·( 011) 46211 ॥ श्रीः॥ दमयन्तीकथा अथवा नलचम्पः। ए लंकार - महाकविश्रीत्रिविक्रमभट्टविरचिता। चण्डपालकतया विषमपदप्रकाशारख्यव्याख्यया सहिता जयपुरराजधानीस्थैः राजगुरुपर्वणीकरोपनामनारायणभट्ट- पण्डितदुर्गाप्रसाद- पाठशालाध्यापक- पण्डितशिवदत्तैः, पाठान्तरानुक्रमणिकाशुद्धिपत्रैः संयोज्य संशोधिता। T मुम्बय्या निर्णयसागराख्यमुद्रणयन्त्रालयाधिपतिना मुद्रयित्वा प्रसिद्धिं नीता । इमां च १८६७प्टे: २५तिसंख्याकराजनियमानुसारतो लेखारूढां कृत्वास्याः सर्वेऽधिकाराः प्रसिद्धिकी स्वाधीना रक्षिताः ॥ शके १८०७ पार्थिवनामसंवत्सरे । S ·न EXA UXURI 3LN3536 । । भूमिका। o- संप्रति हि चक्रवर्तिभूपालप्रोत्साहनेन विद्यावृद्धिमभिलषमाणेषु तत्र तत्र वि- द्वत्सु प्राचीनाप्रसिद्धान्वेदशास्त्रादिग्रन्थान्प्रकटीकुर्वत्सु सत्सु, श्रीमथुरापुष्कराख्यप्र- सिद्धतरक्षेत्रद्वयान्तरालवर्तिजयपुराख्यराजधानीनिवासी दाक्षिणात्यमहाराष्ट्रजातीयो म- हाराजाधिराजविद्यागुरुत्वाश्रयपर्वणीकरकुलोत्पन्नः श्रीगङ्गारामभट्टपुत्रः श्रीगुरुचरणार- विन्दलब्धशास्त्रदृष्टिः कश्चिदेकोऽहमपि पूर्वजसंगृहीतपुस्तकेषु प्राचीनतरमतिमनोहर नलचम्पूनामकं काव्यग्रन्थमुपलभ्य लोके प्रायोऽप्रसिद्धस्यास्य प्रसिद्धिमभीप्समानः प्रथम पुस्तकाल्पत्वेनप्रायोऽशुद्धस्य शोधनेप्रवृत्तोऽस्मि । अधायं प्रन्थः केन कदा कथं निर्मित इति जिज्ञासायामेतद्वन्धस्य विवृत्तिनामकवृ- हट्टीकालिखितकिंवदन्तीतः किंचिदवगम्यते । तथाहि । पुरा किल कस्मिंश्चित्पुरेऽधीतसकलशास्त्रो राजपूज्यः कश्चिद्देवादित्यनामा द्विजन्मा बभूव । तस्य जन्मारभ्याधीतकुकर्मानधीतविद्यस्त्रिविक्रम इति सुतोऽभूत् । एकदा हि केनचित्प्रयोजनेन देवादित्यभट्टे ग्रामान्तरं गते तदुद्वेजितः परमामर्षी कश्चिद्विपश्चित्तदन्तरं विचार्य तत्रागत्य 'राजन्, मया सह शास्त्रार्थ केनापि बुधेन कारय, अन्यथा जयपत्रं देहि' इति राज्ञे निवेदितवान् । अथ भूभृता ' देवादित्यमा- नय' इत्यादिष्टेन राजदूतेन तदृहं गत्वा तं ग्रामान्तरगतं निशम्य तत्पुत्र एव राज- सभायां शास्त्रार्थार्थमाहूतः । अथ तेन त्रिविक्रमभट्रेन पश्चात्तापपरितप्तेन 'भगवति भारति, मथि मूर्खे कृपाकटाक्षपातं मुञ्च, अद्यात्रागतेन महापण्डितेन त्वद्भक्तस्य सर्वमपि यशो मा हीयेत, यथाहं तेन संवादं कृत्वा विजेष्ये' इति स्वगृहवासिनी पितृपराराधिता सरस्वती देवी समभ्यर्थिता । ततोऽपारकरुणानिधिरियम् ‘यावत्त्व- पितागमिष्यति तावत्त्वन्मुखे वसामि' इति प्रोचे । अथ प्राप्तसरस्वतीवरप्रसादः सोऽयं राजसभागतोऽनेककोटिभिस्तं पान्धपण्डितं पराजित्य प्रसन्नतरपार्थिववितीर्णा- नेकाभरणभूषितो गजस्कन्धाधिरूढः स्वगृहानानन्दितपरिजनस्वजनान्प्रतिनिवृत्य च 'यावत्पित्रागमनं मदीयमुखे सरस्वती वसतीति तावद्यशोऽर्थ कमपि प्रबन्धं करिष्या- मि' इति संचिन्त्य, 'पुण्यश्लोको नलो राजा पुण्यश्लोको जनार्दनः। पुण्यश्लोका च वैदेही पुण्यश्लोको युधिष्ठिरः' इति पुराणात्पुण्यश्लोकनलस्य महाभारतीयवनपर्वान्तर्गतं सुचरित्रं गद्यपथैर्ग्रन्थितुमारब्धवान् । एवं प्रवृत्तस्यास्य सप्तमोच्छाससमाप्तिदिवस एव ·। । or । प्रन्थसमाप्तिप्रतिबन्धकपित्रागमनेन मुखारविन्दान्निर्जगाम सरस्वती । तेनैष चम्पून- न्थोऽसमाप्तकथ एव स्थित इति गुरुमुखोद्गतः प्रवादः" इति । अयं कविः श्लेषोक्तिचतुरोऽतिप्राचीनोऽतिप्रसिद्धश्चेति सरस्वतीप्राप्तवरप्रसादस्य नात्याश्चर्यकृत् । तथापि कस्मिन्समयेऽनेनेयं चम्पूर्विरचितति किंचिदुच्यते । अत्र चम्प्वां प्रथमोच्छासे कादम्बरीकथाकर्तृबाणभट्टस्य नामोल्लेखनेन, प्रसिद्धतरश्रीभोज- राजविनिर्मितसरस्वतीकण्ठाभरणाख्यसाहित्यग्रन्थे 'पर्वतभेदिपवित्रं जैत्रं नरकस्य बहु- मतङ्गहनम् । हरिमिव हरिमिव हरिमिव वहति पयः पश्यत पयोष्णी' (६ उ, २९ श्लो.) इत्येतञ्चम्पूगतपद्यस्यैकावन्यलंकारोदाहरणेन च, बाणभट्टभोजराजसमयान्तरालसमये लब्धजन्मनानेनेयं नलचम्पूरुत्पादितेत्यनुमीयते । अस्याः, चण्डपालजैनकृतैका, गुण- विनषगणिकृतैका, दामोदरभट्टकृतैकेति तिस्रष्टीका उपलभ्यन्ते । त्रिविक्रमप्रशंसायां च 'प्राच्याद्विष्णुपदीहेतोरपूर्वोऽयं त्रिविक्रमः । निर्ममे विमलं व्योम्नि यत्पदं यमुना- मपि' इति पद्यं षष्ठोच्छासारम्भे चण्डपालकृतटीकायामुपलभ्यते । अत एव घण्टा- माघादिवद्यमुनात्रिविक्रमेति तस्य संज्ञान्तरम् । अथ किंनाम चम्पूरिति चेत् । उच्यते । काव्यं हि तावदृश्यश्रव्यभेदेन द्विविधम् । तत्राचं रूपकोपरूपकभेदाहिविधम् । द्वितीयं गद्यमयपद्यमयमिश्रभेदेन त्रिविधम् । इदमेव च मुख्यं पञ्चकाव्यम् । तत्र यन्मिश्रमित्युक्तं तदेव चम्पू: । 'गद्यपद्यमयं काव्य चम्पूरित्यभिधीयते' इति साहित्यदर्पणोक्तः । यथा रामायणचम्प्वादिः । इयं च चम्पू: सर्वास्वेव चम्पूषु मूर्धन्यभूतेति सहृदयहृदयविनोदायाधिजिगमिषूपकाराय चावश्य प्रकटयितव्यति सर्वोऽप्ययं श्रमः सफलः स्यात् । एवंभूतस्यास्य ग्रन्थस्य प्रकटीकरण उद्यतस्य संध्यावन्दनाद्याश्रमकर्मादिभिरलब्ध- विशेषसमयस्य व्यग्रीभूत हृदयस्य मम परममित्रेण लट्ठीति प्रसिद्धाख्येन संस्कृतपाठ- शालाध्यापक पण्डितशिवदत्तेन, इतस्ततो द्वित्रपुस्तकसंपादनेन, तिसृषु टीकासुपरमो- त्तमया विषमपदप्रकाशाख्यया व्याख्यया सह अनायासेनान्वयप्रदर्शकविषयविभाग- मण्डितमुद्रणोपयोगिनूतनपुस्तकलेखनेन, प्राप्तैकटीकापुस्तकस्य प्रथमोच्छवासेऽलब्ध- पत्रपटुत्वात्तत्पूरणोन, टीकायां जैनव्याकरणीयसूत्राण्यपनीय सर्वत्र पाणिनीयव्या- करणसूत्रलेखनेन, क्वचित्कचिहट्टीकातष्टिप्पणीकरणेन एतद्वन्धीययावत्पद्याना- मकारादिवर्णरीत्यानुक्रमणीसंपादनेन, तथा मित्रवरपण्डितदुर्गाप्रसाद शर्मणा च नुदा ललितपुस्तकावलोकनेन प्रूफसंशोधनेन, आधुनिकानेकसंकेतावबोधनेन च साहा स्वमदायीति ताभ्यामतीव प्रसन्नान्तरात्मना धन्यवादमाशीर्वाद च चितरामि । । । । p ·३ •भावान्मुद्रणं कर्तुमनीप्समानः संप्रति विद्यारसिकशिरोमणये मुम्बयीनगरप्रात- ष्ठिताय निर्णयसागरनामकमुद्रायन्त्रालयाधिपतये जावजीदादाजीतिनाने श्रेष्ठिन इदं पुस्तकं समर्पितवात् । तेन स्वमुद्रया, मायया परमेश्वरेण विश्वमिव, इदं पुस्त- कमेकमणि क्षणादेवानेकतां प्रापितमिति तमप्याशिषा संयोजयामि । अत्र परमदयालुभिर्यानि पुस्तकान्यत्र विषये वितीर्णानि तेऽपि धन्यास्तानि च धन्यानीति पुनः पुनरभ्याशासे जगदीश्वरमिति । । तानि च यथा । १ मूलपुस्तकम्- राजगुरुमैथिलश्रीनरहरिशर्मणः । टीकापुस्तकम्- दामोदरकृता- १ बृहट्टीकासहितपुस्तकम्- वैद्यश्रीकृष्णरामस्य । १ एवंभूतमेवान्यत्पुस्तकम्- पण्डितदुर्गाप्रसादशर्मणः । १ चण्डपालटीकापुस्तकम्- पण्डितशिवदत्तस्य । १. मूलपुस्तकम- १. पुनाईतीयम्- १ चण्डपालटीकापुस्तकम्- १. मूल पुस्तकम्- खाडिल्करोपनामकस्यापाशास्त्रिणः। इत्येवं परपरिश्रमेण वारंवारं कृतशोधनस्य पाठान्तरलेखनेनालंकृतस्य मुद्रणोत्तरं शुद्धिपत्रेण सनाथीकृतस्याप्यस्य प्रन्थस्य प्रमादादिपुरुषस्वभावसुलभदोषात् यदि कुत्र- चिदोष आपतत्तं सकलसहृदयजनाः 'गच्छतः स्खलनं कापि भवत्येव प्रमादतः। इसन्ति दुर्जनास्तत्र समादधति सज्जनाः' इत्यभियुक्तोक्तेः समाधाय क्षाम्यन्त्विति मम- HIJAN कृताञ्जलिः प्रार्थयते भट्टनारायणशर्मा।

·No text on this page.

·- अथ दमयन्तीकथा। विषमपदप्रकाशटीकया समेता। 30*o प्रथम उच्छासः। जयति गिरिसुतायाः कामसंतापवाहि- न्युरसि रसनिषेकश्चान्दनश्चन्द्रमौलिः। तदनु च विजयन्ते कीर्तिभाजां कवीना- मसकदमृतबिन्दुस्यन्दिनो वाग्विलासाः॥१॥ सृष्टिप्रबन्धे चतुराननस्य भावानशेषान्विलसद्विशेषान् । विवृण्वती स्वेन वचश्चयेन स्ताद्भारती बोधविवृद्धये वः ॥ शक्तिस्त्रिविक्रमस्येव जीयाल्लोकातिलङ्घनी । दमयन्तीप्रबन्धेन सदा बलिमतोदिसा ।। त्रैविक्रमाणि विषमाणि पदानि यानि तेषां प्रकाशमभिनन्दति चण्डपालः । यं स्थायिभावघटनात्पटुदृष्टिभाजः संप्राप्य विभ्रतितरां रसनिर्भरत्वम् ।। भङ्गश्लेषनिबन्धाः स्युगिरः संदेहमन्दिरम् । सम्यक्तदर्थनिश्वित्यै निबन्धोऽयं विधीयते ॥ प्रथममुपमेयमस्मिन्नुपमानमतो विचार्यते सम्यक् । अविरोधविरोधावपि गम्यावेवं क्रमेणैव ॥ वचन विशेषेण मया यथोचितसमासकारकप्रभृति । सुगमत्वान्न यदुक्तं तन्मतिमद्भिः स्वयं ज्ञेयम् ॥ सूक्ष्मार्थाः प्रस्फुरिष्यन्ते कुशात्रीयधियां स्वतः । तव्याख्योपेक्षिता प्रायः संक्षेपाय ततो मया ।। सकलमङ्गलकारणं दुरितनिवारणमभिधेयोपयोगि चावश्यमेव शास्त्रादौ कविना १ "या दुग्धापि न दुग्धेव कविदोग्धृभिरबहम् । हृदि नः संनिधत्तां सा सूक्तिधेनुः सर स्वती ॥” इति श्लोकः क्वचित्पुस्तके दृश्यते.

·२ दमयन्तीकथायाम् जयति मधुसहायः सर्वसंसारवल्ली- जननजरठकन्दः कोऽपि कंदर्पदेवः । तदनु पुनरपाङ्गोत्सङ्गसंचारितानां जयति तरुणयोषिल्लोचनानां विलासः ॥२॥ अगाधान्तःपरिस्पन्दं विबुधानन्दमन्दिरम् । बन्दे रसान्तरप्रौढं स्रोतः सारस्वतं वैहत् ॥ ३॥ किमपि प्रणेयं तदेतन्मनसि कृत्वाभीष्टदेवताप्रणतिपूर्वकमेव समारब्धव्यमिति पूर्वाचा- र्यप्रणीतसमाचारमर्यादानुल्लङ्घनः सूक्तजलनिधिरपि जडैरलब्धमध्यो विचित्रपदपतिस- रित्पाथोवीचिसंघट्टः श्रीत्रिविक्रमभट्टः प्रतिपादनीयसर्वरसकथोपक्रमे सदाशृङ्गारत्वा. दिन्द्रादीनेकान्तशान्तत्वाद्वीतरागप्रभृतीनपहाय सर्वरसात्मकं परमेश्वरं शंकरमेव प्रणु- वन्नाह-जयतीत्यादि ॥ हैमवत्याः संबन्धिनि कामसंतापवाहिनि कंदर्पदेवपीडां दधान उरसि चान्दनो रसनिषेक इव संतापापहरणाद्रोहणदुमरसाभिषेक इव योऽसौ भगवांश्चन्द्रमौलिः सुधांशुशेखरः स जयति सर्वोत्कृष्टो भवति ।" सर्वोत्कृष्टश्च सर्वेषां नमस्यः स्यात् " इति नमस्कारः प्रतीयते । नमस्कारेण च प्रबन्धकर्तृव्याख्यातृश्रोतृ- णामिष्टफलसंपत्तिः। रसा निषिच्यन्तेऽस्मिन्निति रसनिषेको रसाधार इत्यप्येकदेशेन प्रतिपत्तव्यम् । रसाश्च शृङ्गारादयः । तांश्च कवय एव व्यक्तीकर्तु प्रभवन्ति । अतस्त- दनु रसाधारस्य भगवतः पश्चाद्रसव्यक्तिनिमित्तानां कवीनां वाल्मीकिव्यासकालिदास- प्रभृतीनां निरन्तररसाविष्कारिणो वाग्विलासा विजयन्ते ॥ अत्र च पूर्वार्धेन वक्ष्यमाण- प्रबन्धार्थोऽपि सूच्यते-गिरि मनृपः । " गिरि(मनृपे सूर्ये स्वभावे पर्वते जले" इत्युक्तेः । तस्य सुताया दमयन्त्या दुर्वारस्मारविकारसंतप्त उरसि नलश्चन्दनरसनिषेको भविष्यति । स च चन्द्रवंश्यानां मौलिमुकुटायमान इति ॥ १ ॥ स किंसहायः किंमूलः किमुपकरणश्च कामो यो जगतः शिवतातिभ्यां शिवाभ्या- मपि स्वीकृत इत्याह-जयतीति॥ कोऽप्यद्भुतवैभवः कंदर्पदेवो जयति । किंभूतः । मधुसहायो वसन्तसखः । नहि सखायमन्तरेण कश्चिन्महाकार्यकरणाय प्रवर्तते । तथा सर्वस्याः संसारवल्लया उत्पादनाय कठिनकन्दः। कठिनकन्दाध्यविच्युता वीरुद्द- द्विः। कंदर्पदेवादनन्तरं पुनःपुनर्नेत्रापाङ्गप्रदेशकोडे कामुकजनलक्ष्यीकरणाय प्रवर्ति- तानां नववयःसुन्दरीनेत्राणां कटाक्षादिविभ्रमो जयति ॥२॥ अथ यदवाचि तदनु च विजयन्ते वाग्विलासाः" इति तद्गुणानेव श्लोकत्रयेणा- ह-अगाधेति ॥ सरस्वती भारती नदीविशेषश्च | तस्या इदं सारस्वतम् । स्रोतः १ परिस्पन्दि. २ महत्.

·। प्रथम उच्छासः। प्रसन्नाः कान्तिहारिण्यो नानाश्लेषविचक्षणाः। भवन्ति कस्यचित्पुण्यैर्मुखे वाचो गृहे स्त्रियः ॥ ४ ॥ किं कवेस्तेन काव्येन किं काण्डेन धनुष्मतः। परस्य हृदये लग्नं न घूर्णयति यच्छिरः॥ ५ ॥ प्रवाहं वन्दे नमस्कुर्वे स्तुवे वा । नदीपक्षे प्रवाहस्य तद्धमत्वान्न किंचिदुर्घटम् । पर भारतीपक्षेऽन्यधर्मस्यान्यत्रारोपलक्षणसमाधिना गिरां नैरन्तर्येऽपि स्रोतःशब्दः । यथा " उन्मिमील कमलं सरसीनां कैरवं च निमिमील मुहूर्तात्" इत्यत्रोन्मीलननिमीलने नेत्रधर्मावपि कमलकुमुदयोरारोपिते । किं कुर्वत् । वहत्प्रवर्तमानम् । पक्षे प्रसरत् । तथा अगाधो महार्थतयालब्धमध्योऽन्तमध्ये प्रकरणान्मनसि परिस्पन्दश्चमत्कारी स्फूर्ति विशेषो यस्य । पक्षेऽगाधो गम्भीरोऽन्तर्मध्ये परि समन्तात्स्पन्दश्चलनमावर्तवि- शेषो यस्य । तथा विबुधानां देवानां पण्डितानां वा हर्षस्थानम् । भारतीविलासेन हि सुराणामपि प्रमोदः संपद्यते । पक्षे वीनां पक्षिणां मध्ये वुधा राजहंसास्तेषां हर्षस्थानम् । तथा रसानां शृङ्गारादीनामन्तरेण विशेषेण प्रौढं प्रगल्भम् । पक्षे रसाया भूमेरन्तरे मध्ये प्रवहति स्म । कर्तरि क्तः । सरस्वती किल म्लेच्छदेशे न्यग्भूय तदन्ते पुनरु- द्भवतीति लोकश्रुतिः ॥ ३॥ प्रसन्ना इति ॥ कीदृश्यो वाचः । नानानेकधा प्रसन्नाः प्रसादगुणोपेताः । शब्द- गुणः प्रसाद ओजोमिश्रितशैथिल्यात्मा । अर्थगुणस्तु प्रसादो वैमल्यं झटित्यवबोधगो- चरखम् । तथा च काव्यप्रकाशकारः "श्रुतिमात्रेण शब्दानां येनार्थप्रत्ययो भवेत् । साधारणः समग्राणां स प्रसादो गुणः स्मृतः” इति । यद्वा प्रसन्नाः समासरहिताः । उक्तं च-" माधुर्यमभिवाञ्छन्तः प्रसादं च सुमेधसः । समासवन्ति भूयांसि न पदानि प्रयुञ्जते" इति । तथानेकधा कान्तिगुणेन हर्तु मनो वशीकर्तुं शीलं या- साम् । शब्दगुणः कान्तिरौज्ज्वल्यम् । ग्राम्यादिभिरनभिप्रयुक्तत्वमिति यावत् । अर्थगु- णस्तु कान्तिर्दीप्तरसत्वम् । तथा नाना शव्दगुणार्थगुणार्थालंकारशब्दालंकाररूपं चतुर्विधं श्लेषं विशेषेण चक्षते याः । शब्दगुणो मसृणत्वं श्लेषः । अर्थगुणस्तु श्लेषो घटना । शब्दकृतः शब्दालंकारः श्लेषः । अर्थकृतस्तु श्लेषोऽर्थालंकारः । स्त्रियस्तु प्रसन्नास्तो- षान्विताः । तथा कान्त्या वपुषो गुणविशेषेण मनोज्ञाः । तथा नानानेकविधे स्पृष्टक- विद्धक-उद्धृष्ट-पीडन-लतावेष्टक-वृक्षाधिरूढ-तिलतण्डुल-क्षीरनीर-अरूपगूढ-जघ- नोपश्लेष-स्तनालिङ्गन-ललाटिक-रूपे द्वादशविध आलिङ्गने विचक्षणा दक्षाः॥४॥६॥ mommpleepine । १ तस्य.

·। दमयन्तीकथायाम् अप्रगल्भाः पदन्याले जननीरागहेतवः । सन्त्येके बहुलालापाः कवयो बालका इव ॥ ६ ॥ अक्षमालापवृत्तिज्ञा कुशासनपरिग्रहा। ब्राझीव दौर्जनी संसहन्दनीया समेखला ॥ ७॥ रोहणं सूक्तरत्नानां वन्दं वन्दे विपश्चिताम् । यन्मध्यपतितो नीचः काचोऽप्युञ्चैर्मणीयते ॥ ८॥ अथ कुकविनिन्दाव्याजेन विपरीतगिरामग्राह्यत्वमाह- अप्रगल्भा इति । एके कवयो बालका इव सन्ति । किंभूताः कवयः । पदानां सुप्तिङन्तरूपाणां न्यासे नैयत्यप्रयोगेऽप्रगल्भा अनिपुणाः। तथा जनानां विदुषां नीरागे रागाभावे हेतवः का. रणम् । नहि ताहशां काव्यं श्रुत्वा रसिकानां कश्चिञ्चमत्कारः संजायते । तथा बहुल आलापो येषाम् । एतेन निःसारवक्तृत्वोक्तिः । बालकास्तु पदन्यासे चरणक्षे- पेऽनिपुणाः । तथा जनन्या मातू रागहेतवोऽनुरागकारणम् । तथा बहीाला निष्ठी- वनजलानि पिबन्तीति बहुलालापाः । यद्वा बढ्यो लाला अप्स्वरूपा येषु ॥ “ऋक्प:-' इति सूत्रेण समासान्तः ॥ ६ ॥ कारणं विनापि केचित्परोत्कर्षमसहिष्णवः । ततस्तानेव क्षुद्रान्काव्यप्रवृत्तिभङ्गाहे- तूशब्दमात्रेण गौरवयन्नाह-- अक्षेति ॥ दुष्टानां कृत्याकृत्यभव्याभव्यविशेषविवे. कविकलानां जनानामियं दौर्जनी संसत्सभा वन्दनीया नमस्कार्येत्युपहासवाक्यम् । श्लेषतस्तु वन्दे गुप्तौ करणीया वन्दनीया। केव। ब्रह्मणां विप्राणामियं ब्राह्मी द्विजसभेव । यथा द्विजसभा वन्द्यते तथा दुर्जनसंसदपि वन्द्या । किंभूता दौर्जनी । अक्षमया कृषा संभाषणस्य वृत्तिं जानाति कोपोल्लापयुग्वाक्प्रसरा । तथा कुशासनस्य कुत्सितशि- क्षणस्य स्वीकारो यस्याः । तथा समे साधावपि खला प्रतिपक्षभूता । द्विजसभा खक्ष- मालाया भ्रमणं जानाति या । तथा दर्भासनस्य स्वीकारो यस्याः । तथा मेखलया मौज्या सहिता ॥ ७ ॥ रोहणमिति ॥ सुभाषितान्येव रत्नानि तेषां प्रशस्तरत्नानां वा रोहणमुत्पत्ति- स्थानं 'माणिक्यशैलो वा । कचबन्धे कच्यन्तेऽर्था अनेनास्मिन्वा काचः प्रबन्धः क्षारमृद्विकारश्च । विपश्चितो येतादृशमृपि प्रबन्धं व्याख्यानप्रागल्भ्यादनुगृह्योत्कर्ष लम्भयन्ति ॥८॥ १ सूक्ति. २ वृन्दे वृन्दम्, ·प्रथम उच्छ्वासः। अत्रिजातस्य या मूर्तिः शशिनः सजनस्य च । क सावैरात्रिजातस्य तमसो दुर्जनस्य च ॥ ९ ॥ kut निश्चित ससुरः कोऽपि न कुलीनः समेमतिः। सर्वथासुरसंबद्ध काव्यं यो नाभिनन्दति ॥ १० ॥ सदूषणापि निर्दोषा सखरापि सुकोमला। नमस्तस्मै कृता येन रम्या रामायणी कथा ॥ ११ ॥ व्यासः क्षमाभृतां श्रेष्ठो वन्द्यः स हिमवानिव । सृष्टा गौरीशी येन भवे विस्तारिभारता ॥ १२॥ आस्तां सज्जनदुर्जनयोः शीलेन साम्यम् । यावन्मूर्त्यापि महदन्तरमिति निरूप- यन्नाह-अत्रीति ॥ अत्रिमुनिजातस्य शशाङ्कस्य न त्रिभिर्जातस्य सज्जनस्य च या मूर्तिः सर्वाभीष्टा सा वै स्फुटं रात्रिजातस्य तमसनिजातस्य दुर्जनस्य च क्व । यतो दुर्ज- नस्य वैरा वैरप्रधाना । सज्जनस्य त्ववैरा ॥ ९ ॥ निश्चितमिति ॥ सुष्टु रसाः शृङ्गारादयो यत्र तथा बद्धं रचितं काव्यं प्रन्थं यो नाभिनन्दति स निश्चितं ध्रुवं ससुरो मद्यपः कोऽपि । नच कुलीनः नाभिजातः । सर्वथा समे साधावमतिः । असुरैः संबद्धं मिलितं काव्यं भृगु यो न नन्दति स सुरो देवः कोऽपि । तथा न को भूम्यां लीन आश्लिष्टः । स्वर्ग एव तस्यावस्थानात् । तथा मा लक्ष्मीः, इः कामः, ताभ्यां सहितः समेर्विष्णुस्तत्र सेवनाय मतिर्यस्य । विष्णुपक्षीय इति भावः ॥ १० ॥ संप्रति वाग्विलासाधारानुदारान्वाल्मीकिप्रभृतीन्कतिचित्कवीन्वर्णयन्नाह सदूष- णेति ॥ अपिविरोधे । स च दूषणखरयोर्दोषार्थकठिनार्थकत्वे भवेत् । परिहारस्तु दूषणखरौ राक्षसौ यत्र वर्णितौ । इहानुक्तोऽपि वाल्मीकिः प्रतीयते । “प्रौढविशे- षणयोगाद्विशेष्यप्रतिपत्तिः" इति वचनात् । किं चासौ भगवान्मर्त्यलोके काव्यसृ- ष्टिप्रथमवधा निरुपमरमणीयकरामायणनिर्माणप्रवीणतयैव निर्दिश्यमानः प्रकृष्यते । नत्वितरसाधारणसंज्ञामात्रनिर्देशेन । अतएव कवितोत्कर्षचमत्कृतेन वाक्यसमाप्ति प्रतीक्षितुमक्षमेण त्रिविक्रमेण वाक्यगर्भेऽपि तस्मै नम इति भक्तिप्रकर्षप्रकाशनमुक्तम् । अर्धयोय॑त्यासपाठे तु गर्भितदोषशकैव न स्यात् ॥ ११ ॥ व्यास इति ॥ स कृष्णद्वैपायनो वन्द्यः । किंभूतः । क्षान्तानां मध्येऽतिशयेन १ तस्मै नमः. । * ·दमयन्तीकथायाम् कर्णान्तविभ्रमभ्रान्तकृष्णार्जुनविलोचना। करोति कस्य नाह्लादं कथा कान्तेव भारती ॥१३॥ शश्वदाणद्वितीयेन नमदाकारधारिणा । धनुषेव गुणाढ्यन निःशेषोरञ्जितो जनः ॥११॥ इत्थं काव्यकथाकथानकरसैरेषां कवीनाममी विद्वांसः परिपूर्णकर्णहृदयाः कुम्भाः पयोभिर्यथा । वाचो वाच्यविवेकवितवधियामीग्विधा मादृशां लप्स्यन्ते व किलावकाशमथवा सर्वसहाः सूरयः ॥१५॥ वाचः काठिन्यमायान्ति भङ्गश्लेषविशेषतः। नोहेगस्तत्र कर्तव्यो यस्मान्नैको रसः कवेः॥ १६ ॥ प्रशस्यः । तथा येनेहशी सर्वत्र विख्याता विस्तरणशीलं भारतं यस्यां सा भवे संसारे गौक्सृिष्टा । क इव । हिमवानिव । किंभूतः सः । क्षमाभृतां भूभृतां श्रेष्ठः । तथा येन भवे शिवे रतानुरक्तैर्वभूता गौरी सृष्टा। किंभूता । विस्तारिणी भा कान्तिर्यस्याः॥१२॥ कर्णेति ॥ कर्णस्य राधेयस्यान्ते विनाशे सति विभ्रमेण विस्मयेन वेर्गरुडस्य भ्रमेण वातिलाघवेन भ्रान्ता विचरितुं प्रवृत्ताः कृष्णपार्थधृतराष्ट्रा यस्याम् । केव । कान्तेव । किंभूता । श्रवणपर्यन्ते विलासेन भ्रान्ते स्फुरिते कृष्णार्जुने श्यामवलक्षे विलोचने नेत्रे यस्याः ॥ १३ ॥ शश्वदिति ॥ बाणः कविः शरश्च । गुणाढ्य कविवृहत्कथाकारो गुणेन ज्यया युक्तश्च । न मदाकारं स्तब्धत्वादिरूपं धरतीत्येवंशीलः कविः । वाणाकर्षणाय नमदा- कारं धरतीत्येवंशीलं धनुः । रञ्जितः प्रमोद प्रापितः । अरमत्यर्थं जितो जनः प्रतिपक्ष- लोकश्च ॥ १४ ॥ इत्थं कविवर्णनं संक्षिपन्नाह-इत्थमिति ॥ तर्हि कथाग्रथनप्रयत्नेन किमित्या- ह-अथवेति ॥ १५॥ भङ्गश्लेषमुक्तिविशेषेण संवृण्वन्नाह-वाच इति ॥ यतो हेतोः कवेः काव्यकर्तु, नैको रसो नैका रुचिः प्रसत्तिलक्षणा व्युत्पत्तिलक्षणाप्यस्ति ॥ १६ ॥ - E । । । । । - सो ·७ प्रथम उच्छासः। काव्यस्याम्रफलस्येव कोमलस्येतरस्य च । बन्धच्छायाविशेषेण रसोऽप्यन्यादृशो भवेत् ॥१७॥ अस्ति समस्तमुनिमनुजवन्दवृन्दारकवन्दनीयपादारविन्दस्य भगवतो विधेर्विश्वव्यापिव्यापारपारवश्यादवतीर्णस्य संसारचकेक- तुक्रियाकाण्डशौण्डस्य शाण्डिल्यनाम्रो महर्वशः॥क॥ श्रूयन्ते च यत्र श्रवणोचिताश्चन्दनपल्लवा ईव केचिदनूचा- नाः शुचयः सत्यवाचो विरञ्चिवर्चसोऽर्चनीयाचारा ब्रह्मविदो ब्रा- ह्मणाः। पुण्यजनाश्च न च येलकापुरुषाः, संसूत्राश्च न च येलम्प- टाः, प्रसिद्धाश्च न च येलम्पाकाः, कामवर्षाश्च न च येलनाः स- न्मार्गस्य, नववयसोऽपि न च येलम्बालकाः, महाभारतिकाश्च न च येरङ्गोपजीविनः,सेविताप्सरसोऽपि न च येरम्भयान्विताः ॥ख॥ किंबहुना। जानन्ति हि गुणान्वक्तुं तद्विधा एव तादृशाम् । वेति विश्वंभरा भारं गिरीणां गरिमाश्रयम् ॥१८॥ ननु प्रसत्तिमार्गेण कोमलमेव काव्यं निबद्ध्यताम् । किमितरेण व्युत्पत्तिमार्गेण भङ्ग- श्लेषकृतकाठिन्येनोद्वेगहेतुनेत्यत आह-काव्यस्येति ॥ कोमलस्य प्रसन्नस्येतरस्य व्युत्पन्नस्य काव्यस्य रचनाचारुत्वेन रसोऽपि शृङ्गारादिरसोऽप्यन्यादृशोऽन्यरूपो. व्युत्पत्तिचर्यया सोत्कर्ष इव स्यात् । कस्येव । आम्रफलस्येव । यथाम्रफलस्याकारवै- सादृश्यं बन्धस्य वृन्तस्य नीलपीतादिच्छायायाश्च विशेषेण यावद्रसः स स्वादोऽप्यन्या- -दृग्भवति । बध्यतेऽनेनेति कृत्वा बन्धो वृन्तं फलारम्भकरसकणिकारूपो वा । काव्य- पक्षे बन्धो रचना ॥ १७ ॥ क ॥ श्रूयन्त इति ॥ यत्र महर्वेश ईदृशा ब्राह्मणाः श्रूयन्त इत्यन्वयः । कीदृशाः । श्रवण आकर्णन उचिता योग्याः । पुण्यरूपत्वात् । चन्दनपल्लवास्तु श्रवणयोः कर्णयो- स्वतंसीकरणाय योग्याः। पुण्यजना यातुधाना लङ्कावासिनो नेति विरोधः । पुण्याः पवित्रा जना लोका अलमत्यर्थ न कापुरुषा इति विरोधपरिहारेण ब्राह्मणाः प्रश- १ फलस्यापि. २ च श्रवणोचिताः, ३ इव तत्र केचितू. ४ सूरयः. ५ सत्यवाचिन:. ६ सुसूत्राश्च. ७ तादृशाः. -- ·a दमयन्तीकथायाम् तेषां वंशे विशदयशसां श्रीधरस्यात्मजोऽभू- देवादित्यः स्वमतिविकसवेदविद्याविवेकः उत्कल्लोलां दिशि दिशि जनाः कीर्तिपीयूषसिन्धुं यस्याद्यापि श्रवणपुटकैः कूणिताक्षाः पिबन्ति ॥ १९ ॥ तैस्तैरात्मगुणैर्येन त्रिलोक्यास्तिलकायितम् । तस्मादस्मि सुतो जातो जाडयपात्रं त्रिविक्रमः ॥ २०॥ सोऽहं हंसायितुं मोहादकः पङ्गुर्यथेच्छति । मन्दधीस्तवदिच्छामि कवितृन्दारकायितुम् ॥ २१ ॥ भङ्गश्लेषकथाबन्धं दुष्करं कुर्वता मया । दुर्गस्तरीतुमारब्धो बाहुभ्यामम्भसा प॑तिः ॥ २२ ॥ उत्फुल्लगल्लैरालापाः क्रियन्ते दुर्मुखैः सुखम् । जानाति हि पुनः सम्यकविरेव कवेः श्रमम् ॥ २३ ॥ स्यन्ते । एवमप्रेऽपि । तथा सूत्रेण तन्तुना सहिता अप्यत्यन्तं पटाभाववन्तः । सूत्रेणो- पवीतेन वेदपाठेन वा युक्ता अपि न लम्पटा लालसाः। तथा प्रकर्षेण सिद्धा अग्निसं. स्कारेण निष्ठां प्राप्ता अपि पूपाद्यास्ते कथमलं न पच्यन्ते स्म । प्रप्तिद्धा विख्याता न लम्पाका लम्पटाः । तथा कामवर्षिणोऽपि नालं मेघाः । अभिलषितदातारोऽपि सन्मा- गस्य लङ्घना न । तथाल्पावस्था अपि नालं शिशवः । तरुणावस्था अपि न दीर्घकेशाः । अग्निहोत्रित्वात् । तथा महान्तो नटा अपि न नृत्यभूम्युपजीविनः । महान्तो भारता- ख्यायका अपि नात्यर्थ गोपान्नृपाज्जीवन्ति । " राजानं तेज आदत्ते" इति दोषश्रव- णात् । तथा भुक्तदेवाङ्गना अपि न रम्भया युताः । सेवितानि जलप्रधानानि सरांसि यैस्तथाविधा अपि न च येऽरमत्यर्थं भयान्विताः ॥ ख ॥ १८ ॥ तेषामिति॥ कूणिताक्षाः सुखात्किचिन्निमीलितनेत्राः ॥ १९॥२०॥ सोऽहमिति॥ मोहादज्ञानाद्गतिमानपि बकः स्वभावसुभगगतेईसस्यापेक्षया पङ्गुः । अथवा दैवात्कथंचिद्भग्नचरणत्वादकः पङ्गुः ॥ २१ ॥ भङ्गति ॥ यथा बाहुभ्यां दुस्तरः समुद्रस्तथा भङ्गन्श्लेषकथाबन्धोऽपि । दुष्कर इत्यो पम्याद्वस्तुसंबन्धः । “अभवन्वस्तुसंवन्ध उपमा परिकल्पकः" इति ॥ २२ ॥ उत्फुल्लेति ॥ दुष्टमुखैः क्रियमाणत्वादालापा अपि दुष्टा निन्दाकराः ॥ १ वचसाम्, २ नेमादित्यः, ३ सुमति. १ निधिः. ५ उल्लापाः. ६ कविधमम्, - R ।

·प्रथम उच्चासः। संगता सुरसार्थेन रम्या मेरुचिराश्रया । नन्दनोद्यानमालेव सस्थैरालोक्यतां कथा ॥ २४ ॥ उदात्तनायकोपेता गुणवत्तमुक्तका । चम्पृश्च हारयष्टिश्च केन न क्रियते हृदि ॥ २५ ॥ अस्ति समस्तविश्वंभराभोगभास्वल्ललामलीलायमानः, समानः सेव्यतया नाकलोकस्य, ग्राम्यकविकथाबन्ध इव नीरसस्यमनोह- रः, भीम इव भारतालंकारभृतः, कान्ताकुचमण्डलस्पर्श इवाय- णीः सर्वविषयाणाम्, अनधीतव्याकरण इवादृष्टप्रतिनिपातोप- सगेलोपवर्णविकारः, पशुपतिजैटाबन्ध इव विकसितकनककम- लकुवलयोच्छलितरजःपुञ्जपिञ्जरितहंसावतंसया प्रचुरचलञ्चको- उल्लापाः" इति पाठे काकुभाषितानि ॥ दुर्मुखैः स्वैरं क्रियन्ते । गल्लशब्दो प्राम्यो. ऽप्यत्र दुर्मुखानामकवीनां ग्राम्याणां निन्दाभिधाने प्रयुक्तः समुचित एव ॥ २३ ॥ संगतेति ॥ रुचिरो रम्य आश्रयो नलोपाख्यानलक्षणो यस्याः सेयं मम स्वस्थैर- व्यमैरालोक्यतां विमृश्यताम् । स्वस्थे चित्ते बुद्धयः संचरन्ति । किंभूता । शोभनो रसः शृङ्गारादिर्यत्र तथोक्तेनार्थेन संगतोचिता । औचित्यं हि रसस्य परमरहस्यम् । उक्तं च-“अनौचित्यादृते नान्यद्रसभङ्गस्य कारणम् । प्रसिद्धौचित्यबन्धो हि रसस्थो- पनिषत्परा ॥” तथा रम्या भङ्गाश्लेषोक्तिभिर्मनोहरा । पक्षे स्वः स्वर्गे तिष्ठन्तीति कृत्वा स्वस्थैः स्वर्गवासिभिः ॥ खपरे शरि वा विसर्गलोपः ॥ किंभूता । सुराणां सार्थो वृन्दं तेन संगता कृतसङ्गा । तथा मेरुः सुरगिरिश्चिरमाश्रयो यस्याः ॥ २४ ॥ उदात्तेति ॥ उदात्तेन महात्मना नायकेन नलेनोपेता । तथौजःप्रसादादिगुणयुक्तं वृत्तं छन्दोबद्धं मुक्तकं गद्यात्मकं च यस्यां सा चम्पूर्गद्यपद्यमयी साङ्कोच्छासा कथोदा तेन महार्पण नायकेन हारमध्यरत्नेनोपेता । तथा तन्तुमत्यो वृत्तमुक्ता वर्तुलमौत्ति कानि यस्यां सा मुक्ताहारलता च केन चित्ते वक्षसि च न क्रियते ॥ २५ ॥ अस्तीति ॥"आ समुद्रात्तु वै पूर्वादा समुद्राच्च पश्चिमात् । तयोरेवान्तरंगिर्योरा वर्त विदुर्बुधाः" इति मनूक्तलक्षण आर्यावर्तो नाम प्रसिद्धो देशोऽस्ति । किंभूतः । नी १ आलोच्यताम्. २ प्रबन्धः. ३ जटाजूटबन्धः. ४ राजहंस, * Savane EASERIES Sati ·B दमयन्तीकथायाम् रचक्रवाककारण्डवमण्डलीमण्डिततीरया भगीरथभूपालकीर्तिप- ताकया स्वर्गगमनसोपानवीथीयमानरिङ्गत्तरगया गङ्गया पुण्यस- लिलैः प्लावितश्चन्द्रभागालंकतैकदेशश्च, सारः सकलसंसारचक्र- स्य, शरण्यः पुण्यकारिणाम, आरामो रामणीयककदलीवनस्य, धाम धर्मस्य, आस्पदं संपदाम्, आश्रयः श्रेयसाम्, आकरः सा- धुव्यवहाररत्नानाम्, आचार्यभवनमार्यमर्यादोपदेशानामार्यावर्ती नाम देशः॥ क॥ यस्मिन्ननवरतधर्मकर्मोपदेशशान्तसमस्तव्याधिव्यतिकराः पुरु- पायुषजीविन्यः सकलसंसारसुखभाजः प्रजाः। तथाहि । कुष्ठयोगो गान्धिकापणेषु, स्फोटप्रवादो वैयाकरणेषु, संनिपातस्तालेषु, ग्रह- संक्रान्तिज्योतिःशास्त्रेषु, भूतविकारवादः सांख्येषु, क्षयस्तिथिषु, गुल्मवृद्धिर्वनभूमिघु, गलग्रहा मत्स्येषु, गण्डकोत्थानं पर्वतवनभू- मिघु, शूलसंबन्धश्चण्डिकायतनेषु, दृश्यते न प्रजासु ॥ख ॥ धान्येन च मनोज्ञः । पक्षेऽरसिकस्य मनोज्ञः । तथा भरतवर्षस्य मण्डनभूतः । पक्षे भारतस्येतिहासस्य । तथा विषयो देशः । पक्षे इन्द्रियार्थः । तथा न दृष्टः प्रकृतीनां निपातः स्वपदात्पतनम्, उपसर्गो धनापहारादिरुपद्रवः, लोपो देवदायब्रह्मदायाद्यपाल- नम्, वर्णविकारश्चातुर्वर्ण्याव्यवस्था यस्मिन् । पक्षे प्रकृतयो धात्वादयः, निपाताश्चादयः, उपसर्गाः प्रादयः, लोपः प्रसक्तस्यादर्शनम्, वर्णविकारोऽक्षरविकृतिः । तथा चन्द्रभागया नद्या चन्द्रखण्डेन च भूषितैकदेशः । क ॥ यस्मिन्निति ॥ कुष्ठमौषधविशेषो रोगविशेषश्च । स्फुट्यते व्यज्यतेऽर्थोऽनेनेति स्फोटो वैयाकरणप्रसिद्धं शब्दब्रह्म । स च वाक्यस्फोटः पदस्फोटश्चेति द्विधा नित्यश्च । तस्य प्रकर्षण वादः कथनम् । स्फोटेस्य पिटकस्य प्रवादश्च । संनिपात उभयहस्तयोज- नम् । यदुक्तम्---" शस्यां दक्षिणहस्तेन तालं वामेन योजयेत् । उभयोर्हस्तयोः पात: सेनिपातः स उच्यते ॥” वातपित्तश्लेष्मणामेकत्र योगो रोगविशेषश्च | ग्रहाणां सूर्या- दीनां मेपादिराशौ संक्रान्तिः । ग्रहो बन्धनं तस्य संक्रान्तिश्च । भूतः प्रधानाख्यं तत्वं २ व्यवहाराणाम्. ३ धर्मकोपशान्त; धर्म्यधर्मोपदेश; धर्मकर्मणोपशान्त, ४ समस्ताधिव्याधि; सर्वव्याधि. १ मयोगः. ६ पर्वतभूमिषु. रक्त २ व्यवहाराणाम्.

·प्रथम उच्छासः। यत्र चतुरगोपशोभिताः सहामा इव ग्रामाः, तुङ्गसकलभवनाः सर्वत्र नगा इव नगरप्रदेशाः, सदाचरणमण्डनानि नूपुराणीव पु- राणि, सदानभोगाः प्रभञ्जना इव जनाः, प्रियालपनसाराणि यौ- वनानीव वनानि, विटपिहिताश्चेटिका इव वाटिकाः, निर्वृतिस्था- नानि सुकलत्राणीवेक्षुक्षेत्रसत्राणि, जलाविलक्षणाः पशुपुरुषा इ- मूलप्रकृतिः । ततो महान् । महतस्तस्मादहंकारः। अहंकाराच्च पश्च तन्मात्राणि (पृथिव्यादि- पञ्चतन्मात्राणि)। एवमष्टौ । तत एकादशेन्द्रियाणि पञ्च भूतानि चेति षोडश विकाराः। एवं चतुर्विंशति तत्त्वानि । पञ्चविंशस्तु पुरुषः । तथा च-" मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदा- धाः प्रकृतिविकृतयः सप्त । षोडशकस्तु विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः” इति सांख्याः । ततश्च तेष्वेव भूतविकाराणां वादः प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्तावि रुद्धः पञ्चावयवोपपन्नः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहः । पक्षे भूतस्य प्रेतस्य विकारः । क्षयः सूर्योदयकालावृत्तित्त्वं रोगविशेषश्च । गुल्मः स्तम्बो रुग्वा । गले ग्रहणं बडिशेन रोगवि- शेषश्च । गण्डकाः खङ्गिपशवो इस्वस्फोटका वा । शूल आयुधविशेषो रोगविशेषश्च ॥ ख । यति ॥ यत्र देश एते पदार्थाः । तद्यथा । येषु परिषन्मण्डपेषु ग्रामवृद्धा उपविशन्ति ते चतुरास्तैस्तथा गोपैरुपशोभिताः। यद्वा चतुरैर्दोपैः पाशुपाल्यजीविभिरुपशोभिताः । गोशब्दस्य पशुमात्रवचनत्वात् । सङ्ग्रामपक्षे " च" इति छेदनीयम् । तुङ्गान्युच्चानि सकलानि सर्वाणि संपूर्णानि वा भवनानि गृहा यत्र। नगाश्च तुङ्गैः पुंनागैरुपलक्षितं कलभैरिभडिम्भैः सहितं वनं यत्र । पुनागकरिपोतयुता इत्यर्थः । यद्विश्वप्रकाश:- "तुङ्गः पुनागनागयोः । तुङ्गः स्यादुन्नतेऽन्यवत् "। पुराणि शोभनमाचरणमेव मण्डनं यत्र । नूपुराणि सर्वथा चरणभूषणानि । दानभोगाभ्यां सहिता जनाः । शश्वनभोगा वायवः । दयितानां सकामोल्लापेन साराणि यौवनानि । वनानि प्रियालं राजादनं पनसं चेयूति प्राप्नुवन्ति । विटपिभ्यस्तरुभ्यो हिता वाटिकाः । चेटिका दास्यस्तु विटैः पि- हिता वेष्टिताः । इक्षुक्षेत्रे सत्राणि दानशालाः । निर्वृत्या वृतेरभावेन स्वच्छन्दं स्थी- यते यत्र । निर्वृतेः सुखस्यास्पदानि कलत्राणि । तडागभागा जलाविला जलार्थिभिः सदा सेव्यतथा जलपिच्छिलाः क्षणाः अवतारादितीरप्रदेशा यत्र । यद्वा जलैराविला नीरन्ध्राः पूर्णाः क्षणाः खातकानि यत्र । अगाधाः । पशुपुरुषास्तु जडा विलक्षणा व्यपेत शास्त्राः । यद्वा अविभिर्मेण्डैलक्ष्यन्ते । यद्वावीन्मेण्ढाँल्लक्षयन्ति । पश्चात्कर्मधारयः। प्रत्यक्षादिप्रमाणरहिताश्च । कूपा भग्नकुम्भकर्णाः स्फुटितघटकण्ठाः । धन प्राचुराः १ चतुरङ्ग. २ क्षेत्राणि. - लो ·दमयन्तीकथायाम् वाप्रमाणास्तडागभागाः, कुपितकपिकुलाकुलिता लङ्केश्वरकिंकरा इव भग्नकुम्भकर्णधनवापाः कूपाः, पीवरोधसः सरित इव गावः, सतीव्रतापदोषाः सूर्यातय इव कुलस्त्रियः॥क ॥ यत्र च मनोहारिसारसद्वन्दास्तत्पुरुषेण द्विगुना चाधिष्ठिताः कादम्बरीगद्यबन्धा इव दृश्यमानबहुव्रीहयः केदाराः ॥ ख ॥ किंबहुना। - नास्ति सा नगरी यत्र न वापीन पयोधरा। दृश्यते न च यत्र स्त्री नवापीनपयोधरा ॥ २६ ॥ स्वाः स्वकीयाः पातालमूलोत्था न तु प्रवाहादिपूरिता आपः पानीयानि येषु । यद्वा धन- स्वा बहुद्रव्या आपो येषु । वापीकूपादौ हि जीर्णोद्धारार्थ निधिर्भवतीति ख्यातिः । किं- करास्तु भग्नः श्रीरामागमनकथनेन कुम्भकर्णस्य रक्षसो घनः प्रचुरः षण्मासावधिकः स्वापः शयनं यैः। गावः पीवरं च तदूधश्च पीवरोधस्तस्मात्पीवरोधसो हेतोः सरित इव । यद्वा पीवरमूध आपीनं येषाम् । अत्र " गोशब्दो धेन्वर्थोऽपि स्त्रीनरलिङ्गः" इति व्याडिः । ततः पुंस्त्वादनङ् न । सरितस्तु पीव स्थूलं रोधस्तटं यासाम् । कुलस्त्रियः सतीव्रतेनापगता नष्टा दोषाः कला यासाम् । सूर्यद्युतयस्तु तीव्रतापदोषेण सहिताः ॥क ॥ यत्रेति ॥ किंभूताः केदाराः । मनोहारीणि सारसानां द्वन्द्वानि येषु । तथा तत्पु. रुषेण तत्स्वामिना द्विगुना गोयुगयुक्तेनाधिष्ठिताः बहवोऽपि गावः सन्ति । द्विगुनेति चोपलक्षणम् । अथवा चकारोऽप्यर्थे । द्विगुनापि तत्पुरुषेणाधिष्टिताः । तथा दृश्यमाना बहवो ब्रीहयो येष्विति भूमेः सस्यसंपदुक्ता । गद्यबन्धास्तु मनोहारिणः साराः श्रेष्ठाः । सद्वन्द्वाः द्वन्द्वसमाससहिताः । तथा तत्पुरुषेण द्विगुना च समासेनाधिष्ठिताः तथा दृश्यमानबहुव्रीहिसमासाः । तथा च द्वन्द्वतत्पुरुषद्विगुबहुव्रीहिसमासबहुला, इत्यथः ॥ ख ॥ नास्ति सेति ॥ यत्र देशे सा कापि नगरी नास्ति । यस्यां न वापी निपानम् । न पयोधरा पयःप्रधाना भूमिः। न च तरुणी पीनस्तनी स्त्री दृश्यते । यदि पुनस्तत्रयमपि चतुर्थापादेन विशेषणीकर्तुमाग्रहस्तहि पयोभूम्योरेवं व्याख्यायते । " णु स्तुतौ । नवं स्तुति मानताऽभीक्ष्णमिति नवापिनी । तथाभते इनपयसी स्वामिजले धरतीति तथोक्ता १ लिया ·, प्रथम उच्छासः। अपि च । भवन्ति फाल्गुने मासि वृक्षशाखा विपल्लवाः । जायन्ते न तुं लोकस्य कदापि च विपल्लवाः ॥ २७॥ यंत्र सौराज्यरञ्जितमनसः सकलसमृद्धिवर्धितमहोत्सवपरम्प- रारम्भनिर्भराः, सततमकुलीनं कुलीनाः, प्राप्तविमानमप्राप्तविमा- नभङ्गाः, कतिपयवसुविराजितमनेकवसवः, समुपहसन्ति स्वर्गवा- सिनं जनं जनाः ॥ क ॥ कथं चासौ स्वर्गान्न विशिष्यते ॥ ख ॥ यत्र गृहे गृहे गौर्यः स्त्रियः, महेश्वरो लोकः, सश्रीका हरयः, पदे पदे धनदाः सन्ति लोकपालाः। केवलं न सुराधिपो राजा । न च विनायकः कश्चित् ॥ ग ॥ वापी । भूस्तु वपन्त्यभीक्ष्णमिति वापिनः कर्षकास्तेषामिना आजीवहेतुत्वात्स्वामिनः पयोधरा मेघा यस्यां तथाभूता । पश्चान्नसंबन्धः । अवृष्टिनिष्पाद्यसस्येति भावः । अयमर्थस्तेनाहः । प्रशस्तस्वामिपयस्का वापी, अवृष्टिनिष्पादितसस्या भूमिः, तरुणी पीनस्तनी च कान्ता, यस्यां दृश्यते सैव नगरी यत्र देशेऽस्तीति । अथवा यत्र देशे सा नगरी नास्ति यस्यां नगया वापी स्त्री च न दृश्यते । कीदृशी वापी । न न पयोध- रा । अपि तु पयोधरा । नन्दयस्य प्रकृतार्थसूचकत्वात् । स्त्री च किंभूता। नवा तरुणी । तथा पीनपयोधरा । सर्वास्वपि नगरीषु पयोधरा वाप्यस्तरुण्यः पीनस्तन्यश्च स्त्रियो दृश्यन्त इति भावः ॥ २६ ॥ भवन्तीति ॥ शाखा विगतपल्लवा यत्र भवन्ति । जनस्य विपदा लवा अपि न स्युः ॥ २७ ॥ यत्रेति ॥ यत्र जनाः स्वर्गिणमपि न्यकुर्वन्ति । कुलीना अभिजाताः । विमानता तिरस्कारः । वसु धनम् । पक्षे कुः पृथ्वी तस्यां लीनाः । विमानं देवयानम् । वस- वोऽष्टौ ध्रुवादयः । देवन्यकारस्तुल्यार्थे व्याख्येयः ॥क ॥ कथं चायं स्वर्गान्नाधिकः ॥ ख ॥ यत्रेति ॥ गौयों गौरायः शुद्धोभयान्क्या वा स्त्रियः । महानीश्वरोऽतिसमृद्धः। सह- १ मासे. २ च. ३ न. ४ यत्र च. ५ समृद्धिवृद्धिवर्धित. ६ सङ्गाः. ७ राजित. ८ स स्वर्ग लोकान. ९ सर्वत्र महेश्वरः. १० न विनायकः. ।

·Has दमयन्तीकथायाम् यत्र चलतासंबन्धः कलिकोपक्रमश्च पादपेषु दृश्यते न पु- रुषेषु ॥ क॥ यत्र चमरकवार्ता परमहिमोपघातश्च तुहिनाचलस्थलीषु श्रूयते न प्रजासु ॥ ख ॥ यश्च नीतिमत्पुरुषाधिष्ठितोऽप्यनीतिः, सवटोऽप्यवटसंकुलः, कारूपयुतोऽप्यगतरूपशोभः ॥ग ॥ यत्र च गुरुव्यतिक्रमं नक्षत्रराशयः, मात्राकलहं लेखशालिकाः, मित्रोदयद्वेषमुलूकाः, अपत्यत्यागं कोकिलाः, बन्धुजीवविघातं ग्री- ष्मदिवसाः, कुर्वन्ति न जनाः ॥ ५ ॥ श्रिया शोभया सश्रीकाः । हरयोऽश्वाः। धनप्रदा नृपाः। स्वर्गे त्वेकस्मिन्नेव गृहे गौरी उमा। एक एव महेश्वरः शिवः । सलक्ष्मीको विष्णुरेक एव । न बहवः। धनदः कुबेर एक- स्मिन्नेव स्थान एक एव । केवलं परम् । अधिपिबतीत्यधिपः । सुराया मद्यस्याधिपः सु. राधिपो नं राजा | नच कोऽपि विरुद्धनायकः । सुरामधिपिवतीति वाक्ये लक्ष्यदूषण- मण्प्रसङ्गात् । सुराप्रपावत् । स्वर्गे तु सुराणामधिप इन्द्रः। विनायको गणेशः ॥ग ।। यत्रेति ॥ लतासंबन्धो वल्लीयोगः । कलिकाया उपक्रमः । पक्षे “चलतासंबन्धः" इति समुदितं पदम् । चलता लौल्यम् । कलिः कलहः। कोपः क्रुध् । तयोः क्रमः ॥ क॥ यत्रेति ॥ चमरका गोविशेषाः । परममुत्कृष्टं हिमं तुहिनम् ॥ पक्षे मरको मरण- बाहुल्यम् । परस्य महिमा माहात्म्यम् । तस्योपघातः । ख ॥ यश्चेति ॥ न विद्यत ईतिरुपद्रवोऽस्मिन्नित्यनीतिः । वटा न्यग्रोधाः । अवटाः कूपादिगर्ताः । कारवः शिल्पिनः । तथा न गता न भ्रष्टा रूपशोभा यस्य | अगैर्नगै- स्तरुभिश्योपशोभा यस्येति वा ॥ अपिर्विरोधे ॥ स च तुल्यार्थव्याख्यया । कुत्सितमी. षद्वारूपं कारूपम् ॥ ग ॥ यत्र चेति ॥ इदमेते कुर्वन्ति न जनाः । गुरुबृहस्पतिः । मात्रा वर्णावयवः । मित्रः सूर्यः । बन्धुजीचे बन्धूकम् । पक्ष सुगमम् । मात्रा जनन्या सह ॥ घ ॥ । १ सत्पुरुषषु. २ घातम्, ३ मजाः ·क प्रथम उच्छासः । १२ किं बहुना। देशः पुण्यतमोद्देशः कस्यासौ न प्रियो भवेत् । युक्तोऽनुक्रोशसंपन्नों जनैरिव योजनैः ॥ २८ ॥ तस्य विषयस्य मध्ये निषधो नामास्ति जनपदः प्रथितः। तत्र पुरी पुरुषोत्तमनिवासयोग्यास्ति निषधेति ॥ २९ ॥ जननीतिमुदितमनसा सततं सुस्वामिना कृतानन्दा । सा नगरी नगतनया गौरीव मनोहरा भाति ॥ ३० ॥ यस्यामधलिहेन्द्रनीलशालशिखरसहस्त्रनिभृतांशुजालबाल- शाहलाराग्रयासलालसाः स्खलन्तः खे खेदयन्ति मध्येदिनं सा- दिनं रविरथतुरंगमाः॥ क॥ यस्यां च स्फटिकमणिशिलानिबद्धभवनप्राङ्गणगंतासु संचरट्ट- हिणीचरणालतकपदपशिषु प॑तन्ति निर्मलसलिलाभ्यन्तरतरत्तरु- णारुणकमलकाङ्या मुग्धमधुपपटलानि ॥ ख ॥ देश इति ॥ अनुक्रोशेन कृपया संपन्नैर्जनयुक्तोऽसौ देशः सर्वस्यापि प्रियः । प. क्षेऽनुक्रोशे संपन्नान्यन्नजलतृणादिभिः समृद्धानि । अथवानुगताः परस्परसंबहाः क्रोशा अनुक्रोशास्तैः संपन्नानि ॥ २८ ॥ तस्येति ॥ पुरुषोत्तमो विष्णुः पुंश्रेयांश्च ॥ २९ ॥ जनेति ॥ जनस्य नीत्या हृष्टमनसा सुप्रभुणा कृतहर्षा । तथा न भ्रष्टनया अ. पि तु सन्नीतिमती । सा पुरी रम्या भाति । यत एवानष्टनया अतएव जनो नीतिमा- न् । गौरी तु नगस्य हिमाद्रेस्तनया । तथा जननी मातेति हेतो«ष्टमनसा । अतएव शोभनेन हर्षोचिताकृतिसुन्दरेण स्वामिना स्कन्देन कृतानन्दा । तथा मनसि हरो यस्याः ॥ ३० ॥ यस्यामिति ॥ शालः प्राकारः । इन्द्रनीलमणिकिरणान्नीलतृणतुल्याँल्लिलिक्षवः सप्तसप्तिसप्तयः स्खलन्ति || क॥ यस्यां चेति ॥ स्फटिकस्य सलिलं पदपतेश्च कमलमुपमानम् ॥ ख ।। १ नासौ. २ निःमृतांशुः. ३ ग्रासग्रहणलालसाः. ४ स्खलन्तः खेदयन्ति, ५ मध्यंदिने. ६ तुरंगा:. ७ संगतासु. ८ निपतन्ति.

