·No text on this page.

·श्रीः
श्री रसगंगाधर मर्मप्रकाश मोद्घाटनम्,
श्रीमाल्वाड कृष्णभूपा स्थानविदुषा
जग्गवेङ्कटाचार्येण
विरचितम्
D'RINTED BY 11. 00111 SONS
I THI M.
1). EULTRIC PRIVLING WORK
LINGI OR ( ITY
1933

·No text on this page.

·श्री. ग्रन्थकर्त विज्ञापनम् -- - , रमगङ्गाधरकर्मा जगन्नाथपण्डिन रानः, तैलङ्गान्वयः, वेगिनाइकुलो :, महालक्ष्मी पेरुभभट्टयोरात्मजः, तस्मादेवावाप्रपकलशास्त्र, शोपीरेश्वर डताधिगतव्याकरणशास्त्रः, प्राप्तयौवनः, डिल्लीनगरेश्वरं पहजहाननामकं रानं तत्सुतं दाराशाहश्चा श्रित्य स्वविद्याकौशलेन “पण्डितरान'' इति विरुदः, क्रिस्ताब्दमप्तदशशतक म्योत्तरार्धे (१६६६) भुवमलञ्चकार । तत्प्र षु बहुषुग्रन्थेषु “रमगङ्गाधर" एवप्रबलः ॥ अस्य-रमगङ्गाधरम्य मर्मप्रकाशान्य व्याख्याका नागेशभट्टः, राष्ट्रब्राह्मणः, शिवभट्टमतादव्याम्पुनः, गगातीरस्थ शृङ्गिबरपुराधीश पालालम्धनीवनः, क्रिस्ताब्दाष्टादश शतकप्रथमपादे (१७१४) काश्य। त. नागेशभट्टस्य, रमगङ्गाधर व्याख्याकरणे कारणमंत्र मुन्नीयते । प्रक्रि ख्य ग्रन्थकर्ता, शेषश्री कृष्णपण्डितः । ननि छप्यः भट्टोजिदीक्षीतः कौमुदीकर्ना । शेष श्रीकृष्णपण्डितस्य पुत्रः, गावीरेश्वरः। शेपधीरे शिष्यःपण्डित नगन्नाथः । भट्टोनिदीक्षितस्तु मगरमाख्ये स्वग्रन्थ म्या अन्य प्रक्रियाप्रकाशमदूपयत् । स्वप्राचार्य ग्रन्यं दृषितमसहमानः पण्डित गयः भट्टोनिदीक्षितकृतांमनोरमां “मनोरमाकुचमर्दनाख्येन, ग्रन्थेन, नामास.

·ii नागेशभट्टस्तु, मट्टोनिदीक्षितम्य पौत्रात् हरितीक्षितालब्ध व्याकरण शास्त्रः, स्वप्रप्राचार्यभट्टोनिदीक्षितग्रन्यं दूषितमसहमानः पण्डितजगन्नाथस्य, प्रबलं रमगङ्गाधरमेव दुपयितुतदव्याख्याच्याजेनारब्धवान. अतएव अत्रमर्मप्रकाशे मूलव्याख्यानस्यातिसंग्रहत्वेपि, यत्रय अप्पयदीक्षितानांचित्रमीमांसाकुवलयानन्दौ दृषितौ, तत्रतत्र, “अत्रेदेरि न्त्यम्” इत्यादिना विम्तरतोदृष्यते रमगङ्गाधरः । अतएव " मर्मप्रकाश " इति साभिप्राय नामनिबद्धम् ॥ नागेशमविरचिताः प्रबन्धा इमे ॥ (१) मरमलघुमजूपा. (२) लघुमजषा. (३) बृहन्मञ्जूषा. (४) लघुशब्देन्दुशेखरः (५), बृहन्छन्देन्दुशेश्वरः (६) परिभाषेन्दुशेखरः (७) भाष्यप्रदीपोद्योतः इतीमेव्याकरणमन्याः । अलङ्कारशावतु. (८) काव्यप्रकाशोद्योतः (२) काव्यप्रदीपोद्योतः (१ रमगङ्गाधरमर्मप्रकाशः रसमञ्जरीटीका, (१२) रसतरङ्गिणीटीका । धर्मशास्त्रे (१३) प्रायश्चित्तेन्दु शेखरः (१४) सापिण्ड्यनिर्णयः । दर्शनेषु, (१५) सांख्यसूत्रवृत्तिः (१६) योगसूत्रवृत्तिः (१७) न्यायमूत्रवृत्तिः, (१८) वैशेषिकसूत्रवृत्तिः (१९) मीमांसासूत्रवृत्तिः, (२०) वेदान्तसूत्रवृत्तिः, (२१) वृत्तिसंग्रहः, (२२) सप्तशतीस्तोत्रटीका, (२३) स्वगुरुनाम्ना शब्दरत्नम् , (२४) स्वशिष्यनामा अध्यात्मवाल्मीकीयरामायणयोः टीकाद्वयम् इति ॥ एवमनेकशास्त्र प्रबन्ध निबन्धन धुरंभरस्य, पण्डितवरेण्यस्य, परिमित गंभीरभाषिणः, अप्रतिमप्रतिमानुषः, अम्यनागेशभट्टस्य, अस्मिन्मर्मप्रकाशा

·110
रख्यग्रन्थे, प्रवचनममय ममुल्लसिताः, पञ्चषा, विषयाः विचारितामयासिस
न्मर्मप्रकाशमर्योद्घाटना" रुयेतिस्वरूप निबन्धे, “विवक्षितानुक्तमनुतापञ्जन
यती" तिमहा कविकालिदास वचनमनसन्दधानेन; नतुस्वाहङ्कार प्रकाशकामे
नेतिशम् ॥
मज्जनविधेयः
स्थानम्
मेन्टकोटे, यादवगिरिः
जग्गवेङ्कटाचार्यः
माहित्यालङ्कार सांख्ययोगवेदान्त
विद्वान्. सांख्यतीर्थः
राजास्थान विद्वान.

·No text on this page.

