वरदो भवत्यतेन फलशपतिष्ठा ।। अत्र केचिदेवमाचरन्ति ॥ ॐ तत्वायामीति मंत्रमुच्चार्यास्मिन् कलशे वरुणमावाइयामीत्येवं कलशे वरुणावाहनं ।। * मनोजूति- रिति मंत्रान्ते अस्मिन् कलशे वरुणः सुमतिष्ठितो वरदो भवेति प्रतिष्ठा ॥ * तत्वा यामीति मैत्रेण वरुणाय नम इत्येवमन्तेन गंधादिभिः पंचोपचारैः संपूज्य|| ॐ कल- शस्य मुखे विष्णुरिस्पादिभित्रैः फलशे विषण्वादीनामावाहन | अविवादिभ्यो देवेभ्यो नम इत्येवं कलशे विष्ण्वादीनामभ्यर्चनं ॥ देवदानवसंवादे इत्पादिभिः प्रार्थना चेति ॥ एवं फलशं प्रतिष्ठाप्य स्वस्तिवाचनार्थ विप्रवरणं ।। तद्यथा । अनु. फगोत्रमनुकमवरममुकशर्माण प्रामणं स्वस्ति वाचनार्थ त्वां वृणे इत्येवं चतुर्णी वरणं ॥ गंधपुप्पादिभिस्तेपामभ्यर्चन ॥ तेभ्यो भोजनदानं ॥ दक्षिणादानं च ।। अयावनिकतमानुमंडल: कमलमुकुकसदृशमलि शिरस्यापाय दक्षिणेन पाणिना स्वर्णपूर्णकलशं धारयित्वा ॥ *शिवा आपः सन्तु सौमनस्यमस्तु अक्षतं चारि- एं वास्तु इति विभिमैत्रैः क्रमादुदककुसुमाक्षतानां विभहस्तेषु दानं ।। ॐ गंधा पा- न्तु मुमंगल्यं वास्तु ।। पुष्पाणि पान्तु सौश्रियमस्तु॥ अक्षताः पान्तु आयुष्यमस्तु ।। तांबूलानि पान्तु ऐश्वर्यमस्तु । दक्षिणाः पान्तु आरोग्यमस्तु ॥ अत्र गंधाः पान्ति स्यादिभिमैत्रपूदियुग्मान् ब्राह्मणान् गधादिभिः पूजयेत् ।। सुमंगल्यं चास्त्वित्या- . दीनि मंत्रोचरा नि ब्राह्मणाः मतिब्रूयुः ॥ एवं ब्राह्मणपूजने कृते युग्पा ग्राह्मणा दर्भपाणयः पाश्मुखास्ति युः ॥ तदक्षिणतो वाचयितोदहमुखो दर्भपाणिः स्वचित- कुंभ सपल दक्षिणहस्ते दधानस्तिष्टेत् ।। बदक्षिणपापै पत्नीसंस्कार्याश्च तिष्ठेयुः ।। ॐ मनः समाधीयतामिति ब्राह्मणान्प्रति कर्ता व्याव॥ ॐ समाहितमनसः स्म इ- ति परे ।। ॐ प्रसोदन्तु भवन्त इति फर्ता ।। मसन्ना स्म इति परे ।। ततः सर्वे सइत्य पंचदशवाक्यानि यदेयुः ॥ शान्तिरस्तु पुष्टिरस्तु तुष्टिास्तु दिरस्तु अविना मस्तु आपुष्पमस्तु आरोग्यमस्तु सस्ति शिवं फर्मास्तु कर्मसमृडिरस्तु धर्मसमृद्धिरस्तु पुत्रसमृदिरस्तु घेदसमृद्धिरम्तु शाखसमृद्धिरस्तु धनधान्यसमृदिरस्तु इष्टसप- दस्तु ।।१५।। इत्युक्या फर्मदेवतानामग्रहणपूर्वकमग्निः प्रीयतामित्येवं वदेयुः ॥ यत्र जापविशेषो नोक्तस्तत्र मजापतिः प्रीयतामिति ॥ ॐ उद्गातेवेत्यवं पठित्वा पुण्याई भवन्तो युवन्विति क्रमान्मंद्रमध्योत्तपस्वररुचमस्वरेण पा कर्ता नियात् ॥ पु.

·(१३७) ग्याहमिति परे तथा घ्युः ॥ ॐ स्वस्ति न इन्द्रेत्यूचं पठित्वा ॐ स्वस्ति भवन्तो ध्रुवन्त्विति तथैव कर्ता विदेत् ।। ॐ स्वस्तीति अपरे ।। ॐ ऋद्वयामम्तोममित्यचं पठित्वा ऋदि भवन्तो अवन्विति पूर्ववद्वदेत् ।। ऋद्धयतामिति परे ।। ततः पत्नी वामत उपवेश्य ग्राह्मणाः सपल्लवा दर्भपाणयः ॐ आपोहिष्टेति निमुभिर्देवस्यति त्रिभिद्यौः शान्तिरित्येकयाऽन्यैश्च मंत्रः शान्तिपवित्रलिंगाभिर्मग्भिश्वामिपिचे. युः॥ ततः सुवासिन्यौ नीराजनाशीः प्रयोगनूतनवस्त्रदानादिवथाचारं मंगलं कुयु- रिति ॥ इति बचगृह्यपरिशिष्टोक्त स्वस्तिपुण्याहवाचनमयोगः ॥ ।। अथातिसंक्षिप्तस्वस्तिवाचनप्रयोगः ॥ तदाह रूपनारायणीये मदनरत्ने च बौधायनः॥ ब्राह्मणान् अन्नेन परिविश्य पुण्याहं स्वस्ति ऋद्धिरित्यौंकारपूर्वकं त्रितिरेकैकामाशिपो वाचयेदिति ॥ ब्राह्मणान् अन्नेन परिवेष्य भोजयित्वा एकैकमिति पुण्याहादिभिः संबद्धयते ॥ एकैकामित्य- स्थानन्तरमाशिष्यमिति शेपः॥ तथा च पुण्याहादिरूपामेकैकामाशिष त्रिनिर्वाचये- दित्येवमाशिपो वाचयेदिति वाक्याथः । तदित्यं ॥ ययोक्तलक्षणं कलशं पूर्ववत्म- तिष्ठाप्य गंधादिभिरभ्यर्च्य गंधमाल्यवस्वादिभिर्यथाशक्यनितान् युग्मान् ब्राह्मणा- नुदङ्मुखानुपवेश्य यजमानः स्वयं यजमानेनान्वारब्ध आचार्यों वा प्राइमुखो गंधा. दिभिरचितं जलपूर्ण फलादिना पिहितास्य कलशं कराभ्यामालभ्य ब्राह्मणाः ममा- स्य यजमानस्य वा गृहे ॐ पुण्याई भवन्तो ध्रुवन्विति निर्वाचयेत् ॥ ॐ पुण्याह- मिति निः प्रतिव्युः ॥ ब्राह्मणा ममास्य यजमानस्य वा गृहे ॐ स्वस्ति भक्तो Q. वन्विति त्रियात् । ॐ स्वस्तीति त्रिः प्रतियुः ।। ब्राह्मणाः ममास्य यजमानस्य गृहे ॐ ऋद्धि भवन्तो अवन्विति त्रिर्वदेव ।। ॐ ऋद्धयतामिति विप्रालि मतित्- युः ॥ ॐकारपूर्वकं तु ब्राह्मणजातीययजमानमाविषयं ।। पुण्याहवाचनं देये ब्राह्म- णस्य विधीयते । एतदेव निरोंकारं कुर्यात् क्षत्रियवैश्ययोः ॥ सोंकारं ब्राह्मणे कु. यान्निरोंकारं महीपतौ ।। उपांशु च तया वैश्ये स्वस्ति शुद्धे मकीर्तयेदिति स्वस्ति वाचन प्रकृत्य यमोक्तेः ॥ इति ॥ ॥ अथाभ्युदयिकनिमित्तसंग्रहः ॥ तत्र छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनः।। अनिष्ट्वा तु पिढन श्राद्ध कुर्यात्कर्म तु वैदि- कं ॥ तत्रापि मातरः पूर्व पूजनीया प्रयत्नतः ॥ आयुष्याणि च शान्त्यर्थे जप्त्वा वत्र समाहितः ॥ पड्भ्यः पितृभ्यस्तदनु भच्या श्राद्धमुपक्रमेदिति ॥ अनेन वैदिककर्ममाने श्राद्धं विहितं ॥ शातातपोऽपि ॥ नानिष्वा तु पिन् श्राद्धे । १८ ·(१३८) वैदिकं किंचिदाचरेदिति ॥ मात्स्येपि ॥ नानिष्ट्वा तु पिढन् श्राद्ध कर्म वैदि- कमाचरेदिति ॥ विष्णुपुराणे पराशरः ॥ कन्यापुत्र विवाहेपु प्रवेशे नववेश्मनः ।। नामकर्मणि बालानां चूडाकर्मादिक तया ॥ सीमन्तोनयने चैव पुत्रादिमुखदर्शने ॥ नांदीमुखान्पितनादौ तर्पयेत्सयतो गृहीति।। चूदाकर्मादिक इत्यादि शद्ध उपनयना- दिसंस्कारोपसंग्रहार्थः ॥ पुत्रादिमुखदर्शन इति पुत्रस्यायमुखदर्शने पुत्र जन्म- नीत्यर्थः ॥ पुत्रादिमुखदर्शन इत्यनेन तद्योग्यतासंपादकं पुत्रजन्ममात्रमेच गृ. यते ॥ नतु जातकर्म ॥ पूर्वोदाहृतः सामान्यवाक्य दिकर्ममात्र प्राप्तस्य वृद्धि- श्राद्धस्य केषुचित्कर्मसु पर्युदासायें नाष्टकासु भवेदिति वक्ष्यमाण छंदोगपरिशि- प्रवचने जातकर्मणि तनिषेधात् तेन ग्रहणवन्नैमितिकं वृद्धिश्रादं पुत्रजन्मन्यपि भव- स्पेव ॥ कश्चित्तु पुत्रादिमुखदर्शने इति येन प्रवासादिना पुत्रजन्मदिने जातकर्म समिधानेन स्थितं तेन प्रवासादागत्य नांदीमुखं पितृगणं संपूज्य पुत्रादिमुखं पश्ये- दित्यर्थ इत्याह ॥ पुत्रादीत्यादि शदात्पौत्रस्यापि संग्रह इति निर्णयामृते ॥ ब्रह्मांड- पुराणे ॥ कर्मण्ययाभ्युदपिके मांगल्ये चातिशोभने । जन्मन्ययोपयने विवाहे पुत्र- कस्य च ॥ पिन्नांदीमुखान्नेव तर्पयेद्विधिपूर्वकमिति ॥ आभ्युदयिक ताभ्युदया- र्य कर्म || राजाभिषेकनवग्रहमखमहादानादिमांगल्यं गर्भाधानसीमन्तोन्नयनादि । अतियोभन इति तद्विशेषणेन ब्राह्मग्यच जीवपत्यो जीवमजावद्यदुपदिशेयुस्तव- स्कुर्युरय खलूचा जनपद्धर्मा ग्रामधर्माश्च तान्यिवाहे प्रतीयादित्याश्वलायनशहा त्यू- प्रानुमतस्याचारप्राप्तस्य फलादिभिर्गभिंगी कुक्षिभरणादेविवाहायंगहरिद्राचंदना देव निवृत्तिः॥ निणयसियौ मात्स्ये ॥ अन्नमाशे च सौमे च पुत्रोत्पत्तिनिमित्तके । पुंसवे च निपके च नवयेश्ममयेशने ॥ वेदवतमलादीनां प्रतिष्टायां तथैव च ॥ तीर्थयात्रा वृपोत्सर्गे वृदियाई प्रकीचितमिति ॥ अत्र पुत्रोत्पतिनिमित्ते नैमित्तिकं धावान्तरं विधीयते ।। नैमित्तिकमयो वक्ष्ये श्राद्धमभ्युदयात्मकं पुत्रजन्मनि तत्कार्य जातकर्मसमं नरैरिति मार्कडेयपुराणवाक्ये नैमित्तिका समशद्वाभ्यां श्राद्धस्य जात- कर्म तुल्यत्वावगमेनांगत्वायोगात् ॥ वेदवतान्याग्नेयादीनि ।। दृपोत्सर्गे तु प्रथम- वर्षानन्नर कार्तिक्यादिकाले ॥ काम्ये प्रयोगे क्रियमाणे वृद्धिश्राद्धं ॥ नतु कृतस- पिढीकरणस्याकृतसपिटीकरणस्य च प्रथमसंवत्सराभ्यन्तरे वृद्धिश्राद्धमिति हरि- इरभाष्ये स्पष्टं ॥ ब्राह्मे । वेदवतेपु चाधाने यज्ञपुंसवनेषु च ॥ नवान्नभोनने स्ना. ने उड़ायाः प्रथमत्तये ॥ देवारामतडागादिप्रतिष्ठाद्युत्सवेषु च ॥ राज्याभिषेक बालान्न भोजने वृद्धसंज्ञकान् ॥ वनस्याद्याश्रमं गच्छन् पूर्वधुः सद्य एव वा ।। पि. हनु पूर्वोक्तविधिना तयुकर्मसिद्धप इति ॥ कालदर्श लौगातिः ॥ नामान्न- -4 ·(१३९) चौळगोदानसीमोपनयपुंसये ॥ स्नानाधानविवाहेषु नांदीश्राद्धं विधियत इति ॥ गोदानं केशान्तः ।। सीमः सीमन्तोन्नयनं ।। उपनय उपनयनं ।। स्नानं वेदं सपा- प्य स्नायादित्यादिना विहितं समावर्तनं ॥ आधान गर्भाधानं ॥ वृद्धगार्ग्यः ॥ अग्न्याधानाभिपेकादाविष्टापूर्ते स्त्रिया प्रतौ ॥ वृद्धिश्रादं प्रकृति आश्रमग्रहणे तथेति ।। जापालिः । यज्ञोद्वाहप्रतिष्ठास मेखलाबंधमोक्षयोः ॥ पुत्रजन्मस्पोत्सर्गे वृद्धिबाद प्रकीर्तितमिति ॥ अब दानहेमाद्रिः ॥ तेन दर्शपूर्णमासादिष्वन्येषु वचनविशेपितेषु कर्मम वृद्धिश्राद्धमाचरणीय ॥ तुलापुरुषादीनां तु यागसंशदना- ल्लोकपालाचाहनमंत्रेषु च सर्वेषु ममाध्वरं पाहि यज्ञ रक्षस्वेत्यादियज्ञशदप्रयोगात्सत्यः पि दानरूपत्वे यागधर्मेण भवितव्यमिति ॥ तत्रापि वृद्धिश्रादं कर्तव्यं ॥ एवमेव- सहोमकेषु धान्यपर्वतादिष्वप्यनुसंधेयमित्याह ॥ कालदर्श ॥ सीमन्तवतचौलना- मकरणानामाशनोपायनस्नानाधानविवाहयज्ञतनयोत्पतिप्रतिष्ठासु च ॥ पुंस्त्या वसथमवेशनमुतस्यास्यावलोकाश्रमस्वीकारक्षितिपाभिमेकदायिताद्यती च नांदीमुख- मिति ॥ आश्वलायनगृह्यकारिकायामपि ॥ स्यादाभ्युदयकं श्राद्धं वृद्धिपूर्वेषु क- मम् ।। स्यात्पुंसवनसीमन्तचौलोपनयेष्विह ॥ विवाहे चानलाधेयप्रभृतिश्रौतकर्यसु ॥ इदं श्राद्धं प्रकुर्वीत द्विजोरद्धिनिमित्त ॥ अन्यः पोडशसंस्कारं श्रावण्यादिप्वपी. प्पते ।। वाप्याद्युपनादौ तु कुर्युः पूर्तनिमित्तकमिति ।। अन्परित्युक्तसंस्कारेभ्योऽ- न्येषु जातकर्मादिपु श्रवणाकर्मादिषु च तदनावश्यकमिति ज्ञापनार्थमिति स्मृतिको- स्तुमे । अन्न वानिष्टुति सामान्यवचनादेव विवाहादिष्वपि द्धिश्राद्धसिद्धौ तेषु कन्यापुत्रविवाहेवित्यादि पुनर्वचनमुपसंहारार्थ ।। तेन विशेपवचनोपात्तेष्वेव कर्मसु वृद्धिश्राद्धं भवति नान्योति केचिदाहुः ।। तदयुक्तं ॥ सामान्यवचनानर्थक्यापत्तेः।। यत्र हि शाखान्तरगतत्येन वा द्वारविशे संबंधममाणेन वा सामान्यशास्त्रमप्यर्थवद्भ- वति तत्रैवोपसंहारो भवति ॥ पुरोडाशं चतुर्दा करोत्याग्नेयं चतुर्दा करोतीत्यादौ प्रकरणानारभ्याधीत साप्तदश्यवाक्यादौ च ॥ न चेह तथा संभवति स्मृतिपुराणा- दीनां सर्वेषां सर्वान्मतिप्रमाणत्वेन शाखान्तरन्यायाभावात् ॥ साक्षात्कांगत्येन तस्य चोभयत्रापि वाक्यायत्वेन सप्तदशन्यायाभावाच तेन के चित्पुनर्वचनं सा- मान्यवचनस्य मपंचमा तनावश्यकतार्थ वा ॥ अत एव होमवैश्वदेवादिषु केपांचि दृद्धिश्राद्धाननुष्ठान केपांचिच्चानुष्ठान ॥ येषामनुष्ठानं तद्विपयमेवेदं छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनवचनं ।। आधाने होमयोश्चैव वैश्वदेवे तथैवचा। बलिकर्मणि दर्थं च पौर्ण. मासे तयैव च ॥ नवयज्ञे च यज्ञज्ञा बदन्त्येवं मनीपिणः ॥ एकमेव भवेच्छ्रादमेतेषु न पृथक पृथगिति ॥ वैश्वदेवादिपु पादावृत्तिनिषेधादप्युपसंहारो न युक्तः ।। उप- ·(१४०) संहार तत्र थावस्वाससक्तः ॥ विष्णुपुराणे ॥ जातस्य जातकर्मादिक्रियाकांडमशे- पतः ॥ पुत्रस्य कुर्वीत पिता श्राद्धं चाभ्युदयात्मकमिति , जातकर्मादिक्रियाकांड- अपत्यसंस्काराः पुत्रस्पति पुंस्त्वस्यानुवाद्यगतत्वेनाविवक्षितत्वात्कन्याया अपि भव- सि ॥ तच समंत्रकमेव ॥ मंत्रवाचे मानाभावान् ॥ यत्त जातकर्मादिसंस्कारानुपक्र- भ्याइ याज्ञवल्लयः ॥ तूप्णीमेताः क्रियाः स्त्रीणां विवाहस्तु समंत्रक इति तत्मघा- नांगमंत्रचापाय। यदि वभृथेन चरतीतिवत्तृतीयान्तेन सांगभावनामभिधाय तस्यां तूष्णीत्वं विधीयते । ततः स्यादगमंत्रबाधः ॥ इह तु यज्ञावणेवै काम्या इष्टयस्ता उपाशुः कर्तव्या इत्यत्रेप्टीनामिव क्रियाणां प्रथमान्तपदोपाचत्वात्मधान एव तूष्णी- त्वविधिनांगेपि ॥ तेन कन्यानामकर्मादौ पुण्याहवाचनद्धियादादिसमंत्रकमेव युक्तं । नच नवैताः कर्णवेधांता मंत्रचर्ज क्रियाः खियः ॥ विवाहो मंत्रतस्तम्याः शूद्रस्यामंप्रतो दर्शति व्यासवाक्ये शूद्रस्य दशेतिा शूदस्य क्रियाप्रथमान्तपदोपतत्त्वा., चित्रापि प्रधाने तूष्णीत्वविध्यायपत्तेस्तेषां पुण्याहादि वाचनश्रिाद्धादिसमंत्रकस्या- दिति वाच्यं ॥ भद्रो वर्णश्चतुथोपि वर्णत्वाद्धर्ममइति ॥ वेदमंत्र स्वधा स्वाहा वपट- कारादिभिर्विनेति स्मृत्यापावा एतच्छासनं यच्छूद्रस्तस्माद्रसमीपेनाध्येयमिति भुत्या च शूद्रसन्निधौ वेदमंत्रपाठनिषेधेन तत्संबंधि पुण्याहवाचनादौ वेदमंत्रपाठस्य सुतरां निषेधसिद्धः ॥ अतो न तत्र मंत्रमसक्तिः ॥ द्विजस्त्रीणां तु चूडाकरणे सर्म- अको होमः ॥ तदाहाचार्यः ।। जातकर्मादिवृदान्त स्त्रीणां कार्यममंत्रकं । होमकृत्प , तु पुंवत्स्यास्त्रीणी चूढाकृतावपीति तस्मात्तासां वचनाभावे प्रधानक्रियासु सर्वपम- प्रमेयेत्पलमनल्पजल्पेन नित्यकर्मसु प्रधानास्त्या साप्तायाः श्राद्वायत्तेरपवादमाह । छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनः ।। असकृयानि कर्माणि क्रियन्ते कर्मकारिभिः ॥ प्रति- प्रयोगे नैताः स्युर्मातरः थामेर चेति ॥ तेन पुनराधानादौ नाम्पुदयिकं ॥ द्विती- यविवाहानन्तरं क्रियमाणेषु पुनराधानादिपु तु भवत्येवाभ्युदयिक ।। तदुक्तं रेणु. - फारिकायां ।। उद्वाहे पुनराधाने मात्श्राद्धं प्रवर्तते ॥ पक्षादौ मणिकायाने महा. यज्ञे तथैव चेति ॥ पुनराधेये तु आभ्युदयिक संपदायदेवयाज्ञिकादिभिर्न लिखितं । रामवाजपेयिभिस्तु पुनराधेये मातृपूजाभ्युदयिक इत्युक्तं प्रायश्चित्वाध्याये ताका- म्यपुनराधेयाभिप्राय ॥ दर्शपूर्णमासस्पज्योतिष्टोममित्रविदेष्टयादिनी कामनामे- दाद पुनः पुनरनुष्ठाने तु प्रतिमयोगमा पुदपिकात्तिर्भवत्येव । सगुणस्यैव हि काम्यस्य कर्मणः फलजनकत्वात् ।। अमिहोप्रे स्वाभ्युदयिफ संप्रदायादिभिः कस्मा. दुपेक्षितमिति न वियः ॥ असकृक्रियमाणमध्ये आघानादिनवयज्ञान्तेषु विशेपमाह स एव ॥ आधानहोमयोश्चैव वैश्वदेवे तयैव च ॥ वलिकर्मणि दर्श च पौर्णमासे त.

·. -(१४१) थैव च ॥ नवयज्ञे च यज्ञशा बदन्त्येवं मनीषिणः ॥ एकमेव भवेच्छ्राद्धमेतेषु न पृ. या पृथगिति ।। अत्र दर्शपौर्णमासपदाभ्यां पक्षादिषु विहितः स्थालीपाकोऽभि. धीयते ॥ यद्यपि पारस्करगृह्ये पक्षादिपु विहित स्थालीपाके दर्शपौर्णमासपदप्रयोगो. नास्ति तथाप्यथ दर्शमासयोः संध्यां पौर्णमासीमुपवसेदिति छंदोगगृह्ये स्थालीपाके दर्शमासपूर्णमासपदाभ्यां स्थालीपाकाभिधानं ॥ अस्मिश्च छंदोगगृह्य पौर्णमा- मास्यामुपवासविधानादुपवासशब्दस्य च पूर्वी पौणमासीमुत्तरां वोपवसेदिति का. त्यायनसूत्रे नियमपरत्वेन कर्कोपाध्यायादिभिर्भाध्यकारैर्व्याख्यातत्वादावसथ्यानि- मतोपि पर्वणि पपन प्रत्याशना दया नियमाः श्रौते विहिता भवन्ति ॥ अत भवस- नोपवसेदिति छांदोग्ये ) नोपवासः प्रवासे स्यात्पत्नी धारयते व्रतं ॥ शांखायन- गृह्ये च प्रवासे उपवासनिषेधः । न च छंदोगादिविषयमेतदिति वाच्यं ।। परो- क्तस्याविरोधिन उपादेयत्वात् ॥ शिष्टाचारोप्येवं ॥ एवेन गृह्याग्निमता पर्वणि वपनव्रत्याशनादिनियमो नास्त्यनभिधानादिति वदन्तो निरस्ताः ॥ अनाहि- ताग्नेनैवमाशनमित्यादिना विहितं नवप्राशनं नवयज्ञः ॥ आधानसायं मातहोमादि नवयज्ञांतेषु कर्मसु न केवलं प्रतिप्रयोग पतिकर्मापि श्राद्धं कत्र्तव्यं ॥ किन्वाधाना- दौ कृतेनैव श्राद्धेन सर्वेष्वेव कर्मसु श्राद्धं कृतं भवतीत्यर्थः । एवं च श्रावण्यादिषु प्रतिकर्म श्राद्धमित्युक्तं भवति ॥ एवं चातुर्मास्यपशुवधज्योतिष्टोमादिकमपि मत्यद्रं कुर्वद्भिः मथमप्रयोग एव प्रतिकर्मादौ श्राद्धं कर्त्तव्यं ॥ असकृद्यानि कर्माणीति वचनात् । अत एव संप्रदायशंकररामवाजपेयिदेवयाज्ञिकादिभि. श्वातुर्मास्य निरूढपशुबंध ज्योतिष्टोमादिषु श्रौतकर्मसु प्रयममयोगे वृद्धिश्राद्धमि- त्युक्तं ॥ एतच्च नारायणत्यनुसारेण श्लोकत्रयं व्याख्यातं ॥ आशार्कादयस्त्वन्यथा वर्णयन्ति ॥ आघाने होमयोश्चेत्यादिश्लोकदयेऽनुपाचचातुर्मास्यादिवसकृदनुष्ठीय- मानेपु श्राद्धमप्यसकृदेवानुष्ठेयं ।। असकृद्यानि कर्माणि इत्यत्र सामान्यतो श्रुतस्य फर्मशवस्याघाने इत्यादि श्लोकद्वयोक्ताधानादिकर्म विशेषपरत्वेनोपसंहारात ॥ तेनैतन्मतेऽयमर्थः ।। एतेष्वाधानादिषु नवयशान्तेषु कर्मस्येकमेव प्रथमप्रयोग एव भतिकर्म श्राद्धं स्यान्न पृयक् पृथक प्रतिप्रयोग न स्यादिति ॥ श्लोकहयातिरिक्तेषु श्रवणाकोपाकर्मपु गृह्योक्तेपु कर्मसु दर्शपूर्णमासचातुर्मास्यज्योतिष्टोमादिषु औ. तेषु कर्मस तु प्रतिप्रयोगं श्राद्धाचिरिति तदयुक्तमित्यन्ये । सामान्यविधिया- . पत्त्यैफस्यां स्मृत्याधुपसंहारानभ्युपगमात् ॥ अतश्च नारायष्टचिकृता कृतव व्याख्या ज्यायसी। इमामेव व्याख्यामनुसृत्य श्रौतपद्धतिमणेभिः समदायादिभिः सर्वैर्या- ज्ञिकदर्शपूर्णमासाग्रयणचातुर्मास्यनिरूदपशुधज्योतिष्टोमादिषु कर्मसु प्रथममयोगे ·(१४२) मातरः थामित्युक्तं ॥ इदं चादाने होमयोश्चेत्यादि वाक्यमावसथ्याधानादि गृह्योक्तकर्मपरं ।। अन्यथा वैश्वदेववलिकर्मणोरंतः पाठानुपपत्तेः ॥ यत्तु वासुदेवदरि- • हरादिभिरावसथ्याधानादिपु नवयज्ञान्तेषु कर्मसु प्रतिकर्म प्रथमपयोगे श्रादमित्यु: के । त्राधाने होमयोरित्यादि कात्यायनवाक्यस्याशाककृतव्याख्यामूलमनिष्ट्रति सामान्यवाक्यं वा मूलं ॥ यत्तु स्मातपिंडपित्यज्ञारंभे वृदिश्राद्धं कर्तव्यमित्यु- तं गंगाधरपद्धतौ ॥ तन्न॥ नाटकासु भवेच्छ्राद्धं न श्राद्ध श्राद्धमिप्यते इति का- त्यायनवायये द्वितीयपादस्प हेतुवन्निगदतया प्रयपशेपत्येन व्याख्यानात् ॥ आ. वसथ्याधानं दारकाले दायाद्यकाळ एकेपामिति सूत्रे दापाद्यकाले ति वाच्ये यदे- केषामिति सूत्रेणान्तशाखान्तरीयं कालान्तरं सूचयति ॥ तच्च प्रेते वा गृहपतौ परमे- धीकरणमिति गोभिलगृह्ये ते चा गृहपतौ स्वयं ज्यायानिति शांखायनगृह्ये च वि- हितं ॥ तेन गृहापविमरणोत्तरकाले क्रियमाणमावसथ्याधान सपिंडीकरण सहि. तानि मासिकथाद्धानि विहितकालापकर्षपूर्वकं विधाय उनाद्विकश्राद्धान्तान्युन मासिकथाद्वानि च स्वकालापकर्पपूर्वकं विधाय मातृपूमाभ्युदयिकपूर्वकं पु. ण्याहे कार्य ॥ यथाहोशनाः ॥ ततः सपिंडीकरणं वार्षिके मृतवत्सरे ॥ आधाना- धुपसंमातायेतत्मागपि वत्सरादिति ॥ शांखायनगृह्यकारिकाकारोपि रिक्थग्राही य. था ज्येष्ठः सपत्नीकोधिकारवान ॥ ते पितरि वा कुर्यात् ज्येष्ठः पुत्रोनिधारणं ॥ सपिंडयित्वा पितरमविभक्तोनुजैरपीति केचिदाहुः ॥ अपरे त्येवमाहुः ॥ गृहपति- मरणादेफादशे द्वादशे वाइन्पर्वागेफादशाहादान्मापूजाभ्युदयिकश्राद्धवर्जमाव सध्याघानं कार्य ययोक्तं पारस्करगृह्यकारिकायां एतद् गृहपतौ ते कुदि- कादशेदनि। मागेवैकादशथाद्धादिश्रादविवर्जिता एवं ज्येष्ठः समादध्यात्कनीयां- श्च विवर्जयेत् ॥ एकादशेन्हि कुर्वीत द्वादशे वा विचक्षण इति । अत्र च एतद् गृह- पतौ मेते कुर्यादेकादशेदनि । प्रागेबैकादशश्राद्धात्सद्यो जागरणादिकं ॥ न तत्पूर्व यतः प्रोक्तः सपिंडन विधिः कचित् ॥ वृद्धिश्राद्धस्य लोपः स्यांदुभयोरपि पक्षयोः।। ज्येष्ठः कुर्यातयाधानं कनीयांश्च विचनये॥ सैकादशेन्हि कुर्वीत द्वादशे वा विचक्षण इति छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनवचनमूलं ॥ अस्यार्थः ॥ आधानपूर्वदिने रात्रौ यद्विहितमायुपसमाधानरूप वसिष्टोक्तमग्निजागरणं तत्पूर्वदिनेऽशुत्वान कर्तव्यं ॥ किन्तु सद्य एवैतत्कुर्यादामानं च तत्पूर्वमिति ।। एकादशाहादस्प लोप एव स्या- त् ।। यस्मादेकादशाहश्राद्धापूर्व कर्तव्यत्वेन सपिंडनविधिः कचिदपि नोक्तः ॥ सपिटीकरणापूर्व च नाभ्युदपिकं ॥ निषेधादिति भावः ।। एकादशाहेऽसंभवे द्वा- दशाहेप्पेकादशाहबादं कार्यमित्युक्तं फॉर्मे ॥ ॥ अत आह द्वादशे वा विचक्षण .

·(१४३) इति ॥ तेनाइन्यपि मागेवैकादशश्राद्धादित्पनुसंधेयं ॥ यत्तु यदहा वृद्धिरापद्यतेति कात्यायनसूत्रं वृद्धिश्राद्धनिमित्तभूते कर्ममात्रे उपस्थिते सति सपिंडीकरणापक वि धायकं तदावस्थ्यावानव्यतिरिक्तोपनयनादिसर्वकर्मविपयं योध्यं यत्तु फर्को. ' पाध्यायैरुक्तं ॥ अग्न्यभावे तु विपस्य पाणायेवोपपादयेदिदि मनुवचनं ॥ तदक- तावसथ्याधानाभ्युदयिकविषयमिति वदारकाले दायाधकाले वा क्रियमाणावस- ध्याधानाभ्युदयिकविषयं घोध्यं न पुन: सपिंडीकरणापकर्पपूर्वकं क्रियमाणा- वसथ्याधानाभ्युदयिकविषयमिति। एवमुभयविधशास्त्रसद्भावादेवं व्यवस्थावाजसने- यिभिश्छंदोगैश्च मागेवैकादशश्राद्धादेकादशाहे द्वादशाहे वा अभ्युदयिकवर्जमाव- सध्याधानं कार्य ततो यथोक्तकाले सपिंढीकरणमिति ॥ अन्यैस्तु सपिंडीकरणाप- फर्षपूर्वकमावसथ्याघानं मापूजाभ्युदयिकं कृत्वा पुण्याहे कार्यमिति अन्यत्वेव. माहुः दारकालादौ कृतावसथ्याधानेन क्रियमाण श्रोताग्न्याधानविषयमाघाना- घुपसंमातायेतत्मागपि वत्सरादित्युशनसो वचनमिति ॥ अव एवोक्तं कर्कोपाध्या- यैः।। उक्तेन न्यायेनाऽनाहिनाग्निनापि चाभ्युदयिकं कुर्वता इदं पूर्वमेव कर्त्त- व्यमिति ॥ अनाहिताग्निह्यामिमान् । अस्मिन्पले गृहपतिमरणादेकादशाहे द्वा- दशाहे वा मावपूनाभ्युदयिकरहितमावसथ्याधान सर्वेषां भवतीति दिक् ॥ अनि- ष्ट्वा तु पितृन् श्राद्ध न कुर्यात्कम वैदिकमित्यादिभिः पूर्वोदाहृतः सामान्यवचनैः दिकफर्ममात्रे मातस्य वृद्धिधाद्धस्य कर्मविशेषे निपेघमाह छंदोगपरिशिष्टे कात्या- यनः ॥ नाटकासु भवेच्छ्राद्धं न श्राध्धे श्राद्धमिष्यते ॥ न सोध्यन्ती जातकर्म मो. पिता गतकर्मस्विति ॥ अस्यायः ॥ ऊर्ध्वमाग्रहायण्यास्तिस्रोष्टका इत्यादिना विहित- अष्टकाः श्राद्धपार्वणादि (पिंडपिठ्यज्ञान्वाहार्यादौ ) केचित् द्वितीयपादस्य हेतु- वन्निगदतया भयमशेपत्वेन व्याख्यानं कुर्वन्ति ॥ सोप्यन्तीमद्भिरभ्युक्षत्येव तु द. शमाम्य इत्यादिना प्रसवात्पूर्व विदितं कर्मजातस्य कुमारस्याच्छिन्नायां नाव्यां मेघाजननायुप्ये फरोतीत्यादिना विहित जातकर्म ॥ प्रोष्येत्यगृहानुपतिष्ठत इ. त्यादिना विहितं मोपितागतपितृकर्तृकं कर्म केचित्विदं कात्यायनवचो नित्यानुवा- दकमेव न निषेधकं ॥ प्राप्त्यभावादित्याहुः ॥ तन्न ॥ सामान्यवाक्यैः पूर्वो- कैरेव श्राद्धस्य प्राप्तत्वात्माप्तिपूर्वके हि निषेधे संभवति सति नित्यानुवादकल्प- नाया अन्यायत्वात्सामान्यवाक्यानां विशेषवाक्यरुपसंहारस्य सामान्यवाक्य- यापत्या पूर्व निरस्तत्वाच ॥ अयं च जातकर्मोगत्वेन वृद्धिश्राद्धनिपेघरछंदोग- 'मात्रविपयस्तत्परिशिष्टगतत्वादिति समयोद्योते ॥ तेनान्येपां तत्रापि तद्भवत्येव।। तपाच हेमादौ द्विधादं तु कर्चव्यं जातकर्मादिके युवा इति ॥ आपलायनगृह्य- ·. (१५४). कारिकायामपि ॥ अन्यैः पोडशसंस्कारश्रावण्यादिष्वपीप्यत इति ॥ युग्मान् - द्विपूर्नेष्वयुग्मानितरेग्वित्याश्वलायनगृह्यसूत्रव्याख्यावसरे वृत्तिग्रंथेपि ॥ अन्ये च पोडशसंस्कारा वृध्धिश्राद्धविषय इति ॥ जातकर्मणः पोहशसंस्कारांतर्गतत्वात् ।। अत एव वासुदेवरेणुकहरिहरादिभितिकर्माणि मातृपूनापूर्वकमाभ्युदयिकं श्रा. धं विधायेत्युक्तंः॥ पुत्रजन्मनिपित्तकं पुरुषार्थमाभ्युदयिकं तु ततः पूर्व भवत्येव ।। एव पृथक् यादयासंभवे तु पुत्रजनननिमित्तं जातफौगभूतं चाभ्युदयिक संत्रेण कार्य ।। यदा तु जातकोगत्वेन वृद्धिथाद्धनिषेधः कात्यापनेनाभिहितत्वादवि- रुद्धत्वाच वाजसनेयिभिरप्यनुसत्तव्यस्तदा तु यज्जावकर्मणि मातृपूजापूर्वकमाभ्युद- विक श्राद्ध विधायेति वासुदेवरेशुकहरिहरादिभिरुक्तं तनैमितिक परं व्याख्येय।। निषेधस्य जातकर्यांगवादपरत्वेन नैमिचिकथाद्धपरत्वाभावात् ।। ततश्च पुत्रजन. ननिमित्तकमाभ्युदयिफबादं करिष्य इत्येव संकल्पः ॥ छंदोगपरिशिष्टे कात्या- यनः ॥ विवाहादिफर्मगणो य उक्तो गर्भाधान शुश्रुम यस्य चान्ते (ध्रुवदर्शन सम- शनीययानारोहणरयाक्षभंगगृहप्रवेशचतुर्थीकर्मपर्यन्तो विवाहः ) विवाहादाचेकमेपात्र कुर्याच्छ्रादं नादौ फर्मणः कर्मणः स्यादिति। विवाह आदिर्यस्य गर्भाधानमन्ते यस्य- कर्मगणस्य श्रुतवन्तः स्म । अत्र कर्मगणे विवाहादायेकमेव श्राद्धं कुर्यान्न प्रतिकर्मा- दौ ॥ एकेनैव कृतेन श्रादेन सर्वाण्येतानि श्राद्धवन्तीति ॥ तेन गृहमवेशयानारोह- गरयाक्षमंगचतुर्थीकमगर्भाधानेषु न द्धिथाद्धं ॥ विवाहादिगणे पठितत्वात् ।। रेणुकारिफायां तु ॥ तेन नैमित्तिकत्वाच वृद्धिश्राद्धं भवेदिहेति रथाक्षभंगादिनि- मित्ते विहित नैमित्तिके कर्मणि वृद्धिश्राद्धमुक्तं ।। गर्भाधानपुंसवनसीमन्तोन्नयनेषु तु वाजसनेपिभिः काँगथाद्धं कार्य। निपेककाले (गर्माधानकाल ) सोमे च सी- मन्तोन्नयने तया ॥ ज्ञेयं पुंसवने श्राद्ध फर्मागदिवत्कृतमिति हेमाद्री पारस्करवच. नात् ॥ मात्पूनायामुपदर्शितं श्राद्धकाशिकाकारोदाहृतन्यायाच ॥ यत्तु गर्गवास- देवहरिहरादिभिर्गर्भाधानादिषु त्रिषु संस्कारेषु वृद्धिश्रादमुक्तं सरकांगद्धिश्राद्धयो- नैतिभेदाद्धिवाद्वेनैव फमागमुक्तमिति ध्येयं । तयाच गर्भाधानादिषु त्रिपु सं- स्कारेषु फर्मोगश्राद्धं करिष्ये इति संकल्पः ॥ एवं सोमयागेपि॥ यदा तु नारायण- चिकृता । अत एव भविष्यपुराणमित्युक्त्वा निपेकफाले सोमे चेति वाफ्योदा. इरणान्नेदं पारस्करवचन ॥ तदा तु कोगद्विश्राद्धयोविकल्पः विवाहादिगण इति फात्यायनवचनं छंदोगविषय || कात्यायनोक्तत्वाद्वाजप्सनेयिविषयमपीति के- चित् ॥ लांगलयोजन सोतायले च प्रतिमयोगं प्रायाचिः। तदुक्तं छंदोगपरिशि. टे कात्यायनेन] इलाभियोगादिषु (हलयोजनादिपु) तु घट्न कुर्यात् पृथक् पृथ- ·क् ॥ पतिप्रयोगमन्येपामादायेकं तु कारयेदिति हलाभियोगसीतायज्ञखलया- प्रवयणप्रलवणपर्ययणेविति छदोगगृह्ये हलाभियोगादयः प्रसिध्याः॥ तेषु मति- प्रयोग श्राद्ध बासुदेवरेणुकहरिहरादयस्तु प्रथममयोगे श्राध्यमित्याः ॥ अन्येषां श्रवणाकर्मादिनामादायेकं कारयेन्न प्रतिप्रयोगमित्यर्थः । यदात्वेकस्य संस्कार्यस्य युगपदेककाले नामकरणाधनेके संस्काराः क्रियन्ते तदैकमेव श्राध्धं ॥ तदाह तत्रैव कात्यायनः ॥ गणशः (समुदायेन) क्रियमाणे तु मातृभ्यः पूजनं सकृत् ॥ सक. देव भयेच्याध्धमादौ न पृथगादिविति ॥ मातृभ्य इति चतुर्थी पष्टयर्थे ।। अत्रादौ पज्जन्मनिमित्तं यच्च संस्कारादिपु विहितं तत्सकदेव कार्य न पृथगित्यन्वयः तत. थ पुत्रजनननिमित्तं चौलान्तसंस्कारांगं चाभ्युदयिक तंत्रेण करिष्य इति संकल्प। एवं यमयोः संस्कारपि देशकालकनैक्यादिति निर्णयसिंधौ कमलाकरभट्टाः केचित्तु योगसिद्धाधिकरणन्यायेनैकया सामन्या एकमेव कार्य मन्यते ।। एवं च संस्कार्य- निठानामुपनयनविवाहादिजन्यपरमापूर्वाणांसांगत्वापृथगेवाभ्युदयिकमित्याहुमागु. रवस्तु नागमित्येवावर्तनीयं ॥ तथात्यै प्रयाजादीनामपि प्रतिप्रधानमारस्यापत्तेः।। अग्रामाणविशेषत्वातंत्रत्वं तु तद्वदेवात्राप्यविशिष्टं ॥ तेन ययाऽनेकयूपस्यलेयं देश माप्तः सन्नतिकदेश माप्त इति बुद्धिर्भवति वध क्रियमाणापूपाहुतिरगृह्यमाणविशेष- त्वातंत्र तयात्रापीत्याहुः ॥ रेणुकारिकायां तु॥ इह श्राद्धादिकं सर्व त्यक्ताक्तिमेदे- भपेस्पृथगित्युक्तम् ॥ इति ॥ ॥ अथ कर्मारंभप्रतिबंधकनिमित्तनिर्णयः॥ सत्र नारदः ॥ सूनोतिरि गर्भिण्यां चूडाकर्म न कारयेत् ॥ पंचादात्मागयो- पूर्व तु गर्भिण्यामपि कारयेत् ।। सहोपनीत्या कुर्याचेचदा दोपो न विद्यत इति ।। अत एव कैबिदुदाहृतस्य सूनोर्मातरि गर्भिण्यां.पौजीचूडेन कारयेदित्यस्य वचसः समूलत्वेपि प्रत्येकमेव निषेधो न सहितयोः पंचाद्वानि पूर्यन्ते यस्मिन्दिने तत्पं- चाद || प्रकारान्तरेण निषेधापवादमाइ वशिष्टः । गर्भ मातुः कुमारस्य न कुर्या- चौलकर्म तु ॥ पंचमासादयः कुर्यादत ऊर्च न कारयेदिति पंचमासा गर्भसंबंधिनः पर्यन्ते यस्मिन्दिने तत्पंचमासं ॥ मकारान्तरेण चौलनिपेघमाइ कात्यायनः । कुले ऋतुत्रयादग् मंडनान्नतु मुंडनं । प्रवेशानिर्गमो नेप्टो न कुर्यान्मंगलप्रयमिति ॥ ऋतुत्रयं पण्मासाः ॥ कुलं त्रिपुरुषं । पुरुषत्रयपर्यन्तं प्रतिकुलं स्वगोत्रिणं ॥ प्रवेशा- निर्गमस्तद्वत्तया मंडनमुंडने इति मेधातिथ्युक्तेः ।। मुंढनादिस्वरूपमप्याह कात्या- पनः ॥ पुत्रोद्वाहः मवेशाल्पः कन्योद्वाहस्तु निर्गमः ॥ मुंडनं चौलमित्युक्तं ब्रवोराहो ·तुं मंहना चौळ मुंडनमेवोक्ता वर्जयेत्वरणात्परं धरणातदुपक्रमकाद्वाग्दानादित्ययः। मौंजी चोभयतः कार्या यतो मौंजी न मुंढनमिति उभयतो विवाहात्मागृधं चे. सर्यः ॥ वृद्धवसिष्टः ॥ एकमावजयोरेकवत्सरे पुरुपयोः ॥ न समानक्रियां कुर्या- मातृभेदे विधीयत इति ॥ तया कुले चतुःपुरुषपर्यन्तं सपिंटीकरणान्तप्रेतश्राद्यानु पानात्मा मांगलिकापरपर्योपमाभ्युदयिकं कर्म न कार्यमित्याह मेधातिथिः ॥ मेत- कर्माण्यनिर्वर्य चरेग्नाभ्युदयक्रियां || आवतुर्य ततः पुंसि पंचमे शुभदं भवेदिति। अत एवानिवयेत्यत्र समानकर्तृकलं न विवक्षितं ॥ यदोवैशं नरः श्रुत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यत इतिवत् ॥ मातरि रजस्वलायां वृद्धगायः ॥ विचाहव्रतचूदासु माता यदि रजस्वला । तस्याः शुद्धः परं कार्य मांगल्यं मनुरब्रवीदिति माधवीयादौ प्रारंभा- स्माविवाहस्य माता यदि रजस्वला ॥ निवृत्तिस्तस्य कर्तव्या सहत्वथुतिचोदना. दिति ॥ आरंभोचरं रजोदर्शनसूतकादौ तु न विवाहादिमतिबंधः ॥ विवाहवतय. शेषु पादे होमेर्चने जपे।। आरब्धे सुतक न स्यादनारब्धे तु सूतक मारंभो वरणं यज्ञे संकल्पो व्रतसत्रयोः नांदीश्राद्धं विवाहादौ श्राद्धपाकपरिक्रियेति विष्णतः ।। परणं तु मधुपर्कान्तं ज्ञेयं ॥ गृहीतमधुपर्कस्य यजमानाय ऋत्विज इत्युक्तेः ॥ एतच घरणवत्सेव ॥ अवरणवत्स्वाघानेष्टि पशुपंपादिपु तु स्वीयाद्यपदोर्यमवर्तनमेवारंभः॥ तथाच दर्शपूर्णपासयोरतस्य होतुः सामिधेनीषु प्रवृत्तस्याशौचाभावः ॥ कन्या. पितरं प्रतिदानमेव विवाहः ॥ वरं मति तु होमपाणिग्रहणादि ॥ पारब्धपाके श्राद्ध- कषुः ।। कृतनिमंत्रणे श्राद्धे तु श्राखभोक्तुरिति व्यवस्थेति फालतत्वविपेचनकारा- दयः ॥ शंकरभट्टकृतधर्मप्रकाशेतु ॥ तत्तस्मृतिषु पाकनिष्पत्तिकृतसंकल्पता निमंत्रा- णानां प्रयाणामपि आशौचाभावनिमित्तत्वोक्त निमित्तत्रयसमुचय एव श्राद्ध नाशौचा तथैव शिष्टसमाचारादित्युक्त।। रजोदर्शनस्य नांदीश्राद्धोत्तरमुत्पत्तौ ततः पूर्वोत्पत्ता- वरि सहन्तिरालासे श्रीपूजनादिकां शान्ति कृत्वा तदैव चौलादि कार्य । यो कारिकानिर्वधे ।। सूतिकोदक्पयोः ( उदकी रजस्वलेति प्रसिद्धिः) शुद्धय गां द- चादोमपूर्वकं ॥ प्राप्ते कर्मणि श्रुडा स्यादितरस्मिन्न शुद्धयति।। अलामे समुहूर्तस्य रजोदोपे धुपस्यिते॥ श्रियं संपूश्य तत्कुर्यात् त्रहत्या:भयंकरी।। मी माषमिवां पनां श्रीसूक्तविधिनाचयेत् ॥ प्रत्यूचं पायस हुताभिपिच्य शुभमाचरेदिति ॥ श्लोकमे- देन प्राप्त यदोक्तारंभस्य मुहूर्तान्तरालाभस्य च श्रवणान्नांपरसरसापेक्षत्वं रजो- दर्शनादिसंभावनायां नांदीश्राद्धस्थापकृष्यानुष्ठानेप्यधिरक्तः प्रयोगरत्ने ॥ एक- विशत्यहीशे विवाहे द्रशवासराः ॥ त्रिष्टुंचौलोपनपने नांदीश्राद्ध विधीपत इति ·(१४७) मुहर्तान्तरालामे सामय्यां च कृतायां सूतकिनोप्यधिकारोपायपाइ पारिजात विष्णुः। अनारन्धविशुदधथै कूष्मांढर्नुहुयाद् घृतं ॥ गां दद्यात् पंचगण्याशी ततः मुद्धति स्तकी ।। ततः शुद्धयतीति पुनरुक्तिर्विवाहाधुपयोगिपाकपरियषणादावपि शूदिशा- पनाय ।। गां पयस्विनी दद्यात् ॥ सफटे समनुमाप्ते सूतके समुपस्थिते ॥ कूष्मां- दीभिर्धते हुत्वा गां च दद्यात्पयस्विनीं ॥ चूडोपनयनोद्वाहमतिष्ठादिकमाचरेत्।। य- दैव सूतकमाप्तिस्तदैवाभ्युदयक्रियेति संग्रहोक्तेः॥ स्मृतिकौस्तुमे चौलपसंगे तु॥ मारंभोचरं सूतके माते विशेषः संग्रहे इत्युक्त्वा कूष्मांडीमित हुत्वेति संग्रहवाक्य- मुपन्यस्तं ॥ एवं शुद्धिपूर्वकं विवाहाधनुष्ठाने तदंगत्वेन संकल्पितानभोनने न दोष इति बृहस्पतिनोक्तं ॥ विवाहोत्सवयज्ञेषु सन्तरागृतस्तके ॥ पूर्वसंकल्पितान्नेषु न दोषः परिकीर्तित इति ॥ मृतसूतकमध्ये विवाहाधनुष्ठाने उक्तशुदिपूर्वकमारपे इत्यर्थः ॥ नांदीभादोचरं सूतकादौ विवाहारंभोत्तरमपि संकल्पान्ने विशेषः ।। पटू- त्रिंशन्मते पूर्वाद पूर्ववत् ॥ परैरन्न प्रदातव्य भोक्तव्यं च दिनोत्तमरिता विवाहा- दिपध्ये मृतकादिमाप्तावित्ययः॥ पूर्वसंकल्पितान्नभोजनसमये सूतकादौ तु विशेष- स्तत्रैव ॥ {जानेषु तु विशेषु स्वन्तरा मृतस्तके ॥ अन्यगेहोदकाचान्ताः सर्वे ते शुचयः स्मृता इति॥ भोक्तृभिर्भातशेषस्त्याज्यः॥पकशेषः सूतकिभि क्तव्य इत्याशयः॥ "कन्याया" रजोदर्शने तु विवाहात्पूर्व जावे विवाहयोग्यतासिद्धयर्थमुपाय- माह माश्वलायनः ॥ पिता ऋतून स्वपुत्र्यास्तु गणयेदादित: मधीः ॥ दानावधि- गृहे यत्नात्यालयेच रजोवतीम् ॥ दद्यात्तदृतु संख्यागाः शक्तः कन्या पिता यदि ॥ दातव्यकापि यत्नेन दाने तस्या यथाविधिः ॥ दद्याद्वा ब्राह्मणेवनमति नि:स्वः सदक्षिणं ॥ तस्यातीतर्तुसंख्येषु वराय प्रतिपादयेत् ॥ उपोप्य विदिन कन्या रायो पीता गवां पयः ॥ अदृष्टरजसे दद्यात्कन्याय रत्नभूषण ॥ तामुद्वइन्वरथापि • कूष्मांडर्नुहुयात् दिन इति ।। तस्याः कन्याया दानं फर्त्तव्ये यथाविधि सुवर्णका गादिगोदानविधिनेत्यर्थः ॥ वरायेति उक्तमकाराणामन्यतमेन दाता कन्यादाने योग्यो भवतीत्यर्थः ॥ उपोष्येति श्लोकेन दृटरजस्कन्धाया उपासत्रयान्ते ग- व्यपयः पानपूर्वकं अदृष्टरजसे कमायें सरलभूपणदानेन विवाहयोग्यतोच्यते ॥ ता. मुदहमिति घरस्य कूष्मांडहोमेन नदुद्दाहयोग्यतेति बोद्धव्यं । होमकाले रजोदर्शने तूक्तं यक्षपाईं ।। विवाहे वितते तंत्रे होमकाल उपस्थिते।। कन्यामृतुमती दृष्टा कयं कुर्वन्ति याक्षिकाः । स्नापयित्वा तु तां कन्यापर्चयित्वा ययाविधि ।। युंजानमा- इति हुत्वा ततस्तंत्र प्रवर्तयेदिति ॥ मत्युवाहो नैव कायों नैकस्मै दुहितद्वयं ।। नये- ·फजन्ययोः पुंसो एफजन्ये च कन्यके इति ।। स्वकन्या यस्य पुत्राय दत्ता तत्क- न्यायाः स्वपुत्रेण परिणयनं प्रत्युदाहः ॥ अनोत्तरार्द्धगतनिषेधापवादः पारिजाते समुत्यन्तरे ।। एफोदरी करतलग्रहणं यदि स्यादेकोदरस्थवरयोजलनाशनं च ॥ए- कादके तु विधवा नितरां तु कन्या नयन्तरेपि शुभदं पृथुशैलरोध इति ॥ वि वाइस्त्येकजन्यानामेकस्मिन्नुदये जले ॥ नाशं करोत्येकवर्षे स्यादेका विधवा तयो- रिति उदयालममिति पारिजाते गार्गः ॥ भानुयुगे स्वस्युगे भ्रावस्वरयुगे तथा ॥ न जातु मंगलं कुर्यादेकस्मिन्मंडपेऽहनि ॥ पुत्रीपरिणयावं यावदिनचतुष्टयं ॥ पु. ध्यन्तरस्य कुर्वीत नोदाइपिति सूरय इति ॥ एतदचनद्वयं भिन्नमाविषयमिति पारिजावे ज्योतिर्निबंधे च ॥ सामान्यपहत्तमपि एकोदरमस्तानामेकस्मिन्वत्सरे यदि विवाहं नैव कुर्वीत कुर्वन्ति मुनयोन्ययेति सारावलीवचनेन समानोदरमा तविषयनिषेपस्य मातत्त्वाचद्भिनविषयं भवतीति तदाशयः ।। उद्वाह पुरी न पि. ता विदध्यात्पुत्र्यन्तरस्पोद्वहनं हि जातु ॥ पावचतुर्थी दिनमा सर्व समाप्य चा. न्योहनं विदध्यादिति कपर्दिवचोप्येवं भिन्नोदरविषयं ॥ अत्रेति चतुर्थी दिन इ. स्यर्थः ॥ यत्तु ज्योतिर्निबंधे मेधातियिः पृथक् मानयोः कायों विवाहकवा- सरे ॥ एकस्मिन्मंडपे कार्यः पृथग्वेदिकयोस्तथा ॥ पुष्यपट्टिकयोः कार्य दर्शनं च शिरस्ययोः ॥ भगिनीभ्यामुमाभ्यां च यावत्सप्तपदी भवेदिति तत्कई मेदाभिमाय । कार्य इति कर्मप्रत्ययं द्वाभ्यां घिभिरित्पन्नयसंभवात् ॥ उदाहृतगर्गवाक्ययोः क. पर्दिवास्ये चकं करि प्रतिनिषेधो झाप्यते ॥ कुर्यात्कुति पिता विदध्यादित्यादि- शब्दस्तथैव मनीतेः । अतः श्रद्धाभ्यां करीभ्यामेफस्मिन्नपि ,लमे एकस्मिन्नपि गृहे भिन्नोदरयोविवादः कार्यः ॥ कर्तमेदादेव मंटपमतिष्ठादिमेदाः प्रतीयते ॥ ए. कफर्ता तु दिनचतुष्टयेन पूर्व विवाह समाप्योचरं कुर्यात् ।। अपि संफटेत्वेकस्मिन्नपि दिने मंडपदेवताप्रतिष्ठायमेदेन वैति व्यवस्था वोध्या ॥ वक्ष्यमाणवसिष्टवायोत्तरार्द्ध स्प भिन्नोदरसाधारणत्वात् ।। मदनरत्ने नारदः ॥ मात्याक्रियापूर्व ज्येष्ठं कृत्वा मंगलं ॥ ऋतुत्रय पुनर्यावन्न कुर्याल्लघुपंगलं ॥ एकमात्नयोरेकवत्सरे पुरुष- खियो न समानक्रियां कुर्यान्मात्मेदे विधीयत इति ।। ऋतुत्रपस्य मध्ये चेदन्या- स्य प्रवेशनं तदा होकोदरस्पापि विवाहस्तु प्रशस्यत इति ॥ अत्रत्येन तु शब्देन विवाह भिन्नमे कोदरविप मंगलपमन्दमे देऽपि न भवतीति झाप्यते ॥ तव मि- हिरस्तु ॥ पुत्रोपनपनादूर्ष पण्मासाभ्यन्तरे तथा ॥ पुष्पद्वाहनं कुर्वीत विवाहादून- तपंधनमिति ।। यमलयोस्तु एकस्मिन्नत्सरे चकवासरे मंडपे तया कत्तव्यं मंगलं स्वस्रो त्रोर्यमलनातयोरिति विशेषः । तथा च मदनरत्ने पसिधः ।। द्विशोमन .

·खेकगृहेपि नई शुभं तु पश्चानवमिदिनैस्तु ॥ आवश्यक शोभनमुत्सुको वा द्वारे- थवाचार्य विभेदतो वेति ॥ एकोदरमसूतानां नानिकार्यत्रयं भवेत् ॥ भिन्नोदरममू- सानां नेति शातातपोऽब्रवीदिति ॥ शातातपग्रहणेन भिन्नोदरविषयामिप्रयनिषे- घस्यानित्यता प्राप्यते ॥ अथ प्रतिकुलविधिः कृष्णभट्टीये ।। बधू घराथें घटिते सुनिश्चिते वरस्य गेहेप्यथ कन्यकायाः । म्रियेत कश्चिन्मनुजोय नारी तदा न कु- युः खलु पंदनं ।। वाग् निश्चये कृते पश्चात् पितरौ निधनं गतौ। तयोस्तत्पतिकू- लं स्यान्नान्येषां तु कदाचनेति वृद्धवसिष्टः॥ वरवध्वोः पिता माता पित्यश्च सहोदरः ॥ एतेषां प्रतिकूळ स्यान्महाविनमदं भवेत् ॥ पिता पितामद्दश्चैव माता चैव पितामही ॥ पितृव्यः स्त्रीमतो भ्राता भगिनी चाऽविवाहिता॥ एभिरेव विपन्नश्च प्रतिकूलं बुधैः स्मृतं ।। अन्यैरपि विपन्नस्तु केचिन तद्भवेदिति ॥ मांडव्यः॥ वाग्दानानन्तरं माता पिता भ्राता विषयते ॥ विवाहो नैव कर्तव्यः स्ववंशहीतमि- पडतेति ।। अथ संकटे चिप्रकारमाह मेघातिथिः । वाग्दानानन्तरं यत्र कुल- योः कस्यचिन्मृतिः॥ तदा संवत्सराज़ विवादः शुभदो भवेत्।। पुरुषत्रयपर्यन्तं प्र. तिकूलं स्वगोत्रिणां ॥ मयेशानिर्गमस्तद्वत्थामंडनमुंडने ॥ प्रेतकर्माण्यनिर्वर्त्य चरे- न्नाभ्युदयक्रियां। आचतुर्थ ततः पुंसि पंचमे शुभदं भवेदिति ।। स्मृतिरत्नावस्यां ।। पितुरद्वमिहाशौच तदद्वैमातुरेव च ॥ मासत्रयं तु भार्यायास्तददै भ्रातृपुत्रयोः ।। अन्येषां तु सपिदानामाशौचं माससंमित ॥ तदन्ते शांतिकं कृत्वा ततो लमं घि- धीयत इति ।। ज्योति प्रकाशे ॥ प्रतिकूलेपि कर्तव्यो विवाहो मासमंतरा ॥ शान्ति विधाय गां दत्वा वाग्दानादिचरेत्पुनरिति ॥ स्मृत्यन्तरे प्रतिकलेन कर्तव्यं लग्न यावहतुअयं ॥ प्रतिकूलेपि कर्तव्य केप्याहुबहुसंप्लवे ॥ प्रतिकूले सपिंटस्य मास- मेकं विवर्जयेत् ॥ विवाहस्तु ततः पश्चात्तयोरेव विधीयत इति ज्योतिःसारसागरे । दुर्भिक्षे राष्ट्रभंगे च पित्रोर्या माणसंशये ॥ मौढायामपि कन्यायां नानुकूलं प्रतीक्ष्यत इति ॥ अन्यत्रापि ॥ दीर्घरोगाभिभूतस्य दूरदेशस्थितस्य च ॥ उदासीनस्थित स्यापि प्रातिकूल्यं न विद्यते ॥ संकटे समनुप्राप्ते याज्ञवल्क्येन योगिना ।। शान्ति- रुक्ता गणेशस्य कृत्वा तां शुभमाचरेत् ॥ अकृता शान्तिकं यस्तु निपिद्धे सति दारुणे ॥ मकरोति शुभ कर्म विघ्नस्तस्य पदे पदे इति ॥ रद्धवसिष्टः ॥ प्रति- फूले तु संप्राप्ते विवाह नैव कारयेत् ।। अन्ते दोपविनाशाय कुर्याच्छांतिमिमां शुभांग श्रिये जात इति श्रियं ॥ इदं विष्णुरिति विष्णु गौरिर्मिमायेति गौरी व्यवमिति त्र्यंबकं परं मृत्योरिति यमं ॥ पूजयित्वा तिलाज्यं च हुनेगश्योत्तरं शतं ॥ ॐ ·- (१५०) स्याहा मृत्युनश्यतां स्नुपाय सुख पद्धता स्वाहा ॥ ततो होम समाप्याय गोद्वयं दक्षिणा भवेदिति।। स्मृतिचंद्रिकायां कृते वाइनिश्चये पक्षान्मृत्युमत्य॑स्य गोषिणः॥ तदा न भंगलं कार्यं नारीवैधव्यदं ध्रुवमिति ।। वाग् दानानन्तरं यत्र कुळयोः क- स्यचिन्मुत्तिः । तदोराहो नैव कार्यों स्ववंशक्षयदोपत इति । अत्र यद्यपि नियेत कश्चिदिति मृत्युभवति कस्यचिदिति चाविशेषेणोक्तं क्यापि पितामहादीनामिव मातामहादीनामपि मरणस्य प्रतिकूलदोपनिमित्तत्त्वेन कचिदकीर्तनादविवाहिताया भगिन्या इय विवाहिताया मरणस्य तथात्वानुक्तेर्मेधातिथिवाक्ये स्वगोत्रिणामिति चंद्रिकावाक्ये मर्पस्य गोत्रिण इति च कीर्तनाद् वध्वा वरस्य वा सगोत्रसपिडेपु त्रिपुरुषान्तर्गते मर्ये मुचे प्रतिकूलदोष इति मैतव्यं स्त्री च वरस्य द्वितीयादिविवाद- समये पूर्वोढा मुतस्तस्यां पूर्वोत्पन्नः ॥ एतत्पौत्रोपलक्षणं एवं पितृव्यग्रहणं तत्पू. त्रस्य ॥ एवं च परमारभ्य जनकत्रिपुरुषीजन्य त्रिपुरुषीकूटस्थमारभ्य संतान- भेदे च त्रिपुरुष्यत्र योद्धम्या वधूवरयोः समानगृहे तन्मरणे कंचित्काळ प्रतीक्ष्यव विवाह इति तदा न कुर्युरित्यादिशब्दवोध्यते ॥ तयोस्तत्मतिकूळ स्यादिति, फालपतीक्षाशान्तिभ्यामसमाधेयो दोषो द्वयोर्युगपन्मरणज इत्यर्थः । अत एवो- क्त नान्येषां तु कदाचनेति ॥ अन्येषां सपिंडानां तयोरप्पेककमरणजस्तु समा- धेय इत्याशयः ॥ वृद्धवसिष्टवाक्ये चतुर्णा मरणस्य महीविघ्नकरत्वायनं वत्र प्रति क्षा सहिता केवला वा विनायकशान्तिकथनार्थ ॥ अत एव तद्विधिवाक्यशेषे शा. न्यकरणे पदे पद इति विनस्य महत्वं प्रदर्शितं ॥ एभिरेव विपन्नैरिवि काल- प्रतिक्षासहितायाः श्रीपूजनादिशांतिनिर्मितमेतन्मरणशरणमेवेत्याशयः ।। अत एवं मांडल्पवाक्येनैव कर्तव्यो निमित्तानन्तरमिति व्याख्येयं ।। एवं वृद्धवसिष्ठवाक्य- मपि ॥ प्रतीक्षा च सामान्यतः।। संवत्सरमृतुत्रयं मासपात्रं वैसि पक्षत्रयं मेधातिथि- धाक्यसहितस्मृत्यन्तरवाक्यादोदव्यं ॥ स्मृतिरत्नावळीवाक्ये तु आशौचशब्देन प्रतिकूलकृतं विवाहानधिकारमात्रप्रतीक्षा तात्पर्यफ बोदव्यं ॥ तत्र पितुर्मरणे अव- प्रतीक्षया मात्रादिमरणनिमित्तं तद‘दिमतीक्षायास्तुत्यकल्पपेनोक्तत्वात्पितुर्म- रणे संकटतारतम्ये न पक्षत्रयं ॥ मातुपरणे तददै मासमात्रं पेति पक्षद्वयं ॥ एवं भार्यामरणे मासत्रयं मासमा वेति भ्राहमरणे पुत्रमरणे च सादमासं मासमा येति पक्षयं ।। पितामहादिसपिंडान्तरमरणेतु मासमेव प्रतीक्षा ॥ यदि गुणवचर- मादमरणे प्रस्तुत्रयपरीक्षयाऽपरितोपस्तदा संवत्सरमतीक्षापि कार्या ॥ एवं गुणव- सरमार्यादिपरणे अनुनयम तीक्षापीत्याशपेन तयोरपि पक्षयोः सामान्यविध्युपपचि पिद मार पितृव्य सोदराणां चतुर्गा भरणे उक्तव्यवस्थपा प्रतीक्षान्ते विनायक- ·(१५१) शांतिः ॥ अन्यमरणं तदन्ते शान्त्यंतरः॥ यदा वतिसंकटवशेन सर्वत्र निमित्त मासाधिकमतीक्षाया असंभवस्तदा तन्मध्येपि कंचित्कालं प्रतीक्षोक्तव्यवस्थतान्यतरां शान्ति कृत्वा गां दत्वा पुनर्दानं चरेदिति ज्योतिप्रकाशे वा कृतो विशेषः ॥ नतु फचिदपि प्रतिकले पूर्वाशौचादिनिमित्त न निवृत्ताशौचस्यापि सद्यो विवाहे प्र- तृत्तिरुचिता ॥ यथा सगोत्रसपिंडेषु पुरुषत्रयपर्यन्तमेव प्रतिकूलस्य निपेनिमि- सत्वं ॥ एवं प्रवेशमुंडनयोनिर्गममंडननिषेधनिमित्तत्वमपि तेष्वेव तावपर्यन्तमेवेति पुरुपत्रयेति मेधातिथिवाक्यार्थः ॥ प्रेतकर्माणीत्युत्तरवाक्ये तु यद्यपि आचतुर्य- मिति संख्यान्तरस्योपादानात्मेतकानिवृतेनिमित्तत्वस्याभ्युदयनिषेधस्य च नै- मित्तिकस्योपादानात्पूर्ववाक्यादत्यन्तभिन्न विषयता स्फुदैव प्रतीयते ॥ तथापि स्व- गोत्रिणामाचतुर्थमित्यनुपंगकभ्यार्थसिद्धये तदनन्तरपाठमा तफर्माणीति च प्रेतोदे- शेन विहितानि फर्माण्युच्यन्ते नतु तशहोद्देशविशिष्टानि ॥ तेन सपिटीफरणोपर. भाविना मासिकश्रादानामपि संग्रहःतेपामुत्पत्तिवेलायां प्रेतोदेशेन विहितानामपि तच्छद्रोदेशरहितपुनरावृत्तेर्वाचनिकत्वात् ।। अत्र कात्यायनः ॥ नित्य द्वितंत्र तु मासिफानि न तंत्रयेत् ॥ अयातयामं मरणं म भपेत्पुनरस्य विति वृद्धिकोत्तर मासिकानुष्ठाने मृतस्य मरणं अयातयामं भन्नूतनमिव भवेत् ॥ तच मांगलिक- कर्मणः पूर्व मृतस्य मांगलिककर्मोत्तरमापद्यमानमनुचितमिति भावः ॥ शाट्या- यनिरपि ॥ सपिंढीकरणादर्वागपकृष्य कृतान्यपि ॥ पुनरप्यपकृष्यन्ते वृद्धयुत्तर- निधनादिति ॥ एवं च मृतमरणस्यारोपितनूतनत्ये दोपं वदताऽनारोपितनूतनत्या- पादकानां सर्पिटीकरणान्तानामाभ्युदयिकोत्तरमनुष्टानमतिदुष्टमिति झाप्यते । अत एव कात्यायनेनापि यदा वृदिरापद्यतेति सूत्रे वृद्धिश्राद्धनिमित्तभूतशुभापरपर्या- यमांगलिकविवाहोपनयनादिकर्मागमे सति सपिंडीकरणस्य विहितकालापक उक्तः ॥ सचायमपकपों न वृद्धिदिन वृद्धिश्राद्धस्य प्रातःकाळीनत्वात्मेतश्राद्धानां च मध्यान्हकालीनत्वात् ॥ अतश्च तत्पूर्वदिने मध्यान्हे सपिंडनाधिकारसिद्धयर्थं प्रयममासिकोनमासिकदितीयमासिफत्रपतिकतृतीयमासिक चतुर्थमासिफ पंचममा- सिफ पाण्मासिकोनपाण्मासिफ सप्तमाष्टमनयमदशमैकादशद्वादशमासिफीनादिकानि पोटशवादानि दद्यादिति हेमायुदाहृतसूत्रबोधितक्रमेण पोटशश्राद्धानि कृत्वा तदुसरं सपिडीकरणं कृत्वा तदव्यवधानेनैव पुनरनुमासिकानि कन्यानि || द्वादशादिकाले कृवसपिंडनस्प के चित्सर्वेषु वाऽनुमासिफया प्ववशिष्टेषु वृदि- श्राद्धनिमिनोपस्थितौ त्ववशिष्टानि सर्वाणि वाऽनुमासिकश्राद्धानि कर्तव्यानि ॥ तदुचरदिने तत्वतो निश्चितं दिधादं कर्त्तव्यं ।। यत्र पुत्रजन्मादिनिमिचाकस्मिक ·(१५२) वृद्धिसंभावना तत्र पूर्व पोडशश्राद्धकाललाभे युक्तमेव तेषां पूर्वमनुष्यानं ।। अन्यथा वृद्धिसंभावनयापि पोदशश्राद्धकालानुग्रहाय द्धिपूर्वदिनभिनदिनेषु केपुचित्तेपा- मनुष्ठानेपि बाधकं नित्य वृद्धितंत्र तु मासिकानि न तंत्रयेत् ।। पुनरप्यपकृष्यन्ते वृद्धयुत्तरनिषेधनादित्यादि वृद्धयुत्तरं निषेधात् ।। सर्वथा तेषां लोपस्यान्याय्यत्वात्।। अत एव वृद्धिपूर्वदिनं देवालब्ध मृतिदिनं ॥ अथवा तद्भिनमपि ॥ अयंच वृद्धि- थादप्रयुक्तः सपिंडनापकों वृद्धिश्राद्धदेवतात्वसिद्धधर्यः ॥ तदिना पितृत्वमाप्त्य- भाषेन देवतात्वासंभवात् ।। अतश्च यान् विना वृद्धिश्राद्धाकरणप्रसक्तिस्वैपामेव तदैवत्यं वृद्धिश्राद्धं ॥ सपिंडनापकर्षमिति सपिंदनाधिकारिणः स्वस्यैव वृद्धिश्राद्ध- कर्तृत्वे तत्सपिंडनं कृत्वैव वृद्धिश्राद्धं तदैवत्यं द्भिश्राद्धका कर्त्तव्यं ॥ तदपेक्षया सपिंडनाधिकारिणोऽन्यस्य सत्वे तस्प सनिहितत्वाद् दिशादफर्तस्तत्सपिंडनेन- धिकारानस्वीयदृद्धिश्राद्धानुरोधेन तत्सपिंडनस्यापकर्षः कर्त्तव्यः ॥ न वा मुख्या- धिकारिण तदक्षयद्धिश्राद्धानुरोधेन तत्सपिडीकरणापकपः कर्तव्यः॥ प्रेतश्राद्धानि सर्वाणि सपिढीकरण तया ॥ अपकृष्यापि कुर्वीत कर्ता नांदीमुख तत इति शा. घ्यायनप्रभृतिवचनेषु ज्या प्रत्ययश्रवणेन फक्यावश्यंभावात् ।। अतस्तत्र यावच- त्सपिंडनं रद्धिश्राद्धं विलंबस एव ॥ यदातु मुख्यस्य सपिंदनाधिकारिणोऽसमि- घानं तदा वृद्धिश्राद्धकर्तुः शास्त्रतस्तत्सपिंटनेऽधिकारे सति तत्सपिंडनमपकृप्य फर्तव्यमेव वृदिश्राद्धकारिणा ॥ यया ज्येष्ठपुत्रेऽसन्निहिते कनिष्ठेन ॥ एवं भ्रार- पुत्रादीनां पियादिभिः क्रियमाणे संस्कारे तदंगदिश्रादे संस्कार्य पितृमात्मा तामहानां देवतात्वात्सन्निहिताधिकार्यन्तराभावे ॥ यदि पिढन्यादयः शास्त्रतस्तेषां सपिंटने लम्याधिकारास्तदा तेपामाप सपिटममपकृष्य कर्तव्यमेव ॥ तैस्तदंगरद्धि- श्राद्धसिदध भ्राता वा भातुपुत्रो वा सपिंटः शिष्य एव वा ॥ सह पिंडक्रियां कृत्वा कुर्यादभ्युदयं तत इति लघुहारीतवचनेपि त्या प्रत्ययश्रवणाव ॥ अतस्त- प्रापि मुख्याधिकार्यन्तरसत्वे यावत्सपिंडनं वृद्धिश्राद विलंब एव । अत एव मृत- पिरपितामहभ्रातृकाया कन्यायाः विवाहे ज्याकनिष्टयोः पिव्ययोरधिकारेविन पुत्रस्य पिता कुर्यान्नानुनस्प तयामनः ।। अपि स्नेहेन कुर्यात्तां सपिडीफरणं वि. नेति ॥ सपिढनस्य ज्येष्टं प्रत्याह स्वनिषेधात्।। अकृतसपिंटनस्य चाभ्युदयेऽधिका- रामाचान्न तादृशविपये ज्येष्ठपित्रव्येण कनिष्ठभ्रात्सपिंढनपूर्वकाभ्युदयिकानुष्ठानेन कन्यादानं फर्चव्यं ॥ किन्तु तर मृतकनिष्ठेनैव तत्कार्यमिति कनिष्ठपिदपकस्यैव तत्राधिकारः ॥ एवमसंस्कृतौ न संस्कार्यों पूर्वी पौत्रमपौत्रः ॥ पितरं तत्र संस्क- ·. (१५३) योदिति कात्यायनोऽत्रवीत् ॥ पापिष्ठमपि शुद्धेन शुद्ध पापकतापि वा । पितामहेन पितरं संस्कुर्यादिति निश्चयः ॥ कात्यायनवचनादकृतसंपिंडनाभ्यामपि. पितामह- प्रपितामहाभ्यां पितुः सपिंडनविधानेन दर्शश्राद्धपि तयोरेव ॥ तथाभूतयोर्देवता. स्वात्तद्विकृतिभूतवृद्धिश्रादेपि अकृतसपिंडनयोस्तयोर्देवतात्वसंभवात्तस्मिन्पक्षे तद्दे- वतात्वसिद्धयर्थं तत्सपिंडनापकों न कर्तव्य एव ॥ तस्मादपफर्पिकापकृप्य क्रिय. योरेककर्तृकत्वानुरोधेनैकक; स्वनांदीश्रादसंबद्ध देवतासपिंडनं कृत्वैव तत्कार्य- नत्वनधिकारिणा तदपकृष्य वृद्धिश्रादं कर्त्तव्यं ॥ नापि वृद्धिश्राद्धासंवद्धदेवता सपिडनं यावत्तदकरणं वेत्यर्थे सिद्ध पतिकूलविवाहनिषेधोपपादनप्रसंगप्रदर्शित- स्मृतिकौस्तुभरीत्या पित्रादीनां मातामहादीनां च सपत्नीकानां देवतात्येपि सप. स्नीकत्वगुणस्यादृष्टार्यमुच्चारणेपि देवतात्वेनानुमवेशाभावान्मातामह्यादीनामपि देव- तात्वसिद्धयर्थः सपिंडनापको नास्तीति प्रतीयते ॥ तथापि सानिककर्तृकपिंड- पित्यज्ञदर्शश्राद्धदेवतात्वसिद्धयर्थं मात्रादिसपिंडनापकर्पवन्मातामयादीनामप्यधिका- रसत्वे वृद्धधर्थमपि भवत्येव सपिंडनापकर्पः ॥ भपिंडेष्वपि स्त्रीणामंशहा- रित्वस्यैकत्वं सांगता भतः पिढे गोत्रे च सूतके इत्यादि वचनसिद्धस्य पितृ- त्वमाप्ति विनाऽनुपपत्तेरुभयत्र तुल्यत्वात् ॥ अत एव एकादशाई निर्त्य अर्वाग् दर्शाद्ययाविधि ॥ प्रीताग्निमान पुत्रो मातापित्रोः सपिंटनमिति छंदोगपरि- शिष्टे मावग्रहणं ॥ नासपिंडाग्निमान् विप्रः पिठ्यज्ञं समाचरेत् ॥ न पार्वणं नाभ्युदयं कुर्वन् न लभते फलमिति हेमायुदाहृते प्रजापतिबतिवचने समकक्षतया त्रयाणामप्युपादानं ॥ अतस्तासामपि सपिंडनस्यापकपः ॥ तस्माद् वृद्धघागमस्य सपिंडनापश्योजकूतं वृद्धिश्रादसिद्धयर्थ ॥ अनुमासिकापकर्पकलं त्वार्थ- तयैवैति ॥ युक्तमेव नांदीश्राद्धदेवतात्वसिद्धयर्थत्वं सपिंडनापकर्षस्येत्यर्थे सिद्धे यस्य फस्यापिंडस्य सपिंडनाभावे येन केनापि तत्सपिंडनेन तदसंबद्धश्राद्धांगक मपि पुत्रोत्सवादि न क्रियते ॥ तदुपस्थितौ चानधिकारिणामपि तदाकृष्य क्रियत इति । यत्केषांचिदाचरणं दृश्यन्ते तत्र मूळ न विद्म इति तदेतत्कालसत्ववियेच- नकदभिप्रायेणोक्तं ॥ स्मृतिकौस्तुभकारस्तु प्रेतकर्माण्यनिय चरेन्नाभ्युदयक्रियां। आचतुर्य ततः पुंसि पंचमे शुभदं भवेदिति प्रतिकूलविवाह निषेधप्रसंगे कृष्णमट्टी- यमयोगोदाहृतमेधातिथिवचने पुरुषत्रयपर्यन्त प्रतिकूलं स्वगोत्रिणामिति ॥ त. दीयपूर्ववचनस्थस्वगोत्रिणामिति पदानुपंगेन स्वगोप्रिणां मध्ये कूटस्थमारभ्य घ. तुः पुरुपपर्यन्तं ये स्वगोत्रिणः पुरुषास्तेपांमध्ये कस्यचिदपि सपिंटस्प मृतौ तदा ·(१५४) यदाहमभृति अनुमासिकान्तं यावत्मेतकर्म न जातं तावचतुःपुरुषमध्यवर्तिभिस्त दीयगौत्रजैराभ्युदयिफ नं कार्यमिति निषेधमतीतेराच तावत्पुरुषमध्यंतनरिक- चिन्मृतसंबंधितकर्म मात्रं कृत्वा तदुत्तरं तावत्पुरुषमध्यवर्तिभिः पुरुपैः प्राप्तकाल- माभ्युदयिक कर्तव्यमिति विधिपर्यवसाने यद्यपि वा प्रत्ययश्रवणात प्रेतकर्म- भिः सहाभ्युदयिफक्रिया समानकर्त्तत्वं मतीयते ॥ तेन चाभ्युदयिकक्रिया कर्तृ- स्वकर्तृकमेतकर्मापकर्षः स्वाधिकारे सति युज्यते ॥ नतु फर्षन्तरीयाभ्युदयिका- नुरोधेन.भिन्नकर्तृकतदपकपः संभवति । तथापि वध्वांजलावुपस्तीर्य भ्रावस्यानो वा लाजानावपतीत्यावलायनसूत्रे उपस्तीत्यत्रोपस्तरणस्य वरकर्तृकवाद साक्षा. स्मयोजककत्योभयरूपेणावपनसमानकर्तृत्वनिर्वाहवदिदापि चतुः पुरुषपर्यन्त- पुरुषाणामाभ्युदयिकाचरणकर्तत्वोक्तौ तां प्रेतकर्म कहत्वं तयैव स्वीकार्यमि- ति ॥ न तदनुपपत्तिरिति फर्जन्तरे मुख्य सन्निहिते आभ्युदयिककर्वन्त रेण प्रे- तकर्माणि तेन कारयित्वा स्वयमाभ्युदयिक कार्य ॥ स्वस्यैवोभयकर्तृत्वे तु साक्षा स्कर्तृत्वं सिद्धमेव । अत्र च वचनेन मेतशब्दोदेश्यफर्माणि प्रेतकर्मशब्देन रास्ते ॥ अपि तु प्रेतोद्देश्यान्यनुमासिकान्तान्यपि चतुःपुरुषपर्यन्तं तत्कर्मापकपैविधान- बलादेव वृद्धिथादासंबंधमृतानामपि तत्कर्मापकर्पमतीते यपको वृद्धिश्राद्धदेवता सिदिप्रयोजनक इति ॥ यदहा वृद्धिापयेतेत्यादि कात्यायनगोभिलादिव- चनेषु वृद्धिपदेनांगवाचिना सौर्य चळं निर्वपेदिति ॥ निर्वपशब्देन प्रधान यागकक्षणेव तदंगिमांगलिककर्ममावलक्षणा पर्व च शुभागममंगळागमरूपाय कर्पककालमसिपादकस्मृत्यन्तरैकवाक्यतापि लभ्यते । अतएवाकृतसपिंढनयोः पितामहमपितामहयोवृद्धिश्राद्धदेवता त्वयोग्ययोरपि मांगलिकविवाहादिकर्मानुरो- धेनादृष्टार्थ कर्तव्य एव तदीयप्रेतकर्मापकपः ॥ प्रयोजककर्तस्वस्यापि प्रेतकर्मसु विधानात्कनिष्टपितृव्यकार्तिकेयपि मेतकर्मसु ज्येष्ठपितृव्यस्थायोजककत्वोपपत्ते- प्रतपिपितामहमाहकाया न्याया विवाहेवि ज्येठपिलव्यस्याप्यधिकार: लि. दो भवति ।। स्वगोत्रिणामित्पुपादानाचासगोत्रमातामहादीनां दियाद देवतात्व- योग्यानामपि न मेतकर्मापको विवाहायर्षे इत्यपि ज्ञेयं ।। एवं स्थिते अपकृष्यापि कुति फर्ता नांदीमुखं ततः ॥ भ्राता वा भ्राउपुत्रो येत्यादि वचनान्यपि एकमूल, श्रुतिकल्पनालायवानुरोधेन प्राप्तकाळपेतकर्मणां यावतः पुरुषान् प्रति आभ्यु. दयिकानुरोधेनावश्यकर्तव्यता विहिता ॥ तान्मत्येवापकर्प विधाय कान्नि एवं च पस्य कस्यापि सपिदस्य प्रेतकर्मानिवृत्ती कूले मांगलिकानामाचरणं प्रात्य- भिन्न शिष्टानामय यावदनुवर्चमानानुगृहीत भातीत्साह उभपयापि वृद्धथुपस्थिती

·(१५५)
अनधिकारिणा सपिंडनापकों वृद्धिश्राद्धासंवद्धस्य क्रियते । अयमाचारस्तु दुरुप-
पाद एपेति दिक् ॥ इति प्रतिकूलनिर्णयः ॥
॥ अथ देवतोत्थापनविधिः ॥
तबाह विश्वकर्मा ॥ समेतु दिवसे कुर्याद्देवतोत्यापनं बुधः ॥ पष्टं च विष-
नेप्टं मुक्त्वा पंचमसप्तमाविति ॥ समेषु पष्ठं विपमेपु पंचमसप्तमव्यतिरिक्तं दिन
नेष्टमित्यर्थः ॥ देवतोत्थापन मंडपोद्वासनं च ॥ अथ प्रयोगः ॥ स्थापितदेवताः
पंचोपचारैरभ्यर्यनपूर्वकं प्रदेशान्तरं समानीय पत्नीसंस्कार्याभ्यां समन्वितो यज-
मानः प्राहमुख उपविश्याचम्य प्राणानायम्य देशकालौ संकीामुककार्य स्था-
पितदेवतानां पोडशोपचाररभ्यर्चन विसर्जन सदंगरपेन स्वस्तिवाचनं च करिष्ये ।।
इति संकल्पं कुर्यात् ॥ ततो यथाविधि गणेशमभ्यर्च्य पोडशोपचारैः स्थापितदेव-
ताथाभ्यय॑ ।। ॐ उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पत इति विसर्जन! ततः कल विधिना संस्था.
प्य स्वस्तिवाचन यथोक्तं कुर्यात ॥ तत्रास्य मंडपदेवतोद्वासनकर्मणः पुण्याई भवन्त
इति वाक्यप्रयोग इति विशेपः॥ अयोदङ्मुखा आचार्यास्तिष्टन स्थापितकलश-
अथ शिवमानसपूजा "---रत्नैः कल्पितमासनं हिमजलैः स्नानं च दिव्यांवर
नानारत्नविभूषितं मृगमदामोदांकित चंदनं ॥ जातीचंपकविल्वपत्ररचित पुष्पं च धूपं तथा
वीपं देव दयानिधे पशुपते हत्कल्पितं गृह्यतां ।। १ ।। सौवणे नररत्नखंडरचिते पात्रे घृतं
पायसं भक्ष्यं पंचविधिं पयो दधियुत रंभाफलं पानकं ॥ शाकानामयुतं जलं रुचिकरं कर्पू.
रखंडोन्वलं तांबुलं मनसा मया विरचितं भक्त्या प्रभो स्वीकुरु ॥ २॥ छत्रं चामरयो-
युगं व्यननकं चादर्शकं निर्मलं वीणाभेरिमृदंगकाहलकलागीतं च नृत्यं तथा ।। साष्टांग
प्रणतिः स्तुतिर्बहुविधा ह्येतत्समस्तं मया संकल्पेन समर्पितं तव विभो पूनां गृहाण प्रभो ।।
॥ २ ॥ आत्मा त्वं गिरिजापतिः सहचरा: प्राणाः शरीरं गृहं पूना ते विषयोपभोगर-
चना निन्द्रा समाधिस्थितिः ॥ संचारः पदयोः प्रदक्षिणविधिः स्तोत्राणि सर्वा गिरो
यद्यत्कर्म करोमि तत्तदखिल शंभो तवाराधनं ॥ ४ ॥ करचरणकृतं वाकायनं कर्मनं वा
श्रवणनयननं वा मानसं वाऽपराधम् ॥ विहितमविहित वा सर्वमतरक्षमस्व जय जय
करुणाधे श्रीमहादेव शंभो ॥५॥
अथ द्वादशज्योतिर्लिंगानि"-सौराष्ट्र सोमनाथं च श्रीशैले मल्लिकार्जुनं ।। उज्ज.
यिन्यां महाकालमोंकारममलेश्वरं ॥१॥ परल्यां वैद्यनाथं च डाकिन्यां भीमशंकरं ।।
सेतुबंधे तु रामेशं नागेशं दारुकावने ॥२॥ वाराणस्यां तु विश्वश व्यंकं गौनमीतटे ।।
हिमानले तु केदारं घुमणशं शिवालये ॥ ३ ॥ एतानि ज्योतिर्लिंगानि सायं प्रातः पठे.
न्नरः ॥ सप्तमन्मकृतं पापं स्मरणेन विनश्यति ॥ ४ ॥

·(१५६) स्याभिः पात्रान्तरगृहीताभिरद्भिस्तवत्यैः पंचपल्लवैः सशः पुण्याहवाचनोक्तर- भिकमंत्रर्धत्तनवकंचुकीवस्त्रया वामस्थितया पल्या समन्वितं सपुत्र सपरिवार नूत- नवखयज्ञोपवीतधारिणं स्वासनोपविष्टं माड्मुखं यजमानमभिपिचेत् ।। ततः फल- शोदकेनान्येनोप्णोदकेन च तैलाभ्यंगसापध्यानुलेपनपूर्वकं सुस्नातौ दंपती अभिपेफकालीनानि वासांसि परित्यज्यान्यान्यातशुभ्रवासांसि परिचाय ज्येत. चंदनपुष्पधारणं च कुरुतः ॥ त्यक्तानि वासांस्याचार्यों गृहीयात् ॥ अय कर्ता पट्पु पटषु मासेष्वस्मद्गोत्रे शोभनानि भवन्तिति प्रार्ययत्तेपि तयास्त्यिति प्रतियुः ।। ततस्तानि वृक्षपत्रयेष्टितान्युन्मुत्राणि गृहोपरि शुचिदेशे प्रक्षिप्यांगणस्थं नि. तानमीशानकोणाद्विमुच्य यथाशक्तिवाह्मणभोजनसंकल्पं विधाय संकल्पपूर्व- कं ब्राह्मणेभ्यो भूयसी दक्षिणां दत्त्वा अच्छिद्रतां वाचयित्वा ईश्वरार्पणं फर्म कुर्यादिति देवतोत्यापन विधिः॥ " अयाभ्युदयिकथादोत्तरं देवतोत्थापनपर्यन्तं निषेधाः"-गार्यः ॥ नांदी- आध्ये कृते पश्चाद्यावन्मावृविसर्जनं ॥ दर्शश्रादं क्षयश्राद्धं स्नानं शीतोदकेन च ॥ अपसव्यं स्वधाकारः नित्य श्राद्धं तथैव च ॥ ब्रह्मयज्ञ चाध्ययन नदी सीमा- तिलंघना उपवासवतं चैव श्राद्धभोजनमेव च॥ नैव कुयुः सपिंडाश्च मंडपोद्वासनावधि: अत्र नित्यश्राद्धनिषेधेन तत्कार्यविहितपिठ्या निषेधसिद्धेः स्वघाफारग्रहणं त- सहितवैश्वदेवनिपेधार्य ॥ आचारसंवादलाभाच्चेति बहव इत्युक्तं स्मृति- . कौस्तुभे ॥ तथा अन्यत्र ॥ अभ्यंगे मुतके चैव विवाहे पुत्रजन्मनि ॥ मांगल्येषु च सर्वेषु न धार्य गोपिचंदनमिति ।। श्रीशंभोवरणद्वंद्वमाधाय हृदयांबुजे ।। उद्धवस्य तनूजेन काशीपुरनिवासिना ॥१॥ रवितानन्तदेवेन सर्वकर्मागपद्धतिः ॥ गुरवस्तेन तुष्यन्तु विद्वांसश्च तथा मयि॥२॥ इति श्रीसूर्यपुरनिवासिना भीतडाखेडावालविप्रजातीयेन द्विवेद्युपनामकपरशुरामात्मजेन जगन्नाथशर्मणा संशोधिते श्रीरुद्रकल्पद्रुमे प्रयोगपरिच्छेदः . ॥समाप्तः॥

·.. ॥ अथ शास्त्रार्थपरिच्छेदः॥३॥ सिद्धिबुद्धिपदातारं विनव्यूहविदारणम् ॥ बन्दै महागणपतिं शिवविवादिवन्दितम् ॥१ अज्ञानतिमिरध्वंसि सत्यज्ञानमकाशकम् श्रीमद्गुरुपदाम्भोजे बन्दे शास्त्रार्थसिद्धयर मुनीन् कात्यायनानत्वा श्रीमदुद्धवसुनुना रुद्रकल्पद्रुमाख्योऽयं निवन्धस्तन्यते मया॥३ हेमाद्रयादिनिबन्धास्तु वहवःसन्ति यद्यपि तेभ्यस्त्वस्य विशेपो यः पण्डितैरवधार्यताम्॥४ तावदुपयुक्तत्वाद्विनियोगो विचार्यते विनियोगशद्वेन च शेषशोपि भावलक्षणः सम्बन्धोऽभिधीयते । मंत्राणां प्रयोगसमयेतार्थस्पारकतया कर्मार्थत्वेन परार्थत्वाच्छेपत्तम् । फर्मणां च सर्वशेषाणामेकशेपित्यम् । योगियाज्ञवल्क्येनापि । पुरा कल्पे समुत्पन्ना मंत्राः कर्मार्थमेवच अनेन चेदं कर्तव्यं विनियोगः स उच्यते ,, इत्यत्र पूर्वार्धे कर्मार्थतया मंत्राणामुत्पत्तिमभिदधता मंत्राणां शेपतां कर्मणां च शेपितां च उत्तरार्धे शेपशेपिणो संबध एव विनियोग इति प्रतिपादितम् । एकस्यैव मंत्रस्यैकस्मिन्कर्मणि विनियोगस्यापि विधिसामर्थ्यास्कातरेप्वपि सजातीयविना- तीयेषु शेपत्वमस्ति । ततश्च यदा यो मंत्रो यस्मिन्कर्मणि तस्य मंत्रस्य विनियोगोड- वगंतव्यः । यद्यपि माध्यंदिनकाण्वादिवाजसनेयशाखासु रौद्राध्याययस्य शतरुद्रि- यस्य अथातः शतरुद्रियं जुहोति " इत्यादिकथाश्रुत्या शतरुद्रियहोम उत्तरपक्षः परस्यां सत्रयां परिश्रित्स्वर्कपर्णेनाकाप्टेन शातयत्सततंजतिलमिश्रान् गयेधुका. सक्तून् एके तिष्ठन्नुदङ्नमस्त इत्यध्यायेनेत्यादिकेन कात्यायनसूत्रेण च विहिते सोमशेपस्याग्नेः शेपरुद्रियाख्ये होम एवं विनियोगात्तच्छेपत्वमेवेति न जपादिशेप- त्वम् । तथापि । अथ हैन ब्रह्महारिणः कि जप्येनामृतत्वं गच्छति वन्नो बहीति सहोवाच याज्ञवल्क्यः शतरुद्रियेणेत्यानि हवा अमृतानि नामधेयान्येतैर्दवा अमृतो भवतीति जाबालोपनिषदि । गुरोः सकाशादध्ययनेन वेदलक्षणं ब्रह्महरंति ते ब्रह्महा. रिणः शिष्या इत्ययः । यः शतरुद्रियमधीते सोऽग्निपूतो भवति । स सुरापानात्पूतो भवति । सब्रह्महत्यायाः पूतो भवति । सकृत्याकृत्यात्पूतो भवति । तस्मादविमुक्त- माश्रितो भवति । अत्याश्रमी सर्वदा सकता जपेत् । अनेन ज्ञानमामोति संसारार्णव- नाशनम् तस्मादेवं विदित्वैन कैवल्यफलमश्नुते इति कैवल्योपनिपदि । अग्नः पूत इत्यग्निपूत इति । अमिसकाशात् कृत्याकृत्यात्पूत इत्यर्थः । कृत्याकृत्यादिनि । कत्यस्य विहितस्याकृत्यादकरणाद्विहितकाकरणजन्यात्पापादित्यर्थः । यः श्रद्धया- युतो नित्यं शतरुद्रियमभ्यसेत् । अनिदाहात्सरापानाहुष्कृत्याचरणात्तथा । मुच्यते ३० ·ब्रह्महत्याया इति कैवल्यशाखिनः । इति सूतसहितायाम् । एकादशगुणान् वापि रुदानावर्त्य धर्मवित् । महापापैरपि स्पृष्टो मुच्यते नात्र संशयः इति मिताक्षरायाम् । स्मृतौ । एकादशगुणान् रुदानावर्त्य याति रुद्रताम्। इतिवृहत्पराशरस्मृतौ। म पीता गुरुदारांश्च गत्वा स्तेयं कृत्वा ब्रह्महत्यां च कृत्वा॥ भस्मच्छन्नो भस्मशय्याशयानो रुद्राध्यायी मुच्यते सर्वपापैः ॥ इति शातातपस्मृतौ ।। यस्तु रुद्र जपेन्नित्यं ध्याय- मानो मपाकृतिम् ॥ पटक्षरं वा मणवं निष्कामो विजितेंद्रियः ॥ अथापर्वशिरोमंत्र फेवल्यं वा रघूत्तम । स तेनैव च देहेन शिवः संजायते ध्रुवमिति पद्मपुराणे शिवगी- तायां च जपे विनियोगश्रवणात् ।। रुद्राणां च तथा जप्यं सर्वापविनिकृतनम् । सर्व- कामकरो होमस्तथा सर्वत्र शांतिदः। अनाविकानामश्वानां कुंजराणां तयैवच । मनुष्याणां नरेंद्राणां बालानां योपितामपि॥ ग्रामाणां नगराणां च देशानामपि भा- गैव । उपद्रुतानां धर्मशमथितानां तथैवच। मरणे समनुमाप्ते रिपुजे च तयाभये । रुद्र- होमः परा शांतिः पायसेन घृतेन पेति विष्णुधर्मोत्तरे जपहोमयोविनियोगश्रवणात् ।। अयात: पंचांगरुद्राणां न्यासपूर्वकं जपहोमानविधि व्याख्यास्यामः इति बोधापन- सूत्रे जयहोमाभिपेकेषु विनियोगश्रवणाच तेष्वपि शेपत्वमस्त्येव । तस्माजपे साध्ये जपे, होम साध्यहोमेऽभिषेक साध्येऽभिपके विनियोगो चोदच्यः । शतमसंख्या- ता रुदा देवता अस्पेति शतरुद्रियम्। शतरुद्राद्घच "वा. २७०२ इति धमत्य- यांतोऽयं शतरुद्रियशदः । अत्र पूर्वोदाहृतस्मृतिसूत्रपुराणवचनेषु रुद्रं अपेदिति । रुद्रान् जपेदिति श्रूयते । तयोभययाप्येकवचनांतत्वेन बहुवचनांतत्वेन वा श्रुतस्य रुद्रपदस्य रौद्राध्यायोऽभिधेयः । स्मृतिकाराणामिह रौद्राध्यायवाचकत्वेन रुद्रपद- प्रसिद्धः । गृहकाराभिमायाच । तथाहि । शूलगवपचौ अनुवातं पशुपयस्याप्य रुद्र- रुपतिष्टत इति पशुकर्मकं रुद्रकरणकमुपस्थानमभिघाय भयमोत्तमाभ्यां वानुवाका- भ्यामित्येवमाह । इत्यमभिदयता गृह्यकता पारस्कराचार्यण बहुवचनांतरुद्रशदस्पेह यएवमसिदोऽर्थः । अतएव रुद्भरित्यनेन रौद्राध्यायस्य प्रकृतत्वादुत्तरसूत्रे पशुकर्म- कोपस्थाने करणभूतयोः प्रयमोत्तमानुवाफ्योः रौद्राध्यायावयवभूतत्वं न सिध्येत् । मा सिध्यतु । एवं च प्रयमोत्तनानुवाको कम्येति संदिहातेति स्वाभिमायो दर्शितः । अतएव पोत्सर्गे रुद्रान् जपित्येनि सूत्रे बहुवचनानरुद्रपदवाच्यो रौद्राध्याय इति भर्तृ- यनककोपाध्यापहरिहरमयरामादिभियाख्यातम् । गोपाध्यायवासुदेवादिमिःपद्ध- तिकारैरपि तयैव प्रयोग उपन्यस्तः। रौद्राध्याये रुद्रदेवत्यमंत्रबहुत्वापेक्षया रुद्रानिति बहुवचनम् । रुदैवत्यपत्रसमुदायात्मकरौद्राध्यायस्य मंत्रैकत्वापेक्षया च रुद्रमित्येक वचनम् ॥ एवं च समग्रस्य रौद्राध्यायस्य मौकत्वात्सकलेन रोदाध्यायेनैकाहुति:

·होतव्येति पक्षः सिद्धः। अतोऽस्मिन् पक्षे रौद्राध्यायांते स्वाहाकार इति। बहुवचनाच मंत्रबहुत्वमपि गम्यते । अतश्चानेकाहुतिपक्षा अपि सिद्धाः । एतच्च मंत्रविमागे स्फुट वक्ष्यते । तथा च रुद्रस्य रुद्रदेवत्यमंत्रसमुदायात्मकरौद्राध्यायस्य, रुद्राणां रौद्राध्या- यात्मकानां रुद्रदैवत्यानां मंत्राणां वा जयो रुद्रजप इत्यर्थः। किंच। उदाहतजा. वालोपनिपदि " शतरुद्रियेण" इति तृतीयया मंत्रांतरजपनिरपेक्षरुद्रापरपर्याय- शतरुद्रियजपस्यैव फलसंबंघावगमात्तस्यैव प्राधान्यम् । वाक्यांतरेषु तु श्रयमाणार्या- क्षिप्तसाध्यत्वानुवादिनीद्वितीया तृतीयाथै द्रष्टव्या । सक्तून् जुहोतीतिवच । ततश्चैवं वाक्यार्थः । अशेषपापात्स्वात्मनः पूतत्वकामः शतरुद्रियेणाधीतेन स्वात्मानमशेप. पापात्पूतं भावयेदिति । वर्तमानेन स्वदेहेन स्वात्मनः शिवत्वमाप्तिकामः शिवाकृति ध्यायमानो रुद्रेण तेनैव स्वदेहेन स्वात्मानं शिवं भावयेदितिच । एवं वाक्यांतरेप्वपि वाक्यार्था ऊह्याः। अतश्च चमकनपस्य प्राधान्यकोटौ न प्रवेशः ननु रुद्राणामिव चम. कानुवाकानामपि रुद्रजपादौ प्राधान्यं स्याद् । " नमस्ते रुद्रमन्यये " इत्येकादशा- नामनुवाकानां जपति जपति “अग्नाविष्णू सजोपसा" इत्येकादशानुवाकानामेक- मेकं जपेदिति बौधायनसूत्रे विशेपानवगमादिति चेत्सत्यम् । यद्यप्यस्मिन् सूत्रे वि. शेपो नावगम्यते तथापि " पंचांगरुद्राणां जपहोमार्चनविधि व्याख्यास्यामः" इति प्रतिज्ञासूत्रे रुद्रपदग्रहणाचावगम्यते हि विशेषः । यदि रुद्रागामिव चमकानुवाकाना- मपि रुद्रनपादौ प्राधान्यं स्यात्तदा रुद्राणां चमकानुवाकानां च जपादाविधिमित्येव ब्रूयात् । बहुपु प्रागुदाहृतवाक्येषु रुद्राणामेव जपफलश्रवणाय चमकजपस्य रुद्रजपां- गत्वमेव स्यानतु प्राधान्यम् ॥ उक्तंच भगवता जैमिनिना " फलवत्सन्निधावफलं. तदंगम्" इति फलवतो दर्शपूर्णमासशदवाच्याप्नेयादियागसमुदायस्य सन्निधौ श्रूय- माणानामफलानां प्रयाजानुयाजादियागानां दर्थपूर्णमासांगत्ववत् फलवतो रुद्रनपस्य सन्निधौ श्रूयमाणस्याफलस्य चमकजपस्य स्वजपांगत्वम् । एवंच सति काण्वमाध्यं- दिनादीनां चमफजपानुष्ठानात्फलाधिक्यमानं नतु तदकरणे रुद्रवैगुण्यम् । पराशरा- दि स्मृतिप्वनभिहितत्वेन कौशिकचौपायनाभ्यामभिहितत्वेन च तस्य वौधायनको- शिकेतरान्प्रति कृताकृतत्वावगतः । नन्वेकत्र श्रुतस्याधिकांगस्थान्यत्रोपसंहारः स्यात् फयं तस्य कृताकृतत्वमिति चेत्सत्यम्। स्यात्समर्थ प्रत्युपसंहारः। असमर्थ प्रति तु नो. पसंहारः। किं तहि यावदुक्तांगानुष्टानम्। वहल्पं वा स्वगृह्योक्तं यस्य कर्म प्रकीर्तित- म् ॥ तस्य तावति शास्त्रार्थे कृते सर्वः कृतो भवेद् इति वचपरिशिष्टोक्तेः । ऊनो बाप्यतिरिक्तोवा यः स्वशाखोदितो विधिः। तेन संतनुयाद् यज्ञ न कुर्यात्तारतांत्रिक मिति लौगाक्षिणोक्तेश्च । शाखांतराधिकरणे " यनान्नातं स्वशाखायाम् " इत्यादि ·(१६०) वक्ष्यमाणकात्यायनादिवाक्येषु च प्रतिपादितस्यैकत्र श्रुताधिकांगोपसंहारस्य बट्ट- चपरिशिष्टवाक्ये स्वशाखोक्तहल्पयाद्विध्यनुष्ठानोक्तः पारस्याधिकांगोपसंहारनि- वृत्यात्मा निपेषोऽर्थसिद्धः । लौगाक्षिणा तु " न कुर्यास्पारतांत्रिकम्" इत्यनेन परोक्ताधिकांगोपसंहारस्य शान एव निषेधः कृतः। एवं चातिरात्रे पोडशीग्रहणाग्रहण- वत् परोक्ताधिकांगोपसंहारस्य विहितपतिपिद्धत्वादिकल्पः । सच समर्यासमर्थाव- पयत्येन व्यवस्थितो वोध्यः । ऐच्छिकविकल्पस्याप्टदोपदुष्टत्वात् । तस्मात्मपान भृतरौद्राध्यायस्यैव जपो रुद्रजपः। प्राधान्येन व्यपदेशा भवतीति न्यायादिति निष्कर्ष इति स्थितम्। उपपादयिष्यते च रुद्रयेदनिरूपणावसरे विस्तरेणैतत् । अत्रैवद्विचार्यते किं रुद्रो जपादिपु तैत्तरीयशाखीय एवापरशाखिभिरुपादेय उत स्वस्वयजुः शाखीय एवेति । कितावत्माप्तम् । तेतरीयशालायामेवेति कर्तव्यतासहितरुद्रवियः श्रवणादन्यास यजुः शाखासु रुद्रमाप्रश्रवणेऽपीति कर्तव्यताया अश्रवणान् सर्व- शाखिभिस्तचरीयशाखीय एवं रुद्रो जपादिपपदेय इति। अत्र व्रमा रुद्रा स्वस्वयजुः शाखीय एव जपादिपूपादेयो न पुनः सर्वैस्तैत्तरीयशाखीयः । कुत एतत् । अपहन ब्रह्महारिणऊचुः किंजप्येनामृतत्वमिच्छति तन्नो बहीति सहोवाच याज्ञवल्लयः शत- रुद्रियेणेत्येतानि हवा अमृतानि नामधेयान्यतैईवामृतो भवतीति जाबालोपनिपच्छ्रत्या अमृतलक्षणफलसाधनत्वेन विहितमपस्य शतरुद्र शतरूद्रियापर पर्यायद्वयस्यसैद्राध्या- यस्य सर्वासु यजुःशाखास श्रयणात्। यदि स्वशाखायां रुद्रो न श्रूयते तदा शाखांतरी- परुद्रग्रहणं प्रसज्येत । न चैतदस्ति । किंच । फलसम्बन्धबोधकस्मृतिश्रुतिपुराणादि- पापयनिशतरुद्रियशदस्य रुद्रशदस्य वा श्रवगेनाध्ययनगोचरीभृतत्वाच्छीमोपरिप- तिफरीन प्रथमतः स्वशाखीयस्यैव शतरुद्रियस्य मतीतः। इतर शाखीयस्य विलंबोप- स्थितिस्त्वात्पश्चात्प्रतीतेचा प्रथमोपस्थितपरित्यागे कारणाभावाचा "स्वाध्यायोध्ये- तपः" इत्यत्र स्वाध्यायस्योपादेयत्वाचद्गतकत्वस्य विवक्षितत्वेन शाखांतरीया ध्ययनामसवतेश्च । " अक्रिया विविस प्रोक्ता विद्वद्भिः कर्मकारिणाम्। अक्रिया च परोक्काच वृत्तीया च यया क्रिया" इति छन्दोगपरिशिष्ट कात्यायनेन स्वशाखोक्त- परित्यागेन परशाखोक्तानुष्ठानस्याकरणरूपा क्रियाताभिधानाच ! " यः सशाखो- क्तमुरसज्य परशाखोक्तमाचरेत् । अममाणमपि कृत्वा सोंग्ये तमसि मज्जति" तर कात्यायनवाको स्वशाखोक्तपरित्यागेन परशाखीयोपादाने दोषश्रा- णाच । तस्मात्स्वस्थयजुः शाखीय एव रुदः सर्वशाखिभिजादिषु ग्राह्य इस्येवयुक्त म् ॥च " आदित्यानीमानि शुलानि य जूपि वाजसनेयेन याबरलयेनाख्या- ·यन्ते इति श्रुतिरपि वाजसनेययजुपां प्राशस्त्य मतिपादयंती तदंतः पातीनो दस्पापि माशस्त्यं प्रतिपादयन्ति । आदित्यादधीतानि । आदित्यानि । एतानि च यजूंपि शुक्लानि शुद्धानि निर्मलानि वीर्ययुक्तानि शीघ्र फलप्रदानीत्यर्थः । इतोऽन्यानि यानि यजूंपि तानि कृष्णानि मलिनानि वीर्यहीनानि विलयेन फलमदानीति श्री शंकरस्वामिप्रभृतिभिरियं श्रुतिर्व्याख्याता । तेनादित्यादधीतानामेपां यजुपां शु. क्लत्वेन शीघ्र फलमदत्वादन्येषां यजुषां कृष्णत्वेन तदभावाच्छुक्लयजुपामेव प्राश- स्त्येन वाजसनेयीशाखीयोरुद्रोऽतिप्रशस्त इति गम्यते ॥ यत्तु इति कर्तव्यतासहित रुद्रविधेस्तैत्तरीयशाखायामेव श्रवणेनान्यत्र तदश्रवणातत्तरीयशाखीय इति फत- व्यता विशिष्ठो रुद्रो जपादिपूपादेय इत्युक्तं तन्न ॥ नहि इति कर्तव्यताया अश्रवण- मात्रेण हेतुना स्वशाखीयरुद्रपरित्यागेन तैत्तरीयशाखीयरुद्रोपादाने युक्तम् । हेतूना मुक्तत्वात् । इति कर्तव्यतायारत्वश्रुताया अप्यन्यतो ग्रहणं युक्तमेव । शाखांतराधिकरणन्यायात् । “यन्नाम्नातं स्वशाखायां परोक्तमविरोधि यत् । विद्वद्भिस्तदनुष्टेयमग्निहोत्रादि कर्मवत् " इति छंदोगपरिशिष्ठे कात्याय नोक्तेश्च । " यन्नाम्नातं स्वशाखायां गृह्ये वा गृहशेपतः। तद् ग्राह्यं मनवः प्राहुः पारक्यमवि. रोधि यद्" इति स्मृतिसंग्रहाच । “आत्मतंत्रपु यन्नोक्तं तस्कुर्यास्पारतंत्रिकम् । विशेषाः खलु सामान्या वेदोक्ता वेदवादिभिः" इतिकार्णाजिनिस्मरणाच । यत्तु । ऊनो वाप्यतिरिक्तो वा यः स्वशाखोदितो विधिः" इति मागुदाहृतं लौगा. शिवचनं तद्वदल्प वा स्वगृह्योक्तमित्यनेन समानार्थकम् । यथा । "क्रत्वर्थ- पुरुषार्थयोर्जिज्ञासा " इत्यत्र ऋतुशद्धः कर्मसामान्यपरो न पुनर्देवतोदेशेन द्रव्यत्या. गात्मकक्रतुपरः । तथा “ वेन संतनुयाद् यज्ञम् " इत्यत्रापि यज्ञशब्दः कर्मसामा. न्यपरो योद्धव्यः । केचित् " यज्ञ संतनुयात् " इति वचनादर्शपूर्णमासादिविषय- तामस्य वाक्यस्य मन्यन्ते । ततश्च दर्शपूर्णमासादिष्वपि परोक्ताधिकांगोपसंहार इति। तन्न । सर्वशाखामत्ययकर्मण एकत्वेन दर्शपूर्णमासादिष्वपि परोक्ताधिकांगोपसंहार- कर्तव्यतायाः शाखांतराधिकरणे निर्णीतस्वाद । तस्माद्वानसनेयिशाखामु श्रीरुद्र- स्याश्रुतेति कर्तव्यताकस्वाद्वाजसनेयिभिः परोक्ता श्रीरुद्रेति कर्तव्यता ग्राह्येति युक्तम् । वस्तुतस्तु । बृहत्पराशरस्मृतौ रुदेति कर्तव्यताया वाजसनेयिविपयत्वेनास्त्येवश्र- वणम् । स्मृतेः सर्वशाखासाधारण्येऽपि “ इपेस्वादिषु खब्रह्मातेषु याः क्रियाः" इति वाक्ये खं ब्रह्मांतत्वोक्तिलिंगाद्वाजसनेयिविपयतामतीते । एवं च यजुर्वेदभिन्न- वेदशाखामु शतरुद्रियहोमस्याध्वर्यवत्वादश्रुतत्वेन तदंगभूतरुद्रस्य च तास्वश्रवणार- हुचछंदोगादीनां श्रुतिस्मृतिपुराणेषु भूयो महिमाश्रवणेन जपरुद्र होमरुद्राभिषेका- ·(१६२) नामन्यतमचिकीयामुत्पन्नायां स्वपरंपरापरिगृहीतयजुःशाखायाः स्वशाखावैन त. च्छाखासमान्नात एव रुद्रोजपादिष्वाध्वर्यवमिव तैह्यो नत्वनि यमेन यक्किचिद् यजुः शाखीयः । स्वपरंपरापरिगृहीतयजुः शाखाया सशाखालं च स्त्रीयः पित्रादिभि- रीतो वेदः स्वाध्याय इत्ययकेन " स्वाध्यायोध्येतव्यः" इति विधिना "पारं. पर्यागतो येषां वेदः स परिहणः । तच्छाख फर्म कुर्नीति तच्छाखाध्ययन तथा" इति मदनपारिजाते वसिष्ठेन चोक्तम् । स्वाध्यायः स्वशाखेत्यनयोतरं । किंच। "वेदानधीत्य वेदो वा वेदं वापि ययाक्रमम् । अविप्लुनब्रह्मचयों लक्षण्यां त्रियमुद्र- हे " इति वेदाध्ययनोचरं स्नानविधिपरे यातालयवाक्ये "वेदं वेदौ तथा वेदान चेदान् वा चतुरो दिनः। अघोत्य चाधिगम्यार्य ततः स्नायाद् द्विजोत्तमः" इति मा- घवीये कूर्मपुराणवाक्येच विहितानेकवेदाध्ययनपक्षे वेदशब्देन वचदेव निष्स्वपरं- परापरिग्रहीतशास्त्र विवक्षिता । अन्यया "सइस सामशाखा। एकशतमवर्षाशा- खाः। एकविंशतिशाख घचम्" इति वचनोक्तसकलशाखाविशिष्टैककवेदाध्य- यने विधीयमानेऽशक्यार्थविधानापः । न तावदध्ययन केनापि शक्यं कर्तुम् । नच पित्राऽन्याऽध्येतव्या, पुत्रेण वन्येत्येवमनियमेनवेदसंबंधिन्याः यम्याः कस्याधि- देवस्या शाखाया अध्ययनेन तद्विध्युपपत्तौ न स्वपरंपरापरिगृहीतशाखाया अध्ययने नियम इति वाच्यम् । तथा सति पुत्रेणाधीयमानशाखायाः स्वाध्या- यत्वमेव व्याइन्येत । नहि पुत्रेणाधी यमाना शाखा स्वीयैः पित्रादिभिरधीता। अम्वाध्यायत्वाच न तस्या अध्ययन सिध्येत् । स्वाध्यायो ध्येतव्यः॥ इत्यनेन विधिना साध्यायस्यैयाध्ययनविधानात् । अवश्य यस्य घेदस्य या शाखा स्वपरंपरापरिगृहीता तस्य वेदस्य सैन शाखा स्वशाखेति व्यवहार: शिष्टानां । तेन स्वशाखातोऽन्यस्या एक वेद संबंधिन्यानाध्ययनं । तस्या अस्वपरंपरापरिगृहीतत्वादस्वाध्यायवेनाध्ययनस्याविहितत्वाद् । अतएव न तदुक्तं फर्मानुष्ठानं । अध्ययनस्य कर्मानुष्ठानार्थत्वेन दृष्टापत्वात् यत्तु । " अधीत्य शाखा- मात्मीयामन्यां शाखां सतः पठेन्” इति. मदनपारिजाते वसिष्ठस्मरण तत्तस्य घे. दांतरसंबंधिन्या अन्यशाखाया अध्ययने क्रमविधानार्थत्वात् "स्वाध्यायोध्येतव्यः" इत्यत्र स्वाध्यायस्योपादेयकत्वेन तद्गतेकत्वस्य विवक्षितत्वाच नैकवेदसंबध्पत्यशा- खाध्ययनविधायकम् । वेदांतरसंबंधिन्या अप्पन्यशाखाया: स्वपरंपरापरिग्रही- वाया एवाध्ययन तदुक्तफर्मानुष्ठान च । स्वाध्यायत्वेनास्या अध्ययनस्य विहितवा- त् । तेनायमयों निप्पनः । स्वपरंपरनिष्ट स्वशाखावासिध्या यस्य वेदस्य यस्याः शाखायाः व्रतादेशपूर्वक पूर्वमध्ययन तस्पा: स्वशाखात्वं मुख्य ध्यपन स्यचौत. " ·(१६३) स्मार्तकर्मानुष्ठानार्थत्वात् । अत एव तस्याः पूर्वमध्ययनमुक्तं मदनपारिजाते व- सिष्ठेन “ अधीत्य शाखामास्मीयामन्यां शाखां ततः पठेन्" इति । तदन्यवेदसं- चंधिशारखानां तु स्वपरंपरापरिगृहीतत्वेऽपि न स्वशाखात्वं मुख्य । तध्ययनस्य श्रौतकर्ममात्रानुष्ठानार्थत्वात ॥ अतएव तासां पश्चाध्ययनमिति । एतच्च प्रतिवेदं भि- म्नभिन्नव्रतादेशपले ज्ञेयम् । सर्ववेदार्यमेकवतादेशपक्षे तु ऋग्वेदमारभ्यैव सर्व- वेदाध्यपनोक्तेः स्वपरंपरानिष्ठप्रसिद्धः सस्वशाखात्वे हेतुस्त्वं चोध्यम् । ननु चे- दानींतनानामनेकपेदाध्ययनादर्शनात्कथं वेदांवरे स्वपरंपरापरिगृहीवशाखानिर्णय इति चेदुच्यते । अनधीतवेदानां यथा स्वशाखानिर्णयस्तथैवेत्यवेहि । माध्य- दिनशाखोतकर्मानुष्ठानस्य स्वपरंपरायातत्वादस्माकं माध्यंदिनीशाखेत्यनधीत वेदा यया स्वशाखानिर्णयं व्यवहरंत्येवमिहापि । ततश्च येषां ऋग्वेदिनां यच्छा- खीयमाध्वर्यवं स्वपरंपरायातं तेषां यजुर्वेदसंबंधिनी सैव स्वशाखेति । एवं येषां यजुर्वेदिनां यच्छाखीय हौत्रं स्वपरंपरायातं तेपां ऋग्वेदसंबंधिनी सैव स्वशाखे. ति । एवं येषां छंदोगानां यच्छाखीयं हौत्रपाध्वर्यवं वा स्वपरंपरापरिगृहीतं ते- . षामृग्वेदसंबंधिनी यजुर्वेदसंबंधिनी सैव स्वशाखेति । तेन श्रौतस्मातफर्मा- नुष्ठानाय बचशाखापरिगृहीतारो यथा केचिद्द्य शांखायनशाखिन इति व्पप- दिशति । अत एव आश्वलायनशाखिना शांखायनशाखिनो वा औवमाध्वर्यवम- नुष्टातुं यजुः शाखापरिगृहीतारो वयमापस्तंघशाखिनो वयं बोद्धायनशाखिनो व- यं काण्वशाखिनो वयं माध्यंदिनशाखिन इत्येवमादि ध्यपदिशति । एवं श्रौतस्मा. तकर्मानुष्टानाय यजुःशाखापरिगृहीतार आपस्तंबाद्या अपि श्रौतं होत्रमनु- छातुं ऋगशाखास्वपि वयपाललायनशाखिन इत्यादि व्यपदिशति । एवं सर्व- शाखिनां सर्ववेदेषु बोध्यम् । तस्मात्स्वपरंपरापरिग्रहीतयजुःशाखायाः स्व- शाखात्वेन तच्छाखोक्तमेव रुद्रनपादिकं बचादिभिः कार्यम् । अन्यथा स्वशा- खोक्तत्यागपूर्वकं परशाखोक्तानुष्ठानस्य " अक्रिया त्रिविधा भोक्ता" इत्यादिना पूर्वोक्तकात्यायनवाक्येनाक्रियात्वप्रतिपादनस्य स्वशाखोक्तं विहाय परशाखोक्ता- नुष्ठाने "य: स्वशाखोक्तमुत्सृजेत् " इत्यादिना पूर्वोक्तेन कात्यायनवाक्येन दोप- प्रतिपादनस्य चानुपपत्तेः। न च स्वाध्यायोध्येतव्या पारंपर्यागतो येपाम्, अ- क्रिया त्रिविधा प्रोक्ता, यः स्वशाखोक्तमुत्सृज्म." इत्यादिवाक्यानि मुखस्वशाखा विषयाणीति वाच्यम् ।। स्वशाखास्वस्याविशिष्टत्वेनोभयत्रापि तेषां प्रवृत्तेः । यत्तु नारायणभट्टकृतरुद्रपद्धतौ "ता वौद्धायनं ग्राह्यं पहचादिभिरादराव इति वचनं तत्स्वपरंपरापरिग्रहीत वौद्धायन शाखाविषयम् । उक्तन्यायसिद्धार्थानुवादक- " .

·(१६४) से लापवान् । अपूर्वार्थविधायकत्वे गौरवाच । नचास्मिन् वाक्ये रुद्रपदमुपातम- स्ति । येन चौधायनशाखीयो रुद्रो ववादिभिरुषादीयते । किंच नेदं वाक्य रुद्रपकरणपठितम् । आधर्यत्र प्रतिपादकतया हि कचिदेतदुदाहृतम् । न च सवर्षहचादिभिौधायनीयमेवाध्वर्यवानुष्ठीयते । उक्तार्यकस्वाध्यायविधिविरो. धात् । " पारंपर्यागनो येपाम्" इति वसिष्ठस्मृतिविरोधाच ।“ अक्रिया त्रिवि. था मोक्तः यः स्वशाखोक्तमुत्सृज्य" इति कात्यायनवचो विरोधाच्च । कि तर्हि, स्वपरंपरापरिगृहीतयजुःशाखीयमेव युक्ततरमुत्पश्यामः । ये स्वस्वपरंपरापरिगृही- तवौद्धायनशाखासमाम्नातरुद्रस्य जपाचाचरति पहचादयस्तेषां स्वाध्याय वि. ध्ययविरोधः । " पारंपर्यागतो येषाम्" इति वसिष्ठस्मृतिविरोधः । स्वशाखो- क्तपरित्यागेन परशाखोक्तानुष्ठानस्याकरणखोक्तिविरोधः । परशाखोक्तानुष्ठाने दोपोक्तिविरोधश्चेति दोपचतुष्टयं दुःपरिहरम् । एतेन ऋग्वेदोपि स्ट्रापरपर्याय श- सरुद्रियमस्तीति भ्रांतिः केपांचिन्निरस्ता । यदि ऋग्वेदे शतरुद्रियमस्ति तर्हि ऋग्वे- दीयशतरुद्रिपानुष्ठानस्य कर्तव्यत्वेन ऋग्वेदिकरुद्रानुष्टानपद्धतिनिबंधस्यैपोचितत्वा- स्कयं ऋग्वेदिभिरपि नारायणभट्टादिभिर्याजुवैदिकरुद्रानुष्ठानपद्धतिर्निवद्धा । अय यजुर्वेदिन उदिश्येति चेत् । तहि यथप्यने काम यजु:शाखा रुद्रः पठ्यते तथापि तैचरीयशासानुसारेण रुद्रमयोग उच्यते । स्मार्तरुद्रमयोगस्य बोद्धायन सूत्र- मूलकत्वेन घटचादीनां च " तत्र घोद्धायनं ग्राह्य वचादिभिरादरात्" इति वाक्यानुसारेण चौद्धायनीयानुष्ठेयत्वादित्युपक्रमगंयविरोधः । अद्यावधि ऋग्वेदिभिः शिष्ठरनुष्ठीयमानयाजुर्वेदिकरुदजपाउनुष्ठानस्यासंगतत्वापचिथा। तस्मा. द अन्येदे शतरुद्रियापरपर्यायो रुद्रो नास्त्येव । यत्तु शांखायनगृह्ये " वृपोत्स- में रुद्रान जपित्वा" इति सूत्रं वटुतशेपं निघाय "रुद्रं जापिता" इति “पोष्णस्य जुहोति रुद्रान् जपित्ता" इति वृपोत्सर्गे चौद्धापनपारस्करगृहायकवारपतया यजुर्वेद समाम्नात रुद्रनपविधायकम् । शांखायन गृह्यभाष्यकृता तु रौद्ररक्तजप- विधानपरत्वेनेदं व्याख्यातम्।। तयाहि तद्भाष्यम् । रुद्रदेवताकामंत्राः शूलगवप्रकरणे शांखायनसूत्रे उक्ताः। “फट्ठदायेमारुद्रायाः पितरि मा रुद्राय स्थिरपन्वने " इति सर्वद्राय स्थिरपन्धने " इति मत्रवतस्रो दिश उपस्थायेति । पोत्सर्गे । आश्वलाय. न गृह्यपरिशिष्ठेऽपि शूलगवपनौ विनियुक्तानां रौद्रसक्तानां नृपोत्सर्गेऽपि विनि. योगदर्शनाद् "दान् जपित्ता" इति शाखायनगृह्यतो रुद्रशब्दो रौद्रसूक्ताभिमाय इवि शांखायनगृह्यभाष्यकारामिमायः। च सदस्योक्तसमुख्यार्थकत्वेन चतु) सू. कानामेव समुपस्य नोक्तत्वादनुक त्र्यंबकमंत्रसमुच्चयार्यकत्वे च प्रमाणाभावात् ॥

·(१६५) चकारावयंवकमंत्रश्चेति भाष्यं चित्यम् । यत्तु भ्रांतः कश्चिदाह । बचशाखामुक. द्रसद्भावे एकवचनांते न समाम्नातं " रुद्रं जपित्वा" इति शांखायनगृह्य प्रमाणम् । रुद्रसद्भाणे हि "रुद्र जपित्वा" इति तद्विनियोगाभिधानं न । युक्तं तु तदसद्भाधे । अत एवं " जप्तव्यं शतरुद्रीयमृग्वेदोक्तं पदक्रमः। एवं कृते तु देवेशं पश्यध्वं नेतरे- णच " इति वामनपुराणे ऋग्वेदोक्त पदक्रमयुक्तशतरुद्रियजपविधानमुक्तम् । पुरा- णांतरे च "रौद्रो जपः सर्वशासामु : सद्भिः स्वशाखाविहितः प्रशस्तः । कु- छन् स्वशाखोतमिम हि नित्यं पामोति सर्व हि मनोमिलापम्" इति सर्ववेदशा- खासु रुद्रसद्भायोक्तिपुरस्कारेण स्वशाखीयरुद्रमशंसाभिधानम् । अतश्च ऋग्वेदे रुद्रापरपर्याय शतरुद्रियपरत्येव । किंच । स्वशाखोक्तपरित्यागेन परशाखोक्तक- रणे निदापि स्मर्यते ।। " स्वशाखाश्रयमृत्सृज्य परशाखाश्रयं तु यः । कर्तुमिच्छति दुर्मेधा मोघं तत्तस्य चेष्टितम्" इति । स्वशाखाश्रयमुत्सृज्य परशाखाश्रयं च यत् । कृतं तत्फलदं न स्यादिति व्यासेन भापितम् "" बहवल्पं वा स्वगृह्यो- तम्" इत्यादिमिर्वचनैः । तस्मात्स्वशाखोक्त एत्र रुद्रो बचछंदोगादिभिर्जपा- दिपु स्वीकार्य: । अत एवोक्तं गृह्यभाष्यकृता "एके" रुद्रं जपित्वा" इति पठति तन्मते पूर्णो रुद्रजपः । तद्यथा । प्रणवः । व्याहतयः ३ । गायत्री ! आपो- हिछा ९ । एतोनु ३ । ऋतंच सत्यं ३ । शंवत्यः शन्नः ३४ । स्वस्तिनोमिपीतां ७ । स्वादिष्या १८ । आयते जपोऽयं ॥ ततो वेदादिः। अमिमीळे ९ । ततः पदं. गानि । येनेदं भूतं २५ । सहस्रशीर्पा १६ । अहंन्द्रेमिः ८ । नतमंहः ८ । आशुः शिशानः १३ । विभ्राट् बृहद ४ । प्रधानानि ॥ कद्रुद्राय ९ । इमारुद्राय ११ । आतेपितः १५ । रुद्राणामेति ११ । प्र पांत १ | आवो राजानं ११ फद्धिष्ण्यासु २ इंसः शुचिपन् ? । कयामहे रुद्रियाय १ । तमुष्टुदियः । स्त्रिपुः १ । भुवन. स्य पितरं ११ रथीतमं कपर्दिन १ । रुद्रस्य ये १ । अस्मे रुद्राः १ । प्रवोच्छारिरिचे १। व्यंवकम् । इत्युत्तरांगानि ॥ एवं रुद्रसूक्तसंख्या १७ । ऋक्संख्या २७ । सूक्तानामृसंख्या १६८ । ऋचच २७ निगदः १ एवमृसंख्या १९५ निगदः १। तदुक्तमृग्विघाने "*कारावास्तु ता जप्त्वा सावित्री च तदित्यूचम्। आपोडिष्ठे. ति सूक्तं तु शुद्धवत्योधमर्पणम् । शंवत्यः स्वस्तिमत्यश्च पाबमान्यस्तथैवच । सर्वत्रत. न्मयोक्तव्यमादावते च कर्मणाम् " इति । अतश्च बहवैः स्वशाखासमाम्नात एव. रुद्रो जपादिषु ग्राह्य इति । तदसत् । शतरुद्रियहोमे विनियुक्तमंत्रसमुदायायैव रमु- तिसूत्रपुराणस्थरुद्रविधानेपु रुद्रवपतिपादनेन तस्यैवात्र रुद्रपादवारूपाया मसि. दत्येन च रुद्रत्वात् । नच यजुर्वेदशाखातोऽन्पवेदशाखासु शतरुद्रियहोमस्तस्मिन् वि.

·(१६६) नियुक्तपत्रसमुदायो वा समानातोऽस्ति । अत एव " यस्तु रुद्र जपेन्नित्यं ध्यायमा. नो ममाकृतिम् " इति, "एकादशगुणान् पापि रुद्रानावत्य धर्मविद्" इति, "ग्रा- मणस्वर्णहारी व रुद्रनापी जले स्थितः" इत्यादौ रुद्रपदवाच्यतया मसिद्धएव याजुई- दिकरुद्रः सर्वै मिताक्षरा हैमादिपहार्णवकारादिभिरुक्तः। हुतशेष निधाय रुद्र जपिला" इति "पोष्णस्य जुहोति रुद्रान् जपित्वा" इति पोत्सर्गे चौद्धायनपारस्करादौ कर्को पाध्यायादिभिर्भाष्यकारैरपि स एव रुद्र उक्तः। न च रुद्रसूक्तानां रुदत्वे प्रमाणमस्ति। पूर्वोक्तशांखायनश्रौतसूत्रैकवाक्यतया स्वशाखामसिद्धरौद्रमुक्तजपविधानपरत्वे नोप- पत्तेः । अन्यथा । प्रसिद्धयाजुर्वेदिकरुद्रापेक्षया रुद्रांतरकल्पने रुद्रपदस्पाने कशक्ति- कल्पनागौरवप्रसंगात् । रुद्रस्य दैविध्ये तन्मूलभृतानेकश्रुविकल्पना गौरवपसंगाच । कुर्याद्विधानं रुद्राणां यजुर्वेदविनिर्मितम्" इति वृहत्पराशरेण रुद्रविधानस्य यजु- बदविनिर्मितत्वोत्या अन्यवेदोक्तत्वाभावोक्तेश्च । नच बचशाखासु रुद्रा मसिदो नापि शांखायनगृह्यकृता रुद्रविधानं वा कचिदप्यभिहितम् । तस्मान्न " रुदै जपि. स्वा" इति शांखायनगृह्य बहाचशाखासु रुद्रसद्भावे प्रमाणमिति वक्तुं युक्तम् ।। किंच "हेमाद्रौ चौनकमोक्तात्" इति ।। ॥ अथ शतरुद्रियमंत्रविनियोगः॥ तविधि तदर्थध्यान तैराराधनं तदेवतां तदपि तदंगन्यासादिकं तच्छदव व्याख्यास्यामः शौनकमतेन, तत्र शतरुद्रियमंत्रो नमस्ते मन्यव " इत्येका- दशानुवाका इत्युक्तं । अतय ऋग्वेदाचार्येण शौनकेनापि यार्जुबेदिकविधान निरूपयत्ता यहचशाखासु रुद्रो नास्तीति प्रदर्शितम् । तथाहि मध्यकुंभं प्रकृत्याह- शौनका । " अर्चित गंधपुष्पायैः श्रीरुद्रं च स्पृशन् जपेत् । पडंगसहितं सम्यक्त संजपेद्रुद्रसंख्यया " पडंगसहितं पड्डियांगन्याससहित । रुद्रसंख्यया एकादश पारम् । यहचछंदोगयोस्तु रुद्राभावात् प्रकारांतरं तयोराह " पहचा रुद्रसूक्त छंदोगा रुद्रसामग। एकादशानियकसंख्या शक्तितो जपेत् " इति । अत्र वा शन्दो विकलार्थः । तेन यजुः शाखासमाम्नातरुदाध्ययनाभाचे सूक्तादिनपवि. पिः । तद्ध्ययनसद्भाये तु रुद्रनपविधिरित्येवं व्यवस्थित इति ॥ यदि च बट्ट- घदोगशाखासु रुद्रः समाम्नातोऽस्तीति घूयात मतियातनम् । रुट्रमपविधि- नैव चादीनां तत्सिद्धौ " बटचा रुद्रस्वाइत्यादिशावरूप वैय्यध्यमेव प्रसज्येतेति । तस्माद् ऋग्वेदे सामवेदे च रुद्रो नास्त्येव ।। यत्तु अग्विधाने चतुर्थे ऽध्याये “ अत्रैवत्वावपेन्मध्ये पिवमुक्तान्यनेकशः । पियां ता.संहिता विद्यारिस मीणति चैतया । एवमेव समाहत्य चासवी सहिता भपेत् । रौयादित्या वैश्वदेवी ·" यदैवत्यां च कामयेत्" इत्युक्तम् ।। यञ्च छंदोगानां सामविधानवालणे "भावोरामा तदो वर्ग आज्यदोहानि देवव्रतानि चैपारौद्री नाम संहिततां प्रयुजन् रुद्रं प्रीणाति" इत्युक्तम्। आवो राजेत्येकं साम। बदो वर्गचत्वारि । आज्यदोहानि त्रीणि देवत्रतानि श्रीणि । इति । तत्फलांतरार्थ मयोगांतरम् । नत्येतहारुद्रादिकरण युक्तम् । प्र- माणाभावात् । तेन यत्केपांचिदेतद्वशासामभिर्महारुद्राधाचरणं यच ऋग्वेदिनां रुद्र सूक्तस्तनिर्मूलं भ्रांति निबंधनमभिमानमात्रमित्युपेक्ष्यमित्युक्तं निर्णयसिंधौ शांति- रत्ने कमलाकरभट्टपादैः ॥ अत एव बृहत्पराशरेणोक्तम् । “ कुर्याद्विधानं रुद्राणां यजुर्वेद विनिर्मितम् " इति । तथान्यत्रापि । यावजी प्रणवमथवा ।। वर्तयेद्रौ. द्रियं वा याजुर्वेधम्" इति । अत्र " यजुर्वेदविनिर्मितम्-याजुषेयम् " इति वि. शेषणाभ्यां घेदांतरे रुद्रविधानसद्भावो व्यावयते ॥ यदि तु "कुर्याद्विधानं रुद्राणाम् " इत्यनेन यजुर्वेद विहितविधानकर्तव्यता मात्रस्यैव विधानावान " यजुर्वेद विनिर्मितम्" इति विशेषणमृग्वेदादिवेदेषु रुद्वविधानसद्भावं व्याव- तयितुं शक्नोति । एवं च फुग्येदविहितद्रविधानकर्तव्यता सिद्धिरिति वयाच- हि प्रति ब्रूयादेनम् । अश्वाभिधानीमादते इत्यत्रावाभिधानी ग्रहणेन गर्द- भाभिधान्याः परिसंख्यावदिहापि "रुद्रविधानं यजुर्वेद विहितं कुर्यात् " इत्यभि- दधता वेदांतरविहित रुद्रविधानकर्तव्यतायाः परिसंख्येवाभिहिता स्यात् । ततश्चैवं वाक्यार्य आपधेत । रुद्रविधानं यजुर्वेदविहितं कुर्यान्नान्ययेदविहितमिति । एवं च सति वेदांतरे द्रविधानसद्भावेऽपि न तद्विहितरुद्र जपादिकं सि-येत् वेदांतर विहिवद्रविधानकर्तव्यताया:परिसंख्यातत्वात् तस्मात् ऋग्वेदादियेदेषु रुविधा- नाभावेन तस्कर्तव्यतापा अप्रसक्तस्तेषु विधानाभाव एवं " यजुर्वेदविनिर्मि- तम्" इत्यनेन बोध्यते इति युक्तं अन्यथा “ यजुर्वेद विनिर्मितम्" इति विशेषणा- नक्यापत्ते । शानभास्कर सूर्याक्षणस्मृतिरपि । यजुर्भयो वयं देवो पशुभिः शतरुद्रियः पूजनीयो महारुद्रः संततिश्रेय इच्छता" इति । तस्माद् यजुर्वेदव्यति- रिक्तवेदेषु रुद्रो नास्त्येव । एवं स्थिते सति " रुद्र जपित्या" इति शांख्यायनगृधे रुद्रस्यैव जपो विधीयत इति तब यद्याग्रहस्तर्हि "रुद्रान् जपित्ता" इति, रुद्रन पित्वा" " इति पारस्करबौधायनगृफिवाक्यतया यजर्वेदसमाम्नात रुद्रस्यैव जप. विधायकमिदं शांखायनयमित्येव युक्तं वक्तम् । पूर्वोक्तमकारेण बचशा- खामु रुद्राभावनिर्धारणात् । पूर्वोक्तवाक्यैर्यजुर्वेदसमाम्नातरुद्रस्यैव सदस्याभिधा- नाच । तेन स्नपार्थत्वेन वरणीयविमस्य यजुर्वेदिनो वरणपूर्वकं योजुपन्द्र स्यैव जपो पोत्सर्गागतया शांखायनैः कारणीयः । यत्तूक्तं शांखायनशाखायां " ·मुखेगारण्येऽभूपाच्च (१६) रुद्रसद्भावे हि "दं अपित्वा" इति तद्विनियोगाभिधानं युक्तं नतु तदसझावं इति । तन्न । स्वशाखायामसमान्नातानां शाखांतरे समाम्नातानामपि मंत्राणां का. त्यायनीयकल्पसूत्रे शतको विनियोगदर्शनात् । नच शाखांतरीयमंत्राणां संपूर्णानां फल्पसूत्रे उपदेशायुक्तं तर विनियोगाभिधानम् । पकते तु शांखायनशाखायां रु- दानुपदेशाद " दान् जपित्वा" इति रुद्रविनियोगाभिधानमसंगतमिति वाच्यम् । यतो "रुद्रान् जपित्वा" इति रुद्रविनियोगाभिधानमसंगत मिति वाच्यम् । यतो रुद्रान् जपित्वा" इत्यत्र रुद्रपदवाच्यानां शाखांतरीयमंत्राणां संपूर्णानां “ वि. " मितिवन्नाम्नैवोपदिष्टवाद । यत्तु "जप्तव्यं शतरुद्रियम- ग्वेदोक्त पदक्रमः" इति वामनपुराणनाम्ना लिखिते वाक्ये ऋग्वेदोक्तमतरुद्रियज- पविधानादस्त्येव ऋग्दे शतरुदियाख्यहोमे विनियुक्तमंत्राणां शतरुद्रिपत्वाग्वेदे शतरदियमस्ति । किच । अस्मिन् वाक्पे ऋग्वेदोक्तं शतरुद्रियं जप्तव्यमित्यावदुक्तम् । " शतरुद्रियं जुहोति नमस्ते रुद्रमन्यव " इति यजुर्वेदोक्तशतरुद्रियवदिदमुग्वेदोक्तं शतरुद्रियमिति तु नोक्तम् । नापि रौद्रमुक्तानि शतरुद्रियमंत्रत्वेनास्मिन् वाक्ये उपा- चानि। अपि चाऋग्वेदोक्तरोद्रमुक्तेषुप्रयुज्यमानःशतरुद्रियशद्धः स किं बहुरुद्रदैवत्य- सादृश्येन प्रयुज्यते शतरुद्वियाख्यहोमसाधनवसादृश्येन वा। नतापदायारोदसूक्तानां चतामेकरुद्रदेवत्यत्वेन यजुर्वेदोक्तशतरुद्रियवदहरुद्रदेवत्यस्वाभावात् । यद्यपि यजुर्वेद समधीतरुनेऽपि पठितेपु के पुराचन्मंग्रेवेकरुदैवत्यताप्यस्नि तयापि एकदैवत्यखबहु- रुद्रदेवत्यत्वमंत्रसमुदायमादायैव रहुरुदैवत्यवं बोध्यम् । छत्रिणो गच्छन्तीतिवन् । नापि द्वितीयः । शतरुद्रिपाख्यहोमे रौद्रसूक्तानां रौनाध्यायवद्विनियोगस्याश्रुतस्वेन तत्साघनत्वाभावात् । ततश्चास्पाद्वाक्याद्रौद्रसक्तानां शतरुदियत्वं वक्तुमशक्यवा- दृश्येदे शतरुद्रियसद्भावः खपुष्पायमान एवेति फयमृग्यैदे शतद्रियमस्तीति भवता व- पतन्यम् । किंच । अस्मिन्वाक्ये ऋग्वेदोक्तं शतरुद्रियं पदक्रमयुक्त नान्यमिति वि. हितम् । नचैताशनपानुष्ठान तवापि दृश्यते । ययाशास्त्रमननुष्ठानाच न नपात्फलं तब सिध्येत्। तस्मादस्य वाश्यस्य वामनपुराणेऽदर्शनादिदं निर्मूळं करिपतमेव । यतु " अपर्धन विरुपाक्षं रौद्रं मंत्रगणं जपन् । अनार्याभिभाषेत न शूटै पिगति" इति ऋग्विधानवाक्यं तत् "रौई मंत्रगणम्, अनायै भिमापेत" इत्यादि नियमवि- शिष्ठ जपतो विरूपाक्षमाप्तिः स्पादित्येतदर्यपरं नतु ऋग्वेदे रुसद्भावमतिपादनपरम् । यानि तु " स्वशाखाश्रयमुत्सृज्य परशाखाश्रयं तु यः" इत्यादीनि वाक्यानि तानि स्वशास्त्रोक्तं विहाय परशाखोक्तं न प्रायमित्यर्थकानि । नच बचशाखायां रुद्रः समानावोऽस्तीति शतशः मागावेदितम् । यत्र "रौद्रो जपा सर्वशाखा दृष्टः" .

·। (१६९९ इति वाक्ये सर्वशाखापदं तत्तत्र वेदपदाणासर्वयजुः शाखापरम् । यथै "रुद्र, जपित्ता" इति पठति तन्मते "पूणों रुदनपः" इत्यादिशांखायनगृह्यभाष्यं तदपि न रुद्रसद्भावे साधकम् । यतो "रुद्रान् जपित्वा" इति सूत्रे सामान्यतः श्रुत्यस्य वहु- वचनांतरुद्रपदस्य "कद्रायेमारुद्रायाते पितरि मान्द्राय स्थिरधन्वने" इति च सूपता- नीति शूलनागमकरणस्थशांखायनसूत्रैकवाक्यतया " कद्रुद्राय " इत्यादि सत्रच. तुष्टयपरत्वेनोपसंहारो ग्रह्मभाष्यकृता यथोक्तस्तयैकवचनांतरुद्रपदपाठेऽपि रुद्रपदस्य चतुः मुक्तपरत्वेनोपसंहारः संभवति । तथाहि । चतुः सूक्तांतवर्तिरुद्रदैवत्यमंत्रबहु- त्वमादाय "रुद्रान्" इति बहुवचनांतः पाठ चतुः मुक्तांततिरुद्रदेवत्य मंत्रसा. दायस्यैकत्वमादाय " रुद्रम् " इत्येकवचनांतः पाठः। एवं च सति बहुवचनांतरुद्र- पदेनैवैकवचनांतरुद्रपदेनाप्यभिधेयस्य रौद्रसूक्तसमुदायस्याभिधातुं शक्यत्वेनैकवच. नांतरुद्रपदपाठे विशेषानवगमात् । अत एव "रुद्र जपित्ता" इति "रुद्रान् नपित्या" इत्येवं पूर्वोक्तबौद्धायनपारस्करगृह्यभेदेन । “ यस्तु रुद्र जपेनित्यम्" इति ".एका. दशगुणान् रुद्रानावर्प " इति स्मृतिभेदेन च याजुपाणामुभयविधपाठसद्भावेऽप्येक एव रुद्रो द्विविधपाठेप्यभिधीयते। तेन पाठभेदवशादर्थभेदकल्पनमयक्ये संभवति सति- स्वयुक्तम् । अत एकवचनांतरुद्रपदपाठेऽपि रुद्रपदस्य " कद्राय " इत्यादीनि च. स्वार्थव सूक्तान्यभिधेयानीति न कश्चित्पाठभेदनियंधनोर्थभेदः। अत एव भाष्यकृता एके "रुद्र जपित्वा" इति पठतीत्यादिाय एकोक्त्या न स्वाभिमत इति घोतितम् । अथवा यहुवचनांत रुद्रपदपाठे चत्वार्येव सूक्तानि रुद्रपदार्थः। एकवचनांतरुद्रपदपाठे तु" अमिमीळे येनेदं सहस्रशीर्षाऽहंस्टेभिर्नतमंद आशुः शिशानो विभ्राट् " इति निगदः "कद्रायेमारुदायातेपितरि मारुद्राय स्थिरधन्वने" इति च सूक्तानि "सो. मारुद्राधारयेयां जराबोधतनमो महद्भ्यो दाणामेति मनःपांत रघुमन्यव आवो राजानं फद्विष्ण्यासुद्धे हंसः शुचिपकथामहे रुद्रियाय तमुष्टुहिया स्विषु भुवनस्य पितरं स्थीतम फपदिन खस्य येऽस्मे रुद्राः मवोच्छारिरिचे व्यंबकम्" इविभाष्यकारोदाहृतरुट्रपरि- शिष्टोक्तः अमिमीळे " इत्यादि "ज्यम्बकं यजामहे " इत्येतो रौसमुदायों रुपदार्य इत्येवं पाठभेदेनार्यभेदोपपत्तायुपपन्नमेव यद्यपि भाष्य तथापि " अग्नि- मीळे " इत्याकसमुदायस्प रुदपरिशिष्टोक्तस्य रुदत्वबोधकपमाणामावात्पूर्वोक्त वृहत्पराशरादिवाक्ये “ यजुर्वेद विनिर्मितम्" इति " याजुर्वेद्यम्" इति विशेष- णाभ्यां वेदांतरे रुद्रसद्भावस्य निरस्तत्वाच न रुद्रत्वम्। अत एव मिताक्षराहेमाद्रिमहा. णेवकारादिभिस्तस्य स्वत्वं नांगीकृतम् । यस्तु तन्मते "पूर्णो रुद्रनपः" इति भाष्य- कारोक्तरुद्रजपशवपयोगः सतु रौद्रसूक्तजपपर इत्यविरोधः । रुद्रपरिशिष्टमिति स., ·माख्यातुं व्यंबकमंत्रजपविधानवत्फलांतरार्थत्येन " अग्निमीळे " इत्यादि,रौद्र समुदायजपविधानमतिपादकतपोपपन्नेव यद्यपि “अग्निमी" इत्यादयः केचन मंत्रा अग्निदेवत्या न रुद्रदैवत्यास्तथापि “अग्नि रुद्रः" इत्पमिचयनप्रकरणे शत- पयश्रुत्याग्नेरेबरुद्रत्याभिषानेनाग्निरुदयोरभेदान्नानुपपचिः । वस्तु तस्तु “ अग्नि मी" इत्यादीनां "व्यंबकं यजामहे" इत्यंतानां मंत्राणां रुदत्वेन निर्देशात्सर्वेषां प्राधान्यं परिशिष्टासतीयते । भाष्यकृता तु ततो वेदादिः " अनिमीळे" इत्युच्या ततः पडंगानि “येनेदं भूतम् इत्यादीनि “ विभ्राड् बृहत् " इत्यंतान्युपन्यस्य "कनुदाय" इत्यादीनि चत्वार्यव सूक्तानि प्रधानानीत्युपन्यस्तत्वाचतुर्णामेव सूक्ता- नां माघान्य माध्यतः मतीयते। अतो भाष्यपरिशिष्ठयोमियो विरोधादु बचाना रुद्र परिशिष्टमिति समाख्यया विधानमविपादकपरिशिष्टस्य चामसिद्धः स्वोपनिबद्ध फपिकाया एवं रुद्रपरिशिष्टयेनोपन्यस्तत्वाच परिशिष्टं निर्मूलम् यत्तु भाष्यकृतोत- म् । ऋषिदेवतछंदासि परिशिष्टाद ज्ञेयानीति तय परिशिष्टं सर्वानुक्रमसूत्ररूपमेव क्षे- यम् । ऋपिदैवतछंदसां तत्रै निरूपणात् । यच भाष्यकृता " येनेदं भूतम् " इत्या- दीनां "विभ्रा बृहद् " इत्येतानां हृदयादिपहंगमंत्रत्वमुक्ती यच्च " हृदयं शि- वसंकल्पं शिरः सूक्तंच पौरुपम्। अईने शिखां विद्याच्चैलूपं कवचं पतम् । आशुत्र विजानीयाद्विभ्राहस्रं तयैवच । सूक्तान्येतानि वै विधामुद्रस्यांगानि सर्वदा" इति कारिकायामुक्तं । तन्मूलभूतानि ऋविधानवाक्यानि यान्युदाहृतानि “येनेदमिति वैनित्यं जपेत नियमग्रतः। समाधिमनस्तेन चिंदते न समुह्यति" तथा "ऋग्भिः पोड- शभिःसम्यगर्च पित्वा जनार्दनम्" इति । प्रलये जनानर्दयती तिजनार्दनो रुद्रः। विष्णु- स्ट्रयोरेक्यात् । तथा " अई रुद्रेभिरित्येतद्वाग्मी भवति पूजितः । नतमित्यष्टम सक्तं वैश्वदेव जपन्मुनिः। कृत्स्नं तु किल्विषं हित्वा विश्थैर्देवैस्तु हीयते। सर्वव पराशांति- याऽपतिरयस्स्सपिः । यमेव देशं गच्छेत शनुवाप्यनुमंत्रितः । नाजित्वा विनिवर्तेत परं हि ब्रह्मणो बलमासर्वकामैजेपेदेतत्सर्वकामसमृद्धये। विभ्राइवृहदवो नित्यं सौर्य- सूक्तं जपन्मुनिः। यं यं काममभिध्यायेचत माप्नोत्यसंशयम्" इति । तदेत माग्विधान- वाक्यवसूक्तानां काम्पनपविधानेन हृदयाधंगेपु न्यासविधाने प्रमाणाभावादतीव मं- दम् ॥ अर्थ यदि "शिवसंकल्पहदयम् " इत्यादियजुर्वेदोक्तरुद्रस्यांगविधायक- शासमापि ममाणमिति याहि पतियूपादेनम् । हृदयाघगये विदमस्तु । शिखाधंगचतुष्टये तु नैताममाणं भवितुमर्हति । उक्तशास्त्रेण तु उत्तरनारायणा- दीनां शिखायगचतुष्टये विनियोगमतिपादनेन" मई रुदेभिः" इत्यादिनां वि. नियोगप्रतिपादनामावात् । न च " अहं देषि" रित्पादीनां शिखाधंगेषु न्यास- * ·(७) विधायक शाखांतरमस्ति । किंच । " आशुः शिशानः" इत्यनुवाकः कवचर्षण सर्वत्रोक्तः । “विभ्राह्" इत्यनुवाकश्च नेत्रमंत्रस्वेन । इह तु "आशुः शिशान" इत्पनुवाको नेत्रमंत्रत्येन । “विभ्राह" इत्यनुवाकश्यास्त्रमत्रत्वेनेति वैपरीत्यमुक्तम् । "आशुः शिशानः " इत्यस्य नेत्रमंत्रन्ये “ मर्माणि ते बर्मणाच्छादयामि " इति मंत्रलिंगविरोधः । " चक्षोः सूर्योक्त जायत" इति मंत्रे सूर्यो भगवतो नेत्रादुत्पन्न इत्यभिधानात्सौरमंत्राणां "विभ्राड्" इत्यादीनां नेत्रपंत्रत्वमुक्तम् । न पुनरन- मंत्रत्वम् । अतस्ततश्च प्रमाणानुपलंभानिलमित्युपेक्षणीयम् । यद्यपि भाष्यकता रौद्रान् मंत्रान् रुद्रस्वरूपकत्येनोपन्यस्य तत्र प्रामाण्यसाधकतया "ॐकारावास्तुता- जप्त्वा" इति ऋविधान वाक्यमुदाहृतम् । तदपि न तत्र मामाण्यसाधकम् । नहि तेन ऋग्विधान वाक्येन रुद्र स्वरूप प्रतिपाद्यते। नापि “येनेदंभूतम्" इत्यादीनां पहंगम- प्राणां हृदयापंगत्वं पूर्वागत्वमुत्तरांगानामुत्तरांगत्वं वा प्रतिपायते । किं तद "पु. रश्चरणमादौ तु कर्मणां सिद्धिकारकम्" इत्युपक्रम्प ऋविधाने "*कारावास्तु ताज- त्या" इति वाक्यं पठित्वा "सत्रैतत्पयोक्तव्यमादावते च कर्मणाम्। आसहस्सादाश- ताद्वादशांतमथवा जपेत् " इत्युपसंहाराक्ष्यमाणानां पुरश्चरणरूपाणां काम्पानां सर्व- कर्मणामाचंतयोरोंकारादीनां मंत्राणां सहस्रायम्पतमसंख्यया जप प्रतिपायते । अनैतद्भवशाखासु रुद्रसद्भावे साधकम् । किंच " अग्निमीळे " इत्यादिसूक्तानां जपस्यायंतयोरपि नानेन ऋग्विधानवाक्येन प्रणवादीनां मंत्राणां जपो विधातुं श- क्यते । यतो वेदादिमुक्तादेः पुरश्चरणरूपत्वेनानुष्ठीयमानजपस्यायं योः प्रणवादि. नां मंत्राणां जपस्थानेन विहितत्वात् । नच वेदादिसूक्तानां जप इह पुरश्चरणरू- पोऽस्ति । कृपोत्सर्गोगत्वेन हि तस्य विधानात् । न च "रुद्धं जपित्वा" इत्यनेन वि. हितजपस्प रुदपरिशिष्टोक्तस्वरूपस्य रुद्रस्याचंतयोः प्रणवादीनां जपो येन ऋषि- धानवाक्येन विधीयत इति वाच्यम् । पुरश्चरणार्थतन्याविहितजव्येव ऋम्विधान- वाक्यमत्या गृह्योक्तकर्मसु विहितजपेषु मंत्रेषु तदमवृत्तेः । अन्यया वृपोत्सर्गागभूत वेदादिसूक्तानां जपस्यातयोः प्रणवादिमंत्राणां जपेऽस्मादग्विधानवाक्यादुच्या माने गाहीकर्मसु विहितनपानां सपा मंत्राणामातयोस्तदापत्तेः । आसह- लादाशताद्वादशांवमथवा जपेत् " इति वाक्यशेपादुद्रपरिशिष्ठोक्तं रुदस्याचंतयोः प्रणवादीनां मंत्राणां चरमपक्षेपि दशकृत्वा जपापचेश्च । तस्मादेकवचनांततया बहुवचनांततया वा पठितेन । रुद्रान् जपित्ता" इति शांखायनगृह्यसूत्रेण भाष्यकारमदर्शितेन यथा “कद्वाये मारुद्रापाते पितरि पारदाय स्पिरधन्वने" इति च मुक्तानीति शूलगवाकरणस्यशांखायनम्त्रैकवाक्यतया " कबुदाय" इत्या- ·. दीनां रौद्राणां चतुर्णा सूक्तानामेव जपो चौद्धायनपारस्करगृहकवाक्यतया यजुर्वेदसमाम्नाले रुद्रजपो वा परमार्थतो विधीयते । तेनैतशाद् बचशाखा रुद्रसद्भाव बदता निरंकुशेन स्वकीय मौर्व्यमाविष्कृतमित्यलमतिद्पणप्रयासेन है. माद्रयादिमतद्रोहिखंडनेनामुना मुदं मामोतु श्रीभवानीगः श्रीरुद्रः कुलदैवतः । एवं स्वशाखीयरुद्र जपे सिद्ध कथमित्याकांक्षायां माध्यंदिनकाण्यादिवा- जसनेयमाखास्विति कर्तव्यताविध्यपरपर्यायस्य द्रविधानस्या तत्वादविधाना- नां चानेकत्वेऽपि बोधायनसूत्रोक्तद्रविधानोक्कैवेति कर्तव्यता काण्वमाध्यंदि- नादिभिरुपादेयेति देवयाशिकादयः। वृहत्पराशरोक्तद्रविधानोक्तौ वेति फत- व्यता काण्वादिभिर्गोत्यपरे । युक्तं चैवत् । स्मृते: सर्वशाखासाघारगोन का- प्वादीन् प्रति बृहत्पराशरोक्तरुद्रविधानोक्ताया इति कर्तव्यताया एव माप्तत्रात् । " इत्वादिषु मंत्रेषु खंब्रह्मांतेपु याः क्रिया:" इति बृहत्पराशरवाक्ये खग्रंह्मांत- खोके खंबेमांततायाच वाजसनेयशाखास्येव समाग्नातवाचतो भिन्नासु तैत्तरीय शाखाम " समुद्रोऽश्वस्य योनिः समुद्रः" इत्यंततायाः समाम्नासत्येन खम्रमात ताया एवाभावाच्च बृहत्पराशरोक्तरुद्रविधानस्य वाजसनेयिविषयत्वावगमाच । अपि च बृहत्परागरोक्तरुदविधाने वाजसनेयशाखासु मंत्राणामेव विनियोगः श्रूयते न पुनरश्रतमंत्राणाम् । अतश्च बृहत्पराशरोक्तरुद्रविधानमेव वाजसनैषिभिरनुस. तव्यम् । यत्तु वौद्धायनोक्तरुद्रविधानेति कर्तव्यबोपादानमुक्त देवयाज्ञिकादिभिस्त- काण्व माध्यदिनादीनां नध्ययनाक्षेपापचेः सूत्रस्य चासाधारणत्वेन बौदायनेक- विषयत्वाचायुक्तम् । यद्यप्येवं तथापि देवयाशिकादिपद्धतीराश्रित्य फैथिदाचरि- तत्वात्पूर्व वौद्धायनसूत्रोक्तति कर्तव्यताऽत्रोच्यते तत्र तावत् बौद्धायनसूत्रम् । ॥ अथ न्यासविधिः॥ अथातः पंचांगरुद्राणां न्यासपूर्वक जपदोमान विधि व्याख्यास्यामो या. ते स्ट्रेति शिखायास्मिन्महत्यर्णव इति शिरसि, सहस्राणीतिललाटे, हंसः शु- चिपदिति भ्रुवोर्मध्ये, व्ययकं यजामह इति नेत्रयोः नमरकृत्यायेति कर्णयोः मानो. स्तोक इवि नासिकायां, अवतत्येतिमुखे, नीलग्रीवौटौ कंठे, नमस्त आयुधायेति पा. होः येतीर्यानीति हस्तयोः सद्योजातमिति पंचानुवाकान् पंचस्वंगुलीपु, नमोका किरिकम्य इति हृदये, येटक्षेपदरे, नमः शंभवायेति कुस्योः, नमोगणेभ्य इति पृष्ठे नमो हिरण्यवाहव इति पाश्वयोः, विज्यं धनुरिति जठरे, हिरण्यगर्भ इति नाभौ, मीदष्टमैति फटया, येभूवानामधिपतय इति गुखे, सशिराजातवेदा इत्यपाने, मानो ·(१७३) महातमित्यूवोंः, एपते इति जान्दोः; संसृष्टनिदिति अंघयोः, विश्व भूतमिति गु. ल्फयोः, ये पयामिति पादयोः, अध्यवोचदिति फवच, नमोविलिन इत्युपकाचं, नमोस्तु नीलग्रीवायेति तृतीयनेत्रं, ममुंच धन्वन इत्यौ, य एतावतश्चेति दिग्बंधः । ॐ नमो भगवते रुद्रायेति नमस्कारं न्यसेत् । ओंकारं मूर्ति विन्यस्य नकारं नासि- काग्रतः । मोकारं तु ललाटे वै भकारं मुखमध्यतः । गकारं फंठदेशे तु वकारं हृदि विन्यसेत् । तेकारं दक्षिणे हस्ते रुकारं वामतो न्यसेत् । द्राकारं नाभिदेशे तु यकारं पादपोन्र्यसेत् । स च पादयोन्यस्य वाम न्यस्योरुमध्यतः। अघोरं हृदि विन्यस्य मुखे तत्पुरुषं न्यसेत्। ईशानं मूर्ध्नि विन्यस्य हंसो नाम सदाशिवः । हंस हंसेति यो घूयाद्धंसो नाम सदाशिवः । एवं न्यासविधिं कृत्वा ततः संपुटमारभेत् ।" त्रातार- मिद्रं, त्वन्नो भने सुगन्नुपैया, असुन्वंतं, तत्वायाम्पानोनियुद्भिर्वयं सोम, तमीशानं, अस्मे रुद्राः स्योना पृयिवी, स्वेतत्संपूटमिंद्रादीन् दिक्षु विन्यस्यैवमात्मनि रौद्रीकरणं कृत्वा त्वगस्थिगतैः पापैः प्रमुच्यते सर्वभूतेष्वपराजितो भवति यक्षरसोगंधर्वभूत- प्रेतपिशाचग्रह्मराक्षसयमदूतशाफिनीसर्पश्चापदतस्करायुपद्रवाः सर्वे ज्वलंतं पश्यतु मा रक्षतु मन्बोज्योतिरपोध्यग्निमूर्धानं मर्माणि ते जातवेदा इति गुद्याग्नि हृदय मुख शिरस्स्वभिमंध्यात्मरक्षा कर्तव्या शिवसंकल्पं हृदयं पुरुषसूक्तं शिर उत्तर नारायणं शिखा प्रतिरयं कवचं शतरुद्रियमस्त्रं पंचांग सज्जपेदष्टांग मणम्य हि- रण्यगर्भो या प्राणतो महीधौरुपचासयाग्ने नय याते अमे यथा वः स्वाहामय इत्य. टायचो जपेदयात्मानं रुद्ररूपं ध्यायेत् “शुद्धस्फटिकसंकाशं त्रिनेत्रं पंचवक्त्रकम् । गंगाधरं दशभुजं सर्वाभरणभूषितम् । नीलग्रीवं शशांकांकं नागयज्ञोपवीतिनम् । व्याघ्रचर्मोचरीयं च वरेण्यमभयपदम् । कमंडल्वक्षमूत्राभ्यामन्वितं शूलपाणिनम् । अलंत पिंगलजटाशिखामुघोतकारिणम्। अमृतेनाप्लुन हृष्टमुमादेहार्धधारिणम्। दिव्य- सिहासनासीनं दिव्यभोगसमन्वितम् दिग्देवतासमायुक्त मुरासुरनमस्कृतम् । नि- त्यं च शाश्वतं शुदं ध्रुवपक्षरमव्ययम् । सर्वव्यापिनमीशानं रुद्रं वै विश्वरूपिणम् । एवं ध्याता दिनः सम्यक् ततो यजनमारमेत्” इति अथातो रुद्रस्नानार्चनवि- घि व्याख्यास्याम आदित एव तीयें स्नात्वा गत्यशुचिःमयातो ब्रह्मचारी शुलवासा स्तस्प दक्षिणा प्रत्यादेशे तन्मुखः स्थित्वात्मनि देवता स्थापयेन्मनने ब्रह्मा तिटत, हस्तयोर्हरिहरस्तिष्टत, वाहोरिंद्रस्तिष्टत, नासिकयोर्वायुस्तिष्टतु, नयनयोः सूर्या- चंद्रमसौ विष्ठेताम, कर्णयोरश्विनौ तिष्ठताम्. लकाटे रुद्रास्तिष्ठंतु, मृादित्या- स्तिष्ठत, शिरसि पहापुरुषस्तिष्टत, शिखायां चामुंडा तिष्ठतु, पृष्ठे पिनाकी तिष्ठत पुरतः शूली तिष्ठत, पार्थपोः शिवशंकरौं तिष्टेनाम्, सर्वतो वायुस्तिष्त, ॥ ततोप- ·(१७४) सर्वनोऽग्निज्वालामालापरिखतस्तिष्टत, सर्वेष्वंगेषु सर्वा देवतास्तिष्ठत, मा. रसंतु, इत्यपि मे वाचि श्रित इति यथालिलामगानि संमृज्यायनै गधादिमिरात्मान प्रत्याराधयेत् “ आराधितो मनुष्यस्त्वं सिदैवासुरादिभिः । आराधयामि भक्या खो मा गृहाण महेश्वर" यम्बकं यजामह इत्यथैनमाराधयेत् " आस्वा बहतु ह. रपः सचेतसः तर सह केतुमद्भिः। वाताजौलवद्भिर्मनोजवैरायाहि शीघ्र मम हन्यापञ्चोंम्" इत्यावाहयामीत्याबाह्य संस्थापयामीत्यावाइन "सद्योजातं मप- धामि" इत्यावाहनं ददाति "सद्योजाताय वै नमो नमः" इत्यासनं ददाति "भवे- भवेभपेनाति भवस्व माम्" इति पाय ददाति "भवोद्भवायनमः" इत्यलिंगाभिश्व स्ना- नं ददास्पयाद्भिस्तर्पयति "भवं देवं तर्पयापि सर्व देवं तर्पयामीशान देवं तर्पयामि प- शुपति देव तर्पयामि रुद्र देवं सर्पयामि उग देवं तर्पयामि भीमं देवं तर्पयामि महात देवं तर्पयामि " इति तर्पयित्वा "ज्येष्ठाय नमः" इत्याचमनीयं ददाति "श्रेष्ठाय नमः" इति मधुपके ददाति "कालाय नमः" इति गंध ददानि "कलविकरणाय नमः इति पुष्पं ददाति "सर्वभूतदमनाय नम:” धूपं ददाति “मनोन्मनाय नमः" इति दीपं ददाति "भवोद्भवायनमः" इति काले नैवेद्य ददात्ययाटमिमैत्रैरप्टौ पुष्पाणि ददाति "भवाय देवाय नमः, शर्वाय देवाय नमः, ईशानाय देवाय नमः, पशुपतये दे- पाय नमः, रुद्राय देवाय नमः, उग्राय देवाय नमः, भीमाय देवाय नमः, महते देवाय नमः, इत्ययास्यापोरतनुरघोरेभ्य इत्युपतिष्ठतेऽयतस्य हिरण्येन मुनि कलशेन सत तधारा निर्षिचेन्मधुना सर्पिपा पयसा पेक्षुरसेन नालिकेररसेनाम्ररसेन वा तदलामे उदकेन "नमस्ते रुद्रमन्पर्व" इस्पेफादशानामनुवाकाना जपाते जपाते " अमाविष्णू संजोपसा" इत्येकादशानामनुवाकानामेकमेकं जपेत्सवेंपा पार पुनराराधयेदुत्त- मारापनेन तदेतद्विधानं प्रोक्त तेनाभिपेक्तनोदकेन “ अशिभ्या" इत्यनुवाकेना लिंगाभिशाप संमृग्यात्पापक्षयार्थी व्याधिविमोचनायीं श्रीकामः शातिकामः पुष्टि- कामस्तुष्टिकामो मोक्षार्थीच कुर्यादेवं कुर्वन सिद्धिमदामोतीत्यारार्याय दक्षिणा ददाति दशगाः सवत्सा सुवर्णभूषणाः पर्भकादशास्तदलामे एका गादयादित्याद बौद्धायन इति ॥ अस्याः ।। अयात इति ।। भय शद्रो मंगलार्यः ।रुद्रलपादेरतिश्रेयस्करत्येन तयेति कर्तव्यतानिरूपणे विनावाहुल्पाचद्विघातद्वारा रुदनपादेरिति कर्वव्यवानिरूपण- समाप्तिसिम्पर्य शिष्ठाचारानुमितश्रुतबोधितमगल कर्तव्यताया आवश्यकत्वात्। अधि- कारार्यश्च आंतर्याधतापाः पाठगदेव सिद्धे। ततश्च रुदजपादिकं वक्तमधिक्रियत इत्पर्य,! नचैवमनेकार्थताऽय शब्दस्येति वाच्यम् विषयमैदात् । उच्चारणेन हि मंगल जनयति दधीव दर्शनाव। अधिकारार्थत्वं तु लक्षणया वक्ति । अतो नानेकार्थता । मतः शदो ..

