·lex
Ogle.cxxqexgea
1
2
Agents:
Luzac & co, Booksellers,
LONDON
Otto Harrassowitz, Leipzig:
GERMANY.
The Oriental Book-supplying Agency,
POONA.
3

·- ॥ श्रीः॥ हरि दास मंस्कृत ग्रन्थ मा लास मा ख्य- काशीसंस्कृतसीरिज़पुस्तकमालायाः ५६ अलंकारविभागे (') प्रथमपुष्पम् । केशवमिश्रकृतः अलङ्कारशेखरः। odovegroooooooooooooooooooooooooooooooooo IG @Soareceroorooroc escortador aveavoor *Oc- साहित्योपाध्याय-बेतालोपाव्हथीअनन्तरामशास्त्रिणा भूमिकादिभिः संभूष्य संशोधितः । RECORGOOOOOOOOODLEOCODiningstotjoॐGOOGLECONORG प्रकाशक:- जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः- चौखम्बा संस्कृत सीरीज आफिस, विद्याविलास प्रेस-गोपालमंदिर के उत्तर फाटक, बनारस सिटी। १९८४ राजशासनानुरोधेन सर्वधिकाराः प्रकाशन स्वायत्तीकृताः । GOOG

·No text on this page.

·|| श्रीः ॥ प्रस्तावना। उपक्रमः। अथैष मुद्रापयित्वा प्रकाशयितुमुपक्रम्यते अलङ्कारशेखरो नाम श्रीमन्महाराजमाणिक्यचन्द्रकारितः श्रीकेशवमिश्रविरचितोऽलङ्कारशा- स्त्रीयो ग्रन्थः। उपयोगिनो ग्रन्थस्यास्थ सर्वतोऽद्यत्वे दुर्लभत्वमाक लय्य विद्याविलास मुद्रणालयस्वामिना प्रेरितोऽहमेतत्प्रकाशने सो- त्साहं प्रावर्तिषि । काव्यमालायां शिलायन्त्रालये च समुचितपदच्छे. दाभावादिदोषबाहुल्येन यथाकथंचिन्मुद्रितचरोऽपि साम्प्रतमयं नोपलभ्यत इति प्रकाशनमस्य साम्प्रतमेव । अलङ्कारशब्दस्य काव्यगतसकलविषयबोधकता । ग्रन्थग्रन्थकारयोर्यथावत्परिचयाय ग्रन्थारम्भे किमपि प्रस्तावना- दिकमवश्यं लेखनीयमिति पूर्वपरम्परानुगतं पन्थानमवलम्ब्य किञ्चि त्प्रसङ्गोचितमिदानीं निरूप्यते । तत्र तावत्प्रकृतग्रन्थनामधेयविषयिणी मीमांसां पुरस्कृत्य किं नाम अलङ्कारशास्त्रम् ? कथं चास्य काव्यशा- स्त्रव्यवहारयोग्यता ? केन वेदं प्रथममाविष्कृतम् ?' इति विषयानव- लम्ब्य विचारः प्रस्तूयते-'अलङ्क्रियतेऽनेने ति व्युत्पत्त्या काव्यशो. भाकराणामुपमादीनामलङ्काराणामेव चमत्कृतिजनकतया विश्वेश्वर पण्डितराजानकरुय्यकविरचितयोः अलङ्कारकौस्तुभालङ्कारसर्वस्व- योः प्राधान्येन निरूपणादत्रापि 'अलङ्कारशेखरे' अलङ्कारमात्र प्रति. पाद्यो विषय इति कल्पना नूनं नामधेयमद्सीयमवलोक्य समुत्पद्येत, परं ग्रन्थपर्यालोचनया स्फुटं प्रतीयेत यदसौ कल्पना न तावत्सर्वथा सामञ्जस्यमावहति । इह खलु काव्योचिताः सर्व एव गुणदोषालङ्का. रादयो विषया निरूपिताः सन्ति । अलङ्कारशब्दश्चिरन्तनात्समया- लक्षणरूपकाव्यशास्त्रव्यवहारयोग्यतामधिगतो दृश्यते । तथाच 'अल- ङ्कतिरलङ्कार' इति व्युत्पत्त्या अलङ्कारशब्दस्य सौन्दर्यपरत्वाभ्युपग- मेन काव्यालङ्कारशिरोरत्नायिते अलङ्कारशेखरनाम्नि अलङ्कारग्रन्थे काव्यविषयकं गुणदोषालङ्कारादिनिरूपणं समुचितमेव । अलङ्कार.

·प्रस्तावना शास्त्रं हि काव्यरचनोचितां दिशं दर्शयित्वा चमत्करोति सचेतसां चेतांसि । यत्खलु कान्यस्वरूपं निरूप्य दोषगुणरीतिरसालङ्काराणाम- वधारणे शक्तिमुन्मेषयति, तत्तावदलङ्कारशास्त्रं निगद्यते । काव्यनिर्मा- णकलाकौशलानि लोकोत्तरविलक्षणानि नान्यत्र विलसन्ति । सहृदय- हृदयानन्दसाधनं नान्यदस्तीति सर्वोत्कृष्टमिदमलङ्कारशास्त्रम्। सत्यपि काव्यप्रपञ्चेऽलङ्काराणां प्राधान्ये, तत्र शास्त्रे कथमिव कायोचिताः सर्वेऽपि विषया गुणदोषादयः सन्निवेश्यन्ते इति बली यसीं शङ्कां समाधातुं तद्वीजमन्विष्यते-पूर्वे किल वाल्मीकिप्रभृ. तयो लक्ष्यकचक्षुषः शक्तिशालिनो महान्तस्तानि तानि काव्यानि प्रणीय विविधं लोकोपकारं रचयाम्बभूवुः । ततस्तथैवान्येऽपि काव्य- रचनासु प्राभवन् । परं काव्यनिर्माणौपयिकान्नियमान् अविज्ञाय कथं नाम सर्वेऽपि लक्षणैकचक्षुषो मन्दास्तत्र प्रवर्तरन्निति तेषामुपदेशाय काव्यशास्त्र लक्षणरूपं नियामक निरमीयत । तस्य च अलङ्कारशा- स्त्रमिति सङ्केतः समजनि। ततश्च अनित्यधर्माणामप्यलङ्काराणां च- मत्कृतिजनकत्वेन तत्कृतचारुत्वस्यैव काव्यव्यवहारहेतुतया, प्रतीयमा- नमर्थ वाच्योपस्कारकतयाऽलङ्कारपक्षनिक्षिप्तं मन्धानः प्राक्तनैर्भाम- हादिभिः 'अलङ्क्रियतेऽनेन' इति करणव्युत्पत्त्या 'प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्तीति नयेन अलङ्कारा एव काव्ये प्रधानमिति सिद्धान्तितम् । इत्थंबिधे व्यवहारे प्रचलिते 'रीतिरात्मा काव्यस्य, वक्रोक्तिः काव्य- जीवितम् , रसः काव्यात्मा, काव्यस्यात्मा ध्वनिः, नित्यधर्मा गुणाः काव्ये प्रधानम्' इति विविधान् पक्षानुपक्षिपतां वामनादीनां समये 'अलङ्कतिरलङ्कारः' इति भावप्रधानां व्युत्पत्तिमवलम्ब्य काव्यशा- स्त्रेषु रसादिप्रतिपादकेषु अलङ्कारत्वव्यवहारः प्रावर्तत । तादृशमेव पन्थानमनुसृत्य श्रीमन्मन्मटभट्टैविरचितः 'काव्यप्रकाशो' नाम अलङ्कार शास्त्रीयो निबन्ध आकरशास्त्रं लक्षणशास्त्रं वेति प्रसिद्धि गतः सर्वे- वलङ्कारग्रन्थेषु मूर्धन्यतामधिगच्छति । तदनन्तरमन्येऽपिलक्षणग्रन्थाः शनैः शनैः प्रादुरभूवन् । 'सौन्दर्यमलङ्कार' इति वामनोक्तालङ्कारल- क्षणानुसारतोऽप्यलङ्कारशब्दस्य दोषाभावगुणालङ्कारकृतसौन्दर्यपर- त्वेन तत्प्रतिपादकं शास्त्रं 'अलङ्कारशास्त्र'मिति स्थाने सङ्केतमासाद यति । तदनुसारेणैव तादृशशास्त्रप्रणेतार आङ्कारिका उच्यन्ते । तथाविधं शास्त्रमुपजीव्य लक्षणलक्षितानि बहूनि काव्यानि बहुभिनि- .

·प्रस्तावना मितानि । तस्मादेव कालादारभ्य लक्ष्यलक्षणरूपविभागद्वयकल्पनया काव्यमलङ्कारश्चेत्युभयविधो व्यवहारः प्रववृते। अत्र च अलङ्कारशास्त्रे विविधानि दर्शनानि व्यवस्थितानि । तथा हि अलङ्कारसर्वस्वटीकायां समुद्रबन्धे-'इह विशिष्टार्थों शब्दो का- व्यम् । तयोश्च वैशिष्ट्यं धर्ममुखेन व्यापारमुखेन व्यङ्ग्यमुखेन वेति त्रयः पक्षाः। आद्येऽप्यलङ्कारतो गुणतो वेति द्वैविध्यम्। द्वितीयेऽपि भणितिवैचित्र्येण भोगकृत्त्वेन वेति द्वैधम् । इति पञ्चसु पक्षेष्वाद्य उद्भ. टादिभिरङ्गीकृतः, द्वितीयो वामनेन, तृतीयो वक्रोक्तिजीवितकारण, चतुर्थो भट्टनायकेन, पञ्चम आनन्दवर्धनेन । व्यक्तिविवेककाराभिमत स्त्वनुमानपक्षः सिद्धान्तप्रदर्शनसमनन्तरं विचारासहत्वेन दूषितत्वात् मख़ुकस्य पूर्वपक्षत्वेनाऽप्यनभिमतः' इति । एतस्मिन्पक्षपञ्चके ध्व- निकृताऽऽनन्दवर्धनाचार्येणाद्रियमाणश्चरमः पक्ष एव बहुशः सर्वैरङ्गी- क्रियते। विचार्यमाणे सत्युचितमेतदेव प्रतीयते । अत्र बहुवक्तव्येऽपि विषये विस्तरभिया साम्प्रतं मौनमेवावलम्ब्यते । 'अलङ्कारशास्त्रं हि पूर्व केनाऽऽविष्कृतम्' इत्यत्र यथावन्निर्णय. स्तावत्कर्तुं दुःशक एव । तथापि प्रसिद्धेषु अलङ्कारग्रन्थेषु कालि दासकृतेरुदाहृतत्वात् कालिदासादुत्तरस्मिन्नेव काले तस्य विशेषतो व्यवहारयोग्यता जातेति कल्पयान्त केचित् । किन्तु नाट्यशास्त्रदर्श- नेन कालिदासात्पूर्वकालेऽप्यस्य सत्ता आसीदिति निर्विवादं सिध्यति । नाट्यशास्त्रे हि अलङ्कारादिवर्णनं सर्वमप्युपलभ्यते । अद्यावधि उप- लब्धेष्वलङ्कारनिबन्धेषु भामहस्यैव काव्यालङ्कारः शास्त्रीयग्रन्थे- षु साम्प्रतं प्रथमाभिधेयतामधिगच्छति । भामहीयकाव्यालङ्कारस्य प्राचीनतमत्वेन तस्मात्पूर्वभाविनोऽलङ्कारग्रन्थस्येदानीमनुपलभ्भात् प्रायो भामहोपजीवितमलङ्कारशास्त्रमिति वक्तुं युक्तमेव । ग्रन्थपरिचयः। अयं च अलङ्कारशास्त्रीयः प्रबन्धः शौद्धोदनिकृतालङ्कारसूत्रव्या. ख्यानरूपः 'अलङ्कारशेखरो' नाम केशवमिश्रेण माणिक्यचन्द्रप्रेरितेन विरचितः । अत्र च काव्यस्वरूपरीतिदोषगुणालङ्कारादिकं नातिसंक्षि. प्तं नातिविस्तृतं समुबितरूपेण सरलया भाषया वर्णितं वृत्तिकारेण । इदानीं प्रकरणविभागनिर्देशपुरस्सरं तत्रत्या विषया निरूप्यन्ते । विषयानुक्रमणिकायां विस्तरेण विषयविवेक्ने विद्यमानेऽपि. स्थूलदू- ·प्रस्तावना शा विशेषविषयविवरणरूपेण ग्रन्थसमालोचनं प्रासङ्गिकमेवेति तत्रा- वतीर्यते-अस्मिन्नलङ्कारशेखरे रत्नान्यष्टौ विलसन्ति। १ उपक्रमरत्नं, २ दोषरत्नं, ३ गुणरत्नम्,४ अलङ्काररत्न, ५ वर्णकरत्नं, ६ कविसम्प्रदायरत्नं, ७ कविसामर्थ्यरत्नं, ८ विश्रमरत्नं चेति तेषां नामानि । आदितस्त्रिषु रत्नेषु मरीचयस्त्रयः, चतुर्थे चत्वारः, पञ्चमे त्रयः, षष्ठे चत्वारः, सप्त. मे त्रयः, अष्टमे तु द्वाविति । एतादृशः प्रकरणविभागसङ्केता ग्रन्थना- मोचिताः कविना कल्पिताः सुतरां शोभन्ते । उपक्रमरत्ने प्रथमे मरीचौ-मङ्गलाचरणपूर्विका ग्रन्थकारयितुर्व- शपरम्परां निरूप्य अलङ्कारविद्यासूत्रकारस्य शौद्धोदनेरभिमतं रसा- लङ्कारभूषितं शब्दश्रवगाव्यवहितोत्तरकालावच्छिन्नसुखविशेषसाधनं वा काव्यामिति काव्यस्वरूपं प्रदर्श्य विशिष्टस्य तस्य कीादिफ- लसाधनत्वप्रतिपादनमुखेन तत्र प्रवृत्यौपयिकानि फलानि सङ्ग्रही- तानि । किञ्च प्रतिभायाः कारणत्वं व्युत्पत्तेविभूषणत्वमभ्यासस्य भृशोत्पत्तिकारित्वं चाभिधाय 'काव्यसरणि परिशीलितवतां शुद्धान्तःकरणानां सततं पर्यालोचयतां करतलगतैव कविता विल- सतीति तात्पर्यवती श्रीपादोक्तिमुद्भाव्य वृद्धसंमतानीतराण्यपि कारणानि सङ्गह्य प्रकारपरिज्ञानस्यापि कारणत्वनिरूपणौपयिक भारत्याः सलक्षणं सङ्केपतश्चतुावधत्वं स्वमतेन दण्डिमतेन च प्रदर्शितं ग्रन्थकारेण । द्वितीये मरीचौ-रीतिप्रपञ्चनिरूपणं विधाय उक्तिमुद्रयोश्चातुर्विध्यमुदाहरणमुखेन प्रतिपाद्य 'एतासां प्रयोजनादि. कमलङ्कारसर्वस्वे दर्शितामिति 'अलङ्कारसर्वस्वं' नाम निजनिर्मितिः सूचिता। तृतीये मरीचौ-पदवृत्तीस्त्रिविधा निर्दिश्य व्यञ्जनायाः शक्यलक्ष्यव्यङ्ग्यात्मकत्रिविधार्थवृत्तित्वस्य संसाधनेन उत्तमादित्रिः विधकाव्योदाहरणप्रदशनेन च व्यञ्जनोपयोगिता साधु सिद्धान्तिता: दोषरत्ने प्रथमे मरीचौ--पूर्वप्रतिज्ञातं दोषाणां त्याज्यत्वं दण्डि- मतेन प्रमाणीकृत्य दोषसामान्यलक्षणकथनपूर्वकं पददोषानष्टौ सौ- दाहरणान् प्रादर्शयद्ग्रन्थकारः। द्वितीये मरीचौ-द्वादश वाक्यदो- षानुदाहृत्य गोवर्धनसंमतं असमर्थसमासस्यापि दोषान्तरत्वमुद. भावयत् । तृतीये मरीचौ-अष्टानामर्थदोषाणामुदाहरणानि प्रदर्श्य (१) परिशीलितकाव्यवम॑नां कविसंसर्गविशुद्धचेतसाम् । परिभावयतामनुक्षणं कविता पाणितले निषोद ति ॥

·प्रस्तावना लोकप्रसिद्ध्यपेक्षया कविप्रसिद्धर्बलीयस्त्वमुदाहृत्य प्रागुक्तानां दोषत्वं समार्थयत् । गुणरत्ने प्रथमे मरीचौ-गुणानां श्लाध्यत्वं समर्थ्य सामान्यतो गुणस्य द्वैविध्यं च निगद्य पञ्चविधशब्दगुणप्रदर्शनमुखेन तत्रैवेतरे- षामन्तर्भावमुक्तवान् । तृतीये मरीचौ-'पूर्वोदीरितानां दोषाणां स्थान- विशेषेष्वदोषत्व'मिति कारिकोक्तं वैशेषिकगुणलक्षणं प्रकाश्य केषां- चिन्मतेन 'तत्र दोषाभावमात्रत्वं न गुणत्वम्', अन्येषां मतेन 'सहद- यप्रतीतिसाक्षिकं गुणत्वं दोषाभावत्वं वेति सूचयित्वा 'रसप्रतिबन्ध- रहिते स्थले दोषाभावत्वं युक्त मिति श्रीपादमतप्रतिपादनेन पदेषु यथासम्भवमदोषत्वमुदाहृत्य आत्मनः श्रीपादस्य च संमतं सर्वसा- धारणमदोषत्वं निरूपितवान् । अलङ्काररत्ने प्रथमे मरीचौ-कारिकयोक्तपूर्वमलङ्काराणां शोभा. स्पदत्वं संसाध्य अलङ्कारसामान्यलक्षणकथनपुरस्कारेण शब्दाल. ङ्काराणामष्टविधानामुदाहरणान्युपस्यता वृत्तिकारेण यमकस्य संक्षे. पतः सप्ताशीतिप्रकारत्वमुक्त्वा गोवर्धनमतेन तस्य चित्रादनतिरि- क्तत्वं प्रतिपादितम् । द्वितीये मरीचौ--कारिकोक्तांश्चतुर्दश अर्था- लङ्कारान् नामतो निर्दिश्य दशविधामुपमा समभिव्याहारोपमा च श्रीपादाभिमतामुदाहृत्य तत्र सर्वत्र न्यूनाधिक्यसम्भवेऽपि काव्य- महिम्ना साम्यं निरूप्य राजशेखरोक्तसाम्यवाचकशब्दपरिगणनपुर:- सरं केशवमिश्रेण काव्यसम्पत्सर्वस्वरूपा अलङ्कारशिरोरत्नभूता उपमा कविकुलस्य मातृरूपत्वेन निर्दिष्टा । इत्थमेव अप्पय्यदीक्षितैरपि चित्रमीमांसायां सर्वालङ्काराणामुपमाविवर्तत्वं प्रतिपादितम् । तृतीये मरीचौ--रूपकस्य लक्षणं पञ्चविधत्वं च उदाहरणैः स्फुटी. कृत्य तत्र द्विविधाया लक्षणाया अन्तर्भावमुक्त्वा तदुदाहरणे प्रदर्शिते। चतुर्थे मरीचौ--उत्प्रेक्षाया लक्षणोदाहरणप्रदर्शनं कृत्वा सर्वालङ्कार- सर्वस्वभूतां कवेः कीर्तिवर्धिनीमुत्प्रेक्षां नवोढास्मितादिवन्मानसं (९) अलङ्कारशिरोरत्नं सर्वस्वं काव्यसम्पदाम् । उपमा कविवंशस्य मातैवेति मतिर्मम ॥ (२) उपमैका शैलूषी सम्प्राप्ता चित्रभूमिकाभेदान् रञ्जयति काव्यरङ्गे नृत्यन्ती तद्विदां चेतः॥

·प्रस्तावना हरन्ती निर्दिश्य समासोक्तिप्रभृतीनां विभावनान्तानामलङ्काराणा लक्षणोदाहरणे निरूप्य परमतानुसारमन्य देशत्वविभावनाविशेषो- कीनामेकतरस्वीकारेण तदितराऽन्यथासिद्धिकथनमुखेन व्यतिरेका- क्षेपयोरपि पूर्वोक्तभ्योऽलङ्कारेभ्यः पार्थक्यमितरमतेनोक्तम् । वर्णकरत्ने प्रथमे मरीचौ--योषिर्णनप्रकारमुपदिश्य तदवयवानां तानि तान्युपमानानि स्वाभिमतानि श्रीपादानुसारिकविकल्पलता- कारोक्तानि च सह्य गोवर्धनोदीरिताः शरीरतदवयवयोवर्णनीया गुणाः प्रतिपादिताः। द्वितीये मरीचौ-पुरुषस्य तदवयवानां च वर्ण- नप्रकारानुपदर्थ्य प्रशस्तार्थवाचकानि पदानि च परिगणय्य 'शिश्प्र- योगानुसारेण सामुद्रिकाद्यक्तं सर्वमुभयोर्वर्णनीय'मिति सिद्धान्तो नि- रूपितः । तृतीये मरीचौ-सादृश्यप्रापकान् प्रकारान् दण्डिनोक्तां- स्तत्प्रतिपादकान् शब्दांश्च निर्दिश्य कविघटनाया लोकतो वैलक्ष ण्यं प्रदर्शितम् । कविसम्प्रदायरत्ने प्रथमे मरीचौ-कविसम्प्रदायस्य सर्वतोऽभ्य- हितत्वं दिदर्शयिषुस्तस्य त्रैविध्यमभिधाय तत्प्रकारप्रदर्शनगर्भितान् कविसम्प्रदायसिद्धान् नियमान् सप्रपञ्च न्यरूपयद् ग्रन्थकारः। द्वि- तीये मरीचौ-नृपादीन् वर्णनीयानिर्दिश्य तद्वर्णनोचितान्प्रकारान् प्रा. दर्शयत् । तृतोये मरीवौ-चन्द्रादोनां श्वेतादिरूपैर्वर्णनात्मकं निय- मान्तरं प्रत्यपीपदत् । चतुर्थे मरीचौ-एकद्वयादिसंख्याबोधकान श- ब्दान् पर्यजीगणत्। कविसामर्थरत्ने प्रथमे मरीचौ-प्रकारोपदेशगर्भ कवीनां प्रकर्ष- बीजकथनं प्रतिज्ञाय चित्रकाव्योपकारकाणि चत्वारि गतागतसमत्वा- दीनि प्रदर्शितानि । द्वितीये मरीवौ-कठिनसमस्यापूरणोचितान् स्वाभिमतान् श्रीपादराजशेखरवृद्धाभिमतांश्च सप्रपञ्च प्रकारानुपदर्थ्य तार्किकोक्तो वर्णनीयप्रकारविशेषः सङ्ग्रहीतः। विश्रमरत्ने प्रथमे मरीवौ-काव्यात्मभूतं रसं विना काव्यस्य र- सिकजनमनःसन्तोषाऽजनकतामुक्त्वा 'अङ्गाङ्गिभावापन्नसकलविभा- वादिसाक्षात्कारकत्व'मिति रसलक्षणं निरुच्य 'रसत्वमपि जातिरिति (१) सर्वालङ्कारसर्वस्वं कविकीर्तिविवर्धिनी । उत्प्रेक्षा हरति स्वान्तमचिरोटास्मितादिवत् ॥

·प्रस्तावना वयम्' इति साभिमानं स्वाभिमतं पक्षमुपाक्षिपद् वृत्तिकारः । ततः 'कारणकार्यसहकारिभिर्व्यज्यमानः स्थायी रस' इति केचिन्मत- मुपन्यस्य साविकभावभेदप्रदर्शनपूर्वकं नवधा कारिकाकृता विभक्तेषु रसेषु सम्भोगविप्रलम्भात्मनः शृङ्गारस्य नायिकाया नाय- कस्य च भेदानिर्दिश्य विप्रलम्भे शृङ्गाररूपत्वं समर्थयता केशवमि- श्रेण 'काव्यरत्ने मया विस्तृत मिद'मिति स्वनिर्मितो ग्रन्थ आविष्कृतः। तथैव देवादिभ्योऽन्यत्र कान्तायां रतेः शृङ्गारात्मकत्वं श्रीपादमतेनो- क्वा देवादिरतिमुदाइत्य हास्यादिरसोदाहरणपुरःसरं रसानामविगे. धविरोधावभ्यधायिषाताम् । ततो नवधा निर्दिष्टस्य स्थायिनः प्रत्येक रत्यादीनां च लक्षणानि कथयित्वा सर्वेषु भावेषु स्थायिनो मुख्यत्व- प्रतिपादनमुखेन विभावानुभावव्यभिचारिणो निर्दिश्य भावशवल ताया उदाहरणं प्रादशि । द्वितीये मरीचौ-रसदोषान् सविस्तरं नि- रूप्य तदन्तर्गतस्य अनौचितीनाम्नो दोषस्य सर्वथा हेयत्वे महिमभ- दृवचःप्रामाण्यं प्रदर्श्य दोषान्तरं चैकं निर्दिश्य क्वचिदेष मदोषत्व- मपि सूचितम् । तृतीये मरीचौ-तत्तद्रसानुकूलानि छन्दोरीत्यक्षरा- दीनि संसूच्य वक्ताद्यौचित्येन क्वचिद्वैपरीत्येऽप्यदोषत्वमुदाहरणप्र- दर्शनमुखेन समर्थ्य सर्वसाधारणं दोषं सन्धिगतं वर्णदोषं च प्रति- पादयता ग्रन्थकारण उपसंहारविधया प्रबन्धोऽयं समाप्ति नीतः अस्मिन् किल प्रबन्धे-काव्यलक्षणं बरंशेन साहित्यदर्पणोक्तं तल्लक्षणमनुसरति । काव्यकारणानि च निरूपितानि वैशिष्ट्यं दर्श- यन्ति । तिस्रो रीतयो, दोषाश्च अष्टाविंशतिः, अलङ्कारसहस्रेषु सत्स्वपि अत्यावश्यका गुणा नव, 'अपरेऽत्रैवान्तर्भवितुमर्हन्ति' इत्यपरानिषि- ध्य चतुर्दशैव अर्थालङ्काराः प्राधान्येन तेषूपमाया दश प्रभेदाश्च नि- रूपिता दृश्यन्ते । उपमोत्प्रेक्षयोस्तावत् सर्वालङ्कारेभ्यः साधितमुत्कृष्ट- तमत्वं केशवमिश्रेण । स्त्रीपुंसयोः वर्णनौपयिकाः प्रकाराश्च भूयांसः सङ्ग्रहीताः सन्ति । कविसम्प्रदायसिद्धास्ते ते वर्णनप्रकारा ग्रन्थान्त- रेभ्यो वैलक्षण्यमावहन्तः कवीनामुपकारकाः सविस्तरं प्रतिपादिता उपयोगिताऽतिशयं प्रकाशयन्ति । दुष्करसमस्यापूरणोचितानां प्रका- राणां सङ्ग्रहोऽपि सम्यक्समुद्भासते । रसं विभावादिभिर्व्यज्यमान- मन्ये मन्यन्ते । केशवमिश्रस्तु 'अङ्गाङ्गिभावापन्नानां सकलविभावा- नां साक्षात्कारको रस' इत्थं मनुते । एतावानेव आपाततोऽत्र वि- ·प्रस्तावना शेषः प्रतीयते, सर्वमन्यत्समानमेव ग्रन्थान्तरेण । इत्थमत्राऽल्पीयस्यपि गुणगौरवेण श्लाघनीये अलङ्कारशेखरप्रबन्धे कविना चातुर्येण सर्वे विषयास्तथा समावेशिताः, यथाऽसौ ग्रन्थः सहृदयानामुपकाराय भूयसे मनोविनोदाय च प्रभवेत् । ग्रन्थकारपरिचयः। ग्रन्थपरिचयौपयिकमेतावन्तं विषयं विलिख्य साम्प्रतं ग्रन्थकारस्य परिचयं प्रदर्शयितुं समयादिकं च निरूपयितुं प्रसङ्गतोऽत्र ग्रन्थे समा- पतितानां ग्रन्थकाराणां च पारचयं प्रदातुमुपक्रम्यते । तत्र तावत् का रिकाकर्ता ग्रन्थकारयिता ग्रन्थकर्ता चेति त्रयाणां परिचयप्रदानं कर्तु- मावश्यकमिति पूर्व कारिकाकर्तुर्विषये किञ्चिदुच्यते-प्रबन्धान्तर्गतः कारिकाभागो यः किल सूत्रनाम्ना व्यवहियते, शौद्धोदनिनाविरचितो. ऽस्तीत्युपक्रमोपसंहाराभ्यां सिद्धमेव । स चायं शौद्धोदनिर्वामनश्चे- ति द्वावेव अलङ्कारसूत्रकारत्वेन प्रसिद्धौ । ईशवीयद्वादशशताब्द्या अनन्तरं कारिका निर्मितेति सम्भाव्यते । शौद्धोदनिरिति वा- स्तविक नाम ? आहोस्विद्वौद्धमतानुयायिनोऽलङ्कारसूत्राणि प्रणेतुः कस्यापि स्वेष्टदेवतानुकूलस्तादृशः सङ्केतो वेत्येतद्विषये किमपि नैव निश्चेतुं शक्यम् । नामैतत् कुत्राप्यन्यत्रालङ्कारग्रन्थेषु नोपलभ्यते । साम्प्रतं ग्रन्थकारयितुर्विषयमवलम्ब्य तेन सहैव ग्रन्थकर्तुरपि वि. षये विचार्यते-केशवमिश्रं ग्रन्थकर्तृत्वे नियोजयन् माणिक्यचन्द्रस्तु तीरभुक्ति (तिरहुत) राज्यमलतवानिति एग्लिङ (Eggeling) मतम् । नृपालोऽयं काश्मीराधीश्वरो नासीत् । इन्द्रप्रस्थसमीपे यव- नानां विजयात्पूर्वमधिवसति स्म । केशवमिश्रेण प्रदर्शिता ग्रन्थकार- यितुवंशपरम्परा 'कोटकांगडा'धीशितुर्माणिक्यचन्द्रस्य वंशपरम्प- रया सह संवादं भजतीति प्रस्तुतो माणिक्यचन्द्रः 'कोटकांगडाऽधी- श्वराऽभिन्न एवेत्वत्र नापेक्ष्यते प्रमाणान्तरप्रदानं किमपि। कणिघं (Cunningham) मतानुसारेण माणिक्यचन्द्रस्य राज्यारोहणं १५६३ मिते ईशवीये वर्षे समभूत् । अयं च दशवर्षावधि राज्यशासनमकरोत् । अस्य पिता धर्मचन्द्रः (घपुस्तकानुसारेण सोमचन्द्रः) पितामहश्च १ Kane: Introduction to साहित्यदर्पण P. CXXIX. २. S. K. De: Sanskrit Poetics Vol. 1, P. 261, ·प्रस्तावना २ रामचन्द्र आसीत् । वंशश्चैतदीयः 'सुशर्मत्याख्यया सङ्केतितः । राम- वन्द्रो हि-परिपन्थिपार्थिवध्वंसकर्ता चरणशरणीकृताऽनेकभूपाल: साम्राज्यश्रिया नहुष शिथिलयन् सुहदो गोपायन् जगदानन्दयन् तापाग्निभिः शत्रनन्तः सन्तापयन् देवद्विजवृन्दं सन्तोषयन्मनस्वी उप्तसमुद्रमेखलायितां सुचिरमशासद्वसुन्धराम् । कदाचित्काविल- (काबुल)भूपालेन सह दिल्लीधराधीश्वरस्य भीषणे सङ्ग्रामे सम्प्रवृत्ते सदन्तिकस्थोऽयं रामचन्द्रभूपतिर्भूयसः शत्रुवीरान् निहत्य स्वयमपि तामेव गति जगाम। तस्मात् प्रतापशाली स्वर्गसुन्दरोगीयमानकी- तिः परिपन्थिभूपतिप्राणापहारेण तत्सीमन्तिनीः स्वातन्त्र्यमार्ग प्रा- ग्यन् धर्मचन्द्रः समुदपद्यत । ततो वैरिभूपालराज्यलक्ष्मीसुखोपभोग- १ आसीत्प्रत्यर्थिपृथ्वीरमणकमलिनीवृन्दहेमन्तमासः कीर्तिभ्राजत्सुशर्मान्वयकुमुदवनीयामिनीजीवनाथः । राजद्राजन्यराजीमुकुटमणिगणप्रोल्लसत्पादपीठः प्रोद्यत्साम्राज्यलक्ष्मीशिथिलितनहुषो रामचन्द्रोऽवनीन्द्रः॥ मित्राणि प्रतिपालयंत्रिजगतीं कीर्तीन्दुनाऽऽहादयन् शत्रणां हृदयं प्रतापदहनै रात्रिन्दिवं ज्वालयन । सर्वस्वेन कृतार्थयन् द्विजगणान् देवान्मखैस्तोषय- नेष प्रौढमनाश्चिराय बुभुजे सप्तार्णवां मेदिनीम् ॥ २ सुत्रामोद्दामदिल्लीपरिवृढविलसत्काविलक्षोणिभत्रों प्रकान्ते प्रौढयुद्ध समदलयदसौ कोटिशो वैरिवीरान् । पश्चान्मांसास्थिमेदःकलुषितवसुधां प्रोज्झ्य तांश्चाकलय्य द्यां यातान्वैरिवर्गान् दिवमपि सहसा जेतुकामो जगाम ॥ क्षीराम्भोधेः शशीव श्रुतिरिव वदनाद्वेधसो रामचन्द्रा- दस्मादुद्यत्प्रतापः समजनि सुमना धर्मचन्द्रो नरेन्द्रः। यस्याद्यापि प्रसन्नस्मितसुभगमुखाः स्विद्यदञ्चत्कपोला रोमाञ्चस्तम्भभव्यास्त्रिदशयुवतयो हन्त गायन्ति कीर्तीः॥ निष्क्रान्तं सदनादुदैक्षि भगवानम्भोजिनीवल्लभ- स्ते वाताः परिशीलिताः कमलिनीसौरभ्यमेदस्विनः। विश्रान्तं गिरिकाननेषु निबिडच्छायेषु भाग्योदया- दित्थं स्मेरमुखाः स्तुवन्ति विपदं यद्वैरिवामभ्रवः ॥ २ ·१० प्रस्तावना । भाग्यशाली सकलगुणसम्पन्नो माणिक्यचन्द्रोजनुर्लब्धवान् । यः किल काव्यालङ्कारशास्त्रविन्मूर्धन्यः पार्थिवसार्वभौमः सर्वेषां काव्ये बुद्धि- नैपुण्य मुत्पादयितुं वेदान्तन्यायतत्त्वज्ञ केशवं नियुज्य अलङ्कारशेख- राख्यं ग्रन्थममुं निर्मितवान् । ११६० मिते खीस्टवत्सरे सङ्केताख्यां 'काव्यप्रकाश टीका रचयितुर्माणिक्यचन्द्रादयं १५६३ मिते ईशवीये वर्षे 'कांगडाराज्यमधिरूढो माणिक्यचन्द्रो भिन्न इति तावदुभयोः समयनिरीक्षणतः स्फुटमेव प्रतीयते । प्रकृतप्रवन्धप्रणेता केशवमिश्रो हि जन्मना कतमं देशमलङ्कतवान् किंजातीयश्चेति यथावन्नावगन्तुं शक्यते । सम्भाव्यते परं, यदसौ उत्तरदेशवासी मैथिलः स्यादिति। अस्य वेदान्तेषु न्याये च परमं प्रावी- ण्यमासीदिति ग्रन्थारम्भे 'वेदान्तन्यायविद्यापरिचयचतुरं केशवं सन्नि- युज्येति लेखतः प्रतीयते । तर्कविषयोन्मिश्रकाव्यग्रन्थनिर्माणकौशल- मेवामुष्य काव्यन्यायविद्यानैपुण्ये प्रमाणमुपलभ्यते । अपिच काव्यशा- स्त्रीयामेतदीयां योग्यतामलङ्कारशेखर एव तावत्प्रकाशयति । स्वस्मा- त्पूर्वभाविनामाचार्याणां मतमनेन साधु विदितमासीदित्यस्य लेखतः सम्यगवगम्यते। स्वातन्त्र्येण समयस्तु नैतस्य निर्णेतुं शक्यः, आश्रयदातुः समय एव समयमेतदीयं निर्णाययति । माणिक्यचन्द्रप्रेरणया केशवमिश्रो निबन्धमेनं निबबन्धेति माणिक्यचन्द्रसमये केशवमिश्रस्य सत्ता निश्चि- तैव । माणिक्यचन्दस्य राज्यारोहणकालस्तु १५६३ मितः खीस्टाब्दः । अतस्तदाश्रितस्य केशवमिश्रस्यापि समयस्तत्कृतग्रन्थनिर्माणकालश्च षोडशशताब्द्या उत्तरार्धस्तृतीयभागोवा निःसंशयं निश्चेतुं शक्यते। १ प्रत्यर्थिभूपतिपरिग्रहराज्यलक्ष्मी- धम्मिल्लमाल्यसुरभीकृतपाणिपद्मः । तस्मादजायत समस्तगुणाभिरामो माणिक्यचन्द्र इति राजकचक्रशकः ॥ २ काव्यालङ्कारपारङ्गममतिरखिलक्ष्माभृतां चक्रवर्ती सर्वेषामस्तु काव्ये मतिरतिनिपुणेत्याशये सन्निवेश्य । वेदान्तन्यायविद्यापरिचयचतुरं केशवं सन्नियुज्य श्रीमन्माणिक्यचन्द्रः क्षितिपतितिलको ग्रन्थमेनं विधत्ते ३S. K. De: Sanskrit Poetics Vol, 1, P. 261.

·प्रस्तावना ११ अस्य तार्किकत्वं समीक्ष्य तर्कभाषाकृतः केशवमिश्रादयमभिन्न- एवेति न साम्प्रतं कल्पयितुम् । १३४४-१४१९ ईशवीये वर्षे तर्कभा- षाकर्तुः, अलङ्कारशेखरकारस्य च षोडशशताब्द्या उत्तरार्धे सत्ता पर- स्परमुभयोभिन्नता व्यक्तमेवावगमयति । एतावदेव ग्रन्थकतुर्विषये मीमांसितुं पार्यते । कस्तावदस्य पिता भ्राता सुतो गुरुः शिष्यश्चेति किमपि न ज्ञायते । 'अलङ्कारसर्वस्वं काव्यरत्न' चेति ग्रन्थद्वयं स्वकीयकृतित्वेन नि. रदिक्षत्केशवमिश्रः। कदाचिदिदं तत्प्रणीतसप्तग्रन्थान्तर्गतमेव स्या- दिति कल्प्यते, न निश्चीयते परं तयोर्ग्रन्थयोरनुपलम्भात् । इत्थंच केशवमिश्रनिर्मितेषु ग्रन्थेषु अलङ्कारसर्वस्वं काव्यरत्नं चेति द्वयो ना. म्नवोपलभ्यते । अलङ्कारशेखरश्चायं नयनगोचरीभवत्येव । अन्ये तु ग्रन्था वस्तुतो नामतोऽपि नोपलन्धुं शक्यन्ते । केशवमिश्रेण किल 'आत्मना ग्रथितानि सप्त काव्यग्रन्थरत्नानि तर्ककर्कशबुद्धिभिरेवा- ऽऽकलयितुं शक्यन्त' इति पर्यालोचयता कामिनीचरणशोभमानमञ्ज. मञ्जीरशिञ्जितसुन्दराऽयं प्रबन्धः प्रणीतः। अत्र च श्रीपादनामधेयं बहुवारमुल्लिखितं दृश्यते । शौद्धोदनेरे- वादरबोधकोऽयं सङ्केतः स्यात्किमु ? अन्येष्वलङ्कारग्रन्थेषु प्रायो ना- स्य नामोपलभ्यते। राजशेखरभोजमहिमभट्टमम्मटभट्टादीनां ग्रन्थेभ्यो वाक्यान्युद्धृत्य यथाप्रसङ्ग ग्रन्थेऽस्मिन् सन्निवेशितानि व्याख्याका- रेण । किश्चात्र १८ पृष्ठे 'पत्रं श्रीजयदेवपण्डितकविस्तन्मूनि विन्यस्य- ति' इत्यसमर्थसमासोदाहरणपद्ये जयदेवः पण्डितकवित्वेन निरदिश्य- त । गीतगोविन्देऽपि 'जयदेवपण्डितकवेः' इत्युपलभ्यते । अतो बहुधा १ ग्रन्थाः काव्यकृतां हिताय विहिता ये सप्त पूर्व मया ते तर्कार्णव संप्लवव्यसनिभिः शक्याः परं वेदितुम् । इत्यालोच्य हृदा मदालसवधूपादारविन्दक्वण- न्मञ्जीरध्वनिमजुलोऽयमधुना प्रस्तूयते प्रक्रमः ॥ २ तथाचेदं पद्यम् (सर्ग १२ श्लो० १०)- यद्गान्धर्वकलासु कौशलमनुध्यानं च यद्वैष्णवं यच्छृङ्गारविवेकतत्त्वरचनाकाव्येषु लोलायितम् । तत्सर्वं जयदेवपण्डितकवेः कृष्णकतानात्मनः सानन्दाः परिशाधयन्तु सुधियः श्रीगीतगोविन्दनः । .