·॥ श्रीः ॥ श्री रसगंगाधर ममप्रकाश मर्मोद्घाटनम्. ३ रमगंगाधरकारेण पंडित जगनाथन, अलंकारण वस्तुध्वनिमुदाहरता, यथावेत्यादिना पद्यमेतलिग्वितम् --- निर्भिय श्मारहाणामनिवनगर येषु गोत्रांगनेषु द्राविष्ठ स्वर्णदंड भ्रमभृत मनमो हन्त वित्मन्ति पादान् ।। यस्मभिन्न दकानप्रनलहिमकणे दाडिमीवीजबुद्ध्या चचूचाउचल्य मञ्चन्ति च शुफशिशव स्तंशवः पान्तु भानोः॥" इति ।। समन्वय श्चैवं प्रतिपादित:-"अत्र भ्रान्तिभृतां तिरश्चामप्येव मानन्द जनयतीनि, जगदानंदहेतु भगवानिति व्यन्यते ; एवरूपीया भ्रान्ते लोकेऽपि संभवात् , तम्भविन्वं ।।" इनि ।। अत्र मर्मप्रकाशाख्य टीकाकारो नागशभट्टः- "अन्यदम्योदाहरणमाह-यथावति ॥त र पकिरणाः, युष्मान् पान्तु । के? येषु, तरूणा मनिनिविड़ मन्तःप्रदेश विदार्य भूमि गतेषु, अतिदीर्घ सुवर्णदंड सम्बन्वि भ्रमण, भूत-पोपिन, मनः येषां-तं जनाः । हन्तत्याश्चर्यम् , पादान्-किरणान, वित्मन्ति-धर्तुमिच्छन्तिा किंधयः मभिन्न-मिश्रितं, तरूपत्रान निष्ट चञ्चलाहिमकण-या दाडिमीचीनस्यबुद्धिः तया- चंच्याचा चल्य ग्रहणा फयापार, अन्नन्ति-कुर्वन्तीत्यर्थः, अब भ्रान्तिमान कारः-तेन व्यङग्यपाह अत्रेति । अपिना-अतिरश्चाम् ।'' इति व्यायामाख्यत् ।। T ·२ अस्यतु व्याख्यातु रयंभावः - सूर्योदय समये निबिड तरुदल विवर विसृतां स्तरणिकिरणान् जना स्सुवर्णदण्ड भ्रान्त्या ग्रहीतुं वाञ्छन्ति; यैः सूर्य किरणैः मिश्रिते तरुपत्रानस्थित हिमजलविंदौ शुकशिशूनां दाडिमीफलबीन बुद्धिः; ते रविकिरणाः युष्मान्पान्तु । इति । अदंविचार्यते यत्तु, अत्र पूर्वाधगतस्य धित्सन्तीति क्रियापदस्य कर्तृपदत्वेन "जनाः" इतिपदमध्याहृतम्-- तदनुचितम्-उत्तरार्धक्रियाभूत अचु धात्वर्थ कर्तृभूत शुकशिशूनामेव धित्सन्तीत्यत्रापि कर्तृत्वसंभवेन, अनध्याहा रेणैव संभवतिनिर्वाहे, अध्याहारपसस्य दुष्टत्वात्- तथाच-शत्ररस्वामिवाक्यम् " लोकेयेष्वयेंषु प्रसिद्धानि पदानि, तानि सतिसंभवे, तदर्यान्येव सूत्रेप्वभ्युपगन्तव्यानि ; नाध्याहारादिभिरेषां परिकल्पनीयोर्थः परिभाषितव्योवा"-इति ।। यच्च-पूर्वार्धगताया धित्सन्तीति क्रियायाः कर्मवाचकं, "पादान्" इति पदं प्रतीकतयोद्धत्य, "किरणान्" इतिव्याख्यातम्-नदप्यनुचितम्-यत्तच्छन्द यो स्समानार्थकत्वेन सम्बन्धस्य, सर्वसंमतत्वन, प्रकृते पूर्वार्धे "येषु" इति- उत्तरार्धेच "यै." इति, यच्छब्देन किरणान्परामृश्य, तयोर्यच्छन्दयोर्मध्ये, यच्छब्दं विहाय पादशब्देन किरणानां ग्रहणस्या त्यन्तानुचितत्वात्- तथाहि यच्छब्देनैव किरणानां ग्रहणे सत्येव "तेशवः' इत्यत्र, तच्छब्देन सहान्वय स्संभवति-प्रकृतेतु पादशब्दनैव किरणानां कथनात्, तेषांच धित्सन्तीति प्रियायां कर्मत्वेन अन्वितत्वा द्वाक्यार्थी विश्राम्यति । तथाच-"तेशव" इति तच्छब्देन सहान्वयो नसंभवति ॥ नच-"येष्वि" ति यच्छब्दस्य, "तेशव" इति तच्छब्देन सहान्य ये, न काचिदप्यनुपपत्ति रिति वाच्यम्. 'येष्वि"त्यस्य स्वर्णदंडभ्रमे, विषयतयाऽन्वितत्वेन, प्र–स्यमान

·.
वाचिचादस्ययच्छब्दस्य, स्वतएवोपस्थितेन, पादानित्यस्य विशेषणीभूत
तान् ' इति पदेन सह सम्बन्धान्निराकांक्षा त्पुन स्तंशव इति तच्छन्देन
सहान्वयासंभवात् ॥
तथाच-"येषु स्वर्ग:डभ्रमः, ना किरणा नगृहीतु मिनित
जनाः" इति वाक्यार्थपूणे "शव इत्यनेन वाक्येन सह सम्बन्धी नगृहीतुं
शक्यते ॥
यदिच-पूर्वार्धात्तरार्धयो भिन्नावेव वाक्याथों, “येषुभ्रमः, ताम्किर
णा न्धित्सन्ति जनाः" "यै मिश्रिते हिमजलकणे शुकशिशूनां दाडिमीबीन
बुद्धिः, ते अंशवः पान्त्विति ॥
तदा-पूर्वार्धवर्णितानां किरणानाम्, उत्तरार्धगत मुख्यवाक्यार्थी
भूत रक्षण कर्तृत्वान्वयायोगा दुद्देश्यासिद्धिः ।।
~
"संभवत्येकवाक्यत्वे वाक्यभेदस्तुनप्यते" इति वाक्यभेद रूप वाक्य
दोषापत्तिश्च ॥
तिक्रियापदं प्रतीकतया गृहीत्वा, "धर्तु
मिच्छन्ती''• ति विवृतम् ॥
यच्च-"धित्सन्ती"
तत्तु-सुतरां वैयाकरण विस्मयावहम्-तथाहि • सौदादिकात् "धूल
अवस्थाने" इति धानोस्सनि कृते “दिधरिषन्तं" इति रूपं - भौवादिकात्तु
धनधारणे" "धूङ अवध्वंमने" इतिच धातास्मनि "दिधीन्ति" " विधी
पन्ते" इति वा रूपंनि प्पद्यते ; “ वित्सन्ती
धित्सन्ती" ति तु रूपं नौहोत्यादिकात्
डुधाञ् धारणपोषणयो " रिति “धान् " धातो “ स्मनिपीमे " त्यादि
सूत्रान्निष्पयते विग्रहस्तु धातुमिच्छन्ती"नि ॥
तथाच- बृहन्मञ्जूषा - लघुमञ्जूषा - परममघुमञ्जूषा-बृहन्छन्दे

