·No text on this page.

·गूजरात
पुरातत्त्वमन्दि
ग्रन्थावली
सावि
થતી
RAINMEN

·No text on this page.

·गूजरातपुरातत्वमन्दिरग्रन्थावली आचार्यश्रीसिद्धसेनदिवाकरप्रणीतं संमतित प्रकरणम्। जैनवेताम्बर-राजगच्छीय-प्रद्युमसरिशिष्य-तर्कपश्चानन श्रीमद्-अमयदेवद्वारिनिर्मितया तत्वोधविधायिन्य व्याख्यया विभूषितम् । द्वितीयो विभागः। (द्वितीय-तृतीय-चतुर्थगाथात्मकः) गूजरातविद्यापीठमतिष्ठितपुरातत्त्वमन्दिरस्थेन संस्कृतसाहित्य-दर्शनशास्त्राध्यापकेन पं० सुखलालसंघविना प्राकृतवायायाध्यापकेन जैनन्याय-व्याकरणतीर्थ- पं० बेचरदासदोशिना च पाठान्तर-टिप्पण्यादिभिः परिष्कृत्य संशोधितम् । गूजरातपुरातत्त्वमन्दिर अमदावाद, प्रथमावृति, प्रतिसं० ५००] संवत् १९८२ [मूल्यम्-१० रूप्याणि ·प्रकाशका-विठ्ठलदास मगनलाल कोठारी, गूजरातविद्यापीठकार्यालय, अमदावाद, मुद्रका रामचंद्र येसू शेडगे, निर्णयसागर प्रेस, नं. २६-२८, कोळमाट लेन, मुंबई.

·टीका-टिप्पण्युपयुक्तावतरणस्थानानां संकेताः। अनेका० अनेकान्तजयपताका। अनेका टी० अनेकान्तजयपताकाटीका। अनेकान्तज अम० अनेकान्तजयपताका अमदावाद-आवृत्तिः । अनेकान्तज० टी०नि० अनेकान्तजयपताकाटीका लिखिता। अन्नम० सिता अन्नमटमिताक्षरा। अपोहसि० अपोहसिद्धिप्रकरणम् । अपोहसिद्धि अमरकोशः। अप० टी० लि० म० असहनीटीका (यशोविजयोपाध्यायकता) लिखिता भाण्डारकरमाच्यविद्यासंशोधन- मंदिरसत्का। अएशती (अष्टसहस्यन्तर्गता) अएस० अष्टसहली। अएस० आचारा० शीतोष्णीयम० आचारागसूत्रम् शीतोष्णीयाध्ययनम् । आव० हारि० आवश्यकसूत्रं हारिभद्रवृत्तियुतम्। ऋग्वे० ० ० ऋग्वेदः मन्त्रः ऋहा ऋपसं० मण्ड० ऋक्संहिता मण्डलम् । कठो० कठोपनिषत् । कात० व्या० कातन्त्रध्याकरणम्। काशि० काशिकावृत्तिः। काशिका० गणर० गणरत्नमहोदधिः। गौडपादकारिका भलातशान्यास्यप्रकरणम्। गौडपा० वैतथ्याक्यप्र० गौडपादकारिका वैतथ्याख्यं प्रकरणम्। गौडपादकारिका। चान्द्रव्या चान्द्रव्याकरणम्। जैनेन्द्रव्याकरणम् । तत्वसंग्रहकारिका। तत्त्वसं० पक्षि० तत्त्वसंग्रहपक्षिका। तत्त्वसंग्रहशब्दार्थपरीक्षा। तत्त्वसंग्रहसामान्यपरीक्षा। तस्वार्थमाष्यम् (फल) कलकचा-आवृत्तिः। तत्त्वार्थमाज्यव्याख्या यशोविजयोपाध्यायकृता (अम०) अमदावाद-आवृतिः। तरवार्थभाज्यव्याख्या सिद्धसेनरिकता (भम०) तत्त्वार्थराजवार्तिकम् । तत्त्वार्थलो० वा० तत्वार्थ-लोकवानिकम् । तत्त्वार्थस्त्रम् मिसा०) मेसाणा-आवृत्तिः। तु. काळगा संमतिकृतीयरानाथा! तन्त्रवार्तिकम् ।। देशीनाममाला-बर्ग। गीता। गौडपा० अलात०प्र० गौडपा० का जैने० व्या० तत्त्वसं० का० देशीना० ३० ·बादशारतय नयचक० मा०लि. धर्मसं० ० लयोप० यशो० मा० न्यायकुछ लि० द्वादशारनयचक्रम्-श्रीआत्मारामजीपुस्तक- संग्रहसत्कं लिखितम् । धर्मसंग्रहणीवृत्तिः। नयोपदेशः श्रीयशोविजयोपाध्यायकृता- भावनगर-आवृत्ति। न्यायकुसुचन्द्रोदयः लिखितः। न्यायदर्शनसूत्रम् । न्यायदर्शनवात्स्यायनभाष्यम्। न्यायवार्तिकम्। न्यायावतारटिप्पणम् । पाइअलच्छीनाममाला। पाणिनीयव्याकरणम्। , न्यायद न्यायद० वात्सा० न्यायवा० न्यायाव० टिप्प० पाइअना० पाणि पाणि व्या० पाणि सिद्धान्तको सिद्धान्तको पाणि चार्ति पाणि महामा० महामा० पातक्ष यो वाच० टी० पुण्यरा० टी० प्रमेयक प्रमेयक टि० प्रमेयर० को मा०वि० पाणिनीयसिद्धान्तकौमुदी। पाणिनीयव्याकरणवार्तिकम् । पाणिनीयव्याकरणमहामान्यम्। पातञ्जलयोगदर्शनवाचस्पतिमिश्रटीका। पुण्यराजकृता वाक्यपदीयटीका। प्रमेयकमलमार्तण्डः। प्रमेयकमलमार्तण्डटिप्पणम्। प्रमेयरत्नकोपः। प्राकृतपिङ्गलम् । प्राकृतप्रकाशपष्टपरिच्छेदः। प्राकृतमजरी। प्राकृतरूपावतारा। बृहदारण्यकोपनिषत् । बृहदारण्यकोपनिपद्भाप्यम् । बृहदारण्यकोपनिषद्भाग्यवार्तिकम्। बगीयविश्वकोपः। ब्रह्मसूत्रशाङ्करमान्यम्। भामतीटीका। भामहालंकारपरिच्छेदः। प्राकृतम०पटप प्राकृतम० प्राकृतरूपा वृहदा० उ० बृहदा० उ०भा० वृहदा० उ० भाग्यवाति बडीयविश्व० ब्रह्मसू० शाडू० भा० " " भा० मामहालं० परि० मध्यमकवृत्तिः। माठरवृ० माठर० योगद समा० पा० रत्नाकरा० सालधकारिकामाठरवृतिः। योगदर्शनसमाधिपादः। रक्षाकराववारिका प्रमाणनयतत्त्वालोकालं. फारवृत्तिः। ललितविस्तर चैत्यवन्दनवृत्तिः। लहावतारसूत्रम्। वाक्यपदीयम्-काण्डम् । वाक्यपदीयटीका। ललितवि० ० लवावतारसू० वाश्यप०का० घाश्यप० टी० ·वाक्यप०० का० घात्या०भा० वार्ति शाक० च्या० शाश्वत शास्त्रवा० त० शास्त्रवार्ता शालवा०याद्वादक श्वेताश्च० ० श्वेताश्वत० उ० ग्लो० वा अपो० श्लो० वा अभाव० ग्लो० वा आक० लो० वा० वन० लो० वा. पार्थ ज्या वाक्यपदीये तृतीय काण्डम् । वात्स्यायनमाज्यम्। महामाण्यवार्तिकम्। शाकटायनव्याकरणम्। রন্ধী। शास्त्रवार्तासमुन्धये स्तबकः। शास्त्रवार्तासमुच्चयः। शासवार्तासमुञ्चयस्याद्वादकल्पलता टीका। श्वेताश्वतरोपनिषत् ।। लोकवार्तिकम्-अपोहवादः। अभावपरिच्छेदः। आकृतिवादः। . - " बनवादः । पड्भा०० पार्थसारथिमिश्रव्याख्या। षड्माषाचन्द्रिका। सर्वदर्शनसंग्रहे दर्शनम्। । सर्वदर्शनसं० ० सर्वार्थसिद्धिः (तस्वार्थसूत्रव्याख्या) सार०व्या० संक्षेपशा संयुत्तनि० निदानसं गहपतिव० अं० भा० सायिका IN 이 . सायद० सायप्र० मा० सायस० तत्त्वयाथा खाद्वा० साद्वादर० हेतु० हेतु० टी० ता०लि. हेलाराजी है। अनेका० हेमच्छन्दो० हैमतत्त्व० हैमधातुपा० सारस्वतव्याकरणम्। संक्षेपशारीरकम् । संयुत्तनिकायो निदानसंगहो गहपतिवग्गो अंको मागो। सात्यकारिका। साझ्यतत्त्वकौमुदी। सायदर्शनम्। सायप्रवचनमाण्यम् । सायसंग्रहे तत्वयाथार्थ्यप्रकरणम्। स्थाद्वादमबरी। साद्वादरताकरः। हेतुमुखम्। हेतुविन्दुतर्कटीका ताडपत्रलिखिता। हेलाराजकृता वाक्यपदीयटीका। हैम-अनेकार्थकोशः। हैमच्छन्दोऽनुशासनम् । हैमतत्त्वप्रकाशिका बृहन्यासः। हैमधातुपारायणम् । हैमप्राकृतव्याकरणम्। हैमव्याकरणबृहद्वति। हैमशब्दानुशासनसूत्रम्। है० धातुपारा० हेममा व्या हेम० ० ० हेमसूत्र म ईमन्या सिद्धहेमनामक हैमव्याकरणम् । मिश० ·विषयानुक्रमः। है' पक्षिा २६ १२ २० २२ विषयः द्वितीयगाथाव्याख्या। १६९-२७० आदिवाक्योपन्याससमीक्षा। १६९-१७३ आदिवाश्योपन्यासस्य वैवयंप्रदर्शनम्। आदिवाक्योपन्यासस्य सार्थकत्वसमर्थनम् । १७२ शब्दार्थ-तत्संबन्धयोर्मीमांसा। १७३-२७० 'अपोह एव शब्दस्यार्थ' इति वौद्धमवस्य संक्षिप्य स्थापनम् । १७३ विधिरेव शब्दस्यार्थी' इति विधिवादिमतस्य संक्षिप्य प्रतिस्थापनम् । विधिवादिमतं सविस्तरं दूपयताम् अपोहवादिनां मतस्य निर्देशः। १७४ तत्र- संकेतासमवसाधनाय स्खलक्षणाद्यर्थभेदेन विकल्पपञ्चकविधानम् । १७४ स्खलक्षणे संकेतासमवसाधनम्। १७५ (पदवाच्यविषयकस्य न्यायसूत्रकारमतस्य भाष्यकार चार्तिककाराभिप्रायेण विशिष्य निरुपणम्) १७७ २-४ जाति-तद्योग-तद्वत्सु संकेतासंभवप्रदर्शनम् । (पदवाच्यविपयाणि वात्स्यायन-व्याडि पाणिनीना मतानि) १७९ ५ बुद्ध्याकारे समयासंभवसाधनम् । १७९ अस्त्यर्थपदार्थवादिमतम् । १७९ समुदायपदार्थवादिमतम् । १८० असत्यसंवन्धपदार्थवादिमतम् । १८० असत्योपाधिसत्यपदार्यवादिमतम् । अमिजल्पपदार्थचादिमतम्। बुख्यारुढाकारपदार्थबादिमवम् । प्रतिमापदार्थवादिमतम् । १२ अस्त्यर्थपदार्थचादिमतनिरसनम्। १८३ समुदायपदार्थवादिमतनिरसनम् । १८३ असत्यसंवन्ध-असत्योपाधिसत्यपदार्थवादि- मतद्वयनिरसनम् । अभिजल्प-बुख्यारुढाकारपदार्थयादिमतद्वयनिरसनम् । प्रतिमापदार्थवाढिमनिरसनम् । विवक्षापदार्थवादिमतमुल्लिण्य तन्निरसनम् । १८५ वैमापिकमतं निर्दिश्य तन्निरसनम् । १८५ 'निपेघमात्रमेव अन्यापोहः इति मत्वा कुमारिलादि- कृतानामाक्षेपाणामुपन्यासः। १८ २४ १ १२ ४ १७ २१ ३ ३ १७ ११ १४ PL-1 ·पछि १२ २०० १० १३ - २४ विषयः विकल्पप्रतिविम्वपदार्थवादिमतमुलिव्य तन्निरसनम् । १९९ अपोहपक्षे उदयोतकरकतानामाक्षेपाणामुपन्यासः। अपोहपदार्थवादिकृतं स्वमतस्पष्टीकरणम् । २०२ 'निषेधमात्रमेव अन्यापोह' इति मत्वा अपोहपक्षमा क्षिप्तवता कुमारिलादेनिराकरणम्। २०३ (गयोतकरदूषितस्य दिमागकथनस्य अभिप्रायमुद्राव्य कण्टकोद्धार), " २०४,, उदयोतकरोकानामाक्षेपाणां प्रतिविधानम् । संविद्धपुरन्यापोहपदार्थवादिप्राशाकरमतस्य उपन्यास) 'सामान्य-विशेषात्मक एव शब्दार्थः' इति प्रतिपादनपर: सविस्तर सावादिसिद्धान्तोपन्यासः। २३७ प्रासाकरमतस्य निरसनम् । २६५ नयमीमांसा तृतीयगाथाव्याख्या। २७१-३१४ द्रव्यास्तिकनयनिरूपणम्। २७१ २८५ १ सदद्वैतप्रतिपादक शुद्धद्रव्यास्तिकनयः । २७१ २ सांख्यमतप्रतिपादका अशुद्न्यास्तिकनयः । पर्यायास्तिकनयनिरूपणम् । १ सदद्वैतप्रतिक्षेपका पर्यायास्तिकनयः । २८५ २ सांख्यमतप्रतिक्षेपकः पर्यायास्तिकनयः । २९६ नयलक्षणानि। ३१०-३१४ संग्रह-नैगमनयस्वरूपम् । ३१० व्यवहारलयखरूपम्। ३१० ऋजुवनयखरूपम् । शप्दनयखरूपम् । ३११ सममिकढनयस्वरूपम्। ३१३ एवंभूतनयस्वरूपम् ।। ३१४ चतुर्थगाथाव्याख्या ३१५-३१६ द्रव्यास्तिकैकप्रकृतिकयोः संग्रह-व्यवहारयोः -शुद्धाशुद्धतया मेदनिरूपणम्। संग्रहस्य सत्तामात्रविषयकत्वसाधनम् । ३१५ व्यवहारस विशेषमिभितसताविषयकत्वसाधनम् । २१ ६ २९ १५ २३ १२ ९ ·संपादकीय निवेदन। संमतितर्कनो पहेलो भाग प्रसिद्ध थयांने वे वर्ष बीती गयां, एटला वखतमा तयार थई आ बीजो भाग आजे विद्वानो समक्ष उपस्थित थाय छे. आ भागमा वीजी, बीजी अने चोधी ए त्रण मूळ गाथाओ टीकामहित आवी जाय छे. आ भागनी तैयारीनी विशेषताः अशुद्धि वाहुल्य, नवीन साधननो उपयोग अने पीजो विशिष्ट प्रयत्न वीजी अने त्रीनी गाथानी टीका बहु मोटी छे. त्रीजीनी करवां वीजीनी टीका लगभग वमणी हशे. जेम टीका मोटी तेम अशुद्धि धणी. हजुसुधी संमतिनी एवी एक पण प्रति अमने उपलब्ध नथी थई के, जेने विश्वस्त रीते शुद्ध मानी मुद्रणमा मूळ आधार तरीके राखी शकाय. तेमा य न्या बौद्धादि दर्शनोनी चर्चा आवे छे त्यां तो अशुद्धिओ पुष्कळ ज छे. दरेक प्रतिमा अशुद्धिनी आ समानता जोई एम मानवाने कारण मळे छे के, आ ग्रंथनुं अध्ययन, अध्यापन पणा सैकाओथी विच्छिन्नप्राय थई गयेळ होवू जोईए, सांगोपांग शुद्ध करवानो प्रयत्न पण पूर्वे नहि थएलो भने थयो होय तो तेनुं परिणाम आजे उपलब्ध नथी. अशिक्षित वाचको अने लेखको तथा अभ्युत्पन्न अभ्यासीओनी वाचनलेखनविषयक तथा अर्थकल्पनाविषयक भ्रान्तिमो दरेक प्रतिमा मिन्नभिन्न रूपे नजरे पडे छे. आ कारणथी बीजी गाथानी टीकाए शुद्धीकरणमां वधारे वखव लीघो. छवां यथावत् संतोप तो थयो न न हतो. संशोधनना विविध साधनोनी शोध चालती हत्ती, ते दरमियान सद्भाग्ये एक महत्त्वपूर्ण ग्रंथ तरफ अमारं ध्यान गयुं. आ महान् ग्रंथ ते वीजो कोई नहि पण चौद्धाचार्य आर्य शान्तिरक्षितनो तत्त्वसंग्रह, ए अंथर्नु अवलोकन करतां जणायु के, टीकाकार अभयदेवे वीजी गाथानी टीकानो घौद्धमवविषयक पूर्वपक्ष ए तत्त्वसंग्रहनी कमलशीलकृत पक्षिकाने सामे राखीने ज लख्यो छे. एटले वीजी गाथानी टीकानो अपोहविषयक समप्र अंश उक्त पखिकानी लगभग अक्षरशः नकल छे. आ वस्तु ध्यानमा आववाथी तत्त्वसंग्रह ए प्रकरण बीजी गाथानी टीका साथे मेळवी लीधु. अने ते पछी अशुद्ध भागने शुद्ध करवा तथा बीजी अनेक विशेषताओ दाखल करवा माटे फरी नवेसर विशिष्ट प्रयत्न शरू कयों, जेतुं फळ विद्वानो ओछा वधता प्रमाणमा प्रस्तुत पुस्तकमा जोई शकशे, पहेला भाग करतां पीजा भागना संशोधनमां विशिष्ट प्रयत्न थवाजु कारण तत्त्वसंमहनी उपलब्धि भने तेनो उपयोग ए छे. ज्यारे अनुभवे नणायु के, त्रीजी गाथानी टीकातुं सांख्यमव (अशुद्धन्यास्तिकनय) निरूपण प्रकरण तथा तेना खंडन बौद्धमत (पर्यायास्तिकनय) प्रतिपादक प्रकरण प्रायः अक्षरशः कमलशीलनी पलिकानी नकल छे, त्यारे संशोधनमा तत्त्वसंग्रहनो अनेक दृष्टिए उपयोग करवानी कल्पना आवी अने तदनुसार प्रयत्न पण थयो. आ प्रयत्नने लीघे ज विलन्त्र घेवडायो. पण अमने आशा छे के आ प्रयत्नजें परिणाम समजनारने ए विलम्ब नहि खटके. प्रस्तुत कार्यमा तत्त्वसंग्रहनो उपयोग केवी रीते कयों के ए अहीं जणावी देबु आवश्यक छ..

·११ . 4 शब्दना अर्थनी मीमांसा तेम ज शब्द अने अर्थ ए धनेना संबंधनी मीमांसाना अतिदीर्घ प्रकरणमा पूर्वपक्षरूपे बौद्धसंमत अपोहचर्चा टीकाकारे केली छे. प्रस्तुत पुस्तकनो पृ० १७३ थी २३२ सुधीनो ए चर्चानो भाग तत्त्वसंग्रहनी ८६७ थी १२१२ सुधीनी एटले एकंदर ३४६ कारिकाओ परनी गद्य पशिकाज छे. देवीज रीते जीजी गाथानी टीकाना सांख्यमवनिरूपण अने तेना खंडननो प्रस्तुत पुस्तकनो पृ० २८०-२८४ तथा पृ० २९६-३०७ सुधीनो भाग तत्त्वसंग्रहनी ७ थी ४५ सुधीनी एटले कुल ३९ कारिकाओ उपरनी पत्रिका ज छे. पक्षिकाना प्रायः अक्षरशः ए उताराने लीधे तत्त्वसंग्रहनो उपयोग प्रस्तुत संशोधनमा मुख्यपणे त्रण दृष्टिथी करवामां आन्यो छे। (१) शुद्धिनी दृष्टि (२) ते ते गद्यभागनी मूळभूत कारिका बताववानी दृष्टि अने (३) शान्तिरक्षिते पोताना मूळ ग्रंथमा कया कया पूर्ववर्ती आचार्योनी कारिकाओ लीघेली छे ते बचाववानी दृष्टि. (१) ज्यां संमतिनी टीका अशुद्ध के त्रुटित जणाई त्यां तेने कोष्ठकमां शुद्ध अने पूर्ण करी तेना संवादखावर पञ्जिकानो जरूरी भाग अक्षरशः नीचे टिप्पणमां आपेलो छ. उदाहरणार्थे जूओः पृ० १७४ टिप्पण २. पृ० १८१ टिप्पण १६ वगेरे. (२) संमतिनी टीकानो अमुफ गद्यभाग तत्त्वसंग्रहनी कई कारिकानी व्याख्यारूपे छ ए जणाववा खावर ते गद्यभागनी नीचे टिप्पणमा तत्त्वसंग्रहनी ते ते कारिका अंक साथे आपवामां आवी छे, जेथी अभ्यासीओ तत्त्वसंग्रहनी मूळ कारिका अने तेनी पञ्जिका साथे अर्थशः तथा शब्दशः संमतिनी टीकाना ते ते गद्यभागने सरखावी शके. अने तत्त्वसंग्रहना अभ्यासीओ पोताने जोईतुं स्थळ संमतिनी टीकामाथी अनायासे मेळवी शके. उदाहरण तरीके जूओः पृ० १७३ टिप्पण ९ वगैरे. (३) मूळ तत्त्वसंग्रहमा ज्या ज्या अन्य पूर्वाचार्योनी कारिकाओ दाखल थएली जणाई छे त्यां स्या यथासंभव ते ते पूर्वाचार्यनी कृतिमाथी ज ते कारिकानो अंक आपी साथे ज तत्त्वसंग्रहनो चालु कारिका अंक पण आपेलो छे. जेथी तत्त्वज्ञ अभ्यासीओ जाणी शके के, ए मूळ कारिका वस्तुतः फया आचार्यनी कई कृतिना कया प्रसङ्गनी छे. तेम ज ऐतिहासिको ए मनो उपयोग कालनिर्णयमा पण करी शके. जूओ पृ० १७९ टिप्पण ८. पृ० १८६ टिप्पण २, पृ० १८७ टिप्पण ६ वगेरे, आ सिवाय बीजी पण एक सामान्य रीते तस्वसंग्रहनो उपयोग कयों छे अने ते ए के, संमतिनी टीकामां केटलांक पद्यो कोना नामनिर्देश विना आवे छे ते ज पद्यो ज्या ज्या पत्रिकामांची मळी आव्या त्या त्या ते जरीते टिप्पणमां दर्शाववामां आन्यां छे. अने आ समग्र उपयोग करवामां आवश्यक जणायुं या संमतिनी टीका उपर भामहालंकार, वाक्यपदीय, लोकवार्तिक, तत्त्वसंग्रह, प्रमेयकमलमार्तड, स्याद्वादरनाकर, शास्त्रवार्तासमुच्चयटीका इत्यादिमांथी पाठान्तरो आप्यां छ भने बीजी रीते पण सविशेष उपयोग कर्यों छे. उदाहरणः पृ० १७४ टिप्पण ५. पृ० १८१ टिप्पण १६. पृ० १८६ टिप्पण २, ४, ५. पृ० १८२ टिप्पण ४. पृ० १८६ टिप्पण १२, ३. पृ० १७३ टिप्पण १०, पृ० १७६ टिप्पण २. पृ० २४८ टिप्पण १९. पृ० १८२ टिप्पण ६ वगेरे. उतारो चालु होवा छत्तां न्याय क्याय पञ्जिकानी वाक्यरचनाथी संमतिटीकानी वाक्यरचना जूदी पडे छे; तेवा स्थळे ए भिन्नता जणाववा खातर नीचे टिप्पणमा पञ्जिकानो -गद्यभाग पण ·१२ . आपेलो छे. ज्या पञ्जिका के कारिका शुटित के अशुद्ध जणाई यां देने पूर्ण के शुद्ध करी ते अंश मोटा अक्षरोमां मूकेलो छे. जूओ पृ० १७७ टिप्पण ८, १०. पृ० १८४ टिप्पण १. पृ० २१७ टिप्पण १५, पृ० २२१ टिप्पण १२. पृ० २२८ टिप्पण १५ वगेरे. खरेखर मा समविटीकार्नु संशोधन तत्त्वसंग्रह प्रथर्नु भणी छे पण तत्वसंग्रहना संशोधको 'धारे तो ए ऋणने व्याजसहित समतिटीकाना आ संस्करणमांधी वसूल करी शके. तत्त्वसंग्रहनी उपलब्धियी अनेक अमातपूर्व आचार्योनां तथा वेभोनी कृतिओना नामो अने अनुपलब्ध-प्रयोना अवसरणो जाणवामां आन्यां छे तेनो उपयोग यथास्थाने आगला भागोमां थशे. पाठोने शुद्ध करवामां, सरखाववामा, अर्थर्नु स्पष्ट ज्ञान करवामां अने पूर्वापर प्रसंग समजवामा परिशिष्टमां आपेला ग्रंथोथी बहु न कीमती मदद मळी छ. लगभग ए वधा प्रयोनो उपयुक्त सो अमे ते ते स्थाने वतान्या छे. तत्त्वसंग्रहनी प्राप्ति अने तेना उपयोगना लामथी अमे वीजा पण नवीन ग्रंथोनी गवेषणाना लोभमा पच्या; जेने लीधे अमने केटलाक अप्रासपूर्व ग्रंथो प्राप्त थया अने केटलाक प्राप्त छतां अदृष्टपूर्व प्रथोतुं अवलोकन करवानी तक मळी: बौद्धाचार्य धर्मकीर्तिकृत हेतुर्विदुनु विवरण, जयराशिभट्टकृत तत्त्वोपपव अने दिगम्बराचार्य अफलंककृत सिद्धिविनिश्चय ए त्रण मंथो तो अत्यार सुधी सर्वथा अनुपलब्ध ज हवा. तेमां वत्त्वोपप्लवतुं वो नाम पण भाग्ये ज ज्ञात हुतुं, पहेला वे ग्रंथो ताडपत्र उपर छे. दिगम्बराचार्य प्रभा- चंद्रकृत न्यायकुमुदचंद्रोदय अने वादिराजकृत न्यायविनिश्चयालंकार ए वे महान जैन ग्रंथो मेळवी वेनु अवलोकन करवानी प्राप्त थएली तक आ संमतिना सशोधनने जमआभारी छे. • आ संशोधन करता मळी पावेली नवीन सामग्री अने तेना उपयोगने लीचे थवो विलम्ब तथा प्रथना करतुं वधी जतुं महत्त्व एत्रण पावतो प्रथम भाग प्रकाशित करती वखते ध्यानमा न हती तेथी ते प्रकाशित करती वेळाए तेना निवेदनमा जणावेलु के, सटीक मूळ ग्रंथतुं त्रण भागमा प्रकाशन करखु. पण ए विचार बदली मूळ ग्रंथने पांच भागमा प्रसिद्ध करवानी धारणा राखीए छीए, मेथी ग्राहकोने आगला भागो शीघ्रताची मळे अने दरेक भागर्नु कद पण परिमित रहे. प्रस्तुत भागमा पण प्रवर्तक कान्तिविजयजीना प्रशिष्य विद्याप्रिय सुशील मुनि पुण्यविजयजीए पाठान्तरादिकार्योमा वखने वखते सहर्ष सहायता मापी ते बदल अमे मना कृतज्ञ डीए. सुखलाल भने बेघरदास, ·. संपादकीयं निवेदनम् संमतितर्कस्य प्रथमं भागं प्रकाश्य वर्षद्वयेनाद्य द्वितीय भाग प्रकाशयितुं वयं पुनर्लब्धावसरा भवामः । सटीकया द्वितीयया तृतीयया चतुर्छा - गाथयाऽयं भागो भूषितः । अशुद्धिवाहुल्यम् नन्यसाधनोपयोगा, अपरश्य विशिष्ट प्रयत्न इत्येतद् विशेषतात्रयं प्रस्तुतसंपादनगतं सविशेषमत्र समुल्लेखनीय प्रतिभाति । यद्यपि द्वितीय-तृतीययोर्द्वयोरपि गाथयोटीका विस्तारवती तथापि द्वितीयस्याष्टीका तृतीयाम- पेक्ष्य द्विगुणप्राया विद्यते । अशुद्धिवृद्धिष्टीकाविस्तारवृद्धिमनुगच्छन्ती लक्ष्यते । तत्रापि बौद्धादिदर्शन- वत्सु चर्चास्थलेषु भूयस्योऽशुद्धयो दृश्यन्ते । सर्वथा विश्वस्ततया मुद्रणकर्मणि मूलाधारत्वेन स्थापयितुं योग्यः संमतेरेकोऽप्यादर्शोऽस्माभिरिदानी यावत् नावापि । सर्वेपामादर्शानामशुख्या समानतामवलोक्य प्रन्थस्यास्याध्ययनाऽध्यापनयोश्विरादेव विच्छिन्नप्रायत्वं यथावत् संशोधनप्रयासाभावं च कल्पयामः । जातस्यापि तादृशस्त्र पूर्वप्रयासस्य फलं नेदानीमुपलब्धिगोचरीभवति । असंस्कृतवाचक-लेखक-पाठकानां वाचन-लेखनाथकल्पनागोचरा भ्रान्तयः सर्वेष्वप्यादृशेषु नानाविधतया दृष्टिपथमायान्ति । अत एव बहुतरसमयव्ययेन कृतस्यापि द्वितीयगाथाटीकासंशोधनस्य पूर्व यथावत् संतोपाजनकतया विशिष्य संशोधनयोग्यानि साधनानि गवेषयितुं प्रवृत्तवतामस्माकं दृष्टिपथमेको महान् प्रन्था समापतितः । सच प्रन्यो बौद्धाचार्य-आर्यशान्तिरक्षितकर्तृकस्तत्त्वसंग्रह एव नापरः कश्चित् । तत्त्वसंग्रहाव- लोकनेन द्वितीयगाथाटीकागतवौद्धमतानितपूर्वपक्षांशस्य वौद्धाचार्यकमलशीलकृतया तत्त्वसंग्रहपछि- कया प्रायेणाक्षरशो बिम्बप्रतिबिम्बमावं परिज्ञाय संमति-तत्त्वसंग्रहवृत्त्योस्तावतोरंशयोस्सर्वात्मना तुलना व्यधायि। अशुद्धं भागं शोधयितुम् अपराननेकान् विशेषान् अन्तःसंस्कषु च विशिष्टः प्रयत्नोऽपि प्रारम्भि। तत्त्वसंग्राहस्योपळज्युपयोगावेव अस्मिन् संशोधनगोचरे विशिष्ठप्रयत्ने निमित्तामुपगवौ । तृतीयगाथाटीकागतस्य सांख्यमतनिरूपण-तत्खण्डनात्मकरस कियन्मात्रस्य अंशस्य कमलशीलीयपति- काप्रतिविम्वप्रायत्वेन परिज्ञानादपि संशोधनकर्मण्यनेकधा तत्त्वसंग्रहोपयोगकल्पना तदनुसारी च प्रयत्नोऽननिष्ट । तदेव च विलम्वद्वैगुण्यनिमित्तम् । तथापि वयमाशास्महे नैप विलम्बः परिणामदर्शिनां शल्यायिष्यते । तत्त्वसंग्रहोपयोगप्रकारोऽध्यत्रैव प्रदर्शयितुं समुचित आवश्यकश्च भाति । शुद्धिविधानेन, संमतिटीकागततत्तद्द्यांशसम्बन्धिमूलकारिकाप्रदर्शनेन, तत्त्वसंग्रहान्तःप्रविष्ट- पूर्वाचार्यकर्तृककारिकासत्कान्थ-तद्गतस्थलसंसूचनेन च प्रधानत्रया त्रेधा तत्त्वसंग्रहोऽनोपयोजितः । अशुद्ध त्रुटितं वा संमतिटीकाश कोष्ठके शोधयित्वा पूरयित्वा वा तत्संवादायावश्यका पत्रिकांशो- प्रस्तात् टिप्पणिकायामक्षरशो निर्दिष्टः । यथा-पृ० १७४ टिप्पणं । पृ० १८१ टिप्पणं१६प्रभृति । संमत्यभ्यासिनः शब्दशोऽर्थशश्च संमति-तत्वसंग्रहयोस्तुलनां कर्तुं तत्त्वसंग्रहाभ्यासिनश्च खापे- क्षित पलं संमतिटीकातोऽनायासेनाबाप्तुं शक्नुयुरित्युद्दिश्य संमतिटीकागतः कस्कोऽशः कस्याः कस्यास्तत्त्वसंग्रहकारिकाया व्याख्यात्मक इति प्रदर्शनाय तत्तद्द्यांशस्याधस्तात् टिप्पणिकायां तत्त्वसंग्र- हीया मूलकारिका क्रमाकपुरःसरं निरदेशि । यथा-पृ० १७३ टिप्पणं ९ प्रभृति । तत्त्वज्ञा अभ्यासिनस्तत्तन्मूलकारिकायाः कर्तारम् आधारभूतां कृतिम् प्रकरणं च यथावदवगन्तुम् ऐतिहासिकाच तं क्रमं कालनिर्णयायोपयोक्तुं पारयेयुरित्युद्दिश्य पूर्वाचार्यान्तरकर्तृकाः कारिका मूलत- , ·प्रथमे काण्डे [एवंभूतनयखरूपम् ] शब्दामिधेयक्रियापरिणतिवेलायामेव तद् वस्तु' इति भूत एवंभूतः प्राह-यथा संभामेदाद् मेदवद् वस्तु क्या क्रियामेदादपि, सा च क्रिया सेनेची यदेव तामाविशति तदैव तन्निमित्तं वत्त अपदेशमासादयति नान्यदेत्यतिप्रसङ्गात् । तथाहि-यदा घटते तदैवासौ 'घ' म पुनः 'घटि ५तवान् 'घटिप्यते' वा 'घटा' इति व्यपदेष्टुं युक्तः सर्ववस्तूनां घटवापत्तिप्रसाद । अपि च, चेष्टा- समय एव चक्षुपादिच्यापारसमुद्भूतशब्दानुविद्धप्रत्ययमास्कन्दन्ति चेष्टावन्तः पदार्थाः यथावस्थि- वार्थप्रतिमास एव च वस्तूनां व्यवस्थापको नान्यथाभूतः अन्यथा अचेष्टावतोऽपि चेधावत्या शब्दानुविद्धेऽध्यक्षप्रत्यये प्रतिभास्यत्य(मास इत्योभ्युपगमे तत्प्रत्ययस्य निर्विषयतया मान्तस्यापि वस्तुव्यवस्थापकावे सर्व प्रत्ययः सर्वस्वार्थस व्यवस्थापका स्यादित्यतिप्रसङ्गः । तन्न घटनसमयाद १०मा पश्चाद् मा घट' तयपदेशमासादयतीत्येवंभूतनयमतम् । उक्तं च- "एकस्यापि ध्वनेर्वाच्यं सदा तन्नोपपद्यते । क्रियामेदेन भिन्नत्वादेवमूतोऽमिमन्यते ।। ति। वद स्थितमेतत् अनुस्वादयः पर्यायास्तिकस्य विकल्पा इति । अस्साम्य गाथायाः सर्वमेव शास्त्र विवरणम् ॥३॥ १ . १ सद्भेदनी यदेव तमा-पा० बा०। १-च वस्तू-आ० हा० वि० । ३-मासात्सम्यु-मा० ।-मासस्य- म्यु-मा० । । सस्य व्यव-आ० । सर्वस्याव्यव-मा० मा हा० वि०। ५ न्यायाव. टिप० पृ० १२८ ६०२४। चालविला पा० मा ·नयमीमांसा . चतुर्थगाथाव्याख्या। [द्रव्यास्तिकैकप्रकृतिकयोः संग्रह-व्यवहारयोः शुद्धाशुद्धतया भेदनिरूपणम् ] 'दविओ य पावणो य' इत्यादिपश्चाद्वैकदेशस्य विवरणाय 'आह सूरिः-- इव्वट्टियनयपयडी सुद्धा संगहपरूवणाविसओ। पडिरूवे पुण धयणथनिच्छओ तस्स ववहारो॥४॥ इति गाथासूत्रम्। अत्र व संग्रहनयप्रत्ययः शुद्धो द्वन्यास्तिक व्यवहारनयप्रत्ययस्वशुद्ध इति तात्पर्यार्थः । अवयवार्थस्तु द्रव्यास्तिकनयस्य व्यावर्णितस्वरूपस्य प्रकृतिः स्वभावः शुद्धा इत्यसङ्कीर्णा विशेषासंस्पर्शवती संग्रहस्य अभेदप्राहिनयस्य प्ररूपणा असभ्यतेऽनयेति कृत्वा-उपवर्णना १० पदसंहतिस्तस्या विषयोऽभिधेयः । विपयापकारेण विषयिणो वृत्तस्य विषयव्यवस्थापकत्वादुपत्रा रेण विषयेणा(ण) विपयिमकथनमेतत् अन्यथा का प्रस्तावः शुद्धद्रव्यास्तिकेऽसिधातुं प्रक्रान्ते संग्रह प्रापणाविषयामिधानस? [संग्रहस्य सचामानविषयकत्वसाधनम्] सुबन्तस तिङन्तस्या(स) वा पदस्य वाक्यस्य वा प्ररूपणास्त्रमावस्य विषयः संग्रहामि: १५ प्रायेण माव एव । तथाहि-जाति-द्रव्य-गुण-क्रियापरमापितरूपेण स्वार्थ-द्रव्य-लिङ्ग क्रमादि- प्रकारेण वा सुयन्तस्य योऽर्थः(यः स) मावा व्यतिरिक्तो वा भवेत, अव्यतिरिक्तो का? यदि व्यतिरिक्तस्तदा निक(5)पाख्यत्वावत्यन्तामविवत् न द्रव्यादिरूप इति कथं सुबन्तवाच्या अन्यतिरिक्तश्चेत् कथं न भावमात्रता सुबन्तार्थस्य ? तिङन्तार्थस्थापि क्रिया-काल-कारक पुरुष- उपग्रह-धवनादिरूपेण परिभाष्यमाणस्य सत्तारूपतेव । तथाहि पचति' इत्यत्र किया विक्लित्तिल-२० क्षणा, काल भारम्मप्रवृत्ति(प्रभृति)रवर्ग(रपवर्ग)पर्यन्तो वर्तमानस्वरूपः, कारक कर्ता, पुरुषः परमा- पात्मका, उपग्रहः परार्थता, पचनमेकत्वम् यद्यपि प्रतिपत्तिविषयस्तथापि सत्त्वमेवैतत् यतः किया घसती चेत् कारकर्नसाध्येत खपुष्पादिवत् सती चेव अस्तित्वमेव,सा कारकैश्वासिव्यज्यत इति एवं कालादयोऽप्यसन्तश्चेद् न शशक्षाद् मिधेरन, सदात्मकाचेत् कथं न अस्तित्वादमिन्ना इति सत्तेव तिङन्तस्यार्थः । घटोऽस्ति' इति वाक्यार्थ(य) यद् धाक्यं प्रयुज्यते 'घटा सन् इति वन भावामि-२५ धायिता पदवयस्यापि । तथाहि-घर इति विशेषणम् 'सन्' इति विशेष्यम् । अत्र द्वयेनापि चामा- धविपरीतेन मान्यम् न खन्यथा तद विशेषणम् नापि तद् विशेष्यं स्यात् निका)पाल्यस्वाद् अस्य- सामाववत् । यदि पुनरभावविपरीतं तद् इष्यते, विशेषण-विशेष्ययोः कथं ने भावरूपता? तेन पदे पटस (घटस्स) भावो घटत्वं तदेव धा, यव सतो मावः सत्त्वं तदेव 'सन् इति सर्वत्र संग्रहामिप्रायता प्ररूपणाविषयो भाव एवं । उत्त चैतत् समयसद्भावममिधावता अन्येनापि-३० स्त्यर्थः सर्वशब्दानासिति प्रत्याय्यलक्षणम् । अपूर्वदेवताशब्दैः समपा(मा)दुर्गवादिषु॥ वाक्यप० द्वि० का लो० १२१ ] १. पृ० १७१ १०४। -कवेण पु-आ. शोधनाय व्यापार्यमाणाधु सर्वा'टीकीप्रतिषु पडिसव इत्येव प्रतीकं टीकाकृता निरदेशि, व्याख्यायि च प्रतिरूपम्' इति । ३-या कारण वा बा०। ४ विषयणा विष- आ० ।- विषयेणो विप-विकण विषयिप्र० भा० मा० ।- विषयिप्रथन वा वा -प-पा० वो बिना। स्याव्याप-पा० घा० । स्यात्वाप्रमा० मा०-याचाप-वि० । 'यो स्खमावा स्वभावादू व्यति-वा० या० । -भावाच्द-पा० वा० 1 -मानस्य वी० बी० । "१d-धृत्तिपपवर्ग-आ। वृत्तिपवर्ग-मा० मा० हा०वि०। ११-रभवात्म-वा० बा। १२-ति असाथै यद् वा० वा विना । १३-चवैपरीत्येन वा० बाल। -भावतया य-बाल बा० । १५ तद्विशेष्यते । १६-चकटस्य वा० बा० । १७ "यबाहुः" इति निर्दिश्य श्लोकोऽयमुद्धतः तनवार्तिके पृ० १५१ ५४ १३ । तत्र च "अपूर्वदेवताखणैः सममाह पति पाठ - ·प्रथमे काण्डे- "घटादीनां ने घाकारावान) मस्यापयति वाचकः । पस्तुमात्रनिवेशित्वात् तद्वतिर्नान्तरीयकै" [वाक्यप० द्वि० का सो० १२५] इति । अत एव "यत्र विशेषक्रिया नैव श्रूयते तत्रास्तिर्मवन्तीपरः प्रथमपुरुषेऽप्रयुज्यमानोऽप्यस्तीति गम्यते" इत्युक्तं शब्दसमयवेदिभिः। अवगतिधर्व युक्ता यदि सचा पदार्थो न ५व्यभिचरेत्, अव्यभिचारे च तदावेशात् तदात्मकतैव सत्तापरित्यागे पा स्वरूपहानमिति सन्मान- मेवाध्यक्षस्य शब्दस या विषयः अन्तैनी(नी)ताशेपम् अपृथग्यवस्थापितमधुरादिरसपानकन्य- छन् । मेदप्रतिभासस्तु मेदप्रतिपादकागमोपहवान्तःकरणानां तिमिरोपप्लुतदशामेकशशलानमण्ड- लस्थानेकत्वावमासनवत् असत्य इति सर्वमेदान अपघानः सर्वे सन्मानतया संगृहन् संग्रह शुद्धा द्रव्यास्तिकप्रकृतिरिति स्थितम् । १० [व्यवहारस विशेपमिश्रितसचाविषयकत्वसाधनम् ] तामेवाऽशुद्ध(बाम) पडिरूवं पुण इत्यादिगाथापश्चाद्वैन दर्शयस्याचार्यः-प्रतिरूपं प्रति- विम्यम् प्रतिनिधिरिति यावत् । विशेषेण घटादिना दन्येण सङ्कीर्णा सचा, पुनरिति प्रकृति सत्यति । तेनायमर्थः-विशेषेण संकीर्णा सत्ता प्रकृतिः स्वभावा वचनानिश्चयः इति हेयोपादेयोपेक्ष- पीयवस्तुविषयनिवृत्ति-प्रवृत्युपेक्षालक्षणव्यवहारसंपादनार्थमुच्यत इति वचनम् तस्स-घटः' इति १५विमकरूपतया 'अस्ति' इत्यविभकात्मतया मतीयमानो व्यव्हारक्षमा अर्थस्तस्य निब्धयः निर्गतः पृथग्भूतः चया परिच्छेदः तस्य इति द्रव्यास्तिकस्य व्यवहार इति लोकप्रसिद्धव्यवहारप्रवर्ग- पर नयः । सोऽभिमन्यते यपि हि गोपादेयोपेक्षणीयलमा परस्परतो विमिवस्वभावाः सद पतया शब्दप्रभवे संवेदने मावा प्रतिमान्ति ततो निवृत्ति-प्रवृत्युपेक्षालक्षणो व्यवहारस्तद्विषया प्रवृत्तिमासादयति नान्यथा न चैकान्ततः सन्मानाऽविशिष्टेषु भावेषु संग्रहामिमतेषु पृथक स्वर- २०पतया परिच्छेदोऽवाधितरूपो व्यवहार निवन्धनं संभवतीति । तथाहि-पंद्यधाका (यत् यदाका), रनिरपेक्षतया स्वपाहिणि शाने प्रतिभासमाधत्तेतत् तथैव 'सत्' इति व्यवहर्तव्यम्, यथा प्रतिनियत सचादिरूपम्, घटायाफारनिरपेक्षं च पटादिकं खावमासिनि हाने स्वरूप सनिवेशयतीति स्वभाव- हेतुः । घटादिनिरपेक्षत्वं च पटादेर घटायभावेऽपि भावात् अवमासमीना (सनाब) सिद्धम् । या प्रतिष्दो पीप्सायाम् रूपरावध वस्तुन्यत्र प्रवर्तते । तेनायमर्थ:-रूपं रूपं प्रति, २५वस्तु वस्तु प्रति यो वचनानिश्चयस्तस्य प्रकृति(तिः)स्वभावास व्यवहार इति । तथाहि- प्रतिरूपमेव पचनार्थनिन्धयो व्यवहारहेतुर्न पुनरस्तित्वमात्रनिश्चयः, यतः 'अस्ति' इत्युक्तेऽपि श्रोता शङ्कामुपगच्छन् लक्ष्यते अतः 'किमस्ति' इत्याशङ्कायाम् द्रव्यम्' इत्युच्यते, तदपि 'किम् । पृथिवी, सापि का ? वृक्ष, सोऽपि का? चूत तत्राप्यर्थित्वे यावत् 'पुष्पितः 'फलिता' इत्यादि तावनिश्चि- नोति यावद् व्यवहारसिद्धिरिति । व्यवहारी हि नानारूपतया सक्षा व्यवस्थापयति तथैव संन्यव- ३०हारसंभवात् । अतो व्यवहरतीति व्यवहार इत्यन्वर्थसंज्ञां विनत् अशुद्धा द्रव्यास्तिकप्रकृतिसंवति ॥४॥ - १५ चाका मा० वि० । 'न चाकारान्'-वाक्यप० । सातिना वा० बा०1 "तद्गतिनान्तरीयकी"-वाक्यप० "न हि सकलविशेषसहितसर्थ शब्दः प्रत्याययितुमलमिति तत्राकारविशेषावगतिनान्तरीयत्येव अनुनिष्पादिन्येव घोडच्या"- वाक्यप० टी०। ३-रुपे यु-पा० पा० बिना। "अस्तिर्मवन्तीपर प्रथमपुरुषोऽप्रयुज्यमानोऽप्यति"-महाभाष्ये अ० २,३,१ बार्तिक ११, चार्तिक ४ मा० तथा महामा० २, ३, ४६ वार्ति० ४ मा० । हेमश० म० ३ पा० ३० र ३० वृत्तौ पृ० ५८ ५० ६० ८ । हैमधातुपा० पृ० १५० ४ । पातज० यो० पा० ३ ० १७ वाच टी० पृ० १४२ पं० २५ आनन्दा । ४ अथ ग-हा०। ५-तनीता-पा० या० विना। -रोद्भूत-वि० ।-रोपद्धत-आ। va; मेवाऽशुद्धा-बा० बा० । तमेवाशुद्ध-हा०। ८-विशेषणसं-जा० बा० । -महारणसं-आ० हा० वि० । । १०-अपुरो न-बा० चा० विना। ११ यदाद्याका-मा० मा० आ० हा । यद्या-वि०। १२-मानत्वसि-वि० । १३ प्रवृत्ति स्व-वा०या० । १४-हारे हि मां० मा । -

·No text on this page.

·प्रथमे काण्ड-.. साधनस्यासिद्धिरिति वई शक्यम्, शास्त्रश्रवणतः प्रयोजनावगमे शास्त्रस्यादौ तद्वाक्योपन्यासस्य वैयर्यप्रसः। अत एव "शास्त्रार्थप्रतिक्षामतिपादनपरः आदिवाक्योपन्यास इत्यावपि प्रतिक्षितम्, अप्रमाणादादिवास्यात् तदसिद्धेः। तथा, सम्बन्धाऽभिधेयमत्यायनपराण्यपि वाक्यानि शास्त्रादौ पायाण निश्चयायोगानिष्प्रयोजनानि प्रतिक्षितान्येष, उक्तन्यायस्य समान- ५त्वात् । तद्युतम् ‘समय-इत्यादि-अभिधेयप्रयोजनप्रतिपादकम्-गाथासूत्रम् । [उत्तरपक्षा-आदिवाक्योपन्यासस सार्थकत्यसमर्थनस्] अन्न प्रतिविधीयते-यदुतम् न प्रत्यक्षमनुमानं वा शब्दा' तत्र सिद्धसाव्यता, प्रत्यक्षानुमान- लक्षणायोगात् तम । यर्थ 'नापि शब्दः प्रमाणम् घहिरये तस्य प्रतिवन्धवैकल्येन, विवक्षायां तु प्रति- पन्धेऽपि यथाविवक्षमर्थासम्भवाद' तदप्यसारम्। याह्यान शब्दप्रतिवन्धस्य प्रसाधयिष्यमाणत्वाद १० तत्रैवच प्रतिपत्ति-प्रवृत्यादिव्यवहारस्योपलभ्यमानत्वाद् बाह्यार्थ एव शब्दस्य प्रामाण्यमभ्युपगन्तव्यं प्रत्यक्षवत् । न चार्थाव्यभिचारित्वप्रामाण्यनिश्चयवनां ततः प्रवर्त्तमानानां प्रेक्षापूर्वकारिताक्षति न चानात- प्रणीत सरिचटपर्यस्तगुडशकट'चाक्यविशिष्टतानवगमाद् नातः प्रवृत्ति, प्रत्यक्षाभासात प्रत्यक्षस्येवा- नातप्रणीतवाक्यादस्य विशिष्टतावसायात, यस्य तुन तद्विशियावसायो नासावतः प्रवर्तते अनवधृत- १५ हेत्वाभासविवेकाद्धेतोरिवानुमेयार्थक्रियार्थी । न चातानां पुरहितप्रतिवद्धप्रयासानां प्रमाणभूतत्वात खवायात्रेण प्रवर्तयितुं प्रभवतां प्रयोजनवाक्योपन्यासवैयर्थ्यम्, सुनिश्चितासप्रणीतवाक्यादपि प्रतिनियतप्रयोजनार्थिनां तदुपायानिश्चये तत्र प्रवृत्त्ययोगात् । न च प्रयोजनविशेषप्रतिपादकवाक्य- मन्तरेणासप्रणीतशास्त्रस्यापि तद्विशेषप्रतिपादकत्वनिश्चय येन तत एव तदर्थिनां तत्र प्रवृत्तिः स्यात्, तदनमिमतप्रयोजनप्रतिपादकानामपि तेषां समवाद । २० अतः "यन खल्याप्तैः 'इदं कर्तव्यम्' इति पुरुषाः प्रतीततदातमावा नियुज्यन्ते तनावधीरित- तत्प्रेरणाऽतथामावविषयविचारातदमिहित वाक्यमेव बहु मन्यमाना अनाहतप्रयोजनपरिप्रश्ना एव प्रवर्तन्ते, विनिन्धिततदातभावानां प्रत्यवस्थानासंमवाद । ] इति निरत्तम्, आत- प्रवर्तितप्रतिनियतप्रयोजनाथिजनप्रेरणावाक्यस्यैव प्रयोजनवाक्यत्वनिश्चयात् अन्ययाऽभिमतफला- थिजनमेरकवाक्यस्यातमयुक्तत्वमेवानिश्चित स्यात् अनमिमतार्थमेरकस्यावगवातवाक्यत्वे चाति- २५ मसान न चाप्तवाक्यावपि प्रतिनियतप्रयोजनार्थिनस्तदपगमे तत्र प्रवचितुमुत्सहन्ते, अतिमसमर- देवेति सुप्रसिद्धम्। अर्थसंशयोत्पादकत्वेन चादिवाक्यस्य प्रवर्तकत्वप्रतिक्षेपे सिद्धतासाधनम्, व्यापकालुपलब्धे- ८, स्वसिद्धतोद्भावनमादिवाक्यानिधितवाद्यार्थप्रामाण्याद् युक्तमेव, यथा व वन तस्या (तस) प्रामाण्यं तथा प्रतिपादयिष्यामः । अत एव "आधामिहितत्वासिद्धेरविसंवादकत्वायोगादप्रमाणत्वा- ३० भावनिश्चयनिमित्ताभावादप्रवर्तकत्वं प्रयोजनवाक्यस्य प्रेक्षापूर्वकारिणा प्रति" तियदुच्यते वदपि प्रतिव्यूढं द्रष्टव्यम् । एतेनैव सम्बन्धामिधेयामिधानस्यापि सार्थकत्वं प्रतिपादितम् । तत् सितमभिधेयप्रयोजनमतिपादकत्वं समुदायार्थः 'समय-स्त्यादिगाथासूत्रस्य । अनच 'आगममलारहृदय' इत्यनुवादेन 'समयपरमार्थविस्तरविहाटजनपर्युपा- सनसकों यथा भवति तमर्थमुन्नेष्ये' इति विधिपरा पद्धटना कर्तव्या । । ܕܢ १ "एवेन शाखप्रतिज्ञाख्यापनफलः संक्षेपतः शाबशरीरल्यापनफलञ्च तदादा पाक्योपन्यास इत्येवमादयोऽसत्कल्पना xxxनिवर्णितोत्तरा" इति स्याद्वादर- ० ९ दि० ० ६१पृ० १६९५० ४ । ३.४० १५० ५० १-३1४; १५० ५० ४ । ५ यदा-० का०1 नचार्थव्य-पा० घा० विना। -अधारिततत्प्रेरणावथामाव-मा० वा० मा चिनाज-० गुरु हा० मा० है। 1-थिनो न-वि० का वेवा-मा० ३० गु० आग १० अय-आ० का० डे० गु० भा० । ११ वि० प्रतौ 'तस्य प्रामाण्यम्' इत्येव संशोधितम् । अथवा 'तस्या- मामाण्यम्' इसस्यैव पाउस प्राह्यताया 'न' पदं पूरयित्वा यथा च न तब तस्याऽप्रामाण्यम् इति पाठो बोद्धव्यः । ११ प्रतीतिर्यदु-काल वा० विना । ।। नवाश्यस्य प्रति-भा० मा० ।

·- १० -" शब्दार्थ-तत्संबन्धयोमीमांसा । १७६१ पदार्थस्तु मलमिव आप माजनकविभागो यस्यासी मलारों गोगली आगमे वार कुण्ठं हृदयं यस्य तदर्थमतिपत्यसामर्थ्यात्-असौ तथामन्दधी, सम्यगीयन्ते परिच्छियन्तेऽनेनार्या इति समय आगमा तस्य परमोऽकल्पितश्चासावर्थ समयपरमार्थः तस्य विस्तरो रचनाविशेषा- शब्दार्थयोश्च मेदेऽपि पारमार्थिकसम्बन्धप्रतिपादनायाऽमेदविवक्षया "प्रथने वावशब्दे [पाणि०३, ३,३३] इति धन्न कृता-तस्य विहाट इति दीप्यमानान् श्रोतृवृद्धौ प्रकाशमानानांन दीपयति५ प्रकाशयतीति विहाटश्चासौ जनश्च चतुर्दशपूर्व विदादिलोकः तस्य पर्युपासनम्-कारणे कार्योप- चारात्-सेवाजनिततयाण्यानं तत्र सह कर्णाभ्यां वर्चत इति सकर्णः तद्व्याख्यातार्थावधारण- समर्थः यथा इति येन प्रकारेण भवति तं तथाभूतमर्थमुन्नेष्ये लेशता प्रतिपादयिष्ये । यथाभूतेनान प्रतिपादितेनातिकुण्ठधीरपि श्रोतजनो विशिधागमव्याख्यात्प्रतिपादितार्थाव- धारणपटुः सम्पद्यते तमर्थमनेन प्रकरणेन प्रतिपादयिष्यामीति यावत् । [शब्दार्थ-तत्संबन्धयोमीमांसा-पूर्वपक्षः] ['अपोह एव शब्दस्यार्थ' इति बौद्धमतस्य संक्षिप्य स्थापनम् ] ननु च 'समयपरमार्थविस्तरनत्यनेनागमस्याकल्पितो बाह्यार्थी प्रतिपाद्यत्वेन शब्दार्थयोध पास्तवः सम्बन्धो निर्दिष्टः, द्वितयमप्येतदयुक्तम् । प्रमाणवाधितत्वात् इति बौद्धाः। तथाहि-शब्दानां न परमार्थतः किञ्चिद् वाच्यं वस्तुस्वरूपमस्ति; सर्व एव हि शाब्दप्रत्ययो भ्रान्तः, मिन्नेम्वथैवमेदा-१५ 'काराध्यवसायेन प्रवृत्त । यत्र तु पारम्पर्येण वस्तुप्रतिवन्धस्तत्रार्थसंवादो भ्रान्तत्वेऽपि, तत्र यत् तदारोपितं विकल्पवुयाऽर्थेष्वमिन्न रूपं तद् अन्यव्यावृत्तपदार्थानुभवयलायातत्वातु स्वयं चान्यव्या- वृत्ततया प्रतिमासनाव भ्रान्तैश्चान्यव्यावृत्तार्थेन सहैक्येनाध्यवसितत्वात् अन्यापोढपदार्थाधिगति- फलत्वाम्म अन्यापोह इत्युच्यते, अतः अपोहः शब्दार्थः इति प्रसिद्धम् । [विधिरेव शब्दस्वार्थ' इति विधिवादिमतस्य संक्षिप्य प्रतिस्थापनम् ] अत्र विधिवादिनः प्रेरयन्ति-यदि भवतां द्रव्य-गुण-कर्म-सामान्यादिलक्षणानि विशेषणानि शब्दप्रवृत्तिनिमिचानि परमार्थतो न सन्ति कथं लोके 'दण्डी'इत्याद्यभिधानप्रत्ययाः प्रवर्तन्ते द्रव्या- धुपाधिनिमित्ताः । तथाहि-दण्डी विषाणी' इत्यादिधी-ध्वनी लोके द्रव्योपाधिको प्रसिद्धौ, 'श' कृष्ण' इति गुणोपाधिको, चलति 'भ्रमति इति कर्मनिमित्तौ, 'अस्ति विद्यते इति सत्तानिमि- तकी, गौ!' 'अश्वा इति सामान्यविशेषोपाधी, 'इह तन्तुपु पटा' इति समवायनिमित्तः (चौ)। तत्रै-२५ पां द्रव्यादीनाममावे 'दण्डी इत्यादिप्रत्यय शब्दौ निविषयो स्याताम् । न चानिमिचावेतौ युक्ती, सर्वत्र सर्वदा वयोरविशेषेण प्रवृत्तिप्रसङ्गात् । न चाविमागेन तयोः प्रवृत्तिरस्ति, तसात् सन्ति ' द्रव्यादया पारमार्थिकाः प्रस्तुतप्रत्यय-शब्दविषयाः।। प्रमाणयन्ति चौत्र-ये परस्परासङ्कीर्णप्रवृत्तयस्ते सनिमित्ता, यथा श्रोत्रादिप्रत्ययात, असङ्कीर्ण- प्रवृत्तयश्च 'दण्डी' इत्यादिशब्द-प्रत्ययाः इति स्वभावहेतु । अनिमित्त्वे सर्वत्राविशेषेण प्रवृत्तिप्रसङ्गो३० . २० पायक प्रमाणम्। १"मनु-मराला य अल्सम्मि"-देशीना० १०६ लो० ११२ पृ. २२२ । "मद अलस नई मराल " पाइस. मा० लो० १५ पृ० ३। २ "वरशन्दे प्रथने” इति हैम स्त्रम्-५, ३, ६५ । ३ "हट दीप्ती" है. धातुपारा० १, १४८ ४० ३७॥ ४ कार्य कारणोपचारात् भा० मी० । '५ शब्दश एंवेदं संपूर्णमपोहप्रकरणमविफलतया तत्व- संग्रहपशिकायो झ्यते पृ० ३७४ का० ४६५-४० ३६६ का० १२१२। ६ यदारो-वि० ) -वा-बाबा । नानान्तेया-मा। ९ "यदि नोपाधयः केचिद् विद्यन्ते (परमार्थतः) । (दण्नी शुभश्चलत्यस्ति गौ) रहेत्यादिधी (बनी)। (स्थातां ) सिंविषयावेतौ नाऽनिमित्तौ च तौ मतौ । सर्वस्मिनविभागेन तयोवृत्तिरसभवी (1) तत्त्वसं० का० ४६७, ८६८ पृ० १७४। १. "इहात्मनि ज्ञानम्' इत्यादिको संबन्धोपाधिको" प्रमेयक० पृ. १२८ द्वि० ० ८-९। ११- वृत्ति- मा० ३.प्रयोगोऽयं वियते प्रमेयक० १० १२८ दि० ५० ५। ॥

·प्रथम काण्डे । विधिवादिमतं सविस्तर दूप्यताम् 'अपोहवादिनां मतस्य निर्देशः ] अत्र यदि पारमार्थिकवाह्यविषयमूतेन निमित्तैन सन्नि(सनिमित्त्वमेपां साधयितुमिष्टं तदा अनैकान्तिकता हेतो साध्यविपर्यये वाधकप्रमाणामावात् । अथ येन केन चिन्निमित्तैन सनिमित्तत्व- मिप्यते तदा सिद्धसाध्यता। तथाहि असामिरपीप्यते एवैपामन्तर्जपवासनाप्रयोघो निमित्त न ५तु विषयभूतम्, भान्तत्वेन सर्वस्य शं(शा)ध्द प्रत्ययस्य निर्विषयत्वात् । तदुक्तम्- "येने येन हि नाना वै यो यो धोऽमिलप्यते । न से संविद्यते तत्र धर्माणां सा हि धर्मवा" । नव शाब्दप्रत्ययस्य नान्तत्वाऽविषयत्वयोः किं प्रमाणमिति वक्तव्यम्, भिन्नेष्वमेदाध्यवसायेन प्रवर्तमानस्य प्रत्ययस्य मान्तत्वात् । तथाहि-यः अतमिस्तत्' इति प्रत्ययः स भ्रान्तः, यथा मरीचि- १० कायां जलप्रत्यया, तथा चायं भिन्नेष्वर्थेष्वमेदाध्यवसायी शाब्दा प्रत्यय इति खभावहेतुः । न च सामान्य वस्तुभूतं ग्राह्यमस्ति येनासिद्धताऽस्य हेतोः स्यात, तस्य निपिद्धत्वात् । भवतु वा सामा न्यम् तथापि तस्य मेदेभ्योऽर्थान्तरत्वे भिन्नेष्वमेदाध्यवसायो मास्तिरेव, नै हान्येनान्ये समाना युक्ता- स्तबन्तो नाम स्युः । अनन्तरत्वेऽपि सामान्यस्य सर्वमेव विश्वमेकं वस्तु परमार्थत इति तत्र सामान्यप्रत्ययो भ्रान्तिरेव, न चैकवस्तुविषया समानप्रत्यया, मेदग्रहणपुरस्सरत्वात् तस्य । भ्रान्त- १५त्वे च सिद्धे निर्विषयत्वमपि सिद्धम्, स्वाकारार्पणेन जनकस्य कस्यचिदर्थस्यालम्बनलक्षणस्य प्रातस्याभावात् । अन्यथा वा निर्विषयत्वम् । तथाहि-यत्रैव कृतसमया ध्वनयः स एव तेपामयों युक्तो नान्या, अतिप्रसङ्गात्। न च क्वचिद् वस्तुन्येषां परमार्थतः समयः संभवतीति निर्विषया धनयः । प्रयोगा- ये यत्र भावतः कृतसमया न भवन्ति न ते परमार्थतस्तमभिदधति, यथा सामादिमति पिण्डेऽव. २० शब्दोऽकृतसमया, न भवन्ति च भावतः कृतसमयाः सर्वमिन् वस्तुनि सर्वे ध्वनया इति व्यापकानु पलब्धिः कृतसमयत्वेनामिधायकत्वस्थ व्यासत्वात् तस्य चेहाभावः। [संकेतासंभवसाधनाय स्खलक्षणाद्यर्थमेदेन विकल्पपञ्चकविधानम्] * चायमसिद्धो हेतुः । तथाहि-गृहीतसमयं वस्तु शब्दार्थत्वेन व्यवस्थाप्यमानं स्खलक्षणं वर व्यवस्थाप्येत, जातिवा, तद्योगो वा, जातिमान् वा पदार्थ, बुद्धेवा आकार इति विकल्पाः। सर्वेम्वपि २५ समयासमवान युक्तं शब्दार्थत्वं तत्त्वतः, सांवृतस्य तु शब्दार्थत्वस्य न निषेध इति न स्ववचनविरोध प्रतिक्षायाः। एवं बसौ साद-स्खलक्षणादीन शब्देनापतिपाय न शक्यमशब्दार्थत्वमेषां प्रतिपाद- यितुम्, तत्प्रतिपिपादविषया च शब्देन स्वलक्षणादीनुपदर्शयता शैब्दार्थत्वमेपामभ्युपेयं स्यात् पुनम्ध तदेव प्रतिज्ञया प्रतिषिद्धमिति खवचनव्यायाता न चासावभ्युपगम्यत इति । एतेन यदुकमुयोत- १ "उच्यते विषयोऽमीषा घी-ध्वनीना न कञ्चन । अन्तमानानिविष्ठं तु बीजमेषा निवन्धनम् ॥ तत्त्वसं० का०८९ मृ०१७५॥ १ "तन यदि मुख्यतो वान विषयभूतेन सनिमित्तत्वमेषा साधयितुमिष्टतदाऽनैकान्तिकता हेतो." तत्व पशि० पृ० ३४५ पं० १९ । ३न संनि-का०। ४-भूतत्वम् मा-मा० मा बिना। ५ "तत्रेदमुक्तं तायिना" इति निर्दिश्य श्लोकोऽयं समुश्रुतस्तावसंग्रहपत्रिकायाम् पृ०१२०१२। -भिलप्यते आ० मा० मा० बाल। स सवि-० वि० कान ४ "यस्य यस्य हि शब्दस्य यो यो विषय उच्यते । स स ( सविध ) ते नैव वस्तूनां सा. हि धर्मता" ॥ तत्त्वसं० का० ८७० पृ० १७५१ ययनान्त-मा० मा० वा वा बिना। १० पृ० ११०५०९॥ ११॥ नहि मनेन अन्ये समानाम- धन्ति तद्वन्तो हि तथा स्यु" इति सामान्यपदार्थविचारमखावे न्यायक० लि. पृ० १६१ ० ५० १० ११ "सामा- न्यग्रत्यय तस्वस० पछि० पू० २५६ ५० १०॥ १॥ साखामति मा० का० गुरु है. मा० वा० वा। १४ "यत खलक्षणं जातिस्त्रयोगो जातिमालया। साकारोन शब्दार्च घटामश्चति तत्त्वत"। तत्वस० का०८७१ पृ०२५६ .१५ "पदार्यबुढेवा आकार " तत्त्वस० पक्षि० पृ० १७६ पं० २३ । १६-दार्थस्य है. गु० ॥ "शब्दार्थत्वमेषामभ्युपेतं स्यातू-तत्वस० पछि० पू० २७६ ६०१४।। .

·14 शब्दार्थ-तनन्वयमीमांसा। १५ कोण-भवावकले मान्यता प्रतिवा-हेत्वोव्याधाता [अ०२, आ० २,२०६७ न्यायवा० पृ० ३२७ ५० ६-७.इति, तपि प्रत्युकं भवति न हि सर्वथा शब्दार्थापवादोजलाभिः क्रियते-आ गोपाले- न्योऽपि प्रतीतत्वात् तस्य-किन्तु तात्त्विकत्वं धर्मः परैयस्तारोप्यते तस्यैव निषेधोन तु धर्मिणः । 1. खलक्षणे संकेतासंभवसाधनम्] तत्र स्खलक्षणे न तावत् समयः संभवति शब्दस्य, समयो हि व्यवहारार्थ क्रियते न व्यसनितया,५ नयस्यैव सङ्केत व्यवहारकालव्यापकत्वमस्ति तत्रैव स व्यवहर्तृणां युक्तो नान्यत्रा न चास्वलक्षणस्य सहेत-व्यवहारकालव्यापकत्वमस्ति तसाच तत्र समयः। सङ्केत व्यवहारकालाव्यापकत्वं च शैवले- पादिव्यतीनां देशादिभेदेन परस्परतोऽत्यन्तव्यावृत्ततयाऽनन्ययात् तत्रैकत्र कृतसमयस्स पुंसोऽन्यै- ज्यवारोन स्यादिति तत्र समयाभावाचासिद्धता हेतोः! न चाप्यनैकान्तिकत्वम्, व्याप्तिसिद्धेः। तथाहि-यद्यगृहीतसङ्केतमय शब्दः प्रतिपादयेत् तदा १० गोवान्दोऽप्यश्वं प्रतिपादयेत् सङ्केतकरणानर्थक्यं च स्यातू, तस्मादतिप्रसङ्गापत्तिर्वाधकं प्रमाणमिति कथं न ध्यातिसिद्धिा अयमेवे वा 'अकृतसमयत्वाद्' इति हेतुराचार्यदिग्नागेन "न जातिशब्दो मेदानां वाचका, आन- खाई। 1 इत्यनेन निर्दिष्टः । तथाहि-आनन्याद' इत्यनेन समयासंभव एव दर्शितः। तेन यदुक्तमुद्योतकरेण-"यदि' शब्दान् पक्षयसि तदा 'आनन्त्यात्' इत्यस्य वस्तुधर्मत्वाद् १५ यधिकरणो हेतु, अथ मेवा एव पक्षीक्रियन्ते तदा नान्वयी न व्यतिरेकी दृष्टान्तोऽस्तीत्यहेतुर्ग- नन्यम्" [अ०२, आ० २, सू० ६७ न्यायवा० पृ० ३२३.५० १६] इति, तत् प्रत्युक्तम् । यत् पुनःस पवाह-"यस्य निर्विशेषणा मेदाः शब्दैरमिधीयन्त्रे तस्याऽयं दोषा, असाकं तु सत्ताविशेषणानि द्रव्य-गुण-कर्माण्यमिधीयन्ते। तथाहि-यत्र यत्र सत्तादिकं सामान्यं पश्यति तत्र तत्र सदादिशब्द प्रयुके, एकमेव च सत्तादिकं सामान्यम्, अतः सामान्योपलक्षितेषु मेदेषु समयक्रियासम्भवादकार २० णमानन्त्यम्" [अ०२ आ०२, सू०६७ न्यायवा० पृ० ३२३ ६०.११] इति, असदेतत् । यतो न सत्ता- दिकं वस्तुभूतं सामान्यं तेभ्यो मिन्नममिन्नं याऽस्तीति । भवतु वा तत् तथाप्येकस्मिन् मेदेऽनेक सामान्यसंभवादसायोग सदादिशब्दयोजनं न स्यात् । न च शब्देनानुपदर्य सञ्चादिकं सामान्य सत्ताविना मेदानुपलक्षयितुं समयकार शक्त्यात्, न चाकृतसमयेषु सत्तादिषु शब्दप्रवृत्तिरस्तीति इतरेतराश्रयदोषप्रसक्ति। २५ अथापि स्यात् स्वयमेव प्रतिपक्षा, व्यवहारोपलम्मादत्रय-व्यतिरेकाभ्यां सदादिशब्दैः समयं प्रतिपद्यते, असदेवत्। अनन्त मेदविषयनि शेपन्यवहारोपळम्मस्य कस्यचिदसंभवात्। एकदासत्तादि- मेस्सु मेदेवसकद् व्यवहारसुपलभ्याऽडटेष्वपि तजातीयेषु तान् शब्दान प्रतिपद्यत इति चेत्, ना --हेनु०-भा० मा० वा० या० विना। २-र्यनारो-वि० । ३ "तत्र खलक्षण तापन शब्दैः प्रतिपावते । संकेतव्यवहाराप्तकालव्याप्तिवियोगत " ॥ तत्त्वसं० का० ८७२ पृ०१७७ "व्यक्त्यात्मानोऽनुयन्सते,म परसररूपतः । देश-काल-किया-शक्ति-प्रतिभासादिमेदतः ॥ तस्मात् संकेतदृष्टोऽओं व्यवहारे न दृश्यते । न चाऽगृहीतसकेतो (योध्येता)न्य इव ध्वने." ॥ तत्वस० का०८७३-८४ पृ०२७७१, ५-वचा-वि०। ६ “यत् पुनरेतत्-आनन्याम जातिशब्दो मेदाना वाचकः" इति न्यायवा० पृ० १२३६०३। एतादृश एवाऽयं पाठ तत्त्वसं० पनि० पृ. १७७ पं० २८ । “यत्तु भिक्षुणा" इति निर्दिश्य छोकवार्तिकव्याख्याया पार्थसारपिसिभ एतत्समानमेनं श्लोकमुद्धरति- "नजातिशब्दो भेदानामानन्य-व्यभिचारत । वाचको योग-जात्योचों मेदाथैरपृथक्श्रुतै " ॥ ० वा. पृ. ५९६ पं० २०॥ "अयमेवाभिप्रायः न जातिशब्दो भेदानां वाचक', आनन्यात्' इति वदत आचार्यदिमागस"-शानवाः स्यादाएका • ३६५ द्विर पं०६ संभव ए-वा० वा. गु० भा० है। शब्दा प-मा० मा०। -नन्त- मिति मा० ।-पत्यन्तमिति चा० बा० ।-पनन्त्यंतमिति वि०। १०-मत्स्त्रमेदेपु-मा० मा० दिना । 1 - सो.

·. १७६ । प्रथम काण्ड अदृष्टत्वात्, न हदष्टेष्वतीतादिमेदभिन्नेम्वनन्तेषु मेदेषु समय संभवति अतिप्रसाद । विकल्पबुओं ज्या(ऽज्या)हत्य तेषु तत्प्रतिपत्त्याभ्युपगमे विकल्पसमारोपितार्थविषय पर शब्दसङ्केत प्राप्त तथाहि- अतीतानागतयोरसत्वेनासन्निहितत्वाव तम विकल्पबुद्धिर्मर्वन्ती निविषयैव, तत्र भवन समयः कथं परमार्थवस्तुविषयो भवेदिति ? सपक्षे भावाद् नापि हेतोर्विरुद्धतेति सिद्धं स्खलक्षणाविषयत्वं पशब्दानाम्। अथ स्थिरैकरूपत्वाद्धिमावलादिमावानां देशादिमेदाभावात् सङ्केतव्यवहार-कालव्यापकत्वेनं समयसंभवात् पौकदेशासिद्धता प्रकृतहेतो, नैतत् हिमाचलादीनामप्यनेकाणुमचयखमावतया उदयानन्तरापवर्णितया च नाशेषावयवपरिग्रहेण समयकालपरिदृष्टखभावस्य व्यवहारकालानुयायि- त्वेन च समयः संभवतीति नासिद्धता हेतो। अत उच्चन्यायेन समयवैयर्यप्रसशाम खलक्षणे समय १० संभवति । अशक्यक्रियत्वाब न त समयः। तथाहि उदयाऽनन्तरापवर्गिपु भावेषु समयः क्रियमाणः अनुत्पत्रेषु वा क्रियेत, उत्पनेषु वा न तावदनुत्पनेषु परमार्थतः समयो युक्ता, असतः सर्वोपाख्या- रहितस्थाधारत्वानुपपत्तेः, अपारमार्थिकवस्त्वज्ञातेऽपिपुत्रादौ समय उपलभ्यत इति न हटविरोध, विकल्पनिर्मितार्थविषयत्वेन तस्यापारमार्थिकत्वात् । नाप्युत्पन्ने समयो युक्त, तस्मिन्ननुभवोत्पत्ती १५वत्पूर्वकै च शब्दभेदमरणे सति समयः संभवति नान्यथा अतिप्रसङ्गात् शब्दमेदस्सरणकाले क चिरनिरुद्ध खलक्षणमिति अज्ञातवजातेऽपि कथं समयः समयक्रियाकाले छयोरप्यसन्निहितत्वाद! तथाहि-अनुभवावस्थायामपि तावत् तत्कारणतया खलक्षणं क्षणिकं न सन्निहितसत्ताकं भवति कि पुनरनुभवोत्तरकालभाविनाममेदामोगमरणोत्पादकाले भविष्यति। नापि तजातीये तत्सामर्थ्यबलोपजाते समयक्रियाकालभाविनि क्षणे समयः सम्भवति, तस्थाs- २०न्यत्वात् । यद्यपि समयक्रियाकाले सन्निहितं क्षणान्तरमस्ति तथापि तत्र समयामोगासम्मवान समयो युक्तम न हाश्वमुपलभ्य तन्नामस्मरणोपक्रमपूर्वकं समैयं कुर्वाणस्तत्कालसन्निहिते गवादावा- भोगाविषयीकृते अश्व' इति समयं समयकत् करोति। अथापि स्यात् सर्वेषां खलक्षणानां सादृश्य- मस्ति तेनैक्यमध्यवय समयः करिष्यते, असदेतत् । यतो विकल्पबुद्ध्याऽध्यारोपित सादृश्यम्, तस्य व ध्वनिमिः प्रतिपादने खलक्षणमवाच्यमेवेति न स्खलक्षणे समयः। 4-पु सम-मा० मां विना। १ "विकल्पबुद्धया न्याहत्य तेषु-तत्वस० पनि० पू० १५८ ५० १८ ॥ "विकल्पबुद्धावभ्यास तेषु सकेताभ्युपगमे विकल्पसमारोपितार्थविषय एव शब्दसकेत.'-अमेयक० पृ० १२८ द्वि० ५० १२॥ ३ अन 'तत्प्रतिपत्यम्युपगमे' इति पाठ सुचारु, वि० प्रतावपि तथैव सशोधितो दृष्टः। *-वतीति नि-वि० ०का है।1 ५ हिमाचलादयो येऽपि देश-कालायमेदिनः । (यस्तेष्वणवो मिन्ना) क्षणिकाच प्रसाधिता." ॥ । तत्त्वस० का०८७५ पृ० १७४ । | "अशक्यं समय स्थास्य जाते जाते व कल्पनम् ।) नाऽजाते समयो युजो भाविकोऽश्वविषागवत् ॥ तवस. का. ८६०१६॥ "-वस्तु जाभां० मा "उप(नापि?)जाते गृहीता(नो पूर्व प्राचामनुस्मृतौ । क्रियते समयवत्र चिरातीते (कथं न तत्) । तत्वस० का०८७७ पृ० १७९। १ "यश्चापि (तसजातीयवाद ) लेन तदापर । न तत्र समयाभोग साश्यं च विकल्पितम् ॥ तत्वस०का ४७४ पृ०२५५। १०-मया मलमा विना । 7 OM --- ·शब्दार्थ-नत्संबन्धयोमीमांसा । १७७ नापि शब्दस्खलक्षणस्य । तथाहि-समयकृत् स्मृत्युपस्थापितमेव नाममेदमर्थन योजयति, न च स्मृतिर्भावतोऽनुभूतमेवामिलापमुपस्थापयितुं शक्नोति तस्य चिरनिरुद्धत्वात् , ' चोच्चारयति तस्य पूर्वमननुभूतत्वान्न तत्र स्मृतिः, न चाविषयीकृतस्त्रया समुत्थापयितुं शक्या, अतः स्मृत्यु- पस्थापितमनुसन्धीयमानं विकल्पनिम्मितत्वेनाखलक्षणमेवेति न स्वलक्षणत्वेऽस्य समयः। तमा- दव्यपदेश्यं खलक्षणमिति सिद्धम् । इतश्च स्वलक्षणमव्यपदेश्यम् शब्दबुद्धौ तस्याप्रतिभासनात् । यथा हि उष्णाद्यर्थविषयेन्द्रिय- बुद्धिः स्फुटप्रतिभासाऽनुभूयते न तथोष्णादिशब्दप्रभवा, न छुपहतनयनादयो मातुलिङ्गादिशब्द. श्रवणात् तद्रूपाद्यमाविनो भवन्ति यथाऽनुपहतनयनादयोऽक्षवुझ्याऽनुभवन्तः । यथोकम्-- "अन्यथैवाग्निसम्बन्धाद् दाहं दग्धोऽभिमन्यते । अन्यथा दाहशब्देन दाहार्थः सम्प्रतीयते" [पाक्यप० द्वि० का० श्लो० ४२५] १० ने च यो यत्र न प्रतिभाति स तद्विपयोऽभ्युपगन्तुं युक्तः अतिप्रसंगात् । तथा च प्रयोगः-यो' यत्कृतप्रत्यये न प्रतिभासते न स तस्यार्थः, यथा रूपशब्दजनिते प्रत्यये रसायन प्रतिभासते च शाब्दप्रत्यये स्खलक्षणम् इति व्यापकानुपलब्धिः। अत्र चातिप्रसङ्गो वाधकं प्रमाणम् । तथाहि- शब्दस्य तद्विपयशानजनकत्वमेव तद्वाधकत्वमुच्यते नान्यत्, न च यविषयं ज्ञानं यदाकारशून्यं तत् तद्विषयं युक्तम् अतिप्रसङ्गात् । न चैकस्य वस्तुनो रूपठयमस्ति-स्पष्टमस्पटं च येनास्पष्टं वस्तुगत-१५ मेव रूपं शब्दरभिधीयते-एकस्य द्वित्वविरोधात् मिन्नसमयस्थायिनां च परस्परविरुद्धखभावप्रति- पादनान शब्दगोचर स्खलक्षणम् । [ पदवाच्यविषयकस्य न्यायसूत्रकारमतस्य भाष्यकार चार्तिककाराभिप्रायेण विशिष्य निरूपणम् ] नैयायिकास्तु "व्यस्याकृतिजातयस्तु पदार्थ न्यायद० अ०२ आ० २ सू० ६५] इति प्रति- पन्नाः। तत्र व्यक्तिशब्देन द्रव्य-गुणविशेष-कर्माण्यभिधीयन्ते । तथा च सूत्रम्-"व्यक्तिर्गुणविशे-२० पाश्रयो मूर्ति [ न्यायद० अ० २ आ०२ सू०६६] इति । अस्थार्थो वार्तिककारमतेन-"विशिष्यत इति विशेष गुणेभ्यो विशेषो गुणविशेषः कर्मामि- धीयते, द्वितीयश्चात्र गुणविशेषशब्द एकशेषं कृत्वा निर्दिष्टः तेन गुणपदार्थो गृह्यते-गुणाश्च ते विशेषाश्च गुणविशेषा:-विशेषग्रहणमातिनिरासार्थम् । तथाहि-आकृतिः संयोगविशेषस्वभावा, संयोगश्च गुणपदार्थान्तर्गतः ततश्चासति विशेषग्रहणे आकृतेरपि प्रहणं स्यात्, न च तस्या व्यका-२५ पन्तर्भाव इप्यते पृथक स्वशब्देन तस्या उपादानात् । आश्रयशन्देन द्रव्यममिधीयते-तेषां गुणविशेषा- णामाश्रयस्तदाश्रयो द्वन्यमित्यर्थः । सूत्रे 'तत्'शब्दलोपं कृत्वा निर्देशः कता, एवं च विग्रहः कर्तव्या- गुणविशेषाश्च गुणविशेषाश्चेति गुणविशेषाः तदाश्रयश्चेति गुणविशेषाश्चयः, समाहारद्ववधायम् "लोकाश्रयत्वात् लिङ्गस" [अ०२ पा०२ सू० २९ महामाये पृ० ४७१ पं०८] इति नपुंसक- - १ यचोचा-आ० का। १ "(उष्णादिप्रतिपत्तियों ) नामादिध्वनिमाविनी । विस्पष्ठा (भासने नैपा) तदर्थेन्द्रियबुद्धिवत्" । तत्त्वसं० का०८७९ पृ०२८०। 1-नुमविनो का०। ४ अनेकान्तज० पृ० ४५ द्वि० ० ४ अम० । शानवा० १० ११ लो० ३४ । प्रमै- यक. पृ० १२९ प्र०६०७स्याद्वादर० पृ० ३४९ प्र०६०९। ५ "न स तस्य च शब्दस्य युको योगो न तत्कृते । प्रत्यये सति भायों रुपवोधे तथा रसः" ॥ तत्त्वसं० का० ८८० पृ० २००। ६-सङ्गात् अथ प्रयो-वि० ३० ।-सङ्गात् प्रयो-मा० मा० वा० वा० हा०। ७ "यो यत्कृते प्रत्यये"- प्रमेयक० पृ० १२९ प्र० ५०६ । “यसते ज्ञाने"-स्याद्वादर पृ० ३४९ ५० ५० ११। ८ "तद्वाचकत्वमुच्यते"- तत्त्वस० पनि० पृ० २८० पं० २०। अन्तर्गत. पाठ. का० प्रतावेव । गुणा विशेषाश्चेति गुणविशेषाध तदाश्रयश्चेति गुणविशेषाश्रया मां० मा० । गुणविशेषाश्चेति गुणविशेषाः तदाश्रयश्चेति गुणविशेषा. श्रया वा० वा० आ० हा० वि० गु०। १. "गुणविशेषाश्च गुणविशेषाश्चेति गुणविशेषाः, गुणविशेषाश्च तदाश्रयस्थेति पुणविशेषाश्रयः" तत्त्वसः पशि० पु. १८१६०१५। ११ "लिझमशिष्यम्" इति पूर्तिः । ० त०२३ ·'प्रथमे फाण्डे । लिङ्गाऽनिर्देश। तेनायमयो भवति-योऽयं गुणविशेषाश्रयः सा व्यक्तियोच्यते मुनिश्चेति । तत्र यदा द्रव्ये मूर्तिशब्दस्तदाऽधिकरणसाधनो, द्रष्टव्यः- मूर्छन्त्यसिन्नवयवा इति मूर्ति, यदा तु रूपादिषु तदा कर्वसाधना-मुर्छन्ति द्रव्ये समवयन्तीति रूपादयो मूत्तिः । व्यक्तिशब्दस्व द्रव्ये कर्मसाधन स्पादिषु करणसाधन" [अ०२ आ०२ सू०६८ त्यायवा० पृ० ३३२ पं०३-२४] । ५ भाष्यकारमावेन च यथाश्रुति सूत्रार्थः-गुणविशेषाणामाश्रयो द्रव्यमेव व्यकिर्तिश्चेति तस्यै- छम् । यथोकम्- "गुणविशेषाणा रूपरसगन्ध-स्पर्शानाम् गुरुत्वद्रवस्य धनत्य-संस्काराणाम् अव्या- पिनन्ध परिमाणविशेषस्याश्रयो यथासम्भवं तद् द्रव्यं मूर्ति (मूर्तिः) मुछितावयवत्वात् न्यायद वात्स्या० मा० पृ०२२४] इति । आकृतिशब्देन प्राण्यवयवानां पाण्यादीनाम् तवयवानां चाहुल्यादीनां संयोगोऽभिधीयते । १० तथा च सूत्रम्-“आकृति तिलिङ्गाल्या" न्यायद अ० २ आ० २२० ६७] इति । अस्य भाष्यम्-"यया जातितिलिङ्गानि च व्याख्यायन्ते वामाकति विद्याद सा च सत्वाव- यवानाम् । तद्वयवानां च नियतो व्यूहः" [ न्यायद वात्स्या० भा० पृ० २२५] न्यूहशब्देन संयोग- 'विशेष उच्यते, नियतग्रहणेन कृत्रिमसंयोगनिरासा, तत्र जातिलिङ्गानि माण्यवयवाः शिर पाण्या- दया तैहि गोत्वादिलक्षणा जातिर्लियते, आकृया तु कदाचित् साक्षानातिय॑ज्यते यदा शिर-पा- १५ ण्यादिसन्निवेशदर्शनादू गोत्वं व्यज्यते, कदाचिजातिलिज्ञानि यदा विपाणादिमिरवयवै पृथक् पृथक्क् खावयवसनिवेशामिव्यक्लैगोत्वादिय॑न्यते; तेन जातेस्तल्लिकानां च प्रख्यापिका भवस्याकृतिः । जातिशब्देनाभिन्नामिधान-प्रत्ययप्रसवनिमित्तं सामान्यास्यं वस्तूच्यते । तथा च सूत्रम्- "समानमत्ययप्रसवात्मिका जातिः न्यायद० अ०२ आ०२२०६८] इति समानमत्ययोत्पत्तिकारणं जातिरित्यर्थः। २० वर्ष व्यक्त्याकृत्योर एतेनैव स्वलक्षणस्य शब्दार्थत्वनिराकरणेन शब्दार्थत्वं निराकृतम् । तथाहि- यथा स्वलक्षणस्याकृतसमयत्वादशब्दार्थत्वं तया तयोरपीति 'अकृतसमयत्वात्' इत्यस्य हेतो - सिद्धिः, नाप्यतैकान्तिकता। अपि च, व्यक्तिद्रव्य-गुणविशेष-कर्मलक्षणा, आकृतिय संयोगा- त्मिका, एते च द्रव्यादयः प्रतिषिद्धत्वाद् असन्तः कथं शब्दार्थतामुपयान्ति ? [२- जाति-तद्योग-तहास संकतासमवप्रदर्शनम् २५ ऐवं स्खलक्षणवजाति-तयोग-जातिमत्स्वपि- जात्यादेरसम्मवार-समयासम्भवः। यथा च जातेस्तद्योगस्य च समवायस्थासम्भवस्तथा प्रागेव प्रतिपादितम्, जाति-तद्योगयोधाभावे तद्वतोऽन्यसम्भव एव वत्कृतत्वात् तद्यपदेशस्य, तद्वतच स्खलक्षणात्मकत्वात् तत्पक्षमावी दोषर समान एवं १-धना मा० वि० का० गु०1 नेदं वार्तिक शब्दशो न्यायवार्तिके। यथा श्रोत्रेऽमराणि मनन्ति तथा सूत्रायै" वि० दि०४ व्यक्तिमूर्ति-आ० वि० का० । ५-वैः पृथक् पृथग् न स्थाव-भा० मा० । धेर पृथगन खाव-० हा० गु०। प्रख्यायिका पावा । प्रत्याख्यातिका आ० हा० वि० गु० । । सूत्र तु "समानप्रववात्मिका जाति" इति श्यते न्यायदर्शने, न्यायवार्तिके, तत्वसग्रहपत्रिकाया च । ८ "एतेनैव प्रकारेण व्यक्त्याकत्लोनिराकृति । खलक्षणात्मतैवेद्या तयोरपि यत परै." ॥ तत्त्वसं का०८८१ पृ०२८॥ ९ "इव्यादियोगयो' प्राक् तु प्रतिषेधामिधानतः । न तात्त्विकी तयोर्युका शब्दार्थत्वव्यवस्थिति " ॥ तत्वस० का०८८२ पृ०२४२॥ १० "जाति-संवन्धयो पूर्व व्यासत प्रतिषेधनात् । नानन्तय प्रकल्यन्ते शब्दार्थास्त्रिविधा परे । "तद् व्यवस्थाकृतिजातीना पदार्थत्वं यदुच्यते । तदसमवि सर्वासामपि नीस्मता यत्" । तत्त्व काkth-८८४ पृ० २४२-२४३। ११० ११० १०६ तथा ० १०६ ५०१०। । . । 7 । -- ·शब्दार्थ-तत्संबन्धयोमर्मीमांसा। पदवाच्याविषयाणि वाजध्यायन-व्याडि-पाणिनीनां मतानि], "जातिः पदार्थः" इति वाजध्यायनः । "द्रव्यम्" इति व्याडिः । "उभयम्" पाणिनिः । तदप्य- नेनैव निरस्तम् जातेरयोगाद् द्रव्यस्य च स्वलक्षणात्मकत्वात् तत्पक्षभाविदोपानतिवृत्तेः । [बुद्धाकारे समयासंभवसाधनम्] बुंध्याकारेऽपि न समयः सम्भवति, तस्य बुद्धितादात्म्येन व्यवस्थितत्वाद् गासौ तद्बुद्धिख- ५ रूपवत् प्रतिपाद्यमर्थ बुधन्तरं पाऽनुगच्छति। ततश्च सङ्केत-व्यवहारकालाव्यापकत्वात् स्खलक्षणवत् कथं तत्रापि समयः भवतु वा तस्य व्यवहारकालान्वयस्तथापि न तब समयो व्यवहtणां युक्तः । तथाहि 'अपि नामतः शब्दादर्थक्रियार्थी पुमानर्थक्रियाक्षमानर्थान् विज्ञाय प्रवर्तियते इति मन्यमानैर्व्यवहर्तमिरभिधायका ध्वनयो नियोज्यन्ते न व्यसनितया न चासौ विकल्पो बुद्ध्याकारोऽ- भिप्रेतशीताऽपनोदादिकार्य तदर्थिनः सम्पादयितुमलम् तदनुभवोत्पत्तावपि तदमावात्, तेन तत्रापि १० समयाभापानासिद्धः 'अकृतसमयत्वात्' इति हेतुः । [ 'अस्त्यादयः शब्दार्थाः' इति वादिना पक्षसप्तके निरूपयितव्ये प्रथमम् अस्त्यर्थवादिमतम्] अथ अस्त्यादयोऽपरे शब्दार्थाः सन्ति, ततश्च तत्र समयसम्मवादसिद्धतेव हेतोः। तथाहि- 'अस्त्यर्थः' इति यदेतत् प्रतीयते तदेव सर्वशब्दानामभिधेयं न विशेषा, यथैव ह्यपूर्व देवतादिशब्दा नार्थीकारं विशेष बुद्धिषु सन्निवेशयन्ति केवलं तत्रैतावत् प्रतीयते-'सन्ति केऽप्यर्थीः येष्वपूर्वादया १५ १ "आकृत्यभिधानाद्वा एक विभक्तौ वाजप्यायन." । "आकृत्यमिधानाद्वा एक शब्दं विमती वाजप्यायन आचार्यो न्याय्यं मन्यते । एका आकृति', सा चामिधीयते” इति अ०१ पा०२सू०६४ महामा० पृ०९० ५० ५। "जातिशब्दा- धैवाचिनो वाजप्यायनस्य मते गवादय' शब्दा मिन्नद्रव्यसमवेतजातिमभिदधति"-सर्वदर्शनसं० १० १३६० १३७ तदित्य वाजप्यायनाचार्यमतेन सार्वत्रिकी जातिपदार्थव्यवस्थोपपद्यते” वाक्यप० तृ० का० लो० २ हेलाराजटी० पू०६६०२८ जातिस० । २-ति व्याजध्यायन गु० है० मा० वि० । "बाजा( का! )सायना"-तत्वसं० पनि० २८२५० २५ । इदं च वाजध्यप्रकृतेरायनणि प्रत्यये निष्पन्नम् । किन्तु अस प्रकृतिः कचित् 'वाजव्य' इति, कचिच्च 'वाजप्य' इति दृश्यते । तयथा-"वाजव्य" चान्द्रव्या० अ००३ पा० ४ सू० ३५, गणर० म० पृ० १५० मा० २३६ । “वामप्य" १० ४ पा० १ ० ९९ काशिका तथा सिद्धान्तकोछ । “वाजप्यायन" बागीय विश्वकोषे वकारादिवर्गे । "व्याज(वाज )व्य- तिकेसेके" हैमश० अ०.६ पा० १ सू० ५३ । चान्द्रे 'वाजव्य' 'व्यतिक' इति प्रकृतिद्वयम् । काशिका-कौमुद्योः 'वानप्य' 'तिक' इति प्रकृतिद्वयम् । गणरत्नमहोदधौ च का० १३५-२३६ 'तिक, 'वाजन्य' इति प्रकृतिद्वय दृश्यते । यद्यपि हैमशा- ब्दानुशासने 'व्याज वाज) इलेव मुद्रितमस्ति तथापि तत्र चान्द्रादिपाठानुरोधेन 'वाजव्यायन' इति रूपानुरोधेन च 'बाजव्य' इत्येव प्रतिः साध्वी। अत्र Pro.Dr.E. Windisch इत्यनेन सम्पादितस्य चान्द्रव्याकरणस्य पृ० १६१ गतं द्वितीयं टिप्पनकं द्रष्टव्यम् । ३ "द्रव्याभिधानं व्याडि." "व्याभिधान व्याडिराचार्यो न्याय्य मन्यते द्रव्यमभिधीयते” इति अ० १ पा० १ २०६४ महामा० पुं० ९४ पं० १४ 1 "दव्यपदार्थवादिव्याडिनये शब्दस्य व्यक्तिरेवाभिधेयतया प्रतिभासते”-सर्वदर्शनसं० द०१३॥ पं० २४४ । "व्याडिमते तु सर्वशब्दाना द्रव्यमर्थ "-वाक्यप० तु का० लो० २ हेलाराजटी० पृ०६६०२९ जातिसः । ""उभयमित्याह" "कथं ज्ञायते ।। "उमयथा पाचार्येण सूत्राणि पठितानि । आकृति पदार्थ मत्वा xxx व्यं पदार्थ मत्वा xxx" अ० १ पा० १ आ० १ जातिव्यक्तिपदार्थनि० महामा० पृ० ५२६० १४ । "पाणिन्याचार्यस्यो- भयं संमतम्"-सर्वदर्शनसं० ६० १३.६००२४६।। ५ "बुध्याकारश्च बुद्धिस्थो नार्थबुध्यन्तरानुगः । नामिप्रेतार्थकारी च सोऽपि वाच्यो न तत्त्वता ॥ "येऽन्येऽन्यथैव शब्दार्थमस्त्यादीन् प्रचक्षते । निरखा एव तेऽप्येतैस्तथापि पुनरुच्यते” । तत्त्वसं० का० ८८५-८८६ पृ० २८३ । तथा, शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० ४०० प्र० ० २१, ६-पि समयः मा० मा० गु० है. भा० शब्दा- थक्रिया-गुहा शब्दार्थः क्रिया-भार मा | • "अस्त्यर्थं सर्वशब्दानामिति प्रत्याव्यलक्षणम् । अपूर्व-देवता-खगैः सममाहुर्गवादिषु । तत्त्वसं० का०८८७ पृ० १८३। "अस्पथ सर्वशब्दानामिति प्राव्यलक्षणम् । अपूर्व-देवता-स्खौंः सममाहुर्गवादिषु ॥ वाक्यप० का०२ लो० १११.पृ० १३२ तथा, शास्त्रवा० स्यावादक पृ० ४०० ०५०३१ ९ 'नार्थाकारविशेषम्' वि० सं० । “नार्याकारविशेषम् -तत्सं० पक्षि० ० १८३५० २८ । " .

·१८४ - प्रथमे काण्डे- शब्दाः प्रयुज्यन्ते तथा दृष्टार्थेष्वपि गवादिशब्देष्वेवत् तुल्यम्, यतस्तेभ्योऽप्येवं प्रतीतिरुपजायते- 'अस्ति कोऽज्यों यो गवादिशब्दामिधेयो गोत्वादिः यख ताकारविशेषपरिग्रहः केपाश्चिदुप- जायते स तेषां सिद्धान्तबलात् न तु भन्दात् । [२ समुदायार्थवादिमतम्] ५ अपरे "ब्राह्मणादिशब्देस्तपोजाति-श्रुवादिसमुदायो विना विकल्प-समुच्चयाभ्यामभिधीयते, यथा वनादिशब्दैर्धवादयः" इत्याहुः । तथाहि-'वनम्' इत्युक्ते 'धवो (वो वा) खदिरो वा' इति न विकल्पेन प्रतीतिरुपजायते, नापि 'धवश्व खदिरच' इति समुच्चयेन, अपि तु सामस्येन प्रतीयन्ते धवान्यः तथा 'ब्राह्मण' इत्युक्ते 'तपो वा जातिर्वा श्रुतं वा' 'तपश्च जातिश्च श्रुतं च इति न प्रतिपत्तिर्भवति, अपि तु साकल्येन सम्वन्ध्यन्तरव्यवच्छिन्नास्तपप्रभृतयः संहताः प्रतीयन्त इति । १० वहुवनियतैकसमुदायिमेदावधारणं विकल्प', एकत्र युगपदमिसम्बन्ज्यमानस्य नियतस्यैकस्य (तखानेकस) स्वरूपमेदावधारणं समुच्चयः, तव्यतिरेकेणात्र प्रतिपत्तिलोकप्रतीतैव । [३ असत्यसंबन्धपदार्थवादिमतम्] अपरे "द्रव्यत्वादिमिरनिर्धारित रूपैर्यः सम्बन्धो द्रव्यादीनां स शब्दार्थः स च सम्बन्धिनां शब्दार्थत्वेनासत्यत्वाइसत्य इत्युच्यते । यहा तपः श्रुवादीनां मेचकवर्णवदैत्येन भासनादेपामेव १५परस्परमसत्यः संसर्गः"। तथाहि-एते प्रत्येकं समुदिता वा न खेन रूपेणोपलम्यन्ते किन्वलात- चक्रवदेषां समूहः स्वरूप क्रम्यावमासत इति । T४ असत्योपाधिसत्यपदार्थवादिमतम्] अन्ये त्याहुः-"यंदू असत्योपाधि सत्यं स शब्दार्थइति । तत्रै स (1) शब्दार्थत्वेनाऽसत्या उपाध्यो विशेषा वलयाऽङ्गलीयकादयो यस्य सत्यस्य सर्वमेदानुयायिनः सुवर्णादिसामान्यात्मनस्तत् २० सत्यमसत्योपाधि शब्दप्रवृत्तिनिमित्तमभिधेयम् । [५ अमिजल्पपदार्थवादिमतम्] अन्ये तु दुवते-"शब्द एवाभिजल्पत्यमागतः शब्दार्थः" इति । स चामिजल्प'शब्द एवार्थ' १ "प्रयोगदर्शनाभ्यासादाकारावग्रहस्तु य. 1 नस शब्दस्य विषय स हि यत्नान्तराधय" ॥ वाक्यप० का० १ ० १२२ पृ० १३३॥ २ "समुदायोऽभिधेयो वाऽप्यविकल्प-समुचय "। तत्त्वस० का० ८४८ पृ० २८४ । "समुदायोऽभिधेय स्याद- विकल्प-समुच्चयः" । वाक्यप० का० १ छो० १२८ पृ० ११५ । तथा, शानवा० स्याद्वादक पृ० ४०० प्र० ५० ५। ३-तादिः समु-आ० का० दे० मा० । ४ "धवो वा खदिरो वा पलागो वेति"-तत्वसः पनिपृ० २८४ पं० १० । शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० ४०० ० ६०६ । ५-तस्यैव(काय स्व-वा० वा० ।-तस्यैव स्व-मा० हा. वि० ३० मा० का० गु० । "युगपदमिसंबध्यमानस्य नियतस्थानेकस्य स्वरूपमेदावधारणम् -तत्त्वस• पशि० पृ. १८४ पं०१५ ६ ६ "असलो वाऽपि ससर्ग शब्दार्थ कैबिदुच्यते" ॥ तत्त्वस० का० ८८८ पृ० २८४ । असत्यो वाऽपि ससर्ग शब्दार्थ कंचिदिप्यते 1 वाक्यप० का०२ श्लो० १२८ पृ० १३५॥ तया, शास्त्रमा स्याद्वादक. पृ० ४०० ५० ५० १०॥ -मुकस्याव-वा० बान ४ "असत्योपाधि यत् सत्यं तद् वा शब्दनिवन्धनम् । तत्वस० का० ८८९ पृ० १८४ 1 "असत्योपाधि यत् सत्वं तद् वा शब्दनिवन्धनम् ।वाक्यप० का० २ छो० ११९ पृ. १३६ तथा, शास्त्रवा० साद्वादक० पृ० १०० ५० ५० १२ । ५-संशब्दा-मा०मा० विना। १० "तत्र शब्दार्थवेनाऽसत्या उपाधय"-तत्वस० पशि० पृ०२८४६०२३ । ११ "शब्दो वाऽप्यमिनस्पत्वमागतो याति वाच्यताम् । "सोऽयमिअमिसबन्धाद रूपमेन्द्रीकृतं यदा । शब्दस्यायन तं शब्दममिजल्प प्रचक्षते । तत्वसका०८८५-८५०पू०१८४-२८५1 "शब्दो वाऽप्यमिजन्य रूपोलमागतो याति वाच्यताम् ॥ "सोऽयमित्समिसंबन्धाद रूपमेकीकृतं यदा । शब्दस्यायन तं शब्दममिजप प्रचक्षते" ॥ "तयोरपृथगर्थत्वे स्टेरव्यभिचारिणि । किचिदेव क्वचिद् द्रव्यं प्राधान्येनाऽवनिष्ठवे ॥ "लोकोऽयंपतो शब्द प्रतिपन्न प्रवर्तते । शान्ने तूमयरूपत्वं प्रविभक विवक्षया" ।। पाक्यप० का० २० १९९-१३ पृ० १३६-३७॥ तथा, शानवाल साद्वादक पृ० १०० ५० ५० १३ ।

·१८१ २० शब्दार्थ-तत्संबन्धयोमीमांसा। इत्येवं शब्देऽर्थस्य निवेशनम् 'सोऽयम्' इत्यमिसम्बन्धः, तस्माद् यदा शब्दस्यार्थेन सहकीकृतं रूपं भवति तं खीकतार्थाकार शब्दममिजल्पमित्याहुः । [६ बुझाडाकारपदार्थवादिमतम्] अन्ये तु "बुद्यारूढमेवाकारं पाह्यवस्तुविषयं बाह्यवस्तुतया गृहीतं बुद्धिरूपत्वेनाविभावितं शब्दार्थम् आहुः । तथाहि-यावद् बुद्धिरूपमथेष्वप्रत्यस्तं 'बुद्धिरूपमेव इति तत्वमावनया गृह्यते ५ तावत् तस्य शब्दार्थत्वं नावसीयते तत्र क्रियाविशेषसम्बन्धामावाद, न हि गामानय' 'दधि खाद इत्यादिका क्रियास्ताशि बुद्धिरूपे सम्भवन्ति, क्रियायोगसम्भवी चार्थः शब्दरमिधीयते, अतो बुद्धिरूपतया गृहीतोऽसौ न शब्दार्थ, यदा तु बाह्ये वस्तुनि प्रत्यस्तो भवति तदा तस्मिन् प्रतिपत्ता वाहतया विपर्यस्ता क्रियासाधनसामर्थ्य तसं मन्यत इति भवति शब्दार्थः । ननु चापोहवादिपक्षादस्य को विशेषा? तथाहि-अपोहवादिनाऽपि वुझ्याकारो वायरूपतया१० गृहीतः शब्दार्थ इतीप्यत एव । यथोक्तम्- "तंदूपारोपमन्यान्यन्यावृत्याधिगता पुनः शब्दार्थोऽर्थः स एवेति वचनेन विरुध्यते"।[ इति, नैतदस्ति, अयं हि बुद्धाकारयादी बाह्य वस्तुन्यम्नान्तं सविषयं द्रव्यादिपु पारमार्थिकेश्वध्यस्त बुद्ध्याकारं परमार्थतः शब्दार्थमिच्छति न पुनरा(न तु निरा )लम्वनं मिनेष्वमेदाध्यवसायेन प्रवृत्ते- आन्तमिवरेतरमेदनिबन्धनमभ्युपैति यदा तु यथाऽसामिरुच्यते- १५ "से सो (सर्वो) मिथ्यावभासोऽय- मर्थ इतीप्यत एवं यथोक्तग्वेका(मर्थ वेका )त्मकग्रहः। इतरेतरमेदोऽस घोज संज्ञा यदर्थिका"। ] इति तदा सिद्धसाध्यता। यद् वक्ष्यति- "इतरेतरभेदोऽस्य बीजं चेत् पक्ष एषन वसंका० ९०५ ] इति । न चापोहवादिना परमार्थतः किश्चिद् वाच्यं घुयाकारोऽन्यो वा शब्दानामिप्यते । तथाहि- १-कारण-बा. भां। २ "यो वाऽयों बुद्धिविषयो वायवस्तुनिवन्धनः । स वायं वस्त्विति ज्ञातः शब्दार्थः कैश्चिदिष्यते ॥ तत्त्वसं० का०८९१ पृ०२८५॥ "यो वाऽर्यों बुद्धिविषयो बाह्यवस्तुनिवन्धनः । स वाह्यवस्विति ज्ञातः शब्दार्थः कैश्विदिप्यते ॥ वाक्यप० का० १ श्लो० १३४ पृ० १३७ । तथा, शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० ४०० वि० ६०१। १-नावि वि-मा०मा० । "बुद्धिमत्वेनाविर्भावितम्"-तत्त्वस० पजि० पृ० २८५६०७ । -त्ययस्तं भा०मा०। ५-ति तत्रमा-भां० मा० ।-ति त्वच भा-हा। -घि व खाद' वि० ०। ७ वाह्य- वस्तुनि कां०। ८-धनासा-वा० वा०। १-यस मन्य-वा० बा०। १० गृहीतः शब्दार्थों इतीष्य- (थोऽभीष्य-) वा० वा० । गृहीतशब्दार्थो इतीय-आ० का० गु० । "अपोहवादिनाऽपि पुदपाकारो वाह्यरूपतया गृहीत. शब्दार्थ इति भाप्यत एव" तत्त्वस० पक्षि० पृ० १८५६०३० । "अपोहवादिनापि युध्याकारो बाह्यरुपतयाऽध्य. वसित. शब्दार्योऽमीट एव"-प्रमेयक० पृ० १२९ द्वि० ६०१॥ ११ तद्रूपारोपमस्यान्यन्यावृत्त्यं विगतः पुनः। शब्दार्थोऽर्थः स एवेति वचनेतिरुभ्यते ॥ वा० वा० । तपारोपगत्यान्यन्यावृत्त्यधिगतेः पुनः । मा० मा० । "तद्रूपारोपगलाऽन्यव्यावृत्त्यविगते. पुनः । शब्दार्थोऽर्थः स एवेति वचने न विरुष्यते" । तत्त्वसं० पजि० पृ०२८५६०२१॥ १२-पादो वा-कां० वि० । १३-तं संवन्धविषयं वा० वा० । १४ "ननु (तु) निरालम्बन मिचेप्वमे- दाध्यवसायेन"-तत्वस० पनि० पृ० २८५ पं० २४ । १५-वृत्तेनान्त-पा० बा० ।-वृत्तेनान्तमिवरमेद-आ. वि०। १६ यथा तु मा०मा० विना । यया तु हा० । "यदि तु यथाऽसामिरुच्यते- सर्वो मिथ्यावमासोऽयमर्थेष्वेकालना मह । इतरेतरमेदोऽस्स चीज संज्ञा यदर्थिका" । तत्त्वस० पजि. पृ० २८५६०२५॥ १७ अत्र 'सा' इत्यस्य 'इतीष्यत एव यथोक्ते' इत्यस्य चार्थाननुसारिण पाठस्य लिपिकारदोषेण प्रवेशाद् इदं तत्वसंग्रहपशिकागतपद्यमपि गद्यमिव जातम् । १८-रमेदेस मा० मा० हा०वि० गु०।-रमेद स्व ० का । १९ शामवा० स्याद्वादक० पृ० ४०० द्वि० ५० ५। २०-तरामेदोऽस्य आ० क • गुरू वा ।

·. १८२ प्रथमे काण्डे- - यदेव. शाब्दे प्रत्ययेऽव्यवसीयमानतया प्रतिभासते स शब्दार्थ, न च बुद्ध्याकार, शाब्दप्रत्ययेना- ध्यवसीयते किं वहिवाह्यमेवार्थक्रियाकारि वस्तु, न चापि तेन वाद्यं परमार्थतोऽध्यवसीयते, यथातत्त्वमनध्यवसायाद् यथाभ्यवसायमतत्वात् अतः समारोपित एव शब्दार्थः । यच्च समारोपित तन्न किञ्चिद् भावतोऽभिधीयते शब्दैः। यत् पुनरुक्तम्-शब्दार्थोऽर्थः स एवेति', तत् समारोपित- ५मेवार्थमभिसन्याय, बुद्ध्याकारवादिना तु बुद्ध्याकारः परमार्थतो वाच्य इण्यत इति महान् विशेषः। [७ प्रतिभापदार्थवादिमतम्] अन्ये त्याहुः-"अभ्यासात् प्रतिभाहेतुः शब्दः न तु बाह्यार्थप्रत्यायक" इति । शब्दस्य कचिद् विषये पुनः पुनः प्रवृत्तिदर्शनमभ्यासः, नियतसाधनावच्छिन्नक्रियाप्रतिपस्यनुकूला प्रज्ञा प्रतिभा सा प्रयोगदर्शनावृत्तिसहितेन शब्देन जन्यते, प्रतिवाक्यं प्रतिपुरुपं च सा भिद्यते; यथैव १०हाशादिधातादयो हस्त्यादीनामर्थप्रतिपत्तौ क्रियमाणायां प्रतिमाहेतवो भवन्ति तथा शब्दार्थ- (सर्वेऽर्थ)वत्वसंमता वृक्षादयः शब्दा यथाभ्यास प्रतिमामात्रोपसंहारहेतवो भवन्ति न त्वर्थ १- भवतो हा० वि० गु० ।-द्भवता-आ० का० । २४० १८१ पं० १२ । ३-भतिसंघाय गु०।- मभिधाय वा। "अभ्यासात प्रतिभाहेत. सर्वः शब्द समासत । बालानां च तिरथा च यथाऽर्थप्रतिपादने । तत्त्वस० का०८९२ पृ० २०६॥ तथा, शासवा० स्याद्वादक पृ० ४०० वि०प०३। अभ्यासात प्रतिमाहेतु शब्द सर्वोऽपरै स्मृत । बालाना च तिरथा च यथार्थप्रतिपादने । "अनागमश्च सोऽभ्यास समय कैश्विदिष्यते । अनन्तरमिदं कार्यमस्मादित्युपदर्शनम् ॥ "अय प्रतिमाखल्पमेव पूर्वोपक्रान्तमनुवाबाह "विच्छेदग्रहणेऽांनां प्रतिमाऽन्येव जायते । वाक्यार्थ इति तामाहुः पदार्थैरुपपादिताम् ॥ "कीदृशीं ताम्' इत्याह- "इदं तदिति साऽन्येषामनाख्येया कथंचन । प्रत्यात्मप्रतिसिद्धा सा काऽपि न निलप्यते ॥ किखभावाऽसौ ? इत्याह- "उपलेपमियार्थाना सा करोत्सविचारिता । सार्वरूप्यमिवाऽऽपमा विषयत्वेन वर्तते ॥ "ता च न किंचित् प्राणिमात्रमतिवर्वते-अतिक्रम्य तिष्ठति-इत्याह - "साक्षाच्छब्देन अनिता भावनानुगमेन वा । इतिकर्तव्यताया ता न कश्चिदतिवर्तते ॥ "प्रमाणत्वेन वा लोका सर्व समनुपश्यति । समारम्मा प्रतीयन्ते तिरथामपि तद्वशात् ॥ "सिद्धव चेयं सर्वस्व प्रतिमेत्युपपादयितुमाह-- "यथा द्रव्यविशेषाणा परिपाकैरयत्नमा । मन्दादिशचायो दृष्टा. प्रतिमास्तद्वता तया ॥ "सनिदर्शनमुपपादयितुमाह- "खरवृत्ति विकरते मधौ पुस्कोकिलस क । जन्वादय कुलायादिकरणे केन शिक्षिता ॥१॥ "आहार-प्रीत्यमिद्वेष-सवनादिक्रियासु क । जात्यन्वयप्रसिद्धासु प्रयोका मृगपक्षिणाम् ॥ "प्रतिभायाश्च शब्द एव मूलमित्याह - "भावनानुगतादेतदागमादेव जायते । आसत्ति-विप्रकर्षाम्यामागमस्तु विशिष्यते" ॥ "तस्याश्च निमित्तमेदेन पाहिष्य दर्शयितुमाह - "खमाव-चरणाऽभ्यास योगाऽदृष्येपपादिता । विशिघोपहिता चेति प्रतिमा पविषा विदुः" ॥ वाक्यप० का० १ छो० ११९-१२०-१४५-१५४ पृ० १३१-११३-१४१-11 पुण्यरा० टी०। ५-वृत्तिसंहि-वा० पा० ।-वृत्तिसहि-भा० मा० । "यथैव शशाभिघातादयो हस्त्यादीनामर्थप्रतिपत्तो”-सत्त्वस पनि० पृ० २८६-६० १५ । "यथा कशामिघा- तमानसमनन्तरमेव वाजिनोऽमियान्ति, अनुशामिघातेन च गजा"-वाक्यप० का० २ छो० १२० पुण्यरा० टी० पृ० १३२॥ "ययैव पडशादिधातादयो हत्यादीनामर्थप्रतिपत्तौ-शानवा० स्याद्वादक० पृ० ४०० वि० ५० ३। -भासाहे-आ० का० गु०। ८ शब्दार्थसंवन्धसम्मता आ० हा० वि० का० । शब्दार्थसंवन्धसंगता भा० मा० । "तथा सर्वेऽयंवत्समता वृक्षादय शब्दा "-तत्त्वस० पनि पृ० २८६६०१८।

·- शब्दार्थ-तत्संबन्धयोमीमांसा । १८३ साक्षात् प्रतिपादयन्ति; अन्यथा हि कथं परस्परव्याहताः प्रवचनभेदा उत्पाद्यकथाप्रवन्धान स्थवि. कल्पोपरचितपदार्थभेदद्योतका स्युरिति ? [आयुक्त पक्षसप्तके प्रतिविधातव्ये प्रथमम् अस्त्यर्थवादिमतनिरसनम् ] अत्र प्रतिविदधति-यद्यस्त्यर्थः पूर्वोदितखलक्षणादिखभाव इप्यते तदा पूर्वोदितदोपप्रसङ्गः ।, किच, अनिर्धारितविशेषरूपत्वादस्त्यर्थस तसित केले शब्दैः प्रतिपाद्यमाने 'गौ' गवया 'गजा" ५ इत्यादिभेदेन व्यवहारो न स्यात्, तस्य शब्दैरप्रतिपादितत्वात् । न च गोशब्दात् गोत्वविशिष्टस्या- थस्य सत्तामात्रस्य शावलेयत्वादिभेदरहितस्य प्रतीतेमैदेन व्यवहारो भविष्यतीति प्रतिपादयितुं शक्यम्, अभ्युपगमविरोधात्-गोशब्दादत्यर्थमात्रपरित्यागेन गवादिविशेषस्य प्रतिपत्त्यभ्युपगमात् । अथ विषाणादेविशेषस्य गोशब्दादप्रतीतेरस्त्यर्थवाचकत्वं शब्दस्यामिप्रेतम् । नन्वेवं यदा गोत्वादिना, विशिष्टमर्थमात्रमुच्यत इति मतं तदा तद्वैतोऽर्थस्यामिधानमङ्गीकृतं स्यात्, तंत्र च जातेस्तत्स- १० मवायस्य च निषेधात् तद्वतोऽर्थस्यासम्भव इति पूर्वोको दोषः । किञ्च, तद्वतोऽर्थस्य स्खलक्षणा- स्मकत्वाशक्यसमयत्वमव्यवहार्यत्वमस्पशावभासप्रसङ्गश्च पूर्ववदापयत एव स्खलक्षणादिव्यति- रेकेणान्योऽस्यों निरूप्यमाणो न बुद्धौ प्रतिमातीत्यस्यासत्त्वमेव । [२ समुदायपदार्थवादिमतनिरसनम्] समुदायाभिधानपक्षे तु जातेमैदानां च तपश्प्रभृतीनामभिधानमङ्गीकृतमिति प्रत्येकामिधान-१५ पक्षमाविनो दोषा-सर्वे युगपत् प्राप्नुवन्तीति न तत्पक्षाभ्युपगमोऽपि श्रेयान् । [३-४ असत्यसंबन्ध-असत्योपाधिसत्यपदार्थचादिमतद्वयनिरसनम्] 'असत्यसंवन्ध'-असत्योपाधिसत्य' इति पक्षद्वये च संयोग-समवायलक्षणस्य सम्बन्धस्य निषिद्धत्वा सामान्यस्य च त्रिगुणात्मकस्य सत्यस्याव्यतिरिक्तस्यै, व्यतिरिकस्याप्यसम्मवात् नासत्यः संयोगः नाप्यसत्योपाधि सामान्य शब्दवाच्यं सम्भवति । - २० । १-कथं प्र-०। २-धन्धाच विक-भा०मा० पा० वा. विना। ३.० १७९ १० १३ ॥ "तत्राऽस्त्यर्थोऽभिधेयोऽयं कि खलक्षणमिप्यते । जातियोंगोऽथ यद्वाऽन्य (?) बुद्धा प्रतिविम्यकम् ॥ "एते ख(स)दोपाः पूर्वोक्का अस्त्यर्थे केवलेऽपि च । प्रतिपाये न मेदेन व्यवहारोऽवकल्पते ॥ तत्त्वसं० का० ८९३-८९४ पृ० २८६ । पृ. १४४ ६० २३ । ५ पृ० १७४ ५० २५। ६ केवलशब्दैः वि० विना० । ५ शब्दैरपि प्र-मुः। "गोत्वशब्दविशिष्टार्थसत्तामात्रगर्भवेत् । विपाणाकृतिनीलादिभेदाख्यातेस्तु तन्मतम् ॥ तत्त्वस० का०,८९५ पृ० १८७॥ ९ प्रतीतिर मा०मा० विना। १० "नन्वेव तद्वतोऽर्थस्य मैदाना चाभिधा भवेत् । तद्भावे तत्र टोपश्च नान्योऽस्वयंश्च दृश्यते ॥ तत्त्वसं० का० ४९६ पृ० २८७॥ ११-टमर्थमात्रमुग्यते वा० वा० ।-ट्रधर्ममात्रमिप्यते -कॉ० आ० ।-'प्रधर्मिमात्रमिष्यते' वि० सं० । १२-द्वतोऽर्थस्य स्वलक्षणात्मकत्वादस्यामिधान-वि०। १३-तत्त्वं च आ० हा० वि० गु० । १४ पृ० १७८ ५०२७ । १५-दशब्दस-पा० वा० । १६ पृ० १७६५०११-पृ० १७७६०६ । १७ पृ० १८०६०५। "समुदायाभिधानेऽपि जातिमेदामिवा स्फुटा । तपोजातिक्रियादीना सामत्येनाभिधानत"। तत्त्वसं० का०८९७ पू०२८७ १८ पृ० १८० ५० १३॥ "निर्धारितखल्माणा द्रव्यादीनां तु योगतः ।संवन्धो यच सामान्य सत्यं तदू चारित पुरा" ॥ तत्वस० का०८९८ पृ०२८७॥ १९ पृ० १८०६०१८॥ "भेदजात्यादिरूपेण शब्दार्थानुपपतितः । अनेकीकृतं स्पं न शब्दयोपपद्यते ॥ तत्वस०का०८९९ पृ.२८७॥ ३० सांख्यसमतस्य । २१ न्यायसंमतस्य । 1 . . - ·प्रथमे काण्डे- [५-६ अभिवत्य-बुझारूढाकारपदार्थवादिमताद्वयनिरसनम् ] अमिजल्पपक्षेऽपि यदि शब्दस्य कश्चिदर्थः सम्भवेत् तदा तेन सहकीकरणं भवेदपि, स्खलन णादिस्वरूपस्य च शब्दार्थस्थासम्भवः पाक् प्रदर्शित इति कयं तेनैकीकरणम् अपि चायमभिजल्पो घुद्धिस्य एव । तथाहि-वाह्यार्थयोः (वाह्ययोः) शब्दार्थयोमिनेन्द्रियग्राहात्वादिग्यो मेदस्य सिद्धेस्तयोरै- ५क्यापादनं परमार्थतोऽयुक्तमेवेति द्विस्थयोरेवशब्दार्थयोरेकबुद्धिगतत्वादेकीकरणं युक्तम्। तथाहि- उपगृहीतामिधेयाकारतिरोभूतशब्दसमावो बुद्धौ विपरिवर्चमानः शब्दात्मा स्वरूपानुगतमर्थमवि- भागेनान्तः सन्निवेशयचमिजल्प उच्यते स च बुद्धरात्मगत एवाकारो युक्तो न बाह्या, तस्यैकान्तेन परस्परं विविकस्वभावत्वात्। ततश्च घुद्धिशब्दार्थपक्षादनन्तरोकादस्य न कश्चिद् मेटा, उभयत्रापि चौद्ध एवार्थः । एतावन्मानं तु मियते-शब्दार्थावकीकृतौ इति । दोपस्तु समान एव- १० "मानाव्यतिरिक्तं च कथमर्थान्तरं ब्रजेत् ? 1 इति । [७ प्रतिमापदार्थयादिमतनिरसनम् ] प्रतिभापक्षे तु यदि सा परमार्थतो बाह्यार्थविपया तदैकत्र वस्तुनि शब्दादी विरुद्धसमयाव- स्थायिनां विचित्रा प्रतिमा न मामुवन्ति, एकस्यानेकखमावासम्भवात् । अथ निर्विषया तदा प्रवृत्ति प्रतिपत्ती न प्रामुतः, अतद्विपयत्वाच्छब्दस्य । अथ खेप्रतिमासोसिऽनर्थेऽर्थाध्यवसायेन १५मान्या के प्रवृत्ति प्रतिपत्ती भवतस्तदा भ्रान्तः शब्दार्थः प्राप्नोति, तस्याश्च धीजं चकन्यम्। अन्यथा सा सर्वत्र सर्वदा भवेत् । यदि पुनर्भावानां परस्परतो भेद एव बीजमस्यास्तदाऽसत्पक्ष एव समर्थितः स्यादिति सिद्धसाध्यता । किञ्च, सर्वमेतत् स्वलक्षणादिकं शब्दविपयत्वेनाभ्युपगम्यमान क्षणिकम् अक्षणिकं घेति ? आद्यपक्षे सङ्केतकालदृष्टस्य व्यवहारकालानन्वयान तत्र समय सम- योजनः । अक्षणिकपक्षेच २० "नाक्रमात् ऋमिणो भाव" इति शब्दार्थविषयस्य कमिज्ञानस्थामावप्रसक्तिः। ॥ वि० १पृ.१८०१०१२ "जल्पो बुद्धिस्थ एवायं बालयोगविभेदत । तत को मेद एतस्य त्रुटि(घुद्धि) पक्षादनन्तरात"? ॥ "बुध्याकारोऽपि शब्दार्थ प्रागेव विनिवारित । ज्ञानादन्यतिरिकस्य व्यापकत्ववियोगत " ॥ तत्वसं० का० ९००-६०१ पृ. १८८१ १ "सहकीकरणं भवेत सावता स्खलक्षणादिरूपस्य शब्दार्थस्याऽसमव. पूर्व प्रतिपादित "-तत्त्वसं० पशि० पृ० १८८ 4011 भवेदयमपि आ० हा० वि० । ४ पृ० १७५६०५-पृ. १७९ १० ११ । ५ "तथाहि-वायो शब्दा- थयो "-तत्त्वस० पश्चि० पृ० २८८ ५० ११ । ६ तथा गृहीता-आ० वि०। ७ स्वभावबुद्धौ आ० हा० ८ पृ० १८१६०४॥ १ "व्यक्तयो नानुपान्त्सन्यदनुयायि न भासते । ज्ञानादब्यतिरिकं च कथमान्तर नेत्" ॥ तत्त्वस. पक्षि० पृ०३८५ पं० २२॥ १. पृ०१८२६०८॥ "प्रतिमाऽपि च शब्दार्थो बालार्थविषया यदि । एकात्मनियते वाले विचित्रा प्रतिमा कथम् ॥ "अथ निर्विषया एता वामनामानभावन । प्रतिपत्ति प्रवृत्तिा वागायेंषु कथं भवेत् ॥ "बाबरूमाविमोक्षेण खाकारे यदि ते मते । शब्दार्थोऽनात्त्विक प्राप्तस्तथानान्त्या प्रवर्तनातू" ॥ "निचीजा न च सा युका सर्वत्रैव प्रसात । इतरेतरमेदोऽस्य धीज चेत् पक्ष एष न" ॥ तत्वस० का०९०२-१०५० २०० ११ स्खविषयप्रतिमासोऽनथेऽर्थाव्यवसा-वि० गु० मा० । -स्वविषयप्रतिभासेऽनर्थेऽर्थव्यवसा- न वि० स० । “खप्रतिमासेऽनथेऽर्याच्यवसायेन"-तत्त्वस० पजि० पृ० २८९ ५०४ । "यदि च निर्विषया कयं तहि तदर्थे प्रवृत्ति-प्रतिपत्ती! अनर्थेऽर्याध्यवसायेन मान्या चेत्"-शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० ४०० द्वि० ५०६ १२ "यदि वा सर्वमेवेद क्षणिकं स्थान वा तथा । क्षणिकत्वेऽन्वयायोग क्रमिज्ञानं च नान्यथा । तत्त्वस० का० ९०६ पृ० २८९। १३ आये पक्षे भा० मा० । १४-नन्वये न त-आ० वि० गु०। १५ उत्तिरेषा तत्त्वस० पनि० पू० १८५६०१४। १-स व्यवहारक्रमि-वि० ।-स्य व्यवहारा क्रसि-गु० ।