·(२७५) हेत्वयः । यतः श्रुतिस्मृतिषु काम्यत्वात्फलेच्छायानित्यत्वेनाकरणे प्रत्यवायजनक- त्वादवश्यकर्तन्यतया च विहितत्वाद्रजपादीनि कर्माणि विघैयानि । अतो हेतोः । पंचांगरुद्राणामिति । पंचप्रकारा अंगन्यासा येपुते पंचांगरुद्राः । वाक्यांतरेष्येकवच- नांतरुद्रपदपाठपसे पंचप्रकारा अंगन्यासा यस्मिन्निति विग्रहः। एवं पटनकारा अग- न्यासा यस्मिन्निति पहंगरुद्रपदेऽपि तत्र पंचांगन्यासेपु शिखाधनांतो दिग्बंधसहित एकत्रिंशदंगन्यासो महार्णवकारमते प्रथमः। देवयाज्ञिकनारायणभट्टादीनां मते तु शि- खाधनांतो दिग्बंधसहितचतुत्रिशदंगन्यासः प्रथमः। मूर्धादिपादांत दशांगन्यासो द्वितीयः । पादादिमूर्धात पंचागन्यासस्तृतीयः। गुधादिमस्तकांत पंचांगन्यासश्चतुर्यः। हृदयाघनांतं पंचागपढंगन्यासो वा पंचमः। एवं पंचांगन्यासाः। प्रजननादिसर्वोग- पर्यंत पोटशांगन्यासोऽपरः । अयं च षष्ठो न्यासः । पूर्वोक्तपंचमकारन्याससहिताः पंचांगरुद्रा पट्मकारन्याससहिताः पडंगरुद्राः । तत्राभिषेक एवैते पडंगरुद्राः, ज. पादौ तु पंचांगदा इति योद्धायनमतम्। जपादौ सर्वत्रापि पडंगरुद्रा इति शातातप- मतम्॥ रुद्राणामिति बहुवचनांतरुदशब्देन रौदाध्यायोऽभिधीयते । तेन रुदाध्याया- स्मफानां रुद्रदेवत्यानां मंत्राणां पंचविधांगन्यासविशिष्ठानामित्यर्थः। अत्र रुद्राणामिति रुद्रपदोपादानानुदाणामेव जपादौ माधान्यम्। न पुनश्चमकानासपीति ध्वन्यते । रुद्रा- गामित्र चमकानुवाकानामपि प्राधान्ये रुद्राणां चमकानुवाकानां च जपादिविधिमि- त्येव श्रूयात् ॥ " न्यासपूर्वकं जपहोमार्चनविधिमिति ॥ अनशब्देनाभिपेकोऽमि. धीयते । विधिशदस्य जपाद्यैः मत्येकमन्वयः। विघिमिति कर्तव्यतामनुष्ठानमारमि- ति यावत् " व्याख्यास्यामः" इति । प्रतिज्ञा शिष्ययुद्धिसमाधानार्या । शातातपः "मयं पीत्वा गुरुदाराँध गत्वा स्तेयं कृत्वा ब्रह्महत्यां च कृत्वा। भस्मच्छन्नो भस्म- शय्याशयानो रुद्राध्यायी मुच्यते सर्वपापैः" इति। रुद्र रुद्रान्वाधीते एवं शीलो रुद्रा- ध्याय । विष्णुधर्मोत्तरे " रुद्राणां च तथा जप्यं सर्वाधविनिषदनम् । सर्वकामकरो होमस्तया सर्वत्र शांतिदः । अनाविकानामश्वानां कुंजराणां तवैवच । मनुष्याणां नरेंद्राणां बालानां योपितामपि । ग्रामाणां नगराणां च देशानामपि भार्गवः। उप. हमानां धर्मज्ञ व्याधितानां तथैवच । परणे समनुप्राप्ते रिपुजे च तया भये । रुद्रहोम: परा शांतिः पायसेन घृतेन च " इति । "जपहोमाचनविधिम्" इत्यनेन रुनि. धोक्तः। जपरुद्रो होमरुद्रोऽभिषेकरुद्रश्चेति । तत्रायो विधा । केवलजपारमको होमाग- कश्च । तत्राये मूलम् । “ एकादशगुणान् वापि रुद्रानावर्त्य धर्मविद् । महापापैरपि- स्पृष्टो मुच्यते नात्र संशयः। सर्वपापानि नश्यति रुद्रकादशिनी जपाद्" इत्पत्रिस्मृतिः। हेमाद्रौ कौशिकयोद्धापनौ ।। रुदैकादशिनीवेशा सर्वकामफलप्रदा । सर्वपापक्षयक- ·(१७) री सर्वशांतिपदायिनी" इति। इदं च रहः कृते मात्र नेयम्। "दाध्यायी भवेद्भक्या मासमात्रमतंद्रितः । मायश्चितं भवेदेवदहस्यस्य संशयः" इतिपराशरपुराणाद द्वितीयेऽपि कालिकापुराणादौ जपमात्रोक्ते " जपादशांशतो होमस्तपा होमात्तु तर्प- णम् । वर्पणस्य दशांशेन मार्जनं कथितं किळ । मार्जनस्य दशांशेन ब्राह्मणानपि भोजयेत् । जपो पूर्वको होमस्तर्पणं चाभिषेचनम्। भूदेवपूजनं पंचमकारोका पुर. स्किया " इति । " होमाशक्तो जपं कुर्यादोमसंख्याचतुर्गुणम् । एवं कृते तु मंत्रस्य जायते सिद्धिरुवमा " इति पुरथरणचंद्रिकादौ जपमात्रे दशांशहोमायुक्तिमकम् ॥ तेन तर्पणाद्यपि सिद्धम्॥ होयरुद्रेतु सर्वगायनाक्यमेव। जपमात्रे तदुक्तेः। एवमधि- पेकरदे होमाधपि । जपे तदशांशतो होमाधुक्ते: अन्पेतु पुरश्चरण एवाय विधिः । अत पर हेमाद्रिमहार्णवादौतर्पणाधनुतिः। तेन तदुक्तनपो होमो विभभोजन चेत्येव कार्यमित्याहुदाः ॥ होमोऽपि दिया.. मघानभूतः समग्रहोमो नपांगभूतश्चेति । त. प्राये" पदोमानविधि व्याख्यास्याम" इति । " रुद्रहोमः परा शांतिपा- यसेन घृतेन वा" इत्यादि चौद्धायनविष्णुधर्मोचरवचने मागुक्तं मूलम् न मंग- भूनोऽपि द्वेषा । इत्यादि चौद्धायनविष्णुधर्मोत्तरवचनं मागुक्तं मूलम् ॥ अंगभू- तोऽपि देवा दशांशहोमः। पशिहोमथेति । स च तिळापैः कार्य इति महार्णकार। निर्णयसिंधौ शांविरले फमलाकरभट्टपादैरत । अत्र यद्यपि महार्णवकता मूळ नो- तं वयाप्यन्यमंत्रजपसामान्पेन तेनोक्तं भवेत् “आप द्रव्यमनादेशे जुहोतिपु विधीयते । इति सामान्यवचनादाज्येनैव स्यान्न तु तिलद्रव्यके मानमस्ति । तेन पूर्वोदाइतविष्णुधर्मोचरात् पायसेन वा घृतेन होमः कार्य इति युक्तं प्रतिभातीत्यु. क्तम् ॥ "असतान्या विलान्यापि यवान्वा समिधोऽपि वा। शंभवायेति जुहुयात्सर्वो- स्तानाज्यसिक्तकान्" इति बृहत्परामरोक्तिरेव तिलद्रपके होमे महार्णवोक्वे मानमिति केचित् । हेमादिणा तु रुद्रजपांगहोमसंख्या वाचनिक्यैवोक्ता नतु दशा- शादिः । यथाह तत्रैव बौद्धायन । " वो होम मकुर्वीत नमः शंभवमंत्रतः । रुदै. फादशिनीजप्ये त्रयस्त्रिंशदयाहुतीः । ट्रे शतत्रयं प्रोक्तं पठ्याम्यधिकयायुतम् । रुद्र लघुरुदे । चत्वारश्च महारुदे सहलाः सप्त वनिता चलारिंशसहसाच कर्तव्या- चतुरुत्तरा।। ऊनाश्च सप्तसप्तस्या अतिरुद्रे विनिश्चयः ।" इति । तेन हेमाद्रिमते मंत्र. विभाग एव नास्ति । रुद्रनपांगहोमस्य " नपः शंभवाय" इति मंत्रेण विहितत्वा तन्निष्ठसंख्याया वाचनिकत्वाच । भवो होमे दशांशादेरमादरः । अयं च मंत्रवि- भागाभादो जपांगहोम एव । " जो" इति सप्तम्या "मंद्र प्रापणीयापाम् " इतिग्दगिवारगः । प्रधानभूते समग्रदोमे वस्यासंभवान्महार्णवायुदाहतश्रुति- ·(१७७) कल्पसूत्रेषु चयनप्रकरणोक्त एवं मंत्रविभागो ग्राह्यः । अपेक्षितत्वादित्युक्तम् । अय मेव पक्षो बहुभिर्ययप्यातस्तथाप्यस्मिन्पले " ततो होम प्रकुर्वीत " इत्यादि बो. द्वायनवाक्यस्य निर्विपयापत्तेहेमाद्रिमतमेव युक्तं प्रतिभाति । मंत्रविभागस्तु विस्तरतो वक्ष्यते । ॥ अथ त्रिविधोऽपि रुद्रः प्रत्येकं पंचधा ॥ रूपं रुद्रो रुद्री महारुद्रोऽतिरुद्रश्चेति । तदुक्तं "शृणुष्व भो महामाज्ञ ! रुद्रमेदान्व- दामि ते ॥ रुद्राः पंचविधाः मोक्ता देशिकैरुत्तरोत्तरम् । सांगस्त्वाघो रूपकाख्यः सशीर्षों रुद्र उच्यते । एकादशगुणस्तद्रुद्री संज्ञो द्वितीयकः । एकादशभिरेताभिस्त- तीयो लघुरुद्रकः । लवेकादशभिः मोक्तो महारुदश्चतुर्वकः । पंचमः स्यान्महारुदैरे- कादशभिरंतिमः । अतिरुद्रः समाख्यातः सर्वेभ्यो हात्तमोत्तमः" इति । महार्णवे. शातातपोऽपि । " पढ़गैकादशीरुद्रौ रुद्रयेकादश रुदतः । एकादशभिरेताभिर्महा- रुद्रस्तु कथ्यते । एकादशमहास्ट्रैरतिरुद्र इतीरितः" इति । तथा । " विधितो. नमकाचीरुद्र एकादशामिका रुद्रस्यैकादशाहत्या रुदैकादशिनी स्मृता । एकादशभिः रेताभिर्महारुद्रस्तु कथ्यते । एकादशमहारुद्भरतिरुद्र इतीप्यते " इति। अत्र च " सां- गस्तायो रूपकाख्यः” इति वाक्येंतसाहित्यार्थकत्वेन श्रुते सांगशब्दे वर्त- मानस्यांगसामान्याचिनोंगशब्दस्यांगन्यासपरलेन नैव दृष्टत्वात्तयापि छंदोदै- वतमायमथातः शतरुद्रिये । ज्ञातेन कर्मसम्यक्त्वं द्विनानां येन जायते । आद्यानु. पाके रुद्राणामायायां तु ऋचि द्विजः " इत्यादिना " रुद्रः सर्वासु देवत्यं विनि- योगो यथोचितम् । इत्यतेन ग्रेयेन रौद्राध्यायस्यादिकमभिधायोक्तम् " यज्जा- प्रतादि पट्केच शिवसंकल्पमापकम्। दस्तु देवतापसु विनियोगो जपादिषु। सहस्र की इत्यादि द्विगुणादेवता । पुरुषो यो जगदीजमृपिनारायणः स्मृतः । छंदः म- चर्चासु चानुएषु विनियोगो जपादिपु। अद्भ्यः संभृत इत्यादौ उत्तरनारायणस्त्वपिः। पूर्वानुवाकदेवत्यं त्रिष्टुप्छंदः प्रकीर्तितम्। आशुः शिशान इत्यादिरमतिरयमुच्यते । एतन्नाम्ना मुनिस्तत्र देवता चामरेश्वरः। त्रिष्टुपछंदो जपादौ तु विनियोगो यथोधि- तम् । विभ्राट् बृहदित्यादौ सूर्यो दैवतमुच्यते । एतत्संचित्य सकलं द्विजाम्यो रुद्र जाप्यकृत् । यद्यदारमते तत्तद् यथोक्तंफलदं भवेत् " इति वृहस्पराशरस्मृती शिवसंकल्पादिमंत्राणां विनियोगविधिवाक्ये जपरुद्रे जपे, होमरूदे होमेऽभिपेके वि. नियोग इत्ययकत्वेन " विनियोगो जपादिपु" इत्यभिधानाच्छिवसंकल्पादिह- दयाधंगन्यासविशेषमंत्रपरत्वमध्यवसीयते । ते चांगमंत्राः शिवसंकल्पादयः पं. चानामेव । यतो बृहत्पराशरस्मृतौ। "शिखा तस्प तु रुदस्योत्तरं नारायणं स्मृतः।

·(१५) शिरः पुरुषसूक्तं च शिवसंकल्प च हद् कवचं चामतिरथं नेत्र विभ्राड् बृहत्स्मृतम्। शतरुद्रियमलेपु देवस्याने प्रकल्पयेत्” इति पढंगान्युच्या "पंचांगानि स्मरेदष्ट- प्रणव प्रजपेद् द्विजः" इत्युक्तत्वात् । अंगानां स्मरण तत्त मंत्रजपादिरूपेण । अन्न च जप्यमंत्रस्यैव रौद्राध्यायस्यास्वन्यासे विनियोगादसवर्जितान्येव पंचांगानि वो. ध्यानि । अत एव देवयाज्ञिक पंचांगमंत्रसाहित्यमेव रुद्रन उक्तं नतु पडंगमंत्र साहित्यं । अत्र " अष्टप्रणवं प्रजपेद्" इति वाक्ये जपग्रहणं होपाभिषेकयोरुप. बक्षणम् । तेन रुदं जपेत् रुद्रेण जुहुयात् रुद्रियेणाभिपिचेदित्यर्थः । "वयं सोम" .इत्यर्चस्य सप्तस्य वा महच्छिरः संज्ञकत्वात्सशीपों.वयं सोमेत्यष्टन सप्तन वा साहितः । ततश्च हृदयादिभिः पंचभिरंगमैत्रः शिवसंकल्पादिभिर्विभ्राहित्यनुवाकां तैरुपेतः शिरसा युतो रुद्राध्यायो रूपकाख्य आयो रुद्र इत्यर्थः । तथा च विधान- पारिजाते जावालश्रुतिः । “शिवसंकल्प हृदयं मूक्तं स्यात्पौरुपं शिरः । पाहुना रायण चैव शिखां तस्योत्तराभिधम्॥ आशुशिशानः कवच नेत्र विभ्राबृहत्स्मृतम् । शतरुदियमस्त्रं स्यात्पदंग रूमईरितः । पूर्वमंगानि संजप्य रुद्राध्याय सतो जपेत् । त- दंते सप्तमंत्राव व य सोममइच्छिरः । उग्रश्चेति यजुर्मत्रं जटामाहुर्नपेदिति" इति । अत्र "वमाने दो असुर" इति तैत्तरीयायां शतरुद्रत्वेन प्रसिद्धोऽनुवाक एव." श. तरुदियम्" इति महार्णवानुसारिणो देवयाज्ञिकाः। रौद्राध्यायस्याघोनुवाक: "श. तरुद्रियम्" इति परशुरामकारिकानुसारिणो विधानपारिजातकारकाशिदीक्षिता- दयः। रौद्राध्याय एवं "शतरुद्रियम्" इत्यपरे । युक्ततममेतत् । वृहस्पराशरस्म- विसंमतत्वादिति वक्ष्यामः । परशुरामोऽपि ॥ " अथ. रुद्राध्यायः स रुद्रः स्यात्प्रथमःसांगशीर्षकः" इति यद्यपि पूर्वोदाहतवाक्यविहित रूपकाख्यरुदस्वरूपे रौदाध्यायजपानंतर चमकनपो नोक्तस्तयापि “ नमकं चमक चैत्र पौरूष सक्तमेव च । नित्य त्रयं प्रयुं. जानो ब्रह्मलोके महीयते" इति काशिदीक्षितपद्धतिधृतवाक्यात्कार्य पति के चित । तदयुक्तमा अस्य वाक्पस्य स्वतंत्रसरलार्थ तया नमकादित्रिकायोगविधायक- खेन रूपकाख्यरुदस्वरूपप्रतिपादकत्वाभावात् । कौशिकबौद्धायनादिभिस्का- दशमा विभक्तनमाजपस्य रुदैकादशियां विधानाचेनापि नेह नपकजपमासिः यतः प्रकृतिनो विकृतौ धर्ममाप्तियुक्ता नतु वैपरीत्यन् । नचैकादशथा' विभक्तचम- फानुवाकनपः प्रकृते संभवति । अतो रूपकास्परुद्रजपे नमकानुवाकनपो नास्ती. त्येके । नारायणमहास्तु । नमकाध्यायात्मकरूपकारुप बदमात्रजपादौ चमका- ध्यायोऽपि सदावर्तनीयः । रुद्री जपादौ तु मत्याटस्य कैकश्चमकानुवाको योज- ·(१७९) नीय इत्याहुः । युक्तं चैतन्। यतः कात्यायनादिभिः कल्पकारैर्वसोद्धारायां चमका. नुवाफ समुदायस्यैकमंत्रत्वेनाभिहितत्वात्तेनैव न्यायेनेहाप्येकमंत्रतायान्याय्यत्वात् च. मकानुवाकजपस्तु महच्छिरो जपानंतरं कार्य इति देवयाक्षिकादयः। नमका. ध्यायजपाव्यवहितकाले तु युक्तः । नमकजपानंतरं चमफजपविधानात् । रुद्रकाद- शिन्यामपि नमकस्येककारत्तौ कृतायांमेकैकचमकानुवाक जपविधानाच "वयं सोम" इत्यष्टौ कंडिका महच्छिर इति परशुराम देवयाज्ञिकादयः । तेन वयं सोम" इति सप्तमंत्रानिति काण्वाभिप्रायम्। तेषां सप्तकंडिकानामेव संहितायां समा- म्नात् । अत्र मंत्रशद्रः कंडिकापर इत्युक्तं विधानपारिजातेऽनंतभट्टैः । जटायां तु विपतिपतिः ॥ यत आह परशुरामः ॥ लिंगोक्ता देवता दध्यङ् उग्रश्च त्रितयं यजुः ॥ विनियोगो जटाजाप्ये केचित्सप्तजपत्यूच" इति तत्र उग्रश्चेति सप्तकंडिकात्मकानुवाक- स्य जटात्ववादिनामेवमाशयः। "शिवसंकल्पहृदयम्" इत्यादिके " उग्रश्चेति यजुमैत्रं जटामाहुर्जपेद्" इति पूर्वोक्तवाक्ये सर्वत्र प्रायोऽनुवाकग्रहणादिहापि मंत्रमंतीक- प्रहणेन "आशुः शिशानः कवचम्" इतिवत् " नेत्रं विभ्राड बृहस्मृतम्इति बच्चानुवाकस्यैव ग्रहणोचित्यात् । एवंच तदंते सप्तमंत्रांश्च वयं सोमेति मंत्रनिष्ठसप्त संख्या निर्देशोऽनुवाक्यांतरत्वात "एपते" इत्यनुवाकग्रहणार्थः । अन्यथा "वयं सोम" इत्येतस्यानुवाकाद्यमंत्रप्रतीकवाभावाद् " वयं सोम" इत्येकस्या एवानुवा- फशेपभूतार्या ग्रहण मंत्रमनीकमात्रग्रहणेन प्रसभ्येति । अपरे तु । उग्रवेति तिमृणां कंडिकानां जटावमाहुः । तदमिमायं तु वयं न विद्मः । याः उग्रश्वे- तियजुर्मत्रंजटामाहुः" इति वाक्ये एक्त्वविशिष्टयजुर्मंत्रग्रहणाद् " उग्रश्च" इत्ये फस्यैव यजुर्मंत्रस्य जटावागतेः। नहि सिमृणां कंडिकानामेकयजुर्मंत्रत्वम्। उग्रश्च मारुती गायत्री विमुग्वाख्यो मंत्रोज्नौ विनियुक्तस्तस्मादाग्निक एवास्यपिः परमेष्ठी प्राजापत्यो या अग्नि हृदयेनाश्वमेधिकानि तत्रोक्त एवपिः ॥ इति सर्वानुक्रमसूत्रे कल्पसू- नेच कात्यायनेन भिन्नतया विनियोगाभिधानेनैकय मत्रत्वानवगमात् ॥ अमि हृदयेन, उग्रं लोहित" इति द्वयोः कंडिकयोर्देवतावाक्यसंबंधविधा- नाद् याह्मणरूपत्वेन यजुपैत्रत्वाभावाच । संहितास्वम्नातानां ब्राह्मणभागानां मंत्र- त्वेन कापि विनियोगादर्शनाच्च । न सप्तमंत्राच "वयं सोम" इति वदिह त्रित्व- संख्यानिर्देशोऽस्ति । न वा तादृशार्यविधायकं स्मृत्यतरवाक्यं हेमाद्रिमहार्णवादि- निबंधेपूपलभ्यते । येन तिमृणां कंडिकानां जटावं स्यात् । तस्मादसति विशेपो. पादाने पायो मंत्रमतीकग्रहणेन सर्वत्र स्मातकर्मणि कंडिकाया एवोपादानस्य "त- प्रोपवेशयेद्राजानं त्रियं वा प्रतिक्षत्र इति यज्ञतेन " " विकृत्यैनमभिमंत्रयते सुप.

·॥ (१८), गोऽसीति प्राग्विष्णुक्रमेभ्यः इति । " सोप्यतीमद्भिरभ्युक्षत्येजतु दशभाप्पः इति भागस्यैवइत्यादौ मंत्रांतं वदता पारस्कराचार्येण सूचितसादेवत्वविशिष्ठ य. जुत्रमित्युक्त्वाच " उग्रव." प्रत्येकस्या एव जटासमुक्तमिति मम प्रतिभाति । यत्वनुवाक प्रकरणाद् "आशुः शिवानः कवचम्" इतिवत् " नेत्र विभ्राबृहत्स्मृत- म्" इतिवच " उग्रव" इत्यनुवाकस्यैव जटात्वमित्युक्तं तत्सत्यप्यनुवाकमक- रणे एफत्वविशिष्ठयजुर्मत्रग्रहणादेव निरस्तम् । फचचं चामतिरयम् ॥ इति वक्ष्यमाण बौधायनबृहत्पराशरादि वाक्याचानुवाफग्रहणम् । “विभ्राड " इत्यत्रत इतरानुवाफपाठ साहचर्याच्चानुवाकग्रहणम् | प्रकृतेतु "शतरुद्रियमत्रम् " इति रोद्राध्यायस्य मध्ये निर्देशेभानुवाकप्रकरणविच्छेदाद्रौदाध्यायस्याणेनुवाका शत- रुद्रियमितिमते तैचरीयश्रुत्पनुसारेण वक्ष्यमाणः ॥ त्वमग्ने रो असुर! 'इत्यनुवाकः । शतरुद्रियमितिमते चानुवाकरकरणाविच्छेदेऽणि एकत्वविशिष्ट पजुमैत्रपित्युक्तत्वाच नानुवाक्ग्रहणम् । वयं सोम " इति सप्तमंत्रानिति सप्तसख्यानिर्देशस्तु " एपते " इत्यनुवाकग्रहणायः । अयं च महच्छिरो जपो जटाजपश्च कृताकृत । कचिद्विहितस्पेन कविचाविहितत्वेन तयोः पूर्वोक्त चमकन्यायेन कृताकृतत्वावगमात् । अतश्चानयोरनुष्ठानात्फलाधिक्यमात्र नतु तयोरकरणे रुद्रवैगुण्यम् । गुणविशेष फलविशेषः" इति कात्यायनसूतात् । भयं च महरिछरो जो जटाजपश्च स्ट्रैकादशिन्या न अतिरुद्रमावर्तते । रुद्रस्यैवैका- दशगुणविधानादेतयोश्च रुद्रशद्धवाच्यत्वाभावाच । तस्यादुदस्य सर्वात्यने सक- जप इति समदायविदः । परशुरामोऽपि " रूपैकादशकस्पांते जपेद्रुदमच्चि. " इति । देवयाज्ञिकस्तु जटाजपो हेमाद्रि महार्णवादिषुत द्विगायकार्पवाक्पाद- नान्नवोक्तः। एव देवयाक्षिकादिमाचीनपद्धतिग्रंथानुसारिरूपकाख्य रुद्रस्वरू- पमुक्तम् । महार्णवकारनारायणभकमलाकरमहादयस्तु ययोक्तन्पासपूमापूर्वफ- मष्टमणवान्वित शैद्राध्यायस्यैव सदावर्चनं रूपकाख्यो रुद्र इत्याहुः । युक्ततरं चैतत् । पूर्वोदाहृतजावालकैवल्या श्रुतिमिताक्षरोदाहृतानिवृहत्पराशरशातातप स्मृ. ति मूतसंहिता पद्मपुराणहेमाद्रयदाहृत वाधुकालिकापुराणादिवाक्यः शतरुदिप पद्रशद्धान्पतर शदवाच्य शैद्राध्यायस्यैव फलार्थतया नित्यतया वा जपविशनात् । पारस्कररावस्त्रकर्कभाष्यादिसवादलाभाच । तथाहि भगवता पारस्कराचार्यग शूलगवपशो "अनुवातं पशुमवस्थाप्य रुदैरुपतिष्ठले प्रयमोत्तमाभ्यामनुवाकाभ्याम्" इति मने पशुकर्मकोपस्याने करणभूतयोः प्रथमोचमानुवाकयोः रौद्राध्याय एवेति पएसया प्रदर्शितमेव । अन्पया स्टैरित्यनेन रौद्राध्यायस्यापकतत्वात्मयमोत्तम .

·" (१८१) शद्धयोश्व साकांक्षत्वादनुवाकयोः रौद्राध्यायावयवत्वं कर्य सिध्येदिति विभावनीय- सुधीभिः । ततश्च यत्र कर्तव्यतया रुद्रजपश्वोद्यते तत्र रौद्राध्यायस्यैव जपः कार्य इत्यवगम्यते । अन एव " कृपोत्सर्ग रुद्रान् जपित्ता" इति सूत्र बहुवचनांत रुद पदाभिधेयो " नमस्ते रुद्र मन्यवे" इत्यध्याय इति पारस्करगृह्यसूत्रं व्याच. साणैर्मयज्ञककोपाध्यायहरिहरजयरामादिभियाख्यातम् ॥ तदनुसारिभिर्वासुदेवा- दिभिः पद्धतिकारैरप्येवं प्रयोग उपन्यस्तः । अन्यया " रुद्रान जपित्वा" इति सृपोत्सर्गे श्रुतस्य रुद्रजपविधैरन्यत्र श्रुतेन रुद्रजपविधिना तुल्यत्वाट्टपोत्सर्गेऽपि हद- यादि पंचांगमत्र विशिष्ट एव रुद्रनप उपदिश्येत । " हुवशेष निधाय रुद्रं जपित्वा" इति वृपोत्सर्गप्रकरणस्थयौधायनसूत्रेऽपि तद्भाप्यकारस्तयैव व्याख्यातम् । यज्ञ- वल्क्यस्मृति व्याचक्षाणविज्ञानेश्वराचायैरपि " ब्राह्मणः स्वर्णहारी च रुद्रजापी जले स्थितः ॥ इति रहस्यप्रायश्चित्तप्रकरणस्यवाक्यव्याख्यावसरे " नमस्ते रुद्र मन्यये " इति शतरुद्रिय जपयुक्तः शुद्धयति स एवाध्याय एकादश कृत्व आवर्तनीय इति व्याख्यातम् । व्रतखंडांतर्गतशांतिखंडे हेमाद्रिणापि शौनकमतादित्युपन्पस्प अयातः शतरुद्रियमंत्राणां विनियोगं तद्विधि तदर्थध्यान तैराराघनं तदेवतांत- दपि तदंगन्यासादिकं तच्छद्रश्च व्याख्यास्यामः" शौनकमतेन ॥ तत्र शतरुद्रिय- मंत्रो "नमस्ते रुद्र मन्यवे" इत्येकादशानुवाका इत्युक्तम् । एकादशानुवाका इति तु तैत्तरीयाणां विपयम् । तेषां संहितायां शतरुद्रमंत्रात्मकस्य रौद्राध्यायस्यैफाद- शानुवाकात्मकात् ॥ वाजसनेयिनां तु शतरुद्रियमंत्रात्मकस्य रौद्राध्यायस्य नचानुवाफात्मकत्वात् ॥ तस्माययोक्तन्यासपूर्वकमष्टपणवान्वितरौद्राध्यायस्यैव स- कृदावर्तनं रूपकाख्यो आयो रुद्र इति युक्तम् ॥ अग्निपुराणेऽपि । यजुर्विधाने आमरुवाच इत्युपक्रम्य " वक्ष्ये रुद्रविधानं तु पंचांग सर्वदं परम् । हृदयं शिवसंकल्पं शिरः सूक्तं तु पौरुषम् । शिखाद्या संभृतं सूक्तमाशुः कवचमेव च । घेदवादिभिराख्यातमा वै शतरुदियम् । शतरुद्रियसंज्ञस्य रुद्रस्यांगानि पंच हि । पं. चांगं न्यस्य तं ध्यात्वा जपेद्रुद्रांस्ततः क्रमाद्" इत्यनेनैतदेव स्पष्टमुक्तं रद्राध्याय एव रुद्रा इत्युक्तम् । एतेन यत्कश्चिदुक्तम् । पट्पष्ठिर्मूलजाप्येन पोटश पुनर्जपेत् । एप- ते द्वे नमस्ते दे न तं द्विद्वयमेव च । मीष्टमचतुष्कं च वयं सोमाष्टक ततः । वेदवादिभिराख्यातमेतद्वै शतरुद्रियम्" इति तत्पूर्वोक्तानेकस्मृतिसूत्रनिबंधविरोधा. निर्मूलत्वाच निरस्तम् । यत्तु "रुद्राः पंचविधाः प्रोक्ता देशिकैरचरोत्तरम" इत्युपक्रम्य " सांगस्वाद्यो रूपकाख्यः सशीर्पो रुद्र उच्यते " इति माचीनपद्धति कारैरुदाहृतं वचस्तत्र सांगशन्देनांगसाहित्यमभिधीयते । अंगशनश्वात्रांगन्यासपरः । " ·च्यम् । याते रुद्र " ( १८२) "पंचांगरुद्राणां न्यासपूर्वकम् " इति वौधायनसूत्रे । “अथाभिधास्य स्ट्रागां शां- तये गृहमेधिनाम् । पंचांगानां विधानं तु यत्कृतं हेति पातकम् " बृहत्पाराशरस्म- तौ । " वक्ष्ये रुद्रविधानं तु पंचांग सर्वदं परम् " इत्यमिपुराणे चांगशदस्यांग- न्यासपरत्वेनैव दृष्टत्वात् । अतश्च संगशन पंचविधांगन्याससाहित्यमा प. इविधांगन्याससाहित्यमानं वाभिधीयते । नतु पुनः शिवसंकल्पादि पंचांगस्य पदंगस्य वा न्यासस्य साहित्यम् । अंगशदस्यांगसामान्यपरत्तात् ॥ नच पू. पोक्तामिपुराणैकवाक्यतया शिवसंकल्पादिन्याससाहित्यपरत्वं सांगशवस्येति वा- इति शिखायामित्येवमादीनां पंचविधांगन्यासवि. पिनानर्थक्यासंगात् । अमिपुराणवाक्यस्य त्वशक्तं प्रत्यनुकल्पपरत्वेन वक्ष्य- माणत्वाच । तया च सांगशद्वेन न्यासविधिमाप्तांगन्याससाहित्यमावानुवादा. लायकम् । पूर्वोक्तसर्वस्मृतीनां मूलभूतकश्रुतिकल्पना लाघवं च ॥ संगच्छो चैवं सति महार्णवकारादिभिरभिहित पडंगैकादशी रुद्रः " इति .शातातप. चाक्ये पहंगपदस्य पदविधांगन्यासपरत्वम् । अय सांगशद्वेन जपादिपु रुदेषु शि. वसंकल्पादिहृदयायंगमंत्रजपसाहित्यपभिधीयते इति चेन, तथा सति सामान्यत अतेनांगशब्देनांग-पासमात्रपरामर्शातपंचविधानां पविधानां वा अंगन्यासमंत्रा- णामेव जपादिपु रुद्रेषु साहित्य प्रसज्येत । न पुनः शिवसंकल्पादीनामेव हृदयाचंगमंत्राणां चिनिगमनाविरदात् । अंगन्यासमात्रबोधकत्वेन प्रसिद्धस्या- गशद्धस्याशेषांगन्यासकदेशभूतहृदयादि न्यासैकदेशभूतशिवसंकल्यादिपेयपानपरत्वे- न संकोचे प्रमाणादर्शनाच । यत्तु वृहत्पराशरस्मृतौ " यजाग्रतादिपकैच । शिवसंकल्पमापकम् । रुद्रस्तु देवता पट्सु विनियोगो जपादिषु'" इत्यादि- केषु शिवसंकल्पादिहृदयाय गमंत्राणां विनियोग विधिवाक्येपु "विनियोगो जपा- दिपु" इत्पभिधानमेव जपादिषु रुदेषु शिवसंकल्पादिहृदयाचंगपत्र नपसाहित्ये मा- नमित्युक्त । तन्न । उपक्रमोपसंहारैकवाक्यतया पूर्ववाक्ये " श्रुतयोचित " मितिपदानुसत्याच जपादिपु त्रिविधेषु रुद्रेषु यथोचितं यथाविहितं हृदयादिन्या- स एव विनियोग इत्पर्यकत्वेन तस्य शिवसंकसादिदृदयायंगमंत्रजपाथर्थकरवा- भावात् । "याजाग्रतादिपट " इत्येतस्मात्पूर्व पठिते ॥ रुद्रः सर्वासु देवत्वं विनियोगो यथोचितम् " इति वाक्ये " यथोचितम्" इत्युपक्रमः । आशुः शिशान इत्यादिसतिरय उच्यते । एतन्नाम्ना मुनिस्तत्र देवता चामरेश्वरः । त्रि घुपछंदो जपादौ तु विनियोगो यथोचितम् " इत्युपसंहारया नच विविध रुद्राप- प्रम्य पौधायनसूत्रे न्यासविधानानपादिपु विविधष्वपि ररेषु वैनव न्याससिद्ध .

·विनियोगो जपादिषु " इत्यादिभिरन्ययानुपपत्या " यजायत" इत्यादि हद- याचंगमंत्रजपसाहित्य जपादिपु रुद्रेपु विधीयते इति वाच्यम् । यतो वृहत्पराशर- स्मृतौ विविधरुद्रोपक्रमेण चौधायनसूत्र इव न्यासविधानाभावात् । “ एतत्सं- चिंत्य सकलं द्विजाय्यो रुद्रजाप्यकृत् " इत्युपसंहारवलाच न्यासानां जपरुद्रेक- विषयत्वावगमान होमाभिषेकरुदयोन्यासविधीभिन्यासमाप्तिः । अतो होमाभिषेक- रुद्रयोासमाप्तिपथास्यादित्येवमर्यानि “विनियोगो जपादिषु " इत्यादीनि वाक्यानीति न किंचिदनुपपन्नम् । यच “ पंचांगानि स्मरेदष्टमणवं च जपेद् द्विनः" इति बृहत्पराशरवाक्ये " पंचांगानि स्मरेत् " इत्यभिधानमेव जपादिषु रुद्रेषु शिव- संकल्पादिहृदयाचंगमंत्रजपसाहित्ये मानमिति। तदपि न। पंचांगानि सद्योजातादीनि पंचास्यानि। हेमाद्री चैत्रमित्येवं तस्य निर्णयसिंघौ शांतिरत्ने कमलाकरभट्टपादेया- ख्यातत्वात् । तस्मात् सांगशद्धस्य जपादिषु रुद्रेषु शिवसंकल्पादिहृदयाधंगमंत्रजप- साहित्य नाथः। किंतु “याते रुद्रे" इति शिखायामित्येवपाधंगन्याससाहित्य. मेव तदर्थ इति युक्ततरम् । " सांगस्त्वाघो रूपकाख्यः" इति वाक्ये अंगन्यास- ग्रहणं पूजाया उपलक्षणार्यम् । “ संमध्वस्त्वांतरायः सन् ततो यजनमारभेन " इ. ति यजनमुपक्रम्य " अनुगुप्ते सुलिप्तं च देशे गोचर्ममात्रके । म्यडिलेंऽधुनमालि. ख्य शुभैः क्षालिवतंदुलैः । तत्र पूजादिकं कुर्याच्छभवायेति मंत्रतः इत्यादिना जपाधगत्येन पूजाया अपि बृहत्पराशरेण विधानात् । अत एव देवयाज्ञिकादिभिः पूजापूर्वकता जपादावभिहिता । बौधायनमते तु " यजनमारभेत् " इति सूत्रे म- हार्णवकारादिभिनिरुक्तस्य जपहोमाभिषेके त्रिविधस्य यजनपदार्यस्य जपहोमाचन. विधि व्याख्यास्याम इति सूत्रमूलकत्वाजपहोमयोः पूजा नास्त्येव । अत एव महा- वकारादिभिर्नोक्ता । तेन पूजापूर्वकता जपहोपयोबैकल्पिकी । शिरसा सहितः स- शीर्पः । “वयं सोम" इत्यादिपत्राणां सप्तकमष्टकं वा शिरः । तथा चोक्तविधांग- न्यासपूनापूर्विकायां सशिरस्कायामेकस्यां रौद्राध्यायातौ रूपत्याख्या मात्र मस्मिन् वाक्ये प्रतिपाद्यते ॥ महच्छिौ जपपात्रं चेहाधिकमुक्तम् । एतेन रुद्राध्याय स रुद्रः स्यात्मयमः सांगशीर्षक इति परशुरामोक्ति इति व्याख्याता । यच्च विधान- पारिजाते । जाबालश्रुतिरित्यूपन्यस्य शिवसंकल्प हृदयमित्यादिना हृदयादीनि पढ़गानि निरुप्य पूर्वमंगानि संजप्य रुद्राध्यायं ततो जपेदिति वचनमुदाहृतं तदप्येवं व्याख्येयम् पूर्वमंगानि संजप्येत्पनेनांगन्यासकर्तव्यतामनुध तदुत्तरकालता रौद्राध्या- यजपादौ विधीयते । पूर्व रौद्राध्यायनपात्पूर्वम् । एतेनांगन्यासानुष्ठानस्यावश्यकत. ध्यतादर्शिता। यतोऽनुष्ठिता अंगन्यासाः शिवस्वरूपतासंपादनेनजपयोग्यतामापादयति।

·। , उक्तं च शतपथे। देको भूत्वा देवानप्येतीति। श्रुत्यन्तरेपि । देवो भूत्वा देवान यजेतेति । अंगन्यासानां च शिवस्वरूपतासंपादकत्वमुक्तम्। वोद्धायनेन एवात्मनि रौद्रीकरणं कृत्वेति । उक्तं च वृहत्पराशरेणापि । रौद्रीकरणमेतद्वै कृत्वा पापात्ममु. रूयते इति। अंगानि हृदयादीनि यज्जायत इत्येवमादीनि संजप्य सम्यक् तत्तमंत्रजप- धर्मपूर्वकं हृदयादिषु स्वांगेषु जप्त्वा समधीत्य विन्यस्येति पूर्वमंगानि संजप्येत्यस्या- र्थः। लमते चैवं सतिशतरुद्रियसंज्ञस्य रुद्रात्यांगानि पंच दि। पचांग पस्य तं ध्या- सा जपेत्स्ट्रांस्तता क्रमादिति पूर्वलिखितामिपुराणवाक्यसंवादोपि, नच पूर्वमंगा- नि संमप्येति वाक्ये सामान्यतः श्रुतस्याप्यंगशदस्य शिवसंकल्प हृदयमित्यादिना पूर्ववाक्येन निरूपितहदयाधंगविशेषविषयवादंगानि संजप्येत्यंगानां जपविधाना- चजपविष्यन्यथानुपपत्यांगमंत्राणां शिवसंकल्पादीनां जप एव विधीयत इति वा- च्यम्। अंगजपविध्यन्यथानुपपत्तिहिं तदास्पाययंगन्यासमंत्राणां करणमंत्रत्वैनेकभूति- स्वरोऽभिधीयेत। न तु तदस्ति । अंगन्यासमंत्राणां न्यासक्रियां मति कर्मत्वेन कर- णमंत्रत्वाभावात् । जपशवस्याध्ययनविधिमाप्तत्रैश्वर्यानुवादकत्वेनांगन्यासमंत्राणां स्वरपूर्वकं तत्चदंगेषु न्यासो यथा स्यादित्यैवमर्थकत्वाच । अत एवांगन्यासेपु जप- शवपयुक्तो हेमाद्रौ कौशिकेन । हृदये हृदयं जप्त्वेति । हृदये स्वावयये हृदयाख्य मंत्र जप्वा जपधर्मपुरससरं समधीत्य विन्यस्येत्पः । तस्मानंगानि संजप्येत्यंग- अपविध्यन्यथानुपपत्तिः। किंच । शिवसंकल्प हृदयमित्यादिना शिवसंकल्पादिपु ह. दयादिसंज्ञाविधानस्य जपार्थत्वे प्रयोजनाभावाद्वैयर्थ्यांपत्तेः । अतस्तत्तदंगेषु न्या- सार्यतयैव विज्ञाविधानमित्यवश्यं वाच्यम् । अत एव संजया संझिनो न्यास उक्तों ईमाद्री कौशिकेन। हृदये हृदयं जप्वेति । तस्मान पूर्वपंगानि सनप्येति वाक्यं शि- वसंकल्पादिहृदयाघंगमंत्रजपविधायकम् । यद्यप्यंगशद्वस्प इदयाधंगविशेपस्ये जपहोमार्चन विधिमित्युपक्रम्य विहितानां यासान्तराणां परिसंख्यापचिस्तथापि शिवसंकल्पं हृदयभित्युपक्रमा। वक्ष्ये द्रविधानं तु पंचांग सर्वेद परम् । इदयं शि- वसंकल्पं शिरः सूक्तं तु पौरुषम् ॥ शिखाद्भयः संभृत सूक्तमाशुः कवचमेवच । थे. दवादिमिराख्यातपस्न वै शतरुद्रियम् ।। शतरुद्रियसंज्ञस्प खस्पांगानि पंच हि । पंचा गं न्यस्य तं ध्यात्वा जपेद्रांस्ततः क्रमान् ॥ इत्यग्निपुराणैकवारपत्वाच सामान्यतः श्रुतस्याप्यंगशवस्प इदयाधंगविशेषविपरत्वमेव युक्तम् । न च शिवसंकल्पादि न्यासस्य न्यासान्तरोपलसणार्थत्वम् । लप्पणप्रसंगात् । तस्माच्छिवसंकल्पादिन्यास एवं कर्तव्यनया पूर्वमंगानि संजयेत्यनेन मतिपाद्यत इत्येत्र युक्तत। एवं स्थिते सति याते रुद्रेति शिखायामित्येवमादिनां पंचविवन्यासानां पंचांगस्य पगस्य वा इ.

·(१८५" दयादिन्यासस्य शक्ताशक्तपरत्वेन व्यवस्था। शक्तेन तु पंचविधा न्यासाः कार्याः। अशक्तेन तु हृदयादिन्यंगानि नेत्रयुक्तानि तदर्जितानि वा कार्याणीति सर्व तुस्यम् । तदंते रौद्राध्यायजपान्ते । इह वाक्ये तु महच्छिरसो जटायाच जपोधिक उक्तः । देवयाज्ञिकैस्तु जटाजपो नैवोक्तः । हेमाद्रिमहार्णवादिपु तद्विधायकस्मृतिवाक्यादर्श. नात्। निर्णयसिन्वौ शान्तिरत्ने कमलाकरभट्टपादैस्तु महच्छिरसो जटायाश्च जपवि. धायकवाक्यान्याकरग्रंथेष्वदर्शनानिर्मूलानीत्युक्तम् । यत्तु बृहत्पराशरस्मृतौ । शिरसा सह रुद्राणां जप्तैर्दशशतर्धवम् । सर्वे मंत्रा भवन्त्यस्य ब्राह्मणस्योक्तकारिण इति । तथा । अथवा । चरुभिक्षाशी सशिरं रुद्रसहस्रकं जपेदिति शिरसा सह रुद्रनपविधा. नमुक्तं तत्सहस्रसंख्यनिर्देशात्फलान्तरनिर्देशाचोक्कपकारापेक्षया प्रकारांतरमेव दृष्ट- व्यम् । यत्तु व्रतखंडान्तर्गतशांतिखण्डे हेमाद्रौ रुद्रप्रकरणे निर्णयसिंधौ शांतिरत्ने च । एवं ध्यात्वा दिनः सम्यगंगानां जपमारमेत् । इदये हृदयं जप्त्वा शोपि सूक्तं च पौरुषम् ।। शिखायामुत्तरं पदकं नारायणमनुत्तमम् । कवचे प्रतिस्य तददखेतु शतरुद्रि- यम् ।। जप्त्वांगानि जपेच्छांति विकिरीति विसर्जयेत् ॥ इति बोद्धायनवचनं शिव. संकल्पादीनां हृदयादिपंचांगानां जपविधायकं तदशक्तौ तन्मात्रस्यैव जपविधायक न तु रूपकाख्यरुद्रांगत्वेन शिवसंकल्पादिहदयाचंगमंत्रजपविधायकम्।। तस्मात् रुद्रा- ध्याय जप एव रूपकाग्यो रुद्र इति सिद्धम् । एवं च सति यज्जाग्रत इत्यादिभिर्वि भ्राडित्यनुवाकान्तै ईदयादिभिः पंचभिरंगमंन्यासभिन्नैयुक्त रौद्राध्यायं संजप्य रौद्राध्यायजपाते वयं सोमेत्यादीनामष्टानामुग्रवेति तिसृणां सप्तानां वा कंडिकानां च ये जपमाचरति ते तु विहितादन्यथाकरणस्याक्रियात्वमजानंतो वंद्या एव । वि. हितादन्यथाकरणस्याक्रियात्वमुक्तं छंदोगपरिशिष्टे कात्यायनेन । अक्रिया त्रिविधा मोक्तेति । एतच्च पूर्वमुदातम् । न्यूनकरणवदतिरिक्तकरणमपि विहितादन्ययाकरण- मेव । उक्तं च । कोपपाते प्रायश्चितं तत्कालमिति सूत्रे कर्मणोऽप्वाऽपरपर्यायस्यो. पपातस्याकरणं न्यूनकरणमतिरिक्तकरणमन्ययाकरण चेति चातुर्विध्योपन्यासपूर्व- कम् । अथवा । सर्वमेचेदं विहितान्ययाकरणमेवेत्येवं वदद्भिर्भयज्ञपितृभूतिकोपा- ध्यायवासुदेवश्रीअनंतदेव याशिकादिभिर्भाष्यकारैः कारिकाकारैर्गोविन्दोपाध्यायः संपदीय शंकर श्रीरामचंद्राचार्यादिभिः पद्धतिकारश्चेत्यलमतिमपंचेन ॥ प्रकृतमनुसरामः। पडंगैकादशी रुद्र इति शातातपवचसो द्विनीयरुद्रस्वरूपपति- पादकस्य महार्णवकृतार्थ उक्तः। पडंगन्यासपूर्वकमेकादशानुवाकात्मकं रौद्राध्याय पठित्वा आय चमकानुवाकं पठेत् । पुनस्तं पठित्वा द्वितीयं चमकानुवाकमित्येवमेका- दशानां पूरणी आरत्तिः।। पडेगैकादशीस्यभिधीयते। एप एव रुद्र इति स लभते ।

·(१८६) अयमेव रुदो रुद्रीशब्देनाप्यभिधीयते । बोद्धायनसूत्रेपि । नमस्ते रुद्रमन्यव इत्येका- दशानामनुवाकानां जपाते जपतिग्नाविष्णुसजोपसेत्येकादशानानुवाकानामेकमेकं जपेदिति। एकादशानुवाकात्मक रौद्राध्यायं पठित्वा पठित्वा एक चमकानुवाकं प. टेदित्यर्थः । वाजसनेयिनां तु नवानुवाकात्यको रौद्राध्यायः । चमकांनुवाकनपश्च कृताकृत इति विशेषः । एवं च चमकानुवाकजपाभावपक्षे रौद्राध्यायस्यैव केवला एकादशारत्तयो रुद्रयपर पर्यायस्य रुद्रस्य स्वरूपं बोध्यम् । एकादशगुणान् रुदाना- चय याति तामिति बृहत्पराशरस्मृतेः। "एकादशगुणान्यापि रुद्रानावर्त्य धर्मवि" दित्यविस्मृतेश्च। अत्र पगैकादशीद इति शातातपोक्तः पंचांगदाणामिति चौद्धाय- नोक्तेश्च पंचांगपडंगन्यासयोर्विकल्प एव । तुल्यशास्त्रत्वात् । अभिषेके तु बौदापनेन पष्ठस्यापि विहितत्वात् पडंगन्यास एव । यस्तु शिखा तस्य तु रुद्रस्योत्तरं नारायणः स्मृतः । रुद्रस्य रुद्रशद्ववाच्यरौद्राध्यायलक्षणमंत्रस्यैत्यर्थः । शिरःपुरुषसूक्तं च शिव- संकल्पकं च हूत् । कवचामतिरथं ने विभ्राह् बृहत्स्मृतम्॥ शतरुद्रियमलेपु देवस्थासं प्रकल्पयेदिति वृहत्पराशरेण विहितः पडंगन्यास; सत्वत्र न ग्राह्यः । तपासे पडंग- न्यासव्यतिरिक्तानां जपहोमार्चनविधि व्याख्यास्याम इत्युपक्रम्य विहितानामन्येषां न्यासाना परिसंख्यापत्तेः । महार्णवाधनेकग्रन्पविरोधापत्तेश्च । तस्मादभिषेकांगतया विहितं पष्ठ न्यासमादायैव याते रुद्रेति शिखायामित्यादि यः पविधांगन्यास एवान पटंगन्यासा इति ध्येयम् । एवं पंचविधांगन्यासा एव पंचांगन्यासा अपीति ।. मांचः पद्धतिकाराः। पडंगशब्देन हृदयादिपटंगन्यासमंत्राः शिवसंकल्पादय उच्यते। तया च तेषां रुद्रस्वरूपे निवेशान परिसंख्पादोपः। अतच शिवसंकल्पादि पडंगमंत्रा- णां जपपूर्वकमेकादशानां पूरणी रौद्राध्यायस्य वृत्तिः पडंगैकादशीति "पडंगका. दशी रुद्र" इत्यस्पार्थमाहुः। वचनं च व्रतखंडनाम्नोदाहरंति, पदंगानि सकृजप्त्वा रुदेकादशवर्तनम् । महच्छिरश्च कर्तव्य रदैकादशिनी जपेदिति । सदयुक्तम् । श्रुति- स्मृतिपुराणादिपूर्वोक्तानेकवाक्येषु रौद्राध्यायस्य कादशगुणस्य द्वितीयरुदस्वरूप. खेनोक्तत्वात् । तस्य शिवसंकल्पादिदयायंगमंत्र जपपूर्वकतायां प्रमाणाभावाच । शिवसंकल्प दपमित्यादिना तचदंगेपु न्यासार्थत्वेनैव शिवसंकसादिषु इदयादि- संज्ञाविधानाच जपाधतया विधाने प्रयोजनामाराद्वैयपित्तश्चापडंगशवस्प पति- धांगन्यासपरतायाः महार्णवकारादिभिरभिहितत्वात् पवियांगम्पासमंत्राणामेव अपमसक्तेश्च । पडू विधांगन्यासबोधकस्पेन प्रसिद्धस्य पदंगशदस्य पदविर्घागन्या- सैकदेशभूतहृदयादि न्यासकदेशभूतशिवसंकल्पादिमंत्रमानपरत्वे पडंगशवसंकोचा- पतेव महार्णवाद्यखिलनिवंविरोधापचेथेति यत्किचिदेतत् । यत् व्रतखण्डनाम्नो- ·(१८७) दाहतं वचरतद्वतखण्डे हेमाद्रौ रुद्रप्रकरणेऽदर्शनान्निर्मुलं । समूलत्वे तु पढ़गानि याते रुद्रेति शिखायामित्यादीनि पविधांगन्यासरूपाणि सज्जप्त्वा सकृत्कृत्वेति तस्यार्थः । पंचांगरुद्राणामित्यायंगशब्दस्यांगन्यासपरत्वेनैव प्रयोगात् । महार्णव- कृतापि पड़ेगैकादशी रुद्र इति शातातपवाक्ये पटंगशब्द: पड़विधांगन्यासपरत्वेनैव व्याख्यातः । रुद्रे रूपकाख्याधरुद्रस्यैकादशगुणत्वाद्रुदीमहारुद्रादौ सर्वेषां पार इति विहितोत्तरपूजनस्यायचिवन्यासानामप्येकादशकृत्व आवृत्तिः स्यादिति शंका मा भूदिति सकृदित्युक्तम् । एवं च निखिलनिबंधैर्न विरोधः ।। इति ॥ यत्तु परशुरामेणोक्तम्। सांगमाद्यं जपेद्रं केवलानि नवान्तरे । सांग सशीर्षक चान्त्य निरंगमिति केचनेति ॥ तत्तादृशार्थविधायकार्पवचनानुपलंभाव पूर्वोक्तानेक- श्रुतिस्मृतिवाक्यविरोधान्निर्मूलमंधपरम्परामात्रमित्युपेक्षणीयमित्युक्तं निर्णयसिन्यौ शान्तिरत्ने कमलाकरभट्टपादैः । अयं च द्वितीयो रुद्रः। रुद्रयैकादशरुद्र इति। एका. दशरुदतो रुद्रीत्यन्वयः। रुदतः पूर्वोक्तरुद्रस्यैकादशाश्त्येत्पर्यः । इयमेव रुद्री रुदैका- दशिनी लघुरुद्रशब्दाभ्यामभिधीयते। अयं च तृतीयो रुद्रः। इयमेव रुद्री एकादशगु- णश्चेदेको महारुद इत्यभिधीयते । अयं च तुरीयः । एकादशातर्महारुदैरेकोतिरुद्र इति । अयं च पंचमः । एतदेवाह व्रतखण्डान्तर्गतशान्तिखण्डे हेमाद्रौ फौशिकः । सद्यादिपंचमंत्रांश्च रुद्रानकादशैव तु ॥ जपित्वा सर्वस्वांश्च चमकाय ततो जपेत् ॥ पुनरेतज्जपेत्सर्व द्वितीयं चमकं तया ॥ एवमेकादशगुणान् क्रमेण चमझांस्तथा ॥ रुदैकादशिनीलेपा.सर्वकामफलप्रदा एकादशगुणा सैव रुद्र इत्यभिधीयते ॥ दो लघुरुद्रः। रुद्र एकादशगुणो महानित्यभिधीयते।। महानेकादशगुणस्त्वतिरुद इहोच्यत रुद्रकल्पद्रुमे चास्मिन् रुद्ररूपं प्रपंचितम्। विदुपानंतदेवेन तेन तुप्यतु शंकरः ॥ ॥ अथ मंत्रविभागः॥ अथैतेपु पंचसु रुनेषु हेमाद्रिमते प्रधानभृते समग्रहोमे महार्णवकारमते मधा- नहोमे नपांगभूते दशांशादिहोमे चोपयोगाच्छूतिम्वदृष्टो मंत्रविभागो महार्णवकार- प्रदर्शितेन कया निरुप्यते। तत्र मंत्रांतैः कर्मादिः सानिपात्योभिधानादिति कात्या- “यनमः मंत्रांतः कर्मादीन्सन्निपातयेदित्यापस्तंबसूत्रे च मंत्रांतः मंत्रसमाप्तिभिः कर्मा दीन् कर्मोपक्रमान्सन्निपातयेत्संयोजयेदित्युक्तत्वान्मंत्रान्ते कर्मोपक्रमो होमारंमः का. यः । तत्र वृपोत्सर्गप्रकरणे हुतशेष निघाय रुद्रं जपित्वेति वौद्धायनगृहो । यस्तु रुद्रं जपेन्नित्यं ध्यायमानो ममातिमिति पूर्वोक्तरमपुराणे च दमित्येकवचनश्रवणा- संपूर्णो सैद्राध्याय एको मंत्र इत्यवगम्यते । ततश्च रौद्राध्यायान्ते स्वाहाकारं मयु- ·(.१८८) ध्य होम विधायेदं रुद्राय नममेति रुद्रोदेशेन त्यागः कार्यः। रुद्रान्जापित्येति.पूर्वोक्त- पारस्करगृह्ये प्रागुदाहतेषु बृहत्पराशरात्रिशावातपस्मृतिविष्णुधर्मो चरादिवाक्येषु स्वानिति बहुवचनश्रवणाद शैद्राध्याये मंत्रबहुत्तमपि गम्यते। तच मंत्रबहुतं नाना- विधम्। श्रोते कर्मणि चरमायामिष्टकायां जुहोतीपुत्वा त्रेधा विभक्तं जुहोति प्रयइमे कोका इति तैत्तिरीयश्रुतिस्तावद्रौदाध्यायस्य त्रेधा विभागमाह । वोदायनोपि । न. मस्ते रुद्रमन्यव इत्येताननुवाकांवेषा विभज्येति । एतदनुसारिणी शतपथश्रुतिरपि परिश्रित जुहोतीति प्रकृत्य सवै जानु दध्ने। प्रथम स्वाहा करोति) अय नाभिदन्ने। अथ मुखदध्न इति लोका त्रय क्रमेण रौद्राध्यायस्य त्रेपा विभागमाह | स्वीकृतश्व बौदायनोक्तास्रघा विभागः परशुरामादिभिः । इरपंच तेषां ग्रन्यः । बौद्धायन- मते तिस श्रुत्यभिप्रायदर्शनात्। परिभिस्वपणन तिस्रो जुहोति जतिले गयेधुस्त- लुभिस्तद्वज्जुहोति तिस्त्र आहुतीः । परिश्रित्सूत्तरार्द्धनेरुदतिष्ठन्नित्ति श्रुतिः। स्वाहा- कारत्रयस्योक्तेर्जानुध्ना त्रिषु त्रिष्विति ॥ ॥अथ पोढा विभागः॥ तत्र शतपयश्रुतिः । यदेव पल्यवरोइत्येतद्वा एतदेतान् रुदानित ऊर्ध्वान्मीणाति तान् पुनरसुतोर्वाच इतिा निष्कृत्वः प्रत्पवरोइतीत्युक्त्वा विरितऊध्वोरोइतितत्पटुत- स्योक्तो पंधुरित्यारोहावरोहक्रमेण पडाहुतिपक्षं निगमयति। तया स वा अशोत्यांच वाहा करोति प्रयमे चानुवाकैयाशीत्यांमयाशीत्यांच यानिचोवोनि यजूष्यावता नेभ्य इति । इत्यमस्याः श्रुतेरयः । नमो हिरण्यवाइये सेनान्य इत्येतावदेकं य- जुः । एवमुत्तराण्यपि । ततश्चैकैकस्यां कंडिकायामष्टावष्टौ यषि भवति । तानि च दशसु कंडिकास्वशीतीः संपर्यते । तस्यां यनुपामशीत्यापतीवायां स्वाहा करोति- प्रथमे चानुवाकेऽतीतेष्वनुवाकैवतीतेषु जानुमात्रे परिश्रिति स्वाहाकारं फरोंती. त्पर्यः । अयानीत्याम् । नमस्तसभ्य इत्यारभ्य यजुयामशीत्यामतीतायां पंचानुवा- कानि नाभिमाने परिथिति स्वाहाकारं करोतीत्यर्थः। अयाशोत्यांचं यानि चोवा- नि यजूंष्यांचतानेभ्य इति। नमः मुस्यायेत्यारभ्य यजुपापशीत्यामतीतायां यानि च वव जानि अगीतेपरिष्ठात्पठितानि नमोवः किरिकेभ्य इत्यादीनि यजूंपि तेव तीवेप्वित्यर्थः। आ आवतानेभ्य इत्याभिविधौ असंख्याता इत्पादयो दशकडिका भवतानसंज्ञका: । अयावतानां जुहोतीत्युकत्वात् । तदन्ते मुखमाने परिथिति स्वा- 'हाकारं करोतीत्यर्थः। तपा । अय मत्यवरोहान् जुहोतीति । एकजातं मूलत्वेना. दाय कल्पकारो भगवान् कात्यायनः । अनुवाकांत साहाकारो जानुमाने पचंति च नाभिमारे माक् मत्यपरोहेभ्यो मुखमात्रे प्रतिलोमं प्रत्यारोद्दान् जुहोति प्रमाणे ·(१८९) नमोस्त्विति मतिमंत्रमिति पोदाविभागमाह । तया तैतिरीयश्रुतिरपि पूर्वास्तिस्रो म. नसि कृत्वा तिस्र उत्तरा आहुतीर्जुहोति पट संपर्यते पड्वा रुता इति । ननु चा. रोहक्रममंगीकृत्योक्तस्य पोढाविभागस्यतैतिरीयाणामेव स्यान्न वाजसनेयिनामिति चे- ना एतद्वा एतदिमां लोकानित ऊों रोहति । तथा एतदेवान रुद्रानित ऊर्धामी- णाति । त्रिरितऊों रोहतीत्यादि श्रुतिभिर्वाजसनेयशाखायामप्यारोहक्रमस्यैव वि. हितत्वात्। किंच। सवै जानुदध्ने प्रथम स्वाहा करोतीत्युपक्रम्याधइवतयजानुनमध इव तयदयं कोकस्तय इम लोके रुद्राः प्राविशंस्तांस्तमीणावीत्यस्य नमोस्तु रुद्रेभ्यो ये पृथिव्यामित्यनेन व्यवहितेन संबंध; प्रतीयते । समानार्थत्वात् एवमय नाभिदध्न इतिमहत्य मध्यमिव तयनाभिदध्न मध्यमिवान्तरिक्षलोकस्तयेऽतरिक्षको रुद्रामा- विशंस्तांस्तत्मीणातीत्यस्य नमोस्तु रुद्रेभ्यो येंतरिक्ष इत्यनेन। तथा अथ मुखदध्नइति प्रकृत्य उपरीव वै तद्यन्मुखदध्नमुपरीतबद्यदसोलोकस्तो लोकं रुद्रामाविशंस्तांस्त- मीणातीत्यस्य नमोस्तु रुद्रेभ्यो ये दिवीत्यनेन । एवमेतेप्ववरोहक्रमः स्पष्टतया द- श्यते । तथा पूर्वोदाहृतकात्यायनकल्पसूत्रेपि । तस्मादारोहावरोहकममाश्रित्य वा- जसनेयिनामपि पोदा विभागो युक्त एव ॥ ॥ अथ पोडशधाविभागवानन्यप्रकारः ॥ तत्र दशावताना एते दशमंत्राः । अथावतानान्नुहोतीत्यनेन तेषां पृयद्धोम- विधानात् । अन च बहुवचनश्रवणान्मंत्रबहुत्वमतीते: मनिमंत्र पृयद्धोममतीतो स. त्यामपि पुनः संख्याविशिष्टास्तानाह । दशैतानवतानान्नुहोतीति । एवमेतैर्दशमिः पमंत्रपक्षोदितः पभित्रैश्च सह पोटशधा विभागः संपद्यते। वौद्धायनोपि । नमस्ते रुद्रमन्यव इत्येताननुवाकांस्त्रेधा विभज्यापि वा प्रथमादुपक्रम्प नमस्तसभ्य इति जा- नुदध्ने धारयमाणो रथकारेभ्य इत्युपक्रम्य नमः स्वायुधायेति नाभिदध्ने शेपेण मा- गवतानेभ्य आस्यदल्ने हुस्वा सहखाणि सहस्रश इति दशावतानान् हुत्वा नवारोहान् जुहोति नमोस्तु रुद्रेभ्यो ये पृथिव्यामिति जानुदघ्ने धारयमाणो नमोस्तु रुद्रेभ्यो ये- तरित इति नाभिदध्ने नमोस्तु स्टेभ्यो ये दिवीत्यास्यदध्ने हुत्तेति त्रेधा पोडशया च विभाग दर्शयति। ॥अथ चतुश्चत्वारिंशन्मंत्रविभागात्मकोपरः प्रकारः॥ तत्र पोडशचे प्रयमानुवाके पोडशमंत्राः । ततः सतानुवाकाः सप्तमंत्राः काश- करस्नमतेन। नमो वः किरिकेभ्य इत्यादिभिः पंचभिहितिमिरेको मंत्रः। एवमष्ट. स्वनुवाकेषु चतुर्विंशतिमंत्रा विशतिकहिकात्मकेन नवमानुवाके विंशतिमंत्राः । एवं ·पूर्वःसह चतुश्चत्वारिंशत् । यद्यपि नमोवः किरिकेभ्य इत्यस्य मंत्रस्याशीत्यनः पाति- खान्न पृथमंत्रलं तथापि अर्थतानि यजूंपि जपति नमो वः किरिकेभ्य इत्यनया ध्रु- स्था अयं शवोपन्यासपूर्वक जपविधानात्तदेताभिहितिभिर्जयादित्यनया पृषग्यो- पविधानाच्चपृथदमत्रत्वं बोध्यम्। नमो वः किरिकेभ्य इत्पादीनां पंचमंत्रता स्वीक. त्य पूर्वोक्तैत्रिचत्वारिंशन्मत्रैः सहाष्टाचत्वारिंशमंत्रविभागः संपयते । यद्यपि संहि- ताभाष्यकार रूपदादिभिः कप्पमूत्रभाष्यकारैर्देवयातिकादिभिश्च नमो यः किरिकेम्प इत्यमिवायुसूपहृदयभृताः पंच व्याहतय इति कात्यायनोक्तेः पंचमंत्रा ज्ञेयाः ॥ स्त्री. कृतं च श्री अनन्तयाक्षिक शतरुद्रियहोम इति सूत्रव्याख्यायां नमो वः किरिकेभ्य इत्याचा: पंच व्याहतयः पंचमंत्रा इति। अत्र वचनासाकांक्षाणामपि दिवो मात्रयेति- बज्जहामिसेदिपितिवञ्च पृयड्मत्रत्वं बोध्यम्। तेन पंचमंत्रपक्षे होमेपि देवानां हृदयेभ्य इत्यस्य पृषमंत्रत्वान्नपो विचिन्वपत्केम्प इत्पादिपु नानुपंगः ।। ॥अथापरपष्ठ्युत्तरशतधामंत्रविभागात्मकःप्रकारः॥ तत्र नमस्काराहि नमस्कारान्तमेकं यजरितिशाकफणिराह । नमस्काराचे वैक यजरिति यास्क आह । तदेतदुभयं श्रुत्या सष्टमुक्तम् । तथाहि । अप इंद्विभ्यो जुहोति नमो युष्मै चामुष्मै चेत्यायुक्या मंत्रमाह । नमो हिरण्ययाहवे सेनान्ये दिशा- पतये नम इतीति। अत्रेति शब्दो मंत्रसमाप्तौ तेन नमस्कारादि नमस्कारांतमेकं य- जुरिति दर्शितं भवति । अतधैतावानेव मंत्रः। तदनंतरमय जातेभ्यो जुहोतीत्युक्त्या तेषां वा उभयतो नमस्कारः । अन्येन्यतरतो नमस्कारा अन्य इति वक्ष्यति । ए. तेन नमो भवाय च रुद्राय चेति नपस्काराद्यैवैकं यजुरिति दर्शितं भवति। अत्यैतावा- नेव मंत्रः। तदनंतरमय जातेभ्यो जुहोतीत्युक्त्वा तेषां वा उभयतो नमस्कारा अन्येऽन्य- तरतो नमस्कारा अन्य इति वक्ष्यति। एतेन नमो भवाय च रुद्राय चेति नपस्काराधे. वैकं यजुरिति दर्शितं भवति। अतवतावानेव मंत्रः। एवं याति यजूंपि तावतो मंत्रा। तत्र नमो हिरण्य वाहन इत्यादयो नमस्तिष्ठद्भ्यो धावद्भ्योष को नम इत्यन्यता दिनमा नमःसभाभ्य इत्यादयो नम आनिर्दतेभ्य इत्यता जासाख्यास्तेषु च नमो हिरण्य- बाहव इत्यादयः पतिभ्पश्च वो नम इत्यंता उभयतो नमस्कारास्ततश्चत्वारिंशन्मत्राः लतो नमो भवाय चरुद्राय चेत्येवमादयः मखिदतेवेत्यंताभन्यवरतो नमस्कारा पंचा. धिकाः सप्तमंत्रा। ततो नम इपुकद्भ्यो धनुष्कृयश्चयो नम इत्युपयतो नमस्कारो मंत्री नमो वः किरिकैभ्य इत्यादयोऽन्यतरतो नमस्कारायवारो मंत्राः । तत्र वाज- सनेयिनामुभयतो नमस्काराः पंचचत्वारिंशन्त्रा। अन्यतरतो नमस्कारा नवसप्तति- मंत्रा: एकीकृताश्चतुर्विशत्यधिकं शतं मंत्रा भवति। पोडशचे प्रयपानुवाके पोदशमंत्रा।

·(१९१) द्रापे सप्त । अवताना दश। प्रत्यवरोहाख्यान्यतानि त्रीणि यजूपि त्रयो मंत्राः। एकत्र- मिलिताः पड्दिशन्मंत्राः । यजुषां च चतुर्विशत्यधिकं शतं । एषु सर्वेष्वेकीकृतेषु पष्टयुत्तरं शतं मंत्रा भवंति। अथ ₹द्विभ्यो जुहोति। अय जातेभ्यो जुहोतीति वाक्ययोद्वै- दिनां जातानां च बहुत्वश्रवणा द्वंद्विसंज्ञकानां जातसंज्ञकानां च मंत्राणां प्रत्येक होमसाधनत्वं गम्यते। अत्र च द्वंद्विना जातानां च बहुत्वात् पहुवं च नित्य नित्यमिति कपिंजळाधिकरणन्यायो न मवर्तते । तेन मामदर्शितमंत्रणतावतो मंत्राः प्रदर्शिता भवंति । तत्र शाकपूणिपक्षे उभयतो नमस्कारेषु सुकरो मंत्रविभागः । अन्यतरतो नमस्कारेप्येवमूह्यः। तद्यथा। नमो भवाय च रुद्राय च नमःशर्वाय च पशुपतये चेत्य- प्रद्वितीयो यो नमः श्रद्धः स पूर्वमंत्रस्यांतत्वेनोचरमंत्रस्प चादित्येनेत्युभयार्थमानातः काकाक्षिवदुभयत्र संवध्यते। तया च नमो भवायच रुद्राय च नम इत्येकी मंत्रा पुनरपि तमेव नमः शब्दमुपादाय नमः शर्वाय च पशुपतये च नम इत्यपरो मंत्रा एवमुत्तरातापि ज्ञेयम् अथवा नमो भवाय चन्द्राय वेत्येवमादिषु च शब्देनमयमो नमः शब्दोऽनुकृप्य- ताएवमुभयतो नमस्काराः सर्वे मंत्रा भवंति। यास्कपक्षे तु अन्यतरतोनमस्कारेपु स्फटो मंत्रविभागः । उभयतो नमस्कारेपूह्यः। तद्यया । नमो हिरण्यवाहये सेनान्ये दिशांच पतये नमोनमो वृक्षेभ्यो हरिकेशेभ्यः पशूनां पतये इति प्रथमत एव द्विनमस्कारको द्वितीयो मंत्रः। एवमुत्तरत्रापि चरममंत्रवनचरमस्त्वादौ द्विनमस्कारक असे एक नमस्कार युक्तः। अत एवैफनमस्कारको दिनमस्कारक इत्युभयतो नमस्कार स्वीकार्यः। एवंवि. धपक्षद्वयेपि शाकपूणिपक्षोक्त एव विभागो ग्राह्यः । बहुसंमतत्वादिति महार्णवकारः । तत्राप्यन्यतरतो नमस्कारेषु मंत्रेषु पूर्वोक्त ऊहो न कार्यः। तया सति तेषु श्रुताया अ- न्यतरतो नमस्कार मंत्रा होमे विनियोज्या इति युक्तं मतिभाति । यत्तु शाकपूणिमतं तदुभयतो नमस्कारमंत्रपरम् । यच्च यास्कमतं तदन्यतरतो नमस्कारमंत्रपरमिति न विरोधः। महार्णवकारोप्येवम् । अयं च पठ्युत्तरशतमंत्रविभागात्मकमकारो वाजसने- यिनामेव नत्वन्येषां वाजसनेयरुद्रतस्तैतिरीयस्द्रे पंचयजूंपिरुचश्व चतस्रोऽधिका विद्यु- ते । तेनेकोनसप्तत्युत्तरशतमंत्रविभागात्मकमकारसैतिरीयाणामेति विवेकः ॥ ॥ अथ पंचविंशत्युत्तरचतु:शतधामंत्रविभागात्मकोन्यःप्रकारः।। तत्र शतपथश्रुतिः। पष्टिश्च हवै त्रीणीच शतान्येतच्छतरुद्रियमय त्रिंशदय पंचत्रि- शदिति। अयं प्रकारः शतकद्रियहोम इति सूत्रव्याख्यायां कर्कोपाध्यायदेवयाशिकचो- पपादितः। इहाप्युपपादयिप्यते । अन्येपि विभागमकारा बृहत्पराशरसंहितायां सुवत- मोक्तायामुक्ताः॥ पंच पंचाय पट्पड्वा अष्टावयापि वा। दश दशैकादश वा जुहुयात्सा- धको दिया। अत्रैकादशिन्यादिभिहोंमे प्रथमे रूपे यो मंत्रविभागपक्षोंगीकृतः स एव:

·(१९०) पूर्व:सह चतुश्चत्वारिंशत् । यद्यपि नमोवः किरिकेभ्य इत्यस्य मंत्रस्याशीत्यनः पाति- वान्न पृथमंत्रत्वं तयापि अर्थतानि यजूंपि जपति नमो वः किरिकेभ्य इत्यनया श्रु. सा अथ शबोपन्यासपूर्वक जपविधानात्तदेवाभिाहतिभिर्जयादित्यनया पृथग्धो- मविधानाच्चपृयमंत्रतं वोध्यम्। नमो वः किरिकेभ्य इत्यादीनां पंचमंत्रता स्वीक. त्य पूर्वोक्तैत्रिचत्वारिंशन्मत्रैः सहाष्टाचत्वारिंशन्मत्रविभागः संपद्यते । यद्यपि संहि- ताभाष्यकार रूवटादिभिः कप्पसूत्रभाष्यकारैर्देवयाशिकादिमिश्च नमो वः किरिकेभ्य इत्यमित्रायुस्र्यहदयभृताः पंच व्याहतय इति कात्यायनोक्तः पंचमंत्रा क्षेयाः ॥ स्त्री. कृतं च श्री अनन्तयाक्षिक शतरुद्रियहोम इति सूत्रपाख्यायां नमो वः किरिकेभ्य इत्याचार पंच व्याहतयः पंचमंत्रा इति। अत्र वचनात्साकांक्षाणामपि दियो मात्रयेति- बजहामिसेदिमितिश्च पृयङ्मत्रत्वं बोध्यम्। तेन पंचमंत्रपक्षे होमेपि देवानां हृदयेभ्य इत्यस्य पृथमंत्रत्वान्नपो विचिन्वयत्केभ्य इत्यादिपु नानुपंगः ।। ॥ अथापरषष्ठ्युत्तरशतधामंत्रविभागात्मकः प्रकारः ।। तत्र नमस्कारादि नमस्कारान्तमेकं यजुरितिशाकफणिराह । नमस्कारा चैक यजनिति यास्क आह । तदेतदुभयं श्रुत्या सष्टमुक्तम् । तयाहि । अप द्वंद्विभ्यो जुहोति नमो युष्मै चामुष्मै चेत्याधुवा मंत्रमाह । नमो हिरण्यवाहवे सेनान्ये दिशां- च पतये नम इतीति। अत्रेति शम्दो मंत्रसमाप्तौ तेन नमस्कारादि नमस्कारांतमेकं य. जुरिति दर्शितं भवति । अतथैतावानेव मंत्रः । तदनंतरमय जातेभ्यो जुहोतीत्पुया तेषां वा उभयतो नमस्कारः । अन्येऽन्यतरतो नमस्कारा अन्य इति वक्ष्यति । ए- तेन नमो भवाय च रुद्राय चेति नपस्कारायवेक यजुरिति दर्शितं भवति। अततावा- मंत्रः। तदनंतरपथ जातेभ्यो जुहोतीत्युक्त्वा तेपांचा उभयतो नमस्कारा मन्येऽन्य- तरतो नमस्कारा अन्य इति वक्ष्यति। एतेन नमो भवाय च रुद्राय चेति नमस्काराधे. वैकं यजुरिति दर्शितं भवति। अतश्चैवावानेर मंत्रः। एवं पार्वति यजूंपि तावतो मंत्राः। तत्र नमो हिरण्य बाहर इत्यादयो नमस्तिष्टद्भ्यो घावयोश्च वो नम इत्यन्यता दिन।। नमःसभाभ्य इत्यादयो नम आनिईतेभ्यइत्पता जाताख्यास्तेपुच नमो हिरण्य- वाहवइत्यादयः श्वपतिभ्यश्च वो नम इत्यंता उभयतो नमस्कारास्वतश्चत्वारिंश-मंत्राः॥ ततो नमो भवाय चरुद्राय चेत्येवमादयामखिदतेवेत्यंताअन्यतरतो नमस्काराः पंचा- धिकाः सप्तमंत्राः। ततो नम इपुकपो धनुष्कभ्ययंत्रो नम इत्युमयतो नमस्कारो मंत्रा'नमो वः किरिकेभ्य इत्यादयोऽन्यतरतो नमस्काराश्चत्वारो मंत्राः । तत्र वाज. सनेयिनामुभयतो नपस्काराः पंचचत्वारिंशन्मत्रा। अन्यतरतो नमस्कारा नवसप्तति. मंत्राः एकीकृताश्चतुर्विशत्यधिकं शतं मंत्रा भवति। पोडशचे प्रयमानुवाके पोडशमंत्रा। .

·द्रापे सप्त । अवताना दशा मत्यवरोहाख्यान्यतानि त्रीणि यजूंपि त्रयो मंत्राः। एकत्र- मिलिताः पड्विंशमंत्राः । यजुपां च चतुर्विशत्यधिक शतं । पपु सर्वेष्वेकीकृतेषु पष्टयुत्तरं शतं मंत्रा भवंति। अथ द्वंद्विभ्यो जुहोति। अथ जातेभ्यो जुहोतीति वाक्ययो- न्दिना जातानां च बहुत्वश्रवणात् इंद्विसंझकानां जातसंज्ञकानां च मंत्राणां प्रत्येक होमसाधनत्वं गम्यते। मत्र च द्वंद्विनां जातानां च बहुत्वात् बहुत्वं च नित्ये नित्यमिति कपिजळाधिकरणन्यायो न भवर्तते । तेन प्राकमदर्शितमंत्रणैतावतो मंत्राः प्रदर्शिता भवति । तत्र शाकपूणिपक्षे उभयतो नमस्कारेषु सुकरो पत्रविभागः। अन्यतरतो नमस्कारेष्वेवमूह्यः। तद्यथा। नमो भवाय च रुद्राय च नमाशर्वाय च पशुपतये चेत्य- त्र द्वितीयो यो नमः शद्धः स पूर्वमंत्रस्यांतत्वेनोत्तरमंत्रस्प चादित्येनेत्युभयार्थमानातः काकातिवदुभपत्र संवध्यते। तथा च नमो भवायच रुद्राय नम इत्येको मंत्रा पुनरपि तमेव नमः शब्दमुपादाय नमः शर्वाय च पशुपतये च नम इत्यपरो मंत्रः। एवमुत्तरातापि ज्ञेयम् अथवा नमो भवाय चन्द्राय चेत्येवमादिपु च शब्देन प्रथमो नमः शन्दोऽनुकृष्य- ते।एवमुभयतो नमस्काराः सर्वे मंत्रा भवंति। यास्कपक्षे तु अन्यतरतोनमस्कारपुस्फुटो मंत्रविभागः । उभयतो नमस्कारेपूह्यः। तद्यया । नमो हिरण्ययाहवे सेनान्ये दिशांच पतये नमोनमो क्षेभ्यो हरिकेशेभ्यः पशूनां पतये इति प्रथमत एव द्विनमस्कारको द्वितीयो मंत्रः। एवमुचरत्रापि चरणमंत्रवजेचरमस्त्वादौ द्विनमस्कारक अंते एक नमस्कार युक्तः। अत एवंकनमस्कारको दिनमस्कारक इत्युभयतो नमस्कार स्वीकार्यः। एवंवि. धपक्षद्वयेपि शाकपूणिपक्षोक्त एवं विभागो ग्राह्यः । बहुसंमतत्वादिति महार्णवकारः। तत्राप्यन्यतरतो नमस्कारेपु मंत्रेषु पूर्वोक्त ऊहो न कार्यः। तया सति तेपु श्रुताया अ. न्यतरतो नमस्कारा मंत्रा होमे विनियोज्या इति युक्तं प्रतिभाति । यत्तु शाकपूणिमतं तदुभयतो नमस्कारमंत्रपरम् । यच यास्कमतं तदन्यतरतो नमस्कारमंत्रपरमिति न विरोधः। महार्णवकारोप्येवम् । अयं च पठघुचरशतमंत्रविभागात्मकमकारो वाजसने- यिनामेव नत्वन्येषां वाजसनेयरुद्रतस्तैतिरीयरुद्रे पंचयजूंपिरुवश्च चतस्रोऽधिका विद्यु- ते । तेनैकोनसप्तत्युत्तरशतमंत्रविभागात्मकमकारस्वैतिरीयाणामेयेति विवेकः ॥ ॥ अथ पंचविंशत्युत्तरचतु शतधामंत्रविभागात्मकोन्यःप्रकारः ।। तत्र शतपथश्रुतिः। पष्टिश्च हवै त्रीणीच शतान्येतच्छतरुद्रियमय त्रिंशदय पंचत्रि- शदिति। अयं प्रकारः शतद्रियहोम इति सूत्रव्याख्यायां कोंपाध्यायदेवयाज्ञिकश्यो- पपादितः। इहाप्युपपादयिष्यते । अन्येपि विभागमकारा बृहत्पराशरसंहितायां सुयत- मोक्तायामुक्ताः। पंच पंचाथ पट्पड्वा अष्टावयापि वा। दश दशैकादश वा जुहुयात्सा-- धको दिया। अत्रैकादशिन्यादिभिड़ोंमे प्रथमे रुपे यो मंत्रविभागपसोंगीकृतः स एव- ·. (१९१) मंत्र विभागपक्ष उत्तरेवपि रूपेषु पंचपंचेत्यादि वीप्सया नियम्पते । मंत्रविभागका. राणामनेकत्वात्प्रतिरूपमनियमापत्तेः।। तथा मंत्रमुक्तावल्याम् ॥ पंचाहुतिः पडदश- वैकादश वा जुहुयादिति । परशुरामकारिकायामपि। मुख्या आहुतयस्तिस्रो रूपस्य विधिनामुना॥ पंच पडू वा तपाष्टर वा दशकादशायवा॥ अथवैकाहुतिया रूपस्य. विधिनामुना ।। प्रसनं हविपापूर्य रुद्राध्यायमतीत्य वा ॥ एवमेवास्य रूपस्य सप्त- पक्षा दशांशके ॥ तेपामेकन पक्षण होतव्यं, मन इच्छया ॥ वोदायनमते तिस्रः श्रुत्यभिप्रायदर्शनादिति । इति रुद्रानुवाकेषु मंत्रविभागः ॥ ॥चमकानुवाकेषुकेवलेपुनमकचमकयोर्विशिष्टप्रयोगेच मंत्रविभागः॥ तत्र वसोर्घारा जुहोत्यौदुंबर्या पंचगृहीतं संततं यजमानोऽरण्येऽनयेऽमिप्राप्ते पाजश्वम इत्यष्टानुवाकेनेत्यष्टानुवाकात्मकचमकमंत्रसमुदायस्यैकमंत्रत्वं कात्यायनेन पसोपाराहोमेऽभिहितं तेनैव न्यायेन यदा एकवारं रौद्राध्यापारत्या पत्राज्येन पति- मंत्र होमः क्रियते । तदा तत्राष्टभिश्चमकानुवाकैः संततां यारां जुहुयात् । यदा हु रौद्राध्यायेन तिलादिभिहोमस्तदा तिलादिभिरद्रवद्रव्यैः संततधाराया अनिष्पचेर- यज्ञसंयुक्ते कर्मणिजपादौ तु एकादशधाविभक्तजश्चम इत्यादिभिरष्टानुवाकैरेकादश- मंत्रा इत्येवमेकादशमंत्रैर्जुहुयात् । अते यसो_रामपि कुर्वता वसोर्थरायामभिळपि- तार्थमाप्तिहेतुत्वाद। यत्रापि रौद्राध्यायस्यैकादशाहत्या पतिपत्र होमस्तत्रापि नमस्ते- रुदमन्यव इत्यैकादशानामनुवाकानां जपान्ते जपान्ते अनाविष्णूसजोपसेत्येकादशानु- पाफानामेकमेकं जपेदिति बौद्धायनोक्तरेकात्या रौद्राध्यायमंत्रः मतिमंत्र होमान्ते ए- केन प्रथमचमकविभागेन हुस्वा पुनरपि.रौद्राध्यायमंत्रै त्वा द्वितीयेन चमक विभागेन जुहुयादिति एवं रौद्राध्यायस्यैकादशाश्त्या होमै प्रत्यास्त्वैकैकैन चमकविभागेन हुत्वां- त्ये वसोर जुहुया||अयं च होमप्रकारो द्रवादवद्रव्यसाधारणः||सर्वत्र बसोाराता- ध्येना एवमेवरुदैकादशिन्यां महारुदेऽतिरुटे च दृष्टव्यम्॥ इतिचमकनमकयोविभागः॥ अय मंत्रविभागमकाराणामनेकेषां दर्शितत्वात्रिघा विभागो सबै जानुदध्ने प्रथम स्वाहाकरोतीत्यादि श्रुतिःममाणत्वेन पूर्व मदर्शिता।। त्रेधा विभागश्च महार्णवकृता दे- घोक्तः । तयया । अत्र चाविच्छिन्नानामनुवाकानां त्रेपा प्रकरणपक्षे आधाश्चता. रोऽनुवाफा आघंशस्ततश्चत्वारोनुवाका दितीयोंशा । एवमष्टानुवाकागवाः । अवशि- शास्त्रयोऽनुवाफास्तीयोशः। एवं चानुवाकमध्ये विच्छेदपतरेण विध्यं घटते। यया. गवां शतं दक्षिणा इत्यत्र पोडविना दक्षिणाविभागः।। तथथा। आधानां चतुर्णाम. विजामदिन इति संज्ञा । तदनन्तरं चतुर्णा नीयिन इति संज्ञा ततोजशिष्टानां ·चतुणों पादिन इति संज्ञा । एपां शतं गावो विभज्य दातव्याः। तत्राय नियमः । अधिनामधंदातव्यम्। तृतीयिनां पादिनां चतुर्योश इति । अदिनां च द्वौ समुदायो॥ तत्र प्रथमादिनां गोशता पंचाशद्गावो भवति । एवं क्रियमाणे द्वितीयाद्धितां पंचा- शद्ध पंचविंशतिः । तृतीयिनां पंचाशतस्तृतीयांशे क्रियमाणे पोटश भवंति गो. यमवशिष्यते । वच्च त्रिपु स्थलेषु विभज्य स्थापितुमशक्यम् । द्रव्यद्वारा विभागो निपिद्धः । तस्मात् प्रयमादिनामष्टाचत्वारिंशत्। द्वितीयादिनां चतुर्विंशतिः तृतीयि. नां पोडशपादिनां द्वादशेति गवां स्वरूपाविच्छेदाय शतं गावो विभक्ताः। अनेन न्या- येन प्रकृतेऽपि एकादशानामनुवाकानां स्वरूपाविच्छेदाय चरमानुवाफत्रपस्यैक- मंत्र स्वीकार्यमित्येकः पक्षः । ॥ अथापरः पक्षः ॥ तत्र च नमस्ते रुद्रमन्यव इत्यत आरभ्य सभापतिभ्यश्च वो नम इत्यंत एको भागः । नमोऽधेप इत्यारभ्यावार्याय चेत्यंतो द्वितीयः । नमः मतरणाय चेत्या- रभ्यासमातेस्तृतीय इति । एवं त्रेधा विभागे पक्षद्वयमुक्तम् । तत्र वाजसनेयिनां न तावदाद्यः पक्षः । तेषामेकादशानुवाकाभावेनोक्तविघविभागासंभवात् । न च म. हार्णवकदुक्तानुवाकत्रयस्यैकमंत्रत्वस्वीकारेण वाजसनेयिनामपि महार्णवकारोक्तो विभागः संभवतीति वाच्यम्। श्रुतिमूलके हि विभागे सति न्यायमूलकविभागकल्प. नानवकाशात् ॥ नापि द्वितीयः॥ सादृशेपि भागे स्वशाखायां मूलश्रुत्यनुपलंभात् । तस्माद्वाजसनेयिभिरित्यं विभागः कार्यः । नमस्ते रुद्रमन्यव इत्याचा अर्भकेभ्यश्चवो नम इत्यतात्रयोनुवाका एफो भागः। नमस्तक्षभ्य इत्यारभ्य सुधन्वने चेत्यंतौ द्वाव- नुवाको द्वितीयः । नमः सुत्यायेत्यारभ्य अध्यायसमाप्ति यावचत्वारोनुवाकास्त- तीयः। त्रेधा विभागविधानसामर्थ्यानात्र प्रत्यारोहमंत्राणां पृथङ्मत्रत्वम् । अ. स्मिश्च विभागे सबैजानुदध्ने प्रथमं स्याहा करोतीत्यादिश्रुतिमातव पूर्वोक्तं मूलम् । स्वीकतश्वेत्यमेव विभागः ॥ कारिकाकृतापरशुरामेणापि । यत आह । स्वाहाकार- त्रयस्योक्तानुदद्धनादिषु विधिति । एतेन वाजसनेयिनामपि महार्णवकृता द्वेषा उक्तम् । गाविभागं बदनो निरस्ताः । एवं च नमकानामेकावृत्या जपाते यदि होमक चिकीर्पति होममात्रमेव वा तदाऽस्मिन्नत्रयो मंत्रा इति तिस्त आहुतयोभ- चंति । एवं चमकानुवाकानामेव जयंते होमचिकीर्षायां होममात्रेच्छायां वा एका- दशधा विभक्तराष्टमिश्वमतानुवाकैरेकादशमंत्रा इत्येकादशाहुतयः । षसोरा तु पूर्वोक्तरीत्यैव । इति त्रेधा विभागः ॥

·(१९४) ॥ अथ पोढा विभागत्मकोऽन्यः प्रकारः। तत्र पूर्वोक्तविभागप्रकारेणैव मयपद्वितीयौ ग्राह्यौ । हतीयो विभागस्तु नमः मृत्यायेत्यारभ्य य एतावत इत्यगतः । नमोस्तु रुदेभ्यो ये दिवीति तिलः कंडि. कालयो यंत्रा इत्येवं पोहा । काग्वानां तु नमोस्तु रुद्रेभ्यो ये दिवीत्यस्यामेबैकस्पां कंडिकायां तिला कंडिका: सतीति तास्तिस्त्रखयो मंत्रा इति बोध्यम् । अस्मिन्वि. भागे पढाहुतयो भवंति जपांगहोमे स्वतंत्रदोमे का। अथ पोडशधाविभागात्मकोऽपरः प्रकारः। तत्र नमस्ते रुद्र मन्यव इत्यारभ्याम केभ्यश्चयो नम इत्यंत:प्रथमो विभागः । नमस्तक्षभ्य इत्युपक्रम्य सुधन्वनेचैत्यतो द्वि- तीयः । नपासुत्पायेत्यारभ्य सहस्राणि सहस्रश इत्यूगंतस्तृतीय इति त्रयो मंत्राः । असंख्याता सहस्राणीत्याद्याः य एतावंतः श्वेत्यंतदायों दशमंत्रा। एते च पूर्वः सह त्रयोदश । त्रीण्येतानि यजूपि त्रयो मंत्राः। एम पूर्वोक्तैः सह पोडश । अस्मिन्विभागे जपांगहोमे वा पोडशाहुतयो भवति ॥ अथान्यश्चतुश्चत्वारिंशद्विभागात्मक प्रकारः । तत्र प्रथमानुवाके पोडशमंत्राः । ततः सप्तानुवाकाः सप्त मंत्रा: नमो वः किरिकम्य इत्यारभ्य आनिर्हतेभ्य इत्यन्त ए. क इत्येवं चतुर्विशतिमंत्राः । द्वापे इत्याचार सह । असंख्याता इस्पावतो दशा- चताना दशेत्येवं सप्तदशमंत्रा । नमोस्तु रुद्रेभ्य इत्यादीनि श्रीणि यजूपि यो मंत्रा इत्येवं विशतिमंत्राः पूर्वः सह चतुश्चत्वारिशमंत्राः । अत्र जपांगहोमे स्वतंत्रदोमे वा चतुश्चत्वारिंशदाहुतयो भवति ।। ॥ अथाष्टाचवारिद्विभागात्मकोभरः प्रकारः। तत्र नमोवः किरिकेभ्य इत्या. घा: पंच व्याहत्तयः पंचमंत्राः । प्रयमानुपाके पोडश पोहशमंत्रा इत्यादिना निए. त त्रिचत्वारिंशन्मौ । सहाष्टाचत्वारिंशमंत्राः। अत्र जपांगहोमे स्वतंत्रहोमे वाटाच. त्वारिंशदाहुन्यो भवंति॥ अय पररशतया विभागात्सकोन्या महारः ॥ तत्रोभयतो नमस्काराः पंच. चत्वारिंशन्मंत्रा: । अन्यतरवो नमस्कारा नवसप्तत्तिमंत्राः। एकीकताचतुर्विशत्यधि के मंत्रा भवति । पोडशचे प्रयमानुवाके पोडशमंत्राः । द्रापे इत्याचाः सप्त । असंख्याता इत्यादयो दशा नपोस्तु रुद्रेभ्यो इत्यादीनि त्रीणि यजूंपि त्रयो मंत्राः । एकत्र पिलिताः पत्रिंशन्मंत्राः। यजुपां च चतुर्विशत्प शतम्। एषु सर्वेपेकीकतेषु पष्टपुतरं शतं मंत्रा भाति। अतोऽस्मिन्पक्षे जपांगहोमे स्वतंत्रहोमे वा पष्टयुत्तरं श- तमाहुतयो भवति ॥

·अथ पंचविंशत्युत्तरचतुःशवधाविभागात्मकोऽपरः प्रकारः ॥ सच शतरुद्रियम- स्त्रमितिसूत्रव्याख्यावसरे विस्तरतो वक्ष्यते । अतश्चास्मिन्पक्षे जपांगभूते स्वतंत्रहोमे वा पंचविंशत्यधिकं चतुःशतमाहुतयो भवति। इत्येकं वा रौद्राध्यायारत्तौ मंत्रविभाग- भेदेनाप्टौ पक्षा दर्शिताः। ये तु बृहत्सराशरस्मृत्यादावन्येपि पंचधा अष्टधा दशया एकादशधा विभागपक्षा उक्तास्ते तुमाचीनन व्याख्याता इति गुरुमुखादेवावगंतव्याः। अथ रुद्ररुद्रकादशिन्यादिषु पूर्वोक्तसंख्यानामावृत्तिभेदात्संख्याभेदः प्रदर्श्यते । तत्र रौद्राध्यायस्यैकस्यामाटत्तौ दशांशहोमप्राप्तिरेव नास्तीति । एकादशधा आवृत्यात्मके रुद्राख्ये विद्यते। तत्र दशांशहोमे कर्तव्ये त्रेधाविभागपक्षाश्रयणेन तिस आहुतयः। ततश्चम- कानुवासोधारा च संपूर्ण होमपक्षे प्रतिरूपकं तिस तिस्र आहुत्य इति त्रयस्त्रिंशत् । रुपकांत रूपकाते एकैकेन चमकविभागेनैकैका आहुतिरे कादशपूर्वाभिः सह चतुश्चत्वा- रिंशत्। अन्ते वसोर्धाराचा पोढा विभागपक्षे दशांशहोमे पडाहुतयः। ततो वसोर्धाराच। समग्रहोमे मतिरूपकं पड्पडिति पडुत्तरापष्टिः। चमकाहुतय एकादशेति सप्तसप्ततिराहु- तयः। अंते वसोर्धाराचा पोडशवाविभागाश्रयणे दशांशहोमे पोडशाहुतयो वसोाराचा संपूर्णहोमपक्षे तुप्रतिरूपकंपोडशपोडशेति पट्सप्तत्युतरं शतमाहुतयापूर्ववच्चमकविभा- गाहुतयश्चैकादशेति पूर्वाभिः सह सप्ताशीत्युत्तरं शतम्। यसोारा च॥ अथ चतुश्चत्वा- रिमंत्रविभागपक्षे दशांशहोमे चतुश्चत्वारिंशदाहुतयो वसो रा च ॥ समग्रहोपपक्षे प्रतिरूपकं चतुश्चत्वारिंशदिति चतुरशीत्यकं चतु:शतमाहुतयः । चमकाहुतयश्चकाद- शेति पूर्वाभिः सह पंचनवत्यधिका चतुःशतादित्याहुतीनाम् । अथाष्टाचत्वारिंश-मंत्र- विभागपक्षांगीकारे दशांशहोमे अष्टाचत्वारिंशदेवाहुतयः। ततो वसोर्द्धारा च । स- मग्रहोमपक्षे प्रतिरूपकमष्टाचत्वारिंशदित्यप्टविंशत्युत्तरं पंचशतमाहुतयः । पूर्ववचम- कविभागाहुतय एकादशेति पूर्वाभिः सबैकोनचत्वारिंशदधिका पंचशनीभवत्याहुतीनां ततो वसोारा च ॥ अथपष्ठयुत्तरशतधामंत्रविभागपक्षाश्रयणे तु दशांशहोमे पष्ठ. चरशतमेवाहुतयो भवन्ति । वसोर्द्धारा च । समग्रहोमपक्षे तु प्रतिरूपकं पठ्युत्तरं शतं पश्युत्तरं शतमित्येकं सइस सप्तशतानि पठघुत्तराप्याहुतयो भवंति । पूर्ववच्च- मकविभागाहुत्तयश्चैकादशेत्येकं सहस्रं सप्तशतानि एकसप्ततिश्च । ततो वसोर्द्धारा । अथ पंचविंशत्यधिकचतुःशवघामंत्रविभागपक्षाश्रयणेतु दशांशहोमे पंचविंशत्यधिक चतुः शतमेवाहुतयो भवति । वसोर्द्धारा चा समग्रहोमपक्षे तु प्रतिरूप पंचविंशत्य- . धिकं चतुःशतं । पंचविंशत्यधिकं चतुःशतमिति चत्वारिसहस्राणि षट्शतानि पंचस- सप्तेश्याहुतयो भवति । पूर्ववचमकविभागातय एकादेशेति पूर्वाभिः सह चत्वारि स- हस्राणि पद्शतानि पडत्तराऽशीतिश्था ततो वसोर्द्वारा इति रुद्रे आहुतिसंख्याक्रमः।।

·( १९६) ॥ अथ रुकादशिन्यामाहुतिसंख्या ॥ अकविंशत्युत्तरं शतं रुपका भवंति। अतः शतांशहोमोप्यत्रावतिष्ठते । अवकाश- संभवाद । यदा च शतांशहोमस्तदा शतरूपकाणामेकरूपकात्या होमः। तत्रापि त्रेधा- पोडेत्यादिम विभागभेदेनाने के पक्षाः संभवेयुः। तत्र शतांशहोमपक्षे त्रेधाविमागे शत- रूपकाणामेकरूपकात्या विस्र माहुतयः । रूपकाणामेकविंशतिरवशिष्यते। तदर्थ न. मस्ते रुद्रमन्यव इत्यनया प्रयमया रुचा एकाहुतिः। नमोस्तु रुद्रेभ्यो ये दिवीत्यतेन यजुपा चैकाहुतिः । चमकानुवाकैविभक्तरेकादशेति पोडशाहुतयः । अंते वसोारा- चा शतांशहोमपले एव पोडा विभागाश्रयणे शतरूपकाणामेकरूपकात्या पढाहुतयः। अवशिष्टकविंशतिरूपकाणां कृतेन नमस्ते रुदमन्यत्र इत्यादिभिस्तिसभि ऋग्भिः म. त्येकमेकैकाहुतिरिति तिवः। नमोस्तुरुनेभ्यो येदिवीत्यादिभित्रिभिर्यनुर्भिस्तिस मा. हुतय इति पूर्वाभिः सह द्वादशचमकानुवाकैरेकादशेतिमिलिता प्रयोविंशतिः अंते- सोर्द्धारा च । शतांशहोमपक्ष एव पोडशवाविमागांगीकारे रूपाशतस्पैक रूपका- वृत्या पोडशाहुतयः । अवशिष्टाया रूपकाणामेकविधतेः कृते प्रयमय.काहुतिः। पूर्वोक्तरीत्यांत्येन यजुषा चैकाहुति पुनः प्रयमाभिस्तिमृभिग्भिः प्रत्येकमेकैक- ति तिस्रः। अंत्येषिभिर्यजुभिः प्रत्येकमेकैकेति तिस इति मिलित्वा चतुर्विशतिः। च. मकानुवाकैरेकादशेति पूर्वामिः सह पंचत्रिंशत्। ततो वसोरा । शतांशहोमपक्ष एव- चतुश्चत्वारिंशद्रूपविभागाश्रयणे शतरूपकाणामेफरूपकात्याचतुश्चत्वारिंशदाहुतयः। प्रेधा विभागमाश्रित्य पुनरेकरूपकात्या तिस्त्र आहुत्यः । अवशिष्टरूपकाणां कृते प्रथमयकाहुतिमा अत्येन यजुषा चैकेत्येकोनपंचाशत्। चमकानुवाकैरेकादशेति पूर्वा- भिः सह पष्ठिराहुतयः। अंवे वसोर्द्धारा च ।। शतांशहोमपक्ष एवाष्टाचत्वारिंशद्रूपमंत्र- विभागाश्रयणे शतरूपकाणामेकरूपकात्याअष्टाचत्वारिंशदाहुतयः त्रिधा विभागमा- श्रित्य पुनरेकरूपकात्या तिस्र आहुतयः। अवशिष्टरूपकांकृत प्रयमय.काहुतिः । अंत्येन यजुपा चैकाहुतिरित्येवं त्रिपंचाशत् । चमकानुवाकैरेकादशेति मिलित्वा चतुः पष्टिः। अन्ते वसोसि च । शतांशहोमपक्ष एव पष्ठयुत्तरशतधामंत्रविमागपक्षाथय- णे शतरूपकाणामेकरूपकारत्या पष्टयुत्तरं शतमाहुतयः । त्रेधाविभागमाश्रित्य पुन- रेफरूपमाटत्या तिस आहुतयः। अवशिष्टरूपकाणां कृते प्रयमाभिस्तिमृभिऋग्भिः • प्रत्येकमेकैकेति तिसः। अन्त्यखिभिर्यजुभिः प्रत्येकमेकैति तिस्रः । एवं पूर्वोक्ताभिः सइकोनसप्तत्युत्तरं शतमाहुतयः । चमकानुवाकैरेकादशेति मिलित्वैकोनाशीत्युत्तर शतम् । अनो वसोारा च । शतांशहोमपात एव पंचविंशत्यधिकचतुः शतधामंत्रवि- भागपक्षाथवणे तु शतरूपकाणामेकरूपकात्या पंचविंशत्युचरं चतुः शतमाहुतयः । .

·(१९७) प्रेधाविभागमाश्रित्य पुनरेकरूपकात्या तिघ आहुतयः। अवशिष्टरूपकाणां कृते म- यमाभिस्तिभिम्मिामत्यैकमेकैति तिस्रः। अन्त्यषिभिर्यजुभिः प्रत्येकमेकेति विस्रः। अन्त्यतिभिर्यजुर्मिः प्रत्येक केति तिस्रः। एवं पूर्णकामिः सह चतुनिश दुत्तरं चतुःशतमाहुतयः। चमकानुवाकरकादशेति मिलित्वा पंचचत्वारिंशदुचरं चतुः शतमाहुतपः अन्ते वसोर्धाराच।। अय रुदैकादशिन्यामेव दशांशहोमपसे प्रेधाविभा- गांगीकारे एकविंशत्युत्तरशतरूपाणां द्वादशरूपको दशमो भागः। द्वादशेष्वपि - स्पेफ तिसतिस इति पत्रिंशदाहुतयः। एकरूपकोऽवशिष्यते । तकते मथमयका । अंत्ययजुपा चकेति मिलित्वात्रिंशत्। चमकानुवाकैरेकादशेति पूर्वाभिः सहेको न. पंचाशन । अन्ते वसोराच । दशांशहोम पक्ष एव पोटा मंत्रविभागांगीकारे द. शांशो द्वादशरूपकाः । तेषु प्रत्याति पट्पटिति दासप्ततिराहुतयः ॥ अवशिष्ट- फरूपकस्य कृते प्रथमयकांत्ययजुपा चेति चतुःसप्ततिः । चमझानुवाकैरेका- दशेति पंचाशीतिः। ततो वसोरा । दशांशहोम पक्ष एवं पोडशया विभागे द्वादशरूपका दशमांशः । तेपां प्रत्यारत्तिपोडशेति दयधिकनवत्युत्तरं शतमा. हुतयः ॥ अवशिष्टरूपकैकस्य कृते प्रयमयका । अन्त्यपजुपाऽपरा चमकानु- पारेकादशेति मिलित्वा पंचोत्तरं शतद्वयमाहुतयः अंते वसोर्यारा दशांशहोमपक्ष एव चतुश्चत्वारिंशन्त्रविभागे दशमांशो द्वादशरूपकाः । तेषां प्रत्यारत्तिचतुश्च वारिंश. चतुश्चत्वारिंशदित्यष्टाविंशत्युत्तराः पंचशतमाहुतयः। अवशिष्टकरूपकस्य को प्रथमय- चैका । अंत्येन यजुपा चापरा चमकानुगाफेरेकादशेति मिलित्वा एफचत्वारिश चराः पंचशतमाहुतयः । अवे वसोराच । दशांशहोमपक्ष एम.एचत्वारिंशन्भन विभागे दशांश द्वादशरूपमाः। तेपा प्रत्यारत्यष्टाचत्वारिंशदष्टाचत्वारिषदष्टाचत्वारि- शदिति पट्सप्तत्युत्तरं पंचशतमाहुतयः । भवशिष्टे रूपककृते । प्रथमयकांत्येन य- शुपा चापरा । चमकानुवारकादर्शति मिलित्या एकोननवत्युचर पंचशवनाहुतयः। अन्ते वसोाराच । दशांशहोमपक्ष एव पश्युत्तरशतनामंत्रविभागे दशमांशस्य द्वादध रूपमाणां प्रत्यारत्ति पष्टयुत्तरं शतं पष्टचचरगतमित्येकं सहसं नवशवानि विंशत्यु-, तराणि चाहूतयः । अवशिष्टैकरूपास्य को प्रथमयका । अंत्येन यनुपा चापरा । चमकानुवाकैरेकादशेति पिलिता पंचोत्तरं शतद्वयमाहुतयः। अंते वसोदारा च । द. शांशहोमपक्ष एव चतुश्चत्वारिंशन्मतविभागे दशमांशोद्वादशरूपकाः। तेषां प्रत्यावृत्ति- चतुश्चत्वारिंशच्चतुश्चत्वारिंगदित्यष्टाविंशत्युत्तराः पंचशतमाहुतपः । अवशिष्टकरूप- फस्य कृते प्रथमप.का। अस्पेन यजुपा चारा चमकानुवाकैरेकादशेति मिलित्वा एक- चत्वारिंशदुसरा पंचशतमाहुतयः। अते वसोदाराच॥ दशांगहोमपस एवाष्टाचत्वारि- २५ ·((१९८), शन्मत्रविभागे दशांशो द्वादशरूपकाः । वेपां प्रत्यारत्यष्टाचत्वारिंशदष्टाचत्वारिंश- दष्टाचत्वारिंशदिति पट् सप्तत्युत्तरं पंचशतमाहुतयः । अवशिष्टैकरूपककृते । भयमय- बँकांत्येन यजुषा चापरा । चमकानुवाकैरेकादशेति मिलित्या एकोनवत्युत्तरं पंचाश- तमाहुतयः । अंते वसोर्द्धाराच । दशांशहोम पक्ष एव पंचविंशत्युत्तरचतुः गाया मं- प्रविभागांगीकारे दशांशस्प द्वादशरूपकाणां प्रत्याचि पंचविंशत्युत्तरं चतः शतं पं. चविंशत्युत्तरं चतुःशतमिति पंचसहस्राणि शतोत्तराणि चाहुतयः। अवशिष्टकरूपकस्य कृते प्रथमयका अन्त्येन यजुपा चापरा । चमकानुवाकैरैकादशेति मिलित्वा सहस्र- कमेकं नवशतानि त्रयस्त्रिंशचाहुतयः। अंते वसोर्घाराच । दशांशहोमपक्ष एव पंचवि- शत्युत्तरचतुः शतधा मंत्रविभागांगीकारे दशांशस्य द्वादशरूपकाणां प्रत्यावृत्ति पंच- विशत्युत्तरं चतुःशतं पंचविंशत्युत्तरं चतुःशवमिति पंच सहस्राणि शतोत्तराणि चा. हुतयः। अवशिष्टस्य रूपकैकस्य कृते प्रथमय.का अंत्येन यजुपा चापरा । धमकानु- वाकैरेकादशेति मिलित्वा पंचसहस्राण्येकं शतं त्रयोदशचाहुतयः। अंते वसोराच । अथ रुद्रकादशिन्यामेव समत्रहोमपक्षे तत्रापि त्रेधाविभाग एकविंशत्युत्तरशतरूपकाणां प्रतिरूपकं तिस्रस्तिस्त्र इति त्रीणि शतानि विषष्टिबाहुतयो भवति । समग्रहोमपत एव पोहा मंत्रविभागांगीकार एकविंशत्युत्तरशतरूपकाणां प्रतिरूपकं पट् पहिति सप्त- शतानि पविशतिश्चाहुतयः ।। संपूर्णहोमपक्ष एव चतुश्चत्वारिंशन्मंत्रविभाग एकविं. शत्युत्तरशतरूपकाणां प्रतिरूपकं चतुश्चत्वारिंशचतुश्चत्वारिंशदितिपंच सहस्राणि त्रीणि- शतानि चतुर्विशत्युत्तराणि चाहुतयः। समग्रहोमपक्ष एवाष्टाचत्वारिंश-मंत्रविभाग एकविंशत्युत्तरशतरूपकाणां प्रतिरूपकमष्टाचत्वारिंशदष्टाचत्वारिंशदिति पंच सहसा- प्यष्टौ चाहुतयः । समग्रहोमपक्ष एवं पश्युत्तरशतधामंत्रविभाग एकविंशत्युत्तर शत- रूपाणां मतिरूपकं पष्टयुत्तरं शतं पट्युत्तराण्याहुतयो भवति । समग्रहोमपक्ष- ए.. व पंचविंशत्युचरं चतुः शतमित्येकपंचाशत् सहस्राणि चत्वारि शतानि पंचविंशतिश्चा- हुतयः । समग्रहोमपक्षेषु सर्वेष्वप्येकादशरूपकायमकानुवाकानां भवंति । तत्र प्रति- रूपफमेकादशभिश्चमकविभागरेकादशैकादशाहुतय इति चमकाहुतय एकविंशत्युत्तर भवंति | अंते वसोर्धाराच । इति रुट्रैकादशिन्यामाहुतिसंख्या समाप्त ॥ ॥ अथ महारुद्र आहुतिसंख्याप्रकारः॥ तत्र चैकविंशत्युत्तरशतस्यैकादशभिर्गुणेन एकं सहसं त्रीणि शतान्येकशिच रू. एका भवति । तत्र शतांशस्त्रयोदशरूपका: । रूपकाणामेकत्रिंशदवशिष्यते । एवं च दातांगहोमपक्षांगीकारे तत्रापि या मंत्रविभागे शतांशस्य प्रयोदशरूपकाणां प्रतिरूप. कतिसस्तिस्त्र इत्येकोनचत्वारिंशदाहुतयः । अवशिष्टानामेकत्रिंशतो रूपकाणां को --- ·आयामिस्तिसूभिग्भिः प्रत्येकमेकैकेति तिस्रः । अत्यैखिभिर्यजुभिः प्रत्येकमेकैकेति तिस्रः । पूर्ववद्विभक्तैरष्टभिश्चमकानुवाकैरेकादशेति पूर्वोक्ताभिः सह पट्पंमाशत् । अन्ते वसोारा । शतांशहोमपक्ष एव पोढामंत्रविभागे त्रयोदशरूपकाणां प्रतिरूप पट्पडित्यष्टसप्ततिराहुतयः । अवशिष्टैकत्रिंशद्रुपकाणां कृते आयामिस्तिसभिग्भिः मत्येकमेकैकेति तिस्रा अत्यनिभिर्यजुभिःप्रत्येकमेकैकेति तिस्रः। एवं मिलित्वा चतुर- शीतिः । पूर्ववच्चमकानुवाफैरेकादति पूर्वोक्ताभिः सद्द पंचनवतिः । ततो वसो. ‘रा । शतांशहोमपक्ष एव पोडशधामंत्रविमागे त्रयोदशरूपकाणां प्रतिरूपकं पोड- शपोडशेति द्वेशते अष्टौ चाहुतयः। अवशिष्टंकत्रिंशद्रूपकाणां कृते प्रथमऋग्भिस्तिस्रः। अन्त्यपर्भिस्तित इति षट् पूर्ववच्चमकानुवाकैरेकादशेति मिलित्वा द्वेशते पंचविंशति- श्व। अन्तेवसोर्दाराच। शतांशहोमपक्ष एव चतुश्चत्वारिंशन्मंत्रविभागे प्रयोदशरूपका- णां प्रतिरूपकं चतुश्चत्वारिंशचतुश्चत्वारिंशदिति द्विसप्तत्यधिकं पंचशतमाहुतयः। अत्र- शिटैकत्रिंशद्रूपक्षाणां कृते प्रयमाभिस्तिमृभिमग्मिस्तिसः । अत्यस्त्रिभिर्यजुर्भिस्तित्र इति पट् । चमकानुवाकैरेकादशेति मिलित्वा एकोननवत्यधिक पंचशतमाहुवया शता- शहोपपक्ष एवाष्टाचत्वारिंशन्मत्रविभागे त्रयोदशरूपकाणां प्रतिरूपकमष्टाचत्वारिंशद- धाचत्वारिंशदिति पट्शतानि चतुर्विशतिचाहुतयः । अवशिष्टकत्रिंशद्रूपकाणां कृते प्रथमाभिस्तिस्रः । अन्त्पैर्यजुर्भिस्तिस्रः । चमकानुवाकैरेकादशेति पूर्वोक्ताभिः सहै- कचत्वारिंशदुचरापट्शत्पाहुतीनाम्। ततो बसोारा च। शतांशहोम पक्ष एव पष्टयु- तरशतधामंत्र विभागे त्रयोदशरूपमाणां प्रतिरूपकं पश्युत्तरशतं पट्युत्तरं शतपित्य- शीत्यधिक सहस्रद्वयमाहुतीनाम् । अवशिष्टैकत्रिंशद्रूपकाणां कृते आद्याभिः पूर्ववत्ति- स्रः । अंत्यत्रिभिस्तिस्रः। चमकानुनाफेरैकादशेति मिलित्वा सप्तनवत्यधिकं सहस्र- द्वयमाहुतीनाम् । शतांशहोमपसे एव पंचविंशत्युचरचतुः शतधामंत्रविभागे प्रयोदशरू. पकरण प्रतिरूप पंचविंशत्युचरं चतुम्ने पंचविंशत्युत्तरं चनु शामिति पंचसहमा- णि पंचशतानि पंचविंशतिश्चाहुतयः । अवशिष्टकत्रिंशद्र्पकाणां कृते आयाभिग्मि- स्तिस्रः। अन्त्यैर्यजुभिः तिन इति पट्। चमकानुवारकादशेति मिलिता पंचसहस्रा- णि पंचशतानि द्विचत्वारिंशदधिकान्याहुतयः। अय महारुद्र एव दशांशहोमपदे एक सहस्रं त्रीणि शतान्यकत्रिंशद्रूपफाणामेकंशतं त्रयस्त्रिंशचरूपको दशमांशो भवति। एक एव रूपकोऽवशिष्यते। तत्र च त्रेयामंत्रविभागे त्रयस्त्रिंशदधिकशतरूपफाणां मतिरूप तिसस्तिस इत्यैकोनचतुःशतमाहुतयः । अत्र चमकानां दशांशो द्वादशरूपका भनेति । तत्र प्रतिरूपकमेकादशधा विभक्तैरष्टानुवाकैरेकादशैकादशेति मिलित्वा त्रिंशदधिकमे- फशतमाहुतयः । एताच पूर्वाभिः सह पंचशतान्यकत्रिंशचाहुतयः । ततो वसोारा ।

·. (२०) दशांशहोमपक्ष एवं पोढामंत्रविभागे घयखिंशदुत्तरशतरूपकाणां प्रतिरूपकं पड्पदिति मतमतान्यष्टानवत्याहुतयः । पूर्ववचमकस्य द्वादशरूपकाणां प्रतिरूपकमेकादशैका. दशेति द्वात्रिंशदधिकमेकंशतम् । पूर्वाभिः सह नवशतानि त्रिंशच्चाहुतयः। ततो वसो- ‘रा । दांशहोमपक्ष एवं पोटशघामंत्रविमागे त्रयस्त्रिंशदुत्तरशतरूपकाणां प्रतिरु- पफै पोडशपोडशेति द्वेसहस्र एकशतमष्टाविंशतिचाहुतयः । पूर्ववचपकस्य द्वादशरूप- काणां प्रतिरूपफमेकादशैकादशेतिद्वात्रिंशदधिकमेकशतम् । पूर्वाभिः सहैता द्वेसहस्र" देशते पष्टिबाहुतयः। अंते चसोभराचा दशांशहोमपक्ष एच चतुश्चत्वारिंशन्मंत्रविमागे- प्रयस्त्रिंशदुत्तरशतरूपकाणां मतिरूप चतुश्चत्वारिंशश्चतुश्चत्वारिंशदिति पंचसहसाण्य- प्टौ शतानि द्वापंचाशचाहुतयो भवति। चमफस्य द्वादशरूपकाणां प्रतिरूपकमेकादशै- फादशेति द्वात्रिंशदधिकमेकशतम्। पूर्वाभिः सह पंचसहस्राणि नवशतानि चतुरशीति- थाहुतयः । ते सोद्धाराच । दशांशहोपपक्ष, एवाप्टाचत्वारिंश-मंत्रविभागे त्रय. स्त्रिंशदुचरशतरूपकाणां प्रतिरूपफमष्टाचत्वारिंशदिति पट्सहस्राणि त्रीणि च शतानि चतुरमणितियाहुतयः। पूर्ववच्चपकस्य द्वादशरूपकाणां पतिरूपकमेकादशैकादशेति द्वा- त्रिंशदुचरमेकचतम्। पूर्वाहुतिभिः सह पद्महस्राणि पंचशतानि पोडश च भवंति। अंते यसोद्धारा चा दशहोमपक्ष एव पट्टयधिकशतधामंत्रविभागपसे प्रयस्त्रिंशदुत्तरशतरू- पकाणां प्रतिरूपकं पष्टयधिकशतमित्येकविंशतिसहस्राणि देशतेऽशीतिश्चातयः । पूर्ववच्चमकस्य द्वादशरूपकाणां प्रतिरूपकमेकादशैकादशेति द्वात्रिंशदधिकं शतम् । पूर्वाभिः सहकविंशतिसहस्राणि चत्वारि शतानि द्वादश चाहुतयः। अंते वसोर्द्धारा च॥ दशांशहोमपक्ष एव पंचविंशत्युत्तरचतु शतघामंत्रविभागपक्षे त्रयस्त्रिंशदुत्तरशतरूपफा- णां प्रतिरूपकं पंचविंशत्यधिकं चतुःपातपिति पट्पंचाशत्सहस्राणि पंचशतानि पंचवि- शतिचाहुतयः। चमकस्य द्वादशरूपकाणां पतिरूपकमेकादशैकादशेति द्वात्रिंशदुत्तर- शतम्। पूर्वाभिः सह पपंचाशत्सहस्राणि पशतानि सप्तपंचागच्चाहुतयः । अंते घ. सोद्धारा च।। अथ महारुद्र एव समग्रहोमपक्षे तत्रापि त्यामंत्रविभाग एफ सहस्रं त्रीणिच. 'शतानि एकत्रिंशञ्चेतिरूपकाणांप्रतिरूपकं तिस्रस्तिस्त्र इति त्रीणि सहस्राणि नवशतानि श्रीणि नवतिचाहुतयो भवन्ति । चमकस्पैकविंशत्युत्तरैकशतरूपकाणां प्रतिरूपमेकाद- शैकादशेति मिलित्वा एक सहसं त्रीणि च शतान्येकत्रिंशच्चाहुतयः । एताय पूर्वामि सह पंचसहस्राणि ग्रीणि च शतानि चतुर्विंशतियाहुतयः। अंते वसोर्धाराचा॥१॥ म- हारुद्र एव समग्रहोमपक्षे पोटापत्रविभाग एक सहस्रं त्रीणिशतान्येकशिच्चेति रूपकाणां प्रतिरूपकं पट्पडाहुतय इति सप्तसहस्लाणि नवशतानि पहशोतियाहुतयो भवंति। चम- फस्पकविशत्युत्तरकशनरूपकाणां मतिरूपकमेकादशैकादशेत्येकं सहस्रं त्रीणि शनानिए- ·(२०११) कत्रिंशचाहुतयः। पूर्वाभिः सह नवसहस्राणि त्रीणि शतानि सप्तदश चाहुतयःाते वसो- ौरा चाशमहारुद्र एव समग्रहोमपक्षेपोडशधामंत्रविभाग एक सहसं त्रीणि शतान्येकत्रि- शचेतिरूपकाणां प्रतिरूपकं पोटश पोडशेत्येक विंशतिसहस्राणि द्वे च शते पण्नववि- थाहुतयः । चमफस्पैकविंशत्युचरैकशतरूपकाणां प्रतिरूपकमेकादशैकादशेति मिलि- वा एफसहस्रं त्रीणिशवानि एकत्रिंशच । पूर्वाभिः सहैता द्वाविंशतिसहस्राणि प- टूशतानि सप्तविंशतिचाहुतयः । अंते वसोर्घारा च ॥३॥ महारुद एवं समग्रहोप- पक्षे चतुश्चत्वारिंशन्मत्रविभाग एकं सहसं त्रीणि च शतान्येत्रिंशच रूपकाणां प्रतिरू. पकं चतुश्चत्वारिंशचतुश्चत्वारिंशदित्यष्टपंचशतानि चतुःपष्ठिश्चाहुतयः । चमकस्पैक- विशत्युत्तरैफशतरूपकाणां प्रतिमिलित्वैकसहस्रं त्रीणि शतानि एकत्रिशचाहुतयः । पूर्वाभिः सबैकोनषष्टिसहस्राण्यष्टौ शतानि पंचनवतियाहुतयः अंते वसोराच॥४॥ महारुद्र एव समग्रहोमपक्षे अष्टाचत्वारिंशन्त्र विभाग एक सहस्रं त्रीणि शतान्यकत्रि- शच्चरूपकाणां प्रतिरूपमष्टाचत्वारिंशदष्टाचत्वारिंशदिति त्रिपष्टिसहसाण्यष्टौशता न्यष्टाशीतिश्चाहुतयः।। चमकस्यैकविंशतिरूपकाणां प्रतिरूपकमेकादशैकादशेत्येकं सहस्रं त्रीणि शतानि एकत्रिंशच्चाहुतयः। एनाश्च पूर्वाभिः सह पंचषष्टिसहस्राणि द्वेशते एको- नविंशतिवाहुतयः। अते वसोर्धाराच ||५|| महारुद्र एव समग्रहोमपक्षे पष्टयुत्तरशत- घामंत्रविभाग एकं सहस्रं त्रीणि शतानि एकत्रिंशच्च रूपकाणां प्रतिरूपकं पष्टयुत्तरं शतं पष्टयुत्तरं शतमिति द्वे लक्षे द्वादशसहस्राणि नवशतानि पष्टिश्चाहुतयः संपद्यन्ते। चमकस्यैकाविशत्युत्तरैकशतरूपकाणां प्रतिरूपकमेकादशैकादशेति मिलित्वा एकं स. इस्र त्रीणि च शतान्येकत्रिंशच्चा पूर्वाभिः सह वेलक्षे चतुर्दशसहस्राणि द्वेशते एकन- पतिश्चातयः। अंते वसोर्धारा च ॥६॥ महारुद्र एव समग्रहोमपक्षे पंचविंशत्यधिक- चतुः शतधामंत्रविभाग एकं सहसं त्रीणि शतान्येकत्रिंशच्च रूपकाणां निरूप चविंशत्यधिक चतु:शतं पंचविंशत्यधिक चतुःशतमितिचत्वारि लक्षाणि पट् च- त्वारिंशत्सहस्राणि पंचशतानि पंचदश चाहुतयः । चमफस्यैव विंशत्युत्तरकशतरूप- काणां प्रतिरूपकमेकादशैकादशेति. मिलितकं सहस्रं त्रीणि शतान्येकत्रिशच्चाहु- तयः। एताश्च पूर्वाभिः सह चत्तारि लक्षाणि सप्तचत्वारिंशत्सहस्राण्यष्टौ शतानि प- ट्चत्वारिंशच्चाहुनयः । अन्ते वसोर्घारा च ।। ७ ।। इति ।। ॥ अथातिरुद्र आहुतिसंख्या ॥ तत्र चतुर्दशसहस्राणि षट् शतानि एकचत्वारिंशच्च रूपका भवन्ति अत्रैकशतं पटचत्वारिंशच्च रूपकाः शतांशः। एकचत्वारिंशद्रूपका अवशिष्यन्ते अतिरुद्रे च च.

·मकस्यैर्फ सहसं त्रीणि च शतान्येकशिच्च रूपका भवन्ति। अत्र च शतांशस्त्रयोद- शरूपका एकत्रिंशच्च रूपका अवशिष्यन्ते। एवंस्थिते शतांशहोमपक्षे त्रेधामंत्रवि. भागे पट् चत्वारिंशदुत्तरैकशतरूपकाणां प्रतिरूपकं तितस्विस आहुतय इत्यष्टत्रिंशद- धिका चतु:शतमाहुतयः । अवशिष्टैकचत्वारिंशद्रूपकाणां कृते आयाभिग्भिः प्रत्येकमेकैकेति तिस्रः । अन्त्पैर्यजुभिः प्रत्येकमेकैकेति तिस इति मिलित्वा चतु- थत्वारिंशदुत्तराश्चतुःशतमाहुतयः । चमकस्य त्रयोदशरूपकाणां प्रतिरूपकमेकाद- शैकादशेति त्रिचत्वारिंशदुत्तरमेफशतमाहुतयः । अवशिष्टैकत्रिंशद्रुपकाणां कृते वाज- श्रम इत्यनुवाकेनकाहुतिरित्येवं मिलित्वा अष्टाशीत्युचराः पंचशमाहुतयः। अं च- सोर्धारा च ॥१॥ अतिरुद्रे शनांशहोमपक्ष एव पोदामंत्रविभागे पट् चत्वारिंशदधिक- फशतरूपकाणां प्रतिरूप पडित्यष्टौ शतनि पट्सप्ततिश्चाहुतयः अवशिष्टैकच. त्वारिंशद्रूपकाणां कृते पूर्ववदायामिस्तिस्रः। अन्त्यैर्यजुर्भिस्तिस्त्र इति पहाहुतयः चम- कस्य त्रयोदशरूपकाणां प्रतिरूपकमेकादशैकादशेति त्रिचत्वारिंशदधिकमेकशतम्। अ. वशिष्टेकत्रिंशद्रूपफाणां कृते वाजश्चम इत्यनुवाकेनकाहुतिः । पूर्वाभिः सहक सहस्रं पड़र्षिशतिचाहुतपः। ते वप्तोर्घारा च ॥२॥ अतिरुद्रेशवांशहोमपक्ष एव पोडशमा- मंत्रविभागे पट्चत्वारिंशदुत्तरकशतरूपकाणां प्रतिरूपकं पोटश पोटशेति द्वेसहस्र त्रीणि शतानि पत्रिंशच्चाहुतयः अवशिष्टेकचत्वारिंशद्रूपकाणां कृते पूर्व- बदायाभिस्तिसः। अन्त्यैर्यजुभिस्तिस्रः इति पट् । चमकस्य त्रयोदशरूपकाणां पतिरूपकमेकादशैकादशेति त्रिचत्वारिंशदधिकमेकशतमाहुतयः। अवशिष्टैकत्रिंशद्- पकाणां कृते वानश्चम इत्यनुवाकेनैकाहुतिरिति मिलित्वाद्वे सहस्र चत्वारिच शतानि पदशीतिश्चाहुतयः । अते वसोर्षाराच ॥३॥ अतिरुद्ध शतांशदोपपक्ष एव चतुश्चत्वा- रिसन्मत्रविमागे पट् चत्वारिंशदधिकशतरूपकाणां प्रतिरूप चतुश्चत्वारिंशच्चतु- श्यत्वारिंशदिति षट् सहस्राणि चत्वारि शतानि चतुर्विशतियाहुतयः। चमकस्य त्रयो. दशकागो विपकमेकादशैकादशेति त्रिचत्वारिंशदधिकोकशतम् । अशि- ऐफत्रिंशदूपकाणां कृते वानश्चम इत्यनुवाकेनैकाहुतिरिति मिलित्वा पट्सहस्राणि पंच- शतानि चतुःसप्ततिचाहुतयः अंते वसोर्धारा च ॥४॥ अतिरे शतांशहोमप- क्ष एवाटाचत्वारिंशन्मंत्रविभागे पट्चत्वारिंशदधिकशतरूपकाणां प्रतिरूपकमष्टा- चत्वारिंशदष्टाचत्वारिंशदिति सप्त सहस्राणि अष्टौ चाहुतयः ॥ अवशिष्टैकचत्वारि- शद्रूपकाणां कृते पूर्ववत्लयमाभिस्तिसभिस्तिसः अत्यसिभिर्यजुर्भिस्तित्र इति प- टू । चमकस्य त्रयोदशरूपकाणांप्रतिरूपकमेकादकादशेत्येकं शतं त्रिचत्वारिंशच्चाहु- तय अवशिष्टकत्रिंशदूकाणां कृते वाजश्चम इत्यनुवाकेनकाहुविरिति मिलित्वा एक ·(२०३) विंशतिसहस्राण्यष्टौशतानि पट्पंचाशच्चाहुतयः ॥ अंते वसोर्धाराच ॥५॥ अतिरुद्रे शतांशहोमपक्ष एवं पंचविंशत्यधिकचतुःशतधामंत्रविभागे पट्चत्वारि- शदधिकशतरूपकाणां प्रतिरूपकं पंचविंशत्यधिक चतुःशतं पंचविंशत्यधिकं चतुःश- तमिति पंचचत्वारिंशत्सहस्राणि द्वेशते नवतिश्चाहुतयः। अवशिष्टैकचत्वारिंशद्रूपकाणां. कृते प्रयमाभिस्तिमृभिस्तिसा अन्त्यत्रिभिर्यजुर्भिस्तित्र इति पट्। चमकस्य त्रयोदश- रूपकाणां प्रतिरूपकमेकादशैकादशेत्येकं शतंत्रिचत्वारिंशच्चाहुतयः। अवशिष्टैकत्रि- शद्रूपकाणां कृते वाजश्वम इत्यनुवाकेनैकाहुतिरिति मिलित्वा पंचचत्वारिंशत्सहस्राणि च- त्वारि शतानि चत्वारिंशच्चाहुतयः। अन्ते बसोराच ॥६॥ अयातिन्द्र एव दशा- शहोमपक्षे चतुर्दशसहस्राणि पशवान्येफचत्वारिंशच्च रूपकाणां एक सहसं चत्वारिश- तानि चतुःषष्टिय रूपका दशमांशो भवति। एक एव रूपकोऽवशिष्यते, तया। चमक- स्यैकसहन त्रीणि शतान्येकत्रिंशच्च रूपकाणामेकं शतं त्रयस्त्रिंशच्च रूपका दशमांशो भवति। एफ एव रूपकोऽवशिष्यते। अत्र चमकस्य त्रेधामंत्रविभाग एकसहस्र पवारि- शतानि चतुः पष्टिश्य रूपकाणां प्रतिरूपकं तिलस्तिस्न आहुतय इति मिलित्वा चत्वारि- सहस्राणि त्रीणि शतानि द्वानवतिचाहुतयः । चमकस्य त्रयस्त्रिंशदधिकशताकाणां प्रतिरूपकमेकादशैकादशेति मिलित्वा एकसहस्रचत्वारिशतानि त्रिपष्टिश्चाहुतयः। ए- ताश्च पूर्वाभिः सह पंचसहस्राण्यष्टौ शतानि पंचपंचाशच्चाहुतयः। अते वसोराच ॥ अति रुद्रे दशांशहोमपक्ष एवं पोढामंत्रविभाग एक सहसं चत्वारिशतानि चतु:पष्टिये- ति रूपकाणां मतिरूपकं पड्पडिति मिलिस्वा अष्टौ सहस्राणि सप्तशतानि चतुरशीति- थाहुतयः। चपकस्य पनिशदधिकशतरूपकाणां प्रतिरूपमेकादशैकादशेति मिलि. वा एकसहसं चत्वारिशतानि त्रिपष्टिश्चाहुतयः। एताश्च पूर्वाभिः सह दशसहस्राणि द्वेशते सप्तचत्वारिंशच्चाहुतयः। अन्ते वसोभरा च ॥ अतिर दशांशहोमपक्षे एव पोडश- धामंत्रविभाग एकसहस्रं च त्वारिशतानि चतुःषष्टिश्चेति रूपकाणां प्रतिरूपकं पोडशपो- डशेति मिलित्तात्रयोविंशतिसहस्राणि चत्वारिशतानि चतुर्विंशतिश्चाहुतयः । चमकस्य त्रयस्त्रिंशदुत्तरैकशतरूपकाणां मतिरूपकमेकादशैकादशेति मिलित्वा एकसहखचत्वारि- शतानि त्रिपष्टिश्चाहुतयः। एताश्च पूर्वाभिः सह चतुर्विंशतिपइस्राण्यष्टौशतानि सप्ताशी- तिचाहुतयः।। अत्रे वसोरा च॥ अतिरढ़े दशांशहोमपक्ष एव चतुश्चत्वारिंशमंत्रवि- भाग एकसहस्रं चत्वारिशतानि चतुःपष्टिश्चेति पकाणां प्रतिरूपकं चतुश्चत्वारिंशच्च- तुश्चत्वारिंशदिति मिलित्वा चतुःषष्टिसहस्राणि चत्वारिंशतानि पविंशतिश्चाहुतयः। चमकस्य तु त्रयस्त्रिंशदुत्तरकशतरूपाणां प्रतिरूपकमेकादशैकादशेति मिलित्वा एक स- इसंचत्वारिशतानि त्रिपष्टिश्चाहुतयः। एताव पूर्वाभिः सह पंचपष्टिसहलाण्यष्टौशता- ·+ (२०४) न्येकोननवविवाहुतयाते वसोाराच॥अतिरुद्रेदशांशहोमपक्ष एवाष्टाचत्वारिंशन्म- विभाग एकसहस्रं चत्वारि शतानि चतुः पष्टियेति रूकाणां मतिरूपकमप्याचवा- रिंशदप्टाचत्वारिंशदिति मिलित्वा सप्ततिसहस्राणि द्वेशते द्विसप्ततिश्याहुतयः । चपक- स्य त्रयस्त्रिंशदुत्तरैकशतरूपकाणां प्रतिरूपकमेकादशैकादति पिलित सहसंच- वारि शतानि त्रिपप्टियाहुतयः पूर्वाभिः सहैता एकसप्तति सहस्त्राणि सप्तशतानि पंच- ख्रिशच्चाहुतयः । अंते वसोर्धाराच । अतिरुद्रे दशांशहोमपक्ष, एव पष्टयुत्तरशतवा. मंत्रविभाग एक सहसं चत्वारिशतानि चतुः पष्टिश्चेति रूपकाणां प्रतिरूपकं पष्टशु- चरं शतमिति मिलित्वा वेलक्षे चतुस्विशत्सहस्राणि देशते चत्वारिंशच्चाहुतयः । चमकस्य त्रयस्त्रिंशदुत्तरैकशतरूकाणां प्रतिरूपक मेकादशैकादशेति . मिलिवा एकसहस्रं चत्वारिशतानि त्रिपष्टिश्चाहुतयः। पूर्वाभिः सहैता व लक्षे पंचत्रिंशत्स- इस्राणि सप्तशतानि तिलचाहुतयः । अते वसोर्धारा चा अतिरुद्रे दशांशहोमपक्ष ए- व पंचविंशत्यधिकचतुः शतधा मंत्रविभागपक्षे एक सहसं चत्वारि शतानि चतुः पष्टिश्चति रूपकाणां प्रतिभा पंचविशत्यधिक चतुः शत पंचविंशत्यधिकचतुः शत- मिति मिलित्वा चत्वारि लक्षाणि पंचपंचाशत्सहस्राण्येकं शतं पष्टिश्चातयः। एताश्च पूर्वाभिः सह चत्वारि लक्षणानि पट्पंचाशत्सहस्राणि पट् शतानि प्रयोविंशचाहुतपः । अते वसोर्धारा च । अथातिरुद्र एव समग्रहोमपक्षे चतुर्दशसहस्रानि पटूशतान्यैक च. वारिशच्चेति रूपकाणां शामंत्रविभागे प्रतिरूपकं तिस्रस्तिस्त्रमाहुनय इति विचवा- रिंशत्सास्राणि नवशतानि प्रयोविंशविश्वाहुतयः। चर्मकस्यैकसंहस्रं त्रीणिशतान्येक.. निशच्चेति रूपकाणां मतिरूपफस्पैकादशघाविभक्तरष्टानुवाकैरेकादशाहुसप इति मिलिसा चतुर्दशसहस्राणि पशतान्येकचत्वारिशच्च हुनयः । पूर्वोक्ताभिः सहैता अष्टपंचाशत्सहस्त्राणि पंचशतानि चतुःपष्टिश्याहुतयः। अंते वसोर्घारा च । अतिरुद्रे समग्रहोमपक्ष एव पोदामंत्रविभागे चतुर्दशसहस्राणि पशतान्येकचवा- रिशच्चेति रूपकाणां प्रतिरूपकं पपडिति मिलित्वा सप्ताशीति सहसाण्यष्टौशतानि- षट्चत्वारिंशच्याहुतयः! चमकस्यैकसहस्रं त्रीणि शतान्यकत्रिंशच्चेतिरूपकाणां पति- रूपकमेकादशैकादशेति मिलित्वा चतुर्दशसहस्त्राणि पट्शतान्येकचत्वारिंशच्चाहुतयः । चमकस्यैकसहस्रं त्रीणि शतान्येकत्रिंशच्चेति रूपकाणां मतिरूपकमेकादशैकादशेति- मिलित्ता चतुर्दशसहस्राणि पशवान्येकचत्वारिंशच्चाहुतयः। एताब पूर्वाभिः सहक- लक्ष द्वे सहन्ने चत्वारि शतानि सप्ताशीतिवाहुतयः। अंते वसोर्याराच। अविरुद्रे समग्र- होमपस एव पोडशवामंत्रविभागे चतुर्दशसहस्राणि द्वेशवे पट्पंचाशच्चाहुतयः चमक- स्यैकसहसं त्रीणिशतान्येकत्रिंशच्चेवि रूपकाणां पतिरूपफमेकादशैकादशेति मिलित्या .