·SahidiuaryneurshiANGOOR दमयन्तीकथायाम् यस्यां च विविधमणिनिर्मितवासभवनभव्यभित्तिषु स्वच्छासु खां छायामवलोकयन्त्यः कृतापरस्त्रीशङ्काः कथमपि प्रत्यानीयन्ते प्रियैः प्रियतमाः ॥ क॥ यस्यां च दिव्यदेवकुलालंकृताः स्वर्गा इव मार्गाः, सततमपांसु- वसनाः सागरा इव नागराः, समत्तवारणानि वनानीव भवनानि, सुरसेनान्विताः स्वर्गभूपा इव कूपाः, अधिकंधरोदेशमुद्रासयन्तो हारा इव विहाराः ॥ ख ॥ यस्यां च बहुलक्षणाः सुधावन्तो दृश्यन्तेऽन्तः प्रचुराः प्रासादा बहिश्च वारणेन्द्राः । सुशोभितरङ्गाः समालोक्यन्तेऽन्तः संगीतशा- ला बहिश्च क्रीडाकमलदीर्घिकाः । बहुधान्यनिरुद्धाः कथमप्यभि- गम्यन्तेऽन्तः पण्यस्त्रियो बहिश्च क्षेत्रमयः। नानाशुकविभूषणाः शोभन्तेऽन्तः सभा बहिश्च सहकारवनराजयः। ससौगन्धिकप्रसारा विराजन्तेऽन्तर्विपणयो बहिश्च सलिलाशयाः ॥ग ॥ । यस्यां वेति ॥ दिवि भवैरिव दिव्यै रम्यैर्देवकुलैर्देवगृहैः । पक्षे दिव्यैः स्वर्णोद्भवैः कल्पद्रुमादिभिर्देवानां कुलैरन्वयैर्वालंकृताः । अपांसु रेणुरहितं वसनं वस्त्रं येषाम् ।. पक्षे सुष्टु वसन्त्येष्विति सुवसनाः। “अपाम् " इति कर्तरि षष्टी। जलाधारा इत्यर्थः । मत्तवारणोऽपाश्रयो मत्तेभश्च । सुरसेन सुजलेन । स्वर्गभूपास्तु सुरसेनया त्रिदशसै- न्येनान्विताः । अधिकमिति क्रियाविशेषणम् । धरोद्देशः पृथ्वीप्रदेशः । विहाराश्चैत्या- नि । पक्षे कंधरोहेश इत्यधिकंधरोद्देशम् । विभत्त्यर्थे ऽव्ययीभावः ॥ ख ॥ यस्यां चेति ॥ क्षणो भूमिका । सुधा लेपविशेषः । पक्षे बहूनि लक्षणानि ये पाम् । तथा सुष्टु धावन्तः। रङ्गो नर्तनस्थानम् । पक्षे सुशोभिनस्तरङ्गा येषु । बहुधेति भिन्न पदम् । अन्येविटनिरुद्धाः । पक्षे बहुभिर्धान्यैर्निरुद्धाः । आशुकविः शीघ्रकविः। प- क्षे शुकाः पक्षिणः । सुगन्धीनि द्रव्याणि पण्यमेषां ते सौगन्धिका वणिजः कल्हा- राणि वा । प्रसारो लध्वापणो विस्तरश्च ।। ग॥ । १ विनिर्मिता. २ खर्भूष, ३ संगीतकशाला. ४ अप्सरा. ५ राजन्ते. ETTE क ।

·प्रथम उच्छासः। बहुना। किं भूमयो बहिरन्तश्च नानारामोपशोभिताः । कुर्वन्ति सर्वदा यत्र विचित्रवयसा मुदम् ॥३१॥ यस्यां च भक्तभाजो देवतायतनेषु देवताः संनिधाना दृश्यन्ते ह- हेषु वणिग्जनाः। अक्षरसावधानाः कविगोष्ठीषु कवयो विलोक्यन्ते द्यूतस्थानेषु द्यूतकाराः। कान्तारागप्रियाः करिणो राजद्वारेषु संचर- न्ति वेश्याङ्गणेषु भुजङ्गाः ॥ क ॥ यस्यां च चतुरुदधिवेलाविराजितसकलधराचकचूडामणौ मणि- कर्मनिर्मितरम्पहर्म्यतया सुरपतिपुरीपराभवकारिण्याम् । अव्ययभा- वो व्याकरणोपसर्गेषु न धनिनां धनेषु। दानविच्छित्तिरुन्माद्यत्करि- कपोलमण्डलेषु न त्यागिगृहेषु । भोगभङ्गो भुजङ्गेषु न विलासिलो- केषु। स्नेहक्षयो रजनिविरामविरमत्प्रदीपपात्रेषुन प्रतिपन्नजनहृद- येषु । कूटप्रयोगो गीततानविशेषेषु न व्यवहारेषु । वृत्तिकलहो वै- याकरणच्छात्रेषु न खामिभृत्येषु । स्थानकदचित्रकेषु न सत्पुरु- षेषु ॥ ख ॥ भूमय इति ॥ वाद्ये आरामैमध्ये रामाभिरुपशोभिताः । यस्यां रम्यवयसां यूनां विविधपक्षिणां च मुदं कुर्वन्ति । वपुष्मतां काल कृतावस्था पक्षी च वयः ॥ ३१ ॥ यस्यां चेति ॥ भक्तो भक्तिमान् । भक्तं चान्नम् । संनिधानं वाट्यम् । सम्य- विधिश्च । अक्षरं वर्णः । पक्षे अक्षः पाशकः । अक्षरसे स्थितमवधानं येषाम् । का- तारे वने अगः सलक्यादिवृक्षस्तत्प्रियाः । पक्षे कान्ता वधूः ॥ क । यस्यां चेति ॥ अव्ययभावोऽव्ययत्नम् । पक्षे व्ययो दानादिनोपयोगस्तदभावः । दानविच्छित्तिर्मदशोभा यागविच्छेदश्च । भोग: सर्पवपुर्विलासश्च । भङ्ग आमर्दनम् । कुण्ड- लीकरणमिति यावत् । व्याघातश्च | स्नेहस्तैलादिः प्रेमा वा । प्रतिपन्नानि परस्परप्रती- तानि च तानि जनहृदयानि च । गीतस्य ताना द्वये । एके कूटाख्याः पञ्चत्रिंशत् । अन्ये च शुद्धाख्याश्चतुर्दश । एवमेकोनपञ्चाशत् । तेषां विशेषेषु कूटशब्दप्रयोगः । पक्षे कूटं कपटं प्रयोगो व्यापारः । वृत्तिः शास्त्रविवरणम् । आजीवनं च । स्थानक- १ भक्तिभाजो. २ हर्यरम्यतया. ३ अव्ययीभावो. ४ चित्रेषु, । । । । ३ --- । EHICH सी ने ·T SRANA । । दमयन्तीकथायाम् । -- किंबहुना । त्रिदिवपुरसमृद्धिस्पर्धया भान्ति यस्यां सुरसदनशिखायेष्वाग्रहसन्धिनद्धाः । नभसि पवनवेल्लत्पल्लवैरुल्लसद्भिः परममिह वहन्त्यो वैभवं वैजयन्त्यः ॥ ३२ ॥ अपि च। र्वी सदा सदाचारसजसजनसेविता । नगरीन गरीयस्या संपदा सा विवर्जिता॥३३॥ तस्यामासीनिजधजयुगलबलविदलितसकलवैरिवन्दसुन्दरी- नेत्रनीलोत्पलगलबहलवाष्पपूरप्लवमानप्रतापराजहंसः, सकल- जलनिधिवेलावननिखातकीर्तिस्तम्भभूषितभुवनवलयः, विश्वंभ राभोग इव बहुधारणक्षमः, प्रासाद इव नवसुधाहारी,रविरिवानेक- धामाश्रयः। दनुजलोक इव सदानवः स्त्रीजनस्य वसिष्ठ इव विश्वा- भेदः संमुखं परामुखं संपूर्णावयवरूपं पाश्र्वागतम् । ततो भागद्वयनैकतः पततान्यत्र च चटता क्रमेण ऋजु ऋज्वागतब्यर्धाक्षार्धऋजुसंज्ञानि चेति स्थितस्थानकानि पञ्च । गमनमालीढं त्वरितं त्रिभङ्गमित्याख्यानि च चत्वारि गच्छत्स्थानकानीति । एवं च नवानां स्थानकानां भेदश्चित्रेषु । पक्षे स्थानकस्य रक्षणीयनगरादेर्भेद उपजापो न सत्पु- रुषेषु सत्त्वात् ॥ ख ॥ त्रिदिवेति ॥ सुराणां सदनानि प्रासादा विमानानि च । आगृह्यन्त एभिरित्या- प्रहा अङ्कटकास्तेषु ये ग्रन्थयस्तैर्नद्धाः । वेल्लत्पल्लवैश्चलदश्चलैः । उल्लसद्भी राजद्भिः । वैभवं माहात्म्यम् । सर्वोऽपि । विजिगीषुर्बद्धपरिकरः पताकां दर्शयतीति भावः ॥३२|| चावति ॥ चा: मनोज्ञा । सततं साध्वाचारप्रससाधुश्रिता सा नगरी पुरी ग- रीयस्था श्रिया न त्यक्ता ॥ ३३ ॥ तस्यामिति ॥ शत्रुकान्ताश्रुपूरे तरन्प्रताप एवं राजहंसो यस्य । तथा जयस्त. भभूषितभूमण्डलः । तथा स्तम्भापमदोर्दण्डे न्यस्ता शालभचिकेव जयलक्ष्मीर्यस्य । सवीसनसनुनल इति प्रसिद्धो नृप आसीत् । बहुधानेक शो रणे क्षमः। पक्षे बहूनां धा- १ नमान:. २ जलधि, २ वसुधरर. ४ दनुलोक, - E- ·प्रथम उच्चासः। मित्रत्रासजननः, जनमेजय इव परीक्षितनयः, परशुराम इव पर- शुभासितः, राघव इवालघुकोदण्डभङ्गरञ्जितजनकः, सुमेरुरिव जा- तरूपसंपत्तिः, तुहिनाचल इव पुण्यभागीरथीसहितः, चिन्तामणिः प्रणयिनाम्, अग्रणीः साङ्गामिकाणाम्, उपाध्यायोऽध्ययनविदाम, आदर्शो दर्शनीयानाम्, आचार्यः शौर्यशालिनाम् ; उपदेशकः श- स्त्रशास्त्रस्य, परिवढो दृढप्रहारिणाम, अंग्रगण्यः पुण्यकारिणाम,अ- पश्चिमो विपश्चिताम्, अपाश्चात्यस्त्यागवताम्, अचरमश्चातुर्याचा- र्याणाम्, अपर्यन्तभूभाराधारस्तम्भभूतभुजकाण्डकीलितशाल- भञ्जिकायमानविजयश्रीः, श्रीवीरसेनसूनुः, समस्तजगत्प्रासादशि- रःशेखरीभूतकान्तकीर्तिध्वजो, राजा, राज्यलक्ष्मीकरेणुकाचाप- लसंयमनशृङलः, खलवृन्दकन्दलदावानलो नलो नाम ॥ क ॥ यस्येन्दुकुन्दकुमुदकान्तयः सकललोककर्णप्रियातिथयो गुणाः सततमेकब्रह्माण्डसंपुटसंकीर्णनिवासव्यसनविषादिनः पुनरनेकन- झाण्डकोटिघटनामभ्यर्थयमाना इव भगवतो विश्वसृजः कमलसं- भवस्य कर्णलग्नाः स्वर्गलोकमधिवसन्ति स्म ॥ ख॥ रणे क्षमः । आभोगः पूर्णता । वसुधां देवद्विजसंबद्धां हरत्येवंशीलो न । पक्षे नवया सुधया लेपविशेषेण हारी रम्यः ॥ अनेकधा सप्ताङ्गत्वाद्वहुधा माया लक्ष्म्या आश्रयः । पक्षेऽनेकस्य प्रचुरस्य धान्न आश्रयः ॥ सदा नित्यं नवो रम्यतयापूर्व एव । पक्षे दानवैः सह ॥ विश्वेषाममित्राणां त्रासकृत् । पक्षे विश्वामित्रो मुनिः ॥ परीक्षितो नयः षाङ्गण्यं मेन । पक्षे परीक्षेरभिमन्युसुतस्य सुतः । परस्मिन्छुभे आसितः । पक्षे परशुः कु- ठारः ॥ अलघुको गौरवाहः । तथा दण्डस्य वधपरिक्ले शार्थहरणलक्षणस्य भङ्गेन मु- त्या रञ्जितलोकः । पक्षे बृहद्धनुर्भङ्गहर्षितजनकाख्यनृपः ॥ जाता रूपसंपत्तिर्यस्य । पक्षे जातरूपं सुवर्ण संपत्तिर्यस्य ॥ पुण्यभजनशीलो। रथवान् । हितैः सह। पक्षे पुण्य गङ्गान्वितः ॥ प्रणयिनामर्थिनां चिन्तितप्रदो मणिरिव ॥ जगतः प्रासादः कीर्तेश्च ध्वज उपमानम् ॥क ॥ यस्येति ॥ यस्य मलस्य प्राचुर्यादेकस्मिन्ब्रह्माण्डेऽमान्तोऽनेकब्रह्माण्डनिर्माण कार- १ शस्त्रशास्त्रेषु. २ अग्रगण्यः. ३ कर्णेलमाः. ४ स्वलोक. ।

·* दमयन्तीकथायाम् - यस्मिंश्च राजनि जनितजनानन्दे नन्दयति मेदिनीम्, गोतेषु जातिसंकराः, तालेषु नानालयभङ्गाः, नृत्येषु विषमकरणप्रयोगाः, वायेषु दण्डकरप्रहाराः, पुण्यकारम्भेषु प्रबन्धाः, सारियूतेषु पा- शप्रयोगाः, पुष्पितकेतकीषु हस्तच्छेदाः, न्यग्रोधेषु पादकल्पनाः, कञ्चकमण्डनेषु नेत्रविकर्तनानि, आसन । न प्रजासु ॥ क ॥ 1 यश्च कोऽप्यन्यादृश एव लोकपालः । तथाहि । अपूर्वो विबुधप- तिः, अदण्डकरोधर्मराजः, अजघन्यः प्रचेताः, अनुत्तरो धनदः।। ख। यिष्यन्त इव स्वर्गिभिनित्यमेव श्लाध्यमानत्वात्कर्णलग्नाः श्रुतौ विज्ञापनार्थ निकटी- भताः ॥ ख ॥ यस्मिश्चेति ॥गीतादिष्वेव जातिसंकरादीनि न प्रजास्विति परिसंख्ययावधारण- म् ।। गीतेषु नन्दयन्तीप्रभृतयो जातयोऽष्टादश । तासु संकरो मिश्रप्रतीतिः । पक्षे जात- यो विप्राथाः । संकरोऽनुचितसंबन्धेन विप्लवः । तालश्चञ्चत्पुटादिः । लया द्रुतमध्यवि- लम्बितलक्षणाः । पक्षे आलयो गृहम् ॥ करणानि तलपुष्पपटादीन्यष्टोत्तरशतसंख्यानि | पक्षे विषमात्स्वार्थे कः । रणो युद्धम् ।। दण्डः कोणः । करः पाणिः। पक्षे दण्डो वधादिः। करो राज्ञे देयोंऽशः । प्रहारो घातनम् । प्रबन्धाः सातत्यानि प्रकृष्टबन्धाश्च ॥ पाशो वन्धो बन्धनरज्जुश्च ॥ सारयो हि दायैर्वध्यन्ते । अक्षार्थस्तु पाशक एव प्रतीतः॥ हस्तः केतकीगर्भः पाणिश्च ॥ पादस्य मूलस्थ रचना । न्यग्रोधपादपः पादानचयति कल्प- यति । पक्षे पादस्याङ्के: कल्पना कर्तनम् ॥ नेत्रं वस्त्रविशेषो नयनं च । विशेषेणाङ्गप्र. माणेन कर्तनं विकर्तनं विखण्डनं च ॥ क ॥ यश्चेति ॥ कोऽपि विस्मयहेतुः । लोकं जगत्पालयन्ति ये तेभ्योऽन्यादृशो विसदेश एव लोक प्रजा पालयतीति कृत्वा लोकपालः ॥ स्वोक्तमेव द्रढयति-- तथाहीत्या- दिना ॥ यतो विबुधानां सुराणां पतिः सपूर्वः पूर्वदिग्युक्तत्वात् । नलस्त्वपूर्व उत्कृष्टो विबुधानां विदुषां पतिः ॥ दण्डपाणिर्यमः । नलस्तु न दण्डो वधादिः, करो राज्ञे दे- योऽशो यस्मादित्यदण्डकरः । तथा धर्मप्रधानो राजा धर्मराजः। धर्मविजयत्वात् ॥ प्र. चेता वरुणः सह जघन्यया पश्चिमया वर्तते । नलस्त्वजघन्योऽकुत्सितः प्रकृष्टचेता- व । यदुक्तम्-जवन्यं चरमे शिशे जघन्यं गहितेऽन्यवत् " ॥ धनदः कुबेरः सहोत्तरया दिशा वर्तते । नलस्तु न विद्यत उत्तर उत्कृष्टोऽस्मादित्यनुत्तरः । तथा ध- न ददातीति धनदः ॥ ख॥ १ सार छाडेपु. २ न्यग्रोधपादपेषु. ३ कर्तनानि. ४ न मजानामासन, । । ।

·२१ प्रथम उच्छासः। येन प्रचण्डदोर्दण्डमण्डपमण्डलीविश्रान्तविजयश्रिया श्रवणो- त्पलदलायमानमानिनीमानलुण्टाकलोचनेन पृथ्वी प्रिया च का- मरूपधारिणी सातेन भुक्ता ॥ क ॥ यस्याः सकलजनमनोहारिविशेषकम् ,टथुललाटमण्डलम् , अ- भिलषणीयकान्तयः कुन्तलाः, श्लाघनीयो नासिक्यभागः, बहुलव- लीकः सरोमालिकालंकारश्च मध्यदेशः, प्रकटितकामकोटिविलासः काञ्चीप्रदेशः॥ ख॥ किं बहुना। यस्याः कृष्णागुरुचन्दनामोदबहुलकुचाभोगभूषणा नृत्यतीवा- रङ्गे रमणीयतया निरुपमा नवा यौवनश्रीः॥ग। येनेति ॥ विजयता सुनेत्रेण येन भूः कान्ता च सातेन सुखेन निर्विष्टा भुक्ता । सातं सुखम् ॥ यदमरसिंह:-"शर्मसातसुखानि च" इति ॥ कामरूपो देशविशेषः । प्रिया तु काम्यत इति काममभिलषणीयं रूपम्, काममतिशयेन रूपं वा धरतीत्येवं- शीला || क॥ ॥ -- ॥ यस्या इति ॥ यस्या भुवः विशेषक-लाद-कुन्तल-नासिक्य-मध्यदेश-काञ्चीइत्येवं- रूपा देशाः । लवली लताविशेषः । सरसां मालिका श्रेणिः । कामकोटिनानी देवी ॥ प्रियापक्षे विशेषकं तिलकम् । ललाटमलकम् । कुन्तलाः केशाः । नासिकायां भवो मासिक्यः । मध्यदेश उदरम् । बहुला बढयो बल्य उदररेखा यत्र । तथा सह रोमप- निमण्डनेन ॥ प्रकटितानोत्कर्षविलासः काञ्चीप्रदेशः श्रोणी ।। ख ॥ यस्या इति ॥ अङ्गेऽङ्गाख्यदेश एव रङ्गे नर्तनस्थाने निरुपमवायो सति वनश्री- नूत्यतीव ।। वाततरलनमेव नर्तनम् । कृष्णा पिप्पली । अगरुंचन्दनौ वृक्षविशेषौ । तेषामामोदः । बहूनां लकुचानामाभोगो विस्तारः । तौ भूषणं यस्थाः । पक्षे चर्चा- वंशात्कालागरुचन्दनयोरामोदेन व्याप्तस्तनविस्तारमण्डना । नवेति यौवनश्रीरिति च भिन्नम् ।। ग ॥ १ येन च. २ कृष्णागरुः ·२२ दमयन्तीकथायाम् किं चान्यत् । अन्य एव नवावतारः स कोऽपि पुरुषोत्तमो योनमीनरूपदूषि- तः, नाङ्गीकृतविश्वविश्वंभराक्षारोऽपि कूर्मीकतात्मा, न वराहवपु- पा केशेन पृथ्वीं बभार, न च नरसिंहः संमुत्सन्नहिरण्यकशिपुः, न बलिराजबन्धनविधौ वामनोदैदामकरोत्, नापि रामोलड़ेश्वरश्रिय- मपाहरत, नापि बुद्धः कल्किकुत्रवत्तारी ॥ क॥ कि बहुना। धन्यास्ते दिवसाःस येषु समभूद्भूपालचूडामणि- लोकालोकगिरीन्द्रमुद्रितमहीविश्रान्तकीर्तिनलः। कि चेति ॥ कोऽप्यपरिच्छेद्यमहिमा । तथा नवः पूर्वविलक्षणोऽवतारो जन्म यस्य स तथाभूतः । यदि वा “णु स्तुतौ " इत्यस्य नवाः स्तुतयोऽवतार्यन्ते यस्मिन्निति स्तवास्पदम् । सर्वोवीपतिभ्योऽन्योऽसाधारण एव स नलो राजा । पुरुषेषुत्तमः ॥ तथा अमो रोगोऽस्यास्तीत्यमी । नामी अनमी नीरोगः । यदि वा नमयति शत्रूनवश्य- मिति कृत्वा नमी । प्रतापाक्रान्तारिचक्र इत्यर्थः । तथा न रूपे दूषितः । तथा स्वी- कृतधराधुरोऽपि न कमिभङ्गरः । कुत्सितोर्मिः पीडा यस्य स कूर्मिः । अङ्गीकृतभारो हि पीडावान्भवति । यदुक्तम्-"ऊर्मिः पीडाजवोत्कण्ठाभङ्गप्राकाश्यवीचिषु”। तथा वर- माहवं पुष्णता क्लेशेन न धरामपि तु सुखेनेत्यर्थः ॥ नरेषु सिंहः शौर्यात् । नच समु- सने हिरण्यं धनं कशिपु भोजनाच्छादनादि यस्मात् ॥ तथा बलिनां राज्ञां बन्धने वि- धाने वा मनोदैन्यं न चाकरोत् ॥ रामः सुन्दरः । अलमत्यर्थ कस्य ब्रह्मण ईश्वरस्य शंभोच्च श्रियं नापि न च हृतवान् । देवस्वापहारी नेत्यर्थः । ब्रह्मेशौ देवानामुपलक्ष- णम् || बुद्धो विद्वान्न पापिकुलोत्पन्नः ॥ अन्य एव पुराणपुरुषादशावताराद्विसदृश एव । नवावतारो नवसंख्यावतारः । कोऽप्ययं पुरुषोत्तमो विष्णुरित्युक्तिलेशः ॥ त- पक्षे मीनकर्मवराहनरसिंहवामनरामबुद्धकल्किनोऽवताराः । हिरण्यकशिपुबलिलङ्केश्वरा- स्तत्प्रतिपक्षाः ॥ रामः परशुरामोऽपि । तदा । अलमिति भित्त्वा कु ईषदीश्वरः केश्व- र: सहस्रार्जुनो जमदमिहोमार्जुनीमात्रहरणात् ॥ रामः कृष्णः । तथा केन वायुनेष्ठे समयो भवति पवनाशनत्वात् । यद्वा कस्य पानीयस्य यमुनाइदलक्षणस्येश्वरः स्वामी केश्वरः कालीयसर्पस्तस्य श्रियमपंजहार ॥ क ॥ १ माडीकत विश्वभरा, २ सेमच्छिन्न. ३ कि चं. । । --- । । नि PREM R ·क Reason ISHED प्रथम उच्छासः । लोकास्तेऽपि चिरंतनाः सुकृतिनस्तदऋपड़ेरुहे tite यैर्विस्फारितनेत्रपत्रपुटकैविण्यमास्वादितम् ॥३१॥ अपिच । ये कुन्दद्युतयः समस्तभुवनैः कर्णावतंसीकता यैः सर्वत्र शलाकयेव लिखितैर्दिग्भित्तयश्चित्रिताः । यैर्वक्तुं हृदि कल्पितैरपि वयं हर्षेण रोमाञ्चिता- स्तेषां पार्थिवपुंगवः स महतामेको गुणानां निधिः ॥३५॥ यस्य च युधिष्ठिरस्येव न कचिदपार्थो वचनक्रमः, मरुमण्डलमि- वापापं मानसम्, महानसमिव सूपकारसारं कर्म, कार्मुकमिव स- स्कोटिगुणं दानम्, दानवकुलमिव दृष्टवृषपर्वोत्सवं राज्यम्, राजी- वमिव भ्रमरहितं सर्वदा हृदयम् ॥ क ॥ यश्च परमहेलाभिरतोऽप्यपारदारिकः । शान्तनुतनयोऽपि न कुरूपयुक्तः॥ ख॥ कि बहुना। सदाहंसाकुलं विनन्मानसं प्रचलज्जलम् । यस्य चेति ॥ अर्थादपेतोऽपार्थः । अन्यत्र पृथाया अपत्यत्वात् । अपापं निष्पा. पम् । पक्षेऽपेता आपो यस्मात् ॥ सुष्टु उपकारेण सारम् । पक्षे सूपकारैः सूदैः सा- रम् ॥ सत्पात्रप्रतिपादनाहानं सच्छोभनम् । कोटिः संख्या । पक्षे कोटिरटनिः । गुणो ज्या ॥ वृषो धर्मः । पर्व पौर्णमास्यादि उत्सवः पुत्रजन्मविवाहादिस्ते दृष्टा अनु- ष्ठिता यत्र । पक्षे वृषपर्वा दानवः ॥ भ्रमः संशयः । पक्षे भ्रमरेभ्यो हितम् ॥ क ॥ यश्चेति ॥ हेला शृङ्गारचेष्टा । यद्वा पर उत्कृष्टो मह उत्सवो यस्यां तस्यामिलायां पृथ्व्यां रतः ॥ राजन्वती हि मही सदुत्सवा । विरोधे महेला नी ॥ शान्तश्चासौ नु- तनयश्च । शान्तो जितेन्द्रियः । तथा नुतः स्तुतो नयो नीतिर्यस्य ॥ तथा न कुत्सित. रूपयुक्तः । पक्षे शान्तनुपुत्रो गाङ्गेयः कुरूणां क्षत्रियाणामुपयोगी ॥ ख ॥ सदेति ॥ भूभृतो गिरयो नृपाश्च । तन्नाथत्वं द्वयोरपि ॥ सत्यप्येवं हिमाच. लो यस्य साम्यं नायाति । यतः । सदाहं सखेदम् । साकुलं व्यग्रम् । प्रचलत्कम्प- १ यस्य. युधिष्ठिर इव. - । - ना ·। न २४ दमयन्तीकथायाम् शून्नायोऽपि नो याति यस्य साम्य हिमाचलः॥३६ ॥ अपि च। नक्षत्रभूः क्षत्रकुलप्रसतेयुक्तो नभोगैः खलु भोगभाजः। सुजातरूपोऽपि न याति यस्य समानतां कांचन काञ्चनाद्रिः॥३७॥ तस्य च महामहीपतेरस्ति स्म प्रशस्तिस्तम्भः सकलश्रुतिशास्त्रशा- सनाक्षरमालिकानाम्, न्यग्रोधपादपः पुण्यकर्मप्ररोहाणाम्, आकरः साधुव्यवहाररत्नानाम्, इन्दुः पार्थिवनीतिज्योत्स्नायाः, कन्दः सक- लकलाङरकलापस्य, सागरः समस्तपुरुषगुणमणीनाम्, आलानस्त- म्भश्चपलराज्यलक्ष्मीकरेणुकायाः, सकलभुवनव्यापारपारावारनौ- कर्णधारः, सुधाम्भोनिधिडिण्डीरपिण्डपाण्डुरयशःकुशेशयखण्ड- मण्डितसकलसंसारसराः, सरागीकृतसमस्तपार्थिवानुजीवी, जी- विततमः, प्राणसमः, हृदयसमः,शरीरमात्रभिन्नो द्वितीय इवात्मा, कुंलक्रमागतः, संक्रान्तिदर्पणः सुखदुःखयोः, स्वभावानुरक्तः, शु- चिः, सत्यपूतवाक्, कृतज्ञः, ब्राह्मणः सालङ्कायनस्य सूनुः श्रुतशीलो नाम महामन्त्री॥क॥ मानम् । जडं व्यामूढम् । मानसं चेतः । विति ॥ सिद्धान्ते तु मानसं सरः । सदेति भिन्नम् । प्रचलज्जलं यत्र ॥ शेषं प्रतीतम् । आकुलशब्दो भावनधानो यथा तिष्ठन्ति च निराकुलाः ॥ २६ ॥ नक्षत्रेति ॥ यस्य नलस्य काञ्चनाद्रिर्मेरु: कांचन कांचिदपि समानतां नायाति । सुष्ठ जातपं सुवर्ण यत्र ॥ नलपक्षे रूपं सौन्दर्यम् । अतो द्वयोरपि सुजातरूपत्वा- साम्ये निषेधः । यतो नायं सत्राद्भवति स्म । तथा भोगैर्न युक्तः ॥ नलस्तु शत्रप्रसू- तिर्भागभाक् ।। सिद्धान्ते तु नक्षत्राणां भूः स्थानम् ॥ तथा नभसि गच्छन्ति ये तैर्न भो. गैर्दयुक्तः ॥ २७॥ नस्य चेति ॥ तस्य नरपतेः श्रुतशीलो नामामात्योऽस्ति स्म आसीत् ।। यशसा कु- १ हिमालयः. २ च महीपतेः. ३ मशस्तप्रशस्तिस्तम्भः. ४ पुण्यकर्मारम्भमरोहाणाम्. । ५ व्या, पारनी कामनार ६ संसारकासारः, ७ सत्यवाक-८ सालकायनसूनुः । SA REE S GAR RE । S ना JAN Res NAREN Sama ·प्रथम उच्चासः। २५ मित्रं च मन्त्री च मुहृत्प्रियश्च विद्यावयःशीलगुणैः समानः । बभूव भूपस्य स तस्य विप्रो विश्वंभराभारसहः सहायः ॥ ३८ ॥ अपिच। ब्रह्मण्योऽपि ब्रह्मविचापहारी स्त्रीयुक्तोऽपि प्रायशो विप्रयुक्तः। सद्देषोऽपि देषनिर्मुक्तचेताः को वा तादृग्दृश्यते श्रूयते वा ॥ ३९ ॥ अथ स पार्थिवस्तस्मिन्नमात्ये परिजनपरिढे प्रौढप्रेमणि निर्ग- ढमन्त्रे मन्त्रिणि तृणीकृतस्त्रैणविषयरसे सौराज्यरागजनने जननी- यमाने जनस्य, सर्वोपधाशुद्धबुद्धौ निधाय राज्यप्राज्यचिन्ताभारम- भिनवयौवनारम्भरमणीये रम्यरमणीजननयनहृदयप्रिये प्रियंगुंभा- सि जितमदनमहस्यपहसितमुरासुरसौभाग्ययशसि विस्मापितस- मस्तजनमनसि लसल्लावण्यपुञ्जपराजितसकलसमुद्राम्भसि का- न्तिकटाक्षितचन्द्रमसि वयसि वर्तमानो मानितमानिनीजनयौव- नसर्वसः स्वयमनवरतं सकलसंसारसुखसंदोहमन्वभूत् ॥ क ॥ तथाहि । कदाचिदनुत्पन्नविषमरणभयो गरुड इवाहितापकारी हरिवाहन- विलासमकरोत् ॥ ख॥ शेशयानि, संसारस्य सर उपमानम् ॥ क ॥ ब्रह्मण्य इति ॥ ब्रह्मणे हितो ब्रह्मण्यः । तथा ब्रह्म नेत्ति ॥ तथा तापहारी ॥ तथा विर्द्विजैर्युक्तः ॥ तथा सञ्शोभनो वेषो यस्य ॥ विरो शः सुगम एव । ब्रह्मवि- तं ब्रह्मस्वम् । विप्रयुक्तो वियुक्तः ॥ ३८ ॥ ३९ ॥ अथेति ॥ अथानन्तरमेवंवर्णनीयेऽमात्ये राज्यभारं निवेश्यैवंवर्णनीये वयसि व- तैमानो राजा सुखातिशयं सिषेवे ॥ क ॥ कदाचिदिति ॥ असंजातविषमयुद्धभीरहितानामपकारी । हरिरश्वस्तस्य वाहनं वाह्यालीप्रवहणम् । स एव विलासः । पक्षे विषान्मरणभयम् । अहिः सर्पः १ च.२ प्रौढमेम्णि. ३ गूढमन्त्रे. ४ जननीसमाने. ५ प्रियङ्गुमञ्जरीभासि. ६ पराजितसमुद्रा- म्भसि.७ मानिनीयौवनसारसर्वस्वः. ८ अनवरतसकल. - Sta ४ -- PRER । - NEL mero :- SHARE ·दमयन्तीकथायाम कदाचिञ्चन्द्रमौलिरिव मदनबाणासनातिमुक्तशरसंछादितायां पर्वतमुवि विजहार ॥ क॥ कदाचिदच्युत इव शिशिरकमलाकरावगाहनोत्पन्नपुलककोर- किततनुरनन्तभोगभाक्सुखमन्वतिष्ठत् ॥ व ॥ कदाचिन्नलिनयोनिरिव राजसभावस्थितःप्रजाव्यापारमचिन्त- यत् ॥ ग॥ कदाचिन्मयूर इव कान्तोनमत्पयोधरमण्डलीविलासेन हर्षम- भजत् ॥ १ ॥ कदाचिन्नक्षत्रराशिरिवाश्चिन्यो सेनया संमन्वितो मृगानुसारी बहुशष्पवनमार्ग बभ्राम ॥ ङ ॥ हरेविष्मोहनविलासो यानलीला | ख ॥ कदाचिदिति ॥ मदनो बाणोऽसनोऽतिमुक्तकः शरश्च मुख एभिवृक्षः सम्य- क्छादितायां पर्वतक्षोण्याम् । पक्षे मदनः कामस्तस्य बाणासनं धनुस्तत्प्रक्षिप्तैः शरैर्वा- गर्विधुरायां पर्वतभुवि । पर्वतावति स्मेसि पार्वत्याम् ॥ क ॥ कदाचिदिति ॥ कमलानामाकरो वनम् । पक्षे कमलायाः श्रियाः करः पाणिः॥ अनन्ताभोगोऽनेकविलासः शेषाहिवपुश्च ॥ न ॥ कदाचिदिति ॥ राज्ञः सभा । पक्षे रजसा गुणेन निवृत्ते भावे स्थितः ॥ व्या- पारो व्यवहारो निर्माणं च ॥ ग ॥ कदाचिदिति ॥ कान्ताङ्गना काम्या च ॥ पयोधरः स्तनो मेघश्व ॥ विलास उपभोगः स्फुरणं च ॥ ३ ॥ कदाचिदिति ॥ भवाः सन्त्यस्यां तया सेनथा युक्तः। तथा मृगानुगामी बहु- बालतृणपथेऽभ्राम्यत् ॥ पक्षे अश्विनीमृगौ नक्षत्रे । इनेन रविणा सह सेनयेत्यश्विनी- विशेषणम् ॥ बहुश इति भिन्नम् । पवनमार्गों द्यौः ॥ अत्र पकारात्प्राग्विसर्जनीय उ- पध्मानीयो वा ॥ शष्पपदे तु षकार एव ॥ तदेवंरूपभेदेऽपि श्रुतिसाम्यान्न दोष इति कविसमयः । तथा च चण्डदासकृते श्रीचण्डिकाचरिते महाकाव्ये-"पुष्पादपामिह सदाधिगमे समृद्ध्यापुष्पादपाः फलभराञ्च विनम्रभावम् । पुष्पादपापि दधतो मुनिवत्सु- जन्माषपादपाति मधु साधु मधुव्रतोघाः । ॥ अस्थार्थ:-अपां जलानाम् । अधिगमे १ सहित २ बहुराष्पवनमार्ग, - ·२७ प्रथम उच्छासः। कदाचिदाञ्जनेय इवाक्षविनोदमन्वतिष्ठत् ॥ क । कदाचिद्वानरेश्वर इव सुग्रीवो वैदेहीति ब्रुवाणस्यालघुकाकुंस्थ- स्यार्थिनः प्रार्थना क्रियतां सफलेति वानरपुंगवानादिदेश ॥ ख ॥ कदाचिन्मकरकेतन इव सुमनसो मार्गणान्विधाय स्वगुणं कर्णपूरीचकार ॥ग॥ प्राप्तौ सत्याम् । पुष्पाकुसुमात् । फलभरात्फलातिशयात् च या समृद्धिस्तया । पादपास्तरवो विनम्रभावमापुः ॥ समृद्धौ हि नम्रता स्यात् ॥ जलाधिगमः पुष्पफलानां हेतुः । तानि च समृद्धेः । सा च नम्रताया इति ॥ तथा पुष्पाणामबक्षणं यत्र । तथा- ऽपापि पापरहितम् । शोभनं जन्म यथा मुनयो दधति । तद्वदेतेऽपि मधुप्रतौघाः सुज- न्म धारयन्तः सन्तो मधुमकरन्दमपुः पिबन्ति स्म ॥ पादैरडिभिः पादेषु मूलेषु वा पतन्त्यमीक्ष्णमित्यनेन मधुप्राचुर्योक्तिः ॥ अत्रायुक्पादयोः षकार एव । युक्पादयोस्तु विसर्जनीयोपध्मानीयान्यसर एव न तु षकारः ॥ परं श्रुतिसाम्यान दोषः । एवमेव विसर्जनीयजिहामूलीयषकारेष्वपि यथा “ये सहजनिष्कलङ्काचारा अपि भान्ति निखि- कूटगमात् । सुधियः काष्ठादशकंधराधिकं सपदि सेऽभुवते" ॥ अस्यार्थ:-सहजोऽक- त्रिमो नि:कलको निर्दोष आचारो येषां ते सुधियः काष्ठादशकं दिक्चक्रं धरैः पर्वते- रधिकमश्नुवते व्याप्नुवन्ति । स्त्रीणामभावो निस्त्रि । कूटं छन । तस्य गमो भ्रंशः इति समाहारद्वन्द्वः । एतेन जितेन्द्रियत्वोक्तिः । अपिविरोधे । येषां किल सहजस्वर्णायां लङ्कायां चारो गतिः । ते कथं त्रिकूटाचलगमनाभावेन भान्ति । दशकंधरो रावणः । काष्ठा दिशः । अत्र स्वर्णार्थनिष्कशब्दे षकार एव, निष्कलङ्ककशब्दे जिह्वामूलीय- विसौ इति बोध्यम् ॥ ७ ॥ कदाचिदिति ॥ अक्षैः पाशकैः । विनोदं क्रीडाम् ॥ पक्षे अक्षस्य रावणेः । विनोदं वधम् ।। क ॥ कदाचिदिति ॥ शोभना प्रीवा यस्य । वै स्फुटार्थे । मह्यं देहीति ब्रुवाणस्य । तथा आ समन्ताल्लव्यां काको भिन्नकण्ठध्वनौ तिष्ठतीत्याकधुकाकुस्थस्तव्य या चावशा- स्वरभेदवतोऽपिनो याचकस्य प्रार्थना सफला क्रियतामित्यमुना प्रकारेण नरपुंगवान- रश्रेष्ठानादिष्टवाम् ॥ वा समुपये ॥ पक्षे वैदेही सीतेति प्रलपतोऽलघोर्गुरो रामस्य का- कुस्थस्य सप्रयोजनस्य प्रार्थना सफला क्रियतामिति वानरपुंगवान्कपीशः सुप्रीवो नियु- क्तवान् ॥ ख कदाचिदिति॥मार्गणान्याचकान् । इष्टार्थसंप्रदानेन सौमनस्थयुक्तान्विधाय स्वस्य १ खस्य गुणम्. । । - ·२८ दमयन्तीकथायाम् कदाचिदम्भोनिधिरिवोच्चैःस्तननाभिरम्याः, कृतानिमेषनयन- विश्वमाः, सकंदर्पाः, सिषेवे वेलाविलासिनीः ॥क ॥ कदाचिदशरथ इवायोध्यायां पुरिस्थितः सुमित्रोपेतो रममाण- रामभरतप्रेक्षणेन क्षणमालादमन्वभूत् ॥ ख ॥ एवमस्य सकलजीवलोकसुखसंतानमनुभवतो यान्ति दिनानिगि अथ कदाचिदुन्नमत्पयोधरान्तरपतद्धारावलीविराजिताः, कम- लदलकान्तनयनाः, सुरचापचक्रवक्रभुवः, विद्युन्मणिमेखलालंका- रधारिण्यः, शिञानामुक्तकलहंसकाः, प्रौढकरेणुसंचारहारिण्यः, क- वकंधराः,तिरस्कृतशशाहकान्तिकलापोचमुखमण्डलाः, सकलज- गजेगायमानगुणमिममनुपमरूपलावण्यराशिराजितं राजानमव- लोकयितुमिवावतरन्ति स्म वर्षाः॥ ५ ॥ गुणं त्यागाख्यं जगतोऽपि कर्णौ पूर्यते अनेनेति कर्णपूरः । च्वौ कर्णपूरीचकार ॥ पक्षे सुमनसः पुष्पाणि । मार्गणा बाणाः । गुणो ज्या। कर्णपूरः कर्णान्तकर्षणम् ॥ कदाचिदिति ॥ उच्चैःस्तनाभ्यां नाभ्या च रम्या ॥ तथा निर्निमेषनेत्रलीलाः सका माः । वेलायां वारके विलसन्ति भोगायोपतिष्ठन्त इत्येवंशीला वारस्त्रीः । सिषेवे॥सम्भो- निधिस्तु वेला अम्भोवृद्धीः । कीदृशीस्ताः । उच्चैःस्तननेन शब्देनाभिरम्याः।।तथा कृतमनि- मेषाणां मत्स्यानां नयनं प्रापणं यैस्तथोक्ता विविधा मा आवर्ता यासु ॥ तथा के जलं तस्य दर्पण मोक्षेण सह ॥ हर्मोचनार्थत्वात् ॥ तथा विलसन्त्यभीक्ष्णम् ॥ क ॥ कदाचिदिति ॥ न योढुं शक्याऽयोध्या संज्ञा च । तस्यां पुरि । सुमित्रैरुपेतः सुमित्रया कलत्रेण ॥ विलसन्त्यो रामा विलासिन्यो यत्र तेन भरतसंगीतेन विक्री- हद्रामभरतयोरवलोकनेन चाहादं नलो दशरथश्च भेजे ॥ ख ॥ ग ॥ अथेति ॥ अनन्तरं कस्मिन्नपि समये नृपमवेक्षितुं वर्षा अवातरन् । वर्षाशवदग- तस्त्रीत्वेन वर्षाणां साक्षात्स्त्रीत्वमध्यवसितम् ॥ ततश्च पयोधरा मेघाः स्तनाश्च । पत- द्वारावली पतन्ती धाराश्रेणी चलन्ती हारावली च । यता पयोधरयोः स्तनयोरन्तर्म- ध्येऽपतन्तोऽतिसंहतत्वादप्रविशान्तो हारा यासाम् । तथा वलीभिल्दरे लेखामिविराजि- ती ॥ कमलदलानां कान्तमिष्टं नयनमतिवाहनं यासाम् । वर्षाणां ह्यतिवाहने कम्- लानामुल्लासः । पक्षे कमलदलवत्कान्तनेत्राः ॥ इन्द्रधनुश्चकमेव वक्र ध्रुवौ यासाम् 11 तानिमिषः ।। २ सकाः- ३ गुणग्रामम्, 8 वोजना.. ग प R AS । MATERIAL N ·हा प्रथम उच्छासः । २९ यंत्र च। आकर्ण्य स्मरयौवराज्यपटहं जीमूतनूनध्वनि नृत्यत्केकिकुंटुम्बकस्य दधत मन्द्रां मृदङ्गक्रियाम् । उन्मीलन्नवनीलकन्दलदलव्याजेन रोमाञ्चिता हर्षेणेव समुच्छ्रिता वसुमती दन्ने शिलीन्ध्रध्वजान्॥४०॥ अपिच। पणैः कर्णपुटायितैनवरसप्राग्भारविस्फारितैः शृण्वन्तो मधुरं द्युमण्डलमिलन्मेघावलौगर्जितम् । शाखाग्रग्रथमानसौरभभरभ्रान्तालिपालिध्वजा- स्तोषेणेव वहन्ति पुष्पपुलकं धाराकदम्बद्रुमाः ॥४॥ पक्षे सुरचापचक्रवद्वक्रध्रुवः ॥ विद्युदेव मणिमेखला तां तथालमत्यर्थ कस्य जलस्या- ₹ वेगं धारयन्ति । यद्वा कारस्य राज्ञे देयांशस्य धारिण्यः । वर्षा हि सस्यादिसाधक. त्वात्करस्यापि साधनम् । पक्षे विद्योतमानमणिकाञ्चीभूषणधारिण्यः ॥ शिञ्जाना गर्ज- त्यस्तथा मुक्ता मानसं प्रति प्रस्थापिता हंसका याभिः । यद्वा मुक्तहंसानि कानि जलानि यासु । तत्समये हंसानां मानसे गमनात् । पक्षे शिञ्जाने शब्दायमाने आमुक्ते बद्धे हंसके चरणाभरणे यासाम् ॥ प्रकर्षणोडें के जलं तेन रजःसंचाररोधिकाः । पक्षे प्रगल्भगजग- मनमनोज्ञाः ॥ कं जलं धरन्तीति कंधरा मेघास्ते कम्रा रम्या यासु । पक्षे कंधरा श्रीवा ॥ छादितशशाङ्काकान्तयः । तथा काय पानीयाय लापाः कलापाः । कुटुम्बिनीजनगीय- मानरासकाः। तैरुचमुखा मेघालोकनायोन्मुखा मण्डला देशा यासु। पश्चात्कर्मधारयः। पक्षे निर्जितेन्दुदीप्त्यतिशयमुच्चमुत्कृष्टमुन्नतकपोलं वा मुखबिम्बं यासाम् ॥ ५ ॥ : आकयेति ॥ युवा चासो राजा चेति युवराजस्तस्य भावो यौवराज्यम् । का- मस्य तरुणराजत्वपटहोपमं नृत्यत्केकिनां च मृदङ्गविधिं दधानं धनजितं श्रुत्वा मुदे- व विकसत्कन्दलच्छलेन पुलकिता भूरभूत् । शिलीन्ध्रध्वजानधारयत् ॥४०॥ पणैरिति । वसन्ते पुष्प्यन्ति ते धूलीकदम्बा वर्षासु च धाराकदम्बाः । शाखा- ग्रे मिलन्तः सौरभभराभान्ता उपर्युपर्यटन्तश्च तेऽलयश्च त एव पालिध्वजाः प्रसि- द्धचिहानि येषां ते धाराकदम्बद्रुमाः पुष्पमेव पुलकं मदेन वहन्ति ॥ हर्षहेतुर्गर्ज- १ यत्र. २ कदम्बकस्य. ३ समुच्छ्रितान् . -- । । । S ·--- More - । ३० दमयन्तीकथायाम् अथ क्रमेण नीरं नीरजनिर्मुक्तं नीरजस्कं भुवस्तलम् ॥ जातं जातिलतापुष्पगन्धान्धमधुपं वनम् ॥ १२॥ अपिच। धुंतकदम्बकदम्बकनिष्पतन्नवपरागपरागममन्थराः। हैततुषारतुषा रतिरागिणां प्रियतमा मरुतो मरुतो बवुः॥१३॥ ततश्च। तिरस्कृततरणिविषि, विगलद्वारिविभुषि, शान्तचात- कतृषि, निर्वाणवारणवपुषि, मानिनीमानग्रयन्थिमुषि, जनितज- वासकशुषि, विधववधूविद्विषि, वर्धितमण्डकत्दृषि, मुद्रितचन्द्र- मसि, विद्राणपङ्कजसरसि, स्वाधीनप्रियप्रेयसि, प्रोषितकलहंसव- यति, नष्टनक्षत्रमण्डलमहति, मेचकितनभसि, निष्पतन्नीपरजसि, स्फुटकुटजरेजःपुञ्जपिञ्जरिताष्टदिग्भासि, भासुरसुरचापचक्रभृति, नश्रवणमेव । रसो जलं रागश्च । अन्योऽपि द्युमण्डलान्मिलन्त्या योषितः शब्दं श्रु- त्वैवंविधो भवति " ग्रन्थ बन्धन " इति यौजादिकाद्विकल्पिते णिचि प्रथितुं शीलमे- षामिति चानशि प्रथमानाः । यत्कविरहस्ये "गाथां प्रन्धयति प्रथत्यविरतं श्लोकांश्च लोकेत्तरान्गद्यं प्राथयति स्फुटार्थललितं यो नाटकं ग्रन्थति । प्रध्नाति श्रुतिशास्त्रयोर्वि- वरणं प्रन्थाननेकांश्च यः स्वच्छं यस्य मनः स्वभावसरलं न प्रन्यते कुत्रचित्" इति अस्मादात्मनेपदमपि । तथा च । " वहति जलमियं पिनष्टि गन्धानियमियमुद्यते संजो- विचित्राः । मुसलमिदमियं च पातकाले मुहुरनुयाति कलेन हुंकृतेन ” इति ॥ ४१ ॥ नीरामिति ॥ नीरं जलमम्भोजमुक्तं भूतलं निःपांसु वनं च जातीपुष्पसौरभान्ध- भूङ्गं जातम् ॥ ४२ ॥ धुतेति ॥ कम्पितकदम्बद्रुमसमूहानिःसरन्योऽसौ नवः परागस्तत्संगमेन म. न्थरा मन्दाः ॥ तथा ऊढसीकरकणाः ॥ तथा रतिरागोऽस्ति येषां तेषामतिदयिता मरुतो वाता मरोः पर्वताद्वान्ति स्म ॥ परागमेति परापूर्वः पर उत्कृष्ट आगमो वा ॥४३॥ ततश्चेति ॥ तिरस्कृता रवित्विषो येन । इन्द्रगोपा वर्षासु जाताः क्षुद्रजन्तयः।। श्यो- ततक्षरतमालानां संबन्धि यद्धारागृहं तस्य सशि ॥ क्षीरोदधौ निद्रायमाणो बाणासुरवाहु- १ अथ क्रमेणेति क्वचित्सुस्तके नास्ति. २ मधुकदम्ब. ३ धृत. ४ विरहिवधू. ५ कुसुमरबा: ६.दिग्भागमासि । सेहत metri P 2 .

·AN प्रथम उच्छासः । मयूरमदकति, महिषशोषत्दृति, विस्तरत्सरिति, शाहलहरिति, विद्योतमानविद्युति, वहन्मन्दमेकरमरुति, हृष्यत्कृषाणयोषिति, पुष्प्यत्केतकीगन्धपानमत्तमधुकृति, प्रोब्रूतमूहि, दरिद्रनिद्रागुहि, सगर्वगो(हि, कदम्बस्तम्बालम्बिमधुलिहि, मुदितमदनाट्टहासाय- मानघननादमुचि, पच्यमानजम्बूफलश्यामलितवनान्तररुचि, र- चितपान्थसार्थशुचि, भूयमाणमदमधुरमयूरवाचि, विनिद्रकोशा- तकीशालिनि, यूथिकाजालिनि, नवमालिकामालिनि, कन्द- लाजि, पच्यमानजम्बूतरुवनराजिभ्राजि, भिक्षाक्षणक्षेपितपरि- ब्राजि, शान्तसारङ्गरुजि, नीडनिर्माणाकुलबलिभुजि, सान्द्रेन्द्र- गोपयुजि, श्योतत्तमालधारागृहसहशि, श्यामायमानदशदिशि, दिवापि श्रूयमाणरजनिशाकुलचक्रवाकचक्रकुशि,शकटसंचाररु- धि, पल्लवितवीरुषि, विश्रान्तजिष्णुक्ष्मापालयधि, क्षीणोक्षक्षुधि, क्षीरसमुद्रनिद्राणवाणबाहुच्छिवि, सिन्धुरोधोभिदि, दवदहननुदि, विरहिमनस्तुदि, जनितजनमुदि, तापिच्छच्छायानुच्छेदिनि, छन्न- कुटीमध्यबध्यमानवाजिनि, विकसितबकुलवनविराजिनि, सीर- .सीमन्तितयामसीमनि, विजयमानमनोजन्मनि जाते जगजीवि- नि, जीमूतसमये कदाचिदनम्भसि दिवसे मृगयावनपालकः प्र- विश्य राजानं विज्ञापयामास ॥क ॥ "देव, किं स्यादअनपर्वतः स्फटिकयोईन्दं दधदीर्घयो- रम्भोमेदुरमेघ एष किमुत श्लिष्यबलाकादयः। छिद्विष्णुर्यत्र ॥ सीमन्त इव सीमन्तः । ततः करोतिण्यन्तात्क्ते । तारकादित्वादितचि वा रूपम् ॥ तस्मिन्नित्थंभूते मेघसमय आनेटकारण्यपालको नृपं व्यज्ञापयत् ॥ क ॥ कि स्यादिति।।दीर्घस्फटिकद्वयोपेतोऽअनगिरिः, बलाकाद्वयान्वितः सजलो जलदः, १ मेघाङ्कमारुति. २ कुपित. ३ चक्रवाकक्रशि. । --- । । । - SEL ·शा दमयन्तीकथायाम् शून्यः किंनु करेण कुञ्जर इति भ्रान्ति समुत्पादय- til न्दंष्ट्राबन्दकरालकालवदनः कोलः कुतोऽप्यागतः॥४४॥ ततचासौ भिन्दन्कन्दकसेरुकन्दलभृतः स्निग्धप्रदेशान्भुवो भञ्जन्नञ्जनशैलशृङ्गसदृशः फुल्लल्लतामण्डपान् ॥ मन्दं मन्दरलीलयाब्धिसदृशं मथ्नंश्च लीलासरः कोडः क्रीडति भाययन्निव भवत्क्रीडावने रक्षकान"॥४५॥ राजा तु तदाकर्ण्य चिन्तितवान् । "अच्छाच्छैः शुकपिच्छगुच्छहरितैश्छन्ना नान्तास्तृणैः सेव्याः संप्रति सान्द्रचन्द्रकिकुलैरुत्ताण्डवैर्मण्डिताः॥ येषु क्षीरविपाण्डु पल्वलपयः कल्लोलयन्तो मना- ग्वाता वान्ति विनिद्रकेतकवनस्कन्धे लुठन्तः शनैः॥१६॥ माद्यन्ति च तेषु संप्रति प्रोथिनः । तद्युज्यते विहर्तुम्" इ- त्यवधारयन्नाहय बाहुकनामानं सेनापतिमादिदेश ॥ क । भद्र हुँतमनुष्ठीयताम्, समादिश्यन्तां कृतवैरिविपत्तयः पत्त्यः, पर्याण्यन्ता मनस्तुरगास्तुरगाः, सज्जीक्रियन्तां निजवेगनि- शुण्डाशून्यो हस्ती, किमिति भ्रान्ति जनयन्देव कुतोऽपि कोलः सूकर आगात् ॥४४॥ मिन्दन्निति ॥ मन्दरलीलया करणभूतया भाययन् ॥ अत्र करणाद्भयेनात्वमा- त्मनेपदं षुगागमश्च न भवति ॥ ४५ ॥ अच्छाच्छैरिति । चन्द्रकिणो मयूराः । पल्वलमखातं सरः ॥ ४६ ॥ माघन्तीति ॥ प्रोथिनः सूकराः ॥ क ।। भद्रेति । पर्याणं करोत्यश्वानाम् । “ तत्करोति तदाचष्टे " इति णिचि पर्याणय- त्यवान् । पश्चात्संबन्धनिवृत्ती व्याकरणं सत्रयतीति त्रिलोकीं तिलकयतीतिवत्कर्म- १ दृष्टायुग्म, २ भापयन्: भीषयन, ३ छन्नान- ४. वनान्तान्. ५ वनेषु, ६ द्रुतं महननमनुष्ठी- यताम् ७ विनिर्जित. ॐ SEARS । N ESS BE । S Pr ·S ३३ प्रथम उच्छासः। र्जितमातरिश्वानः श्वानः, समारोप्यन्तामपनीताहितायूंषि धनूंषि, गृह्यन्तां निर्मथितप्रोथियूथपाशाः पाशाः" इति ॥ क ॥ अंथ मौलिंमिलन्मुकुलितकरकमलयुगलेन सेनापतिना “यदा- ज्ञापांत देवः” इत्यभिधाय त्वरया तथा कते सति ॥ ख ॥ स्वयमपि निर्मासं मुखमण्डले परिमितं मध्ये लघु कर्णयोः स्कन्धे बन्धुरमप्रमाणमुरसि स्निग्धं च रोमोद्गमे । पीनं पश्चिमपार्श्वयोः पृथुतरं पृष्ठे प्रधानं जवे राजा वाजिनमारुरोह सकलैर्युक्तं प्रशस्तैर्गुणैः॥ १७॥ आरुह्य च क्रमेण कार्दमिककर्पटावनद्धमूर्धजैर्दण्डखण्डपाणि- भिः क्रूरकर्मोचिताकारैर्वा गुरावाहिभिरनन्तैः कृतान्तदूतैरिव पा- शहस्तैः पापर्दिकैरनुगम्यमानः, दूरादुन्नमितकंधरैस्तथोलकर्णसं- पुटैरकाण्डोडीनप्राणैरिव वनप्राणिभिराकर्ण्यमानहर्षितहयहेषार- वः, पवनकम्पिततरुशाखायपल्लवव्याजेन दूरादेवोत्क्षिप्तहस्ताभिरु- ड्डीयमानशकुनिकुलकोलाहलच्छलेन भयान्निवार्यमाण इव वन- देवताभिः, अभिमुखागतैरुन्मिषतरुपुष्पप्रकरमकरन्दबिन्दुवर्षवाहि- भिर्वनविनाशशतिरय॑मिवोपपादयद्भिपरुध्यमान इव वनमारु- तैः, उन्निद्रसान्द्रकुसुमकेसरारजालजटिलानिर्भयार्दुगतरोमाञ्च- अपञ्चाभिरिवोद्धान्तभंगरवगद्गदरुदितेन निषिध्यमान इव वनवी- रुद्भिः, उद्भिन्नभास्वदमन्दकन्दलावलोकनेनानन्द्यमानः श्वानुगतो- त्वम् ॥ मन इव तुराः शीघ्रा गच्छन्तीति ॥ निर्मथिताः प्रोथियूथपानां वराहयूथपा- नामाशा इच्छा यैः ॥ क ॥ ख ॥ ४७ ॥ आरुह्य चेति ॥ कर्दमेन नीलीलोहमळादिना रक्तं कार्दमिकम् । श्वमिरश्वैश्वानु- १ अथेति कचित्पुस्तके नास्ति. २ मौलिमण्डलमिलत्. ३ हयानां गुणैः. ४ पापर्द्धिकपुरुषैः. ५ स्तब्धो_कर्ण. ६ प्रकम्पित. ७ व्याजेन. ८ तरुणतरु. ९ उद्धृत. १० भृङ्गाङ्गनारव. ११ अनन्त. ५ S 5. P 2 ·दमयन्तीकथायाम् ऽप्यश्वानुगतः सगजमप्यगजं तदनमाससाद ॥क ॥ ततश्च केचिदुद्यत्परश्वधा गणपतयः, केऽपि दृष्टसिंहिकासुत- विक्रमाः शशधराः, केऽपि पाशपाणयो जम्बुकदिक्पालाः, केऽपि हरिमार्गानुसारिणो बलभद्राः, केऽपि चक्रपाणयो मधुसूदनाः, के- ऽपि शिवागमानुवर्तिनो रौद्राः, केऽप्याहितामयो विप्रलोकाः, के- ऽपि खण्डितानाधरप्रवालाः प्रभञ्जनाः, केऽप्युत्खातदन्ति- दन्तमुष्टयो निस्त्रिंशाः, तस्य पृथ्वीपतेराकुलितश्वापदाः पदात- यो वनं रुरुधुः ॥ ख॥ ततश्च तैः क्रियन्ते विकलभा वननिकुञ्जाः कुञ्जराश्च, ध्रियन्ते- गतो राजा । गजोपेतम् । अगः पर्वतस्तत्समीपोद्देशोऽप्यगस्तत्र जातमगजं तद्व- नमाप || क ।। ततश्चेति ॥ उद्यन्तः पलायमानाः परे उत्कृष्टाः श्वानस्तान्दधति ॥ तथा गण- स्य सेनायाः पतयः हेरम्बाश्च उगृह्यमाणपरशवः ॥ सिंहिकासुतः केसरिकिशोरो रा. हुश्च । शशं धरतीति शशधरः पत्तिश्चन्द्रश्च ॥ पाशः पाणौ यस्य स पाशपाणिर्वरु- णश्च ॥ जम्बुकः शृगालो वरुणश्च । यद्विश्वप्रकाश:-" जम्बुकः फेरवे नीचे प्रतीची- दिक्पतावपि " । हरि सिंह मार्ग मृगसमूहं चानुसरन्ति । बलेन भद्राः शक्ताः । पक्षे हरेविष्णोर्मार्गोऽध्वा । बलभद्रो बलदेवः ॥ चक्रं पाणौ यस्य स चक्रपाणिविष्णुश्च ।। मधु क्षौद्रं दैत्यश्च । सूदनं क्षरणं मारणं च ॥ शिवा शृगाली तस्या गमो गतिः । पक्ष शिवस्यागमाः शास्त्राणि । रौद्रा भीषणाः शैवाश्च ।। गृहीतहविर्भुजो वीशकुन्तान्प्रलो- कयन्तः । पापदि का हि कपोतादिपातनाय तरूणामधस्तात्तापनीसंज्ञकामनीष्टिकां कु- वन्ति । पक्षे साग्निहोत्रा विप्रलोकाः ।। खण्डिता अञ्जनस्य पञ्चिकपक्षिणोऽधरप्रवालाः पुच्छाधःपिच्छामि यैः । यद्वाऽञ्जनस्य शाखिनोऽधःपल्लवाः । वातास्तु खण्डितोऽनना- ख्यायाः प्रियाया ओष्ठपल्लवो यैः।। उत्खाता दन्तिदन्ता यैस्तथोक्ता मुष्टयः संग्रहा येषा- म । पक्ष उतिक्षप्तदन्तिदन्तप्रधानो मुष्टिस्त्सरुर्येषु । निस्त्रिंशाः क्रूरकर्माणाः खड्गाश्च ।। इडशास्तस्य पत्तयो वनं वेष्टयामासुः। ख.॥ ततश्चेति ॥ विगताः कलभा येभ्यस्ते व्यपेतकरिपोताः। कुञ्जरास्तु विकलकान्तयो १ केचिदुदतपरश्वः कतिचिदुद्यत्परश्वधा. २ शिवागमानुसारिणो. ३ पल्लवाः. । २ - ·प्रथम उच्छ्वास। ऽनेकधारयातिपातिनः खगाः खतिनश्च, कृष्यन्ते कूजन्तः कोद- पडदण्डा गण्डकाश्च, विक्षिप्यन्ते परितः शराः शरभाश्च, भज्यन्ते तरवस्तरक्षवश्व।क। क्षणेन च पतन्ति पीवरा वराहाः; सीदन्ति दन्तिनः, विरसं रसन्ति सातङ्का रङ्गवः, प्रकाशैलं शैलं भयादारोहन्ति रोहिताः, शरसंघातपूर्णिता यान्ति महीं महिषाः, दुर्गसंश्रयं भैयन्ते तर- लितनेत्राश्चित्रकाः, त्वरिततरं तरन्तीवोत्पतन्तो नभसि निजज- वनिर्जिततुरंगाः कुरङ्गाः॥ ख ॥/ तत्र च व्यतिकरे जाताकस्मिकविस्मयैः किमिदमित्याकर्ण्यमानः सुरैः संत्रासोज्झितकर्णतालचलनान्दिग्दन्तिनः कम्पयन् । जन्तूनां जनितज्वरः स मृगयाकोलाहलः कोऽप्यन्मू- येनेदं स्फुटतीव निर्भरभृतं ब्रह्माण्डभाण्डोदरम् ॥ १८॥ राजाप्येकशरप्रहारपातितमत्तमातङ्गः सर्वतो विहारिहरिहरि- णशशकशम्बरवराहहननहेलया विचरन्नितस्ततस्तरुणतरतमाल- .मञ्जरोजालनीलोषितस्कन्धकेसरमूर्ध्वस्तब्धकर्णसंपुटमवर्चक्राय कुध्यन्तमाघूर्णितघोणमनवरतकृतघनघोरघर्धररवमुक्षिप्तपुच्छगु- च्छमभिमुखमेकस्मिन्नतिसान्द्रभद्रमुस्तास्तम्बभाजि पलिपल्व- भयादिति शेषः । खड्गा द्विधारत्वादनेकया धारया पतन्त्यभीक्ष्णम् । गण्डकास्तु रये- णातिपतन्ति । य उद्भिन्नशृङ्गाः प्रौढास्ते खगिनः । अतएव रयातिपातिनः ॥ त एव बालका गण्डकाः । अतएव कूजन्तः ॥ तरक्षवश्चित्रकाधाः ॥ क ॥ क्षणेन चेति ॥ सातङ्काः सभयाः । रङ्कवो मृगाः ॥ प्रकाशाः स्पष्टा एला लता यत्र शैले । रोहितः श्वापदः ॥ चित्रकोऽपि- तद्विशेषः ॥ ख ॥ ४८ ॥ धारया पातिनः. २ प्रकाशैरलम्. ३संघातघातपूर्णितायाम्. ४संश्रयन्ति. ५नेत्रानेत्रकाः. ६ वि. निर्जित. ७ तरुणतमाल. ८ चक्रायोपरि; चक्रोपरि. ९कुप्यन्तम्. १०पुच्छम. ११स्तम्बकदम्बभाजि. -- । कि ना को ·। । । दमयन्तीकथायाम् लप्रदेशे ते शूरशूकरमपरमिव दवदहनदग्धाद्रिमद्राक्षीत् ॥क ॥ दृष्ट्वा च रचितशरसंधानलाघवो राघव इव राक्षसेश्वरस्य त- स्योपरि परिणविविधपत्रैः पतत्रिभिरेभ्यवर्षत् ॥ ख ॥ तत्र च व्यतिकरे किमश्वः पार्श्वषु प्लवनचतुरः किंनु नृपतिः शरान्मुञ्चन्नुच्चैश्चलतरकराकष्टधनुषा । किमालोलः कोलः परिहतशरःशौर्यरसिको न जानीमस्तेषां क इह परमो वर्ण्यत इति ॥ १९ ॥ अपिच। अजनि जनितप्टथ्वीमण्डलोत्पातकम्पं किमपि चलितशैलं इन्हयुद्ध तयोस्तत् । स्खलिततुरगवेगो विस्मयेनैष यस्मि- न्दिनपतिरपि शौर्याश्चर्यसाक्षी बचव ॥५०॥ अथ कथमपि नाथं प्रोथियूथस्य जित्वा ज्वरित इव विशालं सालसः सालमूले । सुखमभजत राजा राजमानः श्रमाम्भ:- कणकलितकपोलालोललीलालकेन ॥५१॥ तंत्र च स्थितं श्रममुकुलितनयनारविन्दम् , आन्दोलयन्तः कु- सुमिततरून्, तरलयन्तः शिखिशिखण्डमण्डलानि, ताण्डवय- अजनीति ॥ स्वभावतोऽपि मध्यंदिने स्खलिताश्ववेगो रविस्तत्र कवेरूहः ॥५०॥ अथेति ॥ ज्वरित इव सालस इत्यनेन अमातिशयोक्तिः। अन्योऽपि ज्वरितो मू. लादीनि सेवमानः स्वेदबिन्दुलक्ष्यमाणज्वरापगमो राजते ॥ २१ ॥ तत्र चेति ॥ श्रममुकुलितनेत्रकमलं नृपं कम्पितनीपकाननाः पवना हर्षयांच- १ दग्धमद्रिम्. २ स राजा दृष्ट्वा च. ३ पत्रिभि. ४ अभिववर्ष. ५ द्रुततर. ६ निपुणः. ७ हवा ८ सालमलम्. ९ तत्र स्थितम्, * "दिवसस्याष्टमे भागे मन्दीभवति भास्कर" इति वसिष्ठोक्तेः । - S ·प्रथम उच्छ्वासः। न्तस्तनुलतापल्लवनिवहान, वहन्तो वहन्निर्झरजलशिशिरशीकरनि- करान्, कंरालयन्तः कुटजकुड्लानि, मकरन्दबिन्दुमुचो मन्दमा- नन्दयामासुः कम्पितनीपवनाः पवनाः ॥ क ॥ अनन्तरमनवरतकरालकालकौलेयककुलकवलनाकुलितकोल- करिकुरङ्गकण्ठीरवकिशोरप्टषत्प्टेंष्ठधाविते परितः परिजने, जनित- विविधमुंगवधूवधव्याधीन्व्याधान्निवारयितुमिवान्तरान्तराप्रसारि- तकरे मध्यस्थतां गतवति भगवति गभस्तिमालिनि, सहसंवर्धित- मृगविनाशशोकभरादिव वनवीरुधां पतत्सु पुष्पलोचनेभ्यो बाष्पे- ष्विव मध्याह्रोष्णविलीनमकरन्दबिन्दुषु, श्रूयमाणेषु वनदेवतानां वनविमर्दोपालम्भेष्विव तरुखण्डोडीनविविधविहङ्गविरुतेषु, विध- हितार्भककुरङ्गकुटुम्बिनीकरणकूजितव्याजेनान्यायमिव प्रत्कुर्वतो- पु वनराजिषु, इतस्ततः संचरबटुलतरतुरंगखुंरशिखरशिखोत्खात- धरणिमण्डलाइनविनाशवार्ता गगनचरेभ्यः कथयितुमिवोत्पतिते- ऽम्बरतलमकतपरित्राणे च मूर्छित इव पुनः पुनः पतति भुवि भव- नपारावतपतत्रिपवधूसरे धूलिपटले, सकम्पकैपिकलापोल्ललनल- लततरुतरुणमञ्जरीपुञ्जनिकुआर्युवेजिते मञ्जु गुञ्जति वनान्त- रमपरमुच्चलिते चञ्चलचञ्चरीकचक्रवाले, चमणक्रमेण च संपन्ने सैन्यस्य श्रमावसरे तस्यैव सरससरलशालद्रुमस्याधस्तानिषण्णे श्रमभाजि राजनि ।।ख ॥ ॥ क्रुः । कुटजकलिकानां करालनं विकासनम् ॥ क । अनन्तरमिति ॥ कौलेयकः श्वा । कोलः सूकरः । पूत्करणमार्तव्याहरणम् ॥ख ॥ वहन्तो निर्झर. २ किसलयन्तः; कलयन्तः.३ कौलेय. ४ पृष्ठतः प्रधाविते परिजने. ५ मृगवध- व्यधान् ; मृगवधव्याधीन्. ६ रुतेषु. ७ वनस्थलीषु. ८ खुरशिखोखात. ९ परित्राणावमूञ्छित. पिकुलकलापोल्ललनतरुणतरुमञ्जरी. १२ उद्दिजिते. १३ सरसशाल १४ अश्श्रमभाजित १० पुनः पतति. ११ पर ·E- दमयन्तीकथायाम् अकस्मात्कुतोऽपि वल्लीवल्कपिनचूसरशिराः स्कन्धे दधदण्डक ग्रीवालम्बितमृन्मणिः परिकुथत्कौपीनवासाः कशः। एकः कोऽपि पटच्चरं चरणयोर्बहाऽध्वगः श्रान्तवा- नायातःकमुकत्वचा विरचितां भिक्षापुटीमुहहन ॥५२॥ आगत्य च राजानमवलोक्य संविस्मयमेवमेष चिन्तयां चकार ॥ क॥ अजश्रीसुभगं युगं नयनयोौलिमहोष्णीषवा- चूर्णारौमसखं मुखं च शशिनः पूर्णस्य धत्ते श्रियम् । पद्मं पाणितले गले च सदृशं शङ्कस्य रेखाचर्य तेजोऽप्यस्य यथा तथा सजलघेः कोऽप्येष भर्ता भुवः॥५३॥ तदेवंविधाः खल्लु महनीया महानुभावा भवन्तीत्येवमवधार्य समुपसृत्य “खस्ति खकान्तिनिर्जितमकरध्वजाय तुभ्यम्” इत्य- वादीत् ॥ ख॥ राजापि सविस्मयमना मनागुन्नमितमस्तकःस्वागतप्रश्नेनाभि- नन्य “तीर्थयात्रिक, कुतः प्रष्टव्योऽसि । क च कियज्ञाद्यापि ग- न्तव्यम् । उपविश । विश्रम्य कथय कांचिदंपूर्वी किंवदन्तीम् । अ- वल्लीति ॥ कुथितवती सटिते कौपीनवाससी यस्य । " परिकुथत् " इति पाठे कुथो वर्णकम्बलः । रध्यानिपतितजरत्पटखण्डैनिर्मितत्वात् ॥ पटञ्चरो जीर्णवस्त्र. खण्डम् ॥ क्रमुकत्वचा पूगद्रुमवल्केन ॥ ५२ ॥ अजेति ॥ सजलधेरिति भुवो विशेषणम् ॥ उष्णीषमुत्तमाङ्गे लक्षणविशेषः ॥ तधोणी भ्रूमध्ये शुभरोमावर्तः ॥ यद्विश्वः-" उष्णीषं तु शिरोवेष्टे किरीटे लक्षणा- तथा । " ऊर्णा मेषादिलोनि स्यादन्तरावर्तके भ्रुवोः ॥ ५३ ॥ । सविस्मय मेष- २ तथा यथा. ३ खलु महानुभावा महनीया... ४ अवधारयन्समाभिसृत्य; अव पायायुसत्यः अवधारयन्नुपसृत्य. ५ उपविश्य. ६ अपूर्विकाम्. LE BASE । PORN । RSS कहा- S HERS क ·३९ । प्रथम उच्छासः । नेकदेशदृश्वानः किलाश्चर्यदर्शिनो भवन्तीति । न चाकस्मिकं दर्श- नमपूर्वः परिचयः स्वल्पा प्रीतिरित्येकमप्याशनीयम् । अपूर्वद- शेनेऽपि न जात्या मणयः स्वां स्वच्छतामपडवते । तदेहि । मुहू- तमेकत्र गोष्ठीसुखमैनुभवावः" इत्येनमवादीत् ॥ क ॥ असावपि “अपूर्वकौतुककथाकर्णनरसिक, श्रूयतां यद्येवम्" इत्यभिधाय सुखोपविष्टस्यास्य समीपे स्वंयमुपविश्य कथयितुमार- भत ॥ ख॥ अस्ति स्वर्गसमः समस्तजगतां सेव्यत्वसंख्याग्रणी- देशो दक्षिणदिखस्य तिलकः स्त्रीपुंसरत्नाकरः । यस्मिंस्त्यागमहोत्सवव्यसनिभिर्धन्यैरशून्या जनै- रुदेशाः स्टहणीयभावभरिताः कं नोत्सुकं कुर्वते ॥ ५४॥ कथं चासौ न प्रशस्यते ॥ग ॥ यत्र त्रिपुरपुरंधिरोधतिलकहारिणा हरिविरञ्चिचूडामणिमरी- चिचक्रचकोरचुम्बितचरणनखचन्द्ररुचिनिचयेन भगवता सेव्यते सेव्यतयाऽपहसितकैलासश्रीः श्रीशैलःशूलपाणिना ॥५॥ यत्र च विकचविविधवनविहारसुरभिसमीरणान्दोलितकदली- दलव्यजनवीज्यमाननिधुवनविनोदखेदविद्राणनिद्रालुद्रविडमि- थुनसनाथपरिसराः सरसघननिचुलतलचलञ्चकोरचक्रवाककुलक- पिञ्जलमयूरहारीतहारिण्यो नाकलोककमनीयतां कलयन्ति क- राजापीति॥ किंवदन्ती वार्ताम् ॥ जात्या मणयो विशिष्टजातीयरत्नानि ॥काख॥ अस्तीति॥ स्त्री च पुमांश्च वीपुंसौ । “अचतुर-" इत्यादिना निपात्यते ॥५४॥ग।। यति ॥ त्रिशूलपाणिना त्रिपुरान्तकेन । तत्रस्थेन हि त्रिपुरासुरो हतः ॥ ५ ॥ १ मुहूर्तमेकमेकत्र. २ अनुभवामः. ३ कथानकाकर्णन. ४ स्वयमप्युपविश्य. ५नासौम. इविरिञ्चि, ७ सेव्यतया सेव्यते.