·शब्दार्थ-सत्संबन्धवोमीमांसा । १८५ [विवक्षापदार्थवादिमतामुल्लिख्य तनिरसनम् ] अन्ये त्याहुः "अर्थविवक्षां शब्दोऽनुमापयति" इति । यथोकम्- "अनुमानं विवक्षायाः शब्दादन्यन्न विद्यते" इति। अनापि यदि परमार्थतो विवक्षा पारमार्थिक शब्दार्थविपयेप्यते तदसिद्धम् , खलक्षणादेः शब्दार्थस्य कस्यचिदसम्भवात् । अतो न क्वचिदर्थे पैरमार्थे विवक्षाऽस्ति, अन्वयिनोऽर्थस्याभावात् । ५ नापि तत्प्रतिपादकः शब्दः सम्भवति । यदाह- "कया श्रुति [तत्वसं० का०९०७] इति । न च विवक्षायां प्रतिपाद्यायां शब्दाद् वहिरथे प्रवृत्तिः प्रामोति, तस्थाप्रेरितत्वात् अर्थान्त- स्वत् । न च विवक्षापरिवर्तिनो वाह्यस्य च सारूप्यादप्रेरितेऽपि तत्र ततः प्रवृत्तिर्यमलकवद, सर्वदा धाो प्रवृत्तेरयोगात् कदाचिद् विवक्षापरिवर्तिन्यपि प्रेरिते प्रवृत्तिप्रसकेर्यमलकयोरिव । अथ परमा-१० थतः स्वप्रतिभासानुभवेऽपि वचरेवमध्यवसायो भवति 'मयाऽसै बाह्य एवार्थः प्रतिपाद्यते' श्रोतु- रण्येवमध्यवसायः 'ममायं वाह्यमेव प्रतिपादयति' इति; अतस्तैमिरिकद्वयविचन्द्रदर्शनवदयं शाब्दो व्यवहार इति । यद्येवमसत्पक्ष एव समाश्रित इति कथं न सिद्धसाध्यता? शन्दस्तु लिङ्गभूतो विव- क्षामनुमापयतीत्यभ्युपगम्यत एव यथा घूमोऽग्निम् । [वैभाषिकमतं निर्दिश्य तन्निरसनम्] एतेन वैभाषिकोऽपि शब्दविपयं नामाल्यमर्थचिहरूपं विप्रयुक्त संस्कारमिच्छन्निरस्तः । तथाहि-तनामादि यदि क्षणिकं तदाऽन्वयायोगः। अक्षणिकत्वे ऋमिझानापपत्तिा, बाह्ये च प्रवृत्त्यमावा सासण्यात् प्रवृत्तौ न सर्वदा बाह्य एव प्रवृत्तिः । "अशक्यसमयोगात्मानामादीनामनन्यभानातेपीमतोन चान्यत्वं कथञ्चिदुपपद्यते" ] इत्यादी सर्वस्य समानत्वात् । तदेवम् 'मशक्यसमयत्वात् इत्यस्य हेतो सिद्धता । नाप्यनैकान्ति-२० कत्व-विरुद्धत्वे । तद सिद्धम् अपोहफच्छन्द इति । 'निषेधमात्रमेव अन्यापोहा इति मत्वा कौमारिलकतानामाक्षेपाणामुपन्यासः] अत्र परो निषेधमात्रमेव किलान्यापोहोऽभिप्रेत इति मन्यमानः प्रतिक्षायाः प्रतीत्यादिविरोध- मुद्भावयवाह- नवन्यापोहइच्छब्दो युमत्पक्षे नु वर्णितः। २५ निषेधमात्र नैवेह प्रतिसिव (सेव) गम्यते ॥ [तत्वसं० का०९१०] ना १ तत्त्वसं० पशि० पृ० १८९६० १५ । शास्त्रवा० स्यावादक पृ० १०० द्वि० ५० ५। २ तत्वसं० पजि० पृ. १८९५० १७ । शास्त्रिवा० स्याद्वादक० पृ० ४०० वि० ५००। ३-दन्यत्र वि-हा० वि० विना । ४, "तेनैव विवक्षाऽपि शब्दगम्या निराकृता । शब्दार्थासंभवे हीत्थं व विवक्षा व वा श्रुति.".॥ तत्त्वसं० का०९०७ पृ. २८९। ५परमार्थवि-वि० विना। -ह-कदा भु-पा० ७ "(सारूप्याच) श्रुतेवृत्ति कथं वा(शब्द) चोदिते । सारूप्या( यमलकव)चामाद्यतेन दूषितम् ॥ तत्त्वसं० का० १०८ पृ० १८९। ८ "विवक्षानु(मितिलिउमाकार पावभावतः । व्यवस्यतोः प्रवृत्तियेत् तवेवाऽसन्मतं पुनः" । तत्त्वसं० का० ९०९ पृ० १९०॥ -नुमावे-पा० हा० वि० । १०-नुत्पत्तिः भा० मा० विना। ११ तत्त्वस० पधि० पृ० १९० ५०४ ११-पामतो न वाक्यत्वम् भा० मा० ।-पामतो नाव्यत्वम् वा० वा० । "तथा मतो न वाच्यत्वम्"-तत्वसं० पनि० पृ० १९० ५० ४ । १-कत्वावि-भावा० या० । १४ प्रमेयक०, पृ० १२५ द्वि० पं० ४.७ 1, "ननु ज्ञानफला. शब्दा." इत्यादि कुमारिलवचनम्' इति निर्दिष्टं सम्मतिटीकाकारेणाऽस्य निरसनावसरे। "एवेन यदुक्त कुमारिलेन" प्रत्युलिख्य लोकपञ्चकमेतन्निरदेशि श्रीयशोविजयैः शास्त्रवा० स्याद्वादक० पू० ४०२ प्र० ५० ५-१०। १५ "युष्माभिः यमुच्यते-तत्वसं० का० ९१० १० १९०५ : १६-मासे व-भा०मा० ।-मामैव-पा० ।- भासेऽवगम्यते- तत्वस का०९१० । प्रमेयक० पू०१७ दि० ५० ५11 । । । । सकत०१४ ·६ १८६ प्रथमे काण्डे- "किन्तु गौर्गवयो हस्ती वृक्ष इत्यादिशब्दतः। विधिरूपावसायेन मतिः शाब्दी प्रवर्तते" ॥ तत्वसं० का ०९११] . "यदि गौरित्ययं शदा समर्थोऽन्यनिवर्तने । जनको गवि गोर्बुद्धेर्मुन्यतामपरो ध्वनिः ॥ भामहालं० परि० ६ लो० १७ ] "नेनु शानफलाः शब्दान चैकस्य फलद्वयम् । अपवाद-विधिशानं फलमेकस्य वा कथम् ? [भामहालं० परि० ६ श्लो० १८] "प्रागगौरिति विज्ञानं गोशब्दश्राविणो भवेत् । येनागोः प्रतिषेधाय प्रवृत्तो गौरिति ध्वनि ॥ मामहालं परि० ६ लो० १९] यदि गोशब्दोऽन्यव्यवच्छेदप्रतिपादनपरस्तदा तस्य तत्रैव चरितार्थत्वात् सानादिमति पदार्थ १०गोशब्दात् प्रतीतिर्न प्राप्नोति, ततश्च सानादिमत्पदार्थविषयाया गोबुद्धेर्जनकोऽन्यो ध्वनिरन्वे- पणीयः । अथैकेनैव गोशब्देन बुद्धिद्वयस्य जन्यमानत्वानापरो ध्वनिर्सग्या, नैकस्य विधिकारिणः प्रतिषेधकारिणो वा शब्दस्य युगपरिक्षानद्वयलक्षणं फलमुपलभ्यते, नापि परस्परविरुद्धमपवाद- विधिज्ञानं फलं युक्तम्। यदि च गोशब्देनागोनिवृत्तिर्मुख्यतः प्रतिपाद्यते तदा गोशब्दश्रवणानन्तरं प्रथम 'अगौ।' इत्येषा श्रोतुः प्रतिपत्तिर्भवेत् । यत्रैव हान्यवधानेन शब्दात् प्रत्यय उपजायते स एवं १५शाब्दोऽर्थ न चाव्यवधानेनागोव्यवच्छेदे मतिः, अतो गोवुयनुत्पत्तिमसगात् प्रथमतरमगोमतीति- प्रसङ्गाय नापोहा शब्दार्थः। अपि च, अपोहलक्षणं सामान्य वाच्यत्वेनाभिधीयमानं कदाचित् पर्युदासलक्षणं वाऽमि- धीयेत, प्रसज्यलक्षणं वा तत्र प्रथमपक्षे सिद्धसाध्यता प्रतिक्षादोपः, अस्माभिरपि गोत्वाख्यं सामान्य गोशब्दवाच्यमित्यम्युपगम्यमानत्वात्-यदेव हागोनिवृत्तिलक्षणं सामान्य गोशब्देनोच्यते २०भवता वदेवाऽसामिर्मावलक्षणं सामान्य तवाव्यममिधीयते, अभावस्य भावान्तरात्मकत्वेन स्थितत्वात् । तदुकम्- शीरे दम्यादि यन्नास्ति प्रागभावः स उच्यते" [लोवा० अभा०परि० श्लो०२] "नास्ति षा (स्तिता) पयसो इनि प्रध्वंसामावलक्षणम् । गवि योऽश्याप्रमावश्च सोऽन्योन्याभाव उच्यते" ॥ २५ "शिरसोऽवयवा निन्ना वृद्धि-काठिन्यवर्जिताः । शशङ्गादिरूपेण सोऽत्यन्तामाव उच्यते ॥ लोया अभा० परि० लो० ३-४] "न चावस्तुन एते स्युमेंदास्तेनाऽस्य वस्तुनि (वस्तुता) [लो वा० अभा० परि० लो०८] एतेन क्षीपदय एव दध्यादिरूपेण अविद्यमानाः भागमावादिव्यपदेशमान इत्युकं भवति । . । १ "वृक्ष(मा)दिशब्दत "-तत्वस० का० ९११ । १५ 'यदि गौ' इत्यादिना लोकत्रयेण मामहरू मतेन प्रतीत्यादिवाधामुद्भावयति-तत्वसं० पशि० पृ० १९१ ६० ८ । “यदि गौ(रिति शब्दोऽयं भवेद)न्यनिराकृती"-तत्त्वसं. का० ९१२ । “यदि गौरित्ययं शब्द कृतार्थोऽन्यनिराकृती"-भामहालं. परि० ६ ० १७1 १ "गोबुद्धेर्दयतामपरो ध्वनि."-तत्त्वस० का० ९१२। । "न तु ज्ञानफला (शब्दा न चैकस्य फलदू )यम्" तत्त्वसं० का० ११३ । "अर्थज्ञा- नफला. शब्दा"-आमहालं. परि० ६ को०१०। ५-विधिर्शन-मा० मा । "विधिज्ञाने फळे चैकय-मामहालंग परि० ६ छो० १८ । "विधि(ज्ञानं फलमेकस्य वा कथम्)-तत्वस० का० ९१३। ५-शब्दश्रावणो वि० ।- शब्द- श्रवणाद् आ० का! "पुरा(गौरिति विज्ञानं गोशब्दश्रवणाद् भवेतू"-भामहालं. परि० ६ ० १९ । तत्त्वसं० का० ९१४ । नागौप्रति-आ० का० । येनागोप्रतिषेधाय"-भामहालक परिव ६ श्लो० १९। 6-4 शब्दोर्थः मा० विना। ९ "अगोनिवृत्ति सामान्य वाच्यं यै' परिकल्पितम् । गोवं वस्त्वेव तैरकमगोमोहगिरा स्फुटम् ॥ लोकवा० अपो० को०१॥ तत्त्वसं० का. ९१५ पृ० १९२ । १० "भावान्तरममावो हि पुरवात प्रतिपादितः । ओ० वा० अपो० ० २ तत्त्वसं० का ११६ पृ० २९२ ११ तात्वस० का० १६५१-१९५१-१६५३-१६५५४० ४७१-रातलसं० पनि० पू० १९१५० १४-१७॥ १२ "नाविता-मोपा० ० ४७३६०७॥ तत्त्वसं० का० १६५१ पृ०७१। ९ - ·२८ - 14 शब्दार्थ-तत्संबन्धयोर्मीमांसा। अगोनिवृत्तिधान्योन्याभावः तस्या अश्वादिव्यवच्छेदरूपत्वान्, तसात् सा वस्तु । तत्रैवममावस्य भावान्तरात्मकत्वे कोऽयं भवनिरवादिनिवृत्तिस्वभावोऽभावोऽभिप्रेत इति । अथ गवादिस्खलक्षणात्मैवासौ, नः तत्र सर्वविकल्पप्रत्ययास्त्रमयात् (प्रत्यस्तमयात्) विकल्प- भानगोचरा सामान्यमेवेभ्यते, असाधारणस्त्वया सर्व विकल्पानामगोचरः। यथोक्तम्- "स्वसंवेद्यमनिर्देश्यं रूपमिन्द्रियगोचर"।। 1 इति। ५ यथैव हि भवतामसाधारणो विशेषोऽश्वादिनिवृत्त्यात्मा गोशब्दाभिधेयो नेटस्तथैव शायले. यादिः शब्दवाच्यतया नेटा, असामान्यप्रसद्गतः । यदि हि गोशब्दः शावलेयादिवाचकः स्यात् तदा तस्यानन्ययान्न सामान्यविषयः स्यात् । यतश्चाश्वादिनिवृत्यात्मा भावोऽसाधारणो न घटते तस्मात् सर्वेषु सजातीयेषु शायलेयादिपिण्डेषु यत् प्रत्येक परिसमाप्तं तन्नियन्धना गोबुद्धिा, तन्त्र गोत्यात्यमेव सामान्यम् तस्यागोऽपोडशब्देनामिधानात केवलं नामान्तरमिति सिद्धसाध्यता१० प्रतिसादोपः। तथाऽऽह कुमारिल:- "अगोनिवृत्तिः सामान्य वाच्यं या परिकल्पितम् । गोत्वं वस्त्वेव तैरुकमगोपोहगिरा स्फुटम् ॥ [ श्लो० वा० अपो० लो० १] "मावान्तरात्मकोऽभावो येन सर्वो व्यवस्थितः। १५ तबाध्यादिनिवृत्यात्माऽभावः क इति कथ्यताम् ॥ श्लोल्या अपोलो०२] *"नेोऽसाधारणस्तावद् विशेषो निर्विकल्पनात् । तथा च शावलेयादिरसामान्यप्रसङ्गतः ॥ [ सो० वा० अपो० लो०३] "तसात् सर्वेषु यद्रूपं प्रत्येकं परिनिष्ठितम् । गोबुद्धिस्तन्निमिचा साद गोत्वावन्यच नास्ति तत् ॥ श्लो० वा० अपोलो०१०/२० अथ प्रसज्यलक्षणमिति पक्षस्तदा पुनरम्यगोऽपोहलक्षणाभावस्वरूपा शून्यता गोशब्दवाच्या प्रसका वस्तुस्वरूपापढवात् , तन्त्र चै शाब्दबुद्धीनां स्वांशग्रहणं प्रसक्तम् बाह्यवस्तुरूपाग्रहात्। तत- १ सव-आ० हा० वि०। २ स्वभावोऽमि-आ० वि०। "तनाऽवादिनिकृत्यामा भाव. क इति कथ्यताम् ॥ लोपा अपोलो०२ । तत्त्वस० का. ११६ पृ० १९२ । ४-त्ययासमयाव काका-त्ययमयात् वा० बा० । तत्र सर्वविकल्पप्रत्यस्तमयात विकल्पज्ञानगोचर."-तत्त्वसं. पनि० पृ० १९१६०२०॥ ५ तत्त्वस० पक्षि० पृ० १९३ ६०२॥ "नोऽसाधारणखावद विषयो निर्विकल्पनात्। तथाच शावलेयावरसामान्यप्रसपतः" ॥ छो० वा अपोलो० ३॥ "नेोऽसाधारणात्मा वो)विशेपो निर्विकल्पनात् । तथाच शाबलेयादिरसामान्यप्रसातः ॥ तत्त्वसं०का०९१७४०२९२॥ ५-वृत्तात्मा भी० मा०। ८ "पापलेयादिशब्दवाच्यतया"-तत्त्वसं० पनि पृ० १९३५०६। "तस्मात् सर्वेषु यदूपं प्रत्येकं परिनिष्ठितम् । गोबुद्धिस्वप्निमित्ता स्याद् गोत्वादन्यच नास्ति तत्" । श्लो० वा० अपो० श्लो० १०॥ तत्त्वसं० का० ९१८ पृ० १९४। १० तस्य गो-आ० वि० का०। ११ गोत्वव-मां० मा० । १२ तत्त्वसं० का० ९१५ पृ० १९१ । १३ "भावान्तरममावो हि-छो० वा० अपो० को०२। १४ तत्त्वसं० का० ९१६ पृ० १९२ । १५ (नेोऽसाधा- रणारमा यो ) वि"-तत्त्वसं० का० ९१७ पृ० १९१। १६-"खावद् विषयो निर्विो० वा० पृ० ५६६६०७। १७ "शायलेयाठेर"० घा० पृ० ५६६५० ८। १८ तत्त्वसं० का० ९१७ पृ० २९९। १९ तापस० का० ९१० पृ० १११ । २०-च्याऽथ प्र-मा० मा० । २१-स्तुरूपा-मा० मां० वा० पा० । । "निषेधमात्ररूपश्च शब्दार्थों (थों) यदि करप्यते । अभावशब्द (वाच्या स्याच्छून्यताऽन्य प्रकारका ) ॥ तत्वसं० का० ११९ पृ. १९३। १. "अपोहशब्दवाच्याऽथ शून्यताऽन्यप्रकारिका" ॥ लो० वा० अपो० लो० ३६ । १२ च शब्दे बु-आ० को० UI च शब्दबु-वि०। "तस्या चाश्वादिषुद्धीनामात्मांशग्रहणं भवेत् । तत्रान्यापोहवाच्यत्वं मुधैवाऽभ्युपगम्यते ॥ "सामान्य वस्तुरूप हि बुद्ध्याकारो भविष्यति । शब्दार्थोऽर्थानपेक्षो हि वृथाऽपोहा प्रकल्पितः" । छो० वा० अपोलो० ३४-३० तत्वसं० का० १९०-९१११० १९३ ॥ -- ·}. प्रियमे काण्डे- . १०. मापोहस्य वाच्यत्वं सुधैवाभ्युपगतं परेण बुध्याकारस्यामान)पेक्षितयाहार्यातम्यनस्य विधिवपस्सेच शब्दार्थत्वापत्तेः । इत्यभ्युपगमवाधा प्रतिक्षायाः परस्य । अथ धुंयाकारालम्वनाऽपि सा वुद्धिविजातीयाऽगवा(यगवा)दिबुद्धिम्यो व्यावृतरूपा प्रवर्तते तेनापोहकल्पना युक्तैव, असदेता येतो यद्यपि बुद्धिर्बुधन्तराद् व्यवच्छिना तथापि सा ५न बुधन्तरव्यवच्छेदावसायिनी जायते, कि तर्हि ? अन्वादिष्वथेषु विधिकपाऽध्यवसायिनी, तेन वस्त्येव विधिरूपं वाच्यं कल्पयितुं युक्तिमत् नापोहा, बुधन्तरस्य धुधन्तरानपोहकत्वात् । किज, योऽयं भवद्भिरपोहा पदार्थत्वेन कल्पितः स वाक्यादपोद्धत्य कल्पितस्य पदस्याः इष्टापाण्या- अंन्तु प्रतिमालक्षण एव । यथोकम्- "अपोद्धारपदसायं वाफ्यादों विवेचितः। वाक्यार्थी प्रतिभाल्योऽयं तेनादापजन्यते । -सचायुक्ताः शब्दार्थस्य विधिपताप्रसता, तथापि वाोऽथै शब्दवाच्यत्वेनासत्यपि वाक्याथों भवद्भिः प्रतिभालक्षण एव वर्ण्यते नापोहस्तदा पदार्थोऽपि वाक्यार्थवत् प्रतिमालक्षण एव प्रसक्त इति वयोरपि पद-चाफ्यार्थयोविधिरूपत्वम् । अथ प्रतिमाया प्रतिमान्तराद् विजातीयाद् व्यव. च्छेदोऽस्तीस्थपोहरूपता, न सम्यगेतत्; येतो यद्यपि युद्धेव॒यन्तगद् व्यावृत्तिरस्ति तथापि नच २५वत्र शब्दव्यापारः। तथाहि-शब्दादसावुत्पद्यमाना न स्वरुपोत्पाव्यतिरेकेणान्यं बुद्धयन्तरव्यवच्छे. दलक्षणं शब्दादवसीयमानमंशं विभ्राणा लक्ष्यते किं तर्हि विधिरूपावसायिन्येवोत्पत्तिमती ।नंच शब्दादनवसीयमानो वस्त्वंशः शब्दार्थो युक्ता प्रतिप्रसङ्गादिति प्रतीतियाधितत्वं प्रतिक्षाया। अपि च, "ये मिनसामान्यवचना गवादयः, ये च विशेषवचनाः शायलेयादयस्ते भवमि- प्रायेण पर्यायाः प्रामुवन्ति, अर्थमेदाभावात्, वृक्ष-पादपादिशब्दवत् । स च अवस्तुत्वात्, वैस्तु. २०न्येव हि "संसृष्टत्व-एकत्व नानात्वादिविकल्पाः सम्भवन्ति, नावस्तुन्येषापोहोसिये परस्पर संस्पता- दिविकल्पो युक्त इति कथमेषां मेदा तदभ्युपगमे वा नियमेन वस्तुत्वापत्तिः । तथाहि-ये परस्पर मिद्यन्ते ते वस्तुरूपा, यथा स्वलक्षणानि, परस्परं मिद्यन्ते चापोहा इति स्वभावहेतु, इति विधि- रेव शब्दार्थः । एतेनानुमानवाधितत्वं प्रतिक्षायाः प्रतिपादितम् । अथावस्तुत्वमभ्युपगम्यतेऽपोहानां तदा नानात्यामावाद पर्यायत्वासही इत्येकान्त एषः। १ "बुद्धधाकारस्थानपेक्षितवाह्याविलम्वनस्य"-तत्वस० पक्षि० पृ० १९३ पं० ३४१ २ वुझ्यालम्ब-भां० मा० बा० वा० विना। ३ "बुद्धिविजातीयगवादिबुद्धिभ्यो व्यावृत्तामा -तत्त्वसं० पनि० पृ० १९४६०३। ४ "वस्तुस्मा च सा बुद्धि शब्दापूपजायते । तेन वस्त्वेव कल्प्येत वाच्यं बुद्धधनपोहकम् ॥ सो० वा. अपो० लो० ३९ तत्त्वस० का० १२२ पृ० १९४ । ५-मासल-आ० वि० का. गु०। ६ "अपोद्धारे"-तत्त्वसं० पजि० पृ० १९४ ५० १०॥ " "असत्यपि च बाह्येऽये वाक्यार्थप्रतिमा यथा । पदार्थोऽपि तथैव स्यात् किमपोहः प्रकल्प्यते ॥ लो० वा. अपोलो० ४०॥ तत्त्वस का० ९२३ पु० २९४ । हस्तथा प-मा० मा० । नापोहलक्षणत्या पदार्थोऽपि तत्वसः पचि० पृ० १९४ ६०२३॥ १ "न्तरादू व्यवच्छेदो न च बुद्धे. प्रतीयते । खामोत्पादमात्राय नान्यमंश विमति सा" ॥ लो० वा अपोलो०.४१ तत्त्वस० का० ९२४ पृ० १९४ । १०-पिनतन्त्रमा० का० । तथापि तस्यां न शब्दव्यापारोऽस्ति"-तत्त्वसं० पजि० पृ० २९५६०३ । ११ ल. भयत बा १२ "मित्रसामान्यवचना विशेषवचनाश्च ये। सर्वे भवेयु पर्याया यद्यपोहस्य वाच्यता" ॥ मो० वा. अपोल मो०४२ । तत्त्वसं० का०९३५ पृ० १९५ । १३ "वृक्ष-पादपादिशब्दवत् । वस्तुन्येव हि संदृष्ट"-तत्त्वसं पक्षि० पृ० २९५६०११-१६। १४ अर्थमैदामावश्य। १५ "संस्कत्वनानात्वविकल्परहितात्मनाम् । अवस्तुत्वादपोहाना तक स्थाइ मित्रता कथम् ॥ से वा० अपोलो ४५ तत्वसं का० ९२६ पृ० १९५ । १६ संस्पृष्टत्व-मा० वि० का० गु०॥ १७-प्ये परस्परसं-पा०या० ।-से परसं-० वि० का । १८ "यदि वा मिद्यमानत्वाद् वस्त्वसाधारणाशवत् । अवस्तुत्वे त्वनानानात् पर्यायवान मुच्यते ॥ ओ वा अपो० लो० ४६ । तस्वसं० का० ९२७ पृ० ९५ । १९०० ५० १९॥ - ·शब्दार्थ--तत्संबन्धणेमीमांसा। १८९ नांपोखमेवात् स्वतो भेदाभावेऽपि तस्य भेदादपर्यायत्वम्, स्वतस्तस्य नानात्वाभावेऽभावैकाप- त्यात परतोऽप्यसो भवन काल्पनिकः स्यात्। न हि स्वतोऽसतो मेदरा परतः सम्भवो युक्तः। यथा हि संसर्गिणाः शायलेयादयः आधारतयाऽन्तरङ्गा अपि तं स्वरूपतो मेत्तुमशक्का:-बहुवपि शाबलेयादिवेकस्यागोव्यवच्छेदलक्षणस्यापोहस्य तेवन्युपगमात्-तथा बहिरजभूतैरश्वादिमिरपो- औरसी मियत इत्यपि साहसम्। न हि यस्यान्तरङ्गोऽप्यों न भेदकस्तस्य बहिरङ्गो भविष्यति ५ पहिलत्यहानिप्रसङ्गात् । अथान्तरक्षा एवाधारास्तस्य मेदकार, असदेतत् अस्तुनः सम्बन्धिमेदाद मेदानुपपत्तेः, पस्तुन्यपि हि सम्बन्धिभेदाद मेदो नोपलभ्यते किमुतावस्तुनि निश्वमावोत्तहा हि-देवहिकमेकपि (निःस्वभावे। तथाहि-देवदचादिकमेकमपि) वस्तु युगपत् क्रमेण थाऽनेके कोरासनादिमिररमि) सम्पध्यमानमनासादितमेदमेवोपलभ्यते किं पुनर्यदन्यव्यावृत्तिरूपमवस्तु, तत्त्वादेव च चिद-१० सम्बदं विजातीयोधाऽध्यानम् अत एवानधिगतविशेषांश ताशं सम्बन्धिमेदादपि कथमिव भेदम वीत? किञ्च, भवतु नाम सम्बन्धिमेदाद् भेदस्तथापि वस्तुभूतसामान्यानभ्युपगमे भवतां स एवापोदाश्रयः सम्बन्धी न सिद्धिमासादयति यस्य भेदात् तद्भेदोऽवकल्प्यते । तथाहि-यदि गवा- दीनां वस्तुभूत सारूप्यं प्रसिद्धं भवेत् तदाऽश्याद्यपोदाश्रयत्वमेपामविशेषेण सिद्ध्येत (द) नान्यथा, अतोऽपोहविर्षयत्वमेवामिच्छताऽवयं सारूप्यमानीकर्तव्यम्, तदेव च सामान्य वस्तुभूतं शब्दवाच्यं १५ भविष्यतीत्यपोहकल्पना व्यथैव । अपोह्यभेदेनापोहमेदोऽपि वस्तुभूतसामान्यमन्तरेण न सिद्धिमासादयति । तथाहि-यद्यश्वा- टीनामेकः कश्चित् सर्वव्यक्तिसाधारणों धम्मोऽनुगामी स्यात् तदा ते सर्वे गवादिशब्दैरविशेपेणा- पोहोरन् नान्यथा, विशेषापरिझानात् । साधारणधर्माभ्युपगमे चापोहकल्पनावैयर्यम्। अपि च, अपोहा शब्द-लिङ्गाभ्यामेव प्रतिपाद्यत इति भवद्भिरिष्यते, शब्द-लिङ्गयोश्चा वस्तु-२० भूतसामान्यमन्तरेण प्रवृत्तिरनुपपन्नेति नातोऽपोहप्रतिपत्तिः। तथाहि-अनुगतवस्तुन्यतिरेकेणे न - १ "ननु चापोयमेदेन भेदोऽपोहस्स'सेत्स्यति । न विशेषः खतस्वस्य परतदीपचारिक" ॥ लो. या० अपोलो० ४७ ॥ तत्वसं० का० ९२८ पृ०२९६ । २खतरामा०या० ३ "ससर्गिणोऽपि चाधारा य न मिन्दन्ति रूपतः । अपोषः स पहिमियतेसतिकल्पना ॥ लो० या अपो० श्लो० ५१ ॥ तत्त्वसं० का० ९२९ पृ. १९६ ॥ ४ इत्यभि(ति)सा वा० बा० । "इत्यतिसाहसम्"-प्रमेयक पृ० १२६ ५० ६० ० । ५ "तेनैवाधारभेदेनाप्यस्य भेदो न युज्यते । न हि सवन्धिभेदेन भेदो वस्तुन्यपीप्यते ॥ "किमुताऽवस्त्वसंसाधमन्यतयाऽनिवर्तितम् । अनवाप्तविशेषांश यत् किमप्यनिरुपितम्" ।। मो० वा० अपो० लो० ४८-४९ । तत्त्वसं० का० ९३०-९३१ पृ० १९६ । ६ नोपलभ्यते किं पुनर्यदन्य-पा० घा० विना० । ७ "किमुताध्वस्तुनि । तथाहि-देवदत्तादिकमेकमेव वस्तु युगपत् क्रमेण वाऽनेकरामरणादिमिरमिसंवध्यमानमनासादितभेदमेवोपलभ्यते"-प्रमेयक० पृ० १२६ प्र० ५० ९ । तत्वसं. पक्षिा पृ० २९६ ५०,२७-२८। मवस्तुत्वा-आ० हा० वि० कॉ० गु०। ९-यावावृत्तम् वा० वा० । १०-ति तस्य वा० या०। ११-कल्पते पा० वा० । १२ यथा ग-मा० मा० वा. वा० विना।। "न चाप्रसिद्धसालण्याऽनपोहविषयात्मना । शक्तः करियदपि ज्ञातुं गवादीनविशेषतः" । सो० वा. अपो० छो० ७१। तृत्वसं० का० ९३२ पृ० १९७ ॥ १३-भूतं शब्दसास-भा० मा० । १४ "विषयशब्दोऽनायवचनः, जलविषया मत्स्या इति यथा"-तत्वसं० पनि० पृ० १९७५०१३। १५-ना व्यथिता भा० मा० ।-ना न्यर्थिका आ० वि० का० गु० । १६ "मपोयानपि चावादीनेकधर्मान्वयाहते। न निरूपयितुं शक्तिक्षत्रापोहो न सिध्यति ॥ मो० वा० अपो० श्लो० तत्त्वसं० का० १३१४० १९७ । १७-पन्नेति नानापोह-आ० का० ।-पन्नेति नापोह-गु० भा० । .१८ "न चान्वयविनिर्मुक्के प्रवृत्तिर्लिम-शब्दयो । ताभ्या च न विनामोहो न चाऽसाधारणेऽन्वय" लोक या अपोलो ७३ तत्त्वसं का० ९३४ पृ० १९७॥ १९-चम०मांग - 0 ·११० प्रथमे कान्हे- सदलिनाभ्यां (न शद-लिङ्गयोः प्रवृत्ति, नत्र शब्द-लिलाम्यो) विना पोहमतिपत्ति, नेचासा. धारणस्यान्वय, तदेवमपोहकल्पनायां गद-लिङ्गयोः प्रवृत्तिरेव न प्राप्नोतिः प्रवृत्तौ चा प्रामाण्य- मभ्युपगतं हीयेत । क्याहि-प्रतिपाद्यार्थाव्यभिचारित्वं तयोः प्रामाण्यम् . अपोहश्च प्रतिपाद्यत्वेन भवताऽभ्युपगम्यमानोऽभावपत्ताविस्त्रमाव इति क तयोरव्यभिचारित्वम् न विजातीया- ५दर्शनमात्रेणव भन्द-लिङ्गे अगृहीतसाह एव समर्थ गमयिभ्यता, विजातीयादर्शनमात्रेण गम- कन्वाभ्युपगमे स्वार्थः परार्थ इति विशेषानुपपत्तेः तथा व स्वार्थमपि न गमयेद् तन्त्र अदृष्टवाद् पार्थवत् । तदेवं शब्द-लिङ्गयोसामाण्यायुपगममलकामापोहः शब्दार्थो युक्तः । यदि वा असत्यपि सारूप्ये शावलेयादिवगोऽपोटकल्पना वक्षा गवावस्यापि कसान कल्ये- वासो अविशेषात् । वटुकं कुमारिलेन- "अयासस्यपि सामन्ये स्वादपोहस कल्पना । गवाययोरयं कमाइगोपोहो न कल्यते । लो० वा० अपो० लो०७६ ] 'गवान्वयोः' इति "गवावमभृतीनि च [पाशि०-२-४-१ सिद्धान्तकौ० पृ० २०४] इत्येकवद्भावल- क्षणासरणाडकम् । अविशेषप्रतिपादनाथ स एव पुनरप्युलवार- "शावलेयाच मिन्नत्वं बाहुलेयाश्वयोः समम् । सामान्य नान्यदिष्टं चेत् कागोऽपोहा प्रवचताम्"?[लो०वा अपोलो०७३] ययैव हि शावलेपाइ वैलक्षण्याश्वे न प्रवर्चते त्या बाहुलेयस्यापि ततो वैलझायमस्तीति न त्राप्यसो प्रचल, एवं शाबलयादिप्वपि योज्यम्, सर्वत्र बलमण्याविशेषात् । अपि च, येथा स्खलक्षणादिषु समयासम्मवान शम्दान्वम् तथाऽपोहेऽपि । वयाहि-निश्चित वार्थो हि समयकन समयं करोति न चापोहः केनचिदिन्द्रियय॑वसीयते. व्यवहारात् पूर्व तस्या- २०वस्तुत्वाद् दन्द्रियाणां व वस्तुविश्यवान् । न चान्ययावृत्तं खलमणमुपलभ्य शब्द प्रयोक्ष्यते, अन्यापोहाइन्यन शब्दवृत्तेः प्रवृत्त्यनम्युपगमात् । नाप्यनुमानेनापोहाव्यवसाय, नचान्वयविनिर्मुक्ता प्रवृत्तिः शब्द-लिङ्गयो इत्यादिना वन्प्रतिपेयस्य तोक्कत्वात् । तस्मात् 'अकृतसमयत्वाद् इसस हेतोरनेकान्तिकत्वम्- पोहेन, अकृतसमयत्वेऽप्यपोहे शब्दप्रवृत्त्यन्युपगमात् । २१ इचापोहे सङ्केत्तासम्ममा अतिप्रसोः । तथाहि कयमवादीनां गोशदानमिधेपत्वम् ? १५ १नवासा-ग २ "पोहचायनिष्पन्न साहब क इत्यताम् । वलिदस्त्याने च न वयो. लालू प्रमामना । जेबा० अपो० ० ४ तत्वस० का० ९.५ पृ० १९८१ ३ नचादर्शनमात्रेण तान्यो प्रलायनं भवेत् । उर्वत्रच ह्याचार प्रणम्य नावशिम्पते । वा० अपोलो ७५ ता१३६ पृ०२९८ Y-गए-पा० ब०। ५ खार्थ इति वा बगा। -सापि कस्यापि कसा-आ० । ७ कल्पता-पा० मा विना । ८ तनसं० का० ९३७ पृ० १९८॥ १ "पवायाति: हैम. 1-4-१४ । १० तत्व० ९१८ पृ० १९९। ११ प्रवर्तत ए-आ० वि० ० ० ० ० १२ शामा स्याद्वादक २०४०३०५०१३॥ 11 "इन्द्रियेनाबपोपोह प्रथम व्यवधीयते । नान्यत्र शब्दत्तिय कि दृष्ट्वा स प्रयुज्यताम् । सोपा अपो० ० ७८ ॥ तत्त्वस का०३९ पृ० १९९। १४ "हाउसिंबन्धनले तात्वसं० पजि० पृ० १९९५० १३ । १५ "पूरिन प्रबन्धन नानुमाऽप्यन्त्र विद्यते । संवन्धानुमवोऽप्यस्य वेन नबोपपद्यते । लोक वा० रूपो हो विल कार ५४० १० १९९१ १६ पृ० १८९६० २१ तया ।। -श्रापोहसं-का० चा विना । १८ "अगोपन्दाभिषेयत्वं गम्यतां च कर्य पुन । न दो पत्र गोशब्द. मुंबन्धानुमवल। बामपो०० तब का० ९४१ पृ. २९९ ॥

·- शब्दार्थ-तसंवन्धयोमीमांसा। १९१ -- २० सम्यन्धानुभवक्षणेऽध्यादेत्तद्विपयत्वेनाइटेरिति चेत्, असदेतत् । यतो येदि यद् गोशन्दसङ्केतकाले उपलब्धं ततोऽन्यत्र गोशब्दप्रवृत्तिप्यते तदेकसात् सतेन विषयीकताच्छावलेयादिकाद् गोपि- ण्डादन्यद् बाहुलेयादि गोशब्देनापोखं भवेत् , ततश्च सामान्य घाच्यमित्येतन्न सियेत् । इतरेतरा- भयदोपप्रसक्तचापोहे सङ्केतोऽशक्यक्रियः। तथाहि-अंगोव्यवच्छेदेन गोः प्रतिपत्तिा, स चागौ! निषेधारमा ततश्च 'अगौः' इत्यत्रोत्तरपदार्थों पकव्या यो 'न गौरगौः' इत्यत्र नआ प्रतिषिध्येत, न ५ अनि तस्वरूपस्य निषेधः शक्यते विधातुम् । अथापि स्यात् किमत्र वक्तव्यम्-अंगोनिवृत्यात्मा गौर, नन्वेयमगोनिवृत्तिस्वभावत्वाद् गोरगोप्रतिपत्तिद्वारेणैव प्रतीतिः, अगोश्च गोप्रतिषेधात्मकत्वाद गोप्रतिपत्तिद्वारिकैव प्रतीतिरिति स्फुटमितरेतराश्रयत्वम् । अथाप्यगोशब्देन यो गौनिपिध्यते स विधिरूप एव अंगोव्यवच्छेदमल दल)क्षणापोहसिद्ध्यर्थम् तेनेतरेतराश्रयत्वं न भविष्यति । यद्येवं 'सर्पस्य शब्दस्यापोहाथी' इत्येवमपोहकल्पना था,१० विधिरूपस्यापि शब्दार्थस्य भावात् । अतः (अतोन) कश्चिदू विधिरूपा शब्दार्थः प्रसिद्धोऽङ्गीकर्तव्या, तदनहीकरणे चेतरेतराश्रयदोपो दुर्निवारः । तदुकम्- "सिद्धश्चागौरपोहोत गोनिषेधात्मकच सः। तत्र गौरेव वक्तव्यो नया या प्रतिपिध्यते"॥ "स चेदगोनिवृत्यात्मा भवेदन्योऽन्यसंश्रयः। सिद्धश्चेद् गौरपोहाथै वृथाऽपोहप्रकल्पनम् ॥ "गव्यसिद्ध त्वगौनास्ति "तदमावेऽपि गौः कुतः।" [लो० वा० अपो० लो० ८३-८४-८५] इति । "नीलोत्पलादिशब्दा अर्थान्तरनिवृत्तिविशिष्टानांनाह" ! त्याचा- यदिमागेन "विशेष्यविशेपणभावसमर्थनार्थ यदुक्तं तदयुक्तमिति दर्शयन्नाह मष्टा- "नाधाराधेयवृत्त्यादिसम्बन्धश्चाप्यभावयो"। लोवा अपोलो०५] यस्य हि येन सह कश्चिद् घास्तवः सम्बन्धः सिद्धो भवेत् तत् तेन विशिष्टमिति युक्त पक्वम् । न च नीलोत्पलयोनीलानुत्पलव्यवच्छेदरूपत्वेनाभावरूपयोराधाराधेयादिः सम्बन्धः सम्भवति, "नीरूपत्वात् । आदिग्रहणेन संयोगसमवायैकार्थसमवायादिसम्बन्धग्रहणम् । न चासति वास्तवे सम्बन्धे तद्विशिष्टस्य प्रतिपत्तियुक्ता, अतिप्रसङ्गात् । अथापि स्याद नैवासाकमनीलादिव्यावृत्त्या २५ विशिष्टोऽनुत्पलादिव्यवच्छेदोऽभिमतः यतोऽयं दोषः स्यात, किं तर्हि! अनीलानुत्पलान्यां व्यावृत्तं घस्त्वेव तथाव्यवस्थित तदर्थान्तरनिवृत्या विशिष्टं शब्देनोच्यत इत्ययमर्थोऽजामिप्रेता, असदेतत् १ "एकस्मात तर्हि गोपिण्डाद यदन्यव सर्वमेव तत् । भवेदपोशामित्येव न सामान्यस वाच्यता" ॥ लो० वा. अपोलो० ८२ ॥ तत्वसं० का० १४२ पृ० ३०० । -हि अगोशब्देन छेदेन गोः वा० वा० । ३ "सिद्धयाऽगौरपोयत गोनिषेधात्मकब स । तत्र गौरव वतन्यो नमा यः प्रतिषिध्यते ॥ लो० वा० अपो० लो० ८३ । तत्त्वसः, का० ९४३ पृ.१००। * "स चेदगोनित्त्यात्मा भवेदन्योन्यसंश्रयः । सिद्धयेद् गौरपोयार्थ पृथापोहप्रकल्पना" ।। लो० वा० अपो० छो० ८४ । तत्त्वसं० का १४ पृ० ३०० । ५ "गौनिषेध्यते"-तत्त्वसं० पनि० पृ. ३०० ६०११। ६ 'अगोव्यवच्छेदलक्षणापोह'-वि०सं०। "- गोव्यवच्छेदलक्षणापोहसिनार्थम् -तत्त्वसं० पसि० पृ० ३०० ६० २३ । ७ "यद्येवं सर्वस शब्दस्यापोहोऽर्थ इसेवम- पोहकल्पनं पृथा"-तत्त्वसं० पनि० पृ० ३०० ५० १३ । प्रमेयक० पृ० १२६ द्वि० ५० ८-९। ८-हार्थमित्येव- पा० बा० गु० मा० विना। १ "भावात तसाच कश्चिद् विविरुपः शब्दार्थ."-तत्त्वसं० पनि० पृ. ३०० ५० १४ । १० तत्त्वसं० का १४३ पृ. ३००। ११ तत्वसं० का० ९४ पृ. ३००। १२ तदमावेऽप्यगौ कुता"-प्रमेयक पृ० १२६ द्वि० ५० ११ । शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० १०३ द्वि. पं० १०। १३ तत्त्वसं० का० १४५ पृ० ३०० । १४ तत्त्वसं० पछि० पृ० ३०१ ५०१ । प्रमेयक० पृ० १२६ दि० पं० ११ । शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० ४०३ हि. पं०११। १५ विशिष्यवि-मा० मा०। १६ तत्त्वस० का० ९४५ पृ० ३०० । १७ नीलरूपत्वात् पा. बा० विना० । १८ प्र० पृ०६० २१ । १९ तदार्था-वा० बा० । "तचायांन्तरव्यावृत्या"-प्रमेयक पृ० १३७ प्र० ० ३ । ग्रामवा० स्याद्वादकपृ०४०१ वि० ५० १३ ।

·१९२ प्रथमे काण्डे- - - खलक्षणस्यावाच्यत्वात् तत्पक्षमानिदोपप्रसशाच नित्र स्खलक्षणस्यान्यानिवृत्त्या विशिष्ट सा(सि) ध्यति यतो न स्वपोहा, असाधारण तु वस्तु । नव वस्ववस्तुनोः सम्बन्धो युक्तः, वस्तुद्धया- धारवाद वसा भवतु वा सम्बन्धस्तथापि विशेषणत्वमपोहस्यायुक्तम् । न हि सत्तामात्रेणोत्पलादीनां नीलादि ५ विशेषणं भवति, किं वर्हि ? हातं सद् यत् खाकारानुरकया बुद्या विशेष्यं रखयति तद् विशेषणम्, नचापोहेऽयं प्रकार सम्मवति, न ह्यश्वादिबुद्ध्याऽपोहोऽध्यवसीयते, कि तहि वस्त्रेव, अतोऽपो. हस्य बोधासम्मवाद न तेन स्वबुधा रज्यतेऽश्वादि । न चाक्षातोऽप्यपोहो विशेषणं भवति, न हागृहीतविशेषणा विशेष्ये बुद्धिरुपजायमाना दृष्या, भवतु वाऽपोहबानम् तथापि वस्तुनि तदाका- खुल्यभावात् तस्य तद्विशेषणत्वमयुक्तम्, सर्वमेव हि विशेषणं स्वाकायनुनपां विशेष्ये बुद्धि जनयद् दृष्टम् , न त्वन्यादृशं विशेषणमन्याशी बुद्धि विशेष्ये जनयति न हि नीलमुत्पले रकम्' इति प्रत्ययमुत्पादयति, दण्डो वा 'कुण्डली इति; न चालावादिष्वभावानुरका शाठी बुद्धिरुपजायते, कि वाह? भावाकाराव्यवसायिनी । यदि पुनर्विशेपणाननुरूपतयाऽन्यथा व्यवस्थितेऽपि विशेष्ये साध्वी विशेषणकल्पना तथासति सर्वमेव नीलादि सर्पस्य विशेषणमित्यव्यवस्था स्यात् । नाप्ययो- हेनापि स्वबुद्धा विशेष्यं वस्त्वनुरज्यते इति वक्तव्यम्, तथाऽभ्युपगमे अभावरूपेण वस्तुनः प्रतीते- १५ स्तुत्वमेव न स्यात् भावाभावयोर्विरोधात् । एतदेवाह- न चासाधारणं वस्तु गम्यतेऽपोहवत्तयों। कथं वा परिकरन्येत सम्बन्धो वस्त्ववस्तुनोः ॥" "स्वरूपसत्त्वमात्रेण न स्यात् किश्चिद विशेषणम् । स्वबुधा रज्यते ग्रेन विशेष्यं तदू विशेषणम् ॥ "न चाप्यश्वादिशब्देश्यो जायतेऽपोहयोधनम् । विशेष्यबुद्धिरिहन चामावविशेषणा "न चान्यरूपमन्यादक कुर्याज शानं विशेषणम्। कय चान्याशे माने तदुच्येत विशेषणम् ॥ २७ १" न बासाधारण बस्तु गंम्यते मोहवत्या । कथं वा परिकल्प्येत संवन्धो वस्त्ववस्तुनो' । ग्लो० वा० अपोलो सातत्वसं० का० ९४६ पृ०३०11 २ सिध्यति-तत्वसं० पनि० पृ०३०१५०१६॥ ३ "समसत्वमात्रेण न किन्छिन् विशेषणम् । खट्या रयते येन विशेष्यं तद् विशेषणम् ॥ लो० वा अपोलो०४७। तत्वसं० का० १४७ पृ. ३०१॥ * रकच-वि० गु०॥ ५ "न चाप्यचादिगण्डेभ्यो जायतेऽमोहबोधनम् । विशेष्प्रयुतिरह न चाऽजातविशेषणा" । ग्लो वा अपो० ० ८ तत्वस का० ९४८ पृ०३०१ हो व्यव-बाल बा। ७ "न चान्यसामन्यादर कुर्मान् ज्ञान विशेषणम् । कर्य चाऽन्यादंगे हाते तदुच्येत विशेषणम् ॥ ०या० अपो० ओ० ८५॥ तत्त्वस० का० १४१ पृ. ३०२ "खाकारानुरूपं निशेष्यै"-तत्त्वसं० पशि० पृ. ३०२६०११ ५-भावान रजा वि० बिना। 10 "अथाऽन्यथा विशेष्यपि साद विशेषणकल्पना । तथावि हि यत् निश्चिन् प्रेसज्येत विशेषणम् । सो. वापी० ० १०॥ तत्त्वस का० १५० पृ० ३०२-1 ११-णानुरूप-वा० वा। १३ "अभावलगम्ये च न विभेम्पेऽन्ति वस्तुता । विशेपितमपोहेन वस्तु वाच्यं न वेऽस्यत" ॥ लो० वा. अपो० छो० तत्वसका० १५१ पृ.३०२॥ १३ इत लोकपडूमेतत् प्रमेयक- पृ० १२७ ४० ५० १० । शास्त्रवा० स्यावादक० पू० १०१ प्र० पं० १-९॥ १४ अनुक्रमेण तत्वसं० का १४-१४५-१४८-१४९-९५०-१५१ पृ०11-01 १५ कथं वान्या-बाबा - - 1 ·शब्दार्थ-तत्संवन्धयोर्मीमांसा। 1 "अथान्यथा विशेष्येऽपि स्याद् विशेषणकल्पना । तथासति हि यत् किश्चित् प्रसज्येत विशेषणम्" ॥ "अभावगम्यरूपे च न विशेष्येऽस्ति वस्तुता। विशेपितमपोहेन घरतु वाच्यं न तेऽस्त्यतः"। [लो० घा० अपो० लो० ८६-८७-८८-८९-९०-९१] इति । अथान्यव्यावृत्ते एव वस्तुनि शब्द-लिङ्गयोः प्रवृत्तिदृश्यते नापोहरहिते अतोऽपोहा शब्द-लि- माभ्यां प्रतिपाद्यत इत्यभिधीयते न प्रसज्यमतिपेधमात्रप्रतिपादनात् अत एव न प्रतीत्यादिवि- रोधोनावनं युक्तम् , असपेतत् । यतो यदि नाम तद् धस्त्वन्यतो व्यावृत्तं तथापि तत्रोत्पद्यमाना शब्द-लिङ्गोदवो बोधोऽन्यव्यावृत्ति सतीमपि नावलम्बते, कि तर्हि ? वरत्वंशमेवाभिधावति, तत्रै वानुरागात् । य एव चांशो वस्तुनः शाब्देन लैझिकेन वा प्रत्ययेनावसीयते स एव तस्य विपयः १० नानवसीयमानः सन्नपि न हि मालतीशब्दस्य गन्धादयो विद्यमानतया चाच्या व्यवस्थाप्यन्ते । ने चाप्येतदु(धोकम् यद् अन्यव्यावृत्ते वस्तुनि शब्द-लिङ्गयोः प्रवृत्ति, यतोऽन्यव्यावृत्तं वस्तु भवतां मतेन खलक्षणमेव भवेत् न च तत् शब्द-लिङ्गजायां बुद्धौ विपरिवर्चत इति, तस्य निर्विकल्पकवुद्धि- विषयत्वात् भवदभिप्रायेण शब्द-लिङ्गजबुद्धेश्च सामान्यविषयत्वात् । न चासाधारण वस्तु शाब्द- लिनजप्रत्ययाधिगम्यम्, तत्र विकल्पानां प्रत्यस्तमयात् । तथाहि-विकल्पो जात्यादिविशेषणसं १५ स्पशेनैव प्रवर्तते ने शुद्धवस्तूपग्रहणे, न च शब्देनागम्यमानमप्यसाधारण वस्तु व्यावृत्या विशिष्ट- मिसमिधातुं शस्यम् । यतः- "शब्देनागम्यमानं च विशेष्यमिति साहसम् । तेन सामान्यमेष्टव्यं विपयो बुद्धि-शब्दयोः" ॥[लो० वा० अपो० श्लो० ९४] इतश्च सामान्य वस्तुभूतं शब्दविषयः यतो व्यक्तीनामसाधारणवस्तुरूपाणामवाच्यत्वान्ना-२० पोह्यता अनुक्तस्य निराकर्तुमशक्यत्वात्, अपोहोत सामान्यम् तस्य घाच्यत्यात, अपोहानां त्वमाव- रूपतयाऽपोहत्यासम्मवात् तत्त्वे या वस्तुत्वमेव स्यात्-तथाहि-यद्यपोहानामपोह्यत्वं भवेत् तदेपामभावरूपत्वं विप्रतिपिद्धं भवेत्। प्रतिषेधे च सति अभावैरभावरूपत्वं त्यक्तं स्यात् । ततश्चा- भावानामपोहलक्षणानामभावरूपयोगाद् वस्तुत्वमेव भवेत्, तश्च न शब्दविषयः-यद्वाऽभावा- नाममावाभावात् न ह्यभावखौवा अपोहा अपोया युज्यन्ते, वस्तुविषयत्वात् प्रतिषेधस्य,२५ तस्मादश्यादौ गवादेपोहो भवन सामान्यस्यैवेति निश्चीयत इति सिद्धमपोह्यत्वाद् घस्तुत्वं सामा- न्यस्य । तदुक्तम्- १ "यद्यप्यपोहनिर्मुक्के न यत्ति शब्द-लियो । युक्ता तथापि युद्धिस्तु ज्ञातुर्वस्त्ववलम्व।" ॥ छो० वा. अपो० मो० ९१ | तत्त्वस० का० ९५२ पृ०३०३ । १ एयांशो वा० बा० भा० मा० विना। ३-न वाप्ये-मा० मा० । "न चाप्येतयक्तम्"-तत्त्वस० पक्षिक पृ. ३०३ पं० १११ वि० प्रती तथैव सः। ४ "न चासाधारण बस्तु बुद्धी विपरिवर्तते । न चापि निर्विकल्पत्वात् तस्य युक्ता विशेष्यता ॥ लो० या अपो० लो० ९३ ॥ तत्त्वस० का० १५३ पृ०३०३ । ५ न शुद्धवस्तुरूप-पि० । “न च शुद्धवस्तुपरिप्रहेण"-तत्त्वस० पछि० पृ. ३०३ १०२०। ६ तत्त्वसं० फा०९५४ पृ०३०३ ७ “यदा चाऽशब्दवाच्यत्वास व्यकीनामपोयता । तदापोह्येत सामान्य तस्यापोहाय वस्तुता" ॥ लोया अपो० लो० ९५ । तत्वस. का. ९५५ पृ०३०३। -त्यानपोछता अनु-मा० मा० ।-त्वान्नापोधेत अनु-आ० ।-त्वान्नापोहोता अनु-वि० गु० । “यतो व्यतीनामसाधारणवस्तुमाणामशब्दवाच्यत्वास व्यक्तीनामपोखेत अनु-"प्रगेयक पृ० १२७ द्वि०६०४। ९-मावतयाऽ-भा०मा०या०या० विना । १० "नागोवत्यमभावानामभावाभाववर्जनात् । व्यतोऽपोहातरेऽपोहस्त्रस्मात सामान्यवस्तुन" ॥ लो० वा. अपोलो०१६॥ तत्वस० का० ९५६ पृ०३०४। ११-प्रतिषेधेन स-पा० वा० । १२-त्यागे व-गा०मा०। १३ नापोयत्वमिति शेष । १४-भावा- पोहा- या पा० । १५-दन्यादी का०या०। १६ भवेत् मा० मा० वा० प्रा० विना। १५-यमैवेति आ० का० । सात०२५ ·. ५ १९४ प्रथमे काण्डे- "यदा वा शब्दवाच्यत्वान व्यक्तीनामपोहता। तदाऽपोहोत सामान्यं तस्यापोहाच वस्तुता । "नापोह्यत्वमभावानामभावाभाववर्जनात् । व्यकोऽपोहान्तरेऽपोहस्तसाद सामान्यवस्तुनः" । [सो० वा अपो० लो० ९५-९६] इति । अपि च, अपोहानां परस्परतो वैलक्षण्यमवैलक्षण्यं वा तत्राधे पक्षे अमावस्यागोशब्दस्या- मिधेयस्यामावो गोशब्दाभिधेयः, सचेत् पूर्वोक्कादभावाद् विलक्षणस्तदा भाव एव भवेत् अभाव- निवृत्तिरूपत्वाद् भावस्य । न चेद् विलक्षणस्तदा गौरण्यगौः प्रसज्येत, तदवलक्षण्येन तादात्म्य- प्रतिपत्तेः । स्यादेतत् गवाश्वादिशब्दैः स्खलक्षणान्येव परस्परतो व्यावृत्तान्यपोह्यन्ते नामाव; १० तेनापोह्यत्वेन वस्तुत्वप्रसङ्गापादनं नानिष्ठम्, असदेतत् । यद्यपि सच्छदादन्येषु गवादिशब्देषु वस्तुन (ना) पर्वतादेरपोह्यता सिद्ध्यति, सच्छन्दस्य त्वभावाख्यादपोह्याचान्यदपोह्यमस्ति असाव- च्छेदेन सच्छन्दस्य प्रवृत्त्यात्। ततश्च पूर्ववभावामाववर्जनाद् असतोऽपोहे वस्तुत्वमेव स्याद् इत्यपोहबादिनोऽभ्युपगमविरुद्वाऽसवस्तुत्वप्रसक्तिः । अथास्त्वमावस्यापि वस्तुत्वम्, न, अभावस्थापि सिं (स्याऽसि )ौ कस्यचिद् भावस्वासिद्धे, १५अभावव्यवच्छेदेन तस्य भवन्मतेन स्थितलक्षणत्वात् । अमावस्य वाऽपोह्यत्वे सति वस्तुत्वप्रसझेन स्वरूपासिद्धरसत्त्वमपि न सिद्ध्यति, तस्य सत्त्वव्यवच्छेदरूपत्वाद, सत्त्वस्य च यथोकेन प्रकारेणा- योगात् । न चात्र- "अपोहा स घहि संस्थितैर्भिद्यते" इत्यादी २०. "अवस्तुत्वादपोहानां नैव मेटः" इत्यादौ च न सल्वपोह्यमेदादाधारमेदादू वाऽपोहानां मेदा, अपि त्वनादिकालप्रवृत्तविचित्रवित- १ क्रमेण तत्सम का० ९५५-९५६ पृ. ३०-३०४ । १ "अमावस्य च योऽभाव स चेत् तस्मादू विलक्षण । भाव एव भवेनो चेद् गौरगीस्ते प्रसज्यते" । सो वा० अपो०० ९७ ॥ तत्त्वस० का. ९५७ पृ०३०४। ३ "वभागस अगोशम्दाभिधेयस्याभाव"-तत्त्वस० पजि० ३०४ ६०११। "पक्षे भावस्याऽगोशब्दाभिधेयस्या- माय"-अगेयक. पृ० १२७ द्वि० ५००। १ "नामावा, तेनापोधत्वेन तेया वस्तुत्वासनापादनं नानिष्टम्"-तत्त्वस० पश्चि० पृ. ३०४ पं० २१ ५ "यद्यप्यन्येषु गग्देषु वस्तुन स्यादपोयता । सच्छब्दस्य स्वभावाख्यानापोख मिनमिप्यते" । लो० वा. अपो० ० ९८॥ तत्त्वस० का० ९५८ पृ०३०४। ६ वस्तुनष्पचताडे-मा० मा० । वस्तुन शर्खतादे-चा० बा० । "वस्तुनः पर्वतादे."-तत्त्वम० पछि. पृ. ३०५ ५० । -रुद्धासत् वस्तु-आ० हा० वि०। -थास्तु मा वा० बा० । "तनाऽसतोऽपि भावत्वमिति लेगो महान् भवेत् । तदसिदो न सत्ताऽस्ति न चाऽसत्ता प्रसिध्यति । लो वा० अपो० मो. ९९ तत्वस० का०९५९ पृ.३०५। ५-स्तुत्वम् भा-मा० मा० विना। १० " 'तदसिद्धौ' तस्याऽभावस्यासिद्धी"-तत्त्वस० पजि० पृ० ३०५ पं०१०। -स्वभावापोहात्वे आ० । १२-कारेण यो वा० वा० आ० । १३ न चात्रापोहोरस बहिर संस्थिमिद्यते सादाघवस्तुत्वादपोहानाम् मा० मा० । न चात्र पोह्येऽसयहिसंस्थितैमिद्यते त्यादा नवतः यस्तुत्यादपोहानाम् गा० । न चावापोहोऽस बहि संस्थितैर्मियते सादानवतः वस्तुत्वादपो. हानाम् पु. भा. द. 1 न चानापोयसन्द्रिः संस्थितैमिद्यतेयादवः वस्तुत्वादपोहीनां नैवे मेदा वा० पान यानपोस यहि संस्थित मिद्यतेस्यादानवनः वस्तुत्वादपोहानाम् आ० । १४ पृ० १८९ ६० तथा २५ । १५ पृ० १८८ पं० १९ तया ४० । १६ "यत् पूर्वमुकम्-'अपोह्य स वहि सस्थैभिद्येत लादि, गगीएम्-अयस्तुन्पाटपोहाना नत्र भेद' सादि, तत्र केचिदू बाद्धापरिहारमाहुः-न राप्रपोयमेदा(दा)धार- भेटार पा अपोलाना गेट" शादि मनतरण तत्त्वमा पनि पृ० ३०५ पं० १४-१९ ॥ . HA ·शब्दार्थ-तत्संबन्धयोर्मीमांसा । १९५ थार्थविकल्पवासनामेदान्वयैस्तत्त्वतो निर्विपयैरप्यमिन्नविषयालम्बिमिमिन्नेरिव प्रत्ययैर्भिन्नेम्वर्थेषु बाह्येषु मिन्ना इवात्मान इवास्त्रमावा अन्यपोहाः समारोप्यन्ते, ते चैवं तथा तैः समारोपिता मिन्नाः सन्तश्च प्रतिभासन्ते येन वासनामेदाद मेदः सद्रूपता वाऽपोहाना भविष्यति' इत्ययं परिहारो वक्तं युक्तायेतो न ावस्तुनि वासना सम्भवति, वासनाहेतोर्निर्विषयप्रत्ययस्यायोगात्। तदभावाद् वितथाांनां विकल्पानामसम्मवात् आलम्वनभूते वस्तुन्यसति निर्विपयज्ञानायोगेन वासनाधाय- ५ कविधानाऽभावतो न वासना, ततश्च वासनाऽभावात् कुतो वासनाकृतोऽपोहानां भेदः सद्रूपता वा? अतो वाच्याभिमतापोहामावः। तथा, पाचकामिमतस्यापि तस्याभाव एव, तथापि शब्दानां भिन्नसामान्यवाचिनां विशेषवा- चिनां च परस्परतो मेदो वासनामेदनिमित्तो वा स्यात् वाच्यापोहमेदनिमित्तो वा ननु प्रत्यक्षत एव शब्दानां कारणमेदाद् विरुद्धधर्माध्यासाच्च भेदः प्रसिद्ध एवेति प्रश्नानुपपत्तिः, असदेतत्, १० यतो वाचकं शमीमत्य प्रश्ना, न च श्रोनशानावसेयः स्त्रलक्षणात्मा शब्दो वाचका, सङ्केतका- लानुभूतस्य व्यवहारफाले चिरविनष्टत्वात् तस्य न तेन व्यवहार इति न स्खलक्षणस्य वाचकत्यं भव- दमिप्रायेण, अविवादयान । यथोक्तम्- "नार्थशब्दविशेषस्य वाच्यवाचकतेप्यते । तस्य पूर्वमष्टत्वात् सामान्य तूपदेश्यते ॥ ] इति। १५ तस्माद् वाचकं शब्दमधिकृत्य प्रश्नकरणाददोपः। "तत्र शब्दान्तरापोहे सामान्ये परिकल्पिते । तथैवावस्तुरूपत्वाच्छब्दमेदो न कल्यते ॥ [लो वा अपोलो० १०४ ] यथा पूर्वाकेन विधिना 'संसृटैकत्वनानात्व'-इत्यादिना पाच्यापोहाना परस्परतो मेदोन घटते तथा शब्दापोहानामपि नीरूपत्वाचासौ युक्तः, यथा च वाचकानां परस्परतो भेदो न सङ्गच्छते एवं २० वाच्यवाचकयोरपि मियो मेदोऽनुपपन्नः, निस्वभावत्वात् । न चापोह्यमेदाद् भेदो भविष्यति, 'न "विशेषः स्वतस्तस्य' इत्यादिना प्रतिविहितत्वात् । तदेवं प्रतिक्षायाः प्रतीत्य युपेतबाधा व्यवस्थिता । साम्प्रतं वाच्यघाचकत्वाभावमसङ्गापादनादभ्युपेतवाधादिदोपप्रतिपिपादयिपु। प्रमाणयति- "ये अवस्तुनी न तयोर्गम्यगमकत्वमस्ति, यथा खपुष्प-शशङ्गयो, अवस्तुनी च वाच्यवाचकापोही १ निर्विपयैरपि मेदान्न विषयालम्विमिन्नप्रत्ययमिन्नेष्ठवास्येषु मिन्ना इवार्थात्मान-पा० वा० । २-नेष्वर्यष्यवाह्येषु आ० हा० वि० । ३-चा अपोहाः आ० हा० वि० का० । ४ ते च तथा मा० । ते चैव तथा वा० बा। ५ "न चापि वासनामेदाद भेद सद्रूपताऽपि वा । अपोहाना प्रकाप्येत न वस्तुनि वासना ॥ ग्लो ० वा. अपोलो० १०॥ तत्त्वस. का. ९६० पृ०३०५। ६-मसंभव एवात आ-भा०मा०। -शानयो-मा० मा०। ८-नामावोतो-वि०। ९ "तथाहि"- प्रगेयका पृ० १२७ द्वि० ६०१०॥ १. "गवद्धि शब्दभेदोऽपि तनिमित्तो न लभ्यते । न यसाधारण शब्दो घाचक प्रागदृष्टित." ॥ लो० वा. अपोलो० १०२॥ तत्वस० का० ९६१ पृ०३०६ । ११ श्रोतृ-० हा० वि०। १२ शब्दोऽवाच-भा० मा०। १३-न्य रूपदेष्यते आ० हा वा० या० -यं रूपं नेष्यते वि० । "सामान्य तूपदेष्यते"-तत्त्वसं० पजि० पृ. ३०६ पं० १७ । द्वादशारनय० लि० प्र० पृ० १४४ द्वि०६०८ आ० । "सामान्य उपदिश्यते '-प्रमेयक० पृ० १२८ प्र० ६०३। १४ तत्त्वसं० पशि. पृ० ३०६ पं० १६। १५-व्याकरणा-आ० । १६ तत्त्वस० का० ९६१ पृ. ३०६। १७ पृ० १८८ प०२० तथा ४०॥ १८ "वाचकानां यथा चैवं वाच्य-वाचकयोमिथः । न चाप्यपोह्यभेदेन भेदोऽस्तीत्युपपादितम् ॥ लो० वा. अपोलो० १०५॥ तत्त्वस० का० ११३ पृ. ३०६ । १९-दादमेतो आ० हा० वि०। २० विशेपः स्ततस्त-मां०। २१ पृ० १८९ ५०१ तथा १२ । १२-त्यभ्युपेत्य वा-मा० मा०। २३ "म गम्यगमकत्वं स्यादवस्तुत्वादपोहयोः । भवत्पक्षे यथा लोके खपुष्प-शशशशयो." ।। मो० वा. अपोलो १०८ ॥ तत्त्वसं० का० ९६४ पृ०३०६। . .

·१५ १९६ प्रथमे काण्डे- भवतामिति व्यापकविरुद्धोपलब्धिः । ननु च मेघामावाद् वृष्ट्यभावप्रतीतेहंतोरनैकान्तिकता, अयु- कमेतत् यसात् तद्विविक्ताकागाऽऽलोकात्मकं च वस्तु मत्पक्षेत्रापि प्रयोगो(गे)ऽस्त्येव, अमावस्य वस्तुत्वप्रतिपादनात् । भवत्पने तु न केवलमपोहयोर्विवादास्पटीभूतयोगम्यगमकत्वं न युक्तम् अपि त्वेतदपि वृष्टिमेघामावयोर्गम्यगमकत्वमयुक्तमेव । किच, यदेतद् भवद्भिरन्ययोपसर्जनयोन्यतिरेक- ५प्रधानयोः स्वविषयप्रतिपादकत्वं शब्द-लिङ्गयोर्वयेते, यञ्च- "अटेरन्यशब्दाथै स्वार्थस्यांशेऽपि दर्शनात् । श्रुतेः सम्बन्धसोकर्य न चास्ति व्यभिचारिती । इत्यादि वर्णितम् तदप्यपोहान्युपगमेऽसङ्गतम्, यतः- "विधिरूपश्च शब्दार्थों येन नाभ्युपगम्यते। न भवेद् व्यतिरेकोऽपि तस्य तत्पूर्वको सौ" । सो० वा० अपो० लो० ११०] विधिनिवृत्तिलक्षणत्वाद् व्यतिरेकस्येति भावः। किञ्च, नीलोत्पलादिशब्दानां विशेषणविशेष्यमावः सामानाधिकरण्यं च यदेवलोकप्रतीतं तस्यापहवोऽपोहवादिनः प्रसक्तः । यचेदं विशेषणविशेष्यमाव-सामानाधिकरण्यसमर्थनार्थमुच्यते- "अपोझमेदा भिन्नार्या स्वार्थमेदगती जडा। एकत्वामित्रकार्यत्वाद् विशेषणविशेष्यता ।। "तन्मात्राकाणाद मेदा स्वसामान्यन नोज्यितः। नोपौत्तः संशयोत्पतेः सै चैकार्थता तयो"।। 1 इति, तदप्यनुपपन्नम्। यता परस्पर व्यवच्छेदा(धोव्यवच्छेदकभावो विशेषणविशेष्यभाव से च वाह्य (वाक्य) एव व्यवस्थाप्यते यथा 'नीलोनीलमुोत्पलम्' इति । व्यधिकरणयोरपि यथा 'राक्षः २० पुस्पः' इत्यादी । भिन्ननिमित्तप्रयुक्तयोस्तु शब्दयोरेकसिन्नर्थ वृत्तिः सामानाधिकरण्यम् तम्च 'नीलोत्पलम्' इत्यादी वृत्तावेव व्यवस्थाप्यते । न च नीलोत्पलादिशब्देषु शवलार्थाभिधायिपु तसिद्धि, शवलार्थाभिधायित्वं च तेपाम्- "न हि तत् केवळं नीलं न च केवलमुत्पलम् । समुदायाभिधेयत्वात्। २५ इत्यादिना प्रतिपादितम् । यतः अनीलत्वब्युदासेऽनुत्पलन्युदासो नास्ति, नाप्यनुत्पलप्रच्युता- १ "वृष्टिमेघासतोदृष्ट्वा यद्यनकान्तिक वदेत् । वस्त्वेवाऽत्रापि मत्सले भवत्पक्षेऽप्यद कुत" ॥ लो० वा. अपोलो १०९॥ तत्वस. का.९६५ पृ. ३०७। २"प्रयोगे -प्रमेयक पृ० १९८५०६०५।"मत्यक्षेत्रापि वृष्टिमेघाभावप्रयोगे"-तत्त्वस० पक्षि० पृ. ३०७ १०१०॥ ३ यथा पा०। ४ अदृष्टरन्यशब्दार्थस्वार्थ-हा० । अरन्यशब्दार्थ का० । अरन्यशब्दाथै खा-पि० । अष्टेऽप्यन्यशब्दार्थस्वा-वा० या० । ५ श्रुते संवन्धसौकार्य आ० हा० वि० का० । श्रुतोः संवन्धसौकर्यम् वा० वा०। ६ तत्त्वस० पश्चि० पृ० १०७ प० १७। -रूपस्य श-पा० वा०। ८ तत्त्वस० -- का० ६६ पृ. ३०७ । भिन्नार्थाः हा० वि० । मिनार्थाऽस्वा-आ०। १० एकत्राभि-आ० हा० वि० । ११ "अपोह्यमेदादू मिनार्या खार्थमेदगती जडा । एकत्राभिन्नकार्यत्वाद् विशेषणविशेष्यका " ॥ तत्त्वस० पजि० पृ. ३०० ५०२५॥ १२- चोज्यिता मि०। १३-पातसं-चा० वा० । १४-शयोत्पत्तिः वि० । १५-व बैका-आ। १६ "साम्ये चैकार्थता तयो '-तत्त्वस० पश्चि० पृ० ३०७ १०२७ । लो० वा. पार्य० व्या० पृ० ६०८ ६०२४ । १७ "अपोहमात्रयाच्यत्वं यदि चाऽभ्युपगम्यते । नीलोत्पलादिशब्डेषु अवलार्थाभिधायिषु । "विशेषणविशेष्यत्व-सामानाचिकरण्ययो । न सिद्धिर्न झनीलत्वव्युदासेजुत्पलच्युति " ॥ "नापि तत्रेतरतस्मान्न विशेष्य-विशेषणे । अब्दयोनापि ते स्वाताममिवेयाऽनपेक्षयो" ॥ लोक वा० अपो० ० ११५-१०६-१७॥ तत्त्वस. का. १६७-९६८-९६९ पृ०३०८। १८-स्परं व्यवच्छेदकमा-भा० मा० बिना। १९ "स च वाक्य एव"-तत्वस० पजि० पृ० ३०८ ५०९ । २० "यथा नीलमुत्पलामति"-तत्त्वस० पनि पृ०३०४०।। २१ तत्त्वस० पमि० ३०० ५० १४ । शानवा० स्थाद्वादन० पृ० ४०६ प्र० पं०३। ११-नीलव्यु-आ.in ] ·शब्दार्थ-वत्संबन्धयोमर्मीमांसा। १९७ वनीलव्युदास इति नानयोः परस्परमाधाराधेयसम्बन्धोऽस्ति नीलरूप(नीरूप)त्वात्। न चासति -सम्बन्धे विशेषणविशेष्यभावो युक्ता अतिप्रसङ्गात्, अतो युमन्मतेनाभाववाचित्वाच्छवलाामि- धायित्वासम्भवान विशेषणविशेष्यमावो युक्तः। अभिधेयद्वारेणैव हि तदभिधायिनो शब्दयोर्वि- शेपणविशेष्यमाव उपचर्यते, अभिधेये च तस्यासम्भवेऽभिधानेऽपि कुतस्तदारोपः ? सोमानाधिकरण्यमपि नीलोत्पलशध्दयोन सम्भवति, तद्वाच्ययोरनीलानुत्पलव्यवच्छेदलक्षण- ५ योरपोहयोभिन्नत्वात् । तच्च भवद्भिरेव 'अपोह्यमेदाद भिन्नार्थी इत्यभिधानादयसीयते । प्रयोगः-न नीलोत्पलादिशब्दाः समानाधिकरणव्यवहारविषया, भिन्न- विषयत्वात्, घटादिशब्दवत् । न च यत्रैव ह्यर्थेऽनुत्पलब्युदासो वर्तते तत्रैवानीलन्युदासोऽपीति नीलोत्पलशब्दवाच्ययोरपोहयोरेकस्मिन्नर्थे वृत्तेः अर्थद्वारकं सामानाधिकरण्यं शब्दयोरपीति वच्छं१० युक्तम्, अपोहयोनीरूपत्वेन क्वचिवस्थानासम्भवतो वास्तवाधेयतायोगाद् बन्ध्यासुतस्येव । भवतु धा नीलोत्पलादिप्वपु तयोराधेयता तथापि सा विद्यमानापि न शब्दैः प्रतिपाद्यते, यतस्तदेवासाधारणत्वान्नीलोत्पलादि वस्तु न शब्दगम्यम्, स्वलक्षणस्य सर्वविकल्पातीतत्वात् तदप्रतिपत्तौ च तदधिकरणयोरपोहयोस्तदाधेयता कथं ग्रहीतुं शक्या धम्मिग्रहणनान्तरीयकत्वाद् धर्मग्रहणस्य? न चासाधारणवस्तुव्यतिरेकेण तयोरग्यदधिकरणं सम्भवति भवदमिप्रायेण । न१५ चाप्रतीयमान सदपि सामानाधिकरण्यव्यवहाराङ्गम् अतिप्रसङ्गात् । न च व्यावृत्तिमद् वस्तु शब्दवाच्यम्-यतो व्यावृत्तिव्योपाधिकयोःशब्दयोरेकस्मिन्नपोहवति वस्तुनि वृत्ते सामानाधिकरण्यं भवेत्-परतन्त्रत्वाद् नीलादिशब्दस्येतर दानाक्षेपकत्वात्, स हि व्यावृत्युपसर्जनं तद्वन्तमर्थमाह न साक्षात् ततश्च साक्षादनभिधानात् तद्वतमेदाक्षेपो न सम्भवति, यथा-मधुरशब्देन शुक्लादेः। यपि शुक्लादीनां मधुरादिमेदत्वमस्ति तथापि शब्दस्य साक्षादमिहितार्थगतस्यैव मेदस्याक्षेपे२० सामर्थ्यम् न तु पारतव्येणामिहितार्थगतस्य, ततश्च नीलादिशब्देन तद्दतमेदानाक्षेपात् उत्पलादी- नामतन्नेदत्वं स्यात्। अतद्भेदत्वे च न सामान्याधिकरण्यम् तेन जातिमन्मात्रपक्षे यो दोपः प्रति- पादितो भवता "तद्वतो न वाचकः शब्दा, अस्वतन्त्रत्वात् । ] इति स व्यावृत्ति- गन्मात्रपक्षऽपि तुल्यः । तथाहि-जातिमन्माने शब्दाथै सच्छब्दो जातिस्वरूपोपसर्जनं द्रव्यमाह न साक्षादिति तद्वतघटादिमेदानाक्षेपात् अत दत्वे सामानाधिकरण्याभावप्रसङ्ग उकाम स व्यावृत्ति-२५ मन्मात्रपक्षेऽपि समानः-तत्रापि हि सच्छन्दो व्यावृत्त्युपसर्जनं द्रव्यमाह न साक्षादिति तद्तमेदाना- क्षेपोऽनापि समान एव, कोात्र विशेषः जातिव्या(व्योवृत्तिर्जातिमया(जातिमान न्या)वृत्तिमानिति। न च लिङ्ग सलवा-क्रिया-कालादिभिः सम्बन्धोऽपोहस्यावस्तुत्वाद् युक्ता, एषां वस्तुधर्मत्वात् । न च लिङ्गादिविविक्त पदार्थः शक्या शब्देनामिधातुम्, अतः प्रतीतिबाधाप्रसङ्गः प्रतिक्षायाः। १ "नीरूपत्वात्"-तत्त्वस० पशि० पृ० ३०८ पं० १८१ वि० प्रतावपि तयैव संशोधित दृश्यते । ३ "सामानाधिकरण्यं च न गिनत्यादपोहयो । अर्थतवैतदिष्येत कीदृश्याधेयता तयो." ॥ लो० वा अपोलो ११८ । तत्त्वस. का. ९७० पृ० ३०० ३ मिनार्थत्यभि-मा० मा० विना। ४ पृ० १९६ पं० १४ । ५-नीलरूप-वा० वा० विना। ६-गाव- स्तुतस्यैव-भा० मा० वा० वा० विना। ७ "न चासाधारण वस्तु गम्यतेऽन्यच नास्ति ते । अगम्यमानमैकार्य शब्दयोः क्वोपयुज्यते ॥ लो० वा. अपोलो० ११९ । तत्वस का० १७११०३०९। 6 "अयान्यापोहवद्वस्तु वाच्यमित्यभिधीयते । तत्रापि परतन्त्रत्वाद् व्याप्ति. शब्देन दुर्लभा" ॥ श्लो. वा. अपोलो १२० । तत्त्वस. का. ९७२ पृ.३०९। -दानापेक्षक-भा०मा०। १० स्यात् न हि वा० घा०। ११ "अतछेदत्वे च सामानाधिकरण्यं न प्रा. मोति"-तत्त्वस० पक्षि० पृ० ३१०५०६। १२ तत्त्वस० पशि० पृ० ३१० ६० ७॥ "जातिमदमिधानेऽपि तद्वतो नाऽखतन्त्रत्वात्' इत्यादिना सामानाधिकरण्यानुपपत्तिमिक्षणा दर्शिता"-छो० वा० पाथ व्या. पृ० ५९८ पं०७ । १३ जातिव्यावृत्तिजातिमध्यावृत्तिमानिति वि० । जातिमध्यावृत्तिमानिति आ० । जातिमाच्यामाव- त्तिमानिति वा० या । "को छन्त्र विशेष जातिया॑यत्तिर्जातिमान व्यावृत्तिमानिति"-तत्त्वस पनिपू० ३१०६०१२ । १४ "लिम-सख्यादिसंबन्धो न वापोहस्स विद्यते । व्यतरव्यपदेश्यत्वात् तदारेणापि नास्यसौ” । ० वा० अपो०० १३५। तत्त्वस० का० १७३ १०३१०। 4 ·प्रथमे काण्डे- नाच ध्यावृत्त्यापारभूताया व्यक्तैर्षस्तुत्वालिङ्गादिसम्बन्धात् तद्वारेणापोहस्याप्यसौ व्यवस्थाप्या, व्यक्ते- निर्विकल्पकज्ञानविषयत्वालिङ्ग-सत्यादिसम्बन्धेन व्यपदेषुमशक्यत्वात् अपोहस्य तद्वारेण तय- वस्थाऽसिद्ध। अव्यापित्वं चापोदशब्दार्थव्यवस्थायाः, पचति' इत्यादिक्रियाशब्देवन्यव्यवच्छेदाप्रतिपत्तेः। ५यथा हि घटादिशब्देषु निष्पनरूपं पटादिकं निषेध्यमस्ति न तथा 'पचति' इत्यादिपु, प्रतियोगिनो निष्पवस्य कस्यचिदप्रवीतेः । अथ मा भूत् पर्युदासरूपं निपेयम्, 'न पचति' इत्येवमादि प्रेसज्यरूपं 'पचति' इत्यादेनिपेध्यं भविष्यति, असदेतत् तन्न (नन) पचति' इत्येवमुच्यमाने प्रसज्यमति- पेघस्य निषेध एवोक्ता स्यात्, ततश्च प्रतिषेधद्वयस्य विधिविषयत्वाद् विधिरेच शब्दार्थ प्रसक्तः। किच, 'पति' इत्यादौ साध्यत्वं प्रतीयते, यस्यां हि क्रियायां केचिदषयवा निष्पचाः केचिदनिष्पञ्चा १०सा पूर्वापरीभूतावयवा किया साध्यत्वप्रत्ययविषयः, तथा, 'अभूत् 'भविष्यति' इत्यादौ भूतादि- कालविशेषप्रतीतिरति, न चापोहस्य साध्यत्वादिसम्भवः निष्पन्नत्वादमावकरसत्वेन तस्मादपो- हशब्दार्थपक्षे साध्यत्वप्रत्ययो भूतादिप्रत्ययश्च निनिमित्त मामोतीति प्रतीतिबाधा । न च विध्यार्दा- वन्यापोहप्रतिपत्तिरस्ति, पर्युदासरूपस्य 'निषेध्यस्य तत्राभावात् । न न पचति देवदत्तः' इत्यादी चना(मो)ऽपरेण नया योगे नैवापोहा, प्रतिपेघद्वयेन विधेरैव संस्पर्शात् । अपि च, चादीनां १५ निपातोपसर्गकर्ममवचनीयानां पदत्वमिष्टम्, न चैषां ना सम्बन्धोऽस्ति सम्बन्धवचनत्वात् । तथाहि-यथा हि घटादिशब्दानाम् 'अघटः' इत्यादौ नमा सम्बन्धेऽर्थान्तरस्य पटादेः परिग्रहात् तयवच्छेदेन नमा रहितस्य घटशब्दसार्थोऽधकल्पते न तथा चादीनां नमा सम्बन्धोऽस्ति, न चौसम्बन्ध्यमानस्य नाऽपोहन युक्तम्, अतश्चादिष्वपोहामावः । अपि च, कल्मापैपर्णवच्छयलै- क्यरूपो घाफ्यार्थ प्रति नान्यनिवृत्तिस्तत्वेन व्यपदेष्टुं शक्या, निष्पन्नरूपस्य प्रतियोगिनोऽप्रतीतेः। २० यी तु 'चैत्र! गामानय' इत्यादावचैत्रादिव्यवच्छेदरूपाऽन्यनिवृत्तिरवयवपरिग्रहेण वर्ण्यते सा पदार्थ एवं स्यात् न वाक्यार्थः, तस्यावयवस्पेत्य विवेचमशक्यत्वादित्यव्यापिनी शब्दार्थव्यवस्था । १-वृत्ताधारमूतायां वा० वा० आ० हा० वि० ।। २ "आख्यातेषु च नान्यस्य निवृत्ति सप्रतीयते । न पर्युदासरूपं हि निषेध्यं तत्र विद्यते" । लोक वा अपोलो० १३९ । तत्वस० का. ९७४ पृ०३१० ॥ ३ "प्रसन्यरूपं 'पचति' इत्यादेनिपेण्यं भविष्यतीत्साहन न पचति' इत्येवमुच्यमाने"-तत्त्वहरू पनि० १० १११ ६०४-01 "न नैति शुन्यमानेऽपि निषेधस्य निषेधनम् । पचतीसनिषिद्ध तु खरूपेणावतिष्ठते । सो० था. अपो० लो० १४० । तत्त्वस० का० ६७५ पृ० ३१५ । ५ "साध्यत्वप्रत्ययश्चान्न तथा भूतादिरूपणम् । निष्पन्नत्वादपोइस निर्निमित्तं प्रसज्यते ॥ लो० वा. अपो० श्लो० १४१ । तत्त्वस का० १७६ पृ०३१११ "यस्सा कियाया"-तत्वस० पजि० पृ. ३११ पं०१३। ७ "विभ्यादावर्थराशौ च नान्यापोहनिदर्शनम् । ननश्चापि नना युक्तादपोह कीदृशो भवेत् ॥ मो० वा. अपो० मो० १४२ । तत्त्वस० का० ९७७ पृ. ३११॥ • "आदिशब्देन निमन्त्रणाऽमन्त्रणाीना ग्रहणम्"-तत्वसं० पनि० पू० ३११ पं० २६ । "निमश्रणादीना विमलयाना च कर्मादीनामादिशब्देन ग्रहणमिति" को० वा० पार्थः व्या० पृ० ६०५ ६० ८। निषेधस्य मा० । १० "नबोअरेण नमा"-तत्वस० पछि पृ. ३११ ६० ३८ । शालवा० स्यावादक पृ० १०७ द्वि० ५० १ । ११ न विधिरेव वा विना०। १९ असंबद्धव-भा० मा । "असत्त्ववचनत्वात्”-तत्त्वस० पजि० पृ० ३१२६०३ । शास्त्रवाः स्याद्वादक० पृ०४०७ द्वि०प०१४। १३-देनमामा मा० विना। १४-स्थाथों विकल्प्यते भा०मा०1 १५ "चादीनामपि नज्योगो नेवास्तीत्यनपोहनम् । वाक्यायोऽन्यनिवृत्तिश्च व्यपदेष्टु न शक्यते ॥ मो० वा. अपो० लो० १४३॥ तत्त्वस० का० ९७८ पृ. ३१११ १६ “न तया चादीनाम् 'न चइत्यादिनना" तत्त्वस० पछिः पृ० ३१२६०६। १७ चासंवध्यमान-पा० पा० १८ किया, वाक्याय करमापवर्णवच्छवलकाना इष्यते'-वत्स पनि पृ० ३१२ ० ७॥ शालवा० स्याद्वा- . द. ० ४०. ० ५०३। १९ यत्तु मा० मा० । शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० १०८ २०५०३। २० "तस्या. नवयवोत्यं विवेजमशक्यत्वात्"-तत्वस० पछि० पृ० ११२ मे १० । . .

·. . शब्दार्थ-तत्संवन्धयोमीमांसा। १९९ किञ्च, ने अन्यापोहः अनन्यापोहः' इत्यादौ शब्द विधिरूपादन्यद् वाच्यं नोपलभ्यते, प्रति- पेधद्वयेन विधेरेवावसायात् । अत्र चं 'नमश्चापि ना योगे' इत्यनेनार्थस्य गतत्वेऽपि 'अन्यापोहः शब्दार्थः' इत्येवंवादिनां स्ववचनेनैव विधिरिष्ट इति ज्ञापनार्थ पुनरुक्तम् । तथाहि अनन्यापोह- शब्दस्यान्यापोहा शब्दार्थो व्यवच्छेद्यः स च विधेर्नान्यो लक्ष्यते । ये च प्रमेय-ज्ञेयाऽभिधेयादयः शब्दास्तेषां न किञ्चिदपोह्यमस्ति, सर्वस्यैव प्रमेयादिस्वभावत्वात् । तथाहि-यन्नाम किञ्चिद् ५ व्यवच्छेद्यमेषां कल्भ्यते तत् सर्व व्यवच्छेद्याकारणालम्व्यमानं शेयादिस्वभावमेवावतिष्ठते, न ह्याविषयीकृतं व्यवच्छेत्तुं शक्यम् । अतोऽपोह्याभावाव्यापिनी व्यवस्था । ननु हेर्तुमुखे निर्दिष्टम् "अज्ञेयं कल्पितं कृत्वा तव्यवच्छेदेन शेयेऽनुमानम्" हेतु० इति तत् कथमव्यापित्वं शब्दार्थव्यवस्थायाः, नैतत् यतो यदि आयमण्यज्ञेयत्वेनापोह्यमस्य केल्यते तदा वरं वस्त्वेव विधिरूपं शब्दार्थत्वेन कल्पितं भवेत् यद्ध्यवसीयते लोकेन; एवं यदृष्ट्वाध्यारोपो१० दृष्टापलापश्च न कृतः सात्। [विकल्पप्रतिविम्वार्थवादिमतमुलिख्य तन्निरसनम् ] ये त्याहुः-"विकल्पप्रतिविम्वमेव सर्वशब्दानामर्थः, तदेव चामिधीयते व्यवच्छिद्यत इति वेऽपि न युक्तकारिणः।"निराकारा बुद्धिः आकारवान वाह्योऽर्थ:- "स बहिर्देशसम्बन्धो विस्पष्टसुपलभ्यते" ! १५ इत्यादिना बानाकारस्य निषिद्धत्वात् आन्तरस्य बुद्ध्यारूढस्याकारस्यासत्त्वात् तदवसायकत्वं शब्दानामयुक्तम् । अत एव तस्यापोह्यत्वमप्यनुपपनम् । ये 'एवम्' इत्यम्' इत्यादयः शब्दास्तेपामपि न किञ्चिदपोह्यम्, प्रतियोगिनः पर्युदासरूपस्य कस्यचिदभावात् । अँथ नैवम्' इत्यादिप्रसन्यरूपं प्रतिषेध्यमत्रापि भविष्यति, न उक्तोत्तरत्वात् । "न नैवमिति निर्देश निषेधस्य निषेधनम् । एवमित्यनिषेध्यं तु स्वरूपेणैव तिष्ठति ॥"! इति न्यायात् । - ] १ "अनन्यापोहशब्दादौ वाच्यं न च निरूप्यते । प्रमेय-ज्ञेयशब्दादेरपोज़ कुत एव तु" ॥ सो. ० वा० अपोलो १४ तत्त्वस. का. ९७९ पृ०३११ । २ नान्यापोह इत्यादौ वा० या० । प्रमेयक० पृ० १२८ ५० ६० ४ । शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० ४०८ प्र० पं०५। ३ अनन्यापोहः शब्दार्थो व्यवच्छेद्यः आ० । "अन्यापोहशब्दस्य अनन्यापोहशब्दार्थो व्यवच्छेच "- तत्त्वसं० पनि० पृ० ३१२ पं० १६ । ४ प्रमेयक० पृ० १२६ प्र० ५० ५। शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० १०८ प्र० पं०७। ५ "अव्यापिन्यपोहव्यवस्था -शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० ४०८ ० पं०७। -तुमुखेन नि-का० । हेतुमुखनामा प्रन्थः । । "यत्तु अत्र दिट्नागेनोक्तम्-"अहेयं कल्पितं कृत्वा ज्ञेयशब्दः प्रवर्तते” इति"-छो० वा. पार्थः व्या० पृ० ६०५ पं०९। ८ "अपोह्य कल्पनायां तु वरं वस्त्वेव कल्पितम्" । लो० वा० अपो० लो० १४५ । तत्त्वसं० का० १८० पृ० ३१२। ९ कल्पते आ० हा०। १०-रूपशब्दा-भा० मा० विना। ११-च वामि- भा० मा० विना। १२ तत्त्वसं० पशि० पृ० ३१३५०३। १३ "ज्ञानाकारनिषेधाच नान्तराभिधेयता" ॥ लो० पा० अपो० को० १४५। तत्त्वसं० का० ९८० पृ. ३१२ । १४ "स बहिर्देशसंबद्ध इत्यनेन निरुप्यते । प्राह्याकारस्य सवित्तिाहकानुभवाढते। लो० वा० शून्य लो० ७९ । १५-स्थासंभवत्वात् तद-का। १६ "न चाप्यपोह्यता तस्मानापोहतेषु सिध्यति । एवमित्यादिशब्दानां नवाऽपोय निरुप्यते" ॥ सो० वा अपो० श्लो० १४६ । तत्त्वस० का० ९८१ पृ०३१२। १७ "न हि अनेवं नामेति किञ्चिदति, प्रकारवचनत्वाद् एवं'शब्दस्य, सर्पस च प्रकारमाक्त्वे नैवभावाऽयोगादि- ति"-लो० वा० पार्थ० व्या० पृ०६०५ ६०१५। १० १० १९८ ६० ७ तथा पं० २७॥ १९ "एतत् सर्व कुमारिलोचामुपन्यस्त्रम्"-तत्त्वस० पशि० पृ० ३१३ पं० १३ ।

·प्रथमे काण्डे- २०० 4 अपोहपक्षे उद्द्योतकरकृतानामाक्षेपाणासुपन्यासः] उद्दयोतकरस्वाह-"अपोहा शब्दार्थ प्रत्ययुक्तम् अव्यापकत्वात् । यत्र छैराश्यं भवति तत्रे- तरप्रतिपेधादितर प्रतीयते, यथा-गौः' इति पदाद् गौः प्रतीयमानः 'अगौनिषिध्यमानः, न पुनः सर्वपद एतदस्ति, न ह्यसर्व नाम किञ्चिदस्ति यत् सर्वशब्देन निवतेत । अथ मन्यसे एकादि ५असबै तत् सर्वशब्देन निवर्तत इति, तन्न, स्वार्थापवाददोपप्रसङ्गात् । एवं ह्येकादिव्युदासेन प्रवर्तमानः सर्वशब्दोऽङ्गप्रतिपेधादनव्यतिरिकस्यागिनोऽनभ्युपगमादनकः स्यात् । अङ्गशब्देन होकदेश उच्यते, एवं सति सर्वे समुदायशब्दा एकदेशप्रतिषेधरूपेण प्रवर्तमानाः समुदायिन्यति- रिक्तस्यान्यस्य समुदायस्याऽनभ्युपगमादनर्थकाः प्राप्नुवन्ति । धादिशब्दानां तु समुच्चयविषयत्वादे- कादिप्रतिषेधे प्रतिषिध्यमानार्थानामसमुच्चयत्वादनर्थकत्वं स्यात् । भ० २ आ० २ सू० ६७ १०न्यायवा० पू० ३२९ पं० १९-२३] "यश्चायमगोऽपोहोऽगौन भवतीति गोशदस्पार्थः, स किञ्चिद् भावः, अथाभावः? भावोऽपि सन किं गौर, अथागौरिति।यदि गौनास्ति विवादः। अथागौर, गोशब्दस्यागौरर्थ इत्यतिशब्दार्थकौश- लम् । अथामावा, तन्न युक्तम् । प्रैप-सम्प्रतिपत्त्योरविपयत्वात् , न हि शब्दश्रवणादभावे प्रैपः-प्रति- पादकेन श्रोतुरथे विनियोगः-प्रतिपादकधर्म, सम्प्रतिपत्त(ति)च-श्रोतृधम्मों-भवेत् ।अपि च, १५शब्दार्थः प्रतीत्या प्रतीयते, न च गोशब्दावभाव कश्चित् प्रतिपद्यते” न्यायवा० पृ० ३२९ पं०५-११] किञ्च, "क्रियारूपत्वादपोहस्य विषयो वक्तव्यः । तत्र 'अगौर्न भवति' इत्ययमपोहः कि गोविषया, अथागोविषयः? यदि गोविषयः कथं गोव्येवाऽभावः? अथागोविषयः कथम- न्यविपयादपोहादन्यत्र प्रतिपत्तिः, न हि खदिरे छिद्यमाने पलाशे छिदा भवति । अथागोर्गवि प्रतिषेधो 'गौरगौन भवति' इति, केनागोत्वं प्रसकं यत् प्रतिपिध्यत इति" [न्यायवा० पृ० २०३२९ पं० २४-पृ० ३३० पं०४] ॥ १ "साम्प्रतं 'सर्वशब्दख' इस्लादिनोद्योतकरोक्तमपोहदूपणमाशद्धते"-तत्त्वस० पनि० पृ० ३१३ पं० १३॥ "सर्वशब्दस्य कार्यो व्यवच्छेय प्रकल्प्यते । नाऽसर्व(ब)नाम किञ्चिद्धि भवेद् यस्य निराक्रिया" ॥ "एकाद्यसमिति चेदर्थापोह प्रसज्यते । अङ्गाना प्रतिपिद्धत्वाढनिष्टेचालिन पृथक् ॥ "एवं समुहशब्दार्थे समुदायिव्यपोहत । अन्यानिष्ठेश्य सर्वेऽपि प्राप्नुवन्ति निरर्थका" ॥ "पादिशब्दा इहेष्टाश्च ये समुच्चयगोचरा । एकादिप्रतिपेधेन न भवेयुस्तथाविधा" ॥ "नागौरिति च योऽपोहो गोशब्दस्यार्थ उच्यते । स कि भावोऽथवाऽभावो भावो गौर्वाऽथवाऽमगौ." ॥ गौश्चज्ञास्ति विवादोऽयमर्यस्तु विधिलक्षण । अगोर्गोगब्दवाच्यश्चेदतिशब्दार्थकौशलम् ॥ "अमावोऽपि न युक्तोऽय प्रैषादीनामसभवात् । न हि गोशब्दत कश्चिदभाव प्रतिपद्यते ॥ तत्त्वस० का० ९८२-१८३-९८४-९८५-९८६-९८५-९८८ पृ. ३१३॥ २ "तत्रेतरप्रतिषेषादितरतु प्रतीयते"-तत्त्वसं० पनि० पृ० ३१४ ६०३। ३ "अगौनिपेच्यमान " तत्त्वसं० पशि० पृ. ३१४ पं० ।। ४-पर्यंत मा० मा०। ५-यत्वादाकाशादिकदेशा)दि-पा० वा. विना । -यत्वादाकाशादिपतिपिध्यमाना-मा० मा० बिना। -स्वार्थः किञ्चि (किंस्वित्) आ० हा०। ७ "स कि भाव अथाऽभाव -न्यायचा. पृ. ३१९ ५० ६ ॥ तत्त्वस० पबि० पृ० ३१४ १० १२॥ ८ इत्यतिसंशब्दा-मा० । इत्यादिशब्दा-बा०। ९ "सप्रतिपत्ति श्रोतृधर्म "-उत्स० पबि० पृ० ३१४ ५० १७॥ १० श्रोत्रध-भा० मा० दिना । श्रीनध-वि०। ११ “यदि गार्बिपय "-तत्त्वस पनि० पृ० ३१४ १० ११ । ११ "नागौगोरिति शब्दार्थ. करमाथापोह इप्यते । केन ह्यगोत्यमासक गौ(गो)यनेतदपोयते” ॥ तत्त्वसं० का० ९८९ पृ०३१४॥ ९ ।

·- R शब्दार्थ-तत्संबन्धयोंमीमांसा। "तश्चायुक्तोऽपोहः विकल्पानुपपत्तेः । तथाहि-योऽयमगोरपोहो गविस कि गोव्यतिरिक्त, आहोश्विदव्यतिरिक्त यदि व्यतिरिक्तः स किमाथिता, अथानाधितः? यद्याश्रितस्तदाऽऽश्रितत्वाद् गुण प्राप्त ततध-गोशब्देन गुणोऽभिधीयते 'न गौः' इति-गौस्तिष्ठति' 'गोर्गच्छति' इति न सामानाधिकरण्यं प्राप्नोतीति । अथानाश्रितस्तदा केनाथन 'गोरगोपोहः' इति पष्ठी स्यात् ? अयाव्यतिरिकस्तदा गोरेवासाविति न किञ्चित् कृतं भवति" [न्यायवा० पृ० ३३० ६०८-१४] ५ "अयंचापोहः प्रतियस्त्वेका, अनेकोवेतिवक्तव्यम् । यद्येकस्तदानेकगोद्रव्यसम्बन्धी गोत्वमेवासी भवेत् । अथानेकस्ततः पिण्डयदानन्यादाख्यानानुपपत्तेरवाच्य एव स्यात् न्यायवा० पृ० ३३० पं० १५-१७] कि, "इदं तावत् प्रष्टव्यो भवति भवान्-किमपोहो वाच्या, अथावाच्य इति । वाच्यत्वे विधिकपेण वाच्या स्यात्, अन्यव्यावृत्त्या था? तत्र यदि विधिरूपेण तदा नैकान्तिका शब्दार्थः 'अन्यापोहा शब्दार्थः' इति । अथान्यव्यावृत्त्येति पक्षस्तदा तस्याप्यन्यन्यवच्छेदस्यापरेणा-१० न्यव्यवच्छेदरूपेणाभिधानम् तस्याप्यपरेणेत्यव्यवस्था स्यात् । अथावाच्यस्तदा 'अन्यशब्दार्थापोहं शब्दः करोति' इति व्याहन्येत" [न्यायवा० पृ० ३३० पं०१८-२२] आचार्यदिग्नागोक्तम्-"सर्वत्रामेदादाश्रयस्यानुच्छेदात् कृत्वार्थपरिसमातेश्च यथाक्रमं जाति- धर्मा एकत्व-नित्यत्व-प्रत्येकपरिसमाप्तिलक्षणा अपोह एवावतिष्ठन्तेः तस्माद् गुणोत्कर्षादान्तरा- पोह एव शब्दार्थः साधु" ] इत्येतदाशयय कुमारिल उपसह(संहर)बाह १५ "अपि चैकत्व-नित्यत्व-प्रत्येकसमैवायित्वाः (ता)। निरूपाख्येप्वपोहेषु कुर्वतोऽसूत्रका पर्ट। "तसाद् येष्वेष शब्देपु नञ्योगस्तेपु केवलम् । भवेदन्यनिवृत्त्यंशः स्वात्मैवान्यत्र गम्यते ॥ श्लो० वा० अपो० सो० १६३-१६४] 'स्वात्मैव' इति स्वरूपमेव विधिलक्षणम् । 'अन्यत्र' इति नमा रहिते । तन्नापोहः शब्दार्थ इति २० भट्टोयोतफरादयः। १ "अगौरपोहो यथार्य गवि शब्दार्थ उच्यते । स कि गोयंतिरिको वाऽव्यतिरिक्त उपेयते ॥ विमिन्नोऽप्याथितो वा स्यादथवा स्यादनाश्रितः । आश्रितत्वे गुणः प्राप्तो न द्रव्यवचनं ततः" ॥ "अतो(s)गोरिति शब्टेन गुणमात्राभिधानतः । सामानाधिकरण्यं स्यान्न गोर्गच्छति तिष्ठति ॥ "अथाऽनाश्रित एवाय यद्य(पष्ठ्यर्थीलस्य को भवेत् । येनासौ प्रतिषेधाय गौरिति व्यपदिश्यते" ॥ "अथ चाऽव्यतिरिकोऽयमन्यापोहस्त्वयेष्यते । गौरेवायमत. प्राप्तः किमुतमधिक तत" ॥ तत्त्वस० का० १९०-९९१-९९२-९९३-९९४ पृ० ३१४-३१५॥ २-युक्तेऽपोह्ये विकल्पा-चा० या० विना। ३-यते तेनागौरिति-बा०। ४-स्तथा भा० मा० विना । ५ "प्रतिभावमपोहोऽयमेकोऽनेकोऽपि वा भवेत् । योकोऽनेकगोयुको गोत्वमेव भवेदसौ" ॥ "अनेकत्वेऽपि चानन्यं पिण्डवत् सप्रयुज्यते । तेन मेदवदेवाऽस्य वाच्यता नोपयुज्यते" ॥ तत्त्वस० का० १९५-९९६ पृ०३१५॥ ६ "अन्यापोहब्ब कि वाच्य कि पाऽवाच्योऽयमिष्यते । वाच्योऽपि विधिरूपेण यदि वाऽन्यनिषेधत " ॥ "विध्यात्मनाऽस वाच्यत्वे साज्यमेकान्तदर्शनम् । सर्वत्राऽन्यनिरासोऽयं शब्दार्थ इति वर्णितम् ॥ "अथाऽपोहब्युदासेन यद्यपोहोऽभिधीयते । तत्र तत्रैवमिच्छायामनवस्था भवेत् तत" ॥ "अथाऽप्यवाच्य एवाय यद्यपोहस्त्वयेष्यते । तेनाऽन्यापोइकुच्छन्द इति वाध्येत ते वचः" । तत्त्वस० का० ९९८-९९८-९९९-१००० पृ० ३१५-१६॥ ७ "एतत् सर्वमुशोतकरेणोचमुपन्यस्तम् तत्राचार्यदिमागेनोकाम्-तत्त्वसं० पक्षि० पृ० ३१६६०१२ । ८ "योऽपि जातिधर्मातिदेशोऽमोहे कृतः "जाविधर्मव्यवस्थिते." इति, सोऽयुवा"- कोल्चाल पार्थ व्या. पृ०६११ पं०१४॥ ९ उपहसन्नाह मा० मा० । "उपसहरबाह"-तत्त्वस० पअि० पृ० ३१६६०,१५ । "उपसंहरति"-लो० वा. पार्थः व्या० पृ० ६११ पं०१५। १०-मवायिनि । वा० वा० विना। ११ तत्त्वस० का० १००१ पृ. ३१६॥ १२ तत्त्वस० का० १००२ पृ.३१६॥ सकत०१६ ·. - २.२०२ प्रथमे काण्डे- [खपक्षाक्षेपेषु प्रतिविधातव्येषु पूर्वम् अपोहबादिकृतं स्वमतस्पष्टीकरणस्] अत्र सौगताः प्रतिविदधति-द्विविधोऽसाकमपोहः पर्युदासलक्षणा सहप्रतिपेधलक्षणश्च । पर्युढासलक्षणोऽपि विविधा-युजिप्रतिभासोऽप्यनुगतैकरूपत्वेनाध्यवसितो घुयात्मा, विजाती- यन्यवृत्तस्वलक्षणार्थात्मकश्च । तेत्र यथा हरीतक्यादयो बहवोऽन्तरेणापि सामान्यलक्षणमेकमय पन्वयदिशमनं कार्यमुपजनयन्ति तथा शावलेयादयोऽप्याः सत्यपि मेद प्रकृतकाकारपरामर्शहे- वो भविष्यन्यन्तरेणापि वस्तुभून सामान्यम् । तदनुभवबलेन यदुत्पन्न विकल्पमानं तत्र यदा- कारतयोऽथिोप्रतिविम्बकं ज्ञानादमिन्नमामाति तत्र 'अन्यापोहः' इति व्यपदेशः । न चासा- वर्थामाखो मानतादात्म्पेन व्यवस्थितः सन् बाह्यार्थाभावेऽपि तस्य तत्र प्रतिमासनाद् चाहाकृतः । नचापोहव्यपदेशस्तत्र निनिमित्तः, मुख्य-गौणमेदभिन्नत्य निमित्तस्य सद्भावात् । तथाहि- १०विकल्पान्तरारोपितमेतिमासान्तरोगावन(प्रतिमासान्तगद् भेदेन) स्वयं प्रतिभासनात मुख्यस्तत्र तयपदेशः 'अपोह्यत इत्यपोहः अन्यस्मादपोहः अन्यापोहः' इति व्युत्पत्तेः । उपचारात् तु त्रिभिः कारणैस्तत्र तद्यपदेश-(१)कारणे कार्यधर्मारोपाद् वा अन्यव्यावृत्तवस्तुप्राप्तिहेनुतया, (२) कार्य वा कारणधर्मोपचारात् अन्यविविक्तवस्तुद्वारायाततया, (३) विजातीयोपोढपदार्थेन सहेश्येन मान्तै प्रतिपत्तृमिरज्यवसितत्वाश्चेति । अर्थस्तु विजातीयव्यावृत्त्वाद् मुख्यतस्तद्यपदेशभाकू । प्रसन्यप्रतिपेधलक्षणस्त्वपोहः- "प्रसज्यप्रतिषेधस्तु गौरगौन भवस्ययम्। इति "विस्पष्ट एवायमन्यापोहोऽवर्गम्यते । तत्वसं० का० १०१०] १५ १ "तथाहि-द्विविधोऽमोह पर्युदास-निषेधतः । विविध पर्युदासोऽपि बुद्धधात्माऽर्थात्ममेदत" ॥ तत्वमा का० १००४ पृ. ३१६॥ २ प्रसत्य-का० । ३ व्यावृत्त्यस्व-बाल बा० विना। ४-स्खलक्षणमोत्मकच वा० या०1 "विजातीय- व्यावृत्तमयंखलक्षणमित्यर्थ "-तत्त्वसं० पक्षिः पृ० ३१७ ६० ४। विजातीयव्यावृत्तसर्वस्खलक्षणम्" स्याद्वादर पृ० ३४९ द्वि०६०११ शास्त्रवाः स्याद्वादका पृ० १०१ वि०६०९॥ ५ "एकप्रत्सवमर्शख व उता हेतव पुरा । अभयादिसमा अर्था प्रकृत्सवान्यमेदिनः" । "तानुपाश्रित्य यद माने मात्सर्यप्रतिविम्बकम् । कल्पकात्मताऽभावेऽप्या इयव निश्चितम् ॥ तत्वसं०का० १००५-१००६४०३१७॥ ६ "प्रकृत्रीकाकारप्रत्यवमर्शस हेतव "-तत्वस० पछि पृ० ३१७ २०१३। भ-याऽर्थापत्तिविकं वा० वाला याऽर्थप्रतिबन्धकं मा० मा० ।-याऽर्थाप्रतिवन्धक हा० वि० । तत्र यदाकारतयाऽर्थप्रतिविम्वका- मासो माति"-तत्वस० पश्चि० पृ. ३१७६० १६। प्रमेयक पृ० १२८ दि. १०१। साद्वादर पृ० ३४९ द्वि. ६० ३। शामवा० स्याद्वादक० पृ० ४०१ द्वि० पं०१२। ८ न चासामर्थ्याभावो शानावतदात्म्येनान्यव- स्थितः सबाह्यार्थाभावेऽपि तस्य तत्र प्रतिमासनाद्वाह्यकृतः वा० वा० । "प्रतिमासान्तराद् मेदादन्यव्यावृत्तवस्तुन । प्राप्तिहेनुवयाऽस्लिष्टवस्तुद्वारा गतेरपि । "विजातीयपरावृत्तं तत् फल यत् खलक्षणम् । तस्मिन्नध्यवसायाद्वा तादात्म्येनाऽस्य विश्वनै " ॥ "तनाऽन्यापोह इसपा सज्ञोका सनिबन्धना । खक्षणेऽपि तदेतावन्यविश्लेषमावत " ॥ वनसं० का० १०००-१००८-२००९-१० ३१-३१०॥ १०-प्रतिभासान्तरोद्भावनं वयं हा०वि० । "विकल्पान्तरारोपित प्रतिमासान्तराट् भेदेन खय प्रतिभासनाद मुख्य" उत्स० पनि० पृ० ३१७ पं०२७ । स्याद्वादर० पृ० ३४९ द्वि०प०५। ११ उपचारस्तु वा । १३ अन्यन्यवि-आ० का०। १३-यापोहपदार्थ मा० । "विजातीयापोहपदार्थेन' तत्त्वस० पछि० पृ० ३१८ पं०६। १५-तत्वास्त्रेति आ० हा० वि० वा० वा० । १५ अवस्तु बा०। १६-सा-मा० । स्याद्वादर पृ. ३१ दि० ५०७ । शालवा० स्वाद्वादक० पृ० १०१ दि० पं० १३ । १७ विशिष्ट वा० बा० बिना। १८ तत्त्वस० पू० ३१८ शब्दार्थपरीक्षा।

·शब्दार्थ-तत्संवन्धयोर्मीमांसा। तत्रय एथ है शान्दै जाने सामोद भासते स पर्व शब्दार्थो युक्तः । न चात्र प्रसज्यप्रति- पेधावसाया, वाच्याध्यवसितस्य बुद्ध्याकारस्य शब्दजन्यत्वात् । नापीन्द्रियज्ञानवद् वस्तुस्वलक्षण- प्रतिभासः, कि तर्हि याद्यार्थाध्यवसायिनी केवलशाब्दी बुद्धिरुपजायते तेन तदेवार्थप्रतिविम्बकं शाब्दे शाने साक्षात् तदात्मतया प्रतिमासनाच्छन्दार्थो युक्त इति अपोहनये प्रथमोऽपोहव्यपदेश- मासादयति। यश्चापि शब्दस्यार्थेन सह वाच्यवाचकमावलक्षणसम्बन्ध प्रसिद्धो नासो कार्यकारणभावा- दन्योऽवतिष्ठते, वाधरूपतयाऽध्यवसितस्य बुद्ध्याकारस्य शब्दजन्यत्वाद् वाच्यवाचकलक्षणसम्बन्धः कार्यकारणभावात्मक एव तथा च शब्दस्तस्य प्रतिविम्वात्मनो जनकत्वाद वाचक उच्यते प्रति- विस्वं च शब्दजन्यत्वाद् वाच्यम्। [ 'निषेधमात्रमेव अन्यापोहा' इति मत्वा अपोहपक्षमाक्षिप्तवतः कौमारिलस निराकरणम् ] १० तेन यदुक्तम्- 'निषेधात्र नैवेह शाब्दे मानेऽवमासतें । इति, वदसङ्गतम्। निषेधमानस्य शब्दार्थत्वानभ्युपगमाताएवं तावत् प्रतिविम्वलक्षणोऽपोहा साक्षाच्छब्दै- रुपजेन्यत्वाद् मुख्यः शब्दार्थो व्यवस्थिताशेपयोरप्यपोहयोगौण शब्दार्थत्वमविरुद्धमेव । तथाहि- "साक्षादपि च एकसिन्नवं च प्रतिपादिते। १५ प्रसज्यप्रतिपेघोऽपि सामध्येंन प्रतीयते" तत्त्वसं० का० १०१३] सामय च गवादिप्रतिविम्यात्मनोऽपरप्रतिविम्यात्मविविकत्वात् तदसंयुक्ततया प्रतीयमानत्वम्, तथा तत्प्रतीतौ प्रसज्यलक्षणापोहप्रतीतेरप्यवश्यं सम्भवात् । अतस्तस्यापि गौणशब्दार्थत्वम् । स्खलक्षणस्यापि गौणशब्दार्थत्वमुपपद्यत एव । तथाहि-प्रथमं यथावस्थितवस्त्वनुभवः, ततो विवक्षा, ततस्ताल्वादिपरिस्पन्दा, ततः शब्द इत्येवं परम्परया यदा शब्दस्य बाह्यार्थेष्वमिसम्बन्धा स्यात् तदा२० विजातीयव्यावृत्तस्यापि वस्तुनोऽर्थापचितोऽधिगम इत्यन्यन्यावृत्तवस्त्वात्माऽपोहशब्दार्थ इत्युप- चर्यते । तदुक्तम् "न तदात्मा परात्मेति सम्बन्धे सति वस्तुमिः। व्यावृत्तवस्त्वधिगमोऽप्यर्थादेव भवत्यतः । तस्वसं० का० १०१४] "तेनायमपि शब्दस्य खार्थ इत्युपचर्यते । २५ नच साक्षादयं शब्दै द्विविदि) विघोऽपोह उच्यते ॥ [तत्वसं० का० १०१५] इति। १ "तनायं प्रथमः शन्दैरपोह प्रतिपाद्यते । वागाध्यवसायिन्या बुद्धेः शब्दात समुद्भवातू" ॥ तत्त्वसं० का० १०११ पृ. ३१०॥ २ हि शब्दे आ० हा० वि० बिना। ३-क्षात् प्रतिभासते भा० मा०। ४-च शब्दोऽर्थो आ० हा० । च शब्दार्थो वा० या० ।- शाब्दोऽर्थों का० । “स एव शब्दार्थों युक्त." तत्त्वस० पछि० पृ० ३१८ ५० १३ । स्थाद्वादर० पृ. ३४९ दि०६०९। ५न चाध मा०। "न चात्र प्रसज्यप्रतिषेषाध्यवसायः"-तत्त्वसं० पत्रिक पृ० ३१८६०२३। ६-तबुद्ध्या-वा० घा० । ७ "तद्रूपप्रतिविम्यस्य थिय शब्दाय जन्मनि । वाच्यवाचकमावोऽयं जातो हेतुफलात्मकः ॥ तत्वस. का.१०१२ पृ०३१८॥ ८-क्षण सम्ब-कां०। ९ वायरूपतया वाचकलक्षणसंवन्धः कार्यकारणभावात्मक एव मा० मा० विना। स्याद्वादर० ० ३४५ दि०५०१२॥ १०-णसंबन्धःमा०मा०1 ११-प्रतिविम्वस्य जनक भा०मा०। तथैव तत्त्व पशि० पृ. ३१९ पं०७। १२ पृ० १८५६० २६॥ १३-मात्रमैवैदशा-वा०या०।-मानमेवेह मा० हा. वि०। १४-जन्यमानत्वाद् मुख्य मा० मा० । तथैव तत्त्वस० पशि० पृ० ३१९ पं० १०। १५-गौणश-वा. पा०। १६ "साक्षादाकार एतसिनेवं च"-तत्त्वसं० पृ. ३१९ पं०१३।। १७-सिन्नेव च पा० का०।। १८-पाद्यते वा०या० विना। १९-प्रसा-मा० । २०-वान्न संयु-वि०। २१ पाहोर्येषुमिः संवन्धः वा० वा० । बायेंवमिसंवन्धः वि० । वायवस्तुमिः संवन्धः भा० मा० । “यदा शब्दस्य वस्तुभिर्वापेरम्यादिमि संबन्धा - तत्त्वसं० परि० पृ० ३१९ ३० ३५ ॥ २२-तीयान्यावृ-वा० वा० बिना। २३-तुनोऽर्थोपपचितो का। २४-पवते हा० । -पवर्जतेमाल। ३५-वस्त्वमिग-बा०। २६ शानवा० स्याद्वादक० पृ० ४०२.५० पं०४।' २७ शब्दे द्वि-आ० हा०वि०।"शाब्दो द्विविधोऽमोह उच्यते"-तत्त्वसं० पृ० ३१९ पं०१८ । २८-विधापोहचा० ।

·५०४ प्रथमे काण्डे [उद्द्योतकरपितस्य दिशागकथनी अभिप्रायमुद्राव्य कण्टकोद्धारः] तेनाचार्यदिग्नागस्योपरि यद् उद्दयोतकरेणोक्तम्- "येदि शब्दस्यापोहोऽभिधेयोऽर्थस्तदाऽभिधेयार्थव्यतिरेकेणास्य स्वार्थो वक्तव्या, अथ स एव स्वार्थस्तथापि व्याहतमेतत् अन्यशब्दार्थापोहं हि स्वार्थ कुर्वती श्रुतिरमिघत्त इत्युच्यते इति, अस्य पहि वाक्यस्यायमर्थतदानीं भवत्यभिदधानामिघच इति" [अ० २ आ०२ सू० ६७ न्यायवा० पृ० ३३० पं० २२-पृ० ३३१ ६०३] तदेतद् वाक्यार्थापरिक्षानादुकम् । तथाहि-स्खलक्षणमपि शब्द- स्योपचारात् स्वार्थ इति प्रतिपादितम्। अतः स्खलक्षणात्मके स्वार्थान्तरन्यवच्छेदं प्रतिविम्वा. न्तराद् व्यावृत्तं प्रतिविम्वात्मकमपोहं कुर्वती श्रुतिरमिघत्ते इत्युच्यते इत्येतदाचार्यायं वचन- मग्रोिधि। १० अयमाचार्यस्याशया-नै शब्दस्य बाह्यार्थाव्यवसायिविकल्पप्रतिविम्वोत्पादन्यतिरेकेणान्यो चाह्यामिधानव्यापार, निर्व्यापारत्वात् सर्वधर्माणाम्। मतो बाह्याध्यवसायेन प्रवृत्तं विकल्प प्रतिविम्यं जनयन्ती श्रुतिः स्वार्थममित्त इत्युच्यते, न तु विमेदिन सजातीयविजातीयव्यावृत्तं स्खलक्षणमेषा स्पृशति, तथाविषप्रतिविम्वजनकत्वन्यतिरेकेण नापा श्रुबेरसिधा क्रियाऽस्तीत्यर्थः। एवंभूतं चापोहस्य स्वरूपे न परोकदूपणावकाशः । तेन यदुक्तम्- १५ यदि गौरिति शब्दश्च' इत्यादि। में गोबुद्धिमेव हि शब्दो जनयति, अन्यविन्लेपस्तु सामर्थ्याद् गम्यते न तु शब्दात् तस्य गोम- तिविम्वस्य प्रतिभासाम्तरात्मरहितत्वातु-अन्यथा नियतपस्य प्रतिपत्तिरेव न स्यातू-"तेनापरो ध्वनिर्गोबुद्धर्जनको न मृग्यते, गोशब्देनैव गोवुद्धर्जन्यमानत्वात् । यदपि 'ननु शानफलाः शब्दाः' इत्यादि कुमारिलेवचनम्, २०तदप्यसारम्। यतो यथा 'दिवा न भुक्ते पीनो देवदैत' इत्यस्य वाक्यस्य साक्षात् दिवाभोजन- प्रतिषेधः स्वार्थः, अमिधानसामर्थ्यगम्यस्तु पत्रिभोजनविधिर्न साक्षात् तद्वत् 'गो' इत्यादेर ज्यप्रतिपादकस्य शब्दस्यान्वयज्ञानं साक्षात् फलम् व्यतिरेकगतिस्तु सामर्थ्यात् यसादन्वयो १ "यदि च शब्दस्याऽपोहो नाभिधेयार्थ" न्यायवा० पृ० ३३० पं० २१ । २ मवसन्यदनमिदधानोऽभिवत्त इति" न्यायवा० पृ० ३३९ ५०२। ३ वाच्यार्था-मा० मा० । ४ "अर्थान्तरव्यवच्छेद कुर्वती श्रुतिरुच्यते । अमिधत्त इति खार्थमित्येतदविरोधि तत्" । तत्त्वस० का०१०१६ पृ. ३२० ५ पृ० ३०३ ५० ३५। ५-मिवर्तत इत्यु-आ० हा० वि०। -चार्याय आ० हा० वि० । ८ "वायाांध्यवसायेन प्रवृत्तं प्रतिविम्वकम् । उत्पादयति येनेयं तेनाहेत्यपदिश्यते" । वत्त्वस० का० १०१७ पृ० ३२०॥ ९ "न तु खलक्षणात्मानं सशसेषा विमेदिनम् । तन्मात्राशाविरेकेण नास्त्यस्या अमिधा क्रिया" ॥ तत्त्वसं० का० १०१८ पृ०३२० । १० विमेदनं आ० वा वा० । ११ सजातीयव्यावृत्वं ० हा० वि० । १२ श्रुतिरमिधा भा० मा० १३०१८६६०३३ १४ "तस्य च प्रतिविम्यस्य गतावेवासुगम्यते । सामादन्यविश्लेषो नास्यान्यात्मकता यत्" । तत्त्वस० का.१०१९ पृ. ३२० । १५ तस्यागोप्रतिप्रमासान्त-आ। तस्य गोप्रतिमासान्त-हा० वि० । तस्य गोशप्रतिमासान्त-चा वा०। १६-अपस्याप्रति भा० मा० विना । "नियतमस्य तस प्रतिपतिरेव न स्यात् -तत्त्वस० पनि पृ. ३२० पं०१८॥ १७ तेन परो भा० मा० विना। १८ पृ० १८६ ६० ५। पृ० १८५ गतं चतुर्दशतम टिपण विलोकनी- यम् । १९ मुद्रिते श्लोकवार्तिके नैतत् कुमारिलवचन दृश्यते, तत्त्वसग्रहे तु मूलकारिकासु दृश्यते, किन्तु उत्पत्रिकाकारण कमलशीलेन तत् पर्व भामहकर्तृकत्वेन परिचायितम्, उपलभ्यते चैतत् भामहालंकारे। २० "दिवामोजनवाक्यादेरवाऽस्यापि फलद्वयम् । साक्षात् सामर्थ्यतो यसामान्ययोऽव्यतिरेकवान् ॥ तत्त्वस०का० १०२०पृ३२९1 ११-दत्तस्य वाक्यस्य मा० मा० वा० या० विना। ११-कशब्दस्या-मा० मा० वा० वा० विना ।