·(२०५) चतुर्दशसहस्राणि पट्शतान्येकचत्वारिंशचाहुतयः। एताश्च पूर्वाभिः सह पट् ल. क्षाणि अष्टपंचाशत्महस्राण्यष्टौ शतानि पंचचत्वारिंशचाहुतयः अंते बसोर्धारा च । अतिरुद्रे समग्रहोमपक्ष एवाष्टाचत्वारिंशन्मंत्रविभागे चतुर्दशसहस्राणि पड़ शतान्येक- चत्वारिंशचेति रूपकाणां मतिरूपकमष्टाचत्वारिंशदष्टाचत्वारिंशदिति मिलित्वा सप्तल. शाणि द्वे सहस्र सप्तशतान्यष्टपष्टियाहुतयः । चमकस्यैकसहस्रं त्रीणि शतान्येक- निशच्चेतिरूपकाणां प्रतिरूपफमेकादशैकादशेति मिलित्वा चतुर्दश सहस्राणि पशता. न्येकचत्वारिंशच्चाहुतयः । एताच पूर्वाभिः सह सप्तलक्षाणि सप्तदश सहस्राणि च- वारि शतानि नव चाहुतयः । अंते वसोर्धारा च । अतिरुद्रे समग्रहोमपक्ष एव पष्ट- थुत्तरशतधामंत्रविभागे चतुर्दशसहस्राणि पट् शतान्येकचत्वारिंशच्चेति रूपकाणां प्र. विरूपकं यष्टयुत्तरं शतं षष्ट्युत्तरं शतमिति मिलित्वा त्रयोविंशतिलक्षाणि द्विचत्वा- रिंशत्सहस्राणि पंचशतानि पष्टियाहुतयः। चमकस्य तु पूर्ववचतुर्दशसहस्राणि पट् श. तान्येकचत्वारिंशञ्चाङ्गुतयः । एताश्च पूर्वाभिः सहयोविंशतिलक्षाणि सप्तपंचाशत्सह स्राणि एकाधिके द्वेशते चाहुतयः॥ अते वसोर्धारा च ॥ अतिरुद्रे सपग्रहोमपक्ष एव पंचविंशत्युत्तरचतुः शतधामंत्रविभागे चतुर्दशसहस्राणि पटु शतान्येकचत्वारिंशच्चे- तिरूपकाणां प्रतिरूपकं पंचविंशत्युत्तरं चतुः शतं पंचविंशत्युत्तरचतः शतमिति मि- लित्वा द्वापप्टिलक्षाणि द्वाविंशतिसहस्राणि चत्वारि शतानि पंचविंशतिश्चाहुतयः । चमकस्य तु पूर्वतश्चतुर्दशहस्राणि पट् शतान्येकचत्वारिंगच्चाहुतयः एताश्च पूर्वाभिः सह द्वापष्टिलक्षाणि सप्तत्रिंशत्सहस्राणि पट् पष्टिश्चाहुतयः। अवे वप्तोर्धारा च । अत्र च जपहोमयोनमकविभागभेदेन गुरुलघुश्च दृष्टोपि विधिः शक्याद्यपेक्षया योजनीय इति।। रुद्रकल्पद्रुमे चास्मिन्मंत्रमेदो निरूपितः|विदुपानन्तदेवेन तेन तुप्यतु शङ्करः ॥१॥ इति श्रीपरशुरामात्मजेन जगन्नाथशर्मणा संशोधित रुदकल्पद्रुमे मंत्रभेदः समाप्तः ॥ ॥ अथ पदार्थप्रमाणनिरूपणम् ॥ तत्रादौ 'होमद्रव्याणि निरुप्यन्ते सानि च परशुरामेणोक्कानि। ग्रहाणां यानि- चोक्तानि समिदादीनि तानि वा इति । नवग्रहमखे यानि द्रव्याणि विहितानि तान्ये- पात्रापि द्रव्याणीत्यर्थः। रुद्रस्य नवग्रहमखविकृतित्वात् । समिदादीनि समित्सपिस्ति- लादीनि । होमस्तु देवतोदेशेन द्रव्यत्यागं कृत्वा कार्यः।। तदुक्तं देवभाष्ये कारिका- १ रुद्रानुष्ठानसौकार्य पदार्यक्रमो वर्तते इति किंवदन्ती ॥ एतदर्थं महति प्रयत्ने कृतेऽप्यनसादिते चातःपरमप्युपलब्धौ सत्यां द्वितीयावृत्तौ प्रकाशयिष्यामः ॥ इति सवि- नयं निवेदयामः॥

·(२०६ ) याम्।। आदौ द्रव्यपरित्याग:पश्चाद्धोमो विधीयते । प्रयोग इदमिन्द्राय नममेति यया- थतः ।।१।। अव तु त्यजेदन मनसा वचसापि च ॥ ततश्चपक्षिपेदमाविति धर्मःस- नातनः ॥२॥ अत्यत्वा जुहुयाद्यस्तु मोहेनान्वितमानसः ॥ देवा हव्यं न गृहन्ति कव्यं च पितरस्तया ॥३॥ यत्किचिज्जुहुयादग्नौ तत्सर्व त्यागपूर्वकम् ।। अन्यथा जुहुयाद्यस्तु नरकं स तु गच्छति ॥४॥ इति ॥ सच त्यागोऽनेककर्ट के होमे त्यागस्य विभिन्नकालत्वेन त्यागकालस्य ज्ञातुमशक्यत्वेन प्रत्याहुतित्यागासंभवाद्धोपोपक्रम- काल एव यष्टच्या देवताः स्मृत्वा यजनीयद्रव्यं च मनसि निघावेदं यथादैवतमस्तु नममेत्येवं कार्यः । असौ च त्यागो यजमानेनैव कार्य। प्रधानस्वामीफलयोगादिति कात्यायनोक्तः। त्रिफाटमंडनस्तु विशेपमाह ।। तुल्य एषाधिकार स्यात् दंपत्योरुभ- योमियः ॥ कर्तृत्वं च तयोस्तुल्यं द्रव्यत्यागे मचक्षते ॥२॥ यद्वा त्याग पतिः कुर्यात् पत्नी तदनुमन्यते। अधिकारैपि वैपम्यं मोक्तं शद्धानुसारिणा।। २ ॥ सनिधौ यज. मानः स्यादुद्देशत्यागकारका असनिधौ तु पत्नी स्यादुद्देशत्पागकारिका||॥ अस- नियौ तु पत्न्याः स्यादध्वर्युस्तदनुज्ञया। उन्मादे,असवे चतौं कुर्वीतानुज्ञया विना || सर्वदा यजमानो वा त्यजेचदिङ्मुखः शुचिः इति । मंडनः॥ त्यागं तु सर्वथा कुर्याद तत्राप्यन्यतरस्तयोः ॥ उभावप्यसमयों चेन्नियुक्त कश्चन त्यजेदिति॥ होमश्च समिद्ध- तमेनौ कार्यः। समिद्धतमे जुहोतीति कात्यायनसूत्रात्॥ यत्र एव सपिद्धतमं मन्ये त दाहुतीर्जुहुयात्। समिद्धहोमेन ह्येच समृदा आहुत्य इति श्रुतेः । तस्मात्समिद्धे होत. व्यं नासमिद्धे कदाचनेति छदोगपरिशिष्टे कात्यायनोक्तेश्च।। अत्र शारदासिळकटी- कायां विशेषः॥ सधूमोनिः शिरो ज्ञेयो निथुमश्चक्षुरेव च।। ज्वलकृशो भवेत्कर्णः का. प्रलमश्च नासिका ॥१॥ अमिर्चालायते यत्र शुद्धस्फटिकसनिभ ॥ तन्मुखं तत्र विज्ञेयं चतुरगुलमानतः ॥२॥ गुहमोक्ते वनदुर्गाकल्पे तु॥ सर्वकार्यसिद्धपर्य जि. हायां तत्र होमयेत्।। चक्षुः कर्णादिक शास्वा होमयेदेशिकोचमः ॥२॥ अमिकणे हुत- यत्तु कुर्याचव्याधितो भयम्।। नासिकायां पहदुःख चक्षुपोनाशनं भवेत् ॥२॥ केशे- दारिद्रयदं मोक्तं तस्माजिहासु होमयेत्।। यर काष्ठं तत्र श्रोत्रे यत्र धूमस्तु नासिका३॥ यत्राल्पज्वलनं नेत्रं यत्र भस्म तु तच्छिरसायव ज्वलितो पन्हिस्तन जिहा प्रकीर्तिता॥४॥ इति ॥ उक्तेष्वेतेष्वंगेषु हवनकृत्वदंगक्षयः स्यात् ॥ पदाहुः ॥ वः शिरसि नासाया ओप्वक्षिषु वा तथा ॥ जुहुयाच्वेतदा क्षिप्रं तदंगानि विनाशयेदिति ॥ अय होम- पाप्रलक्षणम्॥ तत्र सुलक्षणमाइ कात्यायनः॥वाहमाच्या सुचः पाणिमात्रपुष्कराहत्व. मिलाईसमुखमसेका मूलदंदा भवतीतिपाळाशी जुरिति चा हयते ययासा हरिति॥

·(२०७) ॥ अथ सुवलक्षणम् ॥ तदुक्तं कात्यायनेन ॥ अरत्निमात्रः सुओंगुष्ठपर्ववृत्तपुष्कर इति। खादिर:- व इति च॥ एतेन परशुरामकारिकोक्तंसुकसुवलक्षणं तांत्रिकहोमविषय तंत्रमूलकत्वात् बोध्यम् । अन्येषां प्रोक्षणीपात्राज्यचरस्थालोस्फयादीनां पात्राणां लक्षणानि यज्ञ- पाचे छंदोगपरिशिष्टे फर्ममदीपाख्ये च कात्यायनोक्तानि द्रष्टव्यानि ।। अथ वसो. र्धाराप्रकार उक्तो महार्णवे चिन्तामणौ ।। घृतकुंभवसोर्धारां पातयेदनळोपरि ॥ उ- दुम्बरीमथा च रुची फोटरवर्जिताम् ।। ईसचंचुपुटाकारां चतुरस्तां सर्तिकाम् ॥ मोक्षणीपात्रसदृशां वृत्तदण्डसमन्विताम् ॥ वाहुपात्रां स्रुचं कृत्वा ततस्तंभद्वयोपरि ॥ धृतधारां तया सम्यगोपरि पातयेत् ॥ जपेद्वाजश्चमेत्यादि वेट् स्वाहेत्तमेव च । होमांते माशदयेदनौ मुचं तामाज्यलिप्तिकामिति ॥ कात्यायनसूत्रेपि ॥ वसोर्धारा जुहोत्यौदंबर्या पंचगृहीतसंततं यजमानोरण्येनच्येऽमिमाप्ते वाजश्वम इत्पष्टानुवा- वाकेन हुत्वा मुकासनमिति ।। अस्यार्थः । यजमानः पूर्णाहुतिवदाज्य संस्कृत्यार्य- परिमाणया महत्यौदुम्बर्या चा अर्थपरिपाणेन महता येण पंचकृत्वोगद्दीतपाज्यम- रण्येनूच्येऽरण्येऽनच्यो वक्तव्यः पठनीयो मंत्रो यस्या सावरण्येऽनूच्यः ।। उग्रव भीम- श्वेत्ययं मंत्रो नियतपरण्य एवानूच्यते। तत्संबंधात्सप्तमो मारुतः पुरोडाशेऽप्यरण्येऽनू- च्य इत्युच्यते ॥ तस्मिन्नरण्येऽनूच्ये सप्तमे मारुते पुरोडाशेऽधिकरणभूते संततमवि- च्छिन्नधारं यया स्यात्तथा वसोर्धाराख्यामाहुतिं जुहोति अरण्येऽनूष्य इत्यग्निप्रदेशो- पलक्षणम् । तस्याप्यमिसाद्भूतत्वात् तेन यत्र प्रदेशे सहुतस्तस्मिन्ननिमदेशे जुहोती- त्यर्थः। अग्निप्राप्ते घृते घृतधारायामग्निमध्ये प्राप्तायां वाजश्चम इत्यस्य होममंत्रस्य मा. रंभः कार्यः । अष्टानुवाकेत्यष्टभिरनुवाकैः करणभूतः वसोर्धारां जुहोति । तेन थे: ट्स्वाहेत्येतत्पर्यतेनाध्यायेनेत्ययः ॥ अथातो वसोर्षारां जुहोतीति । प्रकृत्यायेन पंचगृहीतेनौदंबर्या सुचा तस्योक्तो बंधुरिति। तद्वा अरण्येऽनूल्ये जुहोतीति । सा य- देवपा धाराऽग्निं प्राप्नुयादथैतद्यजुः प्रतिपद्यत इति च श्रुतत्वात् । यजमान: शा. खान्तराव। स्वशाखायामपि लिंगमस्ति । तस्य यजमान एवात्मावाहुरूया घुक् स्त- नोधारैव धारेति । सा एपा घृतधारा यदेवाग्निं प्राप्नुयादय तदा एतद्वाजश्वम इत्या- दियजुः मतिपद्यत इति श्रुत्यर्थावगमान्न मंत्रांतः कर्मादिसांन्निपात्येऽभिधानादिति- परिभाषाया इह प्रवृत्तिः । एतद्यजुरिति यजुः संपात एवैकधारा सम्बपायजुरित्यु- क्तम् । वस्तुतस्तु शतरुद्रियवत् बहून्येवैतानि यजूपि भवति । वहब एवं होमाः सं. तानेन क्रियते तया चाह श्रुतिः। पष्टिश्च ह वै त्रीणि च शतान्यैपा वसोर्धाराथ षड्च पंचत्रिशदिति। तथा। एतस्या एव बसोर्धाराया यानि नव प्रथमानि यजूंपीत्यादि चा ·(२०) वाजायस्वाहेत्यादौ स्वाहाकारांतपाठादिसंदिग्धो पत्र भेदो होमभेदश्च । अत्र च चत्वारि शतान्येकाधिकानि यपि संतीत्युक्तम्। यजुर्वेदानुसारेण च होमा अपि ता- चंत एव बोद्धव्याः होममेदाच संततायामपि धारायां द्रव्यमैदा अपि तावंत एव में- तव्याः । कथं पुन वाजश्चम इत्येतेष्वप्रध्वनुवाकेषु यजुषां चत्वारि शतान्येकाधिका- नि भवति। उच्यते॥ वामश्चम इत्याद्यासु ज्यैष्टयं च मे वसु चम इति कंडिकानि द्वादश- यज्ञेन कल्पतामित्येतत्तु त्रयोदश ज्येष्टयंचम इत्येतस्यां पंचदश। पसुचम इत्यस्यां न. छ । अग्निश्चमे धर्मश्चम इत्यस्यां तु द्वादशैव यजूंपि । अंगुळयः कवरयोदिशश्चम इ- स्येतावदेकं यजुः। व्रतं चम इत्यस्यां तु पडेव । एको चमइत्यस्यां तु त्रयस्त्रिंशन्। च- तस्रथम इत्यस्यां त्रयोविंशतिः । विश्वम इत्यत्रैकादश । पाठवाड्यम इत्यस्यां ना । वाजाय स्वाहेस्पत्र चतुर्दश । आपुर्यज्ञेनेत्पत्रकविंशति। तत्र कल्पतामंतानि द्वादश । स्तोमश्चेति पद् । स्वर्देवा अगन्मेत्येक प्रजापतेः प्रजा अभूमेत्येकं । येटस्वाहेत्येके । एवमेकाधिका चतुःशती यजुपाम् । अत्र च समानदेवतवाससदश मानापत्यवतं. श्रेणैव त्यागः वाजाय स्वाहेत्यादीनां तु पृथपृथक् त्यागो भिन्ननामवावा वाजाय स्वा- हा प्रसवाय स्वाहेति नामान्यस्यैतानि नामग्राहमेवेनमेतमीणाति त्रयोदशैतानि नामा- नि भवतीति श्रवणात देवता तु सर्वत्राग्निरेव स्वात्मकः । अयावो वसोर्धारा जुहो- त्यत्रैप सोग्निः संस्कृतः स एपोत्र वसुस्तस्मै देवा एतां धारां प्रागान्निति श्रुतत्वा- छ । तथैवास्मा अपमेतां धारा प्रगृह्णाति तयैनं प्रीणातीति च । वसोर्धारां हुस्खा यजमान एव तस्मिन्नग्नौ सुकुमाशनं करोति । अत्र तां सुचपनुमाप्यवि यदत्राज्य- लिस तन्नतद्वहिताग्नेरसदिति श्रवणादिति । अत्र यसोर्धारायां चमकानुवाकानां मंत्र- स्वेपि मंत्रान्तराणि श्रूयन्ते । श्रावयत्सूक्तमाग्नेयं वैष्णवं रौद्रमैदव।। महावैश्वानरं स- म्यक ज्येष्ठसाम च पाठयेदिति वसोरामकारः। अत्र श्रीरुद्र जपदोमार्चनादिपु सर्वत्रोदङ्मुखता नियमो द्रष्टव्यः ॥ तथा च शतपयश्रुतिः ॥ शतरुदियं जुहो- तीति परिश्रित्सु जुहोतीति च प्रकृत्याह ।। उत्तराद्धेग्नेरुदा तिष्ठन् जुहोत्येतस्मादि श्येतस्य देवस्य गृहाः स्वायानमेतदिशि प्रीणाति 'सायां दिश्यवयजत इति । कात्यायनोप्याह । तिष्ठन्नुदङ् नमस्त इत्यध्यायेनेति ॥ अत्र च माच्युदग्धेत्यनया परिभापया विकल्पमाप्ताबुदङिति नियमः । उपविष्टहोमा इत्पनेन मासस्पोपवेशनस्य तिष्ठनित्यपवादः । तिष्ठता होमस्तु श्रौत विषयः तथा स्विष्टकरवदाने। अतो अनुष्टु- पाभावेव भवतो चास्त्वनुष्टुवास्तु स्विष्टकदिति प्रकृत्य यवा उत्तरादिवद्यत्युचराः जुहोत्येपा घेतस्य देवस्पदिक्तस्मादुचरादिवयत्युत्तरार्दै जुहोतीति स्विष्टकदवदा- नं होमं च बदती श्रुतिरक्कमेवार्थ दर्शयति । विष्टकृयागय रौद्र इति वक्ष्यति ॥

·(२०९) रुद्रियः स्विष्टकृढद्रियेण ह पशून्मसजेदिति। तथा चातुर्मास्यपस्ताव साफमेधाख्ये प. वैणि महाइविपा ब्रामणे उदगुपचारेणोदङ्मुखेन च सर्वे रौद्रं फर्म विहितम्। तथाहि। महाइविपेत्युपक्रम्याह । यत् त्र्यम्बकैर्यजन्तेति । ते वै रौद्रा भवन्तीति च । ततः सजघनेन गार्हपत्य यज्ञोपवीति भूत्वोदडमासीन एतान्गृणाविसतत एवचोत्यायोद- तिटन्नवहत्युदीच्यौ दृष्टदुपले उपदधात्युत्तरार्दै गाईपत्यस्य फपालान्युपदधाति तथदेता- मुत्रां दिशं सर्चत एता घेतस्य देवस्य दिक्तस्मादेतामुत्तरां दिशं सर्चत इति। तथा म. वर्यब्राह्मणे ॥ स्वाहा रुद्राय रुद्रहुतय इति हुत्वैव दक्षिणेक्षमाणः प्रतिपस्याने प्र. यच्छत्ति तं स उत्तरत: शालाया उदंचं निरस्पत्येषा होतस्य देवस्य दिफस्वायमेवैन मेतदिशिप्रीणातीति । तत्माच्छ्रीरुद्रजपादिङ्मुखतैव नियम्यत इति । एतस्यां हदि- शीत्यादिना श्रुतौ हेतूपन्यासात् । एवमन्यत्रापि रुद्रार्चन रौद्रमंत्र जपादिपु रौद्रेषु कर्मसु द्रष्टव्यम् । हेतोः सर्वत्राविशिष्टत्वात् । रात्रावुदलः कुर्यादेवकार्य सदैव हि । शिवार्चनं सदा चैव शुचिः कुर्यादुदङ्मुख इति मनूक्तेश्च। अनेन चैतदुक्तं भवति। स- काँगत्वेन मातायाअपि शुचितायाः पुनर्ग्रहणात अत्यंत शुचेरेव शिवार्चनेऽधिकारः॥ ॥ अथ होमस्थंडिलकुंडनिर्माणविधिः॥ तत्र स्वल्पसंख्याकहोमे स्थंडिलं समंततो हस्तपरिमित वा होमानुसारेण क- ल्पयेत् । अधिकसंख्याहोमे तु कुंदं प्रकल्पयेत् । तच्च नवग्रहमखोक्तमकारेण । महार्ण वम्कान्दे | नवग्रहमखे कुंड प्रकल्पयेत्। तच नवग्रहपखोक्तमकारेण । महार्णवस्का- न्दे ।। नवग्रहमखे कुंटं इस्तमात्र समं भवेत् । चतुरममधोहस्तं योनिवत्र समेखलम्।। चतुरंगुलविस्तारा मेखला सद्वदुछूिता । मानहीनाधिकं कुंडमनेकभयदं भवेदिति ॥ इस्तमानं समं चतसृष्णपि दिक्षु कुंडस्य हस्तमात्रमाणं भवतीत्यर्थः। चतुरस्रं चतुः को. णम् ॥ अघो हस्तं अधः खातमपि हस्तपरिमितं यस्य तत्तथोक्तम्। योनिवक्त्रम् ।। वक्ष्यमाणलक्षणलक्षितायोनिर्वक्त्रं यस्य तत्ताद। मेखलापमाणमाह। चतुरंगुलविस्ता. रेत्यादिना तद्वदुच्छ्रिता चतुरंगुलोन्नता । एतच कुंडमयुवहोमानुसारि । योनिल. क्षणं तु महार्णये चिन्तामणौ । वितस्तिमात्रा योनिः पटू समांगुलविता | कूर्मपृष्ठो- नता मध्ये पवियोश्चांगुळोच्छूिता । गजोप्ट्सद्दशी तद्वदायतादायता छिद्रसंयुता ॥ एत्सर्वेषु कुण्डेपु योनिलक्षणमुच्यते मेखलोपरि सर्वत्र अश्वत्यदलसन्निभा । वि. तस्तिमात्रेति ति । एतच योनिदैर्घ्यम् । षट्सप्तांगुल “विस्तृता" इति । पडंगुलवि. स्तृता सप्तांगुलविस्वता चेति व्यायामे विकल्पः । " तद्वदायना" इति । अनेन देध्ये प्रमाणांतरमुक्तम् । उक्तलक्षणलक्षिता गजोहसदशी अश्वत्यपत्रसदृशी घा योनिर्भवतीत्यर्थः । साच योनि कुंडस्य पश्चिमदिग्भागे मेखलोपरि कार्या।

·मंडपलक्षण तु महाणये स्कंदपुराणे “ गृहस्योत्तरपूर्वेण मंडपं कारयेयुधः रुद्रायतनभूमौ वा चतुरसमुदक् प्लवम्। दशहस्तमयाप्टौ वा हस्तान् कुर्याद् विधानतः । तस्स द्वाराणि चत्वारि कर्वव्यानि विचक्षणः । प्रागुदमवणां भूमि फारये- घनतो नरः । प्रागुत्तरे समासाद्य प्रदेश मंडयस्य तु । शोभनं कारयेत्कुंड यया- बल्लक्षणान्वितम् ॥ अय प्रकारांतरेण कुंडविधिस्तत्रैव । द्विहस्तविस्तृतं इस्तद्वयविस्त दक्षि- गोचरयोधतुर्हस्तायतं चतुईस्तखातं चतुरसं कुंडे विधेयमित्यर्थः॥ योनिळम- णं तु मागुक्तम् । “द्विधेगुलोच्छूिता कार्या प्रयमामेखला बुधैः। विरंगुलोन्नता तद्व- द्वितीया समुदाहृता।। उच्छ्रायविस्तराभ्यां च तृतीया चतुरंगुळा दूधंगुलस्तत्र वि. स्तारः पूर्वयोरपि शस्यते ।" पूर्वयोद्वितीयतृतीयमेखलयोः । ॥अथ कुंडमंडपविचारः॥ चतुईस्तकुंडे मंडपप्रमाणमाह । तया पोटशहस्तः स्यान्मंडपश्च चतुर्मुखः। " इति । कचिदष्टादशहस्त विशतिहस्तो येति मंडपायुक्तौ स्कंदपुराणे " नदीनां सं. गमे चैव सुराणापग्रतस्तथा । मुसमे भूमिभागे च देवतासंस्थिते नृणां। ऋलिम्भि- गुरुणा चैव साथू भूमि परीक्षयेत् । खनेदै तत्र वसुसम हस्तमात्रकम् । द्विगुणं ळ. होमे च फोटिहोम चतुर्गुणम् " इति । अत्र च । “मागुत्तरं समासाद्य प्रदेश मंडपस्य तु । शोभनं कारयेत्कुंद ययावलक्षणान्वितम् " इति महार्णवोदाहृते स्का- दवाक्ये ईशान्यां कुंडकरणमुक्तम् ।। एवं मंडपपारोप्य यथावर्ण यथारुचिः । तत्र कुंड प्रकर्तव्यं ग्रहपीठेन संयुतम् । मेखलायसंयुक्तं योनियुक्त च पधिमे ।" इति परशुगमेण तु मतीच्यां कुंदमित्युक्तम् ॥ " गृहस्येशान भागे तु मंडपं कारये- पः । दशद्वादशभिईस्तः पोडौर्वा समंततः । चतुरसमायुक्त तोरणापरलं. कृतम् । कुंदं तन्मध्यभागे तु कारयेचतुरस्रकम् । वितस्तिद्वपखातं तत्तुं सचतु- रंगुकम् " इति ज्योतिर्वसिष्ठसहितायां नवग्रहाधिकारे मंडपमध्यभागे कुंदमित्यु- तमा युक्तं चैतत् । " रद्रहोमे " पराातिः पायसेन घृतेन या" इति विष्णुधर्मों- चरवाये रुद्रहोमस्प शांविफलेनोक्तः सर्वशाविकपौष्टिकानां नवग्रहमखविक- तिवाच्च । एतच निर्णयसिंधौ शांतिरत्ने कमलाकरभट्टपादः सविस्तर निर्णीतम् । फानीदीसितास्तु प्रतीच्यामीशान्यां वा कुंडकरणं मुख्या पक्षः। स्पलसंको. चे मध्येऽपि कुंटमित्याहुः । अत्र मुधीभिर्विचार्य युक्तं यचदनुष्ठेयम् । रदवेदी तु प्रतीच्यामीशान्यां या कुंडकरणपसे मंडपमध्यभागे फार्या । ययाह परशुरामा "तत्रैका पेदिका कार्य यज्ञपटपमध्यतः । मध्यस्तमांवरं यावचावन्मानाकरोच्छ्र.

·(२११) या" इति मंडपमध्ये कुंडफरणे तु कुंडादीशान्यां मंडपमध्य एव रुद्रवेदी कार्या। तदुक्तम् " गर्तस्योत्तरपूर्वेण स्थंडिल हस्तमात्रकम् । द्विवप्रचतुरखं च वितस्त्यु- छायसंमितम् ।" इति । गोरकुंडादेशान्यां दिशि " स्थटिलं हस्तमात्रकम् ॥ इत्यादिना येदिनिर्माणमुच्यते । यद्यपि नवग्रहमखे ग्रहयेदी विधायकमेवचयापि सर्वशांतिकपौष्टिकानां नवग्रहमखविकृतित्वादिहापीदमेव वेदीमापकं दृष्टव्यम् । द्वि- वर्म द्विमेखळम् । तत्र द्वयंगुलोच्छायः प्रथमो वः। अंगुलोच्छ्रायो द्वितीय विस्तार स्तुद्वयोरप्यंगुलपरिमितः । सनवग्रहरुद्रपक्षे ग्रहवेदी च तत्रैव कार्या । तत्र दक्षिणतो ग्रहवेदी कार्या। उत्तरतो रुद्रवेदी च । ग्रहाणां पूर्वागत्वात्माकूपूजनीयत्येन पश्चाद्द- पूजाया उदक् संस्थत्वापेक्षणात्। प्रतीच्यामीशान्यांवा कुंडपक्षे कुंडादीशान्यां ग्रहवेदी कार्या । एतच्च मंडपकुंडकरणं जपरुद्रेऽगदोपार्थम् । होमरुद्रे तु प्रधानद्दोमार्यम् । एतदुभयमपि होमांगमेवा अनावश्यकं च । करणे फलाधिक्यमकरणे तु न गुणवैगुण्यम्। ॥ अथ प्रायश्चित्तविचारः॥ श्री रुद्रारंभरतु यथाशक्तिमायश्चितपूर्वककार्यः । तदुक्तं परशुरामकारिकायाम् । "धर्मकार्य महत्कर्तुं यदीच्छेद्दशभिर्दिनः। प्रायश्चित यथावित्रं माकार्य तेन शुद्धये" इति प्रायश्चित्तं तत्रैवोक्तम् । “ पडन्द चतुरब्दं वा त्र्यद्रं यदादमेव वा । गोहिर- प्यादि दानं या कृत्वा कर्म समारभेत् ॥ इति । नारायणभट्टपादैस्तु पडद्धं व्यर्द्ध सादिमित्येवं क्रमेण मायर्या त्तमुक्तम् । अतोऽन्यतरप्रकारेण मायश्रित्तपूर्वक श्री. रुद्र आरंभणीयः । तत्र श्री रुद्रारंभात्पूर्व व्रतमुक्त हेमाद्रौ कालिकापुराणे । छूमादौ स्वयं चीा पराकं च तथा पुनः ॥ कृत्वा ध्यायन्महादेवमिदं भूयः समा- चरेत् । स्नात्वा सर्व समभ्यय उपित्वा सप्तशर्वरी ॥ जपेद्रुद्राँस्तथा जप्तं तदंते मा- शयेद् घृतम् । अपरेऽहनि सजाते समाप्यैवं व्रत पुनः। भास्कराभिमुखो भूत्वा त. दिने तान् जपेद् वहून् । भूयश्चाहि परे रुद्रं संपूज्य विधिवचतः।। घृताक्तैर्विल्वपत्रेश्व रुदैहोम प्रकल्पयेत् । एवं सम्यक् व्रते नूनं कृतेऽसौ जायते दिनः ॥ साक्षाद्रुद्रो महा. तेजास्वतः कामांस्तु साधयेत्” इति । ॥ अथाभ्युदयिकश्राद्धविचारः॥ श्रीमहारुद्राधंगता केचिन्मापूजापूर्वकमाभ्युदयिकं श्राद्धमिच्छति । तन्नातीव- युक्तम् । “नानिष्ट्वा तु पितॄन् श्राद्धे न कुर्यात्कर्मवैदिकम्" इति शातातपवाक्यस्प वाक्यांतरैर्यत्राभ्युदायिक विहितं तत्रैव मित्रविदादिप्रकरणाचीतर्वाक्पैरनाघीतसाप्तद- श्यस्यैवोपसंहारात श्रीमहारुदस्य चामिहोत्रहोमस्यैव पृथगुपसंहाराभावादग्निहोत्रहो- ·(२१२) म इव नात्राभ्युदयिकानुष्ठान युक्तम् । दानखंडे हेमाद्रिस्तु । "यज्ञोद्वाहप्रतिष्ठासु मे- खलाबंधमोक्षयोः पुत्रजन्मवृपोत्सर्गे वृद्धिश्राद्धं प्रकीर्तितम्" इति जाबालिवचनमुदा. हृत्य तेन दर्शपूर्णमासादिपु अन्येषु चचनविशेपितेषु वृद्धिश्राद्धमाचरणीयम् । तथा- तुलापुरुषादिमहादानेपु, लोकपालावाहनमंत्रेषु "ममाध्वरं पाहि यज्ञ रक्ष" इत्यादि. यशशब्दमयोगात्सत्यपि दानरूपत्वे यागधर्मेण भवितव्यमिति । तत्रापि द्विश्राद्धमा. चरणीयमित्याह । एवं हेमाद्रिणा तुलापुरुषादीना दानरूपत्थे सत्यपि लोकपाळावा. इनमंत्रेषु यज्ञशद्रपयोगादेव तुलापुरुषादिपु यागधर्मोनिश्रादमुक्तम् तदा होमात्मके होमांगके चेत्येवं विविधे श्रीमहारुद्रे याग गोरद्विश्राद्धं भवति । उमयविधस्यापि म- हारुद्रस्य मंटपेऽनुष्टेयत्वेन पूजाद्वारा मंडपांगभूतानां कोफपालाबाहनमंत्राणां तत्र स- स्पेन यज्ञशद्धमयोगस्यापि तत्र सत्तादिति। अमुनेवाशयेनाह परशुरामः "कृत्वाभ्यु- दयिकं श्रादं मावपूजनपूर्वकम्। वसोत्रान्वितं सर्व प्राग्दिने वाय तदिने " इति श्रीदत्तोपाध्यायस्तु "निपेककाले सोमे च सीमंतोन्नयने तया । ज्ञेयं पुंसवने श्राद्धं फर्माग द्धिवस्कृतम् " .इवि भविष्यपुराणकवाक्यतया जावालीपयज्ञशब्दः सोमया. गपर इति दर्शपूर्णमासादीनां पृथगुपादानाभावान्न तदादौ वृद्धिश्रादमित्याह ।। अतएवापस्तंपानाचरंतीति । तस्मादग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादाविव महारुदस्य पृथगुपा- दानाभावान्न तदादावाभ्युदयिकानुष्ठान युक्तम्। अत एव महार्णवकृता देवयाज्ञिकथा- भ्युदयिक नोपन्यस्तम्।। इति ।। तत्र पुण्याहवाचन कार्यम्।। "संपूज्य गंधमाल्याथै- योह्मणान् स्वस्ति वाचयेद्इत्युपक्रम्य "धर्मकर्मणि मांगल्ये संग्रामाद्भुतदर्शने " इति व्यासोक्तेः। इति ।। ॥ अथ ग्रहयज्ञविचारः॥ तत्रादौ विनायफशांतिपूर्वको ग्रहयज्ञः कर्तव्यः) " एवं विनायकं पूष्पग्रहांश्चैव विधानतः॥ कर्मणां फळमाप्नोति श्रियं चाप्नोत्यनुचमाम्" इति याज्ञवल्लयेनानुष्टेयक मणां निर्विघ्नफलसिद्धये तयोविधानात् ॥ " विवाहोत्सवयज्ञेषु मतिष्ठादिषु फर्मसु । निर्विघ्नार्थ मुनिश्रेष्ठ । तयोगोद्भुतेपुच" इति वाक्यांतराच्च । "ग्रहाः पूज्या:" इति पूर्ववाक्यादत्रानुपंगः । केचित्तु सनवग्रहमखां विनायकशांति कुर्वन्तिा तच्चि- न्स्पम्। एवमुक्तपकारेण विनायकपूनाभावनां सांगां निर्वत्येत्ययकेन "एवं विनायक पूज्य" इतियाज्ञवल्क्यवाक्येन विनायकशांतिप्रयोगसमाप्त्युत्तरफाले ग्रहयज्ञवि. धानात् । अल्पीयसि विनायकतंत्रे महतो ग्रहवंत्रस्यावापासंभवाच्च । यतु मात- गणं सर्व संपूज्य विधिवत्पुरा कार्या गणेशशांतिर्वा ग्रहशांतिसमन्विता" इति परशु. रामवाक्यं वदेवं व्याख्येयम्।। एकस्मिन् पक्षे केवला गणेशशांविरेव कार्या। पतांतरेतु ·(२१३) गणेशशांतिप्रहशांतिसमन्विता कार्या । शांतिद्वयं समुचितं भिन्नप्रयोग पौर्वापर्येण कार्यमित्यर्थः । एवं च न कश्चिद्विरोधः। सनवग्रहमख रुद्रं केचित्कुर्वति । तदपि चित्यम् । पूर्वोक्तयाज्ञवल्क्यादिवाक्यैर्वक्ष्यमाणेन वहचपरिशिष्ठवाक्येन च प्रधा. नकर्मणः प्रयोगारंभात्पूर्व ग्रहयज्ञविधानात् । अन्नारंभणीय बृहस्पतिस्त्रादिवत् । अतश्च ग्रहयज्ञो महारुद्रस्य पूर्वाग नचांगप्रधानयोः कचिदपि तंत्रन्यायो दृष्टः । प्रधा. नानां सह प्रयोगे हांगाना सकृत्करणरूपतंत्रस्यैकादशे प्रतिपादितत्वात् । “ कर्म- णां युगवद्भावस्तंत्रम् इत्युपक्रम्य फलकर्मदेशकालद्रव्यदेवतागुणसामान्येन भेदः" इति कात्यायनसूत्रेऽपि तथैव प्रतिपादितत्वाच्च । न च स्वतंत्रफलार्य- स्यापि नवग्रहमखस्य महारुदेण सहकतंत्रेणानुष्ठानमाग्नेयादिवदिति वाच्यम् । महारुद्रनवग्रहयज्ञयोः फलभेदथपणेनाग्नेयादिवत्कलसाभ्याभावात् । एकफलानां हि कर्मणां योगपद्येनानुष्ठान सतावंगानां तंत्रता स्यादिति वाच्यम्। फलभेदे हि तंत्रमे दस्यैव जैमिनीकात्यायनादिभिरभिहितत्वात् । तस्मान्नांगभूतस्य प्रधानभूतस्य वा नवग्रहमखस्य महारुद्रेण सहकतंत्रेणानुष्ठानं युक्तम् । अत एव आदित्य इंदुरंगारंक: सौम्यो गुरुर्भार्गवः शनैश्वरो राहु केतुरिति नवग्रहास्ते हि स्वगत्या जगदभिगृहंति तानयनादिपु पुण्यकालेषु यजेच्छांतये सद्योऽद्भुतेषु चाभ्युदयिकं करिष्यमाणो ग्रहय- झं कुर्यात्। “अनाभ्युदयिक हि शांतिकर्म यदि तदानुकूल्पकामः स्यात्कामं मागभ्यु- दयात्सप्ताहान्यंतरीत्य कुर्यात् " इति स्मृतिकौस्तुभोदाहृतबचपरिशिष्टेऽपि त- थैव विधानम् । अभ्युदयकाम प्रत्ययनादिपुण्यकालनियममुक्त्वा अद्भुताख्योत्पा-- तेपु तच्छात्पर्यपयोगेनायनादिषुण्यकालापेक्षेति सद्य इत्यनेनोक्तम् ॥ आभ्युदयि- कमित्यादेाख्यानमुक्त पारिनाते । विवाहोपनयादिषु आभ्युदयिकेपु कर्मसु आदौ. ग्रहयज्ञं कुर्यात् । अनाभ्युदयिका श्राद्धातिरिक्तकर्मसु ग्रहानुकूल्यकामो. ग्रहयज्ञ कुर्यादिति। आभ्युदयिककर्माव्यवहितपूर्वकालेऽसंभवतो ग्रहयज्ञस्प नियतव्यवहितका लेनानुष्ठानमभ्यनुजानाति । व्यवहितानुष्ठानेऽपि सप्तदिनाधिकव्यवधान न कार्य: मित्यर्थः । अनेनैतदुक्तं भवति आभ्युदयिककर्मातिव्यवहितपूर्वकाले ग्रहयज्ञासंभये व्यवहितकालेनापि पूर्व तदनुष्ठानं न पुनः प्रधानकर्मणा सहकतंत्रेणानुष्ठानमिति । अत एव मूलशात्यादौ स्मृतिकौस्तुमे " तस्मिन् काले ग्रहातिथ्यं कर्तव्य भूविमि- च्छता । पृथक् प्रशस्तं तेनैव नक्षत्रेष्टया सहैव वा " इति वाक्ये पक्षे एक मयोगेग, नक्षत्रेष्टया सह ग्रहयज्ञविधान पृथक प्रशस्तं न्यायसिद्धमित्यर्थः ।। अतश्च महारुद्रेण सहकतंत्रेण ग्रहयज्ञानुष्ठानं वदंतो बंद्या एव । एतेन श्रीमहारुद्रेण सहकतंत्रेण शतचे. ख्यादिकमपि कैचिन्मुखरनुष्ठीयमानमपास्वमेव तंत्रताबोधकपमाणानां मध्येऽन्यतमः " ·(२१४) स्थाप्यनुपलंभात् । महारुदस्य वैदिकतंत्रत्वेन शतचंडवाश्च तांत्रिकतंत्रत्वेन तयोरंगा. नां वैदिकतांत्रिकाणां पियो विरुद्धानां तंत्रेणानुष्ठानासंभवाच्चेत्पलं प्रसंगागतचिंतया|| ॥ अथ न्यासप्रकारः।। " पंचांगरुद्राणां न्यासपूर्वकं जपहोमार्चनविधि व्याख्यास्यामः" इत्यनेन रुद्राणां पंचांगन्यासपूर्वकत्वमुक्तं । अतः पंचांगन्यासानाह । “ यातेरुद्रेति शिखा- याम्" इत्यादिना ॥ याते रुद्र शिवातनुरघोरेति मंत्र स्वरपूर्वकं पठन् शिखायां न्यसेदिति न्यासक्रियां प्रतिमंत्रस्य कर्मत्वेनान्वयात करणत्येनान्वये तु किं न्यसेदित्ये- चं फर्माकांक्षाया अनिवृत्त एवं च सति "मंत्रांतः कर्मादिः" इति परिभाषा ने- ह प्रवर्तते । मीमांसकैमत्राणां पयोगसमवेतार्थस्मारकत्वेनान्वयोक्तेः । प्रकृतौ च तदभावादस्याच तद्विषयत्वात् । तया च शिखां स्पृष्ट्वा याते रुद्रेति मंत्र अपेदि- त्यर्थः । एवमग्रेऽपि सर्वत्र व्याख्येयम् । इदं च न्यासकर्म फलसंस्कारकर्मगम् । तदुक्तं बोधायनसूत्रे " एवमात्मनि रौद्रीकरणं कृत्वा" इति । एवं मुक्तर्वक्ष्यमाण प्रकारैश्च ग्यासप्रकारैः सात्मनि स्वस्मिन् रौद्रीकरणं रुद्रभावं कृत्वा संपायेत्ययः। बृहत्पराशरस्मृतावपि । “रौद्रीकरणमेतद्वै कृत्वा पापात्ममुच्यते " इति । " ए. तेषु च न्यास मंत्रेषु " तानो वा नित्यत्वाद् " इति कात्यायनेनाभिहितत्वाचाना परपर्यापैकश्रतिस्वरस्तु न प्रवर्तते । करणमंत्रेषु हिएकथुतिस्वरोऽभिहितः । न न्यासमंत्राणां करणमंत्रत्वमस्तित्वं इत्युक्तम् तस्पात्रस्वर्यमेव न्यासमंत्रेषु ध्येयम् । इत्युक्रम अग्रेतद्विवार्यते ॥ इति ॥ कियावे रुद्रेत्यादयो वक्ष्यमाणाअंगन्यासविधिपु मतीकेन विनियुक्ता मंत्रास्तै- तरीया ग्राह्या! उत । स्वस्वशाखीया एवेति । किं तावत्माप्तम् । तेत्तरीया नाशा इति । कुतः। सूत्रस्य तच्छाखीयत्वात् । तदुपातमतीकेन विनियुक्तमंत्राणामपि तरछाखीयानामेव ग्रहणौचित्यादित्येवं प्राप्ते ब्रूमः ॥ "यन्नाम्नातं स्वशाखागा- " इत्यादि पूर्वोक्तकात्यायनकार्णानिनिस्मृतिसंग्रहवचनैः स्वशाखायामाम्ना- वस्प शाखांतरविहितस्य विरोधिनः कर्मणः उपादेयताया अभिहितत्वाद्वाजसने- यशाखासु' श्रीरस्थाश्रुतेति कर्तव्यताकत्वेन माता न्यासमंत्रा पौधापनीया न ग्राया। फिन्तु स्वशाखीया एव ग्राह्याः । कुत एतत् । याते रुद्रेति शिखायामित्या- दो याते 'रुद्रेत्पादीनां प्रतीकत्वेन विनियुक्तमंत्राणां स्वशाखायामपि समाम्नात- वादध्ययनगोचरत्वाच्छ्रीमोपस्थितिकत्वेन स्वशाखीयानामेव ग्राह्यत्वौचित्यात् । देतीयाणां प्रतीकोपाचमंत्राणा मध्ययनागोचरत्नानुपस्थित्या ग्रहणानौचिस्या- ·.. (२१५ ) छ । स्वशाखीयेरेव यातेरुदेत्यादिभिमैत्रैमत्राकांक्षा विरहाच । स्वशाखायामसमाम्ना- तस्यैवान्यतो ग्रहणविधानान्मंत्रांशस्य समाम्नातत्वेनासमाम्नातस्य विध्यंशमा- अस्यैव ग्राह्यलाच । न चैवं मंत्रविनियोजकेति करणश्रुतिवाधः शंक्यः। तुल्य- प्रतीकत्वेनेति फरणश्रुतेरेव मंत्रविनियोजकत्वात् । किंच। कल्पसूत्रमूलभूतैः पंव. दशशाखागतैः पृयम्भूतैस्तुल्यैर्विधिभिः प्रतीकेन विनियुक्तमंत्राणां पंचदशशाखामु समाम्नातत्वात्पाठवैपम्येऽपि प्रतीकैकत्वेन सः काण्वमाध्यदिनादिभिः कल्प- सूत्रे प्रतीकेन विनियुक्ता मंत्राः स्वस्वशाखीया एवोपादेया इति कल्पसूत्रं प्रणयता भगवता कात्यायनाचार्येण यथा प्रति पादितं तहाप्याकांक्षितत्वाद् " यन्ना. म्नातं स्वशाखायाम्" इति न्यायेन "गृहीतेपु" इति कर्तव्यताबोधकविधिषु मतीकेन विनियुक्तमंत्राणां स्वशाखायामपि तत्त्पतीकविशिष्ठानां तेषां सामाम्ना. तत्वाव काण्वमाध्यदिनादिभिः सर्वैजिसनेयिभिरंगन्यासविविवेकमतीकेन वि. नियुक्ता मंत्रा: पाठवैपम्येऽपि प्रतीकैकत्वात्स्वशाखीया एवोपादेया न पुनस्वैत- रीयाः तेपामध्ययनाभायेन तदुपादानस्यान्याय्यत्वात् । नच शाखांतरीयाध्ययन युक्तं " स्वाध्यायोध्येतव्यः इत्यत्र स्वाध्यायस्योपादेयत्वेन तद्गतैकत्वस्य वि. चक्षितत्वात् । यत्र पुनर्विघौ श्रुतो मंत्रः स्वशाखायां नास्ति । यथा सयोनातमिति पंचानुवाकान् पंचस्वंगुलीस्वित्यादौ तत्र मंत्रविशिष्ठ एव विध्यंशो ग्राह्यः । न च शाखांतरीयाध्ययनाभावात्कथमेतदिति वाच्यम् । विधिना तावदध्ययनाक्षेपात् । ययेवं तहि यातरुदेति शिखायामित्येवमादिपु प्रतीकोपाचमंत्रेवप्पध्ययनाक्षेपस्तुल्य इति चेन्न । याते रुद्रेत्यादीनां प्रतीकोपात्तमंत्राणां वाजसनेयशाखासु समाम्ना- तत्वेन तैरेवमंत्रमंत्रकार्य सिद्धावध्ययनाक्षेपायोगाव अत एवं कल्पसूत्र प्रणयता भगवता कात्यायनाचार्येण माध्यंदिनशाखायामसंमतं परशाखीय संपूर्ण मंत्रमुपनि- बनता कचित्परशाखीयस्यापि मंत्रस्योपादेयत्वं ज्ञापितमेव । सर्वथैव परशाखीय- मंत्रस्यानुपादेयत्वे भगवतः कल्पसूत्रप्रणेतः शाखांतरीयमंत्रसमाम्नातप्रयासस्या- नथक्यमेव प्रसज्येत । अत एव बोधायनसूत्रानुसारेण पद्धतिप्रणयद्भिदेवयाज्ञिक. तिरुद्रेत्यादयो मंत्राः स्वशाखीया उक्ताः । स्वशाखायामसमाम्नाताश्च केचन मंत्राः "सद्योजातं प्रपद्यामि " इत्येवमादयः स्वमग्नेरुद्रो असर वमादयश्च तैत्तरीया उक्ता इति दिक् “नमो हिरण्य वाहवे " इत्यादीनामंग. न्यासविधिषु प्रतीकमात्रेण विनियुक्तयजुत्राणां परिसमाप्तिः कंटिका परिस- पाप्त्या ज्ञेया। यतो भगवता गृह्यसूत्रकृता पारस्करावार्येण तत्रोपवेशयेद्रानानं स्त्रियं वा मविक्षत्र इति यज्ञांतेनेति, विकृत्यनाभित्रयते अपणोंसोति माविष्णु- इत्ये- ·(२१६ ) क्रमेभ्य इति, सोप्यंतीमद्भिरभ्युक्षत्थे जतु दशमास्य इति प्राग् यस्यैत, इत्यादौ मंत्राणां प्रकरणपाठाभावात्परादिना पूर्वांतताभावेन वाक्यपरिसमाप्रया च सं. दिग्याया मंत्रपरिसमासेः कंटिकोपरि समाप्त्यैव ज्ञापितत्वात् । यत्तु काशीदीक्षित- विश्वनाथभद्देश्य प्रयोगरत्ने रुद्रपद्धतौ च "गणानां वेति मंत्रस्य चसो मम" इत्य- तत्त्वमुक्तं तत्काविषयम् । तेषां संहितायामेतावत्या एव कंडिकायाः समाना- तत्त्वात् । यत्तु कश्चिदाह । मयोगरत्ने रद्रपद्धतौ च काशीदीक्षितादिमिः गणानां खेति मनस्य वसोममेत्यतत्वोक्तर्माध्यंदिनानामपि वसोममेत्यंत एवायं मंत्र इति । तदयु- तम् । तादृशमंत्रविनियोगकल्पनायां मानाभावात् । नहि श्रौतेऽपि तादृशपंचवि- नियोगो दृष्टः। तत्र हि । अव त्रिस्त्रिः परियति पिठवन्मध्ये गणानां प्रियाणां निधी- नामिति मक्षालितेषु महिप्यश्वमुपसंविशत्पाहमजानीति कात्यायनाचार्यस्त्वत एव विधा विनियोग उक्तः । ननु च ौते त्रयाणां प्रत्येक वाक्यत्वेन विनियोगादयस्तु इह तु गणानांत्येति मंत्रस्य पूजायां मंत्रैकत्वश्रवणेन प्रत्येकं पलायोगासो ममेति शेषस्य योग्यत्वात्प्रत्येक संबंधे सत्यपि मंत्रशेपः सर्वात धूयते इति तावत ए- कवाक्यत्वादसोममेत्यतत्वं मंत्रस्योक्तमिति चेन्न। एकस्यैव वाक्यस्य मंत्रत्वे आ- पाक्षितसेन मंत्रशेपस्य प्रत्येक संबंधात्मत्येक वाक्यांतरसेन प्रियाणामित्यस्य पत्रांतस्त्वमेवापयेत न पुनः पूर्वमंत्रशेपत्तम्। तम्माटिकापरिसमाप्यत्र मंत्रपरि- समाप्तिरिति युक्तम्। शिष्टाचारोऽप्येवम् यत्तु केविश्वासनोवेशनानंतर मागाच- मनाद्वामदक्षिणयोः क्रमेण तैलधृतदीनौ स्थापयति । तथा । " उचिठंतु महद्भूता ये चैतत्स्थानवासिनः । भूतानामविरोयेन जपकर्म समारभे । अपसर्पन्तु ये भूता ये भूता भुवि संस्थिता। ये भूता विनफारसे नश्पन्तु शिवाज्ञया" इति मंत्राभ्यां वामपाणिना भूमौ नि महत्व भूतोत्सारण कुर्वन्ति । तन्नेत्यन्ये । अस्प तंत्रोक्त- खाता निकैयेव मंत्रजपादिप्वंगत्व प्रमाणाभावात् । यत्तु केविदाहुः संकल्यानंतर प्रागन्याप्तासंभवाद्भुतशुद्धि प्राणप्रतिष्ठां मातृकान्यासांश्च कुर्वन्ति सर्वमंत्रजपांगत्वेन तंत्रोक्तस्वादिति । तन्न | "दह्यन्ते ध्यायमानानां यातूनां हि यया मलाः । तद्रि- याणां दाते दोपाः प्राणस्य निग्रहणात् । प्राणायामैत्रिभिः पूतस्तत्क्षणाज्ज्वल. तेऽग्निवद । यया पर्वतघातूनां दोपान दहति पावकः ॥ एवमंतर्गत पापं भाणायामेन दह्यते " इति योगीयाज्ञवल्क्येन माणायामैरेवेंद्रियदोपांतर्गतपापदाहसिपादन- द्वाराऽत्मशुद्धिप्रतिपादनाद्वैदिकमंत्रगपादियोग्यतायास्तैरेव सिद्धस्तानिकाणां भूत- शुद्धघादीनां हि तातिकमंत्रजपादियोग्यता मतिपादकत्याच न वैदिकरुद्रनपा- दिपु तयोग्यता प्रतिपादकत्वेन तैपापपेक्षा । अत एर सन्न्योपासनादौ भूतशु- ·( २१७ ). याद्यापत्तेः । फिंच । "बौधायनोक्तमेवाई प्रवक्ष्ये कौशिको द्विजः । कामिनां सर्व कामानामकामानां च मुक्तये । अकामः सर्वकामो वा जपेद्यः शतरुद्रियम् । पर- स्यार्थेऽथवा तीर्य स्नानं कृत्वा यथाविधि। रक्षार्थ तु शिखाग्रंथिरूर्ध्वकेशीति मंत्रतः" इति देवयाक्षिकपद्धत्यनुसारी पाठः सहस्राणीति मैत्रेण प्रार्थयेच्च ततो महीम् । ककुभं प्रार्थयेत्तिष्ठन् य एतावंत मंत्रतः । उपविश्य शुचौ देशे प्राणानायम्य वाग्यतः । सं. कल्पजपहोमैस्तु यदर्थ येन वेति च। रुद्रमनस्य छंदोध स्यादनुष्टुपिर्यया । अघोरः सर्पपाफारः आदित्यो देवताऽपरः। न्यासंभवादिभिः कृत्वा नमोन्ती प्रणवान्वित इति हेमाद्रो वौधायनकल्पे सर्वकर्मोगत्वेन स्मृतिविहितानेवोपवेशन प्राणायामसंक- ल्पाननूय ऋष्यादिस्मरणपूर्वक न्यासकर्तव्यता विधानेन मध्ये भूतशुद्धघायनुष्ठा- नामनवगमाव । उपवेशनाद्यनुवादस्य च सर्वसाधारण्येन तंत्रोक्तानां भूतशुद्धयादी- नां निवृत्त्यर्थत्वात् । अन्यथा स्मृतितः प्राप्तत्वे उपवेशनाद्यनुवादस्यानर्थक्यापत्तेः । फिंच । भूतशुद्धयादीना मनुष्येप्यत्वे उपवेशनादिवद् भूतशुध्यायप्यन्येत । अत एव देवयाज्ञिकनारायणभट्टादिभिर्भूतशुध्यादिकं नोपन्यस्तम्। हेमाद्रौ महार्णवे चाप्येवम् प्राणानायम्येति प्राणायामग्रहणं तत्पूर्वभाव्याचमनोपलक्षणम् । तस्मा- दुपयेशनाचमनमाणायामसंकल्पान् कृत्वा यातेरुद्रेति शिखायामित्यादीन् म्यासा. नारभेदिति युक्तम् । यत्तु एतस्मान्न्यासात्पूर्व न्यासांतरे देवयाक्षिकादयः माहुः । ब्रह्मयज्ञारंभे यथाविधि स्नात्या छंदः पुरुषमेनो निर्णोदनं शरीरे न्यसेतिमि- लश्च मस ऊर्च बुन्नस्तस्याक्षिणी गौतमभरद्वाजौ, विश्वामित्रजमदग्नी श्रोत्रे वसिष्ठ कश्यपौ नासिके वाचात्रिर्गायत्रीछंदोऽग्निर्देवतां शिरसि विन्यसेदुष्णिहं सवि. ग्रीवास्वनूके बृहतीं बृहस्पति वाहोवृदयंतरे द्यावापृथिवी मध्ये त्रिष्टुमित्र श्रोण्योजगतीमादित्य मेद्वेऽतिछंदस प्रजापति पायौ यज्ञायज्ञीय वैश्वानरमूोरनुष्टु- भं विश्वान देवानष्ठीवतोः पक्ति मरुत पादयोः द्विपदा विष्णु प्राणेषु विछेदस वायु न्यूनातिरिक्तवंगेपु न्यूनाक्षरं छंद आयो देवतेत्येवं सर्वांगेपु योजयित्वा वेदमयः संपद्यते शापानुग्रहसमर्थो भवति ब्राह्म तेजश्व वर्धते न कुतश्विद्भयं विंदते ऋङ्मयो य- जुर्मयः। साममयस्तेजोमयो ब्रह्ममयोऽमृतमयः संभूय ब्रह्मैवाभ्येति तस्मादेत ना न. ह्मचारिणे ना तपस्विने ना संवत्सरोपिताय ना प्रवक्त्रेऽनुत्पादनेनाधीतेन चांद्राय. णादहुफलमवामोत्यनेन च सम्यक् ज्ञातेन ब्रह्मणः सायुजा सालोकतामामोतीति " अत्र सूत्रकृता न्यूनाक्षराछंद इति श्रुतौ पाठेपि छंदो विशेषणत्वान्यूनाक्षरमिति पठितम् । असौ सवानुक्रमसूत्रविहितो न्याप्तो रुद्रमपांगतयाऽनुष्टेपमिति । तदयु- क्तम् । ब्रह्मयज्ञारंभे यथाविधि स्नात्वा छंदः पुरुपमेनोनिर्णोदनं शरीरे न्यसेदित्य- ·(२२०) ॥ अथ चतुर्थन्यासः ॥ अथ तुरीयन्यासमाइ । मनोज्योतिरित्यादि । अग्निशब्देनार तत्स्थानं जठर मभिधीयते । अत्रावसरे देवयाक्षिकपद्धतौ " गोगि तु विन्यसेद्रुई ललाटे च. न्द्रशेखरम् । नेत्रे त्रिलोचनं देवं भैरवं श्रोयोन्यसेत् । घाणे तु शंकरं देवं मुखे पशुपति तथा । नीलग्रीवं कंउदेशे हृदये व्यापक न्यसेत् । करे गंगारं देवं शिवं नाभौ तु विन्यसेत्। वामदेवं तथा गुह्ये जंघयोस्यंबकं न्यसेत्॥ सर्वहं विन्यसे- सादे शिवं सर्वत्र विन्यसेत् । इति वाक्यादुद्रादीनां वाक्यांतराच कालाग्निरु- द्रादीनां नाम्ना न्यास इत्युक्तम् । तया परशुरामकारिकायाम् “ अथोमादि चतुर्थ्यतनाम्नां न्यासो नमोऽततः पदा कालाग्निरुद्राय नमः कूर्माय जानुनो। नमो भीमाय जठरे शीर्षे नमः शिवाय । च न्यसेत्ततः शिखायां तु नमः सदाशि. वाय च । श्रीरुद्राय नम शीर्षे भालेंदुशेखराय च । नेत्रयोस्तु त्रिनेत्राय श्रोत्रयोभैर- रवाय च । कामदेवाय वै गुह्ये जंघयोस्रयंकाय च। सर्वज्ञाय नम श्रोत्रयोनमः शिवाय सर्वतः । न्यसेचतुर्दशांगेपु नामान्यस्य चतुर्दश । योजितान्येवमंगेषु रुद्रतुल्यो भवे- न्नरः । अंघयोः कालाग्निदाय नमो भवाय जघयोः । पारूढाय जान्वंगे करिद्वये- त्रिमूर्तये । समस्तीप्रदायेति नमो नाभ्यां विनिर्दिशेव हृदये विन्यसेत्माज्ञो महा- देवाय वै नमः । नीलकंठाय कंठे च श्रीमुखाय नमो मुखेषु । प्राणेश प्राणरक्षिरे स्थानमो प्राणयोईयो । कर्णयोभैरवायेति निनेत्राय च नेत्रयोः । श्रीचंद्रशेखरायेति भाले शिवाय मस्तके । नमः शिव शिवायेति शिखास्याने च विन्यसेत् । व्यापक येन सर्वस्मिन् देहे नमः शिवायच । अंगेष्वंगेषु नामानि रहस्यैवं न्यसेतु पः रद- तुल्यो भवेत्सोपि जपहोमाधिकारवान् ।" इत्युक्तं तन्निर्मूलमित्युक्तं निर्णयसियो शांतिरत्ने कमलाकरभट्टपादैः । अत्र देवयाज्ञिकैः । “न्यासं भवादिभिः कृत्वा न- मोऽतः प्रणवान्वितैः परष्टभिरीशान बतादुक्तः शुभमदैः। भवं च पादयोपस्य - वन्यस्योरुमध्यतः। ईशानं गुह्यदेशेतु नाभौ पशुपतिन्यसेत् । रुद्रं च हृदये मुखे चोग्रं तु विन्यसेत् । भीम ललाटपट्टे च महांतं शीण विन्यसेत्। सर्वैस्तु कवचं कार्य मेकैकेनास्त्रमुत्तमम् । तथैवात्यानुवाकस्य मंनाचतुर्दश न्यसेत् । प्रथम पादयो यस्प द्वितीयं जानुदेशतः उर्वोन्यसेत्तृतीयं च न्यसेद्गुह्ये चतुर्थकम् । पंचमेनाभि देशे तु षष्ठं तु हृदये न्यसेत्। सप्तमं कंठदेशे तु मुसे चाष्टममुत्तमम्। नवमं नासिकायां तु दशम नेत्रयोदयो। एकादशे ललाटे तु द्वादशे शीणि विन्यसेत् । त्रयोदशं तु क- वचं ९ कृत्वाऽवे तु पटू ततः । एवं न्पासविधि कृत्वा ततो मुद्रां प्रदर्शयेत् । शिव- पुछिः शिवस्योक्ता सैव शांतिभदायिनी। एपते रुद्रभाग इति मुद्रामदर्शनम्। इति हेमाद्री ·बौधायनकल्पोक्तेर्भवादीनां नाम्नामत्यानुवाकस्य चतुर्दशमंत्राणां च न्यास उक्तः । महार्णवकृता पौधायनसूत्रेऽनुक्तत्त्वान्नैते न्यासा उक्ताः । अत एवैतेपामनुष्ठान क. ताकृतम् । कृते स्वभ्युदयोऽकरणे तु न रुद्रवैगुण्यम् ।। ॥ अथ पंचमन्यासः॥ अथ पंचमन्यासमाह ॥ शिवसंकल्पं हृदयमित्यादिः" शिवसंकल्पेन ऋपिणा दृष्टमनुवाकं शिवसंकल्पपदघटितमृक्जाते, या शिवसंकल्पं तहृदय हृदयरूपमंगं रुद्रस्य रौद्राध्याय लक्षणमंत्रस्य जानीयात् । अतो न्यासकाले हृदये. न्यसनीयम् । ययाह हेमाद्रौ कौशिकः । " हृदयं हृदयं जप्त्वा शीणि सूक्तं च पौ- रुपम् " इति । यदा तु काण्वानां शिवसंकल्पघटिता चानुवाकामिका एकैव ऋक पठ्यते तदा शिवसंकल्पमनुवाकं शिवसंकल्पमंत्रं वा रुद्रस्य हृदयं जानीयादिति प्याख्येयम् । एवमुत्तरत्रापि । पुरुपसूक्तं " सहनशीत्यादि पोडशर्चात्मक अनु- वार्फ रुद्रशिरो जानीयात् । उत्तरनारायणम् "अभ्यः संभृतः" इत्यादि पऋगा. स्मकमनुवाकं रुद्रशिखां जानीयात् । अमतिरथममतिरथेन ऋपिणा आशु शिशानः " इत्यादि सप्तदशात्मकमनुवाकं रुद्रकवचं जानीयात् ।' १ अत्र एकस्मिन्पुस्तके विशेषो यथा-केचित्तु आशुः शिशानः" इत्यादीनां सप्तदशानामृचाममतिरथऋपिरिति संहितामाध्ये उवटभट्टोक्तिमश्नन् सुजपेद् व्याहृति. पूर्वी गायत्री सप्रणवां सकृत्रिवा रक्षोनीः पित्र्यमंत्रान्पुरुपसुक्तमपतिरयमन्यानि च पवि- पाणीति सूत्रव्याख्यावसरे अप्रतिरथं " आशुः शिशानः " इत्यादि सपदशमिति क- ऊपाध्यायहेमाद्रयादीनां व्याख्यानं चाश्रित्य सप्तदशचेनानुवाकेन कवचन्यासमाहः । स- देतदनुपपन्नम् । यतोऽप्रतिरथं द्वादर्शचमेव न सप्तदशम् । तदुक्तं सर्वानुक्रमस्त्रे. आशु. रेन्द्रीद्वादश त्रिष्टुभोमतिरथः " इति । एतत्सूत्रं देवयानिकरित्यव्याख्यातम् । “ आशुः शिशानः" इत्याद्याः “ अमीषां चित्तम् " इत्यंता द्वादशऋचत्रिष्टुभास्त्रिष्टुप्छंदस्काईद्र- देवत्या इंद्रश्नोऽप्रतिरथसंज्ञक: ऋपिरपश्यदिति । शतपथश्रुतावपि । तस्माद्ब्रह्माऽपतिरथ भपतीति प्रकृत्योक्तम्। "आशुःशिशानो वृपभो न भीमः" इत्यद्योभिरूपा द्वादश भवतीति। बृहत्पराशरस्मृतावपि । “आशुः शिशान इत्यादि प्रतिरथ उच्यते । एतन्नाम्ना मुनिस्तत्र देवता चामरेश्वर) त्रिष्टुप्छंदो नपादौ तु विनियोगो यथोचितम् ।" इति । अत्र द्वादशाना- मृचां त्रिष्टुप्छंदस्कत्वस्य क्रमेण समधीतत्वाव अवमुष्टा " इत्यादीनां कासांचिया छंदोत्तरत्वाच्च द्वादर्शएवाप्रतिरय इति गम्यते । अतश्च । द्वादशभिः ऋग्मिा कवचन्यास इति युक्तम्। नच सर्वानुक्रमसूत्रे ऋष्यंतरानुपदेशाद् "अवसृष्टा" इत्यादीनां पंचानामृचा. " ·(१२२) ॥ अथ शतरुद्रियविचारः॥ "शतरुद्रियपत्रमिति " अत्र शतरुद्रियशद्वेन पद्पष्टिकंडिकासको गैद्राच्या. योऽभिधीयते " अथातः शतरुद्रियं जुहोति" इत्यादिकया " नमस्ते रुपन्यये" इत्यतया श्रुत्या शतरुद्रियहोम उत्तरपक्षस्यापरस्यांलकत्या परिश्रिन्यवकपणेनार्क- फाप्टेन शातयन संततं जतिलमिश्रान गवेधूकासक्तू ननाक्षीरमेके तिष्टन्नुदमुख "नम- स्ते" इत्यध्यायेनेत्यादिकेन कात्यायनसूत्रेग च शतरुद्रियहोमे रोदाध्यायस्य वि- नियोगात् । शतरुद्रियहोमस्य तु क्रियारूपत्वेन तेनास्त्रन्यासासंभवात् । तत्साधनेन रौद्राध्यायळक्षणेन मंत्रेणैव तत्संभवात् । अतथ रौद्राध्याय एव शतरुद्रियमित्यवगम्य- ते । अत्रकेचित्तरशुरामकाशिदीक्षिताइय आहुः । रौद्राध्यापस्य पोशात्मक मा. घोऽनुवाक एव शतरुद्रियम् । शिवसंकल्पमित्यायनुवाकपाठसामानाधिकरण्यात् । शतरुद्रियत्वधर्मस्य वेदत्वादिवत्पर्याप्तरतिकत्वारिसमाचाराच्चेति । तदयुक्तम् । शतरुद्रियशद्धस्य संपूर्णरौद्राध्यापाभिधायकत्वात् तपाहि । " अयातः शतरुद्रिय जुहोति" इत्यत्राग्निहोत्रशद्ध इव मुख्यया हत्या शतरुद्रियाख्यं होम विशेपमभिपते । पकते तु । “अथ हैन ब्रह्महारिण ऊचुः, किं जप्येनामृतत्वं गच्छति तन्नो हीति मप्यमतिरथऋषिः स्यादिति वाच्यम् । विशेषतोऽनुक्तार्पाणां मंत्राणां " इपेत्वादि संब- ह्यांत विवस्वानपश्यद् " इत्यनेन सर्वमाधारण नया अपेरुपदिष्टत्वेनानुपदिग्विाभावात् । अन एव "आशुरेंद्री" इति सूत्रन्याख्यावसरे देवयाजिकैरुक्तम् । अव त्यादीनां पंचानाम- मौ कात्यायनेन विनियोगानभिधानान्नैतासामग्निसंधिन. मनापतिः साध्या वा ऋषयः। किंतु विवस्वानेव सर्वमाधारण पंचानामृषि इति । "उद्यच्छेधामुपयच्छेपयमनीग्नये पहियमा- णायानन्ध.. नुदेहि ब्रह्मन्नानाविति मतिरयं जपेत्' इति कात्यायनसूत्रत्याग्व्यावसरे देवभाष्येऽपि, आहवनीये प्रणीयमानेऽप्रतिरयस्य द्वादशनुपनग्नाविति सूत्र। तस्माद् ब्रह्मा- अतिरयं जपतीतिश्रुतिं चोदाहृत्योकम्। अत एदान्यत्रापि स्मार्तयत्रा प्रतिरथं नपेदिति विधि: श्रूयते। तत्र सर्वत्र द्वादशों नतव्याः न सप्तदशेति। हेमाद्यावपि पोत्सर्गप्रकरणे। “यथा- हत्य तान् सर्वान् रुद्राध्यायं समाहितः।। "श्रावयेत्सौरपं सूक्तं नया मतिरयानि च" इति पारस्करवाक्यमुदाहृत्योकम्। “आशुः शिशानो उपभो न भीमः" इत्यावहादश!पति- स्थसंज्ञा इति । यत्न आशुरित्यादीनां सप्तदशानामृचामप्रतिरयपिरिति संहिताभाष्यकार- रुवटभट्टेमक्त। यमाप्रतिरथमाशुः शिशान इत्याया ससदशर्च इति श्राद्धसूनव्यारल्यायो कोपाध्यायहेमाद्रयादिभिरक्तं तत्पूर्वोक्तसर्वानुकमसूत्रशतपयध्रुतिवृहत्तराशरस्मृतिविरुद्ध- सायोपेक्षणीयमिति । 77 ·(१२) सहोवाचं याज्ञवल्क्यः शतरुद्रियेण" इति जावालश्रत्यादौ जपविध्यन्यपानुपपत्या शतरुद्रियहोमसाधनं संपूर्णरौद्राध्यायलक्षण मंत्रसमुदाय लक्षणया शतरूद्रियश- ब्दोऽभिधत्ते । एवं च सति जपे विनियुक्तस्यैव रौद्राध्यायापरपर्यायस्य शतरुद्रियस्य "शनरुदियमस्त्रम्" इति बौधायनसूत्रे, तद्वद् " अस्त्रे तु शतरुद्रियम् " इति फौ- शिकस्मृती, " शतरुद्रियमस्खेषु देवस्यानं प्रकल्पयेद् " इति बृहत्तराशरस्मृतौ चा. खन्यासे विनियोगाभिधानात् संपूर्णरौद्राध्यायबोधकत्वेन मसिद्धस्य शतरुद्रिय- शवस्य प्रथमानुवाकपरतया संकोचो न युक्तः । प्रमाणाभावात् । प्रथमानुवाकमात्र. पोषकत्वेन शतरुद्रियशदस्य प्रसिद्धभावाच्च । शिवसंकल्पादिवानानां तु तत्तदनु- वाकाभिधायकत्वप्रसिद्धेयुक्तमनुवाकाभिधायकत्वम् एतेन शतरुद्रियत्व स्याद्या- नुवाकमात्रे घेदत्वादिवपर्याप्तित्तिकत्वादिति यदुक्तं सन्निरस्तम् । पूर्वोदाहृतै- प्रियः शतरुद्रियत्वधर्मस्य पर्याप्तः संपूर्णरौद्राध्याय एव साधितत्वेनाद्यानुवाकमाने तस्य पर्याप्तिकल्पने प्रमाणानुपळंभात् । नच समुदाये पर्याप्तित्तिकस्य वेदत्वादि- धर्मस्य तदेकदेशेऽपि घेदत्वव्यवहारदर्शनेन पर्याप्तिस्वीकारवदाधानुवाकमात्रेऽपि तत्स्वीकार आवश्यक इति वाच्यम् । दृष्टांतासिद्धेः । तथाहि । घेदत्वव्यवहारो हि घेर्दैकदेशभाक्त इत्यनन्यलभ्यो हि शब्दार्थ इति न्यायं मन्वानरभियुक्तरंगीकन. मिति प्रकृतेऽपि तथैवेति दिक् । यच्चोक्तं शिष्टसमाचारादिति तदपि श्रुतिस्मृति- विरुद्धशिष्टपमाचारस्प स्मृनिचरणे भा?' प्रामाण्यानभ्युपगमान्निरस्तम् । किंच. शतरुद्रियशदश्च श्रुताघेव व्याख्यातः "पष्ठिश्च हवै त्रीणि च शतान्येतच्छतरुद्रिय- मत्रिंशदथ पंचत्रिशदिति । पंचविंशत्यधिकचतुः शतसंख्याका होपाः शतरुद्रि- यमित्यर्थः । रौद्राध्याये देवतासंबंधवोपकानां यजुपां तावत्वात् । यथाहुः । "शतरुद्रियहोमः" इति सूत्रे कर्कोपाध्यायादयः नमस्ते इत्यध्यायेन मंत्रद्रव्यं स. ततं जुहोति, बहूनि चैतानि कर्माणि श्रूयते । पष्टिश्य हवै त्रीणि शतानि, एतच्छत. रुट्रियमपत्रिंशदय पंचत्रिंशदिति, एतावंतो रुद्रदेवता संबंधाः" इति । तस्मात्पंच- विशत्यधिकचतुःशतसंख्याकेषु होमेषु विनियुक्तानामेव यजुषां शतरुद्रियत्वम् क- यं पुनरत्र रौद्राध्याये पंचविंशत्यधिकानि चत्वारि शतानि यपि भवतीति चे. च्छृणु । उच्यते । नमस्ते इत्यध्याये तावन्नवानुवाकाः सति । तत्र प्रयमानुवाके प्र- पमा टिका, त्रिपदा, गायत्री, तानि त्रीणि यजूंपि।१। याते रुद्र शिवातनूरित्या- १ एतेन-इत्यारभ्य-युपगमांनिरस्तम्-इत्यंतःपाठ एकस्मिन्पुस्तके नास्ति । २ अत्राप्येकस्मिन् पुस्तके क्वचित्वनित्पाठभेदो दृश्यते. . ।

·. रंप तिलचतुष्पदास्तानि द्वादश ।४। अध्यवोचदित्याचास्तिनः पंचपदास्तानि पं. चदश पूः सह त्रिंशत् । ७। नमोस्तु नीलग्रीवायेत्यारभ्प' सप्तचतुष्पदास्तान्यष्टा विंशतिः । पूर्वः सहपंचाशत् । १४ । मानो महातमित्यादिके पट्पदे तानि द्वा- दश । पूर्वैः सह सप्ततिर्भवति "हिरण्य वाहये " इस्पादिषु " द्रापे अंधप्तस्पते । इत्यतः प्राक्तनेषु सप्तस्वनुवाकेषु चतुश्चत्वारिंशदयिके देशवे यनुपाम्। तदाह । सर्वा- नुक्रमसूत्रे कात्यायनः । मध्ये सर्वाणि यजूपि हिरण्य वाइव इति विलोऽशीवयो रुद्राणापित्यादिना नमो वा किरिकेभ्य इस्पग्निवायुसूर्यहृदयभूताः पंचव्याहतपो बहुरुद्रदैवस्था इत्यतैन। तत्रैवं प्रकारः। "नमो हिरग्य बाहवे सेनान्ये " इत्यावदे- कं यजुः। एवमुत्तराण्यपि । ततश्चैवैकस्यां कंटिकायामष्टावष्टौ यजूंरिभाति । तानि दशसु कंडिकास्वशीतिः संपयते । एवं त्रिंशत्कंडिकासु नमो वः शिरिकेभ्य इत्पता माफ तिस्रोऽशीवयवसारिंशदधिकानि शतद्वयं यजूपि भवनि । यपपि नमोका किरिकेभ्यः इत्पग्निवायुसूर्यहृदयभूताः पंचच्याइतय इत्युक्तं भगवता कात्या- यनेन तथापि नमो वः किरिकेभ्यः इत्यादीनि चत्वार्येव यजूंपि नतु पंच । चतुर्णा- मादौ नमः शद्वाति संहिता भाष्यकारो महीधरः । देवयाज्ञिकादयः कल्पमूत्रमा ध्यकारा अप्येवम् । अत्र च नमो विचिन्वत्केभ्य इत्यादिपु त्रिषु मंत्रेषु विशेषणं विशेष्येण विना पर्यवसानाभावाद्विशिष्यत्येन देवानां हृदयेभ्य इत्यस्यानुपंगः का- ध: । अनुपंगस्तु होमादिकर्मसु यत्र मंत्राणां पृथक् पृथक् विभज्य प्रयोगस्तत्रैव न पुनर्जपादौ । तत्र तु ययाध्ययनमेव पाठः । अंवशिष्टो विंशतिकंडिकात्मक रमानुवाकस्तस्मिन् मीडष्टमेत्येकां नमोस्तु रुदभ्य इति तिस्त्रश्च चयित्वाऽवशि- टाः पोडशकंडिकाश्चतुष्पदा सानि चतुः पष्टिः । मीढुष्टमेत्येका पंचपदा तानि पंच। एवं तान्येफकोनानि सप्ततिर्भवति । नमोस्तु रुदेभ्य इति तिसपु कंडिकासु चतुर्दश यजुपि । तानि । द्विचत्वारिंशत् एवमेकोनसप्तत्या सहकादशाधिकानि शतं भवति । सर्वेष्येकीकृतेषु पंचविंशत्यधिकचत्वारि शतानि यपि भवति । अत्र मंत्रसंख्या- पशेन होमसंख्या ज्ञेश । “पष्टिश्य हव त्रीणि च" इत्यादि श्रुतिषशाच्चैवं मंत्रविभागः । अपेतत्रीनेतियछ इतिवत्। वचनारसाकांक्षाणामपि मंत्रत्वम् । दिवो मात्रयेतिवत् । नहा- मि सेदिमिति बच्चा देवभाष्येऽप्येवं मंत्रविभाग उक्तः । पष्टिश्वेत्यादि श्रुतिमुदाहस्ता- चतो द्रव्यदेवता संबंधा इत्युक्तत्वात्ककोपाध्यायादीनामप्ययमेव मंत्रविभागोभि- पतः । यत्तु श्री अनंतभाष्ये आधा पोडश चत्वारिंशत् द्वेशते तिसृणामशीतीनां । पंचव्याहृतयः । द्रापे सप्त अवताना दश । त्रीण्येतानि यजुपि, इत्येषमेकाशीत्य- धिकं शतस्य यजुपि भरति, इत्येतावंतोष होमा इत्येवं मंत्रविभोगोऽभिहितः । स- ·(२२५) पष्टिश्वेत्यादिश्रुतिविरोधात्कदेवभाष्यादिग्रंथविरोधाच्चोपेक्षणीयः । अतश्च रौद्रा- ध्याय एव शतरुद्रियशन्देनाभिधीयते । अस्त्रन्यासे जपे च तस्यैव विनियोग इति युक्तम् । बृहत्पराशरोऽपि रौद्राध्यायस्यैवास्वन्यासे विनियोगमाह। तथाहि। "श. तरुद्रियमस्त्रेषु देवस्थान प्रकल्पयेत् । " इत्यनेनावन्यासे शतरुद्रियस्य विनियोग माभिधाय "छंदोदैवतमायमयातः शतरुद्रिये । ज्ञानस्य कर्म संशत्वं द्विजानां येन. मायते " इत्यनेन शतरुद्रियस्य ऋष्यादिकं कर्तुं प्रतिज्ञाय " आद्यानुवाके रुद्राणा- माथायां तु ऋपिदिना" इत्यादिना "रुद्रः सर्वासु दैवत्यं विनियोगो यथोचितम्" इत्यतेन थेन रौद्राध्यायस्यैव ऋष्यादिकमभिदधता संपूर्णो रौद्राध्याय एव शतरुद्रि- यमिति । असन्यासे च तस्यैव संपूर्णस्य विनियोग इति च सष्टमुक्तम् । यदि तु मयमानुवाकमावस्यैव शतरुद्रियत्वेनावन्यासे विनियोगः स्मृतिकर्तुरभिमतः स्पाताई जपे विनियुक्त शतरुद्रियापेक्षयाऽनन्यासे विनियुक्त शतरुद्रियनिष्ठो भेदः स्मृतिकृतेवो. तः स्यात्। सच नोक्तः । वस्तुतस्तु शतरुद्रियपदेनोपक्रम्य यत्र रोदाध्यायस्याय- भिधानं तद्वद्रशतरुद्रियपदयोरर्यभेद निराकरणार्थम्। अत एवोक्तमग्निपुराणे "शतरु. द्रियसंज्ञस्य रुद्रस्यांगानि पंच हि। पंचांग न्यस्य तं ध्यात्वा जपेद्रुद्राँस्ततः क्रमादिति । तस्माज्जपे विनियुक्तस्यैव रौद्राध्यायलक्षणस्प शतरुद्रियस्यास्त्रन्पासे विनियोग इति युक्तमुत्पश्यामः । महार्णवानुसारिणो देवयाज्ञिकादयस्तु " शतरुद्रियमस्त्रम्" इत्पत्र "स्वमग्ने रुद्रो असुरः" इत्यादिः " यत्कामेदं जुहोमि तन्मे समृध्यतां वयं स्पाम- पतयोरयीणाम् भूर्भुवः स्वः स्वाहा" इत्यंतस्तैत्तरीयशाखायां समानातोऽनुवाका एव शतरुद्रियं न पुनमस्ते रुद्र मन्यव इति रौद्राध्यायलक्षणशतरुद्रियमित्याहुः । अत्र च चतस एता आहुतीर्जुहोति। "स्वमग्ने रुद्र' इतिशतरुद्रियस्य रूपम् । माविष्णू" इति वसोरायाः । “ अन्नपते " इत्यनहोमः । “ सप्ततेअग्ने समि- धः समजिहा " इति विश्वपीरिति । इति नाचिकेतप्रकरणे तैत्तरीयशाखायां सपाना- ताश्रुनिर्मूलम् । तथा तत्रैवापरा श्रुतिः । "संवत्सरो वा अग्निर्नाचिकेतः। तस्य वसंतः शिरः। ग्रीष्मो दक्षिणः पक्षः। वर्षा उत्तरः । शरत्पुच्छम् । मासाः कर्मकाराः) अहो. राप्रे शतरुट्रियम्। पर्जन्यो वसोर्धारा । यया वै पर्जन्यः। सुदृष्ट दृष्टया मनाभ्यः सर्वा- सामान्पूरयति एवमेव स तस्य सर्वान्कामान् संपूरयति। योग्नि नाचिकेत चिनुते यदु- पाचैनमेवं वेद " इति। एतच्च श्रुतिद्वयं श्रीविद्यारण्याचव्याख्यातम्। त्वमग्ने रुद्रेत्यादि- भिवतुभिरनुवाफैश्च तस्य आहुतीर्जुहुयात् । यश्च महाग्नौ शतरुद्रियमंत्रो यथ वसोर्धारा मंत्रस्तयोरुभयोः प्रतिनिधिरू "त्वमग्नेन्द्राग्नाविष्णू इत्यनुवाकद्वयम् । अन्नपते इत्यनुवाकेनान्नहोमः कार्यः। समवे अग्ने इत्ययमनुराको विश्वमीसंज्ञको विधं भीण. अ.

·" ११२६) यति विश्वमोरिति । योऽयं नाचिकेताग्निरुक्तः सोऽयं संवत्सरात्मकत्वेन ध्यातव्यः । तस्य नाचिकेताग्नेः संवत्सररूपस्य पक्ष्या कारस्य वसतर्तुः शिरस्थानीयः । ग्रीष्म- वर्पत दक्षिणोचरपलस्थानीयः। शरहतुः पुच्छस्थानीयः। चैत्रादयो मासाः कर्मकारा ऋत्विक स्थानीयाः। अहोराने तु " स्वमग्नेछ " इत्यस्प शतरुद्रियपत्रस्य स्थाने- वर्तते । योऽयं पर्जन्यः सोऽयं " अमाविष्णू " इत्यस्य वसोरा मंत्रस्य स्थाने व- तते । तदेवमुक्तावयपविशिष्टो नाचिकेताग्निः सम्यक् पूरयति । तत्र दृष्टांतः । यथा लोके पर्जन्यः सम्यक् दृष्टं यथा भवति तथा दृष्टि संपाद्य प्रजार्थं सर्वान्कामान् व्रीह्या- विरूपान संपूरयति एवमेवार्य नाचिकेतनाग्निरिति दृष्टव्यमिति । एवं चोक्तश्रुस्योः श्रीविद्यारण्यपादस्तव्यापापोलोचनेन स्वमग्नेन्द्र " इत्यनुनाकस्य शतरुद्रि- यमंत्रव तावदचगम्यते । तया च "शतरुद्रियमस्वम्" इत्यत्र सैद्राध्यापलक्षणशतरु- द्रियपसक्तावपि "शिवसंकल्पम्" इस्पायनुवाकपाउसमानाधिकरण्यात "सम- ग्नेरुद्र " इत्यनुवाकरूपस्यैव शतरुद्रियमंत्रस्य शतरुद्रियशब्देनोपादानं युक्तमिति ते. पामाशयः। अपरे तु " समग्ने रुद्र" इत्यनुवाकस्य शतरुट्रियमंत्रत्वमयुक्तं मन्यमा. नाः पूर्वोक्तां श्रुतिमन्पया वर्णयति । " चतत्र एता आहुतीर्जुहोति" इति वाक्पवि. हितासु नतमबाहुतीषु " वग्ने रुद्र' इति शरुष्ट्रियस्य रूपमित्यादिभिश्चतुर्मि- विपः स्वमग्ने रुद्र" इत्यादयश्चत्वारोऽनुवाकाः करणत्वेन विधीयते इति तु सर्वेषां तापन्निर्विवादम्। अत्र च "वमग्ने रुद्र" इत्यस्येति करणेनान्वयः। इति फरणेन प फरणत्वमभिधीयते। तच क्रियासाकांक्षम्। अतश्च शतरुट्रियस्य रूपमित्यनेन न तस्या- न्वयः । तेन क्रियाया अनभिधानात् । " स्वमग्नेद" इत्पस्य शतद्रियस्य रूप. मित्यनेनान्वये तु "स्वमग्नेरुद्र" इत्यनुवाकस्य होमसंघो न स्यात्। "त्वमग्नेरुद्र" इत्यनुवाकः शतरुद्रियस्य रूपमित्यन्वयन होमांगत्वबोधकप्रमाणानुपलंभात। इति कर- जस्य चानुवाकनिर्देशार्थफत्वाचन करणवानभिधानेन तस्य क्रियाकांक्षाया अनुद- याच्च । ननु च होमस्य तावदुपकारकाकांसा । अतश्चोभयाकांक्षालक्षणपकरणेन होमसंबंधो भविष्यतीति । नैतदेवम् । “वमग्नेरुद्ध" इत्यनुवाफस्य वाक्यादोम- संबंधलामे सति प्रकरणेन तल्लाभकल्पनाया अयुक्तत्वाच । प्रकरणाद्वाक्यस्य पकीय स्वात्। इदमेव वाक्यं तत्संबंधबोधकमिति चेत्, तहि अनेनैव पापेन "वमानेरुद्र" इत्यनुवाकस्य होमसंबंधो विधेयः । तस्यैवानुवाकस्य तेनैव वाक्येन शतरुट्रियंमत्र रूपत्वं च विधेयमिति वाक्यमेदापत्तिः । त्वमग्देख्द" इत्यनुवाक्यमुद्दिश्य प्रतिनि- पित्वायरपर्यायशतरुट्रियमंत्ररूपत्वस्य " अग्नाविष्णू " इत्यनुवाकमुद्दिश्य यसो- धारा मंत्रात्तस्य च विधेयन्वे होमवाचकतया प्रसिद्धयो शतरुद्रियासोारा श.

·" (२२७) म्दयो मैत्रपरत्ये विधौ लक्षणापत्तिश्च । “न देवताशदक्रियपम्पार्थत्वा- दिति"1"न देवताशब्द क्रियाः परार्थत्वात् " इति जैपिनिकात्यायनाभ्यां व- कार्यकारिवलक्षणप्रतिनिधित्वस्य मोपु निराकरणात् "वमग्नेन्द्राग्नाविष्णू" इत्यनुवाकयोः शतरुद्रियवसोधरामंत्रयोः मतिनिधित्वासंभवश्च । कि तहि । पूर्वधाक्ये श्रुतेनजुहोतीति पदोपस्थापितहोमक्रिययाऽन्वयः । " समग्नेरुद्र " इत्य- नुवाककरणहोम शतरुद्रियस्य " अथातः शनरुद्रिय जुहोति" इति श्रुतिविहित शतरुद्रियहोमस्य रूपं " त्वमग्नेरुद्र" इत्यनुवाककरणको होमः शतरुद्रियहोमरूप- तया ध्येय इत्यर्थः । एवम् “ अमाविष्णू " इत्यनुवाककरणहोमो वसोराया। अथातो बसोर्धारा जुहोति" इत्यादि श्रुतिविहितवसोर्धारा होमस्य रूपम् । व. सोर्धारा होमरूपत्वेन “अमाविष्ण" इत्यनुवाककरणको होपो ध्येय इति । न चैवं वाक्यभेदः । "त्वममेरुद्र" इत्यनुवाककरणको होमः शतरुद्रियहोमस्य रूपं विनानी- यादित्येवं विशिष्टविधानेन तदप्रसक्तेः । नच विशिष्टविधौ गौरवम् । घनत्र एता" इति वाक्यविहितहोमेमाप्तमंत्रसंबंधांशे शतरुद्रिय होमरूपत्यशे च विधिव्या- पारस्य पर्यवसन्नत्येन होमे तासर्यवसानाभावात् । अन्यया वाक्यांतरमातदो. मोद्देशेन मंत्रसंबंधे शतरुद्रियमंत्ररूपत्वे च विधीयमाने प्राप्ते कर्मण्यनेकगुणविधाना द्वाक्यभेदः स्यात् । न च पूर्ववाक्यविहितायामाहुतावनेन वाक्येन मंत्रविधाना- सस्यैव शतरुद्रियमंत्ररूपत्वमतिपादनं युक्तपिति वाच्यम् । इति करणेनाभिहित करणत्वस्य क्रियाकांक्षायां पूर्ववाश्ये श्रुतेन " जुहोति" इति पदेन होमक्रियाया एवोपस्थापितत्वेन तस्यैव शेपिणो होमस्य शतद्रियरूपत्वप्रतिपादनसंभवे तच्छे. पस्य " त्वमग्नेरुद्र" इत्यनुवाकस्य शतरुद्रियमंत्ररूपत्वातिपादनस्य पूर्वोक्त- पणगणस्य तदवस्यत्वेनायुक्तत्वात्। न चैवविधौ लक्षणा। शतरुदिपवसोर्यारागन्दाभ्यां होमस्यैवाभिहितत्वात्। "शतरुद्रियं जपेत्" इति "शतरुद्रियपधीत" इत्यादी तु ज. पादिविध्यन्यथानुपपत्या लक्षणया शतरुद्रियहोमसाधनीभूतरौद्राध्यायलक्षणशतरुट्रिया मंत्रपरततं शतरुद्रिय शब्दस्यत्युक्तम्। तस्मात् "स्वमग्नेरुद्र" इत्यनुवाककरणकहोमस्य शवरुद्रियहोमरूपत्वप्रतिपादनद्वारा “अग्ना विष्णु" इत्यनुवाककरणकहोमस्य वसोधारा होमरूपत्वपति गदनद्वारा च नापिकतामिरेव स्तूयते। यथा सौत्रामण्यगेषु सोमांगरूपता प्रतिपादनद्वारा सौत्रामणिरेव स्तुत:। “दीक्षाय रूपं शप्पाणिमापणीयस्य तोक्मानि) क- यस्य रूपं सोमस्य लाजाः सोमांसवो" इत्पाद्याभिरेकोनविंशतिकंटिकाभिः । व्या. ख्याताश्व ता उबटश्रीविद्यारण्यपादमहीधरभटादिभिः नवमरूटनीहितरूपाणि दीक्षणीयत्वेन ध्येयानि । एवमग्रेऽपि । नवमरूढयवरूपाणि तोक्मानि माणी 1 ·१२३०) कृज्जपेदित्यर्थः । पंचांग कृत्वा सकृज्जपेदिति वचनात्सकृदावर्तनरूपकाख्य आये रुद्रे शिवसंकल्पादिन्यास एवं नत्वन्ये न्यासा इति केचित् । मादत्तस्तु पंचांग तदुपल. क्षितन्यासमात्र सहजपेत्सकदेवावर्तनेऽप्यन्ये न्यासा भवतीत्पाद । शिष्टाचारोऽप्येव- म् । अन च । "उरसा शिरसा दृष्टया मनपा वचसा तया । पद्भ्यां कराभ्यां क- भ्यां प्रणामोऽष्टांग उच्यते " इति वाक्योक्तो नाष्टांगप्रगामः। कि तहि । उक्तमंत्र- पाठमा निर्वत्यति महार्णवादयः सर्वे निबंधाः। अष्टांगपणामे मंत्रविधायक सूत्र महा. वकारैरित्थं पठितम् । हिरण्यगों यः प्राणतो, ब्रह्मयज्ञानं, महीघौ, रुपश्वासया, 'अग्नेनय, याते अग्ने ययावः, स्वाहाग्नये, इत्यष्टाचो जपेदिति। देवयाज्ञिकनारायण- भटादिभिस्त्वन्यात सर्व पूर्ववत्पठित्वा "याते अग्न इमं यम" इत्यष्टाचो जपेदिति पठि. तम् । हेमाद्रौ व्रतखंडे । “एवं न्यासविधिं कृत्वा ततो मुद्रा मदर्शयेत् । शिवपुष्टिः शिव- स्योक्ता सैवशांतिप्रदायिनी। एपते रुद्रभाग इति मुद्राप्रदर्शनम्। श्रीकामा श्रीणि कु- धति तेजस्कामस्तु नेत्रयोः। मुखे त्वन्नायकामस्तु ग्रोवायां रोगनाशने। हृदये सर्वकाम- स्तु नाभी ज्ञानी प्रदर्शयेत्। प्रजाकामस्तु गुह्ये वै पशुकामस्तु जंघयो। जानुभ्यां ग्रा. मकामस्तु राष्ट्रकामस्तु पादयोः । वशीकरणकामस्तु वामहस्ते प्रदर्शयेत् । पापायेs- भिचारे च व्याधेरपगमे तथा। वहिः शरीरात्कुर्वीत शिवस्यालेति च स्मरन्। एवं मद- शयित्वा तु ततो ध्यान समारमेव" इति । शिवपुष्टियों निमुद्रेति संप्रदायविदः ।। "पजनमारमेदिति" । जपो होमोऽभिपेकवेति त्रिविधमिह यजनम् । जाहोमार्चन- विधि व्याख्यास्याम इति पूर्व प्रतिशतत्वात् । महार्णवकृतापि । यजनं जपः पूजा- होमश्वेत्युक्तम् । तेन चौधायनमते जपदोमयोः पूजा नास्त्यैव । अतश्च पूर्वोक्तमखिलं न्यासनातं विधायाष्टांग प्रणम्य मुद्रां मदर्य स्वात्मानं श्रीरुद्रध्यात्वा जपादिकं कार्यम् । बृहत्पराशरेण तु "संपध्वस्तंतरायः सन् ततो यजनमारभेद् " इति यजनमुपक्रम्य। "अनुगुप्ते सुलिप्ते च देशे गोचर्ममात्रके। स्पंदिलेऽयुजमालिख्य शुभैः क्षालिततंदुलैः। तत्र.पूजादिकं कुर्याच्छभवायेति मंत्रता।" इत्यादिना पूजाया विधानाच्छीरुद्रपूजन मेव यमनमुक्तम् । अतश्चैतन्मते स्वात्मनो रुद्ररूपविभावनांते वक्ष्यमाणां पूनां विधाय जपादिक फार्पम् । इति ।। अत्र बृहत्पराशरोक्तो विशेप उच्यते। ॥ अथ पंचप्रकारन्यासः॥ "इपेत्वादिषु मंत्रेषु खे ब्रह्मातेषु याः क्रियाः दशमणवसंयुक्ता भूर्भुवः स्वरितीरिता" इति । दशपणवा द्वेषा । “आदौ प्रणवमुच्चार्य व्याहृतिः प्रणवान्विताःमित्रादौ मणवः १ अंत्रकस्मिन् पृस्तके श्रीरदकल्पद्रुमे रुद्रपरिच्छेदेबौधायनमूत्रोक्तो रुद्रमपविधिः इति विशेषः।। .

·कायों मंत्रांत प्रणवः पुनः। ततो व्याहृतिसंयुक्तस्त्वंतेचमणवः सदा" इत्येक प्रकारः। अपरन्तु। आदौ प्रणवमुच्चार्य सप्तव्याहृतयस्ततः। मंत्रादौ प्रणवः कार्यों मंत्रांत मंगवः पुनः ।" इति परशुरामकारिकायां तु यद्वारंमेऽवसाने च कार्य एकैक एव सः" इत्युक्तम् । तथा। " मनोजूतिरयोध्यग्निर्धानं च मर्माणि ते । मानस्तोक इति ह्येतत्मयमं पंचकं स्मरेत्।" इति प्रयमो न्यासः। “प्रथमं पंचकं स्मरेत्" इत्युक्तत्वात्। अय द्वितीयो न्यासः॥"यातेरुद्रेति चूढायां शिरोऽस्मिन्महत्यर्णये। असंख्या- ता सहस्राणि ललाटे विन्यसेद् द्विमः । चक्षुपोविन्यसेद् दे॒तु त्र्यंबकं तु यजामहे । मानस्तोक इति होतन्नासिकायां न्यसेद् युधः । अवतंत्य धनुवक्त्रे नीलग्रीशै तथा गले । नमस्तायुधेत्येतत् स्मरन्मत्रं प्रकोष्टयोः। विन्यसेद् व्यस्तमंत्रोऽयं येतीर्या- नीति हस्तयोः। नमोवः किरिकेभ्यो हृदये मलनाशनम्। नाभ्यां विद्वान्नयसेन्मंत्रं नमो. हिरण्यवाहये । गुह्ये मंत्रस्तु संस्मर्य इमा रुद्राय इत्यपि | मानोमहातमित्यूर्वोरेपते रुद्र- जानुनोः। अवरुद्रमिति ह्येतज्जंघयोमैत्रमुच्चरेत् । कवचमध्यवोचदै तदुपविलिने इति । नेत्रे तु नीलग्रीवाय ममुंचधन्वनोऽस्त्रकम्। य एतावत पतेन विदध्याद् दिक् प्रबंधनम्।" इति । सोऽयं शिखाद्यस्रांतो दिग्बंधसहित एकोनविंशत्यंगन्यासो द्वितीयः ।। अथ तृतीयो न्यासः ॥ ॐ मिति च नमस्कारं भगवते ततः पुनः । रुद्रायेति विधानको दशाक्षरं ततो न्यसेत् । प्रणवं विन्यसेन्मूनि नकारं नासिकांतरे । मोकार तु ललाटे वै भकारं मुखमध्यतः । गकार कंठदेशे तु वकारं हृदये न्यसेत् । तेकारं दक्षिणे हस्ते रुकारं वामतो न्यसेत् । द्राकारं नाभिदेशे तु यकारं पादयोन्सेद" अथ चतुओं न्यासः । त्रातारमिंद्रं त्वन्नोअग्ने सुगन्नुपंथापिति ह्यपि । असुंवत तस्वायाम्यानोनियुद्भिरितीरयेत् । वयं सोम तमीशानमस्मे रुद्रा इति स्मरेत् । स्यो- नापृथिविनोह्येतत्कुर्वीत संपुटं द्विजः। सुत्रामादि दिशां पालान् प्राच्यादिपु स्परेदय ।। रौद्रीकरणमैतद्वै कृत्वा पापैः प्रमुच्यते । यक्षरक्षःपिशाचाया: प्रेतभूतग्रहादिकाः । दुष्टदैत्याच शाकिन्यो रेवत्यो वृद्धसंज्ञकाः । सिंहव्याघ्रादयोऽरण्या ये दुष्टाः श्वापदा- द्विनाः । म्लेच्छवेधकचोराया यमदूतपदाकवः । रुद्रीभूतमिमं सर्वे द्विनं पश्यंति वन्हिवत् । देदीप्यमानमचिंभिर्दुग्धकारकम् । दह्यमाना दवीयांसः सप्तधान्न: सुधामभिः । प्रगश्यंति हि ये दुष्टा द्विजास्ते रुद्ररूपिणः ।" इति । अत्र “दिक्षु वा. समुख्यानां न्यासः संपुट उच्यते" इत्यभियुक्तोक्तेः संपुटमुद्रया न्यस्यमान- वाच्च संपुटत्वम् । इति ।। अथ पंचमन्यासः । स च शिखा तस्य तु सदस्योत्तरं नारायणं स्मृतमित्यादि. नाव क्ष्यमाणोऽप्यत्रैवानुसंधेयः। एवं चास्य दृष्टार्यता संपयते। निर्णीतं च दृष्टार्थता. .

·(२६९). मुरोधन पाठक्रमादयक्रमस्य बलीयस्व पंचमे । नचा पराशरण पासनिष्ट वैविध्य चातुर्विध्यं वा समानातम् । न पुन: पंचविषस्वमित्याशंकनीयम् । “अथा- भिधास्ये रुद्राणां शांतये गृहमेधिनाम् । पंचांगानां विधानं तु यत्कृत हंति पात- कम्" इति वाक्ये तेनैव पंचांगानामेव रुद्राणामुपक्रमात् । उपक्रमानुरोधेन च न्यासनिष्ठपंचविधवस्य संपुटन्यासमादायैवोपादानस्य युक्तवाद एवं पंचविधा- नून्यासान् कृत्वा ध्यायेत् । इति ।। ॥ अथ सदाशिवध्यानम् ॥ पंचास्यं सौम्यमात्मानं सर्वाभरणभूपितम्। मृगलांछनमूर्यानं शुद्धस्फटिकस- निमम् । फणासहस्रविस्फर्जदुरगेंद्रोपवीतिनम् । सप्ताचिबिज्वलज्ज्वालनटाजूटकि- रीटिनम् । सहस्रकरविभ्रामरखट्वांगादिविभूषितम् । ब्रह्मांडखंडवत् काशकपाल- वरधारिणम् । देदीप्यमानं चंद्रार्कम्वलग्नित्रिनेत्रिणम् । त्रैलोक्यद्योतिकद्भास्व- स्कंधे कपालमालिनम् । दीप्तनक्षत्रमालावदक्षमालाघरं द्विजाः । निाशेपवारि- संपूर्ण कमंडलुकरं त्वजम् जगद्वाधीर्यकृन्नादं मुंचन डमरुधारिणम् । केयूर- पद्धनागेंदमूर्धरत्नविराजितम् । मेखलाकिंकिणीपालामुक्तारावविराजितम् । घघेरा- व्यक्तनिर्गच्छद्भीरारावनपुरम् । सहेमपट्टनीलामव्याघ्रचोत्तरीयकम् । विद्युल्ल- साप्रभागंगाभासपूर्घ सुरार्चितम् । समस्तभुवनाधारधरणोशासनस्थितम् ।। त्रैलो- क्यवनितामूर्धनतदेहाथपार्वती । लक्षसूर्यप्रभाभावकोश्यकृतपांढरम् ।। अमृततुत- हृष्टांग दिव्पभोगसमाकुलम् । दिग्देवतासमायुक्तं सुरासुरनमस्कृतम् । नित्यं शा- श्वतमन्य व्यापिनं नंदिनं ध्रुवम् । दिनो ध्यावेवमात्मानं सम्यक् रुद्रस्वरूपिण- म् । संमध्यस्ततरायः सन् ततो यमनमारभेत् " इति । ॥ अथ पूजनप्रकारः॥ यजनं पूजनं तदाह अनुलिप्ते सुरिले च देशे गोचर्ममात्रके स्पडिलें भुनमालि. ख्य मंत्रमालिख्य तं पुनः दशाक्षरमित्ययः तत्र पूनादिकं कुर्यान्नमः शंभवायेति च । देवयाशिफपद्धतौ तु । "अनुगुप्ते मुलिप्ते च देशे गोचर्ममात्रके । स्यढिलंयुजमालिग्न्य 'शुभैः क्षालिततंदुलैः। तत्र पूनादिकं कुर्याच्छंभवायेति मंत्रतः" इति पाउ समाना- तः । अस्मिन् पाउँऽयुजमानमेव रुद्रपीठम् । निर्णयसिंघौ शांतिरत्ने कमलाकरभट्ट- पादघृतपागनुसारिपूर्वोक्तराठे तु अंयुजे दशाक्षरलेखनमानमेवाधिकम् । स्कंदपुराणे स्पंदमहादेवसंवादे तु महारांतरेण रुद्रपीठमुक्तम् । तथथा | मध्ये उचं समाधिरूप तन्मध्ये च दशाक्षरम् यहिरष्टदल पमं ततः पोटशपत्रकम् । चतुर्विंशतिपत्रान ·( २३६) द्वात्रिंशत्पत्रक तदा । चत्वारिंशत्पत्रकं तु वृत्तं सूर्यसमप्रभम् । पंचपात्मक वृत्तंच. तुरखं च भूगृहम सत्वं रजस्तमश्चेति त्रिगुणैः परितो स्तम् । चतुर द्वारदेशावहि. नागसमास्तम्। रुद्धपीठमिति ख्यातं देवतास्तत्र विन्यसेत् । चत्वारिंशच्छतं चैक देव- तानामुदाहृतम् । कर्णिकामध्यदेशे तु रुद्रं पंचास्यमालिखेत् । नमो भगवते रुद्रायेति तारादिकं न्यसेत् । सोऽयं दशातरो मंत्रः सर्वकामार्थसिद्धिदः। प्रणवादिनोंतानि पंचास्यानि ततः परम् । सद्योजातं वामदेवमघोरं तदनंतरम् । ततस्तत्पुरुपं प्रोक्तमी- शानं पंचम क्रमाव । प्रधानमिदमाख्यातं प्रयमावरणे ततः । दलेप्वष्टसु नंद्यादीन् पूर्वादि क्रमतो न्यसेवा पूज्यपूजकयोमध्ये प्राची स्यायंत्रलेखने। आदौ नंदिमहाकालौ गणेशटपभौ क्रमात् । ततो भूगिरिटि स्कंदोमावंडेश्वरसंज्ञकाः । पोडशारे ततः पमे द्वितीयावरणे यजेत् । अनंतं च तया सूक्ष्मं शिव चैकपदं तथा । एकरुद्रं त्रिमूर्ति च श्रीकंठ वामदेवकम् । ज्येष्ठं श्रेष्ठं तया रुद्रं काळं कलविकरणम् । वलं बलविकरणं बलमयमनं तथा तृतीयावरणे पो चतुर्विंशदले तथा । अणिमा महिमा चेति लघि. मा गरिमा तया माप्तिः माकाम्यमीशित्वं वशित्वं चाष्टसिद्धयः। ततःपरं क्रमेणैव न्य- से ब्रह्मादि देवताः । ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तया ।। वाराबैंद्री च चामुंडा चंडिका चेति ताः क्रमात् । ततोऽष्टस्वसितांगादीन् भैरवान् विन्यसेत्पुनः । असितांगो रुरुवहाकोष उन्मत्तभैरवः । फालभीपणसंहारा भैरवाश्चाष्टकोर्तिताः । द्वात्रिंशत्पनके पूर्व भवाप्टकमुदाहृतम् । ततोऽनंतो वासुकिय तक्षकश्व कुलीरकः। क- फोटका शंखपाला कंबलोऽश्वतरस्तया । ततोऽप्टसु न्यौदैन्यं पृथु हैहयपर्जुनम् । शाकुं- तलेयं भरतं नलं राममिति क्रमाद । ततः कुलाचलानष्टौ दलेष्वष्टसु विन्यसेव। हिपवा. निषधो विध्यो माल्यवान् पारियात्रा मलयो हेमकूटश्च गंधमादनसंज्ञा चत्वार्याव- रणान्येवं पंचपावरणे ततः। चत्वारिंशदले पो पंचपावरणे न्यसेन। इंद्रायष्टौ लोकपा- लानष्टस क्रमतो न्यसेवा इंद्रमग्नि यमं चैा निति वरुगं तथा। वायु कुवेरमीशानंदले- प्वष्टसु विन्यसेवा इंद्रादिलोकपालानामष्टौ शक्तीस्तु विन्यसेव । शवी साहाचवाराही खजिनीवारुणी तया॥ मृगारूढा चौरीमलिनीच तथाष्टमी। ततोष्टनामायुधानि- वजादीनि च विन्यसेत् । वजं शक्ति दंडखड्गीपाशांकुशगदाअपि। त्रिशूलं लोकपाला- नामायुधानि कंमालिखेवा ततोऽष्टौ वाहनान्येपामष्टम् क्रमतो लिखे। ऐरावतं तथा- मे महिपं तसंज्ञितमामकरं च मुंग चैव नरंच पमं तथा। ऐरावतादयोऽप्यष्टौ दिग्गजा- स्तदनंतरम् । ऐरावतः पुंडरीको वामनः कुमुदोंभुजः। पुष्पदंतः सार्वभौमः सुपती - श्व दिग्गजा भूगृहांतः पुनर्लेख्या: पंचयनात्मकादहिः । इंद्र विन्यस्य पूर्वस्यामाग्ने- यामग्निमेव चा दक्षिणस्यां यमं चैव नयां निर्गतिस्तथा। प्रतीच्यां वरुणं वायु वा .

·(२३४." यव्यां विन्यसेत्ततः। कुचेरं चैव कौवेर्यापीशान्यामीशमालिखेद । विरूपाक्षं तु विन्य- सेदाग्नेयामग्नियोगतः। नैर्ऋत्यां नियोंगे विश्वस्य च विन्यसेत् । वायन्यां चायु- योगे च लिखेत्पशुपति तथा ईशान्यामूर्खलिंग तु न्यसेदीशानयोगतः। मागादिक्रमतो- लेख्या: शेषाचा भूगृहादहिः । विमवण श्वेतवर्ण सहस्रफणसंयुतम् । शेष विन्यस्य- पूर्वस्यां पूजयेदुपचारकैः । तक्षकं वैश्यवर्ण च नीलं पंचशतैः फगैः । युक्तमुत्तुगकाय च आग्नेयां दिशि विन्यसेत् । अनंत विप्रवर्ण च तथा कुंकुपवर्णकम् । सहस्रफण- संयुक्तं दक्षिणस्यां प्रपूजयेत् । वासुकि क्षत्रियं पीतवर्ण सप्तशतै:फणैः । युक्तमुत्तुंग- कार्य च नैऋत्यां दिशि विन्यसेत्। शंखपाल क्षत्रियं च पीतं सतशतैः फगैः । युक्त मावाह्य वारुण्यां पूजयेद् गंवधूपकैः । महापद्म वैश्यवर्ण नील पंचशः फणः। युक्त मुहंगकार्य च वायव्यां दिशि पूजयेत। कंचलं शुद्रवर्ण च कृष्ण त्रिंशत्फणर्युतम्। फौ. वेर्यो दिशि विन्यस्य पूजयेच विधानतः । कर्कोटक शूद्रवर्ण श्वेतं त्रिंशत्फणापुतम् । ईशान्यां दिशि विन्यस्य पूजयेद्विधिवत्ततः । रुद्रपीठमिदं सर्व रुद्रकल्पे च विश्रुतम् । शंभुना स्वयमाख्यात भक्तानुग्रहकारिणा । कुंकुमागरुकपूरैर्भूर्जपत्रे तथा पटे। लिखितं पूजितं भल्या सर्वकामार्थसिद्धिदम् । यंत्र मंत्रमयं मोक्तं यंत्रात्मा देवतेति च । पून- नीयं प्रयत्नेन तेनेदं देवतामयम्। नाग्निचोरभयं तत्र नच रानभयं कचिना यत्रेदं लि. खितं यंत्र पूज्यते विधितः सदा।" इति स्कंदपुराणोक्त रुद्रयंत्रम् ॥ नच वृहत्प- राशरवाक्ये " अंबुजपदग्रहणस्प स्कांदोक्तरुद्रयंत्रोपलक्षणार्थत्वमित्याशंकनीयम्।। स्कांदोक्तापरणपूनाविधैर्वृहत्पराशरोक्तपूनायामदर्शनात् । अत एव वृहत्पराशरोक्त- रुद्रपीठपूजापले स्कांदोक्तावरणपूजा न भवति । यत्तु परशुरामकारिकायाम् । त. स्मिन पीठे सवखेवा पट्टे का मंडलेऽपि वा । पद्मगंधादिनालेख्यमपत्रं सकर्णिकम् । चतुरस ततो बाह्ये चतुरस्रोपशोभितम् । तस्य पत्रेषु संस्थाप्या अणिमायष्टसिद्धयः । अणिमा पूर्वपने च लघिमा दक्षिणे दले । महिमा पश्चिमे पत्रे प्राप्तिस्तस्योत्तरे दले। माकाम्यमतिकोणे च वशित्व नैते दले ईशितं वायुकोणस्थं सर्वशतं तयेश्वरे । इति रुयंत्रमुक्तम्। तत्र मूलमन्यैपगीयमा गोचीमानं तु यत्र भ्रमति बद्धागौः सवत्सा क्षितिमंडले। तत्सूत्रस मितं क्षेत्रं गोचर्भमानमुच्यते। गोशतं नृपसंयुक्तं यत्रोपविशते भुवि । तदमानं वदंत्येके गोचर्ममानमुत्तमम् इति । 'अत्र गोचर्मणः स्वरूतमात्रमेव विवक्षित नतु पारिभाषिकं गोचर्ममानमित्यपरे । यत्तु एकादशकलशस्थापनमुक्त्वा १ औकस्मिन् पुस्तके " यत्त दशहस्नेन दंडेन त्रिंशदंडानिवर्तनम् । दश तान्येव गोचर्म इति गोचर्ममानमुक्तं तद्दानादिविषयम् । कचित् “ सप्तहस्तेन दंडेन " इत्य- पि पाठः" इत्यधिकम् ।

·। (२३५) तत्र रुद्रपूजनं रुद्रैश्वाभिमंत्रणमुक्तम् तत्काम्यं प्रयोगांवरं नतु रुद्रांगम् । य. थाह दृद्धपराशरः । “एकादशशुमान्कुंभानाहत्य विधिवच तान् । सहिरण्यान् स. वस्त्रांश्च फलपुष्पोपशोभितान् । गंधोदकाक्षतैयुक्तान् पूरयेद्रभक्तितः । अथैकादश- भीरुद्रेरेकैकमभिमंत्रयेत् । रुदै रुद्राध्यापैः । एवं संपूज्य तान्कुंभानमस्कृत्याभिमंत्र्य च । एकादशाहमात्मानमन्यं वा हितकाम्पया। विनायकोपस्ष्टं वा स्नापयेत्काक- वध्धृतम् । मृतवत्सां काकवंध्यां स्नापयेच तथाऽतुरान् । जपनेतत्सद्विषः सर्वदोपै. विमुच्यते। अनड्वाई च वस्त्रं च दद्याद्धेनुं च दक्षिणाम्। भोजयेद्विदुषो विमान समा- सौ कर्मणो द्विजः । भचयैकादशवसाधैर्ययाशक्त्या समर्चपेत् ।" इति । ॥ अथ शिवपार्वतीसंवादः उक्तं च प्रतखंडे हेमाद्रौ रहस्यकल्पेपि श्रीपार्वत्युवाच । " प्रेतमजामजा चापि स्त्रीप्रजा वापि भावयेत् । ग्रहयोगान्विताया च त्यक्ता त्यजति वा पतिः । वद देव फयं तस्याः सर्वमेतद् व्यपोहति । जायते च तथाभीष्टं तत्सर्वं वद मे प्रभो!। श्री शिव उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि सर्वमेतद् व्यपोहति । जायते च तथाभीष्टं तत्सर्वं कथयामि ते । गोमूत्रगोमयाभ्यां च भूशुद्धिः परिकल्पयेत् । आटते च ततो देशे यत्र नान्यः प्रपश्यते । कुंभान समानयेत्तद्वदशैकं च तथा द्विमान आहूय प्रार्यये- सर्वानर्चयेद् प्रियकृमियान् । प्रसाल्य स्थापयेत्कुंभान् पूरयेचीर्यकारिणा । कृत्वात्म- रक्षां विधिवत् स्वस्तिकं च तथासनमा ध्यायन्मां सर्वकामेशं प्राणानायम्य वाग्यतः। संकल्प्यावाह्य कुंभेषु मामेवात्वावहत्विति । आसादितसमस्तं च तथैव परिकल्पयेत् । आसादितं समस्तं पूजोपकरणं देवाय परिकल्पयेत् । आसादितैः समस्तपूनोपकर- गैवमर्चयेदित्यर्थः । कुंभस्य बाह्यदेशे तु लोकपालान् प्र जयेत् । चौदायनोक्तविधि. ना गंगामीशानसन्निधौ घातारमिंद्रमित्यादयो मंत्राः संपूटे चौधायनोक्तास्तत्रलों कपालानयेदिति बौधायनोक्तविधिनेत्यस्पार्थः ईशानमभ्यर्च्य तत्तिन्निधौ गंगा- मपि पूजयेदिति । त्वरितेन च नत्वा मामिद्रादीन्मूलपत्रतः । प्रगपश्चादितः कार्यों नमश्चांते तथैव च । इंद्रादिपदमध्यस्तु मूलमंत्रः प्रकीर्तितः । त्वरितमंत्रस्तु “यो- रुद्रो अग्नौ यो अप्सु य ओपधीषु यो रुद्रो विश्वाभुवनाविवेशा तस्मै रुद्राय नमो अस्तु" इति तैतरीयशाखामु मसिद्धः। अस्पाथर्श ऋपिः अनुष्ट छंदः। त्वरितो रुद्रो देवता। नम इति वीजं । अस्विति शक्तिः । नमस्कारे विनियोग इति । रुदैकादशिनीमेकां स्पृष्ट्वा कुंभोदकं जपेत्। पुनः संपूज्य विधिवत् मामिद्रास्तथैव च। एवं सर्वेषु कुमेषु सर्वे कार्य द्विजोत्तमैः । तत: कुंभान समादाय क्रमात्मूर्ति विसर्जयेत् । सर्व कुंभो- ·(२३६) दकं तस्पा यस्या दोपो निवर्तते। शिवः शिवमितीत्युक्त्वा तना कुमान् विसनयेत् । एतदेकादशगुणं कर्तव्य द्विनसत्तमः। एकादशेऽहि विधिवतव्य विजनगमा दत्वा च दक्षिणास्तेभ्यो नमस्कृत्य विसर्जयेत् एवं दोपाः पणश्यनि जायने च यथेप्सितम् । पुरुषस्यापि कर्तव्यं ग्रहरोगान्वितस्य चा पुष्ट्यायुर्यलकामस्य क्षत्रियस्य च पार्थिवः। प्रतिसंवत्सरं यस्तु चैत्रशुक्ले शुभे दिने । करोति श्रदया युक्तमनेकापद्विहन्यते । पृ. प्ठं त्वया यद् हृदि संस्थितं यत्सीतश्च येनाइमुनाचतुभ्यम् । दोपच्छिई सफलपदं च रहस्यमेतन्मतमुत्तमं मम" इति । अत्र च ऋविमरणांतं कर्म यजमानाईकम् । कळशस्थापनादिविसननांत कर्म एकैकस्मिन् कलश एकैऋतिकई कम् । एतेन यत्माचीनपद्धतिकारैः श्रीमहारुद्रांगत्वेन कलशस्थापनविधिना एकादशकलशस्या- पनपूर्वकं तेष्वेकादशब्दपूजनमित्युक्तं तनिर्मूलमित्यूपेक्षणीयम् । “मानोपहातमिति च सिद्धमंत्रं स्मरेत् द्विजः । स्वललाटे पुनयित्तेजोरू शिवं द्विजः । इदं तु ध्यान- मावाहनार्यम् । दशाक्षरेण मंत्रेण दद्यात्पादाको पुनः। न्यासमंत्रैश्व'सोंकारानस्तोक इति धपि । शंभवायेति मंत्रेण दद्याद् गंधोदकादिकम् । पुष्पधूपपदीपादीन पया लाभ निवेद्य च दशाक्षरेण तेनैव नमस्कुर्यात्पुनर्द्विनः। शिखा वस्प तु रुदस्योत्तर ना. रायणं स्मृतम् । शिरः पुरुपयूक्तंच शिवसंकल्पक च हृद् । फवचं चामतिरथं ने विभ्राह बृहत्स्मृतम्। शतरुद्रियमनेषु देवस्याखं मकल्पयेत् । इति। अत्र पठितोऽप्य यं पटंगम्यास: संपुटानंतरं ध्यानात्मा चानुसंधैय इत्युक्तम् । पंचांगानि स्मरेदष्टम. गवं च जपेद्विनः । उद्धृत्य मणयेनेशं विकिरीति विसर्जयेत्।" इति पंचांगानिसयो- जातादीनि पंचास्यानि स्मरेत ध्यायेत् । अनेन च "पंचास्य सौम्यमात्मानम्" इत्यादिना विहितध्यानस्य कृतस्यापि पुनस्तत्ववाजपेदिति विधीयते। तेनोक्तवि. धिना अष्टप्रणव रुद्र जपेदित्यर्थः । अथवा पंचांगानि सद्योजातादीनि पंचाम्यानि- स्मरेत्पूजयेत् । स्मरणपूर्वकत्वात्पूजनस्येत्पर्थः । एवं च पंचवक्त्रपूजनविषयक शिष्टाचारोऽप्यनुगृहीतो भवति। “दशप्रणव संयुक्ता " इत्यनेन दशप्रणवयोगविधा- नादष्टमणवं च जपेदित्यनेनेद रुद्रनपेऽष्टमगवयोगो विधीयते । अनेन रुद्रमपवि- धायकेन वाक्येनाष्टमणवयुक्तरौद्राध्यायापरपर्यायरुद्रमानस्पैवजपविधानाद् " वयं- सोम" इत्यष्टकहिकात्मकस्य सप्तकंडिकात्मकस्य वा महच्छिरसोजपोऽस्मिन्पोऽनु. कत्वानेव भवति । तेनाष्टमणवयुक्तरौद्राध्यायपात्रस्यैव जपः कार्यः। एवंविधरौद्रा- ध्यायमात्रस्यैव जपः कार्यः । एवंविधरौदाध्यायमात्रस्यैकादशगुणारत्यैकोदो भवति । इत्यंभूतरुदस्यकादशाहत्या एकादशावत्या एकारुद्री भवति । एतादृश्या- शरोधा एकादशावर्तनेनैको महारुद्रो भवति । एताशस्य महारुद्रस्पैकादशगुणा वर्त- ..

·(२३७) नेनैकोऽतिरुद्रो भवतीत्येको रुद्रजपादिपु प्रकारः। नचायं प्रकारो वृहत्पराशरेणनोक्ता " अष्टपणवं जपेत् " इति । " एकादशगुणान्नुदानावर्त्य " इत्यादिनाऽनेक- स्मृतिसिद्धपूर्वोक्तपंचमकारकदेशभूतमकारयकथनेनावशिष्टपकारत्रयस्पापि मूचित- त्वात् । अस्मिन् पक्षे चाविरुदत्वात्परोक्तचपकानुवाफनपः प्रवर्तत एव । यत्तु शिरसा सह रुद्राणां जप्तैर्दशशतै वम् । सर्वे मंत्रा भवत्पस्प ब्राह्मणस्योक्तकारि- णः" इति । यच्च अथवा चरुभिक्षाशी सशिरं रुद्रसहलकी जपेत् " इति वृह- सराशरेण शिरसा सह रुद्रनपविधानमुक्तं तदुक्तप्रकारापेक्षया प्रकारांतरमेव ज्ञेयम्। सहस्रसंख्यानिर्देशात्फलांतरनिर्देशाच । अत्र सहलसंख्याया रुद्रातिपक्षे "वयं. सोम" इति । शिरसः मतिरुद्रमादृत्तिः । शिरसा सहेति सहयोगे सहः । उक्तं च भगवता पाणिनिना "सहयुक्त प्रधाने" इति । हतीया शिरस अमाधान्यं द्योतयति । अस्मिन् पक्षे च रुद्रजपानंतरं चमकनपविधानाच्छिरसो जपो नैव प्रवर्तत इति।। इति वृहत्पराशरोक्तो रुद्रनपविधौ विशेषः ।। ॥ अथाभिषेकविधिः॥ " अथातो रुद्रस्नानार्चनम् " इत्यादिना रुद्रेण करणभूतेनाथाद्रुद्रस्य स्नाना- भिन्नमर्चन रुद्रस्नानार्चनं श्रीरुद्राभिषेक इत्यर्थः । तस्य विधिमिति कर्तव्पतामनुष्ठा- नमकारमिति यावत् । ननु च " जपहोमार्चनविधि व्याख्यास्यामः: " इति हि मा. गुक्तम् । अतः कथं होमविधिमनमिघायैवाभिपेकविध्यमिधानमिति चेत्सत्यम् जपविध्यपेक्षया होमविधौ न्यासादिविशेषविध्यभावाद्धोमेति कर्तव्यताश्च सी कर्मसाधारण्येनान्यत्राभिहितत्वान्नात्र पृथक् तस्याभिधानम् । अभिपेके तु न्यासा. दिविशेषविधेः सत्वात्तस्य पृथगभिधान युक्तमेव । तत्र न्यासविशेपमाह । स्मनि देवता स्थापयेत् " इत्यादिना । अत्र न्यासविशेषविधानान्नपूर्वोक्तन्यासनि- वृत्तिः । " जपहोमार्चनविधिम्" इत्यनेनाभिषेकेऽपि पूर्वोक्तन्यासानां विहितत्वा- । किंतु पूर्वोक्तानां पंचांगन्यासानां विहितानां " प्रजनने ब्रह्मा तिष्टतु " इत्या- दीनां न्यासानां समुच्चयः । तेन “ यातेरुद्र इति शिखायाम्" इत्यादीन्- यासा. विधाय "प्रजनने ब्रह्मा तिष्ठतु" इत्यादयो न्यासा विधेयाः) "अमि वाचि थि- तः" इति यथालिंगमंगानि समृज्येति । " अग्निमें " इत्यादिभिमत्रैर्यथालिंगमंगा- नि संस्पृशेत् । अग्निमें " इत्यादयो मंत्राः प्रयोगे वक्ष्यते । ॥ अथैनं गंधादिमि- रात्मानं प्रत्याराधयेद् " इति। एनं रुद्रं आत्मानं प्रत्याराधयेत् रुद्ररूपिणं जीवात्मानं स्वशरीरं पूजयेदित्यर्थः । तत्रावाहनमंत्र आराधित इत्यादिकः । आवाहनव्यतिरि- तेतरोपचारेषु पंचसु पसु वा "व्यंबकं यजामहे" इत्यय मंत्रः मत्र नैवेद्यमपि मान. आ.

·नमस्ते रुदमन्यव (-२३८) संपरिकल्पयेदिति महार्णवकारः । एवमात्मपूजानंतर शिवपूजामकारमाह " आता. घहंतु हरय " इत्यादिना " व्यंबकं यजामहे " इति मंत्रेण सह समुचितैः " सघो- जातं प्रपद्यामि " इत्येवमादिभित्रैरावाहनायुपचाराः कार्या इत्युक्तं निर्णयसिंधौ शांतिरत्ने कमलाकरभट्टपादः । “ अब्लिगाभिश्च" इति । अदिळगा: "आपो हिष्टा" इत्याचास्तिस्रः । “ अथास्याघोरतनूरपोरेभ्य इत्युपतिष्ठत इति । अथ पूर्वोक्तपूजानन्तरं अस्य रुद्रस्यापोरतनूरघोरादिशराण्युपतिष्ठते । केन । अघोरे- भ्य इत्यादिना सदाशिवों इत्यन्तेन ॥ उपस्थानानन्तरं कृत्यमाह ॥ अर्थतस्य हिरण्येन मूनि कलशेन इत्यादिना संततधारां इति ॥ संततधारापदं सहस्त्र- फलशाभिषेकस्याप्युपलक्षण।। एतदेव घटी स्नानमित्युच्यते।। अतः स्थापनविधावपि पूर्वोक्तपंचांगन्यासादिकार्यम् । “नमस्तै रुद्र मन्यय" इत्यैकादशानामनुवाकानां जपाते जपाते " अग्नाविष्णु सजोषसा" इत्येकादशानुवाकानामेकमेकं जपेदिति । अत्रैकादशानुवाफशटेन रौद्राध्यायो विवक्षितः । तैचरीयशाखासु रौद्राध्यायस्यैका- दशानुपाकात्मकत्वात् । वाजसनेयशाखासु नवानुवाकात्मकत्वेन रौदाध्यायस्यैका. दशानुवाकात्मकत्वाभावाचातश्चैवमयः । इत्येकादशानुवा- माना जपाते जपति " नमस्ते रुद्रमन्यव " इत्याध्यायजपस्यांत समाप्तौ । अग्ना- विष्णु सजोपसा" इत्यादिकानामेकादशचमकानुषाकानां मध्ये एकैकं चमकानु- चाकं अपेदिति । इदं तु तैत्तरीयशाखाविषयम् । “.अनाविष्णू सजोपसा". त्यादिकानामेकादशचपकानुवाकानां तैपामेच समाम्नातत्वात् । वाजसनेयिनां तु चमकानुवाफानां “वाजश्मे " इत्यादिकानामष्टानामेव समाम्नातत्वेनैकादश चमकानुवाकाभावादेकादशिन्यां चमकं विनैव रौद्राध्यायस्यैकादशधाऽवृत्तिः । "ए. कादशगुणान् वापि रुद्रानावर्त्य धर्मवित्। महापापैरपि स्पृष्टो मुच्यते नात्र संशयः" इति मिताक्षरायामत्रिणा "एकादशगुणान् रुद्रानावर्त्य याति रुद्रताम्" इति बृहत्प. राशरेण च रुद्रुमात्रस्यैव जपोक्तेश्चपकानां रुद्रशद्ववाच्यत्वाभावाचेति केचिदाहुः । मपरे वाहुः परोक्तस्याविरोधिन उपादानस्य शाखांतराधिकरणन्पायमूलकत्सा- पूर्वोक्तकात्यायनादियचनैरभिदितत्वादविरुद्धत्वाच वाजसनेयिनां चमफजपानु- धान युक्तमेव सर्वांगोपसंहारेणानुष्ठातुं शक्तिवतां पुरुषधौरेयाणाम्। परन्तु एतावा- विशेषत्तरीयाणां चमकानुवाका एकादशसंतीवि रुद्रशवरुद्रियापरपर्यायद्वयस्य रौद्राध्यायस्य मत्यात्येकैकस्य चमकानुवाकस्प विनियोगो युक्तः । वानसजेयिनां तु चमकानुवाकानामष्टानामेव सत्वेन शतरुद्रियस्प प्रत्यावृत्त्येकैकस्य चमकानुवाक- स्य विनियोगासंभवादृपिवचनेषु चमकमात्रस्यैव जपे विनियोगश्रवणाचं रुद्रस्य सचित्यतेऽष्टौ चमकानुवाका: पठनीया इत्यवगम्यते । यथा बसोर्याराहोमे ·(२३९.) ""वसोर्धारां जुहोत्यौदुवा पंचगृहीतं संततं यजमानोऽरण्येऽनूपेऽमिमात्रे वाज- श्चम इत्यष्टानुवाकेन" इत्यष्टानुवाकात्मकचमकमंत्रसमुदायस्यैकमंत्रत्वेन विनियोगः कात्यायनेनोक्तस्तेनैव न्यायेनेहाप्यष्टानुवाकानामेकमंत्रत्वमेव युक्तमिति । अत्र च यद्वाजसनेयिनां श्रीरुद्रस्य सर्वारत्यंते चमकानुवाकानामेकमंत्रत्वेन विनियोग इत्युक्तं तदयुक्तम् । यतः " नमस्ते रुद्रमन्यव " इत्येकादशानामनुवाकानां जपति " अ- माविष्णू सजोपसा" इत्येकादशानुवाकानामेकमेकं जपेदिति बौधायनेन चमकानु- वाकानामेकादशधा विनियोगाभिधानात् । हेमाद्रौ कौशिकोप । " जपित्वा स- वैरुद्राँश्च चमकाय ततो जपेत् । पुनरेतज्जपेत्सर्वं द्वितीयं चमकं तथा । एवमेकादशगु- पान क्रमेण चमकाँस्तथा । रुदैकादशिनी त्येया सर्वकामफलप्रदाः इति । चमकानां तथैव विनियोगमाह। अतः शारेण यथा विनियोग उक्तस्तथैव वक्तुं युक्तः । यद्यपि वाजसनेयिनाम् "अम्माविष्णूसजोपसा" इत्यादिकतं चमकानुवाकेषु नास्ति। नापि चमकानुवाकनिष्ठमेकादशत्वं तथापि वाजश्वमे " इत्यादिफानष्टौ अनुवाकानेका. दशधाश्रुत्यनुसारेण विभज्य श्रीरुद्रस्य प्रत्यारत्येकैकस्य चमकविभागस्प विनि- योगः संभवतीति न किंचिद्वैषम्यम् । हेमाद्रावप्येवम् । यत्तु ऋपिवचनेषु चम. कमावस्य जपे विनियोगश्रवणादित्युक्तं तन्न । विशेषविधिना सामान्य विधेपसंहा- रात् । यच बसोर्धाराहोमे कात्यायनेनाष्टानुवाकात्मकचमकमंत्रसमुदायस्यैक- मंत्रत्वमुक्तं तत्तस्य वसोर्धाराहोमविपयत्येन श्रुत्यैवाभिहितत्वान्न प्रकृतश्रीरुद्रजपा- दिविषयमिति सर्वमनवद्यम् । शिष्टाचारोऽप्येवम् । अथ चमकानुवाकानामेकादशधाविभागःश्रुत्यनुसारेणेत्थं कल्प्यते । तत्र श्रीरुद्रस्यावृत्तिचतुष्टयपर्यंतमेकैकानुवाकः पठनीयः । तत्राघात्तौ " वा. जश्वमे " इति चतस्रः। द्वितीयावृत्तौ "सत्यं चमे" इति चतस्त्रः। तृतीयारत्तौ " :- ऊंचमे " इति चतस्रः। तुरीयाहत्तौ " अश्माचमे " इति तिस्रः । अतःपरं श्रुत्यनु. सारेण विभागः कल्पनीयः। तथाहि। " अथार्धेद्राणि जुहोति " इति श्रुत्या " अमि- श्वमे" इत्यादीनां तिमणां कंडिकानामधंद्रसंज्ञा विहिता । अतः पंचमारतौ सास्ति- स्रो जपेत्। अथ ग्रहान् जुहोति" इति श्रुत्या " अंशुश्चमे " इत्यादीनां तिसणां पंडिकानां ग्रहसंज्ञाभिहिता अतः पष्ठाटचौ तास्तिस्रो जपेत् । " अर्थतान् यातून जुहोति" इति श्रुत्या "अग्निश्चमे धर्मश्चमे" इति द्वयोः कंटिकयोर्यज्ञक्रतुसंज्ञाभिहिता। ततश्च सप्तमातृत्तौ ते द्वे जपेत्। “अथायुजस्तोमान् जुहोति" इत्यनया श्रुत्या " एका- चमे तिस्रश्वमे" इत्येतस्या अयुफ्स्तोमसंज्ञाभिहिता। अतथाप्टमायत्तौ तामेकामेव जपेन। भय पुग्मतो जुहोति" इति श्रुत्या " चतस्रश्चमे " इत्येवस्या युग्मस्तोमसंज्ञाभिहि- ·. ता। मतो नवमाटतौ तामेव जपे। 'अयं वयांसि जुहोति" इति श्रुत्या "पवि. श्वमै" इस्यनयोः कंडिकयोर्चयः संज्ञा विहिता। अतो दशमाहत्तौ ते जपेता " अथ. नामग्राहं जुहोति । अथ कल्पान् जुहोति" इति श्रुत्या वाजाय स्वाहा । बायु- यज्ञेन कल्पताम् । इति द्वयोनमिग्राहकल्पसंज्ञे क्रमादभिहिते। अत एकादशाहचीपरि- शेपासे व जपेदिति चमकानुवाकानां अतिसंमत एकादशया विभागः । अयं चमकानुवाकजपमकार एकादशेधावृत्त्यात्मके रहे एव। रौदाध्यायात्मक रूपकाख्यरुद्रनपादौ तु अष्टानुवाकात्मकचमकमंत्रसमुदायस्यैकमंत्रत्वमेव । यतः फात्यायनादिभिः फल्पमूत्रकारसोरायां चमकमंत्र समुदायस्यैरुमंत्रत्वेनाभिहि. तत्वात्तेनैव न्यायेनेहा ये कमंत्रताया एवं युक्तत्वात्। " सर्वेपी पारे पुनराराधयेदुचमारा. धनेन" इति । सर्वेपाममिलपितनमकातिविशेषाणां पारे समाप्ती उत्तमारायनेन पुनराराधयेत् अभिषेकानंतरं पूर्ववदेव पुनः पूजयेदित्यर्थः । “पुनराराधयेदुत्तमा राधनम् ॥ इति पाठे तु उत्तपाधिनमभिषेकानंतरं पूनां पुनः पश्चादारापयेत्कृीते- त्यर्थः । पुनः शरः प्रथपपूनापेक्षया नत्वभिपेकांते द्विापूजापेक्षया ।।" तदेतदिधानं मोक्तम् " इति । आदायेव पूजाविधानं मोक्तमित्यर्यः। अथवा तदेतद्विधानमुत्तमारा- धनमभिपेकादिपु प्रोक्तपित्युपसंहारः। ॥ अथ काम्यप्रयोगे विशेषः " दक्षिणाविषयः "॥ अधुना व्याधिविमोचनायें कर्मणि विशेष दर्शयन्नधिकारिभेदादिनानि फलानि दर्शयति । : तेनाभिषिक्तेनोदकैन " इत्यादिना । अक्षीभ्यामित्यनुवाकस्तु प्रयोगे वक्ष्यते। "आचार्याय दक्षिणां ददाति दशगाः सवत्साः" इत्यादि। इदं सूत्रमृस्विकर्तृ- कपक्षपरतपा व्याख्येयम् । पक्षांतरपरत्वे तस्य वैश्ययमसंगात् । आवार्यग्रहण- मुसिनामुपलक्षणम् । यद्यपि ऋत्विय दक्षिणा पृयक न विहिता तथापि। आचार्याय देयत्वेन विहिताया दक्षिणाया अर्धमलिग्भ्योऽपि देया। सर्वत्र ऋखिग्दक्षिणापेक्षया भाचार्यदक्षिणाया द्वैगुण्यविधानात् । यद्वा विशेपाश्रवणात्समा चा देया । समं स्या- दश्रुतत्वादिति न्यायात् । अपरे विदमन्यथा व्याचक्षते । अत्र सूत्रकृता मुख्य- तयाभिषेकस्य स्वकर्तकस्यैव विहितत्वात् ॥ " स्वयं कर्तुमशक्तचे ऋत्तिभिः कर्म कारयेत् " इति परशुरामेणापि स्वककलासंपये प्रत्विकर्तृकत्वस्य विहितवाद- भिषेकल्प स्वकर्तृफत्व आचार्या भावात्तदभाये च " आचार्याय दक्षिणां ददाति" इ. त्यस्प 'वैय्यमुपसंगात्स्वकीयाचार्याय फर्मण: सगुणत्वार्थमिदं दक्षिणादान कर्तव्यमिति विधीयते विवाहे “माचार्याय बरं ददाति " इतिवन । किंचास्य विरुईकरापरले ऋविग्दक्षिणाप्युपदिश्येत । न च सेहोपदिया । न बाषा- ·(२४१) यग्रहणमुपलक्षणम् । लक्षणामसंगात् । तस्मात्कर्मणः सगुणत्वार्थमिदं दक्षिणा- दानं स्वकीयाचार्य संमदानकं विधीयत इति । यद्वा । आचार्यशब्देन ऋविगेवोच्यते। आचार्यश्चेदिदं ब्रूयादिति पूनायामाचार्य आचारं ग्राहपत्याचिनोत्यर्थान् " इति यास्कोक्तेः । तदर्थमिदं दक्षिणादानं विधीयत इति न काप्यनुपपत्तिः आचार्यायेत्ये कत्वमविवक्षितम् । उद्देशविशेषणत्वान् । तेन ऋत्विम् बहुवे सर्वेभ्यो दक्षिणा दे. या । प्रत्यक्षायां गोरभाषेतु तन्मूल्यं देयम् । " गवामभावे दातव्यं तुल्यं मूल्यं न संशयः" इत्युक्तेः । मूल्यं तु " गवामभावे निष्क स्यात्तदर्ध पाद एव च" इति क्षेयम् । निष्कस्तु चतुः सौवर्णिकः। "निष्फ सुवर्गाश्चत्वारः" इति याज्ञत्रयोक्तः । मूल्यभूतैतावदिरण्यासंभवे सौवर्णनिष्कपरिमितं रजतं ग्राह्यम् । तदसंभये तदर्धम् । अत्यशक्तौ पादाम्।। तत्समं घान्यादीति स्मृत्यर्थसारः। यत्तु पत्रिंशन्मते । “ थे. नुः पंचभिराख्यानां मध्यानां त्रिपुराणिका । कायणैकमूल्या हि कनिष्ठानां म. कीर्तिता इत्युक्तम् । यत्तु कात्यायनेन मूल्याध्याये " द्वात्रिंशत्पणिका गावः । इत्युक्तं तस्य शक्तितारतम्येन व्यवस्था बोध्या। द्वात्रिंशस्कृष्णतिलपरिमितं रजत पुराणमा महार्णवे सिद्धांतशेखरे विशेषः। दक्षिणा ह्युत्तमा मध्या चाधमेति त्रिधा मता। तत्र सौवर्णनिष्काणां दशप्ताहसिकोत्तमा । तदर्ध मध्या प्रोक्ता तृतीया त्रिसह- सिका । उचमा त्रिशती वा स्यान्मध्यमा द्विशती भवेत्। शतमात्रावमा क्षेया प्रकार: कीयतेऽपरः। उत्तमा च चतुःपष्ठिस्तदर्धे मध्यमा स्मृता । चतुर्विधतिरन्या स्यादया न्यो विधिरुच्यते । सहस्रं दक्षिणा देवा दशपुरुषकर्नुके । शतानि पंचदेयानि ऋत्विक पंचककर्तृके । अथैककर्तृके देयं शतत्रयमिति स्थितिः। सर्वत्र द्विगुणां दद्यादाचार्याय तु दक्षिणाम् । बहुपुरुपनिप्पाये उत्तमा प्रतिपूरुपम् अधैककर्तृके कर्तुरेकस्यैवो. तमा मता । राज्ञां तत्सदृशानां च दक्षिणा कथितोत्तमा । अन्येषां मध्यमादीति द- क्षिणादाननिर्णयः। अनुक्तदक्षिणाकेपु प्रयोगेवियमीरिता। विभवे सति यो. मोहान्न कुर्याद्विधिविस्तरम् । नैव तकलमाप्नोति प्रलोभाक्रान्तमानस:।" इति ॥ ॥ अथात्राधिकारिणः॥ ते च प्रैवर्णिका एव न पुनः स्त्रीशुदानुपनीताद्यास्तेषां वैदिकमंत्रयुक्त कर्मस- ध्ययनायभायेन साक्षाद्वचनाभायेऽनविकारात् । अन्यत्रैतस्य विस्तरेण निर्णीतत्वा. छ। ' हेमाद्रौ कालिकापुराणे सनत्कुमार उवाच “ अकोपः श्रद्दधानाच निंदादभ. १ एकस्मिन् पुस्तके तु । परशुरामोऽप्याह "वर्णिकाधिकार स्यान्नैव सर्वाधि. फारिकम् नाधिकारो हि शूद्राणां यतः कर्मणि वैदिके । नैवास्ति वेदवाक्यस्य श्रवणेऽन्य. धिकारिता॥ तस्य स्यादधिकारिवं कथं कर्मणि वैदिके । अतो रुद्रायनुष्ठाने सर्वस्मिन्न- पि पैदिके । त्रैवर्णिकोधिकारी स्यान्न शुद्रादिरिति स्थितिः". । इत्यधिकम्, ·(२४२) विवर्जितः । शूद्रान्नेन संस्पृष्टस्तस्प वै फलदोऽनय । यश्च ते सदा सत्य न वाचति यथेष्टतः । तानेवाशृण्वतः शूद्रांस्वस्य ते फलदः सदा । परस्वं परदारांच कामयेत इरेत्तु यः। गुरोधालीकनिधी न तस्य फलदो ध्रुवम् । यः क्रुद्धो हसवे लोकान् ब्रा- ह्मणाश्च तपस्विनः। शपत्यहं कृतोमृढ अफलास्तस्य ते ध्रुवम् । नैत्यकं विधिमुत्सृज्य हीनः स्तेयी यथेष्टभुक् । तिटते सतवं मृत्योंयस्तस्य फलदा नते" इति । अयं च श्री रुदनपोऽग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादिवन्नित्यः काम्यश्च । तत्र श्रुतिस्मृतिपुराणेषु फळथ- चणाकाम्यः । नित्योऽपि । यावज्जीव जपेद्रुद्रं पोरुपं मुक्तमेव वा। वे विशति महा- देवं गृहं गृहपतिर्यया।" इति वाक्ये यांवन्जीव रुजपकर्तव्यताविधानात् । “यो- हि रुदानधीत्यापि न चाभ्यसति मृधीः। अभाग्यो नैव तत्तल्पः पृथिव्यामस्ति क- थन" इति हेमाद्री कालिकापुराणे जपापरपर्यायाभ्यासाकरणे निंदाश्रवणाच । तदिदं रुद्रजपादिकमसति सामथ्र्य ऋत्विद्वारा कुर्याद । तदाह परशुरामः स्व कर्तृपशक्तविम्भिः कर्म कारयेत्” इति । ऋत्विजस्वनूवाना घाह्यांतःशुदाः समदर्शिनो यजुःशाखाध्यायिनो रुद्रनपनिरता मितवाचो मिताहारा इत्यादि लक्षण- लक्षिता ज्ञेयाः । परशुरापोऽपि । " विमा कार्याः सदाचाराः थोत्रिपाः सत्यवा- दिनः। पट्कर्मनिरताः श्रेष्ठाः साधयश्च बहुश्रुताः । जपनिष्ठास्तयोनिष्ठा धर्मिष्ठा वेद- वादिनः । अनुचानाः कुलीनाश्च शैवशास्त्रविशारदाः । पुण्यपापविचारमा वेदवेदांग- पारगाः । इति ॥ अनूचाना प्रवचनसमः । ॥ अथ वृहत्पराशरोक्तपट्कर्माणि । संध्या स्नानं जपश्चैव देवतानां च पूजनम् । वैश्वदेवं तयातिथ्यं पट्कर्माणि | दिने दिन, इति । पर्वत दीपित हप्ता सर्वे यांति मगादयः । तया सर्वाणि पा. पानि वेदाभ्यासरतं द्विनम् । वेदः शिवः शिवो वेदो पेदाध्यापी द्विनः शिवः । तस्मात्सर्वमयत्नेन वेदाध्ययनमाचरेद । शरीरे यस्य चेदस्य कंडिकैकापि तिष्ठति । न स लिप्येत पापेन पद्मपत्रमिवांभसा । येदाक्षराणि याति पठितानि द्विजातिभिः । ताति हरिनामानि पायनानि दिमन्मनाम्।" इत्यादिवाक्येभ्यो वेदाध्यापिनोति श्रेप्टाः रुद्रजपनिस्तास्तु तेभ्योऽपि श्रेष्ठतमाः । यथोक्तं धृहज्जाबालोपनिपदि । अनु- पनीतशतमेकमेकेनोपनीतेन वत्समम् । उपनीतशवमेकमेकेन गृहस्थेन तत्समम् । सहस्यशतमेकमेकेन वानप्रस्थेन तत्समम् । वानप्रस्थतमेकमेकेन यविनातत्समम् । यतीनां च पूर्णशतमेकमेकेन रुद्रजापकेन तत्सममिति । यजुर्विधानेपि । “ बहूनां स. मवेतानां येदांगविदुपामपि । रुदनाप्ये स्पितं दृष्टा हव्यकव्ये नियोजयेत् । न पि. शाचा न रक्षांसि न देवविद्विपो जनाः। इविविलुप्प गच्छति संस्थिते रुद्रनापिनि । अनुपनीतशत चेकमुपनीतस्तु तत्समः । उपनीतशतं के घेदाध्यायी तु तत्समः ! त ·(२४३) वेदाध्यायिशतं चैक वानमस्यश्च तत्समा । वानप्रस्थशतं चैक यतिरेकच तत्समः । यतीनां शतमेकं तु रुद्रनापी तु तत्समः।" इति वृहत्पराशरोपि “ द्विमः स्वदार संतुष्टः शुचिः स्नातो नितेंद्रियः। जपतर्पणहोमादौ रतो यो वत्सरं जपेत् । दशाना- मश्वमेघानां फलं मामोति वै द्विनः । सुवर्णपृथिवीदानपुण्यभाक् प्रजायते । महापापो. पपापैश्व मुक्तो रुद्रत्वमृच्छति। एकादशगुणान् रुद्रानावयं यातिरुद्रताम्। रुद्रजापी शुचिः पुण्यः प्रक्तिया श्राद्धभुक् वरः। वंशानां विंशति चैकां तारयेद्रुद्रजाप्यकत्। एकतो यो- गिनः सर्वे शानिभिः सह सट्टतैः। एकतो रुद्रनापी तु मान्यः सर्वदिवौकसाम् पात्रमत्र- पवित्रं च नाधिकं रुद्रजापिनः। तस्यै दत्तं हुतं भुक्तं तदानंत्याय कल्प्यते ।" इति । ननु च यजुः शाखाध्यायिन एवेत्ययं कुतो नियम इति चेदुच्यते । " अथातः शत. रुद्रियं जुहोति " इत्पादि श्रुतिविहितशतरुद्रियहोमशेपभूतरौद्राध्यापलक्षणमंत्र- समुदायस्य रुद्रशतरुद्रियरूपसमाख्याद्वयपुरस्कारेण यजुर्वेदशाखास्येव समाम्नात- त्वेन तदितरवेदशाखासु तदभावेन च यजुर्वेदभिन्नवेदशाखीयानां शतरुद्रियाप. रपर्यायश्रीरुद्राध्ययनाभायेन तज्जपादावनईत्वात् । अत एव बचा छंदोगा आयर्वणिकाश्च विमा रुद्रजपादावात्विज्ये वाः । यथाह शाट्यायनः । " वचः सामगाश्चैव तथा चायर्वणा द्विनाः । महारुद्रमपे नैव शस्तास्ते श्रुतिधर्मतः" इति । कैथिदिदं कात्यायननाम्नोदाहृतम् । उशना अपि । ऋग्वेदी ब्रह्मवेदी वा पितृवेदी तु यो दिनः 1 घोराशांततरे रौद्रे जपे तान् परिवर्जयेत् "। इति । पित्वेदी छंदोगः। "ययेकं भोजयेच्छा छंदोग सत्र भोजयेत् ऋचो यपि सामानि त्रितयं तत्र विद्यते" । इत्यादिवचनैः । पैत्रये कर्मणि छंदोगस्य प्रशस्तत्वेन वि- प्रद्वारा सामवेदस्पापि पित्संबंधात् । ब्रह्मवेदी आथर्वणः । घोराश्वाशांताश्चयोरा- शांताः । अतिशयेन घोराशांतास्ते घोराशांततराः । तथाच श्रुतिः । तेषां वा उम. यतो नमस्कारा अन्येऽस्यतरतो नमस्कारा अन्ये ते हते घोरा अशांततरा य उभयतो नमस्कारा उभयत एवैतानेतद्यज्ञेन नमस्कारेण शमयति ते विद्यते यस्मिन् सपोरा शांततरस्तस्मिन् अर्श आदित्तात्मत्वर्थीयोञ्च् । रौद्रे रुद्रदेवताकशतरुद्रियविषयके जपे इत्यर्थः । यहचाचा अपि याजुप रुद्राध्पयनवतो रुदनपसमर्यास्तु वरीतव्याः । याजुपश्येद् यजमानस्तदा सर्वेऽप्यतिनो यजमानसमशाखीया एव न पुनभिन्न भिन्नशाखीयाः। तथा सति " अक्रिया त्रिविया प्रोक्ता" इति पूर्वोदाहत- छंदोगपरिशिष्टस्यकात्यायनवाक्ये परशाखोक्तकर्मानुष्ठानस्याकरणपरपर्यायाक्रिया- त्वोक्तिविरोधापत्तेः । स्वशाखाविहिते श्रीरुदनपादावनुष्ठेयेऽन्यशाखीयानापाविज्य प्रसक्तरमावात्। एतेनानेफयजुःशाखीयविनां वरणमाचरतो मूर्खा एवेत्युपेक्षणीयाः ·(-२४४) यजुर्वेदशाखातो भिन्नववादिशाखीयश्चैधनमानस्तदा यजमानपरंपरागृहीतय : शाखीया एवाविजो नवनियमेन यत्किचिद्यजुः शाखीयाः । “वेदानधीत्य वे- दौ वा वेदं वापि यथाक्रमम्" इति याज्ञवलपेन वेदाध्ययनं विदधताऽनेकवेदाध्यय. नपक्षे वेदशम्देन तत्तदनिष्ठस्वपरंपरागृहीतशाखीया विवक्षितसेन स्वपरंपरापरि- गृहीतपः शारवायाः स्वशाखाबोधनाद । एतच्च प्राक् सविस्तर निर्णीतम् । स- त्रियवैश्ययोरन्पतरश्चयनमानस्तदा पुरोहितशाखायाः। पुरोहितश्च वरणसंपादितः पा- रंपर्यागत एव न पुनयः कश्चित् । वरणेन पुरोहितसंपादनं च धरणेन पुरोहितं भाव- येदित्यर्थकात् "पुरोहितं वृणीत " इति श्रुतिवाक्यासिद्धम् । तन्नाशादौ तु वत्स- दृश पुरोहितांतरमुपादनीयम् । सादृश्य चैकगोत्रैकवेदशाखाध्ययनत्वमादाय ज्ञेयम् । ॥ अथ रुद्रजपादौ वर्जनीयविप्रा उच्यन्ते ॥ ते च परशुरामेणोक्ताः। “काणः कुष्टिजडः क्रोधी पुनर्भूः श्यावदतकः। निदि- तपतितः क्लीवः कुदेशी वेदवर्जितः। हीनांगोप्यधिकांगोवा छिन्नांगः कर्कश शमा मागधो वामनः कृष्णो दिनो वयॊ जपादिषु" इति । अक्षतापां क्षतायां पोतन्न: पुनर्भूः । छिन्नांगो विद्धमनननः । अंगांतरछिन्नोऽपि । कृष्णोऽत्यतं कृष्णवर्णः । ऋत्विगसंख्यामाह परशुरामः आहूय ब्राह्मणान सर्वान् पूर्वमेव परीक्षितान् । रुद्रसंख्यास्तु फर्तव्याः स्व- शवत्यापेक्षयाथवा । एको वा स्पाद्विवानज्ञः कुर्याद्वा सर्ववित्स्वयम् । इति ।। महा. गये तु । "युग्मशो ऋत्विनः मोक्ता अष्टौ ते वेदपारगा। कंदमूल फलाहारा दधि- सीराशिनोऽपि वा।" अतो यत्र कर्माविवेगेन निर्वाह्यं भवति तत्र यावद्भिः ऋवि- भिः कर्मयेगेन निर्वहति तावतो वृणीत इत्युक्तम् । नारायणभहास्तु । रूपक एक- .एव॥रुद्री लघुरुद्र महारुद्रेप्येक एकादश वा । अतिरुटे एकादश, एकविंगत्युत्तरं शतं चेति ऋत्विक्संख्या. मतिनिधिपक्षे सनियम इति साम्प्रदायिका इति विशेष. मुक्तवंतः । स्वस्पाशक्तौ तु स्वातिनिधित्वेन जपहोमाभिपेकार्य ब्राह्मणान हण्यादि. स्युक्तं नारायणभट्ट । सति सामध्ये तु स्वयमृत्तिइनिरपेक्षः कुर्यात् । तदाह पर- शुरामः । “एको वा स्याद्विधानज्ञः कुर्याद्वा सर्ववित्स्वपम् ।" इति । ॥अथ कर्तृनियमानाह वृहत्पराशरः ।। "अपातः सिद्धिकामः सन फंदमूलफलाशनः। गोमूनयावकक्षीरदधिशाका- ज्यभोजनः। इविष्यभोजनो वासो विमो मुन्पन्न भोजनः । जपहोमादिकुर्वाणो ययो- तफलभाग्भवेत् " इति । याज्ञवल्क्योऽपि । शाफयावकभक्ष्याणि पयोमूलफलानि च। विशगंगाटकं चैव इविष्यान्नानि यानि च दधिसर्पिस्तथा पापः प्रशस्तायुत्तरोच. " ·(२४५) रम्। चरवो छुपवासश्च भैष्यनक्तमयाचित्तम्। एतान्यत्र व्रतान्याहुः शस्तानि जपकर्म- णि" इति। बृहत्पराशर धीरो दृढव्रतो मौनी जितक्रोधो जितेद्रियः। धौनवासास्त्वधा शायी रुद्रलोके महीयते "। अत्रायः शब्दः खवा व्युदासार्थो नास्तरणदातार्यः! ॥ अथ जपधर्माः॥ तत्र योगी याज्ञवल्क्यः । विवियज्ञाजपयज्ञो विशिष्टो दशभिर्गुगः । उपांशुः स्याच्छनगुणः साहस्रो मानसः स्मृतः" इति । उपांशु मानसयोलक्षणमाइ स एव । “विना शद्धं जपो यस्तु चलजिह द्विजच्छदः । उपांशु तं जपं प्राहुमनसा मा- नसं बुधाः । ध्यायेत मनसा मंत्र निहवोष्टौ न विचालयेत् । न कंपच्चिरो ग्रीवां दंतान्नैव प्रकाशयेत् " इति । तत्र हेतुमाह स एव । यक्षराक्षसभूतानि सिद्धविद्याध. रोरगाः। हरति प्रसभं यस्मात्तस्माद् गुप्त समाचरेत् ।" इति । " प्रच्छन्नानि च- दानानि ज्ञानं च निरहं कृतम् । जपानि च मुगुप्तानि तेषां फलमनंतकम् । मानसः शांतिकजप उपांशुः पौष्टिकः स्मृतः । सशद्ववाभिचारश्च जपस्तु त्रिवियः स्मृतः" इति। तथा। नच क्रमन्न व हसन न पावलोकयन्। नापाश्रितो न जल्पश्च न प्रा. वृतशिरास्तथा । जपकाले न भाषेत व्रतहोमादिकेषु च । एतेष्वेवावसक्तस्य यया- गच्छेद द्विजोत्तमः। अभिवाय नतो विमं योगक्षेमं च फीतयेत्। स्त्रीशूदपतिवाँचव पा. खंडिनो रजस्वलाम् जपकाले न भाषेत ब्रहोपादिकेषु च यदिवाग्यमलोप: स्या- नपादिपु कथंचन । व्याहरेद्वैष्णवमंत्रं स्मरेद्वाविष्णुपव्ययम् । तूष्णीमासीनश्च नरें- मंडालपतितादिकान् । दृष्ट्वा तीर्थमुपस्पृश्य भाष्य स्नात्वा पुनर्जपेद । आचम्य म. यतो भूत्वा जपेदशुचिदर्शने " इति । बृहस्पतिः । नमः संदरणं शौच मौन। मंत्रार्थचिंतनम् । अव्यग्रत्वमनिर्वेदो जपसंपत्तिहेतवे " । इति श्रीरुद्रजपस्तु सरपू- वेक कार्यः। " यज्ञकर्मण्यजपन्पूंखसामसु" इति पाणिनिना " यज्ञकर्मणि सु. ब्रह्मण्या साम जपन्यूखयाजमानम्" इति कात्यायनेन च यन्त्रकर्षणि जपादिव- जमेकश्रुतिविधानेन जपादिषु श्रेस्त्रर्यावगमान् । “ मैत्रो हीनः स्वरतो वर्गतो वा मिथ्या प्रयुक्तो नतमर्थमा । स वाग्वजो यजमानं हिनस्ति यशः सरतोपरा- पाद 1" इति महाभाष्याच्च । अतो वैदिकमंत्रमात्रजपे स्वयमेवेति ध्येयम् । सर दर्शनं तु इस्तेनैव " हस्तेन इति माविशाख्यसूत्रात् । हस्तेन वेदं योऽधीते सर. वर्णार्यसंयुतम् । अम्पजुः सामभिः पूतो ब्रह्मलोके महीयते । इस्तहीनं तु योऽधीते स्वरवर्णविवर्जितम् । ऋग्यजु: साममिदग्धो-वियोनिमधिगच्छवि ॥ इति नाग- देवान्हिके पाणिनिनाऽभिहिवत्वाच । तत्र विशेषः सोन्नतंतुकरं कुत्ता सुन्यक्तां. गुलिरंमितमा स्वरविच्च स्वरं कुर्यात्मादेशदेश गामिनम्। इति। अभिगदौ तु हस्तस्य . ।

·ध्यापृतत्वान्न इस्तेन स्वरमदर्जनम् । एवं गायत्रीजपादावपि न हस्तेन स्वरमदर्शनमा. गणनायां हस्तस्य व्यापृतत्वात् । ॥ अथ मुहूर्तविचारः॥ श्रीरुद्रजपाघारंभातु' यदैव श्रद्धोत्पयत्वे वईव कार्यः । " नवमुपासीत. कोहि मनुष्य श्वो बेद " इति श्रुतेः । श्वश्वाकरवाणीत्येवमुपासनाकालांतरसतीक्षा- न कार्या। हि यस्मात् मनुष्यस्य वा कालसंबंधिनीवनं को वेद को नाप जानीयात् ।। आपुपोऽस्थिरत्वादिति श्रुत्यर्थः। परशुरामोऽप्याह। “यदैव जायते वित्तं चित्तं श्रद्धा समन्वितम्। तदैव पुण्यकालोऽयं यतोऽनियतनीवितम्। अतः सर्वेषु कालेषु जपस्या- रंभणं शुभम् " इति । सति संभवे तु दिन शोध्यमेव । भगवानध्यायान् वयित्वा स्वाध्याये कार्यः। ययोक्तं परशुराम सारिकायाम् । " अल्पं अपेदनध्याये पर्वपल्प- व जपे। पेदाचैव तथा रुदान स्वाध्याये केवलं जपेत्। अनध्यायेप्वधीयते शकः किन- इनिष्यति। एता नारद देवेन मृताः स्वर्ग न याति ते " इति। तथा तत्रैव। इंदोर्ट दि- क्षये प्राप्ते ब्रह्मयज्ञं नकारयेत् । न जपे दिकं जाप्यं गायत्र्यष्टोत्तर शतम् " इति । अन्ये वाहु। स्वाध्याय उपक्रांतो नियमेनान्वहमनुष्ठीयमानः श्रीरुद्रापोऽनध्यायेऽपि कर्मन्य एव । यथाहांगिराः । दशोत्तरोत्तरगुणः मकाशोपांशुपानस जपो वेदोपनि- पदांय उक्तः सर्वपापहा अनध्यायेऽप्ययं कार्य इत्याह भगवान् मनुः" इति। मनु- रपि । "वेदोपकरणे चैव जपे चैव तु नैत्यके । नानुरोधोऽस्त्यनध्याये होममंत्रेषु च. वहि" । इति । येदोपकरणमुपाकर्म । एवं नियमेनान्वहमनुप्ठीयमानः सहस्त्रादि संख्याविशिष्ठो गायत्रीजपोऽनध्यायेऽपि कर्तव्य एव । " अनध्यायेऽप्ययं कार्य: इत्युक्ते। " जपे चैव तु नैल्पके " इत्युक्तेश्या " तेनेह तस्प द्वावनध्यायौ यदामा- शुचिर्य शश्च" इत्यापस्तयोक्तो ब्रह्मयज्ञवदात्मनो देशस्य चाशुचितारूौ दावा- नध्यायौ नत्वन्येऽनध्यायाः। अतः स्मृत्युक्ताः परशुरामोदाहृताः । अन्येऽनध्याया मध्यपनविरपा नियमवद्विषयाच। तेनानियपताकाहाचिकानुष्ठाने त्वनध्याये श्रीरुद्र- जपो न भवत्येव । एवं गायत्रीजपोऽध्यनध्यायेऽल्पीयानेर कर्तव्यो न तु सहस्त्रादि संख्याविशिष्टः । तपा। आशौचाटते. पूर्व देवार्चन श्रीरुद्र अपादेशमे ते समा. १ एकस्मिन् पुस्तके " पराशरेणोक्तः । " वैशाखे श्रावणे मासे वाधिनमार्गशी- पैक । मायफाल्गुनयोर्वापि सिते पक्षे शुभे दिन । रुद्रारंमा मकर्तव्यः पुत्रपौत्रादिद्धये । कार्तिक स्वर्णलाभास्यादिति केचित्। " वानि तु संग्रहे। “ अनध्यायतिथि रिक्ता तथा षष्ठी विहाय च । इतरासु च कर्तव्यो रुद्रारंभ शुभप्रदः। अनध्याये च संध्यायामपरा का 'येचना स्त्रियां रनम्वलायां च रुद्रारंभो न सिद्धिदः" इति। रत्नमालायाम् । सोमसौम्य. परशुक्रवासराः कर्मसु भांति हिदिदाः" इत्यधिकम् ।।

·(२४७) से पूर्व मध्ये आशौचोत्पत्तायुपकांत देवार्चनं श्रीन्द्रनपादिक व समारनीयमेव नमा. शौचववादसमापितस्यैव तस्य त्यागः । एवं नियमेनान्वहम नुष्ठीयमानं सहस्रादि संख्याविशिष्ठं पुरश्चरणरूपं गायत्री मंत्रादेर्पतनपानुष्ठान समापनीयमेव । पया। आशौचापूर्वमेव मारब्धं नियमेनान्वहानुष्ठीयमानं सहस्रादिसंख्याविशिष्ठ पुरथः रणरूपं वा गायत्रीमनादेनजपानुष्ठान श्रीरुद्रनपाउनुष्ठान देवानं चा शौचप- ध्ये कार्यमेव । नत्वाशौचशातत्य त्यागः । ययाह लघुविष्णुः। “ तयाविहेप आदे होमेऽर्चने जपे। आरम्प सूनक न स्यादनारंमे तु सूतकम्। प्रारंभो पर गं यज्ञे संकल्पो व्रतसत्रयोः । नांदीश्राद्धं विवाहादौ श्राद्धे पाकपरिक्रिया " इति । अत्र प्रारंभो वरण-मधुपौत क्षेपम् । "गृहीतमधुपर्कस्य यजमानाच ऋविनः" इत्युक्त। एतच वरणवत्रेयं । अवरणवत्स्वायानेष्टिपशुसंधादिपु तु स्त्रीयाद्यपदार्थे प्रातनमे- वारंभः । अत एव । " ऋत्विना दीक्षितानांच यज्ञियं कर्म कुर्वताम् " इति याशव- लयेन स्त्रीयाद्यपदार्यकरणानंतरमेवाशौचाभाव उक्तः । तथाच दर्शपूर्णमासयोर- वृतस्य होत: सानिधेनीपु मवृत्तस्यैवाशोचाभाव उपपयते । एवं च स्माते महारौद्रा- दौ लक्षहोमकोटिहोमादौ तुलापुरुषदानादौ च मंत्रबद्धरणाभावाविना लौकिक वरणे कृते मधुप चाहते स्त्रीयाद्यपदार्थारभाभा च सत्यंतराशौचोत्पत्तावन्ये ऋत्विजो वरितव्या इति । फन्यापितरं प्रतिदानमेव विराहा वरं प्रति तु होमपाणि- ग्रहणादि । प्रारब्धपाके श्राद्धे श्राद्धकर्तुः । कवनिमंत्रणे श्राइभोक्तः । इति ब्यव- स्थेति फालतत्वविवेचनकारादयः । शंकरभट्टकृतधर्मपकाशे तु । " तत्स्मृतिपु पा. कनिष्पत्तिकृतसंकल्पता निमंत्रणानां त्रयाणामप्याशौचाभाव निमित्तत्वोक्तेनिमित्त- अयसमुचय एव श्राद्ध नाशौ वम् । तथैव शिष्टपमाचारादित्युक्तम् । " होमोऽमुत. लक्षकोटिहोममहारुद्रादिः । मदनपारिजाते मायश्चित्वाध्याये देवपद्धनौ नागदेवा- हिक च याज्ञवल्क्योऽपि । “शिववियर्चने दीक्षा यत्य चामिपरिग्रा । स त कर्माणि कुर्वीत स्नातः शुद्धिमवाप्नुयात् ।" इति । शिवार्चन श्रीरुद्राभिषेक। " अपहोमा- बनविधि व्याख्यास्यामः " इत्यत्र " रुद्रस्नानाचनविधि पाख्यास्यामः" इत्य- अचानशद्वाभिधेयः श्रीरुद्राभिषेक इति महार्णवकारादिभिर्याख्यातलाव । पाथि- बलिंगाधनादि वा शिवाचनशनाभिपेयम् । विष्ण्वचनमपि पुरुषसूक्तसाध्य मंत्रा- तरसाध्यं वा वैदिकमागमोक्तं वा । तया निर्णयसिंधी शूलपाणौ लेंगे। " बरं- माणपरित्यागः शिरसो वापि कर्तनम् । न वापूज्य नीत शिवलिंगे महेश्वरम् । सूक्के मृतके चैव न त्याज्यं शिवपूजनम् । " इति । एतानि च सहस्रादिसरूपा. विशिष्टगायत्रीजपधीरजपश्रीरुद्राभिषेकत्रीविष्णवर्चनान्यन्नई नियमेनानुष्ठीयमाना. न्यसाधारणनियमवत एवाशीचे भवति । तदुक्तं निर्णयसिया ब्राह्मे । “ गृही., ·" (२४८) तनियमस्यापि न स्यादन्यस्य कस्पचित्" इति । स्मृतिरत्नावल्यामपि । गृही. तनियमाहते " इति । अत्र नियमनिष्ठमसाधारण्य तु माणविपचितुल्ये मदति सं- कटे उपस्थितेऽपि यस्यानुष्ठानमंतरेणोदकमात्रस्याप्यनभ्याइरणमेव । एतादृश- नियमाभावे तूक्तसख्या विशिष्टगायत्रीजप श्रीरुद्राभिषेकायनुष्ठानाभाव एव । “नि- त्यानि निवर्तेरन् वैतानवर्जशालागौ चैकेऽन्य एतानि कुयुः" इति पारस्करगृह्ये नित्यानां कर्मणां निषेधेन तदधः पातिनो नित्यदेवार्चनादेरपि निषेधात् । अत एव सर्वदेशीयशिष्टानामाशीचे नित्पदेवाचनाद्यचरणमेव दृश्यते । इति । अब जपदेशाः"-योगीयाज्ञवल्क्यः। जलांत वायगारे वा जपंदेवालये तथा। गवां गोष्ठे दशगुणग्न्यागारे दशाधिकम् । सिद्धक्षेत्रेषु सर्वेषु देवता याच सन्निधौ । सहसं शतकोटीनामनंतं विष्णुसनिधौ।" तथा "जपेद् गोष्ठे तयारण्ये सिद्धक्षेत्रे शि- वालये। अन्यागारे समुद्रेच नदीनिरपर्वते । जपेदन्यत्र वा विद्वान् शुद्धदेशे मनोरमे। इति शुद्धदेशे तथा गृहे" इति कचित्शदीपस्यानं विचित्य रुद्रजपादिकं कार्यमिति केचित् । दीपस्यान तु "युग्मं स्वराणां विलिखेच पूर्व कादीच वर्णान् क्रमतः क्षमीशे। स्थानाधिपस्याक्षरमस्ति यत्र तं दीपदेश मुनयो वदंति" इत्येवल्लक्षणलक्षित क्षेयम् । अस्य तांत्रिकमंत्रजपपरत्वादिकमंत्रजपपरत्वाद्वैदिकमंत्रजपे न विचित्यमिदमित्यपरे । दीपस्थानापवादो निर्णयसिंधौ । “ कुरुक्षेत्रे प्रयागे च गंगासागरसंगमे । महाकाले घ काश्यांच दीपस्थान न चिंतयेत् " । इति । अयं च त्रिविधोऽपि रुद्रो भस्मना त्रिपुंधारणं रुद्राक्षधारणं कृत्वा कार्यः। "विना भस्मत्रिपड्रेण विना रुद्राक्षमालया। पूजितोऽपि महादेवो न स्याचस्य फलप्रदः।" इति लिंगे भस्मत्रिपुंडूरुद्राक्षघारणं विना शिवाच नादापनधिकारोक्त। भस्मरुद्राक्षधारणविधिस्तु वृहज्जाबालोपनिपदि कालानिरुद्रोपनिपदि ब्रह्मोत्तरखंडे च ज्ञेयः। श्रीरुद्रमपमदिमातहेमादौ कालिफापुराणे ब्रह्मोत्तरखंडे च सविस्तरं निरूपित इत्युपरम्यते ग्रंथगौरवमयादिति दिक् । भीमसानंसदेवेन श्रीपदुदयालुनाविधयोदशेन कापीरनिकातिना ।। श्रुतिस्मृत्यालवालोऽयं रुद्रकल्पद्रुमोऽपितः। मदीयनापयो विष्णुवर्धयोः शिवपादयोः।। पहुर्मुहुः प्रार्थयेहं सजनान् शुदमानसाना मयोक्तमिह सम्भोध्ये विचार्य सदसच यत् इति श्रीसूर्यपुरनिवासिना भीतडाखेडावालविप्रजातीयन द्विवेद्युपनामकपरशुरामात्मजेन जगन्नाथशर्मणा संशोधितेश्रीरुद्रकल्पद्रुमे शास्त्रार्थपरिच्छेदा समाप्तः ॥ .