·। ४० बहुना। दमयन्तीकथायाम् लमकेदारसाराः सरससहकारकारस्कराः कावेरीतीरभूमयः ॥क। किं अस्तु स्वस्ति समस्तरत्ननिधये श्रीदक्षिणस्यै दिशे स्वर्गस्पर्धिसमृद्धये हृदयहगोदावरीरोधसे । यत्र त्रस्तकुरङ्गकार्मकदृशः संभोगलीलाभुवः सौख्यस्यायतनं भवन्ति रसिकाः कंदर्पशस्त्रं स्त्रियः॥५५॥ तत्र प्रणतसुरासुरशिरःशोणमरीचिचयबहलकुङमानुलेपपल्ल- वितपादारविन्दद्वयस्य कौञ्चभिदो भगवतः सुगन्धिगन्धमादना- धिवासिनः स्कन्ददेवस्य दर्शनार्थमितो गतवानस्मि ॥ ख ॥ तस्माच निवर्तमानेन क्वचिदेकस्मिन्नध्वरोधिनि न्यग्रोधपादप- तले दीर्घाध्वश्रान्तेन विश्राम्यता मया श्रूयतां यदाश्चर्यमालोकि- तम् ।। ग॥ अतिललितपदविन्याससारसाधुसिन्धुरवधूस्कन्धमधिरूढा, प्रौढसखीसहायप्राया, प्रान्तपतचारुचामरमरुन्नतितालकवल्लरी, कर्णकुवलयालंकारधारिणी, रुचिररुचिमञ्चरणनूपुरा, पुरःसरसरा- गगान्धर्विककण्ठकन्दरविनिःसरत्सरसगीतप्रेकोलनप्रयोगेषु दत्ताव- धाना, नेत्रे मनाङीलयन्ती, ध्रियमाणमायूरातपत्रमण्डला, मण्ड- लितमदनचापचक्रवक्रः, भूपालपुत्रिका कापि क्वापि कुतोऽप्यु- चलिता तदेव न्यग्रोधच्छायामण्डपमशिश्रियत् ॥ ५ ॥ तो चालोक्य चिन्तितवानस्मि विस्मितमनाः॥ॐ॥ 'किं लक्ष्मीः स्वयमागता मुररिपोर्देवस्य वक्षःस्थला- कोपात्पत्युरुतावतारमकरोदेवी भवानी भुवि । १ शिरस्तारशोणमणिमरीचिनिचयबहुल. २ सुगन्धगन्ध. ३ रोधिन्यग्रोध. ४ विश्रम्यता. ५ विन्याससाधु. ६ चारुचामीकरचामर. ७ चापवक्र. ८ न्यग्रोधपादपच्छाया; न्यग्रोधपादपप- वन्याया PANA ·प्रथम उच्छ्वासः । श्यामाम्भोजसहक्षपक्षमलचलन्नेत्रामिमां पश्यतो धातस्तात करोषि किं न वदने चक्षुःसहस्रं मम ॥ ५६ ॥ अपिच। इन्दोः सौन्दर्यमास्य कलयति कमलस्पर्धिनी नेत्रपत्रे कालिन्याः कुन्तलाली तुलयति विभवं भव्यभङ्गैस्तरङ्गैः । तस्याः किं श्लाध्यतेऽन्यत्सुभगगुणनिधेः काप्यपूर्वैव यस्याः पुष्पेषोवैजयन्ती जयति युवजनोन्मादिनी यौवनश्रीः॥५७॥ अपिच। आकारः स मनोहरः स महिमा तवैभवं तद्वयः सा कान्तिः स च विश्वविस्मयकरः सौभाग्यभाग्योदयः। एकैकस्य विशेषवर्णनविधौ तस्याः स एव क्षमो यस्यास्मिन्नुरगप्रभोरिव भवेजिह्वासहस्रदयम् ॥ ५८॥ सापि यथा त्वमिदानी मामिह पृच्छसि तथापिथमिलितं के- चिदुदीचीनमध्वगं दक्षिणस्यां दिशि प्रस्थितमादरेण एच्छन्ती मुहू- तमिव तत्रैव विश्रमितुमारभत ॥ क ॥ श्रुतश्चायं मयापि तेन तस्याः पुरः कस्यचिदंदीच्यनरपतेः श्लाघ्यमानस्य कथावशेषालापः ॥ ख ॥ तस्मिन्स्मितमुखे यूनि यूपदीर्घ जदये। ते धन्या न्यपतन्येषां कंदर्पसदृशे दृशः ॥ ५९ ॥ आकार इति ॥ उरगप्रभोर्वा सुकेर्यथा जिह्वासहस्रद्वयं वर्तते तथा यस्यैतावत्यो जिह्वा भवेयुः स एव वर्णयितुं क्षमो भवेत् ॥ यदा “जिह्वासहस्रं मुखे" इति पाठः । तदा सहस्रशब्दोऽनन्तबहुत्ववचनः ॥ ५८ ॥ क ॥ १ यस्य स्यादुरगपभोरिव मुखे जिह्वासहस्रद्वयम् ; यस्यास्मिन्नुरगमभोरिव भवेजिह्वासहस्रं मुखे. २ उदीचीनं नरपतेः. ३ कथाशेषालाप:. ४ भुजद्वया. Sri S ·NE । दमयन्तीकथायाम् किं बहुना । तर सा त्वं मन्मथमञ्जरी स च युवा भृङ्गस्तवैवोचितः श्लाघ्य तद्भवतोः किमन्यदपरं किं त्वेतदाशास्महे। भाग्यैर्योग्यसमागमेन युवयोर्मानुष्यमाणिक्ययोः श्रेयानस्तु विधेर्विचित्ररचनासंकल्पशिल्पश्रमः॥६॥ तन्न जाने स कः सुकृती तेन तस्याः श्रवणादेवोल्लसद्बहुलपु- लकाङ्करोत्तम्भितांशुकायाः पुरो विस्तरेणैवं वर्णितः॥ क ॥ न च मयापि विस्मयविस्मतविवेकेन केय कस्येयं कुत्र कुतो वा प्रस्थितेति प्रश्नाग्रहः कृतः। केवलमदृष्टपूर्वरूपोत्पन्नाकस्मिकको- तुकातिरेकास्तमितसमस्तान्यव्यापारेणैकाग्रतया ग्रहनिरुद्धेनेवा- न्धेनेव मूकेनेव मूढेनेव मूर्छितेनेव संजातसंतमसेनेव विषविघू- र्णितेनेव स्तोभस्तम्भितेनेव गतायामपि तस्यां तेनाध्वनीनेन सह तत्रैव न्यग्रोधतरुतले सुचिरमासितमासीत् ॥ ख ॥ तदायुष्मन्नेष कथितः स्ववृत्तान्तः॥ग ॥ तस्यां दिशि तया सकलजगज्योत्स्नया, अस्मिन्नपि देशे निः- शेषजननयनकुमुदेन्दुना त्वया दृष्टेन, दृष्टं यद्रष्टव्यम् । अभूञ्च मे श्लाघ्यं जन्म । जाते कतार्थे चक्षुषी । संपन्नः सफलः परिभ्रमण- प्रयासः ॥ १॥ तदिदानी किमन्यत् ॥ङ । - सा त्वमिति ॥ अत्राप्रत्यक्षमपि बुद्धि कल्पितं नलं प्रत्यक्षमिव मन्यमानो भव- तोरित्याह । भवती च भवांश्च भवन्तौ । “पुमान्निया" इत्येक शेषः ॥ मानुषत्वे भू- षणभूतत्वात्तयोमर्माणिक्यत्वम् ॥ ६०॥ नेति ॥ स्तोभश्चेष्टाविघातः ॥ ख !! . १ क्रमा, २ पुरतः ३ केयमिति कचित्पुस्तके नास्ति. ४ मूकेनेवेति कचित्पुस्तके नास्ति. ५ सजातान्धनमसेनेव. ६ विषघूर्णितेन. ७ मोहसंस्तम्मितेनेव. ८ बया चाद्य.

·। ARE प्रथम उच्छ्वासः। अनुमन्यस्व स्वविषयगमनाय माम्" इत्यभिधाय व्यरंसीत् ॥क॥ राजाप्येतदाकर्ण्य चिन्तितवान् ॥ ख ॥ स्त्रीमाणिक्यमहाकरः स विषयः पान्थोऽप्ययं तथ्यवा- ग्व्यापारोऽपि विधेर्विचित्ररचनस्तत्किं न संभाव्यते । किं त्वाश्चर्यमदृष्टरूपविभवाप्याकर्ण्यमाना सती कान्तेत्युन्नतचेतसोऽपि कुरुते नाम्नैव निम्नं मनः ॥६॥ तथाहि । नो नेत्राञ्जलिना निपीतमसकत्तस्याः स्वरूपामृत नो नामान्वयपल्लवोऽपि च मया कर्णावतंसीकतः। चित्रं चुम्बति चुम्बकादमकमयो यहहलादूरत- स्तद्वत्तर्जितधैर्यमेतदपि मे तस्यां मनो धावति ॥ ६२॥ सोऽयं दुर्लभेष्वनुरागः पुंसाम, अज्वरमस्वास्थ्यम्, अदौगैत्य दौःस्थ्यम्, अविषास्वादनमाघूर्णनम्, असाध्वसं कम्पनम्, अना- स्मविक्रय पारवश्यम्, अजरं जाड्यम्, अनिन्धनं ज्वलनम्, अल- नग्रहमुन्मादनम्, अवात्याघातमुद्भमणम्, अमौनं मौक्यम्, अही- नश्रुति बाधिर्यम्, अनष्टदृष्टिकमन्धत्वम्, अस्खलितमनोरथं मनः- स्तम्भनम्, अमन्त्र आवेशः॥ग ॥ सर्वथा नमः सुस्थितजनदुर्जनाय मनोजन्मने, यस्यायमेवंविधो व्यापार इत्यवधारयन्नवतार्य सर्वाङ्गेभ्यो भूषणानि तस्मै सदयम- दात् ॥ घ॥ स्त्रीति ॥ निन्नमभिलाषदीनत्वाल्लाधवास्पदम् ॥ ६१ ।। नो नेत्रेति ॥ यद्वधथा चुम्बकसंज्ञमश्मकम् । पाषाणं कर्म ॥ भयो लोहं कर्तृ ॥ चुम्बति । तथा मेऽपि मनस्तस्यां धावति ॥ ६२ ॥ सोऽयमिति ॥ आवेशो व्यन्तरादेर्मनसि प्रवेशः ॥ ग ॥ १ पाथः. २ अलमं ग्रहमू.

·दमयन्तीकथायाम् तैस्तैरालापैः स्थित्वा च कंचित्समयमिममथ यथानस्थित पान्य कथमपि प्रेषयामास ॥क ॥ स्वयमपि तत्कालान्तरालमिलितैनक्षत्रैरिव साईमृगशिरोहस्तैः सश्रवणचित्रकत्तिकोपस्करवाहिभिः पापर्धिकपरिजनैरनुगम्यमानो राजा निजावासमयासीत् ॥ ख ॥ ततः प्रभृति च हृद्योद्यानमरुत्तरङ्गितसरित्तीरे तरूणामय- स्तल्पेऽनल्पसरोजिनीनवदलनायेऽपि खिन्नात्मनः । धीरस्यापि मनाङ्मनस्तुणकुटीकोणान्तराले बला- क्लमोऽस्येति विभाव्यते परवशैरङ्गैरनमानलः ॥ ६३ ॥ एवमस्य पुनरपि तदभिज्ञान्पृच्छतः पान्धसार्था- न्प्रतिपथमथ यूनो यान्ति तस्य क्रमेण । । E । । स्वयमपीति ॥ राजा निजहर्म्यमगात् ॥ तत्कालं तत्क्षणात् । अन्तरालेऽध्वमध्ये। राजा चन्द्रोऽपि तदा । तस्मिञ्ज्योति:प्रसिद्धे काले कलासमूहे अष्टशतीलक्षणे यद- न्तरालं तत्र ॥ मिलितैः परिजनैरनुगम्यमानः । कीदृशैः । सार्द्राणि सास्रत्वाच्चयोतन्ति हरिणशिरांसि येषु तथाविधा हस्ता येषां तैः । सश्रवणां सकाम् । चित्रस्य चित्रका- यस्य कृत्तिका त्वचम् । उपस्करं मृगयोपयोगि वहन्ति तैः ॥ आर्द्रशब्दो भाववचनः । पक्षे सह आर्द्रया नक्षत्रेण, सार्ध मृगशिरो हस्तश्च नक्षत्रं येषु । श्रवणचित्रे नक्ष- त्रे । अनयोः समाहारद्वन्द्वः । तेन सह । ताश्च ताः कृत्तिकाश्च तासामुपस्करं समवा- यं वहन्ति ॥ ख ॥ हृद्येति ॥ हृदयस्य बन्धनं हृद्यम् ॥ ६३ ॥ तमसो यत्र विनाशः पथिकोच्छ्रासः पदार्थनिर्भासः । उदयं प्रतिपाद्यासौ भुवनसुदे जयति चण्डरुचिः ॥ १ स्थिना स च. २ इमं यथा. ३ संप्रेषयामास. ४ सरस्तीरे. । GEET SHARE म BE - ·। MAR । ४५ द्वितीय उच्छासः। हरचरणसरोजद्वन्दमुद्राङमौले- मदनमदनिवासा वासराःप्रावृषेण्याः॥६॥ इति श्रीत्रिविक्रमाविरचितायां दमयन्तीकथायां हर- चरणसरोजाङ्कायां प्रथम उच्छ्रासः समाप्तः ॥ इति विषमपदप्रकाशमेतं दमयन्त्यास्तनुते स्म चण्डपालः । शिशुमतिलतिकाविकासचैत्रं चतुरमतिस्फुटभित्तिचारुचित्रम् ॥ इति चण्डपालविरचिते दमयन्तीकथाविवरणे प्रथम उच्छ्वासः समाप्तः ॥ अथ द्वितीय उच्छ्वासः। अथ कदाचिदेवगलद्वेहलपरिमलमिलदलिकुलाकुलितकुटजक- दम्बकुसुमकर्णपूरशून्यकाननासु, विश्राम्यन्मदमुखरमयूररसनाव- लीकल कणितासु, विरलतरतडिल्लताललितलावण्यासु, विगतह- सद्विजराजिषु, पतत्पयोधरासु, क्षीणशुक्रासु, वृद्धाविव गतप्राया- अथेति ॥ अनन्तरमितीति सति स राजा निकटकानने विचरन्किनरमिथुनेन गीयमानं रागविशेषेणोच्चार्यमाणमिदमिति वक्ष्यमाणमनश्लीलमग्राम्यं श्लोकत्रितयमा- कर्णितवान् । किं विशिष्टः । कलहंसा एव हासस्तेन रम्यायां तरुण्यामभिनव प्रवृत्ता- याम् ॥ अथ च शरदेव तरुणी युवतिः | तस्यामागतायां रागात्स्वयं प्राप्तायाम् । उ. त्सुक उत्क इत्युक्त्यन्तरम् ॥ तदा मदेन क्षीबतया तरुणिमोद्रेकेण वा कलकलो य- स्याः ॥ तथा शुभ्रत्वाद्धंसोपमौ हासहारौ स्तोऽस्यामिति कर्मधारयान्मत्वर्थीयः । न कर्मधारयादिति तु प्रायिकम् ॥ किं विदधानः कुर्वाणः । काम् । रति चित्तासक्तिम् । कासु । वर्षासु । किंभूतासु । गतप्रायासु स्वल्पशेषासु । तथा कुसुमान्येव कर्णपूरा उत्तंसास्तैः शून्यानि काननानि वनानि यासु । तथा मदेन मुखराणां मयूराणां या र- १ समविषमकविश्रीत्रिविक्रम; श्रीभट्टत्रिविक्रम. २ हरचणसरोजाङ्क:. ३ प्रथमोच्छासः. ४ विगलत. ५ बहुल. ।

·H । या NE म दमयन्तीकथायाम् सु वर्षासु, रतिमकुर्वाणो मदकलकलहंसहासहारिण्यामुत्सुकस्तरु- ण्यामिवागतायां शरदि, दिरंदमदगन्धसंबन्धानुधाविते कुसुमितस- प्तच्छदच्छायासु विस्फूर्जति रोषोदुषितकेसरकरालकण्ठे कण्ठीर- वर्कदम्बके, गृहदीर्घिकामृणालिकाकाण्डखण्डनविरामरमणीयमुन्न- दत्सु शरत्समयप्रवेशमङ्गलमृदङ्गेष्विव हंसमण्डलेषु, स्मरशरनि करनिर्मथितपान्धसार्थप्रहाररुधिरनिष्यन्दबिन्दुसंदोह इव वनस्थ- लीपून्मिपति बन्धुरबन्धूककुसुमप्रकरे, प्रसरन्तीषु शरल्लक्ष्मीप्रवे- शानन्दवन्दनमालासु निःशशुककुलावलीषु, श्रूयमाणासु स्म- रराजराज्यविजयघोषणासु पक्ककलमगन्धशालिपालिकाबालिका- हर्षगीतिषु, शरच्छ्रीकटाक्षेषून्मीलत्सु नीलेनीरजेषु, कणति वर्षाव- धूप्रस्थानपटहे षटुरणचक्रवाले, प्रभात इव घनतिमिरविराम- रमणीयेजाते जलनिधिशयनशायिशाङ्गिनिद्राद्रुहि विनिद्रसान्द्रस- रससरोजराजिराजितसरसि शरत्समये, स महीपतिः समासन्न- वनविहारिकिंनरमिथुनेन गीयमानमिदमनश्लीलं श्लोकत्रयमशृ- णोत् ॥ क॥ सनावली जिह्वाश्रेणिस्तस्याः कलक्वणितम् । तद्विश्राम्यद्विरमद्यासु । वर्षोदये हि के, कायन्ते न प्रान्ते । मदाभावात् । तथा स्तोकविद्युदुद्दयोतासु । व्यपेतहंसपक्षिपशिषु । भ्रश्यद्धनासु । क्षीणशुक्राख्यग्रहासु ॥ कास्विव । वृद्धास्विव ॥ तदा । रतिः संभोगः । गतं प्रकृष्टमयमिष्टफलं दैवं यासाम् । तथा कुसुमैः पुष्पदामभिः कर्णपूरैश्च शून्यं के शिर आननं च यासाम् । तथा रसनायाः काञ्चयाः क्वणितस्य मुखरमयूररवो ललितस्य मधुराङ्गविन्यासस्य लावण्यस्य च लोचनलेह्यकमनीयगुणस्य विरलतडिदुपमानम् । तथा व्यपेतहंसशुभ्रदन्तराजिषु पतत्कुचासु । तथा क्षीणं गर्भसंभवाभावाद्विनष्टं शु. कं पुवीर्य यासु । न पुननिवृत्तवीर्यास्विति व्याख्येयम् । पुंसां वीर्य स्त्रीणां रज इति १ उत्सुकश्च. २ द्विरदमदगन्धसंधानधाविते; द्विरदमदगन्धानुसंधानवासितासु. ३ वासित. कुसुमित ४ विस्फूजिते. ५ कुटुम्बके. ६ मृदङ्गेषु हंस. ७ पथिकमहार; पान्थमहार. ८ शरस्त्री; सर श्री. ९ नौलसरोजेषु. १० विहारहारि. । S -- माना जाता ParaNP E - ·HARMINATulanche द्वितीय उच्छासः । धन्याः शरदि सेवन्ते प्रोल्लसचित्रशालिकान् ॥ प्रासादान्त्रीसखाः पौराः केदारांश्च कृषीवलाः ॥१॥ नमिताः फलभारेण न मिताः शालिमारीः॥ केदारेषु हि पश्यन्तः के दारेषु विनिःस्टहाः ॥२॥ प्रावृषं शरदं चापि बहुधाकाशहारिणीम् ॥ विलोक्य नोत्सुकः कः स्यान्नरो नीरजलंगताम् ॥ ३॥ प्रसिद्धेः । अतएव न विद्यते बलं वीर्य यासामित्यबलाः ॥ रसनाशब्दः काञ्चीपक्षे न परं तालव्यः । दन्त्योऽप्यस्ति । तथा च विश्वप्रकाश:----"रसना काञ्चिजियोः" इति ।। द्विरदमदगन्धस्य संबन्धो द्विरदमदगन्धोऽयमिति प्रत्यभिज्ञा तयानुधाविते । संधानपाठे. तु संधानं संधिमैत्री सादृश्यमिति थावत् । शरदि सप्तच्छदाः पुष्प्यन्ति । ते च मदग- न्धयस्ततो गजभ्रान्त्या सरोषं विस्फूर्जति सिंह वृन्दे । मृणालिकाकाण्डस्य खण्डनाय योऽसौ विरामोऽर्थान्नादस्यैव । तेन रम्यं यथा भवति स्थित्वा स्थित्वा मृणालं चर्बन्ति तत्कषायसंशुद्धकण्ठाश्च नादं कुर्वन्तीत्यर्थः । हंसमण्डलानि शरत्प्रवेशमङ्गलमृदङ्गाः ।। बन्धूककुसुमस्यातिलौहित्याद्विरहि जनरुधिरत्वम् ॥ शुकावलिस्तोरणम् ॥ कलमस्य श्वेतशालेः, गन्धशालेश्च रक्षिका गीतयः कंदर्पराजजयघोषणाः ॥ विकसन्नीलोत्पला- नि शरलक्ष्मीकटाक्षाः ॥ भृङ्गगणश्च यान्त्या वर्षावध्वाः प्रयाणपणवः ।। घनो मेघो घ- नं च सान्द्रम् । शयनस्थानम् । निद्राद्रोहो विनिद्रसान्द्रसरोजराजितसरस्त्वं च शरत्म- 'भातयोः समानम् ॥ क॥ धन्या इति ॥ प्रोल्लसन्त्यश्चित्रशालिका आलेख्यभूमिका येषु । पक्षे चित्रा बहु- विधाः शालयः ॥ स्त्रीसखा इत्युभयत्र योज्यम् ॥ १ ॥ कुतः स्त्रीसखा इत्याह-नमिता इति ॥ हि यस्मात्कारणात् । दारेषु के निः स्पृहाः स्युः। किं कुर्वन्तः । फलभारेण नमिता वक्रिता न मिताः स्तोकाः केदारेषु क्षे- त्रेषु शालिमञ्जरीः पश्यन्तः । तदर्शनं झुद्दीपनविभावः ॥ २ ॥ प्रावृषमिति ॥ रमणीयत्वात् । बहुधा पुनः पुनर्विलोक्य प्रावृषमाकाशस्य व्यो- नास्तिरोधायिनी नीरजसं निःपाशुं गतामतिकान्तां शरदं च काशपुष्परम्याम् । तथा नीरजः पझैः संगतामन्विताम् ॥ ३ ॥ १ शालमञ्जरी:. २ केदारेविह. ३ वापि. H कर SEN ·दमयन्तीकथायाम् अनेन मृदुमूर्छनातरङ्गरङ्गिताक्षरेण श्रवणपथप्रथमप्रियातिथि- ना श्लोकत्रयेण विषविषमविषयवरस्यव्रतव्रततिकठिनकुटारेण, दारपरिग्रहपराङ्मुखोऽपि शृङ्गारशृङ्गिशृङ्गमुत्तुङ्गमारोप्यमाणस्तदेवो- द्यानममन्दमन्दारमकरन्दामोदमत्तमधुकरमधुरझंकाररमणीयमुप- सर्तुमारभत ॥ का प्रथमसंमुखप्रेङितेन चलञ्चन्दनामोदनन्दिनान्दोलनवेगवित्रस्त- कुसुमिततरुशिखरसुप्तसुरतश्रमखिन्नकिंनरीनिबिडतरपरिरभ्यमाण किंनरनमस्कतेन क्रीडाकमलदीर्घिकातरङ्गोत्सङ्गरङ्गतरुणतामरस- रसविसरोद्गारहारिणा यौवनमदनिरुद्धनैषधीधम्मिल्लवल्लरीचलन विलासलासकेन वनमारुतेनोत्पुलकिततनुः स्तोकमन्तरमतिकम्य “देव, भवबैरिवधूवदने वने च नारङ्गतरूपशोभे भान्ति गण्डशैल- स्थलालंकारधारिण्यो लोध्रलताः, नागरुचिताश्चन्दनपत्र भङ्गाः, ना- लिकेरचितस्तिलका, नवा दृष्टिपथमवतरति घनाञ्जनयष्टिका, ना भिरम्या नीलतमालका, नाधरीकृतस्ताम्बूलीरागः, पल्लवितमेत- अनेन श्लोकत्रयेण प्रियाग्रहविमुखोऽप्युच्चैः शृङ्गारगिरिशिखरं नीयमानस्त देव वनं गन्तुमारेभे ॥ क ॥ तत ईदृग्विधेन वायुना रोमाञ्चिततनुः देवेत्याद्यामन्त्र्य तवारिस्त्रीमुखे वने चेद. मिति भङ्गश्लेषोक्तिदक्षया वनरक्षिकया कथ्यमानानि वनकौतुकस्थानानि नलो व्यलो. कयत् ॥ आन्दोलनवेगेत्यादावान्दोलनं तरोरेव पवनकृतम् ॥ त्वदरिस्त्रीमुखे अरमत्यर्थ गतसौन्दर्ये कपोलफलकालंकारिण्यो लोध्रस्य विलेपनरूपस्य लता मण्डनवल्लयों न भा. न्ति । अगरुद्रवेण चिताश्चन्दनद्रव्यस्य पत्रभङ्गाः पत्रवल्लयः ॥ अलिकं ललाटं तिलक पुण्डम् । वा समुच्चये घनं सान्द्रमजनं तस्य यष्टिः शलाका || अभिरम्या संस्कृता । प्रकर्षेण नीलाः कुटिलकेशाः अधरोऽस्यास्तीत्यधरी ओष्टवान् । ताम्बूलराग ओष्ठसं- बद्धः कृत इति भावः ॥ सर्वत्र नसंबन्धः ॥ अवतरतीति तु संनिहितमेव योज्यं १ विषमविषय. २ समारोप्यमाणः. ३ अमन्दान्दोलत. ४ सुखसुप्त. ५ किंनरीजन. यौवन- मदनिरुद्धापाङ्गनैषधी; यौवनमदरुद्धापाङ्गनेषधीय. ७ हास्यलासकेन. ८अतिक्रम्य वनपालिका राजानं ६ जगार ताम्बल. STAR --- ·द्वितीय उच्चासः। दृश्यतेशोकजालम् । इतश्च काञ्चनगिरिरिव सुरचितःक्रीडापर्वतः। इतश्च गूर्जरकूर्चमिवाखण्डितप्रवालं बालशालवनम् । इतश्च भ- वरिनगरमिवानेकविधबकुलसंकुलं कूपकुलम् । इतश्च धूर्जटिज- टाजूट इव 'नागवेष्टितो वापीपरिसरः। इतश्च कुरुसेनेव कृताश्व- स्थामहिता च क्रीडासरित्पुलिनपालिः ।" इति भङ्गश्लेषोक्तिकुश- लया वनपालिकया निवेद्यमानानि वनविनोदस्थानान्यवलोकयां- चकार॥क॥ चलञ्चकोरचक्रवाकचक्रचञ्चुचञ्चलचञ्चरीकचरणचूर्णितचम्पका- रमरिचमञ्जरीदलदन्तुरेण वनमार्गेण स्तोकमन्तरमतिकान्तस्त- या पुनरेवं बभाषे ॥ ख॥ "देव, पुरंदरानन्दिनन्दनोद्यानस्पर्धिनोऽस्य वनस्य किं किंव- यते ॥ ग॥ न प्रत्येकम् । पल्लवितशब्दो लक्षणया प्रवृद्धार्थः । शोकात्सप्रलापमनोदौस्थ्याज्जातं शोकजम् । अलमनर्थः ॥ वने च नारङ्गतरुभिः कृतशोभे सहजच्युतस्थूलपाषाणस्थ- लीभूषणा लोध्रस्य तरुविशेषस्य लताः शाखा भान्ति ॥ नागेभ्यो रुचिताश्चन्दनतरोः पत्राणां भङ्गा विशेषाः ॥ तिलको वृक्षो नालिकेरैस्तरुभिर्याप्तः ॥ नवा नवीना । अञ्जनस्य शाखिनो यष्टिः प्रकाण्डः ॥ तमालका इति इस्वे कः । अतएव नाभि- रम्या नाभिदन्ना इति भावः ॥ नाधरीकृतो न हीनीकृतः। ताम्बूली वल्ली । रागः सक्तिः॥ किसलयितमशोकानां जालं खण्डः ॥ इतश्च सुष्टु रचितः सुरैश्चितो व्याप्तश्च ।। प्रवालाः पलवाः । पक्षे अखण्डिताः अतएव प्रवृद्धा वालाः केशा यत्र ॥ अनेकविधैर्षकुलैः सं- कुलम् । पक्षे अनेका विधवा मृतभर्तृका येषु कुलेषु तैः कुलैगोत्रैः संकुलम् ॥ 'नागमगः अन्यत्र पुमान्नागो वासुकिः ॥ कृता उत्पादिता अश्वत्थाः पिप्पला यस्याम् । तथा महिता चार्वी | पक्षे कृतमश्वत्थाने द्रोणसुताय हितं यया ॥ क॥ चलदिति ॥ संचारयोग्येन मार्गेण कियदपि व्यवधानमतिक्रान्तः पुनरपि तयैष बभाषे ॥ ख ॥ देवोति ॥ देव, नन्दनस्पर्धिनोऽस्य किं वर्ण्यते ॥ म॥ १ गुर्जर. २कचित्पुस्तके चक्रवाकचक्रेति नास्ति. ३ स पुनरेवम् ; पुनरेषः. ४ किं वय॑ते. ।

·३ दमयन्तीकथायाम् यत्र। त्रिजटाश्रयमनेकजटाः, स्फुरदेकपुष्पकमनेकपुष्पाः,समु देजितराममानन्दितरामाः, समुपहसन्ति लड़ेश्वरं तरवः॥क ॥ यस्मिंश्च मत्तमयूरहारिणि भद्रभुजंगप्रयाते विचित्रक्रौञ्चपदे छ- न्दःशास्त्र इव वैतालीयं मालिनी शिखरिणी पुष्पिताया च दृश्य- ते विविधा जातिः ॥ख ॥ यस्मिंश्च । एकभीमार्जुनविनिर्जितानाक्रान्तानेकभीमार्जुनाः, कोपितैकनकुलानाहादितानेकनकुलाः, सहदेवेनैकेन स्पर्धमानान- नैकैः सहदेवैः संगताः । न बहु मन्यन्ते कुरुवीरान्वीरुधः॥ ग॥ किं चान्यदवलोकयतु देवः। पटलमालकुलानामुन्नमन्मेघनीलं भ्रमदुपरि तरूणां पुष्पितानां विलोक्य । मृदुमदकलकेकानिर्भरो नृत्यसक्त- स्तरलयति कलापं मन्दमन्दं मयूरः ॥ ४ ॥ यत्रेति ॥ रावणं तरवो हसन्ति ॥ त्रिजटा रावणस्वसा । जटा मूलानि ॥ पुष्प- के विमानं कुसुमं च ॥ रामो दाशरथिः । रामाः स्त्रियः ॥ अनेकजटा इत्येकशब्देन संख्योपलक्ष्यते । ततोऽनेकशब्दोऽसंख्यातवचनः ॥ क ॥ यस्मिश्चेति ॥ वै स्फुटमियं ताली तालद्रुमः । इयं जातिर्मालती दृश्यते ।। वे अ. पि कीदृश्यौ । माला अस्यामस्ति । तथा शिखरयुक्ता कुसुमिताप्रभागा च । किं विशि- ष्टे वने । मत्तैर्मयूरै रम्ये | तथा भद्रं मनोज भुजंगानामहीनां विटानां च प्रयातं यत्र । क्रौञ्चः पक्षी । पक्षे मत्तमयूरं भुजंगप्रयातं क्रौञ्चषदा वैतालीयं मालिनी शिखरिणी पुष्पिताम्रा च छन्दोनामानि ॥ जातिश्च उक्तादिरुत्कृत्यन्ता ॥ ख॥ यस्मिश्चेति ॥ वने वीरुधो लताः कुरुवीरान गौरवयन्ति ॥ आक्रान्ता अनेके बह- वो भीमा अम्लवेतसा अर्जुनाश्च याभिः ॥ यद्विश्वप्रकाश:--"भीमोऽम्लवेतसे शं- भौ धोरे वापि वृकोदरे" ॥ नकुला जीवाः । सहदेवास्तरवः ॥ कुरुवीरपक्षे भीमा- जुननकुलसहदेवाः पाण्डवाः ।। ग ॥ १ मध्यमणिविभूषिते, चम्पकमालाचित्रे, हरिगीताकर्णनसुखे, शार्दूलविक्रीडिते, हरिणीमनोहरे, सहरिगपत छन्दशास्त्रे. २ शालिनी. । ।

·। । द्वितीय उच्छासः। अपिच । भ्राम्यतिरेफाणि विकासभाञ्जि संयोज्य पुष्पाणि शिलीमुखेषु । इह स्थितः सर्वजगजयाय धनुःश्रमं पुष्पशरः करोति ॥५॥ इतश्च जत हरिति हरिणयूथं यूथिकाजालमूले कुसुमजमधुबिन्दुस्यन्दसंदोहभाजि । मधुरमधुकरालीगीतदत्तावधानं लिखितमिव न दूर्वापल्लवानुलुनाति ॥६॥ इतोऽपि सोऽयं क्रीडाचलो भव्य लोभव्यसनजित । यस्मिन्नासन्नसारङ्गा सारं गायति किंनरी ॥७॥ राजते राजतेनायं सानुना सानुनायकः । यस्मिन्निशम्य गायन्तं किंनरं किं न रंस्यते ॥ ८॥ भ्राम्येति ॥ शिलीमुखाः शराः । इहेत्युद्यानस्योद्दीपनविभावातिशयोक्त्या कामस्य स्थितिरुह्यते । एतावता सुरभिकुसुमसंपदुक्ता ॥ ५ ॥ हरितीति ॥ हरिति शाहले यूथिकासमूहस्याधःप्रदेशे मधुबिन्दुसंदोहसंबन्धा- स्पृहणीयेऽपि गीतिरसिकतया मृगाणां दूर्वाङ्कुराग्रहणमुक्तम् ॥ ६ ॥ सोऽयमिति ॥ हे भव्य, हे लोभेन व्यसनैश्च विवर्जित, सोऽयं क्रीडागिरिः ।। यस्मिन्गिरावासन्नमृगा किंनरी सारमुत्कृष्टं गायति । गीतप्रकर्षाकृष्टत्वात्सारङ्गा- णामासन्नता ॥ ७॥ राजत इति ॥ अयं सानुनायको गिरी रजतनिर्मितेन सानुना तटेन राजते ॥ यस्मिन्गायन्तं किंनरं निशम्य श्रुत्वा न किं रंस्यते । रंस्थत एव ॥ ८॥ १ वर्जितः । KA दि ·। दमयन्तीकथायाम् इत्तश्चास्य जनयति जलबुद्धिं बाललीलामृगाणा- मयमिह पटुकान्तिः स्फाटिको भित्तिभागः। इह हरितमणीनामुल्लसन्तो मयूखाः सरसनवतॄणालीलोभमुत्पादयन्ति ॥९॥ इयं च गौरवं गौरवंशस्य पर्वतः पर्वतस्थले। नमरी भ्रमरीणस्य कुरुतेऽकुरुतेन ते॥१०॥ अपिच। इह कवलितकन्दं कंदरे कन्दलिन्यां भुवि विरचितकेलि क्रीडति कोडयूथम् । इह सरसिजगभ्रान्तभृङ्ग कुरङ्गाः सरसि सरलयन्तः कंधरां कं धयन्ति ॥ ११॥ इह पुनरनिशं निशम्य भिन्न- दुममुकुलानि कुलानि षददानाम् । श्रुतिसुखकरणं रणन्ति वीणां तदनुगुणां गुणयन्ति किंनरेन्द्राः॥ १२॥ । । Era ADS गौरेति ॥ गौरो वंशोऽन्वयो यस्य तस्य ते । पर्वतस्थले गिरिस्थले। पर्बतो गच्छतः। अतएव भ्रमेण, देहवैक्लव्येन भ्रमिसंज्ञेन खिन्नस्य सतोऽकुत्सितरुतेन भ्रमरी भृङ्गी गौरवं प्रतिपत्तिविशेषं कुरुते ॥ १० ॥ इहेति ॥ के जलम् । धयन्ति पिबन्ति ॥११॥ इहति ॥ रणन्तीति शत्रन्तं षटदकुले विशेषणम् ॥ तस्य भृङ्गरणितस्यानुगुणाम- नुगामिनीम् ॥ १२॥ १ कप १२ कणयन्ति: गणयन्तिः अब ·द्वितीय उच्छासः। ५३ इतश्च क्रीडाचलस्थलकमलदीर्घिकातीरतरुतलमनुसरतु दे- वः ॥क॥ यत्रच वहति नवविकासोल्लासिकिंजल्कलुभ्य- न्मधुकरकृतगीता नर्तयन्नब्जराजीः । वनकरिमदगन्धस्पर्धिसप्तच्छदाली- कुसुमजकणशारः शारदीनः समीरः” ॥१३॥ राजा तु तेन तस्याः सकलललितवनप्रदेशप्रकटनप्रियालापप्र. पञ्चेन परितोषितः “साधु भोः सारसिके सुभाषितमञ्जरि, साधु । गृहाण पारितोषिकम्" इत्यभिधाय सर्वाङ्गीणाभरणदानेन प्रस- नाननां तामकरोत् ॥ ख ॥ ततश्च संचरचट्ठलभृङ्गविहंगवेगवेलेबकुलचम्पकचूतचन्दनम- न्दारामन्दस्यन्दमानमकरन्दबिन्दुसंदोहाडम्बरिताकाण्डप्रावृषि,प्र- लम्बताम्बूलवल्लीवलयितनितम्बनिम्बकिम्बजम्बीरजम्बूस्तम्बकद- म्बके, कुसुमितकरवीरवीरुधि कोरकितकरनाञ्जननिकुञ्जशिञान- शुककपिञ्जले, जलदसमयनीरदनीलतमतमालतलताण्डवितशि- खण्डिनि, मण्डलितमदकलकलहंसोत्तंसकमलवापीमण्डिते, मञ्ज- रिसिन्दुवारसुन्दरामोदनन्दिनि मन्दतरमारुतान्दोलनविलोल- कक्कोलकुटलफलनालिकेरलवङ्गपूग'नागनारङ्गरङ्गितविहङ्गे भृङ्ग- वहतीति ॥ कुसुमजकणा मकरन्दलवास्तैः शारः शबलः । शरदि भवानि मु- द्वादीनि विद्यन्ते येषां ते शारदिनः कृषीवलास्तेषामिनः स्वामी । तत्तत्सस्यसंपत्तिहे- तुत्वात् ॥ १३ ॥ ततश्चेति ॥ भृङ्गमुखनखरेत्यादौ भृङ्गो धूम्याटः पक्षी ॥ क । १ ललितपल्लवित. २ प्रदानप्रसन्नाननाम्. ३ अनन्तरं चेतस्ततश्च संचरत् ; इतस्ततश्च संचरत्. ४ वेलकुचलसहकुल. ५ निम्बजम्बोर. ६ कलहंसमण्डलोत्तंस. ७ आन्दोलित. ८ ककोलपन- सकुशलफल, पनसकुसुमकुट्रलफल; कडेगल कदफल. an ·RE दमयन्तीकथायाम् मुखनखरपंञ्जरजर्जरितसर्जखजूरमञ्जरीरजःपुअपांसुलभुवि, भु भूषणायमाने, सर्वर्तुनिवासनामनि वने विहर्तुमारभत ॥ क । तंत्र च व्यतिकरे प्रलयप्रचण्डपवनोल्लासिततनुतुहिनाचलगण्ड शैललीलामाकलयन्तः, मन्दमरुत्तरङ्गिततनुतरशरदभ्रविभ्रमाय माणाः, सुरवारणेन्द्रविक्षोभितगगनमन्दाकिनीपतत्पोण्डुरडिण्डीर पिण्डपटलानि विडम्बयन्तः,शकलोदितेन्दुमण्डलसहस्रसंछादित मिव गगनमापादयन्तो, मन्दरगिरिपरिक्षेपक्षुभितक्षीरवारिधिदूरस- मुच्छलितदुग्धकल्लोललीलां दर्शयन्तः, शेषाहिफणचक्रवालधव- लाः, प्रमुदितहराट्टहासलवा इव मूर्तिमन्तः पतन्तः, अमन्दमन्द्र- कोलाहलभरितभुवनान्तरालाः, सपदि धरातलमुत्फुल्लपाण्डुपङ्क- जप्रकरप्रकारेण मण्डयन्तो निपेतुः कुतोऽपि पुण्डरीकपाण्डुपक्षप- राजयो राजहंसाः॥ ख॥ तथाविधे च व्यतिकरे विस्मयविस्मृतनिमेषतया निर्वातनिश्च- लनीलोत्पलपलाशशोभायमानलोचनः कौतुकाकूततरलितमनाः सपरिजनो नरपतिरवलोकयन्निश्चल एवाक्तस्थे ॥ ग॥ ते च धार्तराष्ट्रा अपि कृतपाण्डुपक्षपाताः, द्विजातयोऽपि सुरा- जिताः, केचिदुचचञ्चपुटविघटितनिकटबालस्थलकमलकुटलाः सं- रसविसकिसलयानि कवलयन्तः, केऽप्युनतसरलगलनालयो न. तत्रचेति शकलोदितेति ॥ शकलः खण्डशशी हंससदृशो भवति ॥ मन्द- रगिरिरेव परिक्षेपो मन्थाः ॥ ख ॥ तथेति ॥ शोभायमानलोचनेत्यत्र शोभाशब्दात्तद्वति वर्तमानादुपमानात्कर्तृवाचका- दाचारेऽर्थ क्या । एवं विभ्रमायमाणेत्यादयोऽपि व्याख्याताः ॥ ग ॥ ते चेति ॥ कृष्णैश्चरणाननैहसा धार्तराष्ट्रा । कृतः पाण्डुपक्षाणां शुभ्रपक्षतीनां ६ पुज. २ नान्नि. ३ तत्र व्यतिकरे.' ४ प्रलयकालकरालप्रचण्ड. ५ पाण्डुडिण्डीर. ६ अम- न्दनन्दर, ७ अमन्दमदकलकोलाहल. ८ एवावतिष्ठते स्म. ९ बालशैवालस्थल. १० सरल, ११.दनभित । । । । SHESAR E । P ·द्वितीय उच्छासः। वो लिनवनविमुखाः खमालोकयन्तः, केचिदुत्क्षिप्तपक्षविक्षेपपवनक- म्पितकन्दलाः सलीलमुत्पतन्तः, केचिन्मदमधुरनिजनिनादनिर्जि- तशिआननूपुराः, पुरःपुरोऽस्य धावन्तो विचरितुमारभन्त ॥ क ॥ राजापि परिधावितविहङ्गग्रहणाग्रहसमग्रव्यग्रपरिग्रहः परिहा- सोन्मीलदमलदन्तकान्तिस्तबकिताधरपल्लवो विहसन्नेव तेषामन्य- तममनुचचदुलचरणचारीचर्यया चारु संचरन्तमीषदुत्क्षिप्तपैक्षवि- लासविहसितविलासिनीलास्यलीलमुन्नमितायग्रीवं जग्राह हेलया हंसम् ॥ ख ॥ उरिक्षप्तः स च तेन रक्तकमलगर्भविश्नमायमाणपाणिपल्लवे, पा- ण्डुपद्म इव पद्मरागशुक्तितले, क्षणमुदयशैलशोणमाणिक्यशिखर- शिखायामिन्दुरिव, विराजितो राजहंसो मृदुवाद्यमानरौप्यघनघर्ष- रीजर्जरस्वरेण कृतस्वस्तिशब्दो विस्पष्टवर्णविशेष राजानमुपश्लो- कयांचकार ॥ ग॥ पाण्डुपजसंलीनमधुपालीसमं गलम् । यो बिभर्ति विधेयाते ना कपाली स मङ्गलम् ॥१४॥ पातो न्यासो यैः । तथा द्विजातयः पक्षिणः सुष्टु राजिताश्च ॥ विरोधे धार्तराष्ट्राः कुरवः । पाण्डुर्नृपः । पक्षपातस्त गृह्यत्वम् ॥ द्विजातयो विप्राः । सुरथा जिताः॥ गल- नालिः कण्ठकाण्डम् ॥ क ॥ राजति ॥ सलयश्चरणन्यासश्चारी ॥ ख ॥ उत्क्षिप्त इति ॥ पाणिपल्लवस्य पद्मरागशुक्तिः शोणमाणिक्यशिला चोपमानम् । हंसस्य तु पाण्डुपम इन्दुश्च ॥ ग ।। पाण्विति ॥ श्वेतसरोजलीनालिश्रेणिनिभं कण्ठं यो धारयति स ना पुरुषः क- पाली कपालमाली । अर्थाच्छिवस्तव मङ्गलं क्रियात् ॥ १४ ॥ १ अवलोकयन्तः. २ व्यग्रसमस्तपरिजनः; समस्तव्यग्रपरिकरः. ३ विहसन्निव. ४ पक्षविक्षेपवि- लास. ५ माणिक्यशिलायाम्. ६ व्यराजत. ७ स्वरेण च. ८ विशेषमेष राजानम. SA ड र ·। S । न ६६ दमयन्तीकथायाम् अपिच। सरलप्रियंगुणाढ्यं लम्बितमालं विचित्रतिलकं च । वनमिव वपुस्तवैतत्कथमवनं नृप जनस्यांभूत् ॥१५॥ अपिच । Sannada चरसहकारकरञ्जकवीरतरोऽशोकंमदनपुंनाग । विविधगुममय राजन्कथमसि न बिभीतकः क्वापि ॥ १६ ॥ अपिच। बाणकरवीरदमनकशतपत्रकबन्धुजीवकसुजाते । नृप विविधविटपरूपस्तथापि विटपः कथं नासि ॥ १७॥ - सरलेति ॥ सरला अकुटिलाः प्रिया यस्य । तथा गुणाढ्यं शौर्याचाढ्यम् । तथा ल- म्बितस्रक् । तथा विविधपुण्ड्रं तव वपुर्जनस्थावनं रक्षकमभूत् । वनमिव तदा सरल- प्रियंगुणेति समाहारद्वन्द्वः । तथा लम्बिनः प्रलम्बास्तमाला यत्र । तथा विशिष्टाश्चि- त्रकायास्तिलकवृक्षाश्च यत्र । नृपेत्यामन्त्रणे । कथमिति विरोधे । अवनशब्दस्य वन- प्रतिषेधार्थत्वात् ॥ १५ ॥ वरोति । वराः सहकारकाः सचिवादयो यस्य । तथा रञ्जयतीति रञ्जकः । तथा वीराणां शूद्रकादीनामिब तरो बलं जवो वा यस्येति संबुद्धौ न दीर्घः । न शोको यस्य । एतेन धीरत्वोक्तिः । मदन इव मदनः कामः । पुनाग इति नागशब्दः प्रशंसायाम् । इत्यामन्त्रणैः प्रकृतोऽर्थः । विविधद्रुममयेतिपदाद्रुमाऽप्यूयः । ताथा । सहकार आम्रः, करक्षको नक्तमालः, वीरतरुनंदीसर्जः । यदमरः- “ नदीसों वीरतरुरिन्द्रद्रुः ककुभोऽर्जुनः ।” अशोकः कङ्केल्लिः, मदनः शल्यः, यत्फलं विवाहे वधूवरपाणी बध्य- ते । पुनागः सुरपर्णिका । कथमिति विरोधे । विभीतकस्याक्षार्थत्वात् । प्रकृते तु विभीतको विशेषेण भीत इति कुत्सायामनुकम्पायां वा कन् ॥ १६ ॥ बाणोति ॥ बाणः करवीरो दमनकः शतपत्रकं बन्धुजीवकं जातिश्चेति विटपाः । एतन्मयस्त्वमसि शब्दतः । अर्थतस्तु बाणा: करे यस्य । वीरान्दमयसि । शतसंख्यं पत्रं वाहनं यस्य । शेषादिति कप् । बन्धून् जीवयस्युपकरोषि । शोभना जातिः संत्राख्या यस्य । उभयथाप्येतानि नृपेति च संबोधनानि | असीति त्वव्ययं त्वमित्यर्थे । । । आमीत र मदनशोक ·द्वितीय उच्छासः। राजा तु तदाकर्ण्य सविस्मयम् “अहो अस्य धैर्य मनुष्यसनि- धौ, आश्चर्य रूपे, माधुर्य वाचि, प्राचुर्य प्रज्ञायाम्, औदार्यमर्थे, गाम्भीर्य वर्णव्यक्तौ । प्रायेणाहारमैथुननिद्राभयभ्रमणमात्रविवे- कारमु कथं प्रागल्यमेतत्पक्षिजातिषु । तदेष विहंगव्यञ्जनः को- ऽपि कामचारी भविष्यति । सर्वथा मनसापि नावज्ञेयाः केऽपि प्राणिनः। यतः कर्मतः कामतःशापतः संछन्नरूपाण्यपि भ्रमन्ति विविधाश्चर्यभाजि भूतानि" इति चिन्तयनुचितज्ञस्तमीषदुल्लसित- सिन्दुवारमञ्जरीभिरिव कुन्दकान्तदन्तदीप्तिभिरर्चयन्स्वागतमष्टच्छ- त् ॥ क॥ असावपि प्रणयप्रणतशिराः शुचिरोचिषां चयेन पाण्डुपुष्प- प्रकरप्रकारेण प्रतिपूजयन्निव “देव, भवदवलोकनेनाहादितमनसो ममाद्य स्वागतम्" इति ब्रुवाणो राजानं रञ्जयांचकार ॥ ख । अत्रान्तरे त्रासतरलतरतरत्तारकमकाण्डाडम्बरितबाष्पप्लवप्लव- मानमिव वहन्ती चक्षुः, उत्क्षिप्तपक्षपञ्चपल्लवव्याजेन संगृहीते सह- चरे शाखोद्धारमिव दर्शयन्ती, हंसी दूरादवनिपालमवाप्य रौप्यम- ग्रघण्टाटकारकोमलया गिरा श्लोकद्वयमपठत् ॥ग॥। "एकान्ते सेन्ते योगं मुक्ताहारपरिच्छदः। हंसः सरसद योग्योऽपि देव किं बध्यते त्वया ॥ १८ ॥ वं न विटापासीति विटपः । अपात्रभर्ता नेत्यर्थः । तथापि कथमिति विरोधोनावने विटपशब्दस्य वीरुदर्थत्वात् ॥१७॥ राजेति ॥ कामचारी विद्याधरादिः ॥ क ॥ अन्नेति ॥ शाखोद्धारमन्यायपूत्कारचिह्न शाखाग्रहणम् ॥ ग ।। एकेति ॥ अस्यापत्यमिः । इरिव इः कंदर्पप्रतिमः । ततः संबुद्धौ ए इति देव इति १ राजापि. २ संनिधावषि ३ विहंगमव्यञ्जनः. ४ यतः कर्मतः शापतो वा. ५प्रच्छन्न. ६ भुवि भूतानि, ७ त्रासतरलतरतारका डा; त्रासतरलतारमकाकाण्डा. ८ पक्षपल्लव. ९रौप्यघण्टा. १०क्वचित --- न ।

·RADETA - ५८ दमयन्तीकथायाम् नीरञ्जनपदेतिष्ठन्विश्वसंसारसङ्गतः। हंसः किं बध्यते क्वापि यस्य नालम्बनं प्रियम् ॥ १९ ॥ अन्यच्चा राजन्, जलपक्षिणो मुनय इव येमीनाहारं वाञ्छन्ति, बहु- धावनव्यसनिनः, बिसाधाराः। तदलमाग्रहेण"॥क॥ । चोपच्छन्दयितुं संबोध्य मुमोचयिषुः पति, हंसी नृपमाह ॥ मुक्तहारो मौक्तिकहारस्त द्व- परिच्छदौ पक्षती यस्य शुभ्रत्वात् । स तथोक्तः । कस्य जलस्यान्ते वर्तमानमगं दुमं यः सेवते । मोक्षस्य मोचनस्य योग्योऽपि स हंसो वार्चस्त्वया भवता किं किमर्थ बध्यते इत्येकोऽर्थः । अथवा एकान्त इति समस्तं विजनार्थम् । अथ च हंस आत्मा पुरुषः स मोक्षयोग्योऽपि निर्वाणाहोऽपि किं बध्यते । न बध्यत एवेत्यर्थः । कया। त्वया । त्वशब्दः सर्वादिगणेऽन्यार्थः । अतः पुरुषापेक्षयान्यया प्रकृत्येत्यर्थः । कस्मान्न बध्यत इत्याह-कान्ते कमनीये परमानन्दस्वरूपे ए कृष्णे त्यक्ताहारपरिवारः सन्योगमध्यात्म यः सेवते ॥ अत्र पक्षे भ इत्यस्माद्विष्णु वाचकात्सप्तम्येकवचने ए इति रूपम् । यदि वा समोक्षयोग्योऽपीति समः समदर्शनः । अक्षयोग्योऽपि इन्द्रियसंबद्धो- ऽपि ॥ १८॥ नीरेति ॥ जनानां पदे स्थाने पुरप्रामादावतिष्ठन्यः सरस इदं सारसम् । तथा श्वसन्तीति श्वसाः प्राणिनः, वयः पक्षिणः श्वसा यत्र तथाभूतं नीरं जलम्, गतः स हंसः किं क्वापि बध्यते, न बध्यत एव । यस्य नलर ये, नालं तृणसंबन्धि, वनं काननं प्रियम् ॥ अथवा नीरञ्जनपदे नीरागपदे तिष्ठन्हंस आत्मा । पि बध्यते, न बध्यत एव । यस्य विश्वेभ्यः संसारसङ्गेभ्य आलम्बनमासक्ति में है। विश्वसंसारसङ्गत इति तसिलन्तम् ॥ १९॥ राजनिति ॥ मीनो मत्स्यः । बहिति भिन्नम् । वि.सं पद्मिनीकन्द आधारो जीवन येषाम् ।। मुनिपक्षे अमी इति नेति च पदद्वयम् । बहुधा, अनेकधा वनव्यसनिनो वनस्थाः । तथा व्यपेतः साधारः साधारणतिथिपर्वोत्सवा देर्येभ्यः । लोकोत्तरवृत्तत्वात् । इति पाठे तु विसमदनं येषाम् । पक्षे विग तं सादनं येभ्यः । अपीडा- करा इत्यर्थः ॥ क॥ विसादनाः आग्रहेणेति.

·4 द्वितीय उच्छासः । राजा तु तेन तस्याः श्लेषश्लाधिना श्लोकोक्तिरसेनाहाद्यमानो नालापलीलया तां बभाषे॥क ॥ अनेकधा यः किल पक्षपातं सदा सदम्भोजगतः करोति। स हंसिकेदारविहारशीलो न बध्यते किं बहुनाशकुन्तः" ॥ २० ॥ किं चान्यदपि श्रूयतां बन्धस्य कारणम् ॥ ख ।। अस्ति मत्परिग्रहे मृणालिकानामवननायिका, सापरागस्थगि- तमुखकमलापि बलादनेन विनाशिता, विनिपत्योपरि जर्जरिता । राजति ॥ श्लेषश्नाधिना श्लेषप्रकाशनशीलेन । एतेन एकान्त इत्यादिवचसा श्लि- ष्टार्थत्वमभिहितम् ॥ क॥ अनेकेति ॥ हे हंसिके, यः सदा जगतोऽपि सर्वस्यापि सदम्भो दाम्भिकः । तथानेकधोक्तोऽपि प्रणतिप्रत्युपकारादिना पक्षपातं ममत्वं करोति । तथा दारक्रीडार- तोऽब्रह्मचारी । तथा बहून्नाशयत्येवंविधः कुन्तः प्रासो यस्येति हिंसापापरतः । स कथं न बध्यते । संसारकारायामिति शेषः ॥ इनि हंसीवचनप्रतिवचनौचित्येन समपक्षे व्या- ख्या ॥ अथवा यो दाम्भिकः सदा जगतोऽपि पक्षस्य मित्रवर्गस्य पातं नाशं करोति । लथा जगतोऽपि दारेषु क्रीडापरः । तथा बहुधातिकुन्तास्त्रः । स महापराधी बध्यत एव । नर्मणैव हंसीवचसोऽन्यथात्वम् ॥ तत्वतस्तु प्रामाण्यम् । तद्यथा । हे हंसि किं बहुना किं बहुक्त्या । सदम्भोज सत्पद्मं, गतः प्राप्तः, सन्यः पक्षतिपातं करोति केदारवि- हारं च शीलयति स शकुन्तः पक्षी न बध्यते । किं तर्हि मुच्यत एव । तस्माद्युक्तमुक्तं त्वयेति वास्तवोऽर्थः । एवमुत्तरत्रापि ॥ २० ॥ अपरपरिभोगप्रतिपादनेययोत्कृष्टदोषदर्शनेन च हंसं प्रति हंसी कैलहयन्नाह- किंचेति ॥ चकारः पराभिप्रायाक्षेपपूर्वके विशेषे । एवं नामासौ दुरात्मा निःशङ्को निर्मर्यादश्च ॥ ख॥ अस्तीति ॥ येन । आसतां लोकदाराः । मम राज्ञोऽपि परिग्रहे स्थितायां नायिकायां प्रवृत्तम् । मृणालिकानां पद्मिनीनामवने रक्षणे, नायिका स्वामिनी, सा ततोऽपरागारागा- १ श्लोकोक्तिद् येन. time ·S NER नाही SEAR S दमयन्तीकथायाम् नखैः, खण्डितमधरदलम, दलितमलिकालकमण्डनम्, अपनी- तः सुकुमारभावः ॥ क॥ किं वापीवरेणानेन न कृतम् ॥ ख ॥ तदेष यावन्मध्यं बहुधापाअरन्नावगाहते तावन्मे कुतः संतो- पः। नच नदीक्षितेद्विजन्मनि निगृहीतेऽपि गरीयः पातकमस्ति।गा। अयि मुग्धे कलहंसिके, त्वं पुनः मानसंगतापि विमानना । - भावात्, संवृत्तवनकमलापि बलात्कारादनेन त्वा विनाशिता ॥ विनाशोऽत्र शीलख- ण्डनम् तदाह-विनिपत्येति । अधर ओष्ठः, अलिकं ललाटं तस्य, तथा अलकानां के शानां च मण्डनम् । लुप्तम् ।। उदस्तः सुकुमारभावः । अर्थात्कन्यात्वम् ॥ वास्तवे तु । मृणा- लिका पद्मिनी । नामेति संबोधने । वनस्य नायिकेव । परागो मकरन्दस्तेन छन्नमुखानि कमलानि यस्याम् । बलादपि अनेन विना पक्षिणा सा अशिता भक्षिता । अशे जनार्थी कर्मणि क्तः ॥ अधरदलमधःपत्रम् ॥ अलय एव कालं कृष्णं कस्य शिरस उपरि- भागस्य मण्डनम् ॥ अपनीतो मृदुभावः । नखैर्जर्जरितत्वात् ॥ क॥ किमिति ॥ अथवानेन पीवरेण स्थूलेन किं न कृतं सर्व कृतमेव तदित्युपसंहारे ॥ वास्तवे तु वाप्यां वरेण प्रधानेनानेन ॥ ख । तदिति ॥ तस्मादेषोऽपराधी, पञ्जरस्येदं पाञ्जरं मध्यं यावन्नावगाहते । मे मम । ताव- स्कुतः संतोषः ॥ अथायं द्विजन्मत्वादनिग्राह्य इत्यत आह-न चेति ॥ द्वाभ्यां सका- शाज्जन्म यस्य स द्विजन्मा न द्विजन्मा तथोक्ते । अर्थानिजाते निगृहीतेऽपि- गरीयोऽत्यर्थ पातकं नच नैवास्ति । तस्मिन्कीदृशे । नदीक्षिते दीक्षा शैवादि- मतपरिग्रहः संजातोऽस्येति । एतेन दीक्षितो लिङ्गी त्रिजातोऽप्यबध्य एव ॥ अथवा अपिः, समुच्चयार्थो भिन्नक्रमो द्विजन्मनीत्यनेन संयोज्यः । तद्यथा दीक्षिते व्रतिनि द्विजन्मनि ब्राह्मणे निगृहीते नच न पातकम् । पातकमेवेत्यर्थः ॥ वास्तवे तु तस्मादेष त्वत्पतिः । अपां जलानां मध्यं जरन्यावद्वार्धकावधि नावगाहते तावन्मे कुतः संतोषः ॥ नद्यां क्षित उषिते द्विजन्मनि विहंगे नितरां गृहीते स्नेहात्स्वीकृते गरीयो. इत्यर्थ न च पातकमस्ति । श्रेय एवास्तीत्यर्थः । गरीय इति क्रियाविशेषणम् । अपि- विरोधोनावने गृहीतशब्दस्य दण्डितार्थत्वात् ॥ ग ।। अयोति ॥ मानेन संगता | विमानना अवगणना । पक्षे मानसं सरः । विषु १ अपि तु कलहंसिके - S ·। gan द्वितीय उच्छासः। सहसे, विपरीतः खल्वेषः । यतः सदंशकान्तारागविमुखो मधुप- श्रेणिश्रयणीयां सुराजीविनी कान्ता कामयते । तदलमनेन । गच्छ वत्से, यथाप्रियम्" इत्यभिहितवति वसुंधरेश्वरे ॥ क ॥ सापि सपरिहासं हंसी "इंहो विहंगभुजंग, मृणालिका तामर- साररसानुरागरञ्जितमनाः कामयसे किं वापीनदेहे नीरसेवके त्वयि न संभाव्यते” इत्याकलितकलहं कलहंसमवादीत् ॥ ख ॥ सोऽपि “वैदग्ध्यधुरंधर, धूर्तालापपण्डित, प्रज्ञाप्राग्भारगुरो, चातुर्याचार्य, मा मे प्रियां प्रकोपय । सदृशा एव यूयं वयं च राजहं- पक्षिषु मानना पूजा ॥ विपरीतो विरुद्ध वृत्तः । पक्षे विभिः पक्षिभिः परिवृतः । कादम्बककदम्बकेश्वरत्वात् ॥ सदन्वयकान्तानुरागपरामुखे । मद्यपश्रेणिसेव्याम् । सुरया जीवति या ताम् । इच्छति ॥ पक्षे शोभना वंशा मस्करा येषु तेषु कान्तारेषु नगेभ्यो विमुखो भृङ्गपतिश्रितां सुष्टु शोभनां राजीविनी नलिनीम् ।। प्रियस्यानतिक्रमेण यथाप्रियम् । प्रियो भर्ता इष्टप्रदेशश्च ॥ इत्युक्तवति नृपे ॥ क । सापीति ॥ हंस्यपि हंसमवादीत् । हहो इति प्रश्नपूर्वामन्त्रणे । विहंगविलासिन् । तां राजनिवेदिताम् । मृणालिकानां पालननायिकाम् । अरसां निःस्नेहाम् । तरसा ब- लेन । अनुरागेण स्वासक्त्या रञ्जितचित्त इच्छसि । नुः किमर्थे ॥ न चायं विलासिध- मैः ॥ वस्तुतस्तु मृणालिकां पद्मिनीम् । तामरसान्ते अम्भोजे रसो निर्यासस्तत्रानुरागो यस्येति संबोधनम् । अन्तशब्दः स्वरूपार्थः । अथवा तामरसस्थान्तरे मध्ये सानुरागे- ति संबोक्नं ।। अथवा पीने स्थूलाङ्गे । नीरसे निःस्नेहे । निर्वीय वा । बकप्राये खयि- किं न संभाव्यते । अन्यत्र | त्वयि किंभूते वाप्य श्च नदाश्च तेष्वीहा यस्य । तथा नीरं जलं सेवते यः । किं न संभाव्यत इति । संभावना प्रशंसाविषया ॥ एकमेव हि वा- क्यं प्रकरणादौचित्याच प्रशंसां निन्दां च प्रतिपादयति । यथा त्वमस्माकं किं कि न करिष्यसि " इति प्रसन्नेनोक्तं प्रशंसां गमयति, रुष्टेन च निन्दाम् ॥ ख ॥ सोऽपीति ॥ राजहंसा राज मुख्या यूयं सरसां जनानुरागकरी लक्ष्मीमनुभवथ । तथा पात्रेषु धर्मपात्रादिषु दीनां स्थिति व्यवस्थां न कुरुथ ॥ तथा रणविधौ न न श्लाध्य- १ सुराजीविनी कामयते. २ निषधेश्वरे. । । । -- a ·Fa HERMANENT SSES Tease Darsh ENTRE R -- H ६२ दमयन्तीकथायाम् साः । सरसां श्रियमनुभवामः । नदीनां पात्रेष्ववस्थितिं कुर्मः न चरणचर्यायां न श्लाघ्यामहे । तत्सपक्षेषु विपक्षो मामूः॥क ॥ एषा मे हृदयं जीव उच्छ्वासः प्राण एव च । संसारसुखसर्वस्वं प्राणिनां हि प्रियो जनः॥ २१ ॥ रूपसंपन्नमग्राम्यं प्रेमप्राय प्रियंवदम् । कुलीनमनुकूलं च कलत्रं कुत्र लभ्यते ॥२२॥ तदलमलीककलहारम्भेण भवानप्येवं प्रेमप्रपञ्चनाटकनायको नातिचिरादेव यथा भवति तथा कमप्युपकारं करिष्यामि” इति राजानमवादीत् ॥ ख ॥ अत्रान्तरेऽन्तरिक्षमण्डलादतिस्पष्टवर्णव्यक्तिमनोहारिणी वाग- श्रूयत ॥ ग॥ " राजनराजीवपत्राक्ष क्षिप्रं हंसो विमुच्यताम् । भविष्यत्येष ते दूतो दमयन्त्याः प्रलोभने” ॥ २३॥ राजा तु तस्याः सोमबलातैलपूरेणेवाङ्गमुत्पुलकयता, कर्णान्त- रमवतीर्णेन, दमयन्तीति नाना कोमलतैत्तिरपिच्छस्पर्शसुखमिवा- नुभवन्मनाङिमीलिताक्षश्चिन्तयांचकार ॥१॥ ध्वे । चः समुच्चये ॥ वयं पक्षे सरसां तडागानाम् । नदीनां सरितां कूलमध्येषु ॥ चरणं चर्या गतिविशेषः ॥ तत्तस्मादुक्तप्रकारेण समानपक्षेषु पक्षतिसहितेषु च विरुद्धपक्षो माभूः ॥ क॥ एषेति ॥ एषैव मे हृदयं मनः । अभिन्नभावात् ॥ जीवो जीवितम् । तत्स- द्भावे जीवनात् । उच्छ्रासः श्वासरोधकचिन्तादिदुःखभरापगमहेतुत्वात् । प्राणः प्रधानभू. तो वायुः । देहाधारत्वात् ॥ प्राणो बलमपि । जीवितार्थों बलार्थो नतु वाय्वर्थः । यत्प्र- शस्तपादः-" प्राणोऽन्तःशरीरे रसमलधातूनां प्रेरणादिहेतुः" इति ॥ २१ ॥ रूपेति ॥ प्रेम्णा तुल्यं प्रेमप्रायम् ॥ सस्नेहमित्यर्थः ॥ २२ ॥ राजा त्विति । बला गन्धद्रव्यविशेषस्तस्य तैलम् ॥ १ ॥ १ पात्रे स्थितिम् ; पात्रेषु स्थितिम्. २ श्लाघामहे. ३ मियाजन : ४ अपि च. ५ मियंवद. वाप्येव विष मेम. ७ मनोहरा. ८ तु तेन तस्याः. १ तित्तिर, । ६ त..