·प्रस्तावना - सम्भाव्यते, लक्ष्मणसेनराज्यसभायां विद्यमान एष एव जयदेवः स्यादिति। एतद्धन्थान्तर्गतानां ग्रन्थानां ग्रन्थकाराणां च परिचयः । ग्रन्थकारादिपरिचये इत्थंरूपेण प्रदत्ते, ग्रन्थेऽस्मिन् प्रमाणत्वेन सङ्ग्रहीतानां ग्रन्थनामतोऽप्यधिगतानां ग्रन्थकाराणां वर्णानुक्रमेण परिचयः संक्षेपतो वितीर्यते- अलङ्कारसर्वस्वम्-एतत्प्रणेता केशवमिश्र एव, राजानकरुय्यको नास्तीत्य- स्मादेव ग्रन्थादवगम्यते । रुय्यककृतं तु अलङ्कारसर्वस्वमन्यदेव । कविकल्पलता कर:-अरिसिंहतो देवेश्चरतश्च भिन्नोऽयं सम्भाव्यते । कादम्बरी--एतस्याः प्रसिद्धाया आख्यायिकायाः कर्ता बाणभट्टः । एष किल हर्षचरितपार्वतीपरिणयमुकुटताडितकादिप्रणेता हर्षवर्धनभूपतेः सभायामासीत् । हर्षवर्धनस्य राज्यकालश्च ६०६-६४८ मिताब्दपर्य- न्तः । अतः षष्ठशतकोत्तरार्धे बाणस्य स्थितिरवधार्यते । कालिदासः--आबालप्रसिद्धस्य विख्यातकीर्तेः काव्यनाटकत्रयीकर्तुः कविकुलचूडामणेरस्य समयनिर्णयं कर्तुं प्रयतमाना भूयांसो यथा- प्रमाणोपलम्भं स्वस्वकल्पनानुसारेण तं तं समयं निरदिक्षन् । वैक्रम प्रथमं शतकं तावत्तदीयं समय युक्तमुत्पश्यामः । काव्यरत्नम् एतत्प्रणेता केशवमिश्रः पूर्व प्रदर्शित परिचय एव । कुमारसम्भवम् --कालिदासमेतत्कर्तृत्वेन प्रसिद्ध को नाम न जानाति । गोवर्धनः-सम्भाव्यते यदसौ लक्ष्मणसेनसभाश्रितस्य पूर्वोक्तस्य जय- देवस्य सहवासी स्यात् । दण्डी-अयं किल भारवेः प्रपौत्र आसीदिति तत्कृतावन्तिसुन्दरीकथा. तः प्रतीयते । तत्रैवास्य वंशपरम्परा 'पश्चिमोत्तरप्रदेशे आर्यशिखा- रत्ने आनन्दपुरनाम्नि पत्तने समुद्भूता कौशिकगोत्रसन्ततिः अचल- पुरस्थले न्यवात्सीत् । तद्वंशजनुषः, काञ्चीपुरीपरिवृढेन सिंहवि. ष्णुना स्वपुरमानीतानारायणस्वामिनो दामोदरः (भारविः) उदप. द्यत । तस्य पुत्रत्रितये मध्यमो मनोहरो वंशवर्धनकरोऽभवत् । तदा- त्मजन्मनां चतुर्णा मध्ये श्रीवीरदत्तःकनीयान् गौर्या दण्डिनामानं सुत- मजीजनत' इत्थं विलोक्यते । 'नासिक'प्रान्तानिर्गतेन भारविणाकृता- १. S. K. De: Sanskrit Poetics Vol. I, P,262,263.

·प्रस्तावना १ श्रयस्य दुर्विनीतभूपते राज्यशासनकालस्तावत् ६०५-६५० परिमिता- ब्दपर्यन्तोऽस्ति। भारविश्च षष्ठशतकान्ते सप्तमशतकादावासीत् । ७२०-७३० यावत्समये दण्डिनः स्थितिञ्जयते। अतः अष्टमशतकस्य पूर्वार्धे उत्तरार्धे वा तस्य सम्भवो युज्यते। 'षष्ठे शतके दण्डिनः सत्ते'- ति मेक्डोनल् (Macdonell) महाशयस्य वचनं तु विचारणीयमेव । दण्डिनिर्मितप्रबन्धत्रितयमध्ये तृतीयमेकं द्विसन्धानकाव्यं धन. आयकृताद्विसन्धानकाव्यतो भिन्न ङ्गारप्रकाशिकायां सूचितम । दण्डिना कृताः काव्यादर्शदशकुमारचरितादयो ग्रन्थाः प्रसिद्धा एव । नैषधम्-प्रसिद्धस्य काव्योत्तमस्य नैषधस्य कर्ता खण्डखाद्यादिवि. विधप्रबन्धनिबन्धनधुरन्धरः साहित्ये तर्के च सरस्वत्याः समानली. लाविलासप्रसादमधिगतः श्रीहर्षों हि कान्यकुब्जाधीश्वरस्य प्रसिद्ध क्षत्रियकुलाङ्गारजयचन्द्रस्य पितरं गोविन्दचन्द्रभूपालमाश्रितो द्वाद- शशतकान्त विद्यमान आसीत् । भरतः-प्रसिद्धस्य नाट्यशास्त्रकर्तुरालङ्कारिकशिरोमणेः श्रीमतो भरत- मुनेः समयनिरूपणं कर्तुमशक्यमेव । भार्गवसर्वस्वम्-न ज्ञायते, कंविषयमवलम्ब्य केन वा ग्रन्थोऽयं निर्मित इति। भोजराज:-धारानगर्या राज्यासनमलङ्कुर्वाणस्य भोजस्य ९९६-१०५५ ईशवीयाव्दमितोऽस्ति समयः। अमुना हि विख्यातिमता तत्र तत्र शास्त्रेषु ते ते ग्रन्था निरमायिषत। एतनिर्मितः 'शृङ्गारप्रकाशो' नामैको ग्रन्थो मद्रासराजकीयपुस्तकालये हस्तलिखितो विद्यते । म० म० कुप्पुस्वामिकृतवर्णनतः प्रतीयते, यदेष ग्रन्थः षट्त्रिंशत्प्रका- शात्मकोऽलङ्कारग्रन्थेषु सर्वेभ्यो महत्तम इति । चतुर्विंशतिः प्रकाशा. स्तत्र रसनिरूपणपराः। अस्मिन् ग्रन्थे शृङ्गारस्यैव सकलरसमूलभू- तत्वं प्रतिपादितम् । एतत्प्रमाणोपष्टम्भेनैव 'शृङ्गारः प्रथमो रस' इति तदितरैरपि सिद्धान्तितम् । महर्षिः-भरतमुनिरन्यो वा कश्चिदयं महर्षिरित्यत्र प्रमाण भावान्नि- श्चयो न कर्तुं शक्यते। महिमभट्टः–व्यक्तिविवेकनिर्माताऽसौ काव्यन्यायविचक्षणः प्रायो दश- मशतके आसीत्। माघः -अस्य पितामहः ‘सुप्रभदेवो' नाम वर्मलातभूपतेर्मन्त्री। वर्मला. १ सर्वमिदमन्यदप्येतद्विषयकमवन्तिसुन्दरीकथातोऽवगन्तव्यम् । - ·प्रस्तावना । तस्य च कालः सप्तमशतकस्यान्तोऽष्टमशतकस्यारम्भः। अतः अष्ट- मशतकोत्तरार्धे माघस्य सत्ता सिध्यति । अनेन तावत् शिशुपालव- धाभिधं कृतं काव्यं प्रसिद्धमेव । 'माघे सन्ति त्रयो गुणा' इत्युक्तिर- स्मिन् वस्तुतो घटते। रघुवंशम्-एतदाख्यां काव्यरूपां कालिदासस्य कृति विरल एव न जानीयात् । राजशेखरः-अस्य हि काव्यमीमांसादिकर्तुः सरस्वतीपुत्रत्वेन प्रसिद्धि गतस्य कालो दशमशतकारम्भः। व्यक्तिविवेकः- एतत्कर्तुमहिमभट्टस्य परिचयः पूर्व प्रदर्शित एव । शौद्धोदनिः-एतस्य अलङ्कारशेखराख्यग्रन्थस्य सूत्रकर्ता प्रसिद्धोऽयम् । श्रीपादः-किमपि नास्य विषये पुनर्वक्तुमावश्यकमस्ति । वक्तव्यं पूर्व- मुक्कमेव । श्रीहर्षः-एतद्विषये लेखनीयं पूर्व लिखितमेवेति न पुनर्लेखनावश्यकता। श्रुतबोधः-छन्दःशास्त्रीयस्य ग्रन्थस्यास्य रचयिता कालिदास इति प्रसिद्धमेव । आदर्शपुस्तकपरिचयः। अलङ्कारशेखरमिमं मुदापयितुं प्रवृत्तेन मया यानि यानि पुस्तका- नि यतो यतः समुपलब्धानि, तत्तन्नामनिर्देशादिकमिदानीं विधीयते- पुस्तकमेकं (क) संज्ञक शिलायन्त्रालये मुद्रितमशुद्धिबहुलं 'विद्यावि. लास'मुद्रणालयस्वामिनः सकाशादधिगतम् । द्वितीयं (ख) संज्ञकं नि- र्णयसागरे मुद्रितं शुद्धमशुद्धं च काशीस्थराजकीयसरस्वतीभवनतो लब्धम् । तृतीयं (ग) संज्ञकं प्रायः शुद्धमेव हस्तलिखितं काशीस्थरा- जकीयसरस्वतीभवनपुस्तकसङ्ग्रहान्तर्गतं पुस्तकं तत्पुस्तकालयाध्यः क्षाणां खिस्तेश्रीनारायणशास्त्रिणां प्रसादादुपलब्धम् । पुस्तकमिदमा- दितः स्वल्पांशेन अन्ततश्च बढेशेन खण्डितमिति यावदुपलब्धात्त स्मादपि सुमहत्साहाय्यभभूत् । चतुर्थ च (घ) संज्ञकं लक्ष्मीधरपन्त- धर्माधिकारिणां पुस्तकं शुद्धं सम्पूर्ण वरकलवैद्यनाथशास्त्रिंसूचन या समासादितम् । पुस्तकं चैतत् ग्रन्थस्यार्धमागे मुद्रितेऽधिगतम् । यदि प्रथमत एवाधिगम्येत, तर्हि कियन्महानुपकारः स्यात्। अस्तु, तावतैव ग्रन्थसंशोधनं सुखेन साधु विधाय तत्रत्यपाठकल्पनया, पूर्वत्र स्थले आवश्यकान्समुचितान् पाठान तत्पुस्तकस्थान् एकी- ·प्रस्तावना १५ 4 कृत्य ग्रन्थान्ते संन्यवेशयम् । एतत्पुस्तकचतुष्टयोसाहाय्यमाश्रयन्नुप- क्रान्तमिदं कार्य कथमपि महता परिश्रमेण समपादयम् । उपसंहारः । पुस्तकस्यैतस्य मुद्रापणाय संशोधनकर्मणि प्रवृत्ते पुस्तकाना- मशुद्धीस्तत्तत्पाठभेदांश्च विलोक्य यथोचितं निर्णयं कर्तुमपारयत्ययो- ग्येऽपि मयि सहजकरुणापूर्णया दशा सन्दिग्धेषु स्थलेषु निर्णयोचित. विचारसूचनानुग्रहेण पूज्यतमाः श्रीमन्तः सुगृहीतनामधेयाः श्रीगुरु- चरणा वात्सल्यभावातिशयं प्राकाशयन्निति तेन महती सहायता माधगतवतो यदभून्मे महत्कार्यम् , तत्र विषये किमपि लेखितुं लेख- नीयं न क्षमते । अवसरेऽवसरे स्वकीयसम्मतिविचारसाहायकं वितीर्य सुमहदुपकुर्वतां निर्व्याजस्नेहशालिनां सुहृद्वरश्रीहोशिङ्गजगन्नाथ शास्त्रिणामुपकाराणामानृण्यमर्जयितुमपारयन् धन्यवादप्रदानपूर्व कमुपकारस्मरणमेव तावत्कर्तुं सन्नद्धो भवामि । एतत्प्रस्तावनालेख- नौपयिकी सामग्री पुरस्कृत्य मयि स्वाभाविक स्नेहभावं प्रदर्शितवतां यथासमयं समुचितविचारसाहाय्यं च विश्राणयतां श्रीबटुकनाथ. शर्म एम० ए० महोदयानामुपकारपरम्परा धन्यवादसहस्रेणापि न समीकतुं शक्येति तदुपकृतयो हृदये सहीताः । पुस्तकप्रदानेन समुचितपरामर्शप्रदर्शनेन च खिस्तेश्रीनारायणशा- स्त्रिभिर्मयि निस्तुलां स्नेहदृष्टिं वितरद्भिरत्र विषये सुमहत्साहाय्यमा. चरितमिति तेषामुपकारान् स्मारं स्मारं सहर्षमाचरामि समुचितमे- वाभिनन्दनम् । श्रीमद्भिः धर्माधिकारिभिः वरकलशास्त्रिभिश्च पुस्त- कप्रदानसूचनाभ्यां सुबहूपकृतमिति तयोरुभयोनिरुपधिप्रेमभावं प्र. काशितवतोरुपकाराः कथमिव न संस्मरणगोचरतां व्रजेयुः । अन्ते च भानामुपयुक्तानामप्रकाशितानां च ग्रन्थानां प्रकाश नेन सर्वदा सुरसरस्वतीसेवां विधाय संस्कृतवाङ्मयप्रचारं चिकी. र्षतां मुद्रणालयस्वामिनां श्रेष्ठिवरश्रीजयकृष्णदासगुप्तमहोदयानामु द्योगमिमं सुबहु प्रशस्य, इत्थमत्र सहीतेष्वपि समुचितेषु पाठेषु सावधानं कृतेऽपि संशोधने दृष्टिदोषेण ग्रन्थेऽस्मिन्संभाविता अशुद्धीः शुद्धिपत्रात्संशोध्य विद्वांसोऽलङ्कारशेखरमालोकयिष्यन्तीति दृढं विश्वस्य, सर्वान्तर्यामिणः श्रीपरमेश्वरस्य कृपयानिर्विघ्नं कार्यमिदं पूरयन् लेखादतो विरमामीत्यलं पल्लवितेन । काशी अनन्तरामशास्त्री वेतालः ।

·अलङ्कारशेखरे प्रमाणत्वेनोपन्यस्ताना ग्रन्थानां ग्रन्थकाराणां व वर्णक्रमेण सूचीपत्रम् । ८९ ८८ रघुवंशम अलङ्कारसर्वस्वम् १०, ३९ । महर्षिः ५३ कविकल्पलताकारः ५१ महिमभट्टः कादम्बरी ९१ माघः २९,४५,४९ कालिदासः काव्यरत्नम् १३, ७९ राजशेखरः ३४, ७३ कुमारसम्भवम् ८८ व्यक्तिविवेकः गोवर्धनः १८, ३१, ३९ ४५, ५२ शौद्धोदनिः २,९२ दण्डी ६,१४, २५,३४५८ श्रीपादः ४, ५, ७, २१, २४, २८, नैषधम् ४९ ३४, ५१, ७१, ७९,९० भरतः भार्गवसर्वस्वम् २५ / श्रीहर्षः भोजराजः ८ श्रुतबोधः ८९ ५५ इति ।

·॥ श्रीः ॥ अलङ्कारशेखरस्य विषयानुक्रमणिका। विषयाः पृष्ठाङ्काः प्रथम रत्नम् । - : or " ३ प्रथममरीचिः शिष्टाचारानुगतं नमस्कारात्मकमादौ मङ्गलपद्यद्वयम् ग्रन्थनिर्माणकारणप्रस्तावः ग्रन्थकारयितुर्वशवर्णनम् सजनस्तुतिः, दुर्जननिन्दा च कायस्वरूपनिरूपणम् कारिकाकर्तुः काव्यप्रकाशकारादीनां च मतेन काव्यल- क्षणं निरूप्य पदावल्यां काव्यत्वं प्रतिपादयतां केषांचिन्मतं खण्डयित्या विशिष्टस्य तस्य कीादिफलसाधनत्वप्रति पादनम् गुणादिविशिष्टस्य कीर्तिप्रीतिप्रयोजकत्वं प्रतिपाद्य शब्दा- र्थद्वयनिपुणस्य सकत्वेः सत्काव्यस्य च प्रशंसापूर्वक प्रवृत्त्यौपयिकलाभपूजादिकाव्यफलनिरूपणम् प्रतिभादीनां काव्यकारणत्वं श्रीमन्मटभट्टश्रीपादयोरभि- मतं निरूप्य मनःप्रसादादीनां कोशादिपरिज्ञानस्य च काव्येऽवश्यापेक्षणीयत्ववर्णनम् संस्कृतप्राकृतपैशाचीमागधीभेदेन संक्षेपतो भारत्याश्चतु- विधत्वं देवकिन्नरपिशाचहीनजातीयानां क्रमेण संस्कृता- दिभाषाभाषित्वं च प्रतिपाद्य संस्कृतस्य सर्वापेक्षया मूर्ध. न्यत्वनिरूपणम् गद्यपद्यमिश्रात्मना संस्कृतस्य सलक्षणं त्रैविध्यं निगद्य समवैषभ्यभेदेन तदानन्त्यप्रतिपादनम् दण्डिमतेन वाङ्मयस्य संस्कृतप्राकृताऽपभ्रंशमिश्ररूपेण सलक्षणोपन्यासं चातुर्विध्यं प्रदर्श्य यथाप्रसङ्गं तत्प्रयो- गोपपादनम् ५ ६ ३ ·२ विषयानुक्रमणिका ६ -- विषया पृष्ठाङ्काः द्वितीयमरीचिः 'रीत्युक्तिमुद्रावृत्तीनां जीवितत्वं, दोषाणां त्याज्यत्वं, गुणानां श्लाध्यत्वम् , अलङ्काराणां शोभार्थत्वं, रसस्यात्म- त्वं, रसदोषाभावानुकूलवर्णादीनां च मनस्त्वमिति शरी- रतुल्यस्य काव्यस्य रूपान्तरवर्णनम् सलक्षणोदाहरणोपन्यासं गौडीवैदर्भीमागधीरूपेण रीते- विध्यं गौडीयादिभिः स्वभावतस्तत्सेव्यत्वं च प्रदर्श्य तस्या बहुविधत्वोक्तिः वैदर्भीमागधीगौडीनां भोजराजमतेन यथासंख्यमुत्तमम- ध्यमाधमत्ववर्णनम् उदाहरणमुखेन लोकच्छेकार्भकोन्मत्तभेदादुक्तेश्चतुर्विध. त्वोपपादनम् 'एतत्प्रयोजनादिकमलङ्कारसर्वस्वे निरूपित'मिति ग्रन्थ- कर्तुः प्रतिज्ञा तृतीयमरीचिः शक्तिलक्षणाव्यञ्जनारूपेण पदवृत्तेस्वैविध्यम् शर्लक्षणमुक्त्वा कोशव्याकरणोदीनां तद्बोधौपयिक- त्वकथनम् लक्षणाया लक्षणं निरूप्य तात्पर्यानुपपत्तेर्मुख्यार्थानुपप- त्तेर्वा तद्वीजत्वं प्रदर्श्य तदुदाहरणम् तृतीयस्या वृत्तेर्व्यञ्जनाया उदाहरणम् प्रकरणादिसहकारिभेदात् पदानां तत्तद्विचित्रार्थोपस्था- पकत्वम् तत्तदुदाहरणोपन्यासपूर्व पदानामेकदेशाद्यचरमादिबोध- कतारूपेण विचित्रस्वभावत्वप्रतिपादनम् व्यञ्जनायाः शक्यलक्ष्यव्यङ्ग्यात्मकत्रिविधार्थवृत्तित्व. प्रदर्शनम् १२ शक्यार्थस्य व्यञ्जकताया उदाहरणम् लक्ष्यार्थस्य व्यङ्गयार्थस्य " " " " " ·विषयानुक्रमणिका ३ द्वितीयं रत्नम् विषयाः पृष्ठाङ्काः उत्तमादिलक्षणनिरूपणपुरःसरं त्रिविधस्याप्युत्तममध्य- माधमात्मकस्य काव्यस्योदाहरणानि १२-१३ उदाहरणप्रदर्शनमुखेन तत्र प्रतिपाद्यस्यार्थस्य व्यञ्जनाम- न्तरेण प्रकारान्तरेणाऽप्रतीतेस्तदर्थ व्यञ्जनावृत्तेरावश्य. कत्वसमर्थनम् १३ १३-२० प्रथममरीचिः दोषाणां हेयत्वौचित्यं प्रदर्श्य तत्र दण्डिनो वचनं प्रमाण- तयोपन्यस्य दोषसामान्यलक्षणकथनमुखेन वक्ष्यमाणप- ददोषाणामष्टविधत्वोक्तिः १४ कष्टस्य सलक्षणमुदाहरणम् अप्रयुक्तस्य सन्दिग्धस्ये व्यर्थस्य अश्लीलस्य लक्षणोदाहरणे प्रदर्श्य अमङ्गलव्रीडाजुगुप्सा. भेदैस्तस्य त्रैविध्यकथनम् अप्रतीतस्य सलक्षणमुदाहरणम् असाधुलक्षणं सोदाहरणम् १५ " " अवाचक " १६-१८ " ग्राम्यस्य अवाचकालीलाऽन्यतरान्तर्भावः द्वितीयमरीचिः वश्यमाणवाक्यदोषाणां द्वादशविधत्वम् न्यूनं सलक्षणोदाहरणम् भेदप्रदर्शनपूर्वकं विसन्धिलक्षणं सोदाहरणम् व्याकीर्ण सलक्षणोदाहरणम् समाप्तपुनरात्तं भन्नक्रम भग्नयति भग्नच्छन्दः वाक्यगर्भ OM " ·ac. विषयानुक्रमणिका " " " " " " " " " " " " विषयाः पृष्ठाङ्काः अरीतिमत् अविमृष्टविधेयांशं , समुदायार्थवर्जितं विरुद्धमतिकृत् गोवर्धनमतेन असमर्थसमासस्यापि दोषान्तरत्वमुक्त्वा तदुदाहरणम् तृतीयमरीचिः १९-२० अर्थदोषाणां वक्ष्यमाणानामष्टविधत्वम् विरसस्य लक्षणमुदाहरणं च ग्राम्यस्य व्याहतस्य खिन्नस्य ( अपुष्टस्य) हीनोपमस्य अधिकोपमस्य असदृशोपमस्य, 'देशादिविरोधि'लक्षणमुदाहरणे सङ्गमय्य तत्तच्छास्त्रादि- भेदेन तदानन्त्यप्रतिपादनम् २० लोककविप्रसिद्ध्योविरोधे कविप्रसिद्धबलीयस्त्वनिदर्शनम् ,, शङ्कासमाधिभ्यां दोषाणां दोषत्वं संसाध्य दोषलक्ष. णनिष्कर्षोक्तिः 'विदुषामनुद्वेगकारि काव्यं कर्तव्यामिति सम्प्रदायानुरा- धेन व्याख्यां कुर्वतो ग्रन्थकर्तुर्वचनम् तृतीयं रत्नम् । २१-२८ प्रथममरीचिः २१-२२ अलङ्कारैरलङ्कतेऽपि काव्ये गुणस्य अत्यन्तावश्यकत्व. समर्थनम् २१ श्रीपादमतेन शब्दार्थयोः काव्यशरीरत्वं रसस्य च का- व्यात्मरूपत्वं निरूप्य गुणदोषालङ्काराणां क्रमेण शौर्यका- णत्वकुण्डलादिसादृश्यकथनम् शब्दार्थनिष्ठत्वेन गुणस्य सामान्यतो द्वैविध्यं वैशेषिकगु- " ·विषयानुक्रमाणिका " " " " " " " विषयाः पृष्ठाङ्काः णस्वरूपं च दर्शयित्वा शब्दगुणानां पञ्चविधत्वोक्तिपुर- स्कारेण तत्रैवेतरसमावेशकथनम् संक्षिप्तत्वस्य सलक्षणमुदाहरणम् उदात्तत्वस्य २१-२२ प्रसादस्य उक्त समाधेः द्वितीयमरीचिः २२-२३ वक्ष्यमाणान् चतुरोऽर्थगुणान् निरुच्य परेषामत्रैवान्त. भर्भावसूचनम् २२ भावकत्वं सलक्षणोदाहरणम् सुशब्दत्वं पर्यायोक्त सुधर्मितायाः तृतीयमरीचिः २४-२८ स्वमतेन परमतेन च वैशेषिकगुणलक्षणं निर्दिश्य 'रस- प्रतिबन्धाभावे दोषाभावत्वमुचितमेवेति श्रीपादमतं प्रतिपाद्य पदेषु यथासम्भवं दोषाभावत्वकथनम् कष्टस्य अनुप्रासेषु अदोषत्वं सोदाहरणम् अप्रयुक्तस्य श्लेषादौ सन्दिग्धस्य व्याजस्तुतौ व्यर्थस्य यमकादौ २४ अश्लोलस्य भगवत्यादौ अप्रतीतस्य तद्वदितरि असाधुत्वस्य अनुकृतौ २५-२६ अवाचकस्य लक्षणादौ २६ न्यूनस्य प्रतीतेरबाधात् विसन्धेः पादभेदे व्याकीर्णस्य सापेक्षे समाप्तपुनरात्तस्य वाक्यभेदे २४ " " " " " " " " . "" .

·विषयानुक्रमणिका " " २८ " 3 " " " विषयाः पृष्ठाङ्काः यतिभङ्गस्य समस्त पदे अदोषत्वं सोदाहरणम् २७ निरर्थकस्य बालादौ विरुद्धस्य तथात्वाभिप्रायेण प्रयोगे , विरसस्य अप्रधाने ग्राल्यस्य द्यर्थस्य नर्मविषये रसहानिकरत्वाभावादेतेषामदोषत्वं प्रतिष्ठाप्य सर्वसा- मान्याऽदोषत्वकथनम् श्रीपादमतेन पुनरुक्तस्य तदर्थातिशयादिषु दोषाभावत्वम् चतुर्थ रत्नम् । प्रथममरीचिः अलङ्कारस्य शोभार्थत्वे युक्ति दर्शयित्वा 'चमत्कारविशेष. कारित्वं 'परम्परया रसोपकारित्वं चेति स्वकीयपरकी- याऽलङ्कारसामान्यलक्षणे निर्दिश्य शब्दालङ्काराणामष्टवि- धत्वेन विभजनम् खड्गचक्रादिभेदादनन्तस्य चित्रस्य लक्षणम् वक्रोक्तः लक्षणोदाहरणे अनुप्रासस्य प्रदर्श्य द्वैविध्यकथनम् ३० गूढस्य ,, क्रियाकारकादिभेदादनेकविध. त्वप्रतिपादनम् श्लेषस्य विभक्तिपदवर्णादिभेदादष्टवि- धत्वोक्तिः प्रहेलिकायाः च्युताक्षरादिभेदैः षड्विध- त्वनिरूपणम् प्रश्नोत्तरस्य बहिरन्तर्भ देन द्वैविध्यं कथयित्वा तदुदाहरणे ३१ यमकस्य लक्षणमुदाहरणं च प्रदर्श्य संक्षेपतः सप्ताशीति- प्रकारत्वप्रतिपादनम् गोवर्धनमतेन यमकस्य चित्रात्मकत्वम् द्वितीयमरीचिः ३२-३४ अर्थालङ्काराणां चतुर्दशविधत्वम् ३२ उपमायास्तत्प्रसङ्गादुपमानोपमेययोश्च लक्षणान्युक्त्वा " . " -- ·विषयानुक्रमणिका ७ " . " १ ३ विषयाः पृष्ठाङ्काः तस्या दशधात्वकथनम् द्विविधाया वाक्यार्थोपमायाः सलक्षणमुदाहरणम् आतशयोपमायाः श्लेषोपमायाः निन्दोपमायाः भूतोपमायाः ३३ विपर्ययोपमायाः संशयोपमायाः नियमोपमायाः स्वोपमायाः विक्रियोपमायाः श्रीपादसम्मतायाः समभिव्याहारोपमाया उदाहरणम् सर्वत्रोपमासु साम्यस्य न्यूनाधिकत्वयोःसत्त्वेऽपिकाव्य- महिम्ना तत्र साम्यप्रतीतेनिधित्वम् 'समानाधिकन्यूनसजातीयविरोधिसकुल्यसोदरकल्पा- दीनां सर्वेषां साम्यवाचकत्व'मिति राजशेखरमत- प्रदर्शनम् 'अलङ्कारमूर्धन्यायिता काव्यसम्पत्सर्वस्वरूपा उपमा कविकुलस्य जनन्येवेति ग्रन्थकारमतोद्धाटनम् तृतीयमरीचिः भेदप्रत्ययतिरोधानपूर्वकाऽभेदप्रत्ययरूपे स्वाभिमते रूपकलक्षणे दण्डिवचनं प्रमाणत्वेनापकल्प्य रूपकस्य संक्षेपतः पञ्चविधत्वनिर्देशः ३४-३५ विरुद्धस्य लक्षणमुदाहरणं च ३५ उदाहरणम् - समस्तस्य " रूपकरूपकस्य श्लिष्टरूपकस्य सोदाहरणस्य समस्तासमस्तादिभेदाद- संख्यत्वं निरूप्य तत्र लक्षणाया अन्तर्भावकथनपूर्वक ·८ विषयानुक्रमणिका ३६ " " " विषया पृष्टाङ्काः द्वैविध्यप्रतिपादनमुखेन तदुदाहरणोपन्यसनम् चतुर्थमरीचिः ३६--३९ लक्षणोदाहरणोपन्यासपुरःसरमुत्प्रेक्षायाः सर्वालङ्कार- सर्वस्वभूताथाश्चेतोहरत्वं व्याहृत्य उत्प्रेक्षाव्यञ्जकानां पदानां परिगणनम् समासोक्तः लक्षणोदाहरणे अपहनुतेः समाहितस्य ३७ स्वभावस्य द्विविधस्य विरोधस्य सारस्य दीपकस्य लक्षणलक्षितस्य भिन्नाभिन्नत्वरूपेण भेद- द्वयं तदुहारणं च निर्दिश्य मालादीपकादिभेदेन तस्या- ऽगणनीयत्ववर्णनम् मालादीपकस्य द्विविधस्य लक्षणोदाहरणे सहोक्तद्विविधत्वमुक्त्वा तल्लक्षणोदाहरणोपन्यासः अन्यदेशत्वस्य लक्षणमुदाहरणं च विशेषोक्त ३८-३९ विभावनायाः ३९ अन्यदेशत्वविशेषोक्तिविभावनानामेकतरस्वीकारेण त. दितरान्यथासिद्धिरिति तेषां तेषां मतान्युपन्यस्य व्यतिरेकालङ्कारस्यातिरिक्तत्वमेकेषां मतेन सोदाहरणं निर्दिश्य आक्षेपलक्षणनिरूपणपूर्वकं तत्पार्थक्यस्थोदा. हरणेन स्पष्टीकरणम् 'बालानां सुखबोधार्थ प्रदर्शितानां संक्षेपतोऽलङ्काराणां परस्परं भेदस्तदितरेषामभावश्च सप्रपञ्चमलङ्कारस- वस्वे दर्शित' इति ग्रन्थकारस्योक्तिः । ४०-५८ प्रथममरीचिः ४०-५२ उपमायाः सादृश्यात्मकत्वमुक्त्वा तत्प्रतियोग्यनुयोगि- " " पञ्चमं रत्नम् .

·विषयानुक्रमणिका विषयाः पृष्ठाङ्काः नोनिरूपणम् " " " चन्द्रकलादिभियोषिवर्णनीयेत्युदाहरणाभ्यां स्फुटीकृत्य तस्या अत्यन्तानन्दसन्दोहदायिनीत्वरूपेण वर्णनीयत्व- मुक्त्वा तदुदाहरणप्रदर्शनम् ४०-४१ योषितः शरीरोपमानानां सोदाहरणं निरूपणम् ४१ केशोपमानानां ४१-४२ ललाटोपमानयोः भ्रपमानानां कपोलोपमानानां मुखोपमानानां नासिकोपमानाना ४३-४४ कण्ठोपमानानां नेत्रोपमानानां अधरोप्ठोपमानानां दन्तोपमानानां वाणीतन्माधुर्योपमानाना,, " " " " " १५ " -- " " " " " बाहूपमानानां " ४६-४७ " " " " " करोपमानानां नखापमानानां स्तनोपमानानां रोमाल्युपमानानां नाभ्युपमानानां वल्युपमानानां पृष्ठोपमानानां मध्योपमानानां जघनोपमानस्य नितम्बोपमानानां ऊरूपमानानां चरणोपमानानां अङ्गुष्ठनखोपमानस्य " " " ४९ " " " " " " " ·१० विषयानुक्रमणिका " " " " " विषयाः पृष्ठाङ्काः योषितः गमनोपमानस्य सोदाहरणं निरूपणम् कटाक्षोपमानानां हासोपमानानां दर्शनोपमानस्य श्वासवर्णनप्रकारस्य नूपुरध्वनिवर्णनप्रकारस्य ,, श्रीपादानुसारिकविकल्पलताकारमतेन नारीणां वेणीधम्मि- ल्लसीमन्तभूदन्तदृष्टिजिह्वानासिकाबाहुद्वयाङ्गुलिनखनाभि- त्रिवलीनां तानि तान्युपमानानि सङ्घह्य पुरुषाणां स्कन्धभुज- गमनसादृश्यवर्णनम् गोवर्धनमतानुसारेण सौन्दर्यादीन शरीरगुणान् वर्णयि- त्वा केशकपोलकण्ठनेत्राधरदन्तवाणीभुजकरस्तनरोमालि जङ्घानिश्वासानां वर्णनप्रकारप्रदर्शनम् मृदुवम॑ना संक्षेपतः सर्वाविरोधेन निरूपितस्य योषिवर्णन- प्रकारस्योपसंहारः द्वितीयमरीचिः अतिपुष्टत्वोच्चत्वाविशालबाहुत्वरूपेण पुरुषा वर्णनीयाः ५३ पुरुषाणां सोदाहरणं बाहूयमानप्रदर्शनम् वक्षोवर्णनप्रकारः भुज . " " " " " मध्य चरण हृदि नारीस्तनयोरिवाऽतिस्वच्छत्वमभिधाय तदुदाहरणम् नारीवत्सर्व कान्तिप्रयोजकं पुरुषेष्वपि वर्णनायमित्युक्त्वा. तदुदाहणानि पूर्वोक्तवर्णनप्रकारस्योपलक्षणरूपत्वं निगद्य प्रकारान्तरेण सोदारहणं तद्वर्णनम् प्रतापकीयोः अन्यादिचन्द्राद्यात्मना वर्णनीयत्वं निर्दि श्य करचरणभुजवर्णनविषयनिरूपणपूर्वकंसोदाहरणोप.

