Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
Shastra Deepika
Front matter
VIDYA ATIYA BHAV SN ॥ श्रीः॥ श्रियै नमः । श्रीपतये नमः। श्रीमते रामानुजाय नमः। शास्त्रदीपिकाया भूमिका । LIBRARY mmers वेदा हि ऋग्यजुःसामाथर्वभेदमन्वब्राह्मणारण्यकोपनिषदा. दिभेदेरवान्तरमगडलप्रपाठकमूक्तानुवाकवर्गकाण्डाध्यायादिलक्षयरप- रेश्य विशेषैः सन्ति बहुधा प्रविभक्ताः । तेऽमी बुभुत्सूनामर्थनिरूपण- सोकाय कर्मकाण्डोपासनाकागड-ज्ञानकाण्डरूपेण पूर्वाचार्ययभाजि- पता तब मन्त्रभागस्य संक्षेपतः सर्वविद्यास्थानभूतस्यापि प्रायो' यागो. पयोगिद्रव्यदेवतादिस्मारकतया कर्मकाण्डता, ब्राह्मणानां च मन्त्रो- दितातिकर्तव्यताप्रतिपादनबहुलानां तच्छंपता, प्रायो ब्राह्मणेकदेश- स्वरूपाणामुपनिपदां नीरवीरन्यानेन उपासना-ज्ञाननिरूपणपराणाम. पासना-ज्ञानमूलतां चाचक्षते। तापि च पोडशाध्यायीरूपण कर्ममी- मांसाशास्त्रेण अनादिनिधनाविच्छिन्नदिकसप्रदायस्थेना याथातथ्येन মাননিয়নযামলিমিনাযিযামম্বিন্ধামিায়- दोहदोगाणा तभवताना मुलानामनिर्णयाय भगवान मिनिर्धा: दरिवादरायणादिपूर्वाचार्य परम्परापरिप्राप्ता सब वेदार्थनिर्णयोपयिकी- स्सद्युक्तीः सूघयाञ्चकार । तपादिमा द्वादशाध्यायी कर्मकाण्ड-पदेन प्रमिध्यति । शेषा चतुरध्यायी तु द्वादशाध्याय्युक्तापशिष्टार्थनिरू पणपरा संकर्य-कायडपदेन व्यष्ट्रियते । अस्ति चेपा यिप्रकीर्यवेद- १ ईशावास्योपनिणद दिसान्ततियारमाय पदमा - भूमिका । वास्यानिकषणपरा । अत एना संसर्यकाण्ड-पदेन व्यवहरन्ति, सम्यक्-निःपसमा स्फुटलया च कृष्टवा- प्राकृष्य विप्रकीर्णवेदया- स्पेभ्य: संगृह्य निर्णायन्ते भी यति संक्रर्य इति ध्युत्पत्त्या "अक- सरि च कारके संचा"मित्यधिकारस्थेन "हलश्चे"ति घजा सथा- धावगते: । सत्तामुप्या:संकर्षण काण्डपदेन व्यवहार: सोऽपि अधि. करणल्यटा सथो ऽभिधानायेव । विप्रकोणीय निरूपणपरतयेव तु द्वादशाध्याय्यामिय शेषचतुरध्याच्या प्रत्यधिकरणं न संगतिः । द्वाद- शाध्याच्या सह सु शेषचतुरध्याच्या अन्त्येव संगतिमदर्थप्रतिपादकत- येकमन्थत्यं, येदान्तचतुरध्याय्या तु न संगता घोडशाध्यायी तस्या जानकायहरूपायाः पृथगर्यनिरूपणपरतयाऽत्यन्तभिन्नत्वात् । अत पर अथातो ब्रह्मजिज्ञासेवि मूत्रस्थाथ-पदस्य महत्यारभदया । पृत्तिकाराभिमतकाधिगमानन्तयार्थकता व्युदस्य साधनचतुष्टयसं. पत्यानन्तर्णयकतामास्थिपत श्रीदशङ्कराचायाः । श्रीभाप्याचा अथातो ब्रह्मजिज्ञासेतिमश्स्थाय-शब्द- स्म फर्माधिगमाननार्थत्वमात्याय घिसत्यध्यायीस्यरूपया: पूर्पोत- रमीमांसपोरकगास्वतामाहु: "संहितमेतच्छारीरफ जेमिनीयेन पोड. गलधोनेति शास्रात्यपिद्धिरिति" रति, "वृतात्काधिामादनन्तरं ब्रह्मविधिदिति" इति च, पूर्या' चार्यवचनं प्रमाणतयोपदर्शयन्सः । मुक्तं चेतस घेदापिरोधिकॉपन्यामपुरःसर पैदार्थविचाररू- पत्याटुभयोर्मीमांसयेाः । अतपय सुन्योतिष्ठोमदर्शपार्णमासहस्पति- मादिक्षानमारणापर्गतत्माधनयारबिदितत्यास्परुपार्यसटुपायदान मात्न नपर्यवस्यतीति कर्मझायडे सतदर्थबोधकयुतिपु तत्तत्प • भगवाधापनयनम् ।
भूमिका करणावसाने नाभ्यासो ऽर्थपरिसमामिवोधको दृश्यते, घेदान्तेषु तु न म पुनरावर्तते में से पुनरावर्तते । नावर्तन्ते नाधर्तन्ते । वेदा- नुशासनं वेदानुशासनम् । तस्माद् ब्राह्मणो महिमानमामोति तस्माद ब्राह्मणो महिमानमामोति । अमृतः समभवदमृतः समभवदित्य- भ्यास भवति । घेदान्तेषु प्रतिविद्यमघसानाभ्यासप्रयोजनं तु इतरविद्यानरपे. क्ष्येण एकेकस्याः परमपुरुषार्थब्रह्मायामिलक्षणफलप्रापिहेतुत्ययो- धनम, एकेकयेष विद्यया तत्र पुरुषार्थपर्यवसानेन विद्यान्तरस्य चालव्यत्यनियमाभावेनानपेक्षणीयत्वात । अत एव तु श्रुतिदृष्टरीतिमनुकुर्वता, वेदविदयेसरेण कृष्णा- द्वैपायनशियेगा. नेमिनिना • पूर्वकागडस्योतरकाण्डमायक्षपरमपुर- पार्थायामितुतामूचनाय अथातो धर्मजिचारोत्यारभ्य अन्बाहार्य च दर्शनादित्यन्ते द्वादणध्यायीयन्ये, चतुरध्यायीस्वरूपे संकर्ष-काण्डे या अध्यायान्ते "एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थाऽयधृतस्तदवस्थाध- धृते"रित्यादिव्यासपेष्विवं पदातिरर्थपरिसमाग्निवाधिका नादृता। संकर्षयाकाण्डे तु सर्वशेषे काण्डसमाप्पिसमूचयिषया वाक्यावृतिरा- दृता न तु समस्तसूत्रावृत्तिः शास्त्रपरिसमानियोतिका, यथोत्तर: काण्डे घेनापतिः शब्दादनावृत्तिःशब्दादिति परमर्पिः सूत्रमभ्यस्यन् पूर्वातरमीमांसयोः समानं स्पष्टमयोधयतीति श्रुत्यर्थनित्यनिरी- सनीसनिजतनुयां मादृशामनपरपरिशीलितो भगवबोधायनमतो. पपादनप्रकारः। अंतएव तु "द्वादशाहपदभयविधं बादरायणा इत:" अ. ४. पा. ४. सू. १२ । इत्युत्तरकाण्डे पूर्वकाण्डोदितार्थमुपजीव्यत्येनापल.
४ भूमिका । लम्बे भगवान् कृष्णद्वैपायनः, तद्यथा "द्वादशाहमृद्धिकामा उपेयुः" । "द्वादशाहेम प्रजाकार्म याजयेदित्युपैतियजतिचोदनाभ्यां सङ्कल्प- भेदेन सन्त्रमहीनं च भवति तथा सङ्कल्पभेदादुभयविध शरीरम शरीरच मुक्तमाचार्य मन्यते इति, एवमेध तु "दर्शयतश्चयं प्रत्यक्षानुमाने" अ. ४ पा . मू. २. । इति सूत्रे श्रुति परानपेक्षतया प्रत्यक्षपदन, स्मृति च म्वप्रामाण्य अतिमुखनिरीक्षणासापेक्षतयाऽनुमानपदेन सिद्धवद् व्यव- जहार, यतोऽयमर्थः पूर्वकाण्डे प्रमाणलक्षणे मुनिमपितः, ततश्च तादृशाानां समानतन्त्रसिद्धार्यतया तथाऽभिधानमिति तद्विदा न . सरायः॥ न च कर्तृस्मतभेदः शास्त्रानेश्यसाधनायालं, मुनिषयप्रणीत. त्वेऽपि व्याकरणस्यकत्यात, स्मर्तृणां मधुच्छन्दःप्रभृतीना बहुत्वे- ऽपि तत्स्मृतिविपयर्यजुःसामसहितादिभागानामेकत्याच्च आधुनिके रपि च संभूय यन्याः प्राणायिपत, यथा धूर्तस्यामिकपर्दिभ्यामा- पस्तम्बसूपव्याख्यान, यथा या पाणिनीयसूत्रव्याख्यानं वामनजयादि- त्याभ्यामेयमादि। न च कर्मग्रामीमायोरकशास्त्रात्ये कर्मिणामे प्रल्लवि. द्याधिकार च पूर्वकाण्डोदितापगूढाधिकरणनेय निर्धिद्याना ब्रह्म विद्यानिधिकारबोधसिद्धा वेदान्त चतुरथ्याच्या पुनस्सद्वारवायापशू- ट्राधिकरणारम्भे फुसकरत्वप्रसङ्ग इति न तयारकशास्त्यमित्यनुमि. मीमहे इतिं सांप्रत, यहणधारणादिलक्षणलौकिकसामर्थ्यमाचस्याधि. फारफारणता भ्रान्त्या प्रतिपद्यमानान् प्रति, दुरुपदेशयगात् साधन- चतुप्रयमारस्य पूर्वतिता प्रतिपद्य ब्रह्मविद्याम प्रवर्तमानान प्रति ५ - भूमिका । घा, मध्वादिविद्योस्विधानुपनीतानामपि ब्रह्मविद्यास्वधिकारं नाना- नान् प्रति वा, भ्रान्तोपदेशवशादिकाचारस्य तत्त्वज्ञानेऽनपेक्षाभ्र. मवतः प्रति वा, पूर्वकाण्डविचारे इवोत्तरकाण्डविचारऽपि वर्णाश्रम- धर्मानुपालनावश्यम्भावढिम्ने वा तस्य सार्थक्येन कृतकरत्वप्रसङ्ग- रूपचोद्यानवतारात् । यथा च परस्यघापशूद्राधिकरणं न सङ्गतं तथा घमिहेवा पराक्रम्य समर्थयिप्यामहे इत्यकिञ्चिदिदम् । न च अथातो धर्मजिज्ञासेति प्रतिज्ञायाऽऽरव्ये शास्त्रे ब्रह्म निरूपणमसाम्प्रतमिति शङ्काम् । सिद्धसाध्यस्पेण धर्मद्वे व्यस्य शास्त्र- सिद्धतया द्विविधधर्मनिरूपणप्रतिज्ञानेन पोडशाध्याय्या साध्यरूपं धर्म निरूप्य सिद्धरूपस्य तस्याभिधानेन क्रमेणार्थप्रतिपादनपरयोः कर्मन- हामीमासया: संगतत्वात् । धर्मवैविध्ये प्रमाण तु, "इज्याचारदमाहिः सादानस्वाध्यायकर्मणाम् । अयं तु परमोधो यद्योगेनात्मदर्शनम्" इति याज्ञवल्क्यस्मृतिः, इयं हि आत्मदर्शनस्य परमधर्मतां ब्रुवाणा सिद्धसाध्योभयधर्मवाधिकेति स्पष्टमेव । एषा हि परमर्षीणां शेली यत्- स्थलविशेषे असिद्धार्थप्रसिद्धिबहुलेन धर्म-शब्देनात्मानं, क्वचिनु तादृ- शेन यन-शब्देन, सिद्धधर्मस्वरूपमात्मानमुपादिस्सन्ते, यथा गीतामु "प्रेयान् द्रव्यमयाद्यज्ञाज् ज्ञानयज्ञः परन्तप" इत्यादिषु, तदुभय- साधारणधर्मत्वं चालाकिकम्प्रेयस्साधनत्वप्रेयस्स्वरूपत्वान्यतरत्वमि- त्यन्यत्र 'कृतविस्तरा घमिहोपेक्षामहे । नाप्यवान्तरो विशेष: शास्त्रानेक्यसाधकस्तस्य पादाध्यायाधिकरणपूर्वोत्तरपट्कादिभेदेन भिन्नस्य शास्त्रानेक्यसाधकताया: सर्वसंप्रतिपन्नत्वात् । न चेचं कल्पसूत्रगृह्यमधादीनामपि वेदार्थविचाररूपतया सर्वस्याप्यास्तिक- शास्त्रस्येश्यमेवं त्रुवाणस्य स्यादिति फल्गु राम । तेषां वेदार्थविचारत्वाविशेऽपि युक्तिमारूपताविरहेण भेद.
| माधविशेषस्यात्यन्समुघचत्वात् । न चैवं पूर्वोत्तरमीमांसयोरकरण स्वल्वे सकादिपदेन परयामधगमः शास्तपटकादिव्यवहारथच दिन- प्यरोति वाच्यम् अवान्तरविशेषमादाय तादृशव्यवहारस्याञ्जनेव समर्थनात् । मा घेवमयान्तरं पट्काध्यायपादादिलक्षणं भेदमा- पति निमितानुसरणं न तु निमितमस्तोत्यारोप इति न्यायेन यादृशा व्यवहार प्राजानिकस्तविवाहाय निमित्तगयेपोऽपि निमि- यच्च फल-जिज्ञास्यभेदेन पूर्वोत्तरकायडयो दाभिधानं त. दाय शास्त्रसमकादिव्यवहारोऽध्यमिप्रसनेदिति शङ्कयाः नमस्तीत्येसायन्यावेषासतो व्ययहारम्यापादयितुमशक्यत्वात् । भागतिक प्रात्वर्थपुरुषार्थयोनिचासेत्या दपि घालसमोहनमात्रम् "अथातः दिमिनीये जिज्ञास्यभेदोषि शास्तक्यस्य सर्वसंप्रतिपन्नत्यात फलभेदोऽपि न शास्त्रभेदे तन्तं तस्यासिद्धत्वात् । तथा हि "अग्नि- होत्रादि तु सत्कायायेव सदृर्गनास्" "सर्वाता च यज्ञादिश्रुतेर- श्वयत्" इत्यादिश्यामसूधपरम्परया "यो दानं सपः कर्म न त्या कार्यमेव तत् । यो दानं सपश्चेव पावनानि मनापियाम । गतान्यपि तु कर्माणि सई त्यक्का फलानि च । कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चित मतमुलमम् । सर्व कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमा प्यते इत्यादिभगवदगीतायाः, "यचेन दानेन तपसा ऽनाशकेन इत्यादिभुतिभिरच निष्कामकर्मयो धानेन सहेककार्यकारणतायाः सधा प्रसाधितत्वात् । अस्तु घा निष्कामकर्मणामपि शानदा. प्रयोजकत्य न सापदण्यर्गहेतुत्य तायि सिद्धसाध्योभ. मभेदभिन्न धर्ममधाता धम्मंजिन्नामेति निरूप्यत्वेन प्रतिवाय योहा शाध्याय्या साध्यापं तमभिधाय वेदान्तवसुरध्याच्या सिद्धरूप- म्योपनीयकस्य परमधर्मम्यारमनिरूपणस्य समुचितात्यात उपजी. -- भूमिका । व्यनिरूपणानन्तरमुपजीवनिरूपणस्य यौक्तिकत्वेन चानकर्मस- मुच्चयापेक्षापोऽपि मीमांसयोरेकशास्त्रतायाः सुदृढत्वात् । यदपि जिज्ञास्ये भूतत्यभव्यत्वलक्षणलक्षण्यं पुरस्कृत्य क्रमा पक्रान्तयोः पूर्वोत्तरमीमामयोः क्रमविवक्षाऽसंभवाभिधान तदप्यापा- तरमणीयं यतो भव्याया अप्युपासनाया अस्सीह भूतब्रह्मनिरूपणपरे शास्त्रे क्रियासममिहारणाभिधानं यथापकोसलोपासनप्रतीकोपासना- नापासनप्राणोपासनदहरविद्याशाण्डिल्यविद्यादीनां न च तत्प्रासङ्गि- कमिति शक्य शङ्कितुमपि उपासकस्यार्चितदिमागंण मानमभिमिद्य निष्कामतो ब्रह्मलोकावाप्निलक्षणफलपर्यन्तस्यार्थजातस्य इहेष शास्त्रे निरूपणप्रक्रमात्, न हि प्रयोचि काण्डीसमाम्नातस्योपासनस्य वेदा- न्तथास्त्रमपहायापरच मीमांसनम् ।। अत एव स्वयमपि तु आनन्दमयाधिकरणोपक्रमे "एवमेक- मपि ब्रह्मापेक्षितोपाधिसंबन्ध निरस्तोपाधिसवन्धं चायास्यत्वेन चेय- त्वेन च वेदान्तेषूपदिश्यत इति प्रदर्शयतुं परो ग्रन्थ आरभ्यते" इति स्पष्टमुपासनापरत्वं वेदान्तानाममिहितम, एवमेव तु क्रममु. त्योपासनानामिव तप तत्र कर्मसमृट्वार्थापासनानामभ्युदयफला. थानां चौपासनानामिहेव निरूपणमिति न बहु निरूपणीयं निरूपकेषु । राय च फर्मसमृहार्योपासनानामपीहेव निरूपणीयत्वे कर्मायवोधान- न्तर्गपक्षाक्षेपोऽनवधानेन स्वपक्षाक्षेप इति सिटुमस्पलितं कर्मावबो- धानन्तर्यम् । अत एव तूपसंहारेऽपि "अनावृत्तिः शन्दादनापतिः शब्दा. दि"ति भगवान कृष्णद्वैपायनोऽनापतिलक्षणं शास्त्रफलमुपासकस्यप १ कमशानोपासनालवणातिपादनपरोदिकसन्दर्भ ।
भूमिका। मानव्यमूचे । ततश्च भूतब्रह्मनिरूपणपरेऽपि शास्त्रे भव्याया अप्यु. पासनाया: अधिकारीतिकर्तव्यताफलपर्यन्तं विवेचनात फलनिष्ठो भूतत्वभव्यत्वलत्यो विशेषोऽकिञ्चित्कर इति साधु प्रसाधितम्, अस एव तु भव्यस्य धर्मस्य धानकालेऽमत्त्वात् भूतस्य च ब्रह्मणोनित्य- निवृत्तत्वादिति प्रतिपाद्यवेलदण्यसमर्थनम्नमोऽप्यकिंचित्करः, न युदासीनस्य प्रतिपाद्यनिष्प्रसादृशायान्तरविशेषस्य प्रतिपाद्यनिरुण्या- क्रमभङ्गप्रयोजकतासभव: इतरथ तुं "अथात: शेपलक्ष"मिति तृतीयाध्याये जेमिनीयद्वितीयलक्षणेन कर्मभेदमभिधाय शेपोपित्य. चिन्तनपरतया प्रवृत्ते शेषशेषित्वविचारोऽप्यसगतः स्यात् कर्मभेद- तच्शेषित्वादेरर्थस्य क्रमनिरूपणीयस्यापि विलक्षणत्वात, न हि फर्मब्रह्मनिष्ठो विशेष एव पावापर्यभङ्गप्रयोजको नापर इति शक्यते एतेन "एयं च सत्यथातो ब्रह्मजिज्ञासेति तद्विषयः पृथक शास्त्रारम्भ उपपद्यते प्रतिपतिविधिपरत्वे हि प्रयाता धर्मजिज्ञा- सेत्यैयारब्धत्वान्न पृथक्शास्त्रमारभ्येत, आरभ्यमाण धमारभ्ये. स-प्रयातः परिशिष्टधर्मजिज्ञाति, अधातः क्रत्यर्थपुरुपायोनि- चामेतियत्" इत्यपि प्रत्युक्तमथातीधर्मजिज्ञासेसि सामान्यताधर्म- निरूपण तिचाय कर्मरूपं तमभिधाय सिद्धरूपस्य तस्याभिधाने शि. प्यावधानाय अथातो ब्रह्मजिज्ञासेत्येव मूयितुमुचित्तस्यात, शिष्या- यधानफलं हि प्रतित्तागास्त्र नच शिष्यायधानोपधानं यथा प्रम- शिक्षासेत्युस्या सया परिशिष्टधर्मजितासेति मूषणेऽपि । कि च पूर्व फर्मग्रमामाधारणधर्मनिरूपणं प्रतिज्ञायापि चोदनालक्षयोऽया धर्म इति मुरण लिलायपिसः क्रियायोधर्म एय निरूपयितुमुपक्रान्त है भूमिका । स्तथा च परिशिष्टधर्मजिज्ञासेत्युक्तौ चोदनालक्षण एव कश्चित् परि- शिष्टोधर्म इह जिज्ञास्यते? आहोस्विज्जगज्जन्मादिलक्षणेऽपर इति शिप्याः संशयीरन जन्माद्यस्य यत इति ब्रह्मलक्षणवाक्या वगमात् प्राक, यथास्थितमचकरणे तु कर्मब्रह्मगार्वेदार्थत्वलक्षणसामान्येऽपि इदम्प्रथमः कश्चिदयमपूर्वो धर्मो निरूप्यते यो लक्षयिष्यते जन्मा- द्यस्य यत इति शन्तशङ्काः शिध्या: स्पष्टमवबुध्यन्ते इति युज्यते तथा सूत्रसंदीमहर्यव्यासस्य, किं च अथातः क्रत्वर्थपुरुषार्ययोर्जि घासेति दृष्टान्तावष्टम्भोऽपि परस्य न शोभन:, यतः सूचकृन्महापरिह विशिष्याभिधेयमुपादत्ते क्रत्वर्थपुरुषार्थयारिति न तु परार्थयारिति एवं चेह न परिशिष्टधर्मजिज्ञासेति वक्तव्यं किन्तु ब्रह्मजिज्ञासेत्ये, वेति न किंचिदेतत् । किं च क्रमनिरूपणीययोरत्यन्तसाजात्यनिर्बन्धे गन्धवत्याः पृथिव्या निरूपणानन्तरं निर्गन्धानामां निरूपणं, विशे. पगुणशून्ययोः कालदिशानिरूपणसमनन्तरं च ज्ञानेच्छाद्यनेकविशेष- गुणयोगिन आत्मनो निरूपणमसंगतमित्यप्यापद्यतेति व्याकुलीस्यात् यदपि केचन ब्रह्मजिज्ञासायां कर्मावगमानन्तर्यमसह- माना: "सति चानन्तार्थत्वे यथा धर्मजिज्ञासा पूर्ववृत्तं वेदाध्ययनं नियमेनापेक्षते, एवं ब्रह्मजिज्ञासाऽपि यत्पूर्ववृत्तं नियमेनापेक्षते तद्वक्तव्यं, स्वाध्यायानन्तयं तु समान, नन्विह कर्माववोधानन्तयं विशेषः, न, धर्मजिज्ञासाया: प्रागप्यधीतवेदान्तस्य ब्रह्मजिज्ञासोप- पतेः," इति साटोपमूचुस्तत्प्रतिबमहे -अधम्वाध्यायानन्तये तु समा- नमित्युत्या ब्रह्मजिज्ञासायां स्याध्यायानन्तर्यस्योदासीन्येन यिय. वितुमराम्यत्येऽपि धर्मजिज्ञासायाँ स्वाध्यायानन्तर्यमढीकृतमिति १० भूमिका। स्पष्टं सिध्यति, तवं यादी प्रष्टव्यः, कि यत्किंचित्स्वाध्यायाध्यय- नानन्तय सर्वस्वाध्यायाध्ययनानन्तय वा विश्वास, तर सर्वस्याध्या- याध्ययनासम्भवेन प्रथम श्वावलम्बनीय: पचस्तथा च यथा यत्किं. चित्म्वाध्यायाध्ययनानन्तय धर्मजिज्ञासायामे नित्यनेमितिकादि- यत्किंचिकमायगमानन्तयं ब्रह्मजिज्ञासायामपि सुवर्च, यता भवत्य- ऽपि सन्यासिनामेव चानाधिकारिताया व्यवस्थापनेन संन्यासप्रति- नियतकांग्रगमानन्तर्यस्य भयतोऽप्यापतितत्वात् ब्रह्मचर्यस्य च सदानमा कृतित्येन तदनन्तरमेव संन्यासाधिकारिताया वक्तव्यत्येन सदनगमानन्नयस्यापश्याभ्यपेयत्याच्च । न च ब्रह्मचर्यसंन्यासयोस- पलपणत्यमेव ग्रह्मजिज्ञासायां न विरोपणत्यमिति पहुं पारयसि, तया मति संसारस्यानादित्येन यदा कदाचिद्विद्यमानयोस्तयोर- घ्यापकन्येन सत्कारणताया म्य टुनिहत्यप्रसङ्गादित्यादि मदीय यायमूरतायनुसन्धेयम् । पदमपदधीमहि फायगमानन्तर्य प्रतिषसामपि स्याध्या- ! यानन्तर्य मंग्रह्ममाधारण मोठय्यमत रथ रहेय "भ्याध्यायानन्स आममान"मित्युक्त, ततश्च स्वाध्यायानन्नम्याय-शुदायन्या- ममऽपि म्याध्यायाध्यमनायभिचारिस्यं प्रमजिपासायां प्रयधगते. नापि व्ययम्थापनीयं, नच सामंमयति वेदाध्ययनानधिकारिणामपि मायागममतिमिटेरमकापुरायशिधामेषु प्रमिः । एवं च यथा म्याध्यामनन्सय ग्रलक्षिामायां मयता समर्थनीयताये कमाव- । गमानन्नये ममापि मुमममिति न फरिचदिरोगामिनिये गिना ।। ন এলিনা: সালমান মুমি- मापरिक पिमीपिका-दनमपि मन्टेय समापभीरघु न।। - ૧૧ भूमिका । युक्तितनुप्रयु कुशलेषु पूर्वोक्तरीत्या ब्रह्मनिज्ञासायां कांयगमानन्त- यस्य कर्मब्रह्मजिज्ञासया: स्वाध्यायानन्तर्यस्येव मुनिर्वहत्वात् । सदपि पर कर्मब्रह्मजिज्ञासयोरधिकृताधिकार शेपरोपिभावं, चामृप्यमाणा भगवट्ठोधायनपत प्रतिक्षेपमुद्यच्छन्ते कुशकागमवलम्ब- मानाः तदेतदपि प्रमाणपरतन्त्राणामरुन्तुदम्, यतः, "अधीत्य- विधियवदान पुत्राश्चात्याद्य धर्मतः । इष्टा च शक्तितो यर्मना माने निवेशयेत्" इति स्मृतिः कर्मस्वधिकृतस्येव स्पष्टं मोक्षाधिकार. माह, अतयाऽऽचरतश्चाह सपातं पुनरनधिकारमपरा स्मृति: "अन- धीत्य द्विना वेदाननुत्पाद्य तथा सुतान् । अनिष्ठा चे यश्च मोशमिच्छन् व्रजत्यधः ॥ इति, एवं च यथा ऽऽहिताग्नेरेवाग्निसा- ध्येषु कर्मस्यधिकारो यथा या चातुर्मास्यनेष्टयत एव सोमेऽधिकारी यथा घा घिधियदधीतवेदस्यष फर्मस्यधिकारस्सथाऽवगतकर्मण एयोतरमीमांसास्वधिकार इप्ति सिध्यत्यधिकृताधिकारः कर्मब्रह्ममी- मांसयोः, अननुष्ठितकर्मणामपि ब्रह्मनिचासोदयेन कर्मणामयथा- भाषस्तु अनधीतस्याध्यायानामपि ब्रह्मजिज्ञासेदयेन समानयोग- क्षेम इति न ममेव बहु प्रयतनीयमित्यबमहि । अस्ति च परोपिभावोऽपि कर्मब्रह्ममीमांसयाः, कर्मयां ब्रह्मनिचासोद्देशनानुष्ठितानां ग्रह्मजिज्ञासाफलकत्वेन परोद्देशप्रकृत- त्यरूपपारायंस्याञ्जस्येनेव समर्थनात् । न कर्मणा न प्रनया धनेन त्यागेनेके अमृतत्वमानशुरिति श्रुतिम्सु भगघदनर्पितानां कर्मणां मातहेतुत्याभावमाह न तु कर्मणामेयाययाभाय, त्यागे- ने अमृतत्यमानशुरिति रहेछ त्यागम्य मातहेतुत्याभिधानात् त्यागश्चंह "यम्सु कर्मफलत्यागो स त्यागीत्यभिधीयते" इति स्माता पायो न पराभिमसः कर्मस्यरूपत्यागस्तथा च सझामकर्मयां ૨૨ भूमिका । ज्ञानोत्पादविरोधित्वेऽपि भगधर्पितानां निकामकर्मणां ज्ञानहेतु सया शेपशेषिभावः साधु समर्थितो भवति । अत व तु संक्षिप्याखिलवेदान्तार्थनिरूपणव्यानेन अष्टाद गाध्यायोस्वरूपगीताथोपसजिहीर्षया च प्रवृत्तेष्टादशध्याये सन्यासस्य त्यागस्य च तव पृष्टवतार्जुनाय "काम्यानां कर्मण न्यासं मन्यास कवयो चिटुः । सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षयाः" इति | भगवता पूर्वमन्नानावस्थायामनुष्टितानां काम्यकर्मणां संमारस्याना दितया भाग्यकर्मप्रचयस्य धानन्ततया भोगेन चपणासंभवाद् भग. यति भरन्यास: सन्यासः, सर्वकर्मफलत्यागश्च त्याग इत्युपदिष्टो म तु कर्मणां स्यरूपत्यागः । एवमेव तु त्याज्यं दोपदित्येके कर्म प्रामनीषिणः । यज्ञदानसपः कर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥ इति परमतमपन्यस्य अतिस्निग्धाय शिप्यायार्जुनाय शास्त्रतत्त्वमुप- दिदिषुः श्रीभगवान् । "निश्चयं गृपा मे तर त्यागे भरतमत्तम !! त्यागो हि पुरुषव्याघ! विविधः परिकीर्तितः । यच्चा दानं तपः कर्म न त्याज्य कार्यमेव सर । यचो दानं तपश्चेव पायनानि मनीषिणाम् । यतान्यपि तु फाशि सग स्यात्या फलानि च । फरायानीसि मे पाय : निश्चितं मतमतमम् । नियतम्य तु साम: फर्मयो नापपद्यते । माधालय परिस्यागम्सामस: परिकोसिस दुःमित्येय या फर्म कामझेगमयात त्यजेत् । म त्या राजसं त्यागं नेय त्यागफन लभेत् ।
भूमिका । ૧૩ कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन । सङ्गं त्यक्ता फलं चैव स त्याग: सात्त्विको मतः ॥ इत्यभिदधा, ततश्च सात्त्विकराजसतामसभेदभिन्नं त्यागमुपदिशता पाय. नानि मनीषिणामिति कर्मणां ज्ञानवतामप्युपादेयतामभिब्रुवाणेन भगवता कर्मफलत्याग एव त्यागी न तु कर्मणा स्वरूपत्याग इति स्पटमाख्यायते इति न किञ्चिच्चोद्यमवशिष्यते । तवं सति या वेदान्तवाक्यानां सहकारितयाऽपि कर्मा- नपेक्षाप्रतिपादनपर: "नच वाक्यं सहकारितया कम्मारायपेक्षत इति युक्तम् । अकृतकर्मणामपि विदितपदतदर्थमदतीनां समधिगतशा- ब्दन्यायतत्त्वानां गुणप्रधानभूतपूर्वापरपदाकाहासन्निधियोग्यतानु- सन्धानवतामप्रत्यहं वाक्यार्थप्रत्ययोत्पतेः । अनुत्पत्तो वा विधिनि. पेधवाक्यार्थप्रत्ययाभावेन तदानुष्ठानपरिवर्जनाभावप्रसङ्गः । तवा- धतस्तु तदयानुष्ठानपरिवर्जने परस्परा प्रयः । तस्मिन् सति सदों- नुष्ठानपरिवर्जन, ततश्च तद्वोध इति । न च वेदान्तवाक्याना- मेव स्वार्थप्रत्यायने कम्मापेक्षा, न वाक्यान्तराणामिति साम्प्रतम् । विशेपहेतारभावात्" इति भामतीनिवन्धः सोऽपि अल्पज्ञधिपणा- धर्षणायित राज, ज्ञानिनोऽपि कर्मणामनुष्यत्वप्रतिपादकनिरुक्तमग- पद्गीताधाग्यविरोधाट् वक्ष्यमाणयुक्तिविरोधाच्च । अपवं परामम्यते-इह वाक्याद्वाक्यार्थावगमः निष्कम्पन- तिनितिलक्षणफलपरिपाकपर्यन्तं विवदितोऽथवा जरगवादि. यास्यसाधारण्येन पदार्थापस्थितिसदसंसायहपर्यवसन्नोऽथवा खपु. प्पनरशृङ्गादिप्रतिपादकवाक्यसाधारण्येन वैकल्पिकप्रत्ययरूपोऽत्यन्ता- सदर्थसाधारण इति विवेचनीय, तत्र द्वितीयतृतीयपक्षयोरुत्पन्नोऽपि १४ भूमिका । बोधो न निष्कम्पप्रवृत्तिलक्षणफलपासपर्यवसायीति प्रथम एस पत्तः कोडीकरणीयस्तत्मामयी च नाकाहानिधियोग्यत्यानुसन्धानमा पाकल्पेन सदातामपि अननुप्तिकर्मणामदृष्टविशेषशून्यानो दशकृत्य: शाब्दबोधयतामपि लोकिकर्वेदिकवाक्येभ्य: प्रवृत्तिनिवृत्योरदर्शनात, अधीय घसेति प्रत्ययिततरपिादिवाक्यं शृश्यतां तदर्थ सम्यगाक- लयतामपि अदृष्टविशेषप्रतिबन्धेऽधिनिगांसानुदयदर्शनाददृष्टविशेधे धाशु तथाप्रतिदर्शनातत्कारणीभूतकर्मणां कारयात्वसिद्धरयञ्जनीय- त्यात, अदृष्यस्य साधारणकारणत्वेन त तुतासिद्धरनुलनीयत्वाच्च । यदि तु साधारणकारणत्याभ्युपगमेऽपि असाधारण्येनादृटलत्कार- णकमादेः कारणस्यं निषिधरिपितमिति मन्यसे तहिं अदृष्टादेः सामान्यतः साधारणकारयत्येऽपि सत्ताकार्यविशेपे सतदसाधारण रूपयोय फारणताया वक्तव्यत्वादमाधारकारणत्यमप्यावश्यकमिति रूपविशेा साधारणासाधारणकारयतायाः मुवचतया न तदर्षि चौद्यमपतरति, अतु या माधारणकारणमेघादृष्टतचनझामादिक तपापि न नो द्वेषस्ततोऽप्यम्मदभिप्रेतादृष्टादिकारणस्यमिद्धेप्रत्य त्यात् । यच्च अकराकर्मयों पारपाद्वाक्यायिगमानुत्पता विधिनि- पेगास्यास्यायोयगमासमयेन सदनुष्ठानयजनाभायोद्धाश्म सत् freधीय्यामिग्नसमा भयन्मले पर्याध्यामश्यक्तीनामुतरोतरा ध्यामगुलाया एप पर्यपादृष्टय्यतीनामुपसरभाषिकार्यहेतुयाया: सिद्धानामिदसया प्राचीनफर्मजन्यादृष्टविगेपेण विधिनिषेध गास्येभ्यो निष्कम्पप्रतिनितिकपफनपर्ययपापियोधमम्भयेन तादृगगडाया: महारपसापास।
१५ भूमिका । एतेन "तबोधतस्तु तदानुष्ठानघर्जने परस्पराश्रयः त. स्मिन् सति तदर्थानुष्ठानवर्ननं ततश्च तवोध" इति भामतीनिव. न्योऽप्यपास्तः, विधिनिषेधशास्त्राचार्य जननीये पूर्वापार्जित- कर्मजन्यादृष्टव्यक्तेरपेक्षणीयतया तादृशादृष्टव्यक्त्या च पूर्णत्पन्नया स्योत्पत्तो स्थिती चलो या जनिप्यमाणायास्तादृशविधिनिषेधशा- स्त्रबुद्धेरनपेक्षणीयतयाऽपेक्षितुमशक्यत्वाच्च परस्पराश्रयदोषशङ्काया अवतरितुमप्यशक्यत्वाता । न हि ययाऽदृष्टव्यत्या विधिनिषेधशास्त्रार्थायगमः सेव व्यक्तिस्तयेव विधिनिषेधशास्त्रार्थावगत्या तदानीन्तन्या जन्यत्या. तिष्ठामहे यतो दोपसम्भावना स्यात् । यदपि "तत्त्वमसीति वाक्यात त्वंपदार्थस्य कर्तृभातृस्वह पस्य जीवात्मनो नित्यशुद्धयुद्धग्दासीनस्वभावेन तत्पदार्थन पर- मात्मनस्यमशक्यं दागित्येव प्रतिपतुम् आपाततोऽशुद्धसत्त्वेयोग्य- ताविरहनिश्चयात् । यज्ञतपोदानतनकृतान्तर्मलास्तु विशुद्धसत्त्वाः श्रद्दधाना योग्यतावगमपुरःसर तादात्म्यमवगमिप्यन्तीति चेत् । तत्किमिदानी प्रमाणकारण योग्यतावधारणमप्रमाणात्कर्मणा वक्तु- मध्यपमिताऽसि प्रत्यक्षाद्यतिरिक्त या कापि प्रमाणम् । वेदा- ताविरुद्धतन्मलन्यायबलेन तु योग्यतावधारणे कृत कर्ममिः" । इति भामत्यामुक्तं तदपि ययागुतप्रतिपतृशिष्यप्रज्ञाप्रतारण- माघम, अत्र तत्किमिदानी प्रमाणकारणं योग्यत्वावधारणमप्रमाणा- कर्मणा यामध्यवसितोऽसि प्रत्यक्षाद्यतिरिक्त या कापि प्रमाणमिति पदता प्रमाणस्य स्वरूपसतोऽनन्यापेक्षस्य प्रमाकारणत्वमभिमन्यते? उत प्रमाणस्यैव प्रमाणसहकारित्वं नाप्रमाणस्येत्यभिनयते? अथवा भूमिका। प्रमाणसाहकारितामात्रण प्रमाणत्वमापाद्यते? नादा: स्वरूपसतश्च. धुरादेः प्रमाकारणत्यागीकारे साततिककाणत्यादप्रसड़ातः तदेक- माचकाणत्यादे च कार्यान्तरानुत्पादप्रसङ्गात् न होक किचित्यया स्वकार्य कितु संभूयेति सिद्धान्तव्याघाताह, तथा सति चक्षुःपिधा- नमित्तिव्ययधानादिसत्त्वेऽपि स्वरूपसता चतुपा ज्ञानोत्पादावश्य भावप्रसड्डाछ । द्वितीये तु प्रमाणस्य चतुरादेामिचानादिस्वरूपा- नुमानप्रमाणसहकारित्वेऽपि नेप नियमो यत्प्रमाणमेव प्रमाणसह- { ফানি মায়াবি মিলাহিবামায় দুৱিম্বাবি- त्यादप्रमाणस्यापि था वाधादामावस्यानुमानादिसहकारित्वात. असादृशस्येय शक्तिज्ञानस्य शक्ये सादृश्यज्ञानादेश्च शब्दोपमान- महकारिताया: सर्वसंग्रतिपन्नत्वाच. तृतीयस्तु पक्षोऽप्रमाणस्यापि शक्तिशानादेः प्रमार्य सहकुर्वतोऽप्यप्रमाणत्वस्य सर्वमप्रतिपत्त्येष परास्तः । यदि तु योग्यत्यावधारणं समसामय्येश मति न सु कांदादिद्वारेत्यभिप्रेषि मई फादृष्टादिक म मधामस्यामन्त- भंयतीति कुतोऽषधारितमायुष्मता, यदि घेदान्ताविरुद्धसन्मूलन्या. ययलेन योग्यत्यायधारणे सह्मिन्नम्य कर्मादेरन्ययासिद्धि समयसे सदि सहमयो वेदान्ताविरुद्धान्गलन्यायाभियोगमाजामपि तत्व मस्यादिवास्येभ्योनापासायधीममुत्पतिरति सम्यवान्ययासट्टा मुसो न मनुष्यमि, यदि सु फादृष्टादन्तिःकरणशुद्धाययोपयोग न शु घान्यायंचानेऽपीयभिमंधस्मे, तत्किमदृष्टं न कार्यमाचे हेतुः, द्वारायाम्योत्या धाया मा कार्यमार्गता, केनपिपेण माधारण- • manav राजानमामानिमिषु ।
१० भूमिका । कारणस्यय वा सता रूपान्तरण नासाधारणकारणत्वमेकंस्य या कारणस्य नानाकार्यजनकत्वं न निरीक्षितवानसि न जातु देव वाच पञ्चममिति पारमेश्वरवचसि या क्षणमपि श्रद्धा व्यथाः, यदेवं कर्मज- न्यादृष्टस्यान्तःकरणशुद्धावेवोपयोगमतिप्रयासेन समर्थ्य वाक्यार्थबुद्धो तस्यान्यथासिद्धिसमर्थने कृतपरिकरो गृहीतदीक्ष स्वाभासि । यदि त्वदृष्टस्य कारणत्वेऽपि कर्माणि तेनान्यथासिद्धानीति 5षे, एवं तर्हि पाणिव्यापारव्ययहितत्वात्कुलालस्य घटहेतुत्वं स्वव्यापारव्ययहितत्वादृगडस्येय या तहेतुत्वं दुःसमर्थ स्यात्, न म्याच्च रवेरर्थप्रकाशकत्वं किरणव्यवहितत्वात, धृष्टेवा सुभिक्षहे. तुत्यं कृषिनदीपूरभेदादिव्यवहितत्वात्, वेदेऽप्यारण्यादीनां द्रव्यद्वा- रकक्रयसाधनत्वममुख्यं स्यादिति त्वयापि न हि व्यापारण ध्यापारिणाऽन्यथासिद्धि रित्यङ्गीकरणीय, तत एव च ममापि क- मणां कारणत्वनिर्वाह इति किन्ते चौद्यमवशिष्यते । अत एव तु नापण यागोऽन्यथासिद्ध इति वेदविदामुद्घोषोऽन्यथा तु अपू- बैंण यागोऽन्यथासिद्ध इति सर्वेवोन्मलिता मीमासेत्यतिकष्टम, सवमेव तु भगवान कृष्णद्वैपायनोऽपि कर्मजन्यस्य भगवत्प्रसादलक्ष. यापूर्वस्य सर्वफलहेतुसामाह "फलमत उपपते"रिति, एवं च तत्त्व- मम्यादिवाक्गर्यबुदो तद्धतष योग्यतादिचानेषु च प्रत्येकमेव कार्येषु | कर्मणां कारणत्यसिद्धरपर्जुनीयतया ज्ञानेऽपि कर्मणां कारणत्व. मित्यविचाल्योऽयं वृहस्पतेरपि बोधायनीयो वेदिक: पक्ष इति कृतधियां सुधियां परामर्थः । यदपि प्रवर्तकमानमेयत्योदासीनमानमेयत्वलक्षणवलक्षण्य- यता प्रमाणन बोधितत्वात्कर्मब्रह्मणाने तत्प्रतिपादकशास्त्रस्य क्रम- नियमः, धर्मा हि यागादिलक्षण: प्रयतकमानेन यतेत्यादिना मी- ।
१८ भूमिका । यते, ब्रह्म सूदासीनेन तत्त्वमस्यादिवाक्येनेति, तदिदमप्यविचारसार यतो मानभेदो न मेयवेजात्यं प्रयोजति एकस्मिन्नेर घटादो प्रत्य- धानुमानादिप्रमाणपत्रस्य, धर्माधर्मयावा अनुमानागमादिलक्षण- माणस्य समवेऽपि प्रमेयस्येकजातीयत्वात्, यदि तु यिोगविषयत्य- तदविषयत्वनक्षणवेलक्ष्यं कर्मब्रह्मानितुं विवक्ष्यते तदा तादृशावान्त. रविशेषम्य सर्वाप्यावश्यकत्वेन कुधापि क्रमो विवक्षितु न शश्य: स्याततश्च द्वादशाध्याय्या अपि प्रतिणद्यार्थभेदेन क्रमाधिपक्षणेऽसं गतत्यापतिरिति पृद्धिमिध्यतामलहानिरित्यतिकष्टम् ॥ किचाय-शब्दस्य कमाधिगमनेरपेक्ष्येण माधनचतुष्टयसप- त्यानन्तार्थकत्ये गूदाणामपि ब्रह्मविद्याऽधिकार प्रसङ्गो दुर्धारः | फर्मियां तु ग्रहाविद्याऽधिकार विधियदधीतयेवानामेव फर्मस्वधि- फूसत्येन शूद्रादेश्च तदसंभयानापत्तिः। किंच पाश्रमधर्मनिरपेक्षस्य धानमारस्य मोक्षमुट्योपायत्वे अपशूद्राधिकरणमपि कर्थितं स्यात् । केधित अनुपनीतानां वरुणयहस्पतीन्द्रादीनां महाविद्याय त्याधिगमादनुपनीताः गदापि विषयमायाकृटा लोकिकसामर्थ्यभा- सरच प्रयॉरन् विद्यास्यिति मात्र प्रतिपत भान्त्येति योधनम- पदाधिकरणफल, देवा देवधियदयाहापुण्यपुञ्जेम भ्यत:प्रशि- भातयेदा पति तेषामुपनयन नावश्यकमित्यातस्थिर, तदिदमसमी. स्पामिधानमिति न मृप्यामद्दे देयेपि प्रसवत्यादिलपणा फयिभागमभाधेन तास पय रोपामुपनयनकल्पनेनानुपनीसत्यविर- धारा गया ६ि युमिः "ग्रहला यहम्पमिः तमिन्द्रो मतो ये टेपानां विग" पति मचभागमा या परे दृष्य्य बोसय्यो मन्थ्यो निदिध्यामितव्य হলি সুয়া মুকিমুম্বন দয়ায় স্বাগ্রাহ্মায় কি- भूमिका । ૧દ नत्वादकृततथाश्रवणस्य नाधिकारी ब्रह्मविद्यास्विति न दाप इति, घाच्यम्, तथा सति मुमुक्षुत्यादीनामिव श्रवणनन्यातिशयस्यापि ब्रह्मज्ञानात्पूर्वमपेक्षणीयत्वे साधनपञ्चक्रस्य पूर्ववृत्तत्वं प्राप्तमिति साधनचतुष्टयपूर्ववृतित्वोक्ति भृशं तुभ्येत, तटापत्ती च कमावबोध- पूर्वभावे ण्य भगषट्ठोधायनाभिमते किमित्यकारण: प्रवेपः, म चानवगतकर्मणामप्यधीतवेदान्तानां ब्रह्मनिज्ञासोदयादवगतकर्म- णामपि च साधनचतुष्टयशून्यानां जिज्ञासाऽनुदयान्न तथेति युक्त, "कपाये कर्मभिः पक्के ततो ज्ञानं प्रवर्तते" "ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्यापस्य कर्मणः" इत्यादिप्रमाणशतेन कर्मणां ज्ञानहेतुतासिद्धी काधिगमपूर्ववृतित्याक्तरावश्यकतया कमायगमे* वेजात्यमभ्य. पेत्य जन्मान्तरसाधारणक्रमावगमस्य ब्रह्मनानहेतुतां वाङ्गीकृत्य व्यभिचारयोः सुपरिहरत्वेन कर्मब्रह्मायगत्योः शास्त्रावगतकार्यकार- पभावस्यावाध्यमानत्वात् । एघमेघ तु अत्यन्तान्तरङ्गं शिप्यमुपलभ्य भगयानपि गीतासु "यत्करोपि यदश्नासि यज्नुहोपि ददासि यत । यतपस्यसि कोन्तेय सत्कुरुप्य मदर्पणमित्यादिना कर्मणामुपादेय- त्यमसकृटुपदिदेशत्यहि इह घापरच चेति । अदमालोचयामः-साधनचतुष्टयसंपन्नाः शूद्रादयोऽपशूद्रा- धिकरणेन ब्रह्मविद्यायामनधिकार बाध्यन्ते? उसामंपन्नाः ? आहो- स्थितदुभयसाधारणाः, न सापदाद्यः साधनसंपन्नानां शूद्राणामपि पुराणेतिहासप्रमाणिकाया विशिष्टचानयताया दुरपयत्येन उपायो हि पाते न फलमिति न्यायेन फलपरिपाकयतां सादृणं धर्मव्या- धप्रभृतीनां ब्रह्मविद्याऽनधिकारितायाः वाघिसमय घेदोऽपि न बोघ. HARI शानोत्पतिमापनपतालउपनापमि. वाभिमसम भूमिका । यतीति न्यायेन श्रुतिसहस्रेणापि बोधयितुमशक्यत्वात् । व्याधस्य हि विद्यासु घिनयेन स्थानाधिकार ख्यापयतातिनिर्वन्धेन गुरुकरणं स्मयते, ततश्च यं महर्षयोऽपि ब्रह्मविद्यासु उपदेष्टार बबिरे तस्य स्वयं विद्यायों कः संशयोऽवशिष्यते, न द्वितीय: साधनशून्यानाम- नधिकारितायाः स्वतः परिमारत्वात, न झनधिकारादनधिकार इत्यपि माय, तया सत्यधिशारिणां साधनचतुष्टयशून्यानामहि- कामुमिझार्थानुरागयतां श्रोत्रियाणामप्यनधिकारबोधनाय पृथगधि- करणारम्भस्यावश्यकत्यापातात । न हि साधनगून्यः शूद्ररेवाधि- कमपराद्धं, यदि तु अध्ययनगृहीतस्वाध्यायजन्यतदर्थधानयत एवं वेदिकेष्यधिकार इत्यपशूद्राधिकरणे अध्ययनवेदयाक्यप्रवणादिवि धुरस्य शूद्रस्य विद्याऽधिकारनिषेधास, न शूद्राग्र मतिं दद्यादिति स्मृतेरापाततोऽपि तस्य विद्यामहिम्नाऽयगत्युपायासंभवेन पार्थ- त्यानुपपतेश्च शूद्रस्य विद्यायामनधिकार इति पे हन्त सहि अधित्यसामध्ये गम्यगदस्य विद्याऽनधिकारयोधने अपशूद्राधिकरण- येययगडूा नातीणामीति घटफुट्यां प्रमातं, न च विषयमायुधेना- बिताया लोशिकसामर्थ्यसत्त्वेन च प्रवर्तमानरः गूदा: प्रत्याधिस्या- ভিৱিায়ালিমিনঘিন্ধৰ মিনি আমি দ্বিধা- नयपनानधिकारियोनिधिशेषमात्मसत्यं चाधिकृत्य प्रकृताम महाविद्याम् मुधेय घेच्छूद्रा निराक्रियन्ते साई नटान विटान गणि- का गायकारचापि प्रत्यास्यामधिकरणान्तरमारम्भणीयं स्यान परोऽप्यधिपुर्यले, फरच तथा मति फामह पोषियमपेक्ष्य शूद्रादे- विशेष वक्तः स्यादनधिफारादेवानधिकारममर्यने इति पूर्वमेय मम. गरिम्महि। यदि तुपेदात्याधररावरतमहपतर पदवानधि २१ - भूमिका । कारो बाध्यत इत्युच्यते तर्हि अविद्येकप्रत्युपस्थापितस्वरूपस्य ग्रहीतृयाह्यग्रहणस्वरूपप्रपञ्चस्य वस्तुयाथात्म्यज्ञानेकनिवर्त्यस्य ते. नेव निघहणे किं वेदग्रहणेन । न हि भवन्मते कर्मकाण्डस्येव जा- नकाण्डस्य प्रवृत्तिरविद्यावत्पुरुषमवगृभ्य यतो वाभिमानिनस्तस्य निषेधः सफल इति वक्तव्यं स्यात् । यदि तु व्यवहारप्रवृत्तं पुरुष- मभिप्रेत्य निषेधसाफल्यं समर्थयसे तदाऽप्यपेतब्रह्मवादिभेदमा- त्मानमवगच्छन्तमुपक्रम्य प्रवृत्तेषु वेदान्तेषु तादृशार्थाभिधाने काम- चिकित्सातन्वयारपीहेव मीमांसनप्रसङ्गः, अपशूद्राधिकरणविचार- स्येव तयारप्युपयोगानुपयोगयोः साक्षात्यारम्पर्येण च समानत्वात् किं च कथमपि शिष्यस्य वर्णाश्रमकर्मवयोऽभिमानसंवन्धोभवेदपि परं गुरोधानस्य परां काष्ठामुपेयुपस्तदसंभषेन “संस्कारपरामात- दभायामिलापाचे"त्यादिसूण शरीरमााधेयातिशयानां तदभिमा- नवत्पुरुषाधेयातिशयानां वा संस्काराणामतिदूरोपकारकाणामिहापे क्षितत्वाभिधानमसंगतमित्यतिस्फुटमेव, क्षत्रियत्वगतेश्चोत्तरत्र क्षेत्र रथेन लिङ्गादित्यनेनापि च पोचायणस्य क्षत्रियत्वसमर्थनं व्यर्थ विद्याया: सर्वाभिमानयिप्रतीपस्वभावायाः क्षषियत्वाद्यनपेक्षत्वात्त. द्विरोधिस्वरूपत्वाच्चैत्यसकृदवाचाम । यदि तु अधीतवेदो हि विदितवेदार्थो वेदार्थेष्वधिक्रियते, न च शूद्रस्य वेदाध्ययनमस्ति उपनयनपूर्वक्रत्वाद्वेदाध्ययनस्य, उपनयनस्य च धर्णत्रयविषयत्वा- दिसि ये बाई स्वस्ति भयले अापस मार्नेण, इदमियार- यितुमेयायमस्मदीयो भगीरथरथपथाश्रयः, तद्यथा अध्ययनेन विदि- तवेदार्थस्य वेदार्थेषु कोपासनाचानेष्यधिकारः, तच्चाध्ययनमुपनय- नपूर्वकमिति व्यापकोपनयननिवृत्त्या अध्ययननिवृत्ती तव्याप्यानां कोपासनाचानानां निवृत्तिरिति फलति । ततश्चापनयननितिद्वार- भूमिका । माध्ययनास्यकर्मनिवृत्या शूद्रस्य ब्रह्मविद्यानिवृत्तिसाधने कण्ठाक्तं विद्यायाः कमागमानन्तयं, यदि तु साधनचतुष्टयमोव कमीषग मस्य नाधिकारिविशेषणत्वमिति तापक्षाक्षेप इत्यभिमसे ताई तदपि नातिगडूनीयमिति बमः, यत: स्वविषयानुष्ठानजन्यापूर्वसध- न्येन फर्मावगमस्य यागस्येयापूर्वसंबन्धेन कारणताया: सुघटत्वाद- धिक तु अस्मदीय वृत्तानुसधेयमित्युदास्महे । साधनचतुष्टय सदसद्भावनिरपेताः शूद्राः प्रत्याघिस्यामिता विद्यास्थिति तृतीयस्त्यर्यागष्टपत्तः पूर्वपराकृतपतयसमानयोगक्षेम इति तदपाकरणाय न पृथग यतनीयमवशिष्यते । न चार्थिताया: सामोपहिताया एयाधिकारकारण त्यात, केयललोकिकसामर्थ्यस्य चादृष्टे कर्मणि अपाणतया शास्त्री. ययि शास्तीयं सामथ्र्यमध्यपेक्षितमिति सस्य शूद्वेष्यध्ययनविरहेण निराकृतल्यानायकल्पन्ने गूदा उपनिषद्भ्योऽधिगन्तुं ब्रह्मविद्या- मिति याच्यम्। यतोऽगदाधिकरणेन साधनचतुष्टयसंपन्ना धायन्से १ उता. सपना इति निच्चामायामुक्तमेयायत, इति समशहोत्तरमिदं नाम्ने इनीय, यदि तु माधनचतुष्प्रयसंपत्तायपि शृदा नाधिकृतता विद्याया- मिति योधनमपगद्राधिकरणकृत्यमित्युस्यले सहि किमुद्रया सत्तस्य कृत्यमित्युध्यताम, सच यदि घेदप्रयतपभायाद्राक्षामनधिकारयो. धक तदिति प्रपे लाई अमन गद्रत्याभिमानिनो द्विजस्यप्रयोञ्ोप्या. धानादिपनधिकारो गया राजजातीयाभिमानकरके राजमये साल- रायिययोमायाभिमन्यमानयोः, पागनायायसीतमपेरामाल- Wwwww सपना were पोता प्रापिपरिणाम ।
भूमिका । क्षपशूद्रत्वादिभेदमसंमार्यात्मतत्त्वमधिकृत्य प्रवृत्तामु ब्रह्मविद्यासु साधनचतुष्टयसंपन्नस्य जात्या शूद्रस्य शूद्रत्वाभिमानरहितस्यानधिकारे कारणं किमिति तावतापि नोक्तं भवति, न हि ब्राह्मणत्वाभिमान. निबन्धना द्विजत्वाभिमाननिबन्धना ब्रह्मविद्या इत्युत्प्रेचितमपि- राश्य, तस्याः सर्वाभिमानविप्रतीयभूमित्वात्, यदि तु साधनच. सुष्टयवतामपि चिरसंभृताऽविद्यासंस्कारानुवृत्त्या मनागपि शूदत्वाभि- मानोऽनुवर्तते इति तादृशा एव प्रत्याचिख्यासिता ब्रह्मविद्यासु अत एव तु "शूद्रयानावहं जातो नातोऽन्यद्वक्तुमुत्सहे"इति घदतां ज्ञानकाष्ठामुपागतानामपि महात्मनां विदुरप्रभृतीनां वेद- प्रयुत्पनधिकारनिवन्धनं नातोऽन्यद्वक्तमुत्सहे इत्यभिधानमित्यु- च्यते तहि साधनचतुष्टयमुत्कीर्त्य "तेषु हि सत्सु प्रागपि धर्म- जिज्ञासाया ऊटुं च शक्यते ब्रह्म जिज्ञासितुं ज्ञातुं च न विपर्यये" इति साधनचतुष्टयस्यानन्यापेचकारणत्याभिधानमुपरुध्येत, विरु- ध्येत च "तस्मातस्याशनन्तयं वक्तव्यं यद्विना ब्रह्मजिज्ञासा न भवति यस्मिन् सति तु भवन्ती भवत्येवे"ति भामतीनिबन्धोऽपि । किंच विद्यासु विदुरप्रभृतीनामनधिकारबोधनमपशूद्राधि. करणफलमित्यत्यन्तं दुर्भणितं भयान्तराधिगतज्ञानानां कृतकार्याणां तेषां प्रत्याख्यातुमशक्यत्वात, अतएव तु "विदुरप्रभृतयस्तु शूद्रयोनिप्रभवा अपि विशिष्टज्ञानसंपन्नाः स्मर्यन्त इति स्वयमप्यु- क्तम.. एवमेव तु इहेय भारतवचने नातोऽन्यद्वक्तुमुत्सहै इति वेदानभिधातृत्वमेव बोध्यते न तु चैदिकार्थानमिन्नत्यमितरथा तु नाताऽन्यन्जातुमीश्महे इत्युक्तं स्यादिति ॥ तस्मादपासनानात्म- फस्य पाक्यावाक्याधिगमरूपस्य कमादृष्टाद्य किंचित्करपदार्थमुख. १ कमाइष्टाटोनामकिचित्करत्यामिधानं परमतेन ।
२२ भूमिका । फाध्ययनाश्यक्रर्मनिवृत्या शूद्रस्य ब्रह्मविद्यानिवृत्तिसाधने कगठरत विद्यायाः कमावगमानन्तये, यदि तु साधनचतुष्टयस्येय कविग- मस्य नाधिकारिविशेषणत्वमिति सत्यताधेप इत्यभिसंधत्से तह तदपि नालिशङ्कनीयमिति बमः, यतः स्वविषयानुष्ठानजन्यापूर्वसंध- न्धेन फर्मावगमस्य यागस्येयापूर्वसंवन्धेन कारणतायाः मुघटत्याद- थिकं तु अस्मदीय वृतायनुसंधेयमित्युदास्महे । माधनचतुष्टयमदसद्भावनिरपेक्षाः शूद्राः प्रत्याविख्यासिता विद्यास्विति तृतीयस्त्यपशिष्टपक्षः पूर्वपराकृतपक्षद्वयसमानयोगम इति तदपाकरणाय न पृथग यतनीयमवशिष्यते ॥ न चाथिताया: सामोपहिताया एयाधिकारकारण- स्यात्, केयललोकिकसामर्थ्यस्य चादृष्ट कर्मणि अपर्याप्ततया शास्त्री. याय शास्त्रीय सामर्थ्यमप्यक्षिमिति तस्य शूद्रेण्यध्ययनविरहेण निराकृतत्यान्नायकल्पनों शूद्रा उपनिषदभ्योऽधिगन्तुं ग्रहाविद्या- मिति वाच्यम् । यसोऽपदाधिकरणेन माधनयमपना वायन्से ? उसा- मंपन्ना प्रति जिचामायामुक्तमेपावतो, रसि समगडोतरमिदं नाम्ने इनीयं, यदि तु माधनचतुप्रयसंपत्तायपि गृढ़ा नाधिकृता विद्याया- मिति घोधनमपदाधिकरणकृत्यमित्युचो ताई किमुद्रया ततस्य फूत्यमित्युध्यतामा तप यदि घेदप्रयुनयभाषायूदायामनधिकारयो. অর্থ বহিনি দুই গছি অন্য সিমানিনা লিয়াস धानादिप्यनधिकारों यथा राजमातीयाभिमानकरके राममये माम. हयग्ययोमायाभिमन्यमान:, पर पगनायादातीसमवेतमाम. माहब रजा याममा निर्भर पोला पालापानिलाम । ६ भूमिका । २३ तशूद्रत्वादिभेदमसंसात्मतत्वमधिकृत्य प्रवृत्तामु ब्रह्मविद्यासु साधनचतुष्टयसंपन्नस्य जात्या शूद्रस्य शूद्रत्वाभिमानरहितस्यानधिकार कारण किमिति तावतापि नोक्तं भवति, न हि ब्राह्मणत्वाभिमान- निबन्धना द्विजत्वाभिमाननिवन्धना ब्रह्मविद्या इत्युत्प्रेचितमपि- शक्यं, तस्याः सर्वाभिमानविप्रतीपभूमित्वात, यदि तु साधनच- तुष्टयषतामपि चिरसंभृताऽविद्यासंस्कारानुवृत्त्या मनागपि शूदत्याभि- मानोऽनुवर्नते इति तादृशा एव प्रत्याचिख्यासिता ब्रह्मविद्यासु अत एव तु "शूद्रयोनावहं नाता नातोऽन्यद्वक्तुमुत्सहे"इति घदतां ज्ञानकाष्ठामुपागतानामपि महात्मनां विदुरप्रभृतीनां वेद. प्रयुत्यनधिकारनिबन्धनं नातोऽन्यद्वक्तमुत्सहे इत्यभिधानमित्यु- च्यते तहिं साधनचतुष्टयमुत्कीर्त्य "तेपु हि सत्सु प्रागपि धर्म- जिज्ञासाया ऊर्द्धं च शक्यते ब्रह्म जिज्ञासितुं ज्ञातुं च न विपर्यये" इति साधनचतुष्टयस्यानन्यापेक्षकारणत्याभिधानमुपरुध्येत, विरु- ध्येत च "तस्मात्तस्याचानन्तयं वक्तव्यं यद्विना ब्रह्मजिज्ञासा न भवति यस्मिन् सति तु भवन्ती भवत्येवे"ति भामतीनिबन्धोऽपि । किंच विद्यासु घिदुरप्रभृतीनामनधिकारबोधनमपशूदाधि. करणफलमित्यत्यन्तं दुर्भणितं भयान्तराधिगतज्ञानानां कृतकार्याणां तेषां प्रत्याख्यातुमशक्यत्वात्, अतएव तु "विदुरप्रभृतयस्तु शूद्रयोनिप्रभया अपि विशिष्टज्ञानसंपन्नाः म्मर्यन्ते" इति स्वयमप्यु- तम.. एवमेव तु इहेय भारतधचने नातोऽन्यद्वक्तुमुत्सहे इति वेदानभिधातृत्वमेय वोध्यते न तु घेदिकार्थानभिजत्यमितरथा तु नातोऽन्यन्जातुमीश्महे इत्युक्तं स्यादिति ॥ तस्मादपासनानात्म- फस्य चाक्याद्वाक्यार्थावगमरूपस्य कमादृष्टाद्य किंचित्करपदार्थमुख. . कर्मादृष्टाटोनामकिंचित्करत्याभिधानं परमतेन ।
२४ भूमिका। निरीवनिरपेक्षस्य चानस्य वैदिककर्मसु व्यापूतानां श्रेणिकानां दुरासदत्वेऽपि सदनधिकारिणां परेषामेव श्रोतस्मातानपेक्षसमीची. नन्यायाभियोगभानां तज्ज्ञानं सुसम्पादमिति साधु मीमासाद्वया. निरूपणमिति कृतं याचा विसर्गः ॥ भयतु किमप्येतर सहितममहितं या मीमांसाद्वमिति सर्वथाऽपि तु जेमिनीयपोडाध्यायी कर्ममीमांसाशास्त्र, चतुरध्यायीस्वरूपं च व्यासमुनिप्रणीतं वेदान्तणस्त्रमित्यविधादपदं व्यासमूत्राणां व्याख्यान, शिष्टसमादृतत्वेनापत्वेन युक्तिसिद्धार्थाभिधायित्वेन विश्वासभूमिया- धायनपत्तिरियास्य चादिमं व्याख्यानमुपवर्षमहर्यिप्रणीता घृतिः, यां शवरस्यामिभृतयाऽत्यन्तप्राचीनमीमांसकाः क्वचितामाणतया क्वचिन्न निराकरणीयतयाटुतवन्तः । आधुनिका अपि मीमांसकाः तिग्रन्य स्थलाविशेषे संपादितया कृचिच्च यिसंयादितयोपन्यास्यन् । योऽपि ब्रह्ममूत्राणां जेमिनिप्रणातत्ययामाहहेतरिय नेक- मिट्टियन्यः, ताया "यदपि जेमिनीयं धधनमुद्घाटयसि तदपि तद्विपक्षाऽपरिधानादेयोद्धाव्यते फि फारणम् । यता न मिनेरय- मभिप्राय आम्नाय: सर्घ एय क्रियार्थ इति, यदि यमभिप्रायोऽभ- यिष्य "दयासो ग्रह्मजिजामा जन्मायस्य यस" प्रत्येयमादिग्रलय. म्तम्यरूपमाश्याथात्म्यप्रकाशनपरं गम्भीरन्यायमन्थ्य सर्ववेदान्ता- थमीमामनं श्रीमध्यारोरफ भामूयिया । अषयच्च : सम्माजे. मिनरेषायमभिप्रायो यचेच विधियाश्यानां स्थायंमार प्रामाण्यमेश्मे. फात्म्याश्यानामप्यनधिगरायम्सुपरिच्छेदमान्याटिसि" | दति, मो अपि न सदयावगमः, यते। न मिनेरययप्राय भात्रायः मर्य पर क्रियाय पति, गदि प्रयमभिप्रायोभिरिप्या "पद्यात ग्रालनि. - २५ भूमिका । ज्ञामा जन्माद्यस्य यत इत्येवमादिब्रह्मवस्तुस्वरूपमाच्याथात्म्यन- कागनपरं गम्भीरन्यायसंदृब्धं सर्ववेदान्तार्थमीमांसनं श्रीमच्छारी- रकं नासूयिष्यत् ! अमूत्रयच्च । भगवान् बादरायणो ब्रह्मस्वरूप- निर्दिदिक्षया तथा, ततश्च नेमिनेरेयाम्नायस्य क्रियार्थतामाचक्षाणस्य अक्रियायेदभागस्य च येयच॑मभिदधानस्य न तात्पर्य यदुपनिषद्वा- स्थानामानर्यस्यमिति किन्तु विधिवाक्यसहपठितानामर्थवादादिवा- स्यानां विधियाक्वकचास्यतापनानामेवाधानुष्ठापकत्वलक्षणं प्रामाण्य, न हि अर्थवादयाक्यानि कञ्चिदर्थ स्तुत्वा निन्दित्वा वा सायता कृतार्थानि, तेषां स्तुतिनिन्दापरत्वे पदस्थानीयतया शाब्दबोधानु- पधायकत्वात, प्रतण्य "विधिना त्येकयाश्यत्वात स्तुत्यर्थन विधीनां स्यु"रसिम्पर्ट जेमिनिस्तेषामेवेकवाक्यतां प्राह-अघायं भावो नेष्क- म्यसिद्धिकारमय जेमिनिष्यासी गुरुशिष्यो - सन्तो वेदार्थमीमांसने प्रवृत्तो परम्पर यिप्रसंघदेयासामितरननानामियेति न कथञ्चित्सम्भव उमयोरेवोमयमतानुगन्तृतायाः स्यमूचेप्येय स्फुटमुपलम्भात, तद्यथा पोत्पत्तिकम्शु शब्दस्याउँन संबन्धस्तस्य ज्ञानमुपदेशोऽध्यतिरेक- श्चार्यऽनुपलब्धे तत्प्रमाणं यादरायणस्यानपेक्षत्यात् । प्र. १ पा. १०५ इति, यवं भगवान् पादरायणोऽपि पर जेमिनिमुश्यत्यात, प्रालेण मिनिरूपन्यासादिभ्यः इत्यसकृदेय मिनिमतमुपन्यास्थत् अत एप परागरोपपुराणादिए जेमिनियासयोः समं श्रुतिपारदृश्यत्यमु. रकीयते-पक्षपादप्रणीते च फाणादे मांध्ययोगयोः । स्याश्य: पुतिविरुदो ऽग: प्रत्येकगरणेभिः । जेमिनीये च येयासे विरु- दांगोन फरचन । शुस्या येदायिताने अतिपारं गतो हितो। पति, एवं च गुरोग्यासस्य मतानुरोधेन जेमिनेरधनिरूपणम्यापश्य. म्भाये पक्रियायामाययध्यानानं नोपनिषदेयध्यपमर्यनाम फिन्त्य.
२६ भूमिका । र्थवादादियाक्यानां विधिवाक्यकवाक्यतायन्नानां सार्थकत्वाध्याना- येति न तयोर्विसंवादिता । एवं च नेष्कर्म्यसिद्धिग्रन्ये ब्रह्मसूत्राणि जेमिनिमुनिग्रणीतानीत्युक्तमिति भ्रमोनिरस्कृतः । बोधायनवृत्तेरनादरमूलं विपस्य विषमापमित्ययधार्य दत्ता- भयं शन्ययादिमनिराचिकीपैया लम्भितपदं निर्विशेषाद्वसमतमिधे. तस्या आवृत्तेरनादरमूलन्तु प्राभाकरादिमतप्रधारः, ऋषयोहि कर्म- काण्डस्योपासनाकाण्डस्येच भगवदाराधनरूपताममंसत व्यवास्थि- . पतच॥ प्रामाकरप्रभृतयस्तु कर्मस्येव भोगापवर्गप्रदशक्तिमुपयन्तः का- यंपरपास्यभ्य एघ शब्दबोधोपधानमाद्रियमाणा उपनिषदोऽप्यपा- र्थकयन्ति, सोऽयं तेषां परविघाताय धधद्वाहः, यस्माद्धि वेदपुरुषा- दाराधनप्रीतात "फलमत उपपत्तरित्यादिप्रमाणे: फल्लमुदीक्षन्से वि. धक्षणाः स एव चेदयधारितः पुराणपुरुषः कृतं तर्हि विनश्वर- योगः । वेदेश्च संपरहमेष वेद्यः" "तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छा. मोत्यादिप्रमाणशामु चौपनिषत्सु निभृतभराः श्रुतमतनिदिध्या- मसात्मतत्या आत्मानमन्विच्छन्तस्तितीन्ति संसारसागरं ला एवं ब्रह्मचारिण्योऽसंभावितपुंसंपका भ्रमप्रमादादिदोषसंसर्गासहिष्णय उप- निपट्टेव्यो नापदधते धिमं कृतं तर्हि परापेक्षयभिचारादिदोपश- झाकलङ्किोरलब्धपदेरनुमादिप्रमाणेः । न हि कामधेनोरमादरें करमः कार्यकारक इति कल्पते संकल्पयितुमपि । तवं सति जगद्व्यवहारोपमय एव कृतः स्यादिति न परोक्षं प्रेक्षायताम् । तस्मादमटायशेरेरेय मीमांसाया प्रातिपत्सादिति मुनिश्चितं परीक्षाणाम् । घोधायनपत्तियो उपप्रवृत्तियों अपरे .
२० भूमिका। घा आपी ग्रन्थाः पररुत्सादिता उपसादिताश्च तत्स्थाने निजनि- मिता ग्रन्या इति इदानी शोकनाटनमस्थाने क्रियमाणम् "अशो- ध्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादाश्च भापसे" इति भगवटुक्तरीत्या हासा. स्यदतां गोचरयति, पुरुषाधमत्वं चावेदयतीति उपयुक्तेपु वेशद्यमि- त्याभाणकाक्तन्यायेन प्रसभमस्माभिरिदानों निजमतिवैभवेन प्रचलि- तेरेय ब्रह्मसूचनेमिनिसूत्रगीतोपनिषद्वाक्यरथी निरूपणीयाः पूरणीया- श्चार्या यथामति, रक्षणीयश्चायमनन्यशरणो ऽनुदिनं हासमुपेय- वान् पितृपितामहक्रमागतो महानिधिरिव, चिन्तामणिरिव, कल्प- पादप इव, निनाभिनन इव, वेदशास्त्रसार्थः । तवाधीतिबोधाचरणप्रचारणरूपेषु रक्षापादेष्वेकः पुस्तकमुद्रणे- नापिकञ्चित् प्रचारणपादः सबलो भयति स्थैर्यविधये इत्यनुध्याय स. र्वथा निरभिसन्धिः कथमपि यचपुरुषमाराधयितुकाम: शास्त्रदीपिका- मुद्रणमुद्रया शब्दमूर्तिधरस्य श्रीविष्णोः प्रचारणपादसंवाहने प्रवृत्तः । शास्त्रदीपिकाकारश्चायं मुगृहीसनामा पार्थसारथिमिनो ये कर्णाकर्णिकया संक्षिणाक्षरार्थबहुलल्लेखप्रणाल्या च मेथिलं प्रतिपद्या. महे, अस्ति चापरस्तन्वरनयन्योऽपि व्यासेन मीमांसार्थप्रतिपादन परः पार्थसारथिमिश्रप्रणीतः, न्यायरवाकराभिधा श्लोक वार्तिकटी. काऽपि तेनेय निर्मिता, सपा च दीपिका परिपक्ववयसा पार्थसारथि मित्रेण निरमायीत्युपपादनकोशलेन "अन्यानि तु दूपणानि तन्वर- वग्य दर्शितानीति नेह प्रपश्यन्ते" एवंविधन दीपिकायां तपः तोपन्यासेन चायधारयामः । यदापि सन्ति न्यायसुधा-भाट्टदीपि- का-पञ्चिका-कणिका-विधिनिर्णय-विधिरसायन-भाट्टरहस्य-मी- १ पपिरत योग्यरीप्रसाटेन मा टीका मया दृष्टीत मां प्रत्युक्तम् ।
भूमिका मासाकुतहल-मीमामाकोस्तुभ-मीमामाधिकरणमालाप्रभृतीनि मी- मासामन्यरवानि तथाऽपि यादृश. परितोपः समादरश्च विदुषां दीपि- काया न तथा ग्रन्थान्तर इत्यवधार्यादौ तस्या व प्रकाशने प्रावर्तिम- हि यद्यपीह कथोपकथया शायरमत, भाट्टमत, प्राभाकरमतमित्य- नेकमीमासकमतमदर्शन तथाऽपि कुमारिलमतेन शास्त्रदीपिकानि. माणमिति सुप्रसिद्धमेव । अत्र च यन्ये दशमाध्याये ५६E पृष्ठे प्रसङ्गतो हरिमतमप्युत्यापित, यमतिप्राचीन वेदान्तिकमपि प्रति- पद्यामहे यदीयोपनिषदाप्यतात्पण घृहदारण्य'कभाप्यादो शङ्करा- चायाः स्यप्रणीतव्याख्यानस्य सक्षिमता मेनिमिदधिरे च । य च बृहदारण्यकशाङ्करभाष्यटीकाकारा भर्तृ-शब्देन कथयन्ति सेोऽयम- तिप्राचीनी मीमासाट्याचार्य प्रसिद्धभहरिया (यमभिप्रेत्य महा- भाप्यव्याख्यानावसरे पादावेब कैयट: "तथाऽपि हरिब म सारण ग्रन्यसेतुने"त्यभिदधी) अन्य एव वा कश्चिततोऽपि प्राचीनतम सतोप्यभ्यहिततमश्च पुरुषश्रेष्ठ इति नेश्महे विशिप्यावधारयितु गमकानुपलम्भात् । मतस्य ध यन्यस्य मुद्रणावसरे अशुद्धिबहुलानि पण्डि तानि जीर्णान्यतिजीनिच पुस्तकान्यापमघाप च कथ घिविश्या सममिता प्राममेक बालपरस्यतीभयनस्यपुस्तकमपर घ ब्रह्मामृतय. पिणीमभापुस्तकालयस्य पुस्तक, मुद्रणानन्तर च शोधनपञ्चायसरे काधीस्थराजकीयप्रधानविद्यामन्दिरस्यमतिप्राचीन तथाऽप्यनति. शुद्ध, नयीनमपर तयाऽपि शुद्ध पुस्तक सघाद्य तप तत्र पाठोप- पाठापपाठादिक शुद्धिपने न्यत्रीनिश, मुद्रणायसरे च प्रायोनव्येष्येय १ रन विकीर्थिताया एनेभनभायणागतास्यमुक्तमिति ॥ (भर्तम पसभाप्पादिभेषानमारमाह) (अश्या ति) भूमिका । शिष्येपुनिभृतशोधनभरेण मया बहुपरामिह दीपिकाग्रन्थ इति साह- निकगुण चतुपोगुणिनः समन्तामिति साजलिबन्धमभ्यर्थये, प्रार्थ- ये च शास्त्रदीपिकामधीयाना अध्यापयन्तश्च सन्तस्तत्र तत्र शुद्धि- परतोऽप्यधिका अशुद्धीरुपलभमानास्ता:संकलय्य यदि मामनुगृही. युस्तहानेन तर्हि निष्कारणदयाभाननमात्मानं मंस्य इति, ज्येष्ठकृष्ण चतुर्थी सामदिने, काशीस्थब्रह्मामृतवर्षिणीसभायाम, सं० १६४६ राममिन्त्रशास्त्री। ब्रह्मार्पणं ब्रह्मार्पणं ब्रह्मार्पणम्, इतः परं ब्रह्मसूशाण्य- नुक्रम्य बोधायनीयव्याख्यानमुज्जीवयिष्यामः । म्मृतिसंशोधनाय दत्तविजयजयन्ती च प्रस्तोघ्यामः । श्रीः । VIDYA SN BHAVAN LIBRARI:
No text on this page.
शास्त्रदीपिकायां विपयसूचनिकापत्रम् । अथ प्रथमाऽध्याये प्रथमः पादः । २०1 ५१॥ एप्ठ। धमाधर्मजिज्ञासाधिकरणम् । । धर्मस्यरूपलक्षणाधिकरणम् । ििधपरीक्षणाधिकरणम् । २०॥ प्रत्यक्षाटीनां धर्म प्रमाणत्वासंभवनिरूपणम् । प्रासनिकं शून्यथा दिविज्ञानवायादिमनिराकरणं च । प्रामाययस्य स्वतस्यनिरुपणाधिकरणम् । अनुमानप्रामापनपणम् । ४१. शब्द प्रामापनिरूपणम् । मानिकपमाननिरूपणम् । ५२। पं. १३ प्रातिनिरूपणम् । शक्तिनिरूपणाद्वितम् । ५३ । पं. ५ प्रभारम्यानुपलब्धः प्रामायनिरूपणम् । ६०. अलोकिकार्थप्रतिपादकवाक्याप्रामायणमुद्भाय्य तत्मामाययसमर्थनं तदुपयोगि- स्फोटादिनिरुपण च।.. बौद्धादिसिद्धान्तसिद्धजात्यनभ्युपगमपनमुपपाटा नातिसत्यप्तमर्थ- नम् । ८९.E प्राविस्थापन, प्रमगतश्चित्ररूपयोगजयोगयोरतिरिक्तवनिराकरणं च । शब्दार्थये प्रत्याय्यप्रत्यायकत्वलक्षणयन्धस्य स्वाभायिकत्यव्यवस्थाप नम्। ८२.५ घियतयादोस्थापननिराकरणे । अधिकतब्रह्मपरिणामयादनिराकरणे। .. धेशपिक्रमतापपादनं, सटीकतपदापु निजसंमसिउंटर्शनं, पाञ्चभातिकारी- रेन्ट्रियादयतिरिक्तात्मस्वरूपनिरूपणम् । ६६. बौद्रमसिद्धात्मस्यानरूपणनिराकरणे। प्रात्मनोद प्रत्यर्याधपयस्यपत्यध्ययस्थापनम् । अपत्यपकर्तृतपेयात्मस्यनिरूपणपनिराकरणम् । प्रात्मनः स्यप्रकाशस्यरूपवनिराकरणम् । ३॥ CE! ८८। ७॥ १००। १००। १०॥ -- शास्वदीपिका १०१। १०२॥ .. २०४॥ १०91 १९०॥ प्रात्मनेत्रिभुपरिमाणत्यनिरूपणम् । प्रात्मनाविभुम्पत्यापि प्रतिशरीर भिववध्ययस्यापनम् । मोधस्य ज्ञानोपामापता-सविन्मात्रस्यापतानिध्पणशोत्यापनविकरणे मोक्षस्य प्रपञ्चविलयस्यम्पतालप्रवचनविराकरणे। .. पपनसबन्धपिनयस्य मावस्वरुपवयस्याउनम ! माने प्रात्मन स्वाभाविकानन्दम्पत्ययस्थापनम । मोपि मनसबन्धस्य ज्ञानसदायस्य श्रात्मन. परमानन्दानुभविन्यास्य च समर्थनम् । १०५। मावस्य निरानन्दनिम्सबन्धमीन्द्रावनिमुक्तास्यास्वम्पनिम्षणम । धामनोजानानन्दस्यत्वपक्ष नित्य निनिनिमनकवति? यस्वादि स्यरूपत्यवस्थापनम्। मावस्य मुखदु वादियायद्वेषिकात्मगुणेच्छेदम्पत्यनिरूपण, दुखाच्छेदकाम निपाचा अमानस्य प्रत्यर्थत्वपुथार्थत्यध्ययस्यापन, स्यौदफलभोक्तात्मिनः स्यम् पनि च। सदस्याप्रत्यायकत्ये पुष्पमधन्धामायभायेनाप्रामाययभागा चेटनाया. या माण्यमनमा घडवायाना पाये पत्यापारपत्यविचार । प्रथमपदिातामदेप । पाटेपथानमियमय ३४ . अय प्रघमाऽध्याये द्वितीयः पादः । प्राधियाश्यागमापनपणाधिकरणम् । यधिचिगदाधिकरणम् । सुमित्राधिकरणम्। मन्त्रनिदाधिरयम पाधिकरता ॥४॥ अप प्रथमाधाय तृतीयः पादः । तियामापाधिकरण ca ৱাঘি। दृष्टमम्मयसमाधिम् । पटाnaपियम् । १३॥ १३॥ 131 1360 2. १४०।
विषयसूचनिकापत्रम् । एष्ठ। १५३। १५।। ९५६। १५८॥ १E01 १६४. पहला १७31 १७61 ९७८१ १८१। १८२॥ গাথিয়াবিদ। प्रार्यसिध्यविधेि म्लेच्छप्रसिद्धिसिद्धार्थपरियहाधिकरणम् । कल्पमूत्रास्वतः प्रामायणाधिकरणम् । सामान्यतिकल्पनाधिकरणम् । साधुपट प्रयुक्तयधिकरणाम । पातियतयधिकरणम् । पादधिकरणसंख्या १०॥ अथ प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः । उद्भिदादिशध्दानां यागनामताधिकरणम् । चित्रादिशब्दानां यागनामधेयताधिकरणम् । सत्यख्याधिकरणम् । तव्यपदेशाधिकरणम् । ... पाजपाटिशब्दानां नामधेयताधिकरणम् । प्राग्नेयादीनामनामताधिकरणम् । तिरादिशब्दानां जातियाचिताधिकरणम् । प्रेक्षयादिपटानां योगिकताधिकर पाम् ।... निर्मन्प्याटस्य योगिकत्याधिकरणम् । घेण्यदेवादिशब्दानां नामधेयत्याधिकरणम् । घेश्यानरोप्टत्याटार्थवादताधिकरणम् । यजमानशब्दस्य प्रस्तरादिस्तुत्यर्थताधिकरणम् । प्राग्नेयादीनां ब्राक्षणादिस्तुत्यर्थताधिकरणम् । पूर्णदिशष्टानां यजमानस्तुत्यर्थताधिकरणम् । अपमादिशब्दानां गवादिप्रशंसार्थकताधिकरणम् । भूमाधिकरणम् । प्राणभटाटिशष्टादीनां स्तुत्यर्थताधिकरणम् । वाक्पशेषेण दिग्धार्थनिरूपणाधिकरणम् । सामानुसारेण अश्यस्थितानां व्यवस्याधिकरणम् । अध्यायाधिकरणसंख्या - पादेऽधिकरणसंख्या ॥ १६. अथ द्वितीयेऽध्याये प्रथमः पादः । अपूर्वस्य पाख्यासपदतिपादात्याधिकरणम् ।। अपूर्वस्यास्मिताधिकरणम् । फर्मणां गुणप्रधानभायविभागाधिकरणम् । ९८३1 १८३॥ c४१ १७॥ १८. १८. २८. १९.. ११०॥ १९९1 १६. ta. २००। 2021 ४ शास्त्रदीपिकाया: एष्ठा २०३. 2091 201 2091 २०७॥ २०८। २०८। २०६॥ २१॥ २१॥ समार्जनादीनामप्रधानताधिकरणम । स्तोत्रादिप्राधान्याधिकरणम। মাখিয়াঘিযম। मानवनाधिकरणम । माझणनिर्वचनाधिकरणाम । कहाामन्त्रताधिकरणम । अग्रक्षणाधिकरणम । सामनणाधिकरणमा यजुर्लळाधिकरणम। निगदाना पजुयाधिकरणम । एकवाक्यत्वाधिकाराम । याफ्यभेदाधिकरणम। अनुपाधिकरणम। प्यताननुराधिकरणम् । पार्देऽधिकरणमख्या ॥१७॥ अथ द्वितीयेऽधाये द्वितीय पाद । प्राापूर्यभेदाधिकरणाम। समिटासवर्षभेदाधिकरणम: प्राधावानयादीनामरिभाषाधिकरणम । उपागुणाजापूर्वताधिकरणम। पाधापपूर्वताधिकरणमा पशुमामापूर्वताधिकरणम् । सध्यातकर्मभदाधिकरणाम। मनाकातकर्मभदाधिatणम् देशमाभेटासक्रमभेद्राधिकरयम् । ट्रा गोधानुक्तिकतक्रमकाधिकरणम् । दमादिदध्यमफनायाधिकरणम् । पारवतीयादाना कमान्तरताधिकरणम् । বাসিধা জানায় । धाधिकरणसंख्या पा द्वितीयाये तृतीय पाद । पहायताया वासिमानाधिनायम २९४३ २२१॥ SERI 21 विषयमनिकापचम्। ५ पृष्ठ -४२॥ ३४३। ४४। ४५ । २४ । २४६। २४७॥ २४८ २४६॥ २५०। २५२। २५२॥ .. ३५४। प्रवेटे प्रत्यन्तरताधिकारताधिकरणम् । অাখামৰ খিলাদি। टाक्षायणादीनां गुणताधिकरणम् । द्रव्यदेवतायुक्तानां यागान्तरताधिकरणम् । यत्सालम्भनादीनां संस्कारताधिकरणाम् । नेवारचरोराधानार्थताधिकरणम् । त्याष्ट्रपावोवतस्य पग्निकरणगुणकत्याधिकरणम् । अदाभ्यादीनां यदनामताधिकरणम् । अग्निचयनस्य संस्कारताधिकरणम् । मासाग्निहोत्राटीनां क्रत्यन्तरताधिकरणम् । श्राग्नेयादिकाम्येष्टयधिकरणम् । प्रयेटेरचाटाफलकत्याधिकरणम् । प्राग्नेद्विसतः स्तुत्यर्थताधिकरणम् । पाटेऽधिकरणसंख्या ॥ १४ ॥ अथ द्वितीयेऽधाये चतुर्थः पादः । यावज्जीयकाग्निहोत्राधिकरणम् । सर्वशाखाप्रत्ययेकफर्मताधिकरणम् । अध्यायाधिकरणसंख्या ४६॥ पाटेऽधिकरणसंख्या ॥२॥ अथ तृतीयेऽध्याये प्रथमः पादः । प्रतिवाधिकरणम्। शेषलक्षणाधिकरणम्। शेपलक्ष्याधिकरणम्। नियंपणाढीनामानुसारेण व्यवस्थितयिषयताधिकरणम् स्फ्यादीनां संयोगानुसारेण व्यस्थितत्याधिकरणम् । प्रारुपयादिगुणानामसंकीर्णत्याधिकरणम् । सनादोन माथिकाम। चमसादा मार्गाद्ययप्रयोगाधिकरणम् । ময়িমাবাঃ এনাছিযম। अभिक्रमणादीनां प्रयाजमाराताधिकरणम् । उपयोतस्य प्राकरणिकाताधिकरणम् । धारण्याङ्कतादिपात्रायां कत्सपागगुणताधिकरणम् । धानोन्यायाधिकरणम् । ५५ । २५७। २५८। २५. २०॥ । 0 २६२॥ 1 9. २७२। २४ ६ शास्त्रदीपिकापा -- पृष्ठ। 20५। २७५॥ 1991 .. २७८॥ .. १८०। २८० । १८१ २८-1 २६५ act. १७॥ मुष्टीकरणादीनां कृत्व प्राकरणिकारताधिकरयाम् । चतुधाकरणस्याग्नेपमात्राहताधिकरणम। पोधिकरणल्या १५॥ अथ वृती ध्याये द्वितीय. पाद । सवनप्रकारकमन्ताणा मुख्य विनियोगाधिकाम : इन्द्रप्रकाशकमन्द्रा पाईपत्ये विनियोगाधिकरणम् । খানসন্ধায়মল্লাল্লাছুৰ ঘিসিয়াখা। अनिषितरणाद्विपकायकमन्त्राय नवनियोगाधिकरणम् । मस्तापदन्यायाधिकरणम: मूक्तयाकानामानुसारेण चिनिगाधिकरणाम । काम्ययायानुवाकया काबहाना कायराबानाधिकरणम् । पानीधोपस्याने प्रासलाना मन्त्राणा धिनियागाधिकरपाम् । भवमन्त्राणां यथालिद ग्रहणादा विनियोगाधिकरणम् । मन्द्राभिभूतिरियादेर्भक्षयामीत्यन्तस्य एकशस्त्रताधिकरणम । इन्द्रपातयेत्यादिमन्त्रापा संषु भवणेषु ऊठेन विनियोगाधिकरणम् । अभ्युचीतसमभवणे इन्द्रस्याप्युपलक्षणाधिकरणम् । पायीमतभवणे स्ट्राटोनामनुपलवणाधिकरणम् । पायीवमशेषभवणे त्यष्टुरनुपलदणीधताधिकरणम् । पाम्रोवतोपतो त्रियतामनुपनछणाधिकरणम् । भवणेऽनुषट्कारदेयसाया अनुपलबणाधिकरणम् । अनेन्द्रग्राममन्त्रकमक्षणाधिकरणम् । ऐन्द्रानभवस्थामन्त्रकताधिकरणम् । मन्त्रविषाणामनेकच्छदधिनियोगाधिकरणम् । शादधिकरणातस्य उपसद्वाराधिकरणम् । पाटेऽधिकरणसंख्या 20. बघ तृतीयेऽध्याये नृतीयः पादः । उहावादीमा रोदधर्महाधिकाधम । माधाने गानयोपागुताधिकालम् । ज्योतिष्ठामस पादिकताधिकरणम् । प्रकार मिपमाधिनायम्। क्रमस्य विनिताrयम। २८८। 2001 २८. Rctu 2001 २६.1 १५॥ । १ .. २॥ २४॥ ६५. १tc. ..
ঘিনিষ্কাম। এs। s a। এ ৫ ৭০। ০৩। • ২০। ৪০। ৭০। ৪৭। । 3ধু। দময়া সিনিয়ালনগিয়ে। যায়ী মূয়ুনীয়াৰিব। ০৭। হৈমন্তন্যরা গীবনানন্দে। फुनायादी प्रतिपदाकाधिकरणम् । জয়ৰাগৰাখিযেম। নয় নিয়ন্ধিায়। সয়ালির বাঘিয়নােসিম। এলাকায় যিনা যিনিষuাখি। ৪০। বাগায্যের প্রায় নিয়ন্ধিযম। যাযাবরক্ষী নিখিয়ে। ২৫। पाटेऽधिकरणसंख्या ॥ १५॥ সুস্থ ননীয়ায় স্বর্গঃ বাঃ । পিমহানাফিযম। ৫। অগ্নি নিঃীনমন্যৱন্ধিা। অমলেনিয় জখনাথিন্ধায়। চলমানঘায় মদ্ধ নিমানিতে। ৪৭। অuাস্ত্রীর মর্যাঙ্কিায়। ৪। ৪৫। মহাঃ হানিয়র মুখমনথিস । সুর্যআসায়ী প্রয়নবিষয়। uাঃীনা বিন্ধি বিন্ধানির ছুরিফেনলখিয়ে। दातुधापणीष्ट्यधिकरणम्। এন্ধিয়াসছি নাসিম। ৪াথানানয়নযোথিয়াজিব। খানাঙ্কনায়ানমায় ধানমন্ধিযম। থা.হাসন্ধিায়। রাথমিক্ষমতা নিয়ে হানায়ি। মুয়াল্লিমার মামান্ধি। ঘখিয়া ও গুণ মূমীবআই বলা যায়। মায়াবিমিঃ বিেিযমনহালামি। । ভাইয়া গান্ধাসামাখি। • ৪৭। ৪০। ৪। ২। ৪৪। ৪৪। * * ৪। ৪৩। is।
शास्त्रदीपिकायाः 1281 रहे। .. ३. 330 ३३१॥ । ३४॥ . .. 1111 ३३५1 । 1191 मात्रामण्या शेपक्रमाननुष्ठानाधिकाणम् । सर्वपृष्टेष्टी चिप्टिकटिहादीना सझदनुष्ठानाधिकरणम् । ऐन्द्रयायम द्विपक्षणाधिकरणाम । 3B ឧបមុយគ្ ददगातृणा सबसुनझायेन भक्षाधिकरणम् । मायालुतोऽपि सोमभवणाधिकाणम् । घषदकरणस्य भवनिमलताधिकरयाम् । हामाभियोरपि भनिमित्तताधिकरणम् । पादकत्रादीना वम सौमभनाधिकरणम् । होतु प्रयममताधिकरणम् । भनत्यानुसापूर्वकत्याधिकरणम् । এন্ধিাৰ নিস্তাঘিম। एकपातायामनुज्ञापनाधिकरणम् । स्यय यष्टुर्भशास्तिताऽधिकरणम् । फलचमसस्य ज्यायिकारताधिकरणम्। मानहानामेय राजन्यचममानुपसर्पणाधिकरणम् । पादेऽधिकरणख्या १८. सय कृतीयोऽध्याचे पाठः पादः । धुधादिपु खाटिरतालिम प्रतिगामिताधिकरणम् । सामिनीना मलामख्याया विकृतिगामिताधिकरणम् । गोटीनाटीना तिगामिताधिकरण माधानस्य पयमानेष्टा नहताधिकरणम् । प्राधानस्य धार्यताधिकरणम् । पत्रमानेन्टीनामस्ल सेना कतैयाताधिकरणम् । उपाकरणादीनानीमायधमंताधिकायाम् । যাত্রীরাথমি। साटनादीनां सपनवधर्माधिकरणम् । . नावियादीना मर्यपधमताधिकाणम् । पदाभ्यपपि सादनाधिप्रत्याधिकरणम् । पिपाटीटकामामान्यानामियम् । WHATRI प्रतिनिधिए मुख्यधम्मानुष्ठानाधिराम । 36. 1350 ४१। ३४२॥ ४५॥ १४६। 18 1 1191 1१७॥
विषयमनिकापचम्। एप्ठ। ३४६ १४६॥ 41 ३५२॥ ३५३॥ ५३. ... ३५४. ३५४॥ ३५५ । ३५५। ५६। ५. ३५८॥ धुतेभ्यपि प्रतिनिधिषु मुख्यधम्मानुष्ठानाधिकरणम् । दीवयोपादिधर्माणाग्निष्टोमाहुताधिकरणम् । पाधिकरणसंख्या १४॥ प्रय तृतीयेऽध्याये सप्तमः पादः । चरािटीनां दर्शपायमाटतटहोमयाहुताधिकरणम् । स्यामिसकाराणां प्रधानाचताधिकरणम् । समिक्रयेटवादीनामङ्गप्रधानाभपाहताधिकरणम् । अभिमर्थनस्याप्रधानोमयागुताधिकरणम् । दोवादविणयोः प्रधानाधताधिकासम् । अन्तदेपानताधिकरणम् । विधानम्य सामिधेन्यनगताधिकरणम् । अहानामन्यद्वारानुष्ठानाधिकरसम। परिकोतानामत्यिज्ञां संख्याविनियमाधिकरणम् । धमसाध्यर्पणां पयत्याधिकरणम् । चममाध्यपंणां यदुनियमाधिकरणम् । घमसाahणां दयसंख्यानियमाधिकरणम् । अमिरपयतयाधिकरणाम्। उपास्यापचयाधिकरणम् । सामयितुःपयतयाधिकारम् । गिति नाम मर्यगामिताधिकरणाम। दीपाक्षिणायायोक्तानामेव ग्रहादीनां सप्तदस्यितयाधिकरणम् । अस्थिना स्वामिसप्तदशवाधिकरयम् । अध्ययाटिपु प्राध्यादीनां फतानियमाधिशाम् । समुध्विसयानुप्रासनप्रेपपमित्रावरणकर्नुकत्याधिकरएम। समसामेऽध्यपाः कसंताधिकरणम् । पिनवाजपेयपोरनेकतंकताधिकापम् । पाटेधिकरपण्या 21 प्रय हतीयाध्याय अष्टमः पादः । यस्य स्वामिशमसाधिशाम्। पपनाटिमस्कारामां पासमानताधिकरम् । समाजमानताधिरयम् । साहमिमाधिकायम । .. ३५८॥ ३५९. ३५८ ३५६५ १५८. ६०. 1६०॥ 121 .. १४. 11 I EI विषयमनिकापनम् । ૧૧ पृष्ठ। ३८०1 ८९. ३८२॥ R1 ३३॥ ३८४॥ १४. ३८५। IEI 1८1 ३८॥ 1591 pecI पुरोहागस्य स्विष्टकटप्रयुक्तताधिकरणम् । अभिधारणे शेवधारणतत्यानयोरननुष्ठानाधिकरणम् । समानयनस्याज्यधर्मप्रयोजकताधिकरणम् । श्रीपमत नदियोः क्रमेण उम्पानुभवार्यताधिकरणम् । उपमतिद्विधतुदीतावरणाधिकरणम् । पाटेऽधिकरण संख्या ॥ १७ ॥ अथ चतुर्थोऽध्यायें द्वितीयः पादः । स्वरोम्छेटमाटरप्रयोजकताधिकरणम् । शाखाया श्राधार्यताधिकरणम् । উৱলয় যাল্লালনগিফয । शाखाप्रदरणस्य प्रतिपत्तिकर्मताधिकरणम् । निनयनस्य प्रतिपत्तिकर्मताधिकरणम् । टपडदानस्याकर्मताधिकरणम् । पूाधिकरणे प्रागनिरासः । तथाप्रधानत्य प्रतिपत्तिकर्मताधिकरणम् । प्रयभगमनस्य प्रतिपत्तिकर्मताधिकरयाम् । कनंदेशकालयिधोना नियमार्यताधिकरणम् । Pथ्यगुणविधानस्य नियमानाधिकरणम् । अपघाताहिसंस्कारविधानस्य नियमार्थताधिकरणम् । यागस्यम्यनिरूपणाधिकरणम् । नमसम्पनिरूपणाधिकरणम् । पादिप प्राप्तिध्यादिसाधारयाधिकरणम् । पाटेऽधिकारयणा । १४ । अथ चतुर्थोऽध्याये तृतीयः पादः । द्रव्यसंस्कारकर्मणां क्रत्यर्यताधिकरणम् । नमित्तिकानां चाईद्विरादीनामनित्यायाधिकरणम् । दध्यानित्यनैमिनकोभयार्यताधिकरणम् । पयोप्रतादीनां तुधर्मताधिारणम् । विजिवादीनां सफलत्याधिकरयाम् । .. विजिदादीनां मेकपनताधिकरणम् ।.. विम्यजिदादीनां स्वगंफलताधिकरणम् । राधिसत्रायः राषिप्रस्मयादिवफनवाधिशरणम् । काम्यानां पोसशायफनत्याधिकरणम् । ICCI Jet1 ICEI ACE. acET ३६01 २१. ३९ १२ 31 ३१५। ५। ३६६ शास्त्रदीपिकायाः पृष्ठ। ३६८1 ३६८ BE. ४००1 ४००। ४००। ४०१। ४०२ ४०. ४०३ ४०४1 पूर्णमासादीना सर्वकामार्यताधिकरणम् । दर्शपूर्णमासादीनां प्रतिफलं प्रथगनुष्ठानाधिकरणम। समानमधिकरणम् ।.. सानामयादीना शयनाटाइताधिकरणम् । बमधादे पौर्णमास्टताधिकरणाम । अनुपाजादीना मानीमाताकालताधिकरणम् । समादीना दर्शपूर्णमात्तिाकालताधिकरणम् । धेश्यानी पुत्रगतफलकत्याधिकरणम् । मात्रामपयायदाना स्यकालकर्तव्यताधिकरणम । पाटेऽधिकरणसख्या १८ अथ चतुर्थोऽध्याय चतुर्थः पादः । राजभुपेज्याना विटेवनात्याधिमाधम | विदेशनस्य कृत्वानमुपाहताधिकरणम् । मोम्यादीनामुपसत्कालकत्याधिकरणम् । ग्रामरहीमाना सायपयताधिकरणम! .. धियहस्य नित्यताधिकरणम् । arवानास्य नैमित्तिकवाधिकरणम पष्टयाग्विमित्तिकत्याधिकरणम् । पिपहपितृयज्ञस्यानहनाधिकरणम् । स्यनाथापाहताधिकरणम् । स्वरा पायानाधिकाणम। भावारादीनामसाधिकरणम् । योतिष्टाम दीवणीवाढीनामताधिकरणम् । चतुर्याध्यायाधिकरसारख्या : पाधिकरपाया AR अध पञ्चमाऽधाये प्रथमः पादः । पतिवातीपास्टम्याप' ! .. क्रमस्य कृषिदाकिस्बाधिकरणम् । समस्य कधिनियमाधिकरणम् । क्रमस चियामानुसारिताधिकाम् । প্রয় ছিলো সেন। फमस्य चिस्यानानुसापिसाधिकरणम् । ४०४। ४०५। ४०५॥ ४०ED ४०91 ४०७॥ ४०८। ४५.। ४१२। ४७ विषयसूचनिझापचम् । १३ ४१३ । ४१४ । ४१८. ४१६॥ अरक्रमस्य मुपयक्रमानुसारिताधिकरणम् । अह मुणाक्रमापेक्षया पारस्य यनयस्याधिकरणम् । माक्षपापाठान्मन्त्रपाटस्य बनीयरत्याधिकरणम् । ४१५॥ प्रयोगवनाच्छादकस्य यलगत्याधिकरणम् । ४१६। विश्ता कवित्पतिधमानतिदेगाधिकरणम् । ४१६॥ সুয়ালামুয়ালালাবন্ধান্ধি। ४९६। प्रत्याक्षणादीनां सामिपूर्वभाषिताधिकरणम् । ४१०॥ येतिपफर्ममात्रापकाधिकरणम् । ४१२॥ क्षिणाग्निोमानपाधिकरणम् । ४१२॥ पुरोहामाभिधासनान्तस्य दऽनपक्राधिकरणम् । मान्तपनीयाया अग्निदिक्षत्रानुत्कर्षकताधिकरणम् । ४१८। समथ्यानुरोधेन योदयुत्काधिकरणम् । पादेऽधिकरणसंख्या १८॥ प्रय पञ्नमाऽध्याये द्वितीयः पादः। पदायानुसमपन्याप: पाजपेयपशूनां सपामेकटीपाकरणादिधर्मानुष्ठानाधि फरणमा मुष्टिकपालादीनां समुदायानुममयाधिकरणम् । श्रयदानस्य प्रदानान्तानुसमाधिकरणम् । अजनादेः । परिघ्याणान्तानुममयाधिकरणम् । देवसाटावदानेपु पटायानुममपाधिकरणम् । मानाबोजेटाउन लाटोना सन्यताधिकरणम् । पानोपामीप्यो प्रयासानुयाजयो: पात्रभेदाधिकरणम् । नारिष्टमस्योपदेमपूर्यताधिकरणम् । • • विदेशनादीनामभिवेकपूयंताधिकाणम् । सावित्रामाटीनां दीवायपूर्यप्रयोगाधिकरणम् । पाजमान कामयां साक्षात्पमायिताधिकरणम् । पाटेऽधिशासण्या : ११. पच पवमाऽध्याये तृतीयः पादः । प्रचानादीनामेबाटख्खाया: मर्यसम्पायसाधिकाम् । मादीनां सिमामुपदा स्वस्यामायन्यधिहरयम् । मामिनो चानुकामामनी निगाधिकायम । ४२01 ४२१॥ ४९. ४२.0 ४३. ४:31 ४३४॥ ४२४॥ ४२५। ४१। ४२०.
१E शानदीपिकायाः ४हर। ४६. ४६२। ४६२॥ UE31 ४६ ५६४। ४६४॥ ४. द्रव्यापार येकल्पिकद्रव्यान्तानुणदानाधिकरणम् । पुतीकस्य होमप्रतिनिधित्वाधिकाणम् । प्रतिनिध्यपचारे उपासय्यमशस्य पुनः प्रतिनिधित्याधिकरणाम् । प्रतस्यापि प्रतिनिधेपधारे उपात्तप्तदशस्य पुनः प्रतिनिधित्वाधिकरणम् । मुण्यापबारे सत्याप्ती समोपाद्वानाधिकरणम् । प्रतिनिधिका पारव्य कर्मणि पुतट्रय्यतापि प्रतिनिधिनय समानाधिकर. यम्। भर्याप कारवायांमध्ये मुखास्योपादानाधिकरणम् । प्रयोजना योग्यस्य मुण्यस्य सत्त्वापि प्रतिनिध्याादानाधिकायाम् । प्रधाननिधीदस्य निर्वाहापाप्तस्यापि मुख्यस्योपादानाधिकरणम् । पादे धिनाया 101 पए पष्ठाऽधाये धतुर्थः पादः । গননায় ভুয়া নিরিuানাগিন্ধ। स्विटदर्यस्पायनस्य मागे पुनापायदानाधिकरणम् । यजामेव कारणाधिकरक्षाम कात्म मानवतानुष्ठानाधिकरणम्। शाम मदाडे पाश्चिमानुष्टानाधिकरणम् । महविनापि पचरानिर्वामिपम । दामामिवामपक रेव भवधिमाणम् । पुनराधाम ति ययनुगमनुयाय निमिताधिकरणम् । पश्यनाथाय कमानाधिकरणम् । पावसापागप सिकदर्शवतारिणाम । मायामपनत्य विनातारणम् । विवाटिकामताधिकाम । oftaargeमामय पदुभAHINITOfreम। WEमात्य दानविधानाfuarel | पाटे furosमा। पप पठाउमापे पश्चमः । पाटणेदी Refenामाशिपम । गरपाvिarम। .. मारपेापम। femaratiनिमामि । ४७. VELI ४.. ४१०॥ 1221 ॥३॥ "I १० एप्ठ। ४७६. ४991 ४७७॥ ४991 ४७८॥ ४७है। ४७९. ४601 भिवकल्पयापि राजपुरोहितस्य ७ फुनापयशोधिकाराधिकरम । विषयमनिकापनम् । किञ्चिचितऽभ्युटये शिष्टस्य तुणी नियाधिकरणम् । सत्रपटसनपदुमयस्येवायुदये प्रायश्चित्ताधिकरणम् । सवाय प्रयत्तमात्रस्य यिग्र्याजदधिकतम दोहापरिमाणस्य द्वादशाहनियमाधिकरणम् । गवामयने मापागमास्याः पुरस्ताद्दीचाधिकरणम् । दोतीक नियमानामप्युत्काधिकरणम् । च्यातिप्टोमोत्कय प्रतिहमामनुष्टानाधिकरणम् । उदयमानीयोस्कोपि प्रतिक्षामाननुष्ठानाधिकरणम् । दीवास्क तनियमानामप्युत्काधिकरणम् । | उदयमानोयोकपि प्रतिदोमाननुष्ठानाधिकरणम् । प्रतिष्ठामे सायग्निहोत्रप्रमत्यारम्माधिकरणम् । घोडशिमंस्य पासीनहोत्रप्रमत्यनुष्ठानाधिकरणम् । লাঠিসোনার বায়নাধানাথ। व्यापदार्थनिर्णयाधिकरणम् । अपच्छेदपोगप प्राषिचताधिकरणम् ।.. मेरपटोटातिपयमयस्यदाधिपधिकल्पाधिकरणाम। भानुपूय॑णापच्छेदे उत्तमापनिमितप्रायश्चित्तानुष्टानाधिकरण । उदगातुम्नापच्छेटेऽपि सर्यस्यक्षिणादानाधिकरणमा प्रमाणे पठेन मयामानाधिकरणम् । मो समानकन्यानां महाधिकरणाधिकरणम् । ४८०॥ ४८९। ४८१॥ ४८९॥ ४८१ । ४१. ४८२॥ ४० ४२. ४८३. ४६४ पाधिकरणसंख्या 0 अथ प्रप्टाऽध्याये प्रष्टः पादः। Yean ४९५ - CE मोग्रामणमात्रस्याधिकाराधिकरणम । দই দ্বিয়াখানালামাঙ্কিাস্থি सामिानवाधिकाधिकरणम् । गुदीना साधारपणाधिकरणम् । বিষয়ামিনীন্তু অাঁয়াবিন্ধাঙ্কিায়। ४७. । पादेधिश या. प्रय पष्ठाऽध्याये सप्तमः पाद । पिति पित्राटोनामदेशवाधिसमयम् । विशति परिध्या प्रदेपत्याधिकरणम् । ICEI य शास्त्रदीपिकाया: ४८. UCE YCE 1 ४६.. 1801 ४॥ ४१२॥ ४६२१ 4 ४३. ४१४। विर्धाजति अरवादीनामटेपत्याधिकरणम् । विजिति विद्यमानानामेय सर्वस्वाना दानाधिकरणम् । विजिति धर्मार्थ सेवकपद्रस्यादेयताधिकरणम् । यिनिति दक्षिणाकानविटयमानानामेघवानां देशताधिकाम् । विजिति टविणाटानानामनुष्टानाधिकरणम् । ग्रहणस्यापि विजिति सर्वस्यदानाधिकरणम् । विजिशि द्वादशातन्यूनधनस्यानधिकाधिकरणम् । ४६ । बापाने:परिमित टेमियनेन यानाविधानाधिकरणम् । ४६. अपरिमित-शब्दन समाधिस्य याणाधिकरणम् । पति इस्मत्यादिपरकतिपुरकल्पानामर्थवाढताधिकरणम् । ४१२ मनस्वर-शब्दस्य हटिनपरताधिकरणम् । पाधिकरणसंख्या ॥ १३॥ अध पठाऽध्याये ऽष्टमः पादः । अयानादितारेख धतु तामाधिकाराधिकरणम् । अनाधिताग्निपनपनदीमाधिकरणम् । प्रमादिसेना स्वपसीपाधिकरणाम् । শানিলয়নুদ্দীঘিলুসাথিয। विक्रर्मणामुदगयनादिकालताधिकरणम् । দ্বিগন্ধময়রান্ধিানঃঘিযায়। ज्योतिष्ठीमायाचनाक्रयणपोनित्यताधिकरणम् । यातिष्टोमादिपु पखितादीनामपि नित्यताधिराम । अपरावे या नियमाvिamम । छावधामीवामीयागुताधिकरणम् । पटाध्यायाधिकरणमया ११९ ॥ पाधिकरणसंख्या ॥ १० ॥ अयोतापट्कम् तत्र सप्तमाऽमाये प्रथम पाद । মহাকাবিখমায়ামমুখসন্ধিয। समान प्रतरस्ट्रोनेति श्रुत्याइयो अनीवि पधमतातिटेशाधिकरणम्। समानाक्षशानीत्यादिना पनविष्णुमायाविध्यातिदेशाधिकरणम् । एतदनामयत्यनेन एकपालेन्द्रायो'मायादमितिदेशाधिकरणम् । ५० । मा वारपाशासिककपालादेशाधिकरणम् । कारkram. ४५. ४E५T BEET ५६ BEE. BE. ४ERI ५००1 ५०९।
विषयमूनिकापचम् । १९ . पृष्ठ। ५०२1 ५०31 ५०४ १०४. ५०५। ५०५. ५०६॥ ५०॥1 ५०है। / ५०. ५०६ ५० अथ सप्तमाऽधाये द्वितीय: पादः । रपन्तटियदस्य गायियेणार्यताधिकरणम् । पाटेऽधिकरणमण्या - १ अय सप्तमाध्याये तृतीयः पादः । अग्निद्यावादिनामा धातिदेगाधिकरणम् । মাযীনিবাৰা মাননিমাখিস্কায়। सर्यरष्ट-गटेन भदरष्ठानामतिदेगाधिकरणम् । अयमयनामा सामिकातिदेशाधिकरणम् । धारणापासिकायभयस्य सुनिष्कासद्ध्यायाधिकरणम् । वैपायदादातिष्ये धमानतिदेगाधिकरणम् । निर्मप्यादिाधानतिदेगाधिकरयाम् । दुपाः प्रान्ति सत्यनेन सामिकधमानतिदेशाधिकरणम् । तुः प्रान्ति इत्यनेन मध्यमपोवाः प्रायनाधिकरणम । स्यरसामादिशटैन धर्मातिदेशाधिकरणम् । वामो ददातीत्यादी यायाठियदानामानिमित्तताधिकरणम् । गर्गतिराने नोकिफेग्ना उपनिधानाधिकरणम् । उपयो पो भति स्यादी पशब्दस्य मस्काराप्रपोजमताधिकरणम् । पाटपतिष्ठन्ते इत्यादी पटादस्य अगट्रप्याधिमाधिकरणम् । पादेऽधिकरणमा ९४. अथ मतमामाये चतुः पादः । प्रय सायरा रति कसंमताधिराम । गवामयने कातिति कर्तथ्यतानुष्ठानाधिकरणम् । सप्तमायायाधिया । पाटेऽधिकराया। प्रय प्रष्टमाऽध्याये प्रथमः पाई। प्रय प्रतिहाधितरयम्। विष फर्मयोधमातिदेयाधिकरणम् । मामे रोष्टमधमातिदेगाधिरपम् । ऐन्द्रानादार्शष्टिकातिदेशाधिकरणम् । पानीपोमोपपत्र दामाधिमाहिटेगापियरम: मनोदय मामीयोमोनमंतिदेगाधिरामा पेशनपा संगनमातिमाहिएम. ५१.. ५१०॥ ५९०० ५१.. ५१. ५१४॥ ११४॥ ५५ . ५१४॥
२० शास्त्रदीपिकाया: ५१०. ५१७॥ ५१. ५११ ५१८॥ ५१६॥ ५३०॥ ५३०॥ 120.. ५२१॥ . ५१. पृष्ठ। অন্তু ইন্ধাঞ্জনিয়াকি। अध्यक्तयजतो मामिकधमासिदेशाधिकरणम् । অন্তু ঠাহফিগানইয়ামি। संग्रसरसयु गवामानशधानिदेशाधिकरणम् । ५१ निकाधिनामुनरेषु पूनिकाधिधर्मातिदेशाधिकरणम् । फलादीनामतिदेशाधिकरणम् । गुणकामानां गोदानादीनाम्नतिदेशाधिकरणम् । साय चराभिमर्शनद्वयस्य विकल्पाधिकरयाम् । मायग्नेयधर्मातिदेशाधिकरणRI विदेयता सत्रिपात चि सामान्यस्य बनीयात्याधिकरणम् । অনলামি মাথলিমাৰিযম। মধুব্দ ওয়ার্লীলাভয়ঘানিমাখিযম। पाधिकरण संख्या १६॥ अघ अष्टमाध्यायें द्वितीयः पादः । पकिसत्रामपणाष्टकातिदेशाधिकरणमा पयो सानाय्यधातिदेशाधिकरणम् । ५२२॥ पर पयोधर्मातिदेशाधिकरणम् । पामिनाया पयोधर्मातिदेशाधिकरणम् । .. दादा साहीनयोध्ययस्वया धर्मातिदेशाधिरयाम् । पदयात्रादिपु सवधर्मातिदेयाधिकागम् । पाधिकरसंख्या अथ अदमाध्याये तृतीयः पादः। शुविदेयते चानियस्थानावेगवेध घानीयामीयस्य धर्मतिदेगाधिकरणम् । १२३ । अनतराने विशवदस्म द्वादशासिदेशाधिकरणम् पपट्राये पडाध निदेशाधिकालम। इंस्था सिरम् । भनेकपाटा स्यातिष्टामान लोधीपक्षधरणम् । जापतयति पादावनिगायत्रीयामागमाधिकरणम् । पाधिशाए.. भय मामा चतुर्थः पादः। dिTEEN TARIAL FEER .. .. ५२२॥ VED ५२०॥ NaI ५.४॥ ५२४॥ .. ५५ । .. ५५ | । 0- ५.७ .. ५२ ॥ ५६. 121 ५३८॥ ५३४॥ ५.91 ५३८. ५३८। ५३९॥ ५४०॥ विषयमूनिकापनम् । पष्ठ। टर्षिाम-सदस्यापूर्यताधिकरणम् । अष्टमाध्याधिकरणप्या ३ । पाधिकरणसंख्या :२. अय नवमेऽध्याये प्रथमः पादः । अग्निहोत्रादिपूतानां धर्मासामपूर्यप्रयुक्तत्याधिकरणम् । मावणस्यापूर्वप्रयुक्तत्वाधिकरणम् । फनदेयतासंयधमाणामप्यपूर्णप्रयुक्तस्याधिकाणम् । धमायामदेयताप्रयुतत्याधिकरणम् । क्षणादीनामपूर्यप्रयुक्तत्याधिकरणम् । अग्निष्टोमे उपांगुत्यस्य प्राधीनपटायंप्रयुक्तात्याधिराम रष्टकाटिपु मद्विकर्षणानुष्ठानाधिकरणाम । उत्तमान्येपामहां पयोइंजयाधिकरणम् । विप्रपमामन्याच रस्त्यादिपु स्थानधर्माधिधिकरणम् । थायज्जीय दर्शपर्णिमासपोरारम्भणीयेष्टः सकटनुष्ठानाधिकाराम । मियापमनो विदिशदानामनुवाधिकरणम् । मानये शुष्टमिति मन्द्र अग्नि-गदस्य विझतायूचाधिकरणाम् । सोपानमन्ो यज्ञपतियटस्थानृक्षाधिकरणम् । मुग्रन्ययाधाननिगदे परियच्छब्दस्यानुयाधिशाणम् । सारस्वत्यान्मेणामधियधनाभायाधिकरणम् । मनापीये गिराशब्दस्य स्थाने रापदस्पेय कसम्यताधिकरम । रापदस्य गोसताधिकरणम् । पाधिकरमसंख्या १०॥ अथ नवमे ध्याये द्वितीयः पाटः। गीतीनां छामनामताधिकरणम् । छामः मकरस्कारकर्मताधिकरणम् । सचे प्रत्यधं सत्समासः समानाधिकरणम् । समाटोय सिमसामाEिRITER! उत्तायामापतीत्या उतराय म र प्रवदयाधिकरयम् । पतीपोय प्रपथमेन रचन्तस्य गानाधिकरराम । गोतिपादकानामवविशारादीनां विकन्याधिहरयम् । पवा तुरते पाया नुसते रति भिनासा मविधानाधिरपम् । ५५३ । रपमरममायागांपनीस्याटी उतरायचयेन गानाधिकरणम् । उमर नामानिदेशFureम् । “... ५४. ५४३. ५४. ५४४ ५४. ५४५॥ 4I .. ५४७। ५४८1 ४४९. है ५५०॥ ५५०॥ ५५. - ५५॥ ५४४॥
शास्त्रदीपिकायाः एष्ठ। ५४. ५५४॥ ५५६ ५५ह। 44. ५५४॥ ५५। Ha.. ५६०॥ ५६. ५621 YEDI स्तोमलढाधिकरणम् । मीयादियु पक्षणाषघातानुष्ठानाधिकरणम् । पत्धिा पधर्मानुष्ठानाधिकरणम् । सतादी प्रणीताधर्मानुष्ठानाधिकरणम् । • • যখনষ্টান্ধিনে। फपयायन्तरे पद्यन्ताधर्मसमुच्चपाधिकरणाम । द्विसाम के एहद्रयन्तरधर्मयाव्यवस्थाधिकरणम् । सापादिपु पार्यणहामाटानुष्ठानाधिकरणम । दर्थपूर्णमासयोतीमहायस्य व्यवस्थाधिकरणाम । बमिवादीना पागनामधेयताधिकरणम् ।.. पदिधिकरणसंख्या 10 अथ नवमेऽध्याय तृतीयः पादः । विकृती मन्त्रगतीहादिशब्दानामधिकरणम् । पापडरीकेषु धि पु सरयामन्यस्योहाधिकरणम् । अग्नीधामीयप यो लोकिकयुपस्पर्शप्रायश्चित्ताधिकरणम । द्विपशुपाने पायमन्ट्रपरिकवचनान्तवारचमान्तपदणे मिचमातेनाक्षाधिकर धम्। पानीपोमोयपये पायेकासपाययत्याभिधायिमन्द्रयोपिकल्पाधिकरणम् । ५१४ | दर्शपूर्णमासपोर्डिंपनी के प्रयोगे पवीं मनोति मन्ट्रस्यानुषाधिकरणम्! द्विषो विकसियापि पनी संनयेति मन्त्रस्यानूपाधिकरणम् । सपनोसपनामानीवामीयामानविधानत्ये प्रारम पनि सि मन्त्रे निवाधि करणम्। नोशाराणों घोदिप्रतिनिधि मन्त्र वोचिदम्यानुदर्गधकरणम् । द्विगुणा मूर्व सर्गमयतादिति मन्वाणानुशाधिकरणम। द्विपयागे अधिगुन एकत्यस्य शब्दस्याभ्यासाधिकरणाम । द्विमारिपाधिस्ती मेधपतिसदस्य देयमानुसार गोपाधिकरणम् । पदेशपायघि एकचनामेधातिष्ठिस्य विकल्पाधिका । एकाशिन्यामेकानाम्तमेधसमस्यौदाधिकरणम् । पाठधिकराया .. पय नयमेऽध्याये धतुर्य पादः। पशितिरम्य गाए या BRarefuses !' + ५५1 ५५. NECU 41 1591 ५६.
धिपयमूचनिझामचम् । ५७०। ५०१ । 471 ५७३। ५७३। ५७३। पृष्ठ । चतुस्विंगहाजिन इत्यनेनाश्यमधिनीयाय चतुस्विंगहियियय धनाधिकरणम् ! .. भावमेधिकसयनीयाम्यस्य न धतुस्विंगदिति घूयादित्यनेन समताया एय चानिपेधाधिकरणम् । प्रानीयोमायणायुष्करदन यपाभिधानाधिकरणम्। अधिगप्रशसायाहू इत्यत्र प्रसा-शब्दस्य प्रशंसापरत्याधिकरणम् । प्रधिमा ग्यनमस्य यतत्यादी ज्येनादिशब्दानां कात्य वचनाधिरणम् । दायाँताग्निलोपे प्रायश्चित्तरूपज्योतिष्मत्या अननुष्ठानाधिकरणम् । धाप्योहाने प्रायश्चित्तरूपज्योतिष्मत्यननुष्ठानाधिकरणम् । .. दोस्पोटरसस्यामन्त्रकस्याधिकरणम् । .. प्रापपीपचरी प्रदानधर्मायाममनुष्ठानाधिकरणम । अभ्युदयेप्टोधियतयाः प्रटेवधर्मानुष्ठानाधिकरणम् । पशुकामेष्टी दधिययोः प्रदेषधर्माननुष्ठानाधिकरणम् । ज्योतिष्टोमे अपणानां प्रदेयधर्माननुष्ठानाधिकरणम् । अश्यमेधे ईशानाय परस्यत इत्यनेन यागान्तरविधानाधिनरपम् । मान्येन शेष संस्थापपतीत्यनेन कर्मान्तरविधानाधिकरणम् । नवमाध्यायाधिकरणख्या ६ पादेधिकरण १५ ॥ १०४. ५७५ ५०५। ५७६ ५७. ५७91 ५७51 अथ दशमेऽध्याये प्रथमः पादः । પૂરા ५३. ५३॥ ५८४1 ५.४. विस्ती सुप्मानां प्रातानां धाधाधिकरणम् । दोतसोयदिपु प्रारम्भणीयायाधाधिकरणम् । अनुपजादिपु प्रारम्भणीयायाधाधिकरणम्। प्रारम्भगोकयाम प्रारम्मणीयावाधाधिकरणम् । खलेयान्यां यूपाहुतियाधाधिकरणम् । साटार स्थापयाति याधाधिकरणम् । .. उत्तम प्रयाजस्य संस्कारकर्मताधिकरणम् । अग्निपागस्याण्टुपकारकताधिकरणम् । पशुपुरोहाययागस्य देवतासंस्कारकताधिकरणम् । मार्यवाद्विपेटित्या टायटस्पोटनबाधिताधिकरणम् । मार्यचरीः स्थास्यामेव पाकाधिकरणम् । सायरी पेपणामायाधिकरणम् । पादेऽधिकरणसण्या ५८५। ५. ५६ ५८. पुस। पूरा ५६० पर। . .. ५१२ ५६३। ५८३॥ ५६४॥ ५५। शास्त्रदीपिकाया: एष्ठ। अथ दशमेऽध्याये द्वितीयः पादः । सपाले चरी परकानुष्टानाधिकरणम् । ५र काले उपल्लरयाभिधारणपोरभावाधिकरणम् । काले घरी भावाधिकरखम् । कपालघरी एकवाक्षणेचरतीत्यनेन सह परिवारविधानाधिकरणम् । ५१५॥ सपालरी अक्षाले सर्वपक्षमागाणाधिकरणम् । ५२॥ भवभागानो स्वस्थकाले प्रक्षणाधिकरणम् । भने स्तुकारवादीमा ममायाधिकरणम्। ज्योतिष्टा ऋयिदानम्यानत्यताधिकरणम् । ज्योतिष्टामे मतस्य प्रतिपत्ययंताधिकरणम् । सो मस्यिायामायाधिकरणम् । सत्र परियामायाधिकरयम् । उदयमानीयस्य सत्रानतया सत्र टानस्य परिक्रमात्याधिकरणम् । सुटयसामीपस्य पारियजामेकनानुष्ठानाधिकरणम । उरवसानी त्रिभ्योऽययात्वियाधिकरणम् । कामेटी दानस्यादृष्टार्थसाधिकरणमा ५६. गंपूर्ण माध्यतिष्यापटामस्यादृष्टार्यताधिकरणम् । ५२al होयसाप्तस्थियाशिरणम् । अस्थिपने राजपाटानुष्ठानाधिकरणाम । अस्थिपजे रमा काम्पकमायाननुष्ठानाधिकरणम् । अस्थिय या मूक्तयाकलायाठमानुष्ठानाधिकरण । १८॥ अस्थिय क्षेत्रकामाभावाधिकरणम् । .. यजमानस्य विष्टगता मयस्यारस्य समापनाधिकरणम् । जमानस्य दिष्टगत सर्वस्वारस्य शुक्तस्वादिपायानुष्ठानाधिकरणम् | ५ | सर्वखारे पजमानस्यटिष्टातापिपायुएशनाधिकरशाम् । हादगावे प्रवाश्यानुष्ठानाधिकरणम् । परमानंष्टी नियानुष्ठानाधिकरणम् । वामपेये प्टिमार्णाधिकरणम् । धेनुमालभेलेल्याटी धुता घेन्यादिगम्दानां गयान्त्रिताधिकरणम् । चाय तमामयनेनावस्येशालम्भनाधिकरणम् । साटा चिनावलेपास्यास्तपालस्य र पचा क्रमादित्यवस्थानिय माधिका प्रवासासाननुष्टानाधिकरणम् । ५८ 41 .. ५॥ ५८. ५९. 6001 E001 EDO on I ६०९1 02.
विषयमनिकापचम् । २५ ६०३। E0३॥ ६०५ । E091 EoI E0C. EcI ६०८॥ ERE I ०६ नेवाल्यां पयूंपणादिसंस्काराणामनुष्ठानाधिकरणम् । महापितपत्रे धानामु प्रयघातानुष्टानाधिकरणम् । पादेऽधिमणसंख्या 1 330 अध दशमेऽध्याये तृतीयः पादः । पम्यादी सामिधेन्याटिमातेतिकर्तव्यतानुष्टानाधिकरणम् । यायथ्यप दिययाभं इत्याटि मन्त्रस्योतस्मिवाधारे गुणत्याधिकरणम् । ६०६ । धातुमास्येपु मोमेण्यासाटननियोजनपाः प्रारुतगुणविधियाधिकरणम् । अग्निवपने प्रारुतयेशताभपदोवानीनामनुष्टानाधिकरणम् । पुनराधानन्याधानदक्षिणानां नियत्यधिकरणम् । पापपणे धासोबत्माभ्यामन्याहार्यस्य नित्यधिकरणम् । भापपणे याठायसयोरन्याहार्यधमानुष्ठानाधिकरणम् । प्राययणे पसे पाकामायाधिकरणम् । प्रामपणे पास पाकामायाधिकरणम् ।• • प्रायपणे पासायासपोरभिधारणाभायाधिकरणम् । ज्योतिष्टोमे गवामेय द्वादशयतस्य दक्षिणायाधिकरणाम । विभज्य गादिणापा दानाधिकरणम् । • • स्वोरिप्टोमे समाख्यानुसारेण दक्षिणायिमाणाधिकरणम् । भनीमका सस्य धेनु' इत्यनेन मायक्रतुतिलायाधाधिकरणम् । यस्य सोममपहरेपुः स्याटी एबालमित्यादिना गोगण्यावाधाधिकरणमा ११३ ॥ माटर पिवमन मर्यायाचाना बाधाधिकरणम् । प्रायमधे प्राकागादित्यनायुभागयाधारिणम् । उपपये पावन कस्सकनुदाक्षिण्यस्य याधाधिकरणम् । मसपेये सोमममसेन फसमानुपााधिनम् । सोमवमसेम फत्वविजापुरातायाधाधिकरणम् । पापे यस्य मानियामकताधिकरणम् । पाधिकरणसंख्या २१. पप रामेऽध्याय चतुर्य, पादः । चान्यादी मारिष्टहीमादिभिनयादीनां समुच्चाधिकरणम् । पदम्पतिमादी पारस्पस्यादिभिः प्राइसेन्द्रवाप्याटियामां ममुना घिरसम्। पान मुभिः कपना समुचपाधिकरणमा • ६१०। E. E"" ६२४॥ 61 et.
विषयमचनिफापत्रम् । २७ एष्ठ। E३५। RE. EET E2O1 ६३७1 EREI ६४०॥ ८४०। ६४१। ४२. ६४२॥ ६४॥ ४३ ६४४1 पिएस्तोमोऽप्राप्तानां सामामागमाधिकरणम् । चप्पियमाने ऋगागमाधिकरणम् । सामिधेनीध्यशिष्टानामागमेन संण्यापूष्णाधिकरणम् । चोगिनां प्रारुतस्याधिकरणम् । প্রয়ায় বামিয়াজির। तृतीयसयन एट पहिशियपाधिकरणाम । पशिक्षणस्य सस्तोत्रयस्त्राधिकरणम् । अहिरसा द्विरा पाशिनः परिसख्याधिकरणम् । नानाऽधीने पोशिग्रयणाधिकरणम् । यिकता पहाणामायषणापताया अधिकरणम् । संसवे उपयप्रिपयत्यारभावाधिकरयाम् । ऐन्द्रयापयस्य मोटापालिकाधिकरणम् । জানুয়ারি ইয়ারহাৱায়নিদ্ধান্ধব। माधिनायादीनां यदाणां प्रतिकाधिकरणम् । प्राधियनादीनां पहाणामेन्ट्रयायस्य gream प्रतिमाधिकरणम् । सादनस्य प्रतिक्राधिकरणम् । प्रदानस्यापि प्रतिकाधिकरणमा "अनीकायामेन्द्रमायतोत: समानयिध्यपंताधिकरणम সুরমায় কাঙ্কিাধান্ধিঘ। संवत्सरत्रेनीकाना सियाधिकरणाम । .. प्य मन्त्राणां छन्द्रीयतिक्रमाधिकरणम् । पाधिकरणसंख्या .. अथ दशमाऽध्याये पष्ठः पादः। त्यन्तरादीनां भामां सुधे गानाधिकरणम् । स्वई पाब्वेन पोषणस्य कामासाधिकरणम् । गधामनिनिक एप्टापा यट्रपन्तरयोविभागाधिकरणम् । पापणोपोटपनीयपरिकादपिनाना विभागाधिकायम ! पिश्यजिस सयंएष्टः इत्यस्येव पळटे निगाधिकरणम् । परपसामधेरानसामाः एष्टका मियेगाधिकरणमा विधानप्टोमा त्यत्र स्तोमगण्याविशाराधिकरणम् । उभपसागि यन्द्रघन्सरपाः समुध्वयाधिकायम : मनपसायनयोः परवान्ते इनुटानाधिकापम । EU४. ६४४. ४५. E४५। EVE I ६५." EYO 1 E५॥ ६५२. E५२। ६५३। ६५. १४1 १४.