·( २४९ + ॥ अथाभिषेकपरिच्छेदः ॥४॥ सिद्धिबुदिप्रदातारं विघ्नव्यूहविदारणम् । महागणपति वंदे लक्ष्मीविष्ण्वादिभिर्टनम् ॥ सच्चिदानंदरूपाय शिवादेहार्धधारिणे । तत्र ॐकारवाच्याय शिवायाभीष्टदायिने ।। श्रीनृसिई रमानार्थ सचिदानंदविग्रहम् । विधींद्रोपासितं वंदे भक्तकल्पमडीरहम् ॥ कात्यायनं गुरून्नत्वा श्रीपदुद्धवस्नुना । तन्यतेनंतदेवेन रुद्रार्चापद्धतिर्मया ॥ पद्धत्यो विविधा अन्याःस्फुटाःसंतीह यद्यपि ताभ्यस्वस्या विशेषोय: पंडितःसोऽवधार्यता अय काण्वमाध्यंदिन्यादि वाजसनेयिशाखानुसारेण रुद्राभिषेकमयोग उच्यते । तत्रादौ वर्तविशेष मतिशाखाविशेषेण रुद्रानुष्ठानं निणीयते । यद्यपि वाजसनेयि. शाखासु श्रुतेऽपि रुद्रे रुद्रनपादिविधिस्तस्येति कर्तव्यताविधिश्च न श्रूयते । बौधायन सूत्रहेमाद्रयुदाहृतशौनकमतवृहत्पराशरस्मृतिकालिकापुराणादौ तु रुद्रेति कर्तव्य- ता विधिर्नानाविधो दृश्यते । अतस्तेषामन्यतमः प्रकारो वैकल्पिक प्रतक्तस्तथा पि" अथाभिधास्ये रुद्राणां शांतये गृहमेधिनाम् । पंचांगानां विधानं तु यत्कृत इंति पातकम्" इत्युपक्रम्य समधीते " इपेत्वादिषु मंत्रेषु खंब्रह्मांतेषु याः क्रियाः । दशमणवसंयुक्ताः भूर्भुवः सरिति च" इति वृहत्सराशरवाक्ये खंब्रह्मांततोपादा- नात् । इपेत्वादिकानां खग्रंह्मांतानां मंत्राणां माध्यंदिनशाखायामेव सपधीतत्वा- सतो भिन्नास तैत्तरीयशाखासु " समुद्रो अश्वस्य योनिः समुद्रः इत्यंतताया समधीतत्वेन खंब्रेलांतताया अभावात् बृहत्पराशरस्मृतिविहितो रुद्रेति कर्तव्यतावि. धिर्माध्यंदिनशाखाविषय इत्यध्यवसीयते अत एव बृहन्पराशरस्मृतिविहित रुद्रेति कर्तव्यताविधा काण्वमाध्यंदिनशाखासमधीतमंत्राणामेव विनियोगो दृश्यते । न पुनस्तयोरनधीतानामन्यशाखासमधीतानां मंत्राणाम् । तेन बौधायनायुक्तो रुद्रेति फावमाध्यदिनादीनाम् । संग्रह्मांततायाः काण्वशाखायामपि माध्यंदिनशाखायाः सर्ववाजसनेयिशाखासाधारण्याद । पराशरोक्तो रुद्रेति कर्तव्यताविधिः सर्वजिसने. पिशाखासाधारण एव,। उक्तं च ग्रहयज्ञमभिधाय वसिष्ठेन । “माध्यंदिनीतु या. शाखा सर्वसाधारणी हि सा । तामेव च पुरस्कृत्य वसिप्ठेन प्रमापितम्" इति । कयं माध्यंदिनि शाखायाः सर्ववाजनेयि शाखासाधारण्यपिति चेदुच्यते । नै. मित्तिककाम्यवैकल्पिकानि पर्माणि भगवता सूत्रकृता माध्यंदिनिशाखाया: सर्वधानसनेयिशाखासाधारण्येनोपनिवद्धानीति माध्यदिनीशाखा फाण्यादिसर्व वाजसनेपिशाखासाधारणेत्यर्थः । यद्यप्यायन्वाधानमर्युर्यजमानो वेति सूत्रन्या- ख्यावसरे शाखाद्वयमधिकृता तात्पर्येणानुप्रवृत्त आचार्यस्तत्र नित्यनैमित्तिकवैकल्पि- ३२ " ·(२५०.) फानि कास्येनोपचद्धानिमावायव्यतिरेकेण नैयमिकमात्रमेवेति कर्तव्यतायां फको- पाध्यायैरुक्तम् । तथापि माध्यदिनिशाखामेवाधिकृत्याचार्यपत्तिर्मुख्या। आ- चार्याभिप्रायात् । तथाहि । ये मंत्रा माध्यदिनिशाखातः काण्वशाखायामधिकाः समताः मित्रस्य स्खा चक्षुपा प्रतीक्ष इति । नमः कृताय कर्मण इति । यस्ते माणः शुपप्विति । आप्यायतं ध्रुवा इविषा घृतेनेति । उलूखले मुसले यच्चेत्येवमादयस्ते तु मंत्राः संपूर्णा एव भगवता मुत्रे उपनिवद्धाः । येतु काण्वशाखातो माध्यंदिनशाखा- यामधिकाः समथिता। अयममिः पुरीप्योरयिमानिति। शिवोनामासि स्वधितिस्त इति।' अंगिरसो नः पितर इत्येवमादयस्ते तु द्वयोः शाखयोःसमाम्नात्ता मंत्राइव प्रतीकमाणे- वोपनियता इति द्वयोः शाखयोः समुख्यप्रवृत्तित्त्व माध्यंदिनशखायामनधीताः फा- ज्वशाखामंत्रा इव काण्वशाखायामप्यधीताः माध्यंदिनशाखामंत्राः संपूर्णा एव सूत्रे भावतोपनिबद्धा भवेयुः। यत्तु सूत्रकता फावमाध्यंदिनशाखयोः समाम्नातोपि अस्माचमविजातोऽसि" इति मंत्रः सूत्रे संपूर्ण उपनिबद्धस्तस्य पन्यामप्यनूह- मझात्पर्थत्येन प्रयोजनवान्न दोपः। अत एवोक्तं भर्तुयज्ञपितृभूतिवासुदेवकों- पाध्यायानंतदेवयाक्षिकादिभिर्भाध्यकारैः सकलमंत्रपाठ: पल्यामप्यनूहमक्षप्त्यय इति । तस्मान्माध्यदिनिशाखेव पंचदशासु वाजसनेयिशाखासु मुख्या सर्वसाधारणा अत एवोक्तं वसिप्टेन । " माध्यंदिनी तु या शाखासर्वसाधारणी हि सा" इति। तरमाव बृहस्पराशरेण खंबामांतताग्रहणलिंगायो माध्यंदिनशाग्यापरतया रुदेनि कर्तव्यता मकारोऽभिहितः स काण्वादि सर्ववाजसनेयिगाखासाधारण एवज्ञेयः । एवं च सति मनोज्योतिरवोध्यग्निर्धानं मर्माणिते । मानस्तोफ इति होतत्मयम पंचक स्मरेत् " इति पराशरवाक्ये काण्वगाखासमधीतपाठस्य मनोज्योतिरिति म. यस्य प्रतीकोपादानमुपपद्यते । यत्तु देवयाक्षिकादिभिधायनमूत्रविहितं पंचांगरुद्र- पासादिकमुक्तं तत्कायमाध्यदिन्यादिवाजसनेयिगाखास्वनधीतानामपि मंत्राणां केपांचिदिनियोगस्य मंत्राणां कैपांचिद्विनियोगस्य तत्र दर्शनात् वाजसनेयिनां काण्वमाध्यंदिनानां तद्ध्ययनाक्षेपापत्तेः। सूत्रस्यासाधारणसेन बौधायनकवि- पयत्वाचायुक्तम् । तस्मात्काण्वमाध्यदिनादिभिजिसनेयिभिह स्परागरस्मृतिविहित वेन विधिना पंचांगन्यासपूनापूर्वकं रुद्रनपादिकं विधेयम् । रुद्राभिषेकविधिस्तु पौधायनमूत्रविहित एकोपादेयः । बृहत्पराशरस्मृतावनुक्तत्वादनुरुदलाच । ते. नाभिषेकविधी विहितानां - काण्डमाध्यदिन्यादिवानसने यिशाखासमधीसानां मंत्रा- णामध्ययनमनन्यगत्यांगीकार्यम् । अन्यथा रुद्राभिपेकसांगत्तासिद्धः सर्वपः 'शालासपीतादामसनेयिशालासमधीतो रुद्रो जपादिष्वतिभशरतः । “ आदित्पा ·(२५) नीमानि शुझानि यजूंपि वाजसनेयेन याज्ञवलयेनाख्यायते" इति शतपयश्रुतेः । आदित्यादधीतानां यजुषां शुरुत्वेन प्राशस्त्यमनया श्रुत्योक्तम् । तेन तवंतः पाति- नो रुद्रस्यापि प्राशस्त्यमुक्तमेव । आदित्यादनधीतानामन्ययजुपां तु कृष्णत्वेना. माशस्त्यं तदंतः पातित्वाद्रुद्रस्याप्यमाशस्त्यं चार्थादुक्तश्रुत्यैव वोधितम् । एतैना. न्ययजुः शाखासमधीतादुद्राभिषेकः तैत्तिरीयशाखासमधीतो रुद्रोऽतिग्रस्त इत्य- पास्तम् । यचादिभिस्तु श्रौतकर्मानुष्ठानार्थ स्वपरंपरापरिगृहीतयजुःशाखासम- धीतरुद्रनपादिकं कार्यम् । यजुर्वेदशाखाव्यतिरिक्तयेदशाखामु रुद्राभावात् । स्व. परंपरापरिगृहीतयजुःशाखायास्तु यतः स्वशाखात्वमस्ति । निरूपितमेतच्छ्रीरुद्रक- स्पद्रुमे प्रमाणनिरूपणावसरे जपहोमरुद्रमयोगादौ च विस्तरेण मागित्यलम् । ॥ अथ रुद्राभिषेकप्रयोगः ॥ तत्रादौ रुद्रारंभदिनात्पूर्वस्मिन्नन्यस्मिन् वाइन्यसंभवे तस्मिन्नहनि वा यन- मानेन स्वस्याधिकारसिद्धये पडदचतुरद्वयन्दैकान्दानामन्यतम पटकम्यन्द सा- न्दैिफान्दपंचदशकाणामन्यतमं वा यथाशक्तिमायश्चित्तं यथाविधि फतव्यम् । अथ संभृतसंभारो यजमानः श्री रुद्राभिषेकमारभेचद्यया । ज्योतिर्विदुपदिष्टे उ- तरायणादौ गुरुभार्गवयोमर्मीढयवाल्यवार्धकादिरहिते शुभकाले शुक्लपक्षादौ -रि- ताभौमव्यतीपातविष्टयादिदोपरहितायां द्वितीयादिस्वाध्यायशुमतियौ चंद्रानुकुल्ये पूर्वाने निर्णजनांतपंचमहायज्ञांतकृतनित्यक्रियेण सपत्नीकेन यजमानेन विधिना स्नातेन शुचिना परिहिताहतशुलनाससा सोचरीयेण नूतनयज्ञोपवीतिना दक्षिण- पार्ध बद्धशिखेन शिखाभिन्नवदकेशेन सुपक्षालितपाणिपादेन सव्ये पाणौ कृत- कुशोपग्रहेण दक्षिणे पाणौ धृतरवित्रेण स्वावांतेन श्रीपादिप्रशस्तदारुनिर्मिते कुशोत्तरकंबलायास्वृते म्वासने प्रामुखेनोदङ्मुखेन वोपवेशनम् । तदक्षिणतः प. ल्या च । ततः स्मातेन विधिनाचम्य त्रीन् माणायामान् कृत्वा त्रिमात्रभगवोचार- णम् । यथाचारमिष्ट देवतादिस्मरणम् । तद्यथा । ॐ श्री गुरुभ्यो नमः । ॐ सि. द्धिबुद्धिसहिताय श्रीगणेशाय नमः । ॐ लक्ष्मीनारायणाभ्यां नमः । ॐ उमा महेश्वराभ्यां नमः । इत्येवं श्रीगुरुं गणेशं लक्ष्मीनारायणायुपामहेश्वरौ च प्रणम्य । सुमुखश्चैकदंतश्चेत्यादि श्लोकान् पठित्वा दक्षिणहस्तेन ताम्रपाण का सकुशकुसुम यवनलादानम् । देशकालयोः संकीर्तनांते कायिकाद्यशेपपापक्षयकामो व्याधिवि. मोचनकापो वा जीवनकामः'श्रीकामो वा शांतिकामः पुष्टिकामो वा तुष्टिकामो मो. सकामो वा श्रीसांबशिवभीतिकामो वा अनुकरुद्रेण श्रीरुद्राभिषेकमृतिम् द्वारा मां करिष्य इति संकल्पः कार्यः । नैमित्तिकदकरणे तु अमुकनिमित्तनमुकरनेण ·(२५२) श्रीरुद्राभिषेकं करिम्प इति संपल्यः । उपात्तदुरितक्षयार्यमुत्समदुरित प्रतिबंधार्थ वेति तु नित्ये । पुत्रकामैन दीर्घायुः सुपुत्रावाप्पय महारुद्रेण रुद्राभिषेकं करिष्ये इति महारुद्रस्यैव संकल्पः । परप्रेरितश्वेदमुफशर्मणो यजमानस्याज्ञयाऽमुकरुदेण रुद्राभिषेकं करिष्यामीति संकल्सः कार्य एवं प्रधानसंकल्प विषाय नदंगत्वेन पार- पूजा वसोर्धारायुष्यजपापुदयिकश्राद्धस्वस्तिवाचनाचार्यादिऋत्विग्वरणानि करिष्ये । तपादौ चिकीपितामुकरुद्राभिषेककर्मणो निर्विघ्नफलसिद्धये गणपतिपूनां च फरिष्य इति संकल्पः । प्रत्येकं वा सर्वेषां संकल्पः। गणानां खेत्यनेन प्रणव- पूर्वकैन मैत्रेण पोदशभिः पंचभिः वोपचारैर्यथाविधि गणपतेरभ्यर्चनम् । ततो मातृपूजा बसोरायुप्यजपाभ्युदयिकथाद्धानि वा प्रत्येक चा संकल्पपूर्वकं यथा विधि फर्तव्यानि । ततः पुनर्देशकालौ संकीर्य रुद्राभिषकांगतया स्वस्तिवाचन करिष्ये इति संकल्पं विधाय फलस्थापनपूर्वकं स्वस्तिवाचनं यथोक्तम् । ततो यथोक्तलक्षणान् शांतान् वेदविदः कुटुंबिनो विपानाहयाचार्यादिवरणम् तद्यथा। अंगणादौ शुचौ देशे गोमयलिप्ते चतुःकोणमंडले स्वस्तिकोपेते चंदनादिभिवचिते सुमंडपे (सदीपे) सपत्नीकेन यजमानेन श्रीपाचासने उदहमुखेनैवोपवेशनम् । य- जमानदक्षिणतः पल्या च । आसनगंधाक्षतपुष्पमाल्यादिवरणोपहाराणामुपफ- पनम् । वरिष्यमाण ब्राह्मणानां माहमुखानां पीठोपर्युप्रेशनम् । ततो यजमानेन कु. शकुसुमतिलयवालादानम् । देशकालयोः संकीर्तनाते रद्राभिषेकांगत्या भाचार्यस्य ब्रह्मगच वरणं करिष्य इति संरया कुरुष्पेति मत्युक्ते कुशकुसुमतिलयजलानां भूमौ प्रक्षेपः। तत आचार्यत्वं कर्तुं योग्य विप्र प्राइमुखमुपवेश्य गंधाक्षतपुष्पमालादिमिरम्प- चनम् । एकविन्देय द्विगुणितवस्त्रयुग्मोपवीतमुद्रिकाकुंडलांगदकंठाभरणादिभिश्च । यद्धांजलिना यजमानेनामुकन्देग रुद्राभिषेकं फरिप्ये तत्र में समाचार्यों भवेति प्रार्थना। भवामीति प्रत्युक्त साक्षतेन पाणिना विषस्य दक्षिणानुमालभ्य अनुकस- गोत्रोऽमुकामुकामवरोमुकशाहं अनुकसगोत्रममुकामुकमवरं यजर्वेदांतर्गतकाण्वशाखा. ध्यायिन माध्यदिन शाखाध्यापिन वामुशर्मागं ब्राह्मणं अमुफरुद्रेण श्रीरुद्राभिषेकका मणि आचार्य पेन तां पृणे इत्येवं वरणम् । तोऽस्मीत्पाचार्येणोक्ते “ आचार्यस्तु पया स्वर्गे नकादीनां वृहस्पतिः। तथा वं मम यज्ञेऽस्मिनाचायों भर सुमन" इति। यथा शकस्य वागीश आचार्य: सर्वकर्मसु । तथा मया समाचायों इतोऽस्मिन् यज्ञकर्मणि" इति मनयोरन्यतरमंत्रेणाचार्यमार्थना। ततो ब्रह्म वयोग्य विमं मा. इमुखमुपवेश्य गंधादिभिरेकरिवग्देववस्त्रादिभिश्वापर्वनम् । धानलिनामुकदे- ·(२५३) रुद्राभिषेक करिष्ये तत्र मे त्वं ब्रह्मा भवेति प्रार्थना। भवामीति प्रत्युक्ते, आ. कसगोत्रोऽमुकामुकमबरोऽमुकशर्माई अमुकसगोत्रममुकामुकप्रदरममुकवेदांतर्गतामुक- शाखाध्यायिनममुफशर्माणं ग्राह्मणममुकद्रेण रुद्राभिषेककर्मणि कताकृतावक्षन. सेन ब्रह्माणं त्वां पुणे इत्येवं दक्षिणहस्तं गृहीत्वा स्वशाखीयस्यैव ब्रह्मणो घर- णम् । वृतोऽस्मीति ब्रह्मणा प्रत्युक्ते " यया चतुर्मुखो ब्रह्मा स्वर्गे लोके पितामहः तथा त्वं मम यज्ञेऽस्मिन ब्रह्मा भव द्विजोत्तम" इति प्रार्थना । नारायणभट्टरुद्रर. दतौ तु " सर्वलोकपितामहः । ब्रह्माणं त्वामहं वृणे" इति पाठः समाम्नातः । ततो मृद्गोमयजलथाभिषेकार्थ भूमिशोधनम् । तस्यामर्थपरिमाणवेदीकरणम् । "ॐ उत्तिष्ठतु महद्भूता ये चैतत्स्थानवासिनः । भूतानामविरोधेन पूनार्म समा- रभे" मंत्रेण भूतत्रासनम् । ॐ आगच्छ सर्वकल्याणि वसुधै लोकधारिणि । प्रथियि मापदनासि काश्यपेनाभिवंदिते " इति मोण महीमार्थना " * उद्ध तासि चराहेण कृष्णेन शतवाहुना। दंष्ट्राने लीलया देवि ! पूमाय प्रणमाम्यहम् इति मंत्रेण पृथिव्या अर्थमदानम् । अथ ब्रह्माचार्यसंनिधौ यथोक्ते देशे वक्ष्य. माणेन विधिना रुद्राभिगेका स्वयं यजमानेन कार्यः । ऋत्रिनामनुपदेशाद स. स्याशक्तौ त्वभिपकार्यस्त्रप्रतिनिधित्वेन ऋत्विगत्वेन वा ब्राह्मणवरणम् । त- .पथा । यथोक्तानामाहूतानां विप्राणामेकं विमं प्राङ्मुखमुपयेश्य गंगादिभिरेकत्यि- ग्देय वस्त्रादिभिवाभ्यर्चनम् । बद्धांजलिनाऽमुकरुद्रेण रुद्राभिषेकमहं करिष्ये । तत्र वं मे ऋलिग भवेति प्रार्थना । भवामीति प्रत्युक्ते साक्षतेन दक्षिणेन पाणिना वि. मस्य दक्षिणनानुमालभ्य अमुफसगोत्रोऽमुकामुकमबरोऽमुकशहि अनुकसगोत्रा. मुकामुकपचरं यजुर्वेदांतर्गत कापशाखाध्यापिनं माध्यदिनशाखाध्यायिनं वाऽमुक- शर्माण ब्राह्मणममुकद्रेग रुद्रामिपेकार्थमृत्विगतेन त्वामहं गे इति यजमानेनोक्त वृतोऽस्मीति प्रत्युक्तिः एवमेकादशानां यजुः शाखिनां यनमानसमशाखिनां पर. णम् अष्टानां वा चतुर्णा वा द्वयोर्वेकस्य वा वरणपिति परशुरामादयः । नारायग- भट्टपादैस्तु रूपके एक एव । रुद्री लघुरुद्र महारुद्रेवेक एकादश वा। अतिरुले एकादश । एकविंशत्युत्तरशतं घेति ऋत्विक संख्या । प्रतिनिश्पिक्षे त्वनियम इति सांप्रदायिका इति विशेष उक्तः । पुत्रकामेन तु ऋतिनो वृत्ता प्रत्येक प्रार्थना । ॐ भगवन् सर्व वर्मज्ञ सर्वधर्मभृतां वर । वितते मम यज्ञेऽस्पिविक व भव सु. प्रत" इति मंत्रणेत्युक्तं नारायणपादः। ततो वरणक्रमणैवाचार्यादीनामा- चार्यस्यैव वा मधुपर्कणाईणं कृत्वा वस्त्रालंकारादिमिरहण कार्यम् । प्रतिनिरि. नाभिषेकार्थवरणे तु वस्त्रादिपूनैत्र न मधुपर्कः । तेषामतिकवाभावात् । भा.

·(२५४) यसरे स्वस्तिवाचन केचित्कुति । न वाभ्युदयिकांते । हेमाद्रिणा दानखेडे रद्धि- थादं ऋत्विग्वरणं मधुपणाईगं चोपन्यस्य सस्तिवाचनोपन्यासात् । यत्र तु मधुपर्काभावस्तत्र ऋविवरणानंतरमेव सस्तिवाचन मिति ॥ अत एव परशुरामः "कृत्वैवं वरण पूर्व वाच्यं पुण्याहवाचनमिति । अन्ये तु नेह स्वस्तिवाचनं कुर्व- ति । किंतु आभ्युदयिकानंतरमेव । दानखेडे मदनरस्नकत्ता सहयामदास्यादि. पद्धतिकारस्तयैवोक्तत्वाच्च । ॥ अथब्राह्मणप्रार्थना ॥ अय गृहीतकुसुमांजलिना यजमानेन ब्राह्मणमार्थना ॥ बाझगाः संतु शास्तारः पापापातु समाहिताः । देवानां चैव दातारः पातारः सर्वदेहिनाम् । जपय. जैस्वथा होमेनिश्च विविधैः शुभैः। देवानां च पितृणां च हप्त्यर्य याचकाः स्मृताः। पेपा देहे स्थिता देवाः पावयंति जगत्रयम्। ते मां रक्षतु सततं पूनायझे व्यवस्पिता। अ- कोयनाः शौचपराः सततं ब्रह्मचारिणः । रुद्रध्यानपरा नित्यं प्रसन्नमनसः सहा। मालीपभाषणाः संतु मा संतु परनिंदका। ममाप्यते हि नियमा भवंतु सवतं द्विजाः" अथ शिवायतनादौ पुण्यनयादितीरे गोष्ठादिपुण्यदेशे ब्राह्मणगृहे यजमान. गृहे वा तद्दीशानदिग्भागे वा शुचौ देशेऽभिपेकार्य भूपिशोधनवेदिकरणभूतत्रासन- . महीमार्थना पूपिम्पा अर्घदानानि पूर्वोक्तमकारेण कर्तव्यानि । अत्तिनो वक्ष्य- माणेन विधिना यजमानाचार्यब्रह्मसनिधौ यथोक्तनियमयुक्ताः स्थिरांतःकरणा: संतो मंत्रार्यमनुसंदगाना मलापांतरमकुर्वागाः श्रीरुदं ध्यायंतो पनमानकाम: सि. पतामिति चितयंतश्च श्रीरुद्राभिषेक कुयुः। ॥ अथ नित्यकर्मप्रयोगः ॥ यथाविधिस्नातेन कृतसंध्योपासनेन सति संभये हुतोपासनहोमानिहो. प्रहोमेन कृतनावस्थ्याम्पत्तर भस्मत्रिपुड़ रुद्राक्षधारणेन बद्धशिखेन यज्ञो. पवीतिना परिहितधौतम्चत बाससा सोत्तरीयेण स्वाचांतेन सव्यपाणी कृतकृयोप- ग्रहेण दक्षिणे पाणौ घृतपवित्रेण यथोक्त गोमयोपलिप्ते गोचर्मपात्रे शुचौ देशे स्वास- नस्याने प्रागनाणामुदगग्राणां वा त्रयाणां कुशानामास्तरणम् तदुपरि ययाकाम व्या- मादिचर्मण उत्सरो लोग्नः प्राग्नीवस्यास्तरणम् । तदमाये श्वेतकंबलस्य चित्र पलस्य वा तदुपरि मृदुवस्वस्थ च । "ॐ जर्षकैशि विकासमांतशोणितभोजने । विष्ट देखि शिखामध्ये चामुंडे पराजिते" इति मंत्रेण रसाय शिखाविस्पर्शनम् । पृथ्वीति मंत्रस्य मेश्पृष्टत्रापिः मृतकं दः को देवता आसने विनियोगा।

·. (२५५) "* पृथ्वी स्वया धृता लोका.देवि सं विष्णुना धृता । वं च धारय मां नित्य पवित्रं कुरु चासनम्" इति मंत्रेण वस्मिन्नासने उदङ्मुखेनैवोपवेशनम् ॥ अथ भस्मरुद्राक्षधारणप्रयोगः ॥ अथ पूर्व न कृतं चेदत्र भस्मविद रुद्राक्षधारणम् । तयथा । सद्योजातामस्य- स्य सद्योजातकपिः त्रिष्टुब्छंदः ब्रह्मा देवता । बामदेवायेत्यस्प वामदेवऋषिः जगतीछंदः । विष्णुर्देवता । अघोरेभ्य इत्यस्य अघोरऋषिः अनुष्टुपछंदः रुद्रो देषता । तत्पुरुषायेत्यस्य तत्पुरुषऋषिः गायत्रीछंदः रुद्रो देवता । ईशान इत्यस्य ई- शांन प्रपिः अनुष्टुप्छदः रुद्रो देवता सर्वेषां भस्मपरिग्रहणे विनियोगः । ॐ सद्योजातं प्रपद्यामि सद्योजाताय वै नमोनमः । भये भयेनातिभषे भव. स्वमां भवोद्भवाय नमः ॥२॥ वामदेवाय नमो ज्येष्ठाय नमः श्रेष्ठाय नमो रुद्राय नमः कालाय नमः कलविकरणाय नमो बलविकरणाय नमोबलाय नमो वलपमपनाय नमः सर्वभूत दमनाय नमो मनोन्मनायनमः ।२। अयोरेभ्योध घोरेभ्यो घोरघोरतरेभ्यः । सर्वेभ्यः सर्वशर्वेभ्यो नमस्ते अस्तु रुद्ररूपेभ्यः ।३। तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धी- • महि। तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् ।। ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानां ब्रह्माधिपति .मणोधिपतिम्रह्मा शिवो मे अस्तु सदाशिवोम् ।। इति पंचभिमैत्रै नैय्यस भवस्यावस- थ्यसंभवस्य वा भस्मनः सव्यहस्ते परिग्रहणम् । दक्षिण हस्तेनाच्छादनम् अमिरित्यादि भस्माभिमंग " मंत्राणां पिप्पलाद ऋपिागायत्रीछंदः। कालाग्निरुद्रोदेवता। भस्माभि मंत्रणे विनियोगः। " ॐ अग्निरिति भस्म वापुरिति भस्म जलपिति भस्म सर्वेहवा इदं भम्म मन इत्येतानि चक्षुपि भस्मानि तस्माद्बतमेत साशुपतं यद्भस्मनांगानि संस्पृशेत्तस्माद्भूतमेतत्साशुपतं पशुपाशविमोक्षाय" इति मंत्रेण । त्रिः कृत्वो म. स्मनोऽभिमंत्रणम् । आपरेभ्योतिरित्यस्य प्रजापतिशिः यः प्रसाग्निापुर- यांश्च देवता: भस्मन्यप आसेचने विनियोगः । " ॐ आपो ज्योती रसोमृतं ब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम्" इति मंग्रेग जलाधिपं विष्णुमभिध्यायन भस्मन्यपामासेचनम् । ॐ नमः शिवायेति पहारेण वा । ततः समर्दनम् । सर्वांगे भस्मोध्धूळनम् । तद्यया। ईशान इत्यस्य ईशानऋषिः । अनुष्टुप्छदः । रुद्रो देवता। शिरसि भस्मोध- लने विनियोगः । “ॐ ईशानः सर्वविद्यानाम्" इति मंत्रेण शिरसि । तत्पुरुषा. पायेत्यस्य तत्पुरुष ऋपिः । गायत्रीछंदः । रुद्रोदेवता। मुखे भस्मोलने विनियोगः । ॐ तत्पुरुषायेति मुखे । अघोरेभ्य इत्यस्य अधोरऋषिः । अनुष्टुब् छंदः । रुद्रो देवता हृदये भस्मो धूलने विनियोगः। ॐ अधोरेभ्प इति हृदये । चामदेवायेत्पस्य वामदेवऋषिः । जगतीछंदः । विष्णुदेवता । गुमे भस्मोध्धूलने विनियोगः। ॐ . .

·( २५६) 3 .. वामदेवायेति गुह्ये । सपोजातमित्यस्य सद्योजातऋपिः। त्रिष्टुपदः । ब्रह्मादेवता । पादणेर्भस्मोधूलने विनियोगः । ॐ सद्योजातं प्रपयामि इति पादयोः । भगवेन मस्तसातादनलपर्यत सोंगे। ॥ अथ त्रिपुंड्धारणविधिः॥ क्या। मानस्तोफ इत्यस्य कुत्सऋषिः जगतीछदः । एको स्टो देवता। भ. म्मोद्धरणे विनियोगः । ॐ मानस्तोफ इति भस्मोद्धरणम् । व्यंगकमित्यस्य विसिष्ठ ऋपिः। अनुष्टुपछंदः । व्यंको रुद्रो देवता । व्यायुपपित्यस्य नारायणरापि.। उष्णिक् छंदः आशीर्देवता । मस्मना त्रिपुधारणे विनियोगः। इति स्मृत्वा । यास्य प्रयमा रेग्वा सा गाईपत्यश्चाकारो रजो भूौकश्चात्मा क्रिया शक्तिः ऋग्वेदः माता सवनं महादेवी देवता यास्य द्वितीया रेखा। सा दक्षिणाग्निफारस सब मंतरिक्षमंतरात्मा चेलायक्तियतुदो माध्यदिन सवन महेश्वरो देवता । यास्य तृतीया रेखा सा आइवनीयो मकारस्तमोद्यौः परमाला ज्ञानशक्तिः सामवेद स्तृतीयं सपनं शिवो देवतेति ध्यायन् ॐ त्र्यम्बकं यजामहे श्यायुपं जमदग्नेरिति दाभ्याम्भ्या मध्यमागुलोभिस्तिमृभिः शिरसि त्रिपुंड धारणम् । एवमेताभ्याम- गभ्यां नेत्रयुग्मप्रमाण भ्रुवोरतरं यावनिपु ललाटे। एता पामेर-पो वक्षसि । - मेव दक्षि गोत्तरयोः स्कंपयोश्च । एव पंचसु स्यानेषु निपुंडू धारणम् यद्वा । ललाटे बाहोईदये नाभौ चैत्येवं पचसु स्थानेषु त्रिपुंडू गारणम् । इदं च भस्मो पूलनं त्रिपुं- धारणं च चतुराश्रमिणा साधारणं नित्यं च । भस्मोधुलनेऽशक्तधेस्रोिशराट- वक्ष: स्कषेषु निपुंडधारणमेव कुर्यात् ।। इति भस्मधारणम् । ॥अथ रुद्राक्षधारणविधिः ॥ तत्र-" विविक्तदेशे च मुखासनस्थः शुचिः समग्रोवशिरः शरीरः ॥ अंत्या- श्रमस्थः सकलेंद्रियाणि निरुध्य भक्त्या स्वगुरुं प्रगम्य ॥ हृत्युंडरी विरज विशुद विदित्य मध्ये विशद विशोकम् ॥ तयादिमध्यातविहीनमेकं विभु चिदानदमरूप. मद्भुतम् ॥ उमासहाय परमेश्वर प्रस त्रिलोचनं नीला प्रशातम् ॥” इति बृह- ज्जाबालोपनिपटुक्ताकारणोमासहायं शिवं ध्यावा ॐ " यंत्रक यजामहे " इत्य- नेन शैवपक्षरेण वा पत्रेण प्रतिष्ठितरुद्राक्षधारण प्रतिष्ठामत्रयोरन्पनरेण मंत्रेण ॥ "रुद्राक्षान् फंउदेशे दशनपरिमितान् ३२ मतके विशवीदे ४० पटपट कर्णम देशे ६ फरयुगलने दादशवाद र १२॥ पाहोरिंदो कलाभिः १६ नयनयुको एकमेकं १ शिखायां कास्यष्टाधिक १०८ या फळयति सततं स स नीलकंः ·(२५७) 'त्युक्तमकारेण। कचित्तु "दोः कलामिः पृयगयशिखायपोरेकमेकम्" इत्येवं पाठः । वयोचरखंडेऽपि । दासघारगं पुग्यं केन वा सह भोत् । महामतभिर्द माहुर्मुनयस्तत्वदर्शिनः इत्युपगम्या सहस्रं धारयेद् यस्तु रुद्राक्षाणां पृतनतः। ते न- मंति मुराः सर्वे पपारुद्रस्तव सः। अभाये तु महम्नस्य पाहोः पोटश पोडशा एक शिखायां करयोदिनद्वादशव हि दागिरकंठदेशे तु चत्वारिंशच्च मस्तक एकक- कर्णयोः षट् षट् वक्षस्यष्टोतरं शनम्॥ यो धारयनि रुद्राक्षान स्ट्यत्सोऽपि पूश्यते । सत्तामालस्फटिकरौप्यपकांचनैः।। समेतान् धारयेद् यस्तु रुद्रासान् सशियो भ. पेत् । केवष्ठान पापि रुद्राक्षान् ययाला विनि या तं न स्पृशनि पापानि तपा- सीव विभावरम् । इति ।। अथ पूजाप्रयोगः ।। अप स्पाममागे अग्रोदककलशस्यापनम् । वदक्षिणमागे पटादिपूनोप- करणानाम् । पुरतो गंधादिपायाणां च । फरादिक्षालनार्थ पात्रं सपृष्ठतः स्था. पनीयम् ॥ धृतदीपस्यामागे तिलदीपस्थापनम् । अप स्मातन विधिनाऽऽचम्प ग्रीन माणायामान् कृत्वा त्रिमाप्रमणवोगारणम् ॐ श्रीगुरुभ्यो नमः । ॐ सिदिदिसहिताय धीगणेशाय नमः ॐ लक्ष्मी- नारायणाभ्यां नमः ॐ उमामहेश्वराभ्यां नमः। इत्येवं श्रीगुरुगणे, लक्ष्मीनारायणा. युमामहे घरौ च मणम्प दक्षिणहम्नेन ताम्रपाण वा मकुशकुमुमजलादानम् । देशकालो संफीर्य सर्वपापक्षयपूर्वकं श्रीसांचपीतिगपोमुफरद्रेण श्रीग्द्राभिषेक करिष्ये । इति संकल्यो यनमानेन कार्यः । स्ट्रानुष्ठानम्य साईकने । ऋत्विकत- फत्तेऽमुकर्मणो यनमानस्यायामुकरुदेण स्ट्राभिषेक करिष्यामि। इत्येवं ऋति. १ ३२२४०६।६।१२।१२।१६।१६।३।१।१॥ १०८ योगः २५१ २ ११३००३६।३।२४१५००1१०८ योगः १००१ ३ १६।१६।१।१२।१२।३२२४०६६। १०८ योगः २४९ ४ सहसम्दानधारणप्रकार उक्ती बृहन्नाबालोपनिषदि-शिनायामेन्द्राक्ष नि- रतं शिरसा पहेत् । पष्ट्रिगतं गले दयादाहोः पोडशषोडश मणिबंधे द्वादशं च स्कंधे पंच- इतं वहेत् । अष्टोत्तरशतं मालापवीतं तु कारयेत् । मणिबंध इत्येकवचनात् टमयोदश । पशन्दो प्रीवापरः । इति रद्राक्षधारणम् । इत्येकस्मिन पुस्तकेत्र विशेषः । वस्तु तस्तु बृहन्नागोपनिषदि " शिखायामेकन्द्रार" इत्यादिनोपलम्यते परं च रुद्राक्षना- 'बारोपनिषदि समुपलभ्यते. 33 ·(२५८) भिः संकल्प कार्य: । ततो रद्राभिषेकं कर्तु योग्यतासिद्धये भृनशुद्धि प्राणप्रतिष्ठा माकान्पासाँय करिष्ये । इति संकल्पपूर्वक भूतशुद्धयादिकं कार्यमिति परशुरामा- दयः । नैवेति देवयाक्षिकनाराणयभट्टादयः। हेमाद्रौ महार्णवे चाप्येवम् भूतशुदयाय- परणे न रुद्रवैगुण्यम् । करणे तु फलभ्यस्त्वमिति केचित् । ॥ अथ न्यासविधिः॥ ते चानादेशे सर्वेऽप्यंगुष्टानामिकाभ्यां कार्याः । आदेशे तु यथादेशम् । तत्र ता- वरछंदः पुरुषस्य शरीरे न्यासः । ॐ तिर्यग् विलाय चमसायोर्ध्वयुध्नाय छंदः पुरु- पाय नमः इति शिरसि । ॐ गौतमभरद्वाजाभ्या नमः इति नेत्रयोः । ॐ विश्वामित्र जमदग्निभ्या नम इति श्रोत्रयोः। ॐ वसिष्ठकश्यपाभ्यां नम इति नासापुटयोः । ॐ अनपे ना इति वाचि । ॐ गायत्र्यै छंदसे नमः अग्नये नम इति शिरसि । ॐ उष्णिहे छंदसे नमः सवित्रे नमः इति ग्रीवायाम् । ॐ बृहत्यै छंदसे नमः बृहस्प- तये नम इति अनूके अनूक पृष्ठवंशः। ॐ वृहद्रयतराभ्यां नमः घावापृथिवीभ्यां नम इति वाहोः । ॐ त्रिष्टुमे छंदसे नमः इंद्राय नम इति मध्ये । मध्यमुदरं । ॐ जगत्य छदसे नमः आदित्याय नमः इति श्रोण्योः। ॐ अतिछंदसे नमः प्रजापतये नम इति लिंगे।ॐ यज्ञायज्ञियाय दसे नमः वैश्वानराय नम इति पायो। ॐ अनुष्टुमे उंदसे नमः विश्वेभ्यो देवेभ्यो नम इत्यूर्योः । ॐ पत्तये छंदसे महद्- भ्यो नम इत्यष्टोवतोः। अष्टीवान् जानु । ॐ द्विपदायै छंदसे नमः विष्णवे नम इति पादयोः । ॐ विछदसे नमः वायवे इति प्राणेपु । प्राणवायोः सचारस्थाने नासिकामाणशन्देनोच्यते । ॐ न्यूनाक्षराय छदसे नमः अद्भ्यो नम इति हस्त. यविपर्यासेन मस्तकादिपादांत सांगेषु । इति सर्वानुक्रममूत्रविहितः छंदः पु- रुपन्यासः । अप बृहत्पराशरस्मृतिविहित. पंचागरुद्राणां न्यासः ।। न्यासमंत्राः सर्वे सम्बरा एव न्यस्तव्याः । मनोजूतिरित्यस्य आंगिरसो वृहस्पति कपिः यजः । विश्वेदेवा देवता हृदये न्यासे विनियोगः इति स्मृत्वा हृदयं स्पृष्ट्वा । ॐ मनोजूति रिति मैत्रं सस्वर हृदयाय नम इत्यंतमुत्त्वा हृदये म्यासः कर्तव्यः । एवं वक्ष्यमाणेषु सर्वेष्वंगन्यासेपु तत्तदंगं स्पृष्टा स्वरपूर्वकं मंत्रन्यासः कर्तव्यः जूतिजपाभित्य- स्य स्थाने ज्योतिजुपतामित्यैवं पाठः । एवं न्यासपूनादौ प्रतीकेन विनियुक्ता में त्रा शाखासमधीतपाठाः पठनीयाः। न पुनर्माध्यदिनशासासमधीतपाठा इति तेषां विशेषः। अयोध्यग्निरित्पस्य बुधगविष्ठिराष्ट्रपी। त्रिष्टुप्छंदः। अग्निर्दे- बता शिरसि न्यासे विनियोगः । ॐ अयोध्यतिरिति मं शिरसि स्वाहेत्यंतमु. कूत्वा शिरसि । मूनिमित्यस्य भरद्वाज ऋषिः। त्रिष्टुप्छंट: वैवानरोग्निर्देवता ·(२५६) शिखायां न्यासे विनियोगः । ॐ मृर्धान दिवमिति मंत्रं शिखायै वपडित्यंत शि- खायाम् ३ । मर्माणित इत्यस्य विवस्वानृपिः त्रिष्टुपछंदः । लिंगोक्ता देवता । क- पचन्यासे विनियोगः । ॐ मर्माणिते इति मंत्र कवचाय हुमित्यंत कवचम् ४ मा. नस्वोक इत्यस्य कुत्स ऋपिः जगतीछंदः। एको रुदो देवता । अवन्यासे विनियोगः। * मानस्तोक इमि मंत्र अत्राय फडित्यंत अस्वम् । ५ सोऽयं पंचांगन्यासः प्रयमः । अय द्वितीयन्यासः। यातेरुद्रेत्यस्य परमेष्ठी ऋषिः । अनुष्टुप्छंदः। ए. को रुद्रो देवता शिखायां न्यासे विनियोगः । ॐ याते रुद्र शिवातनुरघोरेति शिखा. याम् १ । अस्मिन् महत्यर्णव इत्यस्य परमेष्ठी ऋषिः । अनुष्टुप्छंदः । बहवो रुद्रा देवता । शिरसि न्यासे विनियोगः । ॐ अस्मिन् महत्यणये इति शिरसि २ । म. संख्यातेत्यस्य परमेष्ठी पिः मनुष्टुपछंदः । वहवो रुद्रा देवता । ललाटै न्यास विनियोगः । ॐ असंख्याता सहस्राणीति ललाटे ३ । व्यंबकमिति द्वयोराद्यस्य व. सिटापिः । द्वितीयस्य प्रजापतिऋषिः। अनुष्टुप्छेदः व्यरको रुद्रो देवता । नेत्रयोासे विनियोगः । ॐ व्यवकं यजामहे इति द्वौ मंत्रौ नेत्रयोः। ४ मानस्तोक इत्यस्य कुत्सऋपिः । जगतीछंदः । एको रुद्रो देवता । नासिकायां न्यासे विनियोगः । ॐ मानस्तोके इति नासिकायाम् ५। अवतत्येत्यस्य परमेष्ठी ऋषिः । अनुष्टुप्छंदः । एको रुद्रो देवता। मुखे न्यासे विनियोगः । ॐ अवतत्यधनुरिति मुखे ६ । नीलग्रीवा इति द्वयोः परमेष्ठी ऋपिः अनुष्टुपछंदः । बहवो रुद्रा देवता । कंठे न्यासे विनियोगः। ॐ नीलग्रीवाः शितिकंठा दिवंग। नील ग्रीवा शितिकंटाः शर्वा इति द्वौ मंत्रौ कंठे ७ नमस्त आयुधायेत्यस्य परमेष्ठी ऋषिः। अनुष्टुप् छदः । एको रुद्रो देवता ॥ प्रकोप्टयोन्यांसे विनियोगः। ॐ नम आयुपाये. ति प्रकोष्टयो। मणिबंधादुपरि कूपरादधोभागः प्रकोष्ट ८" येतीर्थानीत्यस्य पर- मेष्ठीपिः । अनुष्टुप् छंद: यहयो रुद्रा देवता । हस्तयोासे विनियोगः । ॐ ये. तीर्यानीति हस्तयोः १। नमो वः किरिकेभ्य इत्यस्य परमेष्ठी ऋपि सामोष्णिक् । यजुरुणिक । देवीजगती वा छंदांसि । किरिकादयो मंत्रवर्णावगता अन्यतरतो नम- स्कारा वहतो रुद्रा देववा । हृदये न्यासे विनियोगः । ॐ नमोः किरिकेभ्यः इति हृदये १० नमो हिरण्यवाहव इन्यस्य परमेष्ठी कपिः । अत्रैकादशाक्षराणां यनुवि. एटुप् । अष्टाक्षराणां यजुरनुष्टुप् । दशासरस्य यजुः पंक्तिरिति छंदांसि। हिरण्या- हादयो मंत्रवर्णावगता उभयतो नमस्कारा बहवो रुदा देवता। नाभौ न्यासे विनियो- गः। ॐ नमो हिरण्यवाहये० पुष्टानां पतये नम इति नाभौ, ११॥ इमा रुद्रायत्यस्य ·(३६०) कुत्साषिः जगतीछं। एको रुद्रो देवता गुह्ये न्यासे विनियोगः। ॐ इमादायेति गुह्ये १२। मानोमहातमित्यस्य कुत्सपिः । जगती छंदः । एको रुद्रो देवता ऊनों- यासे विनियोगः। ॐ मानोपहातमित्पूर्वोः १३॥ एपत इत्पस्य प्रजापतिपि:। सा- मपंक्तियजुर्नगती छंदांसि । रुद्रो देवता । जान्वोन्यासे विनियोगः । ॐ एषते रुद्र- भाग इति जान्वोः१४१ अवस्ट्रमित्यस्य प्रजापतिऋषिः । पंकिछंदः । रुद्रो देता। जंघयोन्यासे विनियोगः । ॐ अवमिति जंघयोः। जानुगुल्फयोरंतरालं जया । १५ अध्ययोचदित्यस्य परमेष्ठीऋषिः । पंक्तिछंदः । एको रुटो देवता । कवचन्पासे विनियोगः । ॐ अध्ययोचदिति क्ववायहुमित्यंत मंत्रमुत्वा कवचमुद्या कवचम् १६। नमोबिलिमने त्यस्य परमेष्ठीमपिः । अब पहाराणां यजुर्गायत्री । पंचाक्ष- स्योदेषीपंक्तिः । सप्ताक्षरस्य यजुरुणिगिति छंदांसि । चिल्वादयो मंत्रवर्णावगता अन्यतरतो नमस्कारा बहवोदा देवता । पकवचन्यासे विनियोगः। ॐ नमो वि- पिने दुंदुभ्याय चाहनन्याय चैत्युपकवचम् । काचाद्विपरीतमुपकवचमिति महार्णव- कारानुसारिणः सर्वे निबंधकाराः पद्धतिकाराश्च । कवचोपरि कवचमुपकवचमित्यपरे १७१ नमोस्तु नीलग्रीवायेत्यल्प परमेष्टीमषिः। अनुष्टुपदाएको रुद्रो देवता। तृतीय- नेत्रन्यासे विनियोगः। ॐ नमोस्तु नीलग्रीवायेति मुष्टितो विमुक्तयाम यमया तृतीय- नेत्रम् १८। प्रमुचेत्यस्य परमेष्टीकपिः। अनुष्टुप् छंदः । एको स्टो देवता अस्त्र- म्यासे विनियोगः । ॐ प्रमुंचयवनस्त्वमिति मंत्र अस्त्राय फडित्यंत अस्त्रम् १९ य एतावतश्चेत्यस्य परमेष्टीसपिः। अनुष्टुप्छंदः बहवो रुद्रा देवताः दिग्बंधने विनि- योगः । * य एतावतवेति मंत्रण दिक्षु विदिक्षु च परस्परं तर्जन्यंगुष्टाग्रास्फोट. नेन दिग्बंधः । २० सोय गिरसाधसांतो दिग्बंधसहितएकोन विशल्पगन्यासो द्वितीयः अथ तृतीयो न्यासः । ॐ नमो भगवते रुद्रायेति दशाक्षरस्य अनापतिऋषिः विराट् छंदः श्री रुदो देवता त्यासे शिनियोग अनमो मूर्धनि । ॐनमः ना- सिकायाम् । ॐ मो नमः ललाटे । ॐ में नमः मुखमध्ये । ॐ गं नमः हृदये । ॐ तेनमादक्षिणइस्तै । ॐ नमः वामदने । ॐदा नमः नाभौ। ॐ यं नमः पादयोः। अथ संपुढाख्यश्चतुर्थों पासः । सब मुद्रितांजलिना माच्यादिदिक्षु वक्ष्यमाण. मंत्र: कार्यः । तथथा । नातारमित्यस्य गर्गऋषिः । त्रिष्टुप्छदः । इंद्रो देवता मा. पां संपुटीकरणे विनियोगः । ॐ त्रातारमिति प्राध्याम् । १ नो अग्न इत्यस्य हिरण्यस्तप आंगिरस ऋषिः। जगती/टः । अभिर्देवता | आग्नेपां संपुटीकरणे विनियोगः । * सुगन्नुर्पयामिति दक्षिणस्याम् ३ असुनतमित्यरूप प्रनापतिऋषिः।

·(२६१) विष्टुप् छंदः । नितिर्देवता । नैऋत्यां संपुटीकरणे विनियोगः । ॐ असुन्धत मिति. त्याम् ४ । तत्तायामीत्यस्य शुनः शेप ऋषिः । त्रिष्टुप् छंदः । वरुणो दें- वता । प्रतीच्या संपुटीकरणे विनियोगः । ॐ तत्वायामीति प्रतीच्याम् ५। - नो नियुद्भिरित्यस्य वसिष्ठऋषिः । त्रिष्टुपछंदः । वायुर्देवता । वायव्यां संपुटी. करणे विनियोगः । ॐ आनोनियुद्भिरिति वायव्याम् ६। वयंसोमेत्यस्य बंधुऋ. पिः। गायत्रीछंदः । सोमो देवता । उदीच्यां संपुटीकरणे विनियोगः । ॐ वर्थ- सोमेत्युत्तरस्याम् । तमीशानमित्यस्य गौतमऋपिः । जगतीछेदः । ईशानो देवता । । ईशान्यां संपुटीकरणे विनियोगः । ॐ तमीशानमित्यैशान्याम् । ८। अस्मे रुद्रा इत्य स्य मगायकपिः । त्रिष्टु छंदः । ब्रह्मा देवता । अर्धायांदिशि संपुटीकरणे विनि योगः । अस्मे रुद्रा इत्पूर्वायां दिशि ।९। स्योनापृथिवीत्यस्य मेघातिथिऋषिः। गा- यत्रीछंदः । अनंतो देवता । अधोदिशि संपुटीकरणे विनियोगः ॐ स्योना पृथि- बीत्यवाच्यम् १० । अथ त्रातारमित्यस्य ऋष्यादिकं प्राग्वत् स्मृत्वा नमस्कारे विनियोगः । ॐ त्रातारमिदमिति मंत्रांते इंद्राय नमः इत्यंतमुचार्य इंद्र प्राच्या प्रणमेव । ॐ बन्नो अग्ने तवदेवेत्यादिभिः संपुटीकरणोक्तमत्रैराग्नेयादिदिक्षु ऋष्यादिस्सरणपूर्वकमेवान्यादीन् प्रणमेत् ॥ इति चतुर्थो न्यासः । अथ पंचमो न्यासः। यजाग्रत इति पाचां शिवसंकल्पऋषिः। त्रिष्टुप्छंदः । मनो देवता । हृदपे त्यासे विनियोगः । इति स्मृत्वा मुष्टिविनिर्गतांगुष्टो संयुक्तौ कृत्वा हृदये संस्थाप्य ॐ यज्जाग्रत इति पऋचो नप्त्या हृदयाय नमः इत्युच्चार्य हृदये न्यसेत् । कावशाखायां त्वेकस्या एव ऋचः शिवसंकल्पदृष्टायाः समाम्नातसाद यजाग्रत इत्येकया ऋचा हृदयन्यास इति काण्वानां विशेषः । सहनशीति पोड- शर्चस्प पुरुषसूक्तस्य नारायणपुरुपऋपिः । आद्यानां पंचदशानामनुष्टुप्छंदः । य. शेनयज्ञमित्यस्याः त्रिष्टुप्छंदः । जगदीजं पुरुषो देवता । शिरसि न्यासे विनियोगः इति स्मृत्वा मुष्ठिविनिर्गतांगुष्टौ संयुक्तौ निस्तर्जनीको । ललाटे कृत्वा ॐ सहस्त्र- शीति पोडशचपुरुषसूक्तं जप्ता शिरसे स्वाहेत्युच्चार्य शिरसि ॥ अद्भ्यः संभृत इति पढर्चस्योत्तरनारायणस्य नारायणपुरुषकपिः आद्यानां क्मिणां त्रिष्टुप्छंदः । चतुर्थपंचमयोरनुष्टुप्छंदः । अत्यायाः त्रिष्टुप्छंदः । आदित्यो देवता । शिखायां विनियोगः । इति स्मृत्वा मुष्टिपुटौ करौ कृत्वांगुष्टावधः प्रसक्तायौ कनिष्टे चोर्चत. 'मसक्ताग्रे कृत्वा शिखां स्पृष्ट्वा ॐ अद्भ्यः संभृत इति पडर्च जप्त्वा शिखायै वाडि- 'त्युक्या शिखायाम् । आशुः शिशान इति द्वादशानामचा अप्रतिस्थापिः । त्रि- छुपछंदः । द्रो देवता । कवचन्यासे विनियोगः। * आशुः निशान इत्यादिकं ·(२६३) त्यतानां पंचचत्वारिंशसंख्याकानां यजुपां हिरण्यवाहुः सेनानीदिशांपतिरित्यादि मंत्रवर्णावगतनामका उभयतो नमस्कारा वहवो रुद्रा देवताः । ततो नमो भवाय च रुद्राय चेत्यादीनां प्रखिदते चेत्येतानां पंचसप्ततिसंख्याकानां यजुषां भवादयो मं. त्रलिंगावगता अन्यतरतो नमस्कारा वो रुद्रा देवताः । ततो नम इपुकद्भ्यो ध. नुष्कृयश्च वो नम इत्यस्य यजुप उभयतो नमस्कारा वयो रुद्रा देवताः । नमो हिरण्य बाहव इत्यादयो नमस्तिष्ठभ्यो धावद्भ्यथवो नम इत्यंता इंदिनो (रुद्राः) नमः सभाभ्यः इत्यादयो नम आनिहतेभ्य इत्यंता जाताख्याः । तत्र देवता मंत्र वर्णादेव चतुर्थ्यता प्रसिद्धा । नमोवः किरिकेभ्यः, इत्यादीनामग्निवायुसूर्यहृदयभू- भूतन्याहृत्तीनां अन्यतरतो नमस्कारा बहवो रुदा देवताः । द्वापे इत्यस्या उपरिष्वाद बृहतीच्छंदः । इमारुद्रायेत्यस्याः कुत्सोऽपि ऋषिः । जगतीछंदः । यात इत्यस्या अनुष्टुपछंदः । परित इति द्वयोस्रिष्टुपछंदः। विकिरिद्-सहस्राणीति द्वयोरनुष्टुप् छंदः । सप्तानामेको रुद्रो देवता । असंख्यातेत्यादीनां दशानामनुष्टुपछंदः । वहयो रुद्रा देवताः । नमोस्तु रुद्रेभ्य इत्यादीनां त्रयाणां यजुषां धृतिछदः । बह- चो रुद्रा देवताः । सकलाध्यायस्य शतशी रुद्रो देवता सकलाध्यायस्यावन्यासे विनियोगा। इत्यार्पयादिकं स्मृत्वा ॐ नमस्ते रुद्रमन्यव इत्यादिकं तमेषां जमे दध्मः इत्यंत पट्पष्टिकंडिकात्मक शतरुद्रियाख्यं रौद्राध्यायं जप्त्वा अस्त्राय फडित्युचार्य परस्परं ताल कुर्वन्नवं न्यसेत् । चतुः पष्ठिकंडिकात्मको रुद्राध्याय इति काण्वानां विशेषः । इति पंचमो न्यासः। अथ पष्ठो न्यासः । सचाभिषेक एव भवति । प्र. जने ब्रह्मा तिष्ठतु पादयोर्विष्णुस्तिष्टतु २ । इस्तयोईरस्तिष्टतु ३ । वाहोरिंद्रस्तिष्टतु ४। जठरेऽमिस्तिष्टतु ५। हृदये शिवस्तिष्टतु ६ कंठे वसस्तिष्ठतु ७ वको सरस्वती तिष्ठतु। नासिकयो युस्तिष्टतु ९ नयनयोः सूर्याचंद्रमसौ तिष्टेताम् १० । कर्णयोरश्विनी तिष्ठेताम् ११३ ललाटे रुद्रास्तिप्ठंतु २१॥ मूनि आदित्यास्तिष्ठतु १३ शिरसि महा- पुरुपस्तिपतु १४ । शिखायां चामुंडा तिष्टतु १५ । पृष्टे पिनाकी तिष्ठतु १६ । पुरतः शूली तिष्ठतु १७ १ पायो शिवशंकरौ तिष्टेताम् १८ । सर्वतो वायुस्तिष्टतु १९ । ततो बहिः सर्वतोऽग्निः ज्यालामालापरितस्तिष्टतु २० । सर्वेष्वंगेषु सर्वा देवतास्तिष्ठतु मां रसत्तिति सर्वांगे । इति पष्ठो न्यासः || अयामि वाचि श्रितः । इत्यादिमिर्मत्रर्ययालिंगमंगानि संस्पृशेन । ताया। ॐ अमिमें वाचि श्रितः । वार हृदये।। हृदयं मयिां अहममृते ! अमृतं ब्रह्मणीति वा- चं स्पृशेन १ । ॐ वायुर्मे माणे श्रितः । माणो हृदये । हृदयं मयि । अहममृते । अ. मृतं ब्रह्मणीति हृदयम् २ । ॐ सूर्यो मे चापि श्रितः । चक्षुहृदये । हृदयं मयि ।

·हर (२६४ )- अहममृते | अमृतं ब्रह्मणीति चक्षुपो ३ । चंद्रमा मे मनसि श्रितः । मनो हृदये । हृदयं मयि | अहममृते । अमृतं ब्रह्मणीति वक्षः । मनमः स्थानन्धान ४ । ॐ दि. शो मे श्रोत्रे श्रिताः श्रोत्रं हृदये । हृदयं मयि | अहममृते । अमृतं ब्रह्मणीति थोरे ५। ॐ आपो मे रेतसि श्रिताः। रेनो हृदये । हृदयं मयि | अहममृते । अमृतं ब्रह्मणो. ति लिंगे ६। ॐ पृथिवी मे शरीरे श्रिता । शरीरं हृदये । हृदयं मयि | अहममृते । अमृतं ब्रह्मणीति शरीरम् ७ । ओपधिवनसतयो मे लोपमुपाश्रिताः। लोमानि हृदये । हृदयं मयि | अहममृते । अमृतं ब्रह्मणीति सांगे। ८ ॐ इंद्रो मे वले श्रितः। वलं हृदये हृदयं मयि अहममृते । अमृतं ब्रह्मणीति साँगे ९ पर्जन्यों में मूर्टिन थितः मूर्धा हृदये । हृदयं मयि । अहममृते । अमृतं ब्रह्मणीति मस्तके १०॥ ॐ ईशानो मे मन्यौ भितः । मन्पुर्हदये । दयं मयि । अहममृते । अमृतं ब्रह्मणीति वक्षः। वित्तस्थानत्वात् । ११॥ॐ पुनमें आत्मा पुनरायुरागात् । पुनः प्राण: पुनराकूनमागात् । वैश्वनरो रश्मिभिराधानः | अंतस्तिष्ठत्वमृतस्य गोपा इति सर्व- शरीरं स्पृशेत् । ॐ एपते रुठभाग इति योनिमुद्रामदर्शनम् । तदुक्तं हेमाद्री व्रतखंडे पौधायनकल्पे ॥ एवं न्यासविधि कृता ततो मुद्रां मदर्शयेत् । शिवपुष्टिः शिवस्पो- का सैव शांतिपदायिनी । एपते रुद्रभाग इति मुद्राप्रदर्शनम् । श्रीकामा शोणि कु. वीत तेनस्कामस्तु नेत्रयोः । मुखे त्वनायकामस्तु ग्रीवायां रोगनाशने । हृदये सर्वकामस्तु नाभौ हानी प्रदर्शयेत् । प्रनाकामस्तु गुधे वै पशुकापस्तु जंघयोः । जानुभ्यां ग्रामकामस्तु राष्ट्रकामस्तु पादयोः। वशीकरणकापस्तु वामहस्ते प्रद. येत् । पापक्षयेऽभिचारे च व्याधेरपगमे तथा । यदिः शरीरान् कुर्वीत शिवस्यालेति च स्मरन् । एवं प्रदर्शयित्वा तु ततो ध्यानं समाचरेत् । इति।। ॥ अथ रुद्रपूजाखंडः॥ पंचास्यं सौम्पमात्मानं सर्वाभरणभूषितम् । मृगलांछनमूर्यानं शुद्धस्फटिक- सन्निभम् १ । फणासहनदुस्फर्मदुरगेंद्रोपवीतिनम् । सप्ताचिर्विज्वलज्म्यालजया- जूटकिरीटिनम् ।२। सहन करविभ्राजदूखट्वांगादिविभूषितम् । नामांडखंडवकाश. कलापवरधारिणम् । ३ । देदीप्यमानचंद्रार्कज्वलदग्नित्रिनेत्रिणम् । त्रैलोक्यद्योति- कृद्धास्वत्स्कंधे कपालमालिनम् । ४ । दीप्तनक्षत्रमालावदसपालाधरं द्विनाः। नि: शेपवारिसंपूर्णकमंडलु कर वजम् । ५। जगदाधीर्यन्नादयुचं इमरुधारिणम् । के गुरबद्धनागमूर्धमणिविराजितम् । ६ । मेखलाकिंकिणीमालामुक्तारावविरा. नितम् । पर्ष राव्यक्तनिर्गच्छद् गंपीरारावनपुरम् १७ व्याघ्रचर्मपरीपानं ग्यार- १ एव स्मिन् एस्तके " सहेमपट्टनीलामयाघनौतरीयकम् " इति पाठः ·- । २६५) चाँचरीयकम् । विद्युल्लतामभागंगामालमूर्धसुरार्थितम् । ८। समस्तभुवनाधार धान रणोक्षासनस्थितम् । लोक्यवनितामूर्धनतदेहार्धपार्वती ।९/ लक्षणसूर्यमाभा- स्वरैलोक्यकृतपांडुरम् । अमृतप्लुतदृष्टांग दिव्पभोगसमाकुलम् । १०। दिग्द- वतासमायुक्तं सुरासुरनमस्कृतम्। नित्यं शाश्वतमव्यक्त व्यापिन नंदिनं ध्रुवम् । ११ । दिनो ध्यात्वैवमात्मानं सम्यग्रुदस्वरूपिणम् । संमध्वस्वंतरायः सन् ततो य- जनमारमेव इति । यननमर्चनम् । इत्यं श्री सदस्वरूपमात्मानं ध्यात्वा । ॐ आ- राधितो मनुष्यस्त्वं सिध्धैर्देवासुरादिभिः | आराधयामि भक्या खां मां गृहाण महे पर । इति मंत्रांत श्रीरुद्र इहागच्छेह तिष्ट इत्यात्मनि पुष्पाक्षतरक्षेपेग श्री रुद्रस्यावादनम् । ॐ ध्यपकमित्यस्य पसिष्टऋषिः । अनुष्टुप छंदः । व्यवको रु. द्रो देवता । वात्मनि श्रीरुद्रपूनने विनियोगः ॐ अपंचकं यजामहे सुगंधि पुष्ठि इ. वि मंत्रेण शरीरेऽवस्थिस्य श्रीरुद्रस्वरूपस्य जीवात्मनो गंधादिभिः पंचोपचार- रभ्यर्धनम् अत्र नेपेद्यमपि मानसं परिकल्पयेदिति महार्णवकारः ना सदक्षि- मागे साधारणस्य ताम्रपात्रस्य स्थापनम् । नमः शंभवायेत्पस्य परमेष्ठी ऋषिः । भत्र समारयोर्यजुरुष्णिकुछंदः । पडक्षराणां यजुर्गायत्री छंदः । भ्वादयो मंत्र- वर्णावगता अन्यतो नपस्कारा बहवो रुद्रा देवता अर्थपूरणे विनियोगः ॐ नमः शंभवायेति तीयोंदकेनार्षपूरणम् । गंधपुष्पाक्षवानां तत्र प्रक्षेपः । ॐ नमः शंभवा- येत्यस्यादिकं पूर्ववत्स्मृत्वाऽर्याभिमंत्रणे विनियोगः । ॐ नमः शिवायेति मंत्र- णाटकृत्वोऽभिमंत्रणम् । ॐ नमः शंभवायत्यस्यापादिक पूर्ववत्स्मृता संभारमोक्षणे विनियोगः । ॐ नमः शंभवायेति मंत्रेण पात्रांतरे गृहीतेन तदुदकेन पूनासंभारमो. क्षणम् । आसनाधुपनारसमर्पणादि वक्ष्यमाणं सर्व देवकार्यपनेनैवाघोंदकेन का तव्यम् अयासतैः पुष्पैया पीठपूना । पीठम्याधोभागे । ॐ आधारमा नपः १ ॐ कूर्माय नमः २ ॐ अनंताय नमः ३ ॐ वराहाय नमः ४ ॐ पृथिव्यै नमः । * विचित्रदिव्यमंडपाय नमः ६ मंडपपरितः ॐ फलक्षेभ्यो नमः ७ ॐ सु- वर्णयेदिकाय नमः ८ ॐ रत्नसिंहासनाय नमः ९ एभित्रैरुपयुपरिपूना। सिं- हासनपादेषु । * धर्माय नमः इत्याग्नेयाम् । ॐ ज्ञानायनम इति नैश्याम् । ॐ १ अत्रैकस्मिन् पुस्तके विशेषा। "तयथा । स्थंडिले वखाते तंदुलैः सकर्णिकमंबुन- मष्टदल विलिख्य तन्मध्ये दशाक्षरं विलिखेत् इत्येवं पीठकसनम् । नमः शंभवायेल्यस्य ऋष्यावि स्मृत्वा स्थंडिलपूनायां विनियोगः । तेन स्यंडिलपूजनम् । मानो महान. मित्यस्य कृत्सऋषिः । जगनीछंदः । एको रुमो देवता सिदमंत्रस्मरगे विनियोगः ३४ ·(२६६) वैराग्याय नप इति वायव्याम् । ॐ ऐश्वर्याय नम इस्पैशान्याम् । अथ गात्रेषु ।* मधर्माय नम इति पूर्वस्याम्। ॐ अज्ञानाय नमः इति दक्षिणस्याम्। ॐ अवैराग्याय- इति पश्चिमायाम् । ॐ अनैश्वर्याय नम इति उत्तरस्याम् अय सिंहासनोपरि। ॐ तत्सा- फारायानं गायनमः। ॐ पयाय नमः। ॐ आनंदकंदाय नमः। ॐ संविन्नालाय नमः । ॐ प्रकृतिमयपत्रेभ्यो नमः । ॐ विकारमयकेसरेभ्यो नमः । ॐ पंचाशद्वर्णादयक- णिकायनमः । अथ पद्मस्य दलकेसरकणिकास्वर्चनम् । ॐ अंसत्वाय नमः इति पमदलेषु । ॐ उरजसे नमः इति केसरेषु । ॐ में तमसे नमः इति कर्णिकासु । एवं प्रवित्रिक सर्वत्र । ॐ अंद्वादशकलात्मनेऽमंडलायनमः ॐ उपोटश कलात्मने सो- ममंडलाय नमः । ॐ मं दशकलात्मनेऽग्निमंडलाय नमः। इति । ॐ अं ब्रह्मणे नमः। ॐ विष्णवे नमः। ॐ में महेश्वराय नमः। इति । ॐ अं आत्मने नमः। ॐ उ अंतरा. स्मने नमः । ॐ में परमात्मने नमः। इति ॐ ज्ञानात्मने नम सर्वपदार्चनम्। अथ स्वा- प्रतः पापूर्वादिपत्रेपनम् ॐ वामायै नमः । ॐ ज्येष्ठायै नमः ॐ रौद्रयै नमः । *काल्यैनमः * फल फिरण्यैनमः । ॐ बलविकरण्यैनमः । ॐ वलपमथिन्यैनमः । ॐ सर्वभूतदमन्यैनमः । इत्पष्टौ शक्तीः संपूज्य । ॐ मनोन्मन्यैनमः इति नबम्या कर्णिकायां पूजनम् ॥ ॐ नमो भगवते सकलगुणात्मशक्तियुक्तायानंताय योगपीठा. स्मने नम कर्णिकायां पुष्पांजलिना पीठं संपूज्य ॥ सत्यज्ञानानंतानंदरूपं परंघामेव सकलं पीठमिति चिंतयेदिति पीठपूजा ।। अथ पीठोपरि स्थापितपाने शिवलिंग धातुमयी शैत्रीमतीमां वा मतिष्ठाप्यावाहनम् । तद्यया । अंजलिना पुष्पाण्यादाय सूर्यपदले स्वहकपले वा श्रीरुद्रं पूर्ववद् ध्यात्वा में आस्वा वहाँ हरयः सचेतसः वतरः सह केतुमद्भिः । वातानलवद्भिर्मनोजवैरायाहि शीघ्रं मम व्याय श- वोम् । भगवने सहस्राक्ष विरूपाक्ष महादेवं सांबशियमावादयामीति सूर्यमढले स्वत्तमले वा स्थिताया देवमूर्तेः सकाशाद् द्वीपांतर मिव निर्गत दक्षिणनासापुटे- मांजलिस्यपुष्पे वागतं देवं विभाव्य पीठस्थे शिवलिंगादावजल्लिस्थपुष्पाक्षेपण शिवमानाय संस्थापिते स्वावाहनम् । ॐ ध्येयकं यजामहे इति मंत्रेण सह समुचितेन सयोमानं प्रपद्यापि भगरते सांबशिवायावाहनं समर्पयाषीति मप्रेणावाहनं द- दाति । एवं पंचक यनामहे इति मंत्रेण सह समुचित वक्ष्यमाण मंत्रः सर्वेऽयुप- चारा: का इति कमलाकरभट्टपादाः । ॐ व्यंकं यजामहे० सयोजाताय वै नमो नमः भगवते सांबशिवायासनं समर्पयामीत्यासनं ददाति । * यंत्रक यजामहे भाषे भये नाति भरे भवस्वमा भगवते सांबशिवाय पाद्यं समर्पयामिति पार्थ ददाति। *यप यजामदे० भवोद्भवायनमः वापदेवायनमः भगवते सांबशिवाय मान ·(२६७) समर्पयामिति मंत्रेण आपोहिऐति तिमभिश्च स्नान ददाति । अथानिस्तर्पयति । ॐ भवं देवं तर्पयामि * सर्व देवं तर्पयामि २ ॐ ईशानं देवं तर्पयामि ३ ॐ पशुपति देवं तर्पयामि ४ ॐ रुद्रं देवं तर्पयामि ५ ॐ उग्रं देवं तर्पयापि ६ ॐ भीपं देवं तर्पयामि ७ ॐ महांत देवं तर्पयामि ८ इति तर्पयित्वा । ॐ त्र्यंबकं यजामहे ज्येष्ठाय नमः भगवते सांबशिवायाचमनीयं समर्पयामीत्याचमनीयं ददाति ॥ ॐ यंबकं यजामहे श्रेष्ठाय नमो रुद्राय नमः भगवते सांबशिवाय मधुपर्क समर्पयामीति मधुपर्क ददाति । ॐ त्र्यंबकं यजामहे० कालाय नमः । भगवते सांबशिवाय गंधं समर्पयापीति गंधं ददाति । ॐ यंबकं यजामहे० कळविकरणाय नमो बलविकरणाय नमो बलाय नमो बलप्रथमनाय नमः भग- चते सांबशिवाय पुष्पाणि समर्पयामीति पुष्पाणि ददाति । ॐ त्र्यंबकं यजामहे० 'सर्वभूतदमनाय नमः भगवते सांबशिवाय धूपं समर्पयामीति धूपं ददाति । ॐ त्र्यंबकं यजामहे० मनोन्मनायनमः । भगवते सांबशिवाय दीपं समर्पयामीति दी- 'पं ददाति । ॐ त्र्यंबकं यजामहे भवोद्भवायनमः भगवते सांप शिवाय नैवेद्यं सम- पंयापीति काले नैवेद्यं ददामि । ततस्तूष्णीमाचमनीयं ददाति । अथाष्टाभिमौ. रष्टौ पुष्पाणि ददाति । ॐ भवाय देवाय नमः . ॐ शर्वाय देवाय नमः २ ॐ ई. शानाय देवाय नमः ३ ॐ पशुपतये देवाय नमः४ ॐ रुद्राय देवाय नमः ५ ॐ भी. माय देवाय नमः ६ॐ महते देवाय नमः ७ अघोरेभ्य इत्यस्याघोरऋपिः अनुष्टुप्छदः रुद्रो देवता । तत्पुरुषप्रपिः गायत्रीछदः रुद्रो देवता । ईशान इत्यस्येशान मापिः अनुष्एपछंदः रुद्रो देवता । सर्वेपामघोरादिशरीरोपस्थाने विनियोगः । अघोरेभ्यो. रेभ्य इत्यादिना अस्तु सदा शिवोमित्यतेनानुवाकत्रयेणास्याघोरतनूरघो. रादिशरीराण्युपतिपते। ॥ अथ पंचवक्त्रपूजा ॥ सद्योजातो व्यमिमीत इत्यस्य जमदग्निऋषिः त्रिष्टुप् छंदः स्वाहाकृतिदेवता पश्चिमवक्त्रपूनने विनियोगः ॐ सद्योजातो व्यमिमीत इति मंत्रांत सयोजाताय पश्चि मवक्त्राय नमः इति गंधादिभिः सिताक्षतैः श्वेतपुष्पैः पश्चिमवक्त्रपूजनम् । वाममो. त्यस्य भरद्वाजऋपिः त्रिष्टुप्छंदः सवितादेवता उत्तरवक्त्रपूजने विनियोगः । ॐ चाममयेति मंत्रांते कामदेवायोत्तरवक्याय नमः इति गंधादिभिस्तुलसीशतपत्रैश्चोत्तर- १ विष्वक्सेनाय दातव्यं नैवद्यान्य शतांशकम् । पादोदकं प्रसाद च लिंगे चंडेश्य राय च । चाणरावणनडेशनंदिभगिरटादयः । सदाशिवममादोऽयं सर्ने गहन्तु शांभवा इति.

·(१६) पयंत्र पूनम्। पातहशियरपत्य परमेष्टीपि मनुष्काएको भनी देवता दलि. जवक्त्रपूजने विनियोगः । ॐयाते रद शिवेति मंत्रांत अधोराय दक्षिणायम। इति गंवादिमिनीलाज करवीरैश्च दक्षिणकापूजनम् । यत्पुरुषमित्यस्य नारा- यणकपिः अनुष्टुप्छंदः जगद्वीजं पुरुषो देवता प्राग् वपत्र पूजने विनियोगः । ॐ यत्पुरुषमिति मंत्रांत तत्पुरुषाय पूर्ववक्त्रायनमः इति गंयादिभिर्दाकुरैरकपुष्पैच पूर्ववक्त्रपूजनम् तमीशानमित्यस्य गौतमपिः जगतीछेदः ईशानो देवता ऊर्चवक्त्र- पूजने विनियोगः । ॐ तमीशानमित्यस्यांत ईशानायोववक्त्रायनमः इति गंधादि. भिबिल्वैः फनफपुष्पैमोर्चवक्त्रपूजनम् ।। ॥ अथ प्रकारांतरेण पंचवक्त्रपूजा ॥ तत्रादौ पक्षियवस्त्रपूजा। तत्र सद्योजातमित्यस्य सद्योजातऋपिः त्रियुचंदः सद्योजातो देवता श्वेतवर्ण हंसवाहनं पृथिवीतत्वपश्चिमवत्र नमस्कार विनि- योगः ॐ सधोजातं प्रपद्यामीत्यस्यांते सद्योजाताय श्वेतवर्णाय इंसवाइनाय पश्चिमवक्त्राय पृथिवीतत्वाय सृष्टिरूपात्मने ब्रह्मणे नमो हां इति प्रणम्य धनु. र्याणमुद्रा प्रदर्शनम् । वामस्य मध्यमाग्रे तुं तन्पग्रे नियोजयेत् । अनामिका क- निशं च तम्यांगुऐन पीडयेत् । दर्शयेदक्षिणस्कंधे धनुर्मुद्रेयमीरितति । " दक्षिण- मुष्टिस्थस्य तर्जन्या दीर्घया घाणमुद्रिकेति । सघोनातमित्यस्य ऋष्पादिकं पावत् .पश्चिमवक्त्रपूजने विनियोगः । ॐ सद्योजातं प्रपद्यापिति मंत्रांते सयोनासाय श्वेत- वय ईसबाहनाय पचिपवक्त्राय नम इति गंशादिभिः पूजनम् । अत्र मनः शि. लाचंदनं । श्वेता अक्षताः । श्वेतपुष्पाणि । गुग्गुलधुपः । घृतदीपः । सर्वत्र पा. यस नैवद्यम् । ततः कलापूमनम् ॐ अव्यैनमः १ * सिध्यैनमः २ ॐ धृत्यैनमः ॐ लक्ष्म्यनमः ४ ॐ मेवायैनमः ५ ॐ कात्यनमः ६ ॐ सायनमः ७ ॐ प्रमा- यनमः ८ इत्यष्टौ । सयोनातकला होता अष्टौ च परिकीर्तिताः ॥ वताक्षतः सितः पुष्पा पूजगेडाबाहनम् । मिति सर्वकार्याणि पूजनेन न संशयः। अप ध्या- नम् ॥ पालेयामलविदुकुंदधवकं गोक्षीरफेनमभं भस्माभ्यंगमनगदेहदमनं ज्या. लावलीलोचनम् ॥ ब्रह्मन्द्रादिमरुद्गणैः स्तुतिपररभ्यर्चित योगिभिदेहं सकलं कळकरहितं स्थाणोर्मुख पश्चिमम् ॥ इति पथिमवक्त्रपूजा ॥ ॥ अयोत्तरवस्त्रपूजा॥ वामदेवायेति वामदेवपिः जगतीछंदः विष्णुर्देवता कृष्णवर्ण गरुत्वाइन आपरतवं उत्तरवक्त्रं नमस्कारे विनियोगः । वामदेवायनमो पेशायनम इति मंत्रांते वामदेवाय कृष्णवर्णाप गरुडवाहनायोचरवक्त्रायास्तित्वायामृतरूमात्मने ·(२६९) विष्णवे नमः ही इति प्रणम्य पममुद्रा प्रदर्शनम् ॥ द्वौ फरौ सहतौ कृत्या समुखावु- म्नतांगुली ॥ तलांतर्मिलितांगुष्टौ कुर्यादेपाब्जमुद्रिका " इति तल्लक्षणम् । वामदेवायेत्यस्य ऋष्यादिकं पूर्ववरकत्वा उत्तरवस्त्रपूजने विनियोगः । ॐ वामदेवाय नमो ज्येष्ठायेति मंत्रांते घामदेवाय कृष्णवर्णाय गरुडवाहनायोत्तरवक्त्रायनमः इति गंधादिभिः पूजनम् । अत्र हरिचंदनम् । तुलसीशतपत्राणि पुष्पाणि । “केकोल. पूगकर्पूरजातीफललगः । सुगंधर्षचकं मोक्तमायुर्वेदमकाशकः" इत्युक्तं पंच- सौगंधिको धूपः । घृतपकं गोधूमान्नं नैवेद्यम् ॥ ततः कलापूजनम् ॐ रजसेनमः १ ॐ रक्षाये० २ ॐ रत्यै० ३ ॐ पाल्याय० ४ ॐ कामायै० ५ॐ संजीविन्यै०६ ॐ पियायै० ७ ॐ पद्धय ८ ॐ क्रियायै० ९ ॐ धात्र्यै० १० ॐ भ्रामिण्यै० ११ ॐ मोहिन्य० १२ ज्वरायै० १३ इति त्रयोदशा "वामदेवकला ह्येतात्रयोदश । घरानने । तुलसीशतपत्रैश्च पूजयेद् गदासनम् । अथ ध्यानम् ।। गौरं कुंकुमपिंगलं मुतिलकं व्यापांडुगंडस्थलं भूविक्षेपकटाक्षवीक्षणकसत्संसक्तकोस्पलम् ॥ स्निग्ध विवफलाधरं प्रहसितं नीलाळकालं कृतं वंदे पूर्णशशांकमंडळनिभं क्व हरस्योत्तरम्।। ॥ अथ दक्षिणवक्त्रपूजा ॥ अघोरेभ्य इत्यस्याघोरकपिः । मनुष्टुप्छदः रुद्रोदेवता नीलवर्ण कूर्मवाहन तेजस्तत्वं दक्षिणवक्त्रनमस्कारे विनियोगः ॐ अघोरेभ्य इति मंत्रांते अघोराय नीलवर्णाय कूर्मवाहनाय दक्षिणवत्राय तेजस्तत्वाय विश्वरूपात्मने कालाग्नि- रुद्राय नमो हूं इति प्रणम्य ज्ञानमुद्रा प्रदर्शनम् । " तनयंगुष्टको सक्तावनको हृदि विन्यसेत् ॥ ज्ञानमुद्रामवेदेपा " इति तल्लक्षणम् । अघोरेभ्य इत्पस्या- पादि पूर्ववत् दक्षिणवपत्रपूजने विनियोगः । ॐ अधोरेभ्य इति मंत्रांत अघोराय नीलवर्णाय कूर्मवाहनाय दक्षिणवक्त्राय नम इति गंधादिभिः पूजनम् । अत्र कृ. प्णागरुवंदनम् । नीलोत्पलानि करवीराणि च पुष्पाणि । सितागरुधूपः । पाषा- न्न नैवेद्यम् । ततः. कला पूजनम् । ॐ तमसेनमः । ॐ मोहाय०२ ॐ क्षमायै० १ ॐ निद्रायै० ४ ॐ व्याधयेक ५ मृत्यये० ६ ॐ क्षुधायै०७ ॐ तृष्णायै० ८ ६. स्यष्टौ । नीलोत्पलैः करवीरः पूजयेत्कूर्ममस्थितम् । सर्वाधाविनाशाय ज्ञानमोक्ष प्रसाधकम् ॥ अय ध्यानम् ॥ कालाभ्रभ्रमरांजनाचलनिभं व्यारत्तपिगेक्षणं खंडे दुद्वय मिश्रितांशुदशनमोद्भिनदंष्ट्रांकरम् ॥ सर्पपोतकपालशक्तिसकलं व्याकीर्णस. छेखरं वदे दक्षिणमीश्वरस्य कुटिल भूभंगरौद्र मुखम् ।। इति ॥ ॥ अथ पूर्ववक्त्रपूजा ॥ तरुपायेत्यस्य तत्पुरुपऋषिः । गायत्रीछंदः रुद्रो देवता । पीतवर्णमध. .. वाहनं वापुस्तत्वं पूर्वबवत्रनमस्कारे विनियोगः ॐ तत्पुरुषायेति मंत्रांते तरपु.

·(२७०) उपाय पीतवर्णायाश्ववाहमाय पूर्ववत्राय घायुस्तत्वाय चैतन्यात्मने आदित्याय नमो है इति प्रणम्य कवचमुद्रा प्रदर्शनम् । " करदेवांगुलयो वर्षगि स्पुरिति तल्ल. क्षणम् ।" तत्पुरुषायेत्यस्यादिकं पूर्ववत्रपूजने विनियोगः । ॐ तत्पुरुषायेति में- श्रांते तत्पुरुषाय पीतवर्णायान्ववाहनाय पूर्वस्त्राय नम इति गंगादिभिः पूजनम् ॥ अन हरितालं चंदनम् ॥ ाकुराः । अर्कपुष्पाणि च पुष्पाणि । कृष्णागुरुभूपः । मोदकं नैवद्यम् । ततः कला पूजनम् । ॐ नित्यैनम. १ ॐ प्रतिष्ठाय २ वि- पायैः ३ ॐ शांत्ये ४ इति चततः कला । किरैरपुप्पैः पूजयेदववाहनम् । आयुष्यं वर्धते तत्र विशिष्ठफलदायकम् ॥ अथ ध्यानम् || संवाग्नितरित्मततक- मकरस्पर्दितेजोऽरुणं गंभीरस्मृतिनिःसतोगदशनप्रोद्भासिताम्रापरम् । बालेंदुघुति लोलपिंगलजटाभारमबद्धोरंग वैदे सिद्धसुरासुरेंद्रनमितं पूर्व मुख भूलिनः । इति।। ।। अथोप्रवक्त्रपूजा ॥ ईशानेत्यस्प ईशानऋपिः। अनुष्टुपछंदः रुद्रो देवता । गोक्षीरवर्ण वृषभवाहनं ।। अवकायाकाशतत्वायाध्यक्ताय सर्वव्यापकात्मने हौं इति मणम्य महामुद्रा प्रद. शनम् । " उत्तानो सादृशायेव व्यापकांनलिझ करौ" इति ॥ तादृशौ संयुक्तावेव उत्तानो करौं व्यापफांजलिकं ॥ महामुद्रेति तल्लक्षणम् । ईशानेत्यस्य ऋम्पादिकं माग्रत् ऊर्चवक्त्रपूजने विनियोगः। ईशानः सर्वविद्यानामिति मंत्रांत ईशानाय गोक्षीरवर्णाय वृषभवाहनार्योर्चवक्त्रायनम इति गंघादिभिः पूजनम् ॥ अन्न भस्म चंदनम् | बिल्वपत्रकनकपुष्पाणि । ऋतुभवान्पन्पान्यपि पुष्पाणि । हरिचर्न (धूप शर्कराध्योदन नैवेयम् । ततः कला पूजनम् । ॐ शशिन्यै नमः। १ ॐ अं. गदायै० २ ॐ ज्येष्टापै०, ३ ॐ मरीच्य० ४ ॐ चालिन्यै० ५ इति पंच। ईशानस्य फलाः पंच निरंजनपदानुगाः । हंस हंसेति यो ब्रूयाद्धं मो नाम सदाशिवः । बिलः कनकपुष्पैश्च अन्यैः ऋतुभवैस्तथा ॥ पूजनीयं प्रयत्नेन सौख्यमोक्षमदायकम् अ- य ध्यानम् व्यक्तान्यक्तगुणोत्तरं सुवदनं पत्रिंशत-वाधिक तस्मादुत्तरतत्वमक्षय- मिति ध्येयं सदा योगिभिः । वैदे तामसवनितेन मनसा सूक्ष्मातिसूक्ष्म पर शांत पंचममीश्वरस्य वदनं ख व्यापि तेजोमयम् ॥ इत्यूप्रवक्त्रपूजा ॥ ॥ अथाभिपेकमंत्रविनियोगः॥ पस्याय पंचवक्त्रपूनाया देवमतिष्ठायां विहितरसेन रुदनपन्द्रहोपद्राभिषे. फार्चनेष्वविहितनेन च ममाणाभावादावार एव तस्यां ममाणम् अयेतस्य शिवस्य म्र्धनि सौवर्णेन रानतेन ताम्रण पा फलशेन मधुना गव्येन सर्पिषा पयसा वा त: * ·(२७१) दभाये माहिपेण वा इक्षुरसेन नालिकेररसेनानरसैन वा गंधोदकैन या केवलोदकैन या वक्ष्यमाणमौरभिपेकः कर्तव्यः । तत्रादायभिपेकमंत्राणां ऋष्यादिकस्म- रणम् ॥ तथया । यजायत इति पण्णामृचां शिवसंकल्पपिः त्रिएपर्छ । मनोदेवता अभिषेके विनियोगः। सहस्रशीति पुरुपमूक्तस्य नारायणपुरुषऋषिः । आधानां पंचदशानामनुष्टुप् छंदः । यज्ञेन यज्ञपित्यस्य त्रिष्टुपछंदः। जगदीज पुरुपो देवता अभिपेके विनियोगः । अद्भ्यः संभृत इत्युचरनारायणस्य नारा• यण पुरुष ऋषिः । आधानां तिसृणां त्रिष्टुप् छंदः । चतुर्थपंचमयोरनुष्टुपछंदः । अत्यस्यानिष्टुपछंद: आदित्यो देवता अभिषेके विनियोगः । आशुः शिशान इति द्वादशानामप्रतिरय ऋपिः त्रिष्टुप् छंदः । इंद्रो देवता । अभिपेके विनियोगः । विभ्राडित्यस्य विभ्राट् सौर्यऋषिः । जगतीछंदः । उदुत्यमिति निसृणां प्रस्कण्व ऋपिः । गायत्री छदः । सूर्यो देवता । तंपत्नथेत्यस्य ब्रह्मस्वयंभू ऋषिः । जगती छंदः । विश्वेदेवा देवता । अयंवेन इत्यस्य ब्रह्मस्वयंभू ऋषिः। त्रिष्टुप् छंदः । सोमो देवता । चित्रमित्पस्य ब्रह्मस्वयंभू ऋषिः। त्रिष्टुप् छंदः । सूर्यो देवता । आन इत्यस्य अगस्त्यऋपिः । प्रिष्टुप् छदः । सूर्यो देवता । यदद्येत्यस्य श्रुतकक्ष- सुतकक्षारपी। गायत्री छदः । सूर्यो देवता । तरणिरित्यस्य प्रस्कण्वऋपिः । गायत्रीछंदः । सूर्यो देवता । तत्सूर्यस्येति द्वयोः कुत्सऋषिः। त्रिष्टुप छंद । सूर्यो देवता यण्मानिति योर्जमदग्निऋपिः। आधस्य बृहतीछंदः। द्वितीयस्य सतो बृहत्ती छंदः । सूर्यो देवता । श्रायंत इत्यस्य नृमेधऋषिः । वृहतीछंदः । मूर्यो देवता । अधादेवा इत्यस्य कुत्सापिः । त्रिष्टुप्छंदः । सूर्यो देवता । अभि- के विनियोगः ॥ ॐ कारस्य ब्रह्माऋपिः देवी गायत्री छंदः । अग्निः परमात्मा देवता । महाव्याहतीनां प्रजापतिर्देवाः । अग्निगंधर्वा वा ऋषयः। देवीगायत्री देव्यु- णिक दैवी गायत्री छंदांसि । अग्निवायुसूर्याः क्रमेण देवताः। नमस्ते रुद्रेति रौद्रा- ध्यायस्य परमेष्टीऋषिः । देवा वा ऋपयः। प्रजापतिर्वा ऋषिः नमस्ते रुद्रेत्यस्या गा. यत्री छंदः । याते रुद्रेत्यादीनां तिमणामनुष्टुप् छंदः। अध्ययोचदित्यादिविमृणां १ अकस्मिन् पुस्तक विशेषः ।। मध्यमानामिकांगुष्यैः पुष्पं संगृह्य पूजयेत् ।। अंगुष्टतर्जन्यग्राभ्या निर्माल्यमपनोदयेत् ॥ अपनीतं च निर्माल्यं चंडेशाय निवेदयेत् ॥ अशून्यमस्तकं लिंग सदा कुर्वीत पूजकः इति शिवरहस्यवचनानिर्माल्यं तनन्यं. गुष्टाग्राभ्यामुत्तरतरत्यक्त्वा मध्यमानामिकांगुष्टैर्मस्तकोपरि पुष्पपत्राधन्यतम निधायोत्तर- तस्त्यक्तनिर्माल्यमादायेशान्यां चंडोऽस्तीति भावनयेशान्यां निवेदयेदित्येवं विधिरभिषेके स्नाने शयने च ज्ञेय इत्युक्तं शिवार्चनदीपिकायाम् ।। इति ।। F ·(२७२'" पंक्ति छदः ॥ नमोस्तु नीलग्रीवायत्यादि सप्तानामनुष्टुप् छंद । मानोमहातमि. विद्वयोः कुत्सोऽपि ऋषिः । जगतीछंदः । सर्वासामेको रुद्रो देवता । नमो हिरण्य याहवे इत्यादीनि द्रापे इत्यत प्राक्तनानि सर्वाणि यजूंपि। तत्र यजुषामनियताक्षर. वादेकपा छंदो न विद्यत इति कात्यायनोक्त सुपा छंदो विशेषनियमो नास्ती- त्येके । नमो हिरण्यवाहव इत्यादीनां श्वपतिभ्यश्चको नम इत्यतानां यजुपां हिरण्य- पाहुः सेनानीदिशांपतिरित्यादिमत्रवर्णावगतनामका उभयतो नमस्कारा बहवो रुद्रा देवताः । ततो नमो भवाय च रुद्राय चेत्यादीनां प्ररिखदते चेत्यंतानां यजुषां भवादयो मंत्रलिंगावगता अन्यतरतो नमस्कारा बद्दयो रुद्रा देवताः । तनो नम इपु- भ्यो धनुष्कृयश्चयो नम इत्यस्य यजुष उभयतो नमस्कारा बहवो रुदा देवता। नमो वः किरिकेभ्य इत्यादीनामग्निवायुसूर्यहृदयभूतव्याहृतीनां अन्यतरतो नम. स्कारा बहवो रुद्रा देवताः । द्रापे इत्यस्या उपरिष्टाद् वृहतीछंद । इमा रुद्रायेत्यस्याः कुत्सोऽपि झापिः । जगती छ । यात इत्यस्या अनुष्टुप् छंदः । परित इति द्वयो- त्रिष्टुप् छदः । विकिरिद् रुहस्राणीति द्वयोरनुष्टुप् छंद. समानामेको रुद्रो देवता । भसंख्यातत्यादीनां दशानामनुष्टुप् छंदः । बहवो रुद्रा देववाः । नमोऽस्तु रुद्रेभ्य इत्यादीनां त्रयाणां यजुपां धृतिछंदः। यहयो रुद्रा देवताः सकलाध्यायस्य शतशी रुद्रो देवता । अभिषेके विनियोगः । वयं सोमेत्यस्य वधुऋषिः । गायत्रीछंदः । सोमो देवता । एपन इत्यनयोः प्रजापतिः ऋषिः । सामपंक्तियजुर्जगती छंदांसि । - रुद्रो देवता । अबरुद्रमित्यस्य प्रजापतिऋषिः । पंक्तियः । रुद्रो देवता । मेष- जमसीत्यस्य प्रजापतिऋपिः । ककुप छः। रुद्रो देवता। यंत्रकमित्यनयोः प्रमेण पसिष्टप्रजापती ऋषी । अनुएपछंदः । ञ्यंबको रुद्रो देवता । एसच इस्प- स्य प्रजापतिः ऋपिः । आस्तार पंक्तिछंदः । रुद्रो देवता । व्यायुपमित्यस्य नारा- यणकपिः उणिक्छंदः । आशीर्देवता शिवो नामेत्यस्य प्रजापतिः ऋषिः । मा. जापत्या वृहत्तीउंदा । क्षुरोदेवता। निवर्तयामीत्यस्य प्रजापतिः ऋषिः । प्राजापत्या त्रिष्टुपछंदः । लिंगोक्तादेवता अभिषेके विनियोगः । नतंविदाथ विश्वकर्मत्यनयो। विश्वकर्मा भौवन ऋपिः । त्रिष्टुपछंदः । विश्वकर्मादेवता अभिषेके विनियोगः । उ. प्रथेत्यस्य मनापविमपि। परमेष्ठी प्राजापत्यो वा पिता गायत्रीछदः मरुतो देवता। अग्निहदयेनेत्यादीनां यजुषां मनापति ऋषिः । लिंगोक्ता देवता ! आयासाय स्वाहे त्यादीनां मनापतिपिः । लिंगोक्ता देवता । अभिषेके विनियोगः । पानश्चमे प्रस- यथा इत्यादीनां चमकमंत्राणां अनवाँधमे धेनुथमे यतेन कल्पवामित्यंतानां तथा ॥

·। (२७३) स्वाहेत्यादिनां वेट् स्वाहेत्तानां देवा ऋषयः। छंदांसि पिंगलोक्तानि | तानि यया। वाजश्चम इत्यादीनां चतुरक्षराणां देवी बृहतीछंदः । अचम इत्यादीनां व्यसराणां देव्यनुष्टुप् । प्रयतिश्चम इत्येवं पंचाक्षराणां दैवीपंक्तिः। आधिपत्यं चम इत्यादीनां देवी त्रिष्टुप् । यजुर्गायत्री वा । हारियोजनश्चम इत्यादीनां सप्ताक्षराणां देवीजगती। यजुरुणिग्वा । आयुर्यज्ञेन फल्पंतामित्यादीनां अष्टाक्षराणां यजुरनुष्टुप् । भाजपस्या गायत्री वा भुवनस्य पतये स्वाहेत्यादीनां नवाक्षराणां यजुहती। मरी जगती था। मुग्धाय धैनंशिनायेत्पादीनां दशाक्षराणां यजुः पंक्ति । आसुरी त्रिगुप्वा । विनशि- न आत्यायेत्यादीनामेकादशाक्षराणां यजुखिप आसुरी पंक्ति । अंगुलपः श- करयो दिशश्चम इत्यस्य द्वादशाक्षरस्य यजुर्जगती साम गायत्री वा । मानायत्योष्णि- ग्वा । भासुरी बृहती । एवमनुक्तानामपि सर्वेषां यनुपां छंदः कल्पनीयः । सर्वेपा- मनिर्देवता सर्वेपामभिपेके विनियोगः ऋचं वाचमिति शांत्यध्यायस्प दध्यंडावंग प्रापिः सकलाध्यायस्यैव विश्वेदेवा देवताः । ऋच वाचमिति चतुर्णा यजुषां दैवी भगतीछंदः । ऋगादयो किंगोक्ता देवताः । वागोज इत्यस्य यजुर्जगतीछंदः । वा. गादि लिंगोक्ता देवताः । यन्मे इत्यस्य पंक्ति छंदः । बृहस्पतिर्देवता । तिमृणां म. हान्याहृतीनां दध्यडायवर्णऋपिः । दैवीगायत्री देव्युष्णिक । दैवी गायत्री छंदांसि अमिवायुसूर्याः क्रमेण देवताः। तत्सवितुरित्यस्य दध्यायर्वणऋषिः। गायत्री. छंदः। सविता देवता । कयान इति ज्युचस्य दध्यडायवर्णऋषिः । द्वयोर्गायत्रीछंदः । तृतीयायाः पाद निवृद्गायत्रीछंदः । इंद्रो देवता । कयात्वमिद्रस्यानिरुक्ता गायत्री. छंदः । इंद्रो देवता इंद्रो विश्वस्यति द्विपदा विराट् छंदः । इंद्रो देवता । शन्नो मित्रा, शन्नो बात इति द्वयोरनुष्ठुछंदः। मित्रावरुणादयो लिंगोक्ता देवताः । अहानि शमित्य- स्य द्विपदा गायत्रीछंदः अहानि रात्रयश्च देवताः। शन्न इंद्राग्नीत्यस्य त्रिष्टुप्छंद। इंद्राणी इंद्रावरुणौ इंद्रापूपगौ इंद्रासोमौ च देवता । शन्नो देवीरित्यम्या गायत्री छंदः आपो देवताः । स्योना पृथिवीत्यस्य दयाथर्वणऋपिः गायत्रीछेदः । पृथि- वी देवता । आपोहिण्टेति म्युचस्प दव्यङाथर्वण ऋपिः गायत्री छंदः । आपो देवताः। चौः शांतिरित्यस्य शकरीछंदः द्यौरादयो लिंगोक्ता देवताः । दृते त्यस्य ब्राह्मी अनुष्टुपछंदः आशीर्देवता तेहेत्युष्णिक् छंदः आशीर्देवता । नमस्ते हरसे इत्यस्य दध्यडायवर्णऋपिः । बृहतीर्छ । अग्निर्देवता । नमस्तै अस्तु यतोयत इत्यनपोर- नुष्टुपर्छ । आयाया विधुत्स्तनयित्नुभगवान् देवता द्वितीयाया महावीरो देवता । सुमित्रियान इत्यस्य दध्यडायर्वणऋपिः। प्राजापत्या जाती । आपो देवताः । त. बारित्पस्य पुरउष्णिक्छंद इति कात्यायनः । ब्राह्मो त्रिष्टुपछंदः व्यूहनाद ? त्य. ૩૫ ·(२७४ । ॐ भुवः विति सर्वानुक्रमसूत्रभाष्यकारः । अक्षरातीतं पुर उणिक्छद इत्याहुराचारादर्श- काराः श्रीदत्तोपाध्यायाः। सूर्यो देवता। सर्वस्पाध्यायस्य शांतिकरणे विनि- योगः। एवं ऋष्यादीनि स्मृत्वाऽभिपेकः कार्यः । स यथा । ॐ यजाग्रत इत्यादि. भिविभ्रादित्यनुवाकांत पंचभिरंगपत्रैः पूर्वमभिपेकः कार्यः । ॐ भूः स्वः ॐ नमस्ते रुद्रेत्यादिना तमेषां जंभे दध्मः ॐ भूः ॐ भुवः स्वः ॐ इत्यंते- नाहमणवयुक्तेन रौद्राध्यायेन चाभिषेकः । ॐ वयंसोमेत्यादिभिरष्टमिः कंडिका- भिश्वाा काण्यानां तु सप्तकंटिकाभिरिति विशेषः । ॐ नतं विदायेति द्वाभ्यां चाभिः पेक इत्युक्तं देवपद्धतौ ।। ॐ उनश्चेति तिमिः सप्तभिर्वा रुझटानाम्नीभियेति परशुरामादयः । निर्मूलत्वान्नेति देवपालिकादयः । ॐ वाजश्चमे इत्यष्टानुवाका- सकेन चमकेन चेति देवयाशिकाः । महच्छिरसाभिषेकपसे न चमकानुवाकैर- भिपेकः । चमकानुवाकरभिपेकपसे तु न महच्छिरसाभिषेक इत्पपरे ॐ ऋचं वा- चमिति शांत्यध्यायेन शांतिकरणम् । ॐ शांतिरिति विरुवारणम् । इत्येको रुद्रामि. पेकाकारः । अयमेव प्रकारचमकवजे सर्वाजसने यिभिराहतः ॥ ॥ अथापरःप्रकारः। ॐ यज्जाग्रत इत्यादिभिर्नमस्तै स्ट्रेति रौद्राध्यायांतः पहिरंगमंत्रः पूर्वम. भिपेकः। ॐ भुः ॐ स्वः ॐ नमस्ते रुद्रेत्यादिना तमेषां जंभे दध्मः । ॐ भूः ॐ भुवः ॐ सा इत्यतेनाष्टपणवपुक्तेन रौद्राध्यापेनाभिषिव्य । ॐ वयं- सोमेत्यष्टभिः कंडिकाभिरभिषेकः। ॐ उग्रश्चेति तिमृभिः साभिर्वा पदच्छिरो रुद्र जाभ्यामभिषेकाभावपक्षे तु ॐ वाजवमेत्यष्ठानुवाकेनाभिषेकः । ॐ वं वाचमिति शांत्ययायेन पक्षद्वोऽपि शांतिकरणम् । ॐ शांतिरिति विरुवारणम् वा । इति द्वि- वीय प्रकार । ॥ वृहत्सराशरस्मृतिमते तु पंचांगमंत्रपूर्वको रौद्राध्यायायैव ज. पाते च शांतिकरणमित्ययमेव रुद्रनपो नतु पुनरन्याय कम्पवित्रस्य जप इति विशेष एवमभिपिच्च ॐ सयोजातं प्रपद्यामीत्येवमादिभित्रैराबाहनाधुपस्थानांत पूर्ववद पर्चनम् ॥ इमारुद्रायेति कुरसऋपिः जगतीछेदः एको रुद्रो देवता । अभिपैक- निवेदने विनियोगः । ॐ इमादामेति मंत्रांतेऽनेन श्री रुद्राभिषेकेन भगवान् या परमात्मा प्रीयताभित्यभिषेकनिवेदनम् ॥ द्रापे इत्यस्य परमेष्ठी कपिः उपरिष्टा बृहद् बृहती छ: एको रुद्रो देवता अष्टांगमणामे विनियोग: 1 ॐ द्रापे इत्यष्टांग मंणाम: 1 " पद्भ्यां कराभ्यां जानुभ्यां शिरसा चोरसा तथा । मनसा च तथा वाचा दृष्टया प्रगामोऽष्टांग उत्पते " इति सल्लमणम् । विकिरिद्रत्याय परमेष्ठी ऋषिः । अनुष्टुपछंद। एको रुद्रो देवताः विक्षनने विनियोगः । ॐ विकिदिति - 1 ·(२७५) विसर्जनम् । ततो ध्यानम् । त्रिलोचन चितुर्बाहुं सर्वाभरणभूषणम् । नागयज्ञोप- वीतं च व्याघ्रचोत्तरीयकम् ॥ पस्कंधसमारूदमुमादेहापारिणम् । अमृतेनाप्लुतं शांतं चंद्रार्धकृतशेखरम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं जटामुकुटमंडितम् । वरदाभय. हस्तं च सर्वकामफलमदम् । एवं ध्यात्वा दिनः सम्यगनंगांगहरं हरम् ।। इति । अथ स्तुतिः । अनादिनिधनो रुद्रो गीयते श्रुतिभिः सदा ॥ राजतेन स्वयं ब्रह्मा 'सात्विकेन स्वयं हरि: । तामसेन स्वयं रुद्रस्त्रितयं त्वयि संस्थितम् ॥ नमामि त्वां 'विरूपाक्ष नीलग्रीव नमोऽस्तुते । प्रिनेत्राय नमस्तुभ्यमुमादेहार्धधारिणे । त्रिशूल- 'धारिणे तुभ्यं भूतानां पतये नमः । पिनाकिने नमस्तुभ्यं नमो मीढुष्टमाय च । न. मामि त्वां महाभूतपतये त्वां नमाम्यहम् ॥ स्वयं भिक्षान्नभोक्ता भक्तानां राज्यदः स्वयम् । सूर्यरूपं समासाद्य देहिनां देहदायकः । यतीनां मुक्तिदस्त्वं च भुक्त्यर्थिनां च भुक्तिदः । यदृच्छया सर्वमिदं तत्तन्मध्ये च पालितम्। अंते च विलयं नीतं शक्तिः फस्य भवाहते । मंत्रहीना क्रीयाहीना भक्तिहीना महेश्वर । पूजा संपूर्णतां यातु त. त्मसादात्रिलोचन । अनुस्वारेण हीनस्य जपस्यानेडितस्य च । दोपाः मयांतु ना- शं च त्वत्मसादात्सुरेश्वर । महारुद्राभिषेकोऽयं न्यूनो वाप्यविकोपि वा । संपूर्णस्त्व- स्मसादाच भूयाद् भूतिविभूषण ॥ इति श्रीपरशुरामात्मजेन जगन्नाथशर्मणा सं. शोधिते रुद्रकल्पद्रुमे रुद्रपरिच्छेदे रूपकाख्यायरुद्राभिषेकपद्धतिः ।। ॥ अथ द्वितीयो रुद्र उच्यते ॥ तत्रादौ संकल्पमारभ्य पड्विधांगन्यामपूर्वक पूर्ववदुपस्थानांतं श्रीरुद्रस्याभ्य- चनम् ॥ यजायत इत्यादीनां विभ्राडिरयनुवाकांतानामंगपंचकमंत्राणां प्रणवस्य ति. मृणां महाच्याहृत्तीनां रोद्राध्यायस्य वयं सोमेति मइच्छिरसो नतं विदायेति द्वयोः उग्रश्चेति जटायाध पूर्ववदादिस्मरणम् । शास्यध्यायस्य च । ॐ यज्जायत इत्या. दिभिर्विभ्रादित्यनुवाति पूर्वोक्तः पंचभिरंगपत्रः पूर्वमभिषेकः । ततः ॐ भूः भुवः ॐ स्वः ॐ नमस्ते रुदेत्यादिकस्य तमेपां जंभे दध्मः भुवः स्वः ॐ इत्यंतस्य रौदाध्यायस्य दशयाऽऽत्तिभिरभिषेकः । ततः ॐ यजाग्रत इत्यादि- भिविभ्रादित्यनुवाकांतः पूर्वोक्त: पंचभिरंगमंत्रैः समन्वितया केवलया वा एकार- स्याभिषेकः । ॐ वयं सोमेति अभिर्महच्छिरोनाम्नीभिध । कावानां तु वयं सो. मेति समभिरिति विशेषः । ॐ नतंविदाथेति द्वाभ्यां चेति देवपद्धतौ । ॐ उग्रवेत्ति तिसभिः सप्तभिर्वा रुद्रनगनाम्नीभिश्चेति परशुरामादयः । नैवेति देवयाशिकादयः । ॐ ऋचवाचमित्यध्यायेन शांतिकरणम्। ॐ शांतिरिति त्रिरुचारणम् वा।। अयं प्रका- रस्तु “ सांगमाय' जपेद्रुद्रं केवलानि नवांतरा ॥ सांग सशीर्पकं चांत्यं निरंगमिति केचन" इति परशुरामकारिकामावपाध्यंदिनाचारानुसारी ।। , . .

·॥ (२७) ॥ अथापरः प्रकारः ॥ तत्रादायभिषेकमंत्राणां पूर्ववदादिस्परणम् । ॐ यज्जायत इस्पादिभिर्नमस्ते रुदेति सैद्राध्यायांतः पइभिरंगमंत्रः पूर्वपभिषेकः । ततः ॐ भूः ॐ भुवः ॐ स्वः ॐ नमस्ते रुद्रेत्यादिकस्य तमेप जमे दध्मः ॐ भूः ॐ भुवः स्वः ॐ इत्यंतस्याट- प्रणवयुक्तस्य रौद्राध्यायस्यैकादशघाऽऽवृत्तिभिरभिपेकः । तदेते ॐ वयं सोमेत्यष्टभिः शांत्यध्यायेन चाभिषेक इति द्वितीयः ॥ अय तृतीयः प्रकारः। ॐ यज्जाग्रत इत्या. दिभिर्विभ्राडित्यनुवाकांतः पंचभिरंगमैत्रैरभिषेकपूर्वकमष्टपणवयुक्तरौदाध्यायस्यैका- दशयाऽवृत्तिभिरभिषेकः । तदंतरा प्रत्याहत्यष्टौ चमकानुवाकानेकादशघा विभज्य- कैकेन चमकविभागेन । तरेत्य प्रकारः । रौद्राध्यायस्यैकात्तौ कृतायां ॐ वामश्चम इति चतसृभिः कडिकाभिरभिषेकः । ॐ सत्यं चम इति चतसृभिर्द्वितीयात्तौ ॥ ॐ ऊचम इति चतसभिस्तृतीयावृत्तौ । ॐ अश्माचम इति तिसृभिस्तुरीयावृत्तौ ।। ॐ अमिश्चम इंद्रथम इति तिसभिः पंचमाचौ ।। ॐ अंशुवस इति तिसृभिः पष्टा- वृत्तौ ।। ॐ अग्निश्चमे धर्मश्चम इति द्वाभ्यां सप्तमारत्तौ॥ ॐ एका चमे तिस्रथम इ. त्येकयाऽधमाचौ । ॐ चतसश्चम इत्येकया नवमावृत्तौ । ॐ व्यविश्वन इति द्वाभ्यां च दशमाहत्तौ ॥ ॐ चाजाय स्वाहेति द्वाभ्यामेकादशावृत्तौ ॥ अयमेकादशधाविष- केन चमकनाभिषेक. कौशिकचौपायनयोर्मत एव ॥ पराशरादीनां मते तु न चम. कानुवाकैरभिषेकः । अस्मिन् पक्षे चमकानुवामानामृष्यादिस्मरणाभावः। ॐ ऋच वाचमिति शांत्यध्यायेन ततः शांतिकरणमिति तृतीयः प्रकारः ॥ बृहत्तराशर- स्मृतिमते तु अंगपंचकरभिपेकपूर्वकं रौद्राध्यायस्यैकादशभिराष्टत्तिभिरभिषेकोत्तर च शांतिकरणमित्येवावानेव द्विनीयो रुद्र इवि विशेषः ॥ यत्तु महार्णवानुसारिणां मतम् ॥ शिवसंकल्पाचंगमंत्रवर्ज प्रणवस्य महाव्याहृतीनां रौद्राध्यायस्य वाजश्चम इत्पष्टानुवाकाना शांत्यध्यायस्य च पूर्वपदार्पादिस्मरणम् ॥ पूर्ववदष्टपणवयुक्तस्य रोदाध्यायस्पैकादशमिराठतेभिरंगमंत्रवनमभिपेका तदंतरा प्रत्यास्त्यष्टौ चमका. नुवाकाने कादशया विभज्यकैन चमकविभागेन । तत्प्रकारश्च पूर्ववत् । तता मात्य यायेन शांतिकरणमिति । एतदेव द्वितीयस्वरूपमिति ॥ एतच्च शिव- संकललं हृदयं, पुरुषमूक्त शिरः, उत्तरनारायणं शिखा,पतिरथ काचं । शत- रुद्रियमा, पंचांग सकृनपेदिति ॥ " वक्ष्ये रुद्राविधानं तु पंचांग सर्वदं परम् हृदयं शिवसंकल्प शिरः सूक्तं तु पौरपं । शिखाद्भ्यः संभृतं मूकमाशुः कवचमेव च ॥ येवादिभिराख्यातमा वै शतरुद्रियम् ॥ शतरुद्रियसंशस्प रुदस्यांगानि पंच हि ॥ पंचांगान्न्यस्य तं ध्याता जपेद्रांस्ततः क्रमाद् । इति बोधायनमूत्राग्निपुराण- ·(२७७) पचनविरुद्धम् ॥ यजाग्रतादिपकै च शिवसंकल्पपार्षकम् । रुदास्तु देवता पप विनियोगो जपादिपु॥ सहस्त्रशीर्पा इत्यादि द्विगुणा अष्टदेवता। पुरुषो यो जगदीज. मृपिनारायणः स्मृतः छंदः सर्वासु चानुष्टुप् विनियोगो जपादिपु ॥ अभ्यः सभृत इत्यादौ उत्तरनारायणस्टपिः। पूर्वानुवाकदेवत्यं त्रिष्टुप् छंदः प्रकीर्तितम् || आशुः शिशान इत्यादीरमतिरथ उच्यते । एतन्नाम्नामुनिस्तत्र देवता चामरेश्वरः । त्रिष्टु- पछेदो जपादौ तु विनियोगो यथोचितम्॥ विभ्रा वृहपिवेत्यादौ सूर्यो दैवतमुच्या ते ॥ इति बृहत्पराशरस्मृतिविरुद्धं च ॥ एवमभिषिच्य ॥ ॐ सद्योजातं प्रपयामी. त्येवमादिभित्रैरावाहनाग्रुपस्थानांतं पूर्ववदभ्यर्चनम् । ततोऽभिपेफनिवेदनादि- स्तुत्यंत पूर्ववस्कुर्यात् । व्याधिविमोचनाभिषेकनिवेदनादिस्तुत्पतं पूर्ववत्कुर्यात् । व्याधिविमोचनार्थाभिषेके तु विशेषः । अक्षीभ्यामित्यनुवाकेनापोहिष्टेति ति. सभिश्वामिपित्तोदकेन मस्तकादीनि पादांतानि सर्वाण्यंगानि मार्जयेत् ॥ तयथा अ. क्षीभ्यां त इति पण्णां विहामपिः अनुष्टुपछंदः । यक्ष्महा देवता । सर्वरोगशांत्यै अभिषिक्तोदकेन मार्जने विनियोगः। ॐ अक्षीभ्यां ते नासिकाभ्यां कर्णाभ्यां छु- बुकादधि । यम शीर्पण्य मस्तिष्कान्जिताया विरहामिते ॥१॥ श्रीराभ्यस्त उष्णि- हाभ्यः कीकसाभ्योऽअनक्यात् ॥ यक्ष्मं दोपण्यम साभ्यां वाहुभ्यां विवहामिते ॥२॥ आंत्रेभ्यस्ते गुदाभ्यो वनिष्टो हृदयादधि । यक्ष्मं मतस्नाभ्यां यक्ता प्लाशि- भ्यो विहामिते ॥३॥ अरुभ्यां ते अष्टीवद्भ्यां पाणिभ्यां मपदाभ्याम् । यक्ष्म श्रोणिभ्यां भाससाद् भंससो विहामिते ॥४॥ मेहनाद्वनं करणाल्लोमभ्यस्ते म- खेभ्यः । यक्ष्म सर्वस्मादात्मनस्तमिदं विहामिते ॥५॥ अंगादगारलौम्नोलोम्नो जातं पर्वणि पर्वणि ॥ यक्ष्म सर्वस्मादात्मनस्तमिदं विटहामिते ॥६॥ इनि ॥ आपो हिप्टेति तिसणां सिंधुद्वीप ऋषिः । गायत्रीछंदः । आपो देवताः । सर्वरोगशांत्यै अभिषिक्तोदकेन मार्जने विनियोगः ॥ ॐ आपो हिष्ठा० १। ॐ योकः शिवतमो रसः • ॥ ॐ तस्मा अरंगमाम० ३ ॥ इति मंत्रैमस्तकादीनि मानियेदिति द्वितीयो रुदः । अयमेव रुद्रो रुद्रकादशिनी रुद्री रुद्रेति संज्ञात्रयं लभते ॥ एतस्यैव रुद्रस्यैका- दशावत्या एका रुद्री भवति । इयमेव रुद्री रुदैकादशिनी लघुरुद्र इति व्यपदेश- भाग्भवति ।। अयं च तृतीयो रुद्रः लघुरुदरुद्रकादशिनी पर्यायनाम्नीभिरेताभिरेका- दशभीरुद्रीभिरेको महारुद्रो भवति । अयं च तुरीयः । एकादशभिर्महारुदैरेको तिरुद्रो भवति । अयं च पंचमः । एकोऽयं मकारः । बृहत्पराशरेण तु प्रकारांतर. मप्युक्तम् । शिरसां सह रुद्राणां जप्तर्दशशतैर्भुवम्।। सर्वे मंत्रा भवत्यस्प ब्राह्मणस्यो- क्ताकरिणः । इति । तथा । अथवा चरुभिक्षाशी सशिरं सहस्रक जपेदिति ।

·(२७८) एवेच्च पूर्वोक्तप्रकारापेक्षया प्रकारांतरमेव क्षेयम् । खनिष्ठ सहस्रसंख्यानिशा. स्फलांतरनिर्देशाच । अत्र रुद्राणां सहस्त्रसंख्ययाऽऽवृत्तिपक्षे वयंसोमेति शिरसः मतिरुद्रमारतिः शिरसा सह रुद्रजपविधानात् । अस्मिन् पक्षे न चमकनपः ।। तद्विधानाभावात् । एकमुक्तेन विधिना पंचविधदाणां मध्ये प्रकांतमन्यतमं रुद्र रुद्राणां सहसं वा स्वयं समापयेत् । ऋत्विजो वा समापयेयुः ॥ "अप माड्मुखा ऋत्विजः" उदइमुखयजमानहस्ते श्रेयः संपादन कुर्युः ॥ तयथा ॥ ॐ शिवा आपः संचिति मंत्रेण यजमानहस्ते जलप्रसेपः॥ ॐ सौमन- स्यमस्तु इति पुष्पाणाम् । ॐ अक्षत चास्टिं चास्त्विति अक्षतानाम् । ॐ दीर्घमायुः शांतिः पुष्टिस्तुष्टिश्वास्तु इति पुर्नजकस्य । मया भवनियोगेनाभिषेकात्मकामुक- -रुद्रमध्ये यथांशेन कृतोऽभिषेकस्तस्माद्यज्जातं श्रेयस्तत्तुभ्यं संपददे इति । एवं वर. णक्रमेण सर्वेऽपि श्रेयो दधुः । इदं च निर्मूलत्वायजमानमवारणमात्रमेव । पुत्रक- तवैतरणीदानजन्यनेयो दानान्माघस्नानादिजन्यपुण्यदानवचेदमपि श्रेयो दानम- विरुद्धमित्पपि केचित अप उदङ्मुखोचिप्टेन यजमानेन पामुखोपविष्टानामाचार्यादीनामभ्यर्चनम् । उत्तममध्यमाघमपक्षेण यथाशक्ति वित्तशाट्याने वरणक्रमेण तेभ्यो दक्षिणा दा. -नम् ॥ तौर्व प्रकारः । अयेत्यादि देशकालौ संकीर्स कृतस्याभिषेकात्मकामुकरु. १ अत्रेद बोध्यम्. श्रीकृष्णजन्मखंडे अध्याय ८७-" दक्षिणाभिश्च फलदो हत- यज्ञो ह्यदक्षिणा दक्षिणा विप्रमुद्दिश्य तत्काले तु न दीयते। एकरात्रभ्यतीते तु तद्दानं द्विगुणं- भवेत् । मासे शतगुणं प्रोक्तं द्विमासे तु सहस्रकम्। संवत्सरे व्यतीते तु स दाता नरकं ब्रजेत्। वर्षाणां च सहस्रं च मूत्रकुंडे निपत्य च। ततश्चांडालतां याति व्याधियुक्तश्च पातकी। दात्रा न. दीयते दानं गृहीत्रा चेन्न गृह्यते। उभौ तौ नरक यात:वर्षाणा च सहस्रकम्। यजमानश्च चां- ढालो ब्राह्मणस्तत्पुरोहितः। व्याधियुक्तावुभौ तौ च पापिनौ कर्मण. फलात्" इति। अग्रेच तंत्रवाध्याये १२५ सनत्कुमार उवान “ सर्वस्वं दक्षिणा देहि तुणे लक्ष्मीपतेः पित } सा- र्थक कुरु कर्मेदं घेदोक्तं वचनं शृणु । दक्षिणा विप्रमुद्दिश्य तत्काले चेन्न दीयते । मुहूर्ते तु व्यतीते सा दक्षिणा द्विगुणा भवेत्। वामरे च बहिर्भूते भवेत्सापि चतुर्गणा त्रिराने समतीते तु पगृणा दक्षिणा भवेत्। पक्षाते तु शतगुणा मासाते च चतुर्गणा । परमासेऽप्यधिके न्यू- ने च साहस्रगुणाधिरा वर्षांते सा लक्षगुणा ब्रह्मणोतं हि यादव। उभौ च नरसं यातः कर्म- कई पुरोहितौ।" इति । “यागोऽमंत्रोऽदक्षिणश्च न फलं दास्यति कनिद्" इति श्रीमद्भा- - गवते स्कंध ४ अध्याय ६ श्लोक ५० वंशीधर्याम् । भगवद्गीतायाम् अध्याय १७ ग्लो. १३ “ विधिहीनमसष्टान्न मैत्रहीनमदक्षिणम् | श्रद्धाविरहितं चैव तामस परिकी- ·(२७९ ) द्रकर्मणः सांगत्वसिद्धये आचार्यादीनां पूजनं करिष्ये इत्याचारासंकल्प कृता । आचार्यायेदं पाथम् । इदं वाईम्पत्य वासो युगलमित्पादि गंधपुष्पधृपदीपतांबू- लानि दत्ता पूर्वोक्तविशेषणवतिकाले कृतस्याभिषेकामुकन्द्रकर्मणः प्रतिष्टासि- ध्यर्थ अमुकगोनाय यजुर्वेदांतर्गत वाजसनेयिमाध्यंदिनशाखाध्यापिने कापश:- खाध्यायिने वा अमुकशर्मणे आचार्याय यथाशक्त्यलंकृतमिमां सवत्सां गां रुद्रदेवत्य- मिदं च हिरण्यमनिदेवतं तुभ्यमई संपददे । इति विप्रहस्से सकुशाक्षतजलपक्षेप. पूर्वकं दक्षिणा दत्वा नममेति ब्रूयात् ॥ विमस्तु । ॐ द्यौस्त्वा ददातु पृथिवीत्वा प्र- तिगृहातु" इति मंत्रांते रुद्राय गाम् ॐ मतिगृहामीत्युक्त्वा । ॐ कोदाकस्सा र्तितम् ॥" भावप्रकाशटीकायाम्. " विधिहीनं यथाशास्त्रावबोधितविपर्ययम् । अन्नदान. विहीनं च स्वरतो वर्णतस्तथा । मंत्रहीनं यथाशास्त्रं दक्षिणाहीनमध्वरम्। आस्तिक्ययुद्धि शून्यं तं तामसं कथयति वै ॥ अयं पंचविधो यज्ञस्त्याज्याश्रेयोऽर्षिभिः सदा । ययाशास्त्र. मनुष्ठानाद्वानसेऽस्ति फलं मनाग । तामसे स्वययाशास्त्रानुष्ठानान्न फलं मनागिति । "अथ दक्षिणानियमो महार्णवे सिद्धान्तशेखरे चगा दक्षिणा चोत्तमा मध्याचाधमेतिनि. धामता|तत्र सौवर्णनिष्कणि दशसाहनिकोक्तमा||तदर्ध मध्यमा प्रोक्ता तृतीया त्रिसहस्रि का।। १ सुवर्णपक्षे उचमपक्षः ।। गुंजा कर्प स्पीया निष्क वर्ष एकनिष्कन २७ वाल ३० तोल रुपीया ३॥ १ उत्तम-दशहमार निष्कनु तोलस्पीया ३६२५० भार || मध्यम-पांचहजार निपर्नु तोलस्पीया १८१२५ भार || कनिष्ठ व्रण हमार निष्कनुं तोलस्पीया १०८७५ भार ।। इति ॥ २ अपरो मध्यमः प्रकार: सुवर्णपक्षे तत्रव ॥ उत्तमा विशति वा स्यान्मध्यमा द्वि- शती भवेत् ।। शतमात्राधमा ज्ञेया प्रकारः कीर्त्यतेऽपरः।। उत्तमपक्षे निष्क ३०० तो- लरुपीया १०८७|| भार || मध्यपक्षे निष्फ २०० तोलरुपीया ७२५ भार ।। कनिष्ठ पक्षे निष्क १०० निष्कनुं तोलरुपीया ३६२॥ भार ॥ ३ अपरः कनिष्ठ प्रकारः सुवर्णपसे तत्रैव ॥ उत्तमा च चतुःषष्टी तद म- ध्यमा स्मृता ॥ चतुर्विंशतिरन्या स्यादयान्यविधिरुच्यते ॥ अत्र अन्यविधिरित्यनेन - विसंख्यादक्षिणादिविधिः ॥ श्रेष्ठपक्षे निष्क ६४ तोलम्पीया २३२ भार ॥ मध्यम पक्षे निक ३२ तोल रुपीया ११६ मार || कनिष्ठपक्षे निष्क २४ तोल रुपीया ८७ भार ॥ इति ॥ वाल ८० १ ·(२८०) अदादित्यादि कामस्तुति पठित्वा ॐ स्वस्तीति वदेत् । प्रत्यक्षाया गोरभावे तु तन्नि- क्रयत्वेन सौवर्णिकनिष्कदानम् । निकस्तु चतुः सौवर्णिकः । तदसमवे तदर्थस्य तस्याप्यसभषे तदर्धस्य । एतावद्धिरण्यासंभवे सौवर्णनिष्कपरिमित- रजतदानम् । तदसंभवे तदर्धस्य । तस्याप्यसंपचे सदस्य । एवमृत्विग्भ्यो. ऽपि संकल्पपूर्वकं वरणक्रमेण तान् संपूज्य दक्षिणादानम् ॥ यथाशक्ति आचार्या- दिभ्योऽलंकारमुद्रिकोदपात्रोपानद्व्यंजनछत्रचामरायुपकरणदानम् । अथ कृतस्या- भिषेकात्मकामुकरुद्रकर्मणः समृद्धये यथाकालं ययोपपन्नेनान्नेन नानागो- वान्नानाशर्मणोऽमुकसंख्याकान् ब्राह्मणान् भोजयिष्ये इति संकल्पपूर्वकं वाह्म- भोजनम् ॥ रुद्री रुदैकादशिनीति पर्यायद्वये लघुरुद्रे एकादश । महारुद्रे एक- विंशत्युत्तरशतम् ॥ अतिरुद्रे एतदेवैकादशगुणं प्रयोदशशतान्येकत्रिशञ्चेति । ततः श्रीरुद्रस्य सांगत्वसिद्धये " अनादिनिधनो स्ट्रो गीयते ॥ इत्यादिका महारुद्रस्तुतिः। सदस्यानां चंदनाक्षतपुष्पमालाचखतांयूलदक्षिणादिभिरभ्यर्चनम् । मयाचरिताभिषेकात्मकामुकद्रविधौ यन्न्यून ययातिरिक्तं कृतं वद्भवतां वा. ह्मणानां वचनात्सर्वं परिपूर्णमच्छिद्रं चास्त्विति पद्धांजलिना यजमानेन मार्यिते संपूर्णमच्छिद्रं चारित्वति विप्राणां प्रतिषचनम् । ततो मयाचरितेनाभिषेकात्म- कामुकरुद्रेण श्रीभगवान् परमात्मा सांबशिव प्रीयताम् । ॐ तत्सत् ब्रह्मार्पणम. रित्तति भूमौ कुशजलप्रक्षेपपूर्वकं कर्म ब्रह्मार्पणं विशय विप्रेभ्यो मंत्राशिषां ग्रहणम् । तेषां सानुनयं विसर्जनम् । ब्राह्मणानां भोजनम् । दीनानाथादीनां चान्नादिना संतोषणम्। तत. स्वयं सहन्मित्रयुतः सोत्साहः संतुष्टो हविष्य सुनीत। धीमताऽनंतदेवेन श्रीमदुद्धवसूनुना ॥ विद्यमोढसंज्ञेन काशीपुरनिवासिना। १ । श्रुविरमृत्यालवालोऽयं रुद्रकल्पद्रुमोर्पित-मदीयनाययो विष्णुवंद्ययो शिवपादयोः ।। मुझुमुख मार्ययेहं सज्जनान शुद्धमानसान्। मयोक्तपिइ संशोध्य विचार्य सदसञ्चयत् ॥३॥ ज्ञात्वातुच्छिष्ट पर्थयः करोति ग्रंथगोपनम्। वस्य श्रेयोर्थिनस्तान भूयाचौरो यतोहिसः यश्च श्रमः समुत्पन्ने ग्रंयस्यास्य विलेखने । सर्वात्मातेन विश्वेशमीयतां परमः शिव इति श्रीसूर्यपुरनिवासिना भीतडाखेडावालविप्रजातीयेन द्विवेद्युपनामकपरशुरामात्मजेन जगन्नाथशर्मणा संशोधिते श्रीरुद्रकल्पद्रुमे अभिषेकपरिच्छेदः समाप्तः ॥

·(२८१) ॥ अथ जपरुद्रपरिच्छेदः ॥५॥ सिदिबुद्धिमदातारं विनव्यूहविदारणम्।।महागणपति वंदे लक्ष्मीविष्यादिभितम्॥१॥ श्रीभवानीशिवौ वंदे सचिदानंदविग्रहौ।। विधीन्द्रादिभिराराध्यौ भक्तकल्पमहीरुहौ।।२॥ श्रीराम रामराजेन्द्र महामंगलमंगलं ॥ सीताभरतशत्रुघ्नलक्ष्मणैः सहितं भजे ॥३॥ कात्यायनगुरुं नत्वा श्रीमदुद्धवस्नुना ॥ तन्यतेऽनन्तदेवेन महारुद्रस्य पद्धतिः ॥४॥ पद्धत्यो विविधा अन्याः स्फुटाः सन्तीह यद्यपि। ताभ्यस्तस्या विशेषोय:पंदितःसोवधार्यतां ॥ अथ सर्वप्रायश्चित्तप्रयोगः ॥ अथ काण्वमाध्यंदिन्यादिसर्ववाजसनेयिशास्त्रानुसारेण रुद्रपयोग उच्यते ॥ तत्रादौ कविशेपं प्रतिशाखाविशेषेण रुद्रानुष्ठाननिर्णय उच्यते । यद्यपि वाजसने- पिशाखाम श्रुतेपि रुद्रे रुद्रजपादिविधिस्तस्येति कर्तव्यता विधिश्च न थूयते ॥ चौ. धायनसूत्रहेमायुदाहृतशौनकमतं वृहत्पराशरस्मृतिकालिकापुराणादौ तु रुद्रेति क- व्यताविधिर्नानाविधो दृश्यते ॥ अतस्तेषामन्यतमः प्रकारो वैकल्पिक: प्रस- तस्तथापि अभिधास्येथ रुद्राणां शान्तये गृहमे धिना ॥ पंचांगानां विधानं तु य. त्कृत हन्ति पातकमित्युपक्रम्य समबीते इषेत्वादिषु मंत्रेषु ख ब्रह्मान्तेषु याः क्रिया: दशप्रणवसंयुक्ता भूर्भुवः स्वरितीसि चेति बृहत्पराशरस्मृतिवाक्येपि खं ब्रह्मांततो. पादानादिपेवादीकाणां मंत्राणां माध्यंदिनशाखायामेव समधीतत्वात्ततो भिन्नामु तैत्तरीयशाखासु समुद्रोऽश्वस्य योनिः समुद्र इत्यन्ततायाः समधीतत्वेन ख ब्रह्मा- न्तताया अभावात् ॥ वृहत्पराशरस्मृतिविहितो रुद्रेति कर्तव्यताविधिर्माध्यदिनशाखा विषय इत्यध्यवसीयते ॥ अत एव बृहत्पराशरस्मृतिविहिते रुद्रेति कर्तव्यताविौ कावमाध्यंदिनशाखासमधीतमंत्राणामेव विनियोगो दृश्यते न पुनस्तयोरनधोता. नामन्यशाखासमधीतानां मंत्राणां ॥ तेन चौगायनायुक्तो रुद्रेति कर्तव्यताविपिन काण्वमाध्यदिनानां ॥ खं ब्रह्मांततायाः काण्वशाखायामभावेऽपि माध्यंदिनशा. खायाः सर्वधाजसनेयिशाखासाघारण्यात् माध्यंदिनशाखापरतया पराशरोक्तौ रु. ट्रेति कर्तव्यताविधिरपि सर्ववाजसनेयिशाखासाधारणा एव ॥ उक्तं च ग्रहयज्ञ- मभिधाय माध्यदिनशाखाया: सर्ववाजसनेयोशाखासाधारणं वसिष्टेन ॥ मा- ध्यंदिनीतु शाखा सर्वसाधारणा हि सा ॥ तामेव च पुरस्कृत्य वसिप्टेन प्रभापित- मिति ॥ कथं माध्यंदिनशाखायाः सर्ववाजसनेयिशाखा साधारण्यमिति चेदुच्यते ॥ नैमिचिकफाम्यवैकल्पिकानि फर्माणि भगवता काण्वसूत्रकृता माध्यदिनशाखायाः सर्वसाधारण्येनोपनिबद्धानीति माध्यंदिनीशाखा सर्ववानसनेयिशाखा साधारण्ये- ·(२८२) त्यर्थः । अत्र यद्यप्यायवाघानमध्वर्युयजमानो वेति सूत्रव्याख्यावसरे शाखाद्वय- मधिकृत्य तात्पर्येणानुमत आचार्यस्तत्र नित्यनैमित्तिककाम्यवैकल्पिकानि का- स्पैनोपनिवनि ॥ शाखादयव्यतिरेकेण नैयमिकमात्रमेवेति फोपाध्यायरक्तं तथापि माध्यंदिनशाखामेवाधिकत्याचार्यप्रवृत्तिर्मुख्या ॥ आचायोंभिमायात् ॥ तथाहि ।। ये मंत्राः माध्यदिनशाखातः काण्वशाखायामधिकाः समधीताः ॥ मित्र- स्य वा चक्षुपा प्रतीक्षः इति ॥ नमः कृताय कर्मण इति ॥ यस्ते प्राणः पशुचिति। आप्पायता ध्रुवा इविपा धृतेनेति ॥ उलूखले मूसले यच्चेत्येवमादयस्तै तु मंत्राः संपूर्णा एव भगवता सूत्रे उपनिवद्धाः ॥ ये तु काण्वशाखातो माध्यंदिनशाखायाम- धिकार समधीताः ॥ अयममिः पुरीयो रपिमानिति शिवोनामासि स्वपितिस्ता इति अंगिरसो नः पितर इत्येवमादयस्ते तु द्वयोः शाखयोः समाम्नाता मंत्रा इव प्र- तीकपात्रेणैवोपनिषद्धा इति ॥ द्वयोः शाखयोः सममुख्यत्तित्वैमाध्यंदिनशाखा- यामनधीताः काण्वशाखामंत्रा इव काण्वशाखायामप्यनधीवाः माध्यंदिनशाखा- मंत्राः संपूर्णा एव भगवता सूत्रे उपनिवद्धा भवेयुः ॥ यस्तु सूत्रकता काण्वमाध्यंदि- नशाखयोः समाग्नातोप्यस्मात्वश्वधिजातोसीति मंत्रः सत्रे संपूर्ण उपनिबदस्तस्य पल्यामप्यनूह मज्ञप्त्पर्यत्वेन प्रयोजनकत्वान्न दोपः ॥ अत एवोक्तं भर्तृयज्ञपितृभूति वासुदेव कोंपाध्या श्री अनन्तदेवयाज्ञिकादिभिर्भाष्यकारैः ।। सकलमंत्रपाठः ।। पंल्यामध्यन्ह प्रज्ञप्त्य इति ॥ तस्मान्माध्यंदिनशाखैव पंचदशसु वाजनेयिशा- खासु मुख्या सर्वसाधारणा ॥ अत एवोक्तं वशिष्ठेन ॥ माध्यंदिनी तु या शाखा सर्वसाधारणा हि सेति ॥ तस्मात्साधूक्तं खं ब्रह्मान्तता ग्रहणलिंगायो माध्यंदिन- शाखापरतया रुद्रेति कर्तव्यता विधिरभिहितः स सर्ववाजसनेयिशाखासाधारण इ- ति ॥ एवं च सति मनोज्योतिरबोधमिनि मर्माणि ते॥ मानस्तोक इति हो- तत्मयमं पंचकं स्मरेदिति पराशरस्मृतिवाक्ये काण्वशाखासमधीतपाठस्य मनोयो- विरिति मंत्रस्य प्रवीकोपादान युज्यते ॥ यत्तु देवयातिकादिभिधायनमूत्रवि- हित पंचांगरुदन्यासादिकमुक्तं तत्कावमाध्यंदिन्पादिवाजसनेयिखायास्वनधी तानामप्यन्यशाखामंत्राणां पांचिद्विनियोगस्य तत्र दर्शनाद्वाजसनेयिनां काय माध्यदीनादीनां तदध्यपनाक्षेपापतेः सूत्रस्य साधारणत्वेन बौधायनैकाविषयत्वाचा युक्तं सर्वयजुः पाखासमधीताद्वाजसनेयिशाखासमधीतो रुद्र जपादिष्विति मश- स्तः ॥ आदित्यानीमानि शूलानि यपि वाजसनेयेन याज्ञवलयेनाख्यायंत इति शतपयथुतेः ।। आदित्यादधीतानां यजुषां शुरलेन प्रशस्त्यमनया श्रुत्योक्तं । वेन तदन्तः पातिनो रुद्रस्यापि मागस्त्यमुक्तमेव ॥ आदित्यादधीवानां पशुपा गुरुपेन , ·. प्राशस्त्यमनया श्रुत्योक्तं ॥ तेन तदन्तःपातिनो रुद्रस्यापि प्राशस्त्यमुक्तमेव ।।. आदित्यादनधीतानामन्ययजुपां तु कृष्णत्वेनाप्राशस्त्यं तदन्तःपातिवादुद्रस्याप्य. पाशस्त्यं चार्थादुक्तश्रुत्यैवबोधित ॥ एतेनान्ययजु शाखासमधीतादुद्राचैत्तिरी यशाखासमधीतो रुद्रो जपादिष्यतिप्रशस्त इत्यपास्तं न च तैत्तिरीयशाखासमधीतो रुद्रेति प्रशस्त एव ॥ बोधायनीयस्मातसूत्रे तत् शाखीये रुद्रेति कर्तव्यतायाः स. माम्नातत्वात् इति वाच्यं ॥ स्मार्चत्वात्पराशरस्मृतौ माध्यंदिन्यादिशाखापुरः स्कारेणैव तस्याविहितत्वात् ।। अत एव पारस्कराचार्येण गृह्यसूत्रे रुद्रेति कर्तव्पता नोपनिवद्धाः ॥ बचादयस्तु श्रौतकर्मानुष्ठानार्य स्वपरंपरापरिगृहीतयजुः शाखा- समधीतरुद्रजपादि कुयुः ।। ॥ अथ शाखापरकत्त्वे रुद्रविचारः॥ यजुर्वेदशाखाम्यतिरिक्तदशाखासु रुद्राभावात् ॥ स्वपरंपरापरिगृहीत यजु: शाखायास्तु स्वशाखात्वं यतोऽस्ति।। कथं उच्यते ॥ वेदानधीत्य वेदौ वा वेदं वापि यथाक्रमं ॥ अविप्लुतब्रह्मचर्यो लक्षण्यं स्त्रियमुदहेदिति याज्ञवल्क्यस्मृतौ ॥ वेदं वेदौ तथा वेदान् वेदान वा चतुरो द्विनः ॥ अधीत्य चाधिगम्याथ तत स्नायात् द्विजो. तम इति माधवीये कूर्मपुराणे च घेदाध्ययनाधिकारी मात्रमुदिश्य समर्थासमर्थपरतया वैकल्पिकमेकानेकवेदाध्ययनमुक्त। तच्च सकलावशिष्टैकवेदाध्ययन मनुष्यैः कर्तव्य- मशवयं ॥ अतो वेदशब्देन एकशाखैव विवक्षिता ।। तेनैकैकवेदस्यकैकशाखाध्यय. नेन सर्ववेदाध्ययनं ।। वेदानामनेकशाखावत्त्वादनियतशाखया वेदाध्ययने प्रसक्त स्वीयैः पित्रादिभिरध्ययनादिना परिगृहीतो वेदः स्वाध्याय इत्पर्यकेन स्वाध्यायो- ध्येतव्य इति विधिना ॥ पारंपर्यागतो येपां वेदःसपरिबृंहणः। तच्छाखं कर्म कुर्वीत तच्छाखाध्ययनं तथेति मदनपारिजातोदाहृतवसिष्ठस्मृत्या च स्वपरंपरापरिगृहीतो वेदशाखा नियमः क्रियते ॥ अतश्च सर्वेषां वेदाध्ययनाधिकारीणां प्रतिवेदमेकैकास्त्र- परंपरापरिगृहीता स्वाध्यायापरपर्याया स्वशाखास्तीत्यवगम्यते ॥ न चैकस्मिन् वे. दाध्ययने स्वपरंपरापरिगृहोतशाखानियमानवेदान्तराध्ययने इति वाच्यं ॥ स्वा- ध्यायोध्येतव्य इत्यस्य विधेः सर्ववेदशाखासु श्रुतत्वेन स्वाध्यायस्यैवाध्ययनविधा- नात्स्वपरंपरापरिगृहीतशाखाया: स्वाध्यायवासिष्ठस्मृतौ सामान्यतः श्रुतस्य वेद- पदस्य सर्ववेदसाधारण्यावेदान्तराध्ययनेपि स्वपरंपरा परिगृहीतशाखानियमन्तुल्य एव । अत एव शतपथे पंचमहायज्ञब्राह्मणे स्वाध्यायप्रशंसा ब्राह्मणे च ॥ तस्मा. स्वाध्यायोऽध्येतव्य इति प्रकृत्य एवं विद्वान्चोहरहः स्वाध्यायमधीत इत्यादिना य एवं विद्वानयागिरसोहरह. स्वाध्यायमधीत इत्यन्तेन चतुर्वपि पेदेषु स्वाध्याया- ·(२८३) माशस्त्यमनया श्रुत्योक्तं ॥ तेन तदन्तःपातिनो रुद्रस्यापि प्राशस्त्पमुक्तमेव ।।. आदित्यादनधीतानामन्ययजुषां तु कृष्णत्वेनामाशस्त्यं तदन्तःपातित्वानुद्रस्याप्य- प्राशस्त्यं चार्थादुक्तश्रुत्यैवयोधिर ॥ एतेनान्ययजुःशाखासमधीतादुद्रातैत्तिरी यशाखासमधीतो रुद्रो जपादिष्यतिप्रशस्त इत्पपास्तं न च तैत्तिरीयशाखासमधीतो रुद्रेति प्रशस्त एव || बोधायनीयस्मात्तसूत्रे तत् शाखीये रुद्रेति कर्तव्यतायाः स- माम्नातत्वात् इति वाच्यं ॥ स्मार्चत्वात्पराशरस्मृतौ माध्यंदिन्यादिशाखापुरः स्कारेणैव तस्याविहितत्वात् ॥ अत एव पारस्कराचार्येण गृह्यसूत्रे रुद्रेति कर्चव्पता नोपनिबद्धाः ॥ बचादयस्तु श्रौतकर्मानुष्ठानार्थ स्वपरंपरापरिगृहीतयजुः शाखा- समधीतरुद्रजपादि कुर्युः ॥ ॥ अथ शाखापरकत्त्वे रुद्रविचारः ॥ यजुर्वेदशासाव्यतिरिक्तवेदशाखासु रुद्राभावात् ।। स्वपरंपरापरिगृहीत यजुः शाखायास्तु स्वशाखात्वं यतोऽस्ति।। कयं उच्यते ॥ वेदानधीत्य वेदौ वा वेदं वापि यथाक्रमं ॥ अविप्लुतब्रह्मचर्यो लक्षण्यं स्त्रियमुद्हेदिति याज्ञवल्क्यस्मृतौ ॥ वेदं वेदौ तथा वेदान वेदान वा चतुरो द्विजः ॥ अधीत्य चाधिगम्याथ तत स्नायात् द्विजो- तम इति माधवीये कूर्मपुराणे च वेदाध्ययनाधिकारी मात्रमुद्दिश्य समर्थासमर्थपरतया वैकल्पिकमेकानेकवेदाध्ययनमुक्त। तच सकलावशिष्टैकैकवेदाध्ययनं मनुष्यैः कर्तव्य- मशक्यं ॥ अतो पेदशब्देन एकशाखैव विवक्षिता ॥ तेनैकैकवेदस्यैकैकशाखाध्यय- नेन सर्ववेदाध्ययनं ।। येदानामनेकशाखावत्वादनियतशाखया वेदाध्ययने प्रसक्ते स्वीयैः पित्रादिभिरध्ययनादिना परिगृहीतो वेदः स्वाध्याय इत्पर्यकेन स्वाध्यायो- ध्येतव्य इति विधिना ॥ पारंपर्यागतो येषां वेदासपरिबृंहणः। तच्छाख कर्म कुर्वीत तच्छाखाध्ययनं तथेति मैदनपारिजातोदाहृतवसिष्ठस्मृत्या च स्वपरंपरापरिगृहीतो वेदशाखानियमः क्रियते । अतश्च सर्वेषां वेदाध्ययनाधिकारीणां प्रतिवेदमेकैकास्त्र- परंपरापरिगृहीता स्वाध्यायापरपर्याया स्वशाखास्तीत्यवगम्यते ॥ न चैकस्मिन् वे- दाध्ययने स्वपरंपरापरिगृहीतशाखानियमानवेदान्तराध्ययने इति वाच्यं ॥ स्वा- ध्यायोध्येतव्य इत्यस्य विधेः सर्ववेदशाखासु श्रुतत्वेन स्वाध्यायस्यैवाध्ययनविधा- नास्थपरंपरापरिगृहीतशाखायाः स्वाध्यायत्वाइसिष्ठस्मृतौ सामान्यतः श्रुतस्य वेद- पदस्य सर्ववेदसाधारण्याद्वेदान्तराध्ययनेपि स्वपरंपरा परिगृहीतशाखानियमातुल्य एवं ॥ अत एव शतपथे पंचमहायज्ञब्राह्मणे स्वाध्यायप्रशंसा ब्राह्मणे च ॥ तस्मा. स्वाध्यायोऽध्येतव्य इति प्रकृत्य एवं विद्वानृचोहरदः स्वाध्यायमधीत इत्यादिना य एवं विद्वानांगिरसोइरहः स्वाध्यायमधीत इत्यन्तेन चतुर्वपि वेदेषु स्वाध्यायाः ·(२८६) खंडे पोत्सर्गकरणे ॥ तत्र दान् जपित्वा तु स्थापयेत् रुद्रदेवतमिति मास्यमुदा- हत्याह हेमाद्रिः रुद्रो नमस्ते रुद्रपन्यत्र इत्यादिरध्यायो यजुर्वेदे प्रसिद्ध इति ॥ व. खंडान्तर्गतशांतिखंडेपि स एव॥ शौनकमतादित्युपन्पस्य अयातः शतरुद्रियमंत्राणां विनियोग तष्ट्रिविधं तदर्थध्यान तैरारावनं तदेवतान्तऋपि तदंगन्यासादिकं तच्छ- न्दश्च व्याख्यास्यामः शौनकमते ॥ तत्र शतरुद्रीयमंत्रो नमस्ते रुद्रमन्यत्र इत्येकाद- शानुवाचामिति मिताक्षरायामपि ॥ ब्राह्मणः स्वर्णहारी च रुदनापी जलेस्थितः ॥ इति रहस्यमायश्चितपकरणस्थयाज्ञवल्यावसरे नमस्ते रुद्रमन्यत्र इति शतरुद्रीय . जप उक्तः शुद्धयतीति व्याख्यातं ॥ अत एव वचादिवेदशाखासु दो नास्ती- त्यनूचानाः प्रवदन्ति ॥ शौनकेनापि ऋग्वेदाचार्येग मूलशान्तिविधाविदमेव स्पष्ट- तया प्रदर्शितं ।। तथाहि ॥ मध्यकुंभ प्रकृत्याह शौनकः अचित गंधपुष्पायः ॥ श्री. रुद्रं च स्पृशन जपेत् ॥ पडंगसहि सम्पन जपेद्रुसंख्पयेत्यनेन यनु दिन प्रतिष्ठ- जपमभिधाय बचादीनां रुद्राभावाभिमेत्य तां पतिविशेपमाह। बचा रुद्रमुक्ता छंदोगा रुद्रसूक्तर्वा छंदोगा रुद्रसामभिः ॥ एकादशानियेकसंख्यया शक्तितो ज. पेदिति ।। अत्र वा शब्दो विकल्पार्थः ॥ स च विकल्पो यजुः शाखासमधीतरुद्रा. ध्ययनभाये सूतादिनपविधिः । तदध्ययनसत्त्वे तु रुद्रमपविधिरेवेत्येवं व्यवस्थितो ज्ञेयः॥ यदि यजुर्वेदव्यतिरिक्तवेदशाखास्वपि यः समानातः स्याचदा रुद्रजप- विधिनैव तेपां तत्सिद्वौ वधुचा रुद्रसूक्तर्वेत्यादिशास्त्रस्य वैयथ्यमेव प्रसज्येत ।। त. स्मातामु रुद्रो नास्त्येव ॥ अत एव कात्यायनो रुद्रनपादावाविज्याय यजुर्वेदव्य- तिरिक्त हुनुचादिवेदशाखिविमवरण मतिपेपति बचाः सामगाश्चैव तथा चायणा दिमागमहारुद्रनपेनैव नियोज्या श्रुतिधर्मत इति। कैविदिदं कात्यायनीयवेनोदाह। पहचादीनां वेदशाखासु शतरुद्रियापरपर्यायस्य रुद्रस्यानधीतत्वेन तज्जपादौ ते- पामनहत्वादिति श्रुतिधर्मत इति अस्पार्थः॥ उशना अपि ।। ऋग्वेदी ब्रह्मवेदो वा पितृयेदी तु यो द्विजः॥ योराशांततरे रौद्रे जपे सान्परिवर्जयेत् ॥ पितृवेदी छंदोगः॥ ब्रह्मवेदी आयर्षणः ॥ घोराच अशान्ताच पोराशान्ताः ॥ अतिशयेन पोराशान्तास्ते घोराशान्ततराः । तथा च शातपयीश्रुतिः॥ तेषां वा उपयतो नमस्कारा अन्ये अ. न्यतरतो नमस्कारा अन्ये ते हते घोरतरा अशान्ततरा य उभय उभयतो नमस्कारा उमयत एवैतान् एतदरेन नमस्कारेण शमयतीति ॥ ते विद्यन्ते यस्मिन् सघोरा. शान्ततरस्तस्मिन् अर्श मादिवान्मतर्थीयोच । रौद्र रुददेवता एकशतरुद्विय विष- यके जपे इत्यर्थः ॥ यत्तु ऋमियाने चतुर्थेध्याये ॥' अत्रैवत्यावपेन्मध्ये ॥ पित- सूक्तान्यनेकशः॥ पियान्तां संहिता विद्याद पिन् पीणन्ति चैतया ।। एवमेव 4 ·. (२८७) समाहृत्य वासवीसहिता भवेत् ॥ रोयादित्या वैश्वदेवी यदैवत्यां च कामयेदित्यु- क्तं ॥ यच्च छंदोगानां सामविधानब्राह्मणे ॥ आवो राजा तद्वो वर्ग आज्यदोहा- नि देवव्रतानि चैपा रद्री नाम सहीतैतां प्रयुजन् रुद्र मीणातीत्युक्तं आवो राजेत्येक साम || तोवर्गश्चत्वारि ।। आज्यदोहानि त्रीणि ॥ देवत्रतानि त्रीणीति तत्फलान्त- रायप्रयोगांतरं तत्रैते महारुद्रादिकरणं युक्तं ।। रौद्रीसंहिताया रुद्रस्वाभावात् । अत एवं हेमाद्रौ पोत्सर्गप्रकरणे सौरपुराणे ॥ रुद्रमावाह्य कलशे गंधमाल्याक्षतादिभिः।। संपूज्य संस्पृशन कुंभ रुद्राध्याय जपेत्ततः ॥ तथैव पौरुष सूक्तं गायेद्रौद्री च संहि- तामिति ।। रौद्रीसंहितातत्सामविधानब्राह्मणमुदाहृत्यायो राजेत्यायेकादशसामानीति हेमाद्रिणा व्याख्यात।। अत्र रौद्राध्यायजपस्य रौद्रीसंहितागानस्य च समुच्चय उक्तः॥ तेन रुद्राद्रौद्रीसंहिता भिन्नेवि स्पष्टमुक्तं ॥ यत्तु रुदनपेन्नित्यं चिन्तयन्मामनन्यधी॥ म तेनैव च देहेन शिवः संजायते ध्रुवं ।। जपेद्यो दमुक्तानि तथायर्वशिवः परं ॥ वैकल्पोपनिपत्सूक्तं श्वेताश्वतरमेव च। ततः परतरो भक्तो मम लोके न विद्यत इति पद्मपुराणे शिवगीतायां रौद्रमुकानां रुद्रस्य च मेदेन निर्देशाद्रौद्रसूक्ततोपि रुदो- भिन्न इत्यपि स्पष्टमुक्तं ॥ किंच ॥ पहुँगैकादशी रुद्रो रुद्रैकादशरुद्रतः ॥ एकादश. भिरेताभिर्महारुद्रस्तु कथ्यते ॥ एकादशमहारुदैरतिरुद्र इतीरित इत्येवमादिभिः शा- तातपादिवाक्यरध्वर्युः वेदसमधीत रुद्रायत्तिनिष्टसंख्या॥ विशेषेण रुद्ररुद्री महारुद्रा- दिसंज्ञाविधानमिव बचछंदोगादीनां रौद्रसूक्तानां रौद्रसाम्ना चात्तिनिष्टसंख्या॥ विशेषेणाकरग्रंयेषु रुद्ररुद्रीमहारुद्रादिसंज्ञाविधानाभावाच्च ।। एतेन यत्केपांचिदेतत्सा- मविधानब्राह्मणवशात्सामभिर्महारुद्रायाचरणं यच्च ऋग्वेदीनां रौद्रसूक्तै स्तन्निर्मूल भ्रान्तिनिर्वधनमभिमानमात्रमित्युपेक्ष्यमित्युक्तं निर्णयसिंधौ शान्तिरत्ने कमलाकर- भट्टपादैः।। यत्तु कश्चित्॥ आद्यवेदोदिता मंत्रा महारुद्रे विशेषतः। विनियोज्या सदा यस्माद्विवक्ष्यार्थहिते मताः ॥ शतरुद्रियसंज्ञाश्च यजुपाः श्रुतिचोदिताः तस्माचेपु सदा योगा रुद्ररूपनिरूपकाः ॥ न सामा रुद्र इत्युक्तेस्तल्लिंगात्सामतोपि च ॥ तस्मात्रयर कर्तव्यो महारुद्रो विजानतेति ॥ सहस्रसप्तकं चैव तथा सप्तशतानी च ॥ चत्वारिंश- चतुर्युक्तो होमस्यादाघवेदके ॥ चतुर्वृनशतान्यष्टौ सहस्रद्वयमेव ॥ महारुद्रेति होमः स्यात्सामवेद उदाहृत इत्यादि रघुनाथकृतपद्धतिधृतवाक्येभ्यो वेदत्रयैव महारुद्र फ- तव्य इत्याह ॥ तन्मूखमलपितमिव ।। नहि ऋग्वेदेनैव होत्रमकुर्वत यजुर्वेदेनाध्वर्यव सामवेदेनोद्रीयं यदेवत्रयै विधायै शुक्रं तेन ब्रह्मचामितिवदिह विभागेन विषकर्म- विधिरस्ति ॥ येन वेदत्रयैव महारदः क्रियते ।। किंच ॥ महारुद्रस्य हि रौद्राध्याय-, अपात्मकत्वाचदंगहोमस्य नमः शंभगायेति मंत्रेणव सिद्धेः प्रधानभूतरुद्रहोमस्य च ·(२८६). खंड कृपोत्सर्गकरणे ॥ तंत्र द्रान् जपित्वा तु स्थापयेत् रुद्रदेवतमिति मात्स्यमुदा. इत्याह हेमाद्रिः रुद्रो नमस्ते रुद्रपन्यत्र इत्यादिरध्यायो यजुर्वेदे प्रसिद्ध इति ॥ ब्र. तखटान्तर्गतशांतिखंडेपि स एव ।। शौनकमतादित्युपन्यस्य अयातः शतरूद्रियमंत्राणां विनियोग तद्विविधं तदर्यध्यानं तैरारावनं तदेवतान्तऋपि तदंगन्यासादिकं तच्छ- न्दश्च व्याख्यास्यामः शौनकमते ॥ तत्र शतरुद्रीयमंत्रो नमस्ते रुद्रमन्यव इत्येकाद- शानुवाचामिति मिताक्षरायामपि ॥ ब्राह्मणः स्वर्णहारी च रुद्रनापी जलेस्थितः ॥ इति रहस्यमायश्चितपकरणस्थयाज्ञवल्क्यावसरे नमस्ते रुद्रमन्यत्र इति शतरुद्रीय . जप उक्तः शुद्धयतीति व्याख्यातं ॥ अत एव वचादियेदशाखासु रुदो नास्ती- त्यनूचानाः प्रवदन्ति ।। शौनकेनापि ऋग्वेदाचायण मूलशान्तिविधाविदमेव स्पष्ट- तया प्रदर्शित । तथाहि ॥ मध्यकुंभं प्रकृत्याह शौनकः अर्चित गंधपुष्पायैः ॥ श्री. रुद्रं च स्पृशन् जपेत् ॥ पहंगसहितं सम्यक् जपेद्रुद्रसंख्ययेत्यनेन यजुर्वेदिन प्रतिरुद्र- जपाभिषाय वचादीनां रुद्राभावमभिप्रेत्य तां पतिविशेषमाहा। बड्या रुइमुक्तैर्वा छंदोगा रुद्रसूक्तैर्वा छंदोगा रुद्रसामभिः ॥ एकादशाष्टत्रिद्वयकसंख्यया शक्तितो ज. पेदिति ।। अत्र वा शब्दो विकल्पार्थः । स च विकल्पो यजुः शाखासमधीतरुद्रा. ध्ययनभाये सूक्तादिजपविधिः || तदध्ययनसत्त्वे तु रुद्रजपविधिरेवेत्येवं व्यवस्थितो ज्ञेयः ।। यदि यजुर्वेदव्यतिरिक्तवेदशाखास्वपि रुद्रः समाम्नातः स्याचदा रुद्रजप- विधिनैव तपां तत्सिद्धौ वधुचा रुद्रसूक्तर्वेत्यादिशास्त्रस्य वैयर्यमेव प्रसज्येत ॥ त- स्मात्तास रुद्रो नास्त्येव । अत एव कात्यायनो रुद्रजपादावाविज्याथै यजुर्वेदव्य. तिरिक्तबहाचादिवेदशाखिविवरण मतिपेति॥वचाः सामगाश्चैव तथा चाथर्वणा द्विजामहारुद्रजपेनैव नियोग्या श्रुतिधर्मत इति। कैचिदिदं कात्यायनीयत्वेनोदाहती वड्यादीनां वेदशाखासु शतरुद्रियापरपर्यायस्य रुद्रस्यानधीतत्वेन तज्जपादौ से. पामनहत्वादिति श्रुतिधर्मत इति अस्याः॥ उशना अपि ॥ ऋदी ब्रह्मवेदी वा पित्वेदी तु यो द्विजः॥ घोराशांततरे रौद्रे जपे तान्परिवर्जयेत् ।। पितवेदी छंदोगा। ब्रह्मवेदी आयर्वणः॥ पोराश्च अशान्ताच घोराशान्ताः ॥ अतिशयेन पोराशान्तास्ते घोराशान्ततराः ॥ तथा च शस्तपथीश्रुतिः॥ तेषां या उभयतो नमस्कारा अन्ये अ. न्यतरतो नमस्कारा अन्ये ते हते घोरतरा अशान्ततरा य उभय उभयतो नमस्कारा उमयत एवैतान एतदग्रेन नमस्कारेण शमयतीति ॥ ते विद्यन्ते यस्मिन् सघोरा- , शान्ततरस्तस्मिन् अर्श आदिवान्मत्वर्थीयोच ॥ रौद्र रुद्रदेवता एकशतरुद्रिय विष- यके जपे इत्यर्थः ॥ यत्तु ऋमियाने चतुर्येध्याये ॥' अत्रैवस्वावपेन्मध्ये ॥ पितः । सूक्तान्यनेकशः॥ पित्र्यान्तां संहितां विद्याद पिन् भीगन्ति चैतया ॥ एवमेव .