·विषयानुक्रमणिका " " " : " " विषयाः पृष्ठाङ्काः न्यासं गमनसादृश्यप्रतियोगिप्रतिपादनम् व्याघ्रपुङ्गवादीनामुत्तरपदस्थानां प्रशस्तार्थवाचकत्वं निगद्य शिष्टप्रयोगानुसारेण सामुद्रिकाद्यविरोधेन सर्व मुभयोवर्णनीयमिति सूचनम् तृतीयमरीचिः ५६-५८ इवाद्यैः सादृश्यप्रतिपत्तिः प्रतिमानाद्यैः समानाद्यैर्निभादिभिः बन्धुचौरशत्रुवंशायैः ५६-५७ भृतकाद्यैः ५७ भृत्याद्यैः न्यक्कारार्थक्रियापदैः सादृश्यवर्णनप्रकारोपदर्शनम् सन्दहतत्तद्वाक्यादिभिः ५७-५८, प्रतिच्छन्दसरूपादीनां सादृश्यप्रतिपादकानां शब्दानां दण्डिमतमवलम्ब्य सङ्ग्रहः 'लोकविलक्षणा कवीनां घटना जगत् कर्तुमकर्तुमन्यथा कर्तुं समर्थेति ग्रन्थकर्तुः प्रतिज्ञा ५९-६८ प्रथममरीचिः ५९-६१ कविसम्प्रदायस्य सर्वाभ्यर्हितत्वप्रदर्शनपूर्वकमसतोऽपि निबन्धनेन सतोऽप्यनिबन्धनेन नियमस्य पुस्कारेण च तस्य त्रैविध्यनिरूपणम् कविसम्प्रदायोक्तभेदत्रयस्य वर्णनप्रकाराः कविसम्प्रदायसिद्धानां वर्णनीयानामनेकेषां विषयाणां सप्रपञ्च प्रकारान्तरैरपि प्रतिपादनम् ६०-६१ द्वितीयमरीचिः राजादीनां वर्णनीयानां सङ्ग्रहः राशि कीर्तिप्रतापादीनां वर्णनीयत्वकथनम् ६१-६२ देव्यां सौभाग्यलावण्यादीनां ६२ . " षष्ठं रत्नम् । ५९ - ·१२ विषयानुक्रमणिका पृष्ठाङ्काः " " " " " " " " विषयाः देशे बहुखनिद्रव्यादीनां वर्णनीयत्वकथनम् ग्रामे धान्यलतावृक्षादीनां नगरे अट्टपरिखावप्रादीनां सरिति समुद्रगामित्वतरङ्गादीनां सरसि अम्बुलहरीजलगजादीनां समुंद्रे द्वीपाद्रिरत्नादीनां वने सर्पवराहगजयूथादीनां उद्याने सरणिलर्वफलपुष्पादीनां पर्वते मेघोषध्यादीनां प्रयाणे भेरिनिस्वानभूकम्पादीनां युद्ध कवचबलवीरादीनां अश्वे वेगितौनत्यादीनां गजे सहस्त्रयोधितोच्चतादीनां सूर्ये अरुणतादीनां चन्द्रे कुलटाचक्रवाकादिपीडादीनां वसन्ते दोलाकोकिलमलयानिलादीनां ग्रीष्मे पाटलमल्लीसन्तापादीनां वर्षासु मेघमयूरगादीनां शरदि चन्द्रसूर्यपटुतादीनां हेमन्ते दिवसलघुतादीनां शिशिरे कुन्दसमृद्धिकमलम्लानतादीनां ,, विवाहे स्नानशुद्धाङ्गभूषादीनां स्वयंवरे शचीरक्षादीनां मद्यपाने वचनवैकल्यगतिस्खलनादीनां पुष्पावचये पुष्पावचयपुष्पार्पणादीनां जलक्रीडायां सरोवरक्षोभादीनां सम्भोगे सात्त्विकभावसत्किारादीनां वियोगे तापनिश्वासचिन्तादीनां मृगयायां संचारवागुरादीनां भाश्रमे अतिथिपूजामृगविश्वालादीनां " " " " " " " " " " " ६३-६५ ६५ ·विषयानुक्रमणिका १३ " " . " ६७ विषयाः पृष्ठाङ्काः प्रभाते पद्माकोशविकासस्य वर्णनीयत्वकथनम् मध्यान्हे सन्तापस्य सायं सूर्यारुण्यचक्रपद्मादिविप्लवयोवर्णनीयत्वमुक्त्वा ऋतुसन्धेर्वयःसन्धेश्च तथात्वकथनम् अन्धकारे अतिकाठिन्यादीनां वर्णनीयत्वकथनम् वृक्षे शाखाबाहुल्यादीनां अभिसरणे निर्भयत्वभूषणराहित्यादीनां ,, तृतीयमरीचिः कविसम्प्रदायसिद्धवक्ष्यमाणनियमान्तरपरिगणनम् ६५-६६ चन्द्ररावतादीनां श्वेतत्वेन वर्णनीयत्वाभिधानम् ६६ कृष्णचन्द्रकलङ्कादीनां नीलत्वेन क्षात्रधर्मत्रैतारौद्ररसादीनां शोणत्वेन दीपादीनां पीतत्वेन रजोलूतादीनां धूसरत्वेन सूर्यतुरगादीनां हरितत्वेन वर्णनमुपदिश्य 'द्विरूपताया- मप्रसिद्धौ च नियमोऽयमुक्तः, अन्यत्र च स्वरूपेण वर्णनं कार्य'मिति रहस्यप्रकाशनम् चतुर्थमरीचिः ६७--६८ 'एकद्वयादितः सहस्रं यावत् यानि वस्तूनि यत्संख्या. कानि, तानि कविप्रयोगानुसारेण तथा विज्ञाय वर्णनी. यानीति नियमान्तरसङ्ग्रहः ऐरावतपक्षकालवेदपाण्डववज्रकोणपातालयोगाङ्गह- स्ताङ्गुलिमहादेवसूर्यताम्बूलगुणविद्यातिथिचन्द्रकला. दीनां यथाक्रममेकत्वादिषोडशत्वेन, द्वीपविद्यादीनाम: ष्टादशत्वेन, रावणभुजनेतादेविंशतित्वेन, धार्तराष्ट्रा दीनां शतत्वेन, जान्हवीमुखादीनां च सहस्रत्वेन वर्ण: नौचित्यसूचनम् ६७-६८ स्फुटत्वादमीषामुदाहरणप्रदर्शनस्यानुपयोगित्वप्रति- पादनम् " ६७ ·१४ विषयानुक्रमणिका विषयाः सप्तमं रत्नम् . पृष्ठाकाः ६९-७४ " " " " " " " , ७१ प्रथममरीचिः ६९-७० সন্ধাযৗবহাৰ কাৰণালঙ্কথন ६९ गतागतसमत्वस्योदाहरणम् पुंल्लिङ्गे संस्कृतप्राकृतैकताया उदाहरणम् स्त्रीलिङ्गे नपुंसकलिङ्गे ७० आख्याते कार्ये बहुवचनैकवचनयोः साम्यस्य धर्मिधर्माभिधायिनां शब्दानां परिगणनम् विशेषसामान्यवाचक,भावाभाववाचकशब्दानां सङ्ग्रहः , द्वितीयमरीचिः ७१-७४ 'दुष्करसमस्यापूरणादिकं शक्तैः कविभिः कर्तुं शक्य'. मिति तत्प्रकारप्रदर्शनम् समस्यापूरणप्रकारान्तर्गतस्य प्रश्नोत्तरस्य उदाहरणम् ,, पदभङ्गस्य पूर्वस्मिन्नाद्ययोजनस्य अवान्तरप्रकारं प्रकारान्तरं श्रीपादसंमतं च प्रकार प्रदर्य तद्विशेषप्रदर्शनम् कासांचन समस्यानां नानाभुवनसम्बन्धित्वेन तत्प्रकारा. नुपदय श्रीकृष्णोदरे सर्वसंसर्गस्य सार्वकालिकत्वमुक्त्ता अगस्त्यसमुद्रपानादिपौराणिककथाभिः शिवादिदेवसं. चारैः सादृश्यैश्च सर्ववर्णनसम्भवप्रतिपादनम् ७२-७३ श्रीपादस्य वृद्धानां च संमतं समस्यापूरणप्रकारं निर्दि श्य तार्किकोक्तविशेषनिरूपणम् ७३-७४ अपरिकलितकाव्यमार्गमीश्वरं वशीकर्तुमिच्छताकविना समाश्रयणीयं प्रकारं निरूप्य शिशूनां कृते दिग्दर्शनमि- दम्, समर्थानां तु कियानत्रार्थे परिश्रम' इति ग्रन्थकारो: क्तस्तत्प्रकारोपसंहारः ७ " ७२ ·विषयानुक्रमणिका १५ अष्टमं रत्नम् . विषयाः पृष्ठाङ्काः ७५-९३ प्रथममरीचिः ७५-८५ रसस्य काव्यात्मरूपत्वेन तंविनाकाव्यस्य अनास्वाद्यत्वं निगद्य रसलक्षणकथनम् ६५ 'कारणकार्यसहकारिभिरभिव्यक्तः स्थायिभावोरस' इति केषाचिन्मतेन रसस्वरूपं निरूप्य कार्यरूपाणामष्टविधसा. त्त्विकभावानां निर्देशः शृङ्गारादिभेदेन रसस्य नवविधत्वप्रतिपादनपुरःसरं स. म्भोगविप्रलम्भात्मना शृङ्गारद्वैविध्यकथनम् ७५-७६ सम्भोगस्य लक्षणं निर्दिश्य नायिकाश्रयत्वेन नायकाश्रय त्वेन च तद्भदद्वयप्रदर्शनम् ७६ नायिकाश्रयसम्भोगस्योदाहरणम् अनूढास्वकीयापरकीयापणाङ्गनेति चतुर्णानायिकाभेदानां लक्षणान चतसृणामपि नायिकानांखण्डितोत्कण्ठिताप्रोष्यत्पतिका. ऽभिसारिकाकलहान्तरितावासकसजाविप्रलब्धास्वाधीन- भर्तृकेति रूपेण पुनर्भेदाष्टकनिरूपणम् नायकाश्रयसम्भोगस्योदाहरणम् नायकस्य लक्षणं बहुप्रकारस्यापि तस्य अनुकूलदक्षिण- शठधृष्टात्मना संक्षेपतश्चतुर्विधत्वं च प्रतिपाद्य अनुकूला- दीनां लक्षणानि लक्षणलक्षितस्य विप्रलम्भस्य पूर्वानुरागमानप्रवासकरुणा. त्मकत्वेन चातुर्विध्यम् पूर्वानुरागस्य लक्षणोदाहरणे " ७७ ७७-७८ मानस्य प्रवासस्य " " " करुणस्य रतिप्रकृतिकस्य शृङ्गारस्य भेदरूपत्वं विप्रलम्भे समर्थ्य रतर्देवादिवृत्तित्वं श्रीपादाभिमतं प्रतिपाद्य कान्ताविषया- यास्तस्याः शृङ्गारत्वेन निरूपणम् ७८-७९ ·१६ विषयानुक्रमणिका पृष्ठाकाः " " " " विषयाः देवविषयाया रतेरुदाहरणम् मुनि पुत्र नृप गुरु हास्यरसस्य लक्षणमुदाहरणं च शोक रौद्र वीर " . . " " " " भयानक, ८१ " बीभत्ल, अद्भुत " शान्त " " ८१-८२ ८२ रसानां अविरोधविरोधयोः प्रदर्शनम् ૮૨-૮૩ रत्यादिनिर्वेदान्तानां नवानां स्थायिभावानां सङ्ग्रहः निर्वेदस्य स्थायित्वसमर्थनपूर्वकं स्थायिनो लक्षणम् रत्यादीनां विशेषलक्षणानि निर्दिश्य सोदाहरणं तेषां सर्व- भावेषु मुख्यत्वनिरूपणम् ८३ उद्दीपनाऽऽलम्बनात्मना द्विविधस्य विभावस्य विषय प्रदर्शनम् अनुभावस्य लक्षणमुक्त्वा तत्र हेलाविच्छित्यादीनां शृङ्गार भावजानां चेष्टानां प्रतिपादनम् सात्त्विकभावस्य लक्षणम् व्यभिचारिलक्षणमुक्त्वा तस्य निर्वेदादिविभागप्रदर्शनम् ८४-८५ निर्वेदादीनां प्रत्येक भाव्यत्वं कथयित्वा क्वचिद्विद्यमानाया भावशबलतायाः ससमन्वयमुदाहरणम् द्वितीयमरीचिः ८५-८९ रसदोषाणां परिगणनम् व्यभिचारिणः स्वशब्दोपादानस्य उदाहरणं तत्समन्वयश्च८५-८६ प्रत्युदाहरणम् ८६ + ·विषयानुक्रमणिका १ ११ ८. ११ " " " १० विषयाः पृष्ठाङ्क: स्थायितः स्वशब्दोपादानस्य उदाहरणं तत्समन्वयश्च ८६ रसख्य शृङ्गारादिपदप्रतिपादितस्य अजुभावस्य कष्टप्रकल्पनीयत्वस्य ८६-८७ विभावस्थ विभावयभिचारिणोः प्रकान्तरलचरित्वस्य उदा० तत्स०८७-८८ व्यक्तिविपर्ययं लक्षायित्वा नत्तल्लक्षणोदाहरणोपन्यासपुर:- सरं दिव्यत्वमदिव्यत्वं दिव्यादिव्यत्वं चति व्यक्तीनां त्रैवि- ध्यप्रतिपादनम् दिव्यादीनां चातुर्विध्यमभिधाय चतुर्णामपि तेपामुत्तम. मध्यमाऽधमादिभेदादहुविधत्वकथनम् दिव्यादिव्ययोर्वर्णनीयविषयाणां निरूपणम् 'अनौचिती च रसदोषो महा' निति तस्याः सर्वथा हेयत्वम् ८८-८२ 'अनौचितीं विहाय रसभङ्गस्य नान्यत्कारणमिति महिम- भहमतप्रदर्शनम् 'परिगणितेभ्योऽन्येऽपि रसदोषा अनौचित्यमूला भवन्ती'- ति र दोपान्तरस्य वर्णनम् 'यत्र रसहानिनैव सम्भधिनी तत्रैते दोपा अदोपत्वमपि भजन्तीति रसदोपोपसंहारः तृतीयमरीचिः तत्र तत्र रसेषु छन्दोरीत्यक्षरादीनां यथोचितमुद्दामत्व. हृद्यत्वमध्यमत्वाभिधानम् उद्दामहृद्ये छन्दोरीती निर्दिश्य श्रीपादोक्तानामुद्दामानां हृद्यानां चाक्षराणां परिगणनम् शृङ्गारे हृद्याक्षरोदाहरणम् 'रचनावृत्तिवर्णा वस्त्राद्यौचित्यात्वचिदन्यथापि भवन्ती'- ति वर्णनम् वनौचित्यस्य उदाहरणे समन्वयः धाच्यौचित्यस्य -- pm0 " " ·विषयानुक्रमणिका " विषयाः पृङ्काः प्रवन्धौचित्यस्य उदाहरणप्रदर्शनम् गृहीतमुक्तकादिसर्वसाधारणदोषान्तरप्रतिपादनम् गृहीतमुक्तकस्य उदाहरणम् गृहीतमुक्तकरूपाणां हकारेकचकाराणां विशेषतो दोषास्प. दानामुदाहरणम् ९१ मात्राभेदे गृहीतमुक्तकस्य स्वल्पदोषत्वमुदाहत्य पदे गुण- स्वास्पदस्योदाहरणम् 'रणयोश्चवर्णस्य च भूयस्त्वं रसहानिकर'मिति सूचनम् ९२ सन्धी दोषास्पदानां वर्णानां परिगणनम् मूलसूत्रकृन्नामग्रहणपूर्व ग्रन्थोपसंहारः विषयविभागबोधकानां प्रकरणसंख्यासहितानां सङ्केतानां प्रदर्शनम् ग्रन्थमिमं द्वेषेण दूषयत्सु ग्रन्थकारवचनोद्गारः एतस्या व्याख्यायाः व्याख्यान्तरादुत्कृष्टत्वकथनम् ग्रन्थकारनामनिर्देशः, ग्रन्थसमाप्तिश्च " " २ इति।

·॥ श्रीः॥ केशवमिश्रकृतः अलङ्कारशेखरः। प्राणान् कृशोदरीणां राधानयनान्तर्वस्त्रम् तेजस्तमालनीलं शरणागतवज्रपञ्जरं वन्दे । स्वप्रकाशचिदानन्दमयाय परमात्मने । अविद्यानिबिडवान्तभास्कराय नमोऽन्वहम् ॥ ग्रन्थाः काव्यकृतां हिताय विहिता ये सप्त पूर्व मया ते तर्कार्णवसंप्लवव्यसानिभिः शक्याः परं वेदितुम् । इत्यालोच्य हृदा मदालसवधूपादारविन्दकण- न्मीरध्वनिमजुलोऽयमधुना प्रस्तूयते प्रक्रमः ॥ आसीत्पत्यार्थिपृथ्वीरमणकमलिनीवृन्दहेमन्तमासः कीर्तिभ्राजसुशर्मान्वयकुमुदवनीयामिनीजीवनाथः । राजद्राजन्यराजीमुकुटमणिगणप्रोल्लसत्पाद पीठः प्रोद्यत्साम्राज्य लक्ष्मीशिथिालितनहुषो रामचन्द्रोऽवनीन्द्रः ।। मित्राणि प्रतिपालयस्त्रिजगतीं कीर्तीन्दुनाऽऽहादयन् शत्रूणां हृदयं प्रतापदहनै रात्रिंदिवं ज्वालयन् । सर्वस्वेन कृतार्थयन् द्विजगणान् देवान् मखैस्तोषय. नेष प्रौढमनाश्चिराय बुभुजे सप्तार्णवां मेदिनीम् ॥ सुत्रामोद्दामदिल्लीपरिचढविलसत्काविलक्षाणिभत्रों: प्रक्रान्ते प्रौढयुद्ध समदलयदसौ कोटिशो वैरिवीरान् ।

·अलङ्कारशेखरे- पश्चान्मांसास्थिमेदाकलुषितवसुधां प्रोज्य ताँश्चाकलय्य द्यां यातान् वैरिवर्गान् दिवमपि सहसा जेतुकामो जगाम ॥ क्षीराम्भोधेः शाशीव श्रुतिरिव वदनाधसो रामचन्द्रा. दस्मादुद्यत्प्रताप समजनि सुमना धर्मचन्द्रो नरेन्द्रः । यस्याद्यापि प्रसन्नस्मितसुभगमुखाः स्विद्यदश्चत्कपोला रोमाञ्चस्तम्भभव्यास्त्रिदशयुवतयो हन्त ! गायन्ति कीर्तीः ।। निष्क्रान्तं सदनादुदक्षि भगवानम्भोजिनीवल्लभ- स्ते वाताः परिशीलिताः कमलिनीसौरभ्यमेदस्विनः । विश्रान्तं गिरिकाननेषु निविडच्छायेषु भाग्योदया- दित्यं स्मरेमुखाः स्तुवन्ति विपदं यद्वैरिवाम ध्रुवः ।। प्रत्यार्थिभूपतिपरिग्रहराज्यलक्ष्मी धम्मिल्लमाल्यसुरभीकृतपाणिपनः । तस्मादजायत समस्तगुणाभिरागो माणिक्यचन्द्र इति राजकचक्रशक्रः ।। काव्यालङ्कारपारङ्गममतिरखिलक्ष्माभृतां चक्रवर्ती सर्वेपामस्तु काव्ये मतिरतिनिपुणेत्याशये सानिवेश्य । वेदान्तन्यायविद्यापरिचयचतुरं केशवं सनियुज्य श्रीमन्माणिक्यचन्द्रः क्षितिपतितिलको ग्रन्थमेनं विधत्ते ॥ बहुदोषोऽपि विदोषः क्रियते सुजनेन बाण इव हरिणा । गुणवदपि निर्गुणीयति दुर्जनतो मूपिकात इव पुस्तम् ॥ परोकेंगे परानन्दे खलसज्जनयोयोः । स्वभाव एव शरणं विषपीयूषयोरिव ।। अलङ्कारविद्यासूत्रकारो भगवान् शौद्धोदनिः परमकारु. णिकः स्वशास्त्रे प्रवर्तयिष्यन् प्रथमं काव्यस्वरूपमाह- काव्यं रसादिमद्वाक्यं श्रुतं सुखविशेषकृत् ॥

·प्रथमरने प्रथममतांचेः । आदिपदेनालङ्कारपरिग्रहः । तथाच-तदुभयान्यतरवश्व वा लक्षणम् । अन्यतरत्वं च तदन्यान्यत्वम् । सुखविशेषसाध. नत्वं वा लक्षणम् । समुदायार्थशून्येऽपि तदुभयमस्त्येवेति वृ. द्धाः । अदृष्टद्वारा तहेतुशब्देऽतिव्याप्तेराह-श्रुतमिति । सदिति शेषः । सुखे वैजात्यं सर्वानुभवसिद्धमेव । केचित्तु- तददोपौ शब्दार्थों सगुणावनलङ्कृती पुनः कापि । इत्याहुः। रसपतिपत्ति(१)द्वारा सुखविशेषसाधनं वाक्यं(२) काव्गमित्यपरे। केचित्तु-. पदावली काव्यम् , नतु निर्दोषगु: वदादि । काव्यदोषाणामपरिगणनापत्तेः । नच दोषाभावघटि. तकाव्यत्वज्ञानार्थमेव प्रतियोगिपरिगणनमिति वाच्यम् । त. वैत(३)काव्यं दुष्टमित्यनुद्भावनापत्तेः । इदं काव्यमेव नेखाभिधान- स्यैवोचितत्वा'दित्याहुः । तन्न, तवायं हेतुरामास इतिवदुप- पत्तेः। व्याप्तिविशिष्ट पक्षधर्मस्यैव हेतुत्वात् । नच हेतुत्वेना- ऽभिमत इति वाच्यम, तुल्यत्वादिति । वस्तुतस्तु तत्काव्यं पृथ- गेव, यत्र दोषगुणादिचिन्ता। नहि दुष्टं शरीरं शरीरमेव न भवतीत्यन्ये । कादिरूफलसाधनता तु विशिष्टस्य । यदाह- साधुशब्दार्थसन्दर्भ गुणालङ्कारभूषितम् स्फुटरीतिरसोपेतं काव्यं कुर्वीत कीर्तये ॥ आहुश्च-- निर्दोष गुणवत्काव्यमलङ्कारैरलङ्कतम् । रसान्वितं कविः कुर्वन् प्रीति कीर्ति च विन्दति ।। (१) प्रतिपत्तिगुणद्वारा-इति कपुस्तके पाठः । (२) वाक्यं---इति कपुस्तके नास्ति । (३) नचैतत्--इति खपु० पाठः । -- ·४ अलङ्कारशेखरे- इति । प्रवृत्यौपयिकं फलमाह- हिताय सुकविः कुर्यात् सुकवेरेव हितमन्यस्य तु प्रतिकूलं (१) तत् । तदुक्तं च- गौ!ः कामदुधा सम्यक् प्रयुक्ता स्मयते बुधैः । दुष्प्रयुक्ता पुनर्गोत्वं प्रयोक्तुः सैव शंसति ॥ श्लाघ्यः पामरपरिषदि कविरिति(२) होलाककर्तापि । यस्मै स्पृहयति विद्वाँस्तत्काव्यं काव्यमित्याहुः ।। अर्थैः कृतार्थयन्त्येके घटनापटवः परे । उभयत्र प्रवीणा ये त एव कवयो मताः । हितमाह श्रीपादः लाभः पूजा ख्यातिधर्मः कामश्च मोक्षश्च । इष्टानिष्टप्राप्तित्यागौ ज्ञानं फलानि कान्यस्य ॥ इष्टेति गोपन्यायात् । आहुश्च- काव्यं यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवतरक्षतये । सद्यः परनितये कान्तासमिततयोपदेशयुजे ॥ वृद्धास्तु- श्रोतॄणां द्राङ् महानन्दः स स्वस्मिन्नाभिमानिकः । तत्कालफलमेतावत् क्रमाकीर्तिधनादिकम् ।। नन्वेवं सर्वः सुकविरेव स्यात् , अत आह- तहेतुः प्रतिभादिकम् ॥१॥ प्रतिभा कारणं तस्य व्युत्पत्तिस्तु विभूषणम् । भृशोत्पत्तिकदभ्यासः काव्यस्यैषा व्यवस्थितिः ।। (१) प्रतिकूलमिति तन्न-इति कपु० पाठः । (२) कवयति दोलीककर्तापि-- इति क,खपुस्तकयोः पाठः।

·प्रथमरत्ने प्रथममरीचिः । व्युत्पत्तिानातन्त्रज्ञानम् । आहुश्च- शक्तिनिपुणता लोकशास्त्रकाव्याद्यवेक्षणात । काव्यज्ञशिक्षयाऽभ्यास इति हेतुस्तदुद्भवे ।। शक्तिः पुण्यविशेषः । स एव प्रतिभेत्युच्यते । व्युत्पत्तिः शक्तिरभ्यासस्त्रितयं काव्यसाधनम् । इत्यपि । श्रीपादस्तु- परिशीलितकाव्यवर्मनां कविसंसर्गविशुद्धचेतसाम् । परिभावयतामनुक्षणं कविता पाणितले निषीदति ॥ वृद्धास्तु-(१) नैसर्गिकी च प्रतिभा श्रुतं च बहुनिर्मलम् । अमन्दश्चाऽभियोगोऽस्याः कारणं काव्यसंपदः ।। मनःप्रसत्तिः प्रतिभा प्रातःकालेऽभियोगिता । अनेकशास्त्रदर्शित्वमित्यर्था लोकहेतवः ।। द्वित्रिकोपपरिज्ञानं द्वित्रिव्याकरणज्ञता । छन्दोविद्याप्रवीणत्वं काव्येऽवश्यमपेक्ष्यते ।। आदिपदात्प्रकारपरिज्ञानम् । तथाहि-सा खल्वेषा भारती सुर- सरिदिव सहस्रप्नु(२)ख्यपि संक्षेपेण चतुर्धा प्रवर्तते तदाहु:- संस्कृतं प्राकृतं चैव पैशाची मागधी तथा । विद्याश्चतस्र एवैताः संक्षेपात्काव्यवर्मनः ॥ देवाद्याः संस्कृतं पाहुः प्राकृतं किन्नरादयः । पैशाची च पिशाचाद्या मागधी हीनजातयः ॥ चतसृष्वपि मूर्धन्यं संस्कृतं मुनयो विदुः । (१) वृद्धास्तु-इति कपुस्तके नास्ति । (२) मुखापि--इति गपु० पाठः।

·अलङ्कारशेखरे- - गचं पद्यं च मिश्रं च तत्रिधैव व्यवस्थितम् ।। गद्य मुत्कालिकाप्रायं पद्यगन्धीति च द्विधा । तत्रापि पद्यं तदपि वृत्तकं वर्णमात्रयोः ।। समवैषम्यभेदेन तदानन्त्याय कल्पते । दण्डिनस्तु- तदेतद्वाङ्मयं भूयः संस्कृतं प्राकृतं तथा । अपभ्रंशश्च मिश्रं चेत्याहुरायर्या(१)श्चतुर्विधम् ।। प्राकृतं तज्जतत्तुल्यदेश्यादिकमनेकधा । अपभ्रंशश्च यच्छुद्धं तत्तदेशेषु भाषितम् ॥ संस्कृतं सर्गवन्धादि प्राकृतं स्कन्धकादिकम् आसारादि स्वपभ्रंशो नाटकादि तु मिश्रकम् ।। यथामति यथाशक्ति यथौचित्यं यथारति । कवेः पात्रस्य चैतासां प्रयोग उपपद्यते ॥ इत्यलङ्कारशेखरे उपक्रमरत्ने काव्यस्वरूपफल कारणमरीचिः । शरीरकल्पस्य काव्यस्य रूपान्तरमाह रीतिरुक्तिस्तथा मुद्रा वृत्तिः काव्यस्य जीवितम(२) ।। त्रिविधस्थापि दोषास्तु त्याज्याः श्लाघ्या द्वये गुणाः॥१॥ अलङ्कारस्तु शोभायै रस आत्मा परे मनः ॥ द्वय-इति शब्दार्थभेदात्रितयान्वयि । परे-रसदोषाभावानु- कूलवर्णादयः । (१) राप्ता-इति गपु० पाठः। (२) जीवनम् इति गपुः पाठः ।

·प्रथमारने द्वितीयमरीचिः। तत्र (१)रीतिमाह- तत्तद्रसोपकारिण्यस्तत्तद्देश समुद्भवाः ॥ २ ॥ पद्येषु रीतयो गौडी वैदर्भी मागधी तथा । तदेतत्पल्लवयन्ति श्रीपादा:- गौडी समासभूयस्त्वाद्वैदर्भी च तदल्पतः । अनयोः सङ्करो यस्तु मागधी साऽतिविस्तरा ॥ गोडीयैः प्रथमा मध्या वैदर्भमैथिलैस्तथा । अन्यैस्तु चरमा रीतिः स्वभावादेव सेव्यते ॥ तत्र गौडी यथा-- उन्मीलन्मधुगन्धलुब्धमधुपव्याधूतचूताङ्कुर-- क्रीडकोकिलकाकलीकलकलैरुदीर्णकर्णज्वराः । नीयन्ते पथिकैः कथं कथमपि ध्यानावधानक्षण- प्राप्तप्राणसमासमागमरसोल्लासैरमी वासराः ॥ वैदर्भी यथा- मनीषिताः सन्ति गृहेषु देवतास्तपः क वत्से ! कच तावकं वपुः । पदं सहेत भ्रमरस्य पेलवं शिरीषपुष्पं न पुनः पतत्रिणः !! मागधी यथा--- पाणौ पद्मधिया मधूककुसुमभ्रान्त्या पुनर्गण्डयो- नीलेन्दीवरशङ्कया नयनयोर्बन्धूकबुद्ध्याऽधरे । लीयन्ते कबरीषु बान्धवजनव्यामोहजातस्पृहा दुर्वारा मधुपाः कियन्ति तरुणि ! स्थानानि रक्षिष्यसि(२)॥ इयं बहुप्रकारेति(३) विस्तृतमन्यत्र । (१) तत्र रीतिमाह-इति कपुस्तके नास्ति । (२) संरक्षसि-इति गपु० पाठः। ( ३ ) इयं च बहुधा-इति कपु० पाठः ।

·८ अलङ्कारशेखरे- - भोजराजस्तु- शस्ता विदग्धगोष्ठीषु वैदर्भी रीतिरुत्तमा । मागधी मध्यमा गोडी गौडस्नीकलहायते ।। यदाह- ब्रह्मन् ! विज्ञापयामि वां स्वाधिकारजिहासया। गौडस्त्यजतु वा गाथामन्या वाऽस्तु सरस्वती ।। उक्तिं विभजते-- लोकच्छेका कोन्मत्तभेदादुक्तिश्चतुर्विधा ॥ ३ ॥ तत्र लोकोक्तिर्यथा- शापान्तो मे भुजगशयनादुत्थिते शाङ्गपाणौ शेषान्मासान् गमय चतुरो लोचने मीलयित्वा । पश्चादावां विरहगुणितं तं तमात्माभिलाषं निर्वेक्ष्यावः परिणतशरच्चन्द्रिकासु क्षपासु ॥ इत्यादौ(१) लोचने मीलयित्वे'ति । छे को विदग्धस्तस्यो- क्तिर्यथा- योऽतिदीर्घासिताक्षस्य विलास चलितभ्रवः । कान्तामुखस्यावशगस्तस्मै नृपशवे नमः ।। अत्र 'नृपशव' इति । अर्भकोक्तियथा-- स कि स्वर्गतरुः कोऽपि यस्य पुष्पं निशाकरः । मातस्ते कीदृशा वृक्षा येषां मुक्ताफलं फलम् ॥ अत्र 'पुष्पं निशाकरः, फलं मुक्ताफल मिति । उन्मचोक्तिर्यथा- का कार्य शशलक्ष्मणः कच कुलं भूयोऽपि दृश्येत सा दोषाणां प्रशमाय न(२) श्रुतमहो ! कोपेऽपि कान्तं मुखम् । (१) इत्यादौ लोचने मीलयित्वति इदं कपुस्तके नास्ति । (२) दोषाणामुपशान्तये-इति गपु० पाढ़ः । - ·प्रथमरत्ने द्वितीयमरीचिः। - किं वक्ष्यन्यपकल्मषाः कृतधियः स्वप्नेऽपि सा दुर्लभा चेतः ! स्वास्थ्यमुपैहि कः खलु युवा धन्योऽधरं धास्यति ॥ अत्र विरहोन्मत्तस्यैत्रमभिधानम् । विन्यासविशेषवंशाधना. ऽभिप्रायविशेषलाभेन मुदो हर्षस्योत्पत्तिः सा मुद्रा । तामिदानी विभजते- मुद्रा पदस्प वाक्यस्य विभक्तेर्वचनस्य च ॥ ४ ॥ तत्र पदमुद्रा यथा- निर्माल्यं नयनश्रियः कुवलयं वक्त्रस्य दासः शशी भ्रूयुग्मस्य सनाभि मन्मथधनज्योत्स्ना स्मितस्याञ्चलम् । सङ्गीतस्य च मत्तकोकिलरुतान्युच्छिष्टमेणीदृशः सर्वाकारमहो ! विधेः परिणतं विज्ञानशिल्पं चिरात् ।। अत्र निर्माल्या'दिपदानां गौणवृत्त्याऽभिप्रायविशेषान्मुत्पदायिता। वाक्यमुद्रा यथा-- रामे तटान्तवसतौ कुशतल्पशायि- न्यचापि नाम भवतो भगवन्ननास्था । स्मृत्वा तदेहि सगरं च भगीरथं च दृष्ट्वाऽथवा मम धनुश्च शिलीमुखांश्च ॥ अन 'सगरं च भगीरथं चेत्यादिवाक्यस्य प्रागुपकारा- भिप्रायेण दृष्ट्वा(१) यावदपकारसामर्थ्याभिप्रायेण निवेशनान्मुत्प- दायिता । विभक्तिमुद्रा यथा--- श्रियं प्रदुग्धे विपदो रुणद्धि यांसि मूतेऽविनयं प्रमाष्टिं । संस्कारशौचेन परं पुनीते शुद्धा हि बुद्धिः किल कामधेनुः ।। अत्र 'प्रदुग्ध' इत्यादितिविभक्तीनां द्वयोर्द्विकर्मकयोर्निवेश- नान्मगल्याऽमङ्गल्यार्थकानामपि मङ्गल्य एवाभिप्रायवशाद्विभक्ति- (१) दृष्वाऽन्यादेरपकार--इति गपु० पाठः । - ૨

·अलङ्कारशेखरे-
मुद्रा ! वचन मुद्रा यथा--
विश्वंभरा भगवती भवतीमसूत
राजा प्रजापतिसमो जनकः पिता ते ।
तेषां वधूस्त्वमसि नन्दिनि ! पार्थिवानां
येषां गृहेषु सविता च गुरुवयं च ॥
अत्र 'वय'मिति बहुवचनेन सवितुरप्यहं महानिसभिप्राया.
द्वचनमुद्रा।
प्रयोजनं यथैतासां रसमैत्री च विस्तरः।
तथाऽलङ्कारसर्वस्वे समपश्चमदर्शयम् ।।
इत्यलङ्कारशेखरे उपक्रमरत्नं
रीत्यादिबहिरङ्गत्रयमरीचिः ।
अथ वृत्ति विभजते-
पदानां वृत्तयस्तित्रः
तिस्रो वृत्तयः पदानां भवन्ति । शक्तिलक्षणा व्यञ्जना
चेति । तत्र शक्तिरीश्वरेच्छा, या सङ्केत इत्युच्यते । सा पदेषु
प्रसिद्धैव । सा च
कोशव्याकरणासोक्तिवाक्यशेषोपमादितः ।
प्रसिद्धपदसम्बन्धाम्यवहाराच्च बुध्यते ।
लक्षणा शक्यसम्बन्धः । सा च तात्पर्यानुपपच्या मुख्या-
नुपपत्त्या वा प्रवर्तते । यथा 'निर्माल्यं नयनश्रिय' इत्यादौ
'निर्माल्यदासादिपदे । तृतीया वृत्तिय॑ञ्जना । यथा--
निःशेषच्युतचन्दनं स्तनतटं निर्मष्टरागोऽधरो
नेत्रे दूरमनाने पुलकिता तन्वी तवयं तनुः ।
मेथ्यावादिनि ! दृति ! बान्धवजनस्याज्ञातपीडागमे !
वापी स्नातुमितो गतासि न पुनस्तस्याघमस्यान्तिकम् ॥

·प्रथमरत्ने तृतीयमरीचिः । ११ अत्राधमपदेन रन्तुं गतासीति व्यज्यते । ननु रविरस्तं गत इत्यादौ तान्येव पदानि कथं श्रोतॄणां विचित्रबुद्धीरुत्पादयन्तीत्यत आह- विचित्र सहकारिणाम् ॥ तदेव हि पदं स्वरससमभिव्याहारप्रकरणतात्पर्यज्ञानादिरू- पसहकारिभेदात्तत्तद्धियमुत्पादयति । दण्ड इव गवाभ्यजनघटौ । ननु शक्त्यादिकमानुपूर्वीविशेषविशिष्टवर्णसमुदाये, तत्क- थमेकदेशस्य बोधकता । अत आह- स्वभाववैचित्र्यजुषाम् विचित्रस्वभावानि खलु पदानि भवन्ति । कचिदेकदेश - स्याद्यस्य बोधकता । यथा भीमसेनबलदेवादिपदादौ । कचिच्च- रमस्य । यथा मतगजवसुन्धराधराधरपदादौ । सा च तत्तत्पद- स्मरणेन प्रकारान्तरेण चेत्यन्यदेतत् । किंच कर्णावतंसपदवत् शक्यतावच्छेदकस्य पृथगुपादानेनापि न पौनरुत्यं भवति । यथा करिबृंहितमयूरकेकादौ । कचित् शक्यस्यापि । यथा उद. याचलकारागृहादौ । उदयपदस्य पूर्वाचले, कारापदस्य बन्दि- गृहे शक्यत्वात् । किंचित्पदं(१) परस्परविरुद्धतया तिरस्कृत. तृतीयकोटिकमिवान्यरप्रतिक्षेपेऽपरस्यैव लाभं जनयति । यथा 'शीतेतरानुष्णकरा हिमांशोः' इत्यादौ 'अपांसुलानां धुरि कीर्तनीया, स नन्दिनीस्तन्यमनिन्दितात्मा' इत्यादौ प्रक पलाभवदित्यवधेयम् । किंचित्पदमनपेक्ष्यरूढिकम् । यथा सिं. हादवापद्विपदं नृसिंह' इत्यादौ । किंचिच्चानपेक्ष्ययौगिकम् । यथा 'क्षीराम्भोधे रिसादौ । अन्यथाऽनन्वयापत्तिः । किंच वामनयना वामोरुरिति भवति । नतु वामवदना वामपाणि- रिति । सर्व चेदं क्वचिदेव पदे । अत उक्तं स्वभावेति । (१) किंव-इति क, खपुस्तकयोः पाठः ।

·१२ अलङ्कारशेखर- तकि यद्यञ्जनापि पदमात्रत्तिरेव नेत्यत आह-. व्यञ्जनार्थत्रयेऽपि च ॥ १ ॥ शक्य लक्ष्यव्यङ्गयात्मक इत्यर्थः । शक्यार्थस्य व्यञ्जकता यथा-- अवलोकय निःस्पन्दो बिसिनीपत्रे बको भाति । निर्मलमरकतभाजनपरिस्थितो(१) विमलशङ्ख इव ।। अत्र निःस्पन्दशब्दस्या(२)र्थेन क्रियाविरहेण वकगतमाश्व. स्तत्वं व्यज्यते । लक्ष्यार्थस्य यथा-- मुखं विकसितस्मितं वशितवक्रिम प्रेक्षितं समुच्छलितविभ्रमा गतिरपास्तसंस्था मतिः । उरो मुकुलितस्तनं जघनमंसबन्धोद्धरं बतेन्दुवदनातनौ तरुणिमोद्गमो मोदते ॥ अत्र विकासः पुष्पधर्मो मुखेऽनुपपन्न इति लक्षितेन प्रसृ. तत्वेन लोकोत्तररमणीयतात्मकातिशयो व्यज्यते । एवमग्रेऽपि । व्यङ्गयार्थस्य यथा 'अवलोकय' इत्यादावेव व्यङ्गयेनाश्व स्तत्वेन देशस्य सङ्केत योग्यत्वं व्यज्यते । त्रिविधस्यापीति । उत्तममध्यमाघमात्मकस्य । तत्र वाच्यनि- रूपितव्यङ्ग्यप्रकर्षाधारस्वमुत्तमत्वम् । यथा 'निःशेषच्युतचन्दन'. मित्यादौ । अत्र हि वाच्यार्थापेक्षया व्यङ्गयार्थ एव झटिति चमत्कारविशेषमारोहति । वाच्यनिरूपितव्यङ्गयप्रकर्षाऽनाधारत्वं मध्यमत्वम् । यथा-- ग्रामतरुणं तरुण्या नववजुलमञ्जरीसनाथकरम् । पश्यन्त्या भवति मुहुनितरां मलिना मुखच्छाया ।। अत्र वञ्जुलकुले दत्तसङ्केता तरुणी न गतेति व्यज्यते । (१) परिस्थिता विमलशङ्खशुक्तिरिव-इति कपु० पाठः। (२) शब्दस्यानेकार्थक्रिया-इति गपु० पाठः।

·प्रथमरत्ने तृतीयमरीचिः। १३ तच्च गुणीभूतं, तदपेक्षया वाच्यस्यैव चमत्कारित्वात् । चमत्कृ. तिहेतुव्यङ्गयरहितत्वमधमत्वम् । यथा-- वन्दामहे महेशानचण्डकोदण्डखण्डनम् जानकीहृदयानन्दचन्दनं रघुनन्दनम् ।। अत्र व्यङ्गयः कोऽप्यर्थस्तादृशो नास्ति । अत्र सर्वत्र(१) वक्तुरेव तात्पर्य नियामकम् । तज्ज्ञानमेव बोधोपयोगि । तद- भावादधममित्युच्यते । अपश्चितं चेदं मयैव काव्य(२)रत्ने । ननु व्यञ्जना हत्त्यन्तरमित्यत्र किं मानमिति, उच्यते- भद्रात्मनो दुरधिरोहतनोविशाल- वंशोन्नतेः कृतशिलीमुख सङ्ग्रहस्य । यस्यानुपप्लुतगतेः परवारणस्य दानाम्बुसेकसुभगः सततं करोऽभूत् ॥ अत्र प्रकरणेन 'भद्रात्मन' इत्यादिपदानां राज्ञि तदन्वययोग्ये चार्थेऽभिधानियन्त्रणेऽपि गजस्य तदन्वययोग्यस्य चार्थस्य व्य- अनयैव प्रतीतिः । वस्तुतस्तु- अद्यारभ्य चिरं साधो ! निःशङ्कमिह सञ्चर । रेवाकुञ्ज मृगेन्द्रेण स दुष्ट(३)श्वाद्य घातितः ॥ अत्र भिक्षुकं प्रत्येवं वदन्त्याः प्रतिवेशिनं प्रति निःशङ्क: रत्यभिधानं स्फुटमिति । किंच रेवाकुञ्जस्य रतस्थानत्वं लभ्यते । सिंहबुद्धया परेण न गन्तव्यम् । सिंहस्तु वस्तुगत्या नास्त्येव । तदेतद्यानां विना प्रकारान्तरेण लब्धव्यमित्याशळेच नास्तीति(४)। इति श्रीमाणिक्यचन्द्रकारिते अलङ्कारशेखरे उपक्रमरत्ने वृत्तिमरीचिः। (१) एतदने-व्यञ्जनासु इत्यधिकः पाठःख, गपुस्तकयोः । (२) वाक्यरत्ने-इति क,खपु० पाठः । (३) दुष्टश्चाद्य-इति क, खपु० पाठः। (४) नास्तीत्याहुः श्रीपादा:--इति गपुस्तकेऽधिकम् । .