शास्वंदीपिकाया: एष्ठ। साडयमोठी श्रामनामानुपाजाना अमुच्चयाधिकरणम् । मधारते अत्विगुणगानस्य पान्युपगानेन समुन्वयाधिकरणम | अजनाभ्यजनेन न घनीताभ्यनस्य गोरगुलमाभ्यञ्जनादिभिः समुच्चाधिकर ६२०॥ 201 ६२९ । .. ३ २४॥ 2. हुई। E२ई। --- . महारते अहसास ताटिभिः समुच्चयाधिकरणम् । महारते रयन्तरादिसामा श्लोकादिष्यामि समुच्चयाधिकरणम । कोत्सादिभियवस्थया एकाटिभिर्वाधाधिकरणम् । विटावितस्तेमकक्रतुपु पयाफम पालमसामयाधावाधाधिकरणम । पयमान एवं विपरदाशिवदस्तोमाफतूना मामायापोहापाधिकरणाम । ६२३ । यागाटो विधियब्दमत्र देवताभिधानाधिशरणम । प्रतिदेयस्थलेपि विधिपध्देनध देवताभिधानाधिकरणम.. খান স্মৰ নালানিখানাথিযেম। बाधानाज्यपारग्ननिर्गुणेनाभिधानाधिकरणम । गयानुवन्धमएपदाग्योमगर्विचिदाम्यामेध उमायनस्पतिशब्दाभ्यामभिधानाधिक (णमा अयमये मानीवरुणो मस्विष्टकच्छब्वेनाभिधानाधिकरणम् । पानीपोमीपपयो मर्यव प्रयागे निर्गुणेनाग्नियब्देनानिभिधानाधिकरणम | E२८ । अनुपाजेपु स्थिष्टकटयागत्य सस्कारकर्मताधिकरणम् । दर्शपूर्णमासपोज्यापुरोऽनुवाक्य सलारकर्मताधिकरणम् । मनासायामूदाभायाधिकरणम कपटारपसारस्य स्थानी गानाधिरयम । फपटापन्नास्य स्वयोन्य सरोगानाधिकरणम । निष्टुति स्तुतिगस्वरविकाराधिकरणम् । चातुर्मास्येषु प्रायसदस्यासिकारणावादनाधिकरणम । चादेधिकरणला अघ देशमाऽधापे पञ्चमः पादः । एकटेपरी पामिकामामेव पणाधिकरणम । पनि बाटो मुछे गानाधिकाशाम । पस्याचि गानाधिकरणम । द्विादिषु दयरातस्य विध्यन्तामुष्टामाधिकरणम । 11 হামিদামীলদা খুলা মাঝামনিনায়ারানাক্ষি .. २९॥ ६३0। ६३९॥ २॥ ६४. .. ३५॥
विषयमनिकापत्रम् । २७ ५. 261 ॥४०॥ ८४01 ६४१। विस्तामोऽ प्राप्ताना सायामागमाधिकरणम् । यदिप्पयमाने ऋगागमाधिकरणम् । ERE I सामिधेनीप्यागिष्टानामागमेन संख्यापुरणाधिकरणम। पाशिनां प्रारूतस्याधिकरणम् । 390 আখেয়ায় মিয়ষঙ্কিম मृतीयसयन एय पोशिपक्षणाधिकरणम् । पाचगणस्य सस्तात्रयस्याधिकरणम् । प्रदिरसा द्विरा पोगिनः परिसंख्याधिकरणम् । 3. নানার বানিয়ায়। यिता यायामायपहायताया धिकरणम् । संसदे उपयत्यप्रिपयस्योरभायाधिकरणम् । ऐन्द्रयाययस्य मर्यादावतिकाधिकरणम् । कामसपागेऽपि ऐन्ट्रयाययस्यादापतिकाधिकरणम् । ४२॥ पापियनापाटीमा पदाणांतिकाधिकरणम् । प्राधिनाटीना प्रमाणामेन्ट्रयाययस्य पुरस्तात प्रतिक्राधिकरणम् । साटनस्य प्रतिकाधिकरणम् । प्रदानस्यापि प्रसिकाधिकरणम् । प्रमोकायमिन्द्रयायसोत मानषिध्यताधिरणम् । प्यूटवाटणादस्य समूविकारत्याधिकरणम् । संयत्मरमनीकानां मिरधिकरणम् । .. प्यूठे मन्त्रायां छन्दोव्यतिक्रमाधिकरणम् । पादेधिरामप्या.. ६४.। ६४३॥ ६४३1 E४४. E४४. E४४. ६४५. E४५। EYE ६५०। १५०। 121 अथ दशमाऽध्याये पष्ठः पादः।' रचारादीनां गायों मचे गानाधिकरणाम । स्वाईफाटेन वीक्षणस्य कालाकाधिकरणम। वामपनिनिक पटणारे पद्रपन्तायोविभागाधिरम् । पापपोयोटानीपोरकाशिनामा निमामाधिकाम्। पिजिन मर्यपष्ट प्रत्यय परदेश नियाधिकाम् । पापसामाजसाय पटशा निषेधाधिकरणमा निरग्निष्टोमा स्वर स्तममतसंख्याविशाराधिकरराम । उभयसागि पन्द्रपन्तरणः समुब्वाधिकरणम। मध्ययनपताः परवान्ते ऽनुष्टानाधिशाम । E५ EyU 1.
অনুষিজায়াঃ । । Vঃ। se। । ৪। ৫। ##s। #WE। যু। EYE 1 যুদ্ধতি নগণঘামনা বন্ধষ্টাতান্ধি। মন মনমুনাখনা নিয়মানুবথিয়াম। দুয়াই মিহি মাহিঙ্গা। मानसस्य देशमाहाक्ताधिकरणम् । করায় অরুন্ধক্ষণ। বৰ বসানলাম বিঙ্কিায়। ষষ্ঠীদ্ধাথিয়ন। যায়ৱীৰ ৰাইৰ প্ৰলিয়াৰাখিরে। যায়ীই দুর্মা agয়াৰ যিময় নয়নামি। ননা সনদ বাগানুবান্ধিয । এমবি রানাঘাবান্ধিয়াম। নুত্তা আইলাইনাফিস। তামাম গাযালার্জি। রাখি। খ অথ য়মাএই বনস, বায়ুঃ। মিষ্টার #শর গুলিবিদ্ধ। অগাধুয়াwিয়ালিয়য়য়াঙ্কাকাঙ্কিংয়ে। নিষ্টাসিয়ায় বিদ্ধেষ্টায়ন্ধিনে। দুল মতিনদিয়ে। • • সিষ্টান্ধাইsfখদ্ধ। मेवाययस्यापि भवास्तिस्याधिकरणम । মম্বাইন্ধানীন্ধি। মনিরহার্মান্ধা। থামা এমীননননীয়গিন্ধিযম। uই হিস্কয়াস্কোলাঙ্কি। সমর্থীই হিমাগারাধি। বীরানিলা মানালিসান্ধিব। স্যি দুলালয় মলিগ্রা ঘিা। প্রথৱন্তু মাত্র বাংলা অনুষঙ্গরিয়ালবি। একজনখানো পূর্বাপর বিuসাজিযেম। এবার যুণী বিনামি। কুৰ বান্ধৱময় সিমি। মাথায় বিয়ে নিয়ায়। EES ৮। ৪। CEY 1 ৪৪। ৪। EEE 1 ss। ss। ।
विषयसूनिकापनम् । २९ पृष्ठ. ६७१. ६६२॥ 93. १०५। ६७E1 ६991 .. E961 ७ET ६८ot वक्षपसकामेोहोमिययागाधिकरणम् । पञ्चावतेय चपाकायेत्यनेनाटेष्यपि पञ्चायतविर्धानाधिकरणम् । पादेऽधिकरणसंप्या ।। २०० अथ दशमाध्याये ऽष्टमः पादः । प्रदेशानाय विधानयोर्निवेधस्य पर्युदासताधिकरणम् । नसा पयो करातीत्यादिनिधस्यावाटताधिकरणम् । मातिराने गाति पोशिनमित्यादि निषेधस्य विकल्परूपताधिकरणम् । अनतिजतिनाश्रयेत्यादिनिधस्यार्थयादिताधिकरणम् । प्रेषयकादायभिधारणानभिधारणाटोनामवाटताधिकरणम् । राने उपयावसायिकस्यताधिकाराम। टोक्षिसान ददातीत्यादिनिषेधस्य पर्युदासताधिकरणम । धार्महोमादिमिरायनीयस्य धााधिकरणम् । मधादिपु मानवग्यविधेवाकाशेषताधिकरणम् । पथिध्ये स्याहारस्यादियिधिना विदितस्याहाकारपु प्रदानेषु स्याहाकारबिधा. नाधिकरणम् । ६१. प्रायतिपाद्यम्य विकातायुपदेशाधिकरणाम् । उपस्तरणाभिधारणाभ्यां सदिय चतुरयदानाधिकरणम् । उपांशुपागेऽपि चतुरयातम्यावश्यकताधिकरणम् । दर्शपूर्णमासोनियेन्द्राग्नयोरनुयादताधिरणम् । उपांशुयाजस्य धोयाज्यद्रय्यताधिकरणम। उपांशुयोगस्य प्रतिटेयतानियमाधिकरणम् । उपगुमागस्य विष्पयादिदेवताकत्यपार्णमामोर्तव्यत्ययोरधिकरणम् । एकपुरोहाणायामप्पागुयानाधिकरणम् । देयमाध्यायेऽधिकरणसंख्या ॥ १७॥ पादेऽधिकरणसंध्या ॥ १८॥ अय एकादशाध्याये प्रथमः पादः। पानपाटीनां मटिमानां तन्त्रेण गर्गफनमत्याधिकरणम् । बहानार्मिक कार्याधिकरणम। काम्यकर्मणां भूयोऽभ्यासाधिरणम । अपघातादीनामातगहुनानिहरभ्यासाधिकरणम् । पपाजादीनामहाना सरुटनुष्ठागाधिकरणम् । कापिलानिति यायचनस्य त्यिपरत्याधिकरणम् । उत्तरा दोपतोय सधामांगयां दोहनविधानाधिकरणम् ।.. ६१। E३. ६७४। हल४1 EE५। ECE ECE ! E८ ECEI ६९०॥ Ele. १२. ८३. TyI ३० शास्वदीपिकाया: Etal GES t ०००। 0001 ०.०। ००२1 -पष्ठ। पानेघाटीन प्रधानानादेऽध्याचारादीनामानां तन्त्रणानुष्ठानाधिकरणमा ४६४) सपापोवाः प्रथमतृतीपयोभेदेन प्रदानाधिकाम् । पाधिकरणाख्या - अथ एकादशाऽधाये द्वितीया पादः । प्राग्नवादीनां प्रधानानां तन्वाधिशरणम् । दर्शपूर्ण माष्टिभूति मंधभेदेनाहाना भेदेनानुष्ठानाधिकरणम् । अध्यरकल्पायां विपु संघेप्यानां भेदेमानुष्ठानाधिकरणम् । ষ্টাগলা মনোৱতলাখি। पूर्वेण समानाधिकरणम् । पेकादशिन्यां तन्वेण यूगहुत्यनुष्ठानाधिकरणम् । मास्यायभवः अपस्वनुष्ठानाधिकरणम् ।.. उत्तरदक्षिणविहारयो दैनानुष्ठानाधिकाशम् । उत्तरवर्णावतारयो. कर्तृभेटाधिकरणम | बलविदारयाः पापानिकोमान भेदेनानुष्ठानाधिकरणम् । बड़ीने वयामुत्सक प्रतिवधाताधिकरणम् । वाजपेये घासामन्यालम्भस्य कर्म शेषतिवेधाचताधिकरणम् । ७011 अभिषेचनीयमपेसनहीने उक्ष्णमुत्सर्गकर्मीयासपेधार्यताधिाणम् । योभेटेन प्रपा माधिकरणम्। पाम्यया निष्कासेन तुर्पश्चायभूषमभ्ययन्तीत्यस्य कमान्तरोपदेशिताधिकरणमा ७०५ । प्रायपोनिष्कासे वदयनीनिधापस्यापकताधिकरणम् .. पाधिकरणका १५ ॥ अथ एकादशा ध्याये तृतीयः पादः। घेखाटतानां प्रधानहानान्यानतंध्यताधिकरणम् । ঘাসায় আনুষ্ঠাখি। प्रानीयोभोयादिपु पृपस्य सन्पानुष्ठानाधिनत्रयम्। भूपकागा नौशामुष्टानाधिकार स्वरा साधारणपाधिकरणम् । द्वादमा कायिक्षाणाप्रामणस्यान्त्याह एव कांग्रताधिकरणान् । रामूनस्य साविकका गाम्पिाधिकायम | पानीयोमो पाशिका व याग्यिाविरम । नियनिधिमाशा प्रधानापमानाधिकरहम .. उपसत्वासाम्य मुनक्षपाटानस्य अमानुष्ठानाधिकायम । पॉस ममानमधिकायम ७०४॥ ..। ७.91 २०८। 20। 2011 0१३॥
विषयसूचनिकापचम्। ३१ पष्ठ. ७१२॥ ७१। ७१३॥ ७१४॥ . ७१५. ०१५॥ ७२। ७१८। ७१८। ७१६॥ १६॥ ७२01 ७.01 ७३१। देशयात्रयिंजामन्यप्रयोगे पूर्वी देशाध्यादानच्छिकत्याधिकरणम् । पात्राणाम् प्राकम्मसमाप्तिधारणाधिकरणम् । मर्यामानामुपरिष्टास्माजापत्याचाराधिकरणम् । मध्यनीये पुरोडाशे देयतात्काधिकरणम् । पाधिकरणसंख्या ॥ १५ ॥ अथ एकादशाध्याये चतुर्थः पाठः। राजसूये आनाघेणयाटिके अङ्गानां भेदेनानुष्ठानाधिकरणम् | राजसूये कर्तुस्तन्त्रताधिकरणम् । प्रयेप्टायगानां भेदाधिकरणम् । पयाष्टिायां भेटेनानुष्ठानाधिकरणम् । বাঘায় বাবদলােনা এটায় বিলমাখিযেম। प्रधान एयरकालानामानां भेदेनानुष्ठाधिकरणम् । ঔষধাল মুযথানিযান্ধিায় জনসাসিয়ে वाजपेये प्राजापत्येषु गृलादीनां सन्त्राप्ताधिकरणम् । भिपदेवताकेपिलादीनां सन्त्राधिकरणम् । भिवासियु कुम्भ्याटीना भेटेनानुष्ठानाधिकरणम् । प्रख्यातिपदेष्टया प्रतिपुडा कपान सुष्यभेटाधिकरणम् । योदयचनमा प्रतिहार मन्त्रस्यानामधिकरणम् । मानायीजेष्टी प्रतिपचार मन्यायाधिकरणम् । टपूर्णमामादो प्रतिनिर्यपणादिमन्वायत्यधिशरणम् । बेटियणे प्रत्याप्तिमन्त्रानाश्त्यधिशापम् । काहपनमन्यम्य मरुस्पयोगाधिकरणम् । ज्यासिष्टोमे स्थानादिपु मन्नानायधिकरणम् । दीक्षित या मन्यामाराधकरपम् । उपाधमन्यास्यापयधिकरण দ্ধিবিমায়ামমন্ধিয়। पाटेऽधिकरणमा। २.. प्रा द्वादशााध्याये प्रथमः पाठः। पनीवामीयायानादिभिः पुरोडायस्योपकाधिकाम् । .. पुरोपापाज्यभागयोः संसाधिताम् । मामे दाक्रियेदेरफराधिकापम् । मोमेदामिपुत्रादिमित पा सावादितामाधाम् । सामिपगपुरासयामावाvिarम् । ७२१। 9221 23. 3. .. ७२४॥ ७४। D५॥ ७.. 4100 10॥ 01.1 शास्त्रदीपिकाथा: E५. ७००। 1001 ७००1 0071 44 90. भाग्नेघाटीनां प्रधानानाभेदेऽप्याधारादीनामङ्गानां तन्त्रेणानुष्ठानाधिकरणमा ४i कृष्णयोवणः प्रथमवतीययो देन प्रदानाधिकरणम् । पाटेऽधिकापसंख्या.. अध एकादगाऽध्याये द्वितीयः पादः । प्रानयादीनां प्रधानानां तन्वाधिकायाम् । दर्यपूर्णमाष्टमभूतिपु संघभेटेनागाना भेटेनानुष्ठानाधिकरणम् । अध्यरकल्यायां त्रियु मयाना भेदेनानुष्ठानाधिकाणम | बाहेरमाना भेदनानुष्ठानाधिकरणम् । पूर्वण समानाधिकरणाम। पूर्णकागिन्यां तन्मेण पाहुत्यनुष्ठानाधिकरणम् । साहस्थायभूय. अपस्वनुष्ठानाधिकरणम्! .. उत्तरदक्षिणविदारयदिनानुष्ठानाधिकायाम् । उतरविवहारयो कर्तृभेटाधिकरणम् । उत्तातिर्णायवारये!: प्राणाग्निकदोमानां भेदेनानुष्ठानाधिकरणम। भाने कमायाधिकरण वाजपेये प्रासामन्यारम्भस्य कर्मपसिषेधार्थताधिकरणम् । अभिये चनीयायाधीने उत्णमुत्साकर्मोतिषेधार्यताधिाणम् । यो टेन प्रयो माधिकरण । पाया निष्कान तुपेचायभूयमभ्ययन्तीत्यम्य कमान्तरोपर्देशिताधिकरणमा ७०५ । प्रायफीपनिया उदयनीयनिधीपस्यायकर्मताधिकरणम् ।.. पाधिकरण पद्य एकादशाऽध्या तृतीयः पादः । बेटाटाहाना प्रधानकालान्यज्ञान कर्तव्यताधिकरणम् । माधानस्य सन्देणानुष्टानाधितरम । पानोपामोपाटिए धूपस्य तम्णानुष्ठानाधिकरणम् । पसंस्काराणा सन्मानुष्टानाधिणाम। माधारपाधिकरणम् । हादशा कविणणापा मसानयार पत्र कर्मप्रताधिकरणम् । जासू ऽस्य पर वियत्याने याविनाधिशाम् । सम्मायामा पागडायनाम पत्र धाग्पिमधिकरणम् । अग्निध्यने विधिमाकम्य अधामापानधिहरसम् । .. उपसस्वालम्प मुनक्षपपाद्वानस्य मेवानुष्ठानाधिकरणम् । पुष्प समाधिरयम् ७०४ ७०. ७०४ 909. 2091 ०९ SO. १०. १२॥ ०१२1 विषयमचनिझापघम् । ३३ 11 ७४६। ०४६ ७४७॥ ७४.. २४.1 ७४. ७५० एष्ठा খায় সুনাম যথাঙ্কিা। यावाविध्याटीनां सर्वेषामेव सन्वयाधिकरणम् । ०४५। पाधिकरणसंख्या १५० अथ द्वादशाऽध्याये तृतीयः पादः ।। घाटा वस्मत्वदमाससः समुचणाधिकरणम् । अनुनियाण्यापुरोडागानां पुरोडायस्य मन्त्रिवाधिकरणम् । (इष्टद्वारभेदादिषोपकारकामा गुणानां ममुख्यपाधिकरणम् । भोजनको गुणानां विकल्पाधिकरणम् । वगुण्यसमाधानानां प्रायश्चित्तानो विन्याधिकरणम् । मैमित्तिकमाश्चिनानां मुळयाधिकरणम् । कमंशाने ऽनध्यायेनिमन्यामा प्रयोगाधिकरणमा कम्र्माण प्रवचनस्यरंणय मन्त्राचारणाधिकरणम् । ७४६ मारिकापदिष्टानां भाषिकस्यणियोचारणाधिकरणम् । १४९। বান্ধায় আঠান অানুষ্ঠানাসিম। बनधागा पूर्ववम्मन्सान्तम्मविपाताधिकरणम् । স্বাগৰি দূৰ্থান কর্মবরিয়াvিঙ্কস। पायाम-रस्वाटककार्थमन्त्राणां विन्याधिकरणम् । (चतुभिभिमाद) सत्यादी मन्दायां ममुचपाधिशाणम् । (प्रामाविधितानां) सस्य इत्यादिमन्द्राणां विशल्पाधिकरणम् । বাঘায় মালা রাখিয়ায়। पाधिकरणसंख्या .. अध द्वादशध्याये चतुर्पः पादः । अपामुम्यायोभिधानानां मुख्याधिकरम् । मेवा द्विविधायिडम्याधिकायम । पाश्वानुधापा: मुखपाधिलायम। मोमबहानामामनाठीनां समुधिरयम् । उपपनादि तिमिमं प्रमुखारिम् । lafauयानांतणनां विन्याधिमायाम । on! माणेषु भानोमां विधिहर उपायबामे निया!बाधितापम् । aftaterasnafsरयम् । ७५०॥ ७५०। ७५.. " 11. 90 9431 9411 9111 ... म.
शास्त्रदीपिकाया. एष्ठा ७३१॥ ७॥ ३२॥ ७२ AJAN .. ७३।। ७३४. ७३४॥ ७३५. ७१५ । कोपडपाविनामानयनेऽग्निहोत्रयस्यपादित आपणाधिकरणम् । हविधानय सकटयोरन्येनशकटेन प्रावधद्रव्यकाणा पुरोहागामा निर्वापा धिकरणाम। प्रायणीयाटियु दोबाजागरणस्याभायाधिकरणम्। विधारभेदै मन्त्रभेदाधिकरणम् । दीतगोयाटिपु श्रान्यन्याधानस्याभायाधिकरणम् । | टीक्षणीपादिपु प्रतापायनाभायाधिकरणम। शष्टिक अान्यन्याधानाननुष्ठानाधिकायम | ऐष्टिके पड़ोसन हनाननुष्ठानाधिकरणाम। ०३४॥ ऐप्टिके भाग्ययोजनाभायाधिकरणम् । ऐष्टिकेषु पभवानुष्ठानाधिकरणम् । ऐष्टिकेषु अन्याद्वायंटानाभायाधिकरणम् । सेटिक येषमतस्य सस्काराततया फतव्यत्याधिकरणम । ऐष्टिकै दोसुरणसद्भावधिकरणम् । पातियापा योपि प्रोतकमावणाभाधिकरणम् । प्रातिश्याया स्तरणमन्त्रस्यायधिकरणम । वादेशान्तरनयने सननदणमन्ट योरप्रयोगाधिकरणाम् । पाधिकरणसंख्या २०॥ अय द्वादशाऽध्याये द्वितीय पाद । विचारानिदिककर्ममारायंताधिकरणम् । मनीयमयी पशुपुरोहागस्य कर्तव्यताधिकरणम् । सवनीपुहागे पविष्कदाद्वानस्यामायाधिकरणम् । तीपमायने रधिकटाट्वानम् पुनराशयधिकरणम् । निमियोमावास्यासन प्रयोगाधिकरणम् । वितिष्यप्यारमणीयानुष्ठानाधिकरणम । धानाना विरोध सहना धर्मानुष्ठानाधिकरणम । সুলতানা প্রশ্নথি প্রথম অনুষ্ঠানাধিক। এখায়াই নযহই মায়নি। परिधा परिधिकृपामयधर्मानुष्ठानाधिकरणम । परिया प्रिाधियूपधर्मानुष्ठामाधिकारणम् । मनोपयपुगतायो पोलियन पाणुकान्तस्यादानाधिकरणम । ५४ । समानसम्बपति यरुयोकिसिमन्यानुष्ठानाधिकरणम । 391 ७२६॥ 038 ११ ४० ७४१॥ .४३. ४।। ७४१॥ ४५.
श्रीमते रामानुजाय नमः । नम उपमहये। नमोनमा वेदान्तधिगदीकरणदीवाय गुरये श्रीवोधायनमहर्षये ॥ शास्त्रदीपिकायाः शुद्धिपत्त्रम् ।। शुरुमा पृष्ठ पंकि पू १६ 4 गयेय पालयां मध्योगत्य नुमानत्यस्य पनियमग्रन्ध না प्रतिपानि परिटप ममध्यत ७१ १५७ १ ५ ताम द्वारा ३ प्रशुधम् । शुटम। एष्ठपति अशुद्धम् । लोरिकस्यापि नाशिकस्यापि १२ २) घाना पाराग्यना १६E সমমান 8 अग्रगम्यते १४ १२ | "मविधिशाळे"तिपाठान्तरम् १०१ श्येय १६.10/पशान्यायानी पंचदशाज्यानी १०४ पदायाम्ता सदायानामान्यत्वामित पाठो मप्रयोगजत्यं १० ४ पेक्षितः १७५ नुमानम् ५१ १३ विशिष्टकम्मविधित्वागतावि अनेफटेगसंयद्ध ५६ १० धा"यति पाटोतित: 991 १ सधि पक्ष प्रतियोगिनि नाकमारकविधानादवाकाभेदः निभ- ६४ " हिएयरवेनकारकनानात्वात १७५ युटिहर १ मामधे नामधेपत्वं ५ समथ्यत 0 "Uriमस्युपयोग"तिपादा- नया नेकना द्वाट १ १३३ ५ पानासमस्ति फणामत्यमस्ति १८६ करण १३४ धमाधमिमित्त्य नुदया"दिति पशुशख्दा पगुगष्टीय १८९ नजा मना १३५ प्रपोजना स्तुया सुधा १९२१२ मामध्ये पना याटिरत्यय भेदनानु देवानु 930 faitekt: दृते १८५ क्रियाकारक मत १४९९० निप्पना मिप्यता शिवपास शिखयहझान २०४ घरनदिन नापितवमूरतण्या- सीतमय ममीवस्य कायत सप्पल 310 १५४ कानयाहिम कामस्य दिन จงเอาม: ध्यादRI शिष्ट व्यापिता छोटादस्य मतवाहत्य १५० ४१ म्यायामा पाठान्तरम খেলা प्रगना बाटिया मित ४ १३५ १० समाय १८२१० ११३ ८ ४ ११८ ११ हम ९४२ ९० क्रियार 9 "मिति पुत. पाट प्रमोटे तानिभासमोसा पानाम् "मयाधाविधेि " 302 . ५ ६ मचिगीमामामात्या। १E फ १० भातमिः 320 १५० . २ प्रिन्ग ० प्राकाम १ 12 अन्याम :४५ .. वाझताया शाह प्रावधान स्वाद १४५ मा अगुटमा सुद्धम। शुद्धमा पृष्ठ पर . नसाधते ८ ७ पत्य G है शास्त्रदीपिकाया. शुद्धिपचम् । पष्ठ पक्ति अशुधम् । laa पषित २४७ ४ ७ यात्रादण्यते मात्रादग्रसते ६० एच २४ यजमानस समानस 280 प्राणति व्यति प्रदाना प्रदानाना to ७ सिद्रिस्या सिद्ध ५० ३ नपाने तेन पाने ६ मात्र सोपत्र ज्येष्वादय स्वाय १२ १० फमभेठस्येत्यु नशास्त्रभेवस्थ इत्याच यादथ ૨૩ लिम स्युक्तम १] साधले २० साणे लव्य २E1 १ यन्त यत्त ६४ ४ सत्य सत्स २ ११ २५ कास्क १५ १० घमाती कमिमी १५ E fuzar यन्या 212 वही गदी ELE 2 चाय चकत्वं REY . ९० feratant क्रिया | ੪ ਜੇਲਾਂ साधनतोत्र RED 3 प्रधान्य যখনি १० विधायकत्व विधायकत्वना २५८ समाधान मतभाशाच 299 गोवित्य रह सायस्य त्रिराषतीय २७६ सस्टा खत्वे 050 सुमनस्य सुमन्यस्य ०१ से गम्यते २८१ छमस घनता ३०२ १ पाक्यस्य पाकक २८१ पन्यास पम्य पेपर्व २ ४ | त्यहाणे १०५ यात्य याय 751 शपबन्य 300 मच्चा मात्रा TER १०मात्र पुसण्या 309 कुछ सनापपमिटवतापका ध्याचा व्यस्थता ३.७ गन कुवेत २८३ १२ | रेशी याच ३११ पठान स्वाना मध्याय सन्ध्यय पाया प्रात्यक्षिा देवगन देवगतम ५ कम्मान कार्यालय यामशेष विका १७ २ पाएमा पायामुकायन चिनिबाध पका चपिका 140 गसिपाह। तिपादन सिपादने ३९८ ३ प्रता २८३ १३ मेवगामा मेवाद्वाना 10 ७ दनिया बानया सब ५ प्रकि चटिक ३२२ १४ पावानात पस्यामा ९४ १४| विष नियुद्ध ११२ ४ टाटा १८४ . गत शन प्रकरण माम मसि २७ ४ मायाभ्यामे t! Knigia कियतीप मन्च . मनन t पामाया ४ पानाम Eart में: पागस्य मसाला " ४ातयुध . समा 16 त शास्त्रदीपिशायाः शुद्धिपत्रम् । ३ शुधम् । एष्टा पति . १० 40 तभेध प १० ५ Eकरण: m ४ ५ ४ C . ४ . गुरम् । सुधम्। पृष्ठ- पंक्ति [अशुभ अळिश्याः सद्धिया ३३३ ११ प्रतिश्चा प्रतितम्या :५५ हामा ११मोपत्री मेन्यत्रा ३५५ प्राचायी प्रागभाधी 33 उपगापेयुः उपगा भवेयुः ३५६ पत्यकगमन प्रत्यगमन 333 निमित्ता निमित्तता ३६० लक्षणेन भवन 3३४ लहुयुः JES ਜਧੋz ३३४ 3jaft यदि BER पात पामय्य १५ १०याजमानं याजमानि प्रात्यः प्रयोज्यतिपां.३५ श्राध्य अध्ययये BEE सम्यापनी तस्यामपनी करणम सक्षपनीयते महायपनीयते ३६ घाक्य वाक्यं 338 धाचारा योपचार १७० तिष्ठले तिष्ठते ३६ शकलाबधान शकलापदान ३०१ न्यतचनं न्यून तच्च ३६ १२स्यालेष्ट्यत्या वाचायस्या ३७१ युध ग्रुध aa६ १९| प्रघरन्ति प्रधान्ति 399 भन 336 सदयता तदहती 392 संविधि मंपिप्प उध प्रायन यापन धार्यते धीयते ३६ २ मा मा 392 निभिप्यते नितिप्यते 33E १ नय नयन ३७४ लक्षात ਮਰਜ 339 १मंति मंतिः फनमा फनयम ३७ २ पद 395 पजालना राजाभक्षणं ३७ र शपिविचार: शेवप्रियि मर्थत्यात ग्रूते मर्यवन्याच्छुते ३३७ है चार 190 छुता 339 साम्पद सप्तमम्पद ३७६ नदः मुह ३१७ १३ वटाती पेती 120 मघ भये 336 १० तादयोऽभि तादयभि ८१ तुर्यले तटबनं १३९ मितिरस्य मितरस्य ३३ सामीधे सामिधे 338 ८चतुः संख्या चतुर संख्याक ३८३ विरोधि विरोधाविरो गुमा त्या ३८४ वि ३४३ शेषत्येन सम. स्त्यभयान्त स्त्वयमधान्त ४३ . ३८४ ध्यन्त ३४४ यानुप्पचेन मनुनिष्यनेन ३८ ध्यस्थिति ध्ययस्थिति: ४८ கம் काये ३८५ घटप्यनुण पदण्यनुष्ठान ३४८ १ शेषत्वान्न शेषत्वात ३८७ समापटाह समाप्यह ५० १९ विटा विपटात ३८८ विध्यप्रस विधानप्रस ५२ ३२ पशतक प्रत्येक ५२ मत्र मंयुक्त संयुक्तं ૨૫૨ ५मम्य ३६४ ३५३ ११ विरुद्धा घड़ा ३४ 0 १० ११ १२ १० १९ ११/समर्थत १० प १३ १ C ६ ४ शास्त्रदीपिकायाः शुद्धिपत्रम् । शुद्धम। . तामाति १३त्या C अशुद्धम। शुधम् । एष्ठ पक्ति | अशुद्रम। पृष्ठ । ति स्वार्थ स्वगांचे ७ स्थग ४३ कमय कमव निम्त्येध तिरित्येव १ दानी दीनी ११ गवत शकुवन ४४० पात्य प्राप्त ३८८ एक स्यात पदमधिक ४४३ १ वमध वेमध EEE ७ यसन घसान ४४३ वश्वानर वैश्वानर ४०० ३ अधिकार স্মখিকাৰ १ व्यावृत्ति घ्यायति ४०४ ५क्रत्व कत्य ४४४ धावरी प्राधान्यधिशे ४०० ४ युक्षणा कुणा ५४४ १० मेक मेय ५०७ १] ध्यप द्रध्यापि ४४1 स्तोत्र स्तम ४०९ वाति ४४५ १. यात पात ४१२ द्वी ४४६ ७ याचस्पत्यो बारस्पत्ययर ४१५ यणा घयया ४४E पदार्थना पदाधाना ४१५ 3 सत्सफर्नका कस्मफल का तत्काल तत्काला ४१६ मना मद्यमानाना४४७ । वातियाग्निका दाक्षिणाग्निकोतु मुद्धिाय नुद्धिप ४NC १ सुप्रिप्टले पिटल १०८ ४/एनसलेन सकन फते ४४८ ५ साजना मजना ४३ युक्ता ४४६ सटेक्तपु तदेक्टेयतेपु ४२२ ११ मान्त निमित्त माििमित ४५१ २० घियतमान पिवर्तन ४३ ५ नोवीण नाक्षीण ४५३ ३ मारिष्ठान नारिष्टान ४२४ ५ सम्भाव सम्मघ ४५४ . ४५ प्लायक प्तायावश्यक YE प्रकता प्राकलाप ४५ ४५६ ५ पटितया पटिसप्तया किमयमयम किमयमभाये गति गमर्यात ४२६ C भावे ४६९ ७ त्यप स्पष ફરકે यस्थाय यस्थापा ४६२ JUAT प्रथमाया ४०७ ८ | प्रयोगहल्या प्रयोगात्वा ४६२ धाप्पा अघाया ४२७ मान्तरीयाक नातीयक ४२ ११ माध्यते माध्यत ४८ पचारोह पचारवि ४ . प्रदाभ्या श्रदाय ४९ 0 मोमदृशश समदा ४ER E मुतमामा मुत्तमाया ४EE ५० पुन पुन R दिसम्या दोटिसस्या ४३९ एगदश एकदेश भायामा भाना ४32 निमित्ताया निमितत्यायो गासपूर्यास्थय मेमपूर्ववय ४३४ १० गाम गात चाममि atak ४.५ २ nafuz ઘરું १० कारणभात्रा फापामाया।60 मम्मि मसि ४19 स्यामानावस्या स्थानाफा ४७० ७ पामसवा वसन्या ४१३ प्राकानी प्रतकात कता धकता ८ मु . .
शास्त्रदीपिकाया. शुद्धिपत्रम् । ५ अगुद्धम। शुद्धमा एष्ठ पक्ति ८ भाध, १२ शुचम। एष्ठ पक्ति । अशुद्धम्। तगड लण्डुल ४७४ ८ पुनर्थत्यमान प्रत्यमान ४ ३ मक्षाने मदाराने ४७४ 'अनकन्यनित्य स्या दियस्मिन निवाट निर्यापाद ४७६ सूत्र नेत्याचे ति णठ एक देवयियो देशाविधेयो ४७७ स्मिवेय पुस्तकेनापरयु चाच्या दया ४५८ १६य ४ ਜੇ ਚੇਚੇ ਜੇ ४७८ धर्मधिशेषमद धर्मविशेषसद किमेवा किमेपा ४७८ ५ भाध ४८ | शुसी युता ४७० ४ या पूर्व यापूर्ध ४८ एपा एपा ४७६ ५ पूर्ण पाणा ४६ ३ पराकाष्टकाया एकाष्टकाया४७६ १२ फलस्यापरित्यागादिलिपाठा ४७६ न्सरम ४E ५ सत्रा लत्र ४७६ ८ अनिष्फलस्य अमिप्यपस्य ५०० सरित समित ४० १० | सत्पोक्त न तत्पपीत ५०१ E समितयेष्टये दसि तु पाठा तिदेश क दतिदेशक ५०४ प्टया न्तरम् ४८० १० धर्माधर्माला धमालाभात ५८०४८१ पृष्ठये। मूत्रद्वय भात ५०६ साम्माद्विार्लखितम प्रातस्येवापमनुवाद। स्यात स्यात ४८३ इति पाठान्तरमा ५०७ ध्वनिर्दिष्ट एतस्थाने तन ५०७ ४ पुस्तकान्तरे 'प्यतिदिष्ट व्यती घयन्ती ५०६ हात पाठ ४४ ४ घानितक्षण पानाता ५०६ ३ नोटद्वप नोग ४८८ १३ नयया तन यथा ५११ उपयाच उपपद ४८७ १५ अन्तराषिद्ध अन्तरादित ५१२ ७ दुपयाह दुपयद ४८७ घनान्यत्रा घटान्यत्रा ५१ २ चादेय चदेष ४८८ रुपित इति पाठान्तरम ५१३ ५ प्रतीयेत तदा प्रतायेत दान पदाधिर्धाजगामति पाठान्तरम५१३ ६ न सपागात सयोगात ४० १ गौरायु ༀitཅུ ५५३ सत्र HEO काति कालाति ९९ ५१४ ४ নগ্রেন ४६० वगतरूपाणि ५१४ १३ द्वादय द्वादशध ४९० २ सहख्य इति पाठान्तरम पूE ६ प्रलयध्या लघ्या स्त्याज्य ५२० १ त्मिका त्मिका ४६१ उज्वलम्मा उज्यलत्वमा सामजस्या सामञ्जस्या ४६३ ३ मान्या मान्या ५३९ है प्याधानस्य प्याधानस्य सोमा ५२२ स्ताप जप ४६४ १ ध्यायेत मिति पाठान्तरम ५३ ह ताग्ने ४६४ नोपाय नोपाय ५३ प्रधनादात घचनाभायादार४४ सारस्वत चा धार्टिस्यत्या मिति विधानाथ विधानानव ४९। १५ पाठान्तरम ५४ लभ्येत १०/यगरूपाणि ४६३ सामो 2 .
शास्सदीपिकायाः शुद्धिपत्रम् । क्षम शुरुमा लेकिका C ७ १प्राधि मगुरम्। पृष्ठ पक्ति पशुधम् । एप्ठ पात- न्यायावा अन्यपिवत्या प्रायने प्रयधने a 'प्रसवकारादितिपाठा प्रत्यय स्वयंण ५५ न्तरमा सन्मात्रापथ्यं तन्मात्रपत्र लोकिका ३ हाधिन हाविन ५५४ धान्तु वास्तु ३ पास्पराजपेक्षा पास्मानपat ५५ ५ याग्ना चा ५.७ १३मन्ते ५५७५९ क नर्व Bामवाधिक मानवाधिक वामानापूर्व मानामपूर्व ५७ त्यानामा त्यलाभा पू५६१० प ससवेष विर्वाह शिक्षित मा ਸ਼ਪ ਚ vપોતા ५२७ १/ निमित्तन निामतन YER নিস্ক प्रतिकाम पर ति ति ५६३ "द्वार' मिति पाठान्ताम ५३८ १३ स्थान स्टोन HE१४ नति पाठान्तरम म १० समानावधा मामानविधा ५४ निर्भच निर्मिच ५.० . पायर्यात पायर्यात ५.9 'मानातिमात्रा द्वित किमम्य किमेका पाठान्तरम ५३२ प्रमाणित MER मुजिति gਡਿਓ R यसनेनादि पचनाम ब्दयाम्पत्या शब्दकगायत्या 433 ११ रापटस्थाने सपटत्याने ५०१ 2 कृष्णायता कामा ३४ ८प्रमावना प्रयाचना मामासी पाणमासी ५३५ ਸਕਿ मिति ५93 ६ अभिमान अभिमान ५३५ १० करोड कर-संक ५७३ ११ मत्कारी 47€ farchia fमष्टिग्नि ५७४ १० मिर्य Feed ५३६ नायो मायत ५०४ E निटंगात ५३७ दगार देशाव ५७५ १ मनापीमीया मानीसामीपा 439 सम्मान ਜਸਜ਼ ५१५७ एम एमति देवत ५० १ सुरिष्ठा मुरिष्टा ५३९ बन्पत्य ५ "हान पाठान्ताम ५४० 299 a पााभ बारम्भ ५४० समासात 199 9 एणण्यानन्सी व्याख्यानान्तर ४१ .चानुन चानुपपात ५७ ५ Tirat याभि ५४१ ५|विधामा विधाय ५७८ प्पषि प्यानि ५४. मासे " नियापानी विधामी ५५२ हमकता ५७० सचनत्यानुम पचनस्यानुष ५४३ ४धम्मपन मशीन ५.३१ निगद १५४ १०मी मास १९:7 तक मडान्तिर्क १४॥ रायटन्धा पदधा पापोरा पावोरो ध्ये १८२ राणी राणार्य मनातामातीन सन्तान.५५ ४ देयता [सममा ४ ५१२ शास्त्रदीपिकायाः शुद्धिपत्रम् । अशुद्धमा शुद्धम् पष्ठ. पति । शुद्धम् । पृष्ठ. बैंक्ति ८ समाधि ६१% 10छि तिशयोक्त श्रगुटम किदिने कित्वादने ४ भयम्ममानव मयसामानव to प्रावित प्राधिताल ५८ मात्र ससव ६४९ स्थास्या' 'स्थान्या यूट G 'उपती"ति पाठान्तरम ६४१ करण्यासाठी करभ्यस्तुदी ५३ ५ निमित्तमा निमिनमेवावा साधाया साधारण अमाधोमय ६४१ ५ यागापि योऽपि ५९६ १ स्थान स्यात ६४२ ७ नये'स्य "सी'ति धारायही प्राधाराणहा ६४२ E पाठान्तरम ५८६ विनावस्याडि विदर्शचांद ६४३१० लग जदुधा ५६६ ७. जगन्ती जगतीं EYE निनहोत्र ग्निहोत्र Eoo यस्साठारस्य छादारभ्य ६४६ 3 अयघात्पर अपघातात्पर E०४ ५ प्रापणीयो प्रायणी ६४१६ गोहादश गोद्धादश १० पूर्वपत्यहर्म पूर्वपरवर्धर्म मामाधम मोमचमसे ६१४ त्यात कत्वात् E४७ E मादेवः मादप: ETE भूयन्ते EUR पाव ६१८ सममामस्त्य समानस्त्वं E५२ भास्येय भयलेय यसपादिः E५३११ 'पदेपुनरिति पाठान्नरम स्वस्त्रि १५४ १९ मठ नुवानदे सदनुवादेन ES मियायोल ६५५ समा स्मा १९९०यामासया भ्यासस्सत्रा ६५५११ सायदयया सायहायगया ६९६ चो फानुपदान यजमाना दात पा. मा प्राय ३ Eढ़ मायाद्वारे नावापाद्वाप। ११ ११ यजमानापदेयेन यजमानोगेन ENE aisa पुतान्या E२४ Bਥੇ EEO रत्यास्यावा रत्येसाया ६२४ माया मकिया ४ मग्नदेवता मानेयमायं ६२४ मोविशेष मसामिष देशवास्य देशलाये ६:१०स्मरण ४ मनुमिति मनुजति ६ निवर्तक नियंतक E६२ ९० राच्या दुधन्यतया पायल पायायायसिस अधों ३ ६४ फटकमान छन्दकम ३ दानव दानवे याणा rasi ६६४ ८ करमा ३ हिसारया मारिया ४ E६५ E प्राणाया पात्रा प्राप्ताना EED पापा छलावापा पूर्यता मयाराम टपर्यायंता EE ६३६ मन्ना मत्ता प्रिय E" ६६ થ अनुठान 20 र 8636mm न्यये २ व बाससी प्रयण अध्ययो ४कामा ६२ ४["माझमेधो" तिपाटानाम् ४४ 610 मगर तपारे বাঘায়। ५१४ मत्युग्मद सन्युपमद E6-१३ ६६२१ खननुष्ठान शास्वदीपिकायाः शुद्धिपत्रम् । गुटमा शुद्धम् । एष्ठ पक्ति ५ नियक ७ २ परित्यक्तेषु . ६७८ २ ५ ७१५ ६ येनाति चापकार ७५ अयुद्धम। पृष्ठ पंक्ति , अशुदम् । मन्यतमद्वैकल्पिक मन्यतम वेक कर्यभानभेदे कामायभेटे ६५ ६०१ सत्सजनीतिय सजतीतिय ७०३ १० चवमा अयण ६७२ ट्रनीय रुदयनीय ७०६ कुशायनोयोन कुशा दयनीय द्विस्त्रादिपु द्विराटिपु ७०६ बोधाधान ७४ यरित्यक्तेषु ७१३१२ पशामिति नपशाचिति ६७५ है त्यन्ताधारण त्यान्ताधारणम् ०१३ १४ समाद समधाद ६७६ १२ जुहुयादये है जुत्पाद्ये "भचिन्द्राये"सिपाटान्तरम ७१४ रियेदाटि हरिवदादि ७१५ यमपा ग्राम तन्वपद ३ सामान्य सम्मान E८२ विक 'समय इतिपाठान्ताम ४ वितियु ER रुतिप्यपि शइशिता ७१८ विसिष्यपि पदनियता १ प्रत्यय प्रश्त्यमपि ६२ १३ वक्तव्यतन्त्रम वक्तव्यमिलित न्यम ७२० ११ काल्पतु फपितु E८२ १३ सस्कारमा सस्कारोना ७२२१२ लोक यदुत्पतेर्गुणभूतस्यादिति तु प्रतिसयन प्रमिसन ७२१ पाठान्सरम E३ घेनानानि घियस्मा विपस्तस्मा ६३ चोपकारे ७७ ११ हावदान चतुरव हायठानचतुर | अयोधनेकदेशो प्रयोगवचनेक दानयो यहानयो ह १२ देशी ७३० न्यप्पस्या न्यायल्या ६८५ १९ पगुयुगाणी पशुपुरावाया ७० प्राया DIRI ECE मियम दनियम 'अविमटेने ति पाठान्तरम ७३३ हGE १० पछायप पक्षोप मद्देवतापि महदेवतानापि३४ १८६ ११ "हानमा ति पाटान्तरम् ७३४ ९० "म्यायपया इतितुपाठा समे मामे ७३१ ERE यस्तिदुप 038२० पाध्यानयुगल याज्यानुवाचा सग तदया 93E नयुगल ४ उपेतस्य च उपेतस्य च ७४०१३ पुरोगामानुपाशु पुरोमागायु "ई" इति पाठान्तरम् पागु E८७ चीसथ्यो पहीतये ७४२ प्युपाय ६८७ मावासमाप्सि"ffत पादान्त तामगिन ਧੂਰਕ ७४४० नानुदिनभ मानुवादासम्म 'कामाया ति पाठाना 984 यात यात विधा विधीयते अभिधीपी Ett मयंका 011११ मयप मत्यविषय 311 भूमाधिना ममा वेद हिपधम् पाचाया नम ॥ ५ . C E न्तम E ४स्तिदुप ४२ ७ याय ESE ३ विधा ८१ १०क्रिया ५ भूमा । यो नमो भगवते मीमांसाढयगुरवे श्रीरामानुजाचार्याय ॥ ॥ शास्त्रदीपिका ॥ भट्टकुमारिलमतानुगा पूर्वमीमांसासूबव्याख्या विपमपदटिप्पणीसमेता । ओं श्रीगणेशाय नमः। लक्ष्मीकास्तुभयतसं मुररिपुं शहासिकौमोदकी- हस्तं पदपलाशतामनयनं पीताम्बरं शाईिणम् । मेघश्याममुदारपीवरचतुचर्चाहुं प्रधानात्परम श्रीवत्साङ्कमनायनार्थ ममृतं वन्दे मुकुन्दं मुदा ॥ १ ॥ न्यायाभासतमरछत्रशास्त्र तत्त्वार्थर्शिनीम् । फुमारिल मतेनाहं करिव्ये शास्त्रदीपिकाम् ॥२॥ ९ शहरातेति (2) पुस्तक्रपाठः। २ मनादिमीशमिति (ख) पु. पाठः । गि क्रिमिति (ख) पु. पाठः। ४ चन्द्रवाणोषोऽर्यमादित्य प्रजापतिप्रमुखदेवगणानां पागभागधेयभागिताया मागयजुस्सामस्यामानपि यजपुरुषपदाभिधेयो देवतासार्यभामा भगवान विष्णुः परम- सत्तासन्धुपाणिपादसच्चिदानन्दविहाणि भक्तिभानां ध्यानाकर्यसम्यिपादयिषया परिगहीतानगढिय्यमहलविग्रहः "श्रीश्च ते लक्ष्मीश्च पव्यायाहोरात्रे' इति पुरुषसूक्तोक्त लक्ष्मीसमाश्लिष्टी भक्ताभयप्रद इति तं स्मरति । "लक्ष्मीकास्तुभवतसम्" इति । एतेन प्रार्थितार्यमार्थसियोपथिकसमद्धिमिद्धिता । समद्धियाल्यप्युपेक्षमाणो न भक्ताभयद इत्याह "मुररिपुम्" इतिारतेनासरूत्पमितस्थापितजना -इत्ययमाश्रयणीयत्व हेतुभित्तिानन्यायधुरः कपालपतीत्या प्राद!"शहलासीति"। "पापलाता. मनयन 'मित्यनेन ध्यानाकर्षमयाययुधतान कंवल शारीरमेय सोप्ठय,परं येपे पोत्याह। "पीताम्यरमिति" भक्ताभयदानय्यमासान केवलं गहखासिकोमादकीकरः किन्तु सुपि गाईघर पति माहिमिति । जगन्मलक्षेतुत्यमुसूपिपया"मेघश्यामिति निन्यसो फथमनेयम्बधा इत्यत प्राधा"उदारति एतेन चतुर्भुजोऽसायौदार्य गुणयोगेन पुरुषार्यच तुष्टय योगफ्टोन देयादित्यागंसापि"प्रधानात्पर मित्यनेन दियविग्रहत्यं दर्शितम्।भगु. पादपवारसमुत्पन्नग्रोवत्सलस्मशालिस्यसंकीर्तनेनसेवनोपयिकक्षमायत्यमादिममाटोप- दृषितगुणहोनचेतनानामयं मुलभोपासन इत्याह । “अनाथनाथम्" इति । पुरुषार्थप्य. भ्यहिततम मोक्षमसाघमती देयादयमर्थः 'अमत' 'मुझुन्दामित्याभ्यां योध्यते। मुकुमिति मोवार्थ मान्तमव्ययं तदेवविधदेयताचक्रतिनं दृढेनेयात्ममात्करयाणोति मुर्दीत । ५ कुमारी गुदेवः स्यात्मतया विनतस्पति फुमारिलः, कुमारावतार इति व विक्षितम् । प्रापिच्छादेरातिगणत्यादिलच प्रयचा! माधयोयशकरविजये स्पष्ट - 1 शास्त्रदीपिकायाम् जै स० । अथातो धर्मजिज्ञासा ॥ १ ॥ अनेन सूत्रेण पारिमितस्य शास्त्रस्य योप्रतिसिद्धये धर्मनान प्रयोजन कय्यते । यदा हि धर्मजिज्ञासा कर्तव्येयुक्तवा शास्त्रमारभ्य माण दृश्यते तदा ननमिट शास्त्र धर्मज्ञानप्रयोजनमित्यवगम्पते । विदित तावत्प्रयोजन, सन्धोऽपि शास्त्रस्य प्रस्तावहेतुर्वतमः । यथा शास्त्रान्तीपु शिष्यपरनानन्तर्यादिसरन्धः प्रस्तावको वर्पते, तये हापि शास्त्रारम्भ प्रयोजकाना सरन्यानामन्यतमो वक्तव्य, अनेन सन्न न्येनेद शास्वमायामिति । अन्यथा झसबमलपित स्यात् । सत्यम् दह तु य एवाय प्रयोजनेन सह शास्त्रस्य साध्यसाधनत्यमरन्धः स एव शास्त्रस्य प्रस्तावको नान्य' । भवतिर हि साधनत्यमेव साध्यार्थिनः साधने प्रतिहेतु, म चाय ममन्यः प्रयोजनोधार्याज्जायत इति न मूत्रशारण पृथगुक्त इत्यदोष. । अवेद चिन्त्यते । किम् अध्ययनानन्तर धर्मजिन्नासया गुरुएहे ऽवस्यालयम् उत गुरुरवात्समातितव्यम् इति । यदि हि स्यायायाध्यपनधिधिना धर्ममाजामध्ययन स्वादान विधीयते, ततस्तन्माचे व शास्त्रार्यम्य समाप्तत्वा“दधीत्य सायादि"ति स्मृतियवनयलेन च समानित मिति । अपातरमहणादिपरम्परोपजा- पमानवाश्यानानामध्ययन विधीयते, ततस्तम्य विचारमन्तरणासभ पादध्ययनविधिनेवाद्विचारो विहितपति गुरुरहे स्थायस्याय विचारमि- नमो धर्मः । तत्र "विनापि विधिना दृष्ट'लाभाचहि तदर्थता । कन्प्यन्तु विधिप्तामात् स्याविराजदादियम्" स्वाधायप्सस्कारद्वारमाध्ययन स्पायजानहेतुत्य मिनेव विधिना प्रमाणान्तरण सिमेवेति तादर्य मुन, "रतिमाममयमकुमारिल तम द्विवस्या मुखाम्युशमाह मानी। पुत्यर्थक मामुपान्मगमापिन जात गुई भुवि भवन्तमा न बाने" ति। .चानुपातिप्रवाशीमृतवानविषयत्वापानुष्ठन्धावानान्तेषु विपनोजन परिषु धर्माधिपतपने मनायो माशिमा प्रयोजनमनाभप प्रतिपादकता मृषा व्याकुम्तं धन ति । २ उपच्छाया पनहाया पोनयमित्याच मति हीति, सभामाम ग्रहाद महम्याधर्म पविधियो सिष्ट संस्कार शामवाभार्शित (प) पु. पाट .
प्रयमः पादः। ३ - विध्यानर्यक्यम् । न चावधातादिविधि वयमार्थत्वम् । अवघातो हि दर्शपूर्णमासापूर्व नियम्यते,-अवघातनिष्यनैरेव तण्डुलैरपूर्व सिध्यतीति । न तण्डुलस्वरूपे, प्रमाणान्तरविरोधात । तदिहापि ज्ञानम्याध्ययनमन्त. रेणापि दर्शनात् तत्स्वरूपे नियमासंभवात क्रत्वपूर्ववेव अध्ययननियमो- विधातव्यः,-अधीतैरेव वेदैरवगतानि कर्माणि फलदानीति। न चैवं युक्तम् । अक्रत्ववादध्ययनस्याऽनारभ्याधीतत्वात् । श्रुत्यादाभावाच्चामत्व, तस्माददृष्टार्थमेव स्वाध्यायाध्ययनमित्यध्ययनमात्रादेव समाप्ते शास्त्रार्थ गुरुपहात्समावर्तितमिति प्राप्त भिधीयते "लभ्यमाने फले दृष्टे नादृष्ट- परिकल्पनाविधेश्च नियमार्थत्वाबानर्यस्यं भवति" यदुक्तं "ज्ञानस्व. रूपे क्रत्वपूर्व या न नियमः संभवती"ति । तत्राभिधीयते । नोभययापि बमा कयंतर्हि,यायमग्निहोत्रादिष्वधीतबेदानांत्रर्णिकानामेधाधिकारी- नानधीतवेदानां शूद्राणामित्यधिकारनियमः स प्रयोजनमध्ययनविधेः । तथा हि असत्यध्ययनविधाग्निहोत्रादिशास्त्राणि विद्वांसमलभमानानि अविद्वांसमेवाधिकृत्य विद्यामन्तरणानुष्ठानासंभवाहियामापियविशे- प्राच्चतुरोवानधिकुयुः । मति त्वध्ययनविधी त्रैवर्णिकानामेव विदुषाम- धिकारो भवति न तुरीयादेः । तया हि 'वसन्ते ब्राह्मणमुपनयीत' 'यीमे राज्यन्यं 'शदि वेस्य मिति द्वितीयानिर्देशादुपनयनसंस्कृतास्त्रर्णिकाः किमस्माभिः फतमि? त्यतन्ते । तत्सविधी चाध्ययनमनिर्दिष्टकर्टक विधीयमान कतारमपेठते । तत्रापेदाप्सविधियोग्यत्वेरेवं विज्ञायते,-व- पिसरवोपनीतरतरग्रहणेनाध्ययनादिपरम्पायाऽयंज्ञानं कर्तव्यमिति एवंच फलवदध्ययनकभूतमाणसंस्कारत्वादुपनयनमधयनाम'। अध्यय. नमपि दृष्टार्यज्ञानार्यम्, अर्यजानन्तु अनुष्ठानापयिकत्यात्मसिद्धफलक- मेति सर्वां फलमत्त्वम् । एमं च श्रेणकेषु विद्वत्सु लज्येषु नाग्नि- १ प्रक्रिस्वमिति (ब) पु. पाटः। २ पन्तमिदम् । . न रोपरि (ख) प. पाठः। ४ कार्यननने मरित्यमद्त्वं, अन्धोळेगेन प्रवत्ततिविषावं यासत, पया देना बोधनी व्याकरणं सढन्तम ।
४ शास्त्रदीपिकायाम् होत्रादिविधयरवतुर्यवर्णस्य विद्यामातिन्ति, किन्तु वैर्णिकाने पिटु- धोऽधिपुर्धन्ति । सोऽपमधिकारनियमोऽपदाधिकरणे चत्यमाशोऽध्यपन- विधिप्रसादलभ्य इति फलवानेव विधिः । तेनापनानापसानमध्ययनमा ध्ययनविधिना विधीयत इति विचारमन्तरेण तदनुपपत्तिरध्ययनविधिव विचारमाविस्तविरुद्ध स्मात खान बाधत दति-सिद्धमध्ययनानन्तरं धर्मजिज्ञासा कर्तव्येति । केचित्पुनराचार्यकरयविधिपयुक्तत्वमध्ययनस्या- होमत्य किमाचार्य कमिहिरवाध्यमस्य प्रयोजनमुतार्यज्ञानमिति विचा- योन्ताङ्गत्वादर्यतामित्याहुः । किं पुन: काणमाचार्यकरवधि- प्रयुक्तावेययनस्य ? अध्ययनषिधेरधिकारशून्यत्वादाचार्यक्रराँवधिमयु- त्या धात्मलाभे विश्वनिदादिवत्फलकल्पनानुपपत्तिः । कः पुनराचार्य- करणविधिः? कयं वा लेनाध्ययनस्य प्रयुक्तिः ? । उच्यते, "उपनीय तु यः शिष्य बदमध्यापपेद् द्विनः । सकल्पं साहस्यं च समाचार्य प्रदते" दति- स्मृत्यनुमितः उपनीयाध्यापनेनाचार्यकं कुर्यादित्याचार्यकरणविधिः । अत्र चाध्यापनमाचार्यत्वपाधनम्, उपनयनं तु स्वा-प्रत्ययान्तस्येवागम। सच्च जैन प्रकारणाध्यापनत्योपत्तीत्यपैतायामुपनेमामतिरेयास्य द्वारपडीकि- यतै तिहात् । तदुपयोऽपि नार्किदिकरोउमिति नयापारापेतायामु- पनयनं प्रक्रम्य विहितमध्ययनमध्यापनोपकारित्वादुपनीतस्य व्यापारस्वे- नाध्यक्षसीपते । तदेवं स्यातमुपनमनं प्रयुज्ञानोऽध्यापनविधिस्त हद्वारे- प्याध्ययनं प्रयते । दिदमनुपपत्रम् । तथा हि । नियोगार्यस्याध्ययनस्या- चार्ययोजनता, पुर्यजानप्रयोजनता या, न शक्यते शास्त्रैण बोधयितुम भाध्ययस्यकामभधात् । नियोगायतम शास्ण पोयते ऽर्पज्ञानार्थ- तायां त्वनुनामात्रमिति चेत्, तयाऽप्पद्रुप स्यादेव । किंचवं सटु. चरितम्य तिह-प्रत्ययस्य विध्ययंत्यमनुज्ञानार्यस्य चेति बेष्यपि म्यात तिन संग्य पयानुपम्यः । तया सिद्धान्तोऽप्यनुपपत्र एन । प्रमाणा- . पोपधादारुतमाद युन्न । ५11111ति पाणिनीयन भावाय पुर। ३ मनुः ।पमा १४.। बाचा भादगा।
प्रथमः पादः। तरसिद्धत्वादर्थनानात्वं न गायगोचरसामनुभवतीति, तर यदेवास्मद- भिप्रेविनियमावं महता प्रयवेन भवद्विदृषितं तदेव भवद्विरपि मुक्तनन्जेरनन्यतिकस्वादाश्रयणीयमापनम् । नियमानहीकारेच पूर्वपत एव श्रेपानापयते । आचार्यस्वस्यादृष्टत्येन प्रयोजनोपपत्तेः । अर्थ: जानार्थस्त्रे चाऽययनं स्वाध्यायसंस्कारा नियोगार्यत्वे तु प्रधानमति वरुण्यपि स्यात् । अर्याज्जातमयज्ञान प्रयोजनं न शास्त्रत रति चेत्, आचार्यत्वमपि प्रयोजनं न स्यात् । तस्याप्यान्जासत्वात् । स्मृतिबाधेन । खानाकयों न स्यात् प्रशास्त्रात्यीकतत्वाद्विवारस्य । किंच। "नियाज्यः कल्पनीणऽत्र विध्ययानुषपत्तितः न चोपनयन- स्याहभाधोऽस्त्यध्यापन प्रति ॥ द्वितीयाश्रुतिमामाया माणसंक्तिया तथा सत्यन्तरङ्गत्वादङ्गमध्ययनस्य तत्" यत्तावियाच्याभावादप्रयोजक- स्वमध्यनविरिति तवयुक्तम् । अभावासिः । अश्रुतस्यापि विश्वजि द्वादिवकल्पनाता कार्य हि विध्यर्थः । संगन्धि गनरचाय-कार्यमिति। कचिद्धि किंचित्कार्य भवति न सर्व सर्वस्य, अतः कस्येदं कार्यमित्यस्ति संबन्ध्यपेक्षा । साऽवश्यमध्याहतेन फेचित्रिवर्तनीयाऽस्पदं कार्यमिति । पदं कार्य स एव नियोज्य इत्युच्यते । यपि कचित्परप्रयुक्तानुष्ठाना. देवात्सलाम: स्यात्, तथापि न तायमा कार्यत्व सिति । न हि प्रतिमा ध्यतामा कार्यत्व, किं हि ? यतिमाध्यति प्रति प्रधानभूतं तत्काय. मित्युध्यते । प्राधान्यं च प्रतिस्सदुद्देशन प्रतिः, ततरवाध्ययननियोगेन फायण भवता ऽवश्य पुरुषव्यापारोद्देश्येन भवितव्यम् । न धातिनि- योज्ये तदेशेन कश्चित्मयत्तत । अध्यापनविधिना हि प्रयत्यमानो माण. घमा कविध्ययनमात्रमनुतिष्ठेत, न त्यपूर्वमुद्विगेत । न हिर तदुद्देश्य प्रमाणाभावात् । प्रयानाझपूर्णणि दर्शपूर्णमासा पूर्वापकारि स्वाधिनतेन पुरुषेण तसिटामुद्दिश्य क्रियमाणानीति युक्त, यद. मपि मावावियोन्योपादाने कार्यत्व लभन्ते । अध्ययननियोगस्य नु नान्यायिकत्वं, यतस्तपणेोद्देश्यता स्यात् । अयंज्ञानस्य च नियमा रविवसि (स) पाटः।
प्रायोजनमेदिक संध्येत यमापनातयोपनीतालाई
रिचायपनयनमधापनाह ततो उध्ययनविधिरज्ञानार्थ. सवा
मपानिमारमाउन्ने तर्यज्ञानामधीयोवित्यसबभेव स्याह ।
मनादापनीनरमवामानामपनविधिश्चतुणामपि वानां स्यादितिमा
are frमदृयायमअपनमतावस्यहणादिपरम्परयार्यज्ञानामिति ।
माना किनिदिनायनामिकन्यायेनगाध्ययनस्यातरसस्कारादिपरम्म
| निदर्शनासातव नादृष्टापत्यमिति वत्यने नव न्यायेनाध्ययनमा
याज्ञानास्वपिताना हि मामामृगतराभिव्यक्तिद्वारेण स्तुत्यपणे
शिक्षा मामिला पदाः। “धमाप्य विपत मीमांसाया
सानार्यस्यमिएसपनानन्तर धजिनामा फर्तयति मिशेतत्यपोजन ।
कमियपविधिना परयाश्यायिधारमापिाहमेस्यहप-प्रमा
सिमपा पमरच्या उपदपातस्यात्यादि हिवा.
पाया धम: म्यादा प्रमाण, तो ऽमो विवार: कसम्यो भवति।
राणा कामदापाता । समाप्रिधिाय प्रमाणादिमित
शिरमा सम्मापनीताना प्रयोजनाविणामध्ययनकरणिकाना
पान"RIRTAर फाषिदेववारपस्याय विचार्यो । सरस्याड
पावास पहारमण वा परमधर्मजिजामायामवि माध्यमिति
शास्त्रदीपिकायाम्
भाव पड़ा व्यापारमानाच्या पानापन्न इत्युपास्यता सम्मापूर्वक
-
र
धर्मशिलामा करोगा ! माटा । धर्मस्यरूप -प्रमाण-मान
पारात मंधानाम् ।
धर्मयादि
'हानाय पिता
नियम
भूः पादनानपणाऽयों धर्मः ।।
Rainraram धर्म: तस्वकायत ममनेन पूर्व मुत्यया
HERE Tinkmatik PEPTET ANALI
प्रथमः पादः। - भ्यां निरूप्यते । यो धर्मः स चोदनालवणः चोदनेव तस्य लतणं प्रमाणम् । चोदना च तस्य लक्षणमेति श्रुत्या प्रमाणविधावान्चोदनागम्य एवा. ग्निहोत्राविधानातल्लतणश्चत्यवन्दनादिरिति स्वरूपमपि सियति । तया यग्चोदनालवणः स धर्म इति स्वरूपविधायर्यात्ममासिदिदि- तव्या । कश्चित्त्वाह : कार्यरूपो पदार्थो न सिद्धरूप इत्येतदनेन सूत्रेय. च्यते । चोदनालक्षणशब्देन कार्यमुच्यते, धर्मशब्देन घेदार्थ इति । तद- युक्तम् । यानि तावद्विधिमाश्यानि तेषां विधावेन प्राम.एवं वस्तुस्वरूप चाप्रामाण्यं विस्पष्टमति न तत्र किंचिद्वतव्यम् । तेपिष्ठादिवाश्या- नामपि विध्येझवाश्यतया सत्रीय प्रामाण्यम् । मन्त्राणामपि प्रकरणेन प्र. धानविधिशेषत्वं द्वितीयपादे पत्यत इति न तत्रापि वक्तव्यमस्ति । तेन कस्यात्र सिद्धार्थतां निरस्य कार्यार्थताध्यते। “अधिनाशी वा अरेअयमात्म". त्यादीनामुपनिषद्वाक्यानामिति चेव । तेषामपि यदि निकवाक्यत्वम- स्ति ततोऽर्यवादाधिकरणेन गतम् । अय नास्ति, कयंपा कार्यार्थतास्यात् । अथ तेषां विध्धाश्रयणाद्विधन्तरणकवाक्यत्याभावाच्च कार्यार्थत्वानुपपत्ते. [त्यत्तिविरहाच्च सिद्धार्थ मामाण्यायोगादप्रामाण्यमेवाभिमतम्। किमिदा- नीमात्मादिवाश्यानाममामाएयतिपादनपरमिदं ? सुव्याहृतं हि शा. स्वारम्भे प्रथम तावत्सूत्रकाराऽमामाण्यमेव वेदवाक्यानां प्रतिपादयतीति । कयं च कार्य एव प्रामाण्यम् । तत्रैव व्युत्पत्तः । प्रवृत्त्यधीना हि व्युत्पत्तिः सा च कार्यानगमाधीति व्युत्पत्तिरपि तत्रैव भवतीति चेत्र । अवश्यं प्रवृत्त्यधी- नेव व्युत्पत्तिः । काष्ठः स्याल्यामोदनं पचतीत्यादिवर्तमानापदेशेष्वपि प्रति- दुवृतीयार्थानामप्रसिद्धकाष्ठप्रातिपदिकार्यानां च पुरुषाणां काप्टार्च व्युत्प- त्तिदर्शनात् । अथ प्रथमव्युत्पत्तिः कार्यविषयवान हि तदा शब्दान्तवशेन शब्दान्तरस्या व्युयोतः संभवति । सर्वस्य धमेस्यानोमदत्वादिति चेताय. स्त्येवम् । तथापि पश्चाटुहुराः सिद्धार्थ शब्दप्रयोगदर्शनात "कोऽयं राजा, "पाञ्चाल इत्यादिपु प्रश्नप्रतिवचनादिपु कार्यस्य व्यभिचाराव्यभिचार्यर्थ- मा वायमिति सुजानम् । यधेय हि कस्यांचिढक्ती प्रथमं गोशब्दस्य प्रयो. गदर्शनासवधाच्येत्यवगभे सपि पश्चाटतयन्तरे प्रयोगं दृष्ट्वा पूर्वति- ।
१० शास्त्रदीपिकायाम् घ्यभिचारादयभिचारिसामान्यमेवार्थ इत्यध्ययसीयते तया कार्यपातामा घगतामपि पश्चासिद्धार्थप्रयोगदर्शनेन बाधित्यार्यमानमेवाऽप्यभिचारा. हायमिति युक्तम् । किच । प्रथमव्युत्पती कतिपयानामेध शब्दाना कार्यात्वमवगत न सर्पशम्दानामतः परवाद व्युत्पादामानस्य काठादेः मिट्टा घ्युत्पत्तिः केन धार्यते । नच ध्युत्पत्ती शम्दाना पायर्यापर्वनियोति । अतः सर्य सन्दाः परचाहय्युत्पादामाना फेश्चिमिहार्य भवन्ति । सर्वपान्तु कार्या- येत्ये सिद्धार्थपरेषु लौकिकवाभ्येषु सर्वेशद्वाना लाक्षणिकत्याच फरिवद- नियताभिधायो स्यात् । सन्धितप्रतीतिः कय सिट्टोत् । वक्तज्ञानानुमा. नादिति चेत् न । द्विवयं हि याश्य तद्विपपमेव वक्तजानमनुमात- प्यम् । न चान्वितप्रतिपादक वाक्यमुच्चारितमिति कयन्वितजानानु मानम् । अथास्यरूपस्मारकः परन्धितत्यज्ञानमनुमीयते, ततः कार्यशा. घमिरन्विताभिधान न स्यात् । किच प्रथममेय कार्ययभिचार राज्योऽधगन्तुम् । यदा हि पुनले बात रत्यकम्य कस्यचिन्मुपविकास पार्यस्य: पाति तदा हप हेतुरनेन शध्दैन प्रतिपादित रति हर्षहेतुभूमिट्टातिपादने सदस्य मामध्य फत्पति । यपि च तदानीमधिशेयो न जायते इपहेतूना पहना | संभवात् । समापि सिद्धार्यता सायदयगता। सायतापि कार्य व्यभिधारः मिट्टः। क्रिट । यसः पुरजनने मत्येव सदप्रयोगादन्येषु हपहेतुप्वापो. गात्पुत्रजननमार्णविरोपि मुहान एव । किंधारात्पधोनापि पुतिनायरय कार्याचप्रमेय भयमित माह पदाधिस्यतावस्यन्ताममय पदमासुर या प्रति दिनादायं वरस्य अपर नाम्सोरे पश्व फलानि मन्तीति । समान्यो देवमान करिवद्रों सहा. यमपीत्वा नदीतीर गत्वा कनान्याहरति । समय पापचन्यो. रियामः फरमदायपरिपादरे जम्नाय भाम प्यापासे । सम्मान पाना साधता क्षाराम् I नाम्य पूरम्म बचन दि - - प्रथमः पादः। तावात्कार्य तद्वेदार्य स्वेति कार्यदिश्य वेदार्यता विधीयते । तथा सत्युद्देश्यस्योपादेयेन स्वरसनियमात्सर्वस्य लोकिकस्यापि गवानयनादि. कार्यस्य वेदार्थता स्यात् । किंच उपादेयस्य वेदार्थस्योद्देश्येन कार्यरूपेणारिख धूमेनाव्या- प्रकार्येऽपि वेदस्य प्रामाण्यमनिरस्तं स्यात् । अथ यो दार्थः स कार्य. रूप एवेति ततो यो धर्मः स चोदनालवण दति वचनक्तिः स्यात्, तत्रा. च-शब्दोऽभ्युदयघाची कम्य विशेषणं, यद्यपादेयस्य चोदनालवणपदा- स्य, ततः सर्वस्य वेदार्थस्य कार्यत्वमर्थत्व च विधीयते इति श्येनादिनि. योगानामप्यर्यत्वं स्यात् । अयोद्देश्यवेदाविशेषणम्, ततोऽयमों भव. ति, योर्यात्मकोभ्युदयात्मको घेदार्थः स कार्यरूपः ततश्च श्येनादिनियो- गानां निषिद्धफलत्वेनानभ्युदयरूपाणां कार्यता न स्यात् । माभूदिति चेत् । न । तेषामपि लिडा कार्यतावगमात् श्येनयागस्य कार्यता निवा. रयितुं शक्यते, न नियोगस्य । तस्य कार्यकस्वभावत्वात् । असति च कार्यत्वे श्येनवाश्यस्य कापार्यत्वाभावासिद्धार्यतेव धक्तव्या स्यात् । न च तथा संभवति विधिप्रत्यययोगात् । सिढे चार्थे व्युत्पत्तिविरहादप्रामाण्यमेव श्येनादियाश्यानां स्यात् । अथ पूर्वसूत्राट् वेदार्यपरं धर्मपदमनुपज्य चोद- नालवणो वेदार्थ इत्येकं वाक्यमों धर्म इत्यपरं वाश्यम् । तदिदं स्वप्रजाविलसितमात्रम् । अनुपङ्गवाक्यभेदयोर्यिना फलमाश्रयणात् । अप्रति. जातस्य च धर्मस्य लतणमसंडतम् । अथ प्रतिजातस्येव वेदार्थस्य कार्य- स्यसिद्धये धर्मत्वमुचाते, कि कार्यएव धर्मरूपों वेदार्थः?, स एव जिज्ञास्यो. न सर्यः । तथाच य एव जिज्ञास्यो धर्मस्तस्यैव मूत्रातराविनाशेन जिज्ञासा प्रतिज्ञासयेति वेदाप्रतिज्ञायचनमनर्यक्रम् । अथ स्वयंशध्द मनादृत्य- यो घेदाथैः स कार्यरूप इत्युध्यते, ततोऽर्थपदमनये वस्तुमात्रपयायमनुशा- दकं स्यात् । अनर्ययुदासार्थता चास्य भाष्य कारणका । तस्माद्विशेषण- १ उग्यतायच्छेदकायछदैन विधेयान्वनिपमाटित्यर्थः। यशदभिप्ति (ख) पुस्तकपाटा। ३ वरस्वामिना।
१० शास्त्रदीपिकायाम व्यभिचारादयभिचारिसामान्यमेवार्थ इत्यध्यवसीयते तथा कार्ययरतामा यगतामपि परवात्सिद्वार्थप्रयोगदर्शनेन बाधित्थाऽर्थमात्रमेवाऽभिचारा. हायमिति युक्तम् । किच । प्रथमव्युत्पत्ती फतिपयानामेव शब्दाना कार्यार्थत्यमयगत न सर्वशब्दानामतः परवाह धुत्पादनमानस्य काठादेः सिट्टा घ्युत्पत्ति फेन वार्यते । नच घ्युत्पत्तो शम्दाना पायापर्यनियमोमि । अतः सधैं शब्दा. परचाहयुत्पाटामाना फेरित्मिदाय भन्ति । सर्वधातु कार्या. पत्ये मिट्टार्थपरेषु किकवाश्येषु सर्वशम्दाना लाणिकावान कश्चिद- यिताभिधायो स्यात् । तान्यितप्रतीतिः कय सिझेत् । वक्तज्ञानानुमा. नादिति चेत् न । दिषयं हि धाश्च महिषयमेव धनानमनुमात. ध्यम् । न शान्यितप्रतिपादक यायमुच्चारितमिति कयन्वितत्रानानु मानम् । अथार्थस्यरूपस्मारकः परन्धितत्यजानमनुमोयते, ततः कार्यमा. धमिरन्यिताभिधान न स्यात् । किच प्रथममेय कार्ययभिचारः शक्पोऽवगन्तुम् । यदा हि पुनस्री सात रन्युझम्य कस्यचिन्मुषविकास पार्यस्यः परति तदा हर्ष हेतुरनेन गदेन प्रतिपादित रति हर्षहेतुभूतमिहायप्रतिपादने घटस्य भाम मन्पयसि । यद्यपि ध सदानीमविरोधी न जायते ह हेतूनां बहना मंभवास् । सथापि मिहार्यता सायदयगता। तायतापि फार्थ व्यभिचार: सिंहः । किच । यायः पुरजनने मत्येव गायोगादन्य पहेसुवायो. गात्पुरजननक्षपापंथियोपि मुजान पय । विचारपधोनापि ध्यपतिनायग्य काविषयव भर्यात साहि पदाकरित्रापरतायत्यनाममयं गृहमाया प्रति विनोटाप धाप प्रय नमानी पञ्च फनानि मन्तीति । सरायो टेपमहस करिषदर्श पहा. अपमाष्टुरवा नदीतीर गाया फनान्याहरति । प्रसस्मय पाययो. स्पिामः फनमदापतिणवने गाय माप्र प्यपद्यते । गम्मा भानल मासा गधानाम् । नाम्य परम्प नतिः । यदि - प्रथमः पादः। ११ तावमत्कार्य तद्वेदार्थ एवेति कार्यमुद्दिश्य घेरार्थता विधीयते । तथा सत्युद्देश्यस्योपादेयेन स्वरसनियमा'त्सर्वस्य लोकिकस्यापि गवानयनादि- कार्यस्य वेदार्थता स्यात् । किंच उपादेयस्य वेदार्यस्योद्वेश्येन कार्यरूपेणानेरिव धूमेनाव्या- प्रकार्येऽपि वेदस्य प्रामाण्यमनिरस्तं स्यात् । अय यो घेदार्थः स कार्य- रूप एवेति ततो यो धर्मः स चोदनालवण दति घचनव्यक्तिः स्यात्, तत्रा. ध-शब्दोऽभ्युदयवाची कम्य विशेषणं, यापादेयस्य चोदनालक्षणपदा- थस्य, ततः सर्वस्य वेदार्थस्य कार्यत्वमर्थत्व च विधीयते रति श्यनादिनि- योगानामप्यर्थत्वं स्यात् । अयोद्देश्यवेदाविशेषणम्, ततोऽयमों भघ. ति, योर्यात्मकोभ्युदयात्मको वेदार्थः स कार्यरूपः ततश्च श्येनादिनियो- गानां निपिडफलस्वनानभ्युदयरुपाणां कार्यता न स्यात् । माभूदिति चेत् । न । तेपामपि लिडा कार्यतावगमात् श्येनयागस्य कार्यता निवा- रयितुं शक्यते, न नियोगस्य । तस्य कार्यकस्वभावत्वात् । असति च कार्यत्वे श्येनवाश्यस्य कार्यार्थत्वाभावासिद्धार्थतेव वक्तव्या स्यात् । न च तथा संभवति विधिमत्यययोगात् । सिद्धे चार्थ व्युत्पत्तिविरहादप्रामाण्यमेघ श्येनादियाश्यानां स्यात् । अथ पूर्व सूत्रगद वेदार्थपरं धर्मपदमनुपज्य चोद- नालक्षणो घेदार्थ इत्येकं धाक्यमर्यो धर्म इत्यपरं वाक्यम् । तदिदं स्वप्रजाविलसितमात्रम्। अनुपङ्गवाक्यभेदयोर्डिना फलमाश्रयणात् । अप्रति- जातस्य च धर्मस्य लतणमसंडतम् । अथ प्रतिज्ञातस्यैव घेदार्थस्य कार्य- स्वसिद्धये धर्मत्वमुच्यते, किं कार्यएष धर्मरूपी वेदार्थः स एव निज्ञास्यो- न सर्यः । तयाच य एवं जिज्ञास्यो धर्मस्तस्यैव मूगताविनाशेन जिज्ञासा प्रतिज्ञातव्येति घेदार्थप्रतिज्ञावचनमनर्यकम् । अथ त्वर्यशब्द मनादृत्य. यो घेदार्थः स कार्यरूप इत्युच्यते, ततोऽर्थपदमनर्यक वस्तुमात्रपर्यायमनुया. दकं स्यात् । अनर्थव्यु दासार्यता चास्य भाष्य कारण।ता । तस्माद्विशेषण. १ उश्यतावच्छेदकायच्छदैन विधेयान्यनियमादित्यर्थः। २ पायंशदमिति (ख) पुस्तकपाठः। ३ वरस्यामिना।
१२ शास्वदीपिकायाम् मेवैतत् । विशेषणत्वे चाभ्युदयरूपस्य वेदाय कायंत्याभिधानादनभ्युद- परूपस्य पदार्थस्य कार्यत्व न स्यादिति सस्य वेदस्य कार्य एव प्रामाण्य. मिति नियमो न स्यात् । ततश्चा "विनाशी वा अरे अयमात्मे"त्यादीना. मात्मस्वरूपपरत्वं न निराकर्तव्यमित्यास्तां तावत् । तस्मादमस्वरूपप्रमाण- प्रतिपादनार्थमेवेदं सूत्रम्। तदिह धर्म विषयीष्टत्य चिन्यते-किमस्य न किं. चित्प्रमाणमस्ति? किंघा प्रत्यतादिकमेव प्रमाणम् ? उत चोदनव? अथवा विकल्पः? अथवा समुच्चयः इति। तत्र शब्दस्य प्रमाणान्तरप्राप्तप्रापकत्वेन स्वयमप्रमाणत्वात्मत्यवादीनां चासामयादममाणको धर्म इत्येक पतः। प्रत्यवादिगम्य एवेत्येकः पतः। योगिनां प्रत्यतगम्यः, अर्वाचीनानां तु चोदनागम्य इत्यपरः । नगर्दै विद्यार्या पत्त्या किमप्यदृष्टमस्तीति सामान्येन प्रसिद्धोधर्मश्चोदनवाग्निहोत्रादिविशेषरूपेण गम्यते, तस्मात्समुच्चय इति पतान्तरम्।चोदनेव, सांच प्रमाणमेर्योत सिद्धान्तः। तदिह चौदनैव प्रमाण सा च प्रमाणमेधेत्यवधारणद्वयं प्रतिज्ञायते । निमित्तसूत्रे तु प्रथमदि- सीयसूत्रमात्रालाचनमा घेदोधर्ममूलमित्यादिवटुपर्देशशास्त्रताशका मा भूदिति परीक्षाशास्त्रमिदमिति'भापयितुं परीक्षामतिज्ञानम् । यपि चोपरितनध्यापारादेव परीक्षाशास्त्रत्वं गम्यते, तथापि यत्यमाणमेय श्रीनृद्धिसमाधानाय कीर्तितम् । प्रत्यक्षमूत्रे तु प्रत्यतस्य विमानोप. लम्भनत्याइविति धर्म मामाण्यासंभवात्ततपूर्वकत्येनेतरपामध्यमामा. एपात्रमाणान्तरनियम-विकल्प-समुच्चयनिराकरणाच्चोदनेवेत्ययमर्थःसि- हाति प्रोत्पत्तिकमूचे तु स्वतःपामाण्यमान्यधास्य-कारणदोपजानाभ्या- ममामारयमित्यानित्याग्निहोत्रादिचोदनाभ्योऽसंदिग्धजानोत्पत्तेः स्यतः- मामाण्यम् न चापबादकमान्यधात्यजानं सातार्दास्तानापि कारणदोष. ज्ञानं । पुरुषाययस्वाच्छन्ददोषाणामा पदपदासंपन्यस्यात्रिमत्त्वातहदा- रेण पुरुषानुपयाभावाचावनानामिति स्थिते "शब्दस्पद्यानित्यस्यात्कुम: - । . मदमिति () पुस्तक पाठः। २ महारादेसि (प) पुस्तक पाटा। : माययम्मामिप्ति (ख) पु. ८ः।
प्रथमः पादः। १३ | संबन्धनित्यते"त्याविण्य शब्दस्य नित्यतया शब्दाधिकरणे संघनित्यत्वे समाहिते माभूत्पदपदार्थसंबन्धद्वारेण पुरुषानुप्रवेशः, वाफ्यवाक्यार्ययोस्तु | लोके संबन्धादर्शनाविलोऽग्निहोत्रादिवाक्यार्थप्रत्यय इत्यतो व्यामोहः | सामयिको धा अतो न यान्यार्थ घेदस्य प्रामाण्यमित्याशङ्का पदार्थानां सम्बन्धयहणं समयं चानपेतमाणानामेव वाक्यार्थ प्रामाण्य सम्भवतीति ताधिकरणेन प्रतिपादित पुनर्वेदानां वाक्यात्मकत्वात्काठमादिसमा- ख्यानाच्व पारुपेयत्वात्तद्वारेण दोपसंस्पर्गमाशड्या स्मर्त्तव्यत्वे सत्यस्मरणा- मोग्यानुपलश्चिनिरस्तस्य फर्नुरनुमानासम्भवात्समाख्यायाश्च प्रवचन- मित्तत्वादपोरुपया वेदाः, इति तदेकदेशानां चोदनानां सिद्ध प्रामाएमि. त्येवं समस्तः प्रथमः पादश्चोदनासूत्रप्रतिज्ञातापिपादनेन तस्यैव परि. करः । सोऽयं भाष्यकारानुसारेण पादानुक्रान्तः । वृत्ति कारमतं तु पश्चादनुक्रमिप्यामः । प्रस्तमनुसराम. । प्रतिजातं ताबच्चोदनेव प्रमाण साच प्रमाणमेवेति । ननु प्रत्यवादेरन्यानपेतं प्रामाण्य सभवतीति तस्यैव धर्म प्रामाण्यं, शब्दस्यतुसदेवप्रमाणान्तरमितविषयत्वाच तदनपेक्षप्रामाण्यं सभवती. ति । उच्यते। प्रत्यवंतावत्संयुक्तविषयत्वेन विद्यामानोपलम्भनत्वादविष्यति धर्म न समर्थम् । यद्यपि गोदोहनादिद्रव्यं, यागादिक्रिया, नीचस्त्वादिगु- णात, फलसाधनस्वादुर्मशब्दनोच्यते, नापूर्वादय इति श्रेयस्करभाष्ये अत्यते । तथापि तपां फलसाधनरूपेण धर्मस्वात्फलस्य च जन्मान्तरा- दिभाषित्वात् धर्मस्वरूपेण प्रत्यतविषयत्य न सभवति तत्पूर्वकत्वाचा. नुमानादिकपि न प्रमाणम् । भावनायलजन्तु योगिप्रत्यात भविष्यत्यपि धर्म सममिति मनोरयमात्रम् ।। भावना झनुमतगोचरनियतानुभूतेष्वेध निश्चयरूपां स्मृति ननयेत् । ९ मामामप्ति प्रतिपाहिसमेयं समस्त पति (ख) पुस्तक पाठः। २ पदापानुकान्त इति पाठान्तरं महन रोचते। 3 उपचपत सेने मिनीपतन्त्रे साधाधुना दुर्लभा। - १४ शास्वंदीपिकायाम नवसापुत्र प्रमाण, स्मृतित्वादेव। नतरा प्रत्यतमनिन्द्रियजत्वात् । नेन्द्रियजत्व प्रत्यक्षलवणमपि तु कल्पनापोटमिति चेत । मुतरा धर्म स्याप्रत्यतत्य फलसाधनरूपस्याविकल्पयहणासभवात् । तस्मादनिमित्त प्रत्यक्षम । तत्पर्धकत्याच्वानुमानादपि । काश्यपीया पुन प्रातिभनान पीणा धर्म प्रवर्तत इत्याहु । सत्तु लिङ्गादशाभामजत्वात्ममाणमेव न भव निकि पुनर्धम । शब्दस्य तु बुद्धिलनक्रत्वादसत्यपवाडे युक्त प्रामाण्यम । ननु न बुद्धिजननमात्रातप्रामाण्य युक्तम अयथापिवाक्येषु बुद्धि जननाविशेषात् । सत्यमा तत्र तु कारणदोषबाधकप्रत्ययाभ्या युक्तमप्रामाण्य बेटे तु तदभावात्स्वत प्राप्त प्रामाण्यमनपनोदित भवति । कय पुन मामाण्यस्य स्वत प्राप्ति तदर्थमिद सर्वज्ञानान्यधिशय चिन्त्यते । कि प्रामाण्यमप्रामाण्य चोभय स्वतएवावगम्यते अध वान्यतादपि स्वभावे नानिपिस कारगागुणदोपप्रत्ययाभ्यामवगम्यमाने ? श्राहास्विद्धप्रामाण्य स्वताऽवगम्यते प्रामाण्य तु कारणगुणज्ञानात्सवादनानाकियाज्ञानाद्वाय धार्यते ? उत प्रामाण्य स्वत प्राप्त सदयोन्यधायक रणदोषजानाभ्यामव गम्यमानेनामामा नामोदाते तित्र सर्वकारणाना स्वकार्यशत स्वाभाविकत्वादुभयमपि ज्ञानस्य स्वरसादेवावगम्यत इति फेचित् । सदयुक्तम् । न हि ज्ञान स्थविषयस्य सधात्वमतथास्य च युगपच्छति वेदायतु विरोधात । अय कापि ज्ञानक्ति स्वप्रामाण्य स्वता बोधयति फाप्यप्रामाणाएपमित्युच्यते, तथापि न युक्ता कारणान्तानिरपेतस्प जानस्म घोपलम्भहेतुत्य किक जाने भवतीति न राज्य वितुम, तो दुपमपि स्वस्वभावेनानिपित कारणगुणदोपजानाभ्याममाम्यतदत्यपरे(') । तद प्यपेरातम । एय हि गुणदोपावधारणामागन्यतरणाप्याकारणार्थमनवग मर्यादुजान नि स्वभा: स्यात् । तस्मादप्रामाण्य स्यत, प्रामाण्यन्तु सवादजानादिभिरित्येतदेव युक्तम । तथा हि । न जानमुत्पमित्येता १ अपमय चाचादिता यया प्रमाणत्याप्रमाणस्व स्वस मापिसा । मेगापिकाने परत मागताचरम स्वात प्रथम परम प्रातु पामापर्य यदादिमा प्रमाणार्य सप्त शायु परतावापाताम' R. कारणगुण्डानाबाबधानाद्वाति (ख) पु. पाठ । साव्यस प्रथमः पादः । ૧૫ बतार्थतयात्वावधारणं युक्तं व्यभिचारादनिश्चयाच्च । अप्रामाण्यमेव सस्यां वेलायां प्राप्तम्, पश्चात्कारणगुणनानासंवादज्ञानादयक्रियानानाद्वा प्रामाण्यावगमादपोदाते । शब्द चाप्तप्रणीतत्व गुणः, न च वेदे तदस्ति अपारुयेपत्वाभ्युपगमात् । “वनस्पतय: सत्रमा सत" | "गणात यावा. ण" इत्येत्रमादीनामुन्मत्तालपितकल्पत्वात' अप्रन्ययिततरप्रणीतत्त्वात् । अमामाण्यमेव वेदानामिति प्राप्त ऽभिधीयते । “परापेवं प्रमाणत्वं नात्मानं लभते क्वचित । मूलीच्छेदकर पतं को हि नामाध्यवस्त"। यदि हि सर्वमेव जानं स्वविषयतयात्वावधारणे स्वयमसमर्थ विज्ञाना. न्तरमतेत ततः कारणगुणसवादार्यक्रियाज्ञानान्यपि स्वविषयभूतगुणाझ- वधारणे परम रन, अपरमपि तथेति न करिवदों जन्मसहस्रेणाप्यध्य- घसीयेति प्रामाण्यमेवात्सीदेत् । अयाक्रियानानं स्वतः प्रमाणमिति चेत् । को विशेषः? । अव्यभिचारति चेत् । न । स्वावस्यायामसत्यप्यु- दकाहरणेऽयक्रियाविज्ञानदर्शनात्। अथ मुखजानमेवार्थक्रिया, तच्चाव्यभि- चार्य । न हि क्वचिदप्यसति सुख्ने सुखजानमस्ति । सत्यमेतत् । न तु तेन पूर्वज्ञानस्य प्रामाण्याध्यवसानं संभवति । अप्रमाणेनापि प्रियासन मविज्ञानेन स्वप्रावस्यायां सुनदर्शनात् । तस्मात्स्वतः प्रामाण्यं प्राप्तम. धान्ययात्वकारयदोपजानाभ्यामपोटातदत्यवश्यमङ्गीकरणीयम् । एवं च शब्देऽनाप्तपुरुषसंस्पर्श तत्वावोयाणामपारुषेये बेटे तदभावात्साताच्या. न्ययात्वज्ञानाभावादनपनोदितं प्रामाण्यं भवति । पौरुषेयवचनानि तु पुरुपबुद्धिप्रभवत्वादान्त्या विलिप्सया धा प्रयुक्तानि मूलदोपण दुष्टत्या- दययानि भवन्तीति वेपम्यम् । केचित्त्वाहुः-न लोकेपि शादस्यायधा- त्यमस्ति तदभावात् । न हि लोके शार्ट प्रमाणमस्ति वळभिप्राया- नुमापकत्वात्पुरुषवचसाम् । तेनानुमानस्यैवायं व्यभिचारी न शाब्दस्य न वा तस्यापि । विवेकायहादतिव्यवहारप्रत्तिः । यदि तु शाद. ९ प्रपितत्वात् ति (ख) पुः पाठः। प्रामाषयमेव सर्यनारसीदेत इति (ख) पु. पाठः। वियेकापरणादलिन्थ्यवहारप्रतिरिति (ख) पुः पाठः।
१८ - शास्त्रदीपिकायाम लेषां नियविषयत्वादनयमिति तयारत्यर्थमर्यपदमिति । तत्रेदं बत- व्यम् । कस्मिनगे लेपां व्यातिरिति धर्मत्त्व इति चेत् । न तत्स्वरूपान- भिधानात् । इदं हि मूत्रं वेदार्थस्य कार्यत्वप्रतिपादनार्य न धर्मस्वरूप. लक्षणार्थम् । यतः श्येनादीनां धर्मत्वं मा प्रसाइतीदित्यर्यपदेन व्यात्ति' क्रियेत, यदि पर कार्यत्वयात्तिः स्यात्सा चायुक्तत्युक्तं पाक । भवतु वा याक्यभेदाङ्गीकरणेन धर्मलक्षणार्थमपि सूत्रम् । तथापि चोदनालक्ष णपदेन कार्यात्मकमपूर्वमुद्दिश्य तस्य धर्मत्वमुच्यतइति वा मतम् । तत्र श्येनादियागस्य का प्रसङ्कायद्यारत्त्यर्थमर्थपद स्यात् । नहि ज्योतिष्टा. मादियागस्यापि धर्मत्वमस्ति । अपूर्वस्य धर्मत्वाभ्युपगमात् । अथ श्यनादापूर्वस्यैष धर्मत्वमर्थपदेन व्यावर्त्यते। ततो भाष्ये श्येना. दिशब्देन कर्मनामधेयेन तत्साध्यमपूर्व लक्ष्यत इत्यधिशिष्टा लक्षणा स्यात् । यदि चापूर्वमेव प्रत्युदाहरण "ततो हिसा हि सा सा च प्रतिपिति" भाप्यमसतं स्यात् । श्येनयागो वा तत्काल वा रिमा न त्वपूर्व अर्थ- चिदपि हिंसापदास्पदम् । अस्मिश्च कल्ये 'कथं पुनरसावनः कर्तव्यात. पोपदिश्यत्त' इति चोदाम् । नैध श्मेनादयः कर्तया बिजायन्त इति चीत्तर- मपूर्वधिपपं स्यात् । न च तस्य कर्तव्यत्व शश्यते वारयितु कार्यस्वभा. घश्यात् । एव च यागमतव्यतानिषेधार्थमिद भाप्यमहोसत्य यत् तत्स. माधानाय प्रयत्यते कर्तव्यताविषयी हि नियोगो न पुनस्तस्य कर्तव्य. सामाहेति तदपार्यकम । काम्यपि विधिरेव प्रवर्तको न फलं, तस्य विध्यधीनोत्पत्तिमत्वेन यागापैताभावात् । यिधिस्तु यागाधीनिष्य. तित्वायागमनुष्ठापयतीति युक्तम् । यदि च विधिरप्रवर्तकः काम्येपु म्या. दितिकतयताप्यविधेया स्यात् । तस्यामपि फलत एवं प्रतिसिद्ध साइम. धानसाध्यायात्मलस्य । वदति हि "तयुक्त तु फलश्रुतिस्तस्मात्मविको. "ति । ततश्चानीयोमोहिमायामपि विध्यमायेन निषेविषयत्वात्त. सस्य ज्योतिष्टामस्याप्यनयंत्वापो "काया यो नियसाय पातिप्टो. मादिरति" भाष्यानुपपत्तेः। ननु "न हिस्यादिति निधोऽनाभ्याधीतस्यात्युरुपाय, सेना ।
प्रथम पाद । १९ नेन पुरुषाा स्य हिसा प्रतिपेढया । मत्वर्थनिषेधे हि सोपि प्रात्वर्थ स्य त् । अविगेपे वे कम्य प्रतिषेधविधे प्रत्त्वर्थत्यपुरुषार्थत्वापत्त्या बैरूप्य स्यात। तस्मात्पुरुषार्थानामेन हिसानामिह प्रतिषेधो न त्वयानामिति । तदिन बालसमोहनम् । नविशेषेणापि प्रतिषेधे वैरूप्यम् । यदि हि प्रात्वर्यत्वपुरुषार्थत्वरूपविशेपेणोद्दिश्य प्रतिषेध क्रियेत तत स्यादपि वैरुप्य प्रतिपेध्यापस्यापितातुपुरुषगोवत्वात् प्रतिषेधस्य । यदा तु हिसाम मुद्दिश्य प्रतिषेध क्रियते तदास्य कि वैरूप्यम । तया । या भोननार्य मासोत्पादने हिसा या च वैरिनिर्यातनार्यतया सातात्पुरु पाया तस्यामुभय्यामविशेषेण प्रतिषिध्यमानायामपि नास्ति बैकस्यमेव- लिहापि । इतरया तत्रापि भोनन हुता पुरुषार्थता च प्रतिषेधस्य स्या- दिति रूप्य स्यात् । तस्माद्बर काचिदोन केनापि प्रकारेण प्रसक्ता हिसा सा सा सामान्यन प्रतिषिध्यते। पुहपार्यरच प्रतिषेधो ऽनारभ्या- धीतत्वात । तस्मादमीयोमीहिसायप्तति विधेयत्वे प्रतिषेधगोचर स्पात । विधेयत्व तु विविशेषविषयत्वात्सामारि पयो निवेधस्ताद रोधादसान्तराण्यानम्बते ।। ननु साप नि पत्ये निधे कर्यस्यात्प्रति प्रस्य च पुरुषार्य त्वादृिपयभेदेनाविरीधान वाध । न हीद विद्यम प्रतीहिसया भवि तय पुरुषस्य तु तदुर्जनैति । सत्यम । अहरिधिमात्रालोचनाया नास्ति विरोध । ज्योतिष्ठामविधिस्तु माइ प्रधान पुरुषस्य निदधत्पुरुषाहि सानिधनग्नीयोमीहिसायामवतरन्त निरुणादि । न मानीपोमीहिसा वर्जयता ज्योतिष्टाम शक्यतेऽनष्ठातुम। तस्मादस्ति विरोध इति सामा न्यस्य बाध । विधी त्यप्रवर्तके सत्यानीपोमीहिसापि प्रतिषिोत । किमय न श्येनस्य विधेयत्व निराक्रियते ()। प्रतिपेमिट्टार्थमिति चेत । क प्रतिवेध । 'न हिस्यात्सर्याभूतानीति" नाय नियेध श्येने प्रवर्तते । हिसानिपयत्य त् । श्येनफल च हिसान श्येन । तया चौतम । १) विटामिति (व) पुपा ।
शास्त्रदीपिकायाम यो हि हिसितुमिन्छे तात्यायमभ्युपाच इत हि तपोमुपदेश दति । श्चित्याह-श्यनम्य नसत्वे मति यत्नात्तत्पलमपि हिसा कौव्या भव सीति र निषेछ शक्यते । अत फलात व्यतानिरासाय श्येन कर्तब्यता बलाविरस्या इति । तद्रिदमस पद्ध ययैव हि श्येनापूर्वस्य कर्तव्यताया सत्यापि तत्साफलस्य कर्तव्यतान प्रसज्यते । तया पागत्य कर्म सत्य मपि रागमाफस्य फनत्य नास्ति कतरातात्ति । तस्मादायक श्येन- कतानिराकरणम् । तस्माटिमवात्र प्रत्युदाहरणम । इद वापरमकदे छिन प्रष्टया --अर्यशब्देन किमुच्यते रति । यदि य साधन निया ना धर्मल्ब न स्यात । अथ चियितफल न भवति तदर्थ-शब्देनोदाते। तथा सति नाविषयस्यापूर्वस्य धर्मत्वासह । चोदनालक्षणवाविधि दृफल(त्याभानाच्य । भत्यिति चेतनालोकनिराधाता यो हि हिसा- यामुगुक्त प्रतिधयानिवर्तते न त धार्मिक इत्यावतते । त्वधान्त्रि एत्त इत्येतावत । तदाऽहु । “लामसिद्धस्य लक्षण परीवर्वतव्य न रक्षा वियत्परिभाषणमित्यास्ता तायत इति चोदनाभूत्रम् ॥ २॥ नम्या निमित्तपरीष्टि ॥३॥ अनेन मूत्रश चोदनाप्याप निमित्तस्य परोतयस्मिन्पाढे धक्ष्य माण"मयात शेषलवयम् "अय विशेषलवण मितिधत सुवाहणार्यमनु- कोयते ॥३॥ घोदन त्यस्यार्थस्य साधनाय प्रत्यतादीनामनिषिसत्यमुच्यते । (१) न मुग विधान -TAI ट नग्नपटितयाजन्यपाधजन्य-निनिनि चापरापूर्वति गृढम् । (0) पाप मुराणानिधनानाधिपापत्य प गागाति सत्य मध्य न्यन पिडफरयामायादित म युक मचायायादिनस्य नित्य पश्यति। अजनाकामाप्ययात्रामा । (B) 4-7 र स्तनभाये-तिन तिमु पतमि मुफमपुष । Pमयाग याान्त गलगध स्मथपत्रकारस्य पपन्ना टायर प PARम म्यामात्यय hiar पोष्टर तुतु "अचानुपन 1 महाभ ययागानुमान' अपना उपासना अपान TAITEसमा ध्याकरण कापमानां प्रयामास त्यास। - रस्यननट IAध प्रथमः पादः। सत्संश्योगे पुरुषम्येन्द्रियाणां वुद्धिजन्म तत्प्रत्यक्षमनि- मित्तं विद्यमानापन्नम्भनत्वात् ॥ ४ ॥ प्रत्य तावदिन्द्रियार्यसंप्रयोगजन्यत्वेन विद्यमानोपलम्भनत्वाषि- प्यति धर्म न निमित्तम्। सत्संप्रयोगजन्यत्यमाभासेपि तुल्यत्वादलक्षमिति नैयायिका दूपन्ति, तनु लवणानभिधानादटूपणम् । न हीदं लक्षणं प्रत्यतस्य किं त्वनिमित्तत्वयनमात्रम् । तत्र हेतुर्विदयमानोपलम्भनत्व तत्साधनं च सत्संप्रयोगजत्यम् । न हि सत्संप्रयोग जमविद्यामानापलम्भनं संभवति । इन्द्रियार्यसंयोगजत्यं सुवादिजानेवयाप्नेरहेतुरिति चेत् । न तेषामपि मन संजफेन्द्रियसप्रयोगजस्यात् । मन सद्भाधे च सुनादिजानमेव प्रमाणमपरीतावभासज्ञानस्येन्द्रियाधीनतया रूपादिजानेषु व्याप्तिदर्श- नास । मुशादिविषयमपरोवजानमिन्द्रियमनुमापति । तत्र चतुरादीना- मसभवात्तिभ्यो ऽन्यदतिप्टते। अत्र कश्चित् । नित्यद्रव्यगतविशेषगुणत्या. मुनादीनां द्रस्यान्तरसंपोगनत्यम, पार्थिवपरमाणुगतरूपादीनामग्निसं. योगजन्यदर्शनात । यच्च द्रव्यान्तरं तन्मन इत्याह । तव युक्तम् । शरीर द्दि भोगायतनम् । कि च तस्य भोगायतनत्वमन्यत-तत्सयोगापेक्षसुप्रा. युत्पत्तेः । प्रशितपीतादाधारस्याच्च न दिः शरीरात्सुनायुत्पत्तिः। अतः शरीरसयोगादेव सिद्धेनं द्रध्यान्तरानुमानम् । किं च पार्यियगुणानामेय द्रयान्तरसयोगापेक्षा दृष्टा न द्रव्यमा गुणानाम् । तेजःसंयोग एव च कारणतया दृष्टो न द्रव्यमात्रमंयोगस्तस्मात्रेयं मन सिद्धिरिति मुपानपरोवजानमेव मनसो लिङ्गम् । किं पुनरिन्द्रियल. तणं चतुरादिपु मनसि चानुस्यतम् । उच्यते । यन्सं प्रयुक्तेयं विशदायभार्स मिनाम ननयनि तद्विन्द्रियमित्युच्यते । तच्च द्विविधम् । चाह्ममाभ्यन्ता च । घाझं पञ्चविधम् । घाणरसनचनुम्त्यस्योत्रात्माम् । प्रान्त त्य मनः । तत्रादानि चत्वारि च पृथियनेयायुप्रतीनीत्यतपाददर्शमयद. भ्युपगम्यन्ते । श्रोत्रं वाकाशात्मकं तरभ्युपगतम् । ययं तु "दिगः ".
शास्त्रदीपिकायम मिति दर्शनादिग्भागमेत्र कर्णशकुल्यच्छिन्न नमाचन्महे । मनस्तु पनियादीनामेवान्यतमात्मा सेभ्योऽन्यद्वा सर्वया ताबस्ति मन तच्यात्मलनणेप्येन स्वतन्त्र प्रवर्तत न बाहोपु रूपादिष्वित्यान्तामित्युच्यते रूपादिजानेवपि तन्तु िदसहाय प्रगति एवमनुमानादिष्वपि निद्रा दिसहायमन्यमनस्कस्य सप्रयुक्त प्वपि रूपादिपु ज्ञानानुत्पत्ते । स्मतावपि सस्कारमातन्त्र प्रवर्तते न स्वतन्त्रम् । नन्वनुमानादीमा मनाजन्यत्वात्तिपा च भूगर्भारप्यतारपि परतिरिन्द्रियजन्यत्य विद्यमानीपतम्भनयनानका न्तिम स्यात् । न स्यात् । न हीन्द्रियनत्य हेतु कि विन्द्रियमप्रयोगनत्वम् । न चानुमाने अतीताया भवि यन्त्या या वृप्रेरनुमीयमानाया मनसा सम योगउम्तीत्य व्यभिचार । तदेव प्रत्यक्ष तावदनिमित्त, तत्पकत्वाच्यानु मानादापि । न झरही धर्म तेन सह कस्य चित्सन्धियहा समति । सादृश्यविषयकत्वान्नापमान दूरभ्रष्टम् । अर्यात्तिरपि धर्मण विनाऽनुप पद्यमानस्य कस्य चिददर्शनादसमझ। ननु जगद्वैचिश्यामनुपपत्रम । न । स्वाभाविकत्वेनोपपत्ते । यद्यपि तदनुपपत्मा मिचिदृष्ट कल्प्येत । तयापिका धर्म को वाऽधर्म गति विवेकाभानावश्य चोदनवार्यनीया। सा चेदहीरता सलमयोपत्त्या, मामान्यताइटन बा ॥ ननु रिकन्यनिमित्त सबन्धय हगाम सत्य य प्रत्यतपूर्वकत्य सविस ल्पकमप्यनुपातेन्द्रिययापारस्य नायमानमगोतावभासत्वात्प्रत्यतमेवेत्य दोष । विकल्पश्चाताभातति चित्र अपरातमिति हि स्व लवणमुत्यते । तद्विपयोऽरभासाऽपरोतायभास । विकल्परत्यभिनाथम मायावतभामयाब स्वलक्षण प्रति नाभिलाप स्वतनण स्ट शत। यदि स्रोभिनापमानेकापि विनाऽत्तयापामपरीतायभाम म्यात । न चामास्ति । तदुकम। अन्य येवानिमयोगाद्वार दग्धो हि प्रन्यो । अत्प या द्वाहगर्दन दाराये परकागते इति । तम्माभिला पातायन विनाकारणभामयति । सत्ममानविषया विकल्या अपि । यस्त्वप यिम्फारितात गारपति शिकन्यो विशदायभाम नमान प्रदायभातनिगियरममगा । तदभाव अभिलापमाने, भा. , मसमा प्रथमः पादः॥ माने च विकल्पाकारप्रतिभासे बेगाभाशत् । तस्माविधिकन्परुमेय प्रत्यक्षम् । तरेय हि वियदम्य स्वनतणस्यावभामः । मेयम् । टन्मीलितने. प्रम्य विकल्पोऽपि गारयमित्यपरोतात्रभामण्य प्रतीयते । न चासायन्यसं. मगंकृतः, प्रमाणाभायात् । अभिलापसंमर्गयोग्यस्यापि सामान्यामारस्याभि. लापनिहादिभिरवेशमिन्द्रियश्च वैशामुष्पातरम । न हयं परोता. परोधिभागो विषयमतः, यदि हितया स्यात्सर्यदेव सामान्यं परोसं स्यात् । स्वलतयां चापरीतं स्यात् । न चेप्रमस्ति, सामान्यामारस्यापि परेतापरो. उिभागदर्शनात् । तथा हि दूराच्छेतं स्वनतणं पश्यनिदारितगधारक- जातिविशेयो उपाशदश्रमणादश्यत्यं, तस्मिय स्वलक्षणेऽनुमिमानापि परो युध्यते । पदन्ति हि अश्याप्ययं न चतुपा तयाबभामताति । पत्यासवस्तु वदति-संमत्यश्यत्वमप्यस्य चतुपा पश्यामोति, न पूर्धमिति। स्यलवणं तु प्रापि विशदमेति सामान्यागात एवायं दूरसमीपर्तिनः परोतापरीतविभागः। तस्मात्कारणताय विभागः। एकस्मिन्नपि हि विपये अढायमानं विज्ञानमारोत्य जनयति । लिङ्गादिजन्तु नेति किं नोपपदाते ज्ञानजन्या विपयगतः फनविरोपायमापरीत्यं नाम सर्वस्य सयेदाः । यदाधाभावाभ्यां लिङ्गाभ्यामतेः पश्यामि न पश्यामीति विस्फारिता. चाणामेय ध्यपहारः प्रवर्तते । अतोस्ति विकल्पस्यापि विशदायमासिस्व. मिति प्रत्यतस्योपपत्तिः । केचित्तु सविकल्पकमेय सयं ज्ञानं न निर्विल्पक नाम किंचिदस्तीति मन्यन्ते । तत्तु प्रतीतिविरुद्ध प्रतीमो हि धयमस- निपातानन्तरमाधयितसामान्यनिरोपविभागं समुग्धवस्तुमानगोचरमाला- चनजानम् । तदभाये तु विकल्पएय न जायेत. विकल्पयता हि पूर्वानुभूतं जातिविशेपं संनाविशेषं चानुस्मृत्य तेन पुरस्थित घस्तु विकल्पयित ध्यम, न चार्यमदृष्टयास्ततस्मरणमाझस्मिस्मेवा(पपद्यते । तस्मादस्ति निर्विकल्पकमपि जानम् । तच्च सन्माधिपमिति केचित् । भेदस्य विकल्पबेदावादग्रहीते च भेटे विशेषाणामपदणात् । किं चेतरेतराभायो. (१) सप्रतीयत पति (ख) पु. पाः । (२) मैयोत्पाते इति (ख) पु. पा. ।
शास्त्रदीपिकायाम्
भेदः । न चासो प्रत्यक्षेण यहीतु शश्यते । नतरा निर्विकल्पन । अतश्च
"नेह नानास्ति किंचने त्यादिनिधाना प्रत्यवादिधिरोधाभावा देकमेधा.
द्वितीय 'मित्यादितिभिरद्वितीय ब्रह्म सिद्धम तिदिदतिमाहसम । कि
भवती नीलपोतणेस्तितमधुरयो शीतोष्णयो सुखद खयोश्वामिलमया
पुद्धिः योध, नानोतर जातव्यम् ।
नध सत्स्यरूपे सविकल्पोन विषयहमति वाच्यम् । पविक
रूपोन विकल्पस्यापि मिलतणस्यात्यस्यसभयात् । यन्नायरयमिदमस्मा
द्विमित्येश धिमल्पनेय भेदा यहीसथ्यो नायिकल्पन तस्य ग्रहण समान
सीति । न ममा भेदस्य यहण किन्तु भिवानाम् । तेषामपि न भिवतया
फिम्सु स्वरूपेगा, यदत्यस्मादिन नीन पीस या
सदृहात धूम,
महि
नीत पोत घा भेदः । तयोहिं धमाभेद तदपि धर्मिणा ग्रहण नानु.
पपव: । यदि च सन्मान प्रत्यतण एतमनील पीत घासतो वि.
होनापीदमामा मिति कप भेटीए होतान हिसदेव मतभित्रमिति
सभाति । समायोनाटिगुणाना चियादिद्रयाणा घ प्रत्यक्षेण परणा.
पपत्रापताप. प्रत्पविरुद्ध एय यदि तु पयियादिप्रपञ्च नापहमहे
मर्म र भेटमेति या पदय नीलपीतपोतिभावस्य प्रायः
सानुपामिदम्यापहयामभयान, प्रत्यवाभायपि हि प्रत्ययदेव प्रमा.
पान्तरध्यो पनीयान रतावा गगे चतुष्पात्याद्विपाणित्यमनुमीयत पो
भेदापनापानमति द्वियितांतराप्रपामारामाशारणम्यान
पसोपामानित दिrgप्यसे । रापि यदि मिखाया प्रसि.
माँगनमायय परीया तपमा पहीत तरा म्यारा, नीनपीस
योनिभायानादरेण रूपेण पीसयो पादादिभार.
हो किमि पनि हिस्यमयों न पियादपाया प
मिणभेदम्म प प्रापतमिम । मप्यारा प्रयास | मायपि प्रापट.
निराधे शत्रुपमझम HATRAधने गयारामशमी पर
REATo frfarpa hp anयमान हिम्यामिक
EIRTHAgo पार।
प्रथमः पादः। २५ ज्ञानस्य पदपदार्यमंनिध्यपेक्षायोग्यत्वन्यायालोचनसापेवतया विलम्बित- प्ररतः प्रत्तिमेव निर्णाद्ध । किंचाशयमेव श्रुत्या प्रपञ्चस्यासत्यत्वं घोडुम् । युझामाने हि श्रुतिरपि प्रपञ्चान्तर्गतत्वादसती वोडव्या स्यात् । कयं च श्रुत्यैव श्रुतेरसत्त्वं बुझेत, असत्वे हि प्रतीयमाना न प्रमाणं स्यात् । प्रमाणत्वे व्यवस्थिते सत्त्या प्रतीयमानायाः श्रुतेर्न मिथ्यात्वं शक्यं वक्तुं, नहटेकस्यैव वस्तुनो युगमदेव सत्त्वमसत्त्वं च समुच्चित्य बोद्धं शश्यम् । अन्यतरोपमर्दैन मन्यतरद् बुद्धाबाहिति, ततश्च श्रुतिरवास्तीति चेत् । न । प्रपञ्चस्याभावः संभवति । श्रुतपि प्रपञ्चत्वात् । मास्ति चेच्छुतिः, प्रमाणाभावादेव न प्रपन्चापलापः संभवति । ननु स्वयंप्रकाशं घल किमस्थान्येन प्रमाणेन ? भवतु ब्रह्म स्वयंप्रकाशं प्रपञ्चाभावस्य किमायात,? स हि प्रमाणमपेठतएव । कयं चाविदयमानस्य प्रपञ्चस्य प्रति. भासः? । अविदायेति चेत् । कस्य पुनरियमविया ? जीवानामिति चेत् । ना तेपामभावात । भावे वा द्वैतप्रसङ्गः, ब्रह्मणि तु रिशुद्धविदात्मक निरवकारीमाविद्या विद्यात्मकमपि अविद्याशवलमिव भ्रान्त्यावगम्यत. इति चेत् । कस्येयं भ्रान्तिः यदि न कस्यचित्मक्तम् । यदि नीवानाम् । न, तदभावात् । यदि ब्रह्मणो, नास्य भ्रान्ति. सभवति इत्युक्तम् । यदि च विद्यारूपेयविद्या स्यात् केनासावुछिटोत, ध्यानादिभिरिति चेत्र । तपा- मप्यभावात, भावे तु द्वैतापत्तिः, ब्रह्मण तु सहायस्यानाविरुद्धा अविया न तेनोच्छेत्तुं सा शस्या । ततश्चानिमीतप्रसङ्ग । तस्माद्ब्रह्मणः प्रशंसाघुर- स्थायित्वेन प्रपञ्चस्यासत्यमुपचरष्ट्रीिपनिपदैवादैस्तदनुसारभिरचेतिहा- सपुराणान्तानां वाचतात्पर्यमजानानां न्यायाभियोगशन्यानां प्रलापोय- मद्वैतवाद इत्युपेतणीयः । तत्सिद्यम विकल्पस्य प्रत्यक्षस्य विशेषविषयत्वम् । अपरे तु स्वलवणमासोर निर्विकल्पकमिच्छन्ति । तदपि प्रतीतिविरुद्धम प्रतीयते हि संमुग्धाकारं धस्तु सहसैव पश्चान्जातिय्यगुगक्रियानामभिः पञ्चधा सधिकल्पन विकल्प्यते गोरयम् । दण्झयम् । शुक्रोयम् । गच्छ- त्ययम्। डियामिति । तत्र निर्विकल्पक्रमनेकाकार वस्तु ममुग्धं यहाति। सविमल्पक त्वकाकारं नात्यादिकं वियिच्य विषयीकरोति । .
शास्त्रदीपिकायाम - पष्टोपि विकल्पोस्ति तदेवेदमिति । तत्कय पञ्चधा धिक ल्प इत्युच्यते । न(त्यय नालिविकल्प व्यक्तिप्रत्य भता होयम न मजा विकल्प 1 अनजगतस जानामपि भावात तिर्यञ्चापि झा नाता स्थमातर प्रथममुपलभ्य उणान्तरे पुनरूपलभमाना सैयमिति शब्दानु घेधान्यमेव प्रत्यभिज्ञानन्ति तस्मादिय पष्ठी काल्पति पञ्चविधत्वानु पपत्ति । उच्यते । इयमेवास्माभिनाम कल्पनेत्युच्यते । तथाहि हित्या यमिति तावदारयमिति गात्मना हित्यात्मना वस्तु विकल्प्यते । न दण्डोतियतत्तत्समन्धितया मत्त्वानुपादानात । तत्र न हित्यशब्दो नातिवदर्यस्यात्मा । अत्यन्तभिचत्वात । यतस्तेनेगानुरज्यते । तदे सदेव बिजयम डित्यशदेन तवाच्य पूर्वागत हित्यमुपस्याप्य तदात्मना पुरस यितायां विकल्पते । हित्यामिति । क्रिमुक्त भवति । योसाधम्माम हित्य सोय पुर स्थितर नान्यदति सेप व्यक्तिमत्यभिनय । पञ्चमी कल्पना । सा च शब्दविदा नामरूपतव भवतीति नामविक ल्पनेशि ध्यर्यातयते । एतेन यदाहु हित्यायमित्यशध्दाकारस्यायस्य यदाकारण पिकल्पनादप्रमाण सरिकल्पामति तदपि निरस्तम । महार गदाकारणाय पत्तोयते । कि तु पूर्वागतायस्मरणमारे सदस्य व्यापारात । सेन च स्मृमनायन तादात्म्यान पुर स्थितार्यायकल्पनात । पादप 'यदा तु यादृय पिण्ड पूय शब्दाप्रतीयते । तादृशम्मरण गम्दमात्र यथार्थत ति । तस्माधाविन्यपि नात्याटियनास्त्यात दुपारोप । कि पुनस्यादिभिर्यिफल्स्यते दृश्य, झि पुनरिद ट्रय नाम । दृषिदकतनीयापुषभृति। ननुपादितरिक दम नाम २ मिशिशुपनभामरे न च गप्पापनम्भमा धतुरादोना पचाना कादिष्य पोपतीणस्यात् । गन्यामम्ममघात पविती । रमपम्मगंधा पाप , हपम्पस हासम्मज । बादाम्पवासी यायु । म पादमधासभेदाय पि मानिविभाग ने माना nिterinaगला मदतम पागमापा (Ma(R)। .
प्रथमः पादः। - यिपु रूपादिषु यदनुयायिप्रत्यभिजा जायते तद्व्यम् । दर्शनस्पर्शनाभ्या चाम्प ग्रहण, प्रत्यभिजाच यथायदफन श्यामावस्याया रक्तावस्याया च तथा घट पण्डकपालावस्यासु मृद्रव्यम् । अस्ति हि तत्र पिण्डादायस्याभेदे श्यामरतरूपभेदपि द्रव्यप्रत्यभिजा । मृदिय पिण्डायस्यामपहाय घटाव स्था सजाता श्यामिमान च त्यतवा पक्का सत्यहणिमान गृहीतवती अनन्तर घटायस्यामप्यहाय पालिका तातेति । एवं तन्तुपटादावस्यास्वपि द्रष्टव्यम्। ननु तन्तुपटादिपु द्रव्यान्तरोत्पत्तिवाभिमता, अन्यथा झवय व्यप- लाप स्यात् । नाप्ययविनमपन्हुमहे यान्तरोत्पत्ति तु नेच्छाम , प्रतिप त्यभावात् । तन्तय एव हि सयोगविशेपादेकद्रयतामापदान्ते अवयवी च भवन्ति तादृशाश्व पटजाति स्थौल्य च विभ्रत एकपटद्रव्यस्यूलबुद्धिभिर्य- हान्त इति लौकिकी प्रतिपत्ति । अतो न यस्य कदाचिदागमापायो. या घटपटगवायशुक्लरक्तादावस्यानामेवागमापायो । आह च । “आवि भोप्रतिरोभावधर्मप्यनुयापि यत् । समि यत्र व ज्ञान प्रान्धर्मषहणाधे दिति । तथा यादृशमस्माभिरभिहित द्रय तादृशस्यैव हि सर्वस्य गुण एर भिटाते न स्वरूपमिति । तसिद्ध द्रव्यम् । तच्च नात्यादिभि. पञ्चधा विकल्पोन विभज्यते । अतः मविकल्पमपि प्रत्यत तत्पूर्वक चानुमानादीति सिद्ध नेपामनिमित्तत्वमिति प्रत्यतसूत्रम् । औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थन संबन्धस्तस्य ज्ञानमुपदेशो ऽव्यतिरेकश्शार्थनुपन्तब्ये तत्प्रमाण वादरायणस्यानपेक्षत्वात् ॥५॥ उक्त प्रत्यतादीनामनिमित्तत्वम तत एब तन्मलपुरुपयवन- स्याप्यनिमित्तत्वम् ॥ एर तहि शब्दस्य सर्वत्र प्रमाणान्तरापतयेत्र प्रामाण्यदर्शनात्तदभाये तस्याप्यप्रामाण्यादभावगम्यत्वमेवायात धर्मस्ये- त्याशङ्कानिराकरणाय चोदनाया प्रामाण्यमुच्यते सत्यम् । लोके प्रमाण न्तरमलाना प्रामाण्यमतन्मूलाना चाप्रामाण्य दृश्यते । न त्ववपि सापेक्ष प्रामाण्य कि तु स्वत एव । अनाप्तवाक्यस्य त्वप्रामाण्य न मूलविरहात, कि तु दुष्टमूलतया, शब्दस्य दुष्टत्वात्स्वाभाविकस्य - - स्मृतिश्च शास्त्रदीपिकायाम प्रामाण्यस्यापवादात अपारुपये धेने यमप्याप्तप्रणीतत्वं नास्ति নাথি মায়যে বয়ামাহানাদানিনিরাহামালাখানি प्रामाण्यं भर्यात । त्रेधा सत्र पुरुषानुप्रग्रेशः । पदपदार्थप्तग्रन्धारण धाम्ययाश्यायसंनन्धद्वारेण यन्यस्यैत्र या भारतादिवत्यारुप्यत्वात । न त्येतत्रयमस्ति । पदपढायतमन्यस्य नित्यत्यमापत्तिकदभोक्त वाक्यार्थस्य च पदार्थ मूनल्य वेदस्य चापाम्पत्यमुपरिष्टाढत्यते । न घ सादासाधक्रमस्तोत्यतिरेक-शदनोच्यते । अनुपलब्धावाच्च नानुबादलक्षणमप्रामाण्यमस्सीत्यर्थनुपलब्यरत्यनेनेोक्तम् । एतच्च विशेष णत्रयमुपादानेन मूत्रकारण कारण पियाधमनानहितमगृहीतयादिनान प्रमाणमिति प्रमाणननणं भूचितं भवति । नन्ययं धारयाहिकेत्तरेषां पूर्वग्रहीतार्थविषयमत्वादप्रामाण्य स्यात् । तस्मादनुभूतिः प्रमामिति प्रमाणलक्षणम् । स्मृतितिरिक्ता घ प्रतीसिग्नुभूतिः । संस्कारमात्रजज्ञानमभिधीयते । मात्रग्रहण , सस्कारमधीदीन्द्रियजस्य प्रत्यभिज्ञानस्य स्मृतिप्रसट्टेमामामाण्य मा प्रमाहीदित्येवमर्यम् । तदेवं संस्कारातिरिक्तकारणजन्य ज्ञान प्रमाणमित्युक्त भवति । तदिदं स्वमदर्श ने ताबदल्यापमम् । सस्कारमात्रजम्यापि ज्ञानस्य स्यरूपे कतरिच प्रामाय- मिष्टं भवताम् । अथ स्मसंध्यापेक्षयेय स्मृते. स्मृतित्य द्वियपमस्कारन त्यात् । स्वरूपाषेपेक्षया त्यनुभूतिरेव । अत सिद्धाति प्रामापमित्यु च । एवं हि मात्रग्रहणमनर्यकम् । प्रत्यभिज्ञानस्यापि पूर्वानुभूतांशा- पतयेच स्मृतित्थात् तत्र चापामागमिष्टमेघ । यत्र स्वये प्रामाण्यं तबा. नतिरेव साहसिन्चानुवादानां “य एय विद्वान्पोर्णमासीमि"त्यादीनामपि मस्कारमात्रजवाभावात्मामाण्य स्यात् । भत्यिति चेत् । न त लाकविरो- धात् । तथा लौकिकमपि याश्यं धनानानुमितेथे ऽनुवादकतया प्रवर्तमान प्रमाण स्यात् । न चदिष्टं भवता | धमनिष्टहणमनु. धादानामशास्वत्यार्थमित्यहीकरणात् । अयानपेत प्रमाणम् याविषये प्रमाणात नापेनते सत्यमाणम् । अनुगदानान्तु पुरोगादसापेतत्या. दप्रामामिति । एन लाई लाकि याश्यमप्यनुमित प्रयमानमनुमा- प्रथमः पाद.1 - नस्य शहानिराकरणमात्रापयित्वादर्थप्रतिपादने तदपेताभावात् प्रमाण स्यात् । तथानुमानस्य मामाण्यम् न स्यात् । तद्वि नियत ग्रहणमपेतते । न च रहीतमर्थ मात्रयाप्यधिकं गृहातीति भवता दर्शनम् । पीतराहनानमप्यनु भूतित्वात्ममाणं स्यात् । दष्टमेवेति बदतो लोकविरोधः । तस्मादयधार्थ- | महोतयाहिज्ञान प्रमाणमिति वक्तव्यम् । धारावाहिकप्वप्युत्तरोत्तरेपां कालान्तरसंबन्धस्यागृहीतस्य यहणायुक्त प्रामाण्यं । सबपि कालभेदो तिमूहमत्वाब परामृप्यत इतिचेत्, अहो मूत्मदर्शी देवानाम्प्रियः, यो हि समानविषयया विज्ञानधारया विरमयस्यायो परत: सोऽनन्तरतणसंबन्धि. तयायें स्मरति किमत्र घटोवस्थित ? इति पृष्टः कथति अस्मिन तणे |मयोपलञ्चति । तथा प्रातरारभ्य एतावत्कालं मयोपलब्ध इति । कालभेदे त्वगृहीते कथमेवं वदेत् । तस्मादस्ति कालभेदपरामर्शः, सदा. धिक्याच सिद्धमुत्तरेषां प्रामाण्यम् । ननु यथार्यतापि चेत्ममाणलक्षणाम् । उप्णाजलज्ञानमप्रमाणं स्यात् एटमेवैतत् । - ननु लोकविरोधः स्यात् । यद्ययार्यतां नानन्त एष तोकिकाः प्रामाण्यं मन्बीरन् । ते तु यथार्थतामेव मन्वानाः प्रामाण्यमभ्रान्तत्त्व च | मन्यन्ते। ये स्वयथार्थता जानन्ति ते नैव प्रामाण्य मन्यन्ते, नाप्यभ्रान्तता तस्माचास्ति विरोधः, पीतशलानस्यापि स्मतित्याभिमानादनुभूतित्या- परिज्ञानादप्रामाण्यं मन्यन्ते । अतो ऽस्माकमपि नास्ति विरोध दति चेत् । तद्युक्तम् न हि लौकिका शुक्तिरजतजानेपि स्मृतित्त्वं मन्यन्ते न तरा पीलशहाने । तस्मात्सूक्तमय ऽनुपलब्ध इति । वृत्तिकारस्त्वन्य- घेदं पर्यायाञ्चकारत्येयमादिनोपवर्षमतेन 'तस्य निमित्तपरीष्टि"रित्यघमा- दिसूत्रत्रयमन्यया कृत्वा व्याचटे भाष्यकारः । तत्र निमित्तमूत्रेण तावत्म- विजातस्य चौवनाप्रामाण्यस्यपरीतापदेशेन स्वतः प्रामाण्य हेतुरित्यु- ध्यते । प्रसिद्धानि हि प्रत्यतादीनि प्रमाणानि । तदन्तर्गत च शास्त्रम | तस्तदपि प्रसिद्धमेव । १ सूत्रपमष्टया फयोत पाठान्तरम् । २ नियमपक्ष्यमिशि पु. पा.।
शास्त्रदीपिकायाम् नच प्रसिद्धस्य प्रामाण्यस्य प्रामाण्यमन्येन परीक्षितव्यम स्वत एव तस्य स्वविषयोपस्यापनसामात । यदि च परीत्येत, ततो येन परीत्येत तस्याप्यन्य नेत्यनघस्या स्यात् । तस्मात्प्रसिद्धत्वात्मामाण्यस्य चोदनापि प्रमाणामति । ननु न जानमुत्पत्रमित्येवार्थतयात्वमध्यवसातु शक्यम, प्रसिद्ध तरस्यापि प्रत्यक्षस्यायथार्थस्योत्पत्तिदर्शनात् । यथा शुक्तिकाया रजमिति प्रत्यक्षमे यथार्थ । न । शुककाया रजतज्ञानस्य प्रत्यवाभासत्वात् । कि पुन राभासासकोर्ण प्रत्यक्षलतण स्यात् । तदर्शयति । मत्सप्रयोगे पुरुषस्यन्द्रि याणा बुद्धिजन्म तत्मन्यतम 1 यदाभास विज्ञान तेन्द्रियाणा सप्रयोगे यदि जान तत्सत्पत्यतम् । तत्सतार्यत्ययादाभासासकरसिद्धि सिदिति चाव्यय तृतीयान्न तेनेत्यर्थ । नन्वसत्यपि व्यत्यये नास्ति सकर । दुन्द्रियसप्रयोगज ज्ञान प्रत्यत्तमित्येतावदेव वक्तव्य, न हि शुक्तिकाायर रजतनानमिन्द्रियम प्रयोगन, कि ताई । इन्द्रियसप्रयोगाच्छुक्तिशकल रजतसाधारणेन भास्वर- स्वादिरूपेश राहीतमसाधारण तु शुक्तिकात्वमिन्द्रियदायल्यादरहीत. मनन्ता च सस्कारीद्वाधादजत स्मृत, तत स्मृतरजतात्मना शुक्तिदोषागृह्मते असी नेन्द्रियमश्योग रजत विज्ञानमिति तालिमसन प्रणाझास्तीन्द्रिय सप्रयोग जमिति तहारत्यय तत्सयोगमिति तद्विरोवण यक्तमिति चेत । तवान हीह ययामचित्मप्रयोगजस्य लक्षण किन्तु मातात्तजन्य त्यम् । यदि च ययाकविमित्याधीयते ततो विशेषणे सत्यातव्याप्ति मल्लतरण स्यात् । बारादगिमध्क्षयतो पप्णयविषयमनुमान ताप प्रत्यन पात् । प्रणाझेन्द्रियसप्रयोगजत्वात्सप्रयुक्तविषयत्यान्द । अस्ति होपाययन्द्रियप्रयोग , मयुक्तसमवायत्ततणः । तस्मादयश्य सातास प्रयोगबत्व लतणमित्यही कर्तव्यम् । अंत मुक्तिरजतवेदनैपि व्यभिचारा भावादनम्तमतोसत्ययः । सत्यम् । सातासम्योगत्य लक्षणम् । साय च शुक्तिरलतनानैपि नासिप्रमह । पोलगदिचन्द्रादिजामिष्यतिप्यामि म्यात् मातात्मप्रयोगनत्यात । अपि च स्मृतेन रजताकारण यानिद्धि- तस्य गुक्तिमत्तम्य तादात्म्यग्रहण तदनुपान्द्रियध्यापारप्य भयासाता - प्रथमः पादः। ३१ संप्रयोगजमेवापरोक्षत्वात, तस्मादाभासनिरत्त्यर्यस्तत्सतोयंत्यय इति सूतम् भाष्य त्वाभासप्रदर्शनार्थ शुक्तिकारजतज्ञानोदाहरणमित्यनवदाम् । तत्संप्रयोगजत्वाऽत्तत्संप्रयोगजत्वे कयं विविच्यते । उच्यते। ज्ञानस्वासादेव विषयस्य तथात्वमध्यवसीयते । तदन्यद्यात्वन्तु कारणदोपज्ञानादर्यान्यया. स्वज्ञानाद्वावगन्तव्यम् । अतो यत्र प्रयनान्विप्यमाणेपि कारणदोषावाध- कजान वा नोपलभ्यते तत्ममाणमितरच्याप्रमाणं चोदनार्यज्ञानस्य तूमया- भायात्सिद्धं प्रामाण्यम् । ननु सर्व एव निराबलम्बन इत्यादिना पूर्वोतहेतुर्यानमिमिथ्या- त्वातेपेण शून्यबादी प्रत्यवतिष्ठते । तथा हि यत्र कारणदोपतानं बाधक जानं या तत्र मिथ्यात्वमन्यत्र सत्यत्वमिति व्यवस्या नोपपटाते, सर्वज्ञानानां मिथ्यात्वात्सर्वमेव हि जानमात्मांशपर्यवसितमनादिवासनावशादात्मान. मेत्र बाह्यतयाध्यवस्यन्मिध्येव, कयं पुनरात्मांशपर्यवसायित्वं गम्यते । अनुमानात्, चाटे च प्रतिसामीत् । यथा चासामार्य तथा यत्यामः । संप्रत्यनुमानमुच्यते-स्तम्भादिप्रत्ययाः स्वांशमेव वाह्यतयाध्ययस्यन्ती मिथ्याभूताः प्रत्ययत्वात स्वप्नप्रत्ययवत शिरजतप्रत्ययदिति च ॥ स्वमा- दिप्रत्यया हि यथावगम्यमानबाझार्थाभावाद्देशान्तरकालान्तरवर्तिनां च संनिहितदेशकाल नया प्रतिभासासंभवात् कचित्कदाचिदप्यसंभवतां स्वशि. ररवेदादीनां स्वप्ने प्रतिभासावश्यं स्वात्मांशमेव अहिगुहुन्तीत्यभ्युपग न्तव्यम् । अतस्तसामान्याज्जायजानानामपि स्वांशपर्यवसायित्वामि- ध्यात्वमिति प्राप्तेऽभिधीयते । न तावत्स्यमादिप्रत्यया: स्वांशावलम्वनाः । तेपि बाझार्थमेवान्यया सत्तमेवान्यथा गृहुन्तीति वत्याम' भवतु वा । तत्रात्मरमानं न तायता नीलादिप्रत्ययास्तया भवितुमर्हन्ति । तत्र हि नीलमिदं पीतमीदं स्तम्भायं घटायमित्येवमिदमाकारास्पदीभूतं बाह्य नीलादिप्रत्यतणावगम्यमानं न शश्यमनुमानेनापहेतुम् । प्रात्मयाहिल्वे सहं नीलमिति स्यात् । तदेवं प्रत्यक्षमेव बाझार्यमुपस्याप्य तदपहषप्र. वृत्तस्यानुमानस्योदयं निरुट्टि । स्वादिपु तु बाधन ज्ञानान्तरेण माझा सदानिराकरणासुब्येतात्मस्यातिः। न यिह तया अाधकमस्त्यन्यत भव.