·४ " जिवृक्षन्ति " ति, “ जीवनी न्दुशेखर लघुराब्देन्दुशेखर-परिभाषेन्दुशेखर - भाष्यप्रदीपोद्योता द्यनेक प्रामा गिक प्रौढ व्याकरण प्रबन्ध रनना धुरीणस्या स्य नागेश भट्टत्य "धर्तुमि च्छन्ती" ति विवरणम्, प्रामादिक मित्रप्रतिभाति ।। नच-"धित्सन्ती' त्यस्य "वर्तुमिच्छन्नी' त्येतत् , अर्थानुवादमा अपरम् ; नतु विग्रहवाक्य प्रदर्शनपरम्-येनोक्तोपस्स्या दिति वाच्यं ।। अर्थानुवादमात्रपरत्वे, 'गृहीतुं वाञ्छन्ति" " आदातुमीहन्ते " ' “ आदित्सन्ति ' इत्यादि रूपं गभाव्य-नतु “ धर्तुमिच्छ न्ती" ति - “ धर्तुमिच्छन्ती'' तितु प्रकृति प्रत्यय विभाग प्रदर्शन पूर्वक मर्यविवरणम् - विवरणम् नाम खपमानायक पदान्तरेणार्थकथनं - यथा ' पचती" " त्यस्य पाकमकरोती" ति, त्यस्य, “माणान्धा रयती" त्यादि- यदिच-बहग्रन्थकर्तु रस्य सर्वप्रसिद्ध प्रामाणिकत्वम् परिरक्षितु म नुवाद मात्र परत्व एवाग्रहः ॥ तदापि-"धित्सन्ती " त्यस्य, “धर्तुमिच्छन्ती' त्येत त्प्रकृति प्रत्यय विभाग प्रदर्शन पूर्वकम् विवरण मेवेति. गृह्ण सहृदय हृदय मपि न कोपि निरोद्ध शक्नुयादेव ॥ नाप्येत लावक मुद्रापकादि प्रमाद कृत मिति शाथम् वक्तुम् .. द्वित्रा णाम् स्वराणाम् व्यंजनानाम् संयोगानाम्ता अधिकत्वे, न्यूनत्वे, विपर्यये वा तस्य वक्तम्शक्यत्वात्- नतु बुबोधयिपापूर्वक, तत्तदर्थावबोधकानुपूर्वीविशेषे ध्वपि नच-'धातुमिच्छन्ती" त्येव ग्रन्थकृत्संमतः पाठः-“धर्तुमिच्छन्ती', तितु लेखकस्य, मुद्रापकस्य, वादोषः, "धातु" मित्यत्रधकारोत्तरस्य आकार स्य न्यूनत्वेन, "तुम्" इत्यस्मात्पूर्व रेफस्याधिक्याञ्च तथाभावादितिवाच्यम् ॥ , ·६ तथासांत--" जनाः किरणा धातुमिच्छन्ती " तिवाक्यस्य, बामि मत ग्रहणेच्छारूपार्यानवबोधकत्वात् न्यूनतापत्तेः ।। यदपि--उत्तरार्धावतरणिकावेन, " किनचे, त्युक्तम् तदपि, पूर्वोत्त राध्यो भिन्नस्वतन्त्र वाक्याय प्रतिपादकत्व स्फोरणा त्पादशब्दार्थ विचार प्रस्तावोक्त दोषम्यैव दृढीकरणा दुपेक्षणीयम् ॥ यदपि-." हन्ते " त्यस्य " आश्चर्य " मितिव्याख्यानम्--तदप्यस्वर मम्-तथाहि-उदयसमय तरुदळ सरणि विमृत तरणिकिरण कनकयष्टि भ्रमण ग्रहणप्रवृत्त जनदर्शना त्खलुवक्तव्य माश्चर्य-जनानाम् नियमेन वृक्षाधोगमनम् मध्याह्न सम्भावित मातपवाध्या-नतुप्रभाते-अतो नतत्र जनप्रसक्तिः किन- बृद्धिपूर्वक प्रवृत्तिमताम् जनानाम् वृक्षाधःप्रदेशे स्वणदण्ड प्रसक्ति रसम्भावि तेव-भ्रमोऽपिहि स्वोनित देशकालादिक मपेक्षते - नहि पेटिकानिक्षिप्त रशना दाम्नि मुग्धानामपि तमस्यपि सर्पत्वभ्रमः - नापि सूर्यातप निपतितायाम् रज्जौ पर्पत्वभ्रमः - किन्तु मन्दालोक वीध्यादि निपतितायामेव - अत स्सुतराम् नतद्ग्रहणेच्छाप्रसक्तिः - तथाच नाश्चर्यप्रमङ्गः ॥ अपिच-उदाहनश्लोकम्य , अलङ्कारेण वस्तुवनित्व समन्वयोपपादन परे " अत्रधान्तिभृतान्तिरश्चा मध्येवमानंद जनयतीति जगदानंदहेतुर्भगवा निति व्यज्यते " इतिमूलकारवाक्ये तिरश्चामपि इत्यत्र व्याव्यात्रा ।' अपिना = अतिरश्चाम् " इति व्याख्यातम्यत् ; तदपि नविमर्दसहम् ॥ तथाहि-किमत्रवाच्यम् किंवाव्यंग्य मितिविचारे अलंकारेण वस्तुवने रुदाहरणा दलंकारस्य वाच्यत्वम्, भगवतस्यस्य जगदानंदहेतुत्वस्य व्यंग्यत्वंच वक्तव्यम् - तथैवचोक्तं व्याख्यात्रापि- "अत्रभ्रान्तिमानलंकारः-तेनव्यंग्यमाह- अत्रति " इतिग्रंथन-अतश्चोक्तांशेनविवादः - किन्तु अनुपदमेव, “अपिना= अतिरश्चाम्" इति यल्लिखितम् - तत्तु स्ववचनविरुद्ध-कुतइतिचेत्- अपिना- ·"तिरश्यामपीति मूलकारवाक्यघटकीभूतेन अपिशब्देन-"अतिरश्चाम्-तिर्गम्भि नानाम् - एवमानन्दम्ननयतीत्यनुषंगेण योजना कार्या ।। एवंच-अपेस्समुच्चया र्थकत्वम् - तथाच-जगदानंदहेतुत्वस्य व्यंग्यवासिद्धिः - तिर्यगतिर्यग्घटित समु दायोहि, जगच्छदार्थः - तत्र तिरश्चामानंदहेचम् श्लोकस्योत्तरार्ध लभ्योवा च्यार्थः अतिरइचाम् (जनाना) मानंदहेतुत्वंतु पूर्धिलभ्योवाच्यार्थः- इत्थंच., तिर्यगतिर्यग्घटित समुदायरूप जगदानंदहेतुत्वस्य वाच्यार्थत्वा नव्यंग्यत्वं, इति कृत्वा, " तेनव्यंग्यमाहे" त्यादि पूर्वोक्त स्ववचन विरोधः स्फुटएव ॥ नच--"नमभृतमनस" इति ; "दाडिमीबीजबुध्या" इतिच, इतिच, भ्रमस्य वाच्यत्वम् - वाव्यस्यैवालकारत्वे- अतएवात्रभ्रान्तिमानलंकारः - व्यंग्यन्तु तिर श्चामतिरश्चाञ्चानंदहेतुत्वं - तिर्यगतिर्यग्घटितसमुदायस्यैव जगद्रूपत्वात् - तत्र तिर्यगानन्दहेतुत्व मुत्तरार्ध लभ्यो व्यग्यार्थः-अतिर्यगानन्दहेतुत्वं पूर्वार्ध लभ्यो व्यायार्थः - आनंदस्यो भयो रप्यधयो शब्दवाच्यत्वा भावा द्वयंग्यत्वं - इतिवाच्यम् ॥ मूलकारवाक्ये " अत्र भ्रान्तिभृतां तिरश्चामप्येवमानन्दम् जनय तीति जगदानन्द हेतु भगवानिति व्यज्यत' इत्यत्र, मानन्दम् जनयति" इति वाक्यानन्तर मितिकरणदलात्तस्य च हेत्वर्थकत्वा जनयतीत्यंत वाच्यार्थः - " जगदानन्दहेतुर्मगवा" नित्यय मर्यो व्यग्य इति च स्वरसतः प्रतीतेः ॥ तर्हि तिर्यगानन्दजनकत्वं कम्य शब्दम्य वाच्योर्थ इति चेत् भ्रान्ति वाचकयो सस्वर्णदंडभ्रम दाडिमीबीज बुद्धि शब्दयो रेव वाच्यो य इति इत्यत्र, " तिरश्चा मप्येव गृहाण ॥ भ्रान्तेः कथमानंद रूपत्व ? मिति चेत् -- वृत्त्यवच्छिन्न चैतन्यस्यै वानंद रूपत्वात् भ्रांतेरपि वृत्तिविशेषत्वात् ।