·1 ४ शब्दार्थ-तत्संबन्धयोमीमांसा । २०५ २० विधिरण्यतिरेकवान्नास्ति विजातीयव्यवच्छेदाव्यमिचारित्वात् तस्या इत्येकज्ञानस्य फलद्वयमविन रुद्धमेव । यतो यदि साक्षादेकस्य शब्दस्य विधि-प्रतिषेधज्ञानलक्षणं फलद्वयं युगपदभिप्रेतं स्यात् तदा भवेद् विरोधा, यदा तु दिवाभोजनवाक्यवदेकं साक्षात् अपरं सामर्थ्यलभ्य फलमभीष्टं तदा को विरोध ययोक्तम्-प्रागगौरिति ज्ञानम्' इत्यादि तदपि निरस्तम्। अनभ्युपगमात्न धगोप्रतिषेधमाभिमुख्येन गोशब्दः करोतीत्यम्युपगतम- सामिा, किं तहि ? सामर्थ्यादिति। ययोक्तम्-'अगोनिवृत्तिः सामान्यम्' इत्यादि, तदप्यसत्, वायरूपतयाऽध्यस्तो बुद्ध्याकार सर्वत्र शावलेयादौ 'गौएँ।' इति समानरूपतयावमास- नात् सामान्यमित्युच्यते । याह्यवस्तुरूपत्वमपि तस्य भ्रान्तप्रतिपत्तृवशाद् व्यवहियते न परमार्थतः ।१० नेनु च यदि कदाचित् मुख्यं वस्तुभूतं सामान्य वाह्यवस्वाधितमुपलब्धं भवेत् तदा तत्सा- धर्म्यदर्शनात् तत्र सामान्यनान्तिर्भवेत् यावता मुख्यार्थासम्भवे सैव भवतामनुपपन्ना, असदेत साधर्म्यदर्शनाद्यनपेक्षद्विचन्द्रादिशानवत् अन्तरुपलवादपि तज्ज्ञानसम्मवात्। न हि सर्वा भ्रान्तयः साधर्म्यदर्शनादेव भवन्ति, किं तर्हि ? अन्तरुपलवादपीत्यदोष इति सिद्धसाध्यवादोपो न भवति । से एव बुद्ध्याकारो बाह्यतयाऽध्यस्तोऽपोहो बाद्यवस्तुभूतं सामान्यमिवोच्यते वस्तुरूपत्वेनाध्यवसा-१५ यात्, शब्दार्थत्वाऽपोहरूपत्वयोः प्रागेव कारणमुक्तम्- 'बाह्यार्थाध्यवसायिन्या बुद्धे शब्दात् समुद्भवात् 'प्रतिमासान्तरादू मेदात्' इत्यादिना। कलात् पुनः परमर्थितः सामान्यमसौ न भवति ? बुद्धेरैव्यतिरिक्तत्वेनार्थान्तरानुगमाभा- वात् । तदुकम्- 'ज्ञानादन्यतिरिक्तं च कथमर्थान्तर बजेत्' न च भवद्भिर्बुद्ध्याकोरो गोत्वाख्यं सामान्य वस्तुरूपसिष्टम्, कि तर्हि ? बाह्यशावलेयादि- गतमेकमनुगामि गोत्वादि सामान्यमुपकल्पितम्। अतः कुतः सिद्धसाध्यता । यञ्चोक्तम्- 'निषेधमानपश्च' इत्यादि तस्थानभ्युपगतत्वादेव न दोषः । यच्चेदमुकैम्- २५ 'तस्यां चाश्वादिबुद्धीनाम्' इत्यादि १ "नामिमुख्येन कुरुते यमाच्छब्द इद द्वयम् । खार्थाभिधानमन्यस्य विनिवृत्तिं च वस्तुन " ॥ तत्त्वस० का० १०२१ पृ०३२११ २ पृ० १८६ पं०७। ३ पृ० १८६ पं० १७ तथा ३९ । ४ तादृशः प्रतिभासश्च सामान्यं गोत्वमिष्यते । सर्वत्र शावळेयादौ समानत्वावसायतः ॥ तत्त्वस० का०१०१२ पृ०३२१॥ ५ "वस्विस्यव्यवसायाच परित्वत्यपि तदुच्यते । घटित्येव हि तज्ज्ञानं भ्रान्तं जातं खवीलतः ॥ तत्त्वस० का. १०२३ पृ० ३२२॥ ६ बाह्यं वस्त्या-या० । बाह्यवस्तुरूपत्वं निश्चितमुप-वि० । ७ "सामान्य भ्रान्तिर्भवेत"-तत्त्वस० पक्षि० ३२२ ५० ५। ८ सर्वमान्त-आ०। ९ पृ० १८७ १० १० ॥ १० “स एव च तदाकारशब्दार्थोऽपोह उच्यते । सामान्य वस्तुरूप च तथा भ्रान्त्याऽवसायत " ॥ तत्त्वस० का० १०२४ पृ०३२२ । ११-च्यतेऽवस्तु-बा०। १२ वाह्यार्थव्यवसा-आ० हा० वि०। १३-मुद्देदात् आ०। १४ पृ० २०३ ६०१ तया २७। १५ पृ० २०२६० १० तथा ३१। १६-मार्थतत्सामा-आ० हा० वि० । १७ "सामान्यवस्तुरूपत्वं न युक्त त्वस्य भाविकम् । बुद्धेरनन्यरूमं हि यायादान्तर कथम् ॥ तत्त्वसं० का १०२५ पृ० ३२२ । १८ पृ० १४४ १० १० तथा ३१। १९-कारे गो-आ० हा० ।-कारगो वि०। २०-मान्यवस्तु-या। २१ तर्हि शाय-वि०। २२-न्यमनुपकल्पित-आ० का० वा० । न्यमनुकल्पित-हा० ।-न्यमसीवुपकल्पि- त-वि०। १३ पृ. १८७ प० २१ तथा ३९ । २४-पाच आ०। २५ पृ. १८७ पं० २२ तमा । २६ तस्यां वाश्वा-वा० वा० विना। - ·२५०६ प्रथसे काण्डे- बदायसदा यतः- "यद्यप्यव्यतिरिकोऽयमाकारो वुद्धिरूपतः। तथापि बाह्यरूपत्वं भ्रान्तैस्तस्यावसीयते । वत्वसं० का० १०२६] यदपि शब्दार्थोऽयानपेक्षः' इति ५तेत्र, यत्र हि पारम्पर्याद वस्तुनि प्रतिवन्योऽस्ति तस्य नान्तस्यापि सतो विकल्पय मणिममायां मणिबुद्धिवन्न बाह्यार्यानपेक्षेत्वमस्ति, अतोऽसिद्धं वाह्यानपेक्षत्वम् । यञ्च-वस्तुरूपावभासा (रूपा च सा) बुद्धिा इत्यादि, तब यद्यपि वस्तुरूपा सा बुद्धिस्तथापि तस्यास्तेन वाह्यात्मना बुद्ध्यन्तरात्मनों च वस्तुत्वं नास्तीति प्रतिपादितम् । तेनं वुर्बुद्ध्यन्तपपोहो न गम्यते' इत्यासिद्धम् सामध्येन गम्यमानत्वात् । १० 'असत्यपि च वाोऽथै इति, अब यथैव हि प्रतिविम्वात्मक प्रतिभाख्योऽपोहो वाक्यार्थोऽसाभिरुपवर्णितस्तथैव पदार्थोऽपि, यस्मात् पदादपि प्रतिविम्यात्मकोऽपोह उत्पद्यत एव, पदार्थोऽपि स एव अवो न केवळ वाक्यार्थ इति विप्रतिपत्तेरमावाद नोप(पा)लम्मो युक्तः। 'बुध्यन्तराद व्यवच्छेदो न बुद्धे प्रतीयते इत्यादावपि १५यत एव हि स्वरूपोत्पादनमाबादन्यमंशं सा न विमति तत एव स्वभावव्यवस्थितत्वाद् बुद्धेर्बुज्यन्त- राद् व्यवच्छेदः प्रतीयते; अन्यर्थोऽन्यस्वरूपं विनती कयं ततो व्यवच्छिन्ना प्रवीयते ? 'मिनसामान्यवचनाः' इत्यादावपि यथै हपोहस्य निःस्वभावत्वादपस्य परस्परतो मेदो नास्तीत्युच्यते तथैवाऽमेदोऽपि इति कथ- मभिन्नार्थामावे पर्यायत्वासचनं क्रियते ? अभेदो होकरूपत्वम्। तच नीलपेप्वेकरूपत्वं नास्तीति न १ पृ० १८७ पं० ४४ तथा पृ० १८८ ६०११ -योऽनपेक्ष-हा० । ३ "तस्य नार्यानपेक्षत्वं पारम्पति तदागते । तेनात्मना च वस्तुत्वं नैवास्नीत्युपपादितम् ॥ तत्वसं० का० १०२७ पृ० १२३॥ -स्तुने प्रतिविम्योऽस्ति तस्यामान्त-या० । ५-क्षमस्ति हा० । :-शं यच्च मा० मा० विना । ७ पृ० १८८ पं०४ तथा पं० २७ । ८ वस्तुरूपावसा सा बुद्धिः पा० वा० । वस्तुत्वरूपावभासयुद्धि मा० मा०। ९-यत्रापि मा। १०-ना वस्तु-बा० । १९ पृ० २०३ प० २३ । “बाह्यात्मना बुद्धध- तरात्मना च वस्तुत्वं नास्त्रीत्युपपादितम् 'न तदात्मा परामा' इत्यादिना"-तत्त्वसं० पनि० पृ० ३२३ पं०९। १२-तं न धु-वा० बा० विना। 3-हो नागम्य-वा० । १४ पृ० १८८ ५० १४ तथा पं० ।। १५ पृ० १८८ पं०११ तथा :01 १६ "प्रतिविम्यात्मको मोहा पदादप्युपजायते । प्रविमाख्यो घटित्सव पदार्थोऽप्ययनेव नः ॥ तत्वसका०१०२८पृ०३२३ ॥ १५-मकं प्रमा। १८ वा स्वार्थों-मांक 1 "बाह्यार्थो"-तलसं० पछि० पृ० १२३६०१५। १९ "वायार्थ इति"-तत्वसं० पवि० पृ० ३१३ ६० १७। २०-ति प्रति-हा० । २१-पतिरभावतोपलम्मो वा० २१ "नोपालम्भो युक्त"-तत्त्वस० पश्चि० १२३६० १८। २३ पृ० १८८ १० १४ तथा प०३३ । २४ "सरूपोत्सदमानादि नान्यमंश विमति सा । बुद्धपन्तय व्यवच्छेदस्तेन बुद्धे. प्रतीयते ॥ तत्त्वस०का० १०२९ पृ०१२३ ॥ २५-दमावादन्यमावां सा वा०या० । २६-न्यमशं आ० हा० ।-न्यमावां वि०। २७ एवं व्यव- वा०। २८-या स्वरूप मां मा० ।-यान्यवनपं आ० हा०वि०। २९ पृ० १८८ पं०१८ तथा प० ३७॥ १. "यथैवाविद्यमानस्य न भेदः पारमार्थिक । अमेदोऽपि तथैवेति वनयिन पर्यायता भवेत् ॥ तत्व०० १३० पृ० १२३ ॥ ३१-रूपस्यापरस्परतो हा० १२ "अभेदो विकरूपर्व नीरूपेषु च तत् त । एक्त्वेऽयंस्य पर्याया प्रामुवन्ति च वाचा" ॥ वलसं० ० १०३१ पृ०३२४॥

·शब्दार्थ-तत्संवन्धयोमीमांसा । २०७ पर्यायता । स्यादेतत् यदि नाम नीरूपेष्वेकरूपत्वं भावो नास्ति तथापि काल्पनिकस्य तस्य भाषा पर्यायतासानं युक्तमेव । नन्वेव पर्यायाऽपर्यायव्यवस्था शब्दानां कथं युक्ता उक्तं च- "पामावेऽपि चैकत्वं कल्पनानिर्मितं यथा । विभेदोऽपि तथैवेति कुतः पर्यायता ततः" । [तत्त्वसं० का० १०३२] "भाववस्तु न पर्याया नै पर्यायश्च (नापर्यायाच) वाचकार। नोकं वाच्यमेतेषामनेकं चेति वर्णित: वत्वसं० का० १०३३] इति । यदि परमार्थतो भिन्नमभिन्नं वा किश्चिद् वाच्यं वस्तु शब्दानां स्यात् तदा पर्यायापर्यायता भवेत् यावता-स्खलक्षणं जातिस्तद्योगो जातिमांस्तथा' इत्यादिना वर्णितम् यथैषां न किञ्चिद् वाच्यमस्तीति । पर्यायादिव्यवस्था तु अन्तरेणापि सामान्यम् सामान्यादिशब्दत्वस्य व्यवस्था नात् । तस्य चेदं निवन्धनं यद् बहूनामेकार्थक्रियाकारित्वम्-प्रकृत्या केचिद् भावा बहवोऽप्येकार्थ-१० क्रियाकारिणो भवन्ति तेषामेकार्थक्रिया सामर्थ्यप्रतिपादनाय व्यवहामिलाघवार्थमेकरूपाध्यारो- पेणैका श्रुतिनिधेश्यते, यथा-बहुपु रूपादिषु मधूदकाद्याहरणलक्षणैकार्थक्रियासमर्थेषु 'घटः' इत्येका श्रुतिनिवेश्यते । कथं पुनरेकेनानुगामिना विना बहुष्वेका श्रुतिनियोक्छ शक्या? इति न वक्तव्यम्, इच्छामात्रप्रतिवद्धत्वात् शब्दानामर्थप्रतिनियमस्य । तथाहि चैल-रूपाऽऽलोक-मनस्कारेषु रूपनि- शानेकफलेषु यदि कश्चिद् विनाप्येकेनानुगासिना सामान्येनेच्छावशादेकां श्रुति निवेशयेत् तत् १५ किं तस्य कश्चित् प्रतिरोद्धा भवेत् । न हि तेषु लोचनादिष्वेकं चक्षुर्विज्ञानजनकत्वं सामान्यमस्ति यता सामान्य-समवाय-विशेषी अमि भवद्भिः चक्षुर्मानजनका अभ्युपगम्यन्ते, न च तेषु सामा- न्यसमवायोऽस्ति निनसामान्यत्वात् सामान्यस्य, समवायस्य च द्वितीयसमवायाभावात् । न चै घटादिकार्यस्योदकाहरणादेस्तानस्य चस्वलक्षणरूपत्वेन मिन्नत्वात् कथमेककार्यकारि- स्वम्। इति वक्तव्यम्, यतो यद्यपि खलक्षणमेदाव तत्कार्य भिद्यते तथापि मानाख्यं तावत् कार्य-२० मेकॉर्थाध्यवसायिपरामर्शप्रत्ययहेतुत्वादेकम्। तक्षानहेतुत्वाचार्थी घटायोऽमेदिन इत्युच्यन्ते । १-पत्वं भवतो नास्ति वा० वा० । "भावतो नाति"-तत्त्वसं० पजि० पृ० ३१४ पं०९। २-फरस भावा-बा० ।-कस्य तस्य तावत् पर्याय-मां०। ३ एतदेव पर्यायतासधन ‘रुपाभावेऽपि' इत्यादिश्लोकेन प्रत्युत्तम् -भ० पृ०६०३। ४ नन्वेवम्' इत्यादिनाऽऽशादितं तु 'भावतस्तु न' इत्यादिना श्लोकेन समाहितम्-प्र० पृ० ५० ५। ५ पर्यायव्यव-पा० पा० आ०।-पि वैकत्वं आ० हा । नपर्यायस्य मा० वा. वा० बिना। नापर्यायाव"-तत्त्वसं का० १०३३ पृ. ३१४ । नवं वा-बारा न लेक वा-मां० मा० । "न हाक बाह्यम्-तत्त्वस० का० १०३३ पृ. ३२४ । ९-पां मनेकं चेति आ०।-पां मने किञ्चिद्विवर्णि-वि०।-पामने. कान्तवर्णिताम् बा०। १० श्लोकद्वयमेतत् शानवा० स्याद्वादक० पृ० ४०२ द्वि० ५० १२-१३ । ११ वाच्यवस्तु शब्दानां वाच्यं स्यात् मा०। १२ पृ० १७४ ५० २३ तथा ४० । १३ किन्त्वनेकोऽपि यथेककार्यकारी य ईक्ष्यते । तत्रैकधर्मारोपेण श्रुतिरेका निवेश्यते ॥ तत्त्वसं० का० १०३४ पृ. ३२४॥ १४-पन्नस्य चे-आ० हा० वि० ।-पन्ना तस्य चे-पा० वा० । “सामान्यशब्दत्वव्यवस्थाया इदं निवन्धनम्"- तत्त्वसं० पशि० पृ. ३३४ ६० २३ । १५-धनं बहू-पा० वा० विना। १६-था चहुपु रू-पा० ।-था बाहुषु स-हा० वि० ।-या बाहुल-आ० । १७ शक्यते न वक-मा० मा० । शक्यते ति (इति) न वक्त-वा० वा । १८ "लोचनादी यथा रूपाविज्ञानैकफाले क्वचित् । कश्चिद् यदि श्रुति कुर्याद विनैकेनानुगामिना" ॥ तत्त्वस०का०१०३५ पृ०३१५ १९ शब्दार्थानामर्थ-मा० । २० चक्षुरूपालोकनमस्कारे-मा० मा० विना। २१-शयेन किं आ० पा० वा० ।-शयेत किं मा० मा० । २१ समवायिविशे० वि० । समवासिविशे-हा० । समाथिवि- पा० बा० । २३-पापि भा०। १४-पु असामा-मा० । २५ व पटादि-वा० वा० । १६ "घटादीना च यत् कार्य जलादेर्धारणादिकम् । यच्च तद्विषयं ज्ञान मिन्नं यद्यपि तद् द्वयम् ॥ "एकप्रत्सवमर्शस्य हेतुत्वादेकमुच्यते । ज्ञान तथापि वढेनुमावादा अमेदिन" ॥ वत्वस० का०.१०३६-१०३७ पृ. ३२५ २७-वसायपरा-भा०मा० ।-व्यवसायिपरा-पा० घा०। १८-चार्या पटाद-माल मा०। ३१ "युच्यते वा० । 4%---- -- ·२, २०८ प्रथमे काण्डे- न च योऽसो परामर्शप्रत्ययस्तस्यापि स्खलक्षणरूपतया मिद्यमानत्वादेकत्वासिद्धेरपरापरेकाका- रपयमर्शप्रत्ययकार्यानुसरणतोऽनवस्थाप्रसङ्गतो नेनि)ककार्यतया क्वचिदेकश्रुतिनिवेशो बहुषु सिद्धिमुपगच्छनीति वाच्यम्। यतो ने परामर्शप्रत्ययस्यैककार्यकारितयैकत्वमुच्यते, कि तहि! एकाध्यवसायितया । स्वयमेव परामर्शप्रत्ययानामेकत्वसिद्धानवस्थाद्वारेणैकश्रुतिनिवेशामावः, अंत ५एकाकारपरामर्शहेतुत्वाद् शानाख्यं कार्यमेकम्; वर्तुत्वाद् घटादय एकत्वव्यपदेशमाजः। तेन विनापि वस्तुभूतं सामान्यं सामान्यवचना घटादयः सिद्धिमासादयन्ति । तथा, कश्चिदेकोऽपि प्रकृत्यैव सामन्यन्तरीन्तापातवशादनेकार्थक्रियाकारी भवति व्यतिरेकेणापि वस्तुभूतसामान्य धर्ममेर्दम्, तत्रातत्कार्यपदार्थमेदभूयस्त्वात् अनेकश्रुतिसमावेशः अनेकधर्मसमारोपात्, यथा- स्वदेशे परस्योत्पत्तिप्रतिवन्धकारित्वाद् रूपं संप्रतिषम्-सह निदर्शनेन चक्षुनिजनकत्वेन वर्तत १०इति-सनिदर्शनं च तदेवोच्यते, यथा वा शब्द एकोऽपि प्रयत्नानन्तरज्ञानफलतया प्रयत्नानन्तरः' इत्युच्यते, श्रीमानफलत्वाच्च श्रावणः-श्रुतिः श्रवणं श्रोत (त्र) शानम् तत्प्रतिमासतया तत्र भवः श्रावणः, यद्वा श्रवणेन गृह्यत इति श्रावणः-एवमतत्कायमेदेनैकसिनेप्यनेका श्रुतिनिवेश्यमानाऽ. विरुद्धा । अतत्कारणमेदेनापि कचित् तनिवेश, यथा-भ्रामर मधु नद्रादिकृतमधुनो व्यावृत्त्या। तथा तत्कार्यकारणपदार्थव्यवच्छेदमात्रप्रतिपादनेच्छया अन्तरेणापि सामान्यं श्रुतेमैदेन निवेशनं १५सम्भवति- 'अंधावणं यथा रूपं विद्युवाऽयत्नजा यथा । [तत्त्वसं० का० १०४२] "इत्यादिना प्रमेदेन विमिवानिवन्धनाः। १-पि विलक्षणरूप-या० । २-हुटव)मिसिद्धिमु-पा० वा० ।-हुपु शुद्धिमु-मा० मा० । ३ "न हि प्रत्सवमर्शप्रत्ययस्यैककार्यतयैकत्वमुच्यते, कि तर्हि । एकार्याध्यवसायितया । तेन नानवस्था भविष्यति"-तत्त्वस० पत्रिक पृ० ३१५ पं० ३४। ४ अत एव एकापरा-वा० बा०। ५ कार्यमेत्येकम् वा०। ६-तु भावात् घटा-भा० मा०। ७ सामान्यं वचनाद् घटा-चा० वा० । सामान्यं चना घटा-आ० । सामान्यं चन घटा-पा० । सामान्यं सामान्यवता घटा-हा- 1 वि० प्रतौ तु हा० समानोऽपि पाठ 'सामान्यं सामान्य वन्तो घटा-इति पश्चात् सशोषितो दृश्यते। ८ "तत्र सामान्यवचना उचा. शब्दा घटादय । विजातीयव्यवच्छिनप्रतिबिम्बैकहेतव" । तत्वस०का० १०३८ पृ०१२६॥ १ "तथाऽनेकार्थकारित्वादेको नेक इवोच्यते । अतत्कार्यपरावृत्तिवाहुल्यपरिकल्पित" ॥ तत्वस० का०१०३९ पृ० १२६॥ १०-कोऽपो प्रकृत्येव ० हा० वि०।-फोऽपोहा प्रकृत्येव का० । ११-रान्तपात-आ० । रातः प. रवशब्देने या० । १२ "भवति । तत्रान्तरेणापि वस्तुभूतसामान्यादिधर्मभेदम्"-ताचस० पक्षि० पृ० ३२६ पं० ११ । ११-दाम् वा । अत्र "गौषात् समयानिकपाहाधिगन्तुरान्तरेणातियेनतेनैर्द्वितीया"-इति है० अ० २ पा० १सू० ३३ गतेन बहुवचनेन 'व्यतिरेरण' इत्यस्य योगेऽपि द्वितीया समाधेया। १४ तत्रा न कार्यपदार्थभेदमूतत्वा-वा० बा० । तन्न तत्कार्यपदार्थमेदभूयत्वा-पा० का । तत्र तत्कार्यपदार्थमेदभूयस्त्वा-वि० । तत्र तत्कार्य- भेदभूयस्त्वा-हा। १५ "यया सप्रविषं रूम सनिदर्शनामसपि । प्रयत्नानन्तरजातो यथा वा श्रावणो ध्वनिः" ॥ तलस० का० १०४० पृ०१२६॥ १६-प्रतिपं ० हा० वि० । १७ सह दर्श-० हा० वि०। १८-ति संनिदर्शनं तदे-भा० मा० । १९-नं तदे-आ० हा० वि० । २० श्रोतृझा-बा० वा० बिना। २१ श्रुतिः श्रोत-मा० मा०। २१ वत्र प्रति-मा०मा०। २३-नप्येकामा। २४ "अतत्कारणभेदेन क्वचिच्छन्दो निवेश्यते । प्रयत्रोत्यो यथा शब्दो चामर वा यथा मधु ॥ तत्त्वसं० का० १०४१ पृ०३२६॥ २५ तथाऽतत्का-बा० बा० विना । "इदानी तस्कार्यकारणपदार्थव्यवच्छेदमात्रप्रतिपादनेच्छया" तत्त्वस० पनि पृ० ३३६ ५० ३७ । २६ अस्य पूर्वाधं तु-"तत्कार्य हेतुविश्लेषात क्वचिच्युतिरिहोच्यते"-तत्त्वसं० पृ० ३२७ पं० २ । २५-नावावा. बिना।

·शब्दार्थ-तत्संबन्धयोमीमांसा। - १० - व्यावृत्तयः प्रकल्प्यन्ते वैशिष्टा (ठा) श्रुतयस्तथा" ॥ तत्त्वसं० का० १०४३ ] "यथासक्रेतमेवातोऽसङ्कीर्णार्थाभिधायिनः। शब्दा विवेकतो वृत्ताः पर्याया न भवन्ति न (नः) | [तत्वसं० का० १०४४ ] श्रोत्रज्ञानफलेशव्दव्यवच्छेदेन 'अश्रावणं रूपम्' इत्युच्यते, प्रयत्नकारणघटादिपदार्थव्यवच्छेदेन 'विधुदप्रयतजा' इत्यभिधीयते । अन्तरेणापि सामान्यादिकं वस्तुभूतम् व्यावृत्तिकृतमेव शब्दानां ५ भेदेन निवेशनं सिद्धम्, पर्यायत्वप्रसङ्गाभावश्च विभिन्नार्थनिवन्धनव्यावृत्तिनिष्ट(ट)त्वे श्रुतीनां सिद्धः। स्वादेतत् मा भूत् पर्यायत्वमेषाम् अर्थमेदस्य कल्पितत्वात् । सामान्यविशेषवाचित्वव्यवस्था तु विना सामान्य विशेषाभ्यां फथमेपाम् ? उच्यते-- "बहल्पविषयत्वेन तत्सद्देतानुसारतः। सामान्य मेदवाच्यत्वमप्येषां न विरुध्यते ॥ तत्त्वसं० का० १०४५] । वृक्षशब्दो 'हि सर्वेष्वेव धव-खदिर-पलाशादिष्ववृक्षव्यवच्छेदमात्रानुस्यूतं प्रतिविम्वकं जन- । यति; तेनास्य वटुविषयत्वात् सामान्यं वाच्यमुच्यते, धवादिशब्दस्य तु खदियदिव्यावृत्तकतिपय- । पादपाध्यवसायिविकल्पोत्पादकत्वाद् विशेषो वाच्य उच्यते । यदुक्तम्- 'अपोह्यभेदेन' इत्यादि १५ "ताश्च व्यावृत्तयोऽर्थानां कल्पनाशिल्पिनिर्मिताः। नापोह्याधारभेदेन मिद्यन्ते परमार्थतः" । "तासां हि वाह्यरूपत्वं कल्पितं न तु वास्तवम् । भेदाभेदौ च तत्त्वेन वस्तुन्येव व्यवस्थितौ ॥ "स्ववीजानेकविलिष्टवस्तुसङ्केतशक्तितः। २० विकरपास्तु विभिद्यन्ते तद्रूपाध्यवसायिना" ॥ कामतां प्रपद्यन्ते न मिद्यन्ते च खण्डशः। स्खलक्षणात्मका अर्था विकल्पः प्लवते त्वसौ" ॥ [तत्वसं का० १०४६-१०४७-९०४८-१०४९ ] अस्य सर्वस्याप्ययमभिप्रायः यदि हि पारमार्थिकोऽपोह्यभेदेनाधारभेदेन पाऽपोहस्य भेदोऽभीष्ट'२५ स्यात् तदेतद् दूपणं स्यात् यावता फैल्पनया सजातीयविजातीयपदीर्थ दैरिव व्यावृत्तयो मिन्ना कल्यन्ते न परमार्थता, ततः ताश्च कल्पनावशाव्यतिरिका इच घस्तुनो मासन्ते न परमार्थतः । परमार्थतस्तु विकल्पा एव मिद्यन्ते अनादिविकल्पवासनाऽन्यविविक्तवस्तुसङ्केतादेनिमित्तान् व्यावृत्त- वस्त्वध्यवसायिनः न त्वाः । तथाहि-वृक्षत्वादिसामान्यरूपेण नैकात्मतां धवादयः प्रतिपद्यन्ते, नापि क्षणिकाऽनात्मकादिधर्मभेदेन खण्डशो भियन्ते, केवलं विकल्प एव तथा प्लवते, न त्वर्थः । १ तन्निद्या चा० या०। २-पातेऽ-दा० । ३ वृत्ता प-वा० । वृत्तौ प-आ० का० । ४ भवन्ति न' इति वि० सं० । ५-लव्यव-आ० हा० वि० । ६ "एवमन्तरेणापि सामान्यादिकम् -तत्त्वसं० पजि. पृ० ३२७ ६० ८ । -श्व भिन्ना-भा० मा । ८ शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० ४०३ प्र० ५० ५। ६ हि खग्वेव मा० मा० । १०-मास्यूतं आ० हा० वि० । ११ पृ० १८९ १० १ तथा २१ । १२ अपोहते भेदेन स्यादि वा० मा० । अपोह्यभेदनेत्यादि आ० हा० वि० । १३ तत्र वोध आ० वा० या० । तत्र चोच हा० । तत्र घो यैश्च वि० । १४-जान्तेन विशिष्ट-पा०या० । १५-सायिनी मा० । १६-मनां आ० हा० वि०१ १७ शास्त्रवा० स्थाद्वादक० पृ० ४०३ ७० पं० ६-९१ १८ तदेतद् वा० बा० । १९ “कल्पनया सजातीयविजातीयपदार्थमेदनिबन्धना व्यावृत्तयो भिन्ना. कल्प्यन्ते' तत्वस० पक्षि० पृ० ३२८ ५० ५। २०-दार्थाभेदोरव्याव-या० ।-दार्थामदैरिव व्याव-आ०। २१ कल्पन्ते मा० मा० । १२-मार्थतस्तच कल्पना-बा० ।-मार्थता स्तता व कल्पना- मा० । १३ वृक्षादि-पा० बा० । २४-मनां वा० या आ० हा० वि० । स०१० २७ -- ·ܘܕ܃ ܃ प्रथसे काण्डे- शत। यथोकम्- "सेसज्यन्ते न मिद्यन्ते स्वतोऽर्थाः पारमार्थिकाः । अपमेकमनेकंघा तेषु बुद्धेपर्वा । यञ्चोकम्-न चाप्रसिद्धसालय-इत्यादि। पतन- "एकधर्मान्वयासत्त्वेऽप्यपोह्याऽपोहगोचराः। वैलक्षण्येन गम्यन्तेऽमिनप्रत्यवमर्शका" तत्त्वसं० का० १०५०] अपोह्याश्च अपोहगोचराश्चेति विग्रहः। तत्रापोह्या अश्वादयः गोशब्दस्य तदपोहेन प्रवृत्वात्, अपोहगोवरा शावलेयादयः तद्विपयंत्वाद् अगोपोहस्य तेन यद्यप्येकस्य सामान्यरूपस्यान्वयो १०नास्ति तथाप्यमिक्षप्रत्यवमर्शहेतवो ये ते प्रसिद्धसासया भवन्ति, ये तु विपरीतास्ते विपरीवा इति । खादेतत् तस्यैवैकप्रत्यवमर्शस्य हेतवोऽन्तरेण सामान्यमेकं कथमर्था मिना सिद्ध्यन्तिी उच्यते- "एकप्रत्यवमर्श हि केचिदेवोपयोगिनः। प्रकृया "मेदवन्तोऽपि नान्य इत्युपपादितम् ॥ [ तत्त्वसं० का० १०५१] प्रतिपादितमेतत् सामान्यपरीक्षायाम्-'यथा धान्यादयोऽन्तरेणापि सामान्यमेकार्थक्रियाका- १५रिणो भवन्ति तथैकप्रत्यवमर्शहेतवो भिन्ना अपि भावाः केचिदेव भविष्यन्ति' इति । न चान्वयविनिर्मुक्का' इत्यादींबाह-पंद्यपि सामान्य वस्तुभूतं नास्ति तथापि विजातीयव्यावृत्त- स्खलक्षणमात्रेणैवान्वयः क्रियमाणोने विरुध्यते । "यसिनघूमतो मिन्नं विद्यते हि स्वलक्षणम् । तस्मिन्ननग्नितोऽप्यन्ति परावृत्तं स्वलक्षणम् ॥ "यथा महानसे वेह विद्यतेऽधूममेदि तत् । तस्मादननितो मिनं विद्यतेऽत्र स्वलक्षणम् ॥ तत्त्वसं० का० १०५३-१०५४] अवयवपञ्चकमपि स्वलक्षणेनान्वये क्रियमाणे शक्योपदर्शनमित्येवं प्रयोगप्रदर्शनं कृतम्, इदं व कार्यहेताबुदाहरणम् । स्वभावहेतावपि-यद् असतो व्यावृत्तं खलक्षणं तत् सर्व स्थिरादपि व्यावृत्तम्, यथा बुद्ध्यादि, तथा चेदं शब्दादि स्खलक्षणमसद्रूपं न भवतीति । अमुना न्यायेन विशे- १ संयुज्यन्ते मा० मा० । २ न विद्य-वि० । ३-पु बुद्धिम्प-वा० घा० ।-पुवृद्ध रूप-मा० । -पुवृद्धरुप-भा० । ४ तत्त्वसं० पजि० पृ० ३२८ पं० २१ । शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० ४०३ ० पं० १०॥ ५ यथोक्तं नवा चा० । ६. पृ० १८५ पं० १३ तथा ३५ । ७-यत्वाद्गो-हा० ।-यत्वात् गो-आ० । -यस्वादू गो-वि०। ८ तस्यैकैक-बा० वा० । -यन्ति एक बा० वा० । १० "मेदवत्त्वेऽपि तत्त्वसं । ११ पृ. २०२६०४ तथा २३ । १२ तत्त्वसग्रहे सामान्यपरीक्षा पृ०२३६-२२ का० ७०८-०१२। १३ "यथा घाव्यमयादीना नानारोगनिवर्तने । प्रत्यकं सह वा शक्ति नात्वेऽप्युपलभ्यते ॥ "एवमत्सन्तमेदेऽपि केचिनियतणचित । तुल्यप्रत्यवमर्शादेहेतुत्वं यान्ति नापरे । तत्त्वस० का० ५२३-७२ पृ. २३९। १४ नवा-चा० वा० मा० मा० । १५ पृ० १८९५०.२० तथा । १६ "अतद्रूपपरावृत्तं वस्तुमात्र स्खलक्षणम् । यत्नेन क्रियमाणोऽयमन्वयो न विरुष्यते" । तत्त्वस० का० १०५२ पृ०३३९ । १७ "न विरुध्यते । कथम् । इलाह" तत्त्वस० पचिक पृ० ३१९ पं० १५-१६। १८ "चेह-तत्त्वसं० । १९-घते घूम-आ० हा० वि०। २० "असतो नरशादेयंच मिन्नं खलक्षणम् । बुद्धि-दीपादिवत सर्व व्यावृत्तं तत स्थिरादपि । "असदूपं तथा चेद न शब्दादिखलक्षणम् । इत्य निर्दिष्टमेदेन भवसेवाऽन्वयोऽमुना" । तत्त्वसं० का० १०५५-१०५६ पृ०३२९ । ११-चवीसनुमा नायेन वा० वा० ।-तीत्यमुना नायेन आ० ।

·" १२ शब्दार्थ-तत्संबन्धयोमर्मीमांसा। पाऽसंस्पर्शात् खलक्षणेनान्वयः क्रियमाणो न विरुध्यते । यदि तेहि स्वलक्षणेनैवान्वयः कथं सामान न्यलक्षणविषयमनुमानम् । तदेवा हि स्वलक्षणमविवक्षितमेदं सामान्यलक्षणमित्युक्तम् 'सामान्येन भेदापरामर्शन लेक्ष्यतेऽभ्यवसीयते इति कृत्वा । तदुक्तम्- "अतद्रूपपरावृत्तवस्तुमानप्रसाधना। सामान्यविषयं प्रोक्तं "लिङ्गं भेदाप्रतिष्ठितः" ।। 1 इति। तेन साहचर्यमपि लिङ्ग शब्दयोः स्वलक्षणेनैव कथ्यते । न चाप्यदर्शनमात्रेणासामिपिने लिङ्ग- सामावोऽवसीयते, किं तर्हि ? अनुपलम्भविशेषादेव । यञ्चोक्तम्-'शावलेय' इत्यादि तवेदं भवान् वक्तुमर्हति-'शावलेयाद् बाहुलेयाऽश्वयोस्तुल्येऽपि भेदे किमिति तुरङ्गमपरिहारेण गोत्वं शावलेयादौ वर्तते नाय' इति ? सादेतत् किमत्र वक्तव्यम् ? गोत्वस्यामिव्यक्तौ शाय-१ लेयादिरेव समर्थो नाश्वादि, अतस्तत्रैव तद् वर्तते नान्यत्र । न चायं पर्यनुयोगो युक्ता 'कस्मात तस्याभिव्यक्तौ शावलेयादिरेव समर्थः। यतो वस्तुखभावप्रतिनियमोऽयम् न हि वस्तूनां स्वभावार पर्यनुयोगमर्हन्ति तेषां स्वहेतुपरम्पराकृतत्वात् खभावभेदप्रतिनियमस्येति । नन्वेवं यथा शावले- यादिरेव गोत्वाभिव्यक्तौ समर्थस्तथा सत्यपि भेदे सामान्यमन्तरेणापि तुल्यप्रत्यवमशोत्पादने शाव- लेयादिरेव शक्तो न तुरङ्गम इत्यसत्पक्षो न विरुध्यत एव । तेन- "ताटक प्रत्यवमर्शश्च विद्यते यत्र वस्तुनि । तत्रोभावेऽपि गोजातेरगोपोहः प्रवर्तते" तत्त्वसं० का० १०६०] यथोक्तम्-इन्द्रियः' इत्यादि, तदसिद्धम् । तथाहि-खेलक्षणात्मा तापदपोह इन्द्रियैरवगम्यत एव, यथार्थप्रतिविम्वात्माऽपोहः स परमार्थतो बुद्धिखभावत्वात् स्वसंवेदनप्रत्यक्षत एव सिद्धा, १-णो विरु-भा० मा० बिना। ३ तहि वा० पा०। ३ तदेवं का० । "अविवक्षितभेदं च तदेव परिकीर्तितम् । सामान्यलक्षणत्वेन नानिष्टेरपर पुनः" ॥ तत्त्वस०का० १०५७ पृ०३३०॥ ४-वक्षितं मे-आ० हा० वि० ।-पक्षितमविवक्षितमे-वा०या० । "अविवक्षितभेदस्य खलक्षणस्यैव सामान्य- लक्षणलात"-शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० ४०३ ० ५० १३। ५ "लक्ष्यते व्यवसीयते"-तत्त्वसं० पजि० पृ. ३३०, - ॥ पं०११॥ - ६ "यदुक्तं धर्मकीर्तिना- अतद्रूपपरावृत्तवस्तुमात्रप्रवेदनातू । सामान्यविषयं प्रोक्तं लिझं भेदाप्रतिष्ठिते." ॥ इति अष्टस. पृ० २८ ६०१५ "भेदाप्रतिष्ठितेः' भेदाप्रतिष्ठिविशेषागोचरत्वातू"-वाचक्रयशोवि० अष्ट० टी० लि. प्र० पृ० १८ द्वि० ५०१० भाण्डा०॥ "अतद्रूपपरावृत्तवस्तुमानसमाश्रयात्"-तत्त्वसं० पनि० पृ० ३३० ५० १३ । लिङ्गमेदाप्रतिष्ठतेरिति आ०। ८-ष्ठितैरिति का०। ९ पृ० १९० ५० १४ । १० "शवलापसतो मेदे याहुलेयाश्वयोः समे। तुरअपरिहारेण गोत्वं कि तत्र वर्तते" ॥ तत्वसं० का० १०५८ पृ. ३३०॥ ११-दे पि कि-आ० हा०। १२ किमपि वा० वा० विना । १३ "न व पर्यनुयोगोऽस्ति वस्तुशके. कदाचन ॥ "वहिर्दहति नाऽऽकाशं कोऽत्र पर्यनुयुज्यताम् । लो० वा. आकृ० को०२८-२९ पृ० ५५२ । १४ "तस्य व्यक्ती समर्थात्मा स एवेति यदीप्यते । तुल्यात्सवमर्शेऽपि स शक्तो न तुरनमः ॥ तत्त्वस० का० १०५९ पृ. ३३०॥ १५-मामेदेऽपि भी० मा० विना। १६ पृ० १९० ५० १९ तथा ३५ ॥ १७ "अगोभिन्नं च यद् वस्तु तदसैयंवसीयते । प्रतिविम्वं तदध्यस्त खसवित्त्याऽवगम्यते ॥ "इदं दृष्ट्वा च लोकेन शब्दतत्र प्रयुज्यते । संवन्धानुभवोऽप्यस्य व्यक्त तेनोपपद्यते" ॥ तत्त्वस० का० १०६१-१०६२ पृ०१३१॥ . - - ·२१२ प्रथमे काण्डे- २० प्रसह्यात्माऽपि सामाद प्रतीयत एव 'ने तदात्मा परात्मा' इति न्यायात्, अतः स्वलक्षणादिक- पैमपोहं दृष्ट्वा लोकः शब्द प्रयुक्त एव न वस्तुभूतं सामान्यम्। तस्याऽसत्त्वात् अप्रतिभासनाच्च । यदेव च दृष्ट्या लोकेन शब्दः प्रयुज्यते तेनैव तस्य सम्बन्धोऽवगम्यते नान्येन अतिप्रसङ्गात् । यच्च अगोशब्दामिधेयत्वं गम्यतां च कथं पुनः' इति, ५मत्र- "ताहक प्रत्यवमर्शश्च यत्र नैवास्ति वस्तुनि । अगोशब्दामिषेयत्वं विस्पष्टं तत्र गम्यते ॥ तत्त्वसं० का० १०६३] यञ्चोकम्- सिद्धश्चागौरपोहोत' इत्यादि १०तत्र, स्वत एव हि गवादयो भावा मिनप्रत्यवमर्श जनयन्तो विभागेन सम्यग् निश्चिता, तेषु व्यवहाराय व्यवहतमिर्यथेष्टं शब्दः सिद्धः प्रयुज्यते । तथाहि-यदि मिनं वस्तु स्वरूपप्रतिपत्त्यर्थ- भन्यपदार्थग्रहणमेपेक्षते तदा स्यादितरेतराश्रयदोपः यावताऽन्यग्रहणमन्तरेणैव मिन्नं वस्तु संवेद्यते वसिन भिन्नाकारप्रत्यवमर्शहेतुतया विमागेन 'गौ!' इति च सिद्धे यथेष्ट सङ्कतः क्रियते इति कथमितरेतराश्रयत्वं भवेत् । १५. यचोकम्-'नाधाराधेय'नत्यादि, क्षेत्र, न हि परमार्थतः कश्चिदपोहेन विशिष्टोऽर्थः शब्दैरभिधीयते । तेनैव यतः प्रतिपादित- मेतत्-'यथा न किश्चिदपि शब्दैवस्तु संस्पृश्यते, कचिदपि समयाभावात्' इति । तथाहि-शाम्दी धुधिरयाणार्थविषयाऽपि सती स्वाकार बाह्यार्थतयाऽध्यवस्सन्ती जायते, न परमार्थतो वस्तुस्त्रमा स्पृशति यथातत्वमनध्यवसायात् । यद्येवम् कथमाचार्येणोकैम्- "नीलोत्पलादिशब्दा अर्थान्तरनिवृत्तिविशिष्टानांनीहुः" [ ] इति । "अर्थान्तरनिवृत्याह विशिष्टानिति यत् पुनः । प्रोकं लक्षणकारेण तत्रार्थोऽयं विवक्षितः" ॥ "अन्यान्यत्वेन ये भाषा हेतुना करणेन वौ। विशिष्टा मिनजातीयैरसङ्कीर्णा विनिश्चिताः ।। २५ "वृक्षादीनाह तान् ध्वानस्तगावाध्यवसायिनः । शानस्योत्पादनादेतज्जात्यादेः प्रतिवेधनम् ॥ "धुद्धौ येऽर्थी विवर्तन्ते वैौनाह जननादयम् । निवृत्त्या च विशिष्टत्वमुक्कमेपामनन्तरम् ॥ [तत्त्वसं० का० १०६८-१०६९-१०७०-१०७१ ] १ नवत-या। २ पृ० १०३.५० १३। ३-पस्यापो-पा०। ४ यथा गो-वि० वा० वा० । ५ पृ० १९०६०२५ तथा ४१। ६ पृ० १९१ ६० ४-१३ तथा ३१। -पोहेत बा। ८ गावोऽगावध ससिद्धा मिनप्रसवमर्शत । शब्दस्तु केवलोऽसिद्धो यथेष्टं संप्रयुज्यते ॥ "न खन्यग्रहण वस्तु भित्रं वित्तावपेक्षते । अन्योन्याश्रयदोषोऽयं तस्मादस्सिमिरासद" ॥ तत्त्वसं.का. १०६४-१०६५०३३१॥ शब्दसिद्धः मा० । "शब्दोऽसिद्ध " तत्त्वसं० पनि० पृ० ३३२ पं०३। १०-अपेक्ष्यते मा० मा० आ० का० । ११-इति सि-चा० वा०। १२-सङ्केतक्रिय तिथिति)क-पा० बा० । १३ पृ० १९१६० ८ तथा ३३ ॥ १४ पृ० १९१६०११। १५ वन्न न हि वाया। १६ "अवेद्यवायतत्त्वाऽपि प्रकृष्टोपलवादियम् । खोलेलं वाह्यरूपेण शब्दधीरभ्यवस्थाति" ॥ "एतावत् क्रियते शब्दार्थ शब्दा स्पृशन्यपि । नापोहेन विशिष्टश्च कश्चिदयोऽभिधीयते" । तत्त्वस० का० १०६६-१०६७० ३३२ । १५-तापयचिद-मा०मा० विगा। १८-यत्ते तेनैवचतपादित-पा०या०ा-यते तेनैव यंता प्रतिपादित-आ। "अभिधीयते।यत प्रतिपादितमेतत-तत्त्वस० पृ० ३३२ ६०१३। १९ पृ. १९५६० १९॥ २० शास्त्रवाः स्याद्वादका पृ० ४०४ दि० १०५। २१ नागुरित्यार्थी-आ० हा० । ३२ "अर्थान्तरनिवृत्त्याहुवि' तत्त्वसं० । २३ शास्त्रवा० स्थाद्वादक० पृ० ४०५ दि० ५० ९॥ २४ तास्तुन सना-वा० वा० । १५ “तानाहाम्यन्तरानयम्"-तत्त्वस । .

·शब्दार्थ-तत्संवन्धयोमीमांसा। २ ज १२. अस्य तात्पर्यार्थ द्विविधो ह्यर्थःबाह्यो बुद्ध्यारूढश्च । तत्र वाह्यस्य न परमार्थतोऽभिधानं शब्दै, केवलं तद्ध्यवसायिविकल्पोत्पादनादुपचारादुक्तम् 'शैब्दोऽर्थानाह' इति । उपचारस व प्रयो. जनं जात्यमिधाननिराकरणमिति । अवयवार्थस्तु-अन्यान्यत्वेन' इति अन्यमादन्यत्वं व्यावृत्ति- स्तनान्यान्यत्वेन हेतुना करणेन वा ये वृक्षादयो भावा विशिष्मा निश्चिता अन्यतो व्यावृता निश्चिता इति यावत्। एतेन 'अन्तरनिवृत्तिविशिष्टान्' इत्यत्र पदे 'निर्वृत्ता' इति (निवृत्या' इति) तृतीयार्थो व्याख्यातः । ध्वानः' इति शब्दः । यस्तु बुद्ध्यालढोऽर्थस्तस्य मुख्यत एवं शब्दरमिधा- नम् । 'अयम्' इति ध्वानः । अर्थान्तरनिवृत्तिविशिष्टत्वं कथमेषां योजनीयमित्याशय 'निवृत्त्या विशिष्टत्वमुक्तमेषामनन्तरम्' इत्युक्तम् । एपामपि बुद्धिसमालढानामनामन्यतो प्रतिभासनादित्यभिप्राया। ननु यदि न कश्चिदेव वस्त्वंशः शब्देन प्रतिपाद्यते तत् कथमुक्तमाचार्येण-" कश्चिदेव वस्तुनो भागो गम्यते" इति, अर्थान्तरपरावृत्तदर्शनद्वाराया तत्वात् वुद्धिप्रतिविम्वकमर्थान्तरपरावृत्ते वस्तुनि भ्रान्तैस्तादात्म्येनाऽ.. 'वस्तुनो भाग' इति व्यपदिष्टम् । ननु चान्तरनिवृत्तिर्वाह्यवस्तुगतो धर्मम सा कथं प्रतिविम्याधि गमे हेतुर्भाव करणभाव वा प्रतिपद्यते येन 'निर्वृत्ता' इति ('निवृत्त्या इति) उच्यत इति, उच्यते यदि हि विजातीयाद् व्यावृत्तं वस्तु न स्यात् तदा न तत्प्रतिविम्बकं विजातीयपरावृत्तवस्त्वात्मनाऽ ध्यवमीयते तस्मादर्थान्तरपरावृत्तहेतुभावः करणभावश्च युज्यत एव । 'न चान्यरूपमन्यादृक् कुर्याद् धानं विशेषणम्' इत्यादावपि, था ह्यन्यव्यावृत्तिरेभावरूपा वस्तुनो विशेषणत्वेनामिप्रेता स्यात् तदेतत् ( तदैतत् ) दाणमुपपवेत यावता वस्तुस्वरूपैवान्यव्यावृत्तिविशेषणत्वेनोपादीयते तेन विशेष्ये बुद्धिर्भवत्येव । तथाहि-अंगोनिवृत्तियों गौरभिधीयते सोऽश्वादिभ्यो यदन्यत्वं नान्या ततश्च यद्यप्यसौ व्यतिरेकेणागोनिवृत्तिः गौ' इत्यभिधीयते मेदान्तरप्रतिक्षेपण जिज्ञासायाम तथापि परमार्थतो गोरात्मगतैव सा-यथाऽन्यत्वम् न हि अन्य (अन्यत्वं) अन्यसाद बस्तुनोऽन्यत्-अन्यथातद् वस्तु ततो भिन्नमित्येतच सिद्धयेत् । तस्मात् । १-र्थः स हि-वि० को० ।-र्थः सिद्वि-आ० हा० । १ शब्दो नार्थोनाह वा० वा० । इनान्यत्वे-मां मा० का० विना। ४-ना कारणे-वा० वा० । ५ पृ० २१२ पं० २० । ६-शिष्टमित्य-वा० वा०। ७ ॥ इति तृतीयार्थो व्याख्यात "-तत्वस० पनि० पृ० ३३३ ६० ५। ८ "अयार्थान्तरनिवृत्तिविशिष्टत्वम्"-तत्वसं० पनि पृ० ३३३ पं०११। ९ पृ० ११२६० १८ । १०-यपि मि-बाबा। 1१ "अर्थान्तरपरावृत्त्या गम्यते तस्य वस्तुनः । कश्चिद् भाग इति प्रोकं तदेव प्रतिबिम्बकम् ॥ "अर्थान्तरपरावृत्तवस्तुदर्शनसंभयात् । आगतेखत्र चारोपात् तस्य भागोभदिश्यते" ॥ "हेत्वर्थ. करणार्थश्च पूर्ववत् तेन वाऽऽमना । यदि वस्तु विजातीयान साद मिनं न तव तथा ॥ तत्त्वसं० का० १०४२-१०७३-०७४ पृ. ३३३ । ११-वाद्वापचा-पा० बा०) १३ चा वा० वा०। १४-भावं कारण-वा० वा० कां० विना। १५ भा० मा० वा० चा० विना। १६-वृत्तोत्यु-पा०या० । १५-घसीयेत मा० मा०। १८-अ प्रयु-चार बा० १९ पृ० १९२५०९-२९ तथा ३३ ॥ १० "अगोनिवृत्तिरन्यत्वं तस्य चात्मगतैव सा । मेदोक्तावप्यभावस्तु केवलो न निवर्तते ॥ "तद्विशेषणभावेऽपि वस्तुधीन विहीयते । कल्पनानिर्मित चेदममेदेऽपि विशेषणम्" ॥ "सोऽपकृष्य ततो धर्मः स्थापितो मेदनानिव । येन दण्डादिवत् तस्य जायते हि विशेषणम् ॥ तत्त्वस० का० १०७५-१00६-१०७७ पृ० ३३४। २१ "यदि ह्यन्यव्यावृत्ति वरूपा वस्तुनो विशेषणत्वेनाभिप्रेता स्यात् तदैतत्"-तत्त्वसं० पनि० पृ० ३३४ ६० १५ १३ "अगोनिवृत्तिा गोरभिधीयते साध्यादिभ्य"-तत्त्वस० पक्षि० पृ० ३३४ पं० १७। २३-यते साश्वा- मा० । १४-भावेव वा० बा० । २५ यदप्य वा० वा. हा० वि०। यदिप्य-आ०। २६-तो गौरा-आ० ६ का० विना। २७-त्वम् नामान्यसा-मा० विना । "ययाऽन्यत्वम्, न हि अन्यत्वं नाम अन्यस्माद् न्य तत्त्वसं० पश्चि० पृ० ३३४ १० १० । २५-यद स्तु ततो वा० बा० । ॥ है ·१ प्रथमे काण्डे- २१४ प्यन्यव्यावृत्तेविशेष्ये वस्तुधीर्मवत्येव । अथ व्यतिरिकमेव विशेषणं लोके प्रसिद्धम्। यथा-दण्डः पुरुषस्य, व्यावृतिश्चाव्यतिरिक्ता वस्तुनः, तत् कथमसौ तस्य विशेषणम् । असदेतवा न हि परमार्थन किश्चित् कस्यचिद् विशेषणम् अनुपकारकस विशेषणत्वायोगात्, उपकारकत्वे चाहीक्रियमाणे कार्यकाले कारणस्यानवस्थानाद् अयुगपत्कालमाविनोविशेषणविशेष्यमावोऽनुपपन्ना, युगपत्काल- ५मावित्वेऽपि तदानीं सर्वात्मना परिनिष्पत्तेर्न परस्परसुपकारोऽस्तीति न युक्तो विशेषणविशेष्यमाव इति सर्वमावानां स्वस्वभावव्यवस्थितेरयाशलाकाकल्पत्वात् कल्पनया अमीषां मिश्रीकरणम् । अतः परमार्थतो यद्यपि व्यावृत्ति-तद्वतोरमेदस्तथापि कल्पनारचितं भेदमाश्रित्य विशेषणविशेष्यमावोऽपि भविष्यति। यञ्चोकम् -यदा घाऽशब्दवाच्यत्वान व्यक्तीनामपोह्यता इत्यादि, १०तत्र 'व्यक्तीनामवाच्यत्वात्' इत्यसिद्धम् । तथाहि-यद् व्यतीनामवाच्यत्वममामिवर्णित वत् परमार्थचिन्तायाम् न पुनः संवृत्यापि; तया तु व्यक्तीनामेव वाच्यत्वमविर्चारितरमणीयतया प्रसिद्ध मिति कथं नासिद्धो हेतुः अथ पारमार्थिकमवाच्यत्वं हेतुत्वेनोपादीयते तदाऽपोसत्वमपि परमा- थतो व्यक्तीनां नेष्यमिति सिद्धसाध्यता। यश्योक्तम्-'तेदापोह्येत सामान्यम्' इत्यादि १५तत्रापि 'अपोहत्वाद् इत्यस्य हेतोरसिद्धत्वमनैकान्तिकत्वं च, व्यक्तीनामेवापोहस्य प्रतिपादितत्वात् । न चापोहेऽपि वस्तुता, साध्यविपर्यये हेतोर्वाधकप्रमाणाभावात् । थेदपि 'अभावानामपोह्यत्वं न इत्यादि तत्र, "नामावोऽपोह्यते होवं नाभावो भाव इत्ययम् । भावस्तु न तदात्मेति तस्येप्दैवमपोह्यता। २० "यो नाम न यदात्मा हि स तस्यापोह्य उच्यते । न भावोऽभावरूपश्च तदपोहे न वस्तुतः ॥ तत्त्वसं० का० १०८९-९०८२] 'नामाव' इत्येवमभावो नापोह्यते येनामावरूपतायास्त्यागः स्यात्, कि तर्हि भावो यः स विधिरूपत्वादभावरूपविवेकलावस्थित इति सामर्थ्यादपोद्यत्वं तस्याभावस्येष्ठत्वम् (एम्) तदेव स्पष्टीकृतम् 'यो नाम ईत्यादिलोकेन । तदपोहे' इति तस्याभावस्यैवमपोहे सति न वस्तुता नामोति । अनोभयपक्षप्रसिद्धोदाहरणप्रदर्शनेनानैकास्तिकतामेव स्फुटपति- "प्रकृतीशादिजन्यत्वं न हि वस्तु प्रसिद्ध्यति"। "नातोऽसतोऽपि भावत्वमिति क्लेशो न कश्चन । तस्वसं का० १०८३-१०८४] १-फत्वे चाह्नी-मा० मा० विना । २-कारो नास्ति वा० । ३-तोऽमेद-वि० ।-बतो मेद-आ. हा का । ४ पृ० १९३ पं० २० तथा ३।। ५-६ चाऽ-मा० मा०। पृ० १९३ पं० २० । ७ "प्रतिमासश्च शब्दार्थ इत्याहुस्तत्त्वचिन्तका । दृश्य-कल्पा(हल्या)विभागज्ञो लोको बाह्य तु मन्यते ॥ "तस्यातोऽभ्यवसायेन व्यतीनामेव वाच्यता । तत्त्वतम्ब न शब्दाला वाच्यमस्त्रीति साधितम् ॥ तत्त्वस० का० १०७८-१०७९ पृ० ३३५। चारितमरम-आ। -चाच्यं हे-मा० मा० वा० घा० विना ! १० पृ० १९३ पं० ११ तया १६ ॥ ११ तदयो-मा० मा० । ११ पृ० १९३५० २६ । १३-मनेका-वा० का । "इत्यं च शब्दवाच्यवाद् व्यजीनामात्सपोहता । सामान्यस्य तु नापोहो न चापोहेऽपि वस्तुवा" ।। तत्त्वस० का० १०८०पू० ३३५॥ १४-माणमा-मा० हा० वि० । १५ यद्यपिऽमा-पा०या० । पृ० १९३६० ११ तथा ४१ । १६-दिनाच ना भावो पोहा-आ० हा० वि० ।-ढिना भावो पोखमिति नामावोहते त्येवं चा० वा० । १७ "तस्थापोह उच्यते"-तत्त्वस०। १८ शालवा स्याद्वादक-पृ४०५ प्र०५०४-५। १९ नभाव-वा० या०। २०-मा- वास्पष्टत्वम् मा० मा० ।-भावं स्पेष्टत्वं हा० । पा० वा० प्रती तु नेप पाठ । "तस्थामावस्पेष्टम्"-तत्वसं० पछिक १. ३३५ ५०३८ । २१ पृ० ११४ पं० २० । २१-हे ईति भा० मा० । १३ शानवा० साद्वादक पृ०४०५०५०१०१ अस्य पूर्वाय तु-"प्रकृतीमादिजन्यत्वं वस्तूनां नेति बोदिते-तत्त्वसः । २४ उत्तराप त्वस्य-"तस्य सिद्धां च सतान्ति सा घाऽसत्ता प्रतिश्यति"-तत्त्वसंक।

·. " - शब्दार्थ-तत्संवन्धयोमर्मीमांसा। २: तथाहि-प्रकृति-ईश्वर कालादिकृतत्वभावानां भवद्भिर्मीमांसकैरपिनेष्यत एव तस्यच प्रतिपधेसत्यापि यथा न वस्तुत्वमापद्यते तथा अपोह्यत्वेऽप्यभावस्य वस्तुत्वापत्तिन भविष्यतीत्यनेकान्तः। यदुक्तम्-तत्रासतोऽपि वस्तुत्वमिति क्लेशो महान् भवेत् इति, तदप्यनेनैवानकान्तिकत्वप्रतिपादनेन प्रतिविहितमिति दर्शयति 'नातोऽसतोऽपि इत्यादिना । 'तदसिद्धौ नै सत्ताऽस्ति न चासत्ता प्रसिद्ध्यति ॥ इति । अत्र अभावस्य यथोक्तेन प्रकारेणासिद्धावपि भावस्य सत्ता सिद्ध्यत्येव, तस्य स्वस्वभावव्यवस्थित- त्वात् । या च भावस्य यथोक्तेन प्रकारेण सिद्धिः सैव सत्तेति प्रसिद्ध्यति । एतदेवोतम्-- "अगोतो विनिवृत्तश्च गौविलक्षण इग्यते। भाव एव ततो नायं गौरगौमें प्रसन्यते ॥ तत्वसं० का० १०८५] . 'भाव एव भवेत्' इति, एतन्नानिष्टापादनम् इष्टत्वात् । तथाहि-अगोरूपादश्वादेगौविविशेषरूप एव१ विलक्षण इण्यते नामावात्मा; तेन भाव एव भवेद, अगोतच 'गोवैलक्षण्यस्येष्टत्वादगोर्न गोत्वम. सङ्गः। एतेन यदुक्तम्-- 'अभावस्य च योऽभाव इत्यादि, तत् प्रतिविहितम् । यचोकम्-'न हवस्तुनि वासना' इति, तत् असिद्धमनैकान्तिकं च । यतः- "अस्तुविषयेऽप्यस्ति चेतोमात्रविनिर्मिता। विचित्रकल्पनामेदरचितेग्विव वासना ॥ "ततश्च वासनासेदाद मैदः सद्रूपतापि वा। प्रकल्प्यतेऽप्यपोहानां कल्पनारचितेवि" ॥ तत्वसं० का० १०८६-१०८७ ] 'अवस्तुविषयं चेतो नास्ति' 'इति, एतदसिद्धम् । तथाहि-उत्पाद्यकथाविषयसमुद्भुतवस्त्वा. कारसमारोपेण प्रवर्तत एंव चेतः तथा(चा)ऽनागतसजातीयविकल्पोत्पत्तये अनन्तरचेतसि वासना-- माधत्त एवा यतः पुनरपि सन्तानपरिपाकवंशात् प्रयोधकप्रत्ययमासाद्य तथाविधमेव चेतः समु- पजायते, तद्वदेपोहानामपि परस्परतो मेद सद्रूपता व कल्पनावशादू भविष्यतीत्यनैकान्तिकता। 'शब्दमेदोऽन्यपोहनिमित्तो न युक्त' इति, "यादशोऽर्थान्त पोहा प्रतिबिम्यात्मको वाच्योऽयं प्रतिपादितः। १ शासवा० स्याद्वादक० पृ० ४०५ १० १०४ । २ पृ० १९४ पं० १४ तथा ३२ । ३ पृ. २१४६०२७ ४ नवस-पा०या० । न वा स-आ० हा० वि० । ५ पृ० १९४ पं० १४ तथा ३२। ६ "प्रकारेण सिद्धौ सत्यामपि भावस्य सत्ता सिद्धदात्येव तस्य खखभावव्यवस्थितत्वात् । या चाऽभावस्य"-तत्त्वस० पनि० पृ. ३३६ पं०१८। । आगोतो आ० हा० वि० वा० या० । अगौतो मां० । "अगोतो विनिवृत्तिव" तत्त्वस । "अगोतो विनिवृत्तेश्च'-शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० ४०५ प्र० ५० १३ । ४-ध गोर्वि-आ० हा०वि०मा० । ९ पृ० १९४ पं०७ तथा २३॥ १० गोविलक्षण्यस्ये-आ० हा० वि० का० । गो वैलक्षण्यस्ये-वा०या० । ११ पृ० १९४ ६० ६ तथा २३ । १२-वश्व व यो-वा० चा०। १३ पृ० १९५ ५० ४ तथा २८ ॥ १४-वस्तुनिविष-आ० हा. वि० । १५-तापिच का०।"-पिच-"तत्त्वसं० । शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ०४०५द्वि०६० ११ १६ गानवा स्यादादक. पृ० ४०५ ४० ५० १४ तथा द्वि० ५० १। १७ पृ० १९५ पं० ४ तथा २८ ॥ १८-थायुत्पोषक-भा० मा० । -याधुपोह्यक-आव्हा० वि० ।-याखपोखक-का० । “तयाहि-उत्पायकत्वा(स्य १)विषय"-तत्त्वसं० पशि० पृ० १३७ पं० ८ । "अपोहमेद-सत्तयोद्य तथाविधवामनामूलविकसविषयत्वात् कल्पितवृत्तान्तार्थाशुपस्थिलनुरोधेनाऽवस्तुन्यपि वासनोपगमात्"-शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० ४०५ प्र० ५० १२ । १९-पयासमु-पा०या०। २० एव चेतस्तु- पाऽनाग-आ० । एव चेतस्तुत्वाऽनाग-हा० वि० । एव चेतनयाऽनाग-का० । एवस्तुत्वाऽनाग-पा० मा० । "एव चेत. तथाऽनागतसजातीयविकल्पोत्पत्तये"-तत्त्वसं० पधि० पृ० ३३७ ६० ५। २१-ना समाध-गा० मा०। १२-शा अयोधप्रत्यय-आ० हा० वि० या० या-1-वशाद अयोधप्रत्यय-०। २१-थाविध एव आक हा० वि० १२४-दपोह्याना-पा०या० । २५ पृ० १९५६० १६॥ सपोहमति-मा० मा० । में ·- 98 प्रथमे काण्डे- २१४ प्यन्यव्यावृत्तविशेष्ये वस्तुधीर्मवत्येव । अथ' व्यतिरिक्तमेव विशेषणं लोके प्रसिद्धम्। यथा-दण्डः पुरुषस्य, व्यावृत्तिश्याव्यतिरिक्ता वस्तुनः, तत् कथमसौ तस्य विशेषणम् ? असदेतत् न हि परमार्थेन किञ्चित् कस्यचिद् विशेषणम् अनुपकारकस्य विशेषणत्वायोगातू, उपकारकत्वे चाङ्गीक्रियमाणे कार्यकाले कारणस्यानवस्थानाद् अयुगपत्कालमाविनोविशेषणविशेग्यभावोऽनुपपन्ना, युगपत्काल- ५मावित्वेऽपि तदानीं सर्वात्मना परिनिष्पत्तेर्न परस्परसुपकारोऽस्तीति न युक्तो विशेषणविशेष्यमाव इति सर्वभावानां स्वस्वभावव्यवस्थितेरयाशलाकाकल्पत्वात् कल्पनया अमीष मिश्रीकरणम् । अतः परमार्थतो यद्यपि व्यावृत्ति-तद्वतोरमेदस्तथापि कल्पनारचितं मेदमाश्रित्य विशेषणविशेष्यभावोऽपि भविष्यति । यञ्चोकरें-'यदा घाऽशब्दवाच्यत्वान्न व्यक्तीनामपोह्यता इत्यादि, १०तत्र 'व्यक्तीनामवाच्यत्वात्' इत्यसिद्धम् । तथाहि-यद् व्यक्तीनामवाच्यत्वमसामिवर्णितं तत् परमार्थचिन्तायाम् न पुनः संवृत्यापि; तया तु व्यक्तीनामेव वाच्यत्वमविचारितरमणीयतया प्रसिद्ध मिति कथं नासिद्धो हेतुः? अथ पारमार्थिकमवाच्यत्वं हेतुत्वेनोपादीयते तदाऽपोह्यत्वमपि परमा- थतो व्यक्तीनां ने मिति सिद्धसाध्यता । यञ्चोक्तम्-तेदापोह्येत सामान्यम्' इत्यादि १५तत्रापि 'अपोह्यत्वात्' इत्यस्य हेतोरसिद्धत्वमनैकान्तिकत्वं च, व्यक्तीनामेवापोहस्य प्रतिपादितत्वात् । न चापोहेऽपि वस्तुता, साध्यविपर्यये हेतोर्वाधकप्रमाणामावाद । यदपि 'अभावानामपोह्यत्वं न इत्यादि तत्र, "नामावोऽपोह्यते ह्येवं नामावो भाव इत्ययम् । भावस्तु न तदात्मेति तस्येप्टेवमपोह्यता" । २० "यो नाम न यदात्मा हि स तस्यापोह्य उच्यते । न भावोऽभावरूपश्च तदपोहे न वस्तुतः ॥ [ तस्वसं० का० १०८९-१०८२] 'नीभावः' इत्येवमभावो नापोह्यते येनामावरूपतायास्यागः स्यात्, कि तर्हि ? भावो यः स विधिपत्वादभावरूपविवेकेनावस्थित इति सामर्थ्यादपोह्यत्वं तस्यामावस्येष्ठत्वम् (एम्) तदेव स्पष्टीकृतम् 'यो नाम ईत्यादि-लोकेन । तदपोहे' इति तस्यामावस्यैवमपोहे सति न वस्तुता समामोति । अनोभयपक्षप्रसिद्धोदाहरणप्रदर्शनेनानैकान्तिकतामेव स्फुटयति- "प्रकृतीशादिजन्यत्वं न हि वस्तु प्रसिद्ध्यति" ॥ "नावोऽसतोऽपि भावत्वमिति क्लेशो न कश्चनें"। [तत्त्वसं० का० १०८३-१०८४] १-कत्वे घागी-मा० मा० विना। १-कारो नास्त्रि वा० । ३-द्वतोऽमेद-वि० ।-ब्रतो मेद-मा. हा का० । ४ पृ० १९३ पं० १० तथा ३६॥ ५-चा चाs-मा० मा०। ६ पृ. १९३५०१० । ७ "प्रतिमासश्च शब्दार्थ इत्याहुतत्त्वचिन्तका । दृश्य-कल्पा(रण्या)विभागलो लोको वाह्यं तु मन्यते ॥ "तस्यातोऽध्यवसायेन व्यक्तीनामेव वाच्यता । तत्त्वतस्य न शब्दाना वाच्यमन्त्रीति साधितम् ॥ तत्त्वस० का० १०७४-१०७९ पृ० ३३५। चारितमरम-आ०। ९-चाच्यं हे-मा० मा० वा. वा० विना । १० पृ० १९३५० ११ तथा ३६ । ११ तदपो-भा० मा० । १२ पृ० १९३ पं० २६ । १३-मनेका-वा वा० । "इत्यं च शब्दवाच्यवाद व्यक्तीनामस्त्यपोह्यता । सामान्यस्य तु नापोहो न चापोहेऽपि वस्तुता"। तत्त्वस० का० १०८० पृ० ३३५। १४-माणमा-आ० हा० वि०। १५ यद्यपिऽमा-वा० वा० । पृ० १९३६० १३ तथा ४१ । १६-दिना च ना भावो पोहा-आ० हा० वि० ।-दिना भावो पोह्यमिति नामावोह्यते त्येवं वा० वा०। १७ "तस्यापोह उच्यते” तत्वस०। १८ शास्त्रवा० स्याद्वादका पृ० ४०५७०६०८-१। १९ नभाव-वा० वा०। २०-मा- वास्पष्टत्वम् मा० मा० ।-भावं स्पेष्ठत्वं हा० । वा० वा० प्रती तु नेप पाठ । "तसाभावस्थेष्टम्"-तत्वसं० पशि० पृ. ३३५ पं०१८ । २१ पृ० ११४ पं० २० । १२-हे ईति भा० मा० । २३ शास्त्रवा० स्याद्वादक पृ०४०५ १०प०१०॥ अस्य पूर्वार्थ तु-"प्रकृतीशादिजन्यत्व वस्तूनां नेति चोदिते"-तत्वसः । ३४ उत्तरार्ध लस्य-"तस्य सिद्धी च सत्ताऽस्ति सा चाऽसत्ता प्रसिलति"-तत्वसं०1 , ।

·. शब्दार्य-तत्संबन्धयोमीमांसा। तयाहि-प्रकृति-ईश्वर कालादिकृतत्वभावानां भवद्भिर्मीमांसकैरपिनेष्यतएव, तस्यच प्रतिपेधेसत्यपि यथा न घस्तुत्वमापद्यते तथा अपोह्यत्वेऽप्यभावस्य वस्तुत्वापत्तिर्न भविष्यतीत्यनेकान्तः । यदुक्तम्-'तत्रासतोऽपि वस्तुत्वमिति क्लेशो महान् भवेत्' इति, तदप्यनेनैवानेकान्तिकत्वप्रतिपादनेन प्रतिविहितमिति दर्शयति 'नावोऽसतोऽपि इत्यादिना । 'तदसिद्धौ नै सत्ताऽस्ति न चासत्ता प्रसिद्ध्यति ॥ इति । मत्र अभावस्य यथोकेन प्रकारेणासिद्धावपि भावस्य सत्ता सिद्ध्यत्येव, तस्य स्वस्वभावव्यवस्थित त्वात् । या च भावस्य यथोक्तेन प्रकारेण सिद्धिा सैव सत्तेति प्रसिद्ध्यति । एतदेवोतम्- "अगोतो विनिवृत्त गौर्विलक्षण इप्यते। भाव एव ततो नायं गौरगौम प्रसज्यते" [तत्वसं० का० १०८५] 'भाव एव भवेत्' इति, एतन्नानिष्ठापादनम् इष्टत्वात् । तथाहि-अगोरूपादश्यादेगौर्भावविशेषरूप एव १० विलक्षण इण्यते नाभावात्मातेन भाव एव भवेत, अगोतच गोलक्षण्यस्येष्ठत्वादगोर्न गोत्वप. सङ्गः। एतेन यदुक्तम्- 'अभावस्य च योऽभावा' इत्यादि, तत् प्रतिविहितम् । यञ्चोकम्- 'न हवस्तुनि घासना' इति, तत् असिद्धमनैकान्तिकं च । यतः- "अस्तुविषयेऽप्यस्ति चेतोमानविनिर्मिता। १५ विचित्रकल्पनामेदरचितेग्विव वासना॥ "ततश्च वासनामेदाद मैदः सद्रूपतीपि वा। प्रकल्प्यतेऽप्यपोहानां कल्पनारचितेग्वि" [तत्त्वसं० का० १०८६-१०८७] 'अवस्तुविषयं चेतो नास्ति' 'इति, एतदसिद्धम् । तथाहि-उत्पाद्यकथाविषयसमुद्भूतवस्त्वा- कारसमारोपेण प्रवर्तत एव चेतः तथा(चा)ऽनागतसजातीयविकल्पोत्पत्तये अनन्तरचेतसि वासना-२० माधत्त एवा यतः पुनरपि सन्तानपरिपाकवंशात् प्रवोधकप्रत्ययमासाद्य तथौविधमेव चेतः समु- पजायते, तद्वदपोहानामपि परस्परतो मेदः सद्रूपता च कल्पनावशादू भविष्यतीत्यनैकान्तिकता। य- 'शब्दमेदोऽप्यपोहनिमित्तो न युक्तः इति अत्र- २० "यादशोऽर्थान्तरांपोहः प्रतिविम्वात्मको वाच्योऽयं प्रतिपादितः। १ शानवा० स्याद्वादक० पृ० ४०५:०५०४। २ पृ० १९४ पं० १४ तथा ३२ । ३ पृ० २१४ पं० २७॥ ४ नवस-पा०या० । न वा स-आ० हा० वि० । ५ पृ० १९४ ६०१४ तया ३२। "प्रकारेण सिद्धौ सत्यामपि भावस्य सत्ता सिख्यत्येव तस्स खखभावव्यवस्थितत्वात् । या चाऽभावस्य"-तत्त्वस० पछि० पृ० ३३६ पं०१०। ७ मागोतो आ० हा० वि० वा० वा० । अगौतो मा० । "अगोतो विनिवृत्तिव"-तत्त्वसं० । "अगोतो विनिवृत्तेश्च'-शानवाः स्याद्वादक० पृ० ४०५ ४० ५० १३ । -च गोवि-आ० हा० वि० का० । १ पृ० १९४ पं०७ तथा २३॥ १० गोविलक्षण्यस्ये-आ० हा० वि० का० । गो वैलक्षण्यस्ये-पा० वा० । ११ पृ० १९४ ६० ६ तथा २३ । १२-चश्व व यो-पा० वा०। १३ पृ० १९५ पं० ४ तथा २८ । १४-वस्तुनिविष-आ० हा० वि० । १५-तापिचका० ।-पि च-"तत्त्वसं० । शास्त्रवा० स्याद्वादक. पृ० ४०५ द्वि०पं०१। १६ शास्त्रवा स्याद्वादक. पृ० ४०५ ४० पं० १४ तथा द्वि० ५० १। १७ पृ० १९५ ५० ४ तथा २८ । १८-थायुत्पोह्यक-मा० मा० । -थायुपोषक-आव्हा० वि० ।-थाह्यपोह्यक-का० । “तथाहि-उत्पाद्यकत्वा(ल्प ) विषय"-तत्त्वसं० पक्षि०४० ३३७. पं० ८ । "अपोहमेद-सत्तयोश्च तथाविधवासनामूलविकल्पविषयत्वात् कल्पितवृत्तान्तार्थायुपस्थित्यनुरोधेनाऽवस्तुन्यपि वासनोपगमातू"-शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० ४०५ प्र० ५० १२। १९-पयासमु-वा० वा०। २० एव चेतस्तु- बाऽनाग-आ० । एव चेतस्तुत्वाऽनाग-हा० वि० । एव चेतनचाऽनाग-कां० । एवस्तुत्वाऽनाग-पा० बा० । "एव चेतः तचाऽनागतसजातीयविकल्पोत्पत्तये"-तत्त्वसं० पनि० पृ० ३३७ ६०९। २१-ना समाध-भा० मा०। १२-पशा अबोधप्रत्यय-आ० हा० वि० वा० वा० ।-घशाद अयोधप्रत्यय-का०। २३-थाविध एव आ० हा० वि०१४-दपोह्याना-वा० वा० । २५ पृ० १९५६०१५। २६-पपोहमति-भा० मा । , ·। प्रथमे काण्डे- - - . + शब्दान्तव्यपोहोऽपि ताडगेव प्रतिविम्बात्मक एवावगम्यते" [तत्वसं का० १०६८] इति वाचकापोहपक्षेऽपि दूषणं विस्तरता प्रतिपादितमयुक्तं द्रष्टव्यम्। अंगण्यगमकत्वं स्यात्' इति, ५अत्र प्रयोगेऽपि यदि 'अवस्तुत्वाद' इति सामान्येनोपादीयते तदा हेतुरसिद्धः यतः पति- विम्यात्मनोर्वाच्य-वाचकापोहयोर्वाह्यवस्तुत्वेन ब्रान्तरवसितत्वात् सांवृतं वस्तुत्वमस्त्येव । अथ पारमार्थिकमवस्तुत्वमाश्रित्य हेतुरमिधीयते तदा सिद्धसाध्यता; नहि परमार्थतोऽसामिा किञ्चिद् वाच्यं वाचक चेष्यते । यत उक्तम्- "न वाच्यं वाचकं चास्ति परमार्थेन किञ्चन । क्षणमनिपु भावेषु व्यापकत्ववियोगतः ॥ तत्त्वसं० का० १०९०] क्षणिकत्वेन सङ्केतव्यवहाराप्तकालव्यापकत्वाभावात् स्वलक्षणस्येति भावः । स्यादेतत् नासा- मिस्ताविको वाच्यवाचकमावो निषिध्यते, किंतहि । तात्त्विकीमपोहयोरवस्तुतामाश्रित्य सांवृतमेव गम्यगमकत्वं निषिच्यते नै भाविकम् , तेन तिन न) हेतोरसिद्धतापि (ता, नापि) सिद्धसाध्यता प्रतिक्षादोषो भविष्यति बयोरपि हि सांवृतत्वे तात्त्विकत्वे वाऽऽश्रीयमाणे स्यादेतद् दोपळयमिति, १५ नैवम्। हेतोरनैकान्तिकनाप्रसके कैल्पनारचितेपु हि महाश्वेवादिष्वर्थेषु तवाचकेषु च शब्देपु परमार्थतो वस्तुत्वामावेऽपि सांवृतस्य घाच्ययाचकमावस्य दर्शनात् । स्यादेतत् तत्रापि महाश्वेता दिपु सामान्य वाच्यं वाचकं च परमार्थतोऽस्त्येव ततो न तैर्व्यभिचार, असदेतत्। सामान्यस्य विस्तरेण निरस्तत्वात् न तेषु सामान्यं वाच्यं वाचकं वा महाश्वेतादिष्वस्तीति कथं नानेकान्तिकता हेतोः स्यादेतत् यद्यपि तत्र वस्तुभूतं नास्ति सामान्य वाच्यम् पाँचक (कं तु) महाश्वेतादिशब्द- २० स्खलक्षणमस्त्येव, न, सर्वपदार्थव्यापिनः क्षणभङ्गस्य प्रसाधितत्वान्न शैब्दस्वलक्षणस्य पाचकत्वं युक्तम्, क्षणभङ्गित्वेन तस्य सङ्केतासम्भवात् व्यवहारकालानन्ययाञ्चेति प्रतिपादितत्वात् । "वसात् तद् द्वयमेष्टव्यं प्रतिविम्यादि सांवृतम् । तेपु तद् व्यमिचारित्वं दुनिवारमतः स्थितम् ॥ [तत्वसं० का० १०९४ ] १-रघपो-बा० बा। १ "यादृशोऽन्तिरापोहो वाच्योऽयं प्रतिपादित । शब्दान्तरख्यपोहोऽपि नाडगेवावगम्यताम् ॥ तत्त्वसं० का। ३-तमुकंद्र-भा० मा० विना। ४ अगम्यं मा० मा० विना। ५ पृ० १९५५० २४ तथा ४३ । ६ "वस्त्विसध्यवसायत्वाचाऽवस्तुत्वमपोहयो । प्रसिद्ध सावृते मार्ग तात्विके लिष्टसाधनम् ॥ तत्वस० का० १०८९ पृ०३३७॥ मस्त्वेवाप पर-चा० वा०। वेष्य-मा० । १-कपास्ति वा० वा० । १० शास्त्रवा० स्याद्वादका पृ० १०५ द्वि० ५० १० । ११-हारऽप्तका-पा० वा० । १२ नामाविक-० हा० वि० । "न भाविकम् , तेन न हेतौरसिद्धता, नापि सिद्धसाध्यता प्रतिज्ञादोपः"-तत्त्वस-पक्षि० पृ० ३३८ १०५। १३-ति नैव हे-आ० हा० । १४ "तद् गम्यगमकरवं चेत् सावृत प्रतिषिध्यते । तात्त्विकी समुपाश्रित्य विनिवृत्त्योवस्तुताम् ॥ "तथापि व्यभिचारित्वं दुर्वारमनुषज्यते । विकल्परचितैय शब्दैवद्वाचकैरपि । तत्त्वस० का० १०९१-१०९२ पृ. ३३८ । १५ शालवा स्याद्वादक० पृ० ४०५ वि. पं०११। १६ पृ० ११०६०८-पृ० ११३६०२८ । १७ "नहि तेष्वति सामान्य वाच्य तस्य च वाचकम् । न वाचकत्वं शब्दस्य क्षणभकि खलक्षणम्" ॥ तत्वस० का० १.१३ पृ. ३८) १४ पाचकं च महा-पा० पा० विना । "वाचकं तु"-तत्त्वस० पक्षि० पृ० ३३८ पं० २१ । १९ शब्द- लक्षणवाच-भा० मा० विना । २०-द्वित्वे च तस्य संकेतनासम-पा० वा० । ११ पृ० १७५ १०५ तथा ३०॥ २२ शालवा स्याद्वादक पृ० ४०५ द्वि०५०१३॥

·म -- - श --- शब्दार्थ-तत्संबन्धयोमीमांमा। २१७ 'वयम्' इति वाच्यं वाचकं च, 'प्रतिविम्वादि' इति आदिशब्देन निराकारहानाभ्युपगमेऽपि स्वगतं किञ्चित् प्रतिनियतमनर्थेऽर्थाध्यवसायिरूपत्वं विज्ञानस्यावश्यमङ्गीकर्तव्यमिति दर्शयति, 'तपु' इति कल्पनोपरचितेष्वर्थेषु, 'तद्' इति तसात् तस्य या हेतोयंमिचारित्वं तयामिचारित्वम्। 'विधिरूपन्ध शब्दार्थो येन नाभ्युपगम्यते' इति, क्षेत्रापि न घसामिः सर्वथा विधिरूपा शब्दार्थो नाम्युपगम्यते येनैतद्भवताऽनिष्टत्वप्रसङ्गापादनं कियते-किन्तु शब्दार्था(ब्दादर्था)ध्य- ५ घसायिनश्चेतसः समुत्पादात् संवृतो (सांवृतो) विधिरूपः शब्दार्थोऽभ्युपगम्यत एव । तत्वतस्तु न । किविद् वाच्यमस्ति शब्दानामिति विधिरूपस्तात्त्विको निषिध्यते; तेन सांवृतस्य विधिरूपस्य स्पिष्टत्वात् स्वार्थाभिधाने विधिरूपे सत्यन्यव्यतिरेकस्य सामर्थ्यादधिगते वितिविधिपूर्वको को युज्यत एव । स्यादेतत् यदि विधिरूपः शब्दार्थोऽभ्युपगम्यते कथं तर्हि हेतुर्मुखे लक्षण- "असम्भवो विधिः" हेतु० 1 इत्युक्तम् ? सामान्यलक्षणादेर्वाच्यस्स१० २१चकस्य वा असम्मघात् परमार्थतः, शब्दानां विकल्पानां च परमार्थतो विषयासम्भवात् परमार्थ- ताश्रित्य विधेरसम्भव उक्त आचार्येण इत्यविरोधः । 'अपोहमानवाच्यत्वम्' इत्यादावपि कमेवानीलानुत्पलव्यावृत्ताकारमुभयरूपं प्रतिविम्बकं नीलोत्पलशब्दादुदेति नामावमा- अम्। अतः शैवलार्थाऽध्यवसायित्वमध्यवसायवशानीलोत्पलादिशब्दानामस्त्येवेति तदनुरोधात १५ सामानाधिकरण्यमुपपद्यत एव । यच्चोक्तम्- 'अथान्यापोहवद् वस्तु धान्यमित्यभिधीयते इति, तत्रापि यदि हि व्यावृचा भावा घ्यावृत्चिामान्या भवेत् स्यात् तदा तद्वत्पक्षोदितदोपासना । यावता नान्यतो व्यावृत्ताद् भावादन्या न्यावृत्तिरस्ति अपि तु व्यावृत्त एव भावो मेदान्तर- प्रतिक्षेपेण तन्मात्रजिशासायां तथाऽभिधीयते; तेन यथा जाती प्राधान्येन घाच्यायां पारतम्येण ३० -- व्यवसा-मा०मा० बिना। "प्रतिनियतमनर्थेऽर्याप्यवसायिस्पस्य विज्ञानस्य"-तत्त्वस पनि पृ०३३९५०२॥ १० १९६६०९॥ ३ "विधिरुपय शब्दार्थो येन नाभ्युपगम्यते । तदाम जायते चेता शब्दादावसायि हि" ॥ "खामिधाने शब्दानामादन्यनिवर्तनम् । तद्योगो व्यतिरेकोऽपि मम तत्पूर्वको घसौ" ॥ तत्त्वसं० का० १०९५-१०९६ पृ० ३३९ । ४ क्रियेत आ०। "क्रियते यावता शब्दादर्याध्यवसायिनश्चेतसः समुत्पादात सावृतो विधिमः शब्दार्थोऽभीष्यत एव"-तत्त्वसं० पक्षि० पृ० ३३९ ६०११। ५-स्यते तत्व-मा० वा. वा० विना । -गतिषि-चा० वा० विना । : "सामर्थ्यादधिगतेविधिपूर्वको व्यतिरेक."-तत्त्वसं० पशि० पृ. ३३९५० १४। ७-मुखेन ल-फा०। ८ "विधेः" तत्त्वस० पनि० पृ० ३३९६०१७॥ ९ "असंभवो विधेरका सामान्यादेरसंभवात् । शब्दाना च विकल्पानां वस्तुनो(तोऽ)विषयत्वतः" ॥ तत्त्वसं०का० १०९७ पृ०३३७। "च-तत्त्वसं० पनि० पृ. ३३९६०२०। ११ पृ० १९६५० १८ तथा ३७ । १२ "नीलोत्पलादिशब्देभ्य एक एवा(एकमेवा)वसीयते । अनीलानुत्पलादिभ्यो व्यावृत्तं प्रतिविम्बकम् ॥ तत्त्वसं० का० १०९८ पृ० ३३५ १३ "सबलार्थाभिधायित्वमध्यवसायवशात् तत्त्वसं० पनि०पू० ३३९ पं० २७ । १४ पृ० १९७६०१८ तथा ३७ ॥ १५ "न खन्यापोहबद् वस्तु'वाच्यमसामिरिष्यते । व्यावृत्तादन्यतोऽभा(तो भा)वाधान्याद्वषा (न्या व्या) धृत्तिरति नः" ॥ "तत् पारतक्ष्यदोषोऽयं जाताविव न संगतः। अवदातमिति(तमति)प्रोक्त शब्दस्यार्थेऽपृथक्त्वतः" ॥ "अवदातमिति(तमति)प्रोक्त' इति विशुद्धधिया आचार्यदिङ्नागेन प्रोफे"-तत्त्वसः पशि० पृ० ३४० ५० १५॥ विशेषणविशेष्यत्व-सामानाधिकरण्ययोः । तस्मादपोहे शब्दार्थ व्यवस्था न विरुध्यते ॥ तत्त्वसं० का० १०९९-११००-११०११२३४०। १६ तत्पक्षो-मां०। १५-तण भा०मा०विना । सकत०२८ -- ।

·.२१ प्रथमे काण्डे- तद्वतोऽभिधानात् तद्वतमेदोनाक्षेपातु तैः सह सामानाधिकरण्यादेरमावप्रसङ्ग उक्त तदपोह- पक्षे नोवतरति, व्यतिरिक्तान्यापोइवतोऽनमिधानात् । न घसन्मते परपक्ष व सामानाधिकरण्या- भावः। तथाहि-नीलम्' इत्युक्ते पीतादिन्यावृत्तपदार्थाध्यवसायिन्नमर कोकिलाऽअनादिषु संशय्य- मानरूपं विकल्पप्रतिविम्बकमुदेति, तच्चोत्पलशब्देन कोकिलादिग्यो व्यवच्छिद्यानुत्पलब्यावृत्तव, ५विषये व्यवस्थाप्यमानं परिनिश्चितात्मकं प्रतीयते; तेन परस्परं यथोकवुद्धिप्रतिविम्बकापेक्षयों व्यवच्छेधव्यवच्छेदकमावानीलोत्पलशब्दयोर्विशेष्यविशेपणभावो न विरुध्यते, द्वाभ्यां पाऽनीलातु- पलब्यावृत्तकप्रतिविम्बात्मकवस्तुप्रतिपादनादेकार्थवृत्तितया सामानाधिकरण्यं च भवतीति। पर पक्षे तु तव्यवस्था दुर्घटा। तथाहि-विधिशब्दार्थवादिपक्षे नीलादिशब्देन नीलादिस्खलक्षणेऽमिहिते 'किमुत्पलम् आहोखिद् अञ्जनम्' इत्येवमनानं विशेषान्तरे न पामोति सर्वात्मना तस्य वस्तुनः १०प्रतिपादितत्वात् । एकस्यैकदैकप्रतिपनपेक्षया शाताऽशातत्वविरोधान धर्मान्तरे संशय-विपर्यासा- वित्युत्पलादिशब्दान्तरप्रयोगाकाङ्क्षा प्रयोकरपि न प्रामोति-यदर्थमुत्पलादिशब्दोचारणम्-तस्स नीलशब्देनैव कृतत्वात् । अथापि स्यात् तद् वस्त्वेकदेशेनाभिहितं नीलशब्देन न सर्वात्मना, तेन स्वभावान्तरामिधानायापरः शब्दोऽन्वेष्यते, असदेतद्, न होकस्य स्तुनो देशाः सन्ति येनैक देशेनामिधानं स्यात् एकत्वानेकत्वयोः परस्परपरिहारस्थितलक्षणत्वात्, इति यावन्तस्त एकदेशा- १५स्तावन्त्येव भवता वस्तूनि प्रतिपादितानीति नैकमनेक सिद्ध्येत् । स्यादेतत् न नीलशब्देन द्रव्यममिधीयते किं तहि नीलाल्यो गुणः तत्समवेता वा नीलत्व- जातिः, उत्पलशब्देनाप्युत्पळजातिरेवोच्यते न ,द्रव्यम्। तेन मिनार्थाभियानादुत्पलादिशब्दान्त- राकाहा युज्यत एव । नन्वेवं परस्परमिन्नार्थप्रतिपादकत्वेन नितरां नीलोत्पलशब्दयोर्न सामाना- धिकरण्यम् बकुलोत्पलशब्दयोरिवैकलित्रय कृत्यभावात् । अथ नीलशब्दो यद्यपि गुणविशेषवचन- २० तथापि तद्वारेण नीलगुण-तजातिभ्यां सम्बद्धं द्रव्यमप्याह, तथोत्पलशब्देनापि जौतिद्वारे (बारेण) तदेव द्रव्यमभिधीयत इति तयोरेकार्थवृत्तिसम्मवाद सामानाधिकरण्यं भविष्यति न बकुलोत्पल- - - 4 १-दानां क्षेयात् आ०। २ पृ. १९७ पं० २३ तथा ४० । ३ नाहरति वा० बा० ।, ४ "केवलानीलशब्दादेविशिष्ट प्रतिविम्बकम् । कोकिलोत्पलमृतादौ वमान प्रवर्तते । । "पिकाऽजनाथपोहेन विशिष्टविषयं पुन । तदिन्दीवरशब्देन स्थाप्यते परिनिश्चितम् ॥ "सामानाधिकरण्यादिरेवमस्मिक बाधित । परपक्षे तु सर्वेषा तद्वषवस्थाऽतिदुर्घटा" ॥ तत्त्वस० का० ११०२-११०३-११०४ पृ.३४० । शास्त्रमा स्थाद्वादक० पृ० १०६ प्र०५०४। ५ संसह्य-चा० बा० । संसन्य-भा० मा० । ६-शब्देनाकोकि-चा०मा० । सादिभ्योऽव्यव- च्छि-मा०। ८-या व्यवच्छेद्यव्यवस्थामाषा-चा० वा० ।-या व्यवच्छेदकव्यवस्थामावा-आ. हा० वि०। ९-पयं भव-पा० वा. १. "तथा केन शब्देन सर्वथोक खलक्षणम् । तथा चामिहिने तस्मिन् फसाद भेदान्तरेऽमति." ॥ तत्त्वस० का० ११०५ पृ० ३४१ । शास्त्रका याद्वादक० पृ० ४०६ २०५०८ ११-शब्दे नीला-मा० मा० । १२-तरेण प्रा-आ० । १३ “यदर्थमपर शब्द. प्रयुज्येताऽत्र वस्तुतः । सर्वथाऽमिहिते, नो चेत् तदनेकं प्रसज्यते । तत्त्वस० का० ११०६ पृ. ३४१।। १४ वस्तुन एकदेशाः सन्ति मा० । मा०पाठवत् तत्त्वस० पनिपृ. ३४१६०१३ । "एकस्य प्रस्तुनो देशानुपपत्ते."-शानवाः स्याद्वादक पृ० ४०६ २०५०१०। १५-न नीलोत्पलममि-आ०।-न ममि-चा० वा. हा० वि० । "न नीलशब्देन द्रव्यमभिधीयते" -तत्लस पनि० पू० ३४१५० १६॥ १६ "नीरजातिगुणो वाऽपि नीलशब्देन चेद् गत । अन्येन्दीवरजातिस्तु व्यवसेयोत्पलश्रुतेः" । ,"एवं सति तयोमेंदाद् बकुलोत्पलशब्दवत् । सामानाधिकरण्यादि मुखरा चोपपद्यते ॥ तत्त्वस० का०११०७-११०८ पृ०३४१॥ १७-न नातयं वा० या० ।-न नन्तरं आ० हा०वि० । १-योरेबैक-भा० मा० आ० । वा० बा० प्रती नार्य पाठाश । १९-बथें नीलोत्पलशब्दयोई-मा० मा । १० "जाति-गुणविशेषवचन."-तत्त्वस० पजि. पृ० ३४२५०१०। २१ जातिरवो त-वा० बाए । “जातिद्वारेण" तत्वस० पक्षि० पृ० ३४२६० ११ । - ·शब्दार्थ-तत्संबन्धयोर्मीमांसा। २१९ शब्दयोरिति, असदेतत् । नीलगुण-तजातिसम्बदस्य द्रव्यस्य नीलशब्देन प्रतिपादनात् सर्वात्मना उत्पलश्रुतेर्वैयर्थ्यप्रसङ्गात् । स्यादेतत् यद्यपि नीलशब्देन गुण-तजातिमद् द्रव्यमभिधीयते तथापि नीलशब्दस्यानेकार्थवृत्तिदर्शनात् प्रतिपत्तुरुत्पलार्थ(य)निश्चितरूपा न घुद्धिरुपजायते-कोकिलादे- रपि नीलत्वात्-अतोऽर्थान्तरसंशयव्यवच्छेदायोत्पलश्रुतेः प्रयोगः सार्थक एव, तदप्यसम्यक् प्रक तानभिवतयाभिधानात् । विधिशब्दार्थपक्षे हि सामानाधिकरण्यं न सम्भवतीत्येवदत्र प्रकृतम्, ५ यदि चोत्पलशब्दः संशयव्यवच्छेदायैवे व्याप्रियते न द्रव्यप्रतिपत्तये न तर्हि विधिः शब्दार्थः स्यात् उत्पलशब्देन भ्रान्तिसमारोपिताकारव्यवच्छेदमात्रस्यैव प्रतिपादनात, परस्परविरुद्धं चेदम- भिधीयते-नीलशब्देनोत्पलादिकं द्रव्यमभिधीयते अथ च प्रतिपत्तुस्तत्र निश्चयो न जायते इति न हि यत्र संशयो जायते स शब्दार्थो युक्ता अतिप्रसङ्गात्, नापि निश्चयेन विषयीझते वस्तुनि संशयोऽधकाश लभते निश्चयाऽऽरोपमनसोर्वाध्यबाधकमावात् । स्यादेतत् यद्यपि नीलोत्पलश-१० म्दयोरेकसिन्नथे वृत्तिास्ति तदर्थयोस्तु जाति-गु(योस्तु गुणजात्योरेकसिन द्रव्ये वृत्तिरस्तीत्य- तोऽर्थद्वारकमनयोः सामानाधिकरण्यं भविष्यति, तदेतदयुक्तम् अतिप्रसङ्गात्। एवं हि रूप रस- शब्दयोरपि सामानाधिकरण्यं स्यात् तदर्थयो रूपरसयोरेकस्मिन् पृथिव्यादिद्रव्ये वृत्तेः । किञ्च, तर्हि 'नीलोत्पलम्' इत्येकार्थविषया घुद्धिर्न प्राप्नोति एकद्रव्यसमवेतयोर्गुण-जात्योभ्यां पृथक् पृथमिधानात्। न चैकार्थविषयज्ञानानुत्पादे शब्दयोः सामानाधिकरण्यमस्तीत्यलमतिप्रसङ्गेन ।१५ अथापि स्यात् यदेव नीलगुणे-तजातिभ्यां सम्बद्धं वस्तु न तदेवोत्पलशब्देनोच्यते। तेनोत्पलभु. तिर्था न भविष्यति । नन्वेवं भिन्नगुणजात्याश्रयद्रव्यप्रतिपादकत्वानीलोत्पलशब्दयोः कुतः सामानाधिकरण्यम् ? अथ यद्यपि यदेव द्रव्यं नीलशब्देनोच्यते उत्पलशब्देनापि तदेव तथापि नीलशब्दो नोत्पलजातिसम्बन्धिरूपेण द्रव्यमभिधत्ते, किं तर्हि ? नीलगुण-तजातिसम्बन्धिरूपेणैवा तेनोत्पलत्वजातिसम्बन्धिरूपत्वमस्याभिधातुमुत्पलश्रुतिः प्रवर्तमाना ना(ना)नर्थिका भविष्यति, २० असदेतत् न "हि नीलगुणतनातिसम्वन्धिरूपत्वादन्यदेवोत्पलत्वजातिसम्बन्धिरूपत्वं येन नील तजातिसम्बन्धिरूपत्वामिधाने द्रव्यस्योत्पलत्वजातिसम्बन्धिरूपत्वामिधानं (नं न) भवेत्, एक- साद द्रव्याद् द्वयोरपि सम्वन्धिरूपैत्वयोरव्यतिरेकात् तयोरैयेकत्वमेवेत्ययुक्तमेकरूपामिधानेऽ. पररूपस्यानभिधानम् । भवतु योत्पलत्वसम्बन्धिरूपत्वं नीलतजातिसम्बन्धिरूपत्वादन्यत् तथा- १ "गुण-तजातिसबद्धं द्रव्यं चेत् प्रतिपाद्यते । नीलशब्देन यद्येवं व्या स्यादुत्पलश्रुति " ॥ "ताभ्यो यदेव संबद्ध तदेवोत्पलजातिमत् । नीलथुखैव तत्रोक्तं व्ययों नीलोत्पलश्रुतिः" ॥ तत्वसं० का० ११०९-१११० पू० ३४२ । १ गुण-जातिम-आ० हा० । गुण-तजातिव-वा० बाद । ३ "प्रतिपत्तुरुत्पलार्थे निश्चितरूपा"-तत्त्वस० पशि० पृ० ३४२ १०२१। ४ "सामानाधिकरण्यादि"-तत्त्वस० पक्षि० पृ० ३४२ ६० १४। ५-३ च व्या- वि०। ६-यते तद्रव्यप्र-भा० म०i vजायेत इ-भा० मा० विना । ८ "तदर्थयोस्तु गुण-जासोरेक- सिन्"-तत्वसं० पमि० पृ० ३४३६०४। ९-ण-जाति-आ० हा वि० वा० बा। १० "गुण-तजातिसंबद्धादन्यदुत्पलजातिमत् । यदि भिन्नाश्रये स्थाता पुनर्नीलोत्पलश्रुती" ॥ तत्त्वस० का० १११११०३४३॥ ११-मान्दैनो-मा० मा० विना। १२-वन्धर-भा० मा० विना ।' १३-ना नथिका आठ विना ।-ना नानार्थका वि० सं० । "प्रवर्तमाना नानथिका तत्त्वसं० पभि० पू०३४३ ५०३० । १४ "अयोत्पलवसंबन्धिरूपत्वेन न चोदयेत् । गुण-तजातिसबद्धं द्रव्यं नीलमिति ध्वनि." ॥ तत्त्वसं० का० १९१२ पृ० ३४३। १५,"स्यामामोत्पलतायोगिमत्वमतदात्मकम् । उत्पलत्वेन संबद्धं त्वाभ्यां संबद्धमेव तत्" । "नील त्या च तत् प्रोक्तं शाब्याऽत्र विषयीकृतम् । बुद्धया सर्वात्मना नाशैस्तदनर्थोत्पलश्रुतिः ॥ तत्त्वस० का० ११११-१११४४० ३४३॥ १६ "येन नीलोत्पलादिसंवन्धि-तत्वसं० पशि० पृ० ३४ ६० ३। १०-त्वाभिधा न भ-बा० या० ।- "त्वामि- धानं न भवेत" तत्वस० पसि० पृ० ३४५०४। १८ द्रव्या द्रव्ययोरपि आ० हा० वि० । द्रव्याङ्गयोयोरपि भा० मा० । १५-पत्योः व्य-आ० ।-पत्वयो व्य-हा० ।-पत्वाव्यतिरेकात तयो-चा० बा० । "संबन्धि- स्मत्वयोरव्यतिरेकात्, तद्वत् तयोरपि"-तत्त्वस. पशि० ४०, ३४४ ६०४ । २०-रप्येकान्तयोरप्ये-वि० । ११-स्थाभिधान जा बा ।,,१२-तु चो-बाबा० भा० मा० । - - । ।

·२१८ ।। ' ,'प्रथमे काण्डे तद्वतोऽभिधानात् उद्तमेदीनाक्षेपात तैः सह सामानाधिकरण्यादेरमावप्रसङ्ग उक्त तबरपोर- पक्षे नोवतरति, व्यतिरिक्तान्यापोहवतोऽनमिधानात् । न ह्यमन्मते परपक्ष इव सामानाधिकरण्या भावः। तथाहि-नीलम्' इत्युक्त पीतादिव्यावृत्तपदार्थाध्यवसायिनमस्कोकिलाऽखनादिषु संशय- मानरूपं विकल्पप्रतिविम्बकमुदेति, तच्चोत्पलशब्देन कोकिलादिभ्यो व्यवच्छिद्यानुत्पलव्यावृत्तवस्तु, ५विषये व्यवस्थाप्यमानं परिनिश्चितात्मकं प्रतीयते; तेन परस्परं यथोक्युद्धिप्रतिविम्बकापेक्षया व्यवच्छेद्यव्यवच्छेदकमावान्नीलोत्पलशब्दयोर्विशेग्यविशेपणमावो न विरुष्यते, द्वाभ्यां धाऽनीलानुः पलव्यावृत्तकप्रतिविम्यात्मकवस्तुप्रतिपादनादेकार्थवृत्तित्रया सामानाधिकरण्यं च भवतीति पर- पक्षे तु तद्यवस्था दुर्घटा। तथाहि-विधिशब्दार्यवादिपक्षे नीलादिशब्देन नीलादिस्खलक्षणेऽभिहिते 'किमुत्पलम् आहोखिद् अञ्जनम्' इत्येवमशानं विशेषान्तरे न प्रामोति सर्वात्मना तस्स पस्तुनः १० प्रतिपादितत्वात् । एकस्यैकदैकप्रतिपनपेक्षया भावाऽभातत्वविरोधान्न धर्मान्तरे संशय-विपर्यासा- वित्युत्पलादिशब्दान्तरप्रयोगाकाङ्क्षा प्रयोहरपि न प्रामोति-यदर्थमुत्पलादिशब्दोधारणम्-तस्य नीलशब्देनैव कृतत्वात् । अवापि स्यात् तद् वस्त्वेकदेशेनाभिहितं नीलशब्देन न सर्वात्मना तेन खभावान्तरामिधानायापरः शब्दोऽन्वेन्यते, असदेतत् न होकस स्तुनो देशाः सन्ति येनैक देशेनामिधानं स्यात् एकत्वानेकत्वयोः परस्परपरिहारस्थितलक्षणवाद, पति यावन्तस्त एकदेश- १५स्तावन्त्येव भवता वस्तूनि प्रतिपादितानीति नैकमने सिद्धयेत् । स्यादेतत् न नीलशब्देन द्रव्यममिधीयते किं तहि नीलाख्यो गुणः तत्समवेता या नीलत्व- जातिः, उत्पलशब्देनाप्युत्पलजातिरेवोच्यते न द्रव्यम् तेन मिनार्थाभिधानादुत्पलादिशब्दान्त- राकाला युज्यत एव । नन्वेव परस्परमिन्नार्थप्रतिपादकत्वेन नितरां नीलोत्पलशब्दयोन सामाना- धिकरण्यम् वकुलोत्पलशब्दयोरिवैकस्सिन्नथे वृत्यभावात् । अथ नीलशब्दो यद्यपि गुणविशेषवचन- २० तथापि तद्वारेण नीलगुण-तजातिभ्यां सम्बद्धं द्रव्यमप्याह, तथोत्पलशब्देनापि जातिद्वारे (हारेण) तदेव द्रव्यमभिधीयत इति तयोरेकार्थवृत्तिसम्भवात् सामानाधिकरण्यं भविष्यति न बकुलोत्पल- । १-दानां क्षेयान् आ० । ३ पृ० १९७ पं० १३ तथा ४०। ३ नाहरति वा० वा० । ४ "केवलानीलगब्दादेविशिष्ट प्रतिविम्बकम् । कोकिलोत्पलशादौ सलमानं प्रवर्तते" ।। "पिकाऽजनायपोहेन विशिष्टविषयं पुनः । तदिन्दीवरशब्देन स्थाप्यते परिनिश्चितम् ॥ "सामानाधिकरण्यादिरैवमस्मिन बाधित । परपक्षे तु सर्वेषा तद्वषवस्थाऽतिदुर्घटा" ॥ तत्त्वस० का० ११०२-११०३-११०४ पृ०३४.। शामवा० स्याद्वादक पृ० १०६ प्र० पं०४। ५ संसह्य-पा० वा० । संसज्य-भा० मा०। -शब्देनाकोकि-पा०या०। “लादिभ्योऽव्यव- च्छि-०। ८-या व्यवच्छेद्यव्यवस्थामावा-चा. या० ।-या व्यवच्छेदकन्यवस्थामावा-आ० हा० वि० । ९-यं भव-बाबा। १० "तयायेकेन शब्देन सर्वथोकं खलक्षणम् । तथा चामिहिने तस्मिन् कस्माद् भेदान्तरेऽमति." ॥ तत्त्वस० का० ११०५ पृ०३४१ । शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० ४०६ प्र० ६०८। ११-शब्दे नीला-मा०मा० । १२-न्तरेण प्रा-आ.। १३ “यदर्थमपर शब्द. प्रयुज्येतान वस्तुतः । सर्वधाऽमिहिते, नो चेत् तदनेक प्रसज्यते ॥ तत्वसं का. १९०६ पृ०३४१। १४ वस्तुन एकदेशाः सन्ति मा० । मा०पाठवत तत्त्वस० पजि० पृ० ३४१६० ११ । “एकस वस्तुनो देशानुपपत्ते"-शास्त्रमा स्थावादक० पृ० ४०६ प्र०६०१०। १५-1 नीलोत्पलममि-आ० समि-पा० या हा० वि० । "न नीलशब्देन द्रव्यमभिधीयते"-तत्त्वस० पनि० पृ०३४१५० २६ । १६ "नीलजातिर्गुणो वाऽपि नीलशब्देन चेद् गत । अन्येन्दीवरजातिस्तु व्यवसेयोत्पल ते." ॥ "एवं सति तयो दाद् यकुलोत्पलशब्दवत् । सामानाधिकरण्यादि सुतरा नोपपद्यते ॥ तत्त्वस० का० ११०७-११०८ पृ०३४२॥ १- नातपंचा० बालन नन्तर मा० हा वि०॥ १८-योरेवैक-मा० मा० मा० { वा० घा० प्रवी माय पाठाच । १९-नथें नीलोत्पलशब्दयोई-मा० मा०। १० "जाति-गुणविशेषवचन"-तत्त्वस० पक्षिक पृ० ३४९५० १० । २१ जातिरवो त-पा०या० । “जातिद्वारेण"-तत्त्वस० पनि० पृ० ३४२६० ११ । 1 ·शब्दार्थ-तत्संबन्धयोमीमांसा। २१९ शब्दयोरिति, असदेतत् । नीलगुण-तजातिसम्बद्धस्य द्रव्यस्य नीलशब्देन प्रतिपादनात् सर्वात्मना उत्पलश्रुतेर्वेयर्यप्रसङ्गात् । स्यादेतत् यद्यपि नीलशब्देन गुण-तजातिमद् द्रव्यममिधीयते तथापि नीलशब्दस्यानेकार्थवृत्तिदर्शनात् प्रतिपत्तुरुत्पलार्थ(थ)निश्चितरूपा न बुद्धिरुपजायते-कोकिलादे- रपि नीलत्वात्-अतोऽर्थान्तरसंशयव्यवच्छेदायोत्पलश्रुतेः प्रयोगः सार्थक एव, तद्प्यसम्यक् प्रक वार्थानभिज्ञतयाभिधानात् । विधिशब्दार्थपक्षे हि सामानाधिकरण्यं न सम्भवतीत्येतदत्र प्रकृतम्, ५ यदि चोत्पलशब्दः संशयव्यवच्छेदायवे व्याप्रियते न द्रव्यप्रतिपत्तये न तर्हि विधिः शब्दार्थः स्यात् उत्पलशब्देन भ्रान्तिसमारोपिताकारव्यवच्छेदमात्रस्यैव प्रतिपादनात्, परस्परविरुद्धं चेदम- मिधीयते-नीलशब्देनोत्पलादिकं द्रव्यमभिधीयते अथ च प्रतिपत्तस्तत्र निश्चयो न जायते' इति न हि यत्र संशयो जायते स शब्दार्थो युक्तः अतिप्रसङ्गात्, नापि निब्धयेन विपयीकते वस्तुनि संशयोऽवकाशं लभते निश्चयाऽऽरोपमनसोर्वाध्यबाधकभावात् । स्यादेतत् यद्यपि नीलोत्पलश-१० दयोरेकसिन्नर्थे वृत्तिस्ति तदर्थयोस्तु जाति-गु(योस्तु गुणजात्योरेकसिन् द्रव्ये वृत्तिरस्तीत्य- तोऽर्थद्वारकमनयोः सामानाधिकरण्यं भविष्यति, तदेतदयुक्तम् अतिप्रसङ्गात्। एवं हि रूप-रस- शब्दयोरपि सामानाधिकरण्यं स्यात् तदर्थयो रूपरसयोरेकसिन् पृथिव्यादिद्रव्ये वृत्तेः । किञ्च, तर्हि 'नीलोत्पलम्' इत्येकार्थविपया बुद्धिर्न प्राप्नोति एकद्रव्यसमवेतयोर्गुण-जात्योाम्यां पृथक पृथगमिधानात्न चैकार्थविपयज्ञानानुत्पादे शब्दयोः सामानाधिकरण्यमस्तीत्यलमतिप्रसङ्गेन ।१५ अथापि स्यात् यदेव नीलगुण-तजातिभ्यां सम्बद्धं वस्तु न तदेवोत्पलशब्देनोच्यते। तेनोत्पलश्रुः तिर्थो न भविष्यति । नन्वेवं भिन्नगुणजात्यानयद्रव्यप्रतिपादकत्वाचीलोत्पलशब्दयोः कुतः सामानाधिकरण्यम् । अथ यद्यपि यदेव द्रव्यं नीलशब्देनोच्यते उत्पलशब्देनापि तदेव तथापि नीलशब्दो नोत्पलजातिसम्बन्धिरूपेण द्रव्यमभिधचे, किं तर्हि ? नीलगुण-तजातिसम्बन्धिरूपेणैव तेनोत्पलत्वजातिसम्बन्धिरूपत्वमस्याभिधातुमुत्पलश्रुतिः प्रवर्तमांना नाना)नार्थका भविष्यति, २० असदेतदान "हि नीलगुण-तजातिसम्वन्धिरूपत्वादन्यदेवोत्पलत्वजातिसम्वन्धिरूपत्वं येन नील तजातिसम्बन्धिरूपत्वामिधाने द्रव्यस्योत्पलत्वजातिसम्बन्धिरूपत्वामिधानं (न) भवेत्, एक साद व्याद् द्वयोरपि सम्बन्धिरूपत्वयोरव्यतिरेकात्, तयोरेग्येकत्वमेवेत्ययुक्तमेकरूपामिधानेऽ. पररूपस्थानभिधानम् । भवतु 'वोत्पलत्वसम्बन्धिरूपत्वं नीलतजातिसम्बन्धिरूपत्वादन्यत् तथा- १ "गुण-तवातिसवद्धं द्रव्य चेत् प्रतिपाद्यते । नीलशब्देन यद्येव व्या स्याबुत्पलश्रुतिः ॥ "ताभ्यां यदेव संबद्धं तदेवोत्पलजातिमत् । नीलनुत्यैव तत्रोत व्ययों नीलोत्पलश्रुति " ॥ तत्त्वस० का० ११०९-१११० पृ०३४२। १ गुण-जातिम-आ० हा० । गुण-तजातिद्-वा० वा० । ३ "प्रतिपतुरुत्पलाथै निश्चितरूपा"-तत्वस० पनि० पू० ३४२६०२२ । ४ "सामानाधिकरण्यादि"-तत्त्वस० पजि० पृ० ३४२ २४। ५-चचव्या- वि०। (-यते तद्रव्यप्र-भा० मा० ।' 'जायेत इ-मा० मा० विना । - "तदर्थयोस्तु गुण-जाखोरेक- लिनू-तत्वस० पशि० पृ० ३४३६०४। १-ण-जाति-आ० हा वि.वा. वा। १० "गुण-तजातिसंवद्धादन्यदुत्पलजातिमत् । यदि मिन्नाश्रये स्वाता पुनर्नीलोत्पलश्रुवी" । तत्त्वसं० का० ११११ पृ. ३४३॥ भा० मां० विना। १२-बन्धन-मा० मा० विना। १३-ना नथिका आ० विना ।-ना नानार्थका वि० सं० । "प्रवर्वमाना नानकि तत्त्वस० पक्षि०४०३४३ पं० २० । १४ "अयोत्पलत्व संबन्धिमत्वेन न चोदयेत् । गुण-तजातिसंबद्ध द्रव्यं नीलमिति ध्वनि" ॥ तत्त्वसं का० १११२ १०३४३॥ १५ "स्यामामोत्पलतायोगिपत्वमतदात्मकम् ।' उत्पलत्वेन संबद्ध त्वाभ्यां संवद्धमेव तत् ।। "नील त्यां च तत् प्रोक शाल्यानं विषयीकृतम् । बुद्धपा सर्वात्मना नाशैनदनोत्पलश्रुति." ॥ तत्वस० का० १११३-१११४५० ३४३॥ १६ "येन नीलोत्पलादिसवन्धि तत्त्वसं० पशि०० ३४५०३। १४-स्वामिधा न भवा० बा० ।-वामि- धानं न भवेत" तत्त्वसं० पछि पृ० १४५०४i . द्रव्या द्रव्ययोरपि आ हा० वि० । द्रव्याइयोयोरपि भा० मा० । १५-पत्वयोः व्य-आ० ।-पवयो व्य-हा० ।-पत्वाव्यतिरेकात तयो चा बा । “बिन्धि रूपत्वयोरव्यतिरेकात, तद्वत् तयोरपि"-तत्त्वस० पछि पृ० ३४४ ५०४ । २०-रत्येकान्तयोरप्य-वि० । २१-सामिधान-पा० बार-तु चो-बा० वा. भार Ent न 1 - 4 - - ·त २२० A प्रथमे फाण्डे- प्युत्पलश्रुतिरलर्थिकच । तथाहि-यत् तद् अनंश वस्तु उत्पलजास्या सम्बद्धं तदेव नीलगुण- तज्जातिभ्यां सम्यङ्ग्यते, तच्चानंशत्वात् सर्वात्मनां नीलभुस्यैवामिहितम् किमपरमनमिहितमस्य स्वरूपमस्ति यदभिधानायोत्पलश्रुतिः सार्थिका भवेत् । उद्दयोतकरस्वाह-निरंशं वस्तु सर्वात्मना विषयीकृतं नाशेन इत्येवं विकल्पो नावतरति, ५सर्वशब्दस्यानेकार्थविषयत्वात् एकशब्दस्य चावयववृत्तित्वात् । असदेवत्। वाक्यार्थापरिक्षानत एवमभिधानात् । तथाहि-प्रथमेनैव नीलशब्देन सर्वात्मना तव प्रकाशितम्' इत्यस्यायमों विवक्षिता-यादशं तदु वस्तु तादृशमेवामिहितम् न तस्य कश्चित् खभावस्त्यका यदमिधानायोत्पलश्रुतिाप्रियेत निरंशत्वात् तस्य, इति पाक्छलमेतत्-कसैक देशविकल्पानुपपत्तिस्तत्र' इति, एर्वमन्येषामप्यनित्यादिशब्दानां प्रयोगोऽनर्थक, प्रयोगे वा पर्या- १०यत्वमेव स्यात् तस्-पादपादिशब्दवत् । उकंच- "अन्यथैकेन शब्देन व्याप्त एकत्र वस्तुनि । qख्या वा नान्यविषय इति पर्यायवा भवेत् ॥ ] इति। अथ भवत्पक्षेऽप्येकेन शब्देनामिहिते वस्तुनि मेदान्तरे संशय-"विपर्यासाभावप्रसङ्गा शब्दान्तरा- प्रवृत्तिप्रसङ्गश्च कमान्न भवति ? संवत्या शब्दार्थाभ्युपगमावासाकमयं दोषः । तथाहि-नील- १५शब्देनानीलपदार्थव्यावृत्तमुत्पलादिषुपलवमानरूपतया तेषामप्रतिक्षेपकमध्यवसितबाह्यरूपं विकल्पा- तिविम्यकमुपजायते पुनरुत्पलश्रुत्या तदेवानुत्पलव्यावृत्तमारोपितबाहीकवस्तुस्वरूपमुपजन्यते तदेवं फ्रमेणानीलानुत्पलव्यावृत्तमभ्यवसितबाबकाप मान्तं विकल्पप्रतिविम्बकमुपजन्यत इति तदनु- रोधात् सांवृतं सामानाधिकरण्यं युज्यत एव । यदुक्तम्- 'लिङ्ग-समयादिसम्बन्धो न चापोइस विद्यते' इति, अत्र वस्तुर्धर्मत्वं लिङ्ग-सङ्ख्यादीनामसिद्धम् स्वतन्वेच्छाविरचितसङ्केतमात्रभावित्वात् । प्रयोगा-यो २० । १-सन्ध्यते मा० मा० विना। १ तत्त्वस० पनि ०३४०११। शास्त्रमा स्माद्वादक० पू०४०६ वि०प०१॥ "न चेद् भेदविनिर्मुक्के कार्य मेदविकल्पनम् । न वाक्यार्याऽपरिमानादिदं यत्र विवक्षितम् ॥ तत्वस० का० १११५ पृ०३४। ३-क्यार्थपरि-मा० मा० विना ४ "प्रथमेनैव शब्देन सर्वथा तव प्रकाशितम् । नात्मा कश्चित् परित्यको यादृशं तत् तथोदितम् ॥ तत्त्वस० का० १११६ पृ०३४४ । शासवा० स्याद्वादक. पृ०४०६ दि०६०२। ५-तं तस्य नक-बाबा बिना। ६ "एतेनैव प्रकारेण नान्येषामप्युवरणम् । सफलं तत्र शब्दानामुक्षौ पर्यायता भुवम् ॥ तत्त्वसं० का० १११७ पृ० ३४४। "बुद्धावा वा० बा०। ८-यतो म-आ० हा०वि०। ९ तत्वस० पक्षि० पृ० ३४५६०२ । शास्त्रवार साद्वादक० पू० ४०६ दि. ५०६। १०-विपर्ययामावः प्रस-आ० हा- वि०।-विपर्ययाभावाप्रस-पा धा०। ११-तरप्र-वा० बा०॥ ११ "अस्साकं तु न शब्देन बाह्यार्थ प्रतिपाद्यते । शब्दान चापि विज्ञानं बालार्थविषयं मतम् ॥ "यत. सर्वात्मना ताभ्यां विषयीकरणादू परम् । शब्दज्ञानान्तरं तत्र पर्यायत्वं प्रयास्यति" ।। तस्वस०का० १११८-१११९ पृ०३४५॥ ३ "प्रतिविम्यं तु शब्देन क्रमेणवोपजन्यते । एकत्वेन च तदू माति बाह्यत्वेन च विभ्रमात्" । "सामानाधिकरण्यादि प्रतिविम्वानुरोधतः । परमार्थेन शब्दास्तु मता निर्विषया इमे ॥ तत्त्वसं० का० ११२०-११२१ पृ०३४५ १४-लादिलव-वा. पा०। १५-रूपन्नान्तिवि-वा० बा० । १६-पार संघृ-आ० हा० वि० १७ पृ० १९७ पं० १८ तथा ।। १८-धर्मलिङ्ग-चा० बा० । "सिझ-संख्यावियोगस्तु व्यतीनामपि नास्ययम् । इच्छारचितसकेतनिमित्तो न हि वास्तव." तस० का० ११२१ पृ० ३४५। शामवा० स्थाबादक० पृ० ४०६ वि००९।

·शब्दार्थ-तसंवन्धयोमीमांसा। २२१० यदन्धय-व्यतिरेकी नानुविधत्ते नासौ तद्धर्म, यथा शीतत्वमग्ने, नानुविधत्ते च लिङ्ग- सहयादिर्वस्तुनोऽन्वय-व्यतिरेकाविति प्यापकानुपलब्धिः । न चायमसिद्धो हेतुभ यतो यदि लिङ्ग वस्तुतो वस्तु स्यात् तदैकसिंस्तटाख्ये वस्तुनि तटा' 'तटी' 'तटम्' इति लिङ्गत्रययोगिशब्दप्रवृत्तरे- कस्य वस्तुनौजन्यप्रसक्ति स्यात् । न चैकस्य स्त्री पुनपुंसकाख्यं स्वभावत्रयं युक्तम् एकवहानि- प्रसङ्गात्, विरुद्धधर्माध्यासितस्याप्येकत्व सर्वविश्वमेकमेव वस्तु स्यात्। ततश्च सहोत्पत्ति-विनाश- ५ प्रसङ्गः। किच, सर्वस्यैव वस्तुन एकशब्देन शब्दान्तरेण वा लिङ्गत्रयप्रतिपत्तिदर्शनात् तद्विपयाणां सर्वचेतसा मेचकादिरनवच्छचलाभासताप्रसङ्गः। अथ सत्यपि लिङ्गत्रययोगित्वे सति सर्ववस्तूनां यदेव रूपं वक्वमिष्टं प्रतिपादकेन तन्मात्रावमासान्येव विवक्षावशाचेतांसि भविष्यन्ति न शवला- भासानि; ननु यदि 'विवक्षावशादेकरूपाणि चेतांसि भवन्ति' इत्यतीक्रियते तदा तानि ज्यात्मक वस्तुविषयाणि न मामुवन्ति तदाकारशून्यत्वात्, चक्षुर्विज्ञानयत् शब्दविषये । योऽपि मन्यते १० "संस्त्यान-प्रसव-स्थितिषु यथाक्रमं स्त्री-पु-नपुंसकव्यवस्थाति (स्था" [ इति तस्थापि तन युक्तम् । यतो यदि स्थित्याद्याश्रया लिङ्गव्यवस्था तदा तट शृङ्खलादिवत् सर्वपदार्थेष्व. विभागेन त्रिलिङ्गतामसक्तिः स्थित्यादेविद्यमानत्वात्-अन्यथा 'त' 'तटी' 'वटम्' इत्यादावपि लिङ्गत्रयं न स्यात् विशेषाभावात् इत्यतिव्यापिता लक्षणदोषः । व्यभिचारदर्शनौद् वाऽज्यापिता च-असत्यपि हि स्थित्यादिके शशविपाणादिष्वसद्रूपसु () 'अभाव' निरुपाख्यम्' 'तुच्छता' १५ इत्यादिभिः शब्दैः लिङ्गत्रयमतिपत्तिदर्शनात् । इतश्चाव्यापिनी-स्थित्यादिष्वेव प्रत्येकं लिङ्गप्रययोगि- शब्दमवृत्तिदर्शनीत् । तथाहि-प्रसव उत्पाद, संस्त्यानं विनाशा, आत्मस्वरूपं च स्थिति तत्र प्रसवे स्थिति-संस्त्यानयोरभावात् कथं 'उत्पाद' 'उत्पत्तिः 'जन्म' इत्यादेः स्त्री-पुं-नपुंसकलिङ्गस्यै शब्दस्य प्रवृत्तिभवेत् ? तथा, संस्त्याने स्थिति प्रसवयोरभावात् कथं 'तिरोभूतिः' 'विनाशः' 'तिरोभवनम्' इत्यादिभिः शब्दैर्व्यपदिश्येत 'संस्थानम्' इत्यनेन च तथा, स्थितौ संस्त्यान-प्रसवयोरसम्मवाद २० ? १-यादि व-आ० । वस्तु स्यात् आ० । "तटखटी तटं चेति नै घोप्यं न च वस्तुनः । शबलाभासताप्राप्त सर्वेषां तत्र चेतसाम् ॥ तत्त्वसं० का० ११२३ पृ०३४६॥ ३ "सर्व विश्वमेकमेव"-तत्त्वस० पशि० पृ०३४६६०११। ४-णचलि-०। ५-सनाप-भा०मा०विना । ६ असत्यपि वि० ० ।अवसत्यपि आ०। ७ 'सति' वस्तुभूते, तथाच 'वस्तुभूते लिङ्गत्रयसबन्धे सत्यपि इत्यर्थः । 6 "विवक्षानुगतत्वे वा न स्युस्खद्विषयाणि ते । तदशादेकल्माणि नेकरूप च वस्तु तत्" । तत्त्वसं० का० ११२४ पृ० ३४६। ९-दात्मानिवा० वा० विना। १० "शब्दविषयम्"-तत्वस० पनि० पृ० ३४६५०११। ११-चस्थितित- वि० गु० ।-वस्थेतिति त-हा०।-वस्थातिति त-०।-वस्थितेति त-भा०मा० । “ययोकात्री--नपुंसकत्व. व्यवस्थेति"-तत्त्वसं० पनि० पृ० ३४६५०१२ । स्त्री-पुं-नपुंसकव्यवस्था"-शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० ४०६ वि०६० १४ । १२ "स्थिति-प्रसव-संस्त्यानसश्रया लिङ्गसंस्थितिः । यदि स्यादविभागेन वि(त्रि)लिशत्वं प्रसज्य" । तत्त्वसं० का० ११२५ पृ० ३४६ । शास्त्रवा० स्थाद्वादक० पृ०४०७:०५०१॥ १३-चच्छइप-वा० बा०। १४-नाया ब्या-मा० मा० ।-नात्वा च्या-वा० बा० । १५ अभावो निस्मात्यत्वं तुच्छतेति यदुच्यते । तत्र स्थित्यादिसंबन्धः कोऽसत्य परिकल्यते" ॥ तत्त्वस० का० ११२६ पृ०३४७॥ १६-दूपो स्व-वा० पी० । "शशविषाणादिपु असदूपेषु-तत्त्वसं० पनि० ० ३४० ५० ५। शास्त्रवा० स्याद्वा- दक० पृ० ४०० ०५०१-२। १७ निरूपा-मा० मा० विना। १८-स्यादिशब्दैः आ० का । १९ "उत्पादः प्रसववेषा नाशः सत्यानमिप्यते । आत्मरूपं तु भावना स्थितिरित्यभिधीयते ॥ "तत्रोत्पादे न नाशोऽस्ति तद् किमुत्पत्तिरुच्यते । नात्माकारा स्थिविश्वास्ति तत् कथं जन्म गीयते ॥ "संस्त्याने न द्वयं चान्यत् तत् कार्य व्यपदिश्यते । तिरोभावश्च नाशश्च तिरोभवनमित्यपि । "स्थितौ स्थिति. स्वभावश्च हेतुना केन वोच्यते । अथाऽविमतमेवैषां रूपं स्यादेकलिगता' । तत्वसं० ० का० ११२५-११२०-११२९-११३० पृ०३४७। १० भाद् इतमाध्यापिनी तथाहि ० हा० वि०। ११-स प्रवृ-वा० वा ।