शास्त्रद्रोपिकायाम - दुक्तादनुमानात । न चानुमानमन बाधितुमित्युक्तम । दूपणसहस्र चास्या नुमानस्य चार्तिके प्रपञ्चितमिायुपरम्पते । इति निरावलम्बनवाद । एवमनुमाने प्रत्यतनिधेिन निराशते प्रत्यत्तस्य यहि प्रवृत्ती सा मय नास्तीत्येव पूरातातेपेण शून्यस्वित्यादिना स स शून्यवादी पुन प्रत्ययतिष्टते । तदिहेव चित्यते । दिद नीलमिद पीमिमिति चोलादाकार वस्तु प्रयते तत्कि विज्ञानमेव तथा प्रधते? फ्रि वा बाह्य स्त्विति । तदमिद विचार्यते । कि विज्ञान प्रत्यक्षमुतानुमेयमिति । प्रत्यनत्ये सति निराकारस्य प्रत्यग्रहणायोगात आकारस्य चैकस्यैव गृहर माण आकारी ज्ञान पवावतिष्ठतइत्यर्यस्याएरमाणत्वात् । असत्त्वमेय भवति । तत्र । 'ज्ञानमेवैवमाकारमात्मना प्रतिकुत नाप्रत्यतस्य तस्यास्ति प्रमाणान्तरतात । सात्वाच्च नीलादेजीनामारयनिश्चय । अन्तरस्य च पाहालवणं न हि युज्यते । यो हि विज्ञानमात्यतमिच्छति तन्य ज्ञानमेन न सिहोत । प्रमाणान्तासभवात । अनुमानमिति चेत्र । लिङ्गाभावात । न लावदा लिङ्कम । विनापि सेन सुषमादावस्यायाम धेसद्वावाभ्यपगमान । अर्थव्यवहारी लिङ्ग, स हि कादाचित्कारण कल्प यतीनि वेदवतु प्राध्यवहाराज्जानप्रतिभासो न स्यात् । अव्यवहामि घट परयजानेह घमिति जानमनुसधत्ते इति प्रतीतिसाक्षिकम । अर्यधमा जामजन्मा लिङ्गमिति चेत् न तत्सद्भावे प्रमाणाभावात् । अतीतानागत योश्वार्ययोधमा भगदतीतादानु माने जानादुिनं स्यात् । तस्मादयश्य विज्ञान प्रत्यक्षमै पत्तव्यम् । एव च तस्येवायमाकार दति निष्प्रमाणकार्य । क्रिश्च । शत्यादपि नीतादेशानाकारत्य, न मनात्मनो नीलस्य पोतदाता मभवति । यदि चार्यान्तर नील तताम्य किलठण ऐनत्यम् । यदायरलता स्यात सर्व सर्वस्य घेन स्यात । व्यवस्थाहत्वभावात । प्रय हेतुत्व आवस्यापम । यरमायाज्ञानस्य हेतु स एव घेोामान्य दति घेत न नेरपि घेदात्याप्सङ्ग । सादृश्य हेतुत्य च विषयत्यम् । नीला चव नीलजानेन सदृशन नेमिति चेत् । एवमपि समनन्ताप्रत्ययस्य हेतु प्रथमः पादः। - - त्यात, विज्ञानात्वेन च सादृश्याट्रिपयत्वं स्यात् । अथासाधारणेन विषयाका. रेण सादृश्यं विषयलतणम् । ज्ञानत्वं हि सर्वज्ञानसाधारणं, नीलामाका. रस्तु केचिदेवासाधारणः, तेन तदाकारण सादृश्यं विषयत्वम् । एवमपि धारावाहिशेषु पूर्वमुत्तरस्य विषय: स्यात् । उभयोनीलरूपत्वाद्वेतुत्वाच्च । स्यान्मतम् । न सादृश्यं विषयत्वम् । किन्तु यो जाने नीलादाकारविशेष- समर्थकोहेतुः स विषयः। समनन्तरप्रत्ययस्तु न नीलादयानाराणां समर्पकः, तथा सति नील ज्ञानानन्तरं सर्वदेव नीलविज्ञानं स्यात सकस्मिन्संताने नीलपीतादिविचित्राकारोदयो न स्यात् । कारणावैलतण्य कार्यलण्या- योगात । नीलपीतादिििचत्रार्यसनिििवशेपटतश्चायं विचित्राकारोदय- दत्यर्यस्येव याहात्वम् । ननु कार्यभूतनानसमये कारणभूतस्यार्यस्य क्षणिकत्वेनातीतत्या- स्कयं प्रत्यतयाह्मत्वम? । एतदेवार्यस्य ग्राह्यत्वं यज्जानाकारार्पणक्षम हेतुत्वम् । यघाहु.। “भिन्त्रकानं कथं पाहमिति चेदयाहातां विदुः । हेतुस्य- मेव तयुक्तं जानाकारार्पणतम"मिति । यो कस्यायमाकारो यो वर्तमानः प्रयते । यदि ज्ञानस्यैव, एवं तर्हि अर्यस्याप्रथमानस्य सदावे, ज्ञान प्रति हे. सुत्वे च किं प्रमाणम् ? । ज्ञानचित्र्यमेव, न हि तत्समनन्तरप्रायथमात्रात्सं. भवतीत्युक्तम् । एवं तानुमेयोऽर्थः कयं प्रत्यत्तयाझ ? इत्युच्यते । एतदेव हि प्रत्यतयाहात्यमर्थस्य, यत्सातादाकारसमर्पणेन हेतुत्वम् । यस्तु परम्परया जानाकारसमर्पको हेतुश्च सोनुमेयः ताया।बहिस्वलक्षण-धूमस्वलक्षण -तदर्शनाद्विकल्पप्रणाझा पहिचानं तनयटनुमेयम्। अत एव प्रत्यवमनुमानं चढे एव प्रमाणे ज्ञानार्थयार्भिवत्वात। असति तादात्म्ये तदुत्पत्तिनियन्धन- एव ज्ञानादनिश्चयः । तत्र सातादुत्पत्ती प्रत्या, प्रणाझा त्वनुमेयमिति द्वे एव विधे। अत एव विषयसादृश्यमेव प्रामाण्यं, तदधीनत्वादविशेषव्यव स्यापनस्य । न हि ज्ञानमित्येव नीलवेदनं भवति । पीतादावपि तुल्यत्वात् । नीलिम्वा तु नीलवेदनसिद्धिः। यथाहुः। “न हि संवित्तिप्तत्तयैव तद्वेदना युक्ता। तस्याः साविशेषाविशेषप्रसङ्गात् । तान्नु सारूप्यमाविशत् सहपयितुं घटोत । तस्मात्साकारे विजाने सिमर्थस्य सत्त्वं, पाहात्सलवणं चेति - १४ - - शास्त्रदीपिकायाम् सौत्रान्तिकाः । अत्र बदामः स्यादिदं याालवणं, यार्थस्याकारसमकत्त्वे हेतुत्य वा प्रमाण स्यात् । न तु तदस्ति, समनन्तरप्रत्यविशेषादेव विचित्रा- कारोदयमभवात् । त्वयापि हि स्वप्नावस्यायामसत्यप्यर्यविधी जानवैचि यदर्शनावश्य समनन्तरप्रत्ययस्तन्वमीमतव्यम् । एव चेन्जायत्प्रत्यया. नामपि तथैवास्तु किमर्थयहणेन । अता न हेतुत्व थाहालक्षणम् । अथ जाननियन्धनो यत्रोपादानाद्रिव्यवहार स विषय इत्युच्यते । तया सति नीलमानस्य नीलान्तर्गता. परमाणवी रसादयश्च विषयभावमश्नुवीरन् उपादीयमानत्वात् । अथ द्रव्यशोयादान न गुणाना रसादीनाम । एय सहि रूपस्यापि विषयस्य न स्यात । किन्च सुखायः सा व्यवहारो सोनुभते मुखे न कश्चित्सुखविध- यो च्यवहारास्ति। न च सभवति । मत सुखप्रतिव्यवहारानुगुरुप तद्वित्ते. स्यात् । तथा प्राण गीतेन गन्धेन न कश्चिदुपादानादिथ्यवहारोम्तीसि कथ तस्य विषयत्वम् ननु नोपादानमेव ध्यरहार', शब्दप्रयोगस्यापि ध्यवहारस्वात् । प्रतो नीलजाननियन्यनशब्दप्रयोगाचात्वाचीनिवा विषयत्वमेव सुमारे रपि । एयमप्युपादानस्यापि घ्यवहारत्याहिपयभूताना परमागूना विषय स्यापत्तिस्तदयस्य । किचन शब्दप्रयोगशेन ज्ञानस्य विषयनिरूपण शम्ब, विपरी तत्वात् । यसरदृशब्दप्रयोग हिलतणन शब्दमात्रप्रयोगः, प्रत्याय्यप्रत्या- पकत्यमेव हि गन्दापोः सयन्धा तो यदायिपय नानं यशदाजनयति म तस्य घाच्यः । अतो ज्ञानविपर्यानिष्पापूर्वक द्रवियनिरूपण, सदधीने तु तस्मिन्नुत्तमितरताथप मापाते। जानजन्यातिशयभाय. मेश याह्ममिति चेत् । नामायुपनभ्यते । प्रमालपोमा पाटम्म घुमाकामारस्यो म युती भाति । दुम्मर समय बापत ति युग पार।
प्रथमः पादः। '३५ 1 न च संभवति भूतभविष्यतीरित्युक्तम् । अथ यत्संमयुक्तन्द्रियजं ज्ञानं याप्तलिङ्गनं यास विषय इति मतं, ततो नेरजन्यस्य नीलज्ञानस्य स्पर्शा विषय: स्यात् । अस्ति च स्पर्शस्थापि रूपस्येव संयुक्तसमवायल. तणस संबन्धो नेत्रेण । तथा गन्धलिङ्गस्य रसानुमानस्य रूपमपि विषयः स्यात्, रूपेणापि रसेनेव तस्य व्यानत्वात् । तस्माज्ञानात्मकमेव नीलादे- विषयलतमिति सिद्ध तादात्म्यम् । सहोपलभनियोपि जानार्थयारनि. यमव्याप्त भेदं व्यापाविरुद्धोपलब्ध्या प्रतिपंधवभेदमुपस्याफ्यति । भिवानां घटपटादीनामनियतसोपलम्भत्यात् । न चासिदो बेझोपलम्भसमय वित्त- रूपलम्भ तिवाच्यम् । उत्तरकाल सहैव ज्ञानेन विषयस्मरणदर्शनात-जाती- घट इति । न चाननुभूतस्य स्मरणं संभवति । तस्मादयश्य मुत्पत्तिवेलाया- मेव ज्ञानस्य प्रकाशनमडीकर्तव्यम् । न च निराकारस्योपलचिरस्तीति, सिद्ध ज्ञानात्मकत्वं नीलादेः । अवश्य च स्वप्नादिबोधे वन्ध्यासुतो या ति,अहुल्यये हस्तिकयूथशमित्यादी चात्यन्तासंभवाहाह्मस्य ज्ञानात्मकत्वमेवाकाराणामभ्युपगन्तव्यम् । तथा. न्यत्राप्यस्तु, तस्मात्र बाहामस्तीति प्राप्तेऽभिधीयते "नीलादिवित्तरात्मांश. ग्राहित्य केन रहाते। मात्मना नान्यसंवित्या सापि हात्मावसायिनी अज्ञानस्थिरचित्रत्ववाहात्वादेरनात्मनः । असतो का सतो वापि कथ विज्ञानवेदाता" । विज्ञानवादी हि सर्वमेव विज्ञानमात्मानमेव एहानि नान्यत् । प्रात्मनैव च गृह्यते नान्येन । तस्याप्यन्यस्य स्यात्मपर्यवसायित्वा. दिति घति । यथोक्तं "नान्याऽनुभाव्यो बुवास्ति तस्या नानुभवोऽपरः। गाह्मयाहकनेधुर्यास्वय सैव प्रकारात" इति । तमेवं वादिनं प्रत्युच्यते । नीलज्ञानस्यात्मावसायित्वं नीलस्य वा विज्ञानाकारत्वं केन ज्ञानेन रयते?. न तायदात्मनैव । न हि नीलमिदमित्यत्र स्वात्मपर्यवसायित्वं नीलाकारस्य च ज्ञानात्मकत्व प्रकाशते । नीलमात्रप्रकाशनात् । मवेशत्वयाालवणा- योगसहोपलम्भनियमादिलिङ्गनिमित्तकेन त्यनुमानेनैव तदवगन्तव्यम् । - १ भातीति पुतः पाठः।
शास्त्रदीपिकायाम सदपि स्वनुमानमात्मांशयाहि चेत् । न ज्ञानान्तरस्य स्यात्मपर्यवसायिता यहीतुमलम् । प्रधानुमान न स्वाशयाहि । ततो नीलादिजाने किमपरा: यातानीकारास्पदीभूलनाझनीलादिप्रकाशकत्येनावभासमानान्यपि स्वा स्मन्येवावरुद्वान्ते। न हि तदेतद्वक्तु शक्यम् । नानात्मनः सवेदने ग्राह्य लक्षणं, सहोपलम्भनियमो या सभवतीति । सर्वेषामेवेतस्मिवेव भवदीये. उनुमाने घ्यभिचारात तखल्वात्मानमतिक्रम्य नीलादिविल लायात्मभू जस्वागायसयता ग्रहातीत्यभ्युपगन्तव्यम् । तस्यापि स्वात्मपर्यवसायित्वे नीलबुद्धस्तदर्शन नीलस्वाशयाहिता न सिध्येत । आह च । “वैत्रादि प्रत्यपाना च निरालम्बनता यदि । धर्मभूता न रझेन साधनोत्यितया घिया । ततो विषयनानात्वात्मतियोग्यनिराहतात यात्सालम्बनमाति: सती केन निघायत" इति । कि चाजा मत्या नानस्प-जानाभावी गाह्म । न च जानाभावस्य जानात्मता सभवति । अत्यन्तविपरीतत्वात् । नया तवेदमिति जाने पूर्णपरकालावस्थायित्व प्रशाशते । न च दणिकस्य स्थायित्वमात्मा सभवति, तथा चित्र? नाना काराणामवभासो, न चैकस्य नानाकारता सभवति । नन्वस्यापि स्यायि स्वमेकस्य च नानाकारत्व न सभवत्येव, सभवतु वा, माया, नानात्मता साधन सभात, सदसभर चा काया स्यापिन्वचिजले स्पाताम् । प्रत्य नासद या विधापि ज्ञानानात्ममयो जाननापहात्सिद्ध न समीहित तथा पाह्य नास्तीति निषेधतावश्य बाझ बुद्धावारोपित्तव्य, जानातिरिक्त च माझम् । मनानाफारसा तस्य सभति, तस्मादेवमादिसिद्धार्थमवश्य विज्ञानस्यानात्मयाहित्य पसाभ्युपान्तश भवदीयानुमान छ । सटेय मघिमिहम्य पाझप मधे येसमाविभिनय समयति । धान म्ये हि सदा मोटात्य घलादभ्युपगम्यते । प्रन्यतात्मन एव सप्रेदात्य सभर्यात मोलायितीनामिद नी मद भोमित्यनामावभामियाह। सामवंग मेंभवतीति पादाम्लाम ।
प्रथम पाद । - प्रात्मायभासाभाशात् । प्रहप्रत्ययहि मानायलम्यनो भवतु सोपिक यलम्बनो न जानालम्पन इत्यात्मयादे वयाम । सधा यामलतयापि बाह्यम्पेय शिचिदन्येष्टभ्याम् । अन्यथा साधनोत्यस्य त्वदीयानुमानस्य नीलादिर्यािप्तगत स्याविषयत्य याझ न स्यात् । स्थायित्वादयश्च तदु हीनाम् । सल्लवर्णामतरपामुक्तदोपत्रात । ज्ञानजन्यफलभागिसमवाय विराय । जानक्रिया हि मार्मका कर्मभूतेषु फल जनयति । पाकादि यत् । तच्च फनमैन्द्रियाजानजन्यमापरीत्यम् । लिङ्गादिजाननन्यन्तु पारा यमित्युच्यते । अस्ति हि विषयायिषयविभाग विषयेयपि पारोत्या. पारस्पधिभाग. सार्वजनीनः। नच फनमन्तरणाय विभाग मभवतीति तदाधीयते । तदेवच फल कार्यभूत फारणभूत विज्ञानमुपान्पयतीति मिध्यत्यप्रत्यतमपि ज्ञानम् । पथमा जानक्रियाद्वारको य फभूतम्यात्मन फर्मभूतम्य चार्यस्य परम्पर. मान्धो व्याप्त याप्यत्यनवण ममान म प्रत्यचावगती विज्ञान कन्पयति । नवागन्नुफकारणमन्तरेणात्मनोऽयं प्रति व्याप्तत्यमुत्पमुमईति। मच्च का रण लोके जानराम्टेनाभिधीयते । पेऽपि स्यप्रकाश सायदमातिष्ठन्ते तर प्यय मयन्या मानसमत्यवगम्याय रयमभ्युपगमनीय । अन्यथा ज्ञातो मया घट रति जाननेयमयन्यो ज्ञापमपन्या या न प्यतुं शक्यते, यन्मार हि प्रकाशित सन्मानमेय व्यपरतुं गम्पो नान्यत् । २४ घ मधिमान स्थप प्रभागितम् । पापि तदुगात । ज्ञानमयधम्म फेन प्रकाशित है। माप तय मयिदा प्रमागत रति चेत् न । सदुत्पत्यास्यापा मन्धम्या निवरयास कायस्यमय हिमायती विषये मयन्या मान्य न सातापामयिदि विषये छ प्रमायिने निसामानमयन्यानमया मथिता गयो विषपोफतुम । विम्य गणारामभधाम् । न हि प्रथमम प्रशाय पुन मगन्ध पकायमानि तिमय । एमपन्धारि स्य प्रकारात समन्येपा,नार पमापमिसम्मानमानमान्यताम्यो. HERE:
शास्त्रदीपिकायाम ऽर्थन महात्मनः मबन्यो नाम कम्पयतीति रमणीयम् । अस्ति हि कोऽपि सबन्धोधन सहात्मनो मानसप्रत्यनगम्य सर्वजनीन स जातस्य कल्प कोयया जानजन्योतिशयः कल्पयति जानम् । अवश्याङ्गीकरणीपश्चाय मतिशय , त्रिलयप्रतिभासादिभिरपि, त्रितय प्रतिभासत इति पदता जाननेयजावनुगत प्रकाशनपदवाच्यमवश्यमडीकर्तव्यम् । तत्र जानत्व तावनानुगतम् । तद्विज्ञान एवं न ज्ञातृधयो जेयत्वमपि नेय एव, न जावृतानयर, जातत्व जातयंघ, न जाननेययो । व्यवहारविषयत्व प्रका. शमानस्यमिति चेत् । न विदि व्यवहाराभावाद विनष्टत्वात । रास्ट- प्रयोगो दाबहार इति चेत् न । उक्तदोषत्वात । तदपश्य प्रकाशनभास नादिपर्यायाधर्मविशेषस्त्रिध्वनुश्त्ता गोश्यमिय गोक्तिस्ति । स च धमा जारि नये च जानवशान्जायते, ज्ञानस्य तु स्वाभाविकोऽग्नेग्विामिति स्वप्रकाश नानम् । इतरी परमझायरित्याश्रयणीयम । निमित्त च विषयम्य विषयत्व, व्यवहारादीना हि विषयलवणत्व प्रागेव टूपितम् । एमशिनान्तु व्यवहारनिवन्ध रषयताङ्गीकरणे रजनवित्तापि शुक्तिका विषय स्यात् । न चैमिछन्ति । तदेवर्माबादसिऽयंगतेऽतिशय तेनैव ज्ञानस्यानुमान, पूर्गतेन वा मानसप्रत्यवगम्येन मबन्धन सभवतिमान दिवसगतसप्यावच्चासताभूतभविष्यताविशमानत्वेपि धर्मिण प्रकाश- नधी जायस इति प्रमाणलादभ्युपगम्यते, अतो न प्रत्यत्तत्य सविदो उभ्युपगन्तव्यम् । न च प्रतीतिलादपि प्रत्यतत्यम् । प्रायभाससमये सविद प्रतिमास एव नास्ति नतरामापत्यम् । एव च महोपलम्भस्ययाभायात विषमा य उक्त स दुरापास्त इति प्रत्युतमेतत् “महोपतम्भनियमाद- भेटी नीलदियो "रिति । यत्तु पश्चास्मरणदर्शनात् ज्ञानपि प्रागनुभू तमिलि नमिहम् । अर्थ एव हि तदा स्पयंते । स्मरधा तयाचे ध्याप्तिरात्मनो मनमागम्यते । तदृशान तदा स्वतायनान फल्पति । तस्म ६ जास्यद्रियादिकारणाभावात्मृतित्य निश्चित्य स्मृतिमारणभूत पूर्यतान तदेव फरययतीति नास्य स्मरणम् । रतश्च न नीनदिजीनामा प्रथमः पादः । फत्वम् अनुमानादिषु विषयाकाराणां परोतत्वात । ज्ञानस्य च सर्वत्र प्रत्यवत्वाभ्युपगमात् । न हि परोताऽपरोतयारकत्वं युक्तम् । एघमत्यन्ता- सदूपत्येनाभिमतस्य स्थायित्वादः सदूपज्ञानात्मकत्यमत्यन्तासभाव्यम् । तथा भूतानुमाने भूतत्वमवभासते । न च वर्तमानस्य ज्ञानस्य भूतमात्मा भति । भिवोपि ग्राहका- दाहस्य जानमेवातीतमुत्तरस्य याझं नार्य इति चेत् न 1 प्रमाणभावात अत्र चातीत त्रेधा विकल्प्या "तीतं यच्च विनान"मित्यादिना दूषणमुक्तम् उत्तामपि वेधैव विक्रन्प्य "टाकारकल्पनाया चे"त्यादिना दूपणमुक्तमिति विवेचनीयम् । तस्मादिदमपि वैभाषिकमतमयुक्तमेन, तस्माहाहाकार एयनीलादिन ज्ञानामारः। कय हिंम्बर तत्रापि वाह्यमेव देशकालान्त. रगतमदृष्टोधितसस्कारवशास्मर्यमाणं निद्रापितमनस्कतया भ्रान्त्या संनिहितदेशकामिव मन्यते । विस्पटं चैतदनन्तरदियमानुभूतस्य स्वप्ने वर्तमानायभासदर्शनादन्यत्रापि स्वप्ने तथाङ्गीकर्तु युक्तम् । शिरच्छेदीप्यन्यत्रा वगतः स्यमन्धितया दोपय यादवगम्यते सर्वत्र संसर्गमात्रमसदेवाखभा सते। संसर्गिणस्तु सन्त एव । सेयं विपरीतग्यातिरुच्यते मीमासमै । असत. व्यातियादिनस्तु मणिप्यपनपन्तीति विशेषः शुतिरजतवेदपि विदा. मानय रजतत्यजातिदियमानस्यैध शुक्तिकाशकलस्यानात्मभूत्वात्मतया. ऽयगम्यते, तथा धन्ध्यामुतादिपि विदामान सब सुतशब्दार्थ वन्यायि- सतया तत्पदनिधितोपाट्यगम्यते । यत्तु कैरिक्यमादिपु तदामारावमा । समपत्य धियेकायहणमेय भ्रान्तिरित्युतम् । नत्सयिद्विरोधादेवोपेतमी यम् । कोहि नामालिनिपीडितदृष्टिश्चन्द्रहित्यं न प्रकाशत इति धूयात् । कि एयायं चन्द्रा न द्वारिति द्वित्यधिक चन्द्रस्य स्पष्टमनुमदधानस्य धनुषा द्वित्यक्षमा नायमानः कय निकायहनिमित्त. संभयति एवमय गदिशस्य दिगभ्रमा नायहनिमित्त मभवति । कयं पुदित्यस्यागमः । न सम्माणम, तदेत्य'भायात् । न पहणम् । अप्राप्तम्प चतुण यह णामंभ . मनुभावाहित्य - - -- शाम्वदीपिकायाम धात् । उच्यते । देशद्यं नेपा प्राप्तं चन्द्रश्च तयोश्च संसा दोणव | शादयगम्यते देशद्वये चन्द्रं प्रतीत्य देशगत द्वित्यं दोषवशाजन्नध्यय. यति। तथापि पित्ततिपातत्व शगुस्वरूप च चतुपा रहुन्दोषणासं धन्ध युद्धात इत्यवगन्तव्यम् । सिंच यदि सम्पयजतवा) तादात्म्यमवभासते न शुक्तिरनतधेवने ततायभास्यभेटायभासस्य पैलवण्य प्राय बांधकादनुसधातुं शक्नुयात् । बेलतरायाघमादन प्रवर्तत । किन यदि रजतार्थो शुक्तरुपादान कार्यतयाधगच्छेत मतोऽकार्यस्य कार्यतया भानाद्विपरीतस्यात्यापतिः । अय नायगच्छेच प्रवर्तते तत्कायो- धगमाधीनत्वात्मवृत्तः । अयाकार्यत्वानधगमेपि कार्यवितिसादृश्या- त्पत्तिः । ततसत्कार्यत्यानगमे नाकार्यावर्गातसादृश्यमध्यस्तीति निर. तिपि स्यात सादृश्ययाधिशेषात् । न चासति फारणे कारणसदृशं तत्कार्य सायितुमर्हति । मासीपधम् शुक्तिका रजतझार्यमाभरणाम् । ननु ब्रीहिकार्यमपूर्व नोधाराः साधर्यान्त नेयं । बीहाशाएव तत्र फाय फुर्वन्ति । ते घ विकलाः सन्ताप्यत्ययस्यायां तत्साधनत्वेन पया शक्तिमयोगाभिधानादवगताइति नामारणातत्सदृशात्कात्तिः । अथ स्वकार्यानवानिरव पर कारग, ततो वादा अपि घेदा प्रवतीन अमा- यंत्यानयगमात् । अथ स्वायमेघ ते वायुः, ततः कार्यस्याकार्यतया बगमात् विपरीततिरित्यास्ता तावत् । तस्मात्स्वमादिपि घाझम्ये. याऽन्यथायभामात्सिद्ध सयंत्र वादावलम्बनत्यम् । अथ स्यप्रवत्प्रत्ययत्वात स्तम्भादिजानमध्यपया जा मत्यनुमीयते । तदसत् । तथा सति प्रत्य. पत्याविशेषायादीयमप्यनुमान मिच्या स्यात् । मिष्त्यमाहिनुमान स्यामिमाये घा तय हतार्यभिचारः । तस्मात्म यम्य च दुष्टं करणं याच मिति प्रत्पप. म एनासमीचीन, प्रत्ययो नान्यता तम्मादभिवारात्मत्यतं न परीवितव्यम् । ॥ इति शन्यवाद। + मयुर पार नाम पापमयमin भाय।
प्रथमः पादः। ४१ प्रत्यतस्य सत्सप्रयोगजन्यत्वलतणेन लोकसिनाभिचारमुक्त्वा इदानीमनुमानाटेरप्यव्याभिचाराय लाकसिद्धमेध लक्षणमाह । अनुमानं जातसंबन्धस्यैकदेशदर्शनादेकदेशान्तरेऽसं- निकृष्टेऽथ बुद्धिः ॥ ६॥ यम्य यादृशस्य येन यादृशेन सह साताद्वा प्रणाझा वा यादृशः संबन्धः संयोगः समवायः एकार्यसमवाय: कार्यकारणत्वमन्यो वा दृष्टा. न्तर्धामपु नियता नातप्तं तादृगं साध्यर्मिषु दृष्टवतस्तस्मिंस्तादृशे तादृशमबन्धसंबन्धिान प्रबलेन प्रमाणेन ताप्यद्विपर्ययाभ्यामपरिच्छिचे या बुद्धिः साऽनुमानम्। यथा धूमस्यानुपरतोटुगमनस्यामिसाहित्यं महान. सादिपु नियतमुपतञ्यवतः पर्यते तदर्शनामिनानम् । ननु नियमावधारणाधीनत्वे कयं तादूप्येणापरिच्छिचे प्रत्तिः ई. शोहि नियमः-यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्रामिः । याद्रमबत्तत्तद्रमदिति, एवं चेनाबममग्निसहायोऽवगत एवेति नापरिच्छिवधिपयत्वमनुमानत्यम्य संभवतीति। अत एव चोदयाद् विभ्यतः केचिदसनिकृष्टयहणं स्मरणाभिमा. ननिरासार्थ व्याचक्षते एहीतग्राहित्यमेवानुमानस्य स्वीकुर्माणाः । तथापि नाप्रामाण्यम् । न झगृहीतयहणं प्रमाणलक्षणम् । अनुतिहि तल्ललवणम् । अनुमानस्य च गृहीतया हत्येपि प्रत्युत्पलिङ्गकारणजन्वेन संस्कारमात्रज- त्वाभावात्स्मृतित्वाभावानुभूतित्य मेवेति युक्तमस्य प्रामाण्यम् । अय स्मृति प्रमापः कस्मानाश्रीयते । प्रत्युत्पचकारणसझावात् । सस्काररातिरिक्त मा. रणामदा वेन हीदं रजतमित्यत्रानुभवरूपस्यापि रजतज्ञानस्य बलात्स्मृति- त्यमाश्रित्य प्रमेापोऽङ्गोमतः । अत्र तु लिङ्गस्यानुभवकारणस्य सदावादयुक्त प्रतीतिसिद्धस्यानुभवरूपम्यापहवेन स्मृतिप्रमापाडीकरणमिति । सोय. मेषामकारणास्त्रासः। तया हि यदि हि पावाप्ययापकसदावोऽवगतः स्या,ततो गृहीतयाहित्यमाराट्यतापि,न त्येवमस्ति । महानसादिष्वेव हि दृष्टान्तर्धामपु पागनुमानादमस्याग्निसाहित्यमवगतम् । न सर्वत्र प्रमाणा. (१) कारणामभयेनेति पुस्तकान्तरपाठः।
४२ शास्त्रदीपिकायाम् सभवात्, यथा चासभरस्तया न्यायानमालायामेन प्रश्चित दृष्टान्तर्धाम प्वव बहुशोऽग्निप्ताहित्यमुपलग्यवतोऽनग्नी चवचिदपि ययेनान्धिप्पमाणे धूममदृष्टया साध्यमिवम्निमत्तानानमुत्परते आह च 'माहित्य मित देशस्वामसि? हिधूमयो । व्यतिकित्य चादृष्टेर्गमगत्व प्रकल्पित मिति । धमस्तु दृष्टिमात्रेण गमझ सहवारण इति च । ततश्चानुमित्सता न सपा धमवतामग्निमत्ताऽवगन्तया । नापि मानना धमस्याभाव, भोऽग्निसाहित्य व्यभिचारादशमिन्येतावदेवानुमानार्थिभिरभ्यर्थनीय ना धिक किचितात्विद यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्रानिरिति जान, तदनुमानमेवेति तबातम् । नन्येवमप्यनेन्य सामान्यानुमानेन सर्वधमवतामग्निमत्ताऽवग लेति यत्पुन पर्वतादिदेशविरोप्रेषु धूमदर्शनादग्न्यनुमान तम्य गृहीतयाहित्य सदयस्यमेव स्यात् । मेयम् । सामान्यजसोपभेदास । सामान्येन हि धमव तामग्निमत्ताऽवगता पर्यतादेस्तु देशविशेषस्य स्वरूपपि प्रागनजगत न तराग्निमात्यम् । यस्त्ववगतमर्वात मन्यतेतेन पर्वतस्वरूपमेव सायदप्राप्त पर्वतसमीपस्ये कन प्रमाणेनाधगतमिति वक्तव्यमान प्रत्यत्तेण नान्यन प्रमाणन । न चानवगतपर्वतस्तस्याग्निमत्तामवधारयितुमल यदि वेदानी तन पर्वतस्याग्निमत्त्व प्रागेवारगत स्यात् ततोऽन्यर्थी विनेर धूमदर्शने नाग्नये पर्वतमाराहेत । न हायधिनायगतेऽग्नो धूमदर्शनेनार्य कश्चित । धमोफ्लक्षितस्य पर्वतादिदेशविशेषस्याग्निसन्धाऽप्रगत इति बढता धूममनन्यायवगत इति वक्तव्यमान झज्ञातमवन्धमुमलतण मुपलक्ष्यमुत्तयितु तमम् । अथ टेंशमात्रस्य धमेनोपलक्षण न देशविरो यस्य ततोऽग्निमत्वमपि तन्मात्रस्यायगत न देशविशेषस्य । अतो लिङ्गलि हिनोविल्लिह स्यैव देशकालातिरको न लिहिन इति प्रलापमात्र । अपि च यत्राग्नीन्धनमयोगस्तत्र धूम इत्यनेन धूमाप्ययगत एयेति न मिचिद समगन्तव्यमशिष्यो धूमजानेनेत्यल यालनल्पिसेन । यदि चायगमेशानु मानेनावगम्यते सत स्मरणमेय प्रमुषिततद्वायमनुमानज्ञान स्यात । नमा प्रत्युत्पधकारणत्यादस्मृतित्वम, तदसि । सन्धदर्शन कर भदृशदर्शनवत्सस्कारमुढोधपेत् । मृप्त हि तब सस्य कारणत्यम् । मस्का किच।
प्रथमः पादः। ४३ - - रश्चट्ठिोधितः स्मृति ननयतीत्यविवाद, स्मृतेश्च, प्रमोपः शुक्तिकारलता- दिवेदनेषु स्लप एव । तदेव मृप्तेनैव मार्गेण धूमादग्निज्ञानोत्पत्ती को नामा. कृप्तं लिङ्गस्य लिहिनाने हेतुत्वं कल्पयेत् । कल्पनायां वा शुक्लायपि रन- तवेदनस्यानुभवरूपत्वात्तदुपपत्तये दोपस्यैवानुभवहेतुत्वं कल्पनीयम् । अकल्पने त्वत्रापि स्मृतिप्रमोपादप्रामाण्यमेव स्यात् । तस्मादवश्यमगृही साहित्वमङ्गीकर्तव्यम् । नवग्निविशेषस्यागृहीतसबन्धस्याननुमेयत्वात्सा. मान्यमनुमेयं, तच्च प्रागवगतमेवेति कयमगृहीतयाहित्वं? ययाहुः "विशे घेऽनुगमाभावः सामान्य सिद्धसाध्यता। अनुमाभपड़ेऽस्मिनिमग्ना वादिद. न्तिन' इति । नैप दोपः, अवगतस्यापि मामान्यस्य देशान्तरकालान्तरसं. | बन्धस्यागृहीतस्य ग्रहणाद्यपत्र प्रमेयत्वम्, इदं चापरमेशिना वक्तव्यं. | केन प्रमाणेन धूमदर्शनस्याग्निजानहेतुत्वमवगम्यत? इति, तदानन्तया. दिति चेत् । न । तस्य सस्कारद्वारेणाप्युपपत्ते. । अनुभवरूपत्वमनुपपत्रमिति चैव । स्मरणयापि तत्परामर्शप्रमाणानुभवाभिमानापपत्त, वस्तुताऽनुभ- वत्वं स्वसिद्धमेव । प्रमाणाभावात् । न ह्यग्निजानेऽनुभवत्ये प्रत्यत्तमन्यद्वा प्रमाणमस्ति । अस्ति तु स्मृतिप्रमोपत्थे । अथ स्मृतिप्रमापत्त्व या बाध स्यात् । न चाग्निजानस्य तदस्तीत्यतो न स्मृतिप्रमोप इति चेत्, न । स्मृतिप्रमोपस्याप्ययाधदर्शनात् । मणिप्रभादर्शिनी मणिधुद्धिस्सावत्स्मृति. प्रमाप एव । अन्यया विपरीतख्यातिप्रसङ्गात् । अय च प्रवृत्तस्य मणिला.' भात्र बाधकमस्ति, तस्मात्स्मृतिरेवानुमानमित्यप्रामाण्यापत्तिः । अथ च राहीलयाहित्यमनुमानस्य ? । अत्यन्तापरिदृष्टे देशे काले चाग्निानुमीयते स केन प्रमाणन प्रागवगत न प्रत्यक्षेण, तस्य विद्यमानोपलम्भनत्वात । न चान्यन केनचित । सिं च। अग्निधूमयोमिय संबन्धा देशकालाननिचः प्रत्यक्षेणाय गत इत्येताघदेय भवान्यषीति, न चेतायता देशान्ताकालान्तरसंबन्धोऽनो धगतोभति, तस्मादरहीतयाोगानुमानम् किमत्राएहीतम् अग्निसामा. न्यं ताधगृहीतमेव पर्वतोपि प्रत्यतेगावगत । अग्निविशिष्टस्तु पर्यतो न केनाप्ययगत रति सोऽनुमेयो भविति । तत्र च प्राप्तामाविवेकन संघन्य.
शास्त्रदीपिकापाम - मात्र प्रमेयमशिष्यते । यथा “दधा जुहोती ति विशिष्टविण्योऽपि विधि विशेषणायरो भवति,तयेहापि विशिष्टविश्यमेवानुमानम् । विशेषणविशेष्य- यो. प्राप्तत्वात इति भुक्तम । यजुर्युक्त स्थमध्वर्यवे ददातोतियत्सबन्धविषय भवतीति। यस्तु प्रतिपत्रमर्थ परमनुमानेन प्रतिपिपार्शयति । तेन साधन प्रयोक्तव्यम् । येन वाश्येन परस्यानुमानयुद्धिरुत्पद्यते तत्साधनमित्युच्यते। तव पञ्चसय चिट्टपमन्ये, वय त्रयम् । उदाहाणपर्यन्त यहादाहरणादि कम् । अतपादीयासावत्प्रतिसाहितूदाहरणोपनयनामनै पञ्चायव साधन मन्यन्ते । अनित्यः शब्द इति प्रतिज्ञा, शतकात्वादिति हेतु , यह तब नित्य दृष्ट यथा घटादीयुदाहरणम् । सतकरच शब्द इत्युपनयः, तामा. नित्य इति निगमनम, अय त्यतिविस्तरो गतार्य इति मन्वाना सौगता ट्रावषयमुदाहरणापनयात्मक मन्यन्ते । स्मर्यमाणनियम हि लिङ्ग साध्यध- मिएसनुसदधानस्य स्वयमेव लिहिबुद्धिस्त्याने, तेन पाहतक सदनिस मिति, मृतावस्यानित्यत्वेन नियम स्मारयित्या कृतकरव शब्द इत्युपन अमात्र ते शब्दस्यानित्यत्वमवाम्मत स्वेति कृतमय पवान्तरः । एक त्यत्यन्तसाकाइमेव वाय झेशगम्यायं भवतीति अवयव युक्तम अनित्यः शब्द इतकत्वात् यत्कृतमन्नानन्य यया घटादोत्येवमुदाहर. शान्त साधन सर्वत्र वार्तिकारः प्रयुद्धे । अयंत्रा यकता तदनिय मया धादि फसकरच शब्दः, तस्मादनित्य ,इत्युदाहरणप्रभृति प्रयोक्तयम् । एवमप्यन्यूनाधिकमेव साधनम् । तथा च यत्कर्म सत्यलयत हेमोपि कर्म तेनापि फलयता भर्भातमित्येव सर्वत्र भाष्यकारः प्रयुः । प्रतिज्ञादोपाः प्रत्यत्तविरोधादयोऽसिविशेषणत्यादयश्व यार्तिके प्रश्चिता । असि. द्विग्नेकान्तिकत्व बाधमत्य ति भयो हेतुदोषा । तत्रासिद्धि पश्चन्या पुहा धर्माधर्मयेदी भर्यजत्लादिति स्वरूपासिद्धिः, न हि मर्यजत्यत्यरूप कपिसि । टिहरू' शीतस्यादिप्ति मधार्मािद , जयम्य परिस पन्याभायात् । नन्यैश समुद्रग्रह चन्द्रोदयस्य हेतुत्य न मात, उदयस्य समुद्रमप्रन्ध्राभायात-एमालममन्धादुभयोरदीप । यदा तरि घन्टभ्य नभामध्ये यात दृष्टधा पञ्चदशनाहिमालिशान्ता समुदट्टरनमीयमे सहा १ प्रथमः पादः। ४५ । कयं तत्रापि परम्परा संबन्धादुभयोरदोषः । न हि सातासंबन्ध एव सर्व. भात्रीयते । यदि येन सातात्मणाया वा केनापि सबन्धन नियतं तत्तस्य तथैवानुमापकं भवतीति र्शितमेवैतत् । तेन यादृश संबन्यो हेतो ादिना र्शितः, तसिद्धी दोपो भवति नान्यथा। गौशब्द सासादिमदुचनो. गोशब्दत्वादिति व्यतिरेकासिद्धिः। न हि मिव्यतिरकेण गोशब्दत्वं नाम किंचिदस्ति । नित्यमाकाशमनवयवद्रध्यत्वादिति सौत्रान्तिकमाकाशाभा. धवादिनं प्रत्याश्रयासिद्धिः । षापुराकाशश्चानित्यः मर्नत्यादिति ध्यास- सिद्धिः, मर्तत्वस्याकाशे व्यायभावादिति । अनेकान्तिकत्वं द्विविधम् । सध्यभिचार मप्रतिसाधन च, नित्यः शब्दोऽमर्तत्वादिति कादिनित्ये. प्यमूर्तवमभवाभिचार्यमूर्तत्वम् । अप्रत्यक्षा वायुः, द्रय्यत्वे सत्यरूपत्यात, प्रत्यवायायुः महत्त्वे सति स्पर्शवत्वादिति । संप्रतिसाधनत्वादुभयमप्य- निर्णायकं संशयहेतुः अरममाणयलावलत्वादुभयोः । कश्चित्वाह । न विरुद्धार्य हेतुयं तुल्पवलमेका सभवति । तदावे वस्तुनि नित्यसंग्या- पत्तः । द्रय्यत्ये सत्यरूपत्वस्यापरोतावभासविरोधादप्रत्यतत्वमनुमापयितु. मसामद्विार्यल्पम् । स्पार्शनानुमानं त्वविरुद्ध घलयदिति न यो स्तुन्य. यत्तत्यम् । अतो नास्ति सप्रतिसाधनो हेतुरिति स वक्तथ्यः । सयभिचा. रोऽपि दिन मयपहेतुः स्याविन्यमशयापत्तिप्रसादेय। मयपि तस्य संश. पहेतुन्वे प्रमाणान्तरेण निर्णयमभवाव नित्यसंख्यापतिरिति चेत । तो. हापि प्रमाणानरेण निर्णयमभवाददोषः । तथा मति यत्प्रमाणान्ताविरुद्धं तम्य दुर्बलत्याटिलरस्य बलीयस्त्वादतुल्यबलत्यमितिचेत् । केन चोक्तमु. भयं तुल्ययन • मिति । किं त्यक्षमाणशलायलत्वमात्रम् । तया हि यः स्याणुत्वं पुरुषत्वं घा नामधारयति तस्याईत्यं संशयहेतुर्भवति । निर्णति स्वन्यतास्मिन रूपे मंगयो निवर्तते । तया यो वापारपरीवाभासं नाय. धारितवान् सभ्य एशियादिपु स्पार्शन'त्ययाप्तंम्पर्शवत्व, व्योमादिपु धा प्रत्यरत्ययाप्तमरूपत्यं धायाधुपलभमानम्य भवत्येव संगपः, सतु प्रमा. (२) पत्य हास्यश्याप्तम् रति पु. पा. ।
शास्त्रदीपिकायाम् णान्तरेण निर्णये सति निवर्तत इत्यास्ता तावत् । तस्मात्ससिसाधन- मपि सभिवारवत्स शयहेतु । तया च भाष्यकार'-यत्कर्म तत्फलयत होमोपि कर्म तेनापि फलधत्तया भवितव्यमित्यायोपरते कर्मणि द्रव्याणा सत्स योगाना च द्रयान्तर फल दृष्टामति द्रव्यप्रषि फनवस्यादिति प्रति साधन दुयन्"सतिसाधनत्वमपिदूपणामिति दर्शयति । तस्मात्सापि संशय हेतु । असाधारण तु गन्धवव पूयिया दृष्ट न कचिदपि बुद्धिमादधा तीति न संशयहेतु । साधारण हि द्रुयो माध्यतदभाधयोदृष्टत्वादु भयत्राप्यनवस्यया बुद्धिमाद वत्सशय देतरित्युक्तम् । तथा विरुवार्यव्याप्त मपि हेतुयमेन दृश्यमान स्वयाप कमेझस्मिन मिययुपस हादकस्य बिस्टेभियरूपधर्मत्यासभासशप जनयति । न चैवभाऽमाधारणस्य सभवतीति नाय संशयहेतु । तथा वाधको नाम हेस्वाभासो यो विरुद्ध इति ताकिमभिधीयते स च पविध इति केचित् । धर्मधम्युभयेपा स्वरू पस्य विशेषणस्य च बाधात् स चतुर्धति केचित । उभयवाधस्य च धर्मध मियाधान्ततत्वात एक-यर सनया समी हतधर्मविपर्पयसाधनत्यात् । इदमेर र युक्तम् । अवान्तरभेदण्यानुपयोगात् । यावश्यमवानाभेदो यक्तव्य हि वैविध मे बात.यम । धर्मस्वरुपयाधन, तविशेषशाधन चेति । न हि धर्मद्विशेषाधमत्य नाम हेमार्दू पण मभवतीति स्वय मेष वार्तिककारण 'मित्यरूपयाधेन विट्ठा योऽभिधीया इत्यादिना गितम् । लया हि द्रध्यातिरिक्त समवाय इह-प्रत्ययहेतुत्यात सयोग दिति अत्रेहनत्यपहेतुत्व प्रममापन भेदेन न च्याप्त, सयोगे दृष्टमा सम यायस्याममयायव भेद चापादपासमवायर्धामस्वरूप तद्वियप वेमय बाध मायुदाहतम् । तदयुतम । इह-प्रत्यपहेतुत्य हि समाये धर्मिणि दृष्ट नया ।। यद्यदृष्ट सतोऽतिद्धन्धान कस्य विपि साधर पाधक धा भात । यदि दृष्ट तत्कय सय दृश्यमान तस्य धाधन कुर्यात्, विरोध हिसात पायता - - -- (HA पुनातापार ।
प्रथमः पादः हेतुः न च तहमतया दृश्यमानस्य कविपि तेन विरोधः संभवति । ननु समवायत्वं वाधत इत्युक्तम् । यदि ममवायत्वं नाम सम. घापर्धामणोऽतिरिक्तं तद्वापि न मिस्वरूपं बाधितं स्यात् । अय धम्र्यब तब तस्य बाधकं संभवतीत्युक्तम् । तस्मात्र र्मिम्वरुपयाधनं नाम दोपवचित् मंभति, सयंत्रादृश्यमानस्याप्सत्त्यात, दृश्यमानस्य चाविरोधात र्मिविशेषणस्यैकत्यस्य कामं संभवति वाधः,न त्येतद्रूपणम् । यदि सल्विह प्रत्ययहेतुत्यं समवायस्यैकत्वं यिनयात् ततो द्रव्यातिरकं साधयतः किं होयते? न हि यातिरकसाधनकृतमेकत्वसाधनं, यतस्तस्य दूपणत्वेन संभागतातस्माद्धर्मस्वरूपस्य तद्विपस्य च वाधनाद द्वियिधमेय याधकम् । तत्र नित्यः शब्दः कृतमत्यादिति अत्र हतकत्वमनित्यत्वेन ध्याप्तत्यादि. त्यस्यरूपमेय याधते । यस्तु स्वरूपमेव शब्दानामभिधेयं नार्यान्तमित्ये. समय प्रतिपिपादपियुम्तत्सिहार्यमेवं प्रयुड़े । अगृहीतसंबन्धायस्यापि शब्दः स्याभिधेयमय प्रतिपादयति विभक्तिमत्त्यात एहीतसंबन्धदिति तस्य धर्मयिशेविपर्ययसाधनो हेतुः । परवादि सबन्धयहणादस्वरूपप्रति. पादनं दृष्टमिति तदेय प्रागस्यरूपार्यत्वं तेनेश हेतुना प्रमज्येत । स्वरू- पप्रतिपादने च घाधित यंप्रतिपादनमपि तदुर्मस्य पं घाधितमेव । ना'पिप्राक्गन्धपहादयान्तरपतिपत्ति शस्यो कतुम प्रतीतिविरोधादेय। मयंत्र यो हेतुपाइपिशिष्टेन मायेन दृष्टान्तमिपु नियतः स तादृष्यिोपविशिष्टस्य माध्यम्य धर्मिणि प्रमाणान्तरविरोधासाधनामभ. येन मानविपरीतं विशेष नियमयत्तात्स्यायमेघ याधमाना निधिोपस्य च माध्म्यामभवात साध्यमेश न माधयति । यथा गरीरितमझमत्येन घटाटिए व्याप्तमुत्पत्तिमत्त्व देहारादीनां चेतनामस्यमा नायोच्य. पी पितामापनिदेगासिस्यनतर वसः Bए. महामाने मरतीति भा। मिति पुनशानायटः। पासण्या मिति पाठासाम। Havitalia पुम्सशनापाटः। (पानमा पुरातापार।
४८ शास्वदीपिकायाम् - मानं शरीरिणरचेतनस्यानुपलब्धिविरोधन सागितुमशक्यत्वादशरीरम्य तेने हेतुना घटादिवविवारणाद्विधानुयशून्यस्य चेतनत्यासंभवाच्चेतनक- ईकत्यमेवाडुगदीनां न साधयति । तेन धर्मविशेषांशीधर हेतो. माध्य सिदिमेव निरुणदोसि भवति दूपणम् । धर्मिविशेषविरोधस्तु माध्याविरो- धित्वाब दूपण, प्रत्युत सिद्धान्तान्तरदूपणत्वात्यतिवादिन एव नियरस्या- | नत्याद दूपणं तद्भवति, न वादिनः । यस्तु दृष्टान्त दृष्टमाध्यविशेषवि. रोधमभवेपि तद्रहितं माध्यमात्र हेतुः साधयन्यथ । तच्च विशेषान्तर मातिय सिध्यतीति वदति,तस्याण्णानिनियतस्तृणादिधिकारो हिमे दृश्य मान शेत्यात्यविरोधाणयासभवेप्यनुष्णमेवाग्नि साधयेत् । तस्माद- मिविशेषविपर्ययसाधनत्व हैदूपणमेव । उदाहरणं द्विविधं साधर्यो- दाहरणम । वैधादाहरणा च । साधम्य लिङ्गमुद्दिश्य लिङ्गिन उपादा नम । यो यो धूमयान्महानसादि स माऽमिमान्दृष्ट इति सम्यगुक्त च साधये न घेधयं यतथ्य गतार्थत्वात्, यदा वक्तव्यमापति तदा लिङ्गाभावमुद्दिश्य लिहाभावीपादान, यत्रागिनास्ति तत्र सर्वत्र धमोपि नास्ति यया तावादिष्वति । यत्र भावेन भावः साध्यते तत्रैव विधिरूप साधम्य तत्परिधरूपं च धर्म्यम् । यत्र तु मेघाभावादिना वृष्याटप्रभावः साध्य तत्र साधर्म्यमेव प्रतिषेधरूपम् । यया यदा यत्र मेघोत्पत्तिनास्ति सदा तब ष्टिनास्तीति वैधम्य तु विधिरूपम् । यत्र प्टिस्ति तत्र मेघोत्पत्तिरस्तीति। तेन द्वितुणोक-प्रसज्यपतिषेधात्मकमेव वेधर्मामिति तदनादरणीयम् । साधाभासाश्च माध्यधिकलत्यादयो धेधयामासारच साध्याभावव कन्यादयो बार्तिक एय दृष्टया इति । तत्तु द्विविमिति दृष्टस्यलवर्णावप्रथमेवानुमानमिति मन्यानात्रिएकत्मदृष्टस्वलनविष यमप्यमनमान नियादिविषयमस्तीति दर्शयितु द्वैविध्याभिधानम् । न हि क्रियास्यलतमा प्रत्यतेण कदाचिगृह्यते पूर्वोत्तरदेशसपोर्गावभागमात्रस्य पोप्यायध्यापकमावस्तरमाययोग्य पध्यापकमात्रय परीत्येन मिति - मासिनीति रति पाटाला तु साधु मन्ये ।
प्रथम पाद । ४९ प्रत्यतण ग्रहणम् । याभ्यामेवागन्तुकाभ्यामागन्तुक कारणमनुमीयते तच्च फ्रि येत्युच्यते । ननु द्रव्यमेव कारण स्यात् । न । तस्य प्रागपि सदापात् । ननु तणान्तरे ऽन्यद्रय ससस्काराणा तणिकत्वात् । सादृश्यात्तु प्रत्यभिज्ञानम् । यदा समानदेशे पूर्वपूर्वमुत्तरोत्तरमारभते तदा तिष्ठतीति लक्ष्यते । यदा त्वनन्तरदेशे पूर्व पर्वमुत्तरोत्तरमारभते तदा गच्छतीति लयते । दीपगमनपच्छायागमनच्च सदृशापरापरतणानामुत्तरोत्तरदे- शमारयाना गमनायभासनिमित्तत्वात् कृत क्रियया । कि चानुत्पत्रस्य लगास्य क्रियाश्रयत्वायोगादुत्पवम्य च विनाशयस्तत्वात कय क्रिधार म्भमत्व, यहु । "तणिका मर्वसस्कारा अस्थिराणा कुत प्रिये ति । तदिद शदाधिकरणे निराकरिप्याम । तत स्थिाले सति तन्मात्रणा नुपपत्त क्रियानुमान युक्तमिति न युक्तम् । कार्य हि कारणमात्रमपेतते । सच्चे ह दृष्टमेगस्ति, प्रयविशेपानन्तर हि शरीरे देशमयोर्गावभागाय्य फलमुत्पटामानमुपलभ्यते तत , । स एनिमित्तम् । तदात्मशरीरमयोगः रचामम'धायि शरीरं च समायोति किमत्रादृष्टकारणानुमानेन ? । नन्य समयायिकारणभूतस्य सयोगस्य स्वाश्रये स्वाश्रयसमवेते वा कार्य नान्यत्र तन्तुमयोगानामिय स्याश्रयेपु तन्तुपु पट , तन्तुतुरीसयोगस्य या पटतुरीसयोग । प्रयप्रयदात्ममयोगस्वनेविधे घ्यामि काय सयोगमारभते ? प्रत फारणान्तरं कल्पनीयमिति चेन । ना तन्तुसयोग स्वाश्रय एव पट. मारभते पटस्य बहुसन्तुयापित्यात । सयोगाना च दृयो यारध वृत्ते । कि च शाळ्यामयोगाघोटनाग्याझुगपदेव गरे गराययषु च सई प्यतहिर्तिपु पनि फाण्युत्पद्यन्त । तत्र येषामध्यधाना व्यासयोगो • ममयायमग्रन्धन क्रिया पनि तादात्म्येन ट्रष्य कारर्णामति न सम्पने यातु दृयाय स्वरूपमा पारदरभारियन या पायथ्यामिति भाट मतपस्वति पाटा नोपलभ्यास पुस्तदुपे एकत्र पाटमय पदापास- पर पम् । । प्रममाया-पितु म पुम्तरप्पनुपनारमानर्माण माधु प्रतिपये। UR मानिमितमति पा शाम्बदीपिकायाम् नास्ति तेष्वस्वाश्रयेषु स्वाश्रयासमवेतेषु च न्यासयोगः कारभत इति भिवारः । न हि ते सयोगाअधीभूते शरे समवेता, शरस्यैव तेषु सम. মাথা कि च प्रयत्नवदामसयोगानन्तर युगपदेव हम्ने प्रयनधदात्मसयु. सतत्मयुक्तउगादे चाहुलीयके च तल्ली मणाच मापाते। अयेवमादिपु न नोदनात् प्रयत्रयदात्ममयोगाढा कमात्पत्ति । कि तु सयुक्तमयोगादित्युच्यते ज्यासयुक्तायययतयोगात्तदनन्तरावयवे तत्सयोगाच्च सदनन्तरे । तमाम सयोगाहस्ते सत्सयोगाददे तत्सयोगात्मणावपीति । एव तोत्रापि शक्यते वक्त प्रयत्रधदात्मसयुक्तशरीराकाशमयोगाच्चरीराकाशदेशविभागस्तत्सयो- गाच्च तदनन्तरदेशसयोग इति दृष्टेनैव भयोगेन सपोगविभागसिद्ध कर्म कल्पनाऽबकल्पते। शिच न सयोगस्यवाय धर्मः । साण्येवासमवायिकारगानि स्वाश्रये स्वाश्रयसमातेवा कार्यमारमन्ते नान्यत्र । ततश्च कमीप्यसमवायि- कारयात्वेनानुमोधमानवियति विहङ्गमे चोभयत्रानुमीयेत। न हि विहगक- मणा विधति कार्य सभवति । ततश्च विद्याप चलतीति बुद्धि स्यात् । अतो नानुमेय कर्म, किमिदानों नास्त्येन्त्र क्रिपातत्त्वम् ? अस्ति, प्रत्यक्षाय गात भागासिरित न किचिदर दृश्यते, सर्पति सर्प भूमे. सर्पस्य च दृयोमिय संशत्रिभागाधिशेऽपि सर्पमेघ-चलतीति बुद्धिाल- म्यते न भूमिम, अतोऽस्यायुद्धेरालम्बनमस्ति सपै चलन नाम तत्त्वम् । तदा- घाभावाभ्या सर्पभूगारवलतिबुद्धेभीवाभावावित्यहीं कार्यम् । न चेयमानुमा- निकी सभवतीत्युक, तस्मावैधमभिप्राथमिट भाप्यम्, कि तु विशेषविषय मामाविषय चानुमानमित्यनुमानस्य विषयमपञ्चायम् । पेऽपि मन्यन्त "विशपेऽनुगमाभाव सामान्य सिदमाद्यते"ति तानेन निराश्रियन्ते, उभयो- रपि विशेपोपपत्त । पत्र शिपस्येशानुगमस्तन विरोगविश्पत्यम, सामान्यानुगमे तु सामान्य विषयत्वम् । - , ननु सये प्रथमः पादः। - - . - न च मिसाध्यत्वं, देशान्तरकालान्तरसंबन्धस्पारहीतस्यायहीं. दिति प्रागेव वर्णितम् । इत्यनुमानपरिच्छेदः । शास्त्रं शब्दविज्ञानादसनिशष्टेऽर्थ विज्ञानम् । निजातान्दात्य. दार्याभिधानद्वारेण यदाक्यार्थविज्ञान तछान्ट नाम प्रमाणम, तल्लोक. सिद्धत्वाच परीक्षितव्यम् । तच्च द्विविधम् । पौरुषेयमपीरुपेय वेति, तत्र पीरुपेयमावास्यम, अपारुपेयं च वेदवास्यम्, उभयमप्यनाप्तप्रणीतत्वदो. पायाहात्स्वतश्च शब्दस्यादुष्टस्यात्प्रमाणम् । तच्च पुर्द्विविधम् । सिद्धार्थ विधायक चेति । बिवायकर्माप द्विविधम् । उपदेशकमतिदेशकै च । इयमिदं कर्तव्यमित्युपदेशः । यथा लोके-दधिनमपशाल्यादिभिर्देवदत्ता भोजयि. तव्य इति । वेदेपि प्रमाजावघातादिप्रकारेण दर्शपूर्णमासाभ्या स्वर्ग कुर्यात् । तदिदं कर्तव्यमित्यतिदेश', यथा लोके-देवदत्तयाजदत्तो भोजयितव्य दति। वेपि "सौर्येण कुर्याटाथा आग्नेयेने"ति। शब्दान्तादिभि श्रुतिलि. गादिभि. श्रुत्पादिभिश्च विचित्रोयमुपदेशो भेदविनियोगममानवबोधय- ति वचन-नामधेय-चोदना-लिङ्गेश्चातिदेशोऽन्यत्र विहितस्य नानापदा- विशिष्टस्य प्रकारस्य तत्प्रतिपादकस्य वा शास्त्रस्य विध्यन्तापरनामधेय. स्यान्येन सबन्ध विकार बाध वा बोधपतीत्यूहनीयम् । असनिष्टष्टयहणं च पूर्ववत्तादप्यतद्विपर्ययपरिच्छेनिरासार्यम् । एकदेशिना तु तदनर्यकमेव स्यात् । विपरीतपरिच्छिचे तावत्रास्त्येव शब्दाजानम् । यदि स्यात्पुरुष. दापाणा शब्दे सक्रान्त्यनभ्युपगमात्स्वाभाविकमेव शब्दस्याप्रामाण्य स्यादि- ति वेदाप्रामाण्य स्यात् । यदि पर तद्रपरिच्छिचविषयस्यानुवादस्प निरासः स्यात् । तच्चायुक्तम, तस्यापि शास्त्रत्त्वात् । न हि तस्याप्य प्रामाण्यम, अनुभ- लित्वात् । प्रत्यक्षादानन्तभावाभावाच्च शास्त्रत्वमेवेत्याम्ता तायत् । इदंच शादमस्येदं कारण कार्य मयन्ध्ये कार्यसमवापि विरोधि ति लैङ्गिकमित्य. नुमानलवणमभिधार्यतेनैव शाब्द व्याख्यामिति वदन्तः काश्यपीयाः १ शब्दस्य चानमिति पाठान्तरम् । २ महि कस्याप्यप्रामाण्यमिति पाठान्तरम् । - ५२ शास्त्रदीपिकायाम् प्रत्यक्षमनुमान च हूँ एव प्रमाणे दति बुवाणा. । सौगताश्चानुमानाभि- चमिति मन्यन्ते । तत्र यत्तावत्पदार्यज्ञान तदवगताविषयत्वात् प्रमाण मेव न भवतीति कि तस्य भेदाभेदपरीतया, "यत्त घाक्यार्थज्ञान तदर हीतसअन्धेरेय पदार्थैरुपजायमान नानुमानशड्कामति, न हि मवैवाक्या- विशे सबन्धयणमस्ति । न च सभवत्यनन्तैः सन्धयहणम् । अत्यन्तापूर्वोऽपि यास्यावि. शेपः पदार्थस्वगम्यते दूरदेशवाताविति सर्वजनीनमेतत् । यत्वाप्रवाश्य. त्यादविवादानुमान, तटरक्या-वगमोत्तरकालवाव तस्यानुमानत्वमा- पादयति । वावश्यणानन्तरमेव हि प्राप्तानाप्नज्ञानानपैरेध पदार्च- बयाऽवगम्यते । अत्यन्त दृष्टपुरुपप्रणीतेऽपि बायोऽयगते तु बाश्यार्य सत्यासत्पत्त्यमशये प्रणेतुरातत्वावगमे सति सत्यत्वानुमीयमान न याम्या वगएप्तत्वावधारणानपेतजन्मनोऽनुमानत्वमापादयति । तस्मात्मना- वाताव लोके शादमित्यपौरुषेयस्यापि वेदस्य सिद्ध प्रामाण्यम् । एक देशिनां तु लोकाचसामनुमानत्वमङ्गीकुता यया वेदप्रामाण्य न सिद्धति लयोक्तम् । उपमानमपि सादृश्यमसनिकृष्टेथै बुद्धिमुत्पादयति । यथा गवपदर्शन गोस्मरणस्य । पूर्वदृष्टे स्मयंमाणेऽर्थे दृश्यमानार्यसादृश्यतानमु. पमानम्। । याऽसावस्माभिनंगा दृष्टा गौः साऽनेन गवयेन सदृशीति । कि पुनः सादृश्यम् । अर्यान्सरयोगिभि सन्धिसामान्यैरयान्तरस्य तादृश. योग. सादृश्य, यथा गोजातियोगिभि काश्यपयसामान्यैर्गय यज्ञातयोगो- गयधस्य गोमादृश्य, गरयसोभिश्व गोगितात्सादृश्यम् अत ग्न व सामान्यभूयम्त्याल्पवयरोन मादृश्यप्रकाप्री, मुमदृशमीपासमिति। येतु सामान्ययोगतिरिक्तमपदेय तत्त्व सादृश्य मन्यन्ते तेषा प्रक्रामक भेदः किनिमित्त ति चिन्तनीयम् । न च तत्यान्ताही प्रमाणमपि मिचिदम्तीत्यास्ता तात् । न चैदमुपमान प्रन्यवान्तर्गतम् । अनिन्द्रियनिष्ठत्यावगरस्यस्य गो, न चानुमानमगृहीतमयन्धस्याप्युपत्रायमानत्वात् । एच फिनानुमीयते- गोगयासदृश, गधषप्सादृश्यय प्रतियोगित्यात् । पदासादृश्यप्रतियोगि - प्रथमः पादः। तसत्सदृश दृष्टम, यथा ऽयमनयोरन्यतरस्यान्यतरेणापि । न चेद युक्त, यो हि द्वावा मिथ सदृशो युगपत्र दृष्टवान् एकामेव तु गामुपलभ्य. नगरे बने गवय पश्यति । सोऽपि गाङ्गबयसादयविशिष्टामुपमिनोत्येव. तस्मानानुमानम् । शादत्व तु न शयामेव । अत. प्रमाणान्तर प्रसिद्ध- त्वान्न परीचितव्यम् । अापत्तिरीय, दृष्ट श्रुतो वा अर्याऽन्यथा नोपप- दात-दति अर्यकल्पना । यथा नीवतो देवदत्तस्य गृहाभावदर्शनेन हि- भारम्यादृष्टस्य परिकल्पना । प्रमितस्यार्थस्यायान्तरेण विनानुपपत्तिमालो. ध्य तनुपपत्तयेयाऽयान्तरकल्पना साऽर्यापत्ति । ययनुपपत्रानुपपादका:- नरकल्पनायोपतिरनुमानमेव तर्हि तत्रापि वाहमन्तरेगानुपपत्रात् धूमा. हि कल्प्यते । स्यादेवम । यदानुपपन्न गमक स्यात दर तु पत्रामपात सदेव गम्यम् । गृहाभावेन हि विना हिभाग नोपपदयते । क्रिमिदानीमु पपादकादनुपप बुद्धिस्योपत्ति को दोष न रानु कश्चिट्टोप , किन्त्वना नास्ति, न झुपपादकदर्शनादनुपपत्रार्य बुद्धिर्भवति, यदि म्यात वन- त्वदर्शनाििशपात्व कल्प्येत । वृतत्वेन पिना गिशिपात्वस्थानुपपत्ते । तस्मादनुपपत्रमेव गमक नोपपादक्रम । अयोच्यते, नाऽबिनाभानानुपप तिरित्युच्यते, जितु मरायापत्ति यस्य हि जीउन गृहमयन्यत्र प्रायशोऽव गतम्, तस्य गृहाभारे दृटे जीवन सापिक भरभिावकल्पनया ममाधीयते । ततश्च प्रायहिभावकल्पनाया नोचनस्य सदिग्धत्वाव लिङ्गत्व न हि मन्दिग्ध लिङ्ग भति । जीवनरहित च गृहाभावमात्र मृपि मदाबादनेकान्तिक न हिभातमनुमापयितुमनम् । अतोऽनुमाना. सभधात्प्रमायान्तामेटम । यथा चानुमाने निश्चित गमक्रमेयमोपत्तो सन्दिग्ध गममिति दर्शनयलादभ्युपगम्यते । सगपश्चात्र पूर्वदृष्टपधि सवादात् तदिदममयम् । न हि पदिग्धे नीयने चरिभाव शम्यते कल्पयितुम् । कय हि नीति या मृतो या देवदत्त-दति मन्दिहान तस्य यहिभाव कल्पपेत । न हि भायभायसरायम्य यहिभाजकल्पनयाऽ पनौद सभाति । सर्वत्र हि सरायस्य निदानादाटुळेदो भति अन्यतरपसावधारणादा।
शास्त्रदीपिकायाम प्रत्युतपूर्वनिश्चि- नच बहिभाजन्यनया सावनिदानोच्छेद', नीवनस्य प्रायेण गृहसंबन्धित्वाद्विपयोऽत्र मशघहेतुत्वोपन्यस्स', न चासो बहिभावे कल्पिते समुच्छिदाते प्रत्युत विपर्यय एय दृढमवस्याप्यते न चान्यतरप. साबधारणमपि विधाते, जीवनभावाभावा झत्र सद्विीते । न चानयोर. न्यतरस्यापि बहिभावकल्पनया निर्णयो भवति, अन्यद्वि नीयन अन्यरच वहिंदशमबन्धः । न च रहाभानिवन्धनायोपत्ति वननिर्णयायालम्भवति। नाय मभवति, यस्माद्देवदत्ता गृहे नास्ति तस्मादयजीवतीति। तमेव जीवन यहाभाबादेव सन्दिग्ध कय तत एव निर्णीयते । न हि सश- यहेतुरेव निर्णपहेतुर्भवति । तस्मादाजीबन सन्दिग्धं तत्तावदन्यतोऽपि निश्चित्य पश्चादुहि. सबन्ध कल्पयितव्यः । यस्माद्वेवदत्तो जीवति रहे च नास्ति तस्माचून बहिरवस्थित इति । ननु सन्दिामाने जीवने तत्काल्पन सभवति, यस्मादविदामानी- रहे नीति वा न वा तस्मादहि स्थित इत्यमबद्यमेव स्यात् । समाहि- भानियत पहाभावसहित जीवन निश्चित्य बहिभावः कल्प्यत इत्यनुमान- मेवेद न प्रमाणान्तामिति । अत्राभिधीयते न तावहाभावमात्र लिङ्ग मृतेऽपि सभवात् । न बीबनमात्र, रोपि मनावसभवात् । अतो नीवन- समष्टो रहाभाशे तिमिति वक्तव्यम् । प्रथम व लिङ्गम्यगम्प पश्चा लिझनुमानेन भवितव्यम् । न तु लिङ्गाधगमसमय एव लिङ्गागमः । अत्र च न महिभावावगममन्तरेण गृहाभावी जीवन ससष्ट प्रस्तु शक्यते घिरोधात् । जीवता झरश्य रहे या हियो स्यातव्यमित्यस. दिग्धम् । अतश्च हिभीषभनन्तभाश्य जीधनहाभा समुचित्य प्रति पदामानस्पदृशी प्रतिपत्तिराफ्टाते। ट्रैयदत्ता हे नाययिता, रहे वा यरिंगऽयस्थित रति । न चैन समति, भायाभाश्योरकन देशे ममुने. तुमराश्यत्यात् । अतो यस्य देशभेदनेन देवदतम्य भावाभाव समुन्ने नव्या । सेन भावाभायससगंयुद्दोष यहिभायस्य धुदवाव परचाविधि - प्रथमः पादः। - प्रमेयस्ति । आह च "विदामानत्वस सुष्टगेहाभावधियाऽनया। गेहादु- कालिता सत्ता हिरेवावतिष्ठत" इति । मनु प्रमाणान्तरत्येऽपि जीवनमात्रस्य गृहाभावमात्रस्य वाऽवगमस- स्वाभावात्ससष्टमुभय गमकमित्यङ्गीकर्तव्यम् । समधिपैव च यहिभावस्य हत्त्वान पश्चात्कचित्पमेयमशिष्यत इति तुल्योऽयं दोपः। उच्यते। इयमेव मसष्टधीरथा पत्तिरित्यप्रगम्य शाम्यतु भवान् । कि पुनस्तस्या करणम् । द्वयोहाभावनीयनयोः परस्परप्रतिघात इति बमः । यया नल्वे केन नदयास्तीरे फलानि सन्तीत्युक्ते परेण च न सन्तीत्युक्त घला'वलविशेष- मजानानः श्रोता मियः प्रतिहतमुभय युद्धते, न चान्यतरदयि त्यक्त यहीतुं या शनाति । तथाऽपि तु न सत्यासत्त्वे समुच्चिनोति घिरोधात् । एर्यामहापि रहे या हिर्या वस्थिता देवदत्त इति केनचित्रमाणेन प्रती. तम, अन्येन च रहे नास्तीति, तदुभय समुचित परस्परप्रतिघाति प्रतीयते, सोऽय मतिधाता न फलसद्वावासद्धावयदसमाधेय । कि तु यहिभावकल्प- नया ममाधातुं गम्पत इत्येताधान विशेषः, तेन प्रमाणसिद्धयोईयोरया: परस्पर प्रतिघातान्तिरकल्पनया समाधेयत्वनालोच्यमानाऽपित्तः कार' णम् । तत्समाधानाय चार्यान्तरकल्पनाऽर्यापत्तिः प्रमाणान्तरमनुमानात् । पश्चाय प्रतीतम्य प्रमाणान्तरेण प्रतियात , म पधार्यानुपपत्तिरित्युच्यते । भनत्यापत्ति प्रमाणम् । अनुमानं स्वर्यापत्तावान्तर्भवति । तथा हि यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्रारिरित्ययगतम् । पयंतस्य च धृमयताऽवगता, यदि पर्यते जानन स्यात्तदा धूमयता या मिथ्या स्यात्, सर्वधूमयता या ऽग्निमत्य मिथ्या स्पात् । कय तदुभयममिथ्या म्यादित्य निमत्त्य - +मशियम्यापिता। २ अस्वापादनामात युत्यन्ये चापापोतराष्टः प्रमापरः। मानेवरतत्यानाप्ताम्ररितस्य पनियन्धनपदासगामापत्यारोलामा पयस्वरसमायने मध्य । पामिति तु पुति पादः। ५ मियायदान मागणामि पानिर्वदनीपाय कि तु अनुरपवाय रति ध्ये शास्वदीपिझायाम झाल्प्यत इत्यापत्तिरेणा । स्यादेव यदि सर्वधूमवतामगिमात्वानुमानाद न्येमाबगत स्यात् । न त्व'वास्ति दृष्टान्तमिवेव हि धूमम्यागिनियमो दृष्टो न सर्वत्र । अनुमानानु सबंधमवतामयिमत्ताऽतिरित्यक्तम् । न च दृष्टानाधर्मिण्येवावगतस्याग्निमस्त्रस्य सर्वधमवग्निमत्ता विना कश्चिविरोधः येनापत्ति स्यात् । तस्माई सकीर्णविषयत्वादनुमानर्माप प्रमायान्तरमापत्तिापि, सिद्ध च यो प्रामाण्ये येन नाम सर्वधमवता मग्निमत्त्वानुमानेनावगत तम्य पर्वतादियु धूमदर्शनासग्निविज्ञान तद द्वेधापि सभवति । दृष्टान्तपरिदृष्टनियमस्मरणादानुमानम् । प्रतिधा तालाबनयाबायोपात्त सम्मादापत्ति प्रमाणान्तरमा याऽपिकविय स्थितस्य देवदत्तस्यास्यत्र सर्वाभावपतिपत्ति साप्यापति , तथा हि । मूर्तस्यार्यस्य युगपत्कायनानेकदेशसबन्धो न घटत इति स्वशरीरंगवगतम् स्वशरीरस्य हि ततोऽन्यत्र सर्वत्राभावी दृश्या दर्शनेनावगत. । अतोऽन्य स्यापि देयत्तादेर्युगपदनेसम्बन्धी नास्तीत्यनुमीयते । ततो देवदत्त कति त्प्रत्यक्षेण वगच्छन् युगपदनेदेशासबन्ध वानुमानेनावधारयन् उभोपप तये देशान्तरेषु सर्वप्वभाव अल्पति । नन्वनुमानमेवेद सभात । देव दत्तोऽधुना सर्वत्र नास्ति गुहेऽवस्थितत्वात् मदिति । सत्य देवदत्तेत सहेमदेशाओस्यतस्य सभवति । यस्तु क्वचिद्गृहेऽस्यितस्तदनन्तर राप्रप्य तीत्य तृतीये रहे देवदत्त केनचित्रमाणेनावगतवान् स तनहातिरिक्त मध्यगृहे देशान्तरेषु च सर्वस्वभाव दैग्दत्तस्य केन लिईन प्रतीयात ' अथ शनिप्रदत्त पश्यन्, तद्देशयतिरिक्त च प्रत्यासत्रे देशे तदभावमय, गच्छन्नन्ये यामपि संयंदेशाना प्रत्यासवदेशवत्तद्वेशयतिरिक्तवान्यता. मनुमिमीते, तचापि विरुदायभिचारित्य तदुदेव हि गम्यते । ममोपदेश 1 तु तदाता पाटानारम | २ विचितविषयत्वादित्य । नियमी व्याप्ति । सदामास्यानमयो बिरोध । ५ प्रयागम्य गारानुपलम्भनायत इत्य ।
प्रथमः पादः। ५७ - भिवत्वाच्चैत्राधिष्ठितदेशवत इति धार्तिक एव दृपणमुक्तम् । तस्मादा- पत्तिरवेयम् । एतेन योजादिप्वगुरजननक्तिकल्पना व्यायाता। कि पुनः शक्तिमल्पना विना नोपपाते. बीजादिपु सत्स्वनुगयुत्पत्तिदर्शनात, असामु चादर्शनात बीजादीनामदुरादिकारणत्यमवगम्यते । सत्यपि वीजेषु मूपिकाघ्रातेवकुरानुत्पत्तेस्कारणत्व प्रतिभासते। सोऽय कारणत्वा. कारयात्वयोर्विरोध क्तिकल्पनया समाधीयते । नूनमस्त्यतीन्द्रियमपि रूपं यदायात्कदाचिदङ्करोत्पत्तिः, यस्य च मूपिकाऽऽघ्राणेन नाशात्कदाचिदनु- त्पत्तिरिति कल्प्यते घ्राणाभावोऽप्यङ्करस्य कारणम् । घ्राणे च सति तदभा वादेयानुत्पत्त्युपपत्तेरलं शक्तिकल्पनति चेत् । न । घ्राणमियाया. क्षणिक न्यात्तदुत्तरकालं तदभावे सत्यप्यङ्करानुत्पत्तेः । प्रागभाय कारण न प्रध्य. साभाव ति चेत् । न । अभावत्याधिरोपात्। न हि प्रागभावप्रधसाभावयोः प्रागर्दुकानभेद मुक्त्वा किंचिदपि रूपवैलतण्यमस्ति । न चाबिलतणे कारणे कार्यलतएय सभवति । प्रागभावस्य प्रचंताभावाद्विततणमस्ति रूपमिति चेत् । कम्प्यमेव सति किचित, सन्नाभाये कल्प्यता वीनस्वरूप वेति वीजस्य मातादरकारणत्वात्तत्रैव कल्पयितुं युक्तम् । एव यागादेरपूर्व स्वगादिसाधनशक्तिकल्पनमूहनीयम् । फयं पुन. शक्तिमति मागे विनष्टे निराधारा शक्तिरवतिष्ठते । न निराधारा भविष्यति, पान्माधारत्वात् । यमन्यशक्तिरन्यत्र स्यात् तयाऽवगमात् । नायश्य स्वाश्रयेव तिरिति नियमाऽस्ति । मा हि कार्यत कल्प्यमाना यत्रैव कार्याय कल्पते तहतय फन्न्प्या, मा चेपमपूर्वाप्या शक्तियोगाश्रया सती यायिनाशास्वनिप्पत्तये न पानुपादिति आत्मायया कन्प्यते । ययाह । शक्ति कायोऽनुमेयत्वा वागतयोपयुज्यते । तत्रेय माऽभ्युपेतम्या स्वाश्रयाऽन्याश्रयापि "ति । कथ मात्माश्रया सती यागक्तिरिति व्यपदिश्यते । तस्य हि फनसाधनत्यमु. पपादयितु मा कन्प्यते । तायता तछक्तित्वम् । लोकेऽपि प्रसिट्टमेतत् १ यति म्मिशतिष्ठसति नियमादित्य । वापिसदेगदिति पाटनरम !
शास्त्रदीपिकायाम् सलपानसामयाचिरयतेऽपि सस्मिन्यतमादिकमझ में ज्ञातप्रिति ला कि- का व्यवहान्ति । तस्मादनमाम् । दृष्टाहणेनैव प्रतीतिमात्रयहाछोत. स्यामि ग्रहणे सिद्धे श्रुतार्थापत्ति प्रमाणयाहिणीत्वेन दृष्टायर्यापत्तिता घेल. धण्यमुपपादयितु श्रुतयहणम् । तथा हि लोके तावद द्वार द्वामित्या- दिपु संपूार्यतिपादनाय सत्रियतामित्यादिशब्दान्ता शुतराब्दैकशाक्य. स्येन कल्प्यते । तथा वेऽपि “विश्वजिता यजेते त्यत्र स्वर्गकाम इति या स्वामिति वा येनैव शब्देन श्रुतराबैकवाक्यभूतेन परिपूर्णाभि- धान सपटाते वाक्यं मदेव हृदयमानीय श्रुतेन सह मेल'यित्या परिपूरणादा. क्यादास्याय, प्रतीयते । तथा “सर्यि चरू निर्वपद्बह्मवर्चप्स काम" इत्यादिए ব্লিখিলিনিননননাকাপযার্য নন্মনিয়াম- च्या चोदनालिपस्यापितम्याग्नेविधस्त्र्यशस्य साध्यसाधनाशप्रतिपाद कभागावनतितावादनादृत्य यस्तृतीयोश इत्यभावान्यन्वाधानाद्रिर्वि ध्यतत्वेन परिकल्पितस्तम्य वाचको यः शब्द आग्नेयादिदिति स यास्यशेषत्येन कल्स्यते । अयवर किमस्कृप्तेनाग्नेयादिवच्छन्दन कल्पितेन ? किन्तु य एशायमाग्नेविअन्तस्तस्यैव व्ययहितस्यापि चोदनालिङ्ग बलो पस्थितविकृतिविधिमा सहकाश्यतामात्रमापत्या कल्पते । न हायम. नुपड़े पेन व्यवहिताय तस्य न स्यादिति । अतिदेशावर्ष व्यवहित स्थापि कचिदुपस्यानादुपपन्न एव तया च धत्यति विघन्तश्च प्रतिव. च्छादनाचा प्रयत"ति। "विध्यन्त इति प्रधानविधिवर्जित सत्तमंत्र पारोडाशिक कापडमभिधीयत" इति भापकार । नन्वय शास्त्रातिदेशा. ड्रीमरी दशमाविधि: स्यात ऊबाधपोश्चामिद्धि , भवेयम् । यदि यद्याश्रुतरूपमेय ‘ग्रीहीनवन्तीति धाम्य विकृति नीया तस्य यथा ममय गितिविधिना महेवाश्यता परिकल्प्यते । यदि तया क्रियते सब प्यालरी श्रीदिशब्दस्य हदिसणायन्यायोगादयघातस्य च दृष्ट. + मिनीत पाटानान्तु नाचितम् । बापण्यापिनत्यति पाहानाम । घRamaraताटासम्म प्रथम पाद ! प्रयोजनाभावात् । श्रीहिसाधनकोऽपघातादृष्टायर्या विधीयते । तत्र नाव घातस्य वाध स्यात, एव नीवारादिष्वपि ब्रीहय एघावहन्तच्या इति न नीवारादिप्यवहन्तिहहीत । न त्वेवमस्माभिरुच्यते । कि तु प्रपती प्रधा. नेन सहकवाक्यतयाऽयगतस्यास्य धावान्परिकरो यादग्रप तादृगतिदिश्यते । प्रकृती श्रीहीणा हविपुष्टात्तन्लवणाब्रीहिशब्द । अवघातस्य च तेषु दृष्ट प्रयोजन तुपविमोचन सभवतीति तदद्वारणास्य प्रधानकवाक्यता ततश्चायघातवितुषीकृतीहिभि पुरोडाश कृत्वा तेन यजेतेतीदृश प्रतिविधिस्तस्य प्रधानप्रतिपादको योऽशो “यजेते' ति तदुर्नविशेषणाये। विक्षतिगाश्चन सध्यते । तस्य च न माचादवघातो विशेषणम् । अब घातविशेपितवितुषीकरणविशिष्ट हि हवियागस्य विशेषण प्रकृती, अत. स्तदेय विरुतावासष्यते । कृष्णालयागे च कृष्णनशब्दम्य इविधाविन. प्रत्यतश्रवणादिरोधात्पुरोहाशशब्दो निवर्तते । तबित्त्या व प्रीहीणा मपि वित्ति, न हि ते कृष्णलाना प्रतित्येन सभवन्ति । वितुपीकरण शोपि यो द्वारप्रतिपादक, सोऽपि कृष्णलेषु तदसभवानियत , तहिये पण चारघात दति, सोऽपि निवर्तते इति वासिद्धि, नौगरादिपु वित पोकरणसभवानिवृत्तोऽवघात इत्यूहस्यापि सिद्धि , दशमाटो च यावच्छ, तानामशास्त्राणामतिदेशमाशङ्का प्रकृयान्यताना तेन रूपेणातिदेश पिद्धान्तित रत्यलमतिप्रसङ्गेन । नन्वर्यमेशाध्याहत्य वाक्य पूर्यता कि शब्द फल्पनया? नार्थमात्रेण पूरण सभमति एकवाक्पभूतपदप्रतिपादिता दि पदार्या धाग्या प्रतिपादयन्ति, नान्यथा । न ह्यानपत्येतायत्युक्त गामि. त्यनुले प्रत्यतप्रतिपत्रेऽपि गधि, गया सद्दानयनमन्वीयते । एव च ग्रितिषु मायादिप्यासनिहितार्यान्यादिपदनितिन्यनताकाडूमत्र घायरत्यापू. रणाय मयादिपप्रतेपासूहमिहि । अर्यायाहारवादिना तु मायनाध्या हतेन विशिष्ट नियंपामि-पदमेव प्रभागयतीति नोह सिद्धोत् । तया य'त्रा धिकारपेऽयबाटमात्र श्रुत "प्रतितिष्ठन्ति हथा प्ते य एता रात्रीरुपय धिमारया ति पुस्तकाम्लरघाट।
E0 शास्त्रदीपिकायाम न्ती"लित हि भवन्मते विध्यर्थ एयाध्याहा नयिधिशब्द ,सतश्च प्रा- तस्योपकारस्य पटाना च नादमयसिझेत। मत्स्यपि झीनामाकाहा. सनिधिपाग्यो पु नाभिधानमन्तरेणान्यसिद्धिःनिहापाभिधायी शब्दो- अस्ति योऽपूर्व प्रातन्वितमभिदध्यात् । नापि प्राकृतशब्दा विस्तो सन्ति ये स्वार्यानपूर्वान्वितानभिदध्य. । न चार्यबादपदार्थस्तपामन्यय , नाप्यु त्पत्यपूर्वोत्यमन्वय एव स्यात् । एव प्रश्तावपि “सर्वेभ्य: कामेभ्यो दर्शपूर्णमा. सा" वित्यत्र धिशदस्यानामानादनध्याहाराच्च विध्यर्यत्यैव स्वर्गामा- धिकारापूर्वदाग्नेयाझुत्पत्त्यपूर्वश्च पृथग्भूतस्याध्याहारान्न समिदादीना मैदमी सिध्येत्, नहि समिदिवाक्यगतयजलयोऽवधातादिवधिकारा. पवान्वित स्वार्थमभिधातुमल, स्यापनविषयवसाधातात तामाडोदृशेष्व. धिकारविधिपु बिधिशब्द एवाध्याहायर्या नार्थः । कय च विध्यार्थस्यात्यन्ता. লানিয়া সমান নয়মাৱন যা ভৱান্নামিয়ানামিমন बुद्धिमविधानात्मकोऽध्याहारोऽयुतविधिशब्दकेप्यधिकारवान्येपु पदाग्ने - योऽष्टाकपालामावास्यायामित्यादिपु वा शक्यत इति अकामेनापि शब्दा. ध्याहाराहीमतव्य इत्यास्ता तावत् । इत्यापत्तिवादः । अभावोऽपि प्रमाणाभावो नास्तीत्य स्थास्यासविष्टायति । कथ पुनः प्रमाथाभात्र. प्रमाशलतण विपरीतत्वात् । पूर्वानसटुपलम्भक प्रत्यतादिप्रमाणपञ्चमाभिप्रापोऽय प्रमाणशब्द, सदभावश्च पष्टस्य लत्त- यमिति नानुपपत्तिः । किमस्य प्रमेयम् । । उम्-मास्तीत्यस्यायेति । म हि वस्तु सदसदामना द्विविध, तदादा यत्र सद्रयेण वर्तते घटादि, तदा तत्र प्रत्यक्षादिभिाप्तीति प्रतीयो, पत्र सप्तद्रण पति सत्र सद्रूपेण बोधकाना प्रत्यक्षादीना सदूपयोधनाणत्पत्तु योग्यत्वे सत्यपि योऽनुत्पादो दृश्यादर्शनपणानुपलम्भादिपर्णया भाष्य प्रमाणाभाघ श. प्दनाकस्तेन्द्रियराम्दादिस्यानी येन नास्तीति प्रतीपते-भूतनात्र घटो. नास्तीति, पस्नु नास्तित्यमपट्टाय प्रमेयाभाया प्रमाण नालीत्याह तस्य दृश्यागनानन्ता नामसीह भूतले घट रति समुपजायमानस्य 4 प्रथम. पाद । ६१ क्रिमालम्बन ? न भूतलम् । सत्यपि घटे प्रसङ्गात् । तथा गधि योऽश्वो न भवतीति प्रत्ययो, रूपे च रसो न भवतीति तस्य किमालम्बनम् । न गोरूप, तस्य प्रतियोग्यनपेतमतीतित्वात् । अश्वा न भवतीति जानस्य प्रतियोग्यपेक्ष प्रतीतित्वाता गोपालम्बनत्वे च मिहादावरवाय न भव तीति प्रत्ययो न स्यात् । गोरूपस्य सत्राभावात । अथ योऽश्वा दो गवादि. प्वनुस्यत' मोऽस्यालम्वमित्युच्यते काय भेदो नाम यदीतरेतराभाव. समाश्रिसस्तीभावः । अथ पृयत्व नाम गुणविशेपोभेद इत्युच्यते, तत स्तस्य द्रव्यगतवाद्गुणेषु रूपादिपु रसो न भवति रूप, रूप न भवति रस दतीतरतराभावप्रत्ययो न स्यात । यस्तु वैयात्या मृतलप्रतीतिव्यतिरे- केण घटो नास्तीत्येवविधा प्रतीतिरेव नास्तीति वति, स भूतलादिप्र तीतिमप्यपहुवीस । अविशेषाद घटोत्र भूतले नास्तीति घ्यवहारस्य च किछारण?, दृश्यघटे यतलमाविषय ज्ञानम् एकाकिभूतलविषयमित्यर्थ, तदस्य कारणमिति चेत्, तथा सति पटवद्भुतलोपलम्भे घटानास्तीति व्यवहारो न स्यात । भूतलमात्रोपलम्भाभावात् । घटविविक्तभूतलोपलम्भ इति चेत् । कोऽय घटविवेक ? यदि भूतलरूपमेव, घटप्रत्यपि प्रसङ्गः । घटसयोगाभाव इति चेत् । अङ्गीकृतस्तभाव । म्यामत, यदभावधा दिनोऽभावज्ञानस्य कारण, तदेवास्माक व्यवहारकारण भत्विति नैव वक्त राज्यम् । ममहि दृश्यादर्शनमभावनानकारणम्, प्रदर्शन च दर्शना. भाय । न चाऽसौ भवताऽङ्गीकृत । अभावाभ्युपगमप्रसङ्गात् । प्रमाणाभा- वाडीकारे वा किमपराद्ध प्रमेयाभावेन । ननु प्रथम प्रत्यक्षेण भूतल गृहीत्या पश्चादभावो बोदव्या, तना. भावज्ञानात्याग यादृशभूतलज्ञान तादृशादेव घ्यवहारो भवतु । तदिदमुक्तो तरम् । तथाहि यस्यामवस्याया भूतलस्वरूपज्ञान, घटतदभाग्योश्चाज्ञान ज्ञानाभाधस्तेन घटतदभावज्ञानशून्य भूतलजान तस्यामवस्यायामम्माभिरुपे यते तदैव च भूतलमात्रवेदनमित्युच्यते स्वरूपमात्र दृष्ट्वा चेत्यादिपु मात्रश १ प्रतियोग्यपेतत्याति पाठान्ताम् । २ चपात्यात धाष्ट्यात् । ३ भवतीति पाठान्तरम ।
- शास्त्रदीपिकायाम छेन हि घटतदभावदनयोभाय उच्यते । भूतलमानस्वरूप जायते, न घटस्तदभावो येत्यर्थ ,सेन यदिभरानपि घटादिज्ञानामा गावयुक्त भूतलजानम होकुयात तो जानाभावाडीकाराटाभावोऽप्पडोशर्तव्य इत्युक्तमेव । सेन नेत्र मितव्यमभाववादिनापि स्वरूपमात्र दृष्ट्वा च पश्चाकिचिम्म स्वपोनि यदाऽभावजानानिएफेण तन्मात्रवेदनमङ्गीकृतम् । तदेत दृश्ये प्रतियोगिनि नाम्सीति व्यवहारमारणत्वावास्तीति शब्दस्याभिधेयमिति। तस्य हि जानाभायाभिप्रायो माघराब्द । न चासो भवताऽस्ति, अता मात्र शदम्पा भावात्त भूतलवेदनमेव कारणमिति वाट्यम । ततश्च घटव स्यपि प्रसह इति स्थित टूपणम् । अथ भावे देशान्तरस्य देशान्तप्यहण कार मिति मा तत शावलियस्थित गोस्व बाहुलेये नास्तीति व्यवाहियने । स्यणान्तरस्थितश्व घश भ्यू गान्तोऽनुम्यताऽपि तत्र नास्तीति व्यवहर्तव्य स्यात । अनेराजाभार एघ नास्तीति व्यवहारकारसम नान्यत्र सात समयमाणे घटें भूतलवेदन नास्तीति व्यवहारकारयमिति चेत न । यद्य माणस्यापि पारदेशेवभावघ्यवहारात समत्यानीतस्य च घटस्य रहामाण स्येव पामयमिह नासीदिति प्राक्कालीनामावयवहारात । ननु भयन्मते प्रमोघमाणस्य घटस्य कय प्राफ्कालीनाभाय ज्ञान ? भावप्रमाणभानो झभावजानकारणम् । न च प्रमीयमाणे प्रमाणाभाव सभवति । सप्रति प्रमीयमाणोऽपि घट प्रास्कालमर्यान्धतया न प्रमीयते, अत प्रास्कालमअन्धगोचरप्रमाणानुद यातल्कालीनाभायमान युक्तमति चेत् । न । अयोग्यत्वात् । न हि प्रारमा नमान्यापधुना प्रमातु या । योग्यप्रमाणाभावश्चाभाय जानकारणम न प्रमाणभाषमात्रमा प्रशालेतु योग्यस्यैघ प्रमाणस्थानुदय ग्रामीत । न हि तद्वानी घटाभाय सपिमित ,प्रतियोगिनो घटस्यापारामात,तपेवत्या चाभायज्ञानस्य । अत एव घटाभायाधुना स्मर्यत इति न युक्तमा अमितस्य स्मरणायोगाला पाचाय प्रातकालीनेाऽनुद्रय मोऽधुना प्रमाणोदयन नष्ट नाभावज्ञानमुत्पादयितुमर्हति । उद्भुमिथ नेत्र रूप दिम । प्रय नटापि प्रमायानुदय सति भापमानाभावान अनपेत् शासन पय भूमी प्रथमः पादः। ६३ बिनटोपि सति स्मर्यमाणा हास्सनाग्निजानम् । स्यादेव यदि प्रमाणा. भायोजायमानतया मेयाभाव बोधयेत, लिङ्गमिव लिहिनम्। नच तथा मभ. यति, अनवस्याप्रमहात् । प्रमेयाभाव हि ज्ञातुं प्रमाणाभायो नातव्यः सोऽपि चाभावत्वादन्यनाभावजानेन ज्ञातव्यः सोऽप्यन्येति न जन्मसहसे- पणापि घटाभावोऽवधार्यत । तस्मात्सत्तामात्रेणैव प्रमाणाभायो भावजा. नमुत्पादयति नेत्रादिदित्यड्डीमतव्यम् । अतः प्रमीयमाणस्य घटम्य कय प्रास्कालीनाभावप्रमितिरिति घातव्यम् । उच्यते । सत्तामात्रेण जाना. भायो नयाभावं बोधयतीति सम्यगुक्तम् । अस्त्येवाधुना दृश्यमानस्यापि घटस्य प्राक्कालसबन्धगोचरयोग्यज्ञानानुदयः, स हि प्राकालमन्धितया स्मतुं योग्यः सपि न स्मर्यते । न चाऽवश्य प्रमाणाभाघ एवाभाधस्य वोधम', स्मरणज्ञानस्यापि यायित्व सत्यनुदयोऽभार बोधयत्येव, तेन सप्रति दृश्यमानोऽपि घटो यदि प्रागप्यासीत्ततोऽवश्य तत्र स्थितेन मितः म्यात् । प्रमितश्चाधुना स्मर्तव्य. स्यात् । एव साप न स्मर्यते सोऽय स्मर्तव्यविषयस्मरणानुदय. मप्रति विदामानः सतितन प्रास्कालीना. भायमिपय विज्ञान जनयतीति न किंचिदनुपपत्रम् । भाष्ये च प्रमाणाभा- घरातः स्मरणाभावस्याप्युपलक्षणार्थः । तया चार्तिमपि। यहा प्रमाणस्य स्मरणफलत्यात्तदभावोऽपि फत्ततः प्रमाणाभाव एवोत राज्यते वक्तुम् । ननु न सत्तामात्रेण योग्यानुपनोभावोधमत्त युक्तं, मत्यामपि तस्यां कदाचिदभाययुद्धानुदयादमत्यामपि कदाचिदुदयात् । तया हि । योऽहुलीयम्युभुत्सया समन्तम सापमाफदेश हस्ताभ्या सर्यत परामृष्टयान तस्य तायत्सर्यदेशपरामशीद यस्तुतायोग्यानुपलब्धिजीतेध, अय किमी देशः परामृष्टः मिया न कश्चिद्देशः परामृष्टोऽपि स्यादिति मदिहानीयो. ग्पानुपलब्धेनिश्चयात मन्यामपि तस्या नाहुलीयकस्याभायमयधारयति, फदावितु सर्वतोऽपरामृग्यापि सर्वतः परामृष्टमिति भ्रान्त्या योग्पानुपलाय निश्चिस्य सत्यामेम तम्या धान्याहुतीयकस्याभावमाधारयति । तस्मात जासतपेच योग्पानुपश्चिाभायजानकारणमित्याभ्युपगन्तव्यम् । तया चानय ६४ যাথিকাঘা स्थाप्रसर । तस्मात्स्वसोया सन्मानविय दृश्यस्य प्रतियोगिनो भाग नसत्वान्तरम। ननु चाभागनङ्गीकारतन्मात्रीरपि न कदाचितिरूपयितु शक्यते । न च भूतलधीरेव तन्मात्रधी । मसृष्टधियोपि तन्माचतापातात । तत्रापि भूतलावभासात । अतो घटादिवेदनाभावे सति या भूतलधी सा तन्मात्री , एव च जानाभावाङ्गीकाराभानापोऽनर्यक । कप तहाँत विपयितथ्य तदभिधीयते-घटादाभावोऽस्ति प्रमेय योग्यप्रमाणानुदयश्च तस्य सत्तामात्रेणेव मेवादिनाधको न ज्ञाततया यता नरस्या स्थान । पनु सत्यापि योग्यानुपलब्धावभावानवधारणम असत्या दानधारण मिनि, तत्तु योग्यत्यानानात, योग्यानुपलम्भी हि जानकारणम, तत्र योग्यत्व नातलये कारण, न सत्तामात्रया तत सदेव यापत्य कहाविद जात नामावमधारयति, कदाचिनिदामाना योग्यस्त भ्रान्त्या निश्चि त्याउभाउमधारयति, उपनयभावस्तु सन्मात्रतया कारण न जाततया, तेन नानवस्यापत्तिरिति सर्वप्रवदातम । अतोऽस्त्यभावास्य प्रमेयम् । नवसन्द्रियकमाइन्द्रियव्यापारामापितज्ञानोत्पत्तिदर्शनात। योऽहनि यो प्रात कालेजस्थितो मन्दिनसमये नाते-क्रिस्मिन् गृहे प्रात काने मायुर फरिचत्पुरुष तुमचामा दीर्घतमा लोहितपर्ण समागत दति, म तदानीमेव योग्यस्मरणानुदयात्तस्याभाउ प्रात काली नमयधारयति विनन्द्रिययापारण । न च प्रातातभाधस्तदा स्मर्यत इति धनध्यमा प्रतियोगिता मायुरस्य तदानी कचिदपि युद्धानारोहात, अनुद्धिस्य च प्रतियोनि भाये सदभाधानाप्रभयात । एष च यत्रापोदानीमेवानुपरतेन्द्रियम्य मनि हितदेशकालपर्यभार प्रतीयते सापि परमानानुदयस्येव सप्तसामर्थ्यस्य कारणत्यमभगत नेन्द्रियस्य कारणत्य कायतु यम्पमा तस्माद मत्यती उभा । नानुष जातेन तेन कस्यविल्लिङ्गस्य धरणामम मन्माप्रमेय पाटान्तरम।
प्रथम पाद । ६५ बात । यदन कैश्चिदुच्यते । दृश्यस्य सत्ता दर्शनव्याप्ता तेन व्यापाभूत दर्शननिरत्त्या च्याप्यस्य दृश्यस्य नित्तिरवसीयत इति तनिरस्तम् । व्यापकनिरत्या व्याप्यनित्तिमनुमिमानेनावश्य दृष्टान्तर्मिपु निरत्तिद्रयमवगम्य तयोश्च नियममवधार्य साध्यर्मिणि पते साधनभूता दर्शननित्ति केनचित्यमाणेनावगम्य ततो दृश्यनिरतिरनुमातव्या। निश तेश्चाभावात्मिकाया न प्रत्यक्षेण यहण सभवति। निरत्त्यन्तरेण तदनुमाने तदपि नित्तिरूपाविरत्त्यन्तरानुमातयम्, तदपि तयेत्यनस्यापत्ति । अतोऽवश्य क्वचित्प्रमाणान्तरभूतयाऽनुपलव्याऽभार प्रत्येतव्य , प्रमित च स्मिन्पश्चादयत्यनुमानम् । सिद्ध तावदभावस्य प्रमाणान्ताव, शब्दाप मानार्यापत्तयस्तु नाशनाया गय । अत सिद्ध पष्ट प्रमाणम् । एताव न्त्येव च प्रमाणानि यत्त्वधिक सभाप्य प्रमाण सहमादिमख्ययाऽवयव भूलगतादिसम्यातिपटकप्रमाणेनावनकुडयपरिमाणावगति कैश्चि- दिप्यते । तजिनाभावनिमित्तत्त्वादनुमानमेव । वटे वटे वैवाणा इत्या दिक चैत्तिा प्रमाणमेव न भवति निर्णयाभावाला प्रामाण्ययेऽपि वाऽऽगमान्त गेतत्वात् तत्र प्रमाणान्तरम । प्रतिभाग्यमपि प्रमाण कैश्चिदिष्टम्-सस्ते भ्राताऽऽगन्तेत्यादिक तत्तु लिहाटयाभासनमनिरचायकत्वादेवाप्रमाणम् । अता यत्काश्यपीय प्रतिभागम्यमृपीणा धमाधमत्वमाश्रित,तदमारम्। लोक प्रसिद्धिरपि प्रत्यतादान्तर्गतति न प्रमाणान्तरम् । अत पहेच प्रमाणानि । तथाच भगवद्रामायणे। “राम? पमुक्तयो लोके याभि साऽनुदृश्यते” इति । इत्यभामाद । लोकप्रसिद्धस्थत प्रामाण्यप्रदर्शनेन प्रत्यवादीना तदन्तर्गतम्यापि शास्त्रस्य स्वत प्रामाण्याच्चादनालवणाऽो धर्म इति प्रतिज्ञातर्थसाधिते सप्रत्यानिमित्त विदामानापलम्भनत्वादित्यनेन विवादिचोदनानामहिकफ लाना प्रत्यक्षादिभिरसादेन रिस वादेन च प्रामाण्यमातिम्पते। पूक्तिस्तु १ मिद्धे शत पुस्तकान्तरपाट । २ प्रमयाद फनानुग्नम्भ । अ ययाधिपतिफलापसम्म । ५ प्रथमः पादः। ६० - 1 शास्त्रम् । तस्मादैहिकानामत्राऽऽक्षेप इति युक्तो विषयभेद, विद्ययभेदाच्च न्यायोऽपि भियते। परलोकफलासु प्रमाणापेक्षितत्वमापन्यायः । अत्र तु प्रमाणान्तरविरोध इति न्यायभेदादपानरुत्यम् । अथवा पूर्वोक्तस्वमते सूत्रा- णि व्याचताणोऽसूत्रितमेवातपं दर्शितवान् । इदानीं तु यत्तिकारमतेन सूत्रे गणेवाक्षेपः क्रियते । तदिह चित्रादिवास्यानि प्रमाणान्यप्रमाणानि धेति विचार्यते । तदर्थ च किं तेरा प्रमाणान्तरविरोधोऽस्ति न वेति । तत्र फला. नामनन्तरमुपलब्धव्यानामनुपलम्भादतत्साधनत्व चित्रादीनामवगम्यते । तदिदं प्रत्यक्षाविसंवादे अवश्यभाविनि सति तदभाबादप्रामाण्य, क्वचित्त प्रत्यतविरोधादप्रामाण्यम् । “स एप यज्ञायुधी यजमानोऽजसा स्वर्ग लोक | याती"तियनायुधोति हि यज्ञायु'धशरीर सयोगादुच्यते। यजमानशब्दोऽपि हि कवचमस्तस्यैव वाचको नात्मनः, तस्य सर्वगतत्वेनाभिमतस्य क्रिया. विरहिणः कर्तृत्वायोगात, यज्ञायुधसयोगाभाधान्त । सयोगाभिप्रायश्चायं यज्ञायुधीति शब्द पात्रचपनस्तुत्यर्यत्वात्। न स्वस्वामिसबन्धाभिप्रायः प्राग- पि पात्रचयनात्तत्समधात् । शरीरस्य च प्रत्यतविरुद्ध स्मर्गगमनम् । न च कालान्तोऽपि सभति, यातीति वर्तमानापदेशात । भस्मी भूतस्य च कालान्तरोपि तदसभवात् । न च शरीरव्यतिरिक्तः, कश्चिदात्माऽस्ति, तस्मादप्रमाणम् । एव. मपौरुषेयस्याप्यप्रामाण्ये स्वर्गकामचोदनायामपि नाश्वसितुं युक्तमित्य प्रामाण्यमेवायातम् । सव प्रत्यतानुपलञ्चिविरोधेन प्रत्यक्षविरोधेन चाति प्रामाण्ये विरोधपरिहारमुपेत्येव कारणदोपनिराकरणेन पूर्वोक्तमेश स्वतः- प्रामाण्य स्वपक्षसाधनस्वेन सिद्धान्तबादी दर्शयति । "नोत्पत्तिकस्तु शब्द- म्यान सबन्धस्तस्य ज्ञानमुपदेय” इति । पूर्व हि प्रत्यतादीना स्वत प्रामा. एयस्य लोमसिद्धत्यात्तदन्तर्गतत्वाच शास्त्रमपि प्रमाणमित्येतावदुक्तं, नतु कारणदीपनिराकरणं शतम् । इह तु गब्दार्यसंबन्धस्योत्पत्तिकत्वात्तद्वारा पुरुषानुमधेगाभायात्पुरुषाश्रयत्वाच्च शब्दोषस्यादुर शास्त्र स्वत:- प्रमाणमित्युक्तम् । एव संचयनित्यतया ऽपामाण्य निराष्ट्राय स्वतः प्रामाण्ये . पनापुधपयोगारमुध्यते इति पुस्तकान्तरपाठ ।
রাল্লেীবিন্দাবাদ
বাসিন যা' সুন-যান বন স্বাগনানি ৪ জন্য
पाहयताऽपौरुषेयता वेति । तथा हि न तावत्सयोगोऽस्ति, नदावे हि
দুবিয়াতে সাৱ ঘটিনাহি যা।
ন স্ব ক্ষয়ক্ষ্যময় , দুয়াংহি নিত্রা।
ननु वर्णस्फोटजात्यादिविकल्पेन व्यक्त्यानतिसमन्यादिविकल्पेन च
মান্নায় বানিহাৱঙ্গান্ধায় নিম হত্যু, মনির
ই ন্যাক্সান্দারিনমায় নি দাযীয তাত্রাঘা বয়,
ন্য। নিলিন্যন্য নানা নাগৱনীয়। মাথ
নয়াম মন্নয় নি । ন। মুনি অন্য মাধ্যমন্নান।
ফল বন মন্ত্রী শ্রাবনীয় কি নিঃঘন৷ নিমাঘগন্না
ষ সাবমিষাশাপঘারাঘবি মান্নান , রনি ত্ব
সত্ৰৰ অনন্য মন্ত্রনালমোনিয়ায় বন্যার
রানবৃদ্ধি হান্নান নামায সনিময়ুনি। লীদি অন্ন
মণি যত্নসামায় সমস্যালায়েন্দা ফি
নুহা বাহানাবন যা নিলয়।। যাই যায়
আল্লামা,মদিনায় অকালপ্রয়াগৰমঘা
নাময় যন্ত্র আল্লাহ সাঘৰ সয্য ছুঝনয় মা
মসিদ্ৰোন। মহামহিলাবিনননিগ্রামিয়ানমন্তময়
तिपादनम् इदमेवाभिधानमित्युच्यते । तदेव च मजासजित्व तेनाव्यते
মারির দায় নি ।ব্ধি মুন হনুমানিয়ান আমায় ।
যাননমেসনিয়নি। মিমিয়নমানবেরা। ননি
মুম ।মিশনারিয়ায় দু'একহি আব্রামনি
पत्तिदर्शनात । तया पुरुपान्साकृतमपीरुपेय वा येस्याश्यमनर्थ नैरपि प्रयुज्य
মন অমানামার প্রনয়ল। নমোয়ায় অন্য । জিনি
দিনমাযহীন?খামিনান্নায়হঃবিখ
৪ানানয়ন ।
प्रथमः पादः। ६९ स्यायं प्रतिपादयतोऽहं, नेत्रस्येवालोकः । तेन यः पुरुपान्तरेभ्योऽयं शब्दोऽस्य संति जातवान् तस्यैव प्रत्यायति नान्यस्येति न दोपः । नन्वेवमस्तु नाम संबन्धः स तु पारुपेय इति त्यदुक्त्येवापत्रम् । तथा हि न हि शब्दस्या- थैन संयोगतादात्म्यादिः संवन्धः, किंतु प्रत्यायकत्वं, तच्च पुरुषाधीनमित्यु- तम् । अतोदेवदत्तादिशब्दस्येवार्यस्येयं सति एव सबन्धे कृते पश्चाच्छब्द- स्यार्थप्रतिपादनमिति सिद्ध पारुपेयत्वम् । पूर्वाक्षिप्त संबन्धनित्यत्वमसमा. धायेदानीमध गोरित्यत्र कः शब्द? इति कथा सङ्गत्या केन वा प्रयोजनेन शब्दस्वरूपं निरूप्यते । सद्गतिस्तावत्मासङ्गिमी । संबन्धप्रस्तावात्सवन्धि नापि शब्दार्ययोः प्रस्तुतत्वात्तत्स्वरूपं निरूप्यते । प्रयोजनमपि तद- घयाश्रितानामहादीनां सत्यत्वम् । निरवयवे हि घाश्ये पटे वा चाच. ऽययवाना मृपात्वात् तदाश्रितान्यपि कार्याणि मृपा भवेयुः। किच सब. न्यसिद्धार्थमवश्यं वर्णानां वाचकत्वं समर्थनीयम्, अन्यथा हि सपा प्रत्येक सत्यभावाद्वाचकत्वानुपपत्तिमाकलयतां स्फोटस्य च शविषाणायमा. नस्य दूरनिरस्तं वाचमत्वमिति सबन्ध एव पाच्यधाचक्रभायोनिराधारत्वा- व स्याचतावियत्यमिति तत्सिद्धार्थ वर्णानां घाचकत्व समर्थयितुं शब्द- स्वरूप निरूप्यते। किंगारित्यत्र वर्णा एव शब्दः उत तेभ्योऽयान्तर मित्येय प्राधान्येन निरूप्यते वर्षायय'वगत्वगोशब्दावविज्ञातिनिराकरण तु प्रा. सङ्गिक, वा एव शब्द इत्ययधारणसमर्थनार्य, तत्र वर्णानामपि पुद्गला. ग्यानवयबानाईताः सनिरन्ते, तत्त्ववयवानुपलम्भादयुक्तम् । प्रत्यक्षेण ताव. दषयवा नापलभ्यन्ते वर्गपु साकल्पवैकल्पयहणाभावात् । नानुमानेन तैः सह कस्यचिलिङ्गस्य सबन्धायहणात् । न च सामान्यतोदृष्टम्, न हि यदाद्वस्तु तस्य तस्यावश्यमवयवैर्भ- वितव्यम्, परमायानां निरवयवत्यात । तेऽपि साधपया इति चेत् । तदव. यया अपि तथा स्यस्ततः परमपि तति एकस्यैव मापावयविनोऽनन्ताव- ययित्वं स्यात् ततश्चकेनैव मापेण, सिलेन या सर्व जगाप्यत । अनन्तर. १ गावीपिकापाः पुस्तकहाँय पाठानापनभ्यते फेवासमेझस्मियोपलम्पते तथाप्यस्यारस्यन प्रातरप्रकरणानुयादेश चापमाययकः पाद पति प्रत्यॉम ।
७० शास्त्रदीपिकायाम् घयौमूत्रन्योन्यस्यानकाशमयछदिएनन्तदेशव्याप्तेः, तस्माविरवयाः परमाणयो वर्णाश्च । सथा गत्वज्ञातिर स्वजातिश्च निममाणिकत्र । ननु द्रुतविलम्बिसमध्यमेपूटासानुदासम्वरिता सानुनाप्सिनिस्नु नासियोईस्वदीर्घनुतेषु च प्रत्यभिजायमाना जाति कयवाम्तीति शक्यते ऽभिधातुम् । सत्यमस्ति प्रत्यभिना, सातु व्यस्यकत्वादेवोपपना । द्रुतादि- भेदावभासस्तु द्रुतादास्याभेदालम्बनो न व्यक्तिभेद मापादयितुमलम्भवति। भेदाभेदावभासोऽपि दुधा भवति । कचि दोधर्मिविषयोऽभेदस्तु धर्मखिए- य, यथा शावलेयादिषु अथ गौरय गौरयमपीति नातिरात्मताभ क्वचितुभेदा- (वभासधिमादभेदावभासश्व धर्मिणमालम्बने एकस्मिनेव देवदत्ते युधाऽय पद्वेऽय शोऽयमिति, न सत्र मातिरङ्गीक्रियते । तदिह दुतादिषु धर्मिवि- पयोऽभेटोधर्मविषयस्तु भेद । तथा हि । ईदृशेडनावभास अनेनापम भारीदुतमचरितोऽनेन विलम्बितमिति । न त्वयमकागदुतोऽय तु विल वित ति येन धर्मिभेदोज्ञातिश्चाही क्रियेयाताम् । ननु कारयादीना क्रमवर्तित्वादेकस्मिन्देवदत्त युक्तः समावेश । अनुनासिकादीमा तु धर्माणा युगपदनेकवचारित धणे समवेताना कथमे- कवर्णविषयस्य', नहि विरुदधर्मानेकोधर्मी युगपद्विभर्ति,सत्यमानत्वते पर मार्यतोवर्णधमा निधास्त्वते वर्ण केवलमाभासनी । यथाऽल्पे महति या दर्पये युगमदृश्यमाने मुखेल्पल महत्त्व चेति । तस्माद्वर्णस्य व्यत्येक खेऽपि न विरोध इत्यप्रामाणिकी गत्वादिजातिः। एवं गौशब्दावपर्यापि, गकाराष्टीनामयोगपदयात्सर्वगतत्याच्यावयव्यारम्भासामयात् । सर्वत्र हि कारणपरिमायाधिक कार्यपरिमाणम् तन्तुपटयोरिख । नविभुः भ्योसभ्य परिमाणाधिस्य कावद्दयतीति, अतोनास्त्यवयसी । तद. भाये च सदाधारङ्गोगदत्य दुरापास्तम । तस्माद्वी एम शब्दः । पाह रहीम एतद्रसपाधयधिगत्यादिक नाम्नीति, न तु पी एस शब्द इति । प्रयंमत्यपानुपपत्तेः । तया हि "न मारतानादर्थधोरुपजायते । स्वजातिय नियमापति पुस्तकान्तरणद।
प्रथमः पादः। घाचरच कमवर्तित्वात्साहित्यं नायकन्प्यते" । उच्यते । “यथायेयादिकमी. णि क्रमवानि सन्यपि संहत्य कुर्वते कार्यमेवं वास्तथैव नः" । ननु मतिनामप्युत्पत्त्यपूर्ववयेन युक्तं साहित्यम् । वर्णानां तु कथं? नेपापि सस्कारय भविष्यति । तत्सदावे कि प्रमाणम् । यद्वेयायेयादिपु । तथाहि तेषां शास्त्रेण मंहत्यकारिनावगमास्वरूपतश्च तदसंभवादपूर्व द्वारं कल्प्यते। तथा वर्णानामप्येकैकशोऽभिधानादर्शनात्सकन्नौच्चारणे चाव. गमात्सहत्यकारित्वे निश्चिते स्वरूपेणासभवात्सस्कारकल्पन युक्तमेव । तदुदेव चैकककत्वं क्रमविशेपश्चाद्रियते । विपर्ययेणार्याभिधानादर्श- नात् । नन्वेवं प्रतिवर्ण संस्कारकल्पनादनेकमन्पना स्यात्. तद्वरमेकमेव शब्दतत्वं कल्पित, नैवम् । दृश्यादर्शनेन निरस्तावान् । शब्दोहि प्रत्यतया. द्योऽभ्युपगम्यते । न च प्रत्यक्षेण वर्णातिरिक्त किचित्प्रकाशते, तेन नास्तीत्यवगच्छा. मात्ययाऽपि हि शब्द त्वं कयित्वा पुनःसस्कारकल्पनावश्य कर्तव्या, ध्य. नयोहि न प्रत्येकं स्फोटमभिव्यजन्ति । साहित्यं च क्रमतिनां संस्कार. द्वारमेवेति तुल्यं तत्कल्पनम् । स्यान्मतम् । प्रत्येकमेव नादाः शब्दमभिव्य- जन्ति, न चेत्रमुत्तरनादवैयच्ये, पूर्व हि नादाः शब्दमस्फुटमभिव्यन्जन्ति उत्तरोत्तर स्फुटं स्फुटसर च व्यञ्जन्तीति नोत्तरेपामानर्थक्यम् । योषम्, ततो ये एवोत्तर नादा. स्फुटाभिव्यक्तिसमास्तरेव भवितव्यमलं पूः । ननु न कश्चिदपि नादः स्वतोऽस्य स्फुटाभिव्यक्ति कति, किन्तु सर्व ते प्रत्येऊ ध्यज्जका, स तु न द्रागेय स्फुटमवभासते । प्रथममस्फुटा. धभासित' सन्युनः पुनः श्रूयमाणः स्फुटोभयति । तदाया दूरादवस्थित, सह- फारः प्रथमं हस्तिपत्लालकूटादिसाधारणरूपेण प्रतिभातः पुनरालोच्यमानो- वृतात्मना प्रकाशते । पुनः सहकारात्मना स्फुटोभवति तहदेव द्रष्ट. प्यम् । यो य एव ते पूर्व नादास्तरेवाभ्यस्यमानै रोगी स्फुटाभिव्यक्तिः स्यात् । उत्तरा फेवलरभ्यस्यमानः, तत्र विजातीयनादाश्रयणमनर्यकम् । - . दैतन्य कन्यपित्यत्यपि पाठः।
७२ शास्त्रदीपिकायाम नया प्रत्येक ध्यान कल्वे सत्युत्तरस्फुटाभिक पूरव स्फुटाभिव्यक्ति হন নি নবুলায়ে যান। মনালিন মানালি तीयनादसमुखयाश्रयणादवश्य पूर्वनादाहितसस्कारसहितान्तिमनादाभि व्यङ्गा स्फोट इत्यवश्याड्डीकर्तव्यमिति तुल्या संस्कारकल्पना । यहा सवय सस्कारान्तरकल्पना मत्पते सु स्मृतिहभिरेव सस्कार सिध्यत्यावगति रितिन मस्कारान्तर कल्पयितया । मनु ममापि त एव भवन्ति । न तपा स्मृतरन्यायापारात मत्पने तु स्मृतिजन्यते, तस्या च युगपदवभासमाना वा विनैव सस्कारा न्तरेण सहत्य स्मृतिमेर ननयन्तोऽर्थपतिपत्ति सस्कारा नमपन्ति । तथा हि । मायकवानुभप्रभावित सस्कार सहत्य सर्वधगावरका स्मृति न्यते, तस्या व युगपदयभासमाना वा बिनध सस्कारान्तरण महत्या प्रत्यायन्ति । त्वत्पनेत नव सभवति । तथा हि माटाहिन जायमान तया स्फोट यजयन्ति । अावश्यवादएहोतत्वादेन च न स्मर्यमाणाना ध्यनजकत्वम, येन धावत्मप्रमाण काय अन्तिीत्युचता सत्तया हिते वोत्रसस्कारं कुर्वन्न शब्द जयन्ति । न च युगपत्सत्ताऽस्ति क्रमवर्तित्वात् । अत सरकारद्वारमेव माहि त्यमित्यवर्जनीय सस्कारान्तरकल्पनः । अय मत सत्य न स्मृतिहेतुभि स्फो टाइभिव्यक्ति ये वणापलब्धिहेबानादन्या जगता मस्कारा নড়ে নামির কামিম বিন জি বাংানানয় ति तदयुक्त लेगा तायकत्वात । न झाझवपलब्धिहेनु सस्काराऽन्त्य धर्णवणवत्तायामतिष्ठले पदावतिष्ठते ततो यितर्जनीय श्रवणबेलाया मपि गारवणमनुवर्तत । तस्मात्तणनिस्ते, अता न तेषा सहत्य स्कैण्टाभिध्यकत्व भवति प्रत्येकाभियती चोतरोतापानमामि स्युक्तम । अयया निसयोग एवं पात्रतस्कारी नान्य । लस्य च विस्पष्ट मेव भगुरत्वाम गत्यात्यातीमा तस्मादन्यै स्याधिन सस्कारा फल्या तथा धातिर गद्ध कल्प्य , पति बहुप्रमाणमापन, मत्पते तु दृढ स्मतिविपरियलिना घाना चौधयाच निविदृषणम - प्रथम पाद । ननु युगपत्स्मर्यमाणाना वाचकत्ये व्युत्क्रमेणाय्युचारिता वर्या वा चका स्थान, तत्क्रमस्याप्यङ्गत्वाताक मोडम? न हिवाना निभूना च नित्याना चस्वरूपात नमत्वमा न तत्र प्रतीतितम तस्या स्मतिरूपाया एकत्वात् । एव हि ध्वनिक्रमो यो वर्णवारोपितस्स प्रतिभासते सोऽङ्ग मित्यदोष । तस्मा अनझाना ध्वनीना क्रमेण व्योष वर्णपु समारोपितेन तद्वन्त स्मर्यमाणा वा वाचका नान्य शोऽस्तीति सिद्धम् । इति स्फोटवाद । अयनारित्यस्य सदस्य कोऽयं इति वाच्यनिरूपणापक्रमव्यानेना कृतिसदाव प्रतिपादन्ति सन्धनित्यत्वसिद्धये, न झसत्यामारता ध्यक्तिभि शब्दस्यापारुपेय सबन्ध सियति, तासामनित्यत्वादुप सतणस्यापि नित्यस्याभावादासत्यभावे, तस्मादाशतिरस्ति नास्तीति विचार्यते । साधिते तु तत्सद्वाये, सैव शब्दाभिधेयेत्यायधिकरणे वत्यते । तत्र सौगता स्वलतणमेव परमार्थ मन्यमाना नातिसवाव मन्यन्ते । तया हि । "पृयक्त्वे व्यतिता नातिदृश्येत पृथगेव सा । अभेटे व्यक्तिमात्र स्याद द्वेधा चेच विरोधत" । न हि सेव ततोऽन्या चाऽनन्या च सभति, विरुद्धत्वावेदाभेदयो । र्याद च भिन्ना नाति , सा सर्वगता, व्यक्तिवेधा न तावत्सगतत्वम, अन्तरालेऽनुपलये , व्यक्तिस्या चेट्टा कावुत्पनाया तस्मिन्देशे प्रागसती कय तस्यामुपलभ्यते । न तावत्तत्रो त्पाते नित्याया उत्पत्त्ययोगात् । न च व्यक्त्यन्तरादागच्छति अमूर्तत्वात । तस्मिंश्च व्यक्त्यन्तरेऽनु पधिप्रसङ्गात । न चानागता अशेनैव च तत्रैवास्थितेति शक्यते वातु निरशत्यात् । एय व्यक्तिनाशे न च तत्रैव पवादस्यिता, अनुपली निधि नष्टा नित्यत्वाप्तान चान्यत्र याति, अमूर्तत्वाता व्यक्त्यन्तरेच पूर्वमेवावस्यि ता नातिरिति पुन प्रोशे द्विगुणोपलभ्येतामयाहु नायाति नचतत्रासीदस्ति परवान चाशत् । नहाति पूर्व नाधारमहो व्यसनसन्तति इति । व्यक्तीच धर्तमाना पदोकस्या व्यक्ती कायन वर्तत, व्यत्यन्तरेपुन स्यात् । न चैका- , शास्त्रदीपिकायाम ससी युगपदनेशर कार्यन वर्तितु शक्नोति । न चाशतो वर्तते, निरवाय स्वात । कय च नानाविधास्वतीतानागतवर्तमानामु व्यक्ति अवयवशा त्ति ममाव्येत ?यक्ती च धर्तमानेहप्रत्ययमनुभवेत । न चेह गोत्वमिति कस्य चित्मतीतिास्तीति । अय व्यक्तरात्मैव तिनं तदाधार वस्त्वत्ता मिति चेत नेत्र युक्तम । कय हि नानाभूतानामनित्याना घ्यावृत्तस्वभावाला मेकरूपा नित्यानुत्तिस्वभावाच झातिरात्मा स्यात बैलाश्यप्तरप्रसङ्गात् । न च प्रमाणमपि किग्निदाकतिपदा सभवति। न सावत्प्रत्यन न हि वालि स्वविषयज्ञान जनयति नित्यत्वाऽभ्युपगमा । नित्याना छ साक्रियास्वसामध्यांत । न चाजनकस्य विषयत्व सभवति तल्लावा द्विषयत्वस्य । तस्माद्विम्ल्याकारमात्र, मामान्यमली बर। ननु यथा नानचियसिद्धार्थ बाह्यानि स्वलक्षणात्यभ्युपगम्यन्त तया गधाश्वादिधिकल्पवियसिद्धये विचित्राणि सामान्यानि कि नाम नायुपगम्यन्ते ना विविवस्वभावस्थलतणदर्शनवशादेव विकल्पवैचित्र्यो पपत्ते । अर्थशून्या अपि विकल्पा विचित्रार्थक्रियासमर्थस्वलतणाभिमा নিৰা কামাক্ষাৰ অবিল নন যারা নমমনহা समापपन्तो मणिमिव मणिप्रभाविषयमणिबुद्धिव्यवहाराविसवादिनाभव तीति न लोकयानास्थित फश्चिद्विगंध तलावास्ति नाति । एतेनाम्य विद्रव्य प्रत्यढम, मस्यायवयवभेदादिविकल्पातमत्वात । स्यूलासभासस्तु सवितानेकरूपादिपरमाणुशादेव केशोण्डकाभासबद्रुपपत्रो नापयधिक মযিল নইমাৰ বনখেকাে মাহিয়ামার। জগন্ন যা নামাবাঘনখানি বরযান মনিরযথ বিদ जनयन्तिबनयन्ति स्किर्माित कानिदेव गोशिसत्य बनर्यान्त कानि देचिदेवाश्यादिविकल्प न सवाणि भवसामान्यवादिनो वा कय रिलत गाईपा व्यक्तयोऽमिलनसामान्यामात्य तदायपत्य तदभिव्यञ्जकत्व या भजन्ते भजन्ति घेत किर्माित काश्विदेश व्यसय विदेश सामा नाव सनत पाठान्ताम) प्रथम' पाद्र । न्येन समधन्ते न सा सर्वे ? स्वभावादिति चेत्, अस्माकपि तुल्य मिदमुत्तरम् । अथ व्यक्तीनामप्यविलतणरूपसामान्यसबन्धसिद्धार्थ परमविल तण रूपमभ्युपगम्यते, ततस्तेनापि सबन्धसिद्धार्थ परसामान्यापेक्षायामन वस्या स्यात् । तस्माद्विकल्पमात्रमेरेदम्, न परमार्थत सामान्य नाम क्रिञ्चित् । अत्राभिधीयते। "प्रत्यक्षबलसिद्धस्य सामान्यस्य कुतर्कत । न शस्यो ऽपहव कर्तु, सर्व विजयते हि तत्" । सर्वप्वपि यस्तुध्वियमपि गोरियमपि गोरयमपि वृतोऽयमयीति व्यावृत्तानुरत्ताकार प्रत्यत देशकालावस्यान्तरेप्व- विपर्यस्त मुदीयमान सर्वमेव तकाभास विजित्य ढाकार वस्तु व्यवस्थापय केनान्येन शक्यते बाधितुम् । न हि ततोऽन्यदलवत्तरमस्ति प्रमाण सन्मल त्वात्ममाणान्तराणा तद्वाधसामाभावात् । कि चानुमानान्यपि सामान्या पेक्षत्वात्सुतरा सामान्य समर्थयन्ते, न तु बाधितु शमुवन्ति । न हि याद- पेन तत्तस्य घाध शक्रोति कर्तुम, तद्वा हि स्वात्माऽपि न सिद्धोत, तदपेतत्वात् । तथा हि भेदाभेदविकल्पैन सामान्य निराकुर्वताऽवश्यमेव वक्तव्यम, यद्वस्तु दिनभिव वा भवति, सामान्यमपि यदि वस्तु स्यात्ततोऽनेनापि भिवेनाभिवेन या भवितव्यम् । न च द्वेधाऽपि पभवति तस्मादस्विति । एव च बदता वस्तुत्व सामान्यमगीकार्यम् । अन्यथा कय वस्तुत्वस्य भेदाभेदाभ्या व्याप्तत्याद व्या पकानुपलब्ध्या सामान्यस्य वस्तुत्व नसभवतीति भणितु शक्यम् । न चापा धिको वस्तुशब्दो न नातिनिमित्तकस्तरकथमनेन नात्यापत्ति । उच्यते जातिवो भवतूपाधिर्वा सर्वथा तावत्सामान्यरूपमपेक्षित यम औपाधिका नामपि मूलेापलतणमेकमन्तरेणात्मलाभाभाघात । न च व्यार करस सर्व यस्तुजातमप्युपगच्छत सौगतस्य क्वचिदपि किञ्चिदप्यनुवृत्त रूप सभवतीत्यापाधिको व्यवहारी दुर्घट एवं तस्मात्सर्वप्रमाणसिद्ध सामान्य न शश्यमपट्टोतुम । क पुर्विकल्पना परिहार ? न तावदपरिहता अपि अपेक्षियादिनाधियोटा मय वस्तु स्वेतरसमस्तय्यायत्तात्मकमुपन्तिाननास्तु जगरनेकान्तिफमाचक्षाणा मयं वस्तु यिस्टनानात्मकमित्यातिष्ठन्त योकेश कान्ता पुरुयिशपमपत्य स्यसा मावष्यसेत्यादिप्तदेय सागरजेननपायर परस्पर विक र्यात घटनोयम। मुषा पयो CE शास्वदीपिकायाम शन्ति सामान्यमपट्टीतु नेपापि तदप्तवादियुक्त तथाऽपि परिहा रोभिधीयते भेदाभेदविकल्प तावचिदाहु । भित्रमेव सामान्य व्यक्तिभ्य । न च पृयगुपलब्धिप्रसङ्गायतिसबन्धित्वात् । क पुन सबन्ध, समवाय । क पुनस्सार अयुतसिद्धानामिहप्रत्ययहेतु सबन्ध दति केचित सत्ययुक्तम । इहप्रत्ययासिद्ध । दय गोरिति हि सर्वदा सर्वपा प्रतीति ह गायमिर्मास । का देयम्युमिद्धि युतमिद्यभाव का पुनर्पुतलिटि' पथगतिमत्त्व पृधाश्रयाश्रितत्त्व या तदभावोऽयुत्तसिद्धि योवमय यवाऽवधिना सबन्ध समवायोन स्यात विनायवविधलनेनावयवाना चलनात् । अवधिनाऽवयवाना च स्वावयवाश्रयत्वात । तथा सामान्यस्य ध्यत्याश्यत्वात श्व स्वाश्यवाधितत्त्वार्दास्त पृथगाश्रयत्वमिति सम वायानुपपत्ते तस्मादेव वलय-येन सबन्धनाधेषमाधार स्वानुरूपा बुदि जनयति स्याहारेण बोधयतीत्यर्य स सबन्ध समवाय इत्युच्यते। यदि हि नात्यात्मना व्यक्ति प्रतीयते ततो नातियालयोरमेद एव प्रतीतिबलादा पटाते कथ भेदाभ्युपगम उच्यते । गौरम शालेयो नारय बाहुलेय इत्यु भयच गयाकाराऽनुवतमानो दृश्यते शायलेयबाहुलेपाकारी तु यावर्तते । तादि तो शावतेयगवाकारयोरभेद मादकानुवृत्तावितरोनुवर्तत । तहारती या गवाकारोऽपि व्यायतेत कि च तस्यामेव व्यताविप गारि ति गयास्मना प्रतीयमानायामपीयबुद्धिगो बुहोगांगारितिवत्पर्यायत्व प्रसज्येत । तस्मानाभेद कय हि तादम्य प्रतीयते । इदमेव हि ताप्प प्पा यत्समबाप सबन्ध । तस्यैप महिमा येनाधारमाधेय स्य धुझाउनुज्जयति । तस्मादपि । अयशा नादात्म्यप्रतीतभेदोऽप्युक्त स्थपूतन्यायेन भेदोऽपि । तस्मात्यमायनेन मिताभित्रत्वमेध युक्किम ननु विरुवा भेदाभेदी कयमेझत्र स्माता ? न विरोध । सहदर्श मास । यदि छोट रजत, नेद रनामसियत्यरस्परोपमदन भेदाभेदी मती . पाय पस्यमिति पुस । मोगमान यामाप नप युष्ट्रिगानुयारिस्यपि पा । A - प्रथमः पादः । येयातां ततो विरुटीयातां न तु तयोः परस्परोपमर्दैन प्रतीतिः । इयं, गौ,रिति बुद्धियमपर्यायेण प्रतिभासमानमेकं वस्तु यात्मक व्यवस्थापयति सामानाधिकरण्यं सभेदमापादयति, अपायत्वं च भेदम् । अतः प्रती- तिबलादविरोधः । अपेताभेदान । तथा हि गोरूपेण निरूप्यमाणया जात्या व्यक्तिरभेदेन प्रतीयते गौरयं शावलेय इति, यदा नातिळ. त्यन्तरात्मना निरूप्यते तदेयं व्यक्तिस्ततो भिवरूपावसीयते । योऽसो बाहुनेयो गीः सोऽयं शावलेयो न भवतीति । एवं धर्मिणा द्रव्यस्य रसा. दिधर्मान्तररूपेण रूपादिभ्यो भेद । द्रध्यरूपेण चा भेदः, तथाऽवधिनः स्वरूपेणाययवैरभेदोऽययान्तररूपेण त्ववयवान्तरभंद इत्यहनीयम् । तत्र यया दीर्घहस्वादीनां विरुदुम्वभावानामप्यपेक्षाभेदादेकत्राविरुदत्त्वं प्रती. तिबलादड़ी क्रियते तया भेदाऽभेदयोरपि द्रष्टव्यं प्रतीत्यविशेषात् । कश्चित्पुनराह । प्रतीतिरेय भेदाभेदावभासिनी न सभवतीति । बिलत. यरूपा प्रतीतिर्हि भेदाभासोऽविलतणस्वरूपा प्रतीतिश्चाभेदात्रभासः, तटोन भेदप्रतिभासनसमये नातिरूपं याक्तरूपं च प्रतीतम्, तेनाभेदप्रती. तिवेलायां तयोरन्यतात्मत्येतव्यम् तत्रै कम्य द्विस्वभासोऽय भवेत् । न पुन- रितरणाभेदः प्रतीतो भवति । तस्मानास्ति भेदाभेदारका प्रतीतिः । दिदमसारम् । न हि धस्तुद्वपपतीतिर भेदप्रतीतिः, तद्धा वेऽप्यभा. घात् । प्रथम व्यक्तिदर्शनेऽपि हास्ति जातियत्याईयाः प्रतीतिः, न च तदा तयोर्भदः प्रतीयते । व्यत्यन्तादर्शनेन तु नातेन्वयात्पूर्व व्यक्तेश्च ध्यति- रंकादन्वयतिकाभ्यां नातिव्यत्यो दोऽवधार्यत इति भवतोऽपि सि. द्वान्तः । तथा देवदत्तमुपलभ्य कालान्तर तत्सदृशं यनदत्तं दूपत्पश्यन पूर्वीपलयं च देवदत्तं स्मान्यस्तुतस्तविलवणमेव पुरुषधं प्रत्येति तथा. किन भेदमधारयति । संशेते हि किस देवदत्त किंवान्य इति तस्माद्वस्तुयप्रतीतिरेव भेदप्रतीतिरित्ययुक्तम् । तया तमेव देवदत्त कालान्तरे दूरात पश्यपि मिस एवायमुतान्य इति दिहानो वस्तुगत्येक. मेव प्रतियपि नाभेदमयधारयितुमलम्भर्यात । तस्मात्र यस्तुद्वयप्रतीतिरेय १ घस्तुद्वयमतोमार्याप भेदाप्रतीतरित्यर्थः । मानवपोत्यर्थः।
, . शास्तदीपिकायाम भेदप्रतीति , मायकवस्तुप्रतीतिरेवाभेदप्रतीति, कि त्वन्योऽयमिति बुद्धि- भावभासानन्यायमिति चाभेदावभास. । अस्ति च शावलेयवाहुले यावुपलभमानस्याय गौरवमपि गौरित्यभेदाभास, अन्यः शावलेपाहा. हुलेय इति च भेदावभास, सामानुपपत्र भिवाभिवत्वम् । नन्वनुरत्ता नित्यानित्यत्तिविनाशधा च जातिः, विपरीतम्वभावा च व्यक्तिः काय तपोरेश्यम् ? । न होममेव वस्त्रनुस्त्त ध्यायत्त नित्यमनित्यमुत्यत्ति धिनाराधर्मक्रमतदुर्मक च सभवति, त्रैलोक्यसकरप्रसद्वात् । नातिरप्येषम- नित्यत्वादिधर्मा भ्याट्टातिरपि नित्यत्वादिधी, नैप दोष , नानाकार हि लद्वस्तु अनविदाकारण नित्यत्वादिक केनचिन्दानित्यवादिक विश्व विस्यते, नातिरपि व्यक्तिरूपेणानिया व्यक्तिरपि जात्यात्मना नित्यति नात्र काचिदनिष्ठापति । या सर्वगता व्यक्तिगता था जातिरिति विक पित, तदपि ध्यस्यात्मस्वाभिधानादेव परिहतम, व्यक्तीसावाल्मा कध मान्यत्र स्यात् । मन्येव तिदेशे ध्यक्तयुत्पत्ते. मागविदामाना नाति भय নর অন্যাননি? বায়েৰিয়াল কিনিভিয়ান বয় वास्पटात ति नदोष साविद्यमाना जातिः कय तथा सवयत, नसता तदानीमेव तत्रोपटरते, नित्यत्वात् । न चान्यत भाग छति, अमर्तत्वात् । उच्यते । योऽपि देशान्तरादागत्यानेन देशेन सयु ज्यले सोऽपि मास्मिन्देशेऽविदामान एस कथमनेन देशेन सयोगमनुभवति । कारणवशादिति वक्तव्यम् । एव नातिरपि कारणयशादेन व्यशिलबन्धम नुभवति । दयास्तु वियप मयुज्यमान पूवस्थितानन्तादेशेन प्रथम मयु क्यते ततस्तदनन्तरदेयति क्रमेण देशान्तर सयोग गति । तादा स्म्यममयाययोत्वनन्तादेशमनपेक्ष्यैव स्वझारणतो निष्पत्तिः, न हि य सयोगस्य स्वभाव. स तादात्म्यस्य ममबायस्य वाहीकर्तव्य प्रमाथाभा धात बिलतणस्वभावत्याहापाना, तस्मादोप. । यहाऽस्तु सर्यगत सम्माया। न च सर्वत्रीपश्चिमसन, यकीनामभियाजकत्यात । सात- यपि सामान्य लोवारमा तत्समवेत या संयुक्तसमयायनिकर्येय प ।
प्रथमः पादः। सामान्यस्योपलम्भः, तेन च सनिका व्यक्तिदेश एव संभवति नान्य- त्रेति न सर्वत्रोपलब्धिः । अभेदेऽपि नातिव्य त्योभदस्थापि विद्यमानत्वा. वित्यत्वानित्यत्वादिवत्सर्वगतल्यासर्वगतत्यमपि नानुपपत्रम् । यत्तु का- सीन वा अवयवोवा तिरिति विझल्पितम, तदप्ययुक्तम्, भेदापेत हि काम, न च सामान्यस्य स्वरूपतोऽवयवतो या भेदोऽस्ति, एकत्वादन वयवत्वाच्च । - निरवयवत्वादेवावयवशोऽपि वृत्तिरसम्भावितव । तस्माक्तियु नाति चंतत इत्येतावदेवात्र धतुं शक्यते प्रमाणतोऽवगमात्र कार्यभागविभाग: प्रमाणाभावादसम्भवाच्च । तथाऽवयविनोऽय्यायवेष न कात्म्य सम्भवति। घहुत्वाभावात्तदपेतत्त्वाच्च कृत्वस्वव्यवहारस्य । अवयवशात्तिरप्यवयवा. न्तराभायादयुक्तव। क्रिमिदानीमेकरूपैव सामान्यस्य व्यक्तिप्ववयवेषु चावय बिनो एत्ति', ' नेत्युच्यते सामान्य प्रत्येक वर्तते, अवयवो तु व्यासज्येत्येव विशेषः । व्यत्यन्तामनपेत्यैव व्यत्यन्तरे वर्तमाना स्वानुरूपा बुद्धि नन यन्ती नातिः प्रत्येक वर्तते इत्युच्यते न तु कामयन त्ति । अवयवी त्ववयवान्तरमपेत्यावयवान्तरे वर्तमानः स्वाकारा बुद्धि जनयन्व्यासज्य वर्ततति व्यपदिश्यते। न होकस्यामेव व्यक्ती पटबुद्धिवकस्मिन्नेव तन्ती पटबुद्धिरुत्पाते। सयोगस्यैदानों कथं सयोगिषु वृत्तिः कि जातिवत् कि धाऽवधिवत् । उभयविलतणेति घूमः, सहि सयोग्यन्तरमपेत्य सयोग्यन्तरे वर्तते नानपति न नातितुल्यत्वम् । एकत्रैव च स्वानुरूपा जनर्यात बुद्धिमि दमनेन सयुक्तमिदमनेति, तेनाधविनाऽपि नातीव तुल्यत्वमित्युभयवैल- लण्यम् । अय सयोग क्रिमेक एब द्वयोः सयोगिनो? रुत प्रतिसयोगि भिना- घेष सयोगी काश्यपीयास्तावत्सयोगमुभयाळासक्तमेक मन्यन्त च तुल्यम् । वय तु यथेदमनेन सदृमिदमनति प्रतियोगिनमपेत्येतरत्रेतरम्यावगम्य मान सादृश्यं प्रतिमि भित्र भवति, तथा सयोगस्य तादृशमुद्धियिष्यत्वावद- ९ सावधप्रस्तुष्येय माकपन भागता या धर्तत इति विन्यस्य युक्तत्यावेध महाप्रमर इति भाव। २ न होकस्यामेय प्यतो गोष्ट्रियत सम्मिनेय मन्ती पद्धिमपटाते प्रति - पुस्तकान्तरपाठ..