·" इत्यादि बच--भ्रान्त्या आनंदो जन्यते - नतु भ्रान्ति रेवानंदः इतिषाच्यम् ।। आनंदस्य जडधर्मत्वाभावात्, चैतन्यैकरूपत्वात्, चैतन्यस्य नित्य वा च्च जन्यत्वानुपपत्तेः । अतएव "रत्याद्यवच्छिन्न चैतन्य सेव रसः रसप्रकरणे द्रष्टव्यम् ॥ एवमेव चानुभवः ॥ श्लो ॥ मांसासूक्पूय विण्मूत्र पूरिता चर्मभस्त्रिका । नारी, कान्तेति हिभ्रान्तिः कामुकस्य सुखभवेत् ॥ पूर्वोक्त मन्त्राज्ञानं तु यदा स्या त्स घृणी भवेत् । मंदालोके समायान्तं पुमांसम् नीलकचुकम् ॥ कान्ते ति मत्वा हृष्य न्स दृष्ट्वा निर्वेद माप्नुयात् ॥ एवमेवात्रापि शुकानां जनानां च यावदाडिमीबीन स्वर्णदंडभ्रम स्तावदेव सुखं, भ्रमकार्यभूत चञ्चूचांचल्यकाले ग्रहणकालेच नलकणानां विश क्लीभावात् किरणानाममूर्तत्वेना ग्रहणाञ्च दुःख मेव-नतु सुखलेशोपि ॥ तथाच -भगवत स्सूर्यस्यानंदहेतुत्वं नाम, उक्तयुक्त्यनुभवाभ्यां भ्रम- जनकत्वं तन्च शब्दवाच्यमेवेति जगदानंदहेतुत्वस्य वाच्यत्वा "तेनव्यंग्यमाह" इति स्ववचन विरोधः स्फुट एव-इति ॥ सर्वस्या अध्यम्या दोषपरंपराया मूल मेकं, यत्प्रथम जना" इति पदाच्याहारः । तन्मूलकं हि हन्ते त्यस्या श्चर्यार्थकत्वं-पादा नित्यस्य किरण वाचकत्वं, पित्सती त्यस्य वर्तुमिच्छन्तीति विवरणं, किंचे त्युत्तरार्धाततरणिका दानं, अपिना अतिरश्चा इत्य पेस्समुच्चयार्थकत्वं चे, त्यतत्सर्व ।। अत्र यद्यपि-जना इत्यध्याहारस्यापि मूल मूलकारस्य पूर्वार्धे कर्तृ पदानिवेशरूपो दोप इति शक्यं वक्तुं ॥