·(२८७) समाहत्य वासवीसंहिता भवेत् ॥ रौद्यादित्या वैश्वदेवी यदेवत्यां च कामयेदित्यु- तं ॥ यच्च छंदोगानां सामविधानब्राह्मणे ॥ आवो राजा तद्वो वर्ग आज्यदोहा- नि देवव्रतानि चैपा रद्री नाम संहीतां प्रयुजन् रुद्रं प्रीणातीत्युक्तं आयो राजेत्येक साम || तोवर्गश्चत्वारि ।। आज्यदोहानि त्रीणि ॥ देवव्रतानि त्रीणीति तत्फलान्त- रायप्रयोगांतरं तत्रैते महारुद्रादिकरणं युक्तं ॥ रौद्रीसंहिताया रुद्रत्वाभावात् ॥ अत एव हेमाद्रौ सृपोत्सर्गप्रकरणे सौरपुराणे ॥ रुद्रमावाह्य कलशे गंधमाल्याक्षतादिभिः।। संपूज्य संस्पृशन् कुंभ दाध्याय जपेत्ततः । तथैव पौरुपं मुक्तं गायेद्रौद्री च संहि- तामिति ॥ रौद्रीसंहितातत्सामविधानब्राह्मणमुदाहृत्यावो राजेत्यायेकादशसामानीति हेमाद्रिणा व्याख्यात।। अत्र रौद्राध्यायजपस्य रौद्रीसंहितागानस्य च समुच्चय उक्तः।। तेन रुद्राद्रौद्रीसंहिता भिन्नेति स्पष्टमुक्तं ॥ यत्तु रुद्रजपेन्नित्यं चिन्तयन्मामनन्यधीः॥ म तेनैव च देहेन शिवः संजायते ध्रुवं ।। जपेयो रुद्रमुक्तानि तयाथर्वशिवः परं ॥ वैकल्पोपनिपत्सूक्तं श्वेताश्वतरमेव च॥ ततः परतरो भक्तो मम लोके न विद्यत इति पद्मपुराणे शिवगीतायां रौद्रसूकानां रुद्रस्य च भेदेन निर्देशाद्रौद्रसूक्ततोपि रुद्रो- भिन्न इत्यपि स्पष्टयुक्तं ॥ किंच ॥ पटंगैकादशी दो स्ट्रैकादशरुद्रतः ॥ एकादश. भिरेताभिर्महारुद्रस्तु कथ्यते ॥ एकादशमहारुद्भरतिरुद्र इतीरित इत्येवमादिभिः शा. तातपादिवाक्यरध्वर्युः वेदसमधीत रुद्रायत्तिनिष्टसंख्या। विशेषेण रुद्ररुद्री महारुद्रा- दिसंज्ञाविधानमिव बचछंदोगादीनां रौद्रसूक्तानां रौद्रसाम्ना चात्तिनिष्टसंख्या ।। विशेषेणाकरग्रंयेषु रुद्ररुद्रीमहारुद्रादिसंज्ञा विधानाभावाच्च ।। एतेन यत्केषांचिदेतत्सा. मविधानब्राह्मणवशात्साममिर्महारुद्रायाचरणं यच्च ऋग्वेदीनां रौद्रसूक्तैस्तन्निर्मूल भ्रान्तिनिबंधनमभिमानमात्रमित्युपेक्ष्यमित्युक्तं निर्णयसियौ शान्तिरत्ने कमलाकर- भट्टपादैः।। यत्तु कश्चिता आद्ययेदोदिता मंत्रा महारुद्रे विशेपतः। विनियोज्या सदा यस्माद्विवक्ष्यार्थहिते मताः ॥ शतरुद्रियसंज्ञाश्च यजुपाः श्रुतिचोदिताः तस्मात्तेषु सदा योगा रुद्ररूपनिरूपकाः ॥ न सामा रुद्र इत्युक्तेस्तल्लिंगासामतोपि च ॥ तस्मात्रय कर्तव्यो महारुद्रो विजानतेति ॥ सहस्रसप्तकं चैव तथा सप्तशतानी च ॥ चत्वारिंश: चतुर्युक्तो होमस्यादाघवेदके ॥ चतु!नशतान्यष्टौ सहस्रद्वयमेव ॥ महारुदेति होमः, स्यात्सामवेद उदाहृत इत्यादि रघुनाथकृतपद्धतिधृतवाक्येभ्यो वेदत्रयैव महारुद्ध क- तव्य इत्याह ॥ तन्मूर्खपलपितमिव ।। नहि ऋग्वेदेनैव होत्रमकुर्वत यजुर्वेदेनाध्वर्यव सामवेदेनोद्गीथं यदेवत्रयै विधायै शुक्र तेन ब्रह्मचमितिवदिह विभागेन विधर्म- विधिरस्ति ॥ येन येदवयैव महारदः क्रियते ॥ किंच ॥ महारदस्य हि रौद्राध्याय- अपात्मकत्वाचदंगहोमस्य नमः शंभवायेति मंत्रेणव सिद्धेः प्रधानभूतरुद्रहोमस्य च ·. ( २८८). रौद्राध्यायमंत्रैरेव सिद्धवेदान्तरोक्तकर्तव्यकर्मविशेपस्याभायेन महारुद्रोवेदान्तरस्पो पयोगाभावाच॥ यानि त्वाधयेदोदिता मंत्रा इत्यादीनि वाक्यानि तानि तु यस्माद्वि- वक्ष्यार्या हित मता इत्यादीनां हेतूनामुपन्यस्तत्लेन कलिलतत्वावगमा निमूर्नानि || श्रुत्तिमूलकत्वे तु हेतूपन्यासोऽनर्यकः ।। यानि च सहस्रसप्तकं चैवेत्यादिनि तानि त्ववाकरेवदर्शनात् । जावालकैवल्यश्रुतिविरोधात शावातपात्रिकृत्यबृहत्सराशरादि स्मृतिविरोधादेमाद्रिमहार्णवादिनिखिलनिबंधविरोधान्निर्मूलत्वाच्चोपेक्षणीयानि ॥ अत एव बृहत्पराशरेणोक्तं ॥ कृर्याद्विधानं रुद्राणां यजुर्वेदविनिर्पितमिति ॥ शंकराचार्यकृतविष्णुसहस्रनाममाप्येपि ॥ ईश्वरो देवी प्रतिमुक्तिकारणं मक. त्याह ॥ यावज्जीव प्रणवमयवावर्तयेद्रौद्रियं वा याजुर्वेधे वसविमथवा देविका; श्यां विदध्यात् ॥ हित्वा कन्ना कलिमलकुलध्वंसनानिरयदा विष्णो मान्यनिश- ममृतप्राप्तिरेवं चतुर्दा ॥ महाफल्पे नदिकेश्वरशतानंदसंवादेपि ॥ जपेदं याजु प्रयत्नतः ॥ प्रणयं वापि जप्त्वा वा विष्णोर्नामानुकोरीनं ॥ वसती; तथा काश्यां मुक्तिरेपा चतुर्विधा । परशुरामकारिकायामपि ॥ पंचांगान् जपितुं रुद्रान् याजु, बंधां द्विजन्मनां । मद्विधानां च मुग्धानां भवोपाय प्रबोधिनीति ।। तस्माद्यजुर्वेद- शाखाज्यतिरिक्तवेदशाखासु रुद्रो नास्त्येव।। यत्तु जप्तव्यं शतरुद्रियमृग्वेदोक्तं पदक्रमः एवं कृते तु देवेशं पश्यध्वं नेतरेण चेति वामनपुराणवचनं तस्यायमर्थः ॥ ऋग्वेदेनैव होत्रमकुर्वतेति श्रुत्या होत्रस्य ऋग्वेदैकं समधिगम्यत्वेपि कचित् शतपयादौ यजुदेपि हिंकृत्यान्वाहेत्यादिकया श्रुत्या ऋग्वेदमागो हौत्र यथोपलभ्यते।। एवं शाकळपाएक- लभिन्नायां कस्याचित् बचशाखाया मध्वर्यु येदभाग एवं समंत्रकः शतरु दियहोमविधिः समाम्नातोऽस्तीति वामनपुराणवाश्यान्ययानुपपत्या कल्प्यते ॥म- तस्तत्प्रतिषेधार्य ।। कुर्याद्विधानं मंत्राणां रुद्राणां यजुर्वेदविनिर्मितमित्यादिपु - बृह- पराशरादि स्मृतिवाक्येषु यजुर्वेद विनिर्मित मिति विशेषणं । ऋग्वेदेनैव होत्रमकू- बैतेत्यत्रैवकारस्याध्वर्युवेदोक्तहोत्रपतिपेधार्थत्वावत्।। अन्यया विशेषणार्थवाक्यापचेः।। तेन याजुदिकहोघबद् ऋग्वेदोक्तं शतरुद्रियमिति घामनपुराणवाक्यं ॥ एवं च सति यस्मिन् ऋग्वेदशाखाविशेपे सांगः शतरुद्रियहोमविधिः समाम्नातोऽस्ति ॥ त- छाखिनां यजुःशाखासमपीत होत्राच्छासासमधीत वा. शतरुद्रियं जपादिषु वै. कस्सिं अतिराने पोटशी ग्रहणाग्रहणवत् ॥ विश्वरबदस्ययोः शाफलबाष्कलयोर्च- वृचशाखयोस्तु सांगस्य शतरुद्रियहोमविः सर्वयैवाभावात् तच्छाखिभिः स्वपरंपरा परिटहीनपजुः शाखासमधोतमेव शतरुद्रियं जपादिषु प्राा !! तच निर्णीत दक' ·(२८९) स्पद्रुमे विस्तरतः प्राय इत्यलं ॥ एवं कई विशेष पतिशाखाविशेपेण रद्रानुष्ठान नि. गीत ।। अधुना बृहत्पराशरस्मृति काणी माध्यंदिनी च वाजसनेयिशाखामनुसृत्प मपात्मक होमात्मक होमांगरुद्राणां प्रयोग उच्यते इति ॥ ॥ अथ पर्षप्राथना.॥ तत्र तावत् श्री रुद्रानुष्ठाने त्रैवर्णिकानामेवाधिकारो न स्त्रीशूद्रानुपनीतानां ॥ तेषां वैदिकमंत्रयुक्तकर्मस्वध्ययनायभावेन साक्षाद्वचनाभायेऽनधिकारात् ॥ नी- 'गीतमेतद्विस्तरेण जैमिनिकात्यायनादिभिः ॥ तत्रादौ महारुद्रारंभदिनात्पूर्वदिनेऽभ- संभव तस्मिन्वाधिकारसिद्धये यजमानेन पडन्द चतुरब्द व्यद द्वयन्दैकानामन्यतम पडतम्यद्धसा द्वाद्वैकाद्वपंचदशकच्छाणामन्यतमं वा यथाशक्तिमायश्चित्तं यथा- विधि कर्तव्यं ॥ तयथा चत्वारो वेदधर्मज्ञाः । पर्पविद्यमेव वा ॥ सो ब्रूते यः स धर्मः स्याद ॥ एकोवाऽध्यात्मवित्तम इति याज्ञवल्क्योक्तपर्पल्लक्षणलक्षिवानां पे. दधर्मशास्त्रविदां स्वाचारनिष्टानां पपंदर्हाणां चतुर्णा ऋग्यजुसामात्मिकविद्यात्रया- ध्येवणां धर्मशास्त्रविदां त्रयाणांमेकस्य वा धर्मशास्त्राध्यात्मशास्त्रविदो ब्राह्मणस्य प- पत्वेनोपवेशनं ॥ अनुतापवता देशकालयोः संकीर्तनान्ते पारिप्सितमायश्चितांगतया विहितं सचैल स्नानं करिष्ये ॥ इति संकल्पपूर्वक सचैलस्नानं ॥ अशक्तौ तु पा- दयोः पाण्योश्च प्रक्षालनं वा ॥ अथ वाग्यतेनाभुनानेन शक्तिश्वेत् क्लिनवाससा प. पत्समीपे गमन शक्तौ सत्यां पर्पदं प्रदक्षिणीकृत्य हृदयेन हूयमानेन साटांग प्रणामः|| ततः पर्पत् मणिपातेनोपस्थितस्याग्रतः स्थितस्योपवेशनपूर्वकं द्विजास्तं पृच्छेयुः ।। किते कार्य वदास्माभिः किं वा मृगयसे द्विना तत्वतो ब्रूहि तत्सर्वं सत्यं हि गतरा- स्मनः। अस्माकं चैव सर्वेषां सत्यमेव परं वलं। यदि चेद्रक्षसे सत्यं नियतं प्राप्स्यसे शुभं ॥ यद्यागतोसि सत्येन स्वं शुद्धयसि कर्हिचिदिति ॥ द्विजैः पृष्ठेन प्रायश्चित्तिना गोपयोः प्रत्येकं प्रत्याम्नायत्वेन यथाशक्तिस्वर्णरूप्ययोनिष्कं तदर्धं तदधै वा पर्पत्पुरतो निधाय करिष्यमाण प्रायश्चित्तांगत्येनेदं गोपनिष्कृय इदं सभ्येभ्यो दा- तुमहमुत्सृजे नममेति तदानं ॥ सभ्याच तद्रव्यं विभज्य गृहियुः ॥ अत्र च पापं विव्यापये पापी दत्ता धेनुं तया पमिति पराशरवचनात्सति संभवे प्रत्यक्षत एव गोपयोर्दानं प्रतीयते तथापि निष्कृयेणैव तद्दानं ॥ बहुभ्यो न मदेयानि गौ गृहं शयन स्त्रियः॥ विभक्तदक्षिणा ह्येता दातारं तारयन्ति होत्यंगीरसो वहुभ्या मत्य- सैकगोदानस्य प्रतिपिद्धत्वात् ॥ इदं गोपदानमेकमाजापत्य कृच्छ्रूप प्रायश्चित्त दाने शेयं ॥ पादतो हासे तु विष्णुः ॥ पादयते वस्त्रदान कृछ्रा तिलकांचनं ॥ पादहीने तु गामेका कछ्रे गोमिधुनं स्मृतमिति । अत एव महापातकादिवधिक 39 ·(२९०) कल्प्यमिति मिनाक्षरायो । अनयैव दिशा शल्याधपेक्षया दक्षिणाधिक्यमिति महा- गये ॥ ततोऽमुषस्य मे जन्ममभृति अधदिनं यावत् ज्ञाताज्ञात कामाकाम सकृदस- कृत् कायिकवाचिकमानसिकतांसर्गिक स्पृष्टास्पृष्ट भुक्तामुक्त पीपीत सकल- पातकातिपातकोपपातकलघुपातकसंफरीकरण मलिनीकरण अपात्रीकरण जाती भ्रंशकरण कीर्णपातकानां निरासार्थमनुग्रहं कृत्वा मायश्चित्तमुपदिशन्तु भवन्त इत्युक्त्वा ब्राह्मणमार्थनां कुर्यात् ।। "अय ब्राह्मणार्यना"-आ ब्रह्मस्तंयपर्यन्तं भवतश्यमिदं जगत् ॥ यक्षर- सपिशाचादिसदेवासुरमानुपं सर्वे धर्मविवक्तारो गोप्तारः सकला द्विनाः ॥ मम दे- इस्य संशुद्धि कुर्वन्तु द्विजसत्तमाः॥ मया कृतं महापोरं शतमझातकिसि।। प्रसाद क्रियतां मह्यं शुभानुज्ञा प्रयच्छप ॥ पूज्यैः कृतपवित्रोऽई भवेयं द्विजसनमैरिति ॥ पुत्रादिश्वेत्मायश्चित्तकर्ता अस्मच्छदस्याने तन्नामनिर्देशः । स यथा ॥ मम देवस्यै- त्यत्रास्य देहस्प संशुद्धिरित्येवमूहः ॥ मया कृतमित्यत्रैवत् कृतमिति ।। प्रसादः क्रि- यतां मह्यमित्यत्र क्रियतामरयेति ॥ पवित्रोऽयं भवेच्चेति ॥ ततो मामनुग्रहन्तु भव- न्त इत्युक्त्वा पुनः प्रणामः ॥ मामित्यत्र एनमित्यन्यकई के । तवस्वे प्रायवितिन- मुसार्य परस्परं प्रायश्चित्तस्वरूां यत्र यथोचितं धर्मशास्त्रानुसारेण विनार्य तस्य शरीरद्रव्यादि शक्तिमुत्तममध्यमादिपक्षाश्च विचार्यास्मि-पक्षे यं वक्त इति निधि- स्यमत्याम्नायश्च निश्चित्य पुस्तकवाचनपूर्वकमनुवादकस्याग्रे कथयेयुः ॥ अस्मि- न्नवसरे प्रायश्चिता चंदनपुष्पैः पुस्तकपूजनं । सभ्यानामनुवादकस्य च पूज- नं ॥ निबंधपूनात्वेन किंचिद्ययाशक्तिद्रव्यस्य निबंधपुरतो निधान !| कृतांजलि. पुटेन पर्पद पुरतो नम्रतयाऽजस्थानं ।। अत्र च पर्षदंतर्गवस्वमायश्चित्तानुवादकत्वे।। मायश्चित्तं तु निर्दिश्य कयं पापात्ममुच्यते ।। यत्पवित्रं विजानीयात् जपेदा वेदमात- रमिति हारितवचने दोपश्रवणात्सर्पदनन्तर्गतोऽन्य एव भ्रतिदानेनानुवादकः क- ल्पनीयः । स च ब्राह्मणो ब्राह्मणानां तु क्षत्रियाणां पुरोहितः ॥ वैश्यानां यान- कश्चैव प्रायश्चिच समादिशेदित्यगिरोवचनाद्वर्णक्रमेण ब्राह्मणादिभितेयः ।। कदावि. सत्रियादीनां पुरोहिताथसनिघाने ॥ तत्रैवं ब्राह्मणस्यापि क्षत्रियापदेगामिनः अ- न्तरा ब्राह्मणत्वं कृत्वा व्रतमैपां समादिशेत् ॥ तया शूद्रं सपासाद्य सदा धर्मे यथे. प्सितं ॥ प्रायश्चित्त प्रदातव्यं वेदमंत्रविवर्जितमिति पंचनादन्तरा ब्राह्मगं कृत्वा ब्राह्मणोपि तु वादको भवत्येव ॥ तथा च ॥ पपईवालगालामे ब्राह्मणः स्वयं चेद्विद्वान् तदा पर्पदमन्तरेणापि स्वयमेवालोच्य प्रायचित्तरूपं निर्णेयमिति महानथे । सत्रियादेस्तु पर्पदनुपनिष्टमेव मायश्चिचाचरणे नाधिकार इति विशेषः ।।

·(२९१) ततो अनुवादकाय पापानुसारेण भृतिरूपदक्षिणादानं ॥ एकेन पर्पद्धन प्रायश्चि तस्वरूपस्यानुवादः कार्यः।। सयया ॥ श्रृणुष्व भो इंदं विमा यत्नत्वाद्दश्यते व्रतं ॥ तत्ते यत्नेन कर्त्तव्यमन्यथा तव्या भवेदिति ॥ अनुवादकेन तु अमुकशर्मणः तव जन्मममृति मद्यदिनं यावद ज्ञाताज्ञात कामाकाम सकृदसकृद् कायिकवाचिकमान- सिक सांसर्गिक स्पृष्टास्पृष्ट भुक्तामुक्त पीतापीत सकलपातकातिपातकोपपातक लघुपातकसंकरीकरण मलिनीकरणापात्रीकरण जातीभ्रंशकरण प्रकीर्णपातकानां महापातकव्यतिरिक्तानां पातकानां मध्ये संभावितानां पातकानां क्षयोऽनेन पर्पदु- पदिऐन सर्वमायश्चित्तनामुकमत्याम्नायद्वारा प्राच्योदीच्यांगसहितेनाचीर्णेन तव शु. द्विभविष्यति ॥ तेन त्वं कृतार्थो भविष्यति ॥ इति उपदेशः कार्य: ।। सर्वपाय- श्चित्त तु शक्यनुसारेण पढब्दं व्यद साद्धिं अन्यद्वा पर्षदोनुमतं ॥ प्रत्याम्नायव एकगोदाने सुवर्णरूप्यनिष्कं तत्तदर्धानां गोमूल्यानां शल्या दाने पंचपुराणमिते नि- पुराणमिते वा गोमूल्यभूवरूप्यदाने पोडशवल्लपरिमाणनिष्कापरपर्यायादिनान्तरतद धैतत्पादान्यचमरूपे वा गोमूल्यभूतरूप्यदाने निवर्तनद्वादशवाह्मणभोजने गायव्य. युतजपे गायत्र्या व्याहृतिभिर्वा तिलाहुतिसहस्ते माणायामशतद्वये संहितापारायणे पं. ढंगबैकादशिन्या पावकेटयां पावमानेष्ट्रयां शुष्ककेशस्य द्वादशस्नानेषु द्विगुणद्वाद- शामान्नदानादौ च प्रत्येकमेकमाजापत्यमिति ॥ तत्र शक्तस्यामानं द्विगुणं त्रिगुणं चतुर्गुणं असंभवे द्विगुणं द्रव्यमित्यादि योऽयम् ॥ निष्कच लोकशास्त्रयोरेकवाक्यत. या मापाश्चत्वारिंशत् ॥ तदधै विंशति स्तदधै दशमुख्यं तदश तौ वा ताबद्रनतं ग्राह्यं ॥ चांद्रायणस्याटप्राजापत्या: प्रत्याम्नायः ॥ अशक्तस्य तु पट्वंच त्रयो वा प्राजापत्याः ।। मृगारेष्टिा मित्रविंदा वा पशुर्वातिल होमायुतं वा पराकद्वयं वाल- क्षसंख्याकगायत्रीजपो वेति चान्द्रायणमत्याम्नाया पराकता कछातिछाणां तु प्रयः माजापत्या प्रत्याम्नायाः॥ अत्र च पेनोर्य निष्कादिमूल्यमुक्तं तदतिधनिकविषय।। किंचित्किचिद्धनिकविपयत्तेन तुक्तं पत्रिंशत्मते ॥ धेनुः पंचभिराद्यानां मध्याना त्रिपुराणिका || कापिणैकमूल्या हि कनिष्ठानां प्रकीर्तिता ॥ द्वात्रिंशत् कष्म- लपरिमितं रजत पुराणः।। कापणस्तु पूर्वस्यामुत्तरस्यां वा दिशि अष्टौ ढव्यूफाः पोडशपणा: स एक कापणः|| तावता लभ्यं रूप्यं दक्षिणत्या पश्चिमायां वा का. पपिणः ।। यत्तु द्वात्रिंशत्पणिका गावो वस: पौराणिको भवेदिति ॥ तद्यज्ञविषय. मिति शूलपाणिः ।। कात्यायनोपि ।। यज्ञविषये आवश्यक दक्षिणादाने प्रकृत्याह ॥ द्वात्रिंशत्पणिका गावश्चतुः कापिणो वरः ॥ दृषे पटकापणका अष्टावनडुदि स्मृ- ताः ॥ दशकापणाधेनाविति कप्पलत्रयमितो वल्लः ॥ एवं निवेदितं मायश्चित्तं भ- ·(७९२) पदनुग्रह इत्यगीकस्य कालान्तरे प्रायश्चित्ताचरणे समामपूर्वक पर्षदं प्रणाप तस्या विसर्जनं ॥ तत्कालमेव तदाचरणे तु नैव तस्या विसर्जन । अस्मिन्नहनि शक्तनोप- वासः । इतरेण इविष्याशन।। वतस्वस्मिन् यस्मिन् वाइनि रिक्तायामसंभवेन्यस्यां वा तिथौ कृतमाध्यान्हिकेन सायान्हे गंगादितीय स्नात्वाचमनं । इति ॥ ॥ अथ हेमाद्रिप्रयोगः॥ तत्रादौ स्नानविधौ नारायणभट्टैः प्रदर्शित ॥ त्रीन् प्राणायामान् कृत्वा देश- कालपोः संकीर्तनान्ते ॥ श्रीमदनन्तवीर्यस्यादिनारायणस्याचिन्त्यापरिमितशक्या- ध्रियमाणस्य महाजलौघमध्ये परिभ्रममाणानामनेककोटिब्रह्मांडानामेकतमे व्यक्तम. हदहंकारपृथिव्यवतेजो वाय्वाकाशायावरणराहतेऽस्मिन्मइति ब्रह्मांडखंडयोमध्ये आ- धारशक्तिवराहकूर्मानन्ताधष्टदिग्गजोपरि प्रतिष्ठित सप्तपातालोपरिमागे सत्यांतलो. कपटकस्याधोभागे महाकालायमानशेषस्य सहस्रफणामणिमंडिते दिग्दतिदन्तशुंडा. दंदोत्तमिते लोकालोकाचटवलयिते लवणेासुरासर्पिदधिक्षीरोदकार्णवपरितनबु- प्लक्षशाल्मलिकुशकौंचशाकपुष्करसप्तद्वीपोदिपिते कांस्यताम्रगभस्तिनागसौम्यगंधर्व- चारणभारतादिनवखंडमंडित भारतवर्षे भरतखंडे अयोध्या मथुरामाया काशी कां- च्यवन्तिका।। पुरी द्वारावती कुरुक्षेत्रपुष्करादि नानातीर्थयुक्त कर्मभूमौ मध्यरेखाया: पूर्वदिग्भागे भागीरथ्याः पश्मेि वीरे जगत्वष्टुः परार्द्धद्वयजीविनो ब्रह्मणो द्वितीय- पराईस्य मयमे वर्षे प्रथममासे प्रथमपले प्रयमदिवसे अन्दो द्वितीये यामे तृतीये मु- हुर्ने प्रथमघटिकायां सप्तमे वैवसवमन्वन्तरे अष्टाविंशतितमे कलियुगे प्रथमचरणे चौ- धावतारे विक्रपशके वर्चमानेऽमुकनाम्नि संवत्सरेऽयने ऋती मासे पक्षे तियो वासरे नक्षत्रे योगे करणे अमुकराशिस्पिते चंद्रे सवितरि देवगुरौ शेषेषु ग्रहेषु यथायया- स्थानस्थितेषु सत्सु एवं ग्रहगुणविशिष्टे देशफाले चेत्येवं देशकाली संकीामुक- शर्मणो मम जन्मभृति अदिनं यावत् ज्ञाताज्ञात फामाकाम सकृदसक कृतकायि- फवाचिकमानसिक सांसर्गिक स्पृशास्पृष्ट भुक्ताभुक्त पीतापीत सकलपातकोपपातक लघुपातक संकरीकरण मलिनीकरणापात्रीकरण जातीभ्रंशकरण मकीर्णपातकानां सयद्वारा पूर्वोत्तरांगसहितं ययाशत्यहमाचरिष्ये ॥ इति संकल्प कृत्वा प्रारिप्सित- प्रायश्चित्तस्य माच्यांगानि करिष्य इत्यपरः संकल्पः कार्यः ॥ यानि कानि च पा. पानि ब्रह्महत्याशतानि च ॥ केशानाश्रित्य तिष्ठन्ति तस्मात्केशान्धपाम्यहमिति मंत्रं पठित्वा ॥ शिखाकक्षोपस्थवजे केशश्मश्रुनखरोम्णां वपनं ॥ प्रथमतो दक्षिणं कर्ण मारभ्य वामकर्णपर्यन्तमुदक्सस्य के अवरनं ॥ ततः मथुलोमनखानां क्रमेणोदक संस्थानां वापन || केपांचिन्मने दक्षिणमथुपूर्वकं वापश्मयुपर्यन्तमादौ ॥ ततो द.

·क्षिण फर्णमारभ्य चामणे समाप्तिर्यया भवति तथा केशानां बापने ॥ ब्रह्महत्या दिमहापापेपु सशिखं वापनं सांगलोम्नां च ॥ यतिविधवादीनां सशिखं वपनं ।। सधवानां तु सर्वान् केशान् समुद्धत्य प्रान्तकेशानां क्षुरेण द्वधंगुलछेदनमेव वपनं ॥ राजा तत्पुत्र बहुश्रुतविमाणामिच्छया वपनाभावः ॥ तदा च द्विगुणं मायश्चित्तं द. क्षिणा च द्विगुणा ॥ आभ्युदयाथै माययिते च वपनामावः ॥ ततो दक्षिणायां द्विगुण्यं ॥ ततः क्षौरनिमित्तं शीतोदकेन स्नानं करिष्ये इति संकल्पपूर्वकं स्नात्वा- चपनं ।। ॐ आयुर्वलं यशो वर्चः प्रजा पशू वसूनि चाब्रह्मपनां च मेघां च त्वं नो देहि वनस्पते ॥ इति मंत्रेण माझ्मुखेन द्वादशांगुलदन्तकाष्ठाभिमंत्रणं ॥ ॐ अन्ना- चाय व्यूहध्वमिति मंत्रेण काष्ठा किंचिद्भक्षयित्वा तेन प्रदेशेन दन्तानां शोधनं ॥ तावत्ममाणेन काठान्तरेण च जिहोल्लेखन।। फाटद्वयमपि मसाल्य किंचिद्भग्नं कृत्वा स्वामभागे तस्य निक्षेपः ॥ तूष्णीं स्नानाचमनम् ॥ इति । ॥ अथ दशविधस्नानप्रयोगः॥ तत्रादौ देशकालयोः संकीर्तनान्ते करिष्यमाण प्रायश्चित्तांगत्येन भस्मादिभि- दशस्नानानि करिष्ये इति संकल्पः ॥ तत्रादौ भस्मस्नानं ॥ नर्यसंभवस्य गृह्याग्नि- संभवस्य वा भस्मनो ग्रहणं ॥ ॐ ईशानः सर्वविद्यानामिति शिरसि ॥ ॐ तत्पुरु- पायेति मुखे ॥ ॐ अधोरेभ्य इति हृदये ॥ ॐ वामदेवायेति गुह्ये ॥ ॐ सद्योजा- तमिति पादयोः ॥ प्रणवेन सागे धारण।। गोमयस्नानं ॥ मातगोंभिरुत्सृष्टस्य गो. मयस्यांतरिक्षस्य ग्रहणी। भूमिष्टं चेदुपर्यश्च संत्यज्य मध्यस्थस्य संग्रहणं | अग्रमन- वरन्तीनामौषधीनां वने वने ॥ तासामुपभपत्नीनां पवित्रं कायशोधनं ।। तन्मे रो- गांश्च शोकांश्च नुद गोमय सर्वदेति मंत्रेण गोमयस्याभिमंत्रग ॥ सूर्याय प्रदर्शनं ।। ॐ मानस्तोक इति मंत्रेण गोमयेन दक्षिणहस्तेन गृहीतेन शिरसो नाभ्यन्तं वाम- हस्तगृहीतेन नाभितः पादान्तं विलेपनं ॥ अत्र च देश मेदान्मंत्रारत्तिः ॥ अय मृत्तिकास्नानं ।। अश्वक्रान्ते स्थक्रान्ते विष्णुक्रान्ते वसुंघरे ॥ शिरसा धारयिष्यामि रक्षस्व मां पदे पदे ॥ इत्यभियंत्रण उद्धृतोसि राहेण कृष्गेन शतबाहुना। मृत्ति के ब्रह्मदत्तासि काश्यपेनाभिवन्दिता । मृत्तिके हर मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृत। मृत्ति के देहि मे पुष्टिं त्वयि सर्व प्रतिष्ठितं ॥ त्वया हतेन पापेन जीवामि शरदां शतं ॥ इति मृदसुद्धरण।। ॐ नमो मित्रस्येत्यनया सूर्याय प्रदर्शन। इदं विष्णुरित्पनया दक्षिण. हस्तगृहीतया मृदा शिरसो नाभिपर्यन्तानां वामहस्तगृहीतया नाभितः पादपर्यन्ताना. मंगानामालेपनं ॥ अत्रापि मंत्रारतिः शुद्धोदकस्नानं ॥ ॐ आपोशिश मयोभुवेति तिमभिः सूर्याभिमुखेन स्नानं ।। ॐ आपो अस्मानिति ॥ इदं विष्णुरिति मंत्राभ्यां ·(२५४ थो शुद्धोदकस्नान ॥ अथ गोमुत्रेण गायच्या स्नानं ।। ॐ गंधद्वारामित्यनेन *मा. नः स्तोकइत्यनेन वा गोमयेन पूर्व वत्सर्वांगान्यनुपलिप्य स्नानं ।। ॐ आप्यायसे- ति क्षीरेण स्नानं ॥ दधिक्राव्ण इति मैत्रेण दध्ना मर्यादिपादान्तान्पंगान्यनुलिप्य स्नान ॐ तेजोसीत्याज्येन मस्तकादीनि पादान्तान्यगानि अनुलिप्य स्नानं ।। ॐ घृतं मिमिक्ष इति आज्येन।। ॐ देवस्यत्वेत्यादिना पूष्णोइस्ताभ्यां अभिषिचामीत्य- म्तेन मंत्रेण कुशोदकेन स्नान ॥ एतानि च दशस्नानानि अमंत्रकाणि घेत्युक्तं महा- जैव ॥ स्त्रीशूद्राणां त्वमंत्रकान्येव ॥ ततो नित्यस्नानविधिना स्नान केचिदाचरन्ति।। ॥ अथ विष्णुश्राद्धम् ॥ तत्रादौ स्नानांगतर्पणं कृत्वा धौते वाससी परिधाय द्विराचम्योपुहूधारण ॥ कृतकुशोपग्रहेण पाणेन विधिना विष्णुश्रादं विष्णोर्देवतात्वेन श्रवणान्नात्र पित्रा- दीनां देवतात्वं ।। सांकल्पत्वाचार्यावाहनामौकरणविकरणावनेजनपिंडाक्षय्यौदकस्स- धावाचनानामभावः ॥ अत्र सर्वे देवधर्माः ॥ सर्वेष्वपि विप्रेषु विष्णोरे- व पूजन ॥ तत्रैवं नमः ॥ आचमनं प्राणायामः ॥ देशकालसंकीर्तनपूर्वक विष्णुश्राद्धांगत्वेन श्री विष्णोः पूजनमहं करिष्ये ॥ इति संकल्पः ॥ शालिग्रामशि- लादौ यथोक्त विधिना पुरुपसूक्तेन पोडशोपचारी श्रीविष्णोः पूजनं ॥ ततः स्वा- गतं वः सुस्वागतं नः इति प्रश्नोत्तरपूर्वकं विनिमंत्रण ॥ तद्यथा ॥ * देये- क्षणः क्रियतां ॐ तया प्राप्नोतु भवान् ॥ प्रामवानि इति निमंत्रणं ॥ * अनोपनैरिति नियमश्रावणं ॥ धुरिलोचनौ विश्वदेवाः ।। एपबोयः । मधुम्न- संकर्षणवासुदेवा एपोपः । स्थलान्तरे पादप्रक्षालन ॥ एतदाचमनीयमित्युदक- दानेन ब्राह्मणान् द्विराचम्य स्वस्यापि द्विराचमनं ॥ ॐ भूर्भुवः स्वः समाध्यमित्यु- क्वा देवपूर्व श्राद्धदेशे ब्राह्मणोपयेशनं ।। ॐ इदं विष्णुरित्याचारान् दिग्बंधः ।। विष्णुः श्राद्धोपहारः शुचयो भवन्वित्युपहारमोक्षणं ॥ देशकालपानद्रव्यश्रद्धास- पदस्तु ॥ अस्त्विति परयुक्तबीन् प्राणायामान् कृत्वा देशकालयोः संकीर्तनान्तै मा- यश्चित्तांग विष्णुश्राद्धं करिष्य इति संकल्पः ॥ कुरुष्येति प्रतिवचनं । धुरिलोचन- योः विश्वपां देवानामेतदासनमित्यासनं दत्वा हस्तमक्षालनार्थमुदकदानपूर्वकमुपग्र- हाथै कुशदान ॥ प्रद्युम्नसंकर्षणवासुदेवानामेतदासनं दत्वा हस्तप्रक्षालनार्थमुदफ- दानपूर्वकमुपग्रहार्य कुशदानं ।। धुरिलोचनौ विश्वदेवाः ययाद गंधाधर्चनमक्षयं यः स्वाहा नमः ॥ प्रद्युम्न संकर्षणवासुदेवाः एतद्ययादवं गंशधनमक्षयं वः स्वाहा नम इति गंधादिदानं ॥ माचमनं ॥ धुरिलोचनौ विश्वेदेवाः यथाकालं दास्पमान युग्म- ब्राह्मणभोजनपर्याप्तमन्नमक्षयं का स्वाहा नमः ॥ प्रद्युम्नसंकर्पणासुदेवाः यया.

·(२९५) काल दास्यमानं युग्मब्राह्मणभोजनपर्याप्तमन्नमक्षय स्वाहा ॥ नमम इति ब्रा- ह्मणभोजनसंकल्पः॥ अथवामानं द्विगुणं त्रिगुणं चतुर्गुणमसंभो ये वा तन्नि- प्कृयभूतं हिरण्य वाक्षयं यः स्वाहा नम इति संकल्पः ॥ सकृत्सकृदपोदान ॥ अ नत्म जपो यथोक्तः ॥ तृप्तान ज्ञात्वा सकृत्सकदपोदानं ॥ गाययात्रिः सकता ज. पः ॥ आचान्तेषु ब्राह्मणेपूदकदानं ॥ ॐ शिवा आपः सन्विति मंत्रेण ॥ ॐ सौ- मनस्यमस्त्वितीति मंत्राः पुष्पाणां ॥ ॐ सक्षतं चारिष्टं चास्त्विति अक्षतानां ॥ ॐ अघोराः प्रद्युम्नसंकर्पणवासुदेवाः सन्तिति प्रार्थना || सन्विति विमः प्रयुक्त गोत्रं नोऽभिवर्द्धतामिति ब्रूयात् ॥ वर्धतामिति मत्युक्ते ॥ ॐ दातारो नोभिवद्धता वेदाः सन्ततिरेव च ॥ श्रद्धा च नो माव्यगमगहुदेयं च नोस्त्विति मंत्रस्य पाठः ॥ धुरिलोचनौ विश्वेदेवाः इदं हिरण्यं तन्निष्क्रयं वा दक्षिणामक्षयं का स्वाहा नमः ॥ प्रद्युम्नसंकर्षणवासुदेवदेवाः इदं हिरण्यं तन्निष्क्रय व स्वाहा नम इति दक्षिणा- दानं ॥ ॐ विधेदेवाः प्रीयन्तामिति देवे वाचयिता ॥ वाजे वाजैवतेति ब्राह्मण. विसर्जनं ॥ॐ अमावाजस्येत्यनुगमनं ।। इति श्राद्धमयूखोक्तं विष्णुश्राद्धम् ॥ नारायणभट्टैस्तु विष्णुपूजनान्तरं विष्णुबुद्धया त्रिभ्योधिकानां युग्मब्राह्म- गानाभ्यचनं । देशकालयोः संकीर्तनान्ते निभ्योऽधिकान् युग्मान् ब्राह्मणान् वि प्णोरदेशेन भोजयित्वा संकल्पपूर्वकं तावतां ब्राह्मणानां भोजनदान आमान्नदान वा ॥ इदमेव प्रायश्चित्तांग विष्णुथाद्वमित्यभिधीयते ॥ ॥ अथ गोदानविधिः॥ तत्रादौ फर्ता प्राङ्मुख उपविश्य प्रतिगृहीतारमुदइमुखमुपवेश्याचम्य ॥ बीन् प्राणायामान कृत्वा देशकालयोः संकीर्तनान्ते करिष्य गोदानांगभूतं यथासंभवोप- चारैर्विष्णुपूजनं करिष्य इति संकल्पपूर्वकं विष्णोः पूजनं ततो गवाद्युपहारा शुचयो भवन्विति गवायुपहाराणां प्रोक्षणं ॥ देशकालयोः सकीर्तनान्ते पारिप्सितपाय- श्चित्तस्य पूर्वागतया विहितं गोदानं करिष्य इति संकल्पः ॥ ततो ब्राह्मणवरण ॥ अमुकशाखाध्यायिन अमुकशर्माण ब्राह्मणं गोदानप्रतिगृहीतारं त्वामहं वृणे इति ॥ वृतोस्मीति प्रतिवचनं ।। ततः पादादानं गोदानपानभूत ब्राह्मण एतत्ते पाद्यं एपवे- ऽर्थः ।। पूना ॥ पादमसालनं एतने पुष्पं ॥ स्वकीयपादौ प्रक्षाल्याचम्य ॥ ततो गंधमाल्यादिभिरर्चनं ॥ अर्चनं संपूर्णमस्तु इति प्रार्थना ॥ आचमनं ॥ मॉनमी- मदत्येत्यक्षतविकरणं ॥ भोजनसंकल्पः॥ ब्राह्मणहस्तेपु प्रोक्षितादिकरणं ॥ दान- कर्चा पुच्छदेशेन बद्धशिखेन मामुखतया उपवेशनं ॥ कर्ता यथाशक्ति स सुवर्णा- प्यान्वितकाम्यपाने गोपुच्छनिक्षेपण ॥ सदक्षिणहस्ते सपुष्पाज्यपात्रस्य स.

·(२९६) तिलकुशयवकुसुमजलानां चादानं ॥ देशकालउच्चारणांत ।। गवामंगेषु तिष्टनि भु वनानि चतुर्दश।। यस्मात्तस्माच्छिवं में स्पादिह लोके परत्र व॥ गावो मे अग्रतः स. न्तु गावो मे सन्तु पृष्टतः ॥ गावो मे हृदये सन्तु गवां मध्ये वसाम्यहं । यज्ञसापन भूताय विश्वस्याघौघनाशिनी ॥ विश्वरूपधरो देवः प्रीयतामनया गवा इत्युच्या अमुकगोत्रायामुकमपरायामुकशाखाध्यायिने मुकर्मणे ब्राह्मणायामुक गोत्रोमुक- शर्मा पारिप्सितमायश्चिचसाद्गुण्यकामा इमां गां सवत्सां रुद्रदैवत्पां यथाश- क्यलंकृतां तुभ्यं संपददे ॥ इत्युक्त्वा सतिलयवकुशकुसुमतिलाज्यपात्रज्यपात्रा- वितगोपुरछस्य प्रामणहस्ते दानं ॥ देवस्यत्वा सवितुरित्यादि पूष्णोहस्ताभ्या- मित्यन्त मैत्रं पठित्वा रुद्राय गांॐ प्रतिरक्षामीत्युक्तां मतिग्रहणं ।। ॐ चौस्त्वा द- दातु पृथिवीत्वा प्रतिगृह्णाखिति मंत्रेण वा प्रतिग्रहण ॥ ॐ कोदादिति मंत्रस्यों स. स्तीत्यंतस्य पठनं सुवर्णपरिमितस्य यथाशक्ति वा हिरण्यस्प सतुलसीदल दक्षि- णात्वेन दानं ॥ कृतस्य गोदानस्य प्रतिष्ठासिद्धयर्थं इदं हिरण्य दक्षिणा तुभ्यं संमददे ॥ नममेति ॥ ब्राह्मणाशिपां च ग्रहणं ॥ इति गोदानं । प्रत्यक्षगोदाना- संभवे यथाशक्ति तन्मूल्यदान तत्यं प्रयोगः प्रायश्चित्तपूर्वागतया विहितगोदान मत्याम्नायत्येन यथाशक्तिगोमूल्यं तुभ्य संपददे ॥ नात्र दक्षिणादाने ।। इति ॥ ॥ अथ प्रायश्चित्तहोमविधिः ॥ तत्रादौ महान्याहविहोमः ।। कर्ता स्यडिलसमीपे उपनेशनं ।। आचपनं मा. णायामांच कृत्वा देशकालयोरुचारणान्ते मारिप्सितमाथि वस्य पूर्वागतया विहितं महाव्याहृतिभिराज्येनाप्टोचरशतमष्टाविंशति वा होम करिष्य इति संकल्पः ।। स्थं. डिले पंचभूसंस्कारपूर्वक लौकिकाग्निस्थापनं ॥ शालानिसत्वे तु आज्येनेव यदि शालाग्नौ जुहूयात् ॥ व्याहृतिः पृथगिति वचनात् शालानौ होमः ॥ ततो ब्रह्मोप- पेशनायाध्यभागान्तं फर्म कुर्यात् ॥ तत्र विशेषः ॥ पानासादनानंतरमुपासनी. यानि ।। सुवर्णा दिपात्र पर्व पलाशादिपात्र वा यक्षियकाष्ठं हरितानि सप्तशपत्रा- णि॥ पंचगव्यं च गोमूनादिकं पंक्तिरूपेण पृथक् पृथगिति ॥ केविन्महान्याहृति- होमे गृह्योक्त साधारणहोमेति कर्त्तव्यती नेच्छन्ति । तदयुक्तं ।। एप एवं विधियंत्र कपिलोम इत्यनेन अन्वारन्ध आधारावाज्यभागौ महान्याहृतयः सर्वप्रायश्चित मा. जापत्यं स्विष्टाचैतन्नित्यं सर्वश्रेत्पनेन च प्राप्ताया होमेति कर्तव्यताया अपवादम- न्तरेण पायायोगात् ।। अन्ये तु निरूपाध्यपदावधिश्रित्य कुणैः खुर्व संमृग्योदास्प पवित्राभ्यामुत्पूपावेक्ष्प कुशानुपपानि पर्युक्ष्य जुहुयादित्येव मंत्रपूर्णाहुति कर्मानि- एछन्ति तदप्ययुक्तं ॥ श्रौतानां पूर्णाहुविधर्माणां वचनमन्तरेण सातकर्मण्यम ·( २९७ ). तेः॥ ततोष्टोत्तरशतमष्टाविंशतिर्वाज्याहुतीनां व्यस्तसपस्ताभिर्महाव्यातिभिहोमः।। भूः स्वाहा इदमनये नमम ॥ ॐ भुवः स्वाहा इदं वायवे नमम ।। ॐ स्वः स्वा. हा इदं सूर्याय नमम ॐ भूर्भुवः स्वः स्वाहा इदं प्रजापतये नमम।। केचिदत्र सर्वत्र इदं महाविष्णवे पापघ्ने इति त्यागं वदन्ति । एवं सप्तवारं कृते २८. आहुतयः ।। सप्तविंशतिवारं कृतेऽष्टोत्तरशतमाहुतयश्च भवन्ति ॥ इति ॥ अथ ब्रह्मकूर्चहोमः॥ सुवर्णादिपाने पद्मपलाशादि पत्रे वा ताम्रायाः कृष्णायाः वा गोः पलपित्यस्या- प्रमापपरिमितस्प वा गोमूत्रस्प गायच्या ग्रहणं ॥ गंधद्वारामिति मंत्रेण श्वेताया गौः अंगुष्ठामित्यस्य पोडशमापपरिमितस्य वा गोमयस्य ग्रहण ॥ आप्यायस्येति ताम्रायाः हेमवर्णाया वा गो: सप्तपलस्य द्वादशमापमितस्य वा गोमयाटस्य गो- मूत्रत्रिगुणस्य वा क्षीरस्यादानं ।। दधिक्राव्ण इति रक्तायाः कृष्णवर्णाया वा गो- स्त्रीपळस्य दशमापपरिमितस्य वा गोमयात्वगुणस्य गोमूत्रात् द्विगुणस्य वा दध्नो ग्रहणं * तेजोसीति मंत्रेण कपिलायातिलाया वा गोरेकपलस्याप्टमापपितस्य या गोमयाचतुर्गुणस्य वा आज्मस्य ग्रहणं ॥ देवस्यत्वेत्यादिकेन पूष्णो हस्ताभ्यां गृ. हामीत्यन्तेन मंत्रेण पलमिवस्य चतुर्मापमितस्य वा कुशोदकस्य ग्रहणं ।। देवस्यत्वे- त्यादिकेन पूष्णो हस्ताभ्यां गृहामीत्यन्तेन मंत्रेण पलमितस्य चतुर्मापमितत्य वा कुशोदकस्य ग्रहण ॥ गोमूत्रादि कापिलं या ग्राह्य ॥ अलामे गव्यमानं ॥ यतः म. णवेन हस्तेनालोहनं ।। प्रणवेनैव यज्ञियकाष्ठेन निर्मथनं ॥ प्रणयेनाभिमंत्र ॥ पंचगव्येन हरितः सप्तकुशपत्रैर्दशाहुतिहोमः ॥ स यथा । इरावतीति वसिष्ठ कपिः त्रिष्टुपछंदः विष्णुदेवता प्रायश्चिचांगपंचगव्यहोमे विनियोगः ॥ इरावती धेनु. मतीः स्वाहा इदं विष्णये० ॥ इदं पृथिव्य इति केचित् ॥ इदं विष्णुरिति मेधा- तिथिऋषि गायत्रीछदः विष्णुर्देवता प्रायश्चित्तांगपंचगव्यहोमे विनियोगः । इदं विष्णुवि० स्वाहा इदं विष्णवे० ॥ मानस्तोक इति कुत्मऋपिः जगतीछेदः एको रुद्रो देवता प्रायश्चित्तांगपंचगव्य० ॥ मानस्तोके इदं रुद्राय नमम ॥ उदकोप स्पर्शन ॥ ब्रह्मयज्ञानमिति प्रजापतिपिः त्रिष्टुपछंद: आदित्यो देवता प्रायः ॥ ब्रह्मयज्ञानं० इदं ब्रह्मणे० ॥ अग्नये स्वाहा इदम० ॥ सोमाय० इदं० ॥ तत्सवितु- रिति विश्वामित्रपि: गायत्री छंदः सवितादेवता मायश्चित्तांग ॥ तत्सवितुरिति यावत्स्वाहा इदं सवित्रे नपम ॥ ॐ कारस्य ब्रह्मा ऋपिः दैवीगायत्रिछंदः परमा- स्मानिर्देवता प्रायः ॐ स्वाहा इदं परमात्मने नमम ॥ महाच्याहृतीनां प्रजापति- पः देवीगायत्री दैवीणा देवीगायत्री छंदासि अनिर्मापुसूयों देवताः माय- ·(२९८) चित्तांगपंचगव्यहोमे विनियोगः ॥ ॐ भूर्भुवः स्वः स्वाहा इदं प्रजापतये नमम ॥ अग्नये स्विष्टकते स्वाहा इदमनये स्विष्टकृते नमम ॥ इति प्रयोगरत्नानुसारीहोमः।। "अन्ये तु" पंचगव्यं ऋचापूर्व जुयादगिसंनियौ। सप्तपवास्तु ये दर्भा अच्छि नाग्रा शुकत्तिपः ॥ एते उधृत्य जुहुयात्संचगव्यं यथाविधि ॥ इरावती इदं विष्णुः मानस्तोके च शंवनीः ॥ एताभिश्चैव होतव्यं हुतशेष पिबेत् द्विज इति पराशरवचने मंत्रचतुष्टयस्यैवाम्नाव।। यथा॥ अनये चैव सोमाय साविया च तयैव च ।। प्रण- पेन तथा हुत्वा स्विष्टकञ्च वयैव चेति प्रजापतिवचने मंत्रपंचस्योक्तः॥ अग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहा इन्द्राय स्वाहा ॥ इंद्र विष्णुमानस्तोके गायच्या च प्रजापते. नत्वदेतानीत्पाहुतीर्जुहुयात् ।। इति मारीचिवचने सप्तानामेव मंत्राणामुपादानात अ- प्रये स्वाहा सोमाय इदं रिष्णुर्विवक्रमे विष्णोर्नुकेन साविच्या माजापत्येन चैव हि।। देवतानामिदं कृत्वा हुतशेष पिबेत् द्विज इति जावालिना मंत्राणां पण्णामेवोक्तरेक- वरस्मृत्या श्रवणकतरपक्षमवलव्य होममित्याहुः ॥ तं मते शंबतीत्यनेन शन्न इन्द्रा इ. ति मंत्री महार्णवे ॥ शन्नो देवीरितीतु मयूखे ॥ ततो महान्याहृत्पादि माजापत्यान्ता नवाहुती?त्या संस्तवमाशनादिप्रणीताविमोकान्तं कृत्वा प्रायश्चित्तांगहोमस्प सगुण- तासिद्धयर्थं ब्रह्मणे पूर्णपात्रं वरो वा दक्षिणां तुभ्यं संपददे नममेत्येवं पूर्णपात्र- वरयोरन्यतरस्य दानं ॥ ततो ग्रामावहिस्तारकोदये व्रतग्रहणं करिष्य इति विधान प्रतिप्रश्नः ।। कुरुष्वेति तैः मत्युक्तेः ॥ मणवेन सर्वस्पापि हुतशेपस्य पंचगव्यस्य मा- शनं || अशक्तौ गोमूत्रादिस्वल्पं ग्राह्य ॥ सर्वस्य पेयत्वात् दुर्वारितस्य त्यागायो- गाच ।। अत्र उचं निशामुखे ग्राह्यं ॥ वहिस्तारकोदये होमावशिष्टपंचगव्यप्राशनरूपं वृतं ग्राह्यमिति महार्ण माधवस्तु वृतशद्धेन प्रायश्चित्तसंकल्पस्यैवोक्तः पूर्वेयुर्निशामुखे पर्पदुक्तमकारेण प्रायश्चित्तसंकल्पापरेयुः मातोपाधंगसहितं प्रायश्चित्तमारभवे- त्याह ॥ तेनैतन्मतेन सायकालेनापि होमान्ते पचगव्यप्राशनं । तया च स्त्रीशूदाणां पंचगव्यप्राशने विकल्प इति महार्णवः ॥ प्राशनपक्षे कपिलागव्य शुद्रेण न पेयं ।। स्त्रीशूद्रौ तु विभैः कारयित्वा तूष्णी पिवत मत्वर्यसारे। स्त्रीणामेव पंचगव्यस्य वि. हितमतिपिदस्वाद्विकल्पः ॥ शुद्रस्य तु नित्यं भवत्येव पंचगव्यं तु न निपिद्धं ॥ रागमाप्तं तु शूद्रस्यापि निपिद्धमेवेति तु नवीनाः ॥ ततः प्रायश्चित्तांगभूतहोमः ॥ स्त्रीशूद्राणामपि शालाग्नौ निषिद्धोपि लौकिकाग्नौ विमद्वारा भवत्येव ।। राष्ट्रपत्या- म्नायभूतः मधानरूपो होमो जपो वा सर्वथा निषिद्ध एवेति ता ब्राह्मणद्वारा तयो- रधिकार इति महाणये मदनरत्ने च यत्रांगभूतस्य प्रधानभूतस्य वा जपहोमादेः प्र. स्पक्षविधिना निधान तनावको विपद्वारा प्रतिनिधिकरणे नाविकारेऽपि प्रायश्चि- ·(१९९) प्रकरणगभूतस्य प्रधानभूतस्य वा जपहोमादेस्तस्मात् सपासाथ सदा धर्मपसे स्थि. तं ॥ प्रायश्चित्तं प्रदातव्यं नपहोमे विवर्जितमित्यंगिरोवचनेऽविशेषेण निषेधादे- वानधिकारे ब्राह्मणद्वारापि न तयोः कर्तृत्वमिति मयूखकारादयो नवीनाः ॥ तया. स्त्रीशद्वयोहोमाधिकारपक्षे होमावशिष्टस्यैव तस्य तदैवताभ्यां प्राशनं कार्य ॥ तदन- धिकारपते तु तूष्णी संपादितस्य होमादवशिष्टस्यैव माशनमिति विशेषः ॥ एवं पं. चगव्यमाशनरूप ब्रह्मचर्यौपवास एव शक्तनास्मिन्नहनि कार्योऽशकेन हविष्या- शनं ततो गृहे आगत्य विष्णुं स्मरता मौनिना निशाया अतिवाहनं ॥ प्रात: स्ना. नादि कृतनित्यक्रियेण कुशकुमुमयबजलादानं ॥ पूर्ववदेशकालयोः संकीर्तनान्ते अमुकशर्मणो मम जन्मप्रभृति अघदिनं यावत्पापादितयद्वारा श्री परमेश्वरमीत्यर्थ- मित्यन्तं पूर्ववदुत्त्वा एतावत्संख्याकान् प्राजापत्यान अमुकपत्याम्नायद्वाराऽहमाच. रिष्ये ॥ इति प्रधानसंकल्पः ॥ मकान्तं प्रायश्चित्तं तदैव वा संकरिपतगोमूल्यादि प्रत्याम्नायैः समापनीयं ॥ देशकाळयोः उच्चारणपूर्वकं कृतामुकमायश्चित्तस्योत्त- रांगानि फरिष्ये ॥ व्याहृतिभिराज्यहोममायश्चिचं ॥ विष्णुश्राद्धगौदानानां पूर्व- पदाचरणं ॥ अवान्तेन ब्रह्मकूर्यहोम: तसंस्कृतस्प पंचगव्यस्याग्रे प्राशनाभावात्।। तया यथोपक्रान्तौ प्रायश्चितहोमपत्याम्नायेन सदा पानभृतमायश्चित्तहोमोपि पू. बोत्तरांगहोममात्रमेव।। यदा तु पूर्वांगहोममग्नौ कृत्वा मायश्चित्तं कालान्तरसाध्यं ती- ययात्रादिप्रत्याम्नायेन स्वयमेवाचरति तदा तदन्ते सति संभवे तमेवाग्नि धार- यित्वा तत्रैवोचरांगहोम इति युक्तं ॥ तथापि शिष्टास्तस्य धारणाशक्तग्यंतरे उत्त- रांगहोम कुर्वन्ति ।। अत्र च मध्ये मध्येगसंकल्पमपि पृथक् शिष्टाः कुर्वन्ति ॥ वस्तु नस्तु पूर्वोत्तरांगसहितमित्पनेनैतत्सिद्धेनं तत्संकल्पोऽपि पृथक् कार्य इति युक्तम् ॥ अथ दानविधिः॥ शक्तौ सत्यां दानानि कार्याणि ॥ तानि च ॥ गो भूविल हिरण्याज्यं वासो धान्यं गुडानि च ॥ रौप्यं लवणमित्याहुर्दशदानानि पंडिताः तत्रादौ आचम्य प्रा. णानायम्प ॥ देशकालौ संकीयं मया आचरितमायश्चितस्य सगुणकामा मुखेन पुण्पलोकमाप्तिकामो महाविष्णुमीतिकामो वा गवादि दशदानादि करिष्ये । वतो गोदानं प्रथमवत् ॥ भूमिदानं ॥ अमुकगोत्र प्रवरं शाखाध्यायिन शर्माणं ब्राह्मण भूमिदानपविगृहीतारं त्वामहं वृणे इति विमवरणं ॥ एतत्ते पायं पादप्रक्षालन एप- वोघः गंधः पुष्पं च ॥ स्वकीयपादौ प्रक्षाल्याचम्य ॥ गंधमाल्यादिभिरचनं ॥ जल- मादाय ॥ देशकालो संकीर्य ।। सर्वभूताश्रया भूमिर्वराहेण समुध्धता ॥ अनन्तस- ·(३००) स्यफलदामतः शान्ति पयाछ मे ॥ इत्युक्त्वा इमां निवर्तनमिता भूमि विष्णुदेवस्या तुभ्यं संपदद इति ब्राह्मणहस्ते कुशादियुकजलप्रसेपः ॥ देवस्य सेति चौस्त्येति मंत्रं पठित्वां विष्णवे भूमि ॥ * प्रतिगृहामीत्युच्या भूमेः प्रदक्षिणां कृत्वा प्रति- ग्रहण ॥ ॐ कोदादित्यादिकामैतत्ते ॥ ॐ स्वस्तीत्पन्न मंत्र पठेत् ॥ सहस्तेन दंडेन त्रिंशदंडनिवर्तनमिति ॥ तिलदान । महगोत्रसंभृताः कश्यपस्प तिलाः स्मृताः तस्मादेषां प्रदानेन मम पापं व्यपोइतु ॥ द्रोणपरिमितान् तिलान् प्रजापतिदैवतान् तुभ्यमई संमददे ॥ इति ॥ अय हिरण्यदानं ॥ हिरण्यगर्भगर्भस्थं हेमवीजं विभा- वसोः ॥ अनन्तपुण्यफलदमतः शान्ति प्रयच्छ मे ॥ निष्कपरिमित सुवर्ण अग्नि- देवत्यं तुभ्यमहं संमददे इत्युक्त्वा ब्राह्मणहस्ते जलादियुक्तं सुवर्णदानं ॥ अया- ज्यदानं ।। कामधेनोः समुद्भूतं सर्वऋतुषु संस्थितं देवानामाध्यमाहारमतः शान्ति मयच्छ मे ।। प्रस्याधिकाढकपरिमितमिदमाज्यं सोमदैवत्यं तुभ्यमई संपददे । कुश जलाधन्विताज्यपात्रस्य विषहस्ते दान ।। अथ वस्त्रदान । शीतवातोष्णसंत्राण ल- ज्जाया रक्षणं परं ॥ देहालंकरण वस्त्रमतः शान्ति मयच्छ मे ॥ इमे सूक्ष्मे वाससि बृहस्पतिदेवते तुभ्यमहं संप्रददे ॥ अथ धान्यदानं ॥ सर्वदेवमयं धान्यं स. पोत्सत्तिकरं महत्॥ माणीनां जीवनं यस्मादतः शान्ति प्रयच्छ मे॥ साईखादीपरि- मित इदं यान्य विश्वेदेवादैवतं तुभ्यमहं संमददे । इत्युक्त्वा कुशमलायन्वितमुष्टि- मात्रघान्यस्य ब्राह्मणहस्ते दानं ॥ अथ गुडदानं ॥ यथा देषेषु विश्वात्मा प्रवरच जनार्दनः । सामवेदस्तु वेदानां महादेवस्तु योगिनां ॥ प्रणवः सर्वमंत्राणां नारी- मां पार्वती यथा तथा रसानां प्रवरः सदेपेक्षुरसो मतः ।। मम तस्मात् परां लक्ष्मी ददस्त गुड सर्वदा ॥ पठिपरिपितमिपं गुदं तुभ्यमई संमददै ॥ ब्राह्मणहस्ते सजळ- गुडपात्रदानं ॥ अथ रूप्यदान ॥ मीतिर्यतः पितृणां च विष्णुशंकरयोः सदा ॥ शिषनेत्रोद्भवं रूप्यमतः शान्ति प्रयच्छ मे ॥ निष्कायपरिमितमिदं रौप्य रुदैवस्य तुभ्यमई संपददे ॥ निष्कस्वरूपमुक्तं मनुना ॥ चतुः सौवर्णो निष्क इति ॥ अत्र सुवर्णग्रहणं सुवर्णपरिमाणमाप्त्यर्थं ततश्च सुवर्णचतुष्पपरिमितं रजत राजतो नि. छक इत्यर्थः ॥ अथ लवणदानं । यस्मादनरसाः सर्वे नोत्कृष्टा लवणं विना ॥ शं भो मोतिकरं नित्यमतः शान्ति प्रपच्छ मे ॥ सादखारी परिमितमिदं लवगं सोम- देव तुभ्यमह संपदे ॥ ब्राह्मणहस्ते जलादिदान ॐ स्वस्तीत्यसमंत्रस्य लवणं स्मृ. ट्रा पठनं च ॥ ययोक्तदानाशक्तौ यथाशक्तिदशदानानि देयानि ।। सर्वेषु दानेषु य- याशक्तिहिरण्यस्य दक्षिणात्वेन दानं ॥ हिरण्यदाने तु ययाशक्तिरजतस्य ॥ ए. तानि दशदानानि सभ्येभ्य एव देयानि ॥ तदसंभवे अन्येभ्यो इति प्रयोगरले ॥

·एवं दशदानानि विधाय॥ मंत्रहीन क्रियाहीनं भक्तिहीन च यत्कृतं । भवत्मसा-
दात्तत्सर्वमच्छिद्रं पूर्णमस्तु मे ॥ इत्युक्त्वा यन्मया कृतममुकमायश्चित्तमच्छिद्रं ॥
अस्त्विति ब्राह्मणप्रार्थना || अच्छिद्रमस्विति प्रतिवचनं ॥ यद्वा ॥ व्रतच्छिद्रं
तपच्छिद्रं यच्छिद्रं यज्ञकर्मणि ॥ सर्वं भवतु सच्छिद्रं यस्य वेच्छन्ति वै द्विजाः ।।
इति प्रतिवचनं ॥ यस्य स्मृत्या च नामोत्या तपोयज्ञक्रियादिषु ॥ न्यून संपूर्णता
याति सघो वंदे तमच्युतं ॥ इति विष्णुवंदनं ॥ निद्धनेन तु तीर्थयात्रादिना-
प्रायश्चित्रं कार्यम् ।। इति ॥
॥ अथ द्रोणादिमानम् ॥
द्रोणादिस्वरूप तु मदनरत्ने ॥ भविष्यत्पुराणे च ॥ पलयं तु प्रमृतं द्विगुणं
कुडवं मतः॥ चतुर्भिः कुडवैः प्रस्थः प्रस्थाचत्वार माढका आदकैस्तु चतुर्भिश्च द्रोण-
स्तु कथितो बुधैः ॥ कुंभो द्रोणद्वयं शूर्प खारी द्रोणस्तु पोटश ॥ द्रोणद्वयस्यैव सं-
ज्ञान्तरं शूर्पति।। वराहपुराणे पलद्वयंप्रमृतं मुष्टिरेकपलं स्मृत।।अष्टमुष्टि मौत किंचिद्
किंचिदष्टौ तु पुष्कलं पुष्कलानि च चत्वारि आढकः परिकीर्तितः। चतुराहको भवेत्
द्रोण इत्येतन्मानलक्षणं । विष्णुधर्मोत्तरे ॥ पलं च कुंडवं प्रस्य आढको द्रोण एव च।
धान्यमानेषु वोधन्याः क्रमशोमी चतुर्गुणाः ॥ द्रोगः पोडशभि खारी विंशत्या कुंभ
उच्यते ॥ कुंभैस्तु दशभिर्वाहो धान्पसंख्या प्रकीर्तिता । विंशत्येत्यत्र द्रोणरित्यनु-
पज्यते तेन कुंभो द्रोणद्वयमिति पूर्वोक्तपक्षात् विंशतिद्रोणपितः कुंभ इत्यपरः ॥
पलसहस्रपरिमित: कुंभ इति केचित् ॥ एतेषां च पक्षाणां देशकालशक्याचपेक्षया
व्यवस्था ॥ द्रवद्रव्यमान तु कंदपुराणे।। पलद्वयेन प्रस्तं द्विगुणं कुडवं मत।। चतुभिः
कुडवैः प्रस्य आहकश्च चतुर्गुणैः ।। चतुराढको भयेत् द्रोण इत्येतत् मानकं स्मृतं ।।
इदं मानं द्रवद्रव्यमानं घृततैलादिरित्यर्थः ।। ग्रन्थान्तरे । लाजापायसनालियरत-
लिले मुत्रे जले कांचिके द्वात्रिंशत्तलकोपलतमितः ॥ प्रस्यो गुडः सुश्रुतः ॥ तै-
लक्षीरघृतेपु विशतिपदध्नस्तु पंचोत्तरैः प्रस्थक्षीरगतो पुर्निगदितस्त्रिंशत्पलैरेव
विति तिरष्टादशा ॥ गोपयवाह्मणे ॥ पंचकच्छ्रात्मको मापस्तैश्चतुः परिभिः प.
लं ॥ पत्रिंशता प्रस्थो मागधः परिकीर्तितः ॥ आढकस्तैश्चतुर्भिः स्याव द्रोगः
स्थाचतुराढक इति ।। इति श्रीमद् द्विषेधुपाहपरशुरामात्मजेन जगन्नायशर्मणा सं.
शोथिवे रुद्रकल्पद्रुमे सर्वपायश्चितप्रयोगः ।।
॥ अथ जपरुद्रप्रयोगः॥
वंदे श्रीदक्षिणामूत्ति सच्चिदानंदविग्रहं ॥ गौरीभूपितवामांग भक्तकल्पमहीरूहं ॥१॥

·(३०) अथ संभृतसंभारो यजमानः श्रीरुद्रमारपेचद्यथा ॥ ज्योतिर्विदुपदिष्टे सत्तरा- यणादौ गुरुभार्गवयोर्मोन्यवाल्यवाई कादिरहिते शुभकाले शुक्लपक्षादौ रिक्तभौ- मन्यतिपात विष्टयादिदोपरहितायां द्वितीयादिस्वाध्यायशुमतियो चन्द्रानुकुले निणें- जनान्तपंचमहायज्ञान्तं कृतनित्यक्रियेण सपत्नीकेन यजमानेन विधिना स्नान शुचिना परिहिताहत शुक्लावाससा सोचरीयेण यज्ञोपवीतिना दक्षिणपा बद्धशिखेन मुमक्षालितपाणिपादेन सव्यपाणौ कृतकृशोपग्रहेण दक्षिणे पाणौ धृतपवित्रेण स्वा- चान्वेन गोमयाशुपलिप्त शुचौ देशे श्रीपण्यांदिषशस्तदारुनिर्मिते कुशोचरकंबला- चास्तृते स्वासने प्राइमुखेनोदड्मुखेन वा उपवेशनं ।। तदक्षिणतः पत्न्या च॥ ततः स्मान विधिनाचम्य त्रीन् माणानायम्य त्रिमा मणवमुच्चार्य ययाचारमिष्टदे- पताः प्रणमेत् ॥ श्री गुरुभ्यो सिद्धिबुद्धिसहिताय श्रीगणेशाय० लक्ष्मीनारायणा. भ्यां उमामहेश्वराभ्यां ॥ इत्येवं प्रणम्य सुमुखश्चैकदन्तश्चेत्यादि श्लोकान् पठि- स्वा प्रधानसकल्पं कुर्यात् ॥ इति ॥ ॥ अथ प्रधानसंकल्पः॥ जलं गृहीत्वा देशफालौ संकीर्त्य इह पृथिव्यां जंबूद्वीपे भारतवर्षे कुमारिका- खेडे आर्यावर्तकदेशे अविमुक्तक्षेत्रे आनंदवने गौरीमुखे त्रिकंटकविराजिते भागीर- थ्याः पश्चिमे तीरे इत्यादेश समनुकीयॆ ॐ ब्रह्मणो द्वितीयपरादे श्वेतवराहकल्पे बै- वस्तमन्यन्तरे अष्टाविंशतितमे कलियुगे प्रथमचरणे चौद्धावतारे विक्रमशके अमुका- वान्तरयुगे अमुकयुगावय वर्तमाने अमुकनाम्नि संवत्सरे अपने ऋतौ मासे पसे तियो वासरे नक्षत्रे योगे करणे रौद्रायमुककाले अमुकराशिस्थिते चंद्रे सवितरि देवगुरौ शेपेषु ग्रहेषु यथा ययाराशिस्थानस्थितेषु सत्सु एवं गुणविशिष्टे देशे काले च अमुफगोगेमुकशाहं कायिफापखिलपापक्षयकामः श्रीसांवसदाशिव- प्रीतिकामो चा पंचविधरुद्राणामन्यतमममुकरुद्रजपं अमुकद्रहोम वा ऋविग् द्वारा वा करिष्य इति संकल्पः॥ नैमिचन्द्रकरणे तु अमुकनिमित्तममुकरुद्रहोम वा करिष्ये ॥ उपात्तदुरित. क्षयामिति नित्ये।। पुत्रकामेन तु दीर्घायुः सपुत्रावासिकामो महारुद्रदोमं वा फरि- प्य इति महारुद्रस्यैकसंकल्पः ॥ परमरितरुद्र करणे तु अमुकर्मणो यजमानस्या- ज्ञया अमुकरुद्रजपं अमुकरुद्रहो वा करिष्य इति ॥ सग्रहमखरुद्रकरणे तु स. नवग्रहमखममुफरुद्रनपममुकरुद्रहोंमें वा करिष्य इति ॥ एवं प्रधानसंकल्प इति ।। " अथांगसंकल्प:"-तदंगभूतं मातृकापूना वसो रायुष्य जपाभ्युदयिकथा.

·(३०३) दस्वस्तिवाचनानि करिष्ये तत्रादौ अमुकर्मणो निर्विनफलसिद्धिकामो गणपति. पूजां करिष्ये । प्रत्येकं वा सर्वेषां संकल्पः ॥ इति ॥ " अथ गणपतिपूना "-गणानां वेत्ति प्रणवपूर्वकेन मैत्रेण पोडशोपचारैः पंचोपचारैर्वा यथाविधिः गणपतरभ्यर्चन ॥ ततो विघ्नेश्वराय वरदायेत्यादिभिः श्लोफैर्वक्रतुंडमहाकाय० लंबोदर नमस्तुभ्यं० इत्यनेन वा माथैयेत् ॥ समाचाराव कृतांजलिना अमुकरुद्रकर्मणो निर्विघ्नफलसिद्धयर्थ गणपतिपूजनविधौ यन्यूनाति- रिक्तं तत्परिपूर्णमस्त्विति मार्थना ॥ अस्तु परिपूर्णमिति प्रतिवचनं ॥ अनेन गण. पतिपूजनेनामुफकर्मणो निर्विघ्नफलसिद्धिरस्तु इति मार्थना ॥ अस्तु निर्विघ्नफल- सिद्धिरिति प्रतिवचनं ॥ इति ।। " अथ मातृपूजावोद्वारायुष्यनपाभ्युदयिकाद्धानि"-प्रत्येकं वा संक- रूपपूर्वक यथाविधिकार्याणि ॥ ततो अमुफरुद्रनपांगतया अनुकरुद्रहोपांगतया वा स्वस्तिवाचनं करिष्य इति संकल्पपूर्वक स्वस्तिवाचन कुर्यात् ॥ केचित्तु ऋत्विां मधुपर्कार्हणानन्तरं स्वस्तिवाचनमाचरन्ति नेह हेमाद्रिणा दानखंडे पृद्धिश्राद्ध ऋत्विग्वरणं मधुपर्कोहण चोपन्पस्य स्व- स्तिवाचनोपन्यासात् ॥ यत्र तु मधुपर्काभावस्तत्र ऋत्विग्वरणान्तरं एव स्वस्तिवाचन अत एव परशुरामेणोक्तं ॥ कृत्वैवं वरण पूर्व वाच्यं पुण्याहवाचन मिति ॥ मय करिष्यमाणामुकरुद्रजपांगतया अमुकरुद्रहोमांगतया वा विनायकशान्ति करिष्य इति संकल्पपूर्विका यथोक्ता विनायकशान्तिः कार्या || ततः फरिष्यमाणामुकरुद्रनपांग- तया अमुकरुद्रहोमांगतया वा नवग्रहयझं करिष्य इति संकल्पपूर्वको ग्रहयज्ञो यथो. क्तफ-व्यः । उभयासंभवे ग्रहयज्ञ एव वा ॥ इति ॥ ॥ अथार्घवंदनम् ॥ अंगणादौ शुचौ देशे गोमयोपलिप्ते चतुष्कोणमंडले स्वस्तिकोपेते चंदनादिभिर- चिते सदीपे श्रीपर्णाचासने उदड्मुखेन सपत्नीकेन यजमानेनोपयेशन ॥ यजमान• दक्षिणतः पल्या च ॥ आसनं गंधाक्षतपुष्पमाल्यादिवोपहाराणां दक्षिणतः उपक- ल्पनं ।। करिष्यमाण ब्राह्मणानां प्राङ्मुखानां पीठोपर्युपवेशनं ॥ पवित्रपाणिना य. जमानेनाचमनं ॥ प्राणायामाः॥ स्वस्त्ययनानि पठित्वा ।। ॐ सुमुखश्चैकदंतश्वे. त्यादिश्लोकपाठा || दक्षिणहस्तेन ताम्रपात्रेण वा कुशकुसुमतिळयवजलादानं ।। ॐ इह पृयिव्यामित्यादि एवं गुणविशिष्टे देशे काले चेत्यन्तं प्रयोगवाक्यमुच्चार्य ·के ऋग्वेदपारायणपाठका एतत्ते इति पाचादिभिरभ्यर्चनं ॥ ऋग्वेदः पमपाको गायत्रः सोमदेवतः ॥ अत्रिगोत्रस्तु विपेन्द्र ऋतिव मे मखे भवेति प्रत्येक प्रा- येना ॥ एवं दक्षिणद्वारे यजुर्वेदपारायणार्थ । पश्चिमद्वारे सामवेदपारायणार्य त्वां गृणे इत्येवं प्रतिवेदं द्वयोर्द्वयोवरणमेकैकस्य वा ॥ पाद्यादिभिरभ्यर्चनं प्रार्थना च॥ कातरालो यजुर्वेदः स्रष्टुभो विष्णुदैवतः काश्यपेयस्तु विप्रेन्द्र ऋति- त्वं मे मखे भयेति यजुर्वे दिनोः ।। सामवेदस्तु पिंगाक्षो जाग्रतः शक्रदैवतः ॥ भा- रद्वाजस्तु विप्रेन्द्र ऋत्विक्त्वं मे मखे भवेति सामवेदिनः ॥ वृहनेत्रोथर्ववेदोनुष्टुभो रु- दैवतः ॥ वैशंपायन विभेन्द्र ऋत्विक तं मे मखे भवेत्यथर्ववेदिनः ॥ अपरे तु है. मादौ महार्णवे निर्णयसिंधौ शान्तिरत्ने नारायणभट्टपद्धतौ च वेदपारायणस्य महा- रुद्रांगनादर्शनाम्निमूलत्वाच नैसदाचरन्ति ।। यत्तु गणेशगायत्रीनपार्थ रुद्रगाय- श्रीनपार्थ दुर्गागायत्रीनपार्य जातवेदोमंत्रजपाय श्यंबकमंत्रनपार्थ अघोरमंत्रजपाय च त्वां वृणे ॥ इत्येवमेकैकविमारणं ॥ ततो वास्तुमंत्रजपाय क्षेत्रपालादिमंत्रजपार्थ च स्वामित्येककविप्रवरणं ॥ इत्येवमाचरन्ति तन्निर्मूलं ।। एवं दृद्धपुरस्सरमृत्ति- जो पादपक्षालनं विधाय क्षाकितवरणेपु ऋत्विक तु द्विराचान्तेष्वात्मनश्चरणो प्रक्षाल्य द्विराचमनं यदा घनम्निति मंत्रणाचार्यादीनामविना हस्ते रक्तमूत्रात्मक- कंकणबंधनं यजमानेन समाचारात कार्यम्।। इति । ॥ अथ वरणश्राद्धम् ॥ ययाचारं वरणश्राद्धं च ।। तद्यथा ॥ आचम्य त्रीः प्राणानायम्य ॥ देशका. 'लो संकीचार्यादीन् सर्वान वृतान् ब्राह्मणा आसन गंधादिभिरर्चयिष्य इति संकल्पा ॐ स्वस्तिन इन्द्रेति दिग्बंधा वरणश्रादोपहाराः शुचयो भवन्विति वरण- थादोपपरणानां मोक्षणं || आचार्याय इदमासनं इत्येवं सर्वभ्या प्रत्यैकमासन- दानं ॥ यथा दचानि गंघमाल्यादीनि पनपुग्मोपवीतकुंडलमुद्रिकाकेयूरांगदकंठा- भरणादीनि यया देवतानि तन्निष्क्रयद्रव्यं वा आचार्यादिभ्यः सर्वेभप ऋ. विग्भ्यः स्वाहा संपयन्तां नममेति प्रतिविषपूर्वकृतस्यचिनसंकल्पः ॥ अत्र देय. 'मुक्तं परशुरामकारिकायां ।। भाननं भाननाधारं छत्रोपान कमंडलु ॥ आसनं क्सन मुद्रा कर्णभूपोपवीतक । एतनविध देयं पदं वरणसिद्धये ॥ पदाभावे त्रयं देयं पात्रास्त्रांगुलीयकं ।। तदभावेथ तांबूलं दत्वा किंचित्तकल्पयेत् ॥ किंचिन्मूल्य प्रकल्पयेदित्यर्थः॥ इदं वोज्योतिः सूर्यों ज्योतिरिति उत्वा अर्चनविधैः परिपूर्णवारित्वत्पुक्तो अ- 'स्विति विभाः प्रतिधूपुः ।। आचमनं ॥ यया दास्थमानानि इतिपर्याप्तानि अन्ना .

·(१०७) नि सोपस्कराणि आचार्यादिभ्यः सर्वेभ्य ऋत्विग्भ्यः स्वाहा संपचन्तां नममेति भोजनसंकल्पः ॥ अस्य ऋविवरणकर्मणः सांगत्वसिद्धये गांवा हिरण्य वा रूप्यं या तानं वा निष्कयद्रव्यं वा दक्षिणां आचार्यादिभ्यः सर्वेभ्यः ऋत्विग्भ्यः साहा संपयन्तां नममेति वाक्येन गोभूहिरण्यादिदक्षिणादानं ॥ यस्य विमस्य यो भा- गः स तेन प्रतिगृह्यतामिति च वक्तव्यं ॥ अस्य ऋत्विग्वरणविधेर्यन्यूनातिरिक्त तत्सर्व गणेशांधिकयोः प्रसादात् ब्राह्मणवचनात् परिपूर्णमस्त्विति ब्राह्मणान् पार्य- येत् ।। अस्तु परिपूर्णमिति ब्राह्मणाः प्रतियुः ॥ ॐ स्वस्ति न इन्द्रेति यजमानस्य भाले तिलककरणं ॥ ॐ यदा बध्नेति मंत्रेण समाधारायजमानस्य दक्षिणहस्ते कंकणवंधन ॥ ॐ त पत्नीभिरिसि मंत्रेण पल्याश्च वामहस्ते ॥ ॐ कांडात्कांडादिति दुर्वया यजमानेन स्वात्मनि मार्जिन ॥ ॐ दधि काव्ण इत्यवंदनं ॥ ॐ याः फलि- निरिति यजमानाय फलसमर्पणं ॥ माशिप आनंदः ।। इति ॥ ॥अथ मधुपर्कप्रयोगः॥ विष्टरादीनां गंधपुष्पमालावस्त्रयुग्मोपवीतोष्णीपालंकरणछत्रोपानकमंडलु आ. दीनां च द्रव्याणामन्येनाहरणम् ॥ दक्षिण तस्तेषामुपकल्पनं ॥ देशकालौ सं. कीय वृत्तानां आचार्यादीनां सर्वेषां ऋत्विजां मधुपणाईणं करिष्ये ॥ आसनमा- स्ती हि साधु भवानास्तामयिष्यामो भवन्तमित्यादिकेन माणान् संमृशति वाङ् मे आस्ये नसोः प्राणोक्षणोः चक्षुः श्रोत्रं चाहोलमूर्वोरोजोरिष्टानि मेंगानि तनूस्त- न्या मे संहेत्यंतेन गृह्योक्तेन विधिना आचार्यस्य मधुपर्केणाईणं ॥ ततस्त्रीणि साम्र- मयानि पाचार्यआचमनीयभाजनानि द्वे कांस्यभानने आचार्याय संपददे नममेवि संकल्पपूर्वकं पात्राणां दान ॥ पूर्व तु पात्रस्थोदकमधुपर्कयोरेव दत्तत्वात्तदाघारपा. प्राणामदत्तत्वादिह दान ॥ पाचार्याचमनीयादिशद्वानामुदकमात्रवाचित्वात् ॥ पा- त्राणां तु दानमाचारात् ॥ अदाने दोपश्रवणाभावाच्चेति केचित् ॥ अन्ये तु पात्र- विशिष्टस्यैव पाचादिदानस्य कृतत्वात् पत्राणां पृथक् दानं नैवाचरन्ति ॥ इदमेव युक्तं ॥ ततो गंधपुष्पमालावस्त्रयुग्मोपवीतोष्णीपालंकारसोपानकमंडस्वादिभिरप- पनं ॥ एवं ब्रह्मादीनां सर्वेषां प्राङ्मुखानां पंचयाकारेणोपवेशनं ।। साधु भवन्त मासन् ॥ अर्चयिष्यामो भवत इत्यान मति आइ ॥ ॐ अर्ययेति सर्ने प्रतिबू- युः ॥ अन्येन विचारणीयानि विष्ट रादीनि मधुपर्कान्तानि सर्वाणि द्रव्याणि अ.। स्मिन्पले बहुवचनांतान्युचारणीयानि ॥ ॐ विष्टरा विष्टरा विष्टरा इति ॥ एवं पादामुदकानि विधरा अर्घा आचमनीयानि मधुपर्का इति ॥ प्रतिशमन्तां इत्याह यजमानः ॥ ॐ प्रतिगृहीम इति सर्वे प्रतिगृहीयुः ।। यत्र तु प्रतिग्रहणे मंत्रोस्ति तत्र ·(३०) तेय तस्य पतिगण । अन्यत्सर्वं पूर्ववत् ।। आचार्यस्यैव या मधुपणाईल || *- स्य मधुपौनकर्मणो यन्यू नातिरिक्त पद परिपूर्णपस्त्विति पार्थना ॥ अस्तु प. रिपूर्णमिति ।। केचितु यद्यपि सकृत्संवत्सरस्य सोमेन यजेत कृता एवैन याज- येयुरिति सूत्रे ज्योतिष्टोमे तद्विकारे च ऋत्विनां मधुपर्केगाहणीयत्वाभिधानान्नेह मधुपर्कपिच्छन्ति ।। इति ॥ "अय स्वस्तिवाचनप्रयोग:"-अयेत्पादि. करिष्यमाणामुकदमांगतपा स्वस्तिवाचनं करिष्ये ।। कलशस्थापनपूर्वकं ययोक्तं स्वस्तिवाचनं कुर्यात् ।। अ- म्ये तु नेह स्वस्तिवाचन कुर्वन्ति ॥ आभ्युदयिकानन्तमेव तस्य उक्तत्वात् ॥ दा. नखेडे मदनरत्नकता सहयज्ञयहादादिपद्धतिकारस्तयैवोक्तवाच ॥ इति ।। ॥ अथ ब्राह्मणप्रार्थना अथ गृहीतकुसुमांजलिना यजमानेन ब्राह्मणमार्थना ।। ब्राह्मणाः सन्तु में शास्ताः पापात्पान्तु समाहिताः ॥ देवानां चैव दातारः पातारः सर्वदेहीनां ॥ ज- पयस्तया होमैदानश्च विविधः शुभैः ॥ देवानां च पितृणां च हप्त्यर्य याचकाः स्मृताः ॥ येषां देहे स्थिता देवाः पावयन्ति जगत्त्रय॥ ते मां रक्षन्तु सततं जपयज्ञे व्यवस्थिताः ॥ अक्रोधनाः शौचपरः सततं ब्रह्मचारिणः ॥ रुद्रध्यानपरा नित्यं प्रसन्नमनसः सदा ।। अदुष्टभाषणाः सन्तु मा सन्तु परनिंदकाः । ममापि नियमा होते भवन्तु भवतामपि ॥ इति ।। ।। अथ जलयात्राप्रयोगः ।। देशकालो संकीय करिष्यमाणामुकरुद्रागत्वेन जलयात्रा करिष्ये ॥ कुरु- पैति विमानुज्ञातो यजमानः पूजासंभारान अष्टौ नव वा कलशांचाच र्येण ऋषि. ग्भिश्च सहितः सुरासिनीपुरःसरः शान्तिपाठपठन मंगलगीत गायसमन्वितो जलाशय गच्छेत् ॥ जलाशयं प्राप्य हस्तौ पादौ प्रक्षाल्याचम्प जलाशयवीरे शुचि देशे मक्षा- लित गोमपेन चतुरसमंडलं कृत्वा स्वस्तिकं विरस्य स्वासने सपत्नीकेन यजमा. नेनोपवेशनं ॥ आरम्प प्राणानायम्प ॥ * इन्द्रयोपरत्वेति प्रतिमं चतुर्दिक्षु र. क्षाबंधनं ॥ ततस्तस्मिन् पूर्वकतचतुरतमंडले यस्तदुल्लै चास्वस्ति कमष्टदलं पर्य बा फुला तन्मध्ये समाचारान् भरसीति मंण भूमि ध्याला भूमिपूजनं कुर्यात् ।। तपया ॥ भूरसति भूपिस्पर्शनं आवाहनं च ॥ महीधौरित्यासनं ॥ पृथिविचम इति पाच, स्पोना प्रधिचि इत्यर्षे ॥ शन्नो देवीरित्याचमनं ॥ परः पियामिति पया स्नान । इरावतीति शुद्धोदय स्नान ।। य इमे इति वस्त्रं ॥ यवध्येति गंधं ।।

·अक्षन्नपीमदतैत्यक्षताः ॥ श्रीवतेति पुष्पाणि ॥ ध्रसीति धूपः ॥ अप्रिज्योति:- रिति दीपः ॥ अन्नपते इति नैवेद्यं ॥शिवोनामेत्याचमनं ॥ याः फलिनीरिति फलं। नमः पर्णायेति तांबूलं ॥ हिरण्य गर्भेति हिरण्यं ।। घामछनिरिति पुष्पांजलि ।। शिवोनामासीति नमस्कारः। अनया पूजया भगवति भूमिः प्रीयतामिति पूना नि- पेदनं । केचिद्विधिना स्थापिते कलशे निहितायां भूमिपूजनमाचरन्ति ।। इति ॥ "अप कलशस्थापनमकारः"-भूरसिति मंत्रेण मंडलाव पूर्वस्पां दिशि भूमि- स्पर्शनं । औषधयः समवदन्तेति धान्यपुंजकरणं ॥ चित्यतिर्मा पुनाविति सप्तभि- पवित्रः कलशपवित्रीकरणं ॥ आजिति धान्यपुंजोपरि कलशस्थापन ॥ स्थिरो भवेति स्थिरीकरणं ॥ महीयौरिति जलेन कलशपूरणं ।। या ओषधीगिति सत्र स. वोपधीपक्षेपः॥ ब्रीहयश्चत इति धान्यपक्षेपः ॥ हिरण्यं ।। अश्वत्येवेति पंचपल्ल. वान् ॥ कांडात्कांडादिति दुर्वा स्योना पृथिवीति पंच सप्त वा मृदः॥ धान्यमसीति पूर्णपात्रे धान्यपूरणं ॥ पूर्णादीति तस्यैव पूर्णपात्रस्य कलशोपरि निधानं ॥ याः फलिनीमि पूर्णपात्रे नालिकेरादिकस्य स्थापनं ।। सुनात इति वस्त्रपुग्मेन वाससा वा कलशवेष्टनं ॥ तनः कलशे गंगाधावाहन।। इनमे गंगे यमुने सरस्वस्तीसितासिते सरिते ॥ ॐ पावकान: सरस्वती ॥ अश्वावतीर्गोमतीः ॥ ॐ पंचनद्यः ॥ अपये व. रुणं देवं यादसा पतिपीचरं ।। याचितं देहि मे तीर्थ सर्वपापापनुत्तये ॥ गंगे वं सर्वतीर्थानामाश्रयासि यतस्ततः ॥ यनमानाभिषेकार्थमेहि पापं विनाशय ॥ सर. स्वनी नमस्तुभ्यं महेश्वरि हरिरिये ॥ यनमानाभिपकार्यमेहि पापं व्यपोहय ।। क- लशस्य मुखे विष्णुः कंठे रुद्रः समाश्रितः॥ मूले तत्र स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातगणाः स्मृनाः ॥ इत्यादिश्चावाहनं ॥ मनोजूतिरिति. प्रतिष्ठा ॥ ततो गंधादिभिः कलश- पूननं यद्वध्येति गंधं ॥ ओपघयः प्रतिमोदधमिति पुष्पाणि पुष्पमाला च ॥ अभन्नमी मदतेत्यक्षताः ॥ धूरसीति धूपः ॥ अग्निज्यौ तिरिति दीपं ॥ अन्नात्परि. स्युत इति नैवेद्यं ॥ नमः पर्णायेति तांबूलं ॥ याः फलिनीरिति फलं ॥ हिरण्य गर्भ इति दक्षिणाः ।। घामदनीरिति पुष्पांजलिः ।। कुंभोवनिष्टुरिति नमस्कारः। ततो मंडलाइक्षि गस्यांप्रतीच्यामुदीच्यां च पूविदेयकांडानुसमयेन त्रयाणां कलशानां स्थापनं पूजनं च ॥ एवमेवेशानादिषु वायव्यान्तेषु चतुर्यु कोणेषु चतुर्णा कलशानां स्थापन तन्मध्ये वरुणपूजनं च॥ तद्यया एोहि यादोगणवारिधीनां गणेन पर्नेन्यस. हाप्सरोभिः ॥ विद्याधरेन्द्र मरगीयमानः पाहि समस्मान् भगवन्नमस्ते ॥१॥ती. क्ष्णायुधं तीक्ष्णगति दिगीशं चरावरेश वरुणं महान्तं ॥ प्रचंडपाशांकुशवजहस्तं भजामि देव कुलवृद्धिदेतोः ॥ २॥ आवाहयाम्यहं देवं वरुणं यादसा पति ॥ प्रती- ·चीश जगतमाणसेवितं पाशहस्तकमिति मैत्रैः फलशे वरुणपावाह्य पारुणमंत्रः पूजन ॥ इम मे वरुणश्रुधीह इति मंत्रान्तै वरुणाय० अनुलेपनं सर० ॥ तत्तायामीति म. क्षमाः ।। उदुत्तम इति धूपं ॥ अग्नियोतिरिति दी ॥ ये देवास इति नैवेद्यं ।। नमः पर्णायेति तांबूलं ॥ याः फलिनीरिति फळ ॥ हिरण्यगर्भ इति दक्षिणा ॥मा. थना ॥ शंखस्फटिकवर्णा श्वेतहारांवराहतं ॥ पाशहस्तमहाबाहो दयां कुरु दया- निधे ॥ तत्वायामीति नमस्कारः ॥ ॐ मंत्रहीन क्रियाहीनमिति पठित्वा अनया पू. जया भगरान् वरुणः प्रीयतामिति पूनानिवेदनं ।। इति ॥ ॥ अथ जलजीवस्थलमातृकापूजनम् ।। तत्रादौ जलमातृकापूजा ॥ पूर्वकलशादाग्नेयकोणे वस्त्रास्तृते कृतसप्ताक्षतपुंजेपु पदक्संस्थेपु जलमातृकास्थोपनं ॥ ताप्तां नामानि ॥ मत्सी कूर्मी वराही च दर्दुरी मफरी तथा ।। जलूकी तंतूकी चैत्र सप्तैता जलमातकाः ॥ १॥ ॐ भूर्भुवः स्त्र म- स्यै० मत्सीमावा० (एवंसर्वत्र) कूम्यै० वाराहोदय० मक० जलूक्यै० ततस्यै० इत्याबाह्य पूजयेत् ।। इति ॥ अब जीवमातृकापूना "-तत्रैव सत्पुरतस्तयैव समासतयुनान् कृत्वा तेषु जीवमालकास्थापना कुमारी धनदा नंदा विमला मंगळाचला ॥ पमा चेति मुवि- ख्याताः सप्तैता जीवमात्का।। ॐ भूर्भुवः स्वः कुमा० कुमारीमावा० ( एवं सर्वत्र ) धनदाय० नंदाय० विमलायै० मंगलायै० अचलायै० पभायै० इत्यावाद्य पूजयेत् ॥ अथ स्थळमातृकापूजा"-ततस्तदात: सप्तासतपुंजान् पुनस्तथैव कुला तेषु स्थलमातृकापूजनं ॥ उर्मीलक्ष्मीमहामाया पानदेवी तयैव च ॥ वारुणी निर्मला गोधाः सप्तैताः स्थलमातृकाः ॐ भूर्भुवः सः जय० अर्मीमावा. (एवं सर्वत्र) ल. क्षपै० महामायायै० पानदेयै० वारुण्य. निर्मलाय० गोधायै०॥ इत्यावाच पूनजेद "अनावसरे"-सप्तसागरपूजनमाचरन्तीति केचित् ।। तद्यथा ॥ ॐ समुद्रा- दुमिरिति मंत्रान्ते सप्तसागरान् अक्षतपुंजेपु आवाह्य यथाशक्त्या पूजयेत् ॥ अनया पूनया भावन्तः समसागरा प्रीयन्तापिति पूनासमर्पणम् ॥ ततो ॐ त्रातारमिन्द्र इत्यादिभिमत्रमैंटलाइदिक माध्यादि अष्टदिक्षु इन्द्रेशानयोमध्ये निर्गतिवरुणयोमध्ये च मिलिसा इन्द्रादिदशदिक्पालान् आवाय पूजयेन् । केचिदिक्पालेभ्यो पलिदान. माचान्ति ॥ ततो दीपान समन्ततः प्रचाल्प * समुद्र गच्छ साहेति मंत्रेण स्था. पितदेवतानां विसर्जनं कुर्यात् ॥ इति ।।

·॥अय जलाशयस्थितवरुणपूजनम् ॥ ॐ पोहि यादोगणवारिधीनामिति पूर्वोक्तै खिभिः श्लोकैले वरुणमावाहा ॥ ॐ उरु हि राजेति मंत्रेण वरुणाय० इत्यनेन वा आवाहनासन गद्यार्थ्याचपनीयानि समर्पयेत् ॥ ततो एकस्मिन पात्रे पयः पृथिव्यामिति पयः दधिक्राव्णो इति दधि घृतवति भुवनानामिति घृतं मधुव्वाता इति मधु अपारसमिति शर्करां गृहीत्वा । ॐ सरस्वती योन्यामिति मंत्रेण पंचामृतेन जले वरुणस्य स्नपनं ॥ ॐ वरुणस्यो- संपनमसीति शुद्धोदकेन जले वरुणस्य स्नपनं ॥ ॐ उरं हि राजेति मंत्रेण वरुणाय नम इत्यन्तेन गंधाधुपचारैः पूननं घृतं वा दधि नैवेद्यं ॥ अनया पूजया भगवान् वरुणः प्रीयतामिति पूजासमर्पणम् ।। इति ॥ अथ जले सुवेण द्वादशाज्याहुतीर्जुहोति"-तद्यथा ॥ ॐ अद्भधः स्वाहा इदमद्भयो नमम (एवं सर्वत्र त्यागः) वाभ्यः स्वाहा उदकाय० तिष्ठन्तीभ्य स्वा. हा सवन्तीभ्यः स्वाहा ।। स्यन्दमानाभ्यः स्वाहा कूप्याभ्यः स्वाहा ॥ सूधाभ्या स्वाहा ॥ पार्ष्याभ्यः स्वाहा ॥ अर्णवाय० ॥ समुद्राय० ॥ सरिराप० इति हुवा न. मो नमस्ते स्फटिकमभाय सुवेतहाराय मुमंगलाय ॥ सुपाशहस्ताय झपासनाय जलाधिनाथाय नमो नमस्ते इति वारुणं नमस्कृत्य मार्थयेत्।। प्रतीचीश नमस्तुभ्यं०॥ इति संमाय ॥ सुवासिनीभ्यो हरिद्रादिसौभाग्भदव्यं तांबूलानि चणकांश्च दद्या- त् ।। ब्राह्मणेभ्यो यथाशक्तिदक्षिणां दद्यात् ॥ ब्राह्मणैश्वाशिपो देयाः ॥ ॐ उत्ति- ब्रह्मणस्पते इति कलशानुत्थाप्य सुवासिनीनां हस्ते दद्युः ॥ ॐ यथेमां वाचमि- त्यादि शाकुनमुक्तं आनो भद्रा इति सूक्तं च पठन् गीतबाधादियुक्तः सुवासिनीपुरः सरो यज्ञमंडपं प्रत्यागच्छेत् ॥ "अर्द्धमार्गे"--किचिद्भूमिमुपलिप्य तत्र क्षेत्रपालपूननं ॥ नमोस्तु सर्पेभ्यः इति नहि स्पशमविदन्नीति मंत्रेण वा क्षेत्रमालं संपूज्य बलिं दद्यात् ॐ नमो भग- वते क्षेत्रपालाय भासुराय त्रिनेत्र ज्वालामुख अवतर अवतर कपिल पिंगल ऊर्च केश निहालालन छिघि छिधि भिंधि भिंधि कुरु कुरु चल चल हां ही हूं है पनि गृहाण स्वाहेति ॥ अथवा ॥ ॐ नमो भगवते क्षेत्रपालाय मम यज्ञ रक्ष रक्ष बलि पृहण गृहण स्वाहेति तत अप उपस्पर्शनं ।। ततो यजमानेन बंधुशातिसमन्वितेन दे- वजन प्रतिगमनं ॥ मंडपद्वारसमीपे शिष्टाचारायजमानेन सर्वदोपप्रशमनार्थ क्षेत्रपा- लाय पूर्ववदलिदानं ।। ततः प्रत्यागतं मंडपस्य पश्चिमद्वारस्थितं यजमान मुवा- सिन्यो नीराज्य पश्चिमेनैव द्वारेण मंडपमध्ये नयेयुः ॥ वेनैव द्वारेण सर्वकल.

·'(३१३) शानामुत्तारणं च ततः आचार्येण तंदुलैः कृतवतस्तमध्ये स्थापितभद्रासने दा- बसोच्छदे प्रामुखोपविष्टस्य सपत्नीकृस्य सपुत्रस्य सपरिवारस्य कलशस्थि तं किंचित् जल पात्रे सामादाय सप्तरान्पासहिताशांचालस्तिष्ठदि ऋति- ग्भिः आचार्येण अभिषेक कार्यः । उक्तं च ॥ अभिषेक मूनि होंमें मांगस्य स. स्तिवाचन | पं च मंत्रपाठं च तिष्ठन् कुर्यात्सदेव हि ॥ अमिषेकमंत्रातु महा. रुद्रान्ते वक्ष्यमाणा इहाप्यनुसंधेयाः ॥ इति परशुरामात्मजेन जगन्नाथशर्मणा संशो पिते रुद्रकल्पद्रुमे शिष्टाचारानुसारी जलयात्राप्रयोगः ॥ अथ जपरुद्रारंभदिनकृत्यम् ।। भय शिवायतनादौ पुण्यनचादितीर्थतोरे गोष्टादिपुण्यदेशे ब्राह्मणटहे यजमा- नगृहे वा नदीशान दिग्भागे शुगै देशे मृगोमपैरद्भिश्य रुदनपार्थ भूमिशोधन ॥ तस्या- पपरिमाणं वेदिकरणं ।। उत्तिष्ठन्तु महद्भूता ये चैव स्यानपाल काः ।। भूतानाम- विरोधेन जपकर्म समारभेत् ।। यदन संस्थितं भूतं स्थानमाश्रित्य सर्वदा ॥ स्थान त्यत्वा तु तत्सर्वं यत्रस्य तत्र गच्छतु ॥ अपक्रामन्तु भूतानि पिशाचा सर्वतो दिश सर्वपापविरोधेन ब्रह्मकर्म समारमेत् ॥ इति मैत्रमतोत्सादनं । केचित्तु कृणुष पाज इति पंच ॥ रक्षोहणं बलगइन में रक्षोहणो कः ॥ रक्षांसि भागोसि ॥ रक्षोहा विश्वचर्षणीरित्यादीन् मंत्रानपि पौराणोक्तांमारपूर्व पठन्ति ॥ॐ आपोहिष्ठेति - न कुशः पंचगव्येन च जपा भूमिप्रोसणं ॥ ॐ श्योनापृथिवीति । महोचोरिति मंत्राभ्यां भूमिमार्थना ॥ स्वस्तिन इन्द्र इति कृतांजलिना पठेत् ॥ केविनावसरे सपत्नीकेन यजमानेन समन्विन आचार्य: आचपन प्राणायामपर्वकं मंडपपूजा वास्तुपूजा ग्रहपीठे ग्रहादिपूनां योगिनीपीठे चतुः पष्ठियोगिनीपूनां क्षेत्रपालपीठे एक- पंचाशत्क्षेत्रपात्रपूनां च कुर्यादिति वदन्ति ॥ वदयुक्तं ॥ वास्तुपूनापाश्च मंडपांगत्वाद मंडपस्य च होप गत्वाद होमदिने एक वास्तुमंढरपूनयोरनुष्ठानस्य युकवाद ॥ - हपूजापावापि होमभूतानिस्थापनोचरकाले विहिनत्वेन तस्याः अपि होमदिने एव इत्युक्तलाच ॥ एवं योगिनीक्षेत्रपालयोरपि शेय ॥ आगच्छ सर्वकल्याणि वसुधे लोफयारिणि पृथिवी ब्रह्मदत्तासि काश्यपेनाभिवंदिता ॥ इति महीमार्थना ॥ उप्तासि घराहेन कृष्णेन शतबाहुना।। दं दाप्रैलीलया देवी पार्थ मणमाम्यहम् ॥ इति मत्रेण पृथिव्या अर्घदानं ॥ ॐ अर्ध्वकेशि विरूपाक्षी मांसशोणितभोजने ॥ तिष्ठदेवि शिखाबंपे चामुंडे हापराजिते ॥ इति मीण रसाथै शिखाधिकरणं ॥ दे- वपद्धतौ तु ॥ म्युप्लकेशावत्यस्य परमेष्टिपिः यजुर्गापपीछः व्युप्लकेशो स्ट्रो देवता शिखायिकरणे विनियोगः ॥ व्युप्लकेशाय नेवि शिग्वाधिकरणमुक्तं ॥ स.

·(३३) इस्राणीस्यस्य परमेष्टीमलपिः अनुष्टुपछंदः एकोदो देवता महीमार्थने विनियोगः॥ ॐ सहस्राणि सहनश इति महीपार्थना|| य एतायत्तश्वेन्यस्य परमेष्टी ऋपिः अनु- 'टुपछंदा यहवो रुद्रो देवता ककुभां प्रार्थने विनियोगः ॥ य एतावन्तश्चेति कमां प्रार्थना ॥ देवपद्धतौ तु घृतं घृत पायान इत्यस्य प्रजापतिपिः ऋचां पंक्तिछंद: विधेदेवा देवता ककुभां प्रार्थने विनियोगः ॥ ॐ घृतं घृत पावान इति मंग्रेण फकु. मां प्रार्थनेत्युक्तं ॥ ततो ऋष्यादिरमरणपूर्वकं पृपिवि त्वयेति मंग्रेणासने उपयशन।। ॥ अथ वर्द्धन्याोकादशरुद्रकलशस्थापनम् ॥ जलमादाय॥ अद्येत्पादि० देशकालो संकीर्य कर्तव्याप्नुकरट्रांगतपा वर्धिनीफल- शस्यापनपूननं च एकादशकलश स्थापनं रुद्रमूर्तीनापायुत्तारणपूर्वकं एकादशरुद्र- पूजनादीमि करिष्ये ॥ ततः समाचारादीशान्यामक्षविरचिताएदलपमे बढ़नी क- लशं स्थापनविधिना स्थापयेत् ॥ ततो वनचंदनपुष्पायः संपूज्य मार्थयेत् वर्द्ध- नी वं महाभूता महातीर्योदकान्विताः ॥ नर्दनी सं जगन्माता भवत्वं कुशवधनी ।। तव तोयेन फळशान जपाथ पूरयाम्यहं ॥ इति ॥ अथ स्पंडिलादिकपु-" केपांचिन्मते महावेगामेव पूदिशि स्पंडिलादौ विर- चितेभ्येकादशस्वष्टदलेपकादशकलशानां ताम्रमयानां मृन्मयानां या नानां (नूतन) सुमक्षालितानां कांडानुसमयेन स्थापनं ॥ तयथा भूरसीत्यरूप मनापविमपिः पंक्ति- छः स्वकीयमातृकादेवता क्षेत्रशुदौ विनियोगः ।। भूरसीति भूमिस्पर्शनं ।। मा- जित्यस्य कुसुरुविदऋपिः महापंक्तिछंद: गौर्देवता कलशस्थापने विनियोगः।। मानिघ्र फलशमित्यष्टदले फलशम्यानं || महीधौरित्यस्य मेवातिविपिः गा. यत्रीउंदः द्यावापृथिव्यौ देवता कलशे तीयोंदकपूरणे विनियोगः॥ महीघोरिति व. ईनिजलेन फलशपूरणं ॥ या ओपीरित्यस्य अपणो अभिपम् ऋषिः अनुष्टुप छंदः पिघयो देवता औपधीपक्षेपे विनियोगः ॥ ॐ या ओपयोरिति सर्वोपधि- प्रसेपः ॥ हिरण्य गर्भ इत्यस्य हिरण्यगर्भपिः त्रिष्टुप् उदः कोदेता हिरण्याक्षेपे विनियोगः ॥ ॐ हिरण्यगर्भ इति हिरण्यप्रक्षेपः ॥ अवस्थेत्र इत्यस्य मायणोऽभि. पग् ऋषिः ओपश्यो देवता फलशे पंचालवप्रक्षेपे विनियोगः ॥ ॐ अश्वत्येव इति पंचवल्लवान् ॥ * स्योना पृथिवीत्यस्प मेगातिथिऋषिः गायीछंदः पृथिवीदेवता मृदामो० ॥ स्योना पृथिवीति पंचानां वा सप्तानां मृदां प्रक्षेपणं ॥ पूर्णादीत्यस्य मौर्णवाभऋपिः अनुष्टुप्छंदः इंद्रोदेवता कलगाभिधाने विनियोगः ॥ ॐ पूर्णाद- वीति कलशोपरि तदुलैः पूर्णस्य पूर्णपात्रस्य स्थापनं ।। याः फलिनीरित्यस्य अथ. धणोऽमिषऋषिः अनुष्टुपछंदः औषधीदेवता फलमोपे विनियोगः ॥ *:या;

·(३१४) फलिनीरिति पूर्णपात्रे नालिकेरादिफलम्यापनं ॥ मुनात इत्यस्य प्रजापतिषिः अनिर्देवता कलशे पखवेष्टने विनियोगः ॥ ॐ सुजात इति वस्त्रयुग्मेन वाससा वा कलशसंवेष्टनं ।। मनोजूतिरित्यस्य अगिरसो वृहस्पतिपिः यजुश्छदः विश्वेदेवा. देवता कलशमतिष्ठायां विनियोगः ॥ ॐ मनोजूतिरिति मंत्रान्ते कलश: सुमतिष्ठितो भवेन्येवं कलशानां प्रत्येक प्रतिष्ठा ॥ ततो गंधादिभिः प्रत्येकं प्रतिष्ठा ॥ ततो गंधा. दिभिः प्रत्येक कलशं संपूज्य भार्ययेत् ॥ देवदानवसंवादे मध्यमाने महोदधौ ॥ उत्पन्नोसि तदा कुंभ विधृतो विष्णुना स्वय।। स्वचोये सर्वतीर्यानि देवाः सर्वे तयि स्थिताः ॥ त्वयि तिष्ठन्ति भूतानि त्वयि माणाः प्रतिष्ठिताः।। शिवः स्वयं त्वमेवासि विष्णुस्त्वं च प्रजापतिः ॥ आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवाः सपैतृकाः । त्वयि ति- छन्ति कलशे यतः फामफलपदाः ॥ त्वत्मसादादिमं यज्ञ कर्तुपीई जलोद्भव ॥ सा. निध्य कुरु देवेश प्रसन्नो भव सर्वदा ।। इति ॥ ॥ अयेकादशरुद्रमूर्तीनामग्न्युत्तारणम् ॥ रद्रमूर्तीनां ताम्रपाने स्थापनं । समुद्रस्यत्वा हिमस्यत्वा इति द्वयोः प्रभापति- पि: गायत्रीछंदः अमिदेवता ॥ अपामिदमित्यस्य मनापतिरपि बृहतीछेद: अ- निर्देवता ॥ नमस्त इत्यस्य ऋपिसुता लोपामुद्रा ऋपिः वृहतीछंदः अभिर्देवता ॥ माणदा इत्यस्य प्रजापतिपिः वृहतीछंदः वा पंक्तिछंदः अग्निदेवता सर्वेपामग्न्युत्ता. रणे विनियोगः ॥ समुद्रस्य वा ॥ हिमस्प वा ॥ आमिदं ॥ नमस्ते ॥ प्राणदा अपानदा ॥ इति पंचमिमोदक्षिणहस्तगृहीतेन पात्रान्तरगृहीतेन वा जलेन तासां स्नपनं ।। पयः पृथिव्यानित्यस्य प्रजापति पिः विरानुष्टुपछंदः रुद्रोदेवता ॥ दधिक्राण इत्यस्य दधिक्रावावामदेवऋपिः अनुष्टुप्छंदः रुद्रोदेवता ॥ मधुचाता इत्यस्य गौतमऋपिः गायत्रीछंदः रुद्रोदेवता ।। घृतंघृतपावान इत्यस्य प्रजापतिषिः ऋचा पंक्तिछंद: रुद्रो देवता अपारसमित्यस्पेन्द्रा वृहस्पतिऋपिः अनुष्टुपछंदः रुद्रो- देवता ।। ॐ पयः पृथिव्या० दधिक्राव्णो० मधुवावा. घृतं घृतपावान० अपारस० इति पंचभित्रै पंचामृतैः स्नपनं ॥ वयं सोमेत्यस्य बंधुऋषिः गायत्रीछंदः सोमो देवता ॥ एषत इत्पनयोः प्रजापतिपिः सामपंक्तिर्यजुर्नगतीछेदः सीतरुद्रो देवता॥ अवन्दमित्यस्य प्रजापतिपिः पंक्तिश्छंदः रुद्रो देवता।। भेपनमसीवि प्रभापतिषिः फकुपछंदः .रुद्रो देवता ।। व्यंच कमित्यनयो क्रमेण वसिष्टपनापतिपिः अनुष्टुपछंद: त्र्यंबको दो देवता॥ एतच इत्यस्य प्रजापतिर्कपिः आस्तारपंक्तिश्छंदः रुद्रो देवता ॥ व्यायुषमित्यस्य नारायणकपिः उष्णिकुछदः आशीदेवता ॥ शिवोनामेत्पस्य प्रजा.

·(३१५) पतिपिः माजापत्यवृहतीछेदः क्षुरोदेवता॥ निवर्तयामीत्यस्य प्रजापतिपिः मना- पत्या त्रिष्टुप्छंद: लिंगोक्तादेवता ॥ सर्वेषां मूर्तिस्नपने विनियोगः ॥ ॐ वयं सो. मेत्यष्टभिर्मइच्छिरोनाम्नीभिस्तीर्थोदकेन च स्नपनं ॥ तदाह परशुरामः ॥ तासां वन्हि समुत्तार्य वन्दिसूक्तेन वारिणा समुद्रस्य हिमस्य त्वा सपामिदं नमस्ते ऋक्।। माणदाः पंचभिग्भिः वन्हिसूक्तमुदाहृतं । स्नानं पंचामृतैः पंचमंत्रैर्दुग्यादिचिन्हि. सेः ॥ संस्नाप्य तीर्थतोयेन पठता च महच्छिरः॥ असंख्यातेति संस्थाप्याः फलशो. परि मृर्गय इति ॥ असंख्यातेत्यस्प परमेष्टीऋपिः मनुष्टुपछंदः बहवो रुद्रादेवता फलशोपरि मूर्तिस्थापने विनियोगः ॥ ॐ असंख्यातेति मंत्रणकादशफळशेष क्रमेण एकादशमूर्तीनां स्थापन। मनोजूतिरित्यस्य ऋष्यादिपूर्ववत्स्मृत्वा मतिष्ठायां विनि- योगः ॥ ॐ मनोजूतिरिति मंत्रान्ते अघोरः मुमतिष्ठितो वरदो भवेति प्रतिष्ठा ॥ एवं पशुपतिशर्वादीनां ॥ अथवा मनोजूतिरिति मंत्रान्ते अघोराया महेशान्ता एका- दशरुद्राः सुमतिष्ठिता भवन्विति मतिष्ठा ॥ इति ॥ अयैकादरुद्रनामानि "-अघोरः पशुपति शर्वः विरूपः विश्वरूपः ॥ ध्ययफः कपर्दी भैरवः शूलपाणिः ईशानः महेशानः ॥११॥ इति ॥ ततः पीठसमीपे पूर्वभागे तिर्यकाष्टै दक्षिणोत्तरसंस्थानि काष्टमयादीनि दी. पनिवेशनानि विधाय तेषु ताम्रपाने मृत्पात्रे वा एकादशतन्तुयुक्तवर्तियुता एकादश दीपा: कार्याः ॥ ततस्तेपां रुद्राणां पूजनं पदार्यानुसमयेन युगपद्वा ॥ अथवा एक- स्मिन्नेव कुंमे अघोरादीनां सर्वेषां रुद्राणां स्थापनं पूजनं च ॥ अस्मिन् पसे एक एव दीपः ॥ मूर्तिरप्येका भिन्ना वा ।। इति ।। "अय मूर्तिमान प्रसार वफादशभिल्लैमाधि । पलैश्वकादिरुद्रेषु पंचसु प्रतिमा स्मृता इति ॥ कष्पलत्रयपरिमितो वल्लः निष्कस्तु च. तुर्मापः ॥ तदुक्तं ॥ वल्लो मापश्च निष्कश्च कर्पश्च पलसंज्ञकः ॥ बल्लादिपलपर्यन्ताः पूर्वपूर्वाचतुर्गुणा इति ॥ अथवा ।। स्वशक्तिक महारुद्रं द्विगुणं राजतं पमिति ।। अगस्तिसंहितायां तु ॥ महारुद्रस्य मानार्धाद्वाजतं कारयेद् पं ।। रुद्रस्यान दु. गाँ चेत्युक्तं ॥ अत्र वर्धनीस्थापनाघेकादशरुद्रपूजनान्तं सर्व कर्माचारममा पोध्यं ॥ प्रधानभूतशिवपूजान्तर्भूतकादशरुद्रपूजातः पृथगेकादशरुद्रपूना विध्यद- र्शनात् ॥ अत एव नारायणभट्टविश्वनाथदेवकाशीदीक्षितादिभिर्नाहृतं ॥ अथ ऋत्विनो यजमानाचार्यब्रह्मसन्निधौ वक्ष्यमाणान् पंचविधान्यंगन्यासान विधापा. शक्तौ शिवसंकल्प हृदयमित्यादीनि नेत्रान्तानि नेत्राजितानि अलपहितानि वा ·( ३१६ । पहंगानि विन्यस्य अष्टांग प्रणम्य स्वात्मानं श्रीरुद्रह विभाव्य यथोक्तनियमयुक्ता स्थिरान्तकरणाः ऋष्यादिस्मरणपूर्वक मंत्रार्थमनुस्मरन्तः प्रलापान्तरमकुर्वतः श्रीरुद्र ध्यायन्तो यजमानस्य कामः सिध्यतामिति चिन्तयन्तय स्वरवर्णविवेकपूर्वक जपं कुर्युः ॥ होमरुद्रे तु एवमेव होयं कुर्युः ॥ एतच्च यौधायनसूत्रानुसारी महार्णवमते ज्ञेयं । बृहत्पराशरस्मृत्यनुसारी देवयाशिलादीनां मते तु स्वात्मनो रुद्ररूपेण विभा. बनान्ते वक्ष्यमाणां पूनां विधायं यथोक्तविधिना जां कुर्युः ॥ होमरुद्रे होपोऽप्येवं कुर्युः ॥ सनवग्रहमखरुद्धपक्षे क्रमेण वक्ष्यमाणनवग्रहमंत्रजपपुरःसरं जपढ़े रुद्रन होमरने ग्रहहोमपुरःसरं रुद्रहोमं कुर्युः ॥ यता ग्रहनापका नवग्रहमंत्राणां जपं होमं च कुर्युः ।। तर ग्रहमंत्राणां प्रत्येकं अयुतं सहस्रं शतं संख्या कार्या ॥ इति रद्र- कल्पद्रुमे जपदपरिच्छेदे श्रीरुद्रारंभदिनकरयम् ।। ॥ अथ भस्मधारणविधिः ॥ अथ श्रीमहारुद्रजपे प्रत्यहं कर्म उच्यते ॥ यथाविधिकतनानेन कृतसंध्यो- पासनेन सति संभरे हुतौपासनहोमामिहोत्रहोमेन परिहिताहतशुरूवाससोचरी- येण यज्ञोपवीतिना दक्षिणपाच बद्धशिखेन शिखाभिन्नवद्धकेशेन कृतनावस्याऽ. न्यतरभस्मत्रिपुंडदानधारणेन सुपक्षालितपाणिपादेन सध्ये पाणौ कृतकृशोपग्रहेण दक्षिणे पाणी घृतपवित्रण यजमानेन ययोक्तगोमयोपलिप्ते शुचौ देशे स्वोपवेशन- स्थाने प्रागग्राणामुदगग्राणां वा त्रयाणां कुशानामास्तरण ॥ तदुपरि यथाक्रम व्याघ्रादिचर्मण उत्तरलोग्नः मागग्रीवस्यास्तरणं तदभावे घेतकंबलस्प वित्र वलस्य वा आस्तरणं ॥ तदुपरि मृदुवस्त्रस्य च ॥ ॐ ऊर्ध्वकेशि विरूपाक्ष मांस शोणितभोजने ॥ तिध देवि शिखाबंधे चामुंडे ह्यपराजिते ।। इति मंत्रण रसायशि- खाधनं ॥ सहस्राणीत्यस्य परमेष्टीमपिः अनुष्टुपछंदः एको रुद्रो देवता महीमा- थेने विनि० ॐ सहस्त्राणि सहस्रश इति महीमार्थना ॥ य एतावन्तश्चेत्यस्य पर- मेष्टीऋपिः अनुष्टुपछंदः बहनो रुद्रो देवताः कुभां प्रार्थने विनि० ॐ य एतावन्त. थेति ककुभां प्रार्ययेत् ।। पृथिवीनि मंत्रस्य मेहपृष्टऋषिः सुतलं छदा कूर्पो देवता आसने विनि० ॐ पृथिव त्वयेति मंत्रेण तस्मिन्नाप्तने उदमुखेनवोपवेशनं । पूर्व न कृतं चेदन भस्मत्रिपुंदूरद्राक्षयारणं ॥ तद्यथा ॥ "'सधोजावमिति"-मंत्रस्य सयोनातमपिः विष्टुप् छदा ब्रह्मादेवता ।। बामदेवायत्तस्य वामदेवपिः जगतीछेदः विष्णुर्देवता ॥ अघोरेभ्य इत्यस्थाघोर- ऋषिः मनुष्टुप् छंद रुद्रोदेवता ॥ तत्पुरुषायत्तस्य तत्पुरुषऋषिः गायत्री मो- ·(३१७) देवता ॥ ईशान इत्यस्य ईशानऋषिः अनुष्टुप् छदा रुद्रो देवता।। सर्वेषां भस्मपरि- ग्रहणे विनियोगः ॥ ॐ सद्योजात प्रपद्यामि सद्योजाताय वै नमः । भवेभवेनाति- भवेभवस्वमां भवोद्भवाय नमः ॥१॥ ॐ वामदेवाय नमो ज्येष्ठाय नमः श्रेष्ठाय नमो- रुद्राय नमः कालाय कलविकरणाय नमो वलविकरणाय नमो बलाय नमो बलपम- यनाय नमः सर्वभूतदमनाय नमो मनोन्मनाय नमः ॥२॥ ॐ अगोरेभ्योगधोरेभ्यो घोरघोरतरेभ्यः ।। सर्वेभ्यः सर्वसर्वेभ्यो नमस्ते अस्तु रुद्ररूपेभ्यः ॥३॥ ॐ तत्पुरु- पाय विद्महे महादेवाय धीमहि ।। तन्नो रुद्रः भवोदयात् ॥ ४ ॥ॐ ईशानः सर्ववि- घानामीश्वरः सर्वभूतानां ब्रह्माधिपतिर्बह्मणोधिपतिमा शिवो मे अस्तु सदाशिवोम् ॥५॥ इति पंचभिमैत्रनय संभवस्यावसथ्यसंभवस्य वा भस्मनो दक्षिणहस्तेन गृही. स्वा सव्यहस्ते करणं।। दक्षिणहस्तेनाच्छादनं ॥ अमिरित्यादि भस्माभिमंत्राणां पि. पलादऋषिः गायत्रीछंदः कालाग्निरुद्रोदेवता भस्माभिमंत्रणे विनियोगः॥ ॐ अग्नि- रिति भस्म वायुरिति भस्म जलमिति भस्म स्थलमिति भस्म व्योमेति भस्म सर्व हवा इदं भस्म मन इत्यतानि च©पि भस्मानि तस्मादृतमेतत्पाशुपतं यद्भस्मांगानि संस्पृशे. चस्माट्टतमेव तत्पाशुपतं पशुपाशविमोक्षायेति मंत्रेण त्रिकुचो भस्मनोभिमंत्रणं ॥ आपोज्योतिरित्वस्य प्रजापतिपिः यजुः ब्रह्माग्निवायुमूर्याश्च देवता भस्मन्यप आ- सेचने विनियोगा । आपोज्योतिरसोमृतं ब्रह्म भूर्भुवस्वरोम् ॥ इति मंत्रेण जला. धिपं विष्णुं ध्यायन् भस्मन्यप आसेचन।। अनमःशिवायेति मंत्रेण वा ततः संपदन।। सर्वांगे भस्मोदूलनं च तद्यथा। ईशान इत्यस्य ईशान ऋषिः अनुष्टुप् छदः स्यो- देवता शिरसि भस्मोडूलने विनियोगः ॥ ईशानः सर्व वि० शिरसि ।। तत्पुरु. पायेत्यस्य तत्पुरुषऋषिः गायत्रीछंदा रुद्रोदेवता मुखे भस्मोद्धलने विनि० ॥ ॐ त- त्पुरुषायेति मुखे ॥ अघोरेभ्य० हृदये भस्मोद्धलने विनियोगः ॥ अपोरेभ्योधपो. हृदये । वामदेवायेत्यस्य० गुह्ये भस्मोद्धूलने० ॥ ॐ वामदेवायेति गुह्ये सद्योजात- मित्याय० पाईयोर्भस्योद्धलने० ॥ ॐ सद्योजातं प्रपयामीति पादयोः ॥ प्रणयेन म. स्तकादिपादान्ते सांगे ॥ ततत्रिपुंडूवारण। मानस्तोक इत्यस्य कुत्सऋषिः जगती. छंदः एकोदो देवता भस्मोद्धरणे विनि० ॥ ॐ मानस्तोक० इति भस्मोद्धरणं ॥ ध्यवामित्यस्य वसिष्ठऋषिः अनुष्टुपर्छ । व्यवको रुद्रोदेवता ॥ ज्यापूपमिति नारा. यणपिः उष्णिक्उंद आशीर्देवता भस्मना त्रिपुं पारणे विनियोगः ॥ यास्य प्रथमारेखा सागाईपत्यश्चाकारो रजोभूलोकश्चात्मा क्रियाशक्तिपेदः मानः सवन महादेशे देवता ।। यास्य द्वितीयारेखा साच दक्षिणामिरुकारः सवपनरिक्षमतरा.

·1३१८) मार्चच्छाशक्तियजुर्वेदोमाध्यदिन सक्नं महेश्वरो देवता ॥ पास्पतीयारेख से आहवनीयोमकारस्तंमोद्यौःपरमात्मा ज्ञानशक्तिः सामवेदस्तृतीय सवनं शिवो देवता।। इति ध्यायन् ।। ॐ त्र्यंबकं यजामहे० ॐ व्यायुपं जमदग्नेरिवि द्वाभ्यां ऋग्भ्यां मध्यमांगुलिभित्रिसमिा त्रिपुंडू धारयेत् ॥ एवमेवाभ्यां ऋग्भ्यां ललाटे वक्षसि संघयोः इत्येवं पंचसु स्थानेषु त्रिपुंधारण ॥ यद्वा ललाटे चाहोः हृदये नाभौ चेति पंचमु धारयेत ॥ यत्तु बृहज्जावालोपनिपदि द्वात्रिंशस्थानेषु पोडशस्थानेषु द्वादश- स्थानेषु अष्टम स्थानेषु विकल्पेन त्रिपुंडूधारणपकारा उक्तास्ते तत एव ज्ञेयाः इदंच भस्मोद्धलनं त्रिपुधारणंच।। चतुराश्रमीणां साधारण नित्यंच॥ एवं क्षत्रिपवैश्ययोरपि भस्मनोलनं त्रिपुंडधारण च ॥ क्षत्रियस्य तु मुखे उलनवर्जमुलनं ॥ सर्वोगो. दुळनं न कार्य राजन्यस्य ययाविधि। मुखं विना तु तत्सर्वमुल्प क्रमयोगतः ।। इति बृहज्जाबालोपनिपदिश्रवणात् ॥ एवं शूद्रस्यापि श्रोत्रियागारस्थपचनामिन भत्सनाविहितमंत्रबन वक्ष्माण शैवमैत्रेणोद्धलनं त्रिपुंडवारणं च ॥ नमोन्तेन शिवे. नैव शूद्रः शुथुपणे रतः ।। उदछन त्रिपुंडू च भल्या नित्य समाचरेत् ।। इति धा- सिष्टलिंगात् ॥ ब्राह्मणस्तु समुदल्य त्रिपु, धारयेत्ततः॥ पत्रियस्य तया वैश्य- शुद्गस्योद्धळनं त्यजेत् ॥ इति सिद्धान्तागमे ईश्वरेण शूद्रस्योद्दलनवर्गमित्युक्तं ॥ तेनोद्धलनं वैकल्पिक। शुश्रुपणे रतः स्वधर्मनिरतः स शुद्ध इत्यर्पः। विप्रोपिभस्मोद्ध- कने अशक्तयेच्छिरो ललाटवक्षस्कंधेषु विपुंधारणमेव कुर्यात् ॥ कालामिरुद्रोपनि पदि भस्मोदलनस्यानभिहितत्वात् ॥ उद्धलनेप्यशफश्वेव त्रिपुंदादीनि कारयेत् इति बृहज्जाबालोपनिपदि श्रणाच ॥ भस्मोद्धलनाभावे त्रिपुडूं तु विधीयते ॥ म. ध्यान्हाद पार जलैर्युक्तं परवो जलवजितमिति सिद्धान्तागमाच प्रयोगपारिजाते तु विशेषः ॥धा भस्प त्रिपुडूं तु गृहीणा जसंयुत।। सार्वकालं भयेत् स्त्रीणां यतीनां जलवजित ॥ वानरस्यस्य कन्यानां दीक्षाहीनणां तया ॥ मध्यान्हात्मा जकै. युक्तं परतो जलवनित ॥ मध्यांगुलित्रयेणैव स्वदक्षिणकरस्प च ।। त्रियु, पारयेत् विद्वान् सर्वकामपनाशन ॥ इति ।। स्मृतिरत्नावल्यामपि ॥ मध्यमानामिकागुंटरनु. लोमविलोमनः ॥ भतिस्वल्पयनायुष्यमनिमीतपः सपै ॥ नेत्रम्पपमाणेन त्रिपुई धारयेत् द्विनः ।। पढेगुलममाणेन ग्रामणानां त्रिपुंडकी नृपाणां चतुरंगुल्यं वैश्वानां चंगुलं वया ।। शूदाणामपि सर्वेपामेकांगुल्य विडिकम्।।इति भस्मधारणविधिः ॥ २ ·द (३१९) ॥ अथ रुद्राक्षधारणविधिः ॥ विविक्तदेशे च सुखासनस्थः शुचिः समग्रीवशिरः शरीरः। अन्त्याश्रमस्थः स. कलेन्द्रियाणि निरूध्य भक्तमा स्वगुरुं प्रणम्य ॥१॥ हृत्पुंडरीकै विरुन विशुद्ध वि. चिन्त्य मध्ये विशदं विशोक ॥ तपादिमध्यान्तविहीनमेकं विभु चिदानंदस्वरूपम- द्भुतं ॥२॥ उमासहायं परमेश्वरं प्रभु त्रिलोचनं नीलकंठं प्रशान्तं ॥ इति बृहन्ना- बालोपनिपदुक्तमकारेणोमासहायं शिवं ध्यात्वा ॥ ॐ त्र्यंबकं यजामह इत्यनेन शैवषडक्षरेण वा प्रतिष्ठितरुद्राक्षाणां मतिष्ठामंत्रयोरन्पतरेण धारणं ॥ रुद्राक्षधारणं पु- प्यं केन वा सदृशं भवत् ॥ महाव्रतमिदं माहुर्मुनयस्तच्चदर्शिन इत्पुपक्रम्प सहस्रं धारयेद्यस्तु रुद्राक्षाणां धृतं व्रतं ॥ तं नमन्ति सुराः सर्वे यथा रुद्रस्तथैव सः ॥ अ. भावे तु सहस्रस्य बाहोः पोडश पोडश।। एक शिखायां करयोदश द्वादशैव हि ।। द्वात्रिंशत्कंठदेशे तु चत्वारिंशच मस्तके ॥ एकैककर्णयोः पट् पट वक्षस्यष्टोत्तरशतं ॥ यो घारयति रुद्राक्षान्द्रवायोपि पूज्यते ॥ मूक्तापवालस्फटिकरौप्यवैद्यकांचनैः ।। समेतान धारयेद्यस्तु रुद्राक्षान् स शिवो भवेत् ॥ केवलानपि रुद्राक्षान् यथालाभ विपर्ति या ॥ तं न स्पृशन्ति पापानि तमांसीव विभावरम् ॥ इति॥ ब्रह्मोत्तरखंड. प्रकारेण चोपदेवोऽपि ॥ रुद्राक्षान्कंठदेशे दशनपरिमितान् मस्तके विशति द्वे पटू पटू कर्णपदेशे करयुगलकृते द्वादश द्वादशेष | बाहोरिंदोः कलाभिनयनपुगकृते ए. कमेकं शिखायां वक्षस्यष्टाधिकं यः कलयति शतकं सः स्वयं नीलकंठः ॥ के- चित्तु इन्दोः कलाभिः पृथगयशिखा सूत्रयोरेकमेकमिति वदन्ति ॥ विना मंत्रेण यो पत्ते रुद्राक्षान भुवि मानवाः । स याति नरकं घोरं यावदिन्द्राश्चतुर्दश।। इति स्का. न्दोक्तवादों नम इति प्रत्येकमप्टोचरशतं जपित्वा शिवांभसा प्रक्षाल्य रुद्राक्षान् धारयेत् ॥ निर्णयसिंघौ ॥ पंचामृतं पंचगव्यं स्नानकाले प्रयोजयेत् ॥ रुद्राक्षस्प मतिष्ठायां मंत्रं पंचाक्षरं तया ॥ व्यत्रकादिमंत्रं च तथा तत्र प्रयोजयेत् इति ॥ ॥ अथ भूतशुद्धिः॥ तत्रादौ स्वामभागे अनोदककलशस्थापनं ॥ दक्षिणभागे घंटादिपू- जोपकरणस्थापनं ॥ पुरतो गंधादिपात्रांणां स्थापनं ॥ स्वपृष्टमागे हस्तपक्षालनार्थ पात्रस्य च स्थापन। ततो घृतदीपस्यामा तिलतैलदीपस्थापन समाचारात् ॥ त्रि- राचम्य प्राणायामान कृत्वा त्रिमात्रमणवोच्चारणं ।। श्रीगुरुभ्यो० श्रीगणेशाय० ल- क्ष्मीनारायणाभ्यां० उमामहेश्वराभ्यां० इति प्रणम्य ॥ सुमुखश्चेत्यादि पठिता। जलमादाय । देशकालौ संकीर्य पूर्वकृतसंकल्पसिद्धये भमुकन्त्रजप रुदहोनकर्मणों- ·(२०) गीभूतं भूतशुद्धिमाणपतिष्ठान्तर्मातृकान्यासबहिर्माकान्यासादिकं च करिष्ये ।। इति संकल्पं यजमानः स्वायत्त कुर्यात् ॥ ऋतिक कर्तृत्वे तु अमुकशर्मणो न. मणो यजमानस्यानुजया अमुकरुद्रजपं अमुकरुद्रहोम करिष्यामि तदंगत्वेन भृतशु- यादिन्यासांश्च करिष्यामि ॥ इति संकल्पं ऋतिनः कुयुः ॥ अथ भूतशुद्धिः ।। तथा ॥ पादादिजानुपर्यन्तं पृथ्वि स्थानं तचतुरसं पीतवर्ण रजलांछित लं बी. नयुक्तं ध्यायेत् ॥ जान्वादिनाभिपर्यन्तं अपां स्थानं तचाईचंद्राकार शुक्लवर्ण पन. लांछितं वमिति चीजयुक्तं ध्यायेत्।। नाभ्यादिकंठपर्यन्तं अग्निस्यानं तच्च त्रिकोणा. कारं रक्तवर्ण स्वस्तिकलाउितरवीजयुक्तं ध्यायेत् कैगदिभ्रमध्यपर्यन्तं वायुस्थान पट्कोणाकारं पर्खिदुलांछितं कृष्णवर्ण यं वीजयुक्तं ध्यायेत् । भूमध्यादि ब्रह्मरंध्र- पर्यन्तं आकाशस्थानं तच्च वृत्ताकारं ध्वजलांछितं धूम्रवर्ण है बीजयुक्तं ध्यायेत् ।। एवं स्वशरीरे पंचमहाभूतानि ध्यात्वा तत्मविलापनं कुर्यात् ॥ पथिवीमप्मु मविला. पयामि ॥ आपोग्नौमवि० अग्नि वायो प्रवि० वायुमाकाशे प्रवि० आकाशं पंचत- मात्राहकारमहदात्मिकायां मातृकासंज्ञकशद्ब्रह्मस्वरूपाया हल्लेखार्थभूतायां प्रकृति स्वरूपमायायां मविलापयामि ॥ तयाविधां मायां च नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वमार्य स्वा- स्मप्रकाशरूपे सत्यज्ञानानन्तानंदलक्षणे परमकारणे परमार्थभूते परब्रह्मणि प्रविला. पयामीति समस्तदेहादिप्रपंचब्रह्मणि मविलाप्य ॥ तच नित्यशुद्धबुद्धमुक्तसमावं सचिदानंदसरूप परिपूर्ण परंपौवाहपस्मीति विरकालं भावयेत् ॥ एवं ध्याता यथोक्तस्वरूाद सज्ञानेश्वर्यशक्तियुक्ता प्रणाम कात् परब्राह्मणः सकाशाद हल्ले. खार्थभूतार्यभूना सर्वमंत्रमयमाव का संशकशद्धग्रह्मात्मिका: महदकारादिपंचतन्मात्रादि समस्तमपंचकारणभूता प्रकृतिरूपा पाया राजुसविदिवत्र्तरूपेण पादुर्भूतेति ध्यावा । तस्या मायाया:सकाशान् यथोक्तमाकाशमुत्पन्नं ।। आकाशाद्वायुः ।। वायोरग्निः ।। अग्नेसपः ॥ अद्भयः पृथिवी । तेभ्यः पंचमहाभूतेभ्यः सकाशात स्वशरीरं तेनो- मयं पुण्यात्मकं सर्वपुरुषार्थसाधनं देवताराधनयोग्यमुत्पन्न मिति ध्याता तस्मिन् स्वशरीरे सर्वात्मकं सर्वशं सर्वशक्तिसमन्वितं समस्त मंत्रदेवतामयं सचिदानंदस्वरूपं परंवह्मात्मरूपेणानुपविश्यतीति भावयेत् ॥ एपा भावना मुख्या भूतशुद्धिः ॥इति।। " अथापरा भूतशुद्धिः "-धर्मकंदशाननालैपर्याएदलं वैराग्यकर्णिकं हृदया- भोग मुकुलितत्वेन ध्यावा तच मगन विकसितं कृत्वा तत्कणिकावस्यनेतन्यासक जीवं प्लुतमणवोच्चारणेन सुषुम्णा नाहीमार्गको निर्गमय्य ॥ तं जीव द्वादशांत- स्थितसहस्रदलकमले निविष्टपरमात्मना सहकीकृत्य सशरीरकल्मषनात पुरुषाका- कारेण कुक्षौ विचिन्त्य शोपणदहनतावनानीत्यं कुर्यात्।। ब्रह्मदत्य शिरकंच वर्ग- ·(३२१) स्तेयभुजद्वयं ॥ मुरापानहदायुक्तं गुरुतल्पकटिद्वय ॥ संयोगिपदद्वमंगप्रत्यंगपा. तकं ॥ उपपातकरोमाणं रक्तश्मश्रुविलोचनं । खड्गचर्मधरं पापं कृष्णं कुक्षौ विचि- न्तयेत् ॥ एवं पापपुरुपं कुक्षौ ध्यात्वा नाभिपदेशे स्थिनं पट्कोणपविदुलांछिन कृष्णवर्ण वायुमंदलान्तर्गतं य इति धीजोयितवाघुना शोपयित्वा ॥ पुनस्तं पाप- पुरुष हृदयप्रदेशे स्थितत्रिकोणस्वस्तिकलांचिताग्निमंडलान्तः स्थितं रं इत्यग्निवी- जोत्थिताग्निमा दाहयित्या । तं भस्मदक्षिणनासापुटेन निःसाय ॥ भूपध्यस्थिता. दचंद्राकारपालांछित शुरुवर्णामृनमंडलान्तः स्थितं वं इत्यमृतबीजोत्थामृतधारया निष्फल्मपं स्वशरीरे आप्लान्य शुद्धं कृत्वा द्वादशावस्थितपरमात्मना सह स्थितमात्मानं वेन सह सपुम्णा नाडीमार्गेण पूर्वोक्तहृदयकमले प्रणवेन स्थापयेत् ॥ इति ।। " अथान्यमकारेण भूतशुदिः "-वामनासापुटसमीपे वायुमंडलस्यं वायु ध्यात्वा तं वामनासया आकृप्य वायुषीजोच्चारणेन शरीरस्थदोपनातं संशोप्य ॥ दक्षिणनासया निर्गम्य दक्षिणनासापुटसमीपेऽग्निमंडलस्थितानि दक्षिणनासया आकृष्य अग्निबीजोच्चारणेन शरीरदोपजातं दग्ध्या । वामनासया निर्गमय्य ब्रह्म- स्थित पूर्णचंद्रमंडलस्थितामृतधाराकारेण सुपुम्णा मार्गाव शरीरान्तः प्रविश्य शरीर प्लान्य लमित्यमृतबीजोच्चारणं कृत्वा मणवेन यावन्निरोधं त्रीन् प्राणायामान प्रणवार्थ चिन्तयन् कुर्यादिति भूतशुद्धिः ॥ एवं विविधा भूतशुद्धिमत्रदेवप्रकाशिकायामुक्ता ।। ग्रंथान्तरे तु वायुवीजानि वीजानां ऋष्यादीन्युक्तानि ॥ वीजावर्त्तने संख्या युक्ता ।। तद्यथा| यमिति वायुवीजस्य किकिपिः जगतीछंदः महामलयवायुर्देवता यंत्रीज विदुः शक्तिः तेन पापपुरुषवायुना आत्मनो वाक्कायकर्मकतपापपुरुपशोपणे विनि- योगः॥ ततो नाभिमंडले दशदशकमले पट्कोणमंडलमध्यस्य वायुं कृष्णवर्ण ध्यात्वा यं इति वीनं पड्वारं आवर्तयन् वामनासया वायुमापूर्य पुनस्तं चीज द्वादशवारमा- वर्चयन् वायुन्निध्प पुनस्तं चीज पड्वारं आवर्तयन् दक्षिणनासया वायु रेचयेत् ।। एवं त्रिवारं कृत्वा पंचभूतानां शोपणं पापपुरुपेण सह कुर्यात् ॥ ततोरे इत्यप्रिवी- जस्य कश्यपऋपिः त्रिष्टुपछंदः जातवेदो अग्निर्देवता र वीज बिंदुः शक्तिः तेन समिद्धमहामलयाग्निना पापपुरुपदइने विनियोगः ॥ पूर्ववत र बीजं ६-१२-६ त्रिवारमात्य पापपुरुपं दग्धं भावयेत् ॥ ततो वे इत्यमृतबीजस्य हिरण्यगर्भपिः गायत्रीछंदः वरुणपरमात्मादेवता वं वीज बिदुशक्तिः पापशीरभस्मप्लावने विनि- योगः ।। पूर्ववत् बंधीज ६-१२-६ त्रिरावर्चयन तद्भस प्लावयेत् ॥ मय ब्रह्म रंध्रस्थिताचन्द्रमंडलात्सहस्रदलकमळकर्णिकामध्यवर्चि तदीनदमृतधारासहस्रः स्वकलेवरमापूरित ध्यायेत् ॥ ततो लं इति पृथिवीवीजस्य वराहपित जगतीर्छः ४१ ·(१२०) गीभूतं भृतशुद्धिप्राणप्रतिष्ठान्तमातृकान्यासवहिर्मातृकान्यासादिकं च करिष्ये ।। इति संकल्प पजपान स्वयसे कुर्यात् ॥ ऋतिक कर्तुत्ये तु अमुकशर्मणो म. मणो यजमानस्यानुज्ञया अमुकरुद्रजपं अमुकंरुद्रहोम करिष्यापि तदंगत्वेन भूतशु. दयादिन्यासांश्च करिष्यामि ॥ इति संकल्पं ऋलिजः कुर्युः ॥ अथ भूतशुद्धिः ॥ तयया ॥ पादादिजानुपर्यन्तं पृषि स्थानं तचतुरस्रं पीतवर्ण बजलांछित लंबी- जयुक्तं ध्यायेत् ।। जान्दादिनाभिपर्यन्तै अपां स्थानं तचाईचंद्राकार शुलवण पन- लांछितं चपिति वीजयुक्तं ध्याये। नाभ्यादिकंठपर्यन्तं अमिस्थानं तच्च विकोणा. कार रक्तवर्ण स्वस्तिकलाउितरवीजयुक्तं ध्यायेत् कादिभ्रमध्यपर्यन्तं वायुस्थान पदकोणाकारं पट्दुिलान्तिं कृष्णवणे यं वीजयुक्तं ध्यायेत् । भ्रूमध्यादि ब्रह्मरंध्र- पर्यन्तं आकाशस्थानं तच्च वृत्ताकारं घनलांछितं धूम्रवर्ण हं बीमयुतं ध्यायेत् ।। एवं स्वशरीरे पंचमहाभूतानि ध्यावा तस्मविलापनं कुर्यात् ।। पथिवीमामु प्रविला. पयामि ॥ आपोग्नौपवि० अनि वायो प्रवि० वायुमाकाशे पवि० आकाशे पंचत- मात्राकारमहदास्मिकायां मातृकासंज्ञकशद्वब्रह्मस्वरूपाया हल्लेखार्थभूतायां प्रकृति स्वरूपमायायां प्रविलापयामि ॥ तयाविधां मायां च नित्यशुद्धबुद्धमुक्त स्वभाव स्वा. स्ममकाशरूपे सत्यज्ञानानन्तानंदलक्षणे परमकारणे परमार्यभूते परब्रह्मणि प्रविला. पयापीति समस्तदेवादिषपंचब्रह्मणि मविलाप्य ॥ तच नित्पशुद्धबद्धमुक्तस्तभावं सचिदानंदस्वरूप परिपूर्ण परंवौवाहपस्मीति चिरकालं भावयेत् ।

·(३२१) स्तेयभुजद्वयं ॥ मुरापानहदायुक्तं गुरुतल्पटिद्वयं ॥ तसयोगिपदद्वंद्वमंगप्रत्यंगपा. तकं ॥ उपपातकरोमाणं रक्तश्मश्रुविलोचनं ।। खड्नचर्यधरं पापं कृष्णं कुक्षौ विचि- न्तयेत् ॥ एवं पापपुरुष कुक्षौ ध्यात्दा नाभिपदेशे स्थित पट्कोणपट्दुिलांछिन कृष्णवर्ण वायुमंडलान्तर्गत य इति चीजोयितवाधुना शोपयित्वा । पुनस्तं पाप- पुरुष हृदयपदेशे स्थितत्रिकोणस्वस्तिकलांचिताग्निमंडलान्तः स्थित र इत्यग्निवी- जोत्यिताग्निमा दाहयित्वा ॥ तं भस्म दक्षिणनासापुटेन निःसार्य ॥ भूपध्यस्थिता. दचंद्राकारपालांछित शुलवर्णामृतमंडलान्तः स्थितं वं इत्यमृतबीजोत्यामृतधारया निष्फल्मपं स्वशरीरे आप्लाव्य शुद्धं कृत्वा द्वादशावस्थितपरमात्मना सह स्थितमात्मानं वेन सह सुपुम्णा नाहीमार्गेण पूर्वोक्तहृदयकमले मणवेन स्थापयेत् ॥ इति ॥ " अथान्यमकारेण भूतशुद्धिः "-वामनासापुटसमीपे वायुमंडलस्यं वायु ध्यात्वा तं वामनासया आकृष्य वायुवीजोच्चारणेन शरीरस्थदोपजात संशोप्य ॥ दक्षिणनासया निर्गम्य दक्षिणनासापुटसमीपेऽग्निमंडलस्थिताग्नि दक्षिणनासया आकृष्य अग्निवीनोच्चारणेन शरीरदोपजातं दग्ना॥ वामनासया निर्गमय्य ब्रह्म- स्थित पूर्णचंद्रमंडलस्थितामृतधाराकारेण सुपुम्णा मार्गाद शरीरान्तः प्रविश्य शरीर प्लान्य लमित्यमृतबीजोच्चारणं कृत्वा प्रणयेन यावन्निरोध त्रीन् माणायामान प्रणवार्थ चिन्तयन् कुर्यादिति भूतशुद्धिः । एव त्रिविघा भूतशुद्धिर्मनदेवप्रकाशिकायामुक्ता ॥ ग्रंथान्तरे तु वायुवीजानि बीजानां ऋष्यादीन्युक्तानि ॥ बीजावर्त्तने संख्या युक्ता ॥ तघया॥ यमिति वायुषीजस्य किष्किघऋपिः जगतीछंदः महाप्रलयवायुर्देवता यवीज विदुः शक्तिः तेन पापपुरुपवायुना आत्मनो वाक्कायकर्मकृतपापपुरुपशोपणे विनि- योगः।। ततो नामिमंडले दशदशकमले पट्कोणमंडलमध्यस्थ वायुं कृष्णवर्ण ध्यात्वा यं इति वीनं पवारं आवर्तयन् वामनासया वायुमापूर्य पुनस्तं वीज द्वादशवारमा- वर्चयन् वायुन्निरुध्य पुनस्तं वीज पड्वारं आवर्तयन् दक्षिणनासया,वायु रेचयेत् ॥ एवं त्रिवारं कृत्वा पंचभूतानां शोपण पापपुरुपेण सह कुर्यात् ॥ ततो रं इत्यग्निवी- जस्य कश्यपऋपिः त्रिष्टुपदा जातवेदो अग्निर्देवता र वीज विदुः शक्तिः तेन समिद्धमहामलयाग्निना पापपुरुपदहने विनियोगः ॥ पूर्ववत रं बीजं ६-१२-६ त्रिवारमात्य पापपुरुषं दग्धं भावयेत् ॥ ततो वे इत्यमृतबीजस्य हिरण्यगर्भपिः गायत्रीछंदः वरुणपरमात्मादेवता वं वीज बिंदुशक्तिः पापशरीरभस्मप्लावने विनि- योगः ॥ पूर्ववत् चीज ६-१२-६ पिरावर्चयन् तद्भस्म प्लावयेत् ॥ मय ब्रह्म रंस्थिताश्चन्द्रमंडलात्सहस्रदलकमळकर्णिकामध्यवर्ति तद्वीजसदमृतधारासहः स्वकलेवरमापूरितं ध्यायेत् ।। ततो लं इति पृथिवीवीजस्य वराहऋषि जगतीछंदः ४१ ·इन्द्रः परमात्मा देवता के बीज विदुशक्तिः तेन गोलकाकारकरणे विनियोगः ॥ पूर्ववत् रुबीज ६-१२-६ त्रिरात्य गोळकाकारं कुर्यात् ॥ ततो हं इति आकाश- बीजस्य परमेष्ठीऋषिः जगतीछेदः परमात्मादेवता इंवीज विदुशक्तिः तेन गोलके शरीराकारकरणे विनियोगः ॥ पूर्ववत् वीज ६-१२-६ त्रिरावर्तयन् गोलके श- रीराकारं भावयेद ॥ पर्व स्वशरीरं निरस्तसमस्तकिस्विपं देवताराधनयोग्यं सिद्ध विभावयेत् ॥ इति ॥ ॥ अथ प्राणप्रतिष्ठा ॥ अस्य श्रीमाणपतिष्ठा मंत्रस्य ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा ऋपयः ऋग्यजुः सामानि छंदांसि परामाणशक्तिर्देवता आंधीनं शिक्तिः क्रोंकीलकं मम माणपतिष्ठापने वि. नियोगः ॥ इति कृतांजलिरुवा न्यसेद॥ ॐ ब्रह्मविष्णुमहेश्वरऋषिभ्यो० शिरति॥ ऋग्यजुःसामछंदोभ्यो० मुखे ॥ माणशक्य देवतायै० हृदये ॥ आंबीजाय गुह्ये ।। हीशक्तये पादयोः ॥ क्रों कीलकाय० नाभौ ॥ ॐ आंही को अंक ख ग घ डं आकाशवाय्वग्निसलिलपृथिव्यात्मने आं अंगुष्ठाभ्यां नमः ॥ ॐ ह्रीं क्रों ई चं छ ज झंव शब्दस्पर्परूपरसगंधात्मने ई वर्मनीभ्यां नमः ॥ ॐ आंही को उटंट है दंण श्रोत्रतश्चक्षुर्जितामाणात्मने ॐ मध्यमाभ्यां वपट् ।। ॐ ही क्रों ए तं यं दंघ ने वाक्पाणिपादपायूपस्यात्मने ऐं अनामिकाभ्यां हुँ ॥ ॐ आं ही कों ओं ५ फंघ भ में वचनादानविनगमनानंदात्मने औं कनिष्ठिकाभ्यां वौषट् ॥ ॐ आं ह्रीं क्रों में करे लं वंश पंसं लं क्षं मनोबुद्धिअहंकारचिचा-मने अ करतलकरपृष्ठाभ्यां फट् ॥ एवं हृदयादिन्यासः ॥ ततो नाभ्यादिपादवपाक्रान्तं मां नमः ॥ कंठादिनाभ्यन्त ही नमः ॥ मृति ठान्त को नमः॥ ततो हकमले पायव्यदले यं नमः ॥ आग्नेयेरं नमः ॥ पूर्वे कं नमः ॥ ईशाने शं नमः ॥ नैले पं नमः ॥ उत्तरे से नमः ॥ दक्षिणे हे नमः कणिकायां शं नमः । इत्येवं न्यस्य ध्या- येत् ॥ रक्तान्धिपोतारुणपद्मसंस्थां पाशांकुशाविक्षुशरासबाणान् ॥ शूलं कपालं द- धर्ती फराजे रक्तां त्रिनेत्रां प्रणमामि देवीं ॥ इति ध्यात्वा हृदये हसं निधाय ।। ॐ मां ही कों पर लं वं शं पं सं हं हंसः सोहं मम माणा इह माणाः ॥ ॐ मां ही कों पर लं वंश पंसं हं हंसः सोई मम जीव इह स्थितः ॥ ॐ आं ही को य र ल व श पंसं हं हंसः सोहं मम सर्वेन्द्रियाणि || * आं ही कों पर वं शं पं से है इंसः सोई मम वाड्मनयात्रोत्रजिनामाणपाणिपाद इहागत्य सुखं चिरं विष्ठन्तु स्वाहा॥ इति माणाविरमंत्रिर्जप्त्वापानिजशरीरं ज्योतिस्वरूां भावयेदिति।।

·. (.३२३) ॥ अथान्तर्मातृकान्यासः॥ तत्रादौ स्वरैः पूरकः कादिभिः कुंभकः यादिभिः रेचकः इति क्रमेण मातृका- वणः प्राणायामत्रयं कुर्यात् ।। अस्य श्रीमानकासरस्वतीमंत्रस्य ब्रह्माऋपि: गायत्री छंदः माकासरस्वती देवता हलो बीजानि स्वराः शक्तयः अव्यक्तं कीलकं मातृका- न्यासे विनियोगः ॥ इति कृतांजलिरुत्वा न्यसेत् ।। ब्रह्माऋषये० शिरसि ॥ गायत्रीछंदसे मुखे ॥ मातृकासरस्वत्यै देवतायै० हृदये। हलुभ्यो बीजेभ्यो गुथे। स्वरेभ्यः शक्तिभ्यो० पादयो। अव्यक्त कीलकाय० सर्वांग।। इति ऋष्यादिन्यास:।। ॐफ ख ग घर आं अंगुष्ठाभ्यां नमः ॥ ॐ ई च छ ज झ कई तर्जनीभ्यां स्वाहा।। ॐ उंटं ठंडं दं णं ऊं मध्यमाभ्यां वपट् ॥ ॐ ए तं थ द ध न ऐं अना. मिकाभ्यां हुँ । ॐ ओं पं फंवं भं मं अं कनिष्ठिकाभ्यां वौषट् ॥ ॐ अं यं रं लं वंशं पं सं लक्षं अः करतलकरपृष्ठाभ्यांफट् ॥ एवं हृदयादिन्यासः। ध्यानम् ॥ पंचाशदर्णमेदैविहितवदनदोः पादयुकृतिवक्षो देशां भास्वत्कपर्दाकलितशशिकलां बिंदुकुंदावदातां। असस्रक्कुंभचिन्तालिखितवरकरां त्रीक्षणां पद्मसंस्थामच्छाकल्पा. मतुच्छस्तनजयनभरां भारनी तां नमामि ॥ १॥ दक्षिणोर्ध्वकरमारभ्य दक्षिणाय: फरपर्यन्तमायुधध्यानं ॥ इति ध्यात्वा ॥ मानसोपचारैः संपूज्य न्यसेत्।। तत्र मथमो- अन्ततिकान्यासः ॥ मूलाधारध्वनि श्रुत्वा प्रबुद्धा शक्तिकुंडली ।। ज्वलपायसं. काशा सूक्ष्मतेजः स्वरूपिणी ॥१॥ मूलाधाराच्छिरः पद्म स्पृशन्ति विद्युदाकृतिः ॥ तया स्पृष्टशिरम्पद्मादमृतौधस्वरूपिणः ॥२॥ निर्गतामाकावर्णान्सुपुम्णा वर्मना. तनुं ॥ व्यापयित्वा स्थितान् सर्वानेवं ध्यात्वा प्रविन्यसेत् ।। इति सूक्ष्मरूपां वर्ण- तनुं ध्यात्वा ॥ कंठे विशुद्धिचक्र पोडशदलकमलं ऊर्ध्वमुख ध्यात्वा पूर्वादिमादक्षि. ण्येन ॐ अनमः आंनमः इनमः ई उ ऊ ऋ ल लं ए ऐ ओं औं अं अः।। इति पोडशस्वरान क्रमेण विन्यसेत् ॥ ततो हृदये अनाहत चक्रं द्वादशदलकमलं ध्याता तहलेषु पूर्वादिमादक्षिण्येन ॐ कं नमः ख ग घ ङ च छ ज झं वं टं टं ॥ इति ठान्तान द्वादशवर्णान् विन्यसेव ॥ ततो नाभिपंडले मणिपूरकचक्र दशदलकमले मागवत ध्यात्वा ॥ तद्दलेषु पूर्वादिमादक्षिण्येन ॐ उ नमः ॐ हूँ नमः ण त यं दं धनं पं फं।। इति फान्तान् दशवर्णान् विन्यसेत् ॥ लिंगमूले स्वाधिष्ठानचक्रं षट् . दलं कमलं ध्यात्वा तहलेषु पादसिण्येन ॐ वं नमः भ म य र ल इति पक्षान् विन्यसेत् ॥ गुदमेदान्तरे मूलाधारचक्रं चतुर्दल कमल ध्याला तहलेषु क्रमेण * नमः शं पं सं इति चतुर्वणान् विन्यसेत् ।। भ्रूमध्ये आज्ञाचक्रं द्विदलं ध्याला तइ.