, शास्वदीपिकायाम भेटप्रतीति , नाप्येकवस्तुप्रतीतिरेवाभेदप्रतीति, कित्यन्योऽयमिति बुद्धि भंदावभासोऽनन्यायमिति चाभेदावभास । अस्ति च शायलेयबाहुले याधुपलभमानस्याय गौरयमपि गीरित्यभेदावभास , अन्य शावलपाडा बुलेप इति च भेदावभास, तस्मादुपपत्र भिन्नाभिवत्वम् । नन्वनुयत्ता नित्यानित्यत्तिविनाराधर्मा च जाति, विपरीतस्वभावा च घ्यक्ति कथ तयोरक्यम् । न झेकमेव वस्त्यनुरा व्यावत नित्यनित्यमुत्पत्ति विनाशधर्मकमतदुर्मक च सभवति, त्रैलोक्यसकरमहात् । नातिरप्येवम नित्यत्वादिधमा स्थातिरपि नित्यत्वादिधा, नेप दोप, मानाकार हि सहस्तु केनविदाकारेण नित्यत्वादिक केविजानित्यत्वादिक विधव विस्थते लातिरपि व्यक्तिरूपेणानिन्या ध्यतिरपि नात्यात्मना नित्यति मात्र काचिदनिष्टापत्ति । यत्तु सर्वगता व्यक्तिगता या नातिरिति विक ल्पित, तदपि यात्मस्वाभिधानादेव परिहतम, व्यक्तीसागमा फय मन्यत्र स्यात । नन्व्व क्तिदेशे यत्युत्पत्ते प्रागविदामाना नाति कथ तत्र पश्चाट्दति स्वकारणानिमामाना व्यक्तिजातिविशेषात्मना सबढे बोत्पात इति न दोष सत्राविदयमाना साति समध्ये, न झसा तदानीमेव तत्रोत्परते, नित्यत्वात् । न चान्यात आग छति, अमर्तत्वात । उचते । योऽपि देशान्तरादागत्यानम देशेन सयु ज्यते मोऽपि प्रागस्मिन्दशेऽविदामान एव कथमनेन देशेन सयोगमनुभवति? कारणवशादिति वक्तव्य । एक मालिपि कारणवशादेस व्यक्तिसमन्धर नुभवति । यास्तु विशेष मयुज्यमान पूर्वास्थितानन्तरदेशेन प्रथम सयु ज्यते ततस्तदनन्तरदेशति क्रमेण देशान्तरे सयोग गति । सादा म्यसमवाययोस्त्वनन्तरदेशमनपत्यस स्वकारणतो निष्पत्ति, न हि । मागत्य स्वभाव स तादाम्पस्य समयाय चाहीकर्तध्य प्रमायामा बात विलक्षणस्वभावत्वाद्वाषाना, तस्माददोष । पहाऽस्तु सर्वगत कथ व्यत्तया - सामान्यम । न च सयंत्रोपलचिपमह पीनामभिवावकत्यात । सर्वगत मपि सामान्य व्यक्तिरेवात्मा तत्समवेत या सयुक्तसमयायनिकर्षण व ।
प्रथमः पादः। सामान्यस्योपलम्भः, तेन च सनिका क्देिश एव सभवति मान्य. ति न संयंत्रोपनधिः । अभेदेऽपि नातिव्यक्तयोभदस्यापि विद्यमानत्या- नित्यत्वानित्यत्यादिवत्सर्वगतस्वासर्वगतत्वमपि नानुपपन्नम् । यत्तु का. सौनया अवयवयोवा तिरिति विकल्पितम, तदप्ययुक्तम्, भेदापेक्ष हि कामी, न च सामान्यस्य स्वरूपतोऽवयवतो घा भेदोऽस्ति, एकत्वादन वयवत्वाच्च । - निरवयवत्यादेवावयवशोऽपिवृत्तिरसम्भावितव । तस्माद्वतियु नाति यंतंत इत्येतावदेवात्र बनु शक्यते प्रमाणतोऽवगमाव कायभागविभाग प्रमाणाभावादसम्भवाच्च । तयाऽयविनोऽय्यवयवेषु न कात्सा सम्भति। यत्वाभायातदपेनत्याच धत्वन्त्रव्यवहारस्य । अब यवशातिरप्यत्यया. न्तराभायादयुक्तव। किमिदानीमेकरुपैव सामान्यस्य व्यक्तिप्ववषयेषु चावय यिना त्ति, नेत्युच्यते सामान्य प्रत्येक वर्तते, अवययी तु व्यामन्येत्येव विशेषः । व्यत्यन्तरमनपेयेव व्यत्यन्तो वर्तमाना स्वानुरूपा बुद्धि नन यन्ती नातिः प्रत्येक वर्तते दन्यच्यते न तु कादयन त्ति । अपयशी त्यवयवान्तरमपेत्यावयद्यान्सर वर्तमानः स्वाफारा बुद्धि जनयन्व्यासज्य वतंतदशि व्यपदिश्यते। नोकत्यामेव व्यक्ती पट द्धिवदेशस्मितन्ती पटयुद्धिरुत्पदाते। मयोगस्यैदानों कथ सयोगि रत्तिः किं नातियत् कि थाऽवधियत् । उभयविलवणेति यूम , सहि मयोग्यन्तरमपेदय सयोग्यन्तरे घर्तते नानपति ननातितुल्यत्वम् । पात्रेयच स्वानुरूपां जनयति युट्टिमि दमनेन मयुकमिदमनेति, तेनाधविनाऽपि नातीय तुल्यत्यमित्युभयोल- तएपम् । यय मयोगः किमेक एर द्वयोःतयोगिनो क्त प्रतिसयोगि भिवा. घेश मयोगी काश्यपीयास्तापत्स्योगमुभयोर्यासातमेझ मन्यन्ते च तुल्यम् । घय तु पदमनेन सदृशामिदमनेति प्रतियोगिनमपेत्येतरतरमाधगम्य मानं मादृश्यं प्रतिमि भिवभति, तयामपोगस्य तादृशादियिष्यत्यानेद- • सायम्मुष्ये। साकम्पन भागती या वसंत रति वियप पुतत्या मरति भाय। २ प्रेमस्यामेव तो मामयत स्मिय सन्नी पटापयते संत पुलवामारपट - शास्तदीपिकायाम् भेदपतोति , नाप्येकवस्तुपतीतिरक्षाभेदप्रतीति', कि त्वन्योऽयमिति बुद्धि- भदावभासोऽनन्यायमिति चाभेदाभास 1 अस्ति च शालेयवाहुले यात्रुपलभमानस्याय गौरयमपि गौरित्यभेदाभास , अन्य शावलेयाद्वा हुलेय इति च भेदावभास , सम्मानुपपत्र भिवामित्रत्वम् । नन्वनुरत्ता नित्यानित्पत्तिविनाशधा च जाति , विपरीतस्वभावा च व्यक्ति कथ तयारक्यम । न होममेड वस्त्यनुरत्त व्यायत्त नित्यमनित्यमुत्पत्ति विनाशधर्मकमलद्धमझ च भभवति, त्रैलोक्यसकरप्रसङ्गात् । नातिरप्येवम नित्यत्वादिधमा स्थाक्तिपि नित्यत्वादिधमा नेप दोष नानाकार हि तद्वस्तु केचिदाकारण नित्यत्वादिक केचिच्चानित्यवाटिक बिभ्रत विरोत्स्यते जातिय व्यक्तिरूपेणानित्या व्यक्तिरपि तात्यात्मना नियोत কান্ত দাবি নিয়নি। যখন জিনা মা আনিছনি মুগ্ধ पित्त, सपि त्यात्मत्वाभिधानादेव परिहतम, व्यक्तीसावात्मा कथ मन्यत्र स्यात् । बन्च व्यक्तिदेशे व्यायुत्पते प्राविद्यमाना जाति का तत्र पश्चादवति । स्वकारणाविप्पटामाना व्यक्तिजातिविशेषात्मना सब? बोत्सवात इति न दोष । तत्राविदयमाना जाति सबध्येत, न हासे। तदानीमेव तत्रोत्पदाते, नित्यत्वात । न चान्यत माग छति, अमूल्यात । उच्यते । योऽपि देशान्तरादागत्यानेन देशन सयु व्यते सोऽपि प्रागस्मिन्देशेऽविदामान एव कथमनेन देशेन सयोगमनुभवति कारणवशादिति बक्तव्यम । एव जातिरपि कारणयशादेव घ्यक्तिसबन्धम नुभयति । दयास्तु विशेष सयुज्यमान पूर्वाधस्थितानन्तरदेशेन प्रथम प्रयु क्यते ततस्तदनन्तरदेशील क्रमेणा देशान्तरे सयोग गति । ताटा लम्पसमायोवनन्नादेशमनपत्यैव स्वकारणता नियति, न हि य स्योगस्य स्वभाव सादात्म्यस्य समयायस्य वाङ्गीकर्तव्य प्रमाणाभा घात बिलतणस्वभावत्याद्वाघाना, सस्माददोष । गट्ठाऽस्तु मर्यगत कथ व्याया सामान्यम। नच सर्वतोपलब्धिासन व्यक्तीनामधिज कात्यात् । सर्वगत. मपि सामान्य तिरेयात्मा सत्समयत या अयुक्तसमयायसनिकर्षण छ ।
प्रथमः पादः। 1 प्रथममेव गाः प्रत्यतथ्यः, न मप्रतीते गवि तद्व्यतिरेकात्मनाऽगा निक- प्यमाणत्वं सम्भवतीति प्रयममवश्यं विधिरूपेण गोः प्रत्येतव्यः, न हि तेभ्यो व्यतिकरूपमपहायाश्यादिव्यतीनां प्रातिस्विकेन रूपेण ग्रहः सम्भवति । तेपामनन्तानां वुढावनारोहात् । अनारूठेपु च तेषु तद्ध्या. तिरूपस्य गोः प्रत्येतुमशस्यत्वात् । गौरिति च विधिरूपं सामान्यमय- गम्यमानं कयं नित्तिरूपं शस्यमडीकर्तुम् । तस्मादिदमतिपल दर्शनं । तस्मादस्ति नातिः । एतेनावयत्री व्याख्यातः । तस्याप्यवयवेभ्यो भेटोऽभे- दोक्रेत विकल्पे भेदं समयायसम्बन्धमश्यत्रगुणेभ्यश्च तत्र विगेपगुणाना- मुत्पत्तिमाचतते वैशेषिकाः, ये च स्वसमवेतविशेषणविशिष्टा.स्वाश्रयस्यैक- नातीयस्य परिच्छेदकास्ते विशेषगुणा इत्याहुः। वयं तु भिन्नाभिनत्वम्। न हि तन्तुभ्यः, शिरः पाण्यादिभ्यो वाऽवयवेभ्यो निष्कृष्टः पटोदेवदतावापती- यते, तन्तुपाण्यादयो ऽवयवा एव पटादयात्मना प्रतीयन्ते । प्रियते च देवद- तेऽस्य हस्तः शिर इत्यादिः कियानपि भेदावभास इत्युपपरमुभयात्मत्वम् । तस्मादययवानामेवायस्यान्तरमवयत्री न द्रव्यान्ताम् । तएव हि योग- विशेषयगादेकद्रव्यतामायान्ते । तदात्मना च महत्त्वं पटनाति च विभ्रतः पटयुमा गृहमन्ते । तेन पटात्मना तेपामेकत्वमवयवात्मना तु नानात्वमुपपवम् । यदपि कारणगुणा रूपादयः कार्य गुणमाभन्ते इत्युक्तं तदपि गुणट्ठयप्रतीत्यभावानातीयास्मभ्यं रोचते । यदि हि द्वै गुणो प्रतीयेयातां तन्तुम्वेकः, पटे वापरः, ततः कार्यकारणभावं प्रतियोयाताम् । न तु गुणटुयं प्रतीयते, तन्तुरूपमेव शुलं तन्तुपु पटभावमापत्रेषु पटरूप- तया प्रतीयते न तु रूपान्तरं, यत्रापि नानारूपै शुरूप्णरक्तपीतैस्तन्तुभिरा. रभ्यते पटस्तत्रापि त एव वर्णाः पटगताः प्रतीयन्ते न रूपान्तरम् । ननु चित्रपट तिप्रतीयते न तु शुक्ष पीत इति का, तमच्छि- वास्थ्य रूपान्तरमत्रोत्सवम् । नैवम् ।चित्र नानारूपमित्यर्थः, चित्रशब्दोहि नानापयायो लोशिकानां प्रसिद्धः, न तश्चित्रायमेकमेवरूपं लोकपिरो. धादेव युक्तमहीकर्तुम् । नानारूपाणामपि चाययवभेदहारणैकस्मिनपि पटे समयायो नानुपपयः । एतेन संयोगजस्योगो निरस्तो धेदितव्यः । यथा E ८० श शास्त्रदीपिकायाम मेव रोचयामहे । प्रस्तमनुसरामः । तस्माच वृत्तिविकल्पादपि नात्यपत्र छ । यनु नित्यत्वाजाते' स्वविय जानजननामामय्यान याहत्यमिति सदसत् । नित्यानामप्यक्रियामामय वणभनिराकरणे वयान । न च हेतुलक्षण यामत्व, जानजन्यफनभागित्वलतण हि तदिति शम्यघाटे वर्णितम् । तस्मादयमप्पोपः । यतु स्वलवगैरेव स्यानुभवहारण नालिपिकल्पादयसम्भवादप्रामाणिकी जातिरिकल्पनेति । तदप्यमारम | न हि मातिर्न दृश्यते येनैवमुपालम्भ स्यात् । उपजायमान तु नान स्वविषयभूता लातिमुपस्यापयतोति नेदृशाना प्रलापानामवपर, कथ चात्यन्तविलतणानि स्वलनणान्येशरूप विज्ञान ननन्ति : "सदतद्रापिणी भावास्तदसट्पहेतुजा 'दतिस्थिते भवतोबा कय वितहणानारिशेषाणा. मेकरूपमामान्यसबन्धकारणत्वमितिवेता स्वहेतुबशादिति वम । क्रानि প্রিল্যানি বন্ধাৱনানান জলবিহারীন तादास्य समवाय वा भजन्ते । ननु हेता विनतणा. कयमेकविधमामयेयुतानि स्वलक्षणानि जानन्ति । न जनयेयुर्यदि विलक्षणा यस्तोपि त्येकजातीया एव । नन्येध तत्सबसिद्धार्थभरापरजात्यक्षिायामनवस्या, नैष दोयो यथा तालबोनमे अज्ञातीय परिणामयरम्परया सालज्ञातिसम्बद्ध व्यक्तिमुपजनयत माऽपि तथैव स्वकारणभूतबीजसमाजातीय बीजान्तर, लयेकजातीयात् शुक्रा वीजातीयक्तिनिष्पत्ति तस्यारतनातीयशुक्रमिष्यत्तिरिति नात्यन्तसा. दात्म्यापत्ति । तस्मादस्त्येकमातिनालिसामान्यरादाभिलपनीय गाय लियादिप्यनुगतम् । न च सादृश्यमेव सामान्य ताभावात् स एवामिति मतीतिर्न तत्सदृश इतिान सर्वसामान्यापहवादिन सादृश्यमपि सम्भवति, भयो ऽवयवसामान्यात्मकत्वातस्य । न वातद्वारतिरूपमपि मामान्यमनीत विधिपसामान्येन शश्यते प्रत्येतुम् अगोयात्ति हि प्रतियताऽवश्य नहिचान दृष्टया समारणस्येन मासिन दृश्यत पति पुस्तकान्तरपाट प्रथमः पादः। ८१ . प्रथममेव गाः प्रत्येतव्यः, न झप्रतीते गवि तद्व्यतिरेकात्ममाऽगवां निरू. प्यमाणत्वं सम्भवतीति प्रथममवश्यं पिधिरूपेण गीः प्रत्येतव्यः,'न हि तेभ्यो व्यतिरकरूपमपहायावादिव्यक्तीनां प्रातिस्विमेन रुख यहः सम्भवति । तेषामनन्तानां युद्धावनारोहात् । अनारूठेपु च तेषु तव्या- रतिरूपस्य गोः प्रत्येतुमशस्यत्वात् । गागारिति च निधिक्ष्पं सामान्यमय गम्यमानं कथं नित्तिरूपं शक्यमङ्गीकर्तुम् । तस्मादिदमतिपलचं दर्शनं । तस्मादस्ति नातिः । एतेनावयत्री व्याख्यातः । तस्याप्यवयवेभ्यो भेदोऽभ- दोति विकल्प भेदं समवायसम्बन्धमवयवगुणेभ्यश्च तत्र विगेपगुणाना- मुत्पत्तिमाचततेवैशेषिका., ये च स्वसमवेतविशेषणविशिष्टाःस्वाश्रयस्यैक- जातीयस्य परिच्छेदकास्ते विशेषगुणा इत्याहुः वपतु भिन्नाभित्रत्वम् नि हि तन्तुभ्यः, शिरः पाण्यादिभ्यो वायवेभ्यो निकट: पटो देघदशावाप्रती. यते, तन्तुपाण्यादयो ऽवयवा एव पटायात्मना प्रतीयन्ते। विटालेचदेवद- तेऽस्य हस्तः शिर इत्यादिः कियानपि भेदावभास इत्युपपरमुभयात्मत्वम् । तस्मादवयवानामेवावस्यान्तरमवयत्री न द्रव्यान्तरम् । तएव हि योग- विशेषवादकद्रव्यतामापदान्ते । तदात्मना च महत्त्वं पटनाति घ विभ्रतः पट्युट्या गृहन्ते । तेन पटात्मना तेपामेकत्वमवयवात्मना तु नानात्यमुपपत्रम् । यदपि कारणगुणा रूपादयः कार्य गुणमाभन्ते इत्युक्त तदपि गुणट्ठयप्रतीत्यभावानातीयास्मभ्यं रोचते । यदि हि द्वै गुणी प्रतीयेयातां तन्तुष्वेकः, पटे चापरः, ततः कार्यकारणभावं प्रतिपोमाताम् । नतु गुणद्वयं प्रतीयते, तन्तुरूपमेव शुझं तन्तुपु पटभावमापपु पटरूप. नया प्रतीयते न तु रूपान्तर, यत्रापि नानारूप शुभमणरक्तपीतैस्तन्तुभिरा. रभ्यते पटस्तत्रापि त पय वर्णाः पटगताः प्रतीयन्ते न रूपान्तरम् । ननु वित्रः पट इति प्रतीयते न तु गुप्त पोत इति वा, तस्माच्चि- जाख्यं रूपान्तरमत्रोत्पनम् । नैवम् । चित्र नानारूपमित्यर्थः, चित्रशदोहि नानापयायो लौकिकानां प्रसिद्धः, न तश्वित्रारयमेकमेव रूपं लोकगिरी- धादेश युक्तमङ्गोकर्तुम् । नानारूपाणामपि चावयवभेदहारणेकस्मिवपि पटे समायो नानुपपत्रः । एतेन संयोगजलयोगो निरस्ता वेदितयः । यथा E আধিক্সায় मेव रोचयामहे । प्रश्तमनुसराम 1 तस्माच वृत्तिविकल्पादपि तात्यपट्ट च । यत्तु नित्यत्वाउनाते स्वविषय जानजननासामयाब याहयामिति तद्वसत् । नित्यानामप्यक्रियाप्तामय क्षणभट्ट निराकाणे ब्रह्माम ! न च हेतुलवण याहात्व, जानजन्यफलभागिवलवण हि तदिति शन्यवादे वर्णितम् । तस्मादयमयटोप । यतु स्वलतोवस्वानुभवहारण जातिविकल्पोदयसम्भवादप्रामाणिकी नातिविक्रलपति । तदप्पसारम । न हि नातिनं दृश्यते येनैवमुपालम्भ स्यात । उपजाधमान जान स्वविषयभूता नातिमुपस्यापयतीति नेदृशाना प्रलापानामवसर , कथ चात्यन्तविलक्षणानि स्वलसणान्येअरूप विज्ञान सनन्ति सदतषिण। भावास्तदतपहेतुना 'दति स्थिते ,भरतावा कय विलतणाना विशेषाणा मेकरूपमामात्यसबन्ध कारणत्व? मिति चेत। स्वहेतुशादिति धूम । क्रानि चिस्वलत्तानि स्वकारणादुत्पद्यमानान्ये केन विस्वसामान्येन तादात्म्य समवाय वा भजन्ते । ननु हेतवो विलक्षणा कयमेकविधसामग्रंयुक्तानि स्थलसणानि बनयन्ति? इन जनयेयुपदि विलक्षणा स्युस्तेऽपि स्येमजातीया एव । मन्वेव तत्सबन्धसिट्टायमपरापरजात्यक्षिायामनवस्या नैप टोपो यथा तालबीजमें মানীয় বাংuামযা নানানিষদ্মা নিজনান আমি तथैः स्वकारणभूतबीजममानजातीय बीज्ञान्तर, तयेकजानीयात् शुक्ला द्वाजातीयोनिति तस्या च तज्जाही पशुनिष्पत्तिरिति नात्यन्तता- दात्म्यापति । तस्मादस्त्येकमातिनातिप्तामान्यशब्दाभिलपनीय शाष नेदिप्यनुगतम् । न च सादृश्यमेव सामान्य तावभावात् स एवायमिति प्रतीतिर्न सत्सदृशइति। न च सर्वसामान्यापहवादिन सादृश्यमपि सम्भवति, भूयो उसयवसामान्यात्मकत्वात्तस्य । न हातवारतिरूपमपि सामान्यमनङ्गीकृत विधिरूपसामान्यन गम्यते प्रत्येतुम अगोव्यात हि पतिपताऽवश्य • मयि ज्ञान दरवा सत्कारपावन सातिन दुग्यो दस पुस्तकान्तावाद ।
प्रथम पांद। प्रथममेव गो प्रत्येतस्य , न झप्रतीते गवि तद्व्यतिरेकात्मनाऽगवा निरू- प्यमाणत्व सम्भवतीति प्रयममवश्य विधिरूपेण गो प्रत्येतव्य, न हि तेभ्यो ध्यतिरेकरूपमपहायाखादिध्यक्तीना प्रातिस्विकेन रूपेण यह सम्भवति । नेपामनन्ताना बुद्धावनारोहात् । अनारूठेपु च तेषु तद्व्या तिरूपस्य गो प्रत्येतुमशक्यत्वात। गागारिति च विधिरूप सामान्यमय गम्यमान कथ नित्तिरूप शश्यमड्डीकर्तुम् । तस्मादिदमतिपेला दर्शन । तस्मादस्ति नाति । एतेनावयत्री व्याख्यात । तस्याप्यवयवेभ्यो भेटो मे | दोति विकल्ये भेद समयायसम्बन्धमवयवगुणेभ्यश्च तत्र विगेपगुणाना मुत्पत्तिमाचतते वैशेषिका ये च स्वसमवेतविशेषणविशिष्टा स्वाश्रयस्यैक नातीयम्य परिच्छेदकास्ते विशेषगुणा इत्याहु ।वय तु भिन्नाभिवत्वमान हि तन्तुभ्य , शिर पाण्यादिभ्यो वाऽवयवेभ्यो निष्कृष्ट पटोदेवदतोवा प्रती यते, तन्तुपाण्यादयो ऽवयवा एव पटाट्यात्मना प्रतीयन्ते । वियतेचदेवद- तेऽस्य हस्त शिर इत्यादि कियानपि भेदावभास इत्युपपरमुभयात्मत्वम् । तस्मादययवानामेरावस्यान्तरमवयत्री न द्रव्यान्तरम् । तएव हि योग विशेषवशाकद्रव्यतामापदान्ते । तदात्मना च महत्त्व पटनाति च विनत पटबुद्धा गृह्यन्ते । तेन पटात्मना तेषामेकत्वमवयवात्मना तु नानात्वमुपपनम् । यदपि कारणगुणा रूपादय कार्य गुणमारभन्ते इत्युक्त तदपि गुणट्ठयप्रतीत्यभावाबातीयास्मभ्य रोचते । यति हि द्वा गुणा प्रतीयेयाता सन्तुप्चेक, पटे चापर ,तत कार्यकारणभाव प्रतिपोयाताम् । न तु गुणद्वय प्रतीयते, तन्तुरूपमेव शुरु तन्तुपु पटभावमापचेषु पटरूप तया प्रतीयते न तु रूपान्तर, यत्रापि नानारूपै शुरुमणरक्तपीतेस्तन्तुभिरा. रभ्यते पटस्तत्रापि त एव वर्णा पटगता प्रतीयन्ते न रूपान्तरम् । ननु चित्र पट इति प्रतीयते न तु गुल्ला पीत इति बा, तस्माच्चि पाख्य रूपान्तरमत्रोत्सवम । नवम् । चित्र नानारूपमित्यर्य, चित्रशब्दोदि नानापर्यायो लोभिकाना प्रसिद्ध , म तश्चित्रात्यमेकमेर रूप लोकारो धादेव युक्तमङ्गोमतम् । नानारूपाणामपि चाश्यवभेदद्वारणैस्मिनपि पटे समयायो नानुपपत्र । एतेन सयोगजप्सयोगो निरस्तो घेदितव्य । यथा - E । शाम्वटीपिकायाम् वदत्तमयोग एव तस्मिन्ध लिनि संजात मुण्डलिप्तयोगी भवति, तथा सन्तुरीयोग एघ तातो पटभावमाप पटतुरोसयोगो भवति न सयो- गाना, प्रतीत्यभावादित्यलमलिविस्मरेण । तस्मादम्यवावयत्रो, वृत्ति. स्वास्योप्या व्यासन्येति प्रदर्शितम् "तनास्त्यवधि द्रव्य सामान्य वास्ति सर्वगम । वर्णानामभिधातृत्वमारतेश्वामिधेयता कर्यायवा. सम्बन्धकथैव प्रतिव्यते । ज्ञाप्यतापकमावश्व सम्बन्ध. प्रागुदीरित। चित्यत्व यदाति तत्समाधीयतेऽधुना 'एव हि पूर्वमुक्तम् । यस्मात् प्रय माधणे शब्दोगन प्रत्याययति सम्मानास्य स्वाभाविझमिन्द्रियवत्य. त्यायकत्वम् । अस्यायमर्थ इति पुरुपेण धिते प्रत्यायति तताननमस्य पुरुपास प्रत्यायकवमिति पोस्पेय एव सम्बन्ध इति । ताभिधीयते । न हास्यायमर्थ इति सम्बन्धकरणमिद, प्रसिद्धसम्बन्धमथन शेतत् । कथमव. सम्पते ? अर्थान्तरकथने बहुभिनिशाणात् । यो हि कश्चित्कामचिद् गौशब्दया गयय वार्यमा समन्ये बहवो निवारयन्ति नायमस्यार्थ. सामादिमानस्यार्थ इति । सम्बन्धक्रियापते च देवदत्तादिवदानव सम्वन्धः क्रियते स एवार्य इति निवारण नेपपाते । तस्माद सास- घीना पुरुयाः शब्दस्यायमर्थ इति वदन्ती ऽपि तत्सबन्धमत्वेमारा- नीयाः । यदि परमेव स्यात्मादिकाले भगवता प्रजापतिना समेत গ্রামে মামা ব च सर्वशब्दानामः सम्बन्ध कृत्या धर्माधर्मतिपादनाय च कृतसम्बन्धे पदान्कृत्या. उत्मनेभ्यो मरीचादिभ्यः शब्दार्थसम्बन्धी वेदाश्व प्रतिपादितास्ताप्यन्य. भ्यस्तरप्यन्येभ्य इत्येव पूर्वपूर्वेभ्यः प्रतिपद्मोत्तरोतरपा शदायप्रतिपत्तिय हारराति । तदप्ययुतम, इत्या प्रमाणाभावात् । प्रथमथुतावासोतिष प्रमा, सामयिका झपतिपदासमयानाममतीहि, प्रतिपसमयानाच प्रतीतिर्देवतादिशब्दबदुपपया भवति । स्वाभाधिक तु प्रत्यायकत्वे प्रय मनसोऽपि मनोति स्वादिति चेत् न, स्वाभाविकमपि प्रत्यायशवमय- १ पयार पातीना वेदस्वाध्यपन सधे गुयध्यापनपूर्णकम । घंटाध्ययनमामा. ग्यानाध्यापन पेश हसि। .
प्रथमः पादः । - गत सदर्थप्रतिपत्ती निमित्त, नाप्रतिपमिति युक्तीव प्रथम प्रयणेऽर्थ- स्याप्रतीति । न च सादिनाम कश्चित्कालोऽस्ति । सर्वदा होदृश जगदिति दृष्टानुसारादवगन्तुमुचितम् । ननु स कालोऽभूत यदा समिद नासीदिति । न । प्रमाणाभार मन्त्रार्थवादेतिहासपुराणादि प्रमाणमिति चेत् न, वेदाना पौरुषेयसम्बया पेताया म्यय च पारुपयाणा शाश्याद्रियन्यवदतीन्द्रियार्थ प्रामाण्यासम्भ धात् । तदप्रामाण्ये च तन्मूलाना धर्मशा'स्वादीना दूरनिरन्तमेव प्रामा- एय, साभावे चसृष्टिरेव न सम्भवति। मृतन्त्वाझुपादानेन हि घटायीगु पादीयन्ते । सर्वोभावे हि केनोपादानेन सर्वमिदमुपादेयम् । स्यान्मनग- प्रात्मयकोजगदादायासीत् स एय स्वेच्छया व्यामादिप्रपञ्चरूपेण परि पामति वीजमिव स्तरूपेण । चिफरस ब्रह्म कय नडरूपरा परिणाम तीति चेत्, न पामार्थत परिणाम व्रमः, कि त्वरिणतमेव परिणत मेय सदनेकधा मुभिवादादिष्वविद्यावशाद्विवर्तमानमात्मैवात्मान चिद्रप जहरूपमिगद्वितीय सद्वितीर्यामर पश्यति। सेपमविदोपादाना- स्वप्रमपञ्चयन्महदादिप्रपञ्चसृष्टिः। तथा च "मसजिदवल" "आत्मै. वेद सर" "नेह नानाऽस्ति कि चने 'त्यादयोगहमोऽद्वैतवादा, "तधेन्द्रो. मायाभि पुरुरूप ईयत' इति भेदागतेयतमेव मानिवन्धनत्व दर्श तम्। तया 'लाकास्त परादुर्योऽन्यत्रात्मनो लोकान्वेदे"त्यादि नानाऽऽत्मद शेने निन्दा, 'मृत्यो स मृत्युमाग्नेति य दह नानेच पश्यती' ति च नानात्वद शननिन्दा समिदमद्वितीयमेव ब्रह्म पारमार्थिक, भेददृष्टिश्चारिद्रोपा दनित्यतमय प्रकटयतीति । किमिदानीमसचेवाय प्रपञ्च. । ग्रामिति चेत् न । प्रत्यतविरोधात्, यया च प्रत्यक्ष प्रपञ्चसद्वारग्राहक तथोक्त प्रत्यक्ष भूत्रे, न चागमेन प्रत्यक्षवाध सम्भति, प्रत्यतस्य शीघ्रप्रयत्तत्वेन सर्व. भ्योरलीयस्त्वात् । १ धमाधर्मशास्त्रादीनामिति पुस्तकान्तााट । २ असमवेतभावकापात्यादामभयादिति भार ।
८४ शास्त्रदीपिकायाम् नच यापर्यन्यायेन प्रवत्तमेव प्रत्यक्षमागमेन पश्चाद्वाध्यत इति पाच्यम् । भागमस्य प्रत्यक्षेण प्रतिरोधात भागमत्तिसम्यपि हि भेटमपञ्चमुपदर्शयत्पत्यसमागमप्रवृत्तिमेव निरुणद्धि, यथा खतूत्पत्तुम- पक्रममाण एव घटो दण्डेनाहन्यमानी नोत्पत्तुं प्रभवति, तथाउमापि কিন্তু সামা মনিবনাহযানাফি মগবাদানশ্রোবন मत्येतव्यः, कथं चागमेनेवागमस्याभाव प्रतीयते । असदूपतया हि प्रतीय, मानी न कस्यचिदप्यर्थस्य प्रमाणं स्यात्, मामाएये वा नासत्वम् । कश्चि. त्पुमराह नासत्वं प्रपञ्चस्य सुमः प्रत्यतादिपमाणतः सिद्धत्वात, नापि परमार्यतः सत्तम् । आत्मज्ञानेन याध्यमानत्वात् मस्मात्सदसदानिया- चोऽयं प्रपञ्च इति । दिदमसारं सतोऽन्यत्समेघासत्त्वं, तादि प्रपञ्चः सब भवति व्यक्तमसवायम् । असत्याभावे या सत्यापतिः, सदसवयो. रकनिषेधस्पेसरविधिनान्तीयकत्वात् । न च विधापरहित विधान्तर सम्भवति । अथाऽपि पब कदाचि- स्पतीयते तदसदाया शवयाणम । पत्यतीतं न कदाचिद्वायते सत्सल पाऽऽस्मतत्त्वम् । प्रपञ्चस्तु प्रतीयमानत्याद्वाध्यमानत्यान भायभाया. भ्यामनिधीच्या पति मतम् । तदनुपयचं लोकायधातु, यदि प्रतीले बाध्यते मृगतोपरन्नुमोदि तदसति हि लोकिको यसिद्धिः । न हि वि. पायादीनां मृगतायादीनां व करिवदिशेयो लोके । सायं प्रपञ्वापि অন দ্বমানি নির্মা। অমি নামিমিনরূm एह्मादियाभापारूपेणानिधारस्युच्यते,सयाणयुक्तमा प्रपञ्चम्य मा FONIA I न मान्ममारायस्यायामागमेन धाधः सम्भयतीमयुक्तम् । मुहम्य तु धाधमजानं नागडुनीयमेव, प्रतीनसयकाणयात् फरणाये च ज्ञानामभयार, न चाममाणस्य प्रपन्नम्याभायः गम्पो प्रत्येतुम् । नाम्यामग्रम्यायां सम्भात माम, मयमाणाधित पायाए सम्माष धाममयः । यच्चाविद्वानोपं प्रपञ्च पति, फा +r far Nint irainRin पुलापाटः।
प्रथमः पादः। पुनरियविदा? किं भ्रान्तिनानं? किंधान्तिजानकारणभूतं वस्त्वन्तरम? यदि धान्तिः सा कस्य? न ब्रह्मणः तस्य स्वच्छवियारूपत्वात, न हि भास्कर तिमिरस्यावकाशः सम्भति, न लीवाना, तेषां ब्रह्मातिरकिणाम- भावात् । धान्त्यभावादेव च तत्कारणं वस्त्वन्तरमप्यनुपपत्रमेव, ब्रह्माति- रकण भ्रान्तिनानं सत्कारण चाभ्यपगच्छतामद्वैतहानिः,त्किं पता च ब्रल- णोऽविद्या, न हि कारणान्सरमस्ति, स्वाभाविभीति चेत् कथं विद्यास्वभा. धर्मावयास्वभावं स्यात?, स्वाभाविकात्वे वाऽस्याः केन विनाशः स्यात? आगमिकं ध्यानादि, तज्जन्यं वा स्वरूपज्ञानं ब्रह्मावियां नाशयतीति चेत्, मझागमा वा ध्यानादयो वा तज्जन्यं वा ज्ञानं नित्यज्ञानात्मकन्नालातिर कमस्ति पविदयां नाशयेत् । तद्वरमस्मान्मायावादान्माहायानिकघाटः, यन्न नीलपीतादिवैविज्यं कार्यकारणभावा बद्धमुक्तादिव्यवस्था च सन्तान भेटेन समय॑ते । नित्यमेकरसं निष्प्रपञ्चमात्मानमुपेयुषां तु समस्तलोक. वेदव्यवहारोच्छित्तिरेव स्यात यदप्याहुः- अनानजन्यः प्रपञ्चा जानेन विनाश्यते मृगतोयवत स्वप्रमपञ्चव चेति तदप्ययुक्तम् । यदि कुलालादिव्यापारस्यानीपानानेन घटवटुत्पत्रः प्रपञ्चो- मुसलस्थानीयजानेन नाश्यते, तथाऽपि नासत्त्वं प्रपञ्चस्य स्यात्, उत्पत्तियि. नाशयोगादनित्यतामात्रं स्यात नात्यन्ताभावः । केन च ज्ञानेन नाशः? नात्मज्ञानेन, विरोध भावात, निप्पञ्चात्मज्ञानेति चेत् । न । तत्रात्मजा. नांशस्याविरोधानिप्राप्रपञ्चत्वज्ञान विनाशकमिति पारिशष्यादापत्रम्। प्रप. ध्वाभावश्च निष्प्रपञ्चत्वम् । न च विद्यमाने प्रपञ्चे तदभायज्ञानमुत्पत्तुमर्हति । ज्ञानेन हत्य- चन प्रपञ्चो नायितव्य: । प्राक्च ज्ञानात्सएप एव प्रपञ्चत्तस्मिन् सद्रूपेऽव- १ निप्पञ्चमात्मानमुपयामिति पुस्तकान्तरपाठन्तु युक्त द्रति प्रतीमः २ विरोधाभावादिति पुस्तकान्तरपाठः।
s আৰীৰিয়া নি আয় সমাঘ ব্যানানি? মগ্ন নামী দাম - বলে না, নানাহ ব মুন্নি নহমান্বিযানানানাননিয়া tg । হনন মৃগন্যালাসায় গানখিনায়াৰ মনত । ন হি নাৰ মান্নান শাহৰি নৰ ই অলর য়ল মুহিমছামুয়ে धान्या जलात्मनावगत परवावाधसेन यथाऽवस्थितरूपमवगम्यत इत्यान्न मन दालजल्पितेन। ঐৰি'দালিয়া: অমোম মা মলয় বয়ঃ দযেমনি বন। নয়া ব নুষ যায়, মালিনী “মইবন হ য মায়"নি হয় মান্নান নামাননাৰায়ামিন এ নয় দুযযাম কমিন, “নমা ঘাৱালন মনি, মুন” - নিয়া গ্রা; ঘষাঘাহাৱালি ধানখ বৃহসনী । “বৃহহ যন্ত্র মন্ত্র নঃ লালানি নি’যাৱি নু মিমামা-মাসিয়াম। নকসা হয়। রাইমাননায়লায়িনীরদেলোনাথুরানি যযন, মহি- মাত্র ৪, জয়নি নম নানামূৱা দি ২ গ্রাম যুৱা লৰা- যনি নি মন নয়া নথি নানা হয়না মূলাখাে- নেব নানাছ: অ্যামবুমনালনা তদনায় যা খ ঘা হয় গ্রিন দিবির পাননি। য ব ধনা ** ৪ पना * লিষ্টে সেলমান বালা এয়াস্কিন এ cita নেয়া হয় হিরুহ হমারute, এবার যে চয় ও বিপি. বাঃ থিয় মলম , বা ফt কবিগুন এতো ন মাতা অঙ্কিাtিষামিশ্রষ্ঠ। Rifat নামালালঙ্কাখন মিয়লার মুন। লামাপ্রসাহাঃ মামা । মম স্নাঃ suf fiণ পশি, ৪ ও সুনাথি যা যামহাহিৰা } ০৮ ন দলব ধৰিবি ziuঙ্কাহafuাম হল ৪ যেসঃশিশ্নোঘafাঝামনাথ লাগিfণ খায়। ੩ ੪੧੩ ਸ: unia: ੪੧gਨੂੰ ਫਰਭੂiਸਯੂ 6 | ‘ম গুদ ম ন , তুই সি।
प्रथमः पादः। . सत्त्ववादा. प्रपञ्चविपया, अघिया धादाः,धान्तिवादा,मायावादाश्च,ते सर्वे प्रपञ्चस्यानित्यत्यादीपना रिका.। यथा मृगतोयरन्तुसर्पस्वप्नपञ्चाटय मिचित कालमाविर्भूय पश्चाटिलीयन्ते तथा भेदप्रपञ्वरूपो रह्मपरिणानो ऽप्याविभावतिरोभावधर्मकत्वसाम्यादसचित्युपचर्यते । तस्य चासत्कल्पत्वे तद्विषयस्य जानस्यापि सिद्धात्यौपचारिक धान्तित्यम्, मायानिवन्धनत्व च "इन्द्रो मायाभि पुरुरूप ईयत" इत्यादिपु युक्तमुपचारेण धतुम् । “मात्मै वैकः सत्य" इति च तस्यैव नित्यत्वादुच्यते । यथा 'गो अश्वा एव पश वोऽन्ये त्वपशत्र इति, तयेद द्रष्टव्यम् । यस्त्वविधान्यादान यथाश्रुतार्थान यहाति स पश्यन्तरप्वपशुत्ववादमादित्यो यूप इत्यादि च यथाश्रुत रहीयात् । अथ तत्र प्रमाणान्तर्रावरोधः, सोऽत्रापि समान । अथार्यवा दत्वात्तत्र न यथाथतार्थग्रहण, तदपि समानम् प्रपञ्त्रस्यापि सत्यत्व वैराग्य ज्ञानजननार्थम् आत्मनश्च परमार्थत्व मुमुक्षूणामुत्साहजननार्थम । विस्पष्ट चैतन्मृपिण्डविकारदृष्टान्तदर्शनात । सर्वत्र हि दृष्टान्तोपा दान साध्यप्रतिपादकस्य तात्पर्याभिव्यक्त्यर्थम् । ततश्च यथा कारणभूतम् त्पिडनानेन मृन्मयो विकार सा विजातो भति, शरावादिविकारो हि वाचारम्भण नामधेयमात्र मृत्तिकेत्येव सत्यम् । एव प्रपञ्चोऽपि तद्विजा. नेन विज्ञाता भवति । विकारो हि वाचारम्भणं नामधेयमात्रम् । सदि. त्येव सत्यमित्युक्त ज्ञायत एतत् यथाऽविभावतिरोभावधर्मा नानाविधी- विकार शरावादि प्रपञ्चो मृत्तिका व सर्यत्राऽनपायिनी तेपा कारणम् । १ उपनिषत्सुपलभ्यमाना आपातता नगदसत्त्वयादा इति तु वितितम २ अर्गाटद सर्वमविटााजन्यमित्यर्थमा प्रतिवादा इत्यर्थ । ३ न तु शाङ्कगणामित ययाघुतार्यक्रत्य नेपामङ्गीक्रियत इति भावः। ४ क्रियन्तचन फ्रालमायियोत पुस्तकान्तरपाठस्तु अनतिशायक : ५ गयाश्वाना पशुपत्तमतया तथा घादी न त्यितरेषामपगुत्वतात्पर्यत । अस धिस्विच प्रतिभायन । ६ प्रपञ्च स्यात्रुमवगळञ्चनोयमनुरजयेतेति तस्य यिपयेषु परामुग्योनता- मपत्नपे मनोऽयमययोध्यत जगनित्यत्यमित्या तादृशा श्रुतियामाना तात्पर्यमिात भाग. ७ सद्विजाननेति पुपा ।
शास्त्रदीपिकायाम् कार्यकारणयोश्वावस्यामात्रभेदार स्वरूपभेदाभावात कारणानेन लास कार्यमवस्याभेटेनाज्ञानमपि स्वरूपेण ज्ञात भवति । तया प्रपञ्चोऽप्या विभीतिरोभावधर्माऽनयत्यायी, तत्कारण चात्मा सदूप सर्वानुयायी नाऽपायधर्मा, सस्मिन्विज्ञासे सर्व तदात्मकविज्ञातर्माप व्यासरूपेण, समसिन जार भयतीत्यसदन वितितमिति । तस्मादिकस्यैवात्मन परि खामोऽय भेटप्रपञ्चो न त्यसवेव, असत्त्वे हि कय महिनानेन धिज्ञात स्थाच्छाविधायक नहित्पिण्डे मति चिजा शशक्षिण विज्ञात भवति, तथा प्रपञ्चाऽपि स्यात, सतस्तु प्रस्तुतहानिरख स्यात् । एक ऽध्यात्माऽन्त करणापाधिभेदादिवो नीव इत्युच्यते, जीवभेदाव्य बन्धयु लियनस्यायुपपवेति । तमिदमयुक्त, चिद्रूपस्यात्मनो जहरूपपरिणामामभधात् । एकस्ने चात्मन सर्पगरीय प्रतिसधान स्यात् । टेवदत्तोऽह यजदत्तोऽहमति । तथा देवदत्तशरीर में सुख यजदप्तशरीर मे टु मिति, पार्ट में सुरस शिक्षि में घेदतियत्सर्यमुटु नपलब्धिश्व स्यात् । अन्त करण दाहापोत घेव अचेतनत्वात न हि अना करण मुरतु ये अनुभति अचेतनत्वात्, आत्मा त्यनुर्भावता, स च सयंत्रेक इति क प्रतिसधान মায ? মানুষি মনীয় দুমিনি লন্দু মন্তিয়ায়েম व जगत्साप्या मन्यन्ते । द्विविधञ्च साक्ष निरीश्वर, मेरयर च। निरी सरवादिनस्तायदातु-प्रतिशतमा त्रिगुणात्मिका प्रधानन्दाभिधेया महादिवशेषमान्तर प्रपञ्यरूपेण देवनानामुपभोगाय परिणामतीति । मस्वरवादिनोऽपरमार, थाम्नु विरोप पुरुपरादाभियमीमा मेग दिपाशापामुष्टमाप्रिय प्रतिजगत्सजतीति, यया सम्र Sarपिटाय कामपयशाहीजमहादिक्रमेण महान्त एतमाभने, तण मापिनमीयामधिष्टाम समापिनी प्रतिसत्सम्यगामदार हारतमामादिस्मेया परिणमनी विरोधान्त पञ्चमारभत रतीलिहा. मपुराणेपि प्रायलश मतम् । मेय मायपादाना टिश्याम निमितमार, संताम्सु भातार, तिरेय शु झार्याणा कति भया ।
प्रथमः पादः। ER - सा च सर्वत्रेका भोक्तृणा च भेटाहमुक्तध्यवस्थापपत्तिः । तथा च "अजा. मेको लोहितशुपक्षणा बही प्रजाःनमयन्ती सरूपाः । अनेो को नुप. माणोऽनुशेते नहात्येना भुक्तभोगामजोऽन्य" इति व्यक्तिमेव भाग्यायाः प्रत तेरल सत्त्वतमोरूपाया एकत्य, भोकृणा च भेदाइन्धमुक्ति व्यवस्यान दर्शि- तम। ऐकात्म्यवादास्तापनिपदाः कथम्? अवैलतण्येनेति बमः। भेदशब्दो हि वैलतपयवचनो लोके प्रसिद्धः । तथा हि सुसदृशेषु वतारो भवन्ति नास्यास्य च कश्चिद्भेदोऽस्तीति। तथाऽऽत्मनामपि नरपशुतियम्भेदभित्र शरीरवर्तिना शरीरसबन्धमपोह केवल जरूपेण निरूप्यमाणाना पदरजः परमाणुढययन किचिदपि वैलतएयमस्तीत्यनेनाभिप्रायेणेकत्ववादा नाना यनिषेधवादाश्च । एतदभिप्रायमेय चेतदपि भगवद्वासुदेवधवनम्-"वि. दाविनयसप ब्राह्मणे गवि हस्तिनि। शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः सम- दर्शिन." इति। तथैवे"न्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयत" इति स्वयमविलत योऽप्यात्मा नरपश्वादिविचित्रशरीरसपर्कप्रशाद्वान्त्या स्वयमपि बिलतण' प्रतीयत इत्यर्थः । ये च मुक्ताना क्षेत्रज्ञानामीश्वरेण सहकत्ववादास्तेऽ. प्यत्यन्तसाम्याटेलक्षण्याभावाच्च । तथा च श्रुत्यन्तरम् “यदा मयः पश्य- ति रुक्नवर्ण कतारमीश पुरुष ब्रह्मयोनिम्" "तदा विद्वान्पुण्यपापे विधूप निरज्जन परम साम्यमुपैति" इति, ईश्वरसादृश्यापत्तिमेव मुक्तस्य दर्शयति। तथा भगवता वासुदेवेनाऽप्युक्तम् “द ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः। सर्गऽपि नापजायन्ते प्रलये न व्यन्ति चेति । यत्तु 'ममेघाशी लीवलोके जीवभूतः सनातन" ति भगवदुचन तत्स्वामिभृत्यभायपरम् । यथा बल्ब मात्या राजोऽशा इत्युपदिश्यन्ते, तथा नीयोऽपोश्वराश इत्युच्यते । अन्य- था नीषत्यनाथात्सनातनत्यानुपपत्तिः। यान्यपि विभेदननके जाने नाश मान्तिक गते। पात्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्त फ करिष्यतीत्यादीनि"पुरा णवचनानि तेपामयमेवा घेलवण्यमात्मनो ग्रलपाश्चान्यत्यमत्यन्तमवि- दामानमेवानाननिमित्तमताने विनष्टेस्ययमेव घिलीयत इति। विस्पष्ट हि ९ पटा पश्य. पापत पति पुस्तकान्तरपाठ.।
९० शास्त्रदीपिकायाम परापरपुरुषयोभंदो गीतादिष्पर्शित "उत्तम पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्यु दाहत ! "उपद्रष्टाऽनुमन्ता च की भोका महेश्वर. 1 परमात्मेति चायुक्तो देहेऽस्मिन्यरूप पर." इत्यलमातरङ्गवा, तस्मात्युपाटा ने प्रपञ्चसुरिति नानुपादानोपालम्भ । अवाभिधीयते कथ खत्वेकरूपा महतिर्नरपशुतिर्यग्भेदभिव प्रपञ्चमारभते । न हषिलवण कारण जिलवण कार्य निर्मातुमईम, वेवगतधमाधर्मसहायवैधियाटवियमिति चेत् न । अन्त करमात्तित्वात धर्माधर्मयारन्त करणस्य च कायन्स पाति- स्वा । मर्वस्य महदादे कार्यस्य प्राकृत प्रतिसरे प्रती विलीनत्वात धर्माधर्मविपि तस्यामवस्यायाविरमानाबेति न तदुलेन वैचित्र्य मह दादिविकारारम्भ चाऽस्या कि कारणाम स्वरूपमेवेति चेत् सर्वदापुरम्भर सहस्तत प्रलयानुपपत्ति । ईश्वोच्छया विश्यित इति चेत् । न । ईश्नास्य समस्त शाहितस्यापास्तसमस्तकामाच्छाऽसभगए । इच्छा. याश्चाप्यन्त करणधर्मस्वात तस्मिन्काले तदसम्भवात । शि च प्रारते प्रलये प्रतिमामात्मानाल केवलमरतिष्ठन्ते सर्व चात्मानो निशिया, सर्वपा चैतन्यमानरूपत्वात् । न त धमाधर्मकृतमपि येतत्तण्यमामना मायति योगसाधर्म त्याभावात् अन्त गणतत्वात । तस्य च तदानीमभावाटित्युक्तम । एय च धर्माधर्माहितेषु निर्विशेषेषु पुऐश्वर्यास्योपु सर्गकाले प्रति शीर Aणात्मनो बभातीति देत, ये पूर्ववष्टा मुक्ता ये चामुक्तासानपि धी पाल अधिशेपास, सया येऽश्वमेधमनुष्ठाय फलमभुक्त्वा पूर्वसृष्टे स्थिता येच बसरत्याकारिणम्तेपा संपामक प्रमेश स्यात् । पूर्वकलयॉर्धमाधम सोनटक्सार। मनु नाग नाम मात्यलाभाय मि तुकारण्ये कायाया तिरोभा घमा विनाश , उत्पशिपिण्टिामानानामय मारणे फायणामधिभष मार, मान्यतामसामति समयति । राधिपायायायुत्पत्तिममरस । • BIRHETAME रति पुस्तकाला युस . साम्पमा प्रथमः पादः। १ - असदुत्पत्ती च सर्वत्र सर्व स्यात्रियमो न स्यात्तन्तुभ्य: पटो, मृत्तो घट इति । यथाऽऽहुः "असदकरणादुपादानयहणात्सर्वमभवाभावात् । शतम्य शक्य- करणात्कारणभावाच्च सत्कार्य"मिति । तथा "नासतो विझते भावो ना. भावो घिटाते सत" इति भगवद्वासुदेववचनम, तस्मात्यलये धर्मादः शक्त्या- त्मनाऽऽवस्थितत्वातशेन पुन. सृष्टिवैचित्र्यम् । नैतदेवम् । न हि मृत्पि. ण्डावस्यायां या कपालावस्यायां वा घटरूपमस्ति दृश्यादर्शनविरोधात् । यत्तु "नासतो वियतेभावः” इति वचनं,तदात्माभिप्रायम्। पूर्वत्र हि “न त्वेवाहं जातु नासं न स्व मे ननाधिपाः । न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परमि"ति आत्मनित्यत्वं प्रतिपादयितुमुपान्तमेवाननोच्यते, नाघिद्धामान. स्यात्मन उत्पत्ति विदामानस्य धिनाशः, सर्व एवात्मानोऽनुत्पत्तिविनाशध- माणो नित्या इति, न पुनः कार्यातस्य सर्वस्य नित्यत्वाभिप्रायम् अप्सर्वगतत्वादनुपश्चिविरोधाच्चैत्युक्तम् । यदि परमुपादानापादेय. योरभेटमाश्रित्य मृदात्मनाऽऽदो घटो व्यस्थित इत्युच्यते न च तायता कार्यसिद्धिः । न हि मृदवस्येन घटेनोदकाहरणं क्रियते। तथा धर्माधर्मा. पिस्वरूपेणाधिदरमानी प्रत्यात्मनाऽस्यितापिनस्वकार्यपर्याप्ताविति न तदृशेन वैचित्र्यसंभवः । प्रमाणमपि महादिक्रमेण प्रतिपरिणाम मिचिनास्ति । पुरुषयचसा प्रमाणान्तरागोचरार्थ प्रमाणत्वासंभशात् । वेदा. नामपि पारुपेयत्वादितरपुरुषवचनबदप्रामाण्यात् । यदि तु सृष्टिप्रलयप. रम्परामनादिमीटत्य प्रतिष्टि चर्तुलिङ्गन्यायेन । “सर्वपां च स नामानि कर्माणि च पृथक्पृथक् । वेदशब्देश्य एयादी पृथसंस्थाश्च निर्मम" इत्यादि. बचनैश्च तुल्यनामप्रभावघ्यवहारवस्तूत्पत्त्या शब्दानामनादार्थसंबद्वानां वेदानां च नित्यत्यमाश्रित्य प्रामाण्यमहीक्रियते । तथाप्येशस्य प्रजापते. सप्रदायप्रवर्तकन्ये तमाराकाम्पादेव । अय पुनर"टाशीतितहाणि सन दायप्रवर्तकाः" इत्यादिवचनानुरोधेन वहनां महोणां सृष्टुत्तराधीत वेदं स्माता सुप्तप्रतियुद्धन्यायेन सप्रदायप्रवर्तकत्वमाश्रित्य कृतकाशहां निरस्य नित्यता समीत, तथाऽप्यनुपादानं नगविमायमशश्यमभ्युपगन्तुम् । ९ युक्तं मष्टिविमिति पुस्तकान्तरपाटः । । प्रह- - शास्वदीपिझायाम त्यादीना छुपादानत्य निरस्तम् । औपनिपदास्तु सृष्टिप्रलयवादा पारा णिनाश्चार्यबादतया नेतमा मातु चैत्र, तथापि नामाझ काचित सति । सबन्धनित्यत्ववेदप्रामाण्ययोरपिघातात । ইয়ত্যি বাদ যায়নিয়ানা গ্রীকাইলা उनुमानेन सृष्टिप्रलयातीवरचसिपापिपन्त प्रयोगमारचन्ति। त्रिविध हि घस्तुनात मतिपत्रचेतनाक घटादि।सप्रतिपातकक च्यामादि। विप्रतिपचतत्काटेक महीमहीधराङ्करादि । तत्रान्तिममधियोध्यते । तित्यादिक बुद्धिमत्कर्तृक कार्यत्वात् घटादिवता कायस्वञ्चतित्याद साब पप्रत्याइ घटादिवत् । कि पुन पृथिव्यारे समवाधिकारणमा पार्थिवाप्यते जसवायवीयपरमाणुज्ञात यथास्वयियोजोवायूना समवापिकारणम् । हि प्रलये पामाणमा प्रलयोऽस्माकमस्ति साख्याधिवत् । कार्यद्रव्याणि दाणु कादीनि सायसवेवरच्या विश्लिष्टाक्यानि मलीयन्ते परमाणवस्तु मि थो सयुक्तास्तिष्ठन्ति व्योमादयश्व क्षेत्रनारच, आत्मीयधर्माधर्मयुक्ता एवा वसिष्ठन्ते । सर्गकाले पुनरीश्वरेच्छा तेवनादृष्ट च निमित्तमासान पामा गुप कमाण्युत्पनन्त, सदृशाच मिथ सयुक्ताश्चतुष्टयेऽपि पमाण टाणुमादिक्रमेण यथास्व पृथिव्यादिक भूतचतुष्टयमारभन्ते । निमित्तभूत तंत्रतादृष्ट्वैचिच्याच नरायुजापदनाद्विजस्वेदनभित्र शरीरभेदमीवी च्छाकारितसपोर्गावपयशात् परमाणव आभन्ते। न त्वेतदपि युक्तम ने होच्छामात्रेण प्रयनमन्तरेण परमाणुस्पन्दोति सभर्धात दलाकारिता यमनशेन शरीरस्पन्दोत्पत्तिरदापि दृश्यते । ईश्वरोऽपि प्रयतत इति चेत । न अशरीरस्य प्रशासभवात् । सर्वगता अपि हात्माच शरीर प्रदेश एव प्रपत्रमारभन्त न हि । अत शरीरापेक्ष प्रपत्र , च सर्वकार्याणा प्रलयादीसगरीरमपि प्रलीनमिति कामशरीर प्रय गते । न चाशरोरस्प्रेडाऽपि मभवति मुक्तात्मनामिव । नापि जान सभवति इन्द्रियादेरभावात् । नित्यमस्य ज्ञान नित्या वेच्छा नित्यश्व प्रपत्र रति चेत् । न । सर्वज्ञानच्याप्रयमानानित्यवयाप्त । .अयनापि दायत दतिया अभिप्रपागा नाम विरुद्ध प्रयोग सत्प्रतिपक्ष इति यावत् মলদার शश्यताभिप्रयो प्रथमः पादः। 1 तुम् । वित्यादिकं हि नाशरीरचेतनकर्तृकं, न नित्यमयनित्येच्यानित्यना. नमक कार्यत्वात् । घटयदिति । ननु घटस्थापीश्वरककत्वमस्त्येति साधहीनो दृष्टान्तः । तथा. ऽपि कुलालस्यापि कर्तृत्वाच केवलेश्वरे कर्तृत्वं घटस्य, ततश्चैध प्रयोक्तध्यं तित्यादिकं न केवलारीयात्मक कार्यत्वात् घटवदिति । यस्तुत्या- होमादिदिति । हेतुदृष्टान्ती सर्वथापि निदायो। तथा वित्यादिकं न बुद्धिः मत्कतमम् शरीरिकमविरहात् व्योमदिति सातादेव प्रतिमा- धन कर्तव्यम् । अयेश्वरशरीरं नित्यमहीसत्य प्रलपेऽपि सशरीरमेयेश्वरमभ्यु. पगळेत ततः सायनत्यमीवरशरीरनिक्रान्तिक, न वित्यादः कार्यस्य साधयेत् । सशरीरकर्नुकत्यं च टूयोरादीनामनुपपन्नम्, अनुपलब्धिवि. रोधात् । सिंच प्रतिकार्य प्रययभेदेन भवितव्यम् । अन्यो हि पादसंचरणे प्रययः, अन्यश्च बारणे । तथा यदापीवर प्रयघो नित्यः स्यात् तथाऽपि तस्यकत्वात्र विचित्रकार्योदयहेतुत्यं संभवतीति व्यर्थ रवासी । यदि स्यनन्तकायानुरूपा अनन्ता एय प्रथमाः सर्वदैयेश्वरऽतिष्ठेरन, तथा मति प्रलयकारणभूतस्य परमाणुविश्लेपकम्य प्रयत्रस्य सर्गकालेऽप्पय स्यानात सपोजकस्य च सर्गहेतोः प्रलयकालेऽप्यवस्थानात उभयोः परस्य. विघाताब सृष्टिः स्यात् न प्रलयः । यच्च क्षेत्रनादृष्टयैचित्र्यात्कार्यो. योपपत्तिरिति । तदप्ययुक्तप । न हि दृष्टकारणलतण्यमन्तरेणादृष्टवे. लतपयमात्रात्कालवयं सिध्यति । न दृष्टयतेनापि तातीजमन्त. रेण तालरतो निष्पटाते । विनाऽपि घीनमीश्वरमहिना म सिध्यतीति चैत्र । तत्रेय प्रमाणाभावान् । नित्यत्वे हि घेद्वानामस्थिते तत्मा. माएपपले सरस्यापरिटयो महिमा सृष्टिप्रलयो च अतुलिहन्यायमा. नित्यतिधाधुन धा घेदान्यनादृत्य दृष्टानुसारेण पर्धत यानुमानमत्यन्ता. नाशिको प्रयनयतामुपेतेयोत्तरमित्युपरम्यते । तस्माय सर्गादिकालेऽपि संबन्धकरणम् । अशक्यं च कर्तु सर्ययदानां संयन्धकरणं, यद्वा न करिव दपि शम्दः केनाप्पयन संघद पासीत तदा कर्य मंशन्धः क्रियेत । मंगन्य हि फुर्घता ऽवश्यं के चद्वाश्पेन म फत्तयो गाः सामादिमानिया. ।
। शास्त्रदीपिकाया হিলা। ন মিনিবন্ধন মাস্কায়ামানায় জানি জাপানি নয়া নাযsiসানসাঙ্গাকামি। ন মসমিনায় জনমনোরম। 11 यद्यपि हि तदा या प्रसिद्धसत्र লাম্ নমুনায় যায় মন। নয়াদি ঋনামান মেদ অলিা জয় শ্রাফান বন্য মনিমন্ত্রন ও নামাবে হৃথনাম। নয় ইu , ফয়যাত্ব জাহিলি তা যমামা। মনিবনাথৰান্ত অনিয়ন ভূমি মিস a। Bহন নি মিসফায়াগ্রা হালা ঘমখ নিন অমান, ফিন্যায্য ভলানা নহয় কােথায় যা वाला सरन्ध प्रतिपद्यन्ते कि तु यदा यहा प्रसिद्धसबन्धा स्वभार्थिन সানি না নাথাশ্রন ঘানা মাত্র দুনিল যা নি র্দন | বিমানবন্দ জানাল্লাহিলমানি না মামলায় দুনি। থানাকাষৰৱ নসিব হন না। মগ্ন সমস্যাথিন খুয যাবার থমাযহ্মণপ্ল যাই adাগ্রামিংঞ্জাএা নানা গঙ্গা যমান স্ব সনি মযuা শ্রাজায় ঘাগর ঘিন । মল যায় প্রথম সুমি । ন নতুন মাইনানি মিয়ূমনই যান গাযহম। ঘলানকােলাঅলা বিয়ানা । অগ্রাধিক মিনি, যা যষ্টি মরিসন্ন সময় অন্যানন্যবসায় না এর আন নমগ্ন । হুমাতি ন মীমানজনক্ষনাথ মহিল আশ্রাম, নন ৰ বিশ্বৰীনা যুদ্ধানন্যান্য অঞ্চল্য এলষ্ট বিনি নন্দঘনম। নন সমযানবিঘা মাথমিন , মমান । বি বানিয়ে বিন্না ঘষাঘনমিনি সুন সুন মিয়া। দখলাম মনির, নন্যবান। কাছে প্রাদুরাবা জালানায় | বলিদানাথন । এল মায়াকান্নাযথায্য নয়া নামিদামিময় , ময়াদি অনুযানি प्रथमः पाद: । ५ साधनवमात्रऽपि शन्देनोक्त भ्रान्त्या मया सातात्साधनत्वमेव प्रतिपत्र तन्जेदानीमन्यया नातमती ननमस्य केनापि डारण कालान्तर फलक्षित पाईप ध शस्यमेवापूर्यमवगन्तुम् । अनेकपामा प्रधानकर्मणां तणिकाना. मपूर्वमन्तरेण योगपझासभवात् परसादीना च दृष्टकारणापेतत्वात न क्षणमात्रेणापात्तः सभवतीत्यवश्य भाव्यपूर्वम् न च पश्चाटुत्पत्तिमात्र फलम् । उपभोगस्य तु दिएकालत्वात यावटुपभोगमवस्यास्यमानेन केनचिबितव्यम् । न च क्रियायास्तावत्का- लमवस्यानं संभवतीत्यपूर्वमहीकर्तव्यमिति तद्द्वारेण युक्त'मपूर्व कालान्तरे फलदमिति नानन्तरानुपलच्या शास्त्रस्य वाधः। यत्तु प्रत्यक्षविरुद्ध वचन- मुपन्यस्त “स एप यज्ञायुधीयजमानोऽअजसा स्वर्ग लोकयाती"त्येतच्छब्देन प्रत्यक्षशरीरं यजायुधसयुक्तमुपदिशतीति, तदभिधीयते, अर्थबादत्याद- स्थान्यपरत्वात न स्वार्थ प्रमाणान्तरविरोधो दोपः । न च विरोधाऽपि वियते । न मनेन शरीरस्य स्वर्गगमनमुच्यते । कि तमात्मनो यौतच्छरीर, सोऽपि हि शरीरशरीरिणारभेदोपचारेण शरीरस्येन यज्ञायुधित्वेन प्रत्यतत्त्वेन च व्यपदिश्यते । आत्मनो वा स्वर्ग- गमनं शरीर उपचर्यत इति नास्ति विरोध , यजमानशब्दोऽपि तस्येव यागम्वामित्वात्कर्तृत्वाच्च वाचक, न झस्मान्तस्य कापिलवदकर्तृत्व या युक्त, श्रुतिविरोधात । सर्वत्र हि कर्तृभोक्तृशब्दयोः सामानाधिकरणय दृश्यते, ययाऽत्रैव यज्ञमानः म्वर्ग लोक यातीति, तथा “य एव विद्वानग्नि चिनुते सात्येव य एव विद्वान्दुिरात्रेण यजते स्वर्गमेव लोकमेति," सयो. पानपत्स्वपि “सकम्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ती'ति कर्तृत्वाभिधायिन्या पष्टाऽऽत्मनः मझल्प प्रति कर्तृत्वमुक्तम् । सभवति च सर्यगतस्याप्यात्मनो- यागजानप्रयासझल्पादियु सातादेव कर्तृत्वम् । न हि यय नियामेर स्पन्द्रमुपगच्छामो वैशेषिकवत, येनात्मन कर्तृत्व न स्यात् । धात्वयं मात्रस्य क्रियात्वात्, स्पन्देप्यपि प्रयोजकत्वेनास्यय कर्तृत्वं सभवति, प्रय. घेन ह्यसौ शरीर म्पन्दे प्रयोजयति, सातात्तु न संभयति, सर्वगते स्पन्द- ९ युक्त कर्म कालान्तरे फनमिति । -
যায়ীভায়াছ
মামা, ধননামায় বলিয়ন স্বযয়ারা। মি
মুন, গীনিবিষ্কারপ্লাই সময়? গলাহি লি মুহিযাত্ব
রানাৱিয়ৱল জায় মায়াজঘসনলিমিয়ে মায়ানিতি
সয়ায় উনমুন মা বলন, দ ধ নাসহ ন গীয়া
মনি। মামীমান্বিন্তান। যধি জাহান্য ঘিায়।
যন মিথিলা দুনিয়া মিনান। সায়হি
অ নমামি হয়নি মূছায়ানিনি । যীযা। নগ্ন
মনিমামীমান্নান ও গীম। লা ই এলাঘবয়া
যায়ী, ন সি এবি ব্যযয যন্ত্রনা,যথা কথায়। মুন্না
এদা মীরা খুব ঘনা ন এদেননা, সমাজ গঠন্যে ।
तादिदमपि द्वय सुषादीना शरीरगुणत्व निवारयदम्यगुणता सूचति ।
যায় স্ব স্নালা। জি স্ব স্ব = মিথ্যা জাযেfঅনমালা
হয় কামাখন মন ।
ন ভ গঙ্গাযান বিমান বনানীনি জয়
আয়না ইনত্রে যানাল । মিলন ar
যিনি নামানে নগ্ন হ্যালেনিয়া।
নৰ গীয় অস্ত্রোনুয়াহানি নয়
মান স্মীয় যীমনি । নয়, ললিহারনিমাইsfa
গয়নামান। এ বি দনিয় গল্প ॥ মীমাধি মনি
চায় মন ভ মানিমাৰি গুৰিয় নিমার। ঋয়া মাল
নাচায় নিমমি ল য়ামায়া নদীনাঃ খরিদ ক্ষন
| মানান। বানিনিনিয় সুমান, অর্থ মন্ত্র fঃ মা মন,
৭ মন।
ব স্ব কোনমিকায়। দ্বি অভিমাননায়-
পায়। কি ম জয়ই নিবিমান, না, হারাননি।
লায়। নাৰ নামনিমাৰন গীঘিনঘিঞ্জি । কিন্তু সুন্দর।
জামে মনুয়ায়ী যযামান । ননন্ম হবামায়,
ও গয়না।
प्रथम पाद । सौगतास्त्याहु ‘सिद्ध ज्ञानमुखादीना गुणत्वे गुणिकल्पना । न तु सिमामाक तावन्मात्रोपपत्तित ॥" न हाश्रयमन्तरेण ज्ञानमात्रम. नुपपत्र स्वतन्त्रमेव ज्ञान कि नेप्यते? । सुखादयोऽपि ज्ञानविषया. स्वतन्त्रा एवान्यस्याश्रयस्यानुपलव्ये । ज्ञानमेव च नीलमह नानामोति जातृत्वेन विपर्यासितदर्शनरध्यवसीयते नान्य प्रमाणाभावात् । ननु ज्ञानस्य क्षणिकत्वात्कथ पूर्वगुरुयलब्धेऽपरेट स्मरणमिच्छा प्र त्यभिज्ञा च, न हि स्वयमनुपलये तानि सभवन्ति। न हि देवदत्तेनोपल व्यय यजदत्तस्य स्मरणादीनि सभवन्ति ! सत्य, न सभयन्ति सतानभेदे, समानायान्तु सततायेकेनोपलव्येऽन्यस्य स्मरणायुपपन्न, दृष्टत्वात् न झुप- लघु स्मर्तुस्दैकत्व क्वचिदपि दृष्टम, एकस्य स्याता पुरुषस्य क्वचिदप्यनु पलब्धत्वात, तस्मात ज्ञानमेव ज्ञात, नान्यो जाताऽस्तीति । अत्रोच्यते प्रत्यभिज्ञायते की य पूर्वापरकालयो । तस्य स्यालो स्फुटो भेदो निज़ा नात् क्षणभद्रात् विषयप्रत्यभिज्ञाऽनुपपत्तेज्ञातुरकत्वकल्पनाया म्यादप्ये तदुत्तरम्-सतानकावादेवोपपदात इति । यदा तु जातवैक पूर्वापरका लयो प्रत्यभिज्ञायते योऽह पूनमद्रात स एवाहमनुपश्यामीति । तदा प्रत्यभिजये। ज्ञातुरेकत्वावगमात विज्ञानस्य च क्षणिकत्वात् ततोऽन्यो जाता सिद्धाभवतीति । किमहप्रत्ययगोचरो नाता स्यात् । तथा सति शरीरमेय नानामि शोऽह स्यूलोऽह गच्छाम्यहमिति कार्यादिबुद्धिसा मानाधिकरण्यादह गौचर । अात्मनश्च सर्वगतस्य कायादानुपपत्ति उच्यते । ज्ञाविपयस्तावदहप्रत्यय विवादम् । यो हि परामृति स स्वात्मानमहमिति परामृशति परानिदमिति, तेन नि सशयमस्य ज्ञा गोचरत्वम् । शरीरस्य च जातृत्व निरामतम । अतोऽत्यन्तससृष्टपोरेक त्यभ्रान्त्या सामानाधिकरण्यप्रतीतिरुणतोयप्रतीतिवत् भास्वराय शि. एडप्रतीतियच्च, तथा व्यतिरेकबुद्धिरपि दृश्यते । ममेद शरीरमिति पटा उस्मदर्थस्य शरीरव्यतिरकात् । शरीरस्य च ततोऽस्माद्विवेझावभासात पूर्वाक्तन्यायेन च शरीरस्यानातृत्वादभेदाय गमस्य च मसर्गदोपवणेन धान्त्याऽप्युपपत्ते पूर्वाभ्यत्तस्मृत्यनुसन्धेन परविषयटकारास्पदत्वात् ।
। রাহিঙ্গারাম ব অলিনা লানহ মহাসমনিন। নিহত ইলি স্মরহি নাৰায়ন সূনান গ্ৰাথয়ন বললেন বুঝলমিঃ আনোমঃ। যার কারন সদায় - নাসিষ্টা মান মিনু, মাহি মাষকুমাহি ন নিলয়। মম যামিনি প্লিহ্ম্যাথি সনিমাধান ? মন মনু নদ সুনাঘা হয় মালান মা নিয়ে মাহিনী দি মিছিল অলোকালীঘমায়া জায়েযামানামালিনি, নাসি দুরবিন দাৰাষ্টঘনিদু ধ্বগ্নয়নি। মুন্নিাঘী যা ম মুখম মা’ মুনমায় তুমি নিরু আলম খান মামলায় মা রান। জয় ঘরানাম? ন ফ ম ব ালান ক্লিৰিruামান। নারাসিনার গাহিদ | নিৗকা স্কাত্মিনি। গবিদি মু থিয়ালা মান । ৯ ঘনয়ে সামানগিন্নিাঘা নামঃ যা ক্লিয়ায় য, জার্মান ৪ নমিষ কাল কাননীয় । সি এন বানানসিয়া: দল? | মামন, জিসির দাবি নমঃ হিমি, মিনি বন। দগুমরুন৷ মামম। ন নি মারন মায়ন রনি প্রায়ন অ ৷ নাৰঅভিনিত্য | মামনাঘsiথ জালান নিয়াসিন যু। হাকা অন্যান্য বি. জন নাবামি । মানি না, सम विपष्विवात्मन्यपि मरित्तितो जायत इत्यहीरत भवति । अत { নি। যা সমার্থবিঘায় লালৰ দিহানুল- মস্ত্রি কমন, ফমিলি নমনীন মানিসিয়াল মাৰি দিয়মিথানান্ নায়ক, অবধাঞ্জল ব সাষা | নস। মুল লালন বায়ায় জিয়া ক্ষমঘা না যই ব বা নানু মাত্র ঃ “শ্রম মমন্ত্রী 'মি মন্ত্রী জয় গাযষয়। “শালীন' “ন্মলার ঘাম ঝন”রয় এ দুখ । ।
प्रथमः पादः. 1 न च गन्तुगंमने फर्मत्वं, प्रयोगाभाशत । शब्दसाधुत्वे हि प्रयो गपरवशा धयं न स्वयमीरमहे । यथा हि चलनार्यत्वे समाने गतिः सकर्मकः, चलतिश्चाकर्मशः प्रयोगस्य तथा दर्शनात् । एवं ज्ञातुः कर्मत्व गन्तुरखामर्मत्व भविष्यति, तस्मात्मानसाहंप्रत्ययगम्य आत्मा, तथा च श्रुति । “स मानसीन अात्मा जनाना"मिति । तेन यद्यपि विपर्याव- तिवेलायामेवात्माऽवभासः, तथाऽपि न विपर्यावत्तिकर्तृतथाऽवभासः किं तु मानसाहंप्रत्ययकर्मतयाऽवभासः, न वित्तिकर्मतया ऽव्याप्तः । शरीरवदात्मन्यप्यहभिमानो भ्रान्तिरव । न, वाधाभावात् । योगिनास्ति बाध दति चेत् । न, प्रमाणाभावात । तथा च योऽपि योगस्य परां काष्ठामुपागताः योगेश्वरेश्वरास्तेऽपि कुर्वन्त्यात्मन्यहमतिम् । “अहं कृत्स्त्रस्य नगतः प्रभवः प्रलयस्तया। तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेन्य परन्तप । यस्मात् चरमतीतोऽहमतदपि चोत्तमः । विभ्याहमिद कृत्वमेकांशेन स्थितो नगत्। मम योनिर्महद् व्रह्म तस्मिन् गर्भे दधाम्यहम्" एवमादावहंशब्दः परस्मिन्युसि हि ध्रुवम् । न हि महद्विकारोऽहङ्कारः छत्वस्य प्रभवः । नापि तरातराभ्यामुत्तमः । नापि ब्रह्मगन्दवाच्ये प्रधान गर्भ दधाति। पुरूपसंपर्ककृतत्वात्पतिताभस्य, तथोपनिषत्स्वपि "ब्रह्म वा इदमय प्रासीत" "अात्मानमेव वेदाहं ब्रह्माऽम्मी"ति । मन्तवोऽपि । "अहं मनुरभव मर्यश्चेति । तस्मादप्रत्ययगम्यत्वमात्मनोऽनिच्छन्तः श्रुतिविरोधादेवोपेऽतणीया. । यत्तु निर्मुक्ताहंकारमममारत्ववचनं, तदपि पावापर्यण परामप्यमाणं नाहंकारस्वरूपनिषेधार्य भवति । एव हि तद्व चन, नास्य कश्चित, नायं कचित, निर्मुक्ताहकारममझार एघामिति, तदयमर्थः। यस्मानास्य कश्चित् तम्मानिर्मुक्तममकारः, यस्मानायकस्यचित् तस्मानिर्मुक्ताहवार इति, याहङ्कारस्वरूपनिषेधः स्यात् न पूर्वण संबध्येत यस्मावाय कचित्तम्मास्मिवहमानो भ्रान्तिरिति कि केन सगत तस्मा- चायमहंमानस्वरूपनिषेधः । कि तहि, नन्मसन्धितया आत्मन्य- मतिः-अहमस्य पिताऽहमस्य पुत्र इत्यादिः स भ्रम इत्येवं संगत - १०० - शास्त्रदीपिकायाम् भवति । अयमात्मा ने कास्यचिदपि पुत्रादिरूपेण सबन्धी । जन्यजनक भावस्य शरीरविण्यत्वात् । शरीर हि शरोराज्जायते न त्वात्माऽस्मान्त रात् । तस्मादन्यसन्धितया आत्मन्यहमति हशादिमतिवीराद्धि विकमबुध्यमानामा भ्रान्तिरिति । तद्विदमस्यान्यसबन्धित्वनिषेधेन पुत्रादि विषयोनिवर्तनेन वैराग्यजननार्थमुच्यते । नाहकारस्वरूपस्याय निये घोऽनुपयोगादसगतत्वात प्रमाणान्तरविरोधात ग्रह ब्रह्मास्मीति यद नविरोधाल । तस्मादप्रत्ययगम्या ज्ञाता शरीरातिरिक्त इन्द्रियव्यति रिक्तश्च । कमिन्द्रियभेद । दन्द्रियभेदे दन्द्रिशभावेऽपि जातुरेकस्य प्रत्यभिज्ञानासोऽह रूपमद्रास मोऽह शामीति। योऽहमग्रहीप मोऽह स्मरामीति । मनस्तु प्रत्यक्षसिद्धस्य जानु रूपादिनानेषु व्यतिरिक्तकरणा धीनत्वास सुखादिज्ञानेषु भवितव्य करणेनेत्येव कल्य्यत इति नास्य मातृत्वमाशुहुनीयम् । ये तु बस्तपेदात्मसिद्धिर्न कर्मसत्यार, सेवामा स्मनि स्मरणपत्यभिज्ञाने पिपयाताम्। तत्रापि हि पूर्वकालसन्धि स्नात्मन प्रतिभासाङ्गीकरणीय । न च सापले स्मरणे पूर्वकालसबन्धिन कर्तृत्व सभवतीति कथ कत्ततया सिध्धेत । तस्मादयत्ययजर्मतयैवात्मन सिद्विरिति रमणीयम । | মুখ যোঙ্গাবালন সুন্নাহীনা ব ফিরছন । ব্রহ্মায় জয় विदयदर्शनात् । सर्वस्यैव हि वस्तुन परमकास्यनियमात् । स्वप्रका शत्वं चात्मा सुषुप्तावपि प्रशाशेत । न प्रकाशते । पयोतम 'अवेतयवेव सुमुफ्त इत्युच्यत इति । मनु सुपुरावपि प्रकायत एवात्मा स्वराधिकपरमानन्दयुक्त अन्यथा कय मुखयहमस्वाप्सम दति पयोधे प्रतिमधान स्यात् । अर्था तर तुम मिचिन्छरीरमिन्द्रियमन्यद्वा धस्तु प्राशन इत्येतावान स्वाम सागराध्या मुधुले द । नैतदेधम, सविद्विरोधास् । म हि मनाना मामा सुरा या प्रकाशसे । न धनाभासमान व्यवहारमात्रण प्रकाशते दति रायमदीमया कि व मुगुप्सास्थिसाश्चैव निर्षिान्ते हि कायुका । एपेयमन्तरणच कामिनों यामिनी गला । शाश्लिष्टामयाना मृतवच्छ प्रथमः पादः। १०१ - . पितं मया। भुक्त्वा च परमानन्दं तस्य व स्मरणादयम् । स्वल्याऽल्पमर- स्वाम्येव निगंदा नावकल्पते । तत्म विस्मृतं चेत् स्यात्मप्रमस्वासमिन्य व्यवहारो न युझ्येत दुःपाऽननुभो त्यियम् । मुप्रध्यमहतिस्तस्माद्गुणरत्त्येति निश्चयः । युट्टा हि सुपुसावधगतं किचिदपि दुःप्रमस्मान्तः स्मरणानु- पपत्त्येव मुपुययस्यायां मे न किंचिदपि टुपमासोदित्यवगम्य तत्रेय मुल. व्यवहारं गुणरत्त्या पुर्वन्ति । तया च ध्ययहरन्ति-एतायन्तं कालमहमा. त्मानमप्यबुट्टा यतोऽस्मीति । तस्मात्मगुप्तावप्रकाशावात्मनः स्यामाय. त्वम् । अतो मानसप्रत्यगम्य एयामिति स्थितम् । स पुनस्यमात्मा- जणुः शरीरपरिमाणो विभुति चिन्तनीयम् । तत्रागुपरिमाणत्वे युगपच्छिर:- पादयोवदनानुपत्तिः । अयोगपोऽतिघ्याटोगपट्यायतिरिति वेर। स्यादेवं यदाणत्वं कुनश्चित्मिटुं स्यात्, सदसिहा दृष्टानुसारादनगुत्वमेव युक्तम् । तत्र शरीरपरिमाणत्वे साययवः स्यात् । विधिधमेव हि निरयययन- ध्यमणु विभु या। तदसी शरीरसंमितः सन् सायययः स्यात् । तत्र यह वयवकल्पना तायतां चान्यूनाधिकानामयपयानां पुत्तिकाहस्तिदेहयोर- तिसमौविस्तारकल्पनं नातीय वृदयमनुरउन्नति । तस्माद्विभुत्वमेय युक्तं, तथा च श्रुतिर"नन्तमपार"मिति भगवद्गीतामु घचनम्-"नित्यः सर्वगतः स्याणुरचलोऽयं सनातन" इति, ये चोपनिषत्स्वणुवादाः पुराणेषु "अद्गुष्ठमात्र पुरुष"मित्यादयः, ते मूत्मपहणगोचरत्वाभिप्रायाः । ननुविभुत्वे सर्वशरीरप्वक एवात्मास्तु किं नानाऽऽत्मभिरभ्युपगतः। नैघम्, एकत्वे सति पया करणभेदेऽपि कर्तुरकत्वाच्चतुपा दृष्टमये मनसा स्मरति त्वचा प्रत्यभिजानाति यमहमदर्श तमह स्पशामीति । तया देवदत्तशरीरस्येनात्मना दृष्टमर्थ यजदत्तः प्रत्यभिजानीयात्, शरीर- भेदेऽप्यात्मनः प्रत्यभिज्ञातुरेकत्वात् । कर्तुरकत्वेऽपि मनाभेदाढावस्येति चेत् । न । करणत्वान्मनसः, करणभेदस्य चक्षुरादर्भदव्यवस्थापकत्यायोगा. दित्युक्तम् । चतुरादिकरणानामव्यवस्यापकत्वेऽपि मनः करणं व्यवस्थापक- मिति चेत न करणत्याविशेषात् । स्यादप्येपा कल्पना योकात्मत्ये दृढ़ १०२ शास्त्रदीपिकायाम - प्रमाण स्थात, न तु सदस्ति । ये स्वात्मकत्ववादा शुलिपु स्मृतिषु पुराणेषु धा ते 'निराजन पाम साम्पमुपैति । 'मम साधर्म्यमागता 'उत्तम पुरुषमस्वन्य" इत्यादिभिरामभेदयचनै सर्वप्रत्यक्षादिभिश्च शि धात नैकान्तत शकुन्वन्त्यात्मकत्व निश्चार्यायतुम । पचनाना हि मियो विग सिद्धवस्तुविषयावेन च विकल्पामभो प्रमाणान्तराविर्णय स्थान । सज्य RAWAT भेद एक समित्येकालयमाप्रलिजयशव पूजक न्यायेनानगन्तव्य, विस्याट चैतत वायुदृष्टान्तापादानात-'धेणुरन्धादि भेटेन भेंट पड्डादिसजित । अभेदव्यापिनो वास्तथा तस्य महात्मन' इति न हि बापुन्य सर्वत्र व्यक्तिभेदस्य स्पष्टत्वात । अघिलक्षण स्वभावस्य तु वायोगान्धत प्रड्यादिवेलचएयर एमात्मनोऽपि पशु मनुष्यादिवलवण्य देहतबन्धसत न स्वाभाविझमित्ययमेवार्य । शारिति च, तस्येति चैकवचन सामान्याभिप्रायम । तस्मात्प्रतिशरीर भिन्ना एवा मान सर्वगता नित्या । एव च बहमुक्तादिव्यवस्थाऽपि युक्तसरा सभवति । फ पुनरय माता नाम विवित्रनासनावशेन विधिननीलपीतादिरूपेण प्रवक्ता ज्ञानमता नस्य निशेषयासनादाशीलपीतादिवैचित्र्य हित्वा केवल सामागाव स्थानमिति केचित् । अपरेंतु दोपसतानम्मेव ज्ञानसतानम्योपामः । उभय प्रप्तान बाझा भायमूमिति सत्सवावप्रतिपादनेनय निराकृतम । अपर्णा तु प्रपञ्चविलयमपवगमा विद्यानिर्मितो हि प्रपञ्च पञ्चवत प्ररोधेन अलविदाया अविनाया विलीनाया स्वपमेव घिलीयते । सया हि श्रुति 'यर हि तमित्र भति तदितर इतर पर्याप्त यत्र त्वस्य मात्मघाभूत्तत्कन फ पश्यति' तदिदपि प्रपञ्वस्थाविवानिर्मित वनिराकरर्णन पामाग्रेसप्रतिपादनाविस्तीतिमात्मद समिति मायामा भनित्यर्य । यथा ' कामयेत राष्ट्र स्या' मिति राष्ट्रस्य भक्ति स्पर्य । " कामधेत समिट भवेषमिति मयस्य मोक्ता भवमित्यचे तात्मा समिति सर्वस्य प्रत्याभातत्य या 'पत्र हि देसभित्र - प्रथमः पादः। १०३ - - भवती"ति द्वैतभावस्य भ्रान्तित्ववचन तदोपचारिकम् । यथा खलु स्वप्नप्रपञ्चे. न्द्रजालमृगतोयादयः मियन्तचित्कालं दृष्टिपथमापना.परचाद्विलीना भो. ग्यतालिवर्तन्ते तयाऽयं शरीरन्द्रियविषयरूपप्रपञ्चाप्यस्यात्मनः कियन्त चित्कालमुपभोग्य: सन् पश्चाद्विनाशादनुपभोग्यो भवतीत्यनेन सादृश्यन धान्तिरित्युपचारेणाच्यते पुरुषाणा विषयभोगेष्वास्यानिवर्तनेन मुक्ता धभिरुचं जयितुम् । यपि यत्र स्वस्य सर्वमात्मवादिति मुक्ता- वात्मनोऽद्वितीयत्वाचन, तदपि न प्रपञ्चस्वरूपनिषेधार्थ, कि तु सत एव प्रपञ्चस्यात्मसंबन्धनिषेधार्यम्, अति वचनान, न छत्रेतावदुच्यते यत्र सर्वमात्मैवाभूदिति किं तर्हि यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवति । तेना यमस्यार्थः, यत्र-यस्यामवस्यायां मुक्तावित्यर्थः, अस्यात्मनो दृश्यत्वेन दर्शनसाधनत्वेन दर्शनायतनत्वेन वान मिचिदन्यत सन्धि विटाते। कि तु आत्मवास्य सर्व नान्यत् किंचित् तदा केन कम्पोति । यथा लोके यस्य न किचिदपि बान्धवो वित्त चास्ति स एवं वदति न मेकि चिदस्ति अहमेव सर्व, तत्र सबन्ध्यन्तरं न किविदस्तीत्येताद्विति- तम् । एत्र मुक्तावात्मैवात्मन. समिति बन्यन्तराभावमात्र वित्तितं न प्रपञ्चस्वरूयाभावः । तस्मान प्रपञ्चविलयो मान। कि तु प्रपञ्चमबन्ध. विलयः । त्रेधा हि प्रपञ्चः पुरुपं बधाति भोगायतनशरीर भोगसाधनानी. न्द्रियाणि । भाग्या शब्दादयाविषया. : भोग इति च सुपटुपविषयो- उपरोतानुभव उच्यते । तदस्य विविधस्यापि बन्धस्याान्तकोविलयो- मोतः । किमिटमाान्तमत्वम् - पूर्वोत्पत्राना शरीन्द्रियविषयायाा विनाशाऽनुत्पबाना चायन्तिकोऽनुत्पाद । कथमत्यन्तानुत्पत्तिः उत्पा दक्रया/माधर्मयोनिःशेषयोः परिक्षयात् । सेरऽयं प्रपञ्चसबन्धोबन्धस्तट्टि मोतश्च मातः । नन्वेवमशेषधर्मक्षयान्मुक्तस्य न मिचित्सुख स्यात् । ततश्चापुरुषार्थी मातः स्यात् । नैप दोषः । न हि धर्मजन्योमुक्तस्या- नन्दः, तथा सत्युत्पत्तिमत्त्वात विनाशी स्यात् । तत्रापुनरातिश्रुतवि- रोध: स्यात् स्वाभाविकात्वात्मानन्द. ससारेणाभिभूतः सन् निर्मुक्तमसार- - १०४ शास्त्रदीपिकायाम् स्मभिव्यक्ती भाग्यो भवति । स्वाभाविकत्वे चानन्दस्य "ग्रानन्दं ब्रह्म". त्यादि थुलिसहस्र प्रमाणम् । ननु सुखाभावेऽपि श्रुतिरस्ति "अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्मशत" इति। सत्यम, विषयसुखाभिप्राय स्वजातीयकम् । अन्यथाऽऽनन्द- श्रुतिविरोधात् । अय मुखाभाववचनबलेनानन्दवचनमेव टुवाभावाभिमार्य किमिति न व्याख्यायते? । मुखाभाववचनामामेवाल्पलातेगामेवान्यथा. करणं युक्त, न भूयसामानन्दवचनानाम् । किंवालन्दशब्दस्य दुःखाधावपरत्वे- ऽत्यन्तस्वार्थहानि' स्यात् । सुखशब्दस्य तु सामान्यवचनस्य विशेऽपि व्याख्याते नाती स्वार्थहानिरिति तदेव युक्तम् । ननु विद्यामानानन्दोइननुभयमानोऽकिचित्कर एव । न च मुक्तस्य सर्वकरणहीनस्यानन्दानुभवः संभवति । स्वप्रकायो. उयमानन्द इति चेत् न । ससारास्थायामप्रकाशात् । मनु बाप्यानन्दस्वभावः पुरुषः प्रकाशन एवात्मनि प्रेमीयतः, न ह्मसु प्रेमोत्पत्तिः संभवति नाविजात मुखें। झिमिदानीमम्माभि- रात्मा मुसरूपोऽनुभूयते ? । समिति ध्रुवावस्या तिमाहसिकस्य नोसt धाव्यम् । यदि ससारिणोऽपि परमानन्दमनुभयु , ततो मुक्तस्य न करित- दलिगप इति लदेवापुरुषार्थत्व मोतस्यापोत । अतो घलादसुखरूप- स्पात्मनः प्रेमविषयत्य दृष्टत्वादहीकसंध्यम् । अथ स्वप्रकाशोऽप्यानन्दः संसारावस्यायामभिभूतो न प्रशाशते । कोय प्रकाशमानस्याभिभयो नाम: प्रकाशनिवारण झभिभवः। मचमकायमानस्याप्रकारानं समयति। यदि तुम प्रकाशते संसाराव- स्थायां सस्थामयस्यायामसतः प्रकाशस्य मुक्तावस्यायामुत्पद्यमानस्य कारणं वक्तव्यम् । विज्ञानमय ध प्रज्ञाशामस्य फलस्य कारण तजेन्द्रियाधीनम् । नध मुन्द्रियाणि संभवन्तीति कथमानन्दानुभव स्यात् । उच्यते यान्द्रियाण्येन मुक्तस्य नियन्त मनस्तु तस्यामयस्यायामनुध- संत इत्यानन्दश्रुतिलादेवायसीयते, एव ज्ञान च। "नहि विज्ञानुर्विता- तेभिरिलाश घर्तत"र्शत श्रुतेः, विज्ञानघनश्रुतेश्व । तस्मात्तपस्या - प्रथमः पादः। १०५ - मानसमत्यतेण परमानन्दमनुभवनात्माऽवतियते, तदुक्तं “निनं यस्यात्मचै- तन्यमानन्दश्चेप्यतेच यायच नित्यविभुस्वादि तरात्मा नैव मुच्यते” इति, पत्तु "तस्मात्कर्मतयादेव हेत्वभावेन मुच्यते। न ह्याभावात्मकं मुक्त्वा मोत. नित्यत्वकारण"मिति वार्तिक, तत्परमतमित्येवमानन्दमोत्तवादिनो मतम् । अपरे त्वाः । अभावात्मकत्ववचनमेव स्वमतमुपपत्त्यभिधानादानन्दंव. चनं तूपन्यासमात्रत्वात्परमतम् । न हि मुक्तस्यानन्दानुभवः संभवति करणा भाषात, मनः स्यादिति चेत्र । अमनस्कत्वश्रुतेः। "अमनः, अवागि"ति। यत्तु "न हि विज्ञातुर्विचालबिपरिलोपो घियत" इति ताजानरालयभिप्रायम् । अन्यथा हि सुपुप्तावपि ज्ञानानुत्तिरुता स्यात् । सा च संविविरुदेन्युक्तम् । विस्पष्टं चास्य शत्यभिप्रायत्वम् । एव हि श्रूयते "यद्वैतव पश्यति पश्यं. श्वेतच पश्यति। न हि द्रष्टुईष्र्वरिलोपो विदाते" । अविनाशित्वात् । न तु तर द्वितीयमस्ति ततोऽन्याद्वभक्तं यत्पश्येत एवमन्यान्यपि वाक्यानि । "जिनन्यै तब निति न हि घातुतिर्विपरितोपो विदाते" । “न नातुः श्रुविपरितोपो विदाते" । "न स्पष्टुः स्पृर्वपरिलापो विदाते"। "न नातुनीतॊर्वपरिलोपो मिटात" इति । तत्र दृष्टिघातियुतिस्पष्टिशब्दाश्च. तुनीणोत्रत्वगिन्द्रियजन्यानां रूपगन्धस्पर्शशदयिपयाणा विज्ञानविशे- पाणां वाचकाः, नायर्यान्तरविषयाणां न विज्ञानसामान्यस्य, न चैषां ज्ञान- विशेषाणां सुपुप्ता मुक्ती या कयं चिदम्पपरिलोपः संभवति । न हि तदा. नीमिन्द्रियाणि सन्ति । नापि गन्यादयो जायन्ते तदुभयाभावे च न श्रुत्यादिशब्दवाच्यज्ञान यशेषाः संभवन्ति । मनु यया प्रकाश्यासविधायपि सवितुः प्रकाशकत्वं नित्यमेमि- न्द्रियाभावेऽपि नित्यैघ दृष्टिरिति चेत् । स्यादेवं यदि नानमात्रं दृष्ट्या- दिशब्दाला धान्य यात न लाऽस्ति लोकासिामान ! यसलाके घ शब्दार्थावधारणं, न यथेच्छम् । न हि लोके गन्धादन्यत् घ्राणं जिवती- त्युच्यते । गन्धमपि यदा प्राणादन्येनानुमानादिना नानाति तदा न जिघ्रतीत्युच्यते । तस्मात् घाणादीन्द्रियजन्यगन्धादिविषयज्ञानविशेषया. चिनो प्रात्यादिशब्दाः ।
१०६ . शास्त्रदीपिकायाम् न च तैया सुपुप्ता युक्त्तर बा सभवत्यरिलेश्य । तस्माद् प्राणा- दिशतायेव प्ररोचनार्थ प्राणायुपचाप । यथा तेन हाच नियम इति বান্দিনান সাবনা নি নি মনমাত্রায়। না- पतितत्वात् 'न जातुजीविपरिलोपो विक्षत' इत्यतय शाभिमाय- নি । যন্ত্রামিয়ামসন্তষ্টিনি দি নত্র একানদিন? यदि तिमिरोत्सारण, तबित्यमस्त्यच, सर्वदा नसावाहितेपु देशेषु तिमि मुत्सादयत्येव, न त्वेवमात्मा सर्वदा शाति, सुपुप्ताबवणात् । अथ जानजनक्रत्वमादित्यस्य प्रकाशकत्व, न नित्यम् । तस्मात्साममेत्र तत्रापि नित्य, ससमाज जानरातभिप्रापिट नित्यत्वाभिधानम् । का छात्र वचन । यदेतस सुपुप्ता मुक्ता धात्मान पश्यति पश्यवेव द्रष्टु सावन्नेव न पश्यति न हि द्रष्टुरात्मनो या दर्शनशक्तिस्तस्याः कदाचिपि বার্য বিন বানিয়িনী ন নিয়মমনাথন না। ररूम दृश्य वा तस्यामवस्यायामस्ति यत दर्शन स्यात् । यापि दिक स्वरूपतत्तस्यामवस्यायामस्ति तथाऽपि दृश्यता दर्शनयोग्यता तस्या मघत्यापा नास्तीति न हणाभावाद् इश्य नासीत्युच्यते तस्मासाना नावैकल्प तात्यामवस्याथा न पश्यति, न शक्तिवल्यात् । शक्तिस्तु न कदाचिदपि लुप्यत इति, एवमन्येषामणि यास्याना योजना । तथा ज्ञान शतपपरिलोप एव जानारिलोप उच्यते । जाति-राष्टश्चानुमानादिजा नपर चतुरादिनानाना स्वशब्देस्तावात् । एव “विज्ञान व्रत' विज्ञान घन" इत्यादीनामपि शक्तिपरस्य येदितव्यम् । स्वयमेव गुल्या शक्तिपाय ध्याख्यातम। "विज्ञानधन एवेनेभ्याभूतेभ्य समुत्याप मुक्त दत्यर्थ । सान्ये धानुविनस्पतीति भूतेन्द्रियनाशादास्यापि प्रमाणाश्चात्यमापना विनष्ट इस भवतीति न तस्यत' मेतस्य मुक्तस्य सनाऽस्तीत्येव साजरत्नात सन्माममेड वापि नियमित पाठान्तरम् । २ देतामपुप्ता मुक्ती वा धात्मा न पर्याप्त पायव द्रष्टुं शयनय पाति नदिइष्टुरामा पानशक्तिरित पुस्तकान्तरपाट । घामात राह पुस्तकान्तरपाट । " RA RR दति तु युस्तकासाम्। दृश्य रूपा प्रथम पाद.. १०७ मैत्रेयी चोदति स्म । अत्रत्र, भगवान्मा माहितवान् विजानधन दति न चाऽस्ति सनेति विरुद्धाभिधानादिति । पाठाधाये तु विनाशाविनाश- विरोधश्चादयिष्यत इति विवेक । एक चोदितो याजवल्क्य परिहार माह "न वा अरे अह मोहम्" परस्पर विरुद्ध ब्रवीमि । अल वा अरे इदं विज्ञानाय । अत्रात्मतत्त्व सर्वस्ववत्या विज्ञानाय समर्थमित्यर्थः । तेन विज्ञानघनत्वाभिधानं सामाभिप्रामिति व्याख्यात भवति । सम्भवति च शक्तस्यापि नानाभाव इति नास्ति विरोध इत्ययमभिप्रायः । अनया च श्रुत्या सविनानश्रुतयः शत्यभिप्राया व्याख्याताः । यदि शक्तिरस्ति ततस्तस्यामवस्याया केन ज्ञानानुत्पत्ति ? । ज्ञानसाधनानामिन्द्रि. याणा नेयाना च विपयाणामभावात, तदाह “यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति यत्र त्वस्य सर्वमात्मेवाभूत तत्केन कि परयेदि" त्यादि, तदेतत्यागेर व्यारयातम् । एवमान्तरजाने साधनाभावाविरा- कृते सत्यात्मानमेय मुक्तावस्याया नाना तीत्याशवाह । 'विजानामिरे केन विज्ञानीयादि"नि न झात्माऽपि विना साधनेन ज्ञातु शक्यते मनसा हासो ससारायस्याया जायते । न च मुक्तस्य मन संबन्योऽस्ति । अतः केनान्मान जानाति व्यक्त एव मुक्तम्यात्मनानम्याभायो जानक्तिमात्रस्यावस्यान श्रुत्या दर्शित, तस्मानिसबन्धी निरानन्दश्च मोतः । ननु नात्मनोऽद्विजानमानन्द वा, कि त्वात्मैव जानमानन्दश्च "विज्ञान ब्रह्म," "अानन्द्रा ब्रीं' ति श्रुतिः। प्रात्मा च सुयुप्तितुरीययापि भातीति कयं विनानस्य वाऽऽनन्दस्य वाऽभाव. नैितदेवम् यदि वस्त्व न्तरमहायजननस्वभाव धस्तु यस्मिन्सति किमयान्तर प्रकारात एय 1 १ परस्परविरोध प्रामाति पाठान्ताम् । २ क पश्यति मापदाधिकाटा ३ जानाात्यत्यागलादान पाटान्तरम । नसधा निशानन्दश्चति पुस्तकान्तरम। ५ विज्ञानमानन्दाति पुस्तकान्तरम । ६ अानन्ट बक्षयपि पाटान्तरम।
१०८ शास्वदीपिकायाम् तल्लकि धितानशब्दैनीच्यते । न चात्मनि मति मिचिदन्यत्प्रकाशत एव विदामानेऽपि तस्मिन्सपलवस्यायामर्यान्तास्य कस्यचिद्वष्यदर्शनात अतान ज्ञानमात्मा। ननु प्रकाशजननस्वभावोऽपि सहमारिवकल्याव ननयेत् । सत्यं, म लनर्यात यस्मिस्तु सहभारिसविधाने तत्वले वा अन्यस्मिन्द्रागन्तुके नति नियमेन प्रकाशन एवार्थान्ताम् जानरावाच्य तथा गोलिपत्र प्रियालिङ्गनचन्द्रदर्शनमधुरास्वादमुरभिघ्राणादिजन्यमाहादमानन्दमुष शब्दावभिदधाते । न चैवरूपत्वमात्मनोऽस्ति, यथा सन्यसुखेषु सुखरूपं प्रत्यभिज्ञापत नवमात्मनि प्रत्यभिजानीमः, येनाऽऽनन्द शब्दस्याभिधेयः स्यात् । यदि पुनर्यदेवात्मरूयं मतीयते तस्यैव जानमिति चानन्दमिति च सनेत्युच्यते न मा लोकिकी नापि वैदिकी। यदि ए रद्वयादिद्याप रिभाष्यत तदस्तु यथाकामम् । यत्तु "विज्ञान ब्रह्म" "आनन्द ब्रहो"ति च सामानाधिकरणय तदर्ममात्रवचनत्वेन धर्मधर्मिणारभेदावीलोत्पलादि वदुषपदम् । नन्वानन्दादिशब्दा गुणमात्रनिष्ठा न नीलादिवगुर्णािन वर्तन्ते । सत्य, न बाहुल्येन वर्तन्ते । अदाचितु गुणमात्रवचनानामपि गुणिनि प्रयोगो भवति । यथा शीती प्रधुरो रस शिवा गुरुरवेति रसशब्दो द्रव्ये प्रयुज्यते । अन्यथा शीतादिशब्दसामानाधिकरपयायोगात् । किचरस होवाय लवाडानन्दी भवती"ति मत्वोपनिदेशादात्माऽऽन- न्दर्भिावगम्यते । तथा प्रानन्द झया विद्वान" । "भएको बक्षण आनन्द" इति पटाऽऽनन्दात् ब्रत व्यतिरिच्यते। किसन में सामत मिचिपि मुर्ष दु खमेव तु सर्वात्मना ममेति मुखाभावे दु पानुभव धानुसधीयमानस्यात्मन कयमानन्दरूपता स्यात् । सि व स्वमगाउन न्टरूपमात्मानमभ्युपगच्छनामस्मा: चेतावदविगद भुपुस्तितुल्या मुक्ति रिति ससारानुत्पननुत्तिमात्र भिटाने । अन्यत्सो तुल्यम् । तथा ध श्रुतिर्गप,-"ता एता पन्ना सहरहललोग यन्ति अहरहरागच्छन्तीति सपटनादिति पुस्तकान्तरम् ।
प्रथमः पादः। १०९ 1 सुपुप्तिं ब्रह्मलोकशब्देन घदन्ती तुल्यत्वमेतयोर्दर्शयति । सुषुप्तिश्चास्मा. कपि गोचरः। न च तत्रानन्दानुभवोऽस्तीति व्यक्तमेतत् । तस्माचिरानन्दो. मोक्षः, दुःपरिलोपाच्च पुरुषार्थत्वम् । सुबलोपाटपुरुषार्थत्वमपोति चेत् । नैवमल्यं हि संसार सुखं तदपि मूरयो बहुप्रयाससाध्यत्वाद् दुःख मेशानुजानते। "जन्ममृत्युजराव्याधिदुःसान्यदिनं नृणाम् । स्वयमेव विना यना. विपतन्ति सहस्रधा विहिताकरणावित्यं प्रतिपिद्धनिषेधणात् । महदाम- मिमं दुःखं यबरेनैव गम्यते बहुदुःसपरिष्वक्तं यत्राम स्वल्पमं सुखम । सुरा- पानादिसुखदुर्जनोयं विकिनाम् । एवं भूतेऽपि संसार ये रताः सुपसृष्णया नतेपामधिकारोऽस्ति मुक्तिशास्त्र कथंचन ॥ संसारादुद्विजन्ते ये दृष्टलेोक परावराः । तएव पनु मुच्यन्ते न तु यः प्रास्तो जन. ॥ तेषामेवापवर्गाप्यः पुरुपाय महात्मनाम् । तेषामेवाधिकारश्च मुक्तिशास्त्रे मनीषिणाम् । तेना. भावात्मकत्वेऽपि मुक्तेनापुरुषार्थता । सुपदुःखोपभोगो हि संसार इति शब्दाते । तयोरनुपागं तु मो मोतविदोविदुः । श्रुतिरप्येतमेवाह भेदं संसारमोतयोः । “न ह वै सशरीरस्य प्रियामिविहीनता । अशरीरं वाय सन्तं स्पृशतो न प्रियाप्रिये" अानन्दात्मकमात्मानं ये बदन्ति स्वयं प्रभुम् । तन्मतेऽपि च संसारान्मुक्तरेतावनी भिदा । आत्मा झानन्दरूपोऽसौ संसाऽपि प्रकाशते । तावानेव स मोऽपि नाधिक्यं तस्य किंचन । अथ संसारवेलायामानन्दो न प्रकाशते । न ह्मप्रकाशनं युक्तं स्वप्रकाशस्य वस्तुनः । यदासी न प्रकाशेन किं तीन्यत प्रकाशते ? । आत्मस्वरूपमिति चेननु चानन्द एव तत् । तच्चत्प्रकाशते नूनमानन्दाऽपि प्रकाशते । सेन शब्दादिविषयजन्ययोः सुखदुःखपोर्नितिरेव संसारादपवर्ग इत्तीर्यते । ततश्च सुपलोपेन मुक्तर्न पुरुषार्थता । यदास्माकं भवेत्तर्हि तुल्यैपा भव- तामपि । सुखहानिमतस्तस्य भूयो दुःसवियर्जनात । मातस्य पुरुषार्थत्व. मावयोरुभयोः समम् । मुपदुःनविहीनस्तु मुक्तः स्वस्याऽवतिष्ठते । - १ स्यायप्रमिति पुस्तकान्तरपाटा।
शास्त्रदीपिकायाम क्रिमिद स्वस्य दतिये मागमापायिनो धर्माबुद्धिसुखदुःखेकाद्वेष प्रयानधर्माधर्मसस्कारास्तानपहाय यदस्यस्व नैज रूप ज्ञानशक्तिमता 'द्रध्य. स्वादिमिव वतिष्ठत रत्ययः यदि तु ममावस्यायामविद्यामानोऽप्यात. न्दोमुक्तावस्थाया जन्यत इत्युच्यते । ततो जनिमावादनित्यो मोह: स्यात् । कर चासानुभाग न हि स्वप्रमागत्य कस्यचि सम्भवतीत्युक्तम् । न च मनसाऽनुभव सम्भवतीति मुक्तस्य मनोऽभावात, अम नस्कत्वश्रुतेरियुक्तम् । अत एव मित्योऽप्यानन्दः ससारदशायाभिभूत. वादननुभूतो मुक्ताभिभवे नियने मनसाउनुभयत इत्येतदपि निरस्तम् । कि च सुधिशिष्टात्मानुभव पुरुपायर्यो न सुखमात्रानुभयः । नव मुक्तावात्मानुभव सभवति । "विनातारमा केन विज्ञानी. या"दिति कण्ठेनैव श्रुत्या निमित्वात् । “अल वा अरे इद विज्ञा नाये नि थुत्या विज्ञानशब्दस्य शक्तिपरत्व याचसाणया मुक्ता शक्ति मात्रमयतिष्ठसे न जानमिति व्यक्तमेवातमिति श्रुतिविरुद्ध मुक्तस्य विज्ञानमशक्यमभ्युपगन्तुम् । न यस्या श्रुतेः प्रियाप्रियास्पर्शश्रुतेश्च तत्त्वयन मुस्वापि कचिदन्यपरत्व सभवति । विज्ञानश्रुतयस्तु शहा- वेव विनामोपचार कुन्ति प्ररोचनार्यलयेत्युपपदम् । एवमेवानन्द श्रुतयो ऽपि पुरुषार्थत्वसामान्यात सुखत्वोपचारेण प्ररोनार्थतया प्रवृत्तः । युक्त चैतत् । वचनयोविधेिऽन्यतो निर्णय दति । विरोधश्वाजानन्दप्रियाभा- प्रवचनयो, न चाभाधवचन वैषयिकाभिप्रायम, इतरतु स्वाभाविकाभिमा यमिति शक्य वाम । उभयत्रापि सामान्योपादानादत्यन्तसमानविषय स्वात् । अतः प्रमाणान्तरवशादानन्दवचन दुखामावपरम । इसात्तु यथा श्रुतमिति म्याथम्तामात्मप्रसादिसमस्तवैशेषिकात्मगुणाले दो मान। সুর রানুহৰ ঘন্নাঘলয়াছ। ঘর্মঘময়াদকাশনা धमाधाणामुयभोगेन नित्यनैमित्तिकयानुष्ठानेनात्मज्ञानेन च विरोधाद- ਧਰ ਚ ਚਟਨਰਸਿਜ਼ਜ਼; ਪ& ਵਰਦੁse- 1 जानक्तिमतादात्यादि इत्यय युक्तो भाति पार । मवानष्ट दर्शन पाटारम्। T प्रथमः पादः। १११ . हिताकरणप्रतिण्डिानुष्ठाननिमित्तानां चाधर्माणां विहितानुष्ठानेन प्रति- पिटाकरणेन च परिहारादसति शरीरारम्भे पूर्वशरीरनिपाते चाशरीरोऽव. स्थितो मुक्तो भवति । नन्वात्मज्ञान प्रात्वर्यम् । सत्य पुरुषार्यमपि च सत् मयोगभेदात् । यत्तावविनाशी वा अरऽयमात्मा इत्यादिना शरीरा- यतिरिनियात्मस्वरुपमदाबाजानं तत्यारतोकिम्फलकमानुष्ठानापयिक- त्वात कर्म ज्ञानवदेव सामर्थ्यतः तमयोगात्मत्वर्यम् । यथा हि ज्योति- प्टामादिवाक्याध्ययन दृष्टभैवानुष्ठानोपथिकनानं जनयतीति तदर्थतये- ध्ययनविधिना विधीयते । तयाऽविनाशी था अरऽयमात्मत्यादिगण्या- नामप्यध्ययनविधिरेव कमांनुष्ठानोपयोग्यात्पजानार्थतां विधत्ते । ताद प्रमाणान्तरंगात्मनः शरीगदिविवेको नैकान्ततः सिध्यति ततो दृढविवेक- प्रतिपादकानामुनिपटाक्याना विस्पष्टमेव फलं, यथोक्तम् । "इत्याह नास्तियनिराकरिपारात्माऽस्तितां भाष्यशादत्र युक्त्या । दृढत्वमेतद्विषयः प्रबोधः प्रयाति वेदान्तनिपेवणेने ति । अथ त्वन्यतोऽपि सिधति ततो ययैवान्ययाऽपि क्रतुनानसंभयोऽययनोपात्तवेदवाक्यावगतकर्मरूपा- णामेव पुंसां कर्मस्वाधिकारः, तथैवाध्ययनोपात्तोपनिपटाक्यावगतात्म. तत्त्वानामेवाधिकार इत्यध्ययनविधिवलादेव कल्प्यते । यत्त्वात्मसद्धा. वप्रतिपादनापक्रमे विधिरूपं वाश्यम् “अात्मा वा अरे द्रष्टव्य इत्यादि त? त्यमाणस्यास्यातिगहनात्वामहोपयोगत्वाच्च, कय हि नामालस्य हित्वा श्रद्धाविशेषेण वक्ष्यमाणमय प्रतिपटोतेत्येतावन्मात्रार्थम् । तस्मादेतत् जान दृष्टोपयोगित्वात प्रत्यर्थम, यानि पुनरितिकर्न यताविशेषयुक्तान्युपासना- स्मकानि विधीयन्ते सपा प्रती दृष्टापयोगाभावाददृष्टफलत्वम् । अदृष्टं च फल वाक्यात द्विविधम् । अभ्युदयरूपं निश्रेयप्तरूपञ्च । “साश्च कामानाप्ताति” “सोऽश्नुते सर्वान्कामानि"त्यादाभ्युदयफलम् । “न म पुनरावर्तत" इत्यादि निःश्रेयसफलामति विवेकः। यत्तु "विज्ञानधन एवैते. भ्योभतेभ्यः समुत्याय तान्येवानुविनश्यति न प्रेत्य संज्ञाऽस्ती"त्यनेन १ अन्यताऽपि ऋतुमानभने इति पाठान्ताम २ ततयाध्ययनार्याधना विधीयते इति तु शोभन: पाठः।
११२ - शास्त्रदीपिकायाम घालणेन भूतनेतन्यमुक्तमित्याशक्यते । तस्वयमेध बाह्मणेनार मा भगवान्मोहान्त प्रापितवान् । पूर्वजारामृतत्वमभिधायाऽधुना विनाशोत्य भिधानानिति पूर्व पन चोटयाख्यमुवा सिद्धान्तपरिहार उक्त , সুখ্রিনা মা ৰ এযমান্য নানা রূথ না মিনাবনামযাজ্য मात्राससर्गस्तस्य भवतीत्युक्तम् । मात्राशब्देन भूतेन्द्रियाणि धमाधम च धिकारशब्दवाच्या उच्यते । मतदुल भवति विज्ञानधनराब्देन जान शक्तिस्वभावस्यात्मनोऽभिधानमा स होतेभ्यो भूतेभ्य समुत्थापमुक्ती भत्ता तान्येवान विनश्यति । भूतविनाशासोऽपि विनष्ट व भवतीति भूतस्यो हासो स्वय प्रत्यक्षेण एहते परैश्च शरीरचेष्टालिङ्गकेनानुमानेन, मुनस्तु ममा यथातिवर्तनाद्विनष्ट दय भवतीति विनश्यतीत्युच्यते । तदनेन प्रकारण मात्रसामेव विनाश इत्युच्यते नात्मन इयविरोध । तदुक्तम् 'अविनाशी स्वरूपेण पुरुषो या तु नाशिता । मात्रामा सा विकाराणा भूतादी नामसजित ति किमिद भूतादीनामसजिति यदि तावर प्रेत्य सजाऽ स्सीत्यस्य व्याख्यान तदयुक्त, न हि न मेत्य सजास्तीऽत्यनेन भूतादीना मजित्वमुच्यते । कि महात्मन एव मुक्तस्य सज्ञाऽभावोऽनेनोच्यते । सस्नोपायाभावेन तत्कन कि पश्यदित्यादिना विज्ञासारमरे केन विज्ञानी यादित्यन्तेन विज्ञानाभावोपपादनात् । सत्य, नेदमस्य व्याख्यान प्रकरणा चापमहाररस्वयम् । यत एव पूर्वाक्तन न्यायेन भूतचैतन्य न सभवति । बालयोनापि तथैवतम् । तस्मातेन्द्रियाणामनित्वमवेतन्यमन्यस्तु सम्यानित्यश्चतनस्तस्य स्वर्गगमनसभवात् न स्वर्ग लोक यातीत्यस्य प्रत्यक्ष- विधि । । कर्म के तव दर्शनात् ॥ शब्दस्याप्रयापकत्व स्वाभारिमिति यदुक्त सदाविष्यते शब्द स्पानित्यत्वात् । न झभिनयाय शब्दस्य व्यवहारपरम्परया स्वाभा विक प्रत्यायमस्य शश्यते यहीतुम् । अगृहीतमपि चेत्स्वभायतश्चक्षुरादि . विकारारमिति तु पाटान्ताम् । a प्रथमः पादः। ११३ वत्प्रत्याययेत प्रथमश्रवणेऽपि प्रत्याययेत । तस्मादनित्यत्वे शब्दस्य देव- दत्तादिशब्दवत पुण्यातमेव प्रत्यायकत्वमापाते । क्रय- पुत्तरनित्यत्वं शब्दस्य ? प्रपत्रादिनाऽभिव्यगावे सति तदनन्तरमुपलब्धेघंटादिवत्तजन्य त्वमध्यनलीयते । अन्यया निमिति तदनन्तरमेवोपलभ्यते, न पूर्वम् । उपलब्धस्य च दागेव तिरोभावाविनाशोऽयवसीयते । न चासिद्धमनभि. ध्यात्वम् । अभिव्यत्ययोगात् । सा हि प्रतिबन्धकनिरमिन वा सस्कार. विशेषाधानेन घा, न तावत्मतिबन्धनिरामः, प्रतिबन्धकानुपलयः । स्तिमितावयः श्रांत्रमान्कायावस्थितः शब्दोपलब्धि प्रतिबन्ति तेन प्रयत्नात्यापित. को वायुभिरुन्सारितेपु तेषूपलभ्यते इति चेत, एवं तर्हि सर्वे शब्दाः सर्वगतत्वात श्रोत्रं प्राप्यावस्थिताः प्रतिबन्धपत्सारितेषु युगपद्रयरन । अथ संस्कारराधान, लत्रापि त्रैविध्यम् । शब्दस्य वा संस्कार- मादधुः कोमा वाययः, त्रस्य वा, उभयोवा, शब्दस्य चेत् तस्यैकत्वा. त्सर्वगतत्वादनवयवत्वेनावयवसस्कारायोगात् सुनस्यैवायुभिः . सस्तः शब्दः पाटलिपुत्रेपूपलभ्येत । तदिदमुक्तम्-तत्र सर्वेः प्रतीयतेत्यादिना । त्रसंस्कारप ।ऽप्ययमेव दोपः । यदि काणादकापिलवैदिक्रमतताकाश. महङ्कारोदिग्या पात्र, तस्यैकन्यात सर्वगत्वादनयपत्याच्च सर्वसामझ मेव श्रीव स्यात, तच्चैकदेशस्यापि ध्यनिभिः संस्कृतमिति का सर्वेषां शब्दो. पलब्धिं वारयेत् । तदिदमाकाशश्रोत्रपते चेत्यादिना त्रारियमेव दिगित्यन्तेन दर्शितम् । अस्मिंश्च पते भीत्रस्य सर्वशब्दसाधारणत्वादे. फशब्दापलब्ध्यर्थमपि संस्कृतं श्रोत्रं प्रसङ्गात सर्वाश्च शब्दान घटार्थान्मी- लिमिव नेत्रं समानदेशस्यान्मटात्मवोधयेत् । तदिदं सच्च संस्कृतं नामित्यादिना दर्शितम्। अयञ्च दोपः पूर्वापतिप्तऽपि शध्वसंस्कारपते दयितयः । सर्व हि शब्दाः श्रीनशे वस्थिताः, तत्रैस्मिन संस्कि- पमाणे बलादन्ययामपि संस्कारः स्यादेव । न हि समानदेशानां समाने- न्द्रिययाह्माण कस्यचित्संस्कारः कस्यविच्चाप्सस्कार इति व्यवस्था संभ- पति, घटादावदर्शनात । तदिदमुक्तम्-एतदेव प्रष्टमित्यादिना पूर्व प्रक्षेति पुस्तकान्ताम् ।
+ । १२४ शास्त्रदीपिकायाम् उभयसंस्कारयते तूभयापि दोया. समुचित्य दर्शयितव्या' । तस्मात्र पयवाभिमा शब्द । तन्जन्यमत्वसी पार्देशिकश्च । शेरच कोशष्फुल्यैर मथा सतीह फेश्चिदेव कश्चित् शब्द अपत इत्युपपद्यते । अन्यथा मात्र অষয়। যা ভাষায় ন যান । জির নানামুখী वभिरुचारित शब्दो युगपबामादेशेयूपलभ्यते तदेशस्य नित्यस्यानुपप धमिति भाष्यम् । तर नित्यस्यानुपपत्रमिति पतिजा, एकस्येति हेतु । नित्या हसायेक स्यात, एकस्यानुपपत्र नानादेशेपूयलम्भनमिति । मनु नावश्य नित्यत्वे सत्येकास भवति । अनेकान्येव गकारादी निनित्यानि भवन्वित्यत आहा“अतिविशेषे नित्यस्य नानेकत्व मिति । एतदुक्तं भवति, प्रत्यभिज्ञासावशेषमत्ययक्लेन हस्सनादासनगकारयोरेक स्थागमावित्पत्यमाश्रीयते । अस्ति चासावनिरोपपत्ययो युगमवाना भिरुच्चारित गकारे, न हि तत्रापि प्रत्ययविशेषोऽस्ति । असति च विधये नित्यस्य नानेकत्व सभवति । अनेकत्व दि प्रत्यभिजाया अप्रामाययम स्माकमिव भवतोऽपि स्यात, तदप्रामाण्ये च नित्याचानुपपत्ति । सम्मा नित्यत्वे सत्येकत्वमडीकर्तव्यम् । एकस्य चामुपश्न नानादेशोपलम्भ नमिति, बातिमाथि "योगपटोपलम्भाद्वा भेटो भेदाच फायते ति द्वपमुपतिप्य यथा योगपदोपलम्भावदो भवति सया दर्शितम । अधि भुत्वे हि युगपदित्यादिना स्फुटेऽन्यत्वेऽवकल्पत इत्यन्तेन । यधर भेदारकार्यता भवति नाकार्यस्य नित्यम्य भेदोऽवकल्पले लया दर्शितम् । नित्याचे धकद्धि' स्यादिति । न हि नित्यत्ययादिना प्रत्यभिजाया धातिवमिष्यते । तथा च यत । अपि चैकहप्य मति देशभेदे च काम देशा एवं भिन्ना म्यु, न तु शब्द इति । हि तदप्रामाण्ये नित्यत्व सिध्यति प्रमाणान्ताभावात् । अतो नित्यत्वे सत्येकत्व स्यात् । तच्च नानादेयोपत्तभेन विरुध्यत इति ततश्च योगपोपलम्भाइदा भेटे । प्रत्यभिनाया अप्रामाएप, तदप्रामाएपे च नित्यत्यामाधारकार्यत्वा । सटे सदानुपश्ये स्वतन्यसिद्ध. दृके धानित्यत्वे दीपचन सादृश्यात्मभिन्ना भवति तस्मादनित्य शब्द इति प्राप्ताभिधीयते । “प्रधानन्तरं दृष्ट प्रथमः पादः। ११५ - - । कात्यात्कार्यता ध्वमः । तदभिव्यमापतेऽपि युज्यते तत्र दर्शनम्" यत्तु कथमभिव्यात्व मिति, श्रोत्रसंस्कारणेति मः। यत्त्वासाशस्याहङ्कारस्य या श्रोत्रत्वे तत्संस्कारत्यै च सर्वत्र पुंसामुपलब्धिः स्यादित्युक्तं तत्र बमः यदि तयोः श्रीनत्यं भवेदयं दोषः, तव सादात्सम्झियते तत्कर्णशकुली भवतु श्रोत्रं, साच प्रतिपुरुपं भिनेति नातिप्रसङ्गः यदापि चाकाशमेव यात्रं तत्तु न सातासंस्क्रियते, कि त्वधिष्ठानद्वारण, ततश्च यपि श्रोत्रं सर्वेषामेकं तथाऽप्यधिष्ठानानां श्चित्वात्संस्कारव्यवस्यया श्रवणस्य व्यवस्था भविष्य. तिानन्यकत्वे सतीन्द्रियस्याप्यधिष्ठानानि भिवानि तथाऽप्ये क्रेनाप्यधिष्ठा- नेन संम्झतेन्द्रियस्य संस्कृतत्वात्सर्वपुंसामिन्द्रियं संस्कृतमिति सर्वेषामुपल- श्विः स्यादेव । तदुक्तम् "नन्येकस्मियधिष्ठाने लग्यसंस्कारमिन्द्रियम् बोधक सर्वदेहेयु स्याटेकेन्द्रियादिन": इति । सर्वदेवर्तिनां पुंसामित्यर्थः, अत्री- तरम्-'पुंसां देहप्रदेशेषु विज्ञानोत्पत्तिरिष्यते। तेन प्रधानवैदेश्याद्विगुणा सा तु सहति"रिति । अयमर्थः स्वशरीर एघ भोगायतने सर्वपुंसामपि ज्ञानमुत्पाते नान्यत्र, शब्दजानाई चायधिष्ठानसंस्कारः, प्रधानसमान. देशत्वं चाहानां गुणाः, तेन देहान्तरर्तिनः पुरुषस्य यत्स्वदेहे निष्पाद- यितव्यं विज्ञानं तस्य तदेहगत एव संस्कारो निम्यादको भवति न देहा. न्तरगतः, स हि तत्वधानभूतेन ज्ञानेन न विदेशत्वाद्विगुणः । मनु संस्कार्यस्यैकत्वात्तवारत्याच्च संस्काररानभावस्य देहभेदोऽमि. चित्कर एव । यया परेकत्यात्तत्संस्काराणामातिथ्यासालानामप्युपसद. ग्नीपीमीयाङ्गत्यं न विहन्यते तदत्रापि स्यात् । न । प्रदर्शनात् । न कस्मिनधिष्ठाने सर्वेषां ज्ञानमुपलभ्यते, अतः साधारणमपीन्द्रियं वि. जानसमानदेशसंस्कारसचियमेश ज्ञानमुत्पादयति, मान्यति दर्शनयला. दवसीयते । सतो नातिप्रसङ्गः । न मायरयमे कमेन्द्रियं पटाप्यामागमे. फमनप्रय घ तथाऽपि तस्य प्रादेशिक घंटादिभिर्य संयोगास्तेऽपि प्रादे- यिकाः, सतरच कर्णराकुलोमयोगानां प्रतिपुरुष भिन्नत्याप्तदच्छिचस्य चामाराम्य पावत्यात सत्यपि स्यापकत्योपछिवरूपाणां थोबाणां भेदाद व्ययस्यासिद्धिः । एयमहङ्कारभागे दिग्भागे धा श्रीचे द्रष्टव्यम् । यत्नु - ११६ আল্লীবিন্ধা "सहच्च मस्कत पौत्र शब्दान्याशये 'दित्युक्तम् । सत्रोच्यते नया हि ताल्चादिस्यामधिशेप्रसपाद विजातीयधिलतणसामी निप्पदान्ते ततश्च দাহবহু গান জয়নুযয় ঘন্ধ্যামাখনন ঘষাঘামে त्युपलब्धिव्यस्या कल्पते । शसस्कारपि कश्चिदेव धनि कवि बन्न सस्करोति न सर्व समिति युक्तसरेध व्यवस्या 1 दृष्टा च समा नेन्द्रिययाह्माणामप्यभिजिव गवस्था । सावित्र हि तेजी घटादी नामेवाभियजनक न नवराणा, निम्बस्यक नन्दनगन्धस्वाभिजिका न गन्धान्तराणाम | तस्मादाय ! न च शब्दसस्कारे सर्व सामुपलब्धिप्रसङ्ग । ध्वनीना प्रादेशिक त्वातदेशे शब्द मस्कियते न सर्वत्र, अत महतेन शब्दैन यस्येन्द्रिय सविसष्ट स एघ सृणोति नान्य इत्युपपत्रम। 'युगपदेशभेदश्व स्याटेकस्यापि सूर्यवत् । ये विन्ध्यनिलया ये च कामये व्यस्थिता । मारमागे ह्यात्मन महान मास्वादिरीक्ष्यते प्रत्याभागे यथास्त पन मध्याहे वोपरि स्थित । भिवाद लिया RIPAT गास्तथा प्रत्यक्ष सोपरि । तेप्यस्य दृश्यमानस्य विस्पष्टा भिवदेशता । तथा यस्मिन्यारहर दशे कैश्विासादयो दृश्यते तद्देशतिना ऽन्ये सत परस्तात्तावति पश्यन्ति ततोऽस्ति देशभेट । न च सूर्यनानात्वमागनीयम । न हि चित भिन्न पश्यन्ति कि पुनरकदेशस्यव्यव सवितुनामादशोपतम्भ कारगम ? | उच्यते प्रतिदूर लिनोइस्य पयाघदेशमज्ञानन्त स्वसबिधिम मयन्ती देशभेट मन्यन्ते निस्पष्ट तन-या हि योऽपराड यस्मित याट्टा पश्यति अस्मिन वेस्मिन्प्रर्यते सूर्य इति म सथितारमीतमाण एक नशे पास्तात सयेव त पश्यति, नायगम्यते मांगा देशानामताड धचिताडसी मविहितपदयभासत इति । ये चारित्यापेक्षया स्तोकदेशा' पर्यतास्तऽपि दियोजयिताना प्रिपोजनस्थिताना च पुरुषाणा तुल्यत्र १ अभिययययात पादानार युतम् । शे सूम गतस्तात यनिधिमध्ययस्यन्त दहपाठानाम ।
प्रथमः पादः। ११० दयभासन्ते तस्मादेयत्वेऽपि संभवति नानादेशोपलम्भः । तथैकमेव मुवं भित्रेष्बादशेषु युगपद् दृश्यते । ननु प्रतिविम्यं नामार्थान्तरं तत्र दृश्यते, न, तस्याभावादनुपल- म्भाच्च, न हि मूर्तमध्ये मृत्तान्तरं संभवति । किंच शरावस्यमुदकं भूमेरु- परि नाभिदने धारयित्वा तस्योपरिष्टादरनिदने स्वमुखं कुर्ववुदकस्याथ- स्तादरधिमात्रे मुखप्रतिविम्वं पश्यति तस्मिंश्च देशे पार्श्वस्याः पुरुषाः न कविपि पश्यन्ति । तेन दृश्यादर्शननिरस्तः प्रतिविम्याग्योऽर्यो न शस्योऽभ्युपगन्तुम् । तस्मादादर्शतेजसा जलेन च प्रतिहतं मायनं तेजः परारत्त्य रहातीति युक्तं, तस्मादनक्रान्तिको नानादेशोपलम्भो न मानास्यं शन्दम्य साधयति । ननु सवितुः सानिध्याध्यासायुक्ता नानादेशाऽयतिः, शब्दे तु फयम ? सर्यगतत्वात् । सर्वगतो हि शब्दो भिवदेशनिभिः स्वे स्वे. ऽभिव्यज्यमानो भिवो' भामते, ध्यानयो हि त्रदेशमागत्याऽपि शब्द प्यऽज्ञ यन्तः स्योत्पत्तिदेशमिव शब्दं भासपन्तीति दर्शनयलादभ्युपगम्यते ननु प्राप्यकारि यात्रं, न च ध्यन्युत्पत्तिदेशः यात्रेण प्राप्यत इति फयं तस्य त्रेण यहणं ? तदपहे च कयं तििशष्टशब्दग्रहः । रचाते नायं पातु स्तट्टिशिष्टशब्दप्रत्ययः, किं तु श्रोत्रं हि स्वदेशस्थितं शब्द वोधपदपि न देशयिशिष्टं शब्द बोधयति, किं तु स्वरूपमात्रेण, यतस्तु दिश आगता धनयस्तया विशिष्ट शब्द बोधयन्ति, सा दिदिक श्रोत्र. प्राप्ता गम्यते बोत्रेण ग्रहीतुम् । यद्यपि न स्वातन्त्र्येगा दिशःोत्रयाद्वाय, तयाऽपि शब्डे रामाणे द्विशेषणतया दिप श्रेोत्रेण एहत इति दृष्ट- त्यारङ्गीक्रियते कालयत्, यथा हि कालोन स्वातन्त्र्येणेन्द्रियैर्य हाते, अय च विषयेषु स्येषु एनामाणेपु द्विशेषणतया मरपोन्द्रियाते तदुत् । ततश्चास्यां दिशि द इति विशिष्टयहणं वायत् मिदम् । ध्यनयरच प्रमेण मन्दीभयन्तः प्रत्यामबाह राह दूरतराज देशादागताम्तीनं मन्द निदेशामत तायाम्नाम। पारस्त मिष्टाष्टप्रत्यय रति पाठान्तरम।
११८ - शास्वडीपिकायाम मन्दता च शब्द घोधयन्ति । बोशिशेषाश्च ध्यन्युत्पत्तिदेशे प्रत्यासच दूरादिरूपेणानुमानानुदयदेशमागच्छन्ति । तत्र यः शब्दस्य परमार्थदेश যায়িিগিয়ে বরং ময়য় ব যখান: বায়ান্ন সামাৰি। রান্না বিষয়নাইনাল शब्द इति । तस्मादभियनदेशभेदादुपपत्र नित्यस्यापि नानादेशोपल मनमित्यदोष । नन्वय दोवो, यदति वाध के धान्तित्वम् । प्रत्यभिचा या वा क पतपाल, येन सा धान्तिनं स्यात् । अयमस्ति पदपात नहि सभवत्यान्नित्वे भ्रान्तित्वमडोक्त युक्तम् । नानादेशपलव्येस्तु अम- रिहाय धान्तित्वम । अनित्यत्वपऽपि योग एव परमार्थता पाते। त्रस्य मास्यकारिवाल, न च वक्तमुखगत , येन तद्देशयहणस्यान्तित्व যান। যয়ি নামমালালিমাঞ্জীবনি মুমঘুম নহু युक्तम् । अमाम्यमारित्वे हि सबिष्टविप्रष्टस्यिता युगपच्छब्दमुपलभेया ताम् । तयोस्तु क्रमेणोपलब्धिन कचिदष्यप्राप्यकारिखपने समर्थपितु शक्या। चिणिकाया शब्द स्यात् ? स्थायी वा यदि वणिस्तात प्रत्या सन्वेगहीतमावा नष्ट कय विष्टे परचाहहीतु तम । स्थापित्यन्तु সামনামগমিমনমগ্ন, ত্রাহি সয়না যায় বিক্ষোলন नुवर्तत । तस्मादप्राप्यकारिवासभवादवर्जनीय नानादेशपलब्धान्ति- स्वम अम पवे तु ध्वनीना मेशासवागमनाद् गत्यात्वेन वैकस्मिन् धाने चिमनजस्यानाटुपपया क्रमेणापलब्धिश्विरकालानुर्शतश्च । तस्मा कान्ससस्तावदनित्यत्वम । अयमतिपयनुपपस्या सुनित्यत्वमेध युक्तम् । न हि प्रत्युचारमन्यस्यान्यस्य क्रियमाणस्यायरत्यायकत्व सभवति । सन- न्यपहपासवादरहीलसवन्यस्य चाप्रत्यायमस्वात, न चान्यस्मिन एहील. सय ऽन्यस्य प्रत्यायव सभवति । न हि गोगटे रहीतानाश प्ट प्रत्यापति । सत्यमसदृशाहिन प्रत्यापति यस्यन्योऽपि एडीतसब पति टाये भानिनयमित पाठान्ताम् । - अबततस्वस्य शुनपसल भानुपपन्या राति पुस्तकान्तरपाद ।
प्रथमः पादः। ११९ - - न्धनार्थवता शब्देन सदृशः शब्दः स प्रत्याययतीति चेत् न तदसंभवात, न हि कश्चिदपि भूयोऽर्थशान संभवति । सर्वेषां तुल्यत्वेन संबन्धायह- णात् । न हि द्विस्विाऽनुपलचस्य संबन्धपहणं संभवति अन्वयव्यतिरका. भावात् । अय घ्युत्पत्तिसमये सदृशेषु शब्देषु द्वित्रेषु चोपलब्धेषु पश्चाच्छू. यमाणःसंवन्यग्रहणं लथ्वाऽर्यवान् संभवति । तदुत्तरकालस्तत्सादृश्यात्म त्यापयतीत्युच्यते । तदयुक्तं, य एव झुपलब्धशब्दान्तरण पश्चाच्छूपमाणो. ऽर्थवाविरुप्यते । स एवाश्रुतशब्दान्तराणां पुरुषाणां प्रथमश्रुतोऽनर्थक दति विरोधापत्तः । तदुक्तम् “अप्रतीतान्यशब्दानां तत्काले सायनर्यक्रः । स एवा- ज्यश्रुतीनां स्यादर्थवानिति विस्मय" इति अथार्यबानेवायमप्रतीतान्यशब्दा. स्त्यस्यान्यपध्यतिरकवैकल्यादर्यधन्य न नानन्तीत्युच्यते । तथा सति तदु. तरकालानामपि शब्दानामेवमर्यवत्त्वसंभवात क्रिमिति सादृश्यन प्रत्यायक त्वमा तदुक्तम् । अथास्य विटामानोऽपीत्यादिना । अयोत्तरकालस्य शब्दस्य काश्चिदरहीतसन्धान प्रत्यप्रत्यायकत्वादानर्यश्यमेयाश्रीयते । ततो यो. ऽसावर्ययस्ये नाभिमतः शब्दो यत्सादरयादुत्तरेषां प्रत्यायकत्वं सोऽपि केषांचिदप्रत्यायक इत्यनर्यक एवेति सबैपामानर्यस्य स्यात् । तदुक्तम् अनर्यकत्वमस्य स्यादित्यादिना । किंब व्युत्पत्तिकालबौ शब्दोऽर्यवान उत्तरे तु व्यवहारकालवर्तिनः तत्सादश्यात्प्रत्याययन्तीति ब्रुवाणस्य दुमापाते । य एव हि केघांचिद् ध्वन्युत्पत्तिकालवर्ती स एवान्येषां व्यत्र- दारानुपातीत्येक्रस्यैवार्यवत्त्व मुख्य तत्सादृश्याट्रीमिति विरोधः । तदु. तम् । अर्थवत्सदृशत्येनेति । तस्माव सादृश्येन प्रत्यायकत्वमित्येकत्यमेव शब्दस्यायितव्यम् । अय गत्वादिसामान्यमेकमाश्रित्य वाचमत्व सम. त तत्र, तदभावात् । व्यक्तिभेदे हि सामान्यमात्मानं लभते नान्य. था । कश्चित्युनराह असाय व्यक्तिभेदे निष्प्रमाणकमेव सामान्य, पत्र हि भेदावतिस्तत्र सामान्यम् । इह तु सपि क्तिभेदो नायगम्यते । प्रताऽत्र विकायहणादेव प्रत्यभिज्ञाभ्रान्तिरूपा नातं सामान्य सार्धाय तुमिति, तत् त्वयुक्तम् । ति हि क्तिभेदे कयमन्तरण सामान्य प्रत्य- १५ स्पायुपलब्धगध्दान्तरणेति पुस्तकान्तरम् । बिह- ११८ शास्त्रदीपिकायाम मन्दतां च शब्दं बोधयन्ति । बोधयिशेपाश्च ध्वन्युत्पत्तिदेशे प्रत्यासव. বিছানায়নি। ম য য় অমান্য স্থান যায়যাবিzির বর লাখ ৪ অনুযায্যঃ মাইনুবিঃ দয়া ময়নি। মাত্র বিষয়াল্লাল शब्द दसि । तस्मादभिव्यजकदेशभेदादुपयव नित्यस्यापि नानादेशोपल. म्भनमित्यटोपः। नन्वयं टोपी, यदसति बाधक भान्तित्वम् । प्रत्यभिता- यां या क: परपात:,? येन सा भ्रान्ति स्यात् । अपस्ति पतपातः, नहि संभवत्यभान्नित्वे भ्रान्तित्वमट्टीचर्तुं युक्तम् । नानादेशोपलब्धेस्तु अप- रिहार्य भ्रान्तित्वम् । अनित्यत्वपऽपि श्रीवगत एव परमार्थती रहते। वोत्रस्य प्राप्यरित्वात्, न च वक्तमुखगतः, येन सद्देश्यहरणस्यामन्तित्व स्यात् । यदपि सौगतोऽयप्राध्यकारित्वमेवाहीअर्ववधान्ति समर्थयते तद. युक्तम् । अप्राप्यकारित्वे हि सविकष्टाविष्टस्थिती युगपछब्दमुपलभेया. साम् । तयोस्तु प्रमेणोपलब्धिन कचिदप्यप्राप्यकारित्वपले समयितुं शक्या। किच क्षणिकोवा शब्दः स्यात् स्यापी वापदि क्षणिकस्ततः प्रत्या. सर होतमानो नष्टः कय विप्रकृष्टेः परवाहीतु तमः । स्थायित्वन्त सौगतानामन भिमसमेव, स्थायित्वेच प्रत्यासवाना शब्दश्रवण चिरकालमा नुयत । तस्मादप्राथमारित्वामभवादनीय भानादेशापलब्धान्ति त्वम् अस्म त्यो तु धनीनां क्रमेणासवदूरगमनाद् गत्यात्न कस्मिन् थाने विरमनवस्यानाटुपपवा क्रमेणोपलश्चिश्चिरकालानुत्तिश्च । तस्मा कान्ततम्तावदनित्यत्वम् । अर्यप्रतिप'त्यनुपपत्या तु नित्यत्वमेध युक्तम् । नहि मत्युच्चारमन्यस्यान्यस्य क्रियमाणस्वार्थत्यायकत्व सभवति । सध. न्यपणासमवादग्रहीतमबन्धस्य चाप्रत्यायसत्यात, न चान्यस्मिन् पहीत. संघन्य ऽन्यस्य प्रत्यायकत्व समयति । न हि गोशब्द गृहीतमयश. टः प्रत्यायति । सत्यमसदृयो हिन प्रत्यापति। यस्त्यन्योऽपि एहोलसंब ६ अप्स टोये भाम्लिमिलि पाठान्तरम। २ अत्यानुत्पनत्यपर्व त पाटान्समा 3 यानुएलाया ह इति पुनकानापा.