·तथापि-स दोषः कथंचि परिहापितो मूलकारेणैव, उत्तराधे “अच न्तिचे " ति, क्रियापदाव्यवहितोत्तर मेव निवेशितेन, पूर्वार्ध गत धिस ती ति क्रियापद समुच्चायकेन च कारेण ॥ । किन्तु.-व्याख्यातुरेवाय शेषः यदुत्तरात क्रियापदाव्यवहितो तर च कारोपस्थिति पर्यन्त विलंब गप्यसहमानेन, धित्संती त्यनुपद मेव जना इत्यख्याहरता साहसं कृतं ॥ वस्तुतस्तु--शुकशिशव इति कर्तृपदस्य पूर्वार्धानिवेशः कविताया मीप दस्वारस्य कवितापरिपक्वधियां सहृदयानां हृदय मारोहे दिति वयमुत्पश्यामः ।। इत्थम् रसगंगाधर मर्मप्रकाशस्य मर्मोद्घाटितम् ॥ अथेदानीं भूलकारतात्पर्यानुरोधिनी तदनुगुण पद रचनानुरूपा न व्याख्या लिख्यते ॥ इद पर्य, जगन्नाथपंडितराज विरचितामु पंचसुलहरीषु सुधालहर्या संदब्धं । सुधालहरीविषयस्तु स्तुत्यतया सूर्यः । तत्किरणवर्णनपरं चेदं पद्यम् ॥ अत्राय मन्वयमुखश्लोकार्थः - अतिघनं - अत्यन्तगांद्र, मारुहाणां- वृक्षाणां, उदरं - मध्यप्रदेश, निर्भिध-भित्वा, गोत्रां-भूमि, गतेषु-प्राप्तेषु, येषु- सुर्यकिरणेषु, (विपये) द्राधिष्ठवणदंडभ्रम भृतमनसः - दीर्घतरसुवर्णयष्टिभ्रान्ति पोषितमनसः, शुकशिशवः-कीरपोताः, पादान् - स्वचरणान् , वित्संति-धातुं. विन्यसिमिच्छन्ति,अर्थात् येषु किरणेष्वधिकरणेवित्यनुपंगः हत-त्यनुकंपायां, यैः-सुर्यकिरणैः, संभिन्ने - मिश्रिते, दळाय प्रचलहिमकणे - पत्रानस्थितचलतु हिनबिंदौ, दाडिमीबीनवुड्या-दाडिमीवीन भ्रमेण, चञ्चूचाञ्चल्यं-त्रोटिव्या पारं, अचन्तिच-पूजयन्तिच-बहुमन्यन्ते इत्यर्थः वाञ्छन्तीति यावत्। “अञ्च गति पूननयो" रिति हि धातुः । ते भानो रंशतः पान्त्रि त्यर्थः ।। , -- ·९ अय मभिसंधिः; मिहिरोदयममये निविडतर हरिततम तरुदळ विनर तिर्यविस्ताः धरणिगता स्तरणिकिरणा स्त्वरूणा म्सुवर्ण सवर्णा दंडायमाना दृश्यंत इति तेषु शुकशिशव प्रवचरणान्विन्यस्यन्तः किरणाना ममूर्तत्वा दाश्रय मलवा खिद्यन्त इत्यनुकंपनीया भवन्ति । शुकशिशवो हि पंजरादापि तिर्यक्प्रमृत दंड मेवाधितिष्टती ति लोकाना मनुभवः । तथा तादृशममये तरु पत्राग्र स्थित तुहिनविको रेकत म्त्वरुणारुण किरणच्छुरणा दन्यत स्स्वाभावि कामास्वर शुक्ल रूपवत्त्वाच्च दाडिमीफल बीन भ्रान्त्या शुकशिशव स्तव चच चिपारयितुं वांछन्ती ति ॥ अथ-उदाहृन लोके, अलंकांग्ण वस्तुनि मुपपादयति अत्रेत्यादिना।। अत्रन्नान्तिमा नकारा,मन शब्दवाच्य एवं त्यत्र न चर्चा, उक्तव्याख्यानुसारेण पूर्वार्धात्ताभ्या मपि तिरश्चामेव शुकशिशूनां भ्रान्तिजननादुक्तयुक्त्या भ्रांति रेवा नंदरूपत्वा त्तिर्यगानंदजनक यं वाच्यार्थः तिरश्चामपीत्यत्र अपि विरोध बुद्धिपूर्वक प्रवृत्ति शून्य वा तिरश्चां आनंद जननाप्रसंगेपि विषयवलक्षण्य प्रयुक्तानंदजनने बुद्धिपूर्वकप्रवृत्तिमतां जनाना मानंद जननं दंडापिका न्याय सिद्ध मिति, जगदानंदहेतवं व्यंग्य मेवेति भावः इति भी अस्या न्तु-त्र्याख्यायां पृक्ति दोषेषु न कम्यापि प्रमक्तिः ।। तथाहि-पूर्वार्धगतधि-सनी नि क्रियायाः कर्तृत्वन शुकशिशूनामेवोपाम्य त्या नाड्याहारदोपः ॥ नापि-हन्तेत्याश्चर्यायकत्यम्य कोशामिद्धबदोपः- "हन्तहर्षेनुकंपायां वाक्यारंभ विषादयोरि" तिह्यमरमिमः - अस्मदुक्तव्याख्यायान्तु, अनुकंपार्थ कल्वे कोशसिद्धन्वंगुणः वृक्षमूले प्रात जनाना मप्रसक्त्या, भ्रमस्यापि देश कालादि सापेक्षत्वेन, वृक्षाधसम्वर्णदंडाप्रसक्त्या, बुद्धिपूर्वकप्रवृत्तिमतां जनानां न प्रयुक्ताश्चर्यभ्य ना प्रमक्त्या, ये दोपा ग्त सर्व परिहताः विशेष तोऽर्थखारस्यच ॥ 2 ·१० ननु-बुद्धिपूर्वक प्रवृत्ति शुन्यत्वा च्छुकशिशूनां स्वर्णदंडज्ञान दाडिमी फलबीनज्ञानं च कथं संभवे दिति चेन्न -मनुष्यस्येव वस्तुविचारपूर्वक हेयोपादे यविवेक ज्ञानाभावेऽपि निरश्चा माहारनिद्राभय मैथुनादिविषयेषु बुद्धि पूर्वक प्रवृत्ति मत्त्व दर्शनात्, प्रकृतं च राजाद्याने स्वर्णपंजरे नानाफल दानेन पोपिलाना मुमजात परिचयानां पंजरान्मुक्तानां शुकशिशूनां सर्णदडभ्रमदाडि मीबीज भ्रमयोस्संभवान् ॥ । पादान् स्वचरणान , इति व्याख्यानन किरणानां य च्छब्देनैव ग्राह्य त्वं - पादशब्देनग्रहणे वाक्यभेदप्रसंग:- तेशवःपान्त्वियुद्देश्यासिद्धिः ;- इत्यादि दोपणां नप्रमक्ति: अर्थस्वारस्य ;-"भ्रान्तिभृतां तिरश्चा" मित्यादि मूलकार वचनानुरोधः ; - इत्यादयो बहवोगुणाः ।। धित्संती त्यस्य धातुमिच्छन्ती ति व्याख्यानाच्च, व्याकरणविरोध दोपः ; अर्थानुवादमात्र परत्व कल्पनादोपः ; इत्यादयो निरस्ताः स्वरस निर्वाहरूपो गुणश्च ॥ ननु-धातुमिच्छन्तीति व्याख्यानेऽपि धातुमित्यस्य, “ निधातु " मित्यर्थ कल्पना दोप इति चेत् ॥ न-तादृशार्थे महाकवि प्रयोगदर्शनात् “धत्ते चक्षु मुकुलिनि रणको किले बालते' इति हि महाकवि भवभूतेः प्रयोगो मालतीमाधवे ॥ किऊच अपे म्समुच्चयार्थकत्वं परित्यज्य विरोधार्थकत्वेन व्याख्यान द्वयग्यासिद्धिदोष परिहारः ; मूलकारवचनानुरोधेन जगदानंद हेतुत्वस्य व्यंग्य त्व निर्वाहश्च ; इत्यदयो गुणाः ॥ अथवा- हन्त-हर्षे, तस्य, “ वित्सन्ति " " अञ्चन्ति" चे त्युभ यत्र क्रियायां विशेषणतयाऽन्वयः तथाच-शुकशिशवः किरणेषु स्वर्णदंडभ्रमेण ·११ स्वचरणान्हर्षेण विन्यभितु मिन्छन्ति : हिमकणे दाडिमीचीन भ्रमेण हण कञ्चू चिपारयितुमिश्रान्ति ; इत्यर्थः । हर्ष आनंदः -इत्थंच पूर्वोत्तरार्धाभ्यां तिरश्चां शुकशिशूना मानंदजनना तिर्यगानंदहेतु वं वाच्यार्थः - किंगना येन जगदानंदहेतुत्वं व्यंग्यार्थ रति तु निरावायम् इति ।। अथवेत्याद्युक्त व्याख्यायान्त मान्यानन्दयोरैक्य संपादनाय, अद्वैत मतप्रक्रियावलंबन क्लेशं तदर्थ “ मामामृपय " न्याद्यनुभवोष पाटनक्लेश ञ्च, विनैव, “भ्रान्त्या आनन्दोजन्यने ' इति लोहानुभवानुमारणेन, तिर्य गानन्दहेतुत्वस्यवाच्यत्वं, जगदानंदहेतुत्वस्यव्यंग्यत्वञ्च निरूह्यत इतिवारम्य इति ॥ "निर्भिद्ये" त्यादिपद्यश्च, मुम्बइनगरम्य निर्णयमागर मुद्रालय मुद्रित रसगङ्गाधर पुस्तकस्य १३५ तमेपुटेद्रष्टव्यम् ।। - एवमेव तत्रैव १७४ नम - पण्टिन जगन्नाथन, उपमालङ्कारप्रयो नकी भूतस्य साधारण धर्मस्य अनुमामित्व, विम्ब गतिविम्वभावापनत्व, उभय विधत्व, वस्तुप्रतिवस्तुभावकरम्बिनश्विप्रतिविम्बभावापन्नन्च, अमत्वंप्युपचरित त्व, केवलशब्दात्मकत्वैः, पोटाविभागः प्रदर्शितः । तत्रक्रमणोदाहरणार्थवं लिखितम् ॥ " तत्राद्योयथा- शरदिन्दुरिवाहादजनकोरघुनन्दनः । वनवनाविभातिस्मसेन्द्रचापडवाम्बुद. ॥ अत्रपूर्वा धैमकृन्निर्देशाद्धर्मोनुगामी । केवलबिम्बप्रतिबिम्बमावापन्नः “ कोमलानपशोणाभ्र इत्यत्रबोध्यः । द्वितीयार्धेतूभयम्" || इत्यादि ।