·अलङ्कारशेखरे- - द्वितीयं रत्नम् । दोषास्त्याज्या इत्युक्तम् । युक्तं चैतत् । यदाह(१)-- दोषः सर्वात्मना त्याज्यो रसहानिकरो हि सः । अन्यो गुणोऽस्तु वा मास्तु महानिर्दोषता गुणः ।। दण्डी च- तदल्पमपि नोपेक्ष्यं काव्ये दुष्टं कथंचन | स्याद्वपुः सुन्दरमपि चित्रेणैकेन दुर्भगम् ॥ दोषत्वं च रसोत्पत्तिप्रतिबन्धकत्वम् । रसकारणीभूताभाव- प्रतियोगियथार्थज्ञानविषयत्वमिति यावत् । तत्र प्रथमं पददो- पानाह कष्टाप्रयुक्तसन्दिग्धव्यर्थाश्लीलाप्रतीतकाः॥ असाध्ववाचकौ दोषाः पदेऽष्टावेव भाषिताः(२)॥१॥ कष्टं-श्रुतिकटु । यथा- बर्हिनिहादनाहेऽस्मिन्काले जीमूतमालिनि । आलिङ्गितः स तन्वङ्गया काार्थ्यं लभतां चिरात् ।। अत्र 'बहिनिहादनकाार्थ्या दिशब्दाः । अप्रयुक्तम्-तथा- ऽऽन्नातमपि कविभिर्नादृतम् । यथा- यतोऽयं दारुणाचारो न हन्ति सुरनिम्नगाम् । अतो मन्ये दैवतोऽस्य पिशाचो राक्षसोऽथवा ।। अत्र 'हन्तीति गमने, 'दैवत' शब्दः पुंसि कविभिनं प्रयुक्तः। सन्दिग्धम्-सन्देहजनकम् । यथा- अपिधानेन हे वत्स ! किमर्थमिह वर्तसे । आरादेवास्ति स प्रायो यतस्ते भयमुत्थितम् ॥ (१) इत्यन्तः पाठः कपुस्तके नास्ति । (२) नापरे-इति गपु० पाठः ।

·द्वितीयरत्ने प्रथममरीचिः। अत्र 'अपिधानारा'च्छब्दौ । व्यर्थम्-प्रकृतार्थानुपयुक्तम् । यथा- - विभर्ति यश्च देहाथै प्रियामिन्दं हि मूर्धनि । स वै देवः खलु त्वां तु पुनातु मदनान्तकः ।। अत्र 'च हि वै खलु तु' शब्दाः । अश्लीलम्-औज्ज्वल्याभा. ववत् । तदपि त्रिविधम् । अमङ्गलब्रीडाजुगुप्साभेदात् । क्रमेणो. दाहरणम्- विनाशान्मारुतेस्तस्य मु(१)मरुत्साधनोऽपि सन् । नासाग्रेण स मुग्रीवो वायुं त्यजति केवलम् ॥ अत्र 'विनाशप्ताधनवायु'शब्दाः । अप्रतीतम्-शास्त्रमात्रप्र- सि(२)द्धम् । यथा-- त्रुटौ. विश्रान्तिरित्येके पीलावस्तीति चापरे । स्वन्मध्यमारुणिमा तन्वि ! नं केनापि विभाव्यते ॥ अत्र 'त्रुटिपीलु'शब्दौ । असाधु-अनुशासनविरुद्धम् । यथा-- शातोदरि ! कथङ्कारं मानमेतच्चिकीर्षसि । मानिनीमानदलनो विजयत्येष चन्द्रमाः ।। अत्र 'मानमेत, द्विजयतीति । अवाचकम्-प्रकृतार्थाशक्तम् । यथा- भूयो मत्तद्विरदगमनां हारकेयूरयु(३)क्तां पीनोत्तुङ्गस्तनभरनमन्मध्यभागाभिरामाम् ॥ स्मेरोदश्चन्नवकिसलयस्पर्धिताम्राधरौष्टीं लक्ष्मीमक्षिस्फुरित वदनामन्वहं संस्मरामि ।। अत्र 'लक्ष्मी'पदमङ्गनायाः। ग्राम्यं त्ववाचकाश्लीलान्यत. रान्तभावान पृथगिति । इत्यलङ्कारशेखरे दोषरत्ने पददोषमरीचिः ।। (१) सुमहत-इति ख० पु० पाठः । (२) विरुद्धम्-इति खपु० पाठः । (३) भव्यां-इति गपु० पाठः ।

·१६ अलङ्कारशेखरे- अथेदानीं साधारणान् (१) वाक्यदोषानाह-- न्युनं विसन्धि व्याकीर्ण समाप्तपुनरात्तकम् ॥ भग्नक्रमयतिच्छन्दो वाक्यगर्भमरीतिमत् ॥ १ ॥ अविमृष्टविधेयांशं समुदायार्थवर्जितम् ।। विरुद्धमतिकृद्धाक्ये दोषा द्वादश कीर्तिताः ॥ २ ॥ तत्र न्यूनम्-अन्वयबोधप्रयोजकपदशून्यम् । यथा--- तथाभूतां दृष्ट्वा नृपसदसि पाश्चालतनयां बने व्याधैः सार्धं सुचिरमुषितं वल्कलधरैः ।। विराटस्यावासे स्थितमनुचितारम्भनिभृतं गुरुः खेदं खिन्ने भजति मयि नाद्यापि कुरुषु । अत्र 'स्थित'मित्यनन्तर'मस्माभिरिति, 'खिन्न'इत्यस्मात्पू 'मित्थ'मिति च दातुमर्हति । विसन्धि-सन्धिविरहो विरु द्धसन्धिश्च । आयोऽपि द्विविधः, ऐच्छिकः प्रगृह्यादिनिबन्धनश्च ऐच्छिकः सकृदपि दोषः । उभयोरुदाहरणम्(२)- मेघानिलेन अमुना एतस्मिन्नद्रिकानने । पादपा उत्तमा उच्चा इदानीमेव पातिताः ॥ चरमश्चतुर्विधः, अश्लीलः कष्ट उत्वप्राप्त(३)विसर्गों लुप्तवि सर्गश्च । क्रमेणोदाहरणानि-- वत्रुरिन्दीवरश्रेणिवान्धवा यत्र वायवः । मञ्जयुद्गमगर्भाऽसौ तर्वारपुर्वी विधूयते ।। धीरो विनीतो निपुणो वराकारो नृपोऽत्र सः । यस्य भृत्या बलोसिक्ता भक्ता बुद्धिप्रभाविताः ॥ -- (१) असाधारणान्-इति खपु० पाठः। (२) उभयोरुदाहरणम्-इति कपुस्तके नास्ति । (३) उपहतविसर्गो-- इति गपु० पाठः ।

·द्वितीयरत्ने द्वितीयमरीचिः। १७ .. . - व्याकीर्णम्-व्यवहितान्वयम् । यथा--- मसूणचरणपातं गम्यतां भूः सदर्भा विरचय सिचयान्तं मूर्ध्नि धर्मः कठोरः । तदिति जनकपुत्री लोचनैरश्रुपूर्णैः पथि पथिकवधूभिर्वीक्षिता शिक्षिता च ।। अत्र 'तद्गम्यताम् तद्विरचयेत्यन्वये तदिति व्यवहितम् । समाप्तपुनरात्तकम्-समाप्तौ प्रधानवाक्यार्थबोधे जाते पुनरुपात्तम् । यथा 'निर्माल्यं नयनश्रिय' इत्यादौ 'चिरादिति । यथा च(१)-- क्रेङ्कारः स्मरकार्मुकस्य सुरतक्रीडापिकीनां रखो झङ्कारो रतिमञ्जरीमधुलिहां लीलाचकोरध्वनिः । तन्व्याः कञ्चुलिकापसारणभुजाक्षेपस्खलत्कङ्कण काणः प्रेम तनोतु वो नववयोलास्याय वणुवनः ॥ अत्र 'वेणुस्वन' इति । भग्नक्रमम्-यत्रार्थः शब्दो वा (२)क्रमेण नास्ति । उभयं यथा- तुरङ्गमथ मातङ्गं प्रयच्छास्मै मदालसम् । कान्तिप्रतापौ भवतः सूर्याचन्द्रमसोः समौ ॥ भग्नयति यथा 'रामे तटान्तवसतौ कुशतल्पशायिन्यद्यापि' इत्यादौ । अत्राऽऽवश्यकी पदशेषयतिर्नास्ति । भग्नच्छन्दो यथा- ततः परमोमित्युक्त्वा प्रतस्थे मुनिमण्डलम् । भगवानपि संप्राप्तः प्रथमोद्दिष्टमाश्रमम् ।। अत्र (३)पञ्चमं लघु कर्तुमर्हति । यत्रापर्यवसितवाक्यमध्ये तदनपेक्षं वाक्यान्तरमनुपविशति, तद्वाक्यगर्भम् । यथा- योग्यो यस्ते पुत्रः सोऽयं दशवदन! लक्ष्मणेन मया । १) द्वितीयमिदमुदाहरणं गपुस्तके नास्ति । २) शाब्दो वा क्रमो नास्ति-इति गपु० पाठः । (३) एतदनन्तरं-चतुर्थे गौरवे-इत्यधिकः कपु० पाठः । -- --

·१८
अलङ्कारशेखरे-
-
रक्षनं यदि शक्तिर्मुत्युवशं नीयते विवशः ।।
अत्र तृतीयपादगर्भता। अरीतिमत्-यां रीतिमुपक्रम्य प्रवृत्तं
तद्भगवत् । यथा-
गाहन्तां महिषा निपानसलिलं शृङ्गैर्मुहुस्ताडितं
छाराबद्धकदम्बकं मृगकुलं रोमन्थमभ्यस्यतु ।
विश्रब्धैः क्रियतां वराहपतिभिर्मुस्ताक्षतिः पल्लले
विश्रामं लभतामिदं च शिथिलज्यावन्धमस्मद्धनुः ।।
अत्र तृतीयपादेऽनभिहितकादरात्तद्भङ्गः । अविमृष्टविधेयांशम्-
प्राधान्याऽनिर्दिष्टविधेयकम् । यथा-
वपुर्विरूपाक्षमलक्ष्यजन्मता दिगम्बरत्वेन निवेदितं वसु ।
वरेषु यद्वालमृगाक्षि! मृग्यते तदस्ति किं व्यस्तमपि त्रिलोचने ॥
अत्र जन्मोद्दिश्यालक्ष्यत्वं विधेयम् , तच्च समासप्रविष्टतया
न प्राधान्येन निर्दिष्टम् । समुदायार्थवर्जितं यथा--
जरद्गवः कम्बलपादुकाभ्यां द्वारि स्थितो गायति मङ्गलानि ।
तंब्राह्मणी पृच्छति पुत्रकामा राजन्!रुमायां लशुनस्य कोऽर्घः(१)।
अथ विरुद्धमतिकृत्-
कुबेरस्येव भगवान् भवानीरमणो हरः ।
अकार्यमित्रमेकोऽसौ वासुदेवः किरीटिनः ॥
अत्र 'भवानीरमणा, कार्यमित्र' शब्दौ विरुद्धां मतिं कुरुतः।
अत्राऽसमर्थसमासो दोषान्तरमिति गोवर्धनः । यथा-
प्राक्प्रत्यक्पृथिवीभृतोः परिषदि प्रख्यातसंख्यावता-
मदायाऽद्भुततर्ककर्कशतया विच्छिद्य विद्यामदम् ।
ये केऽप्युत्कलभूपते ! तब सभामंभाविताः पण्डिताः
पत्रं श्रीजयदेवपण्डितकविस्नन्मूर्ध्नि विन्यस्यति(२) ॥
इत्यलङ्कारशेखरे दोषरत्ने वाक्यदोषमरीचिः ।
.
(१) कोऽर्थ:--इति गपु० पाठः। (२) पद्यमिदं गपुस्तके नोपलभ्यते ।

·द्वितीयरत्ने तृतीयमरीचिः । अथाऽर्थदोषानाह- अष्टाऽर्थदोषा विरसग्राम्यव्याहतखिन्नताः ॥ हीनाधिकाऽसहक्माम्यं देशादीनां विरोधि च ॥१॥ तत्र विरसम्-प्रस्तुतरसविरुद्धम् । यथा- किं रोदिषि हा ! रावैः सुतमरणशुचं जहीहि किं म्रियसे । सफलय यौवनमधुना सममनुरक्तेन सुननु ! मया ।। अत्र करुणशृङ्गारयोर्महान् विरोधः । ग्राम्यम् -अविदग्धोक्ति- निष्पन्नम् । यथा- स्वपिम्यद्यानवद्याङ्गि ! सम्प्रत्याप्तस्तवान्तिक । मनागूरुद्वयं बाले ! कुञ्चितं समुदश्चय ।। व्याहतम्-उपात्तविरुद्धम् । यथा-- विवृण्वती शैलसुतापि भावमङ्गैः स्फुरद्वालकदम्बकल्पैः । साची कृता चारुतरेण तस्थौ मुखेन पर्यस्तविलोचनेन ॥ अत्र शैलदुहितृत्वभावप्रकाशनत्वे विरुद्धे । एकेन प्रस्तरप्रकृ. तित्वस्यापरेण विदग्धत्वस्य लाभात् । खिन्नम्-अपुष्टम् । यथा- त्वत्प्रयाणसमुद्भूतधूली लुम्पति भास्करम् । कृपाणं पाणिना धत्से शूरो न त्वत्समो भुवि ।। अत्र धूल्युत्थापन कृपाणधारणयोरशूरसाधारण्यात् शौर्य- स्यापुष्टिः । हीनोपमं यथा- कचिदने प्रसरता कचिदापद्य निन्नता । शुनेव सारङ्गकुलं त्वया भिन्नं द्विषां बलम् ॥ अधिकोपमं यथा- वसिष्ठवदयं दासो हनूमानिव मूषिका । सरस्वानिव कूपोऽयं शुनीयं श्रीरिव स्वयम् ॥ अत्र यद्यप्युपमेयानां प्रकर्ष एव, तथाप्यायन्तिकरसहानेः सोऽपि न प्रतीयते । असदृशोपमं यथा-- निर्ययौ रुद्रनयनात् सस्फुलिङ्गो महानलः । वर्षन्ती शीकरासारं गङ्गा हिमगिरेरिव ।।

·२० अलङ्कारशखर- अत्र स्फुटमसादृश्यम् । देशादिविरोधि-यत्र देशकालवयो. ऽवस्थादिविरोधः प्रतीयते । यथा-- प्रदेशे चैत्रस्य स्फुटकुटजराजिस्मितदिशि प्रचण्डे मार्तण्डे हिमकरसमानोष्ममहसि । जलक्रीडायातं मरुसरसि बालद्विपकुलं मदेनान्धं विध्यन्त्यसमशरपातैः प्रशमिनः ॥ अत्र प्रवेशे चैत्रस्य स्फुटकुटजेति कालस्य, 'मरुसरसी'ति देशस्य, 'मदेनान्ध मिति वयमः, 'प्रशमिन' इत्यवस्थाया विरोधः। इदं च तत्तच्छास्त्रतत्तत्प्रमाणतत्तल्लोकादिभेदादनन्तम् । यत्र तु लोकस्य कवेश्व प्रसिद्धयोर्विरोधः, तत्र कविप्रसिद्धिरेव बली- यसीति । यथा-- सुसितवसनालङ्कारायां कदाचन कौमुदी- महसि सुदृशि स्वैरं यान्त्यां गतोऽस्तमभूद्विधुः । तदनु भवतः कीर्तिः केनाप्यगीयत येन सा प्रियगृहमगान्मुक्ताऽऽशङ्का क नासि शुभप्रदः ।। अत्र कीर्तज्योत्स्नावत्प्रकाशकता लोकविरुद्धापि कविस- मयसिद्धेत्यदोषः। ननु कथममीषां दोषता, आकाङ्क्षादिज्ञानासत्त्वे शाब्दज्ञाना(१). विलम्बादिति चोन्न। वाक्यान्तरापेक्ष या काव्ये सामग्रीलक्षण्यात्। अन्यथा प्रतीतिवैलक्षण्यानुपपत्तेः। तथाचाऽन्वयबोधानुकूलाकाङ्क्षा. सत्वेऽपि रसोत्पत्त्यनुकूलाकाङ्क्षादिविरहो दोष इति ध्येयम् । सम्प्रदायानुरोधेन व्याख्येयं मम वस्तुतः(२)। तादृक्काव्यं प्रकुर्वीत यत्रोद्वेगो न धीमताम् ॥ इति श्रीमाणिक्यचन्द्रकारिते अलङ्कारशेखरे दोषरत्नेऽर्थदोषमरीचिः। (१) ज्ञानबिलम्बानुपपत्तेः-इति गपु० पाठः । २) तत्त्वतः- इति गपु० पाठः।

·तृतीयरत्ने प्रथममरीचिः । २१ - तृतीयं रत्नम् । श्लाघ्या गुणा इत्युक्तम् । युक्तं चैतत् । यदाह- अलङ्कृतमपि श्रव्यं न काव्यं गुणवर्जितम् । गुणयोगस्ततो मुख्यो गुणालङ्कारयो(१)गयोः ।। (२)तदुक्तम्-- अलङ्कारसहस्रैः किं गुणो यदि न विद्यते । विक्रीयन्ते न घण्टाभिर्गावः क्षीरविवर्जिताः ॥ उक्तं च श्रीपादेन(३)-'शब्दार्थों काव्यस्य शरीरम् , आत्मा रसः, गुणाः शौर्यादिवत् , दोषाः काणत्वादिवत् , अलङ्काराः कुण्डलादिवत्' इति । तान् विभजते- गुणः सामान्यतो द्वेधा शब्देष्वर्थेषु च स्थितः ॥ दोषाणामप्यदोषत्वं प्राहुवैशेषिकान्गुणान् !॥१॥ संक्षिप्तत्वमुदात्तत्वं प्रसादोक्तिसमाधयः ।। अत्रैवान्यसमावेशात्पञ्च शब्दगुणाः स्मृताः॥२॥ स्वल्पाक्षरेण भूयोऽर्थकथनम् -संक्षेपः । यथा-- ते हिमाचलपामच्य पुनः प्रेक्ष्य च शूलिनम् । सिद्धं चास्मै निवेद्यार्थं तद्विसृष्टाः खमुद्ययुः ॥ श्लाघ्यविशेषणत्वम्-उदात्तत्वम् । यथा- श्रुत्वा यं सहमा ऽऽगतं निजपुरात्त्रासेन निर्गच्छता शत्रूणामबरोधनैर्जलभरमस्यन्दलिम्पत्पुटाः । (१) योर्द्वयोः- इति गपु० पाठः । (२) इत आरभ्य 'क्षीरविवर्जिताः' इत्यन्तः पाठः कपुस्तके नास्ति । (३) भगवता--इति ख,गपुं० पाठः।

·अलङ्कारशेखरे- शुभ्रे सअनि पल्लविन्युपरने वाप्यां नवाम्भोरुहि क्रीडाद्रौ नवशाहले विवलितग्रीवैर्विमुक्ता दृशः ॥ अत्र 'शुभ्रे पल्लविनी'त्यादिविशेषणानां श्लाध्यता। झटित्यर्थ. प्रत्यायकत्वम्-प्रसादत्वम् । यथा- स विश्वजितमारेभे यज्ञं सर्वस्वदक्षिणम् । आदानं हि विसर्गाय सतां वारिमुचामिव ।। कौशलादर्थविशेषलाभः-उक्तिः । यथा- कुशलं तस्या जीवति कुशलं पृच्छामि जीवतीत्युक्तम् । पुनरपि तदेव कथयसि मृतां नु कथयामि या श्वसिति ॥ अत्र कुशलमकुशलं वेत्युत्तरे कर्तव्ये 'जीवती'त्युक्तिविशेषा- जीवितमात्रशेषता(१) लभ्यते । अन्यधर्माणामन्यत्राऽऽरोपणम्- समाधिः । यथा- नीलाब्जानां नयनयुगलद्राधिमा दत्तपत्रः कुम्भावभौ कुचपरिकरः पूर्वपक्षीचकार । भूविभ्रान्तिर्मदनधनुषो विभ्रमानन्धवादी- द्वक्त्रज्योत्स्ना सितकररुचं (२) दूषयामास तस्याः ॥ अत्र पत्रदानादि(३)चेतनधर्माणामारोपणमिति । इत्यलङ्कारशेखरे गुणरत्ने शब्दगुणमरीचिः । - अथाऽर्थगुणानाह- भाविकत्वं सुशब्दत्वं पर्यायोक्तिः सुधर्मिता ।। चत्वारोऽर्थगुणाः प्रोक्ताः परे त्वनैव सङ्गताः ॥१॥ (१) जीवितमात्रं लभ्यते-इति क,खपु० पाठः । (२) शशधररुचि-सद्यः-इति (३) एतद्प्रे-पदानां-इति क,खपुस्तकयोरधिकः पाठः। गपु० पाठः।

·तृतीयरत्ने द्वितीयमरीचिः। . सङ्गता अन्तर्भूताः । तदाहुः- अलङ्काराऽऽश्रिताः कीचेददोषान्तर्गताः परे । चतुर्वन्तर्गताः केचिदतश्चत्वार एव ते ॥ नत्र भाविकत्वम्-अभिप्रायपूर्वकाभिधानम् । स्वयं दौसमिति यावत् । यथा-- दृष्टिं हे प्रतिवेशिनि ! क्षणमिहाप्यस्मद्गृहे दास्यसि प्रायेणास्य शिशोः पिता न विरसाः कौपीरपः पास्यति । एकाकिन्यपि यामि तद्वरमितः स्रोतस्तमालाकुलं नीरन्ध्रास्तनुमालिखन्तु जरठच्छेदा नलग्रन्थयः ॥ अत्रोपपतिं प्रति सङ्केताभिप्रायेणैवमभिधानम् । दारुणेऽर्थे ऽदारुणपदता-सुशब्दता । यथा-- देवव्रते वाञ्छति दीर्घनिद्रां द्रोणे च कणे च यशोऽवशेषे । लक्ष्मीसहायस्य तवाद्य वत्स ! वात्सल्यवान् द्रौणिरयं सहायः॥ अत्र मुमूर्षति मृते चेत्यर्थे ईदृक्पदता । येन क्रमेण यद्वस्तु तत्क्रमाभिधानम्-पर्यायोक्तिः । यथा- प्रथममरुणच्छा यस्तावत्ततः कनकप्रभ- स्तदनु विरहोत्ताम्यत्तन्वीकपोलतलद्युतिः । उदयति ततो ध्वान्तध्वंसक्षमः क्षणदामुखे सरसबिसिनीकन्दच्छेदच्छविमंगलाञ्छनः ।। यत्र विशेषणद्वारा विशेष्यलाभ:-सा सुधर्मिता । यथा- अयमुदयति मुद्राभञ्जनः पद्मिनीना- मुदयगिरिवनालीबालमन्दारपुष्पम् । विरहविधुरकोकद्वन्दवन्धुविभिन्दन कुपितकपिकपोलकोडताम्रस्तमांसि ।। अत्र पद्मिनीप्रकाशादीनां सूर्यनियतत्वात्तल्लाभः । इत्यलङ्कारशेखरे गुणरत्नेऽर्थगुणमरीचिः।

·२४ अलङ्कारशेखरे- - ॥ इदानी वैशेषिकान्गुणानाह- पदवाक्यतदर्थेषु ये दोषाः पूर्वमीरिताः ॥ तेषां कचिददोषत्वं यत्तद्वैशेषिको गुणः ॥१॥ उक्तानामेव दोषाणां विषयावस्थादिभेदायददोषत्वं, तदेव वैशेषिको गुण इत्यर्थः(१) । केचित्तु- एतेषामेव दोषाणां स्थानेष्वतेष्वदोषता । परं नत्वस्ति गुणता पार्थक्यमनयोर्यतः ॥ अन्ये तु-कचिददोषतामात्रम् , कचिद्गुणतापि । तत्र सहृद. यानामेव प्रतीतिः साक्षिणी । तदाहु:- अलङ्कारे गुणे दोषे रसे वा काव्यसम्पदाम् । प्रतीतिरेव विदुषां प्रमाणमवमीयते ॥ श्रीपादस्तु-'रसोत्पत्तिप्रतिबन्धकतयैवैतेषां दोषता । यत्र केनापि निमित्तेन न रसप्रतिबन्धः, तत्रादोषत्वमुचितमेवे'त्याह । तत्र पदेषु यथासम्भवमाह- अनुप्रासेषु नो कष्टम् यथा-'महाराष्ट्रषु नोष्ट्रिणः' इत्यादौ । श्लेषादौ नाप्रयुक्तता। येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरास्त्रीकृतो योगङ्गां च दधेऽन्धकक्षयकरो यो बर्हिपत्रप्रियः । यस्याहुः शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामाऽमराः सोऽव्यादिष्टभुजङ्गहारवलयस्त्वां सर्वदोमाधवः ॥ अत्र क्षयशब्दो गृहे । मिषस्तुतौ (२) न सन्दिग्धम् (१) वैशेषिकगुणत्वमित्यर्थः-इति कपु० पाठः । २) मिथः स्तुती--इति क,खपु० पाठः। यथा- ·तृतीयरत्ने तृतीयमरीचिः । यथा-- पृथुकार्तस्वरपात्रं भूषितनिःशेषपरिजनं देव !। विलसत्करेणुगहनं सम्प्रति सममावयोः सदनम् ।। न व्यर्थ यमकादिषु ॥२॥ यथा- दधत्युरोजद्वयमुर्वशीतलं भुवो गतेव स्वयमुर्वशी तलम् । बभौ मुखेनाऽप्रतिमेन काचन श्रियाऽधिका यां प्रति मेनका च न ।। अत्र चकार: (१)। नाऽश्लीलं भगवत्यादी तदाहुः भगिनीभगवत्यादौ शिवलिङ्गगुहादिषु । अभिप्रेतकुमार्यादौ त्वश्लीलं नैव दुष्यति ॥ अश्लीलत्रयमत्रोक्तमिति ध्येयम् । दण्डी तु- निष्ठयूतोद्गीर्णवान्त्यादि गौणवृत्तिव्यपाश्रयम् । अतिसुन्दरमन्यत्र ग्राम्यकक्षां विगाहते ॥ तद्विदे(२) नाऽप्रतीतकम् ।। यथा- सर्वकार्यशरीरेषु मुक्त्वाऽङ्गस्कन्धपञ्चकम् । सौगतानामिवात्माऽन्यो नास्ति मन्त्रो महीभृताम् ।। सहायाः साधनोपाया देशकालौ बलाबलौ । विपत्तेश्च प्रतीकारः पञ्चाङ्गो मन्त्र उच्यते ॥ रूपं संज्ञाथ संस्कारो वेदनानुभवस्तथा । इति बौद्धाः शरीरेषु मन्यन्ते स्कन्धपञ्चकम् । इति भार्गवसर्वखे। नाऽसाध्वनुकृती (१) चमत्कार:--इति क,खपु० पाठः । (२) तद्विद्ये-इति गपुस्तके पाठः।

·२६ अलङ्कारशेखरे- यथा- हुं हु हुं न न ममेति युवत्या जल्पितं जयति मानधनायाः। इत्यादौ। नापि लक्षणादाववाचकम् ॥ ३ ॥ लक्षणादेरशक्य(१)वृत्तित्वादिति हृदयम् । इदानी वाक्येषु यथासम्भवमाह- प्रतीत्यबाधान्न न्यूनम् यथा- - तस्य संवृतमन्त्रस्य गूढाकारेङ्गितस्य च । फलानुमेयाः प्रारम्भाः संस्काराः प्राक्तना इव ।। 'यवान्यक्रियापदं नास्ति, तत्र अस्तिर्भवतिर्वा प्रथम- पुरुषे प्रयुज्यते' इति न्यायेन यत्र तद्द्येन नोपपत्तिस्तत्र तद्रूष- णमित्यर्थः । एवं प्रकरणादिना पदान्तरस्य लाभे द्रष्टव्यम् । अत उक्तम्-प्रतीत्यबाधादिति । पादभेदे विसन्धि न ॥ यथा- यद्यपि नदति सरोषं मृगपतिपुरतोऽपि मत्तगोमायुः । तदपि न कुप्यति सिंहो अमहापुरुषेषु कः कोपः(२) । इह यद्यपि यदुल्लिखितं सन्धिविरहो न दोष इति, तथाप्य- (१) रशक्ये एव वृत्तित्वात्-इति क,खपु० पाठः । (२) इतः परं-- "इन्द्रस्याशुचिशूकरस्य च सुखे दुःखे च नास्त्यन्तरं स्वेच्छाकल्पतया तयोः खलु सुधा विष्ठा च काम्याशनम् । रम्भा चाशुचिशूकरी च परमप्रेमास्पदं मृत्युतः संत्रासो असमः स्वकर्मगतिभिश्चान्योन्यभावः समः॥ इति शान्तोदाहरणम्" क पुस्तके पाठोऽयमधिको दृश्यते। स च विसन्धेः पादभेदत्वाभावादसङ्गत इत्युपेक्ष्यः।

·तृतीयरत्ने तृतीयमरीचिः । नुशासनविरुद्धत्वात् 'विसदृशपुरुषेषु' इति पठनीयम | न व्याकीर्ण तु सापेक्ष १) यथा अथ प्रजानामधिपः प्रभाते जायात्राप्राहायमाल्याम् । वनाय पीतप्रतिवद्धवत्सां यशोधनो धेनमपेममोच ॥ इत्यादौ । नाऽन्यवाक्ये समाप्तता ॥ ४ ॥ समाप्तपुनरात्तकं वाक्य भेदे न दोषः । यथा- तं शरैः प्रतिजग्राह कालिङ्गो गजसाधनः । पक्षच्छेदोवतं शक्रं शिलावर्षांव पर्वतः ॥ यथा वा(२)- न किलाऽनुययुस्तस्य राजानो रक्षितुर्यशः । व्यावृत्ता यत्परखेभ्यः श्रुतौ तस्करता स्थिता ॥ समस्ते यतिभङ्गो न यथा- कल्याणानां त्वमसि महसां भाजनं विश्वमूर्ते ! धुर्या लक्ष्मीमलमपि भृशं धेहि देव ! प्रसीद । यद्यत्पापं प्रतिजहि जगन्नाथ ! नम्रस्य तन्मे भद्रं भद्रं वितर भगवन् ! भूयसे मङ्गलाय ॥ पालादौ(३) नाऽर्थवर्जितम् ।। आदिपदेन वीरवातुलादि(४)परिग्रहः । यथा-'काकार्य'मित्यादौ। (१) साकाङ्के-इति गपु० पाठः। २) द्वितीयमिदमुदाहरणं गपुस्तके नास्ति । ३) मत्तादौ-इति खपु० पाठः । ४) विरहिबाला-इति खपुस्तके ।

·२८ अलङ्कारशेखरे- विरुद्धं न तथा वाक्ये(१) 'विरुद्धां धियमुत्पादयत्वि'त्यभिप्रायेण प्रयोगे तन्न दोष इत्यर्थः । वाक्यार्थे यथासम्भवमाह- विरसं नाऽप्रधानके ॥५॥ यथा- क्षिप्तो हस्तावलग्नः प्रसभमभिहतोऽप्याददानोंऽशुकाऽन्तं गृह्णन् केशेष्वपास्तश्चरणनिपतितो नेक्षितः सम्भ्रमेण । आलिङ्गन योऽवधूतत्रिपुरयुवतिभिः साश्रुनेत्रोत्पलाभिः कामीवार्दापराधः स दहतु दुरितं शाम्भवो वः धाराग्निः ॥ द्वयर्थ न नर्मणि ग्राम्यम् 'यथैः पदैः पिशुनयेच्च रहस्यवस्त्वि'ति भरतोक्तः। सर्वत्र हेतुमाह- रसहानेरयोगतः॥ अथ सर्वसाधारणमदोषत्वमाह- तत्र तत्राभिधातव्ये तथाऽनुकरणादिषु ॥ ६ ॥ उन्मत्ताद्यभिधानेषु कोऽपि दोषो न विद्यते ॥ श्रीपादस्तु--- तदर्थातिशये शैध्ये दैन्ये कोपेऽवधारणे । विषादे विस्मये हर्षे पुनरुक्तं न दुष्यति । इति श्रीमाणिक्यचन्द्रकारिते अलङ्कारशेखरे गुणरत्ने वैशेषिकगुणमरीचिः। (१) काव्ये-इति क,खपु० पाठः।

·चतुर्थरने प्रथममरीचिः। २९ - चतुर्थ रत्नम् । अलङ्कारस्तु शोभायै इत्युक्तम् । तच साधु । यत:- गुणवत्यपि निर्दोषेऽलङ्कारः काव्यराजनि । जायतेऽन्यैव सुषमा रत्नालङ्करणैरिव ।। आहुश्च-'निदोषं गुणवत्काव्य'मित्यादि । तत्र चमत्कार. विशेषकारित्वमिति (१) सामान्यलक्षणम् । शब्दार्थनिष्ठत्वेन विशे- षितं विशेषणद्वयम् । (२) 'परम्परया रसोपकारित्वंत'दित्यन्ये । तत्र प्रथमं शब्दालङ्कारान् विभजते-- चित्रवक्रोक्त्यनुप्रासगूढश्लेषप्रहेलिकाः ।। प्रश्नोत्तरं च यमकमष्टाऽलङ्कृतयो ध्वनौ ॥ १ ॥ तत्र कौतुकविशेषकारि चित्रम् । तच्च खड्गचक्रपद्मादिभे दादनन्तम् । यथा- सर्वतोभद्रधन्वादि गोमृत्रीमुरजादि च । गतप्रत्यागताद्याहुश्चित्रकाव्यं कवीश्वराः(३) ॥ तच्च माघादौ मुव्यक्तत्वान्नेहोदाहियते । अन्याभिप्रायेणोक्तं वाक्यमन्येनाऽन्यार्थकतया यद्योज्यते-सा वक्रोक्तिः। एतदेव वा- कोवाक्यमुच्यते । यथा- कोऽयं द्वारिः हरिः प्रयायुपत्रनं शाखामृगस्यात्र (४) किं कृष्णाऽहं दयिते ! बिभेमि सुतरां कृष्णादहं वानरान् । मुग्धेऽहं मधुसूदनो व्रज लतां तामेव पुष्पान्विता- मित्थं निर्वचनीकृतो दयितया हीणो(५) हरिः पातु वः ।। (१) कारित्वमलङ्कार-इति खपु० पाठः । (२) विशेषलक्षणद्वयम्-इति क,गपु० पाठः। (३) मुनीश्वरा:-इति क,खपु० पाठः । (४) शाखामृगेणात्र-इति कपुस्तके । (५) मुग्धो-इति कपु० पाठः । -

·अलङ्कारशेखरे-
--
वर्णसाम्यमनुप्रासः । स च द्विविधः, लाटानुप्रासश्छेका.
नुप्रासश्च । तत्राऽसकृदावृत्तवर्णत्वम्-लाटानुमासः । यथा-
अनङ्गमङ्गालगृहापाङ्गभाङ्गितरङ्गितः ।
आलिङ्गितः स तन्वमया कृतार्थयतु मानसम् ।।
अनेकस्य व्यञ्जनस्य सकृत्साम्यम्-छेकानुप्रासः । यथा
नितम्बगुर्वी गुरुणा प्रयुक्ता वधूर्विधातृप्रतिमेन तेन ।
चकार सा मत्तचकोरनेत्रा लज्जावती लाजविमोक्षमग्नौ ॥
'पदमेकं हृदा कृत्वा तदनुपासकाम्यया
आदिक्षान्तलिपौ कादिक्षान्तशब्दं विचिन्तयेत्' ।।
इति रहस्यम् । गूढम्-क्रियागुप्तादिः । यथा-
पुस्कोकिलकुलस्यैते नितान्तमधुरारवैः ।
सहकारद्रुमा रम्या वसन्ते कामपि श्रियम् (१) ॥
इदं च नाना । यदाहुः--
क्रियाकारकसम्बन्धगुप्तान्यामन्त्रितस्य च ।
गुप्तं तथा समासस्य लिङ्गस्य वचनस्य च ।।
एकोच्चारणापन्हुतभेदत्वम्-श्लेषः । यथा-'येन ध्वस्तमना-
वेने त्यादौ । अयं चाष्टधा । यदाह--
विभक्तिपदवर्णानां लिङ्गस्य वचनस्य च ।
भाषाप्रकृत्योभैदेन श्लेषाः स्युः प्रत्ययस्य च ।।
प्रहेलिका-सकृत्पश्नः । सा च च्युताक्षरा दत्ताक्षरादिः ।
यथा-
विदग्धा सरलो रागी नितम्बोपरि संस्थितः ।
तन्वयाऽऽलिङ्गितः कण्ठे कलं कूजति को विटः ॥
(१) अत्र 'अधुः' इति क्रिया । रम्या एते सहकारद्रुमाः पुंस्को-
किलकुलस्य आरवैर्वसन्ते नितान्तं कामपि श्रियं अधुः-
इत्यन्वयः।

·चतुर्थरत्ने प्रथममरीचिः ३१ अब 'विट' इत्यत्र विकारस्थाने घकारदाने द्वितीयोऽर्थों भवति । सा च षोढा । तदाह- प्रहेलिका सकृत्पश्नः सा च षोढा च्युताक्षरा । दत्ताक्षरोभयं मुष्टिबिन्दुपत्यर्थवत्यपि(१) ॥ प्रश्नोत्तरमपि द्विविधम् , बहिरन्तश्च । तत्र वहिः प्रश्नोत्तरं यथा- प्रायः कार्ये नियुज्यन्ते जनाः सर्वत्र कीदृशाः । 'धाने त्ययं(२) भवेच्छन्दो नौवाची वद कीदृशः ।। सावधानाः(३) । अन्तः प्रश्नोत्तरं यथा- काहमस्मि गुहा वक्ति प्रश्नेऽमुष्मिन् किमुत्तरम्(४)। कथमुक्तं न जानासि कदर्थयसि यत्सखे ! ॥ अतुल्यार्थत्वे सत्यानुपूर्वी विशेषविशिष्टनियतव्यञ्जनसमुदा. याभ्यासो-यमकम् । यथा- नवपलाशपलाशवनं पुरः स्फुटपरागपरागतपङ्कजम् । मृदुलतान्तलतान्तमलोकयत् स मुराभिं सुराभिं सुमनोभरैः।। तच्चेदं सङ्कपेण सप्ताशीतिप्रकारमिति चान्यत्र विस्तरः । एतच्चित्रमिति (५) गोवर्धनः । इत्यलङ्कारशेखरे अलङ्काररत्ने शब्दालङ्कारमरीचिः। (१) विद्रुमर्त्यथवत्यपि-इति कपु० पाठः । (२) नाधेत्ययं-इति क,गपुस्तकयोः पाठः। (३) सौ~-औकारसहितः अधा-धाकाररहितश्च नाः। 'नौः' इत्यर्थः। (४)का-प्रतिध्वनिकारिणीति, गुहा-संवरणकारिणीतिवोत्तरम्। कायतेः 'अन्येभ्योऽपीति डः, स्त्रीत्वाट्टाप् । गूहतेस्तु इगुपधलक्षणः कः, अदन्तत्वाट्टाप् । (५) एतच्चित्र एवान्तर्भूतमिति-इति खपुस्तके ।

·- ३२ अलङ्कारशेखरे- अथाऽर्थालङ्कारान् विभजते- उपमारूपकोत्प्रेक्षासमासोक्तिरपहुतिः ॥ समाहितं स्वभावश्च विरोधः सारदीपको ॥१॥ सहोक्तिरन्यदेशत्वं विशेषोक्तिविभावने । एवं स्युरर्थालङ्काराश्चतुर्दश न चापरे ॥ २ ॥ तत्र भेदे सति साधर्म्यम्-उपमा। अधिकगुणवत्तया सम्भाव्य- मानमुपमानम् । निकृष्टगुणवत्तया सम्भाव्यमानमुपमेयम् । तां विभजते- वाक्यार्थाऽतिशयश्लेषनिन्दाभूतविपर्ययाः॥ संशयो नियमः स्वं च विक्रियेत्युपमा दश ॥३॥ तत्र वाक्यार्थेनैव वाक्यार्थों यदुपमीयते-सा वाक्यार्थो- पमा । सा च द्वयी, प्रत्येकं सादृश्यानपेक्षा तत्सापेक्षा च । आद्या यथा- -- कामिनीनयनकज्जलपङ्कादस्थितो मदनमत्तवराहः । कामिमानसवनान्तरचारी कन्दमुत्खनति मानलतायाः ॥ अन्त्या यथा- त्वदाननमधीराक्षमाविर्दशनदीधिति । भ्रमभृङ्गमिवालक्ष्यकेसरं भाति पङ्कजम् ।। यत्रातिशयधर्मोपन्यासः-साऽतिशयोपमा । यथा-- कल्पद्रुमो न जानाति न ददाति बृहस्पतिः । अयं च जगतीजानिर्जानाति च ददाति च ॥ पदश्लेषनिबन्धनसाम्यम्-श्लेषोपमा । यथा- तमालपत्राभरणा राजते विलसद्वयाः। बालेवोद्यानमालेय सालकाननशोभिनी । यत्रोपमानस्य निन्दया प्रतिक्षेपः सा निन्दोपमा । यथा ·चतुर्थरत्ने द्वितीयमरीचिः । नागेन्द्रहस्तात्वचि कर्कशत्वादेकान्तशैत्यात् कदलीविशेषाः। लब्ध्वापि लोके परिणाहि रूपं जातार तास्तदूर्वोरुपमानवाह्याः ॥ यत्राऽसंसृष्टत्वज्ञानेन संसर्गमारोप्य साम्यप्रसञ्जनम्-सा भूतोपमा । यथा-- उभौ यदि व्योम्नि पृथक्प्रवाहावाकाशगङ्गापयसः पतेताम् । तदोपमीयेत तमालनीलमामुक्तमुक्तालतमस्य वक्षः ॥ यत्रोपमानस्यैवोपमेयता-सा विपर्ययोपमा । यथा-- अथ मुललितयोषिभ्रूलताचारुशृङ्गं रतिवलयपदाङ्के चापमासज्य कण्ठे । सहचरमधुहस्तन्यस्तचूताङ्कुरास्त्रः शतमखप्नुपतस्थे पाञ्जलिः पुष्पधन्वा । इत्यादौ । यत्रोपमानोपमेययोः संशयकोटिता-सा संशयो. पमा। यथा- किमिन्दुः कि पनं किमु मुकुरबिम्बं किमु मुख किमब्जे किं मीनौ किमु मदनबाणौ किमु दृशौ । खगौ वा गुच्छौ वा कनककलशौ वा किमु कुचौ तडिद्वा तारा वा कनकलतिका वा किमबला ॥ यत्रेतरव्यात्त्या साम्यलाभः-सा नियमोपमा । यथा-- कस्ते पुरन्दरादन्यः प्रतिमल्लो भविष्यति । ऋते सहस्रकिरणात् त्वत्प्रतापसमो हि कः । यत्रोपमानान्तरविरहतात्पर्येण स्वसाम्यम्-सा स्वोपमा । यथा- आघूर्णितं पक्ष्मलमक्षियुग्मं प्रान्तद्युतिश्चैत्यजितामृतांशु । अस्या इवास्याश्चलदिन्द्रनीलगोलाऽमलश्यामलतारतारम् ।। अभेदानुमानवदिह भेदो द्रष्टव्यः । यत्रोपमेयमुपमानविका. रतयोच्यते-सा विक्रियोपमा । यथा-- हरिणादथ तन्नयनादथ पद्मात्पनपत्राच । आहृत्य कान्तिसारं विधिरसृजत् सुभ्रुवो दृष्टिम् ॥ - ·३४ अलङ्कारशेखरे- यथा- श्रीपादस्तु-'समभिव्याहारोपमाप्यस्ति' इत्याह । प्रकृपेव मनोहारि वदनं हरिणीदृशः। चन्द्रे ह्लादकता कस्मात् पद्मः केन परिष्कृतः ।। अत्र सर्वत्र-- न्यूनाधिकत्वशङ्का चेद्विभागेषु तदिष्यताम् । किंचिद्विशेषमादाय भेदोऽभेदश्च कश्चन ।। काचित्समस्तान्वयिनी क्रियामात्रान्वया परा। विशेषणान्वया काचिदुपमा कापि तत्परा ॥ अत्र च-- न्यूनता साम्यमाधिक्यं यद्यदेवाभिधीयते। अहो ! काव्यस्य माहात्म्यं समतैव प्रतीयते ।। तदाह राजशेखरः- समानमधिकं न्यूनं सजातीयं विरोधि च । सकुल्यं सोदरं कल्पमित्याद्याः साम्यवाचकाः॥ अलङ्कारशिरोरत्नं सर्वस्वं काव्यसम्पदाम् । उपमा कविवंशस्य मातैवेति मतिर्मम ।। इत्यलङ्कारशेखरे अर्थालङ्कारे उपमामरीचिः । अतिसाम्यादपढ्नुत(१)भेदयोरुपमानोपमेययोरभेदप्रययो रूपकम् । यदाह- तपकमभेदो यदुपमानोपमेययोः इति । दण्डी च-- उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमुच्यते(२)। इति । तद्विभजते- (१) दपढ्नुतभेदप्रत्ययो रूपकम-इति गपु० पाठः। (२) मिष्यते इति कपु० पाठः । - ·चतुर्थरत्ने तृतीयमरीचिः। विरुद्धं च समस्तं च व्यस्तं रूपकरूपकम् । श्लिष्टं च रूपकं तस्मात् सङ्खपात्पश्वधा स्मृतम् ॥ १॥ तत्र-यत्रोपमानविरुद्धोऽर्थः-तद्विरुद्धम् । यथा- दिवा न परिभूयते नच मनागपि क्षीयते नवा चरमवारिधेः पयसि लुप्तिमाविन्दति । नच त्रिदशमुभ्रवां वदनकान्तिमिर्जीयते यशस्तुहिनदीधितिर्जयति कोऽपि भूमीपतेः । समस्तं यथा-- तस्या बाहुलता पाणिपधं चरणपल्लवम् । मुखेन्दुरक्षिभ्रमरौ सर्वस्वं पुष्पधन्वनः ।। व्यस्तं यथा-- भुजौ मृणाले वदनं सुधांशुः कुन्दानि दन्ताश्चरणौ सरोजे । स्मितं प्रसूनानि करौ प्रवाले पयोधरौ भूमिधरौ मृगाक्ष्याः ।। रूपकरूपकं यथा- मुखपङ्कजरङ्गेऽस्मिन् भ्रूलतानर्तकी तव । नरीनति लसत्स्वर्णकेतकीदललोचने ।। श्लिष्टरूपकं यथा- राजहंसोपभोगाई भ्रमरमार्थ्यसौरभम् । पुष्णाति सुषमां कांचिन्मुखपङ्केरुहं तव ।। इदं च समस्ताऽसमस्तादिमेदादनन्तम् । लक्षणाप्यत्रैवान्त- भवति । उपमानोपमेययोरभेदप्रतिप्रत्तेरत्रापि सच्चात् । तदुक्तम्- 'रूपकं लक्षणादिक मिति । सा च द्विधा, समस्तासमस्तभेदात् । तत्राद्या यथा- उदयति कनकाचल योरुपरि चलत्पङ्कजश्चन्द्रः। तदुपरि घनान्धकारः कस्य कृते धातुरीशी सृष्टिः । अन्त्या यथा-- - - ·३६ अलङ्कारशेखरे- तामरसे सालसता जलमुचि कश्चिद्विपर्यासः । निस्पन्दता लवायां कथयति कस्यापि पुण्यानि ।। इत्यलङ्कारशेखरे अर्थालङ्कारे रूपकमरीचिः। अन्यनिमित्तके वस्तुन्यन्यानिमित्तकत्वाऽऽरोपणम्-उत्पेक्षा । यथा- गमनमलसयातैः कुम्भलक्ष्मी कुचाभ्या- मविकलकरशोभामूरुकाण्डद्वयेन । यदियमहरदेषां हेतुनाऽनेन नूनं निजवपुषि करीन्द्राः पांमुपूरं क्षिपन्ति ॥ इयं च- सर्वालङ्कारसर्वस्वं कविकीर्तिविवर्धिनी । उत्प्रेक्षा हरति स्वान्तमचिरोढा स्मितादिव ।। शङ्के मन्ये ध्रुवं प्रायो नूनं जानामि तर्कये । इवेसादिभिरुत्प्रेक्षा व्यज्यते काव्यवनि ।। अन्यदभिप्रेत्याऽन्याभिधानम्-समासोक्तिः। सैव चाऽन्याप- देश उच्यते । यथा- त्वं पीयूष ! दिवोऽपि भूषणमसि द्राक्षे ! परीक्षेत को माधुर्य तव विश्वतोऽपि विदिता माध्वीक! साध्वी कथा । एतत् किन्तु तथाप्यरुन्तुदमिव ब्रूमो न चेत्कुप्यसे यः कान्ताधरपल्लचे मधुरिमा नान्यत्र कुत्रापि सः॥ किंचिदपढ्नुत्य यदन्यार्थप्रदर्शनम्-साऽपहनुतिः । यथा- सीत्कारं शिक्षयति व्रणयत्यधरं तनोति रोमाञ्चम् । नागरिकः किमु मिलितो नहि नहि सखि ! हैमनः पवनः।। कलमधुरं किल कूजन् यमुनाकूलेषु नीलघनदेहः । दृष्टः सखि ! गोपालो नहि नहि सखि ! कोकिलो दृष्टः(१)। (१) पद्यमिदं क,गपुस्तकयो!पलभ्यते ।