·१२२ प्रथम काण्डे-', 'स्थितिः' 'स्थानम् 'स्वभावा' चेत्यादिमि शब्दैः कंथर्मुच्येत?, अथ स्थित्यादीनां परस्परमविभक्त रूपत्वात् प्रत्येकमेषु लिङ्गत्रययोगिता, ननु योषां परस्परमविभक्त रूपं तदैकमेव परमार्थतो लिई स्यात् न लिङ्गमयम्। अन्यस्त्वाइ-"श्रीत्वादयो गोत्वादय इव सामान्यविशेषा"! 11 तत्र पसे सामान्यविशेषाणामावा(चार) स्त्रीत्वादीनामपि तद्रूपाणामभाव इत्यसम्मवि लक्षणम् । किञ्च, तेवेचे सामान्यविशेषेवन्तरेणाप्यपरं सामान्यविशेष 'जाति' 'मावा' 'सामान्यम्' इत्यादी स्त्री-पुं-नपुंसकलिङ्गास प्रवृत्तिदर्शनातू अव्यापिता च लक्षणस्य, न हि सामान्येवपराणि सामान्यानि "निसामान्यानि सामान्यानि इति वैशेषिकसिद्धान्तात् । यदा तु सामान्यस्याप्यपराणि सामान्यानीप्यन्ते वैयाकरणा-यथोकम्- "अर्थजात्यमिधानेऽपि सवे जातिविधायिनः। व्यापारलक्षणा यस्मात् पदार्थाः समवस्थिता ॥ पाक्यप० त० का० लो० ११] न हि शास्त्रान्तरपरिदृष्टा जातिव्यवस्था नियोगतो वैयाकरणैरभ्युपगन्तव्या, प्रत्ययाभिधा- नाऽन्वयव्यापारकार्योनीयमानरूपा हि जातयः न हि तासामियत्ता काचित्। अतो यथोदित- कार्यदर्शनात सामान्याधाय जातिः सम्प्रतिज्ञायते तथामृतप्रत्यय शब्दनियन्धनम् । व्यापारलक्षणा' १५ इति अभिधानप्रत्ययव्यापारतो व्यवस्थितलक्षणा इत्यर्थः तदाऽनन्तरोक्कमेव दूपणम्-'सामान्य- स्थाभावाद' इत्यादि । अपि च, मैं हि असत्सु शशविषाणादिषु जातिरस्ति वस्तुधर्मत्वात् तस्या इति तेषु 'अभावमादिशब्दप्रयोगो न स्यात् । तस्मादव्यापिनी लिङ्गव्यवस्थेतीच्छारचितसङ्केत. मात्रभाविन्येवेयं लिङ्गत्रयव्यवस्थेति स्थितम् । सङ्ख्याया अपि वस्तुगवान्वयव्यतिरेकानुविधानाभावो नौसिद्धः । तथाहि-सामायिक्ये २० (क्येच) न वास्तवी दार्शदिष्वसत्यपि वास्तवे भेदे विवक्षावशेनोपकल्पितत्वात्। अन्यथा बहुत्व कत्वादिसल्या वस्तुगतमेदाभेदलक्षणा यदि साद् तदा 'आप' 'दाग' 'सिकता' 'वर्ण' इत्यादावसत्यपि वस्तुनो मेदे" बहुत्वसतया कथं भवर्तसे? तथा, 'वनम् त्रिभुवनम्' 'जगत् 'पण्णगी' इत्यादिष्वसत्यप्यमेदेऽर्थस्यैकत्वसङ्ख्या न व्यपदिश्येत; अतो नासिद्धता हेतोः । नाप्यनेकान्तिका सर्वस सर्वधर्मत्वप्रसङ्गात्, सपक्षे भावाचन विरुद्धः । १-मुच्यते भा० मा विना। २-कमेवं प-मा० मा० ।-कमेक प-वा० या० । ३ "योत्वादय इवेऽपि यदि श्रीवादयो मताः । सामान्यस्य निरासेन तेपास्ता एव ताशा" ॥ तत्त्वसं० मा० ११३१ पृ०३४७। शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० ४०० प्र०६०२। ४-भाव स्त्री-भा०-भावा स्त्रीत्वानाना-आ० । भावात् वि० स० । "सामान्यविशेषाणा निरखत्वात्"; तत्वस पक्षि० पू० ३४८५०२॥ .५ "जानिर्मावश्च सामान्यमिति वा तेषु समतम् । न सामान्यानि युज्यन्ते सामान्येवपराणि हि ॥ तत्वस का० ११३२ १०३४० ६ वाक्यप० तु. का. पृ०१७ पं० "सर्वे जासमिधायिन " वाक्यप० तथा तत्वसं० परि पृ० ३४८ प०११। ८ शामवा० स्याद्वादक० पृ० १०० प्र०५०६। "सामान्याधारा जाति. सती 'जातय. इससा श्रुतेनिवन्धनमिति । 'व्यापारलक्षणा' इति तत्त्वसं० पवि० पृ. ३४८ पं० १५। १०-अति जा-मा० । ११-यते यथा वि० । १२ तथा मा० मा०। १३ ४० पृ० ५० ५। १४ "अभावो निसाख्यत्वं तुच्छतेल्यादि वा कथम् । सा माथिक्येष देनेपा जित्रितयसंस्थिति." ॥ तत्त्वस०११३३ पृ०३४८। १५ वाक्यप० तु. का. झो० ६५ पृ० ५४ १६ तथापि सामा० बा० विना । १७ "सल्याऽपि सा माणिक्येव कल्यते हि विवक्षया । भेदाभेदविवेकेऽपि दारादि-विपिनादिवत् ॥ तत्त्वसं० का० ११३४ पृ. ३४४॥ १८ सापि सामायिस्येव न वा-मा० मा० । सा सायि सामायियेन वनपा-पा०प० । १९-रादिपु स-आ० हा० वि० । २०-घे च भे-वि० । २१ शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० १०० ५० ५० १० ॥ ११ वस्तुतो मे-बा० या० विना। ,१३-देऽपि व-आ० हा० वि०) २४-कत्वं स-आचा० । - - - - ·- शब्दार्थ-तत्संबन्धयोमीमांसा २२३ अत्र च कुमारिलो हेतोरसिद्धतां प्रतिपादयन्नाह-दारादिशब्दः कदाचित् जाती प्रयुज्यते कदाचित् व्यक्ती, तत्र यदा जातौ तदा व्यक्तिगता सहयामुपादाय वर्तते व्यक्तयञ्च बढयो योषितः, यदा तु व्यक्तौ प्रयुज्यते तदा तयस्यवयवानां पाणि-पादादीनां बहुत्वसङ्ख्यामादाय वर्तते । वन- शब्देन तु धव-खदिर-पलाशादिलक्षणा व्यक्तयस्तत्सम्बन्धिभूतवृक्षत्वजातिगतसहयाविशिष्टाः प्रति- पाद्यन्ते तेन 'वनम्' इत्येकवचनं भवति जानिगतैकसंख्याविशिष्टव्याभिधानात् अथवा धादिः ५ व्यक्तिसमाश्रिता जातिरेव 'वन'शब्देनोच्यते; तेनैकवचनं भवति जातेरेकत्वादिति । नेन्वेवं 'वृक्ष' 'घटा' इत्यादावप्पेकवचनमुच्छिन्नं स्यात् सर्वत्रैवास्य न्यायस्य तुल्यत्वात् । तथाहि-अत्रापि शक्यमेवं वलम्-जाती व्यक्ती वा वृक्षादिश्चेत् प्रयुज्यते' इत्यादि । अथ मतम्- वृक्षादौ व्यक्तेरवयवानां च सतयाविवक्षा नास्ति, यद्येवं न तहि वस्तुगतान्वयाद्यनुविधायिनी सङ्ख्या, विवक्षाया एवान्वय-व्यतिरेकानुविधानात्। ततश्च सैव 'दारा' इत्यादिषु बहुवचनस्य निवन्धनमस्तु १० भेदाभावेऽप्येकमपि वस्तु बहुत्वेन विवक्ष्यते इति नासिद्धता हेतोः। यथोक्तम्-'वनशब्दो जातिसङ्ख्याविशेषिता व्यक्तीयह' इति, तर, न जातेः सङ्ख्यांऽस्ति द्रव्यसमाश्रितत्वादस्याः । अथ वैशेषिकप्रक्रिया नाश्रीयते तदा भावे सङ्ग्यायास्तया कथं धवादिव्यक्तयो विशेषिताः सिद्धयन्ति ? स्यादेतत् सम्बद्धसम्बन्धात् तत्स- म्वन्धतो वा सिद्ध्यन्ति । तथाहि-यदा जातव्यतिरेकिणी सङ्ख्या तदैकत्वसङ्ख्यासम्बद्धया जात्या १५ धवादिव्यक्तीनां सम्बन्धात् पारम्पर्येण तया धयादिव्यक्तयो विशेष्यन्तेः यदा तु जातेरव्यतिरिक्तव सङ्ख्या तदा साक्षादेव सम्बन्धात् तया विशेष्यन्त इति जातिसङ्ख्याविशेषिताः सिद्ध्यन्ति, असदे- तत् यतो यदि सम्बद्धसम्बन्धात् सम्वन्धतो वा धादिव्यक्तिपु वनशब्दस्य प्रवृत्तिस्तदैकोऽपि पादपो 'वनम्' इत्युच्येत प्रवृत्तिनिमित्तस्य विद्यमानत्वात् । तथाहि-बहवोऽपि धवादयो जाति- सङ्ख्यासम्बन्धादेव 'वनम्' इत्युच्यते नान्यता स च सम्बन्धः एकस्मिन्नपि पादपेऽस्तीति किमिति न२० तेथीच्येत अथवा 'धवादिन्यक्तिसमाश्रिता' इत्यत्र पेक्षे एकस्यापि तरोः 'वनम्' इत्यभिधानं स्यात् । तथाहि-यैवासौ धनशब्देन जातिहुज्यन्याश्रिताऽभिधीयते सैवैकस्यामपि धवादिव्यक्तौ व्यव- स्थिता; ततश्च वनधियो निमित्तस्य सर्वत्र तुल्यत्वाद् एकत्रापि पादपे किमिति वनधीन भवेत् ? १ "तत्र व्यक्तौ च जातौ च दारादिश्चेत् प्रयुज्यते ॥ "व्यफेरवयवानां च संख्यामादाय वर्तते । वनशब्द. पुनर्व्यक्तीतिसंख्याविशेषिता ॥ वहीराहोऽथवा जाति बहुव्यतिसमाश्रयाम् । सो० वा. वन लो० ९१-९६-९३ पृ० १३७ । तत्त्वसं० का० ११३५-११३६ पृ०३४९। ५-वन स-आ० हा० वि० । ३-क्षणव्य-पा० वा०। ४ जात्योरे-वा० घा० । ५ "ननु चैतेन विधिना सर्वमेकं वचो हतम् । नान्यत्राऽस्ति विवक्षा चेत् सेवास्त्वस्य निबन्धनम् ॥ तत्त्वसं.का. ११३५ पृ. ३४९। -यिनी स-भा०मा०। ७० पृ. पं०४ तथा २५ । ८ "जातेरपि न संख्याऽस्ति भावे वा तद्विशेषिताः । कय सवद्धसंबन्धादू यदि सबन्धतोऽपि वा। तत्त्वस० का० ११३८ पृ० ३५० ॥ ५-अयादि द्रव्यमाश्रित-भा० मा० विना। १० भावस-पा० बाद । ११-न्ति तस्यादे-मा० मा० वा० बा० विना। १२-तत्संबन्धसंबन्धात् 'तत्सं-आ० बा० ।-तत्संबन्धात् तत्सं-हा० वि० । १३ "यद्येवमभिधीयेत वनमेकोऽपि पादपः । बहवोऽपि हि कम्यन्ते सबन्धादेव सोऽस्ति च । तत्त्वस० का० ११३९ पृ० ३५० १४ संबन्धसं-आ० हा० । ' १५-त्युच्यते भा० मा विना । १६-हवो'ध-मा० मा वा० वा० विना । १७-योज्यते मा०। १४ अथ ध-वा० धा० विना । "बहुव्यक्त्याश्रिता या च सबैकस्यामपि स्थिता । तनिमित्तस तुल्यत्वात् तत्रापि वनधीभवेत् ॥ "अन्वय-व्यतिरेकाभ्यामेकादिवचसन्ततः । नियमोऽयं विवक्षातो नार्थात् तद्वयभिचारत" ॥ तत्त्वस० का० ११४०-११४१ पृ०३५० ॥ १९० पृ० १४५। २० पदे भाग - । . - - । . 11 . A ·- प्रथमे काण्डे- १२४ किया-कालादीनां त्वसत्त्वादेवायुक्तं वस्तुधर्मत्वम्, भवतु वा वस्तुधर्मत्वमेषां तथापि प्रति- विम्वलक्षणस्यापोहस्य मन्तिवा (तो)हव्यक्तिरूपत्वेनावसितत्वादभ्यवसायवशाद् व्यक्तिद्वारको लिङ्ग-सङ्ग्यादिसम्बन्धो भविष्यति, तेन यदुम्- 'व्यकेव्याज्यपदेश्यस्वात् तद्वारेणापि नास्त्यसौ इति, ५तदनैकान्तिकम्, संवृतिपक्षे चासिद्धम्- "व्यक्तिरूपावसायेन यदि वाऽपोह उच्यते। व लिङ्कायभिसम्बन्धो व्यक्किद्वारोऽस विद्यते" [तत्वसं० का० ११४३] इति । "अपोह उच्यते इति 'शब्देन' इति शेषर, 'तद्' इति तस्मात्, 'अस्य इत्यपोहस । 'आख्यातेथुन इति, १० अत्र आख्यातेवन्यनिवृत्तिन सम्पतीयते इत्यसिद्धम् । तथाहि-जिशासिते कनिधिदये श्रोतु- वुद्धिद्धि)निवेशाय शब्द प्रयुज्यते व्यवहतमिर न व्यसनितया तेनामीष्टार्थप्रतिपत्ती सामदिन, भीष्टव्यवच्छेदः प्रतीयत एव, अमीशानमीप्योरन्योन्यव्यवच्छेदरूपत्वात् । सर्वमेवाभीष्टं यदि स्यात् वदा प्रतिनियतशब्दाथों न प्रामोति इति याच कस्यचिदर्थस्य परिहारेण श्रोतुः क्वचिदर्थे शब्दाद प्रवृत्तिः सान प्रामोति; तस्मात् 'सर्वमेवामीयम्' इत्येतेदयुक्तम्, अतः पचति' इत्यादिशब्दानामन १५भीष्टव्यवच्छेदः सामर्थ्यात् स्फुटमवगम्यत एव- "तथाहि पचतीत्युक्ते नोदासीनोऽवतिष्ठते । भुझे दीव्यति धा नेति गम्यतेऽन्यनिवर्तनम्" ॥ तत्त्वसं० का० ११४६] तेन 'पर्युदासरूपं हि "निपेयं तत्र न विद्यते' इति यदुक्तम् तदसिद्धम् । च-पचतीत्सनिषिद्ध तु स्वरूपेणैव तिष्ठति । इति । २०तत्र स्ववचनन्याधीतः । तथाहि-पचति' इत्येतस्यार्थ स्वरूपेणैव' इत्यनेनावधारणेनावधारित - १पृ०१९७५०२८ तथा ४। "क्रिया-झालादियोगोऽपि पूर्वमेव निराकृतः । तस्मात सांकेतिका एवे न व्यक्तिष्वपि भाविनः ।। तत्त्वसं० का० ११४२ पृ०३५१॥ -थापि चेति वि-मा०मा० ।-यापि विति वि-मा० हा. वि.। ३ भ्रान्तिर्वा-चा० या चित्र "प्रान्तर्बाह्यन्यजिष्मत्वेन"-तत्त्वसं० पजि० पृ० ३५१ ५००। ४ पृ० १९७ पं० ।-पृ. १९८ प. ५ 'अपोह उच्यते' अत्र वाक्ये। ५-ति विशेषः मा० मा० वा बा०। ७ पृ० १९८६०४ तथा २॥ इति सि-पा० पा० विना। ९ जिवासते मा। १. "अभिप्रेते निवेशार्थ बुद्धे शब्द प्रयुज्यते । अनमोऽव्युदासोऽतः सामध्येनेव सिद्धपति" ॥ १० का० ११४४ पृ० ३५११ "श्रोनुर्बुद्धनिवेशाय"-तत्वस० पछि० पृ० ३५१ पं० १० । ११ यदि य सा-आ०। यदीयं स्या-हा० वि० 'यदीदं स्या-वि० स०। "सर्वमेव न चानीष्ठं सर्वार्थानियमासित । तत् पचत्यादिशब्दाना विनिवर्य परिस्फुटम् ॥ तत्त्वसं० का० ११४५ पृ. ३५९ ॥ १२ "प्रतिनियत' शब्दार्थ "-तत्वसं० पशि० पृ० ३५१६० १६ । १३-तदुक्तम् वि० । १४-केऽत दा-आ० वि० । १५ शास्त्रबा० साद्वादक० पृ० १०७ द्वि०प० ।। १६ अतः परम्- "औदासीन्यमतश्चैवमत्यन्यन्न क्रियान्तरम् । पर्युदासात्मकामोद्यं नियतं यद्यदिव्यते ॥ तलसं० मा० ११७ पृ० ३५९ ॥ १७ निषेध्यं ति तत्र न हा० वि० । निषेध्य ति तत्र न आ०। १८ पृ० १९८६०६ तथा २३ १९ पृ० १९८५०७ तथा २७॥ २० "पचतीत्यनिषिद्ध तु खरूपेणैव तिष्ठति । इसेतश्च भवद्वाक्यं परसरपराहतम् ॥ "अन्यत्मनिपेधोऽयं स्वरूपेणव तिष्ठति । इत्यन्यथा निरर्ष स्थान प्रयुक्तमवधारणम् । तत्त्वसं० का० ११४४-११४९ १०३५॥

·शब्दार्थ-तत्संबन्धयोमीमांसा। २९५ रूपं दर्शयता पचति इत्येतस्यान्यरूपनिषेधेनात्मस्थितिरिति दर्शितं भवति; अन्यथा 'स्वरूपेणैव' इत्येतदवधारणं भवत्प्रयुक्तमनर्थक स्यात् व्यवच्छेद्याभावात् । 'साध्यत्वप्रत्ययश्च' इति, अत्रापि यद्यपोहो भवता निक(क)पाख्यस्वभावतया गृहीतस्तत्कथमिदमुच्यते निष्पन्नत्वात्' इति, न ह्याकाशोत्पलादीनां काचिदस्ति निष्पत्तिः सर्वोपाख्याविरहलक्षणत्वात् तेषाम् । स्यादेतत् ५ येद्यन्यसा 'निरुपारयः परमार्थतस्तथापि प्रान्तः प्रतिपत्तृभिर्वाह्यरूपतयाऽध्यवसितत्वादसौ सोपा- स्यत्वेन ख्याति ननु यद्यसौ सोपाख्यत्वेन ख्याति तथापि किमत्र प्रकृतार्थानुकूलं जातम् ? वस्तुमि- स्तुल्यधर्मत्वम्, एतेन यथा वस्तु निष्पन्नरूपं प्रतीयते तथापोहोऽपि वस्तुभिस्तुल्यधर्मतया ख्याते (तो) निष्पन्न इव प्रतीयत इति सिद्धं निष्पन्नत्वात् इति वचनम् । यद्येवं भवत्यैति)व साध्य(ध्यत्व)- प्रत्ययस्य भूतादिप्रत्ययस्य च निमित्तमुपदर्शितमिति न वक्तव्यमेतत् 'निनिमित्त प्रसज्यते' इति । १० यदपि विध्यादधिराशौ च नान्यापोहनिरूपणम्' इति परेणोकम्, तत्र विध्यादेरर्थस्य निषेध्यादपि व्यावृत्ततयाऽवस्थितत्वात् तत्प्रतिपत्तौ सामर्थ्यादविवक्षितं नास्तितादि लिपिध्यत इत्यस्त्येवात्र भन्यापोहनिरूपणम् । 'नमश्चापि नया युक्तौ इति, अत्रापि- "नासौ न पचतीत्युकै गम्यते पचतीति हि । औदासीन्यादियोगश्च तृतीये ननि गम्यते ॥ "तुर्य तु तद्विवित्तोऽसौ पचतीत्यवसीयते । तेनात्र विधिवाक्येन सममन्यनिवर्तनम्" तत्वसं० का० ११५७-११५८] तुर्ये' इति चतुर्थे "चतुरश्यतौ आद्यक्षरलोपश्च" [पाणि० अ० ५ पा० २ सू० ५१ वार्ति०२० १५ . १- सामान्यरु-वावा। २ पृ० १९८६०९ तथा २९ । ३ "निपनत्वमपोहस्य निरुपास्यस्य कीदृशम् । गगनेन्दीवरादीनां निष्पतिर्नहि काचन" ॥ तत्त्वस०का० ११५० पृ०३५२ । ४ पृ० १९८६० ११ तथा २९॥ ५ "वस्वित्यध्यवसायाचेत् सोपाख्यत्वेन भायसौ । तत. कि तुल्यधर्मत्वं वस्तुमिश्वास गम्यते" ॥ तत्त्वसं० का० ११५१ पृ. ३५३ । निरूपा-मा० मा विना। भ्रान्ति: मां० मा० विना। ८ "सोपाठ्यस्वेन भातीति । यदि नामासी पाख्यत्वेन भाति तथापि"-तत्त्वसं० पनि० पृ० ३५३ ५० ३-४। ९ ख्यातेनिष्पन्न इति वा० वा० विना । यातो निष्पन्न इव"-तत्त्वस० पनि० पृ० ३५३ पं०६। १०-नं निष्पन्नत्वादौ यद्येवं वा० वा० बिना । "इति दं निष्पन्नत्वादिति वचनम् । यद्येवम्" तत्त्वसं० पशि० पृ० ३५३ ५०६ । ११ "साध्यत्वप्रत्ययस्तस्मात् तथाभूतादिरूपणम् । वस्तुभिस्तुल्यरूपत्वात् तनिमित्तं प्रसज्यते" । तत्त्वसं० का० ११५१ पृ. ३५३ । १२ भवत्येव वा० वा० विना । भवतैव वि० स० । "भवतैब साध्यत्वप्रत्ययस्य"-तत्त्वसं० पनि० पृ० ३५३ पं० ।। १३-सित्वमु-हा० वि० ।-मित्तत्वमु'-वि० स० । १४ पृ० १९८ पं० १२ तथा १९ । १५-वर्था- -भा०मा० १६पृ० १९८५०१३ तथा ३२॥ १७ "विध्यादावराशी च नास्त्रितादि निषिष्यते । सामर्थ्याच तु शब्देन यदेव न विवक्षितम् ॥ तत्त्वसं० का० ११५३ पृ० ३५३। १८ "निषेधादिम्यावृत्ततया"-तत्त्वसं० पनि० पृ० ३५३ ५०१४। १९-यादिवि-मा० मा०। १० निपे. ध्य-या. वा.। २१ पृ० १९८५०१४ तथा पृ०३२। ।। २२ "नमश्चापि नमा युक्तावपोहखादृशो भवेत् । तचतुष्टयसद्भावे यादृश संप्रतीयते ॥ "नमा योगे नमो ह्यों गम्यते कस्यचिद् विधिः । तृतीयेन नमा तस्य विरहः प्रतिपाद्यते ॥ "निषेधायापरस्त्रस्य तुरीयो यः प्रयुज्यते । तसिन् विवक्षिते तेन झाप्यतेऽन्यनिवर्तनम् ॥ तत्त्वसं० का० ११५४-११५५-११५६ पृ. ३५३ ॥ २३ शानवाः स्याद्वादक० पृ०४००वि०प०१२-१३ । २४ "येयौ चछरु च" हैम० अ०७ पा० १ ० १६४ । सकत०२९ .

·२२६ प्रथमे काण्डे- सिद्धान्त० पृ० १९९] इत्यनेन पूरणार्य यत्प्रत्ययविधानान् । तद्विवितोऽसौ' इति औदासिन्या- दिविविधता), विधिवाक्येन सममन्यनिवर्तनम्' इति यथा पचति' इत्यादौ विधिवाक्ये सामा- दीदासीन्यादिनिवृत्तिर्गम्यते तथा द्वितीयेऽपि नमि इति सिद्धमत्राप्यन्यनिवर्तनम् । सायं तु नञ्चतुष्टयोबाहरणम्। ५ चादीनां नभ्योगो नास्ति' इति, अत्र- "समुच्चयादियश्चाः कश्चिञ्चादेरमीप्तितः। तदन्यस्य विकल्पादेर्भवेत् तेन व्यपोहनम् ॥ [तस्वसं० का० ११५९] आदिशब्देना(न) वाशब्दस विकल्पोऽर्थः, 'अपिशब्दस्य पदार्थासम्भवानाऽ(सम्भावना) विवसादया, 'तुशब्दस्य विशेषणम्, 'एवं कारस्थावधारणमित्यादग्रहणम् । तदन्यो' पति १०तस्मात् समुच्चयाइन्यस्य, तेन' इति चादिना । 'वाक्यार्थेऽन्यनिवृत्तिश्च व्यपदेष्टुं न शक्यते इति, अत्रापि कार्यकारणमावेन सम्बद्धा एव पदार्थ वाक्यार्थः यतो न पदार्थव्यतिरिको निरवयवः शवलामा वा कल्मापवर्णप्रख्यो वाक्यार्थोऽस्ति, उपलब्धिलक्षणमातस्य वाशस्थानुपलब्धः पदार्थस्य चापोहस्पत्वं सिद्धमेव । तथाहि-त्र! गामानय इत्यादिवाये चैत्रादिपदार्थव्यतिरेकेण बुद्धी १५ नान्योऽर्थः परिवर्तते चैत्राद्यर्थगतौ च सामादत्रादिव्यवच्छेदो गम्यतेः अन्यथा यद्यन्यक दि. व्यवच्छेदो नामीष्टः स्यात् तदा चैत्रादीनामुपादानमनर्थकमेव सादः ततश्च न किञ्चित् कश्चिद् व्यवहरेदिति निरीहमेव जगत् स्यात् । 'अनन्यापोहशदादौ वाच्यं न च निवप्यते इति, * -दिविता वा० या दिव्यक-मा०मा० । २ पृ. ११५६०४०। ३ वादी-आ० विना । । पृ. १९८ ५० १७ तथा ३९ । ५ श्राववा० स्याद्वादक. पृ. १०८ प्र० पं० २। ६ आदिशब्दे या बा. घा० पिना । "आदिगुडेन 'वा' शब्दस-तत्त्वसं० पछि पृ० ३५४ पं० १९१ ७ कल्पार्थः मा० मा । ८ पदार्थासंभवानान्वसगा-आ० । पदार्थासंभवीनाचसर्गा-हा० । पदार्थासंभवनावसर्ग-वि० । नात्वयसर्गा-बाल बा। "अपि. पदार्थ-संभावनाऽन्वदमन-गा-समुखयेषु-पाणि अ० ११० ४२० ९५ महामा० पृ० १९६ । पाशि० अ० १ या ४ सू०९५ पृ० ८१1 "अपि' शब्दस्य पदार्य-सभावनान्ववसर्गादय"-तत्त्वसंक पधि. पृ०३४११९॥ "गहां समुचय-प्रश्न-शक्ष-संभावनावपि"-अमर का है, लो० २४४ । "अपि पदार्याऽनुवृत्त्यपेक्षा-समुच्चयाऽन्वनमर्ग-गोशी-सभावन-भूषण-संवरण-प्रश्नाऽवमपु है. तत्त्वप्र० महा० न्या० पृ० ६५ पं०४-१०॥ "अपि संभावनासागहणामु समुचये ॥ प्रश्न युपदार्येषु कामबारम्यिानु। हैअनेका० का ५ ओ०१३-३४। "गई-समुच्चय-पर-पथा-संभावनाखपि ॥ नाथन लो० ७४२ ॥ "अपि समावना-अन्न-समा-ही-समुच्चये । तथा युक्तपदायेषु कामचारक्रियासु च ॥ बडीयविश्व० अपिशब्दे। १. "ममुखयाठेरन्यत्र-तत्त्वसं० पनि० पृ० ३५४ ६०११। ११ पृ० १९८५० १७ तथा ३९ । १२ वाक्याऽन्यनितिय सुनातेय तथा असौ । पढार्या एव सहिता. केविर वाक्यार्थ उच्य" । "तेपा च ये विजातीयान्ताऽपोत्या. सुपरिस्फुटन । वायायस्वाऽपि ते चैव वेभ्योऽन्यो नव सोऽस्ति हि" ॥ तत्त्व. का. ११६०-११७१ पृ० ३५४ । १३ धाच्याथों-मां० मा । शाक्यायों-तावसं० पछि० पृ. ३५५ ६० ३॥ तद्धतिरिकनिरवयवस पबलात्मन कम्मापवर्णप्रत्यास पास्मार्थस्याऽनुपलव्य"-शास्त्रवाः स्याद्वादक- पृ०४०८०प०५1 १४ "चन गामानयेलादिवाश्याऽधिगवे सति । कर्तृ-कर्मान्तरादीनामपोहो गम्यतेऽयंत" । तत्पसं० २० १९६२ पृ० ३५५ । शास्त्रमा स्याद्वादक० पृ० १०८०प०४। १५ पृ० १९८६०.01 पृ. १९९६०१ तथा । - - ·५ शब्दार्थ-तत्संबन्धयोमीमांसा । अत्र, नात्रेभवदमिमतोजात्यादिलक्षणो विधिरूप शब्दार्थ परमार्थतोऽवसीयते जायादेनिषिद्धत्वात् । "किन्तु विध्यवसाय्यसादू विकल्पो जायते ध्वने।। पश्चादपोहशब्दार्थनिषेधे जायते मतिः ॥ तत्त्वसं० का० ११६४ ] येवनपोहशब्दादपोहशब्दार्थनिपेधे मतिर्जायते इतीप्यते न तहपोहशब्दार्थोऽभ्युपगन्तव्यः तस्य निषिद्धत्वात्, असदेवत्। "सं त्वसंवादकस्ताइग्वस्तुसम्बन्धहानितः । न शाब्दाः प्रत्ययाः सर्वे भूतार्थाध्यवसायिनः ॥ [तत्वसं० का० १९६५ ] 'सा' इति अनन्यापोहशब्दादिः, 'असंवादका' इति न संवदतीत्यसंवादका, न विद्यते त्रा(वा) संवादो (संवादोऽस्येत्यसवा)इकः । कस्मात् 'वस्तुसम्बन्धहानितः' तथाभूतवस्तुसम्बन्धाभावात् पूर्व हि जात्यादिलक्षणस्य शब्दार्थवस्तुनो निषिद्धत्वात् । यद्येवं तहिं कथमनन्यापोहशब्दादिभ्योऽ१० पोहशब्दार्थनिषेधे मतिरुपजायत इति, उच्यते 'विप्रथविकल्पाभ्यासपासनाप्रभवतया हि केचन शाला प्रत्यया असद्भतार्थनिवेशिनो जायन्त एव इति न तदशाद् वस्तूनां सदसचा सिद्ध्यति । येच 'प्रमेय यशब्दादेो इति, अन्न फैस्य ममेयादिशब्दस्यापोह्यं नास्तीत्यभिधीयते ? यदि वादवाक्यस्थप्रमेयादिशब्दमाभि- खोच्यते तदा सिद्धसाध्यता, केवलय प्रयोगाभावादेव निरर्थकत्वात् यतः श्रोतृजनानुग्रहाय प्रेक्षा-१५ बद्भिः शब्दः प्रयुज्यते न व्यसनितया, न च केवलेन प्रयुक्तेन श्रोतुः कश्चित् सन्देह-विपर्यासनिवृत्ति- लक्षणोऽनुग्रहः कृतो भवेत् । तथाहि-यदि श्रोतुः क्वचिदर्थे समुत्पन्नौ संशय-विपैयाँसौ निवर्त्य "निस्सन्दिग्धप्रत्ययमुत्पादयेत् प्रतिपादक, एवं तेनास्यानुग्रहः कृतो भवेत् नान्यथा । न च केवलेन शब्देन प्रयुक्तेन तथाऽनुग्रहः शक्यते कर्तुम्, तस्मात् संशयादिनिवर्त्तने निश्चयोत्पदने च श्रोतुरनु- महात् शब्दप्रयोगसाफल्यमिति वाक्यस्थस्यैवास्थ प्रयोगः । अथ वाक्यस्थमेव ज्ञेयादिशब्दमधि-२० छत्योच्यते, तद् असिद्धम्। तत्र हि वाक्यस्थेन प्रमेयादिशब्देन यदेव मूढमतिमिः संशयस्थानमिष्यते १ "अनन्यापोहशब्दादौ न विधिय॑वसीयते । परैरमिमत. पूर्व जात्सादेः प्रतिषेधनात् ॥ तत्त्वसं०/ का० १११३ पृ. ३५५/ २-अपश-मा० विना। ३ पृ० १७४ १०२४। ४-ध्यवशायमावि-भां० मा०। ५ यद्यनपोह- शब्दार्थनिषेधे आ० हा०वि० । यद्यन्यपोहशब्दार्थनिषेधे वा० वा० । "यद्यपोहशब्दार्थनिषेधे मतिर्जायते"- सत्यसं. पशि० पृ० ३५५ ५० ३०। ६ सर्वऽसं-आ०। ७-दक इति न संवादका कसात् आ० हा०, ८ दकः कस्मात् पा० बा० विना। "न सवदतीत्यसवादक, न विद्यते वा संवादोऽसेलसवादकः- तत्त्वसं० पछि० पृ० ३५५ पं० २४ । ९ विवक्षाविक-बा० वा० । “वितथविकल्पवासनावशात् तत्र तथाविधा. थविकल्पक्रमेणो(मा)त्यापोहनिषेधमतिप्रवृत्त - शास्त्रवा० स्याद्वादक० पृ० १०८ प्र० ६०६। १० यञ्च शेय-प्रमे- अश-मा० मा० बा० या पिना। "यदपि आय-प्रमेयादिशब्दाना न किश्चिदपोखमस्त्रि-शास्त्रवा० स्याद्वादक० पू० ४०८ प्र० ० 01, ११ पृ. १९९५० ४ तथा २३ । १२ "प्रमेय-ज्ञेयशब्दादौ, कस्याऽपोयं न विद्यते । न घसौ केवलोऽकाण्डे प्रेक्षावनिः प्रयुज्यते" ॥ तत्त्वस० का ११६६०३५६ १३-चदू वाक्यस्थप्र-आ० हा० वि०। , १४-वाक्यार्थप्र-वा० बा०। १५-चलप्रयोगा-मा०मा० । १६ "किन्वारेक-विपर्याससंभवे सति कस्यचित् । काचित् तद्विनिवृत्त्यर्थ धीमद्भिः स प्रयुज्यते ॥ "निस्सदेहविपर्यासप्रत्ययोत्पादनादतः । तेनैव,तै. प्रयुक्तेल साफल्यमनुभूयते ॥ .. , तत्त्वसं० का० ११६५-११६८ पृ०,३५६ ॥ 1१७-पर्ययौ -मा० मा०।, १८ निस्संदिग्धं प्र-मा० मा० । १९-वर्तनेन नि-भा० मा०। २०-स्थ- मैच म-मा० मा० पा० वा० विना । ११- आद्यवा-मा० मा० । २१-क्यस्तुमेव आ०,हा० वि०। -२३ "यत् तत्र जडचेतोमिराशयास्पदमिष्यते । तदेव क्षिप्यते तेन विफलोच्चारणाऽन्यथा, किवियशरमानोऽसौ किमर्थ परिपृच्छति । अतत्सस्कारक शब्दं युवन् वा खस्वधी कथम् ॥ "चक्षु नादिविज्ञेयं स्मादीति यदुच्यते । तेनाऽऽरोपितमेतद्धि केनचित् प्रतिषिच्यते ॥ "न चक्षुराभितेनैव रूम नीलादि वेद्यते । किन्तु श्रोत्राश्रितेनापि निलेनैकेन चेतसा" ॥ तत्त्वस० का० ११६९-११५०-११४१-११७२ पृ० ३५६-३५७ । २४-मतिभिः संशयास्था-बा० बा० ।-मतिमिराशङ्कास्था मा० ।-मति निराशयस्था-भा० । - - . " - ·२२८ प्रथमे काण्डे- तदेव नित्यंत इत्यतोऽसिद्धमेतत् 'प्रमेयादिशब्दानां निवत्यै नास्ति' इति; अन्यथा यदि श्रोतान क्वचिदर्थे संशेते तत् किमिति परसादुपदेशमपेक्षते ? निश्चयार्थी हि परं पृच्छति अन्ययोन्मत्तः स्यात् । यदि नाम श्रोतुराशङ्कास्थानमस्ति तथापि शब्देन तन्न निवर्यंत इत्येतच न वक्तव्यम्, श्रीख- संस्कारायैव शब्दानां प्रयोगात् तदसंस्कारकं वदतो वच:-अन्यथा-उन्मत्ततासक्तिः। तथाहि- ५"कि क्षणिकाऽनात्मादिरूपेण क्षेया भावा, आहोश्विन्न' 'कि सर्वत्रचेतसा माझा उतन' इत्यादि- संशयोती 'क्षणिकत्वादिरूपेण क्षेयाः सर्वधर्माः' तथा 'सर्वज्ञज्ञानविशेयाः' इतिसंशयव्युदासाथ शब्दाः प्रयुज्यन्त इति । यदिदि)क्षणिकत्वाऽशेयत्वादि समारोपितं तद् निवयते, क्षणिकत्वादिरूपेण तेषां प्रमाणसिद्धत्वात् । अथ 'किमनित्यत्वेन गन्दाः प्रमेयाः' इति 'आहोश्चिन्न' इति प्रस्तावे 'प्रमेया' इति प्रयोगे प्रकरणानभिन्नस्यापि प्रतिपत्तुः प्रमेयाः' इति केवलं शब्दश्रवणात प्लवमानरूपा शब्दा- १० दिवुद्धिरुपजायत एव । तद् यदि केवलय शब्दस्याओं नास्त्येव तत् कथमर्थप्रतिपत्तिर्मवति ? नैवे केवलशब्दश्रवणादर्थप्रतिपत्तिः "किमिति वाक्येप्पलब्धस्यार्थवतः शब्दस्य सादृश्येनापहवबुद्धेः केवलशब्दश्रवणादर्थप्रतिपत्यभिमानः । तथाहि-येष्वेव वाक्येषु 'प्रमेय शब्दमुपलब्धवान् श्रोता तदर्थेष्वेव सा बुद्धिप्रतिष्ठितार्था प्लवमानरूपा समुपजायते, तश्च घटादिशब्दानामपि तुल्यम् । तथाहि कि घटेनोदकमानयामि उतासलिना इति प्रयोगे प्रस्तावानमिक्षय यावत्स वाक्येषु तेन १५ घटेन' इति प्रयोगो दृष्टस्तावत्स्वर्थेषु आकालावती पूर्ववाक्यानुसारादेव प्रतिपत्तिर्मवतीति घटादि- शब्दा (शब्दा इब) विशिष्टार्थवचनाः प्रमेयादिशब्दाः। यदुकम्-'अपोहकल्पनायां च' इत्यादि तत्र, वस्त्वेव ह्यध्यवसायवशाच्छदार्थत्वेन करिपतं यद् विवक्षितं नावस्तु; तेन तत्मतीती सामर्थ्यादविवक्षितस्य व्यावृचिरधिगम्यत एवेति नाव्यापिनी शब्दार्थव्यवस्था । यदेव च मूढमते- २०शब्दास्थानं तदेवाधिकृत्योकमाचार्यण- "श(अ)यं कल्पितं कृत्वा तद्वयवच्छेदेन "येऽनुमानम्" हेतु० इति। १-पर्वत इ-मा० मा० । २ श्रोतु सं-मा० मा० । ३ "क्षणिकत्वादिस्मेण वि (कि) हेया इति विनमे । सर्वत्रज्ञानविज्ञेया धर्माचते भवन्ति किम् ॥ अभावा अपि कि हया न ज्ञानं जनयन्ति थे । इत्यादिविभ्रमोभूती विज्ञेयपदमुच्यते ॥ तत्वस० का० ११५३-११७४ पृ० ३५७ । -दायुज्य-मा० मा० । ५ यदक्षणिकत्वा-वि० स० 1 "अत्र यदक्षणिकत्वादिना हेयत्वादिरूपमारोपितम् - तत्त्वस० पनि० पृ. ३५८ ५०३ । "क्षणिकत्वेन ज्ञेया मावा 'इत्यादिवाक्यस्थेन वेन क्षणिकवादिनाऽहेयलादे. समारोपितस्य व्यावर्तनातू शास्त्रवा० स्यावादक० पृ० १०८ प्र० ५० ५। ६-धर्तते वा० वा० । ७ तादृगू हगत्वमते (स्त्ये )पा क्षणिकत्वादिसाधनात् । क्षेयोऽभावोऽपि सवृत्त्या(त्या)स्थापनादमुनाऽऽत्मना" ॥ तत्त्वस०का. ११७५ पृ०३५८। -इति आहोखिन्न भा० मा० । इति अहोश्विन हा० वि० ।-ति अहोखिन्न वा चा०। ९-प्रयोग प्रवा० बा० मा० मा० विना। "इति प्रस्तावे 'प्रमेया' इति प्रयोगे प्रकरणानमिन्नस्यापि प्रतिपतुः केवल शब्दभवणात बमानमा शाब्दी धी"-शानवा० स्थावादक० पृ० १०८ प्र० १० १० १०-वलशब्द-आ० । ११ “प्रमेय-हेयशब्दादे प्रतिपत्तिनिमित्तताम् । इत्थ वाक्यस्थितस्यैव दृष्ट्वा कालान्तरेष्वपि ॥ "केवलखोपलम्मे या प्रतीतिरुपजायते । एवमानाऽर्थमेदेषु सा तद्वाक्यानुसारत" ॥ "घटादिभ्योऽपि शब्देभ्यः साऽत्येव च तथाविया । तस्मादू घटादिशब्देन हेमादिध्वनयः समाः ॥ तत्वसं० 10 का० ११७६-११७४-११५४ पृ० ३५८ ॥ १२ “किन्तु"-तत्त्वस० पश्चि० पृ० ३५८५०२१। १३ गालवा स्याद्वादक- पृ०४०८ प्र०६०१२। १४-नय युवा-हा- विक। १५ "पूर्ववाक्यानुसाराठेव प्रतिपतिर्मवति (इति) । तस्माद् यथाऽर्थवा(घटा)दिशब्दाविशिष्टार्थवचना- स्वथा प्रमेयादिशब्दाअपि"-तत्स० पजि० ४० ३५८६०२०। १६-पार्थाव-घा वा० । १७ पृ० १९९५०९ तथा ३०॥ १८ "अपोशाकल्पनामा च वर वस्त्वेव कल्पितम् । इत्येतद् व्याहत प्रोक्त नियमेनान्यवर्जनात् ॥ "वस्त्वेव कल्यते तत्र यदेव हि विवक्षितम् । क्षेपो विवक्षितस्यातो न तु सर्व विवक्षितम् ॥ तत्त्वसं० का० ११७९-११८० पृ. ३५६ । १९-पक्षिता घस्तु वा वा० मा० मा० विना। २० शैयानु-बा० वा०। ११ पृ० १९९५० ८ तथा ३९।

·शब्दार्थ-तत्संबन्धयोमीमांसा। २२९ - 'शानाकारनिषेधाच' इत्यादी मानाकारस्य स्वसंवेदनप्रत्यक्षसिद्धत्वात् कथमभावः? तथाहि-स्वमादिषु अर्थमन्तरेणापि निरालम्य- नमागृहीताकारसमारोपक मानमागोपालेमतिस्फुट स्वसंवेदनप्रत्यक्षसिद्धम् । न च देश-काला- सरावस्थितोऽर्थस्तेन रूपेण संवेद्यत इति युक्तं धक्का, तस्य तद्रूपाभावात्। न चान्येन रूपेणान्यस्य संवेदनं युक्तम् अतिप्रसगात् । किच, अवश्यं भवद्भिानस्यात्मगतः कश्चिद् विशेषोऽर्थकृतोऽभ्युप- ५ गन्तव्या येन योधरूपताम्येऽपि प्रतिविषयं 'नीलस्येदं संवेदनम् न पीतस्य' इति विभागेन विम- ज्यते मानम् । तदभ्युपगमे च सामर्थ्यात् साकारमेव ज्ञानमभ्युपगतं स्यात् आकारण्यतिरेकेणान्यस्य स्वमावविशेषत्वेनावधारयितुमशक्यत्वात्, अतो भवता 'स्वभावविशेषा' इति स एव शब्दान्तरे- गोक्का असामिस्तु 'आकारः इति केवलं नाम्नि विवादः । 'एवमित्यम्' इत्यादावपि एवमेतन्नैवम्' इति वा 'प्रकारान्तरमारोपितमेवम्' इत्यादिशब्दैव्यंव-१० च्छियमानं स्फुटतरमवसीयते" चेति नान्यापिता शब्दार्थव्यवस्थायाः। एवं कुमारिलेनोकं दूपणं प्रतिविहितम् । उद्योतकरोक्तानामाक्षेपाणां प्रतिविधानम्] इदानीमुद्द्योतकरेणोक प्रतिविधीयते-तत्र यदुक्तम्- 'सर्वशब्दस्य कम्याथों व्यवच्छेद्यः प्रकल्प्यते इति, १५ अत्रापि भैयाँदिपदवत् केवलस्य सर्वशब्दस्यामयोगात् चास्यस्थस्यैव नित्यं प्रयोग इति यदेव मूढमतेराशङ्कास्थानं तदेव "निवर्त्यमस्ति । तथाहि- सर्व धर्मा नियत्मान''सर्वे या पुरुषा गता। सामस्त्यं गम्यते तत्र कश्चिदंशस्त्वपोह्यते" ॥aवसं० का० ११८६] कोऽसावंशोऽपोह्यतेऽत्र इति चेत्, उच्यते- २० "केचिदेव निरात्मानो बाह्या इष्टा घटादयः। गमनं काँचिच्चैव मन्तैस्तद्विनिवर्त्यते ॥ [ तत्त्वसं० का० १९८७] 'एकाद्यसर्वम्' इत्यादावपि यदि हि सर्वस्याद्गस्य प्रतिषेधो वाक्यस्थ सर्वशब्दे विवक्षितः स्यात् तदा स्वार्थोऽपोहा प्रसज्यते यावता यदेव मूढधिया शङ्कितं तदेव निषिध्यत इति कुतः स्वार्थापवादित्वदोषप्रसगा। ऐवं२५ धादिशब्देष्वपि वाच्यम्। यञ्चोक्तम्-'किं भावोऽथाभावः' इत्यादि १ पृ० १९९६० १४ तथा ३२ । २-क्षमत्ययसि-मा० मा० । ३ "झानाकारनिषेधस्तु खवेद्यत्वान शक्यते । विद्यते हि निरालभ्वमारोपक्रमनेकधा" ॥ 'ज्ञानस्यात्मगत कश्चिमियतः प्रतिगोचरम् । अवश्याऽभ्युपगन्तव्यः खभावश्च स एव च ॥ "अस्माभिरुक्त आफारः प्रतिविम्यं तदामता । उसः प्रतिभासद संज्ञामेदत्वकारणम् ॥ तत्त्वस०का० ११८५-११८२-११८३ पृ०३५९। *-पक्षान-वा० वा० । ५-लममिस्सु-भा० मा० । लमितिस्फु-आ० ।-लमि स्कु-वा० था। ६-साम्ये ति प्रति-हा० वा० या० ।-साम्येति विप-भा०। ७-भज्येते आ० भा०। ४-वलनानि भा० मां० विना। ५ एवमित्यादा-मा० मा०। १० १९९ पं० १८ तथा ३६ । ११ "एवमित्यादिशब्दाना नवमित्यादि विद्यते । अपोशामिति विस्पष्ट प्रकारान्तरलक्षणम् ॥ तत्त्वसं० का० ११८४ पृ०३६० 'एवमेतञ्चैवमिति प्रकारान्तर-' तत्वसं० पक्षि० पृ० ३६० ६० ४। १२-ते वेति मा० मा० । १३ पृ० १०० पं० २ तथा ११-२३॥ १४-च्छेद्यः प्रकल्प-आच्छेदा प्रकल्प-हा०वि० । १५ "व्यवहारोपनीते च सर्वशब्देऽपि विद्यते । ध्युदास्यं तस्य चार्थोऽयमन्यापोहोऽनिधित्सितः ॥ तत्त्वसं० का० ११८५ पृ० ३६०॥ १६ निर्वर्स-हा० वि०। १५-स्यचिञ्चैवं आ० वि०। १४ भ्रान्तेस्त-आ० । १९ पृ० २०० ५० ५ तथा २३ । २० "सर्वानप्रतिषेधच नैव तस्मिन् विवक्षितः । स्वार्थापोहप्रसमोऽयं तस्मादशतयोच्यते ॥ तत्त्वसं० का० ११८८ पृ०३६॥ २१ एव धादि-पा० पा० । एवमयादि भा०मा० आ० हा० । १२ पृ० १०० ५० ११ तथा २६ ।

·२३० प्रयमै काण्डे- तत्रापि यथाऽसौ बाहारूपतया भोगतैरवसीयते न था स्थित इति वाह्यरूपत्वाभावाचे मावा, न चाभावो घालवस्तुवयाऽव्य(ध्यावसितत्वात् इति कथं 'यदि मावः स किं गौः' इत्योदिदि)र्माव- पक्षमाविनः 'मैप-सम्पतिपत्त्योरमावर ईत्यादेवाभावपक्षमाविनो दोपस्थावकाशः अथ पृथक्त्वै- कत्वादिलक्षणः कसान भवति । व्यतिरेको(का)व्यतिरेकाऽऽभिताऽनाश्रितत्वादिवस्तुगतधर्माणां ५कल्पनाशिल्पिघटितविग्रहे पोहेऽसम्भवात् । यञ्चोकम् -क्रियारूपत्वादेपोहस्य विषयो वकन्या इति, वदसिद्धम् शब्दवाच्यस्थापोहस्य प्रतिविम्बात्मकत्वात् । तच्च प्रतिविम्यकम् अव्यवसितवाद्यवस्तु रूपत्वादून प्रतिपेधमानम् । अत एव किंगोविषया अथाऽगोविषयतः (पया) इत्यस्य विकल्पा- यस्यानुपपत्ति गोविषयत्वेनैव तस्य विधिपतयाऽध्यवसीयमानत्वात् । १० चोकम्-किन ह्यगोत्वमासक्तं गोयनैतदपोह्यते इति, अत्रापि, यदि हि प्राधान्येनान्यनिवृत्तिमेव शब्दा प्रतिपादयेत् तदैवत् स्यात् योवतार्था (य)प्रति- विश्वकमेव शब्दा करोति, तदतौ च सामादन्यनिवर्तनं यस्यत इति सिद्धान्तानभितया यत् किश्चिदमिहिवम् । व्यतिरेकाव्यतिरेकादिविकल्पः पूर्वमेव निरस्तः । यदुक्तम्-किमयमपोहो वाच्या' इत्यादि १५तनोन्यापोहे 'वाईयत्वम्' इति विकल्पो यद्यन्यापोहशब्दमधिकृत्याभिधीयते तदा विधिकपेणै- पासो वेन शब्देन वाच्य इत्यभ्युपगमानानिष्ठापति । तथाहि-'कि विधिः शब्दार्थ आहोश्चिदन्या- १ "न भावो नापि चाभावोऽपृथगेकत्वलक्षण । नामिताऽनाधितोऽपोहो नैकानेकश्च वस्तुत" ॥ "तथाऽसौ नाखि तत्वेन यथाऽसौ व्यवसीयते । तन्न भावो न चामावो वस्तुत्वेनाऽवसायत" ॥ तत्त्वस० का० ११८९-११९० पृ०३६-381 २ मान्तेर-पा० वा० । ३- भावो वाद्यवस्तुतया आ० वा० घा० ।- भावो वाद्यवस्तु तथाऽ- व्यवस्थितत्वा-हा०वि०। ४ "वायरूपतया दर्शितत्वाद"-तत्त्वस० पनि० पृ० ३६१ ५०७॥ ५-स्यादिभाव-मा० मा० हा० वि० विना । पृ० २००६० १२ तया २६ । ६ पृ० १०० ५० १३ तथा३८ । -ति न्यतिरेकाभि-भो० मा० बिना। • "मेदामेदादयः सर्वे वस्तुसत्परिनिधिता 1 निःखभावाय शब्दार्थखसादेने निरासदा." ॥ तत्त्वस० का० ११९११०३६१ "व्यतिरेकाव्यतिरेकादयः-तत्त्वस० पछिपृ. ३६१६० ११ । ST० २०० ५० १६। १० क्रियाया -आ. हा० वि०। ११-पोह्यस मा० मा विना । १२ विषय इ-का० । "-विषय "-तत्वसं० पनि० पृ. ३६१ ६०१५। १३ पृ. २००६०१७। १४ पृ. २०० ५० १९ तथा ३१ । १५ क गौयन-आ० हा विना । ११ "अन्यार्थविनितिं च साक्षाच्छया करोति न । कृते स्वार्थाभिधाने व सामर्थ्यात् साऽवगम्यते ॥ "न तदात्मा परास्मेति विस्तरेणोपपादितम् । (पृ० १०३ ६०१३ ) परपक्षानमिलेन तसादेतदिहोच्यते ॥ "कन झगोत्वमास गोयनेतदपोह्यते । इति नैवामिमुख्येन शब्देनैतदपोह्यवे" ॥ तत्वसं० का० ११९२-११९३-११९४ पृ. ३६११ १७ "गावताऽपप्रतिबिम्बकमेव-उत्सपजि० ४० ३६१ पं० २५ । १८ ५० पृ० ५० ५। १९ ४० २०१०४॥ २० "क्तमेव च शब्देन वाच्यत्वं परिपुच्छपते । अपोहस्य किमेवेन यदि वा कि घटादिना ॥ "शब्दार्य किमयोहो वा विधिवंति निरूपणे । अपोह इति भासतद् यत् तदेवं प्रतीयते ॥ "प्रतिबिम्ब हि शब्दार्थ इति साक्षादियं मति । जास्यादिविधिहानिस्तु सामावगम्यते" । "धर-झादिशब्दाथ तदेव प्रतिविम्बकम् । ब्रुवन्ति जननात साक्षादर्यादन्यत् क्षिपन्ति तु" ॥ "तसाच विधिदोषोऽखि नानिष्ठा च प्रसज्यते । अवाच्यपक्षदोषस्तु तदनशीलतेने न ॥ तत्वसं० का० ११६५-1954-११९४-११९८-११४०३६२ । २१-त्यापोहचा-चा० वा० । २२-व्यत्वमिति कल्पे मा० हा० वि०।-व्यत्वविकल्प भा० मा० । "तत्रान्यापोहवाच्यत्वविकल्प "-तत्वस० पजि० पृ० १६२६० १४१ १३ आहोधिद-हा० वि० । आहेतस्त्रि- बाबा। M - .

·शब्दार्थ-वत्संबन्धयोमीमांसा। मोह' इति प्रस्तावे 'अन्यापोहा शब्दार्थ' इत्युक्त प्रतिपत्तुर्यथोक्तप्रतिविम्बलक्षणान्यापोहाध्यवसायी प्रत्ययः समुपजायते अर्थानु(र्थात् तु)विधिकपशब्दार्थनिषेधः । अथ घटादिशब्दमधिकृत्य, तत्रापि यथोक्तप्रतिविम्यलक्षणोऽपोहः साक्षाद् घटादिशब्दरुपजन्यमानत्वाद् विधिरूप एव तैः प्रतिपाद्यते, सामर्थ्यात् त्वन्यनिवृत्रधिगम इति नानिष्ठापत्तिः । न चाप्यनवस्थादोषः, सामर्थ्यादन्यनिवृत्ते- गम्यमानत्वात् न तु वाच्यतयाँ। अवाच्यपक्षस्थानझीकृतत्वादेव न तत्पक्षमाविदोपोदयावकाशः ।, 'अपि चैकत्व-नित्यत्व' इत्यादावपि, यदि पारमार्थिकैकत्वात्रुपवर्णनं कृतं स्यात् तदा हास्यकरणं भवतः स्यात्, यदा तु मान्तप्रति- पत्ननुरोधेन काल्पनिकमेव तद् आचार्येणोपवर्णितं तदा कथमिव हास्यकरणमवतरति विदुषः किन्तु भवानेव विवक्षितमर्थमविज्ञाय दूषयन् विदुपामतीव हास्यास्पदमुपजायते । 'तस्माद् येष्वेव शब्देषु नव्योगा' इत्यादावपि, 'ने केवलं यत्र नभ्योगस्तमान्यविनिवृत्यशोऽवगम्यते, यत्रापि हि नव्योगो नास्ति तत्रापि गम्यत एवं' इति स्ववाचवैतद् भवता प्रतिपादितम् 'स्वात्मैव गम्यते' इत्यवधारणं कुर्वता; अन्यथाऽवधा- रणवैयर्थ्यमेव स्यात् यतः 'अवधारणसामर्थ्यादन्यापोहोऽपि गम्यते' इति स्फुटतरमेवावसीयते । ने च बन्ध्यासुनादिशब्दस्य वाह्य सुतादिकं वस्त्वन्यव्यावृत्तमपोहाश्रयो नास्तीति किमधिष्ठानोऽपोहो वाच्य इति वक्तव्यम्, यतो न तद्विषयाः शब्दा जात्यादिवाचकत्वेनाशझ्या वस्तुव॒चीनां हि शब्दानां १५ कि रूपममिधेयम्, आहोश्वित् प्रतिविम्यम्' इत्याशङ्का स्यादपि, अमावस्तु वस्तुविवेकलक्षण एवेति तवृत्तीनां शब्दानां कथमिव वस्तुविषयत्वाशङ्का भवेत् इति निर्विपयत्वं स्फुटमेव तत्र शब्दानां प्रति- विश्वकमात्रोत्पादादवसीयत एव। अत एव "ये सद्धेतसव्यपेक्षास्तेऽर्थशून्यामिजल्पाऽऽहितवासनामात्रनिर्मित विकल्पप्रतिविम्ध- मात्रावद्योतकाः, यथा पथ्यापुत्रादिशब्दा, कल्पितार्थाभिधायिनः सङ्केतसव्यपेक्षाश्च विवादास्प-२० दीभूता घटादिशब्दा इति स्वभावहेतुः । यद्वा परोपगतपारमार्थिकजात्याद्यर्थाभिधायका न भवन्ति घटादिशब्दाः, सङ्केतसापेक्षत्वात्, कल्पितार्थाभिधानवेत् । न च हेतोरनेकान्तिकता, क्वचित् साध्य- १ अथातु ० हा० वि० विना। "अर्थात् तु-तत्त्वसपशि० पृ० ३६२ पं० १७। २ ० २०१६० १० तथा ३४। ३-वाम पाच्य-मा० म०। ४-या वाच्य-आ० हा० वि०। ५ पृ० १०१ पं० १६ । ६ "एकत्व-नित्यतादिश्व कल्पितो न तु तात्त्विकः । तदन हासकरणं महाविद्वत्त्वसूचकम् ॥ तत्त्वसं० का० १२०० पृ० ३६२। ७ पृ. २०१६०१८। -पि केव-मां० मा० वा० वा. विना । ९ "अवधारणसामयादन्यापोहोऽपि गम्यते । खात्मैव गम्यते यत्र विफलो नियमोऽन्यथा" ।। तत्त्वसं० का० १२०१ पृ०३६३॥ १०-न्यनि-मा० मा०। ११ पृ० २०१६० १९ । ११ “यस्य तर्हि न बायोऽर्थोऽप्यन्यथावृत्त इष्यते । बन्ध्यासुतादिशब्दस्य तेन शापोह उच्यते ॥ तत्त्वसं० का० १२०२ पृ० ३१३॥ '१३ "माभावादभावानां शब्दा जात्यादिवाचकाः । नाऽऽशामा एव सिद्धास्ते निर्मासस्यैव सूचकाः ॥ अर्थशून्यामिजल्पोत्यवासनामात्रनिर्मितम् । प्रतिबिम्ब यदाभाति तच्छन्दैः प्रतिपाद्यते ॥ । तत्त्वसं० का० १२०३-१२०४ पृ०३६३।। १४-वृत्तानां वा० बा०। १५-मावस्तु वस्तूविवेक-चार वा० ।-भावस्तु विवेक-आ० ।-भाव- वस्तुविवेक-वि। १६ "तन्मात्रद्योतकाश्चमे साक्षाच्छब्दाः ससशयाः । संकेतसव्यपेक्षत्वात् कल्पितार्थाभिधानवद ॥ वत्त्वसं० का० १२०५ पृ० ३६४॥ 1 १५-तवैकल्प-भा० मा० मा० वा०, बिना। १८ "परोपगतमेदादिविधानप्रतिपादकाः । न चैते ध्वनयस्तस्मात् तददेवेति गम्यताम् ॥ तत्त्वसं० का० १२०६ पृ० ३६४। १९-पत् है-आ० हा पि० १० संकेतासंभवो सत्र मेदादौ साधितः पुरा । वैफल्यं च न तद्धत्वोः संदिग्धव्यतिरेकिता" ॥ - . - तत्त्वसं० का० १२०५ १० ३६४ ॥ । 1 .

·" २१२ प्रथमे काण्डे- विपर्ययेऽनुपलम्मात् अशक्यसमयत्वात् अनन्यभाषत्वाश्चेति । पूर्व स्खलक्षणादौ सङ्केतासम्भवस्य सङ्केतवैफल्यस्य च प्रसाधितवान हेतोः सन्दिग्धविपक्षव्यतिरेकता। अथ यथा स्वलक्षणादौ सङ्केतासम्भवः वैफल्यं च तथाऽपोहपक्षेऽपि, ततश्चाकृतसमयत्वाद तन्मात्रद्योतकत्वमपि शब्दानां न युक्तमित्यनैकान्तिकता प्रथमहेतोः। तथाहि-न प्रतिविम्बात्मकोऽ ५पोहा धक-धोनोरेका सिद्ध्यति, न ह्यन्यदीयं ज्ञानमपरोऽग्दिर्शन संवेदयत्ने प्रयात्मवेद्यत्वात्वाद) शानस्य, अज्ञानव्यतिरिक्तश्च परमार्थतः प्रतिविम्वात्मेलक्षणोऽपोहा ततश्च वक्तृ-थोत्रोरेकस्य सहेत- विषयस्यासिद्ध कुत्र सङ्केतः क्रियेत गृह्येत वा! न सिद्धे वस्तुनि वका सङ्कतं कर्तुमीशा, नापि श्रोता ग्रहीतुम् अतिप्रसङ्गात् । तथाहि-श्रीता यत् प्रतिपद्यते स्वज्ञानारूढमर्थमतिविम्बकं न वद् वका संवेद्यते यच वका संवेद्यते न च तत् श्रोत्रा द्वाभ्यामपि स्वावमासस्यैव संवेदनात्, मान- १०र्थक्यं च तत्र सङ्केतस्य । तथाहि यत् सङ्केतकाले प्रतिविम्यकमनुभूतं श्रोत्रा का वा न तद् व्यव- हारकालेऽनुभूयते तस्य क्षणक्षयित्वेन चिरनिरुद्धत्वात् यच्च व्यवहारकालेऽनुभूयते न तत् सङ्केत- काले दृष्टम् अन्यस्यैव तदानीमनुभूयमानत्वात्, न चान्यत्र सङ्केतादन्येन व्यवहारो युक्तः अति- प्रसङ्गात्, असदेता येतो न परमार्थतो झानाकारोऽपि शब्दानां वाच्यतयाऽमी येन तत्र सक्केवासम्भवो दोपः प्रेर्यते; यता सर्व एवार्य शाब्दो व्यवहार स्वप्रतिमासानुरोधेन तैसिरिकद्वय- १५विचन्द्रदर्शनवद् भ्रान्त इप्यते, केवलमर्थशून्यामिजल्पवासनाप्रवोधाच्छग्देभ्योऽर्थाध्यवसायिविक त्पमात्रोत्पादनात् तत्प्रतिविम्वकं शब्दानां वाच्यमित्यभिधीयते जननात् न त्वभिधेयतया। तत्र यद्यपि स्वस्यैवाघमासस्य वक्तृ-श्रोतृभ्यां परमार्थतः संवेदनम् तथापि तैमिरिकद्वयस्येव भ्रान्तिवीजस्य तुल्यत्वात् द्वयोरपि वक्त-श्रोत्रोर्याशार्थव्यवस्थाध्यवसायः तुल्य एव । तथाहि-चक्करयमसिमानो वर्तते यमेघाहमर्थ प्रतिपय वमेवार्य प्रतिपाद्यतें एवं श्रोतुरपि योन्यम् । एकार्थाध्यवसायित्वं कथं २० वतृ-श्रोत्रोः परस्परं विदितम् इति न घाच्यम्, यतो यदि नाम परमार्थतो न विदितम् तथापि मान्तिवीजस्य तुल्यत्वावस्त्येव परमार्थतः खसंविदितं प्रतिविम्वकम् । स्वप्रतिमासानुरोधेन च वैमिरिकद्वय भ्रान्त एव व्यवहारोऽयमिति निवेदितम्। तेनैकार्याध्यवसायवशात् सङ्केतकरण- सुपपद्यत एव न चाप्यानर्थक्य सद्धेवस्य, सङ्केतन्यवहारकालव्यापकत्व (त्व) प्रतिविम्बे वक्तृ-श्रोत्रो- रव्यवसायातून परमार्थतः । यदुकम्- २५ "व्यापैकत्वं च तस्येदमिटमाध्यवसायिकम्। मिथ्यावमासिनो होते प्रत्ययाः शब्दनिर्मिता तत्त्वसं० का० १२१२] ततः स्थितमेतद् न शब्दस्याकल्पितोऽर्थः सम्भवति । १ पृ० १७४ १० १३ ।-पूर्वखल-आ० वा वा० बिना। २"ननु चापोहपक्षेऽपि कयं सफेतसमव । साफल्य व कयं तस्य न द्वयोः स हि सिध्यति" ॥ "वक्तृ श्रोत्रीने हि ज्ञान वेशते तत् परस्परम् । संकेते न च तद् दुई व्यवहारे समीक्ष्य" ।। तत्त्वसं० का० १२०८-१२०९ पृ०३६४। ३-खमिति श-मा० मा० बिना। यात्मसंवेद्य-मा० मा० । "प्रयात्मसवेदनीयमेवाग्दिर्शनाना मालम् । न अन्पदीयवानमपरोऽपरदर्शन सवेदयते । सानादव्यतिरिकाच-तत्त्वस० पजि० पृ. ३६५ प० ३। -सकल-भा० मा०। ६ कुत बाल दा० । ७ कियते भा० मा०। 6 श्रोत्रा यत् प्रतिपाद्यते आ० । श्रोता यत् प्रतिपाद्यते वि० हाल। -वाद व्यव-आ० हा० वि० । १. "खस्य खस्साबमासस्य वेदनेऽपि स पर्वते । बालार्याध्यवसाये यद् द्वयोरपि समो यत." ॥ "तिमिरोपहताको हि यथा प्राह शशिद्वयम् । खसमाय तथा सर्वा शाब्दी व्यवहुतिर्मता ॥ तत्त्वस० का० १२१०-१२११ पृ०३६५-३६६। ११-मने दो-आ० हा० वि०। १२-यं शब्दो भा० मा० विना। ११-पाहात् मा० मा० । १५-यस्यैव वा या हा० वि०। १५ "प्रतिपद्यते तत्वस पछि० पृ. ३६५ ५० २४। १६-वदनान्त-मां० मा० विना । १७६० पृ. ५० १४। १८-यं संकेवव्यवहार-मां० मा० विना। १९ व्यापकत्वल प्रति-भा० मा० पा० या० । "सक्तव्यवहाराप्तकालव्यापकत्व च तत्वस० पजि. पृ. ३६६ पं०१०। २०-विम्य प-आ० । २१-पकं च वा० था० आ० हा०वि० । २१ तस्वसि-पा० वा । तस्यैवमि आ० हा० वि० । ।

·शब्दार्थ-तत्संबन्धयोमर्मीमांसा। २३ [ संविधुरल्यापोहवादिप्राजाकरमतस्य उपन्यासः] अपरस्त्वन्यथा प्रमाणयति-इह खलु यद् यत्र प्रतिभाति तत् तस्य विषया, यथाऽभजे संवै. दने परिस्फुटं प्रतिमासमानवपुरर्थात्मा नीलोदिस्तद्विषयः, शब्द-लिशान्वये च दर्शनप्रसवे बहिर- थस्वतत्त्वप्रतिमासरहितं स्वरूपमेव चकास्ति तत् तदेव तस्य विपयः। पराकृतवहिरर्थस्पर्श च संवि-. मपुरत्यापोहा वस्तुनि शब्द-लिङ्गवृत्तेरयोगात् । तथाहि जाति तयोविषया, व्यक्ति; तद्वि- ५ शिष्टा? तत्र न तावदाद्या पक्षा, जातेरेवासम्भवात् । तथाहि-दर्शने व्यक्तिरेव चकास्ति, पुरा परिस्फुटतयाऽसाधारणरूपानुभवात् । अथ साधारणमपि रूपमनुभूयते 'गोगाः' इति, तदसद शायलेयादिरूपविवेकेनाऽप्रतिमासनात् । न च शावलेयादिरूपमेव साधारणमिति शक्यं वचम्, तस प्रतिपत्तिव्यक्ति प्रतिव्यक्ति)मिनरूपोपलम्मात् । तथा च पराकतमिदम्- "सर्ववस्तुपु बुद्धिश्च व्यावृत्यनुगमात्मिका। जायते धात्मकत्वेन विना सा च न युज्यते ॥ "न चात्रान्यतरा भ्रान्तिरुपचारेण वेभ्यते । दृढत्वात् सर्वथा बुद्धन्तिस्तद् मान्तिवादिनाम् ॥ [लो० वा० आइ लो० १० 'यात्मिका बुद्धिः' इति यदीन्द्रियबुद्धिममिप्रेत्योच्यते तदयुकम्। तस्या असाधारणरूपत्वाद, १५ नहि इयोहिह्याकारतया परिस्फुटमुद्भासमानयोस्तदमिनं मिन्नं वा दर्शनारूढं साधारण रूपमा- भाति । अथ कल्पनाबुद्धिाकारा अभिधीयते । तथाहि-यदि नाम अपास्तकल्पने दर्शने न जाति- रुद्राति कल्पना तु तामुल्लिखन्ती व्यवसीयते 'गौ!ः' इति, एतदप्यसत्। कल्पनामानेऽपि जाते. ; रनवमासनात् । तथाहि-कल्पनाऽपि पुरः परिस्फुटमुद्भासमानं व्यक्तिखरूपं व्यवस्यन्ती हदि चामिजल्पाकार प्रतीयते, न च तस्यतिरिक्त वर्णाकत्यक्षराकारशून्यः प्रतिमासो लक्ष्यते धर्णा-२० दिस्वरूपरहितं च जातिस्वरूपमभ्युपगम्यते, तन्न कल्पनावसेयाऽपि जातिः । यच्च क्वचिदपि ज्ञाने- नावभाति तदसत्, यथा शशविषाणम्, जातिश्च क्वचिदपि शाने परिस्फुटव्यक्तिप्रतिमासवेलायां खरूपेण नाभाति तन्त्र सती। अथापि शब्द-लिङ्गजे माने स्वरूपेण सा प्रतिभाति तत्र सम्बन्धप्रतिपचे, स्वलक्षणस्य च तवासाधारणरूपतया प्रतिमासनावसायात् सम्बन्धग्रहणासम्मवाच तैन शब्द-लिङ्गभूमिः । ननु२५ तत्रापि परिस्फुटतरो व्यक्तेरेवाकारः शब्दस्य वा प्रतिभाति न तु वर्णाकाररहितोऽनुगतैकस्वरूप प्रयोजनसामर्थ्यव्यतीतः कश्चिदाकार: केनचिदपि लक्ष्यते, शब्द-लिङ्गान्वयं हि दर्शनमर्थक्रियासम- थतयाऽस्फुटदहनाकारमाददानं प्रवर्तयति जैनम्, तत् कथमन्यावभासस्य दर्शनस्याऽन्याकारो जात्यादिविषयः यदि च जात्यादिरेव लिङ्गादिविषयः तथा सति जातेरक्रियासामर्थ्यविरहाद- धिगमेऽपि शब्द-लिगाम्यां न बहिरणे प्रवृत्तिर्जनस्पति विफलः शब्दादिप्रयोगः स्यात् । अथ जाते-३० स्यक्रियासामर्थ्यविरहेऽपि स्खलक्षणं तत्र समर्थमिति तदर्था प्रवृत्तिरथिनाम्, ननु तत् स्खलक्षणं लिङ्गादिजे दर्शने सदपि न प्रतिमाति, न चात्मानमनासढेऽर्थे विज्ञानं प्रवृत्ति विधातुमलम् सर्वस्य सर्वत्र प्रवर्तकत्वप्रसङ्गात् । यत् तु तत्र प्रतिभाति सामान्यं न तद् दाहादियोग्यम्, यदपि ज्ञाना- भिधानं तस्य फलं मतं तदपि पूर्वमेवोदितमिति न तोऽपि प्रवृत्तिः साध्वी। १-लादि स तद्विष-मा० मा० विना। -रास्वतत्त्वप्रतिमासारहि-वा० बा० । ३-रर्थसंस्पर्श भा० मा०। ४-नुमा-आ० हा०वि०। ५-सनातच शाव-भां० मा० ।-सनानुव शाव-आ० हा० वि० । ६ तस्य प्रतिव्यति प्रतिव्यक्ति मित्र-वा० या । तस्य प्रतिपत्ति भिन्न-वि०, तस्य प्रतिव्यक्ति भिन्न-वि. स० । तस्य प्रतिपतिः व्यक्तिमित्र-मा०। ७ बुद्धे मा-चा० वा०। ८-ति बुद्ध्यात्मि-आ० हा० वि० । ' नामुल्लि-भा० मा विना। १०-किल-आ० हा०वि०। ११-दिवाऽभि-आ० हा भा०। १२-तिरिक्त वर्णा-मा० मा० ।-तिरिकवर्णा-आ० हा० वि०। १३ जाते स्व-आ० हा०वि०। १४-हणसम्म आ विना। १५ तत्र श-मा० मा० विना। १६-तया स्फुट-मा० मा०वा वा० विना। १७ जलम् वा० वा० । १८-रहाधिग-आ० हा० वि० । १९-नां तत् आ० । २०-ति तद्-आ० हा० वि० । २१-र्था प्र-आ० । - .

·२३४ प्रथमे काण्डे अथ प्रथम शब्द-लिङ्गाम्यां जातिरवसीयते ततः पश्चात् नया स्वलक्षणं लक्ष्यते तेन विना तस्या अयोगादिति लक्षितलक्षणया प्रवृत्तिमवेद, नैतदपि सम्यक् न छत्र क्रमवती प्रतीतिः-पूर्व जातिरामाति पश्चात् स्वलक्षणमिति । किन्च, जात्यापि स्वलक्षणं प्रतिनियतेन वा रूपेण लक्ष्येत, साधारणेन वा तत्र न तावदाधा पक्षा, प्रतिनियतरूपस्य स्खलक्षणस प्रतिपत्तेरसम्मवात्। पशब्दानुमानवेलायां जातिपरिमितं प्रतिनियतं स्वलक्षणमुंझाति सर्वतो व्यावृत्तरूपस्याननुभवात्, अनुभवे या प्रत्यक्षप्रतिमासाविशेषः स्यात् । न च प्रतिनियतरूपमन्तरेण जातिर्न सम्भवति, तत् कुतस्तया तस्य लक्षणम् । अथापि साधारणेन रूपेण तया स्वलक्षणं लक्ष्यते 'दाहादियोग्य पहिमा- प्रमस्ति' इति, तदप्यसत्। साधारणस्यापि रूपस्यार्थक्रियाऽसम्भवात् प्रतिनियतस्यैव रूपस्य तत्र सामोपलव्धे, वतन्य तत्प्रतिपचावपि कथं प्रवृत्तिः? पुनस्तेनापि साधारणेनापरं साधारण रूपं १० प्रत्येतव्यम् तेनाप्यपरमिति साधारणरूपप्रतिपत्तिपरम्परा निरवधिर्भवेत्। तथा चार्थक्रियासमर्थ- रूपानधिगतेव॒त्यभाव एव । किञ्च, यदि नाम जातिरामाति शब्द-लिङ्गाम्याम् व्यक्त किमायातम् येन सौता व्यनकि ? तयोः सम्बन्धादिति चेत्, सम्बन्धस्तयोः किं तदा प्रतीयते, उत पूर्व प्रतिपन्नः? न तावत् तदा भात्यसौ व्यक्तेरनधिगतेः, केवलैव हि तदा जातिांति यदि तु व्यकिरपि तदा भासेत तदा किं लक्षितलक्षणेन ? सैव शब्दार्थः स्यात् । तदनधिगमे न तत्सम्बन्धाधिगतिः । अथ पूर्वमसौ १५वन प्रतीतः तथापि तदैवासौ भवतु, नोकदा तत्सम्वन्धेऽन्यदापि तथैव भवति अतिप्रसङ्गात् । अथ जातेरिदमेव रूपम्, यदुत विशेषनिष्ठता? मनु 'सर्वदा सर्वत्र जातिविशेषनिष्ठा' इति किं प्रत्यक्षे णावगम्यते, यहाऽनुमानेन । तत्र न तावत् प्रत्यक्षेण सर्वव्यक्तीनां युगपदप्रतिमासनानकदा तन्नि एता तेन गृह्यते, क्रमेणापि व्यक्तिप्रतीतौ निरवधेयक्तिपरम्परायाः सकलायाः परिच्छेत्तुमशक्यत्वात् तनिष्ठता न जानेरधिगन्तुं शक्या । कादाचित्के तु जातेयंक्तिनिष्ठताऽधिगमे 'सर्वदा न तनिष्ठता २० इत्युक्तम् । तन्न प्रत्यक्षेण जातेस्तनिष्ठता प्रतिपतुं शक्या । नाप्यनुमानेन, तत्पूर्वकत्वेन तस्य तदर भावेनाप्रवृत्तेः । तत्र जात्यापि तदभावे व्यक्तेरधिगमः कर्तुं शक्या। किच, यदि जातिरमिधानगोचर तथा सति नीलत्वजातिरुत्पलत्वजातिश्च द्वयमपि परस्पर मिन्नं प्रतीतमिति न सामानाधिकरण्यं भवेत्, न हि परस्परविमिन्नार्थप्रतीतौ तयवस्था घटः पट' इति दृश्यते । अथ गुण-जाती प्रतिनियतमेकमधिकरणं विनाते ततस्तद्वारेणैकाधिकरणता सशयोः। ननु गुणजातिप्रतीतौ शब्दजायां न तदधिकरणमामाति तस्य शब्दागोचरत्वात्, न चासुद्भासमानवपुरधिकरणं सन्निहितमिति न समानाधिकरणताव्यवस्था अतिप्रसङ्गाद, पुनरपि तदेव वक्तव्यम्-शब्दरनमिधीयमानमधिकरणं तदनिहितैर्जात्यादिमिराक्षिप्यमाणं तयवस्थाकारि' इति । तत्र व समाधिन सामर्थ्यायातमधिकरणं (मधिकरणमेकाधिकरणतां) शब्दयोः कर्तुमलम्, घट-पटशब्दयोरपि ताम्याममिहिवाम्यामेकस्य भूतलादेराधारस्याऽऽक्षेपादेकार्थताप्रसङ्गात् । तथा ३० जातिपक्षे धर्मघर्मिभावोऽप्यनुपपन्न एव, यदि हि व्यक्तावाश्रिता जातिः प्रतीयत तदा तदमः स्यात्, यदा तु व्यक्ति सत्यपि नामाति शब्दजे शाने तदा जातेरेव केवलाया प्रतिमासनात् कथं जाति-जातिमतोधर्मधर्मिमावा? नहि नीलादिः केवलं प्रतीयमानः कस्यचिद्धमो धर्मी वा यदापि प्रत्यक्षे द्वयं प्रतिमाति तदाऽपि भेदप्रतिमासे सतिन धर्मधर्मिमावा, सर्वत्र तथामावप्रसङ्गात् । अथ प्रत्यक्षे तादूप्यं प्रतिभाति जाति-व्यस्योः तेनायमदोष इति चेत्, अत्रोच्यते तादूप्येण विज्ञान ३५मिति किं व्यक्तिरूपतया जातेरधिगतिः, अथ जातिरूपतया व्यक्तरिति ? तत्र यद्यायः पक्षा तथा सति व्यक्तिरेव गृहीता न जातिः। द्वितीयेऽपि जातिरूपाधिगतिरेव न व्यक्तिरिति न सर्वथा धमिधर्ममावः। तत्र जातिः शब्द-लिङ्गयोविषयः । - १ तस्य अयोगा-आ० । तस्या योगा-मा० मा०। २ लक्षिते लक्षणाया प्र-वा० वा० । लक्षित लक्षणयोः प्र-० हा० वि० । ३-मुद्भवति वा० वा०। ४-भासवि-चा० वा०। ५-सा व्यन-भार मा० विना । ६ न भवेत् तदा आ० । न सावेत् तदा वि० सन सावच्छदा हा० । न च तदा वा० वा० । -दा प्रतिमा-मा० मा । ८ यदि त व्य-बा० घा० । यदि व्य-आ० हा० वि०। ९तचेव वा या० । तदेव वि०। १०-परतो मि-भा०मा०। ११-समाधिकरण विभाते वतस्तद्वारेणैकाविकरणमेका : धिकरणतां शब्दयोः कर्तुमलम्, घट-वा० वा० । १२-र्यायत-आ० वि०। १३ प्रतीयते भा० मा०विना।

·शब्दार्थ-तत्संबन्धयोमर्मीमामा। २१५ अथाकृतिविशिष्ट व्यक्तिस्तयोरथी, तदप्यसैत्। तस्याः प्रतिभासाभावात्, न हि शब्द-लिङ्ग- प्रसवे विज्ञाने व्यक्ति(क्तरूपतया प्रतिभाति, तदभावेऽपि तस्योदयात् अव्यक्ताकारानुमावाच । अथापि व्यक्तेरेवाकारद्वयमेतत्-व्यंकरूपमैव्यक्तरूपं चेति । तत्र व्यक्तरूपमिन्द्रियज्ञानभूमि, अव्यक्तं च शब्दप॑थः । ननु रूपद्धयं व्यक्त केन गृह्यते ? न तावदभिधानजेन ज्ञानेन, तत्र स्पष्टरूपा- नवमासनात् अस्पष्टरूपं हि तदनुभूयते । नापीन्द्रियशानेन व्यक्तेराकारद्वयं प्रतीयते, तब व्यक्ता-५ कारस्यैव प्रतिभासनात्। न हि परिस्फुटप्रतिभासवेलायामविशदरूपाकारो व्यक्तिमारूढः प्रतिभाति, तत् कथं व्यक्तेरसावात्मा? अथ 'श्रुतं पश्यामि' इति व्यवसायाद् दृश्य-श्रुतयोरेकता; ननु कि दृश्यरूपतया श्रुतमवगम्यते, श्रुतरूपतया वा दृश्यम्। तत्राये पक्षे दृश्यरूपावभास एव न श्रुतगति- भवेत् । द्वितीयेऽपि पक्षे श्रुतरूपावगतिरेव व्यक्त न दृश्यरूपसम्भवा; तस्मात् प्रतिमासरहित- मभिमानमात्रमिन्द्रिय-शब्दार्थयोरध्यवसानम् न तत्त्वम्। अन्यथा दर्शनवच्छादमपि स्फुटप्रतिमासं १० स्यात् । अथ तत्रेन्द्रियसम्यन्धाभावाद् व्यक्तिर्खरूपावमासेऽपि प्रतिपत्तिविशेषः स्यात् । नन्वक्षरपि स्वरूपमुद्रासनीयम्, तत्र यदि शब्द-लिङ्गाभ्यामपि तदेव दर्श्यते तथा सति तस्यैवान्यूनातिरिकस्य स्वरूपस्याधिगमे कथं प्रतिपत्तिमेदः अन्यच्च, प्रत्यक्षेऽपि साक्षादिन्द्रियसम्बन्धोऽस्तीति न स्वरूपेण चातुं शक्योऽसौ तस्यातीन्द्रियत्वात्, किन्तु स्वरूपप्रतिमासात् कार्या(यात्)। तञ्च वस्तुस्वरूपं यद्यनुमानेऽपि भाति तथा सति तत एवेन्द्रियसम्बन्धः समुन्नीयताम् । अथ तत्र परिस्फुटप्रतिमा-१५ साभावान्नासावनुमीयते; नतु तदभावस्तवाक्षसङ्गतिविरहात् प्रतिपाद्यते तदभावश्च स्फुटप्रतिमा- साभावादिति सोऽयमितरेतराश्रयदोषः । अथ व्यक्तिरूपमेकमेव नीलादित्वमुभयन प्रतीयते व्यक्ता- व्यकाकारी तु भानस्यात्मानौ, तत्रोच्यते-यदि तौ शानस्याकारौ कथं नीलप्रभृतिरूपतया प्रतिभातः? तद्रूपतया च प्रतिभासनानीलाद्याकारावेतो; नहि व्यक्तरूपतामव्यक्तरूपतां च मुक्त्वा नीलादिकम- परमामातिः तदनवमासात् तस्याभाव एव । व्यक्ताव्यक्तकात्मनश्च नीलस्य व्यताकारवद् भेद २० नहि प्रतिभासंमेदेऽप्येकता अतिप्रसङ्गात् । तन्नाक्ष-शब्दयोरेको विषयः । किञ्च, यदि व्यक्ति शब्द-लिइयोरर्थः तथा सति सम्बन्धवेदनं विनैव ताभ्यामर्थप्रतीतिमवेत्। नहि तत्र तत् तयोः सम्भवति । व्यक्तिर्हि नियतदेशकोलादशा(लदशा)परिगतान देशान्तरादिकमनुवर्वते नियतदेशा- दिरूपाया एव तस्याः प्रतीतेः; तथा चैकत्रैकदा सम्बन्धानुमवेऽन्यस्यार्थस्य कथं प्रतीतिः। अथ व्यक्तीनामेकजात्युपलक्षिते रूपे सम्बन्धादनन्तरा भविष्यति, तदपि न युक्तम् यतोजात्युपलक्षितमपि२५ रूपं तासां भिन्नमेव लिङ्गादिगोचर, तस्यामेदे पूर्वोक्तदोपात्, तथा च सम्बन्धीननुभव एव स्यात् । किञ्च, व्यक्ती सम्बन्धवेदनं प्रत्यक्षेण, अनुमानेन वा भवेत् ? न तावत् प्रत्यक्षेण, तस्य पुरस्थितरूपमात्रप्रतिभासनात् शब्दस्य वचनयोर्वाच्यवाचकसम्वन्धस्तेन गृह्यते । अथेन्द्रियज्ञाना- कढे एव रूपे सम्बन्धव्युत्पत्तिदृश्यते-इदमेतच्छन्दवाच्यम्' 'अस्य घेदममिधानम्' इति, अन्न विचार:-'अस्येदं वाचकम्' इति कोऽर्थः-कि प्रतिपादकम् , यदि वा कार्यम्, कारणं वेति। तत्र ३० यदि प्रतिपादकम्, तत् किमधुनैव, यद्वाऽन्यदा? तत्र यद्यधुनोच्यते शब्दरूपमर्थस्य प्रतिपादकं विशदेनाकारेणेति, तदयुक्तम् । अक्षव्यापारेणाधुना विशदाकारेण नीलादेवमासनात्, ततश्चाक्ष- व्यापार एवाधुना प्रकाशकोऽस्तु न शब्दव्यापार, तस्य तत्र सामर्थ्यानधिगतेः। अथान्यदा लोचन- परिस्पन्दाभावे शब्दोऽर्थानुदासयति तदा किं तेनैवाकारेणासौ ताननवभासयति, यद्वा आकारान्तरेणेति विकल्पद्वयम् । यदि विशदेनाकारेण प्रतिपादयतीत्युच्यते, तदसत् यतस्तदाप्यसौ३५ चक्षुरादिभिरेव विशदेनाकारेणोद्गास्यते न शब्देन, तस्य तत्र सामर्थ्यादर्शनात् दर्शनाकाङ्क्षणाच्च । यदि १-सन् भा० मा० वा० वा. हा० । १ व्यक्त्यरूपम-मा० मा० । व्यक्तम-वि० । ३-मव्यकं चे-भा. मा०। ४-पथम् आ० का०। ५ व्यक्तेन भा० मा० वा० वा० । ६-खभावाव-वि०। ७ तदाभाव- मा० मा०। व्यक्तिस्वरूप-मा० मा०। ९-पमेव आ० का० । १० व्यक्तिक-मा०मा०। ११-समे- दोऽध्ये-वि० विना । १२-कालदेशपरि-आ० ।-कालादर्शापरि वा० वा० । १३ प्र० पृ० पं० २३ ॥ १४-न्यानुभव-चाल वाल। १५ शब्दस्य च तयोर्वाच्य-भा० मा० । शब्दस्य च न तयोर्थावाच्य- वा० बा० । १६-स्थ चे-मा० मा० आ०। १४-पंचे-मा० मा० वा वा० विना। १८-रभास-पा० वा. आ० वि०। १९ शब्दार्थानुद्भा-बा० वा० । शब्दानुगा-आ० । - ·प्रथमे काण्डे- तु शब्देनैव सोऽर्थः स्वरूपेणैव प्रतिपाद्यते तदाऽस्य सर्वथा प्रतिपन्नत्वात् किमर्थं प्रवृत्ति नहि प्रतिपन्न एव तावन्मानप्रयोजना वृत्तिर्युक्ता, वृत्तेरविरामप्रसद्वात् । अथ किञ्चिदप्रतिपन्न रूपं तदर्थ प्रवर्तनम्। ननु यदप्रतिपन्न व्यक्तिरूपं प्रवृत्तिविषयः तत् तहिं न शब्दार्थ, तदेव च पारमार्थिकम् ततोऽर्थक्रियादर्शनाद, नाव्यकम् सर्वार्थक्रियाविरहात् । अथ कालान्तरे स्फुटेतरेणाकारेण व्यक्ती- १५रुद्योतयन्ति शम्दा नन्वसावाकारस्तदा सम्बन्धव्युत्पत्तिकाले कालान्तरे वा नेन्द्रियगोचरस्त कथं तत्र शब्दाः प्रवर्तमाना नयनादिगोचरेऽथै वृत्ता भवन्ति ! तन्नाध्यक्षतः सम्बन्धवेदनम् । नाप्यनुमानेन, तदभावे तदनवतायत् । अथाप्यापत्त्या सम्बन्धवेदनम् । तथाहि-व्यवहारकाले शब्दाऱ्या प्रत्यक्ष प्रतिभाता, श्रोतुश्च शब्दार्थमंतीति चेष्ट्या प्रतिपद्यन्ते व्यवहारिणः तदन्यथानुपपत्त्या तयोः सम्बन्ध विदन्ति । अत्रोच्यते-सिद्धयत्येवं काल्पनिका सम्बन्धः। तथाहि-श्रोतुः प्रतिपत्तिः १०सतानुसारिणी दृश्यते, के(कोलि-मार्यादिशब्देभ्यो हि द्रविडाऽऽर्ययोविपरीततत्प्रतिपत्तिदर्शनान्न नियतः सम्बन्धो युक्तः । सर्वगते च तसिन् सिद्धेऽपि न नियतार्थप्रतिपत्तियुक्ता । प्रकरणादिकमपि नियमहेतुः नियतार्थसिद्धौ सर्वमनुपपन्नम् । तथाहि-प्रकरणादयः शब्दधर्म, अर्थधर्मः, प्रतिपत्ति- धर्मो वा! शब्दधर्म तमिन् शब्दरूपं नियतार्थप्रतिपत्तिहेतुरिष्टं स्यात्, तश्च सर्वार्थानु प्रति तुल्यत्वात नयुक्तम् । अर्थोऽपि न नियतरूपः सिद्ध इति न वद्धर्मोऽपि प्रकरणादिः । प्रतिपचिधर्मस्तु यदी ३५प्यतेऽसौ तदा काल्पनिक एवार्थनियमान तात्विक स्यात् । तसाद सर्व परदर्शनं घ्याव्यविजू. म्मितम् मनागपि विचारक्षमत्वात् । तदेवमवस्थितं विचारात् 'नवस्तु शब्दार्थ' इति, किन्तु शब्देन्या कल्पना बहिरासंस्पर्शिन्या मसूयन्ते, ताम्यश्च शब्दा इति । शम्दानां च कार्यकारणभाव- मात्र तत्त्वम् न घाच्यवाचकमावः । तथाहि न जाति-व्यपस्योर्वाच्यत्वम्, पूर्वोकदोपात् । नापि ज्ञान-तदाकारयो, तयोरपि खेन पण स्वलक्षणत्वात् अमिधानकार्यत्वाच । शब्दाद् विज्ञानमुत्पद्यते २०न तु तत् तेन प्रतीयते, बहिरांव्यवसायात् । कथं तहन्यापोह शब्दवाच्या कल्प्यते ? लोकामि- मानमात्रेण शब्दार्थोऽन्यापोह हन्यते, लौकिकानां हि शब्दश्रवणात् प्रतीतिः, प्रवृत्तिः, प्राप्ति वहिरये दृश्यते । यदि लोकामिप्रायोऽनुवर्यते पहिरर्थस्तहिं शब्दार्थोऽस्तु तदमिमानात् नान्या- पोहा तदभावात् । अत्रोच्यते-चहिरर्थ एवान्यापोहा वयों चाह-“य पत्र च्यावृत्त सैव ज्यावृत्ति" नम्वेवं सति स्वलक्षणं शब्दार्थः स्यात्, तदेव विजातीयन्यावृत्तेन २५ रूपेण शब्दभूमिरिष्यते-सजातीयव्यावृत्त रूपस्य शब्दे प्रतिमासाभावाद-यदि वर्हि विजातीय- ज्यावृत्तं शदैविकल्पैथोल्लिख्यते तथा सति तव्यतिरेकात् सजातीयव्यावृत्तमपि रूपमधिगतं भवेत्, ना विकल्पानामविद्यासमाषत्वान्न हि ते स्खलक्षणसंस्पर्शभाजः, यतस्तै () सर्वाकारप्रतीति- १ प्रतिपद्य-वा० बा० । २-जनतावृत्ति-मा० मा० ।-जन्यावृत्ति-हा० । ३ यदि प्रति-भां० मा० । ४-पञ्चव्यक्ति-चा० वा०। ५ स्फुटतरे-का०। नम्। न हानु-आ० हा०वि० । ७-प्रतीतिचेष्टया प्रतिपाद्य-वि०। ८-धं बद-भा० मा०। ९ केवलि-नायर्यादिशब्देन्यो हि द्रावि-मा० मा० विना । "समर्यान्तरमावे च कलि-मार्यादिशब्दवत् । नान्याधबोधकत्व स्याद् वनेनियतशकित." ॥ "यथा कलि-मार्यादिशब्दाना द्रविदा(डायदेशयोर्यथाक्रममन्तकालवर्षोपसर्गायभिधायिनाम्-तत्त्वसं० का० २६५४ पृ०७१, पछि पृ० १० १० १२ । १० सर्वे ग-आ.सर्व ग-वा. वा० । ११ प्रकरणादयस्त्विमे- "सस! विप्रयोगश्च साहचर्य विरोधिता । अर्थ. प्रकरण लिग शब्दस्यान्यस्य सनिधिः ॥ वाश्यप० का० १ लो०३१७ पृ० ११४। १२-पवृष-वा० वा० विना। १३-पि नियत-हा०वि० ।-पि नियतः सि-आ० । १४-ति नातदो- मा० मां० विना। १५-पादि। प्रति-मा० मा०। १६-पहुं ध-बा० बा० । १५-मनवस्थितं वा वार मा०। १८ प्रश्नयन्ते मा० मा० बिना। १९-चकामा-मा० मा० विना । २०-रूपेणास्व-बाल बा। १० तत्वेन मा० मा हा० विना। २२ कल्पते मा मा० विना। १३-मात्रेणाश-मा० मा० विना। ३४ वर्तते बाबा-1 १५-या शब्दः य एवं वा० बा०। २६ नत्वेवं मा०। १५-स्य शान्दे मा० मा० बिना । १४-शब्दे वा० बा । स-तस्तैः भा० मा० ।-तस्ते वा० बा ।

·शब्दार्थ-तत्संबन्धयोमर्मीमांसा। दोषाः केवलममिमानमा यहिराध्यवसायस्तदभिप्रायेण वाच्यवांचकमावः शब्दार्थयोरित्यन्या- पोहा शब्दभूमिरिधः । परमार्थतस्तु शब्द-लिङ्गाभ्यां घहिरर्थसंस्पर्शव्यतीतम् प्रत्ययः केवलं क्रियत पति तत्संस्पर्शशी)मावेऽपि च पारम्पर्येण वस्तुप्रतिबन्धादेविसंवादः । तथाहि-पदार्थस्यास्तित्वाद प्राप्तिः न दर्शनात्, केशोन्दुकादेर्दर्शनेऽपि प्राप्त्यमावात् । अथ प्रतिभासमन्तरेण कथं प्रवृत्तिः ननु प्रतिमासेऽपि कथं प्रवृत्तिः । तस्मिन्नप्यनार्थत्वे तदभावात् अर्थित्वे च सति दर्शनविरहेऽपि प्रान्तेः४५ सद्भावात् । प्रतिबन्धामावाद तु तत्र विसंवादः । यदा तु विकल्पानां स्वरूपनिष्ठत्वानान्यत्र प्रति- बन्धसिद्धिस्तैदा स्वसंवेदनमात्र परमार्थसतत्त्वम्, तथापि कथं समयपरमार्थविस्तरः इति सत्यम्। ['सामान्य-विशेषात्मक एव शब्दार्थः' इति प्रतिपादनपर! सविस्तर स्याद्वादिसिद्धान्तोपन्यासः ].. अन्न प्रतिविधीयते-यदुतम् यः 'अलिस्तत्' इति प्रत्यया सभ्रान्तः, यथा मरीचिकायां १० जलप्रत्ययः, तथा चायं मिनेष्वथैवमेदाध्यवसायी शाब्दः प्रत्ययः इति, तत्र मिनेष्वमेदाभ्यवसा. यित्वलक्षणो हेतुरसिद्धः "मेदेख(प)भेदाध्यवसायित्यस्य तत्रानुपपत्तेः । न च सामान्यस्याभिनय वस्तुरूपस्यामावालासिद्धता हेतो, 'गौरेंः' इत्ययाधितप्रत्ययविषयत्वेन तस्थामावासिद्धः। अथा- बाधितप्रत्ययविषयस्यापि तस्यामावस्तर्हि विशेपस्याप्यभावप्रसक्किा, तथाभूतमत्ययविषयत्वव्यतिरे- केणापरस्य तस्यवस्थानियन्धनस्य तथाप्यभावात् । यथा हि पुरोव्यवस्थितगोवर्ग व्यावृत्ताकारा १५ बुद्धिरुपजायमाना संलक्ष्यते तथा 'गौ!ः' इत्यनुगताकारेणाप्युपजायमाना सैव लक्ष्यते । न चानु- गतन्यावृताकारा वुद्धिात्मकवस्तुष्यतिरेकेण घटते, अयाधितप्रत्ययस्य विषयव्यतिरेकेणापि सना- पाभ्युपगमे ततो वस्तुव्यवस्थाऽभावप्रसका । न चानुगताकारत्वं युद्धेर्याध्यत इति वक्ठं युक्तम्, सर्वत्र देशादावनुगतप्रतिभासस्याऽस्खलदूपस्य तथा ताकारव्यवहारहेतोर्दर्शनात् । अतो व्यावृत्ता : कारानुभवांशाऽनधिगतमनुगतमाकारमवभासयन्त्यक्षान्वयव्यतिरेकानुविधायिन्यबाधितरूपा बुद्धि-२० रतुभूयमानाऽनुगताकार वस्तुर्भूतं सामान्य व्यवस्थापयति । न च शावलेयादिप्रतिनियतव्यक्तिकपविवेकेन साधारणपस्यापरस भेदेनाप्रतिभासनाद् व्यक्तिरूपा भिन्नमभिन्नं वा सामान्य नाभ्युपगन्तुं युक्तमिति शक्यं वछम्, यता सैंमानदेशसमा- नेन्द्रियग्राह्याणामपि वाताऽऽतप-घट-पटादीनां प्रतिभासमेदीनापरं मेदव्यवस्थापकम्। स च शायले- यादिव्यक्ति जात्योरपि समस्ति, शायलेयादिव्यक्तिप्रतिभासामावेऽपि घाहुलेयादिव्यक्तिप्रतिमासे २५ 'गौः' इति साधारणावमासस तयवस्थानियन्धनस्य संवेदनात् । एकान्ततो व्यक्त्यमेदे तु सामान्य शावलेयादिव्यक्तिस्वरूपस्येव तदभिन्नसाधारणरूपस्यापि वाहुलेयादिव्यत्यन्तरे प्रति- भासो न स्यात्, अस्ति च व्यक्त्यन्तरेऽपि 'गौौँ' इति साधारणरूपानुमा(भ)वा अतः कथं न मिन्नसामान्यसद्भाव - 4 - १-व्यव-बा० मा० । २-त्यन्योपो-वि० । ३-मार्थस्तु मा० मा०। ४ तत्सत्यंस्प-आ० । ५-स्पर्श- तोवे-पा० घा० । ६-णा-पा०या० । -दपि संचा० वा० । ८-स्सास्थित्वात् प्रा-भा०मा० । स्वार्थत्वा प्रा-वा० बा० । १ केशान्दुकादे-वा० बा. हा० । केशादुकादे-आ० । केशाण्डकादे-मा० मा० । १.-प्यर्थित्वे-मा० मा० चा वा० विना । १३ भ्रान्तः भा० मा० विना । १२-स्वानान्यथा प्रति-चार वा। -खानप्रति-वि० । १३ तथा पा० बा० । १४ पृ० १७३ ५०१३ । १५,पृ० १७४ पं० ११ १६ मिनेष्व' वि० सं०। १७ वा सा-हा० । न चासा-वि०। १८-सापि मि-वि०। १९-स्थामा-मामां० वा. बा० विना । "विशेषस्याप्यसायप्रसा"-प्रमेयक पृ० १३६ द्वि० ५० १० । २०-स्थिते गो-मा० मा० । ३१ वृत्याका बाबा। १२-भूतस्य व्यव-मा० मा० । “सर्वत्र देशादावनुगतप्रतिमासस्याऽस्खलनूपस्य तथा- भूतव्यवहार हेतोरुपलम्मान - प्रमेयक पृ० १३६ द्वि० ५०११। १३-भूतसा-वि० । "पतुभूतं सामान्य"- प्रमेयक० पू० १३६ द्वि० ०१२ । २४ सामान्यदे-वा०या० । २५-दानापरमेद-हा० वि० । २६-कि- पायो मा० । "सच सामान्य-विशेषयोरप्यस्त्रि"-प्रमेयक, पृ० १३७५० ५० ५। ३५-वे पाहु-वि० । २८-स साप-भा०मा०। ९-तरे गौ-हा० ।

·१८ प्रथमे काण्डे- नत्र व्यकिदर्शनवेलायां खेन वपुपा बुद्धिग्राह्याकारतया प्रतिपदमवतरन्ती जातिन भाति व्यक्तियतिरेकेणापरस्य यहिह्यावमासस्याभावादिति बई शक्यम्, व्यक्याफारेऽप्यस्य समा- नत्वात् । न च बुद्धिरेव गौगो' इति समानाकार पहिः साधारणनिमित्तनिरपेक्षा प्रतिमाति, तथाभ्युपगमे प्रतिनियतदेशकालाकारतया तस्याः प्रतिभासामावप्रसङ्गात् । न चासाधारणा व्यकय ५एव तद्बुद्धिनिमित्तम्, व्यक्तीनां भेदरूपतयाऽविशिष्टशत् कर्कादिव्यक्तीनामपि 'गौगो' इति चुद्धिनिमित्तत्वापतेः । न च व्यक्तीनां मैदाऽविशेपेऽपि यावेव गौः' इति वुद्धिरुपजायमाना समुपलभ्यते ता एव तामुपजनयितुं प्रभवन्ति, यथा यास्वेवं गुडूच्यायोपधिषु मेदाविशेषेऽपि ज्वरादिशमनलक्षणं कार्यमुपलभ्यते ता एव तनिमित्त नान्या इति वक्तुं युक्तम्, साधारणनिमित्त- व्यतिरेकेणापि देशकालादिनियतसाधारणप्रत्ययस्य तत्रोत्पत्यम्युपगमेऽसाधारणप्रत्ययस्यापि तश्चि- सित्तमन्तरेणापि वास्त्पत्तिप्रसकेन स्खलक्षणस्यापि व्यवस्था स्यात् । तथाहि-परेणाप्येवं वळ शक्यम्-अमेदाविशेपेऽप्येकमेव ब्रह्मादिस्वरूपं प्रतिनियतानेकनीलाद्यामासनिवन्धनं भविष्यतीति किमपररूपादिस्खलक्षणपरिकल्पनया? अथ सप-रसाधाभासमानस्य तद्रूपस्खलक्षणमन्तरेणापि सम्मेवेऽपरस्यार्थक्रियानिवन्धनार्थव्यवस्थापकस्यामावान प्रवृत्त्यादिलक्षणो व्यवहार इति स्वलक्ष- णाकारमानस्य तनिमित्चत्वेन तव्यवस्थापकत्वम्, एतत् सदृशाकारमानेऽपि समानम् । नहि ५सामान्यमन्तरेणापि मिचानामेककार्यकर्तृत्वं न सम्भवतीति तत् परिकल्प्यते किन्तु समानों- कारप्रत्ययोऽयाधिनरुप तथाभूतविपयव्यतिरेकेणोपजायमानो मिथ्यारूपः प्रामोतीति विशेष. प्रत्ययस्येवाऽवाधिवरूपस्य समानप्रत्ययस्यापि सामान्यमालम्यनर्भूतं निमित्तमभ्युपगन्तव्यसि- त्यस्ति वस्तुभूतं सामान्यम्; अन्यथा समानप्रतिभासायोगात् । एककार्यतासादृश्येनैकत्वाध्य- वसायादेकप्रतिभास इति चेत्, वाह-दोहादिकार्यस्य प्रतिव्यक्तिमेदात् कथममेदः कार्याणाम्? इति तत्राप्यपरककार्यतासादृश्येनैकत्वाध्यवसायेऽनवस्थाप्रसके, एककार्यतया भावानामप्रतीतेः कथममेदाव्यवसायादेका प्रतिभासः येनैककार्यकारित्वम् अतत्कारिपदार्थविवेको वा सामान्य तयवहारनिबन्धनं स्यात् । एकसाधनतयोऽमेदोऽप्यत एव न सामान्यम्, पाह-दोहादेरेकार्थ- त्याभावेऽप्येकविज्ञानजनकत्वेनामेदाभ्यवसाये तद्विज्ञानस्यापि प्रतिव्यक्तिमिन्नत्वात् । एकाकार- परामर्शज्ञानजनकत्वेनामेदाध्यवसाये तत्परामर्शस्यापि प्रतिव्यक्तिमिन्नत्वात् अपरपरामर्शजनकत्वे.. १५नामेदाव्यवसायेऽनवस्था ! अर्थकाकारपरामर्शज्ञानस्य स्वत एवामेदाध्यवसायरूपत्वादेकत्वमिति नानवस्था, तजनका मवानां त्वेकाकारपरामर्शमानहेतुत्वादेकत्वम् अनुभवनिमित्तव्यक्तीनां च तथाभूतानुभवजनकत्वेनोपचरितं तत् । नन्वेवं व्यतीनामेवाव्यवहितैकाकारपरामर्शहेतुत्वं वस्तु- भूतं सामान्यमभ्युपगन्तव्यम् कि पारम्पर्यपरिश्रमेण? यया हि प्रत्यासत्या प्रतिव्यक्ति मित्रानु- भवा एकं परामर्शज्ञानं जनयन्ति तयैव प्रतिनियता व्यक्तयः स्वंगतसमानाकारापकत्वेन तद् ३०जनयिष्यन्तीति न कश्चिद् दोपः । यथा हनुमवनानं भिन्नमपि परामर्शज्ञान प्रतिनियतैकाकारतया १ व्यक्तिदर्शनवपुपा ०। २-लायां स्थेन वा० वा० ।-लायास्तेन आ० हा० । ३ बुद्धिा- बा० पा० बिना। ४ "न चानुगतप्रतिभासो बहि साधारणनिमित्तनिरपेक्षो घटते प्रतिनियतदेशकालाकारतया तस्स प्रतिमामाभावप्रसा"-प्रमेयक० पृ० १३७ ४० ५०८1 ५ "न चाऽसाधारणा व्यकप एव तनिमित्तम्, तासा भेदरूपतयाऽऽविष्यत्वात्"-प्रमेयक० पृ. १३७ प्र० ६.५। "कर्क श्वेताश्च"-प्रमेयक टि. पृ० १३७ प्र० ५०१४। न व्य-आ० हा०1 चादिवि-आ० हा० । :-च गड्डूच्या-हा०वि० । १० च्यायौष- आ० । ११ तास्वत्प-वा० वा० । १२-३ वुद्ध्यादि-भा० मा० वा० वा० विना । "अमेदाविशेपेऽप्येकमेव ब्रह्मादिरूपं प्रतिनियतानेकनीलायामासनियन्वनम् -प्रमेयक० पृ० १३७ द्वि० ६० ३। १३-भवे पर-मा० हा० दिन १४-नाधिकार-आ० हा० वि०। १५-यो बाधि-भा०मा० । १६-रूपतथा-हा० वि०। १५-भूत- निमि-मा० । १८-स्यतिवस्तु-वा० वा०। १९-तत्कापि प-आ० वि० वा. वा० । तत्कापि प-हा० । तत्कोपि प-कां। २०-या मेदो-हा० वि०। २१-कात्वा-वि० १ २२-पि परिव्य-भा० मा० । २३-नुभा- वानां वा वा० विना। २४ यथा हि मा०। २५-स्यामत्या प्र-आ० हा० वि० । २६-भा एव भवा- वा. या० । २७ स्वगतं समानाकारार्थकत्वेन भा० मा० विना। २८-नाधिकाय-बाबा। २५-प्य- तीति मा० मा ३० कारविल-मा० मा० वा० दा० विना ।

·शब्दार्थ-तत्संबन्धयोमर्मीमांसा। विलक्षणं चिद्रूपतया तु समान जनयदपि समानासमानजनकाकारद्धयाध्यासितमप्येकम् तथा व्यक्तयोऽपि समानासमानाकाराध्यवसायिप्रत्ययजनक रूपद्वयं विनाणा नैकरूपतया विरोत्स्यन्त इति । अथ सामान्यस्यानुगताकारज्ञानजनकत्वैकस्वभावत्वात् सर्वदा तज्ज्ञानप्रसक्ति अनेपेक्ष- स्थापक्षाऽयोगात्, सहकार्यपेक्षजनकत्वे वा सहकारिकतोपकारस्य ततोऽमेदे तद्वत् कार्यत्वेनाऽनि- स्वताप्रसक्तिः, भेदे वा सम्वन्धासिद्धिः । एककार्यकर्तृत्वलक्षणमपि सहकारित्वं निखानामसम्भाव ५ तदयस्थामाविनः स्वभावस्य प्राग् ऊवं च तदवस्थानसद्भावात्, अभावे वाऽनित्यत्वम् स्वभावमेद- लक्षणत्वात् तस्य । अजनकस्वभावत्वेन न कदाचिदपि तज्ज्ञानम्, यो वजनकखभावः सोऽन्य॑सहि- तोऽपि न तद् जनयति, यथा शालिवीज क्षित्याद्यविकलसामग्रीयुक्तमपि कोद्रवाटरम्, अजनक स्वभावं चेत् सामान्यम् परामर्शज्ञाने न प्रतिमासेत जनकाकारार्पकस्यैव ज्ञानविषयत्वाद, ज्ञान- लक्षणमपि कार्यमनुपजनयदवस्तु स्यात् अर्थक्रियाकरित्वलक्षणत्वा वस्तुनः । तदेवं सामान्यस्य १० नित्यत्वेन तद्विपयस्य शानस्य वाध्यमानतयोऽवाधितज्ञानविषयत्वमसिद्धम्। यथा, यदि तत् सर्वसर्वगतमभ्युपगम्यते तदा व्यक्त्यन्तरालेऽप्युपलम्मप्रसक्तिः, न चाभि- व्यक्तिहेतुव्यपस्यभावात् तत्रानुपलम्मा प्रथमव्यक्तिप्रतिभासवेलायां तदमिव्यक्तस्य सामान्यस्य ग्रहणेऽमेदात् तस्य सर्वत्र सर्वदामिव्यक्तत्वात्। अन्यथाऽमिव्यक्तानमिव्यक्तस्वभावभेदादनेकत्व- प्रसक्तरसामान्यरूपत्वापत्तितः तदन्तरालेऽवश्यंभाव्युपलम्म इति उपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वेनाभ्युपग-१५ तस्य तत्रानुपलम्मादसत्त्वमिति न सर्वसर्वगतं तत् । अथ स्वव्यक्तिसर्वगतं तदिति नायं दोषा, नन्वेवं प्रतिव्यक्ति तस्य परिसमाप्तत्वाद् व्यक्तिस्वरूपवत् तस्य मेद एव, अभेदे एकव्यकावमिव्यक्तस प्रहणेऽन्यव्यक्तिस्थस्यापि तस्य तस्वरूपत्वात् प्रतिमासे-तदाधारप्रतिभासमन्तरेण तदाघेयता- प्रतिभासस्यानुपपत्तेः सर्वव्यक्तीनां युगपत् प्रतिमासप्रसक्तिः। छत्तैकदेशवृत्तिविकल्पानुपपत्तेश्चासत्त्वम् । किञ्च, () एकैव्यक्तिसमवेतं तद् अभिनवोत्पन्न-२० व्यक्तौ निष्क्रियत्वान्न याति (३) न च तद् व्यक्त्युत्पत्तेः प्राक्तनासीत् व्यक्तिरहितस्य तस्यावस्था- नानभ्युपगमात् व्यक्त्युत्पत्त्युत्तरकालं तु व्यक्त्यन्तरादनागतस्यापि तस्य तत्र सद्भावः सामान्य- १-पि समानजन-आ हा० । २-कारव्यय-वा० वा० । ३-नपेक्ष्यस्या-आ० वि० । ४ ततोऽमेदो तत्कार्य-वा० वा० । ततोऽभेदो तद्वेत् कार्य-आ० हा० वि० । 'ततोऽभेदो तदभेदात् कार्य-वि० सं० । ५ वा असम्बन्धा-वा० वा० । वा ससम्बन्धा-आ० । "अभावे चाऽनित्यत्वम् -प्रमयेक० पृ० १३८ प्र० ६००। "कार्याजननखभावत्वे वाऽस्य सर्वदा कार्याजनकत्वप्रसङ्ग--" प्रमेयक० पृ० १३८ प्र० पं० ८ । ८-न्याहितो-आ० हा० वि० ।-न्यसनिहितो-वि० स०। ९-भाव चेत् सा-मा० । भाववत् सा-आ. हा० वि० वा. वा० । १०-कारिलक्ष-भां० मा० विना । "अर्थक्रियाकारित्वलक्षणत्वाद् वस्तुन "-प्रमेयक० पृ० १३८ प्र० ५०९। ११-त्यत्वे वद्वि-भा० मा० । १२-स्य वाधमान-आ० हा० वि० ।- वाच्यमान-वा० बा० । १३-याऽव्यधित-वा० वा० ।-याऽध्यथित-आ० वि०।-या व्यषि शा-हा । १४ "सर्वत्र वृत्तिभाजो वा भवेयुः परजातिवत् ॥ तत्त्वस० का० ८०५ पृ० २६० । "तया तत् सर्वसर्वगतं खव्यक्किसर्वगतं वा"-प्रमेयक पृ० १३८ प्र० ६०९। १५ "साश्रयेन्द्रिययोगादेरेकसिंतबहे सति । सर्वनैवोपलभ्येरवस्वरूपाविभागत." ॥ शातादव्यतिरिक्त चेत् तस्यापि ग्रहणं भवेत् । तद्वदेव न वा तस्य ग्रहणं मेद एव वा" । तत्त्वस० का०८०८-८०९ पृ०२६११ १६-तं सर्व तत् भा० मा० १७ "घटादिजातिभेदाच खायेज्वेव भाविनः । तस्यसं० का० ८०५ पृ० १६० । १८-भासत-आ। १९ "सयोगदूपणे सर्व यदेवोकं प्रवाधकम् ॥ तत्त्वसं० का० ८११ पृ० २६२ । "एकस्पानेकवृत्तिय न युक्तति प्रवाधकम्" ॥ तत्त्वस० का० ६५४ पृ० १२३ । २० "तत्र देशान्तरे वस्तुप्रादुर्भावे कथ नु वे । दृश्यन्ते वृत्तिभाजो वा तस्मिन्निति न गम्यते । "न हि तेन सहोत्पन्ना नित्यत्वाचाप्यवस्थिता । तन्त्र प्रागविभुत्वेन न चाभयान्त्यन्यतोऽक्रिया " ॥ तत्त्वसं० का०८०६-८० पृ० १६०-२६१ २१ व्यक्त्युत्तरका-हा० । १२-पि तत्र तत्र स-विः । 1 ·। - २० प्रथमे काण्डे- शून्याया व्यक्तरसत्वाभ्युपगमात् (३) ने चांशवत् तत् एकेनाशनं प्रागुत्पभव्यक्तिव्यवस्थितमप्य- परेणांशेनोत्पद्यमानव्यक्तिसम्बन्धमनुभवति (8) नव निरंशत्वेऽपि प्राकनाधारपरित्यागेनाधारा- न्तरे वृत्तिमत् तत्परित्यकव्यक्तेरसत्त्वप्रसङ्गाद (५) न च यंत्र प्रदेशे व्यक्तिर्व्यवस्थिता तहेशेन तस्य सम्बन्धस्तब्यक्त्यानुसम्बन्यते इत्याधनेकबाधकसद्भावा(पाद) व्यक्तिभिन्नसामान्यपक्षे कथमवा- पचितप्रत्ययविषयत्वात् तत्सत्त्वम् । वैरपि- "कलात सामादिमत्सेवं गोत्वं यसात् तदात्मकम् । तादास्यमस्य कसाव चेत् स्वभावादिति गम्यताम् । ग्लोवाआकलो०४७] इति वचनादू व्यक्तिसंभावं सामान्यमभ्युपगतं तेषामपि व्यक्तिवत् तस्याऽसाधारणरूपत्वं व्यक्त्यु- १०दय-विनाशयोग्य तयोगित्वं प्रसकम् इति न सामान्यरूपता । अथाऽसाधारणत्वमुत्पादविना- शयोगित्वंचतत्यनाभ्युपगम्यते तर्हि विरुद्धधर्माध्यासतो व्यक्तिभ्यत्तस्य मेदमसक्ति । आह च- "तादात्म्यं चेद् मतं जातेयंतिजन्मन्यजातता। नाशेऽनाशय केनेष्टस्ततत्त्वान त्वयो न किम्" (). "व्यक्तिजन्मन्यजाता वेदागी नाश्रयान्तरात् । मागासीद् न च तद्देशे सा तया सङ्गता कथम् ॥ "व्यक्तिनाशेन चेनमा गता व्यक्त्यन्तरं न च । तव शुन्ये न स्थिता देशे सा जाति केति कथ्यताम् ॥ "व्यक्तितर्जात्यादियोगेऽपि यदि जाते स नेण्यते । तादात्म्यं कथमिष्टं स्थानुपातचेतसाम्" ।। अतष- "सामान्य नान्यदिष्टं चेत् तस्य धृत्तेर्नियामकम् । गोत्वेनापि विना कसा गोबुद्धिर्न नियम्यते । "यथा तुल्येऽपि मिन्नत्वे केपुचिद् व॒त्यवृत्तिता । गोत्वादेरनिमित्तोऽपि तथा बुद्धभविष्यति ॥ [लो वा आकलो० ३५-३६] २५ इति पूर्वपक्षयित्वा यदुक्कं कुमारिलेन- "विषयेण हि बुद्धीनां विना नोत्पचिरिष्यते । विशेषादन्यदिच्छन्ति सामान्यं तेन तद् ध्रुवम् ॥ "ता हि तेन विनोत्पन्ना मिथ्याः स्युर्विषयाइते । नत्वन्येन विना वृत्तिःसामान्यस्येह दुष्यति लोण्याआलो०३७-३८] इति", १ नवांश-पा०या० । २-तिसंचरम-चा० बा। ३-धारापमा० मा० विना । "किल पूर्वपिण्ड- परित्यागेन तत् तत्र गच्छेत्, अपरित्यागेन या न तावत् परित्यागेन प्राधानपिण्डस गोत्वपरित्सवात्यागोमताप्रसमात् । नाप्पपरित्यागेन अपरित्यज्ञप्राचनपिण्डस्यास्थानंशस्य पादेवि गमनासम्भवात् । न वपरित्यक्षपूर्वाधाराणा मादीनामाधा- रान्तरसमान्तिर्दधप्रमेयक० पृ० १३८ दि. ५०६ । ४ यान-भा०मा० । यत्र यत्र प्र-वा० बा० । ५-तुस- वन्य-आ० भा०1-नुवाभ्य-वा० बा०। ६"व"-छो० वा० । स्खमावसा-हा। त्वं तस्य आ० । -ध्यस्तछेद-आ० । १०-एस्तद्वत्वान ध्वयो न किम् धा० बा० ।-पुस्तद्धत्वानध्वयो न किम् आ० । -एस्तद्वत्वात्तध्वयो न किम् हा० ।- "पुस्तद्वयानन्दयो न किम्"-प्रमेयक० पृ० १३८ द्वि० ५० १४ । तद्वत्' "व्यक्तिवत् 'अनन्वय' "असाधारणता" न "किन्तु स्यादेव"-प्रमेयक टि० पृ० १३८ द्वि० ५० १९१ ११-ता पान-हा० वि०। १२ नवा वि०। १३ "व्यो स्यादियोगेऽपि'-प्रमेयक० पृ० १३९ प्र० ६०३। जातिः जन्म" "आदिना विनाशमहणम्" स "जात्यादियोग" नेष्यते "तहाँति शेष " तादात्म्य "जातिव्यक्लो" अनुपात- चेतसाम् "अभ्रान्तचेतसाम्-अमेयक टि० पृ० १३९ प्र०६०१३ । १४ यद्यजा-भा० मा० विना। १५ वृत्ति नि-मा०मा०। १६-बुद्धि न यिन्यते वा० वा० ।-बुद्धिनय गम्यते आ० हा०वि० ।-'बुद्धिर्न च गम्यते' वि० सं०। १७ "वृत्त्यपेक्षिता"-को० वा० । "वृत्त्यवृत्तिता" इति तु तत्र पाठान्तरत्वेन गृहीतम् । १८-"तेऽपि" -छो० वा०। १९ बुद्धेमिविष्यति हा० वि० । बुद्धि भविष्यति वा० बा० । २०-ति निर-आ० हा० वि० । - ·शब्दार्थ-तत्संबन्धयोसीमांसा । तभिरस्तम् बाधकप्रत्ययनियन्धनस मिथ्यात्वस्य सामान्यबुद्धौ प्रतिपादितत्वात् । असदेतत् } यतो यदि नित्यम् व्यापकं च व्यक्तिभ्य एकान्ततो मिन्नममिन्नं वा सामान्यमभ्युपगम्येत तदा स्याद् यथोक्तयांधकावकाशः यदा तु सदशपरिणामलक्षणं सामान्यम्, विसईशपरिणतिलक्षणस्तु विशेष वदात्मकं चैकं वस्तु तदाऽत्यन्तमेदामेदपक्षमाविदोपानुषङ्गोऽनास्पद एव । अंथ साधारणासाधारणरूपस्यैकत्वविरोधोऽत्रापि वाधकम् । तथाहि-यद् यदाकारपरिहार्य- ५ पस्थितस्वरूप व ततो मिन्नम्, यथा घटरूपपरिहारावस्थितस्वरूप पटर, असाधारणरूपपरिहारा- पस्थितं च साधारण रूपमिति कुतस्तयोरमेदः। तथाप्यमेदे न किञ्चिदपि मिन्नं स्यात् अन्यस्य मेव्यवस्थाहेतोरभावात् । कथञ्चिद्भेदांमेदाभ्युपगमेऽपि तयोर्येनाकारण मैदस्तेन मेद एव येर्ने चामेदस्तेनाप्यमेद् एव, नैक साधारणासाधारणधर्मद्वयात्मकं वस्तु, विरोधात् । अथ येन रूपेण मेदस्तेनापि नैकान्तेन मेद एव कि वहिभेदाभेदः । ननु तत्रापि येनाकारेण मेदस्तेन मेद एव १० इत्यादिवचनादनवस्थाप्रसक्तिरित्यादि न कथं बाधकम् । असदेतत् समानासमानाकारतया बहिः शावलेयादेः परिस्फुटमतिपत्तौ प्रतिभासमानस्यकत्वेन विरोधासिद्धे, अन्यथा प्राह्य-प्राहक-संवि- पचित्रितयाध्यासितं कथमेकं संवेदनं स्यात्, चित्रज्ञान वा परस्परविरुद्धनीलाधनेकाकार कथ- मैकमन्युपगम्येत येनेदं वचः शोमेत-"चित्रप्रतिभासाऽप्येकैव बुद्धिा, वाह्यचित्रविलक्षणत्वाद' ] इति ? अथ-"किं स्यात् सा चित्रकस्यां न स्यात् तस्यां मतावपि" [ 1१५ इति वचनात् साप्यनेकाकारका नेष्यते इति नायं दोपः । नन्वेवमभ्युपगच्छता प्राह्यग्राहका- कारविविक्ता साऽभ्युपगता भवति; स्वसंवेदने च सा यदि तथैवाघमाति तदा प्राह्यग्राहकाकार- प्रतिमासा कचिदपि ज्ञाने न प्रतिभासते इत्यप्रवृत्तिकं जगत् स्यात् । अथ प्राह्यप्राइकविनिर्मुक्मा- स्मानं प्रच्छाद्य सवित्तिरिय स्वसंवेदने चैतन्यलक्षणं स्वभावमादर्शयति कथं तानेकान्तं सा पति- क्षिपेत् । प्रतिभासमानाप्रतिभासमानयोश्च चैतन्य-प्राह्यग्राहकाकारविवेकलक्षणयोधर्मयोरविरोधं च२० कथं न प्रकाशयेत् । अपि च, द्विविधो वो विरोधा-सहानवस्थानलक्षणः, परस्परं परिहारस्थिति- लक्षणध । स च द्विविधोऽप्येकोपलम्मेऽपरानुपलम्माद् व्यवस्थाप्यते, साधारणासाधारणाकार- योस्त्वध्यक्षेण भेदाभेदात्मतया प्रतीतेः कथं विरोधः तद्रूपाऽतद्रूपाकारते हि तयोमेंदामेदो, वथाव- भासनमेव च तयोर्मेंदामेदग्रहणमिति कथं विरोधाऽनवस्थानादिदूषणावकाशः १ न च तयोः पर स्परपरिहारस्थितलक्षणता सम्भवति अव्यवच्छेदरूपतया प्रत्यक्ष प्रतिमासनात् । न च सामान्य-२५ विशेषयोपकारनानात्वेऽप्यनानात्वेऽन्यत्राप्यन्यतोऽन्यस्यान्यत्वं न स्यात् इति वद्धं युक्तम्, सामान्य- विशेषवत् तादात्म्येनान्यत्र प्रत्यक्षतोऽग्रहणात् प्रहणे घा भवत्येवाकारतानात्वेऽपि नानात्वाभावः। न चाकारनानात्वेऽपि सामान्य-विशेषयोरमेदप्रतिपत्तिमिथ्या, बाधकामावात् । न च 'स्वभावमेदाद सामान्य-विशेषयोधट-पटादिवद् भेद एवं' इत्यनुमानं बाधक प्रत्यक्षस्य, प्रत्यक्षेण धाधितत्वादना जुमानामवृत्तेः । अथानुमानविषये न प्रमाणान्तरबाधानम्वेवं ध्वनेश्रावणस्वेऽपि साध्ये सत्वादे-३० यथोक्तलक्षणतया प्रमाणान्तरावाधितत्वेन प्रतिपत्ति स्यात्, सपक्षे घटादी सत्त्वाऽश्रावणत्वंयो- ' स्तादात्स्यस्याध्यक्षेणाधिगमाद । अथान्तात्यभावानानयोाप्यव्यापैकभावः तत् प्रकृतानुमानेऽपि तुल्यम् । पक्षस्याध्यक्षविरुद्धत्वादश्रावणत्वानुमानाप्रवृत्तिरिति चेत्, न तर्हि स्वभावमेदानुमानेऽपि १-कायो य-हा०वि०।-धकवयो य-वा०या० । -दृश्यप-भा० वा० या० । ३ अथ साधा- रणरूपस्यैक-भा० मा० विना। -गव्यव-मा० मा०। ५-रूपप-हा० वि०। रणरूप-आ० हा०वि०॥ ७ कथञ्चिद्भेदाभ्युप-भा० मा० हा० विना। (न घाऽमे आ० । -दामेदी हा० वि०। १०-दि कथं न गाध-मा० मा० ।-दिन कयं तर्हि बाध-वि० । ११यादिपरि-भा० मा०। १२-तितृप्तया-हा०वि० ।' -तित्वतया-मा० ।-तित्वंतया-मा०। १३-स्थाञ्चित्तमा-पा० वा खात्रिशा-हा०वि०। १४-कस्या न मा०। १५ संवृत्ति-भा० मा० । संवत्ति-वा० वा० । १६-८ प्रतिमासमानयोश्च आ० हा० वि० । १५' -माद धावस्थाप्यते मा० ।-माद्रव्यवस्थाप्यते हा० वि० । मादन्यव्यवस्थाप्यते आ० । १८-शः कचहा० ।-शाक्वच वि०। १९-भासन्न सामा-हा० वि० ।-मासन्नच सामा-आ०1-मासना या सामा-चाबा० । २०-वेऽन्यत्राऽप्यन्यतो-आ० हा० ।-वे नानात्वेऽन्यत्रा-वि०। २१-नात्र मा०, मा० विना । २१ कं पक्षस्य मा० मा० विना ।, २३. प्रवृत्तिः स्यात् भा०. मा० । २४-वयोस्तयोस्तदाः स्य-आ० । १५-पकामावा मा० मा० बिना.। १६.चे.नाहि, भा० मा० बिना। म०३०१ - १ । a 2. , ·. २४२ इयमे काण्डे- प्रमाणान्तरवाधाविरहा, लक्षणयुक्त बाधासम्भवेऽन्यत्रापि तत्सम्मवावेतोरसाध्येन श्रावमत्वेन विरोधाभावात् संशयितव्यतिरेकस्यायथोक्तत्वेऽन्यत्रापि कथञ्चित् स्वभावमेदस्यामेदेन(ना)विरोधाद समानमुत्पश्यामः । सर्वया स्वभावमेदय चाभेदविरोधिनो दृष्टान्तेऽप्यमावाद् घटादेरपि केनचिदा- कारेण सहशत्वेनामेदात् । यदि पुनः 'वादास्यरहिवाऽत्यन्तस्वभावमेदात्' इति हेत्वर्थो विवक्षित- ५स्तदाऽसिद्धो हेतुः, सामान्य-विशेषयोस्तादात्म्येनापि प्रत्यक्षता प्रतीतेः। न च प्रकृतानुमानबाघनाद वतावाल्यातीतिमन्तिरिति नासिद्धो हेतुः इतरेतराश्रयदोषप्रसङ्गात् । तथाहि-प्रकृतानुमानस प्रवृत्तौ तन्मिथ्यात्वेन पक्षधर्मवानिश्चयः, तनिधये चानुमानस्य प्रवृत्तिरिति व्यकमितरेतराश्रय त्वम् । प्रमाणान्तरेण साधने प्रकृतसाधनवैफल्यम्, तत एव तन्नेदलिः। 'सामान्य-विशेषयोमेद एव, मिनयोगक्षेमत्वात्, हिमवद्-विन्ध्ययोरिति रिव) इत्येतदपि साधनं प्राकृमदर्शितसाधनदोष १० नातिचर्वते इत्ययुक्तमेव, मिन्नयोगक्षेमत्वस्य विपक्षेण साक्षादविरोधिनोऽनिश्चितव्यतिरेकस्य भेदेन व्याप्त्यसिद्धेश्च । अथाऽसाध्यस्य साधनविरुद्धकयोगक्षेमत्वव्याप्तत्वाद विरोधः पारम्पर्येण सिद्ध एव, भवेदेव यदि तत्रापि च्याप्यस व्यापकविरोधिना विरोध: "सिद्ध्येतःस चासिद्धा, विरोधद्वयस्था, प्यसिद्धेः भिन्नयोगक्षेमस्याप्यमेदाभ्युपगमे मेदाः क्वचिदपि न सिद्धयेदिति विश्वमेकं स्यादिति चेत्, सादेवन् यद्याभ्यां भेदामेदव्यवहारव्यवस्था भवेदः सा तु मेदामेदप्रतिभालवशादिति सामान्य- १५ विशेषयोरसहोत्पादविन शेऽप्यभेदप्रतिमासादभेदो न "विरुद्ध इति कथं न वस्तुभूतसामान्यस नाव न च यदेव शावलेयव्यक्ती सदृशपरिणतिलक्षणं सामान्यं तदेव बाईलेयन्यकावपि, व्यापक स्यैकस्य सर्वगोव्यक्त्यनुयायिनस्तस्थानभ्युपगमात्, तदनभ्युपगमश्च शावलेयादिव्यक्तीनां बाहुलेया दिव्यक्तिसहशतया प्रतिभासेऽप्येकानुगतसामान्यक्रोडीकृतत्वेनापतिमासनाद। परेणापि हि- "समाना इति तब्रहा। इति ब्रुवता स्वहेतुम्य एव केचिच्छावलेयादिव्यक्तिविशेषाः सदृशा उत्पन्ना इत्यभ्युपगंतमेव केवल सशपरिणतिलक्षणस्तासां धर्मः कश्चिदभिन्नो वस्तुभूतोऽभ्युपगन्तव्यमा अन्योऽपारमा र्थिकविजातीयव्यावृत्तिनिवन्धनत्वे सादृश्यपरिणतः सजातीयव्यावृत्तिनिवन्धनस्याप्यत्यन्तमिवर स्वापारमार्थिकत्वात् तत्परिणतिव्यतिरेकेणे चापरस्य स्खलक्षणस्यासम्भवात् तदाकारज्ञानस्खलक्षण स्थाप्यभाव इति सर्वशून्यताप्रसक्तिः । न च 'सेवास्तु' इति पई युक्तम्, अप्रमाणिकायास्तस्या २५ अप्यनभ्युपगमनीयत्वात् । तस्मात् समानासमानपरिणामात्मनः शावलेयादिवस्तुनोऽवाधिता कारप्रत्यक्षमतिपत्तौ प्रतिमसिना विशेषवन सामान्याभावः। एतेन- सर्वस्योभयरूपत्वे तविशेषनिराकृतेः। चोदितो दधि खादेति किमुष्ट नामिधावति" ॥ "अथास्यतिशयः कश्चिद् येन भेदेन वर्तते । स एव दघि सोऽन्यत्र नास्तीत्यनुमैयं परम् ।। इत्यादि यदुक्तं धर्मकीर्तिना तदपि पराकृतं द्रष्टव्यम् । न शमामिर्दध्युष्ट्योरेकं तिर्यक सामान्य वस्तुत्वादिक व्यक्त्यसेदेन व्यवस्थित तथाभूतप्रतिमासामावादम्युपगम्यते, यादग्भूतं तु प्रतिव्यक्ति १-व मेदस्याऽमेदेनावरोधात वा० वा० । व मेदेन वि-आ० हा० वि०। स्खमा-हा- वि०। ३- वामे-हा० वा० वा० । ४-तीतिवा-मा० मा० विना। ५ पक्षिध-भा० मा० । पक्षे ध-सा० ! ६-द्वाधके प्रभा० मा० विना। एतद्भेद-आ० हा० वि० । एवझेद-पा० दा० । -रित्येतद-भां० मा 'रिवेत्येवद-वि० स०। 5-धनं दोपं भा० मा० । १०-मस्य मा० मा० । ११ व्याप्यसि मा० मा० 1 १३ स्वव्यापत्वा-मा०। १५-त य-01 १४ सिद्ध्येत समा० मा० विना। १५-नाशोप्य-आ० हा० वि० १६ विद्धा मा०। १५-हुवलेय-मा० । १८-हुवलेया-मा०। १९-तत्वेन प्रति-भां० मा० विना । २१ समान इति मा० मा० । २१-या पपशा-आ० हा० वि० । २१-ाव के मा० मा० विना । १३-व- लस-वि० । २४ वस्तूभू-मा०। ३५-यापर-भा० मा विना । २६-च्यावृचनि-आ०। २७ चत्वे सन हशप-भा०मा० । २८-पस्य पा-वा० वा० । १९-ण वा-पा० वा०। ३०-ति शून्य-मा० मा० विना । ३१ अप्रमाणकाया-वा० वा० । अप्रामाणिकाया-वि० । ३२-भासाद् वि-आ० हा० वि० ।-भानाद् वि- बा० घा०। ३३ अनेक पृ० १० १०६ । ३४-मयप-हा० वि० । ३५-भूवाम-मा० वा० । - -- ·शब्दार्थ-तत्संबन्धयोर्मीमांसा। २४३ भिन्न 'समानाति प्रत्ययविषयभूतमभ्युपगम्यते तथाभूतस्य तस शब्देनामिधाने किमित्यन्यत्र प्रेरितोऽन्यत्र सादनाय धावेत यद्युन्मत्तो न स्यात् । अत एव- "वर्णाकत्यक्षराकारशून्यं गोत्वं हि गीयते ।। न च निर्विकल्पकेऽक्षप्रभवे प्रत्यक्ष पुरोग्यवस्थिततद्यक्तिद्वयप्रतिभासव्यतिरेकेणे परो यथा- यायणितस्यरूपः सामान्याकारः प्रतिभाति, नापि सविकल्पके गौ!' इत्युल्लेखवति व्यक्तिस्वरूपं ५ पहिरुद्धासमानमन्तश्चाभिजल्पाकारमपहायान्या सामान्यात्मा यथाव्यावर्णितस्वरूपः प्रतिभाति, न चान्यावभासमन्याकारार्थव्यवस्थापकं शानं तद् भवति अतिप्रसङ्गात्' इत्येतदपि निरस्तम्, अवर्णाकृत्याद्याकारण्यतिरेकेण सादृश्यपरिणामात्मनः सामान्यस्यामजप्रतिपत्तिविपयस्य ध्यक्त्या मतया दाहाद्यर्थक्रियाकारिणोऽन्युपगमात् । न च शावलेयादेः सादृश्यं बाहुलेयायपेक्षमिति तेदप्रतीतौ तदपेक्षय तस्याप्यप्रतिपत्तिरिति वक्तुं शक्यम्, अशेषपदार्थवैलक्षण्यप्रतिपत्तावप्यस्य १० समानत्वात् । न च सर्वतो व्यावृत्तिः व्यावृत्तपदार्थस्वरूपमेवेति तत्प्रतिपत्तौ साऽपि प्रतीयते योवृत्त्या(धार्थप्रतिपत्तिमन्तरेणापीति वक्तव्यम्, सादृश्यप्रतिपत्तावप्यस्य समानत्वात् । अथ सजातीयविजातीयव्यावृत्तं निरंश वस्तु तत्सामा(य)माविनि च प्रत्यक्षे तत् तथैव प्रतिभाति, दुतरकालभाविनस्वैवस्तुसंस्पर्शिनो विकल्पाः व्यावस्यवस्तुवंशविभिन्नव्यावृत्तिनिवन्धनात् (नान्) सामान्यमेदान् व्यावृत्ते वस्तुन्युपकल्पर्यन्तः समुपजायन्ते नै तवशात् तयवस्था युक्ता, अति-१५ बसमात् । तदुकम्- "सर्वभावाः स्वभावेन स्वस्वभावव्यवस्थिते । खभाव परभावाभ्यां यस्माद-व्यावृत्तिमागिनः" । "तस्माद् यतो यतोऽर्थानां व्यावृत्तिस्तनिवन्धनाः। "जातिमेदाः प्रकल्प्यन्ते तविशेषावगाहिन"।। ननु 'स्वस्वभावव्यवस्थितेः' इत्येतस्य हेतोः स्वसाध्येन व्याप्तिः कि प्रत्यक्षेण प्रतीयते, ओहो. खिदनुमानेन ? न तावदनुमानेन, प्रत्यक्षाविषयत्वेन सर्वभावानां धर्मिणोऽसिद्धेस्तदनुत्थानात्, ज्याप्तिप्रसिद्धौ चानुमान प्रवर्तते । न च साध्य-साधनयोः सर्वापसंहारेण व्याप्तिरन्यतोऽनुमानात सिद्ध्यति, तत्राप्यनुमानान्तरापेक्षणेनानवस्थाप्रसक्तेः। नापि प्रत्यक्षेण, तस्य समिहितविषयग्राहकत्वेन देशादिविप्रष्टाशेपपदार्थालम्वनत्वानुपपत्तेः। अथ पुरोऽवस्थितेषु भावेप्वक्षनप्रत्ययेन 'स्वस्खमा-२५ -- ] इत्यादि ।२० १ धावते-मा० मा २ "वर्णाकृत्यक्षराकारशून्या जातिस्तु वर्ण्यते-तत्त्वस० का० ७३९ पृ. २४३ । "वर्णाकृत्यक्षराकारशून्य गोत्वं हि कम्यते" अपोहसि० पृ० १२६०५ । ३-ण पुरो भा० मा०। ४-रूपसा-पा०या०। ५-या वर्णित-हा० वि० । ६-पसामान्याकार। प्रति-मा० मा०। ७ इति यतदपि भा० मा०। ८-ण सदृशप-भा० मा० वा० बा० विना । ९ व्यक्तात्म- भा० मा० वा० वा० । १० तदप्रतिपत्तौ मा० मा० । तदप्रतीतौ तदापेक्षस्य तस्याप्यप्रतिपत्तौ तदापे- सस्य वा० बा० । तत्मतीतो आ० । ११ न्यावृत्तार्थ-वि० । व्यावर्गार्थ-पा० पा० । १२-शव-आ० । -स्त्यसंस्पर्शि-वा० वा० विना । १४-कल्या भा० मा० । १५-चर्तिवस्तु-आ० । १६-दा ज्या- भा० हा० । १५-वृत्तिव-आ० । १८-यतः स-आ० हा० । १९ न तत्तदशा-आ० । २० सर्वे भा- ३० । इदं पद्यद्वयम् अनेकान्तजयपताकाटीकायाम् “आह च" इत्युक्त्वा उद्धृतम्-१० ५२ २०१४ । अष्टसह. B. १७३ ५० ५। प्रमेयक पृ० १४१ १०५०३। लो० वा० पार्थ. न्या. पृ० ५७८ ५०१९ । २१ उत्तरार्ध- मिदं "यदधिकृयाह न्यायवादी" इत्यनिख्य व्याख्यातमनेकान्तजयपताकाटीकायाम् पृ० ३१५ १०५। "न्यायवादी धर्मकीर्तिः" इत्यपि व्याख्यातं तत्रैव पृ० ३१५ पं०१५। १२-भावापर-मा० मा० । २३-धना जा मा० मा० । "ध्यायत्तिस्वमिवन्धना । जातिमेदाः" इति लोग वा० पार्थः व्या० पृ० ५७८ २०१९ । अस व्याख्या प्रमेयक टिप्पण्यामित्यम्-"व्यावृत्तिनिवन्धनम् येषा " "सामान्यमेदा."-पृ० १४१५० ५० १५। २४-दात् प्र-वा० बा० । १५-होसिद-भा० मा० वा० पा० । २६-मानेन तावदनुमानेन प्रत्यक्ष-मा० मा० । मानेन प्रत्या अ-आ• हावि०। २५-यक्षवि-चार पा० विना ।