·। Series । द्वितीय उच्छ्वासः। "आहादयन्ति सौख्याम्भः शातकुम्भीयकुम्भिकाः। काञ्चीकलापसंश्रीकाः श्रोणीबिम्बाः श्रुता अपि ॥२४॥ तत्केयं दमयन्ती, कश्चायमाश्चर्यभूतो विहंगः, का चेयं नभो- भारती, सर्वमेतद्विस्तरेण वेदितव्यम्" इत्यवधारयन्नेकस्यामुत्फु- लपल्लन्चितलतामण्डपच्छायायामुन्निद्रकुसुममकरन्दशीकरासारशि शिरे शिलातले निषद्य ते हंसमवादीत् ।। क । “भद्र, साप्तपदीनं सख्यम्, उत्पन्नकतिपयप्रियालापा प्रीतिः, प्रयोजननिरपेक्ष दाक्षिण्यम्, अकारणप्रगुणं वात्सल्यम्, अनिमि- सुन्दरो मैत्रीभावः, सतां लक्षणम् ॥ ख ॥ अस्ति च तत्सर्वं भवन्मूर्तावतो निःशङमभिधीयसे । कथय केयं दमयन्ती, कस्य सुता, कीयूपम् , कुत्र सा वसति, कैश्च भवा- नस्माकमुपकर्तुमिच्छति, का चेयं दिव्यवाणी" इत्येवमुक्तः स क- थयितुमारेभे ॥ग॥ शृङ्गाररसभृङ्गार तस्याः सौन्दर्यवीरुधः। कर्णमारोप्यतां देव वार्ताविस्मयपल्लवः ॥२५॥ अस्ति विस्तीर्णमेदिनीमण्डलमण्डनायमानो नगनगरपुरविहा- आह्लादेति ॥ सौख्यजलसौवर्णकलश्यः । आसतां दृष्टाः स्पृष्टा वा । श्रुता अप्या- हादयन्ति । यतः सौख्यस्य सर्वात्मना आधारभूताः ॥२४॥ भद्रेति ॥ सप्त पदानि गम्यन्त उच्यन्ते वा यत्र सख्ये तत्साप्तपदीनम् । मैत्र्याः प्रीतेर्भावोऽभिप्रायः ॥ ख ॥ शृङ्गारेति ॥ रसेन सिच्यमाना वीरुद्वर्धते । शृङ्गारोऽपि कर्णकण्ठे निहितेन पल्लवेन शोभत इत्युभयसमागमौचित्यात् । सौन्दर्येण वीरुदिव सौकुमार्यात् । वार्ता या विस्मयो वार्ताविस्मयः स एव पल्लवः ॥ २५ ॥ अस्तीति ॥ देशानामुत्तरो मुख्यो दक्षिणदेशोऽस्ति ॥ अपिविरोधे । उत्तरशब्दस्य १ सश्रीक. २ तत्का नाम सा दमयन्ती. ३ उपपन्न कतिपय.४ अस्ति तत्सर्वम्. ५ तनया. ६ कश्च भंवान्कस्मादस्माकम्. ७ दिव्या वाणी. ८ सोऽथ कथयितुम्. । । - ·L । --- दमयन्तीकथायाम् रारामरमणीयः सीतासहायसंचरितरघुपतिपादपद्मपवित्रारण्यः । ण्यतरतरङ्गगङ्गागोदावरीवारिवारितदुरितदावानलप्रसरः, मन्द इव बलिराजजनितपरिवर्तनः, कैलास इव महेश्वरलोककृतवस तिः, मेरुरिव सुवर्णप्ररुतिकमनीयो, यदुवंश इव दृष्टशूरपुरुषाव- तारः, सोमान्वय इव बुधप्रधानः, वेदपाठ इवानेकैः सवनैक्षेतः पर्वते पर्वते स्थाणुभिः, पुरे पुरे पुराणपुरुषैः, जले जले कमलोग वैः, पदे पदे देवकुलैः, वने वने वरुणैः, स्थाने स्थाने नन्दनोद्या. नैः, अर्गलः खर्गस्य, तापीप्रायोऽप्यनुपतापी जनस्य, विन्ध्यादित मुद्रितायां दिशि देशानामुत्तरोऽपि दक्षिणो देशः।क। यत्र । शास्त्रे शखे च वेदे वैद्येच भरते भारते च कल्पे शिल्प च प्रधानो, धनी, धन्यो, धान्यवान्, विदग्धो वाचि, मुग्धो मुखे, स्निग्धो मनसि, वसति निरन्तरमशोको लोकः॥ ख ॥ दिग्देशार्थत्वात् ॥ बलिना बलवता, राज्ञा भीमलक्षणेन जनितं परि समन्ताद्वर्तनं परि- पालनं यस्य । पक्षे बलिराजो दैत्यः । परिवर्तनं भ्रमणम् ॥ महानीश्वरोऽतिसमृद्धः शिवश्च ।। सुष्टु वर्णा द्विजातयः । प्रकृतयोऽमात्याद्याः । पक्षे सुवर्णप्रकृत्या स्वर्णस्व- भावेन काम्यः ॥ शूरो विक्रमी वसुदेवपिता च ॥ बुधो विद्वान्ग्रहविशेषश्च ॥ स इति भिन्नम् । वनैः काननैः। पक्षे सवनैयज्ञैर्युक्तः ॥ स्थाणुः कीलः स्थिरपदार्थश्च ॥ पुराण- पुरुषो वृद्धो विष्णुश्च ॥ कमलोद्भवैः कमलोत्पत्तिभिर्ब्रह्मभिश्च ।। कुलं गृहं वृन्दं च ॥ वरुणो वृक्षो जलं वा । पक्षे प्रचेताः सूर्यो वा ॥ नन्दन इति क्रियावचन इन्द्रवनसंज्ञा च ॥ तैस्तै बहुत्वृविशिष्टैर्दिवोऽर्गलोऽधिकः ॥ स्वर्ग ह्यकैक एव स्थाणुप्रभृतिः । अस्मिंस्तु बहव इत्यर्थः । तापी नदी प्रायेण यन्त्र । विरोधे तु तापयत्यवश्यमिति तापी ॥ क ॥ यन्नेति ॥ कल्पे शिल्पे चेति । कल्पो यज्ञकर्मणामुपदेशकः ॥ प्रधान इति ॥ प्रकृष्टं धानं धारणं यस्य । शस्त्रशास्त्रादीनि प्रकर्षेण धारयतीत्यर्थः ॥ एवं सर्वत्र वाच्य- लिङ्गता । मुख्यार्थस्य हि प्रधानशब्दस्याविष्टनपुंसकलिङ्गत्वम् ॥ ख ॥ १ पवित्रारामः- २ पुरुषैः. ३ अनुतापी. । । । ETERE । RE ·द्वितीय उच्चासः। यंत्र क्रुद्धधूर्जटिललाटलोचनानलज्वालाकवलनाकुलः, त्रासा- दपागावलोकनमात्रनिर्जितपरमेश्वरमनसां विलासिनीनामुचकु- चकुम्भयोः शृङ्गारसर्वस्वम्, अधरपल्लवेषु मधु, भ्रूभङ्गेषु धनुः, क- टाक्षेषु पुष्पबाणानिधाय निलीनोऽङ्गेषु जवनस्थलस्थापितरति- मकरन्तनः ॥ क॥ यासां तारुण्यमेव सर्वाङ्गेषु शोभार्थमाभरणम्, उत्तुङ्गस्तनम- ण्डललावण्यमेव मुखकमलावलोकनाय दर्पणः, तारतरनयनका- न्तिरेव मुखमण्डलमण्डनाय चन्दनललाटिका, भ्रूभङ्गा एव विभ्र- माय मृगमदपत्राङ्गाः, कटाक्षा एव युवजनजयाय परमास्त्राणि, बन्धूककुसुमकान्तिदन्तच्छद एव लोकलोचनमनोमोहनाय माहे- न्द्रमणिः, मुखकमलपरिमलागतमधुकरमधुरझंकार एव विनोदा- य वीणाध्वनिः ॥ ख ॥ किं बहुना। ता एव निवृतिस्थानमहं मन्ये मृगेक्षणाः। मुक्तानामास्पदं येन तासामेव स्तनान्तरम् ॥ २६ ॥ मन्ये च । ताभिरेव विविधनिधुवननिधानकुम्भीभिः कुम्भो- यत्रेति ॥ देशे विलासिनीनां कुचादिष्ववयवेषु स्वोपकरणानि शृङ्गारादीनि स्था- पयित्वा त्रासान्निलीनो मन्मथः ॥ यतः । किंविशिष्टानां तासाम् । निर्जितं परमेश्वराणां धनिनां मनो यकाभिः ॥ अथ च परमेश्वरो धूर्जटिः । सोऽपि ताभिनिर्जित इत्युक्ति- लेशः ॥ एतेन शरणागत त्राणवैभवम् ॥ क ॥ यासामिति ॥ माहेन्द्रमिन्द्रजालं तन्वबलेनाविद्यमानवस्तुप्रकाशनमिति यावत् । तदर्थो मणिर्माहेन्द्रमणिः ॥ ख ॥ ता एवेति ॥ निर्वृतिर्मुक्तिः शर्म च । मुक्ता मुक्तात्मानो मौक्तिकानि च ॥ २६ ॥ १ यत्र च. २ पल्लवे. RANAS ·म - दमयन्तीकथायाम् द्भवोऽपि भगवान्प्रलोभितो भविष्यति, येनाद्यापि न मुञ्चति वा णां दिशमेव ॥ क॥ अथवा। देशो भवेत्कस्य न वल्लभोऽसौ स्वीसंकुलः सुस्थितकामकोटिः। दग्धैककामं त्रिदिवं विहाय यस्मिन्कुमारोऽपि रतिं चकार ॥२७॥ तस्यान्तर्भूतवैदर्भमण्डलस्यालंकारभूतमंनाकुलममरपति- रप्रतिस्पर्धि परितःपरिखानान्तरूढप्रौढहृद्योद्यानमालावलयित- मंदधशुभ्रालिहप्रासादशिखरशिखाभोगभग्नरविरथतुरंगवेगम् । एकत्राग्निहोत्रमन्त्रपवित्राहुतिहतसमस्तदिव्यान्तरिक्षभौमोत्पात- संघातैः, कृतमन्युभिरपि मन्युशून्यैः,उक्तसूक्तैरपि निरुक्तपरैः,सन्मा । देश इति ॥ कामकोटिर्देवी कंदर्पकोट्यश्च । कुमारः कार्तिकेयो डिम्भश्च । रति. रास्थार्थः । सुरतार्थेन च विरोधोडावना ॥ २७ ॥ तस्यति ॥ तस्य दक्षिणदेशस्यान्तर्भूतं वैदर्भ मण्डलं तदलंकारभूतम् । एवं विशेषणो- पेतम् । निरुपद्रवम् । तुङ्गतरङ्गेषु रङ्गन्ति तरुणानि नवान्यर्जुनानि धवलानि यानि राजीवानि तद्वद्राजमाना ये राजहंसास्तैर्विराजितं वारि यस्यास्तस्या वरदायास्तीरे कुण्डिनं पुरं वर्तत इति शेषः । एकत्र ब्राह्मणैरध्यासितम् । कीदृग्भिः । आहुतिहतोपद्रवसंधैः । तथा कृतक्रतुभिः। तथा कोपशून्यैः । निरुक्तं प्रन्थविशेषो वचनाभावश्च । सन्मार्ग: सदाचारः श्रेष्टाध्वा च । सकलं सर्व त्रायन्त इति सकलत्राः । ब्रह्म वेदं चरन्ति जान- न्त्यवश्यम् ॥ " ब्रह्मचारिभिरपि सकलत्रैः” इति पाठे ब्रह्मचारिभिनिषिद्धकामैः । अतिथीनागन्तून, कुशांश्च लान्ति स्वीकुर्वन्ति ॥ साम वेदः सान्त्वं च ॥ दण्ड आ- षाढो दमनं च ॥ शतपथो यजुर्वेदभागः शतसंख्यः पन्थाश्च । एकमार्ग जुभिः । सर्वत्रापिविरोधार्थे । स तु प्रतीयमानव्याख्यया । पुनरष्येकत्र वणिग्भिरधिष्ठितम् । द्रोणो माने कौरवगुरुश्च ॥ सूत्रादिमानं गृहादीनां तिर्यग्धारणस्तम्भश्च तुला । अनुमेयं कणादि १ दिशम् २ अनाकृत. ३ पुरप्रतिस्पधि. ४ प्रान्तमारूढ ५ शरदभादभ्र. । । - । S HEA ·अल म । । । । । । द्वितीय उच्छासः । गस्यैरपि गृहस्थैः, सकलत्रैरपि ब्रह्मचारिभिः, अभ्यस्ततिथिभिर- प्यतिथिकुशलैः, सामप्रयोगप्रधानैरपि दण्डावलम्बिभिः, शतप- थानुसारिभिरप्येकमार्गः, ब्राह्मणैरध्यासितम् । एकत्र कुरुभिरि- व द्रोणपुरःसरैः, प्रासादैरिव तुलाधारिभिः, नैयायिकैरिवानुमेया- नुमाननिपुणैः, वैशेषिकैरिव द्रव्यानुगुणकर्मविशेषपण्डितैः, वैया- करणैरिव रूपसिद्धिप्रधानः, रुद्रेरिवानेकग्रन्थिबद्धकपर्दकैः, विप- णिवणिग्जनैरधिष्ठितम् । एकत्र विटकौलदम्भदीक्षाभिरिव कुच- रूपलोभितलोकाभिः, कुकविकाव्यपद्धतिभिरिव भग्नयतिगणवृत्ता- भिः, निशाचरीभिरिव रजनीरागिणीभिः, सर्वतोमुखजघनचप- लाभिरप्यनार्यामिः, कर्णाटचेटीभिर्भरितम् । एकत्र बालकमिव कुलालाकीर्णम् । एकत्र युद्धमिव कुजराजितम् । एकत्र चित्रविद्य- येव प्रवर्धमानसकलशिशुशोभितया विन्यस्तस्वस्तिकया सर्वतो; । तस्यानुमान मुद्देशज्ञानम् । पक्षे अनुमीयते तदनुमेयम् । अनुमीयतेऽनेन तदनुमानम् । यथाऽयं वह्निमान्धूमवत्त्वादित्यत्र धूमोऽनुमानम् । वह्निरनुमेयः ॥ द्रव्यस्य रूप्यका- देरनुगुणः संकलना तत्कर्मविशेषविज्ञाः । पक्षे द्रव्यानुगता गुणकर्मविशेषाः पदार्थाः ॥ रूपं टङ्ककरूपकादिनाणकं शब्दश्च ॥ कपर्दो वराटो जटाबन्धश्च ॥ एकत्र । कर्णाट- दासीभिर्भरितम् ॥ कुचयो रूपेण लोभितलोकाः । शाक्तदम्भदीक्षासु कुत्सितेन च- रुणा मांसादिनोपलोभितलोकाः ॥ भनमुनिवृन्दशीलाभिः । पक्षे भग्नयतिगणानि वृत्ता- नि यासु । यतिविरतिः । गणा मगणादयोऽष्टौ । वृत्तं पद्यम् ॥ रजनी हरिद्रा निशा चे । रागो वर्णान्तरारोपणमासक्तिश्च ॥ कर्णाटे हि हरिद्वैवाङ्गरागः ॥ मुखे जघने च चपलाः । आर्या साध्वी मात्रावृत्तभेदश्च ॥ ततो नयोगः । अपिविरोधे । मुखज- घनचपलाशब्दस्यार्याख्याद्वयवाचित्वात् ॥ एकत्र । कुलालैः कुम्भकारैः कुत्सितलाल- या चाकीर्णम् ॥ कुजैस्तरुभी राजितम् । पक्षे कुत्सित जरया जितम् ॥ एकत्र । गृह- श्रेण्या भूषितम् । प्रवर्धमानैः । सकलैः कलावद्भिः । शिशुभिडिम्भैः शोभितया । तथा विन्यस्ताः स्वस्तिका मौक्तिकादिक्षोदरचिताश्चतुष्का यस्याम् । सर्वत इति १ द्रव्यगुणकर्मसामान्यसमवायविशेषपण्डितैः. - । ।

·S स दमयन्तीकथायाम् भद्रभूषणया भवनमालयालंकृतम् । एकत्र नाटकैरिव पताका संधिसंगतैः, दुष्टकिरातैरिव दृष्टकूटकर्मभिः, शस्त्रैरिव सुधारैः, वि- चित्रैरपि संचित्रैः, संतुलैरप्यतुलदेवकुलैः संकुलम् । विशालमपि शालासंपन्नम्, चतुश्वरणसंयुक्तमपि चरणरहितम्, विट्संभृतमपि शुचिमार्गम्, सर्वत्र चत्वराधिकमपि स्थिरप्रकृति, मजन्महाराष्ट्र- कुटुम्बिनीमुखमण्डलविधीयमानोत्फुल्लकमलशोभायास्तुङ्गतरङ्ग- रङ्गत्तरुणार्जुनराजीवराजमानराजहंसविराजितवारेवरदायास्तीरे रैमणीयकरसकुण्डं कुण्डिनं नाम नगरम् ॥क ॥ यस्य नातिदूरे दर्शनदूरीकृतदुरितोपलवाप्लवनजनितपातकन- गां गङ्गामुपहसन्ती स्वर्गमार्गाश्रयणनिश्रेणी पुण्यपयाः पयोष्णी वहति ॥ ख॥ यस्य च पश्चिमदेशे प्रणतसुरासुरमौलिनीलमणिमरीचिच- भिन्नम् । भद्राणि वास्तुशास्त्रख्यातानि भूषणं यस्याम् । यदिवा स्वस्तिकवर्धमानौ गृहा- वयवविशेषौ । पक्षे शिशुः सकलः स्वस्तिको वर्धमानः सर्वतोभद्र इत्याख्यानि पञ्च पत्राणि ॥ एकत्र देवकुलैः संकुलम् । पताका ध्वजवासः सैवाङ्को येषाम् । तथा संधिषु संगतानि । अविभाव्यसंधीनीत्यर्थः । नाटकेषु तु मुख्यनायकोपरि उपनायक- चरितं पताका । अङ्कः प्रबन्धविभागः । मुख-प्रतिमुख-गर्भ-अवमर्श-निबर्हणाख्या: पञ्च संधयः ।। कूटं शिखरं कपटं च ॥ सुधां लेपविशेषमियूति प्राप्नुवन्ति । पक्षे शोभना धारा येषाम् । विचित्रैरनेकप्रकारैः । न विगतचित्रैः ॥ न तुला साम्यं येषाम् । तथा तुलया धारणस्तम्भेन सह ॥ उभयत्रापिविरोधे । विशालं विस्तीर्णम् । व्यपेतशा- लम् । शाला गजाद्यालयः ॥ चत्वारश्चरणा ऋग्वेदादयः । अपिचेति विरोधे । तदा रणेन युद्धेन रहितम् ॥ विडिवेश्यैः संवृतम् । न विष्ठाभिः ॥ चत्वरं चतुष्पथम् । प्रकृतिरमात्यादिः । विरोधस्तु चत्वरेति चकारस्य समुच्चयार्थस्य पूर्वपदेन योगे ॥ क ॥ यस्येति ॥ यस्य (पुरस्य ) । नातिदूरे (निकटे) । गङ्गा स्नानात्पुण्यहेतुः पयो- ष्णी तु दर्शनादपीत्यस्या विशेषः । ख || यस्य चेति ॥ भार्गवः शुक्रः । भोजकटकूपति अधिष्टाननाम । तत्र जन्मा- सुचित्र. ३ अतुलैरपि सनुलै.. ३ कमलखण्ड. ४ रामणीयके. ५ प्रदेशे. । ॥ ब A ·। नि द्वितीय उच्छासः। चरीकचक्रचुम्बितचरणाम्भोजस्य भोजकटकूपजन्मनो जरापाति- तययातेः। प्रचण्डदण्डदाण्डिक्यदण्डनाडम्बरितगण्डपाषाणविद- लितवैदर्भमण्डलस्य भगवतो भार्गवस्याश्रमः ॥ क॥ यत्र च विपत्राः सन्ति साधवो न तु तरवः, विजृम्भमाणक- मलानि सरांसि न जनमनांसि, कुवलयालंकाराः क्रीडादीपिका न सीमन्तिन्यः, विपदाकान्तानि सरित्कूलानि न कुलानि ॥ ख । किं बहुना। देशानां दक्षिणो देशस्तत्र वैदर्भमण्डलम् । तत्रापि वरदातीरमण्डनं कुण्डिनं पुरम् ॥ २८॥ तत्रास्ति समस्तरिपुपक्षक्षोददक्षदक्षिणक्षोणीपालमौलिमाणि- क्यनिकषनिर्मलितचरणनखदर्पणश्चतुरुदधिपुलिनचक्रवालवालुका- । स्पेति ॥ तथा च श्रुतिः--" शुक्रो भोजकटेऽभवत्" ॥ कूपादिप्रसिद्ध्या हि अधि- ष्ठान नामानि दृश्यन्ते । तथा च मरुदेशे शिवकूपः किराटकूपो जाङ्गलकूप इत्याद्यधि- ष्ठाननामानि ॥ वृषपर्वदैत्यसुतां शर्मिष्ठां शुक्रसुतां देवयानी च ययातिनृपतिरुपयेमे । ततोऽसौ शर्मिष्ठाप्रीया देवयानीमवजानन "तवाङ्गे जरा पततु" इति शुक्रेण शप्तः ॥ वथा दाण्डक्यो नाम भोजकटदेशाधिपः शुक्रसुतामरजःसंज्ञां क्षत्रियः किल हठाविज- कन्यां परिणीतवान् । इति परिभूतंमन्येन शुक्रेण मन्युना पातालशैलगण्डवृष्टिना स वैदर्भमण्डलो हतः ॥ क ॥ यत्रेति ॥ विपदनायन्त इति विपत्राः सन्तः न वृक्षा विपर्णाः । एवं विकसत्क- मलानि । न तु कुत्सितो विजृम्भमाणः प्रसरन्मलः पापं येष्विति ॥ यद्विश्व:-" मलं किट्टे पुरीषे च पापे च कृपणे मलः" ॥ कुवलयं सरोज कुत्सितवलयं च ॥ वीनां पदै- राक्रान्तानि कूलानि । कुलानि तु न विपदा विपत्त्या ॥ ख ॥ तत्रेति ॥ तत्र कुण्डिने रिपुपक्षक्षोदप्रवीणानामप्यनुकूलानां राज्ञां मौलिमणिनिकष- निर्मार्जितनखादर्शः। तथा चतुरुदधिद्वीपपुञ्जवालुकावदसंख्यसंख्येष्वनेकरणेषु विख्या- तकीत्यैव सुधया शुभ्रितभूमण्डलः । तथा जयश्रीः सारिकोपमा यस्य । एवंविधो भीमो १ प्रचण्डदाण्डिक्य. २ न तरवः. ३ उदाधिवेलापुलिन.

·P HTM ७० दमयन्तीकथायाम् संख्यसंख्यविख्यातकीर्तनीयकीर्तिसुधाधवलितवसुंधरावलयो नि जभुजपजरान्तरनिरुद्धशारिकायमाणरणरङ्गाङ्गणार्जितोजितज यश्रीः, यौवनमदमत्तकान्तकुन्तलविलासिनीनयननीलोत्पलदल- मालार्यमानलावण्य पुण्यप्रतिमः, रविरिव नासत्यजनकः, पुरंदर इव नाकविख्यातः, गरुत्मानिव नागमाधिक्षेपी, पद्मखण्ड इव नालसहितः, व्याकरणप्रबन्ध इव नामसंपन्नः, धाम धान्नाम्, आधारो धीरतायाः, पुरं पुरुषकारस्य, आश्रयः श्रेयसां श्रियां श्रु- तीनां च, राजा रणाङ्गणेष्वगणितभीीमो नाम ॥ क ॥ यस्यानवरतमुत्कृष्ठालयः क्रीडावनपादपाः पौरलोकश्च, अपरु- पो दायादा वाग्विभवश्व, विमत्सराः सभासदो देशश्च, विकस- हुचयोऽङ्गावयवाः क्रीडापर्वतश्च, अपराजयो मण्डनमणयः सेना- समूहश्च, अगतरुजो वने विनाशमन्वभवनितान्तं रिपवः पुष्पप्र- करश्वः॥ ख॥ नाम राजास्ति ॥ कुन्तलस्य देशविशेषस्य विलासिन्यः । लावण्यमेव पुण्यप्रतिमा। रवि- रिवेति । सर्वत्र नेति भिन्नम् । असत्यवक्ता न ॥ अकविषु कुकविषु न प्रतीतः॥ आ- गमाळशास्त्राणि न तिरस्करोति । अलसेभ्यो हितः। आलेनानर्थेन सहितो वा न ॥ आमे- न रोगेण न युक्तः ॥ पक्षे नासत्ययोर्देववैद्ययोजनकः पिता । नाकः स्वर्गः । नागानां साणां मां लक्ष्मीमधिक्षिपति लुम्पति ॥ नालं काण्डम् । नाम प्रातिपदिकम् ॥क ।। यस्येति ॥ अत्र बहुत्वैकत्वश्लेषः ॥ उत्प्राबल्येन । अर्थात्सौरभजनितेन कृष्टा आ नीता अल्यो यैः । तथोक्तास्तस्य राज्ञः संबन्धिनः क्रीडार्थ वनवृक्षाः । जनस्तु उत्कृष्ट आलयो गृहं यस्य ॥ अपगता रुट येभ्यः । पक्षे परुषशब्दस्य नञ्तत्पुरुषे भरूक्षः स्निग्ध इत्यर्थः ॥ विगतो मत्सरो येभ्यः । एकत्वे तु विमन्ति पक्षियुक्तानि सर्रासि यस्मिन् ॥ विकसन्ती रुचिः कान्तिर्येषु । अन्यत्र दुर्वृक्षस्तस्य चयः ॥ अप- गीता राजिः संधिर्यभयः । पक्षे न पराजीयत इत्यच् ॥ अगतरुजोऽगत पीडाः शत्रवः । । १ नितान्तरिपवः । BRIHAR ·द्वितीय उच्छासः। तस्य च कंदर्पकमनीयकान्तेर्मत्ताः करिणः सदामानो न मानि- नीलोकः, कृतविटपानमनाः क्रीडोद्यानतरवो नावरोधजनः, क- टकालंकृतदोषः सीमन्तिन्यो न परिपन्थिकः ॥ क ॥ यस्य च चरणाम्भोजयुगलं विमलीक्रियते नमजनेनन मज- नेन ॥ ख॥ यः शृङ्गारं जनयति नारीणां नारीणाम् ॥ग ॥ यः करोत्याश्रितस्य नवं धनं न बन्धनम् ॥ १ ॥ यो गुणेषु रज्यते नरमणीनां न रमणीनाम् ॥ ङ॥ यस्य च नमस्याग्रहारेषु श्रूयते नलोपाख्यानं न लोपाख्या- नम् ॥ च ॥ यस्य च राज्ये साक्षरस्य पुस्तकस्य बन्धः, सगुणस्य कार्मुकस्या- कर्षणम्, सुवंशप्रभवस्य च्छेत्रस्य दण्डः, सुजातेरुद्यानविशेषस्यो- इतः प्राप्तोऽन्तो मरणं यत्र तथाभूतं विशिष्टं नाशं नशमं भयादर्शनं वनेऽनुभूतवन्तः । इणः क्ते " इतः” इति रूपम् । पुष्पप्रकरस्तु पर्वतवृक्षजो वने नितान्तं भृशं प्रध्वंसम- नुबभूव ॥ अनुभवन्नितान्तमिति यस्तन्या बहुत्वैकत्वयोः ॥ ख ॥ तस्य चेति ॥ सह दाना अर्गलनेन । पक्षे सदा मानो गर्यो यस्य ॥ विटपानां वि- स्ताराणामानमनं कृतं तद्यैः । अन्यत्र कृतं विटानां पाने चुम्बने मनो येन । कट- कैर्वलयैरलंकृतौ दोषौ बाहू यासाम् । परिपन्थी तु स्कन्धावारेऽलमत्यर्थं कृतोपद्रवः ॥क॥ यस्य चेति ॥ नमता जनेन न क्षालनेन । एतेन जनानुरागसंपत्तिः ॥ एवमग्रेऽप्यु- त्तरपदेषु नसंबन्धः ॥ ख ॥ यस्य चेति ॥ नलस्योपाख्यानं भारतप्रतीतम् । नमस्यानां पूज्याना देवद्विजादीनां प्रामेषु लोपकथा नैव ॥ च ॥ यस्य चेति ॥ साक्षरं लिखिताक्षरः अधीताक्षरश्च ॥ गुणो ज्या शौर्यादिश्च । आकर्षणं कर्णान्तप्रापणम् आक्षेपश्च ॥ वंशो वेणुरन्वयश्च ॥ दण्डो यष्टिर्दमनं च ॥ जातिर्मालती विप्रादिश्च । उत्खननं वृक्षपुष्टय आलवालमार्दवायोत्कृष्टं खननं गोर्द- १ चरणाम्भोजम्. २ पुस्तकस्यैन. ३ कार्मुकस्यैव. ४ कर्षणम्. ५ छत्रस्यैव. ६ विशेषस्यैव.

·H SE दमयन्तीकथायाम् त्खननम्, कुलीनस्य केन्दस्योन्मूलनारम्भः, सन्मार्गलग्नस्य पुन- वसुभाजश्चन्द्रस्यैव ग्रहणालोकनमभूत् ॥ क ॥ किंबहुना। देवो दक्षिणदिङखस्य तिलकः कर्णाटकान्ताकुच- कीडाशैलमृगः प्रतापकदलीकन्दः स किं वर्ण्यते। यस्यारातिकरीन्द्रकुम्भरुधिरक्लिन्नासिदंष्ट्राकरा शौर्यश्री जदण्डमण्डपतले सिंहीव विश्राम्यति ॥ २९॥ तस्य च महामहोपतेरात्मरूपापहसितसमस्तसुरसुन्दरीसौन्द- यसारसंपत्तिकलङ्ककुलकन्दकन्दलीकंदर्पदर्पगजेन्द्रावष्टम्भस्तम्भय- ष्टिरखिलजननयनकुरङ्गवागुरा रामणीयकपताकायमानोनिन्नन- वयौवनश्रीः, शृङ्गारस्यागारम, अवनिर्वनिताविभ्रमाङ्कराणाम, आ- भोगः सौभाग्यभागस्य, रङ्गशाला रागवृत्तवृत्तस्य, सर्वान्तःपुर पुरं- धिकाप्रधानभूताऽस्ति प्रिया प्रियंगुमञ्जरी नाम ॥ ख ॥ यस्याः पद्मानुकारिणी कान्तिलॊचने च, रम्भाप्रतिस्पर्धिनी रूपसंपत्तिरूरुमण्डले च, सुमनोहारिणी केशंकबरी भ्रूभङ्गचके च, । । - नमिति प्रतीतम् । पक्ष उच्छेदनम् ॥ कुलीनः को क्षितौ लीनोऽभिजातश्च ॥ सद्वि- द्यमाने मृगस्येदं मार्गम् । लग्नं सक्तं संयोगो यस्य । पुनर्बसू नक्षत्रम् । ग्रहणं राहु- योगः । पक्षे सन्मार्गः सदाचारः । पुनरिति भिन्नम् । वसुभाग्धनी । ग्रहणं धारणम् । सन्नित्यतान्वितो मार्गः । अर्थान्नभ इति वा ॥ व्याख्यानगतिर्यथा । साक्षरस्य वापे. तस्य पुस्तकस्यैव बन्धनं न जनस्येति ॥ क ॥ तस्येति ॥ भीमस्य प्रिया प्रियंगुमञ्जरी नामास्ति ॥ ख ॥ यस्या इति ॥ अत्र प्रथमैकवद्वित्वयोः स्त्रीक्लीवयोश्च श्लेषः ॥ सर्वत्र नान्तत्वात् ॥ पद्मा श्रीः पझमब्जम् ॥ रम्भा अप्सरोन्तरं कदली च ॥ सुमनसः पुष्षाणि । पक्षे मन्दस्येव. २ दिङविकतिलकः, ३ प्रतापहुतभुवयुञ्ज. ४ उपहसित. ५ भाग्यस्य. ६ पुरंधि. 13 सपागवल्लरी केशपायकबरी.

·७३ बहुना। द्वितीय उच्छ्वासः। भ्रमरकोद्भासिनी ललाटपट्टिका कर्णोत्पले च, प्रवालानुकारिणी दन्तच्छदच्छाया करचरणयुगले च ॥क ॥ यस्याः सुवर्णमयं वचनं नूपुरं च पदे पदे मनो हरति ॥ ख ॥ यस्याः सुमधुरया वाचा सदृशी शोभते कण्ठे कुसुममालि- का। अलिकालयाऽप्यलकवल्लरीमालया सह विराजते तिलकम- अरी॥ ग॥ किं तस्याः कान्तिनिरुद्धमुग्धहरिणीलीलाचलचक्षुष- स्तारुण्यस्य भरादनालसलसल्लावण्यलक्ष्मीरसः । लुभ्यल्लोकविलोचनाञ्जलिपुटैः पेपीयमानोऽपि स- नङ्गेष्वेव न माति सुन्दरतरो रस्तरङ्गैरिव ॥ ३०॥ एवमनयोः सकलसंसारमुखरसास्वादमुदितमनसोर्यान्ति दि- वसाः॥१॥ कदाचिञ्चटुलतरतरुणषट्चरणचक्रचुम्बनाक्रमणभरभज्यमानम- अरीजालगलदमन्दमकरन्दबिन्दुकर्दमिलेषु विविधाङ्गविहंगविहा- मुशब्देन समासः ॥भ्रमरकं ललाटस्थमलकं भृङ्गश्च ॥ प्रवालो विद्रुमः पल्लवश्च ॥ क ।। यस्या इति ॥ सुष्टु वर्णोऽकारादिः सुवर्ण च । तेन निर्वृत्तं पदं प्रकृतिविभ- क्तिसमुदायः पादन्यासश्च ॥ ख ॥ यस्या इति ॥अत्र तृतीयाप्रथमयोः श्लेषः । सुष्टु मधुनो मकरन्दस्य रयः प्रसरो यत्र ॥ अलिकं ललाटमालयः स्थानमस्याः सा । तिलकमेव मञ्जरीति रूपकम् ।। तृतीयापक्षे अलिवकालो वर्णो यस्याः । यदा त्वलिवकालेति क्रियते तदा ङीष्प्र- सज्येत ॥ ग॥ तस्या इति ॥ आ समन्तादलस आलसः । पश्चान्नयोगः । तस्या लावण्यल- क्ष्मीरसः सुन्दरतरश्चारुतरः । तरङ्ग रङ्गन्विलसन्निव । रसो हि भरादजिह्मो लसति तरङ्गैश्च रङ्गति ॥ ३०॥ कदति ॥ मधुविन्दुकर्दमवत्सु । पर्णदन्तुरमध्येषु । स्मरबन्धुः सुगन्धिगन्धवाह एव SHAR । S ·R दमयन्तीकथायाम् रविदलितदलदन्तुरान्तरालेषु स्मरबन्धुसुगन्धिगन्धवाहवांजिवाह्या- लीषु वरदायाः पुण्यपुलिनपालिपादपतलेषु रममाणयोः परिण- तेन्द्रवारुणारुणकपोलकान्तिरुद्वपितदेहपिण्डकण्डयनाकूततरलि- तकरकिसलया बालकमेकमुदरदेशलग्नमपरमपि पृष्ठप्रतिष्ठितमुह- हन्ती कापि कपिकुटुम्बिनी दृष्टिपथमवातरत् ॥ क ॥ तां चावलोक्य चेतस्यास्पदमकरोत्तयोरनपत्ययोर्विषमविषाद- वेदनाव्यतिकरः॥ ख ॥ करपचधाराकैर्तनदुःसहदुःखदूनमनसोवैमनस्यमयूंनि राज्ये जने जीविते च। किमनेनाधिपत्येनापत्यशून्येन ॥ग। सर्वथा सकलसुरासुरकिरीटकोटिकोणंशोणमणिमरीचिचञ्चरी- कचुम्बितचरणाम्बुजमम्बिकाप्रियं प्रतिपद्यामहे महेश्वरमित्यन्यो- न्यमालोचयाचक्रतुः ॥३॥ अथ विपुलवियद्विलनश्रमप्रशमनार्थमरुणेन वारुणी प्रति- पानार्थमिवावतार्यमाणेषु रविरथतुरंगमेषु, अपरासक्ते दिवसभर्तरि शोकभरादिव तमःपटलेनापूर्यमाणामाश्वासयितुमिव पूर्वी दि- शमभिधावमानासु पादपच्छायासु, हारीतहरितहरिहारिणस्तरणे: वाली तस्य वाखालीप्रायेषु । वरदातरुतलेषु क्रीडतोरमुयोः कपिपत्नी इन्द्रवारुणीफ- लपिङ्गगल्लकान्तिर्वानरी नयनपथं गता दृष्टेत्यर्थः ॥ क॥ तामिति ॥ तां च वीक्ष्य विषादव्यथासंपकों हृदि पदमकरोत् ॥ ख ।। अथेति । अथानन्तरं श्रमशान्त्यर्थं वारुणी पश्चिमा प्रति लक्ष्यीकृत्य नीयमानेषु दविरथाश्वेषु । प्रतिपानपक्षे वारुणी सुरा ॥ अपरा दिग् अङ्गानान्तरं च । तमो मोहो स्वान्तं च ॥ तथा गोमण्डलेषु किरणोघेषु धेनुवृन्देषु च ॥ यथासंख्यं रवेर्वनान्तराञ्च मन्दं चलमानेषु । द्वयादपि कीपात् । हारीताः शुकाभा; पक्षिणस्तद्वद्धरिता नीला 3. वाई. २ चिली क्य, ३ विकर्तन. ४ वैरस्यम्, ५ निजराज्यजने. कोणमणि. पतिम्. । । MARAT ·SE । । diary द्वितीय उच्छासः। ररण्यान्तराच मन्दमपवर्तमानेषु गोमण्डलेषु, अस्ताचलवनदेव- तादत्तरक्तचन्दनार्यसलिलप्लवप्लाव्यमान इव लोहितायति पश्चि- माशामुखे, वारविलासिनीभिः कपोलमण्डलीमण्डनाय क्रियमा- णेषु पत्रभङ्गेषु । भयेनेव पादपैःप्रारब्धे पत्रसंकोचकर्मणि, विघटि- ष्यमाणचक्रवाककामिनीकरुणकूजितव्याजेन दिवसभर्तुरस्तान- लगमनं निवारयन्तीभिरिव विरहविधुराभिः कमलिनीभिर्विधीय- मानेषु प्रार्थनाप्रणामाञ्जलिपुटेष्विव कमलमुकुलेषु, क्रमेण प- श्चिमाम्भोधितरङ्गान्तरतस्तरुणतरतानतामरसानुकारिकेसरायमा- णरश्मिमञ्जरीजालजटिलमवलोक्य तरणिमण्डलमतिसंभ्रमश्नम- भ्रमरनिकुरम्ब इव प्रधावमाने दूर तिमिरपटले, कृष्णागुरु- पपरभङ्गभूष्यमाणेष्विव दिगङ्गनामुखेषु, कोकिलकलापैराक- म्यमाणेष्विव वनान्तरेषु, विकचकुवलयबहलमेचकरुचिनिचय- श्यामलीक्रियमाणेष्विव सलिलाशयेषु, तापिच्छगुच्छच्छदच्छाद्य- मानास्विव वनवृतिषु, नृत्यकलापिकुलकलापैः कालीक्रिय- माणेष्विव शैलशिरःशिलातलेषु, कजलालेख्यचित्रचर्यमाना- स्विव भवनभित्तिषु, विरहिणीनिःश्वासधूमश्यामलीक्रियमाणे- ष्विव पान्थावसथेषु, कस्तूरिकासलिलसिच्यमानास्विव कामुक- ये हरयोऽश्वास्तैर्गच्छति । तस्मात् । वनाञ्च हारीतैः शुकाभपक्षिभिर्हरितैः शाद्वलैहरिभि- वानरैश्च हारिणो मनोज्ञात् ॥ रक्तचन्दनाघः प्रस्तावाद्रवेरेव ॥ पञ्नभङ्गो विलेपनचित्रं पत्रवल्लीसंज्ञं पर्णानां भञ्जनं च ॥ तथा कांचिदपि श्रियं शोभा नारायणवक्षसि तु श्रियम- ब्धिपुत्री प्राप्नुवति नक्षत्रालंकृते नभसि । कालिन्दीपरिस्थन्दो नारायणवक्षश्व वियत उपमानम् । पाण्डुपुण्डरीकाणि क्षीररसबिन्दवञ्च ताराणाम् । परिस्यन्दः प्रस्रवणं प्रवाह इति यावत् ॥ विटो भुजंगः । कान्तः पतिः । पक्षे पक्षिणामावासयष्टेरुन्न- १ तरङ्गरङ्गान्तरेषत्तरतरुणतात्र, २ जटिलमपि. ३ कोकिला. ४ बहललमषट्दमेचक. ५ क- लापकाली. ६ शिलातलेषु, उदेण्यमाणनिजनायकालोकमेष्यमाणसंध्यावधूकटाक्षमेचकीकृतेविर गग- नवमसु, कज्जलालेख्य. । to S ।

·-- दमयन्तीकथायाम् विलासवासवेश्मवाटीषु, मदान्धसिन्धुरनिरुध्यमानेष्विव नृपभ- बनाङ्गणेषु, कलितकालकञ्चुकायामिव गगनलक्ष्म्याम् , मदन- शरनिकरविद्रुतदारिद्रविटविषादानलस्फुलिङ्गेष्विव रङ्गात्सु ज्यो- तिरिङ्गणेषु, काञ्चनीषु तिमिरकरिकुम्भभेदभल्लीष्विव निशितासु प्रदीप्यमानासु प्रदीपकलिकासु, प्लवमानपाण्डुपुण्डरीककल्मा- पितकालिन्दीपरिस्यन्दसुन्दरेऽमृतमथनक्षणक्षुब्धक्षीरसागररसबि- न्दुस्तबकितनारायणवक्षःस्थल इव कांचिदपि श्रियं कलयति ता. राविराजिते वियति, विटङ्गान्तमनुसरन्तीषु वेश्यासु वेश्मपाराप- तपतविपतिषु च, भ्रमरसंगतासु कुलटासु कुमुदिनीषु च, नदीपा- लिविरहितेषु चत्वरेषु चक्रवाकमिथुनेषु च, जाते जरद्वयकाय- कालकान्तिकाशिनि निशावतारे, तरुणतमालकाननमिवाअनगि- रिगुहागर्भमिवेन्द्रनीलमणिमहामन्दिरोदरमिव विशति सकलजी- वलोके स लोकेश्वरः "प्रिये प्रियंगुमञ्जरि, प्रसादय प्रणतप्रियका- रिणमभङ्गानङ्गदर्पहरं हरम् । अहं च तदाराधनावधानमनुविधा- स्यामि” इत्यभिधाय यथावासमयासीत् ॥ क ॥ बतश्च। अखण्डितप्रभावोऽथ प्रदोषेणान्धकारिणा । तस्याश्चित्ने स्थितः शंभुरुदयाद्रौ च चन्द्रमाः॥ ३१ ॥ तोऽशो विटङ्कस्तस्यान्तः ॥ भ्रमो भ्रमणं तत्र रसस्तात्पर्यम् । अन्यत्र भ्रमरा भृङ्गाः नेति भिन्नम् । पक्षे नदीनां पालिः सेतुः ॥ इतीति सति स राजा यथावासमयासीत् ॥ किं कृत्वा हे प्रिये प्रसादय हरमहमपि तदाराधनमनुपृष्ट लग्नः करिष्यामीत्यभिधाय ॥क॥ अखण्डितेति ॥ शंभुशशिनोः श्लेषः । प्रकृष्टदोषेण । अन्धकनान्ना प्रतिपक्षेण । अव्याहतवैभवः।। शशी च प्रदोषेण रजनीमुखेन । अन्धत्वविधायिना अन्धकारयुक्तेन वा । न खण्डितः प्रभाया आवो वृद्धिर्यस्य । अत्र अव वृद्ध्यर्थः ॥ ३१॥ १. विलासमवेदिकासु, २ तिमिरकरिकुम्भभेदकाञ्चनभल्लोष्विव. ३ प्रविशति, ANSE । । । । । LA M ST STS । RAN ·द्वितीय उच्चासः। बिभ्रते हारिणी छायां चन्द्राय च शिवाय च । नभोगरुचये तस्मै नमस्कारं चकार सा ॥ ३२॥ नित्यमुबहते तुभ्यमन्तः सारङ्गरञ्जितम् ॥ भूतिपाण्डुर गोवाह सोम स्वामिन्नमो नमः ॥ ३३ ॥ एवं च नातिचिरात् क्षुभ्यत्क्षीरसमुद्रसान्द्रसलिलोल्लोलैरिव प्लावय- लोकं लोचनलोभनः स्मरसुहृजातः स चन्द्रोदयः । यस्मिन्संभृतवैरदारुणरणप्रारम्भिणो भ्राम्यतः कुद्धोलूककदम्बकस्य पुरतः काकोऽपि हंसायते ॥३१॥ अपिच । श्योतचन्दनचारुचन्द्ररुचिभिर्विस्तारिणीभिर्भरा- जातेयं जगती तथा कथमपि श्वेतायमानद्युतिः। - बिभ्रत इति ॥ चन्द्रपक्षे हरिणस्येयं हारिणी छाया कलङ्क इत्यर्थः । नभोगा वियद्व्यापिनी रुचिर्यस्य ॥ शिवस्तु हारिणी छायां कान्तिम् । तथा भोगे विलासे रुचि- रभिलाषो यस्य पश्चान्नयोगः ॥ ३२॥ नित्यमिति ॥ सहोमया वर्तत इति सोमः । तस्य संबोधनम् । तद्विशेषणं स्वा- मिन्निति । तथा भूत्या भस्मना पाण्डुरः शुभ्रः । तथा गौर्वृषो वाहनं यस्य । एवंभूत उमापते । अन्तर्मध्ये । सारमुत्कृष्टम् । गरं कालकूटम् । जितं महिम्ना स्तम्भित- शक्ति । नित्यमुद्वहते बिभ्राणाय तुभ्यं नमो नमः ॥ अत्र प्रकर्षे द्विवचनम् । सोमश्च- न्द्रोऽपि । तदा भवनं भूतिर्जन्म | जन्मना पाण्डुरः स्वभावश्वेतः । तथा गाः किरणान् वहतीत्यण् ॥ पाण्डुराश्च ता गावश्चेति समासे कृते समासान्तो दुर्वास । अन्तरिति कर्मपदम् । सारङ्गो मृगस्तेन रञ्जितं लाञ्छितमिति तद्विशेषणम् ॥ ३३ ॥ क्षुभ्यादिति ॥ स धवलिताशेषभुवनतलश्चन्द्रोदय उत्प्रेक्ष्यते । क्षुभ्यत्क्षीरसमुद्र- सान्द्रसलिलोल्लोलैलॊकं प्लावयन्निव जातः ॥ क्षीरसमुद्रक्षोभस्य तत्सहचरितत्वात् ॥३४॥ योतदिति ॥ सातत्यभ्रमणेन कुलालप्रेषित चक्रवद्भमो यत्रेति भ्रमणक्रिया- । । १ संस्मृत. । A ·H । ७८ दमयन्तीकथायाम् उन्निद्रो दिनशया केतरुतः काको वराकः प्रिया- मन्विष्यन्पुरतःस्थितामपि यथा चक्रभ्रमं भ्राम्यति॥३५ अपिच। मुग्धा दुग्धधिया गवां विदधते कुम्भानधो बल्लवाः कर्णे कैरवशड्या कुवलयं कुर्वन्ति कान्ता अपि । कर्कन्धूफलमुचिनोति शबरी मुक्ताफलाकाडया सान्द्रा चन्द्रमसो न कस्य कुरुते चित्तभ्रमं चन्द्रिका॥३६॥ यत्र च मुक्तादाममनोरथेन वनिता गृहन्ति वातायने गोष्ठे गोपवधूर्दधीति मथितुं कुम्भोगतान्वाञ्छति । उजिन्वन्ति च मालतीषु कुसुमश्रद्धालवो मालिकाः शुभ्रान्विभ्रमकारिणःशशिकरान्पश्यन्न को मुह्यति॥३७॥ अपिच। किं कर्पूरकणाः सवन्ति वियतः किं वा मनोनन्दिनो मन्दाश्चन्दनबिन्दवः किमु सुधानिष्यन्दधारा इमाः ॥ इत्थं भ्रान्तिममी जनस्य जनयन्त्यङ्गे लगन्तः परा- मिन्दोः कुन्दविकासिकुलदलत्रक्सुन्दरा रश्मयः॥३८॥ विशेषणम् ॥ अथवा चक्रः कोकस्तस्येव भ्रमो यस्य । सोऽपि रात्रौ समीपवर्तिनीमापि प्रियामन्विष्यन् भ्रमति ॥ ३५ ॥ मुग्धति ॥ बल्लवा बालगोपालाः । शबर्योऽप्यारण्यकत्रियो विपर्यस्ता भवन्तु स- ततपरिचितो सरचनाः कान्ता उत्तमस्त्रियोऽपि विपर्यस्ता इति' अपिविस्मये ॥३६॥ किमिति ।। कुन्दस्य विकासिनां कुङ्कलदलानां सक् । तद्वत्सुन्दरा इति शौ- क्लचसौकुमार्यातिशयार्थः ॥ जरठकन्दस्य हि दलामाणि परुषाण्यरुणानि च भव- २ । ३ कृतरवः, २ अपिच । रूप्यस्थाने बिडालः कलयवि च करान्दुग्धबुध्या सुधांशोः पार्श्वस्था राजहंसः परिहरति वधूं चन्द्रिकाविपलब्धः । मेवन्त्या हर्यदोलाध्वजपदशिखरच्छायया कुट्टिमाङ्के बलात माहितृष्णा तरलितनयनो भ्राम्यते बभ्रुपोतः ।। ।

·S तृतीय उच्छासः। । इति जनितमुदिन्दोः सिन्दुवारस्त्रगाभ किरति किरणजालं मण्डले दिङ्खेषु ॥ हरचरणसरोजद्वन्द्वमाराधयन्ती शुचिकुशशयनीये साथ निद्रा जगाम ॥ ३१ ॥ इति श्रीत्रिविक्रमअविरचितायां दमयन्तीकथायां हरचणसरोजाङ्कायां द्वितीय उछासः॥ इतीति ॥ इत्यमुना प्रकारेण । जनितहर्षम् । निर्गुण्डीकुसुममालाप्रतिमं करनि- करं दिखखेषु किरति वितन्वति सतीन्दोमण्डले हरं ध्यायन्ती सा दर्भशय्यायामस्व- पत् । समाधिलयं गतेति भावः ॥ ३९ ॥ इति विषमपदप्रकाशमेतं दमयन्त्यास्तनुते स्म चण्डपालः । शिशुमतिलतिकाविकासचैत्रं चतुरमतिस्फुटभित्तिचारुचित्रम् ॥ इति चण्डपालविरचिते दमयन्तीकथाविवरणे द्वितीय उच्छ्वासः समाप्तः ॥ अथ तृतीय उच्छासः। अथ क्रमेण रजतकुम्झमम्भोभरणार्थमिवेन्दुमण्डलमादाय प- श्चिमाम्भोनिधिपुलिनमनुरदान्त्यां तरुणकपोतकंधरारोमराजिरा- जिन्यां रजन्याम्, अखिलकमलखण्डकमलिनीनां विनिद्रायमाण- कमलकुलविलोचनेषु कजलरेखास्विवोल्लसन्तोषु भ्रमरराजि- पु, राजीवराजिपुञ्जनिकुञ्जे शिञ्जानमंजीरमञ्जुलमुन्नदत्सु शरद्द- लाहकवलक्षपक्षविक्षेपपवनतरलिततरुणतामरसेषु दीर्घिकावतंसे- पु हंसेषु, केकारयति च चक्रवाकमिथुनमेलकमङ्गलमृदङ्ग इव अथेति ॥ अनन्तरं किरणसंस्पृष्टमेघे । रागवत्यारक्ते रवी सुप्ता सती स्वप्नं 1 अथ च. २ मञ्जीररव. ३ क्रेङ्कारयत्सु मधुररवभारितभुवनेषु चक्रवाकमिथुनमेलकमङ्गल. मूदाविव रौप्यघर्घरीझझेररवसरसं सारसकुलेषु ; क्रेकारयति चक्रवाक मिथुनमेलकमङ्गलमृदङ्ग इस भारतभुवने रौप्यघर्घरीघर्षररवसरसं सारसकुले. । HTRA Ste ।

·go HOST --- दमयन्तीकथायाम् रौप्यपर्वररवसरसं सारसकुले, अवश्यायजलशिशिरशीकरिणि मन्दान्दोलितविनिद्रद्रुममञ्जरीरजःकणकषायिते तमःसर्पसंदष्टो जीवितजगन्निश्वासायमाने प्रस्खलति प्रभातसुरतश्रमखिन्नसुन्द रीकुचमण्डले मरुति, मनोहारिहारीतहरितहये हरति तिमिरपट लपटी गगनलक्ष्म्याः करपरामृष्टपयोधरे रागवति सवितरि, मृग- मदमिलितबहलकुममण्डनमञ्जरीभिरिव पिञ्जरिते पुरंदरदिङ- खे सुखप्रसुप्ता सा स्वप्नमद्राक्षीत् ॥ क ॥ किल सकलसुरासुरशिरःशेखरीकंतचरणकमलः, कमलाधि- वासेन ब्रह्मणा नारायणेन च रर्चितरुचिरस्तुतिः, कृशानुरूपेण ललाटलोचनेन चन्द्रमसा च भासमानः, विकचं कर्णे कुवलयं करे कपालं च कलयन, अहिंसाटोपं मनसा शिरसा च विना- णः, प्रोज्वलन्नयनार्चिश्चिताभस्म च समुहहन् , अधिकालेन स्क- न्धेन कंधरार्धेन च विराजमानः, सालसदृशं भुजवनं भवानी च । ददर्श ॥ अन्योऽपि रागवानासक्तः किल पटीमुत्सर्थ कराभ्यां पाणिभ्यां स्तनौ स्थ- शति ॥ शरद्वलाहकवलक्षाः शरदभ्रधवलाः । यह वाद्यविशेषः ॥ क॥ स्वप्नमाह-किलेति । वार्तोक्तौ । हरः शशिमण्डलादुत्तीर्य पुत्रीत्यभिधाय ईडशी पारिजातमञ्जरीमदात् ॥ कीदृशो हरः । ब्रह्मणा विष्णुना च कृतस्तुतिः । द्वयेनापि कीहशेन । कमलेऽधिवासोऽस्य पद्मासनत्वात् । विष्णुस्तु कमलाया: श्रिया अधि- वासस्तेन ॥ तथा वद्विस्वरूपेण नेत्रेण चन्द्रमसा च कृशेन क्षामेण अनुगतरूपेणावि- नाभावसंबद्धमूर्तिना लसन् ॥ तथा विकचं सविकासम् । कपालं तु विगताः कचाः केशा अस्मादिति विकचम् ॥ तथा अहिंसाया आटोपमावेशम् । अहिं च साटोप सस्पन्दम् ।। प्रोज्वलद्दीप्यमानम् । भस्म तु प्रकर्षणोज्ज्वलम् ॥ अधिगतं कङ्कालं शरी- रास्थि अर्थात्खटाङ्गं येन । कंधरार्धेन तु कालेन सह कालकूटत्वात् । अधिकमिति क्रियाविशेषणम् ॥ सालद्रुमतुल्यं प्रांशुत्वात् । पक्षे सालसे लीलामन्धरे दृशौ यस्याः ।। बहुल २ भूत. ३ कमलाधिवासिना. ४ विरचित, ५ लोचनचन्द्रमसा. POS । । । । s ·तृतीय उच्चासः । दधानः, सर्वदानववारं त्रिशुलं मन्दाकिनी च धारयन् , देवी द- पितदनुजेन्द्रनिद्राहरो हरश्चन्द्रमण्डलादवतीर्य “पुत्रि प्रियंगुम- अरि,मञ्जरीमिमा गृहाणामा भैषीः । प्रत्युपति मन्नियोगाइमन- कनामा महामुनिरेष्यति स तेऽनुग्रहं करिष्यति" इत्यभिधाय खश्रवणशिखरान्तरादमन्दमकरन्दस्यन्दसुन्दरामोदमाद्यन्मधुकर- स्वरमणीयां पारिजातमञ्जरीमदात् ॥ क ॥ सापि "प्रसादोऽयम्” इत्यभिधाय स्वप्न एव प्रणामपर्यस्त- मस्तका स्तुतिमकरोत् ॥ ख॥ तुभ्यं नमो नमल्लोकशोकसंतापहारिणे । व्यर्थीकतान्धकारातिदम्भारम्भाय शंभवे ॥१॥ विभो विभूतिसंपन्न पन्नगेन्द्रविभूषण । नमो नमोघसंकल्प तुभ्यमभ्यन्तरात्मने ॥२॥ अत्रान्तरे तरणिकोमलकान्तिभिन्न- भास्वत्सरोजदलदीर्घविलोचनायाः। तस्याः प्रबोधमकरोगजनीविराम- यामावसानमृदुमङ्गलतूर्यनादः॥ ३॥ । सर्वान्दानवान्वारयति । गङ्गा तु सर्वदा नित्यं नवा अविच्छाया वाः पायो यस्याः । अथवा सर्व ददातीति सर्वदाः । आनूयन्त इत्यानवाः तथोक्ता वारोऽस्याः । एतेन कामुकत्वेन नर्मवचनादात्मजलानां स्तुत्यत्वोक्तिः ॥ क ॥ तुभ्यमिति ॥ अन्धकारातीति कर्मधारयः ॥ १॥ विक्षो इति ॥ विभुः सर्वव्यापी ॥ विशेषेण भूत्या भस्मना संपन्नः समृद्धः । यद्वा विभूत्या चतुर्दशभुवनाधिपत्यलक्षणया ॥ तथा वासुकिभूषणः ॥ मोघो निष्फलः संकल्पो ध्यानं यस्य । पश्चान्नयोगः ॥ एतानि शिवसंबोधनानि ॥२॥ १ मत्रियोगाइमनकनामा महामुनिः मातरेष्यति. २ बिन्दुनिस्यन्द. ३ प्रणामावनमितमस्तका. ४ नमोऽस्त्वमोष, ५ तुरीययामा. MARAT न हो। E S का । SS SS । S -- ·। दमयन्तीकथायाम् कमेण च प्राच्यां सिच्यमानायामिव बहलकुसुम्भाम्भःकुम्भः ककुभि, प्रभवति तारकोच्छेदनाय सुकुमारे रश्मिजाले, पूर्वांच- लस्थलीमधिरोहति जगत्प्रबोधप्रारम्भमङ्गलकलशेऽशुमालिमण्ड- ले, ताण्डवाडम्बरिणि पुण्डरीकखण्डे, हिण्डमानासु दीर्घिकाम- ण्डनमुण्डमालासु कारण्डवमण्डलीषु, विश्राम्यति श्रवणपुटेषु हृदयानन्दिनि बन्दिवृन्दारकवृन्दवन्दनारम्भरवे, रणयत्सु वी- णावेणुकोणान्वैणिकवैणधिकेषु, कण्ठकुहरप्रेझोलनालंकारकुशले सारतरं गायति ग्रामरागं गायनजने, जाते जरज्जपाप्रसूनभिन्न- स्फुटस्फाटिककान्तिर्समप्रभ प्रभातसमये, सा समुत्थाय भूत्वा शुचिकिचनवनलिनगर्भमर्धाञ्जलिमवकीर्य भगवतः सवितुः स्तु- तिमकरोत् ॥ क॥ वासरश्रीमहावल्लीपल्लवाकारधारिणः । जयन्ति प्रथमारम्भसंभवा भास्वदंशवः॥४॥ जयत्यम्भोजिनीखण्डखण्डितालस्यसंचयम्।। कौङ्कभं पूर्वदिग्गण्डमण्डनं मण्डलं रवेः ॥ ५॥ राजापि प्रथमप्रबुद्धप्रगीतगीतध्वनिनिरस्तनिद्रः, सान्द्रविन्द्वमन- भाभासि संध्यावसरे, विधाय सांध्य विधिम्, अधिकृतेन धर्मकर्मणि तत्कालपुरःसरेण पुरोधसा संह तामेवान्वेष्टुमन्तःपुरमाजगाम ॥ख क्रमेणेति ॥ यथा महेन्द्र इन्द्रः, तथा सुकुमारः कुमारः। स हि तारकासुरोच्छेदनीय प्राभवत् । सुकुमारं मृदु रश्मिजालं तु तारकाणां नक्षत्राणामुच्छित्तये ॥ वैणिकवैण. विको वीणावेणुवादको ॥ अलंकाराश्च मुद्रितविवृतानुनासिकादयः । तारोऽत्युच्चध्वनिः। ग्रामरागः पञ्चमः । यद्वा षड्डमध्यमगान्धारांस्त्रींस्त्रीन्प्रामान्रागं च भरतोक्तं षडिधं पथके गायति सति ॥ क॥ राजापीति ॥ प्रथमप्रबुद्धा ये प्रकृष्टगीतास्तद्गीतध्वनिना ध्वस्तनिद्रः ॥ ख ।। मेण माच्याम. २ बहुलकुकुमाम्भः..३ स्फटिक. 8 सप्रभे. ५ वल्लि. ६ पूर्वदिक्तुण्ड, १ बहुत. ८ ध्वस्त. ९ मभासि प्रभातसमये संध्या. १० कृतेऽधिकधर्मकर्मणि. ११ समम्, क्रिया वि BE । Samba SAR .

·S तृतीय उच्चासः। दृष्टा च विस्मयमानः स्फुरदरविन्दसुन्दराननाम् “अनुगृही- यमिन्दुमौलिना" इत्यवधारयन्, अतिहर्षोत्कर्षमन्धरगिरा तो भाषे ॥ क॥ "मुग्धस्निग्धनिरुद्धशब्दहसितस्फारीभवल्लोचनं तिर्यकान्तिकपोलपालिपुलकस्पष्टीकतान्तकृति । एतते करभोरु पजसदृग्दृष्ट्वा मुखं मे बला- दुच्चैः किंचिदचिन्त्यर्चर्चितचमत्कारं मनो दृष्यति ॥६॥ तत्कथय शप्तासि ममाज्ञया हर्षवृत्तान्तम्" इत्यभिहिता सा हमतसुधानुविद्धमुग्धमुखवीणाकणकोमलालापेन सर्वमादितः अप्नदर्शनमाचचक्षे ॥ ख ॥ क्षितिपतिस्तु तदाकर्ण्य "प्रिये, मयापि स भगवान । आत्मानु रिणा विनायकेन स्वामिना च शक्तिमता पुत्रेणानुगम्यमानो, स्वकामः पूरितकामश्च, एककपर्दक ईश्वरश्च, ससोमश्वाँसोमः, स- भवश्वाविभूतिश्च, पिनाकी चापिनाकी । दृष्टः स्वप्नान्तरे तरुणा- मण्डलमध्यवर्ती प्रणतप्रियकरः शंकरः। तदेष ब्राह्मणः करोतु मुग्धस्निग्धेति ॥ मणिबन्धकनिष्ठिकयोमध्यं करभस्तद्वदूरू यस्याः ॥ तत ऊङ् याः संबोधनम् ॥ ईदृशं ते मुखं दृष्ट्वा सहसाचिन्त्याधिगतचमत्कारं मे मनो ज्यति ॥६॥ क्षितिपतिस्त्विति ॥ अग्रे स्थितं पुरोहितमित्यमुना प्रकारेण राज्ञीकथनल- गेनावोचत् ॥ यत् प्रिये स भगवाञ्छंकरो मयापि स्वप्नान्तरे दृष्टः । कीदृशः |सा- यवता हेरम्बेण, शक्तिशस्त्रभृता षण्मुखेन चात्मप्रतिमेनानुगम्यमानः । शिवोऽपि गत नायकः सकललोकस्वामी शक्तिमांश्च शिवशक्त्योरविनाभावसंबन्धादित्यात्म- वश्यम् ॥ कामः स्मर इच्छा च ॥ कपर्दो जटाबन्धः । विरोधपक्षे वराटः । स्रो धनवान् ॥ ससोमः सेन्दुः । सह उमया वर्तत इति सोमः । ततो नभ्योगः ॥ गतो भवो येभ्यस्ते विभवा मुक्तात्मानः । तैः सह । भगवत्सायुज्यं हि मुक्तिरिति का: । तथा विशिष्टा भूतिर्यस्य । भस्म च If पिनाकं धनुरस्यास्ति । अपीति भिन्नम् । १ सविस्मयमनाः. २ मन्थरया गिरा. ३ निर्यकान्ति. ४ वर्धित. ५ मुग्धवीणा. ६ आत्मानु- रेणा. ७ असोमश्च. - ·- Facesitaali दमयन्तीकथायाम् संवादिनीरनयोः स्वप्नयोरर्थपरामर्शम्" इत्यभिधाय तां, तमक स्थितं पुरः पुरोहितमभाषयत् ॥ क सोऽपि “ देव, दिष्टया वर्धसे । अनल्पपुण्यप्राप्यमेतचरुणेन्दु- मौलेरालोकनम्, अवश्यमवाप्स्यति देवी सकलराजचक्रचूडामणि- कल्पमशेषभुवनभ्रान्तशुभ्रयशःपिण्डडिण्डिममपत्यम्" इत्यनेक- धा तयोरीशंसयांचकार ॥ ख ॥ एवंविधे च व्यतिकरे कोऽपि कान्तकार्तस्वरस्वरूपमुत्फुल्लपा- ण्डुपुष्पमालया मेरुशिखरमिव प्रदक्षिणाक्षीणलग्नया नक्षत्रराज्या- जनितशोभं जटाभारमुबहन , अतिबहलमलयजरसरचितविचि- त्रपुण्ड्रकमण्डनाममरशैलशिलामिव रङ्गत्रिस्रोतसं ललाटपट्टिको कलयन, प्लवमान इवोज्जृम्भपजकिंजल्ककपिलकायकान्तिक- लोलेषु, करुणारसपूर्णवक्षःस्थलदीर्घिकायामन्तस्तरन्ती बालक- लहंसपक्षिपतिमिव स्फारस्फाटिकाक्षमालिकां बिभ्राणः, कुशको- पीनवासाः, करकलितकुशकाण्डकमण्डलुमण्डलैः, तरुभिरिव वि- विधशाखैर्विधृतजटावल्कलैश्च, पर्वतैरिव समेखलैः संरुद्राक्षाक्षमा- नाकी स्वर्गी । यद्वा “चप सान्त्वने" । चपयन्ति सान्त्वयन्त्यनुनयन्त्यवश्यं चापिनः प्रसादका नाकिनो यस्य ॥ क || एवंविध इति ॥ कोऽपि मुनिः सूर्यमण्डलादवातरत् ॥ कनकपिङ्गजटाभारस्य मेरुशिखरं पुष्पमालापाश्च नक्षत्रराजिरुपमानम् । लग्नं संबद्धं ज्योतिषप्रणीतं च ॥ ललाटस्य शिला तिलकानां च गोपमानम् ॥ परिवृतो मुनिभिः । कीदृशैविविधशाखैः। शाखा कठपहचादिलता च । जटा केशरचना मूलं च । वल्कलं वृक्षवक् । तदेव तरूणां सहज मुनीनां चाहार्यम् ॥ मेखला मौली नगान्तदेशश्च । रुद्राक्षजपमाला- न्वितैः । पक्षे रुद्राक्षा अक्षाश्च तरुविशेषाः ॥ मृगकृत्तिकायाः मृगत्वचः श्लेषैः सहितः । ज्येष्ठापाढेन प्रशस्यव्रतदण्डेन सहितैः । पक्षे मृगो मृगशिरः कृत्तिका अ- १ अभिधाय तमवस्थित पुर : अवस्थितं पुरः, २ अभाषत. ३ अचिरात्. ४ आशंसां चकार, मामुररनरूप: भास्वरस्वरूप- ६ त्रिषुण्डक. ७ कमलदीर्घिकायाम्. ८ स्फटिकाक्षमालाम. - 8 कोपान, १० सरुद्राक्षमालश्व.