·(३२४) टयोः पादक्षिण्येन ॐ नमः ॐ शं नमः इति वर्णद्वयं विन्यसेत् ॥ इनि अन्तर्मा- तृकान्यासः ॥ सच मनसैव कार्यः ॥ पुष्पैरनामया वापि मनसा वापसेदनिति दक्षिणामूर्तिसंहितोक्तेः ॥ तत्रैवं व्यवस्था ॥ पुष्पैर्देवतामूनों सांगुप्ठयानामिकया स्वदेहे मनसा मूलाधारादिचकेषु तत्र करस्पर्शासंभवात् ॥ इति ॥ ॥ अथ वहिर्मातृकान्यासः॥ तत्रादौ प्राणायामवयं पूर्ववत् ॥ ऋष्यादिकरपडंगन्यासादिकं पूर्ववत् विन्य- स्य ध्यायेत् ॥ आधारे लिंगनाभौ प्रकटितहृदये तालुमूले ललाटे वे पत्रे पोटशारे द्विदशदशदले द्वादशार्दै चतुष्के ॥ वासान्ते वालमध्ये डफ कठसहिते फंठदेशे स्व. राणां हं क्षं तत्वार्थयुक्तं सकलदलगतं वर्णरूमं नमामि ॥१॥ इति घ्यावा मान- सोपचारः संपूज्य न्यसेत् ॥ अनमः ललाटे ॥मांमुखहत्ते ॥ ई० दक्षिणनेत्र। ई० वामनेत्रे ॥ दक्षकणे ॥ ऊंजामकर्ण ॥ दक्षनासापुटे ॥ वामनाप्लापुटे।। लं दक्षफपोले ।। लं वामफपोले ॥ एं उध्वोंठे ॥ ऐं अधरोष्टे ओं ऊर्ध्वदन्तपंक्तौ|| औं अधोदन्तपंक्तौ ॥ ॐ नमः शिरसि ॥ नमः मुखमध्ये रसनायां ॥ के द. क्षिणयाहुमूले । ख दक्षकूपरे ॥ गं दक्षिणपणिबंधे || घं दक्षिणकरांगुलिमूले ॥ ॐ ढुं नपः दक्षिणकरांगुल्यग्रे ॥ चं वामबाहुमूले। छ वामयाहुकूपरे। जं वाममणि- बंधे ॥ वामकरांगुलिमले ॥वं वामकरांगुल्यग्रे ॥र्ट दक्षपादमूले ॥ ८ दक्षिण जानुनि ॥ई दक्षिणगुल्फे ॥ई दक्षपादांगुलिमूले ॥णं दसपादांगुल्पग्रे ॥ तं वामपादमूले ॥ यं वामनानुनि ॥ दै वामगुल्फे ॥ धं वामपादांगुलिंमूले ॥ नं धाम- पादांगुल्यग्रे ॥ पं दक्षिणकुक्षौ ।। फ वामकुक्षौ व पृष्ठे ।। भनाभौ ॥ में परे। यं हृदये | रं दक्षांसे ॥ लं फकृदि । वं वामांसे । शं नमः हृदयादिदक्षकरानान्त पं नमा हृदयादिवामकरानान्तं ॥ संहृदादिदक्षपादामपर्यन्तं ।। ईनमः हृदादिवाम- पादायान्त ॥ लंनमः हृदादिदक्षपादायनाभ्यंत ॥ नमः हृदयादि भूमध्यान्तं इवि देवलमाकान्याप्तः । अत्र बिंदुपृक्तत्वमक्षराणां वीर्ययोजनार्थमिति संप्रदायः॥ एवं भूतशुद्धयादीनि स्ट्रांगत्वेनानुष्ठेपानि इति परशुरामादयः हेमाद्रि महार्णव देव. याज्ञिकनारायणभट्टादिभिर्भूतशुद्धपादीनि लांगत्वेन नोक्तानि ॥ युक्ततरं चैतदित्य- भ्ये ॥ भूतशुद्धयादीनां तांत्रिकमंत्रपूजाजपापंगत्वे विस्यममाणत्वात् वैदिकमंत्र पूजामपायंगले वैदिकर्मग्रममाणाभावात् ॥ भन्यया संध्योपासनादिषु सर्वेषपि पैदिकफर्म भूतदयाघापचेः ।। न घेष्टापत्तिः ॥ शिष्टाचारदर्शनादिति ॥ भपरे तु भूतभुघायफरणे न रुद्रगुण्यम् ॥ करणे तु फलभूयस्त्वमित्याहुः ॥ इति ।।

·(३२५) ॥ अथ छंदपुरुषन्यासः॥ रुद्रांगभूतान् न्यासान अनादेशे अंगुष्ठानामिकाभ्यां कुर्यात् ॥ आदेशे तु यया- देश ॥ वत्र तावच्छंदपुरुषस्य शरीरे न्यासः ॥ ॐ तिर्यबिलाय चमसायोर्ध्वबु. नाय छंदः पुरुपाय शिरसि || गौतमभारद्वाजाभ्यां० नेत्रयोः ॥ विश्वामित्रजमद- "मिभ्यां० श्रोत्रयोः ।। वसिष्टकश्यपाभ्यां नासापुटयोः ॥ अनये. वाचि ॥ ॐ गायव्य छंदसे नमः अग्नये. शिरसि उष्णिहे छंदसे० सवि० ग्रीवायां ॥बृहत्ये० छेदसे बृहस्पतये० अनूके ।। अनक पृष्ठवंशः ॥ बृहद्रयंतराभ्यां घावापृथिवीभपां० पाहोः ॥ त्रिष्टुभेछंदसे० इन्द्राय० मध्ये ॥ मध्यमुदरं ॥ जगत्पै छइसे० आदि- त्याय. श्रीग्योः ।। अतिछंदसे० प्रजापतये. लिंगे ।। यमाय रूपाय छइसे० वै. वानराय० पायौ ॥ अनुष्टुमे छदसे० विश्वेभ्यो देवेभ्यो० ओः ॥ पंत्यै छ. दसे मरुनयो० अष्टीवंतोः ॥ ॥ अष्टीवान् भानुः ॥ द्विपदाय छंदसे० विष्णवे. पादयोः ॥ विछंदसे वायये. माणेषु ॥ प्राणवायोः संचारस्थाननासिका माण- शब्देनोच्यते ॥ ॐ न्यूनासराय छंदसे० अद्भयो० हस्तद्वयविपर्यासेन मस्त. कादिपादान्तसर्वागेषु ।। इति सर्वानुक्रमसूत्रविहितः छंदः पुरुषन्यासो रुद्रांगतया कर्तब्य इति देवयाज्ञिकादयः ।। ॥ अथ महान्यासप्रयोगः॥ पत्रादौ चौधायनसूत्रानुक्तो हेमाद्रिपदार्णवादिष्वनुपाचोपि देवयाज्ञिकपद्धती उक्तो विशेष: मंदीते ॥ तत्र पुरश्चरण ।। ॐ कारस्य ब्रह्माऋपिः देवी गायत्रीछंद: परमात्माग्निर्देवता ॥ महाव्याहतीनां प्रजापतीऋपिययाक्रम दैवीगायत्री देव्युष्णी. क् दैवीगायत्रीछंदासि यथाक्रममग्निवापुसूयों देवताः चत्वारि शृंगेत्यस्य प्रजापति पिः साध्या वा ऋषयः त्रिष्टुप्छदः मंत्रोक्तऋपमरूपो यज्ञः पुरुषो देवता ॥ जा- तवेदस इत्यस्य कश्यपऋपिः त्रिष्टुप् छंदः अग्निनिवेदो देवचा ।। सर्वेषां पुरश्चरणे विनियोगः ॐ भूर्भुवः स्वः चत्वारि शृंगा०मावियेश॥१॥ ॐ जातवेदसे सुनवाम० असरं ब्रह्मसदनं घेदानां शिर उत्तमं ॥ जातयेदश्छंदसां मातब्रह्मभूर्भुवः स. रोम् ॥३॥ इति मंत्राणां सहजप एवात्र पुरश्चरणं ॥ प्रगवमहान्याहृतीनां ऋष्यादि- कंपागवत् स्मृत्वा ॥ चतुः सक्तिरित्यस दध्यधर्वगऋपिः महान्याहृतिछंद धर्मों- देवता आसने विनियोगः ॥ ॐ भूर्भुः स्वः चतुः स्वक्तिरित्यादिकन व्रत ससधि- मेत्यन्तेन प्रगवं महान्याहतिपूर्वकेन मंत्रेण आसनस्पर्शनं इति ॥ अपरे तु नैव. दनुतिष्ठन्ती ।। वौधायनसूत्रेज्जूतत्वात् ॥ इति ।।

·(३२६) " अयं पडंगन्यास:"-मनोजूतिरित्यस्यांगिरसो बृहस्पतिपिः यजुर्विश्वे- देवा देवता हृदये न्यासे विनियोगः ॥ ॐ मनोजूति० * प्रतिष्टेतिपत्रान्त हृदयाय नम इति हृदये ॥ अयोध्यग्निरिति मंत्रान्त शिरसे स्वाहेति शिरसि ॥ मूनिंदि- व० इत्यस्य भरद्वाजऋषिः त्रिष्टुपछंदः वैश्वानरोऽग्निर्देवता शिखायां न्यासे विनि- योगः ॥ॐ मुनि इति मंत्रान्ते शिखायै वपहिति शिखायां ॥ मर्माणीत्पस्य वि वस्वान् ऋपिः त्रिष्टुपछंदः लिंगोक्ता देवता कवचे न्यासे विनियोगः।। ॐ मांगी- वि मंत्रान्ते कवचाय हु इति कवचं ॥ विश्वतश्चक्षुरिति भौवनो विश्वकर्मा ऋषिः त्रि- पुदुपछंदः विश्वकर्मा देवता नेत्रे न्यासे विनियोगः ॥ विश्वतश्चक्षु० नेत्रपाप पोपट इति नेत्र | नेत्राभ्यां चौपडिति केचित् ॥ मानस्तोक इत्यस्य कुत्सपिः जगती- छंदः एकोद्रोदेवता अखे न्यासे वि०॥ ॐ मानस्तोके० अस्त्राय फडिति अन ॥ अन्ये तु नेत्रज्य पंचांगमेव न्यात कुर्वन्ति ।। तथैव बृहत्पराशरोकेः॥ देवयाज्ञिका- दपस्त पौधायनसूत्रेऽनुक्ततात् अमु न्यास नैवाचरन्ति ॥ भय देवयाक्षिकादिभिः पद्धतिकारैरुक्तत्वाचथैव फैथिदाचरितत्वात् च पौधायनमूत्रविहितः पंचांग- रुद्राणां न्यासः ॥ इति ॥ ॥ अथ दिग्बंधसहितश्चतुस्त्रिंशदंगन्यासः प्रथमः ॥ याव इत्यस्य परमेष्टीऋषिः अनुष्टुप्छंदः एकोन्द्रो देवना शिखायां न्यासे विनियोगः ॐ याते रुद्र शिवातनूरपोरेति शिखायां ॥१॥ अस्मिन् महतीत्यस्य प- रमेष्टोपिः अनुष्टुपछंदः रुद्रो देवता शिरसि न्यासे० ॐ अस्मिन्महत्पर्णव इति शिरसि ॥२॥ सहस्राणीत्पस्य परमेष्टीऋषिः अनुष्टुपछंदः एकोदोदेवता ललाटे न्यासे० ॥ ॐ सहस्त्राणि सहस्रश इति ललाटे ॥३॥ हंसः शुचिपदित्यस्य वाम- देवऋषिः अतीजगतोछदः सूर्यो देवता भुर्कोमध्ये न्पासे० ॥ॐ हंसः शुलिच- दिति भ्रोमध्ये ॥४॥ यंत्रकमित्पस्य पशिष्टमपिः अनुष्टुपदः ध्यंकको रुनो देवमा नेश्योामे ॥ ॐ यंबकं पनामहे इति जेनी पश्यमाभ्यां नेत्रयो नमः सुत्यायेत्यस्य परमेष्टोकपिः ययाक्रमपत्र पडक्षराणां यजुर्गायत्री चतुरतरस्य- देवीवृहती सप्ताक्षरस्य यजुरुष्णिक पंचाक्षरस्य दैवीपंक्तिरिति छंदांसि बहवो वो देवता फर्णयोन्यांसे विनियोगः ॥ ॐ नमः सुत्याय च ॥ वैशेताय चेति मंगास्य फर्णयोः ॥५॥ मानस्तोक इत्यस्य कुरमपिः जातीछंदः एकोरुद्रोदेवता नासि- कायां ॥ ॐ मानस्त्रोक इत्यस्य कुस्समापिः जगतीछंदः एकोछद्रोदेवता नासि- कायां ॥ ॐ मानस्तोक इति नासिकायां ॥७॥ अवतस्प धनुरित्यस्य परमेष्टी ऋ. पिः अनुष्टुपछ । एकोरुद्रो देवता मुखे ॥ अवतत्य० मुखे ॥८॥ *जीलप्री- ·(३२७) वाशीतिकंठा० नीलग्रीवा शितकंठा० इति द्वौ मंत्रौ फंठे ॥९॥ नमस्त आयुधाये- त्यस्य परमेष्टीऋषिः अनुष्टुपछंद: एकोन्दो देवता वाहोयासे० ॥ नमस्त आयु- धायेति मंत्रारत्या वाहोः ॥१०॥ यातेहेतिरित्यस्य परमेष्टीऋपिः अनुष्टुपछंदः ए- कोरुद्रोदेवता अपवादोयासे ॐ यातेदेतिरिति मंत्रात्या उपव होः ।। उपवाहुमको- प्टो मणिबंधो विभागः ॥१२॥ ये तीर्यानीत्यस्य परमेष्टी ऋषिः अनुष्टुपछंदः व. हवो रुद्रो देवता इस्तयो० ॥ ॐ ये तीर्यानीति मंत्रारत्या इस्तयोः ॥१२ सद्योजात. मित्यस्य सद्योजातः ऋपिः त्रिष्टुपछंदः ब्रह्मादेवता अंगुष्ठयोन्यासे० सद्योजातं म. पद्यापीत्यंगुष्ठयोः ॥१३॥ वामदेवायेत्यस्य वामदेवऋपिः जगतीछंदः विष्णुदेवता सर्जन्योन्यासे० ॥ ॐ वामदेवाय नमो ज्येष्ठाय नम इति वर्जन्योः ॥१४॥ अघोरेभ्य इत्यस्य अपोरऋषिः अनुष्टुपछंदः रुद्रो देवता मध्यपयोन्यासे०॥ ॐ अघोरेभ्य इति मध्यमयोः ॥१५॥ तत्पुरुषायेत्यस्य तत्पुरुपऋपिः गायत्रीछंद रुद्रो देवता अ. नामिकयोन्यासे० ॥ ॐ तत्पुरुषाय विद्महे० अनामिकयोः ॥१६॥ ईशानः सर्व० ईशान ऋपिः अनुष्टुपर्छदः रुद्रो देवता कनिष्ठिकयोन्यासे० ॥ ईशानः फनिष्ठिकयोः ॥१७॥ नमो वा किरिकेभ्यो० परमेष्टीऋपिः सोमोटिणक्यजुरुणिक्दैवीजग तीवा छंदांसि बहवो रुद्रा देवता हृदये ॥ नमो वः किरिकेभ्यो० आनिईतेम्प इति हृदये ॥१८॥ नमो गणेभ्य इत्यस्य परमेष्टीऋपिएषां पंचाक्षराणां यमुहतीपड. क्षरस्य यजुर्गायत्री छंदांसि बहवो गणादयो रुदा देवता पृष्ठे न्यासे० नमो गणेभ्यो० विश्वरूपेभ्यश्चवो नम इति पृष्ठे ॥१९॥ नमो हिरण्य वाहव इत्यस्य परमष्टीऋपिः||अत्रै राणां यजुखिष्टु, यजुः पंक्तिरिति छंदांसि हिरण्यवाहादयो मंत्रवर्गावगता उभयतो नमस्कारा बहवो रुद्रादेवता पायोन्यासे०॥ ॐ नमोहिरण्यवाहवे० पुष्टानां पतये. नम इति मंत्राच्या पार्ययोः ॥२०॥ विध्य धनुरित्यस्य परमेष्टीकपिः मनुष्टुपछंद: एकोरुद्रो देवता जठरे ॥ विज्यं धनुरिति जठरे इत्येके || महार्णवकारदेवयाशिका- दीनां मते तु नायं जठरन्यासः ॥२१॥ हिरण्यगर्भ इत्यस्य हिरण्यगर्भऋषिः त्रिष्टुप् . छंदा फोदेवता नाभौ म्यासे०॥ ॐ हिरण्यगर्भ० नाभौ॥ २२ ॥ मीटमेत्यस्य पर- मेष्टीऋपिः त्रिष्टुप् छंदः एकोरुद्रोदेवता फट्या० ॥ ॐ मीढुष्टमेवि फटयां ॥ २३॥ ये तानामित्यस्य परमेष्टीऋषिः अनुष्टुप् छंदः वहयो रुद्रा देवता गुह्ये० ॥ २४ ॥ वक्ष्यमाणेन सह जातयेदस इत्यस्य कश्यपऋपिः त्रिष्टुप् छंदः अग्निर्जातवेदो देवता अपाने० ॥ जातयेदसे. अग्नेवक्ष्यमाण पूर्वमंत्रस्य शिरः उच्यते ॥ अक्षरं ब्रह्मसदनं वेदानां शिर उत्तम। जातवेदश्छेदसा मातब्रह्मभूर्भुवः स्वरोम् ॥ इति शिरः इति देवयाक्षिकपरशुरामादयः ।। मारुदत्तम्तु · श्रीबीजपूर्वकं जातवेदसा- मित्यूचं उच्चार्य भुवनेशीचीजोचारणपुरःसरमक्षरं ब्रह्मसदनमित्पादिकमुक्तमेव शि.

·(३२८) रोमंत्रमुचरेत् ॥ इति शिरः इत्याह।। महार्णवकारादयस्तु तामनिवौ तपसा ज्वलन्ती वैरोचने कर्मफलेषु जुष्टां ॥ दुर्गा देवीं शरणमई प्रपद्ये सरजसे नमः ॥ १ ॥ अग्ने खं परयानव्यो अस्मान् स्वस्तिभिरतिदुर्गाणि विश्वा ॥ पूश्च पृथ्वीवहुला न कुर्वी भवानो कायतनयाय शंयोः ॥२॥ विश्वानिनो दुर्गहा जातपैदः सिंधुननावा दूरि- वानि पपि ॥ अग्ने अत्रिन्मनसा गृणानोऽस्माकं बोध्यवितातनूनां ॥३॥ पृतना जितं सहमानमुग्रमग्नि हुवेम परमात्मा स्पस्यात् ॥ सनः पर्पदतिदुर्गाणि विश्वाणि विश्वाक्षामदेवो अतिदुरितात्यमिः ॥४॥ इति शिर इत्याहुः ॥ स शिरोजातवेदा० अपाने पायौ ।।२५।। मानोमहान्तमित्यस्य कृत्सपिः जगती छंदः एकोरुद्रोदेवता ऊर्वोन्यासे० ॥ ॐ मानोमहान्त० इत्यास्या ऊोंः ॥ २६ ॥ एपत इत्यस्य प्रजा. पतिऋषिः सामपंक्तियजुदांसि रुद्रो देवता जान्वोासे०॥ ॐ एपतेरुदभाग० इति मंत्राटत्या नान्योः ॥२७॥ सइपुहस्तैरित्यस्य अभतिस्थऋपिः त्रिष्टुपछंदः रुद्रो. देवता जंघपोन्यांसे० ॥ ॐ सइपुइस्तै० मंत्रावृत्या जंघयोः ॥ जानुगुल्फयोरन्तरा- लजंघा ॥२८॥ ॐ विश्व भूतं भुवनं चित्रं बहुधा जायमानं च यत् ॥ सर्वोधेष रुद्र- स्तस्मै रुद्राय नमोस्तु ॥ इति मंत्रावृत्या गुल्फयोः। एतरच जंघायां गुल्फेच न्यासः द्वय देवयाशिकनारायणभट्टादिभिरुक्तं ॥ महार्णवकारादिमिस्तु नोक्तं ॥ २९ ॥ ये पथामित्यस्य परमेष्टीऋषिः अनुष्टुप् छदः बहवो रुद्रादेवता पादयोन्यासे०॥ॐ येपयां मंत्रात्या पादयोः ॥ ३० ॥ अध्यवोचदित्यस्य परमेष्टीऋपिः पंक्तिश्छेद एकोरुद्रो देवता कवचन्यासे० ॥ ॐ अध्यवोचमिति मंत्रान्ते कवचायतुं इति कवच- मुद्रया कवचं ॥३१॥ ॐ नमो पिल्विने चैत्यस्य परमेष्टोकपिः अत्रपटक्षराणां य. जुर्गायत्री पंचाक्षरयोदैवीपंक्तिः सप्ताक्षरस्य यजुरुणिक् ॥ यजुर्गायत्रीदेवीपैक्तीयजु- गायत्री यजुरुटिणक यजुर्गायत्री इति उंदांसि विल्वादयो मंत्रवर्णावगता अन्यतरो नमस्कारा बहवो रुद्रा देवता उपकवचे न्यासे० ॥ ॐ नमो विल्लिने दुंदुभ्याय पाइनन्याय चेत्युपकाचे ॥ कवचाविपरीतमुपकवचमिति महार्णवकारानुसारिणो विधानपारिजातादयः सर्वे निबंधाः ॥ देवयाशिकादयः सर्वे पद्धतिकाराश्च ॥ कव- चोपरि कवचमित्यपरे ॥३२।। नमोस्तु नीलग्रीवायेत्यस्य परमेष्टीऋपिः अनुष्टुप छंद एकोरुद्रो देवता इत्तीयने। न्यासे० ॥ ॐ नमो नीलग्रीवाय मुष्टितो विमुक्तया म- ध्यमया तृतीयनेत्रे ॥३॥ ममुंच धन्वन इत्यस्य परमेष्टीऋषिः अनुष्टुप छंदा एको. रुद्रोदेवता अस्त्रे न्यासे० ॥ ॐ प्रमुंच धन्वन० इत्रस्ने ॥ ३४ ॥ विज्यंधनुरित्यस्य परमेष्टीऋषिः अनुष्टुप् छंदः एकोन्द्रोदेवता धनुः समर्पगे०॥ ॐ विज्यं धनुक० धनुः समर्पण ॥ यत्र वाणा इत्यस्प विवस्वान् ऋषिः पंक्तिश्छः लिंगोकादेवता ·(३२९) माणसमर्पणे०॥ यत्र वाणा० याणसमर्पणं ॥ एतच्च धनुःवाणसमर्पण देवयाशि- 'कादिभिरेवोक्तं ॥ नतु महार्णवकारादिभिः ॥ य एतावन्तश्चेत्यस्य परमेष्टीऋपिः अनुष्टुप् छंदः बहवोरुद्रा देवता दिग्बंधने विनियोगः ॥ य एतावन्तश्चेति मंत्रण -दिक्षु विदिक्षु च परस्परं तर्जन्यंगुष्टाग्रस्योद्वंधनेन दिग्बंधः ॥ सोयं शिखाद्यखान्तो दिग्बंधसहित एकत्रिंशदंगन्यास: प्रथमो न्यासो महार्णवकारमते ॥ देवयाज्ञिकनारा-. यणभट्टादीनां मते तु शिखायनान्तो दिग्बंधसहितचतुर्विंशदंगन्यासःमयमो न्यास ॥ अथ द्वितीयो न्यासः ॥ ॐ नमो भगवते रुद्रायेति दशाक्षरस्य मजापतिऋषिः विराट् छदा श्रीरुद्रो- देवता प्रणामे न्यासे व विनियोगः ॐ नमो भगवते रुद्रायेति मंत्रेण श्रीरुद्रं प्रणम्य मंत्रवर्णान् न्यसेत् ॥ ॐ नमः मुनि । नं० नासिकायां ॥ मो० ललाटे ॥ ० मुखमध्ये ॥ गं० कंठे।। वं० हृदये।। ते० दक्षिणकरे।। ० वामकरे। दां० नाभौ० ।। यं० पादयोगद्वादशाक्षरेण प्रणामवर्ज पूर्ववद् दशार्णवर्णान् न्यसेत्।। इति द्वितीयोन्यासः । "अथ तृतीयन्यास:"-सद्योजातमित्यस्य सद्योजातऋपिः त्रिष्टुप्छंदः ब्रह्मा- देवता पादयोन्यासे० ॥ सद्योजातं प्रपद्यामीति मंत्रात्या पादयोः ॥ वामदेवाये- त्यस्य वामदेवपिः जगती छंदः विष्णुर्देवता गुह्ये० ॥ वामदेवाय नम इत्यूर्वोमध्ये गुह्ये ॥ अघोरेभ्य इत्यस्य अघोरऋपिः अनुष्टुप् छदा रुद्रोदेवता हृदये० ॥ ॐ अघोरेभ्यः इति हृदये ॥ तत्पुरुषायेत्पस्य तत्पुरुषकपिः गायत्रीछंदः रुद्रोदेवता मुखे० ॥ ॐ तत्पुरुषाय० मुखे ॥ ईशान इत्यस्य ईशानपिः अनुष्टुप् छंदः रुद्रो. देवता मूनि न्यासे० ॥ ॐ ईशानः सर्वविद्यानां० ईसहंसेति मूनि विन्यस्य आ- त्यानं शिवरूपं भावयेदिति तृतीयोन्यासः ॥ अथ संपुटिकरणम् "-मुद्रितांजलिमदर्शनं ॥ सपुटिफरणं प्राच्यादिदिक्षु वक्ष्यमाणमंत्रैः कार्य ॥ तद्यथा ॥ त्रातारमित्यस्य गर्गऋपिः त्रिष्टुप्छंदः इन्द्रोदेवता प्राच्या संपुटिकरणे० ॥ ॐ श्रातारमिन्द्र० माच्यां ॥ त्वन्नो अग्ने इत्यस्य हिरण्य- रूप आंगिरस ऋपिः जगतीछेदः अग्निर्देवता आग्नेयां० ॥ ॐ वनो अग्ने० आ- ग्नेय्यां। सुगन्नु पन्यामित्यस्य प्रजापतिपिः त्रिष्टुपछंदः वैवस्वतो देवता दक्षिण- स्यां। ॐ सुगन्नु पन्यां० दक्षिणस्यां०॥ असुन्वन्तमित्यस्य प्रजापतिऋपिः त्रिष्टु, छंद: नितिर्देवता नैर्ऋत्यां० ॥ ॐ असुन्वन्तं नैऋत्यां ॥ तत्त्वायामीत्यस्य शुनः शेपऋपिः बिष्टुप्छंदः वरुणोदेवता प्रतीच्यां० ॥ ॐ तत्वायामि० प्रतीच्यां |आनो नियुद्भिरित्यस्य वसिष्टऋषिः त्रिष्टुप् छंदः वायुर्देवता वायव्यां० ॥ ॐ मानोनियु- निरिति वायव्यां ॥वयं सोमेत्यस्य बंधुऋषिः गायत्रीछंदः सोमो देवता उदीच्यां०॥ “ ४२ ·अयं सोम० उत्तरस्यां ॥ तमीशानमित्यस्य गौतमऋषिः जगतीछेदः ईशानोदे- पता ईशान्यां० ।। ॐ तमीशानं० ईशान्यां ।। अस्मे रुद्राइत्पम्य प्रगाय ऋषिः विप् छ ममादेवता ऊर्ध्वायां दिशि० ॥ ॐ अस्मे रुद्रा० अदिशि ॥ स्योना. पृथिवी त्यस्य मेधातिथिकपिः गायत्रीछंदः अनन्तो देवा अादिशि०॥ स्यो- नापृथिवीति अघोदिशि संपुटिकरण कुर्यादिति। अथ नमस्कारकरण० ॐ त्राता- रमिन्द्र मित्यस्य ऋष्यादिकं पूर्ववत स्मृता पूर्वस्यां दिशि नमस्कारे विनियोगः ॥ ॐ त्रातारमिन्द्रमिति मंत्रान्ते इन्द्राय नम इति इन्द्रं प्रणमेव ॥ एवमेव ऋष्यादिस्म. रणपूर्वकं ॐ वन्नोभन्नेतवदेवेस्यादिभिः संपुटिकरणोक्तमैत्रैरम्यादीन् प्रणमेत् । एक्मात्मनि रौद्रीकरण कृत्वा त्वगस्थिगः पापैः प्रमुच्यते ॥ सर्वभूतेष्वपराजितो भवति ॥ यक्षरक्षगंधर्वभूतमेतपिशाचब्रह्मराक्षसयमद्तशाकिनी ढाकिनी सर्प वा. पद तस्करायुपद्रवाः सर्वे ते ज्वलन्तं पश्यन्तु मां रक्षन्तु ॥ इति । ।। अथ चतुर्थो न्यासः ॥ मनोज्योतिरित्यस्यांगिरसो वृहस्पतिरपिः जगतीछ: उपोदेवता गुह्ये न्यासे विनियोगः ॥ ॐ मनोज्योति पतामाभ्यं विच्छिन्नं यज्ञ समिपं दधातु ॥ या इप्टर उपसो निमुतश्च ता:संदधामि हविषा घृतेन स्वाहेति गुह्ये ॥ अबोध्यग्निरित्यस्य बुधगविष्ठिरापिः त्रिष्टुप् छदः अग्निर्देवता उदरेः ॥ ॐ अबोध्यग्निः समिधान- नानां० उदरे ॥ मू‘नमित्पस्य भरद्वाजऋषिः त्रिष्टुम् छंदः वैश्वानरोऽग्निर्देवता हृदये० ॥ * मूर्द्धानं दिवो० हृदये ॥ मर्माणिते० विवस्वान् ऋषिः त्रिष्टुप् छंदः लिंगोक्ता देवता मुखे० ॥ ॐ मर्माणिते. मुखे । जातवेदा० कश्यपऋषिः जगती- छंदः लिगोका देवता शिरसि०॥ ॐ जातवेदा यदिवा पावफोसि धानरो यदिवा वैद्युतोऽसि शं ममाम्यो यजमानाय लोक उजे पुष्टं ददद्यावश्व इति शिरसि ॥ " अयमेव ".-गुधाघभिमंत्रण आत्मरक्षा चेति व्यपदिश्यते॥ अधुना बौधाय. नमत्रानुक्तो महार्णवकारादिमिरनुपातोपि देवयाक्षिकपद्धतायुक्तोन्यासविशेषः प्रद- पर्यते ॥ ॐ रुद्रायः शिरसि ॥ चंद्रशेखराय० ललाटे । त्रिलोचनाय नेत्रयोः॥ भैरवाया थोत्रयोः ॥ शंकराय० माणे ॥ पशुपतये० मुखे ॥ नीलग्रीवाय० फंठे ।। व्यापकार हृदये || गगापराय० करयः ॥ शिवाय० नाभौ॥ वामदेवाय गुह्यो । ध्यंबकाय० जघयोः । सर्वज्ञाप० पादयोः ॥ शिवाय० चतुर्दिक्षु।। कालामिरुद्रायः चरणयोः ॥ कुमाराय० उरुयुग्मे ॥ नीलग्रीवाय० कंठे ॥ शशिभूषणाय० ललाटे। शिवायः शिरसि ।। सदाशिवाय०शिखायां ।। भवाप० पादयोः॥ शिवाय ऊों- ध्ये ॥ ईशानाय गुह्ये ॥ पशुपतये नाभौ रुद्राय० हृदये । उग्रायः मुखे ॥

·(३३१) भीमाय० ललाटे ॥ महते. शिरसि || भवाय० कवचाय हुँ । शाय० कवचायहुँ।। ईशानाय० कवचायहुँ । पशुपतये० कवचायतुं ॥ रुद्राय० कवचायहुं ॥ उग्रायः कवचायहु ।। भीमाय० कवचायतुं ।। महते. कवचायतुं ॥ भवाय० अस्त्रायफट् ॥ शर्वाय. अस्त्रायफट ।। एवमीशानादीपु सर्वेषु ॥ असंख्यातेत्यस्य परमेष्टी- ऋपिः अनुष्एप छंदः बहवो रुद्रोदेवता पादयोन्यासे० ॥ ॐ असंख्यातासहस्राणि. पादयोः ।। अस्मिन्महत्यणेव० परमेष्टीऋपिः अनुष्टुप् छंदः बहवो रुद्रोदेवता जान्वो. म्यासे० ।। ॐ अस्मिन्महत्पर्णये० जान्योः॥ नीलग्रीवा० इति द्वयोः परमेष्टी ऋपिर अनुष्टुप् छंदः बहवो रुद्रादेवता आयेन ऊोः द्वितीयेन गु०॥ ॐ नीलग्रीवा शि- तिकंठा दिवं ऊोः ॥ ॐ नीलग्रीवा शितिकंठाः सर्वा० इति गुडघे ॥ ये वृक्षेपु० परमेष्टीषिः अनुप् छंदः यहवो रुद्रादेवता नामो० ॥ॐ ये वृक्षेपु० नाभौ ॥ येभूतानां परमेष्टीऋपिः अनुष्टुप् छदः बहवोरुद्रादेवता हृदये० ॥ येभूतानामधि- पत० हृदये ॥ येपयां पथि० परमेष्टीपिः अनुष्टुप् छंदः बहवो रुद्रा देवता कंठे०॥ * येपथां० कंठे ॥ ये तीर्थानि० परमेष्टीसपिः अनुष्टुप् छंदः वहयो रुद्रादेवता मुखे० ॥ येतीर्थानि० मुखे ॥ ये अन्नेपु० परमेष्टीऋषिः अनुष्टुप् छदः बहवोरुद्रा- देवता नासिकायां ॥ ॐ ये अन्नपु० नासिकायां ॥ य एतावन्तः परमेष्टीऋषिः अनुष्टुप् छंदः यहवो रुद्रादेवता नेत्रयोन्यासे० ॥ य एतावन्तश्च नेत्रयोः॥ नमोस्तु रुद्रेभ्योयेदिवि० परमेष्टीऋषिः धृतिछंदः बहवो रुद्रादेवता ललाटे०॥ ॐ नमोन्तु रुद्रेभ्यो येदिवि० ललाटे।। नमोस्तु रुद्रेभ्यो येन्तरिक्ष परमेष्टीऋषिः धृति छदा ब. हवो रुद्रादेवता शीणि॥ ॐ नमोस्तुरुद्रेभ्यो येन्तरिक्ष० शीलिंगा नमोस्तु रद्रेभ्यो पे पृयिव्यामित्यस्य परमेष्टीऋपि. धृतिछंदः बहवो रुद्रा देवता कवचे अनेन्यासेचा ॐ नमोस्तु रुद्रेभ्यो ये पृथिव्यां कवचायतुं इतिकवच तयाच अस्वायफट् इत्यत्री। देवयाशिफास्तु वाजसनेयिशाखीयस्यांत्यानुवाकस्य चतुर्दशमंत्राणां न्यासमत्राहुः ॥ तदयुक्तं ॥ तथैवान्त्यानुवाकस्य मंत्रादशभिः शुभैरित्पादिकस्यैकादशं ललाटे तद्- द्वादशं शीणि विन्यसेत् ।। त्रयोदशं तु कवचे हुं कृत्वा अखे तुफट्॥ तत इत्यन्तस्य वाक्यजातस्प बौधायनकल्पोकत्वात् पौधायनशाखीयान्त्यानुराकग्रहणस्यैवान युक्त- स्वात् ॥ एवं च असंख्याता सहस्राणीवस्यांत्यानुवाकस्य त्रयोदशमंत्रात्मकत्वाद न्याससंख्या साम्पमनुवाकस्य स्वाव॥ नमोस्तु रुद्रेन्यो ये पृथिव्यामित्ययंत्रयोदशो. मंत्रः फवचे अस्त्रे चोभयत्र विनियोग्यः । नच तथैवान्त्यानुबाकस्य प्रयोदशमंत्रा. त्मकत्वेन चतुर्दशमंत्रात्मकत्येन चतुर्दशमंत्रात्मकत्वासंभवाद ।। एवं न्यासं कृत्वा मुद्रां प्रदर्शयेत् ॥ एपत इत्यस्य मजापतिऋषिः सामपंक्ति नुर्जगतीछंदांसि रुद्रो देवता ·(३३३) सद्रामदर्शने विनियोगः ॥ ॐ एपते रुद्र० मुद्रामदर्शनं ॥ अपरंतु बौधायनसूत्रेऽनु- क्तत्वात नैतान न्यासान् कुर्वन्ति ॥ तेनैतेषामकरणे न वैगुण्यं ॥ करणेतभ्युदयः अविरोधात् ।। इति चतुर्थन्यासः ॥ ॥ अथ पंचमो न्यासः॥ यज्जाग्रत पढचस्य शिवसंकल्पमुक्तस्य शिवसंकल्पऋषि त्रिष्टुपछंदः मनो. देवता हृदयेन्यासे विनियोगः ॥ इत्युच्चार्य मुष्टिविनिर्गतांगुष्ठौ संयुक्तों हृदये क.. सा॥ ॐ यजामतो० इति पहनचो जप्त्वा हृदयाय नम इत्युच्चार्य हृदये ॥ का- वशाखायामेकस्या एव ऋचः शिवसंकल्पष्टदायाः समाम्नावत्वात् यजायत इत्ये- फया मचा हृदये न्यासः इति काण्यानां विशेषः ॥ सहस्रशीति पोडशचस्य पुरु. पसूक्तस्य नारायणपुरुपऋपिः आद्यानां पंचदशानां अनुष्टुप्छंदः यज्ञेनयज्ञ त्रि- छुपछंदः जगद्वीपं पुरुपो देवता शिरसि म्यासे० ॥ इति स्मृत्वा मुष्टीविनिर्गतांगुष्ठौ संयुक्तौ निस्तर्जनीको शिरसि कृत्वा ।। ॐ सहस्तशीति पोडशचं जप्सा शि. रसि ।। स्वाहेत्युच्चार्य शिरसि अद्भया संभृत इति पढर्चस्योत्तरनारायणपुरुषऋषिः आघानां तिमृणां त्रिष्टुप्छदः चतुर्थपंचमयोरनुष्टुपछंदः अन्त्यस्य विष्णुपछंदः आदि. त्यो देवता शिखायां न्यासे० ॥ इति स्मृता मुष्टिपुटौ फरौ कृत्वांगुष्टावधः प्रस- तानौ कनिष्टिक चोर्ध्वतः शिखायां कृत्वा ।। ॐ अद्यः संभृत इति पचो ज- पवा शिखायै वपडित्युच्चार्य शिखायां ॥ आशुः शिशान इति द्वादशानामृया अ- मतिरयऋपिः त्रिष्टुप्छंदः इन्द्रो देवता कवचन्पासे० ॥ इति स्मृत्वांगुष्टौ "प्रसक्तांनी तर्जन्यौ च त्रिकोणवत्कृत्वा मूनि पधात्मुखां कृत्या उभयपार्थतः करौ हृदय न. यन् ॥ ॐ आशुः शिशान इत्यादिकं तमसासर्चतामित्यन्तं द्वादशमपतिरयं जप्त्वा फबचायतुं इत्युच्चार्य कवचं न्यसेत् ।। केचित्तु आशुः शिशान इत्यादिभिः सप्तद- शभिः ऋग्मिः फवचन्यासमाचरन्ति ॥ तस्माद्ब्रह्माऽमतिरयं जपत्याशुः शिशानो कृपभो न भीम इत्यद्रोभिरूपा द्वादश भवन्तीति शवपयश्रुतिविरुद्धं ॥ गाशुरैन्द्री- द्वादश त्रिष्टुमोऽमतिरथ इति सर्वानुक्रमसूत्रविरुद्ध ॥ आशुः शिशान इत्यादिरमति- रथ उच्यते ॥ एतनाम्ना मुनिस्तत्र देवता च महेश्वरः ॥ विलुप् छंदो जपादौ तु विनियोगो यथोचितपिति ॥ अत्रामसिरयमंत्रगणस्प विष्ठपदस्परयोक्ताशुरित्या- दीनां दादश मेव त्रिष्टुप्छंदरकरवस्य क्रमेण समधीतत्वादवमृष्टेयादीनां फासां- चिद् ऋचा त्रिष्टुप् अपेक्षया छंदोंन्तरवाच ।। त्रिपछइस्को द्वादशार्च एवापति ९प इति स्मृत्यभिमायः॥ न वृहत्याराशरस्मृतिविरुद्धं चेति अनादरणीय ॥इति।

·( ३३३) "विभ्राडित्पस्य"-विभ्राट् सौर्यऋषिः जातीछेदः सुयो देवता ॥ उदुत्य- मिति तिमणां प्रकण्वऋपिः गायत्रीछंदः सूर्यो देवता ॥ तं प्रत्नथेत्यस्य स्वयंभू- ब्रह्मऋपिः जगतीछेदः विश्वेदेवा देवता ॥ अयं वेन इत्यस्य स्वयंभू ब्रह्मऋषिः त्रि- ष्टुपछंदः सोमो देवता ॥ चित्रमित्यस्य स्वयंभू ब्रह्मऋपिः त्रिष्टुपछंदः सूर्यो देवता॥ आन इत्यस्य अगस्त्य ऋपिः त्रिष्टुप् छंदः सूर्यो देवता ॥ यदद्येत्यस्य श्रुताक्षसुतं. कक्षाढपी गायत्रीछंद सूर्यो देवता।। तरणिरित्यस्य प्रकग्वऋषिः गायत्रीछंदः सूर्यो। देवता ॥ तत्सूर्यस्येति द्वयो। कुत्सऋपिः विष्टुप् छंदः सूयों देवता ॥ षण्महानिति द्वयोर्जमदग्निपि: आद्यस्य बृहतीछंद: द्वितीयस्य सतो बृहतीछंदः सूयों देवता ॥ श्रीयन्त इत्यस्य नृमेघऋषिः बृहतीछंदः सूर्यो देवता।। अधादेवा० कुंरसरुपिः त्रिष्टुः पूछंदः सूयों देवता ॥ आकृष्णेन हिरण्यरूप भांगिरस पिः त्रिष्टुप् छंद सूर्यो. देवता नेत्रत्रये न्यासे० ॥ इति स्मृत्वा नेत्रोन्मुखं हस्तं कृत्वा सक्तांगुष्ट कनिष्ठिकांच कृत्वा मध्यमां किंचित् पसार्य इतरांगुलिं नमयन् ॥ विभ्राडित्यादिकं भुवनानि पश्यनित्यन्त सप्तदशमनुवाकं जप्ता नेत्रत्रयाय वौपडित्याधुच्चार्य नेत्रेषु विन्य- सेत् ॥ निष्कामजपेसेव नेत्रन्यासः ॥ सकाम नपे तु नेत्रपोन्पासे० इत्युक्या नेत्रा. भ्यां चौपडिति नेत्रन्यास केचित् ॥ इति ॥ " शतरुद्रियाख्यम्य " नमस्ते रुद्रेति रौद्राध्यायस्य परमेष्टीऋषिः देवा वा ऋषयः प्रजापतिर्वा ऋपिः नमसे रुद्र० गायत्रीउंदः ॥ यातेरुद्रेत्यादीनां सिणां अनुष्टुप् छंदः ॥ अध्यवोचदिति तिमृणां पंक्तिश्छंद: नमोस्तु नीलग्रीवायेत्यादिस- सानां अनुष्टुप् छंद मानोमहान्तमिति द्वयोः कुत्समापिः जगतीछेदः सर्वेपामेको रुटो. देवता ।। नमोहिरण्यवाहव इत्यादीनि द्रापे इत्यन्तं प्राक्तनानि सर्वाणि यजूंपि तत्र चतुरशराणां यजुषां देवी बृहतीछेद ॥ पंचाक्षराणां दैवीपंक्तिः ।। पडक्षराणां देवी- निष्टुप् यजुर्गायत्रीवा ॥ सप्ताक्षराणां जगतीयजुरुष्णिा वा ॥ अष्टाक्षराणां यजुर- नुष्टुप् प्राजापत्या गायत्री वा ॥ नवाक्षराणां यजुर्घहती आसुरीवा ॥ दशाक्षराणां यजुर्नगती आसुरी बृहती वा माजापत्योगिर वा सामगायत्री वा ॥ चतुर्दशाक्षर सामोरिणके एकमेव किरिके इति । एतान्येवात्र छंदांसि ॥ नमो हिरण्यवाहवे इत्यादीनां श्वपविश्वको नम इत्पन्नानां पंचचत्वारिंशत् संख्याकानां यजुषां हिरण्य- पाहु सेनानीदिशांपतिरित्यादिमंत्रवर्णावतानापका उभयतो नमस्कारा यहवो रुद्रा देवता ॥ नमो भवाय च रुद्राय चेत्यादीनां मखिदते चेत्यन्तीनां पंवसप्तति सहया. कानां यजुपां भवादयो मंत्रलिंगावाता अन्यतरतो नमस्कारा बहवो रुदा देवता ॥ नम इपादयो धनुष्कृयश्चको नम इत्यस्य यजुप उभपतो नमस्कारा बहवो ख्दा .

·. (३३४) देवता ॥ नमो हिरण्य बाहव इत्यादयो द्वंद्विनो रुद्राः ॥ नमः समाभ्य इत्यादयो जातानामेको रुद्राः ॥ नमोवः किरिकेभ्य इत्यादीनां चतुर्णा यजुषामन्यवरतो नमः स्कारा वहयो रुद्रा देवता ॥ द्रापे० उपरिष्टाद् बृहतीछेदः॥ इमारुद्रायः कुत्सऋषिः जगतीछंदः ॥ यात० अनुषुप् छंदः ।। परित इति द्वयोख्रिष्टुप् छंदः॥ विकिरि० स. इसाणीति द्वयोरनुष्टुप छः सप्तरनामेको रुद्रो देवता। असंख्यातेत्यादीनां त्रयाणां यजुषां धृतिछंदावनो रुद्रादेवता ॥ नवदेवं शीण रुद्रमते नाशमयतस्माउतशीर्षा द शमनीयं शतशीर्षरुद्रशमनीयं तच्छतरुद्रियमित्याचात इतिश्रते: सकलाध्यायस्य शतशीषणं रुद्रो देवतेति केचित् सकलाध्यायस्य अनम्यासे विनियोगः ॐ नमस्ते रुद्र मन्यत्र इत्यादिकं तमेप जमे दध्म इत्यन्तं पट् पठिकडिकाल शतरुद्रयाख्य शैदाध्याय जप्त्या अस्त्राय फडिति उचार्य परसरवालं कुर्वन् अस्त्रं न्यसेत् ॥ चतुः पष्टिकंडिकालको रौद्राध्याय इति काण्यानां विशेषः ॥ यत्तु महार्णवानु- सारिभिर्देवयाशिकरता त्वममे रुद्रो असुरो महोदिवः इत्यस्य शतरुद्रियानुवाक. स्य जमदनिऋपिः हपवाऋषिः इति केचित् जगतीछंदः अपात्मको रुद्रो देवता अख्ने न्यासे विनियोगः ॥ॐ स्वमग्ने रुद्रो असुरो पहोदिवः ॥ तं शुद्धों मारुतं पृ. साईशिषै ॥ त्वं वातररुगैर्याशिसंगयः ॥ तं पूषा विधत्तः पासिनुत्मना । देवा देवे. पु अययम् ॥ मयमा द्वितीयेषु श्रयध्वं द्वितीया तृतीयेषु श्रयध्वं तृतीया चतुर्येषु० धतुर्याः पंचमेषु० पंचमा पष्ठेषु० पठा सप्तमेपु० सप्तमा अष्टमपु० अष्टमा नवमेषु० नवमा दशमेपु० दशमा एकादशेषु एकादशा द्वादशेषु० द्वादशा त्रयोदशेपु० अयो. दशाचतुर्दशेपु० चतुर्दशा: पंचदशेपु० पंचदशा पोडशेष० पोडशाः सप्तदशेषु० स. सदशा अष्टादशेषु अष्टादशा एकोविशेषु० एकोनविंशाः एकविंशेपु० एकविंशा द्वाविशेषु० द्वाविंशास्त्रयोविशेषु० त्रयोविंशाश्चतुर्विशेषु० चतुर्विशाः पंच- विशेपु० पंचविशाः पर्दिशेपु० पविशाः सप्तर्विशेपु० सप्तविंशा अष्टाविशेषु० अष्टा- विशा एकोनविशेषु० एकोनत्रिंशास्त्रिशेषु ॥ त्रिंशा एकत्रिशेष एकत्रिंशा द्वाविशेषु० द्वात्रिंशास्त्रयस्त्रिंशेषु श्रयध्वम् ॥ देवास्त्रिरेकादशास्त्रियस्त्रिंशाः ।। उत्तरे भात उत्तर पानः उत्तर सत्वानः यस्काम इदं जुहोति तन्मे समृद्धधतां ॥ वयं स्याम पतयो र. यीणां ।। भूर्भुवः स्वः स्वाहा अखाय फरिस्येवं पूर्वोक्तया अस्त्रमुद्रपा अन्य सेदि. ति ॥ तदेतदनुपपन्नं ॥ "अपातः शतरुद्रियं जुहोति" इत्यादिकया पष्ठिश्च हवे श्रीणि च शतान्येच्छतरुदिपमय त्रिंशद पंचविंशदित्यन्तया शतपयश्रुत्या शतक. द्रियहोमसाधनत्वादुपचारत्या शतरुद्रियशन्देन रौद्राध्यापस्पैवोक्तेः । यतु नानि. केनामीप्रकरणे त्वमग्ने छ इति शतरुद्रियस्य समिति सिरीयश्रुत्या वसग्ने .

·(३३५) "रुद्र इत्यनुवाकस्य शतरुद्रियमंत्रस्वमुक्तं तत्साहश्यवाविलाशदश्रवगागौण ॥ नचात्र गौणग्रहणे प्रमाणपस्ति । तस्माद्रौद्राध्याये नैवात्रन्यास इति युक्तं ॥ महार्णवकार- स्तु भ्रांत एवेति ॥ तैत्तिरियैरपि रौद्राध्याये नैवानन्यास' कार्य इत्युक्तं शान्तिरत्ने कमलाकरभट्टपादैः॥ इति पंचमो न्यासः॥ ॥ अथाष्टांगप्रणामः॥ वक्ष्यमाणमंत्रैरष्टांगपणामः ।। सच मंत्रपाठमात्रेणैव निवर्त्य सेन ॥ पद्भ्यां क- राभ्यां जानुभ्यां शिरसा चोरसा तया ।। मनसा वचसा दृष्टया प्रणामोऽष्टांग उ. च्यते ।। इति वाक्योक्तेनाष्टांगमणामः ॥ तत्र मंत्राः॥ हिरण्यगर्भ० हिरण्यगर्भऋपिः त्रिष्टुप् छंदः कोदेवता॥ ब्रह्मयज्ञानं० प्रजापविकपिः त्रिष्टुप् छंदः आदित्यो देवता।। महीयो० मेधातिथिऋषिः गायत्रीछंदः धावापृथिवीदेवता ॥ उपश्वासय० वायुर्भा- रद्वाजऋपिः त्रिषुप् छंदः दुंदुभिर्देवता ॥ अग्नेनय० अगस्त्यऋपिः त्रिष्टुप् छंदः अग्निर्देवता सर्वेपामष्टांगनमस्कारे विनियोगः ॥ ॐ हिरण्यगर्भः सम० ॥१॥ *य: प्राणतः ॥२॥ ॐ ब्रह्मयज्ञानं० ॥ ॐ महीयो० ॥४॥ ॐ उपश्वासय० ॥५॥ ॐ अग्नेनय० ॥६॥ ॐ याते अग्ने यज्ञियातनूस्तनूस्तये शारोहात्मात्मानम् ॥ अच्छा- पनि कण्वन्नस्येनर्या पुरूणि ॥ यशो भूत्वा यज्ञमासीद् स्वां योनि जातवेदो भुव- आजायमानः स य एहि ॥ ७ ॥ ॐ यथावः स्वाहाग्नयैदाशेमपरीभिधृतवद्भिय हव्यै ॥ तेभितो अमितैर्मदोभिः शतंपूर्मिरायसीभिर्निपाहि ॥८॥ इत्यष्टभित्रैरष्टांग- प्रणामो महार्णवकृता उक्तः ॥ नारायणभट्टपद्धतौ तु अष्टांगमणामे उक्तानेव सप्त- मंत्रान् उपविन्यस्य अष्टमस्य यथावः स्वाहामय इत्यस्य मंत्रस्य स्थाने ॥ ॐ इम यम मतस्तरं माहिसीदां गिरोभिः पितृभिः संविदानः || आत्वामंत्राः कविशस्ता . वहत्येनाराजन इविपामादयस्व ॥ इत्ययं मंत्र उक्तः ॥ इति ।। ॥ अथ श्रीरुद्रपूजनप्रयोगः॥ तत्रादौ आत्मानं रुद्ररूपेण ध्यायेत् ॥ शुद्धस्फटिकसंकाशं त्रिनेत्रं पंचवक्त्रक। . गंगाधरं दशभुज सर्वाभरणभूपित ॥ नीलग्रीवं शशांकांक नागयज्ञोपवीतिनं ॥ ध्या- घरपरिधान व्यापचमोत्तरीयकं । कमहत्वक्षमूत्राभ्यामन्वितं शूलपाणिनं ॥ ज्व- लन्त पिंगलजटाजूटमुद्योतकारिणं ॥ अमृतेनाप्लुतं दृष्टमुमादेहापारिणं ॥ दिव्य. सिंहासनासिनं दिव्यभोगसमन्वित ॥ दिग्देवतासमायुक्तं सुरासुरनमस्कृतं ॥ नित्यं च शाश्वतं शुदं ध्रुवमक्षरमव्ययं ॥ सर्वव्यापीनमीशानरुद्रं वै विश्वरूपिणं ॥ एवं यात्वा द्विनः सम्यक् ततो यानमारमेत् ॥ इत्यमात्मानं श्रीरुद्ररूपं ध्यावा -अपरंदे ·.. अपारंभो होमस्टे होमारंभा कर्तव्यः। अत्र यजनपदार्यस्य जपपू माहोमवेति त्रिवि घस्प महार्णवकारादिभिनिरुक्तस्य जपहोमार्चनविधिमिति सूत्रमूलकत्तात् बौधायन- मते जपहोमयोः पूना नास्त्येव ॥ वृहत्पराशरेण तु संपध्वस्तान्तरायः सन् ततो यन- नमारभेदिति यजनमुपक्रम्य अनुगुप्ते च लिप्त मुदेशे गोचर्मपात्रके त स्थंडिलेंभुज- मालिख्य शुभैः क्षालिततदुलैः । तत्र पूनादिकं कुच्छिंभवायेति मंत्रतः ॥ इत्या- दिना पूजायाः विधानात् श्रीरुद्रपूजनमेव यजनमित्युक्तं ॥ अतय सामानं श्रीरुद्र- रूपेण ध्यात्वा श्रीरुद्रपूजन कर्तव्यं तच्च समाचारानुसारदेवयाज्ञिकादिभिरुक्तमेयो- उपते ॥ मानो महान्तमित्यस्य कुत्सपिः जगतीछंदः एको रुद्रो देवता सिद्धमंत्रस्मरणे विनियोगः ॥ ॐ मानो महान्त इति सिद्धमंत्रस्मरण ॥ नमः शंभवाय० परमेष्टीऋपिः । अत्र सप्ताक्षराणां यजुरुष्णिक छंदः पडक्षराणां यजु- गायत्रीछंदः शंभवादयो मंत्रावगता अन्यतरतो नमस्कारा बहवो रुद्रा देवता स्थंडिलपूजने विनियोगः ॥ ॐ नमः शंभवाय० स्पंडिलपूजन ।। भरसीत्यस्य • मजापतिऋपिः प्रस्तारपंक्तिश्छंदः स्वकीयमातृकादेवता क्षेत्रशुद्धौ विनियोगः ॥ ॐ भूरसि० भूमिस्पर्शन ॥ इदमेव क्षेत्रशुद्धिकरणं आपो अस्मान् यात प्रजापति ऋपि अत्यष्टीछंदः आपो देवता अपां स्मरणे ॥ॐ मापो अस्मान् कपडली. देव- पूनार्थमपां स्मरणं । तत्पुरुपायेत्यस्य तत्पुरुप *पिः गायत्री छंदः रुद्रो देववा अ. पंपूरणे० ॥ ॐ तत्पुरुपाय० संभृतादिर्यपूरणं ॥ नमः शंभवाय० अघोंदकेन पू. जासंभारान मोक्षयेत् ॥ अथ विशाले ताम्रपात्रे वक्ष्यमाणं यंत्रं गंवादिना विलिख्य प्रावस्थापितकादशकलशेभ्यः पश्चिमदिशि गोमयापलिप्सायां भूमौ पंचवर्गीस्तंदुलैया विरचिताप्टदले कमलकर्णिकायां विधिना स्थापितकमशोपरि निहिते पिघानपाने तानपात्रं निदध्यात् ।। यंत्र तु चतुर्विधमुक्तं ग्रंयेपु ।। सबने पीठे पट्टे वा मंडले वा गंधादिना सकणिकमतपत्रं पधं विलिरुप तद्वाह्ये चारोपशोभितं चतुरस्र लिखे- दिति परशुरामोक्त एक मकारः ॥ दुल सकर्णिकमष्टपत्रं परमात्रमेव लिखेदिति देवयाशिक धृतवृहत्पराशरस्मृतिपागनुसारी द्वितीयः ॥ सकर्णिकमष्टपत्रं पद्ममात्र- मेव तंडुलविलिख्य तन्मध्ये दशाक्षरं मंत्रमधिकं लिखेदिति निर्णयसिंधुतबृहस्प- राशरस्मृतिपागनुसारी तृतीयः॥ स्कान्दोक्तयंत्रलेखन चतुर्यः । वास्तवं तु स्का- दोक्तपत्र होमांगमेव येति नेह तत्कार्य ।। एवं च स्कान्दोक्तावरणपूमापि होमांग- यंत्रपूनापामेव भवति ॥ परशुरामोक्तं यत्र तु वृहत्पराशरस्मृतिविरुद्धमिति वृदत्य- राशरोक्तमेव यंत्र पूजायंत्रमित्येवदेव कार्य ॥ नमः खुत्याय० परमेष्टी ऋपिः ॥ अत्र पक्षराणां यजुर्गायत्री उंद चतुरसराणां देवी वृहतीछंदः ॥ सप्ताक्षरस्य .यजुरुष्णि- . .

·अप्णिफ्छेद ॥ पंचारक्षरस्य दैवी पंक्तिछंदः। सुत्यादयो मंत्रवर्णावगता बहवो मुद्रा देवता पीठकल्पने विनियोगः ॐ नमः खुत्पाय. रत्नखचितसुवर्णमयपीठकल्पनं ॥ ॥ अथ पीठपूजा ॥ अक्षतैः पुष्पैर्वा पीठपूजनं कुर्यात् ॥ पीठस्याधोभागे ॥ ॐ आधारशक्तये. कूय० अनन्ताय० वराहाय० पृथिव्यै० विचित्रदिव्यरत्नमंडपाय० ॥ मंडपपरि- तः॥ ॐ कल्पवृक्षेभ्यो० सुवर्णपेदिकाय० रनसिंहासनाय० ॥ एभिमत्ररुपयुपरि- पूजा ॥ अथ सिंहासनपादेषु ॥ ॐ धर्माय० इत्याग्नेयां ॥ ॐ ज्ञानाय० इति नै- त्यां ॥ ॐ वैराग्याय० इति वायग्यां ॥ ॐ ऐश्वर्याय० ईशान्यां ॥ अधर्माय० पू. वस्यां ।। अज्ञानाय० दक्षिणम्यां ।। अवैराग्याय० पश्चिमायां ॥ अनैश्वर्याय० उ. तरस्यां ॥ सिंहासनोपरि ॥ तल्पाकारायानन्ताय० पमाय० आनंदकन्दाय० संवि. नालाय० प्रकृतिमयपत्रेभ्यो विकारमयकैसरेभ्यो० पंचाशद्वर्णायकर्णिकाय० ॥ अथ पादलकेसरकणिकास्वर्चनं ॥ अं सत्वाय. पद्मदलेपु ॥ रजसे० केसरेषु ॥ तं तमसे० कर्णिकासु ॥ एवं प्रतित्रिकं सर्वत्र ॥ अं द्वादशकलात्मने सूर्यमंडलाय ॐ पोडशकलात्मने सोममंडलाय मं दशकलात्मने वन्हिमंडलाय० ॥३॥ अंब्र. हमणे० विष्णवे० मं महेश्वराय० ॥३॥ अं आत्मने. उं अन्तरात्मने० पं पर- मात्मने ॥३॥ ज्ञानात्मने इति सर्वपदाचन ॥ स्वाग्रतः पद्मपत्रेषु || वामायै० ज्ये. पायै० रौ . काल्यै० कलविकरण्यै० बलविकरण्यै वलप्रमथिन्यै० सर्वभूतदम- न्य० ॥८॥ इत्यष्टौ शक्तीः संपूज्य ॥ ॐ मनोन्मन्यैः इति कर्णिकायां पूजन ।। ॐ नमो भगवते सकलगुणात्मशक्तियुतायानन्ताय योगपीगत्मने नम इति फर्णि. कायां पुष्पांजलि दद्यात् ॥ एवं पीठं समभ्यय यंत्रमध्ये स्नानाग्रुपचारैः पूज- नार्थ नामद (नर्मदेश्वर) मन्यद्वा शिवलिंग धातुमयीं शैवी प्रतिमा वा प्रतिष्ठाप्पारा- हनं कुर्यात् ॥ तद्यथा ॥ ॐ आत्वा वहंतु हृदयः सचेततः श्वेतैरभैः सह केतुमद्भिः॥ वाताजवैबलमद्भिर्मनोजवैरायाहि शीघ्रं मम इव्याय शवोंम् ॥ हूयन्तां देवानामृपोणां मनुष्याणां च सर्वशः ॥ सहस्त्राक्षं विरूपाक्ष महादेवं शिवमावाहयामीति मंत्रेण श्वेत- पर्वतमस्तकात्सर्यमंडलाच हुत्फमलाद्वा दीपादीपान्तरमिव निर्गत दक्षिणनासापुटेनां- जलिम्थपुष्पे स्वागतं देवं विभाव्य शिवलिंगादावंजलिथपुष्पप्रक्षेपेग शिवं तेजोरूपं लिंगादौ संक्रान्तमिति भावनया.आवाहनं ॥ वाणलिंगे गल्लकी समुद्भुतशिवनाभि- लिंगे च नावाहन कित्वावाहनमंत्रेणावाहनस्थापनापन्नं पुष्पांजलिदानपात्रमिति विशेषः ॥ अथ देवन्यासः॥ तत्रादौ देवमूर्वि दशासरन्यासः ॥ ॐ नमः ॐ नमः मोनमः नमः गंनमः धनमः नमः नमः द्रानमः यनमः ॥१०॥ इति दशाक्षरन्यासः।। सद्योजातमित्या. ४३ ·दिना देवस्य पश्चिमादिवक्त्रेषु न्यासः॥ ॐ सयोजात पश्चिमवक्त्रे ॥ वामदेवाय० उत्तरववन्ने ॥ अघोरेभ्य दक्षिणक्ने ॥ तत्पुरुषाय० पूर्ववक्त्रे ॥ ईशानः सर्ववि. द्यानां उर्ववक्त्रे ।। इति ॥ " अथावाहनादिपूजनं " नमस्ते रुद्रमन्यव इत्यस्य परमेष्टीऋषिः गायत्री. छंदः एको रुद्रो देवता आवाइने विनि० ॥ ॐ नमस्ते० आवाहनं दद्यात् ॥ याते रुद्र० परमेष्टी ऋषिः अनुष्टुप छंदः एको रुद्रो देवता उपवेशने० ॥ ॐ याते रुद्र शिवातनूरपोरा० मंत्रान्ते भगवन्तं रुद्रमुपयेशयामि ॥ यामिपु० परमेष्टीऋपिः अनु- घटुपछंदा एको रुद्रो देवता मेखलानियोजने ॥ * यामिपुं० मंत्रान्ते मेखलां नि- योजयामीति कटयां कटिसूबनियोजन ॥ शिवेन वचसा० परमेष्टीऋषिः अनुष्टुप् छंदः एकोरुद्रोदेवता वासः समर्पणे० ।। ॐ शिवेन वचसा० परिधानीयवासः सम- र्पण। अध्यवोचदधि० परमेष्टी ऋपिः अनुष्टुप् छंदः एको रुद्रो देवता अधिवासने०॥ ॐ अध्यवोचदधि० अधिवासः उत्तरीयं वासोधिवासः। असौ यस्तानो परमेष्टी- ऋपि: पंक्तिछंदः एकोरुद्रोदेवता देवतान्यासे०॥ ॐ असौ यस्ताम्र० देवतान्यासः॥ ॐ असौ योवसर्पतीत्यस्य परमेष्टीऋपि: पंक्तिश्छंदः एकोरुद्रो देवता उपसर्पणे वि. नियोगः ॥ असौयोवसर्पति देवसमीपोपसर्पण ॥ नमोस्तु नीलग्रीवाय. परमेष्टी ऋषिः अनुष्टुप छंदः एको रुद्रो देवता पाचदाने विनियोगः ॥ ॐ नमोस्तु नील- ग्रोवाय० मंत्राने भगवते रुद्राय० पाय सम० ॥ तत्पुरुषायेत्पस्प तत्पुरुपऋपिः गायत्रीछंदः रुद्रोदेवता अपदाने० ॥ ॐ तत्पूरुपाय विद्महे भगवते रुद्रायः अर्थ समः ॥ भूरसी० प्रजापतिऋषिः मस्तारपंक्तिश्छंदः स्वयमावणादेवता आचमने० ॥ ॐ भूरसिक आचपनं सम० ॥ अथ स्नानपीठे देवमुपवेश्य पंचामृतैः पृथक् पृथक् स्थापन । तया ॥ पयः पृथिव्यां० कुशोधानाकपिः विरानुष्टुप् छदः रुद्रो. देवता पयता स्नपने विनियोगः ॥ ॐ पयः पृपिन्यां० भगवन्तं रुद्रं पपता स्नय- मामि सदशि कप बापटेक्सपिः अनुष्टुपछंदः बोदेवता दश स्नस्ने । ॐ दधिकाण भगवन्तं द दध्ना स्नपयामि ।। मधुमाता इति हचस्प गौतम्- ऋषि: गायत्रीछंदः रुद्रोदेवता मधुना स्नपने० ॥ ॐ मधुमाता. भगवन्तं रुद्रं म. धुना नपयामि ॥ घृतं घृतपावान० प्रजापतिऋषिः ऋचा पंक्तिः रुद्रोदेवता घृतेन स्नपने० 10॥ ॐ घृतंघृतपावान० भगवन्तं रुद्रं धृतेन स्नपयामि ॥ अपारसं० इन्द्रा बृहस्पतिऋषिः अनुष्टुप्छंदः रसोदेवता शरया स्नपने० ॥ अपारसमित्यादिना गृहाम्युत्तममित्पन्न भगवन्तं रुद्रं शर्करया स्नपयामि ॥ पपः पृथिव्यां पयता ॥ दधिक्राव्ण ऋचा दधि ॥ मधुबाला मधुस्नान । घृतंघृतकचात । अपारस शर्क- रया स्नानं देवस्पत्येसि बारिणा इति परशुरामोक्तः। क्षीरादिस्नपनेऽयं कमउक्तः ॥

·अन्यस्तु दमा स्नानानन्तरं घृतेन स्नपनं ततो मधुनेति क्रम उक्तः ॥ ॐ देवस्यस्थे- स्यादिकरभिपिंचामीत्यन्त सिभिर्मारिणा स्नपने ॥ नमस्ते रुद्रेत्पाघटानां परमेटी. ऋपिः : आघाया गायत्रीछंदः तिसृणामनुष्टुप छंदः विसृणां पंक्तिछंदः अष्टम्या अनुष्टुप् छंदः सर्वासामेको रुद्रो देवता फलशैः स्नपने०॥ ॐ नमस्ते रुद्रेत्यादिभिः ऋग्मिा प्रत्यूचकैन कलशेन स्नपनं ॥ मानस्तोक० कृत्सकपिः जगतीछेदः एकोस्ट्रो देवता स्नपने० ॥ मानस्तोक इति स्नपनं ॥ ॐ भूरसीत्याचमनं ॥ प्रमुंच धन्वन० परमेष्टीऋपि: अनुष्टुप् छंदः एकोन्द्रोदेवता कौपीनदाने० ॥ ॐ प्रच पत्र कौपीनदानं अंगमोंछनार्थ वासः कौपीनं ॥ इति ।। ॥ अथावाहनादिसतमुद्राप्रदर्शनम् ॥ तनत्यं प्रयोगः ॥ पुष्पपूर्णांजलि देवाग्रे दर्शयन् देव त्वं स्वाहितो भवि युदन् पुष्पांजलिं देवमूनि मक्षिपेदित्यावाहनं ॥१॥ देव तं मुमतिष्ठितो भवेति स्थापन||२|| देवत्वं सन्निहितो भोति सन्निधानं ॥३॥ देवत्वं संनिरुद्धो भवेति सन्निरोपः ॥४॥ द करेण देव स्पृशन् ॥ ॐ ॐ हृदयाय नमः नं शिरसे स्वाहा ।। मों शिखायै व. पट् ॥ 5 कवचाय हुँ । द्रा नेत्रत्रयाय वौपट ॥ यं अस्त्राय फट । इत्येवं देवे पह- गन्यासं कृत्वा देवत्वं सफलीकतो भवेति सफलीकरण ॥५॥ देव त्वमवगुंठितो मवे. त्यवगुंठनं ॥६॥ देवत्वं प्रसन्नो भवेत्यमृतीकरणं ॥७॥ इति ।। "विश्यं धनुरित्यस्य"-परमेष्टी ऋपिः अनुष्टुपछंदः पकोरुद्रोदेवता कपर्दी- पंधने विनियोगः ॥ ॐ विज्यं धनुरिति मंत्रान्ते कपर्दै बंधयामीति भावनया कप. बंधनं ॥ मानो महान्त० द्वयो कुरसमपिः जगतीउंदः एकोन्द्रोदेवता देवस्थ सि. हासनोपरि स्थापने०॥ॐ मानो महान्तमिति द्वाभ्यां स्नानपीठात्पूर्वपूजितपीठे दे- वस्थापनम्।। नमो हिरण्य पाहवे. परमेष्ट्री ऋषिः अत्रैकादशाक्षराणां यनुरनुष्टुप् ॥ दयाक्षरस्य यजु: पंक्तिरिति छंदांसि वस्त्रदाने० ॥ ॐ नमो हिरण्य बाहवे० . खदानं भूरसीत्याचमनं ॥ नमः शंभवाय. आभूपणं समर्पयामीति परशुरायः ॥ नमो घृष्णव परमेष्टी ऋषिः पडक्षरयोर्यजुर्गायत्री पंचाक्षरयोर्देवीपंक्तिः सताक्षराणां यजुरुष्णिक इति छंदासि बहवो रुदा देवता उपवीतदाने० ॥ नमो घृष्णवे. उप. चीतदानं ॥ भूरसीत्याचपनं ॥ यातैदेसिक चतुष्कस्य परमेष्टी पिः अनुष्टाछंदः ।। एको रुद्रो देवता अनसमर्पणे । तया च नमोपृष्णवे० इत्यस्य पूर्ववत् ऋष्यादिक स्मृत्वा अखसमर्पण० ॥ ॐ यातेदेति चतुष्केन ॐ नमो घृष्णवे० चैत्यतेन भन. समर्पणं ।। नमःश्वभ्य परमेष्टी ऋषिः अत्र चतुरसरयोदेवी बृहती अष्टाक्षरयोर्यजु. गायत्री पदका पादयो रुद्रा देवता गंवदाने० ॥ ॐ नमः वभ्या इति कनिष्ठिकया गंवदानं नमः पार्याय० परमेष्टीपिः अत्रापि पडसराणां यजुर्गायत्री पंचाक्षर ·(३४० स्य दैवीपंक्तिः अष्टाक्षरस्य यजुरनुष्टुप् चतुरसयोर्दैवी बृहती बहवः पार्यादयो दा देवता पुप्पदाने० ॥ नमः पार्याय० पुग्पदान ॥ नम आशंब० परमेष्टी ऋषिः अत्र पडक्षराणां यजुर्गायत्री पंचाक्षरस्य दैवीपंक्तिः नवाक्षरस्य यजुर्वृहती सप्तासरस्य य- जुरुष्णिक चतुरक्षस्य दैवीवृहती वह आश्चादयो देवता दीपदाने ।। ॐ नम आ. शव दीपदानं ।। नमो ज्येष्टायः परमेष्टो ऋपिः पडक्षरस्य यजुर्गायत्री पंचाक्षरस्य देवीपंक्तिः सप्ताक्षराणां यजुरुष्णिक चतुरक्षरस्य दैवी बृहती ज्येष्टादयो वहतो रुद्रा देवता नैवेद्यदाने विनि० ॥ ॐ नमो ज्येष्टायेति नैवेद्यदानं ॥ ॐ भूरसीत्याचमनं।। नमः शंभवायेत्यस्य ऋष्यादिकं माग्वत् स्मृत्वा तांबूलं समर्पयेत् ॥ नमो धृष्णवेत्य. स्य प्रागवत् ऋष्यादिकं स्मृत्वा आरात्रिक कुर्यात एपते इत्यनयोः प्रजापतित्रपिः सापयक्तिर्यजुर्जगती छंदांसि रुटो देवता प्रदक्षिणीकरणे॥ॐ एपते. प्रदक्षि- गा ॥ नमोस्तु रुद्रेभ्य० तिरपा परमेष्टीऋषिः धृतिछदः बहवो रुद्रा देवता नम. स्कारे॥ॐ नमोस्तु रुद्रेभ्यः इति तिरमिनपस्कारः ॥ नमः शंभवायेति ल. लाटे शुक्लतंदुलैः पूजनमिति विशेषः ।। ॥ अथ सामान्यपंचवक्त्रपूजा ॥ सद्योजातो व्यमिमीत० जमदग्निऋपिः विष्टुप छंदः स्वाहाकृतिर्देवता पश्चिम- पपत्रपूजने विनियोगः । * सद्योजातो ब्यमिमीतेति मंत्रान्ते सयोजाताय पथिमव- फायनम इति गंधादिभिः सिताक्षत वेतपुष्पैश्च प्रतीच्या पश्चिमवक्त्रपूजन ॥२॥ वाममद्य० भरद्वाजऋपिः त्रिष्टुपछंदः सवितादेवता उत्तरवक्त्रपूजने विनि० ।। ॐ वाममधसवितुरिति मंत्रान्ते वामदेवायो तरवक्त्राय० गंधादिभिस्तुकप्तीशतपत्रयोदी- च्यामुत्तरवक्त्रपूजनं ॥२॥ याते रुद्र शिवातनु० परमेष्टीऋषि अनुष्टुप् छंदः एको. रुद्रो देवता दक्षिणवकापूनने० ॥ ॐ पाते रुद्र शिवातनूरपोरेति मंत्रान्ते अयोराय दक्षिणाय नम इति गंयादिभिर्नीलाम्जै० करवीरेश्च दक्षिणस्यां दक्षिणवक्त्रपूज. नं ॥३॥ तत्पुरुपमित्यस्य नारायणपुरुपऋपिः अनुष्टुपछंद जगबीजपुरुषोदेवता पूर्ववक्त्रपूजने० ॥ ॐ तत्पुरुषमिति मंत्रान्ते तत्पुरुपाय पूर्ववत्राय० गंधादिमिर्द वकिपिंथ माच्या पूर्ववकापूजन ॥४॥ तपीशानमित्पस्प गौतमनापिः जगती. छंदः ईशानो देवता अवचत्रपूजनेॐ तमीशान० इत्यस्यान्ते ईशानायोर्धव- पत्रायः गंयादिभिविल्कः फनकपुष्पैश्चोर्ध्वमूर्खवयत्रपूजनं ॥५॥ इति।। ॥ अथ पश्चिमवश्नपूजा ॥ सोनातमित्यस्य सयोनातलपिः बिष्टुप् छदः सद्योजातो देवता भतवणे इंसवाहनं पृथिवीतत्व पश्चिम नमस्कारे विनियोगः ॥ * सद्योजातं माद्यामि ·सद्योजाताय वैनमः ॥ भये भवेनातिभवे भवस्वमां भवोद्भवाय नमः ।। मंत्रस्यान्ते सद्योजाताय श्वेतवर्णाय हंसवाहनाय पश्चिमवक्त्राय पृथिवीतत्वाय सृष्टिरूमात्मने व्र. हाणे नमो हा इति प्रणम्य ॥ धनुर्वाणमुद्रामदर्शनं सद्योजातमित्पस्य ऋष्यादिक भागवत् स्मृत्वा पश्चिमवक्त्रपूजने विनियोगः ।। ॐ सद्योजातमित्यस्यान्ते सधोना- चाय श्वेतवर्णाय हंसवाहनाय पश्चिमवक्त्राय नम इति गंधादिभिः पूर्णनं ॥ ततः फळापूजन ।। * ध्य० सिध्यै० धृत्य लक्ष्यै० मेवायै० कान्त्यै० स्वधाय० प्रभाय० ॥८॥ सद्योजात कला होता अष्टौ च परिकीर्तिता । श्वेताक्षतैः श्वेतपुष्पैः पूजयेदंसवाइनं ॥ सिद्धयन्ति सर्वकार्याणि पूजनेन न संशयः ॥ ध्यान ॥ मा. लेयामलबिंदुकुंदधवलं गोक्षीरफेनप्रो भसागमनंगदेहदहन बागवकीलोचनं ॥ ब्रह्मेन्द्रादिमरुद्गणैः स्तुतिपरैरभ्यर्चित योगिभिदेहं सकलं फलंकरहितं स्याणो- र्मुखं पश्चिमं ॥१॥ इति ॥ ॥ अथोत्तरवक्त्रपूजा ॥ वामदेवायेत्यस्य वामदेवमपिः जगतीछंदा विष्णुर्देवता कृष्णवर्ण गरुडवाहन आपस्तत्वं उत्तरवक्त्रनमस्कारे विनियोगः ॥ वामदेवाय नमो ज्येष्ठाय नमः श्रेष्ठाय नमो रुद्राय कालाय नमः कलविकरणाय नमो बलविकरणायनमो बलायनमो बल. प्रमथनाय नमः सर्वभूतदमनाय नमो मनोन्मनाय नमः इति ॥ मंत्रस्यान्तै वाम- देवाय कृष्णवर्णाय गरुडवाहनाय उत्तरवक्त्राय आपस्तत्वाय अमृतरूपात्मने विष्णये नमो ही इति प्रणम्य पद्ममुद्रां प्रदर्शनं ॥ वामदेवायेत्पस्य पावत् ऋष्यादिकं स्मृत्वा उचरवक्त्रपूजने०॥ वामदेवाय० कृष्णवर्णाय गरुडवाहनायोचरंवायाय नम इति गंधादिभिः पूजनं ॥ कलापूजनं ॥ * रजसे० रसायै० रत्यै० पारयायैः कामाय. संजीवन्यैः प्रियायै० बुद्धय० क्रियायै० धाव्यै० भ्रामिण्यै० मोहिन्यै० वराय ॥ १३ ॥ वामदेवकला खेतास्त्रयोदश वरानने । तुलसीशतपत्रैश्च पूजयेद्गरुडासनं ।। सर्वदोपविनाशेन माप्नोति श्रेयसंपदं ॥ ध्यान ॥ गौर कुंकुमपिंगलं मुतिलकं व्या- पांडगंडस्थलं भ्रूविक्षेपकटाक्षविक्षणलसत्संसक्तकर्णोत्पलं ॥ स्निग्धं विचफळाधर महसितं नीलालकालं कृतं वंदै पूर्णशशांकमंडलनिभं करन इरस्योचरं ।। इति।। ॥ अथ दक्षिणवक्त्रपूजा ॥ अधोरेभ्य इत्यस्य अघोरऋषिः अनुष्टुपछंदः रुद्रोदेवता नीलवर्ण कूर्मवाहन तेजस्तत्वं दक्षिणवत्रनमस्कारे विनियोगः ॥ अघोरेभ्योषधोरेभ्योघोरघोरतरेभ्यः॥ सर्वेभ्यः सर्वसर्वेभ्यो नमस्ते मस्तु रुद्ररूपेभ्या ॥ इति मंत्रस्यान्ते अघोराय नीलव यि कुर्मवाहनाय दक्षिणवक्त्राय तैजस्तत्वाय विश्वरूपात्मने कालामिरुद्राय नमो हुँ ० ·. (३४) इति प्रणम्य ज्ञानमुद्रां प्रदर्शनं ॥ अघोरेम्प इत्यस्य माग्वत् ऋष्पादिकं स्मृता दक्षिणवक्त्रपूजने० ॥ ॐ अघोरेभ्य इत्यस्यान्ते अयोराय नीलवर्णाय कूर्मवाहनाय दक्षिणवत्राय नम इति गंयादिभिः पूजन ॥ कलापूननं ॐ तमसे मोहायैः क्षमाय० निद्राय व्याधये० मृत्युरूपायै क्षुधाय उपाय॥८॥ नीलोत्पलैः करवी- रेव पूजयेत् कूर्मवाहनं ।। सर्वावाधाविनाशाय ज्ञानमोक्षमसायकं ॥ ध्यान ।। का- लाभ्रभ्रमरांजनाचकनिभं व्याठचर्पिगेक्षणं खन्डेन्दुदयमिश्रितांशुदशन मोद्भिन्नदष्ट्रां कुरं । सर्पमोतकपालशक्तिसकलं व्याकीर्णतच्छेखरं दे दक्षिणमीश्वरस्य कुटि. के भ्रूभंगरौद्रं मुखं ॥३॥ इति ॥ ॥ अथ पूर्ववक्त्रपूजा ॥ तत्पुरुषायस्पस्य वत्पुरुष ऋपिः गायत्रीछंदः रुद्रो देवता पीतवर्गमश्ववाहन वा- युस्तत्वं पूर्वपत्रनमस्कारे० ॥ॐ तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि तन्नो दः प्रचोदयात् ॥ इति मंत्रस्यान्ते तत्पुरुषाय पीतवर्णाय अश्ववाहनाय पूर्ववक्त्राय चा- पुस्तत्वाप चैतन्यात्मने आदित्याय नमो हैं इति प्रणम्प कवच मुद्रा प्रदर्शयेत् ।। तत्पुरुषायैत्यस्य ऋष्यादिकं स्मृत्वा पूर्ववक्त्रपूजने ॥ ॐ तत्पुरुषाय० इति मंत्र- स्पान्ते तत्पुरुषाय पीतवर्णायाश्चवाइनाय पूर्ववत्राय नम इति गंगादिभिः पूजन। फलापूजनं ॥ ॐ निवृत्त्यै० मतिष्ठायै विद्यापै० शान्त्यैः ॥४॥ दुर्वांकुरैरकपुष्प पूजयेदवकाइन ॥ आयुष्य बदते तत्र विशिष्टफलदायकम् ॥ ध्यान । संवानि- तडित्मततकनकपपद्धितेजोरुगं गंभीरस्मृतिनिःसतोमिदशनपोद्भासिताम्रापरं ॥ बा- लेन्दुातिलोलपिंगळजटाभररसपोरगं बन्दे सिद्धसुरासुरेन्द्रनमितं पूर्व मुखं शूलिनः ॥ ४॥ इति॥ ॥ अथोर्चवक्त्रपूजा॥ ईशान इत्यस्य ईशानऋषिः अनुष्टुपछंदः रुद्रोदेवता गोतीरवर्ण रूपमवाहन आकाशतत्त्वं ऊर्चवक्त्रनमस्कारे विनियोगः ॥ ॐ ईशानः सर्वविधानामीश्वरः सर्व भूतानां ब्रह्माधिपतिर्ब्रह्मा शिवो मे अस्तु सदा शिवोम्।। ॐ ईशानः सर्वविद्याना- मित्यस्यान्ते इशानाय गोक्षीरवर्णाय पभवाइनाय ऊर्ध्वक्त्राय आकाशतचाय सर्वव्यापकात्मने हों इति प्रणम्य ज्ञानमुद्रामदर्शनं ॥ ईशान इत्यस्य ऋष्यादिकं स्पृ. स्वा अर्धवक्त्रपूजने ॥ ॐ ईशान इत्यस्यान्वे गोतीरवय वृपभवाहनायो पत्राय नम इति गंपादिभिः पूजन ॥ कलापूजनं ॥ शशिन्यै० अंगदाये० ज्ये- छाये मरीच्यै० झानिन्य० ॥५॥ ईशानस्य कलाप्रेताः निरंजनपदानुगा॥ सईसेति यो बयान हंसो नाम सदाशिवः ॥ विरः कनकपुष्पैश्च अन्यनुपस्निया ॥ .

·. " (३४३) जनीय प्रयत्नेन सौख्यमोक्षपसापकं ॥ ध्यान व्यक्ताव्यक्तगुणोचरं मुबदन परनि शत्तत्वाधिक तामादुत्तरतत्वमक्षयमिति ध्येयं सदा योगिपिः ॥ वंदे तामसमितेन ममसा सूक्ष्मातिसूक्ष्म परं गान्त पंचममीश्वरस्य वदनं ख व्यापि तेजोमयम् इति।। अथ देववामभागे पार्वतीपूजनं"-ॐ नमो भगवत्ये उमादेव्यैः पार्वत्यै० गोर्य० कालिय० कोटय विश्वयारिण्य० * होनमः गंगादेव्पै० गंगादेव्यै विमचय० ॥इति। "अकादशरुद्रपूजन-ॐ अपोरायः पशुपतये० शय विरूपाक्षाय० पि. श्वरूपिणे० यंयफाप० फपदिने भैरवाय शूलपाणये ईशानाय० मद्देवाय०॥१२॥ अय शक्तिपूजन "-तत्र कामस्याष्टदलेपु मागादिक्रमेण पूजन ॥ ॐ 3- मायै०फरमियाय गोय. पार्वत्यैः कालिन्य फोटर्य विधारिण्य० गंगापे० ॥ ८॥ इत्यष्टौ शक्तयः ॥ ततो गणपतिपूननं ॥ तत्रोत्तरतः मयम पूजन ॥ * गणपतये० स्वामिकमारा-पा० पुष्पदन्ताय० फपर्दिने० भैरवाप० शूलपाणिने० ईश्वराय० इतीशान्यां ॥ नन्दिने० पूर्वस्पां । महाकालाय० इत्याग्नेयां । भृगिरि- टये० नैर्ऋत्यां ॥ ॐ वृषभाय० प्रतीच्यां ॥ मन्दाय० वायव्यां ॥ फदिने च. दिने धनाध्यक्षाय० इत्युदीच्यां ॥ ततो दिक्पालपूननं ॥ ययोक्तं आदित्यादिन- हाणां च ॥ॐ नमो भगवते रुद्रायेत्यनेन मंत्रेण पुष्पांजलित्रपदानं ।। ॐ नमोगह- भयो० ॥ ॐ त्र्यंबकं यमामहे ॥ ॐ नमस्ते अस्तु भगवन् विश्वधराय महादे- चाय पंचकाय त्रिपुरान्तकाय विकालाग्निरुवाय नीलकंठाय सर्वेश्वराय सदाशिवाय श्री महादेवाय नम इति ॥ साम्राज्यं भोज्यं स्वाराज्यं राज्यं पारमेष्टधं राज्य महाराज्यमाधिपत्यमयं समुद्रपर्पताया एकरादिति ॥ राजाधिरामाय प्रसन साहिने नमो वयं वैश्ववणाप कुर्महे ॥ समे फामाकामझामाय मयं ।। कामेश्वरो वैश्रवणो द- दातु ॥ कुबेराय महाराजाय नम इति ॥ एमिर्मत्रः सद्योजातं प्रपयामीत्येवमादिमिः पंचभिश्व समाचारात्मत्येकं पुष्पांजलिदानं ॥ * एपते रुद्रमाग इति मुद्रापद- नं ॥ इषुमुद्रा लिंगमुद्रा त्रिशूलमुद्रा फालकणांमुद्रा योनिमुद्रा धेनुमृद्रा ।। एवं देवं समभ्यर्य नपं वक्ष्यमाणेन कुर्यादिति ॥ इति श्रीरुद्रकलझुमे रुद्रपरिच्छेद देवपा. शिरुपदत्यनुसारी पंचांगदन्यासपूर्वकः थीरुद्रपूजनपकारः ॥ ॥ अथ वृहत्पराशरोक्तरुद्रपूजाप्रकारः ॥ अय काण्वमाध्यदिनादीनां वाजसनेयीनां पंचांगष्ट्रन्यासाश० रुद्रपूजनं च ॥ वृात्पराशरस्मृत्पनुसारेणानुष्ठेयत्वस्य निीतचा वृहत्पराशरस्मृतिविदितः पंचांग- स्द्राणां न्यासपूर्वक श्रीरधानननफार उच्यते ॥ तपादों ययाविधिस्नानन कुनस- ·(३४४) ध्योपासनेन कृतनावसध्यान्यतरमस्मत्रिपुंड्धारण रुद्राक्षधारणेन बद्धशिखिना यज्ञोपवीतिना सोत्तरीयेण सव्ये पाणौ कृतकृशोपग्रहेण दक्षिणे पाणौ घृतपवित्रेण य. थोक्ते गोमयलिप्ते गोचर्ममाने शुचौ देशे मागग्राणामुदगग्राणां वा त्रयाणां कुशानामा- स्तरणं तदुपरि यथाक्रामें व्याघ्रादिचर्मण उत्तरलोम्नः प्रागग्रीस्पास्तरणं ॥ तद- भावे श्वेतकंवलस्य त्रिककंवलस्य वा आसरणं ॥ तदुपरि मृदुवस्त्रस्य च ॥ पृथि स्वया० इति मन्त्रेण तत्रासने उद्दमुखेनैवोपवेशन।। अथ स्वामभागे अगोदककलश. स्थापन ॥ स्वदक्षिणभागे घंटापूनोपकरणानां स्थापनं ॥ पुरतो गंधादिपात्राणां ।। स्वपृष्टभागे करमक्षालनार्थपात्रस्य च ।। घृतदीपस्याभाये तिलतैलदीपस्य मज्चालन तता स्मातविधिनाचमनं ॥ त्रीन् प्राणायामान् कृत्वा निमात्रमणवोच्चारणं ।। ॐ गुरुभ्यो० श्रीगणेशाय लक्ष्मीनारायणाभ्यां० उमामहेश्वराभ्यां० इति प्रणम्य सुमुखश्चेत्यादिश्लोकपाठः ॥ दक्षिणहस्तैन ताम्रपात्रेण वा सकुशकुसुमपानला- दान ॥ देशकालौ संकीर्य पूर्वसंकल्पितामुकरद्रमध्ये एनाबद्दैकादशिनीज होमं वा करिष्येति संकल्पं यजमानः स्वकर्तृत्त्वे कुर्यात् ।। ऋत्विकर्तृकत्ये तु अ- सुकशर्मणो यजमानस्यानुसया यजमानसंकल्पितामुकदमध्ये एतावद्दैकादशिनी नपं होम वा करिष्यामि ॥ इति संकल्पमृत्विजः कुर्युः ॥ तत्रादौ न्यासः॥ तत्र तावत् छंदः पुरुषस्य पूर्वोक्तरीत्या शरीरे न्यासान कुर्यात् ॥ ततः पंचांगदाणां न्यासः ॥ मनोजूतिर्जूपतामित्यारभ्य मतिष्टेत्यन्तै हृदयाय नम इति हृदये ॥ अ. योध्यनिरिति शिरसे स्वाहा ॥ मूर्दान दिव इति मंत्रान्ते शिखायै वषदिति शि- खायां ॥ मर्माणिते. कवचाय हुं ॥ मानस्तोक० अखाय फडित्पत्रं ॥ सोय पंचांगन्यासः प्रथमः ॥ अथ द्वितीयो न्यासः ॥ याते शिवा० शिखायां ॥१॥ अस्मिन्मह० शिरसि ॥२॥ असंख्याता सहस्राणि ललाटे ॥शा व्यंबकमिति द्वौ मंत्रौ नेत्रयोः ॥४॥ मानस्तोक० नासिकायां ॥५)| अवतत्येति मुखे ॥६॥ नील. ग्रीवा शितिकंठा दिवं ।। ॐ नीलग्रीवा शितिकंठा शर्वा इति द्वौ मंत्री कंठे ॥७॥ नमस्त आयुधाय० प्रकोपयोणिबंधाकूर्परादयोमागे मोष्ट ॥ यतीर्थानिक इस्तयोः ॥९॥ नमो का किरिकेभ्य० हृदये ॥२०॥ नमो हिरण्यवाहवे० पृष्टानां पतये नम इति नाभौ ॥११॥इमा रुद्राय गुह्ये ॥१२॥मानो महान्त० ऊोः॥१॥ एपते रुद्र० जावोः ॥१४॥ अवरुद्र० जघयोः जानुगुल्फयोरंतरालं जंघयोः॥१५॥ अध्यवोच० 10 कवचाय हुँ ॥१६॥ नमो विलिने दुन्दुभ्याय च । हनन्याय चेत्यु. पकवचे ॥ कवचाद्विपरीतमुपकवचमिति महार्णवकारानुसारिणो विधानपारिजाता- दया सर्वे निघाः ॥ देवयाशिकादयः सर्वे पद्धतिकाराश्य। कवचोपरि कवच- ·(३४५) मुपकवच मित्यपरे ॥१७॥ नमोस्तु नीलग्रीवाय मुष्टितो विमुक्तया मध्यमया कृती- योत्रे ॥१८॥ प्रमुबघाबन० अखे ॥१९॥ यएतावन्त० दिक्षु विदिक्षु च परस्पर तर्जन्पंगुष्टाग्रस्फोटनेन दिग्बंधः ॥२०॥ सोय शिखायनान्तो दिग्बंधसहित एको नविंशत्यंगन्यासो द्वितीयः ॥ अथ तृतीयो न्यासः ॐ नमो भगवते रुद्रायेति दशा- तरस्य मनापतिपिः रुद्रो देवता न्यासे विनियोगः ॥ ॐ नमः मूनि ॥ नना- सिकायां ॥ों ललाटे ॥ भं मुखमध्ये ॥ गं कंठे वं हृदये ते दक्षिणहस्ते ऊं वाप- इस्ते ॥ दा नाभौ यं पादयोः ।। इति तृतीय-पासः॥ अथ संपुटाख्यश्चतुर्थन्यास:०|| सच मुदितांजलिना प्राच्यादिदिक्षु वक्ष्यमाणमंत्रः कार्यः ॥ तद्यथा ॥ ऋष्यादिक पूर्ववत् सर्वत्र ज्ञेयं ॥ प्रातारमिंद्र प्राच्या संयूटीकरणं ॥ त्वंनो अग्ने० इत्पाग्नेयां संपुटीफरणं । मुगन्नुपन्था० दक्षिणस्यां० ।। असुन्वन्त नैत्यां० ॥ तत्वायामि० प्रतीच्या० । आनोनियुद्भि० वायव्यां० ॥ वयंगुसोम० उत्तरस्यां०॥ तमीशानं० ईशान्यांक अस्मे रुद्रा० अर्वायां दिशि० स्योनापृथिवि० अवाच्यां दिशि संपुटि करणं ।। प्रातारमिन्द्र० माच्यां इन्द्रं प्रणमेत् ।। वनो अग्ने वयं देवेत्यादिभिः सं- पुटिकरणोक्तमत्रैराग्नेयादिदिक्षु अध्यादीन् ऋष्यादिस्मरणपूर्वकं पणमेद ॥ इति चतुर्यो न्यासः ॥ अथ पंचमो न्यासः । यज्जाग्रत० इति पड़मचो जप्त्वा हृदयाय नम इति मुष्टिविनिर्गतांगुष्ठौ संयुक्तौ कृत्वा हृदये ॥ काण्वशाखायां शिवसंकल्प इष्टाया एकस्या एव ऋचः ॥ समाम्नातत्यान यज्जायत इत्येकया ऋचा इदयन्या- सः ॥ सहस्रशीर्षेति पोडशचस्य ऋष्यादिक पूर्ववत्स्मृत्वा जप्वा शिरसे स्वाहेति मु- ष्टिविनिर्गतांगुष्ठौ संयुक्तौ निस्तर्जनीको कृत्वा शिरसि न्यसेत् ॥ अद्भयः संभृतः पऋचो नप्त्वा शिखायै वपटिति मुष्टिपुटौ करौ कृवांगुष्टावधः प्रसक्तायौ कनिष्टे चोर्ध्वतः कृत्वा शिखाया न्यसेत् ॥ आशुः शिशान० द्वादशचमतिरथं जप्त्या क- पचाय हुं इत्यंगुष्ठौ प्रसक्तायौ तर्जन्यौ च त्रिकोणवद कृत्वा मूर्ध्नि पश्चान्नुखं कृलोभयपावतः ।। करौ हृदयं तं नयत् कवचे न्यसेत् ।। विभ्राई इत्यादिकं भुर- नानि पश्यन्नित्यन्तं सप्तदशमनुवाकं पूर्ववत् ऋष्यादिस्मरणपूर्वक जप्ता नेत्रत्र याय वौपडिति नेत्रोन्मुखं हस्तं कृत्वा त्यक्तांगुष्ठ कनिष्ठिकां च कृत्वा मध्यमां किंचित्मसार्य इतरांगुलिं नमयन् न्यसेत् ।।

·. गलांछनमूर्धान शुद्धस्फटिकसन्निभी। फणासहस्रविस्फनैदुरगेन्द्रोपवीतिनं सप्ताचिकि- ज्वलज्वळत् जटाजूटकीरीटिन।। सहस्रकरविभ्राजत् खट्वांगादिविभूषितं ॥ ब्रह्माड- खंडवकाशकपालवरधारिणं । देदीप्यमानं चन्द्रार्फज्वलदनि त्रिनेत्रिणं ॥ त्रैलोक्य. घोसिकृद्भासस्कंधे कपालमालिन। दीप्तनक्षत्रमालाबदक्षमालावरदिन निःशेषवारि- संपूर्णकमंडलुकरत्वज॥ जगद्वाघीर्यन्नादमुचन् डमरुधारिणं केयूरवद्धनागेन्द्रमूर्दमणि- विरानित ॥ मेखलाकिंकिणीमालामुक्तापंक्तिविराजिता घर्षशव्यक्तनिर्गच्छद्गंभीरा एव नूपुरच्याघ्रचर्मपरिधान व्याघ्रचर्मोचरीयका विद्युल्लुतामभागंगामातमूर्ध सुरार्चित।। समस्तभुवनाधारधरणोक्षासनस्थित। प्रैलोक्यवनितामूर्द्धनतदेहार्द्धपार्वती कासूर्यम- भाभास्वप्रैलोक्यकृतपांडुरं । अमृतप्लुतहष्टांग दिव्यभोगसमाकुलं । दिग्देवतासमायुक्त सुरासुरनमस्कृतं ॥ नित्यं शाश्वतमव्यक्तं व्यापिन ध्रुवमक्षरम् ॥ द्विजो ध्यात्वमा- स्मान सम्यग् रुद्रस्वरूपिणं ॥ संप्रध्वस्तोतरायः सन् ततो यजनमारभेद ॥ यजन मर्चन ॥ तयथा । स्थंडिले पखाहते तंडुलैः सकर्गिकमष्ट पत्रमधु विकिरन्य तन्मध्ये दशासरं मंत्र विलिखेदित्येवं पीठभकल्पनं ॥ नमा शंभवाय० स्थंडिलपूजनं ॥ मा. नोमहान्त० इति सिद्धमंत्रस्मरण। स्वदक्षिणभागे साधारस्य ताम्रपत्रस्य स्थापन॥ ॐ नमा शंभवाय तीर्योदकेनार्घपात्रपूरण॥ गंधपुष्पाक्षसानां तत्र मक्षेपः॥ ॐ नमः शं. भवाय० अष्टकत्वोभिमंत्रण।। नमः शंभवाय. पात्रान्तरगृहीतेन तदुदकेन पूजासंमा- रान् मोक्षयेत् ।। आसनायुपवारसमर्पणादिवक्ष्यमाणं सर्व देवकार्यमनेनैवाघोदकेन फर्तव्यं ॥ ततो अस्तैः पूर्गक्तमकारेण पीठपूनां कुर्यात् ॥ ॐ नमो भगवते सक- लगुणात्मशक्तियुतायानन्ताय योगपीठात्मने नम इति कणिकायां पुष्पांजलिना संपूज्य ।। सत्यज्ञानानन्तानंदरू परंघापैव सकलपीठमिति चिन्तयेदिति पीटपूना ।। अय पीठोपरि स्थापिते पात्रे शिवलिंग पातुमयी वा वीं प्रतिभा प्रतिष्ठाप्यावा- इनं ॥ तचया। स्खललाटे ज्योतिरू शिव विरं ध्याय ॐ नमः शंभवाय० मंना. ने भगवन्त शिवमायाहयामीत्युक्या चित पर्वतमस्तकात्सूर्यमंडलात् स्वदकालाद्वा दी. पात् द्वीपान्तरविव निर्गत दक्षिगनासापुटेनांजलिस्पपुष्पेघागतं देवं विपाप शिव- किंगादावनलिस्यपुष्पप्रक्षेपेण शिवस्यावाहनं ॥ शिवनाभिवाणलिंगादौतु नावादनं ॥ किन्तु आवाहनस्यानापन्नमावाहनं पुष्पांजलिदानमामिवि विशेषः ॥ ततो देव- मूनि दशासरन्यासः ॥ ॐ नमः ननमः मोनमः भनमः गंनमः वनमः तेनमः है- नमःद्वानमः यनमः ।। ततः सद्योजातमिति पश्चिमवस्त्रे ।। वामदेवाय. उत्तर- वको ॥ अघोरे-प० दक्षिणवको ।। तत्पुरुषाय० पूर्ववको ॥ ईशानः सर्व० ऊर्ध्व- जो ॥ तत भाषाहनादिपूना ।। नमः शंभवायेत्यावाहनमासनं च ॥ नमो भग ·(३४७) बते रुद्रायेति दशाक्षरेण पायमध्य च ॥ नमः शंभवाय० ' आचमनं ॥ स्नानपीठे देवमुपवेश्य पंचामृतैः पृथक् पृथक् स्नपनं ॥ घृतंघृतपावान० घृतेन स्नपर्न । अपां रस० शर्करया स्नपन ॥ ॐ देवस्यत्वेति त्रिभिर्वारिणा स्नपन।। ततो गंधोदकेन प्र- णवान्वितैयासमंत्रमानस्तोकेऽत्यनेन नमः शंसवायेत्यनेन च स्नपन ॥ ते च न्यास- मंत्रा इमे ।। याते रुद्र शिवातनूरघोरा० अस्मिन्महत्यर्णवे० असंख्यातासहस्राणिक ध्यंबकं यजामहे० ध्यंबकं यजामहे सुगंधि पतिवेदनं० मानस्तोके० अवतस्पधनु० नीलग्रीवाः शीतिकंठाः दिवं० नीलग्रीवाः शीतिकंठा० नमस्त आयुधाय० येती- नि० नमो वः किरिकेभ्यः ॥ नमोहिरण्यवाहये. इमारुद्रायः मानोमहान्त० ए- पतरुद्रभाग० अवरुद्रमद० अध्यवोचत् • नमोविलिने० नमोस्तु नीलग्रीवाय० म. मुंच धन्वन० य एतावन्त० नमोमगवते रुद्रायेति न्यासमंत्राः ॥ २१ ॥ पानस्तोके. नमः शंभवायेवि स्मपनमंत्राा ॥ नमः शंभवायेति मंत्रेण स्नानाचमनकौपीनदानक- पर्दधनसिंहासनोपवेशनानि ॥ ततो देवस्यावाहनादिमुद्रामदर्शनं ।। भगवन श्रीख स्वावाहितो भवेत्यावाहनं ॥ भगवन् श्रीरुद्र तं सुप्रतिष्ठितो भवेति स्थापनं । भग- घनश्रीरुद्र त्वं सन्निहितो भवेति सन्निधानं ॥ भगवन्त्रीरुद्र त्वं सन्निरुद्धो भवेति सन्निरोधः ॥ ॐ हृदयाय न शिरसे० मों शिखायै० रु कवचाय० द्रोनेत्र• पाय० पं अस्त्राय फट् इत्येवं पुष्पेण द करेण वा स्पृशन देवे पहंगन्यासं कस्या भगवन् स्व त्वं सकलीकृतो भवेति सकलीकरणं । भगवन श्रीरुद्र वं अवगुंठितो मवेत्यवगुंठने ॥ भगवन् श्रीरुद्र व अमृतीकतो भवेत्यमुतिकरणं ॥ भगवन् श्रीरुद्र वं परमीकृतो भवेति परमीकरणं ॥८॥ अर्थतासां लक्षणानि ।। सम्यक् संपुटितैः पुष्पैः कराभ्यां रचितांजलिः । आवाहनी समाख्याता मुद्रा देशिकसत्तमैः ॥१॥ अधोमुखी कृता सैव प्रोक्ता स्थापनकर्मणि ।। इति स्थापनमुद्रा ॥२॥ आश्लिष्टमुष्टियु- गला मोन्नतांगुष्ठपुग्मिका ॥ सन्निधाने समुदिष्टा मुद्रेय तंत्रयेदिभिः ॥ अंगुष्ठगर्भिणी सैव सन्निरोधासमीरिता देवतागे पडंगानांन्यास: स्यात्सकळीकृता॥सव्यहस्ते कृता मुष्टी दीर्घाधोमुखतर्जनी॥ भवगुंठनमुद्रेयमभितो भ्रमितामते ॥ अन्योन्यापिमुखा. श्लिष्टाः कनिष्ठानामिका पुनः। अथावस्तनी मध्या धेनुमुद्रा समीरिता॥ इत्यमृती- फरणमुद्रा ।। अन्योन्यग्रंथितांगुष्टः प्रसारितकरांगुलिः ॥ महामुद्रेयमाख्याता परमी करणे बुधैः॥प्रयोजये दिमांमुद्रां देवतायागर्मणीति महामुद्रा ॐ नमो भवाय वेखान्ते आचमनं यज्ञोपवीतं तदन्ते आचमनभूपणानिसमर्पयेत्॥ॐ नमः शंभवाय० कनिष्ठिकया गंपुष्प पदीपनैवेद्याचमनानि च समर्पयेत् ।। दशाक्षरेण नमस्कारः ॥ नमा शंभ- पाप फलतांबूलदक्षिणाप्रदक्षिणानीराजनपुष्पांजलिदानानि कर्तव्यानि ॥ नपा गंगवाय ललाटे शरुतंदुलैः पूजनं ॥इति।

·। (३४८) "अय पंचववप्रपूजा"-सद्योजातो व्यमी मितेति मंत्रान्तै सद्योजाताय पश्चिमवक्त्रायनम इति गंधादिभिः सिताक्षतैः श्वेतपुष्पैः पधिमवक्त्रपूजनं ।। वामम. घेति मंत्रान्ते वामदेवायोत्तरवक्त्राय नम इति गंधादिभिस्तुळसीशतपत्रैश्चोत्तरवक्त्र- पूजन ॥ याते रुद्र शिवा तनूरिति मंत्रान्ते अघोराप दक्षिणवक्त्राय नम इति गंधा- दिमिनीलाजैः करवीरैश्च दक्षिणवक्त्रपूजनं तत्पुरुषमिति मंत्रान्ते तत्पुरुषाय नम इति गंधादिभि दुर्योकरैरकपुष्पैश्च पूर्ववक्त्रपूजनं ॥ तमीशानमित्यस्यान्वे ईशानायोर्च. वक्त्राय नम इति गंधादिभिर्विल्वैः कनकपुष्पैश्चोर्ववक्त्रपूजनं ॥ अथ प्रकारान्त रेण पंचवक्त्रपूजा पूर्वोक्तत्वाद नात्र पुनलिखिता ।। ॐ नमो भगवते रुद्रायेत्यनेन मंत्रेण देवस्प मूनि पुष्पांजलित्रयसमर्पणं ॥ नमो महद्भयः ॥ त्र्यंबकं यजामहे ।। नमस्ते अस्तु भगवन० ॥ राजाधिराजायेत्यादिभिर्मत्रः सघो जातं प्रपद्यामीत्येव- मादिभिः पंचभित्रैश्च प्रत्येकमाचारात् पुष्पांजलिदान । एपौरुद्ध भाग इति मुद्रा- मदर्शन।। इपुमुद्रा लिंगमुद्रा त्रिशूलमुद्रा पद्ममुद्रा कालकर्णिमुद्रा योनिमुद्रा धेनुमुद्रा।। एवं देवं सपूज्य ध्यात्वा आवाहनं० मंत्रहीन क्रियाहीनं० इति संमाय ।। अनया पूजया भगवन् सपरिवारः श्रीमहारुद्रः प्रीपताम् ॥ भगवते पूजासमर्पण ॥ नमः दोभवायेति मंत्रेण स्वात्मनि श्रीरदं विमृश्य स्वात्मानं श्रीरुद्ररूपं ध्यायन् रुद्रजपो वक्ष्यमाणेन विधिना कार्य इति दि॥ इति श्रीपरशुरामात्मजेन जगन्नाथशर्मणा संशोधिते श्रीरुद्रकल्पद्रुमे जपपरिच्छेदे बृहत्पराशरोक्तः श्रीरुद्रपूजामकारः ॥ . ॥ अथ श्रीरुद्रजपप्रकारः॥ तत्रादौ प्रप्यादिस्मरण ।। तत्र यज्जाग्रत इत्यादीना विभ्रारित्यन्तानां पंचांग- मंत्राणां ऋष्यादिक पूर्ववत् अनुसंधाय ।। ॐ कारस्य ब्रह्माऋषिः देवीगायत्रीछंद: अग्निपरमात्मादेवता महाव्याहृतीनां मजापतिर्देवा भनिगंधर्वाचत्वारो वैकल्पिका ऋपया देवीगायत्री देव्युष्णिक दैवीगायत्री छंदांसि अभिवायुसूर्योदेवता इति स्मृत्वा रौद्राध्यायस्य च ऋष्यादिकं स्मृत्वा जपे विनियोगः । वयं सोमेत्यस्य बंधु- अपिः गायत्री छंदः सोमो देवता एंपते इस्यनयोः प्रजापतिपिः। सामपंक्तियजु- नगती'छंदांसि स्टो देवता अवरुदमित्यस्प मजापतिपिः पंक्तिछंदः रुद्रो देवता भेजपमसीत्यस्य प्रजापतिईपिः ककुपछंदःरुद्रो देवताध्ययकपित्पनयोः क्रमेण वसि. मनापतिऋपि अनुष्टुपछंदा पंवको रुद्रो देवता एपते इत्यस्य मजापतित्रापि। भास्ता. रपंक्तिश्छंदः रुद्रो देवता आयुपमित्यस्य नारायणपिः उरिणछंदा आशीर्देवता शि- घोनामे त्यस्प मनापतिऋपिः मजापत्यावृहतीछंदः पुरोदेवता निवर्तयामीत्यस्य प्रजा. पति ऋषि माजापत्या प्रिष्टुप छंद हिंगोकादेवता जपे विनियोगः नतं विदाय वि. .

·। (३४९ श्वकर्मत्यनयोः विश्वकर्माभौवनऋपिः त्रिष्टुपूछदा विश्वकर्मदेवता जपे विनियोगः ॥ उग्रश्चेत्यस्य मनापतिमापिः परमेष्टीप्राजापत्यो वाग्गायत्रीछंदः मरुतोदेवता अग्नि हः दयेत्यादीनां यजुपा प्रजापतिऋषिः लिंगोक्तादेवता ॥ आयासाय स्वाहेत्यादीनां यजुषां प्रजापतिपिः लिंगोक्तादेवता जपे विनियोगः ॥ वाजश्वमे प्रसवश्व इत्या. दीनां येट्स्वाहेत्यन्तानां चमकमंत्राणां देवाऋषयः ॥ यजुप्तानउंदो विशेष नियमः ॥ अग्निर्देवता जपे विनियोगः ऋचं वाचमित्यस्याध्यायस्य दध्याथर्वणऋपिः सक. काध्यायस्य विश्वदेवादेवता ॥ ऋचं वाचमिति चतुर्णी यजुपां देवीजगतीछंदः ऋगादयो लिंगोक्तादेवता ॥ वागोज इत्यस्य यजुर्जगतीछंद वागादिलिंगोता. देवता ॥ यन्मे इत्यस्य पंक्तिछंदः बृहस्पतिर्देवता महाव्याहतीनां दध्य- कायर्वणऋषिः देवी गायत्री देव्युष्णिक दैवीगायत्रीछंदांसि अग्निवायुसूर्याः क्रमेण देवताः ॥ तत्सवितुरिति दध्यकायर्वणऋपिः गायत्रीछंद। सविता- देवता ॥ फयान इति ध्यूचस्य दध्यापर्वणऋषिः योर्गायत्रीछंदः तृतीया- पाद निद्गायत्रीछंदा रुद्रोदेवता ॥ कयात्वमित्यस्यानिरुक्तागायत्रीछंदः इन्द्रोदे- पता ।। इन्दो विश्वस्यति द्विपदाविराट्छदः इन्द्रोदेवता शन्नोवित्रा शन्नोवा इति द्वयोरनुष्टुपछंदः मित्रावरुणयोकिंगोक्तादेवना ॥ शन्न इन्द्रामीस्यस्य त्रिष्टुप्छन। इन्द्राग्नी इन्द्रावरुणौ इन्द्रापूपणौ इंद्रासोमौच देवता ॥ शन्नोवीरित्यस्य गायत्रीउदः मापोदेवता ॥ स्योना पृथिवी० दध्यडायवर्णऋषिः गायत्रीछंदः पृथिवीदेवता ।। भापोहिष्ठेति स्वस्य दध्यडायवर्णऋपिः गायत्रीछंदः आपोदेवता ।। चौः शांति. शकरीछंदः पौरादयोकिंगोक्तादेवता ॥ द्रते . ब्राह्मी अनुष्टुपछंदः आशीर्द- पता ॥ द्रतेइत्यस्य उष्णिकछंदः आशीर्देवता ।। नमस्ते हरसे दध्यायर्वणकपिः बृहत्तीछंदः अभिर्देवता ॥ नमस्ते अस्तु यतोयतः इत्यनयोरनुष्टुप्छंदः आधाया वि- घुत्स्तनयित्नुभगवान् देवता ॥ द्वितीयाया महावीरो देवता ॥ सुमित्रिरान० ६ध्य. डायणऋषिः माजापत्याजगती आपोदेवता ॥ तच्चक्षु० उरिणकुछ। इति कात्या- यनः ॥ ब्राह्मीविष्णुपन्यूईनाटत्यष्टि छंद इति देवयाशिकादयः ॥ अक्षरातीतं पुर उष्णिक्छंद इत्यावारा दर्शकार श्रीदत्तोपाध्यायः ॥ श्रीस्यों देवता ।। सर्वाध्यायस्य शान्तिकरणे विनियोगः ॥ एवमृष्यादीनि स्मृता जपश्च कर्तव्यः ॥ स यथा ॥ ॐ यज्जाग्रत इत्यादीनां विभ्रादित्यनुवाकान्तानामंगपंचकमंत्राणां पूर्व जपः ॥ ॐ भूः ॐ भुवः ॐ स्वः इत्यन्तस्याप्टपणवयुक्तस्य रौद्राध्यायस्य च नमः ॥ ॐ वयं सोमेत्यानां पंडिकानां च जपः ।। काण्वानां वयं सोमेति सप्तानामिति विशेषा। ॐ नतं विदायेति द्वयोस्ततो जप इत्युक्तं देवपदतौ ॥ उग्रश्चेति तिसृणां सप्तानां वा फंडिकानां रुद्रनटासमकानां नप इति परशुरामादयः ॥ निर्मूलत्वान्नेति देवयानि- .

·कादयः ॥ ॐ वाजश्वमइत्यष्टानुवाकानां. घेट्स्वाहेत्यन्तानां जप इति देवयाशिका- दयः ।। महच्छिरो जपपक्षे न चमकानुवाकजपः ॥ चमकानुवाकजपपसेतु न मह - च्छिरो जपपक्षे न चमकानुवाकजपः ॥ चमकानुवाकजपपक्षेतु न मइच्छिरो जप इत्पपरे ॥ ॐ ऋचं वाचमिति शान्तिफरणं ।। ॐ शान्तिरिति निरुच्चारणं वा ।। इत्येको रुद्रनपमकारः ॥ अयमेव प्रकारचमकवनै सर्वैजिसनेयिभिराहतः ॥ इति ॥ अयापरमका "-ॐ यज्जाग्रत इत्यादीनां नमस्ते रुद्रेति रौद्राध्याया- न्तानां पडंगमंत्राणां जपः ॥ ॐ भूः ॐ भूवः स्त्र: ॐ इत्यंतस्थाष्टप्रणवयुक्तस्प रौद्राध्यायस्य च जपः ॥ ॐ वयं सोमेत्यष्टर्चस्य च ।। ॐ उग्रश्चेति तिमृणां स. सानां वा कंडिकानां च ।। महच्छिरो रुद्रजटाजपाभावपक्षेतु ॥ ॐ वाजश्वमे इत्या. दीनां पेट् स्वाहेत्यन्तानामष्टानुवाकानां जफः ॥ ॐ ऋचं वाचमिति शान्त्यध्या- यस्य पक्षद्वयेऽपि जपः ॥ ॐ शान्तिरिति त्रिरुच्चारणं वा ॥ इति द्वितीयमकारः॥ " एवमन्पसममकारेण "-जपं कृत्वा इमारुद्रायेत्यस्य कुस्सपिः जगतीछंद: एकोन्द्रोदेवता जपनिवेदने विनियोगः ॥ ॐ इमारुद्राय० मंत्रान्ते अनेन रुद्रज- पेन भगवान् श्रीरुद्रः परमात्मा प्रीयतामिति नपनिवेदनं ।। द्रापे० परमेष्टीऋपिः उपरिप्टाहतीछंदः एकोरुद्रोदेवता अष्टांगमणामे विनियोगः ॥ ॐ द्रापे० अ. टांगपणामः ॥ विकिरिद परमेष्टीऋपिः एकोहयो देववा विसर्जने विनियोगः॥ *विकिरिद विसर्जन ॥ ध्यान | त्रिलोचनं चतुर्बाहुं सर्वाभाणमूपितं ॥ ना. गयज्ञोपवीतं च ध्याघचर्पोचरीयफ ॥ वृपस्कंधसमारूढमुपादेहार्द्धधारिण ॥ अमृते- नाप्लुतं शान्तं चन्द्राकृतशेखरं ॥ शुद्धस्फटिकसंकाशं जटामुकुटमंडितं ॥ वरदा. भयहस्तं च सर्वकामफलपदं ।। एवं ध्यात्वा हिजः सम्यक् अनगांगहरे हरं ॥ स्तु- तिपाठः ॥ अनादिनिधनो रुद्रो गीयते श्रुतिभिः सदा ।। राजसेन स्वयं रुद्रसितयं लयि संस्थितं ॥ नमामि त्वां विरूपाक्ष नीलग्रीव नमोस्तुते ॥ त्रिनेत्राय नमस्तुभ्य- मुमादेहाईधारिणे ॥ त्रिशूलधारिणे तुभ्यं भूतानां पतये नमः॥ पिनाकिने नमस्तुभ्यं नमो मीदुष्टमाय च नमामि त्वां महाभूनपतये खां नमाम्यह।। स्वयंभिक्षानभोक्तानां- भक्तानां राज्यदः स्वयं ॥ सूर्यरूष समासाद्य देहिनां देहिदायक ॥ यतीनां मुक्ति दरवं च मुत्पर्यानां च मुक्तिदः ॥ यदृच्छया सर्वमिदं तमध्ये च पालितं ॥ अ. ते विलयं नीतं शक्तिः कस्य भवाहने। मंत्रहीना क्रियाहीनो भक्तिहीनो महेश्वर जरा संपूर्णतां यातु स्वत्प्रसादात् त्रिलोचन ॥ अनुस्वारेण हीनत्य जपस्यानेडितस्प चः॥ दोपाः प्रयान्तु नाशं च त्वत्मसादान्मईश्वर ।। महारुद्रनोऽयं मे न्यूनो वाप्य. धिकोऽपि वा ॥ संपूर्णस्त्वत्प्रसादाच्च भूयाद् भूनिविभूषण ।। इति श्रीखकल्पद्रुमे जपपरिच्छेदे रूपकाख्याघरुद्रजपपतिः ॥

·( ३५१). ॥ अथ द्वितीयरुद्रजपपद्धतिः ॥ तत्रादावासनोपदेशनाचमनप्राणायामसंकल्पान् कृत्वा ॥ छंद: पुरुषन्यास- पुरः सरान पंचविधान अंगन्यासांश्च पूर्ववत् कृत्वा श्रीरुद्रपूजन। ॐ यज्जाग्रत इत्या- दीनां विभ्रादित्यनुवाकान्तानागपंचक मंत्राणां प्रणवस्य महान्याहुतीनां रौद्राध्या- यस्य वयंसोमेति महच्छिरो नतंविदायेति द्वयोरुप्रवेति जटायाश्च शान्त्यध्यायस्य च ऋष्यादिकं स्मृत्वा जपे विनियोगः ॥ इति ब्रूयात् ॥ ॐ यज्जाग्रत इत्यादीनां नेत्रमंत्रवर्जितानां रौद्राध्यायान्तानां अंगपंचकमंत्राणां पूर्वजपः ॥ॐ भूः ॐ भुवः ॐ स्वः ॐ नमस्ते रुद्रेत्यादिकस्य तमेपां जमे दध्मः।। ॐ भा भुवः ॐ स्वः ॥ ॐ इत्यन्तस्य रौद्राध्यायस्य दशकृत्वो जपः ॥ ॐ यज्जाग्रत इत्यादिभिर्विभ्राहित्य. नुवाकान्तैः पूर्वोक्तरंगपंचकमंत्रैः समन्वितस्य केवलस्य वा रौद्राध्यायस्पैकाहत्या जपः ॥ ॐ वयं सोमेत्यष्टौ कंडिकानां च जपः ॥ काण्वानां तु वयं सोमेति स. सकंडिकानां जप इति विशेपः ॥ ॐ नतं विदायेति द्वयोर्जपोऽत्रेवि देवपद्धनौ ॥ ॐ उप्रश्चेति तिसृणां सप्तानां वा रुद्रजटानाम्नीनां जप इति परशुरामादयः ॥ नैवेति देवयासिकादयः ॥ ॐ ऋचं वाचमिति शान्त्यध्यायस्य शान्त्यर्थं जपः ।। ॐ शा. निरिति बिरुचारणं वा ।। इत्येको रुद्रजपपकारः ।। अथान्यमकार: "-सांगमाद्यं जपेदुद्रं केवलानि नवान्तरं ॥ सांग सशीर्पक चान्त्य निरंगमिति केचन ॥ इति परशुरामकारिकाकारा एवं माध्यदिनाचारानु- सारी अन्यमकारः ॥ तत्रासनोपवेशनादिश्रीरुद्रपूजनान्तं पूर्ववत् ॥ जाप्यमंत्राणां ऋष्यादिस्मरणं च पूर्ववत् ॥ ॐ यज्जाग्रत इत्यादीनां नमस्ते रुद्रेति रौद्राध्याया- न्वानां पडंग मंत्राणां जपः ॥ ॐ भूः ॐ भूवः ॐ सः | ॐ नमस्ते रुद्रेत्यादि- कस्य तमेषां जमे दध्मः ॥ भू भुवः ॐ स्वः ॐ इत्यन्तस्याप्टप्रणवयुक्त- स्प रौद्राध्यायस्यैकादशकृत्यो जपः ॥ तदन्ते वयं सोमेत्यष्टर्च जप्त्वा शान्त्यध्या- यजपः कार्यः इति द्वितीयः ॥ अथ तृतीया प्रकार: "-ॐ यजाग्रत इत्यादीनां विभ्राहित्यनुवाकान्ता- नां पंचांगमंत्राणां जपपूर्वकमष्टमणवयुक्तस्य रौद्राध्यापस्यैकादशकृत्वो जपः ॥ व. दन्तरा प्रत्यावृत्यष्टौ चमकानुवाकानेकादशथा विपज्यकैकस्य चपविभागस्प जपः॥ तत्य प्रकार: ॥ रौद्राध्यायस्यकाचौ कृतायां ॥ ॐ वाजश्चम इति चवसणां कं- डिफानां जपः ॥ ॐ सत्यंचप इति चतसृणां द्वितीयाहत्तौ ॥ ॐ उकैचमे० चतसृणां हतीयाचौ ॥ ॐ अश्माचम० तिसगां तुरीयाहत्तौ ॥ ॐ अनिश्चम इन्द्रश्चम० ति- सृणां पंचमाहचौ ॥ ॐ अंशुश्चन इवि विमृणां पटाचौ ॥ ॐ अभिश्चमे धर्मश्चम ·(३५२.) टयोः सप्तपासतौ ।। ॐ एकाचम इत्येकस्याटमावृत्तौ ।। ॐ चतस्रथम इत्येकस्या नवमात्तौ ॥ ॐ व्यविश्वम इति द्वयोर्दशमानौ ॥ ॐ वाजाय स्वाहा० द्वयोरेका- दशहत्तौ अयमेकादशधाविभक्तचमकानुवाकजपा कौशिकवौधायनोर्मत एव ॥ पराशरादीनां मते तु न चमकानुवाकनपः ।। अनुक्तस्वात् ।। अस्मिन्पो चमकानु- वाकानामृष्यादिस्मरणाभावऋचं वाचमिति शान्स्पध्यायस्य पक्षद्वयेपि जप इति तृतीयपकार ॥ अथवा पंचांगमंत्रान् जप्त्वा एकादशकृतो रौद्राध्यायं च जपे.. दिति । एवमन्यत्मकारेण रुद्रनपं कृत्वा इमारुद्रायेति जपनिवेदनादि स्तुत्यन्त पू. ववव कुर्यादिति ॥ इति द्वितीयरुद्रजपपद्धतिः ।। " अयमेव द्वितीयो रुद्रो रुद्रैकादशिनीरुद्री रुद्र इति संज्ञात्रयं लभते ॥ एत- स्यैकादशाहत्या एका रुद्री भवति ॥ इयमेव रुद्री रुद्रैकादशीनि लघुरुद्र इति व्यप- देशदयभाग भवति ॥ अयं च तृतीयो रुद्रः ॥ लघुरुद्ररुदैकादशिनीति पर्यायद्वयना- म्नीभिरेको महारुद्रो भवति ।। अयं च तुरीयः एकादशभिर्महारुदैरेकोतिरुद्रो म. वति ॥ अयं पंचमः ॥ एवमुक्तरुद्राणामन्यतपरुद्रनपः फव्यः ॥ अथ रुद्रस्य सं. कल्पादिवाह्मणभोजनपर्यन्तं यजमानाचार्यब्रह्मास्विनां नियमाः ॥ इविष्यभोज- नं ॥ ब्रह्मचर्यं ॥ भूशय्या ॥ पतितायभापणं । अक्रोधः ।। शुचितादयो द्रष्टव्या।। एवं चिकीर्पितरुद्रसमाप्तौ जातायां जपरुद्रे जपनिवेदनादिस्तुत्पन्त पूर्ववत् कृत्वा ग्रामणभोजन करवा कर्म ईश्वरार्पण कार्य ॥ ऋत्विकद्वारा जपकरणे तु विग्भि- र्यजपानहस्ते श्रेयोदानं ततो यजमानेन जपनिवेदनादीश्वराणान्न कर्म कार्यमि- ति विशेषः ॥ होमांगजपरुद्रे तु अंगभूतो होमः कार्यः। शिष्टास्त्वे कादतिक पक्ष- मवलंय आधेहनि एकैफरुद्रीनपः ॥ द्वितीयेऽहनि रुद्रीद्वयं यं ।। तृतीयेहनि त्रय अयं ॥ चतुर्थेहनि चतुष्टयं चतुष्टयं कार्य ॥ ततः पंचमेइनि होमदीने त्वेकका ।। ततो होम इत्येवं पंचदिनसाध्य महारुद्रं कुर्वन्ति ।। एवमनेनैव क्रमेणैकविंशत्यधिक कपातऋविपक्षावलंबनेन अतिरुद्रमपि पंचदिनसाध्यमाचरन्ति ॥ इति श्रीरु- द्रकल्पद्रुमे रुद्रपरिच्छेदे रुद्रनपान्तकर्मपद्धतिः समाप्तिमगाद ॥ रुद्रकल्पद्रुमै चास्मिन् जपरुद्रः प्रपंचितः ॥ विदुपानन्तदेवेन तेन तुष्पतु शंकरः ॥ इति श्रीसूर्यपुरनिवासिना भीतडाखेडावालविप्रजातीयेन द्विवेयुपनामकपरशुरामात्मजेन जगन्नाथशर्मणा संशोधिते श्रीरुद्रकल्पगुमे जपपरिच्छेदः ॥समाप्तः॥

·('३५३) ॥ अथ होमपरिच्छेदः ॥६॥ सिद्धिरद्धिपदातारं विघ्नपूहविदारण वंदे महागणपति शिवविष्ण्वादिवन्दितम् ॥१॥ अमानतिमिरध्वंसि सत्यज्ञानभकाशकं ।। श्रीमद्गुरुपदांभोज वंदे होमस्य सिद्धये ।।२।। मुनीन कात्यायनान्नत्वा श्रीमदुद्धवमनुना ॥ रुद्रकल्पटुमाख्योऽयं निबन्धस्तन्यते पया३ हेमायादिनिबंधास्तु बहवः सन्ति ययपि ॥ तेभ्यस्त्वस्य विशेपोया पंडितरवधार्यताम् ४ ।। अथ खातपूजनम् ॥ तत्रादौ होमदनपरुद्रांगहोमयोस्तोणेति कर्तव्यतोच्यते ॥ तत्रादौ जपदे त्वा- चार्यादिऋत्विक् वरणान्ते परीक्षापूर्वकं मंडपाथै यागोचितभूमिपरिग्रहं कृत्वा माज- नखननदहनाघपसारणादिशोधितां शल्यनिरसनपूर्विको शुद्धर्मद्भिरापूरितां ददां भूमि समां कृत्वा तस्यां मंडपकुंडादिकं विदध्यात् ॥ तत्र पूर्व स्वसमीपे गंधादिपू. नासंभारोपकल्पनं । देशकालौ संकीर्त्य चिकीर्पितमंडपकुंडादीनां निर्विघ्नफलसि: दिकामो गणेशपूजां करिष्ये ॥ पोदशोपचारैगणेशपूजां कुर्यात् ॥ पुनर्देशकालौ संकीर्य करिष्यमाणमंडपकुंडागलेन भूमिकूर्मानन्तपूनां करिष्ये ॥ चतुर्भुनां गु.. क्लवर्णी कूर्मपृष्ठोपरि स्थितां ॥ पद्मशंखचक्रशुलधरां च प्रसन्नाननां ॥ इति भूमि ध्यावा ॥ आगच्छ सर्वकल्याणि वसुधे लोकधारिणि ॥ पृथिवि ब्रह्मदत्तासि फ. श्यपेनाभिवन्दिता ॥ इति भूमिमावाह्य ॥ भूरसीति मैत्रेण भूम्यै नम इत्यन्तेन भू- म्यै सकलपुष्पांजलिदानं ॥ ॐ उद्धवासि वराहेण कृष्णेन शनबाहुना ॥ दंष्ट्राग्रे - लया देवी यज्ञार्थ प्रणमाम्यहं ।। इति दंडवत्मणम्य ॥ अष्टांगाय॑ गृहीत्वा जानुभ्यां घरणी गत्वा ॥ ब्रह्मणा निर्मितां देवि विष्णुना शंकरेण च। पार्वत्या चैत्र गायच्या स्कंदवैश्रवणेन च ।। यमेन पजिते देवि धर्मस्य विनिगीपया ।। सौभाग्यं च प्रय छं मे इत्यनेन भम्यै अर्घ्यदानं ॥ भरसीत्यस्य मनापतिझपिः प्रस्तारपंक्तिछंदः भूमिर्देवता भूमिपूजने विनियोगः ॥ इति स्मृता ॥ ॐ भूरसीति मेत्रेण भूम्यै नम इत्यनेन गंपादिभिः पंचोपचारैरभ्यर्चनं ॥ नाममंत्रेण वा भूमिपूजनं ॥ ॐ सपरि- वारायै भायः यलिं समर्पयामि ॥ इति गंघपुष्पपायसलाजासक्तुभिः सघृतैः सदी- हापलिदानं ॥ पद्धांजलिना वक्ष्यमाणश्लोक प्रार्थना ॥ ॐ नंदे नंदय वसिष्टे वसुभिः मनया सह॥ नम भार्गवदायादे कुरु भद्रां मति मम।। सर्वधीजसमायुक्त स. रत्नौषधीवृते॥ रुचिरे नंदने नैदे वासिष्टे रम्पवामिह ॥ मणापतिसुते देवि चतुरस्त्रे महीयसी ॥ सुभगे सुटते देवि गृहे काश्यपि रम्पतां ॥ पूजिते परमाचार्यगंधमाल्यै- रहता ॥ भवभूतिकरे देवि गृहे मार्गवि रम्पतां ॥ अपक्के चाहते पूर्ण शुमै चां- . ४५ ·. (३५४) गिरसमूते ॥ इष्टदे व प्रयच्छदं त्वां प्रतिष्ठापयाम्यई ॥ देशस्वामी पुरस्वामी गृह. स्वामी परिगृहे । मनुष्ययनहस्त्यश्वपशुद्धिकरी भव ॥ ७ ॥ यस्य कूर्म इत्यस्य प्रजापतिऋपिः लिंगोक्ता देवता कूर्मपूजने विनियोगः ॥ ॐ यस्य कूर्म० इति मंत्रण कूर्मपूजन ॥ स्पोना पृथिवि० मेधातिथिऋपिः गायत्रीछंदः अनन्तो देवता अनन्त- पूजने० ॥ ॐ स्योना पृथिवि० अनन्ताय नम इत्यन्तेन अनन्तपूजा ॥ नाममंत्रेण धानन्तपूना ॥ पृथिवीकूर्मानन्तपूजाविधौ यन्यूनातिरिक्त तत्सर्व परिपूर्णमस्त्विति। संपूर्णतामस्तु ।। प्रार्थना ॥ आवाहनं न जानापि न जानामि विसर्जन ॥ पूजां चैत्र न जनामि क्षमस्व परमेश्वरि ॥१॥ यस्य स्मृत्या च नामोच्या तपोयज्ञक्रियादिषु ।। न्यून संपूर्णतां यान्ति मधो वन्दे तमच्युतम् ।। २ ।। इति खातपूमनप्रयोग ॥ अथ चतुरस्त्रसाधनप्रकारः॥ तबादौ पूर्वोक्तमकारेण शोषितायां समभूमो मंडपादिकं विदध्यात् ॥ तत्र भूसमत्वप कारः || सपयोः कीलादिना पोतमृलयोः पृथक सुक्ष्मानपोः अग्रतमीपे समेन्तरे तिर्यक दंडोऽन्यो मध्यांकितः कीलादिना मोतः कार्यः । मूलाव लंबसूत्र तिर्यक् दंडस्योपरि वितभूमिममाप्तं अधोभारवत् कार्यः ।। दंडाग्रयोर्भून्यस्तयोः सूतोपत्र भागे सूत्र तिर्यग् दंडमध्यांकीतस्वलति तत्र निम्ना भूरतः संपूरणीयाऽप- म खननीया वा ॥ यावता मध्यचिन्हे सूत्र पतति ॥ एवं भूमिः समा भवति इति।। " तस्यां भूमौ मंडपायुपपोगीतया माची साधयेत्" तदित्यं ॥ मेघायनावृत्ते सूये निर्मले नभोमंडले अहनि वृक्षमासादाधनाचे भूमदेशे सुप्तमे अतिपक्षखदि- रादि यझियकाप्टेन शिल्पिवरनिर्मितं अर्ण स्फुटितं सरलं ( एकतोद्वयंगुलत्तवि. पुल क्रमादतिसूक्ष्माग्रं श्लक्ष्णं द्वादशांगुलोचितमधोभागे भूमिमये शाई शंकु ममाणा- + पर्डगुलं निखनेत् ।। भूमौ गमयेद्यथाढतया शंकुः स्थिनो भवति ॥ अथ शंकु- प्रमाणया सादरूपया द्वादशांगुलरमा यथोक्तलक्षणया मंडलं वृत्तं परिलिंख्य मंदसरेखयोः पूर्वीपरदिग्गतयोस्मिन् प्रदेशे शेकोरपच्छाया निपनति ॥ अतिसू. क्ष्मतया स्पृशति ॥ पूर्वान्दऽपरदिगुगतलेखायां ॥ अपरान्दे च पूर्वदिग्गतलेखायां ॥ तत्र मंडललेखयो। छायामपेशनिर्गमदेशयोः शंकू निखनेत् ॥ चिन्हदयं वा कुर्यात् ।। तयोरुपरि सत्रं दद्यात् ॥ तत्र छायामवेशनिगममागो हि क्रमेण स्थूलमानेन प्राची. प्रतीच्या विज्ञातव्ये ॥ सूक्ष्ममाची साधनं तु रामवाजपेयिमिः शृल्पवार्तिक क. तं ॥ छाया मवेशे निर्गमार्थे वृत्त पूर्वदिने यचिन्हदयपवेशनिर्गमयोःकृतं ॥ अग्रिम दिनपि तथैव पुनः कार्यम् ॥ पूर्वदिने च छाया यदा पविष्टा यदा च निर्गता त- दंतनाळनादपश्छाया पत्रादिना मावन्या ।। दिनान्तरपटळछापानिर्गमचिन्हपूर्व- ·दिनच्छायानिर्गपचिन्हयोरन्तरमिष्टैविचतुरादिभिर्भागविभग्य तत्र तत्रांकयेत् ॥ ताभिर्घटीभिस्ते अंतरालमागाः कल्पिताः गणनीयाः ॥ पठ्या भाज्या ॥ लब्धांश पूर्वदीनकृतप्राचीसमपूर्वभाग एव सर्वस्योचरायणे उत्तरतो दक्षिणायने दक्षिणतयां- कयेत् ॥ ततस्तत्र पूर्वदिनकृतछाया प्रवेश विन्होपरि सूत्र दद्यात् ॥ सा स्फुटतरा माची भवति ॥ कुंडमंडपसिद्धिकारस्तु ॥ कश्विकपमकरसंक्रांतिधु तां प्राचीमे- कया यूकया चालयेत् ॥ सिंहकन्यातुळासक्रांतिपु कुंपमीनमेपसंकांतिषु च द्वाभ्यां पुकाभ्यां चालयेत् ॥ एतच सूर्यस्यायनवशादुत्तरायने उत्तरतो दक्षिणायने दक्षिण- तो बोध्यं ॥ मिथुनधनुः संक्रान्तौ च चालनं नास्तीत्येवं सूक्ष्ममाच्यानयनमाह ॥ कृत्तिकादिनक्षत्रवेधेन प्राची सायनीया तदुक्तं शुल्के कृत्तिकाश्रवणः पुष्यश्चित्रावा- त्योर्यदन्तरं । एतत्माच्यादिशो रूपं घुगमावोदिते पुर इति ॥ पुरः भाच्यां दिशि युगमा नक्षत्रे उदिते सति पडशीत्यगुलमित युगमा तदुक्तं शुल्के । पहशीतियु. गमिति ।। नक्षत्रवेघश्च नलिकायंत्रणेत्यं कार्यः ॥ अन्धी सूक्ष्मरन्ध्रां नलिकां का- छादौ वध्वा तद् रंध्रेण पुगमात्रमुपरिंगतं कृतिकादिनक्षत्रं दृष्ट्वा नलिकान्ताभ्यां माक् मत्यन् देशयोः सूक्ष्मं पापाणद्वयमवळवद्वयं या प्रक्षिप्य बचिन्दयोः प्राची सूत्र दयादिति गुरोरुपदेशः । चित्रास्त्रात्योरंतरालशानार्थोयमुपायः ॥ नळीकादयेनकेन च दंडान्तरेण व्यताकारं यंत्रं कृत्वा दंडं च.मध्येकयेत् ।। नलिकाद्वयान्तौ तु तथा क्षणादिना परस्परं योजनीयौ ॥ ययैकैनैव प्रयत्नेन युगपन्नक्षत्रव्यमपि दृश्यते ।। एवं दवा मिलितान्नलिकादयान्वात् दंडमध्यांकाच पापाणावलंबी वा मतिमन्यौ। पूर्वोक्तं सूक्ष्मं मायानयनप्रकार यो न येद तं प्रत्ये तदिति शूल्बसूत्र तौ रामवान- पेयिनः ।। अभ्रादिना ज्योतिपामदर्शने तु विशेषः श्लोकशूलै ॥ नीहारेण पने- वापि ज्योतिषामप्यदर्शने ।। अम दीप प्रगृहीयात् छायाममसि लस्येदिति ।। एतच गुरुमुखादेवावगन्तव्य ॥ गृहादौ तु गृहवाच्ये च प्राची शेयेति श्रीरापकल्पद्रुमे दान. कांडे ॥ एवं माचीप्रतीच्यौ विज्ञाय दक्षिणोदीच्यौ विज्ञातव्ये ॥ तत्पकारस्तु शुल- कृतैवमुक्तः ॥ तयोनिसावशको अन्तरालं रज्या कृत्वा द्विगुणीकृत्य रचन्तयोः पाशी प्रमाणान्तर्गवी माणयहि ती वाऽनियमेन कृत्वा र नुपध्ये आकर्षकलक्षण स्याने शंकु निहन्ति ! तो निखातौ शंकृदक्षिणोदीच्यौ विज्ञातव्ये ॥ रामबाजपेयि. मिस्तु प्रकारान्तरमैप युक्तं । प्राचीसूत्रं प्राणुक्तं तदन्तद्वपमारभ्य तराध्य कि. चिदुल्लंध्य स्थितेन व्यासान मध्यमाभिमुख मियो मित्तान्वाईदय कुर्यात् ।। तन यो दक्षिणोदग्गतौ पस्यौ तन्मध्यांक दक्षिणोचर सूत्र पावयेत् ।। वो मत्स्या- को दक्षिणोदीपी सातव्ये इति ॥

·अयं चतुरलसाधनोपायः "-कुंडमंडपादेव्यांसो योवानिष्टस्ताव द्विगुणां रज्जुमानस्य हासद्धी न भवतः ॥ तथोभयतः ॥ सपाशां कृत्वा तामेकतः पाशा- व्यासार्द्धमाने चिन्हयेत्तच्छंअर्थः ॥ ततः शंकंकाग्रतो व्यासाद्धमाने चिन्हयेदाफ- पेणाय ॥ तदुक्तं श्लोकशुख्खे ॥ यावत्यमाणा रजः स्यानावानेवागमो भयेत् ॥ आगमादें भवेच्छंकुरन्तरा निरंछन मिति ॥ अत्र प्रमाणरज्जुश्चतुर्भागाः ॥ तावत्ये- वाभ्यासरज्जुः॥ एवं च साभ्यासरन्जुरष्टभागा भवन्ति ॥ अभ्यासरज्योविभागान्ते चतुर्थभागादौ निरंछनलक्षणं ।। उक्तं च ॥ प्रमाणमभ्यस्याभ्यासचतुर्ये लक्षण क- रोति तनिरंछनमिति ॥ ततः कुंडमंडपादौ माचीसूत्रं प्रमाणेन दत्त्वा वदन्त्योः शंकुं निखाय तयोस्तद्रजुपाशौ तथा कुर्याद्यथा व्यासार्डाच्छंकोः कृतः सपाश माच्यां स्यात् ।। तत आकर्षणार्थचिन्ह निरंछनापरपर्यायं गृहीत्वा रज्जु दक्षिणपूर्वामा. मेयी दिशं प्रत्याकृष्य व्यासाचिन्हे दक्षिणां सपरिच्छेदाय शकुं दधात् ॥ व्यत्य- स्यैवमुत्तरत उत्तरां सपरिच्छेदाय निरंछनेन रज्जु गृहीत्वोत्तरपूर्वी दिशं प्रत्याकण्य ध्यासाईचिन्हे शकुं दद्यात् ॥ ओण्यसनिरंछनलक्षणसंयुक्ताभ्यासरज्वन्तपाश: पूर्वमंशपरिच्छेदार्थ प्राक् शको प्रतिमुक्त आसीत् ॥ प्रमाणरज्वन्तपाशस्तु प्रतीची शंफो तच्छोणीपरिच्छेदे कर्तव्यपाशौ व्यत्यस्य श्रोण्यसनिरंछनळक्षणयुक्ताभ्यां- सरज्जतः पाशस्तु माचीशंकौ ॥ ततः पतीच्या निरंछनेनोचरापरा दिशं प्रतिरज्जु. माकृष्योत्तरश्रोणिपरिच्छेदाय व्यासाईचिन्हे शंकुं निखनेत् ।। अत्र केचित् प्राक्- संस्थलं संपादनाय सौनक्रम परित्यज्य पर्वश्रोणिसाधनं पधादशसाधनमित्याहुः ।। तत्पुनरयुक्तं ॥ स्तंभोच्छ्राये शिलान्यासे सूत्रयोजनकीलके ॥ खननावटसंस्कारे मारंभोवन्हिगोचरादिसि वास्तुशास्रोदितश्रौतक्रमविरोधात् इति चतुरस्त्र साधनप्रकारः।। ॥ अथ शास्त्रोक्तमंडपरचनाप्रकारः ॥ दशद्वादशहस्तो वा कनिष्ठः ।। द्वादशहस्तश्चतुर्दशहस्सो वा मध्यमः ॥ पोडश- इस्त अष्टादशाइस्तो चेत्युत्तम इत्येवं विविधः ।। यद्वा ।। लघुरुद्रे दशहस्तो मंडपः ।। महारुद्रे द्वादशहस्तः ।। अतिरुद्रे पोडशहस्त इति व्यवस्था ॥ विमाणां विंशतिहस्तः ॥ क्षत्रियाणां पोडशहस्तः ॥ वैश्यानां द्वादशहस्त इति व्यवस्था वा अन्ये तु विमाणां अष्टादशहस्तः पोडशहस्तो वा ॥ राज्ञां तु पोडशभिश्चतुर्दशभिर्वा ॥ वैश्यानां द्वाद- शहस्तैरिति व्यवस्थामाहु ॥ तत्र स्वाभिमतमंडपममाणं पूर्वोक्तपकारेण चतुरस्रं सा- • यित्वा हस्तममाणोच्छ्रितापदहस्तममाणोच्छ्रिता वा पूर्वभूम्पपेक्षया पंदपभूमि समां दृढां कुर्यात् ।। ततरितर्यङ्मान्यां पार्वमान्यां च सूत्र समान्तराळ दयात् ।। एवं भूमिः समनयकोष्टा भवति ॥ चतः भाग्नेपकोणमारभ्य सकळकोणकोष्टके स्तंभः ·(३५७) पंचमौशममाणानबटान् खासा ॥ आग्नेयावटकमेण सर्वेष्ववटेषु सूत्रसंपातस्या- नादहिः स्तंभा निखेया इति नारायणभट्टकमलाकरभट्टादयो बहसा ॥ स्तंभ- परिमाणाह मध्यं यथा कोणाग्रे पतति तथा निखेया इत्यपरे ॥ तत्र प्रथमाग्नेया वटे दर्वायवसिद्धार्यकानां प्रक्षेपः।। पयस्व० प्रजापतिऋपिः । यजु दिटो देवता स्तंभोत्यापने विनियोगः ॥ ॐ उच्छ्यस्त वनसत. सचूई सकण वा पंचमितो ह- स्तोच्याय दशांगुलचेष्टनयोग्य स्तममुत्याप्य ॥ ऊर्ध्व उपुण० काण्वकपिः उपरि- शबृहतीछंदः अग्निदेवता स्तंभारोपणे विनियोगः ॥ ॐ अर्घ उपुण इति मंत्रणा. घटे रोपयेत् ॥ अथावटे रहें पांसुभिः पूरयेत् ।। समाचारास्तंमे पोटलीबंधनं ॥ गंधपुष्पमालादिभिः स्तंभाळकरणं ॥ ॐ यतो यतः समीहसे० मार्यना च ॥ एवं मादक्षिण्यक्रमेण मंडपकोणेषु चतुराणां उभयपार्थेषु च पध्यकोष्टकोणे गतस्तंभ चतुष्टयपंक्तिसमतयाऽष्टौ सारकाष्टघटिता दृढा जवः पंचहस्तमितोच्छाया दशांगु- लसूत्रनयेप्टयोग्याः सचूडा: सकर्णा वा संभाः पंचमांशमवटे निक्षिप्य निखेयाः ।। क्वचित्त वाह्यस्तंभाः सप्तहस्ता इत्युक्तं ॥ अस्मिन् पक्षे निखननमनियतं च स्तंभ- पंचमांशमित्यपि तव ।। मंडपमध्यकोष्टचतुःकोणेष्वपि आग्नेयावटकमेणोचपमंड- • पविस्तारार्द्धभमाणाः कृतचूढाश्चतुरः सभा निखेया ।। ते चाटहस्ता नवहस्ता वा भवन्ति ॥ कनिष्टमध्यपंडपेषु त्वष्टास्ता एवेति विशेष इति रामवाजपेयिमभृतयः ॥ शारदातिलकव्याख्यातारो राघवभट्टास्तु मध्यस्तंभार पोडशहस्तमंडपे एव ॥ एवं घागस्तमा अपि पंचहस्ताः पोडशहस्तमंडपादौ अष्टादशहस्तमंडपादौ च बाह्यस्त. भमान व राशिकन कर्तव्यं ॥ सप्तहस्तमितवाह्यस्तमपसेप्वमित्याहुः ॥ राशि पंतु उपरिणाक्ष्यामः ॥ अन्ये तु सर्वे स्तंभाश्चतुरखाः कर्तव्याः चतुरलपादेशादन्य दिति शुल्वमुत्रादित्याहुः ॥ यदि पोटशइस्तमिवमंडपे मध्यस्तंभमानपष्टहस्तमित त- हि अष्टादशहस्तपितमंडपे मध्यस्तंभमान किया ॥ एवं पोटशहस्तमितमंडपे पाहा- स्तंभमानं यदि पंचहस्तमितं तदाऽष्टादशहस्वमितमंडपे बाह्यस्तंभमानं कियदिस्येवं . राइप कल्पनीयं ॥ अस्मिन्चले तियमान पार्धमान व दशांगुळं ॥ चूहास्तु स्तंभ प्रमाणावर्गता स्तंभप्रमाणा बहिभूता वा चतुरंगुलाः कर्तव्याः।। एष चतुर्पु स्तमेषु पलिकाख्यानि चत्वारि तिर्यक काष्टान्युभयतो रंध्रदयवन्ति चूडामोतरंभयानि नि. डासु भोतानि कार्याणि ॥ कर्गादिपु वा नियानि ॥ मध्यकोणस्तमनारसमको पायोकपिति चतुर्प कोणेषु चत्वारि काष्टानि निपेयानि। पषु च फटादिभिरु- पच्छिादयितुं योग्यवंशान् काष्ठानि वा ययासमा निधैयानि ।। बलिकोन्यपि कोणस्थितानि काष्ठफळशमोवानि चत्तारि काष्ठानि नियानि ॥ मध्यस्तंभचतु- ·(३५८) प्टयोपरि शिखराकारता संपादनीया ॥ मंडपभूमिमधोपरि अबस्तनस्यकल शाग्रस्य उच्चता तु प्रैराशिकार नेपा| राशि वित्तं ॥ यदि पोशास्तमिते मंडपे तृती. याशे अष्टहस्तमितस्तमोच्छाये सति मंडपार्दै मंडपमध्यफल फियानुस्ट्रायः १ णु तत्र न्यासः ॥शा॥१॥ सवर्णिते सारा उक्तरीत्या गुणिते २४ भक्त लब्र- मुच्चत्वं १२॥ एवं च मंडपभूपिमध्योपरि अघस्तनस्थकलशाग्रस्य द्वादशहस्तमितायां उच्चतायां प्राप्तायां स्वस्वपंचमाशेन न्यूनता कर्चव्या ॥ काष्ठकलशमोतानां फाष्टानां मानं त्वार्थिक । एवमेव मंडपान्तरेणु कलशाग्रस्य उच्चत्वमूहनीय ॥ ततः मागादि- चतुर्दिक्षु दिहस्तविस्तताणि चत्वारि द्वाराणि दिक् शंकूनामभितो हस्तमाने पंचह- स्तोच्छ्रायपंचमांशानि खनेद ।। एतद्द्वारशाखानि द्विविधेऽपि कनिष्टपेडपे चतुर- गुलाधिकद्विहस्तविस्तृतानि ।। उत्तममंडपे तु विकरा यामानि अत्र सर्वत्र हस्तस्तु पपदोरिट्रतस्य समस्थितस्य वा यजमानस्योबाहोः पचमांशा ॥ तस्य चतुर्वि. शोऽगुलं ॥ अथ मंडपो द्वारवर्ती समेतत उपरि च नारिकेलारिदलैर्वा शोभनरन्या पल्लवैर्वा येणुभिर्वा फटेवा प्रच्छादनीयः ।। ततो मंडपद्वारेभ्यो बहिहस्तमात्रे वोरण- शालाः पंचमांशैनिखेयाः ।। अश्वत्थे वावटे वाशाखे पूर्वस्यां ।। औदुंबरे वा प्लसे वा दक्षिणस्यां ॥ प्लाक्षे औदुंबरे वा प्रतीच्यां ॥ वटे वाश्वत्थे वा उदीच्यां । शा- खाश्चैतक्षचतुष्टयालामे एतेषां , मध्ये एकवृक्षोद्भवा वा ॥ शमीलोद्भवा वा तद- भावे जंयूखदिस्तालवृक्षान्यतपजा वा अच्छिद्राः सरलाः समममाणाः सत्वचः क- निष्ठमध्यमोचममंडपेपु क्रमापंचपदसप्तहस्तोचाः ।। उपरि कृतचूढासु च तास उभ- यतः सविलानि तिपर काष्ठानि प्रोतानि कार्याणि ॥ तानि विस्तारालानी कनिष्ठे ॥ पंडगुलाधिकान्यंतरालानि मध्यमे ॥ द्वादशांगुलाधिकान्यन्तरान्यु- तमे ॥ तेषामुपरि मध्यपदेशे त्रिशूलाकाराः कीला निवेश्याः ॥ तेषु च मध्यकीळ सरलः ॥ तमुमयतोऽन्यौ किंचित वकौ ॥ नवांगुलोचवं सपादचंगुलो विस्तारः ॥ अर्कोगुलट्यं ।। एतच्च कनिष्पंडपे । मध्यमे कादशांगुलोचना पादो. नव्यंगुको विस्तारः ।। ध्यंगुलो विलमवेशः॥ उत्तमे तु त्रयोदशांगुलोचता ।। स- पादयंगुलो विम्तार: चतुरंगुलो चिलपवेशः । एवं फलकमान्तयोरपि त्रिशूल कार्य ॥ एतत्तोरणस्वरू । तत: सदलसफलनारिकेलकमुकदलीनामम्पतपती- दर्पणेविचित्रवनबंधश्यामरटिकाभि होछायैश्च सफलस्तंभालंकरणं । वितानवा. मरपकूलपुष्पमालादर्पण टिकाभक्ष्यखायनानाविधपल्लवैश्वालंकरग । उक्ताल- 1 फरणासंभये पुष्पमालापल्लवैर्वा मंडपालंकारोऽवश्य संपादनीयः ॥ अनुक्त पाच- नैर्युक्त इत्यादीना दोपश्रवणात् ।। विशदत्तपमाणेन मंडपं कूटमेव चेति लिंगपुराणे ·मंडपकुदयोंकिल्लाभिधानात्तयोंर्भेदो हेमाद्रिणवमुक्तः ॥ मध्यस्संभवलिकोपरिगत- अभिष्टभिर्वा मृदमाकारकलशमोत: काठपध्ये शिखराकारयुतः कूरः ।। क्टोस्त्रि- शिखरं श्रृंगं इत्यभिधानानुसारात् ॥ मध्यस्तभोपरि सपतपाच्छादिवो मंडप इति । संपति तु कूट एवादरो लोकानां ।। तत्रा व मंडपभ्रम इति ॥ एवं विरचिते कूटे मंडपे वा मंडपतृतीयांशेन इष्टकाभिरपक्वाभिमंडपमध्यभागे समचतुरस्रा वेदी का- यो । तस्याचोरायो वेथा यामस्य तृतीयांशेन चतुर्थाशेन पंचमांशेन सप्तमांशेन नयमांशेन एकादशांशेन चेति पद पक्षाः ॥इति।। ॥ अथ कुंडरचनाप्रकारः।। तत्रादौ तस्मिन् मंडपे पेदिता पूर्वपश्चिमोचरेशानीनामन्यतपदिशि कुंदं कुर्यात्।। तच कुंडपंचायन्मात्रहोमे मुष्टिमाने होमे मुष्टिमात्रं ।। शतहोमं त्वरस्निमात्र । सहस्र- होमे हस्तमित ।। अयुते द्विइस्तं ॥ लवे चतुर्हस्तं ।। शीपदाहिद्रव्यलक्ष होमे इस्तमा बादिलक्षं. द्विदस्तपित्यादिलक्षवृद्धया वृद्धिपाहुविदशलक्ष ।। दशलक्षेषु पड्हस्तं पा ॥ कोटावष्टहस्तं दशहस्तं वा ॥ स्थूलद्रव्यहोमे पोडशहस्तं वा । अत्रानुक्तकुंड. विशेषहोपोऽधिकसंख्यो न्यूनसंख्याविहिते कुंडे कापों नाधिकसंख्याविदित ॥ धू- नसंख्याया अधिकसंख्यायामन्तर्भावात् ॥ उक्तं चाभियुक्तः ॥ न्यूनसंख्योदिते कुंडेऽधिको होमो विधीयते ।। अधिककुंडो न्यूनस्तु नाधिके शस्यते कचिदिति ॥ नृसिदपरिचर्याय नारायण भट्टकृतदपद्धतौ चाप्ये ॥ तत्रैकोनपंचाश दाहुतिपर्य- न्तं स्पंदिलमेव ॥ तचाहादशांगुलपरिमाण हस्तांतं चतुरखमंगुलोत्से, वा॥ पं. चाशदादि नवनवत्याहुतिपर्यन्तं मुष्टिमा कुई ॥ शताधेकोनसहसायन्तरनिमा कुंरे ॥ सहस्रायकोनदशलक्षपर्यन्तं हस्तमात्र ॥ अयुतायेकोनलक्षपर्यन्त दिहस्त ।। कक्षादेकोनदशलक्षपर्यन्तं चतुई ॥ अयुतायेकोनकोटिपर्यन्तं पट्हस्तं ॥ कोटिमार- भ्याधिकहोमे अष्टहस्तं ॥ तत्रैवाधिकतरहोमे दशहस्तमिति केचिद्विशेपमाहुः ॥ अ. परे तु विश्वकर्मणो मतमाश्रित्य त्रैराश्यमत्र कृत्वा कुंडमानं कल्पपनि ॥ तद्यया ॥ पंचशदाहुतौ रनिमितं कुंड तकविंशत्यंगुलानि ॥ शताहुतिहोमे अरलिमिते कुंडे सार्द्धवाविंशत्यंगुलानिं ।। तत्रैकवाशदाहुतिपापर्यन्तं सा गुलमितमन्तरालं चेत्त- हिं अशीति संख्या के इष्ट होने कियभितरालमुच्यते ॥ भास्करोक्तरीत्या गुगने भक्ते च कृते लब्धं फलं पूर्वफले एकविंशत्युगुलपिते योजिते यत्फलमायाति तदेव अशीति संख्या के इटहोमे कुंडमानं ॥ एवं शतसहस्रादि कोटिहोमान्तेषु मन्त- रालाहुतीनां त्रैराश्य बोध्य ॥ यशी कात्यायनमतानुनर्निनापरनिहत्तयों पदो नास्त्येव ॥ तयापि भेदनिर्देशादेइ कुंडमाने भेद एव ॥ स चेत्यं ॥ गुरुपाच.