·. प्रथमे काण्डे । वेव्यवस्थितः' इत्यस्य हेतोः सवोपसंहारेण मेदेन व्याप्ति प्रतिपद्यत इति प्रत्यक्षव्यापार एवायम् असदेतत् यतो यत्रैव स्वव्यापारानुसारिणमनन्तरं विकल्पमाविर्मावयत्यध्यक्षं तत्रैवास्य प्रामाण्यं भवद्भिरन्युपगम्यते, सर्वतो व्यावृत्तात्मनि त न न तदोलात् तदुत्पत्तिा, सर्वदा अनुवृत्तव्याचे चाकारावसायिन एव तस्योत्पत्ते, अन्यथा 'सजातीयाद् मेद इत्यामिधानानर्थक्यापत्ते, क्षण ५क्षयानुमानसं च वैयर्थ्यम् अक्षणिकादिव्यावृत्तेः स्वलक्षणानुमवप्रभवविकल्पेनाध्यवसायात, स्वल. क्षणविषयत्वं च विकल्पानां सर्वतो व्यावृत्ताकाराव्यवसायिनां प्रसज्येत । तथाहि-दमेव स्खलन णगोचरत्वमध्यक्षस येत् तस्य नियतरूपानुकरणम्, सर्वतो व्यावृत्ताकारग्राहिणां विकल्पानामपि चेद् इदमस्ति कथं न खलक्षणविषयत्वम् । अथाविशदावमासित्वादस्यास्वलक्षणविषयत्वम्, ननु दूरव्यवस्थितपादपादिखरूपप्राह्यध्यक्षमप्यविशदावमासमिति स्खलक्षणविषयत्वं तस्यापि न स्यात्, १० अथाऽयथार्याकारग्राहिणस्तस्य प्रान्तत्वादिष्टमेवास्खलक्षणविषयत्वम्, न तस्य प्रमाणान्तरत्वप सके। तथाहि-अनधिगवार्थाधिगमाऽविसंवादाभ्यां तस्य प्रामाण्यम्, न च प्रत्यक्षत्वम्, प्रान्त त्वान्युपगमात् । नाप्यनुमानत्वम्, अलिङ्गजत्वात् । प्रत्यक्षाऽनुमानव्यतिरिक्तस्य चापरस प्रमाण स्थानिष्टेः कथं नास्य प्रमाणान्तरत्वम् ? न च विकल्पः-येनाधिगतार्याधिगमादप्रमाणम् he कारणमन्तरेणापि पाह्यार्थसन्निधिबलेनोपजायमानत्वात् । न चाध्यक्षविषयीकृतस्वलक्षणाध्यवसा १५यित्वादस्याप्रामाण्यम्, तथाऽभ्युपगमेऽध्यक्षेभितशब्दविषये क्षणक्षयानुमानस्याप्यप्रामाण्यप्रसक्तः । अयानिश्चितार्थाध्यवसायादनुमानस्यानधिगतार्याधिगन्तृत्वात् प्रामाण्यम्, निश्चितो ह्यध्यक्षविपयः क्षणक्षयर्स चानिश्चयादध्यक्षतो न तद्विपयत्वम् । नन्वेवमध्यक्षानुसारिविकल्पस्याप्यनिश्चितार्याध्य । घसायित्वात् क्षणक्षयानुमानवत् प्रामाण्यप्रसक्तिः। अपि च, विकल्पाऽनुमानविपयार्थयोः सम विपमो वा प्रतिमांसोऽभ्युपगम्येत? यदि विषमा, कथमसदृशप्रतिभासयोस्तयोरमेदा? मिनाका । २० रावमासि च कथं शब्दस्य रूपम् । अथ समा, विकल्पेषु को विद्वेपस्तानविपयीकुर्वतः। अथ यत्रा। निश्चयोत्पादनसमथै प्रत्यक्षं तत्र प्रतिमासाविशेपेऽपि प्रत्यक्षेगृहीतांशवाहितया विकल्पो न प्रम, णम्, अनुमानं त्वगृहीतार्थाधिगन्तृत्वात् प्रमाणम्, वद्विषयेऽर्थेऽध्यक्षस्य निश्चयोत्पादनासामर्थ्यात् ननु कथमेकम भवनानं स्वाथै निश्चयोत्पचौ समर्थमसमय चोपपद्यते विरोधात एकार्थीकाराविश, पाच ? मैं चाविशेषेऽपि तस्यैका सामर्थ्य वापरत्राऽसामर्थ्यम्, परेण सन्निकऽप्येवं वच्छं शक्य २५त्वात् । तथाहि-सर्वात्मनेन्द्रियार्थसन्निकर्पवादिनापि शक्यमेवं वचम्-सन्निकर्षस्याविशेषेऽपि सर्वा रमना न भावस्य ग्रहणम् क्वचिदेवांशे सामर्थ्यात् एकत्र सामर्थ्यमेवान्यासामर्थ्यमिति । न समारोपव्यवच्छेदकत्वेनानुमानेस्य प्रामाण्यम् न पुनः प्रत्यक्षपृथग्माविनी विकल्पस्येति वळू युक्तम् । स्य तयवच्छेदकत्वानुपपत्तेः । तथाहि-क्षणिकेऽक्षणिकहानं समारोपा, तश्चानुमानप्रवृत्तेः प्रागिव । पश्चादप्यविकलमिति कथं तथापि तस्य प्रामाण्यम् ? पश्चादस्खलत्प्रवृत्तेः समारोपस्याप्रवृत्तेरस्ये ३० ढेकल्यमिति चेत्, न, तदा स्खलढत्तरक्षणिकप्रत्ययात् स्वपुत्रादौ प्रवृचिन स्यात् । समारोपप्रति पेपश्चाभावत्वेनॉहेतुका, स कथमनुमानेनान्येन वा क्रियते झाप्यते वा अभावेन सह कस्यच्चि १-वस्यवस्थित पा० बाल-वस्य व्यवस्थिते. आ० हा० वि० । २-नन्तरवि-मा० मा013 च तद्वला-चा० वा० बिना। ४-वृत्त्याका-बा० बा०। ५-राज्यवसा-भा० मा० । -स वै-मो० मा वा० पा० विना। -भवप्रभवे विक-वा० बा० ।-भवविक-आ० हा० वि०। ८-सायानांवा० वा०। ९९ त्वनियतरूपानुकारणं वा० वा० । १०-शब्दाव-त्रा० वा० । ११ न प्र-पा० वा० । १२ अलिङ्गत्वार वा० पा० । १३ बाह्यार्थासनिधिय-बा० वा । बाह्यार्थासनिघाधिव-आ० हा० वि० । १४ नवाचा, -वा० । १५-नस्याधिग-त्रा० वा० विना। १५-स्य वा-वा० वा० आ० हा । १७ सो नाभ्यु-पा० वा. : सो नम्यु-आ० हा० वि० । १८-त नु यदि वा० वा० । १९-स्ताववि-पा० वा० ।-स्ताऽनवि-आ हा नि० । २०-शतागृ-पा० वा० । २१-तया विषया विक-आ० । २२-नात् सा-वा० वा० । २३-तु, भयदा-आ० । २५-अर्थ चोप-बा०या० । २५-विशे-चा० वा० । २६ नवा-आ० हा० । न त्वा-वाई पा० । १५-चांशेऽसा-आ० ।-चांश सा-हा० ।-चाशत् सा-पा० वा.। १८-न्यत्र सा-वा० वा० आ हा०वि०। १९-नस्यामा-आ०। 30-तस्य व्यव-पा० वा० । तस धव-मा० मा० । ३१-भानसमा: मा० मा० बिना । ३१-स्खलहत्तेः मा० मा० ।-स्खलितप्रवृत्तेः आ० ।-स्खलतप्रवृत्तेः नि० ॥ ३३-मारोष्य सामा० मा। ३४-तठिकल्पमि-आ० हा० वि० वा० बा० । ३५-नाहेतुः स भा० मा० वा बा० विन ३६ कस्यचित् तस्य सम्य-मा० मा० वा० वा० विना । विना ·. शब्दार्थ-तत्संबन्धयोर्मीमांसा। २४५. सम्पन्धाभावात् तस्य तथाऽप्रतिपत्तेश्च ? अथ प्रवृत्तसमारोपस्य स्वत एवाभावात् अनुमानाद मणिकत्वनिश्चये भाविनश्चाक्षणिकसमारोपस्यानुत्पत्तेः समारोपव्यवच्छेदकत्वं क्षणिकानुमानस्यो- च्यते, ना साक्षाद्भूतसमारोपनिषेधात् कथमविकले समारोपे प्रबन्धेनोपजायमाने क्षणविवेक निश्चया येन ततोऽक्षणिकसमारोपय भाविनोऽनुत्पत्तिः स्यात् । निश्चयाऽऽरोपमनसोर्विरोधाम्युः पगमात्, अन्यथा प्रत्यक्षपृष्ठमाविनः क्षणिकनिश्चयस्याप्युत्पत्तिप्रसङ्गः । तथा, परस्यापि निश्चयात्मना ५ प्रत्ययेन सर्वात्मनाऽर्थस्वरूपनिश्चयेऽपि समारोपप्रवृत्तौ तम्यवच्छेदाय प्रवर्त्तमानं प्रमाणान्तरमन- थकं न स्यात् । तन्न क्षणविवेकनिश्चयः, निश्चये वा विरोधादेव नाक्षणिकसमारोपः। दृढरूपस्याक्षणि- कसमारोपस्यास्त्येव व्यावृत्ति, सादृश्यनिमित्तस्तु स्खल(पारोपः स्थायीति चेत्, असदेतत्। अवधारितविशेषस्थानवधारितविशेषलक्षणसादृश्यासम्भवात् कथं समारोपः तन्निवन्धनोऽपि स्थायी युक्त समारोपनिमित्तसादृश्यविरोधिविवेकावधारणसद्भावात् पतिसन्निधानाद् रोमहर्षादिविशेष-१० पद् यथार्थनिश्चये विपर्यासानुपलब्धेश्च । अथ यथा निश्चितैकत्वस्यापि पुंसो द्विचन्द्रादिनान्तिरक्ष- जवान निवर्तते तथा(थाड)क्षणिकन्नान्तिरपि । नन्वेवमक्षणिकभ्रान्तरक्षजत्वे न किञ्चिदपि प्रत्यक्ष मन्नान्तं स्यात् । - "पश्यन्नपि न पश्यति" इति च धर्मकीर्तिवचन विरुद्धयेत । अथाऽक्षणिकत्वम्रान्तिानसी मरीचिकाचके तोयादि-१५ प्रान्तियत् तथापि नावधारितविशेषस्योत्पयेत, अनवधारितविशेषस्यैव तदुत्पत्तेः । अक्षणिकाव- भासस्य मानसत्वे वस्वन्तरसरणसमये उत्पत्तिश्च न स्यात् । विकल्पद्वयस्य युगपदनुत्पत्तेः उत्पत्ती धाऽश्वं विकल्पयतोऽपि "गोदर्शनाद् दर्शने कल्पनाविरहसिद्धिरयुका स्यादिति क्षणविवेकनिधयेऽ- वश्यंभाव्यक्षणिकसमोरोपाभावः । तत्सद्भावे च न कचिदनुमानानिश्चितनानात्वस्यात्माऽऽत्मीय- भावयोः प्रवृत्तियुक्ता। न ह्यात्मनाऽनुमानानानात्वनिश्चयलक्षणे नैपत्म्यदर्शने सति एकप्रत्यय-२० लक्षणमात्मदर्शन सम्भवति विवेकाविवेकग्रहणयोरेकत्वविरोधात् तदभावानात्मीयग्रहा। तदमावे च तत्पूर्वकस्य रागादेरनुत्पत्तेः कथममिलपिताऽनमिलपितसाधनयोस्तदध्यवसायेन प्राति-परिहाराय प्रवृत्तिरुपयेत? अनाभवचित्तोत्पत्तिप्रवन्धलक्षणमुक्तिहेतौ च मुमुक्षोर्यनो विफल: स्यात् नैरीत्म्या. । अभ्यासमन्तरेणाप्यनुमानीत क्षणिकत्वनिश्चयमात्रेणैव मुक्तिसिद्धेः । आत्मदर्शनस्य सहजस्याहाने- स्तनिमित्ताऽऽत्माऽमीयस्नेहपूर्वकसुखामिलापवतः सुख-दुःखसाधनेष्वादान-परिहारार्थी प्रवृत्तिः२५ अविरुद्धेति चेत्, स्यादेतत् यदि तत्सहजमात्मदर्शनमेकप्रत्ययलक्षणं न स्यात् तद्रूपत्वे त्वात्मनोऽनुः मानात् क्षणविवेकनिश्चयमात्रेणैव तस्य निरुद्धत्वास तनिमित्ता संसारकारणेषु प्रवृत्तिः । अथैक- प्रत्ययलक्षणं सहजमात्मदर्शनं न भवति न तर्हि, नैरात्म्याम्यासादप्यविरोधात् तन्निवृत्तिरिति व्ययों नैरास्याभ्यासः स्यात् । अतो न साक्षात् पारम्पर्येण वाऽक्षणिकसमारोपव्यवच्छेदकत्वात् क्षणिका- नुमानस्य मामाण्यम्, अध्यक्षप्रभवविकल्पेऽपि चैतत् समानम् निश्चिते तत्रापि समारोपामावाद ।३० नच प्रवृत्तसमारोपाव्यवच्छेदकत्वाद् विकल्पस्याप्रामाण्यमिति पक्वं युक्तम्, प्रवृत्तसमारोपन्यव- "च्छेदकत्वेन प्रामाण्य(ण्ये) विशेषतो दृष्टानुमानस्यापि प्रामाण्यप्रसक्ति तस्यापि तद्रूपत्वात् । न च मत्तः समारोपो व्यवच्छेत्तुं शपया अमावस्य निर्हेतुकत्वाभ्युपगमात् । न च प्रत्यक्षपृष्ठमाविविकल्प- १-नाक्ष-मा० मा० विना । २-नय क्ष-भा० मा० विना । ३-नुपपत्ते भा० मा० वि०। ४-क्षणिक- स्यानु-भा० मा० । ५-मारोपिनि-पा० बा० । ६ प्रतिवन्धेनो-मां० मा० वा वा० विना। ७ क्षणे विवेक वि० करोपस्य आ० । :-थापि पर-वा० बा० । १०-पारोपस्था-चा० वा. हा० वि० । ११ अवधा- रितविशेषलक्षणसार-आ० हा० वि०। १२-दाववदि-मा० मा० विना। १३-वपि प्रान्त मा० हा. वि० । १४ गोर्दर्शनात् दर्शनादर्शने आ० । गोदर्शने वा० घा० । १५-मारोप्यामा-भा० मा० । १६-ना नि-चा०या०। १७-क्षणने-मा० मां० वा० वा० । १८-पद्यते आ०। १९-त नाशव-मा०। २०-7- स्याव्यत्यास-मा० मा०।-रात्म्याभ्यास-वि० ।-रात्माभ्यास-हा०। ३१-ना क्षणिकत्वानिव-हा०वि०। २१-सात्मीय-मा० । २३-स्मीयं बेह-मा० मा०विना। २४-पूर्वसु-आ० हा० वि० । १५-धनेप्यादा -मा० मा० । २६-प्र-वा० बा० । २५-मन्यनुमा-भा० मा० विना। २८-स्य विरु-मा० मा० विना । २५-वृत्ते मा० मा० वा०या० । ३०-वृत्तः । ३१-क्षपृष्टिमावि-आ० हा० वि० ।-क्षपृष्टिकामावि- 'पापा .

·प्रथमे काण्ड- २४६ 'भपहायाऽनुमानस्यैव प्रामाण्यम् तस्य लिङ्गजत्वात् इतरस्य च तद्विपर्ययादिति वाच्यम्, विशेषतो दृष्टानुमानस्य लिङ्गजत्वेन प्रामाण्यप्रसक्तः । न चानुभवविषयमात्राम्यवसायित्वेऽध्यक्षपृष्ठभाविवि- कल्पानामभ्युपगम्यमाने व्याप्तिसिद्धिरपि परस्योपपद्यते, सन्निहितमात्रप्रतिग्राहित्वेनाध्यक्षस तया. पारानुसारिणो विकल्पस्यापि सर्वाक्षेपण साध्य-साधनयोाप्तिप्राहकत्वासम्मवात् । तथा च देशा- ५न्तरादाखुपलभ्यमानं साधनमनिश्चितसाव्यप्रतिवन्धं तत्र साध्यं न गमयेत् । अथ कार्य धूमो हुतभुजः कार्यधर्मानुवृतितो निश्चितः स देशान्तरादावन्यनलाभावे भवंस्तत्कार्यतामेवातिकामेदित्याकसि कोऽग्निनिवृत्तौ न क्वचिदपि निर्वत, नाम्यवश्यंतयाऽग्निसद्भाव एव तस्य भाव उपलभ्येत । तथा, व्यापकामावेऽपि तदात्मनो ज्याप्यस्यास्य)मावे न कदाचित् साधनं तत्स्वभावत्या प्रतीयेतेति । नन्वेवं व्याक्षिसिद्धावपि तनिश्चयकालोपलब्धेनैव स्यात् व्यापकेनास्य व्याति तस्यैव तथानिधयात्, १० वादशस्थापि साध्यच्याप्तग्रहणे तद्राहिणो विकल्पस्यागृहीतग्राहित्वं कथं न स्यात् ? यदेव हि प्रत्यक्षेण तयाप्तत्वेनोपलब्धं ततस्तस्यैवानुमानं विशेषतो उऐम् तच्चानुमानं स्यात्, अन्यदेशादिस्थे- नाव्याते. पारिशेप्यात् तादृशव्यापकनान्यत्र तादृशंस्य व्याप्तिसिद्धिरिति न वक्तव्यम्, पारिशेष्या- सिद्धः। तथाहि-तत् पारिशेष्यं कि प्रत्यक्षम्, उतानुमानम्। न तावत् प्रत्यक्षम्, देशान्तरस्थस्या- जुमेयस्य प्रत्यक्षेणाप्रतिपत्तेः प्रतिपत्तौ घाऽनुमानवैयर्थ्यप्रसक्तिः । अथानुमानम्, ननु तत्रापि कथं १५साध्य-साधनयोः प्रतिवन्धसिद्धिः न प्रत्यक्षेण, तस्य व्याप्तिाहकत्वेनाप्रवृत्तेः । नानुमानान्तरेण, अनवस्थाप्रसक्तः । न तेनैवानुमानेन, इतरेतराश्रयप्रसङ्गात् । तसावनुमानप्रामाण्यवादिना सर्वोप- संहारेण व्याप्तिग्राही प्रत्यक्षजन्मा स्वविषयाविसंवादी विकल्प प्रमाणयितव्यःसिंचामिनिवोषिक ज्ञानमार्शने प्रसिद्धमस्पष्टतया श्रुतं वा महशब्दविशेषवाच्यतया न प्रत्यक्ष परोक्षप्रमाणद्वयव्य- तिरिक्तं तत् प्रमाणान्तरम् । प्रत्यक्षानुमानवादिनां तु व्यातिप्राहकं प्रमाणान्तरं प्रेसका प्रत्यक्षानु- २० मानाम्यां व्याप्तिग्रहणासम्भवात् । न च प्रतिवन्धप्राहकस्य प्रमाणस्य स्वार्थे व्यभिचार प्रतिबन्धा. भावात् इति वक्तव्यम्, तत्र योग्यतालक्षणप्रतिवन्धसद्भावात् । प्रत्यक्षेऽपि हि स्वार्थपरिच्छेदो योग्यतीत पवन पुनस्तदुत्पत्यादेः। तदुत्पत्तिप्रतिबन्धात प्रत्यक्षस्य स्वार्थपरिच्छेदकत्वे इन्द्रियस्यापि तत्परिच्छेद्यत्वप्रसक्ति । तत्साहप्यात् तस्य तत्परिच्छेदकत्वे नीलक्षणोऽपरनीलक्षणस्य परिच्छेदका स्थात् परिच्छेदस्य भानधर्मत्वात्, अप्रसङ्गे नीलज्ञानमपरनीलझानपरिच्छेदकं स्यात् । तदुत्पत्ति- २५सारूप्याभ्यां समुदितान्यां प्रत्यक्षस स्वार्थपरिच्छेदकत्वे नीलज्ञानं समनन्तरनीलज्ञानस्य परिच्छेदक स्यात् । तदुत्पत्ति सासण्यसद्भावेऽपि समानार्थसमनन्तरप्रत्ययस्य न तब्राहकं व्यवस्थाप्यते तदव्य- घसायाभावादिति चेत्, नतु तदुत्पत्त्यादिके प्रतिवन्धे समानेऽप्यर्थे एव तस्य तदध्यवसायो न पुनः समनन्तरप्रत्यये' इति पृटेन भवती सैव योग्यता नियामिका पकव्या । अपि च, 'वियेन्द्रिय. मनस्कारेषु विज्ञानकारणत्वेनाविशिष्टेषु विषयस्यैवाकारं विभर्ति विज्ञानं नेन्द्रियादे' तथा, 'नीला- ३० वर्थसाहयाविशेपेऽपि नीलक्षीनं योग्यतादेशस्थमेव नीलार्थ विषयीकरोति नान्यम्' इत्यत्रापि योग्यतेव शरणम् । अतोऽस्या एव तत्साकप्यादिविशेपेऽप्यवश्यमभ्युपगमनीयत्वात् अर्थप्रतिनियमः सर्वत्राभ्युपगमनीय इति प्रत्यक्षवदूहोऽपि योग्यतीयाः मैतिवन्धसाधकोऽभ्युपगन्तव्यः अन्यथा अनुः १-मवहा-मा० मा० विना। २-माण्यान-मा० मां। -बान्यव-मा० मा विना । ४-माने प्रति-पा० घा० । ५-प्रतिविम्व त-मा० मा० विना । ६-वर्तते ना मा० मा० विना। नोप्यस्य भा-चा. या। पि निश्च-पा० वा० । -स्थातादृशस्यापि भा० । १०-ब्राहिणा वा० वा० । ११-ऐन चानु- या०या० । न त्वानु-हा० मि० । १२- परिशेष्यात् वा० वा० ।- पारिशेपात् आ० हा 1 से परि शेपात् बि०। १३ तादृशाच्या मा० वा० वा० । तादृशांच्या मा०। १४-न्यत्राताह-वा० वा. हा०वि० । १५-शस्याव्या-वा० या० । १६-पत्तौ चानु-आ० । १५-कल्पवृप्रमा-हा० । कल्पवृक्षप्रमा-वि० १८ स त्वामि-वा० वा० । १९-दर्शनप्रसि-मांक मा० विना । ३०-प्रशकम् हा प्रशस्तम् आ० । २१ ताऽत एव आ० हा०वि० ।-ता एव वा वा०। २१ तस्यातत्य-वा० वा०। १३-बानपरि-आ० हा. वि०। समानामपरि-पा० वा०। २५-तास्यैव मा० पा० मा । २६ रुपाऽऽलोक-मनस्कार-बार्य संप्रवर्तते । विज्ञानं मणि-सूर्याऽशु-गोशान्य इवाऽनल." अनेका० टी० पृ० २०६ पं० १९॥ २७-यनमस्का-पा० बा० । २८-बानयो-आ० हा० । १९ 'योग्यदेश-वि० स०। ३०-प्याविशे -०। ११ सन्नाभ्यु-आ० हा० वि० । 'सन्नम्यु- वि० स० । ३२-ताया प्रति-वा० बा०। ३३ प्रति- विम्वसा- वाया। । ।

·शब्दार्थ-वसंबन्धयोमीमांसा । २४. मानादिन्यवहारोच्छेद एव । न चात्राप्यनवस्था, न हि प्रतिवन्धनिश्चयापेक्षो लिङ्गवदयं गमका, प्रत्यक्षेवदू योग्यतयैव स्वार्थप्रकाशनात् खहेतोरेव नियतार्थप्रकाशनयोग्यस्यास्योत्पत्तेः । न च स्खलक्षणदेशनानन्तरमाविनो विकल्पस्यास्पष्टावमासितया न सामान्यग्राहकत्वम्, उन्मीलितचक्षुषः पुरोऽवस्थिते समानाकारेऽर्थे स्पष्टतया तस्यावमासनात् । अथ 'सविकल्पाऽविकल्पयोर्युगपट्टत्तर्वि- मूढस्तयोरैक्यमध्यवस्थति' इति स्पष्टतावमासः, असदेवत्, सविकल्पाऽविकल्पयोः किमेकविष- यत्वम्, उतान्यतरेणान्यतरस्य विषयीकरणम्, आहोखिदपरत्रेतरस्याध्यारोपस्तयोरेकत्वाध्यवसाय इति विकल्पैरनुपपत्तेः । तत्र न तावदेकविषयत्वं तयोः सम्भवति, विकल्प(स्पस्य) पूर्वानन्तरप्रत्यया- प्राद्यतत्समानकालवस्तुविषयत्वात् । अन्यतरस्यान्यतरेण विषयीकरणमपि समानकालभाविनोर- पारतच्याद्नुपपन्नम्। अविषयीचतस्यान्यस्यान्यत्राध्यारोपोऽप्यसम्मवी। तदनन्तरमावि ज्ञानं तो विषयीकृत्यापरमन्यत्राध्यारोपयतीत्यपि वचमशक्यम्, तयोविवेकेनोपलम्मप्रसङ्गात् । तथा च? नाध्यारोपादप्येकत्वाध्यवसायाः। किञ्च, यद्यविकल्पकं विकल्पेऽध्यारोप्य विकल्पकमविकल्पतयाऽ. ध्यवसीयते तदा समानाकारस्य विकल्पविषयतयाऽभ्युपगतस्य न तत्र तद्रूपतयाऽभ्यवसाया स्यात्, विकल्पावमासस्य तविषयत्वेन व्यवस्थितस्य विकल्पस्वरूपवदविकल्परूपतयाऽध्यवसितत्वात् । अथ विकल्पमविकल्पेऽभ्यारोप्याऽविकल्पो विकल्परूपतयाऽध्यवसीयते तदा सुतरामस्पटप्रतिभास एव स्थात्, लधुवृत्तेरपि क्रममाविनोविकल्पाऽविकल्पयोर्न . विच्छेदानुपलक्षणम् वर्णद्वयादिनाऽनेका-१५ न्तात् । विकल्पात्मनोपैत्तिरेवेन्द्रियजस्यात्मन्यपरसमारोपश्चेत्, नन्वेवं सर्वेन्द्रियजा बुद्धिर्विकल्प- कत्वेनासत्या स्यात् । विकल्पस्यापि नाविकल्परूपेणोत्पत्तिरेकत्वाध्यवसाया, विकल्पात्मनो वैश- घाभावात् । युगपढत्तेश्यामेदाध्यवसाये दीर्घशषकुलीभक्षणादौ रूपादिज्ञानपञ्चकस्यापि सहोत्पत्ते- रेकत्वाध्यवसायः किं नाभ्युपगम्येत? भिन्नविषयत्वात् तेषां स नेष्यत इति चेत् तर्हि प्रकृतेऽपि स मा भूत्, क्षण-सन्तानविषयत्वेनाविकल्प-सविकल्पकयोमिन्नविषयत्वात् । न हि विकल्प निरंश-२० कक्षणावभासो लक्ष्यते", तल्लक्षणे 'क्षणक्षयानुमानवैयर्थ्यप्रसक्तेः। क्षणविषयत्वेऽपि वा न तयो. रेकविषयत्वम्, स्वोपादानविषय-तत्समानसमयक्षणगोचरत्वात् । एकसन्तानसमाश्रयेण द्वयो- रग्येकविषयत्वे दर्शन-सरणयोरमिवसन्तानाधिकरणयोरपि स्यात् । वर्तमानार्थतयाऽप्रवृत्तेने दर्शन-मरणयोरेकत्वाध्यवसाय इति चेत्, न शब्दादिस्खलक्षणेऽध्यक्षगोचरे क्षणक्षयमनुमानान्नि- श्चिन्वतोऽनुभव-विकल्पयोयुगपद्भावेऽप्यमेदाध्यवसायाभावात् मरीचिकायां जलनान्तः विशदाव २५ भासे च निमित्तं वक्तव्यम्, विकल्पाऽविकल्पयोर्युगपद्भावनिमित्तस्य तत्राभावात् तदोपलब्धिलक्षणमा- सस्थानुपलम्भादू दर्शनस्याभावात् तत्सद्भावे धा न जलाकार दर्शनम् जलनान्तरक्षजत्वानभ्युपग- मात् । नापि मरीचिकाविषयम् भिन्नाधिकरणतया तयोरेकीकरणासम्भवात्, सम्भवे वा घटानु- भवस्य पटसरणादायपि प्रसङ्ग । प्रत्यक्षासन्नवृत्तित्वाद् वैशयनमेऽन्यत्रापि सैवास्तु किं युगपज्ज्ञा- नोत्पत्तिकल्पनया? 'प्रकृतिविभ्रमादेवाऽस्य तेथाभावे सिद्धं विकल्पात्मकज्ञानस्य वैशयम् । न च ३० जलभ्रान्तेरवैशवम्, जलधान्याधारसमानदेशजलप्रतिभासाविशेषात् । न च युगपहृत्तिनियोः सिद्धा, सद्भावे हि शानयोर्युगपहुत्तिः स्यात् । न चैकस्मात् सामग्री- विशेषादथेन्द्रियादिलक्षणाद् युगपत् कार्यद्वयस्य विकल्पाऽविकल्पस्योदयो युक्तः, यतः सामग्रीमेदार कार्यस्य तत्प्रभवस्य भेदो. युक्ता, अन्यथा निर्हेतुकः स स्यात् । अथ कार्यव्यतिरेका कारणस तत्र १-च्छेदः। न वा० वा० । १ नवा-आ.1, ३ प्रसङ्गनि-पा० वा.। ४-क्षत्ववद् मा० विना । क्षत्वदू वा० बा०। ५-दर्शनान्तर-वि०। ६-या सा-बा० बा०। ५-कापथै स्प-मा० ।-कारेास्प- वा० बा० ।-कारेास्प-हा० । इत्तेनिर्मू-चा० या० । -ययना-आ० वि० विना। १०-झवत् स- वा० बा० हा० । ११-प्यसंभवतीति तद आ० वि० । १२ शानतो विष-वि० । १३-ध्यारोग्य विक- ख्यतया-आ० वि० ।-ध्यारोपविकल्पतया-पा० वा० हा० । १४-नाऽनैका-मा० मा०। १५-पत्तिरे- केन्द्रि-भा० मा० । साये वि-मा० मा० वा० वा० विना। १४-स्पात्मानो वै-आ० वि० । स्यात्मनी वैचा० बा० हा०। १८-पादिना ज्ञान-वि०। १९ मा भूत क्षण-आ० वि० । २०-णसचान-भा० मा०। ११-तेऽतल्ल-वा० या०। २२ वंष्टोयतः पादान-वा० बा० । २३-सदभावे आ० हा० वि० । ४-तदामा-भा९ मा०।। - .

·१४८ प्रथमे काण्डे- सामर्थ्यावधारणम् । अर्थादिव्यतिरेकाच्च नविन विकल्पव्यतिरेका एतत्समानजातीयानामतीता- दिविकल्पानामाघमावेऽपि भावादित्यविकल्पोत्पादन एवार्थेन्द्रियादेः सामर्थ्यमवसीयते इत्यम्यु- पगमादस्त्येव सामग्रीमेदा तेता कार्यमेदोऽपि सङ्गत एव, असदेतत् तिमिरपरिकरितचक्षुषोऽर्थ- व्यतिरेकेणाप्यविकल्पकस्य कस्यचिदुत्पत्तिदर्शनादपरस्यापि तनातीयतयाऽविकल्पदर्शनस्य विकल्प- ५वदनर्थजन्यत्वप्रसक्तः । अथ तैमिरिकानुभवादनुपहतेन्द्रियजाध्यक्षस्य मेदान्नानन्तरोक्तप्रसङ्गा नन्थे- तत् सविकल्पकेऽपि समानम् । न चैकत्र विकल्पे वैशधदर्शनात् तनातीयतया सर्वत्र तथाभाष- सिद्धिः, अविकल्पस्यापि दूरार्थप्राहिणः कस्यचिद्वेशद्योपलब्धः तदन्यस्यापि वनावप्रसके । तत् स्थितमक्षमाविनो विकल्पस्वार्थसाक्षात्करणलक्षणं वैशद्यम्। तेन 'स्वव्यापारमेवमादर्शयतो विकल्प- स्योत्पतेः स्वव्यापारमुत्प्रेक्षात्मकं तिरस्कृत्य दर्शनव्यापारानुसरणाद् विकल्प प्रमाण न भवति' १० इत्येतन्निरस्तं द्रष्टव्यम् । विकल्पश्चैक एवार्थप्रामुपलक्ष्यते नापरं दर्शनम् ययापारानुसारिणो विकल्प स्थाप्रामाण्यं भवद्भिः गृहीतग्राहितया प्रतिपाद्यत । विकल्पाऽविकल्पयोर्लघुवृत्तर्विकल्पव्यतिरेकेणा- विकल्पस्यानुपलक्षणेऽङ्गीक्रियमाणे वर्णयोरपि लघुच्चेरितरेतरव्यतिरेकेणानुपलक्षणप्रसक्तिः। न च वर्णयोस्तथाभूतलधुवृत्तेरभावात् परस्परव्यतिरेकेणोपलक्षणसद्भावः, युगपज्ञानानुत्पत्तिवादिनोऽपि ताभ्यां व्यभिचाराभावप्रसक्तः । नापि सादृश्याद् विकल्पाऽविकल्पयोमदेनानुपलक्षणम्, सन्ताने- १५तरविपयत्वेन तयोरेकविषयत्वकृतसादृश्यामावाद । ज्ञानरूपतया सादृश्ये नीलाऽनीलाकारज्ञान- योरपि शानात्मना सादृश्यान्न स्याद् भेदेनोपलक्षणम् । तन्नाऽविकल्पकशानसद्भावः। अथ यदि प्रथमाक्षसक्षिपात एव सविकल्पकं दर्शनमुदयमासादयति तबाह्यस्त्वात्मा तथा सत्यर्थग्रहणाभाव एव प्रसका। तथाहि-अर्थदर्शने सति तत्सविधाने टे वाचक स्मृतिः, तत्स्मृतौ च तेनार्थ योजयति, तद्योजितं चाथै विकल्पिका बुद्धिरध्यवस्यति । न च सविकल्पकप्रत्यक्षवादी शब्दकमर्य २० पश्यति, तदर्शनमन्तरेण च (न) तचास्मृतिः, तामन्तरेण च न वचनपरिप्वकार्यदर्शनम् इत्यर्थ- दर्शनामाव एव मसक्का, असदेतत् । यतो यदि अशब्दकमर्थं विकल्पो नावगच्छति' इत्यभ्युपगम्येत वदा स्यादयं दोपान चास्माभिः शब्दसंयोजितार्थग्रहणं विकल्पोऽभ्युपगम्यते किं तर्हि निरंशक्ष- सणिकानेकपरमाणुविलक्षणस्थिरस्थूरार्थग्रहणम्। तच्च प्रथमाक्षसन्निपातवेलायामप्यनुभूयते । तथा, व्यतिरेकत्वा न वि-हा० वा वा० । व्यतिरेकत्वेन वि-आ० वि० 1 व्यतिरेकाच नर्वि-भा०। भत्र अर्थादिव्यतिरेकाच न विकल्पव्यतिरेक एव तत्समानजातीयानामवीतादिविकल्पाना-' इति पाठः संभाव्यते । २त. कार्य-मा०मा० । ३-क्षजस भा० मा०। ४-कल्पे वै-भा० मा० विना० । ५ सर्वत्रात-बावा० । -पि विदूरा-मा० मा० । -गं भवति भा० मा० विना। 6-पाद्यते वि० । रत विकल्पयोर्ल-आ० वा. वा० । १०-वृत्तिवैकल्प-वा० वा० हा० । ११-सके वि०। ११ परस्य व्यति-या० वा० । १३-पल- क्षणोपलक्षणसद्धा-मा० मा०। १४-मावः आ०। १५-श्याद्विकल्पाद्वि-हा०श्याद्विकल्पयो - वा० बा० वि० । १६ सादृश्ये नीलाकारज्ञान-पा० वा. हा० । १७ तन्न वि-चा० वा० । १८-मा सत्य- मा०वि०। १९ "सति झार्थदर्शनेऽर्थसन्निधौ दृष्टे शब्दे तत स्मृतिः स्यात् अनिघूमवत् । न चायमशब्दमर्थ पक्ष्यति, अपश्यन् ने शब्दविशेषमनुसरति, अननुसरन योजयति, अयोजयन्न प्रति इत्यायातमाध्यमशेषस जगत." अनेका० पृ० १२२ . ६०३॥ . "न चायमित्यादि । न खल्वयं सविकल्पकप्रत्यक्षवादी शब्दरहितमय पश्यति, खामिधानविशेषणापेक्षा एवार्थी विज्ञानळवसीयन्त इति नियमान् । तत. को दोष इत्साह-अपश्यन् न शब्दविशेषमनुस्मरति 'नियमेन' इति शेष." अनेका. टी. पृ० १२२ ५० १४॥ "तथाहि-नीलादिकमर्थमनिरीक्षमाणस्वत्र प्रतिपक्षसमयं तद्वाचक शब्द नानुसरत्युपयोगाभावात्, अननुसरच पुरचारिणि नीलादिवस्तुनि न त संघटयति स्मृतिदर्पणप्रतिविम्बनमन्तरेण तत्सघटनासामात, असघटयंश्च शब्द बदा- कूतेन न निरीक्षत एव नीलादिकमर्थमिति सुप्तप्राय जगनायेवेति"-याद्वादर पृ०३६ द्वि०प० ८। २० इया त-हा वा० बा०। २१-चकस्मृ-वि० । १२-कल्पका बु-वा० वा. हा० वि०।-कल्पवु- मा०। १३ अशब्दकर्म पश्यति तदर्शनमन्तरेण च तद्वचस्मृतिः आ० । 'अशब्द कर्म पश्यति तदर्श- नमन्तरेण च न तस्कृति वि० स० । १४- न च वचन-मा० मा० । १५-संयोगितामा बा. - ·शब्दार्थ-तत्संबन्धयोर्मीमांसा। २४ सहतसकलविकल्पावस्थायामपि न निरंशक्षणिकानेकपरमाणुप्रतिमासा, स्थिरस्थूलरूपस्य बहिः स्तम्मादेहरूपता विनाणस्य प्रतिमासनात, अश्वविकल्पकालेऽपि पुरो व्यवस्थितस्य गवादेस्त- थाभूतानुभवविषयत्वेन प्रतिमासनात् । यदि पुनरमिलापसंसृष्टार्थाध्यवसाय्येव विकल्पोऽभ्युपग- म्येत तदा तदनुत्पत्तिरेव प्रसका। तथाहि-यावद पुरो व्यवस्थित वस्तु नीलादित्वे(त्वेन) न निश्चित न तावत् तत्सन्निधानोपलब्धतवाचकस्मृत्यादिक्रमेण तत्परिवक्तार्थनिश्चयः, यावच्च न तनिश्चयो न तावत् तद्वाचकस्मृत्यादि, क्षणक्षयादाविवाऽनिश्चिते वाचकस्मृत्यादेरयोगात् । योगे वा शब्दान- भवानन्तरं 'क्षणिका' इति वाचकस्मृत्यादिक्रमेण तनिश्चयोत्पत्तेः क्षणक्षयानुमानमपार्थकं स्यात् । अपि च, 'तवाचकस्यापि सरणमपरतवाचकयोगमन्तरेण भवदभ्युपगमेन न सम्भवति, तद्योजन- मपि सरणमन्तरेण, सरणमप्यपरतद्वाचकयोजनादिव्यतिरेकेण इत्यनवस्थानानात्र कचिदपि निधयः स्यादिति । तस्मादमिलापसंसगयोग्यस्थिरस्थूरार्थप्रतिमौलं ज्ञानं प्रथमाक्षसचिपातोद्भवं? सविकल्पक तथाभूतार्थव्यवस्थापकमभ्युपगन्तव्यम्। अन्यथा सकलव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गः । अतः साधारणासाधारणरूपे वस्तुनि प्रमाणप्रवृत्तिः नासाधारणात्मनि, निर्विकल्पकस्याप्यसाधारणात्मनि विषये विकल्पानुत्पादकत्वादग्राहकत्वमेव । ग्राहकत्वे वा तत्र क्षणक्षयानुमानस्यामामाण्यप्रसक्तिः । तसात् 'स्वस्वभावव्यवस्थितेः' इत्यस्य हेतोमैदेन सर्वपदार्थानां प्रत्यक्षेण व्याप्तिग्रहणाभावान ग्यातिप्राहकप्रमाणफलमेतत्-स्वस्वभावव्यवस्थितेः सर्वभावानां सर्वतो भेदः' इति । अतो न१५ धर्मविशेषाभावः । व्यावयमेदाद् व्यावृत्तिमेदः तद्भदाच धैर्ममेदे यथा अमूर्ताद् व्यावैर्तमानो घटो मूर्तस्तथी मूर्तान्तराद् व्यावर्तमानः प्रत्ययोऽमूर्तोऽपि मूर्तः स्यात् । अमूर्तात्मना तयोरमेदे कथं मोभयात्मकत्वं भावानाम् ? न च कल्पितो धर्मभेदः, तथान्युपगमे यथा परसत्त्वाद् व्यावर्त्तमानस्य घटादेः परविविक्तं स्वसत्त्वं कल्प्यते तथा स्वसत्त्वाद् व्यावतमानस्य स्वासत्त्वप्रप्तिप्रसङ्गः । अथ परसत्वादेव तस्य व्यावृत्ति न खसत्त्वात् , नन्वेवं कथं न पारमार्थिकोऽन्यव्यावृत्तिधर्ममेदोऽभ्यु-२० पंगतः स्यात्। न च एका संवृतिसन्नपि करप्यतेऽन्यो न' इति विभागो युक्ता, कल्पनाया सर्वत्र निरङ्कुशत्वात् । तदेवं सदशपरिणामसामान्यस्यावाधितप्रत्ययविषयत्वेन सत्त्वादसिद्धो हेतुरिति स्थितम्। स्वसंवेदनप्रत्यक्षस्यानिश्चयरूपताभ्युपगमे शब्दप्रत्ययस्यासिद्धत्वादाश्रयासिद्धश्च हेतुः । न धनिश्चित ज्ञानस्य स्वरूपं स्वर्गप्रापणसामर्थ्यवद् दानचित्तस्य सिद्ध भवति प्रतिभासमात्रेण सिद्धत्वे २५ वा तत्र विप्रतिपत्तिर्न स्थात्, क्षणक्षयादेरपि च प्रतिभासमात्रेणैव सिद्धत्वात् तदनुमानवैयर्थ्य- प्रसक्तिश्च न च स्वसंवेदनेनाऽनिश्चयात्मनोऽपि निश्चयात्मज्ञानस्वरूपं गृह्यते न पुनस्तस्य स्वर्गमाप- णसामर्थ्यादिकम् अतो न विप्रतिपत्याधभाव इति वक्तव्यम्, तसिन् गृह्यमाणे गृह्यमाणस्य तस्य ततो भेदप्रसगात् । न च तस्मिन् सर्वात्मना स्वसंविदितेऽप्यभ्यासपाटवादेनिमित्तात् कचिदेवांश निश्चयो न सर्वत्र, स्वसंवेदनस्य तदंशनिश्चयजननसमर्थस्यापि तदंशान्तरे तदसामाद् द्विरूपता-३० पत्तेः। न चैकत्र सामर्थ्यमेव परत्रासामर्थ्यम्, विहितोत्तरत्वात् । न च निश्चयसंवेदनस्याप्यनिश्च- यात्मकत्वेन स्वतो" निश्चितस्य निश्चयव्यवस्थापकत्वम्, क्षणिकत्वादेरिवानिश्चितस्थाऽन्यव्यवस्थाप- १-भासस्थितस्थू-वा० वा० । २-स्थूरक-वा० वा० हा० वि० ३-चादिस्त-आ० वि० । ४-लापसं- वा० बा० हा० विना। ५-संस्पृष्टा-मा०। सायो विकल्पेभ्युप-वा० वा०। ५-परिपृका-मा० मा० । कार्थानि-पा०या०। ९-दिलक्षण-मा० मा० विना। १०-गो व श-वा० वा०। ११-नुमावा-भा० । मां विना। १२-कयोजनमन्त-भा०मा०। १३-स्थानाच क्वचि-मा० मा० । १४-लापस-पा० वा. हा० विना । १५-मासमा-भा० मा० वा० बा० हा० विना। १६-उपवस्तु-वा० वा०। १७-चिन सा. घा-आ० वि०। १८-मनि विक-वा० वा० । १९४० २४३ पं० १७। २०-धर्ममेदो य-वि०। २१-च. त्यमा-भा० मा० । २२-थाऽमू-आ० वि० बिना। २३ संवृत्तिसन्नपि मां० वा. बा० हा० वि० । संवृत्तिः समपि भा० । २४-स्थित संवे-आ० । २५ मे शाब्द-मा० मा० । २६-श्चितक्षा-पा० वा० । २७-नाऽपि- ज्ञानव-मा० मा०। २८-निश्चिया-आ० हा० वा. बा०। २९-मख-बा० बा० । ३०-माणाह-वा. बा। ३१ सर्वदा वा० बा०। ३२-माद्वि-आ० वि०। ३३ पृ. १४४ पं० २४ । ३४-सकले स्व-मा० मा०1-मकरवेनाव-पा० वा०। ३५-तोऽनिधि-मा० मा ।

·१५० प्रथमे काण्डे- कत्वायोगात् । न च खसंवेदनेनानिश्चयात्मनाऽनिश्चितो निश्चयः प्रत्ययव्यवस्थापका, इति निर्विक पकखसंवेदनवादिनः प्रत्यासिद्धेः कथं नाश्रयासिद्धा प्रकृतो हेतुः? यदपि भवतु वा सामान्यं तथापि तस्या(स्य) मेदेभ्योऽन्तरत्वे मिन्नेष्वमेदाध्यवसायो मान्ति- रेख' इत्यादि, तदप्ययुक्तम्। एकान्तमिन्नस्य सामान्यस्य मिनेष्वमेदप्रत्ययहेतुत्वेनानभ्युपगमात् । ५न हन्येनान्ये समाना अभ्युपगेम्यन्ते किन्तु स्वहेतुभ्य एव केचित् समाना उत्पन्नास्तथैव गवादि- प्रत्ययविषयाः। यदपि 'अनर्थान्तरत्वेऽपि सामान्यस्य' इत्यादि तदप्यसत् । अनर्थान्तरत्वेनैकान्तेन तस्थानभ्यु- पगमान तत्पक्षमावी भ्रान्तत्वादिदोपा प्रत्ययस्य । यदपि यत्रैव हि कृतसमया ध्वनयः स एव तेपामर्थः, न च समयः शब्दानां परमार्थतः १० सम्मवति, तदप्ययुक्तम् । सामान्य-विशेषरूपस्य वस्तुनः पारमार्थिकस्य सङ्केत-यवहारकालव्यापकस्य प्रमाणसिद्धत्वात् । यद्यपि शावलेयादयो व्यक्तिविशेषाः परस्परं नानुयन्ति तथापि समानपरिणाम- स्वरूपतया क्षयोपशमविशेषाविभूतप्राक्प्रदर्शितव्याप्तिग्रहणस्वरूपाने तथैव प्रतिमासमाना सढे. तविषयतामुपयान्त्येव, अगोरूपव्यावृत्चेषु सङ्केत-व्यवहारकालव्याप्तिमत्सु भावेष्वगोशब्दव्यावृत्तगो. शब्दस्वरूपस्य सद्देतितत्वाद् देशान्तरे कालान्तरे च ततः शब्दात् तदर्थप्रतिपत्तिान्यमिचारि- १५ण्युपजायत एव । एकत्वं तु शब्दाऽर्थयोः शब्दप्रतिपत्तावनगमेव, तदन्तरेणापि सङ्केतस्य कर्तु शक्यत्वात् सार्थकत्वाच। तेन ये यन्त्र भावता' इत्यादिप्रयोगे न भवन्ति च भावतः कृतसमयाः सर्वसिन वस्तुनि सर्वे ध्वनया' इत्यसिद्धो हेतु', यथोक्तवस्तुनि समयस्य प्रतिपादितत्वात् । यदपि हिमाचलादिषु सवेतन्यवहारकालव्यापकेषु सङ्केतः सम्भविष्यति' इत्याशय 'तस्व- २० प्यनेकपरमाणुरूपत्वान्न सङ्केत' इति, तदप्ययुक्तम् । समानासमानेकपरिणतिरूपस्य वस्तुनः साधितत्वात् । यदपि उदयानन्तरापवर्गिषु खलक्षणेषु सङ्केत उत्पभानुत्पनेश्वशक्यक्रियता(क्रिया) इति, तदप्यसङ्गतम्। एकान्तेनोदयानन्तरापवर्गित्वस्य भावेष्वसिद्धः । अथान्ते क्षयदर्शनाद प्रागपि तत्व भावसिद्धेस्तसिद्धि, नन्वेवमादौ स्थितिदर्शनादन्तेऽपि स्थानुतासिद्धेविपर्ययसिद्धिप्रसङ्गा अथान्ते २५स्थैर्यानुपलब्धेर्न विपर्ययसिद्धिा, आदी क्षणक्षयानुपलक्षणाद क्षणक्षयसिद्धिरपि न स्यात् । सदशा- परापरोत्पत्तिविप्रलम्भाव क्षणक्षयस्यादावनुपलक्षणमिति चेत्, स्यादेवत् यदि कुतश्चित् क्षणिक सिद्धं स्यात्, तच्चासिद्धम् तत्र साधकहेत्वभावात् । मृतकत्वात् सिद्धिरिति चेत्, न साध्यसा- धनधर्मभेदीत सिद्धौ (भदाऽसिद्धौ) वतस्तसिद्धरयोगात्, योगे वा खात्मनोऽप्यात्मना सिद्धिः स्यात् । न च व्यावृत्तिभेदात् कृतकत्वाऽनित्यत्वयोमेद, यतस्तद्भेदः स्वतो वा, व्यवच्छेद्याद् षा, ३०आरोपादू धा, बुद्धिप्रतिभासमेदादू वा भवेत् ? न तावत् खतः, खतो भेदे मेदस्य वस्तुत्वम् वस्तुत्वे च कथं न पस्तुत्वपक्षमावी दोपा वस्तुनचानेकान्तात्मनो भेदाभेदात्मकतया सिद्धः सिद्धोन: सिद्धान्तः । व्यवच्छेद्यमेदादपि न व्यवच्छेदभेदा, अनित्या(त्यत्वा)दिव्यवच्छेद्यस्य नित्यादेर्व्यवच्छेद्यस्य वस्तुनोऽभावाद् भेदाभावप्रसके । कल्पितन्यवच्छेद्यव्यवच्छेदेन तद्भेदाभ्युपगमे तत्र कल्पनाऽपि इतरव्यवच्छेदेन इत्यन्योन्यव्यवच्छेदेन व्यवच्छेदयोर्व्यवस्थितस्वरूपत्वात् कथं नेवरेतयश्रयदोपः? १ निश्चित प्र-वि०। २ पृ० १७४ पं० १२ । ३ तस्यऽभे-मा० मा० । पूर्वपागनुसारेण 'तस्य मेदे- भ्योऽर्यान्तरत्वे' इति संस्कार । नाभ्यु-आ० । ५-गम्यते वि०। ६ पृ० १७४ पं०१३ । ७ पृ० १७४ १० १७॥ ८-पितत्रैव वा० बा० । १ नानुपपत्तिस्तथा मा० मा० । १०-पामा खस-आ। ११-वि- भूतिमा-मा० मा० । १२ पृ० ३४६ पं० १६-३२ । १३ पृ० १७४ १० १९ । १४ पृ. १७४ ५०२० । १५० पृ० ५.१०1१६ पृ. १७६ पं०६। १७ पृ० १७६ पं०७॥ १८ पृ. २४२ पं० २१॥ १९ पृ० १७६५० ११ । २०-वं स्यात् आ० वि०। ११ तथात्सि-बा० वा. हा० । तथा सि-आ. वि० । १२-दान्यात्म सि-पा० वा. हा विना । १३-खात्मनोन्यात्मनो सि-मा० मा । स्वात्मनाया- मना सि-आ० । वात्मना सि-पा० या०। २४-तो ब्य-वा० वा० विना। २५-यं वस्तु-बा० बा० । १६ अनित्यत्वादिव्यवच्छेदस्य निस्यादेयवच्छेदस्य वस्तुनो गा० बा० हा । अनित्यत्वादिन्यवच्छे- यस्य वस्तुनोऽभावातू-आ० वि०॥

·शब्दार्थ-तत्संबन्धयोमीमांसा। २५१ " अनिसत्वादिष्यवच्छेदेन नित्यादिव्यवच्छेद्यस्य व्यवस्थायामनियादिव्यवच्छेदस्यापि नित्यादिव्यय- च्छेद्याद् व्यवच्छेदेन धुद्धिप्रतिभासमेदादेव भेदोऽस्तु किं व्यवच्छेदस्य व्यवच्छेद्यभेदादू भेदकल्प- नया? तथैव भेदादू व्यवच्छेदस्य साध्यसाधनमावे शब्दत्वादेरपि बुद्धिप्रतिमासमेदेन भेदात् सार्धनभावः स्यात् । तथा च न कश्चित् प्रतिज्ञार्थंकदेशासिद्धो हेतुः स्यात् । न च शब्दाच्छन्दत्वस्य न प्रतिमासमेद, अन्यथा धर्मिधर्मव्यवस्थाऽभावप्रसक्तः । अथ प्रतिभासभेदेऽपि व्यवच्छेद्यमेदा- ५ भावात् शब्दत्वस्य प्रतिज्ञार्थंकदेशत्वम्, नन्वेवं भाव-द्रव्यामिधायिनोरभिधानयोरपर्यायता न स्यात् 'शब्द शब्देन शब्दत्वस्याप्यभिधानात्, अन्यथा प्रतिशाथैकदेशताऽपि न स्यात् । नाप्यारोपमेदादू व्यवच्छेदस्य मैदा, सत्वादावसत्त्वाद्यारोपस्याभावात् भावे या सत्त्वमप्य- नित्यत्ववत् साध्यमनुषज्येत । तत्साधने च तद्धेतोरसिद्ध-विरुद्धाऽनेकान्तिकदोषत्रयानतिवृत्तिर्मवद. मिप्रायेण । तन्न कृतकत्वाऽनित्यत्वयोः साध्यसाधनभावः भवदभिप्रायेण भेदाभावात् । अथ तयोः १० परमार्थतोऽमेदेऽपि निश्चयवशाद् गम्यगमकभाव इति कृतकत्वं कृतकत्वाध्यवसायिना निश्चयन- सयेन मेदेन निश्चीयमानमनित्यत्वस्य गमकम्, ननु ययोवस्तुगतयोः कृतकत्वाऽनित्यत्वयोस्तादा- म्यप्रतिवन्धान तयोनिश्चय इति न गम्यगमकत्वम्, ययोश्च विकल्पबुद्धिप्रतिभासिनोमैदेन निश्चयः न तयोस्तादात्म्यनिवन्धनो गम्यगमकमावा, बुद्ध्यासढयोरवस्तुत्वेन प्रतिबन्धामावात् । अथ भेद एव तयोः कल्पनानिर्मितः न पुनर्वस्तुस्वरूपमपि, शब्दस्खलक्षणस्याकृतकनित्यव्यावृत्तनिरंशकस्वभा-१५ यत्वात् तद्गतकृतकत्वादिभिन्नधर्माधध्यवसायिनश्च कृतकत्वादिविकल्पास्तथाभूतस्वलक्षणानुभवद्या- रायातत्वेन तत्प्रतिबद्धास्तेन तत्प्रतिभासिनोधर्मयोः साध्यसाधनभावः अन्यभिचारश्च पारम्पर्येण वस्तुप्रतिबन्धादुपपद्यत एव । स्यादेतत् यदि तथाभूतं खलक्षणं प्रत्यक्षत एव सिद्धं स्यात्, न च वत् ततः सिद्धम् स्वमेऽपि निरंशक्षणिकानेकपरमाणुरूपस्य तस्यासंवेदनात् । यादग्रूपं तु तत् प्रत्यक्ष प्रतिभाति कृतकत्वाद्यनेकधर्माध्यासितं तन्न निरंशम्, यतस्तदनुभवद्वारायातकृतकत्यादि-२० विकल्पप्रतिभासिनी धर्माणामव्यभिचारात् साध्यसाधनभाव उपपधेत । न चानुमानविकल्पत एव तस्य तथासिद्धिः, प्रतिवन्धासिद्धावनुमानस्यैवाप्रवृत्तेः । सविकल्पकप्रत्यक्षय साध्यसाधनधर्मप्रति- बन्धग्राहकस्य धर्मिस्वरूपग्राहकस्य च प्रामाण्याभ्युपगमे शब्दादिधर्मिणः कृतकत्वाद्यनेकधर्मात्मकस्य सिद्धत्वाद् विवादाभाव एव । भवतु वा परपक्षे साध्यसाधनमेद तथापि न साध्यसाधनभावः, तयोरविनाभावसाधकप्रमाणाभावात्। अथ 'निहेतुकत्वाद् विनाशस्य विनाशस्वभावनियतो भावः तद्भावे भावस्थान्यानपेक्षणात् अन्त्यकारणसामग्रीविशेपंवत् खकार्योत्पादने' इत्यादिसाधनसद्भावात् कथं नाविनाभावः प्रकृत साध्य-साधनयोः असदेत तयोरविनामावसाधनम्, अनैकान्तिकत्वात् । तथाहि अनपेक्षाणामपि शाल्यकुरोत्पादने यववीजादीनां तदुत्पादनसामग्रीसन्निधानावस्थायां तद्भावनियमाभावात् । अथ यववीजादीनां तत्वभावामावति तत्वभावापेक्षयाऽनपेक्षत्वमसिद्धम् तर्हि विनाशस्वभावापेक्षत्वात् ३० कृतकानामपि केपाश्चित् तत्स्वभावामावादनपेक्षत्वमसिद्धं स्यात् । अथ हेतुस्वभावमेदाभावात् सर्वसामग्रीमभवाणां विनाशसिद्धस्तदनपेक्षत्वाधानपेक्षत्वमसिद्धम्, ननु विचित्रशकयो हि सामन्यो इश्यन्ते, तत्र काचित् स्यादपि सामग्री या नवरात्मानं जनयेत् शृङ्गादिकेव शरादिकम् । अथ १-च्छेद्यस्य वा० या । २-च्छेद्यस्य वा० प्रा०। ३-भासभेदात् वा० घा० । ४-धनामा-मा० मा०।-धनः भा-पा० या. हा०। ५-स्थामा-भा० मा० वा. बा. हा० बिना । ६-कत्वाव्यवसा-वा. बा०। योस्तदात्मप्रति-आ। ८-धनयो ग-वा० बा० । धनयोग-आ० हा० वि० वा० या० । १०-सिनो ध-आ० वि० वा० बा० ।-सिना ध-हा० । ११-यदि यथाभूतं आ० वि० । १२-तं न तन्निरसं (शं) वा० बा० हा० । १३-सिनाद्ध-मा० मा०। १४ "शाल्यकुरोत्पादनसामग्रीसन्निधानावस्थाया तदुत्पादनेऽन्यानपेक्षाणामप्येषां तद्भावनियमाभावात् । द्वितीयपक्षे तु विशेष्यासिद्धो हेतुखरखमावत्वे सत्यप्यन्यानपेक्षत्वासिद्धेः । न ह्यन्त्या कारणसामग्री खकार्योत्पादनखभावाऽपि द्वितीयक्षणा- नपेक्षा तदुत्पादयति । दहमखभावो वा वहि करतलादिसंयोगानपेक्षी दाहं विदधाति । भागे विशेषणासिद्धं च तस्वभावत्वे सत्यन्यानपेक्षलं शझोत्यशरादीना क्षणिकखभावाभावात्"-प्रमेयक पृ० १४५ म० ५० ५। १५-दुकं सामा० मा० विना । १६-धानाव्यव-वि० । १v-जानां भी० मा० विना। १८-यात् सत्तभावापेक्षत्वमसिद्धम् वि०। १९-स्तदान्यापेक्ष-वार बा० हा० । - ·प्रथम काण्डे- २५२ विनाशित्वेनोपलब्धानां प्रतिक्षणं विनाशाभावे विनाशप्रतीतिरेव न स्यात्, द्वितीयेऽपि क्षणे भाववं स्थिती सर्वदा स्थितिप्रसगाव, द्विक्षणावस्थायित्वे हि द्वितीयेऽपि क्षणे क्षणद्वयस्थितिस्वभाववाद- अतत्स्वभावत्वे खभावभेदेन क्षणिकत्वप्रसङ्गाद-तृतीयेऽपि क्षेणेऽवस्थानं स्यात् तदाऽपि तत्स्व- भावत्वात् चतुर्थेऽपि । एवमुत्तरेवपि क्षणेष्ववस्थानादासंसार भावस्य स्थितेरविनाशाद् विनाश- ५प्रतीतिर्न स्यात् । भवति च विनाशप्रतीतिः अतस्तत्प्रतीत्यन्यथाऽनुपपत्त्या प्रतिक्षणविनाशानुमान दृश्यात्मकस्य कार्यस्य अदृश्यात्मनोऽप्याचे क्षणे या स्त्रमावः प्रागभूत्वा भवनलक्षणः स एव चेत् द्वितीयेऽपि क्षणे प्रागभूत्वा भावस्य भावात् क्षणिकत्वम् । अथ प्रथमे क्षणे जन्मैव न स्थिति, द्वितीय क्षणे स्थितिरेव न जन्म तथापि जन्मजन्मिनोः स्थितिस्थितिमतोश्यामेदात् तयोश्च व्यति- रेका प्रतिक्षणमनवस्थायित्वम् अपरापरकालसम्बन्धित्वस्य परस्परव्यतिरेकिणो मावस्वभावत्वाध १० प्रतिक्षणमनवस्थायित्वमिति सिद्धा विनाशं प्रत्यनपेक्षा भावस्य, असदेतत्, खहेतोरेवानेकक्षणस्थायी भावो भूतक्षंणेष्वमवन, तिष्ठन् वर्तमानक्षणेपु,भविष्यत्क्षणेपु स्थास्पश्चान्त्यपश्चिमे प्रथमक्षण एव जात इति कालेनाऽनागतादिनीऽसताऽपि विशेष्यत्वं भावस्याविरुद्ध कारणसामध्यवत् द्वितीयेऽपि क्षणे न-अन्यथा कार्यकारणयोरेकदैवोत्पत्तरेकक्षणस्थायि जगत् स्यात्-इति प्रागुत्पत्तेरभूत्वा भावेऽपि भावस्य द्वितीयाँदिक्षणे न क्षणिकत्वम् । वस्तुतस्तु भावक्षणात् पूर्वक्षणेषु भूत्वा भावी स्वभावो १५भावस्य सर्वत्रानान्त्यक्षणेनापि () विशिरोऽनन्तरातीतक्षण एव, प्रथमक्षणे वाईशस्वभावस्थ भावे 'द्वितीयादिक्षणेऽपि न क्षणिकत्वम्, अक्षणिकत्वाविरोधाव भावक्षणात् पूर्वक्षणेष्वभूत्वा भावस्य द्वितीयादिक्षणेऽपि प्रथमक्षणस्वभावस्य भावे तस्वभावत्वेऽप्येकान्ततः क्षणिकत्वासम्भवात् । अथा- भूत्वा भाषश्च प्रागसतः सत्त्वम्, तस्य द्वितीयेऽपि क्षणे भावान्न पूर्वापरक्षणयोः स्थित्युत्पत्तिमत्वेन खमावमेदादू भावस्य क्षणिकत्वम् । नाप्यपरापरकालसम्बन्धोऽप्यपरापरखमावो भवति परमाणु- . २० षट्कसम्बन्धेऽप्येकपरमाणुवत् । परमाणूनामय शलाकाकल्पत्वात् परस्परमसम्बन्धः इति चेत्, असदेवत्। सम्बन्धे प्रतीयमाने असम्बन्धकल्पनाऽयोगात् । करनेकदेशसम्बन्धविकल्पयोगाद- सम्बन्धः । तथाहि-सर्वात्मना परमाणूनामभिसम्बन्धेऽणुमात्र पिण्डः स्यात् । एकदेशेनाभिसम्बन्ध त एकदेशाः परमाण्वात्मन आत्मभूता, परभूता वा आत्मभूताश्चेत्, नेकदेशेनामिसम्बन्धः तेषा. मभावात् । परभूताश्चेत्, परमाणुमिरेकदेशानां सर्वात्मनाऽमिसम्बन्धेऽमेदादेकदेशैकदेशिनोरेक- २५ देशाभावाचैकदेशेनामिसम्बन्धः परमाणूनाम् । एकदेशेनैकदेशानामेदेशिनाऽमिसम्बन्धश्चेत्, तदेकदेशानां ततो मेदामेदकल्पनायां तदस्था पर्यनुयोगोऽनवस्था च न च प्रकारान्तरं दृष्ट नाणूनां सम्बन्धः स्यात् अतोऽनुपलभ्यमानस्यापि परमाण्वसम्बन्धस्य कल्पना, असम्यगेवेत्। असम्बन्धवत् सम्बन्धप्रकारान्तरस्यैवादृष्टस्यापि कल्पनीप्रसके। । सर्वात्मनेकदेशेन घाणूनाम- १-वे रि-आ० । ३ क्षणाऽव-भा०मा० । ३ एवमुत्तरोत्तरेवपि क्षणेपु स्थानादा-मा०मा० । ४ क्षणेषु स्थाना-पा० वा० हा०। ५-मानं दृश्यात्मनोऽप्या-आ० वि०। ६-व भावस्य न भा० मा० । -येऽपि क्ष-भा० मा०। ८-मवस्थायित्व-वा० वा.। -क्षणास्था-हा०। १०-क्षणेषु भ-वावा । ११-श्चात्यपश्चि-पा० वा० । वात्पधि-आ० । १२-ना सता-आ० वि०। १३-रुद्धकार-वा० वा० । १४-यव द्वि-वि० विना । थ्यं पहि-आ० । १५-तीयपक्षे नान्यथा वा० घा० । १६-यादिलः क्ष-आ.। १७ सर्वत्र नान्य मा० मा०। १-शिष्टो अनन्त-वा० वा० । १९-शव-पा० वा. हा० ।-शास्त्र- आ० वि० । २०-कत्वाद्वि-आ० वि० । ११ अभूत्वा मा०। २२-म्बन्धेऽप्य-भा० मा०। २३-खभा- घोभावो भ-भा०मा०। १४ "कयं च सम्बन्धे प्रतीयमानेऽप्रतीयमानस्याप्यसम्बन्धस्य कल्पना प्रतीविविरोधातू"- प्रमेयक पृ० १५१ प्र०६०। १५ "किचासौ सालप. सर्वात्मनैकदेशेन वा स्यात् । सर्वात्मना रूपछेषेणूना पिण्डा()णुमात्रस्यात् । एकदेशेन तच्छेषे किमेकदेशास्त्रस्यात्मभूता. परभूता वा आत्ममूताश्चेनेकदेशेन रूप षस्वदभावात् । परभूताश्चेत् तैरप्पणना सर्वात्म- मैकवेशेन वा रूपलेषै स एव पर्यनुयोगोऽनवस्था च स्यातू"-प्रमेयक० पृ० १४९ १० १० ४ । २६-मात्र पि-मा० मा० । मात्र पि-वि०। २७-कदेशिनोऽमि-बाबा० । १८-वस्था पवार मा० । २१-माणूसम्य-आ० ।-माणुसम्ब-वि० । ३० तत्सम्ब-पा० वा० विना । ३१-रसेवा-मा. १४-णूनां सम्ब-आ० वि०॥ . मा० वा० वा. हाविना । १२-नायां प्र-मा० मा० पा० वा. हा. विना। ३३-न चाणू-आ० हा० ।

·शब्दार्थ-तत्संबन्धयोमर्मीमांसा। १५३ सम्बन्धात् सम्बन्धस्य च प्रतीतेः प्रकारान्तरेण एपां सम्वन्ध इति कल्पना युक्तियुक्तंच, प्रतीति- विरोधश्चैवं न स्यात् । अथ विकल्पिका प्रतीतियरोपितगोचराऽसत्यपि सम्बन्धे सम्बन्धमादर्शयति, न तशात् सम्बन्धव्यवस्था येन प्रतीतिविरोधः स्यादसम्बन्धवादिनः। कथं तर्हि सम्बन्धप्रतीते- वैशवम् विकल्पस्य वैशद्यानिष्टेः ? युगपढुत्तेर्विकल्पाविकल्पयोरेकत्वाध्यवसायाद पैशद्यभ्रमे सहभा- विनोगोदर्शनाश्वविकल्पयोरप्येकत्वाध्यवसायाद् वैशद्यविभ्रमः स्यात् । अथासम्बद्धैरपि परमाणुमिः ५ सम्बन्धग्राहीन्द्रियानं तज्जन्यते ततोऽयमदोपः। नन्वेवमसम्बद्धानपि परमाणून' सम्बद्धानिवाध्य- क्षवुद्धिरधिगच्छन्ती कथं भ्रान्ता प्रत्यक्षत्वमचवीत ? प्रत्यक्षत्वे वा कथमतो न परमाणुसम्बन्ध- सिद्धिः यतोऽसम्बन्धवादिनः प्रतीतिविरोधो न स्यात् ? परमाणूनामसम्बद्धानां जलधारणाद्यर्थ- क्रियाकारित्वानुपपत्तेः। अर्थक्रियाविरोधश्चासम्बन्धवादिनः वंशादीनां चैकदेशाकर्षणे तदपरदेशाकर्षणं च न स्यात्, १० वर्तमानविज्ञप्तिक्षणवत् पूर्वापरक्षणयोगेऽपि पा न स्वभावभेदः । अभावाव्यवधानलक्षणं हि नैर- स्तर्यम्, तल्लक्षणश्च सम्बन्धः परेणाभ्युपगन्तव्य एव, तस्याऽभावे कार्योत्पत्तिरहेतुका स्यात् अनध- रतसत्त्वोपलम्मेनामेदम्रान्तिश्च न स्यात् केवलादेव सादृश्याद् भ्रान्तेरुत्पत्चावतिप्रसङ्गः सर्वत्र साद- स्यात् तदुत्पत्तिप्रसक्तेः । सत्योपलम्भश्चाभावाव्यवधानलक्षणमेव नैरन्तर्यम् तस्यास्तित्वे तल्लक्षणोऽ. स्त्येव सम्बन्धः । न चानेकाकारयोगेऽपि पीताद्यनेकाकारचित्रमानवदेकान्ततो भेदः परार्थस्य ३५ प्रतीयमानेऽभेदे एकान्तमेदानुपपत्तेः । अतः क्षणिकस्वभावापेक्षाऽक्षणिकभावसम्भवात् सम्मविनी भावानाम् । अथाऽनवरात्मनः क्रम-योगपद्याभ्यामर्थक्रियाविरोधात् ततोऽर्थक्रियानिवृत्तौ तन्नियता सत्ताऽपि निवते, न चासतः कार्यत्वमिति कार्यात्मनः सर्वस्य क्षणिकत्वादनपेक्षत्वसिद्धिरिति साध्य-साधनयोरविनाभावसिद्धिः । ननु किमनया परम्परयों अविनामावस्य व्यापकानुपलब्धेरेव२० सिद्विरस्तु १ यतः प्रकारान्तराभावाद् व्यापकानुपलब्धेः सत्त्वलक्षणं कृतकत्वमक्षणिकाद् व्यावत- मानं क्षणिकेष्वेवावतिष्ठते वस्तुधर्मस्यै सतो गत्यन्तराभावात् । भवत्वेवमेवेति चेत्, न प्रकारा- तैरसद्भावे कथमविनामावस्य ध्यापकानुपलब्धेरपि प्रसिद्धिः नित्यानित्यात्मकेऽपि भावे सति कृतकत्वस्य क्षणिकत्वेनैव व्याययोगात् ? भागासिद्ध चानपेक्षत्वम् क्षणिकस्वभावापेक्षया कृतकानामपि केषाश्चिदुभयात्मकत्वेन क्षणि-२५ कस्वभावाभावात् । विपक्षा व्यापकानुपलब्धावृत्तस्य हेतोरमीष्ट एव साध्याव्यमिचार इति चेत्, अक्षणिकवादिनोऽक्षणिकाव्यमिचारः किमेवं न स्यात् । तेनापि शक्यमेवममिधातुम्-क्रम योगपद्याभ्यां क्षणिकेऽर्थक्रियाविरोधः । तथाहि-एकसामञ्यन्तर्गतयुगपदनेककार्यकारिण एकस्य स्वभावमेदमन्तरेण कार्यस्व भेदायोगात् स्वभावभेदवाऽदिचाऊ)नेकत्वप्रसङ्गान्नैकस युगपदनेक- कार्यकारित्वम् । कारणखभावशक्तिभेदमन्तरेणापि कार्यस्योपादाभेदाद मैदमिच्छता शक्तिभेदोऽ-३० भ्युपगत एव उपादान-सहकारिभावेननिककार्यजन्मन्येकस्य वस्तुक्षणस्योपयोगाभ्युपगमात् उपादान- सहकारिभावयोश्च परस्परं भेदात् । न चैकत्रोपादानभाव एवान्यत्र सहकारिभावः, कारणक्षणस्य १-ना बुद्धियुक्त-वा० बा० हा० । ना युक्त-आ० वि० । २ अर्थ वि-वा० वा० हा० । ३ विनो गो-पा० वा. हा धना। ४ अर्थ स-पा० घा०। ५-म्बन्धैरपि भा० मा० विना। -शान न जन्य- भा०मा०।-शानं जन्य-वा० वा. हा० । -बन्धान-मा० मा० वा० वा. हा० विना। ८-म्वन्धानि-भाd मा०वा. पा.हा. बिना। -तीतिक-भा०मा० । १० "अर्थक्रियाविरोधश्चाणूनामन्योन्यमसम्बन्धतो जलधारणाहरणाद्यर्थक्रियाकारित्वानुपपत्तेः । रजुवंशदण्डादीनामें- कदेशाकर्षणे तदन्याकर्षण चासम्बन्धवादिनो न स्यात्”-प्रमेयक० पृ० १५१ प्र०५०५। ११-चादिना आ० वि० ।-धादिना चेक-वा० वा० । १२-णस्य स-चा० वा. हा० । १३-स- सोप-पा० वा० । १४-लादेवासा-पा० वा० । १५-क्षणोऽस्त्य सम्ब-आ० वि०। १६-भविना मा- वा० बा० । १५ वर्तत न मा०मा०। १८ नवा-बा० बा० । १९-या विना-पा० हा० विना। २०-से ततो वि० । ११-तरास-मा० मा० विना। २१-८ पा-मा० मा०। २३-र्यस्थाभेदा-वा० बा० । १४-गातू अभावभेद घा-भा० मा० ।-गात खभावभेदे वा वि० स० । २५-नभेदाभेदमि-बाबा हा० नमेदमि-आ० वि० । ३६-नानक-भा० मा० विना । २५-स्परभेदा-भा० मा । . - ·- प्रथमे काण्डे- २५४ तथाभ्युपगमे सहकार्युपादानभावयोरमेदात् तत्कारणं सहकारि उपादानं वा यतः प्रसत्येत या. पादानं ने त पादानभेदात् कार्यभेदः सर्व प्रत्युपादानत्वात् । सहकारित्वे चोपादानस्यैवाभावात् कुतस्तन्नेदात् कार्यमेदः! एवमपि यदि क्षणस्यैकत्रोपादानमाव एवान्यत्र सहकारिभाव इति न शक्तिभेदस्तक्षणिकस्याप्येकदैककार्यकारित्वमेवान्यदाऽन्यकार्यकारित्वमिति क्रमानेककार्यकारिणी ५न स्यात् शक्तिमेदः । न च पूर्वापरकार्यकारित्वयोरमेदादुत्तरकार्यकारित्वस्य प्रागेव सम्भवाद तदेवोत्तरकार्योत्पत्तिः स्यादिति वक्तव्यम् , क्षणिकत्वेऽप्यस्य समानत्वात् । तथाहि कारणसत्ताकाले तदनन्तरमाविकार्यकारित्वस्य सद्भावात् तदैव तत्कार्योत्पत्तिः स्यादिति कार्य-कारणयोरेककालता- प्रसक्तिः । न चोपादानमेदादेव कार्यस्य भेदः, 'गोदर्शनसमयेऽश्वं विकल्पयतो मनस्कारलक्षणो. पादानमेदाभावेऽपि सविकल्पाऽविकल्पयोः परेण भेदाभ्युपगमात्, तद्भदेऽपि च तदुत्तरकालमा १० विनोऽनुसन्धानस्यामेदाबोपादानमेदाद् भेद एवोपादेयस्य । अतः शक्तिमेदादेव भेदः कार्यस्य शक्तिव्य मिन्नाऽभिन्ना शक्तिमता-तद्हणेऽप्यग्रहणाद् मिन्ना, कार्याऽन्यथानुपपत्त्या च तत्रैव प्रती- यमाना सा ततोऽमिला। व्यतिरेके शक्तिमतः शक्त अंशकाल कार्यानुपपत्तेः । न च व्यतिरिकायाः शकेरेव कार्योत्पत्ति- भविष्यति, शक्तिमतोऽकारकत्वेनावस्तुत्वप्रसङ्गात् । न च शक्तिमतोऽपि कारकत्वम्, तस्याऽसा. १५मर्थ्यात् । न च शक्तियोगात् तस्य शक्तत्वम्, अशक्तस्य मिनशक्तियोगेऽपि शकत्वानुपपत्तेः शक्त- स्तत्रानुपयोगात्। तदुपयोगे वा शक्तितः शक्तिमत उत्पत्तिरभ्युपगता स्यात् । तथा च स्खहेतोरेव, शकस्योत्पत्तिरभ्युपगन्तव्या किमर्थान्तरभूतशक्तिपरिकल्पनया शकस्य च खहेतोरेव तस्योत्पत्ती किशक्तियोगपरिकल्पनेन? नापि शक्तिमतः शक्तिरसिनैव शक्तिमहणेऽपि अगृहीतत्वात्, शक्तिः गृहीतैव तद्भहणे केव २० लमतत्फलसाधात् विमलंधो न तां व्यवस्थति, असदेवतः सर्वतो व्यावृत्तवस्तुवादिनां विमल- म्भनिमित्तस्य वस्तुभूतसाधर्म्यस्याभावात् । न चैकपरामर्शप्रत्ययहेतुत्वेन साधर्म्यमभ्युपगन्तव्यम् , चक्षुरपाऽऽलोक-मनस्कारेण्वपि तस्य प्रसक्तः । तस्माद् भ्रान्तिनिमिचाभावाद् यदि शक्तिरनुभूता तदा तथैव निश्चीयेत, अनिश्चयानानुभूत्यवसीयते, अतस्ततः कश्चिदमिमापि । न च मेदाभेद- योर्विरोधः, अवाधिताकारप्रत्ययविषयत्वात् तयोः यथा परपक्षे एकक्षणस्य स्व-परकार्यकरणाऽक- २५रणयोः । न चैकक्षणस्य स्त्रकार्यकरणमेव परकार्याकरणमित्यादि वक्तव्यम्, विहितोत्तरत्वात् । निरंशे । व क्षणे शक्तिमेदादपि न कार्यस्य मेदा, शक्किमेदाभावात् निरंशत्वादेव । तन्न क्षणिकस्याक्रमका- रित्वम् । नापि कमैकार्यकारित्वं तस्य युक्तम्, द्वितीयक्षणे क्षणिकस्याभावात् । अनेककालभावि. कार्यकारित्वं होकस्य क्रमकारित्वम् तञ्चकक्षणस्थायिनि मावे कथमुपपद्यत ? क्रमवत्क्षणापेक्षया खतोऽक्रमस्यापि क्रमकारित्वे क्षणिकस्य अक्षणिकस्यापि क्रमवत्सहकार्यपेक्षयाऽक्रमस्यापि क्रमका- ३०रित्वं किं नेष्यते ? स्वतोऽक्षणिकस्याऽमत्वेऽक्रमेणैव किं न कार्योत्पत्ति अनाघेयातिशयस्याक्षणि- कस्य कालान्तरसहकारिप्रतीक्षा योगादिति ? न, अक्षणिकस्थानाधेयातिशयस्यापि कार्यकारित्वस्य । कालान्तरनियतत्वात् क्षणिकस्यैव सहकारित्वस्य वैककार्यकारित्वलक्षणत्वाद् युक्ता सहकारिप्रत्यया- पेक्षाऽक्षणिकस्य । क्षणिकस्यापि हानतिशयत्वात् सहकारिणि कालान्तरे वा नातिशयाधायकत्वेना. -पान का-पि० । ३ न नछुपा-पा० वा० । ३-नस्य चामा-वि०। ४-त् कृतस्त-पा० पा० । ५-दा कारि-आ०वि०। ६-णान्येकाचा वा० । वयोमें मा० मा० वा० वा. हा विना। -कत्वे पास समा-वा० वा. हा०। ९-लत्वप्र-भा० मा० ।-लम-बा० वा. हा०। १०-गोर्द-मा० मा०। ११-यतो नमस्का-मा० मा० विना। १२-मतः तग्रहणाद्भि-मा० मा० विना । १३ व्यतिरेकिक शक्ति- मा० मा० वा०, वा० हा० विना । १४ असत्कार्या-वा० बा०। १५-स्तुप्रस-आ० वि० । १६-पत्तिः मा० मा० । १७-कस्स हे-बाल बा० । १८-च प्रशक्तिमब्रहणेऽपि अगृहीतत्वा शक्कै ऽगृहीतैव वा० वा० । १९-लब्धे न आ० । लन्धौ न वि० । २०-स्तुरूपसा-भा० मा० । २१-धीयते हा० विना। १२-भूते व्यव-० वि०। १३ अतः स्वतः कथ-पा० या० । अतस्तत् कथ-मा० मा० । १४ एव लक्ष-बार बा० । २५ प्र० पृ० पं० ।। १-अपकारि-चा. बा. हा । १५-मकारि-आ०। १८-पद्यते भा० मा० विना । १९-क्रमवत्वे-मा० मा० ।-क्रमाव क-आ। ३०-कारितम चा० मा० । ३१-कस्यैव पाला पाहा। १९-वस्थ बैक-आ० वा० या० ।-त्वस्यैवैक-वि० । ३१-णस्यायुका भा० मा० ।

·" शब्दार्थ-तरसंबन्धयोमीमांसा। २५५ पेक्षा-क्षणस्याविवेकात्-किन्तु कालान्तरमाव्येककार्यकारित्वेन सहकारिसहायस्यैव च सामर्थ्याद अन्यथा सामग्री न ज (नज) निका स्यात्, एकसादेव कार्योत्पत्तेः द्वितीयक्षणापेक्षा च न स्यात्, आरक्षण एव कार्यस्योत्पत्तेः। परस्परोपकारित्वं च सन्ताने एककार्यकारित्वमेव, क्षणात् सह- कारिणा क्षणस्यापि कारिणोऽनुपकारात् सर्वत्रैकार्थकारित्वमेव सहकारित्वम्, अतोऽनुपकारिण्यपि सहकारिणि कालान्तरे वाऽपेक्षासम्भवात् क्रमवत्सहकार्यपेक्षयाऽक्रमस्यापि क्रमकारित्वं किं न ५ भवेत् । न चानेकस्मात् क्रमेणानेककार्योत्पत्तौ क्रमकारित्वं युक्तम्, अतिप्रसङ्गात् । अक्षणिकेऽपि चानेककालभाविन्यस्य प्रसङ्गस्य समानत्वात् । न चैकत्वाध्यवसायेनैकस्यैव क्षणप्रवन्धस्य क्रमका- रित्वं युक्तम्, भिन्नानामभेदाध्यवसाये निमित्ताभावात् । न सादृश्यं तन्निवन्धनम्, सर्वथा साद- श्यस्य पूर्वोत्तरक्षणेप्वभावात्, भावे वोत्तरक्षणस्य सर्वथा पूर्वक्षणसहशत्वात् पूर्वक्षणवत् पूर्वकाल- ताप्रसक्तिरिति सर्वस्या(स्याऽपि) क्षणप्रबन्धस्यैककालत्वान्न कार्यकारणभावः। कथञ्चित् सादृश्ये:-१० नेकान्तसिद्धिा, नामाद्यर्थयोरपि सादृश्यनिसित्तैकत्वाध्यवसायश्च स्यात्, ततोऽभेदाध्यवसाया. भावात् तदवस्थ पवातिप्रसङ्गः । तदेवं क्षणिके क्रम-योगपद्याभ्यामर्थक्रियाविरोधात ततोऽर्थक्रिया लक्षणसत्त्वविशिष्टं कृतकत्वं निवर्तमानं गत्यन्तरामावादक्षणिकायवकाशमिति साध्यविपर्ययसाध- नाद विरुद्धं स्यात् । अनेकान्तिकं च क्रम-योगपद्याभ्यामनर्थक्रियाकारिणोऽपि कार्यत्वसम्मवात् । तथाहि-शब्द-१५ विद्युत्-प्रदीपादिचरमक्षणानामन्यत्रानुपयोगेऽप्यवस्तुत्वेन नाकार्यत्वम् अशेषतत्सन्तानस्थावस्तुत्व- प्रसङ्गात् । न च समानजातीयकार्याऽनारम्मेऽपि योगिविज्ञानलक्षणविजातीयकार्यका(कारणान सर्वथाऽनर्थक्रियाकारित्वं शब्दादिचरमक्षणानाम्, सनातीयानुपयोगे विजातीयेऽपि तेषामनुप- योगाद, उपयोगे वा न रसादेरेककालस्य रूपादेरव्यभिचार्यनुमानं स्यात्, रूपादेरपि शब्दाद्य- न्तक्षणवत् सजातीयकार्यानारम्भसम्भवाद् रूप-रसयोरेकसामन्यधीनत्वेन नियमेन कार्यद्वयारम्भ-२० कत्वेऽन्यत्रापि प्रसङ्गः योगिविज्ञान-शब्दावन्तक्षणयोरपि समानकारणसामग्रीजन्यत्वात् । न चैकवानुपयोगिनश्चरमस्यान्यनोपयोगो युका अन्यथा शानान्तरप्रत्यक्ष ज्ञानवादिनोऽपि स्वाना- उपयोगेऽपि शानस्यार्थशाने उपयोगसम्भवाव स्वशानजननासमर्थस्य शानस्वार्थशानजनने सामर्थ्य- सम्भवान्नैवार्थचिन्तनमुत्सीदेत् । ततोऽनर्थक्रियाकारिणोऽक्षणिकस्य यद्यवस्तुत्वेनाकार्यत्वम् चरम- क्षणस्यापि तत् स्यात् सर्वथाऽनर्थक्रियाकारित्वात् । अथानर्थक्रियाकारिणोऽपि चरमक्षणस्य २५ कार्यत्वम् न तक्षणिक कृतकत्वं क्षणिकवादिना प्रतिक्षेतव्यम् न्यायस्य समानत्वात् । सन्दिग्धन्यतिरेकाच 'कृतकत्वात् इति हेतुः, विपक्षे बाधकप्रमाणाभावात् । व्यापकानुप- लब्धिहि विपक्षे वाधकं प्रमाणम्, तस्याश्च विपक्षे क्षणिकत्वलक्षणे प्रत्यक्षवृत्तिर्वाधकं प्रमाणम् । न च विपक्षे क्षणिकत्वे प्रत्यक्षवृत्तिः सिद्धा, क्षणक्षयात्मनि प्रत्यक्षनिश्चिते क्रम-योगपद्याभ्यामर्थ- कियोपलब्धेरनिधयात् । न चाक्षणिकल्यासत्त्वात् प्रकारान्तरस्य चाभावात् क्षणिकेष्वेवार्थक्रियो-३० पलब्धिरिति वढं शक्यम्, अक्षणिकस्याचाप्यभावासिद्धः । व्यापकानुपलब्धेस्तदभावसिद्धिश्चेत्, ना विपक्षे प्रत्यक्षवृत्तौ व्यतिरेकसियानुपलब्धेरक्षणिकामावगतिः तत्प्रतिपत्तौ च गत्यन्तराभावाद् विपक्षे प्रत्यक्षप्रवृत्तिरितीतरेतराश्रयदोषप्रसक्तेः । अथाक्षणिकस्यासत्वसाधने सैंद (सन् विपक्षो भवति नक्षणिका, सति च विपक्षेऽध्यक्षवृत्तिरस्त्येव, नैतत् सारम्। यतो द्वैराश्ये कोऽपये भावः क्षणिकव्यतिरिक्त सन् योऽक्षणिकामावसाधने विपक्षः स्यात् । गत्यन्तरसदावे वा कथं प्रकाय-३५ १-कार्याकारि-चा० वा० । २-मनी त जनिका वि० ।-मनीतः जनिका आo-मग्री जनिका वा. बा. हा० । ३ स्थादेककार्यों-वा० वा०। ४-या क्रम-मा० मा० विना। ५ भावे चोत्तर-मा० । ६सर्वस्य क्षण-वि० सं०। -यश्च ततो आ० वि०। ८ तदेतदेवं वा० या हा० । -क्षणं स-आ. भा०मा० ।-क्षणसत्वं निवर्त-हा०। १०-नत्वे नि-भा० मा० वा० वा. विना। ११ कार्यत्वया-आ० हा. वि० । कार्यतया-पा० वा० । १२-शानदर्शनवा-आ. हा० वि०। १३-पयोगि पिशा-चा० वा० हा । -पयोगिता-मा० वि० । १४-त्वादि हे-बाल बा० । १५ नवा-भा० मा० विना । । १६-सिद्धानु-आ। १५-लम्बेस-पा०या। १८ सन् विपक्षे भव-वि० । सत्र विपक्ष भव-आ० । सन्धिोपो भव-चा. पा०। १९-ति न क्षणिक सति मा० वा० ।-ति न क्षणिक सति वि०।-ति तत्क्षणिक सति आ० । १०-का सत योऽक्ष-वि०। .

·सवात् । प्रथमे काण्डे २५६ न्तराभावाद् व्यापकानुपलब्धेरक्षणिकाद् ध्यावर्त्तमानं सत्त्वमनिस्पत्यं व्याप्नुयात् तदन्यस्यापि अथ क्षणिक एव भावः प्रतिक्षणमनुपलक्षितविनाश सत्वमात्रेणोपलक्ष्यमाणो विपक्षः, तत्र कम-योगपद्याभ्यामर्थक्रियोपलब्धिरस्तीति । ननु कयं क्षणिकत्वेन विपक्षस्यानिश्चये तत्रैवाकियो- ५पलब्धिर्नान्यत्रेत्यवसीयते तयोर्विशेषासुपलक्षणात् अक्षणिकत्वप्रतीतेरुमयत्राविशेषात् ? पारिशेष्या- दत्रैवार्थक्रियोपलब्धिश्चेत्, कुतः पारिशेभ्यसिद्धिः? यदि व्यापकानुपलब्धेस्तदेतरेतराश्रयत्वं प्रति- पादितम् । अतो विपक्षे बाधकप्रमाणाभावात् सन्दिग्धव्यतिरेका 'कृतकत्वात्' इति हेतुः । चाक्षणिक क्रम-योगपद्याभ्यामर्थक्रियाकारिण्यर्थक्रियाविरोधा, तत्रैव क्रमाक्रमजन्मनां कार्याणां जननात् । अथाक्षणिकजन्मनां कार्याणामक्रमेणैव स्याजन्म तजननस्वभावस्याक्षणिकस्य सर्वदा १० भावात् अविकारिणोऽन्यानपेक्षत्वादविरतिप्रसङ्गश्च अन्यथा द्वितीयादिक्षणेऽजननादवस्तुत्वमसक्ति, तस्मिन्नपि क्षणे स एव प्रसङ्गः तदैव तजन्मनां सर्वेपामप्युत्पत्तिः तदुत्पादनस्वभावस्य प्रागपि सद्भावादित्यतो न कथञ्चिदक्षणिकस्यार्थक्रिया, असदेतत्। क्षणवदक्षणिकस्याविकारिणोऽपि न विरोधः सहकार्यपेक्षया, नहि क्षणस्यापि विकारोऽस्ति, अपेक्षणीयात् तस्य विमागाभावात् विभागित्वे वा क्षणस्य न क्षणः स्यात् । न वा विमागिनोऽपि क्षणस्य विकारित्वम्, तथाभ्युपगमेऽ- १५क्षणिकस्याप्यपेक्षणीयकृतो विकारोऽक्षणिकविरोधी न भवेत् । अविकारिणोऽपि क्षणस्य सापेक्षत्वे पराऽपेक्षाऽविकारिणोऽप्यपेक्षणीयादक्षणिकस्यापि स्यात् । ततश्च कथमक्षणिकस्याविकारिणोऽपे. क्षणीयात् क्रम-योगपद्याभ्यामर्थक्रियाविरोधो भवेत् ? सापेक्षत्वे हि यथाप्रत्ययं क्रम-योगपद्याभ्या- मर्थक्रियाकारित्वमक्षणिकस्य युक्तमेव । अत एव नाविच्छेदेन जनका, सर्वदा सहकारिप्रत्ययसन्नि- धानायोगात् । २० केवलस्यैव सामध्ये सहकार्यपेक्षया न किञ्चिदिति केवल एव कार्य कुर्यात् । असामध्येऽन्य- साहित्येऽपि न सामर्थ्यम् अनाघेयातिशयत्वेन पूर्वापरस्वभावपरित्यागोपादानाभावात् उभयथापि व्यर्थमक्षणिकस्वार्थान्तरापेक्षणमिति चेत् क्षणिकऽपि समानोऽयं प्रसङ्गः । तथाहि क्षणयोरपि प्रत्येकमसामध्ये एककालयोः सहितयोरपि तयोरसामर्थ्यम् अप्रच्युताऽनुत्पन्नपूर्वापररूपत्वात् । समर्थयोरपि कि परस्पयपेक्षयेति तयोरन्यतैरत् केवलमेव जनये नापरम्, तद्देशावस्थानेऽपि २५वैयात् कार्यनिष्पत्तरन्यतरेणैव कृतत्वात् । अतोन सामग्रीजनिका भवेत् । तथा चैकरमादेव कार्यस्योत्तरोत्तरपरिणामात्मतयोत्पत्तेर्न परिणामेऽपि कारणान्तरापेक्षा भवेत्, अनपेक्ष(क्ष्य)व कारणान्तराणि परिणामान्तराणि जनयेत् केवलस्यैव सर्वत्र सामर्थ्यात् । असामध्येऽविभागस्या- न्येनापि न किञ्चित् क्रियत इत्यकिञ्चित्करोऽपि नदेककार्यकरणादन्यो यदि तदुपकार्यभ्युपगम्येत तदाऽक्षणिकस्याप्येवं किमुपकारि सहकॉरिकारणं न भवेत् ? परस्परमेकसामध्यधीनतोपकारस्त- ३० दुपकारवतोः क्षणयोः, तदेव स्वकार्योपयोगित्वं तयोरिति चेत्, वहि अन्त्यक्षणस्यापि रूविषय- सर्वप्रझनोत्पादनेनैकसामन्यधीनतालक्षण उपकारोऽस्तीति सजातीयकार्योपयोगित्व किं न स्यात् ? अथफैसामध्यधीनतोपकारित्वेऽप्यसामर्थ्याच्च सजातीयकार्योपयोगित्वं चेत्, नन्वेवमेकत्रासमर्थस्या- न्यत्र योगिविधाने स्वग्राहिणि कथं सामर्थ्यमिति वक्तव्यम् । इत्थंभूतस्यापि सामर्थ्य नैयायिकस्यापि खग्राहिमानजननाऽसमर्थस्वार्थमाने सामर्थ्य किं न स्यात्-येनायिन नाचिन्तनमुत्सीदेदिति १ पृ० १५५ ५० ३१ । २-त्यादिहे मा० मा० । त्वादिहे-वा. वा० । 3 नवा वा वा० आ० हा । ४ तथैव भा० मा०। ५-दनास-वा० बा । तत् क्षणिकस्या-वा० वा.। -येपेक्षणे न हि भा० मा०। ८ क्षणकस्सा-मा. मा० वा. वा. विना। ९ क्षणिकस्य वि० । क्षणिस्य हा०। १०-क्षया कृतो था था। ११-कारो नभ-मा० मा० बिना। १२-पि सर्वस्य सा-वा० बा० । १३-कस्य वि- या० वा. हा । कस्यो वि-आ० । १४-त्यये क्र-वा० या०। १५-मध्ये इन्यसा-हा० ।-मध्ये इत्यसा- आ००। १६ क्षणेकयोरपि वा०या०। १७-कसा आ० हा० वि०॥ १८-मथ्र्य वा०या० । १९-क्ष- योपि तयो-चा० घा० । २०-तरत्वात् के-आ० ।-तरत्वत् के-वि० ।-तरयेत् के-हा० । ३१-त् परं भा० मा० वाबार बिना। ३२-क्षाभावात् मा० मा० । १३-नपेक्षोप का-पा० बा० ।-नपेक्षेव का-हा० । १४ तदेवकार्यकारणा-या०या० । ०५-कारिकरणं वा० पा०। २६ अन्तक्ष-वा० था० । २०-शानो- पादानेनफ-भा• मा० वा० बा० । २८-त्वं न भा० मा पा० वा. विना। ३१-कस्य सा-वा० वा० ।

·शब्दार्थ-तत्संबन्धयोमीमांसा। २५७ " तस्य दूषणं स्यात्-इत्येकत्र समर्थस्यान्यत्रापि सामर्थ्यमभ्युपगन्तव्यम् अन्यथैकत्रापि न स्यादित्य- वस्तुत्वं तस्य भवेत् । न च सर्वौकसामध्यधीनतोपकार, मिन्नदेशकारणकलापसमवधानहेतूना- मेकसामध्यधीनतोपकाराभावेऽपि स्वकार्योपयोगोपलब्धेः । न च पामप्येकसामध्यधीननोपकार सम्भवति, अन्वय-व्यतिरेकाभ्यां परस्पैरोत्पादने सामर्थ्यानवधारणात् तेषाम् । नहि कुशूलादिस्यस्य बीजादेरुवकादिभावानुविधानेन प्रतिसन्धानमनुभूयते तथापि तत्कल्पनायामतिप्रसङ्गः ततो नैक-५ सामध्यधीनताप्युपकारा इत्यनपेक्षोऽनुपकारी स्यात् , अपेक्षत्वे अक्षणिकस्याप्यपेक्षाप्रतिक्षेपोऽयुक्तः स्यात् । अथ भणयोः पृथक् सामर्थ्य नास्ति, स्वहेतोः सहितयोरेवोत्पन्नयोः पृथगसमर्थयोरपि सामर्थ्यमभ्युपगम्यते, नन्वेवमक्षणिकस्यापि तदन्यसहायस्यैव सामर्थ्य किं नाभ्युपगम्यते ? स्वहेतु- प्रतिनियमाद् युक्तं क्षणिके सामर्थ्यम् नाक्षणिक इति चेत्, नन्वेवमक्षणिकेऽपि खहेतुप्रतिनियमात सामध्ये को विरोधः स्वहेतोस्तदन्यापेक्षया समर्थस्योत्पन्नस्याक्षणिकस्यान्यसन्निधिकाल एवाऽक्षेपेण १० कार्यकारित्वं स्यात् । अन्योनपेक्षत्वादपेक्षणीयस्यापि सन्निहितत्वादुत्तरोत्तरपरिणामस्याप्येकत्वेना- सत्त्वादिति चेत्, न कालान्तरमाविकार्यकारित्वलक्षणस्याक्षणिकस्यान्यानपेक्षत्वेऽपि कालान्तरांपे- क्षत्वात् क्षणवदक्षेपेण न कार्योत्पादकत्वम् । यथा हि अन्यसहायस्याये क्षणे समुत्पन्नस्य क्षणस्या- न्यानपेक्षत्वेऽपि "द्वितीयक्षांपेक्षत्वान प्रथमक्षण एव कार्यारम्भकत्वम् अन्यथा कार्य-कारणयोरेक- देवोत्पत्तेर्द्वितीयक्षणे जगद् वस्तुशून्यम् अक्षणिकं वा स्यात् तथाऽक्षणिकस्यापि कालान्तरापेक्ष-१५ त्वानोतरपरिणामापेक्षकार्य क्षेपोत्पादकत्वम् । अथ प्रागकारकस्वभावस्य पश्चादपि कथं कारकत्वम् अक्षणिकस्य कारकाकारकावस्थामदादेकत्वहानेः १ ना अस्थान्यत्रापि समानत्वात् । तथाहि- आत्मसत्ताकालेऽकारकस्वभावस्यापि क्षणस्य द्वितीये क्षणे कारकत्वम् अन्यथैककालत्वं कार्य- कारणयोः स्यादित्युक्तम् । न चैकदा कारकत्वमेवान्यदाऽकारकत्वं तत्रेति युक्तम्, अक्षणिकेऽप्यस्य समानत्वात् । नापि क्रमेणाऽक्षणिकस्यानेककार्यकारित्वमयुक्तं तत्स्वभावमेदेनेकवहानिप्रसतेरिति २० वक्तव्यम्, यतो नाक्षणिकस्योत्तरकालभाविकार्यकारित्वमदककार्यकारित्वात् यतः स्वभावमेदा- देकत्वं न स्यात् अक्रमेणानेककार्यकारि एकक्षणवत्, क्षणे ह्येकत्रोपादानमाव एवान्यत्र सहकारिभाव इत्यनेककार्यकारित्वेऽपि न स्वभावमेदा। पूर्वापर कार्यकारित्वयोरमेदेऽध्यक्षणिके न तद्भावभावि- कार्याणामक्रमेणोत्पत्तियुक्ता, तदुत्पत्तिप्रत्ययवैकल्यात् । तथाहि-यद् यदोत्पित्सु कार्य तत् तदेव तनुत्पत्तिप्रत्ययापेक्षयों, अक्षणिकस्य कर्तुं सामर्थ्य प्रागेवास्तीति न स्वभावमेदा अक्रमेण कार्योत्प-२५ तिर्वा । तदुकम्- "यद् यदा कार्यमुत्पित्सु वत् तदोत्पादनात्मकम् । कारणं शक्तिमेदेऽपि न मिन्नं क्षणिकं यथा" ।। अथ विद्यमानोऽपि कार्यकारणभावोऽक्षणिके दुरवसेयः व्यतिरेकामावात्, असदेतत् उत्पत्ति- मतोऽव्यापिनोऽक्षणिकस्योत्पत्तेः प्रागन्यत्र घा सतो देशकालव्यतिरेकात् कथं व्यतिरेकामावः १३० कालव्यापिनोऽपि च नित्यस्य देशव्यतिरेकात सर्वत्र चायमेव व्यतिरेको न व्यतिरेकान्तरमस्ति । यतो न कश्चिदन्यादिकारणसामान्यव्यतिरेकी कालो विद्यते, कालन्यतिरेकिणो विशेषस्यैव कारण- १-कार मि-भा० मा० वा०। २-स्परोपदाने वा० वा०। ३ कुसूला-वा० वा०। ४ नैका सा-पा० बा०। ५-स्यापे-वि०। ६-पो युक्तः हा०वि०। -स्यते स्या स्व-पा० वा०। ८ नन्वक्ष-भा० मा० विना। ५-नस्याऽन्यसन्नि-वा० वा० । १०-कन्यसचि-आ० हा० वि०। ११-स्यादतोऽन्या-वा० वा० । १२-न्यापक्ष-वा० वा० । १३-क्षत्वे का-आ० हा०वि०। १४-राक्षेपत्ता-वा० बा०। १५-स्थात्मानपे- भां० मा० विना। १६ द्वितीयक्षणत्वान वा० था। १७-णापेक्षान्न आ० हा०वि०। १८-तीये क्ष-मा. मा०। १९-तरोत्तय(र)परि-पा० वा०। २०-कार्येऽपेक्षोत्पाद-भा० मा०। २१-आत्मन स-पा० या० । २१-स्था क्ष-आ० हा० वि०। २३ प्र० पृ० ५० १५ । २४-त्यदैक-वा० वा. विना। २५-णां क्र-वा० वा० । २६-यविकल्प्यात् आ० वि० ।-यविकल्पात् हा०। २७ "यथैव हि क्षणिक कारणं यद् यदा यत्र यथोत्पित्सु कार्य तत् तदा तत्र तथोत्पादयति, तस्यैवंविधसामर्थ्यसद्भावात् तत्सामर्थ्यापेक्षिण कार्यस्य खकालनियम. सिध्यतीति कल्प्यते तया नित्यमपि कारणं यद यदा यत्र यथा फ़लमुत्पिर तत् तदा तत्र तथोपजनयति, तस्य तादृशसामर्थ्ययोगात् तत्सामर्थ्यापेक्षिण फलस्य कालनियम कि न कल्पयितुं शक्य ?" अस० पृ० ९० ६० ४ । २८ तदेव भा० मा० । १९-याल-भा० मा० वा० वा० विना। ३० गवाकार्योत्पत्ति तदु-भा०मा०।३१-प्रचासतोपदेश-भा०मा० । - स० त०३३ ·-- २५८ प्रथमे काण्डे वेऽपि सामान्योपादानम् सामान्य एव प्रतिबन्धावधारणाद्' अन्यथा व्याप्त्यसिद्धिः। यतो यदेव प्रतिवन्धावधारणकाले प्रतिवद्धस्य प्रतिबन्धविपयतयाऽवधार्यते तस्यैव कालव्यतिरेकोऽन्यो वा दर्शनीयः। न चास्ति तथाभूतस्य कालव्यतिरेक इति सर्वत्र देशव्यतिरेक एव युक्तः अस्य सर्वत्र सम्मवाद, व्यापिनोऽपि नित्यस्याव्यतिरेकात् सामर्थ्यानवधारणेऽपि तत्सम्भवाविरोधात् सन्दि- ५ग्यासिद्धोऽक्षणिको हेतुः स्यात् । अथान्वयादपि सामथ्र्य निश्चीयते न केवलादेव व्यतिरेका अति- प्रसङ्गात् नै चाचान्वयोऽस्ति, प्रागविकलेऽपि कारणे कार्यानुत्पत्तेः अविकेले च कारणे कार्यमनु- त्पन्न तस्याजनकात्मकत्वं सूचयति, पश्चादपि जनकत्वविरोधात् तस्यैशस्वभावत्वाद, ना अस्य दूषणस्यान्यत्रापि समानत्वात् । तथाहि-प्रथमे क्षणेऽविकलेऽप्यन्त्यकारणसामग्रीविशेपे कार्यानु- पत्तरविशेषात् द्वितीयेऽपि क्षणे कार्योत्पत्तिविरोधः स्यात् । एवमन्वय-व्यतिरेकाम्यामुव्यापिनि १०नित्येऽक्षणिक व सामर्थ्यसिद्धः असिद्धोऽर्था(थ)क्रियाविरोध इत्यर्थक्रियालक्षणसत्त्वविशिष्टं कृत- कत्वं न निवर्तयितुमलम् । एतेन सामान्यस्य नित्यत्वादनझियाकारित्वेन निरस्तमवस्तुत्वम् । न च सामान्यमाविनः कार्यस्यैवासम्भवात् तस्यानर्थक्रियाकारित्वम्, न नित्यत्वात् न हि जातिर्वाह- दोहादिकार्यकारिणी अविशेपेऽपि तस्याः कार्यविशेषात् विशिष्टे वा वदेकत्वहीनेरिति घई युक्तम्, यतो न वाह-दोहादिकमज्ञानरूपमेव कार्यम् यतस्तदभावावस्तुत्वं स्यात् यावता विज्ञानलक्षणमपि १५कार्यमानामस्तीति कथं तत्करणेऽपि सामान्यस्यावस्तुत्वम् शब्दान्तक्षणवत् ? अथ केवलादेव सामान्यात् तदाहिमानसद्भावे तदेव तेन गृह्यते न कदाचिद् व्यक्तिरिति व्यक्तत्तत्सम्बन्धित्वेनाग्रह- णात् न व्यक्ती ततः प्रवृत्तिः स्यात्, व्यक्तिसहायात् सामान्यात् तज्ज्ञानोत्पत्तौ कथं व्यक्तीनामेक- शाने प्रत्येक तासामभावेऽपि सामान्यसद्भावमाविनि सामर्थ्यावधारणम् ? इत्युभयथापि ज्ञानकि- याऽसम्भवात् कथं तथापि तद्वस्तुत्वम्। असदेतत्। व्यक्तीनामन्यतमव्यक्तिसव्यपेक्षस्यैव सामा- २०न्यस्य तत्र सामर्थ्यात् कुविन्दादेरिवान्यतमवेमाऽपेक्षस्य, नहि प्रत्येक वेमाऽभावे कुविन्दः पटं करो. तीति कुविन्दादेव पटोत्पत्तिः, वेमरहितादनुत्पत्तेः । एवमेकैकव्यक्त्यपाये विज्ञानोत्पत्तावपि न केव- लमेव सामान्यं तद्धेतुः अन्यतमव्यक्त्यपेक्षस्यैव सामर्थ्यात्, अनुपकारकस्यानपेक्षणीयत्वात् । सामान्योपकारे ततस्तज्ज्ञानस्यैवोपकारः किं नेष्यते ? कि सामान्योपकारेण? मिन्नानामेकार्थक्रिया न सम्भवतीति सामान्यमेकसिष्टम्, ताश्चेद् व्यक्तयो नानात्वेऽप्येक १५सामान्यमुपकुर्वन्ति कस्तासां तज्ज्ञानेनापराधः कृतः यतस्तास्तमानमेव नोपकुर्वन्ति ? कार्यश्च तासां प्राप्तः सामान्यात्मा ततो लभ्यस्यातिशयस्यानन्तरत्वात्, अर्थान्तरत्वे सम्बन्धानुपपत्ति- रित्यप्यचौद्युम्, यतो न मिन्नानामेकार्थक्रियाविरोधात सामान्यमिटम् किन्तु मिनेष्वमिनामा सात् साक्षादर्पिततदाकार बुद्धिः सामान्यमन्तरेणेन्द्रियबुद्धिवन्न सम्भवतीत्यभिन्नसामान्यवादिभिः सामान्यमियम् । यदि वा (चा)ऽऽधिपत्यमाणेन्द्रियादीनां रूपत्वामावेऽपि रूपशानजननवदिहापि ३०व्यक्तीनामाधिपत्यमात्रेणोपयोगोऽभ्युपगम्यते तदा व्यक्तिष्विन्द्रियादिवर्पितवदाकारा बुद्धिरमि- नप्रतिभासिनी " न स्यात् । न च स्वलक्षणस्य विकल्पबुद्धावप्रतिमासनात् नैवार्पिततदाकारा बुद्धि- रभिन्नप्रतिमासिनीति वक्तव्यम्, 'विकल्पाः स्खलक्षणविषया न सन्ति' इत्यस्यासिद्धः। स्पष्टाकार- १ व्याप्यसि-वा० वा० हा० । व्याप्तसि-मा०। २ सिद्धेः भा० मा० । ३ न वा-मा० वि० विना । ४-चा विशेषात् आ० । ५-सिद्धेः क्ष-भा० मा० । ६-णिकहेतुः आ० हा० वि० 1-णिक हेतुः वा० वा० । ७ न वान्वयो-मां० मा० वा० वा० विना। -नुपपतेः वि०। ९-कल्पे च ०। १०-रणका-भा० मा० । ११-कात्मतां मा० मा० । १२-धास्त-आ हा०वि० । १३-त्पचिर-चा०या०। १४ नित्ये क्ष- आ० । १५ सामर्थ्यासिद्ध सिद्धोऽर्थः क्रियाविशेष इत्यर्थ-आ० हा० वि० । सामर्थ्यसिद्धोऽयक्रिया- विशेष इत्यर्थ-बा० बा० । १६-शिष्ट कृत-आ० । १७-कत्वं नि-मा० मा० विना । १८-स्यैव स-पा०या०। १९-हानिरि-मा० मा०। २०-यन्त्यक्ष-मा० मा०। ११ गृह्येत मा०। १२-नान्यप्र- भा० मा० । २३-स्तु मस-मा० मा० विना। १४ प्रत्येकमेवमा-पा० वा० । ३५-चमेकैन्य-आ० मा० वा. पा० बिना। २६-कारणस्या-आ० हा० वि० । २७ ततस्त्रज्ञा-पा० न० । २८-नस्येवो-पा० वा० विना । २९-रत्वे सम्बन्धा-आ० हा० वि०। ३-यं ततो आ० हा० वि०। ३१-भासामो साक्षादर्पित-पा. पा० -नामासासापक्षादर्पित-० हा० ।-नामासापक्षादर्पित-वि० । ३२-घुद्धिव न आ० हा० वि० । ३३ व्यक्तेष्विन्द्रिया-हा० । ३४-नी स्यात् वा० या० ।

·शब्दार्थ-तत्संवन्धयोर्मीमांसा। २५१ विवेकात् ते तद्विपया न सम्भवन्तीति चेत्, दृश्यमपि स्पष्टाकारं प्रतिक्षिपन विकल्पेषु प्रतीत्य- पलापित्वादयमुपेक्षामईतीति न भिन्नानामेकमानोपकारशक्तिरेकसामान्योपकारशक्तिवदभ्युपगन्तुं युक्ता, न वा व्यक्तीनां सामान्योपकारशक्तिः सामान्यस्याऽनाघेयातिशयत्वात् । कथं तर्हि तस्य तनापेक्षा इति चेत्, क्षणवत् तदेककार्यकारित्वेन; इति कथमेकसामान्योपकारवलात् सामान्य- शानोपकारकसामान्यवादी व्यक्तीनां साधयेत् व्यक्तिकार्यत्वं वा सामान्यस्येति ज्ञानलक्षणकार्य-५ कारिणः सामान्यस्य नावस्तुत्वम् । न वाऽभिधेयत्वात् सामान्यस्यावस्तुत्वम्, अस्स हेतोविपक्षाद् यावृत्यसिद्धेः । अथ वस्तुनोऽभिधेयत्वे साक्षाच्छन्दादेव वस्तुनो ज्ञानादिन्द्रियसंहतेफल्यं स्यात्, न चैवम्, अतो विपक्षाद व्यावृत्तिसिद्धिः प्रकृतहेतोः, असदेतत् शब्दाद् वस्तुनोऽस्पष्टाकारपैतीतस्य स्पष्टाकारप्रतीत्यर्थमिन्द्रियसंहतिरुपजायते इति कथमिन्द्रियसंहतेवैफल्यम् यतो वस्तुनोऽनभिधे- यत्वं सिद्धयेत् ? एकस्यापि वस्तुनः स्पष्टास्पप्रतिभासमेदः सामग्रीमेदात् दूरासन्नादिमेदेन स्पष्टा-१० स्पष्प्रतिभासादिमेदवत् । एकसिन् वृक्षादिस्खलक्षणे स्पष्ऽस्पष्टावभासिनोऽपि शाब्दज्ञानस्य काचा- भ्रकादिव्यवहितवस्तुप्रतिभासिज्ञानवत् दूरस्थवृक्षादिदर्शनवद्वान मान्तत्वम् । निदर्शनशानस्थापि भ्रान्तत्वे प्रमाणद्वयानन्तभूतस्यास्या तवस्तुप्रकाश-संवादाभ्यां प्रमाणान्तरभावः स्यात् । में पा स्पवृक्षादिप्रतिभासस्य- "ममैवं प्रतिभासो यो न संस्थानवर्जितः (१)। एमन्यत्र दृष्टत्वादनुमानं तथा सति ।। इत्येवमनुमानेऽन्तर्भावान प्रमाणान्तरत्वम् अनुमानस्य च स्वप्रतिभासिन्यनर्थेऽर्थाध्यवसायेन प्रवृत्ते- भ्रन्तित्वम् भ्रान्तस्यापि च तस्य पारम्पर्येण वस्तुप्रतिवन्धात् प्रामाण्यमिति वक्तव्यम्, निर्विकल्प- कक्षानप्रतिक्षेपप्रस्तावेनाऽस्य विचारयिष्यमाणत्वात् । न चासद्भूत-भविष्यतोरपि सामान्यनिवन्ध- नशब्दप्रवृत्तेः सामान्यस्थावस्तुधर्मत्वेनावस्तुत्वम्, भूत-भविष्यकालसम्वन्धितया तयोर्भावात् । न२० 'चेदानीं तयोरमावादवस्तुत्वम्, खज्ञानकालेऽध्यक्षविपयस्याप्यसम्मवादवस्तुत्वप्रसक्तः । अथ यदि नामातीताऽनागतयोस्तत्कालसम्वन्धितया भावाद् वस्तुत्वम् तथापि कथं कालविप्रकृष्टस्यावीता. देरसम्बन्धात् ध्वनिर्गमको भवेत् ! ना पारम्पर्येणातीतादिना तदर्शनद्वारयातस्य शब्दस्य प्रतिवन्धान व्याप्तिग्रहणायाऽतीतादिविषयानुमानस्येव । न चैवमतिप्रसन, अनुमानेऽपि प्रसगात् 'आसीदग्नि इत्यादिश्रुतेः । अविसंवादोऽपि विशिएमसादिकार्यदर्शनोत्पन्नानुमानप्रवृत्तिलक्षणः२५ कैचिदस्त्येव, अनागतार्थविषये तु (तु) वाक्ये चन्द्रग्रहणोपदेशादौ प्रत्याप्रमाणे प्रमाण)प्रवृत्तिलक्ष- णोऽनुभूयत एव, 'अभूदू राजा श्रीहदिः भविष्यति शङ्खचक्रवर्ती' इत्यादिश्रुतेन प्रतिबन्धामी- वोऽविसंवादाभावेऽपि तदुपदेष्टुस्तदर्शनस्यामावासिद्धेः । भावोऽपि कथं सिद्ध इति चेत्, अत एव संशयोऽस्तु, न चैतावता प्रतिवन्धाभावः सिद्ध्यति, संशयस्तु स्यात् यथा अनर्थित्वादप्रवृत्तस्य प्रथमोत्पन्नप्रत्यक्षे । न चैकत्र संशये सर्वत्र संशयः, प्रत्यक्षेऽपि प्रसगात् । संशयितप्रतिबन्धात् तु३० वाक्यात् संशयादपि प्रवृत्तिः यथा अनभ्यासावस्थायां प्रत्यक्षाद, अभ्यस्तविषये तु चन्द्रग्रहणो. पदेशादिनिश्चयादेव तृतीयादिप्रवृत्ताविवाध्यक्षात् । क्वचिद् विसंवादाच्छन्दस्य सर्वत्राप्रामाण्येऽध्य- १-का तद्वि-आ० हा० ।-कात् तद्वि-वि० । २-यान भवन्ती चेत् वा० धा० ।-या न संभवन्ती चेत् आ० हा. वि०। ३-चत् तदपि कार्य-वा० वा०। ४-पकारशक्ति सामान्य-आ० ।-पकार सामान्य-पा० वा०। ५-कारसामान्य-आ० हा० वि०। कारमत्सामान्य-वा० बा०। ६-वादि-आ। -त्वं सा-आ० वि०। ८ नवाऽभिधेयात् आ० हा०। न चा-वि०। ९ व्यावृत्तिसि-पा० था। १०-च्छन्दादेवस्तु-मा० मा०। ११-तीतस्पय-भा० मां० विना। १२-स्थक्षणादिदर्श-वा०या०। १३ वा भ्रान्त-आ० हा० वि। १४ शानवस्तु-वा० वा० मा० आ०। ज्ञानं वस्तु-हा०। १५-काशन सं-भा० मा । १६ न च स्पट-मा० मा० । न चा स्पष्ट-वि० । १५-वृक्षाणां प्र-बा० बा० । १८-धमत्र आ० हा० वि०। १९ तस्यापा-मा० मा०। २० नवा-भा० मा० वि० विना। २१-तस्य सादृश्यप्र-वा० या०। २२-नस्यैव वा० वा० । २३-कचिदेवाऽनाग-वा. वा०। १४-पये वा-भा०मा० विना। २५ पाये च-मा०। वाक्यच- आ० । २५-क्षप्रामाणे वा. वा० । २५-भावो वि-मा० मा० विना । २८-पये च-पा० पा० । १९-शादिग्नि-मा० मा० । ३०-यापि दि-भां० मा० ।

·प्रथमे काण्डे- - - २६० क्षस्यापि कचिद् विसंवादात् सर्वत्राप्रामाण्यमसक्तिः । न चास्पटावभासित्वात् भूतादेवस्तुत्वम्, अध्यक्षविषयस्यापि कस्यचित् तथाभावेनावस्तुत्वमसक्तेः । तेन सामान्यस्थावस्तुत्वम् । अभ्युपगमवादेन च नित्यसामान्यपक्षमाविदोषपरिहार कृतः, परमार्थतस्तु नैकान्ततः किशिद् वस्तु नित्यमनित्यं वा, वहिः नव-पुराणाधनेकक्रममाविपर्यायाकान्तस्य समानाऽसमानपरिणामा- ५त्मकस्यैकस्य घटादेः अन्तश्च हर्ष-विषादाद्यनेकविवर्तात्मकस्य चैतन्यस्यायाधितमतीतिविषयस्य व्यवस्थितत्वात् । तेन्नैकान्ततः क्षणिकत्वं व्यक्तीनामिति सङ्केतव्यवहारकालव्यापकत्वस्य भावान तत्र शब्दसङ्केतासम्भवः नापि सङ्केतवैयर्थ्यम् । अत एव 'उत्पन्नाऽनुत्पन्नेषु स्वलक्षणेषु शब्दसङ्केत- स्थाशक्यक्रियत्वात् स्वलक्षणस्यास्यावाच्यत्वम्' इति यदुक्तं तद् निरस्तम् । 'यो यत्कृते प्रत्यये न प्रतिमासते इत्यादिप्रयोगे 'न प्रतिभासते व शाब्दे प्रत्यये स्खलक्षणम्' १०इत्यसिद्धो हेतुः, स्वलक्षणप्रतिमासस्य शाब्दे प्रत्यये व्यवस्थापितत्वात् दूरव्यवस्थिवपादपप्रायव्य- क्षप्रत्यय स्वास्पष्टपतिमासेऽपि । अत एव- "अन्यदेवेन्द्रियग्राह्यं अन्यच्छब्दस्य गोचर। शब्दात प्रत्येति मिनाक्षो न तु प्रत्यक्षमीक्षते" "अन्यथैवाग्निसम्बन्धाद् दाइंदग्धोऽमिमन्यते । अन्यथा दाइशब्देन दाहायी सम्पतीयते" । - - - "शब्देनाव्योवृताक्षस्य युद्धावप्रतिभासनाद। अर्थस्य याविच तदनिर्देशस्य घेदकम् ।। इत्यादि शब्दबुद्धावस्पष्टप्रतिभासमुपलभ्य यदुच्यते परेण तन्निरस्तम्, प्रत्यक्षबुद्धावण्यस्पष्टस्खलक्षण २० प्रतिमासस्य प्रतिपादितत्वात् । यत्र हि विशेषोपसर्जनसामान्यप्रतिमासो शाने तद् अस्पष्ट व्यवदि यते,यत्र च सामान्योपसर्जनविशेषप्रतिभासः सामग्रीविशेषात् तदस्प(तत् स्पोमुच्यते । सामान्यदि शेषात्मकत्वं च वस्तुना प्रतिपादितम् प्रतिपादयिष्यते च यथावसरम् । तेन 'न चकवस्तुनो रूपवर मस्ति, एकस्य द्वित्वविरोधात्' इत्यादि असहतमेव । न चाशेषविशेषाध्यासितवस्तुप्रतिमासविफल (कल)स्य शाब्दप्रत्ययस्यान्यथाभूते वस्तुन्यन्यथाभूतावमासित्वेन प्रवृत्तेमान्तत्यम्, प्रत्यक्षस्थागि २५तथाऽवभासित्वेन मन्तित्वप्रसक्तैन हमदादिप्रत्यक्षे क्षणिक नराम्यावशेषधर्माध्यासितसंख्यो, पेतघटायाकारपरिणतसमस्तपरमाणुप्रतिमासा तथैवानिधयात् । अत एव- १-त्वात् कृतादे-पा० घा०। १ तत्र सा-मा० मा विना। ३-मार्थस्तु मा मा० विना। तत्रैकान्ततः क्षणिकत्व व्य-मा० मा० ।५-सङ्केता नापि आ० हा० वि०१६ पृ० १७६ ५० १११७ पृ० १७७५० १११८अन्य- शब्द-मा० मा० वा. वा० विना। ९४० १७७६० ६ । अनेकान्तन० पृ० ४५ द्वि०प० ४ अम०। आचार्यहरिमदेणार्य लोक एव व्याख्यात-"'अन्यदेव' इत्यादि, प्रत्यक्षमिति योगा, अन्यदेव स्खलक्षणमिन्द्रियप्रायम् अन्यत् सामान्यलक्षण शब्दख गोचरः, कथमेतदेवम् । इरसाइ-'भब्दात् प्रति मिनाक्ष " सामान्यलक्षणाभ्यवसायेन न तु प्रत्यक्षमीक्षते वस्तु । अनेकान्तज० टी० लि. प्र० पृ० ६० वि०प०७ तथा अनेकान्तज० टी० पृ. १७१ पं० २७ । शास्त्रवा० ख. ११ को २३ ॥ तत्र चोपाध्याययशोविजयेनाऽपि व्याख्यातोऽयं लोक न्यायकमुद० कि० प्र० ० १८० द्वि० ५० १२॥ १० पृ० १७७५०९ तथा ३३-३४ ।अनेकान्तज० पृ०४५ कि०५०४अम०व्याख्या चास्यैषम् अन्यथा दाहसम्बन्धाद खलक्षणानुमवेन 'दाइ दग्धोऽमिमन्यते' पुमान् 'अन्यथा दाइशब्देन' सामान्यलक्षणाध्यवसायेन 'दाहाः सप्रतीयते' अनेकान्तज० टी० लि० प्र० पृ. ६० द्वि०६०८१ शास्त्रवा० १० ११ को. १४ व्याख्याऽप्यस यशोविजयकृता द्रष्टव्या। न्यायकुमुद वि०प्र० पृ० १८० द्वि० ५० १२। ११ पण्डितरमकीर्तिना खापोइसिद्धिप्रकरणे यच्छासम्' इति निदिइय समुद्धृतोऽयं छोक पादत्रिकप्रमाण -अपोहसिक पृ० ६ ५० १६ । १२ व्यावृताक्षस्य हा० । व्यावृत्ताक्षस आ० वि.। "व्यापूताव्यस्य" अपोहसि०। १३-पात् त ए-वा० वा० । १४ १० १७७ पं० १५१ १५ "न चाशेषविशे- पाच्यासितवस्तुप्रतिमासवैकल्यादप्यस्य तथात्वमाशचनीयम्, प्रत्यझेऽपि तथात्वप्रसते "शास्त्रका स्थावादक० पु. ४१४ ५० ५० १३ ।-विकलस्य वि० स०। १६-भौन्तित्व-आ। १० मास्तित्व-आ० । १८ क्षणिके नैय- मा० मा०या० मा विना। १९ एतदेव अक्षरश. शासपासावादक० पृ० ४१४ द्वि०६०१ - ·शब्दार्थ-तत्संबन्धयोर्मीमांसा। "मति-श्रुतयोनिवन्धो द्रव्येष्वसर्वपर्यायेपु" [तत्वार्थ० अ० १ सू०२७] इति समानविषयत्वमध्यक्ष-शाइयोः तत्वार्थसुत्रकृता प्रतिपादितम् । यदा व प्रधानोपसर्जन- भावेनानेकान्तात्मकं वस्तु प्रमाणविषयस्तदा यत्रैव सङ्केतः प्रत्यक्षविषये स एव सामान्य-विशे- पात्मकः शब्दार्थ इति केवलखलक्षण-जाति-तद्योग-जातिमत्-पदार्थ-बुद्धितदाकारपक्षमाविनो दोषा अनास्पदा एव; न होकान्तपक्षमाविदोपाः अनेकान्तवादिन समाम्लियन्ति । अस्यादि-५ शब्दार्थपक्षेष्वपि सामान्य-विशेपैकान्तपक्षसमाश्रयणात् य दूषणम् तदप्यमत्पक्षासगतमेव उकन्यायात् । यदपि 'विजातीयव्यावृत्तान्यपदार्थानाश्रित्यानुमवादिक्रमेण यदुत्पन्न विकल्पकं ज्ञानं तत्र यत् प्रतिभाति भानात्मभूतं विजातीयव्यावृत्तपदार्थाकारतयाध्यवसितमर्थप्रतिविम्वकं तत्र 'अन्यापोह' इति संज्ञा' तत्रापि विजातीयव्यावृत्तपदार्थानुभवद्वारेण शाब्दं विज्ञान तथाभूतपदार्थाध्यवसाय्यु-१० त्पद्यते इत्यत्रोविसंवाद एव, किन्तु तत् तथाभूतपारमार्थिकार्थग्राह्यभ्युपगन्तव्यम् अध्यवसायस्थ प्रहणरूपत्वात् । विजातीयव्यावृत्तेस्तु समानपरिणतिरूपतया वस्तुधर्मत्वेन व्यवस्थापितत्वाद् अन्यापोहशब्दवाच्यताऽपि तमाऽऽसज्यमाना नासन्मतक्षतिमावहति, सङ्केतविशेपसव्यपेक्षस तच्छब्दस्य तत्रापि प्रवृत्यविरोधात्। या 'तत्प्रतिविम्वकं शब्देन जन्यमानत्वात् तस्य कार्यमेव इति कार्यकारणभाव एव पाच्यवा १५ चकभावः तदसङ्गतम्। शैब्दादू विशिष्टसङ्केतसव्यपेक्षा बाह्यार्थप्रतिपत्तेस्तत्पूर्वकप्रवृत्यादिव्यवहार- स्थापि तत्रैव भावात् स एव बाह्या शब्दार्थो युक्ता न तु विकल्पप्रतिविम्यकमात्रम्, शब्दात् तस्य वाच्यतया(याऽ)प्रतिपत्तेः । तथाभूतशब्दात् तथाभूतपारमार्थिकवाह्यार्थाध्यवसायि ज्ञानमुत्पधत इत्यत्राविवाद एव। या 'प्रतिविम्वस्य मुख्यमन्यापोहत्वं विजातीयव्यावृत्तस्त्रलक्षणान्यव्यावृत्तेश्चौपचारिकम्'२० इति, तदप्यसङ्गतम्। शब्दवाच्यस्य वस्तुस्वरूपस्य यद्यपोहत्वं तदाऽनन्तधर्मात्मक वस्तुन्युपसर्ज- नीकृतविशेषस्य पारमार्थिकवस्त्वात्मकसामान्यधर्मकलापस्य शब्दवाच्यत्वात् कथमन्यव्यावृत्तखल. क्षणस्योपचारेणापोहत्वम् । तुच्छस्वरूपायाच व्यावृत्तेः अन्यव्यावृत्तविकल्पाकारस्य चापोहत्वे सामान्य-सामानाधिक रण्य-विशेषणविशेष्यमावादिन्यवहारच सर्व एवाघटमानकः न च सामान्याभावात् सामान्य-२५ व्यवहारस्याऽघटमानत्वं न दोपायेति वक्तव्यम्, तत्सद्भावस्य प्रसाधितत्वात् । सामानाधिकरण्य- व्यवहारश्च धर्मद्वययुक्तस्यैकस्य धर्मिणो वहिर्भूतस्याऽसद्धावादयुक्तः स्यात् । न च वाह्यार्थासंस्पर्शि- १ सर्वार्थसिद्धि-राजवार्तिक- लोकवार्तिकप्रभृतिषु जैनदिगम्बरसप्रदायसम्मतेषु तत्त्वार्थसूत्रव्याख्यापुस्तकेषु एतादश- मेव सूत्रमेतत् । श्वेताम्बरीयोपाध्याययशोविजयकृतशासवार्तासमुच्चयव्याख्यापुस्तकेऽपि अस सूत्रस्य एवमेव पाठ इति तु प्रदर्शितम् । जैनश्वेताम्वरसप्रदायसम्मते सिद्धसेनसूरिकृततत्त्वार्थभाष्यव्याख्यापुस्तके (अम०), यशोविजयोपाध्यायकृत- तत्त्वार्थभाष्यव्याख्यापुस्तके (अम०) तत्त्वार्थसूत्रपुस्तके (मेसा०) तत्त्वार्थमाष्योपेतपुस्तके च (कल०) सूत्रपाठे 'सर्वद्रव्येषु' इत्येवमधिक 'सर्व पदं दृश्यते। २ यदि च वा० वा०। ३ पृ० १७४ ५० २३। ४-माश्रिष्यन्ति वा० वा० ।- मायिन्यन्ति आ० हा०वि०। ५ पृ० १७९ पं० १२-पृ. १८२५० ६ ॥ ६-माश्रयात् य-आ०।-माश्रयणे य- पावा०।-माश्रयेणय-मा० मा०। ७ पृ० १८३ ५०४ । ८ पृ. २०२ पं० ३-७ । प्रमेयक० पृ० १२८ प्र० ५०९। ९-नुमावादि-वा० वा० । १०-स्पन्नवि-चा० घा०। ११-वृत्तिप-भा० मा०।-वृतं प-वि०। १२-प्रतिबन्धक बा० बा० । १३ प्रमेयक पृ० १२८ द्वि. पं०१। १४-साय्युपपद्य-मा० मा०। १५-प्रापिसं-वि० । १६-क्षस्य तत्रापि आ. हा० वि०-क्षस्य तच्छस्य तत्रापि वा० वा.। १७ पृ. २०३ ६०६ । प्रमेयक. पृ. १२८ द्वि०प०३ । १८ तस्य कार्यकारणभाव-आ० हा० वि०। १९ प्रमेयक पृ० १२८ द्वि० पं० ४। । २० "शब्दात् तस्य वाच्यतयाप्रतीते "-प्रमेयक० पृ० १२८ द्वि० ५० ५। २१ पृ० २०३ २०१४। २२-विम्ब- कस भा०मा० । प्रमेयक० पृ० १२८ द्वि० ५० ५। २३-तीयव्यावृत्तेश्चौप-आ० हा० वि०। २४ "सवन्धिन्या." प्रमेयक० टि० पृ० १२८ द्वि. पं० १४ । २५-स्तुत्वस्व-आ० हा० वि० । २६-मन्यथावृत्त-वा० बा० । । अन्यथाव्यावृत्त-आ० हा० वि० मा०1-मन्यथा व्यावृत्त-भा० सं०। २५-च्छल-भा० मा० बा० बा० बिना! २८-वाद सामानन्य-वा० वा० ।-चात् समानव्य-आ० हा०वि० । २९ नया-वा० वा । .