प्रथमः पादः। ૧૧૮ - न्धनार्थवता शब्देन सदृशः शब्दः स प्रत्याययतीति चेत् न तदसंभवात, न हि कश्चिदपि मुरयाऽर्थधान संभवति । सर्वेषां तुल्यत्वेन संबन्धायह- णत् । न हि द्विस्विाऽनुपलब्धस्य संबन्धग्रहणं सभवति अन्वयव्यतिरेका. भावात् । अथ व्युत्पत्तिममये सदृशेषु शब्देपु द्वित्रेषु चोपलव्धेषु पश्चाच्छू- यमायाःसंवन्धयहणं लथ्याऽर्थवान मभवति । तदुत्तरकालस्तत्सादृश्यात्म त्यापयतीत्युच्यते । तदयुक्तं, य एव झुप लयदान्तरण पश्चाच्छ्रयमाणो. उवाविरूप्यते । स एवाश्रुतशब्दान्तराणां पुरुषाणां प्रथमश्रुतोऽनर्यक्र इति विरोधापत्तेः। तदुक्तम् "अप्रतीतान्यशब्दानां तत्काले सायतर्यक । स एवा. न्यश्रुतीनां स्यादर्यवानिति विस्मय” इति अवार्यशनेवायमप्रतीतान्यशब्दा. रत्वस्यान्ययातरकवेकल्यादर्यवत्व न नानन्तीत्युच्यते । तथा सति तदु तरकालानामपि शब्दानामेवमर्यवत्त्वसभवात क्रिमिति सादृश्येन प्रत्यायक स्वम? तदुक्तम् । अथास्य विदयमानोऽपीत्यादिना । अयोत्तरकालस्य शब्दस्य काश्चिदरहीतसयन्धान प्रत्यप्रत्यायकत्वादानयंश्यमेवाश्रीयते । ततो यो- ऽसावयन्वेनाभिमतः शब्दो यत्सादश्यादुत्तरपां प्रत्यायकत्व सोऽपि केषांचिदप्रत्यायक इत्यनर्थक एवेति सर्वपामानर्यस्य स्यात् । तदुक्तम् अनर्थकत्वमस्य स्यादित्यादिना । शिव व्युत्पत्तिकालयः शब्दोऽर्थवान् उत्तरे तु व्यवहारकालर्तिनः तत्सादश्यात्प्रत्याययन्तीति वाणस्य धिरु- हमापाते। य एव हि कपाचिद् ध्यन्युत्पत्तिकालवर्ती स एवान्येषां व्यव- दारानुपातीत्येकस्यैवार्यवत्त्व मुख्य तत्सादृश्यागीणमिति विरोधः । तदु- तम् । अर्थवत्सदृशत्येनेति । तस्माव सादृश्येन प्रत्यायकावमित्येकत्वमेव शब्दस्यायितव्यम् । अथ गत्वादिसामान्यमेकमाश्रित्य वाचकत्व सम. येत तन्त्र, तदभावात् । व्यक्तिभेदे हि सामान्यमात्मानं लभते नान्य था। कश्चित्पुनराह असत्यपि व्यक्तिभेदे निष्प्रमाणकमेव सामान्य, यत्र हि भेदावगतिस्तत्र सामान्यम् । इह तु सपि व्यक्तिभेदो नावगम्यते । अतोऽत्र विवेकायहणादेव प्रत्यभिजामान्तिरूपा नाल सामान्य साय. तुमिति, तत त्वयुक्तम् । ति हि व्यक्तिभेदे कयमन्तरेण सामान्य प्रत्य ९ य एयादापलब्धगदान्तरेणेति पुस्तकान्तरम् ।
१६० शाम्प्रदीपिकायाम मिना" " स्यात् । विवेकायदयादिति चेत् । कोऽयं शिकायही नाम: शस्तनाद्कारोदालनस्य गझारस्य महारतं रूपं तत्र गृह्यत इत्यर्थ. 1 मिसाई राहते? अघोचरितऽपि मगार अवश्य निपं गृहाते व्या. पत्तं चैव रहते ध्यतमनुरत्तयणम् । अनुवृत्तं च सामान्यमित्युध्यते । समासिध्यति सामान्यम् । न च सादृश्यादेश सत्यभिजातिवरलं सामान्यति पलव्यम् । अवयवसामान्ययोगात् स दृश्यस्य, वर्णानाञ्चानश्यत्वात् । 'मनु संधिसामान्यमान सादृश्यम, अतोनयवानापिनाल्या. विस्थानसामान्य सादृश्यं भविष्यति, न, अग्रावणत्वात् । श्रवणजन्या हीयं प्रत्यभिचा, सदस्य श्रवणयाह्ममेवालम्बन वाव्यम् ! मच ताल्वादिसामान्य श्रावणाम् । अतो गत्वाद्रिमामान्यनिवन्ध- ने प्रत्यभिज्ञा सिध्यति । एवं सति व्यक्तिभेटे सति सामान्य, सदभावात तु नास्ति सामान्यमित्येवमेव वक्तव्यम् । अतः सिद्ध प्रत्यभिजया शब्दस्य नित्यत्वम् । किं पुनारदं प्रत्यभिज्ञा प्रमाण प्रत्यक्षमिति चूमः पूर्वानुभवनितसस्कारमधीचोर्नेन्द्रियनन्यत्वात् । यहणस्मरणरूपमिदमेझे ज्ञानं, तब पूर्वानुभूतोशः स्मर्यते । स्मर्यमाणेन तु तेन सहकत्वििशर्ट पत्तेमानरूपं प्रत्यक्षेण राहात दलिवेदितव्यम् । तस्मावियः शब्दः। प्रदीप तुप्रभामण्डलस्याश्यविश्रमन्तरेणापतानुपपत्तििश्लष्टावयवस्य चा. अधिनोऽवश्यं भावी गिनाश; : विनष्टे च पूर्वनिप्रदीप पश्चात्तनम- घरयं प्रदीपान्तरमेव भवति, दृढे च भेदै प्रभिता सादृश्यनिमित्तति कम्प्यते । शब्द तु न मिचिदेदे प्रमाणमस्तीति विशेषः । ननु सभायानां शिमल्यात्मय शनस्य नित्यता मि चयित्व प्रमाण? प्रत्यवायत्तत्कालमत्ता चौधतिन कालान्तरनिषेध कोति, नीलप्रत्यहमिय न पीतिमान निषेधति, दृश्यादर्शनेन तु तस्य नि वेध.. निकालाला दृश्यं, न दृस्वादमातविषेधः स्वात् । म चान्यपि प्रमाण परयामः स्थमायहेतुक प्रमाणं सत्तामानानुबन्धिमा - प्रथमः पादः1 ૧૨ । सा च मया यविषयत्वादिति, फयं पुनः सत्तामात्रानुबन्धसिद्धिः? क्षणिकतायाः विपते बाधकप्रमाणप्रवृत्तः तणिकत्वविपते झक्षणिमत्वे व्यापकानुपलब्वा बा. ध्यमाना सत्ता क्षणिकत्वेन व्याप्यमाना तदनुमापति । किं पुनः सत्ताया व्याप - क्रमाक्रमाविति बमः । तथा हि प्रक्रियामास्तिव सत्ता नान्या नहि स्वभावः सत्तां लभते यो न काञ्चिदर्थक्रियामारभते । यतः स्वजा- नस्यापि सर्वे भावा: कारणम् । यदपि किचिदजायमानमपि सत्त्वेन सम्भाव्यते तदपि सर्व विज्ञानं प्रत्यालम्यनदत्वादर्थक्रियाकारि तदर्यनि- याकारितेव सत्ता। यदेवाक्रियाकारितदेव परमार्थसदिति। गंपदयाभ्यां व्याप्ता । न चाऽक्षणिकत्वे ते संभवतः । स्थायी हि पदा-- न तावदनिया सर्वा युगपत्कर्तुमर्हति । तया सति द्वितीये तणे कृत्या. भावादर्थक्रियामारित्वविरहादतल्लक्षणापत्तेः सणिकत्वमेव स्यात् । नापि क्रमः संभवति । स हि भावः सायक्रियासमर्थः मिमिति काचिदेवार- भते नान्यां, समर्थस्य तेपायोगात् । सहकार्यपेक्षया विलम्बत ति चेत न सहकारिता किंचित्करामेताः । किंचित्कारवेदात्तैः सियते तदेव कार्यमाधनं स्यात् । तदनन्तरं कार्यनिष्पत्तभावस्तत्कारणमेव स्यात् । न यागन्तुके ऽतिशये कार्यमारभमाणे भावस्य कारणता संभवति, भिवत्या. दभेदे धा भावो ऽपि तत्कालजन्मा वणिक एव स्यात् । भेदाभेदौ तु विरुद्धायेव, तस्मान दणिकस्य सत्ता संभवतीति सिद्धं सन्मानानुब. धित्वं तणिकतायाः I किंवतकानां भावानामयश्यं भावी विनाशः तेनापि तणिकत्वं घटादीनां, तथा हि पटोपां ध्रुवभावि न.तत्र तेपां हेत्यन्तरापेता । ध्रुवभात्री च कृतकानां नाश इति विरुद्धव्याप्तीपशिः। ध्रुवभागिता हि निषिधमानहेत्त्यन्तरानित्यव्याप्ता अायुप्णत्वारिपूप. लन्या स्वय्यापक्रमनपेतत्यमुपस्यापयन्ती तद्विरुढे सापेतत्वं प्रतितिपति । प्रयया हेत्वन्तरापेताणां धामसि रागादीनामधुवनावित्यध्याप्तस्तद्विरुडधु- यभावित्यं व्यापाविरुद्धापलब्ध्या विनाशस्य हेत्वन्तरापेतां निवारयति निर. पेतरच विनाशःस्वाभाविज्ञ सन्मानन्तरमेव भवतीति सिद्धःक्षणभगवादः। मुमताहारादयस्तु विसदृशपरम्परोत्पत्या तणानां भेदमलतयन्तस्तत्तह- १२२ - शास्त्रदीपिकायाम भात्या विनाशमबुध्या मुसलमहारानन्तरविसदृशपतानदर्शिनस्सदेव वि नाश मन्यमाना मुसलार्दो नाशहेतुका मन्यन्ते । परमार्यतस्तु न कपि विनाशहेतय । हेत्वन्ताजन्मा च विनाशो न ताबवायादभित्रो भवितु मईति, हेसुभेदाद्विचत्वे तु तस्मिन् नातेऽपि भावस्य पूर्वपश्चि स्थात् पटनमनि घटवत् । तस्मात्स्वहेतुत एव भावा विनाशस्वभावा वायन्त इति वर्णभङ्गसिद्धि । किच प्रयवादितानामपि घटार्दाना किय तापि कालेनावययनर्यावश्लएशन विनाश दृश्य विनय मुसलप्रहा रादिभि , सोऽयमुत्पत्तिप्रति किचिकिचिदन्ययात्यमन्तरण नोपप दयते। प्रत्यदेणेव चान्य यात्वमभिनवपुराणावस्यारतातघटोत्पत्तिकालापि पुरुषरुपलभ्यते । न बैकस्यैव घटस्य नानारूपत्व सभवति नानात्वत्व योसिधात स्मात्यतिवणमन्यत्व घटादे । प्रयोगश्च भवति विधा दाध्यासिताभावा सत्वात विनाशिन दीपयत्ययभित्तापि स्यात्नदी पत्रदेव न , अनाभिधीयते नानियम । अतत्कारिणोऽपि तत्समधात न सावदनियाकारितेत सत्ता सताऽशियाकारिता । न सत्ता, न च सर्वस्य भावस्य अर्थक्रियाकारितानियम , अतत्कारिणाऽपि तत्म भवात् । न च ज्ञानकारणत्यपि सर्वस्य नियतम् । अजायमानस्यापि स्वरूपसदारसभवात् । च सर्वया विजान प्रत्यालम्बन हेतुता अतीतानागताना भाषा ना सभवति सप्रति अविद्यामानाना हेतुत्वानुपपत्ते । हेतुत्ये धा सर्वना ननिष्पत्ती मर्जमा व्यावसत्यात क्रमानभ्युपगमेन च पुनमारानुपपते स्मल्लवणत्याच सलामा , सर्वजनानानन्तामेव समस्तस्य नगत शून्यता प्रमह ति यत्किचिदेतत्, मभवति च भावाना क्रमेणाशियाकरणम् । सहकारिय्यतया बिलम्बापपने । सहकारिणवातिरायमागन्तुक भाषा द्विचाभित्र भित्रया चन्त्येवा यथा योजस्य तितिमलिलमयोगोऽतिशय । तदलाभे स्थायिनोऽपि योजस्य प्रागडुरानारम्भ, लाभे स्वारम्भ इति में कदाविदनुपर्श ।
प्रथमः पादः। १२३ ननु एवं संयोगस्यैव कारणत्वं स्यात् न तु बीजस्य । नैवं, संयो. गमाचात्तदुत्पत्त्यदर्शनात् । न हि तितिसलिलसंयोगोऽरजनयति बोल- विशिष्टस्य तु संयोगस्यापि कारणत्वे विशेषणभूतस्य धीजस्य कारणत्वम- हीकाये, यस्तु सहकार्यपेतां न मनुते तस्य वितिसलितसंयोगानपैतात्क- शूल' स्यादेय बीनादकुरो लायेत। नन्वन्त्यतणप्राप्तः समर्थ सब भायोऽन पेतो बनयितुं निरपेतो ऽप्यसो सहकारिभिविना नास्तीति तैर्विना न करोति, कालस्यं हि वोनमन्यदेव, । अन्य वेदं वितिसंयुक्तं यतोऽङ्कणे. जापते । सत्यम् । ददं त्वत्र वक्तयम् । यदिदमन्त्यतणमा तितिसलि. लसंयुक्तमकुरजनकं तदादि कृपीयलयविरहात कुशूलस्यमेव स्यात् तदा ऽपि किमडुरं जनयति । मिति चेत् । किमर्थं तर्हि रूपीवलस्य प्रतानुपर्वकारिणः प्रयासः, विटुपां स्वर्गापवर्गार्थ चैत्यवन्दनादिप्रयासस्त. दुपदेशरच दैशिकानामनर्यकः स्यात् । अन्त्यतणपाप्ताद्विज्ञानादेव धर्मा. धमानपेचात स्वर्गापवर्गसिद्धः । तस्मात्सहका पिताऽडीकतंत्र्या । सतश्च सद्दकारिसविधिक्रमेण सभति स्यापिनोभावस्य क्रमेणार्थक्रियाकरण- मिति विश्वे घाधकप्रमाणाभावात् अनियतार्ताणकत्वेन सत्ता नालं तदनुमापयितुम् । न च ध्रुवभावितया विनाशस्य त्वन्तरानपेतत्यं घटसंताने कपा. लसंताने कपालसंतानस्य ध्रुवभाविना मुगलपहारादिहेत्वन्तरावित्वदर्श- नादनमान्तिकत्वात् । ननु हेवन्तरेण भायादिने विनाशे नाते विनाशिनोऽपि भावस्य पूर्यपटुपलब्धिः स्यात् । तस्मात्स्वाभाविको विनाशः, किमिदं स्वाभाविको. | बिनाशति । भायस्वभावादेव विनायोऽपिलायते न हेत्वन्तरादित्ययः। ननु भावापि जातो विनाशो भायादिवरवेनुल्यदोषः। पूर्यवदुप- लम्धिः स्यात् इति । अयाभित्र एव विनायो भाधात्ततो विनाशम्याप्रत्य. सत्याद्वायोऽप्यप्रत्यतः स्यात् । अत्यन्तविपरीतस्वभावयोश्च भावाभाषयो. रकत्वाभिधानं साहसमात्रम् । अयापि विनाणे नाम न किंचिद्विवर्माभवं १ पासात्यात कुमपटेन ध्यग्रतार, - १२२ शास्त्रदीपिकायाम् মান নিয়ম মানন্তিয়ানাননি মি. नाशं मन्यमाना मुसलाविनाशहेतुला मन्यन्ते । परमार्यतस्तु न फेऽपि विनाहेलः । त्वन्ताजन्मा च बिनाशो न सावडावाभिवा भवितु- मर्हति, हेतुभेदाद्विचत्वे तु अस्मिन् जातेऽपि भावस्य पूर्ववतुपलब्धिः स्यात् पटसन्मनि घटवत् । तस्मात्स्वहेतुत पर भात्रा विनाशस्वभावा जायन्त इति तणभङ्गमिहिः। किच प्रयत्नातितानामपि घटादीनां क्रिय ताऽपि कालेनावपतिविश्लेपत्रोन विनाशो दृरपते विनेश मुसलमहा- रादिभिः, सोऽपमुत्पत्तिप्रभृति किचित्किचिदन्यधात्वमन्तरेया नोएप दाते । प्रत्यतेणेव चान्ययात्वमभिनवपुराणावस्ययोरजातघटोत्पत्तिकालापि पुरुबरुपलभ्यते । न चैत्रस्य घटस्य नानारूपत्व समति नानात्वकत्व. योचिरोधात । तस्मात्प्रतिक्षामन्यत्व घटादेः । प्रयोगश्च भवति विद्या दाध्यासितामावा सायात चविनाशिन दीपप्रत्यभिज्ञापियामदी. पवदेव नः, अनाभिधीयते नानिपमः । अतत्कारिणोऽपि समात्न लाघदक्रियाकारितव सत्ता मतोऽक्रियाकारिता । न तु न च सर्वस्य भानस्य प्रक्रियाकारितानियमः, अतत्कारिणोऽपि तत्स सब सत्ता, भवात्। न च ज्ञानकारणत्यमपि सर्वस्य नियतम् । अज्ञायमानस्यापि स्वरूपसद्वाधसभवात न च सर्वेषा विज्ञान प्रत्यासम्बन हे तुता प्रतीतानागताना भावा- ना सभवति सति अविदयमानाना हेतुत्वानुपपत्ते । हेतुत्वे या सर्वत्रा ननिष्पत्ती सपा घ्यायत्तत्वात् क्रमानभ्युपगमेन च पुनयापारानुपपते. तल्लवणयाच मनाया , सर्वजडानानन्तरमेव समस्तस्य बगलः शन्यता. प्रभङ्ग दाल यत्किचिटेतत, सभवति च भाताना क्रमेणाक्रियाकरणम् । सहकारियपेतमा विलम्वोपपत्तेः । महझारिणवातिशयमागन्तुक भाat. द्विवामिन भित्रया कुत्रन्त्येव । यथा वोजस्य तितिसलिलमयोगोऽतिशयः । तदना स्वापिनोऽपि योजाय भागद्गुरनारम्भ, लाभे त्यारम्भ इति न कदाचिदनुपतिः ।
प्रथमः पादः। ननु एवं संयोगस्येव कारणत्वं स्यात् न तु योजस्य । नैवं, संयो. गमात्रात्तदुत्पत्त्यदर्शनात् । न हि तितिलिलसंयोगोऽकुरजनयति धीज- विशिष्टस्य तु संयोगस्यापि कारणत्या दिशेपणभूतस्य बीजस्य कारणत्वम. हीकायें, यस्तु सहकार्यपेतां न मनुते तस्य तितितलिलसंयोगानतात्कु- गूल स्यादेय घीनादगुरो नायेता नन्यन्त्यतणप्रायः ममर्य एव भायोन. पेतो जनयितुं निरपेतो ऽयसी महकारिभिर्यिमा नास्तीति तैबिना न फरोति, फुरालस्यं हि धोनमयदेव, । अन्य चेदं वितिसंयुक्तं यतोऽकरी. नायते । सत्यम् । इदं त्यत्र यतथम् । यदिदमन्त्य तपाप्रानं तितिमलि. लमयुक्तमधुरजनकं तदिष्टपीयलाययिरहान कुशूलस्यमेव स्यात् तदा. ऽपि किमकुर जनयति । मिति चेत् । क्रिमय तर्हि कृषीवलस्य प्रेतानपूर्यकारिणः प्रयासः, विदुषां स्यापा चेन्यवन्दनादिप्रयासस्त. दुपदेशश्च देगिमानामनर्यक्रः स्यात् । अन्त्यतणमाप्तादिनानादेव धर्मा. धमानपेसान स्यगापवर्गमिटेः । तस्मात्साहका पिताहीफर्तया । ततश्च सहकारिमविधिक्रमेण संभति स्यापिनोभायम्य क्रमेणार्य क्रियाकरणा- मिति विपवे याधप्रमाणाभावात् अनियताणिकत्येन सत्ता नातं सदनुमायितुम् । न च धुवभायितया विनाशस्य रेत्यन्तरानपेतत्यं घटसंताने कपा. लसंताने फपालसंतानस्य धुप्रभागिना मुगलमहारादिहेस्यन्तरातिस्यदर्य- नादनेकान्तिकस्यात् । ननु हत्यन्तरेण भायाट्रिय पिना साते विनाशिनोऽपि भावस्य पूर्वपश्चिः स्यात् । तस्याभाविको गिनायः, किमिदं स्वाभाविको- विनाम:दति । भाषस्यमायादेय शिनाणेपिनापते नहेत्यन्तरादित्यः। ननु भायापि जातो गिनागो भायाद्विधरने मन्पदोपः । पूर्यपटुप. लम्धिः स्यात रति । अयाभिय एथ यिनागो भाषामतो यिनाराम्याप्रत्य. उत्पादायोऽप्यप्रत्यत: मात् । अत्यन्तपिरोतस्यभायपोरव भाशाभाययो. रस्त्याभिधानं साहसमानम् । पपापि शिनागो नाम न झिविद्विधर्माभयं पापा ममपटेन RI - 1 १२४ शास्त्रदीपियाम वा तत्त्व तुच्छत्वादितिा सती जातस्य भारस्य अमलि विनाशे नित्यत्वमेव स्पादिति मुसमर्थित सभा, तस्मादिवेनाऽपि विनाशेन भावस्यामल मादि निस्यत इत्यकामनाभ्युपगन्तव्यमा यत्तु पतितणमवस्याभेट दर्शन, भवतु नेतापताऽवस्यावतोऽभावस्य प्रतितणे विनानुन भविराज्य, प्रमा णाभावात । नानाऽवस्यानामपि युगपत एमस्मिन्धर्मिणि विरुदाना फ्रमेण, अघिद्वाना च सभवात् । ततश्च नूतनावस्थासमेणानुभूधमान पुराणा घस्या प्राप्तस्य प्रयत्नातितस्यापि युक्तोऽवयविश्लेपणाद्विनाश । न च सत्ताया दीपदृष्टान्तमात्रेण घटादेरपिणिकत्वम् । समाया मदिग्धविपतयतिरकादहेतुत्यात । प्रतिज्ञायाश्च प्रत्यभिज्ञापत्यस शिरोधात् । न च सादृश्णदुपात, अश्यवसामान्यासभयाए । अनुशत सामान्य समति न च मतणि कादिनामनुरत्त विचित्मभवति । मभने धान सर्व क्षणिक, तामात्र सभायाना उणिमात्य नमरा शब्दस्य, तस्य धन्तेऽपि घिनाशी नास्ति यत मूविनाशकल्पना स्यात् । तस्मादित्य शद । प्रयोगश्न भवति, नित्य शब्द श्रापणत्याच्छन्दस्वयत । न स सदस्य नास्तीति मितव्य, प्रत्यभिज्ञानात् । अरपये हि गच्छन्तोऽनपूर्व रादविशेष श्रुत्वा कक्ष्याय प्राणिन शब्द पति सदिहते। नच सामान्यनिश्चयमनारया विशेषतशय उपपटात तयाऽधान्तर- सातिरपि धतोपगारादिष्वनुना फारादिभ्यो व्यारा चिम्ति। सया धर्ममयमे द्वितीयेषु चतुप पन्नमेषु च पचास्यमनुमा मन्ति धात । कपमयगम्यन्ते । धज्ञानादेश या हिसिपाप दूरदेश दकारमुरित शुलवताहमादिषु सरायो भयति न घाय सरायो दस्य. निबन्धन , फ्राविण्यभायात् । अतवृत्तीयादिनु सामन्ये । MAH पलटुपनम्मादेष मग सा धागनाणे भकारादिपरापो नान्येषु । मन धतु वस्ति मामान्यम् । पय प्रामे द्विशीयप पच पाय मामान्यानि यि दृष्टान्ने गब्दस्य वाराणत्योतुना नित्यस्यानुमानम् । . .
प्रथमः पादः । 1 ननु शड्डादिनादानामनित्यत्वेऽपि श्रावणत्वादनकान्तिको हेतुः,न, तेचामपि प्रत्यभिज्ञाया नित्यत्वाद् र्याद तेषु प्रत्यभिजा नाऽस्ति ततो धन्य- न्यत्वे सतीति विशेषणाव्यभिचारः । यदाचानित्यत्वं धनीनां तदा कार्य. स्यानाश्रितस्यानुपपत्तेराश्रितभूतेन केनचित् द्रव्येण भवितव्यम् । तस्य त्वने- कावे प्रमाणभावादकत्वे द्रव्यस्यैकद्रव्याथितस्याभावादन्यत्वे शब्दस्य सयो- गविभागयोरनपेत्य कारणत्वाभावादकर्मत्वे सति पारिशेप्याद्गणत्वमेव ध्वनीता भवति। तत्र पार्थिवभेयादिगुणत्वे तरहादाप्यद्रव्यगुणत्वे वा श्रव- णाप्राप्यसम्भवाच तदाह्मत्वं सिध्येत्। तस्मात्र थियादिगुणत्वम् । वायुगु- णत्वं तु युक्तम् । मुखशहादिसंयोगादेरीदण्डसयोगादन्यतो वा निष्पदामाना वायवस्तबध्दविशेषगुणका निप्पचाः सर्वासु दिनु विशमानाः गोत्रेण संयु- न्यन्ते । ततश्च संयुक्तसमवायत्तद्गतः शब्द पानेण गृह्यते। यस्मादेव वायु. गुणाः शब्दः,तस्मादयस्कैश्चिदुच्यते शलिङ्गमकामिति तबिरस्तम्। वा. नान्तु नित्यानान्द्रव्यत्वमेघाही क्रियते । नन्वेपामपि शब्दत्वात ध्वनिवद्गुण. त्वानुमानमिति चेत् न वी न गुणाः, ध्वन्यन्यत्वे सति श्रावणत्वात शब्दत्वम्वित्कालवच्चेति प्रतिसाधनसद्धावात । यथा च दिवालयो: श्रावणात्व तथा मागेवोक्तम् । यत्तु स्पर्शविरहित्वे सत्येन्द्रियया ह्मत्वादरू पादिवच्छब्दस्य गुणामप्यते । तस्यापि यथोक्तमेव प्रतिसाधनमित्यास्तां तावत, तस्माद् झस्तनादातनयो. प्रत्यभिज्ञानाद्वाना न तावत्मत्युच्चार यामन्यत्वम्। एवं चोच्चारणं शब्दस्य न कारण विभिव्यञ्जसमिति सिद्धम् । न चोच्चारणादन्यत्कारणं सभवतीत्यकार्यत्वम् । अत एवाविनाशावित्य- स्वसिद्धिः । इदमेव हि नियत्व यत्स्वरूपसदाये सत्युत्पत्तिविनाशरहि- तत्त्वम् । उत्पत्ती वा ऽबचना स्युरर्थस्यालविमित्तत्वात् ॥ यद्यपि पद्धपदार्थसबन्धस्यापौरुषेयत्वादृदृव्यवहारादेवावगतिः सिति तथाऽपि वाक्यार्थरूपधर्म पुरुषसतानपेतत्वान किंचिन्मल सम्भवतीति प्रामाण्य धर्म चोदनाया,तया हि प्रत्येक वा पदानि वाक्या- - - शास्त्रदीपिकायाम धमवगायेयुस्तत्मघातो वाक्य वा पदार्थ घा, न तावत्येक पदेभ्यो शाश्यार्थप्रतीनिदेश्यते। मन पदाना वाघ्यायधिशेषः सबन्धग्रहणमस्ति। न च समति, अनन्तत्वाद्वाश्यार्थाना, वेदार्थस्य प्रमाणान्तरागो- चात्वात लेन समन्धयहणमत्यन्तासभाव्यम् । अनन्तबास्पार्थसाधारण- त्वान्न पदाना, प्रत्येक बारयाविशेषतिपादन मनुयपत्रम् । अगृहीतसर स्वादेव व पदसघातबाश्यपदायानार्माप सभवति प्रत्यायकत्वम् । न चाराहीसमन्ध सदोऽयं प्रत्यायति । बालानामप्रतीनेशंपत्तिय আঁ । যা মানষ ন মঘক্ষম । মাগি অনুযানী था पूर्ववर्णनितमस्कारसहितो या वाक्यान्यवर्णावा निरवयवो वाक्य. হাৱা শ্ৰাদনবাংলইৰ নে ছেলেবেলীঃ ন ন ন্য त्पशावानामपि प्रसङ्गात । अत्यत्तिवेयर्यालेयुक्तम । य पदार्यदन- मपि घाार्यप्रतीताशहम, अतासहितानामपि प्रतीतिर्न दोप. । प्युयत्तिरच पदार्यामा नायिफेल्युच्यते । सयुक्तम् । यदि हि पदेभ्योऽ घान्साभूत वाश्य पदार्थव्यतिरिक्त अश्या माठादेय यावतया प्रति पादति । कम्मदा पदावेदनस्योपयोग ? सदनुपयोगे च पदार्ययुत्पत्ति एनयिका । न च पदापाद्वाफ्यावतिरसम्मन्यात् । ननु सामान्य पदार्थ , यिशेयो याश्यार्थ, समन्यव सामान्यशिरोप- नसण । सत्यम, नियाविशेषायगतिस्तु न मिun मधिरोपसाधार. गत्यात्मामान्यम्य, ततश्च मामानपेति पटापगतमानपनमामान्य यिशेपt- पोन्मुसमपि न गोरेयानयनमादिपेत् । सलरव गोरेयानयन न तीयेत. म धामाहामविधियोग्यनियम मायपि यदर्शनात् । न हि प्रत्य, वण गामुपलभ्य फम्यामिति जिजाममाना मविहितमय देवदास स्था मिनमध्ययस्यन्ति । तम्माविलो याश्यार्य मालिको यो । मध घेदे मकैपितापुतीयप्रामाण्यम् | UPा वेदशामाना- मपि पारपत्यमाविय पुरुषपामाण्यादेश प्रामाण्यमहीमाश्या । पुन - प्रथमः पादः। १२० च सर्ववाश्यानां पौरुषेयत्वदर्शनादेव घेदवास्यानामपि पारुपेयत्वम् । अय पुरुषाणामीदृशेऽर्थ प्रामाण्यं न संभवति । ततोऽप्रामाण्यमेवास्तु न वनपेतं प्रामाण्यं सिध्यतीति पूर्वः पतः । अत्र केचिदाहुः । वाक्यादेव हि वाक्यार्यः सातादेवाभिधीयते । उपलक्षणतरवास्य संबन्धयहसंभवः । घायं गोपदयुक्तं यत्तत्साखादिमन्वितम् । धाक्यायें बदतीत्येवं व्युत्पत्तिः सुकरैव हि ॥ सत्यं, व्युत्पत्तिरवं स्यात्तथाऽपि तु न वाक्यतः । वाचार्यावति का तिरोभावेऽपि दर्शनात् ॥ पूर्वभागेषु वाम्यस्य विस्मृतेष्वपि दृश्यते । वाक्यार्थावगतिः पुंसां पदार्थस्मृतिशालिनाम् ॥ यथैव विस्मृतपूर्ववर्णानामन्तिमवर्णमात्रात्र पदार्थावगतिर्भवति तथैव वाक्यावयवेषु पूर्वपदेपु विस्मृतेषु वाश्यार्थीवर्गातन स्यात् । दृश्यते हि विस्मृतपूर्वपदानामपि दीर्घतमेषु वाक्येषु वाक्या_प्रगतिः । न च स्वरूपेण विस्मृतेऽपि स्मर्यमाणपदार्थवशादेव तद्वाचिपद. योगितां वाक्यस्यानुमाय ततो वाश्यार्थावगतिरिति युक्तं वक्तुम, अस्यां प्रणायां प्रामाणाभावात् । अनुसधीयमानैरव हि पदाथैः सातादेव वाश्यार्थप्रतीतिसंभवे को नामेदृशीमेव कल्पनामवलम्चते, संभः थभ्यो वाक्यार्यावतिरिति वत्यामः, येऽप्याकाहितसन्निहितयोग्याान्त- रान्वितस्वार्याभिधायीनि पदान्येव वाक्यार्यप्रतीतिनिमित्तानीति घुयते तेषामपि विस्मृतेषु केयुचित्पढेषु धाश्यार्यावतिर्न स्यादिति तुल्यमेव दूंपणम् । किंवैवं वादिनां प्रतिपदं वाश्यभेदः स्यात् न क्वचिदेकवाक्यता सिध्येत् । गामानति गोपदमानयनकर्मभूतां गां प्रदिपादति तथाऽऽन- यतिरपि गोकर्मकमानयनं, तयोश्च भेदात भिन्चे एव वाक्चे स्याताम् । अथान्वितभेदे सत्यप्येकस्यैधान्वितस्य प्रधानभूतत्वात् प्रयोजनकत्वयन चपदा- १ मर्वभागेपु इति पाठान्तरम् ।
= আনুষিজমি | মাসাঃ । নথক, গন্ধ নিয়ন্থ সনিয়া মহান মানবকনা মনি। যৰি যৱ, , অয়ন্ত্রি | fষাৰি যায় গ্রাম্ । सर्वेषां द्रव्यदेवताफलविशि যোগনুঙ্কালসবনয় । “না খায়া যান” মামখালীuামিজয়ন্ত যান। নলিয়ান যা ব এন “নায় নিয়ােহিনি। মাসদারবি ‘মাৰ কবুয়ারা থমtuামি"নি । মন ময়নুন মনৰ ফায় ন সঘন । ঝুনা যায়বিনিৰামান t ta নয়াবি হল ন্যায়মা স্বলা যে যা আনা। মনোর যর দোষ ননামানেলামে সামামি ২ ঘন মগ্ন। লন নানযানযালিনেন দুনিয়ার এবষয়নি। যময়ি নয়নাভিন এথমিনমিমি চাষ কম: । ন বি বানুমানহন মালিন মহান অনত্মাগনা মান। স্ম আবহমান গ্ৰারি সমিন মুদাল যা । যা দুৱানয়ন দাখিনা। ন ছ যাযন নি , যদ্যমন | মহিমায়নমঘমিল্লা। নিয়মনী যাদুদ ধুয়ান- হামালিন্য ঘাসযুযায সানিয় গু যুদয় ঘন: এলো মন । মার দ্বি এসেন্স একাঠানর, মনারিয়া গ্রানায’, ‘ল কামাখন দিগ্রাম । যুদয়টা বি এবার ঘনঘিনঘন নয় য়ায় নানালিখি যম। যন্ত্র নষ্টাধি যায় যানযাত্রা। নামা সিয়ায় রানিয়ান নয়ন। ক্ষিপ্ত কার্য | লাযit itaমনিয়াবিতিয়া, সুখিনাসার ও থি হলায়ন হােন। ঘন বৰ মৰা যায়নি দিয়ে মায়াবি গানি, ব্যথয় শায়েশা র চাই নাকভিগি। মখা হয় বা রামসহ গরু মিয়া খি। ঠিক বিসিবিwি.
प्रथमः पादः। १२९ प्सया पदान्तामपेतमाणाऽभिधाने विलम्बत इति वैपरीत्यं, स्वरूपमात्राs. भिधानपते पदान्तावाभावादतरवणमात्रादेवार्थाभिधानमिदेवयवा- चलतिताटोगिकाद्वाक्यार्यस्यानीषाढतोयान् भवति । एवमतिमधुरडोती. रमोपन्मधुरमजावीरमिति, केतकीगन्धसमानः सर्पगन्ध इत्यादि दर्शयि- सव्यम् । तस्मात्पदाभिहिते पदार्यलतणया वाच्यार्यः प्रतिपाद्यते । तत्र गामानयेत्यानर्यातपयनसामान्यमभिधाय ताकि लवति । गोपदर्माप स्वार्यद्वारेणानयनमेव गोमर्ममत्याकारण तत्सन्धिस्वरूपेण लक्षणया प्रतिपादति । पख यत्र यत्र धाश्ये यो विशेष्यत्वेन वितितस्तमेव स्वपदेन सामान्याविना लतित सन्तमितराणि पदानि स्वार्थाभिधान- द्वारेण तत्संचन्धिरूपेणा लतयन्ति । पत्रार्यान्वतस्यैव पुनरन्ययान्तरं तनानि लतितलतणया परम्पाया तस्य सर्वस्य सिद्धिरित्येषा दिक ननु कर्मत्वेनाभिहिता गोस्तकर्मिमा क्रियां लवपन्यपि कयमा. नयनमेय लतात तकयाम्पतयेति धूम' । लतया हि साधारण्येनेव प्रशताऽप्येवाश्यतया नियम्यत इति दर्शनालादही क्रियते । योऽपि मान्यताभिधानमिति तेनापि सामान्यत प्ररता लतणा पदान्तरकया. फ्यतया नियम्यत इत्येतद्वद्गीतमय । तया हि युगपदधिकरणवाच्यतायां द्वन्द्वमिछन्ति तत्र धवदिरावित्यत्र पदिरप्रातिपदिक द्विवचनोपपत्त- ययान्तर लवणपदपि धयमेव लतपति नार्यान्तरं तत्पदसमभिध्याहा. राय तथा मर्यत्रास्तु । यत एयायमन्ययविशेषो विनाभायादसिध्यत्रफ. पारपतायगादेय सिध्यति मत एम राब्दस्य प्रमाणान्तात्यमनुमानात् । ननु प्रत्यवेण यि देवदते वायगते सत्स्यप्याकाहानिधियोग्यत्येषु न परस्परान्ययप्रतीतिभवति । तस्मात्र पदार्या धास्यायंमयगमयन्तीति पदानामेशभिधानं युक्तम् । न्यिताभिधानेऽपि तुल्याऽय दोषः यो लाय- दो सत्यतप्रनिपची तपायर्यावमापि गदा तस्मिन्समये स्मृतिस्या भयतः। नव तो स्यार्पयोरामाहादिसदाऽपि प्रन्ययं प्रतिपादपतः । पप यादृगस्यितः पदेन्टयो पहप्पयहारे दृश्यते तादशान्येयान्वयं मनिषादयन्ति नान्यादृगानीन्याने, सत्पदाप्यपि सुत्यम् । तेऽपि हि 0 হাহিদায়ায় স্যা ঘন্নিাছায়নিয়াহুনায় অমান্য ব্যাযথ নিয়মনীনি। न दोपः । सेषां च ममाहारे यत्र पुरुषस्य स्वातन्त्र्यं तत्र साधीनं আমায় রানী নেই। মা ন মহানামটি যদি সমানী, দিনাথাননামখানাই বাবল্পমালামাল तारत, वाक्यस्फोटोपि पद्धस्टन्यायव निरस्तः । वास्यास्य च নিমা। মামামাখন নিষেনীয়। নয় zি ‘সুলনায়াখালিহাঘিজিয়াম: মন্দিযমেল জয় নি। হিনাম” যা মামীর বয়সালমনন নিমাসহ সামানfaখাগ্রামিম র , ন দান, নাক্কানি ন স বলা যায়। ন মহাৱা ন নীঃ না মননদ জাল সন। হয় না হিন্নাস বিনস । চালতানা কাম্য: দ ব অস্ত্র- মুল, ৰ নিৰা, ন প্র মঈনল । নামায় না। এ আয়ালাইযমি, নৱমহিননকার্য নিয়মি:। | এবাৰ নিজৰ ছাত্রেঃ মদনানযে ঘঃ বাঘ: অনিন। নননিন ঘুষ । চুনা ফি বছর এসি ইয়া ফয়ানি? বামুপ্তি ও নি বিনান। ঘাঘব রায়েলি ছযয় ঘন সাদারি মামg বাঘবতি মুনসগা আসধান ধিনাযzনুলময়াঘন । নন “বলা যায়- এd বাগানাহ ফাহিমাহাৰি নৰ নমন”। নাখানো যায় লাকি থাথি ন অয়ামিন পাগ ক্ষপ্ত নয় সুতা মাস ছেঃ, মানমি ফর্মীয় শি ৰিাৱা যদি বানান ঘাথােিনায়ারাঘবনাথমিয়া, দ্বিয় হৃgযানীর গনিত, না যানfিuঃ মমি সেনি। মায়ামাহা দ্ব,নয়াহ্মান্তবিমান। ধি গুৱনিষিকা মমাল্লা মান সম্বনযাঘমায়ায় চাহমিয়ান । কয়নি যুদ্ধ বিষয়ক্ষম। ফি গুনা হা এম জং ৪ নময় ঘনি মাথায়ন য়ে রূপ।
प्रथम पादः। १३१ स्वासन्त्यं चैमस्यैवेति युक्त विशेषणम् । यत्तु ययैव पुरुपान्तरणारित तयेवोच्चारयामीत्येवमुच्चारयति नासौ कत्ती । तादृशमुच्चारणं च बहूनाम प्यम्मिन्दाक्ये संभयतीति विशेषणानुपपत्तिः । तस्मात्कर्तृनिमित्तमिति माप्तऽभिधीयते । उक्त "शब्दपूर्घत्वमायाप्रवचनादिति “वाश्यत्या. त्पारुषेयत्वं दृश्यादर्शनबाधितम् । प्रतिहेतुविरुदश्च हेतुस्तस्मादनिमः। यदि वेदानां ऋता कश्चिदर्भावस्यत् ततोऽवश्यमध्ये तृपरम्पाया युद्धादिव. दमरिष्यत् । न त्वस्य विस्मरण मभात । तत्प्रत्ययेन हि तदा सर्वपुंमां वेदायानुष्ठानम् । प्रमाणान्तरागोचरत्वात्फलमाधनत्वस्य । अतोऽर्वाचीनः काममा विम्मत । अतः कोऽवश्य स्मर्तव्यः । न च स्मर्यते, तेन स्मृतिदर्शनयोपवे मत्यदृश्यमानः कर्त। शश विपायदभावात्मनाऽध्ययसीयते । ये ऽपि हि पौरुषेयता प्रन्यन्ते तेऽपि नैव परम्परया कविशेषस्मरण शन्ति दितुम् । मामान्यतादृष्टेन कतारमनुमाय स्वाभिमत ऋतार तत्र नितिपन्ति चिदीश्वरम्, अन्य हिरण्यगभम् । अपर प्रजापतिम, न चाय नानाविधो विवादः परम्परया फरि मन्त्रादियम्ममाणे कर्याचदप्ययकल्पत, न हि मानवे, भारत, शाक्ययन्ये च कर्तृविशेष प्रति कश्चिद्विवदते । तस्मात्स्मतव्यत्वे सत्यस्म यंमाणत्व दृश्यादर्शनप्राधित सामान्यतोदृष्टं न शनाति कतारमधमार्याय तुम । सप्रतिसाधनश्न हेतुयोग्यत्वादिति विवादाध्यासितं वेदाध्ययन गुर्यध्यापन येदाध्ययनपूर्यकवेदाध्ययनस्यात् प्रयतनाध्यपनदिति । सदिदमा मूत्रकारः । “उक्त तु शब्दपूर्वस्य 'मिति ग्रन शब्द-शब्दजन्यः शम्दो अध्ययनम् । तदयमर्थः सर्वपुरुषाणामध्ययनमध्ययनान्तरपूर्वक महें हि ययेय गुरुयाऽधीत तयेगाधिर्धाजगांमन्ते न पुनः स्वातन्त्र्येण करिवपि प्रथमाध्ता वेदानामस्ति यः का स्यात् । तस्मादपोरुपेया येदाः, ममा. रयाऽपि पोरणानुपलचिनिराकृत कत्ये तविमिना न सभमसीति प्रशचना निमिताऽवसीयते । प्रयवन स्वातिशययोगेनामाधारण्यं फटस्य मभयतीति नयिरोपणत्यानुपपत्तिः । यहाऽयं न पुरुधिरोपणप्रयचनः कदशब्दः । किं सुनित्यय पारिशेपम्पैशेपं समा तनाणे पुरुषः परमायाऽधोपमान, 1 - १३५ द्वितीयः पादः । न च तस्यार्थस्य संभवे सा युक्ता एकवाक्यतया च लतणा स्यात् । नच तस्यां प्रमाणमस्ति तस्मादानर्थक्यम् । एवं मन्वनामधेययोरपि दर्शयितव्यं ताभ्यामपि धर्मप्रमित्यनुदयात् तस्मादेपामप्रामाण्यं तेन समस्तो वेदः प्रमाणमित्ययधारणा न सिद्धयति, सिद्धान्तस्तु । सू० विधिना त्वेकवाक्यत्वात् स्तत्यर्थेन विधीनां स्युः ॥ ७ ॥ स्थाध्यायविधिना वेद पुरुषार्थाय नीयते । सर्यम्तेनार्थवादाना प्राशस्त्ये न प्रमाणता ॥ स्वाध्यायाध्ययनविधिना दृष्टार्थत्वात्सकलस्य वेदस्य प्रयोजनघदर्थ- पर्यवसानं घोधितम् । अर्थवादानां चभूतार्थप्रतिपादनेन प्रयोजऽनानवाप्त. स्तता लत्यमाणाः तिप्रदेघतासाध्यं कर्म तिप्रमेव फल दास्यतीति प्राशस्त्य. रूपोऽर्यः सोऽनन्तरप्रशतविध्युदेशाफ्राहिमत्यादामाहा, शनाति पूरयितु. मिति रायते स्वाध्यायधिीय प्रयोजनवदर्थपर्यवसानं बोधयन् प्राशस्त्यप. स्तया विना तदनुपपत्तेस्तात्पर्यमेपाङ्गमयति तात्पर्याच लतासिद्धिः, तत रवेकवाक्पत्यम् । यत्तु दृष्टोऽयंः स्वाध्यायविधिनाऽनुसत्तैया न तदृशेनार्थ- कन्पनेत्युक्तंसत्यं लार्वाणोऽप्पा दृष्ट एय, दृश्यत स्य हि वीताद्वारण तत्संबन्ध्ययान्तरे प्रत्ययः, मभर्यात तु बालपरत्वे तात्पर्याभाघाल्लवणा ना. झोक्रियते अत्र च स्याध्याविधिनाऽर्यवादस्यापि पुरुषार्ययर्थयमानयोधना त्परम्परया दृष्टना स्यगादिकन्पनाऽनुपपतामात्रस्याप्रयोजन त्यात भायात्यपरत्यं लवणयाऽदीक्रियते तढि पुरुषप्रयतनाय विधिरपेतते म्वयमेव विधिः ममोहितसाधनता बोधयन अलमेवानपेतः प्रयतविमित्युक्तं, तत्रायते सत्य, विधिोध प्रधान प्रतिकारण तस्येय त्यनुयारिका प्रायपातिः फले हि निमर्गमुन्दर स्वपमेय लिप्मा भयति तत्माधने तु दु गा. फरे स्वतम्ताय टेप एश, अवश्यं धमाधने प्रयमानस्य तत्रय सच्या भयितय, हितमानताऽयतिरपि तत्र इचि ननयन्ती प्रतिहेतुः যারীঘিামি যত্ সালহা, মহা দু মুছাঁয: সুমহালয়াসিসদল প্রম হিনী যয়ন'মলন, মানসমদিনায়নামহি জামা- घर सत् सतामसता वा गुणाना कीर्तनादेश रोचतेतरामिति सार्वजनीनमें- মন্। নয় ঘিীনাপ্রয়নজিয়ানম পূষ্ট হওয়ার সম্বনাননা দৱিংগাংনয়াবাহানা প্র ননৰ দয়াল্লাখানা মানিয়া বুলি fatনা যাযকাদোনাঘাষনামথি সিন্ধু মাসুম। হনু মাযময় প্রায়শিয়ায় ময়ানমায়- | মাঘিমাহবনিআই নিয়োনহ্মবারিন্নয়ন খালার নানা ঘূত মা এখান শ্রেন নি নানানায়েম্। নয় | ময়ান নন ননু সময় নয় বরং থানা যায় মান্না যuাম, এ zি “ যনমসূমি আহিনি, নন ম- মিষ্টিময় মাথা ঘাঙ্গায় সাময়ি সময় মনি सन मन्त्राणामपि योजनबत्त्वात्मामाण्यमस्तीत्यतात्सिद्ध, प्रयोननधि গায় সানমাঙ্গিয়ে মা যায়, না নামঘহগ্ন ধীন দিয়ু মলয় রয় সামায়ে । सू० विधिवा स्यादपूर्वत्वाद्दादमाचं धनर्यक्रम् ॥ १२ ॥ पूर्णतारेण विदमारभ्यते यदुक्तमानर्थक्यमर्थवादानामिति सद | যীম' দায় কবি শামই যা “য়াঘী বুয়া ময়লুল্লা শu ৰূন্য ডঃ মা গো কস্ট অনান্নাতাষ মুনাহিg विधिसभवादित्येवमातिप्यते अत्रैव विचार्यते किमादुम्बरी यूपी भवतीत्या. | দ্বনাথ “জানি জন? বন র্যা sqময়া নয় বদিয়ানীমন মিথিসিকিঃীলন কাণনাযনারীনা যুদ प्रतिपादयितु न धेति, सत्र पूर्व: पतः उजं पशूनापत्याविरुध्या दत्यनेन অণুৰা রায় মনসুশা, বযস ঢু সায়, দঘিা যত, গণগ্ৰহমান, প্রায় ২ ভাইরশাসনিয়ামুললি? শ্রমঘমি বিয়া খানমেন মাথনমায় প্রস্থে ৭ খুন দ রানা।
द्वितीयः पादः। तिसिद्धनाया विधिनति, सिद्धान्तस्तु विधायसति भावनाया औदुम्बर. ताभयनातिप्तायाः सेव भाया स्यान फलं, संनिहिता च सा, विरुष्टं तु फलम्, अतो ऽपि न फलमंबन्धः, तेन यद्यपि तादूज पगूनाप्नोन्यना. ऽबरुध्या इत्यनेन फलमभिधातुं शक्यते तयानिहितस्योटुम्बात्वस्य फल- घधनममर्यकमित्यर्यबादत एवात्र विधिस्वेतव्यः, न च स्तुतित्वेन विधि- शक्तिमुपजनय्य पुनस्तेनेव फलकल्पना संभवति घाक्यभेदप्रसङ्गात, तस्मा- दर्यवादः, न चैवविधन कामराब्दहितेन शश्यते फलं प्रतिपादयितुमिति पर्णमप्यधिकरणे वयामः । अत्र तु साधनांविचारमुखेनार्यबादत्वमुक्त, सत्र तु साध्यागविचार इत्यपोनरुत्यम् । अयया माध्याशेऽप्यत्रय विधारित रात्रिसत्रन्यायेन फलपरत्यमेवापापरलोकश्रयणादीनामाशङ्का निराकरिष्यते चतुर्थे, न नोटुभ्यरतायाः फले विधीयमानायाः यिधिराश्रयो लभ्यते तत्रास्मादेव वारयादाश्रयकल्पनायां वास्यभेदः, पशुपागो हि प्रातः स नावदयोग्यः, यत्र हि गुण. कारकतामापयते स आश्रयः, यया होमोदधः, न चोदुम्बाता शनाति यागे फारमीभवितुं तदाश्रयत्वे च यूपयशान- धेश्यम् अनुगदासभवात्, पन पनियोजन यूपद्वारेण योग्यं तदपि सह यूपनया प्रकृतम् । न च प्रतिवच्छन्देन तस्य संनिधिसंभवः, म हि प्रारुतमित्यं- भावं सामान्यन सनिधापति तत्र न यूपस्य स्वरूपेण विपरित्तिरस्ति अविपरिवर्तमान च न शझोत्याश्रयाकाहां पूरयितुं, तादृशी च घिरित्ति. र्नुहादीनामप्यासीति तेपामप्याश्रयत्व स्यात् तत्र तयैव यूपग्रहणानर्यस्य तत्र वास्येनेवायसवन्धे फलसंबन्धे च विधीयमाने वाश्यभेदः, एकदे. शिना तु धाम्यनेवाश्रयसबन्ध फलप्तवन्ध च गुणाधिमाऽभ्युपगच्छतामि- हापि तयत्र सभवादादेकेन घास्येन सबन्धद्वयासभवात् अप्रामाण्यमा- गवा बिरासाय स्तुत्ययंत्वमापादित तदनर्यकम् । कश्चित्वाह यूपस्या दृष्टत्वात्तत्संबन्धो दधिहाममंवन्धन लोकतो लभ्यते ततस्तस्य फलसंध. न्यस्य नेकस्माद्वाश्यासिद्धिरिति, तदसत्, यदापि यूपत्वमदृष्टन्तेन तु निमित्तेन यस्मिन् काठे यूपशब्दो वर्तते तस्य चौटुम्बरनातेश्च लौकिक १३८ शास्त्रदीपिकायाम् एवं समन्धः । यदि चैव न लभ्यते "खादि बोकामस्य यूपं कुर्यादि- त्यत्रापि एकवाक्यता न स्त, अस्तु तत्र पास्यभेद इति देत वातमेतत् एकवाक्यस्वालमान, यदि चाकस्मिवाख्याते वाक्यभेदतथा सत्यादुम्ब से यूपो भवत्यजं पशुनातीत्याख्यातद्वये सुतरा बाक्यभेद, Bामाण्य छ सभवतीति दूरापेमप्रामाराय: । अथ लादिए पो भवतीत्येसद्वाभ्यविहि रुयूपसबन्धाश्रपणेन फनसबन्धविधिर्य' खादिरी यूपः स धोर्यायस्येति ময়া মনি ঘাহিৰ ন নগ্ন যা অামিল জলাম स्यात् उभयार्थ चैतदिष्ट स्वादिषटुभयार्थता दधियाणस्य बदमो निबन्ध कारस्यापि तमामाथितम्य सादिरम्यस्यौटुम्बरस्वस्य फलाविधिम भवात्रामामाएपशङ्कत्यास्ता तावत, तस्मादौदुम्बरता पूपोद्देशन विधीयते तत स्तुतिरियमूर्ती वय इति सिद्धम् । सू० हेतुवा स्यादर्थवत्तोपपत्तिभ्याम् ॥ २६ ॥ एवमानवप्रतियोगिनो विधिप्रतियोगिनश्शायदा: विचारिता, इदानी प्रतिहेतुमतियोगिनो विवायने, एव प्रयते | "शूर्पण बुहोति तेन हाच क्रियते” तत्र सदेह कि शूर्पण हेग्मे कर्तोऽत्र करणताहेतु ? टमार्थवाद? ति सहि शब्दशुन्या हेतुत्व गम्यसे लक्षणया प्राशस्त्यम अमर्यकप्रायश्चार्यशाद , हेनुस्वयंशान की पुनरयों हेतो. येन अनान क्रियते शुदिन्येनापि दापिठरादिना सेनापि होमसिदिहतो. प्रयोनम कथमसिद्धाया मासा हेतव्यपदेश अत एव हेतुनिर्देशाङ्का प्तिमन्तांणानुपपदमनात यातिषचन यरूपले, येन येमात्र क्रियते सेन होrध्यमिति न बचनेन सावरणविधायिना शर्यस्यापि हामसाधनस्य सिद्धे. पण जुहोतीलयुत्या नुबाट', निदृमिद वाक्य द्रुतानुमितक निष्पत्र सूपस्य होमसाधनसमवकरणवाद्वेता, अत पूर्वमन्यद्वायद करण सेम हातमिति पूर्व पर । सिद्वान्तस्तु शर्पस्य नृतीयाशुस्या करण गम्यते न नामानिविष्टिसर्दािमविकल्पितुमर्हति । ਜੋ ਚ ਬਣਜੇ) ਚੜ 21 ਵੇਲ ਬਰਝ ਉਸ ਬੇਰਕੋ ਬੇਵ ਯੋਝ तर प्रास्त. अर्थवादात्यजित रोधनार्थ लेन स्मादबादायम। एघ चामिडच्यापियनकल्पनाको न भविष्यति, क्रियत तिचा . स १३२ द्वितीयः पादः । माने वर्तमाननिदेशः प्रचरोवनार्यत्वे युक्तो भवति, न हि भूते भाविनि वा तादृशी प्रीतियादृशी प्रवर्तमाने तेन रुच्यर्यत्वेन लक्षणया अवर्तमाने पत्तैमाननिशा युक्तः, विध्यर्यत्वे तु निष्प्रमाणक लतणाश्रयणं न परिकल्पते। न च तेन वर्तमानानियेण मुख्यावाणेन शक्यते होमः कत, तस्मादर्थवादस्वम् । स० नदर्थशास्त्रात ॥ ३१ ॥ गतोऽर्थवादप्रसङ्गः, मन्त्रेष्विदानों चिन्ता तेपामप्यायाधिकरणे पनार्यस्यमाशय स्वाध्यायविधिवशेमार्यबत्तया भवितव्यमित्येतापदपर्य. धसितं कथितं, तत्पर्यवसानायेद्वानीमर्थविशेपरिवन्त्यते, तेषां च क्रमप्रकर. णाभ्यां प्रत्यङ्गत्वं भत्किं दृष्टेनैवार्थप्रकाशनेन भवति किम्वोच्चारणमा- नेणादृष्टं कुर्वता? मिति, तत्र यदि दृष्टार्यतैव स्यान्मन्त्राघानमनर्यके, प्र. स्यायनाददृष्टं चेत्तदुच्चारणतो वरं, शक्यते हुपायान्तरेणापि प्रयोगवेला. यामर्थप्रकाशनं, तददि तावन्मात्रमेव कार्य मन्त्राणां स्यात् नित्यपदाम्बान- मनर्यकं स्यात् । अथ तु मन्त्रात्यायनाददृष्ट कल्प्यत ततो यह टूरमपि गत्या कल्प्यमदृष्टं तदुच्चारणदेव कल्पयितुं युक्त, तद्धि पुरुषव्यापारगो. चरः, प्रत्यायनं तु तस्मिन्ननुष्ठिते स्वयमेव भवति, स्वव्यापारे च पुरुषो. नियुज्यते यत्र चनियुज्यते तत्र फलाकाडा, सेन याऽवश्यंभाविनी अदृष्टक- ल्पना मा तत्रैव युक्ता न तु तस्य प्रत्यायनार्यत्वं, प्रत्यायनं वा दृष्टार्य- मिति युक, तस्माददृष्टा मन्त्राः, तथा उ तदयंशास्त्रायुपपत्तिः । इतरथा परि संख्यादाश्रयणे केशः स्यादिति । अत्राभिधीयते “यस्य दृष्टं न लभ्येत म्यात्तस्यादृष्टकल्पना । अनुष्ठेयस्मृतेश्चे ह मन्त्रोच्चारणामर्थवत् ॥ स्मरया च प्रोगार्थ प्रयोगाच्च फलोदयः । एवं दृष्टार्यतालाभावादृष्टपरिका. ल्पना' यस्तु मन्त्रेणैव स्मर्तव्यमिति नियमः, तम्य न किचिद् दृष्टमस्तीय. दृष्ट कल्प्यते मन्त्रोच्चारणस्य तु दृष्टेनैवार्यवत्त्वात्तत्रानुपपत्त्येकशरणामदृ- प्टकल्पनमनयका तदर्थशास्त्रादयोऽपि गुणार्थिवादपरिसय्यादिभिः परिहताः, "तस्मात्प्रकाशनेनैव मन्त्राणामुपकारिता । उपानियमादेव स्वदृष्टपरिकल्पनम्" । रति गास्वदीपिकायां प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः समाप्तः ।। ।
१४२ शास्त्रदीपिकायाम घेयी यदत्रिपोपलभ्यते सद्विप रयितुनानं अल्पति, अष्टभाग ताविपर्य च स्मृतिवाश्यमिति नूनमयमष्ठकाकर्तव्यतां दैत्येतावमयम मलप्यते न श्रुतिस्वरूप, नापि अविज्ञानम्, एवमर्धनाने स्मृतिकारस्य कल्पिते पश्चाज जाननिहाल नेवभूतानुमान, २ श्रुतिकल्पनम । एवं स्मृतिका गनरस्थापि स्मृत्यन्तरनिदादर्थ स्थानुमानमिति निमामाणिकी श्रुतिकल्पना स्यात् । अयोध्यत न खलु परकीयेय जानेन झटित्येक्षा. নিয’, মলদেয়নামান, নয় যৰি শ্ৰমি ফাগ্রাঘিয়ে जानमूलमनुसदधानः स्मृत्यन्तरमेव सभाषपेत् तदपि च ज्ञानम्यध लिङ्ग, नार्थस्य, एव तत पूर्वतरमपि स्मरण ज्ञानस्यैष लिङ्ग नार्यस्येति न क्वविदनिश्चयो लैङ्गिको लभ्यत इति श्रुतिरेव कल्पयितव्या । पदोवं, गु तावपि तुल्यमेतत्, स्मृतिकारस्य भूलतया श्रुतिज्ञानमेव प्रथम कल्प्यते न श्रुतिमद्वावः, श्रुतिविधयेण तु ज्ञानेन यततिधिनिर्णयः, परनानेन । तद्विश्यश्रुतिनिश्चयो मलानुसधानसापेतः, मल छ स्मृतिकारस्प म्मत्या न्तरमेश्व, सधि धार्थतानद्वारण अतितानस्यत्र निङ्ग, न श्रुतिसाद स्येति न कनिकस्यचिदप्येव सिमझायनिश्चयो लैङ्गिको लमते, लिहा. दोनि तु श्रुतिसदाय कल्पयन्तीत्युक्ती विशेषः, सेन यदि परकीय ज्ञानेन प्रागेवानिश्चयः, ततोऽयमाणपरम्परयाऽस्यैवानुमानाच श्रुति मिदिः, अनः स्मृत्यन्तरमेव मतं स्यात अन्धपरम्परया च रूपनिरव यसदा स्यात, चैत्यवन्दनादीनामपि पुंवाध्यपाम्परया धर्मत्या'नु. मानं स्यात् । अय मलानुसंधानापेक्ष नतो यथेष बय मानषीयाम. যাশনায় স্থানাধব ব রানার কবিতা নানি- द्विषयमेवेति पुस्तकास्तरबाट । २ मलिकारस्थापि इति पुस्तकान्तापाता। निसमाणिकति बर: फाट । ४ सुन्यमवेत टिति पादातरम । ५ धमानुमानमिति पाठान्ताम् । अतिधिय प्रेशि पु.॥
१४३ + तृतीयः पादः। श्चित्य तनिश्चयाय मनोः श्रुतिसदावमूलं प्रमाणं मृगयामहे, तथा मनुर. प्यन्यस्य सोऽप्यन्यस्येति न श्रुतिमद्धावसिद्धिः । एवमुभयधाऽपि श्रुतिर्नि त्यानुमेया न सिध्यतीति, न तन्मूलत्वेन प्रामाण्यं स्मृतीनाम् । अतः श्रद्धा- मात्रविजृम्भित स्मृतिप्रामायमिति प्राप्तेऽभिधीयते । वैदिक समयमाणत्वात्तत्परियहदायतः । सभाध्यमलत्वात् स्मृतीनां घेदमलता ॥ य एव हि वेदस्यैव धर्ममलता नान्यस्येत्यास्यिता मन्धादयस्तै. घामष्टकादिपु धर्मवस्मरण न कर्याचदुपपद्यते न यदि वेदमूलता, तथा वैदिकानामेवाविगीतपरम्परया परियहो, वैदिकत्वस्मरणं चैषु शि. प्टानां नाति वेदमूलत्वे ऽवकल्पते, सभवति च त्रैवर्णिझाना वेदसयोग- इति तन्मलत्वमेवाध्ययातीयते, प्रथमनुच्चारिताना मलत्वोपपत्ति? इति चेत् समुच्चार्यन्त एव स्मृतिमूलभूताः श्रुतय संप्राप विप्रकोणाः काश्चित वचित्कस्यांविधाखायां, विप्रकीर्णत्वात्तु शास्त्रान्तराध्याभिः शाखान्त. रगतानामनुपलम्भात्तादर्थनार्यविवन्धनम, उपलम्भे ऽपि घा मन्दधीभिर. नुपसहरणीयानामुपसंहारफन स्मृतिप्रणयनमिति न वैयर्थमतः स्मृतयः प्रमाणमिति सिद्धम् । श्रुतिप्रायल्याधिक म० विरोधे त्वनपेक्षं स्यादसति धनुमा- नम् ॥ ३॥ उस्सृष्टस्य स्मृतिप्रामाण्यस्यापधादः क्रियते, अत्र प्रत्यत युतिविरुद्धाः स्मृतीरुदाहृत्य'चिन्त्यते कि प्रमाणमप्रमाण वा? इति, तदर्थं च पूर्ववदेव श्रुतिमूलत्वं भ्रान्त्यादिमूलत्वं घेति चिन्तनीयम्, तत्र पूर्वाधिकरणं समस्त. मिह पूर्वपतः । न च प्रत्यक्षश्रुतिविरोधात स्मार्तश्रुतिकल्पनाऽनवतप्तिः, द्वयसंभ- वास नीहादिश्रुतिवत्, यत्र हि द्वयोरमभवस्तविषये प्रत्यतेणेतावि . स्मतप रदात्य चिन्त्यन्त पलि युक्तः पाठः। रणम्। .
৪৪ पास्यदीपिकायाम् যযামান মনসানােদেন নিয়দিন ঘাৰিৱ নীবালান, | য ন মনমান সহীন যেমথানীনি तद्विषयमनुमान न शझेति प्रतिरोड, सभवति च युगपढनुपसहरणीयार्थ fa সুনি দিযেনমোধিৰিবগুনিনি হায় বাবি অত্রিীধনা মহননিলিয়নুমান ন ন নিন, ফায় মন্ত্রি পুলিব্ধ্যিায় ঘনিয়ে গ্রাথ ? নাড়ি ধ্বনি- সমাৰ দু জমি নিয়ে আসন। শুন নৱ নৰ নাথানি এন বাথ, দিন জানালা, আষায়ু নাম্বানানানা লন, যা ঙ্গ,ছাদায় মাল সুনির্মলন সমিন, ধান নয়া প্রয়া যাব না না নারাঙ্গাঘীনা | সুনিজনা নানান, ন ম ম গুলান নলাক্ষাদ্ধা নিন,“যা দুলালনন্নিাথ যা যৰি মই সমগীরে নাগ্রিয় গনমান সব বিষগ্রন স দ্বষ মন, দুনিয়ান আনং মীয়া ন দমন অশোবানা, ঋণ - যান চলকানার ময়ানমননশন ঘন মম মন শুনিয়ে নীতিষিবি। তা সুনিনির্মমই ন মিয়া | নিক্সন, মিৰিয়মা যদ্দিন, বা ঘা না, ময়নাগ্রা নগনি', দা গ্ৰ নহা, লিমার ঘ ঘ সময়, নামান। | গযৱষ্যনিসিলামরি গামায়ামনি মানয়িন। “ সমিল্লাহৰিখনিন । আঁৱলীন যানি বা হিন হয়।হিমা মাসি ধ্বসহমনাবাৰিখন । অনয়ায় যায় | আয়ুষ্ঠিত” অশ্বমাত্রিবেনা বি মুয়ালিখিদমায়েলিয়ন যিনা, মা মহিমহিষ, গয়স ব গ ঘ হযেম মঃ আ, যা ইমেহিনি গঙ্গামার নামথি আমায় রমর্মীগণনাথ । । যাত্রী না নিলে। । বিশ্রয় নি । } ११५ वृतीयः पादः। ननु शक्तिमानं विधेः प्रमेयं, संभवति चाननुष्ठीयमानयोरपि शक्ति- रिति सत्यप्यनुष्ठानविरोधे प्रमेयभूतयविरोधादुभयोः प्रामाण्यमुपपत्र- मिति नेकस्यापि पाधो युज्यते, शिमिदानी सागरं तदग्निना सिञ्चेदि- | त्यादीनामपि प्रामाण्यम् ? अननुष्ठीयमानस्यापि शक्तिसंभवात, तथा सामान्यविशेषशास्त्रयोरपि न विरोधः स्यात, पाहवनीयपदयोरुभयोरपि शक्तिसंभवात्, आहवनीयस्य न पदेन वाधः स्यात, अविरुद्धस्य दुर्वलस्यापि बाधायोगात, न चात्र श्रुत्यादिभिरिय लिङ्गादीनां मूलाच्छेदेन श्रुतिकल्प- नाविरोधाद्वाधसभवः, सामान्यशास्त्रस्यापि प्रत्यक्षत्वात्तन्मात्रेण होमान्त. रेविय पदहोमे ऽप्याहयनीयसिद्धेः, अतोऽत्र सामयीविरोधासंभवात्ममेय. विरोधादेव बाधो ऽङ्गीकर्तव्यः शक्तिमात्रे च प्रमेये तद्विरोधाभावावयाधः सिोत, एधमुत्पत्युत्पशिष्टनित्यनैमित्तिकादिषु प्रसङ्गो दयितव्यः, तस्मादपश्यममुष्ठानविरोधे शास्त्रविरोधोऽङ्गीकर्तव्यः, किं च न शक्तिमा भूतार्थकचनवद् विधिना बोध्यते, प्रयतनारूपो हि विधिरासमोहितसा. धनति बोधयति, प्रवर्तना चाशयविप्रया न संभवतीति स्यादेवापा- मारायं, यदा तु समोहितसाधनतैव विध्यर्थ इत्याश्रीयते तदपि न तन्मात्रं विधिः, किंतु कर्तुः समीहितसाधनता, न चाशक्याथै कर्तृत्व संभवती. त्यप्रामाण्यं, यथोक्तम् "प्राप्यातानाम घुमतां शक्ति: सहकारिणीति तेना. राश्यानुष्ठानमर्यद्वयं बोधयतोः प्रमाणयोः प्रमेयविरोधादयश्यमन्यतरत् बाधितव्यं, तत्र प्रत्यतेणानुमानस्य बाधेोऽग्नाविध शैत्यानुमानस्येति सिद्धः ममामाययं स्मृतीनां श्रुतिविद्वानां, बीहादिपु तु योरपि प्रत्यतत्वेनाए- झमाणविशेषत्वानेतरस्य वाधः संभवति, विरुद्वार्थत्वाच्च न द्वयोराज. स्पेन प्रामाण्यं, न चाप्रामाण्यमविदामानदोपयोः संभवतीति गत्यन्ता- भावाटुभयोरपि पातिको बाधः कल्प्यते, न चैवं शास्त्रस्याप्रामाण्यं, यथा सामान्यशास्त्रस्य विशेषशास्त्रयाधितस्यापि नामामाण्यं, तदिहापि । ननु चाधितं भवत्यप्रमाणं च न भवतीति व्याहतमेतत्, सत्यमेतव २ कल्पनाविरोधनाद्वाधसंभवः पति पु.। मद्यापि इति पाठान्तरम् । १० 18 আগ্রহীমিয়াম য, যাদোষ্ঠি গায়ি আট ঘনমাত্র হানুম মােন দিন waৱমনাৰায়না যা আন্তায় গ্রাম গ্রনি: সময় ধান মার মাথা মাহিঙ্গাৱালয় থানাসমীন স্বাসায় আন্তঃ যিয়াল্লালাঙ্গাপাশিন্নিান নামামা, নিয়ন অনিয়মৱন যখন ধাৱিন্ধষ জানি যান, মূন সনামলায় দুনিয়াথাম, সুবিনয় ও মলৰ সুনিশ্রিনিখ্রিয়ন দ্বিান্ । ननु पातिकत्येनापि प्रत्यतथुतेरुपपत्तस्मिन् पते मा नास्ति सन्न সামর্থন মনমােহি খানালৱিয়ে দুনিয়ামনি ইব ন রমনগয়া, গননা ধি গুনাবিজ অয়ন মন লিংরাবানিজন মানানসন অয়নান, ববি থানা গুপ্ত যিন হারুন, নয় নয় আবিষ খামায় জানা দুনিমান লমন, নয়া ৪ লালিঙ্গায় মাখামানির রাবি যাশনীরনগৰ আনু, মনৰে প্ৰয়মক্কালালিয়াম- অনুসারী দল, ন মায়াবি যে যবিধি ॥'ক্লন अवसातु सभाध्यमाने तु धात्यादी दृष्टानुगुणाऽदृष्टकल्पना, असति तु যিয় ফায়ালা হিহিয়ঞ্জা সুমালদিনি নয়ন মিনি, ক্ষু হানাৰ । ৪ অগিন্ধয়ান বা সন্ত্রাঘায়ে সুনয়মমকােৱাংশ *ইনৱীয় গ্ৰাৱাঃtaীয়াহ নাসালা গ্রনি সি ধা, জানালারসনগুনিশ্লিাঘামান্নালামাযেমনি গান শুন, न दृष्टे हेतो हेत्यन्तरानुमान प्रक्रमते दृष्टवान लोभ एव हेतुरिति, নন মুন্ন লুথাললাগাইব্রিহ্মগ্নবাজনাবধি , গমঃ ৫ মায়ানিন । ৪ মিনি গালা। दृष्टमूलकस्मत्य সারামি।
१४७ तृतीयः पादः। श्रुतिविरुद्धं दृष्टकारणं च स्मरणमप्रमाणम, अतोऽन्यत्ममाणमिति, यस्त्वा- चार्येर 'धिकरणभट्ठो दर्शितः, तत्रायमभिप्रायः, भवेदेवं स्मृतेबोधो यदि स्मृतिमूलं न कदाचिपि कैश्चित्कस्यांविपि शाखायां पठात इत्यध्यवसातुं शक्यते, तदा हि तत्र सर्वपुरुषाणामेव प्रत्यतप्रसराभावात केवल स्मृत्यनु. मानसमधिगम्यं तियाम्पमनुमानस्य प्रत्याविरोधादनुदयात्सकलजनस- मस्तप्रमाणपयाऽननुत्र्तिगगनकुसुमायमानं स्यात, न चैवमध्यवसातुं शक्यम् अनन्तचरणाधाराणामनेक्रसहस्राणां घेदशाखानां कास्न्यनोपलम्भासंभ- घात, एवं चानध्ययसीयमाने सत्यपि विरोधे दुर्लभतरमप्रामाण्यं, नित्यानुमे- यतिमलतानिराकरणात, यदा हि शाखान्तरगतानि पुरुषान्ता प्रत्यक्षा- ययेध घेदवाश्यानि स्मृतीनां मूलं तदा घेष्टनवायपि पुरुषान्तरे प्रत्यक्ष सया संभाव्यमानं कमिव शक्य नास्तीति याक्तुं, द्वेधां हि तस्या भाषा- घधारणं याधप्रमाणसदायात, साधकप्रमाणाभाणटा भवेत, बाधकस. द्वायोऽपि द्वेधा, दृश्यादर्शनाद्वा, तदभावनियतार्थान्तरदर्शनाद्वा,न ताय. दृश्यादर्शनं समस्तशास्रोपलम्भाभाधादित्युक्तम् । न च विरुद्धथुतिदर्शनं तदभावनियतं, येन सद्दर्शनासदभावोऽव- धार्यत, विद्वानामपि यहण्याग्रहयादिश्रुतीनां सहस्र दर्शनात, तेन न साधडाधकसदायो, नापि साधकाभावः, स खल्बात्मीयः सर्वेषां था भवेत्, न तावत्स्वप्रमानिवृत्त्या वस्त्यभावनिश्चयोऽतिप्रसङ्गात । न च समस्तपुरुषाणां तत्र प्रमाणं नास्तीति राश्यते निश्चेतुं, संभ. यति हि तस्य शाखान्तो समाधान, पुरुपान्तरण प्रत्यक्षीकरणं च, नित्यानु. मेयत्ये हि सर्वेषामिहानुमानमेव प्रमाणं स्यात, तच्च प्रत्यक्षश्रुतिविरोधे नोदेतीति सर्वपुरुषायां साधकप्रमाणाभावादोपत्करमभावावधारणं स्यात न च नदस्तीत्युक्तम् अन्धपरम्परादापात, अतः पुरुषान्तराणामिह | प्रत्यतसंभवात तस्य यात्मात्यततुल्यत्वाव स्मार्तश्रुतिनिराकरणं, तदुक्तम् ५ अनाचार्यपदेन रापास्यामिन उध्यन्ते । २ पुरुपान्तरप्रत्यक्षतति पु.। ३ पुरुपान्तरप्रत्यक्षतति पाठान्तरम् । ५ सदसदर्शनादिति तु युक्तं स्यात् ।
৭৪ णास्त्रदीपिकायाम আলীযানফেীহ হাহ নজির সন্তাঘব ঘর- মাদি নন”।যাই যেয়াল্লাহহিননিন্মাঞ্চন মথি वेदवाक्यं सभाव्यते तदा स्मृतितिहरूमनुमान न केविप्रतिवध्यत इति ন নিল দান' গানে শ্র, মনই মনেহয়ামীলক্ষীয়ম- | অনুমিনিয়ানুরূলসায়ন বিজলা যায়, यदि परमात्मी একা যায় মিযীয নন যায়যান মং ক্লিয়ন মনঃ ফ্রশনাম অনুযায়নমগ্ন মামলায়লয়ে যায়- মানিনিয়মায়ুনবাহিনুমাৱা “স্মঃ মা মিয়াৱাই গিমা নিশামসন,অগ্নিগ্রভিসনিকা दना वेद सूत्र, विरोधे त्वनपेत स्था दिति श्रुतिस्मृतिविधेि यत्ममा যানানানা মত আল্লিম, অমনি রামময় uta আনুমান দিয়ঙ্গামনি, যথাৰু “ মান্ধ সুন্যি ক্ষমা না ঘাম- | মীন। চাষি ঋনাভালমিশ্রনগুনি, মন দালন . মাত্র গুনিগ্ৰিছানা নানামিনি চিত্র, মাসলগাছগামীমা যথা লাগে। যা যাত্রাসি নীঘিনি যয়িত্বীননি আহি মিনিমালি ঘামান নানন্যমাত্ৰ এমুয়াক্কা মাশরাধাঘবদান, নয়া ৱি মালিবন মাত্র মাত্র বস নি, মলাবিষমুবায়ন মানে নিশ্লিথন নয়। | মমি সন্নিহিজনিয়াহিসি কামাল মিয়া গ্রাম। দুন মঞিসনি, যাত্রীসিমন, নয়া প্রনাথ স্বলা भित्ररूपा वेदा सभवेयु, से चेदानी प्रलोना मन्वादीनामपि हि झवि মলীলয়ারসুলনামমন, নমামি মযিনি, বুনয় এ নমঃin মাদার্যে নামামায় অলিনি মনি হাখি, জাবি শিখ গ্রাইন নিয়াজীর্ঘমিমোক্ষযে জন দুষ, বিনা স্মথ ৫ মায়ামিন লয়াগনি ঘাঠাল। ও ঘিলীয়নীন সু । । ৪া ও ঘিাননি { . करणम् तृतीयः पादः। १४ चिचवैदिकपरियहानुपपत्त्या मन्वादिष्वनुपलभ्यमानोऽपि वेदः कल्पितः, शास्यादिषु त्वत्यन्तं वैदिकविपरीतमवैदिकमप्रमाणं च तदित्येव शिष्टानां स्मरयां, बेटद्वेषिण एव तेषां प्रामाण्यमनुमन्यन्ते, दृष्टानुसारिणी च कल्पना न तद्वैपरीत्येन, अतोऽत्र वेदकल्पना दवीयसीत्यप्रामाण्यमेव तेपामसन्म लत्वादिति। पटार्थप्रायन्याधि. स० शिष्टाकोपेऽविरुद्धमिति चेत् ॥ ५ ॥ न शास्त्रपरिमाणत्वात् ।। "आदान्तेन कर्तव्यम्" "यज्ञोपवीतिना कर्तव्यम्" "दक्षिणाचारेण फर्तय"मित्येवमादीनि प्रत्यङ्गस्मरणान्युदाहरणं किं प्रमाणमप्रमाणं? घेति विचारः, तदर्थ च प्रत्यतथुत्या विरुध्यन्ते न ति, तदर्यमर्येभिः किं ऋतुमध्येऽनुष्टीयमानः कस्यचिच्छ्रत्यर्थस्य क्रमार्भवति बाधो न धेति, अथवाऽभ्युपेत्यैव विरोधं प्रमाणमप्रमाणं घेति विचारः, तदर्थ च प्रमा. गप्रमेयालाबलविसंवादे किं च न्याय इति चिन्त्यते, ? तथा हि श्रुति- स्मृत्योः प्रमाणयोः श्रुतिर्यलीयसीति स्थितम्, अतः श्रीतत्वात क्रमादयः स्मातभ्य आचमनादिभ्यो बलीयांसो विजायन्ते, प्रमेयस्वरूपालोचने पदा- यगुणत्यात्ममादेरावमनादयः पदार्थी वलीयांसोऽधगम्यन्त इति बलाव- लनुविसवादात्कतरणा निर्णय इति संदेहः, तत्र पूर्वः परः "श्रुत्युक्तानां प्रमादीनां स्मातराचमनादिभिः । व्याकोपः स्यादतस्तावत् विस्पष्टैय विरोधिता | ततः श्रुतिबलीयस्त्यात्स्मृतेः स्यादप्रमाणता। पूर्वभाधिप्रमा. यास्यं प्रमेयस्याद् बलाबलात् । न्यायस्तेनैव निर्णात न पश्चादितरादरः । | नरामाहात्ममातृष्णामत. स्मृत्यर्यबाधनम्" ॥ “वेदं कृत्वा दिं कुर्यादि"ति क्रमः कालश्च यः प्रधानेनागाना. मविप्रकर्षः प्रयोगमाशुभायश्च प्रयोगवचनागतो यश्च पर्याहादिः परिमाणं चाविस्मृतसमस्तपदार्यानुष्ठानसिद्धार्थ प्रयोगविधिनेवाकाहित पदार्य- विधिप्रचयावगतं, तदेतत्त्रयमपि क्रमकालपरिमाणात्मकमाचमनादिभिर. ९ फस्याहस्मरणानीयपि पाठः।
মু খানুৱীঘিাথা যা মানসন মন যিনা, যিয় ধনলীয়ান स्मत्यर्थस्थावमनाघोषः। ল স্বয়ংখি যাহাঙ্গালিয়ানাঃ গ त्यस्यापि पदार्थत्याढलीयस्त्वमिति घायं प्रमाणपूर्वको हि प्रमेयावगमन নন দুমশ্রিমমযী মলয় ঘনঘন নন দমনারি # না অলীয় নিন নিয়াফারার মহাৱাৰ সম্বলম্বনার য, নারাত্তমনারিনীলামায়ে। দিল্লা “য়ারীgঘর- জমাদ্বিীঘিনাযsfাযাত্রাবাসন: স্বল্প কি যা মান মর্যালয় মন্ত্রিতনয়া জয় গাদ্দীন দুনি মন যন্ত্রাসবাক্সময় নেনঘরমযাম এর সুন্ন | মায়ানি অব্যাঙ্ক: যাযানানাথ ও অগিন্নিকনে | ফাৱাময় ঘহায়ৱষা, যাঃ যন্তমাহিনানিয়া যu. চান মুহিষ্কাল মুনছলিঙ্ক: মহামায়ূuামা, যময় নুন জযালার্য, মায়াবি ন নৱাৰিনি মুয়ারিখে ফির, যুৱি গ্যাঘনখাথি মহাসচ্চিত্রশিয়ায় প্রায় दार्यप्राप्तवादविरोधिस्वं, यद्यपि प्रमादीनामाचमनादिभिर्विरोधः | আনহাতি বা অন্যায়, সাবানাইয়দ যায়য়ায় ন প্ৰ সমান্তৰালয় ঘুমাবিব, ন ঘি গযথাঃ না- দ্বিাথ, ভি কু সময়খিনিষি সময়ঃ দ্ভুি মিথানায় মা- যমাঘৱমনি ন য মাৰিাগ্য র নয় নানারক- মর্মীনি দান যন্ত্র নিয়ে না নামঘলালমনির নয়ায়। খছি মায়ান হানা হাসান নানা অ অলাখাৰৰ নৱমাায় মাদষষন, ন স্থার মাঙ্গছিল মালাহলমুয়াত্তাঘক্ষ্য, মানামীয়- আন নান পুরুন্নাহা গ্রন ধৰালীনা সয়ায়ায়ায়ামিনি। মহিষ মাখিয়ে দুনিয়া १५१ ""पुरा- तृतीयः पादः। पीतादेश्च प्रत्यतश्रुतिर्वािहतत्वेनानुदाहरणत्वात् तस्मादात् पूर्व शाश्या- दिशास्वाभासानामप्रामाण्यमुक्तं तत्रैव चोटोत्तरत्नाट मूत्रद्वयं व्याख्ये. यम् । यदि तेहिमादिषचनं श्रुतिस्मृतिशिष्टं न फोपति तत्प्रमाणं भव- विति चेत्तत्रोत्तरं "न शास्त्रपरिमाणत्वात्" इति न खलु येन फेचित्य मितो धर्मः फलं साध्यति लत्यमाणं भति "स्वाध्यायोऽध्येतभ्यः""वेदो- ऽखिलो धर्ममलं तद्विदां च स्मृतिशीले धर्म-समयः प्रमाणं वेदाश्च" " थान्यायमीमांसाधर्मशास्वामिश्रिताः । वेदाः स्यानानि विदानां धर्मस्य च चतुर्दश"त्येवमादिभिरेय धर्मप्रमिलेनियमादन्यतः प्रमितस्य फलसाधन स्वाभावन धास्वाभावापामग्रामाण्यामिति । यत्तु तृतीयं मूत्रम् “अपि घा कारणायहणे प्रयुक्तानि प्रतीयरन तेप्यदर्शनाद्विरोधस्ये"ति तत्सदाचारप्रामाण्यप्रतिपादनामधिकरणान्तरं ध्याख्येयम् अत्रा. नियन्धनाः सदाचाराः घसन्तोत्सादिविपया उदाहरणं प्रमाणमप्रमाणं येति संदेह , तदर्थं च श्रुत्यादिमूलत्य धान्त्यादिमूलत्वं ति चिन्तनीयं तन स्मृत्यधिकरणे कर्तृसामान्यादाचाराणामपि स्मृतियत्मतिपादितमपि प्रा- माएवं निर्निबन्धनतया व्यतिक्रमसाहससइरादाक्षिण्य समाधीयते । यदि घमन्तोत्सबादयो ऽप्टकादिवद्वेदमूला भवेयुस्ततस्तदेय मन्वादिभिरपि निबध्येरन् । अनियन्धनात्तु नैषां मूलं फेचिदृष्टम् । प्राचारपरम्परामात्रमेय दृष्ट्वा मन्वादिभिरपि सदाचारः प्रमाणमित्येवं परोतरूपेणाभिधानात्मा. माण्यमनुमीयते इति मन्यामहे । तब सैदान्धपरम्परा स्यात् । धर्मति- मसाहसदर्शनाच्च नाचारमानाच्छक्यं धर्माध्यबसानमिति पूर्वपतः। सि- द्वान्तस्तु धर्मबुद्या वैदिकरनुष्ठानमति वैदिकावे ऽनुपपत्र, यतिझमसा. हसदशेनं तु रागहेपादिनिबन्धनत्याब धमेबुद्धिनिबन्धन, धर्मधुद्धि निबन्ध- नस्य चारितस्याएझमाणकारणत्वाछुतिस्मृतिविरोधादर्शनाच्च धर्मति- इत्याव्यभिचारः । मन्यादिभिस्तु लाधिकदि नाम स्वरूपेणानियध्य . परोसरूपेणाभिधानात्मामाण्यमनुमोयते इत्यपि पाठान्तरम् ।
१५२ . शास्त्रदीपिकायाम सामान्यात्मना शिष्टाचारः प्रमाणमित्येवमुक्तं नेतायता कश्चिद्वोपः, सस्मा- स्मृतिवदादाराणामपि धर्म प्रामाण्यं सिद्धम् । शास्वप्रसिद्धपदार्य सू० तेवदर्शनाहिरोधस्य प्रामाण्याधिकरणाम् । समा विप्रतिपत्ति: स्यात् ॥ ८॥ प्राचारप्रसङ्गाच्छदार्थप्रयोगरूपाचारविप्रतिपत्ता बनायलं चिन्त्यते अन्न भाष्ये ग्रार्थविच्छविशेषानुपादानाद्वाक्यशेपेण सिद्धान्तकथनात शिष्टा- धारस्य च पूर्वप्रकृतत्वात यत्र शिष्टानामेव मियोऽभिधानविप्रतिपत्ति कपा विद्वाक्यशेषानुगुणा फेवाचिदननुगुणा तत्र तुल्यमलतामाशङ्कर याक्य- शेषानुगुणाया बलीयस्त्वं प्रतिपादाले दति लभ्यते, तत्तदाहरणाभावाद यादिशब्दानां दीर्घकादिप्येष सर्वशिष्टप्रयोगादन्यस्यापि शिष्टप्रयो गस्य विप्रतिपत्तिविपयस्योदाहरणस्यादर्शना सदिग्धेषु वास्यशेषा"दित्य. मेन गतप्रायत्याद्वाभ्यशेपाचेनिर्यायः, ततोऽसति हास्यशेऽभियुक्तान- भियुक्तप्रमिद्यौरव तुल्यबलत्यप्रसङ्गादयुक्तमिति मत्सा आचार्येरन्यथा- ऽधिकरया व्याख्यातं, यत्रार्यवच्छयोरभिधानविप्रतिपत्तिः, यथा पोलुशब्द- माया एतविशेपे प्रयुञ्जते, म्लेच्छास्तु इस्तिनि, तत्र चिन्यते, कि तुल्यब- लत्व? मुतार्थसिदिलीयसीति ? तत्र लोकप्रसिद्विगम्यत्वाच्छब्दार्थस्यो- भयोरपि समा विप्रतिपत्तिः स्याहास्वार्थ हि पलायल, यः शास्त्रप्रमाणको. धर्मस्तत्र शास्वाभियोगशून्येभ्यो क्षेच्छेभ्यस्तदभियोगशालिनामाhणाम- स्ति बलीयस्त्य ध्यपहारगम्यस्तु शब्दार्य , सच पेच्छानामप्यविशिष्ट इति प्रमाणायिपादविशिष्टो द्वयोरपि शब्दार्यः, यत्रार्यप्वनादित्यकारणमय ध्यस्मरण, तप समान अशेपि, तस्मात्समेयमभिधानविप्रतिपत्तिः स्यात, इति प्राप्त वमः, “प्रतिपादकतामात्र खेळेवण्यनगम्यते । अधि- मुतस्तु शब्दार्थः शिष्टेप्वेशायधार्यते," न तावदेव न्याय्यम उभापि शब्दा. चाधिति, अनेकादृष्टशक्तिशल्पनामसहात, शब्दप्रयोगे ऽपि चान्यतरस्या प्यनवधायात व्यवहारानुपपत्तिप्रसङ्गात कदाचित्कस्पचिदुपादानेऽष्टदो पविकल्यापत्तीकर मुग्यत्वेनान्यत्र गोणत्येनापि प्रयोगोपपत्ते गाणेऽपि प्रयोगे पार्सत्यानां मुप्याभिमानसंभवात्तरेव चान्येभ्यो मुख्यत्यस्य कय १५३ ܕ . तृतीयः पादः। नान्मुयाभिधानपरम्परया अनुत्तिसंभवात् । तत्र यदि कथंचिदपि विशे. पोऽवधार्यत तदा गत्यभाघाट् द्वयोरपि अभिधेयता स्यात्, अस्ति त्वभि- युक्तानभियुक्तयाविशेषः, शास्त्रस्या हि शब्दैकसमभिगम्यधमाधमा विप्न- तिलिप्सया शब्दार्थतत्त्वं विविच्य परिपालयन्ति, म्लेच्छास्तु दृष्टार्थव्यवहा रस्य यथाकथंचित्मिा प्रयोजनाभावावाविप्नुतिसिद्धा यतन्ते, अतो यपि प्रतिपादकतामा सेन्छेवपि सिद्धयति तथाऽपि विपतिसंभवाच सेषु शब्दार्यतत्वसिद्धिरित्या प्रसिद्धीय निदापया बलीयस्याऽर्यसिद्धिरिति पी- ल्यादिशब्दा तादाभिधायिन इति स्थितम् । भाष्यमप्यायच्छविगा- नाभिप्राय व्यारमेयं वाक्यपश्चाभ्युच्चयत्वेनोतः, न मूलहेतुतयेति । स्मृत्याचारविरोधे वा यत्र मन्यादिनियन्धनानामनिधन्धनानां चावाराणां विधिो मातुलहितपरिणयनादिषु तत्र किं तुल्यकत- त्यम् ? उत स्मृतीनां बलीयस्त्व? मिति चिन्त्यते, सत्र "बलाबलविशे. पस्तु कटान्तरितकारितः । श्रुतिस्मृत्योरिह त्वेषं न द्वयोः श्रुतिम. लतः" श्रुत्या हि सातादर्थः प्रतीयते स्मृत्या तु श्रुतिकल्पनयेत्येका. न्तरितप्रामाण्यत्याव्यवहितप्रामाण्या श्रुतिर्थलीयसीति तेन तत्र युक्त यस्मृतेरननुष्ठानलक्षणमप्रामाण्यम, इह त्वेषं विशेयो नास्ति, दुयो. रपि श्रुतिमूलत्यनकान्तरितयोरविशपात्तस्मात्समा विप्रतित्तिरिति । अनोच्यते "सप्रत्ययप्रणीता हि स्मृतिः सोपनियन्धना । तस्यास्तेन चलीयस्त्वमाचाराविनिवन्धनात्" प्रत्ययिततरा हि मन्वादयः स्मतारः सत्स्मरणं गुणवत्तरकर्तृकत्वादितरजनवारियादिश्वम्भरतीयतामिति व्यक्ती- तत्, अपि चावरितॄणां जनानां स्वयमितस्ततो विप्रकीर्णपरप्रकरणादिगतश्रु- न्युद्धरणेनायें प्रतिपत्तुमसामयादयश्यमेते महर्षिभिरेव जात्या स्मृत्वा समर्पितमर्थमनुतिष्ठन्तीत्यहीकार्यम्, अत प्राचारस्य स्मृतिकल्पनेन श्रुति- कल्पकत्वमिति द्वन्तरितप्रमाणत्वादुर्वलत्वम् । अपि चाचारेषु कर्म- स्वरुपमात्रमेव प्रत्यक्षं, कर्तव्यता सुविमर्शपूर्वमयेमुण्डत्यन्त रामभध- निरूपणेन पारिशेप्यात्कायितया, तां च कल्पयित्वा परचामलक-
৪
शास्वदीपिसायाम
জনমিনি হিসে, ফরিদ ন নিয় চাষ যখন জনসন
वगम्यते मूलमात्र तु कल्प्पमिति मत्रिकर्ष , सर्वपा च स्मृतिविरुद्वाचा
যা মানববিহানাপ্রিমিয়া জানারি বনায় মিথষ্টম
दृश्यत इति न कवियि श्रुतिमतत्व मभावनीप, न मात्र विकल्याभ्यु
অমরামবে রায় প্রমান হলান গিন্ধা, এ বি
দলোযাযােসায়ানানমের নমনীন হযখন
গ্রামাদাবেরীয় নয় যুন্নাঘানমিয়াৱাযোগ্নারায়েলিনি
| নিমনীগন্ধান বলেন।
মুন্না লিল্লালায়। ঘর সাজাতেমনি
নি যথা ‘নিমিমান’ মিনি দিয়ে বয়ে নাহ্মা
হান্নান যা যা নারী নিয়ম আৱিষ গ্রহীহ ময়মি
দুtিfঃ বদর আলাস্কায়ান্তান হার ৪ন নি ৷
নয় তার মাথা ন্ধায়, মামানী’ নিহালfিa
লাক্ষান শায়লামু দি মুনাফায়াল?
বন ধাবাসন্তি এখা?নিময়য মন এবাৰ্গৰ মন্ময়
লাদা । দাগনবি নাজানিছিন মিমানায়
ইনানয়ন যা নিরিগামির মাথায় দিন
| নয়ামিষামনাৰানম, র ন্যত্ৰাখিনি হায়
| বয়স, নথি ব্রা দানমনীযথ মূত্রসমাজারি
कन्येन पहीतव्यमिति पूर्व पत, सिद्धान्तस्तु बायकत्व मिधिस्तुत्यातिल
ইয়ান = বি। নিনাৰ ন্যায় মানবনিমনীষী যদি জাঞ্জি
যা দ্বিগুণ্ঠনৰ্ম্মীয়ন লামা সুফিয়াহল যি কৰি স
জন স্বল্প আৰু ন্যর মায়া সিৰিলমানময়াদি
নয় মানুহনায় যায় মাথায় খুশষিথিয় fema
যা স্বল্প ভাঙ্গান্তেয়ান নীলমবি আমিযাথারি না
। নাজিয়া হায়াত।
१५५ . तृतीयः पादः। पर वाग्यशेषो नास्ति विश्दग्निष्टुग्निष्टीम इत्यादिपु ताप्यनेने. धार्थन भवितव्यं, रूढिवणादिति दशमे पत्यते चशब्दोऽप्योदनस्याल्या: परस्परसंबन्धित्वादास्यशेषावधारितोदनयचनत्वेन 'स्याल्यामन्याय्यश्वा. कार्यमिति प्रतिबद्ध क्तित्वान्तातणिकः, तेनासत्यपि धाग्यशेपे “सौर्य चरं निवेदित्यादावण्योदनवचनत्वमेवेति दशमे वत्यते, प्राश्वबालतपी. शब्दापि काशतन्मूलयो रूठत्वादन्यत्रापि तदयविध भवतः, न चान 'संदिग्धेषु वाक्यरीपादि"त्यनेन गतत्वम् असंदेहात, दह हि वाक्यशेषा. स्मागर्यान्तरमेव निर्णोतं घायशेपेण बाध्यते न तु प्रयम मंदिग्धन्तेन नियित इति ॥ सू० चादितं तु प्रतीयेताविरोधात्प्रमाणेन ॥ १० ॥ भार्यसिद्धिविरोधे खेच्छप्रसिद्वेरप्रामाण्यमुक्तम्, इदानी कि नेच्छ- प्रसिद्धिरित्येवाप्रमाणम् ? उत बलबढिरोधादेवाप्रमाणाम् अविरोधे तु तस्या प्रापि भवत्येवामियनिर्णये प्रामाययमिति चिन्त्यते पिकनेममलतामरसा- दिशब्दान क्वचिदायर्याणां प्रसिद्धा, नेच्छानां तु कोकिलादिपु प्रसिद्धाः, तत्र यदाममाणमेव म्लेच्छप्रसिद्धिः, ततस्तेषां निरुतादियोनार्यकल्पनम् । अथ तु सा प्रमाणं, ततः सैवायिष्यते, तदत्र सैकप्रसिद्धि प्रामाण्ययोग्या न घेत्येतावधिकरणशरीरं, सन्यपि तु प्रामाण्ये कि खेच्छगतत्यार्दुर्बला निरुक्तादिद्वारा शास्त्रस्यस्वावलीयसी ? उत्तेपमेव दुर्बला ? कन्यत्वात, . च्छसिद्धिस्तु कृप्तत्थाढलीयसीत्यतत्मासनिक, शिष्टाकापे झेतदस्यितं, स्वरूपगतमेव पलायलं प्रमाणद्वारकाज्याय दति तेनैव न्यायेनानापि प्रयोक्तद्वारा बलाबलात् कृप्तकल्प्यत्वेन स्वरूपगतमेव ज्यायो भवति तेन गतमामिह प्रसङ्गत उक्तं भाष्यकारेगा, प्रामाण्यसंभयासंभवमात्रं तु म्लेच्छ- प्रसिद्देश्चिन्त्यते, तत्र पूर्वः परः, "मेच्छेपु हि पदार्थानां विप्नुतिर्भूयसी पत्तः । ततस्तेषु प्रसिद्धेऽयं न वित्रम्भः कथंचन" पदानि पदार्थाश्चापधशप्राया एव चच्छेयु बाहुल्येन, तेषु कमिधाधिप्नुतपदार्थावधारणम् । अतोऽप्रमाणं क्षेच्छसिद्धिः, न हि ते दृष्टार्थव्यवहारित्याच्छदार्थायिनवे ययं कुर्वते तस्माद्विप्रतिमभयात्तेपु प्रसिडेाऽचा न विशम्भणीयः, निरुक्तादिद्वारा আৰীবিহ্মায়ায় যেন নিদানমিনি । * ৫ ৱিালন্দু ঘানি না নানি যৰিল। মুনিননি নয়া স্ব অর্থন ঊনতি নিল না- यवसो नास्ति यतो मेच्छेषु वितिः । मेच्छामिद्ध एधार्थस्सेषामिति हि নিহ” মিলিয়ন মানুৰােৱাৰিৱেৰাত্ৰিনানি লিলা নি মনুয়া নিন বিনিময়, ৪ দ্বামীgs: জগিনি যন্ত গ্রাম মুলা মা খালফাহলিমিথামলি মুনি য', ম ন গ নাদিম , সনি ফা- নীহামিদীন, খনঃ দিগ্নিদয় মরিয়ায় স্থানা- মমিguানাঘ মামায় । सू० प्रयोगशास्त्रमिति चेत् ॥ ११ ॥ গল্প গায়েয়য়য় দি ঘনায়মননি মাত্র বিবিনয় নন থিযে যন্ত্র প্রয়া ঘনিচ্ছেন মায়ায় না হনা,নন বিনা মুলে গালমাল পিছু নিন। হানি দ্বিজানিনায়নি ন মায়ায়, নেয়া দি মাযহীনননা ফ্রিীযuরযােঠিন্যাক্কায়নসনিয় নিয়্যঘদিকনিনিনিষিদুবা, নয়া নমন হবিগ স্ত্রী- तितः पूर्वमहे सध्य हि मनुष्या पूर्वमजत" इति प्रसिद्धत्सव्यस्य पूर्व চন নিদি, নল বৃহময়ানমাগ্রামাযানৗযামিদায়া বিঘি জন, নগ্ন নাহরি যম স ন মনিমলিন নােম লিনাননয়ষ্ট’লমিনীন মুলম, হয় প্রান্তি মলৱগুনান্নিান, যমুখামারি ও মলনষিখান্তান- | , গম নিয়মিযীননা “ময়নুসুমিথিলান যাই সে নিন নিয়মেহমম্ হমায়ায়, অন্য যন্ত্র অন্য বসুনিrিd ননেন্দ্যান, নয়া দি দিইয়ানুমনিসলিম বিলিযাযিuসন,থানান্তমনিবিৰা,নায়ি থিযে ব্যায়ামাইন থিঙ্গিবিন্যা নিমিয় মনি १ तगादतर्पोत तु पा.
१५७ सृतीय पाद । प्रशत्ता? कि या ऽग्निहोत्र नुहुयादादान्ते युनिशो सटे 'त्यादिवत्मत्यतमेव विधि दृष्टेति विचिकिासापनमनायावद्विषयप्रत्यतविधिनीपलभ्यते ताय तदनादरेण प्रत्यतापलश्च एवानुष्ठेय इति तेन स्मृतय एव तत्रोदाहरण न कल्पसूत्राणि । किच नैपामिह प्रामाण्याप्रामाण्यचिन्ता कितु स्वतन्त्राणामेष वेदवत् प्रामाण्य ? मुत स्मृतिवत्परतन्त्राणा ? मिति । यद्वा भवतु नामैयामपि तत्र विचारस्तेषामपि तु मन्त्रादीनामिह स्वातनिराकरणम्, अयवाऽ हान्यत्रोदाहरण, तेपा हि “पडगमेक' इति वेदत्वस्मरणास्वातन्त्र्याशङ्का जायते । अथवा शाक्याादग्रन्याना श्रुतिमूलत्वेन प्रामाण्ये निरस्ते सप्रति श्रुतिदेव तत्प्रामाण्यमाशा निराप्रियते तदेतानि चत्यार्यपि विधारस्या नानि समानन्यायानि सह विचार्यन्ते, क्रिमेषा स्वातन्तयेण प्रामाण्य न ति, सदथेच क्रिमेषा पौरुषेयत्वमपारुपयत्व वे तिचिन्तनीयम्, तत्राव गतिस्तायदेतेभ्यो धर्माधर्मविषया समुपजायते सा च स्वत प्रमाण, तदि पारुपेयत्व यास्यादियन्याना तत पुरुपोषादप्रामाण्यापत्तेदृष्टप्रामा एयहानि स्यात प्रतो दृष्टानुगुण्यादपौरुषेयत्व मन्यादीमा विगी तमेव प्रामाण्य, तत फिमेपामेगपीरुपेयत्व कल्प्यताम? उत प्रमाणान्तर कल्पयित्वा तस्य नित्यत्व ? मिति दृष्टानुसारित्यानित्यत्वकल्पन न्याय अवाना तु ' मन्त्राह्मणयोर्वदनामधेय पडगमेक इति स्मरणाद दृढमेवा पौरुषेयत्व कल्पसूत्राणातु पठितपाठप्रत्यक्षवेदापनिवन्धनाच्छायान्तरतु ल्यत्यादपारुपेयाय न हि सकलजनप्रत्यक्षदयास्यविषयमथ धदतामेपा पुरुयै प्रणयन सभवति, युद्धबौधायन मयादिभिस्तु समारया काठका दिवत्मवचननिमित्तत्वेनोपपत्रा, विमित्ता च शपु लौकिकाना कस्मृति, भयति चात्र प्रयोग , "बादादाध्ययन सर्व गुवंध्ययनपूर्वक्रम । बौद्याध्ययनसा मान्यादधुनाध्ययन यथा ॥ कल्पाना नित्यरह्मयज्ञाधिविषयत्वादपि नित्यता, अयते हि “पद्वारमणानीतिहासान्युराणानि कल्पा निति, कथम नित्याना निधिविप्रयत्व, तस्मादेपा नियाविषयत्वात्स्वातन्त्र्य मिति प्राप्ते वूम , नैलेषा पौरुपेयाणा स्वातन्त्र्यमुपपदा रिस्पष्ट च पोरू ५ युट्योधापनमनुमयादिभिरिति तु पुस्तकान्तरपाट ।
शाखदीपिकामाम पेयत्व दृस्मृतेशात्पुरुषपरम्पायन हो कतार मर्यन्ते न काठका द्विशत्मवचनेन परिहतं यस्यन्ते, तर हि समाख्यानमाम् । अज तु पारम्प पैया सर्वसामबिगोतस्मरणाव नित्यत्वसभव , पडङ्गमेक इति परमताए আনাৰালিম, নারায়াঙালিল্লাদিনিপ্রবাহময় कल्पमूगनयेते' कर्तुमशस्यत्वात्तादयनानिबन्धन भानर्थकम्, एच লিথাল যা এনিমলন ঘিমায়া জীৱন্ধাৰমিকুৰ परम्पर्यय प्रवर्तन्ते, तेच वेदार्यशल्यलात्कल्या दति नित्यव समा ख्यया ब्रह्मयजाहतया विधीयन्त इनित्यत्वेऽयि सन्ययकीना नित्यविधिविषयत्वोपपत्ति , माया स्वातन्त्र्येश मामायमिति शाक्या- হিনিনানা মিঃ ঘর্ম সমাধ্যম জাহিয় মু থামি মন্ন तिन्याविरुद्वानि वचनानि तेपणाम नगमायय यथा प्रवियपादुभी३ ति सर्वपुरोडाशवतुकाणचन, सविहित च शास्त्रमा नेय चतुर्द्व फोतो ति, तथा सस्ताक्षत इति सयनीयमुरोडाशस्य विकल्पवचन पूर्वय उमूल न वचनमलम् अन्यत्र तदर्थवादवचना दिल्याश्वलायनवदनात तथा "पावाप दि'मुद्दान्ती तिघे पाहत्ववचन "क्षानीभिश्च पनी सयाजयन्तीति नाघनीना समुच्चयवचन द्वादशाधिकरणपूर्वपतमूल न घवनमल, तापि सनिहित शास्त्र "जाधयायी समाजयसी ति, विध- दिस वैकत्वमुपादेयगतस्यादिति द्वादशे यत्यते, तथा “पुरीडाय पर्यग्नि क रोती तिसनिहिते शास्त्रे सर्वाणि हवीयो ति पचन व दशमाधिकरण धपतमत्त न पचनमल, पशु पुगेडाविकार. स्यात् पर्यग्निमाणदर्शनादि- स्पष्टमेऽभिधाना सादिदमुक्त सर्वत्र च प्रयुवासनिधानशास्त्राने ति म अनुमानव्यवस्थानात्तत्संयुक्त प्रमाणं स्यात् ॥ १५ ॥ स्मृतीनामाणा शाविरोधियो मामाRATHIमाएये प्रति पादिने, स्वातन्त्र्य स्मतीना निरस्तम् इदानों पाविटाचाराणा स्मृतीना च यशस्या एव्यवस्था यति चिन्त्यने होला कादयो हि करिव ( पदिमुन्नोति युस्तबासरघाट। साका लाालिका इति भयोगपि माधय यदा । .
१५८ तृतीयः पादः। देव मायाभिमानिभिरनुष्ठीयन्ते न सथैः, रसादिमानवातिरिक्तस्मृत. यश्च कश्चिदेव काश्चित्पटान्ते न सर्वः, तदेतान् स्मृत्यावारानुदाहृत्य चिन्त्यते किमते तैयामेव धा? किंवासर्वपामिति, तदर्थं च क्रिमेतेषां मूल. भूता श्रुतियवस्थितविपया शक्यते कल्पयितुम् उत सर्वसाधारण्येने ति, तर लिङ्गव्ययस्यया लिङ्गी ध्ययस्यां प्रतिपाते। धूमो हि यत्र तत्रैव वहिनी न्यत्र मीयते" स्मृत्याचारलिङ्गगम्या श्रुतिर्न प्रत्यक्षा तब्द लिई फेविदेवो. पलभ्यते प्रतस्तद्विषयतयैष श्रुतिरनुमातुं शक्यते न हि तस्याः सर्वविषयत्वे प्र. माणमस्ति, व्यवस्थितविषयत्वोपि स्मृत्यावारयोरुपपत्तेः। यदि च माधारणी श्रुतिः स्यात्ततस्तन्मलो स्मृत्याचारायपि सर्वपुरुषगामिना स्याता, यदि झाल. स्यादिनिमिमितरयामनाचरणं तदा स्यादपिसाधारणानुमानम्। यत्तु निय- मेन प्राच्यादाभिमानिनामाचरणमितरयां चानाचरणं न तत्साधारणानुमाने- ऽयकल्पते तदा तस्माास्थितमेयां धर्ममिति प्राप्ते ऽभिधीयते ॥ * ॥ "विशेषायावमात्रेय मिट्टीत सर्वधर्मता। विशेषणावस्या स्यात्तच्च नेहो पपदाते" यदुक्तं सर्वधर्मत्वे प्रमाण नास्तीति सदयुक्तं न हि सर्वधर्मत्ववादिना प्रमाणमुपन्यसितव्यम् उभयवादिसिटुन विधिनवाति विशेपोपादाने सर्व- धर्मवसिद्धः, व्यवस्यावादिना तु वक्तव्यं प्रमाणं तच्च नास्ति, तथाहि स्मृत- यस्तावत्साधारण्येनैव निदधतीति न तेषु चरणवियोपादानमस्तीति स्मृ. स्यनुसायैव श्रुतिकल्पन मिति सापि साधारणी न्याय्या, पठनव्यवस्या तु कर्तु स्तचरणत्वात् । कता हि बन्दोगः स्वशिष्यान छन्दोगान स्वयन्यमध्याप यामास तेऽप्यन्यारहन्दोगानित्येवं गौतमीयस्य छन्दोगः पाठः, तथाऽऽप. स्तम्बादियन्यस्य तैत्तिरीयरवं रसायन्यानामपीति घ्यवस्थितधर्मविपयत्वमा प्रमाणझम, प्राचाराणां तु सर्वाचरितृप्यनुगतमनाचरितभ्यश्च व्यायत्तमा. तिथ्यक्तिगुण संस्थानादिकं न किंचिद्विशेषणं संभवति यदुपादाय होलाधि. कार विशिंप्यात प्राध्यादिसमाप्याऽपि व्यभिचारिणी तद्देशगतानामपि केपांचिदनाचरणात् चिरविनिर्गतपुत्रपौराणापि चाऽसत्यां समाध्यायां समाचारात तस्मादसति विशेषणे सर्वधर्मत्यमाचाराणां स्मृतीनां चेति ।
10
আৰীবিন্ধায়
মুএনীলেয়া! ন য়া য়া ২৪
মূলাধাগ্নি অনলাম।ঘাডেশিয়াবায় গনী
মে গ্রিন । না গালুমিযি সি আদাবা নুর
| মিন্দানামাবায়ে মালায়লাম মন নানা
| ব্যান মনিইসি মনোমানীযালারিয়া লক্ষ্মযানানা
নানাহাহাৱয বিনযন ফির্মন নারী মা নাথৰ ?