·(३६० मांशो हस्तः ॥ तस्य चतुर्विशांशोंऽगुलः ॥ तत्र रत्निपरपर्याये मुष्ट्रिकुंडे एकविंश- त्यंगुलो विस्तारः ॥ अरनिकुंडे सादाविशत्यंगुलः ॥ एकहस्ते चतुर्विशत्यंगु-. लयामविस्तारौ ॥ द्विहस्ते चतुस्त्रिंशदंगुलानि || इमानि पादोनयूका चतुष्टयन्यू. नानि ॥ अल्पान्तरलारपूर्णान्येव धृतानि ॥ विहस्ते पंचयवाधिकचत्वारिंशदंगु- लानि ॥ चतुईस्तोऽष्टाचत्वारिंशदंगुलानि ॥ पंचहस्ते पंचयवाधिकानि प्रिपंचाशद- गुलानि ।। पट्टहस्ते पादोनैकोनषष्ठिः ॥ सप्तहस्ते साविपष्ठिः ॥ नवहस्ते द्वास- सति ॥ दशहस्ते यवोनापट्सप्ततिः । पोडशहस्ते पनवत्यगुलानि ॥ यत्र यवोंगु- लस्याष्टमांशः ॥ इत्थमाहुतिसंख्याभेदेन कुंडभेदोक्ते वक्ष्यमाणाहुविसंख्यानुसारि- कुंड कर्तव्यं ॥ तच चतुरन ब्राह्मणस्य ॥ वृत्त क्षत्रियस्थाअर्धचंद्राकारं वेश्यस्य। चतुरस्त्रयोन्यद्धचन्द्रव्यदृचपदसपनाष्टामसप्तास्रपंचास्माणि कुंडानि सर्वसिद्धिपुत्र- सुखावराप्तिवैरिनाशशान्तिमारणछेदनष्टिरोगनाशाऽभिचारशान्तिभूतोत्सादनादि द- शविधिकामनायां सर्वेषां कार्याणि ॥ चतुरस्न कुंडसरचनाकारस्तु पूर्वोक्त एवं योध्यः ॥ अन्येषां रचनामकारस्तु ग्रंथान्तरतो ज्ञेयः ॥ ग्रंपगौरवान्नेहोक्तः ॥इति। ॥ अथ कुंडमानसिद्धयर्थमाहुतिसंख्याप्रकारः ॥ तत्र बौधायनः ॥ ततो होम प्रकुर्वीत नमः शंभवमंत्रतः ।। रुट्रैकादशिनप्ये त्र- यतिशदयाहुतिः ॥ रुदे शतत्रयं प्रोक्तं पठ्या अधिकयायुतं ॥ रुद्रे लघुरुते ॥ च- स्वारश्च महारुद्रे सहस्रा: सप्तवर्जिताः ॥ चत्वारिंशत्सहस्राश्च कर्तव्याश्चतुरुत्तराः ॥ ऊनाथ सप्त सप्तत्या अनिरुद्रे विनिश्चय इति ॥ अनेन च मतिरू तिमस्तिस्र आ. हुतप इत्युक्तं भवति ॥ बृहत्पराशरस्तु ॥ अक्षतान्या तिलान्यापि यवान्वा समिधो- पि वा ॥ शंभवायेति जुहुयारसर्वोस्तानाज्यसिक्तकान्। इत्यनेन होमे द्रव्य मंत्र दि. घाय ॥ पंचपंचाय पद पड़वा अष्टावष्टावयापि वा ॥ दशदशैकादशवा जुहुयात्सा- घको हि वा ॥ इत्यनेन संख्यान्तरमाह ।। तेनैकवारं रौद्राध्यायतिनिमित्तो यो हो- मः क्रिपते तत्र तिसः पंचपटष्टौदर्शकादश बाहुतयो होतव्या ।। इत्येते शत्यपेक्षया पट् विकल्गः ॥ रुदे तु एकादशरूपका भवन्ति ॥ तत्रैकरूपसंबंधिन्यस्तित: आ. हुतय इति पक्षमाश्रित्य होमे कर्तव्ये मतिरूां पंचपंचेति पंचमघाशदाहुतयः ॥ प. हाइविपक्षाश्रयणेन होमे तु प्रतिरूप पट् पदिति पट् पटिराहुतयः ॥ अष्टाहु. तिपक्षमाथित्य होमे तु प्रतिरूपं अष्टावष्टावित्यष्टाशितिराहुतयः ॥ दशाहुती. पक्षमाश्रित्य होमे तु प्रतिरूपं दशदशेति दशाधिकमाहुनयः ॥ एकादशपक्षा- अयणेन होम तु मविरूपपेकादशैकादशेकविंशत्युत्तरं शतमाहुतयः ॥ इति हे आहुतिसंख्या॥

·* अथ रुद्रैकादाशन्यामाहुतिसंख्या "-तत्रैकादशरुद्रा भवन्ति ॥ तेषु चैक- विशत्यधिक शतरूपका भवन्ति ॥ तत्रैकरूपसंबंधिन्यम्तिन आहुतय इति पक्षमा. भित्य होमे प्रतिरूपं तिसस्तिस इति त्रीणि शतानि विपष्ठिश्चाहुतयः ।। पंचाहुति- पक्षाश्रयेण होमे प्रतिरूपं पंचपंचेति षट्शतानि पविशतिवाहुतयः ॥ अष्टाहुति- पक्षाथयेण होमे तु प्रतिरूपं अष्टअष्टाविति नवशतान्यष्टपष्टिश्चाहुतयः ।। दशाहुति- पक्षाधयेण होमे प्रतिरूपं दशदशेति द्वादशशतानि दशोत्तराण्याहुतयः।। एकादशा- हुतिपक्षमाश्रित्य होमे प्रतिरूपमेकादशैकादशेति त्रयोदशशतान्येकत्रिशचाहतपः ॥ इति रुद्रकादशियामाहुतिसंख्या ।। "अय महारुद्रे आहुतिसंख्या "-अत्रकविंशत्युत्तरं शर्त रुद्रा भवन्ति ॥ तत्रै. करूपसंबंधिन्यस्तिस्र आहुतय इति पक्षे मतिरूपं तिम्रस्तिस्र इति सप्तोनानि चता. रिसहस्राण्याहुतयः ॥ पंचाहुतिपक्षे प्रतिरूपं पंचपंचेति पट्सहस्राणि पट्शतानि पंच- पंचाशचाहुतयः॥ पदाहुतिपक्षे मतिरूपं पडूपदिति सप्तसहस्राणि नवशतानि पदशीतिश्च। अष्टाहुतिपक्षे प्रतिरूपमष्टाविति दशसहस्राणि पद्शतानि अष्टाचत्वारिंशय ।। दशा विपक्षे मतिरूप दशदशेवि त्रयोदशसहस्राणि त्रीणि शतानि दशोचराणि च।। एकादशाहुविपक्षे प्रतिरूपमेकादशैकादशेति चतुर्दशसहस्राणि पद्शतान्येकचत्वा- रिशच्च ॥ इति महारुद्रे आहुति संख्या ॥ "अथातिरुद्रे आहुतिसंख्या"-तत्र त्रयोदशशतान्येकत्रिंशय रुद्रा भवन्ति । तेषां चतुर्दशसहस्राणि पट शतान्येकचत्वारिंशच रुपका भवन्ति ।। तकरूपसंबंधिः न्यस्तिस्त्र आहुत्य इति पक्षे प्रतिरूप तिमस्तिस्र इति ॥ निचत्वारिंशत्सहस्राणि नवशतानि त्रयोविंशतिवाहुतयः ॥ पंचाहुतिपक्षे प्रतिरूपं पंचपंचेति त्रिसप्तसहस्राणि पंचापिके द्वेशते चाहुतयः।। पढाहुतिपक्षे प्रतिरूप पट्पटिति सप्ताशीति महसाग्यटौ शतानि पहुंचत्वारिंशञ्च ।। अष्टाहुतिपक्षे प्रतिरूपमष्टाष्टावित्येकलक्षं सप्तदशसहस्त्रा. ण्यष्टौ विशत्यधिकमेकशतं च ॥ दशाहुतिपक्षे प्रतिरूप दशदशेत्येकं लक्ष पट्चत्वा. रिशश्च सहस्राणि चत्वारिंशतानि दशोत्तराणि च । एकादशाहुतिपक्षे प्रतिरूपमे का- दशैकादशेत्येकं लममेकषष्टिसहसाण्यैकपंचाशय ॥ इत्पतिरुद्रे आहुतिसंख्या ।। " उक्तं च होमप्रकाशे " जपरुद्रांगहोम एव ॥ जप्ये इति सप्तम्पामंद्रं माप. णीयायामितिवचस्यांगित्वावगमात् ॥ नान्पपत्र नपसामान्येन जपारछनांशसं- ख्यया दशांशसंख्पया वा महार्णकारायैरुक्तो ‘जपरुद्रांगहोपोऽयुक्त एव ॥ ततो होम प्रवीत नमः शंभवपंत्रतः ॥ इति नपः शंभवायेति जुहुयात् ॥ पंचपंचाय पट पोत्यादिभिाशयनपराशरादिवाक्यनगरदांगहोमपकारस्प संख्याप विहितवेन ·(३९१) जपरुद्रांगहोमे अन्यमंत्रजपसामान्येन मासस्य शतांशहोमादेवाधितवान् ॥ रूपसंख्य- याहुविसंख्यया निर्देशादपि जपरुद्रांगहोमै यम्जाग्रत इत्यादिभिः पंचभिः पभिर्वा मंगमंत्रः वयं सोमेति महच्छिरोमंत्रण शान्तिमश्च होमो नैव भवति। अन्यथा रौद्रा- व्यापासिनिमित्ताहुतय इव अंगमंत्राइतयोप्यभिधीयेरन् । नचैवमंगपत्राणां जप- रुद्रांगहोमे विनियोगाभादाच जपादिपु रुदेष्वपि न तेषां विनियोग इति वाच्यम् ।। सांगस्वाद्यो रूपकाख्या सशीर्षों रुद्र उच्यत इति ॥ पंचांग सानपेदिति ।। शत- रुदिपसंझम्प रुद्रस्यांगानि पंच हि ॥ पंचांगान् न्यस्य तं ध्यात्वा जपेत् रुद्राँस्ततः क्रमात् ॥ यज्नाग्रतादिपकैच शिवसंकल्पमापकं ।। रुद्रस्तु देवतापसु विनियोग- जपादिपु ॥ इत्यादिभिर्वाक्यम्तेषां रुद्रस्वरूपान्तनिवेशस्य स्पष्टतया अभिहितत्वेन नपादिषु त्रिविधेषु रुद्रेवपि विनियोगसिदिः ॥ तेन पंचभिः पभिर्वा अंगमैत्रैर्मह- छिरोमंत्रेण शान्तिपत्रैश्च विशिष्टं यादृशं रुद्रस्वरूपं जपे अमिहितं तादृशमेव रुद्र- स्वरूपं प्रधानभूते होमरुदेऽपि बोध्यं ॥ प्रघानभूतहोमदेवाहुतीनां संख्याया उप- पचिपूर्वकं रुद्रकल्पद्रुमे प्रागभिहितत्वादिदानीमाहुतिसंख्यामा कुंडमानज्ञानसौकर्य- सिदयमभिधीयते॥ रुद्रे तावत्संपूर्णरौद्राध्यापस्पैकश्त्रत्वपक्षे पद चत्वारिंशदाहुतयः॥ धाविभागपक्षे अष्टपष्ठिराहुतयः ॥ षोढाविभागपक्षे एकाधिकमेकशतं ॥ पोडशघा.. विभागपक्षे एकादशाधिकशतद्वयं ॥ चतुः चत्वारिंशन्मंत्रविभागपक्षे एकोनविंशत्य: विफपंचतं ।। अष्टाचत्वारिंशम्मत्रविमागे विषष्ठयुत्तरं पंचशतं ॥ एकपष्ठ घुत्तरशत. धामंत्रविभागे एकसहस्रं पडत्तराण्यष्टौ शतानिच ॥ पंचविंशत्यधिकच गत यामंत्र. विभागे चत्वारिमहस्राणि दशाधिकानि सप्तशतानि च ।। सर्वेष्वपि पक्षेषु चमकाहु. तयो वैकल्पिका भवन्ति ॥ चपकाहुतिपक्षे च एफस्या महच्छिरोमंत्राहुतिपूर्वोक्ताया अभावः। अन्ते घसोर्धारा च सर्वेषु पसेषु ॥ इति रुने आहुतिसंरूपा ॥ " अय कट्रैकादशिन्यामाहुतिसंख्या ॥ तत्र रौद्राध्यायस्य मत्रैकवपक्षे पह- चिफ पंचशतमाहुतयः ॥ पामत्रविभागे सप्त च तानि अष्टाचत्वारिंशच्चाहुतया। पोदामंत्रविभागे एफसहस्रमेकादशाधिकमेकशतं च ॥ षोडशघामंत्रविभागे देसहसे प्रीणिशतान्येकविंशतिध ॥ चतुः चत्वारिंशन्मत्रविमागे पटुसहस्राणि बिनवत्यधिक- मेकशतं च ॥ एकपष्ट्युत्तरशतवामंत्रविभागे एकोनविंशति सहनाण्यष्टौ शतानि षट्षष्ठिश्च ॥ पंचविंशत्युत्तरचतः शतधामंत्रविभागे एकपंचाशरसहस्राण्यष्टौ शतानि दशोत्तराणि च ॥ सर्वेश्वप्युक्तासेषु एकविंशत्यधिकमेकशन ॥ चपकाहुतीनां वैक- पिकं ॥ चमकाहुतिपक्षे त्येकादशमहच्छिरो मंत्राहुतीनां पूर्वोक्तानामभावः अन्तै बसोदोरा च सर्वेषु पक्षेषु ।। " अप महारुद्रे आहुविसंम्पा तत्रैकरूपस्यैकमन्व- ·पक्षे पंचसइस्लाणि पंचशतानि पट्पष्टिश्चाहुतयः ॥ घामंत्रविभागे सप्तसहस्राणि देशवे अष्टाविंशतिचाहुतयः ।। पोदामंत्रविभाग द्वादशसहस्राणि द्वेशते एकविंशतिश्च। चतुश्चत्वारिंशन्मत्रविभाग द्वापष्टिसहस्राणि सप्तशतानि नानवतिश्च ।। अष्टाचत्वारि- शमंत्रविभागे अष्टपष्टिसहस्राण्येकशतं त्रयोविंशतिच ॥ एकपलधुत्तरशतधामंत्रवि- भागे लक्षद्वयमष्टादशसहस्राणि पंचशतानि पविशतिश्च ॥ पंचविंशत्यधिकचतु शत- घामंत्रविभागे चत्वारिलक्षाणि पंचाशत्सहस्राणि सप्तशतानि पंचाशच ॥ अत्र सर्वे- पपि पक्षेषु एकशतं त्रीणि शतानि एकत्रिंशच्चमकाहुतयो वैकल्पिका भवन्ति ।। अस्मिन्पक्षे च एकविंशत्यधिकशतमहच्छिरो मंत्राहुतीनाममाव पूर्वोक्तानां अन्ते वसोारा च सर्वेषु पक्षेषु ।। इति महारुद्रे आहुतिसंख्या ॥" अथातिरुद्रे आहुति- संख्या "-तत्र रौद्राध्यायस्य मंत्रैकतपक्षे एकपष्टिप्सहस्राणि द्वेशते पविशतिवाहुत- यः॥ त्रेधा विभागे नवतिसहस्राणि पंचशतान्यष्टौ च ॥ पोदामंत्रविमागे एकलक्षं चतुस्त्रिंशत्सहस्राणि चत्वारिशतान्येकत्रिंशच्च ॥ पोडशधामंत्रविभागे वेलक्षे अशीति- सहस्राणि अष्टौ शतान्येकचत्वारिंशच ॥ चतुश्चत्वारिंशन्मत्रविभागे पट्लक्षाणि न- पतिसहस्राणि सप्तशतान्येकोननवतिश्च ।। अष्टाचत्वारिंशमंत्रविभागे सप्तलक्षाण्ये- कोनपंचाशत्सहस्राणि श्रीणि शतानि त्रिपंचाशच ।। एकपष्ठधुत्तरशत यामंत्रविभागे चतुर्विशतिलक्षाणि त्रीणि सहस्राणि सप्तशतानि पढशीतिश्च ॥ पंचविंशत्यधिकचतुः शतधामंत्रविमागे द्वापष्टिलक्षाण्येकोनसहस्राणि दश च ॥ सर्वेष्वपि पक्षेषु च चतु- दशसहस्राणि पट्शतान्येकचत्वारिंशच्च चमकाहुतयो वैकल्पिकाः ॥ चमकाहुतिपक्ष च त्रयोदशशतान्यकशिच्च महच्छिरो मंत्राइतपो न भवन्ति ॥ एतेषु सर्वेष्वपि पक्षेषु अन्ते चसोर्दाश च ॥ इत्यतिरुने आहुतिसंख्या ।। अय सर्वकुंडे व्यासस्य चतुर्विशतिरंशा कल्पनीयाः " व्यासनांशोना- मेखलोन्नत्या सह व्यासतुल्यं खनन कार्य मेखलोमति विना वा ॥ ततः कुंडस्य समन्तव एकांश दूध वा कुंडकंठं विहाय मेखला: कुर्यात्।। तत्र धिमेखलपक्षस्त्वेवं । मयमा मेखला नवांशोन्नता चतुरंशविस्तृता॥ द्वितीया तत्संलमा पहशोन्नता व्यंश- विस्तृता ॥ तृतीयापि तत्सलमा व्यंशोन्नता द्वयंशविस्तृता ॥ पंचमेखलपक्षेत्येव ।। मयमा पडेशविस्तृता नवांशोचा ।। द्वितीया तत्संझना पंचांशविस्तृता किंचिन्यून- सपादसतांशोच्चा। तृतीया तत्सलमा चतुरंशविस्तृता किंचिन्यूनसादसतमांशोचा। चतुर्थी तत्सलमा व्यंशविस्तृता किंचिदधिकसार्दप्रय शोच्चा ॥ पंचमी तसंलग्रा दूधशविस्तृता किंचिदधिकपादोनांशद्वयोच्चा ।। एवं च विंशत्यशो विस्तारो भवति।। अंटाहिरकैच वा मेखला कार्या॥ सा चैवै ।। कंगनादिः घटविस्तृता पदंशोन्नता ·चतुरशपिस्ता चतुरंशोन्नता या !१. पदंशोन्नतामेखलापसेतु अष्टादशांशपरिमित- चतुरंशोन्नतमेखलाप विंशत्यंशपरिमिता खातः कर्तव्यमा मेखलोन्नति विना था। कुंडपश्चिमे मेखलासलमेव मेखला कार्या ॥ इष्टचतुरस्रकुंडस्य यावान् विस्तारस्त- दर्दमानदेया॑ ॥ कुंडव्यासतृतीयांश विस्तृता मूलमागे अग्रेतु संकोचगता ॥ एके- नांशेनोच्चा ॥ मेखलोपरि एकेनांशेन योनिर्मानान्तरगतेन घटितमेखलाया सम- न्ताद्वेष्टिता ॥ सा च मेखला योन्युपरि एकांशेन विस्तृता एकांशेनोच्चा एवं मेख- लोपरि शोच्चा भवति || एकनांशेन नैवेपन्नणाग्रेण मेखलाग्रतो निराधारा || मध्ये कूर्मपृष्टोन्नता ॥ मध्ये वर्तुळचिलवती अग्रभागे सच्छिद्रा मूलभागे कुंभाकार- ताद्वययुता एवं च द्वयंश विस्तृतायाः तृतीयमेखलाया परौ द्वौ भागौ योन्याकुंभो भवतः ॥ तथा सति कुंभयोरम्तरालं पाह्यमेखलासमं भवति || अश्वस्थपर्णाकारा वा कार्या ॥ पंचैकमेखलापले योनिगतो विशेपो ग्रंन्यान्तरादवगन्तव्यः ॥ भूतलपारभ्य यावद्योनिमूलमायत मध्ये सरंध्रनालाकारस्वान्नालं योनिमूललग्नाग्रे कुर्यात्।। योन्यु. परि नाभिः कुंडंसमीपे मृदंगोलद्वयं स्यापयेत् ।। चतुरंशैविस्तृता आयता च यंशे- नोन्नता पद्माकारा चतुरस्रा वा नानावणरलंकता नाभिः कुंडमध्ये निवेश्या ।। तत्र योनिकुंडे न योनिः ॥ पद्मकुंडे च न नामिः।। एवंच कुंड कंठमेखलायोनिनालनाभि- पुक्तं सांग सपत्नं ॥ ग्रहवेदी तु कुंढादीशान्यां हस्तोन्नता इस्तविस्तृता च चतुरस्रा वपत्रपयुता कार्या ॥ एवं घेदीकुंडकरणं मुरुषपक्षः ॥ स्थलसंकोचेतु मध्येपि कुंड ।। तस्मादीशान्यां वेदिद्वयकरणमिति केचित् ॥ नारायणभट्टास्तु मंडपे च मध्यभागे कुंट कार्य ॥ मध्यभाग एव कुंडमिति साधितमन्यस्याहुः इदमेव युक्ततरं ॥ ग्रह स्पेशानभागे च मंडपं कारयेदुधः ।। दशद्वादशभिहस्तै: पोटशेर्वा समन्ततः ॥ चतु. रिसमायुक्तं तोरणारिलंकृतं ।। कुंडं तन्मध्यभागे तु कारयेच्चतुरनकं ॥ वितस्ति- द्यखातं तत् कुंई सचतुरंगुलमिति ज्योतिर्वासिष्टसंहितायां ॥ मध्ये तु मंडपस्यापि कुंड कुर्याद्विपक्षण इति निर्णयसिधौ । शान्तिरले दवसिष्ठेन च ॥ ग्रदयमाधि. फारे मंडपमध्यभागे कुंडविधानात् ॥ रुद्रस्य ग्रहयशस्य विकृवित्वाच्च ॥ यत्तु मागु- तरं समासाद्य प्रदेश मंहपस्यतु । शोभनं कारयेत्कुंटे यथावल्लसणान्वितं ।। इति महार्णवोदाहृतं । स्कान्दे तस्य स्वयमर्यः।। प्राक्पूर्व मंडपस्योचरमुत्कृष्टं मध्य प्रदेश प्राप्य कुंडं कुर्यादिति ॥ तेन लक्षहोमवन्मध्ये कुंटं ॥ तद्रिकृतित्वात् ।। अन्यथा गर्त. स्योत्तरपूर्वेण स्पंदिलं हस्तमात्रकं ॥ दिवमं चतुरस्रं च वितस्पुच्छापसमितमिति ।। पूर्वोत्तरे हस्तमिताय वेदी ग्रहादिदेवेश्वरपूननायेत्यादिवास्याधापत्तेः ॥ तेन मंडप ममे कुंडे सति कुंदस्य न्यूनाधिकाचे मध्यनवांश कोष्टकोणेप्येव स्तभनिखनन। सप्त- M ·(३६५.) हस्तमिववर्तुलादि विधाय घेदीता पूर्वपश्चिमोत्तरेशानीनामन्यतमदिशि कुंडंकर्तव्यनि- त्युक्तं तपत्र मंडपमध्यभागे कुंडविधिः श्रुतो नास्ति तद्विषय बोध्य ॥ अथ कुंडक- रणाशक्तौ एकदस्तादिप्रमाण चतुरसं तत्तद्धोमे स्थंडिल वा कार्य | स्पंडिले च मे- खलादिवर्तलाकारता च न भवति ॥ अंगुलोत्सेघचतुरस्रवादिना नैराकांक्ष्याद्वि- रोपाच्चेति रुद्रपद्धतौ नारायणभट्टाः ।। योनि कंठवर्जस्थंडिले कुंडोक्तमाना मेखला: कार्या इति सूतसंहितायां ॥ योनिरपि यथोक्तमाना स्थंडिलेऽपि कार्यत्युक्तं पौधा- यनमते कुंडभास्करे ॥ ततो मंडपान्तः ईशानदिग्मान रुद्रवेदी कार्या ॥ सनवग्रह- मखरुद्रपक्षे ग्रहयेदी च तवैव कार्या॥ तत्र दक्षिणतो ग्रहवेदी नस्या उत्तरतो रुद्रवेदी • च ॥ ग्रहाणां पूर्वागत्वात् प्राक् पूजनीयत्वेन पावात्परुद्रपूजापा उदासंस्थत्वापेक्ष- गाव ॥ पेदिश्च चंगुलव्यंगुलोच्छ्रायद्वधंगुलविस्तारवमययुता बमोपरि सप्तांगुलो. च्चा इस्तविस्तृता च मुलक्षणा कार्या ॥ सर्वशांतिकपौष्टिकानां ग्रहमखविकृतिता- त् ॥ आमेयां योगिनीपीठं । नयां वास्तुपीठं । वायव्यां क्षेत्रपालपीठं । घेदि- शदवाच्यानि सर्वाणि पीठानि तु इस्तमात्राणीति मात्स्ये ॥ वसिष्ठस्तु ग्रहपीट दिहस्तमाहुः अस्मिन् पसे रुद्रपीठयपि द्विहस्तं ॥ एतच्च कुंडमंडपकरणं होमरुदै प्रधान- होमार्थ ॥ जपरुद्रे संगहोमाया। इदं च कुंडमंडपकरण होमांगमेव ॥ अनावश्यकं च।। करणे फलाधिक्यअकरणे न बैगुण्यम्॥पत्र मूलवचनानि ग्रन्थान्तरवो ज्ञेयानि॥इति। ॥ अथ मंडपप्रवेशः॥ अथ रुद्रजपे जपान्ते शुभेऽहनि होमे रुद्रे वाचार्यादिशुमान्ते शुभकाले मंडप- पूनाशुपयुक्तसंभारान् संभृत्य शुक्लांबरधरः शुलमाल्यानुलेपन: सपत्नीको यजमान: आचार्यब्रह्मविक् समन्वितो गंधपाल्यफलादिभिरर्चितकलशहस्तो मंगलवाघघोपेण भद्रकणेभिरिति वेदमंत्रघोषेण च समन्वितो मंडर्ष प्रदक्षिणीकृल्प पश्चिमद्वारेण मंडपा. न्तः प्रविशेष ।। मधाम्यायतनात्पश्चिमतः स्वासने उपविश्याचम्य प्राणानायम्य ।। देशकालौ संकीर्त्य । सयं ब्राह्मणद्वारा वा कृतस्यामुकरुद्रस्प जपांगत्वेन वक्ष्यमाण. द्रव्येवमुकद्रव्येणाई ब्राह्मणद्वारा वा यथाशकिहोम फरिष्ये ॥ इति जपने संकल्पा कार्यः ॥ होमरुद्रे तु पूर्व कृतवानेह संकल्पः कार्य! ततस्तदंगलया जपरुद्रे गणेश- पूननं मंडपदेवतास्थापनपूननं च करिष्ये । होमरुद्रेतु होमरुद्रांगतया वास्तुपूननं मंडपदेवतास्थापनपूजनं च करिष्ये ॥ ततः पोडशोपचारः गणेशपूना पूर्व विद ध्यात् ।। ॐ भूमिभूमिमवागान्पातरमप्यगात् ।। भूपाय पुत्रः पशुभिर्योनो टि समि- घतामिति मंत्रेणाचार्यो भूमि संस्पृश्य गौरसर्पपान मंडपान्तः सर्वतोऽवकिरेता यदक्ष संस्थित भूत स्थानमाश्रित्य सर्वदा।। स्थानं त्यज्वा तु तत्सर्वं यत्रस्यं तत्र गच्छतु ।।.

·(३६६) पनामन्तु भूतानि पिशाचाः सर्वतो दिर्श । सर्वपापविरोधेन ब्रह्मक समारमैत् ।। इति मंत्राभ्यां स्वशाखोतराक्षोनमंत्रैश्च ॥ ते च मंत्राः कृणुष्व पाज इति पंच ।। रक्षोहणं बलगहनं ॥ ॐ रक्षोहणो वः ॥ ॐ रक्षोहाविश्वचर्षणिरिति ॥ अथैकस्मिन् पात्रे गायत्र्या गोमूत्र ॐ मानस्तोक इति गोमयं ॐ पयः पृथिव्यापिति पयः ॐ दधिकाव्ण इति दघि ॐ तेजोसीत्याज्यं ॐ देवस्येति कुशोदकं समादाय गायच्या सर्वाग्येकीकृत्य ॥ॐ आपोहिष्ठेति तृचेन कुशेस्वेन पंचगव्येन मंडपान्त: मोक्ष- पेत् ॥ ॐ स्योना पृथ्वीति महीयौरिति मंत्राभ्यां भूमि संमार्थ ॥ ॐ सस्तिन इन्द्र इत्येतामचं कृतांजलिः विपेत् ।। इति ।। ॥ अथ वास्तुपूजनम् ॥ मंटपतिभागे हस्तमात्रां चतुरस्रां चतुरंगुलोचा चेदि कृत्वा तस्यां पत्रं प्रसार्य सुवर्णादिशलाकया कुंकुमेन च नवरेखाः कार्याः॥ मा पश्चिमायता: नव च दक्षिणोदगायताच नव कृत्वा मध्यकोप्टचतुष्टयमेकीकृत्य प्रतिकोणं त्रिपु पदेषु सूत्र दपात् ।। तथा च चतुर्विशतिरदपदानि संपद्यन्ते । देशकाळी संकीय पारीप्सित. स्यामुकरुद्रकर्मणः सांगतासिद्धये वास्तुपूनां फरिम्ये ॥ विशन्तु भूतले नागा लोक- पाळाथ सर्वतः ॥ मंडपेत्रावतिधन्तु आयुर्वलकराः सदा ।। इति मंत्राटच्या वास्तु मंडलस्यामेयादिषु चतुर्पु कोणेषु शंकुचतुष्टयं निखनेत् ।। ॐ अमिभ्योप्पथ सर्वेभ्यो ये चान्ये सान्समाथितामा बलि तेभ्यः प्रयच्छामि पुण्यमोदनमुच ॥१॥ नैत्या.' धिपतिश्चैव नात्यां ये च राक्षसाः॥ वर्कि तेभ्यः प्रयच्छामि पुण्यपोदनमुत्तमं ॥२॥ नमो वायुरोभ्यो ये चान्ये तत्समाश्रिताः। वलि तेभ्यः प्रयच्छामि० ॥३॥ रुद्रेभ्य. चैव सर्पेभ्यो ये चान्ये तत्समाश्रिताः। बलि वेभ्यः प्रयच्छामि गृहन्तु सततोसु. काः ॥ इति चतुभित्रैः निखातितशंकुपाईं यथाक्रम मापभक्तबलिं दद्यात् ॥ नव. रेखापूजनं ॥ ॐ शांत्यै० यशोवत्यैः कान्पै० विशालायै० माणवाहिन्यैः सत्यायै० सुमत्य नंदायै० सुभद्राय० ॥९॥ इति नवभागायतरेखादेवतास्तासु पूजनं ॥ अप नवदक्षिणोत्तरायवदेवतास्तासु रेखामु पूजयेत्।। तद्यथा॥ ॐ हिरण्यापैः सुप्रभाये० लभ्ये० विभूत्पै० विपलापै० मियायै० जयाये चालाय. विशोकाय० ॥ ९ ॥ केचिदवावसरे अनि प्रतिष्ठापयति ॥ ततो मंदलमध्ये व्यस्वसमस्तव्याहृतिभिर्वा- स्तुपुरुषमागहयेत् ॥ तद्यथा ॥ ॐ भूः वास्तुपुरुषमावाहयामि ॥ ॐ भुवः वास्तु- पुरुषमावाहयामि अतः वास्तुपुरुपमावा० ॐ भूर्भुवः स्वः वास्तुपुरुषमावा० ॥ इत्यक्षतपुंजे हेमपतिपायां वा वास्तुपुरुपपावाद्य ॥ ॐ मनोजूतिरिति मंत्रान्ते वास्तु. पुरुषः सुवतिष्ठितो घरदो भनि प्रतिष्ठा कुर्यात् ।। वास्तोपते पतिनानीहीति मंत्रण ·(३६७) वास्तुपुरुष पोडशोपचारी संपूज्य ॥ वास्तोष्पते प्रतिजानीहीति मैत्रेण वास्तुपुरुषाय बलिं समर्पयेत् ॥ अथ मध्यपदचतुष्टये वास्तोईदये।। ॐ भूर्भुवः स्वः ब्रह्माणमावा० असतपुंजे ब्रह्माणमावान ब्रह्मयज्ञानमिति यंत्रेण संस्थाप्य मनोजति० प्रतिष्ठां कृत्वा ब्रह्मयज्ञानपंत्रेण संपूज्य तेनैव मंत्रण ब्रह्मणेनमः पायप्तादिवलि दद्यात् ।। ततःपूर्व- पदव्ये दक्षिणस्तने ।। अर्थम्णे० ॥ दक्षिणपदये जठरदक्षिणे विवस्वते । पश्चिम- पदये जठरवामभागे मित्राय० ॥ उदकृपतये वामस्तने पृथ्वीवराय॥ आनेय- कोणसूत्रवियाकृतब्रह्मपदसलमपोतरार्दै दक्षिणहस्ते सावित्राय० ॥ दक्षिणा स. वि०॥ एवं नैर्ऋत्यपदपूर्वार्दै कृपणयोः विबुधाधिपाय०॥ तत्पश्चिमार्दै जयन्ताय०॥ वायव्यपददक्षिणार्दै वामहस्ते राजयक्ष्मणे०॥ उत्तरार्दै रुद्रायः ईशानपदार्थे उरसि भयो॥ दक्षिणार्धे मुखे आपवस्ताय० ॥ ततो अन्त्यपंक्तिगत ईशानपददक्षि- णाः शिरसि शिखिने० ॥१॥ तदक्षिणे सार्धपदे दक्षिणनेत्रे पर्जन्पार० ॥२॥ तदक्षिणपदयोदक्षिणश्रोत्रे जयन्तायः ॥शा तदक्षिणपदयोदक्षिणांसे कुलिशायुधायक || तदक्षिणयोदक्षिणवाहने च सत्याय० ॥५॥ सूर्याय० ॥६॥ तदक्षिणे सापे दक्षिणकूपरे भृशाय० ॥७॥ तदक्षिणाग्नेयपदार्धे दक्षिणप्रयाही आकाशाय० ॥८॥ तस्पश्चिमार्दै दक्षिणबाहौ वायवे० ॥९॥ तत्सश्चिमे साधैं मणिबंधे पूष्णे० ॥१०॥ तत्पश्चिमयोदक्षिणपा वितथाय०॥१२॥ तत्पश्चिमयोर्दक्षिणपाचे गृहसताय०॥१२॥ तत्पश्चिमयोर्दक्षिणोरौ यमाय० ॥१२॥ तत्पश्चिमयोर्दक्षिणनानौ गंधर्वाय० ॥१४॥ तत्पश्चिमे सार्द्रपदे दक्षिणजंघाया भृगराजाय० ॥१५|| तत्पश्चिमे नैनपदार्धे दक्षि- गस्किचि मृगाय० ॥१६॥ तदुत्तराद पादयोः पितृभ्यो० ॥ १७ ॥ तदुत्तरार्धे सा दंपदे वामस्फिचि दोवारीकाय० ॥ १८ ॥ तदुत्तरयोमिजघायां सुग्रीवाय०॥१९॥ तदुत्तरयोर्वामजानौ पुष्पदन्ताय० ॥ २० ॥ तदुत्तरयो मोरौ वरुणाय० ॥ २१ ॥ तदुत्तरयोमिपाचे असुरायः ॥२२॥ तदुत्तरे सार्धपदे वामपार्षे शेपाय० ॥ २३ ॥ बदुत्तरे वायव्याथै वाममणिबंधे पापाय० ॥ २४ ॥ तत्मागर्थे वामप्रवाही रोगाय० ॥२५॥ तस्माक्सार्धे वामप्रवाहवे अहये० ॥ २६ ॥ तत्मागदपे वामकूपरे मुग्व्याय० ॥२७॥ तत्मा वामबाहौ भल्लाटाय० ॥ २८ ॥ तव मागव्ये वामबाहौ सोमाय० ॥२९॥ तत्मागये चामासे साय० ॥३०॥ बलाक्सा वामश्रोत्रे अदित्ये०॥३२॥ तत्मागर्थे वामनेत्रदित्य० ॥३२॥ तत उत्तरे वास्तोष्पते प्रति० इति वास्तोष्पति ।। सतो मंडलाहिरीशानादिकोणेषु ॥ चरक्य० विदायै० पूतनायै० पापरासस्य इति पूजयेत् ॥ ततापूर्वादिदिक्षु स्कंदाय० अर्यम्णे० नृभकाय० पिलिपिच्छाय० इति पूजयेत् ॥ पुन पूर्वादिषु इन्द्रादीन लोकपालान् पूजयेत् ।। तत्रैवं प्रकारः।। इद्राय.

·(३९८)
अग्नये० यमाय० नितय० वरुणाय० चायवे० सोमाय० ईशानाय० ब्रह्मणे०
अनन्ताय० ॥ इत्यावाद्य मनोजूतिरिति प्रतिष्ठाप्य प्रणवादि चतुर्थ्यन्तनमोन्तनाम-
मैत्रेणापर्य बळि दत्वैवमपरं देवमित्येवं सर्वान् मुरान् पोडशोपचारैरनयेत् ॥ ततो
मंडलादीशान्ये विधिना कलश संस्थाप्य तत्र तत्वायामीति वरुणमावाह्य वरुणाय.
नम इति संपूज्य ॥ यया मेरुगिरेः शृंगे देवानामालयः सदा । तथा ब्रह्मादिदेवानां
पम यज्ञे स्थिरो भव ॥ एतावदा स्तुपूजनं ।। ततो वास्तुमंडलात्पश्चिपदिशि स्वतंत्रकुंडे
स्थंडिले वा पंचभूसंस्कारपूर्वक प्रतिष्ठाप्य ब्रह्मोपवेशनाधाज्यभागान्तं कर्म कृत्वा।
मणवमहान्याहृतिपूर्वकैः स्वाहान्तैस्तचन्नाममः औदवरादिसमित्तिळाज्यमैडलदेवता.
भ्यः प्रत्येकपटाविंशतिमष्टो वाहुती सा ॥ वास्तोष्पत इति चतुभित्रश्च वा हुता।
ॐ वास्तोष्पते ध्रुवास्थूणां सत्र सौम्यानां ॥ इप्सोमेचापुराशश्वतीनामिन्द्रो मुनीनां
सखा स्वाहा ।। इति मंत्रेण पंचचिलिफलानि तद्वीजानि वा हुवा इदं वास्तोप.
तय इति त्यजेत् ॥ ततो महाव्याहृतिहोमादिस्विष्टकद्धोमान्तं विधाय पूर्णाहुवि जुहु-
यात् ॥ सा यया ॥ अन्यदाज्यमाज्यस्याल्यां निरुप्यानावधिश्रित्य सुनुवौ कुशः
संमाय आज्यमद्वास्य उत्पूय अवेक्ष्य पालाश्यां सुचि सुवेणाध्य द्वादशगृहीतं गृहीत्या
समिघमादाय दक्षिणे बाहौ यजमानेनान्वारन्धः ॥ सप्तवे अग्ने समिध इति पूर्णा-
हुति हुत्वा इदमग्नये नमम इति त्यागं विधाय सनवप्राशनादि विधाय समापयेत्॥
सतो मंडलदेवताभ्यः पायसेन बदभावे दुग्पमिश्रिततंदुलैलिदानं कुर्यात् ।। पापसा-
नाभावे दध्यक्षतः कुशपुषघृताततै वलि दद्यात् ॥ इति शिवविष्णुप्रतिष्ठापद्धतौ।।
इदं च बलिदान तत्तत्पदमध्ये एव देयं नत्वन्यत्र ॥ तदुक्तं ईशकोणे घृवान्न तु
शिखिने निवेदयेदिति ॥ तथा होमान्ते भक्ष्पभोज्यश्व वास्तुदेहे बलिं हरेदिति ॥
अत्र ईशकोणे घास्तुदेहे इत्युचा च ननपदमध्ये वलिदानमुक्तं भवति ॥ ततः कृणु-
धपाज इति रामोनमंसियां मंडपं पेटयित्वा ॥ वास्तुकलशोदकेन वक्ष्यमाण-
मंत्रर्यजमानमभिषिच्य पुनर्मडलदेवताः समभ्यर्य तदुद्देशेन यथाशक्ति हिरण्यं द.
क्षिणां दत्त्वा ब्राह्मणान् भोजयेदिति ॥ शारदातिलकेतु होमो नोक्तः ॥ तिलाया.
दिव्याणां विकल्प इति ग्रंथान्तरे ॥ इति लक्षहोमपद्धतौ नारायणभट्टोक्ता वास्तु.
पूजा ॥ मंडपान्तनि:तिमागे वास्तुपीठे वास्तुपूजनमात्रमेवाचरन्ति ॥ होमादिकं तु
स्वतंत्रतया वास्तुपूजनपते ॥ इति ।।
॥ अथ शास्त्रोक्तमंडपपूजाप्रयोगः॥
सत्रादौ मंडपस्तंभपूजन ॥ मध्ये ईशानमे । एहि विपन्द्र पितामहेश ईसा.
भिरून त्रिदकच ॥ यतोत्पलामास शाजास्त पहाण पूनां भगवन्नमस्ते ॥१॥

·इसंपूसमारूट देवतागणपूजित ॥ इशकोणे स्थित स्तंभमल कुरु जगत्पते ॥२॥ मा. पाहयाम्पहं देवं देवेशं च प्रजापति ॥ अनेकमतकार सर्वेषां च पितामई ॥३॥ विश्वरूप निराधार निरालंचं निरामयं ॥ आगच्छ देवदेवेश यनेस्मिन् संनिधि कुरु (१४॥ ॐ भूर्सवः स्वः ब्रह्मनिहागच्छ ।। ॐ ब्रह्मनज्ञानमिति मंत्रान्त इइ तिष्ठ । * ब्रह्मणे० इत्यनेन वा ब्रह्मजज्ञानमित्यनेन गंधादिभिः पूननं । इदमनुलेपनं ।। इमानि पुष्पाणि ॥ अयं धूपः ॥ अयं दीपः ॥ इदं नैवेद्यं ॥ इदं सांबूलं ॥ यं द. क्षिणा ॥ प्रार्थयेत् ।। येदाधाराय यज्ञाय ज्ञानगम्याय सूरये ॥ कर्मदल्वक्षमालाला हस्ताय ते नमः ॥ १॥ कृष्णांजिनांबरधर पद्मासन चतुर्मुख ॥ जटाधार जग- द्वातः मसीद कमलोद्भव ।। इति मार्यना ॥ ॐ सावि० वास्तुदेवतायै० ग्रामौ० गंगाय० ।। स्तंभपालभ्य | ॐ ऊर्व उपण इति जपः॥ स्तंभशिरसि नागमा०॥ आर्यगौरिति शाखाबंधनाधनुमंत्रेण ॥ ॐ यतो यतः समीइस० इति मंत्रजपः ॥ एवं सर्वत्र स्खममालभ्य ऊर्वउपण इति जपादिकं कुर्यात् ॥"अधाग्नेयमध्यस्तमे।। आयाइये गस्टोपरिस्थित रमादेई सुरराजवन्दिवं ॥ फंसान्त चक्रगदाम्भहस्त भजामि देवं वसुदेवपुत्रं ॥ १ ॥ पद्मनाभ ऋषीकेश कसचाणमर्दन ॥ भागच्छ म- गवन् विष्णो स्तं मेऽस्मिन् सन्निधो भव ॥ २ ॥ विष्णो इदागच्छ ।। ॐ इई वि- शु० इह तिष्ठ ॥ विष्णये. गंधादिभिः संपूज्य प्रार्थये॥ नमस्ते पुंडरीकाक्ष नमस्ते पुरुषोत्तम ॥ नमस्ते सर्वलोकात्मन् विष्णवे ते नमोनमः ॥ इति नत्वा । देवदेव जगन्नाथ विष्णो यनपत विभो ॥ पाहि दुःखांघुरस्मान भक्तानुग्रहकारक ॥ इति संमाय ॥ लक्ष्य आदित्यायै वैष्णव्य० ॥ * ऊर्धपणइति स्तंभालंभादि- अथ नैतिमध्यमे "-एसोहि गौरीशपिनाकपाणे शशांकमोले कृप- माधिरूढ ॥ देवाधिदेवेश महेश नित्यं गृहाण पूजां भगवन्नमस्तै ॥१॥ गंगाधर महादेव पार्वतीमाणवल्लभ ॥ आगच्छ भगवन्नीश स्तंभेऽस्मिन् सन्नियो भव ॥२॥ शंकर इहागरछ।। ॐ नमः शंभवाय० इह तिष्ठ० ॥ शंभमे० इति गंघादिभिः संपूज्य मार्ययेत् ॥ कृपाइनदेवाय पार्वतीपतये नमः वरदायाकायाप नमश्चन्दामोलिना इति नत्वा ।। पंचरत्र पारुड त्रिलोचन सदाशिव ॥ चन्द्रमौले महादेव मम . स्तिकरो भव ।। इति संभार्थ्य | गो० माहेश्व० शोभनायै० अर्बजपण प्रति स्वपालमादिकं पूर्ववत् ॥ अथ वायव्यमध्यस्तंभे ॥ पोहि त्रन गजाधिरुद्ध सहस्त्रनेत्र विदर्शकराज ॥ शचीपते शक सुरेश निस्सं गृहाण पूनां भगवन्नमस्ते ॥ १ ॥ शचीपते महावाशे सर्वापरणभूषित ॥ आगच्छ भगवन्निन्द्र स्तमैऽस्मिन् सन्नियो भर ||२|| इन्द इहागच्छ ॥ ॐ वातारमिन्द्रः इतिष्ठ ।। ॐ द्वाया पूर्ववत् ॥

·(३७०) गंधादिभिः संपूज्य प्रापयेत् ॥ पुरंदर नमस्तैस्तु वज्रहस्त नमोऽस्तुते ॥ शचीपते नमस्तुभ्यं नमस्ते मेघवाहन ॥ इति नत्वा ॥ देवराज गजारून पुरंदर शतक्रतो । वज्रहस्त महाबाहो वांछितार्थमदो भव ॥ इति संमार्य ॥ इंद्राण्य० आदन्तायै० वि. भूपै० ॥ शेषं पूर्ववत् ॥ ४ ॥ एवं मध्यस्थान ईशानादिकोणस्थान चतुरा स्तंभा. नभ्यर्च ॥ पुनर्वाह्ये ईशानकोणादारभ्य द्वादशस्तभान् पूजयेत् ॥ तद्यया ) " अय बाह्येशानकोणे | आवाहये द्विभुनं दिनेशं सप्ताचवाई शुमणि ग्रहे । सिद्वर्ण मतिभावभासं भमामि सूर्य कुलद्धिहेतोः ॥२॥ पद्महस्त महाबाहो सप्तवेताश्ववाहन।। आगच्छ भगवन भानो स्तमेऽस्मिन् सन्निधो भव ॥२॥ सूर्य इहागच्छ।। ॐ आक- प्णेन० इह तिष्ठ ॥ ॐ सूर्याय० गंगादिभिः संपूश्य मार्ययेत् ॥ नमः सवित्रे जग- देकचक्षुषे जगत्मसूतिस्पितिनाशहेतये ॥ त्रयीमयाप त्रिगुणात्मवारिणे विरंचिनारा. यणशंफरात्मने ॥ इति नत्वा।। पद्महस्त रयारूट पद्मासन सुमंगल । क्षमां कुरु दया- को वं प्रहराज नमोस्तु ते ॥ इवि संपाध्य॥ सू०.भूत्यै० सावित्र्यै० मंगकायै० शेपं पूर्ववत् ॥५॥ ईशानपूर्वयोरन्तरालस्तमे ॥ आवाहयेसं गणराजदेवं रकोत्पला- भासमशेषवन्धं ॥ विधान्तकं विघ्नहरं गणेशं भजामि रौद्रं सहित च मिद्वथा ॥१॥ मंचोदर महाकाय गजवक्त्र चतुर्भुज || आगच्छ गणनाथस्त्वं स्तंभेऽस्मिन् सन्निधो भव ॥२॥ गणपते इसागच्छ ॥ ॐ गणानां त्वा० इह विष्ठ॥ गणपतये गंधादिभिः संपूष्प प्रार्ययेत् ॥ नमस्ते ब्रह्मरूपाय विश्वरूपाय ते नमः ॥ नमस्ते रुद्ररूपाय करी. रूपाय वे नमः। इति नत्वा ।। लंबोदर महाकाय सततं मोदकप्रिय ।। गौरीपुत्र गणेशस्त्वं विनराज प्रसीद मे ॥ इति समाप || सरस्थत० विघ्नहरायैः॥ शेप पूर्ववत् ॥६॥ पूर्वाग्नेयोरंतरालस्तंभे ॥ एहोहि दंडायुधधर्मराम कालांजनाभासवि. शाळनेत्र ॥ विशालवक्षःस्थलरौद्ररूप गृहाण पूजां भगवन्नमस्ते ॥१॥ चित्रगुप्तादि- संयुक्त दंडमुद्गरधारक ॥ आगच्छ भगवन् धर्प स्तंभेऽस्मिन सन्निधो भव ॥२॥ यम इहागरछ । ॐ यमाय त्वांगिरस्वते० पित्रे इह तिष्ठ। यफाय इति गंधादिभिः संपूज्य मार्ययेत् ॥ इपपीव नपस्तेऽस्तु दंडहस्त नमोऽस्तु ते ॥ महिषस्थ नमस्तेऽ. स्तु धर्मराज नमोस्तुते ।। इति नत्वा ।। धर्मरान महाकाय दक्षिणाधिपतये नमः ॥ रक्तेक्षण महाबाहो मम पीडां निवारय ।। इति संपार्थ ॥ पूर्वसंध्यायै० अंजन्पै० करायः नियंत्र्यैः ॥ शेष पूर्ववन् ॥ ७ ॥ बाह्याग्नेय कोण मे ॥ एोहि नागेन्द्र घराघरेश सपिदितपादपम !! नानाफणामंटलराजमान गृहाण पूनां भगवन्न- मस्ते ॥१॥ माशीविपममोपेन नागकन्यापिराजित || आगच्छ नागराजेन्द्र स्तमेऽ- स्मिन् सन्निधो भव ॥२॥ नागराज इहागच्छ ।। ॐ मायंगौ इतिपत्रेण इह सिष्ठ ।

·(३७१) नागराजाय गंधादिभिा संपूज्य मार्थपेत् ।। नमः खेटकइस्तेभ्यखिमोगेभ्यो नमो नमः ॥ नमो भीपणदेवेभ्यः खनाथग्भ्यो नमोनमः ॥ इति नत्वा ॥ खगखेटघराः सर्वे फणामंडलमंडिताः। एकमोगासाक्षसूत्राः वरदाः सन्तु मे सदा॥ इति संमार्थ्य। मध्यमसंध्यायैः परापै० पायै० महापमापै० ॥ ॐ जयपणइति स्तंभालंभा- दिक पूर्ववत् ॥ ८ ॥"अप आग्नेयदक्षिणयोरन्तरालस्तंभे ॥ आवाहयामि देवेशं पण्मुख कृत्तिकामुतं ॥ रुद्रतेजप्समुत्पन्न देवसेनासमन्वितं ॥१॥ मयूरवाहनं शक्ति- पाणि वै ब्रह्मचारिणं । आगच्छ भगवन् स्कन्द स्तंभेऽस्मिन् सन्निधो भव ॥२॥ स्कन्द इहागच्छ॥ ॐ यदक्रन्दः इति मंत्रेण इह तिष्ठ।। स्कन्दाय० गंधादिभिः संपूज्य प्रार्थयेत् ॥ नमः स्कन्दाय शैवाप घंटामुकुटधारिणे ॥ पत्ताकाशक्तिहस्ताय पण्मुखाय च ते नमः ॥ इति नत्या ॥ मयूरवाहन स्कन्द गौरीमृत पढानन ।। कार्तिकेय महा- पाहोदयां कुरु दयानिधे ॥ इति संमार्य ॥ पश्चिमसंध्याय० ॥ शेषं पूर्ववद ॥९॥ " अथ दक्षिणनात्यान्तरालस्तमै"--आवाहयामि देवेश भूतानां देहधारिणं ॥ सर्वाधारं महावेगं मुगवाहनमीश्वरं ॥१॥ खाहस्तपहायेगं त्रैलोक्यान्तरचारिणं ॥ मागच्छ भगवन् वायो स्तंभेस्मिन् सन्नियो भव ॥२॥ वायो इहागच्छ ॥ ॐ पन्चायवृतस्पत० इति मंत्रेण इह विष्ट ।। वायवे० गंयादिभिः संपूज्य प्रार्थयेत् ॥ नमो धरणीपृष्ठस्थ समीरण नमोस्तुते ॥ धूम्रवर्ण नमस्तेऽस्तु शीघ्रगामी नमोऽस्तुते।। रति नत्वा । धावन् घरणीपृष्ठस्य वजहस्त समीरण।। दंडहस्त मुगारूद वरं देहि व. रंसद ॥ इति संमार्थ्य । वायव्ये० गंगापै० गायत्र्यै० मध्यमसंध्याय० ॥ शेष पूर्व- वत् ॥१०॥ अथ नैत्यस्तंभे "-मावाहयामि देवेश शशांक रजनिति ॥ क्षीरोदघिसमुद्भूतं हरमौलिविभूपणं ॥ १ ॥ सुधाकरं विनाधीशं त्रैलोक्यसीतिका- रकं । औपच्याप्यायनकर सोमं कर्पवर्द्धनं । आगच्छ भगवन सोम स्तंभेऽस्मिन सन्निधो भव ॥ २॥ सोम इहागच्छ ॥ ॐ आप्यायस्व० इहतिष्ठ ॥ सोपाय. गंधादिभिः संपूश्य मार्ययेत् ॥ भत्रिपुत्र नमस्तेऽस्तु नमस्ते शशिळांछन ॥ श्वेतांवर नमस्तेऽस्तु वाराधिप नमोऽस्तुते ।। इति नवा ॥ अत्रिपुत्र निशानाथ द्विजराज सुधाकर ॥ सोम त्वं सौम्यभावेन ग्रहपीडां निराकुरु ॥ इति संमार्य । साविश्यक अमृतकलायै० विजयापै० पश्चिमसंध्याय० ॥ उर्वऊपण इति स्तंभालंभादिकं पूर्व- पद ॥११॥" अय नैर्ऋतपचिपयोर्मध्यस्तंभे ॥ आवाहयामि देवेश सलिलया. विप म, || शंखपाशधरं सौम्यं वरुणं यादसा पति ॥१॥ गंभीरथसपास मणि. रत्नसमन्वितं ॥ आगच्छ देव वरुण संमेऽस्मिन् सन्निधो भव ॥ २ ॥ वरुणायः दागच्छ ॥ ॐ इनमे वरुण, इविष्ठ ॥ वरुणाय गंवादिभिः संपूज्य मार्पयेत् ।।

·(३७) पाप नमस्तेऽस्तु नमः स्फटिकदीप्तये ॥ नमस्ते श्येतहाराय जलेशाय नमो नमा इति नत्वा । नमःस्फुटीकवर्णाभ श्वेतहारांवराहत ॥ पाशहस्त महावाहो दयां कुरु दयानिधे ।। इति संपाय ॥ वारुण्यै० पाशधारिण्यै० बृहत्यै०॥ शेष पूर्ववत् ॥१२॥ अथ पश्चिमवायव्यान्तरालस्तंभे || आवाहयामि देवेशान वमुनी महाबलान् ।। सौम्यमूर्तिपरान् देवान दिव्यायुपकरान्वितान् ॥२।। शुद्धस्फटिकमकाशान् नाना- वस्तूविराजितान् ॥ अश्वारूदान दिव्यवस्वान् सर्वालंकारभूषितान् ॥ आवाहयामि स्तंभेऽस्मिन् वमुनष्टौं सुखावहान ॥२॥ वसवः इहागच्छ ।।ॐ वसवः इह तिष्ठ। अष्टवसुभ्यो० गंधादिभिः संपूज्य मार्थयेत् ।। नमस्करोमि देवेशान नानावसविरा- जितान ॥ शुद्धस्फटिकसंकाशान दिव्यायुधकरान् वमन् ॥ इति नत्वा। दिव्यरत्रा- दिव्यदेहा पुटपमालाविभूषिताः ॥ बमवोऽष्टौ महाभागाः वरदाः सन्तु मे सदा ॥ इति संप्राय॑ ॥ विनतायै० अणिमाय० मृत्य० गिरिमायै० ।। शेष पूर्ववत् ॥१२॥ " अय वायव्पस्तंभे" आवाहयामि देवेश धनदं यक्षपूजितं ॥ महाबळं दिव्यदेई नरपानगति विभु ॥१॥ दिव्यमालांवरधरं गदाहस्त महाभुनं ।। आगच्छ यक्ष- राजस्व स्तंमेऽस्मिन् सन्निधो भव ॥३॥ घनद इहागच्छ ।। ॐ सोमोधेनुं० इह विष्ट ॥ धनदाय० गयादिभिः संपूज्य प्रार्ययेत्।। यक्षराज नमस्तेऽस्तु नमस्ते नरया. नग || पीतांबर नमस्तेऽस्तु गदापाणे नमोस्तुते ॥ इति नत्वा ॥ दिव्यदेहपराध्यक्ष पीवांवर गदाधर ।। उत्तरेश महाबाहो वांछितार्थफलमद ॥ इति संपायं ॥ लघि- मायै० सिनीवाल्यै० ॥ शेष पूर्ववत् ॥ १४ ॥ " अयोचरवायव्यान्तरालस्तंमे ।। मावाहयामि देवेशं गुरु विदशपूजित ॥ हेमगोरोचनावर्ण पीनस्कंधसुवासं ॥१॥ शंख च कलचं चैव पाणिभ्यामिह विभ्रतः ॥ बृहस्पते समागच्छ स्तमेऽस्मिन् स. निधो भव ॥ गुरो इहागच्छ ॥ ॐ बृहस्पते. इह सिष्ठ ।। गुरपे० गंधादिभिः सं- पूज्य मार्ययेत् ।। ब्रह्मपुत्र नमस्तेस्तु पीतध्वज नमोऽस्तुवै विदशाचित देवेश सिंधू- नच नमोस्तुते ।। इति नरसा । पूनितोऽसि या शक्पा दंडहस्त बृहसते ।। क्रूर ग्रहाभिभूतस्य शांतिदेव गुरो कुरु ॥ इनि संमाय| पूर्णिमास्पै० साविश्य० ॥ ऊर्ध्वपुण इति संभाळंभादिकं पूर्ववत् ॥१५॥ " अप उत्तरेशान्यान्तराळस्त मे ।। आवाहयापि देवेशं विश्वकर्माणपी-वरं ।। मूर्चा मूर्चकरं देवं सर्वकारमीश्वरं ॥ १ ॥ प्रलोक्यमूहतार द्विभुज सर्वदर्शनं । आगच्छ विश्वकर्मस्व संमेऽस्मिन् सन्निधो भव ॥२॥ ॐ भूर्भुवः स्वः विश्वकर्मन् इहागच्छ।। ॐ विश्वकर्मन् हविपा० इतिष्ठ।। विश्वकर्मणे० गंवादिभिः संपूज्य प्रार्थयेत् ।। नमामि विश्वकर्माणं द्विभुने विश्वद- शिन ॥ त्रैलोक्यसूत्रकार महावउपराक्रम इति नत्वा ॥ मसीद विश्वकर्मस्व वि.

·सिशाखविशारद । सडपाणे द्विभुज तेजोमूर्तिधरमभो सिनीवारपै० वास्तुदेवता- य० साकिन्यैः ॥ ॐ अल ऊपण० इति स्तंभालभनादिकं पूर्ववत ॥ १६ ॥ अय पुष्पांजलि समादाय अघोरमंत्रेण विकीरेत् ॥ इति स्तंभपूजा ॥ अथ द्वारतोरणपूजा "-तत्र पूर्वस्यां दिशि गवा मंडपाहिईस्तमात्रे वट- तोरणपश्वत्य वा सुदृढनामक मुशोभननामकं वा निशुलचिन्हितमप्रिमीति पूर्व नि- पाय ॥ ॐ सुशोभन मुदाय सोरणाय नम इति वा नाममंत्रेण गंशदिभिः संपू. ज्य ॥ चंदनपुष्पमालादिभिः अशोभनं कृत्वा राहुवृहस्पतिस्तत्रावाद्यायेत् ॥ ततातोरणस्तंभयोर्मध्ये एक कलश स्थापयेत् ।। तद्यया ॥ॐ भूरसीति भूमिप्रार्थ- ना ॥ ॐ ओषधयः समपदंतेति भूमौ यवानिधाय ॥ ॐ आजिप्रकलशमिति वेषु पयेषु फलशं संस्थाप्य ।। ॐ महीयोरिति तीथोंदकेन कलशमापूर्य । तस्मिन्कलो या औपपीरिति औपधिमक्षेपः ॥ ॐ हिरण्यं गर्भ० हिरण्यं निक्षिप्य ।। ॐ अश्वः स्येव० पंचपल्लवान् ॥ ॐ स्योना पृथिवीति पंचसा वा मृदय निक्षिप्य ॥ ॐ पू. दीति मंत्रेण कलशे तंदुलैः पूर्ण पूर्णपात्रं ॥ ॐ याः फलिनीति पूर्णपात्रे ना. लिकेरादिफलं च संस्थाप्य ॥ ॐ सुजात इति वासोयुग्मेन वाससा वा कलशं थे- एपित्वा ॥ ॐ मनोजूतिरिति मंत्रान्ते कलशः सुप्रतिष्ठितो भवेति कलशं मतिप्राप्य वस्मिन् कलशे ध्रव इहागच्छे इतिष्ठेति ध्रुवमाबाह्य संस्थापयेत् ॥ ॐधवाय नम इति पूजयेत् ॥इति। " अय दक्षिणस्यां दिशि" - औदुंबरप्लाझ वा सुभद्रमज्ञकं वा वि. शूलचिन्हित तोरण इपेखोर्जेवा० इति मंत्रेण निधाय ।। ॐ सुभद्राय विकटाय का तोरणाप नम इति गंपादिभिः पूजयेत् ।। चंदनादिभिः सुशोभनं कृत्वा । सूर्यरंगा- रकं च तत्राबाह्य पूजयेत् ॥ ततस्तोरणस्तंभयोर्मध्ये पूर्ववस्कलश स्थापयेत् ।। तस्मिन फलशे धरामावाह्य पूजयेत् ॥ " अय पश्चिमे"-'लाक्षमौदुबरं वा मुकर्माख्यं त्रिशु- लचिन्हितं तोरणं ॐ अन आयाहि० इति मंत्रेण निधाय । सुकर्मणे मुभीमाय या तोरणाय नम इति संराज्य चंदनादिभिः सुशोभनं कृत्वा ।। शुक्रं सुधं च नावाय॥ अय तोरणशाखयोर्मध्ये पूर्ववरफलशं संस्थाप्य तस्मिन्कलो बापतिमावाद्य पूजये- द ॥"अथ उत्तरस्यां दिशि"-पग्रोधमाश्वरयं वा सुदोघाख्यं सुरमाख्यं यात्रि- गलांकिनं तोरणं ॐ शन्नो देवीरिति मंत्रेण निधाय ॐ महोत्राय सुप्रभाय का तो- रणाय नम इति गंधादिभिः संपूज्य चंदनादिभिः सुशोभित कृता । सो केतुं शानि च तत्राबाह्य संपज्य। ततस्तोरणशाखपोर्मध्ये पूर्ववत् फलशं संस्थाप्य तस्मि- कलने विनम्रपाबाद पूजयेत् ।। इति द्वारतोरगपूना ।।

·" अय दिक्पालपूजनम्"-पूर्वद्वारे द्वारशाखापे फलशद्वयं दध्यक्षवादियुक्त मंत्राटत्या पूर्ववत्संस्थाप्य ॥ कलशद्वये ऐरावतमावाह्य पूजयेत् ।। कलशद्वयोपरि घृत. दीप तैलदीपं वा समाचारात् स्थापयेत् ॥ ॐ द्वारश्रियै० इति द्वारार्ध्वं ॥ ॐ देह. स्यैः इत्यपः ।। वामदक्षिणस्तंभयोः गणेशाय स्कन्दाय० ॥ ततो ऋग्वेदिनौ द्वौ चा एकं पूर्वद्वारे शान्तिसूक्त नपार्य तृणुयात्।। ध्यायेत् ॥ ऋग्वेदः पद्मपत्राक्षो गायत्रः सोमदैवतः ॥ अत्रिगोत्रस्तु विमेन्द्र ऋत्विक त्वं मे मते भव ॥ इति प्रत्येक समा. ये ॥ अग्निमीले इति गंधादिभिरुपचारैरर्चयेत् ।। तन्द्रमावादयेत् ।। एहि सर्ग- मरसिद्धसाध्यैरभिष्टुतो वजघरामरेशः ।। संघीग्यमानोऽप्सरसां गणेन रक्षाध्वरं नो भगवन्नमस्ते ॥ भो इन्द्र इहागच्छ इह तिष्ठ इसि सांगं सपरिवार सशक्तिक इ. न्द्र द्वारकलशयोराबाह्य ॥ ॐ त्रातारमिति मंत्रेण संपूज्य ॥ आशुः शिशान इति मंत्रण पीतां पताकां पीतं ध्वजं च पंचहस्तदंडमुच्येत् ।। पताकात्रिकोणाः ॥ ध्व- जाश्चतुष्कोणाः ॥ इति संप्रदायः ॥ तत ऐरावतस्थितं पीतवर्ण सहस्राक्ष किरीट. कुंडलघरं दक्षिणवामकरस्थवनोत्पलपिन्द्रं ध्यावा ॥ इन्द्रः मुरपतिश्रेष्ठो वजहस्तो महावकः || शतयझाधिपो देव तस्मै नित्यं नमो नमः॥ इति प्रणम्य इन्द्राय सांगाय सपरिवाराप सशक्तिकाय यति समर्पयामीति कलशपोरग्रयोबलि दत्त्वा आचामेत् ॥ " अथामेय्यां गत्वा"-पूर्ववत्कलशं स्थापयित्वा ॥ तर पुढरीकममृतं संपूज्य तत्र दीपं स्थापयेत् ॥ एोहि सर्वापरहव्यवाहमुनिमवयेरभितोभिजुष्टः ॥ तेजो- पता कोकगणेन सार्द्ध ममाध्वरं पाहि फये नमस्ते॥ अमे इहा० इत्यग्नि कलशे आ- वाह्य ॥ वन्नो अग्ने तव देपेत्यग्नि संपूज्य।। अग्निदूतमिति रका पताकां रक्तं ध्व- जंच पंचहस्तदंडमुच्छ्रयेत् ॥ ततो छाग-धं रक्त वामकरवृतशक्तिकमंडलं यज्ञोपवि- तीन अग्निध्यात्वा आग्नेयः पुरुपो रक्तः सर्वदेवमयोऽपय ॥ धूम्रकेतुरमोध्यक्ष तस्मै नित्यं नमोनमः ।। इति प्रणम्य ।। अमये सांगाय० एपते माप मक्तबळि स. मर्पयामीति कलशाग्रे वढि दवा आचामेत् ।। अय दक्षिणद्वारे गत्वा ॥ प्रतिद्वार- शाख कलशद्वय पूर्ववत्स्थापपित्वा कलशद्वये वामनं दिग्गनमावाह्यायेत ॥ दी च स्थापयेत् ॥ ॐ द्वारश्रियै० इत्यू।। ॐ देहस्पै० इत्ययः॥ स्तभयोः पुष्पदन्ता. २० कार्दिने ॥ द्वारस्थितकळशद्वये गोदावर्यै० कृष्णायै० ॥ यजुवें दिनाविनौ द्वाषक वा धृत्वा मार्ययेत् ॥ कातराक्षो यजुर्वेदष्टुभो विष्णुदैवतः ॥ काश्यपेयस्तु विमेन्द्र ऋत्विक त्वं मे मसे भवेति प्रत्येक संमाय ॥ इमेवोर्नेति गंपादिभिरच- येत । एहि वैवस्वत धर्मराज सर्वामरैरचित धर्ममूर्ते ॥ शुभाशुमानंद शुचामधीश। शिवाय ना पाहि मखं नमस्ते ॥ भो यम इहा० ॥ यमं सांग. फळशयोरावाद ।

·(३७५) * समायं त्वांगिरस० संपूज्य ।। कृष्णां ध्वज पंचहस्तं आयंगौरिति मंत्रणोपेत् । ततो महिपारूदं धृतदंडपाशं दक्षिणवायकर अंजनपर्वततुल्यरूपमग्निसमलोचनं यम ध्यात्वा प्रार्ययेत् ॥ महामहिपमारूढं दंडहस्तमहावकं ॥ आवाहयामि यज्ञेस्मिन् पू. जेयं प्रतिगृह्मतां ।। इति संमार्य ।। सांगाय सपरिवाराय यमाय एप मापभक्तबलि सम० ॥ द्वारकलशयोरग्रतो दचा आचामेत् ।। " अथ नैतिकोणे गवा"- पूर्ववत्कलशं संस्थाप्य ॥ तस्मिन् कुमुदं दिग्गज दुर्जय चावाद्याभ्यर्य दीपं स्थाप- येत् ॥ एोदि यक्षो गणनायकस्त्वं विशालवैतालपिशावयः ॥ ममाध्वरं पाहि पिशाचनाय लोकेश्वरस्त्वं भगवन्नपस्ते ॥ भोनिने इहागच्छ० ॥ सांग निति. मावाद्य ।। अमुन्वन्तमिति मंत्रेणाभ्पर्य ।। नीलां पताकां नी ध्वज च पंचहस्तदंई मोपूण इति मंत्रणोच्छ्रयेत् ।। नरारुढं खगहस्तं सर्वलोकैकपावन || आवाहयामि यतेऽस्मिन् पजेय पतिगृह्यतां ॥ इति नत्वा ।। निरंतये० एतं मापभक्तबलि सम. फलशाग्रतो दत्त्वा आचामेत् ।। अथ पश्चिमद्वारे गत्वा "-प्रतिद्वारशाखां कलश- यं पूर्ववत्संस्थाप्य अंजनारूपं दिग्गजं तयोः कळशयोराबाह्याभ्यर्य दीप स्थापयेत्॥ अध्वं द्वारश्रियै० अधादेहल्यै० ॥ स्तंभयोः नंदिने० चढायै० ॥ द्वारस्थितकलशद्वये रेवायै० ताप्य०॥ सामयेदिनौ ऋत्विनौ द्वौ वा एकं शान्तिमूक्तमपाय कृत्वा।। साम- वेदस्तु पिंगाक्षो जाग्रतः शक्रदैवतः ॥ भारद्वाजस्तु विप्रेन्द्र ऋस्विक् त्वमेमखे भव ॥ इति संमाय ।। अन्न आयाहि मैत्रेण गंधादिमिरचयेत्।। एडोहि यादोगणवारिधीनां गणेन पनन्य सहाप्सरोभिः।। विद्याधरेन्द्रामरगीयमान पाहि त्वमस्मान् भगवनमस्ते।। भोवरुण इहा० सांग सपरिवारं वरुणमावाया। तत्थायामीति संपृश्य॥ श्वेतां पताकां श्वेतं ध्वनं च पंचहस्तं इममे वरुणेति मंत्रेणोच्छ्रयेत् ॥ पाशहस्तं च वरुणमणसां पति- मीश्वरं । आवाहयामि यज्ञेऽस्मिन् वरुणाय नमोनमः ॥ इति नत्वा । वरुणाय सां- गाय० मापभक्तवलि सम०॥ कलशयोरग्रतो पलि दत्ता आचामेत् "अय वायव्यां गत्वा"-पूवकलश स्थापयित्वा ॥ पुष्पदन्तं सिद्धार्थ च तत्रावास संध्य दीपे. स्थापयेत् ।। पहोहि यज्ञे मम रक्षणाय मृगाधिरूढः सहसिद्धसंवैः । माणाधिपः का. लकवेः सहाय गृहाण पूजां भगवन्नमस्ते॥ भो वायो इहा० वरुणमावाह्य ji तवाय-. कृतस्पत० मंत्रेणाभ्यर्च्य | धूनां पताको धुनं वनं च पंचहस्तदंड वायोयेते सह- लागि इत्युच्येत् ।। वायुमाकाश चैव पवन पेदवदति ॥ आवाहयामि यस्मिन् पूजेयं प्रतिरशतां ॥ अनाकारो महौजाश्च यथ दृष्टगतिदिवि ॥ तस्मै पूज्याय जगयो, बायवेऽहं नमामि च ।। इति नत्या । वायवे० मापभक्तवलि सप० कलशाप्रतो पति ।

·(३७६) देवा आँचामेत् ॥" अय उत्तरे गत्वा"-पतिद्वारशाख प्राग्वत् कलशय स्पोप- यित्वा ॥ साईभौमदिग्गजन्तयोः कलशयोराबाझ संपूज्य दीपं स्थापयेत् ॥ ऊर्ण द्वारश्रियै० अपः देहल्यै० स्तंभयोः महाकालाप० इंगिणे० ॥ द्वारस्थितकलशद्वये वाण्यै० विण्यैः ।। अथर्वेदिनौ ऋखिजौ कृत्वा ॥ बृहन्नेवोऽपर्ववेदोऽनुष्टुभो - दैवतः।। वैशंपायन विनेन्द्र ऋतिक्त्वं मे मखे भव।। इति संभार्थ्य। शन्नोदेवीरिति मंत्रण संपूज्य ॥ एोहि यतेश्वर यज्ञरक्षां विधस्त नक्षत्राणेन सारै| सर्वोषधी मिः पितृभिः सहैव गृहाण पूनां भगवन्नमस्ते । सोम इहा० सांग सोमं द्वारकलशयोरा- बाह्य ।। सोपोधेनुपिति वयंसोमेति वा संपूज्य। हरितां पताका हरित वन च पंच- इस्तदंडमाप्यायवेत्युपेत् ॥ ततो नरयुतं पुष्पकविमानस्य कुंडळकेपूरहारसंशो- भितं वरदगदाघरवामदक्षिणहस्तं मुकुटिनं महोदरं स्यूलकायं पिंगलनेत्रं पीतविग्रई शिवसखायं कुचेरै ध्यात्वा ।। सर्वनक्षत्रपध्ये तु सोमो राजा उपस्थितः ॥ तस्मै सोमाय देवाय नक्षत्रपतये नमः ॥ इनि नत्वा ॥ सोमाय० मापभक्तबहिं समर्पत कलशयोरग्रतो चलि दमा आचामेत् ॥ ॥ अथ ईशान्यां गत्वा"-पूर्ववत्कलश सं- स्थाप्य ॥ सुपतीकं दिग्गनं मंगलं च तत्र कलशे आवाम संपूज्य दीपं स्थापयेत् ।। पोदि विश्वेश्वर नखिशनकपालखट्वांगधरेण सादै । लोकेश यज्ञेश्वर यासिध्यै गृहाण पूनां भगवन्नपसे ।। भो ईशान इहा० तस्मिन् कलशे सांग सपरिवारमावास समीशानपिति पत्रणाभ्यय ॥ श्वेतां चित्रवर्णों का पताका श्वेतं धनं च पंचइस्तदंड तमीशानमिति मैत्रेगो मेत् ॥ पस्कंधप्तमारू वरदत्रिशू-युतं दक्षिणवामहस्तद्वयं त्रिनेत्रं शुदस्फटिकवर्ग ईशानं ध्याता ॥ नृपस्यप्तमारू शूरदस्त विमोचनं ॥ आवाहयामि योऽसिन पूजेयं प्रतिष्टयताम् ।। सधिपो महादेवः ईशानः शुक्ला ईश्वरः ॥ शूलपाणिविरूपाक्षस्तस्मै नित्यं नमोनमः ॥ इति नत्वा॥ ईशानाय० माप- भक्तबलि सम. कलशाग्रतो वलि दचा आचामेव ॥ अथ ईशानपूर्वयोर्मध्ये अघ चदिश्य कलशस्थान विनव ॥ पोहि पाताल परामरेन्द्र नागांगनाकिन्नरगीपमान॥ 'यक्षोरगेन्द्रामरलोकसभेरनन्तरक्षाध्वरमस्मदीयं ॥ भो अनन्त इहा० अनन्तमान आपंगौरिति मीणाभ्पर्य । मेवाणी वा श्वेतां पताकां धनं च पंचहस्तदंई मा यंगौरिति म गोपेत् ।। ततो मनन्तशपनासीनं फणासप्तमंदितं पम खबरो- आंघो दक्षिणकरद्वयं चक्रगदा धो वामकरद्वयं नीलबर्गमनन्तं ध्यावा । योसा. घनन्तरूपेण ब्रह्मांद सवराव पुष्पवद्धारयेन्मूनि तस्मै निरपं नमोनमः।इति नत्वा। सांगाय सपरिवाराय अनन्तापैतं मापभक्तालि सम० बलि दवा आघामेत् ।। रूपनारायणमते तु नैत्यपश्पियोर्मध्ये अनन्तपूना ॥" अब नैतिपधिमयोध्ये ·सकन्द्रारुये कर्मणि अग्निप्रतिष्ठा करिष्ये ।। तदंगवया संमार्जन मेखका योनि दे... (३७७) गता"-कळशस्थापन विनवोर्ध्वमुद्दिश्य ॥ एहि सर्वाधिपते सुरेश लोकेश साद्ध. पिटदेवताभिः ॥ सर्वस्य धाता स्पमितप्रमावो विशाध्वरं नः सततं शिवाय || भो अमन इहा० सांग ब्रह्माणं तत्रावाह्य ब्रह्मजज्ञानमिति संपूज्य ॥ रक्तां पताकां ध्वज च पंचहस्तदंदं ब्रह्मजज्ञानमित्युच्छ्रयेत् ॥ ततश्चतुर्मुख हंसादं अक्षमालांकुशमुष्टि- घरोंायो दक्षिणकरद्वय मुवकमंडलुबरो/धो वामकरद्वयं श्मश्रुलं जटिलं लंबोदरं रक्तवर्ण ब्रह्माणं ध्यात्वा ॥ पद्मयोनिश्चतुतिदावासः पितामहः ॥ यज्ञाध्यक्ष- चतुर्वक्त्रस्तस्मै नित्यं नमो नमः ॥ इति नत्वा।। सांगाय सपरि० ब्रह्मणे० मापभक्त. बलिं सम ॥ इति वलिं दवा आचामेत् ॥ रूपनारायणमते तु ईशानपूर्वयोर्मध्ये ब्रह्मपूजा ॥ “अथ मंडपमध्ये "-अत्युच्चदंड दशहस्तदीर्घ विहस्तविटतं पंच- इस्तदीय दस्तविस्तारं वा महाप्वनं विचित्रवर्ण : चामकिंकिण्यादि युक्तमिन्द्रस्प वृष्णेति मंत्रेण स्थापत् ।। तत्रैव ब्रह्मनज्ञानमिति मंत्रेण संपूज्य ॥ ततो मंडपपो. इशस्तंभेषु सर्वेभ्यो देवेभ्यो० वंशेषु किन्नरेभ्यो० पृष्ठे पन्नगेभ्यो० इत्य. 'येत् ॥ ततो मंटपाव पूर्वस्यां दिशि किंचिदुपलिप्तभूभागे उपविश्य ॥ ॐ लोक्ये यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ब्रह्मविष्णुशिवः सादै रक्षां कुर्वन्तु तानि मे ॥१॥ देवदानवगंधर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ॥ ऋषयो मनवो गावो देवमातर एव च ॥ सर्वे ममाध्वरे रक्षा अकुर्वन्तु मुदान्विताः ॥२॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च क्षेत्रपालो गणैः सह ॥ रक्षन्तु मंडपं सर्वे, भन्तु रक्षांसि सर्वतः ॥३॥ इति पठित्वा ॥ त्रैलोक्यस्थेभ्यः स्थावरेभ्यो भूतेभ्यो० प्रैलोक्यस्थेभ्य- श्वरेभ्यो भूतेभ्यो० ब्रह्मणे० विष्णवे० शिवाय० देवेभ्यो दानवेभ्यो० गंधर्वेभ्यो० यक्षेभ्यो राक्षसेभ्यो० पन्नगेभ्यो ऋषिभ्यो० मनुष्येभ्यो० गोभ्यो देवमाव- भ्यो० इति प्रत्येक संपूज्य ॥ पूर्वमंरेतस्यां भूमातेभ्यः गंधपुष्पादियुतं मापभ- कलिं दधात् ततो यजमानः प्रक्षालितपाणिपादराचान्तः सर्वैराचार्यादिभिः ऋत्विग्भिः सहितः प्राग द्वारेण मंडपान्तःमविशेद ॥ आचार्यादयोपि माग द्वारेण मंडपं प्रविशेयुः ॥ अग्यायतनादक्षिणतो ब्रह्मासनस्यानात पश्चात् यजमानः स्वासने उदमुख उपविशेद द्वारपालान् पठध्वपिति शान्तिमुक्तनपे नियोजयेत् ।। ते च कर्मसमाप्तिपयन्तं स्वशाखीयसूक्तादि कुयुः ॥ इति मंदपपूना ॥ ।। अथ कुंडपूजाप्रयोगः ॥ आचार्यस्तु कुंडपश्रिमत उपविश्याचम्य प्राणानायम्य देशकालौं संकीर्य अ.

·(३७८) वता स्थापन पूजनादि करिष्येवि संकल्प फुर्यात् ॥ अथाप्यायतनं संमार्य कुशोद- केनाभ्युक्षयेत् ॥ इदं विष्णुरिति पंत्रेण उपरितनमेखलाया चेतवर्णालंकृतायां विष्णुमावाद्याचयेत् ।। ब्रह्मज्ञानमिति मध्यमेखलायां रक्तवर्णालंकृतायां ब्रह्माण- मावाद्यार्चयेत्॥ इमा रुद्रायेत्ययो मेखलायां कृष्णवर्णयुतायां रुद्रमावासार्चयेत् ।। अंबे अंबिके इति मंत्रेण योन्या रक्तवर्णालंकृतायां गौरिमावागार्चयेत् ।।इति।। "अथ गृधोक्तविधिना कुंडे पंचभूसंस्कारान विधायामि स्थापयेत् "-तत्रैव- माचारः ॥ लौकिकाग्नि कांस्यादि पात्रेण मृन्मयेन वानीय कुंदावहिराग्नेयां संस्था- प्य आचार्यस्तमग्नि गृहीत्वा आग्नेयकोणमार्गेण कुंडमध्ये नीत्वा ॥ ॐ अग्नि मूर्धे. ति मैत्रेण अग्निदतमिति मंत्रेण अग्निदतमिति मंत्रान् वा शतमंगलनामानमग्निमु. पसमादधे ॥ इत्यग्नि कुंडे स्वात्माभिमुखमुपसमादध्यात् चत्वारि श्रंगेत्यग्निमााह्य मनोजूतिरिति प्रतिष्ठाप्य ध्यायेत् ॥ रुद्रतेनः समुद्भूत द्विमूर्धान दिनासिकं ।। पने- नं च चतुः श्रोत्रं त्रिपादं सप्तहस्तकं । वामभागे चतुईस्तं सव्यभागे त्रिहस्तकं ।। खुवं च शक्ति च अक्षमालां च दक्षिणे ॥ तोमरं व्यजन चैत्र घृतपात्रं तु वामके ॥ विभ्रत सप्तभिहस्तैदिमुखं सप्तनिहकं दक्षिणं च चतुर्जिह विजिलचरं मुखं ॥ द्वा- दशकोटिमाख्यं द्विपंचाशकलायुतं ॥ स्वाहास्वधावप कारैरैकित मेपवाहनं ॥ रक्तमाल्यांवरधरं रक्तपमासनस्थितं ॥ रौद्रं तं चन्हिनामानं वन्हिमावाहयाम्पई ।। त्वं मुखं सर्वदेवानां सप्ताचिरमितयुते ।। आगच्छ भगवन देव कुंडेऽस्मिन्सन्निषो भव । अत्रावसरे वास्तुपूजां कृत्वा ग्रहादीनां स्थापनमित्येवं केचिदाचरन्ति ॥ तचिन्त्य ॥ इति ।। ॥ अथ सर्वतोभद्रमंडलदेवतास्थापनम् ॥ सग्रहमखरुद्रपक्षे ग्रहवेद्यां सर्वतोभद्रमंडळं लिखेत् ॥ तल्लेखनपकारस्तु हेमादौ स्कान्दे ॥ मागुदीच्यां गता रेखाः कुर्यादेकोनर्षिशतिः ॥ खंडेन्दुत्रिपदैः कोणे श्रृंखला पंचमिः पदैः ॥ एकादशपदा वल्ली भद्रं तु नवमिः पदै ॥ चतुर्विशत्सदा वापि परिधिः विशतिपदः ॥ मध्ये तु पोडशभिः कोष्टः पद्यमष्टदल स्मृतं ॥ श्वेतेन्दुः शंखला कृष्णा घल्ली नीलेन पूरयेत् ॥ भद्रारुगा सिता वापी परिधि पीतवर्णिका । बाह्यान्तरदलैः श्रेता कर्णिका पीतवर्णिका ॥ परिष्या वेष्टित पमं वाये सत्वरजस्त- मः ॥ तन्मध्ये ग्यापयेदेवान ब्रह्मायांश्च मुरासुरान् ॥ एवं मंडळ विलिरुप ॥ यज- मानान्वित आचार्यों ग्रहवेद्यां सर्वतोभद्रे मंडलदेवताः स्थापयेत् ॥ तथया । प्रम- जमान० प्रजापतिपिः त्रिष्टुपछंदः ब्रह्मादेवता मंडले अास्थापने पूजने च वि-

·( ३७१)
नियोगः ॥ ॐ ब्रह्मजमानमिति मंत्रान्त ब्रह्माणमावाहा स्थापयेत् ( एवं सर्वत्र) 3-
दीचीमारभ्य वायव्यकोणपर्यन्तं कृपेरादि वायुपर्यन्तान् भष्टौ लोकपालान स्था-
पयेत् ॥ वयं सोमेत्यस्य बंधुकऋपिः गायत्रीछंदः सोमो देवता सोपस्थापने पूजने
विनियोगः ॥वयंसोमेति उदीच्यां सोमं ।। तमीशान० गौतमऋषिः जाती/द:
ईशानो देवता ईशानस्थाप० ॐ तमीशानं० ईशान्यां० ईशानं० ॥ त्रातारं० ग-
गैऋपिः त्रिष्टुप्छंदः इन्द्रो देवता इन्द्र० ॥ ॐ त्रातारमिन्द्र० प्राच्यां इन्द्र० ।। त्व.
नो अग्ने तब देवेत्यस्य हिरण्यस्तुप आंगिरस ऋषिः जगतीछंदः अनिर्देवता अनि
स्थापने ॥ ॐ वन्नो अग्ने तब देयेत्याग्नेयामग्निः ॥ सुगन्नु पन्यामित्यस्य मजा.
पतिऋषिः त्रियमो देवता यमस्थापने०॥ ॐ सुगन्नुपन्या० दक्षिणस्यां यम०॥ असुन्ये.
ति० प्रजापतिऋपिः त्रिगुपछंदः नितिर्देवता निर्गति०॥ असुन्वे० नैऋत्यां मिति
तत्त्वायामीत्यस्य शुना शेपऋपिः त्रिष्टु छदावरुणो देवता वरुणस्थापने०॥ॐ तत्वा-
यामिति प्रतीच्यां वरुणं० आनोनियुद्भिः वायव्यां वायुं० सुगावो देवा इति मंत्रेण वा.
युसोममध्ये अष्टवसुन्नारुद्राः संमृज्येति मजापनिमपिः अनुष्टुप छंदः रुद्रोदेवता रुद्र-
स्थापने०॥ ॐ रुद्राः संसृज्येति सोमेशानयोर्मध्ये एकादशरुद्रान०॥ यज्ञोदेवानां कुत्त.
शापिः यजुरन्ता त्रिष्टुप्छंदः आदित्या देवता द्वादशादित्य०।। ॐ यशोदेवानां० ईशाने.
न्दयोर्मध्ये द्वादशादित्यान०॥ यावांकशा० मेधातिथिऋपिः यजुरन्ता गायत्रीछंदः अ.
श्विनौदेवता अश्विनौ०॥*यावांकशा० इन्द्राग्निमध्ये अश्विनौ०॥ मासश्चपणीधृत
मधुचंदाऋषिः गायत्रीछंदः विश्वेदेवादेवता विश्वेदेवाः स्थापने० ॥ * मासश्च
ऋपणीधृतः अग्नियममध्ये सपैतृकान् विश्वेदेवान् ।। अभित्यदेव० मनापतिपिः
अष्टिछंदः सप्तयक्षोदेवता यक्षस्थापने० ॥ ॐ अभित्यदेवं० इत्यादिना मुकतुकपा-
स्वः इत्यन्तेन मत्रेण यमनमतिमध्ये सप्तयक्षान्०॥ नमोस्तु सर्पेभ्यः प्रजापतिरपिः
अनुष्टुपछंदः सर्पादेवताः सर्पस्थापनेः ॥ ॐ नमोस्तु सर्पेभ्य० नैऋतिवरुणमध्ये
सनि । ऋतापाड० देवारूपयः गंधर्वाप्सरो देवता गंधर्वाप्सरसास्थापने० ॥
ॐतापाडेति वरुणवापुमध्ये गंधर्वाप्सरसः ।।१७।। यदक्रन्द० जमदग्निदीर्घतमा-
वृपी त्रिष्टुप्छंदा स्कंदो देवता स्कन्दस्थापने० ॥ ॐ यदक्रन्द० ब्रह्मसोमयोर्मध्ये
स्कन्द ॥ तत्रैव नाममंत्रेण नंदीश्वरं० शूलमहाकालौ० ॥२०॥ अदितियो० ब्रह्म
शानयोमध्ये यक्षादीन् सप्त० ॥ २१ ॥ अंबे अबिके० ब्रह्मेन्द्रमध्ये दुर्गा० ॥२२॥
इदं विष्णुस्त्यिस्य मेघातिथिम्लपिः गायत्रिछंदः विष्णुर्देवता विष्णुस्यापने० ॥ इई
विष्णुरित तत्रैव विष्णुं ॥२॥ पितृभ्य० प्रजापत्यधिसरस्वत्या ऋषयः सर्वाणि
यपि पितरो देवताः स्वधास्थापने० ॥ पितृश्य इति ममाग्निमध्ये स्वांग ॥२४॥

·(१९८०) परमृत्यावित्यस्य सक कपिः त्रिष्टुपछंदः मृत्युर्देवता मृत्युरोगस्थापन. ॐ पर- मृत्याविति ब्रह्मयममध्ये मृत्युरोगौ०॥२५॥ गणानां मनापतिऋपिः त्रीणि यजूंपि गणपतिर्देवता गणपतिस्यापने ॥ ॐ गणानांत्येति ब्रह्मनितिमध्ये गणपति।२६।। शनोदेवीरित्यस्य दध्यअयर्वणमपिः गायत्रीछंदः आपोदेवता अपःस्थापने० ॥ॐ शन्नोदेवी ब्रह्मवरुणमध्ये अपः ॥२७॥ मरतोयस्मेत्यस्य गौतमऋपिः गापत्रीछंदः मरुतो देवता मरुतः स्थापने० ॐ मरुतो यस्येति ब्रह्मवायुमध्ये मरुतः ॥२८॥ स्यो. नापृथिवीस्पस्य मेधातिथिऋपिः गायंत्रिछंदः पृथिविदेवता गायत्रीस्थापनेला स्पोना पृथिवीति ब्रह्मणः पादमूले पृथिवीं ॥ २९ ॥ पंचनय इति तवैव गंगादिनदीः ।। इमं म इत्यस्य वरुणेति तत्रैव सप्तसागरान्० ॥ तदुपरि नाम्ना मेरु ॥ ३२ ॥ वाये सोमादिसमीपे आयुधानि क्रमेण स्थापयेत् ॥ गदायै० त्रिशुलाय० बजाय० श. क्तये० दंडाय० खड्गाय० पाशाय० अंकुशाय० ॥४०॥ सदाह्ये उत्तरादिक्रमेण ॥ गौतमाय० भरद्वाजाय० विश्वामित्राय० कश्यपाय० जमदग्नये वसिष्ठाय अत्रये. अरुंधत्य० ॥४८॥ तद्वाह्ये प्रागादिक्रमेण ॥ ऐन्य. कौमार्यै० ब्राहयैः वाराही० चामुंडायै वैष्णव्यै० माहेश्वर्यै० वैनायक्य० ॥५६॥ इति प्रतिष्ठाप्य प्रत्येकं सह वा पूजयेत् । ततस्तस्यामेव वेद्यामास्तृवे बखे विरचिताप्टइलपद्मे लिखितवक्ष्यमाणमंडले- वादित्यादिग्रहादीन् स्थापयन्ति इति केचित् । अन्येतु सर्वतोभद्रमंडलदेवतास्यापन तत्पूजनं विनव ग्रहपेद्यामास्तृते वखे विरचिताष्टदलपने लिखितवक्ष्यमाणमंडलेवा- दित्यादिग्रहान् स्यापयन्ति ।। वाजसनेयीनामाचारोऽप्येवं ॥ इति । ॥ अथ ग्रहस्थापनप्रयोगः ॥ देशकालौ संकीर्य अमुकरुद्रकर्मणि आदित्यादिग्रहाणां स्थापनं पूजनं च करिष्ये इत्याचारात् संकल्पं विधाय स्थापयेत् ॥ प्रणवस्य ब्रह्मापिः दैविगायत्री. छंदः परमात्माग्निदेवता महाव्याहतीनां क्रमेण विश्वामित्रनमदग्निभरद्वाजा ऋषयः सर्वासांमजापतिर्वा ऋपि: यथाक्रम दैविगायत्रीदेव्युष्णिक् दैविगायत्रीछंदांसि अग्निः चायुसूर्याच देवताः सूर्यायावाहने विनियोगः ॥ ॐ भूर्भुवः स्वः कलिंगदेशोद्भव का. श्यपगोत्र रक्तवर्ण सूर्य इहागच्छेत्याबाह्य॥ माकृष्णेत्यस्य हिरण्पस्तूपांगिरसऋषिः त्रिष्टुपछंदः सविता देवता सूर्यस्थापने०॥ * आकृष्णेति मंत्रान्ते सूर्य इह विष्ठेति अहमध्ये विरचिताष्टदलपद्मकर्णिकायां द्वादशांगुले चर्तुले रक्तमंडले प्रामुखं सूर्य रक्तपुष्पाक्षतैः स्थापयेत् ॥ ॐ भूर्भुवः स्वः यमुनातीरोद्भव आत्रेयसगोत्र शुक्लवणे सोमहागच्छेत्यावाय ।। इममेदेवा इत्यस्य वरुणपिः अत्यष्टिछंदः सोमोदेवता ·(३८) सोमस्थापनेः ॥ ॐ इममे देवा० सोमइतिष्ठेत्याग्नेयदले चतुरस्र श्येतंचतरंगुल- मंदसे मत्पमुखं सोपं स्वेतपुष्पाक्षते० स्यापयेत् ॥ ॐ भूर्भुवःस्वः अवन्तीदेशोद्भव भारद्वाजसगोत्र रक्तवर्ण भौम इहागच्छेत्याबाह्य ।। अग्निमूदत्यस्य विरूपाक्ष ऋपिः गायत्रीछंदः अंगारको देवता अंगारकस्थापने० ॥ ॐ अग्निमुर्देति मंत्रान्ते भौम इह तिष्ठेति दक्षिणदले व्यंगुले रक्तपंडले दक्षिणमुखं भौमं रक्तपुष्पाततः स्थापये. त् ।। ॐ भूर्भुवः स्वः माघदेशोद्भव आत्रेयसगोत्र पीतवर्ण बुध इहागच्छेत्यावाह्य ।। उद्बुध्यस्वाग्न इत्यस्य परमेष्टीऋषिः त्रिष्टुपछंदः युधोदेवता बुधस्थापने विनि- योगः ॥ ॐ उदबुध्यस्वाग्न० युध इह तिष्ठेति ईशानदले पाणाकृतौ पीते चतुरं- गुले मंडले उदङ्मुखं युधं पीतपुष्पाक्षतैः स्थापयेत् ।। ॐ भूर्भुवः स्वः सिंधुदेशो- द्भव आंगिरसगोत्र पीतवर्ण गुरो इहागच्छेत्याबाह्य ॥ बृहस्पते अतीत्यस्य गृत्समद- ऋषिः त्रिष्टुप छंदः बृहस्पतिर्देवता बृहस्पतिस्थापने० ॥ ॐवृहस्पते अति अदय- दर्य गुरो इह तिष्ठेत्युत्तरदले दीर्घचतुरस्र पीतवर्णपडंगुलमंडले उदङ्मुखं बृहस्पति पीताक्षतैः स्थापयेत् ।। ॐ भूर्भुवः स्वः भोजकटदेशोद्भव भार्गवसगोत्र शुक्लवर्ण शुक्र इहांगच्छेत्यावाद्य ॥ अन्नात्परिनतस्य अधिसरस्वतीन्द्राऋषयः अतिजगतीछंदः शु. कोदेवता शुक्रस्यापने० ॥ ॐ अग्नात्तरित० शुक्र इह तिष्ठेति पूर्वदले पंचासे नवांगुलमंडले भामुखं शुक्र शुलपुष्पासतः स्थापयेत् ॥ * भूभुवः स्वः सौराष्ट्र- देशोद्भव काश्यपसगोत्र कृष्णवर्ण शनैश्वर इहागररेत्यावाहा ।। शन्नोदेविरिपस्य दध्यगायणपि: गायत्रीचंदः शनिदेवता शनैश्चरस्थापने०॥ ॐ शन्नोदेवि० शनैश्चर इह तिष्ठेति पश्चिमे द्वधंगुलमंडले कृष्णवर्णे धनुपातिमंडले प्रत्यङ्मुख शनि कृष्णपुष्पासनः स्थापयेत् ॥ ॐ भूर्भुवः सः राठिनसदेशोभन पैटिनसगोत्र कृष्णवर्ण राहो इहागच्छेत्यावाह्य ॥ कयानचित्र इत्यस्य वामदेवऋषिः गायत्रीछंदः राहुर्देवता राहुस्थापने० ॥ * कयानचित्र नैऋत्ये सूर्याकारे कृष्णवणे द्वादशां. गुलमंडले दक्षिणमुखे राहुं कृष्णपुष्पाक्षतैः स्थापयेत् ॥ ॐ भूर्भुवः स्वः अवन्तिदे- शोद्भव जैमिनिगोध चित्रवर्ण केतो इहागच्छेत्यावाद्य ।। केतुंकणव० मधुछदापिः अनिरुक्तागायत्रीदः केतुर्देवता केतु स्थापने० ॥ ॐ केतुंकणयन्निति वायव्ये ध्वजाकारे चित्रवणे पटंगुलमंडले धूम्रवर्णपुष्पासतः दक्षिणमुखं फेतुं स्थापयेत् ॥ केतूनां बहुत्वेऽपि पूजादौ यहुत्तविशिष्टीकदेवतात्वं ॥ सर्वान् आदित्याभिष. . खान स्थापयेत् ॥ इत्युक्तं मात्स्यै ।। " अयाधिदेवतास्थापनम् "-अथापिदेवताः सर्वे श्वेतपुष्पाक्षतः स्थापयेत् ॥ ॐ भूवः स्वः रुद्र इहागच्छेत्याबाह्य ॥ त्र्यंबकमिति वसिष्टपिः अनुष्टुप्छ ।

·(३८) ध्ययको खो देवता रुद्रस्थापने० ॥ ॐ त्र्यंबकंयजामहे सूर्यादुत्तरतो रुदै स्थापये- ॐ उमे हहागच्छ० श्रीवते नारायणऋपिः त्रिष्टुपद: उमादेवका उमा. स्थापने० ॥ ॐ श्रीवते. सोमदक्षिणे उमा० ॥ स्कन्द इहा० यदकन्द० भार्गवो जमदग्निदीर्घतमादृषी विष्टुपछंदः स्फन्दोदेवता स्कन्दस्यापने० ॥ * यदक्रन्द० भौमदक्षिणभागे स्कन्दः ॥ विष्णो इहा० विष्णोररात्म० प्रजापतिऋपिः विष्णु- देवता विष्णुस्थापनेः ॥ॐ विष्णोरराट्मसीत्यारभ्प विष्णयेत्येत्यन्ते चुवपश्चिमे विष्णु० ॥ ब्रह्मन्निहागच्छ० आब्रह्मन्नित्यस्य प्रजापविऋपिः यजुः ब्रह्मादेवता ब्रह्मस्थापने० ॥ आब्रह्मन्० गुरोःपूर्वभागे ब्रह्माणं० ॥ इन्द्र इहा० सजोपा इन्द्र० विश्वामित्रऋषिः त्रिष्टुपछंदः इन्द्रोदेवता इन्दस्थापने० ॥ सजोपा इन्द्र० शुक्रामा- च्यामिन्द्र०॥ यम इहा० यमायत्वा० दध्यंगाथर्वणऋपिः यजुप्छंदः यमोदेवता यम- स्थापने० ॥ यमाय त्वांगिरस्वत इत्यारभ्य धर्मः पित्र इत्यन्तेन शनेराग्नेयभागे यम० ॥ फालइहा० कापिरसि० प्रजापतिऋपिः अनुग्रुपछंदः कालोदेवता काळ- स्थापने० ॥ ॐ कापिरतीति मंत्रान्ते राहोरीशान्यां कालं० ॥ चित्रगुप्त इहा0. ॐ चित्रावसो इत्यस्य यजुर्जगतीछंदः चित्रगुप्तो देवता चित्रगुप्तस्थापने० ॥ ॐ चित्रा. वसो स्वस्तिवे० केतो त्या चित्रगुप्तं ॥९॥ इति ॥ "अयं प्रत्यधिदेवतास्थापनम् "-शुक्लपुष्पाक्षतैरेव ग्रहाधिदेवतयोर्मध्ये आदि. त्यादिक्रमेण अन्यायाः सर्वाः प्रत्यधिदेवताः स्यापयेत्।। तयया ।। भूर्भुवः स्वः अग्ने इहागच्छेत्यावाद्य ॥ अग्निदत० विरुपाक्षऋषिः गायत्रीछंदः अग्निदेवता. अनिस्थापने० ॥ ॐ अग्निदूत० इति मंत्रान्त अग्ने इह तिष्ठति अग्निः ।। आप इ. हा० आपोहिष्ठेत्यस्य सिंधुद्वीपऋपिः गायत्रीछंद: आपो देवता अपां स्थापने०॥ *आपोहिष्टा० आपः। पृथिवी इहा० स्योना पृथिवी० मेधातिथिऋपिः गायत्रीउंदः पृथिवी देवता पृथिवीस्यापने० ॥ स्योना पृथिवी० पृथिवी विष्णो इसा इदं वि- णु० मेघातिथिऋषिः गायत्रीछंदः विष्णुदेवता विष्णुस्थापने० ॥ॐ इदं विष्णु विष्णु० ॥ इन्द्र इहा० इन्द्र आसां० अपतिरय कपिः त्रिष्टुप्छंदः इन्द्रोदेवता इन्द्र स्थापने०॥ ॐ इन्दं आसां० इन्दं०॥ इन्दाणि इहा० अदित्यैरास्नासीतस्य दध्यं- गाथर्वणऋपिः पजुनिष्टुप् वा इन्द्राणि देवता इन्द्राणि स्थापने॥ॐ अदित्यैरा- स्कासीत्यारभ्य धर्मापदीयेत्यन्ते इन्द्राणि० ॥ प्रजापते इहा० प्रजापत इत्यस्य हि- रण्यगर्भऋषिः त्रिष्टुपछंदः प्रजापतिर्देवता प्रमापतिस्थापने० ॥ ॐ अनापते नत्व दित्यन्त मनापतिः ॥ सर्पा इहा० नमोऽस्तु सर्पेभ्य० सर्पान्० ॥ ब्रह्मन् इहाल ·सोय० वधुपिः गायत्रीछदः सोमोदेवता सोमस्थापने०॥ वयं सोप० उदीच्या (३८३) ब्रमनशानः प्रजापतिऋपिः ब्रह्मादेवता ब्रह्मस्थापने० ॥ ॐ ब्रह्मज्ञान० 'ब्रह्मा- पं० ॥ उत्पलपरिमलकारादयस्तु ग्रहाणां दक्षिणपा प्रत्यधिदेवताः स्याप्या इत्याहुः अय पंचलोकपालानां स्थापनम् "गणानां स्वेत्यस्य मनापतिऋषिः यजु. गणपतिदेवता गणपतिस्थापने० ॐ गणानां ला० राहोरुत्तरतः गणपति स्था. पयेत् दुर्गेइहा० अंचे अषिके० प्रजापतित्रापिः त्रिष्टुपूछदः दुर्गादेवता दुर्गास्थापने०॥ ॐ भने अविक० शनेरुतस्तो दुर्गो० ॥ वायो इहा वायो गे० गृत्समदऋषिः गायत्री,दा वापुर्देवता वायुस्यापने० ॥ वायोयेते. सूर्यादुत्तरतो वायुं० ॥ आ. काश इहा० घृतं धृतपावांन० प्रजापतिऋषिः ऋचां पंक्तिछंदः आकाशोदेवता माकाश स्थापने० ॥ ॐ घृतं धृतपावान• राहोदक्षिणत आकाश० ॥ अचिनी इहा० यावांकशे० मेघातिथि ऋषि गायत्रीछंद: अश्विनौ देवता अघिनौ स्थापने० ॥ ॐ यावां कशे० केतोर्दक्षिणतः अधिनौ० ॥५॥ एतानि विनाय- कादिस्पानानि चिन्तामणौ। विनायकादीन् पंचोचर एपेति संभदायः॥ उत्तातो क्षेत्राधिपति वास्तोष्पति चावाहयेदित्येके ॥ क्षेत्राधिपते इहा० नहि स्पशमित्यस्य विश्वामित्रऋषिः त्रिष्टुपूछंदः क्षेत्राधिपतिर्देवता क्षेत्राधिपतिस्थापने० ॥ ॐ नहि स्पश० क्षेत्राधिपतिः ॥ वास्तोष्पते० वास्तोष्पत इत्यस्य वसिष्टकपिः त्रिष्टुप्छंदः वास्तोष्पनिर्देवता वास्तोष्पतिस्थापने० ॥ ॐ वास्तोष्पते पति० वास्तोप्पति । ए- व द्वात्रिंशदेवता इत्युक्ता नारायणादयः ।। हेपादौ तु दिक्पालानामपि सूर्याभिमुखा. मां दिनु स्थापनायुक्तं ते चाष्टौ स्याप्याः ।। इति केचित्र ।। दशेति मदनरले इति।। "अथ दिपाळदेवतास्थापनम्"-ॐ भूर्भुवः स्वः इन्द्र इहा० वातारमित्यस्य गर्गप्रापिः त्रिष्टुप्छंदः इन्द्रो देवता इन्द्र स्थापने०॥ ॐ त्रातारमिन्द्र० पाच्यामिन्द्र०॥ अग्ने इदा० त्वन्नो अग्ने० हिरण्यस्तुप अंगीरसऋषिः त्रिष्टुप्छंदः अग्निदेवता अग्निस्थापनः । ॐ स्वनो अग्ने० आग्नेयाममि० ॥ यम इहा० सुगन्नुपन्यां० प्रजापतिमपिः त्रिष्टुपछंदः यमो देवता यमस्थापने० ॥ ॐ मुगन्नु पन्यां० दक्षि- तस्यां यम० ॥ नैहते इहा० असुन्वन्त० प्रजापतिऋषिः त्रिष्टुप्छदः नितिर्देवता निप्रतिस्थापने० ॥ ॐ अमुन्वन्तः नैर्नस्त्यां नैतिः ॥ वरुण इहा० तत्वायामिक पतीच्यां वरुणः ॥ वायो आनोनियुद्भिः वायव्यां वायु० ॥ सोप इहा० वयं सो० ॥ ईशान इहा० तमीशान० गौतमऋषिः जाती, ईशानो देवता ईशान स्थापने० ॥ ॐ वमीशान० ईशान्यामीशानं० ॥ ब्रह्मन् इहा० अस्मे रुद्रा० प्रगाथ. ॥ .

·(३८४) ऋपिः त्रिष्टुपछंदः ब्रह्मादेववा ब्रह्मस्थापने०॥ ॐ अस्मेख्दा० ईशानेन्द्रयोर्मध्ये ब्रह्माणं ॥ अनन्त इहा० स्योना पृथिवि० मेधातिथि ऋपिः गायत्रीछंदः अनन्त स्थापने० ॥ * स्योनापृथिवि. नितिवरुणयोर्मध्ये अनन्त० ॥४४॥ एतच रुप- नारायणमते ॥ अन्येतु नैतिवरुणयोर्मध्ये ब्रह्मा ईशानेन्द्रयोर्मध्ये अनन्त स्थाप्य मित्याहुः ॥ केचित्तु ब्रह्मानन्तयोः स्थापनं नेच्छन्ति । एवं देवताः संस्थाप्य॥ म. नोजूतिरिति मंत्रान्ते सूर्यः सुपतिष्ठितो वरदो भवेत्येवं सूर्यादीनां सर्वेषां प्रत्येक में- त्रास्त्या प्रतिष्ठां विधाय पूजां कुर्यात् ।।इति॥ ॥ अथ मत्स्यपुराणोक्तनवग्रहध्यानम् ॥ पद्मासनः पद्मकरः पमगर्भसमद्युतिः ॥ सप्ताश्वरयसंयुक्तो द्विभुनः स्यात् सदा रविः॥१॥श्चतः पावरघरो दशाश्वेतभूपणः ॥ गदापाणिभुिजश्च फर्तन्यो वरदः शशि ॥२॥ रक्तमाल्यांवरधरः शक्तिशूकगदाधरः।। चतुर्भुजो मेपगामी वरदः स्थादरामतः ॥३॥ पीतपाल्पांवरघरः कणिकारसमद्युतिः ॥ खड्गचर्मगदापाणिः सिंहस्यो वरदो युधः ॥४॥ देवदैत्यगुरुस्तमृत पीतश्वेतौ चतुर्भुनो ॥ दंडिनौ वरदौ कार्यों साक्षसूत्रकमंडलू ॥ ५ ॥ इन्द्रनीलद्युतिः शूली वरदो गृध्रवाहनः ॥ वाणया. णासनघरः फर्चन्योर्कसुतः सदा ॥ ६ ॥ करालवदनः खड्गचर्मशूलीवरमद॥ नील: सिंहासनस्यश्च राहुख मशस्यते ॥७॥ धृम्रा द्विवाहवः सर्वे गदिनो विकृताननाः॥ गृध्रासनगता नित्य केनवः स्युवरमदा ॥८॥ सर्वे किरीटिनः कार्या ग्रहा लोकहिमा. वहाः ॥ अंगुलेनोच्छ्रिताः सर्वे शतपटोचरं शतं ॥९॥" विष्णुधर्मोत्तरे" पंच. वक्त्रो सपाटा प्रतिवत्र त्रिलोचनः ॥ कपालशुलखट्वांगी चद्रमौलिः सदाशिवः ॥१॥ अक्षसूत्रं च कमलं दर्पणं च कमंडलु॥ उमा विहिस्तेषु पूजिता त्रिदशरपि ॥२॥ कुमारः पण्मुग्वः कार्य शिखंडकविभूपगरिक्तांघरघरो देवो सदा मयूरवाहनः ॥३॥ कुकुटय तथा घंटा तस्य दक्षिणहस्तयोः ॥ पताका वैनपत्याख्या शक्तिः फार्या च वामयोः ।।॥ विष्णुः कौमोदकी पद्मशखचक्रधरः क्रमात् ।। प्रदक्षिणं दक्षिणाधः करादारभ्य नित्यशः ॥५॥ पद्मासनस्यो जटिलो ब्रह्मा कार्यचतुर्मुखः॥ अक्षमालां खुवं विभ्रव पुस्तक च कमंडलु ॥६॥ वासः कृष्णाजीनं तस्य पाये इंस- स्तयैव च ॥ चतुर्दन्तगजारूदो बनो कुलिशभृत्करः ॥७॥ शचीपतिः मकर्तव्यो ना- नामरणभूपितः ॥ इपन्नीला यमः कार्यों दंडवस्तो विनानता ॥८रक्तस्रक पाश- हस्तथ महामहिषवाहनः ॥ काळं करालवदनो नीळांगच विमीपणः ॥९॥ पाश- इस्तो दंददस्तः कार्यों अधिकरोमपान ।। मपीपवेपं स्वाकार दिपु सौम्यदर्शन ·(३८५) ॥२०॥ दक्षिणे लेखनी चित्रगुप्त वामे तु पत्रकं ।। पिंगलक्ष्मथुकेशान्तः पीनांमाज वरोहणः ॥११॥ पिंगाक्षत्रितयोरुण इति वा पाठः ॥ छागस्थसाक्षम्भोग्निसमात्रिः शक्तिधारकः ॥ चिन्हितं च परेणास्यकरसन्य प्रकल्पयेत् ॥१२॥ आपः खिरूपधा- रिण्यः श्वेतमकरवाहनः ।। दधानाः पाशकलशौ मुक्ताभरणभूषिताः ॥१३॥ शुरू- वर्णा मही कार्या दिव्याभरणभूपिर ।।। चतुर्भुना सौम्यवपुश्चन्दांशुसटशांवरा ॥१४॥ रक्तपात्र सस्यपात्र पात्रपौपधिसंयुता पन करे च कर्त्तव्यं भुवो पांडवनंदन ॥१५॥ दिग्गजानां चतुर्थों सा कार्या पृष्ठगता तथा।। विष्णोरिन्द्रस्य च लक्षणयुक्तं ॥१६॥ वामे शच्या करे कार्याः सौम्यसंतानमंजरी ॥ वरदा पंडिता कार्या द्विभुजा च तया शची ॥१७॥ यज्ञोपविती इंसस्य एकवक्त्रश्चतुर्भुजः ।। अक्षं मुचं सुर विभ्रत कुंडिकां च प्रजापतिः ॥१८॥ अक्षं च अक्षमालां च कुंडिकां च कमंडलु ॥ अक्ष. सूत्रधराः सर्वे कुंटिकापुरछभूपणाः ॥१९॥ एकभागस्त्रिभागो वा सर्वे कार्याश्च भी. पणाः ॥ ब्रह्मलक्षणपागुक्तं ॥२०॥ अथ विनापकादिपतिमालक्षणानि विष्णुधर्मो- सरे।। चतुर्भुनखिनेवश्च कर्तव्योत्र गजाननः नागयज्ञोपवीतश्च शशांककृतशेखरः॥२१॥ दक्षे दन्तं करे दद्यात् द्वितीये चासत्र। तृतीये परशुं दद्यात् चतुर्षे मोदकं तथा ॥२२॥ शक्तिवाणं तथा शूलं खङ्गं चक्रं च दक्षिणे॥ चन्द्रविषमयोभागे खेटमूर्षे. कपालकं ॥२शा मुकंटकं च विभ्राणं सिंहारूढोसदिग्भुना ॥ एपा देवि समुदिया दुर्गा दुर्गानिहारिणी ॥ २४ ॥ धावद्धरिणपृष्ठस्यो ध्वजधारिसमीरणः ॥ वरदान- फरो घूम्रवर्णः कार्यों विजानता ॥ २५ ॥ नीलोत्पलाभ गगर्न तद्वर्णांवरपारि च ॥ चन्द्रार्कहस्तं फर्तव्यं द्विभुज सौम्पखंडवत् ।। २६ ॥ द्विभुजों सौम्यवरदौ कर्तव्यो- रूपसंयुती । तयोरोपधयः कार्याः दिव्या दक्षिणहस्तयोः ।। २७॥ वामयोः पु. स्तकौ कायौँ दर्शनीयो तथा द्विनाः ।। एकस्य दक्षिणे पा) वामे चास्य च यादव ॥ २८ ॥ नारीयुगं प्रकर्तव्यं सुरूपं च रुदर्शनं ।। रत्नभांडकरे कार्य चन्द्र शुक्लायरे तया ॥ २९ ॥ अय लोकपालस्वरूपाणि ।। तन्द्राग्नियमब्रह्मरूगपधिपत्यधि. देवतासूक्तान्येव । खड्गचर्मधरो चालो नितिनिरवाहनः ।। ऊ-केशो विरूगक्ष कराल कालिकामियः ॥ ३० ॥ नागपाशधरो रक्तभूषणः पद्मनिपतिः। वरुणोंबु- पतिः स्वर्णः वर्गों मकरवाहनः॥३१॥ वायुविनायकादिपनके उक्तः ।। सोमो ग्रहेषु।। अनन्तः प्रत्यधिदेवताठ वर्णितः ।। इति ध्यानम् ॥ "अब सूर्यादिग्रहाणां पूजामकार:"-माकृष्णेन० इति मं पठित्वा पुर्या- यनमः आचाहनं सम०। आसनं पायं अर्थ आचमनीयं पंचामृतस्नानं स्नान पुन- रानमनीयं रक्तवत्र वस्त्रान्ते आचमनीयं उपवीतं आचमनं रक्तचंदनं रक्तपुष्पाणि ·(३८) धूप दीप नैवेद्यं आचपनं फलं सांपूर्वी दक्षिणां प्रदक्षिणां नीराजन पुष्पांजलि इत्पा- घुपचारान् समये नमस्कृत ।। एवं होममकरणे वक्ष्यमाणस्तचन्मत्रैः सोमाय नम इत्येवं प्रणवचतुर्थीनमोन्तेन नामपंत्रेण च सोमाधनन्तान देवान् पूजयेत् ॥ एताव- स्पशकौतु आवादितादित्यादिदेवताभ्यो नम इति मंत्रेण सर्वे पूजनीयाः तत्र वासा- सि प्रवर्णानि देयानि ॥ रविभौमयोः रक्तचंदनं चन्द्रशुक्रयोः वेतं बुधगुरोः कुं- कुमयुतं शनिराहुकेतून आकृष्णागुरुं । पुष्पाणि तद्वर्णानि ।। धूपास्तु सल्लकी निर्या- सधूपः सूर्याय घृचाक्तयवधूपश्चंद्राय सर्जरसोभौमाय अगरु युपाय सिंहको गुरवं विल्वागुरुः शुकाय गुग्गलः शनिश्चराय राहवे केतवे च लाक्षाधूपः ॥ शल्लकी निर्यास कंजुरुक सर्जसाल सिहलकं इति मध्यदेशे भसिद्ध॥ तस्य रसः विलागुरुं विस्वफल निर्याससहितमगरूं ॥ घृतदीपाः ॥ नैवेद्यानि तु गुढोदनं सूर्याय ॥ घृतपायसमि- न्दये ॥ नीवारीदनहविष्यान्नमंगारकाय ॥ क्षीरयुतशाष्टिकोदनं घुगय ॥ दध्योदन- गुरपे ॥ धृतोदन शुक्राय ॥ तिलमापमिश्रितोदनं शनिश्चराय || मांसोदनं राहवे ॥ चित्रोदन केतवे ।। अधिदेवतादिभ्यस्तु वासो गंधपुष्पाणि श्वेतानि गुग्गलघूपः नैपेयं पायसादिर्यपालाभं ॥ विनायकादिपूनासु चंदनानुलेपनशवपत्रपुष्पगुग्गुल- धूपघृतदीपघृतोदननैवेद्यादीनि ग्राद्याणि ॥ उक्तालामे सर्वेभ्यो वा पायस ततः सर्वभक्ष्य वार्चयेत् ।। इति वचनान्मोदकादीनि सर्वभक्ष्याणि निवेदयेत् ॥ तयया । एतानि मोदफादीनि भूरिभक्ष्पाणि सूर्यादिभ्यो नवग्रहेभ्यो नम इति दद्यात्।। एतेषां सर्यादीनां सर्वेषां पूमापदार्यानुसमयेनैवेति मदनरत्नदानकांडे दानमयूखे च ।। अत्र पूजैव पदापों नत्येककोपचारसमर्पणं पदार्य। तस्य मुष्टिवत्पदावियवाच ॥इति ॥ अय कलशस्थापनम् "-तत्रादौ ग्रहवेदीशानभागे गोमयोपलिप्ते सिनेस्त. दुलेश्चतुर्विशतिदलमष्टदलं वा कमलं सकणिक विलिख्य तस्यां कणिकायांनीहीन्नि- घाय तेषु अवण कलशं बहिर्दध्यक्षतविभूपित चंदनमालाचर्चित पूर्ववत कलशस्था- पनविधिना पूर्णपात्रपिधानान्तेन संध्याप्य}) तन्वायामीति मंत्रान्ने वरुण इहागच्छति सस्मिन्कलशे वरुणमावाह्य वरुणाय नम इति पूजयेत्।। कलशस्य मुखे० ॥ इत्यादि- मैत्रः कलशाभिमंत्रणं कुर्यात् ॥ तत इदं फलपुष्पमालाशोभित विचित्रवर्ण वितानं बृहस्पतिदैवतं सूर्यादिभ्यो नममेत्युत्सृज्य येशुपरि बध्नीयात् ॥ इति ॥ ॥ अथ चतुःपष्ठियोगिनीस्थापनम् ॥ 'माग्नेय्यां योगिनीपीठे महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वतिश्चतापष्ठियोगिनी स्कान्दै काशीखंडोक्ताय पूजयेत् ॥ वद्यया ॥ पीठे रक्तरसपाच्छाद्य पीठे पूर्वभागे प्रोणि व्यलागि विलिख्य वेषु यसेषु फळनस्थापनविधिना श्रीन कमशान क्रमेण ·(३८७) संस्थाप्य तेषु कलशेपु अवर्णमयः तितः प्रतिमाः कृताम्युचारणाः संस्थाप्य तार प्रतिमासु ॐ भूर्भुवः स्वः महाकालीमावा. महालक्ष्मीमावा० महासरस्वतीमात्रा०॥ इति क्रमेणावाह्य संस्थापयेत् ॥ ततस्तदने अष्टौ ज्यवाणीत्येका पंक्तिः एवमटो भ्यसपंक्तिः कृत्वा तेपु व्युतेषु वक्ष्यमाणनामभिरावाह्य संस्थाप्य पूजयेत् ॥ तदित्य) ॐ भूर्भुवः स्वः गजाननामावा० इत्येकस्मिन् कोप्टे संस्थाप्यैवमुत्तरेषु कोष्टेषु सिंह- मुरव्यादीन् स्थापयेत् ॥ तधया । सिंहमुख्यैः गृधास्यापै० काफटिफापै० अष्ट्र गीवापै० इयग्रीवायैः वारा० शरभाननाय० ॥ ८॥ द्वितीयपंक्तो उलूकाय. शिवारावायै० म० विकटाननायै० अष्टवक्रायै० कोटराक्ष्यैः कुजायै० विफट- लोचनायैः ॥१६॥ तृतीयपंक्तौ शुष्कोदर्यै० ललनिहायैः पदंष्टाय धानरापै० रक्षाक्ष्य केकराक्ष्य० वृहत्तढायै० सुराप्रियाय० ॥२४॥चतुर्यपंको कपालहस्ताय० रक्ताक्ष्यै० शुष्क्यै० श्येन्यैः कपोतिकायै० पाशहस्तायै० दंडहस्तायै० प्रचंडाय० ॥३२॥ पंचमपंक्तौ चंडविक्रमायै० शिशुध्यै० पापहंध्ये० फाल्य० रुधिरपायिन्यैः वसाघमायै० गर्भभक्षायै० शबइस्तायै० ।।४०] पठपंक्तौ ॥ अंत्रमालिन्यै० स्थूलके; श्यै० घृहत्वयै० सास्यायै० प्रेतवाहनाय० दंडकरायै० क्रोप्दै० मृगशीर्षायै० ॥४८॥ सप्तमपंक्तौ पाननायै० ध्यानास्यायै० धूननिःश्वासापै० व्योमैकचरणो- शायतापन्यः शोषणीष्टपै० कोटपै० स्थूलनासिकाय० ॥ ५६ ।। अgम- पंक्ती विपुत्मभाय० पलाकास्पायै० मामयि० कटपूतनायै० अट्टाहासाय० फामा- य० मृगाक्ष्यै० मृगलोचनाय० ॥६॥ ॐ मनोजूतिरिति मंत्रान्वे महाफाल्पाद्याः मृगलोचनान्ताः सुमतिष्ठिता भवन्त्यिति प्रतिष्ठा ! सतः पदार्थानुसपयेन ॐ महा- फाल्ये इतिपोडशोपचारे पंचोपचारैर्वा महाकाली संपूज्य एवं महालक्ष्म्यै० महा- सरस्वत्य इति महालक्ष्मी महासरस्वती च पूजयेत् ।। ततो गजाननादिमृगलोना- ताभ्यो योगिनीभ्यो नम इत्येवं पूजयेत् ।। ततो बामणद्वारा सप्तशतीपाठ पाठयेत् ॥ ॥ अथैकपंचाशत्क्षेत्रपालस्थापनम् ॥ चायन्यां क्षेत्रपालपीठे एफपंचाशरक्षेत्रपालान् पूनयेत् ।। भयातः क्षेत्रपालानां वक्ष्ये पूजनमुत्तमं ॥ श्रृणुप्वापदितो भूत्वा न श्रुतं यत्नपा फूवचित् ।। प्रामेष नगरे चैवं पूपन्त य हितार्षिभिः ॥ अपूनितास्तु कुर्वीत विनान् शत- सहनशः ॥ तत्पूजनम कारस्पै ॥ श्येत्तवनाच्छादिते पीटे चतुरस्रं विक्रिरूप तिर्यमान्यां च सूप्रवद्रं समान्तराल दयात् ॥ एवं समा नवकोटा भवन्ति ।। मा. दलं पद्म वा लिसेत् ॥ ततो गायकोप्टे पमणिकायां फलशोपरि स्पापयेत् तत्र सौवी पतिमा स्थापयेत् ॥ वतस्तस्पां मविपा * नमोस्तु सभ्य इति मंत्रान्द ·(३८८) . क्षेत्रपालपावा० ॥१॥ ततः पूर्वदिक् कोप्टे ॥ * भूवः सः अजराय० ॥ ध्या- पकाय० इन्द्रयौरायः इन्द्रमूर्तये० उक्षाय० कूष्मांडाय० ॥ ६ ॥ इति षट्कं स्या- पयेत् ॥ आग्नेयकोणकोप्टे वरुणाय घटुकाय० विमुक्ताय लिप्तकाय लिळा. लोकाय० एकदंष्ट्राय० ॥१२॥ इति द्वितीयपटकं ॥ दक्षिणादिकोणकोष्टे ऐराव- ताय० औषधिनाय० बंधनाय० आचिफाय० कंपळाय० भीपणाय० ॥१८॥ इति तृतीयपटुकी। निर्गतिकोणकोष्टे ॥ गणकाय० घंटाय० व्यालाय० अंशाय० चंद्रवा- रुणाय० फटाटोपाय० ॥२४॥ इति तुरीयप कं ।। प्रतीचिदिकोष्टे || जहालाय. ऋतवे० घंटेश्वराय विकटाय० मणिमानाप० गणवंधाय० ॥३०॥ इति पंचमपट्क ।। वायव्यकोणकोप्टे ॥ मुंडाय० वचूकराय० सुधापाय० वैनायक पवनाय० हुंदक य० ॥३६ इति पष्टपदकं ।। उत्तरदिक्कोठे ॥ स्थविराय० दंतुरायः धनदाय० मागकर्णायक महावलाय. फेकारायः वीरकाय० ॥४॥ इति सप्त ईशनदि- फ् कोप्टे ॥ सिंहाय० मृगाय० यक्षाय० मेघवाहनाय० तीक्ष्णाय० अमलाय० शु. "काय० ॥२०॥ एवं क्षेत्रपालान संस्थाप्य ॥ मनोजूतिरिति मंत्रान्ते क्षेत्रपाळ सुप्र. तिष्ठितो भवेति क्षेत्रपालं प्रतिष्ठाप्य एवमजरादीन् सर्वान् प्रत्येक प्रतिष्ठापयेत् ॥ अथवा मनोजूतिरिति मंत्रान्ते क्षेत्रपालादय शुक्रान्ताः सुपतिष्ठिताः भवन्विति प्र. तिष्ठा ॥ ततः क्षेत्रपालाय नम इत्येवं सर्वान अजरादीन् प्रत्येकं पोडशोपचारैर्वा प्रणवादिचतुर्थीनमोन्तै मभिः पूजयेत् ॥ अथवा क्षेत्रपालादिभ्यः शुक्रान्तेभ्यो नम इति पूजयेदिति ॥ रुद्रांगत्येन योगिनीनां क्षेत्रपालानां च पूजने मूलं मृग्यम् ॥ ॥ अथ द्वादशलिंगतोभद्रमंडलदेवताप्रकारः॥ ग्रहपीगदुत्तरतो रुद्रवेद्या द्वादशलिंगोद्भव लिंगतोभद्रमंडळ विलिखेत् ॥ तल्ले- खनप्रकारस्तु ॥ आमेये प्रागुदीच्या रेखाः पत्रिंशत् प्रकल्पयेत् ॥ पदानि द्वादश- शत पंचविशतिरेव च ॥ खंडेदुखिपदैः कोटे शृंखला पट्पदैः स्मृताः॥ त्रयोदशपदा बल्ली भद्रं तु नवभिः पदैः ॥ त्रयोदशपदा वापी लिंगमष्टादः स्मृतं ॥ लिंगत्रयस्य पंक्तौ तु शोभा कोष्टा चतुर्दश ॥ तैपामुपरि पंक्तौ तु कोष्टाः सप्तदशैव तु ॥ पूजा- पंक्तिस्तु विज्ञेया परितः परिकल्पिताः।। पूजापत्यन्तरा पंक्तौ कोटा ट्यशीतिसंख्या।। परिधिः सच विज्ञेयो भेटलयोरंतराद्वयोः ॥ परिष्यन्तरकोप्टे तु सर्वतोभद्मा- लिखेत् ॥ विशेषश्चात्र विज्ञेयः शंखला पट्पदा भवेत् ॥ त्रयोदशपदा चल्ली भद्र तु नवभिः पदैः ॥ पंचविंशत्पदा वापी परिधिः षोडशामकः ॥ मध्ये नवपदं पत्रं कणिका केसरान्वितं ॥ सतं रजस्वमो वर्णा परितो मंडलस्य २ ॥ अया परिकरः ·(३८) कार्यस्तत्र द्वाराणि कारयेत् ॥ सितेन्दुः शृंखला: कृष्णा वही नीलाः प्रकीचिता भद्रं च वारुण शेयं वापी स्यात् श्वेतकर्णिका ॥ लिंगानि कृष्णवर्णानि पार्वतोद्वा- दशैव तु ॥ परिधिः पीतवर्णास्यास्कमळं पंचवर्णकमिति ॥ एवं लिंगतोभद्रमंडळ विलिख्य पूर्ववन्मंडदेवताः समर्चयेत् ॥इति।। ॥ अथ रुद्रयंत्रस्थापनम् ।। तत्रादौ प्रधानकलशस्थापनम् ततो लिंगतोभद्रमंडलफणिकायां ताम्रमयक- लशं विधिना संस्थाप्य पूर्णपात्रस्थानेऽतिविशालं ताम्रपानं निधाय तत्र कार्यास सोम या यंत्रलेखनयोग्यं वनमास्तीर्य तस्मिन्बस्ने होनांगपीठपूनार्थ यंत्र समा- लिखेत् ॥ तच स्कंदपुराणे स्कंदमहादेव संपादे उक्त ॥ तद्यथा ॥ प्रणम्य जगतामीशमुमादेहापारिणं ॥ यंत्रोद्धारमहं वक्ष्ये रुद्रकल्पानुसारतः ।। मध्ये वृत्तं स- मालिख्य तन्मध्ये च दशाक्षरं ॥ बहिरष्टदल पद्म ततः पोडशपत्रकं ।। चतुर्विंशति पवाज द्वात्रिंशत्पत्रक तथा।। चत्वारिंशत्पत्रकं तु दृचं सूर्यसमप्रभा पंचपद्यात्मकं वृत्त चतुरस्रं च भृगृहं । सत्वं रजस्तमश्चेवि त्रिगुणैः परितो तं ॥ चतुर्दार द्वारदेशा- दहिन गसमावृतं ॥ रुद्रपीठमिति ख्यातं देवतास्तत्र विन्यसेत् ।। चत्वारिंशन बैंक देवतानामुदाहृतं ॥ कर्णिकामध्यदेशे तु रुद्रं पंचास्यमालिखेत् ॥ नमो भगवते रुद्रायेति तारादिकं न्यसेत् ॥ सोय दशाक्षरो मंत्रः सर्वकामार्थसिद्धिदः ॥ प्रणवादि- नमोन्तानि पंचास्यानि ततः परं ।। सद्योजातं वामदेवमघोरं तदनन्तरं ततस्तत्पु. रुपं प्रोक्तमीशान पंचकं क्रमात् ॥ प्रधानमिदमाख्यातं प्रथमावरणस्ततः ॥ दले. प्वष्टसु नंघादीन पूर्वादिक्रमतो न्यसेत् ।। पूज्यपूजकयोर्मध्ये प्राची स्यात् यंत्रलेखने।। आदौ नंदीमहाकाली गणेशटपभौ क्रमाव॥ ततो भृगिरिटि स्कन्दोमा चंडेश्वरसंशकाः। पोडशारे तत: पद्म द्वितीयावरणे यजेन।' अनन्तं च तदा सूक्ष्मं शिवं चैकपदं तथा| एकरुद्रं त्रिमूर्ति च श्री वामदेवकं ॥ ज्येष्ठ श्रेष्ठ तथा रुद्र कालं फलविकारणं ॥ पलं बलविकरण बळपमयनं तथा ॥ तृतीयावरणे पो चतुर्विशद्दलं तथा । अणिमा महिमा चेति गरिमा लघिमा तथा ॥ प्राप्तिः पाकाम्यपीशित्वं वशित्वं घाष्टसि- दयः ॥ ततः परं क्रमेणैव न्यसेवाहपादि देवताः ॥ ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वो तया ॥ वाराहीन्द्री च चामुंडा चंडिका चेति ताः क्रमात्॥ ततोऽम्वमिता- गादीन भैरवानि न्यसेत्पुनः ॥ असितांगो रुरुधंडः क्रोध उम्पतभैरवः ॥ कालभी पणसंहारा भैरवाचाष्टकीर्तिताः ॥ द्वात्रिंशत्पत्रके पूर्व भवाप्टकमुदाहृतं ॥ ततो. नन्तो वासुकिय वसकच कुलोरका ।। फकोटका शंखपाला कंबलोचतरस्तया ।। ॥

·- १३९० ततोष्ट न्यसेदैम्प पृथु हैहयमर्जुनं ॥ शाकुन्तलेयं भरत नर्क राममिति क्रमांत् ।। ततः कुलाचलानष्टौ दलेश्वष्टस विन्यसेत् ॥ हिमवालिपयो विन्ध्यो पाल्पवानारि- यात्रिकः ॥ मलयो हेमकूटश्च गंधमादनसंज्ञका: ।। चत्वार्यावरणान्येवं पंचमावरणे ततः॥ चत्वारिंशद्दले पझे पंचमावरणे न्यसेत् ।। इंद्रादिलोकपालानामष्टौशक्ती- स्तु विन्यसेत् ॥ शची स्वाहा ॥ बाराही खगिनी वारुणी तया ॥ मृगारुदा च कौयेरी मलिनी च तयाष्टमी ॥ ततोऽष्टानायुधानि बनादीनि च विन्यसेत् ।। वजं शक्तिदंडखड्गीपाशांकुशगदा अपि ॥ त्रिशुलं लोकपालानामायुधानि क्र- मान लिखेद ।। ततोऽष्टौ वाहनान्येपामष्टम् क्रमतो लिखेत् ।। ऐरावतं तया मेषं म- दिपं तसंज्ञिकं ॥ मकरं च मृगं चैव नरं च दृप तया ।। ऐरावतादयोप्यष्टौ दि. ग्गजास्तदनन्तरं ।। ऐरावतः पुंडरीको वामनः कुमुदोजनः ।। पुष्पदन्तः सार्वभौमः सुमतीकश्च दिग्गजाः भूग्रहान्तः पुनलैंख्या पंचपनात्मकाद्वहि ।। इन्द्रं विन्यस्य पूर्वस्यामाग्नेयामग्निमेव च ॥ दक्षिणस्यां यमं चैव नैर्ऋत्यां नितिस्तथा ॥ मतीच्यां वरुणं वायुं वायव्यां विन्यसेत्तवः ॥ कौबेरं चैव कौवेयर्यामीशान्या- मीशमालिखेत् ॥ विरूपाक्षं तु विन्यस्पेदाग्नेयामग्नियोगतः ।। नयां नैतियोगे विश्वरूपं च विन्यसेत् ॥ वायव्यां वायुयोगे च लिखेपशुपति तथा ।। ईशान्या- मूर्ध्वलिगं तु न्यसेदीशानयोगतः ।। मागादिक्रमतो लेख्याः शेपाचा भूग्रहादादिः ॥ विप्रवर्ण श्वेतवर्ण सहस्नफणसंपुर्व ।। शेष विन्यस्य पूर्वस्पां पूजयेदुपचारकैः ॥ तक्ष- कं वैश्यवर्ण च नील पंचशतैः फणैः॥ युक्तमुत्तुंगकार्य च आग्नेयां दिशि विन्यसेत् ॥ अनन्तं विमवर्ण च तथा कुंकुमवर्णकं ॥ सहस्रफणसंयुक्तं दक्षिणस्पां मपूजयेत् ।। वासुकि क्षत्रियं पीतवर्ण सप्तशत: फणैः ॥ युक्तमुत्तुंगकाय च नसत्यां दिशि वि. न्यसेत् ।। शंखपालं सत्रियं च पीतं सप्तशः फणः ॥ युक्तमावाह्य वारुण्यां पूजयेव गंधधूपकैः 11 महाप, वैश्यवर्ण नील पंचशतैः फणैः ॥ युक्तमुत्तुंगकायं च वायव्यों दिशि पूजयेत् ॥ कंवलं शूद्रवर्ण च कृष्णं विशफणैर्युत ॥ कौयाँ दिशि विन्यस्य पुनयेच विधानतः ॥ कर्कोटकं शूद्रवर्ण श्वत शिकणायुतं ॥ ईशान्यां दिशि विन्य- स्य पूनयेद्विधिवत्ताः ॥ रुद्रपीठमिदं सर्व रुद्रकल्पे च विश्रुतं ।। शंभुना स्वयमाख्या. भक्तानुग्रहकारिणा ।। कुंकुमागरुकर्पूरभूर्जपत्रेऽयवा पटे | लिखितं पूजितं भक्ष्या सर्वकामार्यसिदिदं ॥ यंत्र मंत्रमयं मोक्तं मंत्रामा देवतेति च ।। पूजनीय प्रयत्नेन तेनेदं देवतामयं ॥ नाग्निचोरमयं तत्र नच राज्यभयं क्वचिद ॥ यत्रे लिखिवं यं. त्रं पूज्यते विषितः सदा ॥ इति स्कन्दपुराणोक्तं रुद्रयंत्रम् ॥'

·स्तबार्टिसमध्ये ए॥ मायां सयोनाताय० दक्षिणे धामदेवा० मीयां अयोरा- (३९१) ॥ अथ श्रीरुद्रपूजनम् ॥ सप नित्यक्रियेण परिहिवाहतवाससः सोचरीयेन यशोपवीतिना दक्षिण- पाः पद्धशिखेन कृतनावस्थ्यान्तरभस्मरुदासधारणेन मुमक्षालितपाणिपादेन सव्ये पाणी घृतपवित्रेण यजमानेन यथोक्त गोमयोपलिप्ने शुचौ देशे रुद्रपीठदक्षि. णतः मागग्राणामुदगग्राणां वा त्रयाणां कुशानामास्तरणं तदुपरि ययाका व्यामा- दिचर्मण उत्तालोग्नः मागग्रीवस्यास्तरणं ॥ तदभावे वतकंबलस्प चित्रकवलाय का आस्तरण ॥ तदुपरि मृदुवस्त्रस्य च ॥ ॐ ऊर्ध्वकेशीति रक्षार्थ शिखायिकर- ग॥ देवपद्धती व्युप्लकेशायेति मंत्रेण शिखाग्रंथिकरणमित्युक्तं ॥ ॐ सहस्राणि० प. रमेष्ठीपिः अनुष्टुपछंदा एकोरुद्रोदेवता महीप्रार्थने० इति महिपार्थना ॥ य ए. तावन्तश्चेति ककुभां प्रार्थना ॥ देवपद्धतौ तु घृतं घृतं पावान० इत्यादिना दिग्भ्यः स्वाहेत्यन्तेन मंत्रण ककुभां प्रार्थनेयुक्त ॥ पृथिवी स्वयेति तस्मिन्नासने उदहू. मुखेनोपवेशनं ॥ अत्र भस्मरुद्राक्षधारण ॥ स्वामभागे अमोदककलशस्था- पनं ॥ स्वदक्षिण मागे घंटादिपूजोपकरणानां ॥ स्वपुरतो गंपादिपात्राणां च ॥ फरादिपक्षालनार्यपात्रस्य स्वपृष्ठतः ।। धृतदीपस्याभावे तिलतैलदीपस्थापन अथा- चम्य श्रीन माणानायम्य विधाप विमान मणवमुचार्य ॥ श्री गुरुभ्यो० गणे. शाय० लक्ष्मीनारायणाभ्यां० उमामहे धराभ्यां० इति मणम्य देशकालो संकीर्य करिष्यमाणामुकद्र होमांगत्वेन शिवपूनां करिष्ये ॥ अत्रावसरे भूतनुदि प्राणम- निष्ठां माकान्यासांश्च कुर्वन्ति परशुरामादयः ।। नैवेति देवयाज्ञिकनाराय गमका- लाफरादयः ॥ हेमाद्रौ महार्णवे चाप्यैवं ॥ छंदपुरुषादिसर्वान् पूवोक्तान न्या. सानटांगमणाममात्मनो रुद्ररूपेण ध्यान च विघाय मानोमहान्तमिति सिद्धमंत्र स्मरणं ॥ नमः शंभवायेति संभारमोक्षणं नमः झुत्यायेति पीठकल्पनानि पूर्वव- वत्कर्तव्यानि ॥ ततः पीठपूजनमारभ्य पंचवक्त्रपूजनान्तां पूजां पूर्ववद्विधाय दे- वतावामभागे पार्वतीपूजनं ॥ ॐ नमो भगवत्यै उपादेयः शंकरमियायैः पार्व कालिन्यै० कोटपैं० विश्वधारिण्यै० ही० ही० गंगादेव्यैः गंगादेवीभक्य० इति संपूज्यकादशपूजनं ॥ अघोरायः पशुपनये. शर्वाय० विश्वरूपाय. विश्वरूपिणे० व्यंबकाय० कपर्दिने० भैरवाय० शूलपाणिने० ईशानायक महेशायः ॥११॥ इत्येकादशरुद्रपूजा ॥ अंगपूजा अग्रे उता इति। ॥ अथ स्कान्दोकावरणपूजा ॥ अनमो भगवते रुद्रायेति दशातरमंत्रेण गंधादिभिः कर्णिकायां पूजन तत- ·(३९२ ). २० उदीच्यां तत्पुरुषाय० मध्ये ईशानाय० ॥ तदहिरपदलेषु मागादिक्रमेण ।। नंदिने० ० महाकालाय० गणेशाय० वृषभाय० भूगिरिटये० कंदाय० उमायै० चंडे- श्वराय० इति प्रयमावरण । तदहिः पोडशदले पूर्वादितः ॥ अनन्ताय० सूक्ष्माय०. शिवाय० एकपदै० त्रिमूर्तये० एकरुदाय० श्रीकंठाय० वामदेवाय० ज्येष्ठाय० रु. द्राय० कालाप० कलविकरणाय० वलाय० बलविकरणाय० वलपमयनाय० ॥१६॥ इति द्वितीयावरणम् ।। तदश्चितुर्विंशतिदले मागादिक्रमेण । अणिमायै० महिमायैः लघिमायै० गरिमायै० प्राप्त्यि० प्राकाम्यै० ईशितायैः वशितायै० ब्राहयै० माहेश्व- यै० फौमार्य वैष्णव्यै० वाराही ऐ० चामुंडायैः चंडिकायै० असितांगभैरवाय०, रुरुभैर० चंडभैर० क्रोधभैर उन्मत्तभैर कालभैर० ॥२४॥ वदाित्रिंशद्दले चतु. र्यावरणं ॥ तत्र पूर्वादितः ॥ भवाय० शर्वाय० ईशानाय० पशुपतये० रुद्राय० उ. प्रायः भीमाय महते. अनन्ताय वासुकये. तक्षकाय कुळीरकाय० कोट- काय० शंखपाळाय० फंवलाय० अश्वतराय० वैन्याय० पृथवे० चैन्याय० पृयये. हैहयाय० अर्जुनाय० शाकुन्तलेयाय० भरताय० नलाय. रामाय० हिमवते. नि. पधायक विन्ध्याय० माल्यवते. पारियात्राय० मलयाय०० हेमकूटाय० गंधमादना. य० ॥३२॥ तदहिश्चत्वारिंशदले प्रागादिक्रमेण पंचमावरणं इन्द्राप० अग्नये. य. माय० निर्वतये० वरुणाप० वायये० सोमाय० ईशानाय शच्य स्वाहायै० वारावे. खड्गिन्यैः वारुग्य० वायव्य कोवेर्ब० ईशान्पै० बज्राय० शक्तये० दंडाय० खड्गा- य० पाशाय० अंकुशाय० गदायै० त्रिशूलाय० ऐराषताय० मेपाय० महिपाय - वाय० मकराय० हिरण्याय० नराय० कृपभाय० ऐरावताय० वामनाय० कुमुदाय अंजनाय पुष्पदन्ताय सार्वभौमाय सुमतीकाय० ॥४०॥ ततः - पंचपादयितु- कोण भाई ॥ इन्द्राय० अग्नये० यमाय० नैतये वरुणाय० वायवे० कुवेराय० ईशानाय० विरूपाक्षाय० पशुपतये० ऊर्ध्वलिंगायः ॥ भूगृहाइदिः ॥ विभवाय अंतरूपाय सहस्रफणामंडलंयुताप शेपाय वैश्यवर्णाय नीलरुपाय पंचशतफणामंडल. युताय तक्षकाय० ॥ विप्रवर्णाय कुंकुमाभाय सहसफणामंडळयुक्तायानन्ताय० स. त्रियवर्णाय पीतरूपाय सप्तशतफणामंडलसंपुक्ताय वामुकये क्षत्रियवय पीतरू. पाय सप्तशतफणामंडळयुताय शंखपालाय० वैश्यवर्णाय नीलरूपाय पंचशतफणा- मंडलयुताय महापमायः शूद्रवर्णाय कृष्णरूपाय विशत्फणापंडळयुताय कंबलाय. शूद्रवर्णाय वतरूपाय त्रिंशत्फणामंटरयुताय फकोटकाय० ॥ इत्यावरणपूजा । "अथ पुष्पांजलि:"-ॐ नमो भगवते रुद्रायत्यनेन पुष्पांजलित्रयं देवमूर्दनि दत्ता !! ॐ नमो महद्भयो० ॥ * यंबकं पनामई० ॥ * नमस्ते अस्तु भगवान् । .