·. - २६२ प्रथमे काण्डे- विकल्पप्रतिविम्वकेऽयं युक्तः । अथ धर्मळयानुरकैकमिविकल्पेऽप्ययमुपपत्स्यते, अयुक्तमेतत् । वथाभूतविकल्पाभ्युपगमे एकान्तवादिनामनेकाकारकविकल्पाभ्युपगमाद्नेकान्तवादप्रसक्तेः । न चाऽतात्विकमनेकत्वमिति नायं दोषा, तथास्युपगमे शानामन्यविद्यमानस्यानेकत्वस्य स्वसंवेदने- नापरिच्छेदप्रसव वेदने षा खसंवेदनस्याप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गः। अविद्यमानाकारग्राहित्वेन सदसतो. परेकत्वाऽनेकत्वयोर्धानवादास्यविरोधादनात्मभूतं च वैचित्र्यं कथमतदाकार ज्ञानवेदनं साकारणान- पादिनां परिच्छिनति परिच्छेदे वा परिच्छेदसतायाः सर्वत्राऽविशेषात् सर्वेकवेदनप्रसक्तिः । निराकारविज्ञानाभ्युपगमे च पहिरर्थसिद्धेर्विज्ञानवादानववारप्रसङ्गः। अथ तदपि साकारमन्युप- गम्यते तदा तत्रापि कथमनेकाकारमेकम् ? अनेकत्वस्याऽतात्त्विकत्वे पुनरपि स एव प्रसङ्गोऽनव- स्थाकारी, पारमार्थिकानेकाकारमानाभ्युपगमे स्यात् संवेदनात् तस्य सिद्धिः किन्त्वनेकान्तवादोऽ- १०भ्युपगतः स्यात् । अपि च, अनेकत्वस्य बुद्धावप्यतात्विकत्वाभ्युपगमेऽन्तर्वहिरविद्यमानस्य तस्य वैशवावमासिता न स्यात्, अर्थनिराकृतये वैष्यसाधनं च बुद्धनिराकारत्वादसगतमेव स्यात् । अथ पूर्वमर्थनिराकृतये तस्या द्वैन्यसाधनम् पश्चादेकस्यानेकत्वायोगात् द्वैश्प्यस्यापि निराकरणा- दोपः, असदेतत् पूर्वमेव द्वरुष्यप्रतिघातिन्यायोपनिपातसम्मवात् । अथैतदोपपरिजिहीर्षया वैचित्र्यं बुद्धिमालिप्यतीत्यभ्युपगम्यते, ननु पहिर्भूतेनाऽर्थेन वैचित्र्यस्य कोऽपराधः कृतः यद १५तनास्कन्दतीति । अथैकत्व-नानात्वयोविरोध एवापराधा, नवयं विज्ञानेऽपि समानः । न च बुद्धीलादिप्रतिमासानामेकयोगक्षेमत्वात् तदेकत्वम्, एकयोगक्षेमत्वेन स्वभावमेदानिरीकरणाद सहभाविनां चित-चैत्तानां नानात्वेऽप्येकयोगक्षेमत्वस्य भावाद । अथ चिचादावमिन्नयोगक्षेमस्य नियमवतोऽभावः असहमाविनां तेषाममिन्नयोगक्षेमत्वस्थामावाद, न, नीलादिप्रतिमासेम्वपि नाना- श्रयेयु तस्याभावात् । अमिबाश्रयेष्वमिन्चयोगक्षेमनियमसद्भावो नीलादिप्रतिमासेष्विति चेत्, न २० सहमाविचित-चैतेष्वप्यस्य समानत्वात् सहमाविनां तेषां तथैवानुभवात् । सर्वथैकत्वं च नीलादि- प्रतिमासानामध्यक्षविरुद्धम् प्रतिमासमेदाद मेदसिद्धेः। न च नान्तोऽय मेदप्रतिभासा अवाधि- तत्वात् । न चाऽमिन्नयोगक्षेमत्वादिति बाधकम्, अस्याऽसाध्याव्यतिरेकिणोऽयथोक्तलक्षणत्वात् प्रतीयमानयोश्चैकत्वानेकत्वयोः को विरोधः? न चेयं प्रतीतिमिथ्या बाधकामावात् । न च विरोध एवास्या बाधका विरोधासिद्धेरितरेतराश्रयत्वात् । तथाहि-अस्याः प्रतीतेर्वाधायां विरोध २५ सिद्ध्यति, तत्सिद्धौ चातस्तस्या याति परिस्फुटमितरेतराश्रयत्वम् । न च प्रतीतेरन्यदस्ति विरोध- साधकर्मियस्तु बहिरेय सामानाधिकरण्यव्यवहार, तथैवास्योपलब्धः। अथ विकल्पस्यायं विनमः यहि सामानाधिकरण्यादेरयोगात् नानाफळंयोनीलोत्पलादिशब्द-विकल्पयोरेकसिन्नर्थे वृत्तिविरोधात्, धर्म-धर्मिणोरेकान्तमेदाऽमेदयोर्गत्यन्तपमावात्-तयोश्चान्यतिरेकाम्युपगमे शब्देन विकल्पेन चैकेन स्वलक्षणस्य विषयीकरणेऽशेपस्वभावीक्षपादपरस्य शब्दादेस्तदेकवृत्तेस्तैशियफ ३०लत्वाभावात् तन्द्रदे सकदू ग्रहणस्यावश्यंभावित्वात् तल्लक्षणत्वादमेदस्य अन्यथा गृहीतागृहीतयोभेद प्रसक्ते, धर्म-धर्मिणोर्मेदपक्षेऽपि घट-पटादिशब्दवदेकत्रावृत्तेमवेदुपाधिद्वारेणैकत्रोपाधिमति शब्द- विकल्पयोः प्रवृत्तिः यदि तयोरुपकार्योपकारकभावः स्यात् तदभावे पारतंच्यासिद्धेः तयोरुपाभ्यु- १-धार्मिकल्पे वा० वा०। १-कल्येऽप्य-मा० मा०३-भनेकानेकत्वमिति मा० । अनेकमिति वा० शा०। । सगो वि-भा० मा० विना। ५-रोधना-आ० ० वि०। ६-भूतं वै-मा०। ७ वा सत्तायाः पा०या०। ८ सर्वकावे-मा० आ० हा० वि० । ९-दनाप-आ०। १०-गमे या सं-आ० हा० वि० ।-गमे तुसं- वा० वा०। ११-नान् तस्य भा० मा०। १२-फस्य आ० हा० वि०।-कत्वे कस्य वा० वा०। १३-तस्था वै-पा. बा०। १४-वस्या द्वै-वा० वा०। १५-ज्यस्योपरा-श्रा० हा०वि०। १६-धा, नन्वयं वा० वा०। १५-रा- मणात् बा०या० ११८-मभवतो आ० हा० वि० । १९ वात् तन्नी-वि० चात् त नी-हा । वात्पनी-वा० वा० । २०-भागेपुपि वा० वा०।-भासेप्यपि मा०।-मासेयवि आ० । २१-मातेग्वि-भा० मा० । २१-चित्ताचते- घा० बा० । २१-णो यथोक-मा० मा०। २४-वास्या बा-भा० मा०1-या स्यात् था-आ० । २५-स्व- वस्तु वा० वा० । २६-च हि सा-आ० हा० वि०। २७-हारस्यैवास्योप-पा० बा० । २८-लयोनी-पा० वा. विना । १९-तयोश्च व्य-आ० । ३० चापक्षपा-मा० मा० । चाक्षवावप-वा० घा० । ३१-पावप-आ० हा. निका ३३ शब्दादेक-वा० या । ३३-स्तन्निनाफलभावात् वा० वा० । ३४ तद्भद स-मा० मा० विना । ३५-धर्मिणो पक्षेपि पा० बा० । ३६ यदेत-आव। ३७ तदाभावे मा० । ३८-तन्यसि-बा० वा० ।

·शब्दार्थ-तत्संबन्धयोमीमांसा । पाधिमद्भावाभावान तदारेणापि तयोस्तद्वति वृत्तियुक्ता तयोरुपकार्योपकारकभावै उपाध्युपकारिका शक्तिरूपाधिमतो यद्यमिन्ना तदैकोपाधिद्वारेणाप्युपाधिमता प्रतिपत्तौ सर्वोपाध्युपकारकखरूपस्यैव तस्य निश्चयादुपकार्यस्योपाधिकलापस्याप्यशेषस्य निश्चयेप्रसक्तिः उपकारकनिर्णीतरुपकार्यनिश्चयना- तरीयकत्वात् उपाधिमतो मेदे तच्छक्के सम्बन्धाभावः ततस्तासामनुपकारात् उपकारे वा तदु- पकारशक्तीनामप्युपाधिमतो मेदामेदकल्पनायामनवस्था सर्वात्मना ग्रहणं च प्रसन्यते इति (एत- ५ दप्ययुक्तम् । यतः स्याँदमेदे सकृद् प्रहणं यदि तल्लक्षणोऽमेदः स्यात् यावतो नामेदस्यैतलक्षणम् घटा- घाकारपरिणतेष्वनेकपरमाणुषु सकृद् प्रहणस्य भावेनाऽतिव्यापकत्वात् । अव्यापकं चैतत् अमेदेऽपि सत्त्वाऽनित्यत्वयोरभावात्, भावे वा सत्त्वप्रतिपचौ क्षणक्षयस्थापि प्रतिपत्तेरनुमानवैफल्यमसक्तिः यथाऽनुभवं निश्चयोत्पत्तेः सत्त्ववत् क्षणिकत्वस्यापि तदैव निश्चयात् । अनादिभवाम्यस्ताऽक्षणिका- दिवासनाजनितमन्दबुद्ध पूर्वोत्तरक्षणयोर्विवेकनिश्चयाभावात् स्वलक्षणस्य सर्वात्मनानुभवेनाधि-१० गमेऽपि क्षणिकत्वे निश्चयानुत्पत्तेरनुमानस्य साफल्यमिति चेत्, नः घट-कपोलक्षणयोरप्यविवेक- निमयप्रसक्तः। अथात्र सदशापरापरोत्पत्तप्रिलम्भनिमित्तस्याभावाच प्रसङ्गस्तहिँ इस्ववर्णद्वयो. बारणे तत्प्रसक्ति । तयोरनानन्तर्याद् वर्णद्वयान्तराले सत्त्वोपलम्भाभावात् तदप्रसङ्गे लघुवृत्तिर्वि- भ्रमनिमित्तं स्यात्-अन्यथा संयुक्ताकुल्योरप्यविवेकनिश्चयः स्यात्-देशनैरन्तर्य-सादृश्ययोर्भावात् । सादृश्यनिमित्ता च न सर्वदा भ्रान्तिः स्यात्, उपलभ्यते च सर्वदा। न चान्त्यक्षणदर्शिनां विवेक-१५ निब्धयसद्भावादयमदोषः पूर्वमभावात् । सादृश्यनिमित्ता हि भ्रान्तिरवस्थित एव सादृश्ये निवर्त- माना उपलभ्यते अनिवृत्तौ वा नामाद्यर्थयोरपि न कदाचिद् प्रान्तिनिवृत्तिः स्यात् सर्वदा तयोः सादृश्यात् । न चान्यापोहवादिनां भ्रान्तिनिमित्तं सादृश्यं वस्तुभूतमस्ति, सामान्यवादमसक्तेः। एकविज्ञानजनका एव क्षणाः सादृश्यमुच्यन्त इति चेत्, न ततो विवेकानिश्चये रूपाऽऽलोक-मन- स्कागदीनामपि सादृश्यमेकविज्ञानजनकत्वेनास्तीत्येकत्वनिश्चयस्तेष्वपि स्यात् । न च तेषां तबा-२० प्रतिमासनानासाविति वकव्यम्, यतः किमिति तेषां तत्राप्रतिमासनम् इति निमितममिधानीयम्, असारूप्यं तन्निमिचमिति चेत्, न मनस्कारस्य सारूच्यात् तत्र प्रतिमासप्रसक्तः । विलक्षणानां च कथं सारूप्यम् । नेकविज्ञानजनकत्वाद् रूपादावपि तत्प्रसङ्गात् । अथेग्यत एव तत् तेषाम्, न रूप- विज्ञानजनकत्वेन यत् तेषां सालप्यं तदैस्तु तस्यास्माभिरपि सदादिप्रत्ययहेतुत्वेन सदादित्वस्यैवेष्ट- त्वात्, किं तर्हि रूपात्मना रूपादीनां रूपप्रत्ययहेतुत्वात् शाबलेयादीनामिव गोत्वात्मना सामन्य गोप्रत्ययहेतूनां किं न स्याद् इति प्रेयते पारम्पर्येणैकपरामर्शप्रत्ययहेतुत्वस्यापि तेषु भावात् ? तहेतु. त्वेऽपि न तेनात्मना सामन्यं तेषामद्विषयत्वादिति चेत्, ननु तदेव तदविषयत्वं कुतस्तेषाम् । न सारूप्यादिति वकन्यम्, चक्रकप्रसक्तेः। अथ सत्यपि सारूप्ये रूपादीनां सत्वोपलम्माभावान प्रान्तिः, ननु संरचोपलम्भः किं देशनैरन्तर्यममिधीयते, आँहोखित् कौलनैरन्तर्यम्, यद्वा उभयनैर- न्तर्यमिति विकल्पाः। ३० तत्र न तावद् देशनैरन्तयं यथोक्तभ्रान्तिनिमित्तम्, संयुक्ताङ्गुल्योस्तद्भावेऽपि भ्रान्तेरभावात् । कालनैरन्तयं च लघुवृत्तिरेव, न चासो भ्रान्तिनिमित्तम्, इववर्णद्वयोचारणे तनावेऽप्यभावात् । नाप्युभयं तन्निमित्तम्, संयुक्ताकुल्योः पूर्वापरक्षणयोरपि सद्भावेनोमयसद्भावेऽपि अभावादि- स्यान्तरेतरमान्तिकारणाभावात् किं न यथानुभवं विकल्पोत्पत्तिः। सहकारिणोऽभ्यासादेरभावानो- १-मद्भावान्न आ० हा०। २-पकारिणा श-पा० वा०। ३ तदेको-वा० बा० वि० । ४ तस्य तन्नि- मा० मा० वा. वा. विना। ५-य शक्तिः आ०। ६ तदयुक्तम् वा० धा०। ७-यानेदे पाया। ८-क्षणो मेदा भा० मा० वा० वा० बिना। -ता नाम भेदः स्यात् यावता नाममेदस्यैतल्ल-या० वा । '१०-गम् घंटा-मा०। ११-त मे-आ० । १२-स्थाप-वा० पा० । १३-भव नि-मा० मा० या० घा० विना । १४ कस्यापि आ०। १५-पाटलक्षण-आ० वा० घा०। १६-चादम-भां० मा० । १५-वृत्तिवि-वा० बा । १८-दृश्यमितिनिमि-भा० मा०। १९ न वान्त्य-वि० यिना। २०-धान् । मा० मा०। ११-मुच्यतर-मा. मा० वा वा० विना। २२-कानिधयोस-पा० बा० । २३ असारूप्यं गां० मा० आ० हा० । अश्वारूप्यं-वा. बा० । २४-दवस्तु वि० । ३५-स्वस्य चेष्ट-पि० । त्यसै वेष्ट-आ० । २६ तदेव विषयत्वं आहा. विः। तदेव तदाविषयत्वं वा० या० । २७ सत्तोप-या० या०। २८-आहोधित गा० मा० वा० या विना। कालनैरन्तयमिति विकल्पाः वा० या० पिना। ३० काले नै-शा० गा० विना। ३१ तय ल-पा० । ३२-वृति एव वा या ? J ·434 प्रथमे काण्डे- २६४ मत्स्यते, अयुतमेतत् त्पत्तिरिति चेत्, नेनु कोऽयमभ्यासः यदभावाद् यथानुभवं निश्चयानुत्पति? दर्शासक्तः । रुत्पत्तिरिति चेत्, ननु सत्त्वादेः क्षणिकत्वादेरमेदे तदनुमवस्य पुनः पुनरनुत्पत्तिरेव क्षा, मावृत्तिरिति कथं न दर्शनावृत्तिलक्षणोऽभ्यासः? अनुभवानन्तरभावी विकल्पोऽभ्यास इति च ननु तदभावादू विकल्पोत्पत्यमावे यथानुभवं कसान्निश्चयानुत्पत्ति' इति प्रश्ने निश्चयाभावानि(नि, ५वयानुत्पत्ति' इत्युत्तरं कथं सगतं स्यात् । अन्त्यक्षणदर्शिनी चानित्यविकल्पोत्पत्तेस्तदभावोऽसि दश्च । न च क्षणिकत्वप्रतिपादकागमाऽऽहितसंस्कारस्यानित्यविकल्पावृत्तिरभ्यासा, तदागमानु सारिणां तदुत्पत्तावपि यथानुभवं विकल्पाभावात् । दर्शनपाटवमपि सत्वादिविकल्पोत्पत्तरेवायसी यते पाटवाऽपाटवलक्षणविरुद्धधर्मद्वयस्यैकत्रायोगात् शब्दानित्यत्वजिशासायां कम मावात् । सर्वात्मना चेत् स्वलक्षणस्यानुभवस्तथैव निश्चयोत्पत्तिः स्यात्, तदनुत्पत्तेर्न सर्वात्मनाऽ १०नुभवो भावस्पेत्यवसीयते । अतो नानाफैलत्वममेदेऽप्युपाधि-तद्वतोः शब्द-विकल्पयोरविरुद्धम् । भेदपक्षेऽप्येकार्थवृत्तिस्तयोर्घटत एव, तबारेण शब्द-विकल्पयोरेकसिन् धर्मिणि वृत्ते सामानाधिकरण्यादिव्यवहारसिद्धिः । न चोपाधि-तद्वतोरुपकार्योपकारकभावात् सपा पाधिद्वारेणाप्युपाधिमतः प्रतिपत्तेः शब्दादरेकफलत्वम्, त्वामावात् तन्नाचे वा कथञ्चित् सर्वस्यापि परस्परमुपकार्योपकारकमावाद् एकपदार्थप्रतिपत्तौ सद १५ धारादिमावेनोपकारकभूतस्य भूतलादेस्तत्कार्यभूतसन्तानान्तरवर्तिज्ञानस्य वा प्रहणम्, ततो. तदुपकारिणः तस्मादप्यपरस्य तदुपकारिण इति पारम्पर्येण सकलपदार्थापान सर्व स्यात् । अथ सम्बन्धवादिनः स्यादयं दोपः-तस्य सम्वन्धिभ्या सम्बन्धस्य इत्येकोपाधिद्वारेणाप्युपाधिर्मतः समस्तोपाधिसम्बन्धात्मकस्यैवावगमात् सम्बन्धिनो में स्याशेषस्यापि ग्रहणप्रसंक्तिः, सम्बन्धिग्रहणमन्तरेण सम्बन्धप्रतिपत्तेरभावात् २० वत्संयोगप्रतिपत्तिवत् । सम्बन्धिलेकसम्यन्धानभ्युपगमवादिनामस्माकं नायं दोप, नहि घरमावावन्तरेणापर कार्यकारणभावादिरेका सम्बन्धोऽसामिरन्युपगम्यते येन त सर्वः सर्वदशी स्यात्, असदेवत्। यतो न सम्बन्धवादिनः समस्तोपाधिसम्बन्धानामुपाधिमतोऽ व्यतिरेकेऽपि तदेकोपाधिसम्बन्धात्मकस्यैव तस्य भानात् सम्वन्धिनोऽशेपस्योपाधि(धारपि ग्रहणम् सम्बन्धाभाववादिनोऽपि यद्युपकारकप्रतिपत्तावपि नोपकार्यस्यावगतिरेकसम्यन्धामावात् तदा । २५ हेतुधर्मानुमानेन रूपादे रसतो गतिः उपकार्यविशिष्टस्योपकारकस्याप्रतिपत्तेः १ प्रतिपत्तौ कथं भवन्मतेन सर्वः सर्वविद् भवेत् । न चोपाधि-तद्रप्रतीत्योरितरेतराश्रयत्वात् तत्प्रतीत्यमावानुपाधित तद्वन्द्भावाभावः, युगपद अध्यक्षे तयोः प्रतिमासनात् । क्रमप्रतिभासेऽपि न तत्प्रतिपत्त्योरितरेतरा श्रयत्वम्, वृक्षत्वविशिष्टस्य दूराद्ध्यक्षेण प्रतीतस्य प्रत्यासनादानादिविशेषणविशिष्टस्य तस्यैवाब सायात् । शाब्दप्रतिभासेऽपि गोशब्दाद् गोत्वमात्रोपाधेरैवभास(मातोय शुलशब्दात् तदुपाधि ३० विशिष्टस्य तस्यैवावमासनान्न तत्प्रतीत्योरितरेतराश्रयत्वम् । न च गुणग्रहणमन्तरेण गुणिनो गवा देरग्रहः तदनहे च गुणाग्रह इति चोद्यावकाशर, गोशब्दाद् विशेषण-विशेष्ययोयुगपदेव प्रतिपत्तेः परस्यापि च समानोऽयं दोपः परस्परविशिष्टोपकार्योपकारकप्रत्यययोरन्योन्यापेक्षत्वात् । अनपेक्षत्वे नरसादेरेककालस्य रूपादेरनुमानं स्यात् । अयोपकारकादिप्रतिपत्तेरेवेतरज्ञानाविनामावित्वामान J10 - १ ननु युक्तोऽयम-आ. हा० वि० । न युक्तोयम-चा० वा० । २ यमा-भा० मा० । ३-त्पत्ति छ घा०या० । -त्ति चेत् आ० हा० वि०। ५ सत्वादे भ-मा० । सत्वादक्ष-वा० वा० । ५-पान्तर बा० या० । ७ तद्गा-मा० मा० । ८-प्रश्ने निश्चयानुत्पत्तिरित्युकं कथं वा० वा० । -भावानुत्पत्ति रित्युत्तर आ० हा०वि० । १०-नां वा-वि० विना। ११-फलम-वा० वा०। १२-ममेद अभ्युपा-वा० वा० ११-मनोपाधि-या० वा०। १४-रकभूतला-वि०। १५-भूतं आ० हा० वि०। १६-पात् सर्वद-भा० मा दिना। १५-मतः समस्तोपाधिमतः समस्तोपाधिसम्य-मा० मा । १८-सक्त वा० वा०। १९-भावा न्तरेण-भा० मा० वा० या बिना। २०-मात् सर्वद-वा० चा० । २१-नास-भा०मा० । २२-हण स- पा०या० । २३-माना ह-पा० चा० । २५-कार्यवशिष्ट-मा० । २५-त्वात्मती-हा० वि० । २५-तद्भावो यु-पा० घा० । १५-रमातस भा० मा० । २८-या भा-भा० मा० । २९ तद्भहे भा० मा० विना । 3. गुणप्र-१० मा० विना। ३१-क्षत्वादनपेक्षत्वादनपेक्षत्वे रसा-वा० वा० । ३२-पत्तरेकेर-वा० या०। ११-भावत्वा-बा० । ३४-यान्न दोप-भा० मा० ० । लान चादोप-वा० मा० ।

·- शब्दार्थ-तत्संवन्धयोमीमांसा। २६५ नन्वेव परस्पर विशिष्टत्वाविशेषेऽपि यदि कार्यबुद्धिः कारणवुझ्यनपेक्षा कारण- क्षेति न रूपादेः समानकालस्यावगतिः स्यात् । अपि चोपकारकस्यादृष्टी दृष्टिः तदष्टौ चोपकारकस्सेतरविशिष्टत्वेनादृष्टिरिति परस्यापीदं चोचं मानम्।। अथ सविकल्पप्रत्यक्षवादिना स्यादयं दोपा उपाधिविशिष्टस्योपाधिमतो निश्चयादुपाधि-तद्वतोश्च ५ सरसव्यपेक्षत्वात् । निर्विकल्पकप्रत्यक्षवादिनां तु सर्वोपाधिनिरपेक्षनिरंशस्वलक्षणसामर्थ्यमा- मा तद्रूपमेवानुकुर्वता निर्विकल्पकाध्यक्षेणान्यनिरपेक्षस्खलक्षणग्रहणाभ्युपगमान्नायं दोपः, अस- ततः सकलोपाधिशून्यखलक्षणग्राहिणो निर्विकल्पकस्याभावप्रतिपादनात् पुनरपि प्रतिपादयिष्य- नत्वाच। तदेवं भिन्ननिमित्तयोरेकविषयत्वाविरोधात् कथं न वहिरर्थे सामानाधिकरण्यव्यवहार? विशेषणविशेष्यभावोऽपि बाह्यवस्तुसमाश्रित एव । न च विशेपण-विशेष्ययोरुपकार्योपकार-१० कभूतत्वेनाऽसमानकालयोस्तभावानुपपत्तेस्तथाभूतविकल्पाश्रय एवायं व्यवहार इति वक्तव्यम्, उपकार्योपकारकयोः पितापुत्रयोरिव समानकालत्वाविरोधात एकान्तानित्यपक्षस्य च निषिद्धत्वात निवेत्स्यमानत्वाच । लिङ्ग-सत्यादियोगोऽप्यनन्तधर्मात्मकवाह्यवस्त्वाश्रित एव । न चैकस्य 'तटस्तटी तटम्' इति श्रीनपुंसकोख्यं स्वभावत्रयं विरुद्धम् विरुद्धधर्माध्यासस्य मेदप्रतिपादकत्वेन निषिद्धत्वात् अन-१५ सधर्माध्यासितस्य च वस्तुनः प्रतिपादितत्वात् । न चैकस्सादेव शब्दादेमंचकादिरत्नवच्छवला- मासताप्रसङ्गी, प्रतिनियतोपाधिविशिष्टवस्तुप्रतिभासस्य प्रतिनियतक्षयोपशमविशेपनिमित्तस्य साधितस्वात् । 'गोत्वादिवत् सामान्यविशेपाः स्त्रीत्वादयः, न च सामान्येष्वपराणि सामान्यानि विधाते, अथ च जाति वा सामान्यमिति तेष्वपि स्त्री-पुनपुंसकलिङ्गत्रयदर्शनादव्यापिता लक्ष- गस्य इत्येप दोपोऽनेकधर्मात्मकैकवस्तुवादिनो ने जैनान प्रत्यान्सियति, गोत्वादेरपि मिन्नस्य सम-२० पायवलाद् वस्तुनि सम्बद्धस्थानभ्युपगमात् येन तेजप्यपरसामान्यभूतलिङ्गत्रयमन्तरेण जात्यादि- शम्मप्रवृत्तिर्न स्यात् । अत एव दारादिग्वर्थेषु बहुत्वसङ्ख्या धन-सेनादिषु चैकत्वसङ्ख्याऽविरुद्धा, यथाविवक्षमनन्तधर्माध्यासिने वस्तुनि कस्यचिद्धर्मस्य केनचिच्छब्देन प्रतिपादनाविरोधात् । [प्राज्ञाकरमतस्य निरसनम् ] सामान्यविशेषात्मकवस्तुनः शब्दलिगविपर्यत्वे च केवलजातिपक्षे यद् दूपणम्-यद् यत्र ज्ञाने २५ प्रतिभाति तत् तस्य विषया' इत्यादिप्रयोगरचनापूर्वकं प्रज्ञाकरमतानुसारिणाऽमिहितम्-'यथा न प्रतिभाति निर्विकल्पक-सविकल्पकाध्यक्षशब्दलिङ्गप्रभवज्ञानेषु कचिदपि विज्ञाने स्वरूपेण वर्णा- कस्यभराकारशून्या दाहपोकाद्यर्थक्रियासमा जातिः, प्रतिभासमानाऽप्यनर्थक्रियाकारित्वेन न प्रवृ. तिहेतुः लक्षितलक्षणयाऽपि जाति-व्यक्त्योः सम्बन्धाभावात्, भावेऽपि तस्य प्रत्यक्षादिना प्रति- पतुमशक्ते न व्यक्ती प्रवृत्तिः' इत्यादि सर्वं प्रतिक्षिप्तम् अनभ्युपगमादेव । नहि जाति-व्यक्त्योरे-३० कान्तमेदोऽभ्युपगम्यते येन प्रत्यक्षे शाब्दे वा जाति-व्यक्त्योरन्यतरप्रतिमासेऽप्यपरस्याप्रतिभास- नान सम्बन्धप्रतिपत्तिः स्यात्- द्विष्ठसम्वन्धसंवित्तिनैकरूपनवेदनात् । ] इति न्यायात्-किन्तु सामान्यविशेषात्मकं वस्तु सर्वस्यां प्रतिपत्तौ प्रतिभाति, केवलं प्रधानोपसर्जनमा- १-प्रत्ययवा-पा० बा०। २ स्या यं येष उ-मा० । स्या यं द्वेष उ-भा०। ३-न्यल-वा० बा । -स्यं स्व-मा० मा०। ४-तत्वेन स-मा० मा० विना। ५-स्तदभा-आ० हा० वि० वा. वा०। ६-योरिक विषयाविरोधात् वा० बा० । योरेकस-आ० हा० वि० । ७ एकान्तनित्य-वा० बा०। ८-निपेभ्य- मान-मा० मा०। ९-वस्तुश्रित-वा. पा०। १०-काख्य स्व-मा० मा० ।-कादीना स्व-पा० था। ११-धच्छायामास-वा० वा० । १२-शिष्टं वस्तु-मा० मा०। १३ अथ वा जा-वि० । १४ पृ० १२२ पं० ४-८। १५ न जैनः प्र-आ० हा० । न जैनाः प्र-वि०। १६-प्यन्ति वि०। १७-वन्धस्या-वि० । १८-कसङ्ख्या-भा० मा० विना। १९-यत्वेन विकलजा-वा० वा.। २० यत्र आ० वा० वा० । २१ पृ० २३३ पं०१। २२-पाचका-आ० हा० वि० ।-पावका-मा० मा०। २१ पृ. २३३ १०५-पृ० २३४ पं०३७। २४ गतो येन भा० मा - सत०३४ ·२६६ प्रथमे काण्डे- बेन जाति-व्यक्त्योः सामग्रीमेदात् प्रत्यमादिबुद्धौ प्रतिमासनादू वैशद्याऽवैशवावभासमेदस्तत्र' इति प्रतिपादितम् । 'कमेण योगपद्येन वा आनन्त्या व्यक्तीनां प्रत्यक्षेऽप्रतिमासनान तासां जात्या तेन. सम्बन्धवेदनम् इत्यादिकमप्यसाकमदूपर्ण यथाप्रदर्शितवस्त्वभ्युपगमवादिनां न प्रतिसमाधानमर्हति। शब्दार्थयोस्तु साक्षात् तदुत्पत्ति-तादास्यलक्षणसम्बन्धमन्तरेणापि सम्बन्धः परेणान्युप- ५गन्तव्यः अन्यथा यत् सत् तत् सबै क्षणिकम् , अक्षणिक क्रम-योगपद्याभ्यामर्थक्रियाविरोधात, संश्च शब्द इति, यत् किञ्चित् सत् तत् सर्वमक्षणिकम् , क्षणिकेऽर्थक्रियानुपलब्धे, संच पनि इति साधनवाक्ययोः स्वपरामिप्रेतार्थसूचकयोः स्वलक्षणासंस्पर्शित्वेन मेदाभावात् साधन- तदाभासव्यवस्थानुपपत्तिमसक्तिः। अथान्यतरसाधनवास्यस्य पारम्पर्येण स्वलक्षणप्रतिवन्यादित- रसाद् विशेपलहनिष्टमपि वाच्य चाचकयोः सम्बन्धान्तरं हेतुफलमावविलक्षणं सामथ्र्यप्राप्त १० परेणाभ्युपगतं भवति । न च शब्दस्य क्वचिद् व्यभिचारदर्शनात सर्वत्राऽनाश्वासाप्रामाण्यकल्पना युक्तिमती, प्रत्यक्षस्थापि तथाभावप्रसक्तेः । अपि च, अन्यविवक्षायामन्यशब्ददर्शनाद् विवक्षा, यामपि क्वचिद् व्यभिचारात् सर्वत्रानाश्वासात् कथं विवक्षाविशेपसूचका अपि ते स्युः१ अथ "सुविवेचित कार्य कारण न व्यमिचरति"! इति न्यायाद् विवक्षासूचकत्वं शब्दविशेषाणां न विरुध्यते तर्हि येनत्र प्रतिबन्धेन शब्दविशेपो १५ विवक्षाविशेपसूचकत्तत एवार्थविशेषप्रतिपादकोऽसौ किं नाभ्युपगम्यते ? अथ स्वामिनित्सितार्थ, प्रतिपादनशक्तिवैकल्यादन्यथापि प्रायशोऽभिधानवृत्तिदर्शनाद् विचित्रामिसन्धित्वात् पुरुषाणा विसंवादशया वक्रमिपायेऽपि तेषां प्रामाण्यं नाभ्युपगम्यत इति नै तन्यायेन वाह्येऽप्यर्थे एपी प्रामाण्यासक्ति, नन्वेवमप्रामाण्ये सर्वव्यवहारोच्छेदप्रसक्तिः । तथाहि-यत्नातीयात क्वचित कदाचिद् यथाभूतं दृष्टं तादृशादेव सर्वदा सर्वत्र तथाभूतमेव भवतीति निरमिपायेप्यपि पदार्थेषु २० नियमो नोपलभ्यते, इन्धनादिसामग्रीतोऽनलप्रादुर्भावदर्शनेऽप्येका मण्यादिप्रभवत्वेनापि तस्य समीक्षणात् कथं कार्यहेतावप्यव्यभिचारित्यनिवन्धनं प्रामाण्यं परेणाभ्युपगन्तुं युधम् । तथा, यद्यपि बहुल वृक्षस्येव भू(चू )तस्योपलम्मस्तथापि कचित् कदाचिल्लतात्मतयाऽप्यानस्य दर्शनात् शिशपा वृक्षस्त्रमावमेव विमतीति कथं प्रेक्षापूर्वकारिणी निशवं चेतो भवेत् ? यतो 'लता च स्यात् शिशपा च नैवात्र कश्चिद् विरोध इति 'वृक्षोऽयम् शिशपात्वात्' इति स्वभावहेतोरप्यव्यभिचारनिवन्धन- २५प्रामाण्याभ्युपगमः परस विशीयंत । अथ समावस भावाभावेऽपि भवतो मावस्य निखमावता- पत्तेरव्यभिचारलक्षणं प्रामाण्यम् तादात्म्यान, कार्यस्यापि कारणामावे भवतः कार्यवाभावापोस्त. दुत्पत्तिस्वरूपाव्यमिचारनिवन्धन प्रामाण्यं विद्यत इत्यनुमानस्य प्रामाण्यम् । नम्वेवं यादृशं या- भूत स्वसन्ताने विवक्षाबानमुत्पञ्चं तादृग्भूतमेव श्रोतुसन्ताने झानमुत्पादयितुकामो वचनमुञ्चार यन् परीथै वाऽनुमानं तदभ्युपगच्छन् शब्दानां पहिरय सम्बन्धनिमित्तं प्रामाण्यं कथं प्रतिनिपेत् । ३० अथानुमानस्यापि प्रामाण्यमव्यभिचाराप्रतिपत्तित एव नाभ्युपगम्यते कुतस्तर्हि तत्त्वव्यवस्था न प्रत्यक्षात्, तत्रापि खार्थाव्यमिचारित्वस्य मामाण्यनिवन्धनस्यासम्मवात् भवदभिप्रायेण सम्मा- वैशद्यावभासमेदस्त-मा० मा० बिना। २ पृ० १३४ १० १७। ३-थानन्तरसा- वा०या० । ४ सर्वथा ना-आ० हा० वि० । सर्वदाना-वा० वा० । ५-ना तद् वि-वा० बा० । की। विवक्षाविवक्षाविशेपसूत्रका-पा० वा०। ७-थापि थात्मनोमिधान-बा० वा०। न च न्यायेन पा० वा० । ९० पृ० ५० १३ । १० "न चैववादिन किञ्चिदनुमान नाम, निरभिसन्धीनामपि बहुल कार्यखभावा- नियमोपसम्भान्, सनि काष्टादिसामग्रीविशेपे क्वचिद्रुपलब्धस्य तदभावे प्रायशोऽनुपलब्धस्य मण्यादिकारणलपेऽपि, समवान् । 'बच्चातीयो यन. सप्रेक्षितखबातीयात् ताहम्' इति दुर्लभनियमताया घूम-घूमकत्वादीनामपि व्याप्य व्यापक मात्र कथमिव निणायेत ? 'वृक्ष, शिशपात्वात्' इति लताचूनादेरपि क्वचिठेव दर्शनात प्रेक्षावता क्रिमिव निभई चेतः सान् १- (अटाती) अष्टम० पृ०७१५० १६-१० ४२५०३। नन्वेवं प्रामा-वि० । नन्वेव मामा-आ. हा वा० का० । ११ यथा जाती-वि०। १२-चारित्वं नि-आ० । १3-हुल-आ० । १४-शस्यैवंभू वि० ।-अस्व भू-हा० । १५-णां निश-मा० मा० वा० वा० । १६ लता इ स्या-मा० मा० वा. बार बिना। १ स्वभावामावेऽपि मा० । स्त्रमाणेऽपि वि०। १८-रूपां व्य-हा० वि० ।-रूपं व्य-आ. १९ नन्वेवं यादग्भूतं स्व-भा० । नन्वेवं यादृशं यादग्भूतख-वि० । १०-राथै चा-भा० मा० हा. २१-चारम-मा० मी० वा वा० विना। २२ स्वार्थव्य-चाल वा मा०वि०। १-सनादू ·शब्दार्थ-तत्संवन्धयोमीमांमा। . २६७ बेऽपि प्रत्यक्षादिना प्रतिपत्तुमशक्तेः प्रामाण्यासिद्धेः । नापि स्वसंवेदनमात्रात्, तस्यापि ग्राह्य-ग्राही काकारशून्यस्य यथातत्त्वमभ्युपगतस्याननुभूयमानत्वेन स्वत पवाव्यवस्थितत्वात् फुतस्तत्त्वव्यवस्था- पकत्वम् । अथ प्रतिमासोपैमत्वं सर्वभावानामिति न किञ्चित् तत्त्वमिति न कुतश्चित् तद्वयवस्था- ऽसामिरम्युपगम्यते येन तदव्यवस्थालक्षणं दूपर्ण युक्तं भवेत्, असम्यगेतत् शून्यताया निपेत्स्यमा- नत्वात् । तस्मात् प्रमाणव्यवहारिणा यदि प्रत्यक्षादिकं प्रमाणमभ्युपगम्यते तदा शब्दोऽपि वहिरथै ५ प्रमाणतयाऽभ्युपगन्तव्या, प्रामाण्यनिवन्धनस्य सामान्यविशेषात्मकबाह्यार्थप्रतिवन्धस्य परम्परया तथापि सद्भावात् तत्रैव च शब्दाचक्षुरादेरिव तियमेन प्रतिपत्ति-प्रवृत्ति-प्राप्तिलक्षणव्यवहारदर्शनात् गुणदोषयोश्चोभयत्रापि समानत्वात् । न चासाभिमीमांसकैरिवापौरुषेयः शब्दार्थयोः सम्बन्धोऽभ्यु- पगम्यते येन 'विकल्पनिर्मितस्य तस्य नृत्यादिक्रियादेरिव कथमपीरुपेयत्वं स्यात् ? स्वत एव शब्द- सार्थप्रतिपादनयोग्यतायां सङ्केतादर्शिनोऽपि शब्दादर्थप्रतिपत्तिश्च स्यात् ततोऽनर्थक सङ्केतः, १० खामाविकसम्बन्धाभिव्यक्षकत्वोपयोगकल्पनायां च सङ्केतस्य यथेष्टं शब्दानामर्थेषु सङ्केतो न सात्, न मिव्यञ्जकसन्निधिनियमेनाभिव्यङ्ग्यस्योपलब्धि जनयति प्रदीपादिरिव घटस्य, शब्दाभि- व्यक्तिसार्यवत् सम्वन्धाभिव्यक्तिसाडूर्यमपि प्रसज्येत, ततश्च सङ्केतात् सम्बन्धाभिव्यक्तिप्रति- नियमामीवाद तद्विवक्षितार्थप्रतिपत्तिनियमस्याप्यमाव इति सर्वसाद वाचकात् सर्वस्वार्थस्य प्रति पत्ति सकृदेव प्रसज्येत; ततः सङ्केतकरणं विवक्षितार्थप्रतिपत्त्यर्थ न भवेत्, न होकान्तनित्येषु शब्देपु१५ तत्समधे षा ताल्वादिव्यापार सदेतो वा कदाचिदभिव्यञ्जकः कदाचिन इति युक्तमुत्पश्यामा, तदर्थस्यापि सामान्यस्य नित्यत्वे तदवस्थः प्रसन, तत् पुनः सामान्य व्यक्त्या क्वचित् कदाचिद् म्यज्यते न चेति व्यकाव्यक्तस्वभावभिन्नं नित्यत्वैकान्तमतिवर्तते, सामान्यानां च सर्वगतत्वे शैवतत्सम्बन्धवदभिव्यक्तिसाङ्कर्यमासज्यते, इदमस्यां व्यक्तौ वर्तते नेतरस्याम् इति विशेषामावाद कुतः समवायिनियमः स्यात्, संस्थानादिव्यतिरिक्त सामान्य क्वचिदप्यनुपलभ्यमानं कथं शब्द २० सङ्केतविषयो भवेत् येन तत् तच्छन्दाभिधेयं स्यात्' इत्यादिकमपि दूषणमसन्मतानुपाति स्यात् । न व समानासमानपरिणामात्मकव्यक्तीनामानन्यात् तिर्यक्सामान्यस्य चैकस्य सर्वव्यक्तिव्यापिनो व्यक्त्युपलक्षण तस्यानभ्युपगमात् तदभ्युपगमेऽपि तद्योगात् तासामानन्त्याविनिवृत्तेर्न सङ्केतस्तासु सम्भवतीति वक्तव्यम्, अतद्रूपपरावृत्ताग्निधूमव्यक्तीनामानन्त्येऽपि यथा प्रतिवन्धः परस्परं निश्ची- यते-अन्यथानुमानोत्थानाभावप्रसक्तेर्न क्षणिकत्वादितत्त्वव्यवस्था स्यात् अन्यस्य तद्वयवस्थापकस्या-२५ सम्भवात्-तथा यथोक्तव्यक्तीनामानन्त्येऽपि सङ्केतसम्भवो युक्त एव । स च सम्बन्धोऽग्निघूमव्य- कीनां प्रत्यक्षेणैव प्रहीतव्यः परेण, अनुमानेन ग्रहणेऽनवस्थेतरेतराश्रयदोपप्रसङ्गात् । न च दर्शन- पृष्ठभाविना विकल्पेन तत्सामर्थ्यबलोद्भूतेन स्वव्यापारोत्प्रेक्षाख्यतिरस्कारेण दर्शनव्यापारानुसारिणा लौकिकानां प्रत्यक्षाभिमानविषयत्वेन स्थितेन प्रतिवन्धग्रहणादेपपत्तेरनुमानप्रवृत्तिर्भविष्यति तजनकं वा दर्शनं तथाविधविकल्पे बैव्यापारारोपकत्वेन विकल्परूपतामापन्नं पूर्वोक्तकार्यजनकत्वा-३० दनुमानप्रवृत्तिनिमित्तम्, विकल्पस्यैव प्रामाण्यप्रसक्तेः । तथाहि-प्रत्यक्षे निर्विकल्पके सत्यपि यत्रैव यथोक्तो विकल्पस्तत्रैव प्रवृत्त्यादिव्यवहारकर्तृत्वेन तस्य प्रामाण्यं नान्यत्र, अनुमानविकल्पे च प्रत्य- सामावेऽपि प्रवृत्यादिव्यवहार विधायकत्वेन प्रामाण्यमित्यन्वय-व्यतिरेकाभ्यां विकल्पस्यैव प्रामाण्य- मिति प्रत्यक्षाऽनुमानप्रमाणद्वयवादिना व्याप्तिप्राहको विकल्पः प्रत्यक्षं प्रमाणमभ्युपगन्तव्यः । तत्र यथा व्यक्तीनामानन्येऽपि प्रत्यक्षतः प्रतिवन्धसिद्धिस्तथा सङ्केतविषयत्वमपि तासां तत एव ३५ १-दनामा-मा० मा०। २-पगत्वं हा०। ३-न्यतया मा० मा० विना। ४-या निषेध्यमा-मा० मा०। ५-माण्यव्य-वि०। ६ तस्यऽनृत्यादि-आ० हा० । तस्याऽवृत्यादि-वि० । तस्य नित्यादि-वा० पा। -सम्बन्धाभिव्यक्षकसम्बन्धामिन्यजकत्वोप-भा. मा.। -भावात् तद्विवक्षितार्थप्रति- नियमामावात् वद्विवक्षितार्थप्रतिपत्ति-हा० वि०॥ -स्थार्थप्र-भा० मा० वा० घा० विना। १० सङ्के ततो वा कदाचिन्नेति आ० हा० वि० । सङ्केततो कदाचिद-बा० बा०। ११-घनिमित्तं नित्य-वि० । १२ शब्दसम्बन्ध-वा० चा० । १३ शब्दवि-भा० मा० । १४-भूतस्यानभ्युपगमेऽपि तद्यो-मा० मा० विना० । १५-चायनं प-आ० । १६ सम्बन्धाग्नि-मा० मा०॥ १-क्षातिर-चार बा । १८-सत्पत्ते- रतु-भा० मा०। १९ स्वपरारोप-आ० हा० वि०। २०-वानुमा-भा० मा० विना। २१-वृत्तिनिमि- तकल्प-पा० बा० । २२ प्रतिसम्बन्ध-मा० मा. पा. वा. बिना।।

·८ २६८ प्रथमे काण्डे- 'सेत्स्थति, अत एवानुमान-शाब्दयोः सामग्रीमेदादू मैदेऽपि प्रत्यक्षेण सहकविषयत्वम् अन्यथा--- अपरस्य प्रतियन्धग्राहकस पराभ्युपगमेनासम्भवात्-तयोरप्रवृत्तिमसतिः। विकल्पस्थ प्रतिबन्ध भाहकत्वे तद्विषयस्याऽवस्तुत्वा केनचित् कार्यकारणमावस्तादात्म्यं वा । न च विकल्पविषययो. पर्शनविषयत्वेन स्थितयोः कार्यकारणभावस्तादात्म्यं वा, विकल्पविषयस्य वस्तुदर्शनवलोद्भूतविक- पल्पमदर्शितस्य तद्रूपत्वं तत्त्वतोऽन्यथाभूतस्याप्यारोप्यत इति कृत्वा यतो यन्त्र व्याप्तिग्रहण न तत्र तात्त्विक प्रतिवन्धः यत्र त्वसौ न तत्र प्रतिवन्धग्रहणम्' इत्यनुमानप्रवृत्तिमभ्युपगच्छता प्रत्यक्ष- विपयत्वं तस्याभ्युपगन्तव्यम् । अनुमानतुल्यविषयत्वं च शाब्दप्रत्ययस्य परेणाप्यम्युपगम्यत एव, तस्य पार्थानुमानत्वान्युपगमात् । यदि पुनर्विकल्पप्रतिभासिन्यवस्तुनि सङ्केतः पुनश्च तत्र प्रति- पत्तिः कथं वस्तु-तत्वामान्यसङ्केतादस्य विशेषः स्यात् ? विकल्पानामभावविषयत्वैकान्ते तत्व- १०मिथ्यात्वव्यवस्थितेरनुपपत्तिश्च । अपि च, 'शब्दैविकल्पैर्वा यद्यमावः प्रतीयते भावो न प्रतीयेत' इति क्रियाप्रतिपेधान्न किञ्चित् छतं स्यात् । यदि पुनरभिप्रायाऽविसंवादात् सत्यार्थत्वव्यवस्थिति, कथम् एकं शास्त्र युक्तं नापरम्' इति व्यवस्था युज्येत विपक्षवादिनामपि स्वामिमायप्रतिपादनाs- विसंवादनात्। न चायमेकान्तः-शब्दैवहिरयान प्रतिपाद्यन्ते, तझ्यवहारोच्छितिप्रसक्तेः । दृश्यन्ते व स्वयमदृष्टेषु नदी-देश-पर्वत-श्रीपादिष्वातप्रणीतत्वेने निश्चितात् तच्छन्दात् तत्त्वप्रतिपात १५कुर्वाणाः । न च दृष्टेष्वपि विशेपेषु संप्रदायमन्तरेण मणि-मन्त्रौषधादिषु बहुल तत्वनि (ण)तिः । नच तद्विशेषाऽविनिश्चयेऽपि कथञ्चित्रिणीतिनोपपद्यते, प्रत्यक्षस्थापि स्वविषयप्रतिपत्तेः कश्चिदेव सम्मवाद । तत् असाधारणं वस्तुस्वरूपमविकल्पविषयभूतं परमार्थसत् विकल्पानां प्रत्यक्षपृष्ठभावित नाम् वाच्यविषयाणामन्येषां च सर्वथा निर्विषयत्वं व्यवस्थापयनविकल्प एव सौगतः । यतः प्रत्यक्ष खलक्षणं विषयलक्षणं वा तत्वं न निश्चिनोति विकल्पकं पुनः साकल्येनाऽवस्त्वेव निश्चिनोतीति २० निश्चयक्रियाप्रतिषेधान्न किञ्चित् केनचिनिश्चेयम् अनिधितेन चे स्वरूपेण न तत्त्वव्यवस्थति प्रत्यक्ष- बच्छाब्दस्याप्युभयात्मकवस्तुनिश्चायकत्वेन प्रामाण्यमभ्युपेयम् । न च प्रत्यक्षे पुरोग्यवस्थितं घटा- दिकं चक्षुर्जन्ये श्रोत्रप्रभवे शब्दस्वरूपं च प्रतिमाति नापरो षाज्यवाचकमावस्तयोरिति धक्छं युकम्, यतो नामामिरेकान्ततस्तयोमिनो वाच्यवाचकमावोऽभ्युपगम्यते--येन तस्स पृथक् प्रतिभास स्यात्-किन्तु सङ्केतसन्यपेक्षस्य शब्दस्य वाचकत्वं कथञ्चिदमिनो धर्मः तदपेक्षया चार्थस्थापि २५याच्यत्वं तथाभूव एव धर्म, तच्च यमपि शब्दार्थप्रतिभाससमयेक्षयोपशमविशेषाविभूते क्वचिज्जाने प्रतिभासत एव । तथाहि-इदमस्य वाच्यम्' 'ईद वाऽख वाचकम्' इत्युल्लेखेवत् तनाहिविशिष्टेन्द्रि यादिसामग्रीप्रभवं धानमनुभूयत एव सङ्केतसमये । न च "अस्येदं वाचकम्' इति किं प्रतिपादकम् थवा कार्यम्, कारण वा इति पक्षत्रयोगावनं कर्तुं युक्तम्, प्रतिपादकत्वस्य वाचकत्वमदर्शनात् । 'प्रतिपादकत्वेऽप्यधुनाऽन्यदा वा विशदेन रूपेणेन्द्रियप्रसव पवमाने तद् वस्तु प्रतिभाति, न शाब्देना ३०शब्दस्य तत्र सामर्थ्यानवधारणात्' इति, एतदप्यसङ्गतम्। विहितोत्तरत्वाव दूरस्थवृक्षाद्यर्थप्रोहि णोऽविशदस्थापि प्रत्यक्षत्वप्रतिपादनात् शाब्दस्यापि तत्प्रतिमासाविशिष्टस्य तत्र प्रामाण्येन तदुस्था -न-शब्द-भा० मा० । ३ प्रतिसम्बन्ध-वि०। -न किमचित् वा० पा० ।-अ किचित् हा० । - किञ्चित् आ० वि०। ४-कल्पाविषययोर्द-चा० बा० ।-कल्पां विषयोर्द-मा० ।-कल्पाविषयोद- मा० ।-कल्पविषयोर्द- आ० वि०। ५-विक प्रमा० मा० विना० । । परेणान्यु-भा० मा० वाव बा० विना। -पयत्वेकान्त आ० वा० मा० ।-पयेत्वैकान्ते वि० ।-पयेत्वेकान्ते हा०। -प्रतिषेधे न मा० मा० । -न निश्चिताच्छन्नात्तशब्दातचपति-आ० । न निश्चितात्वदात्तत्वमति-बा० बा० १०-दुलं तत्तत्यनि-मा० मा० ।-दुलं तत्तनि-आ० वा० वा० । ११ सौमतः वा० पा० । १२-सक्षस्व- हा० । १-लक्षणं वा मा० मा० वा० चा० विना। १४-प्रतिषेधात् किञ्चि-पा०या० । १५ व रूपेण पा० या० । १६-च स्थिति मा० मो०। १७ नापुरो भा० मा० । १८-यावार्थ- आ. हा० मा । यार्थ-पा०या० । १९ इदं चास्स भा० मा० । इदं षाच्यस्य भा० झा० वि० । १०-खवद्माहि-मा० मा० ।-अवयत् प्राहि-पा० था.। २१ सद्धेधानसम-पा० शा० । २२ इति प्रति-मा० मा० १३-रणं चेति मा० मा० चा धावि०। ४४०२३५६०३०। २५-कम-बा० वा. वा. पिना । २६ न शदा (शाब्द) शब्दस्य वालवा० । २७ पृ० १३५६० ३१ । २८ पृ० २६४ ६० ३५-२९ । २९-प्रा. हिणा धि-० वि० ।-माहिणाऽवि-आ। - ·- शब्दार्थ-तत्संवन्धयोमर्मीमांसा। २६ सरामस्य तत्र सामाधिगते । न च 'यदि शब्देनैवासावर्थः स्वरूपेण प्रतिपाद्यते तदाँस्य सर्वथा प्रतिपंचत्वात् प्रवृत्ति स्यात्' इति युक्तम्, प्रत्यक्षेऽप्यस्य दूपणस्य समानत्वात् । तथाहि-प्रत्यक्षे. मापि यदि नीलादिः सर्वात्मना प्रतिपन्नः किमर्थं तत्र प्रवतेत ? तथापि प्रवृत्ती प्रवृत्तेरविरति- प्रसक्तिः। 'अथाप्रतिपनं किञ्चिद् रूपमस्ति यदर्थं प्रवृत्ति' इत्यादिकमपि प्रत्यक्षेऽपि समानम् । गापि हि शक्यत एवं वक्तम्-यद्यर्थक्रियाथै प्रत्यक्षेण प्रतिपन्नेऽपि नीलादिके प्रवर्तते तदा तदेवार्थः । मकियोममत्वात् न प्रत्यक्षप्रतिमातं नीलादिकम् तस्यार्थक्रियासामर्थ्यरहितत्वात् । अथ तदपि नीलादिकमर्षक्रियाक्षम तथापि तदर्थक्रियार्थी तदादानाय प्रवर्तते, ननु शाब्दप्रतिभासेऽप्येतत् समानमुत्पश्यामः । यदपि 'अथाऽविशदेनाकारेण शब्दास्तमर्थ प्रकाशयन्ति तदाऽसावस्पष्ट आकारों मेन्द्रियगोचर, तदप्यसङ्गतम्। तस्येन्द्रियविषयत्वेन प्रतिपादितत्वात् । तत्र प्रवृत्ताः शब्दाः कथं मेन्द्रियगोचरे प्रवृत्ता भवन्ति । यदपि 'श्रुतं पश्यामि' इत्येकत्वाध्यवसाये दृष्टरूपतया श्रुताध्यवसाये १० मेव, श्रुतरूपतया दृष्टस्य ग्रहणे श्रुतमेव, न तयोस्तत्त्वम्' इति, एतच्चित्रपतङ्गेऽपि समानम् । तथाहि-यदि तत्रापि नीलायाकारः पीताद्याकारतया गृह्यते चित्रपतगशानेन तदा पीताद्याकार एवासी न नीलाद्याकारः, अथ नीलाद्याकारतया पीताद्याकारो गृह्यते तदा नीलाद्याकार एवासौ कुत्तचित्र एका तथा, तत्प्रतिभासेऽपि शाने नीलाद्याभासो यदि पीताद्याभासतया संवेद्यते तदा पीतामासमेव तद्नं न नीलाद्याभासमित्यादिकल्पनया न चित्रप्रतिमासमेकं ज्ञानम् । तथा,१५ नीलसंवेदनेऽपि प्रतिपरमाण्वेवंकल्पनया नैकं नीलप्रतिभासं ज्ञानम्, विव(वि)क्तस्य च ज्ञानपरमा- पोरसंवेदनात् सर्वशून्यतापतेः सर्वव्यवहारोच्छेद इति न किञ्चिद् वक्तव्यम् । अथानेकनीलपरमा. एसमूहात्मकमेकत्वेन संवेदनादेकं नीलज्ञानम् तर्हि घट-श्रुतरूपमवाधितैकत्वप्रतिभासादेकं पहि- वस्तु किं नाभ्युपगम्यते ? यथा युगद्भाव्यनेकनीलज्ञानपरमाण्यवभासानां खसंवेदेने एकत्वाविरो- चस्तथा कमेणोऽपि दृष्ट-श्रुतावभासयोरेकत्वेनाविरोधः 'दृष्टं पृणोमि' इति शनिन भविष्यतीत्येकै २० खावमासिना दर्शनशब्दविषयस्यार्थस्यैकत्वं निश्चीयत इति परमार्थत एवं तत् तत्वमिति । एतेन 'भित्रविज्ञान प्रतिमासिनोर्न विशेषणविशेष्यमावा एकविशानप्रतिभासिनोरपि युगपत् स्वातन्त्र्येण दयोः प्रतिभासनादू घट-पटयोरिव नासी युक्तः । तद्रूप्येण प्रतिमार्सने विशेष्यरूपता विशेषणरूपता या केवला, द्वयोः प्रतिभासाभावात् न विशेषणविशेष्यभावः कचिदपि माने प्रतिभाति' इत्येतदपि निरस्तम्। अनेकनीलपरमाणुप्रतिभासमाने तत्स्वसंवेदने वोऽस्य समानत्वात् । न च नीलपरमाणूना २५ वत्प्रतिमासपरमाणूनां वा परस्परविविकानां प्रत्यक्षे स्वसंवेदने च प्रतिभास इति नायं दोषः, तब परमाणुपारिमाण्डल्यादेः बहिरन्तश्चाप्रतिमासनात् स्थूलस्यैकस्य संदृतविकल्पावस्थायामपि बहिर- तब वेधवेदकाकारविनिर्भासवतः प्रतिमासनात् । परमाणुरूपं पहिरनंशं संवेदनं वा प्रत्यक्ष प्रति- चानानः कथं सर्वज्ञत्वमात्मनो न प्रतिजानीते ? शक्यं हि वचम्-संवेदन संवेयं सकलं विषयी करोति-देश-काल-स्वभावविप्रकोष्वपि भावेषु संवेदनस्य निरखुशत्वात्-किन्तु कुतश्चिन्निश्चयप्रबो-३० चहेतोर्विकल्पानामियमशक्ति यतो यथार्थवभाव प्रत्यक्षेण विषयीकृतमपि न निश्चिन्वन्तीति । १-गमैन भा० मा० सामनेनं वा० बा०। २ यदि शाब्द-मा० । ३-दा तस्य भा० मा० विना । ४-पभात् वा० बा०। ५ पृ० २३६ पं०१। नीलतो स-पा० बा०। ७ प्रवर्तते मा० मा० । -पत्र किञ्चि-आ० मा०। ६ पृ० ३३६ पं० २। १०-याभूतमत्वा-भा० मा० विना। ११-मास्येप्ये- मा० । १२ १० १३६ ५० ४। १३ १०२६० ५० १९। १४ कथं मिन्द्रिय-चार बा० विना । 'कथ- मिन्द्रियगोचरे न प्रवृत्ता- वि० स०। १५-साये दृष्टरूपताध्यवसायो दृष्टरूपतया श्रुताध्यवसायो रमेव वा बा। एमिव मा०। १७ पृ० २३५ ५० ५-१०। १८ शानं नी-मा० मा० वा. पा० विना। १५-समेकशान-भा० मा० विना । समेव शानं न नीलाई वेदने-चा० बा०। २०-ए- साभ्यनेक-वा० बा० ।-पदाद्यनेक-आ० हा० वि० । २१-दनं वा० वा० । २१-स्तत्रा क-बा० था । १३-णादृष्ट-मा० मा० वा वा० विना। २४ ज्ञाने भ-वि० । २५-फत्वमासि-मा० मा० वा वा० विना । - तत्त्व-मा० मा० वा० वा० विना। २७ तादूपाण्या प्र-वा० बा० । २८-सते मा०। १९ पृ० १३४ पं० २१-३३ । ३० वाऽभ्य स-आ० हा० । वाऽध्यव स-वि०। ३१ संहत-भा० मा । नवि-वा० बा० । ३२-पहिरनंशं वेद-आ० हा० वा० वा० ।-पहिरन्तसंवेद-वि० । ३३५ . हा०।-भाव-मा. tomt Aperato ato I ·की २७० प्रथमे काण्डे- प्रत्यक्षवुद्धस्तथाप्रतिभासाभावात् सर्वज्ञत्वमयुक्तमिति चेत्, परमाणुपारिमाण्डल्यादेरण्यप्रतिमासनं समान संपश्यामः । यदपि 'काल्पनिकः शब्दार्थयोः सम्बन्ध न नियतः' इति, तदप्ययुक्तम्। प्रति- नियतसङ्केतानुसारिणो नियताच्छन्दात् प्रतिनियतार्थप्रतिपत्तिदर्शनात् । तेन 'न शब्दस्वरूपं नियता- थप्रतिपत्तिहेतु, तस्य सर्वार्थान् प्रत्यविशिष्टत्वात् इति न घई युक्तम् नियतसङ्केतसहमतस्य शब्दस्य ५सर्वार्थान् प्रत्यविशिष्टत्वासिद्धेः । कार्यगम्यं हि वस्तूनां नियतत्वम् अन्यद् वा-यदा च नियतं तत्का- यमुपलभ्यते तदा तस्य नियतत्वं व्यवस्थाप्यते, यदा चान्यथा तदाऽन्यथात्वमिति 'कुतः पुनरेतत् स्वरूपं शब्दादे' इति पर्यनुयोगे 'स्वहेतुप्रतिनियमः' इत्युत्तर न्यायविदा सर्वत्र युक्तियुक्तम् दृष्टानु- मितीनां नियोग-प्रतिषेधानुपपत्तेः । प्रतिपत्तिधर्मस्तु नियमहेतुः काल्पनिक एवं स्यात्' इति, एत- दप्ययुक्तम्। अवधिताकारप्रतिपत्तेस्तात्त्विकार्थधर्मव्यवस्थापकत्वात्, शब्दार्थसम्बन्धप्रतिपत्तेस्त्व १०वाधितप्रतिपत्विं साधितमेवा वाधितत्वे वा तत्प्रतिपत्तेस्तत्प्रभवशाब्दज्ञानस्याप्रामाण्यप्रसक्ति विपरीतप्रतिवन्धप्राहिज्ञानप्रभवानुमानौंमासस्यैवम् (स्येव) । तत् सौगतदर्शनमेव ब्यान्भ्यविजृम्भितम् । यदपि 'शब्देभ्यः कल्पना बहिरा संस्पर्शिन्यः प्रसूयन्ते, ताभ्यश्च शब्दाः' इति, तदप्यचार शब्दज. नितविकल्पानां वहिराऽसंस्पर्शित्वासिद्धेः इन्द्रियजमानस्येव तासां तत्प्राप्तिहेतुत्वादिति प्रतिपादि- तत्वात् । परसन्तानवर्तितथाभूतविकल्पजनकत्वं तेहिकल्पादृष्टावपि शब्दानां प्रत्येति, न पुनः प्रत्य- ३५क्षायुपलभ्यमानवहिरर्थवाचकत्वमिनि विपरीतप्रशो देवानांप्रियः । न चार्थाभावेऽपि शाब्दमतिमा- सस्थाऽप्रच्युतेने शब्दस्य बाह्यार्थवाचकत्वम्, विकल्पेऽप्यस्य समानत्वात्-"विसशसङ्केतस्य श्रोतु- स्तच्छब्दसद्भावेऽपि तथाभूतविकल्पानुत्पत्तेः शब्दाभावेऽपि च कुतश्चित् कारणात् तथासूतविकल्प- प्रतिभासामच्युतेश्च । अथ समानसङ्केतस्य श्रोतुस्ततस्तत् समुत्पद्यत एव, शब्दामावे तु यद् विक- पकवानं ताडगवमास कारणान्तरप्रमवं न प्रच्यवते, तद् अतादृशमेवेत्यतो न व्यभिचारः । नन्वेवं २०वद् बाह्यार्थावमालिशब्दे प्रतिमासेऽपि समानम्-यो धमावेऽपि शब्द प्रतिमासः स तत्प्रति- भासमानो न भवति' इत्यादेः प्राक् प्रदर्शितत्वात् । यदपि शब्दाद् बाह्यार्थाध्यवसायिज्ञानोत्पत्यादि- तत्प्राप्ति-पर्यवसानव्यवहारसद्भावेऽपि वाह्यार्थासंस्पर्शित्वाद् विकल्पानां न सर्वात्मनाऽर्थग्रहणदोप तदप्यसङ्गतम् प्रत्यक्षवदर्थसंस्पर्शित्वेऽपि सर्वात्मना अग्रहणस्य प्रतिपादितत्वात् । यदपि 'अप्रति- भासेऽप्यर्थस्य शब्दात् मान्ने प्रवृत्तिः, तदप्ययुक्तम्। भ्रान्ताऽभ्रान्तप्रव॒त्योर्विशेषसद्भावात्-यत्र २५वार्थप्राप्तिनापजायते प्रवृत्तौ तत्र भ्रान्ति प्रवृत्तव्यवस्थाप्यते अन्यत्र वभ्रान्तिरिति कस्य विज्ञानस्य प्रामाण्यमभ्युपगच्छता नाऽप्रतिभासेऽप्यर्थस्य प्रवृत्यादिव्यवहार कदाचनौप्यभ्युपगन्तुं युक्तः । प्रतिबन्धस्तु तदविसंवादे शाब्दस्याप्यर्थप्रतिबन्धनिबन्धनः, तत्र संवादोऽस्तीति प्रत्यक्षवत् तत्र तस्य प्रामाण्य युक्तम्, न च प्रतिवन्धः परपक्षे सम्भवतीति प्रतिपादयिष्यते, खसंवेदनमात्र च परमार्थसत् तत्त्वरूपं निरस्तप्रतिवन्धादिपदार्थ यथा न संभवति इत्येतदपि प्रतिपादयिष्यते । शेप- ३०स्वत्र पूर्वपक्षप्रन्या प्रतिपदमुच्चार्य न प्रतिविहितः ग्रन्थगौरवमयात् दिग्मात्रप्रदर्शनपरत्वाच्च प्रया- सस्य । इति स्थितमेतत्-'समयपरमत्थवित्थर' इति ॥२॥ १४० २३५ पं० २१-१० २३६ पं०११। २-तार्थान-पा० बा० विना । ३ तेन शना० बा। -त्वादिति नि य पलं वा० वा० । ५ पृ० १३६ पं० १३ । ६ अन्यथा वा० वा० विना। -ति तत् कु- वि०। -तरन्याय-वा० वा० विना। -तार्या नियो-चा० बा। १० पृ० २३६ ५० १४ । ११-याधि- काकार-भा० मा० । १२-त्वं प्रसा-मा० मा०। १३ तत्वेना तत्प्र-आ० हा०वि० । तत्वेनाऽतत्य-मा मा०। १४-नाभ्यास-मा० मा० वा० बा० विना। १५-सत सौ-वा. वा०। १६ पृ. २३६ प०१७॥ १५-तस्यैव वा० वा०। १८ तद्विकल्पदृष्टा-वा० वा० । १९-ति प-भा० । २०-ज्युते न भा० मा वा० या० । २१ विशसङ्केत-आ० हा०वि० । विशब्दसङ्केत-बाल बा०। २२-नुपपत्तेः वा० वा। १३-कल्पमा मा० मा० । २४ नन्वेवद् वा (नन्वेतद् वा) वा० वा० । ३५ शादा-मा० मा० बा० बा० विना । -२६ पृ. १३७ ५० ३। २७ पृ. २३७ प० ५। ३८ वृत्तेर्वि-मा० मा० वा. वा० विना २९-नों जा-मा० मा० विना। ३०-वृत्ते व्य-चा० वा० मा० । ३१-नाम्यु-मा० मा० वा० बा० विना । ३२ प्रतिवन्धास्तु हा० वि० 1 प्रतिबन्धात् तु मा० मा० । प्रति विपास्तु वा० वा० । ३३-लस्वरू-वि० ३५-प्यमाणम् । शे-मा० मा० या वा० । ३५ पृ० १६९६०४। ।

·नयमीमांसा २७१ तृतीयगाथाव्याख्या। [द्रव्यास्तिकनयनिरूपणम् ] [१ सद्वैतप्रतिपादकः शुद्धद्रव्यास्तिकनया ] अत्र च कुण्ठधियोऽप्यन्तेवासिनो योगित्वा(वा)प्रतिपादनार्थः प्रकरणारम्भः प्रतिपादित साच विशिष्टसामान्य-विशेषात्मकतदुपायभूतार्थप्रतिपादनमन्तरेणातः प्रकरणान सम्पद्यत इति ५ प्रकरणामिधेयं योगितोपायभूतमर्थम्- तित्थयरवयणसंगह-विसेसपत्थारमूलवागरणी। दबडिओ य पजवणओ य सेसा वियप्पा सिं ॥३॥ इत्यनया गाथया निर्दिशति । अस्याश्च समुदापार्थः पातनिकयैव प्रतिपादितः। अवयवार्थस्तु-तरन्ति संसारार्णवं येन तत् तीर्थम्-बादशाङ्गम् तदाधारो वा सङ्घः तत् १० कुर्वन्ति उत्पद्यमानमुत्पादयन्ति तत्स्वाभाव्यात् तीर्थकरनामकर्मोदयाद् घेति “हेत्याद्यर्थे टेंच् 1 तीर्थकराणां वचनम्-आचारादि अर्थतस्तस्य तदुपदिष्टत्वात् तस्य सह-विशेषौ द्रव्य-पर्यायो सामान्य-विशेषशब्दवाच्यावमिधेयौ तयोः प्रस्तार:-प्रस्तीर्यते येन नयराशिना सङ्ग्रहादिकेन स प्रस्तारः-तस्य संग्रह-व्यवहारप्रस्तारस्य मूलव्याकरणी आद्यवक्ता माता वा द्रव्यास्तिका-हुतिर्मवनं द्रव्यम्-सत्तेति यावत्-तत्र 'अस्ति' इति मतिरसं द्रव्यास्तिकः१५ "सह सुपा" [अ० २, पा० १, सू० ४ पाणि० व्या० पृ० १६० अ० ६४९] इत्यत्र 'सुपा सह' इति योग- विभागात् मयूरव्यंसकादित्वाद् वा द्रव्य-आस्तिकशब्दयोः समासः, द्रव्यमेव वाऽथोऽस्येति द्रव्या- र्थिक द्रव्ये वो स्थितो द्रव्यस्थितः । परि समन्तात् अवनम् अवः-पर्यवो विशेषः तस्माता वका था, नयनं नया नीतिः पर्यवनयः अत्र छन्दोमङ्गभयात् 'पर्यायास्तिका' इति वक्तव्ये 'पर्यवनय' इत्युक्तम् १-त्र कुण्ठ-भा० मा०। २ योग्यताप्रा० मा० । योगित्वप्र-आ० हा० वि०३ योग्यतोपा-मां. मां०। ४ "कृमो हेतु-ताच्छील्याऽऽनुलोम्येषु"। ३, २, २० पाणि न्या. पृ० ४९९ अं० १९३४ ॥ ३, २, २० अन्नम मिता• पृ० १२४ ५० ४। "कृनो हेतु-ताच्छील्याऽऽनुलोम्येषु अशब्द-लोक-कलह-गाथा-बर-बाढ़-सूत्र-मन्त्र- -पदेषु"।४, ३, २२ कात० व्या० पृ० ३४८ पं० १। "कुलो हेतु-शीलाऽनुलोमेषु। १, २, ७ चान्द्रव्या० पृ०३२ पं० २१ । "कृमो हेतु-शीलाऽऽनुलोम्यै अगब्द-लोक-कलह-गाथा-वर-चाट-सूत्र-मन्त्र-पढे । १, २, ३५ जैने० व्या. पृ० २६५ ५० ४ 1 "हेतु-तच्छीलाऽनुकूले अशब्द-लोक-कलह-गाधा (या) वैर-चाट-सूत्र-मन्त्र-पदात् । ४, ३, १३३ शाक० च्या० पृ० २९५ म० ८९ । “हतु-तच्छीलाऽनुकूले अशब्द-लोक कलह-गाथा-वैर-चाट-सूत्र-मन्त्र- पदात्" । ५, १, १०३ हैम० व्या. पृ० ८ प्र० प० । । "अ-3" सार० व्या० पृ० ४०७ १०३१ । एषु सर्वेषु व्या- करणेषु हेत्वाद्यर्थे 'ट' प्रत्यय एव विधीयते न तु 'ट'। ५ 'आचारादिशब्देन आचाराङ्गप्रमृतीनि द्वादश अगसूत्राणि । तयथा-आचाराङ्गम् , सूत्रकृतासम्, स्थानाम्, समवायाझम्, पाख्याप्रज्ञप्ति-भगवती-अङ्गम् , ज्ञाताधर्मकथागम् , उपासकदशाशम्, अन्तकशाहुम्, अनुत्तरोपपातिकदमागम्, प्रश्नव्याकरणागम्, विपाकयुतानम् , दृष्टिवादाशम् । ६ मस्तार्य-भा० मा०। -कः द्रविर्म-आ० वि०। ८-स्य ग्रहगव्या-चा० वा० । ९ “दव्येण अर्थो इम्पार्थ द्रव्यमोऽस्य इति वा । अथवा द्रव्यार्थिक-द्रव्यमेव अर्थो यस्य सोऽय द्रव्याय-खार्थिकोऽयम् 'उत्' प्रत्ययः-द्रव्यार्थिकः । एवं पर्यायार्थ पर्यायाथिको वा' नयच. आ० लि. पृ० ३ दि० पं०६। १० योगविमा- गोडेखाघ पात महामान्ये खं० २ पृ० ३५८ ५० १६1 ११ "मयूरव्यसकादयश्च । १, १, ७२ पागि० व्या० पृ० १७९ १० ७५४ । "मयूरज्यसकेसादय " । ३, १,११६ हैम० व्या० पृ० २४ द्वि० ६०१०। १२ अत्र चच्छ- आ० हा० वि०। १३ छन्दोमङ्गमय च 'पञ्चायत्थिओ' इति निर्दिष्टे मात्राद्वयाधिक्यात् “गाहाड सत्तावणिम" इति वच- नात्-प्राकृ० पि० पृ. १०३ ६० ३ । आर्यव संस्कृतेतरभाषासु 'गावा' सज्ञा" इति हम छन्दो० पृ० १६ द्वि. प. १८॥ १४० पृ०५०८॥

·२७२ प्रथमे काण्डे- . तेनामापि पर्याय एवं अस्ति' इति मतिरस्येति द्रव्यास्तिकवत् व्युत्पत्तिण्या सच विशेषमस्ता. रस्य-अस्त्रशब्दादेः-आयो वका। ननु च 'मूलव्याकरणी इत्यस्य द्रध्यास्तिक-पर्यायनयावमि- धेयाविति द्वित्वाद् द्विवचनेन माव्यम्, न प्रत्येक वाक्यपरिसमातेर, अत एव चकारख्यं सूत्र निर्दिष्टम् । शेषास्तु नैगमादयो विकल्पा मेदाः अनयोव्यार्थिक पर्यायार्थिकयोः । सिंपति ५मातशैल्या। "वहुवयणेण दुवयणे । 1 इति द्विवचनस्थाने बहुवचनम्। तथाहि-परस्परविविक्तसामान्य-विशेषविषयत्वाद् द्रव्यार्थिक-पर्यायार्थिकावेब नयो, न च . तृतीयं प्रकारान्तरमस्ति यद्विपयोऽन्यस्ताभ्यां व्यतिरित्तो नयः स्यात् । तृतीयविषयस्य चासम्भयो मेदाभेदविनिर्मुक्तस्य भावस्त्रमावस्यापरस्यानुपपत्तेः । ताभ्यामन्य एकत्ताद्वानर्थोऽस्तीति चेत्, न १०सभावान्तराभावात् प्रकृतविकल्पानतिवृत्तेः तत्स्वभावातिकमे वा खपुष्पसदृशत्वप्रसक्तः । ताभ्यां ततोऽर्थान्तरइसन्तिरस) सर्वथा सम्बन्धप्रतिपादनोपायासम्भवात् समवायस्य तैरसम्बन्धे तद्य- पदेशानुपपत्तेः, समवायान्तरकल्पनायामनवस्थामसत विशेषणविशेष्यसम्बन्धकल्पनायामप्यपरा- परतत्कल्पनाप्रसकेर्न सम्बन्धसिद्धिः। ततः स्थितमेतद् न किञ्चिन्नयद्वयबहिर्मावि भावस्वभावान्तर विकल्पनावलम्वि मरूपणान्तरमिति । केवलं तयोरेव शुयशुद्धिभ्यामनेकधा वस्तुस्वभावनिरूपण- १५ विकल्पामिधानवृत्तयो व्यवतिष्ठन्ते । वत्र शुद्धो द्रव्यास्तिको नया संग्रहनयामिमतविषयप्रस्टका । तथा च संग्रहनयाभिमाया, सर्वमेकं सत्, अविशेषात् । तथाहि-भावाः स्वरूपेण प्रतिमान्ति तैश्च स्वरूपमेषी सल्लक्षणमविकल्प- कप्रत्यक्षमाह्यम्, मेदोऽन्यापेक्ष इति न तेषां स्वरूपम्-यद् अन्यानपेक्षया झगित्येव प्रतीयते तद स्वरूपम् , मेदस्य तु विकल्पविषयत्वादन्यापेक्षत्वेन काल्पनिकत्वम्। काल्पनिकं च अपरमार्थसदु. २० च्यते । तथाहि-एवमेव मेदप्रतीतिः इदमस्माद् व्यावृत्तम् एतम्याध्यक्षस्यागोचरः, अत एव सर्वाव. स्था यद् अनुगत रूपं तदेव तात्त्विकम् , यथा सोदिविकरपेषु वोधमात्रं सर्वेष्वनुगच्छत् तथा- भूतम्-साधाकायस्तु व्यावृत्ता परस्परतो भिन्नरूपा वाध्यन्ते, न पुनर्वाधकेन बोधमात्रस्य वाधा-तथा घटादिषु विमिनेषु मूंदूपतावृत्तिः (१) यावद्रेण्ववस्था तावदनुगीया(या) मृदूपतायाः सत्त्वम्, घटादीनां तु कश्चित् कालं प्रतीयमानानामप्यक्रियां व साधयतां स्वप्नपदार्थवन्न २५सत्त्वम् । यथा स्वमेदेष्वनुगताया मृदूपतायास्तात्त्विकत्वम् एवं सुदूपत्वादीनामपि सत्त्वापेक्षया भेदरूपत्वान्न तात्विकत्वम् । अत एव तत्वविद्भिरकम्- - - -ति द्रव्या-मा० मा०।११० २७१ पं० ४१३-ति द्विवच-आ० हा० वि०। ४-कंचवा-पावा। ५ 'दबडिओय पजवणमो इति सूत्रे यद् यद्वयं तठेव संस्कृतशेल्या 'च'कारद्वयम्-पृ० २७१५० ८ । ६-करण्या मे-मा० मा०। ७ "आमा सि" 1 प्राकृतप्र० पाठप० सू०१२ पृ० १५०४।" "वदेतदेतदो । साम्म्या सेतिमा । ८, ३, ८१ हे० प्रा०या० पृ० ९७ पं० १५ । . "बहुक्यणेण डुवर्ण छष्ठिविभतीए मण्णइ चठस्थी । वह हत्या तह पाया नमोऽत्यु ढेवाहिटेवाग।। इति एतत् संपूर्ण पद्म "टक च" इत्युरिल्य निर्दिष्टम् ललितवि० ० पृ. १२ द्वि० ० १२ | "दुव्वयणे बहुवयण" इत्याद्यपि तथैव निर्दिष्टम्-आव० हारि० पृ० पृ० ११ द्वि. पं. ३ । मलयगिरिसूरिस्तु "यदाह पाणिनि " इति निर्दिश्य "द्विवचन बहुवचनेन" इति सूत्रमुलिखति-धर्मस ४० पृ० १०७ प्र० ५.११ 1 "द्विवचनम् बहुवचनम् । प्राकृतम. पठप० सू० ६३ पृ० ८१ पं० १७ । ८, ३, १३० हैम० प्रा० व्या० पृ० १०७६० ११ । प्राकृतरूपा० पृ०॥ १० १८ सू० ८ १ २, ३, ४ पहमा० च० पृ० २० पं० २३ । "द्विवचने बहुवचनम् प्राकृतम० पृ० ९१ ६० ५, सू० १०६ । १ क मा आ.। १० भावस्थाप-वि०। ११-२ इत्यस्य सर्व-पा० मा० विना। १२-१ पका मा० मा० ।- आ.। १३ तत्र स्व-पा० वा० । तत्व स्व-आ० हा० वि० । १४-पां खलक्ष वास बाल-पां स्वलक्षणविक-आ० ० वि० । १५-ति ते-वा० बा० विना । १६-तरू-भा० मा० । १७ मुद्रूपताप्रवृत्ति वा० चा० । मृदूपेतावृत्तिः हा० । मृदूपे नावृत्तिः वि० । १८-तायां सत्वं मा० हा० वि० ।-ताया. सत्वं वा० वा। १९-त्वमेव मृ-वा० बा० हा० वि० विना ।

·- नयमीमांसा। २७ "आदावन्ते च यन्नास्ति वर्तमानेऽपि तत् तथा। वितथैः सदृशाः सन्तोऽवितथा इच लक्षिता" । [गौडपा० का०६ पृ० ७० चैतथ्याख्या०]] वितर्थस्तु सादृश्यमवितथत्वामिमतानां कालत्रयाव्यापित्वम् तत् प्रत्यक्षेण प्रतीयमानस्य सद्रूप- ताया ग्रहणात् "सर्वमेकं सालक्षणं च ब्रह्म"! ] इत्याहुः। आगमचाऽभेदप्रति- पादकः । तथा च मन्त्रः-"इन्द्रो मायामिः पर(पुरु)रूप ईयते" [ऋग्वे० मण्ड० ६ सू०४७ २०१८] :: इसनेनाऽभिन्नस्य मायाकतो मेदो दश्यते । ता, ब्राह्मणेऽपि मेदनिपेध उका- "नेह नानास्ति किश्चन" [वृहदा० उ० अ० ४ वा० ४ मं० १९] तथा, भेददर्शिनो निन्दार्थवादः श्रूयते- "मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यति" [घहदा० उ० अ० ४ वा० ४ मं० १९] १० 'इव'शब्देनौपचारिकत्वं भेदस्य दर्शितम्। तथा, "एकमेवाऽद्वितीयम् छान्दो० उ० अ०६७०२ ०१] इस्यवधारणाऽद्वितीयशब्दाभ्यामयमेवार्थः स्फुटीकृत:- "पुरुष पवेदं सर्वं यद् भूतम्" [सं० मण्ड० १० सू० ९० ऋ०२ ] इत्यादिकंधानेकस्तदद्वैतप्रतिपादक आम्नाय । न चागमस्याऽभेदप्रतिपादकस्य प्रत्यक्षबाधा, तस्याऽनुगतरूपग्राहकत्वेनाभ्युपगमात् तथोऽवि-१५ रोधित्वात् । तदुक्तम्- "आहुर्विधात प्रत्यक्षं न निपेद्ध विपश्चितः। नैकत्वे आगमस्तेन प्रत्यक्षेण विरुध्यते"। इति। न चैतद् वचनमात्रम् यतो मेर्दै प्रत्यक्षप्रतीतिविषयत्वेनाभ्युपगम्यमानः किं देशमेदादम्यु- पगम्यते, आहोश्चित् कालमेदात्, उत आकारमेदात् । तत्र न तावद् देशमेदाद मेदो युक्ता,२० स्वतोऽभिन्नस्यान्यमेदेऽपि मेदानुपपत्तेः न हन्यमेदोऽन्यत्र सङ्कामति । किञ्च, देशस्यापि यद्यपर- देशमेदादू मेदा तथासति तद्देशस्यापि अपरदेशमेदादू मेदा इत्यनेनानवस्था । स्वत एव चेदु देश- भेदस्तहिँ भावभेदोऽपि स्वत एवास्तु किं देशभेदादू मेदकल्पनया' अपि च, यावदवष्टब्धौ देशी मिन्नौ भावयोमैदको नेतोद्भातः (नवोगावा) तत् कुतस्त दाद् भेदो भातुं शक्या स्वतोऽव्यवस्थित- १ गौडपा०का० ३१ पृ०१८० अलात० प्र०। "जस्स नस्थि पुरा पच्छा मज्झे तस्स कुओ सिया?"-आचारा० शीतोष्णीयम० ४, २०४। "आदावन्ते च यचास्ति मध्येऽपि हि न तत् तथा"-नयोप० लो०१४ यशो० मा० पृ० १०६ । ५-तस्यासदूपतया प्र-वा० वा० । ३ सर्वमिदं स-आ० हा०वि०। -मस्याऽमे-भा० मा० वि० विना। ५ बृहदा० उ० अ० २ प्रा० ५ ० १९ । गौडपा० का० टी० पृ० ३५ ५० २० । गौडपा० का० २४ टी० पृ०३१ २०१४ । सक्षेपशा० भ०२ छो० १२५ टी० पृ० ८० ५० १०॥ "इन्द्रः परमेश्वर, मायामि x x x पुरुरूपः बहुरूपः, ईयते गम्यतेxxx"-बृहदा० उ० भा० अ० २, मा० ५ पृ० ३८४५० १०॥ "मायाभिः प्रसगजानैर्यदि वाऽनृतबुद्धिभिः । गम्यते पुरुरूषोऔरेकोऽपि जलसूर्यवत्" । बृहदा० उ० भाष्यवार्ति। अ० २, प्रा. ५ छो० १२७ पृ० ११३१ । ६-था ब्रह्मणेऽपि आ० हा० वि० -था ब्रह्मणोऽपि भा० मा । v "मनसैवानदष्टव्यं नेह नानाऽस्ति किचन । मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यति ॥ बृहदा० ३० अ०४ वा०४ मं० १९॥ "मनसैवेदमाप्तव्यं नेह नानाऽस्ति किचन । मृत्योः स मृत्यु गच्छति य इह नानेव पश्यति" ॥ कमे० अ० १, वल्ली ४ छो०११॥ ८ गौडपा० का० १३ टी० पृ० ११८ ५० ७ तथा का० ३४ टी० पृ. १३२ ५०९। १ "सदेव सोम्येदमप्र आसीद एकमेवाऽद्वितीयम्" इत्यादि । १० "पुरुष एवेदं सर्व यद् भूतं यच्च भव्यम् । उताऽमृतत्वस्पेशानो यदनेनातिरोहति ॥ श्वेताश्व० उ० अ० ३०१५॥ ११-फखानेक-पा० बा० । कखनेक-हा० वि० । कस्त्वनेक-वि० सं०। १२-था वि-मा० मा० विना। १३ "प्रत्यक्षेण प्रवाध्यते"-प्रमेयक पृ० १७ दि० ५० १२। १४ प्रमेयक० पृ० १७ द्वि० ५० १३ । १५-पर- मेदा-भा० मा०। १६-त्यनवस्था भा० मा० । त्यनेन वस्था वा०या० । १७-भिन्नोर्मा-चा० मा० आ० । १८-कौ न तो.मातः भा० मा० ।-दकौ न तो भावः हा० वि० । स० त०३५ ·प्रथमे फाण्डे- योरन्यव्यवस्थापकत्वायोगात्? यश्चाऽनयन्यो देश प्रतिभाति नासौ मेदका अतिप्रसाद वा देशमेदाद् भावमेदः समस्तीति नासौ प्रत्यक्षप्रायः । नापि कालमेदात प्रत्यक्षवो मिन्नं वस्तु मत्येतुं शक्यम् सन्निहितमात्रवृत्तित्वात् तस्य । तथाहि-यदा आचं दर्शनं मृत्पिण्डमुपलभते न तदा भाविनं घटम्, तदप्रतीतौ तदपेक्षया न स्खवि. ५पयस मेदं प्रत्यक्षं प्रत्येतुं समर्थम् प्रतियोगिग्रहणमन्तरेण 'ततो भिन्नमिदम्' इत्यनवगतः । तत्र है दर्शने मृदा स्वरूपं प्रतिमातीति तदधिगतियुक्ता तथाऽप्रतिभासमानं तु माविघटादिरूपं भविष्यतीति नात्र प्रमाणमस्ति, नापि तसाद भेदः । अथ उत्तरकालमावि दर्शनं मिन घटं मृत्पिण्डाद् दर्शयती- सन्युपगमः सोऽप्ययुक्ता, यतः तदपि दर्शन पुरस्थितार्थप्रतिमासनान पूर्वदृष्टार्थग्रहणसमम्, तदग्रहणे च न वसाद मेदमादयितुं क्षमं वर्तमानार्थस्य । तस्मान्न तेनापि मेदगतिः । १०. अथ पूर्वदृष्टार्थस्य स्मृत्या प्रहणात् वर्तमानस्य च दर्शनेन प्रतिमासनाद् मेदाधिगतिः नहि कैवलं दर्शन मेाऽऽवेदकं किन्तु स्मृतिसचिवम्, असदेतत् यतः स्मृतिरपि पूर्वमनुभूतमवैति न च पूर्व मित्रमवगतम्, तत् कथं साऽपि प्रतियोगिनं मिन्नमादर्शयितुं क्षमा तन तयाऽपि मेदा- धिगतिः । किञ्च, स्वरूपनिमनत्यान्न भोवमेदमवगन्तुं सा समर्था । तथाहि-सर्यमाणेन वा रूपेण स्मृतिस्तमर्थमवतरेत्, दृश्यमानेन वा ? न तावद् दृश्यमानेन रूपेणार्थमवतरति स्मृति: तस्य तथा १५ प्रतिभासनात् । नापि सर्यमाणेन रूपेण तमर्यमवतरति, पर्यमाणस्य रूपस्य तमामावाल-परिस्फुटं दर्शनारूढ हि रूपं तस्य पूर्वमधिगतम् न च तत् स्मृती प्रतिभाति । तन्नार्थस्वरूपग्राहिणी स्मृति सम्भवतीति न ततो मेदग्रहः। अथोचरदर्शने स्मृतौवायदि पूर्वरूपं नाभाति तदा तदप्रतिभासनमेव मेदवेदनम्। तथा बाह- "विशिष्टरूपानुभवामान्यतोऽपि निराक्रिया पतदप्यसङ्गतम्। यतः पूर्वरूपविविक्ता प्रत्यक्षप्रतिपत्तेः स्मृता कुतोऽवगा ? ताइक स्मृतिय इयमपि स्वार्थनिमयं न पूर्वरूपमधिगन्तुमीशम्, तर्दनधगमे च न तद्विविकताधिगतिः तदप्रतिमा- सनमपि तदप्रतीतेरेयासिद्धम् । तस्मात् 'पूर्वरूपमासीत्' इति न काचित् प्रतिपत्तिः प्रतिपत्तुं क्षमा । अथ भावरूपमेव मेदा तत्प्रतिमासे सोऽपि प्रतिपन्न एव, तदन्यसत् यतो न भावरूपमेव भेद, प्रतियोगिनमपेक्ष्य ततो मित्रमेतत्' इति मेदव्यवस्थापनात् । यदि च स्वरूपसेव मेदस्तदाऽर्थ- २५स्यात्मापेक्षयापि मेदा स्यात् । परपेक्षया खरुपमेदः नात्मापेक्षयेति चेत्, न पररूपाप्रतिपत्ती वदपेक्षया स्वरूपमेदो न प्रतिपत्तुं शक्य इति न पूर्वापरकालमेदः पदीर्थसम्भवी। अर्थ आकारमेदादू मेदा समानकालयोनाल-पीनयोरवभासमानवपुरस्ति, यत्रापि देश-काल- मेदस्तचापि तद्रूपेण स्वरूपे मेद एवोपलक्ष्यते न पुनः स्वरूपमेदादपरो भेदः सम्भवति अन्यस्यान्य- भेदेन भेदायोगात् तस्मात् समावसेद पवास्ति मतिभासनाद, इस्यप्ययुक्तम् यनः स्वरूपमेदो ३० वयोहयोतमानवपुपोः किं स्वत एवं प्रतिभाति, उत व्यतिरिक्तप्रतिमासावसेयः तत्र न तावद 'वोधात्मा पुरस्थयोनील-पीतयोमैदमवगमयितुं प्रभुः तस्यापरोक्षनीलाद्याकारण्यतिरिकवपुषा सुखादिव्यतिरिक्ततनोग्रापतिमासमानत्वेनासत्त्वात् । तथाहि चहिनीलादिः सुखादिश्चान्तः परि. स्फुटं यमामाति न तब्यतिरिको बोधारमा स्वमेऽप्युपलभ्यत इति कथमसावस्ति? अथ 'अहम्- प्रत्ययेन योधात्माऽवसीयते, न, तत्र शुद्धस्स घोषस्थाऽप्रतिमासनात् । स खलु 'अहं सुखी दुःखी ३५स्थूला कशी वा इति मुखादि शरीरं घाऽऽलम्यमानः प्रस्यसे न तश्यतिरिक्त बोधस्वरूपम्, तन तद्विपयोऽप्यसौ स्वरुपण वाऽप्रतिभासमानवपुर्वाधः कथं भावान व्यवस्थापयितुं प्रमुः१ नहि शश- विषाणं कस्यचिद् व्यवस्थापकं युक्तम् । भवतु वा व्यतिरिक्को बोधः प्रकाशमानवपुस्तथाऽप्यसौ १ प्रमेयक पृ० १७ दि० ५० १४ । २ मेदे अ-पा० वा० मा० मा० । ३-नस्य द-भा० मा० विना । दामेद-आ० हा० ।-दावेक भा० मा० । ५-भावे मे-चा० वा०। (पा मावा-आ० हा० वि० । -पानुमवा ना-बाल बाल। -तोऽन्यनि-वा० या० । ता या इक्वा० वा० । अत्र 'सा हक्' इति स्यात् । दिनधिग-मा०मा० बाल बा । १०-दनुप्र-वा० वा० । ११-रूपे मे-हा० वि० । १२-दार्थस्य स-मा० मा० । १३ प्रमेयक० पृ० १८ ५० ५० १ १ . १४ बोधात्मधु-शा० हु ० वि० । १५-शरीरं चा, दि. 1 "शरीर चावलम्बमानोऽनुभूयते न पुनलढव्यतिरिक्त घोषखल्मम-प्रमेयक० पृ० १८५० ६०३। १६ तम त-हा० वि० मिना। १५-रूपेणे वा-बाल बा० ।-रूपेण चा-वि० । १८-तं भवति भवतु मा० मा० ।

·नयमीमांसा। खरूपनिममत्वान नीलादेमिनस्य प्राहको युक्त नहि बोधकाले नीलादिकमामातीति तस्य बोधो प्राहको भवेत् नीलादेरपि बोधं प्रति प्राहकनापत्तेः। अथ योधात्मा पुरस्थेषु नीलादिषु प्रत्यक्षनां प्रति व्याप्रियमाण उपलभ्यत इति प्राहका नीलादिस्तु तद्विपयत्वाद् ग्राह्या, तदप्यसत्। व्यापारस्य तयतिरिकस्यानुपलम्मेनासत्वात्-नहि प्रकाशमाननील-सुखादिरूपवोधाभ्यामन्यो व्यापार उपलभ्यते; उपलम्मे वा तस्य तत्राप्यपणे ५ घ्यापारो योघस्याभ्युपगन्तव्यः पुनस्तत्राप्यपरो व्यापार इत्यनवस्था । अथ स्वत एवासी व्यापार उपलभ्यते, नम्वेवं तस्य स्वातनयेणोपलम्मादू व्यापारवाऽनुपपत्तिः, न हि बोधावभाससमये स्वत- अतनुरुद्भासमानः पदार्थबोधव्यापार इति युक्तम् , बोधस्यापि तद्यापारताप्रसङ्गात् । बोधपरतन्त्र- त्वाद् व्यापारस्तव्यावृत्तिरिति चेत्, न समानकालावमासिनस्तस्य पारतन्यायोगात् । न हि स्वरूपेण चोधकाले प्रतीयमानतनु तत् परतन्नं भवितुं युक्तम्, बोधस्यापि व्यापारपरतन्त्रतापत्तेः । अनिष्पन्न-१० रूपस्तु व्यापार सुतरां न परतन्त्रः, नहि खरविपाणं तथाव्यवहारभाग लोके प्रसिद्धम् । तसादुमय- थाप्यसत् पारतम्यम् । तन्न कस्यचिद् व्यापार। । किञ्च, असावपि व्यापारः किमर्थ व्याप्रियते न या इति कल्पनाइयम् । यदि न व्याप्रियते कथं तस्मिन् सत्यप्यर्थस्य ग्राह्यता बोधस्य च ग्राहकता? अथ व्याप्रियते तदा तत्राप्यपरो व्यापारोऽभ्युपगन्तव्यः तत्राप्यपर इति सैवानवस्था । अथ व्यापा- रस स्वरूपमेव व्यापार ननु नीलादेरपि व्यापृतिकाले स्वरूपमस्तीति तत् तस्य व्यापारः स्यात् १५ तसाद वोध-नील-व्यापारलक्षणस्य त्रितयस्यैककालमुपलम्मान कर्तृ-कर्म-क्रियाव्यवहृतिः सम्भ- धतीति न ग्राह्य-ग्राहकभावः समस्ति तत्त्वतः । मित्रकालयोस्तु शान-शेययोः परस्परसन्निधिनिर- पेक्षोपलम्मप्रवर्तनान वेद्य-चेदकतासम्मकः । तन्न बोधात्मा तुल्यकालयोर्नील-पीतयोर्मेदस्य साधका तस्य स्वरूपनिष्ठत्वात् । किञ्च, सोऽपि नीलादेमिना प्रत्येतव्यः तदप्रतीतौ तेन नील-पीतादेमेंदवेद- नायोगात् । नहि भिन्नेनात्मनाऽप्रतीयमानो बोधोऽर्थान् मिन्नान् प्रतिपादयितुं समर्थः, शशविपाणा-२० देरपि व्यवस्थापकत्वमसङ्गात् । मिन्नस्तु वोधात्मा प्रत्ययान्तरेण कि प्रतीयते, उत स्वात्मनैव? यदि . 'प्रत्ययान्तरेण' इति पक्षा, सोऽनुपपन्नः यतस्तदपि प्रत्ययान्तरमन्येन प्रत्ययान्तरेण मिन्न प्रत्येतव्यम् तदप्यन्येनेत्यनवस्थाप्रसक्ति स्यात् । अथात्मनैव, तदा स्वरूपनिमग्नत्वान्न नीलावभासं मिनत्ति तत्र कुतो भेदसंवित्! अथ स्वत एव नीलादे दवेदनम्, तदपि न युक्तम्। यतो यदि स्वत एव नीलादयः प्रकाशन्ते २५ तदा स्वप्रकाशास्ते प्रसजन्ति; स्वप्रकाशत्वे च नीलादेनीलवरूपं स्वात्मनि निमनं न पीवरूपसंस्पशि. पीतस्वरूपं च स्वस्वरूपावमासं न नीलपसंस्पर्शि, तत् कुतः परस्पैराऽसंवेदनात् खरूपतोऽपि भेदसंवित्तिः? मेदो हि छिछो व्यसंवेदने सति विदितो भवेत्, नीलखरूपे वा परोक्ष नीलं न पीतमाभाति तथात्वे सत्येकतापचे।। अथ अप्रतिमासनमेव मेदवेदनम्। ननु नीलस्वरूपप्रतिमासे नीलं विदितम् पीतादिकं त्वनवमासमानं तत्र नास्तीति न शक्यं वचम्, नास्तित्वावेदने च कुतो ३० भेदैसिद्धिः स्वरूपमात्रस्य प्रतिमासनात् ? किञ्च, नीलादेरपि स्थूलावभासिनोऽनेकदिक्सम्बन्धात् परमाणुरूपतया व्यवस्थापनात् स्वक- पमेदः स्यात् पुनीलादिपरमाणूनामपि भिन्नदिकसम्बन्धात् स्वरूपमेदो भवेत् तथा चानवस्थानान्न मेदस्थितिः । मेदो हि कसिंश्चिदेकरूपे सिद्ध तद्विपर्ययात् स्वरूपस्थितिमासादयेत्, न चानन्तरेण न्यायेन किश्चिदप्येकं सिद्धम् परमाणोरप्यमेदासिद्धर्भवदन्युपगमेन । न च नीलस्वरूपं सुखाद्यात्म-३५ तयानानुभूयत इति मेदवद् अमेदस्यापि प्रत्यक्षतोऽप्रसिद्धि, यतो नीलादिप्रतिमासस्य मेदाऽवेदनमे- वाऽमेदवेदनम् । अथ नीलादीनामात्मस्वरूपावेदनमेव भेदवेदनमिति परेणापि वळ शक्यत एव, १-वानीला आ० हा० वि०। २-हकापत्तेः आ० हा० वि०। ३-दार्थः वो-मा० मा०1 ४-पा. रास्त-आ० हा० वि० ।-'पारस्य तया'-वि० स०। ५ अनुत्पन्न-भा० मा० वा० वा०। ६० पृ. पं०६। ५-रख-आ० हा०वि० वा वा। सनात्माऽप्र-वा० वा० ।-नात्मा प्र-आ० हा०वि०। -प्यपरणेत्यन-आ० हा० वि०। १०-सन्जन्ति वा० वा०। ११-स्पर्शि तत् कुता आ० हा० वि० १२-स्परसं-चा. या । १३ नीलं पी-वा. वा० । .१४-स्तितावे-आ० वि०। १५-दसिद्धिा स्वरूप. सिद्धिः स्वरूपमात्र-० ० वि०। १६-स्था नात्र मे-मा० मा०। १५-रूपे स्थि-आ० वि० । १८-प्यमेदसि-मा मा० विना। १९-मेदावे-चा वा० ।। - ·- २० प्रथमें काण्डे- २७६ ववव कस्व-परपक्षयोविशेषः? तथाहि- देश-काल-सन्तानाकारैरेकत्वं जगतः प्रतीयते परस्प- रोपलम्मपरिहारेण देशादीनां प्रतिमासनात्, असदेतत् , अन्योन्यपरिहारेणोपलब्धेरद्वैतवादिनोऽप्र. सिद्धत्वात् । न च परस्पयनुमवेशोपलब्धिरपि मेदवादिनोऽसिद्धति वक्तुं शक्यम्, सन्मात्रोपलब्धः सर्वत्र सद्भावेन परस्परानुप्रवेशोपलंधेरनुमसिद्धेः । तथाहि-अस्ति तावदयं प्रतिमासः अत । ५पवाद्वैतमस्तु, न ह्यत्र मेदप्रतिमासः, नापि मेदामेदप्रतिमासः, अपि त्वमेप्रतिमास एव बहिनी लादेर्मिनस मिन्नामिनस्य चाऽयोगात् । अथ अभिन्नस्यापि वहिनीलादेरयोगः तर्हास्तु ज्योतिमात्र प्रकृतिपरिशुद्ध परमार्थसत् तत्वम् । न च नीलादेवहीरूपनया प्रतिभासमानस्यापि असत्वे ज्योति- विस्थापि परमार्थसंतत्वरूपस्यासत्वमस्तु इति वळ शक्यम्, नीलादेरविद्यावेद्यत्वेनाऽतत्त्वरूप- व्यवस्थितेः ज्योतिर्मात्रस्य तु विद्यावेद्यत्वेन तद्विपर्ययरूपत्वेनावस्थानात् । तन्न प्रत्यक्षतः कथमपि १० मेदवेदनम्, सरणाद् वा उकन्यायेन। अथ सामग्री सा ताशी दर्शन-सरणरूपा यतः प्रत्येकावस्थाऽसम्मावि मेदवेदनायं कार्य- मुदयमासादयति, असदेतत् । यता सामध्यपि कार्यजनने समर्था नात्मस्वरूपमादुर्भाव मेदवेदन- लक्षणे । न च सरण-प्रत्यक्षव्यतिरिक्कमपरं मेदग्रहणम् येन सामग्री तद् जनयेत् । अथ मेदनिश्चय जनने वयं व्याप्रियते, तदयुक्तम्, प्रहणमन्तरेण निश्चयस्थायोगात् । ग्रहणं () च न मेदव्यापारंवत् १५सरणसहायं ग्रहणम् कथंग्रहण एवं व्यापारवद् युक्तम् न च निश्चयस्यापि सरणादन्यस्तन्निश्चयः ततो निश्चयात् सरणमेदानिश्चय इति न न्यायसङ्गतमेतत् । तस्मान्न पूर्वाऽपरयोसेंदग्रहणं दर्शन-सरण- सामग्रीविशेषादपि। न च समानकालप्रतिमासयोनील-पीतयोरितरेतराभावग्रहणे मेदग्रहणं सम्भवति अभाव- प्रमाणस्येतरेतराश्रयत्वेनानवताय । तथाहि- "गृहीत्वा वस्तुसनावं स्मृत्वा च प्रतियोगिनम् । मानसं नास्तिताशानं जायतेऽक्षानपेक्षया ।" [लो वा० सू०५ सो० २७ अभावप०] इति तस्य लक्षणम् । न च ग्रहणमन्तरेण प्रतियोगिसरणम्, न च प्रतियोगिमरणमन्तरेण मेदसाधकाभावप्रमा- • णावतार इति कथं नेतरेतराश्रयदोपः। भेदग्राहकप्रत्यक्षामावेऽनुमानस्थापि न मेदग्राहकत्वेन २५ प्रवृत्तिः तस्य प्रत्यक्षपूर्वकत्वात्, अनुमानपूर्वकत्वे इतरेतराश्रयदोपप्रसक्तः । तत्र कुवश्चित प्रमाणाद् मेदेसिद्धिः। न चचा)प्रामाणिका वस्तुव्यवस्था अतिप्रसङ्गात् । न चानेदं प्रेरणीयम् संलक्षणमेकं ब्रह्म विद्यास्वभावं चेत् न किञ्चिन्निवय॑म् अवाप्तव्यं वा भवेत् ततश्च तदर्थानि शास्त्राणि प्रवृत्तयश्च तत्प्रयोजना व्याः स्फुरदूविद्यायाः (१) प्रमावाद द्वितीयस्या अविद्यास्त्रमावत्वे पान सत्त्वम् नापि ब्रह्मरूपता, यतो नाऽविद्यास्वभाव ब्रह्म, नापि ३० विद्यास्वभावस्वे शास्त्राणां प्रवृत्तीनां च वैयर्यम् अविद्याया व्यापारनिवर्त्यत्वात्। न त्व(न्व)विद्या नैव ब्रह्मणोऽन्या तत्वतोऽस्ति अतः कथमसौ यत्ननिवर्तनीयस्वरूपा? अत एव तस्यास्तत्वतः सद्भावे का स्वरूपं निवर्तयितुं शक्नुयात् । न चासाकमेव पुरुषप्रयत्नोऽविद्यानिवर्तको मुमुक्षूणाम् किन्तु सर्वत्र प्रवादेप्यतात्त्विकाऽनाद्यविद्योच्छेदार्थो मुमुक्षुयत्नः। १-हारोप-वि० । २-पयं तन्मा-पा० वा० विना। ३-लब्धिसि-भा० मा०। ४-सत्व-आ० वि० । -धरवेन तद्विप-० हा० वि०। -तासा साम-आ. हा. वि.। -मर्थनात्मस्व-आ० ।-मर्थ- नारसख-हा० वि०। ८-रसर-वा० वा० । -त् गृही-भा०मा०। १-गिना स-मा० मा० । ११-क त्वेन इत-बा० बा० विना। १२-दसिद्धिा तदा प्रा-मा० मा० । १३ “अथ एकमब्रह्मणो विद्याखभावत्वे तदर्थना शास्त्राणा प्रवृत्तीना च वयर्ण्यम् निवर्स-प्राप्तव्यखमावाभावात्, अविद्याखभावत्वे च असत्यत्वप्रसङ्गा"-प्रमेयक० पृ० १८ ० ५०४। १४ पुरविद्याया अभावा-मा० मा० । स्फुरतिविद्याया प्रभावा-मा० वि० । सुरतिविद्याया प्रमावा-हा० । अत्र- स्य अविद्याया अभावात् । द्वितीयेऽस्याऽविद्याखभावत्वे पा (च) न सत्त्वम्' इत्यय पाठ प्रेमावद्भिः कलायित्वा विचार्य । १५-यतो नो वि-भा०मा० । १६ प्रमेयक पृ०१८ प्र० ५० ५-७। १५-त्नच वि-आ-तत्ववि-मा० मा० । १८-स्यासत्व-दा० बा० । १९ रूपं विनि-मा० मा० । २० सर्वप्र-भा० मा० वा वा० । २१-त्विकोऽना-वा. या० विना । -- ·नयमीमांसा। २० अथापि स्यात् न बूमोऽनादेनोंच्छेदः किन्तु नित्यस्य ब्रह्मणः किमविद्या स्वभावा, आहोस्विद् अन्यथा न तावत् स्वभावः ब्रह्मणस्तद्विपरीतविद्यास्वभावत्वात्, अर्थान्तरत्वे तस्यास्तत्वतः सद्भावे नोच्छेद द्वैतप्रसङ्गश्च । अथ मतम्-अग्रहणमविद्या; सा कथमान्तरम् न चाऽनिवां सर्वप्रमा- गव्यापाराणामग्रहणनिवृत्त्यर्थत्वाद, तदयुक्तम्। तत्त्वाऽग्रहणस्वभावा अविद्या तत्त्वग्रहणस्वभावया विद्यया निवयते; सा तु नित्या ब्रह्मणि, न च ब्रह्मणोऽन्योऽस्ति यस्य तत्वाऽग्रहणं ब्रह्मणि प्रयत्न लभ्यया विद्यया निवत्यैत; ब्रह्मणि तु युगपद् ग्रहणाऽग्रहणे विप्रतिषिद्ध अविरोधे वा न विद्यया तत्वाऽग्रहणव्यावृत्तिः । यस्य त्वन्यथाग्रहोऽविद्या तस्य ब्रह्मणः तदतस्वभावत्वे उक्तं दूषणम्- तत्स्वभावत्वे तद्वदनिवृत्तिः, अर्थान्तरत्वे द्वैतापत्तिः । नित्यप्रवुद्धत्वे च ब्रह्मणः कस्यान्यथात्वग्रह इति पाच्यम् तव्यतिरिक्तस्यान्यस्याऽसत्त्वात् , तस्य च विद्याखमावत्यान तद्विपरीताऽविद्याखमावता विरुद्धधर्मसमावेशायोगात्, अविरोधे विद्यया नाविद्याव्यावृत्तिः। अनाहुः नाविद्या ब्रह्मणोऽनन्या, नापि तत्त्वान्तरम्, न चैकान्तेनाऽसती ऐवमेव इयमविद्या माया मिथ्यामास इत्युच्यते । वस्तुत्वे तत्वाऽन्यत्वविकल्पावसर, अत्यन्तासत्त्वेऽपि खपुष्पवद् व्यवहारानगम् अतोऽनिर्वचनीया सर्वप्रवादिभिश्चैवमेवाभ्युपगन्तव्या। तथाहि-शून्यवादिनो यथा- दर्शनं सत्त्वे नाऽविद्या, खपुष्पतुल्यत्वे न व्यवहारसाधनम्, सदसत्पक्षस्तु विरोधाघात इत्यनिर्वचनी- याऽविद्या । ज्ञानमात्रवादिनो यथाप्रतिमासज्ञानसद्भावे न बाह्यार्थापहवा घटादेराकारस्य ग्राहका- काराद् विच्छेदेनावभासमानस्यापहवायोगात्, अत्यन्तासत्वे पहिरवभासाभावात् खपुष्पादेरिव, उभयपक्षस्य चासत्त्वम् विरोधात् । बाह्यार्थवादिनामपि रजतादिनान्तयोऽवमासमानरूपसद्भावा- माऽविद्यात्वमझुवीरन्, अत्यन्तासत्वे न वनिवन्धनः कश्चिद् व्यवहारः स्यात्, सदसत्पक्षस्तु कृतोत्तरः। तत्रतत् स्यात्-अवमासमान रूपं तत्र मा भूत् प्राहकाकारस्तु सन्नेव नासावविद्या, असदेतत् ग्राह्याकारासत्वे च तदवभासोऽपि ग्राहकाकौर सत्यतया न निरूपयितुं शक्या, न च प्रतिभासस्य शून्यः प्रतिभासो नाम कश्चित् । वसानोऽविद्या सती, नाष्यसती, नाप्युभयरूपा । अव एव निवृत्तिरस्या अदृढस्वभावत्वेन मायामात्रत्वात् अन्यथा ढखरपत्वेऽवस्थितायाः कथमन्यथा- स्वत्वं) स्वभावापरित्यागात् शून्यत्वेऽपि स्वयं निवृत्तत्वात् । एवं च नाद्वैतहानम्, नापि निव- नीयाभावः। यच कस्यासावविद्येति चोद्यम् तत्र जीवानामिति बुमा, ननु तेषामपि न ब्रह्मणोऽर्थान्त- रता, सत्यम् न परमार्थतः काल्पनिकस्तु मेदस्तेषी ततो न प्रतिषिध्यते, ननु कल्पनापि कस्य मेदिका? न तावद् ब्रह्मणः तस्य विद्यास्वभावत्वेन संकलविकल्प्याल्पा)तीतत्वात् , नापि जीवानाम् कल्पनाया पाक तेषामसत्वात् इतरेतराश्रयप्रसगाव-कल्पनातो जीवविभाग तद्विमागे सति कल्पना' इति। अत्र ब्रह्मवादिनोऽभिदधति-"वस्तुत्वे सत्येष दोषः स्यात् नासिद्धं वस्तु वस्त्वन्तरसिद्धये सामर्थ्यमासादयतीति, मायामात्रे तु नेतरेतराश्रयदोषप्रसङ्गः। नहि मायायाः कथञ्चिदनुपपत्तिा- १- न च यु-भा० मा० । २-वर्तते वा० वा०। ३-चय॑ते वा० बा०। ४-प्रतिषेधे अ- चाल पा० वि०। ५ तदसतत्-मा० मा० वा. वा. विना । ६-बुद्धस्य च वा० घा० । -स्था स-आ० हा० वि०। ८ अविरोधे विद्याव्या-वा० वा० । अविरोधे विद्यया विद्यया विद्या- व्या-हा० । अविरोधे विद्यया विद्यव्या-आ०। ६ प्रमेयक० पृ० १८ प्र० प०९।१० तथान्य-वा० वा । ११-धमत्राभ्यु-मा० ।-चमेत्वाभ्यु-वा० वा० । ११ प्र० पृ० ५० १४-१७। १३च भासा-आ० हा. वि०। १४-कारस-वि०। १५-फारस-वि० । १६ "नासदूपा न सदूपा माया नैवोभयात्मिका । सदसयामनिर्वाच्या मध्याभूता सनातनी"। 'सौरादिवाक्यत्वेन निर्दियोऽयं लोक. सायप्र० मा० अ० १ सू० २६ पृ० २५ ६०३ । १५-स्या हु-वि०, हा० ।-स्थाऽदृष्ट-वा० वा० । १८ दृष्टस्व-बा० बा०। १५-रूपेऽव-चा० था। १०-थार्थस्खमा-मा० मा०।-था स्वभा-हा० ।-या खं स्वभाषाद प-आ० । २१-पां भावान भा० मा० । १२ सकल्पाती-आ० हा० । सङ्कल्पाती-वि० । २३-त् न त्व सिद्धं- आ० ।- निसिद्धं वा० वा० ।- न सिद्ध हा॥

·11 . - प्रधमे काण्ड- २७८ अनुपपद्यमानाथैव हि माया लोके प्रसिद्धा उपपद्यमानार्थत्वे तु यथार्थमावान माया"। पति केचित् । अन्ये तुपर्णयन्ति-"अनादित्वात् मायाया! जीवविभागस्य च वीजाकरसन्तानयोरिव नेतरेतराश्रयदोपप्रसतिरत्र । तथा चाहुः-"अनादिरप्रयोजनाऽविद्या, अनादित्वादितरेतराम- । यदोपपरिहार, निष्प्रयोजनले न भेदप्रपासंसर्गप्रयोजनपर्यनुयोगावकाश"[ अतोऽपरैर्यत् प्रेयते-“दुःखरूपत्वान्नानुकम्पया प्रवृत्ति अवाप्तकामत्वान क्रीडार्थो"[ इत्येतदपि परिहतमविद्यात्वेन, यतो नासी प्रयोजनमपेक्ष्य प्रवर्चते, नहि गन्धर्वनगरादिविभ्रमा समुद्दिष्टप्रयोजनानां प्रादुर्भवन्ति" न च भवतु कल्पनातो जीवविभागः किन्तु तेऽपि तत्त्वतो ब्रह्मतत्त्वाव्यतिरिकत्वाद् विशुद्ध १०खमांचा इति तेष्वपि नोऽविद्यायकाशं लभत इति वक्तव्यम्, यतो विशुद्धस्वभावादपि विम्याद कल्पनाप्रदर्शित कृपाणादिषु यत् प्रतिविम्वं तत्र श्यामतादिरशुद्धिरवकाश लमत एव । अथ विनमः स इति न दोपः, असदेतत्। जीवात्मस्वप्यस्य तुल्यत्वात्-तेष्वप्य द्धिर्विघ्नम एव अन्यथा तेष्वपि विशुद्धिरापैव स्यात् । अथ मुखाते कृपाणादीनामर्थान्तरत्वे भ्रान्तिहेतुता युक्कैव अन पुनर्ब्रह्मव्य- तिरिक्तस्यै निमित्तस्याभावात् कथं विनमो युक्त इति, एतदप्यनालोचिताभिधानम्। अनादित्वेन परि- १५ हतत्वात् । अनादित्वेऽपि चोच्छेदः शक्यत एव विधातुम् यथा भूमेकपरस्य । अथ तत्र भूव्यति- रिकेन संस्कारान्तरेण स्वाभाविकस्यापि तस्य निवृत्ति, न त्वेकात्मवादिना तयतिरिक्त आग- न्तुको बिलक्षणमत्ययोपनिपातः सम्भवति द्वैतापत्तेः । नन्वात्मन एव विद्यास्वभावत्वात् कथमना धविद्यौविलक्षणप्रत्ययोपनिपातो नास्तीति उच्यते, उक्तमत्र तेन तथाभूतेनात्मस्वभावेनाविद्याया विरोधाभावात् विरोधे वा नित्यमुक्कं जगद् भवेत् । नहि निवर्त्तकविरोधिसमवधाने विरोधिनः २० कदाचिदपि सम्भवः विरोधाभावप्रसङ्गात् । न चात्मव्यतिरिक्त विद्यान्तरमागन्तुकॅमविद्यानिवृत्ति साधनम् एकात्मवादिनस्तस्यायोगात् । तदुक्तम्- "खामाविकीमविद्या तु नोच्छेत्तुं कश्चिदहति । विलक्षणोपपाते हि नश्येत् खामाविक क्वचित् ।। "न स्वेकात्मन्युपेयानां हेतुरस्ति विलक्षण २९ परिहृतमेतत्-"जीवानामविद्यासम्बन्धः न परीत्मनः असौ सदा प्रबुद्धो नित्यप्रकाशो नागन्तु- कार्थः अन्यथा मुक्त्यवस्थायामपि नाविद्यानिवृत्तिः । यतोऽस्मिन् दर्शने ब्रह्मैव संसरति मुच्यते च अत्रैकमुक्तौ सर्वमुक्तिप्रसङ्गा अमेदात् परमात्मनः, यतस्तस्य मेददर्शनेन संसारः अमेददर्शनेन च मुक्ति, अत एकस्यैव परमात्मनः परमस्वास्थ्यमापतितम् । तस्मान्न ब्रह्मणः संसार । जीवात्मान एवाऽनाद्यविद्यायोगिनः संसारिणः कथञ्चिद् विद्योदये विमुच्यन्ते तेंपो स्वाभाविकाऽविद्याकलुपीक- ३० तानां विलक्षणप्रत्ययविद्योदये नाऽविद्यानिवृत्तेरनुपपत्तिः यतो न तेपु स्वाभाविकी विद्यौ अविद्यावत् अतस्तया निवृत्तिः खाभाविक्या अप्यविद्याया। 1 इत्येवं केचित् । अन्ये तु "ब्रह्म-जीवात्मनाममेदेऽपि विम्व-प्रतिविम्ववत् विद्याऽविद्याव्यवस्थां वर्णयन्ति । कथं पुनः संसारिपु विद्याया आगन्तुक्याः सम्भवः श्रवण-मनन-ध्यानाऽभ्यास-तत्साधनयम- नियम-ब्रह्मचर्यादिसाधनत्वात् , तस्य पूर्वमसत्वादविद्यावत् । स च श्रवण-मननपूर्वकध्यानाभ्या- नार्थे तु मा० मा० । रस वा बी-वि० । ३-नादिप्रयोजनाऽविद्या आ० हा० वि० ।-नादि- प्रयोजना व विद्या भा० मा० । ४-वसंसप-आ० हा० वि० ।-चवर्गप्र-वा० वा० । ५-मविद्यत्वे-वा या० आ०। ६ "नहि द्विचन्द्रालातचक्रगन्धर्वनगरादिविभ्रमाः समुद्दिष्टप्रयोजना भवन्ति-ब्रह्मसू० अ० १ पा० १ सू० ३३ शा० भा० भाम० पृ० ४८२ ५० ७ । -भाव इति वा० वा० ।-भावादिति मो० मा । ८ नापि वि-आ० हा० वि० । ९-मस्वरूप्य-वा० घा० मा०। १०-शुद्धिवि-चा० बा० ।-शुद्धर्वि- हा० ।-शुद्धे वि-आ० वि० । ११-त् प्रमाणा-पा० वा० । १२-स्य विपर्ययनि-मा०मा० । १३ भूमे- पुरुषस्याथ-मा० मा० ।, १४ तब भूतव्य-वा० बा० । तत्र व्य-आ० हा० वि० । १५ न चैका-मा० मा० । १६न खात्म-वा० बा० । १५-यालक्षण-घा० वा०। १८ न नि-भा० मा० विना। १९-कवि-आ० हा०वि०। २०-२ उक्तं च पा० पा० । ११ परमात्म-मा० मा० । १२-ये न वि-आ० हा०वि० । २१-या वि-आ० हा० वि। - ·नयमीर्मामा। शास्यति" २७९ मोऽसिलमेदप्रतियोगी सुव्यकमेव वैदे दर्शितः-"स एपनेतिन" [वृहदा० उ० अ०३, प्रा०९,०२६] इत्यादिना सप्रतियोगित्याद् भेदप्रपञ्च निवर्चयताऽऽत्मनापि प्रलीयते, यतः श्रोतव्यादीनाम- भावे न प्रयणादीनामुपपत्तिः स तु तथाभूनोऽभ्यस्यमानः स्वविपयं प्रविलापयन्नात्मोपघाताय करपते तदन्यासस्य परिशुद्धात्मप्रकाशफलत्वात् यथा रजनसम्पर्ककलुपे उदके द्रव्यविशेपचूर्णरजः प्रक्षिप्त रजोऽन्तराणि संहरत् स्वयमपि संझियमाणं स्वस्थां स्वरूपावस्थामुपनयति एवं श्रवणादिमि- ५ भेदतिरस्कार विशेषात् स्वगतेऽपि मेदे समुच्छिन्ने स्वरूपे संसार्यवतिष्ठते यतोऽविद्ययैव परमात्मनः संसार्यात्मा भिद्यते तनिवृत्ती कथं न परमात्मस्वरूपता येथा घटादिभेदे व्योम्नः परमाकाशतैव भवत्यवच्छेदकव्यावृत्ती तंत्रतत् स्यात्-श्रवणादिमैदविषयत्वादविद्यास्त्रमावः कथं वा अविद्यैव अविद्या निवर्तयति। उक्तमत्र यथा रजसा रजसः प्रशमः एवं भेदातीतब्रह्माश्रयण मनन-ध्यानाऽभ्या- सानां मेददर्शनविरोधित्वादविद्याया अन्यविद्यानिवर्तकत्वम् । तथा च तत्वविद्भिरत्राथै निदर्शना-१० न्युक्तानि-"यथा पयः पयो जरयति स्वयं च जीर्यति, यथा विपं विपान्तरं शमयति स्वयं च ]एवं श्रवणादिपु द्रष्टव्यम्"।। स्थादेतन् अमेदस्य तात्त्विकत्वे मेदस्यासत्यता, असत्यरूपश्च भावः कथं सत्यप्राप्तिसाधनम्? यथा याप्पादिभावेन सन्दिधमानात् 'धूमः' इति गृहीनादू न तात्त्विकी दहनमतिपत्तिः। अनाभिदधति-नायं नियमा-असत्यं न किञ्चित् सत्य कार्य जनयति यथों मायाकारप्रदर्शिता१६ माया प्रतीतेर्भयस्य च निमित्त तथा रेखा कादीनाम्, ततः भवेत्-रेखाकादि स्वरू- ऐण सडून खपुष्पसदृशम्, अभेदयादिनस्तु मेदस्य खपुष्पतुल्यत्वात् कथं सत्योपायता? नेप दोषा, सन्तुं स्वरूपेण रेखाकादयः येन तु रूपेण गमकास्तदसत्यम् । तथाहि-कादिरूपेण ते गमका त नेपामसत्यम्-कार्योपयोगरहिता तु खरूपसत्यता व्यर्थी। किचा अभेददृष्ट्यपा- योऽपि न स्वरूपेणाऽसन् यतो ब्रहीवास्स कपम् तत्र ब्रह्मैवाविद्यानुवद्धं खात्मप्रतिपत्त्युपाय:२० यथा रेखाकादयः 'कारोऽयम्' 'गवयोऽयम्' इत्यविद्यारूपेणैव कादीनां गमकाः । येऽप्याहुः- "न रेखाकादयः कादित्वेन कादीनां गमका, एवं रेखागवयादयोऽपि न गवयत्वेन सैत्यगव- यादीनाम्। अपि तु सारूप्यात् एवंरूपा गैबयादयः सत्या', वर्णप्रतिपत्त्युपाया अपि रेखाका- दयः पुरुपसमयात् वर्णानां सारकाः न तु तेषां धर्णत्वेन वर्णप्रतिपादकत्वम्, रेखादिरूपेण च सत्त्वाद् गृहीतसमयानां पुनरुपलभ्यमानाः समय सारयन्ति समयग्रहणाद् यथैव व्युत्प-२५ पानां बालादिषु प्रवृत्ति , तेऽपि न सम्यगाचक्षते लोकविरोधात् बाला हि रेखामु व्युत्पर्विर्णत्वेनैव व्युत्पाद्यन्ते, तथैवोपदेशृणां व्यपदेशः-'अयं गकारादिः' इति, प्रतिपत्तुश्च प्रतिपत्तिरभेदेनेव, एवं रेखागवयादिप्वपि द्रष्टव्यम्। त(य)थाऽसत्यात् (असत्यात् प्रतिविम्या सत्यस्य) प्रतिविम्यहेतोविशिष्टदेशावस्थस्वानुमान न मिथ्या तथा शब्दादपि नित्यादसत्यदीर्घा १-प्रतियोगीमुव्य-हा० ।-प्रतियोगीतुव्य-आ० ।-प्रतियोगीपुष्य-मा० मा० । २-३ ते नित्यादि-चा० या। ३ वृहदा० उ० अ० ४ वा० १ ० ४, मा० ४ ० २२, बा० ५ मं० १५ । गौडपा० का० १६ पृ० १३५॥ स्वच्छ भा॥ ५ “घटादिषु प्रलीनेषु घटाकाशादयो यथा । आकाशे सप्रलीयन्ते तद्वजीवा इहात्मनि ॥ गौडपा० का० ४ पृ० १०७ भद्वैतात्यप्र० । किय व्यावृत्या भी. मा०॥ ७ ततस्या-पा० पी० मा० हा०। ८ कथं चा-भां० मा०। त्वविद्भि-भां० मा। १०-नि पयो यथा पयो आ० हा० वि० । १५ "यथा पय पयोऽन्तर जरयति संयं च जीर्यति, यथा विष विपान्तरं शमयति, खयं च शाम्यति, यथा वा कतकरजो रजोऽन्तराविले पासि प्रक्षिप्त रजोऽन्तराणि मिन्दत स्वयमपि मिद्यमानमनाविलं पाथ करोति एवं कर्म अविद्यात्मकमपि अविद्यान्तराणि अपगमयत् खयमपि अपगच्छति" --ब्रह्मसू० अ० १ पा०१ सू०१ शाह मा. मामः पृ० ५८ पं. १३-१६ । १२-जीयते आ० वि० । १३-या मायाप्रती-वा० वा० ॥ १४-रे-मा० मा० विना । "तथा अका- रादिसत्याक्षरप्रतिपत्तिदृष्ट्या रेखानृताक्षरप्रतिपत्ते."-ब्रह्मसू० अ० १ पा० १ सू०, १४ शाह भा० पृ०४६०६०७॥ १५ सत्तु भा० मा०॥ सत्त हा० । १६-तु सम-वा० बा० । १७-कारं ग-भा० मा० । १८ साग- भा० मा विना। १९ गवाद-मा० मा०1 १०-यान् आ० हा०वि० । . - .