# যা যখ্যানুযনা হয় মা ও সন্ত্র মাথা ও ত্রা
মি, নখ ও দি স্মাৰিবা । তম বি
আদিনা গ ঘ নয় মু দি লাজং সদায়দায় মিনি
বিলন নগ্ন জি নয় খুন মনি ব? নি, দুলাম সমাপ্ত
নাহ্মথেৱীখং নাম্বারেল ও থানায়
খান শায়নামায় নির্মুলায় রুনামগয়রানিমাসায়ি
যান বা মাথায় সায়ননি নন গ্রাঙ্গৗে সামাআসমায়ের
গ্রাম বনাথনয় নয় নিলারিণীনাবাবানান।
দুয়াকার্ষিাঘাত না ঘামায়াময় ।“মানব মানা সমt
৭ নিন। মনাময়ী মা ন মায়া' নিয়মানুযায়রি
আয় খুন মলীন নানান রত্ন মনিয়ন, ন্যায় গল্প
| মাষী ন মাত্রায় বুনি আগ্রহেনিয়াদ, ন ন য়ম
বন নিয়ন আমন নয়া ৱিন নানামুন। সসীমনি নিলাম,
গ্রাম, র গায়ে ল ঘাম, হ যন্ত্রণায় চলি
गम्यते हि माधुनियमोऽनयंक । अय न गम्यते तन मुतरा निपमशा
সনসাসয়াৱহ নিযাযাঘৱ । মথ সমমান মgs
| হালাল মুলুমঘাগিল খায় বায়ানমন গায় ঘিন্ন ধর
অ, নন মুল্য ন না স্যাহীন সুনয় না খায়
মায়ার ।
* রুহাসময় হয়নি বাসায়।
१६१ , तृतीयः पादः। न च वेदवाक्यानि गवादिषु प्रतिपदं कल्पयितुं शक्यन्ने अनन्त. धाक्यपाठासंभवात् अपठितानां च मूलत्वानुपपत्तेः न च सुशब्दमेव प्रयुन्नीत नापमित्येकोपलक्षणेन सर्वेषामुप. मंग्रहः, गायादीनामपि यात्राहणत्वेन सुशन्दवाढावस्थानुपपत्तेः, न चा. धान्तरसामान्यं गवादिष्वनुगत गाव्यादिभ्यश्च व्यारत्तं झिविस्ति येन व्यवस्था स्यात, साधुत्वमिति चेत् किं पुनरिद साधुत्वं यद्वादिप्वेत्र ध्यवस्थितमित्युच्यते न हि इदं प्रत्यतादिभिर्गम्यते, वाचक्रत्वमिति चेत लद्दाव्यादिवविशिष्टं तेषामपि हि प्रयोगप्रत्ययानुपपत्त्या वाचकत्वं लोके गम्यते, न झवाचकानां प्रयोगः प्रत्यायकत्वं या घटते । नच यादीनामिव प्रियवादिपु गुणात्मयोगसंभव , मुख्याभावात मुख्यपूर्व गाणः, नासायत्यन्तावाचाय गाव्यादेखकल्पते एतेन लक्षणा प्रत्यढा तेन गाध्यादीनामवाधकत्व लोकविरुद्धमिति न साधुरूपं शास्त्रेण नियन्तुं शक्यते, अनादित्वं साधुत्वमिति चेत् एतदपि गाव्यादिविशिष्टं तचापि संबन्धुरस्मरणाददृष्टसाधनत्वमिति चेत् न तस्य प्रत्यवादाविषय. त्यात घेदवास्याना च प्रतिपदमसंभवादुपनवणानुपपत्तश्च तत्र साधुत्वमे- घोपलतणं तदेव च प्रमेयमित्यात्माश्रयदोषापत्तिः, तस्मान्मूलाभावादप्रमाणं ध्याकरणां, परस्परविगानाच्च मूत्रकारो झवश्यवक्तव्य प्रयोजनमनभिदधानी निष्प्रयोजनतामेव शास्त्रस्य मन्यते, भाव्यवार्तिककारों तु धर्मप्रयोजनता. मिति विगीतत्वं, तयोरपि मिघोजानतत्पर्यप्रयोगधर्मत्ववचनाद्विगीतत्वं, निष्फत चेदं शास्त्रं न शनेन धमार्थकाममोताणां कश्चिदचाप्यते धर्म- रति घेत न तत्रापि पातनिर्मूलत्येनाप्रमाणत्यात् न च रताहादीनामपि प्रपोजनत्वं, लेषामन्यत एव शिष्याचार्य. धन्धलोकमीमांसादिभ्यः सिद्धिहिति वार्तिक एव अपश्चितं, घेदविष्टं चेदं प्याकरणं "दृष्टं सामे" त्यधिष्ठात्य “कलेईक" "घामदेवाद् घाइझा"यित्युक्तं, घेदे च "यदकालपत्तत्कालेयस्य कालेपत्वं ततो घामं घमु समभदित्युपन्यस्य "वामंचा रदं देवेभ्यो ऽजनि तस्माद्वामटेयमिति धेटबाधादप्रामाण्यं, पर्या. परविरोधाच्च प्रर्यमयुक्तानां हि शब्दानां व्याकरणं प्रतिनात घास्यमेन च স্বান্তনাদ নখ ন বানি সুনীল, যথা “স্নায়াখা যা না ন্তি" য্যমান। ইন্না আন্ত নয় না" নি, নন অগ্ন- মনি মান্নান গ্রাহ্মন নি মা শাহ্মগুলি দুদস্ত্রিী, সন্তাফ মার্ম আযেন মজিয়ন মি বন নিয়ানলাম অন্যান্য নামায় ভাসতে শ্রিয়ায় পুত্র মাংtuাল্পদিনের মতে , আলিনগ্ধা রনি স্যামগ্রীন মাগময় মানথি হি । যাৰহ্ময়ে কায় যাত্রা নাৰিকল্পনা। মুমিনহান মিয়াথায্য দূনঃ দােলনায় স্কুল বালিম। সন্মানায় নানা মাননা। ময়খিনিয়ম মুন বনসামায়া যায় যন্ত্র বানান গাঙ্গায় বুনি ছুযেম: । মম যম যাত্রা নামায়'ধুৰি মায মাসনিয়ম বান বা নিয়ট চাষী সমিয়াল যাবে ই মুলমাণের বানায় নগ্ব িবঘল লাবিষযময়ী- মাহমুর, ল দি ঘনিলেন বিশ্রাঃ বলল- যিনালি মন মন্মযানুমান হয়, সময় খ - যাত্ৰি শ্ৰৱন “নদারল ন নিন ইলা ২ শ্ৰা হয় যথা: বুলি, “নাগির মুল রায়েমিঃ"দিবি ছিল- সময়নি। শুন বিঃ এশিয়ান মুন্না মনুয়া গ্রাম- নিমামনুন নসিরননিথ,হাতি ৪ জুয়া না স্মিাঃ মানিয়া মাদানি হa ভিনিয়ম অষীয় বুনি ন থানাযায় মাননীয় রাস্তায়। নল দামইন সুখি মন যায় গ্রাময়ি নাঘন ঘনায়, নথ গুলি অন্যায়হিমানিয়ারা- মিন। যা বর্তমমানিয়ায় অবল মাথায়, ঘানুন এবং নিয়ন্ত্রযােমিলি ন ময়াত্তর- শ্রম সমন্বন্ত য়ালা মাগুল অয়ন ব্যয়বuালাদান দানাযুক্ত। !! ঘন্নান १६३ : तृतीयः पादः । पशब्दपर्यायानिति ममस्तरादापशद्धविधिप्रतिषेधतिद्धनानन्तवान्यकल्प. नापत्तिः । माधुस्यामाधुत्वे एव च शब्दापराध राध्दमत्यानृतपर्याये टपलक्षणे अनादिवादकत्रमय साधुत्त्वं तद्विपर्ययग्वामाधुत्यम् । यत्तु प्रयोगप्रत्ययानु. पपन्या गाव्यादीनामपि याचमात्याट्टावस्यानुपपििरत्युक्तं, ताच्यते यदा- प्यमीपामबावसत्त्वं, पयपि च मुग्याभावे गौणलतणयोरसंभवस्तथाऽपि वा-- वाशक्तिनसया मूलगदोपस्यानेन प्रत्यायकत्यं भविष्यति प्रतिज्ञत्त्वा. परिज्ञानाचापरण्वन्तो पालास्तत्रैव मंजामंजिवन् शितित्वा तयैव स्वयं सहरन्ति । तेभ्यश्च गितिमान्य पीयेचं प्रयोगप्रत्यययोरुपपत्ता नैकान्ततः मयामविच्छिन्नावकत्वम् अध्यवसातुं शक्यते । संभवति चैवं नाने शब्दत्वमेक्रम्यार्यम्याभ्युपगन्तुं न्याय्यम अनेकलिकपनाप्रसङ्गात् । प्रयोगवेलायां चाष्टविधदापनिदानविकल्पापत्तः । वाच्यवाचस्योरक- धाऽवधारितस्य नियमस्यानेकल्वे साधप्रमात । सानादिमान हि यस्या- मभिधानक्रियायां कर्म तम्यां गोशटः करणमित्यनयोः संबन्धः । तादि गाय्यादिभिरपि सामादिमानभिधीयते ततस्तस्यां घेतायां साम्रा- दिमकर्मिझायामप्यभिधानक्रियायां गोशश्वस्य फरणत्वाभावात्मतीत. घाधः । तस्मादेकेकस्येव यान सत्यमिता तदतिजा दति न्याय्यं, काह- स्वादिपु च विरोपानधारणादन्याय्याऽप्यनेकान्दता गत्यन्ताभानाही. निपते गयादिगाादियु त्वभियुक्तस्माणाम्मरमाद्वियोऽस्तीति न ताव. मर्मयां याचरुत्यं याचनपनिपमेऽपि मृतेः स्मृत्यन्तर मूलं तस्याऽप्यन्यदि- त्येवमनादिरय स्मृतिपरम्परा, न चान्धपरम्परान्यायः सदस्वरूपस्य शब्दा- तद्वियितस्य प्रत्य उत्यात् । स हिस्से स्वे काले गयादिगम्दान्मन्य. वत पयोपलभन्ने अतीतकाते च सत्ता पूर्वभ्यो यद्वेभ्यः श्रुत्वाऽयधार. यन्ति पर्वकालपि च फ्रेवन रक्षामन्तीति तत्मत्यतसंभयात न कदाचि- दपि प्रत्यापिच्छेदः, सालतित्वमेवानादित्वं साधुत्वं तन्नाििद. चपारम्पयाभियुक्तस्मरणेन मुनमिति न निमलत्यम् । नव बिगानादप्रामाण्यं श्रुतीनामयि यहयायहणानिमिानदशं. माता फनं चास्य शब्दापगदयिभागनानमुपादानपरित्यागोपयोगिधाध. - আfঙ্গাযাম মদিনাৱোথ যাবি যমিকায় অনু মুন্না বলে মহিলােষ ৭ মামুন মাসামায, হস্র অনলায়ার- অশ্যামাখি ন যামুল হুনি মাথাযৱসায় গিয়ে ব্যাখ্যাযurঘনমtgঘীনালামীন সমাঘ মাধ্য | u নানা হয় না যায় নি নি । • সয্যানোম্যমাঙ্গলমনিম্যান ॥ ২০ ॥ বছানা একমাঙাঘিয়ছিলন জিমাঙ্গনি? ঘন নি- | বিনি৷ ন যানাযা, আল্লাখনৰ মুৰৰ বদনাময়ী যম। নয়া লিবিয়য়য় নামিমের জিমিয় 4 মন ন ন নয় বিনুনি ব্যানাসনিয়াঃ আলন জয় বায়ামামাদানীময়াদের বিয়্যেনামে থাকহােলাল- বা মা । জল ফু বান্ধ দুরুদ্যালয় মাগন হয়ঃ জন', নানয়দ জালিয়নি নাফিজাহান ল লাঠা, মহানন ব্রিধান ময়াম গুটো মই জনাবান্নামবান্ধাযwয়ানাবিধ মলৈ বাতি জ্বাইন অথমবাফাঃমবিয়, হায়াত বাঙ্গা: সুনাম। র্যা ব যায়- ই ‘নানা স্ব স্ব স্বনী”ন নিলি ঝাৱালাঘানা । যালয়েনায় বুনি সান্যisীঘন । “মলনুয়ারনায় ফৰ নিবিন মর্যাম থ ন নকুমার মিন”। নন অাময়ি হিমাযহমা প্রাদি দুখিন। ‘বাঘরােয়ান নিহানি মূ। জন জনযুনানিwেগ্রাম- সুনিদানী”ffন, ঘ, হাসনীমাযিফা ঘর্মদা মিয়ন হয় ঘর যথা মুণবানিয়ার প্রয়ী। অলাৱাৰ খানা সোহান মুন্নাবিয় ও মুনাaftwয়াসৱা ৰাহ্মন হয়নি, সে মামালায়। নই না १६५ - तृतीयः पादः। घेदयोरापयिधर्मभेदोऽस्ति । यदि हनियतस्वराणामन्यो यो नियत. स्वराणामन्यापर्य इति स्मुर्तितोलोकतो धा ऽवगतं स्यात्तती नियतानिय तस्यरतया लोकवेदयोः पदभेदोभत न चैवमतो नास्सि पदभेदः । पटाते गम्यते ऽनेनेति हि पदम, अतो गमकस्यरूपस्य फियताऽपि रूपेण सति भेदे भिवं पदं, तदभावे तु धर्ममात्रभेदाव तद् भिटाले । एवं देवासः, 'त्मनेत्यादिपु लोक्रिकेभ्यो न्यनातिरकहतस्यरूपभेदे सपि तद पस्यार्यान्तरानवगमात्किंचिद्रपभेटेपि लोक्रिकपदमत्यभिज्ञानात सत्यपि च केषांचिदेदे सर्वेषां भेदस्याप्रामाणिकत्वात्, पदेश्ये च तदर्यायगमादु- तानादिवचनस्यान्यपरत्वादश्ववासादायभेदेऽपि सर्चपा तदभावात्सिदमे- कत्यं 'लोकोद्रयोः पदपदार्थानाम् ॥ एवं सिद्ध विचात किमातिः शब्दार्य? रत घ्यक्ति यातिवि. शिष्टयक्ति रिति प्रयः पताः प्राधान्येन चिन्त्यन्ते ।। अन्य तु विम्पसमुच्चयसंयन्धसमुदायादयः सर्वे पता भाकृति- विशिष्टव्यक्तिपनिरमायोन निराहता एय भवन्तीति न यग विचा. यन्ते तत्र "प्रयोगचोदनाभावातियाभिधेपता । न झातिरमूर्तत्या. द्वाराहारोपयोगिनी । लिङ्गकारकसंप्याभिः संबन्धोऽस्या न कल्पते । सामा. नाधिकरण्यं च न नातिगुणशब्दयोः ॥ व्यक्तिप्रावित्यपते तु समेतत्सम जसम् । तेन शुद्धा विशिष्टा वा व्यक्ति शब्दस्य गोचरः", "ग्रीहीनय हन्ति" 'पशुमालभेत" "गामानय" "माह्मणो न हन्तव्य" इति यायन्त एषमा. दयाविनाशिशिमदृष्यगोचराः प्रयोगविधयः प्रतिषेधा वा ते सर्व व्यतायेय संभवन्ति नाता । न झातिवहन्तुमालव्युमानेतुं या शक्यते नित्य. त्वादमूर्तत्वाच्च तेनानर्थक तद्विधानं, प्रतिपंधश्च, प्राप्तभावातिपते तुपपद्यते । तस्माक्तिः शब्दा, एवं च एता याभ्यामिति व्यक्ती. प्रातिपदिकार्य प्रत्यपाभिहितानि लिङ्गसंख्याकारकाणि तया संघद्धान्ते । जातपतिङ्गाबादहसंप्यत्वादमूर्तत्वेन चाकारकत्वादसंबन्ध. स्यात् । सा. १ प्रास्मना रस्यस्य शब्दमं छपः।
ব; যীবিন্ধায়াম মানালিয়ে প্ল গা যুদ্ধ বুনি গুরুগম্যিায়ন জানি গ্রিহিসেবন চদি হিথষ্ট গলায় বিদ্যা ঘন্ন। মন্ত্র । নিয়মানুতুনিষামই তুম মানাহ্ম যুম। যন্ত্র বুয়া নৈন মুনি জানিগ্রসরয়ানস। না সুফিয়া , রূথ নাঃ অমনোৰী য ন , স্বচ্ছ ধামাল | যোবলযৱীৰ। ইয়ামি দা গান্নি মালা জয় গায়ানা যায় মাথা ঘ ইমরুল দুনিন। যা স্ব মন্নায় লনমুন যমসিথায় ? হাসিখীগন নগ্রাহায়যায় চষন ধামালয়ানমঘার আয় বস্ত্র খাস মুমিন। ঘন্টাবর এলামাইন নামিদানি 1 মিক্সিলখিন ম ন ক্ষথিলার। নান্দিৰ সুৱা এগিরা অং গা ধুনি নগ্রল জন ও মানবমসি'এ আসন। বাসস্থানালি মাশন ॥ বনিকাহান্নামীনিন । গান মান্না নানয়া হামিঘনা । ল্যামেরা লাগান। লি রূপসাবিন্ন মানাথিযথ । দুই ঘন নসুলনা नयादिन । लक्षणा वाऽभ्यपेसय्या नातस्तेनाभिधेवता । म सनन्तास কিন্তু রিয় যক্ষার মান, অমায়ি গ্রীনহাল | নিয়ননদয্যষয়ানির নহয়ান, নগর অবসন্দা নি আৰু সন্দিত্ত ফল , লালমিয়ানমননানয়ন যায় । মলনাৰ ৰি জানিবলব সমিখানদময়, পাখি খান কি সনিযিদল দুবয় । নয়াবাজাঘষঙ্গের বন্ধাকথিলৰ জহিবব্দগিয়াং য গুনাগুন স্মাণ ক ন সয়াবসিনি। নখ যণি মুনিমাখিনি বাটদুঘলব ঘন মগড় ঘনত্বনাথে দিন যে আমি বুনি মন মনিয়র যুগ্ৰামৰি যাব নাই | সামিমাংলমান বি অনুমনামৰম নানা অফা ঘন কামঘমনি যায় গন্যানন, রুবিমল্লাহ মিয় । } तृतीयः पादः। भिधेयं ततो गोशब्दोच्चारणाद्नाव्यक्ति मतीयमानाऽपि नाश्यादिव्यक्तिभ्यो व्यच्छिना प्रतीता स्यात् न ह्यसाधारणमाकारमन्तरेण द्रव्यं द्रव्यान्तर- व्यवच्छिनं प्रतीयते तत्र गौरित्युक्त सर्वत्राविशिष्टा प्रतीतिः स्यात् यथा- ऽऽह 'अव्यपदेश्यत्वेन सर्वत्राविशेषणप्रसङ्गादिति अयाभिधानममय एव जातिस्पलतमित्यभिदधदेव हि व्यक्ति शब्दो नातिमुपलतणमादाय लज्जातीयरूपेणाभिधत्ते गोजातीयमिति । ततः प्रथम लातिरभिधातव्या न झनभिधाय नाति तज्जातीयत्वेन रूपेगा यक्तिरभिधातुं शक्यते । ततश्च विशिष्टाभिधानमेव वाचायुक्त्यन्तरेणायद न शुद्धाभिधानम् । तदाह "सामान्याकारण निरूपणे विकल्या द"ति विशेषणादित्यर्थः । विशिष्टाभिधाने च पूर्वतरं विशेषणमभिधातव्यम् । तदभिधाने च तत एवा. त्यन्तायिनाभूतव्यक्तिपतिपत्तिसिहेर्न तत्राभिधानतिकल्पनायसः। किंध गोशब्द उच्चरित व्यक्ति संशयो भवति न कस्याचिनिर्णयः । यत्र च संश यो न तस्यामभिधेयता शब्दस्य निरचायकत्वात्सामान्य त निर्णायत इति भव यभिधेयम् । मनु असत्यपि ध्यक्तिविशेषनिर्णये व्यक्तिमात्रं नि यत. एय, मिमिदं व्यक्तिमा सामान्यं विशेषो वा वाकाय हि वस्तुपु बुद्धि- गायत्पनुगतरूपा तत्र विलक्षणबुद्धालम्वनं व्याक्ति: ममानबुह्मालम्बन च सामान्यम् न तदुभयातिरिक्तं व्यक्तिमात्रं नाम किचिदस्ति वस्तुनी रूप. म् । सामान्यमेन त्वनेन मात्र शब्देनाभिधीयत इति सवाभिधेयम् । प्रथमं च सामान्यमय शब्दाद्गम्यते परवाच्च व्यक्तिप्वाकाडामा मायले ततस्तदेधाभिधेयं नक्तिविशेषः। विचित्राश्च अखण्डमुपद्धादिरूपा व्यक्तय दति विचित्रा गौशब्दोच्चारणे धुद्धिः स्यात् एकाकारा तूत्पदाते । अतो. ऽभिधेया जातिः, अन्वतिरकाभ्यां चैवमेव युक्तम् । व्यवहाराङ्गता च नानेयनपतिरकादुपपद्यते. अतोऽभिधेया नाति , न. हि ज्ञानिनाम, ध्यक्तीर्यान्ताभूत फिर्माप तत्वम्, अपि तु धस्त्येव किमुभयात्मक प्यारत्त्यनुगतरूपतया बुध्यते । तत्र सासान्य शब्दार्य इति, अयमर्थः सामान्यात्मना वस्तुशब्दागम्यते न विशेषात्मनेति । यच्च सामान्यात्म- ना शदन योधित तस्य क्रियाप्तंबन्धरचोदाते । शनाति च तक्रियां सा.
s যীবিদায় থমিনু, অনাঘ ক্লিষ্মাত্ৰিয়ছমহি লিগ্রাশে যা সানথিয়ায় স্ব ঘানানয়ন বাধা । য ম গুপ্ত নিলাদা সময় নায়িকাসাসুনামেন। বন্ধ ন “না অন’“গ্রীনী মাঠ ক্ষয্যে নর নিত্য যৗভ্রানুয়াবি হুমনি মুহমন্ত ঋমেঘম। স্মগ্রিস যেয়োনাচ্চিত্র মুয়াম দ্যা প্ৰিয় দমন । মা ও ‘নন মললিম বিদ্বোন্তনা। জানিনা মা মা গ্রাফায় মিনি” রাম নামমামলামিয় ন য়াক নি মিরু বুনি স্বীকাগ্রমিংলিনয় যাত্রীবিলায় সমযwথd মূর্ষীয়ঃ আঃ অগ্লিগিনা মা ও নানাস্থলে যান নানাধিক तदर्थ स्यात् ॥ १॥ করিয়ায় যুয়িঘিনামঘমিনি মাত্র বিকা “ কামাই মিলন দুনয় বুমামায় ‘শ্রা নাম ঘয় ‘মিনষিদ্ভানিন, নন গমগুলিৰৱনমিনি গ্রাফিক্স আথিয়াস মাগিয় সমন্নিয়াহিয়না ঘর্ম যায়নি । স্বনি মিকা অগ্রযামিঘিনাযষয়াবা নিঃ। য যা যেমন যন্ত্রনালয় নিয়” দুনি গ্ৰানিক ঃ মুখমণী যা মায়েদায়বিনা মনে নিসা নূ জলপ্রয়া গম বুনি শনা অনিয়ম হয় নি খন শিক্ষামনামযম মামা উনি অঙ্গাননা নেনিময়ামসনাল্লাহ’ ময়লৱঅনাযেন গি মন নি নিয়ে না। নগ্ধা ধনি বি নামঘপুঞ্চৎক্ষাবিনাই যথাসমাধি দয় গুন আমার নাম্বয় মন্ত্রী বাণিজ্য মন न च मुस', मतिपदस्य रियायाममतिपमहात् । न हित গ্রায়োনিয়া, লেবামঃ # মানৱমান্ন
१६
-
चतुर्थः पादः ।
निरूपणमेघ क्रियत इति वक्तव्यम् । तत्र च चोदनैव साक्षात्ममाणम, अर्थ-
बादमन्त्रस्मृतिनामधेन तव्यत्वेन तन्मूलत्वेन च प्रमाणं भवन्तीति
धर्मप्रमितेरितिकर्तव्यतास्याने नियतं निपतन्ति, चोदना तु प्रधान प्रमाणं
तस्याश्च प्रथमपाद एव समाप्तं प्रामाण्यमित्यभिप्रायेणोक्तं पादेनादास्य
निर्णय इति, चोदनव हि सातापमाण तच्च प्रथमपादनव निर्णीतमित्य-
भिप्रायः, त्रिपायां त्वप्रधानप्रमानरूपणमित्यैतान भेदः । प्रमाण
चिन्तात्मकत्वं तु सकलस्याविशिष्टमिति स एवैकोऽध्यायाः । तदिह
संभवदाख्यातसामानाधिकरण्यानुद्दिर्भिजिच्चित्राज्यपृष्ठवहिण्यवमाना.
ग्निहोनाऽऽघाश्येनादिशब्दानुदाहृत्य चिन्त्यते क्रिमेते धर्म प्रमाणं नति।
"तत्र विध्यर्थवादमन्त्रां घेदाद् धर्मः प्रतीयते । न चोदिदादिशब्दानां
तेप्यन्तभावसंभवः ॥ न तावदर्यवादत्वं स्तुतियुरिभावतः । उत्तमामन्त्र-
णास्वन्तत्यान्तरूपादाभावतः ॥ मन्त्रप्रसिद्धाभावाच्च मन्त्रतेषां न युज्यते ।
न च विध्यन्तपातित्वं साध्ादानभिधानतः" ॥ न तायदेते साध्यम-
भिदधत्यफलवचनत्यात न साधनम् । समानपदोपात्तधात्वर्थसाधना-
वरोधात् भावनाया
न च गुणविधानेनैतिकर्तव्यतान्तभावः, उद्विदादिरूपस्य लोके
गुणात्येनाप्रसिद्धत्यात मत्यर्यलतणादोषाच्च चित्रादिपु वाक्यभेदप्रसङ्गात
अग्निहोत्रादिपु तत्मख्यशास्त्रान्तरसदाशात् श्येनादिषु उपमानानुपपत्तः
न च नाव इतिकर्तव्यतान्तभाव , नामानितिकर्तव्यतारूपत्त्वात
अप्रतिविशेषकरत्वेन च नानोऽनर्यकत्वादसिद्धत्त्वाच्च । तस्मादप्रमाण.
मेवंजातीय धर्म दति पूर्यपतः । सिद्धान्तस्तु "सकलस्यैव वेदस्य
स्वाध्यायविधियाक्यतः । विजातं पुरुषार्थत्वमुद्दादेरपि ध्रुवम्" । तत्र
त्यदुक्तेनैव मार्गण मन्त्रार्यवाढत्यासंभवाद्वियुद्देशान्तर्भावस्य च प्रत्यत
হ্বান না শুন নামইন এ সামা মামিন-
स्यानर्यश्यामभवात्मानुपपत्तिपरिहारणाऽध्यवसातव्यम् । एतादिहा-
धिशरणे स्थित भाव्यं तावत्प्रामाण्येनेति, तदेतदर्थवादप्रस्ताभिहित.
मप्यनेविचारान्तस्तिमिति कृत्वा विशेषविचारायानेन सूत्रेणोपस्याप्यते
स० अपि वा नामधेयं स्याद्यदुत्पत्तावर्बमविधायकत्वात् ॥२॥
৭১
স্বান্তঃীক্ষায়
দ্বিারা আবায়ান্নর্যায়ামঃ। মন্তু মান
যথায়খানন নাঘবন য যন্যারোয়ান নামযুতায়ন
মাথ সায়ন্তন সমানভীন মাননিয়া ঘিনমি
বিনা অনুন । নয় মযম
নহির ব্যয় বিল কি
অষিয়িক জনামঘমিনি নয় দিল থিঙ্কায়িনামে ?
ন ভাসানাক্ষিত্রে in ‘নবযৗন নিই। সমিন।
মাহিঙ্গা যায় যায় দ্বিগ্নীua” ॥ যৰি স্নাতন ও ধ্রুতি
Fলায় বিছানায় শুনাথন সমিমি
ঘামযি লিরিনাম যদি ব যরি দল।
| হানগ্রোথৰযথিৱৰ যয মাহফিল সালমা
খানম যুদ।
ন ৪ মাল্য যারান। যা প্লয় যায় নির্মীয়
মননয় কম্মোদুরিয়ায় জামিন ফায় যেন
আযযালার্যাল্প গুলা ঘামানাথদবেয়ামান্নাৱক্টিন নন
যায় সাংবাপ্লিনা যাননি রুমানায় যায় নি।
হন মনৰৱ্য এ নৃ জনানিরাময়ামাইন হানা
নন বিশ্বীন মহা প্রিথিনা কৰোহের ঘাসগ্রাম।
নয় ঘেরানুহেনলিন গ্রাম বন্যাল নয়া নয়
প্রিয় আলিয়া ৰায়ী স্নিায়মান নাবিলা কথা
| যা ক্ষনস বুনি আমাথনীহি ঘন মান্নাহুনি মা । du
ল্যানিমিষায় অনিচ্ছামাৰখানাৰ যামিvিাদি।
সত্যাদি দয়ালুখাৱাৰেনি বাথ ক্ষilandাল্লাদি
আকায়েল বিঘীনা দাবনামযয়সার ,বাঘ মাম
মা যাই নিয়ামাত্র মাধ্যম, নগর সিএমনি
নিমিথিলথলুয়ান্নাকা যানিদ্বামঘ জমায়
যিনি।যময় চলনবিশ্বিয়িমেলিয়ানম বুদ্রি
হাদুমন মন মায়া যায় এই মিন্নাহযান।
१०१ - चतुर्थः पादः। न च लक्षणायाः प्रमाणान्तरापेक्षणेनाप्रामाण्यम्, पदसर्माभ- ध्याहारादेव लतणसिद्धेः, इतिकर्तव्यताविधिविशेषाज "भूयात्वेना. भयश्रुती"त्यनेन न्यायेन ज्योतिष्टोमवाश्य एव कर्म विधानं नेतरपु । भवतु वा त्योतिष्टामवायपि गुणविधानमेवमपि नाप्रामाण्यं यदा- ग्नेयोऽटाकपालामावास्यायां पौर्णमास्यां चाश्रुतो भर्शत विश्वजित्सर्वप्ट प्ठेाऽति रात्री भवतीत्येवमादिपु अनेकगुणोपादानेन कर्मणोऽवश्यविधात. ध्यत्वात्तत्रैव ज्योतिष्टोमोदिदादिगुणयिधिसभयाव लौमिकक्रमाश्रयणा- दमामाण्यम् । कयमप्रकृतेषु गुणविधिरिति चेत् लौकिक वा कि प्रकृतं येन तत्र गुणो विधीयेत तेन यदि तावदपष्टतेऽपि विधिः स्यात्तता. विस्खजिदादिवेव विधानाबामामाण्यम् । अय तु न ततो लोकिप्य. विधानाद्विशिष्टविधिरित्युभयथाऽपि नाप्रामाण्यम्, न चापत्तिज्योति- प्टोमादिगुणावरोधाद्विदादिगुणानामविधानम् काम्यत्वेन तेषां नित्य. गुणबाधकत्वात् । “उविदा यजेत पशुकाम" इति हि प्रत न्योतिष्ट्राममा. श्रित्य उद्विद्गणः पश्यर्थेन विधीयते । तस्माद्गुणविधिरिति प्राप्तेऽभिधी. यते “धातोरत्यन्तपारााद्विमटविधेस्तया । फले कर्मणि घा नेह गुणो वाश्ये विधीयते" । फले ताबद् विधीयमाने गुणे परपदमबन्ध. विधानाहातीरत्यन्तपारायं विप्रकृष्टार्यविधिश्चापदाते । अय कर्मण्यव गुणा विधीयते तथाऽपि विप्रशष्टाविधानं, धाताश्च किंचित्पारायंम. स्त्येव फनपदं चानर्यकं स्यात् । “दध्यादी गत्यभावेन सर्यमेतत्समज. सम् । उदिदादिपु तनै नामधेयत्वसभवात्" । "दन्द्रियकामस्य नुहु- यात्" "बीहिभिर्यजेते" त्यधमादिपु दधिनी ह्यादिपदानामान्तरेऽत्यन्त. निरूठत्वान सामानाधिकरण्येन योजनामस्वं शस्यते कल्पयितुमप्रसिद्धाय हि प्रसिद्धपदसामानाधिकरण्येन निषिते । दध्यादयस्तु निस्ठत्याच कार्याचदपिधातुमामानाधिकरण्यं प्रतिपदान्त दति गत्यभायात्तत्र धातुपा. राय निपटाविधानं थितम् । उद्विदादयस्तु ययेवावयपद्वारेण नि. बादो वर्तन्ते तयेव स्यफलोवेदनकारियामागेऽपीति मात्र धात्वर्थयि धान बाधितध्यम ॥ विशिष्टविधिपते तु भवेन्मत्वर्यलतया । सोमाटे, १७0 - शास्वदीपिकायाम् विधित्वेन प्रापाएयमित्येतावदस्थितम् । तच्च द्वेधा सभवति गुणविधानेन नामधेयत्वेन वा यावदन्यतरबोपपाटाते तावत्यावगत- मपि प्रामाण्य न प्रतितिष्ठतीति तत्मतितिष्ठापयिषया गुणविधिनामधे. यचिन्ता प्रस्तूयते । तत्र प्रथम तावदादिपु योगिषु चिन्त्यते कि गुर्णावधि कर्मनामधेयमिति तदर्थ फिमेषा वैधिकरण्येनाव्यातमबन्ध ? उत मामानाधिकरण्येने ति “तत्रावपवयोगेन खनित्रादी प्रसिदिन । प्ररत्यायिकत्वाच्च गुणा यागे विधीयते" । यद्यपि श्रीह्यादिवदेते न क्वचि समुदापरूपेण निरूठास्तथाऽप्यववहारण उवेदनसाधनेषु प्रसिद्धिसभ घाकर्मणि कयविदयामिनामधेषत्वेऽपि च यजितः प्रवृत्त्यन्तरानुपट्टे शादानार्य व्यापत्तगुणविधिपते तु गुये प्रश्त्यापषिकत्वेन प्रयोजनबत्वाद्गु- विधानमेय युक्तम । न च मत्वर्यलक्षणा यागानुवादान । यदि झत्र यागो विधीयेत ततस्तस्य करण बाहिदायपि करणमिति करणस्य काणान्तरेण सब- न्यायोगादिचार्ययोश्च शुन्या सामानाधिकरण्याभावादिच्छब्देन तद्वन्त याग लयित्वाद्विद्वता यागेति सामानाधिकरण्येन गुणा विधातव्य दति भयेन्मत्वर्यलक्षणा, यदा तु प्रकृतज्योतिप्टोमयाग'नुवादेन गुणमार मन विधीयते तदा विधिवाश्ये करणत्वनोपदिष्टस्याप यागम्यासाधि तस्य करपात्वानुपपत्तेपदर्धातिप्त साध्यत्व तदनुवादेन तदर्थतथा तदा नित्य धावाश्यान्तरण फलाय गुणे विधीयमाने नास्ति मत्वर्यलक्षणा दिदा याग. कर्तव्य दति यागमाधनोविदा पशून भारदिति वा । नन्वेध ज्योतिटोमवाक्येऽपि ज्योतिष्टोमगुणविधानाच याविधिरस्ति । तथा ऽन्यत्रापि मनोपपदश्रवणादिधिरति चिदपि फर्मविध्यभायालाकि कामाश्रयगोन गुणविधीना सातत्वेनाप्रामाण्यप्रसङ्ग , नैप दोष प्रश्तक मीभानेन गत्यभाधान्ये तिष्टोमवाश्ये कर्मविधान, तस्मिश्च विधीयमाने उनकविधिदोन्मत्वयंलतगादापान ज्योतिप्टोमपदमेक कर्मनामधेय भ. विष्यति। यद्वा नदेन मचलतणामाश्रित्य गुणविशिष्टकर्मविधानम् उदि. दादयस्तु तत्पशने कर्मणिगुणयिधयः घरं हिलतणाश्रयणाममामाण्यात् ।
विप्राविधानं चितम् । दिदादयस्तु यर्थवावयवद्वारया खनि- u चिदपि धातुसामानाधिकरण्यं प्रतिपदान्त इति गत्यभावात्त धातुपा- चतुर्थः पादः। न च लतायाः प्रमाणान्तरापेक्षणेनामामाण्यम, पदमभि- ध्याहापदेव लवणसिद्धेः, इतिकर्तव्यतासविधिविशेषाच्च भूयस्त्वेनो- भयश्रुती"त्यनेन न्यायेन ज्योतिष्टोमवाश्य एव कर्मविधानं नेतरेषु । মম্ব মা স্বরানিহান্নাবি যথaখানমন্তমণি নামায যা- ग्नेयोऽटाकपालोऽप्रावास्यायां पौर्णमास्या चाश्रुनो भवति विश्वजित्सर्वप. टोति रानो भवतीत्येवमादिपु अनेकगुण पादानेन कर्मणोऽवश्यविधात. स्यन्धानव ज्योतिष्टोमादिदादिगुणविधिसभवाच लौकिक्रक्रमाश्रयया- दमा एयम् । कथमप्रकृतेषु गुणवर्धािरति चेत लौकिक वा कि प्रत येन तन गुणा विधीयेत तेन यदि तावदप्रयतेऽपि विधि स्थालतो. विश्वजिदादिवेश विधानावाग्रामाण्यम् । अथ तु न ततो लोकिकोय. विधानाद्विशिष्टविधिरित्युभयथाऽपि नाप्रामाण्यम्, न चौपत्तिकज्योति- प्टोमादिगुणावरोधादुट्विादिगुणानामविधानम् काम्यत्वेन लेपा नित्य- गुणधाधसत्वात् । “उद्विदा यजेत पशुकाम" इति हि प्रकृत व्यामिष्टाममा नित्य उद्विद्गणः परवयन विधीयते । तस्माद्गुणविधिरिति प्राप्ने भिधी यो "धातोरत्यन्तपारायाद्विमटविधस्तथा । फले कर्मणि या नेह शुषो वाक्ये विधीयते" । फले तावत् विधीयमाने गुणे परपदसबन्ध- विधानाहातोरत्यन्तपारायं विनष्टष्टाविधिश्चापाते । अथ तु कर्मण्यत्र गुणो विधीयते तथाऽपि विटाविधान, धातोश्व मिचित्पारायंम. स्येच फनपद धानर्थक स्यात् । "दध्यादी गत्यभायेन सर्वमेतत्समञ्ज्ञ- मम् । विदादिपु तवैव नामधेयत्वसभवात" । "दन्द्रियकामस्य जुहु. या" "द्रोहिभियजेते" त्येवमादिषु दधिनीह्मादिपदानामान्तरेऽत्यन्त- निकटत्वाव सामानाधिकरएन जिनामवं शक्यते कल्पयितुप्रसिद्धार्य हि प्रभिद्रुपदसामानाधिकरण्येन निषिते । दयाद्रपस्तु निरूठत्वाद को वर्तन्ते सयैत्र श्यफलोद्वेदनकारित्वामागेऽपीति नात्र धात्वर्थषि এই शास्त्रदीपिकायाम् যমান্নান যে মনিষা"। বহিৰা বিজনে স্কুল যে ল স্পাঞ্জাক্লিাবন যমুম না । ক্লিয় বার মামা । অবমান # স্ব ময়ানা জাহো মনি যানবাহানাল নয়াহিনি মায়াবিন্তে ঘাম ন র খানাপ্লিৱাৰী মই. মনি নয় গ্রানুল ৪ায় মন যেনোয়াদ্বানা ফিয়ান আনামান্ডিং যা খায় দায়ী মনি যেমন ন দ্ব দলবি সাল্লাথ দলমান্য ব্যাখা বিনয়া থানায়হীন মুগ্ন বুনি যম। মহা ধুন্তা | পুনায়, মন ব ন যন্ত্রানালয়ী। মাষণা ধ্বৰ প্ৰ, নৰ খাৰঘাম, ন ধwয় ঘষমান না ধ ঘ। হাঃ মামার যখন ঘন্ গাহিনি খ্রিষnt- | ধাগ্য গ্রধারী , নয় যন্ত্রন জয় যান রূনীমানায় নগ্ন নায্য মনিদি। নয় যায় যেনায়ালিলিহাথিরানাম খ্য গুলিব্যয় যান তাঁব্লৱনা আনিনি। নামমন্ত্র নৃ পুলা, ৰায়ন যঈনয়নুমারি ও | বাঙাহিদখাননিৰায়া ও জয়মরিয়ে | জিনানা ঘা মাঘৱাৱায়ৈ লােগাযমান নয় गुणविशिष्टयागविधानमडीकत सामनता यागेन सहित कुपोदिति । বীজ শ্ৰগ্ৰয়ায় জার্মাৰি মাৰিীনি পুত্র নামঘৰ য। মহান স্ব না মন চায় যন্ত। ৪ প্রায় সা শিখেনিন যয় নি বাসনীয় মান। বিল যথা- কালামনাগমনসুগনুগনামানোনা মেীসছি নি ইহিনি সুষমামালায়াদাসা মন' নি চী । জুৰিল মনয্যথার যা “মুত্র নিরিবিয় চায়ন যা দ্বারা“প্লিব ঘন ঘানি আঘামায় বি গঞ্জনার ।
24 १७३ चतुर्थः पादः। व ज्योतिष्टोमस्य फलविधिरयं स्यात नामधेयत्वे यागान्तरविधाना- सिद्धमर्यवत्स्यम् ॥ चित्राटिशष्टानां था. सू० यस्मिन् गुणोपदेशः प्रधानतोऽभिसंवन्धः मनामधेयताधिकर- पाम्। वह लोके जातिगुयायचनतया निमठा गुणाफलेम्पबढेपु बाक्चेपु श्रुताः कर्मपि योगयणेन संभवदृत्तय उत्पत्तिवाक्ये फलवास्ये गुणवाक्ये या वृती. यानिर्देशन कर्मसमभिव्याहता. शब्दास्ते सर्व उदाहरगां यथा “वित्रया यजेत पशुकामः पञ्चदशान्याज्यानि सप्रदशानि पृष्टानि विहिव्यवमामिति चित्राज्यपृष्टहिष्यवमानशब्दाम्स गुर्णायधयः कर्मनामधेयानि वैति संश- यः । तदर्थं च किं गुणविधा बाक्यभेदी न घेति चिन्तयितव्यम् । कस्मा. त्पुनरुत्पत्तिवाक्यमेवाज्यैः स्तुवत इत्यादिकं नोदाहियते । पतयेऽपि निर्णयकारणभावात् गुणवायाधीन एव निर्णय इति तदेवोदाहृतम् । तथा हि न तावदाज्यैः स्तुवत इति गुणविधिरध्यवसातुं शक्यते । घृतस्य स्तुती करणस्या सभवात् तत्र लतणया कृतसंबन्धिभिर्मन्त्रै रिति धक्तव्यम् । न च पृतसंन्धिनः केचिन्मन्त्राः प्रसिट्टा ये लत्येन् । तत्रानेय वास्येन लक्षणया घृतसंवन्धं मन्त्राणां विधाय तैश्च स्तोत्रे विधीयमाने अत्यन्त गारवं, विधी च लतणाऽत्यन्तक्रिष्टा समाथिता स्यात् । तर "पदाजिमीयुम्तदान्यामामाज्यत्यम्" इत्यादिवाश्य शेषावगतपेगाश्रयणेन नामधेयत्वमङ्गीकृतमिति न गुणविधित्वाध्यवसानं, रूठत्वाच्च नामधेय. त्वमपि न स्वध्ययसानम् । यदा तु पञ्चदशान्याज्यानीति संख्या विशि- प्टान्याल्यान्ययान्तरप्रकरणेन स्तोत्रगुणतया विधीयन्ते तदा तेनैव प्राप्तमा. ज्यसंवन्ध लतणया मन्त्राणामनदा स्तुतिमात्रमुत्पत्तियाक्ये विधीयते । अनुवादत्वाच्च लतणा न दोषः स्तुतिमा धानाच्च लाघं विर्विन नामत्वेन लभ्यत इति प्रसिद्धयादिभिर्गुणवचनयाऽध्यवसीयते । यदा तु नात्रस रयाविशिष्टाच्या विधानं संभवति किंतु आज्यानुवादेन संख्यामा- अविधानं तदा स्तोत्रे घृतस्याप्राप्तत्वात्तदनुवादासंभवात्मत्रानुवादेनैव १ कारकत्वासंभादित पाठान्तरम।
शास्त्रदीपिकायाम 1 মা বিখান নাহি মাৰিাগললন নানয়ন | যযাক্ষানবিমান নামঘৰনামায দুদিন ধৰি যুষাৰ্থীৰলানিযর নষ uা সন। চন্দ্র সুয়ালালানি কি কালো ঘূন নানা যিয়ন ও সি মা SSলাহার কারি মোনাৰ নিৰ্থীনে নি। ৮ ঋazন্নান তানীকার লস । অন্য বিখuর্নীঘামীয়মানুৱাহন বিন্যা- ঘল দিল faীয়ন এম দু িম ন য গান ও দালন চামিন না যায় দুল গিয়ন? বিন্যায় হুম বিৰাধানৰ নামতাসনি। নয় মুন্নিরাময় যিগি ঠাৰা নাছিলাম অমিত্রাক্ষানযালনাগান্তি যই যত্যয় অখিল নাম যঘিয়ান এয়াঘানাৰ মন | ঘৰলাহ্মণ ন স্বামঃ, যাথাবত্তালিনীরাইমাগি স্ক্যানােয়িখানাযাক্ষান্নাঘ হত্যাখমান্নাঘয়ে যাযহাল নানা সামনিষামনা নাই। দি zি হuসয়ী জাম না, লাভানীলামি মশ্ৰিমিয়ানথানায় এ মামঃ, মসোনিছি । যন্ত্র বাজী মেন মনিয়া থায়াসিন্থ, | যাত্রায়ানার নানয়ন দাখি। আমি মন রুমানান্ধিযুহন। সােনাগান্তি লাঘবন। বি | মত হীন্দ্র নন ভিয়াম যা আমরমা। ময়বিহিঙ্গা নিয়াম সায়েম। দাম ৪ দল মতে মাখন মাদ। মঙ্গলা কাৱাৰিবাৰিজাৰ ন য়ায়, নলাদায় গনমানুষিখান । খি স্ব মানায় না। যেময়ানীলায় মান্নার দায়িয়িঃমিলিমি নামঘাম্মেল রাম। লাহানাল হামার গিয়, নল যায় দগ্রাথ atঘষ নন্য ঘন ন্যমনি যায়গাৰামনা না মা মিন । মুনাথিকল্পিা যা দি মঙ্গলবার } १७५ -- चतुर्थः पादः । यदाक्षिमीयुक्त्यिानामत्यमेव युक्तम् । यत्तु धार्ति पृष्ठैः स्तुवतं दत्य. त्पत्तिवाक्यमुदाहृतं तत्र चोदन्ति योतदुत्पत्तिवाक्यं तया सति उत्प. तो वहुन्ययोगादहूनि मुग्यानि पृष्ठानि भवेयुः । तत्र यत्सप्तमे वयते ज्योतिष्टोमे पृष्ठबहुत्वाभावाद्वैकल्पिके द्वे पृष्ठे न बहूनीति मैत्रावरुण मामादिपु पृष्टशब्दो गौणः, तेन विश्वजिति सर्यपृष्ट शब्दा बहुलापेक्ष. त्वात्र चोदकपातानुबाद इति तद्विरुवाते । तेन रयन्तां पृष्ठं भवति वृहत्पृष्ठ भवतीत्युत्पत्तित्राग्यं वजन्यम् । तथा च स्वयमेव वार्तिककारी नवमे वत्यतीति सत्यमेवम् । अनादरादिदमुलम एतदुक्त भवति सर्वथा सप्तदशानि पृष्ठानीत्येतदनोटाहरणार, यदेव तूपत्तिवाक्यं पृष्ठैः स्तुधत दति वा रथन्तरं पृष्ठं भवतीति वा न तदेवादाहर्तव्यमित्यभिप्रायः । ঘনিষ্টাৱিনা নামঘনা- स० तत्प्रख्यं चान्यशास्त्रम् ॥ ४ ॥ धिकरणमा अयमेव च तत्पयन्यायः। "आधारमाघारयति" अग्निहोत्रं जुहोती"त्याधारशब्दोऽग्निहोत्र. शब्दश्च गुणविधि. कर्मनामधेय घेति विचारः प्रसिद्धयादिभिर्गुणविधिः । न च मत्यर्थलक्षणा अग्निहोत्रे बहुम्रोहिणेवाग्नये होत्रमस्मिवि. ति मत्वर्थस्यक्तित्वात् उपसर्जनार्याऽग्निर्देवता विधीयते नामधेयत्ये चारू. पत्यं स्यात् । यदपि च दध्यादिवाश्चैव्यं लभ्यते तथाऽपि देवताभा- बादरूपत्वं ."यदानये च प्रजापतये व सायं जुहोति" 'यमर्याय च प्रना. पतये च मात"रित्यनयोग्नेकगुणापपादनेन विशिष्टकर्मविशिष्टत्वदेवता. विधी वाक्यभेदादसामयं न चैककारविधाबादविक्तियातन कारक नानात्वात् । यदि त्वग्नीवामीयवग्निप्रजापतिभ्यां समस्ताभ्यामेका विभक्तिराप्यत तत उभयविशिष्टेकदेवताकारविधान याचं भेत्स्यते, अयापि क्रीयातिप्रत्ययस्पदं विर्भातः स्यात् तथापि तथा धाक्येनारुणैश- हायनीवाग्निप्रजापत्यायुगपत्संबन्धात्स्याटुभयविशिष्टमेकं कारकम् । यदा तु यजतिददातिजुहोतिभ्य इव भावनाविभक्तिः प्रत्याग्निप्रजापतिभ्या मुच्चान्ती देवताविभक्तिः प्रत्यर्थभेदभिचामेव देवता भावनामित्र प्रति पादयति तदा बुतो देवतैश्यम् ? । देवतासामान्येन त्वेकत्वं भावनासा. N शास्त्रदीपिकायाम মাশৰ নমিনি মদন উহু গুজ মাজয় মা । মনা ময় ইয়ারিয়ানামালিনি যলিখিয়ায় হল। ত্রিবিন ইমনায় মা র্নিধার যুষিঘানা নমগ্ন । আয়াগের লাত্রি বয়েসহ মুখিীন । ন দ্বিনীনিই গুৱাখ্যময়ৰ সৰ নিয়নয় দশমারমা যায় মন mয়নাত্তয়ানা ভিন্নয়ন সাধন ব ম ভিখী- যান নদিন নষলব সময় ক্ষয়ে সজায়ান জানান, ন ধ্যখ যা মিগ্রীন ধামাকা । न च सस्कारकमाणि क्वचिचामन्ति तस्माद्गुणविधि , एवं छ হিনীনিয়া হক মনি স্মাথায় দফায়াম অনিষ্টার বা ঘামাক্ষ্যানাবনায়নায়িথানান। নাথ র নয়াহিয় যানন গ্রিস, মন্ত্র যােমিমি নাময় মূমাযান মানঘর। ছিনীয় রে। ন স্ব দলত্যায় গ্রে হ্মময় দখল। বাগ্নাঙ্গ কল- আগামীলনকান নিয়াম ঘুমি যায়। প্রিয় । ঘানান জামাক্ষায় দু নয় বন্যার জলাঞ্জনাদি ফল হিথা গ্রহন হন ক্ষমানাম ফলাই নি । | নগ্ন দ্বায়নানাধিকা যয়নবন্দরে নানানসই Fয়াল্লাহতায়াবি ফল হিuায় ঘষয় বুনি নামারদানি ক্ষম বৈদিয়ার নিযামুদিনা এগ্রিথি, খান “ফয়াখানায় মা যায়নি । অৱদা । ঘানানয়ময়া”। প্রমাধি আমার আত্মীনাময় ন হবানসায়ি যা হােৱাদাগিয়া না থাকারথি এল সিfrধী, ও আযান দীনিন ঘঘিঘন এmিয় । কি খুন, খাগান মম যম সাক? নানিমালিনি ফ্যাদি গাছ ছি দু চ্যামিলি মুখাৰ’ rি মাহির লাল | সিঙ্গমারিযই প্রথম দু মাত্র ধর্মীয় মত --- १७७ चतुर्थः पादः। वर्णमाप्ताग्निमर्यानुवादेन प्रजापतिसमुच्चयविधानमतो न वाक्यभेदः, प्राधारवाऽप्याघारसंजोक्रममा विहितेचतुर्गहीतं वा एतदभूतस्याघा. माघार्यत्यनेनैवान्यप्राप्त तरणात्यरुत्वं मानमिति तविमित्तनामधेयत्व. संभवात्कर्मविधानमेन युक्तम् । दृष्टं च मंस्काराणामपि नामधेयम् । “उपाशुं पहातीत्यन्तयाम राहातीति न चास्य संवारन्यम् "इन्द्र ध्यर- रत्याधारमाघारयतीति मान्वर्याण केन्द्रदेवतायत्त्वामागत्वसिद्धेः अतो नामन्यम् । अलिप्तसाध्यांशाभिप्रायकरच द्वितीयानिर्देशः । फयं पुन- रशाम्देनानध्याहतेन च शाब्दस्यान्वयः । न हि श्रुत्या लवणया वा विधिवाश्ये साध्यत्यं शादं, नाप्यमाहतं यास्यभेदप्रसद्गादग्निहोनहामं फुयादेोमेन च मानमिति अतिप्तेनापि यान्वयः स्यात्तया सात गुणोऽयुद्विदादिरोचिप्तमाशाभिप्रायेण करणभूतेऽपि कर्मणि वि. धीयमानः श्रुत्येव यत्यो निभातुमिति मत्यर्यलक्षणा दत्तज्ञलाम्नलिः स्यात् । एतन ये धात्ययस्य विपयतया कापत्येन चान्वयं मन्यन्ते ते निरम्सा घेदितव्याः । विषयभूतेन हि क काणयाचिनां नामधेयानां सामानाधिकरण्यम ? । प्राधिकेन करणन सामानाधिकरएमिति चेच माध्ययमपि नार्यिक्रमस्तीति गुणविधिपि यिनेव प्रत्ययंतवणया विना च घेरूप्येया स्यादिति ममस्तमेघ नामधेयप्रतिपादनमनुपपत्रं स्यात् । प्रय विषयत्वद्वारण करणसपा व शब्दस्ततोऽन्यपरण शास्त्रेणापाय- मारत्वेनोपात्त यिप्रयत्वं न शास्त्रार्थः स्यादतत्परत्वात् । अय गन्द एव मयमं विपयतयाऽभिधाय पुन करणतयाऽप्यभिधत्ते करा मरुदुच्चरितोद्धि. रभिनयादभिदधाना या माध्यस्यमपि पुनरभिदधील न हि नियामक्रमस्ति द्विरैयाभिधले न त्रिरिति । मरुत्परताया. किमयगुपटनेने"ति न्यायात् । प्रतश्च गुणनिधिपि स्यादित्यलम् । यतःकरणत्यनेवान्ययो घाच्यो न विय- यत्व नेत्याम्नां लायत । अतः कयं द्वितीयातिनिर्देश दास यतव्यम् । तटु. ने अस्ति तावदाधिक धात्ययस्य माध्यममाधितम्य करणात्यानुए. परतः साधमाधनयो,योमार्यममाया माध्याभिधायिनी द्वितीया भाधनायमेर सतयन्ती धातुमामानाभिनयं प्रतिपदन्त दयविधिः ।
বীথিলায়াড় বাপ্পিানা যায়নানামুন। দাম ময়মঃ। দু মন্ত্রথষ্টয়া । । 'ছু হিম কামনাদায়বনা বাধা। বন্যা “বননাযন 'আমি হয়নারিয়া নয় যাযগ্রিথি: ক্ষম | লাময় ঘনি মহাঃ। মনিলাঞ্জলিখিয়ানিয়ামাহি অা- যার নিন্মলিযিলুম বা ঘাঘন । যা মাধ্যগ্রিথিমেসি আসম মরিযৰনানা এই ময়লমুয়া মানি। নব দ্য ই যন বালিয়াকানীরাধান ফর্মীয় যন্ত্রন জানা যায়ূ । সুলনএজন্যে মায়াময় লহমায়াবীন্তিনি শ্ৰৱন । মধুৰ লৱযাগিনা দur ব্যথানাগানিয়া । বরযাথা কুনঃযব হ্যামার গান। | লাছিনাথায়িথমন্ত্রনয়নfিur timমনন ম আনন জানোয়াগান্য সান মতি নন বন্যায় লগম, মামী খুঘ চনি ৰ পুনিয়া, সুমন যখঘি। নাম হয় দাম। নয় বানাহালমনৰানি হ্রয়া Fমাসয়ালপিন্নিধায় গায়ায়। ন ৪ মামারশালাননি যা ই দুখন নি योगानुसाराष्ट्राणान नामन्यसंभवात् । अवश्यं हि धाप्रपशेषस्येतदेव বাল, জয় নাম নুনু বলনায় বিজ্ঞাননি মারা সব । যন্ত্র বাগিশ্বায়নের নয়াবনামলাম ফাখন एलरेग व सत्र नामधेपत्यमिति द्रष्टव्यम् সু নিম বুবসন: গ্রাৱিষানমিনি অন ৪ { a ‘য়াড় যা ঘটলনি ঝি চায়ন্তি খি? মনাময়? চিয়ি নিন । নামfuখন নি এন আমার যা গত দু ঘন ন গনি মালি প্রায় # স্বাগৰি । ধাওয়াহিয়া সামাখি ।
. . चतुर्यः पादः। मर्चवारमातशध्देषु तन्त्रसंबन्धसंभवात् । मत्वर्यलक्षणा दोषी नास्तीत्यातिप्यतेऽधुना ॥ कामत्वं करयत्वं या नात्यातनाभिधीयते । योगादेः किंतु संबन्धमा साधारणं च तत् ।। यदि हि यत्रेति योगस्य कर्मत्वमुच्येत ततःसाध्ययासमवायाच फलं 'संवयेत गुण एवं साधनतया संबध्यताअथ तु करणत्वमेव या. गस्य ततोऽपि करणयासमवायाच गुणः मंवयेत फलमेब संबध्येतति न स्यात्तन्वत्यम, न त्वेतदन्यतरदाख्यातनोच्यते तहाचकशब्दाभावात् । प्रहत्या हि यागमात्रमुह प्रत्ययेन तु भावना तयोस्तु समभिव्याहारासं. पन्धमा गम्पने । मध्व कर्मवरणाय साधारणम् । अवचोभयरूप. साधारणत्यायोगस्य तद्विपयाऽपि भावना यांगकर्मिशा यागकरणिका ति द्विरूपा भवति । स यागऊर्मकांशेन गुणमधन्य तत्करणिकांशेन फलसंयन्ध भावना लभते सन्णेति विनैव मत्वर्थलतणया यागे गुविधा. नमुपपर्व धाजपेयेन यागं कुर्यादागेन च स्वाराज्यामिति, अबोच्यते, "संगन्धमानतात्पर्य भैकस्याप्यन्वयोभवेत । तद्विपपरस्ये तु स्यादन्यतासङ्गतिः॥ रूपद्वयपरत्वं तु विना वृत्त्या न लभ्यते तस्माचारयातशब्दस्य तन्त्रसंबन्धसंभवः" । श्रुत्या लक्षणया वा यत्परः शब्दः स एव शब्दान्तायन संवयते। तदायाप्यातासंबन्धमानं धात्वर्यभायनयोरवगतं ततो नैकस्यापि फल- गुणयास्तदन्वयः स्यात् । फलस्य साधनातत्यामागणिव भावना फलसंबन्धमति, तथा गुणस्य साध्यापेवत्यायागाम कयैव भावमया मयन्धः । अनिदारितामयरूपा तु नैमेवायचीयते अयोग्यत्वात्तत्रावश्यं विशेषपरताऽभ्युपगन्तय्या । कथमसत्योः कर्मकरणविभत्तयोस्तत्परता शब्द. स्पेति क्षेत् । सामान्यज्ञाचिनी या पाठी स्मित्रास्ति येन संवन्धमाचमव. गम्येत, समभिव्याहारादेव लवणया सवन्धाधतिरिति चैत । सतय सम. भिव्याहारात्पदान्तरान्यापानीवनया सबन्धविशेषस्यैव लतर्पयामि। 1 १८० शास्वदीपिकापाम् न झति विशेषयरवे पदान्तरान्ध्यो घटत इत्युक्तम, तस्मादिशेनपा ता! सत्र कर्मपरत्वे गुणस्यैव संबन्धी न फलस्य, करयार तु দলই न गुणस्येत्यल्पतरविशेषपरत्वेऽन्यतास्यैव सबन्धात् न तन्त्रेयाभयसंबन्ध', उभयपरत्वं तु नात्तिमन्तरेण लभ्यते । न खलु यस्मिन्नेव उणे यागं का- पाऽऽत्मनाऽवबुदामहे सस्मिवैध कामनाऽवबोहमीरमहरति स्वानुभ- सिद्वमेतत् । एवं गुणामधानसोदशोपादानविध्यनुधावत्यवतमपि प्यम् अतेर न तन्त्रत्वं भावनादिति चेत् । यथा खलु भावना कर्मकाणत्या. वैश्वापादेयत्वादिरूपभेदमन्तशख्याताभिधेयनैवात्मना साध्यादिभिः संबधले दमनेनत्यं कुर्यादिति तथा यागोऽपि कर्मकरणत्वरूपमनादृत्य धात्वमिहिलेनैव यागरूपेण गुणकलाभ्यां सबदात इति न वैरूपोप्रति नाक्रियात्यात । भावना हि मियारूपा सर्वकारसाधारणरूपेवेति युक्त অনুগ্ৰাৰাৱ সন, যাত্রাঙ্গদাৰ: জয়নি ফাইবা पादिभिः संबध्यते । तदसौ भावनाद्वारोवारुणमदायनीवत् गुणफलाभ्यां संबध्यत इति युक्तम्, मावनामवन्धोऽपि चास्य न स्वरूपेण सभवति । कारक हि क्रिपया सबध्यते न वस्तुरूपमतोऽवश्य कर्मात्मना करपात्मना या धातुना पागः प्रतिपादनीयः । तत्रान्यतररूपतिपादने अन्यतस्यैव गुणेन फलेन घा सबन्धाभयमबन्धसिद्धिः। उभयरूपप्रतिपादने या द्विरुच्चारण वाक्यभेदः, तस्माच तात्र मंशन्ध , तेन गुणविधिप सैव मत्वर्यलक्षणा सेमिन যা অন্য আসাৰি মহায়িমগ্রা গ্রাম মুললি- वित्ति मुगपदविधानात तत्प्राप्यतया नामधेपत्यम् । कार्याभिधा- पिनामेव भावनाऽसिधया न साख्यातानामित्याहस्तेषां कालः पचती. स्यादिपु भावनाभावाद्वात्वमेव काराणां समन्यात शियारूपस्वं धात्व. थंयाभ्युपान्सम्यम् । अतरच स्वरूपेणेश धात्वर्यः कारसंबन्धमहतीति पिनद्याश्या ययभिहितेनैव रूपेण साध्यसाधनाम्या समयत रस्या शिपिटमनुप्रपत्र म्यान । नचेष्ट्रेश्मेदादिसि वेडयम যমিzয়াল্লিগনান্য .
- - चतुर्थः पादः। વિશે न च मत्वर्थलतणा, कारकविभत्तव श्रुत्या क्रियारूपधात्वर्थसंब- न्यसिद्धः । अतोऽक्रियारूप एव धात्वर्थ इत्याश्रयणीयं, युक्त चैतत् अन्यथा हि काप्टः पंचतीतिमत्काप्ठेः पाक इत्यपि संवन्धः स्यात् । तेन पदापि धात्वानमियान्योत्पादानुकूनतया क्रियारूपत्वमस्ति तथाऽपि धातुभिः स्वरूपमभिधीयते प्रतीत्यभावादिति न तत्संबन्धः काकाणाम् । यथा हि वस्त्यादिशब्दाभिहिताऽपि क्रिया न कारक संबध्यते तथा न धाभिहिताऽपि भावनादिशब्दा अपि न तद्रूपस्याभिधायकाः अदूरविप्र- कर्षमात्रण तेपामाख्यातपोयत्यम् । आयातमेव तद्रूपाभिधायीति तेनैव कारकाणामन्वयः । तेन लडादिष्वपि कारकर्मबन्धसिद्धार्यमाख्यातस्य भावनाबाचित्यमडीकर्तव्यम् । अन्यथा धात्त्यर्थस्य क्रियात्वायरधिकर. यामिदमनुपपत्रं स्यात् । भधम्मते चासत्यपि प्रत्ययार्थस्य शिवात्ये धा. त्वर्यसंघन्धित्वाभ्युपगमात कारकाणा सुतरा गुणनिधित्वमेव स्यात् । अपि च लडादिभिरपि कर्मनामधेपानां फरणार्यतया समभिव्याहारोऽनुषाद. थाक्ये दृश्यते 'धाजं या एपोचरुसत्सते यो वाजपेयेन यजेत यदुर्भमयं परिधापति वाजम्यावरुध्या" दति तयदि नहादिपु धात्वर्थ एव क्रिया स्यात कथं तृतीयान्तनामधेयसंबन्धः, न हात्मैवात्मनः फरणं भवति तथा यो राजसूयेन यजते योऽश्वमेधेन यनत इति तथा तमालभत तेनाय. नत इति लडन्तप्रयोगेऽपि दर्शयितव्यम्, अतो यया वैदिकयाक्यालोच. नेनापूर्य शब्दार्थ भवन्तोऽनुमन्यन्ते तथा सोप्यातानां करोत्यर्थयघनत्वं धिमुक्ततन्नेरनुमन्तव्यम् । तथा हि तत्रैव तृतीयान्तानां नामधेयानां फर. णसमर्पकतयाऽन्य यो घटते अन्यथा दुर्घट स्यादित्यास्तां तावत्, तस्मा- सिद्धं नामधेयत्वम् । पानेपादोमनामता: सू० तहुणास्तु विधीयेरन्नविभागादिधानार्थ धिकरयाम् । न चेदन्येन शिष्टाः ॥ ६ ॥ "यदाग्नेयोऽष्टाफपालोऽमावास्यायां पौर्णमास्यां वायुतो भवती'. स्याग्नेपराम्दो गुणविधिः फर्मनामधेयमिति घिवारः, तदयं च किम- - 4 ২ আন্তহিদাম ৭ মাত্রায়দিন উনি। নর্যর আঙ্গময়তা- যালয়ৰ ৰা দ্বিাধন। ম ম খানজানিই যায়। নায়লম মনুনি অন্য নাফিলিনোমান দুনি तदेव नामधेयत्वम् । उच्यते “নাক্কা ন বাদি ন্যামযি ন যায়না। মন্ত্রে বানি যনমনটান নম্ মম । ন প্রজয়ালা মনীন্তনানা প্রকার বিরুদা - নতানায় মোরে মাইরন রামযি ন মাসাৱাথ এtঙাম- মুথিং শ্লাঘ মায়ামিনাখালার সময়। যার সামন্য মহামান্নান সান মনা ময়নামৰিমাৎমিথা- fuনা ময় মন', ন ন নৱনি মায়া লাগা প্রশ্ন। ন স্ব ধারালামন্ত্রী নাঘালালাযিনী ইশমা জাের সিষ্টা ন বাসে গ্রোথ গাইনি সাঙ্গাৱা, पोग्याच ভামা বনসিথিন যা বানু যানিফ ম মন মন অ# সান্তাষনাজনম । ব র মন্তাজাহ্বাযাযষইল মনে ন যায়নাদেীনি ইয়ামেন মান্না ঘন ঘন্য মিথানলা শিখিখানায়নামতি আনা ব্রিফি ক্লিননি নাম ? অঝোলা [ দাঙ্গামাৰাৰ মৰমানে- জানিয়াম যদনামমম মামা শ্রমিয়লানা মন গ্যা: ৪. রহমােনান্নয়ন ডি প্রানিমাম জহিৱস্থায় प्रयुक्तानां मि सस्कारनिमित्तता यूपादिवत् ? उस जातिवावित तिदित्यत নত্ব অাবিষয়ালাবি যানিমাছাঃ গান্ধী १८३ चतुर्थः पादः। अगाम्नस्यनेच्छकतिपयामिनीयसीति संस्कारनिमित्ततेति प्राप्तेयूमः । "अन्वयव्यतिरेकाभ्यामेतेषां नातिवाचिता । व्यभिचाराव संस्कारनिमि. wr प्रमन्यते" । न हि शास्त्र म्याः मलास्याश्च जातिमपहाय प्रयु. नते । संस्कारत्वमपहाय नातिमा फेचित्मयुनते तेन नातिमेते न व्यभिचरन्ति, व्यभिचरन्ति तु मस्कारम् अतो जातिवाचिता। न च शास्त्रस्यसर्वलोकविरोध', तत्रापि नातेरनपगमादिन्युक्तम् । न च जातिमा शास्त्रम्यानामप्रयोगादतवनत्य, न हि यो यत्र शकः म सत्र सयैः प्रयोक्तव्यः, तस्मान् नातिवचनाः । प्रोसगवाटिपटानां योगि स प्रोक्षणीर्थसंयोगात् ॥ ८॥ कसाधिकाम् । प्रोतणी-शब्दस्यापि पूर्ववत्सर्यलोकशास्त्रस्यप्रयोगात्संस्कारनिमि- तत्व प्राप्तमपोटासस्सतेऽपि वचित्प्रयोगाव्यभिचापन नातिनिमित्तता' माता, न चावयवार्थता युक्ता समुदायप्रसिद्देलीयस्त्वात् । अवयधद्वारेण हि शिशिष्टायप्रतीतिवाश्यादिव वाश्याप्रतीतिः पदार्थनिमित्ता लातfणकी, समुदायप्रसिद्धा तु श्रुत्या प्रतीतिरिति सैव बलीयसी । उच्यते ।, "कठिलध्यात्मिका योगं बाधतेन त्वधिमा । तत्रैध वात्मलाभोऽस्या यत्र नाव पवार्थता" ।। यया वृक्षऽश्वर्यास्य सत्म त्यत्रयघार्यपु तत एशेपपनत्यादयापत्तिः परितीणा नादृष्टां समुदायस्य शक्ति कल्पयितु वमा, सन्ति त्ववपदार्थाः । प्रकृष्टोतणहेतुत्वात् स्त्रीलिङ्गत्वाच्च तेनात्र नात्मानं लभते कठिवाक्याय धावयवत् तस्मादागि प्रोतणोशब्दः । निर्मग्यराब्दस्य योगिक्रत्याधिकरणाम। नथा निर्म> ॥ ८॥ टी निर्मानेष्टमाः पचन्तीति यिययधाग्याविर्मन्थ्यशध्दस्यापि शास्त्रस्य सार्यतीक्रिकप्रयोगात्संस्कारयाचित्यमध्यभिचाराहा मातिनिमित्त- त्यमुदाध्य प्रसिद्धाश्यनार्थत्वात्पूर्ववक्रित्वं साधनीयं विशेषस्त्येतावान এ যাবিদায় যারা রি ধাননি। স্মন বাধা নৱনত্য দামি এক যাবিঙ্গ নির্মায় মনমনিসিলঃ। ন ও নিয়ানমনমর্মাহনঃনি নিমন্ত বানায় शब्दो लास मयुज्यते नियमानत्र यत्यामर इति । নব মুনায় মন ঘনি সমtiaমন অ্যা লুন- মানানস ম ম লz, গলায় যায় নাযা মামলায় যাওঁ গণমাল জামিয় বাণনাথ বিনীনির নামিদ, जाति तु न व्यभिचरतीति तदाचित्वमेव युमिति दमा विशेषां शङ्कर নিয়নমনিহা: ফ্লিন। মুনাথি যা নিশ্লিীল মননােমি- বা বংশাৱলন ছাতমোদার্রেপ্তাজা আৰমন দাজ্জাক » গুপ্ত প্রিয়াল ময়েশ্বময়ানমার দূত অশ্বননিৰূল্প বুনি জন ৫। দ্বানুসহ দুই যইফষ্টা : মানাঃ স্নানঘারাক্ষণ মাল নিনি বা বই মান্তি রায়ান মানে এই বাগ বই মাছন মান হামলা হাবিৰন্নিনি। | মনিখানিশান মন মন ম ৪ জি এল নানানা মানা হচ্ছেন বিধি: মিয়া নায়ি খ্রীসন জি ঘা নামনায় মিনি “নর নান্নয়নমনে ঘ নুনু খায়া যায়নি। তার নিত্য যায়াত্র বায়নায়িষমায়ানগর, ম যাথি, ঘানা যায় ইনানমনষায়মান নন | ঘিমা ন ৪াথি মুনাযাখায়িসার কাবিন- मिति নালনা मत्यते। যায় সিএমসি হকি দুষ্ট । ১ মিহিন ভুলবাে।
१८५ चतुः पादः। ननु च गुणाधिकरणे बलायतं वक्ष्यते तेन गतामिति चेत् न । भानर्यक्याधिस्यात् पत्यति हि श्रुतिलिङ्गाधिकरणे दुर्बलस्यापि प्रमावास्य धाधे याद किचिदनथक भवति ततो विपरीतोबाधा भवतीति तदिहा. विधीयमाने गुणे समस्तस्यैव वाक्यस्यानर्धक्यप्रसङ्गादेवतैव विधातव्या सा च गत्यभावानुत्यवशिष्ठाऽप्युत्पत्तिशिष्टैरन्यादिभिर्विकल्पयिष्यते, स्या- देतदेवं यदि वाश्यानर्थम् स्यात तत्त्वनुवादत्वेऽपि समुदायीकरणेनार्य- वत । न हि नानावाक्यचोदितानाम् अानेपादीनामेकशब्दोपादानादृते समुदायभावापत्सिरकसंजासंबन्धो दा लभ्यते । सति त्वनुश तेनैव निमित्तनैकप्रतीत्यारूठानामेकसमुदायत्वमेकनामधेयत्वं च लभ्यते । ततश्च प्राचीनप्रधणे वैश्वदेशेन यतेत्येवमादिपु वैश्वदेवनामकस्याग्नैपादिसम- दायस्य यह सिद्ध भवति । एतरथा शामिक्षायागस्यैव वैश्वदेवात्य. तात्यभिज्ञानात्याचीनप्रवणादिसंबन्धः स्यात् । नन्वनुवादोऽपि श्रुत्यर्थयला. दामिनापागस्यैव स्यात् । इतरथा हि धैरवदेवावैश्वदेवेषु वैश्वदेवशब्द: छत्रिन्यायेन कल्प्यः स्यात, न बानर्थयात् । प्रामिहायागस्य देशा. दिसबन्धाऽसत्यप्पनुवादे लभ्यते ततश्च नदवस्यमनिर्यश्यं स्यात् । घरं चा. नक्याल्लवणाश्रयसं, न चावश्य लक्षणां । बास्यशेर्पदर्शितयोगवणेन | श्रुत्येयाप्टानामपि यागीनां नामत्वसंभयात् । एवं हि श्रूयते "यद्विश्वेदेवाः समयजन्त सद्वैश्वदेवस्य वैश्वदेवत्यम्" । तदनेन योगेनाष्टानां नामत्वन्यः त्पादनार्थायमनुवादः, मति चानुवादत्वेनाप्यर्यवत्वेन देवताविशिष्टयागा. नरमपि शङ्कनीयम् । गौरवात प्रकृतप्रत्ययवाधाच्च । अष्टौ हघोंघीति- चात्यतानन्यप्रतिलिङ्गाविरोधात तस्मात्समुदायानुवादः । तत्र च यतृत्व- योगेन चैकदेशदेवतात्वेन वा विश्वेषां देवानां समवायत्तत्प्रख्यन्यायन भासद चलदेवशाच्छ । वाद्यानरेष्टत्याटर्यवा- सू० पूर्ववन्तोऽविधानास्तत्सामर्थ्य समा. वाटताधिकरणम् । माये "वैश्वानर द्वाशकपालं निवपेत पुत्रं जात" इत्युक्त्वा “यदष्टाकपा । আলীfuফায়াম লমনি যান নুর মুসারি যক্ষ্যনিষাল”বি যদি স্বয়ম না: নিয়োনায়মননিখাে- ছ, নাম মুনময় হয়fিu? হ হৃত্রিথিঃ-কি মাথা বুলি, নাথ ব মুখারিথিব মালালাইলামবনিম্নাঞ্চন এম- যনি? সি যা মামলায়না?? য় হয়ঞ্জহান বানায়? সুল Fয়ছি, মুনি। নয় নানামিয়াহীম যা মাননক্সেনফল নামঘনায়ু বুনাল্লাল্লা- মানজিয়ামায়াত্রেযামার যপ্লিখ্রিঃ। নয়া ৱি যহি রায়ই যিন নগ্রাণি ন রাখালরাজবনি মননি। যা- প্তির কাল দ qায়: seঞ্চল। ন হাথঃ trৱায়ানমনি। ৭ ই হয় দয়াল যত ঘন দুনি গান aয়। সুজানা নগ্ন দ্বারা যমিহরমহন্তাধা মা ন কলমেঃ, বন- শব্যানার্মানীgনানুবাদঃ সলোমলেসামাৰ মমত্রেৰ । মন যন্ত্র মামd, ন যিনিযzথান নিয়নি নমো যায়। সামনে যা থিন ব্রহনয়োগ = বাবদিয়িাযন্ধকাঘাষিস্থান দয়ামনিখিলান হ বীনাক্ষর থাং গঙ্গলমাহি ঘলিন্নান বলে, যাথমাসুদানন্মমগ্র ছত্রানুয়ঃ অনা: ম বাবদিগিতা সমান। যা মন্ত্র হামৰহিa Bধ্যান প্লায়োলগিনি ইশ্রা- গ্নিগিরিখানা । নয় যদুন্নাত ওযারিনি লিকত্ৰিথানম্ । ভর দু হাসল খান: দুলালচাখ ন মিলি। মিনিমালানামান গান সানিখ্রিঃ। উন “মীনগ্রাখি ন নাৱণর। মর্যময়মন খ্যঙ্গ নয় বি মিন”। গ্রামে স্বামী। fufন। যাবৰ নৃ নানামুখিটিনামায় । কিন্তু १८० -- चतुर्थः पादः। निर्यपतिनापत्र कर्मविधानम् स च द्वितीयान्तेन द्वादशकपालेनैव संध. हाते न च प्रथमान्तरष्टाजपालादिभिः, ततश्च द्वादशस्वमुत्पत्तिवाश्यगत. वादिताभ्यो वाक्यान्ताविहितेभ्यो बलवत्स्यात्, न चाप्युत्पशिष्टत्वं मपामुपपत्तिमत् । न द्वादशकपालस्य पवित्रतापपदा वैश्वानरसमाना. धिकरण द्वितीयान्तं द्वादशकपालपदं मितिमंयुक्त, नाविवचितं विना कारण कल्पयितव्यम् । अष्टत्वादीनामन्ययाऽयुपपत्तेः। तस्मादुत्पत्तिशिष्टं द्वादशत्यमितीतरां कर्मणि विधानामभवान ब्रह्मवर्चसादिफलायन घेरवानरयागमाश्रित्याप्टस्वादिविधानम् । काम्यो हि गुण उत्पत्तिशिष्ट. बाधेनापि शक्यते विधातुमिति प्राप्ताभिधीयते । “फलार्थेषु गुणेषु स्यावास्यभेदोऽर्थभेदतः । उपक्रमोपसंहारसाम्यालाकवाक्यता" "वैश्वा- नरं द्वादशकपाल"मिति यष्टिरुपान्ता तामेव यस्मिन् नात एतार्मािप्टं निर्धपतीत्युपहियमाणामन्ते पश्यन्तो न तन्मध्ये वास्यान्तरमचगन्तुमी. स्महे । फलेभ्यश्च गुणेषु विधीयमानेषु स्फुट ण्य वास्यभेदोऽर्थभेदात स. स्मादमादत्वम् । प्रययनद्वारणावर्यावस्तुतिः द्वादशकपालावधवा हि योऽष्टमु कपालेषु श्रुतः सोऽष्टाकपानपुणहारासादृश्याट् गोण्या एत्या ऽष्टाकपाल इत्युच्यते स्तोतुं तस्मादर्थवादः ॥ अप यजमानण्टम्य प्रप्ताराटि. मुत्यर्यताधिकरणम्। सू० तसिद्धिः ॥ १९॥ "यजमानः प्रम्सरः" यन्त्रमान एकपाल सत्यत्र गुणविधिनामधेया. धेयासंद सामानाधिकरएयाटेकमितरस्य नामधेयं प्रस्तरशब्दो वा यन. मानस्य यजमानराप्दो वा प्रस्तरस्येति शहा, भिचार्यत्वेन तु प्रसिद्धत्या. चेकमपीतरस्य नामधेयम् ! न चार्यान्तावनेनार्यान्तास्य स्तुतिभवति अष्टाम्पालादिभिस्त्वपपयारेण स्तुतिक्ता द्वादशकपालस्य न च प्रस्तरावयवचनी यजमानशब्दः, पेन स्तुतिः स्यात् । तस्मादन्यताकार्यन्यताविधानाह पुर्णायधिः, तत्रापि यत्नमानस्य मुख्या त्याचतितो यजमानः प्रस्तावनतिने मुग्धारणादो कार्य विधीयते.
5 शास्वदीपिकायाम লামনি গান সুমন মুনানি অনুরূষালদিনলিঝি যানারি স্বঘন মম মিম্বা। রিয়ালহিরা:মুদ্রানালয়ে নয়ে নাময় -এন যুবলিথি: রুল মুমিথিঃ জি গ্রামার বমি, মহুয়ব অনুথিৰ মহামরাঙ্গনাহীনামুনিয়া মম- যনি? জি ঘা মামলায়না? মুমু মারারন্ধয়ান মনিয়ির? মন মোহ? দুনি। মন মহানগাছিয়্যদ্রষ্টহীন প্রায় মাদ্যমনমরাইল নামঘৰত্ৰায় তুলনামা মানঘিয়েময়াদঃমামা সুনিখ্রিঃ। নয়া zি অগ্নি হবেই। মিশ্রন নয়াবিন ব্রায়ালগুলি: কামাল। যা झाष्टसु कपालेयु सस्तारः पुरोडाशः सेोऽष्टाकपालः । সত্ব eণীয় মান্নানগেনি। ৭ ই ব্লগসাত হাত ঘসন নি মাঙ্গান অনুষ। মুন্না নয় ধারা মিনুমিহলানী জানান কনছেমিঃ, নন- গাজাসাৱনধি: মাসামান্না মাসয় । # एक नार्यवादस्य न झविहितम्याटाकपालस्य स्तुतिः सभवति तम्मा কাহিবি ? গঙ্গাসায়মতো য়া oিীয় হানযােগ ন ধানদিঘিরোহাঙ্গামাত্ৰিথান মন্ত্রমনিয়ান ! সে যায় নুহান ব্রাহ্মজহালসিৰি যামছুমন। ঘাষঙ্গাদ্যনালগ্র বানো, পুনঃ ৰ যায়নি। মান। যা ৪ হাশয়িা ইন্নান ব্রায়ামিমি না- মিথিয়ােগানা। নস্ত যাব তুমিন সিবিনয় । ভয়ঙ্গম ন রায়হালয়া হাযার- বুলালেগা ন যিনি । যিনিঠকামানা নানয় হট নাযাহফি। বান “মানায় ন ময়মন আৰু নৰ বি গিয়ন”। অর্থশায় ফায়াম গ্নিনি। শ্রম মু নানাগুফতিঘাননমাম হাম । ফিগ सायदुपपाते।
चतुर्यः पादः । १८९ रम् । एवमुत्तरसूत्राण्यपि द्रष्टव्यानि । पूर्वर हि परशन्दस्य पात्र वृत्ती सिद्विकात्यं निमितमिह तु नासिर्जनमिन्ययः । द्वापि मग्नित्रा. स्लयो सृष्टिकाले प्राणो मुनाजातायित्त्यर्थवादे संकीर्तिती । अतेन निमित्तेनानिशब्दो मालणे प्रवर्तते स्तोतुम् । पथ यूपादिगदानां यजमा- नस्तुत्यर्यताधिकरण सू० सारूप्यात् ॥ १४॥ प्रादित्या यूपी यजमानो यूप इत्यत्रापि त एव पठाः । सारूप्यं स्वत्र प्रतिनिमित्तम् । ननु सर्वत्र सारूप्यं गोपनिमित्तं कोऽन विशेषः, सत्यम्, इह तुच. तुर्यायस्य सारूप्यं धिषितं चातुपं हि यूपस्य यजमानसारूप्यमूईत्वम् । आदित्यमारूप्यमजननिमित्तं तेजस्वित्यम् । अतस्तद्वारेण यजमानादि. स्यगदाभ्यां यूपः स्तूयते । । সুত্ৰাৱাৰিপ্লামা মাহি प्रसार्यगमाधिकरणम। सू० प्रशंसा ॥ १५ ॥ "अपरावा या अन्ये गोश्वेभ्यः पशवो गो अश्वा" इत्यत्र नामधेय. त्यमनासमिति गुणयिधित्वेन पूर्यः पतः पशुगा गयावयतिरिकानां प्रतिषेधः प्रतीयते तस्मादर्थवादः प्रशंसानिमितम्तु पाशदस्य पशुयति- रिक्तघटादिधचनस्य अपगुराब्दस्य पाजावादियु पशु प्रयोगः । ननु म एय प्रशंमानिमित्तोऽवादः किमत्र बिगेयेणोपन्यस्यते सत्यम, । फलमन्यत्र गुणवादस्य प्रशंसा तत्सिद्वादिना गुणेन गन्दः प्रशतः प्रशंमाफलो भयति पद शु शब्दप्रनिनिमित्तमपि गुणः प्रशंमेय Searप्रियासमाय: " प्रवास पोजीर" हल्पनाति मसामगन पशुशन यमं गवारगतं प्रागस्त्यमुपादाय परवात्तद भाना नत्रा परजन्तीपु कन्ते न हि पशुस्यं शायं प्रतिपदम् । अवश्यं च पशुशनोपत्तिा नत्रा पश्यातायु पयुदमितव्यः । शाति छ पशुगदा. इयं मयागदाभ्यामन्यान्यतया मंतुस्तद्गतं प्रायम्त्यं सपिनुम् । नच्च ৭ যাৰীৰিায়াম না যায় । নন যমীন মুঘায়ো গিনিলেই হয়। প্রাইকম্রিাথমিদার দুয়ান মন্ত্রণালয় দল জানালা: নি নানুযায়। জয় মাঈন হয়ে দান দামামা বা মুফহিনি মুমঃ। ছয়ঘনা যুগসসি- বানু। নামােনা দি ৰু বামন যায়নি। যারা দি ঘাঘমামখী ৪ স্বামির এমন বাঙ্গাত্র মা- ঘানি । মল দ্বীনি মাত্রা। হ মগ্ন মথয়া- নিনি নালমানাহমান যা মায দর বয়া বা মিঃ देवदत्त रति । म चाध्यापिताय तो गाणात्य तत्संबन्धिनि प्रधान নমা ন ফি বহন নি ময়লান দিন। মাহিযগ্রিম্নষ দুষ্ট । মনিবনামি বায়ুমন্ত্র লিখন নামম। নামিয় যানা যায়নি। আয় মলিয়াহিয়ানদের যে সামান্য বিঘ্ন = দিন দুশ্রমিখনি ঘন যাহা চায় নগ্ন ৪।যমমি, নানি কয় ন্যায্য মলুয়া.ন িশ্রদ্ধইয়ায়ি। সমনিহানি মন নন নময়াবিনীজগাঁa । # পুরায়নিয়াবি নয় সুস্বাদমান । ন্ত পরে যন্ত মহা বা যোন গাবিনশ্রী, মশ্রিন দু ম নাফিvিা। নাই। বাবৱষ, গ্লাল ট মন agথাহীনাথ মুলাপ্রিয় নাজিঙ্গা লাল সব ময় রন। এয়া চক্ষায় মুহামনা মদিনা ছায়ানা থ এমন হিসালামি নিমাঃ মখা মশন নি। মায়মনফাগুনিয়া মায়ে এনমিয়া opnadian 17 বাখা। নই গ্রন' বয়াল্লি এ গিয়ে নাম এ বাঘায় মাথায়। দিমিলা । এরা • গান: ২ য় १८९ चतुर्थः पादः। रम् । एवमुक्तासूत्रापयपि द्रष्टव्यानि । पूर्व हि परशद्धस्य पात्र सो तसिद्धिकरत्व निमितमिह तु जातिजननमित्यर्थः । द्वापि झग्निना- लयो सृष्टिकाले ब्रह्मयो मुपान्जातावित्यर्यवादे कीर्तिती । अतेन निमित्तेनाग्निशब्दो मालणे प्रवर्तते स्तोतुम् । अथ पृपादिशष्टानां यजमा नस्तुत्य साधिकरण सू० सारूप्यात् ॥ १४॥ आदित्या यूपी यज्ञमानो यूप इत्यत्रापि त एव पताः । साहप्य त्वत्र प्रतिनिमित्तम् । ननु सर्वत्र सारूयं गौणत्वनिमित्त कोऽच विशेषः, सत्यम्, इह तु च. तुर्याय व सारूप्यं वितितं चाहुणे हि यूपस्य यजमानसारूप्यमईत्वम् । आदित्यसारूप्यमजननिमित्तं तेजस्वित्वम् । अतस्तद्वारेण यजमानादि. त्यशब्दाभ्यां यूपः स्तूयते । प्रयापश्यादिशटामा गयाटि प्रसार्यताधिकरणम्। सू० ० प्रशंसा ॥ १५ ॥ "अपशवो वा अन्य गोयश्रभ्यः पशवो गो अश्वा" इत्यत्र नामधेय. त्वमनाशामिति गुणविधित्वेन पूर्वः परः पशुकार्य गवाव्यतिरिक्तानां प्रतिषेधः प्रतीयते तस्मादर्थवादः प्रशंसानिमित्तस्तु परशब्दस्य पशुध्यति. रिक्तघटादिवचनस्य अपशुशब्दस्य परत्राजादिपु पशुपु प्रयोगः । ननु सर्व एव प्रशंमानिमितोऽर्थवादः किमत्र वियेणापन्यस्यते सत्यम्, । फलमन्यत्र गुणवादस्य प्रशंसा तत्सियादिना गुणेन शब्दः मरतः प्रशंसाफलो भवति इन तु शब्दप्रतिनिमित्तमपि गुणः प्रशंसैव तया हिअयमत्रावयवार्यः अपशगेवाग्रन्ये गोभ्य" इत्यत्रापशव इति नजसमासगतेन पशुशब्देन ग्यमं गवारगस प्राशस्त्यमुपादाय पश्चात्तद- भाधे नत्रा पश्वन्तरेषु कथ्यते न हि पशुत्वं शय प्रतिपेटुम् । अवश्य च पशुशब्दोपात्ताय ना पश्वातरेयु पर्युदसितव्यः । शनाति च पशुशदा. ऽयं गवारवशब्दाभ्यामेरवाज्यतया संबद्धस्तन प्राशस्त्यं तयितुम् । तच्च
০
eীঘিনাযা
বলা যাচ্ছন, নয়ন মনি মায়া যায় না ।
নলীলা সন্তাময় ঘানামনি। যায় মৃত্যানুয়াশা
মায়: যয়না মুনা ও নু নামিবিয়া বনাময়
গন্ত যুন।
গুগ আদর্শ নিয়েছি ।
খুন্ন ও সুমাখিযামুন।
सू० सूमो ॥१६॥
“সুগামীন রিমা যুবমোর নি ।।
| সমাল্লোনৱৰাwিদায়েখয়াঘাবাল বিথিঃ । পুষ্টিলি
মা ভগনান মিথীল নয় লিমযােগ্রন্থ মলায় সান
লাব লিখি মনি নয়া মান যাত্রা যা বন্ধুত্ব মg fঙ্গব
গানের স্বাতন্ত্র্যহনী ঘদিয়ে। হা মিয়া tিaলাে,
নানা স্ব সানীয় ঋজন যান । নামখানম গিয় ।
দীন লিকুদামানুল্লামা মুখ মায়রে মহাখা
বুয়াখমিনি মাসিমায়। জীবন্ত মনি -
নন ঈদয়া ঘন চুনহীনযানমালিন লিমা ইন
সাদিঃ সাম্ । মায়াবিজ্ঞig যথামানাে বুজানা
Bহ, মাসি থিয়ায়ঃ মুয়ামথানান। মলবিনিময়
নগ্ন সময় বিএনমঃখিনি। যদুয়াম বি মামা নু সুর
নালথায় খুনি, ন জাঙ্গিমুন্নী নামলিগ্রামমাত্রায়।
যযানিনিনিথসাহায্য প্রশ্ন ? লিমায় ঘি
মুনাদি গাছায়ার রি মিন্নান বু
geণায় যা
स्तुवतेत्यनुवासे मुष्टिभमास्तीत्यनेन सादृश्येन सुटिशब्दः ।
গ সমৰিয়ালা
নাসিফ।
सू० लिङ्ग समवायात ॥ १७॥
१८१ चतुर्थः पादः । प्राणभृत उपदधातीत्यत्रापि पूर्ववदेव मन्त्रोपादानमर्थवादाय विध वैति वक्तव्यम् । निमित्तान्तरकथनाय तु मत्रान्तरम्, तबहिभूम्या शब्दप्रत्तिः, इह तल्लिङ्गवतामल्पत्यात्तत्समधायमात्रादेव शब्दपत्तिः । प्राणभृद्हणे हि प्राणभृत्समवायोम्ति । प्रायाभृदप्राणभृगणेऽयीत्यनेन सादृश्येन प्राणभृच्छब्दः। "तत्सिदिलातिसारूप्यप्रशसालिगममभिः पतिः सर्वत्र शब्दानां गायो त्तिःप्रशल्पिता" । प्रचाकाशेपेण मोटाधा- निरूपणाधिकरणम् । सू• संधिग्धेषु वाक्यगेयात् ॥ १८ ॥ 1 - "AAT: शर्मरा उपदधाति" "नो चै घृत"मित्यत्र संशयः । पृततेलबसानामन्यतममेवाचन कसंध्यम् ? उत घृतेनये:ति तदर्थे कि विधुदेशार्यबादयोर्विरोधोऽस्ति न वे? ति । स्तावकत्वेन प्रामाण्यम- थंवादस्योतमिह सदिग्धनिर्णयेऽपि क्वचित्तामारायं प्रतिपाटात दति सहतिः । तत्राता इति शब्देन येन केनचिजनम् प्रतीयते शिधिरवायं यलयानर्थवादतः । "प्राधान्यात्प्रसमस्यत्वादप्राप्तविपयत्यतः । तद्वाधाद- धृतशब्दोऽय लक्षणार्थी भविष्यति" । प्रधान विधिरङ्गं स्तुतिः । न चाड्रेन प्रधान बाधितुं शक्यम् उपक्रमस्यत्याच्यासंज्ञातविरोधी विधिर्धाघ्नि मेव स्वार्य बोधयत्रुपसंहारस्यं स्यविण्ठमर्यवादं लक्षणां नयति । विधि रचाप्राप्तनिपयत्वादायाश्रुत एव नेतव्यः । अर्थवादस्त्यनुयादत्वाल्लत. ययाऽपि नीयमानो नातीय दुति । विधेरच यत्किचिदजनसाधन गम्यत ति सेन बाधिता धृतशब्दोऽयशादस्योऽजनसमयेद्रय मात्र- लवणार्या भयिष्यति । तस्मात् येन केनचिदजननमिति प्रसिद बमः । "विधयदि विरोधः स्यादेयं न चास्त्यप्ती । न हि सामान्यशब्दा- ऽय विशेषेण विरुध्यो । सामान्यं हि विधिना घोधितम् । तच्च सर्वाधि ৭৪ । গ্রপ্তাহিঙ্গা হিহিমি: নৱম ছয় হায় নারী নি,না সুমি নম্ । “ঘমাত্র শিয়া বন্ধু মামাথা. সান' মিনি নয়া থানা- মালা, ধানালা খম, ধনি দু জ ম গলগ ইলা দি মায ল ন কমিনিত্রি ৱার্থ আসে। গুনাগমান রিনিষ্কন্তু নানামীনি মিম। নয় মনােয়োই যখন মালেয়মানে আমি:। নন গান- নামমূসয্যাশানে ঘিাথন। শুয়ে মন- সাঙ্গালংঘিদিনায়: গ্রাফয়ি মত্ত যায়নি । ল্পী থানালানাথলে গিয়ে মনোনয়ন থিনাথবনী মায়ানময় যা মামম্যানিনি ই মহিদ থামানায় স্বামযি মই নি । কাঠখোয়ায় ছয় মনিব্যাগকালাসনালি- লায় এক বীমঘালমায়ে অয়ন। মাত্র রূত্র জানি এ যান লার্থীর মর্যনৱাৰিমাণ মাপ্লিাথিজনোৱানাইনাগ্রায়ান । দিমিষ্টা বায় “দুননামাযান” “লিয়া ঘন মুহ্মা; ‘দ্বাধন’ গান” “বিযুগান্নায় রানি' বিয়ে মাঠ ' মিথা যননি দুয়ানিয়া মন্ত মমষ্টি মনমালিন মলা নিম্নোলী আগষ্টানয় | প্রনীলার। এ জন্য শ্রী ম মাইনমি ম ঘন কুদ্ধ মাহিলাপ্তি ঘাষারূষিয়া বিধান গুছায় #m of या द्रव्योपपद धा नामोपपद वा गुणोपपद वा तत्सर्वमुदाहरणम् । केचि. হিঘিমাংলানা মোহালি। মা প্রায় মিনিহায়া নামায। না নারায়ণকাযe্যামার ,নয়ন। নয়া # যান যায়বিচাৱালা হর্যায়ে নয়াবিন নাম না ৪ প্রাথলি খুলি খুনি ব্রাদাঘাট। নামগন্ধ । ও মহানামানি ব্যালয়।
द्वितीयेऽध्याय प्रथमः पादः । वोपपदम् । यदेव हि यौगिकवास्यभेदतत्प्रख्यतापदेशयुक्तं तदेव नामे- धेयम्, इसरस्वधिकारावगतमपि गुणार्यमेव । यथा “य: कामयते वीरोम. आज्ञायतेति स चतुहातारं जुहुयादिति चतुहीशब्दामन्त्रवचनो न. नामधेयं तथा योनमात्विंन्यादृन्तं सन्तं निहरबानीधे जुहुयाच्चतुर्य- हीतनाज्येति मित्तिकाधिकागतमान्यपदं न नामधेयम् ॥ न च विरुद्धतियात्तिः । मत्वर्वलक्षणया विशिष्टविधानसभ- वात् । वरं च लक्षणाऽसिद्धार्थझल्पनातः, इतरया हि सोमेन यजेतेत्यपि सोमपदं नामधेयं स्यात, उत्पत्तिवाश्ऽपि गुणपने लवणाऽस्तीत्यभ्यासाधि करणे स्वयमेव निबन्धनकारण “धागविधानेनेत्यादिना । युक्तं चैतत् सयाहि त्रापि हि यद्यपि प्रथमपर्वान्तरमप्रतिपन तथाऽपि प्रत्ययेन तावत्तवाभिधीयते । तत्करण व याग इति दोषसाम्यावामत्वं स्यात् । न चै 'युक्त। किंच “सौर्य चळं निर्वगृह्मवर्चसकामः'' "बाययं श्वेतमाल. भेति अधिकारनीदनेधम् । अब चरं वेतमिति द्रव्यगुणशब्दा सार्यादि- पदं भावार्य नियोगविषय इति निबन्धनकारः शब्दानुबन्धवादी मन्यते "तेन तदपत्रोदाहरणम् । भावार्ययुक्ता चोदनात्वाच्च । तथा हिरण्यं भार्यमित्यानत्वर्यत्वाद्विनिदादिवदुदाहरणम् अत्र चरुश्यहि रपयसार्यशब्दा द्रव्यगुणवचना न नामधेयम् । अतो नामोपपादान्यो. दाहरणमित्ययुक्तमेतत् । भाप्यविरुद्ध च भाष्यकारी हि भावार्थाधिक- रणस्य प्रयोजनमभिदधानः सिद्धान्ते श्रुतद्रव्यापचार प्रतिनिधुपादानं प्रयो. जनमाह, नामधेयत्वे हि कस्य प्रतिनिधिः स्यात् । न चावश्यमधिकारची. दना एबोदाहरणम् “सामेन यजेत" "हिरण्यं ददाती"त्यादिष्वपि कुतोऽ पूर्वमिति विचारसंभवात् । यद्यपि तेषु प्रधानापूनियादशङ्कायां न प्रय. ममपूर्वान्ता प्रतीयते तथाऽपि पश्चादपि तायत्मतीयमान सिंविषयं प्रत्यतुं न्याया॑ति संभवति चिन्ता । १ न मिष्टम इति पुस्तकान्तरपाठः। भावार्ययुक्ताधिकारचोटनात्यादिति पाटान्तरम । .
৭ংঃ আল্লীবিদ্যাথা সৰু বৰাহ্মান্ধাত্রীgয় মঘা আবৃক্ষয়ীয়ানস্লো | ঘষে মার মামাথমিন নির্যামি ন বিহানুষ । যাল যদি ক্ষমা চায় যুঞ্জন ধুমি যাযাঘিানি যান ন ন নলিম, মুন্ন দ্বনবার্য। লিখি যানজিয়াং- বানায় ঋদ্ধ নিহহীমনি? অন জিহাঙ্গামাটিয়াগ | বনযোগঘিনাল অ? যার্থ নষ্টামি লাথি মান্না শিয়ান গ্রিন নি। না ক্লিয়ামামামামামায় কুয়ায় যামানাজায় সুষযাশাজাগ মাগারামু মিনি লিয়ন ব্যালন স্নিগ্ধাজঃখশোরী যারা মায়ায় অমনি মালামায়াজানা যায়। মুনমুত্রমাদ নন যন্ত্র । সনি মাল যাই facয় দুস্থা | নিল মিছ মানা যায় মূল্পনাম। না হা দ্ভিযেম। নানা প্রামাণময়ায় বিয়ে ঘিরে যা আন নামলায় সামিয়ামসুলনাযীনমিনি যায্যম। লাগায় মাত্রায় নয় রয় । দি | ময় ঘানি যখন মনিয়ান শুন৷ সিনি। নৱশ | দ্বিধান কি মুন্না চলমান কামক্ষয় ফযেম दतरे च तदर्था? इति । पन्य फलसाधन सतो पर्व कल्प्यते असो यस्तस्य যাজনায় নিছিন মীনি । মনত ৰয় কৰানী মর্যময় দুমকত্র মান নন যামিনি। নখ সয়ানমমন- লায়লা বা কান গল্প । অন্য দি তখন মাত্র জন মহাসমিথাসায়াম্মাদ সানুগ্রাহথানাযd, মন যা যা। নক্সালয়ালমুয়া মুমিন মিখীন । - ৫ নলবাহিনি নোনদ । ও কালোথিঙ্গাহিনি ह युक्त पाट. यस्थाचाल पाठान्तरमा * প্রায় প্রাঙ্গদান হক বার ।
द्वितीयेऽधाये प्रथमः पादः । १९० अपूर्वस्य ताबददृष्टत्वादेकल्पनयैवोपपवे वाक्ये नानेककल्पनमुपपत्ति मत् तस्मादेकमेव फलसाधनमितरत्तु तदर्थमिति । न च वैरूभ्य, श्येनादीनां नामत्वसभवात् सोमादिपु मत्वर्थलत- याश्रयणात् । at चादृष्टकल्पनातो लक्षणा तस्मादेकमपूर्व यदेक तदा सदेहः। कि भावशब्देभ्यः? उत द्रध्यगुणशब्देभ्य दति तदय च किभावार्थाः फलेन सबध्यन्ते? किंवा द्रव्यगुणशब्दार्या ? दति। नयनियमेन यत्किचिव धतु न त्ववश्यं नियन्तव्यम् । उच्यते नानियमो वाक्येन बोयितु शस्यते तस्यैकरूप एवार्थः । न हि तत्कदाचियागस्य फलवत्त्वमितरस्य च ताद. यं प्रतिपादयति कदाचिच्च विपर्ययम्, धचनव्यक्तिभेदात् । तस्मादेकरूप एम धाक्यार्थः स किं रूप इति चिन्तयितव्यम् । तत्रानध्यवसायमेव फेचित्पर्वपक्षमाहुः । तदयुक्तम्, तथा ह्मप्रामाण्यमेव स्यात तच्चायुक्तम् । तथा सति हि प्रमाणलक्षण एवायं विचारः स्यात् न विद्द सिद्धत्या. । - त्यामाग्यस्य। ननु पट्टयेऽप्यनुष्ठानस्यैकरूपत्वेनाध्य व्यसितत्वाचाप्रामाण्यं, म संप्रलपितमेतत् । यदि पक्षद्वयेऽपि न कश्चिदनुष्ठाने विशेषः किमर्थमधिम- रणम् । । अपि च पूर्वपत्ते श्येनादीनां गुणधिधित्वात श्येनद्रव्येण यष्टध्यम् । सिद्धान्ते तु नामधेयत्यासमिन यष्टव्यमित्यस्ति विशेषः। यथाऽऽह भाष्य. कार: "स्थित एतस्मिाधिकरणे गुणविधिनामधेयमिति विचारः" इति। यत् न सिद्धान्तऽपि नामेधेय "सोमेन यजेते"ति तत्र प्रतिनिधिसदायः प्रयोन. मम् । तदण्याह भाग्यकारः । र्याद द्रव्यगुणशन्दा अपूर्व घोधयन्ति द्रव्यगु णापचार न प्रतिनिधिरुपादातव्यो यथा पूर्वपतः, यथा तर्हि सिद्धान्तः । द्रव्यं गुण वा प्रतिनिधाय प्रयोगोऽनुष्ठातव्य इति तस्मात्प्रसज्यत एवाप्रा. माएयमिति नैवं पूर्यः पतः । मितु द्रव्यादिभ्यो ऽपू स एव फलसाधन- मिति । कुतः, फल हि साध्यमानत्वात्सिद्ध साधमिति, द्रव्यादि च तथा यागः स्वयं साधो न साधनम् । श्येनेनाभिचरन् यजेतेत्यादी फन समिधा यजतीत्यादी च फलवटुपकारः साध्यरूपत्वात्सिद्धरूप माधनम.
१६८ মন্ত্রীলিকাযাম এম স মুসান, যা নিৰান্ধিাৱা বুলি ঘো আযেন সেই সময় নানা'। # গালি ফল। যা মালাকােলিমাত্র নন্য বৈধনামাঃ- এমন সি প্তে ফল এনিমিয়া। নালায় গনমাধঃ যমি মান মিয়া। “মাণ ঘি খান ফল- | লালমনি । থাঃ ফয়ে নয়া লাগাইন” ফলসবি ফাংক ক্ষয়, ম ৱি জাকোয়ি মিয়ঘন । দি রিয়া, | ঃ মযৱা ফলমান ন ন ফ ন মহল্লায় জাগে দল.। না স্ব প্রথম আন্ত যু। জনালায়লাম দি ফলমি দান ক্ষনি শাৱাৰিমময় যান শিষ্ট ফ্যান থাঙ্কিঃ মিঃ দুলাইন মেসাং অক্সানি মিমিননামই অনীহ। বিয়ের মুসলুয়াঘা সুত্রগ্রাম মালয় যদুল মন, মুয়ারি ঢু মহানবাগান মন অনিহল মান্ধায়ুলীয়নী । প্লাজায় অর্থ দাননিসাবিন' মুন জানি কাল নাগিন, নলো। # মালায়া যায় । ফা নথি খানিবন্ধিী মানা খায় যথার্থ ক্ষম। জায়গা দুনি। দ্য স্বপ্ন दियता से मानसस्त्यागस्तदे॒तुवा प्रयन सङ्कल्पो धा गत वतन ते | বাঘিযবহালনাযা থাশ্রষ্ঠ স্থান। প্রাথমিই সবী মশ্ৰিনামঘলাই । অন্য মাননি । গা গনীই। অনিদ্বা। মন নি অনন্মমারিয় গালফ এন্তাঃ । যায়ামঃীর অগ্রিম মমিগ্রাহমাথ সত্ন। বিকাল সিনেশচয় থানিয়ায় ম্যায্যেময় লিu.। খালমান সন্যা মাগোনা লন। বুলাদিমি.। নমো মালা। জিমন। ভুল প্রম - ও সাস্যাঙামারি ।
1 द्वितीयेऽध्याये प्रथमः पादः । १८८ चार्य: धावत्यतिरेकेण यदाप्येया न लत्यते । तथाऽपि सर्वसामान्य- रूपेणान्यावगम्यत' इति । विश्त चैतन्मण्डनेन कयामानाइपभेदाद्विधा- धात्वर्यसतिः । अन्योत्पादानुकलात्मा भावना किं प्रष्टुप्यतीति । एतदुक्तं भवति । सत्यं न धात्वातिरकिणी भावना धात्वर्यानामेध तु रूपे पामो यागः प्रयवः संकल्परचलन छेदनमभिधानं घेदनमिति । प्रातिस्विक धात्वभिधेयम् एकमक्रियात्मकं सिद्धस्वभावम् । अपर तु सर्वधा स्वानुयायिकरोतिप्रत्यययेा क्रियात्मकं साध्यस्वभावमन्योत्पादानुरू- लात्मकमाय्याताभिधयं । तथाहि यः स्पन्दले यो यजत प्रयतते चति अभिदधाति ते सर्वे करोतिप्रत्ययभनुभवन्ति भिवष्वपि धात्वर्यपु । तब रूपमुत्यावस्त्वन्तरक्रर्मकमेव सर्वदा प्रतीयते । तदेव च भवितुः प्रयो. नमयापारी भावनेत्युच्यने । तच्चाप्यातेप्वबगम्यमानत्वात्तदभावे पाझा- दावनगमादाप्याताभिधेषमाश्रीयते । येऽपि प्रयत्रं भावनामाहुः ये च स्पन्द ये चोभयं सेऽपि स्वरूपेण तेषां भावनात्वमाहु. कि त्वन्योत्पादानुकूलत्वं रूपं सच्च सर्वधात्यानामस्तीति सवैयाप्येम भावनारूपमडीकर्तव्यं तस्मिंश्च क्रियारूपे प्रत्युपात्तायागादिः कदाचित्कर्मत्वेन सबध्यते पार्क करोति यागं करोतीति कदाचित्करणत्वेन यागेन स्वर्ग करोति पारनौद. नमिति यया वितितम् । तदा यागादेः कर्मत्वेन मङ्गतिस्तदा तहेतुभूतः प्रयत्नः सकल्पादिवा धावन्तराऽपि यजेतेत्यत्र पदे यागातिरित्येवरूपे. णारयाताभिधेयतां मनले । संक्रन्पादिक तु विशेषरूपं धात्वन्तराभिधेयं प्रमाणान्तरघेनं नाट्यातेन स्पृश्यते यदा तु विधिवशात् करणत्वेन यागस्य सहति , कर्मत्वं तु स्वगाटेर्दर्शपूर्णमासयागेन स्वर्ग कुर्यादिति तदा न यागस्य हेतुभूतय तिराख्यातेनोच्यते यागस्य कर्मत्वाभावात् फलस्यैव कर्मत्वात्तमिका तिरारमातेनोच्यते यागस्तु करणम् । अतो यदयस्या. यागः स्वर्ग संपादयति तदवस्या यागो येन व्यापारण संपाले स व्यापारः स्वगतिरित्येवंरूपेणारयाताभिधेयो भवति तस्यापि व्यापारस्य विशेषरुप प्रमाणान्तरवेदां नारयातेन स्पृश्यते पागेन स्वर्ग फुर्यादित्यनेन ह्येताव. .
00 প্রীথিন্নাঘর মন যয়ী যাযাবর মনি না আগিয়ননি মৰ ৰূর শ্রাদা ন জামায়াঃনি সাবাল্লিয়ালমাঘাইরাহামামাথা মান্নাঘানাzিমিসাইল হান্নানয়ন যায় সালোয়াখা। ন ধ্বনিসানিয় যেমন যেন যান এয়ার স্থিমিওৰাঘৱনমিনিমলায় সাহা: মনি | বিনাননীয়ন, মিয়া ও সালাহিয়ানramযন সবাৎ ঘাৱাথ দলমায যন্ত্র বল। নন ব ায দনমাখনানা মানা যায়, জযং, হয় দি কাতান ফ্যয় ন ফৰাগসমুন্বয়ে দলথলালন ঘনি অহাৰিালৰিবননামা দুর্গীমাথন মলিৱা যায়- ঘটনালের মাশুনা। নন ঘষার মান যা ননি মু ম:) লিগ্রামনিয়াম মাহাঙ্গীরনসন এর বলনাই. মাহি মনি ছলন। যাত্ৰৰ হি নথল কলম ন সান মিলুপ্ত দুই সন্তানসমগ্রন যাযাবিলি যে ঘাম। মা বাবা মিঃ, যা মানবাহ্মিালয় শুমর ন্য খান জাতি মনিই মইনান্স ন যায়। নন থানালাম । নাকালঃ যা, যা ন জ যে বা না জন্ময়ী মালান মালা सङ्कल्पस्तु कर्म करण वा तेन यतो धातो प्रत्यय उत्पनम्सदयतिरिस লো নানা লম্পংবিধা যা মন ময়নান ন ন নয় থানচিনি খাষায় মাত্র ঘন নয়ামিন मानिष्ट यथा स्यन्दनस्य प्रयनस्य या द्वयोवा भावनात्वे स्मन्दादिधातु যান্স, মালির গাকে আশ্রদ্ধা, মন এশিয় দলে ননসুখ দর্শন বুনি মাইঘা সুম । ঋণুনাfিuক্ষ সু ভালো লাগে: 18 # “যমগ্রানাঘলন” যেন ঘিন ঘন”ri, যায়। ?