·८५ तृतीय उच्छासः। लैव, नक्षत्रैरिव समृगकत्तिकाश्लेषैः सज्येष्ठापाढेश्व, ससंमदैरपि न- मदाकारमाकलयद्भिः, अक्रोडैरपि चक्रीडापरैः, रोमशेरपि विप्रवा- लकैः मुनिभिः परितृतः, सेवितपुराणपुरुषोऽप्यजनार्दनप्रियः, प्र- पन्नशंकरोऽप्यनाश्रितभवः, प्रबुद्धोऽप्यवन्दीकतजनः, श्रमणोऽप्य- जिनपरिग्रहः, ग्रहगण इव नवधात्मको लोकानाम्, धनुर्धर इव नालीकसंधः, हंस इव नदाम्भस्थानकप्रियः, पन्नग इक नाकुली- नः, सरस्वतीसंनिवासस्य मुखमन्दिरस्य वन्दनमालयेव प्रथमोऽ- दभासिन्या दंष्टिकारोमराजिरेखया श्यामलितोत्तरोष्ठष्टष्टः, कलि- कालकलशाशरणागतैस्त्रिभिः पुण्ययुगैरिव सुसूत्रीभूय देहल- T, त्रिपुष्करमानावसरविलग्नसरसबिसकाण्डकुण्डलैरिव भक्क्या- राधितत्रिपुरुषरचितरक्षासूक्ष्मरेखानुकारिभिः सितयज्ञोपवीततन्तु- भिभूषितदेहः, शमी विद्रुमालाधरश्च, प्रजापो विप्रजापश्च, मुतपाः कुतपश्श्लाघी च, विकलत्रः सकलत्रश्च, यमान्तानुसारी सकुशल- च, विकचनवनलिनशया मिलन्मुक्तमुग्धमधुपमण्डलेनेव रुद्रा- श्लेषा ज्येष्ठा आषाढाच नक्षत्राणि ॥ ससंमदैस्तृष्णाक्षयात्सानन्दैः । तथा मदस्य गवस्याकारं नाकलयन्निः । अपिर्विरोधे । स तु तुल्यार्थव्याख्यया ॥ क्रीडा विषया- सक्तिः । तथा चक्रिणो विष्णोरीडा स्तुतिस्तत्परैः । विरोधे तु चः पृथक् ॥ भूमरोमयु- तः । विप्राणां बालकैम्भैिः । विरोधे विशेषेण प्रगतकेशैः ॥ पुराणपुरुषा वृद्धाः । जनानामर्दन पीडा ॥ प्रपन्नानामाश्रितानां शंकरः सुखंकरः । भवः संसारः ॥ प्रबुद्धो विद्वान् । बन्दीकृतो हठेन गृहीतः ॥ श्रमणस्तपस्वी । अजिनं मृगादित्वक् ॥ विरोधे तु पुराणपुरुषो जनार्दनश्च विष्णुः॥ शंकरो भवश्च शिवः। प्रबुद्धः सुगतः।धन्दा बन्दका बौद्धव्रतस्थाः ॥ श्रमणः क्षपणः । जिनोऽर्हन् । परिप्रहः ॥ सर्वत्र नेति भिन्नम् । वधो हिंसा ॥ अलीकसंधो मिश्याप्रतिज्ञः ॥ दम्भवेदिनो दाम्भा मायिकाः ॥ अकुलीनो नाभिजातः ॥ ग्रहगणस्तु नवसंख्यस्वरूपः । धन्वी च नालीके शरे संधानं यस्य । हंसस्तु नदस्याम्भ एव स्थानकं तत्प्रियः । नाकुर्वल्मीकस्तत्र लीनः ॥ भत्त्याराधितत्रि- १ सुश्रमणोऽपि. २ स्थान मियः. ३ शङ्कया शरणा. ४ कन्दलैरिन. ५ मिलन्मुग्धमधुप. , NA । । -- । ।

·८६ दमयन्तीकथायाम् लो मम fac सुध क्षवलयेन विराजितवामपाणिपल्लवः, न स्मृतः स्मरापस्मारण, नाङ्गोकतः कृतन्नतया, नालोकितः कितववृत्तेन, नाकलितः क- लिना, नं निरुद्धो विरुद्धक्रियाभिः, अतितेजस्तया द्वितीय इव परब्रह्मणः, तृतीय इव सूर्याचन्द्रमसोः, चतुर्थ इव गार्हपत्या- हवनीयदक्षिणानीनाम्, पञ्चम इव दिक्पतीनाम्, षष्ठ इव महा- भूताधिदेवतानाम्, सप्तम इव मूर्तर्तनाम् , अष्टम इव सप्तर्षी- णाम, नवम इव वसूनाम्, दशम इव ग्रहाणाम्, अनवरतहद- यकमलकर्णिकान्तःस्फुरज्ज्योतीरूपपरमब्रह्मकान्तिकलापेनेव ब- हिर्निर्गच्छताच्छभस्मानुलेपेन कनकगिरिरिव विरलचन्द्रातपेनौ- पाण्डुरितदेहः, दीर्घसरसबिसकाण्डपाण्डुना प्रचण्डपचनेनोर्ध्वमु- क्लासितेन जटाजूटर्बन्धनपटप्रान्तपल्लवेन शिरःपतगगनगलगङ्गा- म्बुधाराहारिणो हरस्य स्वामिभक्त्या कृतानुकरणवतचर्यामिव कलयन, कोमले महसि तरुणे वयसि वृद्धे तपसि एथुनि य- शसि गुरुणि श्रेयसि वर्तमानः, सदः सदाचाराणाम्, आश्रयः श्रुतीनाम्, मही महिम्नः, प्रपा रूपारसस्य, क्षेत्रं क्षमाडुराणा- म्, पात्रं मैत्रीसुधायाः, प्रासादः प्रसादस्य, सिन्धुः साधुता- ती विर पुरुषैरिति । त्रयः पुरुषा यत्रेति समुदायिन एव समुदाय इति दर्शने बहुवचनम् । व्यतिरिक्तसमुदायपक्षस्तु नेहाश्रित इति सेवितहरिहरब्रह्मभी रक्षार्थ रचितरेखातुल्यै- यज्ञोपवीततन्तुभिर्भूषितदेहः ॥ शमोऽस्यास्तीति शमी शान्तः । तथा विद्रुमं प्रवालं तत्तुल्योष्ठः।। प्रजां पाति क्रतुझ्यो हि प्रजात्राणम् । विप्राक्षापयति जपं प्राप- यति । भट्टदर्शनान्वयत्वात् ॥ सुष्टु तपो ब्रतमस्य । तथा को भुवि तपसा. लोकोत्तरेण धर्मेण श्लाघनशील: । “तपश्चान्द्रायणादौ स्याद्धमें लोकोत्तरेऽपि च" इति विश्वः । यदा कुतपो दर्भस्तदा कुतषश्लाघीत्यत्र विसर्गाभावेऽपि ( शस्य द्वित्वेन ) श्रुत्या विरोधप्र- निराजितपाणिपळवः।। २ न रुद्धः ३ पाण्डुरित.: 8 बन्धनप्रान्त. ५ गगनगलत गगने लला. ६ आकारयन् ७ तरुणे च. क्षी SARSA ।

·मनिट Seema ८७ तृतीय उच्छासः। तरुणार्कमण्डलमध्यान्मुनिरवातरत् ॥ क ॥ राजा तु दूरत एव तमायान्तमवलोक्य विस्मयविस्फारितवि- चनो हर्षवशविनिःसरबहलपुलकोत्तम्भितोत्तरीयवासाः ससंभ्र- बासनादुत्थाय कियन्त्यपि पदान्यभिमुखं समेत्य क्षितितल- उन्मौलिमण्डलःप्रणाममकरोत् ॥ ख ॥ मुनिरपि सदारुणान्तयापि सौम्यया दृशा विद्रुमप्रभाभिन्नया सिन्धुतरङ्गमालयेव प्लावयन्नाशिषमवादीत् ॥ ग ॥ "सिन्दूरस्टहया स्टशन्ति करिणां कुम्भस्थमाधोरणा भिल्ली पल्लवशड्या विचिनुते सान्द्रद्रुमद्रोणिषु । कान्ताः कुङमकाङ्या करतले मृगन्ति लग्नं च य- तत्तेजः प्रथमोद्भवं भ्रमकरं सौरं चिरं पातु वः" ॥७॥ दत्ताशीश्च प्रणामपर्यस्तकर्णपूरपल्लवपरामृष्टपादपांसुरवनिपा- न स्वयमादरेणोपनीतमुच्चकाञ्चनासनमध्यतिष्ठत् ॥ ५ ॥ अथ नरपतिदत्ते प्राप्तसौन्दर्यनिर्य- ॥ विगतकलत्रः । सकलं त्रायते । अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमा- आमन्तःपारम् । कुशान्दीलान्ति गृह्णन्ति ये ते कुशला दक्षास्तैः सह । चः सर्वत्र धेि । तद्यथा शमीनामा तरुः । तथा द्रुमाभां धरति । विर्न बर्थे । वि प्रजापवान् । पः कुत्सितं तपः ॥ सह कलत्रेण ॥ यमस्यान्तकस्य, समीपमनुसरत्यवश्यम् । सह लेन क्षेमेण ॥ क॥ मुनिरिति ॥ राजप्रणामानन्तरम् । सर्वदा रक्तप्रान्तया दृशा प्रवालच्छरित- रोदवीच्येव प्लावयन्मुनिरप्याशिष मुवाच ॥ रक्तान्तनेत्रत्वं शुभलक्षणम् । विरोधे स | मुनिविशेषणम् । दारुणं रौद्रम् ॥ ग ॥ सिन्दूरेति ॥ भ्रमकरं भ्रान्तिजनकम् । तच्च सिन्दूरस्पृहयेत्यादिनाभिहितम् ॥७॥ अथेति ॥ प्राप्तसौन्दर्य रम्यं निर्यन्निःसरन्मणीनां महस्तेजो यस्मात् । तत्रासने । आलोक्य. २ हर्षवशात्. SONG -- . A ·र जनता ॥ दमयन्तीकथायाम् न्मणिमहसि स तस्मिन्नासने संनिविष्टः । रुचिररुचि सुमेरोः संगतः शृङ्गभागे कमलज इव कान्तिं कांचिदुच्चैर्बभार ॥ ८॥ दत्त्वामहणीयाय तस्मै सोऽपि महीपतिः। स्वहस्तधौतयोर्भक्त्या ववन्दे पादयोर्जलम् ॥ ९॥ कृत्वातिथ्यक्रिया सम्यग्विनयं च प्रकाशयन् । तस्याग्रे भूतलं भेजे नोपविष्टः स विष्टरे ॥ १० ॥ ललाटपट्टचिन्यस्तपाणिसंपुटकुडुलः। नीचैरुवाच वाचं च चञ्चदशनदीधितिः॥११॥ "अद्य मे सुबहोः कालाच्छाधनीयमभूदिदम् । त्वत्पादपद्मसंस्पर्शसंपन्नानुग्रहं गृहम् ॥ १२ ॥ यतः समस्तमुनिमंनुजन्दारकवृन्दवन्दनीयपादारविन्दाः, प- रमानन्दपरिस्पन्दभाजः पासूनिव पार्थिवान्, तृणमिव स्त्रैणम्, निधनमिव धनम्, रोगानिव भोगान, राजयक्ष्माणमिव लक्ष्मी- म्, आकलयन्तः सकलसंसारसुखविमुखाः कस्य भवादृशा भव- नमवतरन्ति ॥ क ॥ तदहमद्यानबद्यस्य भगवन्नभूवं भूनो यशोराशेर्भाजनम्, आरूढः पदं श्लाघाहम, आगतो गुणिषु गौरवम्, उपलब्धवान्ध- न्यताम, संपन्नः पुण्यवतामग्रणीः, जातो जनस्य वन्दनीयः॥ख। तदित्यमनेकप्रकारोपकारिणां किं ब्रवीमि, किंकरोऽस्मीति पौ- नरुक्पं सर्वस्वामिनाम् । केनार्थित्वमित्यनुचितादरो निःस्टहाणा- आसीनः मुनिः कांचिदपूर्वी शोभा बसर ॥ रुचिरकान्तौ सुमेरोः शृङ्गभागे स्थितो नाव ।।८।। १ प्रशस्त. २ मनुजवृन्दावृन्दारक. RE । ANS IMAGE - तु ·तृतीय उच्चासः ।। ८९ । इदं मे सर्वस्वमात्मीक्रियतामिति स्वल्पोपचारः स्वाधीनाष्टगु- गैश्वर्याणां भवताम् । तथापि प्रणयेन भक्त्या च मुखरितः कि- चविज्ञापयामि ॥ क॥ इदं राज्यमियं लक्ष्मीरिमें दारा इमे गृहाः। एते वयं विधेया वः कथ्यतां यदिहेप्सितम्"॥ १३ ॥ मुनिरप्यवनीशस्य विनयमभिनन्द्य स्निग्धमुग्धस्मितसुधाधव- लिताधरपल्लवमब्रवीत्-"उचितमेतद्भवादृशां वक्तुं कतु वा ॥ ख ॥ उपकर्तुं प्रियं वक्तुं कर्तु स्नेहमकत्रिमम् । सज्जनानां स्वभावोऽयं केनेन्दुः शिशिरीकंतः॥१४॥ अपिच। यथा चित्तं तथा वाचो यथा वाचस्तथा किया। चित्ते वाचि क्रियायां च साधूनामेकरूपंता ॥ १५॥ . अपिच। विवेकः सह संपत्त्या विनयो विद्यया सह । प्रभुत्वं प्रश्रयोपेतं चिह्नमेतन्महात्मनाम् ॥ १६ ॥ तदेतत्समस्तमस्ति त्वयि दीर्घायुषि, श्रूयतामिदानी प्रस्तुतम् । अनवरतसुरासुरचक्रचूडामणीकृतचरणरजसश्चन्द्रचूडामणेर्देव- स्यादेशेनागता वयम् । अवाप्स्यसि सकलजलधिजलकल्लोलमा- लालंकारभाजो भुवो भर्तुरुचितमतिमान्य धन्यमसामान्य कन्यार- नम् ॥ इति ॥ ग॥ उपेति ॥ इन्दुः केन शिशिरीकृतः । स्वभावांदेष शिशिर इत्यर्थः ॥ १४ ॥ यथेति ॥ वाचीत्येकत्वेऽपि जात्या बहुत्वप्रतीतिः ॥ १५ ॥ विवेक इति । प्रश्रयः प्रणयः ॥ १६॥ १ स्निग्धस्मित. २ पल्लवस्तमब्रवीत्. ३ उपकर्तुं च. ४ क्रियाः. ५ सतां मतम् . ६ तदिद स. मस्ति दीर्घायुषि अथि. ७ जल निधि. १२ । SHREST A -- । MARAT HTRA ।

·KuguN दमयन्तीकथायाम् एवमुक्तवति तमिस्तपस्विनि पुत्रार्थिनी केन्यालाभं मन्यमा- ना. विप्रियं प्रियंगुमञ्जरी जरन्मञ्जीररवर्जरविलक्षाक्षरया गिरी कुर्वाणेव क्रोधपरिस्पन्दं निन्दास्तुतिधर्मेण नर्मलीलाकलहमकरो- त् ॥ क॥ “नयशोभाजन, कतकुटीककुशास्त्रग्राहिन्नवेदनोहारं कृतवा- नसि कापि । सर्वदानादेयेषु प्रतिकूलवर्तिषु जलेषु रतिं कुर्वा- णः पाठीनासको धीवर इवोपलक्ष्यसे । कुरङ्गेषु प्रीतिं बध्ना- सि । कदम्बैः कुरबकैर्बहुकदलीकैः पलाशप्रायः कुजन्मभिः सह संवससि ॥ ख ।। । एवमिति ॥ क्रोधस्य परिस्पन्दं चेष्टां कुर्वाणेव ॥ क । नयेति ॥ यशो भाजनेत्यामन्त्र्यस्य नज्योगः । तथा कृतानि कृत्रिमाणि, नतु वेदवदपौरुषेयाणि । कुत्सितटीकानि कुशास्त्राणि गृह्णासीत्येवंशीलः । यस्माद- वेदो वेदपाठरहितः । इदमपि द्वयमामन्त्र्यम् । क्वापि न उद्गारमुच्चारणं कृतवानसि । वक्तुमपि न वेत्सीत्यर्थः ॥ स्तुतिपक्षे नयश्च शोभा च ते जनयसि । यगृहमागतोऽसि तस्येति शेषः । तथा कृता को पृथिव्यां टीका गमनं येन | स्वर्गिणाप्यस्मदनुजिघु- क्षयेति शेषः ।। कुशो दर्भ एवास्त्रं गृह्णास्यवश्यम् । एतेनादृश्यशत्रूणामपि विघातोक्तिः।। वेदना दुःखं तदर्थमुद्गारमुच्चारणं कापि नाकरोः । एतेन प्रियंवदत्वोक्तिः ॥ निन्दायां अनादेयेष्व श्रद्धेयेषु जडेषु रति विदधद्धिंसको धीवर इवावबुध्यसे । धीवरोऽपि किल नादेयपयःसु कूलं कच्छं प्रति वर्तमानेषु रतिं कुरुते । पाठीनाहारत्वात् ॥ पक्षे सर्व- कालमेव नदीभवेषु कूलं कूलं प्रति वर्तमानेषु वारिषु रागमासक्तिं कुर्वाण: पाठवान न हिंसाशीलो.' धिया बुद्ध्या वर एवावगम्यसे । एतेन तीर्थस्थास्नु दयालुानी च ॥ कुत्सितो रङ्गो वासना येषां तेषु विषयेषु प्रीति मान् ॥ पक्षे कुरङ्गा मृगास्तेषु प्रीतः ॥ कदम्बैः कुमातृकैः । कुत्सिता अम्बाः कदम्बाः ताश्च दुश्चेष्टितैः कुर्वन्ति आचक्षते वा इति णिजन्तादचि सिद्धम् । वहुव्रीहौ तु कोः कन्न भवति । कुत्सितो रवो येषां 11 कन्बालाभमलाभं मन्यमाना; कन्यालाभं विप्रियं मन्यमानाः, २ जर्जरिताक्षरविलक्षया. । ३वाचा ·तृतीय उच्चासः । ९१ किमन्यदूमो वयम् यस्य ते सदाचारविरुद्धः पुष्पवत्कान्ताराग एव प्रियः ॥ क॥ तदलमनेन तापसहितेन कन्यावरप्रदानेन" इति ॥ख ॥ एवमभिहितः सोऽपि तां बभाषे॥ग॥ "दोषाकरमुखि,किं मामुपालासे। प्रायः प्राणिनामीशः शंभुरे- व शुभाशुभं कर्मालोक्य तुलाधर इव तुलितं फलमुंपकल्पयति॥घ।। तथाहि। यद्यावद्यादृशं येन कृतं कर्म शुभाशुभम् । तत्तावत्तादृशं तस्य फलमीशः प्रयच्छति ॥ १७॥ अथवा मत्तमातङ्गगामिनि, यस्यास्तवाप्रमाणालोचनश्रीःसा त्वं बलि- । कुत्सितमलीकं कदलीकम् । कोः कत् । बहु कदलीकं येषाम् । तथा पलं पि- शितमश्नन्ति ये तेषां प्रायैः सदृशैः । तथा कुत्सितं जन्म येषां तथाविधैः सह वासं विधत्से ॥ पक्षे कदम्ब-कुरबक-कदली-पलाशा ये कुजन्मानः कौ पृथिव्यां जन्म येषामिति कृत्वा भूरुहस्तैः सह संवससि । मुनयो हि मृगनगप्रियाः । वनवासित्वात् ।। यस्येति ॥ पुष्पवतीषु हि कान्तासु राग आसक्तिः । आचारविरुद्धः कुलधर्मा- नुचितः । पक्षे सदाचारेत्यामन्त्रणम् । विभिः पक्षिभी रुद्धः पुष्पवान्कान्तारस्यागस्त- रुरेव प्रियः ॥ क॥ तदिति ॥ तस्मात् तापस तपस्विन् हि स्फुटं ते तव संबन्धिना. कन्यावरप्रदा- नेन नालं न पर्याप्तं नेष्टं पूर्यत इति यावत् । यतोऽहं पुत्रार्थिनीति । अथवा तापः सं. तापस्तत्सहितेन । पक्षे तापसेत्यामन्त्रणम् । तेनानेन कन्यावरप्रदानेनालं नान्यत्प्रार्थ- नीयमित्यर्थः ॥ दोषेति ॥ दोषाणामाकरो मुखं यस्यास्तत्संबोधनम् ॥ पक्षे दोषाकरश्चन्द्रः ।।५।। मत्तेति ॥ मत्तः क्षीबो मातङ्गः शबरस्त द्वगच्छसि चेष्टसेऽवश्यम् ॥ स ह्यनुचि- तचेष्टः त्वमपि तथा क्षीवा ॥ म्लेच्छाभिगमस्त्वनुचितत्वान्न व्याख्येयः ॥ पक्षे मात. ङ्गो हस्ती ॥ यस्या भवत्या आलोचनश्रीविवेकसंपदप्रमाणा प्रत्यक्षादिप्रमाणापेता सा :"१ उक्त: २ आलोच्य. ३ तुलाधार. ४ अनुकल्पयति. तैः ॥ S AR । । SEE ·। - दमयन्तीकथायाम संश्रयावलग्ना कस्य नाधिक्षेपं जनयति ॥क ॥ तदलमनेनालापालसत्प्रपञ्चेन । गतो भूयिष्ठो दिवसः । स- मासन्नोऽस्माकमाह्निकसमयः। सीदत्येषा ब्रह्मपरिषद् । गंगनम- ण्डलमध्यमारोहति भगवानशेषकल्याणचिन्तामणिस्तरणिः । अ. रबिन्दारुणवंदने न नक्तं समयमनुपालयन्त्यमी मुनयः । अनु- मन्यस्व । वामो वयम्” ॥ ख ॥ इत्यभिहिता सा प्रियंगुमञ्जरी “ महर्षे, मर्षणीयोऽयमेकस्त्य- तकुलवधूधौ नर्मापराधः। स्वीक्रियन्तामेतानि विविधान्युक्लस- । - त्वं बलिनो बलवतो राज्ञः संश्रयेऽवलनावष्टब्धा कस्य पूज्यस्यापूज्यस्य वा अधिक्षेप तिरस्कारं न करोषि । सर्वस्यापि करोष्येव ॥ पक्षे लोचनश्रियः प्रमृत्यादिप्रमाणा- तिरिक्तत्वम् । बलिरुदररेखा । अवलग्नं मध्यम् । एवंविधा सा त्वं शुभलक्षणा कस्स आधिक्षेपं मन:पीडाया अपनोदं न करोषि ॥क ॥ तदिति ॥ तस्माद् । अलं पूर्यतामनेन । आलापे संभाषे आलस्याभव्यस्य सतो भव्यस्य च प्रपञ्चेन विस्तारेण । प्रकृतं प्रक्रियत इति भावः ॥ उक्तयो हि सप्र- तिपक्षा भवन्तीत्यालप्रतिषेधे सतोऽपि प्रतिषेधः ॥ तथाहि-"सन्तः सच्चरितोदयव्यस. निनः प्रादुर्भवद्यन्त्रणाः सर्वत्रैव जनापवादचकिता जीवन्ति दुःखं सदा। अव्युत्पन्नमतिः कृतेन न. सता नैवासता व्याकुलो युक्तायुक्तविवेकशून्यहृदयो धन्यो जनः प्राकृतः ॥ अथवा । आलापस्य आलेनावस्तुरूपेण सन् न. परमार्थेन सन् योऽसौ प्रपञ्चस्तेनाल निरर्थकत्वात् ।। यदुक्तम्-"यदेवार्थक्रियाकारि तदेव परमार्थसत् "॥ दारुणं नयशो. भाजनपाठीनहिंसकेत्यादिकस्य मुनीनां प्रतिपादनाद्रौद्रं वदनं यस्यास्तस्याः संबोधनम् । न अरविं नक्तं समयम् 'अपितु सरर्वि संध्यासमयं मुनयोऽप्यनुपालयन्ति ॥ नक्तमित्यनेन संध्या लक्ष्यते ॥ वयमपि मुनयस्ततोऽस्माकं संध्यावसर इत्यभिप्रायः ॥ स्तुतौ अरविन्दवदरुणं वदनं यस्यास्तस्याः संबोधनम् । नैते मुनयः संध्याकालमनु पश्चा- सालयन्ति । अवश्यविधेयत्वात्तत्कालमेवेत्यर्थः ॥ तस्मादनुजानीहि यामो वयम् ॥ ख ।। इतीति । इत्युक्ता सा राज्ञी महर्षे इत्याद्यभिधायातिथ्यसक्रियायोग्यमुपादाय १ माध्याहिकसमया, २ ब्राह्मी परिषद् . ३ गगनमध्यम्. १ भगवानेष. ५ लोचने. ६ मर्ष- मीयोभमा कामयम् ७ एतान्युक्लसन नाम RESeries ·९२ तृतीय उच्छासः । न्मयूखमञ्जरीरचितेन्द्र चापचक्राण्याभरणानि ।गृह्यतामिदमिन्दुद्यु- विधवलमनलझौचं चीनांशुकपट्टपरिधानयुगलमियं च कुसुममा- लिका.” इत्यभिधायास्यान्यदप्यतिथिसत्कारोचितमुपढौक्य प्र- सादनाय प्रणाममकरोत् ॥ क ॥ "मुनिस्तु “गौर मुखि, वृत्तमुक्तोऽयं हारः, दोषालयमङ्गदम्, ज- धन्यपदाश्रयं काञ्चीदाम, सदापदाधिष्ठानं पुरम्, अलंकारो भ- वविधानामेव राजते । नास्माकम् । इयं च परिमलवाहिनी मा- ला निबद्धमधुकरालापाचीनं वासश्च तवैवोचितम्” इत्यनेक- धाश्लिष्टालापलीलयातिवाह्य काश्वित्कालकलाः करकलितकम- ण्डलमण्डलेश्वरमाप्टच्छय तां चे प्रियंगुमञ्जरी जरठतमालनील- मम्बरतलमुदपतत् ॥ ख ॥ हर्षयितुं प्रणतिं चक्रे ॥ क ॥ मुनिस्त्विति ॥ वृत्तमुक्तो वर्तुलमौक्तिकः शीलरहितश्च ॥ दोषाशब्दो भुज- पाय इति दोषा बाह्र आलयो यस्य । दोषा अवद्यानि च ॥ यविश्वः " दोष। रात्रौ भुजेऽपि चं" ॥ जघने भवं जघन्यं हितं च । ताहक पदमाश्रयो यस्य ॥ सदा श- श्वत् पदे पादावधिष्ठानमाश्रयो यस्य । पक्षे सतामप्यापदामासमन्तादधिष्ठानं नगरम् । भापदामाधेश्च स्थानमिति वाक्ये तु षामादित्वात्षवम् ॥ इति प्रकृतेऽलंकारस्य वर्णनं गौणवृत्या दूषणम् । तस्मादेवं दोषयुक्तोऽलंकारो युष्मादृशीनामेव भाति, नास्माकं यतीनाम् । यतो हि चारित्रमण्डनाः । नर्मणस्तु अलमत्यर्थ कारो राजग्राह्यभागस्त्वा- दृशीनां राजपत्नीनां संगच्छते, नास्माकं वनवृत्तीनाम् । लोकस्योपकुर्म एव वयं, म कुतोऽपि किंचित्प्रतिगृह्णीम इति भावः । इयं च सुगन्धिः सभृङ्गालापी सक् ची. नमंशुकं च तवैव युक्तं, नास्माकम् । यस्मात् परितो मलं वहति । तथा निबद्धम- धुना समवेतसुरया कराला । एवंभूतासौ स्त्रक् ॥ अपाचीनं निकृष्टं च वासः ।। इति समय कंचिच्छेषोक्तिभिनिर्गम्य गगनमुदगान् ॥ ख || । HEE --- १च प्रणतामा * . N । ।

·९४ दमयन्तीकथायाम् वियति विशदविद्युल्लोललीलायमाने स्फुरदुरुपरिवेषाकारकान्तौ मुनीन्द्रे । अथ गतवति तस्मिन्विस्मयोत्तानिताक्षः क्षितिपतिरवतस्थे स्थाणुसंस्थां दधानः॥१८॥ स्थित्वा च तत्कथावस्थया काश्चित्कालकलाः कलापिकुलो त्कण्ठाकारिणि रणति नवजलधररवरमणीये मध्याह्रगम्भीरजे- रीसखे शङ्कयुगलके, विशति बिसकाण्डकवलनमपहाय तीव्रतर- तपनापताम्यत्तनुनि नवनलिनीछदच्छायामण्डलमुपवनदीर्घि- कावतंसे हंसकुले, कुमुदकुवलयाम्भोजपत्रचुञ्जपञ्जरान्तरमनुस- रति परिहतोष्णमधुनि मुकुलितपक्षपुटे षटुरणचक्रवाले, चटुला- ग्रिमखुरशिखरोल्लिखितधरणिमण्डलेषु स्वण्डितखर्वदूर्वानालनील- घुरघुरायमाणघोणाकोणेषु विमुच्यमानेषु पिपासातुरतुरंगेषु, घेर्म- विचूर्णितेषु ससूत्कारकरविमुक्तसीकरासारवर्षेणाड़िताङ्गणेषु मजा- नाय सज्जितेषु सेवागतराजकुञ्जरेषु, क्रीडागिरिसरितमवतार्यमा- णेषु लीलामृगमिथुनेषु, पयोभिः पूर्यमाणासु पञ्जरपक्षिपयःपान- पात्रीषु, उद्यानारघट्टतटीं टीकमानासु कोयष्टिमयूरमण्डलीषु, की- डासरः सरत्सु संगीतश्रमखिन्नखिन्नकिंनरेषु, कूपकूलकुलायकोण- कूणितेष्वातपातड़ाकुलकलविड़ेषु, भवनवनवापीपुलिनपालिपां- सुपटलमुत्तप्तमपहाय शीतलशैवलावलिं श्रयति तरलितनके, कें- कारयति क्रौञ्चकोरचक्रवाकचक्रे, क्रीडाप्ररोपितप्राङ्गणप्रान्ततरु- वियतीति ॥ विस्मयान्निश्चलाकृतिनृपः स्थाणुनोपमितः ॥ १८ ॥ स्थित्वा चेति ॥ राजापि निश्चलनेत्रस्तथा तमवलोक्य कंचिच्च समयं तत्कथा- । लोलायमान. २ कारिणी नक. ३.सखशङ्ख. ४ तापाते प्रततनलिनी. ५ खण्डिताखर्व. ६ दूर्वावर, दूर्बाचय. ७ महाधर्म. ८ श्रमखिन्न, ९ क्रौञ्चचक्रवाक. . andes ·तृतषि उच्च्छासः । ९५ शिखरमध्ये मध्याह्नबलिपिण्डाय पिण्डिते केंकारयति काकवयसां कर्णकटु कुटुम्बके, बकवलयवलक्षाक्षिपति दिक्षु दीप्रान्दीप्तिदण्डां- अण्डरोचिषि, विसर्म्य परिजनं राजा मज्जनभवनायोदचलतक।। गत्वा च पृथ्वीवलयमिव पयःपूर्णसमुद्रद्रोणीकम्, केदारोदर- मिव सकलशालिस्थानम्, श्रोत्रियद्विजनभवनमिव सकलधौत- पट्टम्, अतिरमणीयं मज्जनभवनमवतारिताभरणः स्नानपीठे नि- षसाद ॥ख ॥ आसन्नस्थितश्चास्यावसरपाठकः पपाठ॥ "वररजनीकरकान्ते चित्राभरणे निशानभःसहशे। तव नृप मज्जनभवने सवितानाभाति परमश्रीः ॥ १९ ॥ भिरेवातिा. मध्याह्नस्नानसद्मने प्रतस्थे । क ॥ गत्वा चेति ॥ मज्जनगृहं गत्वा स्नानपीठे निषण्णः ॥ गृहं विशिष्यते । पयसा पूर्णा समुद्रा मुद्राङ्किता द्रोणी जलपात्री कुण्डिका यत्र ॥ स्नानीयजलादिषु मुद्रा दीयत इति राजधर्मः ॥ तथा कलशाः कुम्भास्तेषामालिः पतिस्तथा सह युक्तानि स्थानानि प्रदेशा यत्र ॥ तथा कलधौतस्य हेन्नः पट्ट आसनं तेन सह ॥ अन्यत्र पयःपूर्णः स- मुद्रो द्रोणी च यत्र ॥ द्रोणी देशविशेषः ॥ यद्विश्व:-" द्रोणी स्थानीवृदन्तरे" ॥ केदारोदरं तु समप्रशालिस्थानम् ॥ तथा सकलाः सर्वे धौताः क्षालिताः पट्टा आसनानि यत्र ॥ ख ॥ वरेति ॥ नृप इति संबोधने । अधुना तद्विशेषणानि ॥ वर श्रेष्ठ ॥ रजनीक- रस्य चन्द्रस्येव कान्तिरस्येति चन्द्रगुते ॥ रणे युद्धे चित्रो व्याघ्रस्त हुदाभा अस्येति तथोक्त ॥ तथा निशानस्तेजस्विभिर्वभस्तीति कृत्वा सुभटरम्य । अथवा निशानं निर्मलं बभस्ति शोभते ॥ तथा सदृश इ. कामो यस्येति कृत्वा कंदर्पप्रतिम ॥ मज्ज- नसदने सविताना सोल्लोचा उत्कृष्ट श्रीोतते ॥ अथ च मज्जनसबने सविता रवि भाति ॥ परं केवलम् । अश्रीनिष्प्रभ, एवेत्युक्तिलेशः ॥ यतो निशायां यन्नभस्तत्सदृशे । प्रद्योतनानुद्योते हेतुरयम् ॥ तथा चित्रांण्याभरणानि यत्र | नमः- चित्रा नक्षत्रम् ॥ तथा वरा श्रेष्ठा रंजनी हरिद्रा तां कुर्वन्ति सत्कुवन्तीति "१ द्विजभवनम् : ।

·Holdinal ९६ दमयन्तीकथायाम् अनन्तरमुत्तुङ्गकनककुम्भशोभास्पर्धिकुचमण्डलार्धबद्धोत्तरीयां- शुकपरिकराः, सस्मरस्मितविकारकारिण्यः, दर्शितसीत्काराङ्गमल- नविन्यासाः, काश्चित्समुद्रवेला इव समकरोत्क्षिप्तामलकाः, काश्चि- तरुणतरुमञ्जरीराजय इव भृङ्गारभरभुनदेहाः, काश्चिदन्यायका- रिण्य इव सभाजनोडूलनकराः, काश्चिन्मलयाचलभूमय इवोत्क- टगन्धधारितैलाः, काश्चिदेवलोकवसतय इव चामरधारिण्यः, का- श्चित्पुरंदरपुरंधिका इव सविभ्रमकङ्कतिकोपान्तेनाकेशप्रसादनमा- चरन्त्यः, काश्चिहिन्ध्याटव्य इव दर्शितविविधपादपालिकाः, काश्चि- द्राघवसेना इव कृतप्रहस्तमलनाः, काश्वियाकरणवृत्तय इव बाहु लतां संवाहयन्त्यः,मज्जननियुक्ताः कामिन्यो राजानं नपयामासुः।। कृत्वा रजनीकरा गन्धकारकास्तैः कान्ते । नभस्तु वरो दीप्तिमान् सूर्याभावाद्यो रज- नीकरः शशी तेन कान्तम् ॥ १९ ॥ अनन्तरामिति ॥ परिकरमावध्येति जघने पटीवेष्टिं कृत्वा कामिन्यो राजानम- स्नपयन् ॥ समेनाविषमेण करेगोरिशप्तान्यामलकानि यकाभिः । आमलकचूर्ण हि स्नानीयम् ॥ भृङ्गारः कनकालुका ॥ भाजनं पात्रम् । तत्रोद्भूलनं चूर्णविशेषः । तेन सह करः पाणिर्यासाम् । सभाजनो द्वलनपाठे तूट्ठलन मुद्वर्तनम् ॥ उत्कृष्टानि उद्धनानि गन्धधारीणि तैलानि याभिः ॥ चामरं प्रकीर्णकम् ॥ विशिष्टो भ्रमश्चलनं तेन सह या कङ्कतिका केशमार्जनी तस्या उपान्तेनासमन्तात्केशानां विरलीकरणमाचरन्त्यः । पालिः पर्यायावसरः ॥ यदजय:-"पालिः कर्णलतायां स्यात्प्रदेशे. पङ्किचिड़योः । दृष्टश्मश्रखियामश्री पर्यायावसरे क्रमे"॥ ततश्च दर्शिता विविधा पादपालिः पादमद- नावाखरी याभिः ॥ कृतं प्रकर्षण. हस्तमलनं याभिः ॥ बाहुलतामिति बाहुलते वेति ।। पक्षे मकरैः सह उत्क्षिप्तममलं कं जलं याभिः ॥ भृङ्गाणामार आगमनं तस्माद्यो भरः ।। तथा अवाच्यवचनैः सभाजनस्योदूलनं. मालिन्यं कुव न्त ॥ उद्दालनपाठे तु समाजना- दुलनमपसरणम् ।। उत्कृष्ट गन्धधारिता एला - ओषधिविशेषो याभिः ॥ व पृथक् । अनरा देवा। सबिभ्रमं सबिलासं के सुखं यत्र । कतिकोपान्ते कियकोपविगसे सलाम २ दर्शितससीत्कार, ३ वलन. ४ तरुणमञ्जरी, -- । ASS न ·SEE .. तृतीय उच्छासः। किंबहुना। तास्तास्तं स्त्रपयामासुरङ्गनाः कुम्भवारिणा। एत्य याः स्युः प्रसन्नेन द्युलोकात्कुं भवारिणा ॥ २०॥ अथ विमलदुकूलप्रान्तनिरिताङ्गः परिहितसितवासाः स्वल्पमाङ्गल्यभूषः। शुचिरुचितविधिज्ञः स स्वयं स्वस्थचित्तः कुशकुसुमकरः सन्कर्म धये चकार ॥२१॥ अनन्तरमावर्तितानेकस्वर्णवल्लभो वल्लो जनस्य भोजनस्य सम- ये स मयेन निर्मितया तया सधर्माणं धर्मसुतसभया सभयागत- जनजनितारम्भोऽरं भोजनस्थानवेदी जनस्थानवेदी गतवान ॥क। तस्यां च बहुविस्तीर्णस्वर्णभोजनपात्रपत्रशकशुक्तिसनाथाया- मुपविष्टस्यास्य क्रमेण परिकरमाबध्य गाढमाढौकन्त स्वस्य स्व- स्यानुहारिणोऽन्नविशेषानादाय सूपकाराः सूपकाराङ्गनाश्च ॥ ख ॥ नाकेशस्य दिवस्पतेः प्रसादनं कुर्वन्ति ॥ कतीति पुरंधिकाविशेषणं वा ॥ दर्शिता विविधाः पादपानामालयो याभिः ॥ प्रहस्तो रावणप्रतिहारस्तस्य मलनमभिभवः ।। बाहुलता बाहुलकम् ॥ ता इति । भवस्य संसारस्यारिः शिवस्तेन । प्रसन्नेन हेतुना । द्युलोकात्स्वर्गलो- कात् । कुं पृथ्वीम् । एत्यागत्य । याः । स्युर्भवेयुः । तास्ताः स्त्रियः । तं कुम्भवारिणा कलशोदकेन स्नपितवत्यः ॥ २०॥ अथेति ॥ निर्जीरितं निर्जलीकृतमुद्गमितमित्यर्थः ॥ २१ ॥ अनन्तरमिति ॥ आवर्तिता येऽनेके स्वर्णस्य वल्लास्तौल्यमानविशेषास्तद्व-जा य- स्य ॥ तथा वल्लभो दयितो लोकस्य भोजनस्य काले स राजा मयेन दैत्यवर्द्धकिना कृतया तया प्रतीतया युधिष्ठिरस्य सभया सधर्माणं सदृशी भोजनस्थानवेदीम् । सभया- नामागतानां शरणं प्रपन्नानां जनानां जनितरक्षोपक्रमः । अरमत्यर्थ जनानां स्थान- बेदी लोकस्योचितासनज्ञः प्राप्तवान् ॥ क .. तस्यां चेति ॥ सूपकारा औदनिकाः सुष्टुपकारकाश्च ॥ ख ॥ १ स्वस्थचेताः. २ कुसुमकुश. ३ बनितरक्षारम्भोऽरम् . । १३ डिट ·९८ दमयन्तीकथायाम् तथाहि । भक्तास्तस्य भक्तम्, मुद्दा मुद्रान, मोदका मोदकान, अशोकव- तिन्योऽशोकवर्तीः, समांसा मांसम्, नानाशाकाः शाकानि, व्यञ्ज- ना व्यञ्जनम्, अपरास्तु काश्चिदक्षीरा अपि क्षीरम्, अघारिका अ. पि घारिकाः परिवेषयामासुः॥ क॥ सोऽप्यधीशो भूभुजां भुञ्जानो भोज्यम्, लिहँल्लेह्यम्, आस्वा- दयन्स्वादु, चूपयञ्चूष्याणि, पिबन्पेयानि, आहारमकरोत् ॥ ख ॥ अनन्तरमाचम्य चन्दनेनोहर्तितपाणिपल्लवः शीघ्रमाघ्राय धू- पधूमम्, आस्ये निक्षिप्य कस्तूरिकाकुङ्कमकर्पूरकर्बुराणि. क्रमुक- फलशकलानि, आदाय च वित्रस्तमृगतर्णकर्णकम्राणि शुक्तिशुक्का- नि ताम्बूलीदलानि, तस्मात्प्रदेशादपरमवकीर्णकुसुमहारि विस्ती. णास्तीर्णस्वर्णमयवैदूर्यपर्यन्तपर्याङमाप्तैः सह विनोदास्थायिका- स्थानमगात् ॥ग॥ तत्र च सकामकामिनीकमलकोमलकरपुटपीडयमानपादपल्लवः नर्तयन्नाट्यपरिपाटीपटून्नटान, भावयन्नमृतस्रुतः कविवाचः, बा- चर्षश्चिरंतनकविकथाः, शृण्वन्वीणाप्रवीणकिंनरमिथुनगीतानि, भक्ता इति ॥ भक्ताः प्रसादकाः ॥ मुदं गच्छन्तीति मुद्गाः ॥ मोदयन्तीति मोदकाः ॥ न शोके वर्ततेऽभीक्ष्णमशोकवर्ती नीनायको येषां यासां च ॥ समोऽसो यासाम् ॥ नीना अनेकप्रकारा आशा येषां यासां च ॥ शेषाद्विभाषेति कप् ॥ विशि- ष्टाञ्जनाः ॥ अक्षीणि ईरयन्ति विभ्रमात्कम्पयन्ति ॥ अवस्य पापस्य अरिकाः शत्रुरूपाः॥ भक्तमित्यादि कर्मपदानि भक्ष्यार्थानि ॥ परिवेषणमत्र भोजनस्य भाजने क्षेपणम् ॥क|| अनन्तरमिति ॥ त्रस्तस्य हि मृगशावस्य को स्तब्धौ भवतः । ताम्बूलीद- सान्यपि ताशीति भावः ॥ ग|| चन्दलोहार्तित २ विक्षिप्यः ३ कस्तूरिकाकर्पूर. 8 विनोदस्थानम्, । SHA HITERA S RESENTS ।

·९९ तृतीय उच्चासः। आलोकपॅल्लोचनोत्सवकरान्विलासिनीलास्यविलासान, वादयन्मृ- दुवाद्यविशेषान्, अवधारयन्वांशिकवायवेणुनिकाणान्, कलगिरः पाठयपारशुकान, कान्ताकुचकुम्भमण्डलावष्टम्भलीलयापरा- हसमयमतिवाहितवान् ॥क ॥ कमेण च चषकायमाणविकचकमलमध्यमधुपानमत्त इव पुनर्वा- रुण्याशयाऽभिभूतभासि मदादिव लोहितायमाने निपतति मुक्ता- शुऽशुमालिनि, वनान्तरतरुशिरःश्रितशाखाशिखरेषु गलबह- लकिझल्कपुञ्जपिञ्जरासु मञ्जरीष्विव विलम्बमानासु दिनकरदीधि- तिषु, विस्तीर्णशिलावकाशजघनायामुल्लसल्लोहिताधरपल्लवायाम- साचलवनराजिरेखायामुपरि पतितमवलोक्य रागिणमहर्पतिमी- प्यारोपभरादिव जाते जपापुष्पनिचयरुचि पश्चिमाशामुखे, मुखर- यति नभो निजनीडनिलयनांकूतकूजितजरदण्डजव्रजे, व्रजति सरः संध्याविधिविधित्सया द्विजन्मजनमुनिनिकाये, कालागुरुरे- साजनराग इव श्यामलयति गगनलक्ष्मीमभिसारिकाबन्धावन्ध- कारे, राज्ञः संध्यावसरमांवेदयन्निरमिथुनमिदमगायत् ॥ ख ॥ "भोगान्भो गाङ्गवीचीविमलितशिरसः प्राप्य शंभोः प्रसादा- क्रमेणेति ॥ अन्योऽपि मधुपानेन माद्यति । पुनः पुनर्मधुवाञ्छया निष्प्रभः स्यात् । तथा क्षीबतया आरक्तः सन्निर्वस्त्रो भूमौ पतति ॥ विस्तीर्णशिलावकाश एव जघनं श्रोणी यस्याः ॥ तथा उल्लसन्तो रक्ता अधरा अध:स्थिताः प्रवाला यस्याः । ईदृश्या- मस्ताचलारण्यराजौ उपरिष्टात्प्राप्तं रागिणं रक्तं शुमणिं वीक्ष्य रोषादिव पश्चिमदिगा- नने रक्ते जाते । अन्यस्या अपि मुखमीहग्गुणायामपरकान्तायामनुरागिणमुपरि पतितं पतिमवलोक्यावशाद्रक्तं स्यात् ॥ ख॥ भोगानिति ॥ भोगानित्यनन्तरो भोःशब्द आमन्त्रणे । गाङ्गोमिनिर्मलीकृता- १ वाद्यमानवेणु. २ निक्कणान्, ३ पतति. ४ तरूच्छित. ५ शिखरप्रगलत. ६ रुचिरुचिरे. ७ निलयनाकुल. ८. कूजितेर्जर ; कूजितवति जरद्. ९ रमाङ्गरागः, १० आवेदयितुम्. PLES । E lass ·दमयन्तीकथायाम् पोन्मोहान्मोहानभिज्ञाः क्वचिदपि भवत प्राणिनो दर्पभाजः। यस्माद्यः स्मार्तविप्रप्रणतिनुतपदः सर्वसंपन्नभोगो गाभास्वान्भाः स्वाङ्गभूता अपि स परिहरन्नस्तमेत प्रयांति"२२ एतदाकर्ण्य नरपतिः सांध्यं विधिमन्वतिष्ठत् ॥ क ॥ क्रमेण प्रचुरचलञ्चांपकुलकालकान्तिकाशिभिर्बहलतमः कलो- लैरालोडिते लोके लोकेश्वरो विहितविकालवेलाव्यापारः पारसी- कोपनीतपारावारपारीणपारावतपतविपञ्जरसनाथे विकीर्णवासधू- लिनि धूपधूममुचि विचित्रचित्रशालिनि प्रान्तप्रदीपितदीपदीप्ति- दण्डखण्डिततमसि सजितशय्ये शय्यागृहे गृहीतस्टहणीयाङ्गरा- गो रागसागरकल्लोललोचनयानया प्रियया प्रियंगुमञ्जर्या अ- लीककलहकोपकुटिलधमडूकोणतर्जनजनितस्मितः स्मरविकार- कारिकरिकलभकुम्भविभ्रमायमाणोंत्तुङ्गपीवरकुंचकुम्भपीठमारो- पितो रजनीमनैषीत् ॥ ख॥ एवमस्य सकलसंसारसुखपरम्परामनुभवतो यान्ति दिवसागा। कदाचिचारुचामीकराचलचलदेहाधिदेवतेव बहुधानन्दने. सु- ङ्गस्य शंभोः शिवस्य प्रसादाद् भोगान् प्राप्य 'भो दर्पभाजः प्राणिनः' मोहात्सका. शाद् ऊहानभिज्ञा अविमर्शकाः क्वचिदपि विषये मा भवतेति । मायोगेऽपि सानुबन्ध- कखाद्विधौ पञ्चमी ॥ यस्माद्धेतोः स्मार्त विप्रैः प्रणामसमये स्तुतपादपद्मः । तथा सर्व- संपत् सफलश्रीको । नभोगो वियद्गामी च यो भास्वान् रविः । सोऽपि स्वाङ्गभूता, भां दीप्तीः परिहरन् एष भवतां प्रत्यक्षोऽस्तं प्रयाति सर्वे सुलभा दुर्लभाश्च संपन्ना भोगा अस्येत्युक्ताभिहितम् । तस्मादेवंविधस्य महात्मनोऽपि रवेरस्तं विलोक्य शंभोराराधना- दिकार्य न प्रमदितव्यमित्यर्थः ॥ २२ ॥ कदाचिदिति ॥ बहुधा नन्दयति हर्षयति यस्तस्मिन् । यौवनारम्भे । सुष्टु रुचि- रिच्छा रवः स्वरो यस्याः । शोभनाभिलाषा कलभाषिणी च । सुरतं मोहनमेवोत्सव- १ अमेण च. २ चाषकुल कान्ति. ३ बहलतमतमः 8 दीपप्रदीप. ५ कल्लोललोललोचनया. ६ पोवर. ७ कुलकुम्भकण्ठपीठ. ८ आरोषितकरः. । STARA बार S ।

·तृतीय उच्छासः। १०१ रुचिरवायौवनारम्भे सुरतोत्सवमनुभवन्तो पत्युः प्राणप्रिया प्रि- यंगुमञ्जरी गर्भ बभार ॥ क॥ तेन च विकचचूतमञ्जरीव कोमलफलबन्धेन बन्धुररमणीया- कृतिः, चन्द्रकलेव कलाप्रवेशेनोपचीयमानप्रभा, प्रभातवेलेवो- -मीलदंशुमालिमण्डलेनानन्द्यमाना, रत्नाकरतरङ्गमालेवान्तःस्फु- रमाणिक्यकान्तिकलापेनोद्भासमाना, गर्भसंदर्भितेन लावण्यपर- माणुपुञ्जेन व्यराजत राजमहिषी ॥ ख ॥ गच्छत्सु च केषुचिदिवसेषु सुवृत्ततुहिनाचलगण्डशैलयुगल- मिव बॉलमयूरिकाक्रान्तम्, अनङ्गसौधशिखरद्वयमिव शेखरीक- तेन्द्रनीलकलशम्, उज्ज्वलरौप्यनिधानकुम्भयुग्ममिव भुजंगसं- गतमुखम्, उल्लासिहंसमिथुनमिव चञ्चूत्खातपडिलकमलकन्दम्, ऐरावतमस्तकपिण्डपाण्डुरमुञ्चचूचुकश्यामलिनाऽलरुतमापूर्यमा- णमन्तःक्षीरेण क्षणं क्षणमखिद्यत पयोधरबन्दमुदहन्ती॥ग। बबन्ध च चन्द्रकलाङ्करकवलने स्टहाम् ॥ ५ ॥ अभिलाषमकरोच चञ्चलचञ्चरीककुलकलरवरमणीयविकचचू- तवनविहारेषु ॥ ङ॥ स्पर्शममन्यत बहु बहलमभ्यर्णावकीर्णविकसितकमलवननि- मनुभवन्ती प्रियंगुमञ्जरी गर्भ दधे । चामीकराचलो मेरुस्तस्य चलदेहा अधिष्ठातृदे- वतेव । सोऽपि बहुधानेकधा नन्दनाख्ये वनारम्भे सुष्टु अतिशयेन रुचिरवायो सुर- ताया देवत्वस्योत्सवमनुभवति ॥ आरम्भणमारम्भः आदिरित्यर्थः ॥ नन्दनं हि वनाना- मादिरश्यं प्रधानमित्यर्थः ॥ यदिवा वनान्यारभ्यन्तेऽनेनेति कृत्वा वनारम्भः। शतान- ब्देन हि प्रथमं नन्दनं सृष्ट्वा तवृक्षावयवै/जशाखादिभिरितरवनानि जगति सृष्टानि।।क। तेनेति ॥ कुसुमान्तः फलारम्भकरसंकणिकारूपो बन्धः कोमलफलबन्धः॥ख।। ११ बन्धुरा. २ अंशुनांशुमाली. ३ लावण्यपुण्यपरमाणु. ४ बालमयूर. ५ संगतम्. ६ कमलकोमल- कन्दम्.७ पिण्डमिवोपरि मदलुभ्यद्भमद लिकुलालंकृतं पाण्डुरम्. ८ क्षीरेण क्षणमखिद्यत. ९ बहुलम् । * । ।

·१०२ दमयन्तकिथायाम् . प्यन्दिमकरन्दबिन्दोर्मन्दतरतरङ्गसङ्गशीतलमलयमारुतस्य ॥ क॥ चिन्तयांचकार च चतुरुदधिलावण्यरसमास्वादयितुम् ॥ ख ॥ अभ्यवाञ्छदतुच्छमच्छमशेषममन्दमन्दरमन्धानमन्योत्पन्नम- मृतमातृप्ति पातुम् ॥ग॥ इत्यनेकंधोत्पन्नगर्भप्रभावादनुरूपदोहदसंपत्तिसंपन्नाधिकक- मनीयकान्तिरुल्लसद्बहलमृगमदजललिखितविचित्रपत्रभङ्गभव्यकि- पुलकपोलमण्डलेन. मुखेन शशाङमन्तःस्फुरत्कलङ्कमुपहसन्ती द्विगुणमनिपतेस्तस्य प्रिया प्रियंगमञ्जरी बभूव ॥५॥ तथाहि । सा समीपस्थितज्येष्टा पयःपूर्णपयोधरा । अग्रप्राडिवाह्लादमकरोत्तस्य भूपतेः॥ २३॥ एवमविरतविविधवाञ्छोत्सवाविच्छेदकर्तरि भर्तरि, संज्ञयैवा- ज्ञाकारिण्यपारे परिवारे, बहुभङ्गिभाग्योपभोगक्रमेणातिकामति कुत्रचित्काले, कालकलाकुशलश्लाघनीये पूर्णप्राये प्रसवसमये, विलीनजात्यशातकुम्भभासि भास्वत्युदयमारोहति, हततिमि- रामु दिक्षु क्षणमेकं सा प्रसववेदनाव्यतिकरमन्वभूत् ॥ 6 ॥ ततश्च प्रभासंयोगिविख्यात योग्यं नालस्यकर्मणः। सा समीपेति ॥ समीपे स्थिता ज्येष्ठा वृद्धस्त्रियो ज्ञातप्रसवस्वरूपा यस्याः ।। तभा पयसा क्षीरेण पूर्णौ पयोधरौ स्तनौ यस्याः ॥ सा प्रियंगुमञ्जरी तस्य राज्ञो मुदमकरोत् । अगं प्रावृषोऽप्रावृट् आषाढवर्षाः ॥ तत्पक्षे समीपे स्थितो ज्येष्ठः शुक्रो मासो यस्याः ॥ तथा पयसा जलेन पूर्णः पयोधरो मेघो यस्याः ॥ भुवो हि प्रावृष्ट परमोप- कारिणीति भुवः पत्युराहादं करोति ॥ २२ ॥ प्रक्षेति ॥ कान्तिसंयोगि । विख्यातं प्रसिद्धम् । नलस्य नृपतेरिदं नालम् । कर्म १. तर शीतलमारुतस्य ।।२ अभ्यवाञ्छदच्छ. ३ मथनोत्मनः । शशाङ्कमङ्क ५ भूभृतः- परिजनः ० अङ्गभाग्योपभोग. ८ क्षणमिव सा. का । SANEE AUTY ----- Hits K ·तृतीय उच्चासः। १०३ पृथ्वीव पुण्यतीर्थ सा कन्यारत्नमजीजनत् ॥२४॥ तत्र च दिवसे विकसितकुमुदकुन्दकान्तकीर्तनीयकीर्तिसुध- या धवलानि करिष्यत्येषा प्रवर्धमानास्मन्मुखानि' इति प्रियादिव प्रसन्नाःसमपद्यन्त दश दिशः।'मा स्म पुनरस्मद्गुणानेषापहार्षीत्' इत्यपाहतैकैकसारगुणाः सभयानमस्यन्त इव तस्यै कुसुमाञ्जलि- ममुञ्चश्चन्द्रादयो देवाः । स्वकान्तिसर्वस्वापहारभयादिव दिवि ननृ- तुरप्सरसः। 'किमस्याः समं समुत्पन्नमन्यदपि कन्यारत्नम्' इत्य- विण्यन्त इव परितः परिबभ्रमः सुरभयः समाः समीरणाः ॥॥ किंबहुना। अब अमन्दानन्दनिष्यन्दमपास्तान्यक्रियाक्रमम् । जगजन्मोत्सवे तस्याः पीतामृतमिवाभवत् ॥ २५ ॥ अथ बहोः कालादनुरूपप्रौढप्रहरणप्राप्तिप्रीतहृदयेनास्फोटि- तमिव सकलजगद्विजयव्यवसायसाहसिकेन कुसुमसायकेन, चि- रादुचिताश्रयलाभमुदितमनसा स्फूर्जितमिव शृङ्गाररसेन, शुचि- काशकुसुमहास्येन योग्यसहकारिकारणोपलम्भपूर्णमनोरथेन व- ल्गितमिव वसन्तमासेन, निजकर्मणः सफलतां मन्यमानेनोव- सितमिव मलयानिलेन, चिरकालोपलब्धश्लाघ्याधारतया हलित- अगण्यपुण्यात्मकं तस्य । योग्यमुचितम् । कन्यारत्नम् । सा | अजीजनदुत्पादयामास ।। पृथ्वी पुण्यतीर्थमिव । तदपि प्रभासाख्यम् । योगिभिर्योगमार्गरतैविख्यातम् । आलस्य असारस्य कर्मणो न योग्यम् ॥ अथ च आलस्यकर्मणो न योग्यम् । किं तर्हि उद्यम- क्रियायोग्यम् । ततस्तदर्थं केनापि न प्रमदितव्यमिति भावः ॥ २४ ॥ तंत्र चेति ॥ कन्यारत्नान्वेषिणो हि । सुरभयः · सौरभ्यवन्तः । समा सश्री- काश्च भवन्ति ।। क ॥ १ कान्ति.२ मवर्धमामा शश्वदस्मत्. ३ इन्द्रादया. ४खविकासहासयोग्य. ५ आधारया. HER ·बहुना। १०४ दमयन्तीकथायाम् मिव रूपसंपदा, विकसितमिव लावण्यलक्ष्म्या, प्रवृत्तमिव सम स्तस्त्रीलक्षणाधिदेवतया, कलकलितमिव कान्तिकलापश्रिया का किं सर्गव्यापारखिन्नस्य बहोः कालाद्विघेरपि । आसीदिमां विनिर्माय श्लाघ्यः शिल्पपरिश्रमः॥ २६ ॥ एवमस्याः सततविस्तीर्णस्वर्णपूर्णपात्रपूजितपूज्यदिजन्मनि संपन्ने नामकर्मसमये संमान्य मान्यजनं जनेश्वरो वरप्रदानमनु स्मृत्य दमनकमुनेः 'दमयन्ती' इति नाम प्रतिष्ठितवान ॥ स ।। क्रमेण च प्रचुरामृतसंसिक्ता इव सुकुमाराः प्रसर्तुमारभन्ता- गावयवपल्लवाः, चकार.च चञ्चचामीकररुचिरुचिराङ्गणमणिवेदि- कासु कैश्चिदिवसैरनुचचरणप्रचारचारुचापल्यलीलाः, सहासमक- रोत्परिजनं जनयन्ती बालकेलीः, स्वच्छन्दमानन्दयांचकार पितरं तरङ्गभङ्गिरङ्गितेन, जननीमजीजनजातविस्मयां स्मितमुंग्यदर्शि- तदन्तकान्तिकुन्दपुष्पमनिष्पन्नाक्षरमल्पाल्पं जल्पती॥ग ॥ किं अपि रेणुकतक्रीडं नरेणुक्रीडयान्वितम् ॥ तस्याः प्रौढं शिशुत्वेऽपि वयो वैचित्र्यमावहत् ॥ २७॥ ऐवमियमनवरतस्वैरविहाराहारिणि कमेणातिकामति शैशवे वयसि पितुर्नियोगाद्गुरूपदेशात्साधुद्धसंवासादुद्धिविकासाच ना- अपीति ॥ रेणुना कृता क्रीडा यत्र ॥ तथा 'कस्त्वां परिणेष्यति, त्वं कस्मै दात- व्या इत्याद्युक्तिभिनरे पुंसि विषये अणुक्रीडान्वितमल्पक्रीडाकरम् । तस्याः संबन्धि वयः। शैशवेऽपि प्रौदं वैचित्र्यं दधौ ॥ अपिविरोधार्थः । स च तुल्यर्थिव्याख्यया॥२७॥ १ विलसितमिव. २ सामात्यजनो जनेश्वरस. ३ अमृतरससंसिक्ताः. ४ बालकेलिम्. ५ तरत्त- र. ६ रितितेन. ७ स्मितमुग्धदुग्धस्निग्धदर्शित. ८ कान्तिजितकुन्द. ९ एवमस्या अनवरत. बहुना। । १० विहार । । क HABAR ।

·ܗ݈ܽܘ; सृतीय उच्छासः । तिचिरेण, प्राप्ता नैपुण्यं पुण्यकर्मारम्भेषु, जाता प्रवीणा वीणामुं, निराकुला कुलांचारेषु,कुशलाशलाकालेख्येषु, विशारदा शारिदा- येषु,अंबुद्धाप्रबन्धालोचनेषु, चतुरा चातुरानाथजनचिकित्सासुक॥ किं चान्यत् । अकरोदनालस्य लास्ये, प्राप प्राधान्यं धन्योचितव्यवहारेषु, वैचित्र्यं चित्रेषु, चातुर्य तौर्यत्रिके, कौशलं शल्योडारे, पाटवं पट- हवादने, वैमल्यं नवमाल्यग्रथने, प्रागीयं गीत्याम्, प्राकाम्यं का- मकथासु ॥ ख॥ किं बहुना। न तत्काव्यं न तन्नाटयं न सा विद्या नसा कला। यत्र तस्याः प्रबुद्धाया बुद्धि व व्यजृम्भत ॥ २८॥ एवमस्या शैशव एव निजजरठप्रज्ञाप्रज्ञातज्ञातव्यवस्तुविस्तरा- याः क्रमेण तिलकभूतं नूतनचूतवनमिव वसन्तप्रवेशप्रथमपल्ल- वोल्लासेन, प्रत्यग्रघनसमयमहीमण्डलमिवामन्दविदलत्कन्दल- कलापेन, केसरिकिशोरकण्ठपीठमिव नवकेसराङरोगारेण, करि- कलभकपोलस्थलमिव प्रथममदोद्भेदेन, निशावसाननभस्तलमि- व प्रभातप्रारम्भप्रभाप्रभावेण, सरासलिलमिव विदलितकोमल- कमलकान्तिसंतानेन, मनोहारिणा संसारसारभूतेनाभूष्यत वपुः कान्ततरतारुण्यावतारप्राक्प्रारम्भेण ॥ ग॥ परिहरति वयो यथा यथाऽस्याः । अकरोदिति ॥ प्रगीता प्रसिद्धा तस्या भावः प्रागीत्यम् ॥ ख ॥ १ समबन्धा. २ चतुरातुरा. ३ चित्रे, १ वाल्योद्धारेषु. ५ कथायाम्. ६ विजृम्भते. ७ प्रज्ञातव्यः ८ विगलत, मभातममा. १० प्रसरेण. ११ विदलत्. १२ वयः, ।

·१०६. दमयन्तीकथायाम् स्फुरदुरुकन्दलशालि बालभावम् । द्रढयति धनुषस्तथा तथा ज्यां स्टशति शरानपि सजयन्मनोभूः॥२९॥ अपि च। मुश्चन्त्याः शिशुंतां भरादवतरत्तारुण्यसुंद्राङ्कित- स्फारीभूतनितान्तकान्तवपुषस्तस्याः कुरङ्गीदृशः। उन्मीलत्कुचकाञ्चनाब्जमुकुलं यूनां मुहुः पश्यतां बाह्वोरन्तरमन्तरायसदृशा मन्ये निमेषा अपि ॥३०॥ तंतश्चः तत्तस्याः कमनीयकान्तविजितत्रैलोक्यनारीवपुः शृङ्गारस्य निकेतनं समभवत्संसारसारं वयः। यस्मिन्विस्मृतपक्षमपालिचलनाः कामालसा दृष्टयो । नोयूनां पुनरुत्पतन्ति पतिताः पाशेशकुन्ता इव॥३१॥ अपि च। आबनत्परिवेषमण्डलमलं वकेन्दुबिम्बाबहिः कुर्वञ्चम्पकजृम्भमाणकलिकाकर्णावतंसक्रियाम् । तन्वङ्गथाः परिनृत्यतीव हसतीवोत्सर्पतीवोल्वर्ण लावण्यं ललतीव काञ्चनशिलाकान्ते कपोलस्थले ३२" एतदाकर्ण्य राजा रञ्जितस्तत्कथया पुनरुंदञ्चदुच्चरोमाञ्चक- चकितकायस्तत्कालमेवान्तः स्फुरन्मन्मथमनोरथभरभज्यमानमा- नसस्ते हंसमष्टच्छत् ॥ पक्षिराज राजीववनावतंस हंस, पुनः कथ्यतां तस्याः संप्र. ति वयोवृत्तवृत्तान्तव्यतिकरः ” ॥ १ मुहाडितम्, २ अपि च. ३ वपुः- ४ वलना. उज्वलम्. ६ तदाकण्यं. ७ उदञ्च द्रोमाञ्च. । ।