·१२ अत्र-पर्मप्रकाशे ॥ " द्वितीयार्धत- "कापागमनीयातीत्यादौ " इति दृश्यते ।। तञ्चप्रामादिकम् । किन्तु " शरदिन्दुरिव '' त्यादिपद्योत्तरार्धे “वनस्त्र नाविभातिम्मसेन्द्रचाप इवाम्बुदः इत्यत्र '' इतिभाव्यम् ॥ तथाहि-" कापायवसायातिकुङ्कमालेपनोयतिः" इत्युत्तरार्धे, काप यवमनकुमालेपनयोर्यतिविशेषणत्वात् उसमायाएवाभावात् अनुगामिनः, बिम्बप्रतिबिम्बमावापन्नम्यवाधर्मस्या भावात् ॥ ननसाना" इत्यादौत भातीति भानपानगामिधर्मम्य, वनस्त्रगिन्द्र चापयोर्बिम्बप्रतिविम्वभावम्यच, मन्वादुमयविधर्ममवत्यम् ॥ इति ।। अन्यत्र-१९१ तमेपुटे पण्डित नगन्नाथन, उपमादोष कथनप्रस्ताव, उपमानोपमेययोः परिमाणत अननुरूपत्वं दोष इत्युक्त्वा, उदाहरणतया पद्य मेतल्लिखितम् ।। "मिनदामानिनम्नीरं सुपचेलिमम् । आदिकारणतोयौघइनब्रह्माण्डमण्डलम् ॥ " इति ।। ॥ अत्रमर्मप्रकाश - "लवत्-चञ्चन्टग् , सुपचेलिमम् - अत्यन्तपकम् ॥ आ विकारणति ॥ " अपावसमर्मादौ नामुत्रीजमवाजन् इतिश्रुते स्तत्वमिति भावः । अत्रप्रमाणत अनानुरूप्यम् । तथोरत्यन्तवैलक्षण्यात् । एतत्पोपकमपि सुपचेलिममितिविशेषणम् । पक्वम्यात्यन्तमुक्ष्मत्वात् ' । इतिव्याख्यातम् ।। अत्रमूलकारस्या यंभावः । सरोवरजलोपरिप्लवत् सुपकंजम्बीरफलमुपमे यम् । आदिसृष्टौकारणनलोपरिप्लवमानं ब्रह्माण्डमण्डलमुपमानम् । तयोलो ·१३ परिप्लवमानत्व, वर्तुलत्व, स्वर्णवर्णत्यै, स्साम्यम् । ब्रह्माण्डख्य अनेककोटियोजन विस्तीर्णत्वात, जम्बीरफलम्या त्यल्पत्वाञ्च, परिमाणतःपरमननुरूपत्वम् ॥इति॥ व्याख्यातुस्तु--जलोपरिचञ्चलं; शुष्कंजम्बीरफ़लं, पूर्वोक्तब्रह्माण्डमण्ड लमिवेति ॥ अत्रप्लवन्-इत्यस्य-चञ्चल-इति व्याख्यानमनुपपन्नम् । सूर्यगोले, भूगोल, भगोलादेखि, ब्रह्माण्डमण्डतम्य नश्चलल्वे प्रमाणानुपलम्भात्तस्य साधारण धर्मत्वासंभवात् ॥ किञ्च--" अत्र-प्रमाणतः अनानुरूप्यम् । तयोरत्यन्तलक्षण्यात् " इत्येतावन्मात्रादेवोपपन्नममन्नये, एतत्पोषकमपिसुपचेलिमभिनिविशेषणम् । पक्वस्यात्यन्तसूक्ष्मन्यात् " इतिवाक्यद्वयम् कविदयानभिज्ञतां, लोकाननुभव, म्बोदाहृतप्रमाणभूतमनुस्मृतिवाक्यात्तरास्मिरण, तदर्थानववोधञ्चव्याख्यातुः स्फोरयति ॥ तथाहि-- ब्रमा जम्बीरयोः परिमाणकृतात्यन्ततारतम्यस्य सुस्पष्ट त्येन, जम्बीरस्यपक्कन्वेन सू-मत्वं मुंपाद्य, तेनप्रमाणतारतम्यप्रतिपादनमती वास्वरसम् । जम्बीरफलेववं, परम्परं परिमाण तारतम्यम्य विद्यमानल्टा दल्पत्वविशेषणस्यैवौचित्याजम्बीरम्य गुपचलिमत्व विशेण वैयर्थ्यांपत्तेः । नच जम्बीरफलम्य पक्कन्ध, अनिमौद म्यभवति । किन्तुग्माधिक्येन परिमाणाधिक्य म्यैवानुभवात् । पक्वशब्दम्य, शुष्कार्थकत्वा संभवान् , संभवेऽपि शुष्कम्यनम्धी रस्य, धूसरवर्णत्वात् , निनोन्नतीभावाञ्च, सुवर्णवर्णत्व, वर्तुलत्चयोरनुपपत्त्या सादृश्यस्यैवासंभवापत्तेः ॥ किञ्च--व्याख्यात्रा “ अपएक्समर्ने " त्यादिमनुवाक्यस्योदाहतस्यो त्तरार्धमेवंदृश्यते "तदण्डमभवद्धमं सहस्रांशुसमप्रभम् ॥ इति ·१४ नयाचब्रह्माण्डम्य हैमत्वात्तन्मादृश्याय जम्बीरसुपचेलिमत्वविशेषणम् । जम्बीग्म्यशलादत्वेहरितत्वादपकन्वे क्वचिदस्तित्वादन्यतःपीतत्वाञ्च सुवर्णव णत्वामभवेनसादृश्यानुपपत्तेश्च सुपूर्वकन्वपत्र लिमशब्दम्य ।। इत्थश्च-याव्यातुःस्वादाहतवाक्योत्तरार्ध विस्मृति', म्मरणपितदर्थान वबोधः, गपक्वम्यनम्बीरस्यमूक्ष्मत्वाननुभवंति सूक्ष्मन्त्रकथनालोकानुभवविरो धः, परिमाणताननुरूपत्वोपपादनसमयेतदन्यांगपि अननुरूपत्वप्रदर्शन, सादृश्य स्यैवासंभवादुपमाघमक्ते रेवाभावा दुपमादापत्वस्यैवाप्रपन्या मूलोच्छेदापत्तिरि त्यादयोदोषाः पारंपर्यमाश्रयन्ते ।। किञ्च--" पक्वम्यात्यन्तसूक्ष्मत्वात्' इत्यतोनन्तरमेव, किश्चित्पदेति" इति प्रतीकंगृहीत्वा, "वप्लवत्पदयोरित्यर्थः । सरसीवसमाभाति प्लवद्ब्रह्माण्ड मण्डलम् , इतियावत्" इतिवर्तते ॥ अत्र-सरसीवे, त्यायुक्ताना एकार्थत्वे, उपमानोपमेयभाववैपरीत्या लाभात् वाक्यद्वयरूपत्वमङ्गीकरणीयम् । तथाचवपद्यनिप्पद्यते ॥ " आदिकारणतोयौघप्लबमाण्डमण्डलं । सरसीवसमाभातिजम्बीरंसुपचेलिमम्" ॥ इति ।। ३१३ तमेपुटे पण्डित जगन्नाथेन प्रयोनकप्रयोज्ययोः पौर्वापर्य विप र्ययरूपातिशयोक्तेः, प्रयोजकप्रयोज्ययो स्महभावात् प्रयोजकस्य प्रयोज्यान न्तर भावाच्च द्वेधाविभाग प्रदर्य, द्वितीयस्योदाहरणतया पद्यमिदमुदाहृतम् ॥ श्लो॥ "पुरःपुरस्तादरिभूपतीनां भवन्तिभूवल्लभ भस्मशेषाः । अनन्तरन्ते भृकुटीविटङ्का त्स्फुरन्तिरोषानलविस्फुसिङ्गाः" इति ॥