द्वितीयेऽधाये प्रथमः पादः । २०१ मादिपु अपूर्व सिद्धं कृत्वा तत्सतिपादकरादविशेषाविचारितस्तस्य त्यस्तित्वमेवासिमिति तत्प्रतिपादनार्थमारभ्यते फिमेलेप्यपूर्व नाम यागस्वातिरिक्तस्तिने ति विचारः। तदर्थ व किं वाचावगतः स्वर्गया. गादिसाध्यसाधनभावोऽपूर्वमन्तरेणापि घटते ?ने ? ति तत्र “साधसाधन- भायो हि श्रूयते स्वर्गयागयोः। यस्त्यन्तरम्य सद्भावे श्रुतिरेव विरुयते'। व. स्त्वन्तरं हि कल्प्यमान यागसाध्य स्वर्गसाधनं च कल्प्येत, तवेभियर्माप श्रुतिविरुद्ध स्वर्गयागयोरेय साध्यसाधनभावनवणात् । कथं पुनः क्षणिक यागस्य बिनापूर्वणा कालान्तरभाविफलसाधनत्व? मिति यदि वयात प्रति- यूपादेनमपूऽपि कल्पिते कथं यागस्य फलमानत्वं, सदा पूर्वमेय साधनं स्याच यागः। यागम्येघ शक्तिरवान्तरव्यापारी वाऽपर्वमिति चेत्र शक्तिर्मात ध्यापारयति चातील शक्तिव्यापाग्योरयस्यानायोगात, तस्मात्याग एव दि. मटाऽपि फलं साधर्यात, स एम धा फल यावदतिष्ठत इति शास्त्रमा माण्पादयगन्तयं, नापूर्यमिति प्राप्त व्रमः । “विनष्टस्थासत्तस्तायन फार्या. रम्भसंभधः । तणिकत्येन सिद्धस्य नाघस्यानं च युक्तिमत्" । तदेष हि श्रुता. धानुपपत्त्या फल्पयितध्यं न यत्ममाणान्तरेण विरुध, घिद्धं च सर्वप्रमा. निष्टस्यासती जनारध्यवस्त्यन्तरस्य कार्यारम्भकत्वमयस्यानं च तण- मात्तिनः प्रमाधिस्तुमेवातो पूर्वमेय फल्पनीयम् । न च श्रुतिविरोधः, तस्य यागम्य तित्वात् । प्रशान्तरण्यापार- स्थाहा नहि शतपावान्तरल्यापारण या व्यघिर फरणतामापादर्यात काष्ठादीनामिन भ्यालया। न चायश्यं शक्तिमत्येमा यतिष्ठते कार्यानुमैया हितिः, पत्रय कार्यायानं तय कन्प्यते । अतो यागतिपत्मनि लि. ठीत राघराधः । एतदयावान्तरध्यापाराणां तत्यं यत्सहितदिशा- रतन साधनेन सिध्ययमन्तरा साध्यमानत्यं, फाठेरिय मालायाः, सस्मा- दस्त्यपूर्व फलसाधनस्य फर्मणोऽयान्ताश्यापारूपम् । गङ्गानां च फलश्टुप. ९ पERTAIमाचारपतीति । चाया तिमाशायस्यात सत्यति पुस्तकान्तरपाटः। amarप्यास्मन्ययातिटसे सि पाहाम्माम् । A २०२ शास्त्रदीपिकायाम फारसाधनानाममात्र प्रक्रिया । प्रथम सावत्फलनाक्यन कर्म फल- साधनाय बाध्यते, यागेन स्वर्ग अर्यादिति, कय विनश्वरेण फल कसय मियपेक्षायामपूर्व कृत्येत्युच्यते, फयमपूर्व क्रियत इत्यपेक्षायामहानुष्ठान प्रकारणेति, मत पूर्णपरकालयतिभिरडव्यापाविषयोत्तस्य यागम्यापूसा Uri न स्वरूपेण सभांतीति अन्तिामपि कल्प्यते । दर्शपूर्णमासयोस्तु पतद्वपत्तिभ्या समुदायाभ्या युगपत्फनापारम्भायोगाढेशक पतिसमुदा- धमपूर्व कल्पते, तत्कयभायातायामायन्नाधानायटोपदेशः । तत पूर्वप्रदेश प्रातरा महिलेभ्यम्सनुत्पत्तिर्न स्वरूपेण सभवतीति पति- त्रिक त्रीणि वीण्यपूर्वाणि कल्प्यन्ते । र्याद पुन पयागेभ्य' प्रयममय पहपूर्वाणि कल्प्परन् ततोपत्रीत्वादहानामपितेभ्येऽपूर्वसिद्धा पुनरपि पडपाणि कल्प्यानि स्युरिति गौरव स्यात् । तस्मादेकमेन मला पूर्वमुत्पत्यपाणि तु प्रतिप्रधान मिटान्नो, नयाऽदान्यपि कलमकारकत्वेन स्वीसतानि चणि कल्यान स्वरूपेण सहत्योपकतु शमुवन्तीत्यवान्तरमा | रूपाययपूर्वाणि तावदारभन्ते, सतः सय सहत्य पधानस्य सामथ्या होधन फलारम्मोन्मुखत्यरूपमनुयह परमोपकार जनयन्ति । तत्र स्वय विभाग , सचिपस्योपकारमाणि द्रव्यदेवतासस्कारद्वारेण यागस्वरूपस्येच शत्यतिशयमादधानानि तद्रुत्यत्त्यपूर्वनिप्पत्ती ध्याप्रियन्ते सदद्वारे फला- पूर्य, पारादुपकारकाणि तु मातादेवोल्पत्यपूर्वभ्य फलापूर्वनिप्पत्ता । एव प्रभारभेदै सपि संशष्यहानि यागापूनिष्पत्तायनुपाहकाणि भवती त्येवमेकरूपेणेत्यभान स्वीक्रियन्ते तस्मादस्त्यपूर्वम | कर्मणा गुणप्रधानमाय सू० तानि हैधं गुणप्रधानभूनानि ॥ ६ ॥ यिभागाधिकरणम् । पत्र ता दस्त्यपूर्व तयाख्यातेभ्यस्सद च द्रव्यादिपदमाप्यात तु दयादातया प्रधानस्य कर्मणो याचकमित्याख्यातभेदानुसायंपूर्णभे दानुसरया फर्त्तव्यमिति स्थित तस्याफ्याद क्रियते सत्ययि धात्यभार १ पूयंप्रदयावदितभ्यस्तदुत्पनि रति स पुस्तमातरम । २ टि पुन प्रथममत्र बभ्यायागम्य । ३ एतावदस्त्यात घाटातरम ।
२०३ द्वितीयेऽध्याये प्रथमः पादः । नयो दे फेचिदाप्यालेषु मापूर्व भिदाते इति दर्शपूर्णमासयो त्राहीन वन्ति" "तण्डुलान पिनष्टी"ति श्रयते तत्र संशयः किमयघातादिभ्योऽपूर्थ- मस्ति? न? ति तदर्थ चकिमयघातार्या बीहयः? उतनीह्मयोऽवघात? इति, तत्र वाक्यसाफल्यायावश्यं कन्प्यमदृष्टं,तच्च धात्वर्यादेश साध्यभता. न्याय्यम् । तया हि भूतस्य द्रव्यस्य तबियत्या दृष्टार्थता स्यात् । अन्यथा त्यदृष्टद्वयं कल्पयामित्युक्तं पूर्णाधिकरणे, तस्मादीह्मपेतयाऽमघातः प्रधानमेव ततश्चापूर्यमिति । म्यादेश यादृष्टं कल्प्येत अत्र पुनः सप्तमेव यानि. ऐत्तिः प्रयोजनं, तादय चायघातस्य कमायिकं तुपविमोमादि दृष्टमेघ प्रयोजन लभ्यते इति न कस्यचिद् अदृष्टं कल्प्यं, नियमादृष्टं तु कल्पनीय सन्चायघातस्यादृष्टार्यत्वेऽपि द्रव्यनियमादयश्यं कमित्यदृष्टद्वयं, मटर- मेक्रमेय दृष्टायोयधातनियमाददृष्टं फल्पितम् ॥ ममार्जुनाटीनामप्रधा- सू० धर्ममाचे तु कर्म स्यादनित्तेः प्रया- नताधिकायम जवत ॥८॥ यत्र न किंचिद् दृष्टम्ति काँपयिकं तु द्रव्यं द्वितीयया मंयुज्य निर्दियो "घुवः संमाटीया"दिपु तत्र निवाते किं प्रधानमीत गुणमति सदयं च साध्यवाचिनी द्वितीया? ऽयया साधनाचिनी? ति। यापि चात्र मिद्वान्तऽपि द्रव्यागतादृष्टरूपं संस्काररूपापूर्वसदायाबापर्य- भेदाभेदयोरुपयोगस्तयाऽपि पातगुणकर्मनवणस्याध्यापम प्रधानकर्म- लवणयतिध्याति चारष्ट्या समाधीयत इति महतिः। तया हि येस्तु द्रा विमीयते इति दृष्टॉपमारित्यं गुण कमलवणमुक्त तनाथ्यापमं ममाना दिप्यभायात, तया येण्यं न विझीर्यत इति दृष्टोपसाराभारः प्रधानलत. यामुक्त, तच्च ममा नादितिघ्यापरु नेपापि प्राधान्यममहात, तदिद माग रायं निराझमिदमुद्यते । दितीयाटल्या ममानादीनामनि द्रयगुणत्य, पूर्या तुलनणय न गुणप्रधान यपयम्, अपि म्यपर्थ महायशि- पायमानस्य भाशायाधिकरणापवादन्येन प्रतिपिस्मितत्यानापर्य. महमदाबाय सानि द्वेमिति गुणप्रधानमणी उपविपी कीदृशं सद्गुणाकर्म पाप नास्ति' कीदृशं या प्रधानमर्म या नियते इत्यतापामु २०४ शास्त्रदीपिकायाम् दृष्टोपशारिप्यपत्रं नास्ति सवभावे त्यस्तीति, समागादिषु चास्त्येवापा द्रव्यगतमित्यमा लतणम् । अब पूर्वपनाभिप्रायः, दृष्टप्रयोजन त्वमेव गुणमंतवणं न द्वितीयेति । कुतः, "व्यभिचाराव साध्यावमुच्यते लो. फवेदयो । साधनत्वं द्वितीयर्थः सर्मवाध्यभिचारतः" ॥१॥ घल्वज्ञान शिवण्डमात कुर्विलि लोके, वेदे च “सान नुहोती"मि भिचाराव साध्यत्व द्वितीययोच्यते, साधनत्यं तु घटं करतीत्यदापि घटादीनां धुद्धिस्यत्वेन सियाहेतुत्वादस्त्येवेत्याभवारास एघ हि द्वितीयार्थः, अतः सुगादिसाधनकसमार्गविधानात् दृष्टोपकारामाधाच्च प्रधानमब समागावीनीति प्राप्ने घूमः "स्मृत्या सामाभिधायित्व द्वितीयाया: प्रतीयते । कर्यदीमित पञ्च तथा युक्तमनीप्सितम् ॥ १ ॥ सस्कमें तद् द्वितीयार्य इत्येवं पाणिनेः स्मृतिः । बलीयसी च साऽाचारात्मयोगोऽप्यस्ति तादृशः स्मृतिस्ताबटाचारागुलीयसीति स्थितम् । स्मति व पाणिनिः "कर्मणि द्वितीया" "कर्तुरीम्सिततमं कर्म" "तथा युक्त चानीप्सित"मिति चम्मित क्रियया युज्यते साध्यात्मना तथा साध्यात्मनेव क्रियया युकमा नोमितमपि कर्मममितीप्सितानीप्सितानुर्तिसाध्यरूपं कर्मेत्यर्थः । फर्म च द्वितीयाऽयं रति सायलमेव द्वितोपर्यः । न च निर्मूल स्मरण, घटं करोति प्रीहीनवहन्तीति लोकदयाः भयोगसद्धाशात् । यदि च साधनत्यमर्यः स्यात् परशुना छिनतीति पाशेर द्वितीया स्यात् । साधधिशेपनदनत्यादयमदोष इति चेत्कः पुनरसो? यस्य माध्यमितिवेत्तदेव ताई वाच्यमस्तु कि साधनोपलतणस्येन मन्वयि कर सुगादीना शेविस्वमीमित हि रोपि भवति । नसे. सितं द्वितीयाः। मिस्वीप्सितानीप्सितानुर्तिसाध्यत्वमारम् । सत्यम् । न पित्यं द्वितीयाय, तमु विधेलम्पते । विधिवशेन हि समोहितमेय भाधनाया माध्यमगतं, तद्विशेषश्च पदान्तरात्यात तत्र सुगादीनां द्वितीयेऽध्याये प्रथमः पादः। २०५ द्वितीयया भाव्यत्यमुच्यते । समीहितभाध्यापैतिण्यां च भायमायां नास. मोहितस्य भाव्यत्वं संभवतीति मुगादीना समीहितत्वसिद्धिः । ननु यत्समीहितं तस्य साधनं विधिना योध्यते नतु तनुशेन समो. हितत्वं, को नामाह समीहितत्वं विधिगयानिति । किंतु विधिविष- योभतया क्रियया रसितत्यं मुगादीनां द्वितीपया प्रतिपादितमाध्यभा. पानां विधियशाद्गम्यत इत्युच्यते । स्वरूपेण तु तेषां समीहिताय तु. साधनत्यादेघ सिद्धम् । सक्तनां तु भूतभाव्यपयुक्त्याभावान समीहित. त्यमस्तीति समोहितसाध्यातिण्या भावनायां भाव्यत्वेनान्वयस्यायोय. त्यात साधनत्यमेव लवणण द्वितीयाऽभिधत्त । मुगादीनि तु ऋतुसाधनरू पेप्सितत्याटोप्यान्येय समीहितभाव्यातिण्या ममार्गभावनपान्येतुमि- ति सावत्यमेव श्रुतिश्लेन रहाते, तर दृष्टापाराभायेऽष्यदृष्टकल्पना- त्सिद गुणकर्मत्यम् ॥ सू० स्तुतशस्त्रयोस्तु संस्कारो याज्यावद्देवता- ऽभिधानत्वात् ॥ १३ ॥ १६ सोनशस्त्राण्युदाहरणम् । "प्रायः स्तुयत" इत्यादि गीतमा न्वसाध्य गुणेन गुणिनः समन्याभिधान स्तवनं स्तोत्रम् । स्वमपि स्तवन- मेशाप्रगीतमन्वसाध्यम, प्रगं शंसतीत्यादि गुणरुमाणि प्रधानझमाणि ति विधायचमिटेयता प्रति गुणभूतानि तत्प्रकाशनार्यानिमिया देनता प्रतिप्रधानभूसान्यदृष्टानी, ति तब दैवत्ताम्माणं दृष्टमुझियाऽ. दृष्टकल्पनं नयुक्तं. सेन सादस्तीबाटणकर्मता, गुणगुलियो रिकी. यमाने गुणिनी देयता कोयरे सत्कीर्तनान तत्स्मरण नूपयोगि दृष्टमेश प्रयोजनलम्वमिति नादृष्टफन्पनायमरः । सम्मादेयतापमानार्यत्वाद्गुणक- मोति । उच्यते "सत्य दृष्टार्यता युक्ता श्रुतिग्नेय शिरुयते। देवतास्मरणा. घेत्ये श्रुतिरूपं विहन्यते"। यथाश्रुतम्याथस्य प्रयोजनकल्पनं न श्रुतस्याहा. नन स्नुतिरवार फतव्यमया दूपने मताति शममीनि। यदा च मन्याश्य गुमसंगन्धाभिधानपरमेय भति सदा स्तुतिभवति । यदा तु गुणद्वारा स्तोत्रादिप्राधान्याधि करणमा - शास्त्रदीपिकायाम् गुणिप्रकाशनायं तदा स्तुतिन भवति । यथा लोके धक्रोशान्ती देवदत्त इति गुणसबन्धपरत्वे स्तुति मन्यन्ते । यदा तु एवमुच्यते योऽय पत्रके शान्तम्तमामति न तदा स्तुतियुद्धिर्भवति । तेन प्रकाशनार्थत्वे नाति शसभ्यो स्वार्थहानेन प्रकाशनलवणा स्यात न च तत्र लक्षणार्थत्वे प्रमाणस्ति, श्रुत्यैव वाश्यायापपत्ते रेन श्रुतिवलाददृष्टार्थत्वमेव । स्व च माहेन्द्रयहविधावन्द्री स्तुतिरूपमा भवति । इतरथा हि श्रुतिसमवाधिनी देवता विधिशब्देनैव निगमे बत অনি ময়না লাইন স্থলম মজায়গিনি যদি न्द्री स्तुतिसष्येत, मनातास्यारिनशब्दण्द्वानीयामाविन्द्रशब्द एब महे न्द्रलतणया प्रकाशयेत् । तन्त्र द्वयमप्यन्याय्यम्, तस्मात्मधानझर्मणी स्तोत्रम्॥ নাগ্রাখি सू० विधिमन्त्रयारेकार्थमैकशब्द्यान् ॥ ३०॥ মানামহমসিম । থিমশ্লোন সম্মানময়া ঘি धायक गुणकर्मणा विधायक चेति । क्रिमेतदेव प्रभारद्वय ? नेम्युच्यते । अस्ति तृतीयोऽपि प्रकारोऽभिधायकवमिति प्रतिपाटाते । तत्र "देवाश्च याभियजने ददाति च अग्नीदन्नौन्विहर दिवसदनन्दामीति । एक भादीनि यन्दामन्त्रणेतमपुरुषादिष्टयुक्तान्याख्यातानि । यानि च यस्यो. भय हविरातिमादित्यादीनि यान्ति निमित्तादितिपाटनेनारमाता न्तवाक्यता गतानि तान्युदाहरणम । तानि च पाये मन्त्रवति मन्त्रोपन्याम न तु मन्नत्यस्य कश्चिायोपयोग. तानि विधायमानि नति सशप' । तत्र विधायकत्वमेपामारयातत्वाविशेषत । सत्यपि प्रहले फर्मपयभ्यासाकर्मभेदधी 'अत्राच्यते । यदन्दादिभिरतपा विधि शक्तिहिन्य।" न हि "याभिनेते ति कविद्विधिसभय । तथा दामि एहामीति नात्मनात्मा शक्यो विधातुम् । ग्रामविभतरवाग्नीदानी विहरति घभिमुखनाविषयत्वात, बेटे च प्रभावात् विधेरचाभिमु मानभिमुपपुरुएसाधारणत्यादुिरुस्वभावेनामन्त्रणेन घिधियापपतोष । करम।
२०० द्वितीयेऽध्याये प्रथमः पादः । तस्मादेवमादीनां प्रयोगमध्ये पुरुपान्तरेण पुरुष स्मारपितये सामर्थ्य न हि प्रयोगभार्शिन विधाविति सिद्धमभिधायकत्वम् । मन्त्रनिवाधिकरणम' सू. तोदकेषु मन्त्राख्या ॥ ३२ ॥ न्यायानापयिकेनापि मन्त्रशब्देन पूर्व व्यवहृतमिति तत्मसङ्गादहे. धुधियमन्त्र में गोपायेत्यादि वेदप्रयुक्तस्य मन्त्रशब्दस्यार्यनिरूपणार्थ मन्त्र. लवण क्रियते । यानि प्रयोगमाले ऽनुष्ठानापतिकार्याभिधानस्वरूपाणि वा. अपानि तानि मन्त्रगन्नीच्यन्ते । प्रायिकमिदमभियुकप्रमियपलक्षणार्यम् । पत्राभियुक्तानां मन्त्रसिद्धिः स मन्त्र इत्ययः । माननिघनाधिकरवाम् । सू. शेषे ब्राह्मणगब्दः ॥ ३३ ॥ द्वियिभागस्य वेदस्य कस्य भागस्य मन्त्रात्मकस्य नतणमुत्त, रात्ममहादेवालयान्येव पन्च हवीपों"ति वैद्रप्रयुक्तामणदार्यपरि- जानार्य प्रालणलवणकयनमशिष्ट ग्राहलगामिति ।। अनाम्नानेघमन्नत्वमाम्नानेपुदि विभाग: स्यात् ॥ ३४ ॥ अहप्रयत्नामधेपानी मन्त्रत्य मुत नेति सदेहे मन्त्रवाश्ययायय. वन तामध्ये निवेशानमन्वकार्यरत्येन च मन्त्रात्ये प्राप्ताभिधीयते । मन्त्र. कार्यकरत्व वाघद्वयोपादिप्यनेकान्तिक, मन्देशाश्यताऽपि न कर णम् । किंतु "अभियुक्तासिया हि मन्त्रात्यमत्रकल्पते । स्वाध्यायमाले सेवा च ममाघापु मन्त्रधीः । मन्त्रानध्यापयामेोऽय तथा मन्त्रानधी. महे। सामामापहिभंत महादी नास्ति मन्तधो." ॥ तस्मादभियुक्तप्र. मिहामायदेवामन्चत्यम् ॥ नेपामग्यचार्ययगेन पाव्यवस्था ॥ ३५ ॥ सू fun. घेदभागयोमन्त्रमाणपोलंतणमुम्म । तर मन्त्रभागस्यापरीया. साविभाग: गादिपो लोके बेटे । प्रमिः । “अहेमुभियमन्त्रं में . तारolifa पायताम। ऊघाटामन्यताधि करणम. . पा शास्त्रदीपिकायाम् गेम्पाय यमृपषस्त्रयोविदा विदुः शुचः सामानि यतीति । सत्र को. भाग एमाशब्देनोमाते? को वा मामदयम्देन ? को वा यजुःशद्धेनेति ? सत्परिज्ञानाय सुगादिलक्षणमुध्यते । यज्ञार्यवशेन पादव्यवस्था सा चम दाता सामलक्षणाधिकरणम् । सू० गीनिषु सामाख्या ॥ ३६ ॥ यपि प्रगीसे मन्ने सामगदप्रयोगोऽभियुक्तानां तथाऽपि भागृहीत. विशेषोति न्यायेन “कवतीपुरयन्तरङ्गापतो" त्याटातिदेशोपपत्तेश्च गीति सामेति ससमें मूत्रकार. स्वयमेय वयात । इह तु मन्त्रविभागमा वितितम् । तदादि प्रगीतो मन्त्र साम यदि धा गोतिमात्रमुभयथाऽपि ऋग्यजपाभ्यामन्यत्सामेति विभागसि? विभागाय प्रयत्यते । सप्समे तु रयन्तामुत्तायोगायतीत्यातिदेशीयकवाट्ठिभागेन प्रयोजनमातीति तत्रैव यक्ष्यमाणावष्टम्भेन गीतिः सामेन्युक्तम् । यत्स्वन भाप्यवार्तिमयोगीति धादित्व साधित नद्रुत्यमाणमेव प्रसङ्गादिति द्रष्टव्य न मूत्रार्थतया मा भूत्साप्तमिफास्य पानसत्यम् ॥ यजुर्लक्षणाधिकरणम। सू. शेषे यजुः शब्दः ॥ ३० ॥ एक्सामाभ्या यदन्यत्मश्लिष्टपठित मन्त्रजाल ताजः ॥ निदाना नु सु० निगदो वा चतुर्थ स्याइर्मविशेषात् ॥ ३८॥ प्याधिकरणम् । शये यजु शब्द इत्येतदातेपणेदमारभ्यते । सन्ति निगदानामपरस- चौधनरूपा मन्त्रा प्रावणोरासादयेत्यादयस्तै कि यजूयो त घजुभ्योऽन्य ? इति विचार. । सजाभेदादिमे निगदा इमानि यतीति । तया उपाशु पापा उनिगति विप्रतिद्विधर्मयोगान भेदप्राप्ताधुचाते । सना ताधि- सराहटा इति व्युत्पत्त्या मनुष्यबोधर्मयोगाच्छोसि यर्तितम् । बाल- प्पिय परिनामसति नतया भेदः॥ . पिदाविर्णित पार्वतया साधुता । २ प्रकमालित शायजुर्गति विणतनात पतस्य साधुता । - २१० - शास्त्रदीपिकायाम् सवितु प्रसव' इति अत्र हि सर्वाणि पदानि निर्यापप्रकाशनार्थानि विभागे च साझाहाणि तस्मादेयजुरवम । ক্ষমাঝিতে। स० समेषु वाक्यभेदः स्यात् ।। ४७ एक्प्रयोजन सर्व विभज्यमान साकाह पदज्ञातमेक यजुरित्युक्तम । एतेन लवणेन यत्र कर्मसमवेतार्थग्रसाशक निपामीत्यादि पदमस्ति तत्र सुगम परिमाया । अथ पत्र समवेतार्यपदामान लैट्रिकविनियोगाभाये बानिको विनियोग परस्परनपकास च स्वरूपतो ऽवगम्यते यथे पेस्तो जैत्वे ति यया यापुर्यनन कल्पता' प्राणो यजेन कल्पना मिति तत्र कि पदेक परिति चिन्यते कि प्राग दृष्टार्थमन्त्रावधेरैकमन्त्रत्व ? मुत यावदेव मिय समिमे त्वति तावदेक यजुरन्यन्द यजुरन्तरमिति । तदर्थ चकिम चमेकार्थमुत भिवार्थ मिति चिन्ता । तत्रता "अदृष्टार्थत्वरराम मुठे याप्रकाशनात सलेक तत्र साकाहा सर्वे इत्यावाश्यता । अदृष्ट हिक ल्यमानमेझमेव युक्त तावतेवोपपत्ते अस सर्वे साधदेकार्था । तच्च सर्वेषा सह काल्पसमिति सभूयकारित्वाढिभन्यमाना साकाडा भवन्तीत्येवाज्य ता निश्चितच मन्त्रकात्वं यदापि प्रत्येक टनाने का विनियोग पत्त्येति निति अर्ज ति अनुमार्टीति । तथापि याद्विनियोग सकल आवर्ति प्यते उच्यते । यदाप्येयामदृष्टस्तथाऽपिन तदेशता रूपता हि नि। काहाभिवत्वेनावधारिता । अन्योन्यानादरणव मार्यपन्ते प्रयोजनमा यथा उपतमतस्तेषा भिवाऽदृष्टाकल्पना । यथा विश्वजिदादीना भेटेन फलक ल्पना याचसमिदादीनामएन भिनमिप्यते। सदुदत्र न चापादृष्टार्थ स्वसभव । शाखाछेदप्रकाशन दृष्टायो हि विधरमी' ई स्वेति विनती तिशावादन करणत्वेन मन्त्राविधीयते क्रियानिर्वतम चकरण भति। ন মাথা ক্লিয়ানির্নয়ন এদায়নান। নন যিখিয়া देता प्रकाशनार्यस्वमात्र यावता विना चोदितप्रकाशन न भवति सावन ध्याहतया हिनदीत्यादि । तत्रैकेन दिन प्रकाश्यते अन्य नानुमान नमिति (4) पिटमास तु पाटान्तरम् । (2) प्रतीकभटनानात्र थिनिया इति पाठान्तरम । - + ।
द्वितीयेऽध्याये प्रथमः पादः । अर्यभेदान्मन्त्रभेदः तथा "आयुर्यजेन कन्यता"मित्यादीनामपि स्वरूपता निरामाहत्यात "मुनीर्णच तीति च मृप्तिबहुत्ववचनम्य दोदितत्यात्त- सम्पत्यर्यमायुरादिविशिष्टातिभेदप्रकाशनपरत्वार्थभेदेन मन्त्रभेदः । अनुपङ्गाधिकरणम् । सू० अनुपङ्गो वाक्यपरिसमाप्तिः सर्वेषु तुल्ययोगित्वात् ॥ ४॥ अत्रापि यनु परिमाणमेव चिन्त्यते । यत्र यहूनां वास्यशेषापति वास्यानां सविधायकम्गानन्तरदेश परिपूरणसमधा वाक्यरोपः अपते यया "याते अग्नेयाशया तनर्पिष्टगहुरेप्टोग्रवचो अयायधीत्वेपम्बचा अया- धधोत्स्वाहा पाते अग्नेरनाशयायाते अग्नेहराशये"ति। अन्नात्तरीमन्त्राबुदा. हरया मितयोलाकिका शेयो ऽध्याहत्तव्य.? उत योऽसी पूर्वमन्त्रानन्तर पटि. स्तनषिष्टयादि मय सापामयनामातः पर्यस्यतिरयोरप्यनुपडेण शेष, दति अध्याहार "याते अानेरजाशयत्यतावानेव मन्त्रीऽध्याहतस्य लौकिक स्याहादिवदमन्त्र त्यात । अनुपङ्गे तु तत्सहित एवं मन्त्र इत्यस्ति परि. माणे विशेषः । तत्र "एकत्रय निग्रवाहि समाम्नायेन वैदिमः । शेपोऽन्यत्र न नेसव्या लाजिनिवन्धनः" । लोक्रिनो हि शब्दः सा नवनि- देव विशेषण निबद्धः स यत्र यत्र कार्य तत्र सर्वत्र ययेदं धिनियुज्यमा- नो न विरुध्यते । वैदिकस्तु यदर्थमाघातस्तेनैव निबट्टा नान्यत्र नेतुं शस्यते नीयमानो या समाम्बायनहिभायाल्लामिक एय स्यात् । न व सार्यमादात दति वाच्यं सदामातस्याने कार्यता- उनुपपत्तेः । न चागृह्यमाणविशेषत्वम् अानन्तर्यण देशभेदेन च विशेषणयहणात प्रथमस्य क्षसायनन्तरो न तृतीतस्य । द्वितीयस्य तु याप्यनन्तरम्तयाऽपि परस्तादायित्वेन वाश्यीयस्यामाहितत्वान पुरस्तादाविना संबन्ध', प्रयमस्य वर्पोतत एव देशे पठितस्तस्मात्तस्यवार्य शेप रति प्राप्त ऽभिधीयते । “ययापेक्षितरूपे हि वाक्यशेये समर्पित । दे नलोकिक शेपो न मृग्यो निष्प्रमाणः" । मर्यानन्तरं मटितुमशस्यो- पिरित्तिमाया माकाई सर्पः मंत्रन्यमिः । पुन:पुनरसमायातोड़- २१२ अनुप उक्त शास्त्रदीपिकायाम् प्यय शेष सोयनवाबात इति युक्तमङ्गीकर्तुम । गत्र वेदसमर्पितेन शेण सर्वा एकादसिद्धे, निष्प्रमाणकोलाकिको माहार, शन्नोति चाय म सबद । प्रयमेन हि सबट्टो द्वितीयस्याप्याडविलाया बुट्टाविपरिवर्तमान स्तेनापि सबध्यतेतत्सबन्धाच्च विपरित्यभान रतीयेनापि ममिट्टि । तुल्यो हास्य सर्वेधोग कारणाविशेषात । एतावच शब्दानामन्वये भारणमाकाहानिधिाग्यस्य च न त्वनन्तासमाम्बान । व्यवहितस्याप्प सन्धिव्यवधानाभावे घुद्धिविपरिकृतिरूप सन्निधान सर्वत्र क्रमेण लभ्यते । तस्मादामानमेवार सामिति सर्वशेषता । एव तावत्साझाडेपु । पन तु निराकाहाणामकार्याना सविधावस्यानन्तर वाघरोप वयसे यथा 'चित्पतिस्त्वा पुनातु वाक्रपतिस्त्वा पुनातु देवसत्या सविता मुनावि वि स निएमाहर यजमानपाबना सत्ययकार्थत्ये घचमात्समुच्चीयन्ते । सेवामन्तै 'अहिण पविजेणे विशेष समानात स कि पूर्वयोरपि अनुपज्यते कि वा परस्यैव मन्त्रस्य शेष इति । तत्र शेपस्तावदेकेनैवानन्तरेण सरन्य निराकाह सपनते शोपणस्तु प्रागेव निरपेक्षास्तेनाप्रामाणिको अनुयत इति उच्यते । पुनातुशब्दै नेकधास्य सामुपगतोऽयर्माच्छद्रादि करणद्वारण पाचनक्रियामकाशनार्थ , सैव च क्रिया पूर्वाभ्यापि मन्त्राभ्या प्रकाश्यते, सदयं च धास्पशेष प्रधानवात्त त्रासश्यत इत्यनुण्डसिद्धि प्योतानानुएकाधिकरण सू० व्यवायान्नानुपज्येत ॥ ४६॥ "सन्ते वायु सेन गळता सयजत्रेङ्गानि सयपतिराभिर्यात गच्छतामित्यय शब्द सयजत्रैहानीत्यनेन वचनान्तेनायोग्यत्याव सययते सपनपतिना तु योग्यत्वादनुण्ङ्गेण सध्यत्याशङ्कामामुन्यो । पूर्वत्रामहत्येन दिषिपरित्तिभावानुपद । मच गुल्पयोगित्वादनु म्झेर हि येत । असताने व्यवधानाव तुल्यता' । इति श्री शाम्बदीपिकाया द्वितीयाध्यापय प्रथम याद ।
२१३ द्वितीये ध्याये, द्वितीयः पादः । प्रङ्गापूवंभेदा- धिकरणम्। सू० शब्दान्तरे कर्मभेदः कृतानुबन्धत्वात् ॥ १ ॥ गतमुपोटातप्रसतानुप्रसक्तमिदानी लक्षणार्थः कर्मभेदः शब्दान्त- रादिभिरभिधीयते । तत्र प्रथमं शब्दान्तराट्वेदोऽभिधीयते इहकप्रकरणग- ताऽन्यपर्यायधातुनिष्यवान्याख्यातानि यजतिददातिजुहोतीत्यादीन्युदाह- रणम् । अत्र हि साप प्रत्ययांशस्यैकत्वे धातुभेदादाण्यानपदानि मिय:- शब्दान्ताणि भवन्ति । तत्र संशयः किमत्रका भावना नानाधात्वर्यानुरक्ता विधीयते ? उत प्रतिधात्यये भावनाभेद ? इति । तत्र भिवासु भावनाम स्यादनेकापूर्वकल्पनम् । एककृत्युपपत्रेऽर्थनाने तत्र कल्प्यते । फलायर्वार्ग- त्वातियाणां न फलभेदमन्तरेण भेदसंभवः, तदादि प्रतिधात्वयं भाव नाभेदः स्यात्ततः सा भाव्यरूपा पूर्वभेदादृते न भिदाते इत्यनेकापूर्वक- ल्पना स्यात्, न चैनोपपन्ने वाक्या निकाल्पनं न्यायं, तस्मादेका भावना। किंच "भावना प्रत्ययार्यत्यात्तदेकन्वान भिदाते । गुणभूता हि धात्वर्या न. तां भिन्युः कथंचन" । यपि धातुभेदादास्यासपदानि मिथःशब्दान्तरं नयाऽपि प्रत्ययांशः सर्वकरूपस्तदर्थरन भावना तदभेदादभिवा भवितुम- हति। यदि हि धात्वर्यान् प्रति गुणभूता भायना स्यात् । ततस्तेषां धातुभे- देन भिववादावनाऽपि तान्प्रति उपाटीयमाना प्रति धात्वर्थ भिटीत । भायमाप्रधानत्वात्वारयातस्य तां प्रत्युपादीयमाना धात्वर्थाः संहत्यय तां विशियन्ति क्रयमिवारुणिमादयः । तस्मान भावनाभेदमावत इति प्राप्तेऽभिधीयते । प्रत्ययांशः समानोऽपि प्रतिधातु प्रयोगतः । तत्तदर्थानुसारेण भावनाभेदमाधहेत ॥१॥ निष्पटोत समस्तेभ्यो धातुभ्यः प्रत्ययो यदि । ततः सःविशिष्टा स्याद् द्वन्द्वोत्पन्नसुअर्थवत् ॥ २ ॥ यदि या प्रत्ययः शुद्धः सर्वधातुएयरष्टतः । श्रयेत क्रयवत्सर्विशेष्येत स धातुभिः ॥ ३ ॥ , १४ शास्दीपिकायाम २ हि समुटिल धातुभ्य प्रत्यय यूयते पानीपोमादिभ्य व सुप प्रत्यय, नापि पृथक क्रोणातिरिवारुणादिभ्यो विविक्त, येन सर्वधात्वर्थ प्रातिपदिकारिव मुबर्थ पटेन क्रय वाणिमादिभिर्वाकोन युगपदाय ना विशिष्येत प्रत्येक तु धातुभ्य प्रत्यय अपसे दति नेमभावनामभय । तया हि प्रत्यपो हि यजतिपर श्रयमाण केवलयागाणिका भावना श्रुत्या विधत्ते दानहोमग तस्यानिविशमानी पटान्तरगतत्वात धाक्रेन प्रकाणन या निविपाता, ते च श्रुतितो दुर्बले करणाशोपनिपाताचास्ति विरोध মন্ত্রী নরেন্নাথ, ননসুনামহাননান নিথানাজমা নন रक्त भावने एव सदलेन प्रत्ययेन विधातये शिहितायाश्च विध्यसभवात মানাজায় লামায় যন্ত্র মলয় সমন্নিান মিয়া भावनामगमयति । तस्मात्सिती धास्वभेदेन भावनाभेद ॥ समिदाटाववभेदाधिकरणम् । सू० एकस्यैव पुन, श्रुतिरविशेषाद नर्थक हि स्यात् ॥ २॥ ? अभ्यासादिदानी भेदोऽभिधीयते । विधाविशेषेण पुन भवणाम भ्यास । यया समिधा पजतीत्यादिपञ्चकवा पतिपदमभ्यस्त सत्किमेका भावना प्रतिपादयत्युत प्रत्यभ्याप्त भावनाभेद दति । तदर्थं च किस एक सागर उन पञ्च यागा ? इति यागेशत्ये भावनैऋत्य, तदेदे च पूर्वाधिकरण মায়ান খাবমান মানামঃ নি মন ‘ময়নুলমিয়ানাই फत्व प्रतिष्ठितम । सदेकत्यासदाऽपिन भेद प्रतिपदात । प्रत्ययास्य सयंत्र समानत्या सदस्यापि भावनाया एकत्व प्राप्तमपि करणीभूतधात्व भेदावोदितम् । इह तु तस्यैव धात! पुन पुन प्रययादति च शब्दभेटे ऽर्थभेदस्य निममाणत्वात स एव याग' सेव भायना । मनु ममिदादिमजा भेटाद' प्रज्योतिष विश्वज्यारिनि' घटा गभेद स्यात न शन्देशस्यनायकत्यस्य दृढतरप्रत्यभिज्ञानात स्पष्टे च या गैसत्ये सस्य समित्माऽघस्दस्य समान्तरमन्यायमिति तनूनपादादिशब्द समिदारी देवता विधान्ति न सजा, पेन सजातीभेद स्यात् । यदि हि द्वितीयोऽध्याये द्वितीय पाद । ननूनपा'द यजतीत्यादयो याविधयो भवेयुस्ततो मिहितस्य विधानायो गाढिधिपुन श्रुत्या यागभेदो भयेत्, सति च यागभेदे मनान्तर युक्तमेति स्यात्तनूनपादादिशद्धाना मनाल्व, तेनाभ्यानिमित्तभेटाधीनमेषा मजात्य- मिति न मजायगाईसिद्धिः, यत्र तु प्राग्यागभेदायगमा सजास्वं प्रसिद्ध तत्र सन्जया भेदः स्याटाया यप न्योतिरिति द्विदा यति । इह तूपप- दान्यपादृत्य यन्नतीत्येतायन्मानं पनत्वोऽभ्यस्त भेद बोधयति न येत्य तदेव चिन्त्यम् । तत्र चाभेदायगमात गुणधिधिरेय तनूनपादादिशब्दः । न च गुणादेवः । सर्वपा तनूनपादादिशब्दानामुत्पनयास्यशिष्टत्वेन दध्यादिस्त अभेदकल्पकत्वात् । समिधा यजतीति चोत्पत्ती समिच्छब्दस्य नामधेपत्येन गुणत्याभाशात् । न चारमाणविशेषत्यम् । प्रथमोच्चारित स्येन समिद्वाक्ये यायधिरितरपु तत्मयभिज्ञानात । तदनुयादेन गुणयिधि' धामथुतत्यास 1 गुणयिधानार्थत्यादेय पुन श्रुतेनीन येस्य, सत्यपि धानयंग्य न दोपः । न हि प्रयोजनययेन प्रमाण नेतु शश्यम् तस्मादेको यागः । स्टेफास्याच्च भावनापूर्वयोरप्य ममिति प्राप्ते घूमः । "विस्तायत्म्यभा घोऽयमप्रवृत्तायसनम् । धात्यर्यभाययोरथ तब्च अत्यानगम्यते'। यताय. टुक भयत्यानर्यश्यामिति, तदयुक्त यिधिश्रुतिविरोधात तपा हि म्यतेाऽम- एशप्रयत्न गम्यते। सच घलयता कारणान्तरणाऽन्ययात्य प्रतिपाते। न पात्र लम्ति तादोकमेव फर्म स्थातस्य पूर्यायहितत्यादप्रश्नमयत्तनात्मा विधिरुपमध्येत सेन मिधिगाल्कमान्तास्यम् । यत्तु दृढप्रत्यभिजानाकर्म. फत्यमिति तय । मविधिता हि प्रत्यभिजा विधिश्रुत्या सुभेदज्ञान मनिधेश्च श्रुतियनीयमो। ननु पनितिमतयेयं प्रत्यभिजा न पागोऽमिति श्रुत्या राग म्यते । न पुनः म रत्यय रति था माधारण्येनेश सदभिधायिन्या श्रुती मधिधितामभेदप्रत्यभिजामनभिज्ञानन्त श्रुतिस्ता मन्यन्ते । सम्मा. विधिल्या कमभेदः । यदयुक्त, मविधिप्रत्यभिज्ञानाधाय गुणगि • मनुस्मा सहि गहान TARI EmatarमाEिT पाटानाम् । aur- २१६ शास्त्रदीपिकायाम घानार्या पुन तिर्भवविति तदा श्रुतिविरोधादेव पदलवणया हि श्रुत्या धात्वर्थभावनयोग विधेषम्य गम्यते न सत्सविधिमात्रेणेव बाधित राम्यते । यदि हि तननपादादि यादिवविधीयमानममर्थक म्यान सतस्तस्यावश्य विधीपमानत्यादनेकार्यविध्यशया कर्मानुगदाकाहाया भविधिकतमभेदज्ञान विधिानुमन्येत, पहा तु मन्त्रवर्णप्राप्तत्यात्तनूनपाटा दिदेवताना सत्मख्यन्यायेन नामधेयत्वेनानुवादत्वेन वा सभावानर्थ श्य, तदा श्रुत्यवगत कर्मविधान न बाधितव्यम्। तस्मादागभेदाद्वायनाभेद तवेदाच्यापूर्वभेद ॥ अाधारायाग्नेषादीनाम सू० प्रकरणं तु पौर्णमास्या रूपावचनात् हामायाधिकरणमा इदानीमभ्यासस्थापयाद क्रियते । यदा पुग्नेयोऽष्टासपालाडमा वस्याया पौर्णमास्या चाच्युतोभवति लावतामग्नीपोमावाज्यस्येव नापा বাঘায় যান মাত্ৰামনমানীরজানুয়ারি বাঘমাঃ আবলুন ऐन्द्र दध्यमावास्यायामैन्द्र प्रयोगमावस्याया मिति कालमयुक्तानियचनानि भूयन्ते । तथा “समिधा पति' 'मननपात यति' 'आज्यभागी यजति' इत्यकालमयुक्तानि । तेणा सविधी 'म एन विद्वान् पाणमासी यजते' य एव विद्वानमावास्या यनत' इति धायटय अयसे । तथा 'दर्शपूर्णमासाभ्या स्वर्ग कामो यजेले ति फल श्रुत तत्र विचार्यते किमनेन फलवचनमलेन पजिना सनिहिता सर्व गागा राजसूयात फल प्रति विधीयमाना समप्रधाना ? मिधा य एव कालमयुक्ता यागास्तेपामेघ फलसबन्धन प्राधान्यमन्येवासदनले ति समिक्षार्थमिद विधायितव्यमा य एव विद्या निति भयुक्ती यजतिपटतानामाग्नेपाढीना पोर्णमास्यमावास्यासालमयु काना साधमित्तसिटुनामधेयत्वाभ्या पार्णमास्यमावास्यापदाभ्या विशे ध्यमाणावर्यादा? कुतापूर्वया कर्मणव मजयोर्विधातारा घिति । तात्सायंमप्यावन्तनीय क्रिमकविधी रूप लभ्यते ? न त । ततोऽप्यद्विचार्यले कि यात्री पौर्णमास्यामनन्द पधन्यती प्रमा २१७ - द्वितीयेऽधाये द्वितीयः पादः । वास्यामित्येताभ्यां यदाऽग्नेयोऽष्टाकपाल इत्यादिभिवाक्यैः कर्मणो. रनयोरूपं विधातुं शश्यते न वेति, ततोऽपि पुनर्विचारणीय मि प्राप्त. फर्मानुवादेनानेकगुणविधान केन विधिना संभव ? त्युत नेति ॥ अत्र चाभ्यासाघवादार्थत्वादधिभरणस्य य एवं विद्यानित्येवं संयुक्तमेव वाक्य. द्वयमधिकरणस्य विपया, तच्च कर्मान्तविधायकं समुदायानुवादक बत्येलायदेवाधिकरणशरीरम् । एतस्य तु फलं समप्रधानाङ्गाद्विभावि- चारः फलविचारविषयत्वेन चाग्नेयादिवाश्यानाभुपन्यासो, नाधिमरणशरी- रवियत्वेन । तत्राधिकरणन्यायेन विधेः पुनः श्रुत्या कमान्तात्य पोर्ण- मास्यमावास्याप्तंयुक्तयोः कि पुनरनयोःव्यदेवतम् ?) उच्यते । ट्रध्यं ताव"च्च. तुर्भुवायां रहातीत्यसंयुक्तोत्पन्न धीवमाज्यं प्रयोजनापेतम् । द्रव्याक्षिणां प्रकरणगतानां सर्वकर्मणामविशेषेण लिङ्गप्रकरणाभ्यामहं भवटुपांशुयाजा. दीनामियानयोपि फर्मणोलभ्यते। वचनाद्वा, सर्वस्मै वा एतद्पनाथ राते पद ध्रुवापामाव्यमिति । देवताऽपि वानी पार्णमास्यामनच्येते यधन्वती अमावस्यायामिति वाक्याभ्या पार्यामास्यमावास्यासंजयोर्मन्त्रविधानान्मा. स्वर्णिमीति रूपलाभात्कर्मान्तरत्वम् । अन्यथा समस्तानुबाट स्थान न केवल य एवं विद्यानित्येतयोरेवानर्यवं पौर्णमास्यां पार्णमास्या यजे. तामावास्यायाममावास्यया यजेत इत्यपि वाश्यद्वयमनर्थक स्यात् । न मानेनाग्नेयादीनां काली विधीयते नेपामुत्पत्तिवाक्यरेव कालस्या- विहितत्वात, यदा तु य एवं विद्वानित्येताभ्या पार्णमास्यमावास्यासन के फर्मान्तर विधीयते तदा तयोः कालविधानात्यार्णमास्या पौर्णमास्या. यजेतत्यपि वायपमर्थवववति तस्मात्कान्ताविधानम् । यदा त्वेनं तदा सर्वे यागाः फलसबन्धात्समप्रधानभूताः न हि तदा फलवाक्यगतं दर्शपूर्णमासपदमलमाप्यातमवच्छेत्तुमप्रसिद्धार्थत्वात् । कालनिमित्तं ह्येतद् द्विवचनान्तं च सोपामुत्पत्ती द्वित्वमाज्याभागादीनां न तेषु प्रातिपदिक सम फालयोगाभावाझेषां त्वानेयादीनां कालयोगस्तेषां बहुत्यात द्विवचनानुपपत्तरसमर्थ पदम् । न च समुदायद्वयापेतया द्वित्यमंभवः, समु. दायो हि पूर्वसिद्ध एव या रीत अत्रय राजमूपयट्ठा संपाटोत, म शास्त्रदीपिकाया सावत्पतिद्वस्ति ममुदायट्टयमेकायगत्यनुप्रधेशेन हि कर्मणामेकममु. दायापत्तिः, एकाभिधानेन चैकाधगतिः । न चाग्नेयादीनां त्रिकस्य विकत्येकमभिधानमस्ति प्राक मिढ़ य एव विद्वामित्येतयोस्तदनुवाद फत्वानङ्गीकरणात उजियायेषु चककर्मविधानेन समुदायाभावात् । तत्र तु फलवाम्यगतेन यतिना मन्त्रेण सर्वयामुपादानात्समुदायात्तिः स्यात् । तथा चैककर्मसमुदानिपती रामसूपवत द्विवचनानुपत्तिः । मद दर्शशब्देन पौर्णमास शब्देन च त्रिकम्प त्रिशस्य पृयक तन्त्रो. पादानात्समुदायमद्विरिति वाच्यम, तयोराण्यातपरतन्त्रत्वात सटानाध्यास घसते सत्राभ्यामपि धर्तित । न चाख्यातं तन्ख त्रीन यागान प्रथममुपादाय पुनरन्यानुपादातुमर्हति सच्चरितस्यात् । न च समुदायद्वयं सन्त्रेण शक्यमुपादातु, समुदाययस्य प्रागसि. इत्वात् । तदिदमाख्यातं बहून यागान महितान फलमेके प्रति तन्वणी. पाढते, तेषां च सदुपादानादेवकः समुदायो निप्पदाले ततश्व नामधेय- मपि समुदायभिप्राय बहुवचन, समुदायाभिमाय चैकवचनं लभ्येत न कय विह द्विवचनं, द्विवचनान्त वेदम् अतोऽप्रसिद्धर्थत्याल नाननाख्यातं विशेष स्यापयितुं शामिति अधिशेवासा पलसंबन्धात्माधान्यं, नामधेषमवि सत्पातन्त्रत्वात्सर्वेषामेव्युत्पत् द्विवचनमतिकएकमिति प्राप्तेऽभिधीयते । कमान्तविधायित्वे स्यात्सर्वयां प्रधानता समुदायानुवादौ तु रूपाभावादिमो मतो ॥ ५ ॥ द्रष्यं कचिल्लभ्येत देवता तु न लभ्यते लभ्यते मन्चपणीचाज्यभागाङ्गता यः ॥ २ ॥ लिङ्गामाया मन्त्राणामाज्यभागाहता स्थिता घवनन्तु व्यवस्थार्थमल्यार्थस्यादवाधतः ॥ ३ ॥ शानीयधन्वतीनां हि लिइनमाभ्यामाज्यभागाङ्गत्यै नाय्यस्यया प्राप्तानां तादर्यायाधेन स्यामात्र धासंधी पार्णमास्या एधन्प्रती अमावास्यायामित्येताभ्या विधीयते लाघशादिति भेषा मन्त्राणां य एय बिहानिति मिहिसमान्तासन्धः येन मान्वर्णिकी देवता स्यात् ।। - द्वितीयोऽध्याये द्वितीयः पादः । २१ न च फल्पयितुं देवता शम्यते, विधिगम्यत्वादेवतात्वस्य । न चासत्यां देशतायां यागानुष्ठानं सभवतीति गत्यभावात्समुदायानुवादस्वं, तत्र पौर्णमासीसंयुत्तेन वाक्येनोपपदवशात्पर्णमासीकालयुक्तानां त्रयाणांत- न्वेणानुवादः, तेनैवेकानुधादेन त्रयाणामपि पामेकसमुदायापत्तिः, तदेक. त्याच्च पौर्णमासीमित्यवचनम्, एवममावास्यासंयुक्तऽपि । ततश्च समु. दापयसिदिः कालयोगाच्चाग्नेयादीनां प्रसिद्धार्थ दर्शपूर्णमासाभ्यामिति द्विवचनान्तं फालयोगि चापपदं शनात्याज्यातं विशेपे स्थापयितुर्भाित तेषामेव प्राधान्यमितीयमेव च द्विवधमालितसमुदायद्वसिद्धिः समुदा. यानुवादमयोजनमिति नानर्यश्यम् । यता पौर्णमास्यां पार्यमास्यन्येतदपि वाक्यद्वयमनर्यकं स्यादिति नानर्यक्रम, आग्नेयादीनामेव निकम्य त्रिस्य सहयोगार्थत्वात् उत्पत्तिवाश्यपु हि तेषां प्रत्येक कालयोगावैपयोगता सिद्धीत । अनेन तु बचनेन यथैकप्रयोगसिद्धिस्तथैकादशे यत्यामः । तस्मादरूपत्वात्प्रयोजनघत्त्वाच्च समुदायानुवादत्वम् । इदानों पूर्वपत. धादी प्रकारान्तरेण प्रत्यतिष्ठते । भदेवमरूपत्व समुदायानुबादता। यदाग्नेयादिवाश्येस्तु तयारूपं विधीयते । य एवं विद्यानित्येताभ्यां पौर्णमात्यमावास्यसंजनी यागो विधीयेते पदाऽऽग्नेयोऽष्टाकपाल इत्यादिभिस्तु पौर्णमास्यमावास्यासज्ञाभ्यां साध यागायनाष्टारूपालादिद्रव्यमग्न्यादयश्व देवता विधीयन्ते इति नारूप त्यम् । एष सर्वधास्यानि विधायमानि भवन्ति न कश्चित्समुदायानुवादः । यागरच प्रत्यवश्रुतो न द्रव्यदेवतासंयोगानुमातव्या भवतीति श्रेयानयं पठः। पत्रोच्यते गुणों नेकः प्राप्तक्रमानुवादतः । नैन विधिना गयो यिधातुमसत्तः ॥ भावनास्थाऽपि विधिस्तादयभेदेन तर तर संक्रामति यत्पश्च विधिः स एव विधेयो नान्यस्तदृगोऽपि । तदादापर्यगर्भपरो विधि यति तदाऽस्यकस्यानकगुणविशिष्टस्य विधानाद्विशेषणानां दार्थापत्या विधिसि - शास्त्रीपिकायाम् इनासमतवणटोपः प्रसज्यते। यदा स्यन्यतः प्राप्त कर्म भवति तदा तस्या- विधेयस्याद्विशेषणपरी भवति । सत्रानेषु विशेषणेयेन विहित तरा- नातेपात्तत्रापि श्रुत्येय विधानं कर्तमित्यात्तिप्रसङ्गः, विशेषणान्याप यानि प्रागेव क्रियान्वयास्मिथः सन्धितया शब्देन प्रतिपादितानि विनव विधिना प्रसिद्धसबन्यानि भवन्ति यथा पशुनेत्येकपदीपातानि जाति- लिङ्कमाझाएकाणि । तत्र हि प्रत्ययाधिधेयमे प्रधानभूत करणकारक मुपसर्जनीभूतनात्यादिविशिष्टं पदेन प्रतिपादितम् । प्रसिद्धार कारकश तिजोत्यादीनां प्रमाणान्तरेण विनैव विधिनति शस्यं प्राप्तक्रमानुयादेनापि तदेव विधातुम् । भित्रपदोपात्तान्यपि यनि सामानाधिकरएन पप्या या क्रियान्वयात्मागेव मिथ सबन्ध राख्दती वस्तुतश्व विधिमनादृत्वैव लभन्ते यथाऽभ्युटिसेप्टाये चोटिष्ठास्तान्विण शिपिविष्टाय श्रुते चहा । साहि विपिविष्टशब्दो योगिक शाति मधिहितेन विष्णुशन्देन श्रुत्यैध सामा नाधिकरणय प्रतिपत्तुम्, प्रसिद्धश्च विष्णुशिपिविष्टो मन्त्रार्थवादादिभिरति तत्र फ्रेवलं श्रुतसहिततोदिष्ठसन्धी विधिना घोषितया यो विष्णु गिपिविष्टः स तस्य नादिष्ठाना च देवोति । तनकार्यविधानाद्विधिम- त्ययस्य नामदुलारणार्यात्तः । अत्र स्वाग्नेयोऽष्टाकपालः योर्यमास्यामिति यपि तद्वितस्य सनिहितद्रष्यवचनत्यासामानाधिकरण्यलक्षणः शब्दः पवन्या मागेव पौर्णमासीमबन्धादानेयोऽष्टापातयोलभ्यते । सथाऽप्यसो संबन्धः प्रमाणान्तरेणासिद्धत्वादत्रैव विधातव्यः । तं तु विधाय पुनः पार्ण- मासीसरविधिरित्याएत्तिमसङ्गः । न त्येयं समति य भाग्नेयोला- पालः स पोर्णमास्यामिति असिद्धत्वादाग्नेयस्याष्ठाकपालस्य । अत ए घक्तयम् अष्टाकपाल आनेयः स च पार्णमास्यामित्या रत्तिः प्रत्ययस्य स्यात्तस्माटा एवं विद्वानिति विहितमानुवादनात्र गुणविमर्मभवादयश्य- मेध भानान्तरं द्रध्यदेशताधिशिष्टमावितजि विधातव्यम् । नच भायनान्तरं भायनान्तरस्प रुयं भवतोति सिमरूपत्यमतः समु. दानुवादी र द्वितीयेऽधाये द्वितीयः पादः। पौर्णमासीवटुपांशुयाज: स्यात् सू० उपांगुयाना पूर्वताधिकरणम्। अतः परं समुदायानुवादापवादकतयाधिकरणत्रयमारभ्यते। दर्श- पूर्णमासयोः श्रूयते "नामि वा एतन्मजस्य क्रियते यदन्यञ्दी पुरोडाशी उपांशुयानमन्तरा यजति विष्णुरुपांशु यष्टध्योऽज्ञामित्वाय प्रजापतिरूपांशु यष्टय्या नामित्वायाग्नीपामावुपांशु यष्टव्यावामित्वाये"ति तथाऽग्नेया- नीपोमीयपुरोडाशयायानुवाश्यायुगलयोर्मध्य वैष्णवप्राजापत्यानीपोमी- याणि याज्यानुवाश्यायुगलान्या मातानि शाखाभेटेन । तत्र संशयः । किमु. पांशुयाजमन्तरा यजतीति समुदायानुवादी विवादिगुणकानां यागाना- मुक्त सिधि रिति । सदयं किमस्य रूपमस्ति । न ति, तदयं च विष्णुरुपांगु यष्ठव्य इत्यादिभिर्विष्यवादिदेवत्या यागा विधीयन्ते । क्रिम्याऽयमर्यवाद इति। यदि विधयस्तत एपामेवयागाना विष्णवादिदेवत्याः याज्यानुवाश्याः लिङ्गममाभ्यामङ्गं भर्धान्त नोपांशुयाजमन्तरा यजतीत्यस्य साम मरिजा- नासतश्च मान्धर्षिकदेवता लाभाटरूपः सन्नगत्या विवादियागानां समुदायमनुवति । यदा तु विवादिश्रवणमर्थवादस्तदा याज्यानुवा- क्या यागान्ताभावादुपांशुयाजमन्तरा यज्ञतीत्यस्यैत्र क्रमादङ्गं भवन्ति दशमाधिकरणन्यायेति मान्नवर्णिकी देवता लभ्यते धावं च व्यमिति रूपतामाद्विधिरेव भवतीति । तत्र विष्णवादियाश्येषु तव्यप्रत्ययदर्शनात् । ऐकान्तिका बिधिनात्र वर्तमानापदेशतः ।। वैश्वानरवाश्ये हि यदष्टाकपाला भवतीत्यादिपु विधिपुरुषव्या. पारयोरथवणादादब्दोपवन्यादृर्तमानापदेशनार्यवाटसरूपत्वात् द्वाद. रापाले निर्वदति विधियुक्तभावनाश्रवणातदुपरमापसहारमध्यति- नामप्टत्वादीनां तदेकवास्यत्वं न बाधितव्यमिति गुणफविधान निरस्तम् । इह तु सत्यपि नामित्वाजामित्वोपक्रमोपमहामध्यवर्तिस्ये मच्छरदादानुपहघिधिभत्रणादजामित्यायेति व तवेर प्रत्येसमुपभोप. न्यातजामित्वदीपपरिहारप्रशंसाऽयगमावास्यभेदमडीहत्य विधित्वमध्यय. ।
. शास्त्रदीपिकायाम् सीयते । नामि वा एतदिति चोपक्रमस्त्रयाणामपि नेपामनुपङ्गेण वाय. शेयो भवति । सति च तेषा विधित्वे रूयाभावाद्वर्तमानापदेशाध्वपाशु याज्ञ यजतीत्यय नामिविपन्यासन प्रस्तुताना बत्यमाणाना शिक्षा दियागामा समुदायानुवाद इति प्राप्ते ऽभिधीयते । नामित्वापक्रमादेकमज्ञामित्वोपसहते । धाम्य तन्मध्यपाताच धिपण्वादोर्यवादता ॥ बावशेषानुपद्म्म गमो सत्या न युज्यते । अनचोननिमित्तश्च जानिदोष प्रकीर्तितः स तनान्तरालमयुक्तो विधिप्तत्रैव निश्चित । মুলানি ব ন য়যথানম্ মি তা হয়ে জিম্বন যা মুয়াবিনি এবাৱায়ান न्सर्य नामिदीयाभिधानादुपका स्वेतदध्यसितम् । नूनमन्तराले किचिद्धि घिसिल तदन्तरालमरणादेवाजामित्वगुणेन प्रशसितमिति । कि सद्धि मित्येतावदनवातमन्तरालप्सयुक्त तद्विधानमित्यवगतमेश ।। नच विद्यावादियुक्त वनन्तरालमयोगोऽस्ति येन विधि स्थात्म सराले चाििहताना नाजामित्वेन प्रशसाऽवकल्पते। पुरोडाशनरन्तयन्निा पिता स्याटलान्यत्र कधिहिष्णवाटयो यष्टध्या प्रजामित्यायेति मिलेन मगत, तस्मादुपाशुपानमन्तरायतीत्युपाशुगुणको यागोऽन्तरालोपललिते फा विधीयते तदादोऽय विष्णुरुपाशु यष्टश इत्यादिमन्त्रवर्णमाप्तथि पावामनुधादेनेति न्यायम् । ए चैकगायत्त न बाधित भविष्यात न छानुपर सत्या गती कल्पिता भवति । तस्माद्विधिायन समुदायानुवाद । प्राचारापूर्वता १० आधाराग्निहोत्रमख्यत्वात् ॥ ४ ॥ अधिकरणम् "अग्निहोत्र जुहोति" "अाधारमाधारयसी 'ति निर्गुण कर्मसनायुक्त शुत समनिधी धानुहोति अर्धप्राधारयतीत्यादीनि मगुणानि प्रणानि । समय कि दमा नुहोतीत्यादिभिििशष्टा मापा विधीयते । नेपाच रुपयतामरूपोऽयमनिहोत्र जुहोलीत्याधारमाधारयतीति समुदा - द्वितीयेऽध्याये द्वितीयः पादः । यानुबादः उतायमेव कर्मविधिरिति तत्रैव गुणविधय इति । तदर्थमिदं विचायत निमविज्ञातरूपं कर्म विधातुमेवाशक्यमुताविज्ञातरूपमपि ताय. विधाय परवादपज्ञानं संभवतीति । तदमपरं चिन्तनीयं प्राप्त कर्मणि गुणाक्रमात्रविधानं संभवति ? उत नेति । तत्र रूपापरिनाने विरोपानय. धारणात् । सामान्यस्याविधेयत्वाकानयोविधिसंभवः ॥ न च दध्यादिभिर्वाश्यः प्राप्तकमानुवादतः । गुणमात्रं विधातव्यमव्यापारात्मक पतः ।। अग्निहोत्रं नुहोतीति होमसामान्यमवगम्यते । न च सद्धि- धानयोग्यं, विशेषस्तु योग्यः स चानुरज्जकाधीननिरूपणो न नुहोती. त्येतायता गम्यते । न चेह द्रव्यदेवतादिक्रमनुरननकमुपातं यदुशेन विशेष्यायधारणं स्यादनिरूपित्तश्व विशेषो न विधिनाइन्वेतुं योग्यः तेनावगतस्य सामान्यस्यायोग्यत्वावग्यस्य च विशेषस्यानवगतत्वावात्र विधिः संभति तथाऽग्निहोत्रमिति संज्ञा च विशेषविषयत्वादनबगते विशेपे दुर्घटैष । यदा चैव विधिरवानिप्पवस्तदा न दयादिवाक्यापि गुणविधानं शम्यं विहिते कर्मणि तदनुवादेन तैर्गुणो विधातव्यो न धात्र विहित कर्मत्युक्तम् । अपि च याप्यत्र कर्म विधीयते तयाऽपि न शश्यते गुणो विधातुमध्यापारात्मकत्वात, चेतनप्रयतनात्मको हि विधिर्न चासो स्व. व्यापारादन्यत्र प्रवर्तयितुं शक्यते । तेन दध्यादिवाक्यैरपि स्वस्वव्यापार एव विधातव्यः । विशेषगुणतया च दयादीनां विधिरङ्गीकर्तव्यो न चाग्निहोत्रमाक्याधिहितो होमः पुनात्र दधिर्शिशष्टोनिधातुं शक्यते हि- तस्य विधानायोगात् तेन दधिमात्रमशिष्यते तच्चाविधेयमित्युक्तम् । अतोत्रादिविशिष्टाहोमा विधीयन्त। तया चाग्निहोत्रमित्यस्यान्य- तोऽपि रूपालाभात्समुदायानुगदत्य,मेव माघारवाश्ये पोति प्राप्त धमः ।। प्रमतानामसद्धावात्कर्मणां नानुवादता । नहि दयादिवाश्येषु दध्यायातिप्तशतिना ॥
. शास्वदीपिकायाम विधिना शक्यते कर्म विधानमितात्र तु । अनन्यातिप्तशक्तिस्वाद्विधिः कमैकगोचरम् ॥ "दा नहातीति झप्राप्तदध्यादयातिप्रशििवधायको निकविधि- निमित्तगौरवपरिजिहीया कामांनुवाद मायमानो यदि न कचिदपि माप्ति लभते ततो विशिष्टाधिमङ्गीकरोति । सत्या स्वग्निहोचा दिवा बैन कर्मणा प्राप्ती नदनुवादेन गुणमाविधान लाघवान तु विशिष्ठवि- धानम् । अतश्चाविहितत्यादीमामायाप्तत्वादनिहाचवायचेऽनन्यातिप्त शक्तित्वात विधायक कर्म विधत्ते । यदापि तत्र रूप न जायते तथा- ऽपि विधिवशादेव सामान्यमतिक्रम्य सल्लक्षितोऽन्यत्राविहितो होमवि. शेपोऽयमित्येतावव गन्यमानया विधानासम्भव', ललितविशेषविषय. स्वेन सजोपबन्धोऽप्युपपत्र । तस्य दध्यादिवास्वरूपविधानाचारूपत्वं হই বিষয়ও আঘাহি দু বিন হা সুখ दिति । सदापि न शिया विहाय द्रव्यविधि प्रतीयते तथाऽपि तस्यामेव মিoিায় নীয়ালা বিঘি দুধ না মানায়মান परतामवलम्बमानः फलतो गुणविधिरित्युच्यते न प्रतीतिप्त । तेनात्र गुगामात्रविधानम् अग्निहोत्र जुहोतीति प्रतकामाचा मलाभाव विधिब न समुदायानुयाद.॥ • द्रव्यसंयोगाचोदना पशुमामयोः प्रकरणे पशुसीमापूर्णता ह्यनर्थकी द्रवोगा न दि सस्य गुणायन ।। ५॥ "ग्रानीपोमीय पशुमालभेत"नि श्रूयते । तया हदयस्पयि घात्यय निहाया अथ चतप्स' इत्यादीनि तथा सामेन यजेतेति श्रुत सत्राप्येन्द्र थायर गहालि मेरावरुण पालो 'स्येवमादीनि । तत्र सरायः शिमयटति- राहुतिभ्या छोटिसाना कर्मणामिशालतियनती समुदायस्यानुदि. लारा सापूर्वयो कर्मणसिंधारा मिति, सट छ किपैन्द्रयापयादि यास्पयोगा विधीयन्ते? किम्वा मस्कारमात्रमिति तर धिकरणाम।
। , द्वितीयेऽमाये द्वितीयः पादः । "ऐन्द्रवायमित्यादि द्रव्यदेवतसङ्कः । याग एव विधातयो यहाती न हि देवता" ॥ सेन्द्रवायवमित्यादि तावदेवतालहितोऽयम् । न च देवतायागा- दन्येन संपादयितुं शश्यते, येन यहणेनेन्द्रवायत्रं कुर्यादिति धाश्चार्य: स्यात् । न वैन्द्रयाय सन्तं गृहातीति मंभवति असिद्धत्वादैन्द्रवाय. वस्य, तेनावश्यं यागा एय विधातव्याः । ननु नावश्य देवतातद्धित एवायं तस्येदमिति संबन्धमात्रेऽपि तस्य स्मरणतिनैन्द्रयायदेशविशिष्टय. शणमात्रयिधिः संभवत्येव, भवेदेवमैन्द्रयाययादिपु परिहारः महत्वतीया- दिपु देवतायामेव छविधानावश्यं देवतामंबन्धोऽङ्गीकर्तव्यः । तथा चन्द्र वाघधादिप्यपि तथास्तु फिर्मानरूपितसंबन्धमात्रामपणेन, तम्मादया. विधानम् । एव च मामेन यनेतेति देवताऽभावादरूपः सन्समुदायानुवाद रख भवति यतिः सामशब्देन तत्रैव गृहातिना सामान्यातिप्तं द्रव्यं नियम्यते । यहाऽव्याधारया रहातोति गुणयाक्येन धारासमर्थ दव द्रध्यमात्रामगमात्तत्प्रकृतित्वेन मोमविधानं व्रीहिभिर्यजेतैतिवत् । ननु धिरती प्राप्तायां प्रतिविधान युक्तं । न चैन्द्रवायादिवाश्ये पुरोहा- शवत् वितिस्पात्ता यस्याः प्रातिर्विधीयेत । यदि सोममभिपु. योति सोमं यावयतीत्यादिभिः सोमरसस्य मयतत्यादिप्रयत्वाच्च एकातः प्राप्त एव विटातिभूतो रस इत्युच्यले लसातस्य नितमाम तित्वाब भूयः सामविधानं संभवति । न चावाधारयेत्यन्ताऽपि विकृति- प्राप्तिस्दकस्यापि द्रमद्रव्यस्य संभवात् । उच्यते यदि विकारानुगटेन प्रतिबिंधातव्या स्यात्ततोऽयं दोषः स्याच च श्रीहिभिर्यजेत इत्यपि पुरो. डाशानुवाटेन ब्रीहिविधिः पुरोडायस्यानुपातत्यात् । ग्रीहिभियनेतेति च फरणाविभक्तद्रव्यसबन्धाभायात्तेन यागं प्रति करणत्वेन विहिता श्रीहयः पुरोहाशावरुहे यागे मातात्करणवासभवात्तत्प्रकृतित्वेनैव करणं भव. न्तीति प्रतिव्ययिर्धािरत्युच्यते न च प्रतिस्येनेश विधानात, एवम- नापि यागं प्रति कारणत्येन विहितः सोमो धाररासमर्थद्रव्यावरुद्ध पागे तत्पतिर्शत, मभवति च सोमप्रति द्रवद्रयमिति युक्त प्रतिवि.
स . शास्त्रदीपिकाणम् धानम् । अया सामभिपुणातीत्यादिभिः सोमासस्य प्राप्तत्वात सोमरा- ब्दोऽप्यनुवाद एव तत्मयन्यायेन नामधेय भवति । तदेवं धा पूर्वपतः सामसदन द्रव्य विधीयते ? प्रतिघ्यं वा, नामधेयं वेति । जिन्तु सर्वथैव समुदायानुवादः । तथा च यागभेटादैन्द्रवाययादीनां समुलये सति दशैतानध्वर्यु: प्रातः सधने यहान एहति “अश्विनो दशमी गयी मृतीयं जुहोति" इत्यादि क्रमसमुच्चपदर्शनमुपपटाते । अन्यथा खेकावर दागस्य तदर्यानां च देवतानां यहाणां च विकल्प सति प्रमादिदर्श. मानुपतिः । यदि च सोमेन पजेतेति याविधिः स्यात्तनः साम शब्दम्य लताबनात्वासापशिशिष्टया य: मानीय दांत नेन्द्रवायवादिवायः रसविषयावधिः संभवतीत्यानय नेषां स्यात् । अभियादिभिश्चोत्पतिशिष्टा लला न रसीकतुं शम्पले । तस्मादेन्द्रया uarटिभिरेव यागविधिः । एवमग्नीवामीयं पशुमालभेलेत्यत्रापि याग. विधी समुत्पत्तिशिष्टपशुजातीयद्रव्यमेव यागसाधनमिति वृदयाव्यवदान- वचनानि तव गुणधित्येनासम्भवादनयंकानि म्युः iअताहदादिवाय विहितहदयादिद्रव्यमानुवादेन देवताविधानमेतदिति वक्तव्यम् । पशुरादायि दृदयादीनां "गस्य वपाया मेदस" इति मन्त्रवणा- कागप्रतित्यारोपामेव विश्ती प्रतियटुपनारा दनुवादः । अयं पुनः कमाया हृदयादिवाश्यविधीयन्ते यान्यना देवनाविधानम् बच्ची द्वापत्र पचा एकत्साघवदानमात्र विधीयते धदेवतासयोगाशयया. सत्यतयन्यवाच तदाचित तु स्पर्शनमालभतिनाउ नाते पशुशद्धेन तु हृदयादिप्रकृतिद्रव्यमाचिमापनारादयादिद्रव्यम् आनीपरमीयरब्दैन तु हृदयादिप्रकृतद्रव्य अग्नीयामीयत्वेन विहिने संवैतावतोयागा कल्पन्त. रिति । अन्यत्वसपि देवतासंपन्धराणे हदयाचवदानाना भाचाप्याय. दानप्रतिस्वातद्वदर यागमानव हृदयादीनामभिपश्युकपूतोयल्ला भ्यते न पाानुयाटेनैव देवतादिविधिरिति तस्मात्समुदायानुयाद रति मासेऽभिधीयते - - द्वितीयेऽध्याये द्वितीयः पादः। २२० द्रव्यान्तरेणा संयोगावानुवादो ऽवकल्पते । लेन यागविधी एतावन्ये गणविधायिनः । पशुशब्दो हि जातिवचनोऽतज्जातीयेपु विना कारणेन लतणया মহিষমনি ঋনগ্ন ভিয়িছuাখিনা। न च पविशिष्टयागे विहिते हृदयादिवास्यानां गुणविधित्वा. संभवः, पशोध हृदयादिद्वारण करावायपी, प्रणाझाऽपि हि येन यत्ति यते भवति तकरणं तस्य। यथा लोके गेमियेन पचतीनि, वैदेऽपि सुषपक्का भवन्ति यागेन स्वर्गमिति तस्मादेको यागः पशुविशिष्टो ऽग्नीयाम. देवन्यो विधीयते । हृदयादियवानि तत्रैव सस्कारमात्रविधानानि तथा सोमेन यजेति सेोमशब्दो लतावचनः । न चासो प्रष्टतेष्वैन्द्रवादियु हबिष्टुन विधातुं शक्यते धारया राहातीति गुणवाक्यविधापितस्य द्रय. ध्यस्येन्द्रवायमिति हितेन देयतासंबन्धित्वेन श्रुत्याऽभिधाना सायन- विर्विधानम् । नापि तत्मप्यन्यायेन नामधेयत्वं सामरसस्य प्रागस्माद्ध- चनादपाः । नन्येन्द्रवायमिति प्रस्ताभिधायी तद्धितोऽभिपवादियाचः प्रष्टतं सोमरसमभिधत्ते । नैवम अण्व्या धारयेत्यनेन व्यवधानादभिधादि- वाक्यानामप्रमतवाद्वारासमर्थद्रव्यमानमत्र प्रभातम् न च धावाश्य सोमरसविषयं धारामायणासन्माण व वाक्यायोपपतः सत्यपि संनिधाने द्विपयत्व धारायाश्यम्याप्रमाणका । सस्कारवाक्ये दि लाझिकाय सस्कारानुपपत्तरपूर्वसाधनविरोधलतणया मचित्तग्रहयां युक्तम् । धारावास्य तु ग्रहणोद्वेशन धारामात्रविधानान प्रश्तापेक्षा । सिंचास्मिन्पत्ते ऽयपि नियम नास्ति य एघ सये सोमः स एवाभिपसे याभिषधेस एम पाबने रति सर्वपक्रयादिवास्याना लौकिमयाणे- माण्डपकारकमयादिविधायिना मियोऽनपेतन्यात । नच प्रकरणाद्विशेषनाभः प्रकरणस्थाविशेषत्वात् । नाप्यधिकारा. द्विशेषसिदिस्तुल्य! नाधिकार स्यादिति हि द्रव्यसंग्याहेतुसमुदाय. मित्यत्र प्रत्यति । यदि तं सोममभिपुणुयादिति तच्छन्दः श्रूयते ततः सा वैश्वदेवोतिश्मशतग्रहणं भवेत् साममात्र श्ययाव मस्तगामित्वम् । ।
शास्त्रदीपिायाम + पद्य धारावाक्यायि ऐन्द्रमायादिवाक्येयु प्रमलगामियि धारासमर्थमेव द्रव्य गृह्यते न सामरसस्सस्या तत्वादियुतम अतो न तत्मप्यन्यायन नामधेयत्वम एतनै मदेशिन सस्था धाश्यै सोमस्य प्राप्तिमभिदधाना निरस्ता सपा सिद्धान्तेऽपि तथैव सोमप्राप्त सोमपट नामधेय स्यादि त्यास्ता लावत । एय सावषिष्टुनाविधान नापि नामधेयत्वमित्युक्तम । प्रतिदावधान त्वशिष्ट निराकरणार्य च सूत्रम अचटिकाश्च मस्कार' इति । योन्द्रवापधवाक्येषु यागो विधीयत तत स्यात्मति द्वयविधि, तेषु तु पहगामात्रमेव देवताविशिष्ट विधीयते । सन्मान श्रवणात्सभति च महणनेन्द्रवायः कुर्यादिति विधि । यपि यहण मात्रेण नदेवत्यता न भवति यागहितेन तु यहणेन शक्यते तदैवत्यता कर्तुम । अता देवताधिशिष्टे यहणे चोदित यागमन्तरेण तदनुपपसे , पागा पताया सोमेन यजेत्येतत्सयंत्र मादेवतासन्धानुपपादयटागान्तरक बना निरुटि दशमुष्टीमिमीत इति च परिमाणवणात सावतात मोमस्याल्पपरिमाणे पात्रैरससि ममुळ्ये यहणासभवाद यथारहीताना मेव द हामानुपपत्र प्रमसमुच्चयदशेनमाश्विनो दशमा रह स तीय नुहोतीति । प्रयाणामपि समुदायानुवादापवादाधिकरणाना पूर्वपते कर्म भैद सिद्दान्ते विभेद इति लयासधन्य ।। सू० पृथक निशात्सख्यया कर्मभेद मामतकमभदाधिकरम । गतोऽभ्यासम्म । सय्यया भेदरदानीमभिधीयते । अत्र की কচিকানা ময়মনকিযা লাবন্যম। এখান অষ্টে तोर्जुहाति द्वादश द्वादशान होतीति तनैको होमो विधीपले बधा पति मदर । पत्र पावालस्य समया कर्मकस्योयधारित । मायासपत्तिरभ्यामाप्रपाकादशयरत । उच्यते, यादव यदि कर्मक्य प्रागम्मादयधारितम । अग्यानमारतत्सिद्दीप्तायामामाखता।
- द्वितीयाध्याय द्वितीयः पादः। एकादशप्रयानानिति हि निजातसंख्येपु प्रयाजेषु श्रुतासंग्यायुकम- भ्यासेन पूर्यते । न चैवमिह कर्मकत्वं विज्ञातम् । न हायातमात्रं प्रमाणे यतः कर्मकत्वं प्रमितं म्यात यावन्ति वाक्ये पदानि प्रयुज्यन्ते तावता संहत्य प्रामाण्यम् । अतो विदधदेवाख्यातं सवासामानाधिकरण्यानि कर्माणि श्रुतसमाविशिष्टानि विधत्त इति सिद्धा भेदः । अत्र कर्मण्येव सवाश्रयणात्पर्यपतशा मन्देति मत्वा भाष्यकार: सप्तदश प्राजापत्या. 'नीत्युदाहरत् । अत्र द्रव्यगतसवाया नातीव स्फुटः कर्मभेदति विचा यते । कि सप्तदशपशुद्रव्यक एको यागो विधीयते ? | मि चैकैकपशु. द्रध्यकाः सप्तदशैसे यागर इति सदर्थ विचायते । प्रामापत्यानीति प्रकृत्या मनापतिदेवताऽभिधीयते तद्वितन पशुद्रव्यं, बहुवचनेन बहुत्वम् । तत्र द्वितीया घटुत्वेन प्रथमर्मान्यतः पश्चात प्रजापसिना देवतया संबध्यते । पशुश्च पशुश्च पशुश्च पशयस्तेषां प्रजापतिदेवति, तदा यहुभिः पशुभियासकदेवता संबध्यते इति द्रष्पदेयतासंबन्धेश्याको. यागो भवति । कि वा प्रयमं प्रजापतिनाऽन्यितः पशुः पश्चाहहुत्वेन संघयत प्रजापतिर्देवता अस्येति प्राजापत्य: । प्राजापत्यश्च प्राना. पत्यश्च प्राज्यापत्यश्च प्रजापत्या यहय दति, तदा भिन्देयता- संबन्धैभिंता एव यागाः कय्यन्ते तत्र प्राजापत्यशब्देन देवतासंबन्धप. सर्जन द्रव्यमेध प्राधान्येमाच्यते । यच्च प्रधान तस्यैवायान्तरेण यस्येन संगन्धा नापसननस्य देवतासंबन्धस्य । ननु देवताविशिष्टं द्रव्यमभिहितं विशिष्टेनैव स्वरूपेण भट्यान्वय: स्याव स्वरूपेण । न द्वा चय इत्यत्राने. फान्त्याव हि द्वर्गवत्यत्र दिवशिष्टेन रूपेण द्विवदनाऽभिहितमा- योगः । तथा सति द्वाविति चत्वारः प्रतीयरन, एच वय इति नव । न च तया, तस्मादाया तत्र द्विविशिष्टमपि द्रष्यं द्विशब्देनातं स्यह घेणेच द्विवचनाभिहितसमायोगं प्रतिपढाते, मयाऽत्रापि तद्धिताभि- हितं महायोग प्रतिपाते, तथापि तद्धिताभिहितं द्रव्यं स्वरूपेणेश यत्ययोग प्रतिपटाने न सेपसर्जनम् । तस्मादेश फर्म सप्तदराम. शुद्रष्यकम् । कमिदानों छोदकमालमेरुपनिष्पचकादशायदानद्रव्यावं शास्याटीपिकायाम् थागस्यानुग्रहीतष्य । माऽनुपाहि, न चोदवानुमायुंपदेशनिर्णयः । यथोष. देशं स्वतिदेशवर्णना, तस्माटेक कर्मप्ति प्राप्ते बमः यदि कर्म भवेदकमेकः स्याचादकालातः । तेन चैकगणप्राप्त पशुसमा विरुध्यते ॥ सनीयविकाप ोकादशिन तद्विकाराश्च प्राजापत्याला चैक पशुनियबैकादशावदानद्रव्यत्व यागस्यासोदित्यनाध्यकत्वे यागस्य बोट. कोऽयकमेधायदानगपामतिदिशे तस्मादत्र सप्तदशाना प्राजापत्यत्व न सपादित स्यात्म चोपदेशनातिदेशस्य बाधा विरोधाभावात, प्राजापत्या नीत्युपदेशस्योभययाऽप्युपपत्तेः । नेनार्षयताधारणमुपदेशवाय प्रति यकृष्देन शाक्यरेषभूतेनानेमकर्मपरमवधार्यते । कर्मभेदे हि प्रतिकर्म भित्रै रचोदकम्तावता गणाना प्राप्त, सिद्धति सपा प्राजापत्यत्वम् । एवं "सन्ताय कपिजलानालमत" इत्यादिप्यपि चोदकरशेनेन पावट दृष्य यागभेद । ये तु चोटकमनादृन्य द्रष्यस्य तद्धिताभिहितस्य विशिष्यस्येव बहुलावरमा भेदमाहुम्नेषा चतुमिहिमदेवनेषु धमकाय कपिजला- नित्यादि न कर्मभेत सिध्धेत तत्र प्रतिपखवदानगपामार्गासने स्यात् । अथ सत्र चोटकवशावेद,स्वस्तयेव सर्वास्तु, किमनवापिना तद्वितो पन्यासनेयास्ता तावत् ॥ सच्चाकतकर्मभेदाधिकारयाम। सू० संज्ञा चोत्पत्तिसंयोगात् ॥ ७॥ उ शक्रमस्यातन्त्रत्वादविचार गुणाकरणान्तानिमित्त भेटमुपेत्य मप्रति प्रज्ञाता भेदो भिधीयते । च्यातिप्टेम प्रहाय श्रयते । 'अधेप स्वातिरयेप विश्वत्योतिश्यप मर्यन्योतिरतेन सहमतिणेन पवेत ति। सताव्दपारामृष्टाना न्योतिरादीना यनिसामानाधिकायपेन पागना. मत्य सात्मिम् । तर मशय किं तमेव न्यातिप्टेम स्पोति। दिगदरना महपरिणाख्यो गुण विधीयते । उत कान्ताये. मामान्य प्रतियानि विधीपन्त इति । सर प्रकरणासप्तस्य च पर- বিশ্রামানাযিয়াল জানান মজুমানা- बन्दनायोगान पूर्वस्पेय मुखिििित प्राप्ने । - द्वितीय ध्याये द्वितीयः पादः । नामान्तरयुतात्रय भेदस्तावत्प्रतीयते । बलवडाधकाच्यासायन्यथात्वं प्रपद्यते ॥ न चात्र बलवदस्ति घाध, येन मानिमित्तो भेदो उपोदोत संज्ञाश्रुत्या चाान्तरावगमात्मकरणविच्छेदै जाते ऽर्थान्तरकलुपितायां घुहावुपनिपतत्सहस्रतिणन यजेनेति न ज्यातिष्टोमं गन्तुमर्हसि तस्मात्कमान्तराणि । एवं चायैप ज्योतिरित्यारर्थवत्त्वमन्ययानर्थव्यं स्यात्, एतेन सहमतिणेनैतावतेव ज्योतिष्टामस्य गुणविधिसिद्धेरैतच्छ- ब्दश्च प्रज्ञायमानकान्तरवचनत्वेनाप्युपपदात दति सिद्धः कर्मभेदः ।, डेयलाभेटकमकर्मभेटाधिः सू० गुणगापूर्वसंयोगे वाक्ययाः समत्वात् करणम्। - इदानों गुणलक्षणो भेदः प्रस्तूयते । द्वधा गुणस्य भेदकत्यं कश्चित्तायद्गुणः पूर्वििहतस्य कर्मणाः प्रालगुणावरुदत्वात्तत्र निवेशमलभ- मानः स्यात्मसंगतये विधेः कान्तयत्तिपरता कल्पयन भेटको भवति, अनेकत्याहा गुणानां प्राप्तझमानुयारेन विध्ययोगात्सबंधां विधिसिद्धये कर्मपरत्व विध. कल्प्यते । तत्राने कगुणनिमित्ता भेदः पौर्णमास्यधिकरणा- एव प्रसङ्गाप्रतिपादितः । अधुना घलवहिरोनिमित्तोऽभिधीयर, चातुमा. म्येषु वैश्वदेण्याऽऽमिति यागं विधायांमायते-"ariनभ्या यानिन मिति तत्र मंशयः । कि पूर्वस्मिवामिनायागे पानिनं गुणो विधीयते ? किंधा कमान्तर मिति । तदर्थ च किमुत्पत्त्युत्पत्रशिष्टी गुणो सुल्ययला- घुपत्तिशिष्ठापलीयानिति, तथा तद्धितचतुयारपि यताप्रल चिन्तनीयम् । तर वाजेनामितमा योगाद्विश्वेदेवा हि वाजिनः । प्रकृतांस्तान्यद्रेच्छुन्या वाजिशब्दश्च योगिकः । ते च पूर्वविहितझर्मसंप्रदानरूपेण प्रश्तालेनैव रूपेण प्रत्यभिज्ञा- यन्ते । तथाविधनच संबध्यमानं धाजिनं पूर्वक्रर्मण्येव विहितं भवति । एव च संभवति पूर्वर गुणमात्रविधाने प्रस्तहान ममतकल्पनमपान्तरकल्पनं विशिष्टविधिगौरव च नायितुं युक्तम् । नन्यामितायुक्तस्य पूर्वकर्मय उत्पत्ताधवगतत्वाव तत्र यान्तरमबन्धाता, योग्यता चास्ति । उच्यते - २३२ शास्त्रदीपिकायाम याप्यत्यत्ता द्रव्ययुक्त कावधारिल तापोह निक्षप्य वार्मस्वरूपमा. अमनदाते । अभिधानकता चाकाहान वस्तुता, तेन स्वरूपमात्रस्याभिधा. नोपात्तस्यात्त्येव द्रव्यान्तामन्यापेक्षा । योग्यता चाहत्येप मान्तरण स्वरूपममात्रस्य समन्दुम् । शब्दान्तराधिकरणे हि प्रत्ययवाच्या भावना प्रत्यर्थानुरक्तवावगम्यते न शुद्धस्वरूपैति धात्वान्तरमनवकाशं स्यादि- त्युक्तम् । इह तु कल्पितेन जिना गुणाननुरतमपि कर्मगधगतं पदान्ता. स्यात् । अतस्तदनुवादेन सय गुणान्तरविधानम्, अता नास्त्युत्पत्त्युत्यक- शिष्टयोधिधि' । न चामिनया देवतामबन्धस्य तत्वाद्वाश्यगम्याहा. जिनसबन्धादलीयस्त्वमिति वाच्यम् उपयोर्याक्यगम्यत्वास, न शामिनाया देवतासयन्धी वैश्वदेवीपदेन केवलेनावगम्यते कि त्यामितापदेकवा. क्यतया । तस्मादुभयोस्तुल्यबलत्वात्पस्भिव कर्मणि विकल्प. समु. च्चयो धेति प्रा भिधीपते । आमिनाया बलीयस्त्वमुत्पत्ती चोदनाच्छुते । उत्यवे धाजिन वाज्यात्तिन तदुर्बल मतम् ॥ যন মায়ানমার পা গ্রাম নিয়ে যায় যান। विधातुमित्युक्त, तदयुक्त, यद्यपि हाभिधानतः स्वरूपमात्र निष्फथ्यते নথামি ন্যানিফয়ানহান্নাৱানমালায়ানমায় तमवगम्यते, ततश्च नैराकासादयोग्यत्वाञ्च गुणान्तर तत्र निवेशमलामा नमात्मनिवेशनमकमान्तरोपति सूचयति । श्रोतश्चामिनाया विश्वेदेवः सबन्धः, तदितस्य देवताविशिष्टध्यबाचिन, पदान्तरोपस्थापितद्रश. विशेषवचनस्वाहाजिभ्य इति चतुर्थी मप्रदानमात्र वदति, न विशिष्ट द्रव्य, वाक्यातु सासबन्ध इति दुर्घन, प्रञ्चित चेतद्वार्तिक एव । अन्य च वय सनिविप्रकर्षमा बार्तिके स्व दृष्टया तस्मादामिना. बस्दै फर्मण्यविवेशद्वजिनगुमाकर्मभेद. ५ प्राधिकरणामानिरासीद्रा सू० अगुणे तु कर्म(शब्दे गुण- पानुक्तिमतकमाधिकरण था। स्तन प्रतीयत ५ गुणे तु फर्मशष्ट इति प्रदाण मावि पुस्तकेयु पादाम्यते मसुन युत पति पतीम।
द्वितीयेऽध्याय द्वितीयः पार। अथवाऽधिकरणान्तरम् “अग्निोत्रं सुनीति निर्गुणकमात्पन्न तत्सविधौ च दधा नुहोति पयसा नुहोतीत्यादयो बहवो गुणाः श्रयमाण: पूर्वकर्मनिवेशे सति विकल्पमसवादन्यतरायहढे चान्यतरस्य निवेशासंभ- वात्पर्य देव कमान्तर कल्पयतीति प्राप्ने म: संघाममोपामन्योन्या- उनालेचनेनाग्निहोत्रवाम्पमात्रालोचनात्तत्र च निर्गु खस्य कर्मणोऽबग- तम्य सर्वगुणयोग्यत्वात्पावापाभावाच्चान्यावाद्वोन्यस्य निवेश इत्य. भावातत्रैध गुणमात्रविधानं, प्रमाणवयाच्द विकल्पः ॥ टाटिद्रव्यमफरत्या. सू० फलश्रुतेस्तु कर्म स्यात्फलस्य कर्मयो- धिकरणाम । गित्वात् ॥ १० ॥ अग्निहोत्रं प्रत्य "दन्द्रियझामस्य जुहुया"दिति श्रूयते । तत्र संशयः क्रिग्निहोत्रात्कमान्तरं दधिविशिष्टमिन्द्रियकामाय विधीयते । उत तत्रैव गुणमा फसाय विधीयत ? इति तदर्थमिदं विचार्यते किं कर्मणः फलमिद ? मुत गुणादिति । यदि फर्मणः, ततः प्राप्तस्य कर्मणः फल. संबन्ध गुणसंबन्धं वे वाक्यं न शोति बिधातुमिति कमान्तरं स्यात् । गुणफन्तसंबन्ध तु सन्मानं वाक्येन विधीयते । धिहोमसंबन्धस्त्वाथ- यायिरूपः प्रकरणमाप्तोऽनयमानो न वाक्यं भिनत्तीति सिात्येकवा. स्यत्वमकमान्तरत्वेऽपि । तेन भेदाभेदसिद्धार्थ कर्मणः फलं गुणाति चिन्त्यते, सत्यपि च पतद्वये।भावनाभेदे धात्वर्यभेदाभेदविचारणाल्ल. तणसंबन्धः । तत्र धात्यात्मलमित्युक्तं भायना सविकतः । विप्रष्टस्तु नामार्थस्तदर्या न फलान्ययी । भावार्याधिकरणे होतदुक्तं, यया धात्वयात्फलं न मामार्यात स तु धात्वर्यस्यवाहमिति, तदिहापि दधि होमाये होमः फलार्यः । मिच। दभरच फलसंघन्धे नुहोसः स्यादनन्वयः । यदि सोऽपि विधीयत वास्यभेदः प्रसन्यते ।
२३४ - शास्वदीपिकायाम न होक वाश्य फले होमे च शाति दधि विधातुम । तत्रासति होमसवन्य जुहोतिपदमन स्यात सस्य व दधा सह शियामारकमा ऽवगम्यमान परित्या स्यात्तस्मात होमस्येव फले विधान गुगविशिष्ट स्येति प्राप्ते बम । धात्यर्थस्थान्यत प्राप्तगुणमात्र विधीयते । धेिप यच तेनैव फल नान्येन युज्यते ॥ নয় বি মানাখাথিয়্যাহ এর খালুয়া নাম यमपि विधीयते । अब तु मानत्वेन धात्वर्थस्थाविधेयत्याद्गुणमात्र विधी पले विधेयस्यैस फलसरन्यो नाविधेयस्य । सेन गुणस्यैव फल नतु कमान्तर विधेय भविष्यति । नापि प्रक्षतहानाप्रतिकल्पना विशिष्टवि धिोरयमत्वर्थलवणादोपप्रसङ्ग । अतो गुणमाविधानात्तस्येव फल, जुहोरिदानों कथमन्वय । केचिदाहु कापत्रमेव दधि फलकामस्य विधीयते न दधिमात्र प्रभावार्यस्य विधिविषयत्वायोगात अतो दध्य नुरतो हम पर विधीयते । न चैव वाक्यभेद, दो विधानाभावात लौकिक हिनियाकारकलतण सबन्धमाथित्य द्रव्यय क्रियापतिर्न पुनस्तादण्य कर्मणा कारकत्वासहादत फलार्थतेव होमे कारजीभूतस्य दध प्रतीयते न होमान्च, होमायो तापि विधिव्यापारावास्यभेद स्थाव तु तदस्ति तेन होमाश्रितस्य दधिमापारस्य फले विधानादरम्य भेद विनेव सिद्धो जुहोत्यन्वा दति । अत्रेद वातव्य यदि न दधि विधीयते कि तात्र विधीयते? होम एव दधनुरक्त फलाय विधीयत रति चदेव ताहि होम मय फतार्थ स्यात । दधि तु होमगतदअनुरागसपत्त्यर्थमु पाद्रीयमान नदयमेव स्यात्र फलार्थम । अपि च मा भवधी विधान तर नुरागस्तु प्राप्तस्य फर्मणो पिधोयते फलसबन्धश्चेति वाक्यभेद । ननु न यमो दान विधानमिति कितु होमार्यतया न विधीयते फलातया होमाथित विधीयते होमे फारकीभूतमित्यर्थ । उच्यते दति दधिविशिष्टकारकमात्र पदेनायत होमे तत्कारकमिति फुतोऽवगम्यते। पाण्यादिति चेदेव सत्याशयसमन्ध फलसमन्य च घोधपढास्य मिदोत ।
२३५ . द्वितीये ध्याये द्वितीयः पादः । ननु लौकिकमेव क्रियाकार कलक्षणमानपायि संबन्धमुपादाय केवल फलसंपन्धकरणाच पाश्वभेदः । नैतदेवं, लोकतो हि क्रिपाकार. कपोः सबन्ध, मभवमात्रेण तिट्टो न कर्तव्यतया ! कर्तव्यतया चात्र दनिहोमतबन्धः श्रूयते दधा नुहुपादिति, तेन तस्य कर्तपत्ता फलस्बन्ध. रचेति धास्यभेदः । न हि दधेन्द्रियकामस्य नुहुधादित्यत्र पन्द्रियकामः सदधा मुहुधादिति घचनध्यात संभति होमस्यानिधेषत्वात, विधाने च कमान्तरस्यापत्ते, अतो जुहुयादिति तावदनुवादः । तत्र पज्जुहुयात्त - न्द्रिमझामति च धास्यभेदः । अय यद दधा नुहुयातदिन्द्रिय कामस्येति तदयुक्तम् । न हि सत्यपि संभषे दमा होमध्यं प्राप्तं यन टोत । अय पदिन्द्रियामस्य जुहुयात्तति तदप्पयुक्तम, इन्द्रिमकामायन्येन हाम- प्पाप्राप्तत्यात् । अयमन्येत यदापीन्द्रियकामध्यन्द्रिपकामत्सेन रूपेण हामो नमाप्त इन्द्रिार्थत्वेनेति पावताऽपि पुरुषाणां बहुकामत्यात्कदाचिद- निहायाग्रस्यायामपि मभयतीन्द्रिये पुरुषस्य कामना, लेनेन्द्रियकामनोप- लतितस्य पुरुषस्य कदाचित्प्राप्त एव होम रति तदनुवादेन दधि विधीयतें, सदयुक्तम् । कामम्य फलफपाभिधायिनः कामपदस्य पुरुषस्वरूपपात्से लतणाप्रमहात् । अपि घेश न फलाये दधि भ्यात कितु दन्द्रियकामनायां निमित्त नैमित्तिकं प्रत्यक्षु स्यात् । विधरणाकारम्य तु अपूर्गतरानभ्युपगमात सत्यपूर्यान्यितम्येघ गुणास्य फलायत्यादपूर्वमान्यम्य च लोकतः सिदभा. यात्सुता याययभेद. स्यात् । तम्माव भाममय दधि धायन विधी यते अपि तु दधेत्येतावन्मानमिन्द्रियज्ञामः स दति, कयं ताई नुहोते रन्यया? । उच्यते दति काणभूतं दधि फनाथ विधीयते तृतीयानिर्देशात क्रियाप्तं च फाणत्यमिति क्रियाऽपताणां सनिधित्सवणममरणाप्राप्तो. होमसमन्यो सुहोतिनाउनाते न ननु होमादिवत्सलभावनाऽपवमेध करणत्वं भविष्यनिन क्रियान्ता. मपेवते, उच्यते, न धात्ययंघद्ध्यादेः मिट्टस्यमायस्य स्याण फलभाय. नाकरणस्यमुपपटाते, कशापारविषयस्य हि करणत्यं, दध्यादेश्व क्रिवि. द्वात्य प्रति करणीभवतः कशापारविषयता न स्वरुपेय यागादिया।
शास्त्रदीपिकायाम् বিন্যানে প্রার্থমিথ্য। যাৰ ৰাষ্টাঙ্গালোনিয়া যিয়ন মাহি: মিরমানুযাদি ছয় মাখি মুয়ালাথিযনায়ুিথ ক্ষমাষমান। রায় হায় | আত্মবিবিথনা জয়েন্ধেী, অলথা কৃতাৰ্গৱমানানুরানা থে মনি মৃধমনিগ্রামান্তাষামসুষত্র গ্রানমিয়া বিননাদেমিথিঃখি, গিন্নিয়া মা জাজে প্রবধায়ায়ায়ায় দ্বিীন । চলমানুষ স্ব বিষয় মামলালিঃ ন মিনমিখানাইলন। দামানুহৰ দিয়াম্বিয়াৰ মি দাখি, যমামা বানা খাননানুন নি তিনি প্রানব, ফাঙ্গায় এবার ক্লিয়ারিয়া ৱিাখান: চলায় এ যান শ্ৰীবন ন যায় । প্ৰাৱনীয়ান कमतान्तरताधिकर सू० समेषु कर्म युक्तं स्यात् ॥ ११ ॥ বিলিয়নিয়াযহাবশ্বিয়মনিষ্টাম এন্ধাদানেনিন যা এখায় নয় মাস্কনি যখনীলমনিষ্টামমাগাদিনিয়াল যা fau্যয় ঘনাদানাম যা ঘনীয় মাত্রদীয়মালহামদান প্রামা ঘামা মন যন্ত্রননি। সরকার: মিয়ানমালিন যার অফলাইন গলা- গাং প্রদেয় যা বিঘাষনঃ বন ফনামায মযান বিয়া যান । ঞ্চি ফলায় থানায় না যা খামখিন মান্নান ননি। র দুইগুনাথি মার হিযম জানায়, নয় যায় নি বিঘিায়েম্ । দয়ায় যায় মাথায় নি। যথা কি মামনিধি দমন প্রিয়ােনাগিয়া এfuাখো, নানাবনায় মন বাধ্য বায়নৰ মায় নিয়ন। ময়রি গোদান যা পাকা ঘাস মেসি ন মামা মাথমষি। ময়লা द्वितीय ध्याये द्वितीयः पादः । २३० दतयित्यद्भूतस्तोत्रनिक्तिद्वारेण यागसाधनत्यं सामः मंभवतीति युक्त प्रकृताश्रपत्यम्। नन्ये यं यतीधारयन्तीयसंबन्धः फलतबन्धश्चेत्यनेकार्यवा. द्वाश्पभेदः स्पात, नेप दोषः । यदि संयन्धममपि विधिमन्टेन चोध- पितध्यं स्यात्स्याद्वायभेदः कृत्वा -शब्देनैव रेवतीवारयन्तीसंबन्ध प्रतीते केवलसंबन्ध एघ यजेः परेण लिङ्प्रत्ययेन प्रतिपादयितया इति न घारपभेदः, यथा बिशिष्टापूर्वकर्मविधी तस्य विशेषणमंयन्ये दि. भतपादिभिरेय मिढे सादृशस्य फले विधानाहास्यभेदः, यः फन कुर्यात्म. दृगेन यागर्नेति, तदिहापि यः फलं कुशन्स रेयसीयु मारवन्तीयकरणे. नेति न घाययभेदः । तम्मात्यलाय गुणगाधिपतिस्तु विपरियत्तिप्रा. प्रयागानुसादः, एलइन्दोऽपि पटान्तः पूर्वस्य यागम्य फलवता गुणेन सहा. यायिभनन्, मविधिलग्थमनुपति । अग्निष्टोमसामगन्दोऽपि पान यस्पतदनन्यायप्राप्तस्तोत्रमयन्धानुवादः । यद्यपि सत्र यहूनि स्तोत्राणि प्राज्यपृष्टादीनि मन्ति तयाऽपि धारयन्तीपस्य प्रत्यर्थम्याग्निष्टोमम्तात्र- मेय म्यानं दृष्टमिति फलार्यस्यापि तदेय स्थान यिति तस्मादेष माप्तस्ये नाविधेपत्याच धावपमेद रति प्राप्ने प्रथा कर्म एवाति फलाय विहितो गुणः । पर सरगुणात्कामा याग' माया न माध्यति ॥१॥ कारकभायापतिहि सदाश्रमस्यं तदपि प्रकरणात मनुयद्विराय यानाश्रयमयन्धकाणे यास्यभेदात. तेन पर प्रश्ते कर्मणि फनार्थस्य गुणय कारममा मnि मध गुणात्कामो यथा दन्द्रियकामति म याद मस्तपागकारकत्यं मायः मंभति, संभात तु सदाभते सारे फारफा मा न प्रतमानिगिकत्यादिर मात्राणां, न पायमा. नपटन्याय पियः यो fR कमायेन गुरवो मर माछादमभनय निधिगते । मंभपति घनदारणामाचार्य । न चान- पस्यमाद्वारे मभति । न घटेन कारभागामधाने मारकर भाग । मापाय मोतिष्पडियायाग्रागादियघायपाना पतः प्रा. मयमा मात्॥
२३८ शास्त्रदीपिकायाम লন্ নাহ জামই মাঘ খানইয়াহয়ন হনন कृत्वा-शब्देन क्रियान्सरसमानककयागस्य मानम खतीवारवन्तीय सबन्धकरण फलाय विधीयते कि तियानमित्यपेशामा सविधानो याग उपलभ्यते । सयमग्निष्टोमसामेति नायकल्पते अनुवादासभा द्विधानेन धाश्यभेदात् । न च प्रत्ययस्य धारयन्तीयस्य यत्स्यान नदेव पुरुषार्थस्यापि भत्र सीति प्रमाणम्ति यतोऽग्निष्टामसामत्यमनोस । किव रेवतीयारय নীয় ছা যথুন মাফল যামানাধববষ অমনিমাল मियान्तरापता यत सविहितोयाग मययत । तस्मान कृत्वा-शब्द याल्पितगुणफलसमविधा पजेतेति चाम्मिष्टामसामेति च द्वापि शब्दा प्रकरणासमानुवादस्वाभाविधाने व वास्यभेदादनको स्याताम् । तस्मात मृत्या-राद्धकल्पितरवतोवारयन्तीयमबन्धविशेषितो याग फलाय विधीयते । सत्र मान प्रतितोs निमयनवासदनु घवा रेवत्यापि तत्स्यानाभयन्तीति । तेनाग्निप्टेमसामेत्यनुवाद , शत छम्दोऽपि प्रस्तपमानापूर्वयागवचनो रेवतीपु धावन्तीय माया पशुमामो यतेत्येतायमात्र विधीयते रसि लायकयाम्पस च लभ्यते पर्यविधी गुणफलमनायधी तु पज्याटेरामर्थप्रय धास्यभेदोधा म्यादिकम् । ये गुणफलाधिकारेण्यपि धाश्येने गुणस्याश्रयसबन्धमुपगच्छन्त कर्म गुणानु त फलाय विधोपले याश्यनेत्या पात्रापि रेवतीयायन्तीयसाध नानटामानाधिशिष्टस्य प्रतये यागस्य दध्यनुरकस्येय होमस्य फले विधिसभमामिद्वान्तहानि । ननु सर दयनरागाहोमभ्य लोमिट्टो लभ्यते फेयतस्तु मत्तम पन्या पायथेन विधीयते । १६ पदापि लामो सौरसाधनाव लोकि मणिय न fruitin विधिया सदथ्य, सारय सय घनमयन्यस्य च विधानावास्यभेद यात पस्य न मितिदेयतस्तु मिह म्सोवस्य पयागात्याराव एव यागः फलाय द्वितीयेऽध्याये द्वितीय. पादः। षयात्वं च सत्तामयालीसिद्धम् । तदेव उत्साविपितस्तोत्रानुरागं या. गस्यान्यतः सिद्धमुपादाय केवलफलप्संबन्धमात्रं विधिनाउनेम बाध्यते इति कुतो धास्यभेदः । किं च प्रत्या-शब्देन स्तोत्रप्तमानकर्तृकत्वमेध याग. स्योच्यते न तत्कारकत्वं तादयं वा । समानकमत्वं च लोकसिद्ध मेव लपत इति दयादिभिरविशेषः, अतो रेवतीवावन्तीयसाधन- काग्निष्टामस्तोत्रसमानकर्तृकवविशिष्टः प्रश्त विधातुं शक्यते । यहा अग्निष्टोमस्तोत्रमेवातिदेशमान रेवतीवारयन्तीया. नुरक्तं पशुकामम्य विधीयते यजिपरस्यापि विधः स्तोत्रविषयत्वं न दुष्य. तीति निर्यापपरस्त्र द्रय्यदेवतामयविषयत्व योरपि निर्बपतिबदनुपा. दत्यात, तस्माद्वाम्चनापसंपन्य सिद्धान्तहामिरित्यास्तां तावत् ॥ साभरनिधन्याः ० सौभरे पुरु पश्रुतेर्निधन काम- कार्माधिकरण "यो दृष्टिकामा योऽबायकामा यः स्वर्गकामः स सौभरेगा स्तुयी. "ति सामान्य स्तोत्रं प्रकृत्य तदाश्रयं सौभरफलजपसाधनत्यनामा- तम् । यद्यपि सोभरम्य साया गोत्यात्मनियात्याद्वारयन्तीययचाश्रयापता तथाऽपि स्तुयोतत्यनेयाश्चन्यातसाधनभूतस्यैव फते विधान विज्ञायते । तया हि यान्ति पदानि प्रयुज्यन्त तावतां ययाऽन्वयो भवति तथा था. क्याची वर्णनीयः । तदादि मभिरमा विधीयेत तत: स्तुशीतेत्यमर्थक स्थात, स्तुत्यन्ताविधाने गारवं, प्रत्वसवणा च स्यादतः सौभाणत्येकपा दोपत सोभाशिष्टं करणकारक फले विधीयते, करणं च शिपाउपेक्षमिति युत् प्रसस्तोचाययत्यम् । पारपतीयन्सु द्वितीयान्सत्याच फरणीभूतमयंग- म्यते किं ताई फोभूतम् । न च मोने या या सावः कर्मत्वं संभात तेन कृत्या शब्दाघेमा प्रति कमेत्याच क्रियान्तारापति पम्य, तो फनत्रपसाधनं सोभा प्रयाऽऽयास "होयोति शष्टिकामाय निधनं फुयात कांगत्यवादाकामाय कति स्याहामायेति । सत्र संशयः । मिहीपा. संयोगः ॥ १२॥ - निधन कामगति पाठान्तरम।
হিজাব
সুধা বিনামা নদভালানাথন নিন রায়
মৰম্পৰ মানৰনাৰ নমন খান গান নিক্সন নি।
নগ্ন দি হাসাহারিয়ালনেন মাঝার্ষিীযদন গয়
মানহীহননি মহদয়ে বানােলাগাছীনা
যিয়ন না ই নসিলায়নলখিননযনি নাম
মাখন ম মৃgয়াই নন
ও স্ব স্বনিৰম ল যাব। মানুষ যা দলান
पया ति प्राप्ते बम । गृष्टादोमि प्रोक्तान्येव मिपरिवर्तमानानि
মমিনুন ধনি ন জানায়। কিন্তু দীনি আমার
ফায় যিনি ব্যবধায়া ঘনালাম সজন ৰ মাত্রায়
নিবনম। যৰু নৱম্বন নিন নমন + বাঁফামায
যায় ঘিরে ধন্য। মনিষ্কাষনষ্টেননামা নিদেন
নিন, নন লিয়ননি সান, শিuান ও মম।
মাহিফামাইথলবিন মনিঘন নিনাদায়
নিয়মনী । খা খা নাঃীয়াৰ নি । ন ন ম্ব করে
জন্য নয় ঘষয় নমামি নাহয় ওষীবনা। নয়
ধামনায় ময়ায় স্থায়ী । যাবান নয়না দ্বিমী সপ্তাৰ
ধনাদিন খায় নামঃমুনালে ফিন্য দুয়া
নিয়মন এথা মুনা নানান মনি ঘাথা fuসনা নিন
লৱষা, দানব মাঘ, নাহিনিকায়রে হামলা
ক্ষিয়, যা মানা বলিস নি ন য়ারানাৰ নাম রানীর
নিন এখায়, কিন্তু নানাধিন বস্তু ও মামগিদান
ঘঁস হয় । বাফনানান নয় ধীবাবা যথা বিন
নিন। মারি নাম।
দি সাদবিকা মিৗবায় নিব এই r
२०१ रणमा - द्वितीयोऽध्याये तृतीयः पादः। अथ दिनीये तृतीयः पादः । पदापताया स्या सू० गुणस्तु क्रतुसंयोगात्कमान्तरं लिप्टामा ताधिक प्रयोजयेत्सयोगस्याशेपभूतत्वात । ज्योतिष्टामं प्रात्य श्रूयते । “यदि रयन्तरं सामासोमः स्यादैन्द्र. यापधापान यहान् यहीयात यदि यहत्सामा शुक्राया"निति तत्र संगयः । कि ज्योतिष्टोमाकान्तर रयन्तरसामा यहासामेति विधीयते । किवा ज्योतिष्टोम एव रयन्तरण राहता याच्छितो यहायताधिशेपं प्रति निमि. सत्येनानुकीयत ? इति, तदमिदं चिन्त्यते । झिमय प्रात्वतुर्सयोगो- | रयन्तादेस्तासमतुसयोग? इति । तदर्यमपिरियन्तरविशिष्टः क्रतु. रिह निमित्तमुत ऋतुविशिष्टं त्यन्तर ? मिति । तान्यार्यप्रधानत्यादृग्रीहनिमित्तता । रचन्तामगिप्टस्य सारयागम्यते । विशेष ध्यय क्षेत्र विशेष्यध्यापि चोध्यते । ज्योतिष्टमि च नान्येपा व्ययवेदम्य संभवः ।। रयन्तरेण कृत्यस्य तायाप्तिश्च नैव हि। सन्त्यन्यान्यपि मामानि गायत्रादीनि त दि॥ सेन प्यनेवाभायात्सत्तयाऽपि धाय्याप्तिन्या मामान्तासापेत. तया विरोषणासंभयात्पर्य चासभनी रणन्तरसामत्य गुणः कर्मान्तर कल्प. यति। यदि-शष्टश्च निरर्थको स्ययाहाराधिना का ध्यायेति प्राप्त धमः। यदि-शब्दात्मकरणाच्च ज्योतिष्टामस्याभिधानम् । नच सामान्तायामळेदेन रणन्तरम्य विशेषणत्यं शब्दो दि स्यार्यमसामेय प्रयमं योधर्यात यदि मा नित्यप्राप्ता स्यात्ततस्तत्प्रतिपाद- नमनयमित्ययान्तरध्ययनंद फुर्यात, रह तुरयन्तरमत्तायाः पासिमस्या- सरशिपादने ऽपि मानमत्यमित्यमतादान मार विशेषणय. नाभाव कमान्तात्य, यद्यपि सामान्तरमेयात यापि येन- पिम्पोरयन्तारहताविधिनाः परम्पाय्यदनेय विपणत्यं नायि.
शास्वदीपिकायाम रोधिना सामान्तराणा यच्छदः । यथा नीलोत्पलमिति पीतादीनामे মৰ ন ন ইমাহীনা। न चरथन्तरम्य सामान्तरातत्वममतस्यैस पृष्टस्तोत्रसाधनत्वेन নিরমালঘা, নল যজ্ঞীর যেনায়িমিঃ নিমিম, মযsfa জনগ্রোমিথান। যা বিযিzঘনমির নিনিনিয়ান नित्यस्तु ऋतुर्न निमित्त भवितुमर्हति तेन पद्यपि पहुबीहिणा रयन्ता ভিয়িত কমিখীন নয়াবি বগ্ন প্রানীনিববিহনে নীয় নিমিন ময়নগনীন নােমব্রু যzি-হারামাননিষিদ- নীনিল যমজ সীনি যয়নায় নিমিন, ন জানিঘনি ননের ফান । অষ্টা চয়নামা स० अबेष्टा यासंयोगाकतप्रधानमुच्य- এস্কানisfaqম। যালয় যায় ছিনামাঃ মামা, “খানম আল নিমানবিথ ৱি”বিস্কা না সন্তান। “এৰি য়াগ ঘন ঘলিয় নিখকুনিমানি ৪লা নমিয়াম। এরি প্নের ক, খ য়া হয় 'মিনি ন য়য । কি না। নামটা দানা দুরী নিগ্রানপ্রিয় অনি নিখিনি দয়ানি নানান মাদাখন মসিহ যিনি কিনুই মাথ মুনাথিলা? বন বিষয়ঃনি। মরমাণ দি পন্ন যথানিয়ায় আজ জিম্মা নিয়েই নি । সাবে কিন্তু যোনিঃ বন ধৰিামালিনমনা বিপায়ন। ঘড়িগনিমিলস্নালিন মুয়ারি fu #ম্বিয়াল্লাবানন যাননি'auায়নি প্রাকনা বন্ধ সনি ঘর নিমি, মসা শামীমাষ্টায় এমবিহিন অনলাইন বান্ধা। এর মান মিনাযিয়াহরিমি। বনাঞ্চপ্ৰিাপ্লিানাল সমী।
२४३ - द्वितीय धाये तृतीयः पादः । चत्रियनिमित्तत्वमनार्यप्वत्रगम्यते । द्रविडेपु विगीतं च तदन्येप्वप्रसि- द्वितः" । तेन राज्ययोगाद्रानानस्त्रयोऽपि भवन्तीति, राज्यपदं तु रूया जनपदावणे वर्तते न राजयोगमपत्तते ॥ ननु राजयोगाद्राज्यमभियुक्ताः स्मर्रान्त "तस्य कर्मणों" त्यधिकृत्य "यत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यगि"ति वचनाद्राजशब्दस्य तत्र पाठादाचाराच्च स्मृतेलीयस्त्वं स्थितम् । उच्यते। लोकप्रयोग सब शब्दार्यानधारणे प्रमाणं स्मृतीपि स एव मूलं नान्यप्ति, प्रयोगाल राज्ययनत्यैव स्वातन्त्र्यं सवि. मित्तत्वं च राजशब्दस्यावगम्यते, ततस्तदनुसारेण स्मरणं साधुशदविभाग. मात्रयां व्याप्येयम् । अतस्त्रयाणामपि राजपदाभिधेयत्वेन राजसूये प्राप्तानां निमित्तायोनि श्रवणानि यदि-शसामयादप्येवमेय यदि-शब्दो हि राजशब्दस्य राज्ययोगनिमित्तत्वे प्रमाणाम् अन्यया प्रासभावादादि-शब्दोऽ. नुपपन्नः स्याद्वैदिकरच निर्देशः स्मृतेपि बलीयांस्तस्मानिमित्तानीति प्राप्त झूमः । न नापद्वेदिकनिर्देशादन निर्णयः शश्यते कर्तुम् । अन्यथाऽपि तत्सद्वावा"द्राजानमभिपेच"दिति हाभिषेकविधा मागेच राज्ययोगादान. शब्दातत्रियमात्रे घेदप्रयुक्तस्तेन रूटमेव राजपदं निर्णीयते । यदि-शब्दस्तु निपातत्वादमया कवित्रीयमामान दुष्यति स्मरणाच्च स्वतन्त्रमेव राज पदर्स न च तस्य निर्मलत्वं द्रविडम्योगस्य मूलस्य संभवादतो नायचा. येत्ते स्मरणस्य प्रमायामन्तीति वाभियुकपीतेनावारय संभवणा- न्यादिप्रयोगप्रसूनस्य बाधाद्राजयोगादेव राज्यशब्दः, स्वतन्त्रस्तु राजशब्दः तत्रियवचन इति बाह्मणादेरवेष्टा प्राप्तभावात्मापकाणि वचनानीति ॥ सू० प्राधाने सर्वशेषत्वात् ॥ २६ त्याधिकरणम् । इमामन्ति "घसन्तेवालणामीनादधीत योमे राजन्यः शादि वैश्य" इति । तथा घसन्ते शालणमुधनधीत योमे राजन्य शदि वैश्यामिति अत्रापिमरवनिचाहाकिम ब्राह्मणादीनामाधानोपनयनयोः प्राप्तानांवस. न्तादिकाल प्रति निमित्तार्यानि श्रवणानि ? उत प्रापकायोति। तत्रविद्मा. ग्निसाध्यस्यात तूनां तदुपाययोः प्राणत्वात् बालणादीनां निमित्ताया श्राधानस्य विधेय.
२४४ शास्त्रदीपियाम् : সুনি,আম্বানীই লৰানীনি ঘাদলানিনানামু, মাধনী লোভনাস যাহাখানাদিয়ানন্যানন , জন- নয় বু বানাল, এহন বামনহনমনই, যান শুলনযাথি #মান্নাঘালানি। মুনাজিলষাত্মীয়- বীনা বিনিয়ােথানান্যানশন: জয় ঘিাথালসোর্বণঃ সমাধি বা সমমানাথি নামেনীআবিষ্যবান। মাসঘামঃ যান । যাৰ “ন মামলমানি zিঘাষনীয় নিশিgয়ানি ঘমিয়ে’মিহিষালাভনন सज जायते नूनमाधानाधीनमाहवनीयाभिधानीपमित्युच्यते तन्ममापि মুল গুনানিমিয়াষা: নমিনোনযানয়নাঘানা- ঘন: সানি। সয়া য য মিনিলিমাঘৰ বুনি মান সময় যানামাধান দ্বিগ্রাম যানসি মজিদিযন মলিন • এমবিভিন্ন এলাহিন্তিয়া মুনিয়াহিনিনি দালান বি খনি নামিনাঘানি সুনীন মা মুল ন নায়সায়মান্ধিনিম্নী মা। सामान्यवचन पत्तनुमानापदेशकम् ।। প্রনাহিয়া মাহি-মায়াৱাৰবানায়নি। খানাঘনঘনাহৰহিমাথা ক্লিয়াহিঘি মনীন। যার শামঃ মান: যান এনালিমিনানা সাৰ নি মনি, জনপ্রিয়মা নিথিয়ানমা, মুন বলাখালuানলি ন মন # নিলাম; বর নিয়মিনান নামিবি মিশা নয়া বিস্তাবি ঘনিষীয়ারমঘন নান বললেনfaঘাম মনাদি বিষয়ে, মামাবন যামানায় ন এমনকি মললি দসি ফন ফিঘিাঘিময় মশা 'स्मापणिचनादायानोपनवमयो। এft। म अयनेषु चादनान्तरं संशोपरन्धात् ॥ ३ ॥ } বু তায়ালা २४॥ द्वितीयेऽधाये कृतीयः पादः । दगंपूर्णमामप्रकरणे यूपते । "दातापणपजेन स्वर्ग कामा योन तथा मा प्रत्यायन पजेत पगुमाम" इति तत्र विद्यार: किमान्ताविधि? रुत दर्शपूर्णमामयोग्य गुणात्मनः मिति तयं च किं दावायणादिशब्दो विधिः मनामधेयमिति विचारः । मयधिधसजायुक्तम्य लोक गुणस्या- प्रमिहत्त्वादिदादियच्च मामानाविधारण्येन नामधेयत्यं, तळ भेद ज्योतिराद्रियत् । अपि चाम्य नामन्ये नाविधेषत्वात गुणान्तरस्य विधेय. प्याभायात्मनस्य धाविधेयत्याकमव विधेयमित्यमासादपि भेद पति प्राप्त प्रमः म्यादयं नामधेपत्ये गुणस्त्या विधीयते । फलाय साऊं मास्यानमार्शत्तरचभिवता ॥ नामत्ये मजालसणाभ्यामलता था कर्मभेदः स्यात् गुणवि. धिस्त्वयं यद्यपि न तोसिद्धो गुणस्तथाऽपि याम्योपादययययुत्पत्या घा यत्तिमहप्रस्थानलतणगुणयचनत्यमनयोरवगम्यते । अतो गुणाव. प्राप्लायवश्यं विधातथ्यो, पागस्तु प्रकृत इति तदाश्रयणेन गुणमा फलाय विधीयते दध्यादित, ययेव दध्यारयान्नत्यन्तठत्वान नामधेयत्यमेयं दाक्षायणादिशश्वाना, हे हि पोर्णमास्यामित्यादिवास्य पदर्शनेन दार्श. पोगमासिक गुणवचनत्वायगमात्तनुशेन च धातुपाराध्यादेशश्रयणीयस्यात, नाविवादियत्कमान्तरवचनत्यं सम्भवतीत्यकर्मभेदः ।। अध टपदेवतायुक्ताना यागान्त. सू० संस्कारश्चाप्रकरणेऽकर्मशब्द- रताधिकरणम् । त्वात् ॥ ४॥ "धायव्य श्येतमालभेत भूतिकामः सौर्य चकै निपेठ्ठलपर्चसकामः" दत्यनारभ्यास गावातम । तया दर्शपूर्णमासप्रकरणे "दंगामालभेत चतुरो मुष्टी. निर्बपति मदनः किं दार्शपूर्णमासिकयौरीपालम्भमुष्टिनियापाः श्वेत. चरुगुणा विधीयते किया कमान्तों यावदुके नियंपणमालम्भनं च गुण फनविशिष्ट किम्बा याविधानमितरतरत्रेति । तत्र विधिगावाब कमान्तरविधानं यागस्त्यश्रुती दूरधष्टः । न चासति थागे देवतात्य याप्यादीनां सभवति तेन सर्वताणां वायुसयन्यात कथंचिदीपाया एम २४७ द्वितीये याये तृतीय पादः । 'चरुमुपदधाति वृहस्पतेया एतदव यचीवारा" इत्यत्रापि कि वरोर्यावटुक्तमुपधानमात्रभुत याग : दति सरायः । तत्र गृहस्पतेया एत- दिति कर्य एहस्पतः स्यादासी देवता न स्यात्सबन्धाताभावाततिरीय. फाणां तु बाईस्यत्याभवतीति हितेनेन वाक्यथेपे देवतात्वमुक्तम् । धाग्यशपावगतदेवतासबन्धवलेन यागार्यता चरुपधानं तु यागोप- मुक्तस्य प्रतिपत्तिः स्विप्टरदादिमन्यामान:ति प्राप्त वृमः । विशुद्दशा चिते विशेषो धायमाझते नानपेचितश्वरुश्चपिधानेनैव स्यल निवृत्त्यादिकन निराकाही नार्यान्तरमपेचते न चोपधानस्य यागन- द्वेषतायेता यतोवास्यशेषावगता देवता रहोत, तैत्तिरीयस्वाक्यमपि वाह. स्पत्या भवतीति वर्तमानापदेश न देवताविधिपरमतोऽर्थवादमात्रं यापशेष दस्युपधानमेव चरोन याग. । त्याष्ट्रपायीयतस्य पनिक सू० पात्नीवते तु पूर्ववत्त्वादवच्छेदः ॥ ७ ॥ যায়যহ্মাখিযেম। "त्वाष्टं पायोवतमालभेते"ति प्रकृत्य पर्यग्निमत पाधीवतमुत्सृज. तीति श्रुतम् । तत्र संशयः किं पग्निकरणासाहरीतिगुणविधि ? रुत तास. घडयावधि रिति । तदर्थ चमि पर्याग्नस्त पानीवतं कुर्यादित्यन्वय ? उत्त पर्यनितमुत्सृजतीति । तत्राहितसंबन्धलाभात्पर्यग्निमतं पाधी यत फुर्यादित्यन्बयो नतु पग्निशनमुत्सृजतीति व्यहितकल्पनादोपात् । न च पानीवतशब्दात्यागमत्यभिना । त्यष्टा हि पवीवास्तत्र टेवता न केवलः पवीवान् । अतो यथाऽग्नयमित्यग्नीपोमीयादेपण तथाऽचापि। न च पर्वत्र विधेयः कश्चिदिह गुण संभवति । न तावत्पर्यग्नि- करणं चोदकप्राप्तत्यान् नात्मर्गस्तस्याप्युत्पत्तिवाश्यतिवृत्त्यात्ययग्निकर- विशिष्टपाधीवतोदशेनात्सर्गविधी विशिष्टानुवादादास्यभेदः । न च पग्निहतोत्सन्नतीति क्रमः तस्यापि चोदनमाप्तः। न च पर्यग्निमरणान्ताङ्गकलापः, तस्यापि मिट्टत्वात, नोत्तरापरि- संप्या निदोपत्यात्तस्मात्यान्तामिति प्राप्ते पूमः । पाधीवत दस्ताय. - গীবিকায় मनीतास्याग्निगदधचोति पूर्वधागमुपस्यापयितुम । न चात्राग्नेयपद्र सामथ्यमुत्पत्तिवाक्ये हि बाट पानीवतमिति हि प्रत्येकमुत्यवतद्धिस' प्रत्येकमेव देवतास्वड्डमर्यात न स्वानीपोमीयादिवसमासादुत्पत्राद्धती येन व्यास साउपेच देवतात्य स्यात। न च प्रत्येकमपि देवतात्वे विकल्प युगपदेन वाक्येन विधा नात्, हित्यवित्ययोमाता हित्यमाति शश्यते धक्कु पथा एव पानीव तमपि । सति चैव प्रस्तप्रत्यभिजाने म कमान्ताव युक्तमत उत्सातिना যাসময় ঘনিকোণমিথিমমি প্রায় স্বামীর लि तथापि तत प्रागेव विधीयते । तेन च मृप्तोपकारण निराकार- स्वाष्टप्रयोगबवना रहमेधीयवातिदेशमतते । शाति च पर्यनिक तुपद मास्तपर्यनिकरणावस्यावचनस्तदन्ताकलाप गर्मायतुम् । न हि पाडेवतेवियमवस्था भवति पग्निस्तोत्सगानुबान चाड रोतिविधी पाग्रीवतरादो नित्यानुवाद इति न विशिष्टानुवाददोष । सूक अद्रव्यत्वात्केवले कर्मशेषः स्थान, ८॥ "पब वे हविषा हविजते यो उदाभ्य एहीत्वा सोमाय यजते' "परावा स्तस्पायु प्राण पति योऽशु राहातो त्यनारभ्य श्रुत, तत्र विचार जि ज्योतिष्टोमे यहणविधि क्त यागान्तरविधि रिति । तदर्थ च किम शुमदाभ्यमिति यागनामनी ? यहणनामनी धेति । तत्र यहणन्य मस्का रत्वावधातादिवसामधयानहत्त्वायागनामावादाभ्य यात इति । नाम च प्रश्नादपि भेदमित्युक किमुताप्रतादव न्योतिष्टामादशा तु यदापि यजिनं श्रुतस्तथापि सायेव तावत्कर्मान्तर कल्प्यने । सन्च एड्डाति चादनासामान्यायोतिष्टोमप्रतिसमिति तदीयविध्यातिप्राप्तद्रव्यदेवता सबन्धात्यागो भविणात तस्मादागान्तर इति । उच्यते प्रदायादीना पहनामता धिकरणमा - . पग्निकत राष्ट ति का ।
द्वितीयेऽध्याये तृतीयः पादः । २४९ "संस्काराणां न नामानि वार्यन्ते राजशासनात् । अानन्तर्यादलःस्थानां यहयोरेव नामनी । अंशी तावदजिव श्रुतस्तवामता कुतः। अदाभ्ये श्रयमाणाऽपि व्यवधानाव नामभान ॥ तदिह पहयोरेव भेटी नामवशात् । न तु यागस्य, सेनात्र विधीयते यहावुभौ ।। तयाहात्युपस्यानाज्योतिष्टोमेन सङ्गतिः । अथवा तैत्तिरीयाणामनयोविनियोजकम् ॥ अस्ति प्रमाणे वाक्यं तेन तादर्यमेतयोः । अदाभ्ये श्रूयमाणोऽपि गुणासंक्रान्तक्तिना ।। विधिना न विधातव्या यागस्तन न मिटाते । अशी त्यथुत एति विधया केवला यहाँ" ।। नियनस्य संस्कार सू० अग्निस्तु लिङ्गन्दर्शनात्क्रतुः साधिकरणमा शब्दः प्रतीयते ॥ ६॥ ' एवं विद्वानग्नि चिनुत" इति श्रुतं तयेमायपि वचनानि “अथा. सोऽग्निमग्निष्टोमनानुयन्ति तमुक्थ्येने"त्यादि तत्र मरायः । किमयमग्नि चिनुत इति यागविधि समाग्निसंस्कारमा चयनं स्वतन्वं विधीयते?' किवा ज्योतिष्टोमादिपु गुणो विधीयत ? ति तय च किनिशब्दो. यागनामधेय मत द्रव्यशचनदति तस्यदाभ्यवत्मकरणे पुनः सकीर्त- नाभावाच तुमयोगस्तदभावे च सस्कारमात्र स्वतन्त्रमनर्यक्रम, अतो "ऽग्निं कु"दिति याविधिश्विनोतिश्चेष्टकाभिरग्निचिनुत इति याश्यप्राप्तानु यादा निर्वपतिवत, कय पुनरसति यजिवणे यावधानम? । उच्यते अग्नि कुर्यादिति तावत्सपथ कान्ताऽधारित "पातोऽग्निमग्निष्टोमन अनु- यजन्तीति यदग्निं यन्नति तदग्निष्टमिति संस्थाविधिपर धारये मजि- नाऽनुवादादुत्पत्ती यागयचनोऽग्निशद्ध इति गम्यते । यदापि नायं संस्था- विधि. कि त्वग्निप्टोममस्येन यागेनाग्निमनुयजन्तीति तयाऽप्यानयोगत्व, - ३५० शास्त्रदीपिकायाम न शन्यथा समन्यन्यैर्य शस्यते । यया देवदत्तमनुगच्छति यजद्रन दस्युक्त देवदत्ताऽपि गच्छतीति प्रतीयते अन्यथाऽनुगममानुपपत्तेधमनुयजन वशादेवाग्नेयोगत्व सिद्धत्वा । तस्मादागविधान स्यादिति प्राप्त बम । "अग्नेश्चयनसस्कारमापत्र विधीयते । तस्यायाऽतोऽग्निमित्यादिवास्ये म्यानुसङ्गति बडोटीग्निशब्दोऽयन हियागस्य वाचक 'नाग्नि शादोऽत्यन्तरूढस्वास वास्यभेदतत्मयतापदेविधुरत्वाच्च यागना मन्त प्रतिपदाले, तेन स्वतनम्मेवार चयनमस्काग विधीयते तस्य सस्कारस्य ऋतुसबन्धपराययथातोमिनिष्टामेनानुयजन्तीत्यादीनि । अन्नाग्निशब्द प्रकरणाचयनसम्हतेऽग्नी वने अनु-शब्दश्चयनापेक्षया पश्चाद्वावमग्निप्दामादीनामाह तेन चयनसस्कृतेऽग्नाग्निष्टरमादिभिर्य नेत्यर्थ । न त्वत्रायग्निशब्दो यजिसमानाधिकरण येन नाम स्यात । न चावश्य तुल्यरूपाणाध ऐं वापये, पाकमनुभुड़े, इत्यादिषु विजातीया नामपि दर्शनात्तस्मादपि व्योतिष्टोमादिषु गुणविधि । ਸਾਊe फत्वन्तराधिकरणमा सू० प्रकरणान्तरे प्रयोजनाऽन्यत्वम् ॥ १० ॥ गुणभेदप्रसङ्गे समाप्ते ऽधुना प्रकरणान्तरेण भेदोइभिधीयते । कुण्डपापिनामयने उपसद्विश्चरित्या मासग्निहोत्र जुति माम दर्श पूर्णमामाभ्या यजन्ते' इत्यादि श्रुतम् । तत्र सशम कि नयामिऽग्निह। चादी मासो विधीयते । किम्या कमान्तर मिति । तदर्थ किमानुपादेयगुण- सन्धानुराहीतो ऽसविधिर्भदकारण सभवत्युत ने fan'राग्निहोत्र- देनतकमास्थित यत । तस्मात्तव मासयमाप्तो हि विधीयते । उपादेयमनुपादेय धा यदप्राप्त सदेव निधेय मासरन तथा पच्च प्राप्त सदनुयायमग्निहोत्रशब्दश्च स्थाभिधेय कापस्यापति तन प्राप्त न विधेयम् । यता पमि स्वभावतोऽनुपादेय मासमुद्दिश्य कायादीयो। सयापि मास एवं विधेयो न कर्म निधिनियन्धनाय भेदी नापादाननिय न्धन , तामाटुपादेयर्माप कविधीयमान न भिदात इति प्राप्त If धीयते। परणात पालनान्यस्व मिति झिामद भयान्तामति - २५० -- - - द्वितीयेऽध्याये तृतीयः पादः। अमकृताभिधानमित्यर्थः। कथमप्रकृताभिधानम् ? टच्यते उपदिश्चरित्वेति पचनाव हि नैमिस्स्योपसदः सन्ति तत्र ताश्च मासश्चत्यनेको गुणः प्राप्त कर्मणि न शश्यते विधातुमिति कर्मान्तरम् । अत्र चागत विधानादेव प्रकरणान्तरपायाद्रः अप्राताभिधानं तु गुणादिति न गुणावेदः । योय निभ्यो वाजिनमित्यत्राप्यप्रताभिधानादिय प्रकरणान्तरपाया।द. ! अमरताभिधानं तु पूर्वकर्मसंयोगिनो गुणादिति तत्रापि प्रकरणान्तरमेन भेटकं स्याच गुणः । तया शब्दान्तराभ्याससंजाभियप्रविषयतय विधे चौधते न मानावेदः, सतु विधेरप्रष्टविस्यवासियतीति सर्वत्र प्रकरणा- न्तरमेव भेदक स्यात्र शब्दान्तरादयः। अथ तेषामेवमेतदेव भेदकत्व यद्विधे. रप्रकृतविपयत्यापादनम् । एवं सत्यत्रापि गुणादेन सिद्धे. स एय भेदकः स्यादिति न प्रकरणान्तरं शब्दान्तरादिभिः सह सप्यातुं युज्यत । तद्धि साचाइदकं सर्वत्रान्ये तु तद्वेतब इत्यसुल्यत्वात्कय सह गणनम् । अपि च मास दर्शपर्णमाप्ताभ्या पनेत इत्यत्रानेकगुणाभायात्राप्रताभिधानं सिये. तस्मानाप्रताभिधानं प्रकरणान्तर फिन्त्यन्यदेव गुणादियदप्रस्ताभिधान- हेतुभूतमिति वक्तव्यम् । कि पुनस्ता पूर्वकासविधान ? कथं पुनस्तेन भेद- सिद्धिः । उच्यते "क्रमासविहितं नैव धुढा विपरिवर्तते । शब्दात्तु तदुपस्यानमुपादेये गुणे भवेत्" । असविहित तावत्कर्म न बुट्टा विर. वर्तते तादृशर्माप फदिज्जुहोतीति प्राप्तवनिर्देशन दूरस्यमपि उपस्या- प्येत पदि विधित्सितो गुण उपादपः स्यादाहघनीयादियत्तत्र हीदृशी पचनक्तिः शक्यते निदर्शयितुम् यजुहोति तदाहयनीय इति । “यत्र धाक्ये ऽनुपायो देशकालाटिको गुणः । श्रुतो न तत्र दूरस्यकमपिस्यान- सभषः" । यत्कुर्यादित्येवं प्राप्तवनिर्देशन दूरस्यक्रमांमस्यापनं स्यात्तथा च तस्यदिशामासस्तापादेयः । नच होमानुरोधेन मासः संपादयितुं शक्यते तनया पचनक्तिया. मासस्तत्र होम कुयादिति तेन शब्दस्वरसतः प्राप्तोपस्यानानवगमात्सवि- •९ अत्र चाप्ररुताभिधानादेयोति पा, पानेणादिकाम्यष्ट्य धिकरणामा शास्त्रदीपिकायाम धानाभावाच्य क्रियेव विधातव्येति कर्मभेद । एव "सरस्वत्या दक्षिणेन तोरणाग्नेयोऽष्टाकपालः" । "सत्रापाऽथगूर्य विश्वजिता यजेते ति देश निमित्तयोरपि द्रष्टव्यम् । ननु नामध्येन भवति पूर्यक्रमापस्यापनम् भवतु धारवर्धस्य भावना तु सेनानुपस्यानादिदाते एव धात्वाऽपि यादृशी धातुना एमालतिना पर्यापरीभूती विरुपाद्रीयो न तादृशो नामा उपस्या प्यत इति तस्यापि युक्तो भेदस्तदभेटेऽपि सावदावना भिति सिद्धम, ॥ १० फलं चाकर्मसन्निधौ ॥ ११ ॥ "पानेयमाप्टाकपाल निर्वयेद रुक्काम" इत्यनारभ्य श्रुतम् । नया "धातव्या दोतणीये"त्यश्वमेधे । तत्रापि पूर्ववत्सशय कि प्रति अाग्ने फलविधि काम्ये च धालवीये कर्मणि दीक्षणीया कार्यपतमानसस्कार विधि रुन कमान्तरविधि? रिति तदिह य पर्वत्र प्रकरणान्तरयहणातदेव भेदक नाविधानमामिति मन्यते यो वा फलस्योपादेयत्व मन्यते शम्यते नदर्शपूर्णमासस्यनापि कामयितु न मासादिधदशमयसपाटनमिति तबिना. फरणामिदमधिकरणम् । पूर्वप्राधिपत्तिकारणत्वादसविधानमेत्र कारण न प्रकरणान्सा, मपि तव ध्याप्रियते । तच्चासविधानमजाय विशिष्ट, यद्यपि च फल शक्यसे फापयितु तथाऽपि स्वरसादेव तत्का ममुद्दिश्य साधनमेवोपादेय न फल फलस्वव्याधाताद्विधीयमान हि तदमेव स्यात, एक सस्कारपि द्रष्टव्य, न चाग्नेये इग्निहोत्रमनाम धेयत्वमस्ति पेनाभेदागड्डाऽपि तावत्स्यात्तस्मादत्रापि कर्मभेदः । म. सविधी त्वयिभागात्फलार्थन पुन: श्रुतिः ॥ १२॥ मपामेव देशझालनिमित्तफलमस्कार्याणामसविधिपत्युदाहाणा घमारभ्यते । “समे दर्शपर्णमासाभ्या यजेस पार्णमास्या पार्णमास्या यजेत । अयप्टरवादापनकात्या धिकाराम। ९ रक्षाम-संशधार . द्वितीयेऽध्याये तृतीयः पादः। पावजीवं दर्शपूर्णमामाभ्यां यनेत एतयाऽदादाकाम याजपेच्छेपास्वि. प्टकी समययती"ति तत्र संशयः कर्मसनिधी कि देशादिसंबन्धे कर्म. भेदो भवति ? उत प्रयतमेय कर्म देशादिपु विधीयत? इति विचारः, कि प्राप्तम् अत्रापि तायदेशादेरदेशात्कर्म तं प्रति उपादेयम् तथा चम्याद्विधेय तेन भिटांत विधानमेवोपादान नान्यत् अत्र च देशादेरुद्देश्यत्वात्कमा वश्यमुपादेयतश्च विधेयत्त्वापत्तर्विहितस्य विधानायोगात्साप सचि. धी कान्तामिति प्राप्ते धमः सविधावविभक्तत्वं कर्मणः प्रत्यभिनया। गम्यते तेन तस्यैव कलादार्था पुनः श्रुतिः ॥ निर्देशगतस्वातन्त्र्यपारतन्त्र्यात्मझे उद्देशीयादाने प्राध्यप्राप्तियणी तु विध्यनुवाटा अतस्तयोः ताभ्या भेदादुपादेयमपि देशकालयोः कर्म प्राप्तं तद्रूपमेध प्रत्यभिज्ञायते इत्यनुवाटां, तस्य तद्देश्याभ्यामपि देश. फालाभ्या मबन्धमात्रमप्राप्तमिति तन्मात्रं विधीयते इत्यभेदः स्यात् । अस्तु तायदेशकालयोर्षिधेयत्वात्कर्मणोऽनुवादः । निमित्तफलसंस्कार्याणां वधिधेयवाकमध विधेमिति भेदः स्यात सत्यं, कर्म विधातव्य, तथापि तु न भिटाते । उत्पत्तिविधिभेदे हि भेदो नास्ति च सोऽत्र नः। कर्मस्वरूपगताप्रवृत्तपूर्वप्रवर्तनमुत्तिः । न चैस्मिन्कर्मणि उभाभ्यामप्रस्तप्रवर्तन सभवतीति कर्मभेदः स्यात्, मंभवति चान्य नास्पादि- तस्यान्येन निमित्तादिसंबन्धमानप्रतिपादनं, कर्तव्यतामात्रं झुत्पत्ति- वाक्यादवगत तत्र कि कस्मिन् निमित्त कस्मै वा कामाति विशेषा. पेक्षायामुत्यवस्यैव कर्मणो नैमित्तिको कर्तव्यता निमित्तवाक्ये प्रतिपादाते फविनियोगश्च फलशाक्ये, सस्कार्यविनियोगश्च तद्वाक्य इत्यमर्मभेदः । प्राग्नद्वतः स्तुत्य सू० आग्मेवस्तूक हेतुत्वादम्यासेन यंताधिकरणम्। . - . प्रतीयेत ॥ १३ ॥ ९ प्राानेवमुक्तहेतुत्वादिति भाग्यानुशारिपाठः।
शास्त्रदीपिकायाम् दर्शपूर्णमामय यंदाग्नेपोऽष्टापालामाशास्यायों पार्णमास्यां चाच्युती भवतीति कालद्वययुतमाग्नेयम्यक वचनमपर तु यदाग्नेयोऽष्टा. कपाली मावास्यापां भवतीत्ये झालयुक्तम् । तत्र संशयः झिमुभपत्र मिहि- सादाग्नेयात्मान्तमिदममावास्याया विहित? मुल लस्यैवानुनाद इति । जाभ्यासात्कमान्तरम् । मनु लबाविशेगदा, न हि तत्रै शक्यं वम एवमर्थन पुनः श्रुति खेति विशेषाग्रहणात्सधै विधया यह त्वस्ति विशेषयहण कालढयपुक्तस्येतरा पुनः श्रुतिः समवति । नव विपर्यय. पार्णमास्याधिस्यादिति नैव, न हि सत्राविबाट भेदः । समिद्वारपस्य प्राथम्येन विशेषयहणादिधिपुन अतिबलातु तत्र भेटा। किन्दानादिन विशेषयहाशिनुभयसतयुलेन विहितस्येल. ऽनुबादः कि धा केवनामावास्यायुक्तेन विहितममावास्यायामानियमनोत. रण केवलपर्णप्रसीकालानििििित तस्मात्कान्नामिति प्राप्त प्रमः । "कर्मण प्रत्यभिजानाविभागः प्रतीयते । पेन्द्राग्नस्य प्रशंसायों तस्यैवेषा पुनः श्रुतिः॥ दति शास्त्रीविझाया द्वितीयस्याध्यायस्य तृतीयः याद । . No- पायजीविकाग्निही सू० यावजीविको अभ्यासः कर्म- प्राधिकरणम् । धर्मः प्रकरणात ॥ १॥ “মুখময় ক্লাহ্মামা বন্ধন”ন হ্মা মহা {sguাষা- यते "बायजीव दर्शपूर्णमामाभ्या पजेते तिता मरायः । पोय यावली. विको धाविधीयते इति स शिमभ्यामः कर्मा:? उत नियम पुरुवाति पूर्णपने काम्यस्यैत्र प्रयोगस्याभ्याधिः सिद्धान्त प्रयोगान्तर नित्य विधीयते इति भेदपसहात प्रयोगभेदाभेदचिन्ता तत्र क्रमाविधी कर्मकभासव. न्यातप्रमाणानुपहा, पुरुषार्थविधा तु सदसम्बन्ध सका. स्थादसा. १ अस्यायन पुन तिरति गठ।
-
द्वितीयेऽध्याये चतुर्थ पाद ।
उभ्यासविधि । यावज्जीवकाल यागमभ्यस्येदिति नैतद्युक्तम् । यावज्जीयपदे
काललणव प्रसज्यते । यजिनाच तदभ्यासलतणा प्रक्रियावशात न हि
प्रकरणवशेन श्रुतेर्तवणार्यता न्याया,
,सत्यते च जीवनवाचिना तत्सबद्ध
कालो लत्यते, यजिना च यागाभ्यास , न चैतन्याय्य, तस्माज्जीवने निमित्त
पुरुषस्य प्रत्यवायरिहाराय दर्शपूर्णमासप्रयोगो विधीयते। जीउन च याव
द्विनिपातनियमिति नियनिमित्तत्वानियमोऽरिधीयत इति पुरुषार्थ
सू० नाम-रूप-धर्मविशेष-पुनरुक्ति-
मर्धशाखाप्रत्ययेकक्रम
निन्दा-शक्ति-ममाप्निवचनप्राय-
साधिकरणम् । श्चित्तान्यार्थदर्शनात् शाखान्तरेषु
कर्मभेद स्थात् ॥ २॥
शावान्तरपुझिमग्निहोत्रादिक्रम भिटाते कि या सर्वशास्त्रास्वे
कति ? निचार । तत्राविशेषात्पुन श्रुतिलक्षणादभ्यासाटूरत्वलक्षणाच्च
प्रकरणान्तरादेव, तथा गुणापि क्वचिदैन्द्राग्नमेशादशकपाल निदिति
श्रुत क्वचिद् द्वादशकपालमिति तत्रावश्यमन्यतरण कत्पिादयितव्य येन
चोत्पादित तगतो गुण उत्पत्तिशिष्ट इतरस्तु तत्र निवेशमलभमानो
वाजिनमत्कमान्तर कल्पयाति प्रापो चूम । “विधै कमार्थतामात्र
श्रुत्यादिभिर्भवेत । साथमामिहापि म्याद तु भेद प्रमिति" । पुन •
श्रुत्या हि कर्म विमित्येतासिद्धति, विधिशोतु भेदो विहितस्य
विधानायोगात, एनमसविधावपि विपरित्यभागात्कर्मविधान, निधा
नाच्च भेद । तदिहापि कर्मविधि पुन श्रुत्यादिमा सिट्टीच त्वत्र विधि
वादसिदिविहितस्यापि पुरुपान्तर प्रति यिधिसभयात् । यया खल्वेक
शाखागतमग्निहोत्रादिवाश्यमेशस्य पुरुषस्य विहितमेगमपरस्यापि विधत्ते
नकमान्तरमेवमत्रापि अध्ये भेदात्तान्यति साएयव धास्यान्येकमेव कर्म
विदति न कर्मान्तरमेयमेझादशहादशपालयोस्भयारत्पत्ति यष्टत्याच
घलायल तस्माद भेद । "गन्दान्तराभ्यासगुणे ससरसावातिदूरेण च सा
पवाद । भेद क्रियाणामिति साधितो ऽयमत परतानियोचिन्ता ॥२॥
R शास्वदीपिकाया द्वितीय माये चतुर्थः पादः । इति श्रीमहामहोपाध्यायधीपायतामिविरचिताया शास्त्र- दीपिकाया द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ इति द्वितीयोऽध्यायः समाप्त SN: ॐ LIBRARY - शास्त्रदीपिकायाम सूत्रभाष्यविपरीस शास्त्रभेदस्यायायायस्वम्, अयुक्त च अनुबन्धादर हि बहामानस्तदनुबनियोगान्तरमेश बुढाते न मध्ये शास्त्रभेदमती नासा चो दनार्य , अवोदनार्थच न विचारमहतीति न विचाराय भेदलतणनि त्यास्ता तावत, बहुप्रकार चेद शेषलता वत्यो का शेप इति स्वरूप केन ইন্য অকুনি হয়-শাদিমিমিন, জয় নিযুসন বিনিয়াস দা সুশাৰীনি মিনিঘা হয় ব্যথিয়া বারানাকােনি বা णानि सेवा च विराधे बलाल, विरोधश्च वास्ति च नास्ति तदेतत्स. मभिधाय शेपलतण धन्याम ति मत्रिस, सदनेन सूत्रेण शरद्धिस- माधित्सया वत्यमाणार्यप्रदर्शनमात्र स्त नात्र पूर्वपक्षण प्रयोजनम् । ৪থ শ্রেষায় हितशेधाधिकरणम्। सू० शेषः परार्थत्वात् ।। २ उ शेपलक्षण वत्यत इति, तदिदमुच्यते, प्रथम तावदनेन सूत्रेण शेषस्वरूप हेतुश्च श्रुत्ययाभ्यामुत्यमे तत्र सूत्रे श्रुन्या हेसुरुच्यने यायेत्या केप दति, स्वरूप स्वात् यदा हि पार्यत्व शेष-शब्दरता तुम्तदा पार्थ एव शेए इति मिदु भवति, भाष्ये तु य. पार्थस्त वय शेष घूम इति स्वरूप यक्कम अर्थात हेतुरिति द्रष्टयम, अत्र वाधिनाभावादिति लवणाभानिराकरणाय पाय लक्षणमुच्यते कोचित्किन येन धिमा यव भवति बोना दस्तस्याङ्करादि शेष इत्याहु सयुक्त रूपरमादी. मामानयादीमा आमियो ऽविनाभावेन शेषत्वायत्ते प्रयोज्यत्व शेपत्वम কুর্শায় মুত্তাবালামিয়াঘায় গন্যমান। अन्ये तु पटास्मादधिक विधीयते स तस्य शेप इत्याहु , तदतिमन्दम থানালা ইংযোঘিমান অর্থ বিএনৱিন যার নাম মিষিবিননামণি আয়নানামছুলনা অল্প, নক্ষমা टुपकारकत्वमेव शेपत्यमित्येतदष्पयुक्त प्रधाना गतान्यष्यहानामनुष्ठानोपयोग कुन्ति रोगस्व गळे यु. "तस्मात्यारार्धमेबैक युज्यते शेषलक्षणा । परोद्वेशन त्तिरव परायभिधीयते," कय तहिंश्रुग्यादिलतय शेरत्य, न हि सोमेन ९ हेतुस्त्याटिति ट्रष्टर्याति पा ।
उच्यते न त्यादयः - नृतीयोऽध्याये प्रथमः पादः। पनि तृतीयया परोट्रेशप्रयत्तत्वं सोमस्याच्यते कायामामाभिधानात्, पारायंप्रभिदधतीति वृमः किंतहि घिधिहिताः पारायं वधियन्तीति, विधिरपि नाभिधानन पारायं गमयति, स्विी. पत्त्या, महि तनमयतनाऽऽन्मा, न चानुद्दिष्टफने व्यापार घेतनः प्रव. तपितुं शम्यने, इत्यादिधिविषयम्य व्यापारम्य फलादेशप्रयत्तताऽवगम्यते, फलायरन घ्यापारः फलवदेव पुरुषम्याभिलपित दति तत्साधमलन श्रुत्या. दिभिरयगतानां तत्साधनल्वन च विधीयमानानां सोमादीनामपि तदुश. प्रत्तिः सिद्धाभति सम्मानुएलं शुन्यादिगम्य पारायंलवणं शेपत्यमिति । ओपनच्याधिकरणम् । सू० न्यगुणसंस्कारेषु वादरिः ॥ ३ ॥ अत्र शेपत्त्वम्य विषयमयनेन का शेष दत्ययमेनांश: प्रपञ्च्यते "याद. निद्रव्यमस्कारगुणववाह पताम् । श्रुत्याशनाचे कर्मयामुपकारकाः" একাফ মাস, ন যায় নয় যাবজামান, যিবিদায় नामापो नातादय गति, त्यादयोऽपि मामसाधनभावनापरा न पाय प्रतिपादयन्ति, तम्माटुपकारकत्वमेय शेपयं, तन्न दृष्टायांनां द्रगुण कर्मणा दर्शनादेवायगम्याने, पोलणादीनां तु शुत्यादिभिः, द्वितीया दिघीहीणां पातयां प्रसि माध्ययमभिदधानोपमारमन्तरे सदनुपपतो. स्वकार गमति, न तु धागस्य फलरोपाये, फलस्य या पुपमेपत्ये प्रपa. दर्शनं शुन्याद्रयो या मंभन्ति यनेतेति यागः कतंय एतावदुच्यते, न सु यागेन फनमिति सदगम्वर्गाप्राधिकरणपूर्व से बयामा, म्यगाऽपि फापमानात्मना देनीयो न त्वात्मायः परायी नि, सम्माय लय पत्यम्, पतएशन पुरस्य गोषिता, पत्यं तु सम्य द्रव्यत्यादिष्टमेय,तम्मा. दृणगुणमंस्कारयेश शेपमिति, तदेताम्य नामाधिरणस्तशदिनो. पारमतं, मिनिम्न उपहारनवणाम्य रोपन्यम्याटोपत्यात्यायमेव गेपत्य, तच्च विधिगति प्याकामाधियामिहान्ने परमाणाम त्य फर्मामपि पारामाळेपन्यपाह तदेशन मिमिनि नार मि. मनिपाटा, प्रपन्चमा यिा पाक रायपयम्य क्रियते, प्रमगं तु भून परमतोपन्यासमा भारतमपन्यतान, यं फलम्यापि पुकर गेग्न्यं ৪০ বাগমারামি বেন। গান্তীথিয়া জামায়ামান মিঘিয়া, ৭ প্রার্থ জহিজামান, যার এ জান নবি বমগ্রো নয়, লা'যমনি, বহিরানামফলধাঘন ঘনমিম ফল- লাগা মনি এক্সননি ঝর্মনবনিম, নমোনালি নীলা, ননৰ প্ৰয়োজি হস্তে, ব্ৰ অৰ্শনঃ থানায় হয়য় নদীনি মাত্র নন মুননাহরনঃ মা- শ্রীমানা স্বর্ন গান । + ন ব এবাঘষান দেহের জন্যও নি + নিবাৰীৰমাননা to অনিশিয়া মু নানয়ন ঘষ' । ৪। দ্ধ দু: নননা যত নিয়মম। দুঙ্কানী থ ব গ্রিন युज्यत দুমঘমীয় নিন বয়সুমায়ামিদাবায়ানায় - ঘ., যমুনা ঝারা, যাত্রায় ব্যবস্থা, ন বার বিশ্ব স্ন্য জাহান্নান প্রধান লা? মি মঘব কি মানুহক হন?জি নানয়নুqক ? হনি নিয়ে पेमपि किमयान्तरापर्वाणि सन्ति ? नेति ? सरस्वपि च तेषु शितानि प्रयोग লিঃ কি মাধুর্য ? যায় ননিন ছি ছি ভাখি বা সব জানি দি বান্নয়ন? দি নানান “বঙ্গম কৰাৰ ফলস শিয়। অন্য নায়াবি গন্য ন্যwজ্য মন” ঘানা दीनानीदीना व सबन्योऽपूर्वसाधनविरोपवतो न नीहादिस्वरूपी ৪ , মসুখ দ্যu্যান্যবরগুনাক্ষম ফলন না, নাথাননীই ঘাঘষি নয়, নয় প্রস্তাবনাময় মে মানা বা zিহ্ সুনাঘানা এবিবি মনি এমবিবি মমিনুনি মনু দ্বাৰানানুষ্ঠায়ি নয়াথি নানি নিস্ফলশ্রাব্যায়াম অষষ ন যাযা মামনি মােৰ ন ফলন, নাইম মমর, ন ঘাম মানিয়ায় , নবিঘায়-গরীব লন্না (৭) মানিঃ ম ন যা। ক तृतीयाध्याय, प्रथमः पाद. । ८६१ पस्यापति, ज्योतिष्टामापूर्व तु लक्षितलतणे यस्ति विप्रकर्षः, अत्र तु परमा पूर्वमेधावान्तरापूर्व च दुयमप्याग्नेयादिसायमिति न लढाणाया विशेषः प्रधानत्याच्च परमापूर्वनेत्र प्रयोजक युक्तम् । यद्यपि चायान्तरापूनण्येव नत्व गम्यमान सातादमभवदने प्ववतरदविशेगात्सर्यादेपु विज्ञायते, उद्धन नादिमयोगस्त्यनेनैव प्राप्तत्वादययुत्याऽनुबादः, नैततम्, एव हि वर. नामुदुननादिया स्यानामानर्यक्य स्यात्, न चानुवादत्वमपि सभपति नियमाप्त्यभावात्, न झुद्धनन स्प्येनैव प्राप्तम् अन्येनापि सभवास तथापि प्रकरणाविशेणात्सर्याणि सर्वपा प्रयोज कानि, तस्मात्सर दति, अत्राभिधीयते सन्ति तावदयान्तराणि अपूर्वाणि कुतः माग्नेयादिकमाणि निशराणा । तेर्थिना सहत्य परमापूर्व जनन्ति स्वरूपत." तदेतदपूर्वाधिकरणे सवानागतावेतणेन प्रतिपादित, तत्सु च तेषु तादयंमेवायघातादेर्युक्त प्रत्यामते, यद्यपि चानियादीन्यवाभपत्र कारण तथाऽपि सातादुत्पत्त्य करणत्व तहद्वारेण तु परमापूर्व सन्ध. निमिना च लतणा, तेन ग्रीहिराब्दापागद्वारेणापूर्यमुपस्यापयन्सयम नावदुत्पत्त्यपूर्व निपतति, तस्यापि चादृष्टत्वेनानाततत्यकारस्यात्परमापूर्व. मिडापयिमावेन च फलयावादतिमझारणाभायात्तादर्थमेशायघातादे. मुक्त, सम्पपि च सपा प्रकरणयिये गर्वनीय(रत्यागमादसङ्काः, एय चाउचातादेष्टार्थता भति, अन्यथा त्वष्टार्यता स्यात् । न घ क्वचि. दपि दृष्टमभये तत एव विध्युपपत्ते अापत्तिपरितपाददृष्टान्पनया सार्यत्व युक्तमट्टीकर्तुम, अतरव यदापि लावयहन्तीत्येतायन्मात्रं पते तयाऽपि दृष्टायगादेय व्ययस्या स्यात्किमुत यदा ब्रीद्वादिस्योगनेय चपा, तस्माययासयोग ध्ययस्या, इस्याडोना मणानुसारेण सू. द्रव्यं चोत्पत्तिसंयोगात्त. दर्थमेव चौधेत ॥ ५॥ ध्यस्थितस्याधिकरणम। (१) ये र्यापप इति पाठान्ताम् । (3) घुलेश्ययस्यायमादिति या ।
যন্ধিায় বgযমময়া দফতর জালানি” লাবন্ধী নানি হয় यज्ञायुधानी 'ति त तथा स्फ्यनोदन्ती 'त्याद न्यपराणि वचनानि सर সহায় দি ক্ষীনা যা অলিজয়ী গ* নন নন জনঃ মুন অগ্রযান্য য ?নি, নাগ-সুয়ানাবনায় হাথ নাবিলাহী শ্রী নির্যাথি, নক্সাবান মানি লিগায়ালি অন্যায়-রবী মাসলা-মনায় সোনামাছাম্রাঘাস, যা স্ব মানবাগান ন াসক যাথানি ধমনীনমানকিথিদ্বয়ান নারয়ান মানি থিয় না। নন ফার্মা আন্দানন্যg । অবহিঃসময়মী নূ অকিন্তু দুই- যান। कान्नियम स्यात् ॥ ६ ॥ ভ্যানিটারি প্রথন “হুয়া দিয়ায় ঘাম জীগনী” নিঃ মাঘ-হাল্লাযঃঅথ্যাইনাসনিমো হু যায় অনুন , সাক্ষয়ী-বা ন যায় ক্য মানাযহাব্দ সুয়াবিন, যেদিন ঘ ঙ, ন ন লিনি যায় ਥfਸੌ ਬਲਿ ਜਵ¤ਲ, ਮਧੇifਥ ਧੋਬ ਧਰਬ ਸੰਥਯੁੱਧ মুন, নাবিলান গান । জিরন মালা ক্ষে ਗੋਕ ਬg ਜਿਥੇ¤ਥ ਮੇਂ ਧਨ ਬ। #miਹਿਜ ਬਕਵਾ ਜਵਚ ਬਣੇ ছাখিয়া নিয়ান রনি নগ্ন ৰ জিuামাথ- মন্নান মনি, র “য়নাযা ন জিয়া মাথায় লুম। নাহ্মীননা মাত্র। মজাদাম খানিনা হানীuায়ালায্যাস Fান, ন নয় ফায়সাল মহীনি নয় মিয়ান ইনি না গে মন মদয়ে নিশিয়ান দিন। নন মনাথ পা কান্নায় নি? ও নাথাক্রয়াসি, না, ন ম্ব দুরী ফাহ মযisণন অনুধনানি বা বুবি কার না মান। আইনন মূar শেযি গায়িকা মালিহিফায়ানমায়ন ।
. तृतीयेऽध्याये प्रथमः पाद। विधीयते न तु गुणस्य करणत्वं, येन दृयमबन्धो न स्यात्, कृतीया चापादानागागा नानुपादानदोष इति, नेतयुक्त न हि तृतीया करणी. भूतद्रव्याभिधायिनी, विभक्यो हि कारकशक्ति निष्ठय्याभिधायकतया क्रिया विशिन्ति न तु दन्तकरणादिशब्दवत्कारकोपमर्जन द्रव्यमभिदर्धात येन गुणस्तपरिच्छेदमतया सबध्येत । उच्यते प्रातिपदिकमेव गुणवचन. मपि लक्षणया ट्रय प्रतिपादयति तच्च तृतीयासयोगात्करण तदनेन । पर्दैन गुवशिष्ट द्रव्य करण'भूत प्रतिपादाले तत्र विशेष्याणि करण ट्रध्याणि प्रकरणगतान्यना विशेषणभूतो गुण ,परिच्छेदकत्वेन विधीयते येन द्रव्येया किचि मयते तेनारगुणकर्नेति । नन्येव लक्षितस्य द्रव्यस्य क्रय एव करणत्वस्य सभात्किमिात वाक्यभेद्र , नानेन लतित द्रव्या. न्तर शश्यं विधातु पतिकहान्यवस्तृत्त्वात्मयम्य, एकहायनी तु स्वशब्द. विहिता न पुनर्लतणया विधातु शक्यते । अयेकहायनीमेवाना तत्रैव गुणा विधीयता, न भविष्यति याक्यभेदः, नैव शक्य, विधीयते झत्रैकहा यनी क्रय प्रति गुणभूता च म्बा च, नासामोच्चारणेऽनुदितु गुण प्रति प्रधानीभवितु पराय चौच्चारयितु शश्वेत प्रातिप्रसङ्गात, माकरणि- कानि द्रव्याणि वास्वान्तविहितानि शायन्ते वाक्यान्तरेणानुदितु तस्मात्सरने प्रकरणे पुरुणिमा निधिशत इति प्राप्त उमः, तृताच्या गुण- स्येव करयात्त्व क्रय प्रति विस्पष्टं गम्यते, तच्च प्यारण युज्यते पाप्यमूर्तस्वादय न सातक्रिया साधयितुमल सयाऽपि द्रव्यपरिच्छेद. मुपेन शांति सापितु न ह्मपरिछबद्रय क्रिया साधयति, गुण रच नापरिच्छिनत्तीति युक्तमस्य झियासाधनत्य, गुण हि साधनत्वेन विद. धळदो यया छतेन शस्यते सार्धायतु तथा कुर्यादित्याह. स च शरिदमुपेन शोति माधपितु नान्यया, तेनाथमा भवति- अयापारब्धवेन द्रव्येण कुर्यादिति एव मभवति तर घ गुणस्य मायकवाक्यत्वेन लतणा वास्यभेदश्च न युज्यते, यदा च झयार्यत्वं तदा तदीय द्रध्ये निवेशादेकहापिन्यामेवास्य निवेश. । ननु घास प्रभृती. १ फापरूपमति पा ।
. राहकत्वन्याय साप - शास्वदीपिकायाम् न्यन्यायपिकपदव्याणि तेष्वपि निविशते न तेषा यान्ताद्रध्यत्यात भिवा होते प्रसिराक्य क्रियाविधिभेदात मत्र होते विधयो ऽन्योन्यस्मिनुत्पत्ति शिष्ठद्रव्यावरोधायान्तर विधातुमशक्कयन्तस्तत्तदृष्यविशिष्टयविधा नार्थी । न च विहितम्य विधान सभवतीति सिद्ध जयभेद , यदाह भाष्यकार ‘भिवे हि धास्ये एमहायनोसाधना एक प्रयोऽवयुद्धो भवति সুয়াখনাৰ নামনি, যন্ত্র বিষাক্ত জখম বয়ান, तेन ये तु गुणाकर्मत्वाल्लयाणा भेद नेक्षन्ति ते न्याविरोधादभाष्यविरोधा चोपेतणीया न च गुणझर्मणा भेटी नास्तीति गजाजा, ऐन्द्रयायवादिय हाणा भेदस्य पशुसामाधिकरणे र्दाशतत्वान, अतोऽस्ति क्रयभेद , क्रयणे तु विकल्प स्यादित्यत्राधिकरणे प्रयाणामेव विकल्पसमुच्चचिन्ता न द्रध्याणामिविरोध घाटीमा सम्पयामि। सू० एकत्वयुक्तमेकस्य श्रुतिसंयोगान्॥७॥ एव विभिाधिकरणे क्रमेण सस्कारद्रव्यगुणाना यथा सयोग व्यय स्थाका, सयोग एष विदानी चिन्त्यते कि वितितविशेषणेन शेषिणा शेपम्य सोग ? किधितितधिशेषणेने ति एव हि त 'यह समा प्दति तत्र सशय किमेकम्य यहस्य ममार्ग? उत सर्वामिति तदथे। च किमुद्देश्यगता संख्या धितिता ? ने? ति तत्र थुतेबेलाटाहत्सख्यापादय गामिनी वित्तिता तोद्देश्यगता श्रुविशेषत इति प्राप्तेऽभिधीयते "उद्दे श्यलक्षण नातियट्टव्य नयते स्पा । तस्याडमेप समार्ग सर्वस्यति मिनि रचय' यदि यहत्वजारय मस्कार स्यात्ततस्तस्या प्रतिक्ति समाप्त पत्र कनिध्ये सस्कृते सा सस्कृति मध्यान्तर संस्कार क्रिया तस्यास्त्वमूतत्यादसाधनत्याच्च तल्लविताना घ्याणा च्योतिष्टोमापूर्व साधनानामय समार्ग , तत्रापि यदि द्रयाणि समाग प्रति गुणभूतानि स्यु पशुश्यि याग प्रति ततो येन केनापि निनावश्य सयंत्र क्रियेत न याबद्गुण पण प्रधानमायतपितव्य प्रयोजनाभावात, ततश्च कियता ध्ये याय समार्ग कर्तव्यः रत्यपेचा भवति तस्या चापेवाया परिदमावन 1 कृतीयेऽध्याये प्रथमः पादः । संग्या विधीयेत परवकत्ववत्, प्रधानानि विह द्रव्याणि संमागं प्रति द्वितीयानिर्देशात्प्रयोजनमत्याच्च, प्रतिप्रधानं च गुणारत्तेःमपां समुच्चि. तानामय संस्कार इति निश्चयाव परिच्छेदकापेठा, तदभावाच्न न संग्या पूर्ववदादर्तव्या, परिच्छेदकतया हि तस्याः क्रियान्यः, न च परिच्छेदः परिच्छिा संभवाति द्वाराऽभायाच क्रियाऽन्वयः संख्याया विधातुं शश्यते विधीयमानमप्यकत्वं सर्वद्रव्येषु समुच्चयन संमार्ग प्राप्त परिसंप्याय स्यात. सा च त्रिदोषा, न चैस्मिन्याश्ये समाविधिः परिसख्या च मंभवति वचनव्यकिभेदात्, न चाम्य विधिरपि संभवति कुना? "यहस्य संमू: ने तत्प्रधानं गुण एव वा । सर्पया वास्यभेदः स्यादतो नाम्य विधेयता" । विधीयमान होकत्व यदि, तायद यहस्य विधीयते ततो यहसंमार्गस धन्धो यहे सत्यसंयन्धरचेत्यर्थविधानाद्वाक्यभेदः, विहितमपि चेकत्वं सहस्वरूपमात्रीपतषाच समाविशेषणमिति सर्वेषां समाग: म्यादित्य- स्मत्पाविरोध एव । अथ ममान्वितस्य यहस्यकत्वसंपन्यो विधी. यसेन स्वरूपमात्रस्य, नैवं शश्यं, न हि समाग यहविशेषणं निजातं हि निरोपयां भवति, संमार्गम्विहापूा विधीयते कथमसी यहविशेषण, युग- पहा विधानविशेषणत्वयोरभ्युपगमे वाक्यभेदः, यहं संमृज्यात यं च संमृज्यात्स एक रति । अयेकत्वविशिष्टस्य यहस्य संमार्ग एकाइया विधी- यतें तेन न कश्चित्यत्रोको दोपः स्यादिति मत कस्तदा भवति वाश्यार्थः? यहहनातीयमेकमध्यं च द्रव्यं तम्य संमार्ग इति, एवमपि सर्वेषां प्रत्येक- मेक्रत्वादनत्याच्च ममार्गस्य च तद्गुणत्वात्सर्वत्र प्रामिः स्यार, अपि च विभत्स्या युगपत्संरया कारक चाचयते, न तु मयमं सत्यां प्रातिपदिकार्थः स्थाभिधाय पश्चात्तद्विशिष्टस्य कारकत्वं, येनसत्वविशिष्टस्य यहस्य संमागे प्रति कर्मता स्यात् तत्र तायटेकत्य यहविशेषणम् । अयैतदपि परवेकत्व- द्विभक्तिश्रुत्या कारक सक्रिययैव संबध्यते तत्रापि द्वनी गतिः स्यात् एकत्वस्याह समार्गः, संमागाह वैकत्व यदि तावदेकन्वाह समार्गः स्यात्ततो यहमेशत्वं घोद्दिश्य संमार्गविधानात्तद्देश्ययोश्चापादेशलिलया वशी, करणासंभवात्मन्येक्रमेय ताभ्यां क्रियासंबन्धात्मन्युद्वेश्यं वास्पसमाप्ते.