·-
चतुर्थरत्ने चतुर्थमरीचिः। ३७
आरब्धानुकूलाऽऽकस्मिकसहकारिलाभा-समाहितम् । यथा-
मानापनोदनविधौ मदिरेक्षणाया
यावन्नमामि चरणावथ तावदेव ।
नीपस्खलनवसमीरपुर:सरााण
प्रादुर्बभूवुरचिराद् घनगर्जितानि ॥
यस्य वस्तुनो यत्स्वभावता तदाख्यानम्-स्वभावः । तदेव
जातिरुच्यते । यथा-
चलति कथंचित्पृष्टा यच्छति वाचं कथंचिदालीनाम् ।
आसितुमेव हि मनुते गुरुगर्भभरालसा सुतनुः ॥
विरोधो द्विविधः। तत्राय:-पारमार्थिकाऽविरोधेऽपि औचि.
त्यने विरोधिता (१) प्रतीयते यत्र, सः । यथा 'मनीषिताः सन्ति गृ.
हेषु देवताः' इसादौ । द्वितीयस्तु-यथाश्रुते विरोधसन्धानेऽपि य.
त्राभिप्रेता(२)र्थमादायाऽविरोधः । अयमेव विरोधाभास उच्यते ।
यथा-
भक्तानां कामदस्तुष्टो रुषा कामं दहन्नपि ।
अपि ज्ञानमयः स्थाणुर्यस्तमीशं स्तुवीमहि ।।
उत्तरोत्तरं यत्र सारोत्कर्षः-स सारः । यथा-
विषयेषु तावदवलास्तास्वपि गोप्यः स्वभावमृदुवाचः ।
मध्ये तासामपि सा तस्या अपि साचि वीक्षितं किमपि ।।
समस्तवाक्योपकारकत्वम्-दीपकत्वम् । तच्चाऽभिन्न भिन्नं च।
अभिन्नं यथा 'पाणी पद्मधियेत्यादी' तत्चत्कारकक्रियादिभेदा-
दनन्तम् । भिन्नं यथा-
नृत्यन्ति. निचुलोत्सङ्गे गायन्ति च कलापिनः ।
वघ्नन्ति च पयोदेषु दृशो हर्षाश्रुगर्भिणीः ।।
अत्र विस्तरभिया सर्व नोदाहियते । एतच्च मालादीपका-
(१) विरुद्धतया-इति ख,गपु० पाठः ।
(२) भिप्रेतमासाद्याविरोधः-इति कपु० पाठः ।
-

·अलङ्कारशेखरे-
दिभेदादनन्तम् । अत्र पूर्वापरवाक्यार्थयारुपकार्योपकारक(१)-
शृङ्खला-मालादीपकम् । तत्रोत्तरस्य पूर्वोपकारकत्वं यथा-
चारुता वपुरभूषयदासां तामनूननवयौवनयोगः ।
तं पुनर्मकरकेतनलक्ष्मीस्तां मदस्तमपि वल्लभसङ्गः ।।
पूर्वस्योत्तरोपकारत्वं यथा-
सङ्ग्रामाङ्गणमागतेन भवता चापे समारोपिते(२)
देवाकर्णय येन येन सहसा यद्यत्समासादितम् ।
कोदण्डेन शराः, शरैररिशिरस्तेनापि भूमण्डलं,
तेन त्वं, भवता च कीर्तिरतुला, की िच लोकत्रयम् ।।
समानकालोक्तिः-सहोक्तिः । सा द्वयी । उदासीनयोस्त्व.
राप्रतियत्तये, कार्यकारणयोरपि । आद्या यथा--
सह दीर्घा मम श्वासैरिमाः सम्प्रति रात्रयः ।
समं मम शरीरेण क्षीयन्ते दिवसा अमी ॥
-
अन्त्या यथा--
वर्धते सह पान्थानां मूर्छया चूतमञ्जरी ।
पतन्ति च समं तेषामश्रुभिर्मलयानिलाः ॥
प्रयोज्यप्रयोजकयोवैयधिकरण्यम्-अन्यदेशत्वम् । यथा---
सा बाला वयमप्रगल्भवचसः सा स्त्री वयं कातरा:
सा पीनोन्नतिमत्पयोधरयुगं धत्ते सखेदा वयम् ।
साऽऽक्रान्ता जघनस्थलेन गुरुणा गन्तुं न शक्ता वयं
दोषैरन्यजनाश्रितैरपटवो जाताः स्म इत्यद्भुतम् ॥
कारणे सत्यपि कार्याभावो-विशेषोक्तिः । यथा--
आवाति पारिधरशीकरवारिवर्षी
स्वैरं कदम्बवनदुर्ललितः समीरः ।
(१) पकारकम्-इति क,गपु० पाठः।
(२) समासादिते-इति क,खपुस्तकयोः पाठः ।

·चतुर्थरत्ने चतुर्थमरीचिः -- अङ्गेऽपितानि नलिनीनवपल्लवानि तापस्तथापि सुदृशः शिथिलो न जातः ॥ कारणं विनापि कार्योदयो-विभावना । यथा-- नाङ्गेषु रत्नाभरणानि सन्ति निश्वासहार्याण्यपि नांशुकानि । तथापि सा सम्प्रति सारसाक्षी दिने दिने कामपि कान्तिमेति ॥ केचित्तु-'अन्यदेशत्वमेव विशेषाक्तिविभावने, अधिक- रणद्वयमादाय' । अन्ये तु-'अनयोरेवैकेनाऽपरस्यान्यथासिद्धिः, व्यतिरेकमादाय' इति । गोवर्धनस्त्वाभ्यामेवान्यथासिद्धयाऽन्य- देशत्वमेव निराचकार । व्यतिरेकालङ्कारस्त्वतिरिच्यत इत्येके । स च यथा-- कादाचित्की द्युतिं धत्ते कलङ्की क्षीयतेऽन्धहम् । दोषाकरः कथङ्कारं त्वदाननसमः प्रिये ! ॥ एकेनापरस्या(१)ऽन्यथासिद्धिराक्षेपः । सोऽपि पृथगित्यपरे । यथा-- इन्द्रेण किं स यदि कर्णनरेन्द्रसूनु- रैरावतेन किमसौ यदि तद्विपेन्द्रः । दम्भोलिनाऽप्यलमयं यदि तत्प्रतापः स्वर्णोऽप्ययं ननु मुधा यदि तत्पुरी सा ।। सुखबोधाय बालानामतिकोमलवर्त्मना । मया संक्षेपणादित्थमलङ्काराः प्रदर्शिताः ॥ यथैतेषां मिथो भेदः परेषां नातिरेकिता तथाऽलङ्कारसर्वस्वे समपञ्चमदर्शयम् ॥ इति श्रीमाणिक्यचन्द्रकारिते अलङ्कारशेखरे अलङ्काररत्ने अर्थालङ्कारमरीचिः । (१) प्रस्तुतस्यासिद्धि--इति क,खपु० पाठः ।

·अलङ्कारशेखरे- पञ्चमं रत्नम्। उपमा काव्यसम्पदा सर्वस्वम् , सा च साधयमिति । इदानीं तस्य प्रतियोग्यनुयोगिनावाह-- चन्द्रकलाऽम्वुजदाम शिरीषं विद्युत्तारा कनकलताच। दमनककाञ्चनयष्टी दीपः सर्वैरेभियोंषिद्वया ॥१॥ यथा- शिखेव दीपस्य, लतेव हैमी, कलेव चान्द्री, स्रगिवाम्बुजानाम् । शिरीषपुष्पं स्मरहेमयष्टी सा मे कदा लोचनगोचरः स्यात्(१) ।। दमनकतरुशाखालम्बि छोलङ्ग(२)युग्मं तुहिनकिरणबिम्बे खारीटपचारः। विकचकमलकोशे दाडिमीवीजपति- स्त्रितयमिदमपूर्व दृष्टपेकत्र चित्रम् ।। 'तडिद्वा तारा वेत्यादि' 'उद्भिनया रत्नशलाकया वेत्यादि- दर्शनात्तथात्वं वर्ण्यत इत्याहुः । अत्यन्तानन्दसन्दोहदायिनी परिवर्यते॥ योषिदित्यनुवर्तते । यथा- सा कौमुदी नयनयोरमृतैकवर्ति- रानन्दपङ्कजवनी(३)विलसल्लतामा । पाणाः स्मरस्य जनपुण्यतरोः फलानि साफल्यमक्षिजनुषां क गता न जाने ॥ शक्तिमूर्तिमती स्मरस्य जगतां नारीमयं मण्डनं कान्तानामुपमानकल्पनकलाकान्तेः समुत्तेजनम् । (१) पद्यमिदं गपुस्तके नास्ति । (२) रोलम्ब-इति खपुस्तके। ३) वतीविलसत्तडागः-इति खपु० पाठः। -- ·पञ्चमरत्ने प्रथममरीचिः। यथा- लक्ष्मीः संमृतिसागरस्य सरसी लावण्यपुण्याम्भसा सा राजब्रजचक्षुषां क्षणमभूदानन्दकन्द(१)स्थली ।। रोचनास्वर्णविद्युद्भिहरिद्राभिराटकैः ।। चम्पकैमकेतक्या वण्र्यते तत्तनोद्युतिः ॥ प्रत्यग्रपझवीजाति काञ्चनकेतकच्छायम् । गोरोचनाऽतिगौरं वपुरथ साक्षात्कृतं तस्याः ।। चम्पकदामहरिद्राकाञ्चनसौदामिनीनां च । हपयति कान्तिमेषा निजवपुषा पद्मपत्राक्षी ॥ इदमुपलक्षणम् । 'तामग्रतस्तामरसान्तराभा'मित्यादेश्च, वेत्रत्वचा तुल्यरुचां वधूनां कर्णान्ततो गण्डतलागतानि । भृङ्गाः सखेलं यदि नापतिष्यन् कोऽवेदयिष्यन्नवचम्पकानि ॥ इत्यादेश्व, 'मोचात्वचः पञ्चषपाटनाना'मित्यादेच, 'काश्मी. रगौरवपुषामभिसारिकाणामाबद्धरेख (२)मिखादेस्तत्तत्साम्यमपि बोध्यम् । माशैवालपाथोदबहभ्रमरचामरैः ॥ ३ ॥ यमुनावीचिनीलाइमनीलाब्जाभैः समः कचः ॥ यथा-- न जीमूतच्छेदः स हि गगनचारी नच तमो नचाऽस्येन्दोमैत्री नच मधुकरास्ते हि मुखराः । (१) पण्यस्थली-इति कपुस्तके, पुण्यस्थली-इति च पाट: खपुस्तके । (२) काश्मीरगौरवपुषामभिसारिकाणा- भाबद्धरेखमभितो मणिमञ्जरीभिः । पतत्तमालदलनीलतमं तमिनं तत्प्रेमहेमनिकषोपलतां प्रयाति ॥ खपुस्तके सम्पूर्णमिदं पद्यम् । तम:

·४२
अलङ्कारशेखरे-
--
न पिच्छं तत्ककिन्युचितमसितोऽयं नच मणि.
मदुत्वादा ! ज्ञातं घनचिकुरपाशो मृगदृशः ॥
जानामि जानकि ! कलिन्दमुताजलेऽस्मिन्
स्नातासि हन्त ! यदिमास्तव कुन्तलानाम् ।
वीचीषु नीलकमलस्रजि शैवलेषु
दृश्यन्त एव रुचयः कणशः प्रकीर्णाः ॥
तारा रदानां, बदनस्य चन्द्रं, रुचा कचानां च नमो जयन्तीम् ।
आकण्ठमक्ष्णोतियं मधूनि महीभुजः कस्य न भोजयन्तीम्(१)।
कूपसिन स्थगितहृदया सम्पुटं हाटकीयं
मस्तन्यस्ताञ्चलनिवसना चामरं वारिदाभम् ।
यत्राऽऽसीना रतिरिव वणिक्यसी वीथिकायां
विक्रीणीते मुकुलितमुखी संज्ञया मौक्तिकानि ।।
अङ्गुल्या यदि निर्दिशेदरुणिमा लाक्षागुटीविभ्रमं
वाचा यद्यथ शुद्धपारदवटीबुद्धिं रदस्य द्युतिः ।
दृग्भझ्या यदि नीलिमा वितनुते काचस्रजः प्रत्ययं
विक्रेतुंबत ! मौक्तिकानि भवति व्यग्रा वणिक्प्रेयसी (३)।
इदमप्युपलक्षणम् ।
पुनः पुनः काचन कुर्वती कचच्छटाधिया धूपजधूमसङ्ग्रहम् ।
सखोस्मितेस्तर्किततनिजभ्रमा बबन्ध तन्मूनि(३) चामरं चिरात
इति धूमसाम्यमपि बोध्यम् ।
'पाशः पक्षश्च हस्तश्च कलापार्थाः कचात्पर'
इति रहस्यम् ।
(१) स्वयंवरे इत्थंभूतां विमानस्थां दमयन्ती राजानी ददृशुः-
इति वाक्यार्थः।
(२) श्लोकोऽयं ख,गपुस्तकयोनास्ति ।
(३) तन्मूर्धज-इति कपु. पाठः ।

·पञ्चमरत्ने प्रथममरीचिः । ४ ललाटमर्धचन्द्रेण हेमपट्टिकया तथा ॥४॥ यथा- केशान्धकारादथ दृश्यमालस्थलाधचन्द्रा स्फुटमष्टमीयम् । एनां यदासाथ जगन्जयाय मनोभुवा मिद्भिरसाधि साधु ॥ अधस्तादधकाराणामुपरिष्टात्कुरङ्गयोः । सिन्दुरबिन्दुसुभगा दृष्टा कनकपट्टिका ॥ वल्लीस्मरधनुर्वाचिभृङ्गालीपल्लवैर्भुवौ ॥ यथा-'अथ मुललितयोषिद्धूलताचारुशृङ्गमित्यादि । श्यामास्वङ्गं चकितहरिणीप्रेक्षणे दृष्टिपातान् वक्रच्छायां शशिनि शिखिनां बर्हमारेषु केशान् । उत्पश्यामि प्रतनुषु नदीवीचिषु भ्रूविलासान् हन्तकस्मिन्कचिदपि न ते चण्डि ! साहश्यमस्ति । भ्रूपल्लवं मधुपराजिरुचां निधिस्ते गण्डस्थली कनकदर्पणदर्पहन्त्री । हे कम्बुकण्ठि ! शुककिन्नरहंसवाणि ! प्राणा ममासि मदनस्य च जैत्रमस्त्रम् ॥ चन्द्राऽऽदशौं कपोलस्य मुव्यक्तमव्यवहितश्लोकद्वये । 'पाणौ पनधिया मधूककुसु. भभ्रान्त्या पुनर्गण्डयो रित्यादिदर्शनात्तथात्वमपि वर्णते(१) । मुखस्येन्द्रब्जदर्पणाः ॥ यथा 'किमिन्दुः किं पद्म किमु मुकुरबिम्बं किमु मुख'मित्यादौ । तिलप्रसूनं नासायाः (१) इदमुपलक्षणम्, 'पाणी"गण्डयो रित्यादेस्तथात्वमपि- इति खपु० पाठः।

·अलङ्कारशेखरे- यथा- बन्धूकद्युतिबान्धवोऽयमधरः स्निधो मधूकच्छवि- गण्डश्चण्डि ! चकास्ति नीलनलिनश्रीमोचनं लोचनम् । नासाऽन्वेति तिलप्रसून पदवीं कुन्दाभदन्ति ! प्रिये ! प्रायस्वन्मुखसेवया विजयते विश्वं स पुष्पायुधः ॥ कामतूणीकृत्य नासा वर्ण्य ते इति श्रीहर्षः(१) । 'नासा- वंशो मृगीदृशाम्' इत्यप्यस्ति । 'नासानाली तिलोपमा' इत्यपि पठन्ति । कण्ठः कम्बोः समः स्मृतः ॥ यथा 'हे कम्बुकण्ठि'इत्यादौ, 'कम्बुग्रीवे ! तद्वदेवाष्टमान्त्ये' इत्यादौ च। मृगतन्नेत्रपाथोजतत्पत्रझपखञ्जनैः ॥ ६॥ नेत्रं चकोरतन्नेत्रकेतकालिस्मराशुगैः ॥ यथा- - चकोरनेत्रणगुत्पलानां निमेषयन्त्रेण किमेष कुष्टः । सारः मुधोद्गारमयः प्रयत्नैर्विधातुमेतन्नयने विधातुः ।। 'हरिणादथ तन्नयनादथ पद्मात्पद्मपत्राच्चे'त्यादि । 'किमब्जे किं मीना वित्यादि। नयने खञ्जनकमले बाहू विलसन्मृणालबिसखण्डे । वपुरपि शिरीषपुष्पं मुखमिन्दुस्वं शरलक्ष्मीः ।। चकार सा मत्तचकोरनेत्रा विलोलनेत्रभ्रमरैर्गवाक्षान् । पूर्णान् दलैः काचन केतकीनामहो ! वधूनां पृथगेव दृष्टिः ।। (१) नासाऽदसीया तिलपुष्पतूणं जगत्त्रयव्यस्तशरत्रयस्य । श्वासानिलामोदभरानुमेयां दधतिबाणी कुसुमायुधस्य ।। एतत्पद्याभिप्रायेणोक्तमिदम् ।

·पञ्चमरत्ने प्रथममरीचिः । केचित्तु- कोशातकीपुष्पगुलुच्छकान्तिभिर्मुखैर्विनिद्रोल्वणवाणचक्षुषः । ग्रामीणवध्वस्तमलक्षिता जनैश्चिरं वृतीनामुपरि व्यलोकयन् ।। इति माघदर्शनात् कोशातकीत्वेन मुखं बाणत्वेन नेत्रं वर्ण: नीयमिति वदन्ति । अन्ये तु- तया प्रवृद्धाननचन्द्रकान्त्या प्रफुल्लचक्षुःकुमुदः कुमार्या । प्रसन्नचेतस्सलिलः शिवोऽभूत्संसृज्यमानः शरदेव लोकः ।। इति दर्शनान्नेत्रं कुमुदोपमेयमित्याहुः । प्रवाल बिम्बबन्धूकपल्लवैरधरोष्ठको ॥ ७ ॥ वण्यों माधुर्यमाश्रित्य याचन्मधुरवस्तुभिः ॥ यथा- पुष्पं प्रबालोपहितं यदि स्यान्मुक्ताफलं वा स्फुटविद्रुमस्थम् । ततोऽनुकुर्याद्विशदस्य तस्यास्ताम्रौष्ठपर्यस्तरुचः स्मितस्य । तन्वी श्यामा शिखरिदशना पकविम्बाधरोष्ठी मध्ये क्षामा चकितहरिणीप्रेक्षणा निम्ननाभिः । श्रोणीभारादलसगमना स्तोकनम्रा स्तनाभ्यां या तत्र स्यायुवतिविषये सृष्टिरायेव धातुः ।। 'बन्धूकद्युतिबान्धवोऽयमधर' इत्यादि । जपाऽप्यत्र गण नीयेति (१) गोवर्धनः। माधुर्यमाश्रित्येत्यादि यथा 'स्वं पीयूष! दिवोऽपि भूषणमसी यादौ । मुक्तामाणिक्यनारङ्गदाडिमीकुन्दकोरकैः ॥ ८॥ ताराभिश्च रदाः यथा 'कूपोसेन स्थगिते'यादौ, 'तन्वी श्यामा शिखरी'त्यादौ । (१) वर्णनीयेति-इति कपु० पाठः।

·अलङ्कारशेखरे- तदन्ता नागरङ्गानि छोलङ्गानि पयोधरौ । ओष्ठाधरौ च बिम्बानि सा से फलमयी प्रिया ॥ 'दमनके 'त्यादि, 'बन्धूकद्युती'त्यादि । तत्कोरकैर्यथा- अधरः किसलयमझी पद्मौ कुन्दस्य कोरका दन्ताः । का कौ के कं को कान प्रहसति हसतो हसन्ति हरिणाक्ष्याः ॥ 'तारारदाना मित्यादि। वाणी हंसालिशुककिन्नरैः ॥ वेणुकोकिलवीणाभिमाधुर्य मधुरैः सह ॥९॥ यथा 'हे कम्बुकण्ठि ! शुककिन्नरहंसवाणी'त्यादि । तस्य गोप्तुदिरेफाणां कर्णोत्पलनिपातिनाम् । स्वरसंवादिभिः कण्ठैः शालिगोप्यो जगुर्गुणान् ।। कण्ठः किमस्थाः पिकवेणुवीणास्तिस्रो जिताः सूचयति त्रिरेखः। इत्यन्तरस्तूयत यत्र कापि नलेन बाला कलमालपन्ती ॥ माधुर्यमिति । मधुद्रोणीव मन्दारमरन्दाऽमन्दष्टिवत् । सुधासार इव द्राक्षागोणी वाणी तव प्रिये ! ॥ बाहुवितेन विगुदल्लिमृणालैः विसमृणालयोरवान्तरभेदविवक्षयोक्तमिदम् । यथा- अस्या भुजाभ्यां विजिताद्भिसारिक पृथक्करोऽगृह्यत तत्प्रसूनम् । इहेष्यते तन्न गृहाः श्रियः कैन गीयते वा कर एव लोकैः ।। विद्युन्मृणालसुभंगा बाहुवल्ली मृगीदृशः । यूनां तु कण्ठकाण्डेषु. जाता कनकशृङ्खला ॥ - करस्तु पद्मन ।। पल्लवविनुमकाभ्याम् ·पञ्चमरत्ने प्रथममरीचिः । ४७ . यथा. करकिसलयेन सुदृशा रागसरित्पङ्कजेनेव । शिथिलितविद्रुममहसा स्पृष्टोऽहं चेतनामलभे(१) ।। चन्द्रकलाकुन्दकोरकैश्च नखाः ॥१०॥ यथा- - निर्सिताशोकदलप्रसूति पाणिद्वयं चारुनखं तदीयम् । नवोदितेन्दुप्रतिमस्य शोभा व्योम्नः प्रदोषे विफलीचकार ।। निर्दोषरत्नसुभगैः कुन्दकोरककान्तिभिः । नखैः कमलपत्राणि बाला चक्रे पृथक् पृथक् ॥ पूगाजतत्कोरकबिल्वतालगुच्छेभकुम्भाद्रिघटेशचक्रः।। सौवीरजम्बीरकबीजपूरसमुद्गछोलङ्गफलैरुरोजः ॥१२॥ यथा- कनकक्रमुकायितं पुरस्तादथ पङ्केरुहकोरकायमाणम् । क्रमशः कलशायमानमास्ते(२)सुदृशो वक्षसि कस्य भागधेयम्॥ कलशीयति कुचकालं कमलीयलि लोचनभ्रमरः । ध्यणुकीयति पुनरस्या हरिणदृशः प्रत्यहं मध्यः ।। स्तनबिल्वद्वयी तस्याः प्रययौ चक्रवाकताम् । ! .. उड्डीय पुनरद्रीणां जहार विपुलां श्रियम् ॥ चिरप्रवासिंस्तव वाटिकायां बिभर्ति चत्वारि फलानि वीरुत् । सौवीरजम्बीरकबीजपूरतालान्य सौ धास्यति(३) किं न जाने ।। 'खगौ वा गुच्छौ 'त्यादि। स्वयम्भूः शम्भूरम्भोजलोचने ! त्वत्पयोधरः । नखेन कस्य धन्यस्य चन्द्रचूडो भविष्यति ॥ (१) चेतनां न लभे-इति क,खपु० पाठः । (२) कमलायमानमास्ते-इति कपुस्तके पाठः (३) विधास्यतीत्यर्थे धास्यतीति प्रयोगः,धारयिष्यतीति वाऽर्थः।

·-- अलङ्कारशेखरे- 'सम्पुटं हाटकीय'मित्यादि, 'दमनकतरुशाखालम्बि छोलङ्ग युग्म'मित्यादि। महतोऽपि महीयांसमणीयांसमणारपि । त्वत्प्रतीकं विदुनमणुमध्ये ! नगस्तनि !॥ रेखाका(१)राऽलिसुश्यामा रोमालिस्तेन तादृशैः। शैवालधूमभृङ्गालिलताद्यैरुपमीयते ॥ १२ ॥ नाभीबिलादुञ्चलिता भुजङ्गी रोमाकिरास्येन्दुसुधां लिलिक्षुः । समीक्ष्य केशावलिबहिमालामुरोजगियों: समलीयताऽन्तः(२)। सुगममिदम् । नाभौरसातलाऽऽचतहदकूपनदादिभिः ॥ यथा-- मदनसरितमेतां गाहमानो जनोऽसौ जघनपुलिननाभीमण्डलावतरम्याम् । मुखकमलसनाथामुल्लसद्भूलतोमि चिरविरहहुताशाऽऽयासमुज्झाञ्चकार ॥ स्वन्नाभिकूपः पातालं नितम्बस्तव मेदिनी। पयोधरस्ते हेमाद्रिस्त्वं ममासि जगत्रयम् ।। हृदनदसरांसि नाभिस्त्रिवली तटिनी रसात्मकं च वपुः । तदपि तलोदरि ! सम्प्रति (३)कथमिव सन्तापमातनुषे ॥ वली तटिन्या तद्रूपैः तत्समैः पाशादिभिः । तदाह-'त्रिवलीपाशैस्तया तथा नद्धः', 'कामस्य सोपानमिव प्रयुक्त मिति । पृष्टं काञ्चनपदकैः ॥ १३ ॥ (१) कान्ता-इति कपु० (२) पद्यमेतत् ख,गपुस्तकयो स्ति । (३) सुन्दरि-इति खपु० पाठः । पाठः।

·पञ्चमरले मरीचिः। यथा यथा- मुक्तावलिस्ते रदनाः पृष्ठं काञ्चनपकम् । नखांशवस्ते रत्नानि मध्ये क्षीणासि कि प्रिये !॥ सूच्यग्रतल शून्याऽणुवेदीसिंहादिभिः समः ! मुष्टिग्राह्यो भवेन्मध्यः अत्र मध्यस्याऽतिसूक्ष्णतया तत्वाधान्येनोपमानता । अत एव मुष्टिग्राह्यता तलप्रमाणता सूक्ष्मत्वादेव मध्ये शून्यता च । अत एव 'सदसत्संशयगोचरोदरी'त्यपि वर्णयन्ति । जघनं पुलिनोपमम् ॥ १४ ॥ यथा-'मदनसरितमेता'मित्यादि। पीठप्रस्तरभूचनितम्बः परिवर्यते ॥ नितम्बः स्वर्णपीठं ते तवाङ्गुल्पश्च पल्लवाः । ज्योत्स्नेन्दुपुष्पपीयूषफेन कान्ति स्मितं तब !! 'तपनीयशिलाशोभा कटिरित्यादि । 'नितम्बस्तव मे. दिनी'त्यादि । चक्रेण विश्व युधि पुष्पकेतुः पितुर्जितं वीक्ष्य सुदर्शनेन । जगजिगीपत्यमुना नितम्बण्येन किं दुर्लभदर्शनेन । विभ्रम्य तच्चारुनितम्बचके दूतस्थ दृक् तस्य खलु स्खलन्ती । स्थिरा चिरादास्त तदुरुरम्भास्तम्भावुपाश्लिष्य करेण गाढम् ॥ इति नैषधात् , 'रथचरणविशालश्रोणिलोलेक्षणेने ति माघाच्च चक्रान्तरद्वयसाम्यमप्यत्र । ऊरुस्तु करिहस्तेन कदल्या करमेण च ॥ १५ ॥ यथा- कदली कदली करमः करमः करिराजकरः करिराजकरः। भुवनत्रितयेऽपि विभर्ति तुलामिदमूरुयुगं न चमूरदृशः ॥

·५० अलङ्कारशेखरे- चरण: पल्लवाम्भोजस्थल पद्मप्रवालकैः !! यथा- विजितप्रवालपल्लवकवलीकृतप्रोल्लसत्सुषमे । पदकमले कमलाया लुठदलकः पातु देवकीसूनुः ।। अभ्युन्नताङ्गुष्ठनखप्रभाभिर्विक्षेपणाद्रागमिवोद्विरन्तौ । आजहतुस्लचरणौ पृथिव्यां स्थलारविन्दश्रियमव्यवस्थाम् ।। पूर्णेन्दुनाङ्गुष्टनखौ यथा- याः पदाङ्गुष्ठनखौ मुखं च बिभर्ति पूर्णेन्दुचतुष्टयं या। कलाचतुःषष्टिरुपैतु वासं तस्यां कथं सुभुवि नाम नाऽस्याम् ।। गमनं हंसहस्तिवत् ॥१६॥ यथा-'गमनमलसया रित्यादि । सा राजहंसैरिव सन्नताङ्गी गतेषु लीलाञ्चितविभ्रमेषु । व्यनीयत प्रत्युपदेशलुब्धैरादित्सुमिनू पुरशिञ्जितानि ॥ इत्यादौ। कटाक्षो यमुनावीचिभृङ्गावलिभिषामृतः ॥ यथा- हालाहलं वा विलसत्सुधा वा भृङ्गावली वा यमुनोर्मयो वा । निशाणघृष्टा मदनेषवो वा यद्वा कटाक्षा हरिणेक्षणायाः ॥ ज्योत्स्नेन्दुपुष्पपीयूषफेन कैरववद्धसः ॥ १७ ॥ हसो हास्यम् । यथा-'ज्योत्स्नेन्दुपुष्पपीयूष' इत्यादि । नूनं ते चोरिता तान्त्रि ! स्मितेक्षणमुखद्युतिः । स्नातुमम्भः प्रविष्टायाः कुमुदोत्पलपङ्कजैः ।।

·पञ्चमरत्ने प्रथमरीचिः । ५१ मुक्ताप्यत्र गणनीया । 'मुक्ताफलं वा स्फुटविद्गमस्थमित्यादेः । दर्शनं वमदब्जादि यथा- अत्र धवल यादिव जगदखिलं प्लावयादव विश्वमेव विशिखौधैः(१)। वमदिव कमलसहस्र लोचनमेणीदृशो जयति ॥ श्वासस्तु सुभिः शनैः ।। वहन्ति प्रातरम्भोज सौरभोद्गारवासिताः । मन्दमन्दममी वाला निश्वासास्तावका इव ।। हंससारस शब्दाभ्यां वर्णते नूपुरध्वनिः ॥ १८ ॥ यथा-'सा राजहंसैरिवे' यादि । लीलाचलस्त्रीचरणारुणोत्पलस्फुरत्तुलाकोटिनिनादकोमलः । शौरेरुपानूपमपाहरन्मनः स्वरान्तरादुन्मदसारसाऽऽरवः ।। श्रीपादानुसारिकविकल्पलताकार एतावद- धिकमाह- वेण्याः सर्पाऽसिभृङ्गाल्यो धम्मिल्लस्य विधुन्तुदः । सीमन्तस्याध्वदण्डौ च भ्रुवोः सर्पकृपाणको । दन्तस्य जीरका ज्ञेया मदिरा कुमुदं दृशोः । जिब्वायास्त्वञ्चलो दोला नासायाः पाटली तथा । बल्लरी लहरी पाशः शाखा वाहुद्वयस्य च । प्रवालशाखा बागुल्याः पलवश्च नखस्य तु ॥ रक्तपुष्पाणि, नाभ्यास्तु विवराम्भोरुहे समे । वीचिसापाननिःश्रेण्यस्त्रिवल्या इति च स्त्रियाम् ।। पुंसां तु वृषरक्ताक्षस्कन्धौ स्कन्धस्य सन्निभौ । भुजौ वज्रस्य गमनमुक्ष्णामित्यभिकीर्तितम् ॥ (१) विधेः-इति गपु० पाठः । .

·अलङ्कारशेखर- -- गोवर्धनस्तु शरीरतद वयवयोवर्णनीयान्गुणानाह(१)- सौन्दर्य मृदुता कायमतिकोमलता तथा । कान्तिरौज्ज्वल्यमान(२)ल्यमित्येते वपुषो गुणाः ॥ केशस्य दीर्घकौटिल्यमृदुनै बिड्यनीलताः । कपोले स्वच्छता कण्ठे द्राधीयस्त्वं त्रिरेखता ॥ नेत्रे स्नग्ध्यं विशालत्वं लोलताऽपाङ्गदीर्घता । नीलता प्रान्तलौहित्यं श्वैत्यं निबिडपक्ष्पता ॥ अधरेऽत्यन्तमाधुर्यमुच्छ्वस(३)चं सुरक्तता । दन्तस्य श्वैत्यलौहित्यं द्वात्रिंशत्ताऽतिदीप्तता ।। माधुर्य स्पष्टता वाचां मृदुता समता भुजे । करेऽतिमृदुता शैत्यं सर्वभागे च शोणता ।। स्तने श्यामाग्रतौन्नत्यविस्तारदृढपाण्डुताः। रोमाल्यां मार्दवं सौम्यं श्यामता नाभिगामिता ।। कान्तिवनानुपूर्वत्वं जयो तिदीर्घता । अत्यन्तमन्दता शैत्यं निश्वासे तु सुगन्धिता ॥ इत्यादि। मया संक्षेपशीलेन गच्छता मृदुवम॑नि । सर्वेषामविरोधेन (४)दिमात्रमिह दर्शितम् ।। इत्यलङ्कारशेखरे वर्णकरत्ने योषिवर्णनमरीचिः । -NAR- (१) वर्णनीयान्याह-इति गपु० पाठः । (२) माधुर्य-इति गपु० पाठः । (३) मुच्छूनत्वं-इति ख,गपु० पाठः । (४) सर्वशिष्टानुरोधेन-इति ख,गपुः पाठः ।

·पञ्चमरत्ने द्वितीयमरीचिः। ५३ - इदानी पुरुषवर्णनमाह- राज्ञामत्यन्तपीनत्वमुच्चता दीर्घबाहुता ॥ अत्र घुसामिति वक्तव्ये प्रायशः कवीनां राजान एवं वर्णनीया भवन्तीति ताननुगृह्णता महर्षिणा राज्ञामित्युक्तम् । पथा-- 'व्यूढोरस्को वृषस्कन्धः शालमांशुमहाभुजः' इत्यादौ। युगार्गलभुजङ्गेन्द्रदण्डस्तम्भहस्तकैः ॥ १ ॥ बाहुः यथा-'युवा युगव्यायतबाहुरित्यादि । 'भुजे भुजङ्गेन्द्रस- पानसारे' इत्यादौ । अमुष्य दोामरिदुर्गलुण्ठने धुर्व गृहीताऽर्गलदीर्घपानता। उर:श्रिया तत्र च गोपुरस्फुरत्कपाटदुर्धर्षतिरःप्रसारिता ।। नागेन्द्रगमनः पीनमरावत करायतम् । दोर्दण्ड भुवनागारस्तम्भं राजा ममर्श सः ।। वक्षः कपाटेन शिलापट्टेन वर्षयते ।। (१)यथा- तस्याभवत्सूनुरुदार शीलः शिलः शिलापट्टविशालवक्षाः । जितारिपक्षोऽपि शिलीमुखैर्यः शालीनतामनजदीड्यमानः॥ अंसे विपुलता यथा-'युवा युगव्यायतबाहुरंसल' इत्यादि । मध्ये कार्यम् १) इत आरभ्य 'अंसे विपुलता'-इत्यन्तः पाठः कपुस्तके न दृश्यते ।

·५४ अलङ्कारशेखरे- यथा- -- अवन्तिनाथोऽयमुदग्रबाहुविशालवक्षास्तनु आरोप्य चक्रभ्रममुष्णतेजास्त्वष्ट्रेव यत्नोल्लिाखता विभात ।। इत्यादि । उन्नतता पदे ॥ २ ॥ यथा-- कूर्माकारं चरणयुगलं धूतदिग्दन्तिशुण्डा- दण्डावूरू भुजयुगमपि व्यक्तनागेन्द्रशोभम् । प्रायः पृथ्वीधरणविधये तत्समर्थान् पदार्था- नेकीकृत्य त्रिभुवनसृजा निर्मिता यस्य मूर्तिः ॥ स्तनयोरिव नारीणामत्यन्तस्वच्छता हृदि ।। यथा- सा निर्मले तस्य मधूकमाला हृदि स्थिता च प्रतिबिम्बिता च । कियसमना कियती च प्रग्ना पञ्चेषुवाणालिरिव व्यलोक ॥ नारीस्तनस्वच्छता यथा- प्रतिफलितं गलगरलं कज्जलबुद्ध्या पयोधरे देव्याः । प्रातः प्रोञ्छितुमिच्छन् गिरिजाहसितो हरो जयनि ।। कान्तिप्रयोजकं यावत् तावत्तद्वत्प्रवर्यते ॥ ३ ॥ तद्वद्योषिद्वत् । यथा- कृतावरोहस्य हयादुपानही ततः पदे रेजतुरस्प विभ्रती । तयोः प्रवालैनयोस्तथाम्बुजैनियोद्धकामे किमु बद्धवर्मणी ।। धातुताम्राधरः प्रांशुदेवदारुबृहद्भुजः । प्रकृयैव शिलोरस्कः सुव्यक्तो हिमवानिव ।।

·पञ्चमरने द्वितीयमरीचिः। -- चन्द्रानन ! चन्द्रदिनं मृगलोचन ! मृगशिरश्च नक्षत्रम् । तिथिरतिथिप्रिय! नवमी शुभयोगः सुभग ! भाति भवान्(१)॥ कामं कमलपत्राणां नेत्रे तस्यानुकारिणी । इत्यादि विस्तृतमन्यत्र ! इदमुपलक्षणम् । आहादकत्वपुर- स्कारेण चन्द्रादिसाम्यमुभयोरपि । यथा- 'इत्थं द्विजेन द्विजराजका. न्ति रित्यादि 'इन्दुप्रभामिन्दुमती वभाष' इति रघुवंशे, 'स्फुर- कमलप्रभे' इति श्रुतबोधे । प्रतापोऽर्काग्नि(२)वज्राद्यैः कीर्तिश्चन्द्रादिशुभ्रकैः ।। करे पोयरेखादि पदे छत्रध्वजादिकम् ॥ ४ ॥ गमनं हस्तिसिंहाभ्यां कार्कश्यं च भुजादिषु ॥ स्फुटमिहोदाहणम् । गमनं यथा-- पूर्व यथा देवपतेनियोग मूळ वहन्कार्मुकवाणहस्तः । प्राप्तस्तथैवाशु गजेन्द्रगामी प्रोद्भिद्यमानो नवयौवनेन ॥ 'ततो मृगेन्द्रस्य मृगेन्द्रगामी'त्यादि । स्युरुत्तरपदे व्याघ्रपुङ्गवर्षभकुञ्जराः । सिंहशार्दूलनागाद्याः पुंसि श्रेष्ठार्थवाचकाः ॥ आदिपदादृषभोऽपि । कर्तव्या रत्नसिंहाद्या नरराजादितः पदात् । विशेष्य भावो गुसदां नरभूमि(३)विशेषणात् ।। यद्यत्सामुद्रिकायुक्तं तद्वर्ण्यमुभयोरपि । किन्तु शिष्टप्रयोगोऽत्र नियामकतयेष्यते(४) । इत्यलङ्कारशेखरे वर्णकरत्न पुरुषवर्णनमरीचिः। (१) इदमुत्तरार्ध क, गपुस्तकयोनास्ति। (२) प्रतापोऽन्यादि-इति कपुः पाठः । (३) वरभूमि-इति खपुस्तके पाठः। (४) मया कल्पतयेष्यते-इति कपु० पाठः।