·११ अस्यचैवं व्याख्या व्यलेखि नागेशमटेन ॥ " पुरइति " राजवर्णनमि दम् । हे भूवल्लभ, पुरःपुरस्तात्- पूर्व पूर्व, शत्रुरूपाणांराज्ञां भस्मरूपाः शेषा अवशेपाभवन्ति, पश्चात्तव भ्रकुट्यं विटकम् कपोतपालिका, तम्मात्नोधरूपा ने विस्फुलिङ्गाः स्फुरन्तीत्यर्थः" इति ॥ अस्थां व्याख्याया मस्वारम्मोद्भावनाय, प्रथममया व्याख्यायतेपद्यम्। हे भूवल्लभ! अरिभूपतीनां त्वदीय शत्रुभूपालानां, पुरः - नगराणि, पुरस्तात्-प्रयमं, भस्मशेषत्व प्रयोनकी भूतभवढुकुटीविटङ्क विनिस्मृत रोगाग्नि कणस्फुरणात्पूर्वमेव, भस्मशेषाः । भस्मैवशेषः - अवशिष्टांशः, यासाम् ; तादृशा भवन्ति - नगराणि भस्मीभवन्तीतियावत् । अनन्तरम् कार्यभूतशत्रुभू पनगरभस्मीभावानन्तरम् , भ्रकुटीविटकात रोषानलविस्फुलिङ्गाः स्फुरन्ति- भवकुटीभङ्गादोषाग्निकणाः स्फुरन्ति प्रकाशन्ते, इत्यर्थः । अत्रनगरभस्मी भावहेतुभृतरोषाग्नि कणांपेक्षया, भस्मीभावस्यैवपूर्व मावित्वकथनादुक्तरूपा, अतिशयोक्तिः ॥ इति भावः । इति ॥ नागेशभट्ट व्याख्यानन, तस्यायभाव उन्नीयते । शत्रुभूपाएव पूर्व पूर्व भस्मीभवन्ति, ततोभवझुकुट्यारोपानलविस्फुलिङ्गाः प्रभवंतीति ।। अयश्च-भावः, श्लोकस्थेनकेनशब्देन केनान्वयप्रकारण लभ्यत इतिवि चारणीयम् ॥ " भस्मशेषा '' इतिपदे, बाहिसमामाश्रयण, " अरिभूपतीना" मितिषष्ठीविभक्त रनन्वयः । तदा" अरिभृपतय " इति भाव्यम् । "शत्रुम पाणांराज्ञांभस्मरूपाश्शेपामवन्ती" तत्कृत आख्यानपि, राज्ञामितिषष्ठ्या श्शेषाइत्यत्रान्वये, शेषाइत्यस्य, उद्देश्यसमर्पकत्वे, राज्ञांशेषाः कीदृशाभवन्तीति जिज्ञासायां विधेय समर्पकपदाभावात् वाक्यार्थानिष्पत्तिः । " भस्मशेषा" ·१६ इत्यस्य विधेय समर्पकत्वे, के ? भस्मशेषाभवन्तीत्याकाङ्क्षाजायते । न मिति । तथाच- राज्ञामितिषष्ठ्यनुपपत्तिः ॥ अथ--राज्ञामितिपष्ठ्याः "भस्मे: तिभिन्नपदेअन्वयः । तथाच संवन्धिभस्म' इतिउद्देश्य समर्पकं " शेपा : इति विधेयवाचकं पदः नान्वमान्अपनिः। तथाचरानानोभस्मीभवन्तीतितात्पर्यलाभः ॥ इति ।। तन-तदा, राज्ञांभस्म, शमवतीति वक्तव्यस्यात् । उद्देश्यविधेट यास्समानविभक्तिवचनकत्वस्यन्याय्यत्वात् ।। यदिच- " वेदाःप्रमाण " मितिवत् भिन्नवचनत्वेप्युद्देश्यविधे इष्यते । तदापि । “ वेदाःप्रमाण " मितिदृष्टान्तप्रदर्शन मयुक्तम् ।। वेदशब्दस्यनित्यपुल्लिंगत्वात् , प्रमाणशब्दम्य करणल्युडन्तत्वेन, कन्वाञ्चतादृशप्रयोगः शेषशब्दम्यतुत्रिलिङ्गत्वात् , भस्म, शेपंभवती त्यववक्त यदिच-उक्तदोपान्सर्वानसतः कृत्वाउक्ताद्देश्य विधेयभावमक उक्ततात्पर्यगृह्यते ।। तदापि--"पुर. पुरस्तात्" इतिपद्यस्य ऐकपद्यमङ्गीकृत्य, "पूर्व इतिद्विर्भावापन्नपूर्वशब्देन विवरणम, वैयाकरणाना मती हास्या स्पदम् ।। कुतइतिचेत--सर्वस्व " इतिसूत्रेण "पुरःपुरः" इति " पुरस्ता स्ता". दितिवाद्विर्भावस्य युक्तत्वेन अस् प्रत्ययान्त, अस्ताति प्रत्ययान्तप द्विर्भावकथनं असांप्रदायिकत्वा द्वैयाकरण विस्मयावहमिवभाति ।। की। श्रीमन्नाल्वडिकृष्णराजनृपतं रास्थानविद्वानयं जग्गूकटसूरिरेन मलित संदर्भमत्यद्भुतं । यत्रश्री रसनाह्ववीधर वचोमर्मप्रकाशेकृती नागेशस्य विशेषतः प्रकटिता दोषावळितना ॥