·प्रथमे काण्डे- २८० दिविशिष्टादर्थविशेषप्रतिपत्तिनासत्या। अलीका अहिदंशादयः सत्यमरणहेतवस्तत्वविद्भिदाहता एव-यथा-सत्यादेशाद् मरण-मूछादि कार्य तथाकल्पितादपि, न तयोर्विशेषातस्मायथा दंशादेर- सत्यात् सत्यकार्यनिष्पत्तिस्तथा मेदविषयात् श्रवण-मनन-ध्यानाऽभ्यासादेरसत्यादपि क्षमप्राप्तिः। नन्वेवम् अभेदे व्यवस्थिते कथं सुख-दुःखोपलम्भव्ययस्था कथं वा बद्ध-मुक्तव्यवस्थैति? ५ नैप दोपः, समारोपितादपि मेदात् सुखादेर्व्यवस्थादर्शनात्-यथा-ईतिनां शरीरें एकएवात्मा सर्व- गतोवा शरीरपरिमाणो वा, तस्य समारोपितमेदनिमिचा व्यवस्था दृश्यते-पादे मे घेदना 'शिरसि वेदना' इति, न च वक्तव्यम्-पादादीनामेव वेदनाधिकरणत्वात् तेषां च मेदाद् व्यवस्था युक्तेति, यतस्तेपामरत्वेन कथं भोक्तृत्वम् । भोकृत्वे वा सुरगुरुमतानुप्रवेशः आत्मनः सद्भावेऽपि कर्मफलस्स सुखादेरलुपलम्मात् । तत्रैतत् स्यात्-अद्वैतपक्षे येथैकमेदाश्रितस्यात्मनः कालान्तरे भोगानुस- १०न्यानम् तथा देहान्तरोपमोगस्य मेदान्तरे अनुसन्धानं भवेत्, एतदपि न किञ्चित् यतो द्वैतिना- मपि पादादिप्रदेशो न प्रदेशान्तरवेदनामनुसन्दधाति तथा क्षेत्रकोऽपि कुतश्चिनिमित्तात् समारो- पितमेदो न क्षेत्रवान्तरवेदनामनुसन्धास्यति । तथा, मणि-कृपाण-दर्पणादिपु प्रतिविम्वानां वर्ण. संस्थानान्यत्वं दृश्यते मेदामावेऽपि, मुक्त-संसारिव्यवहारोप्युपपद्यते अमेदपक्षेऽपि । तथाहि- वैतिनामप्यात्मा कल्पितैः प्रदेशः सुखादिमिर्युष्यमानः क्वचिव सुखादियोगाद् बन्धः (वः) क्वचिद् १५वद्वियोगाद मुक्त इति दृश्यते, यथा मलीमसादर्श मुखं मलीमसम् विशुद्ध विशुद्धम् दर्पणरहितं च गम्यमानं तदुपाधिदोपासंयुक्तम् । तत्रैतत् स्यात्-कल्पना प्रतिपत्तुः प्रत्ययस्य धर्मो न वस्तुव्यवहार व्यवस्थानिवन्धनम्, न खलु वस्तूनि पुरुपेच्छामतुरुन्धते, न चोपचरितात् कार्य दृश्यते, नोपचरि- वामित्वो माणवक पाकादिष्व(पोपयुज्यते, पतत् परिहृतं भ्रान्तीनामपि सत्यहेतुत्वं प्रदर्शयद्भिः- "प्रतिसूर्यश्च काल्पनिक प्रकाशक्रियां कुर्वन् दृष्ट एव" इति 'सर्वमेकं सत्, २०अविशेषाद इति शुद्धद्रव्यास्तिकामिप्रायः [२ सांख्यमतप्रतिपादक अशुद्धद्रव्यास्तिकनयः] अशुद्धस्तु द्रव्यार्थिको व्यवहारनयमतार्थावलम्वी एकान्तनित्यचेतनाऽचेतनवस्तुष्टयमतिपाद- कसाझ्यदर्शनाश्रितः । अत एव तन्मतानुसारिणैः साक्ष्याः माहुः- "शेपशक्तिप्रचितात् प्रधानादेव केवलात् । २५ कार्यमेदार प्रवर्तन्ते तद्रूपा एवं भावतः ॥ [तत्त्वसं० का०७] यद् अशेपामिर्महदादिकार्यप्रामजनिकामिरात्मभूतामिः शक्तिभिः प्रचितं युकं सत्त्व-रजस्- तमसा साम्यावस्थालक्षणं प्रधानम् तत एव महदादयः कार्यमेदाः प्रवर्तन्त इति कापिला। प्रधानादेव' इत्यवधारणं काल-पुरुषादिव्यवच्छेदार्थम् । 'कलात्' इति वचनं सेश्वरसायोपक- ल्पितेश्वरनिराकरणार्थम् । 'प्रवर्तन्ते इति साक्षात् पारम्पये णोत्पद्यन्ते इत्यर्थः। तथाहि-तेप ३०प्रक्रिया-प्रधानाद् बुद्धिः प्रथममुत्पद्यते, बुद्धेश्याहङ्कारः, अहङ्कायत् पञ्च तन्मात्राणि शब्द-स्पर्श- रुप-रस-गन्धात्मकानि-इन्द्रियाणि चैकादशोत्पद्यन्ते-पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि श्रोत्र-त्वक-चक्षुर्लिह्वा- घाणलक्षणानि, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि वाक्-पाणि-पाद-पायु-उपस्थसंशकानि, एकादशं मनश्चेति- पञ्चभ्यस्तन्मात्रेभ्यः पञ्चभूतानि-शब्दाद आकाश, स्पर्शाद् घायु, रूपात् तेजः, रसाद् आपा, गन्धात् पृथिवीति । तदुक्तमीश्वरकृष्णेन- - १-काऽहि-मा० मा० । "कय तु असलेन वेदान्तवाक्येन सत्यस्य ब्रह्मात्मत्वस्थ प्रतिपत्तिरुपपद्येत नहि रनुसर्पण वष्टो म्रियते नापि मृगतृष्णिकाम्भसा पानावगाहनादिप्रयोजनं क्रियत इति, नैव दोष, शवाविपादिनिमित्तमरणादिकार्यो- पळधे, खप्नदर्शनावस्थस्य च सर्पदशनोदकालानादिकार्यदर्शनात"- ब्रह्मसू० १० १ पा० १ ० १४ शाडू मा० पृ. ४५८ पं० १२ । २-पयन-आ० हा० वि० । ३ नै दो-चा० बा० । न दो-आ० हा० वि०१४- एवा-पा० वा। ५ यदेक-वा० वा०। ६ अन्त्र तथा 'एव' इस्लादे कस्यचित् पदस्याच्याहार समुचितो भाति । ७-मसा- दशैं मुखं विशुद्धे हा० वि० ।-मसा मुखं विशुद्धे वा० बा० ।-मसे दर्पणतले मलीमसं मुखं विशुद्ध भा० मा०। -श्व कादि काल्प-वा० पा०। ९ पृ० १५२ पं०१७। १०-शुद्धद-आ० हा० वि० । ११-णा संख्या: मा. हा० बिना । १२ इदं संपूर्ण साख्याकरण तत्त्वसमहाधिकाया वर्तते-का० ७-१५, पृ० १६-२२ प्रतिपरीक्षा । १३ तत्त्वसं० पछि० पृ० १६ पं० १७ । १४ तत्त्वस० पछि० पृ० १६६०१७। १५ ""प्रवर्तन्ते इति साक्षातू पारम्पर्येण वा उत्स्यन्ते इत्या तत्त्वसं० पनि० पृ० १६ पं०१८ | १६-गोत्पाद्य-भा० मा० विना । 44 ·नयमीमांसा। २८१ "प्रकृतेर्महांस्ततोऽहङ्कारस्तस्माद् गणश्च पोडशकः । तसादपि पोडशकात् पञ्चम्यः पञ्च भूतानि" ॥ [ साङ्ख्यका० २२] अत्र च 'महान' इति बुद्ध्यमिधानम्, बुद्धिश्च 'घट 'पटर' स्यध्यवसायलक्षणा । अहङ्कारस्तु अहं सुभगः' 'अहं दर्शनीयः' इत्याद्यभिधानस्वरूप।। मनस्तु सङ्कल्पलक्षणम्-तद्यथा-कश्चिद् 'बटुर शृणोति-'प्रामान्तरे भोजनमस्ति' इति, तत्र तस्य सङ्कल्पः स्यात्-यास्यामि' इति, किं तत्र दधि स्यात्, उतखिद् दुग्धम्' इत्येवं सङ्कल्पवृत्ति मन इति । तदेवं वुझ्यहङ्कार-मनसा परस्पर विशेषोऽवगन्तव्यः । महदादयः प्रधान-पुरुपौ चेति पञ्चविंशतिरेपां तत्त्वानि । यथोक्तम्- "पञ्चविंशतितत्वज्ञो यत्र तत्राश्रमे रतः। शिखी सुण्डी जटी वाऽपि मुच्यते नात्र संशयः ।। ] इति । महदादयश्च कार्यमेदाः प्रधानात् प्रवर्तमाना न कारणादत्यन्तमेदिनो भवन्ति बौद्धाथमिमता १० इव कार्यमेदा, किन्तु प्रधानरूपात्मान एवं त्रैगुण्यादिना प्रत्यात्मकत्वात् । तथाहि-यदात्मकं कारणम् कार्यमपि तदात्मकमेव, यथा कृष्णैस्तन्तुभिरारब्धः पटः कृष्णा, शुक्ल शुक्ल उपलभ्यते एवं प्रधानमपि त्रिगुणात्मकम् । तथा, बुद्ध्यहङ्कारतन्मानेन्द्रियभूतात्मकं व्यक्तमपि त्रिगुणात्मकमुपलभ्यते तस्मात् तद्रूपम् । किञ्च, अविवेक(कि) । तथाहि-'इमे सत्त्वादयः' 'इदं च महदादिक व्यक्तम्' इति पृथक् न शक्यते कर्तुम्। किन्तु ये गुणास्तद् व्यक्तम् यद् व्यक्तं ते गुणा इति । तथा, उभयमपि१५ विषयः भोग्यस्वभावत्वात् । सामान्यं च सर्वपुरुषाणां भोग्यत्वात् पैण्यस्त्रीवत् । अचेतनात्मकं च सुख-दुःख-मोऽवेदकत्वात् । प्रसवमि च । तथाहि-प्रधानं बुद्धि जनयति साऽप्यहङ्कारम् । सोऽपि तन्मात्राणि-इन्द्रियाणि चैकादश-तन्मात्राणि महाभूतानि जनयन्तीति । तस्मात् त्रैगुण्या- दिरूपेण तद्रूपा एव कार्यमेदाः प्रवर्तन्ते । यथोकम्- "त्रिगुणमविवेकि विपयः सामान्यमचेतनं प्रसवमि । २० व्यक तथा प्रधानं तद्विपरीतस्तथा च पुमान्" ॥ [ साङ्ख्यका० ११] इति । अथ यदि तपा एव कार्यमेदाः कथं शास्त्रे व्यक्ताऽव्यक्तयोबैलाग्योपवर्णनम्- "हेतुमदनित्यमव्यापि सक्रियमनेकमाश्रित लिङ्गम् । सावयवं परतन्त्रं व्यकं विपरीतमव्यक्तम् ॥ [ साङ्ख्यका० १०] इति क्रियमाणं शोमेत ? {अत्र यमर्थः-"हेतुमत् कारणवद् व्यक्तमेव । तथाहि-प्रधानेन २५ १ "प्रकृतिः प्रधानमधिकुरुते । ब्रह्म अव्ययम् बहुधात्मकम् माया इति पर्याया."-माठर० पृ०३६ ५० १० । २ "महान् घुधिः मति. प्रज्ञा प्रवित्ति ख्याति. चितिः स्मृतिः आसुरी हरि. हर हिरण्यगर्भ इति पर्याया"-माठर० पृ. ३६५०१२। ३ "अध्यवसायो बुद्धि "-सायका० २३ । ४ "तस्माद् महतः अहङ्कार उत्पद्यते, तस्य इमे पर्याया' वैकृत' तैजस भूतादि अभिमानः अस्मिता इति । चतुष्पष्टिवणे परादिवैखरीपर्यन्तामिधेयर्यत् किमपि अभिधीयते धुद्धया समयं तत् सकलम् आद्यन्ताऽकार-हकारवर्णद्वयग्रहणेन उपरिस्थितपिण्डीकृतानुकारिणा बिन्दुना भूषित प्रत्याहार- न्यायेन अ-हंकार इत्यभिधीयते" माठर० पृ०३६ ५० १३-१५। ५ अभिमानोऽहङ्कार."-साङ्ख्यका० २४ तथा मार• पृ० ४१ पं० १५। ६ "मन' सकल्पकम्"-साङ्ख्यका० १५। ७ "कि तत्र गुडदधि स्यात्, उतखिदू दधि इति"-तत्त्वसं० पनि० पृ० १६५० १८। । "जटी मुण्डी शिसी"-माठरवृ० पृ०३८ पं०३, शास्त्रवा० स० ख. ३ छो० ३७ पृ० ११३ प्र० ५०८, तत्त्वसं० पजि० पृ० १७ पं० ४, "तथा चोकं पञ्चशिखेन प्रमाणवाक्यम्" इति निर्दिश्य लोकोऽय समुद्भुतः-साथस. तत्त्वयाथा० पृ० ६१५० ४ तत्र अस्पत्थं पाठ -"यत्र कुत्राथमे रतः । जटी मुण्डी शिखी वाऽपि" न्यायाव० टिप्प० पृ० १४ पं० १५। ९ “यथा कृष्णतन्तुः कारणम् पट कार्यमपि कृष्णमेव भवति"-माठरवृ० पृ.१९ पं०२४। १० "शुकैस्तु शुल"-तत्त्वसं० पछि पृ० १७ ५०९। ११ किध, अन्यत्-अविवेकि व्यकम् । 'अमी गुणा. इदं व्यकम्' इति विवेक्तुं न पार्यते" माठरयू० पृ० १० १०२। किञ्च, अविवेकि"-तत्वस० पनि० पृ० १७ पं० ११। १२ "किय, द्वयमपि व्यक्तमव्यक्तं च विषय."-तत्त्वस० पनि पृ. १७५०१३। १३ गणिकावत् -माठरवृ० पृ० १०५०७। "मलदासीवत्"-तत्त्वसं० पनि पृ०१७ १०१४ । १४ "सुख-दुःख-मोहान न चेतयति"-माठर० पृ० १० १० ८ । १५-हावे-आ० हा०वि०। १६ "ननु यदि तद्रूपा एव कार्यभेदा तत् कथं शास्त्रे-तत्त्वस० पनि० पृ० १७ पं० १९ । १७ -"क्षण्यमुपवर्णितम् ! तयाहि-ईश्वर- कृष्णोचम्-तत्त्वस० पक्षिक पृ० १७ प०१०। १८ पृ० १८२ ५०६ । "सक्रियम्"-माठरवृ० १० १९६०२१ तत्त्वस० पनि० पृ० १०५०२०। १९ अत्रयो भावो माठरसत्तावपि तथैव व्यावर्णितो दृश्यते । स० त०३६ 4 ·- प्रथमे काण्डे- हेतुमती बुद्धिा, अहङ्कारो बुद्ध्या हेतुमान, पञ्च तन्मात्राणि एकादश चेन्द्रियाणि हेतुमन्ति अहङ्का- रेण, भूतानि तन्मात्रैः । न वेवभव्यकम् कुतश्चित् तस्यानुत्पत्तेः । तथा, व्यक्तमनित्यम् उत्पत्तिधर्म- कात्वाव, तद्विपर्ययाद् न त्वेवमयक्तम् । प्रधान-पुरुषौ दिवि भुवि चान्तरिक्षे च सर्वत्र व्याक्षितया यथा पतति) न तथा व्यकं वर्तते इति तदव्यापि । यथा च संसारकाले प्रयोदशविधेन बुझ्य ५हड्वारेन्द्रियलक्षणेन करणेन संयुक्त सूक्ष्मशरीराश्रितं व्यकं संसारि न त्वेवमव्यक्तम् तस्य विभुत्वेन सक्रियत्वायोगात् । वुझ्यहङ्कापदिमेदेन चानेकविधं व्यकमुपलभ्यते नाव्यक्तम् तस्सैकस्यैव सतस्मि- लोकीकारणत्वात् । आश्रितं च व्यकम् यद् यस्लादुत्पद्यते तस्य तदाश्रितत्वात्, न त्वेवमन्यकम् अकार्यत्वात् तस्य । 'लयं गच्छति' इति कृत्वा लिङ्गं च व्यक्तम् । तथाहि मलयकाले भूतानि तन्मापु लीयन्ते; तन्मात्राणि इन्द्रियाणि चाहद्वारे सोऽपि बुद्धी; साऽपि प्रधाने । न त्वमव्यक्त १०कचिदपि लयं गच्छतीति । लीनं वा अन्यलक्षणमर्थ गमयति व्यकं कार्यत्वालिङ्गम्, न त्वेवम- व्यकम् अकार्यत्वात् तस्य । सावयचं च व्यकम् शब्द-स्पर्श-रूप-रस-मान्धात्मकैरवयवैयुक्त्वात्, न लेवमन्यतम् तब शब्दादीनामनुपलब्धेः । अपि च, यथा पितरि जीवति पुत्रो न स्वतन्त्रो भवति. तथा व्यक्तं सर्वदा कारणायत्तत्वात् परतन्त्रम्, नैवमव्यक्तम् अकारणाधीनत्वात् सर्वदा तस्येति नि परमातस्तादूप्येऽपि प्रतिविकारमेदेन तयोभदाविरोधात् । तथाहि-खमावतस्वैगुण्यरूपेण १५प्रकृतिरूपा एवं प्रवर्तन्ते विकाराः, सत्त्व-रजस्-तमसा (तू) स्कटाऽनुत्कटत्वविशेषात् सर्गवैचित्र्यं महदादिमेदेन न विरोत्स्यत इति कारणात्मनि कार्यमस्तीति प्रतिक्षातं भवति । नन्वेवं कुतो शायते प्रागुत्पत्ता सत् कार्यमिति ? हेतुकदम्यकसदाबाद । तत्सद्भावश्च- "असदकरणादुपादानग्रहणात् सर्वसम्मवाभावात् । शकस्य शक्यकरणात् कारणभावाच सत् कार्यम् ॥ साहयका०९] इति ईश्वरः २० कृष्णेन प्रतिपादितः। अन व अंसदकरणात् इति प्रथमो हेतुः-सत्कार्यसाधनायोपन्यस्ता-एवं समर्थितः यदि हि कारणात्मनि उत्पाप्रा कार्य नामविष्यत् तदान तत् केनचिदकरिष्यत, यथा गगनारविन्दम् । प्रयोगः-यद् असत् तद् न केनचित् क्रियते, यथा नमोनलिनम्, असत्वच) प्रागुत्पत्तेः परमतेन कार्यमिति व्यापकविरुद्धोपलब्धिप्रसङ्ग न चैवं भवति, तसात् यत् क्रियते तिलादिमिस्तैलादि २५कार्य तत् तस्मात् प्रागपि सत् इति सिद्धं शक्तिरूपेणोत्पत्तेः प्रागपि कारणे कार्यम्, व्यक्तिरूपतयाँ च तत् तदा कापिलैरपि नेप्यते। 'उपोदानग्रहणात्' इति द्वितीयहेतुसमर्थनम्-यदि असद् भवेत् कारणे कार्यम् तदा पुरुपाणां प्रतिनियतोपादानमहणं न स्यात्, शालिफलार्थिनस्तु शालिवीजमेवोपाददते न कोद्रववीजम् । तर यथा शालिवीजादिषु शाल्यादीनामसत्वम् तथा यदि कोद्रयवीजादिष्वपि, किमिति तुल्ये सर्वत्र ३०शालिफलादीनामसत्वे प्रतिनियतान्येव शालिवीजानि गृहन्ति न कोद्रचवीजादिकम्, यावता कोद्र वादयोऽपि शालिफलार्थिमिरुपादीयेरन् असत्त्वाविशेषात् । अथ तत्फलशून्यत्वात् तस्ते नोपादीयन्ते, १ "व्यापितया यथा बनेते”- तत्त्वसं० पछि पृ० १७ पं० २६ । -तत्रैलोक्यका-आ० । ३ माठरवृत्ती सायसंग्रहपतिकाया च नैषा व्युत्पत्तिर्दश्यते। Y-कार मेमा० मा० वा. वा० । "प्रकृतिविकारमेदेन"-तत्वसं. पबि० पृ० १८ पं० १०॥ ५ "अथवा 'भावत' इति स्वभावतत्वैगुण्यरूपेण-तत्वस० पछि पृ० १८ पं० ११॥ ६ "सत्व-रजस्-तमसा तत्कटाऽजुत्कटत्वविशेषातू-तत्वस० पछि० पृ०१८ ५०११। रोष्य-मा० मा०। -ति शातं आ० वा०या०। ६ नन्वेतत् कु-भा० मा० । १० तत्स्वभा-पा० वा० हा० । वतश्च स्त्रमा- आं० वि०। ११ भाठरव. पृ. १६६०२५ । १२ "यदि त्वसद् भवेतू कार्य कारणात्मनि शचित । कर्तुं तत्रैव शक्येत नेहम्याद् वियदन्नवत् ॥ तत्वस० का०८पृ०१८॥ ११ सत्ता मा-मा० मा विना ।-सच्च मा-वि० स० । "असच प्रागुत्पत्ते परमतेन कार्यमिति"-तत्त्वस. पश्चि० ० १८ पं० १९॥ १४-या तत् तदा आ० हा० वि० । १५ माठरवृ० पृ० १७ पं० ४ । १६ "क्साच नियतान्येव शालिबीजादिभेदत । उपादानानि गृह्णन्ति तुल्यसत्त्वेऽपर न तु ॥ तत्वस० का०९पृ०१८1 १५-वेति प्र-9001 १८-जादीनि भाँव मो० । - - ·नयमीमांसा। २८ यद्येवं शालिवीजमपि शालिफलार्थिना तत्फलशून्यत्वानोपादेयं स्यात् कोद्ववीजवत्, न चैवं भवति, तसात् तत्र तत् कार्यमस्तीति गम्यते । 'सर्वसम्भवाभावात्' इति तृतीयो हेतुः-यदि हि असदेव कार्यमुत्पद्यते तदा सर्वसात तण- पश्चिादेः सर्वं स्वर्ण-रजतादिकार्यमुत्पयेत, सर्वसिन्नुत्पत्तिमति भावे तणादिकारणभावात्मताविर- हस्याऽविशिष्टत्वात् । पूर्व कारणमुखेन प्रसङ्ग उक्त सम्प्रति तु कार्यद्वारेणेति विशेषः। न च सर्व सर्वतो भवति, तसादयं नियमः 'तत्रैव तस्य सद्भावात्' इति गम्यते । स्थादेतत् कारणानां प्रतिनियतेष्वेव कार्येषु शकया प्रतिनियताः तेन कार्यस्यासत्वेऽपि किञ्चि- देव कार्य क्रियते-न गगनाम्भोरुहम्-किञ्चिदेव चोपादानमुपादीयते तदेव समर्थं न तु सर्वम् किञ्चिदेवं च कुतश्चिद् भवति न तु सर्व सर्वमादिति, असदेतत् यतः शक्ता अपि हेतवा कार्य कुर्वाणाः शक्यक्रियमेव कुर्वन्ति नाशक्यम् । ननु केनैतदुक्तम्-अशक्यं कुर्वन्ति इति येनैतत् प्रतिपिध्यते भवता किन्तु 'असदपि कार्य कुर्वन्ति' इत्येतावदुच्यते । तच तेषां शक्यक्रियमेव, असदेतत् असत्कार्यकारित्वान्युपगमादेव अशक्यक्रियं कुर्वन्ति । तथाहि-यद् असत् तत् नीरूपम् यच नीरूपं तत् शशविपाणादिवद् अना. धेयातिशयम् यच्च अनाधेयातिशयं तद् आकाशवद् अविकार; तथाभूतं चाऽसमासादितविशेषरूपं कथं केनचिच्छपयेत कर्तुम् । अथ सदवस्थाप्रतिपत्तेर्विक्रियत एव तत्, एतदप्यसत्, विकतावा-१ महानिप्राप्तः यतो विकृताविषयमाणायां यस्तस्यात्मा निरूपाख्यो वर्ण्यते तस्य हानिः प्रसज्येत न हसतः स्वभावापरित्यागे सद्रूपतापत्तियुका परित्यागे या नासदेव सद्रूपता प्रतिपन्नमिति सिद्धयेत्- अन्यदेव हि सदूपम् अन्यच असद्रूपम् परस्परपरिहारेण तयोरवस्थितत्वात् । तस्मात् यद् असत् तद् अशक्यक्रियमेव, अतस्तथाभूतपदार्थकारित्वाभ्युपगमे कारणानामशक्यकारित्वमेवाभ्युपगतं स्यात् । न चाशक्य केनचित् क्रियते यथा गगनाम्भोरुहम्, अतः 'शक्तिप्रतिनियात्' इत्यनुत्तर-२० मेतत् । एतेन शक्तस्य शक्यकरणाद्' इति चतुर्थोऽपि हेतुः समर्थितः । "कार्यस्यैवमयोगाच्च किं कुर्वत् कारणं भवेत् ततः कारणमावोऽपि वीजादे वकल्पते ॥ [ तत्त्वसं० का० १३] इति पञ्चमहेतुसमर्थनम् । अस्यार्थः एवं यथोक्ताद्धेतुचतुष्टयाद् असत्कार्यवादे सर्वथाऽपि कार्य- स्थायोगात कि कुचंदू वीजादि कारणं भवेत् ? ततश्चैवं शक्यते पचम्न कारणं वीजादिः,२५ अविद्यमानकार्यत्वात्, गगनाजवत्, न चैवं भवति, तस्माद् विपर्ययः इति सिद्धं प्रागुत्पत्तेः सत् खादेतत् यदि नाम 'सत् कार्यम्' इत्येवं सिद्धम्, 'प्रधानादेव महदादिकार्यमेदाः प्रवर्तन्ते' इत्येतत् तु कथं सिद्धिमासादयति ? उच्यते- १ माठरवृ० पृ० १७६०९ २ "सर्वं च सर्वतो भावाद् भवेदुतात्तिवर्मकम् । तादात्म्यविगमसह सर्वमिन्नविशेषतः ॥ तत्वस० का०१०पृ०१५॥ ३-सना वि-आ० हा० विना। ४ द्वितीयहेतुसमर्थनावसरे पृ० २८२ पं० १७। ५ “यदेव समर्थ न तु यत् किञ्चित् किश्चिदेव तु कुतविद् भवति"-तत्त्वस० पनि० पृ० १९ पं०२०। ६-3 किवि-मा० मा० विना । ७-६ कु-मा० मा० ८ "शक्षीनां नियमादेपां नैवमित्यप्यनुत्तरम् । शक्यमेव यत' कार्य शताः कुर्वन्ति हेतवः ॥ तत्त्वस० का० ११पृ० १९। १ "अकार्याविशयं यत् तु नीरुपमविकारि च। विकृतावात्महान्याप्तखत क्रियेत कथं नु ते ॥ तत्वसं० 10 का० १२ पृ०२०॥ १० तच शश-मा० म० विना। ११-योरेव स्थि-मां० मा० विना । १२ प्र० पृ० १०॥ १३-क्यका-मा० मा० विना। १४-जादेन विक-भा० मा० हा० वि०।-जादेन चक-आ०।-"जादेनं वि- तत्त्वसं० । १५ तस्यैवं मा० मी० विना । १६ "सुखाद्यन्वितमेतञ्च व्यक व्यक्त समीक्ष्यते । प्रसाद-ताप-दैन्यादिकार्यस्पेहोपलब्धित ॥ "ततस्तन्मयसभूतं तब्जात्यन्वयदर्शनात् । कुटादिमेदवत् तश्च प्रधानमिति कापिला" ॥ तत्त्वस० का १४-१५ पृ०२०-२२ । कार्यमिति । - विना। ॥

·२८४ प्रथम काण्ड- "मैदानां परिमाणात् समन्वयात् शक्तिः प्रवृत्तेश्च । कारणकार्यविभागादविभागाद् वैश्वरूप्यस्य ॥ [ साहयका० १५] "कारणमस्त्यव्यक्तम् [ साहयका० १६] इति पञ्चभ्यो वीतप्रयोगेभ्यः। ५ तथाहि-अस्ति प्रधानम्, मेदानां परिमाणात्, इह लोके यस्य सच्चा भवति तस्य परिमाणं दृष्टम्, यथा कुलालः परिमितात् मृत्पिण्डात् परिमितं घटमुत्पादयति प्रस्थग्राहिणम् आढकग्राहिणं वा, इदं च महदादि व्यक्तं परिमितमुपलभ्यते-एका घुद्धिः एकोऽहङ्कारः पञ्च तन्मात्राणि एकाद- शेन्द्रियाणि पञ्च भूतानि-ततोऽनुमानेन साधयामः अस्ति प्रधानम् यत् परिमितं व्यकमुत्पाद- यति यदि च प्रधान न स्यात् निष्परिमाणमिदं व्यक्तं स्यात् । १० ईतश्चास्ति प्रधानम्, मेदानामन्वयदर्शनात्, यजातिसमन्वितं हि यदुपलभ्यते तत् तन्मय- कारणसम्भूतम्, यथाघट-शराबादयो मेदा मृजात्यन्विता मृदात्मककारणसम्भूताः सुख-दुःख-मो. हादिजातिसमन्वितं चेद व्यक्तमुपलभ्यते प्रसाद-ताप-दैन्यादिकार्योपलव्धेः। तथाहि-प्रसाद-लाघः वाऽभिष्वगोद्धप-प्रीतयः सत्त्वस्य कार्यम् सुखमिति च सत्त्वमेवोच्यते । ताप-शोप-भेद-स्तम्भो- ठेगा रजसः कार्यम् रजश्च दुःखम् । दैन्याऽऽवरण-सादन-वध्वंस-चीभत्स-गौरवाणि तमसः कार्यम् १५तमश्च मोहशब्देनोच्यते । एपां च महदादीनां सर्वेषां प्रसाद-ताप-दैन्यादि कार्यमुपलभ्यते इति सुख-दुख-मोहानां त्रयाणामेते सन्निवेशविशेपा इत्यवसीयते, तेन सिद्धतेपां प्रसादादिकार्यतः सुखाद्यन्वितत्वम् , तदन्वयाश्च तन्मयप्रकृतिसम्भूतत्वं सिद्धिमासादयति, तस्सिद्धौ च सामर्थ्याद् याऽसौ प्रकृतिः तत् प्रधानमिति सिद्धम् अस्ति प्रधानम् मेदानामन्वयदर्शनात् । इतश्चास्ति प्रधानम्, शैक्तितः प्रवृत्तेः । इह लोके यो यसिनथे प्रवर्तते स तत्र शक्ता यथा २० तन्तुवायः पटकरणे अतः प्रधानस्सास्ति शकिर्यया व्यकमुत्पादयतिः सा च शक्तिनिराश्रया न सम्भवति तसादस्ति प्रधानं यत्र शक्तिर्वर्तते इति । ईतश्चास्ति प्रधानम् कारणकार्यविभागात् । इह लोके कार्य-कारणयोविभागो दृष्टः, तथथा- मृत्पिण्डः कारणम् घटः कार्यम् स च मृत्पिण्डाद् विभक्केखभावः । तथाहि-घटो मधू-दक-पयस धारणसमर्थः न मृत्पिण्डः एवमिदं महदादिकार्यं दृष्ट्वा साधयामः अस्ति प्रधान कारणम् २५यस्मादिदं महदादिकार्यमिति। इतश्चास्ति प्रधानम् विवि) वरूप्यस्याविभागात् । 'वैश्वलन्यम्' इति त्रयो लोका उच्यन्ते, एते हि प्रलयकाले क्वचिदधिमागं गच्छन्ति । तथाहि-पञ्च भूतानि पञ्च तन्मात्रेपु अविमागं गच्छन्ति, तन्मात्राणि इन्द्रियाणि चाहद्वारे, अहङ्कारस्तु बुद्धौ, बुद्धिः अंधाने तदेवं प्रलयकाले त्रयो लोका अविभागं गच्छन्ति । अविभागोऽविवेका यथा-क्षीरावस्थायाम् अन्यत् क्षीरम्' 'अन्य दधि' इति ३० विवेको न शक्योऽमिधातुम् तद्वत् प्रलयकाले 'इदं व्यक्तम् इदमव्यक्तम्' इति विवेकोऽशक्यक्रिय इति मन्यामहे-अस्ति प्रधानम् यत्र महदादिलिङ्गमविभागं गच्छतीति । सत्त्व-रजस्तमोलक्षणं सामान्यमेकमचेतनं द्रव्यम् अनेकं च चेतनं द्रव्यमोऽस्तीति द्रव्याथिका-अशुद्धो व्यवहारनया- भिप्रेतार्थाभ्युपगमस्वरूप-चोदव्यः । वक्ष्यति चाचार्य:- १ कार्यकारणवि-भा० मा० । २ "तत्र प्रथमम् अनुमानम्-तावद् द्विविधम्-वीतम् अवीतं च । अन्वयमुखेन प्रवर्वमानं विधायकं वीतम्।व्यतिरेकमुखेन प्रवर्वमान निषेधकम् अवीतम्वीत द्वेषा-पूर्ववत् सामान्यतोदृष्ट च"-साक्ष्य कौ० पू०३० पृ.३० ६०५ तथा पृ० ३१ ६०४।३ मामवृ० पृ. २५ ० २४ । १ "लोके यन्त्र कर्ताऽखि तस्य परिमाणं दष्टम्-माठरवृ० पृ० ३५ पं० २५ । "इह लोके यस्य कर्ता भवति तस्य परिमाण टम्-तत्वस० पजि० पृ० ११ प०२५ माम० पृ० १६५० 01 ६-साधना-ध्वंस-तत्त्वस० पजि० पृ० ११ १० १२॥ ७ माठरवृ० पृ० १६ १० १२॥ ८ मार• पृ० २१ पं० १६ । -कस्तथा-आ० हा० वि०। १० माठरप. पृ० १६ पं० ११ । ११ "विश्वरूपस्य भावो वैश्वरूप्यम्-बहुत्पमित्यर्थ -माठरसू० पृ०१६ ६०१३ । तत्त्वस० पनि० पृ० ११ ६०१३ । १२ "प्रकर्षेण धीयते स्थाप्यते अत्र अखिलम् इति प्रधानम"-माठरवृ० पृ० २७५०६॥ १३ माठरवृ० पृ० २७५० १६॥ १४-नं अनेकंच मा० मा १५ पृ० ३५१ ६०१५॥

·नयमीमांसा। + छत 'ज काविल परिसणं एवं दवठियस्स पत्तये ।। १० का गा० ४८] इति । नैगमनयामिपायस्तु द्रव्यास्तिक शुद्धाऽशुद्धतया आचार्येण न प्रदर्शित एव नैगमस्य . प्राहिणः संग्रहेऽन्तर्भूतत्वात् विशेषनाहिणश्च व्यवहारे इति नैगमाभावादिति : प्रत्ययराशिमूलव्याकरणी द्रव्यास्तिक शुद्धाशुद्धतया व्यवस्थितः। [पर्यायास्तिकनयनिरूपणम्! [१ सदद्वैतप्रतिक्षेपका पर्यायास्तिकनयः] अत्र पर्यायास्तिक ऋजुसूत्र-शब्द-समभिरुद्वैवंभूतनयप्रत्ययराशिमूलव्याकरणी शुद्धा. व्यवस्थितः पर्यायलक्षणविषयव्यवस्थापनपरो च्यास्तिकनयाभिप्रेतवस्तुव्यवस्थापनयुक्ति पति-यदुक्तं द्रव्यास्तिकेन 'सर्वमेकं सत् अविशेषात् तत् कि भेदस्य माहोश्चिदभेदे प्रमाणसद्भावात् । न तावद् भेदस्य प्रमाणवाधितत्वम् यता प्रमाणं ... भेदमुपोद्वलयति न पुनस्तद्वाधया भवर्चते, भेदमन्तरेण प्रमाणेतरव्यवस्थितेरेवाभावात् । च प्रत्यक्षानुमानादिभेदेन मिनं सद् भेदसाधकमेव न पुनस्तद्वाधकम् । तथाहि-प्रत्यक्षं ५ व्यापारसमनन्तरमावि वस्तुभेदमधिगच्छत् उत्पद्यते यतो भेदो भाव एव तेचा ऽध्यक्षेण कथं भेदो न अधिगतः १ यञ्चोक्तम्-भेदस्य कल्पनाविषयत्वम् इदमसाद .. इत्येवं तस्य व्यवस्थापनात् अभेदस्तु निरपेक्षाध्यक्षधीसमधिगम्या' इति, तदयुक्तम्। ५ समानम्' इत्यनुगतार्थप्रतिमासस्यैत्रेतरसन्यपेक्षस्य कल्पनाशानमन्तरेणानुपपत्तेरमेद एव कल्पना ज्ञानविषयः भेदस्तु परस्पराऽसमिश्रवस्तुवलोद्भूततदाकारसंवेदनाधिगम्यः तदामासाध्यक्षस्था नुभवसिद्धत्वात्, अध्यक्षस्य भावग्रहणरूपत्वाच । भावाश्च स्वस्वरूपव्यवस्थितयो नात्मानं 4 कल्पनापानमन्तरेण योजयन्ति, एवं परस्परासङ्कीर्णरूपप्रतिभासतो भावानां न्य५९ नान्यथा। तदुक्तम्-"अनलार्थ्यनलं पश्यन्नपि न तिष्ठेत् नापि प्रतिष्ठेत"। पुनरप्युक्तम् तत् परिच्छिनत्ति अन्यद् व्यवच्छिनत्ति प्रकारान्तरामावं च सूचयति"[ ] इति एतेन 'आहुर्विधात प्रत्यक्षम्' इत्यादि परारुतम् । यतो विधावत्वं किं प्रत्यक्षस्य भावखरूप- प्राहित्वम्, आहोश्विदन्यत् । यदि भावस्वरूपप्राहित्वम् न तर्हि मेदग्रहणस्य विरोध मेदस्य तद्रूपत्वात् । अथान्यत्, तन्न, तस्य स्वभावानिर्देशात् । अथ वस्त्वन्तरादू वस्त्वन्तरस्यान्यत्वं प्रत्यक्ष न प्रतिपादयति, तदप्यसत् भावानां सर्वतो व्यावृत्तत्वात् तथैव चाध्यक्ष प्रतिमासनात् । तथाहि- पुरोग्यवस्थिते घट-पटादिके वस्तुनि चक्षुर्व्यापारसमुद्भुतप्रतिनियतार्थप्रतिमासादेव सर्वसादन्यतो भेदः प्रतिपन्नोऽध्यक्षेण अन्यथा प्रतिनियतप्रतिभासायोगात् । न घघटरूपतोऽपि प्रतिभासमानो घटः प्रतिनियतप्रतिभासो भवति, अघटरूपपदार्थाप्रतिभासने च तत्र कथं न ततो भेदप्रतिभास: स्यात् ? नहि तदात्मा भवति, स्वस्वभावव्यवस्थितेः सर्वभावानाम्, अन्यथा सर्वस सर्वत्रोपयोगा- दिप्रसङ्ग इति अन्याप्रतिभासनमेव घटादेः प्रतिनियतरूपपरिच्छेदः। यदि पुनः प्रतिनियताप- परिच्छेदेऽपि नान्यरूपपरिच्छेदस्तदा प्रतिनियतैकखरूपस्याप्यपरिच्छेदप्रसङ्गः । तथाहि-धैटरूप- (प)प्रतिनियताध्यक्षप्रत्ययेनोप्यघटरूपविवेको नाधिगतो यदि तदाऽघटरूपमपि घटक स्यादिति न १-यप्रस्तरमूल-०। २ पृ. १७२ पं० १७। ३ प्रमेयक० पृ० १० प्र० ५० १५। ४ माव- खभाव एवं (एत) चाधि-ग० वा० विना। ५ पृ० २५२ पं० १९ । इत्येव त-मां०। -ममिग- पा० घा०।-ममिगम्यत इति आ० हा० वि० । सस्य वेत-हा। -क्षक-भा० मा० विना । १०-स्तु परासंमि-आ० हा० वि० । ११-च्छिनदन्य-भ० मा० हा० वि० ।-च्छिदन्य-आ० । १२ पृ० १५३ पं०१७ ॥ १३-स्यायपि प-मा० मा०। १४-दस्यात-वा० बा० १.१५-ततस्त तस्स मा० मां। ११-सादेवमन्य- मा० आ० हा०वि० ।-सादेकमन्य-भा०। १५-क्षणा प्र-आहा विः । १८-या प्र-भा० मा०। १९ कथं ततो मेदा प्रति-वा० बा० । कथं भेदप्रति-हा० वि० । कथं मेदा पति-आ। २०-ति खमा-आ० वा० बा० । २१ सर्वत्राप्रयो-मा० मा० । १२-नः प्रतिनियतरूपपरिच्छेदस्तदा वा० वा० आ० । २१-दा सदा भा० मा०। २४ घटादिरूपं वा० वा० विना। १५ नाघ-वा० वा० ।

·1. - प्रथमे काण्डे- प्रतिनियंतघटरूपप्रतिपत्तिः स्यात् । ततश्च य एप कस्यचित् प्रतिनियतपदार्थदर्शनात् क्वचित् प्राप्ति- परिहारार्थो व्यवहारः स न स्यात् । न च तवाऽसतो रूपस्य प्रतिमासो युक्तः अप्रतिमासने च कथं न ततः प्रतिभासमानरूपस्य विवेकप्रतिभासा न च मैदः कल्पनामानविषयः अबाधितानुभव- गोचरत्वात्। अत एव इतरेतरामावरूपत्वान्न भेदः प्रत्यक्षविषयः' इति प्रत्युतम् भावखरूपाहणे ५इतरेतराभावरूपस्य भेदस्य प्रतिभासनात्। अनुमानागमयोः स्वरूपस्य तु भेदनिवन्धनत्वान्न मेदवाधकता । एवं प्रमेयमेदनिश्चये प्रमाणादपि प्रमेयस्य भेदो निश्चित एव भवतीति न प्रमाणनिधये भेदेऽवाधितत्वाद् भेदसामेदाभ्युपगमो युक्तः। यपि देश-कालाऽऽकारभेदभेदोन प्रत्यक्षादिमिर प्रतीयते' इत्यायुक्तम्, तदप्यसनतमेव, अभेदप्रतिपत्तावण्यस्य समानत्वात् । तथाहि-अभेदोऽपि पदार्थानां यदि देशाभिदात् तदाऽनवस्था- १० दिदूषणं समानम् । किञ्च, मिनदेशसम्वन्धितया प्रतिभासमानानां घट-पटादीनां सदूपतया सर्वपां प्रतिमासनात् तस्याश्च सर्वत्र सर्वदाऽप्रत्यपायादवाधितप्रत्ययविषयत्वेन पारमार्थिकत्वम् घटादिमेदानां च प्रच्यवनाद् देशान्तरादौ वाघितप्रत्ययगम्यत्वादपारमार्थिकत्वमभ्युपगतम्, तत्रैकदेशस्थघटादिभेदाध्यक्षप्रतिपत्तिकाले यत(द) स्वरूप तन्नेदपरिष्वकवपुः परिस्फुटमध्यक्षे पति- भाति न तद् देशान्तरस्वघटादिमेदपरिगतमूर्तितया प्रतिमाति, तत्र वन्दानामसन्निधानेन प्रति- ११ भासायोगात् तदप्रतिमासने च तत्परिष्वक्तवाऽपि तस्य नाधिगतेति कथं देशान्तरस्यभेदानुगतत्वं तस्य भातम् । यदेव हि स्पष्टडगवगतं तदनिष्ठं तस्य रूपं तदेवान्युपगन्तुं युक्तम् अन्यदेशमेदानु- गतस्य तदर्शनासंस्पर्शिनः खरूपस्यासम्भवात् सम्भवे वा तस्य दृश्यखभाषामेदप्रसङ्गाद, तदेकत्वे सर्वत्र भेदप्रतिहतेरनानक जगत् स्यात् । दर्शनपरिगतं च तद्देशमेदकोडीकृतं सदूपं न भेदान्तर- परिगतमिति न तदस्ति । यदि तु तदपि भेदान्तरपरिगतं सद्रूपमाभाति तथासति सकलेदेशपरिगता २०सेदाः प्रतिमासन्ताम् । अथ न प्रथमदेशमेदप्रतिमासकाले देशान्तरपरिगतमेदसम्बन्धिसद्रूपत्व- मामाति किन्तु यदा भेदान्तरमुपलभ्यते तदा तद्गतं सद्रूपत्वमामातीत्यमेदपतिपत्तिः पश्चाद् भव- नीति, एतदप्ययुक्तम् , यतो भेदान्तरप्रतिभासेऽपि तत्कोडीकृतमेव सदूपत्वमिति न पूर्वभेदसंस्प- शितया वस्याधिगतिः, पूर्वभेदस्याऽसन्निहिततयाऽप्रतिभासने तत्परिष्वकवपुषः सद्रूपस्यापि दर्शना- तिक्रान्तत्वात् कयमपरापरदेशमेदसमन्वयिसद्रूपत्वावगमः सम्भवी? २५ अथ प्रत्यभिज्ञानादन्वयि सदूपत्वं मिनदेशभेदेषु प्रतीयते तदा वक्तव्य केयं प्रत्यमित्रा? यदि प्रत्यक्षम् तत् कुतस्तदवसेयं सद्रूपत्वमपरापरदेशधर-पटादिवेकं सिद्ध्यति अथाशव्यापा- रादुपजायमाना प्रत्यभिज्ञा कयं न प्रत्यक्षम्। भेदग्राहिणो विकल्पव्यतिकान्तमूर्षिशददर्शन- स्याप्यक्षमभवत्वेनैवाऽध्यक्षत्वं भेदवादिमिरप्यभ्युपगम्यते तत्रापि समानम्, असदेतत्। यद्यक्ष- व्यापारसमासादितवपुरेपा प्रतीतिः तथासति प्रथममेददर्शनकाल एवापरदेशमेदसमन्वयिसलू ३०पपरिच्छेदोऽस्तु । अथ तदा स्मृतिविरहान्नैकत्वावगतिर, यदी त्वपरदेशमेददर्शनमुपजायते तदा पूर्वदर्शनाऽऽहितसंस्कारप्रपोधप्रभवस्मृतिसहच्वमिन्द्रियममैदँदृशमुपजनयति, तदप्यसत्, यता स्मृतिसहायमपि लोचनं पुर सन्निहित एव घटादिभेदै तत्कोडीझतसदूपत्वे च प्रतिपनि जन- यितुमलम् न पूर्वदर्शनप्रतिपन्ने मेदान्तरे, तस्याऽसमिधानेनाऽततिपयत्वात् गन्धस्मृतिसंह- कारिलोचनवत् 'सुरमि द्रव्यम्' इति प्रतिपत्ति गन्धवद्रव्ये । तेन सद्रूपत्वप्रतिपत्तिरत्र मेदे स्फुट- ३५ वपुः प्रतिपत्चिमभिसन्यते । अथेन्द्रियवृत्तिन मरणसमयायिनी करणत्वात् इति नासौ . -निश्चित वि० स० । २-वानेदस्यान्युप-वा० वा० । ३ पृ० २७३ पं० १९-१० २७४ पं०१७ ४ तक आ० । ५-काले स्वरूपं तन्नेद-पा० घा० । ६ यत् सदूपत्वं त-भा० मा०। ७-स्थपटादि- भा० मा० मा० का। -स्यत्वस-आ० । ९-लदेशाप-भा० मा० । १०-पत्वं नामा-हा० वि० । -स्वमामाति न भा० मा०। १२-पत्वमिन्नदेश-मा० मा० ।-पत्वं देश-० हा० वि०। १३-संकु- आ. हा० वि०। १४ स्मृतिसहकारिवि-भा० मा० । १५-दाच प-भा० मा० । १६-दर्शनमुप-भा० मा०। १७-देन को-आ० । १८-पन्नमे-मा० मा० वा वा०। १९ तस्य सधि-मा० मा० विना । २०-सहायलो-भा० मा । २१-पत्तिग-भा० गा० विना। २१ तत्र स-पा० बा० आ० विना । २१-पन्नममिस-मा० ।-पत्तिमतिसं-आ० हा० वि० वा वा० ।

·नयमीमांसा । २८ १३ प्रतिसन्धानविधायिनी पुरुषस्तु कर्तृतया स्मृतिसमवायी तेन चक्षुपा परिंगतेऽर्थे तदर्शि. तपूर्वमेदात्मसातूकतसद्रूपत्वं संधास्यति, तदप्यसत्। यतः सोऽपि न स्वतन्त्रतयैकत्वं प्रतिपर्नु समर्थः किन्तु दर्शनसव्यपेक्षा दर्शन च न प्रत्यक्षं पूर्वापरकालभाव्यपरापरदेशव्यवस्थितघट-पटादि- भेदकोडीकृतसन्मात्राभेदग्रहणमिति न तदुपायतः आत्माप्यभेदप्रतिपत्तिसमर्थः । यदि पुनः दर्शन- निरपेक्ष एवात्मा अभेदग्राहकः स्यात् तदा स्वाप-मद-मूर्छाद्यवस्थायामपि तस्य सद्भावाभ्युपगमा- दभेदप्रतिपत्तिर्भवेत्, न च सरणसव्यपेक्षोऽसौ तनाहका सरणस्य पहिरथे प्रामाण्यानुपपत्तेः। गृहीतार्थाध्यवसायि हि सरणम्, न चाभेदः पूर्वीपराध्यक्षाधिगत इति न मरणस्यापि तत्र प्रवृत्ति- युक्तिमती । न च प्रत्यभिज्ञानसव्यपेक्षोऽसौ तन्त्र प्रवर्तत इति कल्पना सङ्गता, प्रत्यमिक्षाशानस्य देशभिन्नघट-पटादिपरिष्वक्तसद्रूपामेदावगमहेतुत्वेन निपिद्धत्वात् । न चात्मनोऽपिव्यापित्वं सिद्धम्, तस्य पूर्व निपिद्धत्वात् । तेन्न देशांभेदादभेदः सन्मात्रस्य कुतश्चित् प्रमाणावगन्तुं शक्यः । नापि पूर्वापरकालसम्बन्धित्वं सन्मात्रस्याभेदः प्रत्यक्षविषयः । तथाहि-प्रत्यक्षं पूर्वापरविविक्त- वर्तमानमात्रपरिच्छेदस्वभावं न कालान्तरपरिगतिमुद्द्योतयितुं प्रभुरि(भु इति न तवसेयोऽभेदः । अध्यक्षमात्रपरिगतमेव वस्तुरूपं गृह्यत इति तदेवास्तु । तथाहि-उपलम्मा सत्तोच्यते उपलब्धिश्च सर्वाक्षान्वया वर्तमानमेव रूपमुगासयति अक्षस्य वर्तमान एव व्यापारोपलम्मात् तदनुसारिणी चाध्यक्षप्रतीतिरक्षगोचरमेव पदार्थस्वरूपमुद्भासयितुं प्रभुरिति दर्शनविपयो वर्तमानमा सदिति ॥ स्थितम्। अथापि स्यात् यद्यप्यक्षानुसारिणि दर्शनोद्भदे साम्प्रतिकरूपप्रतिभासस्तथापि कथमध्यक्षाव- सेयः पूर्वापरक्षणमेदः मध्यमक्षणस्य परमाणोरण्वन्तरात्ययकालतुलितमूर्तिः क्षणभेदः स चाध्यक्षस्य मध्यक्षणदर्शित्वेऽपि न तद्गम्यः सिद्ध्यति, न सदेतत् यतो यस्य न पूर्वत्वम् नाण्यपरकालसम्बन्ध समस्ति स पराकृतपूर्वापरविभागः क्षणमेदव्यवहारमासादयति, न हि पूर्वापरकालस्थायितोऽगृह्य- माणो मावोऽमेदव्यपदेशभाग् भवति । कालान्तरव्यापितामनुभवन्तो हि भावा 'नित्याः' 'अमेदिनोर वा' इति व्यपदेशभाक्त्वमासादयन्ति । न च तत्राध्यक्षप्रत्ययः प्रवर्तते, भावि-भूतकालतायामनुमान- स्मृत्योरेव व्यापारदर्शनात् । तथाहि 'इदं पूर्व दृष्टम्' इति सरन्नध्यवस्थति जनस्तथास्थिरावस्था दर्शनात्, भाविकालस्थितिमधिगच्छत्यनुमानात् दर्शनपथमवतरतोऽर्थस्येति न परिस्फुटसंवेदनप- रिच्छेद्यः कालभेदः । न हि भूतावस्था भाविकालता वा स्फुटदृशां विषय इति कथमध्यक्षगम्योऽभेदः? ननु क्षणभेदोऽपि न संविदोल्लिख्यत इति कथं तद्ग्राह्यः ? असदेतत्, यतोऽभेदविपर्यासः क्षणभेदर उच्यते, कालान्तरस्थितिविपर्यासे च मध्यक्षणसत्त्वमेव गृहता प्रत्यक्षेण कथं न क्षणभेदोऽविगतः ? अथ यदि नामाध्यक्षधीरभेदं नाधिगच्छति तदुत्थापितमनुमानं तु प्रत्याययिष्यति । तथाहि-स्थिरा. वस्थामर्थानामुपलभ्य वर्षादिस्थितिमधिगच्छन्ति व्यवहारिणः 'यतो यदि ध्वंसहेतुरस्य न सन्नि- हितो भवेत् तदा वर्षादिकमेप स्थास्यति' इति अतो यस्य सहेतुको विनाशस्तस्य तद्धेतुसन्निधानम- न्तरेण स्थितिसद्भाव इति कालाभेदः यस्य तु मन्दरादेशिहेतुर्न विद्यते स सर्वदा स्थितिमनुभवती-३ त्युभयथाप्यभेदोऽनुमानावसेया, असदेतत्। यनो यत्राध्यक्ष न प्रवृत्तम् नापि प्रवर्तते नापि प्रवर्ति- प्यते अभेदे न तत्रानुमितिः प्रवर्तते । न च कालान्तरस्थायी भावोऽक्षनप्रत्ययेनावगतः यदि पुनर्वर्तमानकालतावमास्यक्षजप्रत्ययः कालान्तरस्थितिमवभासयति तदा स्पष्टगवगत एवाभेद इति किमनुमानेन ? अथ कालान्तरमाविनाऽध्यक्षेण कालान्तरस्थितिरधिगम्यते, तदप्ययुक्तम् । यत उत्त- रकालभाव्यपि दर्शनं तत्कालमेवार्थमधिगन्तुं प्रभुन (भु न) पूर्वसत्तावगाहीति कथं तदप्यभेदाव-३५ १-नच प्र-भा० मा० विना। २-हणप्रवणमिति भा० मा०। ३ पृ० २८६ ५० १५ । ४ पृ. १३४ ५०३२। ५ तत्र दे-वा० वा० विना। ५-मेदाः सन्मात्रस्य-भा० मा० विना। शक्या: मा० मा० विना । -न परि-आ० हा० वि०। ९-गतमु-भा० मा०। १० वस्तुखस-भा० मा०। ११-थाप्युप-आ० हा० वि० ।-थाभ्युप-चा० वा० । १२-णी वाध्य-वि० विना। १३-मानमिति स्थि- भा० मा० विना। १४-णस्थाप-भा० मा०। १५ क्षणामेदः स बाध्य-वा०या० । क्षणभेदा वाध्य-आ०। क्षणभेदात् स चाध्य-हा० वि०। १६-या गृ-बा०या०। १७ भावो मेदव्यपदेशभाय न म-आ० । १८ पूर्वद-भा०मा०। १९ तु भेदमर्थानां प्र-भा० मा०। २०-ते अभेदेन न तत्रा-मा० मा०।-ते भेदेन न तत्रा-आ० हा० वि०। ११-भावय-मा० मा० विना। 4 ·प्रथमें काण्डे २८८ भासि ? न च वर्तमानाध्यक्षेण प्रतिमाति वस्तुनि अतीतादिकालसम्वन्धिताधिगम विना तदभेदाव- गमः सम्भवति, न बाध्यक्षं पूर्वाऽपरसमयसमन्वयमर्थसत्वम्-अविपयत्वाद्-अधिगन्तुमक्षममिति न तद् उदासयतीति सन्देह एव तत्र युक्तः नासत्वमिति वक्तव्यम्, यत उभयावलम्वी सन्देह उभयदर्शने सत्युपजायते येथा अर्थ ()तावगमात् पूर्वदृष्टौ एव स्थाणु-पुरुषौ परामशान) सन्देहः प्रतिभाति, न च कालान्तरस्थायित्वं कदाचिदप्यवगतम्, तत् कुतस्तत्र सन्देहः यापुनर्मवता 'काला- तरस्थायी' इति सन्देहः स सहशापराऽपरार्थक्रियाकारिपदार्थान संस्पृशति, तेवतथा कचिद्रष्टा कचित्र' इत्युभयावलम्वी सन्देहो युक्तस्तन । इति यत् प्रतिभाति तत् सकळ क्षणान्तरस्थितिविरहि- तमिति पदार्थानां सिद्धः क्षणमेदः । अथ ध्वंसहेतुसन्निधिविकलोऽध्यक्षगोचपतिक्रान्तोऽपि पदार्थ- स्तिष्ठतीति कयं क्षणसेदः? तथाहि-यद्यपि अध्यक्षोदयो न पूर्वापरकालसंस्पर्शी तथापि तस्यैव १० तनापि सामर्थ्यान्न क्षणामेदाहित्वम् तदमावस्तु नान्युपगन्तुं युक्तः न हि महणाभावादेष अर्थान सन्ति अतिप्रसगाव, असदेवत्, यतः 'कि स्थिरमस्थिरतया वस्तु अक्षजे प्रतिमासे प्रतिभाति उताऽस्थिरम्' इति सन्देह एव युक्तः। अपि च, स्थिरसूतियवसौ भावः कथमस्थिरतया इमभवे दर्शनेऽवमासेत ? नहि शुक्लं वस्तु पीततया परिस्फुटेऽदुष्टाक्षाने प्रत्यये प्रतिभाति तयोः परस्परवि- रोधात् । एवं न स्थिरमस्थिरतया परिस्फुटदर्शने प्रतिभासेत तोऽ(अतोऽ)स्थिरतया प्रतिमासनाद- १५ध्यक्षगृहीत एव क्षणभेदो भावानाम् । न चापेक्षितहेतुसन्निधिर्भावानां विनाशस्तदभावे न भवतीति 'स्थायिनो भावाः' इति वळू युक्तम्, यतो न नाशहेतुस्तेषां सम्भवति अदर्शनस्यैवाभावरूपत्वात् । आह च-"अनुपलब्धिरसता ] इति । प्रतिभासमाने च पुरोन्यवस्थिते वस्तुनि पूर्वापररूपयोरदर्शनमस्तीति कथं ध्वंसस मुद्गदिहेतुत्वम् मुद्राद्यन्तरेणाप्यदर्शनस्य सम्मवात् । न च तदानीमदर्शनमेव नाभाव इति, मुद्गरव्यापारानन्तरं तु घटादेरमावा नादर्शन- २०मात्रम् । यता कोऽयमभावो नाम-अस्तमया, अर्थक्रियाविरहो वा ? यद्यस्तमयः तदा पर्यायभेद एवं 'अदर्शनम् 'अभाव' इति । अर्थक्रियाविरहोऽध्यमाव एव, सच परिदृश्यमानस्य नास्ति' इत्यदर्शन- योग्य पत्र विद्यते । तथा चादर्शनमेवामाचा भावादर्शनस्वरूपो नाशः मुद्रादिव्यापारात् प्रागपि भावस्थास्तीति न तजन्यो ध्वंस इति 'अदृश्यमानोऽप्यस्ति' इति विरुद्धमभिहितं स्यात् । यदपि 'मुन्नरपातानन्तरमदर्शने न पुनः "केनचिद् दृश्यते घटादिः अक्षव्यापाराभावे तु नरान्तरदर्शने प्रति- २५माति तथा स्वयमप्यक्षव्यापारे पुनरुपलभ्यते मुनरव्यापारवेलायां तु चक्षुरुन्मीलनेऽपि न स्त्रयम् पुरुपान्तरेण वा गृहात इति तदैव तस्य नाश' इति, तदप्यसङ्गतम् यतः पुनर्दर्शनं कि पूर्वदृष्टस्य, उतान्यस्येति कल्पनाद्वयम् । यदि पूर्वाधिगतस्यैवोत्तरकालदर्शनम् तदा सिद्धयत्यमेदः किन्तु 'तस्यै- वोचरदर्शनम्' इत्यत्र न प्रमाणमस्ति । अथापरस्य दर्शनम् न तईमेदः । अथ यदनवरतमविच्छेदेन महणं तदेव स्थायित्वग्रहणम्। नन्वविच्छेददर्शनं नामानन्यदर्शनम् तथासिद्धम्, परस्पराऽसहटित- ३०वर्तमानसमयसम्बद्धपदार्थप्रतिमासनात् । अथ वर्तमानदर्शने पूर्वरूपग्रहणम्। ननु न प्रत्यक्षेण पूर्व- अपग्रहणम् तत्र धर्चमाने ग्रहणप्रवृत्तस्य तस्य पूर्ववाऽप्रवर्तनात् । न चाऽमवर्चमानं तत् तत्र तदवि च्छेदं स्वावमासिनोऽवगमयितुं समर्थम् येन नित्यताधिगतिर्भवेत् । वर्तमानप्रहणपर्यवसितं ाध्यक्ष वकालार्थपरिच्छेदकमेव, न पूर्वाऽपरयोस्तेन एकताऽधिगन्तुं शक्या न स्मृतिरेव पूर्वरूपतां वत्र सहदयति, सा च स्वग्रहणपर्यवसितव्यापारत्वाद् बहिरर्थमनुभासयन्ती न पूर्वापरयोस्तित्त्वसवटर- ३५समा । तन्न निरन्तरदर्शनेऽप्यभेदावगतिरध्यक्षतः । न च पूर्वाऽपरदर्शनयोरभेदप्रतिपत्तासामथे- (४)ऽध्यात्मा वर्तमानसमयसङ्गतस्य पूर्वकालतामधिगच्छति, दर्शनरहितस्य स्वापाद्यवस्थास्थिव तस्याप्यमेदप्रतिपत्तिसामर्थ्यविकलत्वात् । प्रत्यक्षा च संविद् न पूर्वापरयोर्वर्त्तते तद्प्रवृत्तौ चानुमा नमपि न तत्र प्रवर्तितुमुत्सहते, सरणस्य च प्रामाण्यमतिप्रसङ्गतोऽनुपपञ्चमिति नामापि स्थायिता- मधिगच्छति । न चात्मनोऽप्यात्मा कालान्तरानुगतिमवगमयति, वर्तमानकालपरिगतस्यैव परिस्कु 1-ध्यो प्र-पा० बा० मिना। र यथार्थता-बा० या० विना। ३ पूर्व ह-आ० । ४-वरास्था- गा० मा रिमा ! . सट-मा० ग]० मिना ! -न्ति इति प्रमा०मा० बिना। पायाभेद-भा० मा. पिना। -ति तन्त्र-धा० हा०वि० । रति वदताध्वश्रस्तीति विरुद्ध-भा०मा० । १०-केचि-आ हा. वि० या या । ११ तु दर्श-आ० हा० वि० । १२-तत्वनसं-आ० हा० वि०। १३-सामर्थ्याऽप्या-पाया। 11-पत्त्यसा-मा०मा० ·नयमीमांसा २८ 4 टस्पतया तस्यापि प्रतिभासनान् । न च स्वसंविदेय आत्मनः स्थायितामुभासयति, अतीताऽनाग- तसकलदशावेदनप्रसक्त अनीताऽनागतजन्मपरम्परापरिच्छेदः स्यात् । न चातीताऽनागतावस्था तत्संवेदने न प्रतिभाति तत्सम्बन्धी तु पुमांस्तत्रावमासत इति वक्तुं क्षमम्, यतस्तदवस्याऽनवगमे तयापितया तस्याप्यनवगमात् । वर्तमानदशा हि स्वसंवेदने प्रतिभातीति तत्परिष्वक्तमेवात्मस्वरूप तद्विषयः भूत-भाविदशानां तु तत्राप्रतिभासने तगादत)त्वेनात्मनोऽप्यप्रतिमासनमिति न स्वसंवेद- नादपि तदमेदप्रतिपत्तिः। अथ प्रत्यभिशा पदार्थानां स्थायितालक्षणममेदमवगमयति । ननु केयं प्रत्यमिवा? अथ 'स स्वायम्' इति निर्णयः नन्वयमपि प्रत्यक्षम् अनुमानं या न तावत् प्रत्यक्षम्, विकल्परूपत्वात् । नाप्यनुमानम्, अवगतप्रतियन्धलिशानुभूतत्वात् । न चाक्षव्यापारे सति स एवायम्' इति पूर्वा- परतामुलिखन् प्रत्ययः समुपजायत इति कथं नाक्षजः इति वकव्यम्, अक्षाणां पौर्वापर्यऽप्रवृत्तेः-१० पूर्वापरसम्बन्धविकले वर्तमानमानेऽर्थेऽक्ष प्रवर्तत इति तदनुसार्यपि दर्शनं तत्रैव प्रवृत्तिमत् नाती- तानागतयोरिति न ततस्तद्वेदनम् । न च 'पूर्वदृष्टमिदं पश्यामि' इत्यध्यवसायादतीतसमयपरि- यकमाववेदनमिति युक्तम् , यतः 'वर्तमानमेव पश्यामि' इत्युल्लेखस्तत्र स्यात् दर्शने तस्य प्रतिभास- नात् पूर्वरूपता तुन तन प्रतिमातीति-कथमध्यक्षोल्लेख विभर्ति? इति-न तदवसेया भवेत् । यदि तु पूर्वम्पताऽपि तदयसेया तदा स्मृतिमन्तरेणापि प्रतिभासताम् यतो न पूर्वरूपतैव स्मृति-१५ भपेक्षते न वर्तमानतेति वर्ल क्षमम् तयोरभेदात् । यदि पूर्वता-वर्तमानतयोमैदो भवेत् तदा वर्तमानतावमासेऽपि पूर्वरूपता न प्रतिभाता इति स्वप्रतिपत्ती सा स्मृत्यपेक्षा भवेत् । यदा तु यदेव वर्तमानं तदेव पूर्वरूपम् तदा तदर्शने तदपि दृष्टमिति न सरणं फलवत् तत्र स्यात्-नाहि दृश्यमाने स्मृतिः फलवती, स्मृतिहि व्यवहारप्रवर्तकत्वेन सप्रयोजना, दृश्यमाने चाथै दर्शनमेव व्यवहारसुपरचयतीति किं तत्र स्मृत्या? न च पूर्वरूपता अध्यक्ष न प्रतिभासत इति स्मृतिस्तत्र २० सार्थिकाः यतः पूर्वस्पताया अध्यक्षाप्रतिभासे सद्भाव एव न सिद्धयेत्, सद्भावे वा कथं तत्र साधनं (सान) प्रतिमासेत ? अपि च, इदानीन्तनामजप्रत्ययावमासिनी यदि न पूर्वरूपता स्मृतिरपि कथं तामयभासयितुं क्षमा दर्शनविषयीकृत एव हि रूपे स्मृतेः प्रवृत्युपलम्मात् ? पूर्वरूपता तु सती अपि नेदानीन्तनदर्शनावमातेति न स्मृतिगोचरमुपगन्तुसीशेति न दृष्टमात्रमेव स्मृतिपथमुपयाति । अथ पूर्वदर्शनेन पूर्वरूपता विषयीकृतेति स्मृतिरपि तां परामृशति, असदेवतः पूर्वरूपवायाः पूर्व-२५ दर्शनेनाप्यपरिच्छेदात्, यतः सकलमेवाध्यक्षं वर्तमानमात्रावभासं परिस्फुटं संवेद्यत इति वर्तमान- तामात्रमध्यक्षविषयः । ननु यदि पूर्वरूपता नाध्यक्षगोचरः कथं पर्यते ? न हद्दष्टे स्मृतिरुपपन्ना, नैतत्। इष्टमेव हि सकलं नीलादिकं स्मृतिरुल्लिखति सर्यमाणं स्फुटं चाकारमपहाय नान्या काचित पूर्वरूपता स्मृतौ भाति अन्यत्र वा संवेदने, केवलं सर्यमाणोऽर्थः 'पूर्वः' इति नाममात्रमनुभवति वर्तमानमपेक्ष(क्ष्य) 'पूर्व' इति नाममात्रकरणात् । न च यथा स्फुटाध्यक्षप्रतिभासिन्यपि क्षणमेदे ३० नत्र व्यवहारप्रवर्तकमनुमान फलवत् तथा पूर्वरूपे दृश्यमानेऽपि वर्तमानदर्शने तत्र व्यवहार कारितया स्मृतिः फलवतीति वळू युक्तम्, यतो विद्युदादावध्यक्षेऽपि प्रतिक्षणं त्रुट्यत्प्रतिमासोऽ. नुभूयते पूर्वरूपता तु स्मृतिमन्तरेण न क्वचित् प्रतिभाति येन क्षणिकत्ववदनुभवविषयत्वेऽपि प्रतिक्षणं स्मृतिर्व्यवहारसुपरचयन्ती तत्र सफला भवेत् । किञ्च, वर्तमानवस्तुनि दर्शनाद यदि पूर्व- रुपतायां स्मृतिर्भवेत् भाविरूपतायामपि भवेत् अभेदात् । तथाहि-सिन्नवस्तुनि तस्योपलम्भो३५ नास्तीति तत्र स्मृतिनं भवेदिति युक्तम्, अमिन्ने तु पूर्वरूपवेव भाविरूपता दर्शनेनाऽनुभूति पूर्वरुपतायामिव भरणावधिसकलभाविरूपतायामपि स्मृतिर्भवन्ती केन वार्येत अमेदेनानुभूतत्वा- विशेषात् । न च पूर्वमनुभूतमपि पुनर्दर्शनोदये स्मृतिपथमुपयातीति पुनदर्शनसङ्गतं स्मृतिहेतुः, पूर्वदृष्टे गिरिशिखरादाविदानीमनुभवाभावेऽपि स्मृतेरुदयदर्शनात् । यदि पुनः स्मृतिरिदानीन्तना १-मनि स्था-मा० मा०। २-स्थास्तत्सं-भा० मा० बिना। ३-ने -वा० वा। -मानमनव- आ० । ५-रमु-मा० मा० वा० बा० । णां पूर्वा-मा० मा०वा० वा०। ७ यतो वर्तमानता स्मृति- मपेक्षते स्वप्रतीतो नेदानींतनुरूपतेति वचम् मा० मा० । यतो न वर्तमानता स्मृतिमपेक्षा नच पूर्वरूपतैव स्मृतिमपेक्षते प्रति बाबाबा०। ४ सा धान, प्रतिमासेवापि च वा० पा० । स्मृतिम-मा०मा० । १०-तिह-बाबा० । ११-नपेक्ष-आ० । १२,दर्शनानु-आ० । स०१०३७ ·- . २० ६९० प्रथमे काण्डे नुभवाभावेऽप्युपजायते तहि भाविदर्शनपरिगतेऽपीदानीन्तनहकुसंस्पर्शभाजि स्मृतिरुदीयताम् । अथापि पूर्वरुपता पूर्वमनुभूतेति इदानीन्तनदर्शनाभावेऽपि पूर्वतामाने स्मृत्युदयः, नन्वेवं पूर्वता- मात्रमेव पूर्वदर्शनावगतम् नेदानीन्तनरूपव्यापितयापि तद् अवगतं स्यात् । तन्न पूर्वाऽपररूपतयो- रेकतावगमः सिद्धः । न च पुनदर्शने सति स एवायं मया यः प्राक् परिदृष्टः' इति प्रतिपत्तेरमेदा- ५चगमः पूर्वाऽपरयोः यतः पूर्वाऽपराभ्यां प्रत्ययाभ्यां न पूर्वापररूपग्रहणम् सर्वस्य स्वकालावधिपदार्थ- स्वरूपनाहकत्वादू दर्शनस्य । न च तत्कालभाविस्वरूप पूर्व परं वा भवितुमर्हति, साम्प्रतिकरूपव्य- वहारोच्छेदप्रसतानाच 'साम्प्रतिकरूपं पूर्व मया परिदृष्टम्' इति निश्चयो युक्तः तस्य वैतथ्य- प्रसङ्गात् । नन्वेवं पूर्वरूपता वर्तमाने पे कथमवसीयते 'इदं मया पूर्व दृष्टम्' इति मेदसद्भावात् । त मेदेऽपि कथं वर्तमानस्य रूपस्य पूर्वदृष्टवाऽवगमः ? पूर्वदृष्यत्वात् इति न वक्तव्यम्यतो दृऐतार १० पूर्वदर्शनगोचरीकृतं रूपम् तदर्शनं चेदानीमतीततयाऽसत् तपृष्टवाप्युपरतेति नाऽसती वर्तमान दर्शनपथमवतरतीति । न च तदर्शने प्रच्युते तद्दश्यमानताप्युपरतेति न सा साम्प्रतिकदर्शनावरे सेया, डटता तत्पन्नेति वर्तमानदर्शनावसेया, यतो यदि इष्टता पदार्थानां तदात्वे सन्निहिता तदा यथा नीलता सन्निहिता तदानीमनुत्पनेऽपि पूर्वदर्शने प्रतिभाति तथा दृष्टतापि सकलतनुभृताम- तुत्पन्नेऽपि पूर्वदर्शने स्फुटवपुषि दर्शने प्रतिमासताम् न किञ्चित् पूर्वदर्शनसरणेन ? एवं च येना १५ प्यसावर्थः पूर्वान्नावगतः सोऽपि दृष्टतामवगच्छेत् । ततो 'नीलादिकमेतत्' इति पश्यति पूर्वदृष्टम्। इत्येतच मरणादध्यवस्यति नै तु पूर्वदृष्टमेवत्' इत्येका प्रतीतिः ।नेनु 'इदं प्रतिभासमानमतीतसमये। मया दृष्टम्' इत्येवं स्मृतिरनुसूयते न च पूर्वडष्टताऽनुमवव्यतिरेकेण दृश्यमानस्य स्मृतिः सम्भवत्ये- वमाकारा, असदेतत् यतो 'दृष्ठम्' इति मतिः स्मृतिरूपमासादयन्ती तत्कालावधि दर्शनविषयम ध्ययस्यन्ती लक्ष्यते न नु (न तु) वर्तमानकालपरिगतमर्थखरूपमधिगच्छति, वर्तमानकालतां तुई दर्शनमनुभवति पूर्वरूपासनतामिति न काचित् प्रतिपत्तिरस्ति या वर्तमानं 'पूर्व दृष्टम्' इत्यव, गच्छति । तन्न प्रत्यमिक्षाऽपि पूर्वापरयोरमेदमधिगन्तुं समर्था । अथ असहनविरतावप्युपलभ्यते पन्नोपलादिरयों नरान्तरेगेसमिन्ना, नैतत् सौरम् मदर्शनानु(नापोगमे नैरान्तरदर्शनमवतरतीति नात्र किञ्चित् प्रमाणमस्ति । तथाहि-न प्रत्यक्षं पर ऐग्गोचरमर्थमवगमयितुमलम् परदृशोऽनवगमात्, तदनवर्गमे च तत्प्रतिभासितत्वस्याप्यनवगते २५न च तद्विपयव्यवहारदर्शनात् परोऽपि 'इदमर्थजातं पश्यति' इत्यनुमानात् परदृष्टतां स्वदर्शनविप यस्य प्रतिपद्यते जनः अनुमानेनामेदाऽप्रतिपत्तेः। तद्धि सदशज्यवहारदर्शनादुदयमासादयेत् स्वड एतुल्यतां परडग्विपयस्याचगन्तुमीशं न पुनरमेदम्, यथा धूमान्तरदर्शनादुद्भवन्त्यनुमितिः पूर्वदह नसदृशं दहनान्तरमध्यवस्थति न पुनस्तमेव दनविशेषम् सामान्येनान्वयपरिच्छेदात् । यदि पुनः सदृशव्यवहारदर्शनात् स्व-परदृष्टस्यामेदावगमस्तदा रोमाञ्चलक्षणतुल्यकार्यदर्शनाव ख-परमुख ३०पामेदानुमितिमसक्तिः । अथ पुलकोगमादौ तुल्येऽपि सन्तानमेवात् भेदः स्व-परस्त्रप्रीते, ननु सन्ततरपि कुतो भेदः १ यद्यपरसन्ततिभेदात् तदाऽनवस्था । अथ स्वभावमेवात् सन्तानभेद तथा सति सुखमपि स्वरूपमेदाद मिद्यताम् , यों च स्वरूपमेदाद स्व-परसन्ततिवर्तिनः सुखस्य भेद तथा कालमेदात स्व-परदृष्टयार्थस्य किं न भेद न च परस्परपरिहारेणोपलम्मप्रवृत्तेः स्व-परसन्त, तिर्विन्याः प्रीतमैदा, अर्थस्थापि स्व-परदृष्टस्याऽयुगपदन्योन्यपरिहारेणोपलम्भवृत्तमैदप्रसक्तः। यतों, ३५ यदा स्वदृग्गोचरचारी न तदा परदशि प्रतिभाति यदा चोत्तरसमये परसंवेदनमवतरति न तदा खसंवेदनमिति कथं न भेदा? अतो विच्छिन्नदर्शनस्यार्थस्य पुनदर्शने दलितोद्वतनखशिखरदर्शन १ पूर्वरूपता-मा० मा०। २-स्य च तत्-मा० मा० विना। ३ पूर्वप-आ० हा० वि०। ४ पूर्वर- भा० मा बिना। "-एत्वादिति दर्श-आ० हा० वि०। ६ प्रज्यवते आ। ति व साप-वा० बाल-तिता साम्प्र-हा० वि० ।-ति साम्प-आ०। रणेनैवं वा ये-आ। ९-तस्वस-चा० वा. १. न तु भा० मा० हा० बिना। ११ नत्विदं प्रतीभा-वि० । नत्विदं प्रतीतिमा-मा० मा० । १२- क्ष्यते तनु व-हा०। १३ सार मईशनानुगमे च न-हा० वि० । १४ नगरा-मा०मा०। १५ दृष्टगो- मा०मा० । १६-गमे तत्-आ० हा० वि० । १७-धते यथो नु-पा० बा० । १८-यत् तदृष्ट-आ० हा० वि०। १९-शनाद् म मा हा० वि० । २०-हनं वि-मां० मा० विना। ११-नः सादृश्यव्य-मा० मा० । २१-पि समान-मा० मा. बिना । २३-स्थतातेः वा० वा० ।-स्थमते हा० वि० ।-स्थर्थते. आ.! ॥ N १४ यथा ख-या पापा .

·नयमीमांसा। २९ इव प्रतिभासभेदाद' भेदः । प्रत्यमिमा त्यभेदाध्यवसायिनी प्रतिभासभेदेन वाध्यमाना लूनपुनर्जा- तकेशादिग्विव भ्रान्तेति न तत्प्रतिपाद्योऽभेदः पारमार्थिकः । न च यत्रोऽविच्छिन्नं दर्शन बहिरर्थमवतरति तत्र प्रतिभासभेदाभावात् कथं पौर्वापर्या(य)मेदावगम इति वक्तव्यम् , यतः प्रतिभासमानतेय पदार्थानां सत्ता । यदाए-"उपलब्धिः सत्ता सा चोपलभ्यमानवस्तुयोग्यता तदाथया था मानवृत्तिः" । ] इति । तत्र यदि क्षणिकं दर्शनम् तथासति । तत्र स्फुटमतिभासस्वार्थस्य क्षणमेद एवाऽयमाति न क्षणामेदावगमः । यतः क्षणिक दर्शनं स्वकालमर्थमवगन्तुं क्षमम् न कालान्तरपरिप्यक्तम् , तस्य तदानीमभावात् । न हि यदा यन्नास्ति 'तदा तत् नकालमर्थमवगच्छति, सकलातीतपदार्थग्रहणप्रसङ्गात् । अतोऽविच्छिन्नदर्शनेऽपि प्रतिफलमपरापरमानप्रसवैरवगतस्याप्यर्थस्य भेदः । न च हगेव प्रतिक्षणमपरापरा अर्थवस्त्व- (स्वमिन्न पवेति वक्तव्यम्, इग्मेदादेव दृश्यमानस्यार्थस्य मेदसिद्धः । तथाहि-यदैका इक १८ स्वकालावधिमर्थगतां वेत्ति न तदा परा यदा चापरोत्तरकालमर्थमवगमयति न तदा पूर्वेति न तत्प्रतिमानितत्वम्-यतो धर्तमानसंविदस्तीति तदुपलभ्यमानतेवास्तु न तु पूर्वडगुपलभ्यमा. नेता-अतोपलम्भमेदादुपलभ्यमानतासेदः । न च पूर्वाऽपरदर्शनोपलभ्यमानता मिन्नैव उपलभ्य- मानं तु रूपमभिन्नम्, यतो यदा पूर्वोपलभ्यमानतायुक्तोऽर्थः प्रतिभाति न तदोत्तरोपलभ्यमानता- सातः, यदा चोत्तरोपलभ्यमानती(त)या परिगतों वेद्यने न तदा पूर्वोपलभ्यमानतयेति कथं पूर्वाप-१५ रोपलम्भोपलभ्यमानस्य रूपस्य न भेद न चोपलभ्यमानताऽतिरिक्तमुपलभ्यमान रूपमस्ति, तथा ननुभवात् । अतः कथं नोपलभ्यमानताभेदादपि तद्भेदः ? तत् स्थितमविच्छिन्नविशददर्शनपरम्पय- यामपि प्रतिक्षणमर्थभेदः । प्रत्यभिज्ञानात्तत्त्वानात् त्व)भेदोऽध्यारोप्यमाणो दलितपुनरुदितनखशि- खरादिग्विय प्रतिभासमैदेनापाक्रियमाणो न वास्तवः । न चापरापरसंविन्मानव्यतिरिक्ताभिन्नामें- नोऽभावे क्रमवत्संवेदनाभावादर्थक्रमस्याप्यभाव इति, यतोऽनेकत्वे सति यथा पूर्वाऽपरयोरपत्ययो:२० मस्तथा दर्शनयोरप्यनेकत्वमस्तीति कथं न क्रमः? न चानेकत्वं न प्रतीतिविपया एकत्वप्रतिमासा- भावप्रतिमासस्यानेकत्वप्रतिभासरूपत्वात् तस्य च संवेदनसिद्धत्वात् । न च कालमन्तरेण पौर्वाप- र्याभावदिनेकत्वमानमवशिष्यत इति कथं क्रम इति वक्तं युक्तम्, यतो भेदाविशेपेऽपि दृश्यमान- सर्यमाणतया पौर्वापर्यसनावात् क्रमसद्गतिरविरुद्धव । यद्वा हेतुसन्निधानाऽसन्निधानाभ्यां क्रमा कार्याणाम् तत्सन्निधानाऽसन्निधानेऽपि हेतुसन्निधानाऽसन्निधानात् इत्यनादिहेतुपरम्परा अतस्त-२५ स्वभावविगेप एव क्रम इति न किञ्चित् कालेन तस्याप्यन्यकालापेक्षे क्रमेऽनवस्था, स्वतः क्रमे पदा- नामपि स स्वत एव युक्तः। तदेवं क्रमेणोपलभ्यमानमपरापरस्वभावमिति सिद्धः स्वभावभेदः । न च क्षणिकेऽपि संवेदने युगपत् पदार्थजातं प्रतिभाति न क्रमेणेति न क्षणभेदा यतोऽनेकक्षण- 'स्थितिः कालाभेदलक्षणं नित्यत्वमुच्यते, न चानेकक्षणस्थितियुगपदवभाति, यतो यदैका क्षणस्थि- तिरवभासते यदि तदैव द्वितीयक्षणस्थितिरपि तद्विविक्ता प्रतिभाति तथासति क्षणद्वयस्य परस्पर-३० विविक्तस्य युगपत् प्रतिमासनात् कथं नित्यतालक्षणः कालामेदा ? अथ तेंद्रव्यव्यतिरिका क्षणान्तर- 'स्थितिः प्रतिभासते, तत्राप्याद्यक्षणस्थितिरूपतया वा द्वितीया प्रतिभाति, यद्वा द्वितीयक्षणस्थितिक पतयाआयक्षणस्थितिरिति कल्पनाद्वयम्। तत्राये पक्षे प्रथमक्षणस्थितिरेव प्रतिभातीति न पूर्वापरक्ष- णामेदः। द्वितीयेऽपि विकल्पे क्षणान्तरस्थितिरेव प्रतिभाति नाचक्षणस्थितिप्रतिपत्तिर्भवेत्। अथैकक्ष- गस्थिति यमाति सर्वदा स्थितेरवमासनात् , नन्वेकक्षणस्थितिप्रतिपत्त्यमावे कथमनेकक्षणस्थितिस-३५ इतरूपमतिपत्तिरिति क्षणिके दर्शने क्षणावस्थानमेव प्रतिभातीति तदेव सैदनु(दस्तु)न कालान्तरस्थि- १ यत्र वि-भा० मा०। २-च्छिन्नं च द-वा० वा. हा० वि०। ३ अतो वि-आ० हा० वि० । :-तिसकलपरा-आ० हा० वि० ।-तिकमलपरापरप्रभवैरव-वा० वा०। ५-वधिसर्वसत्ता आ० हा. वि०। ६-सित्यम् वा० वा० । -नतामे-आ० हा० वि० ।-नताऽतखोपलम्मभेदादुपलभ्यमानमे-वा० घा०। ८-तापरि-भा० मा० विना। -तो विद्य-आ० हा०वि०। १०-परोपलभ्यमानस्य वा० था। ११-मानस-आ० हा० वि० । १२-स्ति यथाऽनुभ-चा वा० । १३-शाततत्त्वमेदाध्या-आ० हा०वि० । १४-न चापरसंचा० वा० ०। १५-मनोऽविक्र-मा० मा० बिना। १६-चादेकत्व-आ० हा० वि० ! १५-तस्तत्सदभा-आ० हा० वि०। १८-तदैव क-हा० वि० । तथैवं क्र-वा० वा० । १९-क्षणिकेस्य सं- मा० मा० । २० तदन्यति-हा० । तद्न्यति-वा०या० । २१-स्थितिरेव-वा० वा० विना। २१ सदन भा० मा० सदनमा० हा० वि० ।

·. १९२ प्रथमे काण्डे- तिः। अथापि स्यात् न क्षणिकं दर्शनम् येन तद्भेदात् तद्ग्राह्यस्यापि भेदः-किन्तु तदपि कालान्तर स्थितिमत् कालान्तरानुपक्कमर्थमवगमयति, असदेतत् । यतः स्थिरं दर्शनमनेककालतायुगपदवमास यति, आहोखित् क्रमेणेति तत्रन तावद् युगपद्धभासयति।तथाहि-यदा दर्शनं घटिकाद्वयारम्भपरि गतमर्थमनुभवति न तदैव तवभासनसम्वन्धिनम्, तदनुर्भवे च तस्य वर्तमानतापत्तन कालान्तरता यदि च प्रथमदर्शनमेव भाविरूपतामवगच्छति तथासति ग्रहणविरतौ किमिति न जानाति पदार्थ स्तिष्ठति' इति ? न च तदा ग्रहणमुपरतमिति नावगच्छति, यतः तदर्थग्रहणमुदितमिति कथमसद! अथ पूर्वमुदितं तद् अधुना प्रच्युतमिति न गृह्णाति ननु तदा ग्रहणाभावे कथं तत्कालत्वं परिगृहीत भवति ? अथ यदा दर्शनं विरमति न तदा तद्रूपं प्रतिभाति किन्तु यदा तदुदितं विद्यते तदा मावि रूपपरिच्छेदः, तदप्यसत्, यतस्तथापि तत्कालतैव तेन परिगृह्यते न भाविरूपम् असन्निहितत्वात् १० सन्निधाने या भाविरूपतानुपपत्तेः । यदि हि तद् दर्शनकाले प्रतिभासमानमस्ति स्वरूपेण तथासनि वर्तमानतैवेति तदपि प्रत्युत्पन्नम् न भाविरूपम्। भावित्वे घा तदाऽसन्निधेः कथमसत् प्रतिभाति यदि त्वसन्निहितमपि तद् भाति तथासति सकलभाविभावरूपपरम्परा प्रतिमासताम् इति धर्मा देरपि सर्वस्य भविष्यद्रूपस्य प्रतिपत्तिरस्तु। न च प्रतिभासमानाऽव्यतिरिक्त भाविकपमाभाति धर्मा दिकं तु तद्यनिरिक्तमिति न तहह', यतोऽत्रापि यदि भाविरूपं वर्तमानतया प्रतिभाति तथा १५सति वर्तमानमेव तद् इति कथं कालान्तरस्थायिता ? अथ वर्तमान भाविरूपतया गृह्यते, नन्वेर भाविरूपमेव तद् भवति न च वर्तमान किश्चिन्नाम, तथा चाऽवर्तमानमपि भाविरूपं वर्तमानतय प्रत्यक्षे प्रतिभातीति सर्वे दर्शनं विपरीतख्यातिर्मदेव, ततो विशदतया यत् प्रतिभासते वस्तु स तद् वर्तमानमेवेति कथं स्थायितालक्षणः पौर्वापर्याभेदः ? अथ क्रमेण कालान्तरस्थायि दर्शनं स्थायितां प्रत्येष्यति, नन्वेवमपि वर्तमानताप्रकाशकार २० कालान्तरस्थितिर्न प्रतिभाति, तद्वभासकाले तु न पूर्वकालताप्रतिपत्तिरिति परस्परासंस्पर्शिन दर्शनमवतरन्ती क्षणपरम्परैव स्यात् । यदि पूर्वरूपता सम्प्रति दर्शने प्रतिभाति तथासति प्रथममा गतस्तावगच्छत् (स्तामवगच्छेत् )। न च तत्र पूर्वदर्शनं नोदितमिति सामध्यभावान्न तहणम् यतः पूर्वदर्शनासन्निधिस्तदा निरन्तरदर्शनेऽपि समान इति कथमभेदग्रहणं प्रति सहकारी ? और निरन्तरदर्शिनः 'तदेव(व) दर्शनम्' इत्यभेदप्रतिपत्तिर्भविष्यति, ननु यदि नाम तदेव ६२ २५तथापि तत् प्रतिभातं पूर्वम् अधुना न प्रतिमाति । तथाहि-दृश्यमानाद् पात् वाद्रूप्यं मिन्नमा भाति, अभिन्नं या इति कल्पनाद्वयम् । यदि मिन्नम् तदा न तद्रूपाऽभेदः । अथामिन्नं भाति, तद दृश्यमानतया वा पूर्वरूपम्, पूर्वरूपतया घा दृश्यमानं मातीति वक्तव्यम् । तत्र यदि पूर्वरूपतात या दृश्यमानं प्रतिभाति तथासति पूर्वरूपानुभव एव. न वर्तमानरूपाधिगतिरिति सर्वाऽध्यक्षमति स्मृतिरूपतामासादयेत् । अथ दृश्यमानतया पूर्वरूपाधिगतिः तत्रापि स्फुटमनुभूयमानमेव रूपम् ३० पूर्वरूपता, न हि सा तिरोहिताऽप्रतिभासमानमूर्तिरस्तीति शक्यं वचम् , यदेव हि तत्र शिकत भाति वर्तमानं स्पं तदेव सद् युक्तम् । न च पूर्वस्पताऽपि तत्र भात्येवेति वक्तव्यम् यतः सा कि तस्यामेव शि प्रतिवद्धा प्रतिमा यद्वा पूर्वस्याम्, अथ स्मृतौ इति करपनात्रयम् । तत्राद्यकल्पनायां पूर्वरूपतामसन्निहितामा छन्। इगु अमृता भवेत् । अथ पूर्वकालता सन्निहितैषः नन्येवंसति सापि सनिहिता तत्र काश । ३५वर्तमानव भवेत् नातीतो(ता), तथा च न पूर्वापररूपमेद(दः) यदि तत् सरणाध्यक्षं रूपं द. वर्तमानरुपैता(ता) पूर्वरूपतां च पदार्थस्य प्रत्येति तथासति सन्निहितासन्निहितस्वरूपप्राहि संवि द्वयं परस्परमिन्नं भवेत् । तथाहि-वर्तमानतासाक्षात्कारि संवित्स्वरूपं न पूर्वरूपनाहिस्वरूप तया भाति, नापि पूर्वरूपतावेदकं साम्प्रतिकरूपसाक्षात्कारिकपतया चकास्ति कथं न भेदा संसार . १-राननुपक-आ० वि० ।-नयुक्त-हा०। -आसान-वा० वा०। ३-भवे त-भा० मा० विना. Y-कं तद्वय-मा० मा० बा० वा० पिना। ५-सर्वद-भा० मा०। ६-प्रत्येति भा० मा० । गच्छेत्-वा०या० पिना। ८ अयानि-वा० या०। ९ तदैद द-या० वा० । १० रूपात् तादूपं मि-आ हा० पि० । रूपाद्रूप मि-वि० । रूपताद्रूपं मि-बा० या० । ११ तायां ह-बाल वा विना । १२-क्षमिति स्मृ-बा० या दिना। १३ पूर्वता या वा० । १४ भवेन्नानीतैव ऋ०। १५ दर्शनव-वा० वा० आ गिना। १६-पता पूर्वस्पताच पदा-पा० ।-पतामरूपतां च पदा-मां० ।-पतां च पदा-चा० वा० ।

·नयमीमांसा। ? . - ... - भन्यथासर्वत्र भेदोपरतिप्रसक्ति ? नापि द्वितीयकल्पना, यतः तत्रापि पूर्वडगधुना नास्तीति कथ- मसती सा पाहिका भवेत् ? अथ पूर्व तया गृहीतमित्युच्यते तत्रापि कि वर्तमानं रूपं तया गृही- तम्, उतान्यतू? यथन्यत् कथमेकता ? अथ तदेव, तत्रापि न प्रमाणमस्ति, पूर्वाऽपरदृशोरसं- स्पर्शस्तु प्रतिमासभेदात् प्रतिभास्थमपि भिनत्ति । नापि तृतीया कल्पना, यतः स्मृतिरेव पूर्वरूपता निरन्तरदर्शिनोऽवभासयति न गिति प्राप्तम् । तम्चेष्टमेव । तथाहि-यस्य स्मृतिर्गस्ति तदैवागतस्य नासी मासादिपरिगतमर्थमध्यवस्यति । ननु च स्मृतावपि पूर्वरुपता यदि चकास्ति तथापि सत्येव "उपलब्धिः सत्ता ] इति वचनात, असदेतत् । यतः स्मृतिरपि न पर्व- मानकालपरिगतमवतरति तमनधनरन्ती च (नत )भिन्नं पूर्व रूपमादर्शयितुं समर्थति न साप्यभेदग्रहदशा । तस्मात् पूर्वटगनुसारिणी स्मृतिरपि वर्तमानाशो भिन्नविषयैव । अथ 'तैदेयेदम्' इति दर्शनसमानाधिकरणतया स्मृत्युत्पत्तेः पूर्वापराभिन्नार्थता; ननु किमिदं? सामानाधिकरण्यम् ? यदि दर्शन-स्मृत्योरभिन्नावमासिता, तद्युक्तम् । प्रतिभासभेदात् । तथाहि- दर्शनं, स्फुटप्रतिभासं वर्तमानार्थविषयतयाऽवमाति, सरणमप्यस्पप्रतिभासं विनाणं परोक्षो- लेखेवदा(दामा)ति तत् कथमेका प्रतिभासः १ प्रतिमासवमेदाव(भासनभेदे च) रूप-स्पर्शसं- विदोरिव विपयमेदा, तत एवैकत्वं न कचिदपि मातीति न यस्तु सत् । भवतु वा कल्पनोल्लेख- विषयोऽमेदः तथापि प्रतिभासमेदान्नामेद इत्युक्तम् । अनेनैव न्यायेन दर्शनस्याप्यमेदो निपेद्धव्यः । तथाहि-दर्शनमपि निरस्तवहिरर्थप्रतिभास- मात्मानमेवोहयोतयितुं समर्थम् तत्रैव पर्यवसितत्वात् न वहिरर्थम् नापि तन)रान्तरसंवेदनम् तदवेदने च न तनोऽभिन्नमात्मानमाख्यातुमलम् । न च ततो मेदावेदनमेवामेदवेदनम् विपर्ययेऽ- प्यस्य समानत्वात् । तथाहि-भेदयादिनाऽप्येतच्छन्यते वचम्-अन्यतोऽभेदावेदनमेव मेदवेदनं संवेदनस्य । किञ्च, स्वसंवेदनेऽन्यानुदासनमेव ततो भेददर्शनम् । तथाहि-यद् यथा प्रतिमातिर नत् तथाऽभ्युपगन्तव्यम्, यथा "नीलं नीलरूपतया प्रतिभासमानं तथैवाभ्युपगमविषयः पहिरर्थ- नरान्तरसंवेदनविविक्ततया च दर्शनं खसंवित्तौ प्रतिभातीति तथैव तयवहारविषयः अन्यथा सक लन्यवहारोच्छेदमसज्ञात् । न च स्वदर्शनमेवाऽपरोक्षतया स्ववपुपि प्रतिभातीति तदेव सदस्तु पर- संविदादयस्तु न निर्धान्ति कथं ता (ana) सत्याः कथं वा ततः स्वसंविदो भेदः१ अनुमानेनापि नतासामधिप(ग)तिः प्रत्यक्षाप्रवृत्तौ तवानुमानानवतारात् तदवतारेऽपि न तद् वस्तुसत्ता साधा. यितुं क्षमम् व्यवहारमात्रेणैव तस्य प्रामाण्यादिति वक्तव्यम्, यतो यदि स्वदर्शन परदर्शनसंवि- दादा(परसंविदादौ) न प्रवर्तते परसंवेदनमपि स्वदर्शनादौ न प्रवर्तत इति कथं स्वदर्शनस्यापि सत्यता ? अथ खदर्शनमपरोक्षतया स्वचपुषि प्रतिभातीति सत्यम्। नन्वेवं परदर्शनमपि तथैव प्रतिमातीति कथं न सत्यम् ? नहि स्वविषयं प्रतिभासमाविम्राणा भायों अन्यत्रान्यथा प्रतिमास- मनवतरन्तः स्वरूपेणाप्यसन्तो नाम । यथा च परसंविदादीनामसत्यत्वे न ततः स्वदर्शनस्य भेद-३० सिद्धिः तथाऽमेदस्यापीत्युक्तम् । परसंवेदने च प्रत्यक्षानवतारेऽप्यनुमानप्रवृत्तिरुपपन्नैव, वसन्तती निधितसंवेदनप्रतिवन्धव्यापारव्याहारादेर्लिङ्गस्य परसन्ततावुपलम्भात् परसंवेदनप्रसिद्धिरतुमान- १-तीया क-मां०। १ पूर्वतया का० । ३-ता तथा तदे-मा० ।-ता तथा तत्रा-मा०। ४-पि प्र-पा० था। ५-म् नवेष्ट-भा० मा० ।-म् नन्वेष्ट-वा० वा०। ६-तदेवा-वा० बा० । -तरर्पित तमनव-भा०मा०॥ दमिन्नं सर्पल-बा० या० ।-दमिन्नपूर्वस-आ० हा० वि०। ९ तदैवे-भा० मा० । तदेवमि-पा० वा० । १०-भास विभ्राण प-भा०। ११-खदा भाति पा० वा० । १२-भासेव भेदाव रूप-हा० ।-भासे च मेदाच रूप-भा० मा० आ० वि०। १३ तत एव कत्व-भा० म० हा । तत एकत्वं-पा० पा० मा० । १४ प्र० पृ० ६०४। १५-पिररा-पा० ग०। १६-दने च ततो-वा० वा। दिने धनं ततो-हा० वि०।-दने व ने ततोगा० मा०। १७ किञ्चास्वे सं-पा० वा० । किञ्च से सं-मां० मा० . १८ नीलनी-मा० मां० हा० । १९ वहिरर्थान्तरान्तर-वा० वा० विना। २०-भांति वा० वा० हा० वि० । २१-थं नास-का०। १२-पत्तिः मा० मा० । २३ यदि स्वदर्शनं संविदादौन प्र-भा० मा० । यदि परदर्शनं संविदादी ननु वर्त-वा० बा० । यदि स्वदर्शनं परदर्शनसंविदादौ न प्र-का० । य खदर्शनपरदर्शनं संविदादौ न प्र-आ। २४-क्षया वा० धा० विना । क्षया. वपु-आ० । २५ वा अन्यथा पाच पा० १, ३६ स्वसंवित्ती नि-पा० वा. ! २५-द-भा० का विना० । । . .

·२९४ प्रथमे काण्डे- निवन्धना युक्तव, अतिसूक्ष्मेक्षिकया सन्तानान्तरप्रतिपत्यभावाभ्युपगमे स्वसविन्मात्रस्याप्यमाव- प्रसके ज्ञानाद्वैतवादस्य दत्त एव जलाञ्जलिः । तदेवं संविदो देशामेदो नावगन्तुं शक्यः । नापि काल(ला)मेदोऽवगमाईः । तथाहि-यदा संविद् वर्तमाना भाति तदा न पूर्विका; तद्- नवमासे वन तदपेक्षया 'अभिन्ना इत्यवसातुं शक्या। अथ पूर्वसंवित् सरणे प्रतिमातीति प्रकाशमान-सर्यमाणयोः संविदोरमेदावगमा, अयुक्तमेतत् । यतः स्मृतावपि संविद् वर्तमानान प्रथत पूर्वदर्शनमेवान एव) स्मृतेापारात् । सा हि पूर्वदर्शनमेवाध्यवस्यन्ती प्रतिमातीति कथ. मप्रतिभासमानं वर्तमानसंवेदनं पूर्वसंविदाऽभिन्नमा(पूर्वसंविदात्मानममिनमा)दर्शयितुं प्रमुः? अपि च, सरणमपि स्वतत्त्वमुद्भासयत् तत्रैवोपरतव्यापार प्रतिभाति, न तु तत्र पूर्व दर्शन खरूपेण चकास्ति मच्युतस्वरूपत्वात् तस्य । न चोपरतस्वरूपमपि पूर्वदर्शनं स्मृती प्रतिभातीति युकम् १०चकासतो रूपस्य स्मृतावपायात् । चकासद्रूपसम्भवे च वर्तमानं तद् दर्शनं स्यात् नातीतम् यत इदमेवातीतस्यातीतत्वं यत् चकासद्रूपविरहः। तथात्वाभ्युपगमे च न ग्रहणमिति कथममेदाव- गंमा? अथ यदा स्मृतौ न पूर्वदर्शनावमासा तथासति प्रतिभासविरहीत् स्मृतिरेव स्वरूपेणाऽऽ. भाति, सौ च स्वरूपेणामिनयोगक्षेमत्वादभिन्नति कथं नामेदप्रतिमासा ? असदेतत्, अन्यानुप्रध- प्रतिभासे सति तदपेक्षयाऽमेदव्यवस्थितेः । यदा व स्मृतौ पूर्वदर्शनं नावमाति तदा तदपेक्षया १५कयं तस्याऽमेदावगतिः इति न कालामेदोऽपि संविदा प्रत्येतुं शक्यः । मेदस्त्वेकस्मिन्नेव काले वहिनीलात्मा प्रतिभासमानवपुः अन्तश्च सुखादिसंवेदनं स्वप्रकाशतनु प्रतिमातीति कथं न प्रती- तिगोचर? तथा, मधुर-शीतादिसंवेदनमनेक स्वप्रकाशवपुर्युगपत् सर्वप्राणिनां प्रसिद्धमिति न तद्भेदः पाकर्तुं शक्यः यतः सुखादिसंवेदनमात्मनि पर्यवसितम्-तदात्मकत्वात्-न नीलनिर्भास- मवैति नीलनि सोऽपि-अप्रत्यक्षनीलात्मकत्वात् तत्रैव परिनिष्ठित इति कथं परस्पररूपानवमासने २० सुख-नीलसंविदोर्न भेदावगतिः ममेदो ह्यन्यापेक्ष इत्यन्यानवगमेऽवगन्तुमशक्या मेदस्तु सकला. न्यपदार्थच्यावृत्तमावस्वरूपः सोऽन्यप्रतिमासरहितस्वरूपप्रतिमाससंवेदनादेवावगत इति कथं न स्वप्रतिमासेऽपरसंवेदनाऽप्रतिमासनमेव स्वसंविदो मेदवेदनम् । पूर्वाऽपरसंवेदनादपि स्वसंवेदनस्य मेदोऽवगम्यत एव । तथाहि-तदपि वर्तमानाऽपरोक्षाकार स्वसंवेदने प्रतिभाति न पूर्वापररूपतया, संनिहितग्रहणं हि पूर्वापररूपग्रहणम् । न च तत् संनिहित- २५स्वरूपसाक्षात्कारणस्वभावस्वसंवेदनमात्मसात्करोति तयोविरोधात् । तदेवं स्वसंवेदनमपि न पूर्वापरमावे वृत्तिमदिति सर्व विशदप्रतिभाससङ्गतं वर्तमानमेव । यच्च मनागपि न पूर्वापरमाव- संस्पर्शि तत् क्षणमेदसङ्गतिमनुमवतीति सिद्धः संविदोऽपि कालभेदः । तथा, एकक्षणनियतोऽपि प्रतिमासः प्रतिपरमाणुमिना इतरेतरसंवित्परमाण्वननुप्रवेशे वा एकाणुमात्र संवित्परमाणुपिण्डः सात् । ततश्च पुनरप्यपरसंवित्परमाणोरमौवनाप्रतिभासने मेदावगम एव । तदेवं देश-कालाऽऽ. ३०कारैर्जगतः परस्परपरिहारेणोपलम्मप्रवृत्तेमेंदाधिगतिव्यवस्थिता ! न वाचा)ऽमेदवादिनः पर. स्परपरिहारेण देशादीनामुपलम्मोऽसिद्धा अध्यक्षसिद्धे असिद्धतोद्भावनस "वैय(या)त्यप्रकटन- परत्वात् । मेवादिनोऽपि परस्परं तदनुप्रवेशः स्यादित्यमिहितत्वाच्च । यदपि 'अथाकारा(र)मेदान मेदः स च समानासमानसमयभिन्नसंवेदनाग्राह्योऽभिन्नसंवेद- नानवसेयश्च' इत्यादि दूपणमभ्ययि, तदपि प्रतीतिवाधितत्वादनुरोग्यम्, विज्ञान-शून्यवा- -भिन्ने सत्य-पा० वा० विना। ३ पूर्व सं-मा० मा० । ३ प्रवर्तते वा वा०। प्रथमाते वि० । प्रथमते हा० । ४-ते पूर्वदर्शनमेवाध्यवस्थती प्रतिभातीति भा० मा० । ५-मानसंवेदनसंवेदनं चिदात्मानममित्रं वा दर्श-भा० मा० 1-मानसंवेदनं विदात्मानममिन्नं वा दर्श-आ० हा० वि०। ६ पूर्वदर्शनस्वा-भा० मा० विना । -सद्रूपं संभवे वर्त-मा० मा० हा०। ८ तत्वाभ्यु-पा० वा० विना । लामो घटादा स्मृतो न पूर्व-वा० घा० विना। १०-हा स्मृ-पा० वा०। ११ सा च स्वरूपनवा स्वरूपेण मिनयोग-पा० वा० । १२-प्रवेशनम-वा० वा० वि० विना । १३ -संवेदं स्व-पा० बा । १४- त्याद् नील-वा० वा० विना। १५ समवेति भा० मा० हा० वि० । १६ परिनिश्चित-पा० वा० । १७- हिवास्य-वा० वा० । १८-वसंवे-पा० वा० । १९-पराभावे चा० वा० विना। २०-ति पूर्व पा० वा० । २१-भास प्र-पा० या० विना। १२-भावेन प्रति-पि० । २३ वैयावृत्य-वा० या० विना। २४-दवे- दिनो मा० । ११-कारादू भेदाद् मेदा आ० ।-काराद् भेदः वि० । १६ पृ० १४४ ६० २७ ॥ -- ·नयमीमांसा । २९५ दानुकूलतया च पर्यायास्तिकमतानुसारिणो न क्षतिमावहति । यदपि 'प्रामाऽऽरामादिमेदप्रति- भासोऽविद्याविरचितत्वादपारमार्थिका' इत्यभिधानम्, तदप्यसम्यक् इतरेतराश्रयप्रसक्तेः । तथाहि- अविद्याविरचितत्वं भेदप्रतिभासस्य अपारमार्थिकस्वरूपसद्गत्यधिगतेः तत्सद्भावाच अविद्यानिमित- त्वप्रतिपत्तिरिति स्फुटमितरेतराश्रयत्वम् । अमेदप्रतिभासेऽपि कुतः पारमार्थिकत्वम् इति च वक- व्यम्, यदि विद्यानिर्मितत्वात् इत्युच्येत तदाऽत्रापीतरेतराश्रयत्वं तदवस्थमित्यलमतिप्रसङ्गेन । ५ तन्न भेदे प्रमाणयाधा। तत्सद्धावप्रतिपादकप्रमाणभावस्तु दर्शितः। अभेदस्तु न प्रमाणावसेय इत्यपि दर्शितम् । अपि च, अद्वैते प्रमाण-प्रमेयव्यवहारस्य प्रत्यस्तमयान्न तदभ्युपगमो ज्यायान, यतस्तव्यवहारश्चतुष्टयाक्षेपपूर्वकः । तदुक्तम्-"चतरपु मेदविधासु तत्वं परिसमाप्यते यदुत प्रमाता प्रमेयम्' प्रमाणम् प्रमितिः" 1 इति कुतोऽद्वैतस्य प्रमाणाधि- गम्यता? यवागमो मन्त्र-ब्राह्मणापो भेदनिषेधायोदाहृतः तस्यार्थवादत्वेन प्रतीयमानार्थे प्रामाण्य-१० मागमप्रमाणवादिनाऽभ्युपगन्तव्यम् अन्यथा प्रमाणविरुद्धत्वेन तदाभासत्वप्रसङ्गात् । बच्चामेदपक्ष दूपणमाशझ्योत्तरमभ्यधायिं 'अद्वैते किल शास्त्राणाम् मुमुक्षुप्रवृत्तीनां च वैयर्थ्यम्' इत्याशक्य परिहाराभिधानम्-'अविद्यानिवर्तकत्वात् मुमुक्षुप्रवृत्तेः तस्याश्चातत्त्वरूपत्वान्न द्वैतापत्तिः नाप्य- निवर्त्यत्यम् वस्तुसत्वे होतद् व्यं भवेत्' इति, तदप्यसारम् । यतो यदि अवस्तुसती अविद्या कथमेपा प्रयत्ननिवर्तनीया स्यात् । न वस्तुसन्तः शशशृङ्गादयो यत्ननिवर्तनीयत्वमनुभवन्तो दृष्टाः । १५ अथ सत्वेऽपि कथं निवृत्तिः । तदनिवृत्ती वा कथं मुक्तिः न सदेतत् नहि सतां घटादीना(नाम)- निवृत्तिः तथाऽविद्याया अपि भविष्यति । अथ घटादीनामपि न परमार्थरात्वम् तेपामतादयस्थ्यात्, असदेतत् । यतोऽतावस्थ्यात् तेपामनित्यताऽस्तु नासत्त्वम् अन्यथा तेषां व्यवहाराङ्गता न स्यात् । अथ न तेषां परमार्थसत्त्वाद् व्यवहाराङ्गता किन्तु संवृत्येति व्यवहाराङ्गत्वेऽपि घटादयोऽपि न परमार्थसद्रूपमाजः, असदेतत् संवृतेः स्वभावासंवेदनात् । तथाहि-सांवृतमुपचरितं काल्पनिक २० रूपमभिधीयते, यच्च कल्पनानिर्मित रूपं तद् बाधकप्रत्ययेन व्यावर्त्यत इति कथं व्यवहाराङ्गताम- भुवीत ? यच्च अपरमार्थसतामपि सत्यकार्यनिर्वर्तकत्वमुपदर्शितम् तत् स्वरूपसगतेद्वैतपक्षे कथ- श्चिदुपपचिमत् स्यात् । अमेदपले तु सत्यव्यतिरिक्तस्यासत्यस्वाभावात् न कथञ्चित् कार्यसाधकत्व- मुपपत्तिमत् । यदप्यभ्यर्धायि 'भेदविषयाणामुपायानां ब्रह्मरूपेण सत्त्वात् कार्यका(कोरणम्', एतदप्य- युक्तम्। यतो येन रूपेण सत्त्वं तेन कार्यसामर्थ्यम् यच्च कार्योपयोगं रूपं तेपाम् तदसदेवेति न२५ ब्रह्मरूपेणापि सन्त उपायावत्याः) कार्यकरणक्षमा ततः सकलव्यवहारप्रच्युतेरमेदस्य न प्रमाण- गम्यता । यदपि 'सर्वमेकं सत्, अविशेपात्' इत्युक्तम्, अन्यत्रापि(अत्रापि) किमयमध्यक्षव्यापारो निर्दिष्टः, आहोखिदनुमानम् ? यदि प्रथमः पक्ष, स न युका सकलाद्वैतग्राहकत्वेनाध्यक्षस्य प्रति- पिद्धत्वात् । द्वितीयोऽव्ययुक्त एव, यतोऽनुमानं दृष्टान्त-दान्तिकमेदे सति प्रवृत्तिमासादयति, स चेत् पारमार्थिकः कुतोऽद्वैतम् ! अपारमार्थिकञ्चेत् कथं ततः पारमार्थिकाद्वैतसिद्धिः? तथा,३० हेतुरपि तत्साधको यदि मिन्नस्तदाऽपि कथमद्वैतम् असतो मेदानुपपत्तेः शशविषाणादिवत् ! अभिन्नश्चेत् न ततः साध्यसिद्धि प्रतिशार्थकदेशासिद्धत्वेनागमकत्वात् । न च कल्पितमेदादपि ततस्तत्सिद्धिः, कल्पनाविरचितस्य कार्यनिर्वर्तनाऽक्षमत्वात् । कल्पिताऽहिदंश-रेखागवयादीनामपि यत् असत्त्वे मरणादिकार्यकर्तृत्वं प्रतिपादिनम्, तदपि न युक्तिक्षमम्। तेपामपि केनचिद् रूपेण पारमार्थिकत्वसङ्गतेः अत्यन्तासतस्तु पष्ठभूतस्यैस्स)व कार्यकारितानुपलब्धः । तथा, वादि-३५ प्रतिवादि-प्रानिकानामभावे नाद्वैतवादावतारः सम्भवी; तत्सद्भावे वाऽद्वैतविरोधो न्यायानुगत १ पृ० १७६ ५० ८। २-सम्मत्यधिगतिस्तत्स-वा० धा०। ३-माणाभाव-भा० मा० ०। । "प्रमाता xxx प्रमाणम् ४४४ प्रमेयम् xxx प्रमिति चतसषु चैवविधासु अर्थतत्त्वं परिसमाप्यते'-वात्स्या० भा० पृ० १६० १। ५-ति कुतोऽद्वैतस्य प्रमाणं प्रमितिरिति कुतोऽद्वैतस्य प्रमाणाधिगम्यता भा० मा० । ६ पृ० २७३ पं० ५-६। ७-णत्वयादिना-आ० वि०। ८ यच्च मे-मा० मा० आ० । यत्त्वमेद-वि० । ९४० २५६ पं० २५-पृ० २७७ ६०२। १० अधीते किल वा० पा०। ११ सत्ये ो बा० या विना । ११-वर्तत-भां० विना। १३-सत्ताम-वा० था. विना। १४-कम-वा० बा० विना । १५ पृ० २७९ पं. १५॥ १६ पृ० २७९ ५ २० । १७-चाव कारण-बा० था० विना। १८-पयोगरूपं आ० वि०। १९ कार्यकार-बा० बा० । २० पृ० १८० ५० १९ ।-कन्यत्रापि वा० बा० । ११ पृ० १८० ५० १॥ .