·अलङ्कारशेखरे- -- : + .. इदानी सादृश्यप्रापकप्रकागनाह- इवायैः प्रतिमानाः समानानि मादिभिः ॥ बन्धुचौरशारेवंशयः सादृश्यप्रतिपत्तयः ॥ १ ॥ इवाचैरिति । तदाहुः- इनवद्वायथाशब्दाः समाननिभसंनिभाः। तुल्यसङ्काशनीकाशप्रतिमाप्रतिरूपकाः ।। सहसदृशसंवादिशब्दाः सादृश्यवाचकाः । प्रतिमानाचैरिति । प्रतिमानं प्रतिबिम्ब प्रतिमा प्रतियातना प्रतिच्छाया । प्रतिकृतिरर्चा पुंसि प्रतिनिधिरुपमापमानं स्यात् ।। समानाद्यैर्निभादिभिरिति । धाच्यलिङ्गाः समानश्च सहक्षः महशः सदृक् । साधारण समस्तुल्यः स्युरुत्तरपदे त्वमी ॥ निभसङ्काशनीकाशप्रतीकाशोपमादयः । बन्धिवति । बन्धुर्मित्रं वयस्यश्च प्रेयान् प्रीतः मुहृत् सखा । उपमानोपमेययोरेवम् । चौरेति । प्रतिरोधिपरास्कन्दिपाटच्चरमलिम्लुचाः । 'मुखकान्तिचौरश्चन्द्र' इत्यादि कर्तव्यम् । अरीति । रिपुवैरिसपत्नारिद्विषद्वेषणदुहृदः। द्विद्विपक्षाऽहिताऽमित्र दस्युशात्रवशत्रवः ।। अभिघातिपराऽरातिप्रत्यर्थिपरिपन्थिनः। 'चन्द्रस्य चैरि मुख'मित्यादि कर्तव्यम् । वंशाचैरिति । सन्ततिर्गोत्रजननकुलान्यभिजनान्वयौ । वंशोऽन्वधायः सन्तानः सपिण्डास्तु सनाभयः ॥

·पञ्चमरत्ने तृतीयमरीचिः । 18 समानोदर्यसोदर्यसगभ्यसहजाः समाः । सगोत्रवान्धवज्ञातिवन्धुस्वस्वजनाः समाः ।। 'चन्द्रसगोत्रं, चन्द्रसोदरं मुख'मित्यादि कर्तव्यम् । प्रकारान्तरमाह-- भृतकाद्यैश्च भृत्यायैन्यंकारार्थैः क्रियापदैः ॥ सन्देहतत्तद्वाक्याचैः सादृश्यं प्रतिपद्यते ॥ २ ॥ भृतकाचैरिति । भृतको भृतिभुक् कर्मकरो वैतानिकश्च सः 'मुखस्य भृतकश्चन्द्र' इत्यादि कर्तव्यम् (१)। भृत्यायैरित्यादि। भृत्यदासेयदासेरदासगोप्यकचेटकाः । नियोज्यकिंकरमेष्यभुजिष्यपरिचारकाः ॥ 'मुखस्यदासः शशी'त्यादि कर्तव्यम् । न्यकारार्थेरिति । न्यक्करोति तिरस्कुर्वन् प्रतिक्षिपति भसति । आक्रोशत्यवजानाति कदर्थयति निन्दति ॥ विडम्बयति संरुन्धे हसतीष्यत्यस्यति । 'त्वन्मुखं चन्द्रं न्यक्करोती ति विधेयम्(२)। तणीकृतमधिक्षिप्तं निरस्तं च लघूकृतम् । अनादृतमवज्ञातमम्भोज वन्मुखेन्दुना ॥ सन्देहेति । यथा-'किमिन्दुः किं पद्म'मित्यादि । तत्तद्वा- क्यैरिति । तस्य पुष्णाति सौभाग्यं तस्य कान्ति विलुम्पति । तेन सार्ध विगृह्णाति तुलां तेनाधिरोहति ॥ तत्पदव्यां पदं धत्ते तस्य कक्षां विगाहते । (१) इत्यपि बोद्धव्यम्-- इति कपु० पाठः । (२) ध्येयम्-इति कपुस्तके ।

·अलङ्कारशेखरे-
तमर्थमनुबध्नाति तच्छीळं तनिषेधति ।।
तस्य चानुकरोतीति तमर्थमनुवि(१)न्दति ।
आकारयत्याहयते जिगीपति सरोरुहम् ॥
विधिरम्भोजसाम्राज्ये मुखेन्दुमभिषिञ्चति ।
तस्या मुखेन सदृशं कश्चन्द्रं कर्तुमिच्छति(२) ।
भवतीन्दुर्न दासोऽपि स्वदास्यं चेत् किमिन्दुना ।
चन्द्रमूर्ध्नि पदं धत्ते वृथा चन्द्रस्तपस्यति(३) ।
लीयते चन्द्रमा कापि बिभेति च पलायते ।
दण्डी तु-
प्रतिच्छन्दसरूपादिसजातीयाऽनुवादिनः ।
सलक्षणसपक्षाभसवर्णतुलितादिकम् ॥
कल्पदेशीयदेश्यादि ये चान्यूनार्थवाचिनः ।
समासश्च बहुव्रीहिः शशाङ्कवदनादिषु ।।
भवन्तीवादिशब्दाश्च सादृश्यप्रतिपत्तये ।
इसाह ।
कवीनां घटनाऽन्यव चराचरविलक्षणा |
अकर्तुमन्यथाकर्तुं कर्तुं या क्षमते जगत् ।।
इति श्रीमाणिक्यचन्द्रकारिते अलङ्कारशेखरे
वर्णकरत्ने सादृश्यवर्णनमरीचिः ।
न
(१) धावति-इति खपु० पाठः।
(२) कः कर्तुं चन्द्रमीश्वरः-इति खपुस्तके ।
(३) चन्द्र प्रतष्यसि-इति कपुस्तके, चन्द्र तपस्यति-इति च
खपुस्तके पाठौ दृश्यते । तो च दूषितत्वावसङ्गतत्वाध
न शोभनीयौ।

·बष्टरने प्रथममरीचिः । षष्ठं रत्नम् । इदानी कविसम्पदायस्य सर्वापेक्षयाभ्यर्हितत्वं दर्श. यना- असतोऽपि निबन्धेन सतामप्यनिवन्धनात् ।। नियमस्य पुरस्कारात् सम्प्रदायस्त्रिधा कवेः॥१॥ असतोऽपीति । वस्तुगत्या यन्न भवति तदपि कवि- भिर्निबध्यते । यथा- रत्नानि यत्र तत्राद्रौ हंसाधल्पजलाशये । जलेभायं नभोनद्यामम्भोजाचं नदेष्वपि ॥ तिमिरस्य तथा मुष्टिग्राह्यत्वं मृचिभेद्यता । शुक्लत्वं कीर्तिपुण्यादौ काय चाकीय॑घादिषु ॥ प्रतापे रक्ततोष्णत्वे रक्तत्वं क्रोधरागयोः । ज्योत्स्नापानं चकोराणां प्रवालं सर्ववीरुधाम् (१)॥ केसराशोकयोः सत्त्रीगण्डूषात् पादधाततः । मासान्तरेऽपि पुष्पाणि रोमालिनिवालिः स्त्रियाम् ॥ सतामपीति । पारमार्थिकमपि न निबद्ध्यते । यथा- वसन्ते मालतीपुष्पं फलपुष्पे च चन्दने । कामिदन्तेषु कुन्दाना कुड्मलेषु च रक्तता ॥ नारीणां श्यामता पातः स्तनयोर्यच (२) वा हिये । नियमस्येति। हिमवत्येव भूर्जत्वक् चन्दनं मलये परम् । हेमन्तशिशिरी त्यक्त्वा सर्वदा कमलस्थितिः ।। १) शैवालं सर्ववारिषु-ति नपु० पाठः । (२) नम्रता तथा-इति कपुस्तके ।

·६० अलङ्कारशेखरे- किंच(१)- सामान्यग्रहणे शौक्ल्यं पुष्पाम्भश्छत्रवाससाम् । ध्वजचामरहंसानां हारस्य बकभस्मनोः ॥ कृष्णत्वं सर्ववृक्षाहि(२)मेघवारिधिवीरुधाम् । भिल्लकाचासुराणां च धूमपङ्कशिरोरुहाम् ॥ लौहित्यं धातुमाणिक्यजपारत्नविवस्वताम् । पद्मपल्लवबन्धूकदाडिपीकरजादिषु ॥ पीतत्वं शालिमण्डूकवल्कलेषु परागके । वर्षास्वेव शिखिपौढिर्मधावेव पिकध्वनिः ॥ कमलासम्पदोः कृष्णहरितो गसर्पयोः । पीतलोहितयोः स्वर्णपरागाग्निशिखासु च ।। चन्द्रे शशैणयोः कामध्वजे मकरमत्स्ययोः । दानवामुरदैत्यानामैक्यमेवाभिसंहितम् ॥ अपिच- चिरन्तनस्यापि तथा शिवचन्द्रस्य बालता। मानवा मौलितो वा देवाश्चरणतः पुनः ॥ भुवनानि निबध्नीयात् त्रीणि सप्त चतुर्दश । चतस्रोऽष्टौ दश दिशश्चतुरः सप्त वारिधीन(३) ॥ अष्टादश स्मृता विद्याश्चतस्रश्च चतुर्दश । थे स्थले से जले जीवा भिन्दन्त्यर्क रणे मृताः ॥ महत्वमादौ सर्गान्ते सूक्ष्मता जगतामपि। (१) किंच-इति खपुस्तके नास्ति । (२) शैलवृक्षादि-इति खपुस्तके । (३) 'चतस्रोऽष्टा वित्यादि पद्यं घपुस्तके नास्ति ।

·पटरले प्रथमसरोचिः। शैलादिर्भिद्यते शब्दान्नभः (१) शनधनूपरि ? ॥ नाम तत्तदुपाधौ स्याच्छङ्करो अपवाहनः । चिह्नत्वेन वृषाङ्कोऽयं ध्वजे सत्वाद्वृषध्वजः ।। शूली न सी गिरिशः शशी न हरिणी विधुः । इन्दुमौलिमहादेवो गङ्गामौलिनतु कचित् ।। रलयोर्डलयोश्चैव वयोः सशयोन भित् । नानुस्वारबिसौ च चित्रभङ्गाय सम्मतौ ॥ इववद्वाहिहीहस्मउतवैतुकिलैवच । पदान्येतानि देयानि पादस्याये न जातुचित् ।। भूतेन्द्रभारतेशात्माक महच्छब्दो निरर्थकः । दुरों ब्राह्मणे दृष्टिभोज्यौषधपथादिषु ॥ इत्यलङ्कारशेखरे कविसम्प्रदायरत्ने नियममरीचिः। अथ संक्षेपेण वर्णनीयमाह- वर्ण्यश्च राजा देवी च देशो ग्रामः पुरी सरित् ।। सरोऽध्यरण्योद्यानाद्रिप्रयाणरणवाजिनः॥१॥ हस्त्यर्कचन्द्रावृतवो विवाहोऽथ स्वयंवरः ।। सुरापुष्पाम्बुसम्भोगविश्लेषमृगयाऽऽश्रमाः ॥ २ ॥ काला(२) ऋतुवयःसन्धी ध्वान्तवृक्षाभिसारिकाः ॥ एषां विशिष्य वर्णनप्रकाराः (३) प्रदर्श्यन्ते- नृपे कीर्तिमंतापाऽऽज्ञादुष्टशान्तिविवेकिताः । धर्मप्रयाणसंग्रामशस्त्राभ्यासनयक्षमाः ॥ (१) नभःपूर्तिरथोद्गमम्-इति कपु० पाठश्चिन्त्यः ।, (२) कालान्तरं-इति कपु०, कलाऋतु-इति च खपु० पाठः। (३) वर्णनमाह-इति कपु० पाठः ।

·६२
अलङ्कारशेखरे-
प्रजापालोऽरिशैलादिनिवासो (१) रिपुशून्यता ।
औदार्यधैर्यगा(२)म्भीर्यैश्चर्यस्थैर्योधमादयः ॥
देव्यां सौभाग्यलावण्यशीलशृङ्गारमन्मथाः ।
अपाचातुर्यदाक्षिण्यप्रेममानवतादयः ।।
देशे बहुखनिद्रव्यपण्य(३)धान्यकरोद्भवाः ।
दुर्गग्रामजनाधिक्यनदीमातृकतादयः ।।
ग्रामे धान्यलताक्षसरसीपशुपुष्टयः
क्षेत्रादिह(४)ट्टकेदारग्रामस्त्रीमुग्धविभ्रमाः ।।
पुरेऽपरिखावप्रमतोलीतोरणध्वजाः ।
प्रासादाध्वपाSSरामा वापी वेश्या सती नदी ।।
सरित्यम्बुधियायित्वं वीच्यो वनगजादयः ।
पद्यानि षट्पदा हंसनक्रायाः (५) कूलशाखिनः ॥
सरस्यम्भोलहर्यम्भोगजाद्यम्बुजषट्पदाः ।
हंसचक्रादयस्तीरोद्यानस्त्रीपान्यकेलयः॥
अब्धौ द्वीपाट्रिरत्नोमिपीतयादोजलप्लवाः ।
विष्णुः कुल्यागमश्चन्द्राद्वृद्धिरौ!ऽब्द(६)पूरणम् ।।
अरण्येऽहिवराहेभयूथसिंहादयो द्रुमाः ।
काकोलूककपोताधा भिल्लभल्लूदवादयः॥
उद्याने सराणिः सर्वफलपुष्पलतादयः ।
(१) शैलादिवासोरिपुरशून्यता-इति ख,ग,धपु० पाठः ।
(२) गाम्भीर्यशौर्येश्वर्यो-इति ख,ग,घपुस्तकेषु ।
(३) पशुधान्य-इति खपु० पाठः ।
(४) रुद्र-इति कपु, घट्ट-इति धपु० पाठः ।
(५) चक्राधाकुलशाखिनः इति कपु० पाठः ।
(६) रौौध-इति कपुस्तके ।

·षष्ठरने द्वितीयमरीचिः। पिकालिके(१)किहमाघाः क्रांडावाप्यध्वगस्थितिः ।। शैले मेघौषधी(२) धातुवंशकिन्नरनिझरा। शृङ्गपादगुहारत्नवनजीवाद्युपत्यकाः ॥ प्रयाणे भेरिनिस्वानभूकम्पबलधूलयः । कर(३)भोक्षध्व(४)जच्छत्रवणिक्शकटवेसराः ॥ युद्धे तु वर्मबलवी ५)ररजांसि तूर्य- निघोलनादशरमण्डपरक्तनधः। छिन्नातपत्ररथचामरकेतुकुम्भि- योधाः सुरीकृतभटाः सुरपुष्पवृष्टिः ।। अश्वे वेगित्वमौनत्यं तेजः सल्लक्षणस्थितिः । खुरोत्खातरजःप्रौढिजातिमतिविचित्रता ॥ गजे सहस्रयोधित्वमुच्चता कर्णचापलम् । अरिव्यूहविभेदित्वं कुम्भमुक्तामदालयः ।। सूर्येऽरुणना रविमणिचक्राम्बुजपथिकलोचनप्रीतिः । तारेन्दुदीपकौषधि(६)चूकतमश्चौरकुमुदकुलटार्तिः ॥ चन्द्रे कुलटाचक्राम्बुजचौरविरहितमोऽतिरोज्ज्वल्यम् । जलधिजननेकैरवचकोरचन्द्राश्मदम्पतिप्रीतिः(७)। (१) कोलि-इति क,ख,गपु० पाठः । (२) महौषधी-इति खपु० पाठः । (३) परक्षोभगज-इति ग,घपु० पाठः । (४) गज-इति खपुस्तके। (५) चार-इति खपुर, चर्मतलवार-इति धपु० पाठः। (६) षध्युलूकतम-इति कपुस्तके पाठः। (७) जलनिधिजननेत्रकैरवचकोरचन्द्रास्पदं प्रतिप्रीतिः-इति कपु० पाठः।

·६४
अलङ्कारशेखरे-
सुरभी दोलाकोकिलदक्षिणवातद्रुपल्लवोद्भेदाः ।
जातीतरपुष्पचयाऽऽम्र(१)मञ्जरीभ्रमरझङ्काराः ।।
ग्रीष्मे पाटलमल्लीतापसर पथिकशोषवातोल्काः ।
सक्तुमपाप्रपास्त्रीमृगतृष्णाम्रादिफलपाकाः ॥
वर्षामु घनशिखिस्मयहंसगमाः पङ्ककन्दलोद्भदौ ।
जातीकदम्बकेतकझञ्झानिलनिम्नगाहलिप्रीतिः ।।
शरदीन्दुरविपटुत्वं जलाच्छताऽगस्त्यहंसवृषदर्पाः ।
सप्तच्छदाः (२)सिताभ्राब्जरुचिः शिखिपक्षमदपाताः ॥
हेमन्ते दिनलघुता मरुवकयवृद्धि(३)शीतसम्पत्तिः।
शिशिरे कुन्दसमृद्धिः कमलहतिर्वा गुडामोदाः ।।
विवाहे स्नानशुद्धाङ्गभूषा(४)तूर्यत्रयीरवाः ।
वेदीसङ्गीतहोमा(५)दिलाजमङ्गलवर्णनम् ॥
स्वयंवरे शचीरक्षा मञ्चमण्डप सज्ज(६)ता ।
राजपुत्रीनृपाकारान्वयचेष्टाप्रकाशनम् ॥
मुरापाने विकलता स्खलनं वचने गतौ ।
लज्जामानच्युतिः प्रेमाधिक्यं रक्ताक्षता भ्रमः ।।
पुष्पावचये पुष्पावचयः पुष्पार्पणार्थने दयिते ।
मालागोत्रस्खलने क्रोधो वक्रोक्तिसंभ्रमाश्लेषाः ॥
जलकेलो सरःक्षोभश्चक्रहंसापसर्पणम् ।
(१) द्रुममञ्जरी-इति क,घ,पु० पाठः।
(२) सप्तच्छदासिताभ्राब्ज-इति क,ख,गपु० पाठो विचार्यः।
(३) वृद्धि-इति क,घपुस्तकयो स्ति ।
(४) भूषोलूलु-इति ग,घपु० पाठः ।
(५) रामादि-इति कपु० पाठः।
(६) सजनाः-इति खपु० पारः ।

·षष्ठरत्ने द्वितीयमरीचिः । ६५ पझम्लानिः पयःक्षेपोऽक्षिरागो भूषणच्युतिः ॥ सुरते सात्विका भावाः सीत्काराः कुमलाक्षता काञ्चीकङ्कणमञ्जीररवो र(१)दनखक्षते ॥ विरहे तापनिश्वासचिन्तामोनकृशाङ्गताः । अब्दसंख्या निशादेयं जागरः शिशिरोष्णता ।। मृगयायां च संचारो (२) वागुरा नीलवेषता । मृगाधिक्यं मृगतासो हिंस्रद्रोहो गतित्वरा ॥ आश्रमेऽतिथिपूणविश्वामो हिंस्रशान्तता । यज्ञधूमो मुनिसुता द्रुसेको वल्कलं द्रुमाः ॥ पद्मकोशोत्सवः(३) प्रातमध्याह्ने तापसंप्लवः । सायं सूर्येऽतिलौहित्यं चक्रपद्मादिविप्लवः ।। पूर्ववेतनवोश्च सन्धिं व्याप्योपवर्णनम् एवं शैशवतारुण्यमाध्यस्थ्यं विषमं च तत् ।। अन्धकारेऽतिकाठिन्यं विश्वलोपसमर्थता । आकस्मिकसमारम्भो निःशङ्कमभिसारि(४)ता ।। वृक्षे प्रचुरशाखत्वं दलाऽदर्शितमूर्यता । उच्चता प्रसवोत्कर्षों वयापथिकसेव्यता ॥ अभिसारे भयभ्रंशो मजीरादितिरस्क्रिया । साहस रागितोत्कर्षाः कालानुगुणवस्त्रता । इत्यलङ्कारशेखरे कविसम्प्रदायरत्ने वर्णनीयमरीचिः । नियमान्तरमाह- श्वेताश्चन्द्रादयो ज्ञेया नीलाः श्रीकेशवादयः ॥ शोणास्तु क्षात्रधर्माद्याः पीता दीपशिखादयः ॥ १॥ (१) ऽधर-इति खपु० पाठः । (२) श्वसंचारो इति-गपु० पाठः। (३) पद्मकेकोत्सवः-इति क,ख,गपु० पाठः । (४) सारिका:-इति क,घपु० पाठः । -

·६६
अलङ्कारशेखरे-
धूसरा अ(१)थ धूल्याद्या ज्ञातव्याः काव्यवर्मनि ।।
अत्रैवं ज्ञातव्यम् -
श्वेतानि चन्द्रशक्राश्वशम्भुनारदभार्गवाः ।
हली शेषाहिशक्रेभौ सिंहसौधशरद्धनाः ॥
सूर्येन्दुकान्तनिर्मोकमन्दारद्रुहिमाद्रयः ।
हिमहासमृणालानि स्वर्गङ्गेभ(२)रदाभ्रकम् ।।
सिकताऽमृतलोध्राणि गुणकैरव शर्कराः ।
नीलानि कृष्णचन्द्राङ्कव्यासरामधनञ्जयाः ।।
शनिर्द्वपदजा काली राजपट्ट विदूरजम् ।
विषाऽऽकाश(३)कुहूशस्त्राऽगुरुपापतमोनिशाः ॥
रसावद्भुतशृङ्गारौ मद(४)तापिच्छराहवः ।
सीरिचीरं यमो रक्षः कण्ठः खञ्जनकोकिनोः ।।
कृया छाया गजाङ्गारखलान्तःकरणादयः ।
शोणानि क्षात्रधर्मश्च त्रेता रौद्ररसस्तथा ॥
चकोरकोकिलापारावतनेत्रं कर्मुखम्
तेजः सारसमस्तं(५) च भौमकुङ्कुमतक्षकाः ॥
जिहेन्द्रगोपखद्योतविद्युत्कुञ्जरबिन्दवः ।
पीतानि दीपजीवेन्द्रगरुडेश्वरह(६)ग्जटाः ॥
ब्रह्मा वीररसस्वर्णक(७)पिद्वापररोचनाः ।
किञ्जल्कचक्रवाकाद्या हरितालं मनःशिला ।।
(१) रथ-इति खपुस्तके ।
(२) स्वर्दण्डेभ-इति क, गपु०, श्वदन्तैभ-इति च घपु० पाठः।
(३) विषकाश-इति घपुस्तके ।
(४) तथा पिच्छं च-इति कपु० पाठः।
(५) पूषणमस्तं-इति कपु० पाठः ।
(६) सजटा:-- इति कपुस्तके । (७) कलि-इति गपु० पाठः।

·षष्ठरत्ने तृतीयमरीचिः। - धृसराणि रजो लूता करभो गृहगाधिका । कपोतमूषको दुर्गा काककण्ठखरादयः ।। इदमुपलक्षणम्- हरिताः मूर्यतुरगा बुधो मरकतादयः । इत्यपि बोद्धव्यम् । द्वैरूप्ये चाऽप्रसिद्धौ च नियमोऽयमुदाहृतः । अन्यद्वस्तु यथा यत्स्यात् तत्तथैवोपवर्ण्यते ॥ इत्यलङ्कारशेखर कविसम्प्रदायरत्ने शुल्लादिनियममरीचिः। इदानीं नियमानारमाह- एकस्मादासहस्रं च यद्यवस्तु यथा भवेत् ॥ तत्तत् कविप्रयोगेण ज्ञातव्यं काव्यमिच्छता ॥१॥ अत्र ज्ञातव्यम्- एक ऐन्द्रः करी चाश्वो गजास्यरदशुक्रडक् । यं पक्षनदीतीरनरश्रुतिभुजादिकम् ॥ त्रयं कालाग्निभुवनगङ्गामार्गेशग्गुणाः । ग्रीवारेखा महीकोणास्तथा शूलशिखावली ।। सन्ध्या पुरः पुष्कराणि रामविष्णुज्वराऽङ्घ्रयः चत्वारि वेदब्रह्मास्यवर्णाब्धिहरिबाहवः ॥ स्वर्दन्तिदन्तसेनाङ्गोपाययामयुगाश्रमाः। पञ्च पाण्डवरुद्रास्येन्द्रियस्वर्द्धव्रता(१)दयः॥ महाभूतमहापापमहाकाव्यमहामखाः। पुराणलक्षणं प्राणानिला वर्गेन्द्रियार्थकाः ।। षड् वज्रकोणत्रिशिरोनेत्रतनिदर्शनम् । चक्रवर्ती महासेनवदनानि गुणा रसाः ।। (१) व्रताग्नयः-इति खपु० पाठः।

·६८
अलङ्कारशेखरे-
सप्त पातालभुवनमुनिद्वीपार्कवाजिनः
वाराश्च स्वरराज्याङ्गवीहिवह्निशिखादयः ।।
अष्टौ योगाङ्गवस्त्रीशमूर्तिदिग्गजसिद्धयः ।
ब्रह्मश्रुतिव्याकरणदिक्पालाऽहिकुलाद्रयः ॥
नवागद्वारभूखण्डकृत्तरावणमस्तकाः।
व्याघ्रीस्तनसुधाख(१)ण्डशेवध्य(२)ङ्करसग्रहाः ॥
दश हस्ताङ्गुलीशम्भुवाहुरावणमौलयः ।
कृष्णावतारो दिग्विश्वेदेवाऽवस्थेन्दुवाजिनः ।।
एकादश महादेवाः सेनाश्च कुरुभूपतेः ।
द्वादशाको राशिमाससंक्रान्तिगुहबाहवः ।।
शारिकोष्ठकसेनानीनेत्रक्ष्मापतिमण्डलाः ।
त्रयोदश स्युस्ताम्बूलगुणा अथ चतुर्दश ।
विद्यान्वयमनु(३)स्वाराभुवनध्रुवतारकाः ।।
तिथयः स्युः पञ्चदश षोडशेन्दुकलाऽम्बि(४)काः ।
अष्टादश द्वीपविद्यापुराणस्मृतिधान्यकम् ॥
विंशती रावणभुजा(५)नेत्राद्यथ शतं तथा ।
धार्तराष्ट्राः शतभिषक्तारकाः पुरुषायुषम् ॥
रावणाङ्गुल्यब्जदलशक्रयज्ञाब्धियोजनम् ।
सहस्रं जाह्नवीवक्त्रशेषशीर्षाम्बुजच्छदाः ॥
रविर(६)इम्यर्जुनकरवेदशाखेन्द्रदृष्टयः ।
उदाहरणमेतेषां प्रसिद्धत्वान्न लिख्यते ।
प्रहते केवलं पान्था मादृशाः काव्यवमनि ॥
इति श्रीमाणिक्यचन्द्रकारिते अलङ्कारशेखरे
कविसम्प्रदायरत्ने सङ्खयानियममरीचिः ।
(१) कुण्ड-इति काघपु० पाठः । (२) शृङ्गारादि-इति कपु० पाठः ।
(३) स्वराश्चैव-इति कपुः पाठः । (४) कलाः स्मृताः इति कपुस्तके ।
(५) भुजाङ्गुलयोऽथ - इति क,घपु० पाठः ।
(६) बाणार्जुन-इति खाघपुः पाठः ।

·सप्तमरत्ने प्रथममरीचिः। सप्तमं रत्नम् । इदानी प्रकारमुपदिशन्नेव कवीनां प्रकर्षबीजमाह- गतागतसमत्वं च संस्कृतप्राकृतैकताम् । तथा वचनयोः साम्यं धर्मिधर्माभिधाय च ॥२॥ कवयः कुर्वते शक्ताः समस्यापूरणादिकम् ॥ आयं चतुष्टयं तत्र चित्रकाव्योपकारकम्(१) ।।२।। गतागतेत्यादि यथा-'मम रुरु मध्यम सहास कारिका वररच वनदानव सरसीरस गजभुजग तरुणीरुत रदसोदर नदभेदन वरभैरव कलपुलक पतदातप' इत्यादि । चकारादसाम्येऽपि स्फुटार्थता यथा- राजा(२) नदी मालिका राजते दीनरक्षी पिनाकिना नन्दनवन सहसानुत(३)इत्यादि । रेजिरे बभूव तिष्ठती'त्याख्याते । संस्कृतेत्यादि । तत्र पुंल्लिङ्गे- हाराहारविहारसारसमराः सम्भोगभोगा(४)ध्वराः संहारामरवारवारणरणाष्टङ्कारवीरा(५)कराः। लोलोल्लास(६)विलासवायसहराऽहङ्कारहीराङ्कुरा नीहारोरगताररागतरला गोविन्दकन्दौद(७)नाः ॥ स्त्रीलिङ्गे- धरणी धारणी गोणी रोहिणी रमणी मणी । कन्दली लहरी रम्भा(८) नारी मेरी वसुन्धरा ॥ (१) आदिचतुष्टयं चित्रकाव्योपकारकम्-इति कपु० पाठः (२) जारा-इति खपु, जरा-इति घपु० पाठः । (३) सात्वनुत-इति कपु०,सात्वत-इति च खपु० पाठः । (४) रोगाम्बरा:-इति ख,घपु० पाठः। (५) तीराकरा:-इति खपुस्तके। (६) लोलोल्लाघ-इति कपु०, लोलोल्लोल-इति च घपु० पाठः । ७) कन्दोदरा:-इति (८) रामा-इति ख,घपु० पाठः। - खपु० पाठः।

·अलङ्कारशेखरे-
नपुंसके-
जलफलपलमूलं वारिकीलालतूलं
वनपललदुकूलं तूण(१)गम्भीरकूलम् ।
सलिलकमलचीरं स्वर्ण(२)राजीवनीरं
हलरजतकुटीरं दारुनालं पटीरम् ॥
भण गच्छ देहि सहर कुरु रोचय मारयाऽवगच्छैहि ।
अवलोकयाऽवचिन्तय खादेति च(३)धातुजं विद्धि ॥
एकस्मिन्नेवार्थे बहुवचनैकवचनयोः साम्यं यथा-
क्रव्यादो देवरो वारि फलिनो बर्हिणो नरः ।
तादृशो भूरुहाद्याश्च मासफेरवसोमपाः ॥
एवं रथिनमन्थानशब्दाः खुरणसादयः।
धर्मिधर्माभिधायि पदं यथा--
मुषिरार्द्रप्रतीहारचुल्लापल्लादिशत्रवः ।
स्मेरालसौ मत्सरश्च धर्मिधर्माभिधायकाः॥
चकाराद्विशेषसामान्यवाचकभावाऽभाववाचकपरिग्रहः ।
तदुक्तम्-
शकुन्तधातुमरुतो गरुत्मत्कामदर्शनम् ।
असं वधूश्च गमनं चेटकाद्या(४)द्विवाचकाः ॥
अपिधानाद्यपूपादिभावाभावप्रदर्शनम् ।
आदिपदात् आरादयुतभिन्नावतंसादि(५)परिग्रहः ।
इत्यलङ्कारशेखरे कविसामर्थ्यरत्ने
चित्राद्युपकारमरीचिः।
(१) तुङ्ग-इति क,खपु० पाठः । (२) तुच्छ-इति क,खपुस्तकयोः ।
३) प्रवदेति च-इति धपु० पाठः।
(४) स्वच्छबंधूस्वगमनचटकाद्या-इति कपु० पाठः।
(५) आनादयुतसिद्धावलग्नावतंसादि-इति खपु० पाठः।

·सप्तमरत्ने द्वितीयमरीचिः।
७१
-
समस्यापूरणादिकमिति । इदं तु कठिनसमस्याभिप्रायेण ।
तदुक्तं-'कवयः कुर्वते शक्ता' इति । तत्रैवं प्रकारः
यदीदं स्यात्तदेदं स्यात्कर्ता विषयमेति च ।
अयोग्यः खलु कः शब्दः कुन संसर्गधीन हि ।।
प्रश्नोत्तरात्पदे भङ्गात्पूर्वस्मिन्नाययोजनात् ।
मिथ्याभिधाय्यसावेवमेष सार्वत्रिका क्रमः ॥
प्रश्नति ।
के मण्डयन्ति स्तनमण्डलानि कीदृश्युमा चन्द्रमसः कुतः श्रीः।
किमाह सीता दशवक्त्रनीता हारामहादेवरतातमातः ॥
पदे इति । 'मृगात् सिंहः पलायते' इत्यादौ । मृगमत्तीति मृगात
ते पलाय मांसाय इत्यर्थकरणात् । पूर्वस्मिन्निति । 'प्रत्यर्थिकीर्ति-
निर्जितकजलधवलं जपाकुसुम मिति यावत् । अवान्तरप्रकारस्तु-
एतत्स्वप्ने मया दृष्टं चित्रन्यस्तं विलोक्यताम् ।
अरिष्टमेतत्सञ्जातमिन्द्रजालं विभावय ॥
प्रबोधयतिवालांश्च यथायोग्यं प्रपूरयेत् ।
मुबोधमिदम् । प्रकारान्तरं तु-
देवर्षिवरशापाद्यैर्मणिमन्त्रौषधादिभिः ।
मनोरथेन तपसा पापात्पुण्यचयेन च ॥
मायया शम्बरादीनां सर्व संभावयेत्कविः ।
अत्रादौ द्वन्द्वद्वयम् । तपस्तात्कालिकं पुण्यम् । श्रीपादस्तु--
रागवात्सल्यशोकाद्यौर्वियोगे(१)न मदेन च ।
मतिभ्रमेण शौर्येण विपरीतकरः पुमान् ॥
--
(१) विनयेन-इति कपुस्तके ।

·अलङ्कारशेखरे- इत्याह । विशेषस्तु(१)- कल्पाद्यब्ध्यणु(२)संसर्गप्रीतिचक्षुःष्वणुमहान् । युगान्ततिमिदूरोच्च(३)निकटे महदप्यणु ॥ हरेरधोमुखत्वेन बिम्बाच्च विपरीतता। दृक्पीडनाचनुष्यहाद्भावनाद् बिम्बतो बहु ॥ तमोऽकीयादिभिः कायं शौक्ल्यं ज्योत्स्नादिकीर्तिभिः । लौहित्यं रक्तपीतादिसन्ध्यारत्नाधरा(४)दिभिः ॥ तिमिद्धताप्रयुक्तचक्षुर्मान्धम् । इदं च 'शैलीयति पिपीलि- का' इत्यादौ, 'मशकीयति कुञ्जर' इत्यादौ, 'विपरीतोऽभवजन' इत्यादौ, 'एकोऽपि स शतं नृप' इत्यादौ, 'मषीयति जगत्रय'मि- त्यादौ, 'श्वेतद्वीपायते जगत्' इत्यादौ, 'पद्मरागायते जगत्' इत्यादौ क्रमेण बोद्धव्यम् । कासाचित्समस्यानां नानाभुवनीय- संसर्गविषयत्वात् (५)तत्प्रकाराः प्रदान्ते- जगतः प्रलये भूमिॉर्गरुत्मत्सुधो(३)द्धृतौ । बलीन्द्रौ(७) हाटकेशीययात्रायां द्वौ रसातले ।। हाटकेशः पातालशम्भुः(८)। रसातले इति त्रितयान्वयि(९)। पाठः। (१) असाधारण्येन तत्प्रकारस्तु-इतिख,घपु० पाठः । (२) कल्पाद्यद्वयाण्ड-इति कपु० पाठः । (३) युगान्ते चातिदुरोच्च-इति कपु० (४) रत्नकरादिभिः-इति खपु० पाठः। (५) भुवनसंसर्गत्वात् इति कपुस्तके । (६) सुधोद्धता-इति खपु० पाठः । (७) वलीष्ठौ इति खपु० पाठः । (८) हाटकेशः पातालशम्भुः-इति कपुस्तके नास्ति । (९) तृतीयान्वयि-इति कपु० पाठः ।

·मप्तमरत्ने द्वितीयमरीचिः । तथा- द्यौर्विम्बेन जले (२)शाङ्गी त्वब्धिमन्थे द्वयं भुवि । भुवीत्युभयान्वयि । तथा- पातालं वानरो(२)क्षिप्तचन्दनद्रुमपन्नगैः । ध्वजप्रासादधुलीभिभूमिः स्वर्गमुपाययौ । श्रीकृष्णस्योदरे सर्वसंसर्गः सार्वकालिकः। 'पातालं भूमिश्च स्वर्ग यया' वित्यन्वयः । अगस्त्याऽम्भोधिपानादिपौराणिककथाशतैः । शिवादिदेवसंचारैः सादृश्यैः सर्ववर्णनम् ।। शिवादीति । यत्र शिवो याति तत्र तत्रान्तरीयकतया सर्प. चन्द्रानलादीनामपि गमनमावश्यकमित्यर्थः । सादृश्यैरिति । लक्षणया 'मूच्यग्रे पर्वतद्वय मियादौ । औचित्येन- संग्रामे कुम्भिमुक्ताभिर्दिवा तारकितं नमः । इत्यादौ। राजशेखरस्तु- उत्पाटितैनभोनीतैः शैलैरामूलवन्धनात् । तांस्तानर्थान् समालोच्य समस्यां पूरयेत्कविः ।। इत्याह । वृद्धास्तु- का प्रत्येति प्रतीमो न द्राक् प्रत्येमि प्रतीहि च । नहि नो तत्किमित्यायै(३)रुक्तिमाश्रित्य पूरयेत् ।। यथा- पराजितश्चेद्भगवान् जरासन्धेन जन्तुना । प्रतीतिरथ मे जाता मृगात् सिंहः पलायते ॥ (१) जलेशाद्योरन्धि-इति ख,घपु० पाठः । (२) वारणे क्षिप्ते-इति कपु० पाठः । (३) न किमित्याद्यै-इति घपुस्तके ।

·७४
अलङ्कारशेखरे -
मा संभावय शल्येन फाल्गुनस्य पराजयम् ।
कः प्रतीयाकुरुश्रेष्ठ ! मृगात् सिंहः पलायते ॥
नहि गाण्डीवकोदण्ड(१)मृगात् सिंहः पलायते ।
तरिक कमलपत्राक्ष ! मृगात् सिंहः पलायते ॥..
मुबोधमखिलम् । तार्किकास्तु(२)-
शब्दादुच्छलिते सिन्धौ शैलाण्डादौ विदारिते ।
त्वत्प्रतापाद्रवीभूते स्वर्णाद्रौ(३) मलिने रचौ ॥
विरहे सर्व दहनः सन्तोषे सर्वमेव शशी।
कामिनि सर्व काम्यं शान्ते लोष्ठायते विश्वम् ॥
वैशेषिकेषु काव्येषु गुणेषूत्कृष्टमन्दयोः ।
अपेक्षायां च संसर्गे स्यातामुत्कृष्टमन्दते ॥
वैशेषिकेषु रूपादिपञ्चसु । काव्येषु । गुणेषु शौर्योदार्यसौन्दया
दिषु । अपरिकलितकाब्यसरणिगीश्वरं वशीकर्तुमनतिचिरमनु
।
सरन् कविः-
अव्ययैरजहल्लिङ्गैः साधारणविशेषणैः ।
छन्दो ज्ञात्वा पृथग्वाक्यैः स्वबुद्ध्या मानसी श्रयेत् ॥
समस्यं पदं वाक्यमिति स्मर्तव्यम्(४) ।
शिशूनां गतयेऽस्माभिर्दिमात्रमिह दर्शितम् ।
काव्यकान्तारपान्थानामीहगर्थे कियान् श्रमः ॥
इति श्रीमाणिक्यचन्द्रकारिते अलङ्कारशेखरे
कविसामर्थ्यरत्ने समस्यापूरणादिमरीचिः ।
(१) कोदण्डो मृगादित्यादि-इति कपु० पाठः ।
(२) तार्किकास्तु-इति कपुस्तके नास्ति ।
(३) स्वर्णाद्यण्डादितैजसे-इति खपु० पाठः ।
(४) समस्यापदं वाक्यं स्मर्तव्यम्-इति क,पु० पाठः ।

·अष्टमरत्ने प्रथममरीचिः। - अष्टमं रत्नम् । 'रस आत्मे'त्युक्तम् । तत्र यथात्मानं विना शरीरमप्रयो. जकम् , तथा रसं विना काव्यम् । यथाह- साधुपाकेऽप्यनास्वाद्यं भोज्यं निलवणं यथा । तथैव नीरसं काव्यं न स्याद्रसिकतुष्टये ।। तत्र रसत्वमङ्गाङ्गिभावापन्नसकलविभावादिसाक्षात्कारक- त्वम् । विशेषणं(१) समूहालम्बनवारणाय । रसत्वमपि जातिरिति वयम् । केचित्तु- कारणेनाऽथ कार्येण सहकारिभिरेव च । व्यक्तत्वं नीयमानस्तु स्थायी भावो रसः स्मृतः ।। कारणमङ्गनानवयौवनादि । कार्याणि- स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाञ्चः स्वरभङ्गोऽथ वेपथुः । वैवयंमश्रुमलयावित्यष्टौ सात्विका मताः ।। सहकारिण उद्यानादयः । व्यभिचारिणो ग्लान्यादयः । यदाहु:- विभावैरनुभावैश्च सात्विकैयभिचारिभिः । आरोप्यमाण उत्कर्ष स्थायी भावो रसः स्मृतः ।। तमिदानी विभजते-- शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः ।। बीभत्साऽद्भुतशान्ताश्च काव्ये नव रसाः स्मृताः॥१॥ शृङ्गारवहास्यत्वादिकं जातिविशेष एव(२)। व्यक्तिप्रश्नस्तु सु. खज्ञानात्मकरसवादिमतेन भवत्येवेति दिक् । तत्र शृङ्गारं विभजते- सम्भोगो विप्रलम्भश्च शृङ्गारो द्विविधः स्मृतः ॥ (१) अङ्गाङ्गीत्यादि समूहा-इति ख,घपु० पाठः । (२) वाक्यमिदं कपुस्तके नास्ति ।