·(३९३) विश्वेश्वराय महादेवाय व्यंबकाय० त्रिपुरान्तकाय त्रिकाग्निकालाय कालाग्निस्टार्य नीलकंठाय सर्वेश्वराय श्रीमहादेवाय नम इति ॥ * साम्राज्य वैराज्य पारमेष्टयं राज्य महाराज्यं महाधिपत्यमयं समुद्रपर्यन्ताया एकराडिति ॐ राजाधिराजाय प्रेस- वसायिने ।। नमो वयं वैश्रवणाय कुर्महे।। समे कामान कामकामाय मा कामेश्वरी वैश्रवणो दधातु ॥ कुचेराय वैश्रवणाय नम इति ।। सद्यो नातं प्रपद्यामीति पंचभिर्म- प्रैश्च प्रत्येकं पुष्पांजलियः ॥ ॐ एपवे द्धमाग इति मंत्रेण इषुमुद्रा लिंगमुद्रा त्रिशू- लमुद्रा पद्ममुद्रा कालमणिमुद्रा योनिमुद्रा धेनुमुद्रा इत्येताः सप्तमुद्राः प्रदर्शयेव ।। ततः प्रदक्षिणात्रयं कृत्वा विविधैः स्तोत्रः स्तुत्वा मंत्रहीन क्रियाहीनं ॥ आयाइन न जानामि०॥ इति समाऱ्या इमारदायेति मंत्रान्ते अनया पूजया भगवान् परमात्मा देवता सपरिवारः श्रीमहारुद्रः प्रीयतामिनि पूजानिवेदनं सपाचारान् ।। ॐ द्रापे-' अंघस० इत्यष्टांगमणामः ॥ इत्यं शिवपूनां विधाप रुद्रपीठादीशानदिग्भागे अग्रण बहिर्दध्यक्षतविभूषितं गंधमाल्यादिभिश्वर्चित कलशं पूर्वोक्तेन विधिना संस्थाप्य ॥ तस्मिन्कलशे ॥ ॐ इमा रुद्रायः रुद्रस्यावाइनमर्चनं च ॥ तत एकं विमं रुद्रजपा- थत्वेन त्वामहं वृणे इत्येवं कृत्वोपयेश्य कलशस्पर्शपूर्वकं सांगरुद्रापस्वेन विभण कारणीयः ॥ इति ।। ॥ अथ पदार्थावधारणम् ॥ आचार्यः अग्निसमीपमागत्याग्नः पश्चिमत उपविशेत् ।। यजमानस्तु दक्षिणतो ग्नेमणः पश्चिमत उपविष्ट एवास्तै ॥ आचार्यस्त्वाचारादाचम्य माणानायम्य देश- कालो संकीत्य करिष्यमाण होमात्मकामुकद्राख्ये कर्मणि वैकल्पिकपदार्थावधारण देवताभिधानं करिष्ये ।। जपरुद्रांगदामेतु जपात्मकामुकरुद्रांगहोममणि वैकल्पि- फपदार्यावधारण कुर्यात् ॥ तद्यथा ॥ पूर्वेग ब्रह्मणोगमन परेण वा आने वाल: पात्रासादनमुचरतो वा ॥ द्वे पवित्र त्रीणि वा । आज्यस्थाली चरुस्थाली च तेज- सि मृन्मये वा ॥ पालाश्यः समिधो यशियशोद्भवा वा अन्या वा ।। प्राचामाघारौ विदिशो वा। समिद्धतमे आज्यभागौ ॥ आग्नेपमुत्तरपूर्वार्दै सौम्यदक्षिणपूर्वाद ।। वा॥ पूर्णपात्रं दक्षिणावरो वा ॥ एतान्वैकल्पिकपदार्यानहमस्मिन्कर्मणि करि- ये ॥ अथ देवताभिधान ॥ प्रजापति इन्द्र अग्नि सोम एता आज्येन ॥ सनवग्रह- मखरुद्रपले आदित्यादीन् नवग्रहान् अमुकसंख्याभिरर्कादिसमिद्भिरेकैकयाज्याहुत्या एकया चर्चाहुल्या शतशीष रुद्र अमुकरुद्रहोमेनामुकमंत्रविभागपक्षेण तिलान्यां- धुपकल्पितद्रव्येण रुद्रपीठदेवता एफैकयाज्याहुत्या जपरुद्रांगहोमे तु अपात्मकामुक- रुद्रांगदोमेन नमः ।। शंभवायेति मंत्रेण प्रतिरूपकं तिमभिः पद्भिरष्टाभिरेकादशभि- 40 ·(हुतिमिस्तिलाज्याधुपकल्पितद्रव्येण चेति विशेषः ॥ शेषेण विष्टकतं ॥ आज्येन अग्नि वायु सूर्य अग्निवरुणौ ॥ सवितारं विष्णु विश्वान्देवान् मरुतः स्वान् वरणं प्रजापति ॥ एता अंगप्रधानार्थदेवता अस्मिन्कर्पणि यक्ष्ये ॥ अग्ने- दक्षिणतो ब्रह्मासनास्तरणं पुनर्वरणवैयाद पूर्व यजमान वृत एव ब्रह्मा स्वासने उपविशति ॥ ततो ययाविधि प्रणीताप्रणयनादि मोक्षण्युत्पवनातं कार्य ॥ तत्रैतावा- विशेषः ॥ द्वितीयमेखलायां पश्चिमे च योनिरंधे परिस्तरणं ॥ पात्रासादनान्तर- मुपकल्पनीयानि ॥ अर्कादिसमिरः ॥ तिलादिद्वन्यानि ॥ चरुस्पाली चेति ॥ तत. स्त्रीनुपयमनकृशान्वामकरे उपयस्तिता समिस्तिष्टन् अनावाघाय स पचित्रेण मो. क्षण्णुदकैनाग्नेः पदक्षिणं पर्युक्षणं ॥ इतरथादृचिः।। पवित्रयोः प्रणीतासु नियानं ॥ ततो दक्षिण जान्याच्य जुहोति ॥ स्यानोपविष्टा उपयमनकुशसहित प्रसारितांगुली हस्वं हदि निशय कुशैब्रह्मान्दारब्धः समीदवमेग्नौ मनसा प्रजापति ध्यायन् स. घेण तूष्णी प्रांचं वाघारमाधारयति । अत्र न स्वाहाकारः । इदं भजापतय इति त्यागो यजमानेन फष्यः ॥ सवे होमार्य यदवत्तं तस्य शेष हुत्वा होमावशिष्टस्प संस्रवशदवाल्यस्य पात्रान्तरे माशनं भक्ष्यार्य ।। ॐ इन्द्राय स्वाहेति माश्च वाघा- रसावपति ॥ इदमिन्द्रायेति त्यागः ॥ इत्येवौ पूर्वोत्तरा एवाज्यभागौ समिद्धत- मेजनौ होतव्यौ ॥ इति ॥ अथ यजमानेन द्रव्यत्यागः फायः "-सवै ॥ सर्व होमद्रव्यं सश्च देवता उद्दिश्येदं यथादैवतमस्तु नममेति अथवा इदं समिदाज्यं चरुतिलादीनि आदित्याय सोमाय भौमाय सुधाय वृहस्पतये शुक्राय शनैश्चराय राहये केतुभ्यो ईश्वराय उपाय स्कंदाय विष्णवे ब्रह्मणे इन्द्राय यपाय फालाय चित्रगुप्ताय अमये अद्भयः पृथिव्यै विष्णवे इन्द्राय इन्द्रायै प्रजापतये सर्पेभ्यो ब्रह्मगे विनायकाय दुर्गायै वायवे आ- काशाय अश्विभ्यां इन्द्राय अग्नये यमाय निम्नये वरुणाय वायो सोमाय ईशा. हाय ब्राह्मणे अनन्ताय रुद्राय च पनामीति नरदे शतशरणं स्ट्रमेनेनस्यमय स्वस्पाच्छतशीप रुद्रशमनीय हवै तच्छतद्रियस्त्यिाचात इति शतपयश्रृया श- तरुद्रियहोमे शतशीप्गों रुद्रस्य देवतावावगमेन रौद्राध्यायेपि तस्मैव देवतात्वादिद शतशीर्ष रुद्राय त्यजामीति त्यागः ॥ अथवा नमस्ते इति पोशमः प्रयमानुवाके इदमेकरुद्रायेति सप्ततिस्त्यागः ।। तन इदं हिरण्यं पाहरे सेनान्ये इदं दियां च प. तये इदं दिशां क्षेभ्यो हरिकेशेभ्यः इदं पशूनां पतये इई शपिनराय सिषी. मते इत्यमुना प्रकारेण इदमानिनेभ्यः इत्यन्ताः शनदयं चतुश्वारिंशदर्षिक स्वागः ।। तत एकरदायकोनत्रिंशत्पागः ॥ वन इदं बाहुभ्यो रुद्रेभ्य इति पत्री- ।

·शुकमीतये हाटकाम्नो उदुंबरसमिद्धोने विनियोगः ॥ अन्नात्य० मधुस्वाहा इदं शु:: ति संख्यास्त्याग इति इदं स्ट्रायति वा त्यागः ॥ विशेषेण निरपे सपयाकलाविधि- एस्प दस्य विधौ देवतात्वेन श्रुतवत् ॥ श्रद्धावत्कर्षकत्वात्यागपूर्वकत्वाच होमस्य सर्वहोमान्तरं त्यागस्पायुक्तवादिदानीमेव त्यागः कार्यः यजमानस्यैव दोपकत्वे तु इदं स्याय त्यजामीत्येवं तत्र देवताभ्यः प्रत्याहुतित्याः कार्यः ॥ ततो रुदौ तु मृदो नामेति वचनान्मृहनाम्नाग्नेः पंचोपचारैः पूजा ॥ ॐ अग्ने नयेति मंत्रेण मृ- डायामपे नम इत्यन्तेन ॥ ॐ अग्ने स्वमैश्वरं तैनः पावनं परमं हि तत् ।। तस्मात्त्व- दीयहत्पये श्रीरुद्रं तर्पयाम्यहं इति मार्थना ॥ अयाचार्यादयः सावधानाः पनमाना- भीष्टसिदि मार्थयन्तो होम फर्युः ।। तत्र संग्रहप आचार्येण नवग्रहजपाय स्वतंत्र- ब्राह्मणपक्षे तेनैव वा मादेशमात्रादिभिरव्यंगाभियूँतकीटायजग्धाभिः कनिष्ठावस्थू- लाभिर्मधुसमिदध्यक्ताभिरकादिसमिद्धिः प्रतिग्रहमष्टोत्तरसहनसंख्याभिरष्टोत्तरशत- संख्यामिरष्टाविवातिसंख्याभिर्वा मणवादिकैः स्वाहान्तराकृष्णेनेत्यादिभिर्वक्ष्य- मागमत्ररादित्यादीनुद्दिश्य होमः कार्यः॥ दूर्वाणां तिमृणां तिहणामेकैकाहुतिः कुशस्य तु बहुपत्रस्यैव ॥ अयिभावे पालाश्यमतिनिधैयाः ॥ अधिदेवता- दीनां तु पालाशीभिरेव होमः ॥ समिघां संख्या ग्रहसंख्यातो न्यूना कार्या ।। अमघानत्वात् एतेषां समिधः कनिष्ठपक्षे चतस्न इति शिष्टाः । अत्र कनिष्ठपक्षान- यणेऽपि कर्मणः सांगत्वैव मध्यमोत्तमाश्रयणे तु फलाधिक्य वोध्यं ॥इति।। ॥ अथ ग्रहहोमप्रयोगः॥ आकृष्णेनेत्यस्य हिरण्यस्तूपांगिरस ऋपिः त्रिष्टुप् छंदः सवितादेवता आ- दित्यपीतये फपिलामावर्कसमिद्धोमे विनियोगः।। आकृष्णेन भुवनानि पश्यन् स्वाहा। इचि मंत्रेण हुत्वा इदं सवित्रे इति त्यागः ॥ एवं सर्वत्र ॥ इमं देवा इत्यस्य वरुण- पिः अत्यष्टीछदः सोमो देवता सोमपीतये पिंगलागौ पलाशसमिद्धोमे॥ ॐ इम देवा राजा साहा इदं सोमाय० ॥ अग्निमूदॆत्यस्प विरूपाक्षऋषिः गायत्रीछंदः गारकोदेवता अंगारकमीतये धूमकेत्वग्नौ खदिरसमिद्धोमे० ॥ ॐ अग्निमुनि- म्वतीस्वाहा ॥ इदभंगारकाय० ।। उद्बुध्यस्पेत्यस्य परमेष्टीऋषिः त्रिष्टुप् युधो दे- बता भुषप्रीतये जठराग्नौ अपामार्गसपिद्धोमे० ।। ॐ उद्युध्यस्थाग्ने० सीदतस्वाहा इदं युधाय। बृहस्पस इत्यस्प गृत्समदऋषिः त्रिन्टुपछंदः बृहस्पतिर्देवता बृहस्पति- प्रीतये शिखिनामानावश्वत्यसमिद्धोमे० ॥ ॐ बृहस्पते घेहि चित्रं स्वाहा इदं वृह- पतये ॥ अन्नास्परिचुत० अधिसरस्वतीन्द्रा ऋषयः अतिजगतीछेदः शुक्रोदेवता ·फ्रायः ॥ शन्नो देवीरित्यस्य दध्यङ्गयर्वणऋपिः गायत्रीछंदः शनैश्चरो देवता शन-- थरमीतये महातेनाग्नौ शमीसमिद्धोमे० ॥ शनोदेवी० सन्तु नः स्वाहा इदं शनै- श्वरायः ॥ कयानचित्र इत्पस्य वामदेवऋपिः गायत्रीछंदः राहुर्देवता राहुपीतये हुताशनाग्नौ दुर्वासमिद्धोमे० ॐ कयानश्चित्र वृत्तास्वाहा इदं राहवे०॥ केतू कृण्व- नित्यस्य मधुचंदा ऋषिः अनिरुक्तागायत्रीछंदः केतवो देवता केतुमीतये हुताशना. ग्नौ रोहिताग्नौ वा कुशसमिद्धोमे०॥ ॐ केतुं कृण्व० यथास्वाहा इदं केतुभ्यः ॥ अयाधिदेवता ॥ यवकमित्यस्य वसिष्ठऋपिः अनुष्टुप् छंदः व्यंकोरुद्रो देवता ध्यवकपीतये पलाशसमिद्धोमे० ऽयंबकं यजामहे. इदं व्यवकाय रुदायः ॥ श्रीश्चत इत्यस्य उत्तरनारायण ऋपिः त्रिष्टुपछंदः उमादेवता प्रीतये पलाशसमिद्धोमे० ॥ ॐ श्रीश्चते मयिपाणस्वाहा ॥ इदमुमायः ॥ यदकन्द इत्यस्य भार्गवो जमदग्नि दीर्घतमापी त्रिष्टुप्छंदः स्कन्दो देवता स्कंदपीतये पलाशसमिद्धोमे०॥ यदक्रन्दम० भवन स्वाहा इदं स्कन्दाय० ॥ विष्णोरामसि० इत्यस्य प्रजापतित्रपिः यजुर्दे- वता विष्णुपीतये पलाश० ॥ विष्णोरराट विष्णवेत्वा स्वाहा इदं विष्णवेणा आ ब्रह्मन्नित्यस्य प्रजापतिपिः यजुः ब्रह्मादेवता ब्रह्मामीतये पलाश० ॥ आब्रह्मन् कल्यतां स्वाहा इदं ब्रह्मणे०॥ सजोपा इन्द्रेत्पम्य विश्वामित्रपिः त्रिष्टुप इन्द्रो. देवता इन्द्रपीतये पलाश० ॥ सजोपा० विश्वतोनः स्वाहा इदमिन्द्राय० ॥ यमाये. सस्य व्यडायर्वणपिः यजुः सोमोदेवता यमपीतये पलाश०, यमाय त्वांगिरसे. धर्मपिते स्वाहा इदं यमाय० ॥ कार्पिरसि इत्यस्य प्रजापतिक्रपिः अनुष्टुप्छंदः कालोदेवता कालपीतये० ॐ कापिरसि० भिरोपघीस्वाहा इदं कालाय० ॥ चित्रा- वसोरिस्पस्य ऋपयो अरुपयः यजुर्नगती आसुरीवृहस्पतिर्वा प्राजापत्योस्मिन्वा सा. मगायपीछंदः चित्रगुप्तोदेवता चित्रगुप्तमीतयेपलाश ॥ ॐ चित्राय० मशीय- वाहा इदं चित्रगुप्ताय० ॥ इति ।। “प्रत्यधिदेवताः" अग्निद्तमित्यस्य विरूपाक्षऋपि. गायत्रीछंदः अग्नि- देवता अग्निप्रीतये पलाश० ॥ अग्निदूत इदमनये० ॥ आपोहिष्ठेत्यस्य सिंधुद्वीप- ऋपिः गायत्रीछंदः आपोदेवता अपां भीतये० पलाश०॥आपोहिष्ठा० इदमद्भयो । स्योनापृथिवीत्यस्य मेधातिथिऋषिः गायत्रीछंदः पृथिवीदेवता पृथिवीमीतये पला- श०॥स्योनापृथि० इदं पृथिव्यैः ॥ इदं विष्णुरित्यस्प मेधातिथिऋषिः गायत्री- छंदः विष्णुदेवता पलाश० ।। इदं विष्णु० इदं विष्णवे०॥ प्रातारमिन्द्रस्य गर्गऋषिः इन्द्रोदेवता इंद्रपीतये पलाश ॥ त्रातारमिन्द्र० इदमिन्द्रायः ॥ अदित्पैरास्ना- सीत्पस्य दध्यंगायर्वणमपिः यरिंदोदेवता इंद्राणि मीचये पलाश० ।। भदिपैरा- ·न्तपीतये पलाशसमिद्धोमे०॥ ॐ स्योना० पृथि० पृथाः स्वाहा इदमनन्ताय० ॥ एवं समिद्धो हुत्वा अनन्तपर्यन्ताभ्यो देवताभ्य भा कृष्णेत्यादिभिरुक्तरेव मंत्रैस्त- (३९७) स्ना० ईदमिन्द्राण्यै० ॥ मनापत इत्यस्य हिरण्यगर्भऋषिः त्रिष्टुपछंदः मजापतिः- वता प्रजापतिप्रीतये पलाश०॥ प्रजापते. योरयीणां स्वाहा इदं प्रजापतये॥ नमोस्तु सभ्य इत्यस्य प्रजापतिपिः अनुष्टुपछदः सदेवता सर्पपीतये पलाश० ॥ नमोस्तु सर्पेभ्यो० येनमः स्वाहा इदं सर्पेभ्यो० ॥ ब्रह्मयज्ञानमित्यस्य प्रजापति- ऋपिः त्रिष्टुपछंदः ब्रह्मादेवता ब्रह्मामीतये पलाश०|| ॐ ब्रह्मयज्ञा० इदं ब्रह्मणे०॥ अथ गणपत्यादिलोकपालाः" गणानांत्वेत्यस्य प्रजापतिऋषिः यजु: ग- णपतिपीतये पलाश ॥ गणानां० इदं गणपतये ॥ अंबे अंबिके इत्यस्य प्रजापति. ऋपिः अनुष्टुपर्छः दुर्गादेवता दुर्गाप्रीतये पलाश०॥ अंबे अंबिके० वासिनीं स्वाहा इद्रं दुर्गायै० वायोयेत इत्यस्य गृत्समदऋपिः गायत्रीछंदः वायुर्देवता वायुभीतये पलाश० ॥ वायोयेते० प्रीतये स्वाहा इदं वाय० ॥ घृतं घृत पावान इत्यस्य प्र. जापतिऋपिः ऋचा पंक्तिछंदः आकाशीदेवता आकाशमीतये पलाशसमिद्धोमे० ॐ घृतंघृतहविरसिस्वाहा ईदमाफाशाय०॥ यावांकशेत्यस्य मेवातिथिमपि: गायत्री- छंदा अश्विनौदेवता अधिनौपीतये पलाश० ॥ यावांकशा० मिमिक्षत स्वाहा ॥ " अय दिक्पाला:" त्रातारमित्यस्प गर्गऋपिः त्रिष्टुप्छंदः इन्द्रोदेवता इन्द्र- मीतये पलाश० ॥ॐ त्रातार० धाविन्द्रः स्वाहा इदमिन्द्रायः॥ वनो अग्ने. इत्यस्य हिरण्यस्तूपऋषिः जगतीछेदः अग्निर्देवता अग्निप्रीतये पलाश ॥ त्वन्नो अग्ने तव व्रते स्वाहा इदमग्नये०॥ मुगन्नुपन्यामित्यस्य प्रजापतिपिः बिष्टुप्छंदः यमोदेवता यमपीतये पलाश० ॥ सुगन्नु० कृणोतु स्वाहा इदं यमाय० ॥ असुन्व- तमित्यस्य प्रजापतिऋपिः त्रिष्टुप् छंदः नितिर्देवता नितिमीतये०॥ असुन्व. मस्तु स्वाहा इदं नैर्ऋतये ॥ तत्वायामीत्यस्य शुनः शेष ऋषिः त्रिष्टुप्छंदः वरुणो देवता वरुणप्रीतये पलाश० ॥ ॐ तत्वायामि० प्रपोपीः स्वाहा इदं वरुणाय० ॥ आनो नियुद्भिरित्यस्य वसिष्ठऋपिः त्रिष्टुप्छंदः वायुर्देवता वायुप्रीतये पलाश० ॥ आनोनियुद्भिः इदं वायवे० ॥ वयं सो० सचेमहि स्वाहा इदं सोमाय०॥ तमीशान० मित्स्य गौतमसपिः जगतीछंदः ईशानो देवता ईशानमीतये० पलाश० ॥ ॐ त- पोशाना स्वस्तये स्वाहा इदमीशानाय० ॥ अस्मे रुद्रा इत्यस्य पागाय ऋषिः त्रि. टुप्छंदः ब्रह्मादेवता ब्रह्मणः भीतये पलाश० ॥ भस्मे रुद्रा० देवाः स्वाहा इदं ब. गणे० ॥ स्योना० पृथिवीत्यस्य मेघातिथिकपि गायत्रीछंदः अनन्तो देवता अन- देवता मनसा ध्यायन सुवेणैकैकामाण्याहुर्ति हुत्वैवं ताभ्य एर देवताभ्यस्तै- ॥

·(३८) रेव मत्रैः सुवैणैकं चाहुर्ति जुहुयाद ॥ एतावत्कर्माचार्येणैव कर्तव्यं ॥ अथ जेए. दशांशेन तिलपयत्रोधादि यजमानोपरिपतद्रव्ये ग सूर्याचा अनन्तपर्यन्ता देवता उद्दिश्य ऋत्विनः पूर्वोक्तरेव मत्रैस्तत्तदेवनां मनसा ध्यायन्तः प्रामुखा उदहमुखा व उपांशुः होम कुर्युः। आहुतितरूपा च सम्यक् सावधानतया ऋतिभिः कार्या मषिदेववानां तु प्रधानसंख्यातो न्यूनसंख्या होमे कर्तव्या ॥ इति ग्रहहोमः ॥ ॥अथ प्रधानजपहोमः॥ तत्रादौ पूर्वोक्तान् पंचविधान अंगन्यासान् विवाय अभ्यादिस्मरणपूर्वक रुद्र ध्यायन् यजमानः स्वयं जुहुयात् ॥ अशक्तावेवंविधाः प्रतिनिघयो जुहुयुः । तत्र द्रव्याणि ॥ कृष्णविला: यवाः मिश्रिता उभये बीहयः सपियः आज्यं देवि । पुत्रार्थ महारुद्रे आज्यपरिप्लुता दूर्वा तब जपदांगहोमस्तित्व कार्यः।। नमः श्रुम- वायेत्यस्य परमेष्टीऋपिः सप्ताक्षरयोर्यजुरुष्णिक्छंदः पदक्षराणां यजुर्गायत्रीछंदः शंभवादयो मंत्रवर्णावगता अन्यतरतो नमस्कारा बहवो रुद्रा देवता रुद्रमीतये अमुकरुद्रनपांगहोमे विनियोगः ॥ इति स्मृत्वा ।। ॐ नमः शंभवायेत्यनयामणवा- दिकया स्वाहान्तया तिस्रः पंचपडष्टौ दशैकादशवाहुतिः उक्तद्रव्याणामन्यतमेन द्र. व्येण जुहुयात् । इयं च पंचाहुतिसंख्या समृद्पकनपविषया ॥ अतश्च रुद्रमहा. रुंद्रादौ रूपाणि गणयित्वा मतिरूपकं तितः तिस्त्रः पंच पंच पटूपडाष्टाष्टौ दशादरी- फादशैकादशवाहुतिर्जुहुयात् ॥ इदं रुद्रायेति प्रत्याहुतित्यागः ॥ रुदनापफा ऋत्ति जुहुयुः ॥ तत्र सर्वेषु सर्वेष्वपि पक्षेषु जपरुद्रांगहोमे आहुविसंख्या प्रागेवोक्ता॥ एवं ऋत्विग्भिपदांगहोममारंभानन्तरं केचित्पद्वतिकारा आचार्यस्तु नमः शंभवा- येति मंत्रेण स्वदेहे पढंगानि विन्यसेत् ॥ तद्यया नमः शंभवाय च अंगुष्ठाभ्यां० म. योभवाय च तर्जनीभ्यां नमः शंकराय च मध्यमाभ्यां मयस्कराय च अनामि- काभ्यां नमः शिवाय च कनिष्ठिकाभ्यां नमः शिवतराय च करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः !! एवं विन्यस्य हृदयादिन्यासं कृत्वा अग्नौ रुद्रं ध्यायेत् ॥ वद्यया ॥ अय रुद्र महादेवं ध्यायेत्पंचमुखं शिवं ।। प्रतिवक्त्रं त्रिनेत्रं च दशहस्तं दशायुधं ॥ कमंड- ल्वक्षसूत्राहिवाणरालघरं हरं ।। दंडडमरुखट्वांगाभयपात्र पिनाकीनं ॥ अष्टसि. दिपुतं सौम्य सर्वाभरणभूपित ॥ नीलग्रीवं शंशाकार्द्धशेखरं स्मितसुंदरै ।। शुद्धस्फ- टिकसंकाशं नागयज्ञोपवीतिनं ।। अजातममृतं नित्यं सर्वन्यापिनमोधरं ॥ एवं ध्या- वा बन्धन्तर्गत गंधपुष्पाक्षतादिभिः समर्चयेत् ॥ ततो नमः शंपवायेति मंत्रेण प- लाधविल्लोइंदरवटमंदाराश्वत्याघ्रजाखिमध्वयुक्ता अष्टाविंशति अष्टौ वा समिषो ·जुहुयात् ॥ सत अष्टाविंशतिरष्टौ वाज्याहुतिर्तुत्वा गयेवुक परुणाष्टावाहुतिर्जुहुयात् ।। अथवा विश्वपत्रविल्वफलविल्वम्लेक्षदधिदुग्धमधुशर्करापायसगुटगुग्गुलसर्पपत्वक्प. प्रजातीपत्रचंदनरक्तचंदन पलाशपुष्पार्कमधुयपुष्प धन्तुरपुष्प कदंबपुष्प बकुलपुष्प कमलपुष्प शंखपुष्पींपुष्प शतपत्रपुष्प पनसफलाम्रफलकदलीफल मियाल फल अलपक्ष फल जंयु पीलुवदरराजामलफलजातीफललग एला करीर फल. केसर नाग केसर यक्षकईम सोमवल्ली शिवलिंगी शतावरी कमलिनी द्राक्षावल्ली नागवल्ली गडूची इत्यादीनि शिवहोमद्रव्याणि यथासंभव जुहुयात् ॥ अत्र सर्वत्र नमः शंभवायेति मंत्रः॥ केचिदेतावत्याचार्येण कृते जपरुद्रांगहोममाचरन्ति तत्र मूलं न पक्ष्यामः ॥ ततः फलोषु स्थापितानेकादशरुद्रानुद्दिश्य प्रत्येकमष्टाविंशति- रौवाहुतीर्घतातान्तिलै हयात् ॥ ॐ रुद्राय स्वाहा ॥ अघोरायः पशुपतये० विरूपाय विश्वरूपाय त्र्यंबकाय० कपर्दिने० शूलपाणये० भैरवाय० ईशानायक महेशानाय० इत्येकादशरुद्रेभ्यो होमः ॥ ततो मृत्युंजयमंत्रचंडिकास्तोत्रगणेश गायत्री रुद्र गायत्री अघोर मंत्रजापकाः स्वस्वकृतजपदशांशेन स्वस्वमंग होम कु. युः ॥ चंडिकास्तोत्रपाठकस्तु नमोदेव्यै महादेव्य इति मैत्रेण स्वकृतजपदशांशहोम कुर्यात् ॥ आचार्यस्तु || ॐ याते रुद्र शिवातनूरिति मंत्रेण रुद्राणीमुद्दिश्य शकरा- ज्यमधुयुक्तेन पायसेन तिलादिना च होम कुर्यात् ॥ आचार्यस्तु ॥ ॐ यातेरुदशि- वातनूरिति मंत्रेण रुद्राणीमुद्दिश्य शर्कराज्यमधुयुक्तेन पायसेन तिलादिना च होम कुर्यात्।। ततो नमो देव्यै महादेश्य इति मिनीवाली पृथु चुके इति मंत्राभ्यां ही सा. हेति मंत्रेण च त्रिमध्वक्तस्तिलेजुहुयात् ॥ ॐ गणाय० स्कंदाय० पुष्पदन्ताय० क- पदिने नदिने चंद्राय० महाकालाय. मुंगिणे० गणानां स्वेति मंत्रेण गणपति- मुद्दिश्य लडकहोमः ॥ जातवेदसे इति मंत्रेण दुर्गामुद्दिश्य दूर्वाज्यसप्पै होमः॥ ॐ ध्ययर्फ इति मंत्रेण गुग्गुलहोमः ॥ ॐ जातवेदस इति मंत्रेण जातवेदसमुदिश्य सर्प- पैहोमः ॥ आकृष्णेनेति मंत्रेण सवितारमुदिश्य त्रिपध्यक्तैस्तिहोमः ॥ इदं विष्णुः रिति दध्योदनेन होमः । श्रीमुक्तेन पंचामृतेन होपः॥ तत इन्द्रादीन उद्दिश्य त्रि पवक्त स्तिोमः ॥ महाव्याहृतिभिस्तिलर्यथेट संख्या हुत्वा विष्टकृदादित कु. र्यात इत्येवं वदन्ति तत्सर्वं निर्मूलं ॥ एवं यावच्चिकीपित होम कुर्यात् ॥ होगा यदानी जीवाशापद्यते तदाग्नये स्वाहेत्याच्याहुतिरनादिष्टं वां प्रायश्चिचं कार्य ॥ य. त होमावसरे इपिः कुंडाइहिः पतति सन्नयादौ जले प्रसेपगीयं ॥ तदुक्तं शौनकेन अविना जुहुतां वन्दौ वहिः पतति यद्धतिः। स ज्ञेयो वारुगो भागः मक्षेप्यो विप- केजले ॥ तस्मादसु विनितिपदिति चतुर्यपादस्य वा पाठः ॥ एतच तिळादिद्रव्य- ·(00) विषयं ऋत्विनां जुइतामित्युक्तस्वात् ॥ यत्तु वृहत शौनकैनोक्तं ॥ हूयमाने हविर्यते बहिः पतति यद्धविः । द्रप्सश्च स्कंदमैत्रेण तदनौ निक्षिपेत्पुनरिति तब्धूयमानाच- चाहुतेः हस्ताद्भूमौ पाते ज्ञेयमिति । एवं होम समाप्य वक्ष्यमाण स्विष्टकद्धोमादि- के सर्व कर्म कुर्यादिति ।। इति जपरुद्रांगहोममकारः ।। ॥ अथ प्रधानरुद्रहोमः॥ होमरुद्रे तु पंचस्वपी होम एव भवति।। अत्र यजायत इत्यादृक् समुदायकमंत्र- लं ॥ एकक्रियामकाशकत्वाभावेप्येकक्रिया विनियुक्तत्वात् ॥ एवमन्येषु पंचस्त्रंग- मैत्रेषु ज्ञेयं ॥ अर्थतस्य प्रकारः ॥ आचार्येण ग्रहहोमान्ते पूर्वोक्तान् पंचविधन्यासान् विधाय ऋष्यादिस्मरणपूर्वकं रुद्रं ध्यायन यजमानः स्वयं जुहुयात् ।। अशक्तावे- विधा ऋत्विजो जुहुयुः॥ तयथा ।। यजाग्रत इति पण्णां ऋचां शिव संकल्पऋषिः त्रिष्टुप्छंदः मनो देवता श्रीरुद्रपीतये होमे विनियोगः ॥ ॐ यजाग्रत इति पक्र- चेन प्रणवादिकेन स्वाहान्तेन शिवसंकल्पेनैकामाहुति जुहुयात् ॥ इदं मनसे इति त्यागः ॥ सहनशीति पोडशऋचा नारायणपुरुपनपिः आद्यानों पंचदशानामनुष्टु- पछदः जगद्बीजं पुरुषोदेवता श्रीरुद्रप्रीतये होमे० ॥ॐ सहस्रशीति पोडशकचैन प्रणवादिकेन स्वादान्तेन पुरुषमुक्तेनैकामाहुर्ति जुहुयात् ।। इदं जगद्वीजाय पुरुषा- येति त्यागः। अद्भयः संभृत इति पग्णां नारायणपुरुषऋपि आद्यानां तिमृणां त्रि- पृप्छंदः द्वयोरनुष्टुपछंदः अन्त्यस्याः बिष्टुपछंदः आदित्यो देवता श्रीरुद्रप्रीतये हो. मे अद्भधः इति पढनोत्तरनारायणे कामाहुति जुहुयात् ।। इदमादित्यायेति त्यागः ॥ आशुः शिशान इति द्वादशानाममतिरयम्पिः त्रिष्टुप्छंदः सूर्यो देवता०॥ आशुः शिशान इति द्वादशन प्रणवादिकन स्वादान्तेन प्रतिरथेनैकामाहुति जुहु- यात् । इदमिन्दायेति त्यागः विभ्राडित्यस्य विभ्राट् सूर्यऋषिः जगतीछंदः सूर्यो- देवता उदुत्पमिति तिगृणां प्रस्तावपि गायत्रीछंद- विश्वदेवादेवता अयवेन इत्य- स्प ब्रह्मस्वयंभु ऋपिः त्रिष्टुपछंदः सोमोदेवता चित्रमिस्पस्य ब्रह्मा स्वयंभु ऋपि त्रि. फुपूछंद सूर्यो देवता यदद्येत्यस्प श्रुतकक्षसतं कक्षापी गायत्रीछंदः सूर्यो देवता तर. गिरित्यस्य मकवऋषिः गायत्रीछंद सूर्यो देवता तत्सूर्यस्यैति द्वयोः कृत्सऋपि त्रिष्टुप्उंदः सूपों देवता घट्यहानिति द्वयोर्जमदमिपिः आवस्य वृहतीछंदः द्विती- यस्य सतो बृहत्तीछेदः सूयों देवता थायन्त इयत्वस्य नृमेधसपिः बृहतीउंदः सूर्यो- देवता अया देवा इत्यस्य कुत्सामि त्रिष्टुप्छंदः सूर्यो देवता आकृष्णेनेत्यस्य हि- रण्यस्तूप भांगिरसऋपिः बिष्टुप्छदः सूर्यो देवता सूर्यमीतये होमे विनियोगः॥

·(४०१) *विभ्राढित्यनुवाकैन तिमृभिः प्रतीकचोदिताभिः सहितेन मणवादकेन स्वाहा न्वेनैकामाहुति जुहुयात् ॥ इदं सूर्यायेति त्यागः ॥ इदं रुद्रायेति वा पंचस्वाहुतिषु त्यागः ॥ रुद्रस्य सर्वात्मकत्वात् ।। रुद्रोह्येवेदं सर्वपिति श्रुतेः ॥ एवं पंचाहुति त्या पडंगमंत्रहोमपक्षे रौद्राध्यायस्यार्पयादिकं स्मरेत् । तद्यया ॥ नमस्तै रुद्रमन्यव इ- त्यादिकस्य रौद्राध्यायस्य परमेष्टीऋपिः देवा वा ऋपयः प्रजापति ऋपिः नमस्ते रुद्रेत्यस्य गायत्रीछंदः याते रुद्रेत्यादीनां तिमृणामनुष्टुपछंदः अध्ययोचदित्यादिति- सूणां पंक्तिछंदः नमोस्तु नीलग्रीवायेत्यादि सप्तानामनुष्एपछंद: मानोमहान्तमिति योः कुत्तऋपिः जगतीछंदः सर्वासामेको रुद्रोदेवता नमो हिरण्यवाहये इत्यादीनि द्रापे इत्यतः माक्तनाति सर्वाणि यजूंपि तत्र यजुपामनियताक्षरत्वादेकेषां छंदो न विद्यत इति कात्यायनोक्तेयंजुपां छदो विशेषनियमे नास्तीत्येके ॥ नमो हिरण्य पाहव इत्यादीनां श्वपतिभ्यश्चवो नम इत्यन्तानां यजुपां हिरण्यवाहुसेनानीदिशां पतिरित्यादिमंत्रवर्णावगतनामका उभयतो नमस्कारा वहतो रुद्रादेवताः ॥ ततो न. मो भवाय च रुद्राय चेत्यादीनां प्रखिदते चेत्यन्तानां यजुपां भवादयो मंत्रलिंगा. वगता अन्यतरतो नमस्कारा वहवो रुद्रा देवताः ततो नम इपुकृद्भयो धनुष्कृद्भय- शवो नम इत्यस्य यजुप उभयतो नमस्कारा यहबो रुद्रा देवताः ॥ ततो नमो हि. रण्य वाहवे इत्यादयो द्विनो रुद्रा ॥ नमः सभाम्यः इत्यादयो जातसंज्ञका रुद्रा. देवताः ।। नमो वः किरिकेभ्यः इत्यादीनामग्निवायुसूर्यदृदयभूतय्याहृतीनां अन्य. तरतो नमस्कारा बहवो रुद्रा देवताः द्राप इत्यस्या उपरिष्टाबृहतीछंदः इमारुद्रायेत्य- स्याः कुत्तऋषिः जगतीछंदः याते रुद्रेत्यस्यानुष्टुर छंदः परितोरुद्र मिष्टमेति यो. निष्टुपछंदः विकिग्द्' सहन्नागीति द्वयोरनुष्टुप्छदः सप्तानामे कोरुद्रो देरता असं. ख्यावेत्यादीनां त्रयाणां, यजुपां धृतिछंदः यहयो रद्रादेवताः रुद्रप्रीतये होमे० ॥ इ- ति स्मृता ॥ ॐ नमस्ते रुद्रमन्यत्र इति रौद्राध्यायेन प्रणवादिकेन स्वाहान्तेनैका- माहुति जुहुयात् ॥ तत्राष्टभिः प्रकारमंत्रविभागः ॥ एकथा त्रिपा पोढा पोडशया चतुश्चत्वारिंशदाष्टाचत्वारिंशद्वयैकपष्टयुत्तरशतधापंचविंशतिउत्तरचतुःशतथा चेति ॥ वरौदाध्यायस्यार्पयादिक पूर्ववत् स्मृत्वा रुद्रप्रीतये होमे० ॥ इत्युक्त्वा नमस्ते रु- द्रमन्यव इत्यादीनां तमेपा जंभे दध्मः स्वाहेत्यन्तेन संपूर्णेन रौद्राध्यायेनैकामाहुति जुहुयात् ॥ इदं रुद्रायेति त्यागः ॥ इत्यैका पक्षः ॥ नमस्ते रुद्रेत्यादिकम्य अभ- कैम्पश्चयो नम इत्यन्तस्यार्पयादिकं प्राग्वत् स्मृत्वा रुद्रमीतये होमे विनियोगः ।। नमस्ते धमन्यत्र इत्यादिभिरर्भकेभ्यश्ववो नमः स्वाहेत्यन्तैभिरनुवाकैरेकाहुतिः॥ इदं खायेति त्यागः ।। नमस्तसभ्य इत्यादिभिः सुधन्वने चेत् रानात्तस्यार्पयादिकं पू.

·(४०२) वेवस्मृत्वा रुद्रमीतये होमे विनियोगः॥ ॐ नमस्तक्षभ्य इत्याधायां सुधन्वने च स्वाहेत्यंचायामनुवाकाभ्यां द्वितीयाहुतिः ॥ इदं रुद्रायेति त्यागः नमः मुत्यायेत्या- दिकस्य तमेषां जमे दध्म इत्यन्तस्य पूर्ववद कृप्यादिक स्मृत्वा रुद्रपीतये होमे० ॥ नमः सुत्पायेत्पादिभिस्तमेपां जंभे दध्मः स्वाहेत्यन्तैश्चतुभिरनुवाकस्तृतीयाहुतिः ॥ इंदं रुद्रायेति त्यागः ॥ इति त्रेधामंत्रविभागः ॥ त्रेधामंत्रविधानसामर्थ्यान्न प्रत्य- वरोइमंत्राणां पृथक् मंत्रतं ।। अप वक्ष्यमाणेषु सर्वेष्वपि पोदामंत्रविभागादिप्या- पादिकं मंत्रविनियोगच पूर्ववर्तयः॥ तत्र पोदा मंत्रविभागः ॥ नमस्ते रुद्रेत्या- दिना अर्भकेभ्यश्चयो नमः स्वाहेत्यतेनैकैव विभागेन प्रथमाहुतिः ॥ नमस्तक्षभ्य इ. त्यादिना सुधन्वने च स्वाहेत्यन्तेनापरेण द्वितीयाहुति ।। ॐ नम मुत्यायेत्यारभ्प य एतावन्त श्रेत्यस्या ऋचान्ते स्वाहाकारं प्रयुज्यत तृतीयाहुतिः ॥ एवमाहुतित्र- यं हुत्वा ॥ ॐ नमोस्तु रुद्रेभ्यो ये दिवीत्यादिभिः स्वाहाकारान्वैसिभियजुर्भिस्तिस्त्र आहुतयः ॥ इदं रुद्रायेति पट्सु त्यागः ।। इति पोटा ॥ ॐ नमस्ते रुद्रेत्यारभ्य अ- मैकेभ्यश्चवोनमः स्वाहेत्यन्तेनायाहुतिः ॥ ॐ नमस्तक्षभ्य इत्पारभ्य सुधन्वने च स्वादेत्यन्तेन रतीया ॥ ॐ असंख्यातेत्यादिभिः स्वाहाकारान्तलिभिर्यजुभिर्य एता- दन्तश्चेत्यन्तो स्वाहाकारान्तर्दशभिमर्दशाहुतयः ॥ ॐ नमोस्तु रुद्रेभ्यो येदिवीत्या दिस्वाहाकारान्वैसिभिजुभित्रैर्दशाहुतयः । इदं रुद्रायेति पोडशसु त्यागः ॥ इति पोडशधा विभागः ॥ ॐ नमस्ते रुद्रमन्यव इत्यायाभिः स्वाहाकारान्नाभिः पोडश- भिग्मि पोडयाहुनय इदं रुद्रायेति पोटशसु त्यागः। ॐ नमो हिरण्य बाहवे १ॐ नमो उष्णीपिणे २ नमस्तक्षभ्य ३ नमोज्येष्ठाप ४ नमः सुत्याय ५ नमः शंभवाय ६ नमः पार्याये ७ त्येभिः स्वाहाकारान्तैः नमोवः किरिकेभ्यः इत्यतः प्रा. तनःसप्तानुवाः समाहुतयः ।। ॐ नमो वः किरिकेभ्य इत्यादिना आदिनिहर्तेभ्यः स्वाहेत्यन्वेन यजुपा चैका ॥ इदं रुद्रेभ्यो रुद्रायेति वाटसु स्यागः॥ ॐ द्रापे अंघस-. स्पत इत्याद्याभिः स्वाहाकारान्ताभिर्विशतिकटिकाभिर्विशतिराहुतपः ॥ इदं दा- येति तासामाधासु सप्तसु त्यागः ॥ इदं रुद्रेभ्य इति त्रयोदशसु त्यागः ॥ इति च- तुश्चत्वारिंशमंत्रविभागः ॥ ॐ नमो वः किरिकेभ्यः स्वाहा इई किरिकेभ्यः । ॐ देवानां हृदयेभ्य इदं० ॥ नमो विचिवकेभ्यः स्वाहा इदं० ॥ नमो विक्षिण्वत्केभ्यः स्वाहा इदं० ॥ नम आनिहतेभ्यः स्वाहा इदै० ॥ इत्येतामिः पंचमिराहुतिभिः सह चतुश्चत्वारिंशन्मत्रविभागः॥ॐ नमस्तेरुट्रमन्यव इत्पाद्यामिः पोटगभिऋम्भिः स्वाहाकारान्ताभिः पोडशाहुतयः । इदमेकरुद्रायेति पोदशसु त्यागः ॥ ॐ नमो. हिरण्पबाइये सेनान्ये दिशांच पवयेनमः स्वाहा इदं० ॥ *नपो वृक्षेभ्यो हरि- ·वैशेभ्यः पशुनां पतये नमः स्वाहा इदं०॥ इत्येवमादि उभयतो नमस्कारः पंच- चत्वारिंशद्भिर्यजुर्भिः पंचचत्वारिंशदाहुतयः ॥ केचित्तु नमो हिरण्यवाहवे सेनान्ये दिशां च पतये स्वाहेत्येको मंत्रपुरस्तादेवकनमस्कारयुक्तः ॥ नमो नमो सेभ्यो ह- रिकेशेभ्यः पशूनां पतये स्वाति मयमत एव विनमस्कारको द्वितीयो मंत्रः ॥ एव. मुत्तरत्रापि चरममंत्रवज्यं ॥ चरमस्वादौ दिनमस्कारान्ते एफनमस्कारयुक्त इत्येवं मंत्रविभागं कल्पयन्ति ।। तदय दैदिभ्यो जुहोति नमोमुप्यै चामुष्प चेत्यायुपक- भ्य नमो हिरण्ये वाहवे सेनान्ये दिशां च पतये नम इतीति श्रुत्या मंत्रस्वरूपस्य न. मस्काराधेकनमस्कारान्तस्याभिहितत्वेन भुतिविरुद्धमित्युपेक्ष्य ॥ ॐ नमो भवाय च रुद्राय च स्वाहा इदं० ॥ ॐ नमः शर्वाय च पशुपतये च स्वाहा इदं० ॥ इत्येवमादिभिरन्यतरतो नमस्कारः पंचाधिकसप्ततियजुभिः पंचप्तप्तत्याहुत- यः ।। ॐ नम इपुकृद्भयो धनुष्कृयश्चयो नमः स्वाहा इदं० थेत्युभवतो नमस्कारेण यजुपा चैकाहुतिः ।। ॐ नमो वः किरिकेभ्यो देवानां हृदयेभ्यः स्वाहा इदं०॥ ॐ विचिन्वरकेभ्यो देवानां हृदयेभ्यः स्वाहा इदं विक्षिणकेभ्यो०॥ नम आनिईतेभ्यो० इत्यन्यतरतो नमस्कारैश्चतुभिर्यजभिश्चतस्र आहुतयः ॥ केचितु नमोभवाय च रुद्राय च नमः स्वाहेत्येको मंत्रः ॥ एवमुभयतो नमस्कारत्वमन्यतरतो नमस्कारेषु मंत्रेषु कल्पयन्ति तत्तेपु श्रुताया अन्यतरतो नमस्कारताया हानिप्रसंगा- दश्रुताया उभयतो नमस्कारतायाः कल्पना चोपेक्ष्या ॥ ॐद्रापे अंघसस्पत इत्याचा- भिर्विशतिकटिकाभिःस्वाहाकारान्ताभिर्विशति आहुतयः । इदमेकरुद्रायेति वासा- मायाम सप्तम त्यागः।। इदं रुदेभ्य इत्युत्तराम सर्वासु।। इत्येकपष्टयुत्तरघा विभाग अय पंचविंशत्युचरचतुःशवधाविभागः ।। ॐ नमस्ते रुद्रमन्यव इत्यस्य त्रयः पादाः सन्तीति त्रिभिःपादैः स्वाहाकारान्तस्तिस्न आहुतयः ॥ यातेरुद्रशिवावरित्याया- 'म मत्येक चत्वारः पादा इति तैदशभिः पादैः साहाकारान्तैदशाहुतयः ।। ॐ मध्यवोच इत्यायाम कंडिकासु प्रत्येकं पंच पंच पादा इति पंचदशभिः पादैः स्वाहा- कारान्तः पंचदशाहुतयः ॥ ॐ नमोस्तु नीलग्रीवेत्याचासु सप्तम कंडिकासु प्रत्येक चत्वारश्चत्वार पादा इत्यष्टाविंशतिपादः स्वाहाकारान्तैरष्टाविंशत्याहुतयः ॥ मानो. महान्त इति द्वयोः प्रत्येकं पड़पडिनि द्वादशभिः पादैः स्वाहाकारान्तैदशाहुतयः।। इदमेकरुद्रायेति सप्ततित्यागाः ॥ ॐनमो हिरण्ययाइवे सेनान्ये स्वाहा हुई हिर० ॥ . * दिशांच पतगे स्वाहा इदं० ॥ इत्यमुना प्रकारेणैकस्यां कंडिकायामप्टौ यजूपी- त्यष्टभिर्यजुभिरष्टावाहुतयः ॥ एवं दशभिः कंडिकामिराहतीनां प्रयमाऽशीतिः सं. पयते ॥ ॐ नमस्तक्षभ्यः स्वाहा इंद० ॥ ॐ रथकारेभ्यश्चयो नमः स्वाहा इदं ·.४०४) रपफारेभ्यः ॥ इत्याचाभिर्दशभिः कडिकाभिराहुतीनां द्वितीयाशीतिः ॥ ॐ नमः खुत्याय च स्वाहा इदं० ॥ पथ्याय च स्वाहा इ० ॥ इत्यायाभिः नमोः किरि- केभ्य इत्यतः प्राक्तनाभिर्दशकंडिकाभिराहुतीनां तृतीयाऽशीतिः ॥ ॐ नमोवः कि- रिकेभ्यो देवानां हृदयेभ्य स्वाहा इदं ।। ॐ विचिन्त्रस्केभ्यो देवानां हृदयेभ्यःस्वाहा इदं० ॥ ॐ नमो विक्षिण्वस्केभ्यो देवानां हृदयेभ्यः स्वाहा इदं० ।। ॐ नम आनि- ईतेभ्यो १० ॥ इति चतुर्मिविंशत्याहुतयः । इदमेकरुद्रायेति तासामाधासु सप्तमु त्या- गः । इदै रुद्रेभ्य इत्युत्तराम सर्वामु॥ इत्येकपष्ठ तरशतधाविभागः॥ यजुभिश्चतस्र आहुतयः ॥ ॐद्रापे अंघसस्पत इत्याद्यासु चतुपु फैडिकासु प्रत्येकं चत्वारश्चत्वार- इति पोदशभिः पादः स्वाहाकारान्तैः पोटशाहुतयः ॐ मीढुष्टमेत्यस्य पंचेति स्वा. हाकारान्तः पंचभिः पादैः पंचाहुतयः ॥ ॐ विकिरिद् इति द्वयोः प्रत्येकं चत्वार इत्यष्टभिः पादैः स्वाहाकारान्तरष्टावाहुतयः ॥ इदमेकरुद्रायेत्येकोनत्रिंशत्यागः ॥ असंख्यातेत्याद्यास दशकंडिकासु प्रत्येक चत्वारथेति स्वाहाकारान्तश्चत्वारिंशदपा- दैश्चत्वारिंशदाहुतयः॥ ॐ नमोस्तु रुद्रेभ्यः स्वाहा ॥ येदिविस्वाहा ॥ येपविर्पमिपवः स्वाहा ॥ तेभ्यो दशमावी: स्वाहा ॥ दशदक्षिणास्वाहा ॥ दशमतीची:साहा ॥द. शोदीचीस्वाहा ॥ दशो स्वाहा ॥ तेभ्योनमो अस्तुस्वाहा ॥ तेनोवन्तु स्वाहा ॥ तेनोमृडयन्तु स्वाहा ॥ तैयं द्विष्मः स्वाहा ॥ ॐ यवनोद्वेष्टिस्वाहा ॥ ॐ तमेपां जंभेदध्मः स्वाहा ॥ इत्येवं त्रिषु कंडिकासु प्रत्येकं चतुर्दश चतुर्दशयजूंपीति द्विवत्वा- रिशद्भिर्यजुभिर्द्विचत्वारिंशदाहुतयः । इदं वहुभ्यो रुद्रेभ्य इति द्वयशीति संख्याभि- स्त्यागः ॥ इति पंचविंशत्युत्तरचतुःशतधा विभागः ॥ एवमेतेषां पक्षाणां अन्यतम- पक्षाश्रयेण दशकृत्वो रौद्राध्यायेन हुत्वा ।। ॐ यज्जाग्रत इत्यादिभिर्विभ्राट् इत्पनु- वामान्तः पंचभिरंगमैत्रः पूर्ववत्पंचाहुनिर्जुहुयात् ॥ तत एकाहत्या रौद्राध्यायेन पूर्व- बद् हुत्वा ।। वयं सोमेत्यस्य वंधुकनपि: गायत्रीछंदः सोमोदेवता ।। एपते इत्य- नयोः प्रजापतिऋपिः सामपंक्तिर्यजुर्जगतीछंद: रुद्रोदेवता ।। अवरुदमित्यस्य प्रजा. पतिपिः पंक्तिछंदः रुद्रोदेवता भैपजमित्यस्य प्रजापतिऋषिः ककुपछंदः रुद्रोदेवता उपंचकमित्यनयोः क्रमेण वसिष्टमनापतिऋपिः आस्तारपंक्तिछंदः रुद्रोदेवता ॥ घ्यायुपमित्यस्य नारायणऋपिः उष्णिक्छंदः आशीर्देवता शिवोनामेत्यस्य मजा- पतिकपिः पाजापत्या वृहतीदः रुद्रोदेवता ॥ निवर्त यामीत्यस्य प्रजापतिऋषिः 'प्राजापत्यात्रिष्टुपछंदः लिगोक्तादेवता रुद्धपीतये होमे विनियोगः ॥ ॐ वयं सोमे- त्यस्य मजापतिऋषिः भाजापत्यात्रिष्टुप्छदा लिंगोक्तादेवता रुद्रेष्टकैडिकात्मकेन महच्छिरसा एकामाहुति जुहुयात् ॥ ततः शान्त्यध्यायमर्नुहुयात् ॥ वघया .

·कशकरीछंदः घोरादयोलिंगोक्ता देवता० ॐ द्यौः शान्ति रेपिस्वाहा इदं दिवेन्त- प्रचवाचमित्यस्य दध्यपर्वणऋषिः चतुर्णी यजुपा देवीजगतीछेदः ऋगादयोलि- गोक्तादेवता।। वागोन इत्यस्प यजुर्नगतीछंदः पागादिलिंगोक्तादेवता शांत्यर्थ होमेगा अचं वाचं० स्वाहा ।। इदं वाचे मनसे प्राणाय च पे श्रोत्राय वाचे ओजसे प्राणा- पानाभ्यां०॥ यन्मे इत्यस्य दध्यंगायार्पणऋपि: पंक्तिछंदः बृहस्पतिर्देवता शान्त्यर्थं होमे० ।। ॐ यन्मेछिद्र० यस्पतिः स्वाहा इदं वृहस्पतये० महाव्याहतोनां दध्यंड- गायर्वणकपिः देवीगायत्री देव्युणिक देवीगायत्रीछंदांसि अग्निवायुसूर्योदेवताः ॥ तत्सवितुस्त्यिस्य दध्यङाथर्वणपिः गायत्रीछंदः सवितादेवता शान्त्यर्थ होमे० ॥ ॐ भूर्भुवस्वा तत्सवितु० स्वाहा इदं अग्निवायुम्च्र्येभ्यः सवित्रे च ॥ कयानइत्यस्य दध्यडावणऋपिः गायत्रीछंदः इंद्रोदेवता शान्त्यर्थ होमे० 11 ॐ कयान० स्वाहा इदमिन्द्राय० ॥ कस्स्येत्यस्य दध्यढाणऋपिः गायग्रीछंदः इन्द्रोदेवता शान्त्यर्थे होमे० ॥ ॐ कस्त्वा० वसु स्वाहा इदमिन्द्राय० ॥ अभीपूर्ण० दध्यवाण० पा. दनिद्गायत्रीछंदः इन्द्रोदेवता शान्त्यर्य होमे० ।। ॐ अभीपुण• स्यूतिभिः स्वाहा इदमिन्द्रायः ॥ कयावं. दध्यंगाथर्वणऋपि अनिरुक्तागायत्रीछंद. इन्द्रोदेवताशा- न्त्यर्थ होमे० ॥ ॐ कयात्वं० भरस्वाहा इदमिन्द्राय० ॥ इन्द्रोविश्वस्येति दध्यंगा- यणपिः द्विपदाविराट्छंदः इन्द्रोदेवता० ॥ ॐ इन्द्रो वि०पदे स्वाहा इदमिन्द्रा- य० ॥ शन्नोमित्र० दध्यंगा० अनुष्टुप्छंदः मित्रवरुणादयो लिंगोक्ता देवता शा- त्यर्थः ॥ शन्नोमित्रः रुरुत्तमस्वाहा इदमित्राय वरुणायार्यम्णे इन्द्राय बृहस्पतय उरुत्तमाय विष्णवेच ॥ शन्नोवात० दध्यंगा० अनुष्टुपछंदः वाद्यादयोलिंगोक्तादेव- ता० ॥ ॐ शन्नोवात० वर्षतु स्वाहा इदं वायवे सूर्याय पर्जन्याय च ॥ अहानिशं० दध्यंगा० द्विपदागायत्रीछंदः अहानिरात्रयश्च देवता० ॥ शन्न इन्द्राग्नि० दध्यंगा. त्रिष्टुप्छंदः इन्द्राग्नि इन्द्रावरुणौ इन्द्रापूपणौ इन्द्रासोपौच देवता० ॥ अहानिशं० शंयोवाहा इदमिंद्राग्निभ्यां इन्द्रावरुणाभ्यां इन्द्रापूपभ्यां इन्द्रासोमाभ्यां च ।। शन्नोदेवी० दध्यंगा० गायत्रीछदः आपोदेवता० ॥ शन्नो तुनःस्वाहा इदमद्भवः॥ स्योनापृथिवी० दध्यंगा० गायत्रीछदः पृथिवीदेवता० ।। स्योना० प्रयाः स्वाहा प्रथिव्यै ॥ आपोहिष्ठेति ध्यंगा० गायत्रीछंदः आपोदेवता० ॥ आपोष्ठिा चससे साहा इदमद्रयः ॥ योव० दध्यंगा० गायत्रीछंद आपोदेववाः योवाशिव तम मातरः स्वाहा इदमद्भयः ॥ तस्माअरंगमा० दध्यंगा० गायत्रीछंदः आपो. देवता० ॥ तस्मा अचनः स्वाहा इदमद्भयः ॥ घोः शान्तिः दध्यंगा० एकाधि. साय पृथिव्या अद्भयः औषधीभ्यो वनस्पतिभ्यो विश्वेभ्यो देवेभ्यो ब्रह्मणे .

·(१०६) सबैस्मै शान्त्यै च ॥ हवे होत्यस्य दध्यंगा. ब्राह्मीअनुष्टुप् छदः धौदेवता शा- न्त्यर्थ होमे० ॥ ॐ हते हैं. क्षामहे स्वाहा इदं धर्माय० ॥ हते हूंहे० दध्यंगा० उष्णिक्छंदः धर्मादेववा० ॥ ॐ हते हमा० जीवासं स्वाहाइदं धर्माय० ॥ नमस्ते हरसे० दध्यंगा. वृहतीछंद अग्निर्देवता शां०॥ ॐ नमस्ते हरसे. शिरोभव स्वाहा इदमग्नये ॥ नमस्ते अस्तित्यस्य दध्यंगा० अनुष्टुप्छंद विद्युत्स्तनयित्नुभगवान् देवता०॥ ॐ नमसे अ० समीइसे स्वाहा इति विद्युतेस्तनयित्नये भगवते ।। यतोयत दध्यं० अनुष्टुपछंदः महावीरोदेवता० ॥ यतोयतः पशुभ्यः स्वाहा इंदं महा- वीराय || मुमिनियान० दध्यंगा. प्राजापत्या जगतीमापोदेवता० ॥ मुमि. त्रिया. द्विष्मः स्वाहा इदमद्भयः ॥ तचक्षु० दध्यंगा० उरष्णिक छंदः इति कात्यायनः ब्राह्मीत्रिष्टुप् व्यूहनादेत्यष्टिाछंदः इति सर्वानुक्रमसूत्रभाष्य- फरः ॥ अक्षरातीतं पुर उप्णिक्छंदः इत्याचारादर्शकारः श्रीदचोपाध्यायः सूर्यो देवता शान्त्यर्थ होमे विनियोगः ॥ ॐ तचक्षुर्देव० शतात्स्वाहा इदं सूर्याय ॥ एवं रुद्रपरपर्यायरुद्रहोमएकप्रकार सक्तः ॥ अथापरमकारः ।। यन्नाग्रत इत्यादिभिः रौ- द्राध्यायान्तैः षडंगमंत्रः पढाहुतिहुँता रौद्राध्यायेन पूर्वोक्ताएपकाराणामन्यतमे- नैकादशकवो हुता वयं सोमेत्यष्टकंडिकात्मकेन महच्छिरोमंत्रेणैकाहुति हुत्वा ऋ. चंदाच मित्यादिभिः शान्त्यध्यायत्रैश्चतुर्विंशतिराहुतिर्जुहूयात् ॥ प्रकारान्तरं यजा- प्रत इत्यादिभिः रौद्राध्यायान्तैः पडंगमंत्रः पहाहुति हुवा रौद्राध्यायमंत्रैदोमान्ते एफैकैन चमकरिभागेन हुत्ला शान्त्यध्यायमंत्रैश्चतुर्विशतिराहुतिजुहुयादिति ॥ एप रुहोप उक्तः ॥ एवं क्रमेण लघुरुद्रहोम. महारुद्रहोममतिरुद्रहोम या याचिकीर्पित तावत्यजमानः स्वयं कुर्यात् ।। असंभवे ऋत्विजो वा होमं कुर्युः ॥ इति ॥ ॥ अथ द्वारपालजाप्यसूक्कानि ॥ तानि च मदनरत्ने दानकांडे || श्रीमुक्तं पावमानं च सोमसूत सुमंगळ ॥ शान्त्यध्यायं चेन्द्रसूक्तं रक्षोनं चेति चचौ ॥ श्रीसूक्तं हिरण्यवर्णा हरिणीमि- त्यादिपंचदशौं । पाबमानं स्वादिष्टया इत्यादि ॥ सोमसूक्तं सोमवाहेत्यादि । मुमंगलं ऋनिकदवानुपमित्यादि । शान्त्यध्यायं शनइन्द्रामि इत्यादिवर्गत्रयं ।। इन्द्रसूक्तं योनाते एवेत्यादि । रक्षोघ्नं कृणुष पाज इत्यादि । दक्षिणे तु द्वारपा. लौ रुद्रान् पुरुषसूक्तं ॥ श्लोकाध्यायं शुक्रि पंचमंडलाध्यायमेव चैति स्टान्नमस्ते स्मन्यव इत्यध्यायः ॥ पुरुपसूक्तं सहस्रशी इत्यादिपोडशच ॥ श्लोकाध्यायो योदेव सरितः प्रमुपमिति विशत्तमोध्यायः शुक्रिय वाचमित्यध्यायः॥ मंद- काध्यायो यदेवन्मदलं इत्यादि मंडल माझणं ॥ वैतिरीयाणां तु आदित्यो वा.

·(४०७) एष पतन्मेडलपिति महलाध्यायः प्रसिद्धः ॥ वामदेव्यं बृहत्साप ष्येष्टपाम रयन्त. २।। तया पुरुपसूक्तं च रुद्रसूक्तमतः परं ॥ आज्यदोहानि सामानि शान्तिकाध्या. यमेव च ।। भारुहानि च सामानि पश्चिमे सामगौ स्थितौ ॥ वामदेव्यं कयानचित्र इत्यस्यासूचीगीतं वृहत्सामवामिदिहवामहे इत्यस्यामृचिगीतं । ज्येष्ठ साम भुर्दा- नं दिव इत्यस्यां गीतं ॥ रथन्तरं साम अभिलाशूरनोनुम इत्यस्यां गीतं ॥ पुरुष. सूक्तं सहस्रशीपोइत्याचाच गीत ॥ संहिता ॥ साच आवो राजेत्ये साप ॥ तद्वा वर्गचत्वारि ।। आपदोहानि त्रीणि देवव्रतानि त्रीणी इत्ये कादशसामरूपा [ शा. न्तिकाध्याय अयोध्यनिरित्याद्या गीतानि भारुडानि इमं स्तोम इत्याद्यासु गीता. नि । अयोगिरसं नीलरुद्रं देव्यपराजिता ॥ मधुसूतं रौघसं व शान्तिकाध्या. यमेव च ॥ अथर्वाणो द्वारपालौ पठत उत्तरास्थितौ ॥ अथर्वणं सूक्त छोगाय : हग्दायेत्यादि पांगिरस अगिरसो जन्मनि इत्यादि ॥ नीलरुद्रं यारुदपत्प्रावित्यादि अपराजिता देवी परिवर्मनीत्यादि । मधुसूक्तं मधुबाता शतायते इति ॥ एवं चिकीर्पित होमं कुर्यात् ॥ इति ।। " अयोधरपूजनं 1-ॐ अग्ने नयेति मंत्रेण गंधादिभिरुपचारैः स्वाहास्वधा- युवमग्नि संकल्पपूर्वसमभ्यर्चयेत्।। अन्वये गंधादिकं बहिरेव देय।। वास्तुग्रहयोगिनी- क्षेत्रपाळरुद्रपीठदेवतानामुत्तरोतरपूजायत्रामसरे केचिन्मन्यन्ते ।। अन्येतु नबाहुति- होमान्ते ॥ अपरेतु यजमानाभिपेकान्त स्थापितसर्वपीठदेवतानां चोचरपूनां वदन्तिा ततः पूना संपूर्णतां वाचयित्वा यस्य स्मृत्या०॥ आवाहनं न जानामि०॥ इति ॥ अय स्विकद्धोमः "-चरुशेपादवदाय ।। ॐ अमये स्विटकने स्वाहा इद- मनये० इति स्विष्टकोमं विदध्यात् ॥ यद्यनेकदिनसाध्यो होमस्तदा पर्पपितदोप- परिहाराय इविशेष स्विष्टकरर्थ घृतमध्ये स्थापयेत् ॥ नष्टे दुष्टै वा इविपि आज्येनैव स्विष्टकदोमः ।। इति ॥ ॥ अथानादिष्टप्रायश्चित्तहोमः॥ * भूरिस्पस्यापजापतिपिः गायत्रीछंदः अग्निर्देवता मायश्चित्तहोमे वि. नियोगः ॥ ॐ भूः स्वाहा इदममये नमम।। ॐ भुवरित्यस्याः प्रजापतिपिः उष्णि- क्छंदः वायुदेवता अनादिष्टपाप० ॥ ॐ भुवः स्वाहा इदं वायये नमम || स्वरित्य- स्योः प्रजापतिकपिः अनुष्टुप्छदः सूपों देवता अना० ॐ स्वः स्वाहा इदं सूर्याय HARI ॐ भूर्भुवः स्वरिति पहाव्याहनीनां प्रजापतित्रापिः गायत्रयुपगायत्रीछंदां- स अभिवापुसूर्योदेवता अना० ॥ ॐ भूरः स समाहा इदमनिवायुसूर्येभ्यो० ॥ समो भग्ने० इत्यस्य वामदेवपि त्रिष्टुप्छंद अमिवरणौदेवत० ॥ ॐ सन्नो अग्ने ·(४०८.) वरुणममुमुध्यस्मस्वाहा इदमग्निवरुणाभ्यां ॥ सत्वन० वामदेवऋपिः त्रिष्टुपछंदः अमिवरुणोदेवते अना०॥ ॐ सत्वन्नो अग्नेनराघि स्वाहा इदमग्निवरुणाभ्यांना याश्चाग्न इत्यस्य वामदेवऋषिः बृहतीछेदः अग्निर्देवता अना० ।। ॐ याश्चाग्रेः मे. पंजे स्वाहा इदमनये अयसे नमम ॥ येतेशतमित्यस्य वामदेवऋषिः त्रिष्टुपछंदः वः रुणः सविता विष्णुर्विश्वेदेवा मरुतः स्वर्णाः देवताः अनादिष्ट ॥ येतेशतं वरुण स्वाः स्वाहा इदं वरुणाय सवित्र विष्णवे विश्वभ्यो देवेभ्यो मरुद्भयः स्वभ्यश्च। उदुत्तममित्यस्य शुनः शेपऋषिः त्रिष्टुप्छंद वरुणो देवता० ॥ * उदुत्तमं वरुणः स्यामस्वाहा । इदं वरुणाय० ॥ मजापतये स्वाहा इदं भजापतये ॥६॥इति।। ॥ अथ वलिदानप्रयोगः॥ अग्यायतनस्य समततो दिक्षु विदिक्षु च दिक्पालेभ्यो माषभक्तबलिदान कार्य ॥ तद्यया ॥ त्रातारमित्यस्य गर्गऋषिः त्रिष्टुपर्छदः इन्द्रोदेवता इन्द्रमीत्यर्थ चलिदाने विनियोगः ॐ त्रातार० इन्द्राय सांगाय सपरिवाराय सायुधाय सशक्ति- काय एप मापभक्तवलिनमः ॥ भो इन्द्र दिशं रक्ष बलि मक्ष मम सकुटुंबस्य यज- मानस्य आयुः कर्ता पुष्टिकर्ता भवेति पुष्पाक्षत नलानि पूर्वाभिमुखौ भूमौ प्रक्षिपेत्र एवं सर्वत्र अथाग्नेयां त्वन्नो अग्ने इत्यस्य हिरण्य स्तूप भांगिरसऋपिः त्रिष्टुपछंदः अग्निर्देवता अग्निप्रीत्यर्थ पलिदाने०॥ ॐ सनो अग्ने ' तवदेवस्तवते. अग्नये सांगाय० भो अग्ने दिशं रक्ष० ॥ दक्षिणे ॥ सुगन्नु पन्यामित्यस्य प्रजापतिपिः विष्टुपर्छद यमोदेवता यममीत्यर्थः ॥ ॐ सुगन्तु पन्या० यमाय सांगाय० भो- यम दिश रस पलि भा० ॥ नैते ॥ अमुन्वन्तमिति मंत्रान्ते नये सांगायः भोनिते दिशं रक्ष० बलिं भक्ष०ा पश्चिमे ॐ तत्वायामिति मंत्रान्ते वरुणाय सां- गाय० भो वरुण वलिं भक्ष दिशं रक्ष०ा वायव्ये आनोनियुद्भि० वसिष्ठऋषिः त्रि- एटुप्छंदः वायुर्देवता० ॥ वायवे सांगाय० भोवायो दिशं रस वलिं भक्ष० ॥ उदी- यो वयं सोम० वधुपिगायत्रोछंद० सोमो देवता० ॥ सोमाय सांगाय० भो दिश रक्ष थलि भत० ॥ ईशान्यां तपीशान गौतमऋषिः जगतीछंदः ईशानो दे. पता० ॥ ईशानाय सांगाय० भो ईशान दिशं रस० ॥ ईशान पोर्मध्ये अस्मे स्ट्रा० मागाय ऋषिः त्रिष्टुपछंद ब्रह्मादेवता ब्रह्मणे सांगाय० भो ब्रह्मन् दिशं रख लि भक्ष० ॥ पश्चिम नैनपोर्मध्ये ॥ स्योना पृथिवी० मेधातिविपिः गायत्रीछंदः अनन्तोदेवता० अनन्ताय सांगाप० भो अनन्त दिशं रक्ष पलि भक्षol . इति॥ " अथ ग्रहवेद्याः समन्ततो ग्रहेभ्यो वलि दद्यात् ।। पूर्व आकृष्णेन० हि. रप्प स्तू, मांगिरसऋषिः बिष्टुप्छंदः सुर्योदेवता० सुर्याय सांगाय० भो सुर्य, ·(४०९) अधिदेवताप्रत्याधिदेवतासहित दिशं रस वलि मक्ष० ॥ आग्नेयां इईदेवा० वरुण ऋषिः यजुः सोमोदेवता सोमाय उमाअपाविदेवताप्रत्यधिदेवला सहितायp भो सोम दिशं रस बलिं भक्षः ॥ दक्षिणस्यां अग्निम ० विरूपाक्ष ऋषिः अंगारकोदेवता० अंगारकाय स्कन्दभूमिरूपाधिदेवतामत्यधिदेवता सहिताय भो अंगारक दिश रस बलि भक्षः ॥ ईशान्यां उद्घष्यस्व० परमेष्टी ऋपिः बिष्टुपछंदः बुधोदेवता० ॥ बुधाय नारायणविष्णुरूपाधिदेवतापत्यधिदेवता सहिताय. भो बुध दिशंरक्ष बलिभक्ष० ॥ अथोदीच्यां वृहस्पते० गृत्समदपिः त्रिष्टुपछंद बृह- इस्पतिदेवता० बृहस्पतये० ब्रह्मेन्द्ररूपारिदेवता भन्यधिदेवता सहिताय० भो बृह- स्पते दिशं रक्ष० वलि भक्ष० ॥ पूर्वे अन्नातरिमृत० अपितरस्वतीन्द्राऋपयः अ. तिजगतीछंदः शुक्रो देवता० ।। शुक्राय इन्द्रेन्द्राणिरूपाधिदेवताप्रन्यधिदेवता सहि- ताय० भो शुक्र दिशं रक्ष वलि भक्ष०।। प्रत्तीच्यां शन्नोदेवी० दध्यडयणकपिः गायत्रीछंदः शनिदेवता० || शनिश्चराय यममजापतिरूपाधिदेवतापत्यधिदेवता सहिताय० भो शनिवार दिशं रक्ष पलि भन|| नेत्यां कयानश्वित्र वापदेवऋपिः गायत्रीछदः राहुर्देवता० ॥ राहचे कालसर्परूपाधिदेवनाप्रत्यधिदेवतासहिताय. भो राहो दिशं रक्ष वलि भक्ष०॥ वायव्यां केतुं कृण्वन्० केतये चित्रगुप्त ब्रह्मरूपा. धिदेवता प्रत्यधिदेवता सहिताय० भो केनो दिशं रक्ष वलि भा०॥ अथ वेद्यारत्त. रतो विनायकादिपवलोकपालेभ्यो बलि दद्यात् ॥ गणानांत्वा० प्रजापतिपिः नुष्टुप्छदः गणपतिर्देवता० ॥ गणपतये सि युद्धिसहिताय० भो गणपते दिशं रक्ष बलि भक्ष० ॥ अंबे अधिके० प्रजापतिपिः अनुष्टुप्छदा दुर्गादेवता० ॥ दु- गाय सांगायै० भो दुर्गे दिशं रक्ष वलिं भा०॥ आनोनियुद्भि० वसिष्टकपिः त्रिष्टु- पछंदः वायुर्देवता० ॥ वाययै सांगाय० भोवायो दिशे रक्ष यलिं भक्ष० ॥ घृतं घृत- पावान० प्रजापतिमपिः ऋचापंक्तिछंदः आकाशो देवता० ॥ आकाशाय भो आकाश दिश रस बलि भक्ष०॥ यावांकशे० मेधातिथिऋषिः गायत्रीछंदः अश्विनी देवता. 10 अश्विभ्यां सांगाभ्यां० भो अश्विनौ दिशं रक्षतं वळि भक्षतं ॥ वास्तोष्पते प्रतिनानी० वसिष्टपिः त्रिष्टुपछंदः वास्तोष्पतिर्देवता० ॥ वास्तोष्पतये सांगाय० भो वाम्तोपते दिशं रक्ष बलिं भक्षक क्षेत्रपालाप महायलिं दद्यात् ॥ न. हिस्पश० विश्वास्त्रिऋषिः त्रिष्टुपछंदः क्षेत्रपालो देवता० ॥ क्षेत्रपालाय भूतमेत- पिशाचराक्षस शाकिनी डाकिनी वैतालादि परिवार सहिताय० भो क्षेत्रपाल इस चलि गृहाण मम सकुटुंबस्य आयुः कर्नाः भवनि पुप्पाक्षतमलानि भूमौ पक्षिपेत् ॥ इमं बलि शूदन दुब्राह्मणेन वा चतुप्पथे क्षिा मास्तिपाणिपादराचामेत् ॥ इति। પર ·(४१) ॥ अथ पूर्णाहुतिहोमः ॥ तत्रोपकल्पनीयानि ॥ आज्यस्याली ॥ होमावशिष्टादाज्यादन्यदाज्यं चैकंकृत्य सुक्खादिरसुवः संमार्गकुशाः पवित्रे नालिकरफळ तांबूलबीडक पूगीफलं पट्ट- वस्त्रखंडं रक्तसूत्रं पुप्पणि पु पामाला इत्युपकल्प्य देशकालो संकीर्त्य कृतस्यामुक- रुद्रजपरुद्रांगहोमस्य होमरुद्रस्य वा संपूर्णतासिद्धयर्थं वसोरासहितां पूर्णाहुति करिष्ये ॥ ततः आज्यस्थाल्यामाज्य निरुप्यानावधिश्रित्य लु उचं च कुशैः सं. मृज्य पवित्राभ्यांमाज्यं उत्पूयावेक्ष्य अपद्रव्यं निरस्य चतुःकृत्वो द्वादश कृत्वो वाज्यं सुचि गृहीत्वा शिष्टाचारात्तस्यां सपूगीफलं तांबूलबीटकं तदुपरि पुष्पाणि तदुपरि पट्टवस्त्रवेष्टितं रक्तसूत्रबदै पुष्पमालामुशोभितं सुगंघद्रव्यसिंदूरादिद्रव्य- चर्चित नालिफेरादिफलं च निघायाधोमुखसुवश्छन्नां तां चादाय ॥ ॐ सप्तते० सप्तऋषयः त्रिष्टुप्छंदः अग्निर्देवता पूर्णाहुतिहोमे विनियोगः ॥ ॐ सप्तते अग्ने० इति मंत्रान्ते आसीन एवाचार्यों यजमानान्चारख्यः पूर्णाहुति जुहोति ॥ इदमग्नये सप्तवत इति त्यागः ॥ मूर्टानं दिव इत्यनेन वा ॥ समुद्रादुपिरिति व्युचेन वा ।। पुनस्त्वादित्या रुद्रा वसव इत्यनया वा ।। पूर्णा दीत्यनया वा ॥ केचित्पूर्णाहुति- मेवपाचरन्ति ।। समुदादुर्मिक वामदेवपिः त्रिष्टुप्छदः यज्ञपुरुषो देवता मूर्धानं दि- व० भरद्वाजऋपिः त्रिष्टुपछंदः अग्निर्देवता पुनस्त्वेत्यस्य प्रजापतिऋपिः बिष्टुप्छंद: मग्निर्देवता पूर्णादर्वी० और्णवामऋपिः अनुष्टुप्छंदः शतक्रतुदेवता सप्तते आम इत्यस्य सप्तऋपयः त्रिष्टुप्छंदः अग्निर्देवता धामन्त. वामदेवऋपिः जगतीछंद: आपोदेवता सर्वेषां पूर्णाहुतिहोमे विनियोगः ॥ ॐ समुद्रादुमिरीत्यादीन मंत्रान पठित्वा स्वाहाकारेण पूर्णाहुति हुत्वा ॥ इदमग्नये वैश्वानरायः आदित्य रुद्र वसुभ्यः शतक्रतये सप्तचते अग्नये अद्भयवेति त्यागः ॥ तदेतत्करणमंत्राणां विक साभ्युपगमारसमुच्चय य प्रमाणाभावात् चिन्त्य ॥ केचितिष्ठन् पूर्णाहुतिमाचरन्ति वदशि निलम् ।। इति॥ ॥ अथ वसो राहोमः॥ वहरुपरि साभवपविता औदुंबरी मृज्योमकोटगं बाहुप्रमाणामार्दा सुवं मा- गयां निघाय तदुरि शंबलावोन निर्मल वृतपूरितेन ताम्रादिकुंभेनाधो यवमात्र- छिद्रेगाम्यं विमुंचतानेरूपरि वासोभरां च पातयेत् ॥ तस्यां च घृतधारायां सु. चप्रणालिऊयाम्नौ पतन्त्यां ॥ ॐ पानश्वमेत्यादीन् वेट् स्वाहेत्यन्तान् वसोारा- मंत्रान् पठेत् ॥ घृतकुंभसारां पातयेदनलोपरि ॥ इति घचनादस्मिन्स्मार्तवसो- रािहोमे पंचगृहीत्वाग्यस्य नतसाधनतं ।। वाजयमेत्यादीनां घेट् स्वाहेत्पन्तानां ·इपुगयो धनुष्कृयश्ववो नम इत्यस्य यजुष उभयतो नमस्कारा वहवो दाद. मन्यतरतो नमस्कारा वहयो रुदा देवताः ॥ द्राप इत्यस्या उपरिष्टाद् वृहतीछः॥ इमारनेत्यस्याः कुत्सऋषिः जगतीछंदः । याते रुद्रेत्यस्य अनुष्टुपछंदः ॥ परितो रुदमीतुष्टमेति द्वयोस्निग्छ । विभिन्न सहनाणीति द्वयोरनुष्टुप्छदा समानामे कोदो (४११) एकाधिकरतः शतमख्यामानां बसोपंगाणां देवाला वाजयम इत्यादीनां चतुरक्षराणां दैवी वृडनीछदः शंचन इत्यादीनां व्यक्षराणां दैव्यनुष्टुपुछदः प्रपति श्वम इत्येवं पंचाक्षराणा दैवीपंक्तिः आविषयं चा इत्यादीनां सप्ताक्षराणां दैवी जगती यजुब्णिा या आयुर्यक्षेन कसतामित्यादीनापष्ट क्षराणां यजुरनुष्टुप पाजा- पत्या गायत्रीवा ॐ भुवनस्पतये सापेत्यादीनां नवाक्षराणां यजुरती आसरी जगती वा मुग्धाय वैनंशिनायेत्यादीनां दशातराणां यनुः पंक्तिः आसुरीत्रिष्टुप् वा विनशिन आन्त्यायेत्यादीनां एकादशाक्षराणां यजुनिष्टुप आसुरी पंक्तिर्वा ॥ अंगुलपा शकरयो दिशश्चमे इत्यस्य द्वादशाक्षरस्य यजुर्जगती सामगायत्री वा मा- जापत्योष्णिरावा आसुरी बृहत्ती वा सर्वेषां वसोर्धाराहोमे विनियोगः ॥ तत्र इदमग्नय इति त्रीणी शतानि पंचपष्ठियत्यागास्तत्रेण ॥ सप्तदशमानापत्यवत्समा. नदेवतात्वात् ॥ ततो वाजाय स्वाहेत्यादीनामिदं वाजायेत्यादयत्रयोदशपृयक् स्यागः || नत इदमग्नये इति त्रयोविंदातिस्त्यागास्तत्रेण ॥ अत्र बसोराहोमे च. पकानुवाकानां मंत्रत्वेपि मंत्रान्तराण्यपि श्रूयन्ते ॥ भावये सूकमाग्नेयं वैष्णव रौद्रमैन्दवं ॥ महावैश्वानरं साम ज्येष्ठ साम च पाठयेदिति ।। समास्त्वेत्याग्नेयसूक्त- स्य अग्निऋषिः त्रिष्टुप्छंदः अग्निर्देवता बसो(राहोमे विनियोगः ।। ॐ समा- स्त्येति नवचाग्निसूक्तं ॥ विष्णोर्नुकमिति पण्णा औतथ्योदीर्घतमाऋपिः त्रिष्टुप्छं. दः विष्णुदेवता० ॥ ॐ विष्णोकमिति चतुः कंडिकात्मकं वैष्णवं सूक्तं ॥ - स्ते इत्यध्यायस्य परमेष्टीऋपिः प्रथमागायत्री तिस्रोनुष्टुमस्तिस्रः पतयः समा- नुष्टुभोटे जगत्यातयोः कुत्सोपि एकरुनः सर्वासां देवता०॥ नमोहिरण्य वाहव इ. त्यादिनि द्रापे इत्यतः माक्तनानि सर्वाणि यजुंपी नमो हिरण्य वाहव इत्यादीनां वपतिथयो नम इत्यन्तानां यजुषां हिरण्य वाहवादयो मंत्रवर्गावगता उभयतो नमः स्कारा बहवो रुद्रा देवताः ततो नमो भवाय च रुद्राय चेत्यादीनां मखिदते चेत्य- Fari भवादयो मंत्रलिंगावगता अन्यत्तरतो नमस्कारा वो रुद्रा देवताः ॥ नम Valent ॐ नमो हिरण्य बाहव इत्यादयो द्विनो रुद्राः ॥ नमः समाभ्य इत्यादयो जाताख्या रुद्रा || नमो वः किरिकेभ्य इत्यग्निवायुसूर्यदृदयभूतव्याहृतीना- देवता ॥ असंख्यातत्यादीनां दानामनुपछंदः ॥ वहा रुगा देवताः ।। .

·(४१२६) रुद्रेभ्य इत्यादीनां त्रयाणां यजुपां धृतिछंदः बहवो स्वादेवताः वसोर्यारा होमे ।। ॐ नमस्ते रुद्रमन्यव इत्यध्यायो रौद्रं सूक्तं ।। आप्यायस्वेति तिसणां गौतमऋपिः आयाया गायत्रीचंद द्वितीयायाबिष्टुपछंदः तृतीयायाः उष्णिक्छंदः सोमो देवता वसोर्घारा० ॥ॐ आप्यायस्वेति न्यु चौदवं सूक्तं ॥ . महावैश्वानरसाम्नो वैश्वानर- ऋपिः पथ्या वृहत्तीछेदः वैश्वानरो देवता बसोयरा० ॥ इत्युक्त्वा महावैश्वानराख्य सामद्वयं गायेत ॥ महावैश्वानराख्ये आरण्यके पष्टमपाठके पठित सामयं प्रसिद्ध । ज्येष्ठसाम्नो भरद्वाजत्रपिा त्रिएपछंदः वैश्वानरो देवता वसोराः ॥ इति स्मृत्वा ज्येष्ठसाम गायेत् ॥ मूर्धानं दिव इत्यस्यामचीगीतं ज्येष्ठसाम प्रसिद्धं ॥ सामाध्य- यनाभाये रुगमात्रपठनीयमपि ॥ एतचोपलक्षणं ॥ तेनान्यान्यप्याग्नेयादीनि य- याभ्यास पठनीयानि। किंतु उपादेयागतकलस्य विवक्षितत्वादेकैकमेव ॥ अथातो वसोरां जुहोतीति ब्राह्मणमपि केचित् पठन्ति ॥ इति ॥ ॥ अथ महारुद्रस्तुतिपाठः ॥ अनादिनिधनो रुद्रो गीयते श्रुतिभिः सदा ॥ राजसेन स्वयं ब्रह्मा सात्विकेन स्वयं हरिः ॥२॥ तामसेन स्वयं रुद्रस्त्रितयं त्वयि संस्थितं ॥ नमामि त्वां विरूपाक्ष नीलग्रीव नमोस्तुते ।। २ ॥ त्रिनेत्राय नमस्तुभ्यमुमादेहाधवारिणे ॥ त्रिशूलधारिणे तुभ्यं भूतानां पतये नमः ॥ ३॥ पिनाकीने नमस्तुभ्यं न. मो मोदुष्टमाय च ॥ नमामि त्वां महामृतपतये त्वां नमाम्यहं ॥ ४ ॥ स्वयं भि. क्षान्नभोक्ता च भक्तानां राज्यदः स्वयं ॥ सूर्यरू समासाद्य देहीनां देहदायकः ॥६॥ यतीनां मुक्तिदस्त्वं च भुज्यार्थीनां च भुक्तिदः ॥ यहच्छया सर्वमिदं ततं मध्ये च पालितं ॥ ६ ॥ अन्ते च विलयं नीतं शक्तिः कस्य भवारते ॥ मंत्रहीन: क्रियाहीनो भक्तिद्दीनो महेश्वरः ॥ ७ ॥ विजयश्चैव संपूर्णस्त्वत्मतादाद त्रिलोचन अनुस्वारेण हीनस्य जपस्यानेठितस्य च ॥ ८ ॥ दोपाः प्रयान्तु नाशं च सत्मसा- दात महेश्वर ।। महारुद्रे जपो यन्मे न्यूनो वाप्यधिकोपि या ॥ ९॥ संपूर्णस्त्वत्त- • सादाच भूयाभृतिविभूपण {१०॥ इति स्तुःया अग्नि प्रदक्षिणीकृत्य अग्नेः प- श्वात प्राङ्मुखो यजमान उपविश्य व्यायपानि करोति भस्मना ललाटे ग्रीवायां दक्षिणांसे हृदि च व्यायुपमिति प्रनिमंत्रमित्येवं व्यायुपकरणं ॥ संस्रकमारानं ॥५- चित्राभ्यां माननः । पवित्रमतिपत्तिः ॥ ब्रह्मगे पूर्णपात्र वरो वा दक्षिणादानं च ॥ मयाचरितस्यामुकरुद्रस्यांगत्वसिद्धये ब्रह्मणे पूर्णपात्रं वरोवा दक्षिणां तुभ्यं संप्रददे इत्येवं दत्वा ॥ प्रणीताविमोकः ॥ अनावसरे केचिन्मपरुद्रांगदोमाददातस्तर्पणं तद्द- शांशतश्च मार्जनमाचरन्ति ।। इति ।।

·(४१३) ॥ अथ तर्पणमार्जनं च ॥ आचम्य प्राणानापम्य। देशकालौ स्मृत्वा श्रीमहारुद्रप्रीत्यर्थ जपरुद्रांगहोमदशा- शेन तणं करिष्ये ॥ ततो विमलजले शुभतीर्थे तीर्यायुपूर्णे पात्रान्तरे वा पागद पीठं विभाव्य अमंडलान्तः स्थित रुद्रं ध्यात्वा अमंटताजतसोपानमार्गेण जले रुद्रमावाहा आवाहनादिमुद्राः प्रदर्थ मनसा संपूज्य पुष्पांजलि दत्वा जलतर्पणे वि. हितविधिना चंदनपुष्पयुतोदकेन नमः शंभवायेति मंत्रान्ते साग सपरिवार रुद्रं तर्प यापीति तर्पयेत् ॥ ततो जलान्तः स्थितं देवं सूर्यमंडले विसर्जयेदिति तर्पणं ।। मार्जनं कुर्यात् ॥ आवम्य प्राणानायम्य ॥ देशकालो संकीर्त्य जपरुद्रांगतर्पणदशां- शभूतं माननं करिष्ये ॥ अथाजलिना शुद्वमुदकमादाय स्वात्मनि रुद्रं ध्पायन् ॥ ॐ नमः शंभवायेति मंत्रान्ते श्रीरुद्रमभिषिचामीत्येवं मृदेन्यभिपिंचेदिति माननं ॥ अन्ये तु तर्पणमार्जने नेह कुर्वन्ति ॥ जपरु होममात्रस्यैव वाचनिकत्वेन तयोरभावात् ।। होमरुनेपि न तर्पणमार्जने ।। यत्र जपदशांशतो होमादिविहितं तर ते।। इति॥ " अथ श्रेयोदानम् " तत्रादौ वरणक्रमेणोदरमुसा ऋत्विजः प्रामुखयजमा- नहस्ते श्रेयः संपादनमाचरन्ति । तद्यथा ॥ ॐ शिवा नापः सन्त्यिति यजमानहस्ते उदकं दत्वा ॥ सौमनस्यमस्विति पुष्पाणि ॥ अक्षतं चारिष्टं चास्त्विति अक्षतांश्च. दत्वा ॥ दीर्घमायुः शान्तिः पुष्टिस्तुष्टियास्त्विनिपुनरुदकं दद्युः ततो पया भवन्नि- योगेन श्रीरुद्रमीत्यर्थ अमुकरुद्रमव्ये यांशेन कृनो या जपस्तदंगभूतो यः कृतोहोमस्त- स्माजपारोपाच यज्जातं श्रेयस्तत्तुभ्यं संप्रददे इति। होमस्टे तु ययांशेन कतो होम- स्तस्पायजातं इति विशेषः। एतच निर्मलतायजमानमतारणमेव ॥विक्ककक- पंणः फलस्य यजमाननिष्ट यात्॥वैचिच पुत्रकृतवैतरणीदाननन्ययोदानव-माघस्ना- नादिजन्य पुण्यदानाचेदमपि थेयोदानविरुद्धमित्याहुः॥ इदमपि वस्तुतःचिम्पमिति। ॥ अथ दक्षिणादानम् ॥ सपत्नीको यजमानः अग्नेः पथिमतः माझ्मुखःउपविश्योदमुखान् आचार्या- दीनभ्यर्य वरणक्रमेण तेभ्यो दक्षिणां कनिष्टमध्यमोत्तमपक्षाणां शम्यनुसारीपक्षमा- श्रित्य दद्यात् ।। दक्षिणा तक्ता चौपायने च ॥ दशगाः सरपाः स्वर्णभूपिता प. भमादशास्तदलामे एकां गां दयादित्याद भगवान् पौधायन इति ॥ एतदसंभवेतु . गवामभाये निष्कं स्यातदर्द्धपादमेव वेति वचनोक्तं गोमूल्यं देय।। गत त्रिंशत्पणिका गाव इति मूल्यं कात्यायनेनोक्तं तदत्यशकप्रियं । देशमालौ स्मृत्वा पपाचरितस्य अपारमयस्प वा अकन्ट्रय सामवासिदये भाचार्यादीनयिध्ये त्याचाराक ·(४१४) सं कुर्यात्॥ ततो महारुद्ररूपन्नाचार्य एतने पायपिति पायं दत्ता शिष्टाचारात्पादौ प्रक्षाल्याभ्यर्य मह रुद्ररूपिन्नाचार्य इमे तुभ्यं वाहसो वाममी ॥ एपते गंधः इमानि पुष्पाणि एपते धूपः दीपः तांबूलस्त्येिवसाचार्य संज्य|| ॐगये नम इति गां च समभ्यय॑ ॥ कुशाक्षतकुसुपजलान्यादाय पूर्वोक्तविशेषगवति काले देशे च मया आचरितस्य जपात्मकहोमात्मकस्य चा अमुकरुद्रस्य प्रतिष्ठासिद्धयर्थ अनुकम्गोत्राय अमुकामुकेतावत्प्रवराय यजुर्वेदान्तर्गतमाध्यदिनशाखाध्यायिने कावशाखाध्यायि- ने वा अमुकर्मणे रुद्ररूपिणे आचार्याय यथाशत्यलंकृतामिमांसवत्तां गां रुदैवत्यां इदं च हिरण्यं अमिदेवत्वं तुभ्य संमददे नममेति कुशकुममाक्षवसमन्वितं जलं आचा- र्यदस्ते दद्यात् ।। आचार्यस्तु ॐ देवस्यत्वा० द्यौस्त्वाददातु० प्रतिगृहामीति मंत्र पठित्वा प्रतिगृह्य ॐ कोदादिति मंत्रं पठित्वा स्वस्तीति चूयात्मत्यक्षायाः गोरमावे तु तन्निष्क्रयं निष्कपरिमितं तदर्थे तधै वा हिरण्यं दद्यात् ।। अस्मिन्पले गोनि- क्रयभूतमिदं हिरण्यमग्निदैवतं तुभ्यमिति विशेषः ॥ एतावद्धिरण्यासंभवे रजत दद्यात् ॥ ततो ब्रह्मन्नतचे पाद्यमित्यादिना पूनापूर्वकं ब्रह्मणे दक्षिणां दद्यात् ।। ततो ग्रहमापकेभ्यो ग्रहयझोक्तां दक्षिणां दद्यात् ।। तत्र मूर्यमंत्रजापकाप कपिला. धेनुर्देया ॥ तत्रै भयोगः ॥ ब्राह्मणं गां च संपूज्य ॥ जलमादाया। कपिले सर्वभू- तानां पूजनीयासि रोहिणी ॥ तीर्यदेवमयी यस्मादतः शान्ति प्रयच्छ मे ॥ इति मंत्रमुच्चार्य देशकालो संकीर्त्य कृतेत ग्रहयज्ञमतिष्ठार्थ इमां कपिला धेर्नु रुदैवतां तुभ्यं संपददे ।। श्रीसूर्यः प्रीयतामिति वदन् विपकर जलं प्रसिपेत् ॥ विमस्तु देव- स्यत्वेति चौस्त्येति वा मंत्रं पठन् प्रतिनीयात् ।। ततः कोदादिति मंत्र ॐ स्वस्ती. त्यन्तं जपेत् ।। सोममंत्रजापकाय शंख दक्षिणां दद्यात् ।। शंख विमं च संपूश्य ।। जलमादाय पूण्यस्त्वं शंखपुण्यानां मंगलानां च मंगलं ॥ विष्णुना च धृतो नित्य मतः शान्ति प्रयच्छ मे ॥ ॐ इहेत्यादि इमं शंखं विष्णुदैवतं तुभ्यं संप्रददे ॥ भोम- मंत्रजापकाय रक्तपमो दक्षिणा देया । विसं उपमें संपूज्य जलपादाय ॥ धर्मत्त्व वृषरूपेण जगदानंदकारक । अष्टमूरधिष्ठानमतः शान्ति प्रयच्छ मे ॥ इहेत्यादिइम रक्तपभं ककुदान्वितं रुद्रदैवतं तुभ्यं संप्रददै । बुधमंत्रमापकाय सुवर्ण दक्षिणां च दद्यात् ॥ ब्राह्मणं हिरण्यं च संपूज्य जलमादाय ॥ हिरण्यगर्भगर्भस्य हेमवीज वि भावसोः ।। अनन्तपुण्यफलदमतः शान्ति प्रयच्छमे ॥ इहेत्यादि इमं सुवर्ण अमिदैवतं तुभ्यं संपददे ॥ गुरुपंत्रजापकाय पीतवस्खयुमं दक्षिगां च दद्यात् ॥ ब्राह्मणं पीत- वनपुग्मं च मपूज्य जलपादाय | पीतवस्त्रयुगं यस्माद्वासुदेवस्य बल्लभ॥ पदानात्तस्य में विष्णुमतःशाति मयच्छ मे।। इइत्यादि इदं वनयम यहसतिदेव तु संददे।।

·स्त्वामभिपिवन्तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥ वासुदेवो जगन्नाथस्तथा संझपणो विभुः (४२५) शुक्रमंत्रनायकाय श्येताश्वं दक्षिणां च दद्यात् ॥ विममश्वं च संपूज्य जलमादाय ॥ विष्णुस्त्वमन्धरूपेण यस्पादमृतसंभवः || चन्दावाहनो नित्यमत:शान्ति प्रय- च्छ मे ॥ इदं श्वेताश्व वरुणदैवतं तुभ्यं संप्रददे । शनिश्चरमंत्रमापकाय कृ. प्णागौ दक्षिणाच ॥ ब्राह्मण गां च संपूज्य ॥ यस्मावं पृथिवी सर्वा धेनुः केशवबल्लभा ॥ सर्वपापहरा नित्यमतःशान्ति प्रयच्छ मे । इमां गां रुद्रदेवतां तुभ्यं संमददे ॥ राहुमंत्रजापकाय आयसं दक्षिणां च ॥ ब्राह्मणमायसं संपूज्य ॥ इदमायस विष्णुदैवतं तुभ्यं संमददे ॥ केतुमंत्र नापकाय छागं दक्षिणां दद्यात् ।। विभागं च संपूज्य ॥ यस्मात्त्वं सर्पयज्ञानामंगसेन व्यवस्थितः ॥ मान विभावसो नित्यमतः शान्ति प्रयच्छ मे ॥ इमं छागं अग्निदैवतं तुभ्यं संपददे ।। एता दक्षिणा आदित्यदक्षिणा धेनोर्यावता मूल्येन न्यूना भवति तावत्तावन्मूल्यं सुवर्ण तस्या- स्तस्याः पूरणीयं ॥ तत्तन्मणैव दातव्यं ॥ न चात्र सुवर्णमंत्रः पठनीय एतच्चाल्पधनविषयं ।। प्राभूतश्नेनवश्वमूल्पसमं स्वर्ण दातव्यं ।। अयं मुख्यो दक्षि- णाकल्पः ।। अनुकल्पस्तु ॥ आदित्यादिग्रहेभ्यः प्रत्येकमेकै कसुवर्णभूपितां दक्षि. णाः दद्यात् ॥ अथवा सर्वेभ्यः स्वर्णदक्षिणां दद्यात् ॥ ततो वरणक्रमेण ऋति. जोऽपि संपूज्य संकल्पपूर्वक तेभ्यो दक्षिणां दद्यात् ॥ प्रतिनिधिपक्षे पारितोपिक दद्यात् ॥ ततो नानावेदान्तर्गतनानाशाखाध्यायिभ्यो नानागोत्रेभ्यो नानाशर्मभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दीनानाथेभ्यश्च यथाशक्तिभूयसी दक्षिणां दातुमुत्सजे ॥ ॐ तत्स. दिति वदन् भूयसी दक्षिणां दद्यात् ।। इति ॥ ॥ अथाभिषेकः ॥ आचार्यादयः सर्वे ऋविनस्तिष्ठन्त: उदमुखाः ग्रहदिसमीपस्यकलशोद- केन रुद्रकलशोदकेन योगीनीक्षेत्रालपीठकलशोदकेन चाचाराव द्वारकलशोरकेन च वञ्चिालवक्ष्यमाणपत्र दिकः पौराणोक्तश्च माझ्मुखोपविष्ट सकुटुंबे यजमान तद्वायत उपविटां पत्नी चाभिषिचेपुः ॥ गीतवाद्यादिपंगलघोपपुरःसरोऽभिषेका कायः ॥ ॐ आपोहिऐति तितः ॥ त्रात रपिन्द्रमित्य के । वरुणस्योत्तभनमित्ये ॥ भगमणेतरित्येक ॥ इदमापरित्यकं ॥ पुनन्तु मैति नत्र ।। आप्यायस्वेत्येकं ॥ पंचनय इत्येक ॥ शिरोमेनि पंच ।। देवस्यत्येति तिनः ॥ सोमस्यत्वेत्येकं ॥ इत्येतेऽभिपेकमंत्राः ॥ शिष्टास्तु पालाशं भाति । औदुवरं भवति ॥ न्यग्रोध भवति ॥ अश्वत्यं भवति ।। सर्वसुरभ्युन्मदैनं भवति ॥ यद्वेकल्पां जुहोपीति || अथ साम गापति । इत्येता ब्राह्मणकंडिकाथ पठति ।। पौराणोक्ताव ॥ सुग- ·(४१६) ॥२॥ मयुम्नचानिरुदश्च भवन्तु विजयाय ते ॥ आखडलोगिभगवान् यमो वै 'नि- प्रतिस्तथा ॥ २॥ वरुणः पवनक्षेत्र धनाध्यक्षस्तथा शिवः ॥ ब्रह्मणा सहिताः सर्वे दिक्पालाः पान्तु ते तदा ॥३॥ कीर्तिलाक्ष्मीतिर्मेया पुष्टिः श्रद्धा क्रिया मति बुदिर्लज्जावपुःशांतिस्तुष्टिः कान्तिश्च पातरः ॥४॥ एतास्वामभिषिचन्तु देवपत्न्यः समागताः ॥ आदित्यश्चंद्रमाभौमोवुधजीवसितार्कजाः ।।५।। प्रहास्त्वामभिषिचन्तु रहुकेतश्च तर्पिताः ॥ देवदानवगंधर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ॥६॥ ऋषयो मनको गावो देवमातर एव च ॥ देवपत्म्यो द्रुमा नागा दैत्याचाप्सरसांगणा: ॥ ७ ॥ अखाणि सर्वशखाणि राजानो वाहनानि च ॥ औषधानि च रत्नानि काल. स्यावयवाश्च ये ॥ ८ ॥ सरितः सागरा: शैलास्तीर्थानि जलदा नदाः ।। एते त्वा- मभिषिचन्तुः सर्वकामार्थसिद्धये ॥ ९ ॥ एवमभिषिक्तः सपत्नीको यजमानः सौं पधीभिरुर्तितांगः शुद्धोदकेन स्नातः स्नानवतं त्यजेत् ।। अभिषिक्तस्त्यक्तं वस्त्र- जातं आचायों गृहीयात् ।। मारस्ये अभिषेकानन्तरं दक्षिणरदानमित्युक्त ॥ वशिष्ठयां तु दक्षिणादानोत्तरमभिषेक मित्युक्तं ॥ अथ शुदमाल्यानुलेपनांबरधरसपत्नीको य- जमानो वास्तुग्रहयोगिनी क्षेत्राालरुद्रगोठदेवतानां च गंधागुपचारैरुत्तरपूनां दक्षि. णानमस्कारान्तां विधाय पुष्पांजलि दत्सा ॥ आवाईने न जानामि० ॥ अपराघ- सहस्राणि ॥ यस्य स्मृत्या० ॥ मंत्रहीन क्रिया० ॥ इत्यादिमत्रैः पीठपंचके क्षमा- पयेत् तत उत्तिष्ठ ब्राह्मणस्पते. यान्तु देवगणाः सर्वे० इति मंत्राभ्यां पुष्णक्षतम. पेण स्थापितसर्वपीठदेवता विपनयेत् ।। अथ पूजोपस्करागि वास्तुग्रहयोगिनीक्षेत्र. पालरुद्रपीठानि आचार्याय दद्यात् ।। रुद्रमतिमादाने त्वयं मंत्रः ।। श्रीरुद्रातिमां स्वर्णमयीं वस्त्रयुगानिस्तां श्री रुम्पीलये प्रार्थिताभीष्टससिद्धथै तुभ्यं श्रीरुपरूपिणे ॥ संपदद्यात् विधानेन ययोक्तफलमस्तु मे ॥ १॥ यदा तु मारकत लिंग तदा अ. पं दानमंत्रः ।। इदं मारमनं लिंग रौप्यपीठसमन्वितं ।। नंदिना राजतेनारि श्वे. ववस्त्रयुगानि च ॥१॥ धान्यदशभिर्युतमे कादशफलान्वितं ॥ संपदयाद्विगनेन य. योक्तफलमस्तु ये ॥२॥ काश्मीरलिंगपक्षेतु इदमारकलिंगपक्षेतु इदमाररुतलि. गपित्पत्रेदं काश्मीरमित्यूहः ॥ द्वादशवान्पानि नोडियापतिलमुद्न खल्वगोध- ममसरमियंग्वश्यामाकनोवाराः। तेषां पानं तु प्रस्थाधिकदोणारविषयाशक्तिना- हो । उक्तधान्यामापे यथासंभवं ग्राह्याणि ॥ ततः ॐ अग्नये नमः इत्यग्नि गं. धादिभिः संपूज्य ॥ ॐ वयं हित्वा० ॐ अनुवीरैः ॐ यज्ञं यज्ञं गच्छति मः॥ गच्छ त्वं भगवन्नाने स्वस्थाने कुंडमध्यतः ।। हव्यमादाय देवेभ्यः शीघ्रं देहि मसीद मे | गच्छ गच्छ सुरश्रेष्ठ० ॥ इति मंत्राभ्यामग्नि विसर्जयेत् ।। यान्तु देवगणाः .. .

·सर्वेः इति मंत्रेण सर्वा मंडपविता द्वारदेवताश्च विसृज्य धनपताकाधुपारयु मंडपमाचार्याय दद्यात् ।। तदं दानवाक्यं ।। अमुं मंडपं घजपताकायुपस्करयुत- माचार्याय तुभ्यं संपददे ॐ स्वस्वीति प्रतिवू पात् ॥ ततो यज्ञपात्राणि पूजोपस्फ- रणानि चाचार्याय दयात् ॥ स च पतिपत्तिरूपत्वान्नात्र संकल्पवाक्यांततो भू- रिदक्षिणां संकल्पयेत् ।। ततः कृतस्य महारुद्रादिकर्मणः संपूर्गवासिद्धये ययोपर ৗন অক্ষান্ত নানানীরা নানামুখsgযাঙ্গা স্নাগান সীসমি- ग्ये इति संकल्पः ॥ ययाकालं ब्राह्मणान् भोजयेत् ॥ रूसे एकः ॥ रुद्रयां त्रयः ।। लघुरुदे एकादश ।। महारुद्रे एकविंशत्युत्तरं ।।१२१।। अविरुदे एतदेवैकादशगुणं प्रयोदशशतान्यकत्रिंशच्चेति ॥१३३॥ ततः ब्रह्मार्पणं ब्रह्मवि० ॥ चतुर्भिश्व चतु. भिच इत्युक्त्वा मया यत्कृतं यथाकालं यथादेशं यथाज्ञानं यथाशक्ति च महारुद्रादि कर्म तेन श्रीपरमेश्वरः मीयतां ॥ ॐ तत्सत् ब्रह्मार्पणमस्तु ।। इति कुश- जलाक्षतपक्षेपेण कर्म ब्रह्मार्पणं कुर्यात् नतः सदस्यांध गंधाक्षतपुष्पवखतांयूलद- क्षिणादिभिः संपूज्य ॥ अंजलि बधवा मया यत्कृत महारुद्रादिकर्म तत्कालहीने भ- तिहीनं शक्तिहीने यदाहीनं च भवतां ब्राह्मणानां चचनात्सर्वं संपूर्णतामच्छिद्र चास्त्विति प्रार्थयेत् ॥ ततः संपूर्णमस्त्वच्छिद्रमिति सर्व वदेयुः ॥ ततस्वैपां, मंत्राशिपो गृहीत्वा तत्सानुनयं विमृज्य ब्राह्मणान् भोजयित्वा दीनानायांश्चान्ना. दिना संतोष्य स्वयं सुहृन्मित्रादियुतः सोत्साहः संतुष्टो हविष्य मुंजीतति शिवम् ॥ धीमताऽनन्तदेवेन श्रीपदुद्भवमनुना ॥ विद्यमोदसझेन काशिपुरनिवासिना ॥१॥ श्रुतिस्मृत्यालवालोऽयं रुद्रकल्पद्रुमोऽर्पितः । मदीपनाथयोर्विष्णुवंधयो। शिवपादयोः मुहुर्मुहुः प्रार्थयेह सज्जनान् शुद्धमानमाना। पयोक्तपिड संशोध्य विचार्य सदसच्च पद शावानुष्टिमयः करोति ग्रंथग पन॥ तस्य श्रेयोऽर्थिनस्तन्न भृयाच्चौरो यतो हिसः पच श्रमः समुत्पन्नो ग्रंथस्पास्य विलेखन।। सर्वात्मा तेन विश्वेशः पीयतां परमः शिवः, इति श्रीसूर्यपुरनिवासिना भीतडाखेडावालविप्रजातीयेन द्विवेद्युपनामकपरशुरामात्मजेन जगन्नाथशर्मणा संशोधित श्रीरुद्रकल्पद्रुमे होमपरिच्छेदः ॥ समाप्तः ॥ 49 ·(४१८) ॥ अथ श्रीरुद्रसूत्रम् ॥७॥ श्रीगणेशाय नमः । सिद्धिबुद्धिपदातारं विघ्नव्यूहविदारणम् । महागणपति चंदे भक्तकल्पमहीरुहम् ।।। श्रीनृसिंह रमानाथं सच्चिदानंदविग्रहम् । विद्रादि. भिराराध्यं भक्तकामद्रुमं भजे ।२। सचिदानंददेहाय शिवादेहाघारिणे । नम ॐ कारवाच्याय शिवायाभीष्टदायिने । ३ । याज्ञवल्क्यमुनीन्नता कात्यायनमुनी- स्तथा ॥ श्रीगुरून पितरौ रुद्रग्रंथकस्तयापरान् । ४ । श्रुति शातपयीं वीक्ष्य बृह- सारारी स्मृतिम् । वौधायनमुने सूत्रे श्रीमदुद्धवस्नुना । ५। धीमताऽनंतदेवेन रुद्रसूत्रं विरच्यते । उपकाराय सर्वेषां परं वाजसनेयिनाम् । ६ । अयातः पंचांग- रुद्राणां न्यासपूर्वक जपविधि च्याख्यास्यामो ब्राह्मणो विधिवत्स्नातो धृवविभूति- रुद्राक्षः सव्ये पाणौ कुशान दक्षिणे पवित्र चोपगृह्याचम्य स्वासन उदङ्मुख उप- विष्टविमाणानायम्य त्रिपात्रं प्रणवमुच्चार्य श्रीगुरुन् गणेशं लक्ष्मीनारायणावुमामहे- श्वरौ च प्रणमेद्देशकालौ स्मृत्वा कृतसंकल्पो लघुरुद्रादिपु मातृपूजाभ्युदपिके कृत्वा विनायकशांति नवग्रहयज्ञमसंभवे ग्रहयज्ञमेव वा कृत्वा ब्रह्माणं कृत्वा कृतस्वस्तिवा. चनो भूतशुद्धि प्राणप्रतिष्ठां मातृकान्यासान कुर्याद सर्वमंत्रपूनाजपांगत्वादिति ता. त्रिका नैवेति ब्रह्मवादिनोऽचैदिकत्वाद्वैदिकमंत्रपूनाजपांगत्वाभावात् संध्योपासनादा- वदर्शनाच्छोतं सर्वानुकमसूत्रोक्तं न्यासं कृत्वा पंचांगरुद्रन्यासान कुर्यादनादेशेऽ. गुणानामिकाभ्यां पराशरस्मृतिदृष्टानि पंचांगरुदन्यासरुद्रध्यानार्चनानि वक्ष्यामोऽ. भिधाश्येऽय रुद्राणापित्यभिवायेपेत्वादिषु मंत्रेषु खंब्रह्मांतेविति पाराशयाँ समा- मनातत्वात् खंब्रह्मांतानामिपेवादिकानां माध्यंदिनशाखायां समधीवत्वात्तदु करुद्रेति. कर्तव्यताविधैर्याध्यंदिनशाखाविषयत्वपतीतेः। मनोज्योतिरबोध्यग्निमूर्यानं मर्माणि- त इति काण्वशाखासमधीतपाठस्य मनोज्योतिरिति मंत्रस्य प्रतीकग्रहणाच तस्य सर्ववाजसनेयिशाखासाधारण्यासर्वपः शाखासमधीताद्वाजसनेपिशाखासमधीतं रुद्र प्रशस्ततम ब्रह्मवादिनो पदत्यादित्यानीमानि शुमानि यजूंपीति श्रुतेः । कृष्णत्वेनामारस्त्याचान्ययजुषा, बट्टवादयः स्वपरंपरागृहीत यजु शाखा समधीत रुद्रनपादिक्युरिति ब्रह्मवादिनः " पारंपर्यागतो येषां वेदः सपरिहणः । तच्छा- खं कर्म कुर्वीत तच्छाखाध्यपनं तथेति" वसिष्ट स्मृतेः स्वाध्यायोध्येतव्य इति श्रुते- न्नास्वाध्यायोध्येतव्य इति श्रुतिः । १। अथ श्रौतं सर्वानुक्रममत्रोक्तं पास वक्ष्यामस्तस्य ब्रह्मपोगत्वं ब्रह्मयज्ञारंभे इति वचनाद्रपूजाजपाद्यंगत्वमप्येके छन्दः पुरुषमेनोनिर्णोदनं शरीरे न्यतैत्तिर्यविलयमसऊर्ध्वबुध्नस्तस्याक्षिणी गौतमभरदा- .

·जौ, श्रोत्रे विश्वामित्रजमदग्नी, नासिके वसिष्ठ कश्यपी, चागत्रिर्गायत्री छंदोऽग्निदे- वता शिरसि विन्यसेदेवमेवोष्णिहं सवितारं ग्रीवास्वनके बृहतीं बृहस्पति चाहोद्रयतरे द्यावापृथिवींमध्ये त्रिष्टुभद्रि श्रोप्योर्जगतीमादित्य मेट्रेतिछदसं प्रजापति पायौ यज्ञायज्ञियं वैश्वानरमृबोरनुष्टुभं विश्वान् देवानष्ठीवतोः पंक्तिमरुतः पादयोतिपदा विष्णु माणेषु विछंदसं वायुम्।। नातिरिक्तप्वंगेषु न्यूनाक्षरं छंद आपो- देवतेत्येवं सर्वागेषु प्रणवादिचतुर्थी नमोऽतं योजयित्वा वेदमयः संपद्यते शापा. नुग्रहसमयों भवति ब्राह्म तेजश्व वर्धते न कुतश्विद्भय विदते ऋङ्मयो यजुर्मयः 'साम- मयस्तेजोमयो ब्रह्ममयोऽमृतमयः संभृय ब्रह्मैवाभ्येति तस्मादेतन्नाब्रह्मचारिणे नात- पस्विने नासंवत्सरोपिताय नामवक्त्रेऽनुवूयादित्याह भगवान् कात्यायनः । २ । अथ पंचांगरुद्रन्यासा मनोजूतिरिति हदि विन्यसेन्मनोज्योतिरिति काग्वाना मयोध्यमिरिति शिरसि मूर्धानं दिव इति शिखायां मर्माणित इति कवचं मानस्तो- क इत्यवमिति प्रथमो यावरुदशिवातनूरपोरेति चूडायामस्मिन्महत्यर्णव इति शि- रस्यसंख्याता सहस्राणीति ललाटे त्र्यंबकं यजामह इति द्वौ नेत्रयोनिस्तोक इति नासिकायामवतत्यधनुरिति वक्त्रे नीलग्रीवाइति द्वौ कंठे नमस्त आयुधायेति प्रको. टयोथै तीर्थानीति इस्तयोर्नमोवः किरिकेभ्य इति हृदये नमो हिरण्य वाहव इति नामाविमारुद्रायेति गुथे मानोमहातमित्पूर्वोरेपते रुद्रभाग इति जान्योरवद्रमिति जंघयोरध्यवोचदिति कवचं नमो विल्मिन इत्युपकवचं नमोऽस्तु नीलग्रीवापेति मु- ष्टितो विमुक्तया मध्यमया नेत्रं ममुंचधन्वनस्त्वमित्यत्रं यएतावंतश्चेतिदिग्बंध इति द्वि- तीयो ब्रह्मरंध्रनासिकाकलाटास्यकंव्हदयदक्षिणवापकरनाभिपत्सु दशार्णवस्य च. नान् प्रणवादीन्नमोऽनान सानुस्वारान् क्रमान्न्यसेदिति तृतीयखातारमिदं त्वम्नो- Sमग्ने तवसुगन्नु पंथामसुन्वतं तत्त्वायाम्यानोनियुद्भिर्वयं सोमतमोशानमस्मे- खाः स्योनापृथिवीति दशमंत्रर्दशदिक्षु पाच्यादिषु संपुटं कुर्यादरिंद्रादीन् दि- क्षु मणमेदिति तुरीयः पङगानि तन्मुद्राभिः शैबीभियंसेच्छिवसंकल्पं हृदयमेकैच शाक् काण्वानां पुरुपसूक्तं शिर उत्तरनारायणशिखाऽमतिरथं फवचमाशुः शि- शान इति द्वादशमविश्यमित्याहुस्तम्माब्रह्मा प्रतिरयजपत्यानुः शिशानो वृष- भोनभीम इत्यद्रयाभिरूपाद् द्वादश भवतीति थुतेविनाडित्यनुवाको नेत्रं शतादिय- मरौद्राध्यायं शतरुद्रियमित्याचक्षते पष्ठिश्च हवै त्रीणि च शतान्येतच्छतरुद्रिय- मथ त्रिंशदय पंचत्रिंशदिति श्रुतेरिति पंचम एपते रुद्रभाग इति मुद्रा प्रदर्शयेच्छि. यपृष्टिः शिवस्पति वचनारीकामः शोणि तेजस्कामो नेत्रपोन्नायकामो मुखे रोगनाशकामो ग्रीवायां सर्वकामो हृदये ज्ञानी नाभी मजाकामो गुह्ये पशुकामो ·(४२०) जंघयोपिकामो जान्योराष्ट्रकामः पादयोर्वशीकरणकामो वामहस्ते पापक्षयाभिचार व्याध्यपगमकामावदिः शरीराकृरिन्यासमंत्रा: मगवादिकाः पूनामंत्राश्च न्य- स्ततनुः साक्षाद्रुद्रो भवति ॥ ३॥ पंचास्पं सौम्यं सर्वाभरणभूपितं मृगलांछन- मूर्धानं शुद्धस्फटिकसन्निभं फणासइसविस्फूजदुरगेंद्रोपवीतिन सप्ताचिबिज्वल- जटाजूटकिरीटिन सहस्रकरविभ्राजन्खट्वांगादिविभूषितं व॑ह्मांढखंडवत् फाश- कपालवरचारिण देदीप्यमानं चंद्रार्कज्वल नित्रिनेत्रिणं कपाळमालिनमक्षमाला निम्शेषवारिपूर्णकमंडलुडमरुधारिणं केयूरवद्धनागेंद्रमूर्धमणिविराजितं मेखलाकिफी- णिमालामुक्तारावविराजित क्वणन्नपुरधारिणं व्याघचर्मपरीधानं व्याघ्रचर्पोचरीय वरेण्य गंगाधरं सुराचितमुक्षासनस्थितमुमादेहार्धधारिणममृतप्लुतहृष्टांग दिव्यभोग- समाकुलं दिग्देवतासमन्वितं सुराहरननं नित्यं शाश्वतव्यक्तं सर्वव्यापिनं विश्वरुप नंदिनमित्यात्मानं रुद्ररूप ध्यायेत् ॥४॥ . अथार्चयेदनुगुप्ते गोचर्पमात्रे शुचौ देशे स्थंडिले वस्त्राच्छन्नेष्टदलमंयुनमालि- ख्य तन्मध्ये दशार्णमालिखेदेतदर्चापीठं नमः शंभवायेति समभ्यर्य मानोमहांत- मिति सिद्धमंत्र स्मृत्वामापूर्य गंधपुष्पाभ्यामभ्यर्याप्टकृत्वोऽभिमन्यात्मानं सं. भारांस्वेनोदकेन मोक्षयेदर्घपूरणादिपु संभारमोक्षणांतेषु नमः शंभवायेति मंत्रपु- पैरसते; पीठपूजां कुर्यात्पीठाध: आधारशक्तिनितवराहपृथिवीविचित्रदिव्य मंडपपरितः फल्पक्षसुवणेवेदिकारत्नसिंहासनान्युपर्युपर्यभ्यर्चयेद्धर्मज्ञानवैराग्यश्व- याणि पादेषु तान्येवाकारपूर्वाणि गात्रेध्वनंतपमानंदकंदर्मविन्नालप्रकृतिपयपत्रवि कारमयकेसरलिपिमयकर्णिकाः सिंहासनोपरि सानुस्वाराकारोकारमकारादीन् सरवादीन गुणान क्रमतः पद्मदल केसरकर्णिकास्वमन्यानि विकाणि द्वादशपोडशद- शफलात्मसहितान्पर्कसोमाग्निमंडलानि ब्रह्मविष्णु महेश्वरानात्मांतरात्मपरमात्मनो ज्ञा- नात्मानं पास्पायतापादक्षिण्येन पनपत्रेषु वामाज्येष्ठारौद्रीकाली कलविकरणी व. लविकरणी चलप्रपयनी सर्वभूतदमनीः कर्णिकायां मनोन्मनीमित्येतापीठदेवताश्चतु- चीनमोऽता ॐ नमो भगवते सकलगुणात्मशक्तियुक्तापानंताय योगपीठात्मने नम इति पीठं पुष्पांजलिना समभ्यर्य सत्वज्ञानानंतानंदरूपेषरं घामैव सफलं पीठं वि- चित्य स्वललाटे पुनस्तेजोरू शिवं ध्याता नमः शंभवायेत्यावाह्यासनं दद्याद् दशाणन पाद्यमध्य नमः शंभकायेस्याचमनीयं याते रुद्रशिवातनूरस्मिन्महत्यर्णवेऽत. ख्यातासहस्राणि व्यंबकं यजामहे द्वे मानस्तोकेऽवतस्यधनुनीलग्रीनगदे नमस्त आयु- पाप ये तीनिनमोपः किरिकेभ्यो नमो हिरण्यवाहवे इमा रुद्राय मनोमहांतमेपतेरुद्रा- ·. रुद्र एतरेकादशभिरतिरुद्रः स्थानपांत इमारुद्रायेति जपं निवेद्य द्राप हृष्टांग प्रणम्य मादशं पोदशहस्तं चतुर्दशहस्तं द्वादशहसं दशहस्तं वा मंडपं कृता तस्य (४१) ऽबरुद्राध्यवोचन्नमो विखिने नमोस्तुनीलग्रीवाय प्रमुंच यएतावतचों नमो भगवते रुद्राति न्यासमंत्रैर्मानस्तोके नपः शंभवायेति मंत्राभ्यां सहितः सोंकारैगघोद- केन देवं स्नापयित्वा स्नानाचमनीयवस्नाचमनीययज्ञोपवीताचमनीयगंधपुष्पधूप- -दीपनैवेद्याचमनीयानि नम शंभवायेति समर्प्य दशाणेन नमस्कृत्य मदक्षिणानी. राजनपुष्पांजलिदानानि नमशंभवायेति कुर्यात् ।। ५ ॥ अथ पराशरचौघायनादि मोक्तविधिना जपेच्छिवसंकल्पं पुरुषसूक्तमुत्तरनारायणमप्रतिरथं विभ्राडिति पंचा- गमंत्रान् जपित्वा पडंगमंत्रानित्येके तिमृणां महाव्याहृतीनां रुद्रस्य चादाविति च. स्वारोंऽतेचैवमित्यष्टौ प्रणा अष्टपणवयुक्तं रुद्रं समजपेद्रौद्राध्याय रुद्रमि- त्याचक्षते नीलमुक्तं शांत्यध्यायं चैप आयो रुद्रः पूर्ववत्पंचांगमंत्रान् अपित्वाइट मणवपुक्तं रुद्रमेकादशोऽत्यै सपंचांगमैत्रं वा जपेनीलमूक्तं शांत्यध्यायं चैप द्वितीयः पगानि जप्त्वा पूर्वबद्दमेकादशकत्वो नीलसूक्तं सकद्वयं सोमेत्य- एं च नीळसूक्तमित्याचक्षते सप्तर्च काण्वानी शांत्यध्यायं चैवं वा द्वितीयः पंचा- गानि जपित्वा पूर्ववतुद्रीकादशकृत्वो जपेदंतरांतरा पानश्चम इत्यष्टानुवाकानामेका. दशधा कृतानामेकमेकं जपेदाये पठिते रुद्रे वाजश्वम इति चतस्रो द्वितीये सत्यंच- मेति चतनस्तृतीये अतिचतम्नस्तुरीयेऽश्माचेति तिस्र पंचमेऽग्निवेत्पीद्रसंशा इति पंचानुवाका अंशुश्चेति ग्रहसंज्ञाः पष्ठे सप्तमेऽग्निश्चमे धर्मश्चम इति यज्ञक्रतुसंज्ञे एकाचेत्ययुक्तोमसंज्ञामष्टमे चतस्रथम इति युग्मस्तोमसंज्ञा नवमे व्यविश्वम इति पयः संज्ञे दशमे वानाय स्वाहेति नामग्राहकल्पसंझे एकादशे इति त्रयो विभक्ताः शांत्य- ध्याय या द्वितीय पंचांगमंत्रान् नपित्ता रौद्राध्यायमेकादशकृत्वात्यध्याय चैत्र वा द्वितीयोऽस्य र इत्याख्यैनै सकृदावर्त्य ब्रह्महत्यादिभिः सपंडापाप- मुक्तो भवतीत्याहुरत्रिपराशरशातातपारुद्रमावर्त्य रुद्रता यातीति भगवान् पराशरो गाजीव प्रत्यई रुद्र जपेत्सर्वेषु ग्रहदोषेषु दुःस्वप्नेऽद्भुतदर्शनशाकिन्यादि ग्रहदोप ज्वरादिसर्वरोगांतिकामः सर्वपापक्षयकामः श्रीकामापुष्टिकामः पुत्रकामा पशुकामः रुद्रएकादशगुणश्चेदुताभिरेकादशभिर्महा- विकिरिति विसृज्य शिवरूपो विहरेच्छिवरूपो विहरेवा६॥इतिरुद्रप्रेमयमोध्यायः।। ॥ अथ द्वितीयोध्यायः॥ पराशरयौधायनादिप्रोक्तं रुद्रहोमविधि व्याख्यास्यामो विंशतिहस्त- शिवत्वप्राप्तिकामो मोक्षकामः सर्वकामो ·(४२२) मध्यप्रदेशे कंठमेखलायोनिनालनाभियुक्तमाहुतिसंख्यामानोक्तमानं चतुरस्र कुंड कुर्यात्तयोरसंभये तत्ममाणं चतुरस्रं चतुरंगुलोचं स्थंडिलं कुर्यात्तस्मादोशान्यामरनि- प्रमाणां चतुरस्रां द्वादशांगुलोचां वस्त्राच्छन्नां रुद्रादि कुर्यान्मनुष्यनरेंद्रवालं- योपिद्धामनगरदेशाजाविकाचकुंजरेपूपद्धतेपु मारीरोगरिपुभयेषु सर्वकामः पायसेना- ज्येन वा जुहुयानपांगहोमे चरुबीहितिलयवसमिधामन्यतमेनासनोपवेशनाद्यास्वस्ति- वाचनात्पुण्याहे कृत्वाशुक्लांबरधरः शुक्लपाल्यानुलेपनो गंधमाल्यफलादिभिरचित- वारिपूर्णकळशहस्तो मंगलवाद्यवेदमंत्रघोपाभ्यां ब्रह्मणा सहितः सपत्नीको यज- पानो मंडपश्वेत प्रदक्षिणीकृत्य पश्चिमद्वारेण मंडपांत मविश्याच्यायतनात्पश्चिमत उप- विश्य कृतजपरुद्रांगहोमसंकल्पो भूमिभूमिमवागान्माता मातरमन्वगात् । भूयाम पुत्रैः पशुभिर्योनो द्वेष्टि समिद्यताम्-इति भूमि संस्पृश्य राक्षोनमंत्रौरसपान्मंडपां. तः सर्वतोऽवकीर्यापोहिष्टेति त्र्यचैन कुशैः पंचगव्येन मंडपांतः सर्वतः प्रोक्ष्य स्योना पृथिवीति महीद्योरिति मंत्राभ्यां भूमि संमार्य स्वस्तिन इन्द्र इति विर्जपेत् ॥१॥ वास्तुमंडळदेवताश्च विधिवदनैयेत्मक्षालितपाणिपादः स्वाचांतः सपत्नीको ब्रह्मणा सहितः प्रागद्वारेण मंडपांतः प्रविशेदग्निस्थानात्पश्चादुपविश्य कुंड चेत्संमृज्य कुशो- दकेन प्रोक्ष्य श्वेतवर्णालंकृतायामुपरितनमेखलायामिदं विष्णुरिति विष्णुं रक्त- वर्णालंकृतायां मध्यमेखलायां ब्रह्मयज्ञानमिति ब्रह्माणं कृष्णवर्णालंकृतायामधोमेख. लायामिमारुद्रायेति रुद्रं रक्तवर्णालंकृतायां योनावये अविके इति गौरीमावाह्या- येत्कुंडे स्थंदिले वा गृह्योक्तेन विधिनाग्निमुपसमाधाय छंदः पुरुपन्यासपंचांगरुद्र- न्यासरुद्रध्यानानि पूर्ववद्रुद्रवेद्यां .रुद्रमभ्यर्च्य पायसादिना चेच्छ्रपयित्वाऽज्यभा. गाविष्टवानावग्नि सनापितेत्यभ्यर्थं पंचांगमैत्रैः पंचभिः पंचाहुती वा नमस्त इत्यध्यायेन त्रिधा विभक्तेन तिस्रो वाहुती होत्याद्यानुवाकैराद्या द्वाभ्यां द्वितीया चतुर्भिस्तृतीया पद्वा द्वे टूक्त अवतानांते तृतीया प्रत्यवरोईस्तिस्रः पोटश या पूर्वोदिते द्वे सहस्राणि सहस्रश इत्यगते तृतीयाऽवतानैर्दश प्रत्यवरोहैस्तिनश्चतुश्च- त्वारिंशद्वा पोडभिः प्रथमाभिः पोडश समानुबानमोर इत्यतः माक् सप्तनमोव: किरिकेभ्य इत्येका द्राप इति विंशत्या विंशतिरष्टाचत्वारिंशदा नमोवा कि. रिकेभ्य पंचव्याहृतिभि पंचेत्यष्टानत्वारिंशत् ॥ २ ॥ एकपथ्यधिकं शतं वाद्यामिः पोडशभिः पोडशोभयतो नमस्काराः पट्चत्वारिं शदन्यतस्तो नमस्कारा नवसप्ततिाप इति विंशत्या विंशतिःपंचविंशत्युत्तरं चतुः शतं वाचायां गाय- ध्यां त्रयः पादास्तएव त्रीणि यजूंप्यनुष्टुप् चत्वारचत्वार इत्येकैकस्यां चत्वारि चत्वारि पंक्तिधु पंचाादा इत्येकस्पा पंच पंच सतस्वनुष्टुप्सु चसारश्चत्वार :

·(४२३) इत्येकैफस्यां चत्वारि चत्वारि जगत्योः पडतामत्येकं पट्नमोहिरण्यतितिम्रोशीतयो नमोब: किरिकेभ्य इति चत्वार्येत्यानुनाके पोडशचतुष्पदा इत्येकैकस्यां चत्वारि चत्वारि मीदुप्मेति पंचपादा इति पंच प्रत्यारोहेष्वकैकस्मॅिश्चतुर्दश चतुर्दश पष्टि- श्व हवै त्रीणि शतान्येतच्छतद्रियमय त्रिंशदय पंचशिदिति श्रुतेरेवमन्यतमेन विधिना विभक्तेन रुदेण दशकृत्वो हुत्ता पूर्ववत्सपंचांगपत्रेण वैकादशेन जुहुयागु- इप्समाप्तावेककन चमकविभागेन जुहुयान्नवा वयं सोमेति शिरसैकामते शांत्य- ध्यायेन मतिमंत्रमेवं रुद्रीमहारुद्रातिरुद्राणामन्यतमेन ययाकाम जुहुयात् ॥ ३ ॥ होतिध्यावनि पूर्ववदभ्यर्य स्विष्टकृतं महाव्याहृती: सर्वप्रायश्चित्तं प्राजापत्य दुत्वा दिग्पालेभ्यस्ततल्लिगैमत्रैर्वकीन हरति चतुहीतेन द्वादशागृहीतेन वाध्येनाछि नधारया सप्तते अग्ने समिध इति पूर्णाहुति जुहोति भूपानं दिव इति वा पुनस्त्वेति वा पूर्णादीति में स्तनयित्नुवाकेन बौद्या मुचा पंचगृहीताज्येन संतत- धारया घृतेजनौ प्राप्ते वाजश्चम इत्यष्टानुवाकैवसोर्धारा जुहोति जणंगहोमे प्रतिरूप तिम्रस्तिस्रः पंचपंच पट्पटष्टावष्टौ दशदशैकादशवाहुतीनमः शंपवायेति जुहोति नाममंत्र शिरसा न चमकानुवान शातिपत्रैर्न मापूजादीनि स्वस्तिवाचनांता. नीति विशेपोऽन्यत्मपानमाचार्याय ब्रह्मणे च दक्षिणां दद्याविनवेत्तेभ्यश्च रुद्र पूर्ववदभ्यर्य यथाशक्तिबामगान भोजयेत् ॥ ४ ॥ अथातो मंत्रसिद्धिविधि वक्ष्यामो गोठारण्यसिद्धिलेनशिवालयाश्यगारन- दीसमुद्रतीरपर्वतानापन्यतमेऽन्यत्र या शुद्धदेशे मनोरमे कंदमूलफलगोत्रया- चकक्षीरदधिशाकाव्यहविष्यमुन्यन्नानामन्यतरभोजनश्वरुभिक्षाशी वा धीरो दृढ- व्रतो मौनी जितक्रोधी जितेंद्रियो धोतवासास्त्वधःशायी शिरसा सह रुद्रसहस्र जपे सर्वे मंत्रा:सिद्धाचितितार्थफलभदा रुद्रस्येव ब्राह्मणेंद्रस्य स्युरित्याह भगान् पराशरः अय पराशरानुक्तमविरोधिन बौधायनोक्तरुद्राभिषेकविधिव्याख्यास्यामस्ती विधिवत्स्नातः शुचिः प्रयतो ब्रह्मचारी शुलवासास्तस्य दक्षिणपत्यग्देशे त मुखोपविष्ट आचमनप्राणायामादीनि स्वस्तिवाचनातानि छंदः पुरपन्यास चांगल्दन्यासान् कृताऽमनि देवताः स्थापयेत्सजनने ब्रह्मा पादयोर्विष्णुईस्तयो- हरी बाहोरिद्रो जठरेऽग्निर्हदये शिवः कठे वसवो वक्त्रे सरस्वती नासिक्योर्वायुन- यनयोः सूर्याचंद्रपसौ कर्णयोरश्विनौ ललाटै रुद्रा मूादित्याः शिरसि महापुरुः पं शिखायां चामुंडा पृष्ठे पिनाकी पुरतः शूली पार्श्वयो।शिवशंकरौ सर्वतोऽमिचा- लामालापरिष्टसः सर्वेर्धगेपु सर्वा देवतास्तिष्टतु तिष्टतांतिस्विति यथाई सर्वत्रानु- पनपत्ये तिष्टवित्यनंतर मां रक्षत्विति ब्रूयादग्नि मे वाचि श्रिता, वागिति चा. विपृशेद्रायुर्मे माणे थिनः, प्राण इति हृदय सूर्यो मे क्षुपि श्रितः, चारिति ·. , . . (४२४) चक्षुपी चंद्रमा मे मनसि श्रितः, मन इति वक्षो दिशो मे श्रोत्रे श्रिताः, श्रोत्रमिति: थोत्रमापो मे रेतसि श्रिता, रेत इति लिंग पृथिवी मे शरीरे भिवा, शरीरमो. पधीवनस्पतयो मे लोमस श्रिताः, लोमानीति रोमकूपानिद्रो मे वले थितः, चलमिति. सर्वागानि पर्जन्यो मे मूनि श्रितः, मूर्धेति मूर्धानमीशानो मे मन्यौ थितः, मन्युरि. ति हृदयमात्मा मे आत्मनि श्रितः, आत्मेति वक्षो हृदय, हृदयं मयि, अहममृते, अमृतं ब्रह्मणीति सर्वत्र पुनर्म आत्मा पुनरायुरागात् । पुनः मागः पुनराकूतमागात्। वैश्वानरोरश्मिभिर्वा दधानः। अंतस्तिष्टत्वमृतस्य गोपा. इति सबैशरीरमात्मान रुद्ररूपं ध्यायेद्यथोक्तं पुरस्तात् ॥ ६॥ अथात्मानमाराधयेदाराधितो मनुष्यस्व सिद्धदेवासुरादिभिः। आराधया-: मि भक्त्या स्वां मां गृहाण महेश्वरेति स्वात्मनि रुद्रमावाद्य त्र्यंबकं यजामह इति गं. धादिभिरभ्यर्चयेदर्घपूर्णार्चिनाभिमंत्रणसंभारैरात्मप्रोक्षणानि कृत्वा पूर्ववत्पीठमभ्य- पर्य शिवलिंगादावाराधयेदात्वायतु हरयः सचेतमः वैतरवैः सह केतु- मद्भिः वाताजवेलवद्भिर्पनोजवैरायाहि शीघ्रं मम हव्याय शोपिति स्वहृदयकुहरा- सूर्यमंडलाहा देवमावाह्य संस्थापितै सद्योजातं मपद्यापीत्यावाहनं दद्यात्सद्योजा- ताय वे नमो नमहत्यासनं भवे भये नातिभवे भवसमामिति पायं भवोद्भवाय नमः ।, वामदेवाय नम इत्यापोहिष्टेति विसभिश्च स्नानमष्टकत्वानिस्तयेद्भवं शमीशान पशुपति रुद्रसु भीम मेहांतपिति देवं तर्पयामीति देवं तर्पयापीति सर्वत्र ज्येष्टाय. नम इत्याचमनीयं श्रेष्ठाय नमो रुद्राय नम इति मधुपर्क कालाय नप इति गंध क. लपिकरणाय नमो क्लकिरणाय नमो वलाय नमो बलपमथनाय नम इति पुष्पाणि स: भूतदमनाय नम इति धूपं मनोमनाय नम इति दीपं भवोद्भवाय नेम इति नैवद्य- मष्टभिमत्ररष्टौ पुष्पाणि भवाप शर्वायेशानायं पशुपतये रुद्रायोग्राय भीमाय महत. इति देवाय नम इति सर्वत्रायास्या घोरतनरयोरेभ्यस्तत्पुरुषायेशानः सर्वविधाना.. मित्युपतिष्ठते ॥ ७॥ अपैतत्य शिरप मूर्धनि हिरण्येन फलशेन संततधारां नि.. पिचिन्मधुना सर्पिपा पयसा वेक्षुरसेन नालिकेररसेनानरसेनेपाममा गंधोदकेन केवलोदकेन वायेन द्वितीयेन वा रुद्रेग सर्वेपामते पूर्ववदपर्चयेदेवं रुद्री महारुद्राति रुद्राणामन्यतमेन . यथाकामभिषिचेदभिषेकनिवेदनादिविसर्जनांत - पूर्ववक्षोभ्यां ते नासिकाभ्यां फर्णाभ्यां छुचुझावधि । यक्ष्मं शीर्पय मास्तिष्काजिहायां विट- हामिते ॥ ग्रीवाभ्यस्त उगिहाभ्यः कप्ताभ्यो अनस्यात् । यक्ष्म दोपण्यपम सा-: भ्यां पाहुभ्यां विटहामिते ॥ मांत्रेभ्यस्ते गुदाभ्यो पनिप्टोर्हदयादधि ॥ यक्ष मवानाभ्यां पक्त प्लाशिभ्यो विहामिते ।। उरभ्यां ते अष्टोवद्भ्यां पाणिभ्यां - . 1 ·(४२६) अयुग्मप्रमाणास्ता रुहोपार्चनेम्वन्पत्रापि चैतन्यंशांभवं व्रतमेतत्सर्वेषु पेदेषु वेदवादिभिरुक्तं तत्समाचरेन्मुमुक्षुग्पुनर्भवाय ॥१॥ अथातो दाक्षधारणविधि व्याख्यास्यामो महाव्रतं सर्वपापघ्नमिदमिति ब्रह्मावादिनो वदंति रुद्रमपदो- मार्चनेप्यन्यत्रापि चैतन्नित्यमानर्यक्यस्मरणाद्विविक्तदेशे च सुखासनस्यः शुचिः सम- ग्रीवशिरः सर्वैद्रियाणि निरुध्य भत्या स्वगुरुं प्रणम्य हृत्पुंडरीकं विरज विशुद्ध मध्ये विशदं विशोर्क शिविन्य तस्मिन्नादिमध्यांतवीहीनमेकं विभु चिदानंदम. रूपमनून परमेश्वर प्रभु त्रिलोचनं नीलकंठं प्रशांतमुमासदाय चितयन् व्यंबकं य- जामह इत्यानमः शिवायेति वा प्रतिष्टितरुद्राक्षाणां सहस्रं प्रतिष्ठामंत्रयोरन्यत- रेण धारयेदेवं यो धारयेत्स रुद्रवद्भवेदभावे सहस्रस्यै शिखायां शिरसि चत्वारिंशदेके नयनयोर्मध्ये फर्णयोः पट् पट् कंठे द्वात्रिंशदाहोः पोडश पोटश फरयोदश द्वादश वक्षस्यष्टोतरं शतं यो धारयेत्स रुदवपूज्यो भ- पेन्मुक्तामवालस्फटिकरौप्यौर्यकांचनैः समेततान्यो धारयेत्सशिवो भवेत् ॥ २॥ अथातो रुद्रविनियुक्तानां मंत्राणामूपिदैवतछंदांस्यनुक्रमिष्यामो मनोजूति - हम्पतिरां गरसो यजुधिदेवा अबाध्यबुिधगविष्ठिरौ त्रिष्टुवनिमूर्धानं भर- द्वाजखिण्टुग्निधानगे मर्माणि विवस्वाँ.बष्टुप् लिंगोक्ता यावे रुद्रेत्यादीनां रौद्राध्यायेदिनोपरिष्टावस्यामा दशार्णस्य प्रनारनिरािद्रुद्रस्त्रातारं गर्गविष्टुर्वि- द्रस्त्वन्नो अग्न आंगिरा हिरण्यम्तूा आग्नेयी जगती मुगन्नुपयां मनापतिस्त्रि- प्टुबैवस्ततोऽमृत्यंत प्रजापतिस्त्रिष्टुनितिस्तत्वापामि शुनः शेपखिष्टुप्तरुण आ- नोनियुद्भिसिष्टस्त्रिष्टुयायुस्तमाशानं गोतपजातीमोशानोऽस्मेरुद्राः प्रयापारिष्टु- ब्रह्मा स्योना मेधातिथिययनंतो यज्जाग्रतः पग्गा विवसंकल्पस्रिष्टुप्पना सहनशी पोहशों नारायणः पुरुषः पंचदशानुष्टुप् पोडशी त्रिष्टुप् जगदीजं पु. रुप भ्यः पग्णां पूर्वानुगत्यस्यार्पपाशास्तिस्तखि टुभो वे अनुष्टुभात्यनिष्टुवा- हित्य आशुःशानामा परियतिर्विद्रो विभ्राड् विभ्राट्सौर्य उदयनिता प्रास्कण्वः प्रतीकवोदिनानां ब्रह्मस्वयंभानोगुम्त्योयदयथुनकामनको तरणिः भास्कवस्तरमूर्यस्य वयो कत्लो वमहान योजमदमिः श्रायत द्रव नृमेयोऽयादेवाः कृस आकृष्णेन हिरण्यातूप आंगिरसो विभ्राद जगती उदुत्यं तिम्रो गायत्र्य संमत्तथा जगतीमयं पेनसिखिष्टुपो यदय गायव्यौ तसूर्यस्प त्रिष्टुभौ वमहा. न्दे वृहती सती वृत्त्यौ थार्यत इस वृहती मद्यादेवा दे त्रिष्टुभौ सर्वाः सौर्यः ॥३॥ प्रणास्य ब्रह्मा देवी गायत्री परमात्साग्निपीहाव्याहतीनां प्रजापतिर्देवावामि गं. धर्वा वा श्रीगि रजूं निवायुसूर्यदेवत्यामिशतरुद्रियं परमेष्टिन आप देवानां वा ·(४२७) मनापतेर्वा मयमागायत्री तिम्रोऽनुष्टुभास्विनः पंक्तरः सतानुष्टुभो वे जान्यौ मानो द्वे कुत्मस्यै कन्द्रः सर्वासां हिरण्य वाहन इत्यादीनि यजूंषि मागत्यानुवाका द्वाहरुद्रदेवत्यानि नेपामुपयतो नमस्कारा अन्येऽभन्यतस्तो नमस्कारा अपरे हिर- ण्य बाहर इत्यादयो द्वंद्विनो रुद्राः सभाम्यः इत्यादयो जाताख्या अम्पानुवाकस्य प्रयमोपरिष्टा बृहती द्वितीया जगती कुत्सस्य तवीयानुष्टुप् । त्रिष्टुमो द्वे अनुष्टु. भाकरद्रः समानामसंख्यातादशानुष्टुभा प्रत्यारोहपनुपां च बहवो रुद्राथम- कानुवाका अष्टौ देवामा सर्वाणि यजूंपग्निदेवत्यानि शिरसः प्रजापतिरनु. कानां वय सोम बंधुत्यायुषं नारायणो वयं सोम गायत्री सोम एपने द्वे यजुषी रौद्रे अवरुद पंक्तिमेपन ककुप् त्र्यंबक द्वे अनुष्टुभार्यतत्ते आस्तारपंक्तिी पंचरौद्र. यात्रयायुपमुष्णिद यजमानाशिपशिवो नामयजुःक्षुरं निवर्तयामि यलिंगोतं दैवतम् ॥ ४ ॥ ऋचं वाचमध्यायो वैश्वदेवो दथ्यडायणदृष्टअचं वाचं पंच यपि लिंगोक्तदेवतानि यन्मे पंक्ति बृहस्पतिर्यहाव्याहतीनां सावित्र्याश्चदध्य- हाथर्वणो देवतमुक्तं सावित्र्या गायत्री कयानस्तिस्रोदध्यढाथर्वणेन दृष्टा गा. यव्य ऐंद्रधः कयात्वद्रयनिरुक्ता गायत्रीं वे विश्वस्प द्विपदा विरादिः शन्नो ट्वे अनुष्टुभौ लिंगोक्तामित्रादयोऽहानि शं द्विपदा गायत्री लिंगोक्ता मित्रादयोऽहानि शं द्विपदा गायत्री लिंगोक्ता अहानि रात्रयः शन्न इंद्राग्नि त्रिविद्राग्न्यादयो लि. गोक्ता शन्नो देवी गायत्र्यापः स्योना दध्यछायण छंद उक्त पृयिव्यापोहिष्टा स्तिस्रो दध्यायणदृष्टा गायव्य अन्देवत्या चौः शांतिदश यजूं पे लिंगोक्ता देवतानि तेहहेत्यादीनां यजुपां लिंगोक्ता अंतरीक्षादयो नमस्ते इंद्रसे दध्याय- यो वृहतीयनिनमस्ते अस्तु दे अनुष्टुमौ विद्युदादयः सुपित्रिया दध्यमाणो यजूंपी आपस्तच्चक्षुः पुर उष्णिक सौरी सद्योजातमित्यादीनां पंचानां सयोनात शामदेवापोरतधुरुपेशानानिष्टुप् जगत्पनुष्टुप् गायत्र पनुष्टुभो रुद्रोऽग्निरिति भस्मे त्यादीनां पिप्पलादो गायत्री कालाग्निद आपो ज्योतिः प्रजापतिजुर्ब्रह्माग्नि- वायुसर्या आपोहिष्टा तिसृणां सिंधुद्वीपश्छंदो देवतमुक्तमक्षीभ्यां पण्णां विटहानुष्टुय् यमहा ॐ नमो दार्यान्नमो रुद्राय ॥५॥ इतिरुद्रसूत्रे तृतीयोऽध्यायः ॥ धीमवानंतदेवेन श्रीमदुद्धवसुनुना । विद्यमोढसंज्ञेन काशीपुरनिवासिना ॥१॥ मया विरचितं चैतच्छत्तिस्मृतिपुराणतः । स्खलितत्वशकात्र न कार्या विपुपैरतः परोपकृतये कृचा रुद्रमू समर्पितम् ।। मदीयनाययोविष्णुभयोः शिवपादयोः ॥ नमदीया ऋतिर्यस्मास्कृतिरेपा शिवस्य च यथा प्रेरितवान् रुस्तयालेखितवानहम् ·(४२८) अध्येतन्यमिदं सूत्र विपर्वाजसनेयिभि । द्रस्य त्रिविषस्याशु तत्वज्ञानाभिलाषिभिः मुहुर्मुहुः पार्थयेह सज्जनान शुदमानमान्।। मयोक्तमिह संशोध्य विचार्य सदसञ्चयत् ज्ञास्वानुचिउष्टमय यः करोति ग्रयगोपनम्।।तस्य योनिस्तन्न भूयाचौरो यतो दिस: यक्षश्रमः समुत्सन्नो ग्रंथस्यास्य विलेखसर्वात्मा तेन विवश प्रीयतां परमः शिवः ॥ अथ ग्रंथकर्तृप्रार्थना ॥ ॥१॥ मया सदासदा यदिह गदित मंदमतिना । किमतच्छक्य वाऽध्यवसिनुमपि स्वल्पपतिना ॥ वदेवं यत्किचित्सततमिह विख्यातमहिमा । प्रतापोऽयं सों विकसति हि पित्रोचरणयोः जगति सकलविद्यासिंधुमुष्टिधयाना । परमणिति परिक्षा युज्यते सज्जनानाम् ॥ तदिह मम विमृश्यं भूपणं दूपर्ण वा ॥ यदि भवति विदग्धैस्तद्धवं पुस्तकेषु अनेन मीयता देवी पार्वतीपरमेश्वरी ॥ महारुद्रादि-यो मुक्ति भुक्ति च यच्छतु रुद्रकल्पगुपस्येये अपमासस्कृतिस्वियम् ॥ पूर्णाभूदीशकृपयानयेशः शं विधास्यतु ॥२॥ ॥४॥ इति श्रीसूर्यपुरवास्तव्यखेडावालविप्रजातीयेन द्विवेयुप- नामकेन श्रीपरशुरामात्मजेन " जगन्नाथशर्मणा" संशोधितः श्रीरुद्रसूत्रसमन्वितः श्रीरुद्रकल्पद्रुमः समाप्तः ·पांचसो वर्षनो जुनो मंत्रशास्त्रनो भंडार 'श्रीमंत्रसारसमुच्चयः” (पूजाविधिसहित) जेमा यथाविधि मुद्रापकार यंत्रलक्षण दीक्षाविधि नक्षनचक्र अकथइ- चक्र दुष्टमंत्रशोधनमकार अकडमक पट्पनचक्र ऋणधनशोधन मंजदय- संस्कार गुरुशिष्यलक्षणो दीक्षासमय क्रियावतीदीक्षापयोग रामपुरश्चर्या मंत्रस्नान संध्याविधि भूशुद्धयादिन्यास फलाकेशवश्रीकंठादिमातृकाभ्यास तत्वन्यास पात्रासादन रामयंत्र ९ समुचय रामनवमीप्रतविधि हनुमत्पुरश्चर्या हनुमन्मालामंत्र हनुमद्दीपदान दमनमहोत्सव विष्णुशयनमहोत्सव पवित्रा- रोपणोत्सव विजयोत्सव विष्णुभयोपोत्सव रयमहोत्सव पुरोत्सब होलिको. सब नृसिंहपुरश्चर्या नृसिंहसामराजविधि पुरुषसूक्तन्यास वेदोकनृसिंहपूना सहसासरादिपालामंत्रो कार्तवीर्यार्जुनपुरश्चर्या कार्तवीर्यमालामंत्रो कार्तवीर्य- दीपदान विष्णुपुरश्चर्या वराहयंत्रोद्वार गणपतिपुरश्चर्या लक्ष्मीहरिद्वा गणेश- मालामंत्रो मर्यादिनवग्रहमालामंत्री त्रिकालसंध्यामयोग गायत्रीपुरश्चर्या सर- स्वतीपुरश्चर्या मूतलीपीमंत्र चतुःपष्टीमातृकापूजा भूतयंत्रो वारापुरवा चतुःपष्ठीशक्तिपूजा कमलात्मिकापुरश्चर्या लक्ष्मीमालामंत्री पोटशीश्रीविद्या- पुरा त्रिपुरसुंदरीपूजा बालात्रिपुरामंत्र भुवनेश्वरीपुरश्चर्या श्रीकालीपुर- शर्या भद्रकालीश्मशानकालीसुमुखीयंत्रो छिन्नमस्तापुरश्चर्या रेणुकास्वयंव- रामधुमतीममदादीकालरात्रीमंत्री वशीकरणस्तंभनमोहनाकर्षगच्चाटन विद्वेषणमारणमंत्रमयोग शतचंडी विधान दुर्गाप्रयोग धूमावतीपुरश्चर्या त्रिपुर- भैरवी पुरश्चर्या मातंगीपुरमर्या चतुःपष्ठीयोगिनीपूजा कर्णपिशाचीनीपयोग शीतलामंत्र बगलामुखीपुरश्चर्या श्रीपार्थिवपूजा शिवमंत्रप्रयोग दक्षिणामूत्ति- प्रयोग अघोरात्र पाशुपतासमंत्रो क्षेत्रपालपयोगः बटुकभैरवदीपदान सर्व देवपूजामंत्री प्रणवस्वरूपनिरूपण विगैरे वसो विषयो शुद्धसंस्कृत भाषामां वर्णवेळां छे, पुस्तकपृष्ठ पांचसो,किंमत दोद रूमीयो, फक्त बसो नकल वाफीछे, माटे आजेन मंगावो, पुस्तको यई रहेथी जरूर पस्तायो । इति शिवम् ।। संवत् १९८३ शास्त्री. जगन्नाथ परशुराम द्विवेदी. वर्षारंभः ठे, वाडीफळीया मु. सुरत ·SEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE BAMB घणांज सुधारा वधारा साथे आवृति वीजी श्रीश्राद्धकौमुदी (सूतकनिर्णयसहिता) hom जेमां यथाविधि पटपिंडविधि पुचल विधान नित्यश्राद्ध प्रयोग त्र्यहश्राद्ध पंचकविधान सूर्यसूक्त इंद्रसूक्त रुद्रस्त सूतिकाविधान रामरक्षास्तोत्र दशाहश्राद्ध एकादशाहथाद्धमयोग हेमाद्रिपयोग पंच- सूक्तो नृपोत्सर्ग द्वादशाहश्राद्धपयोग त्रयोदशाइबाद श्रवणीश्राद्ध शय्यादानविधि नारायणवलीश्रादपयोग तीर्थश्राद्ध अभिषेकमंत्रो (३०) प्रेतवलीमयोग सर्पवली भूतबलि काकबलि नीलोद्वाद- प्रयोग मातृकास्थापन नांदीश्राद ग्रहस्थापन लक्ष्मीसक्त मधुपर्क विवाहविधि तर्पणविधिमंत्रो (६४)पिंडदानमंत्रो (२४) त्रिपिंट- श्राद्ध मासिकपालपनाद सूतकनिर्णय विगैरे पोणोसो विपयो गुजरातीमा टीपणी साथे संस्कृत भाषामा वर्णषेलां के, पुस्तक पृष्ट प्रणसो, स्वर्गवासी है. ए. इ. तापीशंकर माणशंकर स्मारक मदद मळवायी किश्त फक्त पार आना, वि.पि. थी मंगावनार पासे एक रूपीयों, सामटी पांच नकलना घेरवेठा चार रूपीया. HERAEESHTSECREEEEEEEEEEEEEEEEEEESHERSS शाके. २८४८ शास्त्री. जगन्नाथ परशुराम द्विवेदी. २८४ वर्षारंभः है. वाडीफळोया मु. सुरता ·घणांज सुधारा वधारा साथे आवृत्ति त्रीजी. "श्रीविवाहचंद्रिका" (षोडशसंस्कारसहिता) जेमां यथाविधि गणेश (कुरवडी) स्थापन मंडपमुहर्त ग्रहयज्ञ गणपतीपूना मातृकापूजा नांदीश्राद अर्यवंदन ग्रामणमार्थना पु. ण्याहवाचन अभिषेक कुशकडिका ग्रहस्थापन नवग्रहहोम उत्तापूमन बलिदान पूर्णाहुनिमंत्रो श्रेयोदान दानविधि आशीर्वाद गर्भाधान. प्रयोग पुंसवन सीमन्तोन्नयन जातकर्म बालासाविधि पष्ठीपूजा नामकरण आंदोलाशयन भूम्पुपवेशन अन्नमाशन अन्तरितपाय- यमितपयोग चूडाकरण कर्णवेध जन्मदिनपूजा उपनयन नात्यमाय- श्चित्त येदारंभ केशान्त समावर्चन वाग्दान हस्तमेलापकश्लोक (३०) मधुपर्क कन्यादानसंकल्प विवाहहोम सप्तपदी चतुर्थीकर्म कुंभवि- चाह अविवाह तुलसीविवाह आवसथ्यापान औपासनहोम पक्षा. दिकर्मविधि थोताधामप्रयोग विगेरे पोगोसो विपयो गुजराती- भाषामां टोपणी साथे शुद्ध संस्कृत भाषामां वर्णवेलां छे, पुस्तक पृष्ठ अदीसो, किंमत चार माना वि. पि. यी मंगावनार पासे एक रूपियो॥ संवत् १९८३ शास्त्री जगन्नाथ परशुराम द्विवेदी. . वर्षारमः है. वाडीफळीया मु-सुरत. ا ا ا ا ا ال ان بی نیا بین ما نشمخانی: امنة - ·देवीना भक्तो जामत थाओ अने आजेज मंगावो? "श्रीदुर्गाकल्पद्रुमः' (सप्तशतीपाठसमेतः) , मां यथाविधि साहित्यनी.यादी एक पंच नवकुंड करणाकरण- विचार, शतचंडीमुहूर्ग, मंत्रमहोदध्पुक्तशतचंडीमहात्म्य, शास्त्रार्यपरिच्छेद ग्लोफ यसो, सोदाहरणमष्टांगसिद्धिपंचांग, कमलाकरभट्टमोक्तसहस्रवंडी- प्रयोग होमपरिच्छेदसाथे, मंत्रकौमुदीभोक्तराशिवलिदान, जगन्नायोक्तशत चंटीपयोग जेषां गणपत्यथर्वशीर्ष, मातृकास्थापन, नांदीश्राद्ध, पुण्याहवा- चन, जलयात्रा, शास्त्रोक्तमंडपपूजा, वास्तुस्थापन, भद्रपंढलदेवता मघान- देवतास्थापन, शिवाग्निप्रयोग ग्रहस्थापन, चतुःपष्ठियोगिनीभैरवस्थापन, भूशुद्धयादि एकादशमहान्यास, पात्रासादन, राजोपचारपूजामंत्रो (३७) देवीमहिम्नः स्तोत्र. लक्ष्मीप्तहस्रनामावली, पूनांगहोमबलिदान, देवीनी नव आरतीओ देव्यथर्वशीर्ष, स्तुतिपाउनां पांच स्तोत्रो, कुमारिकापूजा नवग्रहादिहोम, कृष्पांढचलिदान, पूर्णाहुतिमंत्रो (६४) श्रेयोदान, अभिषेक, आशीर्वाद नवचढी प्रयोग, नवरात्रकलशस्यापनपूजनपयोग, दीपोत्सवी लक्ष्मीशारदापूजा, सप्तशती पाउमैत्रो (७००) सप्तशतीमंत्रविभागकारिका, गोविंदभट्टसरलीकृताशतचंडीपद्धति संपूर्ण ये खंद साथै ग्रंयकमार्थना, विगेरे सवासो विपयो गुजरातीमां ,टीपणी साये शुद संस्कृत भाषामा वर्णवेलां के. पुस्तक पृष्ठ पांचसो, किंमत फक्त दोद रूपीयो इति शिवम् ।। BRXXXKIRRXXBEX-KD ROORKEERXXXKBRAKE संवत् १९८३ शास्त्री जगन्नाथ परशुराम द्विवेदी, हे. वाढीफळीपा म.प्रतः वर्षारंमः EXEEEXXIBE VIDI ATIYA S*XPRAKAXXEXXEY