·२९६ प्रथमे काण्डे- इति न तत्पक्षोऽन्युपगमार्हः । यच 'मेदाः सत्तातो यदि मिना खरविषाणवसन्ता प्रसका अभिनाश्वेत् सत्तामात्रकमेव न विशेषा नाम । तथाहि-यद् यतोऽव्यतिरिक्तम् तत् तदेव, यथा सत्तास्वरूपम् , अव्यतिरिक्ताश्च ते सत्तात, तथासति सत्तामात्रकमेव' इत्यभ्यधायि, तद् मेदवा- दिनोऽपि ,समानम् । यतस्तेनाप्येतत् शक्यं धचम्-यदि विशेपेभ्यो व्यतिरिक्ता सत्ता खरविषाण; ५बदसती माता, अव्यतिरिका चेत् विशेषा एवन सा इति न्यायस्य समानत्वात् । तदेवममेदे ममा णासावा-मेदस्य वा (चा)ऽवाधितप्रमाणविपयत्वात् न तदभ्युपगमो ज्यायानिति शुद्धव्यास्ति- कमतप्रतिक्षेपिपर्यायास्तिकाभिषाया। [२ सांख्यमतप्रतिक्षेपका पर्यायास्तिकनया] अशुद्धद्रव्यास्तिकसालयमतप्रतिक्षेपकस्तु पर्यायास्तिकः प्राहे-यदुकै कापिलेः 'प्रधानादेय: १०महदादिकार्यविशेषाः प्रवर्तन्ते इति, तत्र यदि महदादयः कार्यविशेषाः प्रधानस्वभावा एव कथमेपा कार्यतया ततः प्रवृचिका? न हि यद् यतोऽव्यतिरिक्तं तत् तस्य कार्यम् कारणं वेति व्यपदेष्टुं: युक्तम्, कार्य-कारणयोमिन्नलक्षणत्वात् अन्यथा हि 'इदं कारणम् कार्य च इत्यसङ्कीर्णव्यवस्थो- सीवेत् । ततश्च यदुक्तं प्रकृतिकारणिकः- "मूलप्रकृतेः कारणत्वमेव, भूतेन्द्रियलक्षणस्य पोडशक गणस्य कार्यत्वमेव, महदहंकारतन्मात्राणां च पूर्वोत्तरापेक्षया कार्यत्व-कारणले च । १५इति तत् सङ्गतं न स्यात् । आह चेश्वरकृष्णः- "मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदायाः प्रकृति-विकृतयः सप्त । पोडशकस्तु विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः ॥ [साङ्ख्यका० ३] इति । यता सर्वेषां परस्परमव्यतिरेकात् कार्यत्वम् कारणत्वं वा प्रसज्येत, अन्यापेक्षित्वाद् वा कार्य कारणमावस्य अपेक्षणीयस्य रूपान्तरस्य चाभावात् पुरुषपन्न प्रकृतित्वम् विकृतित्वं वा सबैषां चई २०स्यातू अन्यथा पुरुषस्यापि प्रकृतिविकारज्यपदेशप्रसक्तिः । उक्तं च- "यदेव दधिवत् क्षीरं यत् क्षीरं वद दधीति च । चंदवा विन्ध्यवासित्वं ख्यापितं विन्ध्यवासिना।" इति। हेर्नुमत्वादिति(मत्वादि )धर्माऽसनि विपरीतमव्यतम्' इत्येतदपि वालप्रलापमनुकरोति, न, हि यद् यतोऽव्यतिरिकसमावं तत् ततो विपरीतं युक्तम् चैपरीत्यस्य रूपान्तरलक्षणत्वात् अन्यथा २५ मेव्यवहारोच्छेदप्रसङ्ग इति सत्व-रज-तमसाम् चैतन्यानां च परस्परसेदाभ्युपगमो निनिमित्तों, भवेत् ततश्च विश्वस्यैकरूपत्वात् सहोत्पत्तिविनाशप्रसङ्गः अमेव्यवस्थितेरभिन्नयोगक्षेमलक्षणत्वा दिति । व्यक्तरूपाऽव्यतिरेकाद् अव्यक्षमपि हेमदादिधर्माऽऽसति प्रसका व्यक्तस्वरूपवत्, आहे तुमत्त्वादिधर्मकलापाच्यासितं वा व्यक्त्रम् अव्यक्तरूपाव्यतिरेकात् तत्स्वरूपवत् अन्यथातिप्रसक्ति अपि च, अन्वयव्यतिरेकनिवन्धनः कार्यकारणभावः प्रसिद्धा, न च प्रधानादिभ्यो महदाधु- ३०त्पत्त्यवगमनिबन्धनः अन्वया व्यतिरेको वा प्रतीतिगोचरः सिद्धा, यता प्रधानादू महान् महतो हङ्कारः' इत्यादिप्रक्रिया सिद्धिसौधशिखरमध्यास्त । तस्सान्निव निर्निय)न्धन एवायं प्रधानादिभ्यो महदायुत्पत्तिप्रक्रमः । न च नित्यस्य हेनुभावः सङ्गतः यतः प्रधानाद् महदादीनामुत्पत्तिः स्यात नित्यस क्रम-योगपद्याभ्यामर्थक्रियाविरोधादिति प्रतिपादयिष्यमाणत्वात् । अथ नासामिरपूर्वस्वभावोत्पत्या कार्यकारणभावोऽभ्युपगतः यतो रूपामेदादसौ विरुद्ध्यते ३० किन्तु प्रधान मइदादिरूपेण परिणतिमुपगच्छति सर्पः कुण्डलादिरूपेणेवेति प्रधानं महदादिकार- १ यचाभेदाः भा० मा०॥ २६द मात्यप्रक्रियाप्रति विवान वस्वसप्रहगत का० १६-४५, पृ०२२-४० । ३०२८० १० २४ । ४ सदन मुधिय' प्राहुस्तुल्या सत्त्वेऽपि चोदना । यत् तस्मामुत्तर व स्यात् तत् तुल्य सुधियामपि ॥ तत्वस० का०१६ पृ०१२॥ ५ मार० पृ. ९६०१०। रव्य-वा० वा० । पुरुषवन प्रतिव नापि विकृतित्व त्यातू-तत्त्वस. पनि पृ०२२ २०१६ । "वदता रट्रिटेनव ख्यापिता विन्ध्यवासिता"-तत्त्वस पनि० पृ० ११ १०२४ ९ "यथेदम् 'ऐतुमत्त्वादिधर्मयोगि व्यवम् विपरीतमव्यहम्' " -तत्वस० पनि० पृ० २३ प० ।। १० पृ० २४१६० २३ । १५ "हनुमत्वादिधर्मयोगि”-तत्वस० पनि० पृ० १३१०७१ , १२ पृ० १८१ १०१। १३-निय- पिन वा या० । १४-पाल्पामे-मा० बा०॥ - ।

·नयमीमांसा। २९७ पम्' इति व्यपदिश्यते महदादयस्तु तत्परिणामरूपत्वात् तत्कार्यव्यपदेशमासादयन्ति नचपरिणामोऽ. मेदेऽपि विरोधमनुमवतिएकवस्त्वधिष्ठानत्वात् तस्येति, असभ्यगेतत् परिणामासिद्धेः । तथाहि-असौ पूर्वरूपप्रच्युतेर्भवेद, अग्रच्युतेति कल्पनाद्वयम् । तत्र यदि अप्रच्युतेरिति पभः तदा अवस्थासाङ्क या वृद्धावस्थायामपि युवत्वाद्यवस्थोपलब्धिसङ्गः। अथ प्रच्युतिति)रितिपक्षः तदा स्वरूपहानि- प्रतिरिति पूर्वकं खभावान्तरं निरुद्धम् अपरं च तदुत्पन्नमिति न कस्यचित् परिणामः सिद्धयेत् । ५ अपि च, तस्यैवान्यथाभावः परिणामो भवद्भिर्वर्ण्यते स चैकदेशेन, सर्वात्मना वा न तावत् एकपेशेन, एकस्यैकदेशासम्भवात् । नापि सर्वात्मना, पूर्वपदार्थविनाशेन पदार्थान्तरोत्पादप्रसङ्गात् । अतो न तस्यैवान्ययात्वं युक्तम्, तस्य स्वभावान्तरोत्पादनिवन्धनत्वात् । व्यवस्थितस्य धर्मिणो धर्मा- रनिवृत्तौ धर्मान्तरप्रादुर्भावलक्षणः परिणामोऽभ्युपगम्यते न तु स्वभावान्यथात्वमिति चेत्, अस. तव यतः प्रच्यवमान उत्पद्यमानश्च धर्मो धर्मिणोऽर्थान्तरभूतोऽभ्युपगन्तव्या अन्यथा धर्मिण्य-१० स्थिते तस्य तिरोभावाऽऽविर्भावासम्मवात् । तथाहि-यमिन् वर्तमाने यो व्यावर्तते स ततो सा, यथा घटेऽनुवर्तमाने ततो व्यावय॑मानः पटर, ब्यावर्चते च धर्मिण्यनुवर्तमानेऽप्याविर्भाव- रोमावाऽऽसनी धर्मकलाप इति कथमसौ ततो न भिन्न इति धर्मी तदवस्थ एवेति कथं परिणतो म? यतो नार्थान्तरभूतयोः कट-पटयोरुत्पाद-विनाशेऽचलितरूपस्य घटादे परिणामो भवति तिप्रसाद, अन्यथा चैतन्यमपि परिणामि स्यात् । तत्सम्बद्धयोधर्मयोरुत्पाद-विनाशात् तस्या-१५ विभ्युपगम्यते नान्यस्येति चेत्, ना सदसतोः सम्बन्धाभावेन तत्सम्वन्धित्वायोगात् । तथाहि- बन्धो भवतान) सतो या भवेत् , असतो वा भवेदिति कल्पनाद्वयम् । न तावत् सतः समधि- ऽशेषसमावस्यान्यानपेक्षतया क्वचिदपि पारतभ्यासम्भवात् । नान्यसता, सर्वोपाख्याविरह(हि)- नया तस्य कचिदाभितत्वानुपपत्ता नहि शशविषाणादिः कचिदप्याश्रित उपलब्धः । न च व्यति- (कधर्मान्तरोत्पाद-विनाशे सति परिणामो भवद्भिर्व्यवस्थापिता, किं तर्हि ! यत्रात्मभूतकस्वभावा-२० वृत्ति अवस्थामेदश्च तत्रैव तद्यवस्था। न च धर्मिणः सकाशाद् धर्मयोन्यतिरेके सति एकख- विानुवृत्तिरस्ति, यतो धर्येव तयोरेक आत्मा; स च व्यतिरिक्त इति नात्मभूतकस्वभावानुवृत्तिः । च निरुद्धयमानोत्पद्यमानधर्मद्वयव्यतिरिको धर्मी उपलब्धिलक्षणप्राप्तो सगोचरमवतरति कस्य- दिति तोडशोऽसयवहारविषयतैव । अथ अनर्थान्तरभूत इति पक्षा कक्षीक्रियते तथाप्येकरसाद मिखरूपादन्यतिरिक्तत्वाद तिरोभावाऽऽविर्भाववतोधर्मयोयोरप्येकत्वम् धर्मिखरूपवदिति कैन२५ घेण धर्मी परिणतः स्यात् धर्मो वा ? अवस्थातुश्च धर्मिणः सकाशादव्यतिरेकाद् धर्मयोरवस्थात, रूपवन निवृत्तिः नापि प्रादुर्भावः धर्माभ्यां च धर्मिणोऽनन्यत्वात् धर्मस्वरूपवत् । अपूर्वी 'त्पादः पूर्वस्य च विनाश इति नैकर्य कस्यचित् परिणतिः सिद्धयेदिति न परिणामवशादपि सामानों कार्यकारणव्यवहारः सङ्गच्छते। न च परिणामप्रसाधकं प्रमाणं क्षणिकम् अक्षणिकं घा सम्भवतीति प्रतिपादितममेदनिराकरणं कुर्वद्भिः। या असत्कार्यवादे 'असदकरणाद' इत्यादि दूषणमन्यधायि तत् सत्कार्यवादेऽपि तुल्यम् । तथाहि-असत्कार्यवादिनाऽपि शक्यमिदमित्यममिधातुम्- न सदकरणादुपादानग्रहणात् सर्वसम्भवाभावात् । शकस्य शक्यकरणात कारणभावाश्च सत् कार्यम् । इति । अत्र च 'न सत् कार्यम्' इति व्यवहितेन सम्बन्धो विधातव्या, कलात् ! 'सदकरणात् 'उपादानग्रह-३५ णात्' इत्यादिहेतुसमूहात् । डेमययो(भयो)र्यश्च दोषस्तमेका प्रेयों न भवति । तथाहि-यदि दुग्धा- १ प्रसक्ति वि० । “अथ परित्यागातू"-तत्त्वसं० पनि० पृ० १३ पं० १८ ।। ३-रहितया वा० वा. विना। "सर्वोपाख्याविरहलक्षणतयो" तत्वसं० पजि० पृ० १४६०५। ४-नाशि सभा० मा० ।-नाश मति पा० बा०। ५ षष्ठ्यन्तम् । ६ “केन आश्रयेण"-तत्त्वसं० पचि० पृ० १४ ६०१३। व्यतिरिकात मां मा० पा० वा'विना। णोऽन्यत्वा-पा० वा०।-णोऽन्यनन्यवाद भा०मा०। एसकचित् वि० । १०४० २८३.५०.१८॥ ११ तत्त्वसं० पक्षि० पृ० ३४ पं० २१ । १२ उभये यश्चादो-चा० बा० । उभयोगदो- वि० । उभययाबदो-१० ॥यश्चोभयोदोष" तत्सं० पजि०-४० ३४ ५० २४ । । १६॥ विदध्यादयः सन्ति दुग्धाचात्मनु सर्वथा । तेषां सतां किमुत्याचं हेत्वादिसदशात्मनाम् ।। 11 atto the eRindan niym - स०७०३४ - ·. प्रथमे काण्डे- . । दिषु दध्यादीनि कार्याणि रस-चीर्यविपाकादिना विभक्केन रूपेण मध्यावस्थावत् सन्ति तदा तेषां किम- परमुत्पाद्य रूपमवशिष्यते यत् तैर्जन्यं स्यात् । न हि विद्यमानमेव कारणायतोत्पत्तिकं भवति प्रकृति- चैतन्यरूपवत् । अत्र प्रयोगः यत् सर्वात्मना कारणे सत् न तत् केनचिजन्यम्, यथा प्रकृतिश्चैतन्यं वा,तदेवधामध्यावस्थायां कार्यम् सत् तत् सर्वात्मना परमतेन क्षीरादौ दम्यादि इति व्यापकविरुद्धो. ५पलन्धिप्रसद्गः । न च हेतोरनकान्तिकता, अनुत्पाद्याऽतिशयस्यापि जन्यत्वे सर्वेषां जन्यत्वप्रसक्ति, अनवस्थामसक्तिच-विपर्ययेयाधकं प्रमाणम्-जनितस्थापिपुनर्जन्यत्वप्रसङ्गात् । तदेवं कार्यत्वामि- मतानामकार्यत्वप्रसहि सत्कार्यवादाम्युपगमे । कारणामिमवानामपि मूलप्रकृति-चीज-दुग्धादीनां. पदार्थानां विवक्षितमहदादि-अङ्कर-दध्यादिजनकत्वं न प्राप्नोति अविद्यमानसाध्यत्वात् मुक्तात्म- वत् । प्रयोगः-पद् अविद्यमानसाध्यं न तत् कारणम्, यथा चैतन्यम्, वि(अविद्यमानसाध्यचा- १० मिमतः पदार्थ इति व्यापफानुपलब्धिः । प्रसङ्गसाधनं चैतद् द्वयमपि अतो नोमयसिद्धोदाहरणेन प्रयोजनम् । भोग प्रत्यात्मनोऽपि कर्तृत्वाभ्युपगमे मुक्कामा उदाहर्तव्यः । न च प्रथमप्रयोगे अमि- व्यक्ता(फ्त्या)दिरूपेणापि संविशेषणे हेताव(ोपादीयमाने असिद्धता न बसामिरभिव्यक्त्यादि- अपेणापि सत्त्वमिप्यते कार्यस्य कि तहि शक्तिरूपेण निर्विशेषणे तु तमिभनेकान्तिकता यतोऽमि- व्यक्त्यादिलक्षणस्यातिशयस्योत्पद्यमानत्वान्न सर्पस्य(स्था)कार्यत्वप्रसङ्गो भविष्यति अत एव द्विती १५योऽपि हेतुरसिद्धः विद्यमानत्वात् साध्यस्याभिव्यक्त्युद्रेकाचुरेकाद्यवस्थाविशेषस्येति वक्तव्यम्, 'यतोऽत्र विकल्पहयम्-किमसावतिशयोऽभिव्यक्त्याद्यवस्थातः प्रागासीत्, आहोश्चिनेति । यथा- सीत् न त सिद्धतादिदूपणं प्रयोगद्वयोपन्यस्तहेतुद्वयस्य । अथ नासीत् एवमप्यतिशयः कथं हेतुभ्यः प्रादुर्भावमनुषीत ? 'असदकरणात्' इति भवद्भिरन्युपगतत्वात् । तत् स्थितम्-सदकरणान सत् कार्यम् । यथोक्तनीत्या सत्कार्यवादे साध्यस्य(स्था)भावादुपादानग्रहणमप्यनुपपन्नं स्यात् तत्साध्या २० फलवाञ्छयैव प्रेक्षावद्भिरुपादानपरिग्रहात्, नियतादेव च क्षीरादेर्दम्यादीनामुद्भव इत्येतदप्यतु उपपा स्यात् साध्यस्यासम्मवादेव, यतः सर्वस्मात् सम्मवाभाव एव नियताजन्मेत्युच्यते तश्च सत्को व दपक्षे न घटमानकम् । तथा, 'शक्तस्य शक्यकरणाद' इत्येतदपि सत्कार्यवादे न युक्तिसह साध्यामावादेव, यतो यदि किञ्चित् केनचिदमिनिर्वत्येत तदा निर्वतकस शक्तियवस्थाप्येत १ "हनुजन्य न तत् कार्य सत्तातो हेनुवितिवत् । अतो नाभिमतो हेनुरसाध्यत्वात् परात्मवद ॥ तत्त्वस० का०१८ पृ०१५॥ १ कार्य सर्व (सच्च) सर्वात्मना वा० वा० । "सुदेव च कार्य मध्यावस्थायाम्, सच्च सर्वात्मना परमतेन दध्यादि तत्वस पनि० पृ० ३५ १० १७। ३ यदि विद्यमानसाध्यं तत् कार-पा० वा० । ४ "अविद्यमानसाध्य भिमतः पदार्थ-"-तत्वस० पशि० पृ० १६ पं० २। ५ "यस्तु मन्यते साहय पुरुषस्यापि प्रतिबिम्बोदयन्यायेन प्रति वर्तृत्वमस्त्रीति । ते प्रत्येवं व्याख्या-परश्वासावात्मा च-(प्र० पू० ५० १४) मुक्त इत्यर्थः" तत्त्वसं० पनि पृ०२६५०३। ६ "अयास्त्यविशय कश्चिदमिव्यक्त्यादिलक्षण । य हेतव प्रकुर्वाणा न यान्ति वचनीयताम् । तत्त्वस० का० १९ पृ०२६॥ ७ प्र० पृ० १०३ । ८० पृ० ५० १२ । ९ सविशेषणो हेतोरुपादीयमानऽसिक्यत । ना -पा० बा०। १० हेतावपादीयमानोऽसिद्धता न ह्य-आ० । ११-मिव्यक्तादि-वा० पा० विना। १२ व्यक्का- दि-चा० या० । १३ प्रज्ञश्वायम्-प्र० पृ० ५० ५। १४ एव वंद्वि-वि० दे० । एवं द्वि-हा०। १५ प्र० पृ. पं० ११ १६ साध्यस्यापि व्यक्त्यु-बाल बा० । साध्यस्यापि सिव्यक्त्यु-वि० ३० । १७ मागासीद् यद्यसावेष न किचिद् दत्तमुत्तरम् । नो चेत् सोऽसत् कथं तेभ्य' प्रादुर्भाव समझते ?" ।। तत्त्वस० का०२०पू०२६॥ १८०२४२६० १॥ १९ "नात सायं समस्त्रीति नोपादानपरिग्रहः । नियतादपि नो जन्म न च शकिर्न च किया" ॥ तत्त्वस० का० ११ पृ. २६॥ २०-ध्यक्षाभावा-पा० था। सस्यात् तत्साध्यफस्यासंभवादेव हा० । स्यात् साध्यसासंभवाभाव एव या० पा० । स्यात् तत्साधकसासंभवादेव वि० । २१ पृ० २८२ पं० १९ । २३ "निव(वीर्यस्य च पर सिम्पद-तापस पनि पृ० १७ १०६॥

·नयमीमांसा २९६ . स्य॑स्य व काकारण सिद्धिमध्यासीतेति, नान्यथा। कारणभावोऽपि भावानां साध्यामावादेव सत्कार्यवादे न युक्तिसङ्गतः न चैतद् दृष्टमिष्टं च । तस्मान्न सत् कार्य कारणावस्थायामिति प्रसङ्गवि- पर्ययः पञ्चखपि प्रसङ्गसाधनेषु योज्यः । अपि च, सर्वमेव हि साधनं स्वविपये प्रवर्तमान द्वयं विदधाति-स्वप्रमेयार्थविपये उत्पद्यमानी संशय-विपर्यासौ निवर्तयति, स्वसाध्यविषयं च निश्चयमुपजनयनि । न चैतत् सत्कार्यवादे युक्त्या ५ सङ्गच्छते । तथाहि-सन्देह-विपर्यासी भवद्भिः किं चैतन्यस्वभावावभ्युपगम्यते, आहोश्विद् बुद्धि- मनास्वरूपौ? तत्र यदि प्रथमः पक्षा, स न युक्तः चैतन्यरूपन्या तयोर्भवद्भिरनभ्युपगमात्, अभ्युपगमे वा मुक्त्यवस्थायामपि चैतन्याभ्युपगमात् तत्स्वभावयोस्तयोरप्युत्पत्त्यनिवृत्तेरनिर्मोक्ष- प्रसङ्गा, साधनव्यापारात् तयोरनिवृत्तिश्च चैतन्यवन्नित्यत्वात् । द्वितीयपक्षोऽपि न युक्ता, बुद्धि- म(म)नसोर्नित्यत्वेन तयोरपि नित्यत्वानिवृत्त्ययोगात् । न च निश्चयोत्पत्तिरपि साधनात् सम्भवति ? तस्या अपि सर्वदाऽवस्थितः अन्यथा सत्कार्यवादो विशीर्यंत इति साधनोपन्यासप्रयासो विफला कापिलानाम् । स्ववचनविरोधश्च प्राप्नोति-तथाहि-निधयोत्पादनार्थ साधनं ववता निश्चयस्य असत उत्पत्ति- पीकता भवेत् 'सत् कार्यम्' इति च प्रतिषया सा निपिद्धति स्ववचनविरोधः स्पष्ट एव । अथ साधनप्रयोगवैयर्थ्य ना(मा) प्रापदिति निश्चयोऽसन्नेव साधनादुत्पद्यत इत्यङ्गीक्रियते तर्हि 'असद-१५ करणात्' इत्यादेहेतुपञ्चकस्यानकान्तिकता स्वत एवाभ्युपगता भवति निश्चयवत् कार्यस्याप्यसत उत्पत्यविरोधात् । तथाहि-यथा निश्चयस्य असतोऽपि करणम् तदुत्पत्तिनिमित्तं च यथा विशिष्ट- साधनपरिग्रहः न च यथा तस्य सर्वसात् साधनामासादेः सम्भवा-यथा चासन्नव्यसौ शक्कैहेतु. मिनिवर्त्यते, यथा च कारणभावो हेतूनां समस्ति तथा कार्यऽपि भविष्यति इति कथं नानैकान्तिका निश्चयेन 'असदकरणात्' इत्यादिहेतवः । न च यद्यपि प्राक् साधनप्रयोगात् सन्नेव निश्चयस्तथापि २० न साधनवैयर्यम् यतः प्रागनभिव्यक्तो निश्चयः पश्चात् साधनेभ्यो व्यक्तिमासादयतीत्यभिव्यक्त्यर्थ साधनप्रयोग सफल इति नानर्थक्यमेपामिति वक्तव्यम्, व्यरसिद्धत्वात् । तथाहि-किं स्खभा- पातिशयोत्पत्तिरभिव्यक्तिरमिधीयते, आहोश्चित् तद्विपयं ज्ञानम्, उत तदुपलम्भावारकापगमः इति पक्षाः। तत्र न तावत् स्वभावातिशयोत्पत्तिरभिन्यक्ति यतोऽसौ स्वभावातिशयो निश्चयस्त्र- भावाव्यतिरिक्तः स्यात्, व्यतिरित्तो पा? यदि अन्यतिरिक्तस्तदा निश्चयस्वरूपवत् तस्य सर्वदेवाध-२५ स्थितेनात्पत्तियुक्तिमती । अथ व्यतिरिक्तस्तथापि तस्यासौ इति सम्वन्धानुत्पत्तिः । तथाहि-आधा- राधेयलक्षण, जन्यजनकस्वभावो(वो वाs)ऽसौ भवेत्। न तावत् प्रथमः, परस्परमनुपकार्योपकारक- योस्तदसम्भवात्, उपकारान्युपगमे चोपकारस्यापि पृथग्भावे सम्बन्धासिद्धिः-अपरोपकारकल्प नायां चानवस्थाप्रसक्ति-अपृथग्भावे च साधनोपन्यासवैयर्थ्यम् निश्चयादेवोपकारापृथग्भूतस्या- - . -- - १"सर्वात्मना च निष्पत्तने कार्यमिह किञ्चन । कारणव्यपदेशोऽपि तस्मान्नवोपपद्यते ॥ तत्त्वस०का०११पृ०१७॥ वात-आ०। ३ "सर्वच साधनं वृत्त विपर्यासनिवर्तकम् । निश्चयोत्पादकं चेदं न तथा युक्तिसगतम् ॥ न सदेह-विपर्यासौ निवौं सर्वदा स्थिते. । नापि निश्चयजन्माऽस्ति तत एव वृथाऽखिलम् ॥ 'तत्त्वसं० का० २३-२४ पृ. २७। "चैतन्य-बुद्धि-मनसा निसत्वेन"-तत्त्वस० पनि० पृ० १५ १० १५ १५-नार्थसाध-आ० हा । ६ "अथापि निश्चयोऽभूतस्समुत्पयेत साधनात् । ननु तेनैव सर्वेऽमी भवेयुर्व्यभिचारिणः" । तत्त्वसं० का० २५ पृ०२४॥ पृ० १८२६०१८॥ . "अव्यतो व्यकिमाकू तेभ्य इति चेद् व्यकिरस्य का । नमातिशयोत्पत्तिरविभागादसंगतेः" । तत्त्वस० का० २६ पृ०२८।। "आधाराधेयलक्षणो वा संबन्धो भवेत, जन्यजनकमावलक्षणो वा?"-तत्त्वसं० पछि० पृ० २८ पं० २२ ।। 1।। १०-भावाऽसौ वि० ०। ११ अथ पृथग्भू-चा० वा० विना० । ११-कारपृथ-वा० बा० बिना, : - . - ·- ३१० प्रथमे कापडे-- तिशयस्योत्पत्तेः । न चातिशयस्य कश्चिदाधारो युक्तः अमूर्तत्वेनाधा प्रसर्पणाभावात् अयोपति- प्रतिबन्धकत्वेनाधारस्य व्यवस्थानात् । जन्यजनकमावलक्षणोऽपि न सम्बन्धो युक्त सदैव सम्बन्धाख्यस्य (निश्चयात्यस्य) कारणस्य सन्निहितत्वान्नित्यमतिशयोत्पत्तिप्रसकेनन साधन- प्रयोगापेक्षया निश्चयस्यातिशयोत्पादकत्वं युक्तम् अनुपकारिण्यपेक्षाऽयोगात्, उपकाराभ्युपगमे ५वा दोपः पूर्ववद् वाच्यः । अपि च, अतिशयोऽपि पृथग्भूतः क्रियमाण किमसन् क्रियते, आहोसित सन् इति कल्पनाद्वयम् । असत्ये पूर्ववत् साधनानामनैकास्तिकता वाच्या, सवे च साधनवैयर्यम् तत्रापि अभिव्यक्सभ्युपगमे 'केयममिव्यक्ति इत्यायनवस्थाप्रसहो दुर्निवार इति व्यतिरेकपक्षोऽपि सङ्गत्यसम्मवादसम्भवी । अतो न स्वभाषातिशयोत्पत्तिरभिव्यक्तिः । नापि तद्विपयज्ञानोत्पत्तिस्वरूपा अभिव्यक्तियुक्किसंगता, तद्विषयज्ञानस्य भवदभिप्रायेण नित्य १०त्वात् । तथाहि-तद्विपयाऽपि संवित्तिः सत्कार्यवादिमतेन नित्यैव किमुत्पाद्यं तस्याः स्यात् अपि च, एकका कैव) भवन्मतेन संविद्-"आ सर्ग-प्रलयादेका वुद्धि" [ ति कृतावा(न्ता)त-सैव च निश्चयः तत्र कोऽपरस्तदुपलम्भोऽभिव्यक्तिस्वरूपो यः साधनैः सम्पा. घेत ? मैच न च न तोहुद्धिस्वभावा तद्विपया संवित्तिः किन्तु मनावमावेति वक्तव्यम्, 'बुद्धिा' 'उपलब्धिः अध्यवसायो 'मन' 'सवित्ति' इत्यादीनामनन्तरत्वेन प्रदर्शयिष्यमाणत्वात् १५तद्विपयोपलम्माऽऽवरणक्षयलक्षणाप्यभिव्यक्तिर्न घटां प्राञ्चति द्वितीयस्योपलम्भस्यासम्भवेनोपल म्भाधरणस्याप्यमावात् न बसत आवरणं युक्तिसंगतम् तस्य वस्तुसद्विपयत्वात् । ने चासतस्त- दावरणस्य कुतश्चित् क्षयो युक्तः। सत्वेऽपि तदावरणस्य नित्यत्वान्न क्षयः सम्मेवी, तिमा(तिरो. मा)वलक्षणोऽपि क्षयस्तस्याऽयुक्तः अपरित्यक्षपूर्वरूपस्य तिरोभावानुपपत्तेः तद्विपयोपलम्भस्या(स्य) सत्त्वेऽपि नित्यत्वान्नावरणसम्भव इति कुतस्तत्क्षयोऽभिव्यक्ति न चाप्यावरणक्षयः केनचिद् २० विधातुं शक्यः तस्य निःस्वभावत्वात् । ततोऽभिव्यक्तेरघटमानत्वात् सत्कार्यवादपक्षे साधनोए न्यासवैयर्थ्यम् । एवं बन्ध-मोक्षामावप्रसङ्गश्च तत्पक्षे । तथाहि-प्रधान-पुरुषयोः कैवल्योपलम्भलक्षणतत्व- ज्ञानप्रादुर्भावे सति अपवर्गः कापिलैरभ्युपगम्यते, तम(त) तत्त्वज्ञानं सर्वदा व्यवस्थितमेवेति सर्व एव देहिनोऽपवृक्षावृताः) स्युः। अत एव न बन्धोऽपि तत्पक्षे सङ्गतः मिथ्याज्ञानवशाद्धि बन्ध २५ण्यत्वे तस्य च सदाऽव्यादा व्योवस्थितत्वात् सर्वेषां देहिनां बद्धत्वमिति कुतो मोक्षः? १ "सर्वदैव निश्चयाख्यस्य कारणस्य-तत्त्वस० पजि. पृ० २८ पं० २७ । २ पृ० २९९ ६०२८ । ३ पृ० १९५ पं० २२ । ४-दसम्मवो अतो दे०।-इसम्भवा अतो हा०।-दसम्भवे अतो बि० । ५ “न तद्विषयसवित्तिनोंपलम्मावृतिशयः । नित्यत्वादुपलम्भस्य द्वितीयस्याऽप्यसभवातू" ॥ तत्त्वस० का०२७ पृ० १९॥ ६ तद्विपयस्यापि वा वा० विना। -पाच तं स्यादपि वि० हा० ।-पाचं त स्यादपि आ० । -पाचं ते स्यात् अपि वा० बा० । "सत्कार्यवादिनो मवेन नित्यैवेति किं तस्या उत्पाद्यम्-तत्त्वस० पशि० पृ० १९ प०१०। ८ एक व भवन्म-पा० वा । "एकैव भवता मतेन"-तत्त्वस० पछि० पृ० १९ १० १३ ॥ ९-दिरिकता वात् सौव वि० हा० ।-द्विरिति ऋतिरित्यायव वा० वा० । १० 'आ सर्ग-प्रख्यादेका बुद्धि' इति सिद्धान्तान"-तत्वस० पछि पृ० १९ पं०१३। ११"न बुद्धिसभावा तद्विषयसवित्ति किंतहि मनःखभावेति, तदसम्यक तत्वस० पछि० पृ० १९६०१५। ११ न वाऽसत-वि० बिना। १३-मनित्य-पा० ना० । १४-चीति विरोधाभावल-वा० था । "नापि तिरोभावलक्षण झयो युक्त अत्यतपूर्वरूपस्य तिरोभावासमवात् - तत्त्वस० पनि० पृ० १९६० १९। १५ "अथवा 'नित्यत्वात्' इति, तद्विषयाया संवितेनिसत्वासावरण संभवति तदसंभवाम झयो युक्त"-तत्त्वसं० पक्षि० पृ० १९ १० ११ । १६-म्यते न च तत्वज्ञानं सर्वदाऽव्यवस्थितमे वेति सर्व एव देहिनोऽपवृक्षाः मा०मा० ।-स्यते न च तत्वज्ञान सर्वदा वैस्थितमेवेति सर्व एव देहि नोऽपवृक्षाः वा० बा० । "तत्वज्ञानस्योत्पत्ती सत्या मोझो भवनिरिभ्यते, तच तत्वज्ञानं सर्वदाऽवस्थितमेवेति मुता। सर्व एव देहिन सु-तत्वसं० पनि० पृ० १९६०२६ । १७ "तस्य च सर्वदाजस्थितत्वेन तत्वसपत्रिक पृ०१९५०२७॥

·नयमीमांसा । ३० लोकव्यवहारोच्छेदश्च सत्कार्यवादाभ्युपगमे । तथाहि-हिताऽहितप्राति-परिहाराय लोक प्रवर्तते, न च तत्पक्षे किञ्चिदमाप्यम् अहेयं वा समस्तीति निर्यापारमेव सकलं जगत् स्यादिति कथं न सकलव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गः? निषिद्ध च सत्कार्यवादे 'असत् कार्य कारणे' इति सिद्धमेव-सदसतोः परसरपरिहारस्थि- तत्वेन प्रकारान्तरासम्भवात्-तथापि परोपन्यस्तदूषणस्य दूपणाभासताप्रतिपादनप्रकारो लेशाता प्रदश्यते - यत् तावदुक्तं परेण 'असत् कर्तुं नैव शक्यते, निःस्वभावत्वात्' इति, तदसिद्धम्। पस्तुस्वभावस्यैव विधीयमानत्वाभ्युपगमात् तस्य च नैरूप्यासिद्धेः । अथ प्राय उत्पत्तेनिस्वभावमेव तत्, न तस्यैव निःस्वभावत्वायोगात् । न यतः सस्वभाव एव निःस्वभावो-युक्त वस्तुस्त्रमाव- प्रतिषेधलक्षणत्वानिःस्वभावत्वस्य । न च क्रियमाणं वस्तु उत्पादात् प्रागस्ति येन तदेव नि:- खभावं सिद्धयेत् । न च वस्तुविरहलक्षणमेव धर्मिणं निरूपं पक्षीकृत्य नसल्यात्' इति हेतुः प(क) क्षीक्रियत इति वक्तव्यम्, सिद्धसाध्यताप्रसङ्गात् यतो न वस्तुविरहा केनचिद् विधीयमानतया भ्युपगतः । अनैकान्तिकचार्य हेतुः विपक्ष वाधकप्रमाणाऽप्रदर्शनात् कारणशक्तिप्रतिनियमाद्धि किञ्चिदेवासत् क्रियते यस्योत्पादको हेतुर्विद्यते; यस्य तु शशङ्गादे!त्यु(नास्त्योत्पादेका तन्न क्रियत इति अनेकान्त एव, यतो न सर्व सर्वस्य कारणमिटम् । न च 'यद् असत् तत् कियत एवं' इति व्याप्तिरभ्युपगम्यते कि तहि । यद् विधीयते उत्पत्तः प्राक् तत् असदेवेत्यभ्युपगमः । अथर तुल्येऽपिं असत्कारित्वे हेतूनां किमिति सर्वः सर्वस्यासतो हेतुर्न भवतीत्यमिधीयते, असदेतव, भवत्पक्षेऽप्यस्य चोद्यस्य समानत्वात् । तथाहि-तुल्ये सत्कारित्वे किमिति सर्वः सर्वस्य सतो हेतुर्न भवतीत्यसत्कार्यवादिनोऽप्येतदभिधातुं शक्यत एव । न च भवन्मतेन किञ्चिदसदस्ति येन तन्न क्रियते, न च कारणशक्तिनियमात् सदपि नमोऽम्बुरुहादि न क्रियते इत्युत्तरमभिधानीयम्, इतर- प्राप्यस समानत्वात् । तदुका- "गुण्यस्याविशेषेऽपि न सर्व सर्वकारकम् । [तत्त्वसं० का०२८] अभ्युपगमे(मोवादेन च 'यवत् तद्वत्' इति साम्यमुक्तम् न पुनस्तदस्ति । तथाहि-सत्यापि कार्य-कारणयोमैदे कस्यचित् किञ्चित् कारणं भवति-खहेतुपरम्पययातत्वात् तथाभूतखभात्र- प्रतिनियमस्य-अमेदे च तयोरेकस्यैकत्रैकस्मिन्नेव काले हेतुकत्वं चाल्योन्यविरुद्धं कथं सम्भवेद विरुद्धधर्माध्यासनिबन्धनत्वात् वस्तुमेदस्य तदुकम्- "मेदे हि कारणं किञ्चिद् वस्तुधर्मतया भवेत् । अमेदे तु विरुद्धयेते तस्यैकस्य क्रियाऽकिये। - . अथ असत्कार्यवादिनः कारणानां प्रतिनियता शकयो न घटन्ते कार्यात्मकानामवधीनाम- निष्पत्तेः न शवधिमन्तरेणावधिमतः सद्भावः सम्भवति । प्रयोगधान-ये सद्भूतकार्यावधिशून्या न ते नियतशकया, यथा शशम्झादया, सद्भूतकार्यावधिशून्याच शालिवीजादयो भावा इति व्यापकानुपलब्धिः। सत्कार्यवादे तु कार्यावधिसद्भावाद्-युक्तः कारणप्रतिनियमः । उक्तं च- १ पृ० २८३ पं० १९ तथा ३८ । २ "पागू उत्पत्तेस्वनि-खभावमेवेति चेत्, न, तस्यैव नि खमावत्वायोगात्। न हि खभाव एव नि खभावो युक्तः"-तत्त्वसं० पजि० पृ० ३० ५० १२। ३- नियतः सख-मा०। ४ "नीम धर्मिणं पक्षीकय 'नरूप्यात्' इति हेतुः क्रियते"-तत्त्वस० पशि० पृ. ३०६० १५। ५-दुको स्तन कि-चा. बा० । अत्र 'नास्त्युत्पादको हेनुस्खन्न' इति पाठः संभाव्यते । "यस्य तु वियदब्जादेखि कारण तन्न क्रियते"-तत्त्वसं० पजि० पृ० ३० ५० १०॥ ६ असत्तुल्येऽपि घा० वा० विना ।, ७-पि सत्-चा० वा० । सर्वस्य सतो हेतुर्भव-पा० बा०। ५-ति सर्वस्य सतो हेतु भव-चा० वा० । १०-दिनोऽप्येत-वा० वा० मिना । ११ "गुण्यस्याविमेद्रेऽपि सर्व सर्वकारकम् । यद्वत् तद्वदसत्त्वेऽपि न सर्व सर्वकारकम् ।। तत्त्वसं० का० २८ पृ०३०। १२ "एतश्च अभ्युपगम्योताम्-'यद्वत् तद्वत्' इति, न पुनः साम्यमस्ति"-तत्वसं० पछि० पृ० ३० ५० १७॥ १३ काले नुतमहे कत्वं चान्यो-चा० वा० । “काले हेतुत्वमहेतुत्वं च परस्परविरुद्धम्"-तत्त्वस० पजि० पृ. ३ २०३। तत्त्वस० पछि पृ. ३१६०४। %3D ·३०२ प्रथमे काण्डे- . "अवधीनामनिष्पत्तेनियतास्ते न शकयः। सत्त्वे च नियमस्तासां (युक्तः) सार्वधिको ननु । [तत्त्वसं० का०२९] इति, असदेतत्। हेतोरनैकान्तिकत्वात् । तथाहि-अवधीनामनिष्पत्तौ 'नीरस्य दध्युत्पादने शक्ति :५इति व्यपदेशः केवलं मा मूत्, यत् पुनरनध्यारोपितं सर्वोपाधि निरपेक्षं वस्तुस्वरूपम्-यद- नन्तरं पूर्वमदृष्टमपि वस्त्वन्तरं प्रादुर्भवति-तस्याप्रतिपेध एव । न च शब्द-विकल्पानां यत्र व्यावृत्ति स्तत्र वस्तुस्वभावोऽपि निवर्तते, यतो व्यापक स्वमावः कारणं वा व्याव-मानं वं व्याप्यं स्वकार्य चाऽऽदाय निवर्तते इति युक्तम् तयोस्ताभ्यां प्रतियन्धात् नान्यः अतिप्रसङ्गात् । न च पयसो दक्षि शक्ति' इत्यादिव्यपदेश विकल्पो वा भावानां व्यापक स्खमावः कारणं वा येनासौ निवर्तमानः १० स्वख) भावं निवर्तयेत् तद्वयतिरेकेणापि भावसनावात् । यतो व्यपदेशाः विकल्पाच निरंशैकसमावे वस्तुनि यथाभ्यासमनेकप्रकाराः प्रवर्तमाना उपलभ्यन्ते-एकस्यैव शब्दादेर्भावस्य अनित्यादिरूपेण मिनसमयस्थायिभिर्वादिमिः व्यपदेशात् विकल्पनौच-तत्तादात्म्ये वस्तुनश्चिनत्वप्रसक्ति व्यपदेश- विकल्पवन, शब्दविकल्पानां वस्तुस्वरूपवेद(पदे)कत्वप्रसङ्गः न होकं चित्रं युक्तम् )तिमस- , ङ्गात् । ततः शक्तिप्रतिनियमात् किञ्चिदेव असद् विधीयते न सर्वमित्यनैकान्तिकोऽपि नसण्याद' १५ इति हेतुः । 'उपादानग्रहणात्' इत्यादिहेतुचतुष्टयस्य अत एवानकान्तिकत्वम् । तथाहि-यदि कार्य- सत्वकृतमेव प्रतिनियतोपादानमहणं क्वचित् सिद्धं भवेत् तदैतत् स्यात् यावता कारणशक्ति प्रतिनियमकृतमपि प्रतिनियतोपादानग्रहणं घटत एव, सर्वसात् सर्वस्य सम्भवोऽपि-कारणशक्ति प्रतिनियमादेव च न भवति सर्वस्य सर्वार्थक्रियाकारिभावत्वस्यासिद्धः। यदपि अकार्यातिशयम्' इत्यायुम्, तदप्यमिप्रायापरिवानादेवा यतो नास्माभिः 'अभाव उत्पद्यते' इति निगद्यते येन 6 विकारापचौ तस्य स्वभावहानिप्रसक्तिरापद्येत-किन्तु वस्त्वेव समुत्पाद्यते इति प्राक् प्रतिपादितम्, तञ्च वस्तु मागुत्पादात् 'असत्-उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धेः निष्पन्नस्यातिप्रसङ्गतः कार्य- त्वानुपपत्तेश्व-त्युच्यते, यस्य च कारणस्य सन्निधानमात्रैणे तत् तथाभूतमुदेति तेन तत् 'क्रियते इति व्यपदिश्यते, न व्यापारसमावेशात् किञ्चित् केनचित् क्रियते, सर्वधर्माणामव्यापारत्वात् । नाप्यसत् किञ्चिदस्ति यच्चाम क्रियते असत्त्वस वस्तुस्वभावप्रतिवन्धलक्षणत्वात् । अपि च, यदि २५ अकातिशयवत् तदसन्न क्रियत इत्यभिधीयते, सदपि सर्वखभावनिष्पत्तर कार्यातिशयमेवेति कर्य क्रियते । ततः शक्तस शक्यकरणाद' इत्ययमप्यनैकान्तिकः । सत्कार्यवादे च कारणमावस्याऽघट' मानत्वात् 'कारणभावात्' इत्ययमप्यनैकान्तिकः । अथवा कार्यत्वासम्भवस्य सतः प्राक् प्रतिपादितत्वात् असत्कार्यवाद एव चोपादानमहणा. दिनियमस्य युज्यमानत्वात् 'उपादानग्रहणाद'इत्यादिहेतुचतुष्टयस्य साध्यविपर्ययसाधनाद् विरू-. १-चपिनो ननु वा० वा० । २ "नैव तेषामनिष्पत्त्या मा भूच्छन्दतथाऽपरम् । सर्वोपाधिविविकास वस्तुत्मस्य न क्षति" ॥ तवसा का०३० पृ०३१॥ ३-वल मा भूत् वा० वा० विना। य पुन-पा० वा० विना। ५न श-वि० । "न नाम रूप वस्तूना विकल्या वाचकाच यत् । विश्वकल्पाः प्रवर्तन्ते यथाभ्यासममेदिनि । तत्वस का०३१पृ०३१॥ ७-पका स्वभावाः कार-चा० घा० विना। ये चादाय है। माना समाव स्वभाव निव-हा० वि० । येन तभिवर्तमानं तथाविध वस्तु निवर्तयेत्”-तत्वसं० पनि० पू० ३११०३७। १०-भये स्थायि मी० मा० विना । 11-नाश्चात्तादा-पा० बा० । १२ "वस्तुखलावदेव वा शब्दविकल्पानामिकरूपत्वप्रसा"-तत्वसन पधि० पृ० ३२ ५० ५। १३ न होकचित्रव्यवमि-भा० । न किं चित्रशकसि-आ० हा वि० । न होकं चिदशकमि-मा० । "न छेकं चित्रमिति युक्तम् अतिप्रसङ्गातू"-तत्त्वस० पछि० पृ० ३१ ६० ४ । १४ पृ० १४१ पं०१४ १५-सर्वस्यासम्म वा० चा विना। १६ पृ० २८३ १० १२ तथा ३८। १५-पाच इति वीए वा० विना। १८ पृ० ३०१ प० ७-११। १९-ण च तत् वा० वा. विना। १०-मादेशा वा वा० । ३१ अपि च, यदि थकार्याविषयत्वादू असन्न क्रियते"-तत्त्वस० पजि० पृ० ३५५०२० ॥

·नयमीमांसा। . ३०० इता । अथ यदि असदेवोत्पद्यते इति भवतां मतम् तत् कथं सदसतोरुत्पाद सूत्र प्रतिषिद्ध उक्तं च तत्र-"अनुत्पन्नाश्च महामते सर्वधर्मार्माः) सदसतोरनुत्पन्नत्वात्। इति, न वस्तूनां पूर्वापरकोटिशून्यक्षणमात्रावस्थायी स्वभाव एवं उत्पाद उच्यते मेदान्तर- प्रतिक्षेपेण तन्मात्रजिज्ञासायाम्, न पुनर्वैभाषिकपरिकल्पिता जातिः संस्कृतलक्षणा प्रतिषेत्यमान- त्वात् तस्याः। नापि वैशेषिकादिपरिकल्पित(तः) सत्तासमवायः स्वकारणसमवायो(यो वा, तयोरपि । निषेत्स्यमानत्वात्, नित्यत्वात् तयोः परमतेन, नित्यस्य च जन्मानुपपत्तेः । उक्तं च- "सत्ता-स्वकारणाऽऽश्लेषकरणात कारणं किल । सा सत्ता स च सम्बन्धो नित्यौ कार्यमथेह किम् ।। इति। स एवमात्मक उत्पादो नाऽसना(ता) तादास्येन सम्बध्यते, सदसतोर्विरोधात्-न हि असत् सद् भवति । नापि सता पूर्वभाविना सम्बध्यते तस्य पूर्वमसत्त्वात् । कल्पनाबुद्ध्या तु केवलमसता १॥ वस्तु सम्बध्यते, न बसन्नाम किञ्चिदस्ति यद् उत्पत्तिमाविशेत् 'असदुरपद्यते इति तु कल्पनाविरचि- तव्यवहारमात्रम् । कल्पनावीजं तु प्रतिनियतपदार्थाऽनन्तरोपलब्धस्य रूपस्योपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यो- त्पत्त्यवस्थातः प्रागनुपलब्धिः। तदेवमुत्पत्तेः प्राक् कार्यस्य न सत्त्वं धर्मर, नाप्यसत्त्वम् स्यैवा(त्वम् तस्यैवाभावात् । अपि च, पैयप्रभृतिषु कारणेषु दध्यादिक कार्यमस्तीति ययुच्यते तदा वक्त व्यम्-कि व्यक्तिरूपेण तत् तत्र सत्, अथ शक्तिरूपेण ? तत्र यदि व्यक्तिरूपेणेति पक्षा, सन१ युकाम क्षीराद्यवस्थायामपि दध्यादीनां स्वरूपेणोपलब्धिप्रसङ्गात् । नापि शक्तिरूपेण, यतस्तद्रूपं देण्यादेः कार्यानु(द)पलब्धिलक्षणप्राप्तात् किमन्यत्, आहोखिद् तदेव ? यदि तदेव तदा पूर्वमेवो- . पलब्धिप्रसङ्गो दध्यादेः। अथ अन्यदिति पक्षस्तदा कारणात्मनि कार्यमस्तीत्यभ्युपगमस्त्यको भवेत् कार्याद भिन्नतनोः शक्त्यभिधानस्य पदार्थान्तरस्य सद्भावाभ्युपगमात् । तथाहि-यदेव आविर्भूत- विशिष्टरस-चीर्यविपाकादिगुणसमन्वितं पदार्थस्वरूपं तदेव दध्यादिक कार्यमुच्यते; क्षीरावस्थायां च तद् उपलब्धिलक्षणप्राप्तमनुपलभ्यमानमसध्यवहारविषयत्वमवतरति, यच्चान्यच्छक्तिरूपम् वत् कार्यमेव न भवति न च मन्यस्य भावेऽन्यत् सद् भवति अतिप्रसङ्गात् । न च उपचारकल्पनया तधपदेशसद्भावेऽपि वस्तुव्यवस्था, शब्दस्य वस्तुप्रतिवन्धाभावात् तद्भावेऽपि वस्तुसद्भावासिद्धेः। यदपि 'मेदानामन्वयदर्शनात् प्रधानास्तित्वम् उक्तम् तत्र हेतोरसिद्धत्वम्, न हि शब्दादि- १ ततः क-भा० मां०। २-मतेः भा० मा० वा० बा०। ३ सर्वाधर्मा सदसतोरतु-हा० वि० । सर्वधर्मात्स्सदनु-बा० बा० । "सर्वधर्माः सदसतोरजुत्पन्नत्वातू"-तत्त्वसं० पनि० पृ० ३२ पं० २७ । "पुनरपर महामते । क्रियाकारणरहिताः सर्वधर्मा न उत्पयन्ते अकारकत्वेन । उच्यन्ते अनुत्पन्नाः सर्वधर्माः निःखभावाच- लक्षवतारसू० पृ० ११५६०५॥ ४. "उत्पादो वस्तुमावस्तु सोऽसता न सता तथा । संबध्यते कल्पिकया केवलं त्यसता दिया । तत्त्वसं० का ३२ पु०३३॥ ५-कल्पितसत्तासमवायोवा वरपि निषेत्स्य-हा० वि० ।-कल्पितसत्तासमवायो वा रपि निषेत्व-भा०- मो०। नापि वैशेषिकपरिकल्पितः सत्तासमवायः" तत्वसं० पभि० पृ० ३३ पं०६। "खकारणसमवायो वा तयोरपि निषेत्स्यमानत्वात्"-तत्त्वसं० पमि० पृ० ३३ पं० ।। ७ तत्त्वसं० पमि० पृ० ३३५० ४ । नाना' तादा-पा० बा० विना । "नासता"-तत्त्वसं० पनि० पृ० ३३५० १०॥ ९ "यदिदं पस्तुनो रूपमेकानन्तरमीक्ष्यते । प्रायासीन्नति तबीजं प्राम्भूते विदमस्तिन" ॥ तत्त्वसं० का० ३३ पृ०३३। १०-सत्त्व वैवा-पा० बा० विना। ११ "क्षीरादिषु च दध्यादि शक्तिरूपेण यन्मतम् । का शकिस्तत्र दध्यादि यदि दृश्येत हुग्धक्तू" ॥ - तत्त्वसं० का ३४ पृ०३३॥ १२ यदुच्य-वि० । १३ "दध्यादेः कार्यक्रमातू-तत्वस० पजि० पृ०३४ प० ।। १४ "अन्यचेत् कथमन्यस्य भावेऽभक्त्याऽन्यदुच्यते । न हि सत्त्वस्य सद्भावः सदावो दुःख-मोहयोः ॥ १५-व्यस्थाभावेऽसद् भव-वि०। १६ पृ० १८४ १० १० ॥ १७ सत्त्वायनुगत व्यकं न सिद्ध नः कथंचन । आन्तरत्वात सुखादीनां व्यतत्वातू तत्वसंविदा तत्त्वस० का०३५ पृ०३४॥ तत्त्वसं० का ३६०३४॥

·३०४ प्रथम काण्डे- लक्षणे व्यक्त सुखाद्यन्वितं सिद्धम् सुखादीनां शानरूपत्वात् शब्दादीनां च तद्रूपविकलत्वात् में सुखाद्यन्वितत्वम् । तथा च प्रयोगः ये ज्ञानरूपविकला न ते सुखाद्यात्मकार, यथा परोपंगत आत्मा, शानरूपविकलाच शब्दादय इति व्यापकानुपलब्धिः। अथ ज्ञानमयत्वेन सुखादिरूपत्वंस च्याप्तियदि सिद्धा भवेत् तदा तन्निवर्तमानं सुखादिमयत्वमादाय निवता न च सा सिद्धा पुरुष- पस्यैव संविद्रूपत्वेनेटेरिति, असदेतत्। सुखादीनां स्वसंवेदनरूपतया स्पष्ठमनुभूयमानत्वात् । तथाहि-स्पष्टेयं सुखादीनां प्रीति-परितापादिरूपेण शब्दादिविषयेसन्निधानेऽसमिधाने च प्रकार शान्तरनिरपेक्षा प्रकाशात्मिका स्वसंवित्तिः । यच्च प्रकाशान्तरनिरपेक्षं सावादिरूपतया स्वयं सिद्धिमवतरति तत् 'मानम्' 'संवेदनम् 'चैतन्यम्' 'सुखम्' इत्यादिमिः पर्यायैरंभिधीयते निच सुखदीनामन्येन संवेदनेनानुमा(म)वादनुभवरूपता प्रथते, तसंवेदनस्याऽसातादिरूपताप्रसक्तः १०स्वयमेतदात्मकत्वात् । तथाहि योगिनः अनुमानवतो वा परकीय सुखादिकं संवेदयतो न साता- दिपता अन्यथा योग्याइयोऽपि साक्षात् सुखानुभाषिन इवातुरादयः स्युः योग्यादिवद् वा अन्येषांमप्यनुग्रहोपधातौ न स्याताम् अविशेषात् । संवेदनस्य च सातादिरूपत्वान्युपगमे संविदू- पत्वं सुखादेः सिद्धम् । इदमेव हि सुखं दुःखं च नः यत् सातमसातं च संवेदनम्' इति नानैका- तिकता हेतोः। नाप्यसिद्धता, सर्वेषां बाशार्थवादिनां संविबूपरहितत्वत्वस्य) शब्दादिषु सिद्ध १५त्वात् । विवानवादिमताभ्युपगमोऽन्यथा प्रसन्येत तथा चेष्टसिद्धिरेव । विरुद्धताऽप्यस देतोर्न सम्भवति सपने भावात् । न च यथा बहिर्देशावस्थितनीलादिसन्निधानवशाद् अनीलादिस्वरूपमपि संवेदनं नीलनिर्मास संवेद्यने तथा बाह्यसुखायुपधानसामर्थ्याद् असातादिरूपमा सा( साता- दिकपं लक्ष्यते तेन संवेदनस्य सातादिरूपत्वेऽपि न सुखादीनां संविद्रूपत्वं सिद्धयति अतोऽनैका- न्तिकता हेतोरिति वक्तव्यम्, अभ्यास-प्रकृतिविशेषत एकस्मिन्नपि त्रिगुणात्मके वस्तुनि प्रीत्याधा- २० कारप्रतिनियतगुणोपलब्धिदर्शनात् । तथाहि भावनावशेन मद्याऽङ्गानादिषु कामुकादीनाम् जाति- विशेषाञ्च करमादीना केपाञ्चित् प्रतिनियताः प्रीत्यादयः सम्भवन्ति न सर्वेषाम्, एतच शब्दादीनां सुखादिरूपत्वान्न युक्तम्, सर्वेषामभिन्नवस्तुविषयत्वानीलादिविषयसंवित्तिवत् प्रत्येकं चित्रा संवित् प्रसज्येत । अथ यद्यपि त्रयात्मकंवस्तु तथाप्यदृष्टांदिलक्षणसहकारिवशात् किञ्चिदेव कस्यचिद् अपमामाति न सर्व सर्वस्य, असदेतदा तदाकारशून्यत्वादयस्वालम्वनप्रतीतिप्रसक्तः। तथाहि- २५ध्याकारं तद् वस्तु एकाकाराय संविदा संवेद्यन्त इति कथं अनालम्वनास्ता न भवन्ति प्रयोगा- यद् यदाकार संवेदनं न भवति न त तद्विपेयम्, यथा चक्षुर्वानं न शब्दविषयम् व्यात्मकेंवस्त्वा- फारशून्याश्च यथोकार संविंद इति व्यापकानुपलब्धिा तथापि तद्विषयत्वेऽतिप्रसङ्गापत्तिविपर्यये -यसन्निधाने व प्रका-पा० धा० विना० । दनेनामवा-पा० चा विना। ३- यथा हि पा० वा ४ "शब्दादिषु सविदूपरहिवत्लस सिद्धलाद । अन्यथा विज्ञानवादिमतमेवाshed स्वाद"-तत्वसं० पर्मिक ४० ३५ पं० ११ । ५-पि तत्साता-का० । बाह्यसुखाधुपधानवशालू असातादिरूममपि सातादिरूपमिव लक्ष्यते"- तत्त्वस. पक्षि० पू० ३५५०१५। । ६ "एकत्रैव च शब्दादी भावना-जातिमेदत । सलादयः समविनो लक्ष्यन्ते नियता स्फुटम् ॥ तत्वस० का० ३७० ३५1 . "एतच शब्दादीनां सुखादिलपत्वे सात न युधम् । कस्मात् ! इत्याह"-तत्त्वसं० पजि० पृ० ३५ ६०१५ । "एकवस्त्वनुपातित्वे चित्रा सवित् प्रसंज्यते । अध्यादिवशाम्रो चेन स्याद् वस्त्वनुयायिनी ॥ तत्वसं० का० ३८ पृ. ३५॥ १ "आदिशब्देन मावना-जाति-भेद-निधृक्षादीनां ग्रहणम्' तत्त्वस० पक्षिक पृ० ३६६०४। १० "याकार वस्तुनो रूपमेकाकाराश्च तद्विद. 1 ता. कर्य तत्र युज्यन्ते भाविन्यस्त्वद्विलक्षणा" ॥ - . तापसं० ०३१०३६॥ ११-पर्यये पा था-का० चा० चिना।

·नयमीमांसा गाधकं प्रमाणम् । न च यथा प्रत्यक्षेण गृहीतेऽपि सर्वात्मना वस्तुनि अभ्यासादिवशाद कचिदेर भणिकत्यादौ निश्चयोत्पत्तिर्न सर्वत्र तद्वद् अदृष्टादियलाद् एकाकारा संविद् उदेष्यतीत्यमिधार समम्, क्षणिकादिविकल्पस्थापि परमार्थतो वस्तुविषयत्वानभ्युपगमात्, वस्तुनो विकल्पागोच रत्वात् परस्परया वस्तुप्रतिवन्धात् तथाविधतत्प्राप्तिहेतुतया तु तस्य प्रामाण्यम् । उक्तं च- "लिन-लिनिधियोरेव पारंपर्येण वस्तुनि । प्रतिवन्धात् तदाभासशून्ययोरप्यवेन्धनम् ।। ] इति परैस्तु परमार्थत एव वस्तुविषयत्वमिष्टं प्रीत्यादिप्रतिपत्तीनाम्। अन्यथा सुखाद्यात्मना शब्दादीनामनुभयात् सुखानुभवख्यातिरित्येतदसङ्गतं स्यात् । सुखादिसंविदां च सविकल्पकत्वान किविदनिश्चित रूपमस्तीति सर्वात्मनाऽनुभवख्यातिप्रसक्ति यतः खार्थप्रतिपत्ति(त्ति) निश्चयाना- मियमेव यत् तनिधयनं नाम। यदपि 'प्रसाद-ताप-दैन्यायुपलम्मा सुखाद्यन्वितत्वं सिद्धं शब्दादीनाम्' इत्यमिहितम्, तदनैकान्तिकम् । तथाहि-योगिनां प्रकृतिव्यतिरिक्तं पुरुष भावयतां तमालम्व्य प्रकर्यप्राप्तयोगानं प्रसादा प्रादुर्भवति भीतिश्च, अप्राप्तयोगानी त(च) द्रुततरमपश्यतामुढेग आविर्भवति, जडमतीनां च प्रकृत्यावरण प्रादुर्भवति। न च परैः पुरुषस्त्रिगुणात्मकोऽभीष्ट इति 'प्रसाद-ताप दैन्यादिकार्यो- पलब्धेः' इत्यस्य कथं नानैकान्तिकता न च सङ्कल्पात् प्रीत्यादीनि प्रादुर्भवन्ति न पुरुषादिति वाच्यम्, शब्दादिष्वप्यस्य समानत्वात् : सङ्कल्पमात्रभावित्वे च सुखादयो बाह्या न स्युः सङ्कल्पस्य संविद्रूपत्वात् । बाह्यविषयोपधानमन्तरेणापि पुरुषदर्शने प्रीत्यायुत्पत्तिदर्शनात् 'बाह्यसुखाद्युप- धानबलात् सातादिरूपं संवेदनस्य' इत्यपि सव्यभिचारमेव ईशानिष्टविकल्पादनावाश्रितादनाश्रित)- बाथविषयसनिधानं प्रसिद्धमेव हि सुखादिवेदनं कथं तत् परोपधानमेव युक्तम् ? न च मनोऽपि त्रिगुणं तदुपधानवशात् तदाविर्भवतीति वक्तव्यम्, 'यदेव हि प्रकाशान्तरनिरपेक्षं स्वयं सिद्धम्' इत्यादिना सविद्रूपत्वस्य तत्र साधितत्वात् अतः समन्वयात्' इत्यसिद्धो हेतुः । नैकान्तिका प्रधा- नाख्येन कारणेन हेतोः कचिदप्यन्वयासिद्धः । तथाहि-व्यापि नित्यमेकं त्रिगुणात्मकं कारणं साधयितुमियम्, न चैवंभूतेन कारणेन हेतोः प्रतिबन्धः प्रसिद्धः । न चायं नियमः यदात्मकं कार्य कारणमपि तदात्मकमेव, तयोर्मेदात् । तथाहि हेतुमदादिमिर्धमयुक्त व्यक्तमभ्युपगम्यते तद्धि- परीतं चान्यकमिति कथं न कार्य-कारणयो/दादनकान्तिको हेतुः? धर्मिविशेषविपरीतसाधनादः विरुद्धोऽप्ययं हेतुः । तथाहि-को नित्यस्त्रिगुणात्मका कारणभूतो धर्मी साधयितुमिष्टा तद्विप- रीत अनेकोऽनित्यच तता सिद्धिमासादयति, यतो व्यक्तं नैकया त्रिगुणात्मिकया स्वात्मभूतया जात्या समन्वितमुपलभ्यते किं वाह! अनेकत्वाऽनित्यत्वादिधर्मकलापोपेतमेव अतः कार्यस्याऽनि- - -- - १ 'वचनम्'-तत्त्वार्थश्लोकवा० अ० १ २०११ रो० १३ । १ "सुखायनु-" तत्त्वसं० पशि० पू०१६ पं० २२ । ३ "इयमेव हि निश्चयानां खार्थप्रतिपत्तिः यत् तनिश्चयनं नाम-तत्त्वसं० पशि० पृ० ३६६०२३ ॥ ४ पृ. २८३ पं०४३ तथा पृ० १८४६०११। ५ "प्रसादोद्वेगवरणान्येकसिन पुंसि योगिनाम् । जायन्ते न च तद्रूपः पुमानभिमतः परैः" । तत्त्वसं० का० ४० ५०३६॥ ६ "अजितयोगानों, क्षिप्रतरमपश्यतामद्वेगः, ये च प्रकृत्या जडमतयस्तेषां वरणमुपजायते"-तत्सं० पशि. पृ. ३७ पं० ३। -नां तदद्भुतर-का० ।। - "गुरु चरणकमेव तमः' मारपृ० का० १३ पृ० २३ । 5 पृ० २८४ पं० १२। '१० पृ० ३०४ ६०१७। ११ "यञ्च इष्टानिष्टविकल्पादनपेक्षितबाह्यविषयसमिधानं सुखादि- संवेदनं प्रसिद्ध तत् कथं परोपधानात स्थात "-तत्त्वसं० पछि• पृ० ३७५०१०।" १३ पृ०३०४६०७॥ १३ पृ.२८४ पं०१०॥ 1, "सिद्धेऽपि त्रिगुणे व्यके न प्रधान प्रसिध्यति । एक तत्कारणं नित्यं नैकजात्यन्वित हि तत् ।। तत्वसं का०४०३५ १५ धर्मी वि-मामा वाल वा धर्मविशेष-वि० है । “धर्मविशेषविपरीतभावनातू" तत्त्वर्सः पशि. पृ. ३७ ० २३॥ १६ "एको नियत्रिगुणात्मकः कारणभूतो धर्मः साधमित मिष्टा-तत्त्वसं० पभिः पृ०३७ १९१४) स०३०३९ - - ·प्रथम माहे- स्यत्वाऽनेकत्वादिधर्मान्वयदर्शनात् कारणमपि तथैवानुमीयताति) । क्रम-योगपद्याभ्यामकिया. निरोधान नित्यस्य कारणत्वम् कारणमेदकृतत्वाश्च कार्यवैचित्र्यस अन्यथा निहतुकत्वमसाक- तपस्यापि कारणत्वमिति विपर्ययसिद्धिप्रसकेन नित्यैकापमधानसिदिः यदि तु अनित्याऽनेकासे कारणे 'प्रधानम्' इति संज्ञा क्रियते तदा अविवाद एव । यद्यपि 'सद सत्' इत्येकरूपेण 'स ५एवायम्' इति च स्थिरेण स्वभावेनानुगता अध्यवसीयन्ते कल्पनामानेन भावास्तथापि नेपामेक. जात्यन्वयः स्वस्वभावव्यवस्थिततया देश-काल-शक्ति-प्रतिभासादिमेदाद, नापि स्वैर्यम् प्रमो. त्यत्तिमतां तथैव प्रतिभासनात् । प्रतिभासमेदश्च भावादन) मिनत्ति' इत्यसकृत् प्रतिपादितम् । 'मृतिकापादिवत् इति दृष्टान्तोऽपि साध्यसाधनविकला एकजात्यन्षयस्य एककारणमवत्वस्य व तत्राप्यसिद्धत्वात् । न चकं मृत्पिण्डादिकं कारण मृदादिजातिश्चैकानुगता तत्र सिद्धति वक्तव्यम्, १०यतो नैकोऽवयवी मृत्पिण्डादिरस्ति एकदेशावरणे सर्वावरणप्रसङ्गाद, नाप्येका जाति, प्रति- व्यक्तिप्रतिभासमेदादिति प्रतिपादितत्वात् प्रतिपादयिष्यमाणत्वाच । समन्वयात्' इत्यस्य हेतोः पुरुयैश्चानैकान्तिकत्वम् । तथाहि-चेतनत्वादिधर्मेरन्विताः पुमांसोऽमीणा न च तथाविधैककारणपूर्वकास्त इप्यन्ते । न च चेतनाद्यन्वितत्वं पुरुषाणां गौणम् यतः अचेननादिव्यावृताः सर्व एव पुरुषाः अतोऽर्थान्तरल्यावृत्तिरूपा चैतन्यादिजातिस्तदनुगामिनी १५कल्पिता न तु तात्त्विकी समस्तीति वक्तव्यम्, अन्यत्रापि समानत्वात्-यतः शब्दादिप्वपि अमुक्यं सुखाद्यन्वितत्वमसत्यप्येककारणपूर्वकत्वे पुरुषेष्विव भविष्यतीति कथं नानेकान्तिकत्वं हेतोः । मूलमकृयवस्थायां व सत्त्वरजस्तमोलक्षणा गुणाः गुणत्वाऽचेतनाऽमोत्कृत्वादिमिरन्विताः प्रधा- नपुरुषाश्च नित्यत्वादिदिमि)रन्वितास्तथाभूतैककारणपूर्वकाच न भवन्तीत्यनकान्तिकत्वमेव । तदेवं समन्वयात्' इत्यस्य हेतोरसिद्ध-विरुद्धाऽनैकान्तिकद्रोपदुष्टत्वान्न प्रधानसाधकत्वम् । अने- २० नैव न्यायेन 'परिमाणात्' 'शक्तितः प्रवृत्तेः 'कार्यकारणभावात् 'वैश्वरुप्यस्याविभागाद्' इत्यादि- कानामपि न प्रधानास्तित्वसाधकत्वम् । तथाहि-साध्यविपर्यये च बाधकप्रमाणामदर्शनात् सर्वेऽ. प्येतेऽनकान्तिकाः। नहि प्रधानास्यय हेतोरमावेन परिमाणादीनां विरोधः सिद्धः। तथाहि- यदि तावत् कारणमावस्यास्तित्वमा साध्यते तदा सिद्धसाध्यता; न हसाकं कारणमन्तरेण कार्य- सोत्पादोऽभीष्टः, न च कारणमानस 'प्रधानम्' इति नामकरणे किञ्चिद् वाध्यते । अथ प्रेक्षावद २५कारणमस्ति यद् व्यक्तं नियतपरिमाणभुत्पादयति शक्तितश्च प्रवर्तत इति साध्यते तदाऽनैकान्ति- कता, विनाऽपि हि प्रक्षावता विधात्रा स्वहेदसामर्थ्यात् प्रतिनियतपरिमाणादियुक्तस्योत्पत्यवि- रोधात् । न च प्रधान प्रेक्षावत् कारण युक्तम्, अचेतनत्वात् तस्य प्रेक्षायाच चेतनापयित्वात् । अपि च, शकितः प्रवृत्तेः' इत्यनेन किमव्यतिरिक्तशक्तिमत् कारणं साध्यते, आहोखिद् व्यतिरिका- नेकशक्तिसम्बन्धि तदेकत्वादिधर्मकलापाच्यासितमिति कल्पनाद्वयम् । तत्र यद्याद्या कल्पना तदा ३०सिद्धसाधनं कारणमात्रस्य ततः सिद्ध्यभ्युपगमात् । द्वितीयायां हेतोरनैकान्तिकता, तथाभूतेन कचिदप्यन्वयासिद्धेहेतुश्वासिद्धः यतो न विमिनशक्कियोगात् कस्यचित् क्वचित् कार्य कारणस्य १-नुमायताम् । मा० मा० बिना। १ "अय शलाकारल्या है क्रमसंगतमूर्वय । श्यन्ते व्यक्तयः सर्वाः कल्पनामिश्रितात्मिका" ॥ तत्वस० का०पू०३॥ ३० २०४ १० १११ ४-प्रसवत्वस्य हा०वि० ५ "मृद्विनरादयो मेदा नकशासन्दितात्रया । सिद्धा नवनिमित्ताश्च मृत्पिण्डादेविमेदत " ॥ तलका ४३ पृ. ३८॥ ६ चैकमृ-चा० वा० बिना। "चंद्रन्याद्यन्वितत्वेऽपि नैकपूर्वत्वनिष्यते । पुरुषाणाममुख्य चेत् तदिहापि समै न किम् ॥ तत्त्वतः का०४ पृ०३९॥ ८ "गुप्त्वाऽचेतनत्वाऽमोवृत्त्वादिमिरन्विता. प्रधानपुरुषाय नित्यत्वादिमिर्युकाई-ताल पनि पृ. ३९६०११॥ ९ "प्रयानहेत्रमावेऽपि तद्रः सर्व प्रश्पते । प्रक्षेमदन वैचित्र्य कार्यकारणतादिकम् ॥ तालस० का०४५ पृ०३६ १. पृ० १८४६०११ ११ पृ० १८४ पं० १॥ - ७ ·नयमीमांसा प्रवृत्तिः सिद्धा स्वात्मभूतत्वाच्छतीनाम् । निरन्वयविनाशावटन्धत्वात् सर्वभावानां कचिदपि लयासिद्ध अविभागाद् वैश्वकप्यस्य' इत्ययमपि हेतुरसिद्ध लयो हि भवन पूर्वस्वभावापगमे वा भवेत्, अनपगमे पा? यद्याद्या पक्षा तथा(दा) निरन्वयविनाशप्रसङ्गः। अथ द्वितीयः तदा लयानु- पपत्ति यतो नाविकलं स्वरूपं विनतः कस्यचिल्लयो नाम अतिप्रसङ्गाव-अतिविरुद्धमिदं परस्परतः 'अविभाग' 'वैश्वाप्यं च' इति । विरुद्धा या एते हेतवः प्रधानहेत्वभाव (भाव एव) स्वकार- पशक्तिमेदतः कार्यस्य परिमाणादिरूपेण वैचित्र्यस्य कार्यकारणभावादिना(दीना) चोपपद्यमान- त्वात् । तथाहि-प्रधानं यदि व्यक्तस्य कारणं भवेत् तदा सर्वमेव विश्वं तत्स्वरूपवत् तदात्मकत्वा- ऐकमेव द्रव्यं स्यात्, ततश्च 'बुद्धिरेका एकोऽहङ्कारः पञ्च तन्मात्राणि' इत्यादिका परिमाणविमा- गोऽसत्ता स्यादिति निष्परिमाणमेव जगत् स्यात् । तथा, प्रधानहेत्वभावे एव-प्राक्तनन्यायेन 'अमेदे न शक्तिर्न क्रिया' इत्यादिना-घटादिकरणे कुम्भकारादीनां शक्तितः प्रवृत्तिरुपपद्यते,१ कार्यकारणविभागोऽपि प्रधानहेत्वभावे एव युक्तो न तु वत्सद्भावे इति प्राक् प्रतिपादितम् । प्रधानसद्भावे वैश्वरूप्यमनुपपत्तिकमेव, सर्वस्य जगतः तन्मयत्वेन तत्स्वरूपवदेकत्वमसक्तस्तदवि- भागो दूरोत्सारित एवेति न कुतश्विद्धतोः प्रधानसिद्धिः। यदपि प्रधानविकारखुद्धिव्यतिरिकं चैतन्यमात्मनो कपं कल्पयन्ति "चैतन्यं पुरुषस्य स्वरूपम" ] इत्यागमात् पुरुषश्च शुभाशुभकर्मफलस्य प्रधानोपनीतस्य भोका न तु कर्ता सकलजगत्परिणतिरूपायाः प्रकृतेरेव फर्तृत्वाभ्युपगमात् । प्रमाणयन्ति चात्र-यत् सङ्घातरूपं वस्तु तत् परार्थ दृष्टम्, यथा शयनाऽऽसनाद्यनादि, सङ्घातरूपाश्च चक्षुरादय इति स्वभावहेतु, यनासौ पः स आत्मेति सामर्थ्यात् सिद्धम् । अत्रे च 'चैतन्यं पुरुषस्य स्वरूपम्' इत्यादि बदता चैतन्यं नित्यैकरूपमिति प्रतिशतम् तस्य नित्यैकरूपात पुरुषादव्यतिरिक्तत्वात् , अध्यक्षविरुद्ध चेदम् रूपादिसंविदां स्फुट स्वसंवित्त्या भिन्नस्वरूपावगमात् एकरूपत्वे त्वात्मनोऽनेकविधार्थस्य र भोकृत्वाभ्युपगमो विरुद्ध आसज्येत अभोकवस्थाव्यतिरिक्तत्वात् भोकवस्थायाः, न च दिडक्षादि- योगादविरोधा दिक्षा-शुश्रूषादीनां परस्परतोऽमिन्नानामुत्पादैरात्मनोऽप्युत्पादप्रसङ्गः तासां तद- व्यतिरेकात्, व्यतिरेके च तस्य ताः' इति सम्बन्धानुपपत्तिः उपकारस्य तन्निवन्धनस्यामावाद, भाषे वा तत्रापि मेदामेदविफल्पाभ्यामनवस्था-तदुत्पत्तिप्रसङ्गतो दिदृक्षाघमावान्न भोक्तृत्वम् । प्रयोगः यस्य यद्भावव्यवस्थानिबन्धनं नास्ति नासौ प्रेक्षावता तद्भावेन व्यवस्थाप्यः, यथा आकाश मूर्तत्वेन, नास्ति च भोकृत्वव्यवस्थानिबन्धनं पुरुषस्य दिदृक्षादि इति कारणानुपलब्धिः । न चायमसिद्धो हेतुरिति प्रतिपादितम् । कर्तृत्वाभावाद् भोकृत्वमपि तस्य न युक्तम् न यकृतस्य कर्मणः फलं कश्चिदुपभुङ्के अकृताभ्यागमप्रसङ्गात् । न च पुरुषस्य कर्माकर्तृत्वेऽपि प्रकृतिरस्याभिलषितमर्थ- मुपनयतीत्यसौ भोक्ता भवति, यतो नासावायचेतना सती शुभाशुभकर्मणां की युक्ता येनासौ कर्मफलं पुरुषस्य सम्पादयेत् । अथ यथा पसन्धयोः परस्परसम्बन्धात् प्रवृत्तिस्तथा महदादि "लिहं३ चेतनपुरुषसम्बन्धाचेतनावदिव धर्मादिषु कार्यन्धव्यवसायं करोतीत्यदोष एवायम्-उक्तं च- "पुरुषस्य दर्शनार्थं कैवल्यार्थ तथा प्रधानस्य । पगन्धवदुमयोरै मिसंयोगात् तत्कृतः सर्गः ॥ [ सायका० २१] इति, १ पृ० २४४ ६०२। १ "तदा"-तत्त्वसं० पजि० पृ. ४० ५०६। ३ "प्रधानहेलभाव एव कारणशक्ति- भेदेन हेतुना कार्यस्य परिमाणादिरूपेण वैचित्र्य(व्यस्य) कार्यकारणतादेश्व उपपद्यमानत्वाद् विरुद्धता हेतूनाम्"-तत्त्वस० पजि०४० ४० ५० १२। ४ "तथा, कुलालादीना घटादिकरणे शक्तिः प्रवृत्तिः प्रधानहेत्वमाव उपपद्यते, न तु तद्भावे । ययोर्क प्राक्-'न व शतिर्न च क्रिया' इति"-तत्त्वस० पजि० पृ० १० १० १६ । ५ पृ० १९८ पं० १९ तथा ४० । ६ तदावे वा० बा०। ७ पृ० १९९ ५० १ तया ३००। ८ योगद० समा० पा० सू०९ भा० पृ० ३१ ६०४॥ -सनाव्यंगादि आ० मा० मा० । सनात्मंगादि वि० ३० ।-सनात्प्रगादि हा० । "पर्यक-रथ-शरणादय.-" माठरए. पृ० १९५०३३ ।। "शयनाऽऽसनाऽभ्यङ्गादिवत्"-साय० को० पृ० ९१६०२ का. १७। १०-चै- वि० ३०१ ११ प्र० पृ० ५० १४,। १२-वे चात्म-मा० मा०। १३-स्य सद्भा-वि० दे० । १४ लिङ्ग -वा०, चा० विना । माठरवृ० पृ० ३३ पं० १४ । १५ कार्यपु व्यव-वा० बा० । १६-"रपि सयोगतात्कृत सर्गः-साबका .

·4 ३०d प्रथम काण्डे- असदेवत्। यतो यदि प्रतिरकृतस्यापि कर्मणः फलममिलपितमुपनयति तदा सर्वदा सर्वस्य पुंसोऽमिलपितार्थसिद्धिः किमिति न स्यात् । न च तत्कारणस्य धर्मस्यामावानासाविति वक्तव्यम्, यतो धर्मस्थापि प्रकृतिकार्यतया तव्यतिरेकात् तद्वत् सदैव भाव इति सर्वदा सर्वस्यामिलपित फलप्राप्तिप्रसक्तिः। अपि च, यदि अमिलपितं फलं प्रकृतिरुपनयति तदा नानिष्टं प्रयच्छेत्, नहि ५कश्चिदनिष्ठममिलपति । किञ्च, उपनयतु नाम प्रकृति(तिः) फलम् तथापि भोकृत्वं पुंसोऽयुक्तम् अविकारित्वात् नहि सुख-दुःखादिना आहाद-परितापादिरूपं विकारमनुपनीयमानस्य भोकृत्व मस्याकाशवत् सङ्गतम् । न च प्रकृतिरस्योपकारिणी अधिकृतात्मन्युपकारस्य कर्तुमशक्यत्वात्, विकारित्ने वा नित्यपहानिप्रसक्किा अतादवस्थ्यस्यानित्यत्वलक्षणत्वात् तस्यापि विकारिण्यवश्य- भावित्वात् । अथ न विकारापत्त्या आत्मनो भोक्तत्वसिष्टं कि तर्हि ? बुद्ध्यध्यवासितस्पार्थस्य १० प्रतिविम्वोदयन्यायेन संचेतनात् । तथाहि-बुद्धिदर्पणसान्तमर्थप्रतिविम्बकं द्वितीयदर्पणकल्पे पुंस्यध्यारोहति, तदेव भोकृत्वमस्य न तु विकारापत्तिः न च पुरुष(प) प्रतिविम्वमानसार- न्तावपि स्वरूपप्रच्युतिमान् दर्पणवदविचलितस्यस्पत्वात्, असदेवत्, यतो बुद्धिदर्पणासढम- थप्रतिविम्बकं द्वितीयदर्पणकल्पे पुंसि सामत् तैतः (ततः अव्यतिरिकम्) व्यतिरिकं पा इति वाच्यम् । यदि अव्यतिरिक्तमिति पक्षस्तदा तदेवोदय-व्यप(योयोगित्वं पुंसः प्रसज्येत उदयादि- १५योगिप्रतिविम्यान्यतिरेकातू तत्स्वरूपवत् । अथ व्यतिरिकमित्यभ्युपगमस्तदा न भोकृता ने भोक वस्थातस्तस्य कस्यचिद् विशेपस्याभावात् । न चार्थप्रतिविम्बसम्बन्धात् तस्य भोक्तृत्वं युक्तम् अनु- पकार्योपकारकयोः सम्बन्धासिद्धेः उपकारकल्पनाया अपि मेदामेदविकल्पतोऽनुपपत्तेः । अपि च, पुरुषस्य "दिक्षा प्रधान यदि जानीयात् वदा पुरुषार्थ प्रति प्रवृत्तियुक्तका स्यात् न. चैवम् तस्य जडरूपत्वात् , सत्यपि चेतनावत्सम्बन्धे न पसन्धदृष्टान्तादप्रवृत्तियुक्तिमती, यतोऽन्धो २०यद्यपि मार्ग नोपलमते तथापि पहोर्विवक्षामसौ वैति तस्य चेतनावरवाद न चैवं प्रधान पुरुषधि- पक्षामवगच्छति तस्याऽचेतनावत्वेन जडरूपत्वात् । न च तयोनित्यत्वेन परस्परमनुपकारिणोः पहन्धवत् सम्बन्धोऽपि युक्तः । अथ प्रधानं पुरुषस्य दिदक्षामवगच्छतीत्यभ्युपगम्यते तथा सति मोक्तत्वमपि तस्य प्रसन्यते करणक्षस्य मुनिक्रियावेदकत्वाविरोधात् । न च य एकं जानाति तेना- परमपि सातव्यमित्ययं न नियमः यता प्रधानस्य कर्तृत्वे मोकृत्वमपि नियतसनिधीति युक्तं २५वछम् यतो यदि प्रधानस्य बुद्धिमत्त्वमङ्गीक्रियते तदा पुरुषवञ्चैतन्यप्रसङ्गः बुढ्यादीनां चैतन्यपर्या- यत्वात्, यतो यत् प्रकाशात्मतयाऽपरप्रकाशनिरपेक्ष स्वसंविदितरूपं चकास्ति तत् चैतन्यमुच्यते, तद् यदि बुद्धेरपि समस्ति चिद्रूपा सा किमिति न भवेत् ? न च यथोक्तबुद्धिव्यतिरेकेणापरं चैत्र- न्यमुपलक्षयामा यवस्तब्यतिरिक्तस्य पुरुषस्य सिद्धिर्भवेत् । यदपि चिद्रूपत्वादू बुद्धेदप्रसाधनाय परैरनुमानमुपन्यस्यते यद् यद् उत्पत्तिमत्व-नाशि- ३० त्यादिधर्मयोगि तत् तद् अचेतनम्, यथा रसादयः, तथा च बुद्धिरिति स्वभावहेतुरिति । तत्रापि चकव्यम्-किमिदं स्वतन्त्रसाधनम्, आहोखित् प्रसङ्गसाधनमिति ? तत्र स्वतन्त्रसाधनेऽन्यतरा- सिद्धो हेतुः यतो यथाविधमुत्पत्तिमत्वमपूर्वोत्पादलक्षणम् नाशित्वं च निरन्वयविनाशात्मक प्रसिद्धं घौद्धस्स न वयाविधं साइबस्स तयोगविर्भाव-तिरोभावरूपत्वेन तेनाङ्गीकरणात् यथा च. १ अविकृता-वि० सं० । १ "वादमहार्णवोऽप्याह" इत्युमिख्य मत विकारापत्ति' इतिपर्यन्तोऽयं पाठ आचार्यमलिपेणेन स्याद्वादमखर्या निर्दिष्ट-स्याद्वा० ० को० १५ पृ० ११९६० ८-९-१०-११1एवमेव "वादमहार्णवोड प्यसिन् दर्शने स्थित प्राह" इति निर्दिस्य समुद्धृतोऽयं पाठ' आचार्यराजशेखरेण-न्यायाप० टिप्प० पृ० १५३ ५०० । तथैव च श्रीयनोविजयोपाध्यायेनापि "तया चाह वादमहार्णव" इति कृत्वा एष एव पाठ पठित-शास्त्रवा० साद्वादका ४० १०९ प्र० पं०४ । ३ ततः अव्यतिरिक्तम् व्यति-वि० स०। ५-दय-व्यययो-वि० स०। ५ इदं 'न' पदमधिक भाति । -शेषाभावात् वा० चा० बिना। ७ दिग्दृशां मा०। यो यु-चा० बा० बिना। ५-सज्येत मा०वि० है। -मित्यन्न का आ० ।-मित्यत्र नि-मा० मा० नि है. हो । ११ प्रकाशतया-म० दे० का० । प्रकाशशतया मा० मा० । प्रकाशंशतयो-पा० हा० । १२-थाविधा सा-पा० बा० बिना। 7 ·नयमीमामा । ३० " समयस्य ती प्रसिद्धौ न तथा बौद्धस्येति कथं नान्यतरासिद्धता ? ने च शब्दमात्रंसिद्धौ हेतुसिद्धि, वस्तुसिद्धौ वस्तुन एव सिद्धस्य हेतुत्वात् । तदुक्तम्- "तस्यैव व्यभिचारादौ शब्देऽप्यन्यभिचारिणि । दोपवत् साधनं प्रेयं वस्तुनो वस्तुसिद्धितः ।। 1 इति । अथ प्रसङ्गसाधनमिति पक्षस्तदा साध्यविपर्यये वाधकप्रमाणाप्रदर्शनादनकान्तिकता, न पत्र । प्रतिबन्धोऽस्ति चेतनस्योत्पाद-नाशाभ्यां न भवितव्यमिति । यदपि प्रकल्पितम्-- "वत्सविवृद्धिनिमित्त क्षीरस्य यथा प्रवृत्तिरवस्य । पुरुषविमोक्षानिमित्तं तथा प्रवृत्ति प्रधानस" ॥ सायका० ५७] इति, तदपि न सम्यक् यतः क्षीरमपि न स्वातम्येण वत्सविवृद्धि चेतस्याधाय प्रवर्तते किं तर्हि ११, कादाचित्केभ्यः स्वहेतुभ्यः प्रतिनियतेभ्यः समुत्पत्तिमासादयति; तच्च लब्धात्मलामं वत्सवित्र- चिनिमिततामुपयातीत्यचेतनमपि प्रवर्तत इति व्यपदिश्यते, न त्वेवं प्रधानस्य कादाचित्की प्रवृत्तियुक्ता नित्यत्वात् तस्य अन्यहेत्वभावाच्च । तथाहि न तावत् कादाचित्ककारणसन्निधानायत्ता कादाचित्की शक्तिरस्य युक्ता तदभावात् । नापि स्वाभाविकी सदा सन्निहिता अविकलकारणत्वेन सर्वस्याभ्युदयनिःश्रेयसलक्षणस्य पुरुषार्थस्य युगपदुत्पत्तिप्रसङ्गात् । न च बुद्धि-चैतन्ययोरमेदेऽपि । चैतन्यस्यात्मत्वमप्रतिषिद्धमेव, यतो नास्माभिः चैतन्ये आत्मशब्दनिवेशः प्रतिपिच्यते किं तर्हि ? यस्तत्र नित्यत्वलक्षणो धर्मः समारोपितः स एव निषिध्यते, तन्नित्यत्वेऽक्षसंहतेवैफल्यप्रसक्के तदुः त्पत्यर्थत्वात् तस्यानित्यत्वे चोत्पत्तेरसम्भवात्-नहि वहेः सदाऽस्तित्वे तदर्थे जनतेन्धनमाददीत । बन्न नित्यैकरूपं चैतन्यं युक्तिसङ्गतम्। यदपि "पार्थाश्चक्षुरादयः" । ] इत्यायुक्तम्, तत्र आधेयातिशयो वार पर साध्यत्वेनामिप्रेता, यहा अविकार्यनाघेयातिशया, आहोखित् सामान्येन चक्षुरादीनां पारा- र्यमा साध्यत्वेनामिप्रेतमिति विकल्पत्रयम् । तत्र यदि प्रथमः पक्षः स न युक्ता, सिद्धसाध्यता- दोषाऽऽघातत्वात् यतोऽसाभिरपि विमानोपकारित्वेनाभ्युपगता एव चक्षुरादयः "चक्षुः प्रतीत्य रूपादि चोत्पद्यते चक्षुर्विज्ञान" ] इत्यादिवचनात् । अथ द्वितीयः पक्षोऽङ्गीक्रियते तदा हेतोविरुद्धतालक्षणो दोपः विकार्युपकारित्वेन चक्षुरादीनां साध्यविपर्ययेण२० इशान्ते हेतोातत्वप्रतीतेः। तथाहि-अविकारिणि अतिशयस्याधातुमशक्यत्वात् शयनाऽऽसना- दयोऽनित्यस्यैवोपकारिणो युक्ता न नित्यस्येति कथं न हेतोर्विरुद्धता? यदि पुनः सामान्येन आधे- यानाधेयातिशयविशेषमपास्य पारार्थ्यमानं साध्यत इत्ययं पक्षः कक्षीक्रियते तदापि सिद्धसाध्यतैय, १ "शब्दमानसिद्धावपि न हेतुसिद्धि, वस्तुन एव हेतुत्वेन वस्तुनो हि वस्तुसिद्धिः । तस्यैव व्यभिचारादी शब्देऽप्यव्यभिचारिणि । दोपवत् साधन ज्ञेयं वस्तुनो वस्तुसिद्धितः । प्रमेयर० को० १० १९ १० १२ वादिघटसुदरखादे । अ-पि चेतन्यस्यात्मत्वमप्रति-मा० मा० ।-पि चैतस्यात्मत्वमपि प्रति-पा० वा० ।-पि चेतन्यस्या- स्मत्वमपि प्रति-आ। ३ स्य वा० विना। ४ पृ० ३०५ १० १६ । माठरवृ० पृ० १९.५० १८ का० १७॥ साझा की० पृ० १० १० ९ का० १७ । साझयद० अ० १ सू० १४० पृ० ९पं० २। , ५ "चक्खं च पटिय रूमे च उप्पजति चक्वविन्नाण" संयुत्तनि० निदानसं गहपतिव० पृ०७२ अं० ११ मा० २ । मध्यमकवृत्ति पृ.६५०३॥ 5 "अभिव.क. व. (२३४ b 5) प्रतिर वीप्सार्थ इत्येवमादिका कल्पना,अत्रैव प्रतीत्यसमुत्पादसूत्रे युज्यते इह कर्य भविष्यतिः चक्षुः प्रतीत्स रूपाणि चोत्स्यते चक्षुर्विज्ञानमिति न हि 'प्रवीत्साना चक्षुपि प्रतीत्यचक्षुपि' इति समासः संभ- पति अर्यायोगात चक्षुर्हि प्रतीत्य स्माणि प्राप्य चोत्पद्यते चक्षुर्विज्ञानमिति अयमों गम्यते प्रतीत्यसमुत्पादसूत्र (सूत्रान्तर. महानिदानपर्यायसूत्र, सहेतुसप्रत्ययसनिदानसूत्र) चक्षु. प्रतीत्य रूपाणि चोत्पद्यते आविलो मनस्कारो मोहज इति सूत्रे वचनात (अभिध, क. व. २२७ by Vallee Poussin इसनेन सपादितमध्यमकत्ति पृ० ६ टिप्प० ।। । दोपोऽविका-चा० बा० विना। रादीनां साध्यसाध्यविप-चा० ।-रादीनां साध्ये साध्यविप-भार मा० मा०। ८ सामान्येनाघेयानाधेयानाधेयातिश-मामा० । सामान्येनाधेयानातिश-बा० था । सामान्येनाधेयातिश-वि० ० ॥ । - - ।

·प्रथमे काण्डे- चक्षुरादीनां विमानोपकारित्वेनेष्टत्वात् । न च चित्तमपि साध्यधर्मित्वेनोपातमित्यपरस्य तयति. रितस्य परत्वमत्रामिप्रेतम्, चिचादिव्यतिरेकिणोऽपरस्याविकारिण उपकार्यत्वासम्मवात्-चक्षू- पाऽऽलोक-मनस्काराणामपरवक्षुरादिकदम्बकोपकारित्वस्थान्यायमाप्तत्वात् विज्ञानस्य वा अने- फकारणकृतोपकाराध्यासितस्य संहतत्वं कल्पितमविरुद्धमेवेति नाम साध्ये हेतोरप्यसिद्धता सङ्ग- ५च्छते । तन्न साक्ष्योपकल्पितचैतन्यरूपस्य नित्यस्यात्मनः कुतश्चित् सिद्धिः । तम अशुद्रव्यास्ति- फमतावलम्वितावनपरिकल्पितपदार्थसिद्धिरिति पर्यायास्तिकमतम् । [नयलक्षणानि] [ संग्रह-नैगमनयस्वरूपम् ] अन्न व नैगम संग्रह-व्यवहारलक्षणास्त्रयो नयाः शुयशुद्धियां द्रव्यास्तिकमतमाश्रिता १० जुध-शब्द-सममिनट-एवम्भूतास्तु शुद्धितारतम्यता पर्याया(योनयमेदाः । तथाहि-संग्रहमतं तावत प्रदर्शितमेव, येषां तु मतेन नैगमनयस्य सद्भावस्तैस्तस्य स्वरूपमेव वर्णितम्-राश्यन्तरो- पलब्ध नित्यत्वमनित्यत्वं च नयतीति निगमव्यवस्थाभ्युपगमपरो नैगमनयः । निगमो हि नित्याऽ- नित्य-सदसत्-कृतक(का)कृतकस्वरूपेषु भावेष्वपास्तसाडूर्यस्वभावः सर्वथैव धर्मर्मिभेदेन सम्प- थत इति । स पुनर्नेगमोऽनेकथा व्यवस्थितः मतिपञ्चभिप्रायवशानयव्यवस्थानान् । प्रतिपचारध १५नानाभिप्रायाः। यतः केचिदाहुः--"पुरुष एवेदं सर्वम्" [ श्वेताश्वत० २० अ० ३, १५] इत्यादि, पदाभियोक्तम्- "ऊर्ध्वमूलमाशाखमश्वत्थं प्राहुरख्ययम्। छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् गीता अ० १५ श्लो० १] पुरुषोऽप्येकत्व-नानात्वमेदाद कैश्चिदभ्युपगतो वेधा, नानात्वेऽपि तस्य कर्तृत्वाऽकर्तृत्वमेदो- २० रपनिदोऽपारराश्रितः, कर्तृत्वेऽपि सर्वगतेतरमेदा, असर्वगतत्वेऽपि शरीरख्यात्यव्यासिन्यां "भेद, अव्यापित्येऽपि भूतरविकल्पादू मेद एव । अपरैस्तु प्रधानकारणिकं जगदू अभ्युपगतम्, तत्रापि सेम्वर-निरीश्वरमेदाद मेदाम्युपगमः । अन्यैस्तु परमाणुप्रभवत्वमभ्युपगतं जगतः, तथापि सेम्बर-निरीश्वरमेदाद् मेदोऽभ्युपगतः, सेश्वरपक्षेऽपि वचतकर्मसापेक्षत्वाऽनपेक्षत्वाभ्यां तद्- वस्य पर भेदाभ्युपगमः । "कैश्चित् स्वभाव-काल-यदृच्छादिवादार समाश्रिता, तेष्वपि सापे- २५सन्धाऽनपेक्षत्वाभ्युपगमाद् मेदव्ययस्या अभ्युपगतेव । तथा, कारणं नित्यम् कार्यमनित्यमित्यपि देत केचिदम्युपगतम्, तत्रापि कार्य स्वरूपं नियमेन त्यजति न वेत्ययमपि भेदाभ्युपगमः । यं मूत्तरेव मूर्चमारम्यते, मतमूर्तम्, मूर्तरसू-मित्याद्यनेकधा प्रतिपञ्चभिप्रायतोऽनेकधा निगम- नाभिगमोऽनेकमेदः। [व्यवहारनयस्वरूपम्] २० व्ययहारनयस्तु-अपास्तसमस्तमेदनेमि)कमभ्युपगच्छतोऽध्यक्षीकृतमेदनिवन्धनव्यवहारविरो- धमस-फारफ-शापामेदे(दोपरिकल्पनानुरोधेन व्यवहारमावर(मारचीयन मवर्तते इति कार गस्यापि न सर्पदा नित्यत्यम् कार्यस्यापि न सर्वदा नित्यत्वम् कार्यस्यापि नैकान्ततः प्रक्षय इति । तनाम कदाचिदनीरशं जगदिति प्रवृत्तोऽयं व्यवहारो न फेनापि प्रवयते अन्यया प्रवर्तकान- . समागमta field पिना। ३-कारिण उपकारिण उपकार्यत्वा वा० या० विना । ३-वस्य न्याय-गा. बा. भा. दा. पिना। ४-५ चा-वि०। ५ साध्य है-पा० प्रा० बिना। -असहयोपaferi safe धिना। वर्शनक-मा० बा० पिना। ८ पृ. २५२ पं०१६। १-पमेव धणित- The tणमेप पर्णिनाश्य-गा. हा० । १०-स्तसावार्य-वि० दे० ।-स्तस्यांकार्य-वा० ।-स्तसाकार्य-भा० Ma Ta Pाकार्य स-1 ११ फत्याकत्यनेदो पररा-1० मा 1 फयाकतवे मेदो. पग-1. पियामेदोपरा-पा० प्रा० । १६ मेदो व्यापि-वा० मा० मिना । १३-श्वरमेदा- गुप-या पा० मा । १४-दाग्नदोपग-पा० पा० नि। फैथितु या० वा०। १६ एवं मूर्तमा- । १७ मनिपः। १८-स्तमेदानेक-या० घा० गिना।

·नयमीमांसा। - पस्याप्रसक्ति। ततो व व्यवहारशून्यं जगत् । न च प्रमाणाविषयीकृतः पक्षोऽभ्युपगन्तुं युक्ता माएपरिकल्पना सके, प्यानुरोधेन पटमपि वस्तु कल्पयितुं युक्तम् अन्यथा कल्पनासम्भवादिति संग्रह-नेगमाऽभ्युपगतवस्तुविवेकाल्लोकप्रतीतपथानुसारेण प्रतिपत्तिगौरवपरिहारेण प्रमाण-प्रमेय- प्रमितिप्रतिपादन व्यवहारप्रसिद्ध्यर्थं परीक्षा समाश्रितमिति व्यवहारनयाभिप्रायः । ततः स्थितं नैगम-संग्रह-व्यवहाराणां द्रव्यास्तिकनयममेदत्वम् । विषयमेदश्चैषां प्रतिपादित:- "शुद्धं द्रव्यं समाश्रित्य संग्रहस्तदशुद्धितः। नैगम-व्यवहारी तां शेषाः पर्यायमाश्रिता तदुक्तम्- "अन्यदेव हि सामान्यमभिन्नशानकारणम् । विशेषोऽप्यन्य एवेति मन्यते निगमो नया" ।। ] १० "सद्रूपतानतिकान्त-स्वस्वभावमिदं जगत् । सत्तारूपतया सर्व संगृहन संग्रहो मतः ।। "व्यवहारस्तु तामेव प्रतिवरतुव्यवस्थिताम् । तथैव दृश्यमानत्वात् व्यवहारयति देहिनः ।। ति। - पर्यायनयमेदा। ऋजुसूत्रादयः- - ] " "तअर्जुसूत्रनीतिः स्यात् शुद्धपर्यायसंश्रिताः (ता)। नैश्वरस्यैव भावस्य भावा(धात्) स्थितिवियोगतः ।। देश-कालान्तरसम्बद्धस्वभावरहितं घस्तुतत्वं साम्प्रतिकम् एकस्वभावम् अकुटिलम् ऋजु सूत्रपतीति ऋजुधः । न हि एकस्वभावस्य नानादिक्-कालसम्यन्धित्यस्वभावमनेकत्वं युका २० एकस्यानेकत्वविरोधात् । न हि स्वरूपमेदादन्यो वस्तुभेदा स्वरूपस्यैव वस्तुत्वोपपत्ते।। तथाहि- विद्यमानेऽपि स्वरूपे किमपरमभिन्न वस्तु यद् रूपनानात्वेऽप्येकं स्यादिति ? यद् वस्तुरूपं येन स्वभावेनोपलभ्यते तत् तेन सर्वात्मना विनश्यति न पुनः क्षणान्तरसंस्पीति क्षणिकम्, क्षणा- न्तरसम्बन्धे तत्क्षणाकारस्थ क्षणान्तराकारविशेषाप्रसगात् अतो जातस्य यदि द्वितीयक्षणसम्बन्धः प्रथमक्षणस्वभावं नापनयति तदा कल्पान्तरावस्थानसम्बन्धोऽपि तैनापनयेत्, खमावमेदे पार५ कथं न वस्तुमेदा अन्यथा सर्वत्र सर्वदा भेदाभावप्रसक्तिः? अक्षणिकस्य क्रम-योगपद्याभ्यामर्थ- क्रियानुपपत्तेरसत्त्वम्, सहकार्युपढौकितातिशयमनङ्गीकुर्वतस्तदपेक्षाऽयोगादक्षेपण कार्यकारिणी सर्वकार्यमेकदैव विदध्यादिति न झमकर्तृत्वम्, न वा कदाचनापि स्वकार्यमुत्पादयेत् निरपेक्षस्य निरतिशयत्वात् नहि निरपेक्षस्य कदाचित् करणमकरणं वा विरोधात्, ततमुका(मुपकार स्वभा- पभूतमङ्गीकर्वतः क्षणिकत्वमेव । व्यतिरिक्तत्वे वा सम्बन्धासिद्धिा, अपरोपकारकल्पनेऽनवस्थाप्र- सक्तिः । युगपदपि न नित्यस्य कार्यकारित्वम् द्वितीयेऽपि क्षणे तत्स्वभावात् ततस्तदुत्पचितः तना मप्रसके । क्रमाऽक्रमव्यतिरिक्तप्रकारान्तराभावाच न नित्यस्य सत्यम् अर्थक्रियाकारित्वलक्षणत्वाद " १ ततो व्यव-बा०या० विना। २-ौस्ता भा०। ३ "मन्यते नैगमो नय."-न्यायाव• टिप्प०।। पृ० ११८ पं० १९। ४ न्यायाव० टिप्प० पृ० ११८५० २५ । ५ "सत्तारूपता यायाव० टिप्प. पू. १२० ५० १६ । ६-स्थितम् वा० बा। -भिती वा० घा० 'विना । न्यायाव० टिप्प० पृ० १२४ ५० २४ । नेश्वर-बा० मा० मा० मि। नैश्वर-आ० हा०। "भावात् स्थितिवियोगतः"-न्यायाव० टिप्प० पृ. १४ ६०१५ । १०-बन्ध-वि० है।। ११-स्थातत्सम्ब-चा. वा० । १२ ते न इत्यर्थः । १३-सके बिल है। १४-पि खं का-पा० वा० आ० वि० दे० विना। १५-त कारणमकार-वा० वा। -- तनुकारं मा० मा० हा० । १७-चात् तदुत्पत्ति-वा० बा०। १८-रित्वत्वे प्रकार-वि० ३० ।-रिकत्वे प्रकारान्तरमावा-म० मा० आ० हा० का।

·. तस्य । प्रध्वंसस्य च निईनुकत्वेन स्वभावतो भावात् स्वरसंभङ्गुप एव सर्वे भावाः इति पर्याया भित सूत्राभिप्रायः । तदुक्तम्- "अतीतानागताकारकालसंस्पर्शवर्जितम्। वर्तमानतया सर्वमजुसूत्रेण सूज्यते । 1. ५प्रमाण-अमेयनिवन्धनं यद्यपि शब्दार्थों सामान्येन भवतः तथापि साक्षात् परम्परया या प्रमाणस कारणमेव स्वाकारार्पकविषयः, “नानुकृतान्वयव्यतिरेक कारणम् नाक(कारण विषयः" । तथा "अथैन घटयत्येनां नहि मुक्काथरूपताम् । तस्मात् प्रमेयाधिगते प्रमाण मेयरूपता ॥ १० इत्यादिवचनातू तदाकारानुविधायिनी तव्यवसायेन च तत्राविसंवादाद संविद प्रमाणवेन गीयते । अध्यक्षपीचाऽशब्दमर्थमात्मन्याधते अन्यथा अर्थदर्शनप्रच्युतिप्रसङ्गात् । न यक्षगो- चरेऽय शब्दाः सन्ति तदात्मानो वा येन तसिन प्रतिभासमानेऽपि नियमेन प्रतिमासेरनिति कथं तत्सदृष्टा(i) अध्यक्षधीमवेत् ? किञ्च, वस्तुसन्निधानेऽपि तमामानुस्मृति विना तेदार्थस्यानुपल- ब्याविष्यमाणायामर्थसनिधिरक्षडग्जनन प्रत्यसमर्थ इति अभिधानस्सृता()पक्षीणशक्तिवान १५ कदाचनापीन्द्रियवृद्धि जनोत् सन्निधानाविशेषात् । यदि चायं भवतां निवन्धः-खामिधानविशेष णापेक्षमेव चक्षुपदिप्रतिपत्ति()स्वार्थमवगमयति तदाऽस्तंगतेयमिन्द्रियप्रभवार्थाधिगतिः 'तन्ना- मस्मृत्यादेरसम्मवात् । तथाहि-त्रार्थे प्राक् शब्दप्रतिपत्तिरभूत पुनस्तदर्थवीक्षणे वत्सद्देतितशब्द. स्मृतिभवेदिति युक्तियुक्तम् अन्यथा अतिप्रसङ्ग स्यात् न चेद् अनभिलापमैथै प्रतिपत्ता पश्यति तदा तत्र मामिलापमपि न सरे असरंच शब्दविशेष न त योजयेत् अयोजयंश्च न तेन विशि- ६०एम) प्रत्येतीत्सायातमाध्यमशेषस्य जगतः। ततः स्वामियानरहितस्य विषयस्य विषयिणं चक्षुपदि- प्रत्ययं प्रति स्वत एवोपयोगित्वं सिद्धम् न तु तदमिधानानाम् तदर्थसम्बन्धरहितानां पारम्पयेणापि सामर्थ्यासम्मवात् । इत्यर्थनया व्यवस्थिताः । [शब्दनयस्वरूपम्] शब्दनयास्तु मन्यन्ते-कारणस्यापि विषयस्य प्रतिपनि प्रति नैव प्रमेयत्वं युक्तं यावदध्यध- सायो न भवेत् सोऽध्यध्यवसायविकल्पश्चेत् तदमिधानस्मृति(ति) विना नोत्पत्तुं युक्तः इति सर्वव्य- वहारेपु शब्दसम्बन्धा प्रधानं निवन्धनम् । प्रत्यक्षस्थापि तत्कृताध्यवसायलक्षणविकलय बहिर न्तर्या प्रतिक्षणपरिणामप्रतिपत्ताविव प्रमाणतानुपपत्तेः अविसंवादलक्षणत्वात् प्रमाणानाम्, प्रति क्षणपरिणामग्रहणेऽपि तस्य मामाण्याभ्युपगमे प्रमाणान्तरप्रवृत्ती यनान्तरं क्रियमाणमपार्थक स्यात् । ततः प्रमाणव्यवस्थानिवन्धनं तनामस्मृतिव्यवसाययोजनमर्थप्राधान्यमपहस्तयतीति शब्द ३०एव सर्वत्र प्रमाणादिव्यवहारे प्रधान कारणमिति स्थितम् । शब्दनयश्च अनुसूत्राभिमतपर्यायात् शुद्धतर पर्याय स्वविषयत्वेन व्यवस्थापयति । तथाहि-तटा 'तटी 'तटम्' इति विरुद्धलिङ्गलक्षण- धर्माकान्त भिन्नमेव वस्तु, नहि तत्कृतं धर्ममेदमननुभवतस्तत्सम्बन्धो युक्ता तधर्मभेदे वा स्वयं धर्मा कथं न मियते । यथा हि क्षणिकं वस्तु अतीताऽनागताम्या क्षणाया न सम्बन्धमनुमवत्येवं गोत्यादि कल्पनासामान्यविशेषस्वरूपपरस्परविरुद्धस्त्रीत्वाद्यन्यतमधर्मसम्बद्धं नान्यधी(म)सम्य ५६मनुभवति()विरुद्धधर्माध्यासस्य भेदलक्षणत्वान्, तथाप्यमेदे न किञ्चिद् मिचं जगदन्ति' इति १ मत्स्य । २ मुफ्त्वाऽर्थ-आ० । ३ सय म-पापा०। ४ तथार्थ-वा० सा। -नि- धेर-हा० वि० गिना। ई-तानुप वा० घा० । धुद्धिज-वा० मा विना। -दि घायं, मो० मा० । -दित्ययं पा० हा०। ५ चेदमि-वा०या० । १०-मर्थ प्र-या. बा. भा. मा०। ११-गता स्वामि-पा. मा० मा मा०। १२-स्मृति चिता नो-आ० ।-स्मृति चिता विना भा०' मा० ।- स्मृति चिंता ना बार या० । १३-श्रण ६० । १४-पता सा-आ० हा०1 १५-संबंध नान्य-ना० ।-संबद्ध नान्य-वि० । ११ संयधमनु-या।

·नयमीमांसा। । ३१ मेदव्यवहार एवोत्सीदेत् । तया, एकस्मिधुवकपरमाणौ 'आप' इति यहुत्वसपाया निर्देशोऽनुपपक्षा न धेकत्वसवासमाध्यासितं तदेव तद्विख्खबहुत्वसङ्ख्योपेतं भवतीत्येकसाळ्ययैव तनिर्देष्टव्यम् । कालभेदा वस्तुमेद अनुसूत्रेणाप्यन्युपगत एवेति 'अग्निष्टोमयाजी पुत्रोऽस्य जनिता' इत्र्ययुक्तमेव वा अतीताऽनागतयोः सम्बन्धाभावात् । तथा, अन्यकारकयुकं यत् तदेव अपरकारकसम्बन्ध- (4) नानुमवतीति अधिकरणं चेद् प्रामः अधिकरणशब्दवाचि(करणवाचि)विभक्तिवाच्य एव न कर्मामिधानविभक्त्यभिधेयो युक्त इति प्राममधिशेते' इति प्रयोगोऽनुपपन्नम्। तथा, पुरुषमेदेऽपि "कान्तकं तदोषस्तु इति 'एहि मन्ये रथेन यास्यसि नहि यास्यसि यातस्ते पिती' इति च प्रयोगो नयुक्ता अपि तु 'एहि मन्यसे यथाहं रथेन यास्यामि इत्यनेनैव परभावेनैतनिर्देष्टव्यम् । एवमुप- महर्णमेदेपि 'विरमति' इति न युक्तः आत्मार्थतायां हि 'विरयते' इत्यस्यैव प्रयोगसङ्गते । (च)वं लोकशामव्यवहारविलोप इति वक्तव्यम्, सर्वत्रैव नयमते तहिलोपस्य समानत्वादिति यथार्थशब्द-१० नाद शब्द(म्दानयो व्यवस्थितः । तदुक्तम्- "विरोधिलिङ्ग-सङ्ख्यादिमेदाद मिनस्वभावताम् । तस्यैव मन्यमानोऽयं शब्दः प्रत्यवतिष्ठते" । 1 [समभिरूढनयस्वरूपम् ] एकसंबासमभिरोहणात् सममिकतस्त्वाह-यथा हि विचलिशादियोगाबू मियते वस्तु तथ १५ संबामेदादपि । तथाहि-संहामेदा प्रयोजनक्शात् सङ्केतकर्तनिर्विधीयते न व्यसनित्या अन्यथा अनवस्थाप्रसक्त। ततो यावन्तो वस्तुनः स्वाभिधायकाः शब्दास्तावन्तोऽर्थमेदाः प्रत्यय शब्दनिवे- शात् नैकस्वार्थस्थानेकेनाभिधानं युक्तमिति 'घटर' 'कुट' 'कुम्मा' इति वचनमेदा भिन्न एवार्थ, क्रियाशम्वत्वा या सर्वशब्दानां सर्वेऽप्यन्वर्था एव वाचकाः ततो 'घट। 'कुटति' को भाति' इति पक्रियालक्षणनिमित्तमेदात् नैमित्तिकेनाप्यर्थेन मिनेन भाव्यमिति घटा' इत्युक्ते कुतः 'कुटा इति२० प्रतिपत्तिः तेन तदर्षस्थानमिहितत्वात यथा वा 'पौवकशब्दोकेरन्यैव पावकशक्तिरन्वय-व्यतिरे. काम्यां लोकतः प्रसिद्धा वया घटन-कुटनादिशक्तीनामपि भेदः प्रतीयत एवेति नानार्थवाचिन एव पर्यायध्वनय नैकमर्थमभिनिवेशन्त इति सममिकः । उक्तंच "तथाविधस्य तस्यापि वस्तुनः क्षणवृत्तिनः। बूते सममिकवस्तु संज्ञामेदेन भिन्नता २५ १ "धातुसंबन्धे प्रत्ययाः"-पाणि ०३ पा० ४ सू०१। "सोमयाजी अस्य पुत्रो भविता"-सिद्धान्तकौ० पृ. ४७६ स्वाद. २८२४ । “घातोः संबन्धे प्रत्ययाः"-हैम० अ०५ पा० ४ सू० ४१। ३ संबन्धे ना-आ. वि.। -शब्दवावि भा० मा० विना। ४ "अधिक्षीद-स्थामा कमै पाणि० ० १ पा० ४ २०४६ विकान्तको० १० १३७ सुमार. ५४२ । शील्-स्थास आधारः"-हैम० अ० १ पा० १२०२०। ५. कांतवस्तु पा०मा० विना। ६ “प्रहासे च भन्योपपदे मन्यतेस्तम एकवच'-पाणि० अ० १ पा० ४ ० १०६ सिद्धान्तकौ० ४० ३३५ सूत्राह० ११६३ । आचार्यहेमचन्नस्तु एतत् स्त्रमकृत्वैव एन प्रयोग समर्थितवान् मन्यन्तरेण, सा चेयं महि-एहि मन्ये रपेन यास्यसि न हि यास्यसि मातस्ते पिता' इति प्रहासे यथाप्राप्तमेव प्रतिपत्तिः नात्र प्रसि. वार्थविपर्यासे किविशिवन्धनमति रथेन याससि इति भावगमनामिधानात प्रहासो गम्यते । 'नहि यास्यति इति पहिर्गमन प्रतिषिध्यते । अनेकस्लिमपि प्रहसितरिच प्रत्येकमेव परिहास इति अभिधानवशाद् 'मन्य' इति एकवचनमेव । लौकिकथ प्रयोगोऽनुसतव्य इति न प्रकारान्तरकल्पना न्याय्या"-"श्रीणि त्रीणि अन्य युष्मदसदि-हेम० अ० ३ पा० ३ २०१७ १००। ७ प्रहेण-भा०मा०। ८-णमेदोऽपि धा० पा० विना। ५-ताया हि पा० पा० विना। १०. नमेवं धा० मा० । नत्वेव मा० मा०। ११-ति नव-पा० पा० । १२-रोधलि-आ० विना। विरोध कि सामादि-न्यायाव० टिप्प. पृ० १२६५० १०। १३-ति को मा-आ० । १४-पाचक-ना० बा० मा० । १५ न्यागावटिम १० ११७५० १०॥ - - सात..

·प्रथम काण्डे- [एवंभूतनयस्वरूपम् ] शब्दाभिधेयक्रियापरिणतिबेलायामेव तद् वस्तु' इति भूत एवंभूतः प्राह यथा संबामेवाद् पद वस्तु तथा क्रियामेदादपि, सा च क्रिया तन्नेत्री यदेव तामाविशति तदैव तन्निमिचं तर देशमासादयति नान्यदेत्यतिप्रसङ्गात् । तथाहि यदा घटते तदैवासौ 'घटन पुनः घटि- गन् 'घटियते' वा 'घटा' इति व्यपदेष्टुं युक्तः सर्ववस्तूनां घटतापत्तिप्रसाद । अपि च, वेश्या- मय एव चक्षुरादिव्यापारसमुद्भूत शब्दानुविद्धप्रत्ययमास्कन्दन्ति चेतावन्तः पदार्थाः यथावस्थि- प्रतिमास विच वस्तूनां व्यवस्थापको नान्ययाभूतः अन्यथा भचेष्टावतोऽपि चेष्टावत्तया दानुविधेऽध्यक्षप्रत्यये प्रतिमास्यत्य(मास इत्योभ्युपगमे तत्प्रत्ययस निविषयतया मान्तस्यामि वस्तुव्यवस्थापकत्वे सर्व प्रत्यया सर्वस्वार्थस्य व्यवस्थापका स्मादित्यतिमसङ्गः । तत्र घटनसमयाद्र प्राक् पश्चादु या घट समपदेशमासादयतीत्येवंभूतनयमतम् । उकं च- "एकस्यापि चनेवाच्यं सदा तत्रोपपद्यते । कियामेदेन भिन्नत्वादेवमूतोऽभिमन्यते" ॥[., पति। व स्थितमेतत् अनुस्वादयः पर्यायास्तिकस्य विकल्पा इति । अस्याम गाथायाः सर्वमेव शास्त्र विवरणम् ॥ ३॥ -- १ तछेदमी यदेव तमा-वी० वा०1 ववस्तू-आ० हा० वि० । ३-मासात्यम्यु-आ० ।-मासस्य- म्यु-०। । सर्वस्य व्यव-आ० । सर्वस्याव्यव-मा० मा हा वि० । ५ न्यायावर टिप पृ० १९ पं०१४। शाखावि-पापा मान ·नयमीमांसा। ५ तिजन्तस्याः। 'घटोऽस्ति इति वाक्याय (2) यद् पाक्यं प्रयुज्यते 'घटर सन्' इति तत्र भाषामि-२५ धायिता पदयस्यापि । तथाहि-'घइति विशेषणम् 'सन्' इति विशेष्यम्। अत्र येनापि चामा विपरीतेन मान्यम्न बन्यथा तद् विशेषणम् नापि तद्-विशेष्यं स्यात् निक(क)पास्यत्वाद् अत्य- परेवं पटस्य (घटस्स) भावो घटत्वं तदेव घटा, यस सतो भावः सत्त्वं तदेव 'सन्' इति सर्वत्र साभावपत् । यदि पुनरमावविपरीत तद् इष्यते, विशेषण-विशेष्ययोः कथं न भावरूपता? तेवः । संग्रहामिमायतः प्रकपणाविषयो भाव एवं । उक्त चैतत् समयसद्भावमामिधावता अन्येनापि-३० प्रतीक टीकाकता निरदेशि, व्याख्यायि च 'प्रतिरूपम्' इति । ३-या कारण वा बा० ४-ग विषयका विष- ११०२७१ प०४। वेणपु-आ.1 शोधनाय व्यापार्यमाणासु' सर्वासु टीकाप्रतिषु 'पंडिसव इत्येव मा० ।-विषयेणो विष-गि विषयिप्र० मामो०- विषयिप्रथन-पा० बा०1 -हाप-ना० बौ. विना। -याव्याप-बी० बा । सात्वान-भा० मा स्थाचाप-वि०। योर्थः खमावा खमावादू व्यतिमा बाभावात्तद्र-पा० बा। -मात्रस्य वा० बा । १०-वृत्तिपपवर्ग-गा। दृधिपवर्ग-मा. महा० वि० ११-रभवात्म-पा० वा १२-ति असाथै यद्वा वा विनी । -वपरीत्वेन वा० ब०। १४-भावतया य-पा० वा० ।' १५ तद्विशेष्यते आए। ये कटेय, •बा०। १५"यबाहु." इति निर्दियम्लोकोऽयमुद्धतः तन्त्रवातिक पृ० १५१ पं०१३ च "अपूर्वदेवतासर्ग: चतुर्थगाथाव्याख्या। [द्रव्यास्तिकैकप्रकृतिकयोः संग्रह-व्यवहारयोः शुद्धाशुद्धतया भेदनिरूपणम् 'बडिओ य पञ्जवणओ य' इत्यादिपञ्चाकदेशस्य विवरणाय आह सूरि:-' दव्वट्टियनयपयडी सुद्धा संगहपख्वणाविसओ। पडिलवे पुण वयणत्यनिच्छओ तस्स ववहारो॥४॥ शति गाथासूत्रम्। अनच संग्रहनयप्रत्ययः शुद्धो द्रव्यास्तिका व्यवहारनयप्रत्ययस्त्वशुद्ध इति तात्पर्यार्थः । अवयवार्थस्तु द्रव्यास्तिकनयस्य व्यावणितस्वरूपस्य प्रकृति स्वभावः शुद्धा इत्यसङ्कीर्णा विशेषासंस्पर्शवती संग्रहस्य अमेदग्राहिनयस्य प्ररूपणा-अरूप्यतेऽनयेति कृत्वा-उपवर्णना १० पदसंहतिस्तस्या विषयोऽभिधेयः । विपयापकारेण विषयिणो वृत्तस्य विषयव्यवस्थापकत्वादुपचा रेण विषयेणा(ण) विषयिप्रकथनमेतत् अन्यथा का प्रस्तावः शुद्धद्रव्यास्तिकेऽसिधातुं प्रक्रान्ते संग्रहे- प्ररूपणाविषयामिधानस्य ? [ संग्रहस्य सत्तामात्रविषयकत्वसाधनम्] सुपन्तस तिस्तस्यास्य) वा पदस्य वाक्यस्य वा प्ररूपणास्त्रमावस्य विषया संग्रहामि-१५ प्रायेण भाव एव । तथाहि जाति-द्रव्य-गुण-क्रियापरभाषितरूपेण स्वार्थ-द्रव्य-लिङ्ग-कर्मादि- प्रकारेण वा सुबन्तस्य योऽध(था सा भावाद व्यतिरिक्तो वा भवेत, अव्यतिरिको वा यदि व्यतिरिक्तस्तदा निकाल)पाख्यत्वावत्यन्तामविवत् न द्रव्यादिरूप इति कथं सुबन्तवाच्या? मण्यतिरिकश्येत् कथं न भावमात्रता सुबन्तार्थस्य ? तिङन्तार्थस्यापि क्रिया-काल-कारक-पुरुष- उपमह-वचनादिरूपेण परिमाध्यमाणस सत्तापतेव । तथाहि पचति' इत्यत्र क्रिया विक्लितिल-२० झणा, काल आरम्भमत्ति(प्रभृतिरिवारपवर्ग)पर्यन्तो वर्तमानस्वरूपा कारक कर्ता, पुरुषः परमा- धात्मका, उपग्रहः परार्थता, वचनमेकत्वम यद्यपि प्रतिपत्तिविषयस्तथापि सत्त्वमेवैतत् यतः क्रिया असती चेत् कारकैर्न साध्येत खपुष्पादिवत् सतीचेत अस्तित्वमेव,सा कारकैश्चामिव्यज्यत इति । एवं कालादयोऽप्यसन्तभेतू न शशशाद मियग, सदात्मकाश्चत् कथं न अस्तित्वादभिक्षा इति सत्तेव "मस्यर्थः सर्वशब्दानामिति प्रत्याय्यलक्षणम् । अपूर्वदेवताशब्दैः समप्रामा)दुर्गवादिषुः । [वाक्यप० द्वि० का० लो० ११] । - A सममाहुः" इति पाठ