·१७
सांख्ये-योगे किंचवेदान्तशास्त्रे साहित्येचालंकृतौ पंडितोयः ॥
वगेदेशे सांख्यतीर्थश्चयोभूत् सोयंजग्गूवेंकटार्योस्यकर्ता
जीयान्महीशरदेशाधिपःकृष्णभूषः
जीयासुरेतेनपुष्ठाःकवीशास्वधर्मे ।
जीयासुरेभिःप्रकलप्ता:प्रबन्धाविदेशे
जीपात्सदेवोजगद्येनमष्टविचित्रम् ।।
श्रीकौशिककुलतिलक श्री शिरायंतनूभुवः सदाचार्य समधिगत साहित्या
नहार, मांख्य, योग, वेदान्तादि, वैदुष्यस्य, कलिकातानगरीसमासादित
सांख्य तीर्योपाधेः श्रीयादवगिरि संस्कृत शास्त्रमहापाठशालाध्या
पकस्य, श्रीमन्महीशरसंस्थानाधिपति श्रीमन्नाल्वडिकृष्ण भूपास्था
नविदुषः श्रीयदुगिरि नित्यवासिनो जग्गूवेङ्क टाचार्यस्य,
कृतिषु रसगाधरमर्मप्रकाश मर्मोद्घाटनम
समासम्.
----

·No text on this page.

·ME KUPPUSWAMI SASTRY
RESEARCH INSTITUTI
MADRAS