·७६ अलङ्कारशेखरे- तत्र स्त्रीपुंसलक्षणेष्टप्राप्तौ रतिरेव सम्भोगः । तदुत्तम् -- अनुरक्तौ निषेवेतां यत्रान्योन्यं विलासिनौ । दर्शनस्पर्शनादीनि सम्भोगोऽयमुदाहृतः ॥ तत्र नायिकाश्रयः सम्भोगो यथा- शून्यं वासगृहं विलोक्य शयनादुत्थाय किश्चिच्छनै- निंद्राव्याजमुपागतस्य मुचिरं निवर्य पत्युमुखम् । विस्रब्धं परिचुम्ब्य जातपुलकामालोक्य गण्डस्थली लज्जानम्रमुखी प्रियेण हसता बाला चिरं चुम्बिता ॥ आलोक्य नम्रमुखीत्यन्वयः । नायिका चतुर्धा-- अनूढा च स्वकीया च परकीया पणाङ्गना(१) ॥२॥ त्रिवर्गिणः स्वकीया(२) स्यादन्याः केवलकामिनः ॥ तत्र- अनुरक्ताऽनुरक्तेन स्वयं या स्वीकृता भवेत् ॥३॥ साऽनूढेति यथा राज्ञो दुष्यन्तस्य शकुन्तला ॥ देवतागुरुसाक्ष्येण स्वीकृता स्वीयनायिका ॥४॥ परकीयाऽप्यनूढेव विशेषस्तु स्फुटस्तयोः ।। सामान्यवनिता वेश्या भवेत्कपटपण्डिता ।।५।। नहि कश्चित्प्रियस्तस्या दातारं पुरुषं (३)विना ॥ अस्याः प्रकाशोऽन्यासां प्रच्छन्नो रमण इति विशेषः । ताश्चाष्टधा- खण्डितोत्कण्ठिताप्रोष्यत्पतिका(४) चाभिसारिका६॥ कलहान्तरिता वासकसजा विप्रलब्धिका ॥ स्वाधीनभर्तृका चान्या चतस्रोऽप्यष्टधा मताः ॥७॥ (१) वराङ्गना-इति कपु०, पराङ्गना-इति च घपु० पाठः। (२) त्रिवर्णिन:-इति कपुस्तके। (३) नायकं-इति क,धपु० पाठः । (४) खपुस्तके प्रोषित्पतिका-इति पाठः। सवाशुद्ध एवेत्युपेक्ष्यः।

·अष्टमरने प्रथममरीचिः। नायकाश्रयो यथा- त्वं मुग्धाक्षि ! विनैव कञ्चुलिकया धत्से मनोहारिणी लक्ष्मीमित्यभिधायिनि प्रियतमे तद्वीटिकासंस्कृशि । शय्योपान्तनिविष्टसस्मितसखीनेत्रोत्सवानन्दितो निर्यातः शनकैरलीकवचनोपन्यासमालीजनः ।। रूपसौभाग्यसम्पन्नः कुलीनः कुशलो युवा !! अनुडतः सूनृतवाङ् नायकः प्रीतये स्त्रियाः ॥ ८॥ अयं बहुपकारोऽपि संक्षेपेण चतुर्विधः । अनुकूलो दक्षिणश्च शठधृष्टौ च ते यथा ।। नीलीरागो(१)ऽनुकूलः स्यादनन्यरमणीरतः॥९॥ दक्षिणश्चाऽन्यचित्तोऽपि यः स्यादविकृतः स्रियाम् ॥ प्रियंवत्त्यप्रियं तस्याः कुर्वन् यो विकृतः(२) शठः॥१०॥ धृष्टो ज्ञातापराधोऽपि न विलक्षोऽवमानितः ॥ विप्रलम्भस्तु भावो यदा रतिर्नाम प्रकर्षमधिगच्छति ॥ ११ ॥ नाधिगच्छति चाभीष्टं विप्रलम्भः स उच्यते ।। अभीष्टं स्त्रीपुंसलक्षणमेव । स च- पूर्वानुरागो मानात्मा प्रवासः करुणात्मकः ॥ १२॥ विप्रलम्भश्चतुर्धा स्यात्पूर्वपूर्वो ह्ययं गुरुः ।। तन- स्त्रीपुंसयोनवाऽऽलोकादेवोल्लसितरागयोः ॥ १३ ॥ ज्ञेयः पूर्वानुरागोऽयमलाभादतिकामयोः ।। प्रेमाः प्रणयस्पृशः परिचयादुद्गाढरागोदया- स्तास्ता मुग्धदृशो निसर्गमधुराश्चेष्टा भवेयुमयि (१) लीनरागो-इति कपुस्तके पाठः प्रकृतविरुद्धः। (२) कुर्वन्नविकृती-इति कपुस्तक । यथा- ·अलङ्कारशेखरे- यास्वन्तःकरणस्य बाह्यकरणव्यापाररोधी क्षणा- दाशंसापरिकल्पितास्वपि भवत्यानन्दसान्द्रो लयः ।। अथाऽन्यवनितासक्तमवगम्य स्ववल्लभम् ॥ १४ ॥ ईष्यावशेन वैमुख्यमेष मान उदाहृतः ।। यथा- सा पत्युः प्रथमापराधसमये सख्योपदेशं विना नो जानाति सविभ्रमाऽङ्गवलनावक्रोक्तिसंसूचनम् । स्वच्छरच्छकपोलमूलगलितैः पर्यस्तनेत्रोत्पला बाला केवलमेव रोदिति लुठल्लोलाळकैरश्रुभिः ।। प्रवासः परदेशस्थे द्वितीये विरहोद्भवः ॥ १५ ॥ यथा- त्वामालिख्य प्रणयकुपितां धातुरागैः शिलाया- मात्मानं ते चरणपतितं यावदिच्छामि कर्तुम् । अस्तावन्मुहुरूपचितैदृष्टिरालुप्यते मे क्रूरस्तस्मिन्नपि न सहते सङ्गमं नौ कृतान्तः ॥ इसादि । स्थादेकतरपश्चत्वे दम्पत्योरनुरक्तयोः ॥ शृङ्गारः करुणाख्योऽयमजस्येव रतेरिव(१)॥१६॥ ननु शृङ्गारस्य रतिप्रकृतित्वात्तस्याश्च सुखसंवेदनरूपत्वा- तस्य विप्रलम्भेऽसम्भवात् (२)स कथं शृङ्गारभेद इति चेन, 'धन्योऽहमस्याः कृते दशामिमामनुभवामि' इति तत्रापि तदः भिमानात् (३)। कचित्सम्भोगपोषकत्वेन स्पृहणीयत्वाचेति वि. (१) विप्रलम्भेऽभावात्-इति कपु० पाठः। (२) स्येन्दुमतीरिव-इति धपुः पाठः । (३) तदभिधानात्-इति कपु० पाठः ·अष्टमरत्ने प्रथममरीचिः । १२ - । स्तृतं मयैव काव्यरत्ने(१) । श्रीपादस्तु-- रतिर्भवति देवादौ मुनौ पुत्रे नृपे गुरौ । शृङ्गारस्तु भवेत् सैव या कान्ताविषया रतिः ॥ तत्र देवे यथा- कण्ठकोणवि निविष्टमीश ! ते काल कूटमपि महामृतम् । अप्युपात्तममृतं भवद्वपुर्भेदवृत्ति यदि मे न रोचते ॥ मुनौ यथा-- हरत्यघं सम्प्रति हेतुरेष्यतः शुभस्य पूर्वाचरितैः कृतं शुभैः । शरीरभाजां भवदीयदर्शनं व्यनक्ति कालत्रितयेऽपि योग्यताम्॥ पुत्रे यथा- एोहि वत्स ! रघुनन्दन ! पूर्णचन्द्र ! चुम्बामि मूर्ध्नि सुचिरं च परिष्वजे त्वाम् । आरोप्य वा हृदि दिवानिशमुद्वहामि वन्देऽथवा चरणपुष्करकद्वयं ते ।। नृपे यथा- ते कौपानधनास्त एव हि परं धात्रीफलं भुनते तेषां द्वारि नदन्ति वाजिनित्रहास्तैरेव लब्धा क्षितिः(२)॥ तैरेतत्समलंकृतं निजकुलं किंवा बहु महे ये दृष्टाः परमेश्वरेण भवता तुष्टेन रुष्टेन वा ॥ गुरौ यथा- हा तात ! विश्वजनवत्सल ! मामकीन- जीवौषध ! बुमणिवंशवतंसभूत!। स्यां चेद्भवत्कुलजसद्मनि चेटकः स्यां यद्वा भवचरणपङ्कजरेणुरेव ॥ (१) वाक्यरत्ने-इति कपुस्तके । (२) स्थितिः-इति खपुस्तकस्थः पाठ एकार्थकत्वादनुपयुक्तः ।

·अलङ्कारशेखरे- यथा- ॥ ॥ हासमूलः समाख्यातो हास्यनामा रसो बुधैः । चेष्टाङ्गवेषवैकृत्याहाच्या हासस्य चोद्भवः ॥१७॥ कपोलाक्षिकृतोल्लासो भिन्नोष्टः स महात्मनाम् ॥ विदीर्णास्यश्च मध्यानामधमानां मशब्दकः ॥ १८ ॥ नपुंसकमिति ज्ञात्वा प्रियायै प्रेषितं मनः । तत्तु तत्रैव रमते हताः पाणिनिना वयम् ॥ शोकोत्थः करुणो ज्ञेयस्तत्र भूपातरोदने(१) ॥ वैवर्णमोहनिर्वेदप्रलयाश्रूणि वर्णयेत् ॥ १९ ॥ मदेकपुत्रा जननी जरातुरा नवप्रमूतिर्वरटा तपस्विनी । गतिस्तयोरेष जनस्तमदयनहो विधे! त्वां करुणा रुणद्धि नो । क्रोधात्मको भवेद्रौद्रः क्रोधप्रौव्या च वैरिणः ।। भीष्मवृत्तिरसामान्यो भवेदुग्रक्रियाश्रयः ॥२०॥ स्वांसघातस्वशंसाऽस्त्रोत्क्षेपभ्रुकुटयस्तथा(२) ।। अत्रारातिजनाक्षेपो दलनं चोपवर्ण्यते ।। २१ ॥ यथा- पथा- कृतमनुमतं दृष्टं वा यैरिदं गुरु पातकं मनुजपशुभिनिमर्यादैर्भवद्भिदायुधैः । नरकरिपुणा साध तेषां सभीमकिरीटिना- मयमहममृङ्मेदोमांसः करोमि दिशां बलिम् ॥ उत्साहात्मा भवेद्वीरो बलशस्त्राश्रयश्च सः ।। नायकोऽत्र भवेत्सर्वैः श्लाघ्यैरभि(३)मतो गुणैः ॥२२॥ (१) भूयात्तु रोदनम् इति कपु० पाठः । (२) स्वयं शस्त्रोत्क्षेप-इति कपु०, श्वासाघातस्वशस्त्रास्त्रोक्षेप. इति (३) रधिगतो-इति खपु० पाठः । घपु० पाठः।

·अष्टमरत्ने प्रथममरीचिः ।
८१
यथा-
क्षुद्राः ! संत्रास मेते विजहित हरयो ! भिन्नशक्रेभकुम्भा !
युष्मदात्रेषु लज्जां दधति परममी सायका निष्पतन्तः ।
सौमित्र ::तिष्ट पात्रं त्वमसि नहि रुषां नन्वहं मेघनादः
किंचिद्भूभङ्गलीलानियमितजलधि राममन्वेषयामि ॥
भयानको भवेङ्गीतिप्रकृति?रवस्तुनः ।।
स च प्रायेण वनितानीचबालेषु दृश्यते ॥ २३ ॥
दिगालोकाऽऽस्य शोषाङ्गकम्पगद्गदसंभ्रमाः ।।
स्तम्भवैवर्ण्यमोहाश्च वर्ण्यन्ते विवुधैरिह ॥ २४ ॥
यथा-
ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने दत्तदृष्टिः
पश्चार्धेन प्रविष्टः शरपतन भयाद् भूयसा पूर्वकायम् ।
शष्पैरर्धावलीद्वैः श्रमविकृतमुखभ्रंशिभिः कीर्णवा
पश्योदग्रप्लुतत्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमुव्या प्रयाति ।।
बीभत्सः स्याज्जुगुप्तातः सौहृद्यश्रवणेक्षणात् ॥
निष्ठीवनास्यभङ्गादि स्यादत्र महतां नच ॥ २५ ॥
यथा-
-
उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिं प्रथममथ पृथूत्सेंधभूयांसि मांसा-
न्यसस्फिक्पृष्ठपिण्डायवयवमुलभान्युग्रगन्धीनि जग्ध्वा।
आतः पर्यस्तनेत्रः प्रकटितदशनः प्रेतरङ्कः करङ्का.
दङ्कस्थादस्थिसंस्थं स्थपुटगतमपि क्रव्यमव्यग्रमत्ति ॥
विस्मयात्माऽद्भुतो ज्ञेयः स चाऽसंभाव्यवस्तुनः॥
दर्शनाच्छ्रवणाद्वापि प्राणिनामुपजायते ॥ २६ ॥

·२ अलङ्कारशेखरे- तत्र नेत्रविकारः (१)स्थात्पुलकः स्वेद एव च।। निस्पन्दनेत्रता साधुसाधुवादास्तथा(२) मताः ।। २७॥ यथा- चित्रं कनकलतायां शरदिन्दुस्तत्र खञ्जनद्वितयम् ! तत्र च मनोजधनुषी तदुपरि गाढान्धकाराणि ॥ सम्यगज्ञानसमुत्थानः शान्तो निस्पृहनायकः ।। रागद्वेषपरित्यागे सम्यग्ज्ञानस्य चोद्भवः ॥२८ ।। पश्चात्तापः शरीरादियावस्तुविडम्बनम् ॥ विवेकचित्तस्थैर्यादियोगाद्यास्तस्य लक्षणम् ॥ २९ ॥ यथा- अहो वा हारे वा कुसुमशयने वा दृषदि वा मणी वा लोष्टे वा बलवति रिपो वा मुहृदि वा । तृणे वा स्त्रैणे वा मम समदृशो यान्तु दिवसाः कचित्पुण्यारण्ये शिव शिव शिवेति पलपतः ॥ वैणं स्त्रीसमूहः। अत्राऽहिरिव हारो हेयो नतु हारवदहि. रप्युपादेय इति बोद्धव्यम् । अत्र सर्वत्र तनद्रसमात्रे(३) उदाहर- णमिति स्मर्तव्यम् । इदानीं रसानामविरोधविरोधावाह- शृङ्गारहास्यौ करुणबीभत्सौ वीररौद्रको । भयानकाऽद्भुतौ मित्रे मिथः शान्तो न कस्यचित् ३० शान्ते करुणबीभत्सौ न किंचिद्वेष्टि चाऽद्भुतः ।। शृङ्गारे शान्तकरुणौ हास्यस्य करुणो रिपुः ॥ ३१ ॥ (१) नेत्रविकासा-इति धपुस्तके । (२) तथा च गी:-इति ख,धपु० पाठः। (३) तत्तद्रसत्वमात्रे-इति क,खपुस्तकयोः पादः । - ·अष्टमरत्ने प्रथममरीचिः । -- अत्र करुणबीभत्सयामैत्री विशेषाभिप्रायेणेति स्मर्तव्यम् । स्थायी भावो रस इत्युक्तमत आह--- रतिहाँसश्च शोकश्च क्रोधोल्लाहौ भयं तथा ॥ जगुप्सा विस्मयो भावा निर्वेदः स्थायिनो नव ॥३२॥ स्थायिनो भावा नवेत्यर्थः । ननु निर्वेदस्य कथं शान्तरस. स्थायिता, व्यभिचारित्वादिति चेन्न। अधिकरणभेदेनोभया- विरोधादित्यन्यत्र विस्तरः । स्थायिलक्षणं तु - विरुद्धैरविरुद्धैर्वा भावैर्विच्छिद्यते न यः ।। स्वात्मभावं नयत्यन्यान् स्थायी भावः स उच्यते ॥३३॥ यथा लवणाकरः(१) । विरुद्धैर्जुगुप्सादिभिरविरुद्ध रत्या. दिभिर्यो न विच्छिद्यते । विशेषलक्षणं तु-मनोऽनुकूलविषयतु. खात्मकसंवेदनं रतिः । अङ्गक्रीडादिभिश्वेतोविकारो हासः । इष्टनाशादिजनितं चित्तवैक्लव्यं शोकः । प्रतिकूलेषु तैक्ष्ण्यपरोहः क्रोधः । कार्यारम्भे स्थिरसरम्भ उत्साहः । व्याघ्रादिदर्शन- जनितं चित्तवैक्लव्यं(२) भयम् । दोषदर्शनात्पदार्थे गर्हणं जुगुप्सा। लोकसीमाऽतिक्रान्तपदार्थविषयश्चित्तविकारो विस्मयः । तत्त्वज्ञा- नादादिभिः स्वावमाननं निर्वेदः । एते च सर्वभावेषु मुख्याः। यदाह- यथा नराणां नृपतिः शिष्याणां च यथा गुरुः । तथा सर्वेषु भावेषु स्थायी भावः स्मृतो महान् ॥ विभावो द्विविधः, उद्दीपन आलम्बनश्च । तत्र कोकिलव- सन्तादिरुद्दीपनः नायिकादिरालम्बनः । योगात(३) । अस्माकं (१) यथा लवणाकरः-इति खपुस्तके नास्ति । (२) मनःक्तव्य-इति कपु० पाठः । (३) योगादपि-इति कपु० पाठः ।

·८४ अलङ्कारशेखर- मते रतित्वादिकमनुभावत्वादिकं च जातिरेव । नहि वैशेषिका. दिवदस्मत्प्रक्रियेति । अनुभावलक्षणं तु-- अनुभावो विकारस्तु भावसंसूचनात्मकः ॥ हेलाविच्छित्तिबिब्बोककिलकिश्चितविभ्रमाः ॥३१॥ लीला विलासो हावश्च विक्षेपो विकृतं मदः(१)। मोहायितं कुमितं मौरध्यं च तपनं तथा। ॥३५॥ ललितं चेत्यमी हावाश्चेष्टाः शृङ्गारभावजाः ॥ एतच्चास्माभिरेव प्रपञ्चितमन्यत्र । साचिकलक्षणं तु- (२)रजस्तमोभ्यामस्पृष्टं मनः सत्त्वमिहोच्यते॥३६॥ निवृत्तयेऽस्य तत्यागात् प्रभवन्तीति सात्त्विकाः ॥ अस्य रसस्य । व्यभिचारिलक्षणं तु- विशेषेणाऽभितः काये स्थायिनं भावयन्ति ये॥३७॥ अनु(३)भावादिहेतूंस्तान् वदन्ति व्यभिचारिणः ।। आदिपदात् स्वेदादिपरिग्रहः । ते च- निर्वेदग्लानिशङ्काख्यास्तथाऽसूयामदश्र(४)माः ॥३८॥ आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोहः स्मृतिधृतिः ।। ब्रीडा चपलता हर्षश्चावेगो जडता तथा ॥ ३९ ॥ गर्यो विषाद औत्सुक्यं निद्राऽपस्मार एव च ॥ सुप्तं विरोधोऽमर्षश्चाप्यवाहित्थमथोग्रता ॥ ४० ॥ (१) वित्तसंमदः-इति घपुस्तके । (२) इत आरभ्य व्यभिचारिलक्षणं तु' इत्यन्तः पाठः कपुस्तके नास्ति। (३) अनुभूतादि-इति कपु० पाठः । (४) भ्रमाः-इति खपुस्तके ।।

·अष्टमरत्नं प्रथममरीचिः । ८५ मतियोधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च ॥ त्रासश्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः ॥४१॥ अमी च प्रयेक(१) भाव्यन्ते कचिच्छबलतापि(२) । यथा 'काऽकार्य शशलक्ष्मण' इत्यादौ । अत्र काऽकार्यमिति वितर्कः । भूयोऽपि दृश्येत सेत्यौत्सुक्यम् । दोषाणामिति मतिः। कोपे- ऽपीति स्मृतिः । किं वक्ष्यन्तीति शङ्का । स्वप्नेऽपि सा दुर्लभेति दैन्यम् । चेतः स्वाथ्यमुपैहीति धृतिः । कः खल्वित्यादि चिन्ता । इत्यलङ्कारशेखरे विश्रमरत्ने रसमरीचिः । .. परे रसदोषाऽभावानुकूलवर्णादयः काव्यशरीरे मनः' इत्युक्तम् । अतो रसदोषानिदानीमाह- स्वस्वशब्दैरुपादानं भावस्य च रसस्य च ।। कष्टप्रकल्पनीयत्वमनुभावविभावयोः ।। १ ।। प्रक्रान्त(३)रसवैरित्वं तेषां व्यक्तिविपर्ययः ॥ अनौचिती च सर्वत्र रसे दोषाः स्युरीदृशाः ॥२॥ सामान्यतोविशेषतो वा स्वस्ववाचक शब्दप्रतिपादि(४)ता. नां निर्वेदादीनां रत्यादीनां वा रसाननुगुणत्वमिति सकलानु. मवसिद्धम् । तत्र व्यभिचारिणः स्वशब्दोपादानं यथा- सवीडा दयितानने सकरुणा मातङ्गचर्माम्बरे सत्रासा भुजगे सविस्मयरसा चन्द्रेऽमृतस्यन्दिनि । सेा जन्हुमुतावलोकन विधौ दीना कपालोदरे पार्वया नवसङ्गमप्रणयिनी दृष्टिः शिवायाऽस्तु वः ॥ (१) प्रत्येकमेव श्लाध्यन्ते-इति ख,धपु० पाठः । (२) सर्वभावतापि-इति कपु० पाठः । (३) प्रकृते-इति कपु. पाठः। (४) पादकानां--इति कपुस्तके ।

·८६ अलङ्कारशेखरे- सब्रीडा नयननिपातनात् । अत्र ब्रीडादीनां स्वस्वभावप्र- तिमादितानां चमत्कारजनकत्वस्य सहृदय साक्षिकतया तदभावा. देव रसभङ्ग इत्युचितम् । एतदेव प्रत्युदाहरणेन प्रतिपादयन्ति- व्यानम्रा दयितानने मुकुलिता मातङ्गचर्माम्बरे सोत्कम्पा भुजगे निमेषरहिता चन्द्रेऽमृतस्यन्दिनि । मीलभूः सुरमिन्धुदर्शनविधौ म्लाना कपालोदरे इसादि । स्थायिनो यथा संग्रहारे पहरणैः प्रहाराणां (१)परस्परम् । ठणत्कारैः (२)श्रुतिगतैरुत्साहस्तस्य कोऽप्य भूत् ।। संप्रहारः संग्रामः। अत्रोत्साहस्य । रसस्य रमशब्दप्रतिपादि- तस्य रसाऽजनकत्वम् । यथा--- तामनङ्गजयमङ्गलश्रियं किंचिदुच्चभुजमूलशोभिनीम् । नेत्रयोः कृतवतोऽस्य गोचरे कोऽप्यजायत रसा निरन्तरः।। शृङ्गारादिपदप्रतिपादितस्य यथा- आलोक्य कोमलकपोलतलाभिषिक्त- व्यक्तानुरागसुभगामभिराममूर्तिम् । पश्येष बाल्यमतिवृत्य विवर्तमानः शृङ्गारसीमनि तरङ्गितमातनोति ॥ अनुभावस्य कष्टप्रकल्पनीयत्वं यथा- कर्पूरधूलिधवलद्युतिपूरचौत- दिमण्डले शिशिररोचिपि तस्य यूनः । लीलाशिरोंऽशुकनिवेशविशेषक्लूप्ति- व्यक्तस्तनोन्नतिरभून्नयनाऽवनौ सा ।। (१) स्वहाराणां-इतिकपु० पाठः। (२) पुस्तकत्रयेऽपि झणत्कारैः इति पाठः । स चाऽसङ्गत इव. प्रतिभाति ।

·अष्टमरत्ने द्वितीयमरीचिः । ८७ अत्र चन्द्रादय उद्दीपनाविभावाः शृङ्गार(१)योग्यानुभावप्रती- त्यास्वादनाऽपर्यवसायिनः स्थिताः । यद्यप्यंशुकनिवेशोऽनुभावत्व- योग्यस्तथापि तस्य स्तनव्यक्तिमयोजकत्वेनोपादानादनुभावत्वा- पर्यवसानम्(२) । यद्वा पुनिष्ठ एव शृङ्गारः प्रतिपिपादयिषितः, 'अभून्नयनावनौ से'त्यनेन तस्यैवालम्बनत्वप्रतिपादनात् । नच पुंसि कश्चिदनुभाव उपात्तः, नच विभावैराक्षेपार्ह इति कष्टेन कल्प. नीयः । विभावस्य यथा- परिहरति रति मति लुनीते स्खलतितरां परिवर्तते च भूयः । इति बत ! विषमा दशाऽस्य देह परिभवति प्रसभं किमत्र कुर्मः ।। 'इत्यनेन प्रकारेणास्य दशा देहं परिभवति' इत्यन्वयः । अत्र रतिपरिहारादीनामनुभावानां करुणादावपि (३) सम्भवात् कामिनीरूपो विभावो यत्नप्रतिपाद्यः, प्रकरणादिसापेक्ष(४)त्वात् । प्रकृतरसविरोधिविषयको विभावादिः । तत्र विभावव्यभिचा- णोरुदाहरणं यथा- प्रसादे वर्तस्व प्रकटय मुदं संत्यज रुष प्रिये ! शुष्यन्त्यङ्गान्यमृतमिव ते सिञ्चतु वचः । निधानं सौख्यानां क्षणमभिमुखं स्थापय मुखं न मुग्धे ! प्रत्येतुं प्रभवति गतः कालहरिणः ॥ (१) शृङ्गारयोग्या अनुभावाप्रतीत्या-इति खपु०, योग्या अनु. भावाः प्रतीत्यानास्वादना-इति च धपु०पाठः। (२) पानानात्तस्य तदनुभावकत्वपर्यवसानम्-इति खाधपु० पाठः। (३) संभावनात्कामिनीरूपो विभावोऽव्यत्र प्रतिपाद्यः-इति कपु० पाठः। ४) सव्यपक्षत्वात-इति घपुस्तके ।

·८८ अलङ्कारशेखरे- अत्र शृङ्गारे प्रतिकूलस्य शान्तस्यानित्यताप्रकाशनरूपो वि. भावः तत्मकाशितो निर्वेदश्च व्यभिचार्युक्तोऽयुक्तः(१), शान्ते नि वेदस्य स्थायित्वात् । व्यक्तिविपर्यय इति । यध्यक्तौ यद्वर्णनमनुचित तत्र तर्णनम् । व्यक्तयो दिव्या अदिव्या दिव्यादिव्याश्च । तत्र दिव्यत्वम्-अमत्र्यैकरूपता। यथा-शिवादेः शेषादेः । अदिव्य- त्वम् मत्र्यैकरूपता । यथा-मालतीमाधवादेः(२)। दिव्यादिव्यत्वम्- उभयरूपत्वम्(३)। यथा श्रीकृष्णादेः । त्रिविधा अप्येते चतुर्वि- धा(४) भवन्ति । वीररौद्रशृङ्गारशान्तरसप्रधानाः धीरोदात्तधीरो- वधारललितधीरमशान्ताः। यथा-रामभार्गवश्रीकृष्णजीमूतवा- हनाः । एते चोत्तममध्यमाऽधसभेदादहवो भवन्ति । तत्र स्वःपा. तालगमनसमुद्राथुल्लङ्घनपर्वतस्फोटनाद्युत्साहो दिव्येष्वेव वर्ण नीयः । अदिव्येषु तु यावदेव लोकप्रसिद्धमुचितं तावदेव वर्ण नीयम् । अनौचिती च महान् रसदोषः । सा च- भवानीशङ्करादीनां पित्रो कलिवर्णनम् । अत्युक्तिर्वा नभःसाभ्यं स्तनादा(५)वित्यनौचिती ।। इत्यनेनोक्तास्ति(६) । यद्यपि कुमारसम्भवे कालिदासेन वर्णितम् , तथाप्यर्वाचीनन कर्तव्यम् । नहि गजादीनापौदर्य तेजो वटकाष्ठमशितं पचतीत्यस्मदादीनामप्यौदर्येण(७) तेजसा तथा भ. (१) रूपोऽनुभावः तत्र प्रकाशितो निर्वेदस्य-इति कपुस्तके । (२) मत्र्येकरूपता-मालती-इति क, पुस्तकयॉर्नास्ति । (३) उभयरूपत्वं-इति क,घपुस्तकयोन दृश्यते । (४) अप्येताश्चतुर्धा-इति कपु० पाठः । (५) स्तनादौ स्यादनौचिती-इति ख,धपु० पाठः । (६) इत्यनेनास्ति वर्णनम्-इति कपुर पाठः । (७) गजादीनामुदर्य......."त्यस्मदादीनामुदर्यण-ति क,ख- पुस्तकयोः।

·अष्टमरत्न द्वितीयमरीचिः । वितव्यमिति न्यायात् । तस्यापि दोषत्वाद्वा दोषान्तरवदिति(१) । दोषो व्यक्तिविवेकेऽयं कविलोकविलोचने । काव्यमीमांसकप्राप्तमहिमा महिमाऽऽहतः(२) । यदाह महिमा- अनौचित्यात नान्यद्रसभङ्गस्य कारणम् । प्रसिद्ध्यौचित्र मूला हि सस्योपनिषत्परा ।। ईदृशा इत्यनेनान्येऽप्यनौचित्यहतवो दोषा भवन्तीति दर्शितम् । यथा-नायिकाया मानादिना चरणप्रहारादिना वा नायकस्या- त्यन्तिककोपादिवर्णनम् । व्यक्तिविपर्ययानौचित्ययोरवान्तर भेदविवक्षयेदं(३) भेदकथनम् । अप्रीपां कचिददोषनापि । यत्र न रसहानिर्भवति तत्र सहृदयरेव पर्यालोचनीयमिति ग्रन्थगौरव- भयान्नेह तन्यते इति । इत्यलङ्कारशेखरे विश्रमरत्ने रसदोषमरीचिः। इदानीमनुकूलान् वर्णादीनाह(४)- उद्दामा वीररौद्रादौ छन्दोरीत्यक्षरादयः ।। हृद्याः शृङ्गारहास्यादौ परयोर्मध्यमा गतिः॥ ॥ रौद्रादावित्यादिपदेन भयानकस्य, हास्यादाविति करु- णस्य परिग्रहः । परयोर्बीभत्सा तयोः । शान्तस्य नियमो (१) दोषान्वक्तुं वदन्ति-इति कपु० पाठः । (२) 'दोषो व्यक्तिविवेकऽमुं.....मीमासिकप्राप्त' 'दोष......वि. वकेषु..."मीम्मलिघु प्राप्त'-मासिषु प्राप्ताहि. मा महिलाहर-इति पत्र क्रमेण क,ख,धपुस्तके. पलभ्यते। (३) विवक्षया भेदः-इति क,वपु० पाठः ! ( ४ )वर्णनीयानाह-इति कपु पाठः ! ૨૨ ·अलकारशेखरे- नास्तीति हृदयम् । उद्दामा इति । छन्दः दण्डकहंसीस्रग्धरादि । रीतिौडी। अक्षरेषु श्रीपादः- उद्दामाः सान्तरालेन(१) सजातीयेतरेण च । योगाष्टाद्याश्च(२) चत्वारः शषौ(३)विकटगुम्फना ॥ हृद्या इति । उपेन्द्रादिच्छन्दः । इह रीतिवैदर्भी। अक्षरेषु पुनः स एव(४)- रणौ(५) च लघ्वन्तरितौ नश्वोपर्यनुनासिकः । असमासोऽथ सोऽल्पो वा हृद्यं स्यात्सन्धिसौख्य(६)वत् ।। यथा- अनगरङ्गप्रतिमं यदङ्गं भङ्गीभिरङ्गीकृतपानताझ्याः । कुर्वन्ति यूनां सहसा यथैताः स्वान्तानि शान्ताऽपरचिन्तनानि ।। अत्र वैपरीत्यं दोपायेति मनसि कृत्वा कचिददोषतापाह- वक्तृवाच्यप्रबन्धानामौचित्येन क्वचित्कचित् । रचनावृत्तिवर्णानामन्यथात्वमपीष्यते ॥२॥ यथा-- मन्थायस्तार्णवाम्भःप्लुतकुहरचलन्मन्दरध्वानधीरः कोणाघातेषु गर्जमलयपनघटान्योन्यसंघट्टचण्डः । कृष्णाक्रोधाग्रदूतः कुरुशतनिधनोत्पातनिर्घातवातः केनाऽस्मसिंहनादप्रतिरसितसखो दुन्दुभिस्ताडितोऽयम्॥ (१) स्वान्तरालेन-इति कपु० पाठः । (२) योगाद्याश्चैव-इति कपु० पाठः । (३) शेषा-इति कपुस्तके। (४) पुनस्तु एवं-इति कपु० पाठः। । ५) नसौ-इति कपु०, ईशौ-इति घपु० पाठः। ( ६ ) सौष्ठवम्-इति धपु० पाठः ।

·अष्टमरत्न तृतीयमरीचिः । ९१ भेरीशतसहस्राणि ढकाशत शतानि च । एकदा यत्र हन्यन्ते कोणाघातः स उच्यते(१) । अत्र हि न वाच्यमुद्दाम(२) प्रश्नत्वात् । प्रबन्धश्चाभिने यत्वान्न तथा । किन्तु वक्ता भीमसेन इति तदौचित्यादुद्दामा वर्णादयः । कचिद्वाच्यौचित्यात् । यथा- शङ्कुच्याकीर्णरङ्कु द्रुतनिशितशरक्षुण्णदीव्यत्तरक्षु ज्याघोषक्षुब्धकण्ठीरवरवचकितव्यस्तमातङ्गन्यूयम् । खड्गव्यालूनखड्गं तुमलकलकलं प्रान्तकूजच्छकुन्तं भल्लध्वस्ताऽच्छ भल्लं वनभुवि मृगयाकर्म तेन प्रतेने ॥ अत्र हि वाच्यस्य सर्वप्राणिविप्लवात्पकमृगयाया एव त- थात्वात् तत्त्वम् । कचित्मबन्धौचित्यात् । यथा कादम्बादौ भृ. गारेऽपि न ममृणा वर्णा इति दिक् । सर्वसाधारण दोषमाह- गृहीतमुक्तको नेष्टो हरचानां विशेषतः ॥ मात्रभेदोऽप्यतः इलाध्यः पदे त्वेष शुभावहः ॥३।। एकस्य पदस्य शेषे यो वर्णः सोऽपरस्याये न दीयते । यथा-नाककला । हकाररेफचकाराणां तु सुतराम् । यथा- प्रवाहहरिता दूर्वा विहाररसितं (३)तथा । स्फूर्जत्काचचया भूमिभूयः पुण्यैरवाप्यते ।। मात्राभेदे तु स्वल्पो दोषः । यथा-नाककादम्बिनी । पदे त्वेष न दोषा, किन्तु गुणः । यथा 'वन्दामहे महेशान' इत्यादौ। (१) पद्यमिदं ख,घपुस्तकयोनोस्ति । (२) वाच्यमुद्दामं प्रबन्धत्वात-इति कपु. पाठो विपरीतः। (३) विवाहरसितं-इति क,खपु० पाठस्तूदाहरणाऽननुकूलः ।

·अलङ्कारशेखर- अन्यदप्याह- रणयोश्च(१) चवर्णस्य शैथिल्यायव भूरिता ॥ ४ ॥ रेफ(२)णकारचयाणां भूयस्त्वं शैथिल्य हेतुतया रसहानि. करमित्यर्थः। सन्धौ वर्णदोषमाह-- शरहा(३)स्तादतिहृध नमशरहाः काहकाराच ।। छचतथशरा नकारा(४)दधरा दोषाय भूयसां योगः ॥५॥ तात् तकारात् कात् ककारात् अधरा अधोवर्तिनः अ- तिहद्ययोः शृङ्गारहास्ययो रसयोर्दोषाय भवन्ति । शब्ददोष. कष्टस्यान्वयबोधविरोधिता, अस्य तु तस्मिन्नपि रसहानिरिति विशेषः । अनैकान्तिकबाधयोरिवाऽनुमितौ । एतद्भिन्ने तदिति रहस्यम् । भूयसां वर्णानां योगः कात्यादिपदे । श्रुत(५)मेवाऽन्यथाकारमक्षराणि कियन्त्यपि । काव्यालङ्कारविद्या(६)यां शोद्धोदनिरसूत्रयत् ।। उपक्रमो दोषगुणाव लङ्कारोऽथ वर्णकः । सम्प्रदायः कवेस्तस्य सामर्थ्यमथ विश्रमः । अष्टौ रत्नानि दीप्तानि सन्त्यलङ्कारशेखरे ॥ चत्वारः स्युरलङ्कारे सम्प्रदाये मरीचयः। सामर्थ्य द्वौ परस्मिस्तु पञ्चके स्युस्त्रयस्त्रयः ।। .. (१)रलयोश्च-इति कपु० पाठः । (२) रेफलकार-इति कपु० पाठः। (३) रसहा-इति कपु० पाठः। (४) शककारा-इति कपुस्तके, मकारा-इति घयुस्तके । (५) श्रुति-इति कपु० पाठः। (६) विद्याभ्यां-इति कपुस्तके ।

·अष्टमरत्न तृतीयनरीचिः । मामकीनां कृतिमिमां द्वेपतो(१) दृषयन्ति ये । काव्यवाः न जानन्ति ते नूनं पांसुलासुता:(२) । आस्ते यद्यपि पूर्वपण्डितकृतव्याख्यैव संख्यावता- मानन्दाय तथापि केशवको चामियं गुम्फना । व्याख्यासौष्ठवशब्दलाघवामियःसम्बन्धपूर्वापर- प्रत्यर्थप्रतिबन्धनिर्मलगुणा(३)कुत्राऽन्यतो(४)लभ्यताम् ।। तर्कपोढमतिः प्रशस्तकवितावल्लीवसन्तोत्सवः कोशव्याकरणप्रपञ्चचतुरोऽलङ्कारपारङ्गमः । श्रीमत्केशवामिश्रमद्भुनगुणावासं नियुज्य स्वयं चक्रे शक्रसमः प्रवन्धम(५)मलं माणिक्यचन्द्रो नृपः ।। इति श्रीमन्महाराजमाणिक्यचन्द्रकारिते केशवमिश्रकृते अलङ्कारशेखरे विश्रमरत्ने अनुकूलवर्णादिमरीचिः । समाप्तश्चाऽयं ग्रन्थः । --- (१) द्विषन्तो-इति ख,धपु० पाउः । (२) पांसुलाः स्मृताः-इति कपु, पांसुलाः सुना:-इति घपु० पाठः। (३) संख्यासौष्ठव "प्रत्यर्थप्रतिबन्ध "गुणः-इति ख,घपु. पाठः । (४) कुत्राप्यतो-इति कपु० पाठः । (६) मनघं-इति ख,धपुस्तकयोः पाठः ।

·No text on this page.

·अलङ्कारशेखरान्तर्गतानां कारिकाणां वर्णक्रमानुसार सूचीपत्रम्। पृष्ठाङ्काः कारिकाः कारिकाः अत्यन्तानन्दसन्दोह अनुकूलो दक्षिणश्च अनुप्रासेषु नो कष्टं अनुभावादिहेतूंस्तान् अनुभावो विकारस्तु अलङ्कारस्तु शोभायै अविमृष्टविधेयांशं अष्टार्थदोषा विरस असतोऽपि निबन्धेन आलस्यं चैव दैन्यं च इवाद्यैः प्रतिमानाद्यै ईर्ष्यावशेन वैमुख्य उत्साहात्मा भवेद्वीरो उद्दामा वीररौद्रादौ उन्मत्ताद्यभिधानेषु उपमा रूपकोत्प्रेक्षा एकस्मोदासहस्रं च कटाक्षो यमुनावीचि कपोलाक्षिकृतोल्लासो कलहान्तरिता वासक कवयः कुर्वते शक्ताः कष्टाप्रयुक्तसन्दिग्ध काला ऋतुवयः सन्धी. काव्यं रसादिमद्वाक्यं पृष्ठाङ्काः ४० क्रोधात्मको भवेद्रौद्रः ७७ गतागतसमत्वं च ६९ २४ गमनं हस्तिसिंहाभ्यां ३८ गर्वो विषाद औत्सुक्यं ८४ गुणः सामान्यतो द्वेधा २१ ६ गृहीतमुक्तको नेष्टो १६ चन्द्रकलाम्बुजदाम चम्पकैहमकेतक्या चरणः पल्लवाम्भोज ५० ८४ / चित्रवक्रोक्त्यनुप्रास २९ ज्ञेयः पूर्वानुरागोऽय ५६ ७७ तत्र नेत्रविकारः स्यात् ताराभिश्च रदा ८९ तिलप्रसूनं नासायाः त्रिवर्गिणः स्वकीया स्या २८ ७६ ३२ दक्षिणश्चान्यचित्तोऽपि ६७ दर्शनं वमदब्जादि ५० दिगालोकास्यशोषाङ्ग ८० द्वयर्थ न नर्मणि ग्राम्यं ७६ | धूसरा अथ धूल्याद्या ६६ ६९ धृष्टो ज्ञातापराधोऽपि ७७ १४ नहि कश्चित्प्रियस्तस्या ७६ ६ नाधिगच्छति चाभीष्टं २ नाभी रसातलावर्त ७७ ૨૮ ७७ ·मूचीपत्रम् । न्यूनं विसन्धि व्याकीणं ८९ २२ ८२ कारिकाः पृष्ठाङ्काः कारिकाः पृष्ठाङ्काः नाश्लीलं भगवत्यादौ लीला विलासो हावश्च निर्वृत्तयेऽस्य तत्त्यागात् वर वाच्यप्रबन्धाना नेत्रं चकोरतन्नेत्र ४४ वर्ण्यश्च राजा देवी च ६१ १६ वण्यौँ माधुर्यमाश्रित्य ४५ पदवाक्यतदर्थेषु २४ वल्लीस्मरधनुर्वीचि ४३ पदानां वृत्तयस्तिनः १० वाक्यार्थातिशयश्लेष ३२ पधेषु रीतयो गोडी ७ विप्रलम्भश्चतुर्धा स्यात् परकीयाऽप्यनूढव ७६ विरुद्धैरविरुद्धा ८३ पश्चात्तापः शरीरादि ८२ विरुद्धं च समस्तं च पीठप्रस्तरभूचक्र ४९ विस्मयात्माऽद्भुतो ज्ञेयः पूगाजतत्कोरकविल्व ४७ शरहास्तादतिये प्रकान्तरसवैरित्वं ८५ शान्ते करुणबीभत्सौ प्रतापोऽर्काग्निवज्राद्यैः ५५ शृङ्गारहास्यकरुण ७५ प्रतीत्यवाधान्न न्यूनं शृङ्गारहास्यौ करुण ८२ वाहुर्विसेन विद्यु ४६ शोकोत्थः करुणो शेयः वाहुर्वक्षः कपाटेन श्वेताश्चन्द्रादयो ज्ञेया बीभत्सः स्याज्जुगुप्सातः भयानको भवेद्भीति ८१ | सम्भोगो विप्रलम्भश्च भाविकत्वं सुशब्दत्वं ૨૨ भृतकाद्यैश्च भृत्यायै सम्यगज्ञानसमुत्थानः सहोक्तिरन्यदेशत्वं ३२ मतिाधिस्तथोन्माद साऽनूढेति यथा राज्ञो मुद्रा पदस्य वाक्यस्य यमुनावीचिनीलाश्म ४२ सूच्यग्रतलशून्याणु रणयोश्च चवर्णस्य संक्षिप्तत्वमुदात्तत्वं ९२ २१ रतिर्हासश्च शोकश्च स्तनयोरिव नागीणा ५४ राज्ञामत्यन्तपीनत्व ५३ स्यादेकतरपञ्चत्वे रीतिरुक्तिस्तथा मुदा ६ स्वस्वशब्दरुपादानं रूपसौभाग्यसम्पन्नः स्वांसघातस्वशंसा रेखाकाराऽलिसुश्यामा ४८ हस्त्यर्कचन्द्रावृतवो ललितं चेत्यमी हावा ८४ हासमूलः समाख्याता ८१ समस्ते यतिमङ्गो न ५७ ८५ ९ .