·RE १०७ १ .. तृतीय उच्चासः। इत्युक्तः पुनरेष त बभाषे। देव, किमेकोऽस्मद्विधः पक्षी क्षीरतरङ्गधवललोचनां तां वर्ण- येत्। यस्याः सर्वदेवमय इवाकारो लक्ष्यते ॥ क ॥ तथा हि। सुतारा दृष्टिः, सकामाः कटाक्षाः, सुकुमाराश्चरणपाणिपळवाः, सधाकान्ति स्मितम्, अरुणो दन्तच्छदः, भास्वन्तो दन्ताः, सुक- णाः केशाः, प्रबुद्धा वाणी, गौरी कान्तिः, गुरुः स्तनाभोगः, श्वी जघनस्थली, सुरक्षिनिःश्वासः, सुगन्धवाहः प्रस्वेदः, सश्रीकः सकलाङ्गोगः ॥ ख ॥ किं चान्यत्। नक्षत्रमयीव निर्मिता विधिना ग॥ तथाहि। भद्रपदा ज्येष्ठा सुहस्ता पूर्वोत्तरा साहृदया मूलं कंदर्पस्याघ। , सुतारेति ॥ तारा कनीनिका देवीं च ॥ कामः अभिलाषः स्मरश्च । सम्यक् कामो पेभ्यः । तुमः समश्च काममनसोर्मलोपः ॥ सुकुमाराः कोमलाः । तथा महेन्द्रवत्का- तिकेयोऽपि सुकुमारः ॥ सुधावत्कान्तिरस्येति सुधाकान्ति शुभ्रं चन्द्रश्च ॥ भरुण आरक्तो रविसारथिश्च ॥ भास्वान् दीप्यमानः सूर्यश्च ॥ कृष्णो मेचको विष्णुश्च ॥ प्रबुद्धा व्युत्पन्ना । बुद्धः सुगतः । गुरुर्विशालो बृहस्पतिश्च ॥ पृथ्वी पृथुला भूश्च ॥ तुरभिः सुगन्धिर्वसन्तश्च ॥ गन्धवाहः परिमलवाही वायुश्च ॥ श्री: कान्तिलक्ष्मीश्च ॥ख।। भद्रेति ॥ भद्रं पदं पादन्यासो यस्याः ॥ ज्येष्ठा प्रथमापत्यम् ॥ शोभना हस्तौ यस्याः ॥ पूर्वमुत्कृष्टमुत्तरं वचो यस्याः ॥ सार्द्रमनिष्टुरं हृदयमस्याः । कामस्य मूलं कारणम् ॥ पक्षे भद्रपदा ज्येष्ठा हस्तः पूर्वा उत्तरा आ मूलं नक्षत्राणि ॥ ५ ॥ एक के बारे; एष बभाषे. २ विभाव्यते. ३सुकुमारश्चरणपल्लवः. ४ अधरपल्लव:. ५सा विनिर्मिता. Sad S TRAILE ATMENT ST E ·न १०८ दमयन्तीकथायाम् बहुना। ११.६ लावण्यातिशयः स कोऽपि मधुरस्ते केऽपि इंग्विभ्रमाः सा काचिन्नवकन्दलीमृदुतनोस्तारुण्यलक्ष्मीरपि । सौभाग्यस्य च विश्वविस्मयकतःसा कापि संपद्यया लग्नानङ्गमहायहा इव कृताःसर्वे युवानो जनाः"॥३३॥ राजा-"ततस्ततः”। हंसः-"ततस्तस्याः पुनरिदानी दूराभोगभरेण भुम्रगतिना श्लिष्टा नितम्बस्थली धत्ते स्वर्णसरोजकुलकलां मुग्धं स्तनद्वन्द्वकम् । आलापाः स्मितसुन्दराः परिचितभ्रविभ्रमा दृष्टय- स्तस्यास्तजितशैशवव्यतिकरं रम्य वयो वर्तते ॥३१॥ तदेष तस्याः सकलयुवजनमनोमयूरवासयष्टेः समस्तसंसार- सारसौन्दर्याधिदेवतायाः कथितो वृत्तान्तः ॥ क॥ किमन्यत्। हरचरणसरोजाराधनावाप्त पुण्यः परमसुकतकन्दो वन्दनीयः स कोऽपि । अपि जयतु स यस्ता दुर्लभां लप्स्यतेऽस्मि- निति कथितकथः सन्सोऽपि हंसो व्यरंसीत् ॥ ३५॥ इति श्रीत्रिविक्रमभहस्य कृतौ दमयन्तीकथायां हर- चरणसरोजाङ्कायां तृतीय उच्छासः समाप्तः ॥ लावण्येति ॥ नवकन्दलीवन्मृद्वी तनुवपुर्यस्थाः ॥ ३३ ॥ इति विषमपदप्रकाशमेतं दमयन्त्यां तनुते स्म चण्डपालः । शिशुमतिलतिकाविकासचत्रं चतुरमतिस्फुटभित्तिचारुचित्रम् ॥ १ ॥ इति श्रीचण्डपालविरचिते दमयन्तीकथाविवरणे तृतीय उच्छ्वासः समाप्तः ॥ । टेममाः २ स्पृष्टा, ३ तुलाम. ४ जयति. ५. सोऽथ; योऽथ. । । RE FREE RSS ·अथ चतुर्थ उच्छासः। एवमेतदाकर्ण्य राजा तत्कालमाघूर्णितमाश्चर्येण, आकुलि- तमोत्सुक्येन, आमन्त्रितमुत्कण्ठया, कंटाक्षितं कंदर्पण, अभि- वादित रणरणकेन, ज्योकारितमायग्रहेण, पेष्टकुशलमकाल- तरलतया, स्वीकतमस्वास्थ्येन; अवलोकित चिन्तया चेतः स्वं स्वयमेव स्वस्थीकृत्य वितर्कितवान् ।क। प्रायः सैव भवेदेषा पान्थादावि या मया । युगायित विनिद्रस्य यस्कृते मे त्रियामया ॥ १ ॥ तदेतन्मे तबार्तामृतपानापि भूयोऽपि श्रवणेन्द्रियम्। तृप्यते केनवानन्दकन्दे कान्ताकथानके ॥ २ ॥ तत्किमेनं पुनः पृच्छामि ॥ ख ॥ नेदं नायकस्थानम् ।। ग ।। अतः संप्रति मण्डलीकतकोदण्डः कामः कामं विचेष्टताम् । न व्यथिष्ये स्थितः स्थैर्य धैर्य धामवंतां धनम् ॥ ३॥ एवमेतदिति ॥ क॥ प्राय इति ॥ यदर्थ मे मम विगतनिद्रस्य त्रियामया राज्या युगेनेवाचरितम् ॥ या च पथिकान्मया श्रुता । सैवेयं हंसेनापि कथिता प्रायो भवेत् ।। युगं कृतयुगांदि।. त्रियामयेति त्रिसंख्यामितप्रहररात्रिवाचकत्वेन साभिप्रायम् । प्रायःशब्दो वितर्के ॥२॥ नेदमिति ॥ नायकस्य ईदृशं स्थानं स्थितिरौचित्यं न भवतीत्यर्थः ॥ यतो धैर्य हि नायक पदं परमं वदन्ति || ग ॥ १ भाकाहितम् , २ झारकारित. ३ भाग्रहेण. ४ आपृष्ट. ५ आलोचितम् ; भालोकितम्, । ये हि महतो धनम् BSE RE desisa AN ·दमयन्तीकथायाम् । इति वितळ विहसन्हसमावभाषे-“साधु भोः सुभाषितामृतम- होदधे, साधु । श्रुतं श्रोतव्यम् । इदानीं भद्र भूयिष्ठो दिवसः। तद वयस्य, समासन्नाह्निकसमयाः समुचितव्यापारं साधयामः ॥ क॥ भवतापि एताः सान्द्रदुमतलचलचक्रवाकीचकोराः क्रीडावापीपरिसरभुवः स्थीयतां स्वेच्छयेति । यत्रोन्मीलत्कमलमुकुलान्याश्रयन्त्याः कुरङ्गन्यो श्रृङ्गश्रेण्याः श्रवणसुभगं गीतमाकर्णयन्ति ॥१॥ अपिच । अतिललिततरं तरङ्गभङ्ग- रिदमपि तृडरवारि वारि वाप्याः। भ्रमदलिनिवहं वहन्ति यस्मि- न्महिमकरं मकरन्दमम्बुजानि ॥५॥ त्वमपि भद्रे वनपालिके, कतकमलमालानितम्बककीडमिम मादाय भुक्तावसानास्थानगोष्ठीस्थितस्य मम समीपमेष्यसि" इ- त्यभिधाय राजा राजभवनमयासीत् ॥ ख ॥ गते च राजनि राजीविनीनां जीवितसमाः समास्वादयस्वादु- कोमलमृणालकन्दलीः, दलयन्दलानि, कवलयन्बहलमधुरस्निग्ध- मुंकुलानि, अनुशीलय-शीतलशैवलावलीः, विलासेन स हंस- स्तरस्तरङ्गान्तरेषु चिरं चिकीड ॥ ग॥ अतीति ॥ यस्मिन्वारिणि मैहिमकरं माहात्म्यकर भ्रमजगणं मकरन्दं पद्मा- नि वहन्ति । तदिदं वाप्या वारि तरङ्गभङ्गैरतिचारुतरं वर्तते ॥ किंविशिष्टम् । तृष्णा- तिशयं वारयति छिनत्ति । पूर्ववृत्तक्रीडावापीभूकथनापेक्षयापिशब्दोऽत्र समुच्चये॥५॥ ३ मतः- २ समयसमुचितम्. ३ खेच्छयैव. ४ बहुल.णि मधु. ६ स्निग्धमुग्ध, ७ हंसस्तरङ्गभ- डातरमहुसस्तरखान्तरेष, । S ·चतुर्थ उच्छासः । चिन्तितवांश्च " तेन राज्ञा ‘कृतकमलमालानितम्बकक्रीडमि- ममादाय मत्समीपमेष्यसि' इति श्लिष्टार्थमिवादिष्टा वनपालि- का । तन्न मुक्तमिह चिरं स्थातुमिति"॥क ॥ इत्यंस्थान एवाशङमानः सह तेन राजहंसकदम्बकेनाम्बरत- लमुदपतत् ॥ ख॥ तत्र च व्यतिकरे दिवापि स्फारस्फुरत्तारामण्डलमिव, विक- चनवकुवलयवनगहनमिव, अन्तरान्तरोनिद्रकुमुदखण्डमुड्डीना- स्ते क्षणमशोभयन्त नभस्तलम् ॥ ग.॥ अविलम्बिताश्च न चिसदवापुर्वैदर्भमण्डलमण्डनं कुँण्डिनपु- रम्॥१॥ अवतेरुश्च चकितचलचक्रवाकालोक्यमानकतान्धकारविभ्र- मभ्रमद्धमरभरभज्यमानाम्भोजभाजि राजभवनासन्नकन्यान्तःपु- रोद्यानक्रीडासरसि ॥ ङ॥ संरभसप्रधावितेन सरस्तीरविहारव्यसनिना कन्यकाजनेन निवे- दितांस्तानवलोकयितुमतिकौतुकेन दमयन्ती कन्यान्तःपुरात्पुराण- मदिरारुणायताक्षी क्षिप्रमाजगाम ॥ च ॥ आगत्य च चटुलतरचरणचचूप्रहारविदलितारविन्दकन्दला. चिन्तितेति ॥ तेन राज्ञा इत्यमुना प्रकारेण लिष्टार्थमिव यथा भवति तथैव वनपालिकादिष्टा ॥ इतीति किम् । यत् कृता कमलमालाया नितम्बके धन- प्राये मध्यप्रदेशे क्रीडा येनेति राजाभिप्रायः ॥'मालाशब्दगंतस्त्रीत्वेन कैमलमालायाः साक्षात्स्त्रीत्वाध्यवसायानितम्बशब्दः स्यवयवोऽपि तदर्थमात्रे प्रयुक्तः ॥ हंसेनं त्वेवं प्रतीतम् । यथा कृतकं कृत्रिमं कापटिकं वा ॥ तथा अलमत्यर्थम् । आलानितं बद्धम् ॥ तथा बकवत् क्रीडा यस्य ॥ तामिमं गृहीत्वा मत्समीपमायास्यसीति ॥ क ।। १.श्लिष्टाक्षरम्. २ अस्थानम्, ३ अम्बरसुदपतत्. ४ विकचकुवलयगृहनमू. ५ तत्क्षण. ६ ए- वायु. ७ कुण्डिनं पुरम ८ नवाम्भोजराजिमाजि. ९ रमस. १० कन्दलामुन्नालनलिनी.

·दमयन्तीकथायाम् नुनालबालनलिनविनविहारिणस्तान्यहीतुमेकैकशः सखीजनमा दिदेश ॥ क॥ स्वयं च चलवलयचारुरववाचालितप्रकोष्ठेन संविलासं विस्म- यकरं करपल्लवेन ते राजपुत्री राजहंसमुचिक्षेपं ॥ख । पाणिपङ्कजस्थित एव सोऽप्यभिमुखीय विभाव्य च चेतश्च- मत्कारकॉरिणमस्याः कान्तिविशेषमाशिषमदात् ॥ ॥ कंदर्पस्य जगजैत्रशस्त्रेणाश्चर्यकारिणा । रूपेणानेन रम्भोरु दीर्घायुः सुखिनी भव ॥ ६॥ अपिच। निर्माय स्खयमेव विस्मितमनाः सौन्दर्यसारेण य स्वव्यापारपरिश्रमस्य कलशं वेधाः समारोपयत्। कंदर्प पुरुषाः स्त्रियोऽपि दधते दृष्टे च यस्मिन्सति द्रष्टव्यावधिरूपमामुहि पति ते दीर्घनेत्र जलम् ७ दमयन्ती तु तस्मिन्क्षणे के संस्कृतवाचः पक्षिणो विवक्षित- वाचश्च” इति मनसि विस्मयं भयं च, “नामाप्यालादर्जेनन न- लस्य" इति वपुषि वेपथु रोमाञ्चं च, हृदयेऽनुरागमोत्सुक्यं च, स- मकालमुल्लोलायमानमुद्दहन्ती चिन्तयांचकार ॥ ५ ॥ "सोऽयं यस्तेन पान्थेन यान्त्या गौरीमहोत्सवे नलोऽप्यनल एवासीहर्णितो मे पुरः पुरा" ॥ ८॥ कंदर्पस्येति ॥ रूपेणेत्युपलक्षणे तृतीया ॥ रम्भावदूरू यस्याः । । इत्यद्धि संबुद्धौ इस्वत्वम् ॥ ६॥ निमायेति ॥ दर्पमहकारं पुरुषाः के दधते । न कमपीत्यर्थः ।। खियः पुनः कंदर्प भन्मथ दधते । सकामा भवन्तीत्यर्थः ॥ अपिः पुनरर्थे समुचये वा ॥ ७॥ सोऽयमिति ॥ यो नलः स कथमनलः ।। परिहारे त्वनलो वह्निः । स्मरसंतापहे- ऊरुत्तर नत्वातदान 1 चलद्दलय. २ चारुवाचालित ३ सविलासविस्मयकरम् ४ ते राजहंस राजपुत्री. समुचिक्षेप, ५ कोरणमा ६ सदृशम् समारोपयन बियो विदधते. दोघेनेने. १०क पक्षिण::११ जनकम A । A .... HERE FORIES RSERIES Mess -- R ·चतुर्थ उच्छासः। अथास्याः संखी परिहासशीला नाम नाम्नैव नलस्योद्भिन्नव- हलपुलकारामिमामवलोक्य नालापमकरोत् ॥ क॥ कोष्णं किं नु निषिच्यते तव बलातैलं सखि श्रोत्रयो- रन्तस्तिनिरिपक्षिपत्रमथवा मन्दं मृदु भ्राम्यति । येनाङ्गेषु निखातमन्मथर्शरप्रस्फारपिच्छच्छवि- नीलीमेचकितोच्चकञ्चुकरूंचं रोम्णां वहत्युद्गमः॥९॥ दमयन्ती तु तस्याः सवैलक्ष्यस्मितमेवोत्तरं कल्पयन्ती शनैः शिर कम्पतरलितावतंसोत्पला सलजा चलहिलोचनान्तेन ता- मतर्जयत् ॥ ख॥ अवादीच्च तं राजहंसम् “अहो महानुभाव,सर्वपाश्चर्य हेतुरसि॥ग तथाहि। द्रष्टव्यानुरूपं रूपम्, महाश्चर्यगर्भाः प्रपञ्चितवाच्या वाचः, सूचितसंस्कारातिरेको विवेकः, सौजन्याश्रयः प्रश्रयः, निष्कारणो- पकारधात्री मैत्री ॥ घ॥ तत्त्वमनेकधा जनितविस्मयो बहु प्रष्टव्योऽसि ॥ ङ ॥ किं तु प्रस्तुतं पृच्छामः ॥ च ॥ कथयोकोऽयमात्मरूपसंभावितकंदर्पदर्पदावानलो नलो नामाछ । । कोष्णमिति ॥ सखीत्यामन्त्रणे । न्विति वितर्के । तव कर्णयोर्मध्ये किं बलातैलं निषिच्यमानमस्ति । किं वा मृदुतित्तिरिपिच्छं मन्दं भ्रमदस्ति ॥ येन हेतुना । अङ्गेषु शरी- रावयवेषु । निमग्ना ये कामशराः । तेषां प्रस्फाराणि पिच्छानि तद्वच्छविर्यस्य स त- थोक्तो रोम्णामुद्गमो रोमाञ्चो नील्या ओषधिविशेषेण मेचकितस्य श्यामलितस्य उच्चक- भुकस्य कान्ति दधाति । प्रस्फारत्वं पिच्छानामप्रवेशे हेतुः । अन्यथा शरेषु प्रविष्टेषु पिच्छान्यपि कथं न प्रविष्टानि । तेन पिच्छच्छविरिति कविराचष्टे ॥९॥ १ पारहासशीला नाम सखी. २ बलात्तैलम्. ३ शरमासार. 8 रुचिम्. E ।

·दमयन्तीकथायाम् यस्यैतानि मन्दरमंथनक्षणक्षुभितक्षीरसागरतरङ्गभ्रमन्नानि भाञ्जि भ्रमन्ति यशांति"॥क ॥ इत्येवमुक्तः सोऽपि “सुन्दरि, यद्येवमुपविश्यताम्। अवधीय मनः।घूयतां सँविश्रब्धम्" इत्यभिधाय कथयितुमारब्धवान र YT" अस्ति समस्तसुरासुरलोककर्णपूरीकृतकान्तकीर्तिकुन्दकुस मः, कुसुमायुधरूपरमणीयदेहप्रभः, प्रभावयुक्तो विप्रभावश्च, १ चिरनुपतापकारी च, धनागमसमयो न वारिबहुलश्च, शिशिरस भावो न जाडययुक्तश्च, रामः कुशलवयोरामणीयकेन, जनको देहभागेन, नैषधः प्रजानां पतिः, विरञ्च इव नाभिभूतः समरे वीरो वीरसेनो नाम ॥ ग यस्य च बहुशोभयाङ्गप्रभया सह स्फुरत्युदारा मनोवृत्तिः शृङ्गाराषाढयोः" अस्तीति ॥ प्रभावो माहात्म्यम् । विप्राणां भां तेजोऽवतीति ॥ विरोधे वियं- पेतार्थः ॥ शुचिः पुण्यम् । विरोधे तु ग्रीष्मः ॥ यद्विश्वप्रकाश:--"शुचिः शुद्धेऽनु- पहते इति । " ग्रीष्मे हुतवहेऽपि " इति ॥ घनः प्रचुर आगमः सिद्धान्तो यस्य | वा समुच्चये । अरिः शत्रुः । विरोधे धनागमसमयो वर्षाकालः । स च वारिबहुलो भवति ॥ शिशिरः शीतो माघफाल्गुनौ च । जाड्यं मौख्यं हिमं च.॥ इत्युष्णवर्षाशीतकालव्यतिरेकः ॥ तथा कुशलेन चतुरेण वयोवस्थासौन्दर्येण राम- श्वारुः । तथा विदेहा देशास्तषामयं वैदेहो भागस्तेन जनफाख्यनृपति प्रतिमः | अ- न्यत्र रामो दाशरथिः । वै वितर्के । देहस्य भां कान्ति गच्छति व्याप्नोति इति कृत्वा डप्रत्यये देहप्रभागेन शरीरकान्त्यनुहारिणा रामणीयकेन सौन्दर्येण । कुशस्य लवस्य च जनको जनयिता ॥ नैषधो निषधदेशीयः । प्रजापती राजा । समरे युद्धे न कदा- चिदभिभूतः । विरञ्चस्तु विष्णुनाभे तो जातः ॥ ग ॥ यस्य चेति ॥ अत्र प्रथमातृतीययोः श्लेषः । बहुश इति भिन्नम् | अभया भय- रहिता । तृतीयान्ते बद्दी शोभा यस्यां तया ॥ तथा अखण्डो नयः षागण्यं यस्या १ मन्यान. २ विधम. ३ मन्ति: कृन्ति. ४ श्रोतव्यं श्रृयतामिति. ५ विश्रब्धम्. ६ आरमत, पति, मजानाम विरक्चिरिख: विरिञ्च इव । बर । -- S ·ANMADwadatus पर चतुर्थ उच्छासः। त- अखण्डनयाज्ञया सदृशी राजते राज्यस्थितिः, सजया सेनया सह श्लाघनीया कृपाणयष्टिः ॥ क ॥ तां यश्च सशृङ्गारो नारीषु, वीरो वैरिषु, बीभत्सः परदारेषु, रौद्रो TA द्रोहिषु, सहास्यो नालापेषु, भयानकः सङ्गामाङ्गणेषु, सकरू- णः शरणागतेषु ॥ ख॥ यस्य च चतुरुदधितटीटीकमानशरचन्द्रविशदयशोराशिरा- जहंसस्य, निस्त्रिंशता कृपाणेषु, कुचातुर्य कलत्रेषु, कूपदेशसेवा पापार्षिकेषु, लुब्धकपर्यायः कैवर्तकेषु, तीक्ष्णता शस्त्रेषु, धर्मच्छेदो धनुर्विद्यायाम् ॥ ग॥ एवमस्य हरस्येव करस्थं कृत्वाशेषमण्डलमनवरतविख्यात- विजयाभिनन्दिनः, सुन्दरकैलासनाभिरम्यवनान्तरेषु विहरतः,म- दननिरुदनैषधीपीनोच्चकुचकुम्भावष्टम्भमसृणितवक्षःस्थलस्य सु- खेनातिकामन्ति दिवसाः ॥ ५ ॥ म् । तृतीयायां न खण्डनमस्याः ॥ तथा सञ्शोभनो जयो यस्याः । सेनापक्षे सज्जया प्रवणया ।। क ।। यस्य चेति ॥ निस्त्रिंशता खड्गत्वम् ॥ कुचाभ्यामातुर्य दुर्वहभरत्वात् ।। कूपप्रदे- शस्य सेवामृगयाभ्यासेषु तथा लुब्धक इति 'पर्यायः एकार्थ शब्दान्तरम् ' ॥ तथा धर्मनामा द्रुमो यन्मयं धनुर्विधीयते । तस्य छेदः कर्तनम् ॥ कृपाणादिष्वेव निनिशतादीनीति परिसंख्योत्या न तस्येति शेषः । तस्य राज्ञो न । निविंशता क्रूर- क मेत्वम् ।। कुत्सितं चातुर्यम् ॥ तथा कुत्सित उपदेशो येषां तेषां दाम्भिकानां सेवा।। तथा कुत्सितो लुब्धो लुब्धकः । तस्य पर्यायः परिणामः ॥ तीक्ष्णता भायःशूलिक- त्वम् । धर्मस्य पुण्यस्य च्छेदः ॥ ग ॥ एवमस्येति ॥ करे राजभागे स्थितमशेष मण्डलं देशम् । अनवरतप्रथितविजयई- टस्य । कं जलम् । एला लता। असनः पीतमालः । तैः सुन्दरैरभिरम्येषु काननविशेषेषु । विचरतस्तस्य सकामनिषधस्वीपीनोच्चकुचकुम्भयोरवष्टम्भेन ममृणितं वक्षःस्थलं यस्य 1 द्रोहघु. २ यस्य चतुरुदधि. ३ कृषसेवा. 8 एवं तस्य. ५ विजयानन्दिन:. ।

·Saa SAR दमयन्तीकथायाम् Empfaces कदाचिच्चतुरुदधिवेलावलयितवसुंधराविख्यातमपत्यमभिलपन्न- नादरचरणाङ्गुष्ठनिष्टयूतकैलासोन्मूलनागतपतदशवदनविरसविलं तविहसितामरमण्डलीमहितमहिमाननवरतविरञ्चिरचितविचि- त्रनामसामवस्तुस्तुतिमनवरतसकललोककल्याणकामधेनुमनुप- मवर्चसमर्चयांचकार भगवन्तमम्बिकापतिम् ॥क ॥ अतिभक्तितोषितहरलब्धवरश्च निरुपमरूपयानुरूँपया रूपव- त्यभिधानया प्रधानया प्रियया सह मकरकेतनकेलिफलमनुभवन्न- तिचिरमासांचके ॥ ख॥ अतिक्रामति तु कियत्यपि समये संपन्नसत्वा समपद्यत रू- पवती ॥ ग॥ तेन च संमस्तसंसारसारवस्तूद्धृतकान्तिकणकलितगर्भारम्भे- ण, नारायणनाभिरिव विरंञ्चोत्पत्तिकमलकन्दबन्धेन, कल्पपा- दपलतेव पल्लवारम्भोच्वासेन, मनाङ्गेदुरितोदरा रराज राजीव- नयना राजपत्नी॥॥ क्रमेण च मेचकोचचूचुककुचकुम्भकपोलपालिपाण्डिन्ना निन्नयन्ती मृगलाञ्छनच्छायमवाञ्छदच्छामृतपय पिष्टमूर्तिमन्म- धुसमयमदनमृगाङमण्डलरसेनात्मानमालेतुम् ॥ ङ ॥ तथोक्तस्य सतः सुखेन यान्ति दिवसाः ॥ विहरणकृतमिह हरेण सहौपम्यम् । तदा। करः पाणिः ॥ शेषाख्यो नागः । तस्य मण्डलं कुण्डलाकारं वपुः ॥ विजया गौरी- सखी ॥ नन्दी हरप्रतीहारः ॥ कैलासो गिरिः॥ नाभिर्मुख्यार्थः ॥ ५ ॥ कदोति ॥ निष्ठयूतं निरसनम् । “ निष्ठापितम्" इति पाठे तु निःशेषेण स्थाप- नम् । अविरतम् । विचित्रनामभिर्भर्ग-भगवत्रिनेत्रादिभिः । सामवेदार्थश्च । विरञ्चेन विरचितस्तुतिम् ॥ क॥ क्रमेणेति ।। कुचकुम्भस्य चन्द्रमाः । मेचकचूचुकस्य लाञ्छनमुपमानम् । अ- कदाचिदाप २ विरु वि. ३ अविरत. विरिचि. ५.विरचित. ६ अनवरतमवनत.७रूपया च.4 सहल. कर्णकलाप १० चिरिच, ११ अनुल सम । ।

·चतुर्थ उच्छासः। अग्रतः सखीजनविधृतमपास्य मणिमयमुकुरमण्डलमनवरत- निशातनिर्मल करवालतलेष्वात्ममुखकमलमवलोकयांचकार ॥क निरस्य नीलोत्पलमजरठकण्ठीरवकण्ठकेसरस्तबकमकरोक- वर्तसम् ॥ ख॥ तिबहलकुङमाङ्ककस्तूरिकापमपहाय मत्तमातङ्गमदकर्द मेन निजभुजशिखरयोर्विरचयांचकार विचित्रपत्रभङ्गान् ॥ ग॥ एवमन्तःस्फुरद्गर्भानुरूपदोहदसुखमनुभवन्ती कदाचिदुच्चस्था- नस्थिते सौम्यग्रनामे, महाराजजन्मोचितेऽह्नि शुभसंभारकार- णायां कालवेलायां जातप्राये प्रभाते प्रभाप्रतानजनितपरिवेषम- शेषतेजस्वितेजःपुजापहारिणमालोहितपादपल्लवोल्लसितपङज- छायम, द्योरिव रविमण्डलम्, उन्नमन्मेघमालेव विद्युल्लोलम्, अरणिरिव वितानवैश्वानरम्, नरपालप्रिया प्रीणितगोत्रं पुत्रम- जीजनत् ॥ ५ ॥ तत्र च दिवसे सांशुकोन्नतवंशस्य तस्य राज्ञः पुरस्य च । बभूव लक्ष्मीः सा कापि यया स्वर्गोऽपि निर्जितः॥१०॥ च्छममृतमेव यत्पयो नीरं तेन पिष्टो घृष्टो योऽसौ मूर्तिमतां मधुसमयमदनमृगाङ्कमण्ड- लानां रसः । तेनालेतुमात्मानमियेष । ङ ।। 'एवमन्तरिति ॥ द्यौरपि प्रगे रविमण्डलं जनयति । तमपि दीप्तिततिकृतवेष्ट- नम् ॥ तथा समस्तदीपप्रभृतितेजस्वितेजोमुषम् । पादाः किरणाः । पुत्रपक्षे आ ईषत् लोहिती पादपल्लवौ तयोरुल्लसितपङ्कजवच्छाया यस्य ॥ तथा विद्युतां लोलनं लोलो विलासः ॥ मण्डलः पुंस्यपि ॥ घ । सांगुकेति ॥ राज्ञः पुरस्य च सा काचिदजनि शोभा । यया स्वर्गच्छत्तीति कृला स्वर्गो देवः स्वर्गलक्षणो लोक श्च जितः । अंशुना रविणा सह सांशुक उन्नतो । १ मुखम् २ संसार. ३ पल्लवोपहसित. । NARE कर ·s दमयन्तीकथायाम् HD अपि च । सद्धबालाः कालेऽस्मिन्मुक्ताहारविभूषणाः । प्राप्ताः प्रीति पुरे पौरा वनेषु च तपस्विनः ॥ ११ ॥ संतीगृहे च अलंकृतनिशान्तेन तरुणारुणरोचिषा। प्रदीपानां प्रभा तेन प्रभातेन यथा जिता ॥ १२ ॥ चिरात्पल्लवितं राजवंशेन, समुच्छसित राज्यश्रिया, प्रीतं प्र- णयिभिः, प्रवृत्तं पौरैः, प्रमुदितं बान्धवैः, विद्राणं द्रोहिजनैः, उ- नदिन वियत्यदृष्टमङ्गलवादित्रैः, चित्रायितमतिबहलपरिमलप- तत्पुष्पदृष्टया, विकसित दिग्वधूवदनारविन्दैः,विलसितमतिमुर भिमुखस्पर्शसमीरणेन, स्वच्छन्दायितं बन्दीकतारातिरमणीभिः, आढ्यायितमर्थिलोकेन ॥क ॥ । वंशो यस्य । रवेशस्य च तुल्यमुदयनमिष्टम् । प्रगे तस्याप्युदितत्वात् । पुरं च सप ताकोच्छ्रितवेणुकम् ॥ १०॥ सवृद्धति ॥ वृद्धः पितामहादिः । बालः पुत्रादिः । ताभ्यां सह ॥ मौक्तिकहा- रालंकरणाः । पौराः ॥ मुनयस्तु सवृद्धके शाः कूर्चादेरसंस्कारात् ॥ तथा मुक्ता आहारा यैः ॥ तथा व्यपेतभूषाश्च ॥ ११ ॥ अलमिति ॥ तेन प्रभातेनेव प्रदीपानां प्रभा जिग्ये ॥ अलंकृतं निशान्तं गृह येन ॥ तथा तरुणारुणो मध्याह्नार्कस्तद्वद्रोचिर्यस्य ॥ अत एव दीपप्रभा निष्प्रभा । महात्मना हि भूयिष्ठेन तेजसा दीपप्रभाप्यभिभूयते ॥ प्रभातेन तु अलमत्यर्थम् । तरुणया नतनयां अरुणस्य रविसारथे रोचिषा | कृतो निशाया रात्ररन्तो येन ॥ यदिवा अरु- परोचिषा लोहितकान्तिना तरुणोपलक्षितेन प्रभातेन ॥ तत्समये हि दिनकरकरस्पर्श तस्तरवो रक्तीभवन्ति ॥ १२ ॥ चिरादिति ॥ चित्रायितं भक्तिविशेषविन्यासायितम् ॥ कुमारजन्मोत्सवे गुप्तीनां मोक्षणाहन्दीनां स्वाच्छन्द्यम् ।। आध्यत्वे त्यागातिशयों हेतुः ॥ क ।। मृतिकागृहे च. २ चित्रीयितम्. ३ अर्थिलोकैः, ·। । - अतिक्रान्तेषु च चतुर्थ उच्छासः। किं बहुना। अवृष्टिनष्टधूलीकमशरन्निर्मलाम्बरम् । अपीतमत्तलोकं च जगजन्मोत्सवेऽभवत् ॥१३॥ सूतकदिवसेषु नामकरणोचितेऽह्नि "न लास्यति धर्मधनान्येष सा- धुभ्यः" इति ब्राह्मणाः प्रविश्य तस्य " नलः" इति नाम प्रति- ष्ठापयामासुः॥ क॥ क्रमेण च चतुरुदधिवेलावनविकासोचितकीर्तिकुन्दकन्दलै- विश्वविश्वभराभिलम्भलम्पाकैः कुमारसेवकैरिव सकलचक्रवर्तिचि- हैरलंकतावयवो विस्तरजटालवालः कल्पपादपार इव वर्धितु- मारभत ॥ख॥ विरचितचूडाकरणादिसंस्कारक्रमश्च प्राप्त विद्याग्रहणकाले नि- मित्तमात्रीकृतोपाध्यायः स्वयमेव समस्तानवद्यविद्याम्भोनिधेः परं पारमवाप ॥ ग॥ तथाहि । प्रबुद्धबुद्धिबौद्धे, सविशेषशेमुषीको वैशेषिके, विख्यातः सां. अवृष्टीति ॥ वृष्ट्या हि धूली नश्यति । शरदा घोरमलता । पानेनोन्मादः । यच्चे- दृशं तदन्तरेणापि जगदजायत स तदुत्पत्तिप्रभावः ॥ १३ ॥ भूते चेति ॥ प्रविश्येति । निमित्तात्सामुद्रिकलक्षणाजन्मलग्नाद्वा साधूनां ध- नाग्रहणे अन्तर्मुखमभिप्रायमाश्रित्येत्यर्थः ॥ क्रमेणेति ॥ कुमारसेवका युवराजानुचराः । तदुपमै राजचिहै रेखाकृतश्चक्र- चापकुलिशादिभिर्भूषिताङ्गः । तथा विस्तरन्तो जटालाः स्वभावजटाबन्धा वालाः कचा यस्य ॥ वृत्तचूडाकरणस्य हि केशा विजटीभवन्ति ॥ कल्पवृक्षस्तु प्रसरन्मूलालवालःख प्रबुद्धति ।। चित्र वृत्तलक्षणं छन्दः ।। कल्पः पितृदेवताचाराधनविधिशास्त्रम् ||अ- १ लात्येष धर्मधनानि. २ शुश्रुवाण:- ३ कन्द... १ विश्वंभरालम्भ, ५ अलंकृताङ्गावयवः. ६ विस्तरत. ७ समये. ८ अकलकोऽकलके. ॥ । PSE -- RE । ANT । ।

·१२० दमयन्तीकथायाम् ख्ये, रञ्जितलोको लोकायते, प्राप्तप्रंभः प्राभाकरे, प्रतिच्छन्दक- छन्दसि, अनल्पविकल्पः केल्पज्ञाने, शिक्षाक्षमः शिक्षायाम्, अ- कृतापशब्दः शब्दशास्त्रे, अभियुक्तो निरुक्ते, सजो ज्योतिषि, त- त्ववेदी वेदान्ते, प्रसिद्धः सिद्धान्तेषु, स्वतन्तस्तन्त्रीवाद्येषु, पटुः प- टहे, अप्रतिमल्लो झल्लरीषु, निपुणः पणवेषु, प्रवीणो वेणुषु, चि- त्रकञ्चित्रविद्यायाम,उद्दामः कामतन्त्र, कुशलःशालिहोत्रे, श्रेष्ठः काष्ठकर्मणि, सावलेपो लेप्ये, पण्डितः कोदण्डे, शौण्डः शारिपु, गुणवाणिते, बहुलो बाहुयुद्धेषु, चतुरश्चतुरङ्गद्यूतक्रीडायाम, उपदेशका देशभाषासु, अलौकिको लोकज्ञाने ॥ क ॥ किं रसे रसायने ग्रन्थे शस्त्रे शास्त्रे कलास्वपि । नले न लेभिरे लोकाः प्रमाणं निपुणा अपि ॥ १४ ॥ कमेण शैशवमतिकामतोऽस्य सेवकैरिवागावयवैरप्यनुवृत्तिः कृता ॥ ख॥ तथाहि। श्रवणासक्तस्य लोचनद्वयमपि श्रवणसंगतिमकरोत् ॥ ग॥ बहुना। कारादिवर्णजन्मस्थानानां बोधिका शिक्षा ||अन्वयस्य प्रकाशकं निरुक्तम् ॥ अतीन्द्रि- यशुभाशुभकर्मणां प्रकाशकं ज्यौतिषम् ॥ क॥ रस इति ॥ रसः पारदः । रसायनं जरामरणापह औषधयोगः । ग्रन्थः काव्य शाखादिरचना । शस्त्रं खङ्गादि । शास्त्रं व्याकरणतर्कादि । कला गीतनृत्यादयः । एतेषु निपुणा अपि सन्तो लोका नले राज्ञि प्रमाणमियत्तां न प्रापुः ॥ १४ ॥ श्रवणेति ॥ श्रवणे शास्त्राकर्णने आसक्तः। श्रवणसंगतिः कर्णसंगतिः ॥ ग॥ 1 प्रतिभः. २ छन्दःशास्त्रे. ३ कल्पजाते. ४ सिद्धान्ते. ५ वीणावेणुषु. ६ शालिहोत्रेषु, अमुद्रः सागुदि के ७ बारेषु, बारशु८ गुणिनि- ९ बहुगुणो. १० बायुद्धे ११ तुरङ्गमक्रीडा; तुरङ्गव्यूहे- कोडा, १२ भाषासु. १३ क्रमेण च. RA e ·चतुर्थ उच्लासः। १११ उन्नतस्वभावस्य नासावंशोऽप्युन्नतिं जगाम ॥ क ॥ विक्रोक्तिकुशलस्य केशकलापोऽपि वक्रतां भेजे ॥ख ॥ शडनिर्मलगुणस्य कण्ठोऽपि शाकारमधारयत् ॥ग ॥ थुलमतेरंसकूटद्वयमपि पृथुलमभूत् ॥ ५ ॥ प्रमाणवेदिनो वक्षःस्थलमपि सुप्रमाणमजायत ॥ ङ॥ मध्यस्थस्य तस्य रोमराजिरपि मध्ये स्थिता गुशुभे ॥ च ॥ सुश्त्तस्य बाहूरुयुगलमपि सुवृत्तमभवत् ॥ छ । गम्भीरप्रकृते भिरपि गम्भीरा व्यराजत ॥ ज॥ वसुकुमारहृदयस्यहस्तचरणैरपिपल्लवसौकुमार्यमङ्गीकृतम्॥झ॥ अथ किंबहुना। सोष्णीषमूर्धा ध्वजचक्रपाणि-. रूणांविस्तीर्णललाटपट्टः । सुस्निग्धमूर्तिः ककुदुन्नतांसः कस्यैष न स्यान्नयनाभिरामः ॥ १५॥ आप च। आस्यश्रीःसंनिभेन्दोः समेदवषककुबन्धुरः स्कन्धसंधिः स्निग्धा रुक्कुन्तलानामनुहरति दृशोईन्द्वमिन्दीवरस्य। पृथुलेति ॥ अंसकूटेति कूटशब्दः शिखरार्थः॥ ५ ॥ प्रमाणेति ॥प्रमाणं तर्कशास्त्रं मानं च ॥ ङ ।। मध्यति ॥ मध्यस्थोऽकृतपक्षपातः । अन्यत्र मध्ये उदरे तिष्ठतीति ॥ च ॥ सुवृत्तेति ॥ वृत्तं शीलं वर्तुलं च ॥ छ । गम्भीरेति ॥ गम्भीरप्रकृतिरलक्ष्यकोपप्रसादः । निम्ना च गम्भीरा ॥ ज || मोरणीषेति ॥ उष्णीषाकारं शारीरिक लक्षणमुष्णाषम् ॥ ऊर्णा भ्रूमध्ये रोमावतः ॥ १५ ॥ । वादिनो. २ मध्यस्था. ३ कर. ४ किं बहुना. ५ चिह.

·S । । १२२ दमयन्तीकथायाम् स्थानं वक्षोऽपि लक्ष्म्याः,स्टशति भुजयुगंजानुनी, वृत्तरम्यो। जड़े, क्षामोऽवलग्नः, किमु निषधपतेः श्लाघनीयं न तस्य॥१६॥ अस्ति च तस्य नरपतिसूनोः समानशीलवयोविद्यालंकारका- न्तिकलापपरिपूर्णदेहः, शरीरमात्रद्वितीयोऽप्येद्वितीयहृदयमेकं जीवितमपर उच्छ्रासः, सालड़ायनसूनुः श्रुतशीलो नाम मन्त्री मित्रं च ॥ क॥ एकदा तु पूर्वदिग्वधूकुमपङपल्लवितवदनायमाने निरुद्धान्ध- तमसे सौगन्धिकबन्धुनि बन्धूककुसुमारुणे वियति तरतीव तरु- णतरे तरणिमण्डले, मण्डयति कुसुम्भर्कुसुमकेसरकरायमाणे गगनाङ्गणमम्भोजमुकुलनिंद्रामुपि रोचिषां चये, चलिते च विच- रितुमुपवनतरुराजिकर्णोत्पले निद्राविरामविधुतपक्षे पक्षिकुले, कृतप्राभातिककर्मणः सेभाङ्गणमण्डपमध्यवर्तिनो दत्तसेवावसर- स्य राज्ञः प्रविष्टे मन्त्रिणि सालायने, प्रणामपर्यस्तकर्णोत्पलध- वलितसभाङ्गणे यथासनमुपविष्टे प्रस्तुतसेवालापरञ्जितराजनि राजन्यचक्रे, प्रक्रान्ते शास्त्रीयविनोदे, श्रुतशीलेन सममन्यैश्च क्री- डासहायेरनुचरैरनुगम्यमानो नलः सेवासुखमनुभवितुमागतवान् । आगत्य च क्षितितलमिलन्मौलिमण्डलः प्रणम्य पितुः पादा- रविन्दद्वयमदूरदत्तमासनं भेजे ॥ ख ॥ उपविष्टे च तस्मिन्ननभिवादनादुत्पन्नमन्युरीषत्कोपकम्पि- तकरपरामृष्टकूर्चाग्रिमग्रन्थिरयणीमन्त्रिमण्डलस्य भूभङ्गभीषण- 'अस्तीति । अपर उच्छ्रास इति ॥ न परोऽस्मादित्यपर उत्कृष्टः ।। क उपविष्ट इति।। आत्मनोऽप्रणामाद्विदितविनयाकोशल नलं प्रीतिभाकू पैतृको म- १ कलाकलाप. २ अद्वितीयम्, ३ नाम मित्रम. ४ कुङ्कम. ५ करायमाणे. ६ मुद्रा. ७ चरितुम्. ८ भवभूतः ॥ ९ सभामण्डपः सभामणिमण्डपः१० मकरन्दाशबलित; शबलित. ११ अन्यरपि, १२ आसनम् । अदूरदत्तासनम्, १३ सकम्प, ·चतुर्थ उच्चासः। शोणकोणान्तरतरत्तरलतारया दृशाऽभिमुखमस्य सालङ्कायनः गयपरुषाक्षरमभाषत ॥ क॥ "कुमार, राजहंसोऽपि 'अहंसरूपः' इति मा स्म मोहवान्भूः॥ख॥ अनुभवति चमूढः शस्त्रसंघात इव कोशशून्यताम् ॥ग ॥ अविभवः पुरुषो मेष इव कम्बलस्योपयोगं गच्छति ॥ १ ॥ प्रद्युम्नजातोऽपि बाणयुद्धव्यतिकरकारिण्या सदोषया यौवनाव- ग्या निरुद्धोऽनिरुद्ध इव को नाम न केशमनुभवति ॥ ङ ॥ । को शिक्षाबुद्ध्या परुषवर्णमवादीत् ॥क ॥ कुमारेति ॥ कुमारेत्यामन्त्रणे । राजमुख्योऽपि सन्त्वं सरूपो रूपवान हमित्यमु- प्रकारेण । मोहवान् मा स्म भूः मोहं मागाः ॥ रूपमदो हि नीचचिह्नम् ॥ यश्च जहंसः स कथमहंसस्वरूप इति विरोधद्योतकोऽपिशब्दः । ख ॥ ननु यदि रूपादहंकाराद्वा नृपो मूढः स्यात्तत्को दोष इत्याशङ्कयाह-अनुभव- ति ॥ चकारो यौगपद्ये । यदैव कुतो मुह्यति तदैव कोशेन गओन शून्यतां व्य- रेकमनुभवति ॥ यथा चम्बा स्वसेनया ऊढो धृतः शस्त्रनिचयः प्रत्याकारशून्यतामा- ति || ग॥ भ्रष्टकोशस्यापि किं तदाह-अविभेति॥निर्धनः पुमान् अज इव बलस्य सैन्यस्य क्तेर्वा कमुपयोगं साफल्यं याति न कमपीत्यर्थः ॥ एतेन निष्कोशस्याबलत्व- ति ख्यापितम् ॥ अजस्तु अवेर्मेण्डाद्भवति स्म ॥ तथा कम्बलस्याच्छादनविशेषस्यो- योग याति ॥ १॥ तस्मादबलस्य का कथेत्याह ॥प्रयुन्नेति ॥यतः॥ प्रद्युम्न जातोऽपि प्रकृष्टौज:पुओऽपि । (गैः शाब्दैर्ययुद्धं कोलाहलस्तत्संपर्ककारिण्या। सह दोषैरिति दोषान्वितया । तारुण्या- स्थया । निरुद्ध आत्मवशीकृतः । को नाम क्लेशं दुःखं नानुभवति । सर्वोऽप्यनुभव- वेत्यर्थः । नामाभ्युपगमे । द्युम्नं द्रव्यमपि ॥ वणधातुः शब्दार्थो घमन्तः ॥ प्रद्युम्नः तमः । तस्माज्जातोऽनिरुद्धाभिधो बाणाख्येन दैत्येन समं युद्धसंबन्धविधायिन्या यौ- मेऽवतिष्ठत इति कृत्वा तारुण्ये स्थितया उषया उपाख्यया पत्न्या सदा निरुद्ध आत्मी- नतो दुःखमनुभूतवानित्यागमः । युद्धव्यतिकरोऽनङ्गसूनोः क्लेशानुभवहेतुः । ङ॥ १ अस्यावलोक्यः New H ब ·१२४ दमयन्तीकथायाम् तत्तात, सुविषमेघवर्तिनि विद्युदिलास इवास्थिरे स्थितस्ता- रुण्ये मा स्म विस्मरः स्मयेन विनयम् ॥क॥ अविनीतोऽग्निरिवं दहति ॥ ख । अजातनयश्छाग इव नाभिनन्द्यते जनेन ॥ ग॥ किं च ब्रूमः। सुसहायशून्यस्य भवतो यस्यामीमांसाभियोगा राक्षसा इव, अन्यायाः पारदारिका इव, अयोगक्रिया लोहकारा इव, अश्रुता- गमाः शोकवेगा इव सहायाः॥ ५॥ . । तत्तातेति ॥ तदित्युपसंहारे । तातेति प्रणयपूर्वामन्त्रणे । तस्माद्वत्स । सुष्वति. शयेन । विषमे ॥ तथाऽघवर्तिनि पापं कारयितरि । अस्थिरे चञ्चले ॥ तथा विशेषे. ण द्योतन्त इति विद्युतो रोचमाना विलासाः शृङ्गारादयो यस्मिन् ॥ तथाविधे तारु- ण्ये स्थितः सन्स्मयेन गर्वेण विनयं मा स्म विस्मार्षीः ॥ विद्युद्विलासोऽपि सुष्टु विषं जलं पत्रेति कृत्वा सुजले मेघे वर्तते ॥ तथा अस्थिरो लोलः तथाविधे । क॥ विनयविस्मृतौ दूषणमाह-अविनीतेति ॥ अविनयी पुमानग्निरिव दाहमुत्पादय- त्यात्मनः परस्य वा ॥ अविरूर्णायुस्तेन नीतो यथाग्निस्तन्नेतारं दहति ॥ ज्वलन्ती हि गरिका स्वीकृता दहतीति लोकोक्तिः ॥ अथवा अविरग्निवाहनम् ॥ खः । नन्वात्मदाहकाः पतिविपत्तौ रुयादयः परदाहकाः कामत्रिपुरान्तकप्रभृतयश्च शू- यन्ते । ततश्चाविनयाद्दाहात्मकमपि मां जनः स्तोष्यतीति निरस्थन्नाह अजातेति॥ न जातो नयो यस्य स छाग इव न स्तूयते जनेन । स्तुतिमपि न प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ छा- गस्त्वजायास्तनयः सुतः ॥ ग॥ नत्वात्मनः स्वामी यादृक्ताग्वा भवतु चेत्सुसहायः । तदपि त्वयि नास्तीत्यावि- एकुर्वन्नाह मुसहायति ॥ यस्य ते ईदृशाः सहायाः। न मीमांसाभियोगो विचारो- त्साहो येषाम् ।। राक्षसास्तु मांसेऽभियोगो येषां ते । अमी । इति तद्विशेषणम् ॥ न विद्यते न्यायो येषामित्यन्याया न्यायरहिताः ॥ उपमाने तु अन्यामन्यसंबद्धामयन्ते गच्छन्तीत्यन्यायाः । परस्त्रीरता इत्यर्थः । अलब्धलाभो लब्धपरिरक्षणं रक्षितविध- SS । १ इवामान पर च. ।

·नच ते दुःशिक्षिततृपकलभव्याकरणमार्गेषु निपुणा नर्तकी- व मित्रमण्डली ॥ क॥ तदायुष्मन्नहितया प्रेकत्या भुजंग इव भयाय लोकस्य । ख॥ उग्रसेनः कंसानुरागं जनयेत् ॥ग ॥ अमृतमंथनोद्यतहरिबाहुपञ्जर इव मन्दरसानुगतः को न घृ- प्यते ॥ १॥ - न च योगः । तस्स क्रिया नास्ति येषां ते तथोक्ताः असंबद्धकर्माणो वा ॥ पक्ष अयो गच्छतीत्ययोगा लोहगता क्रिया येषाम् ॥ तथा न श्रुत आगमः शास्त्रं यैस्ते ॥ शोकप्रसरस्तु अश्रुताया नयनजलत्वस्यागमो येषु ॥ ५॥ एवं सहायसंपदं निषिध्य मित्रमण्डलीमवद्ययन्नाह-न चेति ॥ दुःशिक्षितेति नृपकलभेति चामन्त्रणम् ॥ते तव मित्रमण्डली नच व्याकरणमार्गेषु कुशला । शब्दत- त्वावबोधे हि नीतिशास्त्राधिगमः । नीत्यवगमे हि कृत्याकत्यविमर्शनम् । तस्मात्सं- पदः । न च तन्नैपुण्यं भवन्मित्रमण्डल्यामस्तीति भावः ।। नर्तकीपक्षे दुःशिक्षितनृपकलेति संबोधनम् । सा च भरतोक्तेषु करणमार्गेषु भव्या प्रशस्ता ॥ क ॥ तदति ॥ तदित्युपसंहारे । आयुष्मन्नित्यामन्त्रणे । अहितया हितेतरया। प्रकृत्या अविनयादिस्वभावेन | अयुक्तसहायमित्रलक्षणया चामात्यादिकया युक्तः संबद्धो भ- वाँल्लोकस्य भयहेतुः ॥ भुजंगस्तु अहेर्भावोऽहिता तया दशनलक्षणया प्रकृत्या युक्तः ॥ ख॥ दुष्टप्रकृतिर्नृपश्चेल्लोकस्य भयाय ततः किमित्याशङ्कथाह--उप्रेति ॥ उमा सेना यस्य स कं प्राणिनं सानुरागं कुर्यात् । न कमपीत्यर्थः । विरागहेतुरेवेति भावः ॥ उचित परिवारो हि जनानुरागाय । परिवारो हि लोकस्योपद्रवं रक्षणं वा कुरुते ॥ उप- सनो दैत्यः स कंसासुरस्यानुरागं जनयतीत्यागमोक्तोल्लिङ्गनम् ॥ ग ॥ चिदमी विरुद्धबुद्धयः सहायादयः। पृथ्वी वा मयि मन्दानुरागा। ततः किं ममेति निर- स्पन्नाह -अमृतेति ॥ मन्दो रसः प्रीतिर्येषां तैर्मन्दानुरागया पृथ्व्या चानुगतः को न वध्यते ॥ उपमाने तु पुरा दैवैदैत्यैरमृतायाम्भोधिर्ममन्थे ॥ तत्र च मुख्यो बलिष्ठश्च विष्णः । तस्य भुजप अरो मन्दरनाम्नो गिरेमन्यानभूतस्य सानूनि तटानि गतः प्राप्तः सन्वरः ॥छ । मकृत्या युक्तो २ उग्रसेन इव. ३ मन्थन. । A । ।

·दमयन्तीकथायाम् शुनीमिवास्थिरतां परिहर । क । कुशीलताग्राही मा स्म तैलिक इव केवलं खलोपभोगाय भूशाखा आवर्जय गुणान् ॥ ग॥ निर्गुणे धनुषीव सुवंश्येऽपि कस्याग्रहो भवति ॥ ३ ॥ अभ्यस्य कलाः ॥ ङ॥ निष्कलो वीणाध्वनिरिव प्रशस्यते न पुरुषः ॥ च ॥ त्यज जाडयम् ॥ छ । जाडययोगेन हिमानी दूष्यतां याति ॥ज ॥ मा स्म मुखरो भूः ॥ झ॥ । शुनीमिति ॥ तस्मादस्थिरतां चञ्चलत्वं त्यज ॥ शुनी त्वस्नि रता ॥ क ॥ कुशीलतेति ।। कुत्सितं शीलं लौल्यादिलक्षणं यस्य । स कुशीलः । तस्य भावः कुशीलता । तां गृह्णातीत्येवंशीलस्तथोक्तास्त्वं केवलं दुर्जनानामुपभोगाय मा स्म भूः॥ कुशीलो हि दुर्जनानामेवोपयोगी न साधूनाम् ॥ तैलिकस्तु कुशीलक्षणां लतां गृहा- ति || खलः पिण्याकः स एवोपयोगस्तस्य ॥ अयोविकारः कुशी ॥ ख । अकृत्यानि परिहार्य कृत्यमुपदिशन्नाह-आवर्जयेति ॥ ग ॥ सुवंशत्वादेवास्माकं लोकाग्रहो भविष्यतीति न विमृश्यं यतः ॥ निर्गुण इति । गुणानामेवाग्रह आदरो जनस्य न केवलं कुलीनानाम् ॥ वेणुसंभूतस्य धनुषोऽपि गु- णेन ज्यया आ आभिमुख्येन बाणाकर्षणाय ग्रह आग्रहः ॥ ५ ॥ अभ्यस्येति ॥ कला विद्वत्तादिका तामप्यभ्यस्य ॥ असू देवादिको लुप्तहिप्रत्ययः।।ङ॥ निष्कल इति ॥ वीणाध्वनिस्तु निष्कलः कलयितुमशक्यः ॥ च ।। आवजितशौर्यादिगुणोऽभ्यस्तसप्ततिकलः पुरुषो यस्तब्धः स नश्यते इत्याह त्यजेति ।। छ॥ जायेति ॥ हि यस्माज्जाड्ययोगेन मानी स्तब्धः पुमान्दूष्यत्वमाप्नोति ॥ हि- मानी हिमसंहतिः । सापि जाड्यतोऽतिशैत्याहूप्येत्यर्थान्तरम् ॥ ज ॥ जाड्यपरित्यागे किं पितृमन्त्रि मुखरस्तर्हि स्यामित्येतदपि निषिध्यन्नाह--मास्मे ति ॥ मुखरो चाचालोऽपि माभूः । झ ।। १ सर्वोऽपि । डा ·चतुर्थ उच्छ्रासः । १२७ कर्णाटचेटीमिव मुखरतां न शंसन्ति साधवः॥क ॥ भज माधुर्यम् ॥ ख॥ धवलबलीवर्दपतिरिव समाधुर्या वाणीमनो हरति ॥ ग॥ वर्जय वैपरीत्यम् ॥ ५॥ विपरीतं शवमिव को न परिहरति ॥ ङ ॥ कमलदीर्धाक्ष, शिक्षामेऽस्मिन्नपरमप्यभिधीयसे ।। च ॥ मा गाः स्त्रियाः श्रियो वा विश्वासम् ॥छ॥ कर्णाटेति ॥ यस्मान्मुखरस्य भावं मुखरतां वाचालतां साधवो न स्तुवन्ति । कर्णाटचेटी तु मुखे रतं सुरतं यस्याः॥ के धवलेति ॥ यस्माद्या वाणी सह माधुर्येण सा मनोहारिणी ॥ न च वाचालतायां वाचो माधुर्यम् ।। वृषश्रेणी तु समा अविषमा । धुर्या धूर्वाहिनी । धुरं वहतीत्यर्थे "धुरो यड़को " इति यत् ॥ अनः शकटम् । अणी वा । अक्षाप्रकीलिकामिव हरति वहती- त्यर्थः ॥ वा अथवार्थे । ग ॥ वर्जयेति ॥ पूर्वोक्तादस्मदुपदेशाद्वैपरीत्यमन्यथाभावं त्यज ॥५॥ यतः-विपरीतेति ॥ विपरीताचारं को न परिहरति ॥ शवं तु विभिः पक्षि- भिः परीतं व्याप्तम् ॥ ॥ सुविनीतानामावर्जितगुणानामभ्यस्तकलानामपि प्रायः प्रभवन्ति व्यसनानि, रक्षि- तव्यप्रमादाश्च । व्यसनेषु स्त्रीष्वत्यासत्तिर्महव्यसनम् । द्रव्यशरीरयोः क्षयहेतुत्वात् । स्त्रीव्यसने हि राजयक्ष्मोद्भवः। ततः स्त्रीव्यसनं लक्ष्मीप्रमादं च परिहारयन्नाह-कम- लेति ॥ रूपवान्भवान् सर्वस्वीप्रियः स्यादतस्तासु विश्वासकारणं तव ॥ तत्कमल- दलेल्यामन्त्रणेनाभिहितम् ।। च ॥ भागाइति ॥ स्तृणाति दुर्विनीता सती आत्मनः परस्य वा गुणगणं प्रच्छादय- तीति स्त्री | यस्यां तु सतीधर्मयोगादस्यार्थस्यान्यथात्वम् । तत्रावृणोति कल्याणपरंपराभिः स्वकुलं पतिकुलं चेत्यर्थः । तस्या दुर्विनीतायाः स्त्रिया अबलाया विश्वासं विश्रम्भं मा- बाजीः ॥ स्वलोभात्स्वभावाद्वा ता अतीवानुरागं दर्शयन्ति । परं परिणामे विरुद्धा एवेति भावः ॥ तथा विश्वस्मिन्सर्वत्र निक्षेपस्य योग्येऽयोग्ये वा आस उपवेशनं स्थापन वैश्वासः । तं श्रिया लक्ष्म्या मा गाः ॥ धनार्थे हि पितरः पुत्रेभ्यः पुत्राश्च । पितृभ्यो हवन्तीति ॥ तस्माद्य एवाद्रोहण उपधाशुद्धश्च तत्रैवासौ निक्षेपणीयेति भावः ॥ छ । १ साधवः धवलं २ शिवम्, ३ कमलदलदीर्घाक्ष. ४ प्रक्रमे. ५ धीमन् । अस्मिन्. ६ स्त्रियः. R है. । । है- M । । AR A -- ·११८ ting दमयन्तीकथायाम् A अधिकमलवसतिरनार्यसंगता स्त्रीश्रीश्च कं न प्रेतारयति ।क। याकालकूटद्वितीया नीरोषितापि नाहृदया भवति । स्वीक- तापि विवाहेन कंसानलङ्कनचापलेनोवेजयति ॥ख ॥ अस्याः कारणोवान्तः समस्तोमन्दरागः सदालोकः, लोलने- त्रीकता घृष्टा भुजंगमण्डली,प्राप्तोजलधी राजकुमारपराभवम।।गा। किमिति स्त्रिया न विश्रम्भणीयम् । श्रीश्च सर्वत्राप्यनिधेयेत्याह-अधीति॥ धिको योऽसौ मलः पापं तस्य वसतिरास्पदम् ॥ तथा अनारसाधुभिः कृतमैत्रीका श्री कं पुरुषं न वञ्चयति ॥ सर्वमपि प्रलम्भयतीत्यर्थः ॥ श्रीस्तु अधिकमलं पद्मे वसति- यस्याः । कमलं हि तरणशीलम् । सा च तेनाविनाभावसंबद्धा । ततः पद्मासना श्री के पुरुषं न प्रकर्षेण तारयति ॥ किंविशिष्टा । न नारी अनारी अमानुषी ॥ तथा ओ वि. ष्णुः । तत्संगता असंगता ॥ क ॥ याकालेति ॥ या स्त्री अकालेऽकस्माद्यत्कूटं कपटं द्वितीयं यस्याः ॥ तथा नीरो प्यते स्मेति नीरोषिता प्रसादिताप्याहृदया स्निग्धहृदया न भवति ॥ तथा विवाहेनो- पयामेन सानलमग्निसाक्षिकं स्वीकृतापि सा स्त्री के पुरुषं घनेन लौल्येन नोद्वेजयति ।। श्रापक्षे कालकूट विषं द्वितीयमस्याः । तदनन्तरमुत्पन्नत्वात् ।। तथा नीरे जले उषि- ता । जलधिपुत्रीवात् । परं ना हृदया । किं तु निर्जलवक्षाः ॥ दैवतानुभावाज्जलेन तद्व- क्षो वैसदृश्यं न नीतमिति भावः ॥ तथा आप्नोत्यवश्यमित्यापी स्मृतमात्रागामुको यो वि: पक्षी गरुडलक्षणः स वाहो वाहनं यस्य ॥ तथा कंसासुरस्य न अलङ्घनमनलव- नम् । अर्थात्कंसस्य लङ्घनं मारणात्मकम् । तथाभूतं चापलं यस्य । अर्थाद्विष्णुस्तेन स्वीकृता।। तथा उश्च अश्च बौ शिवविष्णू उत्कृष्टौ वौ यस्य स उद्वः (ईश्वरो विष्णुश्च यस्य प्र- सन्नः) तस्मिन् जयति ॥ अथवा या श्रीविष्णुना स्वीकृतापि सती नीरे उषिता । कालकूटद्वितीयापि सती धनस्य मेघस्य चापलेन विलसितेन कंसमेव जगत्संतापका- रित्वादनलमुद्वैजयति पीडयति अर्थाच्छमयितरि विवाहे गरुड़वाहने आदेहृदया न न भवति । भवत्येवेत्यर्थः ॥ या किल कालकूटद्वितीया सा कथमिवाहृदयेति विरो- धो हावनयापिशब्दो भिन्नक्रमे । आद्रशब्दोऽत्र स्निग्धार्थः ॥ यदिवा विवाहो विष्णुस्ते तापि श्री स्वीकृता । तत उपादेयेत्यर्थः । अपिरत्रापि भित्रक्रमे ॥ ख ॥ अस्या इति ॥ अस्याः खिया हेतोलोकः समस्तोऽप्यमन्दरागो दृढानुरागः स. वि प्रतारपति. २ मजगावली। । ।

·चतुर्थ उच्छ्वासः। अनयावष्टब्धः को न गुरुवारणयोग्यो भवति, को न वाजि- मारोहति, कः कंकणन्नवञ्चनातः प्रकटयति, कः कण्ठे हारा- मोचनं न कुरुते, को न काञ्चनशृङ्खलामनुभवति । कुरङ्ग इ- न्धीभूतः को वागुरावञ्चनं करोति, कः कार्मुकनिर्मुक्तशिलीमु- इव न वैलक्षमागच्छति ॥ क ॥ । ॥ दा भ्रान्तः ॥ तथा भुजंगानां विटानां मण्डली चपलाक्षीकृता सती घृष्टा विप्रल- 1 ॥ तथा जडा धीरस्येति जडधी डबुद्धिः राज्ञः सकाशात् कुत्सितो योऽसौ मारः बिल्वादिबन्धने न विगोप्यहिंसा स एव पराभवस्तं प्राप्तः ॥ अथवा राज्ञस्तथा सताच मारात् स्मरात्पराभवं प्राप्नोति कुबुद्धिः ॥ "अपि भ्राता सुतोऽर्यो वा श्व- हो मातुलोऽपि वा । नादण्ड्यो नाम राज्ञोऽस्ति धर्माद्धि चलितः स्वकात् इति र्ताः । ततः स्वपितुरपि राज्ञः सकाशाद्राजकुमारस्यान्यायवतः परिभवो युज्यत ए. पक्षे अस्याः श्रियो निमित्ते । मन्दरोऽगः पर्वतः । अभमाकाशमन्तोऽस्येत्यभ्रा. व्योमावसानः । सञ् शोभन आलोकोऽस्येति सदालोकः । सम्यगस्तः क्षिप्त इ- र्थः । संपूर्वादस्यते: क्तः ॥ यद्वा सम्यगस्त: सन्नप्सु भ्रान्तः क्षुब्धोऽब्भ्रान्तः (अ- न्तिरे भद्वित्वेन न दोषः ) ॥ तथा अलोलनेत्रं लोलनेत्रं कृता भुजंगमण्डली वासु- प्रभृतिनागमण्डली ॥ नेत्रं मन्यानरज्जुः ॥ तथा जलधिरब्धिः पराभवं मन्थनलक्षणं तः । राजकुमारेत्यामन्त्रणे ।। ग॥ अनयेति ॥ अनया स्त्रिया आश्रितः कः पुरुषो गुरूणां वारणे निषेधे॥ वा अथवा- ।। आजिः कलहः ॥ वञ्चनाया वञ्चनातः ( पञ्चम्यास्तसिल ) प्रतारणात् । के सु- वञ्चनाकृतं सुखमित्यर्थः । कणञ् शब्दायमानः । को न प्रकटयति ॥ कण्ठे ग- न्तिः हा इति य आरावस्तस्य मोचनम् ॥ कांचनेति कांचिदर्थे । शृङ्खलां बन्धनम् ॥ रौ गुरुविषये अञ्चना पूजा । कुरङ्गपक्षे वागुराया मृगजालिकाया वञ्चना ॥ पराभ- देः प्रागवस्थाथा विसदृशो लक्ष्यत इति विलक्षः । तस्य भावो वैलक्षम् ॥ धनुर्मुक्त- णस्तु वै स्फुटं लक्ष वेध्यमायाति ॥ पक्षे अनया लक्ष्म्या । गुरुर्महान् । वारणो गजः ।। जिपृष्ठं तुरंगपृष्ठम् ॥ कंकणं हस्तसूत्रम् । नवमविच्छायम् । चः समुच्चये । नेति षेधे । अतोऽस्या इत्यर्थः ॥ हारस्य मुक्तासरस्थ । अवमोचनं बन्धनम् ॥ काञ्चनस्य १ वारुण. २ अधिरोहति. ३ वञ्चनां न. ॥ ।

·विक । ना E E १३० दमयन्तीकथायाम् कस्य न पराभूतिर्भवति । कस्य नापूर्व यशः समुच्छलति।क। किमतोऽप्यस्याः परमुच्यते ॥ख ॥ यादवप्रियं शार्दूलमिव शूरं महत्तरं भयानोपसर्पति । सुनय- नादेवरं सिंहमिव बलभद्रं दृष्ट्वा प्रेपलायते । न वसुदेवेऽपि चक्षुः पातयति ॥ ग॥ केवलमनवरतशिक्षितवैदग्ध्यकलापराधात्मिकात्रपापरा परि- शृङ्खलामाभरणविशेषम् ॥ अगौरवाहे नीचे । अन्धीभूतो निर्विवेकः । अपितु सविवेकः सन्गुरूनेव पूजयति ॥ वै स्फुटम् । लक्षं शतसहस्रं नाप्नोति ॥ क॥ कस्येति ॥ स्त्रीवशगस्य पराभूतिः पराभवः ॥ प्रतिषेधवाची अ पूर्वो यस्माद्य- शःशब्दस्वरूपात्तदपूर्व यशोऽयश इत्यर्थः ॥ पक्षे परा प्रकृष्टा भूतिरुन्नतिः ॥ अ- पूर्वमुत्कृष्टं यशः ॥ क॥ स्वस्थावस्थायां स्त्रैणानि वञ्चनाकूटराजपराभवादीन्यभिधाय संप्रति परं परिणाम यत्स्यात्तदाह । यादवेति ॥ दवमुपसापं प्रीणाति दवप्रियं रागिणम् । अथवा दु- नोतीति दवः कुतश्चिद्वैगुण्यादुपतापजनको यः प्रियः कान्तस्तं शूरं विक्रान्तं महत्तरं वृद्धं भयान्न समीपे ब्रजति । अगमने वार्द्धकं भये च शूरत्वं हेतुः । शार्दूलपक्षे दवः काननम् ॥ सुनयेति नयप्रवर्तनप्रोत्साहनायामामन्त्रणम् । नादे शब्दे, वरं प्रियंवदं, बलेन शत्तया भद्र, दृष्वापि प्रणश्यति । प्रियमिति शेषः ॥ सिंहस्तु नादे शब्दे वरः सिंहनादस्य प्रतीतत्वात् ॥ तथा वसुदे धनप्रदे । अवे रक्षकेऽपि चक्षुर्नयनं न पातय. ति । संमुखमपि नालोकत इत्यर्थः ॥ यदिवा वेपतेऽवश्यमिति वेपीति चक्षुर्विशेषण म् ॥ पक्षे यादवा यदुवंश्यास्तेषां प्रियः शूरनामाद्यपुरुषस्तं भयात्स्थितिलङ्घनलक्षणात् नोपसर्पति न तत्समीपे व्रजति । एतेन श्वशुरो वध्वा न स्पृश्यते इति स्थितिरुक्ता ।। शोभने नयने यस्याः सा देवरं गदनामानं कृष्णस्य गदाग्रजत्वात् ॥ बलभद्रमपि ज्ये- ष्ठसंबन्धेन प्रतीतं वीक्ष्य प्रकर्षेण पलायते स्पर्शभयात् ॥ तथा वसुदेवः कृष्णस्य पिता ॥ ग॥ यदोहशे परमोपकारिणि न प्रेमवती.खी, तदान्यत्र कस्मिन्नपि गुणिनि प्रेमव- न्धं विधास्यतीति निरस्यन्नाह केवलेति ॥ नूयते इति नवं प्रशस्वं न नवमनवमप्र- १ पदमिन.२ दृष्टापि, ३ पलायते. । SE SHARE ·चतुर्थ उच्छासः । १३१ हत्य गुणिनो गुरून्परपुरुषे मायाविनि कृतकेशिवधे धृतमन्दरा- गे रागं बनाति ॥क॥ तदायुष्मन्नतिगम्भीरगुहा गिरीन्द्ररिव हृदयहराश्रेयोऽर्थिनां शरणं न स्त्री श्रीर्वा ॥ख ॥ । शस्यं रतं यस्याः । केवलं बीजक्षयहेतुत्वात् । नहि तस्याः संततिः । रतं च संतत्या स- फलम् । तथा विशेषेण दग्धो विदग्धः । तस्य भावो वैदध्यं संतापस्तस्य कला वैदग्ध्य- कला शिक्षिता यया । पश्चात्कर्मधारयः । अपराधा एवात्मा स्वरूपं यस्याः ॥ तथा न- बायते नरकाद् अत्रं तथाभूतं यत्पापं कमप्युपसर्ग राति ददातीत्यत्रपापरा । गुरून् पित्रादीन गुणिनः सगुणांश्च ग्राह्यपुरुषान् परिहृत्य परस्याः पुरुषेऽन्यनारीकान्ते मा. याविनि कापटिके कृतके कृत्रिमे अशिवमकल्याणं दधातीत्यशिवधे मन्दरागे क्षणप्रे- मण्यनुरज्यते ॥ परपुरुष इत्यत्र सर्वनामत्वावृत्तौ पूर्वपदस्य पुंवत्त्वम् ॥ पक्षे अनव- रतं शश्वच्छिक्षितो वैदग्ध्यकलापो दक्षतातिशयो यया सा चासौ राधात्मिका। राधा च कृष्णपत्नी । सापि श्रिया एव भेदः । अपापरा सलज्जा सती । गुणिनो गुरूञ्छूरा- दीन्यदूनामादिपुरुषान् परिहृत्य परपुरुषे मुरारौ रागं प्रीतिं बध्नाति ॥ किंभूते माया त्रि- लोकीनिर्माणलक्षणा वामननृसिंहमहिलात्वादिलक्षणा वा विद्यते अस्य ॥ तथा कृतः केशिनोऽश्वरूपस्य दैत्यस्य वधो येन ॥ तथा धृतो मन्दरनामाऽगोऽद्रियेन ॥ क ॥ एवमुक्तकपटानामनार्द्रहृदयत्वादिदोषान्वितानां स्त्रीणां विश्वासं विश्रम्भं श्रीणां च विश्वासं यत्र तत्र निक्षेपं सर्वथा परिहरंन्सर्वोऽप्यायुष्मानित्यायुष्मन्निति संबोधनेनाभि- हितम् ॥ तदित्युपसंहारे । श्रेयोर्थिनां पुण्यार्थिनां स्त्री न रक्षित्री । कीदृशी हृदयं चेतो हरति मोहकारिणी। एतेन क्षयहेतुत्वमुक्तम् ॥ तथा अतिगमतिशयेन बिभेतीति भी रुः स्त्रीस्वभावत्वात् । अथवा भीर्भयहेतुत्वाम् । दुष्टाशयत्वात् ॥ तथा न गौर्वाग्यस्य सो- ऽगुस्तं जहाति अगुहा । य एव मायामयं वक्तुं वेत्ति क्षणमपि तमेव श्रयतीत्यर्थः । अथवा गौर्धेन्वर्थः । तच्चोपलक्षणम् । तेन निर्धनं विहाय धनिनमेवाश्रयतीति ॥ य- दिवा नतो नम्रतायां गम्भीरा गौर्वाग्यस्य तमपि जहातीत्यर्थः । नच भवादृशाश्वाटूनि कुत्रापि वक्तुं प्रभविष्णवः । सर्वोन्नतत्वात् । यदिवा अतिगमतिशयम् । भियं राति ददा- तीति भीरा गौर्यस्य तमतिगंभीरगं जहाति ॥ हिमाचलभूरपि अतिगम्भीरा गुहाः पा- पाणसन्धयो यस्याम् ॥ श्रीश्चाश्रेयोऽथिनां न शरणम् । किंतु श्रेयोऽधिनाम् ॥ कीदृशी १ न पुनः स्त्री श्रीश्च, न लक्ष्मीः स्त्री च. । । SAR ·HI पE दमयन्तीकथायाम् शृङ्गारप्रधानास्तात, गाव इव विचारिताः सरसा भवन्ति ने स्त्रियः ॥ क॥ तदेताः कंदर्पकण्डूकपणविनोदमात्रोपकारिण्यो नात्यन्तवि- श्वासयोग्याः सर्वथा विश्वस्तं विश्वासमेव नरं कुर्वन्ति स्त्रियः॥ख॥ श्रियोऽपि दानोपभोगाभ्यामुपयोगं नयेत् ॥ न लोभ कुर्यात् । बहुलोभानुगतः किरणकलापोऽपि संतापयति जन- हृत्स्वान्तं तथाऽयं शुभकर्म हरति । तत्प्राप्त्या शुभकर्मणो भुक्तत्वात् । यदुक्तं नैषधे-- पूर्वजन्मविभवव्ययसृष्टाः संपदोऽथ विपदश्च विमृष्टाः” इति ॥ गौरी अपि हृदये हरो यस्याः।तथा नतिगम्भीरः प्रणामप्रगल्भो गुहः कार्तिकेयो यस्याः||तत्पुत्रत्वात् ॥ख।। अधुना दुःस्त्रियः सर्वथा परिहार्य साध्व्या अप्यत्यन्तविश्वासप्रतिषेधद्वारेण " सेवेत विषयान्काले मुक्त्वा तत्परतां वशी। सुखं हि फलमर्थस्य तन्निरोधे वृथा श्रियः" इति पूर्वकविकथितमनुगामुकोऽत्यासक्तिमनासक्तिं च निषेधंयन्नाह-शृङ्गारेति ॥ रूक्षः शिक्षावचोभिरास्माकीनैरसौ विमनस्को भविष्यतीति चित्ते धारयन् कृत्यं चोपदिशन तातेति कोमलमामत्रयति ॥ शृङ्गारो रसः प्रधानं यासु ॥ तथा विचारिता विवेचिता गावो गिर एव सरसाः प्रीतिहेतवो भवन्ति ॥ अथवा गावो विशेषेण चारिता दत्ता- स्वादवत्तृणकवलाः । तथा शृङ्गस्यारमनं प्रधानं यासु । तास्तथोक्ताः ॥ तथा सरसाः सदुग्धाः ॥ स्त्रियस्तु शृङ्गारो मण्डनं प्रधानं यासाम् ॥ विचारिताः स्तृणन्ति दुःशीला: सत्यो गुणगणं छादयन्तीति तत्त्वतो विमृष्टाः सत्यो न सरसाः। किंतु वैराग्यहेतवः।।का। तदेता इति ॥ तत्तस्माद्धेतोरेताः स्त्रियो नात्यन्तं विश्रम्भाहाः । कियदेवे. त्यर्थः ॥ तत्र हेतुमाह ॥ कंदर्पत्यादि ॥ सर्वथा विश्रब्धं नरं स्त्रियो विगतश्वासमिव कुर्वन्ति ॥ तत् साध्व्योऽपि नात्यन्तं विश्रम्भार्हाः॥ तथाच चाणक्यः-" अन्तर्गृहगतः स्थविरस्त्री-परिशुद्धां देवीं पश्येत् । अपरिशुद्धां न कांचिदभिगच्छेत्" । श्रूयते हि- "देवीगृहमतो भ्राता भद्रसेनं जघान मातुः शय्यान्तर्गतश्च पुत्रः कारूपम् " इत्यादि । ख॥ स्त्रीणां दोषान्कण्डविनादमात्रफलं चाभिधाय संप्रति श्रीणां फलमाह- योऽपीत्यादि । लोभे दूषणमाह-- बहिति ॥ बहुना लोभेनानुगतः ॥ करौवस्तु 1 एव. २ श्रियः स्त्रिय श्व. ३ श्रियः स्त्रियोऽपि. ४ दानोप. %E mama ·चतुर्थ उच्छ्वासः ॥ क॥ अतः पुत्र, प्राप्स्यसि नचिरान्निजकुलकमलराजहंसी राज्य- प्रयम् ॥ अनवरतं कृतयशोदानन्देहि नारायण इव त्वयि चिरं स्यते खल्वियं लक्ष्मीः ॥ख ।। पाहि प्रजाः ॥ प्रजापो ब्राह्मण इव क्षत्रियोऽपि न लिप्यते तिकैः ॥ ग॥ मा च वृद्धिं प्राप्य गुणेषु द्वेष कार्षीः ॥ व्याकरणे हि वृद्धिगु- बाधते, न संत्पुरुषेषु ॥ १ ॥ वत्स मा चैवं चेतसि कथाश्छान्दसोऽयम् । छान्दसश्च गुरुर्व- तस्वभाव एव भवति तत्किमनेनेति ॥ यस्माचतुरानन्दिपढ़ः पु- हुल: प्राज्यः । तथा भानुं रविं गतो भानवीय इत्यर्थः ॥क ॥ यदि लोभवता मया संतप्यते जनस्तत्किमित्याशङ्कयाह- अत इति ॥ अत तस्माज्जनाच्छ्रियमाप्स्यसि ॥ जनानुरागप्रभवा हि संपदः ॥ अथवा एतस्मात्पूर्वोक्ता- स्मदुपदेशात् ॥ प्राप्य च श्रियं निरन्तरं कृतं यशो येन तहानं देहि धर्मादिपात्रेषु प्रय नियुक्ष्वेति भावः ॥ खलु निश्चितमियं लक्ष्मीः पात्रेषु व्यवकलयति त्वयि फणाविव बहुकालं सहर्ष स्थास्यति ।। विष्णौ कीदृशि कृतो यशोदाख्याया जनन्या नन्दो येन तस्मिन् ॥ हि स्फुटम् ॥ ख ॥ बलादपि प्रजाभ्यो वित्तमादाय पात्रेषु मयोपकरणीयमिति मा कथा हृदि तदाह-- हीति ॥ पालय प्रजाः ॥ यस्मात्प्रजां पाति यः क्षत्रियः स न पापी ।। ब्राह्मणस्तु कृष्टो जपो यस्य स प्रजापः । जपनं जापः ॥ ग ॥ मा चेति ॥ वृद्धि राज्यादिसमृद्धिम् । गुणेषु पाण्डित्यादिषु ॥ हि यस्माद्गुणवा- का वृद्धिरिति वैयाकरणसमयः ॥ १ ॥ इदानीं शिक्षामभिधायात्मनोपदिष्टे आदरपरं कुमारं कुर्वन्मृदुवचोभिः प्रोत्साह- नाह- वत्सेत्यादि । छन्दो वेदः छन्दःशास्त्रं च ॥ गुरुस्तत्वोपदेष्टा छन्दोह- लघुद्वितीय आकारादिश्च ॥ यस्मात्कारणाद्भवान्पुण्यश्लोकः पवित्रयशाः । तथा चतु- १ पापैः. २ प्रद्वेषम. ३ सत्पुरुषे. Rames USA हा A nars HERE ·SHARMA दमयन्तीकथायाम् ण्यश्लोको भवान् । अतोऽङ्गभावं यान्ति ते वक्रोक्तयोऽपि गुरवः। सरलतया लघवोऽप्यन्तरङ्गा भवन्ति । किंतु ते ह्यवसाने कुटिल- तामपि दर्शयन्ति ॥का तत्किं बहुना। तथा भव यथा तात त्रैलोक्योदरदर्पणे। विशेषैर्भूषितस्तैस्तैर्नित्यमात्मानमीक्षसे ॥ १७ ॥ किं चान्यत् । बिभर्ति यो ह्यर्जुनवारि पौरुषं करोति नभ्रे च न वा रिपौ रुषम् । न तेन राज्ञा सहसागराजिता भवेन्मही किं सहसागरा जिता ॥१८॥ । रानानन्दयति। तथाविधं पदं राज्यलक्षणं यस्य । अतो वक्रवचसोऽपि गुरवः । तेन च अङ्ग तव भावं भावनां यान्ति ॥ त्वयि भावितात्मानो भवन्तीत्यर्थः । अङ्गेति कोमला- मन्त्रणे । सरलतया एकमार्गतया लघवो लघुवृत्ता अप्यन्तरङ्गाश्वेतोभिप्रेताः स्युः ।। परं तेऽन्ते कौटिल्यमपि प्रकाशयन्ति ॥ अथ च पुण्यः श्रेयान् श्लोकः पद्यम् ॥ तदा चत्वारि आनन्दीनि पदानि पादा यस्य ते प्रसिद्धा गुरवो वक्राकृतयोऽङ्गभावमवयवत्वं यान्ति । श्लोकस्येति शेषः । सरलतया ऋजुतया लघवो लेखाकृतयोऽन्तरङ्गा मध्यगताः स्युः । परमन्ते पादान्ते कुटिला अपि स्युः।। "वा पादान्ते त्वसौ ग्वक्र" इति वचनात्।।क तथेति ॥ तातेति कोमलामन्त्रणे । तथा तेन प्रकारेण भव यथा तैस्तैरस्मदुपदिष्टैः प्रजात्राणादिभिर्विशेषैरुपलक्षितमात्मानं भुव्युषितः पृथ्वीस्थित एव त्रैलोक्यमेव योऽसौ दर्पणस्तत्र नित्यमविनश्वरं पश्यसि ॥ अन्योऽपि तैस्तैराकल्पविशेषैर्मण्डितमात्मानं दर्पण पक्ष्यतीति ॥ यशोऽर्थमेव प्रयतितव्यमिति भावः ॥ १७॥ विभीति ॥ अर्जुनमेव वृणोत्याच्छादयति वारयति वेत्येवंशीलं निजप्रकर्षण तञ्चरित्रापहवकारि पौरुषं यो राजा धत्ते ॥ अथवा नम्र रिपौ शत्रावपि रुषं कोपं नच नेव करोति । धर्मविजयत्वात् ॥ तेन राजा अगराजिता अष्टसंख्यकुलाचलालंकृता । तथा सहसागरा ससमुद्रा सहसा बलेन किं मही न जिता भवेत् । जितैवेति भावः ॥१८॥ १ सरलतया युक्ताः. २ अवमाने.

·चतुर्थ उच्छासः। आप च। किं तेन जातु जातेन मातुर्यौवनहारिणा आरोहति न यः स्वस्य वंशस्याग्रे ध्वजो यथा” ॥ १९ ॥ एवमुक्त्वा विश्रान्तवाचि वाचस्पतिसमे मन्त्रिणि राजापि प्रे- माया दृशा नलमवलोक्य वक्तुमारभत ॥ क॥ "तात,युक्तमुक्तोऽसि सालडायनेन । कस्यान्यस्य निर्यान्ति वदनारविन्दादेवंविधाः पदे पदेऽर्थसमर्था मृझ्यो मृष्टाः श्लिष्टाश्च वाचः ॥ ख॥ तदर्शितस्तवानेन निर्वापितदेहः स्नेहः । स्वीकृतस्त्वं मनसा स- मस्तसाम्राज्यभारोबहनधुर्यतां प्रति । तेनायमनुशास्ति ॥ग ।। युज्यते चैतत् ॥ तथाहि । संग्रहं नाकुलीनस्य सर्पस्येव करोति यः। स एव श्लाध्यते मन्त्री सम्यग्गारुडिको यथा ॥ २० ॥ किं च। न पश्यसि सांप्रेतमिदमस्माकमतिभीरुभूपालमण्डलमिव व- किं तेनेति ॥ मातुर्जनन्यास्तारुण्यमुषा तेन जातेन किम् । किमपि नेत्यर्थः ॥ यो जातु कदाचिदपि स्वस्यान्वयस्यामं नारोहति । अग्रगण्यतां न यातीत्यर्थः ॥ ध्वजपक्षे वंशो वेणुः ॥ १९ ॥ संग्रहमिति ॥ न निषेधे । अकुलीनस्थानभिजातस्य । सर्पस्य तु नाकुर्वल्मीक- स्तत्र लीनस्य ॥ कर्मणामारम्भोपायः पुरुषद्रव्यसंपत् । देशकालविभागों विनिपात- प्रतीकारः, कार्यसिद्धिश्चेति पञ्चाङ्गो मन्त्रः गारुडादिविषयश्चेति योगान्मन्त्रिणावमात्या- हितण्डिको ॥ २०॥ नेति ।। वलयस्त्वशैथिल्यानि । बलिनो बलवन्तश्च ॥ आवरणं संव्यानम् । अ- .१ अयम्. २ मेमद्रनाया. ३ स्वोकृतश्वासि. ४ तेनायमेवमनुशास्ति; तेनेयमेवमनुशास्ति. । समितमस्माकम् RBA ·A दमयन्तीकथायाम् । । लिभिराक्रान्तम् अशेषमङ्गम् अंतिजीर्णशीर्णकर्पटमिवावरोतुं न शक्यते । क्वाप्युपरिपतितभ्रूचका भीरुभटपेटीव नष्टा दृष्टिः ।। क॥ ये हितवोपदेशिनो मुख्यास्तेऽपि सालङ्कायनप्रभृतयो में न्त्रिण इव विरलीभूता दन्ताः शब्दशास्त्रे हि राजादीनामदन्त- ता श्लाघ्यते । नान्यत्र ॥ख॥ तदिदानीं मम वन्यश्वापदमिव विषयविमुखं मनो वनाय घा. वति । कृतं च यन्मनुष्यजन्मनि क्रियते ॥ ग॥ तथाहि । एताः प्राप्य परोपकारविधिना नीताः श्रियः श्लाध्यता- मापूर्वापरसिन्धुसीनि च नृपाः स्वाज्ञां चिरं ग्राहिताः भूभारक्षमदोर्युगेन भवता जाता वयं पुत्रिण- स्तत्तंप्रत्युचितं यदस्य वयसस्तत्कर्म कुमो वने"॥ २१॥ इत्यभिधाय तत्कालमेव मौहूर्तिकानाहूयादिदेश-"कथ्यता यौवराज्याभिषेकोत्सवाय दिवसः” इति ॥ ५ ॥ अपक्षे संवरणम् । निःसौष्ठवादशक्यम् ॥ उपरिपतितं शैथिल्यात्नस्तं भ्रूचकं यस्याम् ।। भीरुनाहलमण्डलीपक्षे तु प्रतिभटानामिति शेषः । भीरवो हि वैरिणि विलोकयति पला यन्ते ॥ पेटशब्दः संघाते त्रिलिङ्गः॥ क ॥ य इति ॥ हितवर्ग हितसमूहमुपदिशन्ति मुख्याश्च प्रधानभूताः सालङ्कायनप्रभृत- योऽमात्या यथा विरलीभूता विरला एव केचित् । न सर्वे तथाविधाः ॥ तथा ये दन्ताः हि स्फुट तधर्गमुपदिशन्त्युच्चारयन्ति । तवर्गस्य दन्त्यत्वात् । तथा मुखे भवा मुख्याः। तेऽप्यविरला विरलाः संपन्ना विरलीभूताः । बलिमस्तानां हि मांसमुक्ता दन्ता विरला. स्युः । मुख्याश्चतु:संख्या राजदन्ताः ॥ " राजाह-" इति सूत्रोक्ता राजादयः ॥ ख ॥ तदिति ॥ विषया इन्द्रियार्था देशाश्च ॥ ग ॥ एता इति । यथाक्रमे धर्मार्थकाममोक्षाणामुपन्यासः ॥ २१ ॥ ३) भलिशाणकथकपेटम. २ क्यम्, ३ अभिषेकाय ·। SENA चतुर्थ सकलासः। अथ कथयामासुस्तेऽपि-“देव, श्रूयतामनवद्यमद्यतनमेव रा- ज्याभिषेकयोग्यमहः । केन्द्रस्थानवर्तिनः सर्वेऽप्युच्चग्रहाः, पुण्यो मासः, पूर्णा तिथिः, श्लाघ्यो योगः, प्रशस्तो वारः, शुभ नक्ष- त्रम, कल्याणी वेला, विधीयतां यविधेयम्" इत्यभिधाय स्थिते- फु तेष्वनन्तरमेव “सुश्रोणि, श्रूयतां यदस्माभिः श्रुतमाश्च- र्यम् ॥ क॥ उचितमुचितमेतद्धैर्यधान्नां नृपाणां वयसि कटुनि कान्तालोचनानां तृतीये । इति रभसमिवास्य प्रस्तुतं श्लाघमानो वियति पटुरकस्मादुत्थितस्तूर्यनादः ॥ २२ ॥ S न अपि च। उपरि परिमलान्धैः सवनं संचरद्भि- मधुकरनिकुरम्बैथुम्ब्यमाना भैरेण । अविरलमधुधारासारसंसिक्तभूमिः सदसि सुरविमुक्ता प्रापतत्पुष्पवृष्टिः ॥२३॥ अवतेरुश्च तत्कालमेवाम्बरतलादुल्लसद्ब्रह्मकान्तिकलापपवित्री- ताष्टदिग्भागभूमयः सकलसागरसरित्तीर्थाम्बुपूर्णकमण्डलुमत्कु- कुसुमौषधिरुद्धपाणयो दर्शनादेवापनीतसमस्तकलिकल्मषाः पि कुत्तोऽपि ब्रह्मर्षयः ॥ स्व.॥ सहर्षेण सविनयेन सपरिवारेण च चलकर्णोत्पलगलद्दहलर- पुञ्जपिञ्जरितकपोलपालिना पृथ्वीपालेन प्रणम्य कतातिधेयाः T अथेति ॥ केन्द्रस्थानं शुभस्थानम् ॥ क ॥ उचितेति ॥ कटुत्वमत्राप्रियत्वमेव ॥ २२ ॥ । मस्थितेषु. २ माध्यमानः ३ दरण. ४ मृत्कुसुम. ५ प्रणय. -- ·दमयन्तीकथायाम् समुचितान्यलंचक्रुरासनानि ॥ क I misain | कृतकुशलप्रश्नालापाश्च प्रस्तुतकुमाराभिषेकस्य नरपतेः स्वकमण्डलुवारीणि दर्शयामासुः॥ ख ।। इदं मन्दाकिन्याः सलिलमवगाहागतमरु- त्पुरंध्रीणां पीनस्तनशिखर नोर्मिवलयम्। इदं कालिन्द्याश्च प्रविकसिततीरमलता- पतत्पुष्पैरन्तः सुरभिततरङ्गं नृप पयः॥२४॥ इदं गोदावर्यात्रिनयनजटाखण्डगलित महाराष्ट्रीनेत्रैः कृतकुवलयं मजनविधौ । इदं चापि प्रेङ्कन्मुनिजनविकीर्घिकमलं पयो विन्ध्यस्कन्धस्थलविल्लुलित नार्मदमपि॥२५॥(युग्म तदेतत्पुण्यानां परममवधि प्राप्तमुदघेः पयः प्रक्षाल्याडी शयनसमये शार्ङ्गधनुषः। विहारायोन्मजहरुणवनितावन्दवदनैः क्षणं यंत्रोत्फुल्लन्नवकमलखण्डश्रियमधात् ॥ २६॥ राजा तु तत्कालमुन्मीलबहलपुलकारकोरकितदेहः किमय दुतरसेनावेशित इव विधूय शिरश्चिन्तयांचकार ॥ग ॥ नूनमयमस्मट्टहे हरिहरब्रह्मणामन्यतमः कोऽप्यवतीर्णो भवि तदेतदिति ॥ शयनसमये युगान्ते शाङ्गधनुषो विष्णो: संबन्धिनौं चरणौ प्र क्षाल्य पुण्यानां परमसीमानं गतमुदधेः समुद्रस्य तदेतत्पयो वर्तते ॥ यत्र विहारा क्रीडार्थमुन्मज्जन्ति यानि वरुणवधूवृन्दवाणि तैः कृत्वा विकसदम्भोजखण्डशोभ क्षणं दधौ || २६॥ १ भम. २ जटाजूट, ३ जनम्. ४ अडीन. ५ यत्मोत्कल्लत. ६ काय:.: ७ शिरश्चिरं चिन्त- SANNI ८ नमस्मत- १ एकतमः ।

·। । S स्व- 1 ) चतुर्थ उच्छासः। प्यति । यतः । कार्य शिक्षाक्रमः, क्केयमस्माकमाकस्मिकी यूंनो- ऽस्याभिषेकाय बुद्धिः, के चानुकूलकालसंपत्तिः, क्व चामी समस्ता- भिषेकोपकरणपाणयो महामुनयः॥क ॥ सर्वथा नमोऽस्तु घटितदुर्घटाय वेधसे । यस्यायमेवमद्भुतो व्यापारः” इत्यवधारयन्नुत्थाय गृहीत्वा तानि तीर्थोदकानि क- वा कनककुम्भेषु तात्कालिकास्फालितमृदङ्गझल्लरीरवरभसोल्ला- स्यविलासिनीवृन्दैरानन्धमानो मङ्गलोद्गारमुखरपरिजनपरिवृतः सह सालङ्कायनेन “सहस्रं समास्तात एवानुपालयतु राज्यम् इत्यभिदधानमनिच्छन्तमपि नलं बलान्निवेश्याभिषेकपट्टे स्वयमे- वाभिषेकमकरोत् ॥ ख ॥ परिघाप्य च मङ्गलाभरणवाससी सिंहासनमारोप्य पुत्रप्रेम्णा पुरः स्थित्वा कनकदण्डपाणिः क्षणं प्रातिहार्यमन्वतिष्ठत् ॥ ग॥ सालडायनोऽप्यतिनेहेनास्योपरि लम्बितमुक्ताकलापमास्त्रवत्सु- घाधारमिन्दुमण्डलमिव कनकदण्डमापाण्डुरमातपत्रमधारयत् ॥ सामन्तचक्रं च चलञ्चामाकरचारुचामरकलापव्याएतकरप- लवमस्याये विनयमदर्शयत् ॥५॥ मुनयोऽप्युच्चारयांचाश्चतुर्वेदप्रशस्तमन्त्रान् । उत्थाय च गृ- हीत्वाक्षताशिरसि विकिरन्तोऽस्य पुनरिदमवोचन ॥ ङ॥ “याः स्कन्दस्य जगाद तारकजये देवः स्वयंभूः स्वयं स्वःसाम्राज्यमहोत्सवेऽपि च शचीकान्तस्य वाचस्पतिः। ताभिस्तेऽयं विरश्चिवक्रप्सरसीहंसीभिराशास्महे वैदीभिर्वसुधाविवाहसमये मन्त्रोक्तिभिर्मङ्गलम् ॥२७॥ सर्वथेति ॥ घटितं योजितं दुर्घटं शिक्षाप्रक्रमादिलक्षणं येन तस्मै वेधसे नमः॥ख॥ १ प्रक्रमा २ युनोऽप्यस्य. ३ क चाविलम्बितानुकल. ४ उल्लासि. ५ धारं कनकगिरिशिख. रस्थितमिन्द्रः ६ सकलसामन्तचक्रम, ७ ताभिस्तस्य. ८ पिरिश्च.

·दमयन्तीकथायाम मण्डर स्योना अन्यदपि तत्र दिवसे सुभ्र समाकर्ण्यतां यदद्भुतमभूत् ॥ क ॥ दिशः प्रसेदुः, सुरभिर्ववौ मरु- htist | दिवो निपेतुः सुरपुष्पवृष्टयः। कताभिषेकस्य नेलस्य निस्वना- ननाहता दुन्दुभयोऽपि चक्रिरे ॥२८॥ अन्तरिक्षेच कोऽप्यदृश्यमान एवाशीःश्लोकद्वयमपठत् ।। “अहीनां मालिकां बिभ्रत्तथापीताम्बरं वपुः हरो हरिश्च भूपेन्द्र करोतु तव मङ्गलम् ॥ २९ ।। अपि च । लीलया मण्डलीकृत्य भुजंगान्धारयन्हरः । देयादेवो वराहश्च तुभ्यमभ्यधिकां श्रियम् ॥ ३०॥ इत्याशास्य विश्रान्तायां वियहाचि स्थित्वा च किंचितोचित तापचितिषु गतेषु क्षणादन्तर्धानं मुनिषु “समुच्छ्रीयन्तां वैजय- न्त्यः, बध्यन्ता तोरणानि, सिच्यन्तां चन्दनाम्भोभिः पन्धानः, क्रान्त गतव माबर कुश अहीति ॥ शिवोऽहीनां सपणां स्रज तथा तेन प्रकारेण इताम्बर ताण्डवा- दिष्वतिविततमूर्त्तित्वाव्याप्ताकाशम् ॥ अथ च पराचीनावस्थायां दिगम्बरत्वादिताम्बरं गतवस्त्रम् ॥ यदिवा आ समन्तात्पीतं प्रस्तमतिवितततथा छन्नमम्बरमाकाशं येन ।। तथाविधं वनित्यं बिभ्रत् ॥ हरिश्च विष्णुर्वनमालीति ख्यातत्वात् । अहीनां पूर्णामेव मालिकाम् । तथा पीताम्बरं हारिद्रवसनं वपुर्विभ्रत् । राजेन्द्र तव मङ्गलं करोत्वित्यर्थः।। न केवल व्याप्तपृथ्वीकम् । इताम्बरमपीत्यपिशब्दार्थः । अष्टमूर्तिहि भगवान् ॥ यदाह मणः "उवासमीरयजमानजलानलार्कसोमाम्बरादिभिः" इति ।। २९ ॥ लीलयति ।। लीलयावज्ञया भुजंगासन मण्डलीकृत्य हरः । भुजं मण्डली- कृत्य गां वसुधां धारयन् वराहश्च तुभ्यं समधिकां श्रियं देयात् ॥ अत्र वराह इति नरवराहमूर्तिनरसिंहबद्ध जमण्डलीकरणानुरोधाज्ज्ञेयः ॥ ३० ॥ १ शुभम. ३ च तस्य ३ भूपाल, ४ मतोचितोपचितिषु. मुक्तः श्वत R ·I कला दिए । A S -- चतुर्थ उच्चासः। १४१ न्तां ममृणमुक्ताफलक्षोदरगावलीभिः प्राङ्गणानि, क्रियन्ता प्रकरभाजि चत्वराणि, पूज्यन्तां द्विजन्मानो देवंताच, दी- दानानि, गीयन्ता मङ्गलानि,विसृज्यन्तां वैरिबन्धः,मुच्यन्तां गोऽपि पञ्जरेभ्यः” इति श्रूयमाणेषुपरितःपरिजनालापेषुला- नादिनि मृदुमङ्गलोद्गारमुंखरेसंचरति पुरपथेषु पौरनारीजनेस संप्राप्तस्वर्गसुखस्येव भुक्ताशेषभुवनस्येवास्वादितामृतर- वातुभूतपरमानन्दस्थेव राज्ञः कृतकृत्यतां मन्यमानस्याति- वान् ॥ क॥ दमतिकामत्सु केषुचिदिवसेषु, जरठीभूते महोत्सवव्यतिकरे, ति यथायथमामन्त्रितायाते समस्तसामन्तलोके, यौवराज्य- ने च परितः परिजने जनेश्वरो रिपुपयोधिवडवानलं नल- भाषे॥ख ॥ तात, किमपि ब्रूमो यदि न खिद्यसे । संप्रेति प्रियं सख्यं श्रे- रमस्माकमैणम्, न स्त्रैणम् । आभरणाय योग्या जटाभाराः,न । साहाय्याय साधवो बुधाः, न बान्धवाः । शयनायोचिता लिका, न तूलिका । क्रीडायै वरा वेगवन्तो निर्झरप्रवाहाः, हाः। प्रार्थनीयाश्च हरप्रसादाः, न प्रासादाः॥ ग॥ दायुष्मन्नेष दृष्टोऽस्याष्टष्टोऽस्याश्लिष्टोऽसि क्षमितोऽसि दुरुक्त- " इत्यभिधायोत्सङ्गमारोप्य च तत्कालगलदहलबाष्पाम्बु- विते वक्षसि निधाय परिष्वज्य च पुनः पुनः पुलककोरें- । तति । स्त्रीणामिदं स्त्रैणम् ॥ “ स्त्रीपुंसाभ्यां नमजो" इति नज् ॥ क ॥ रेति ॥ अन्तमध्ये मन्युभरेण दैन्यातिशयेन निरुध्यमानमुत्तरं यस्य ॥ ख ॥ वायं. २ भुक्त. ३ यागतम् ४ बभाषे. ५ संप्रति सख्यम्. ६ आहरणाय योग्या नी- माहाराः क्रीडाही. ८ उक्तम् . ९ लंपिते च. १० कोरकिताभ्यामू, ·RAIGARH दमयन्तीकथायाम् कितभुजलताश्यामन्तर्मन्युभरनिरुध्यमानोत्तरमजस्त्रमानवदश्रु- क्लिन्नकपोलमाविर्भवन्मोहमूर्छान्धकारकुश्चितलोचनमिममाघ्राय मूर्ध्नि वनाय बनितासहायःप्रतस्थे॥ क ॥ प्रस्थिते च तस्मिन्परिहतराज्ये राजनि, रजनीवियुज्यमानच- लचक्रवाकीष्विव कतकरुणाक्रन्दासु प्रजासु, प्रतिभवनमुच्चलितेषु जरत्पौरजनेषु, "कल्याणिन्, एष पितृप्रणयप्रणामाञ्जलिरस्य क्र- मागतकर्मकारिणः श्रुतशीलस्य कृतापराधस्यापि त्वया सहनीयाः कतिपयेऽप्यस्मदनुकम्पयाऽपराधाः। पंश्य । पयोराशेनोंदेगाय मृगा- अस्य मीलयन्तोऽपि कमलाकरान्कराः।किं न सहन्ते सुमनतोऽपि भ्रमरभरभञ्जनानि" इत्यभिधाय समर्प्य च स्वसुतमुच्चलिते च प्रे- म्णानुगतभूभुजि भुजायामनिर्जितसाले सालङ्कायने, बालमत्स्य इव शुण्यत्सरःसलिलसंतापवेपिताङ्गः, करिकलभ इव वियुज्य- मानयूथपतिः, पंतबहलबाष्पबिन्दुसंदोहर्वक्षसि विधीयमानहारः "हा तात" इति ब्रुवन्नलो न लोचने तं दिवसं समुदमीलयत् ॥ख॥ केवलममन्दमन्यूद्गारगद्दया गिरा पुनः पुनरिमं श्लोकम- पठत् ॥ ग॥ "तत्तातस्य कृतादरस्य रभसादीह्वाननं दूरत- स्तञ्चाङ्के विनिवेश्य बाहुयुगलेनाश्लिष्य संभाषणम् । ताम्बूलं च तदर्धचर्वितमतिप्रेम्णा मुखेनार्पितं पाषाणोपम हा कृतन हृदय स्मृत्वा न कि दीर्यसे"॥३१॥ एतचाकणं दमयन्ती चिन्तितवती-"अहो, स्नेहवानादयः खल्वसौ महानुभावः । तत्सर्वथास्मत्प्रीतिपात्रं भवितुमर्हति " इत्यवधारयन्ती पुनः पप्रच्छ । घ । न आकचित. २ यता ३ भुजाभ्यां निर्मित. 8 मगशावक इव मार्गच्युतः. ५ गलद. ६ दैन्य ७ इदम, 4 आवाहनमः अयेहितम्। ९ एतदाकार्थः १० पत्रच्छ हंसं ततस्ततः, ·N A SE पश्चम उच्छासः। "हुं हंस, ततस्ततः" ॥ क॥ सोऽपि राजहंसः कथामुपसंहर्तुमिच्छनिमं श्लोकमुखारयां- चकार । ख ॥ सुन्दरोदरि, तंतश्च किमपि परिजनेन स्वेन तैस्तैर्विनोंदैः पितृविरहविषादं सोऽथ विस्मार्यमाणः । गमयति परिवर्त वासराणामिदानीं हरचरणसरोजवन्द्वदत्तावधानः॥ ३२ ॥ इति श्रीत्रिविक्रमभट्टविरचितायां दमयन्तीकथायां हरचरणसरोजाङ्कायां चतुर्थ उच्छासः समाप्तः॥ हुँ हंसेति ।। हुमित्यव्ययं प्रश्ने ॥ क ॥ इति विषमपदप्रकाशमेतं दमयन्त्यां तनुते स्म चण्डपालः । शिशुमतिलतिकाविकासचैत्रं चतुरमतिस्फुटभित्तिचारुचित्रम् ॥ इति चण्डपालविरचिते दमयन्तीकथाविवरणे चतुर्थ उच्छासः समाप्तः ॥ । । अथ पञ्चम उच्छ्वासः। अथ विश्रान्तवाचि वाचस्पताविवोच्चारितानष्टविस्पष्टवणे व- र्णितनिषधराजे राजहंसे “ अहं सेवार्थी इत्यभिधायोपरुध्य- अथेति ।। अनन्तरं । स्तुतनले हंसे । सेवितुकामोऽहमित्युक्कैव कृत उत्पादित उ- तरस्यां। दिशि विषये आसङ्ग आसक्तिर्येन | नलाधारत्वादुत्तरस्याः ॥ तथा द्वाभ्यां (तस्मिन्स्मि तमुखे यूनि यूपदीर्घभुजद्वये॥ १ उ. ५८ श्लो.) येनोदीच्याध्वगेनोक्तं त- स्मादेकस्मात् द्वितीयाद्धंसाजन्मोत्पत्तिर्यस्य स तथाभूतः । श्रुतादाकर्णनाद्योऽनुरागः 1 उपसंहरन्, २ तदस्तु. ३ वचसि. ४ अभिधायेवोपरुध्यमाना; अभिधायोपसृत्य निरुध्यमाना.

·त दमयन्तीकथायाम् माना कृतोत्तरासङ्गेन द्विजन्मना श्रुतानुरागेण । " वत्से, चिरान्मि- लितासि” इत्युक्त्वैवाश्लिष्टा हृदये प्रदया चिन्तया ।पुत्रि, कथंकथमपि दृष्टासि" इति संभाष्येवालिङ्गिता सर्वाङ्गेधूकम्प- जनन्या रोमाञ्चावस्थया । “तरुणि, त्यज्यतामिदानीं शैशवव्यव- हारः" इत्यभिधायेव स्टष्टा प्रमुखेण मुखे वैवर्थेन । " मुग्घे, मु. च्यतां स्वच्छन्दभावः” इत्यनुशास्येवं ग्राहिता निजाज्ञां गुरुणा मकरध्वजेन दमयन्ती । तथापि क्षणमिव महानुभावतामवलम्व्या- नुपलक्षितावस्थमतवस्थे ॥ क ॥ तां च तथा बलात्सरलीभवन्निश्वाससूचितान्तर्मन्मथव्यथावे- गाम,अकाण्डकुण्ठितधैर्यासिधारां, हृत्पुण्डरीके मनोरथानीतनला वलोकनार्थमिवान्तर्मुखीचूतचक्षुर्व्यापाराम्, आकस्मिकस्मराप- स्मारेण दाम्यन्ती दमयन्तीमवलोक्य तदिङ्गिताकारकुशला परिहा सव्यसनिनी परिहासशीला नाम सखी “महानुभाव, नास्माकम- यापि तद्गुणश्रवणाय श्राम्यतिश्रोत्रेन्द्रियम् । न तृप्यति प्रश्नरसाय नाय जिह्वा । न संतुष्यति विशेषज्ञानाय शेमुपी। नानुरागायोपर मते मनः। तत्कथं कृतवानति गीतस्येव विखरम, वाद्यस्येव वि- तालम, लास्यस्येवान्यथापदप्रचारम्, अत्यन्तरसविच्छेद कारिणं प्रेमवन्धः । तेनोपरुध्यमाना व्याप्यमाना ॥ कृतवैकक्षकेणाध्ययनानुरागेण विप्रेण दा- क्षिण्यं नीयमानेत्यर्थान्तरम् ।। एवंभूता दमयन्ती प्रकर्षण वृद्धि गतया चिन्तया पुत्रि चिरानिमलिता त्वमित्युक्तव चित्तेऽवष्टव्या ॥ तथा उत्कम्प जनयतीति उत्कस्पज- नन्या || प्रमुखेण प्रधानेन । गुरुणा दुर्वहभारेण || अर्थान्तरे तु प्रवृद्धया जरत्या । उद्गतकम्पच्या जनन्या मात्रा | प्रकृष्टं मुखं यस्य तेन प्रमुखेन । गुरुणा आचार्येण ।। क ॥ तां चेति ॥ दाम्यन्तो गृह्यमाणां स्मरणपरवशामित्यर्थः तदिङ्गिताकारेत्यत्रेङ्गित 1 दिजन्मनेव. २ इच. ३ कथमपि ४ इत्यालप्येव. ५ एव. ३ अवस्थाम्. ७ मनोरथपथानोतः । नर लावण्यावलोकनार्थम्, ९ श्रवणेन्द्रियम्, १० प्रश्नरसायने. ११ न विरमत्यनुरागाय मन:- १२ तत्व थंध कथम, १३ कारिपाः .

·पञ्चम उच्छासः। प्रक्रमस्य विरामम् । एतत्परमपि पिपासया पयः पातुमुद्यतस्ये- वेरतायां तृषिवारिधारानिवारणम्। इयं सा भुञ्जानस्यार्धतृप्तिः। ऽयमंप्राप्तरतस्य रिरंसाव्याघातः। तन्न युक्तमिवान्तरे विरन्तुम् । कारणोपकारिन्, प्रवर्त्यतां पुण्यराशेस्तस्य स्वरूपाख्यानामृ- पामण्डपो, निर्वान्तुच चिरकालमनगग्रीष्मोपतप्ता एवंविधक- काः प्रसारितश्रवणाअलयः" इति दमयन्तीमधैक्षणेन कटाक्ष- ती तं राजहंसमालापयांचकार ॥ क ॥ सोऽपि “सुन्दरि, किमन्यत्तस्य समस्तस्त्रीहृदयप्रासादप्रतिष्ठापि- तिमस्याद्यापि प्रंशस्यते ॥ ख ॥ यत्र श्रूयमाणे न मधुरो वेणुवीणाकणः, दृष्टे नाभिरामः कामः, भाषिते न सारा सरस्वती, परिचिते न श्लाध्यममृतम्, अभ्य- । नानन्दीन्दुः, अंसादिते न प्रशंसास्पदं धनदः ॥ ग॥ किं बहुना। RANI भवति यदि सहस्त्रं वाक्पटूनां मुखानां निरुपममवधानं जीवितं चापि दीर्घम् । कमलमुखि तथापि क्षमापतेस्तस्य कर्तु सकलगुणविचारः शक्यते वा न वेति ॥ १ ॥ । ॥ चेष्टितम् । आकारो मुखरागादिः ॥ वारिधाराया विधारणं विच्छेदः ॥ "निवारण- " इति वा पाठः ॥ रिरंसायां सत्यां व्याघातोऽन्तरायः । “रतिव्याघामः" इति ठे त स्पष्टमेव || क॥ यत्रेति ।। श्रूयमाणे नेत्यादौ सप्तम्यन्तानब् ॥ अभ्यस्ते परिशीलिते ॥ ग ॥ १ अर्धगतायाम्. २ असमाप्तरतस्य; असमाप्तरसस्य. ३ अवान्तरे; अत्रान्तरे.४ अकारणो.५ पुनः प्रयः ६ मण्डपे. ७ निर्वातु चिर. ८ दमयन्ती तामधेन; दमयन्तीमधेक्षितेन. ९ समालपयां, १० कि मशस्यते. ११ वीणाकलाकाणः; वीणाकाण:. १२ अनुमसादिते. १३ धनद इत्यभाषत. * ·दमयन्तीकथायाम अपि च। संसाराम्बुनिधौ तदेतदनि स्त्रीपुंसरत्नवर्य नारीणां भवती नृणां पुनरसौ सौभाग्यसीमा नलः। सा त्वं तस्य कुरङ्गशावनयने योग्यासि पृथ्वीपते- रेतत्ते कथितं किमन्यदधुना यामो वर्ष स्वस्ति ते ॥ २॥ अन्यच्च। चन्द्रमुखि, महानानि सुसंधिकति सुसमासाख्याततद्धिते स- त्कारके परिभाषाकुशले बलाबलविचारिणि विचार्यमाणे व्याक रणे प्रेष्यमाणे च दूते नापशब्दसंबन्धो भवति । तत्प्रेष्यतां त थाविधस्तस्यान्तिकं कोऽपि दूतः॥क । नच बृहत्यासंपदान्विते जगत्याख्याते सत्कृतगुरुगणे शार्दू- लविक्रीडिताइम्बरिणि पुण्यश्लोके पर्यालोच्यमाने छन्दसि प्रा RASH । संसारेति ॥ स्वस्तियोगे त इति चतुर्थ्यन्तम् ॥२॥ चन्द्रेति ॥ चन्द्रमुखीति संबोधनम् ॥ नाम प्रातिपदिकं तद्विषयं प्रकरणमपि नामेत्युपचारे सति महदिति विशेषणस्य सफलत्वम् । नाममात्रस्य महच्छब्देन व्यवः च्छेद्याभावात् ॥ सुष्टु संधिर्वर्णसंश्लेषः कृत्संज्ञकप्रत्ययश्च यत्र | समासस्तत्पुरुषादिः । आख्यातं क्रिया । तद्धितोऽणादिः ॥ कारकमपादानादि ॥ परिभाषा न्यायसूत्राणि ॥ बलावलं पूर्वापरविधीनां बाधस्थितिः॥ अपशब्दोऽसाधुशब्दः ॥ दूतपक्षे । नाम संज्ञा ॥ सुष्टु संधिं पणबन्धं करोतीति क्वौ सप्तमी ॥ सुष्टु समासेन संक्षेपेणाख्यातं कथितं तस्मै हिते येन तस्मिन् ॥ सत्कारके सक्रियाजनके ॥ परितो भाषा: संस्कृतप्राकृताद्याः कर्णा टादिदेशभाषा वा तासु दक्षे । बलाबलं शत्तयशक्ती ॥ अपशब्दोऽपवादः ॥ क ।। ननु यद्यहं दूतं प्रेषयिष्यामि । तदा" स्वच्छन्दचारिणीयम् इति किंवदन्ती भविष्य तात्याशङ्कचाहन चेति ॥ बृहतीजगतीशब्दो छन्दोजातिवचनौ तृतीयान्तौ ख्यात- पदेन प्रसिद्धार्थेन योज्यो ।। तथा संगतैः पदैरन्विते ।। अथवा छन्दसि कथंभूते पदा- संबायोः संबोधो, २ सुष्ठतेऽतिसुप्रतिष्ठिते जगति, ३ सास्कृति. ४ स्वार्थ सदंशस्थे विल मकरकण पुण्यश्लोक. ५विचार्यमाणे, ·WAKARMANAVPALNAAMKARAN SE A । Par NEL पञ्चम उच्छासः। ध्यमाने च तस्मिन्निषधेश्वरे वृत्तभङ्गो भवति" इत्यभिधाय गन्तुमु- दचलत् ॥ क ॥ उन्नलितं च तं परिहासशीला पुनर्बभाये ॥ ख ॥ *महानुभाव, यथेयमनुरागकन्दलैरालापैत्बयोक्का, तथा सो- अपि स्टहणीयोक्तिभिरभिधातव्यः। यतो नोकहस्ततलेन तालिका वायते. नचैकं तप्तमतप्तेनापरेण लोहं लोहेन संधीयते, नाप्येक स्कमरतनान्येन वस्वमपि वाससा संयोजितं शोभ लभते । के- वलं वियुगलमेव भवति" इति ॥ ग॥ एवंवादिनी दमयन्ती परिहासशीलामलपत् ॥ ५ ॥ "सखि, किमस्य निष्कारणवत्सलस्यैवमभ्यर्थ्यते ॥ ॥ यस्यास्मासु निरपेक्षः पक्षपातः, स्वभावजं सौजन्यम्, अक- त्रिमः स्नेहभावः, अनुपचरितमुपकारित्वम् , अपरिचया प्रीतिः, अनभ्यास सौहार्दम, अदृष्टपूर्वा मैत्री ॥ च ॥ तदेवंविधो निनिमित्तबन्धुः किमभ्यर्थ्यते। केन याच्यन्ते चन्द्र- चन्दनसजनाः परोपकाराय । किंतु कतिपयमुहूर्तमैत्रीरजितास्म- मनसो दुस्त्यजस्याकाण्ड एवास्य गन्तुमुत्सहमानस्य किं ब्रूमः। विते कथं यथा भवति बृहत्यासं बृहत्यां जातौ आसोऽवस्थानं यस्पति पदान्वयक्रि- याविशेषणम् ॥ पदिवा बृहत्या जात्या हेतुभूतया याऽसौ संपच्छोभा तयान्विते । पक्षे बृहत्या गुया संपदा श्रियान्विते । जगति लोके आख्याते कीर्तिते || गुरवो विपरीत- लकारादयः । आचार्याश्च ॥ शार्दूलविक्रीडित छन्दोनाम, सिंहविलसितं च ॥ श्लोकः पर्व यशश्च ॥ वृत्तं पद्यं शीलं च ॥ इह यद्यपि श्लोकोऽनुष्टष्छन्दो लोके प्रसिद्धम् । तथापि केचित्सर्वमपि पद्यं श्लोकमाहुः ॥ क॥ यस्येति ॥ पक्षो मित्राद्यवष्टम्भः पक्षती च ।। अभ्यासः सामीप्यम् ॥ च ॥ १ न वृत्तभङ्ग २ लीला. ३ नोक हस्तेन. ४ अपरेण. ५ विफलमेतद्भवति. ६ लीलाम. ७ यदस्य. ८ सौन्दर्यम्, ९ अनायासम्, १० परोपकारकरणाय. ११ मैत्रीरस. ॥ ।

·--- S दमयन्तीकथायाम् Reachcha मा गा इत्यशकुंनम्, गच्छेति निष्ठुरता, यदिष्टं तद्विधीयतामि त्यौदासीन्यम्, आदर्शनात्प्रियोऽसीति क्रियाशून्यालापः, कस्त्र मेवंविधो दिव्यवाक्पक्षिरत्नमित्य प्रस्तुतप्रश्नः, केनार्थीत्यप्रका न्तम्, किं ते प्रियमाचरामीत्युपचारवचनम्, कृतोपकारोऽसीति प्र स्यक्षस्तुतिः॥क॥ तन्न जानीमः कल्याणबन्धो, किमुच्यसे। वरमदर्शनमेव भवा दृशाम्, नतु लूयमानाङ्गावयवदुःसहो दर्शनव्याघातः। वरमनाखा- दितमेवामृतम्, नतु सकृत्पीत्वा पुनरंलाभदुःखम् ॥ ख ॥ अंतःप्रार्थ्यसे भूयो दर्शनार्थम् , इयं भविष्यति भवप्रियस्थ कस्याप्युपायनमात्रमस्मदनुस्मरणनाटकसूत्रधारी हारलता इत्यभिधाय नलमुररीकृत्य “महानुभाव, दाभ्यां श्रुतोऽसि पान्था- देस्माद्राजहंसाच, द्वाभ्यामुह्यसे वाचा हृदयेन च, द्विकाळ स्म- र्यसे दिवा नक्तं च, दयी गतिरस्माकमिदानीं त्वं वा मृत्युः” इति द्वितव्यसंदेशार्थमिव दिगुणीकल्योन्मुच्य च स्वकण्ठकन्दलादुत्क- ण्ठितामिव स्वां मूर्तिमती तस्य मुक्तावलीं गले व्यलम्बयत् ।। ग ।। सोऽपि "सुन्दरि, सोऽयं स्कन्धीकतो मया मुक्तावलीछ लेन न- स्य पुसे भवर्णनाभारः" इत्यभिधाय सह तेन विहंगमगणेनो- त्पपात ॥ १॥ उत्पतिते च नभस्तलम् “आगच्छत, संपद्यन्तां सफललोचनाः पश्यतापूर्व स्त्रीरत्नम्” इति चलत्पक्षपल्लवव्याजेन दूरादिक्पाला सोऽपीति ॥ स्कन्धीकृतोऽङ्गीकृतः ॥ घ ॥ उत्पतिते च नभस्तलमिति ।। दिकपालानाहयतीत्यनेन भाविदिक्पालागमन १ अशकुमार। २. अमस्तुतम अप्रस्तुतः ३ आचराम:. ४ उपचार:.५ भवाशानाम.६अलाभस्त- हुःख मनः। ७ एष पाथ्यसे. ८ इयं च. ९ दिया.। १० असाच्च राजहंसात्. ११ दि कालम १२ वि मत्युश्चति- १३ संख्या. १४ संदोशनार्थम्, १५ उत्कण्ठामिव मूर्तिमतीम् १६ संपद्यताम् १ लावनानि: लोचनता। मा SHARE R ·पञ्चम उच्छासः विवाहयति, तीव्रबनमयूखसंतप्तां दिवमियोपवीजयति, दिक्कुञ्ज- रनिरुद्धावकाशा आशा इवाश्वासयति, पक्षिमण्डले तस्मिन्वि-. स्मयोन्मुखी सा भूपालपुत्री निर्निमेषं निक्षिप्य चक्षुश्विरमवैवा- वतस्थे । क॥ चिन्तितवती च॥ "तात तावन्ममाप्येवं न विधत्से प्रजापते । पक्षौ पक्षिवदुड्डीय येन पश्यामि तन्मुखम् ॥ ३ ॥10 । अपि च। उड्डीय वाञ्छितं यान्तो वरमेते विहंगमाः। न पुनः पक्षहीनत्वात्पडप्रायं कुमानुषम् ॥ ४॥ इति चिन्तयन्ती गतेष्वपि तेषून्मुखी तो दिशमनुविस्मयवि- स्फारलोचना निस्पन्दतया काष्ठकल्पामवस्था दधाना चिरात्स- खीभिः संबोध्य स्वगृहमनीयत ॥ ख ॥ ततः प्रभृति च तस्याः सरलीभवन्ति निश्वासा न हासाः, स्वलन्ति वाचो न शुचः, वर्धते तन्द्रा न निद्रा, द्रवति स्वेदा- म्भो न स्तम्भः, मन्दायते स्वरो न स्मरः, वाञ्छा' चन्दनाय न स्पन्दनाय, संतापशान्तये तद्गुणादानं न स्नानम्, प्रीतये हारो नाहारः, सुखायाङ्गे लगन्नुद्यानप्रभजनो न जनः ॥ग। सूच्यते ॥ क॥ उड्डीयति ॥ यद्यपि मनोरपत्यं स्त्री मानुषी पुमान्मानुष इति स्त्रीपुंसयोरप- त्यान्ता द्विचतुःषट्पदोरगाः" इति लिङ्गिवचनान्मानुषशब्दस्य स्त्रीपुंसस्य वृत्तिता, तथापि नपुंसकत्वमपि । लिङ्गस्य लोकाश्रयस्वात् ॥ तथाच भवभूति:- “ अद्वैतं , सुखदुःख- योरनुगतं सर्वास्ववस्थासु यद्विश्रामो हृदयस्य यत्र जरसा यस्मिन्नहार्यो रसः । काले नावरणात्ययात्परिणते यत्नेहसारस्थितं भद्रं तस्य समानुषस्य कथमप्येकं हि तहु- लभम् ॥४॥ तत इति ॥ प्रभञ्जनो वात एवाओं लगन्मुखाय न परिजनः । ग ।। पटले. २ निक्षिप्तचन. ३ उर्ध्वमुखैव. 18 संचिन्तयन्ती. ५ विस्मयेन. ६ विस्फारिसविलो- चमा विस्तारितलोचना; विस्फारितलोचना ७ स्वगृहान्- ८ सुखायालमुद्यान, NE --- SE ·दमयन्तीकथायाम् पठति च मुहुर्मुहुरिमं श्लोकम् ॥ का विश्राम्यन्ति न कुत्रचिनं च पुनर्मुह्यन्ति मार्गेष्वपि प्रोत्लुङ्गे विलंगन्ति नान्तरतरुश्रेणीशिखापञ्जरे। खिद्यन्ते न मनोरथाः कथममी त देशमुत्कण्ठया धावन्तः पथि न स्खलन्ति विषमेऽप्यास्ते स यस्मिन्प्रियः५ तेऽपि राजहंसाः शशाधरेषु, सप्रपञ्चपञ्चाननेषु, शिवरूपे- यु, वनेषु, सुशोभा कौमुदीं दधत्सु,शश्वदनुकतसामुद्रवृद्धिषु, च- न्द्रमण्डलकैपेष्विव सरःसलिलेषु विहरन्तस्तुहिनाद्रिकुजानिव स- त्रिपथगानगनगरयामाग्रहारपैंत्तनप्रदेशानुल्लङयन्तः कतिपयदिव- सैरासेदुरुद्यानं निषधायाः॥ख ॥ क्रीडितुमारभन्त च स्वच्छन्दम् ॥ ग॥ अथ तेषामन्यतमामवलोक्य क्रीडातडागपडूजपञ्जरे राजहं- विश्राम्पन्तीति ॥ मनसि रथा व मनोरथाः संकल्पाः । विश्रामादयो रथ- धर्माः ॥५॥ तेऽपीति ॥ हंसा वनेषु सरोजलेषु च विहरन्तो नगादिप्रदेशान् व्यतिक्रामन्तो निषधोद्यानमापुः ॥ कीदृक्षु वनेषु । शशा अङ्के यस्यास्तथाभूता धरा भूमियेषु । तथा सच्छमानः पञ्चाननाः सिंहा येषु ॥ शिवस्तु शंशाङ्कं चन्द्रं धरति । तथा सह प्रपञ्चैः पृथमार्गागमोपदेशलक्षणवर्तन्ते तथाभूतानि पञ्चसंख्यानि आननानि वकाणि यस्य । सरोजलेषु कीदक्षु कुमुदानामियं कौमुदी शोभा ताम् ॥ चन्द्रमण्डले तु कौमुदी च- न्द्रिका ताम् । तद्विशेषणं सुशोभामिति । अनुकरणमनुहरणम् । चन्द्रपक्षे अनु पश्चा- स्कृता सामुद्री वृद्धिर्थेन | चन्द्रोदयो हि जलधिविवृद्धथे । न विद्यन्ते नावो यत्र तदनु, अनु यथा भवति एवं कृतवृद्धिषु । पूरोत्पीडे हि न केऽपि नावं क्षिपन्तीति । नगनग- रप्रदेशान् कीदृशः । सत्राणि ब्राह्मणादीनां भोजनानि यज्ञा वा विद्यन्ते येषु । ते च ते पन्धानश्च सत्रिपधास्तान्गच्छन्ति प्राप्नुवन्तीति सत्रिपथगास्तान् । हिमाद्रिनिकुञ्जास्तु सह त्रिपथगया गड्या ( तस्य द्वित्वम् ) ॥ ख ॥ ननु. २ अपि गलन्ति. ३ समुद्र, ४ रूपेषु सरः; रूपेषु च सर!.५ विहरन्तो बिसशकलानि कवलयन्तः कुजन्तः. ६ निकुञानिक, ७ पुस्पत्तन. ८ तेषां मध्येऽन्य. ९ पङ्कजपुअपञ्जरे, ·पञ्चम उच्छ्वासः । सीमागत्य त्वरया हंसंदर्शनोत्सुकं सरोरक्षिका राजानं व्यजि- ज्ञपत् ॥ क॥ " देव, हंसवार्तामनुदिनं पृच्छति देवस्तदद्य काचित् ॥ ख । कुरुते नालकवलनं दूरं विक्षिपति गर्भजम्बालम्। त्वदरिवधूरिव राजन्नुद्यानसरोगता हंसी ॥ ६ ॥ अपि च । अभिलपति नालमशनं स्वपिति नवाम्भोजपचशयनेऽपि । नीरागमना नृपते तव रिपुवनितायते हंसी ॥७॥ राजापि तस्याः श्लिष्टार्थमिदमार्यायुगलमवधारयन्स्तोकस्मित- सुधाधवलिताधरपल्लवः “लवनिके, यथा कथयसि तथा तेऽप्या- गता हंसाः कथमन्यथा तस्याः खल्वेकाकिन्याः संभवः” इति त- द्वार्तया यावदास्ते ॥ ग॥ तावनीलोत्पलदलदीर्घलोचना चन्द्रमुखी बन्धूककुसुमका- न्तदन्तच्छदा नीलांशुकपटी परिधाना पककलममञ्जरीगौरागी प्रकाशहासा हंसैरनुगम्यमाना मूर्तिमती शरदिव वनपालिका प्र- कुरुत इति ॥ राजन् नृप उद्यानतडागगता हंसी नालस्य बिसकाण्डस्य कवलनं प्रासं कुरुते । तथा गर्भे मध्ये यो जम्बालः कर्दमस्तं च दूरं परिक्षिपति ॥ वधूस्तु उ. द्यानेन पलायनेन सरोगसा रोगवत्ता यस्याः । तथा अलकस्य वलनं न कुरुते । गर्भ- जोतं बालं दूरे क्षिपति । भीत्या हि गर्भः पतति ॥ ६ ॥ अभिलषतीति ॥ नालं कमलकाण्डमशनमाहारं वाञ्छति । स्वपित्यपि नूत- नाजपत्रशय्यायाम् । नीरे भागमनं यस्याः । रिपुवनिता तु नीरागं वैराग्योपेतं मनो यस्याः । अतएवालमत्यर्थमशनं नाभिलषति | नापि कमलदलतल्पे शेते । वा अथवार्थे ७ तावदिति ॥ यावत्तद्वार्तयास्ते नृपस्तावत् । शरदुपमा वनपालिका प्रविश्य देवेत्य- भिधाय तं राजहंसं राज्ञः पादयोनिधाय प्रणामं चकार ॥ नीलोत्पलदलादीनि लोचना- १ राजहंस. २ दिवसम्. ३ यतते. ४ अवधार्य सावसरं प्रशस्य स्तोक. ५ राजहंसाः. । ।

·ना श R । । । दमयन्तीकथायाम् विश्य देव, सोऽयं । कथमप्यागतो रणरणककारणमपराधी विहंगः इत्यभिधाय तं राजहंसमुभयकरकमलाञ्जलिगतमुत्फुल्लपाण्डपड़ जामिव पुरः पादारविन्दयोनिधाय राज्ञःप्रणाममकरोत् ॥ क राजापि"सारसिके, साधु कृतम्।तक्रियतामशून्यः स्वाधिकार गम्यतामिदानी यथास्थानम्” इत्यभिधाय तुष्टिप्रदानपरितोषित तां लवङ्गिकासहितां विसृज्य, विरलीकतपरिजनः प्रत्युजीवनौषध मिव प्राणरक्षाक्षरमिव स्वस्थीकरणमणिमिवाश्वासनाभेषजमिया हादनकन्दमिव तमग्रेस्थितमानन्दनिःस्पन्दपक्षमपालिना चिरंच क्षुषोऽवलोक्य बहु मानयन्मुग्धस्मितेन स्वागतमष्टच्छत् ॥ ख सोऽपि “देव, दर्शनामृतमनुभवतो ममाद्य स्वागतम् ॥ इत्य भिधायोपश्लोकयांचकार ॥ ग॥ “देव, प्रसृतकमलगन्धं नीरसंसक्तकण्ठं तृतकुवलयमालं जातभङ्गोर्मिकं च । त्वयि कृतरुषि भीतास्तावदास्तां तडागं निजमपि च कलत्रं शत्रयो नाद्रियन्ते ॥८॥ dea । दीनामुपमानानि । दन्तच्छद ओष्ठः । नीलमंशुकं वासस्तस्यं पटी उत्तरीयम् । परिपाके हि शालिगौरः स्यादतस्तन्मञ्जरीवगौरमहं यस्याः । प्रवृद्धाः काशाः काशपुष्पाण्येव हासो यस्याः ॥ क॥ प्रसूतप्ति ॥ प्रसृतः कमलानामजानां गन्धो यत्र । तथा नीरेण संसक्तो युक्तः कण्ठः पालिपान्तो यस्य । तथा धृता कुवलयानां नीलोत्पलानां माला येन | तथा जाता उत्पन्ना भङ्गास्तरजा ऊर्मयः कल्लोला यत्र । एतञ्चतुष्टयमपि तडागादरहेतुः । देव त्वपि रुष्टे याद्रीताः शत्रवस्तडागसेवविध नाद्रियन्ते । यावत्कलनमपि । तत्किविशिष्टन प्रसूता के सन्नि मलगन्धो यस्य । स्नानाभावात् । तथा निर्गतो रसो वक्रामृतकला - - 1.अजयमनातः. २ यथावस्थानम् । यथास्वस्थानम् । ३ आश्वासन. ४ विलोक्य- ५ लदर्शन, ·पञ्चम उच्छासः। किं चान्यत्। असमहरिततीरं विस्त्रजम्बालशेष स्फुटकुमुदपरागोल्लाससंपवियुक्तम् । वयमिह बहुशोकं दृष्टवन्तो वनान्ते त्वदरियुवतिलोकं ग्रीष्ममासे सरश्च" ॥९॥ राजापि “इलेषोक्तिनिधे, तथा गृहीत्वास्मन्मनो गतवानति, यथा सुखसेवित्तिशून्याः संतापारम्भिणो रणरणकारप्ररोहकाः कथमप्यस्माकमेतेऽतिक्रान्ता दिवसाः॥ क ॥ तत्कथय । का नामाभिनन्दनीया सा दिक्, यस्यां विहारमक- रोः। के ते सफलचक्षुषो जनाः, यैश्विरमालोकितोऽसि । के लब्ध- । कारादिर्वा यत्र । तथा सक्तोऽन्तर्लमः कण्ठो यस्य । तथा धृता कुत्सितवलयानां सुवर्णा- धभावात्काचादिवलयानां माला येन । तथा जातभङ्गा भग्ना ऊर्मिका अङ्गुलीयकं यस्य ॥८॥ असमेति ॥ हरिततेः सिंहपद्धतेः सकाशादीरः क्षेपस्त्रासो हरिततीरः, असमो हरिततीरो यस्य । अथवा मा लक्ष्मीस्तया सह समं, न सममसममश्रीकम् । तथा हरि- ततीनिरपडीरीरयति क्षिपति । पश्चात्कर्मधारयः । तथा विगतस्रजं विगतमालम् । तथा बालशेष हतभादित्वात् । तथा स्फुटं कु कुत्सा यस्य तं स्फुटकुम् । तथा उद्ग- तोपरागस्य रागाभावस्योल्लासो यस्य । स चासौ संपद्वियुक्ताश्च । अथवा स्फुटा कुत्सि- तोदरभरणादिमात्रजा मुद्यस्य स स्फुटकुमुत् । तथापगतो रागोलासो यस्य । स्फुटकु- मुच्चासावपरागोल्लासश्च स्फुटकुमुदपरागोल्लासः, स चासौ संपद्वियुक्तश्च । बहुः शोको यस्य । ईशं त्वदहितलीजनमपश्याम ॥ ग्रीष्मे सर इव । तदपि कीहक् । समं हरितं तीरं यस्य तत्समहरिततीरं, न समहरिततीरमसमहरिततीरं, विषमं शुष्कं च तीरं य- स्वेत्यर्थः । तथा विस्त आमगन्धिको जम्बालः कर्दम एव शेषो यत्र । तथा विकसित- कुमुदरेणूल्लाससमृद्धिरहितम् । नास्ति कं जलं यत्रेत्यकम् । बहुश इति क्रियाविशे- पणम् ।।९।। १ विमुक्तम्-२ संपत्ति. २ कथमप्येते. S ·दमयन्तीकथायाम् सुभाषितामृतरसास्वादाः, यैः संभाषितोऽसि । के प्राप्तप्राणितव्य फलाः, यैः संह गोष्ठीमनुष्ठितवानसि ॥क ॥ • स्टहणीयसंगम, गते त्वयि तर्कशास्त्रमिव प्रस्तुतपरमोहम्, व्याकरणमिव भूतनिष्ठमिदमस्माकमासीन्मनः॥ ख ॥ तदेह्येहि" इत्यभिधाय स्वयं करकमलतलेनोत्क्षिप्य सस्नेह पै- रामृशत् ॥ ग॥ सोऽपि “ एप महान्प्रसादो यदेवमनुकम्पतेऽस्मान्देवः” इ- त्यभिधाय गमनादारभ्य दमयन्तीदर्शनालापव्यतिकरमशेष हार- लतार्पणपर्यन्तमाचचक्षे ॥ ५ ॥ आख्याय च चरणेनैकेन ग्रीवायादाकृष्य तां तथास्थितामेव मुक्तावलीमिदमवादीत् ॥ ॥ " उन्मादिनी मदनकार्मुकमण्डलज्या सौभाग्यभाग्यपरवैभववैजयन्ती। मुक्तावली कुलधनं नरनाथ सैषा कण्ठग्रहं तव करोतु भुजेव तस्याः ॥१०॥ अपि च। प्रेमप्रपञ्चनवनाटकसूत्रधारी मूर्ना मनोभवनृपस्य नियन्त्रणाज्ञा । तस्याः स्वयंवरपरिग्रहहेतुरेषा हारावली हृदि पदं भवतः करोतु" ॥ ११ ॥ 10 - -- स्पृहेति ॥ प्रकृतोत्कृष्टमोहं मनः, शास्त्रं तु प्रस्तुतः परम ऊहो वितर्को यत्रः ।। भूता संजाता निष्ठा क्लेशो यत्र मनसि, व्याकरणे तु भूतेऽतीतकाले निष्ठासंज्ञः प्रत्ययो यत्र। ख। AL १ समम्, २ प्रभूत. ३ तदेहि । ४ परामशतः॥ ५) एवम्- ६ भर. ७ दूति.