·ग्रन्थान्तर्गतानां पद्यानाम अकाराद्यनुक्रमणिका। पृष्ठानि २२ ૨ ६८ ६० ६८ पद्यानि अगस्याम्भोधिपानादि अङ्गुल्या यदि निर्दिशे अथ प्रजानामधिपः अथ सुललितयोषिद् अद्यारभ्य चिरं साधो अधरेऽत्यन्तमाधुर्य अधरः किसलयमञ्जी अधस्तादन्धकाराणां अनङ्गमङ्गलगृहा अनगरङ्गप्रतिम अनुरक्तौ निषेवेता अनौचित्यागुते नान्य अन्धकारेऽतिकाठिन्यं अपिधानाद्यपूपादि अपिधानेन हे वत्स अब्धौ द्वीपोद्रिरत्नोमि अभिघातिपराराति अभिसारे भयभ्रंशो अभ्युन्नताङ्गुष्ठनख अमुष्य दोामरिदुर्ग अयमुदयति मुद्रा अरण्येऽहिवराहेभ अर्थैः कृतार्थयन्त्येके अलङ्कारशिरोरत्नं अलङ्कारसहस्रः किं अलङ्काराश्रिताः केचि पृष्ठानि पद्यानि ७३ अलङ्कारे गुणे दोषे ४२ | अलङ्कृतमपि श्रव्यं २७ । अवन्तिनाथोऽयमुदन ३३ / अवलोकय निस्पन्दो १३ अव्ययैरजहल्लिङ्गैः १२ अश्वे वेगित्वमौनत्यं अष्टादश द्वीपविद्या अष्टादश स्मृता विद्या ३० अष्टौ योगाङ्गवस्वीश ९० अष्टौ रत्नानि दीप्तानि ७३ अस्या भुजाभ्यां विनिता ८९ | अहो वा हारे वा ६५ | आपूर्णितं पक्ष्मल अल क्य कोमलकपोल आवाति वारिधर ६२ आश्रमेऽतिथिपूजेण ५६ आसीत्प्रत्यर्थिपृथ्वी ६५ | आस्ते यद्यपि पूर्व ५० इन्द्रेण किं स यदि इववद्वायथाशब्दाः २३ | इववद्वाहिहीहस्म ६२ | उत्कृत्योत्कृत्य कृत्ति ४ | उत्पाटितैर्नभोनीतैः ३४ उदयति कनकाचलयो २१ | उदाहरणमेतेषां २३ / उद्दामाः सान्तरालेन ९२ ४६ ८२ ३३ ८६ ३८ ६५ १ ९३ ३०. ५६ ७३ ६८ ·१द्यानाम्- पद्यानि उद्याने सरणिः सर्व उन्मीलन्मधुगन्धलब्ध उपक्रमो दोषगुणा उभौ यदि व्योम्नि पृथक् एक ऐन्द्रः करी चाश्वो एकादश महादेवाः एतत्स्वप्ने मया दृष्टं एतेषामेव दोषाणां एवं रथिनमन्थान एहोहि वत्स रघुनन्दन कण्ठकोणविनिविष्ट कण्ठः किमस्याः पिक कदली कदली करभः कनकक्रमुकायितं कमलासम्पदोः कृष्ण करकिसलयेन सुद्शा कर्तव्या रत्नसिंहाद्या कर्पूरधूलिधवल कलमधुरं किल कूजन कलशीयति कुचकमलं कल्पदेशीयदेश्यादि कल्पद्रुमो न जानाति कल्पाद्यब्ध्यणुसंसर्ग कल्याणानां त्वमसि कवीनां घटनाऽन्येव कस्ते पुरन्दरादन्यः काचित्समस्तान्वयिनी कादाचित्की द्युति धत्ते कान्तिर्वृत्तानुपूर्वत्वं कामिनीनयनकज्जल पृष्टानि | पद्यानि कामं कमलपत्राणां कारणेनाऽथ कार्येण ९२ काव्यालङ्कारपारगम काव्यं यशसेऽर्थकृते ६७ काहमस्मि गुहा वक्ति ६८ किमिन्दुः किं पद्म कि रोदिषि हा रावैः २४ कुवेरस्येव भगवान् कुशलं तस्या जीवति ७१ कूर्यासेन स्थगितहृदया ७९ | कूर्माकारं चरणयुगलं ४६ कृतमनुमतं दृष्टं वा ४९ कृतावरोहस्थ हया कृत्याछायागजाङ्गार कृष्णत्वं सर्ववृक्षाहि ४७ के मण्डयन्ति स्तन ५५ | केशस्य दीर्घकौटिल्य ८६ केशान्धकारादथ ३६ केसराशोकयोः ': सत्स्त्री ४७ कोऽयं द्वारि हरिः कोशव्याकरणाप्तोक्ति ३२ | कोशातकीपुष्पगुलुच्छ ७२ कः प्रत्येति प्रतीमो न २७ / क्रव्यादो देवरो वारि क्रियाकारकसम्बन्ध ३३ / क्रेङ्कारः स्मरकार्मुकस्य ३४ | क्वचिदने प्रसरता ३९ क्वाकार्य शशलक्ष्मणः ५२ | क्षिप्तो हस्तावलग्नः ३२ | क्षीराम्भोधेः शशीव ·अनुक्रमणिका। ar २८ पद्यानि पृष्ठानि | पद्यानि पृष्ठानि क्षुद्राः संत्रासमेते ८१ जरगवः कम्बल गजे सहस्त्रयोधित्व ६३ जलकेलो सरलोभ ६४ गद्यमुत्कलिकाप्रायं ६ जलफलपलमूलं गमनमलसयातैः ३६ जानामि जानकि कलिन्द गाहर्ता महिषा निपान १८ ! जिह्वेन्द्रगोपखद्योत गुणवत्यपि निदों २९ ततः परमोमित्युक्त्वा गौडीयैः प्रथमा मध्या ७ तत्पदव्यां पदं धत्ते गौडी समासभूयस्त्वात् ७ तथाभूतां दृष्ट्वा नृप १६ गौगौः कामदुधा सम्यक् ४ तददोषौ शब्दार्थों ३ ग्रन्थाः काव्यकृतां हिताय १ तदर्थातिशये शैवय ग्रामतरुणं तरुण्या १२ तदल्पमपि नोपेश्य १४ ग्रामे धान्यलतावृक्ष ६२ । तदेतद्वाङ्गयं भूयः ग्रीवाभङ्गाभिरामं ८१ तदन्ता नागरङ्गानि ग्रीष्मे पाटलमल्ली ६४ तन्वी श्यामा शिखरि चकार सा मत्तचकोर ४४ तमालपत्राभरणा चकोरकोकिलापारावत ६६ तमोऽकीादिभिः काण्यं ७२ चकोरनेत्रैणदगुत्पलानां तया प्रवृद्धाननचन्द्र चक्रेण विश्वं युधि ४२ तर्कप्रौढमतिः प्रशस्त ९३ चतसृवपि मूर्धन्यं तस्य गोप्तुद्धिरेफाणां ४६ चत्वारः स्युरलङ्कार ९२ तस्य चानुकरोतीति चन्द्रानन चन्द्रदिन ५५ | तस्य पुष्णाति सौभाग्यं चन्द्रे कुलटाचक्रा ६३ तस्य संवृतमन्त्रस्य २६ चन्द्र शशैगयोः ६० तस्या बाहुलता पाणि चम्पकदामहरिद्रा ४१ तस्याभवत्सूनुरुदार चलति कथंचित्पृष्टा ३७ तामनङ्गजयमङ्गल चारुता वपुरभूषयदासा ३८ तामरसे सालसता ३६ चित्रं कनकलतायां ८२ तारा रदानां वदनस्य चिरन्तनस्यापि तथा ६० | तिमिरस्य तथा मुष्टि ५९ चिरप्रवासिंस्तव ४७ तुरङ्गमथ मातङ्गं जगतः प्रलये भूमि ७२ तृगीकृतमधिक्षिप्त ३७ ·४ पधानाम् पृष्टानि ६७ ४१ ३१ ७४ ७७ ३३ ४८ पद्यानि पृष्ठानि । पद्यानि ते कौपीनधनास्त एव ७९ धार्तराष्ट्राः शतभिषा ते हिमाचलमामन्त्र्य २१ धीरो विनीतो निपुणो तं शरीप्रतिजग्राह २७ धूसराणि रजो लूता त्रयं कालाग्निभुवन न किलाऽनुययुस्तस्य त्रुटौ विश्रान्तिरित्येके न जीमूतच्छेदः सहि त्वत्प्रयाणसमुद्भूत १९ नपुंसकमिति ज्ञात्वा त्वदाननमधीराक्ष ३२ नयने खञ्जनकमले त्वन्नाभिकूपः पातालं नवपलाशपलाशवनं स्वामालिख्य प्रणय नवाङ्गद्वारभूखण्ड त्वं पीयूष दिवो ३६ नहि गाण्डीवकोदण्ड त्वं मुग्धाक्षि विनैव नागेन्द्रगमनः पीन दधत्युरोजद्वयमुर्वशी २५ नागेन्द्रहस्तास्त्वचि दन्तस्य जीरका ज्ञेयो ५१ नाभीबिलादुच्चलिता दमनकतरुशाखा नाम तत्तदुपाधौ स्यात् दश हस्ताङ्गुली शम्भु १८ नारीणां श्यामता पातः दिवा न परिभूयते ३५ नितम्बगुर्वी गुरुणा दृष्टिं हे प्रतिवेशिनि २३ नितम्बः स्वर्णपीठं ते देवर्षिवरशापायै ७६ निभसङ्काशनीकाश देवव्रते वाञ्छति दीर्घ २३ / निर्दोषरत्नसुभगैः देवाद्याः संस्कृतं प्राहुः ५ निर्दोषं गुणवत्काव्य देव्या सौभाग्यलावण्य ६२ निर्भसिताशोकदल देशे बहुखनिद्रव्य ६२ निर्माल्यं नयनश्रियः दोषो व्यक्ति विवेकेऽयं ८९ निर्ययौ रुद्रनयनात् दोषः सर्वात्मना त्याज्यो १४ | निष्क्रान्तं सदनादुदैक्षि द्यौबिम्बेन जले शाी ७३ | निष्ठ्यूतोद्गीर्णवान्त्यादि द्वित्रिकोषपरिज्ञानं ५ निःशेषच्युतचन्दनं द्वैरूप्ये चाप्रसिद्धौ च ६७ नीलाब्जानां नयन धरणी धारणी गोणी ६९/ नूनं ते चोरिता तन्वि धवलयदिव जगदखिलं ५१ / नृत्यन्ति निचुलोत्सङ्गे धातुताम्राधरःप्रांशु ५४ नृपे कीति प्रतापाऽऽज्ञा ३० ५६ ३ २ १० २२ ·अनुक्रमणिका । पृष्ठानि ४१ २ २३ ७१ १ २० ७१ ६ पद्यानि नेत्र स्नग्ध्यं विशालत्वं नैसगिकीच प्रतिभा न्यकरोति तिरस्कुर्वन न्यूनता साम्यमाधि न्यूनाधिकत्वशङ्का चे पदमेकं हृदा कृत्वा पद्मकोशोत्सवः प्रात पराजितश्चेद्भगवान् परिशीलितकाव्यवर्मनां परिहरति रति परोद्वेगे परानन्द पाणी पद्मधिया मधूक पातालं वानरोक्षिप्त पाशः पक्षश्च हस्तश्च पीतत्वं शालिमण्डूक पुनः पुनः काचन कुर्वती पुरेऽट्टपरिखावप्र पुष्पावचये पुष्पा पुष्पं प्रवालोपहितं पुंसां तु वृषरक्तान पुस्कोकिलकुलस्यैते पूर्ववतनोश्त्र पूर्व यथा देवाते पृथुकार्तस्वरपात्रं प्रकृत्यैव मनोहारि प्रजापालोऽरिशैलादि प्रतापे रक्ततोष्णत्वे प्रतिच्छन्दसरूपादि प्रतिफलितं गलगरलं प्रतिभा कारणं तस्य पृष्ठानि पद्यानि ५२ प्रतिमानं प्रतिबिम्ब ५ प्रतिरोधिपरास्कन्दि ५७ प्रत्यग्रपद्मबीज ३४ प्रत्यर्थिभूपतिपरिग्रह प्रथममरुणच्छाय प्रबोधयतिबालांश्च ६५ प्रयाणे भेरिनिस्वान ७३ प्रयोजनं यथैतासां ५ प्रवाहहरिता दूर्वा ८७ प्रवेशे चैत्रस्य स्फुट २ प्रश्नोत्तरात्पदे भङ्गात् प्रलादे वर्तस्व प्रकटय ७३ प्रहेलिका सकृत्प्रश्नः ४२ प्राकृतं तज्जतत्तुल्य ६० प्राक्प्रत्यक्पृथिवीभृतोः ४२ प्राणान् कृशोदरीणां ६२ प्रायः कार्ये नियुज्यन्ते १४ प्रेमानॊः प्रयणस्पृशः ४५ बन्धुर्मित्रं वयस्यश्च ५१ बन्धूकद्युतिबान्धवो ३० वर्हिनिहादनाऽस्मिन् ६५ बहुदोषोऽपि विदोषः ५५ बिभर्ति यश्च देहाधैं २५. ब्रह्मन् विज्ञापयामि त्वां ३४ ब्रह्मा वीररसस्वर्ण ६२ | भक्तानां कामदस्तुष्टो ५९ भगिनीभगवत्यादी ५८ भण गच्छ देहि संहर ५४ भद्रात्मनो दुरधिरोह ४ । भवतीन्दुर्न दासोऽपि १ ७७ २ ६६ १३ ५८ ·६ पद्यानाम्-- w पद्यानि भवन्तीवादिशब्दाश्च भवानीशङ्करादीनां भुजौ मृणाले वदनं भुवनानि निबध्नीयात भूनेन्द्रभारतेशात्प्राक् भूयो मत्तद्विरदगमनां भृतको भृतिभुक् कर्म भृत्यदासयदासेर भेरीशतसहस्राणि भ्रूपल्लवं मधुपराजि मदनसरितमेतां मदेकपुत्रा जननी मधुद्रोणीव मन्दार मनीषिताः सन्ति गृहेषु मनःप्रसत्तिः प्रतिभा मन्थायस्तार्णवाम्भः मया संक्षेपशीलेन मसृणचरणपातं महतोऽपि महीयांस महत्वमादौ सर्गान्ते महाभूतमहापाप माधुर्यं स्पष्टता चाचा मानापनोदनविधी मामकीनां कृतिमिमां मायया शम्बरादीनां मा संभावय शल्येन मित्राणि प्रतिपालयं मुक्तातलिस्ते रदनाः मुखपङ्कजरङ्गेऽस्मिन मुखं विकसितस्मितं पृष्ठानि पद्यानि पृष्ठानि ५- मृगयायां च संचारी ८८ मेघानिलेन अमुना १६ यतोऽयं दारुणाचारो १४ ६० यथा नराणां नृपतिः ६१ यथामति यथाशक्ति १५ यथैतेषां मिथो भेदः ५७ यदीदं स्यात्तदेदं स्यात् ७१ ५७ यद्यत्सामुद्रिकाद्युक्तं ९१ यद्यपि नदति सरोष २६ यशः पदाङ्गुष्ठनखौ ४८ युद्धे तु वर्मबलवीर ६३ येन ध्वस्तमनोभवन ४७ योग्यो यस्ते पुत्रः ७ योऽतिदीर्धासिताक्षस्य ५ रक्तपुष्पाणि नाभ्यास्तु ९० रणौ च लध्वन्तरितो ५२ रतिर्भवति देवादौ १७ रत्नानि यत्र तत्राद्री ४८ रलयोर्डलयोश्चैव ६० रसावद्भुतशृङ्गारी ६७ रागवात्सल्यशोकाये ५२ | राजहंसोपभोगाई ३७ रामे तटान्तवसतौ ९३ रिपुवैरिसपत्नारि ७१ रूपं संज्ञाथ संस्कारो २५ ७४ लाभः पूजा ख्याति । लीयते चन्द्रमाः कापि ४९ लीलाचलत्स्त्रीचरणा ३५ लौहित्यं धातुमाणिक्य १२ वन्दामहे महेशान ९ १ ·अनुक्रमणिका । ७ ६८ पद्यानि पृष्ठानि पद्यानि पृष्टानि पपुर्विरूपाक्षमलक्ष्य १८ व्यूढोरस्को वृषस्कन्धः ५३ वर्धते सह पान्थानां ३८ शकुन्तधातुमरुतो वर्षासु घनशिखिस्मय ६४ | शक्तिर्निपुणतालोक वल्लरी लहरी पाशः ५१ | शक्तिमूर्तिमती स्मरस्य ववुरिन्दीवरोणि १६ शङ्कव्याकीर्णरङ्कु ९१ वसन्ते मालतीपुष्पं ५९ । शङ्क मन्ये ध्रुवं प्रायो वसिष्ठवदयं दालो १९ ! शनि?पदजा काली ६६ वहति प्रातरम्भोज ५१ . शब्दादुच्छलिते सिन्धौ ७४ वाच्यलिङ्गाः समानश्च ५६ ! शरदीन्दुरविपटुत्वं ६४ विजितप्रवालपल्लव शस्ता विदग्धगोष्ठीषु विडम्बयति संरुन्धे ५७ | शातोदरि कथङ्कारं विदग्धः सरलो रागी ३० शापान्तो मे भुजग विद्यान्वयमनुस्वारा ६८ शारिकोष्ठकसेनानी विद्युन्मृणालसुभगा ४६ शिखंव दीपस्य विधिरम्भोजसाम्राज्ये ५८ | शिशूनां गतयेऽस्माभिः विनाशान्मारुतस्तस्य १५ शून्यं वासगृहं विलोक्य विभक्तिपदवर्णानां ३० शूली न सी गिरिशः ६१ विभावैरनुभावैश्च ७५ शैले मेघौषधी धातु ६३ विभ्रम्य तच्चारुनितम्ब ४९ | श्यामास्वङ्गं चकित ४३ विरहे तापनिश्वास ६५ श्रियं प्रदुग्धे विपदो विरहे सर्व दहनः ७४ श्रीकृष्णस्योदरे सर्व ७३ विवाहे स्नानशुद्धाङ्ग ६. श्रुतमेवान्यथाकार विवृण्वती शैलसुतापि श्रुत्वा यं सहसाऽऽगतं २१ विश्वंभरा भगवती १० श्रोतृणां द्राङमहानन्दः ४ विषयेषु तावदबला ३७ श्लाध्यः पामरपरिषदि वृक्षे प्रचुरशाखत्वं ६६. श्वेतानि चन्द्रशक्राश्व वेण्याः सीसिभृङ्गाल्यो ५. षड्वज्रकोणत्रिशिरो ६७ वैशेषिकेषु काव्येषु स किं स्वर्गतरुः कोऽपि व्यानम्रा दयितानने ८६ / सङ्ग्रामाङ्गणमागतेन व्युत्पत्तिः शक्तिरभ्यास ५। सहक्सशसंवादि ४ ·पद्यानाम्--- ६ ४७ पद्यानि सन्ततिगोत्रजनन सन्ध्या पुरः पुष्कराणि सप्तपातालभुवन समवैषम्यभेदेन समानमधिकं न्यूनं समानोदर्यसोदर्य सम्प्रदायानुरोधेन सरस्यम्भोलहर्यम्भो सरित्यम्बुधियायित्वं सर्वकार्यशरीरेषु सर्वतोभद्धेन्वादि सर्वालङ्कारसर्वस्व स विश्वजितमारेभे सबीड़ा दयितानने सह दीर्घा मम श्वास सहस्सं जाह्नवीवक्त्र सहायाः साधनोपाया सा कौमुदी नयनयो साधुपाकेऽप्यनास्वाद्यं साधुशब्दार्थसन्दर्भ सा निर्मले तस्य मधूक सा पत्युः प्रथमापराध सा बाला वयमप्रगल्भ सामान्यग्रहणे शौक्ल्यं सा राजहंसैरिव सिकतामृतलोध्राणि सीत्कारं शिक्षयति सुखबोधायं बालाना सुत्रामोद्दामदिल्ली सुरते सात्त्विका भावा सुरभौ दोलाकोकिल पृष्ठानि पद्यानि पृष्ठानि ५६ | सुरापाने विकलता ६४ ६७ सुषिरार्द्रप्रतीहार ७० सुसितवसनालङ्कारायां सूर्येन्दुकान्तनिर्मोक ६६ सूर्येऽरुणतारविमणि सौन्दर्य मृदुता कार्य ५२ ६२ संग्रामे कुम्भिमुक्ताभिः ७३ ६२ संप्रहारे प्रहरणैः संस्कृतं प्राकृतं चैव संस्कृतं सर्गबन्धादि २९ ६ स्तनबिल्वद्वयी तस्याः स्तने श्यामाग्रतौनत्य ૧૨ ૨૨ स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाञ्चः ७५ ३८ स्युरुत्तरपदे व्याघ्र ६८ | स्वपिम्यद्यानवद्याङ्गि स्वप्रकाशमयानन्द ४० स्वयम्भूः शम्भुरम्भोज ७५ स्वयंवरे शचीरक्षा ६४ ३ स्वर्दन्तिदन्तसेनाङ्गो ६७ ५४ | हरत्यघं संप्रति ७९ ७८ हरिणादथ तन्नयना ३. हरिताः सूर्यतुरगा ६० हरेरधोमुखत्वेन ७२ ५० हा तात विश्वजनवत्सल ७९ ६६ हाराहारविहारसार ३६ । हालाहलं वा विलस ३९ हिमवत्येव भूर्जत्वक १ हुं हु हु न न ममेति ६५ हेमन्ते दिनलघुता ६४ हदनदसरांलि नाभि ४८ १ . ६७ ·पृ० ६० सुमना धर्मचन्द्रो १ ७ ९ (घ) पुस्तकपाठान्तराणि । मुद्रितपुस्तकपाठाः घपुस्तकपाठाः सुमनाः सोमचन्द्रो २ स्वशास्त्र स्वशास्त्रं २ नानातन्त्रज्ञानम् नानातन्त्रज्ञानजशक्तिविशेषः 'अपभ्रंशश्च मिश्रं चेत्याहु- 'संस्कृतं स्वर्गिणां भाषा तत्त. रार्याश्चतुर्विधम्' एतदने- द्देशेषु भाषितम्' इदमधिकम् ६ दृष्ट्वा यावदपकार दृष्लेत्यादेरपकार स्वरससमभिः स्वरसममि० सुमरुत्साधनोऽपि सुमहासाधनोऽपि त्वन्मध्यमाऽणिमा स्वन्मध्यस्याऽणिमा १५ १३ ज्ञानासत्त्वे ज्ञानसत्त्वे २० १८ अत्र चकारः अत्रचनकारः २५ ८ किंचिद्विशेष कंचिद्विशेष ३४ ७ अचिरोढा स्मितादिव अचिरोढास्मितादिवत् दिवो विभूषण ३६ १६ ४५ २० तालान्यसौ तालान्वितो ४७ २० तनिषेधति तं निषेधति सर्ववीरुधाम् सर्ववारिषु भिसारिकाः भिसारकाः ६१ १८ दिवोऽपि भूषण " इति।

·शुद्धिपत्रम् । पृ० ५० २ १० अशुद्धम् स्मरेमुखाः ऽवत्व वृद्धास्तु-(१) अलङ्कारस्तु ३ स्मेरमुखाः ऽवत्त्वं वृद्धास्तु(१/- अलङ्कारास्तु २ ६ १९ १९ स कि स किं ८ ११ २१ १२ ५ १२ ७ भवन्ति, यथा सिंहा० निस्पन्दो निस्पन्द काव्यरत्ने ०मेतत्' 'विज यथाच चेन्न केचि० २० १९ २३ २ २३ १२ २३ २३ कर्ण च भवन्ति। यथा सिहा निःस्पन्दो निःस्पन्द काव्यरत्ने मेत, द्विजः यथाच चोन्न कीचे० कणेच विभिन्दन कालिङ्गा अलङ्कारस्तु तत्र- प्रतियत्तये ऽलङ्कारसर्वस्व मुंवो दर्पणाः 'तारारदाना शम्भू मणांरपि गियों पश्चेषुवाणा० विभिन्दन कालिङ्गो अलङ्कारास्तु तत्र, प्रतिपत्तये उलङ्कारसर्वस्व भूवी दर्पणाः ॥५॥ 'तारारदाना ३९ २२ ४३ ७ ४६ ६ ४७ २२ मणोरपि गिर्योः पञ्चेषुबाणा० ·शुद्धिपत्रम् २ पृ० पं० অথ 'मुखस्यदासः प्रतिप्रत्तये ५७ १२ ५८ १४ यत्र तत्रादौ शुद्धम् 'मुखस्य दासः प्रतिपत्तये यत्रतत्राद्री निबध्यते सत्त्वा सात्त्विका हल''दारुनालं काव्य सात्त्विका सात्त्विकै (२)स्वकीया स्त्रियाम काव्यरत्न ६५ ७० निबद्ध्यते सत्वा सात्विका ह्वल''दारुनालं काब्य सात्विका सात्विक स्वकीया(२) स्त्रियाम् काव्यरत्ने यथा मिति शूङ्गार मृगयाकर्म ७४ १३ ७५ १३ ७६ ११ ७७ यथा- ८८ मिति । ८९ १६ शृङ्गार मृगयाकर्म इति । सर्व प्रकार की संस्कृत तथा भाषा भाष्य पुस्तकों के मिलनेकापता- जयकृष्णदास-हरिदास गुप्त, चौखम्बा संस्कृत सिरिज आफिस, विद्याविलास प्रेस, गोपालमंदिरके उत्तर फाटक, बनारससिटी।

·No text on this page.

·. काशीसंस्कृतसीरीज-पुस्तकमाला । इयं काशी-संस्कृतग्रन्थमाला विभागशः प्रकाशिता भवति । एतस्यां प्राचीनाः नवीनाश्च दुर्लभाः सुलभाश्च अत्युपयुक्ताः संस्कृतग्रन्थाः काशिकराजकीयसंस्कृतपाठशालीयैः पण्डितैरन्यैरपि विद्वद्भिः संशोधिताः क्रमेण संमुद्रिता भवन्ति । अस्यां प्रका- श्यमाणानां ग्रन्थानां मूल्यं सूचीपत्रे प्रकाशितं वर्तते । परंतु एतस्या नियमेनाऽविच्छिन्नतया निश्चितग्राहक्रमहाशयानां प्रतिमुद्रा- शतकं पञ्चविंशतिमुद्राः ( कमिशन ) परावर्तिता भवेयुः मार्गव्ययश्च न पृथक् दातव्यो भवेत् । तत्र मुद्रितग्रन्थनामानि । मूल्यम्। १ नलपाका नलविरचितः। संपूर्णः ( पाकशास्त्रम् १) २ संक्षेपशारीरकम् । रामतीर्थस्वामिकृतान्वयार्थबोधिनीटीका- सहितम् । (वेदान्तं १) रु०८-० ३ वैशेषिकदर्शनम् । पं० श्रीदुण्डिराजशास्त्रिकृतविवरणोपेताभ्यां प्रशस्तपादभाष्योपस्काराभ्यांसमन्वितम् (वैशेषिक१)रु०२-८ ४ श्रीसूक्तम् । विद्यारण्यपृथ्वीधरश्रीकण्ठाचार्यकृतभाष्यत्रयेण टिप्पण्या च समलङ्कृतम्। (वैदिकं १ ) ९००-६ ५ लघुशब्देन्दुशेखरः (भैरवी) चन्द्रकलाटीकासहितः तत्पुरुषादि. (व्याकरणं १) रु०८- ६ कारिकावली मुक्ता दिन राम० शब्दखण्डसहिता तथा "गुण निरूपणदिनकरीय" महामहोपाध्याय पं० श्रीलक्ष्मणशास्त्रि. कृतव्याख्यासहिता। (न्यायं १) रु०६-० ७ पञ्चीकरणम् । वार्तिकाभरणालङ्कतवार्तिकटीकया-तत्त्वचन्द्रि- कासमवेतविवरणेन च समन्वितम् । वेदान्तं २)रु००-८ ८ अलङ्कारप्रदीपः। पण्डितवरविश्वेश्वरपाण्डेयनिर्मितः। ९ अनङ्गरङ्ग:महाकविकल्याणमल्लविरचितः। (कामशास्त्रं१) रु००-१२ १० जातकपारिजातः श्रीवैद्यनाथशर्मणा विरचितः। (ज्यो०१) रु०२--० ११ पारस्करगृह्यसूत्रम् । कात्यायनसूत्रीयश्राद्ध-शौच-स्नान-भोजन- कल्पसहितम्। (कर्मकाण्डम् १) रु० --८ १२ पुरुषसूक्तम् । सायणभाष्य-महीधरभाष्य-मंगलभाष्य-नि- म्बार्कमतभाष्यचतुष्टयसहितम् । (वैदिकं २) रु० १--४ १३ श्रीमत्सनत्सुजातीयम्-श्रीमच्छङ्करभगवत्पादविरचितभाष्येण नीलकण्ठीब्याख्यया च संवलितम्। ( वेदान्तं ३)रु०१-- १४ कुमारसंभवं महाकाव्यम् । महाकवि-श्रीकालिदासवि० । सञ्जी- वनी-शिशुहितैषिणी-टीकाद्वयोपेतम् सम्पूर्णम् । (काव्यं२) रु०१. ।

·प्पणा। २ काशीसंस्कृतसीरीज़। १५ श्रुतबोधश्छन्दोग्रन्थः । आनन्दवार्द्धनीतात्पर्यप्रकाशाख्यसंस्कृत- भाषाटीकासहितः। (छंदः १) रु००-६ १६ कारिकावली। मुक्तावली-न्यायचन्द्रिकाटीकाद्वयसहिता सटि- ( न्याय २) रु०१-० १७ पारस्करगृह्यसूत्रम्। काण्डद्वये हरिहर गदाधर० तृतीयकाण्डे ह. रिहर-जयराम-प्रणीतभाष्येण समलङ्कृतम् । हरिहरभाष्यस- हितस्नानत्रिकण्डिकासूत्र-गदाधरभाष्यसहितश्राद्धनवक- ण्डिकासूत्रैः यमलजननशान्ति-पृष्टोदिवि-शौच-भोजन- कामदेवकृतभाष्यसहितोत्सर्गपरिशिष्टसूत्रैः परिष्कृत-टिप्प- ण्यादिभिः सहितं च। ( कर्मकाण्डं २) रु०३-० १८ संक्षेपशारीरकम्-मधुसूदनीटीकासहितम् संपूर्ण (वेदान्तं४) रु०८-० १९ लघुजूटिका-अर्थात् अभिनवा परिभाषेन्दुशेखरपरिष्कृतिनि- मितिः। (व्याकरणं २) रु० ०-८ २० कातीयष्टिदीपकः । (दर्शपौर्णमासपद्धतिः) महामहोपाध्याय- पं० श्रीनित्यानन्दपन्तपर्वतीयविरचितः। (कर्मकाण्ड) रु०१-. २१ सप्तपाठि-श्रीशिवमहिम्नस्तोत्रम् श्रीगन्धर्वराज पुष्पदन्ताचार्य विरचितम् । हरिहरपक्षीय-मधुसूदनीटीकया (संस्कृतटी- का-संस्कृतपद्यानुवाद-भाषाटीका-भाषापद्यानुवाद-भाषा- विम्ब) पञ्चमुखीनाम्न्या टीकया-शक्तिमहिम्नस्तोत्रण च समन्वितम् । (स्तोत्रवि०१) रु. १-० २२ बौद्धाऽऽचार्यश्रीधर्मकीर्तिप्रणीतः सटीकन्यायविन्दुः-भाषा- टीकासहितः (बौद्धन्याय वि०१) रु०१-८ २३ सपरिस्कृत-दर्पणसहितवैयाकरणभूषणसारः (व्याकरणं ३) रु०४-० २४ न्यायवार्तिकतात्पर्यटीका श्रीवाचस्पतिमिथविरचिता । सम्पूर्ण (न्यायबिभाग ३)रु०६-० २५ मीमांसान्यायप्रकाशः (आपदेवीयः) श्रीचिन्नस्वामिशास्त्रिकृतया सारविवेचिन्या व्याख्यया सहितः ( मीमांसा१)रु०२-० २६ पौरोहित्यकर्मसार: (टिप्पणीसमलंकृतः) प्रथमो भागः श्रीरमा- कान्तशर्मणा संगृहीतः। ( कर्मकाण्डवि०३) रु००-४ २७ लघुशब्देन्दुशेखरः म० म० श्रीनागेशभट्टविरचितः। अव्ययी- भावान्तो भागः, म०म० पण्डित श्रीनित्यानन्दपन्त-पर्वतीय. कृतशेखरदीपकाख्येन टिप्पणेन समुज्ज्वलितः। (व्या०४)रु०४-८ २८ रघुवंशमहाकाव्यम्। महाकविश्रीकालिदासविरचितम् पञ्चसा. त्मकम् । म० म० श्रीमल्लिनाथसरिकृतसाविनीटीकया पं० श्रीकनकलालठक्कुरकृतार्थप्रकाशिकाटीकया च सम. लङ्कृतम् (काव्यवि०३)रु००-१२ ·. काशीसंस्कृतलीरीज़ । २९ कामसूत्रम् । श्रीवात्स्यायनमुनिप्रणीतं बहुयत्तरासादितथा पूर्णया जयमङ्गलरचितया टीकया समेतम् । बहुखण्डितपाठान् परिपू. र्य,सूत्राङ्कांश्च संयोज्य, परिष्कृत्य संशोधितम् । (काम०२) रु०८-० ३० न्यायकुसुमाञ्जलीः । न्यायाचार्यपदाङ्कितश्रीमदुदयनाचर्यविरचि- तः। महामहो पाध्यायरुचिदत्तकृतमकरन्दोद्भासितमहामहो पाध्याय वर्द्धमनोपाध्यायप्रणितप्रकाशसाहतः (न्यायं४) रु०६-० ३१ परिभाषेन्दुशेखरः । म०म० श्रीनागेशभट्टरचितः। म०म० भैरव- मिश्रविरचितया भैरवीत्यपराख्यया परिभाषाविवृत्या-तत्त्व- प्रकाशिकया टीकया च सहितः। (व्याकरणं ४) रु. ३-० ३२ अर्थसंग्रहः। पूर्वमीमांसासारसंग्रहरूपः। श्रीलौगाक्षिभास्करविरचि. ताश्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीरामेश्वरशिवयोगिभिक्ष. विरचितमीमांसार्थकौमुद्याख्यव्याख्यासहितः।(मीमां०२) रु०१-० ३३ न्यायवार्तिकम् न्यायदर्शनवात्स्यायनाभाष्योपवृहणम् । परमर्षि- भारद्वाजोद्दयोतकरविरचितम् । महर्षि-गोतमादिचरितसम्व. लितबृहत्भूमिकासहितम् । (न्यायं) रु. ६-० ३४ शुक्लयजुर्वेदसंहिता । वाजसनेयिमाध्यन्दिनशाखीया। श्रीमदुव्व- टाचार्यविरचितमन्त्रभाष्येण श्रीमन्महीधराचार्यविरचितवेद- दीपेन च सहिता। (भाग १-२-३-४)(वैदिकं ३) रु०८-० ३५ शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिता । श्रीसायणाचार्यविरचितभाष्यसहिता। १ अध्यायादारभ्य २० अध्यायपर्यन्ता। (वैदिकं ४) रु०६-० ३६ सिद्धान्तलेशसंग्रहः । श्रीमदप्पयदीक्षितविरचितः। श्रीमत्परमहंस- परिव्राजकाचार्यकृष्णानन्दतीर्थविरचितया कृष्णालङ्काराख्य- या ब्याख्यया समलंकृतः। (वेदान्तं ४) रु०६-० ३७ काशिका । श्रीपाणिनिमुनिविरचितव्याकरणसूत्राणां वृत्तिः वि- द्वद्वर-वामन-जयादित्यविनिर्मिता। (व्याकरणं ५) रु०६-० ३८ प्राकृतप्रकाशः। भामहकृतः। श्रीमद्वररुचिप्रणीतप्राकृतसूत्रसहि- तः। टिप्पण्या च संयोजितः। (व्याकरणं ६) रु०१-४ ३९ जीवन्मुक्तिविवेकः श्रीमद्विद्यारण्यस्वामिविरचितः । भाषानुवा- दसमेतः। (वेदान्तं ५) रु०२-० ४० श्रीनारदीयसाहता । ब्रह्मणोपदिष्टो नारदमहामुनिप्रोक्तो ज्यौतिष- (ज्योतिष २) रु००-६ ४१ मेदिनीकोश:-मेदिनीकारविरचितः । (कोशं १) रु०१-८ ४२ मीमांसादर्शनम् । श्रीशबरस्वामिविरचितभाष्यसहितम् । (भाग-२) (मीमांसा ३) २०१०-० ग्रन्थः ।

·४ काशीसंस्कृतसीरीज़। ४३ न्यादर्शनम् । श्रीगोतममुनीप्रणितम् । श्रीवात्स्यायनमुनीप्रणित. भाष्यसहितम् । श्रीविश्नाथन्यायपञ्चाननभट्टाचार्यविरचि- तन्यायसूत्रवृत्त्यनुगतम् । टिप्पण्यादिसहितम् (न्यायं ६) २०३-० ४४ दानमयूखः। विद्वद्वरश्रीनीलकण्ठभट्टविरचितः। (धर्मशास्त्रं१) रु०१-८ ४५ कालमाधवः। विद्वरश्रीमाधवाचार्यविरचितः। (धर्मशास्त्रं२) रु.१-८ ४६ भास्वती । श्रीमच्छतानन्दविरचिता । श्रीमातृप्रसाद ( दैवज्ञभू- षण) पाण्डेयेन कृताभ्यां छात्रबोधिनीनाम संस्कृतसोदाहरण भाषाटोकाभ्यां सहिता। (ज्योतिष ३, रु०२-० ४७ फक्किकापकाशः । उपाध्यायोपाह्ववैयाकरणकेसरीविरुदाङ्कितमैथि- लेन्द्रदत्तशर्मविरचितः । पं० सीतारामशर्मकृतटिप्पण्या विभूषितः। (व्याकरणं ७) रु०१-४ ४८ मिताक्षरा । श्रीगौडपादाचार्यकृतमाण्डूक्यकारिकाब्याख्या-श्रीम- त्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्वयम्प्रकाशानन्दसरस्वतीस्वामि- कृता। शंकरानन्दकृतमाण्डूक्योपनिषद्दीपिका च। (वेदा०६) रु०१-४ ४९ काव्यप्रकाशः । श्रीमम्मटाचार्यविरचितः। पं० श्रीहरिशङ्करशर्मणा मैथिलेन संगृहीतया नागेश्वरीटीकयाऽलङ्कृतः (काव्य०४) रु०४ -० ५० अधिकरणकौमुदी । श्रीदेवनाथठक्कुरकृता । (मीमां०४) रु०१-० ५१ रघुवंशमहाकाव्यम् । महाकविश्रीकालिदासविरचितम् महामहो पाध्याय श्रीमल्लिनाथकृतसञ्जीविनीटीकयोपेतम् पं० श्रीकन- कलालठक्कुरेण विरचितया भावबोधिनी टिप्पण्या सम- लङ्कतम् संपूर्णम् । रु०१-४ ५२ काथबोधः।साजनीकृत टीकोपेतः। दत्तात्रेय सम्प्रदायाऽनुगतः। रु०-८ ५३ रसचन्द्रिका । पर्वतीय-पण्डितप्रवर-श्रीविश्वेश्वरपाण्डेय निर्मिता (काव्य०६)रु०१- ५४ अलङ्कारमुक्तावली । पर्वतीय-विद्वद्वर-श्रीविश्वेश्वर पाण्डेय. निर्मिता- ( काव्य वि०७) रु०-१२-० जयकृष्णदास-हरिदासगुप्तः, पत्रादिप्रेषणस्थानम् चौखम्बा संस्कृत सीरीज श्राफीस, विद्याविलास प्रेस, गोपालमंदिर के उत्तर फाटक बनारस सिटी। -