·INATRA पञ्चम उच्छासः । राजा तु तामादाय निरूप्य च चिरं चिन्तयांचकार । क॥ "आनन्दिसुन्दरगुणामलकोपमान- मुक्ताफलप्रचयमद्भुतमुहहन्ती। एषा च सा च नयनोत्सवकारिकान्ति- श्वेतोहरा हदि पदं न करोति कस्य” ॥१२॥ इति चिन्तयन्दिगुणामेकगुणीकत्य पुनः सस्टहमैक्षत ॥ख ॥ हंसस्तु विहस्य परिहासमकरोत् ॥ ग ।। “तया दत्ता मयानीता स्वयमालादिनी त्वया। इत्यनेकगुणाप्येषा कथमेकगुणीकता" ॥ १३ ॥ राजापि परिहासेनान्तःसूत्रं दर्शयन् “ पक्षिपुंगव, किं न प- श्यस्येकगुणैवेयम् ॥ ५॥ अथवा। कः करोति गुणवान्गुणसंख्या श्लाध्यजन्ममहसः स्फुटमस्याः। कुम्भिकुम्भपरिणाहिनि तस्याः स्वैरमास्यत यया कुंचयुग्मे” ॥ १४ ॥ आनन्दीति ॥ गुणस्तन्तुः शौर्यादिश्च । आमलकोपमानानां मुक्ताफलानां मौ. क्तिकानां प्रचयं समवायम् । अद्भुतमाश्चर्यकारिणम् । वहन्ती । दमयन्ती तु मलाल्पापा- न्मालिन्याद्वा, कोपात्क्रुधो, मानागात्सादृश्याद्वा, मुक्ता भ्रष्टा । तथा द्भुतं चित्रं फ. लानां प्रचयं वहन्ती परिणेतुरिति शेषः। चेतोहरा मनोज्ञा । अन्यत्र चेतसि हरोऽस्याः । एवंभूतेयं मुक्तावली सा च कस्य हृदि वक्षसि चेतसि च, पदमवस्थानं न करोति, सर्वस्यापि करीत्येवेत्यर्थः ॥ १२॥ तया दत्तेति ॥ गुणाश्चारुतादयस्तन्तुसरिका च ॥ १३ ॥ कः करोतीति ॥ परिणाहो विशालता ॥१४॥ १ मुद्गतम्. २ आवहन्ती. ३ अह्रादिता; आसादिता. ४ गुणेयम. न Balk ।

·I N SHARE दमयन्तीकथायाम् इत्यभिधाय नीत्वा च निजकण्ठकन्दलम्, “इहास्ते सा तव पूर्वप्रणयिनी.” इत्यन्तःस्थितां दमयन्ती दर्शयितुमिव हृन्मध्य- वर्तिनी तामकरोत् ।। क॥ कृत्वा च किंचिदनुच्चस्मितं मधुमधुरया वाचा “विहंगपुंगव, पुनः कथ्यतां कीदृशी सा, कीदृयूपा, किं च वयः, कोशी ला- वण्यसंपत्, को विनोदः, कीदृशं वाग्वैदग्ध्यम्, किं प्रियम्, का गो- ठी" इति श्रृंतामप्यपूर्वामिव तद्वार्तामादरेण च्छन्नागच्छंश्च च- टुलकरकतशरसंधानस्यानवरत विरचिताद्भुतभ्रमणकर्मकार्मुकवल- यस्य लक्ष्यतां मॅकरकेतोरविदितापक्रमानतिबहून्वेलालवानव- तस्थे । ख॥ स्थिते च विभूष्य मध्यमं नभोभागं भगवति भासुरभासि भा- खति, श्रवणपुटपथमवतरति च प्रहरावसानप्रहारभांकारिभेरीरवे, "वयस्य, विभेम्यतामिदानीममन्दमन्दारतरुपरिकरितरोधसि म- न्दिरोद्यानारविन्ददीर्घिकायामेवं प्रार्थ्यसे चन गन्तव्यमविसर्जि- तेन त्वया पूर्ववत्" इति नियम्य तं राजहंसं स्वयमप्याह्निकायोद- तिष्ठत् ॥ ग॥ एवं च शिथिलितसकलान्यव्याप्टतेस्तस्य राज्ञः परिहृतनिजबन्धोर्यान्ति हंसेन सार्धम् । Fre शिथिलितेति ॥ दिनमनु दिनं लक्षीकृत्य । एतेन रात्रिनिषेधः । पक्षिणो हि निशि नीडे निलीयन्ते । तापहेतवोऽपि दिवसा हंसवार्तया अविदितपरिवर्ताः। शरदि भवं १ कीदृग्वयाः; किंवयाः, २ कीदृश. ३. श्रुतां श्रुतामपि; अतिभूयाः श्रुतामपि. ४ अपृच्छत पच मकरः ६ कालवेला. ७ मध्यम्. ८ भास्वर. ९ विश्राम्यताम, १० एष. ११ अपि माध्या- हिंकाय । SH SANE RSS वर ·PALAMAU पञ्चम उच्छासः। दिनमनु दमयन्तीवृत्तवार्ताविनोदै- रविदितपरिवर्ता वासराः शारदीनाः ॥ १५॥ एकदा प्रस्फुरत्प्रभातारम्भप्रभया प्रभिद्यमाने नवनीलाञ्जनि- काकुसुमकान्तिनि तमसि, विलीनलाक्षाम्भोभिरिव सिच्यमानायां शनैः शचीदयितदिशि, मन्दमुन्मिषत्कमलमुकुलोच्छलचटुला- लिचक्रवालकलकलेनोनिद्रितेन तन्द्रामुद्रितोन्मिपञ्चक्षुषा चलच्च- ञ्चकोटिकण्डयनविरामधुतपक्षरोमराजिना राजहंसकंदम्बकेनानु- गम्यमानो विहाय विहंगमः सरस्तीरम्, उंपसृत्य किंनरमधुरगी- तध्वनिविनिद्रितमावश्यकावसाने राजानम्, इदमवादीत् ॥क ॥ "देव, विज्ञापयामो देवस्य दर्शनम्, अनालेयं चन्दनम्, अ- स्पर्श कर्पूरपांमुपटलोलनम्, अपातव्यममृतम्, अनास्वाद्यं र- सायनम्,अलेह्यं मधु । कुतः किलैतदनुभवतामस्माकमपि वर्ष सहस्त्रेणापि परितोषः। किं तु तिरयति स्वातन्त्र्यं प्राणिनां परप- रिग्रहो दुस्त्यजाश्च जलजन्मनोऽपि जन्मभूमयो भवन्ति । अव- गमिष्यति च विश्रब्धमेतत्सर्वमपि देवो याशा येन च जन्मान्त- राराधनोपरोधेन प्रेषिता वयम्। अनवसरः खल्वयमस्य कथाप्रक- मस्य । तदादिशतु देवोऽस्मान्गमनाय। न च प्रस्तुतानुचरालापे- घु वयं विस्मरणीयाः। किमन्यजन्म च जीवितं च तदेव श्लोय शारदं रूपमुष्णवातिशयादि तद्विद्यते यस्यासौ शारदी। शारदी इनो येषु ते शार- दीनाः ॥ १५॥ एकदेति ॥ नीलाञ्जनिका तापिच्छः ॥ क ॥ देवेति ॥ आस्तां मनुष्याणाम्, अस्माकमपि पक्षिजातीयानामपीत्यपिशब्दार्थः ।। १ एकदा तु. २ कुसुम्भ. ३ शनैः शनैः. ४ मन्दमन्दम्. ५ कदम्बेन. ६ उपगम्य. ७ मधुमधुर. ८ आवश्यकशोचावसाने. ९ अनालेह्यम्, १० परितः परितोषः. ११ जलजन्मानोऽपि नलजनो- ऽपि. १२ निजजन्म, १३ येच येन. १४ राधनोपारोधिता. १५ वयं श्लाघ्यम्, SAGE ·१६० दमयन्तीकथायाम् । किं बहुना। लिप्तेवामृतपड़ेन स्पृष्टेवानन्दकन्दलैः। आसीदिग्दक्षिणा तस्य कर्णयोर्मनसो दृशोः॥१९॥ दमयन्त्यपि हंसदर्शनदिवसादारभ्य भ्रमट्टङ्गकुलकलकल नादितपर्यन्तेषु, प्रत्ययोलूनपुष्पपल्लवास्तरणेषु, विचलबिनोदवि हंगेषु विहरति नासन्नोद्यानलतामण्डपेषु, न च विकचकुवलयक हारकुशेशयंसारवारिणि रणचटुलचञ्चरीकचकवाकचके कीड ति क्रीडासरसि, न च स्टशति पाणिनापि माणिक्यमालामण्ड नानि, न च रचयति रुचिरालकवल्लरीभङ्गान्तरालेषून्मिषत्कुसुम विन्यासान, न च क्वचिदुच्चहंसतूलिकातल्पेऽपि कोमलकपोलाव ष्टम्भभाजि निद्रामुखमनुभवति, केवलमधिपाण्डुगण्डस्थलस्था- पितपाणिपल्लवा प्रेषयन्ती प्रतिक्षणमुत्तरस्यां दिशि दर्श, तद्दे- शागतान्गगने पक्षिणोऽपि सस्ष्टहं पश्यन्ती, तत्रत्यानध्वगानपि- बन्धुबुदयालापयन्ती, तन्मण्डलागताय मरुतेऽप्यपनीतोचरीयां शुका हृदयमर्पयन्ती दिनं दिनमनङ्गेनाभ्यभूयत ॥ क ॥ तथाहि। लास्यं पांसुकणायते नयनयोः, शल्यं श्रुतेर्वल्लकी, नाराचाः कुचयोः सचन्दनरसाः करिवारिच्छटाः तस्याः काप्यरविन्दसुन्दरदृशः सा नाम जज्ञे दशा प्राणत्राणनिबन्धनं प्रियकथा यस्यामभूत्केवलम् ॥२०॥ । (11 सष्टेव. २ दिनातू. ३ कुशेशये सार; कुशेशयचारु. ४ स्पृहयति.५ रुचिता, ६ भङ्गान्तरेषु उनी ८ अधिकपाण्ड, ९ गण्डपालिनिहित, १० स्वयं हृदय. को । । । N S ।

·- । १३१ पञ्चम उच्छासः। एवमनयोरन्योन्यप्रेषितप्रच्छन्नदूतोक्तिवर्धितानुरागयोः चल- त्यङ्गानि न मनोरथाः, परिवर्तते चक्षुर्न दृदयम्, कृशतामेत्य- इन्यष्टिनीत्कण्ठा, मन्दतां यात्युत्साहो नाभिलाषः, स्फारीभवति निःसहता न निद्रा, वर्धते चिन्ता न रतिः, शुष्यत्यधरपल्लवो ना- ग्रहरसः ॥ क ॥ किं बहुना। - कर्पूराम्बुनिषेकभाजि सरसैरम्भोजिनीनां दलै- रोस्तीर्णेऽपि विवर्तमानव पुषोः स्वस्तस्त्रजि संस्तरे। मन्दोन्मेषशोः किमन्यदभवत्सा काप्यवस्था तयो- यस्यां चन्दनचन्द्रचम्पकदेलश्रेण्यादि वह्नीयते ॥ २१ ॥ आसीच तयोः कृतान्योन्य गुणप्रश्नालापजपयोः पुनरुक्ताव- तितनामधेयस्वाध्याययोः संकल्पसमागमाबद्दध्यानयोः स्मरा- नले स्वं हृदयं जुहतोस्तप्यमानयोरङ्गीकतमौनव्रतयोरपि वियोग एव, न योगः ॥ ख॥ कदाचित्तु तरुणजननयनकुरणवागुरामनङ्गगजेन्द्रमदप्रवाह ढक्कामपहसितसुरासुरसुन्दरीरूपश्रियं शृङ्गाररंसराजधानीमवलो- । एवमिति ॥ तां दिशं प्रति चलन्त्यभिमुखीभूय निवर्तन्ते । एवं चक्षुरपि ॥ क । आसीच्चेति ॥ कृतोऽन्योन्यगुणप्रश्नालाप एव जपो जाप्यं यकाभ्याम् ॥ पुनराव- तितं नामैव स्वाध्यायो ययोः ॥ संकल्पे चित्तकर्मणि यः समागमस्त त्राबद्धं ध्यानं य- काभ्याम् । कामाग्नौ स्वचेतो होमयतोः । तप्यमानयोः । मौनिनोरप्यनयोर्विषोगो विरह एवासीत् ।। न योगः | योगः संबन्धोऽध्यात्मविषयश्च । अन्यस्थ जपं स्वाध्यायं ध्यान होम तपो मौनं व्रतं च कुर्वतो योगलाभः स्यात् । तप्यमानेति संतापपक्षे कर्मकतरि, तपःपक्षे तु कर्तरि, तपेः कर्मविषयत्वात् ॥ ख ॥ १ स्खलन्ति: बलन्ति. २ आकीणे. ३ प्रस्तरे. ४ इयोः. ५ वन. ६ अवबद्ध, ७ वह दयम, नियोगः ९ उपहसित. १० रसराजराजधानी.

·१६२ दमयन्तीकथायाम् क्य यौवनावस्थां दमयन्त्याः “कोऽस्याः किलानुरूपः पतिर्भ वेत्” इति, चिरं चिन्ताकुलो विदर्भेश्वरः स्वयं स्वयंवरधर्मपार- म्भाय समं मन्त्रिभिर्मन्त्रनिश्चयं चकार ॥क ॥ न चिराच प्राच्यप्रतीच्योदीच्यदाक्षिणात्यनरपतिनिमन्त्रणे स- प्राभृतान्प्रगल्भप्रायान्प्रधानप्रेष्यान्प्रेषयामास ॥ ख ॥ प्रस्थितं च कंचिदुदीच्यनरपतिनिमन्त्रणाय प्रबुद्धब्राह्मण- माप्तसखीमुखेन दमयन्ती श्लिष्टार्थमिदमवादीत् ॥ग ॥ "भूपालामन्त्रणे तात तथा संचार्यतां यथा । नलोप्यागमबुद्धिः स्यात्प्रार्थ्यसे किमतः परम्" ॥ २२॥ सोऽप्यवगतश्लोकार्थस्तथाविधमेव प्रत्युत्तरमदात् ॥ ५ ॥ “केनापि व्यवहारेण कयापि प्रौढलीलया। करिष्याम्यागमस्यार्थे रभसेन नलकनम् ॥ २३॥ तदायुष्मति सुखमास्ताम्" इत्यभिधाय गतवान् ॥ ङ॥ अथ नातिचिरेणागतस्तया रहः समाहूय स ब्राह्मणः सोमश- मा नालापलीलया दमयन्त्या बभाषे॥ च ॥ " आहृतोदीच्यभूपेन तातादेशविधायिना। नालीकापि त्वया वार्ता विद्वन्नावेदिता मम ॥ २४॥ अपेति ॥ तातेति संबोधने । नृपनिमन्त्रणे तथा संचार्यतां, यथा आगमावगतिः शास्त्रप्रतीतिर्लोप्या न स्यादिति बाह्यार्थः । इष्टार्थस्तु नलनामापि नृपो यथागमनबु- द्धिर्भवेदिति ॥ २२॥ केनेति|| आगमस्य शास्त्रस्य । अर्थ लङ्घनं न करिष्यामीति बाह्यार्थः ॥ इष्टार्थस्तु आगमनस्यार्थे रभसेनौत्सुक्येन धनं निविडं नलाख्यं नृपं करिष्यामि आनेष्याम्ये वेत्यर्थः ॥ २३ ॥ आहुतेति ॥ आकारितोत्तरनृपेण त्वया विद्वन्नलीकापि वार्ता न कथितेति बा- आन्तरस्तु नलस्येय नाली वाती सा कापि त्वया नाभ्यधायि ॥ २४॥ देवर कम, स्वयंवरधर्मकर्म. २ माच्यादीच्यावाच्यदाक्षिणात्य.३ निमन्त्रणाय. ४ म श्रयान्- ५ संचतान ६ उत्तरम. ७ गुवा, - SE । होऽध ·STER पञ्चम उच्छ्वासः। १६३ सोऽपि “एष कथयामि श्लेषोक्तिकुशले, श्रूयताम्" इत्य- भिधाय विहसन्नाख्यातुमारब्धवान् ॥ क । इतो निर्गत्य मया मण्डलेश्वरामन्त्रणक्रमेण परिभ्रमताऽभ्रंक- पानेककूटकोटिस्थपुटितकटकस्य निषधनानो महीध्रस्य दक्षिणा- रण्यस्थलीषु मृगयासक्तः ॥ ख ॥ माद्यन्मांसलतुङ्गपुंगवककुत्कूटोन्नतांसस्थलः कालिन्दीजलकान्तिकुन्तलशिराः पूर्णेन्दुबिम्बाननः । एकः कोऽपि मनोहरः पथि युवा दृष्टः स यस्मिन्सक- दृष्टे नष्टनिमेषया मम दृशा लब्धं फलं जन्मनः॥२५॥ तेनापि दाक्षिणात्योऽयम' इति निश्चित्य साभिलाषमाभाषि- तोऽस्मि ॥ग॥ मैयापि कॅतोचितालापेनोक्तम् ॥ ५ ॥ 'यथेयमारुतिलोकलोचनानन्ददायिनी। तव भद्र तथा सत्यं सत्त्यागोऽसि नलोभवान् ॥ २६ ॥ एवमुक्तः सोऽपि मनाङग्धस्मितमेवोत्तरं कल्पितवान् ॥ ङ॥ अथ प्रथमवयोविभूषिताङ्गस्तुणतुरंगमारूढो गाढयथितपरिकरः करेण कोदण्डमाकलयंस्तद्वितीयो युवा तमेव देशमागतवान् ॥।॥ आगत्य च बालनीलनलशालिनि शिलोच्चयस्थलीप्रदेशे कां- यथेयमिति ॥ सञ् शोभनत्यागो यस्य । तथा न त्वं लोभवान् । असीत्यव्ययं युष्मदर्थे । पक्षे सत्यागस्त्वम् । तथा नलाख्यो भवान् इति पृथग्वाक्यद्वयम् । एकवा. क्यतायां तु भवानसीति मध्यमपुरुषो दुर्लभः ॥ २६॥ १ परिभ्रमता सताभ्र. २ कान्त. ३ततो मया; मया च. ४ कृतोचिताचारालापन. ५ मथम वयोविशेषभूषि; प्रथमवयोभू. ६ तुरङ्ग.७ प्रन्थिन्मथितपः प्रथित. ८ तमेवोद्देशम्. ९ आयातवान १० नलशाहलशालि. ।

·KARNA दमयन्तीकथायाम् चित्काञ्चनकुम्भकान्तिकुंचकण्ठलुठितंकुसुममालिकामवलोकय- निदमवादीत् ॥ क॥ युवराज, पश्य। नद्यास्तीरे विदर्भायाः कापि गोपालबालिका। गाः समुच्चारयत्येषा क्षेत्रीकृत्य नलं वरम् ॥२७॥ एतदाकर्ण्य मयाप्युक्तम्-'महानुभाव, न केवलमियमन्यापि कपि कापि' इति ॥ ख॥ इत्युक्तवन्तं मामवलोक्य भावितार्थः स पुनः सस्मितम- वोचत् ॥ ग॥ “इयं च सा च अनुभवतु चिराय चञ्चलाक्षी- रसपरिणामफलानि गोपपुत्री। अपसरति महोद्यमेन यस्याः कथमपि संप्रति नैषधेनुरागः ' ॥ २८ ॥ । । नया इति ॥ विशिष्टदर्भाया नद्यास्तीरे । काप्यनिर्दिष्टनामा । गोपी। वरं श्रेष्ठ । नल( डं) तृणविशेष । केदारीकृत्य | गा धेनुः । समुत् सहर्षा । चारयति ॥ श्लेषव क्रोन्या तु विदर्भाभिधानाया नद्यास्तीरे, कापि महनीयमहिमा, गोपालस्य भूपस्य, बा- लिका सुता, नलं राजानं, वरं वरयितारं, क्षेत्रीकृत्याश्रयीकृत्य, गिरः समुच्चारयति ॥ वर इंसायाम्, वर्यत इति वरः । क्षेत्रं सद्भूमिः ॥ २७॥ अनुभवात्विति ॥ गोपालिका क्षीरस्य सपरिणामानि परिणतानि यानि फलानि झरेवी दसिनप्रभृतीनि तान्यनुभवतु चिराय । चञ्चला लोला गोचारणवशात् । यस्याः संप्रत्येष धेनुरागो । महोद्यमेन हेतुना । कथमपि केनापि प्रकारेण । न निवर्तते ॥ शेष की कान्तः २ कुचकमा ३ ललित, मालिकां बालिका मालिका गोपबालिकाम्. ५ हय पि. ६ मागिप को पि नया तीरे विदर्भायाः कापि गोपालवालिका । गाः समुच्चारयत्येषी कलाप नव वरमियुक्तवन्त, ७ पुनः पुनः ·T पञ्चम उच्छासः। आस्तां तावदन्यत् । अध्वन्य, कथय कुतः प्रष्टव्योऽसि, किंच कियहाद्यापि वौतिक्रमितव्यम्, इति ॥ क॥ अथ कथितस्ववृत्तान्तेन मयापि ' कोऽयमशेषमनुष्यमस्तक- मणिः, कश्च भवानपि स्वप्रज्ञाप्राग्भारपराङ्मुखीकतपुरंदरगुरुः' इ- ति पर्यनुयुक्तः स पुनरुक्तवान् ॥ ख ॥ 'अयमसौ सौम्य, समस्तस्त्रिशास्त्रकोविदो विदारितवैरी वैरसेनिनलः । किमन्यदहमपि श्रुतशीलो नामास्टंदाज्ञाकारी' इत्यभिधाय विश्रान्तवान् ॥ ग॥ नलोऽपि कृत्वा त्वदाश्रयास्तास्ताः प्रकटितप्रेमकन्दलाः क- थाः, समर्थ्य च स्वयंवरामन्त्रणमुत्सुकतया तत्कालमेवोड्डीय ग- न्तुमीहमानः संभाषितेन स्मितेनालोकितेन च माममृतवर्षेणेवा- हादयन्ननिच्छन्तमपि प्रतिग्राह्य च बलादनाणि स्वाङ्गाभर- णानि चिरादेव व्यसर्जयत् ॥ ५ ॥ स्वयं च मृगयाव्यसनितया मृगयालुभिः सह । ङ । धीरं रङ्गन्तमारुह्य सारं रंहसि वाजिनम् । हारं रम्यं गले बिभ्रत्स्वैरं रन्तुमगात्पुनः ॥ २९ ॥ तु मोपपुत्री भूपपुत्री दमयन्ती लक्षणा । चञ्चलाक्षी लोलनेत्रा शृङ्गारादिरसपरिपाकफ- लान्युपभुताम् ॥ यस्याः संप्रति नैषधे नले महोद्यमेऽनुरागः प्रेमबन्धः । कथमपि ना- पसरति ॥ २८॥ धीरमिति ॥ धीरमत्रासं रङ्गन्तं वल्गन्तं रंहसि वेगे सारमुत्कृष्टं वाजिनमश्व- मारुह्य कण्ठे हारं गुणं बिभ्राणः स्वच्छन्दं क्रीडितुं पुनरप्यगात् ॥ २९ ॥ १ आस्तां च. २ कियच्चाद्यापि. ३ सौम्यः. ४ शस्त्रास्त्रशास्त्र. ५ नलो नाम. ६ श्रुतशीलनाम. ७ च स्वयं स्वयं. ८ उड्डीयेवागन्तुम् . ९ सस्मितेन; कुत्रचित्पुस्तके स्मितेनेत्येतनास्ति. १० अवलो- कितन, ११ चिरादिव. -- २५ ह । । । -- - ·दमयन्तीकथायाम् तदायुष्मति, स्वामिसुते यथा मया तत्कथाप्रश्नानुराग उप- लक्षितस्तथा निश्चितमंचिरादयमेष्यति" इत्यभिधाय स ब्राह्मणः स्वगृहमगात् ॥ क॥ गते च तस्मिन्दमयन्ती “श्लाघ्यः स कः कालः, धन्यः स कत- मो वासरः, सलक्षणा सा का नाम वेला, यस्यामिदमिन्दुदर्शने- नेव कुमुदमस्मञ्चक्षुस्तदालोकनेन कमप्यानन्दमनुभविष्यति" इ- ति चिन्तयन्ती कान्यपि दिनानि कयाप्यवस्थया व्यनैषीत् ॥ ख ॥ अथ नलोडप्यामन्त्रितस्तेन ब्राह्मणेन रणरणकेन च, प्रेरितो मन्त्रिणा मदनेन च, परिवृतः सेनयोत्कण्ठया च, तत्कालमेव विदर्भमण्डलाभिमुखमुदचलत् ॥ ग ॥ चलिते च चतुरङ्गबलचलनचूर्णितशिलोचयचक्रवाले चकि- चकचकमणचीत्कारबधिरितककुभि विषमवैरिवृन्दवनवैद्युतानले नले, चलन्तश्चटुलतरचरणप्रहाररणितधरणिमण्डलाः कान्तको- श्वनरचनारोचिष्णवश्वकासांचकुश्चक्रवर्तिवाहनोचिताः साश्चर्यम- पर्यन्तपर्यायाः पर्याणितास्तुरङ्गाः, शृङ्गारिताश्च चलचारुचामरा- वधूलनालंकृतकपोलभित्तिभागसंलगितङ्गसंगीतमुखरितमुखम- ण्डलाः कथमप्याधोरणनिरुध्यमानशौर्यविकारस्फुरणाः स्फुरत्कु म्भाभित्तिसिन्दूरा दूरापसारितस्यन्दनाः स्यन्दमानामन्दमदकर्दमि- तमेदिनीकाः कम्पयांबभूवुर्भुवं भूरिभारभुमाङ्गपन्नगशिरःशिथि- लावष्टम्भामिन्द्राः ॥ १ ॥ १ बत्कथा. २ अचिसदेण्यति. ३ स्वगृहान् ४ कः-५ सुलक्षणा. ६कथमपि. ७ चलचतुरडा, १. तुला चमचलना, ६ काञ्चनाभरणरचना. १० धूनना; चला. ११ संकलित; संमिलितमदमिलित, समलितादजललित. १२ विस्फुरणाः । १३ शिर:सहनशि चार -- PER --- ।

·V -- EVER पञ्चम उच्छासः। किंबहुना। तत्रावसरे T" पूर्वापरपयोराशिसीमासंक्रान्तसैनिके। तस्मिन्सस्मार भूर्भारादराहवपुषो हरेः॥३०॥ अपि च । आसीत्पिण्डितपाण्डुपङ्कजवनं श्वेतातपत्रैः क्वचि- न्मायूरातपवारणैः क्वचिदभूदुन्नालनीलोत्पलम् । उन्मेषं क्वचिदूर्ध्वधूलिपटलैस्तस्य प्रयाणेऽभव- पोरीचि कचिदम्बरं सर इव प्रेत्पताकापटैः॥ ३१ ॥ जाताश्च जवाजघनस्टशो,वक्षःस्थलीलोलनलम्पटा,ग्रीवाग्रह- जाग्रहिण्यः, प्रसभं लगन्त्यो वस्त्रेषु, निवपा स्त्रिय इव, नखपदा- भिघातोयताः, चुम्बन्त्यश्चिबुककपोलाधरचलूषि सैनिकानाम्, अ. तिप्रसरेण शिरोऽवलनाः, प्रबला धूलयो, वियदावरणाश्च चक्रुरुच्चै- रतिप्रसङ्गमासन्नवननिकुञ्जषु॥क ।। पूर्वेति ॥ पूर्वापरसागरावधिसंक्रान्त चमूचरे तस्मिन्नले भूर्मेदिनी भाराद्धेतोहरेः स- स्मार || " अधीगर्थ-" इति सूत्रेण कर्मणि षष्ठी ॥ ३०॥ आसीदिति ॥ सितच्छत्रैः पिण्डितपुण्डरीकवनं, श्रीकरीभिः सनीलोत्पलं, रे- गुपटुलैरुन्नतमेघ, क्वचिञ्चलद्धजाञ्चलैः प्रवृद्धोर्ध्वरङ्ग, तडागमिवाम्बरमाकाशं तत्प्रया- णेऽभूत् ॥ प्राच्यदेशे महासरःसु मेघा अम्भो ग्रहीतुमुन्नमन्त इति प्रसिद्ध्योन्मेषत्व- मुक्तम् ॥ ३१ ॥ जाताश्चेति ॥ धूलयो निर्लज्जा त्रिय इव । जबेत्यादीन्युभयत्र समानानि । न- खा अश्वादीनां खुराः, पदं पादविन्यासस्तेषामभिधातादुत्थिताः । पक्षे नखक्षतपदयोश्चा- भिघाते उद्यताः सोधमाः॥ बलात्सैन्यात्प्रवृद्धाः, पक्षे प्रवृद्धवीर्याः । वियदावरणा नभ- छादिन्यो विगच्छद्वस्त्राश्च । वियन्नभः । विपूर्वस्येणः शतरि च वियदिति। अतिप्रसङ्ग- मतिव्याप्ति, पक्षे रतिप्रसर सुरतप्रबन्धम् ।। क ॥

·दमयन्तीकथायाम् कूजन्तश्च कोटिशः कोदण्डमण्डलायव्ययपाणयः, पणिनीया इवाधिकरणकर्मकुशलाः समुल्लसन्तो विचेलुर्वल्गनपटवो लाम्प- टयोल्लुण्ठितरिपुपुरः पुरः पदातयः॥ क ॥ तत्र च व्यतिकरे मन्दं मन्दरमन्दिरेषु शयितानुन्निद्रयन्किंनरा- न्मेरोमस्तककंदरे प्रतिरवानुत्थापयनुल्वणः। आध्वं धावत यात मुश्चत पुरः पन्थानमेवंविध- त्रैलोक्यं बधिरीचकार बहलः सैन्यस्य कोलाहलः॥३२॥ एवमसौ कीडितानेकपामरान्गिरीन्यामांश्च बहुतरङ्गोपशोभिताः सरितः सीन्नश्च व्यूढपत्ररथान्पथः पादपांश्च लयन, सालसहिताः पुरीनारीश्च सेवमानः, पच्यमानगोधूमश्यामलाः क्षेत्रभुवो भिल्लप- ल्लीश्च परिहरन्, विधवाः शत्रुसीमन्तिनीरटवीश्चातिक्रामन्, परि वारोणि बन्धुकुलानि सरांसि च बहु।मानयन , नातिचिरेण रविर धतुरंगपरिहतविषमशिरःशिखरसहस्रमजस्रममरगणगन्धर्वसिद्ध- रुद्धस्कन्धमध्यं विन्ध्याचलमनुससार ॥ ख ॥ कूजन्तश्चेति ॥ पदातयो विचेलुः । किं कुर्वन्तः । कोटिशोऽनेकधा कूजन्तः श- बदायमानाः । तथा कोदण्डेन धनुषा मण्डलाण चासिना व्याकुलाः पाणयो येषां ते । तथाधिकं रणकर्मणि कुशलाः । पाणिनीयपक्षेऽधिकरणकर्मणी कारके । लाम्प- ट्ये नोलुण्ठिता अरिपुरोऽरिनगर्यो यैः । पुरोऽग्रतः ।। क ॥ एवमिति ।। अमुना प्रकारेणासौ नल इदमिदं कुर्वन्तरणिरथाश्वत्यक्ताधित्यकाम- ध्यं विन्ध्याट्रिमनु । लक्षीकृत्य ससार । किं कुर्वन् । लङ्घयन् । कान् । गिरीन्द्रान्ग्रामांश्च । संप्रत्यभयानपि विशिनष्टि । कोडिता अनेकपा गजा अमराश्च देवा येषु । पक्षे पा. मरा ग्राम्याः ॥ सरितो बहुभिस्तरङ्गरलंकृताः । सीमानश्च बहुतरं यथाभवत्येवं गोपै- गोपालः शोभिताः ॥ विशेषेणोढानि पत्राणि वाहनानि स्थाश्च यैः । पक्षे पत्ररथः पदातयः अरिपुर पुरःपदा. २ कन्दर, ३ बहता ४ गिन्द्रिान् ५ सीमाश्च, ·पञ्चम उच्छासः। RE ततश्च। दिशि दिशि किमिमानि प्रच्यवन्तेऽन्तरिक्षा-. दविरतमुत देवी मृतधात्री प्रसूते। इति शबरवधूभिस्तय॑माणान्यवापुः सपदि विपुलविन्ध्यस्कन्धमध्यं बलानि ॥३३॥ श्रुतशीलस्तु तुङ्गशृङ्गरङ्गत्सारङ्गाङ्गनासु नक्षत्रासन्नाकाशाव- काशविशदंशजालजटिलासु चलच्चित्रचित्रककरिकलभकदम्बक- संचारशबलासु हारिहरिताररमणीयासु वनस्थलीषु निक्षिप्तचक्षु- पमवलोक्य राजानमिदमवादीत् ॥ क । देव. माद्यद्दन्तिकपोलपालिविगलहानाम्बुसिक्तद्रुमाः कीडक्रोडकुलार्धचर्वितपतन्मुस्तारसामोदिताः । अन्तःसुस्थितपान्थमन्थरमरुल्लोलल्लतामण्डपाः कस्यैतान हरन्ति हन्त हृदयं विन्ध्यस्थलीभूमयः॥३४॥ । LSSES RS पक्षी ॥ सालेन प्राकारेण सहिताः । नार्यः सालसा हिताश्च ॥ अलसशब्दो भावप्रधानो लक्षणादिवत् ॥ पचेलिमैर्गोधूमैः सस्यविशेषैः श्यामलाः । पल्ली तु गो मेधूमो गोधू- मः । तत: पच्यमानः परिपाकं गच्छन् बहुलीभवन्योऽसौ गोधूमस्तेन श्यामलाः । न तु पच्यमाना चासौ गौश्चेति । टचप्रसङ्गात् ॥ कृष्यावनी हि दग्धा समधिकं फल- तीति । तथा च ( रघुवंशे नवमे सर्गे) “कृष्यां दहन्नपि खलु क्षितिमिन्धनेद्धो बीज- प्ररोहजननी ज्वलनः करोति " ॥ गोशब्दो भूम्यों न धेन्वर्थोऽनौचित्यात् ॥ विविशे- षे विगमे च । धवो भर्ता तरुविशेषश्च ॥ परिवृण्वन्ति परिवारीभवन्ति परिवारीणि । अन्यत्र परि समन्ताद्वारि जलं येषु ॥ क ॥ माद्यदिति ॥ मुस्तायाः कन्दविशेषस्य रसेन निर्यासेनामोदिताः । अन्तमध्ये सुस्थिताः पान्था यासु । तथा मन्थरमरुता मन्दानिलेन लोलन्तश्चलन्तो लतामण्डपा यासु । पञ्चात्कर्मधारयः ॥ ३४॥ १ मिशदविकसत्त ·दमयन्तीकथायाम् इतश्च पश्यतु देवः। एषा सा-विन्ध्यमध्यस्थलविपुलशिलोत्सङ्गरत्तरङ्गा संभोगान्ततीराश्रयशबरवधूशर्मदा नर्मदा च । यस्याः सान्द्रद्रुमालीललिततलमिलत्सुन्दरीसंनिरुद्धैः सिद्धैः सेव्यन्त एते मृगमुदितदलत्कन्दलाः कूलकच्छाः३५ अपि च । अन्तरेऽप्यस्याः मजत्कुञ्जरकुम्भमण्डलगलद्दानाम्बुनः सौरभा- ब्राम्यबृङ्गकुलावलीः कुवलयश्रेणीः समाबिभ्रतः। कल्लोलाः कलिकालकल्मषमुषः प्रोल्लीललीलाकृतः स्वःसोपानपरंपरा इव वियद्वीथीमलंकुर्वते ॥ ३६ ॥ इतश्चास्यास्तीरे अंसासिजलाईजर्जरजटाजूटैर्मनाकन्थरा- स्तिम्यत्तारवतन्तुनिर्मितकुथत्कौपीनमात्रच्छदाः। शीतोत्कण्टकितास्थिशेषतनवः स्नात्वोत्तरन्तः शनै- रेते पश्य पतन्ति पिच्छिलशिलाजाले जरत्तापसाः॥३७॥ इतोऽपि पश्यैताः करिकुम्भसंनिभकुचद्वन्दोल्लसद्दीचयः क्रीडन्त्यब्जविकासक्षासि पयसि स्वैरं पुलिन्दस्त्रियः। मजदिति ॥ भृङ्गकुलानां कुवलयान्युपमानम् । बिभ्रत इति कल्लोलविशेषणं ज- सन्तम् । " नाभ्यस्ताद्-" इति नुमभावः ॥ ३६ ॥ अंसेति ॥ तरुषु जातास्तारवाः । तेच ते तन्तवश्च । पिच्छिलं मसूर्ण कर्दमिल म।। ३७॥ विमोलस्थल, १२ यस्याः, ३ मण्ड, ४ भृतः। ५ तरिषु. ६ विकास स S REAPES NEER SEN RAHA ।

·पञ्चम उच्छासः । । उन्मीलन्नवनीलनीरजधिया पक्ष्मान्तरे नेत्रयोर्यासा हस्तलताहता अपि परिभ्राम्यन्ति भृङ्गाङ्गनाः ॥ ३८॥ इतोऽप्यवलोकयतु देवः। बालोन्मीलत्कुवलयवनं विस्तरद्गन्धरुद्ध- भ्राम्यद्धृङ्गैरनुकृतपयःपूर्णमेघान्धकारम् । हर्षात्पश्यत्ययमतितरां तीरचारी मयूरो मुग्धः पार्श्व भ्रमति च भयाचक्रवचक्रवाकः ॥ ३९ ॥ इदं च कुररभरसहं सहसमालं मुदितमयूरचकोरचक्रवाकम् । क इह सुरुचिरं चिरं विलोक्य प्रवरमते रमते नरो न रोधः॥४०॥ इतश्व। बककृतनिनदं नदं न दम्भा- स्कृतसवनं सवनं भजन्त एते। निरुपमविभवं भवं स्मरन्तः प्रशमधना मुनयो नयोपपन्नाः ११ ॥ बालेति ॥ विस्तरता प्रसरता गन्धेन रुद्वाः । अतएव भ्राम्यन्तो भृङ्गास्तैरनुकृतः पयःपूर्णमेघोऽन्धकारश्च येनेति वनविशेषणम् । मेघाद्धि मयूरस्य हर्षः । अन्धकाराच्च रात्रिशङ्कया चक्रवाकस्य भयम् ॥ ३९ ॥ कुररेति ॥ प्रवरा मतिर्यस्य तत्संबोधनम् । इह रोधस्तटं विलोक्य को नरो न रम- ते कीडत्येव सर्वः । कथंभूतम् । कुरराणां भरमतिशयं सहते । तथा सह हंसमालया तथा मुदिता मयूराश्चकोराश्चक्रवाकाश्च यत्र । यतः सुष्टु रुचिरम् ॥ ४० ॥ पति ।। प्रशम एवं धनं येषां ते मुनयो नययुक्ताः । अनुपमसामर्थ्य भवमीश्वरं स्म- रन्तो बकः कृत शब्दम् । तथा न दम्भात्कपटादपि तु धर्मवासनया कृतं सवनं स्नानं S । RER १ तलाहना करता है।

·१७२
दमयन्तीकथायाम्
विधूतपाप्मानः खल्वमी महानुभावाः ॥ क ॥
तथाहि।
मुहुरधिवसतां सतां मुनीना-
मपविपदा विपदाङ्कपड़भाजि।
तटनिकटवनानि नर्मदायाः
कथमिभवन्ति भवन्ति कल्मषाणि ॥ १२ ॥
इतश्च।
क्वचित्प्रवरगैरिकासमसमुल्लसत्पल्लवं
लवङ्गलवलीलतातलचलचकोर क्वचित् ।
कचिद्विरिसरित्तटीतरुणविस्फुरत्कन्दलं
दलन्निचुलमञ्जरीमधुनिरुद्धमृङ्गं कचित् ॥१३॥
क्वचिच्चटुलकोकिलाकुलितनूतचूताङ्करं
कुरङ्गकुलसेवितप्रबलसालमूलं क्वचित् ।
कचित्प्रवरसंचरत्सुरवधूपदैः पावनं
वनं नयति विक्रियामिह मनो मुनीनामपि ॥११॥ युग्मम् ॥
।
यत्र तम् । तथा सह वनैः सवनं वनयुक्तम् । नदं जलाधारविशेषम् । एते भजन्ते ॥४१॥
मुहुरिति ॥ इभवन्ति गजवन्ति । तथा वीनां पक्षिणां पदमको यत्र तथोक्त पई
भजन्ते तानि नर्मदायास्तटसमीपवनानि कर्मभूतानि अधिवसतां सतां विदुषाम् । अप-
गता विपद्येभ्यस्तादृशां मुनीनां कथं कल्मषाणि पापानि भवन्ति । न भवन्त्येवेत्य-
४२ ॥
काचदिति ॥ प्रपर गैरिकं यत्र । तथा असममप्रतिमम् । सर्वोत्कृष्टमिति यावत्र ।
चमुळे सन्तः पिल्लका यत्र । पञ्चायथायुक्ति कर्मधारया । गैरिकशब्दो न सका।
प्रवरगैरिकोपम । इति वा पाठः ॥ ४३ ॥४४॥

·पञ्चमै उच्चासः। तदिदमद्यतनं दिवसमस्य सैन्यस्याध्य श्रमापन्नखेदापनुत्तिनि- मित्तमधिवसतु देवः॥ क॥ यत्र वायुस्कन्धमवष्टभ्य स्फारितैः पुष्पलोचनैः । वियविस्तारमेते हि वीक्षन्त इव पादपाः ॥१५॥ अपि च येषाम् स्कन्धशाखान्तरालेषु पश्य जीमूतपडयः। लम्बमाना विलोक्यन्ते चलबल्गुलिका इव ॥ १६ ॥ अगर येषां च उच्चैःशाखायसंलना मन्ये नूनं बनौकसाम् । कुर्वन्ति पुष्पसंदेहं निशि नक्षत्रपतयः॥४७॥ इतश्च। एतेषु प्रचण्डपवनाहर्ततरुतलगलितसुगन्धिविविधविकचकु- सुमप्रकरमकरन्दमापीय पुनः शिखरशाखाभिमुखमुत्पतन्त्यो वि- भान्ति दुरारोहतया कृताः केनापि निश्रेणय इव श्रेणयो मधु- लिहाम् ॥खा निश्चलाना सैन्यभयेन तुगतरुशिखरपञ्जरपुञ्जितगोलाङ्क- तदिति ॥ खेदापनुत्तिः खेदापनोदः ॥क ॥ वायुस्कन्धमिति ॥ स्कन्धः संहत्यर्थोऽसार्थश्च । कुतोऽत्रावासः । हि यस्मात् तुङ्गाः पुष्पिताश्चात्र पादपाः सन्ति ॥ ४५ ॥ इतश्चेति ॥ गोलाङ्गलानां कृष्णमुखमर्कटानां । लाङ्गललतिकाः पुच्छवलयः । अ- तिलोमशत्वान्निर्यन्नवप्ररोहाकर आकारो यासाम् ॥ ख ॥ HAअद्यतमः २ वाहालि; वटवल्गुलि. ३ नगौकसाम, १ पवनाहतितल नाहतल तोगलित. ५ मकरन्दामोदम्. ६ तुङ्गतरतरु, । -- ·दमयन्तीकथायाम् लमण्डलानां निर्वनवप्ररोहाङराकाराः कुर्वन्ति वनदेवतानां क्रीडा .न्दोलनदोलारज्जुशडामंधोविलम्बिलाङ्कललतिकाः ॥ क॥ • इतश्च। चकासत्युड्डीयमानास्तरुशिरःशिखरशाखाग्रस्खलनविलग्रयह- गणविमानपतिपताका इव विहंगावलयो निश्चलम् ॥ ख ॥ इतश्च। विजृम्भमाणमञ्जरीजालेषु सर्वतुविकासिसहकारवनेषु वनदेव- ताभिरुदामदवदहनप्रतीकारार्थमनागतमेव संगृहीतवारिंगी- मनोदपटलमिवालोक्यते कोकिलाकुलकदम्बकम् ॥ ग॥ इतश्च। विकसितसितपुष्पपिण्डपाण्डुरंशिखराः सुधाधवलितोर्श्वभूम- यो विलासप्रासादा इव कुसुमसायकस्य जराधवलमौलयः क अकि- न इव वनदेवतानाम्, उन्मादयन्ति मनोऽमन्दमुचुकुन्दपादपाः॥ध तदेवंविधेपून्मिषन्मुकुलविगलितबहलमकरन्दसीकरासारसुर- भितभूतलेषु मुग्धमृगपरिहतदावानलज्वालायमानोन्मदशबर- सीमन्तिनीचरणप्रहारविकसिताशोककाननेषु नवजलधरनिकर- म्बकान्तितमालतरुशिःस्थितशब्दानुमेयमाद्यन्मयूरमण्डलेषु म दनालसपुलिन्दराजमुन्दरीशिक्ष्यमाणवनकपोतकुक्कुटकुक्कुहकुलकु- हरितेषु कूजत्कुररपरिवारितसरःपरिसरे षु चलञ्चकोरसारसरदर- मणीयेषु विहरतु देवः सह सैन्येन नर्मदोर्मिमन्दानिलान्दोलि- तलतापल्लवेषु वनेषु ॥ ॥ तदेवमिति ॥ मुग्धमृगेत्यादि वनविशेषणम् । लौहित्यान्मुग्धमृगैर्दावानलभ्रान्त्या कुसुमिता शोक काननानि परिहृतानीति भावः ॥ङ ॥ म बोलखित, २ विहङ्ग, ३ जुम्भमाण. ४ संगृहीस मिय. ५ अवलोक्यते. ६ पाण्डुशिख १७ तशिखरशिरा ८ चरत् , S ·BE S - Sairat HA पञ्चम उच्छासः। १७५ राजापि श्रुतशीलेन दर्शितांस्तांस्तान्देशानघलोक्य चिन्ति- तवान् ॥क॥ कृतक्रीडाः क्रोडैर्मदकलकुरङ्गीहतमृगाः परिभ्राम्यद्धृङ्गाः परभृतकुलाक्रान्ततरवः । वनोद्देशाः पौष्पैः सुरभितदिगन्ताः परिमलै- न चेतः कस्यैते विलसितविकारं विदधति ॥ १८ ॥ इतश्च । वीचीनां निचयाः स्टशन्ति जलदानुगन्धिसौगन्धिका नृत्यत्केकिकदम्बकानि विकसहीरुन्धि रोधासि च । धत्ते सैकतमुन्नदन्मदकलकौश्चावलीसारसा- नस्याः पद्मपरागपिङ्गापयसः सेव्यं च सिन्धोन किम्॥१९॥ तदुचितमिहाद्य दिवसमावासं कर्तुम्” इति विचिन्त्य भूकोण- संजाजापितसेनासंनिवेशस्तत्कालमेव "विरचयत तुरङ्गममन्दुराः सरसदीर्घदूर्वानलनीलनिम्नस्थलीषु, कुरुत कायमानानि सरि- सेव्यसैकतेषु, उन्नमयत पटकुटीः कूलकाननेषु, आलानयत मेलमत्तमतङ्गजान्मदंकण्डकपोलकापसहेषु सरलसालसल्लकीस- जार्जुनस्कन्धेषु, दूरमुत्सारयत शैवलशिलाजालकाष्ठकूटकण्ट- कपटलानि, समीकुरुत विषमभूभागान,” इति सेनापतिप्रमुख- । वीचीनामिति ॥ उद्गन्धिसौगन्धिका वीचिनिचया जलदास्पृशन्ति ।रोधांसि च स्पृशन्ति ॥ तदेवं यस्याः सिन्धोः, किं वा न सेव्यम् । चकारो वार्थे ॥ ४९ ॥ तदुचितमिति ॥ मन्दुरा वाजिशाला | कायो मात्यत्रेति कायमानं लोकप्रसिद्ध्या रोहिषादितृणमयावासविशेषः । मदमत्तमतङ्गजानिति । मदेन वीर्यविपाकेन मत्ता नत्वो १ प्रदेशान् : उद्देशान्. २ व्रत. ३ मुन्नमन्. ४ क्रौञ्चावली: सालसास्तस्याः. ५ न. ६ किमु. ७ समावास. नालं. ९ समदमतङजा. १० मलकण्डूलकपोल.

·दमयन्तीकथायाम् PR मुखरलोककलकलमुत्तालमुस्थितमसहमानस्तद्विरामावसरं प्रति- पालयन्नेकान्तेऽन्यतमप्रदेशे तस्याः सरितः सूक्ष्ममुक्ताफलक्षोद- धदलवालुकापुलिनष्टष्ठ एवास्थानगोष्टी बबन्ध ॥ क॥ अथ नातिदूरे पुरोऽस्य शीतशैवलचक्रवाले चरतश्चक्रवाकक- दम्बकस्य मध्ये कोऽप्युत्क्षिप्य पक्षपुटम्, उन्नमय्य ग्रीवायम्, अ- नङ्गपरवशो दूरादुपसर्पन्ननुरागिणीं कांचिच्चक्रवाकीं, दर्शितचा- टुचातुर्यश्चक्रवाकयुवा दृष्टिपथमवातरत् ॥ ख ॥ अपरे च चत्वारो राजहंसास्तामेव चक्रवाकी कामयमानास्त- मापतन्तमंन्तरान्तरा निपत्य स्खलयांबभूवुः ॥ग ॥ ताश्चावलोक्य राजा विहसन्नासन्नवर्तिनं श्रुतशीलमाबभाषेव 'वयस्य, विलोक्यतामिदमसमञ्जसम् ॥ ५॥ अमी राजहंसाः सतीष्वपि स्वजात्युचितानुचरीषु कथमन्या- सक्तामपीमां चक्रवाककामिनी कामयन्ते ॥ ङ॥ न खल्वेषामियमनङ्गभूमिः ॥ च ॥ अथवा किमु कुवलयनेत्राः सन्ति नो नाकनार्य- स्त्रिंदिवपतिरहल्यां तापसी यत्सिवे । हृदयतृणकुटीरे दीप्यमाने स्मराना- वुचितमनुचितं वा वेति कः पण्डितोऽपि ॥५०॥.. षधादिप्रयोगीत् । जालानि मर्कडिकाख्यकृमिकृतगृहाणि | कूटं वप्रम् ॥ क ॥ न खाल्विति॥ यथा चक्रवाकी चक्रवाकस्य सजातीया, एवं मनुष्यजातेनलस्य मानुषी दमयन्त्युचिता । यथा हंसानां सानुचिता, एवं लोकपालानामपि दमयन्तीति ॥ च ॥ किमु इति ॥ हस्वा कुटी कुटरिः ।। "हस्वे" इत्यधिकार “कुटीशमी- इतिसू वेण प्रत्ययः ।। ६० ।। लिमुत्थितः २ अन्तरा, ३ तां च. ४ एतेषाम् । ५ अनङ्गक्रीडाभूमिः. ६ निदर्श । S ·। १७७ पश्चम उच्छासः। एवंवादिनि राजनि, अकस्मात्कोमलकण्ठकुंहरप्रेडोलनालंका- सुन्दरोऽमन्दमूर्छनावच्छिन्नसरसस्वरस्वरूपः प्रसन्नप्रयुज्यमानता- नविशेषाभिव्यक्तिस्पष्टश्रुतिसुभगो गगने गान्धारग्रामगामी गीतध्व- निरुदचरत् ॥ क॥ अवाहीच चलदलिपटलपीयमानापूर्वपरिमलोद्गारिपारिजा- तमञ्जरीमकरन्दबिन्दुवर्षवाही वायुः ॥ ख ॥ अथ कौतुकोत्तानिताननेन नरपतिनाप्यदृश्यत, शातकुम्भ- भपिशङ्गप्रभामण्डलमध्यवर्तिनः प्रधानपुरुषस्याये गृहीतजा- त्यजाम्बूनददीर्घदण्डः कुण्डलालंकारवानुन्मिषन्मन्दारमुकुलमा- लामण्डितमौलिरवतरन्नम्बरानिर्मिमेषः सुवेषः पुरुषः ॥ ग ।। अवतीर्य च सोऽतिविस्मयविस्फारितर्विलोचनमनिपालम- वादीत् ॥ ५॥ निषधेश्वर, त्वरितमुत्तिष्ठ । अर्घाय सजो भव ॥ ङ ॥ किं न पश्यसि । अवतरति घृताचीस्कन्धविन्यस्तहस्तः श्रुतिसुखकतगीते किंनरे दत्तकर्णः । किमपि सपरिरम्भं रम्भयारश्यमाण- व्यजनविधिरधीशः स्वर्गिणामेष देवः ॥ ५१ ॥ अपि च। विरचितपरिवेषाः स्वाभिरङ्गप्रभाभि- (वनवहेनभारोद्धारधुर्यासपीठाः। उरसि परिविलोलदीर्घदामान एते यमवरुणकुबेराः स्वामिनो लोकपालाः ॥ ५२ ।। अभिव्यक्त २ अवाच्च. ३ कुम्भनिभान. ४ लोचन. ५ धरण: भरण. S वाई- २३ । बESS ।

·H -- LAS । गु GILI A -- AAREETA म दमयन्तीकथायाम् राजा तु तदाकर्ण्य ससंभ्रमोत्थानवशवल्गितोत्तरीयाञ्चल स्खलत्कनककंकणरणत्कारमुखरितमाधाय मूर्ध्नि संपुटितपाणिप- लवयुगलमाश्चर्यरसासवशसमुच्चास्यमानसर्वाङ्गपुलकः कतिप यपदान्यभिमुखं सह परिजनेनोचलितवान् ॥क ॥ अथ सकलसुरशिरःशेखरायमाणचरणरेणुरनेकनाककामिनी- कुचकुम्भकुममञ्जरीमुद्रातिविपुलवक्षःस्थलीदृश्यमानमहानी- लमणिमण्डननिभव्यत्रशस्त्रव्रणः, श्रवणशिखरारोपितप्रत्य- ग्रपारिजातमञ्जरीगलबहलकिंजल्ककणानुपान्ते गायतस्तुम्बुरोः साक्षादमृतायमानगीतरसंतुषारानिव परिपूर्णकर्णोद्रीणान्कपोल- पालिलग्नानुदहन, अनवरतशचीचुम्बनसंक्रान्तताम्बूललाञ्छना- यमानाच्छाच्छहरिचन्दननिरुद्धबन्धुरस्कन्धसंधिः, अन्धक इव हा- रयष्ट्यास्फालितवक्षःस्थलः, विन्ध्यगिरिरिव सहस्त्राक्षः, पन्नगे- न्द्र इव कुण्डली पातालमुद्भासमानश्च, कंलिकालशापावतीर्ण- सरस्वतीगातप्रवाह इव मत्तमातङ्गगामी, दिशि दिशि विकीर्णक- नककपिशांशुरंशुमानिवाविरूतपद्मरागारुणप्रभामण्डलमण्डनः सह लोकपालेभगवान्पुरंदरः पूर्वदिग्भागाम्बरादवातरत् ॥ ख ॥ अथ सकलेति ॥ अथानन्तरं पूर्वदिग्भागव्योम्नः पुरंदरोऽवातरत् ॥ हारयष्टिर्मु- तालता । अन्यत्र हरस्येयं हारी यष्टिः शूललक्षणा । अन्धको दैत्यविशेषः ॥ सह- समक्षीणि यस्य । " बहुव्रीहौ-" इति समासान्तः षच् । विन्ध्यपक्षे सहस्रशब्दः प्राचुर्यवचनः । अक्षा विभतिकाः ॥ कुण्डलं कर्णालंकराः । तद्वान् । तथा पाता रक्षि- ता। अलमत्यर्थ रोचमानश्च ॥ पन्नगेन्द्रस्तु कुण्डलाकारः । तथा पाताले मुत्पातालमुत्त- या भासमानः ॥ मत्तमातङ्ग औचित्यादैरावणः क्षीबचाण्डालश्च ॥ पद्मरागस्य मणेर्यद- रुणं लोहितं प्रभामण्डलं तन्मण्डनमस्य । अंशुमास्तु अविकृतः पद्मानां रागोऽरुणस्य प्रभा मण्डलं बिम्बम् । एतानि मण्डनं यस्य ॥ ख ॥ * पुराणादौ किल श्रयते--पुरा सरस्वतीदधीच्योदेवत्वविषये संवादे जायमाने कुद्धेन दधीचिना शप्ता सती सरस्वती कलिकाले चाण्डालकुलेऽवततार । अतएव क- लिकाले चाण्डाला एव मधुरं गायन्तीति विवृत्तिनामकटीका ॥ व साधुटपाणिः २ रभसोत्थाप्यमान. ३ शिरःशयचरण; शिरःपर्यस्तचरण; शयनचरण- निः निमय लाञ्छनाच्छान्छ।

·जी । पञ्चम उच्छ्वासः । अवतीर्य चक्षुषां सहखेणोन्मीलन्नीरजवनानुकारिणा निरूप्य पादयोः पुरः पतितमष्टाङ्गाश्लिष्टभूतलमिमम् , ऐरावतकुम्भकूटा- . स्फालनकर्कशाङ्गुलिना, दुर्दान्तदैत्यदानववधूवैधव्यदानशालामू- लस्तम्भेन,शचीकुचकलशसंस्पर्शसंक्रान्तकुमपत्रवल्लीकेन, दक्षि- पाणिना, सहेलमुन्नमय्य मूर्ध्नि पस्पर्श ॥क ॥ कृत्वा च कुशलप्रश्नालापव्यवहारानुच्चैः काञ्चनासनं समु- लसन्मणिमयूखमञ्जरीजालजटिलमवनिभुजा स्वभुजोपनीतम- ध्यतिष्ठत् ॥ व ॥ उपविष्टेषु यथोचितासन्नमासनेषु यमवरुणकुबेरप्रमुखेषु दे- वेषु क्रमेण कृतोचिताचारः पुरः पृथ्वीप्टष्ट एव विनयान्निषद्य नि- पवेश्वरः पुरंदरमवादीत् ॥ ग ।। दिष्टया दिवौकसा नाथ जातो युष्मत्समागमात् । आकल्पं कीर्तनीयानां श्रेयसामस्मि भाजनम् ॥ ५३ ॥ . अपि च । इष्ट्वा क्रतून्युगशतानि तपश्चरित्वा वाञ्छन्ति संगमसुखं मुनयोऽपि येषाम् । तेषामनुग्रहकता स्वयमेत्य मेऽद्य युष्माकमाविशत किं प्रियमाचरामि ॥५४॥ इति प्रकाशितप्रश्रयालापे पार्थिवपुंगवे पुरंदरो दरदलितकु- न्दकलिकाकान्तदन्तद्युतियोतिताधरदलमीष द्विहस्य लीलावलि- तकंधरः कुबेरमुखमवलोकयांचकार ॥ ५ ॥ सोऽपि “निषधेश्वर, श्रूयतामस्मदागमनकारणम् ॥ ङ ॥ इति प्रकाशितेति ॥ दरदलितेत्यत्र दरेत्यव्ययमीषद ॥ ध ।। १ स्वहस्तोप. २ सनमासनेषुः चितमासनमासनेषु. ३ सविनय, स्वयमेव मये, ५मकाशितप्रश्चये । PANE । । । 8 ·दमयन्तीकधायाम् 'अस्ति विदर्भाधिपतेभीमभूमिपालस्य सुता मुतारनयननिर्जि तेन्दीवरा वरार्थिनी निजकान्तितिरस्तत्रिदिवनारीरूपसंपत्ति कुन्ददन्ती दमयन्ती नाम ॥क ॥ तस्याश्च चम्पकदलावदातदेहायाः किल स्वयंवरमहोत्सव सांप्रत प्रस्तुतः' इति नारदादधिगम्य वयमपि विदर्भाधिपंतिपुर प्रस्थिताः ॥ ख॥ किंतु लघयति पुरुषं स्वमुखेनार्थिभावो यतः तत्र गत्वापि दमयन्ती किं ब्रूमो वयमिन्द्रादयो लोकपालास्वामर्थयामह इ. त्यसदृशं महिनोऽस्मद्विधेषु, स्टहणीयरूपासि कं नोत्सुकयसी- त्यनुचितमपरिचितेषु चाटुचातुर्यम्, अजरसः खल्वमरा वयमिति ग्राम्यः स्वप्रशंसोपक्रमः, प्राप्नुहि त्रयाणामपि लोकानामाधिपत्य- मस्मत्संगमादिति महत्प्रागल्भ्यप्रैलोभनम्, अल्पायुषो मनुष्या- स्तदस्माकं देवानां मध्ये कंचिदृणीष्वेति पापीयः परदोषोदाह- रणद्वारेणाभ्यर्थनम् ॥ग ॥ अंतो देशकालकार्योक्तिकुशलस्त्वमुच्यसे । गच्छाग्रे, भव दूतो देवानामशेषवैदग्थ्यविशेषाँकिकोविद, किमन्यदिह शिक्ष्यसे, तै- स्तैरुपायैः,ताभिस्ताभिः कलाभिः, तैस्तैः प्रलोभनप्रकारः, क्रियता देवकार्यम्, आर्याणां प्रायः परोपकारकरणार्थमेव जन्म च जीवि- तं च, न च भवन्तमस्मदनुभावादन्यः कोऽपि कन्यान्तःपुरे रह- स्यपि वर्तमानां विदर्जेश्वरसुतामुपसर्पन्तमुपलक्षिष्यते” इत्यभि- धाय व्यरंसीत् ॥ १ ॥ अस्तीति ।। कुन्ददन्तीत्यत्र नासिकोदरौ-" इति सत्रेण खीष् ॥ क । निनित. २ विषपुर। धिपतेः पुर, ३ मदिधेषु. ४ प्रागल्भ्यमभं म. ५ मानुषाः ६ भयो। डा Jaler 11 विशेषको विदा ८ उपलजियते. BES FREE S TNEPAL HERE RASAN ·१८१ पञ्चम उच्छासः। नलोऽप्येतदाकर्ण्य तदिदं संकटम् “इतो व्याघ्र इतस्तटी, इसो देवाग्निरितो दस्यतः, इतो दुष्टदन्दशूक इतोऽप्यन्धकूपः" इति न्यायात् । इतः कर्णान्तकृष्टशरासनो मर्मप्रहारी प्रहरति मकरध्वज इतश्चायमेतेषामलनीय आदेशः। तन्न जानीमः किमत्रोचरम् । एकत्रार्थेऽस्माकं भवतां च प्रवृत्तिरिति प्रणयप्रा- र्थनाभङ्गकारिणी विहतविनया प्रतिकूलोक्तिः, अनभिज्ञोऽस्मि दूतोक्तीनामिति शाठयम्, असमर्थोऽस्मि संदिग्धक्रियाकारिता- यामित्याज्ञालनम्, आज्ञालनं च सेतुबन्धनमिव स्खलयति श्रेयःस्रोतः, पेण्टमुखदर्शनमिव वर्धयत्यलक्ष्मीम्, रजस्वलाभिग- मनमिव हरत्यायुः, इत्यनेकविधमवधार्य “न नाम दुरधिगमाः केऽषि पदार्थास्तत्र भवतामशेषजगदीश्वराणाम्, न च न जानीय ममापि प्रसिद्धमध्यवसायम्, एवं स्थितेऽप्येष वः करोम्यादेशम, आदिष्टपरामर्शो न श्रेयानादेशकारिणः, किं तु बलीयान्परतो विधिः प्रमाणम्" इत्यभिधाय भन्या भयेन च देवानां दौत्यादेश समर्थितवान् ॥ क॥ स्थित्वा च कंचित्क्षणमुचित्तालापलीलया कृत्वा च कांश्चिद- न्योन्य प्रस्तुतप्रियव्यवहारान, आप्पच्छय, यथागत गतेष्वथ तेषु देवेषु निषधेश्वरश्चिन्तयांचकार ॥ ख । तदिदम्, अनुच्छासविरामं मरणम्, अमोहं मूर्छनम्, अरोगमङ्ग- व्यथनम्, अशल्यप्रवेशमन्तःशूलम्,अदारिद्रया निद्राविधातः।ग। किमन्यत् । तस्यामाकर्णितानुरामायां यन्ममाद्य दीर्घदौर्जन्यदोहदिना दै- नलोऽपीति । न नाम दुरधिगमा इत्यत्र "नाम" इत्यभ्युपगमे । क । 11 दावा मि. २ कोन्ताकृष्ट, ३ अलकनीयादेशः, अलङ्घनीयो निदेशः. ४ आज्ञालनमिति क- वियुस्तके नास्ति.५ षण्टदर्शनामिव. ६ किचित्. ७ तेषु निषधेश्वरश्चिरं चिन्तयां. ८ दौर्गत्य. RA