- বাৰীৰিাবার वाक्यभेदः, पुनरपि च यहस्यैकत्वानपतस्यैव संमागान्वयात्सर्वग्रहममार्गः स्थादित्यस्मात्पतमितिः । अयैकत्व समार्गस्य गुण इत्युच्यते, तदयुक्त, न हि द्वितीया गुणस्य वदति प्राधान्यवाचिनी हि सा । अघ मक्त पल्लक्षणया गुणत्वमुच्यते न तु श्रुतिसभवे सा युक्ता शिव तथा मति यहस्यापि गुणत्य स्यात्, अयेकत्वस्य गुणत्व ग्रहस्य च प्राधान्य मुध्यते न तच्छश्य, कथ हि मदुपात्ता द्वितीया विक्तिहप्तया प्राधान्य श्रुत्याऽभिदध्यात्मक- स्वातिया च गुणत्व लतयेत् सत्र कर्थाचतकस्य वित्तिनु शस्यम् । अध चमसादासयागी व्यप्रयोगाधिर सू० संस्काराहा गुणानामध्यवस्था स्थान ॥८॥ জিমকান্নাকানিহানির মামণি - मार्गः कर्तव्य ? उताधियताकारणामाबादहाणामेवे - ति विचार तत्र ममार्टीन्यतावायु के सामावनिहरणप्रयोजनमया सोमपागाणामि त्यवगमाद्य. कस्येत्यपेक्षाऽभावादवितितयग्रहणमिक्रत्ववटुपलता मात्रम् । अपि च सोमयागस्यैकत्वानदपूर्वमप्येकमेव तत्साधननिवेशी च समार्गः चमसेपि नसाधनेषु भवितुमर्हति, न हात्र मर्मभेदो ऽस्ति येनापूर्वभेदादवघातादिवटावाया स्यात्, तामाध्यमसेष्वपि म्या दिति प्राप्तऽभिधीयते । "नहि यह विधताया वायभेद प्रमज्यते । धागे कत्वेऽप्यपूर्वाणि भिन्तेऽभ्यासभेदतः' न तायटेमविवताबद्धव वाया वा स्यभेद', अवश्य हि समाग' कस्यचिद्विधातव्यः, सब गन्दापनीत यहमुल्लवान युक्त यत्सालभ्य सोमपामात्र गम्पने एकस्यापि च याग स्याभ्यासभेदानेपा चापूर्वमन्तरण महत्यकारित्यायोगादयश्य मंत्ययास. मणि भिटा, ततश्च यशदाचतापूर्वविशेषनिबन्धन समागी न च मसेषु कते ॥ सप्तदशावताया प्रशुधर्ममाधिकरण स० भानर्थक्वात्तदङ्गेषु ॥ "सप्तदशानियाजप्रेयस्य यूप' इति भूयते न संशयः कि मशारनिस घाजपेयसाधनभूताईपात्रहाण वाजपेयाग भूत यूप ।
द्वारेण पवह • तृतीयेऽध्याये प्रथमः पादः । मिति तदर्थ न सिं सप्तदशारविधाजपेयस्येति वचन. व्यक्ति स्त सप्तदशाविप इति तत्राव्यवहितत्वात्मधानत्वात्मकरणानुग. हाच मादशारविाजपेयस्येति सम्बन्धः, यहा वाजपेयस्यति पाया तत्म. म्यन्यद्धपात्रमुद्दिश्य सप्तदशारयित्वं विहितं तद्द्वारेण घाअपेषाद् भवतु एव च वाजपेय-शब्दः श्रुतिरत्तो भवति यूपसम्यन्ये तु वाजपेयस्य यूपाभावा. त्पगुमागसम्बन्धित्वायूपम्य वाजपेय-शब्दः पशुलवणार्यः स्यात् । नबितर चापि यूप-शब्दो गौण. स तु न दापो जघन्यत्वादाप-शब्दस्य, वाजपेयश; दस्य तु मुख्यत्वात्तत्र न लक्षणा युक्ता तस्मादूर्द्धपात्रे निवेशः स्यादेवं यदि यूपेन सम्बन्धे लगा भवेत "बाजयेषश्रुतेनीसा श्रुतिस्तेष सा यतः । यष्ठीसम्बन्धमात्रा नाङ्गाङ्गित्वमपेतने नाप्यव्यवधिसम्बन्धं देवदत्तस्य नप्तृवत यूपस्य च पशुद्वारा वाजपेयोपकारतः सम्बन्धमात्रमस्त्येव भतुना ऽतो न लताणा ऊर्द्धपात्रेण सम्बन्धे यूपशब्दस्य गौणता अनन्तरण सम्बन्धः प्रधानेन च महति । प्रक्रियाऽनुयहरचैत्र मादृत्यः श्रुतियाधतः तेन सप्तद्र शारदिप इत्येव सङ्गतिः सा च प्रकरणाद्वाजेपेयसन्धियूपगा तेनाय वाजपेयाश्येत्यनुवादो भविष्यति ॥ अभिक्रमणादीनां न सू० कर्ड गुणे तु कर्मासमवायदाक्यभेदः थानमात्राताधिक म्यात् ॥ १०॥ 'दृशंपूर्णमासयोः प्रयाजसमीपे श्रूयते "अभिनामं झुहोती 'सि तत्र भाष्यकारण नुहोते सचिहितप्रयाजविषयत्व सिद्ध कृत्वा किमभिकमया लेने- कवाय सत्तत्कनी सम्बध्यते? कि या ततो भिन सत्कृत्स्नप्रकरण कति विचारितम् । एव च पूर्व. पतः क्रियया कारकस्यैव नान्यस्यास्त्येकवाक्यता। नचाभिक्रमण मूर्तिर्जित फारम भवेत्" न चारुण्यवद् द्रव्यद्वारेण सभवति, तत्र होकहायनीद्रव्यमुपात्तं युक्तं यद द्वारता प्रतिपढाते अत्र जुहोतिना कत्तुं रनुपादानाब हारत्व, तस्माहिच्किन प्रकरणेन राहत, शस्यत व क्रियायाः पारणेन यह प्रयाधत, सभात हि कर्मणः कम पकारत्व, कारकत्व तु न सभवति, तस्माद्दशपर्णमामाई सत्सामोत्कर्तृमस्कारकं मति, कता वृतीयाध्याये प्रथमः पादः । काहा.तथाऽपि "न विधाते तु संदंशो यत्र वावनिर्गुणै । तत्राङ्गानां कथंभावः सबऽप्यविनियोजकः ॥ १॥ निष्फलत्वेन सर्वपान विशेपोऽवगम्यते क. शेपः? कस्य शेपित्वमतः सर्व प्रधानगम् ॥ २॥ अव्यवस्थाप्रतिश्च प्रोतामेव निरा- कृता । सन्टंशे सति सन्दष्टं तदङ्गमितात्पुनः ॥ ३ ॥ सर्व प्रधानगामीति ना. घ्यवम्या प्रसज्यते । यस्त्वाह साधिकाराणामिति कर्तध्यता स्थिता ॥४॥ नान्येप्रामिति तस्यापि प्रतिजामात्रमेव तत् । अविज्ञातप्रका रत्गदुभयेषां हि सा भवेत् ॥ ५॥ तााप हनुष्ठेयानि न चेदनुष्ठानमेव न स्यात्, एता- वास्तु विशेषो यदेपामन्यायमनुष्ठानं साधिकाराणां तु निष्ठमिति, न चैतावता विशेषः, अन्यार्थस्याप्यविज्ञातप्रकारस्यानुष्ठानासंभवात् प्रयालरपूर्व कृत्वा प्रधानत्योपकुर्यादित्युक्त यो नाम प्रयालेरपूर्व कत्तुं न नानाति तस्य भवत्येव कथमाभिरपूर्व कर्तव्यमिति प्रकारविशेषापेता, सत्यामपि तस्यां सन्दंशपतितं पाहं न स्यात्ततोऽविशेषात्सर्व फलवदङ्ग स्यात् मझाराकासा तु वाचनिकैर्गुणपत्तिलभ्येन च स्वरूपनिष्पादनेनाचमनादिभिश्च दर्वि होमवत्पूर्यते, अभिक्रमणं तु सन्दंशपतितत्यादयान्तरप्रकरणाइतेः प्रया. जागस, एकशिनां त्ववान्तरप्रकाशाभावात्सय विधि बाधेन प्रकरणा. विशेषात्सायं स्यादित्यस्तु' तावत् ॥ feaganifaरणम: सू० संदिग्धे तु व्यवायाद्दाक्यभेदः स्यात् ॥११॥ दर्शपूर्णमासयोः सामिधेनीर्विधाय तासां च त्रिः प्रथमामन्याहत्या. दिवचनैर्गुणान् विधाय ततो निविदो नाम मन्त्रादेयहोमन्विद्ध इत्यादयो विहिता. ततः काम्याः सामिधेनीकल्या विहिताः, तदनन्तरं यज्ञापत्रीत. 'मावातम् "उपव्ययते देवलक्ष्ममेव कुरुत" इति, ततः पुनरपि च सामिधे. नीनामेव वाचनिका गुणा विधास्यन्ते अन्तानच्यं सदेव त्वायत्यादयः तदनोपयोत प्रति संशयः सामिधेन्यङ्ग मत दर्शपूर्णमासा मिति, तदर्थ १ वाततिपा.. अयिजातप्रकरसत्यादिति याः। ३ मंनिधिधाधेनेति पुस्तकान्तरपाठा। ४ इत्यास्ता तापदिति पा - शास्त्रीपिकाया च कि सामिधेनीना वानिकगुणवतमबान्ताप्रकरणमुपधीतबिधावनुय तते अथवा विच्छिनमिद निविदिरिति "अनुरत्ता तत्व विच्छिन्ने दर्श शेयता कि प्राप्ताभयत्रापि कीलनानुप्रतीने १ पुरस्तादुप तस्य परम्ता- ध्वाधिकोसनम् । विद्याने मामिधेनीनामत प्रकरणास्तिता" २ निविदस्तुपा चानुमन्यामन्त्रयत्परप्रकरगठि'ता इत्यत्रगन्तव्यम् । अथवा "निविदामपि तादध्ये तत्कय भावसङ्गते न घावधीयन्ते प्रधानानि कयन ॥ १ ॥ काम्यवयाययत्वेन तासामप्यनुव्रतनम । उपवीतमतमतासामड़ प्रकरणात वेत् ॥ २॥ एव प्राप्त बदामात्र निधिदिव्यवधानस विच्छिवा सामिधेनीना प्रक्रिया मानुगतसे ॥ ३ ॥ अस्तु संविधानेऽस्या सम्बन्धिभिः पदैव्यवधान न प्रकरणस्येति मन्यते तस्य मर्वप्रकरणानुवृत्ते सर्व धर्मा समुपदेशनैव स्युः अतो विजिदादीनामपि धात्वर्यत्व स्यात् । यत्तु নিধিরা प्रकरणेन मामिधेन्यगत्वाव्यवधायकत्वादश्यवधायकत्वमित्युक्त सद मुक्क, लिङ्गन हि प्रमाण बाधित्या निमिंदाग्निप्तमिन्धना भवन्ति, न चाग्नि सामिधेन्या भवति येन तदद्वारेण निविदाऽपि तदङ्ग म्य. 1 कि तु सामिधेन्य एघान्यह निषिदोऽपि न तासा मिथ सम्बन्ध. यथा वात "गुणाना च परार्यत्वाटसम्बन्ध" इति लेनासम्बन्धिभिनि बित्यदैदशेपूर्णमासाह्रबिच्किचं मामिधेनीना प्रमाण नापनीत एहति । नन्वेव निविदहमुपवीत स्यात् न तामा प्रकायामस्ति अभितः कीर्तनाभा- वार, सविधिमानमपि नास्ति काम्य गंगवानात्, हि काम्यानामेवाङ्ग स्थात अव्यवधानात् फलाबळेदेन च परयसद्धामात् २ तेा विति स्वाल, दह हि न नित्यसामिधेन्याश्रयणेन गुणमात्र फलाय विधीयते विच्छिन्नप्रक्षिपणा तासामाश्रयमानुपपत्ते, वाश्येन चाययसम्बन्धे पाय- भेदार, मित्यनुवरालाणि मख्या विशिष्ठानि फले विधीपत, तानि च सख्यायुक्तानुवचनत्वसामान्यावित्यानुवचनप्रतीनि, ततश्च तासामुवाम- न्येपा च तहमाणा प्राप्ति, अनु-शब्देन च यस्ताव नमः प्रबक दति निय पतिता पति ३७१ तृतीयेऽधाये प्रथमः पादः। दानन्तरमावः सामिधेन्यङ्गत्वेनोक्तः सोऽप्यत्रातिदिश्यते स च निगदः ऋतुमयुक्तत्वान घहिः प्रयेरो लभ्यते, ततस्तनुशेनानुवचनान्ताणामपि ऋतुमध्यप्रयोगसिद्धिः, पतोष चाग्निमिन्धनस्य प्रमडान्सिनियानुयचन- निवृत्तिः तेनैतेपामनुयबनानां सप्तोपकारप्रास्तधर्मपरिपूरितानां कयंभा. वाताभावान्नास्ति प्रकरणं. पाठसबिधानमात्रं तु स्यान, तन्न दुर्यनं प्रक- रणादिति दर्शपूर्णमासागमेयोपयोतम्। ये तु पश्चात्तना ये गुणास्ते दूरस्या. नुवादेनैव द्वादशीयमावद्विधातुं शस्या इति न तदर्शनकान्ततः प्रकरणा. नुतिर्विज्ञायते यतः परप्रकरणे पाठी निविदा स्यात् । यहा तिप्ठबन्धा. हान्तपनयमित्यादिप्यनुवचनमा प्रयत, तत्र यदि सामिधेन्यनुवचन प्रकृतं स्यात्ततस्तदेवावगम्येत सदभावात्वनुवचनमात्रमनुवाक्यादिसाधार. मिति न सामिधेन्यनुत्तिरवधार्यते। यपि देवा वै सामिधनीरनूच्येत्य- ले वचनं तदप्याघारार्यवादत्याद सामिधेन्यनुत्तिं चर्यात, तस्मादशपूर्ण- मामामुपवीतम्, एकदेशिनां त्ववान्तरप्रकरणाभावाविधेश्च प्रकरणा- दुर्बलत्यादसाप विच्छेदे मामिधेनीनां दर्शपूर्णमासाइत्वमुपवीतस्य सिध्य- तांति व्यमिदमधिकरणं स्यात् । करिचत्वाह उपव्ययत इत्येऊ पदम अन्विताभिधानाय कतारमपेठमाणं त्रिहितेन काऽन्वीयत इति, तर. युक्त प्रत्ययार्थनापूर्वेण धातोरन्विताभिधानासिद्धेः, अवश्य चानेन प्रत्ययेन सत्यपि सामिधेनीनां सविधानेऽधिकारापूर्वमेवाभिधातव्यं सामिधेनीनां सविपातित्वनापूर्वगन्यत्वात अत: पदथुन्येच तददमुपवीतं भवतीति किमर्थमिदमधिकरणम् ? अपि चैवं प्राधिकरणपूर्वपोऽपि विच्छिवमप्य- भिकमया मेकपदत्वात्मचिहितेनैव प्रयाजचाऽन्धीयत इति तदधिकरणवे. ययं स्यात् । नन्यभिकाममित्यस्यानाप्यातत्वात्सिवत्प्रतीतेनं कची काहाकिंतु शेषिभूतस्तत्र की पत्तितः, न च शेपिणाऽन्विताभिधानमिति, मैत्रम्, अवधातादिपु शेपिणाऽन्विताभिधानाभ्युपगमात्, अपि च सर्वाण्येश कार्यानि पदानि कार्यण शेपिणान्वितमयमभिदधतीति यत्किञ्चिदे. तत्, अपि च यदि न शेपिणाऽन्यिताभिधान केन तन्वितममिक्रमणम. भिदधतीति यत्किञ्चिदेता, अपि च पदि न पिणाऽन्यिताभिधानं २०२ शास्त्रदीपिकायाम् , केन तन्वितमभिमभिधातव्यं न झनन्त्रितस्याभिधानं परावति गुण भूतस्तु कर्ता अनपेक्षितत्वात न सेनान्विताभिधान मम्भवतीति त्वयोक्त सम्मधे धासचिहितेनैव प्रयासमन्विताभिधानाद व्यर्थ मेवाक्यत्यति पादन, प्रधान विधिनाऽभिक्रमणप्रन्यितमभिधीयत इति चेत् न तस्यापि शेपित्याटुपीतस्यापि तत्सम्भवान सविहितेनापि समिधेनीकान्धयः स्यात् । अयानभिहितमभित्रमाणे याही रहीयाटुपवीतमपि यहीयान यपि पिभूत' अत्तोऽधितो नानुष्ठातृभूत इति, तदपि विपरीतम्, अधि हितस्य शेष्ययेवाभायात, कर्बपेता तु क्रियास्वरमायादेव स्यादित्यास्ता तावत् । ताशायनादिपानाणा स० गुणानां च परार्थत्वादस- फत्तयागगुणताधिकरणम् मिधामन्यन्याय at: म्बन्धः समत्वाल्यात ॥ १२ ॥ আঘানসর্থেী সেনানি অনুদানি মানালি সুলা धारणायनावच घेतो यजाबचा दति परमानेष्टयोप्याधानप्रकरण एव देशान्तरे श्रुताः तत्र पात्रेषु सटेह कि परमानेष्टरुम ? उत यजमा. बामिति ? तदर्थ च कि पयमान होप्याधानाहस - उत्त मायया धानेन समप्रधान्यन्यानि दति या ततो यतमयोगात्सातादाधाने अपभव न्यपि पात्राएयानर्यक्यतबन्यायेन परमार्नेष्टिषु भवन्ति अनङ्गत्वे तु कय चिदपि यसकाना प्राधाननिवेशासभवात एष्टीना च स्वयमत तया अनारभ्यबाटरूयेगा सयजेयु सभवन्ति समाधानस्य द्वितीयासयुक्ता निसस्कारार्यतया फलत्यायवादफलानि पयमानावि प्रकरणातीमा अनाध्यते चंदावनी ये लुहातीति वाक्यादेपामप्यभ्यर्थता । नन्वनारध्यक्षा दोऽय महामाइमाहवनीय विधत्ते न त्यहधनोपाङ्गत्वं पवमानहधिः पा, पत्र कश्चिदार अनारध्यादेन प्रस्ताहनीयाङ्गत्वेन विहितः पनमाष्टिातदेशेन प्रातः स च पवमानहधिनायामनिणवत्याबाई पभपतीत्या त्ये नियने यासाय महत। दृष्टः सातासम्बन्धारा स ধর্য ন এখনী: ৫ ধ বানানবিঘামাঘানাঙ্কারিনাই तृतीयेऽध्याय प्रथमः पादः । मिनियादकत्वमभ्युपगन्तव्यम् । तच्च प्रारतसंवन्धानाधाय सातादेवास्तु किमाधानप्रणाझा समानीयत इति सियत्याययंत्वं, तदिदमसार यताव. टुसमहत्वं निवृत्तमिति तत्स्वमिद्धान्तविस्मरणात, न हि चोदकामग- समहत्व निवर्तले यायि चानियवत्वान्न साधयति तथाऽप्यसाधपत्ता एखाद्न्यमयघातस्येय पालचरावतिष्ठते तेन सातासम्बन्धस्यैयाहत्त्वे. नैव प्रतिबदुपपनस्वाच तत्सिद्या साध्यत्वमहीकर्तव्यम् । अपि चायिका प्रस्तो सातासम्बन्धोऽहल्यमेव शास्त्रार्थः, न चार्थिक चोदकः प्रतिदिशति यद्लेन साध्यता भ्यात् प्रतिदिश्यता या सम्बन्धः स तु येन केनापि -प्रकारेण सिध्यतीति साध्यत्यविशेष. कुतोलभ्यते । यत्तु साध्यत्वमाधाना- इत्यादिनाऽप्यभ्युपगन्तव्यमिति, सत्यमभ्युपगतम, अस्ति हि तस्य प्रकरणं पमाया, भवतस्तु किं प्रमाण ? प्रकरणमेवेति न तया सत्याधानाङ्गत्वद्वा- रंगोवानीनां माध्यत्वं स्यात्, यदि विशेषितं साधत्वं प्रकरणासिध्येत ततोऽतिदेशवशेन सातादित्याश्रीयेत मत्वर्थत्वमेव तु प्रकरणादवगम्यते नाशिष्टं साध्यात्वं, सेन यदि प्रकरणमट्टी क्रियताधानाङ्गतैव स्यात, न च নাম নয়ন, মানিয়ামসনাবালয়ায় অস্ত্র तत्तपदेशात्म मप्रकरणावगतमत्वर्यत्वविधाहाधितव्यम् । अपिच करणत्वे. ऽपोष्ठीनां न भवति सावादिष्टिसाध्यत्वमग्नीनो, ता हि सफलप्राकृता. वाहितोपकारसचिया अग्नीन साधयन्ति, तेनासबाहानुष्ठानादस्यितमुत्प- स्यपूर्व द्वारभूतमहीकर्तव्यं तत्प्रणाझाऽग्नीनां साध्यत्वं न सातात, अपि च न प्रश्तावाहवनीयस्य मावात्सम्बन्धः अङ्गभूतेन हि प्रक्षेपणाहावनीयस्य सम्यधो न साताद यागेन तदिहापि प्रष्टतिवदतिदेशात्मणाव सम्बन्धः स्यात् तस्माविषमन्यर्थता सिध्यतीत्यन्यनुत्तर वाच्यम्, तदुन्यते अयमभि. प्रायोभायंकारस्य "अनारम्यविधानेन सत्यं नान्यताभवेताततुल्यं याज्य. मस्त्यन्यत्यवमाष्टिमनिधी" तेन चाननिष्पवस्यैव साधनत्वेन विधाना- समवाप्तस्यैव निप्पादयितव्यस्य फलयतः साधनत्वेनाफलानि पयमान. हवापि विधीयन्ते, सप्तमी चलतणया साध्यत्यय प्रतिपादपति तप्से पति दयानयतीतियत, .. - म.4
২৪
शास्त्रदीपिकाधाम
প্রাধানৱম, মন রাঘানি ব্যগীনি মানসম্ভবা মা
নাম্বয়ালন্ত বাসায় যান মরার্থনা মিনি ঘানুষ
জানাদিয় ন সমূহ, গীত্বীয়ানীবাহি অয়নীজ ব্যস্ত
ঘামােনা হযেন নতুন স্ব শ্রীজিয়ে মন
ঘাস, নথয়ানমন্নাঘব আযয় ঘানি
গ্রামান্তাৱ লাগুযৗন অঙ্গগামলা সাজা যদি স্ব
এমনড়িয়াখা যায্য সন্নাহানি মুন্নেনানুযায় স্নান মন্ত্র
পানিসীমায়নহপ্পিষ্ট ভাষায় অনিয়াকি
বিন মুর্ব লাম না মঞ্জনিয়মানখানি ময়ল
অনুমানশাইন নিগ্ননান ঘষি ॥ ন ন নানামি ভাব
গনমণি, মাজামিয়ানি চায়ি মাঠ
নীfল নয়াযিন, মুন মুন্তাখা হয় ঢালবেন যে
লিৰিসিয়ামিনীষীনায় দু ম গােবিন্দ ।
নন নিশি চাহিদা বনি ই শুনি নয়া
# “যান্য ও বয়াহিনি নিমিষ্টি বিনিমিখন যায়
মুন্না মিয়াঁৰ নাৰ ভাষা মির ও ॥
আঘাঙ্গালা
মজমানাজাশ্যে • নিঘনঘন ওই
वाधीन्याय दात था।
মানহানির মালা ব্লাথাম। যিনি বা মে
যানগাছিযমানম নয়ীমামী যৰ বুনানী নানী ব
শ্রয়ন প্রথমদুিনীই মহানুনীয়া বাবগন্যই মায়া কান
চারীৰার্থনাযায় ঘী মষিমায়ামিলি সন ।
ঙ্কিামায় #খন মল্লায়মাদি হনন মামলা
তীয় ”। মানুষমাত্রায় অনুয়া মাদাগায়ামান
fad মনু কালিন্টায়যায়রিয়া হৃদষণা ও ক্ষানয়
না? মিয়ানম ‘হ্মারত্যেকাথায় সন্তান,নাফি মহে
মন মান্নাঘরান্স ফর মনৰ মাৰৱময়ায় মর্যাদায়মা.
२७५ - तृतीयेऽध्याये प्रथमः पादः । वास्याशदाभ्यामभिधीयते। सामी च पूर्वगुरमावास्यायां वैदिमितियत्मधा. नेष्यविरुद्धा, तस्माद्वाक्येन क्रम बाधिन्या प्रधानार्था मन्त्रा इति, नैवं पदापि कर्मय शवाभ्यां प्रतिपादयते तथाऽपि सप्तमीथुया न प्रधानत्वसंभवः पूर्वयुरमाधास्यामिति तु लतथा, न चेह तया मुध्यार्यसंभवत् न चेह सौम्यस्य मन्त्रस्य प्रधानेयु सामर्यमस्ति सोमस्य प्रधानदेयताया अभा. घात् अग्नीयामीयेऽप्यग्निसहितस्य देवतात्वं न केवलम्य, अमावास्यायां तु नास्त्येव सामः, न च वचनादपयार्यत्वं, लिहं हि मायादलीयः, वाफ्याडि फर्मणः प्राधान्यं लक्षणायणात् न श्रुतेः, अथापि विधिवाक्य. स्यान्मन्त्ररूपं घात प्रदायाधेन नोपपोत तत्तु धावस्यामात्रमवितमल्य च विदधत्युतरामयायेनैव वर्तते पौर्णमासीगतयोराज्यभागयोगात्रंन्याध. माधास्यागतयोधन्वयाविति । यहा कालद्वारेण कर्मणि शब्दम्वृतो. फाते मुल्य इति तद्वारेण व्यवस्था विधीयते इत्यान्यभागयोरेश मन्त्राः । मुष्टीकरणादीनां करना. स० श्रानन्तर्यमचोदना ॥ १४ ॥ करणिकाताधिकरणम्। दर्शपूर्णमासयोराम्बापते हस्ताधचने निरुले “उलपनि स्तुणा- ती"ति तथा ज्योतिष्ठामे "मुष्टीकरोति वाचं यच्छति दीक्षितमादयती"ति हस्तावनेननं तत्र हस्तसंस्कारार्थ मुष्टीकरण नियमने च मन प्रणिधानार्थ तेन तवयमपि लिङ्गाकरिष्यमाणकाई सस्किमनन्तायोक्लपरानिस्तर. णदीवितायेटनयोहम उत सर्वाङ्ग ? मिति संशयः, तानन्तर्यादेयाश्य- स्वादबान्तरप्रकरणादा तन्मात्राइवे प्राप्तऽभिधीयते "लिङ्गप्रकरणाभ्यां हि सार्यस्य प्रतीयते। गश्च दुर्यलस्ताभ्यामतः सायंता भवेत्" न चाख्या तद्वयस्य पच्छन्दागुपयन्धरहितम्यकशाक्यावं संभवति येन वायनेय तादयं स्यात्, न च श्रुत्यादिविहितासंदंशोऽस्ति येनावान्तरप्रकरण स्थास तामात्सर्वार्यता स्यात् । धतुधीकरणस्याग्नेयमा सूशेषस्तु गुणसंयुक्तः साधारणतु इताधिकरणम् प्रतीयेत मियस्तेषामसम्बन्धात् । १५ ॥ दर्शपर्णमासयोरानेपानीयोमीयेन्द्राग्नाः पुरोडाया, "सबाग्ने वसुद्धा करोतीति चतुराकरण कि मर्वया? मुताग्नेयस्येवेति भवति विचारः, - দুই রীঘিষাম ‘নালিয়ান মা নয়। বাংলাবিয়িষ্টাম অরণ্য” অনি সন্নির পুনজিকাহিনুমাবেনা । হার্য জার্মানুযাগী নন মারা যান যন্ত্র যানায়ন বনাননা লয় মিন্থযন ঘিনাল অনি বললাম নাসায় মুন্না বান্না আঞ্জানি না, মাননীয়ামীবি বিন নাদালাইন নবিনযান অনুষ্টাব্যে। ঋগন্না নামানি বা দুহা ঘন ঘন হই নক্ষম যবি। যা আমিনি বাসায়থবা মনু নিগৰিলা কম মঙ্গল বুনি লuা নান বাঙ্গাসিনি সাদ মুg: “ঈনুলানাযার নানান সন্ন। নানান মনিকা মিলু দ্বম” নামুনজাতিৰনিয়নেরূননামলমুত্রী, ঘমল্লাম প্রায় অপ্রাথন ঈমানায় গায়ান, ন গানমনন মানুষ যদি মিনা জাযেীন সুনাথ मसगात्त, अग्नीयामीयादी तु समासादुत्यवाहतो द्वयोः सायेतयोदय. तात्यमाह लेन तान्यसायेतस्याग्नेर्देवतात्व, न च सातस्य तद्धिते মামনি, নব ন ঘনত্রীইন্নীয়াৰািমিষহিম, যার প্রামান্স শ্রিানদাৰ ঘৈনায়নরাজিনা নষার্থ- কা, মমিন বি দল মনি, সুয়িহিল মিয়া। মা, যিঘিায় আনয়নৰ যন্ত্ৰ দুভাগমাননান এ মন মনােমান, মারামীহারা নানীয়ানবীয় স্বযে, যদি মমগ্রন্নাই “ন ঘন দু মুহাৱা যায় জা"নি ঘামান নহন যিয়ম্বননাzিযম খুনি নয় প্রনাম যমিমি চুনি থাৱাগিদাবিনামা যায়নি। বুনীয়ার দুuঃ যাই । 14 कृतीयेऽध्याये द्वितीयः पादः। श्रीगणेशाय नमः। अथ तृतीये दिनीयः पादः । घहिन्यायः । लगनका अर्थाभिधामसंयोगान्मन्वेषु शेप- सू. शकमन्त्राणां मुख्य चिनियाँ भावः स्यात्तस्मादुत्पत्तिसम्बन्धो- प्राधिकरणम् । ऽयन नित्यसंयोगात् ॥ १॥ मन्त्रेषु पूर्वपादे श्रुतिविनियोगः प्राधान्यन चिन्तित , अधुना लिवि. नियोगश्चिन्त्यते यिनियोजकत्व लिङ्गम्य मन्त्राधिकाणे सिद्धम् अर्थप्रकाशन. भोपकुर्वन्तीभिधानात् तदिशेस्त्विदानी चिन्यते, लिङ्ग सामय सच्च मुग्स इव गाणे च कचिदिदाते तदिह सरायः कि मुख्य पदार्थ मन्त्राणा विनियोगः? किया गाणे पोति, कः पुनर्मुख्यः को वा गायाः - य. शब्दा देवावगम्यते स मुग्य , यथाऽग्निशब्दाद जालना, धर्हिःशम्टान कुशादयः, यस्तु शब्दाभिहितार्यगुणसम्बन्धात्तत्सदृशोऽर्थः प्रतीयतेऽसी गाण: ययाग्नि शब्दान्माणवा, स हि ज्वलनगुण पैङ्गल्यादिगुणयोगाद् गम्यते तथा यहिः- शब्देन तृणान्तरमुन्नादि । ननु प्रयोगप्रतीत्यविशेषानुभयन्त्र बावकत्व कस्माव भति? विशेषप्रतीतः अग्निरिय माणक इति सादृश्य प्रत्ययाद्गुणादेव च, प्रयोगपतीत्युपपत्तेप्ने कार्यत्वमन्याय्य परगुणाः पार म सभयन्तीति व प्रत्यभिज्ञानात येऽपि प्रतिद्रव्यं गुणभेदमातिएन्ते सपि सामान्यात्मनेमिच्छन्त्यद्य तेनोपपचा गौणमुविभाग ति युक्ता चिन्ता, तत्र 'अयानां स्मरयाहत्यान्मन्त्राणां चापि तितः । प्रतिप्रधान भारत्तेर्गुणानामभयायेता" उभयेषामपि तावदानामनुप्ठेयत्वात्स्मरणम वितं, मन्वाश्चार्य प्रति गुणभूताः समोरचोभयत्रापि ययाचित्स्मृति माधातुं सातादभिधानस्यापि स्मरणमेव फलं नाधिक, तच गाणसामर्थ- स्थाविशिष्ट, प्रतिप्रधान च गुवारत्तिन्याच्या तस्मादुभयन विनियोग इति प्राप्तऽभिधीयते "नाणे सपि सामध्यं न प्रमाणान्तराद्विना। प्राधिर्भ- घति मुख्य तु गदादेवाधिरस्ति तत् । तात्पर्य तु स्वतो मुप्ये गाणार्थप. रता पुनः । प्रमाणान्तरविनया तदभावोत्र सिति" न झग्निरित्येसायसा.
গানঃীৱিন্ধায় যানেলের নাম ভাল না যা বিধি জিহ্মাঃ গনি যমন মুত্র ঘৰয়া গুয়াহালি, ন বহু সমান- এভিন যন মায়া যায় নারী মিলন, ন নামৰ যা শ ব বলা সীন নন মাঝখা গাৰ মনীন মনু প্রথমসনীমাৰ বিনিময়: শা, মন্ত্র ব্যাঘাষঘন ঘনি সুরু দাম বিনিবাঃ, য ম মুসাঃ সঞ্জয়ো আলি নাই, যা দুয়া অনুযায়ী, এই মুজাহিন নুনি নয় মাথা নবাব মনসন অন্ধ বিশ্ব ময়মননিন এলিলন নন না শিনিবণ। অর্থst৫ নষ্টোপ্লান। যানার মিনিছুলামিয়াগ্রিন মনুইনন না বা অনার হিনিং, মুনিয়া মাঝায়ামনীন দত্ত মিনিয়া, সাহ নুহঙ্গা Navale mगये विनि सू० बचना वयथार्थमैन्द्री स्नात् ॥ २ ॥ লাগিয়ে। এ গানে অন। সুমন “নিয়ন: মামলা ঘণুনানি- ল্লা মাধমুখনিন” নিন মনুঃ মিনন মুম রহ্মা- ঘন জঙ্গ মন না ঘঠে?লি, নৰ মুৰাখিয়ােল্লানা মূত্রগ্রনি সনৗঘন । যিনিভানুষ, ফিনিষদ গঠন ও বিলিয়ন মন্ত্রনাৰ অকিনি ন প্রায়ই fঘনিন । নন মনমুনালৈ যিনিঘাব্যায়াঁন। বা ঘি যাই- এই মায়াে মিখীন ৪ ঘনাঘনঘাথার যন্ত্র মন। নন্য গাণৰ যােেিলাভনে দ্বিনী ক্ষার রুমি। মানব মিথ্যাথমিন নি। যা নিন নিঃঙ্গিই মিন - বয়ামামবামি স্বামিয়ান মাসের মাথ- য# ন নীনি স্বামীবাঘিয় ছঘা মন - সময়খি নি, নলাক্স হয় নিয়াটাৰােণীমি গান লিখী ঘন, ঘন ঘনঘামালিয়া, ঘনঘন । ন বনাম শ্য -- प्राजानकायकमन्यापा- तृतीयऽध्याये द्वितीयः पादः । साम संभयात् ॥ यत्र मानान्तर नास्ति तत्र गौणो न गम्यते। प्रमाणान्तर- सदाये गाणे शब्दः प्रवर्तते। पर्याधिकरणेऽप्येतद्वर्णित विदातेऽत्रचा विस्सप्टं वचनं तेन गाईपत्यार्यता स्फुटा । अवश्य कल्पनीय हि मन्वस्य ब्राह्मणस्य घा गौणत्वं तच्च मन्त्रस्य प्राप्तर्यस्यैव युज्यते । अमाप्तार्य विधा नव गाण- स्वमुपपत्तिमत् । न चाश्यययोगेन पत्तीरूळयाग्निवेदनात् । अभिधान क्रियाया. रच प्रधानत्वात्तदन्धयः । गार्हपत्यस्य नान्यार्यसमीपस्थितिगामिता दि. हास्ति सायद गाईपत्ये विनियोग दति स्थितम् सति च तस्मिन् निहा. दिन्द्रायंताऽपि भवति नेति पलाधलाधिकरणे चिन्तयिष्यते ॥ मावाने विनियोगाधिकरणम्। सू० तथाऽऽहानमपीनि चेत् ॥ ३ ॥ दर्शपूर्णमासयोराम्बायते 'हयिष्कटेहोति वियनापती"ति तत्र संशयः किमयं हयिकृदेहीति मन्त्री गोपोऽश्याते प्रयोकय ? किंवा मुप्पयिष्कृदाहाने ति तदर्थमिदं विवायंते किमस्मिन्यदने ? अयननि. स्यवधानदृश्य मन्यविधीयते यिप्कटेहोत्ययविति किं या मन्त्रस्या. हुग्नेन सपन्धोऽयन्तिस्तु कालनवणार्या विष्फदेहीति तबाहयन्यधधात प्राधिकरणान्यापाद्विधी युता न लतणा । मन्त्रस्य त्यपयायेत्यं पचनाचे दुष्यति । चिरिति तहिं भयं विधीयत इति चेत न प्राप्ताय. घातोद्देशन मन्त्रम्य निरभ्यासस्य च विधी याश्यभेदात् पाठप्राप्तानुमा. दस्वाददोपः, मन्त्रसमामाये हि मन्त्र रिभ्यम्तमेश के चदामनन्ति पाहु. यतिरीप पहोति शब्दोच्चारणसाम्यादीणः सम्मादयधाता'हमन्च रति माप्तभिधीयते "रियामा न पाठेन नित्यप्राप्तो पतः कचित् । द्विः पटाते मसनापि तस्मादेशमनग्रते ॥ न पाविज्ञानुवादत्यं नित्यान्यय. शिशधतः समादर सियासी विधासण्यासया सति ॥ मन्यस्य न यिधि: गश्या पाश्वभेदपमहतः । बानेन तु मन्त्रस्य योगो इन्तिम् तवणा । नन्वयमप्याहानमनन नियासेो हन्तिकातच विधीयत रति याएपभेदः पार न पाहत्यात मधातमान एव महामाहानमर्यपा. + तस्मादपपासामng.। ति, 0 शास्त्रदीपिकायाम স, স্মনাৰামৰমৰমনুঃনিহত্যায় যা ম ন ধান, নার কাৰিত মা লাগবো স্নায়ুমনায়লা, মরি ধ ন নিন যিনি নিৱিনিয়ায় মন হাম্বঘানয় নমযামানায় যাস, নন্য মরি মমক্কা মি যান্ত, মনু মাদবালানিলিয়ো ন দমননীনি মলিন ম বুনি সমন, নবীনি মাথায় মমম্বার ধৱিতিনি মানববনন,নয়ন মানি না, বিয়া দুলিনাগিনারায়ানার মন্ত্রী নায়াগ্রাষান । অনিবার মু तोत्यानक्सिजने অমল্লায় মৰয় যায়নি। ঘিাম । সুগন্ধ দারতা নাদিম। সুমন্ত पस्तामरण न्याय. বিদ্যানীম্নলিনি চান দয়ননি যার মিশন অরাবি ঘষলানো, ৰামান্তিকিছুখি না म्तीति तदेव युक्तमिति विशेषाशङ्का थुसिविनियोगाभावात्त मन्त्रातहशि বয়াতি জাল হ য ফলা খ্রিখীল ন পুষী বুনি যিয় सू० मुक्रवाके कालविधि परार्थ নাম ও যমামা সুমন মুন্নয়ন প্রদাৰ মহননি যত্ন সময় মি যানসেল মূলকায় স্ব ফালা দয়ামায়ামাগ ? বনি, ময় মা দুনাঘাষার মরন । জ্বালানি মাগদা যায়য়াবিন | যা বাঁকুমাদালামিন্না বামন যমযময়া নাবান্ধালাই হইনঘায়ি মুম্বাইনামিখানদন ঘন মধুয়েল ব নানামায় নিলেন যারা ক্লাইমাক্ষালাই দুবল, না সন্তানলাম মনছুতেই ফল ভাৱনি ভয়মুনতাই মনি, লখি জৱিৰি ইয়ামাখিল মুকায় সংযোৱনা মনি গায় वृतीयेऽध्याये द्वितीयः पादः । सायन्याया। मृता- देयताऽभायात्, अतः कालाय शय संयोगः एवं प्राप्ते यूनः “श्रुया प्रकरणा. इत्वं मन्यामस्य ते तेन तद्देवतायोगादेव हमिभियिष्यति । मीया श्रुत्या मूलवास्पस्य करणस्य गम्यमानं न गम्यमुत्सद्धं, न नेत्य भासन योयं सृतीयेपथं पारविभने लीयायात किं धनीयास्या मर्यो रि. मंगन्यः क्रियागर्भ एव तेन मूतशकाहरणपोलतक्रियागभीडय सबन्योन घेह सतक्रियोपासा तामनुपात्तामपेत्यायं सम्बन्ध प्रत्येत ग दनि विप्र- कृप्यते, क्रियाकारसम्बन्धम्तु नान्यात इति बलीयमत्वं तेन फरणमेय मूल्याशः, यापीष्टदेयतापकाराने नासा तायासयाऽपि बिनियुज्यते घदनात, मिहि यंदन न कुर्यात् । कथं पुनर्दयताभिधायिनः प्रहरणाहता. श्रुतिधिनियुक्तमनाइन्यमलादेश तदभिधेभिरिष्टदेयताभिः संयोग: मह रणम्य कन्यते. तेनायं प्रदरतिरिष्टदेयतासंस्काराया होमो ओयति कुर्यसतेनापपरमिष्टदेयताप्रकाशनं व मक्तयाकम्य प्रहरयान्यम् । सु० रनोपदेगाटुभयच सर्ववचनम् हामामानुमास विना गाधिराम। प्रहरणाई मूतयाक रति मिगतम, इदानीमिदं मंदिगो विस्यः मायाक. गंमस्यामामायायायां घ प्रयोतय तेष्टदेयतानुरोधेन विभज्य प्रयोग नि, मनधामगदम्य ममतानुयामानयनाणां ममिटेग्नेयादिभागनां परणामप्यन्योन्यनिरपेताणामेय फभायात्मकर हरयाययादेशास्य कर्मणः मानः मूलयासोऽहं प्रपाजादियन, सर मस्य) धमेकमालतिनां प्रयाणां तन्य प्रयाशादिश्पकमोति न भेटैन प्रयोत्यारी, ममदापट्टये तुफानभेदात्मनस्येयारया भवितव्यम् । नन्यि. एटेयताप्रमागनायी मन्त्रोऽयं महणमपोटदेवतामस्कारामिपुर, मरामायाप्यादेशलापदानि पानमाम्यां न प्रयोगात प्रपोजनामाशात रतापपीतात विभाग य मामि, ने, यमनाहि मानयोगी- गम्यो सपिमानान्यपि पदान्यदृष्टार प्रचाररन्ते पदनादिति, रख विभज्य प्रयोगः प्रयोगडितो तुः,महोदाम्याटिगदान- मायां प्रोनं, मायानीमादिदानामगार प्रयोजनमाायव शास्त्रदीपिक्रायाम् कास्यपाल्पानुवाक्या मादित्युकं सच मक्तयामशब्दस्यास्यव्यस्यत्या इष्टदेवतरप्रकाशझमन्त्रधर मत्वात सूक्तं धक्तीति सक्तयाक, मन यस्मिन्ययोगे यावत्यो देवता इष्टा इटा एका ब्रही या प्राहावा या तत्र मायवैधतापदप्रयोगादेव सपूर्णः सधाकः, तदतिरिकनिष्टदेवतायदश्योगे प्रत्युत सूक्तयाका हिस्सा दुरुतवाक एवं स्यातस्मादिष्टदेवताऽनुरोधेन निष्कर्षः । सू० लिङ्गक्रमसमाख्यानाकाम्ययुक्त कापडानां काम्यमात्रा साधिकरणम् । समाशनम् ॥ ७॥ 'ऐन्द्राग्नमेकादशकपाल निपेदित्यारभ्येन्द्रायादिलिप रष्टयः समाधाता तेनैव लिहुक्रमेण काम्ययाभ्यानुवाक्याकाण्डमित्येव समाख्यातं मन्त्रकापडसमाधानम् इन्द्राग्नीरोचनादिष इत्यादि तदिह मन्त्रकाण्डे संशयः किया यत्र सामति सर्वत्र पिनियोकव्या मन्त्राः समसमास्ये बाधित्वा? उस तदुर्गन काम्येष्टिम्वति तदयेच कि लिङ्ग- मपि श्रुत्यादिवविरतमेव विनियोजक? मुत क्रतुसंबन्धबोधकपमाणमन्यः दप्यपत्य थ्यापारविशेषमात्र तिहम्य प्रामाएपमिति तर लिङ्गस्याप्यन उभ्य मन्यसे विनियोक्ताम् । तद्वतीय क्रमाख्याध्यामिति सार्थता भयेत्" ঘোলাবিন নামায়হয় যান মাময় মৰ मन्वस्थकरमेव दृयद्वाऽस्यार्थस्य यथाशकोऽयमतोऽर विनियोक्तध्य रति बुद्धिस्त्याने, तर निष्प्रयोजनस्य प्रकाशनमर्थदिति तहद्वारा सम्म धिमापूर्थित्यमपि तत एव गम्यते किमत्र प्रमाणान्तरणा, सब FAR- माप्याभ्या प्रममिति सदाधेन लिगात्सधार्यताति प्राप्त धमः, "सत्य সয়ালনধিরা মাৰি নথি ন য় ভাসায় বিনিয়গায় संभवी", न अतितमपि प्रधाननं प्रमाणमन्तरेण लम्भु या, मच alaतार प्रकाराने फलमस्ति कमायसाधनहपानाता तु न कर्म সমেননযে দলমানৱwingয়াদবিমান भाग-शुदस्य त्यागधनस्यात्तुसम्यन्यसिद्धिरिति घयाम , न पानि भर्यादीनां मुशादिषक वाभिधारी येन तुरूपस्याप्ये लोकेऽपि समा साना मन्त्रणा विश्या. तृतीय ध्याये द्वितीयः पादः । घात रन्द्रादीनामपि मन्त्रार्यवादेतिहासादिभिः कर्मयोऽन्यत्रापि प्रतीतेः, सम्मात्यातुसम्बन्धममाणमन्यदतितव्यं, न च मन्त्रकाण्डस्य क्रमसमारया. भ्यामन्यतमायामस्ति तेच काम्यप्टिवेवेति तत्रैव विनियोगो न कर्मान्त. रेषु, न च कमान्तरेषु स्मरणापतमेप मन्त्राणां तब विनियोगः तेषामुपा- पान्तरेणापि स्मृतिसिद्धरकान्ततो मन्वानपेक्षणात, यत्र त्येकान्ततस्तत्र भवत्येव मामध्यमाबादपि तादध्ये यथार्यज्ञानस्यानुष्ठानाइत्वं, न हि तहि नानुष्ठान सिध्यति यथा चात्म ज्ञानसांपरायिकं फलक्रमानुष्ठानायिक त्वम् । इह त्येकान्ताभावाद कमान्तरेषु विनियोगः संभवताम् असभवता. मपि तास्येव समिधेन्यादी प्रमसहितेन लिङ्कन विनियोगः । चाम्नीमापस्याने ग्राफ स० अधिकारे च मन्त्रविधिरतदाख्येषु गाधिकरणम् । शिष्टत्वात् ॥८॥ ज्यातिष्टरमे काश्चिदाम्नप्य सूतो न भायाहियोतय"इत्यादयो वि. शेषरूपेणामयुक्ताः पठिना नाबादी च धायान्तीण विनियुक्ताः प्रदेशा. न्तरे घाग्नेप्याऽग्नीधमुपतिष्ठत" रति श्रुतं, मात्र विचारः । प्रिता. भिरताभियोऽनेपोभिरिटमुपस्याने कर्तव्यमुत कमाभिरति "सत्राग्ने- योतिराष्दैन मोसामभिधानतः। विशेषो न फाधिदि प्रशासग्रहणे प्रमा" प्रकरणादिशेयोऽवगम्यत इति चेव प्रकरणम्यायिरोपकत्यात यदि स्याग्ने थोमस्कारार्थमिदमुपस्यानं म्याततोऽपूर्धासम्बन्धिन संस्काररायोगातत्साध. नभूता प्रश्ता एलेन । उपादीयते विहाग्नेयो तृतीयानिर्दगत प्रतः शब्दार्यमाम्ययात्योपपत्तेने प्रतिनियमः, प्रष्टतनियमः सविधानादिति व सदभायात् प्रदेशान्तरे हिस्सोरादायानेयो चिहिताः न सूपस्यान विधी फस्याश्चिदाग्नेः । सबिधिरस्ति यतृप्तद्विषोऽयमाग्नेयी-गम्दः म्यान, प्रस्तु या संविधान जयपि स्तोत्रादिकान्तिरार्यपानिराकाहा नाब सम्यन्धुमईति न मन्यान मविहितेनान्यो विशेष्यते ययाऽयेन गच्छति श्यतेन पटेन प्राप्त रति पटसम्यन्येन निराझाडेण मचिहिते. नापि शेतगुणेनाश्या न ग्रिगेष्यते शहापि, न धाग्यो राष्ट्रस्याप्यनि - शास्वदीपियायाम विशेषापेता यथाgavनेपोशब्दस्याश्वमात्रस्येव धाग्यासमवायोपपत्ते लेनोभयानराकाहत्वासायपि विधा न मिय सम्बन्ध । अपेक्षितसनि धिर्हि सम्बन्धकारण न सनिधिमात्रम् । एव सत्यपि यदि विशिष्येत श्रुतिनिता विशेषप्रत्ययप्राधाच्छतिरेव बाधिता स्यात । ननु योगिकत्यादा ग्नेयीशब्द सचिहितामेव व्यक्तिमवलम्बने नैवा अवयवार्यसमन्विताय क्तिमानवचना योगिका न विहितवचना प्रमाणान्तरेण तु विशेष्यमा यासत्रैध ध्याभियन्ते यथा वैश्वदेण्याऽमिति, तडित मन्निहितामा मितामेवाभिधत्ते न मात्र विशेषकमस्ति मतोऽपि सविधान्यार्यत्वेनावि शेषकत्वात्, न चात्र सोमस्येवेन्द्रवायत्रत्यमृगनुवादनानेयीत्व विधीयते येनानुवादस्य सविहितगामित्वात्सविहिता शत प्रतोयेरन् आग्नेपीना तु सतीनामुपस्यान मत्युपादानात तस्मात्सत्यपि विधाविशेष , न च सविधिरप्यस्ति प्रदेशान्तरगतमादित्य तस्मादायीमात्रयहणमिति मानेऽभिधीयते ' प्रष्टता एय राहोरन प्रसिद्धमतुमहमा । लामा कार्यावयाँ हि मुखायोनापदिश्यते' आनीधीपस्यानस्य हि द्वे रूप मनीधोपस्थानाल ज्यातिष्टोमापूर्वसाधनोपथिकव्यापाता च दुयमाप যানবনগ্রম अन्यतरणाप्यन्यतरस्य सिद्धाभावात, न हि ज्योतिष्टोमगतो यो ध्यापार स भाग्नीधेयस्यानात्मक एति नियम समस्ति, नाप्यानीविषयमुप स्थान ज्योतिप्टोमगलव्यापार एत्योऽपि नियम समम्सि, ज्योतिष्टामा | নাবাত সরিষামান ননীয় মান নষ্টল शास्त्र सिमान्यतरस्यार्थापत्याऽनुमानेन वा सिद्धाभावाद् द्वे अपि हवे হানাযান মgছুনমাত্রান নি মনমঘদয়ার श्रुतेर्लभ्यते न तु ज्योतिप्टोमव्यापारत्वम अथुसत्यात् न च कमीनापयिझे नोपस्यानमाण फतमासीत्यनार्थक शाक्य स्यात या कल्प्येत । नन्व- धातादियटुपस्यानस्य प्रकरणास्तुश्यापास्ता मिति सत्य सिध्यति न तु श्रुतिमकल्पयित्या प्रमाण स्वत प्रामाण्याभावात, म चाकस्पनोप ঘষা হক্কা নয়াৰিঘষে গ্রাম প্রমিথিৱময়ানকয়ে प्रकरणल्पित च अनुपकारण्यापारस्यमुभवमपि धनेने विधिना विधा - तृतीयेऽधाये द्वितीयः पादः । तव्यम् भाग्नेय्या क्रतुं प्रत्याग्नीधापस्यानरूपं व्यापार कुर्यादिति, न हि. प्रकरणविधायकं श्रुतिवत्सम्बन्धप्रमाणन्यात् यथा श्रीहीनवहन्तीति श्रुति. समर्पितमी हावघातसम्बन्ध प्रारणलियत ऋत्यपूर्वसाधनावधातसम्बन्ध च विधिरवावहन्तीति विधत्ते तद्वदिहापि प्रकरणकल्पितं ऋतुसम्बन्ध मयमेव विर्धािर्वदधात श्रुत्युक्तं चोपस्यानरूपमिति गारवं स्यात् तदिद- मवघातादिपु गत्यभावादहीकृतम् इह तु प्रश्ताहणेन गती सत्यां न गौर- घाश्रयणमयकल्पते नया हि प्रतानां प्रागेव फतुगतो घ्यापारः कर्तव्य. त्वनावधारितस्तस्यावधारितस्तस्यावास्तिव्यापारस्याग्नीधीपस्यानात्मक- विशेषरूपमेवात्र विधीयते य आग्नेय्या फ्रनो व्यापारः कर्तव्यः स आनी. घायस्यानरूप इति तेन प्रागेव कल्पितं, विहितं चाग्नेय्याः क्रतुध्यापार- मनूदा विशेषमात्रं श्रुत्युपातमिह विधीयते न विह मनुध्याररूपं कन्प्यते नापि विधीयत इति लाघवात्मकतयहणमेव युक्तम् । नन्वयमग्निमुनिधा. य स्तुयीलेत्यत्रापि प्रसिद्धनातुसम्वन्धानामाहवनीयादीनामेवोपधानं म्याच सौकिकाग्नेः, नैप दोपः देशविशेषनिवडा शाहवनीयादयो नाहत्यवचनमः न्तरेयान्यत्र नेतथ्याः, अयते हि नेपामापतनाहिर्गमने दोपः प्रार्याश्चत्तं च विना एप इन्द्रियेस बोयया ध्यते यस्याहिताग्नेरग्निापतायतीत्यादि तस्माल्लोकिकरहणम् इह तु प्रस्तानामेव लाघगदित्युक्तम् । मनु प्रतानां कार्यविशेपाऽपि स्तोत्राटिजीत एव सत्यं, सामान्यरूपमपि तावत्मकरण. पाठमात्रजातं तन्मात्रेण नः प्रयोननं, विशेषरूपं तु बास्यान्तरेया विहितं विशेषान्तरेणानपेक्षितत्वादनादृत्य सामान्यरूपमतिसं एह्यते तस्मात्मा. ताभिरुपस्थान पूर्व लिङ्गम्य सामान्यसम्बन्धातितत्वमुक्त तत्पप्सहातपि ति संभधे सामान्यसम्बन्धमन्यतः सिद्धमपेत्य विशेपमापरत्वं संभवतीति प्रतिपादयत इति लिङ्गाधिकार श्रुतिविनियोगचिन्तितः । मतमन्त्रायां यथालि सू० लिगसमारयाभ्यां भक्षतार्यताऽनुवा- पक्षणादो विनियोगाधिक- कस्य । भतमन्त्रः श्रूयते भते हि माविशेत्यादिः तस्य कश्चिदंशी भवणं प्रतिपादति ग्रहयाक्षणसम्यक्जरणप्रकाशझाश्चान्यगाः तत्र मंशय रणम्।
গানুয়াহিয়া ঙ্গি বা ময় যিনি?বন যৱৰিদ্বাৰ অগ্রায়ামগ্র মিত্র স্লিনিয়াম ? রনি নয় ব মিয়ার মন্ত্র লিঙ্গ লিনিয়াল মা দুনি “নয়মে মনুয়াক্কাহুযাহাৰানান স্মঘা নময়ে ਵdਧਿਸ਼ ਕਿ ਮਜ਼ ਧ91 ਬੇ ਮਚ ਧਨੂੰਰਕੇਕੀ ਬthਧੀ ਬਾਰ মলয় রামযিমনি” বা বাসিন্মদলেই মুচ্ছ सामय सप्त सदिशेषितभनणप्रतिपादने तु लतणया तदेकदा स्यत्वाशेन कल्प्प दुर्घल छ যায় নি নয়ায়ি মূল্পর বই আরিয়ানমায়াবিননামা ময় জানুয়া- মিয়ানমাথামেনি লিনিয়া ৱিবিখাননি তরফথ্য চালান যুলম্বায়কাহিত্ৰিবিনিময় ঘমা যায় যায় যায় মরযায়ীনি, যুষ বা নলয়িযালানাহ্মণমালােচনা মনি, নমোনাজা মৰম গ্রাফনিনি মদ নুর “এই বিমান নিয়াময় বিরূন। যান নিয়ান লয় মাথন ॥ যাথি আসিফ ক্লাৱাঝামাবিন । মহাবি ভাহিমান জানায়্যগ্রন” নিয়ার স্বামি ত যান মিঘেপথ ম স দ্বারাই যা নিসিলাম গফ এল নামময়মনসিff কান্ধোৱাথে বাণিষাদামি সাজে মন যী, एवं प्रभवितगिक মন মিনি ভাৱমামজায়গাৰৰ মানা যায় ন যু, মালাব মনু মার মাথায়ী ধন বাবা যযারিয়ে স্বামবয়াহাবা, মা- যেন ব মনুয়া হয়না বান্ধৰি নাযা স্বল্পময় মন্ত্রী- | মিনি মাথায় জানিঘাষনা হিন, অনা প্লাবি ক্ষন, মামত্রিকাশ্রিংমিনি ঘন মনিয়া सम्माभिल्य विनियोगः । সুস্থ দুoিsকিবি- নূর বুঝালিগালামিন: खायामोत्यसस्य एक প্লাঘিম । स्मात्तयोरेकार्थसंयोगान् ॥ १०॥ t तृतीयेऽध्याये द्वितीयः पादः। मन्द्राभिभूतिरित्यादि सृस्वित्यन्नं तृप्ता विनियोक्तव्यमुत सम्म म्हणाटोकवाक्यं चाक वृत्यिति भवयामीत्येक भतणप्तिविशिष्टं प्रका. राविति पूर्वल्लिङ्गातृप्तिप्रकाशने प्राप्ने भिधीयते "निर्भताऽनुनिमचाच. ध्यापारार्थिनी तेन । स्मृत्यनपेतत्वाद मन्त्रोत्र प्रयुज्यते" न हि नृप्ति प्रकारय किञ्चित्काथ्यं तादृष्टार्य तत्प्रकारानं स्यात् वृत्तियिष्ट. भतशाप्रकाराने सूत्साहजननादृष्टार्यता, सस्माक्लिासभनाद्वाक्येन भत यार्थत्यम्, इन्द्रपीतस्येन्यादिमन्या सू॥ निङ्गविशेषनिर्देशात्समान विधा. माधिकरणमा नेएनन्द्राणाममन्त्र त्वम ॥ ११ ॥ भनमन्त्र सीमाहरणं तत्रेन्द्रपीतयेति प्रयते सन्ति चन्द्राण्यनेन्द्राणि व ज्योतिप्टोमे प्रदानानि, तत्र सराथ. क्रिमैन्द्रेष्वेवायं मन्त्री नद्राणामम. न्वभवण ? मुत सेप्वयन मन्नोऽर्य सर्वत्र यथाऽामानमेव मन्त्र इति, तदर्थं च किमन्द्राणामनेन्द्राणां च प्रतिविकारभागेऽस्ति न घेति, तयेद. मपरमपि चिन्त्यम् इन्द्र गीतस्येति तत्पुरुषः सेामविशेषणम् इन्द्रेण पीतम्य सत पति, किया चहुव्रीहि सजनविशेषयाम इन्द्रेश यस्मिन्पीतः सोमस्तस्य प्रातः सवनस्यति तत्र तत्पुरुषे स्वार्थलाभः स्यादुत्तर पदे, बहुव्रीही द्वयो. रन्यपास्वादुर्बलत्वधी: ऐन्द्रानेन्द्रप्रदानानि झया एमस्य कर्मण प्रश्नतिर्यि. कृतिश्चेष्टा न चामेयात्मनः क्वचित्" तेन समासबलीयस्त्वेन तत्पुरुषा श्रयणादयाघातमन्त्रस्यानन्द्रवतामयसमाने व कर्मणि प्रतिधिकार- भाषामभवनोहायोगादनेन्द्रायाममन्त्रातमित्येकः पत. सर्याप फर्ममत्वे प्रदानाना भिवयात्र सदविरुदः प्रकृतिविकारभारः मानग्रहणमन्वाच्चैन्द्र प्रदानविषयः सोमः"इन्द्राय वसुमते सोम हामी"त्या. व्यो मन्वा नानन्द्रप्रदानेपु समयाः, भवति चागवशेन प्रधानस्य विषय. ध्ययस्था, यथाऽऽदयनीयादिवशेनाग्निहोत्र देशहिताग्निविषयत्वम्, प्रती यत्र मन्त्रस्तत्र मानपहणे यत्र ते तर सोमः यत्र सोमस्तत्राभिपधादयो भतस्तन्मन्नरत प्रदानान्तणि त्यधर्मकाणि चोदनेतान्धमानाहरन्ति .यणन्तीति पु०। + । परन्तु शास्त्रदीपिकायाम् कि सोऽयं भतणे धिनियाँनय? उस यहणादिष्वपि यासामध्य विभन्य विनियोग दति तदर्थं च किमर्थमाने मन्त्रस्य लिङ्ग विनियोजन था? इति तत्र सर्वस्य भतणाइन्वयहणारचोदनात पक्रत्वा न मन्त्रस्य द्वारीभवितुम नि भज्ञानुवाकमाना च भवणावबोधिनी मामध्ये चास्ति मन्त्रस्य द्वारोभवितुमर्हति" यद्यपि सावध्यमित्येवमादेरणादा मुख्य सामय सप्त तदिशेषितभतणतिपादने तु लल्या तदेकया यत्वरीन कल्प्य दुर्वन च धाश्य लिदास तथापि मध्यस्य यह पाटरप्राप्तस्याचोदितावनात्यर्यत्वासादयं मन्त्रस्य स्वानुपयो गितयातनापतरसभर्धात লিনিয়াম এরাবিয়ানামিয় लतणया वास्यवोन पागू घशालतियहणादिविशिष्टवादितमतया यंता युक्ता पहोत्याऽवय सम्याक्षरणाय भवणयामीति, एव चा नविषयत्वादेशानुशकसमारण्याऽप्युपपवता भवति, तस्मात्सर्वानुग्राको भनाइमेक यामिति प्राप्ते वूम "यहखादी विभागेन विनियोगस्य নিঃস্বাক্ষন নিন কান লিগ্রাথন যৱস্থি গ্রাম साता प्रदायवादितम् । तथापि नादिनान कसंध्यत्वात्मकाश"न हाति पहणादो बोदिती भन शक्यते ऋमित्ययात्ताप कम भन्न चोदनये३ बासोटिमियाय शक्य वक्तु तच्चामृतमयमनुष्ठामिति লাজোৱৰাৱা নুলিয়াছানি মাঙ্গে মন অধীনুষ, स्व सभवितहिक विभन्य विनियोगे घासमारण्या कवायत्यापाटनेन माता सर्वस्य न युज्यते, समाध्या च भयो सम्बन्धमा प्रतिपादयतो सम्बन्धस्य सातादुर महणादिद्वारण शेभयथाऽयुपपत्ते चानुपपना, सम्यग मरणपन्त च भतया स्वरसतो लाझसिद्ध तादृशमेव च दबद्रव्यस्य भवया. मिति सम्याजाणान्तमेश सोमप्रतिपस्ययंतथा विधीयते, पतो क्षणमपि तच्चामनविणपादिध्यापारमाध्यमिति सामाद्विभज्य विनियोगः अध मन्द्रभिyal स्पाखवामीत्यन्तस्य एक सू० गुणाभिधानान्मन्द्रादिरेकमन्त्र, प्राधिकरणम स्थानयोरेकार्यसंयोगात ।। फतंग, गुतस्तर मन्त्रधिनियोगः तृतीयेऽध्याये द्वितीयः पादः। मन्द्राभिभूतिरित्यादि सृस्वित्यन्तं तृप्ता विनियोक्तव्यमुत यसम म्हणायकवाक्यं वासायति भतयामोत्येक भत्तणतिविशिष्ट प्रका. शयिति पूलिहातप्तिप्रकाराने प्राप्ने भिधीयते "निर्भताऽनुनिष्यचाच. घ्यापागन्तर्थिनी तेन । स्मृत्यनपेतत्वाव मन्त्रोत्र प्रयुज्यते" न हि तृप्ति प्रकाश्य किञ्चित्काध्यं तत्रादृष्टाय तत्प्रकारानं स्यात तिविशिष्ट भतणाप्रकाशने तूत्साहजननादृष्टार्यता, सम्माल्लिामभवादास्येन भत पार्थत्यम, सर्येषु भणेषु कहनानयोः सू॥ निगविशेष निर्देशात्समान विधा. माधिकरणम् । नेएनन्द्राणाममन्त्र त्वम ॥ ११ ॥ भतमन्त्र पवाराहाणं तरेन्द्रपीतयेति यूयते सन्ति चन्द्राययनैन्द्राणि व ज्योतिष्टामे प्रदानानि, सत्र मशप. फिमेन्द्रेवेशाय मन्त्रो नद्राणामम. न्त्रकभवण ? मुत तेवप्य हे न मन्त्राऽयं सर्वत्र यथाssमानमेव मन्त्र दति, तदर्थ चकिमैन्द्राणामनेन्द्रायां च प्रतिविकारभारोऽस्ति न वैति, तयेंद. मपरमपि चिन्त्यम् इन्द्रगीतस्येति तत्पुरुषः समिधरोपणाम इन्द्रण पीतम्य सत इति, किंधावानीहिः सवनविशेषणाम् इन्द्रे या यस्मिन्पीतः सोमस्तस्य प्रातः सवनस्यति तत्र तत्पुरुष स्थायेलामः स्यादुत्तर पदे, बहुवीही दुयो. रन्यपरत्वादलित्वधीः ऐन्द्रानेन्द्रप्रदानानि या एकस्य कर्मण. प्रतिनि. कृतिश्चेष्टा न चात्मेवात्मनः कचित्" तेन समासबलीयस्त्वेन तत्पुरुषा श्रयणादायाबातमन्त्रस्यानेन्द्रप्वसामर्थ समाने च कर्मणि प्रतिषिमाए. भाषामभवनोहायोगानन्द्राग्राममन्वभवमित्येकः पतः । अपास्तु सर्यात कमैकत्वे प्रदानानां भिवावा तदविस्ः प्रतिविकारमायः मानग्रहणमन्वाञ्चन्द्रमदानविषयः सोमः इन्द्राय वसुमते सोमं राहामी"त्या. दयो मन्त्राः नानन्द्रप्रदानेषु समाः, भवति चाहवरीन प्रधानत्य विएप. ध्ययस्या, यथाऽऽहवनीयादिवशेनाग्निहोत्र देशहिताग्निविषपत्यम्, अतो पत्र मन्वस्तत्र मानयहो यत्र ते तत्र सोमः यत्र सोमस्तत्राभिषयादयो भवस्तनमन्वरच प्रदानान्तरापि त्यधर्मशाणि चोदनेतान्धमानाहरन्ति यणनीति पुन - .
२८८ যাদুবিদায় নৰ দুৰনালঘিমাধানাথন। গলগতে জায়ন মিনিমাম যখন বিদায় ঘন্নান, নানন ময় অদ্ভুযায়। নুয়ানমাঘবষমঘাষমান হবান সাই বিহিন । আনছারুল হুদ सू० पुनरभ्युन्नीनेषु सर्वेषामुपलक्षण যালফfuকম। मदिशेषत्वात् ॥ १२॥ ধনাত্নীয় স্বল্প ॥ ন য দ্বারা মাদা- না প্রদানেনিন ঘনে ঘ. মামীর ঈমানগ্রো প্লিাবিত্যাধুলায়ম মলিয়ন মনি হয়নি দুজন মানবনমন কোলাই বলমিয়ানগ্রনি? যত নঃ নমঃখ স্ব মাসি যা সুনালদাে না ন ? is মান্নালালম্বনাননা নয়ন, য িইিন নন্নীমারশ্ন বনানয়ন ন দুর্ঘদিন প্রদান নয় দুইঘনাদানাই- যান্য মনসাঝ ন ন বিন, ইমানিয়া গান্ধাল মা ও দুইখশ্রনীয়সহ ভ্রামমত্ব হুমায়ন বনাননখামুগ্ন- বনায়নারাঘলীয়া বুনি সা গুম: “যন্ত্রকার বক্ষনমুনায় সোয়ামটি ক্ষন- পুৱশল্পী সমিয়ামানায় ন যুগ্ন সমাধ্যমগ্রান কালোয়াননীয় যন্ত্রনায় নামতে, মাথায় নায়খানায়া লাগা ! ¤ਸਮਝਧੀ : सू० पानीपते तु पूर्ववत् ॥ १३ ॥ নামনুলবাঘিযায়। দ্বিগ্নত্যানানয়াবানা বয়া বিনীমাধব মন আয়য়যাত্ৰামযজলি আমীনন্যায়বানান নামে দুই- মা মনি : ফিমাত্রাযযুগীয? মঞ্জিতানি सद ध फि लिदेवत्य येवो? पोन्द्रयाप्यादिभ्योऽपनीय पधीयते एहोस: জি বানান নময় হার্গী নানয়নমূলের নমে तृतीयेऽध्याये द्वितीयः पादः । दहिदेवत्योपस्यापावीयतस्य पूर्वदेवतासंबन्धानमायादिन्द्रवाण्यादीनाम- प्युपलक्षणं, नैतदेय न झवाययणं पाबीयतं यूपते पाबीयतमापयणागृहा. तीत्युपाटानमात्रमाययणम, अतो यत्ततोऽपेतं तत्याधीवतम् प्राययणांशव चानापयणमपि तत्संसष्टं द्विदेवत्यं ततो ऽपमिति पाधीयतमेश प्रतः पूर्वदेवतासंबन्धापेतः स भूतपूर्वस्वाटुपलत्येत, न च प्रश्नतीभूतपूर्वापलतणं कृतमित्यनुपलवणमिन्द्रयाण्यादीनाम् ।। पायोयनवभतणे त्वष्ट रनुपलक्षणीयताधिकरणम्। सू० त्वष्टारं तूपलक्षयेत्यानात् ॥ १४ ॥ तस्मिय पानीयते प्राध्वर्यवो हाममन्त्राः "अपारस्पनीयान्म: जूदयेन त्वष्टा सोम पिय स्वाहेति तत्र संशयः किं त्वष्टाऽपि देवता सोऽप्युपतयितव्य ? उत न देवता नोपलयितव्य इति मन्वनानेः पनीयतात्वष्टा मह पानं गम्यते न च तदुपपाते यदि त्वष्टान पिबेत न चादेयतायाः पानं संभवतीति त्वष्टाऽपि देयतापलयितव्य इति प्राप्त धूमः शष्दतस्तापदग्नेरेय पानं गम्यते त्वष्टुः सह भावमात्र, न च सहभा. यस्तरियासंबन्धायभिचारी विनापि तेन दर्शनास सहेय दभिः पुरे. भार यति गर्दभीति, पदापि ध पानं स्यातयापि देवतात्यमप्रमाणकं, न हि देवता पिति उद्वेशमाचलतणावातस्याः, यिस्पष्टं च चोदनायां तद्धितेन निरपेवस्य पवीयतो देवतात्य गम्यमानं न माणिग्या देवताया घr. विझत्पसमुच्चयान महले प्रशो नोपलवणीयस्त्वष्टा ।। पायोमर्शयमावेशि स० विंशच परार्थत्वात् ॥ १५ ॥ तामनुपमवाधिशाप तस्मिवेय पायोयते याच्यामन्त्रः "एभिनेरयं या वादामा. या विभयोझारमाः पत्रीयस्लिंगतं जीरच देवाननुष्यधमानहमादय. स्येति, सब मगपः किं पस्त्रिंशदुपनयितया? उत नेति पूर्वजाने रेय पानं त्यष्टुम्नु महत्यमामित्यदेवतात्यमित्युमम् । इह तु पिरोतम् पानमा पत्याद्वितोमादान्तीति गम्यो अतस्तपमेय देयतात्यं चोदा नया घपनीयमात्रम्य देवतात्यमुक्त न तद्विप्राय सब पानेः स्यीय.
शास्त्रदीपिकायाम
যিনি মনমানথিন্ধান এয়ীৰৰ মায়ায় ব্যথা
এনারি মম যমীনালান ঘর বানিনি কান্নাঘবহার
मति च प्रमाणान्तरे द्विवचनबारबनाताना तिर्नया अस्ति चेह
suায় সন্তানধারাবাvিদযেমন এনাৱষা নি বা
লন্ত মন্ত্রিসান, নান গনীয়া ধন গর মুম ঘন
হানিমাখিত্তমা হ ময়য় বা মাঘ ৭ মা
মানতে হয় যানয়ন মানি ব্যয়ান, ন য যন্ত্রমান।
নয় বয়ানায় যমান ফায়দুঘনমিনী যান
হল ক্ষার মাল # ন য়পমাননা বল্লেনীলম্বনায়। ঘশ্ন ও
যৰি যন্ত্ৰীশ্ৰনন ময়দায়া ঘি নয় মন্ত্রনায়মান
মিনি মায়াবনামা হােয় যান গিয়ৰ বমি হল
বানি গীনি ইয়ান নমঘালন ।
স্যালান।
যা অলরাখিয়া।
° ৰহাৰ কানুন। দুই ॥
শায়েনায় আনার ব্যায়ামযালয় মঞ্চনা
মা মিমান fa নারিনা খানম মিলার। বি
মাথঘি মহ্মার সুনাময়ীয়া নামাইয়ান
সুনাম
মহাবিব দুe কুন্তু মনিই মিল। ৩৫
যমুঃ গিয়াসনা যিনালগ্নে নানু নাম্বয়ান
যালয় ও মানবিয় নাম মিমিন রননি কম
যা গুম কামান হাসলি মই মানমনীন মারি
মাতিঘানালি, মানবতা নিয়া ফায় মম
= ম ফ ম ঘাম হয় ময়া মায়া সামগ্রিপ্তাহ
নুর জয় গা মানসিয়ানু , মম সিলিন্ত
নমান মনির, ৪ মাত্র ২ মিনি ম
Fout पुन हवा दिना
*
न्दक नियोगाधिकरणाम। तृतीय धाये द्वितीयः पादः। ऐन्द्रानभवस्यामन्त्रक स० ऐन्द्राग्ने तु लिभावात्स्यात् ॥१८॥ ताधिकरणमा पदानन्द्राणाममन्त्रकं भतणं तदा यत्रात्यसहित रन्द्रो देशमा ययेन्द्राग्नादिषु तत्र मन्त्री भवति नेति विचारः, तदथे च किमत्र देखना घ्यापार पानमुपलक्षण ? मुत यत्नमानध्यापारी दान ? मिति तब पीतस्यति पानश्रवणातदेवोपलक्षण मिश्रोशेनापि दसः सोमोऽशतः प्रत्येकमुभाभ्या पीयते न पानेऽन्योन्यनिरपेक्षत्वात् द्वाभ्यामपि पीत इन्द्रपोत इति शक्य वक्त हित्यमातृवत् तस्मान्मन्वयदेव स्यादन्द्रानादिषु भवणं म्यादेव यदि पान स्यात्ततु नास्तीति वयते तेन देवताधिकाणन्यायेन पानाभा. त्पितिरन दानलतणार्थ, दानं च मिविषयं नान्यतरेण व्यपदेष्टुं गाय. मिति चतुकरणवरेन्द्राग्नादिए मन्वामाa. ॥ मन्त्रयियेषाणामनेछ सू० छन्दश्च देवतावत् ॥ १८ ॥ तत्रैव मन्त्रैण गायत्र छन्दस इति श्रूयते तत्र विचार किं यत्र प्रदाने गायत्रमेय छन्दस्तत्र स्यादुत यत्र छन्दोऽन्तरमपीति पूर्ववत्केवल इन्दो. विषयत्व मन्वानस्योत्तर केयलगायत्रच्छन्दः प्रदान न विद्यते सर्वत्र मन्त्र समायेन छन्दाऽन्तराणामघश्यभावात अतः सापेतत्त्वेऽप्यत्र नित्यतात. त्वात्समासोपात्त , न चात्र मातत्वपि सर्वमन्त्राणामन्यायनिरपेताणा. मेव कर्ममबन्धात् अतः साप छन्दाऽन्तरे गायत्रच्छन्द्रसस्तदनपेतत्वात्य. घोधिकरणपूर्वपत्तवत्ममासाविधानाबाछन्दस्कोऽपि भवति मन्त्रः ॥ एकादशाधिकरणक्तय स० सर्वेषां त्वैकमन्चमैतिशायनस्य भक्तिपानत्वात्सवनाधिकाग दि॥२०॥ स्थितादुत यदि तत्पुरुषोऽय स्यास्यादनेन्द्रेप्वमन्त्रक भतण लस. पादोपावाय तत्पुरुषो मतः तत्पुरूपत्वे हि संयुधन्ते न सोमशब्देन ते" रति प्रत्यविषयेण युमच्छब्देन । निर्दिष्टस्य हुरिष्टस्य पात्रस्यस्य सोमस्य भक्षणार्यमुद्दत्तस्यैन्द्रपीतशब्द रन्द्राय दप्तस्यैत्येश विशेष म्यात न घासापिन्द्राय दत्तः पूर्वसङ्कन्पितो हि हुताहुतसमुदायस्तस्मै दात तद. उपसदाराधिकरणाम।
আবিদা ঘরগ্রামসমাৱেমিমিন, ন ব্যয় হক, মাছি পেঁয় যৰিষৰ নি: সময় স্বরয় ধমীযঃ কামনায় হামীম বন নামা নিমিনি মাযান ময়ম रति शास्त्रदीपिकायां तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥२॥ अथ तृतीयेऽध्याये तृतीयः पाद प्रारभ्यते । অন্যান্য উত্ত খর্মনাfutu। ৰূ সুনসানাগিন্ধৰি নি । { দুয: মায়া সুনিলিয়নিয়ানী বিরিনা বনী হামি নিয়ানবন"মালিকায় সায় নিমনিমামা- থানাযাবা হননিয়ৰিয ম নাযিলযান এয়াছুমনাল স্থাহাবাহ আহস্যমগ“শ গঙ্গই সুমন মিষ্টান্ন নমাে “দ্যা মিন কথায় যা ধরন, স্বল্প নিয়ে মালিকানানা অমা: মাথায় ম: বা মররিনি, কি গ্রামঃখমাঃ ইর্ষাগfit, ঘর ন্য যথায় প্র যুদিবানায়ঃ -দ্যা বি এন Euামনায় যায় একা নয় মন ছিল যা যা ঘষামান ন ন্ধ ৪ ধালি থানীয় বানী এই যা আমি যযামমিলনাকারীমনি মনে মাস শয়া য, ম যনীসি আমরা দুষ্টায় ঘষা বই নি মুয়াবিনষ্টননুমম। ভাৱিষকা ময়না যাথি নানাধরাযাযামিং মুহাম্মাষ্টমবাদ্বিয়ায় বিনি tিeবিএৱাহমায়াথানা ঘেরা এ - मृतीयाध्याये कृतीयः पादः। देकदेशमन्त्रपरी भवतु किं वोपक्रमगतार्थवादधशादुपसंहारस्यमृगादिपद. मृगादिप्रायवेदपरं भवत्यिति संशयः तत्र गुणत्वादनुवादत्वार्थवादस्य लत. डा ! मुख्यत्यापि प्रधानत्वाद्रप्राप्तविषयत्वतः। विदेशोजघन्योऽपिस्वार्य. हानि न गति ।मुख्याऽपि दोषणीया हि लभते हि स्वधर्मताम्" ॥नधन्य. स्यापि सोमस्य प्रधानत्यान् स्वधर्मता । वत्यते तदत्रापि घिदेशस्य सा भवेत ॥ प्रधानावादप्राप्तविषयत्वाच्च विमुद्देशे यथानुतादन्ययात्वम- प्रमाणकम्, अर्थवादस्तु प्रमाणान्ताप्राप्तार्यत्यात्तदशेन लक्षणयाऽपि नीय. मानो न दुप्यतीति नाताधिकार उच्चेष्ट्वादय इति प्राप्ते धूमः "लया. त्मानः प्रधानस्य बलीयात्यं गुणाद्ववेत् । धियुदेशस्त्वलब्धात्मा लब्धात्मानं धाधते" , "पहला पगुना सेमिन यजेते" ति वचनात्तु सोमस्यापि कालीन सभात्या युक्तं यद्दीक्षणीया कालं याधते, वियुद्धस्त्यिाह मन्त्राविषय. स्वनालन्धात्मा कमिधार्थवादं बाधते, तथा हि घेद-शब्दः प्रमागतो. संजाततिपतत्वादाशाश्वतार्यपा एय, तावदयधार्यते तस्मिंश्चावधा- रित सन्युपसहारगतमृगादिपदमुपसजातप्रतिपतपिनानत्यादरथाश्रुताथै स. सदेकवाक्यतामप्रतिपदामानं तदनुगुणवेदपातयैवात्मान लभते नान्यथा येन-बाधक स्यात, उपक्रम एवं वेदानां किचिद्विधास्यत इत्यवगत किं तु तद्विमित्येताबदनवगतमेपैचित च अतो वियुद्वेशगतोऽपि सगादि- शब्दोऽवगतविषयत्वादनुवाद पति लवणा महत्ते, तस्मादधमाः, घग्येर्दैन, क्रियते विधीयते नटुरिति दिहोपक्रमापसहारैकवाक्यतया द्रध. मत्समधारितमिति यायविनियोगः, एकशिना त्वेककमेषवाक्यं बेट. राध्दयाच्यामित्यभ्युपगमाटुपसहारसन मन्त्रवाक्यपऽपि वेद-गब्दो घ्या. प्यायमानः अत्यात नव्ययतदति सिद्धान्तो दुर्लभः स्यात् । अत्र यदुच्यते विमलया व शिवसत्यमिति लसुन, सदाम हि विनियोग- पेतं मन्वयाक्यं न विधायमघटनपेतं वेदकं तयाऽपि सायद्वेदयति तापच्च घेदशब्दप्रत्ती निमित्तम् इत्यविशेषः, यथा शुक्तमानति यत्स्वभावयुक्त भुदकं यच्च पाफापेतं पार्यि तबोभनायविशेषेण युक्तशब्दः प्रवर्तते तपा. वेद-शब्दोऽपिन हि विधियायपि निरपेतं घेदयति पदार्थयुत्पत्तिन्या.
খাদিজাহাস
যাৱাৱা, নায়াগ্রা দুই জামাতিয়ে
ছামা যেৱিস্কিয়ন্ধিায় মাহিয়ান নম্বন।
যথাই মাসয়ায় • নৃমুনি নর্থে
নায়িকা। त्वामुख्येन वेदसयोगः ॥२॥
যালু হিমাথান নয় মামই ঘাষেনীয় যনীলখিছি
মন মনীষয় ন্দি মামা যে ? ৰম আৰৱ বুনি দুই
মানগিলিয়ায় যায় এখানকাফনবিক বিতনিকা
स्थवेदनिबन्धन एव स्वरोऽनपेक्षतण शोध्र प्रतीयमानो युक्त दति प्राप्ते
থানঘাষালমানীয় মার লাখান লিখিনা দ্বিীন অন
দায় যাত্রী ওবায়দ ন রনিয়ে মা
इम्य मत भवति सेनाङ्गस्योऽप्यसो प्रधानार्थी धर्म रति विलम्बितस्तो
নিয়হি যী, নয়া মথানীয় সুয়াদে অনানুলঃ
বাঘিয়া খান হাবিনি ধিনি যন্ত্র যত্নয়গ্নিাথ ধ
মানিন সময় যা নাহি য আনার মাথ
মৗয়াঘিয়া যায়ন্ধিয়াৱিষযথ মান এর গায়ে
ইহানা প্রধানমললি ৪ান হু যিনিবালশিন মিমি
নিয়ন মোঃ গা যিনিঘনিষ? এনি মগ্ন নই
না দুমমিশ্রণবিএনহত ছি। হং ঘনশ্রিানি নারী
লিম্মিন মন “ন ন্যাশ্বনাময় ন্যত্র আমায়। মন
বিশ্রাম নিন। নন জিন adা যৰ বহু বির।
লিনাথান মারিন যা মাথি মাত্র
যায়ামনি মায়ানমার, মজাৱাত্রেলীয়ার বামনা
জিঘমায়ানইবিয়ার ন মমিনঃ মইন faqমা
যাত্রার মানোন্নযৎ যা ॥
বিলায় -
সখি।
सू० भूयस्त्वेनाभयश्रुति ॥ १॥
। तृतीयोऽध्याये तृतीयः पादः। यजुटे सामवेद क्योतिष्टामः ममाम्बातः तस्य कतरः स्वरः स्या? दिति विचारः? यत्र विधीयते तदीय एव स्वरोन यत्र गुणार्थ ऋषणम अतः क्वाप्स्य विधिरिति अनियमे प्राप्ते वूमः यजुर्वेद द्रश्यदेवतमस्य श्रूयते तेन च व्यच्छिव कर्मस्वरूपं गम्यमानं मुखेन विधीयते, वेदान्तो तु नामयुक्तं क्रियामा श्रूयत दति न विध्यप्रगतिः समाप्यते, अतो ये धनुर्ध रेनामा क्रियत इत्युपाशुधर्मता। দুয়ায় ব্রিলিয়া सू० असंयुक्तं प्रकरणादितिकर्तव्य- ताधिकरणमा तार्थित्वात् ॥ ४॥ श्रुतिलिट्याश्यरतो विनियोगः अधुनाऽधिकरणत्रयेण प्रकरणस्या- नसमाख्याभिर्विनियोगोऽभिधीयने दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते “समिधा यन- नि"तनूनपातं यनतीत्यादि तपार्णमासाई न वेति संशयः यदि प्रकरणं नाम प्रमाणं भवेत्ततोऽहम इतरथा नाहमिति तत्र प्रकरणगता ज्ञान. मंगविपर्याणामन्यतमेन पूर्वः परः यावदन्यत्र कथ्यते तायदज्ञान भवति सदपि वाऽवसराभावावीतं स्यादिति सशयः अघा वातरक्षा सामानुसरणपदान्तसमभित्र्याहारात्मकेभ्यः श्रुतिलिङ्गबाम्येभ्याऽन्यः शब्दप्रमाणप्रकाराऽस्ति, तस्मान प्रकरण प्रमाणमिति विपर्ययः, सथा हि स्वर्गकामस्य दर्शपार्णमासी कर्तव्याविति निरपेक्ष समाप्तं वाक्य तथा धमिधा यनतीत्यायपि । नन्विदं फलाभाघात्साकाई, सत्यं, माकाई सा स्याकाडाप्त. स्वर्गः स्यादितिया फलमात्रे योनिर्देशादितिया दर्शमा मासफत्तानुपङ्गेण या नियतंते न प्रत्यङ्गत्वं फ्रतारनाकाहत्यादिति प्राप्त प्रमः कतारस्ति प्रमतीतिकर्तव्यताकाहा तथा प्रयानादेः प्रयोजना. काहेत्युभयोः साहयोः सनिहितयारप्रत्यतमप्येझवाश्यत्व फलान्तरक. स्पनाल्लघीयः, तपोभयोनिसमाहत्व फलान्तरकल्पने वितिकर्तव्यताका. हातानिरत्तेव स्यात् अस्ति चासाधाकाहादि यागं कुर्यादिति घायाः प्यात यागशिपाया निनातमकारत्यास्याचिकाइत्वं यागेन स्वर्ग पुया. दिति तु यास्याः, तब न जायते केन प्रकारेण गगन स्वर्गः कतयः .
গাম্বিয়া সুনি, নল্যদিন দাঙ্গাৱা, নন্ম যানক্ষিকা ছিনালা দল মানি জিয়ন রামন? যহি ম ন য র নানয়ন্তী সমাধানানুয়াইলানা অনাহীনামালালায়ন সিম নুয়ানুমিয়ারায় সমান যিঘিানি নহয় অননুছীনার জৱলয় কাম বালঘিমামাহ্মৰহেলান জাযমন্বৱা পান? মা নি ধন জানুয়াঘা নাম? জাবাসেমিনুলময়নি বু বক্স ঘনঘন জন সালাহলালঙ্গাত্মজ্জামান, अनुष्ठानातु लब्धात्मकत्याइयत्येव कार्याभिमुखमिति काऽन्यायेता সমাধানমন্ত্রী মিনি ই অন্যাযাদি জমা ইন্নিা গায়ানান স্মথ নারীনি মাত্রা মাঘীম জিন নাঃমনমিনিকাননান্ধাৱা নাম?মি নামধীন মায়াজা- গল্প নি- সন্ধ্যয়ন মনস্কা ক্লিয়ায় নি যান, বাঘায়ে নুজ্জ্য মিয়য় বিশ্ব সানি না কি দুনীৰে জামা আলহন নিয়মইন ক্লিয়ামাননি যান যান য়া যায়। নিয়োগ, শান প্রান্ত মনি নয়া যা মন মাহি- যনি ন ন ঘন দাদা সামিয়া সুন খামা?ী মনি এ ভিন্ন নিক্সনালান। লন আনুজ্ঞানীঘামী ফ্লাগা জিন ন যন। যথানিস্তান ও দামিমান, নমন বি মূশিয়ার স্থান অন ল্যামী যাবার সরস্থ াযযালদিনি। মন যায় ইনাম সন্ত্র ও রুষ গyদিবানুবনিময় সব দুনি। নন যানমি যাথির গুলি স্থানান, লি িযিশু বাৱাৰি ন ন যা কাৰ নিয়া মুন ন যায়। ঘুষ গমনি কায়িনি। কার ঘাষিয়া বা স্ত্রী জাহিনি, যার জিয়া জানি মন ইস মিথ্যা তা আমি চা কাহিনি যু হয়নমে গ্রাম্রানুযায়নমার, জমির প্রয়ে এষাৰ যায় সব। অয় খ্রিয় বিষয় নয় মিত্র 1 - . तृतीय धाये वतीयः पादः । मेय यागः, केन तु मंथन्धमेति निरूपयामः, न तापवीलोत्पलादिवत्ताद प्पण, यागभावनयाभदादतः कारकत्येन सामादिव यागस्य क्रियाधिय- पात्यं, तत्र च माध्यत्वाभायात्साधने नैव संअन्यः तेन यागकरणिका स्वर्ग- शतिरेव शब्दार्य, न तु यागानुष्ठानम् । एवं च नाना सामानाधिकरण्य प्रभवति नान्यथा अतः किरूपेयं सतिरित्यत्यता त तदाकाहानुपु. सो समिधा यतीति वचनादेवं ज्ञायते अपमसो व्यापारी येन यागात्स्य. गाभवतीति, संभवति च समिदादिक्रियाणां पाविषयत्वमदृष्टद्वारम् । अवधातादीनां तु दृष्टहारम् । अनष्ठितश्च यागोऽसचान फलं साध. यितुं नम इत्यादयागानुष्ठानं गम्यते न शब्दात, तेनायं वास्यायः यागेन फलं कुर्यात कथं केन प्रकारेण मागास्याभिवतीति तबाह समिधा. पक्षति ब्रीहीनवहन्तीत्यादि तदपमा भति समिदादिक्रियाणां यावि. पयत्यमदृष्टद्वारमअधातादिभिश्च द्रव्यदेवतामस्कारद्वारं ट्राटेवतेन च स्वरूपसंपादनेन यागे व्याप्रियेत एवंभूतोऽसा घ्यापारः येन यागात् स्वा. भवतीति भागः फत्ताम्भाभिमुस्रो भवति फार्यारम्भाभिमुख्य काणमेवोप फार दति ममिदादेः नपकारः फलम् । मन्येवं समिदादिभिरदृष्टं फुर्यादि. त्यत्रापि क्रियायियपारिजानादाकाडा स्यात, कस्प घे तनिष्टम् अत एवा. पान्तरप्रकरणमिप्यते । नन्य सामिकातिदेशः स्यात् भवन्मले वा पितृ. यजस्य साधिकारस्य फिमिति सामिकधर्मातिदेयो न भवति, धावनिक- कालमाधममा ति चेत् इहापि समानम् । अपि च सत्यप्याकाडा याद. निकेन धावाज्यादिदव्येण तत्संस्कारमान्वयर्णियाच देवतया वेदिहिरा. नोमादिभिस्तत्सस्कारेऽश्वामधानसाधारण रभिकामं जुहोति" "समा. नत्र होतध्या" इत्यादिभिश्च धानिफर निवर्तत ति म सौमिकधर्माति. देयामागनीय सर्व मान्यन्याधानादपः सनिपातितोऽङ्गप्रधानसाधारणाः নিজসজাৱা প্ৰখিনা, লবঙ্গবঘাননি शोऽस्ति सचिमात्योपकारकसामग्नी च कृत्सविधानतेत्यष्टमे धत्यते, प्रत एव हि पितृयजस्यापूर्वत्यम् अन्यथा साधिकारत्याद्वारसोमा देशः स्यात् तस्मादस्तीति कर्तव्यताकाहा तदनुर्शतश्च प्रकरणम् যাহমিদাযা মাসায়ে মান্দানিয়ালাঙ্গাঃ আন্তৰি নন্ম ঘর। জয় নির্যাত জিয়। • রূখ ঠাপান । { । হigযময়াদয়ঙ্গম হঘিনালানি মন ঘন # জিম আত্মান্না সন্তান হয় স্থানাঙ্গলমহামোমালিঙ্গাযযাধুলা নিয়াবিলিগীয়ায় বিমান্নাক্ষয়ে সায্যষনঃ মিনি মান হল ঈমাৱালয়নি মম যানধারাযথ জমকা যা প রুম মাগনানা ঘ ময় ন যা গল্প মম ননামান খান মাদানিন্তন নবাব মন सपोरेय समानस्यानामान तमून सम्बन्धार्थमित्येवाकाडा परिकल्प्यते नेक এখন হসিন যন্ত্র জাতীয় যানানা স্ব স্নান রুমি হয় বামন, স্ব স্ব fিaথানাযানুষ্ঠান হয় স্ব ঘাৱধাইহয়। মা যথাসমান হবিগাদান ও গ্রাম বমিবা, ঙ্গিবিমানবাবি মান্নানয়নয়নামিনি মরল। মরম্ অানমাইয়ায়ঘমালামীয়মীয়াৰ সুমন। মায়ায় নিই- মাখি। সু• আ ব মলা ॥ ওঁ । মেঘমাহিমোহিমান মঘা কি ध्वयादिभिरेष कर्तव्या उतानियमेनेति श्रुत्यादि िनयमाभाधात ममा আহৰ মাফিনষিuাযমাত্রা নিয়ম বমি প্রান বক্স অনাবিলাবাহুরী নগালা নায়িঞ্জা হা ঘৰা শ্ৰৱন্ধানি নামমা, মনিসিনা ধ ধমালা সংঘমি গৰ জন নি ঋদিন সুর কন্যা বাগান দু জহিৰ ঘৰ বমি নিবিন জানুয়া জামাযলালাঘানা ব জবরামমালা ও নিথ অবদমিনারা যারা ক্লিয়াম মুয়াঘিাৰি এখনি বিছু মাক্সায়নিয়ন --- तृतीयाध्याये मृतीयः पादः। थुत्यादीनां पूर्वपूर्व सू० श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां घनोयत्याधिकरणम् समवाये पारदौर्बल्यमर्थविनकपीत् ॥ ७॥ इदानीं श्रुत्यादीनामेझविषयसमयायेन विरोधे सति बलाबलं विचार्यते प्रथम तायक्रुतितियोश्विन्त्यतेस थपते "रेन्या गाईपन्यमुप- तिष्ठत"रति तर संशयः किमिन्द्रस्येवोपस्यानं कर्तध्यामतेन्द्रस्य वा गाई- पत्यस्य या ? पपवा समुच्चयः पयवा गाईपत्यस्येव यदि लिई यनीयम्तेन रन्द्रौपस्यानम् । अथ तुल्यत्वं ततो विकल्पः । अथ तुल्यमलत्वेऽप्यविधिः, सतः समुज्जयः। श्रुतियनीयस्त्वे तु गाईपत्यस्यैवेति यः शब्दस्य श्रयणादेव विनियोगः मसीयते सात इत्युच्यते श्रवण श्रुतिः गाईपमिति घ घालणगतद्वितीयान्तयम्दप्रययादेव गाईपत्यस्य प्रधान्यमुपस्यानं प्रति गम्यते, ऐन्द्राश्च सृतीयान्तायाः करणायमिति पोतोऽयं विनियोगः, मन्य. गतातु न्द्रपदादिन्द्रस्यरूपमा श्रुत्याऽयगम्यते न तु मन्त्रं प्रतीन्द्रस्य प्राधान्यं, मन्त्रस्य था फरणसं फेनविच्छप्टेनोच्यते, कि तु मन्त्रस्येन्द्रा. भिधानसामग्रमानोच्च ननमनेन मन्णेन्द्र उपस्येय रति श्रुतिः कल्प्यात रति लेगिकोऽयं विनियोगः । एहणीम एतदिन्द्रायंत्वं निहादिति न तु गार्हपत्यार्थत्यं मन्त्रस्य वोतं मयं रोपोपित्यमा हि अत्येन्द्रपारंपत्ययाः उमान्योन्यविषयमावेशयास्पतः गाईपायमिति हि शेषितामारम पनि रितोषिर्षे अत्योतम पेन्द्रीविषयं तदिति धाश्यादयगन्तव्यं तचे. न्ट्रोयनथगतविविणे गपत्वं श्रुतं यापादापत्यविषयं भवति । यतु अत्युपात सामान्यरूपं न तल्लिन विरुध्यते, संभाति हि गारंपत्यम्य फांविदाग्नेयों प्रति प्राधान्यम् ऐन्न्याश्वन्दं प्रति रोपस्यम् । पन्योन्या. वस्तु वास्याउगतातिन विध्यते तन निद्याश्यपोरेप विरोधी न मिनिरपराधीयते "हत्त्वं मारिवापि नि ध्यते । मस्ति हिविरुध्यते न तु तिन केचने । यय युतिमानमधिषहम एवं पापमपि गुपिमरादृत्यानाध्यमानमयिस्तुमेध, यदि हि गाई. पापराष्ट्र रन्द्रं नतपेस द्वितीया था सप्तम्य ततो तिहाशितधेन गाई २०० शास्वदीपिकायाम पत्यपटमैन्द्रयोतिष्ठत इति एलेनैकवाक्यता गछति । यस्तु द्वितीया तमा हपत्यशब्दश्रवणादेवार्य प्रतीयते गाईपत्यप्राधान्य स लिड्न जिम यते अतो न केवल बाप न फेसला श्रुतिलिङ्गिन विरुध्यसे घायसहिता ম নিলিন জয় ঘনবসমাথ বৰ সুনিয়ায় যন্ত্র ছাত্র, द्वियो ? न बाधिरोध' श्रुते प्राधान्यात विनियोगो हि प्रमेय सब साध्यसाधनम- श्रुत्यैवोत ,वाक्य तु प्रतियोगिविशेषसमर्पणेन श्रुतिमनुएलगुणभूत, प्रधानेन च विरोधो लरते न गुणेन अथ चाप। विशेषो येन श्रुतेरेधान लिङ्कन विरोधो न वाक्यम्य, यस्य हि लिङ्गे बलीयसि पाधस्तल्लिन धिक यते न चान लिड़े बलीर्यास वाय शक्यते बाधित, तद्वाधे हि एयाभूत गाहपत्येन्द्रीपदेन कञ्चिदर्थ प्रतिपाटयल पदमात्रस्याप्रामाण्यात् तत्र दुतेरप्यत्यन्तबाधा धाक्यस्य च, यर तु पृथभूतस्याप्यर्थमतिपादकाय न विहन्यते यथा स्यानादियु तत्रैव वाक्यबाधो नैवज्ञातीयकेषु, तसचास- धति धाश्यस्य याधे श्रुतिय धाध्येतेति श्रुतिलिङ्गोरवैए विरोध इति युक्ता विचार शिबलीय इति, सदथे च कि श्रुतिबल्लिगदायि स्वत* प्रमाण? मुक्त श्रुतिकल्पने? ति तत्र स्वत प्रमाणत्व लिङ्गाट श्रुभिवन्मतम् । सामालोचनादेव सादयं हि प्रतीयते ॥ १॥ गाईपत्यार्थता श्रुत्येत्युभ योस्तुल्यका लता द्वयोरुपस्यान विकल्पेन भविष्यति ॥ २॥ समुन्नपेन या मला प्रयुज्येत दुयोर्राम । तिमधानमार्शसर्गुणामान विधाते ॥ ३ ॥ पपि स्याटुलीयात्व श्रुतेलिङ्गात्तथापि तु । अविरोधादयाध स्पात सभी हि समुळ ॥ ४ ॥ यहा सामग्रहपत्याल्लिङ्ग स्यात्मवल धुते । धस्तुश त्यनुसारो हि सर्व शब्द प्रवर्तते ॥ ५ ॥ अनाभिधीपले, सत्य अपत्य न्तमशक्यता । गाईपत्ये सु सामय गाण मन्त्रस्य विदाले ॥१॥ गुणाद्वा ऽभिधान स्यादित्यत्रेतद्धि साधितम । तर तावदलीयस्य लिङ्गस्य न घ सुल्पना ॥ २॥ विनियोग श्रुते परचाल्लिङ्गस्थापदसौ स्थित । यरवदेश हि मन्त्राधामन्त्रण प्रतिपादाने ॥ ३ ॥ मायदेव तिर्मन्त्र गाईपत्यार्थता सम्पपति पा ।
1 1 कृतीयेऽध्याये तृतीयः पादः । नयेत । मन्त्रार्थ मन्चतो वुद्धा परचाच्छाब्दं निरूप्य च ॥ ४ ॥ मन्वाका. हापणनेन्द्रशेपत्ये श्रुतिकल्पना । श्रुत्या प्रत्यतया पूर्व गाईपत्याङ्गता गते ॥ ५॥ निराकाडीकृते मन्त्रे निर्मला श्रुतिकल्पना । तेन शीघपतिन्या श्रुत्या तिहस्य बाधनम् ॥ ६ ॥ प्रत्यते चानुमाने च यथा लोके घलावलम् । शीघ्रमन्यत्तित्यातयेह श्रुतितिङ्गयोः ॥ ॥ अविरोधादनाधो यो र्णितः स न युल्यते । लिङ्गस्य हि प्रमाणत्यं मन्त्रामाहानिबन्धम् ॥ ८ ॥ तां च श्रुतिनिहन्तन्ती नाविधिन गछति । विरोधे च श्रुतिर्लिङ्ग बली. यस्त्वेन बाधते ॥ ९॥“लिङ्गयाम्यविरोधे स्योनं ते सदनं कृयामि घृतस्य धारया सुपेध फल्पयामि तस्मिन्तीदामृते प्रतितिष्ठ धीहीणां मेधमूमनस्य. मान" इति, तत्र संशयः किं सकलोऽयं सदनकायोपुरोडायप्रतिष्ठापने चविक- ल्पेन ममुच्चयेन धा प्रयोक्ता ? उत समालो?या विभन्य घा? अययाधिभ. ज्येध म्यानादिः फल्पयाम्यन्तः सदनकरण तस्मिन् मोति प्रतिष्ठापने दति तत्र दि पापं घलोयस्ततः सकलमेयोभयत्र, तुल्ययनत्व सकलं या विभज्य था, लिहयनीयस्त्वे तु विभन्येति तर, “यान्ति हि प्रयुज्यन्ते पदानि मसि मंभये । सेषां स्याटेकयाम्पत्यं धारयभेद्रो न युज्यते ॥ १॥ तस्मिन्सीदेति पूसापेतयाज गम्यते । धाम्पन्चमतः समुभयात्र प्रयुज्यते ॥२॥ यद्वा हुत्यसलत्यं स्यानुभयोलिङ्गयाम्पयोः । शुन्या प्रत्यतया लिई फन्प्यथु. ििनराष्ट्रतम् ॥ ३ ॥ कन्प्यतिमिह तु समानमुभयोरपि । तेन तुल्य लत्यं स्यादिति प्राप्तेऽभिधीयते ॥ ४ ॥ मत्यं कन्या श्रुतिः किं तु लिला. दवाय फन्प्यते । धाम्पेन प्रथम लिङ्ग कल्पयित्या ततः श्रुतिः ॥ ५॥ कन्या मोयत्यता याश्याछुत्यया शिपमध्यते । मंनिष्टम्नु तिट्रम्प सेनेतस्प्रशन ततःn६॥स्यान से सदन स्वामीत्यम्य हिसदनमाणसामध्यंमनन्यपि स्वरूपात स्य प्रत्यवमगम्यते, सतरच तत्र तिमनुमाय गो चिनियुक्यते, पुरोहागप्रतिष्ठापने त्यस्य न स्वरुपतः मामय गम्यते, सम्मिन मदित्यन प्रतिष्ठापनमुच्यते देयाश्यता दिपा पूर्मास्यापि स्यानिमिष्टपुराडा. यतिष्ठापनसामय तानि फल्पयित्वा ततः अतिकल्पनमिति वि. फसाध तंत्रमिनियुज्यते मिन्मदित्यस्यापि म्यापमान . -
शास्त्रदीपिकाया
মিম মম যিনিষাদ ন বক্ষে জামান বামন
ল্যান্যবাথ্যমন্ত্রীত্বনাশ, লামিয় যিনি খায়
মধ্যেখাবার বিনিন বয়ামায়া কাঙ্গাল নম্বানীরান্না
| গ্রিন্থ দুমিনাসামৱাহাঙ্গনামানী রহ যিলাইন
| মীমা সাহায্যকানামিনারি প্রন নয়ানীনামাৱিৱনাথ
লিখি নিয়ে সাকলিন মিন নানা নানীর
ভিখtinuানি খানি মালি সন্নাশিন্নিাবছি জি স্বয়ে
| শিধুমেহন? বন মনন্ধান মলে অভিমানীঃ নি।
নামজাজোম সহ্ম গ্রিনিয়াজ ন মলিমিনাম “অন্নয়ন
অক্ষয় হিন্য ফলিয়ানিনার স্থuীনম্যান ঝন্ধা মনি,
মরিকানী ৰ সুনাঙ্গ প্রত্য যথেষয়গুনকালিন ব মামা
যগান নতুন সুন্নিখেননিএই গুলাম ন সময়ে
सपा विनियोजक, सम्भवति धिनियोजावे विरोधी नाति, तस्मा
স্নার মসন্ধযোমিবুর্যন্বযেন্ত আৱনৰ অহি মুভিনিলা
সন্ধায়া ন নিয়া যান ন নয়া গুঘানামায় সঞ্জয়
দুম রুনুমানিনা মানা না হলিনি র ন সঙ্গ
रणझस्य विशेषगा कि तु पूर्वपक्षवादी शुन्यादीनामेव विनियोन
कास्य सदसयुक्तस्य नास्ति धिनियोग दति मन्यते त प्रत्युच्यते त्य।
দলছি অন্ধযৌন যিনিয়ন নি। যা গজuাসায়মা
funষয়য়য নতুন নিয়ুলীফায্যেম স্মনী
যমন্বয়ে। য খাবাঈয়ে মঞ্চে আয়া সুন্নিয়াবিনা
য যক্ষার্সেল সন্ন্যন মায়ানিন্দিনায়, প্রায়
মগ্ন ঃ আমিহীuানিজ ফর, যক্ষত্রে এ ছবির
আখ্যা নি এমন নধারার মূষায়হান্য পুয়া সংযোলি
ক্ষা মন্ধগোথিয়াঃ হাইব্রিায়ায় এলসিয়াল
মাখামা, মন যাবে বাসায় মাথা গুলি
খ্রীসগযয় ঘিায়োলখিনানুষলের
३०३ - तृतीयमाये वृत्तीय पादः । मन्यन्ते । यद्वा प्रधानाकाहा प्रकरण, प्रधानार्य च समिति विग्रन्धन पय चिनियागो बलीयानिति प्राप्तेऽभिधीयते "यनकवाक्यतातत्र सामर्य गम्यते मनाक् । सामाच्च श्रुतिः श्रुत्या विनियोगोऽपात्र तु ॥ पूर्वयारेक वाक्यस्य कल्प्य स्यात्यक्रियायशात् । ततो लिङ्ग श्रुतिः पश्चाढिनियोगम्तत पर. ॥ अग्नीषोमाविद धिरजुतामित्यानीपोमपदस्यद हविरित्यादेवक वाक्यत्य सप्तम् एफयाश्यतयाऽग्नीयोमप्रसाशनसामर्थ्यमिद इपिरित्यादेः शीघ्र कल्प्यते,सतश्च प्रतिस्तानियोग इति सविकप ,रन्द्राग्नीपदेन त्यत्र त्यस्पेट इयिरित्यारावास्यत्व न प्रत्यक्षतोऽयगम्यते, किन्तु प्रकरणात दर्शपूर्णमासाभ्यामिद हििरत्यारेकधाम्यता फलप्यते अनेन दशंपूर्ण मासयोगपर्यादिति, तत कोम्योपकार? यति तदीयदेवतापदेकवाश्यतया तत्प्रकाशनमामय चिरेण कल्पयित्या ततः श्रुतिकल्पनेन चिनियोग दति विप्रादुर्थन याश्यात्मकरणम् अय स्थानप्रमाणयोपिधेचिन्त्यते राज. भूधरय परिवप्टिसोमयागा: म फलयन्त समप्रधानास्तत्राभिषेचनीया नाम सोमयागम्तस्सविधी घिदेघनादय समायातास्ते कि सर्ये रानम्याङ्ग- मुताभिपेचनीयस्येये ? ति यदि मविधिलयानभिपेचनीयागम् । अयमझाया सताराजमूयस्येति, तत्र सनिधिविशेषादभिपेचनीयाहत्व प्राप्ते उच्यते प्रक रणयिरोपामधार्थता, नयाभिषेचनीयस्यापि फलयत्त्वावम्त्येन प्रकाया पदा प्यस्ति तयाऽप्यन्येषामध्यस्तीति तादपि युक्त यदि पाविशेषत मधे पामाझाडायामपि पाठमनिधिविरोपादभिधनीयम्य विशेषत ग्रामाला कल्पयित्या सादच्य सात ततश्च धिप्रकर्ष, सार्यता तु कृप्ताकाडातः मुप्त गम्यते अभिपेनीयाहत्य स्यामाहाकल्पनति। एतनाग्नेयादीना धर्म. साधारएप च्याप्यातम् । पि च नास्यभिचनीयस्य प्रकाया प्रारतेनेत्यं. भायेम फरमामाहापरवानानन्यन्येपामपोष्टिपशुमाना यितित्याचा इत्या प्रकरण मत्य, प्रातिस्थिन पण नास्ति राजमयात्मग त्यान्य काय वृत्यादिविहिवाइमन्दगात् सदुशेन न दिनियताऽस्यामाहा पुनरुत्प মন যৰিাৱা বৰযে যিনি বাণিvিg মাঘিন্নয়ন प्रत्युनाति राजमनवान' ममापुरतीति गरमपरामत्तायन्त देरम
যৗীলিঙ্গা
কনশ্রনে নিন মায়া ন লনি নন ঋষি কানামা
দন্তি গান সুম “মায়ানুর্থাৎ মানুহীন নি এমন। ছবি দ্বিয়
वादी मा च योगाट्टलीपसी । तत्रापि यौनिकाय चेन्न मनेवायोगत
মারান যঃ মন মাননা ফাড়াই নিয়মগামায়
দুনীন যুগান মাসই নামঘালা চূক্স = {
নাহিনাঃ যমীন জানিলাম আসিনি। মনু হিন্নাহ
अहा समूह इत्येव योगनेव वत्ति न पत्रेष्यप्रत कि च मजसमा
যুর নির্ষেনায় যা মান ত্রিঃ ঘ
মন মুসলমান নথ আলংভিৱিবন ঘোষta
মীনাথগিয়াযযাহান ঃ fা জমি,
নানন্যায়বান ব্রাদুময় ঘgীলা মন,
না বৃথাখান, জামসেদ মা যাত্রাযথন গুয়া
নানাধীনবায়হান মিম
कुलाप दो प्रतिप
সুষ fuাম দুখ “য ফি = বন’ নি সামগ্রী
মনির খান হন মুমিন নি যা যা বুনি নয়
মন মিন অনিবাভানিপ্পা ওঠান বিমান দুল্যায়াধী
নাসিমুহল? নি, নহয় কি ভুয়াহিম ই। অার যামানা
ਬਮਰਜੇ ਜੇ ਲੜ ਬੀਜੀ ਊਧ ਜਬ¤ ¤am1 ਬਨੇ ਰੋਂ
মুফ মিয়া বা মা যা ময়না যা বিশ্বায়
ন যা ভারিu অন্যান্যথামুনযি সুখময়
faৱন য় পিযাচকাকিনা মা সারা যান
যাত্নানীয় হিন্থাৎ ঘন্থয়া বা অন্য নগন যান
যiguান মানুষমিনি ব্যাজ নাইনগuৱষয় ছি
লম খানদাষ যামান জাালন ‘৪ায় যা “নুন মন
ভারি। অনএযধিবৰাৱনা প্ৰমাথাযোৱাটে
३०७ तृतीयेऽध्याये तृतीयः पादः । त्यागो युक्तः । किञ्च यत्रालपादेयमझे यजमानस्य चोदाते तद्विषय एव ययाशयुबन्धः, यत्त्यनुपादेय कालधन तत्रैवमुपयन्ध. तदपेतस्तु विधि- स्तद्वन्तमधिसत्य प्रवर्तते अनुपादेयं च यजमानस्यात्मीयमेकत्वम् अत: एको यथा शमादित्युपग्रन्यादान्तर दक्षिणापरिमाणादि परित्यज्यक एव प्रवर्तत इति प्रश्तो द्वित्वबहुत्वयारभावात् पाठीथुन्या तत्संयुक्तयोः प्रति. पदोस्तद्वत्स कुलायादिपत्कर्षः, न च यत्यभिप्राय द्वित्वबहुत्य युक्त यज मानशब्देनटेषु स एव सर्वदाभिधानात् पथ्याम्तु पत्रीशम्देनैयाभिधा. नात, बहुभ्य इति विपरोपस्य प्रमाणमन्तरेण दुरुपपादत्वात् अपि च पनमानयोरिति यजमानशब्दस्य कर्तृवचनत्वात्कद्वित्व प्रतीयते, न च पश्यभिमायेण कर्तृदित्य सम्मति दम्पत्यहिं व्यासक्त कर्तृत्वमानी. पोमोरिय देवतासम् अतस्तत्रैकववनमेव स्यात्, यथा फलशाश्ये स्वर्ग- कामो यजेति अधिष्ठानाभिप्रायत्वे लक्षणा स्यात् । तस्मादुत्कः ।। लायन्या अनुत्की धिकरणाम् । सू० जाघनी चैकटेशत्वात् ॥ १० ॥ दर्शपूर्णमासयो: पीसयाजान्प्रकृत्य सूयते "नापन्या पनी: सया. लयन्तीति सत्र चिन्ता किमिद विधान पावत्कृप्यते ? उत ने ति यदि नाधनों मृतामुद्दिश्य पधीसयाजा. मस्कारा विधीयन्ते ततो वाक्य वर्शनोत्कर्षः । अय पदोसयानाना नानीद्रय्य विधीयते ततोऽनुत्कर्षः तत्रागटुपकारकात्सामायिकस्य गरीयात्याज्जाघनीशब्दम्य चोत्तरार्द्धा दिशदयदेशदेशरचनावादेकदेशद्रयाणा च विटामानझदेशसयोगायत्र परप्रयुक्तपरखनुनियवा नाघनी विटाते तत्र तस्याः सस्कारत्येन पधीसया नविधानमिति प्राप्तेऽभिधीयते ज्ञाघनी हि गुणयन नृतीयोतयाऽवगम्यते पयोमयाजयागाश्च द्रव्यापतार्याच्छताः तेनेतेषा गुणत्वेन जायन्यत्र विधीयते' न च सापेवत्तित्यमुत्तरादीदिरायद उत्तरार्द्धादिशब्दा हि परापतयेय स्वार्य योधयन्ता युक्त यत्परप्रयुक्तमेशिनमपेतन्ते, नाय नोगदात्ययपशिशेषयचनो न झिन्तिदपेवते अतो निर्मला स्यादया. स्कर्ष कल्पनेति दर्शपूर्णप्रामयोरेय निवेश ।
{ ও ? शास्त्रदीपिकायाम দানের নি ० सन्नर्दनं प्रलनी क्रयणवदनर्थलो. আfঙ্কা। पास्यान् ॥ ११॥ তানিরাময়ে মুন্য “দ মনুষধি : মুম্বন ঘি এনঃ খন ‘বল হঘৰাই নুয়ান কা” দুনি, ন য়ঃ মিঃ ধান সমন্বষাঘস্কিন , = ঘাম: অনাথি ননন না: । अथ नवते तातो শ্রাহ্মই অজবনআহি জি প্লিানাজি ? ( ময়া যাদা দুধ দ্বায়িরানিমাঙ্গিনায় বমি, ম মন বদিয়াইলা মায়ামৰালেন নি। শ্রম নন না সিদ্ধি বাবা মৰিয়নি। লল নয় মাস হম মd, ঘিনালামিরাহাম ন যাযামিদাদিয়াঃ, নন৷ ন দ্বি মিকি দমনি অলি জিলাম, নল মন্ধ্যায় মনিয়ামিন সামান্না ঘর নাই যিঘীন ত্র যান্ত্রি খ. মল সিগবান যন্ত্রন র গুহান্নান গান্ধা খ্রিসামিখানম। অমি বান্নালায্যয়নের দাঘিনি যথা খুনি যিয়াল্প নি। মুখা মিনাল মাঝি যখন ন ন যিনি যঘিঃ মনি মিথ্য- গামছা মাযহলা কিনিনাজাত সৰ বনৰ ব্রেন প্রধান, নয়া ও যমযময়ানামা নিষ্টি মঃ চ , না “মাম্যান রানী"নি দ্বারা প্রাঙ্গনায় দ্বিীন বনি যুৱন, নয়া স্ব গন মারা যান মহনীয় মানবিঘাই মানকাথাযনা নিনজামামা, শসায় জয় হন মুন মুন মি গ্রন্থ । মন মঈম নিমুখ, না, ঘিয়া ধি স্বীয় বিশ্বয়, ন বান ঘষ রাময়ে ঘিৰ মান মিয়া, মন. বামনাযৱম ঘন ন ন ন . सदावीस तु पाठातरम ।
३०९ - नृतीयेऽध्याये तृतीयः पादः । प्रकृते नदस्तीत्युत्कर्षः, अन्यः परः दीर्घसोम दति षष्ठीसमासोऽयं दीधस्य यजमानस्य सोमः, स च प्रस्तावपि संभवतीत्यनुत्कर्ष. नैवं समानाधिका- रणाममासस्यं वनीयस्त्वात् धृत्या इत्यर्थयादानुपपत्तेश्च, न हि यतमाम देयाद्वारणे करिद्विशेषो भवति तस्मात्कमपितमेव दीर्घत्वमित्युत्कर्षः मच द्विरात्रादिध न संस्थासु, तत्रापि चोदकप्राप्तस्य दशमुष्टेस्सोमस्य तापत एघाभिषवात धृत्या इति च धाग्यशेषानुपपत्तेः । ननु तत्रापि प्रदानविश्वार्यात्मदेविरया भवितयं नावादकप्राप्तत्वात्सोमपरिमा यास्य, प्रदेधिद्विस्तु सोयादिना संपादनीया, तस्माद् द्विरात्रादिप्ये शो- त्कर्ष इति प्राप्तोऽभिधीयते राहीम एतदुत्कर्ष इति न तु द्विरात्रादिप्येध किन्तु अग्निष्टोमाधिमा दीर्घशब्दोपपत्तेः अधिशेषेण संस्याम द्विरा- टिपु चोत्कर्षः. संस्थासु चास्त्यात्यदेवयिदिः, न च चोदकपातपरि- माणविरोधः दीघंपर्यसामग्रहणेन दशष्टित्रिपर्वपरिमाणयाविरोधात, अपि च न दरामुष्टिनिपर्यपरिमित एय प्रकृती सोमः अशिष्टानाम: शनामुपसमूहन यवनासत्र परिमाणमायः, श्रूयते हि "पायाने सामः स्यात्यायन्तं मिमीते यजमानस्येव स्यावापि मदस्यानां प्रनाभ्यस्त्वत्पर्याश- प्टानं गनुपममहति सदस्यानेशान्वाभजतीति तस्मादस्ति प्रदेपहिः अपी. संस्याम मत्या व त्या रति घाश्योपोपपत्तिः, तो ऽविशेषेण मस्यामु द्विरामादिध्येवोत्कर्षः न तु मस्यास्योति मितव्यम् । अधिपाटेय, न च प्रकरणाद्विरीपः सम्यानां प्रमाणाभायात पता थाक्यनेय सम्बन्धः तच्चाधिशिष्टमिति सर्यगामिता ॥ सू० संख्यायुक्तं कना: प्रकरणा- पोयमताधिकरणम् । स्यात् ॥ १२॥ योतिष्टोऽस्ति प्रचार्य: “पुरस्तादुपमदा प्रयाय प्ररणनीति तं पकृत्य श्रूयते "न प्रथमय पराज्या"दिति, मत्र मंशय. मिन्योतिष्टोमाहमयं प्रतिषेधः? पप प्रथमप्रयोगाह मिति, यदि प्रयमयदो ज्योतिष्टोमनाम ततो पास्यपकरणाभ्यां यातिष्टोमाङ्गमाप प्रयोगश्चनम्स तो घारपेन मा. रखं वाधिस्या प्रयोगादति सन यन-दस्य यागयचनत्वात्प्रयमपदम्य चयमियम्य प्रथम আন্তঃবিনাম নদিয়ানমনী নাবি ধস্তানিরামনাম, ঘি ব শ্রীনামৰাজির হয় ম্র ময়না যরা যা যা নিৗম রান মালনামায় বিমানান, এ বি এম মগ্নয়ন “ যনননি ‘মি বলা মন মায়াসঙ্গায় ফনা মন্ত্রন যালায় দাবান্ধ ময়ায় প্রথম হন। মঙ্গল বি যত্নসমুহ দিন গনন নন নন্ জন জহির র ন মর্যাথিলার যা অঘন । বনভোথি মরন ব্যয় বা এমন মান বুথ, নয়া ৱি অনুষরা অনুযায়াধি নীয়মানী ন মনি এ সময় দুনিনাৰীন ‘যুব মায অথম বুনি “ বুনন নিয়ন্ত্ৰিাস্তাদানা নামঘমামযিমন ন যান , সমাসয়ায় অনুসাহিমি যষ্টি সংযন্দীনি ক্ষমালায় নতুনবার্যালয়সহায়িয়ে সামনিরুমানাই নামেমার স্নিগ্ধ सच व्यवस्थित बनान्तरात মধ্য দি ঘন ‘লাম মৃ যানুন যান, যমুয়াৰি' নি নালী মমমমঘাত ਕਿਧ ਯਥੇ ਬਰੋਧ ਕਿਧਧੇix , অনিয়ম মাধ্যম ন থানাসহ মনিয়ামাবা। যicীয় শ্রিঙ্কনা ফু• আঁকা অq্য নিন্ধন। মনীষনাৰীৰ ভিনিয়াখিমু। नात्मकता if ( ২২ সুগমায “খুব মহিমানি বা রবে দুয়ামাত্রা = দুসা ন ব্যৱঞ্জন রনি সনিমুন। ব্যয়েয দ্বা घेत निमारमा सू० सत्सवामविशेषात् ॥ १४ ॥ নমঘ জি ঘর দুয়া মুড়ায় স্ব যিয়নঃ ঘা বাঘ?মি যায়, মাথাই ঘাঁর যাবি মদন লন যারাথন মিঃ মানিনায়নম। ব ন ন নয়াখায় । ঘািম জান্নামিনি নয় যিগ্রীষন ॥ যুদ্ধা হি ধাক্কায় মিরু বলিনি । ৭ ম ম বা ।
तृतीयेऽधाये तृतीयः पादः ।
न विधातव्यम् । नन्वयदिदं पेषणं अपणोत्तरकालं यचनमलाविष्यात न
अश्रयणात, न हि पाकताकामिदमन्यत्पेपणमिति यचनमस्ति पेपणमात्र
श्रुतं तच्च प्राप्तं न विधातव्यम् । ननु विधिवलादेवान्यत्स्यात्, न तम्या.
प्राप्तपेपणे चरावयत्वात् ईदृशां च फल्पनायामसामर्यात गौरवं चात्य-
न्तामाप्रपेपणान्तरविधा स्यात्, पर्व पयावपि मावानिकारत्यन्ताप्रा-
प्तम् । “हृदयस्यायेवढातीति विहितहदपायातिविनाशनं च चरी
त्वविघातक पिष्टकवरायपि पाक्रपेशान नागदप्रयोगात् चोटप्राप्त
च तत्प्रयोजनाभावाविवर्तमान प्रतिप्रसूयात इति लाघवात्तत्रेय पेषणम् ।
पहास्यकटेश-
त्य नियंशाधिकरणम्, सू० एकस्मिन्नेकसंयोगात ॥ १५ ॥
चरावध पेपणामिति स्थितं तत्र संशयः, किं यत्रान्य सहितः पूपा देवता
तत्राप्रत्येपण मुत यत्रेव केवल - इति तदर्थं च किं देवताप्रयुक्तमिदं पेपण?
मुत तदेवत्ययागापूर्वप्रयुक्त ? मिति तब "यज्ञप्रकरणाभावाद्वाश्ये चायणा.
दिदम् । पंपणं देयताधा नापर्यम्यान्यधर्मयत," अन्ये हिधाः श्रुत्यादिभिः
प्रकरणाद्वा यनापूर्वमयोगिनो गम्यमाना युक्तं यत्तस्येव फलयतोऽहं भवन्ति
न निष्फलाया देवतायाः, पेपण विदं न या प्रकरणाभावात, घाश्येच
पूर्वमानश्रयपात् अतस्तत्स्वरूपायुक्त, सद्विदेयत्येऽपि पिदान रति तत्रापि
चाणं स्यादिति प्राप्त भिधीयते "देयता निष्पसा ने ऐपणस्य प्रयोजिकाः।
उपादानं च यागम्य भागशब्देन विटाते । मुप्यासंभयानातिनपिप-
यापुर हि। श्रपते भागयोऽय नानुपादानमात्यः ॥ मच पालोदिदेयत्या
दुषण्यासात्यायन पूष्णा घाययते व्यपदेष्टुम, ऐन्द्रानाविध यहपुरोहागो
माग्नेपेन्द्रपीतशब्दाभ्यां, यद्यपि धार तद्वितप्तमासानन्तर्गतत्वात्यष्णा न
वृत्त्यमामध्ये तयापि भागणदार्ययेश द्विदेवत्ये पूयिशिष्टम्याभावाव
सन पेपणम्, एकदेवत्येतु सर्दिति सिद्धम् ॥
इति शास्त्रदीपिकायां तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ३ ॥
३१२ ॥ शास्त्रदीपिकायाम् अथ वतीयेऽध्याये चतुर्थः पाद आरभ्यते । निधीतम्याधंधा सू० निवीतमिति मनुष्यधर्मः शब्दस्य तत्प्र- दताधिकरणम् । धानत्वात ॥१॥ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते “मिनीत मनुष्याणा प्राचीनायीतं पितृणाम- पयोत देवानामुपध्ययते इति, निखील मनुष्यायामिति किमय विधि सतार्थ बादेोऽयमुपयोतविध रिति, अर्थवादत्वमायाधिकरणन्यायेन सिद्ध,पदा विधिस्सदा विचार्य कृत्यादिन्तेप सब पठीश्रुत्या शुदमनुष्यधर्म इत्येक पूर्व. प्रचश्रुतिकरणयाविरोधातुपुरुषधो लोहितोणोणादिदि त्यपर, प्रकरणाच्छुद्धासुधर्मः प्रयाजादिवस मनुष्ययहणे तु कर्तु सम्बन्धानु बाद इत्यन्य , अनुवादस्यानर्यश्यात्माचीनाधीतापीतवैषम्यात्मरणाविरो' धाय प्रकरणे यन्मनुष्यपधानं कमान्याहार्यदानादितम्य धर्म इत्यपरः, मादी- नावोतोपपीतयोः स्वपितृदेवनाप्रधानकर्मधिपत्याधेिपश्याविधीत भपि स्वतन्त्र यन्मनुष्यवधानमातियादि कर्म तदुर्म इत्यपर, যায়ামমনা দুইলনাসিন্ধ্যাত্ৰামাখি धाचार्थवादत्वमेव पूर्वोत याय इति कृत्याविन्मोद्धाटनम् ॥ स. उपवीतं लिङ्गदर्शनात्सर्वधर्म: स्यात् ॥ २ ॥ दर्शपूर्णमासपोरुपयोत शुभमुपश्यया दम, तत्र Hशय. किमिद सर्वदेवकमा मुतदर्शपूर्णमासाद मिति तत्र "मृताग्निहोने मावीमायोती दोरह पजीपीती हि देवेभ्यो दोहपतीनि मिषदेवानिहाने गोप शीतानुवालिङ्केन प्रकरण बाधित्वा सार्थत्यमवगम्यते, नवदर्शपूर्णमा सत्यस्यैवायमनुवाद, धिप्रकृष्टत्वादेषेभ्य रति च वचनानुपपत्ते , वैश- पिन्द्र कटेशत्यस्यात्माचाव्यम्य, अग्निहोंने त्यानमूनापयभिप्रायमुप एवं यश्चमिति तहतस्येवायमनुशदा, स च दर्शपूर्णमासमकारणास्त. हुनेन भात्ये घटस इति प्राप्त भूमः प्रकरणादर्शपूर्णमामाङ्गम् । अनि होरगत तु लिङ्ग यथायाक्षि पवितव्यमिति सविटाभावामिष्टमपत्य বয়ান ३१३ तृतीयेऽध्याय चतुर्थः पादः। प्रवर्तते बहुवचनं तु प्रकृतिवितिदेवताऽभिप्रायमित्यविरुष्टुं, सोऽयं लिङ्ग- प्रकरणाविरोधाविरोधविचारः। सू० विधिवा स्यादपूर्वत्वात् ॥ ३ ॥ "उपव्ययत" इत्येतदुदाहरणं किमसी विधि ? रुतानुघाट : दति "नित्योदकी नित्ययज्ञोपवीती"ति, स्मृतिमाप्तत्वादनुवाद ति प्राप्ते विधि- रपूर्वस्वादिस्याह पुरुषार्थतया हि स्मृतितः प्राप्तिः, अयं सु प्रत्यर्थसंघा विधिः अप्राप्तत्वात् । अधवेवमधिकरणम् । उपध्ययत इति स्मृतिप्रा. नुबादः स्मृतिश्चाविशेषण स्थिति सर्यक्रमार्यतया प्राप्तमनात इति पूर्व. पतः संयोगभेदादिधिः अतश्व प्रकरणादर्शपूर्णमासाहमिति सिद्धा- न्तः । एवं चामृतग्निहोने यूयते "यज्ञोपवीती देवेभ्यो दोहयतीति, किमयं दैयाग्निहोत्राइतथा यज्ञोपवीतम्य विधिः? उत दर्शपूर्णमासादि- पु प्राप्तस्य प्राचीनाधीतस्तुत्योऽनुवाद ? इति तत्र प्राचीनाबीती दोहय- तीति अग्निहोत्रस्य मृतावस्यायां पचनादाजापपीती हि देवेभ्या दोह- यतीति तस्यैव नीववस्यायामुपधीतं गम्यते, तन्दामामित्यनुवादसरूप- स्यापि हि शब्दपरित्यागेन विधित्वं गम्यते स्थितं साधटपर्यवसितम् ॥ सू० उदवं चापूर्वत्वात् ॥ ४ ॥ संत्रेय श्रूयतें "ये पुरोदञ्चोदीस्तान दक्षिणायान स्मृणीया"दिति ये पुरोदञ्च इति किं विधिः स्तानुगद ? ति प्राप्तभावादाच्छन्दोप- दुस्यापि व्यवहितकल्पनया वास्यभेदेन च विधित्वं गम्यते ये पुरा जीव. दवस्यायां दास्ते उदचा काया इत्येक वाक्यं, तान दक्षिणायानिति च मृतावस्यायां वाक्यान्तरमिति प्राप्त चूमः यच्छन्दोपवधाद्विधभायादि. ध्यन्तरेकवाक्यत्वाच्चानुवादत्यम्,अस्ति च प्राप्तिः “अययन्त्युदगयाण"ति स्मृतेः, न चेदमेव स्मृतमलम् । अस्याग्निहोत्रविषयत्वास्मृतेश्च अविशेषण सर्वविषयत्वावश्यं मूलान्तरं कल्पनीय तस्मिश्च कल्पिते तत एवाग्नि. होनेऽपि प्राप्तेरयमनुवाद रति स्यितादुत्तरं "यज्ञोपयोतीति हि देवेभ्यो. दोहयती"तिहिं शदोपयन्यात्माचीनाधीतविधिरीपत्वादनुवादत्वं तावद् a৭৪ আবিষ্কার गम्यते सादि कप चिदपि प्रागिन स्यात सतो भड्लया रूप विधिन्धम धावसीयेत अस्ति च दर्शपूर्णमांसादिपु प्राप्तिरिति तदपेतत्वादनुवाकोप पत्ती न पड़ी युक्तम्तम्मादनुगद । स० विधिस्तु धारणे ऽपूर्वत्वात् ॥ ५ ॥ নানা যন্ত্র পুন মুদনানমিথ খায়েরা কি বা গয়নী’ নি ভিন্ন ভাষঃলিয়ান মিথি? ইনামার ? বনি মুখ আইনানুষ জনাৰ মানি ? মন সে মা বয়ান ইনসিলাৰামান। অনানিয়ার মৰি থিয়ারানীয়ানীবমানাজাহিন নননি বাসা যঘিাম মসি'ায় নি মিয়া মাইনি যা ব্যথায় খান্নাযা জানৱমা নাননি রাধা যেমুন মুনি মাদ সুম, যিঘিমেয়ানন রাসোমি আল্লাৱনাময়কার বই যথিমথৱে নিৰাময় রাখবেননি জুনাল। মিঃ রাম, অমাসয়া মারােমন বিvি, wষার ঘলা ছি যিঘিলন বিশিমামার নন "ज्योतिष्टमि प्राचीन ध्य জানী’ নি যিuায গুন ‘মা ইঘা সন যুবিকা মিনা মনীৰ সময় হীৰা হা” কনি, নন মনীৱী মনুহা”ংশ নির্গীয়জয়ে যৰো যিময়া, সা এনবিঘা মান নিয়াম সমুসা ঘমিলস ন দিuরন ন ম দ যিখিতম। ধে स्वभजन्तेति पुरा फल्पन पूर्धपुरुषारिसत्येन प्रशसा गम्यते Rar সুন্দরী যিখিনি যিথিয় একামিমসাময়ঃ মিঃলিমিসূafs প্রেম। ও মিয়ামাহিনি যা । : মুয়ামানবদমান দ্রব্য oিfzস্যালুসাঙ্কিাল শ্রাম বিনিময়ায় তিনি মুখছডিমলি ব্যায়া মা ওয়াহাৰি থাখিনি লাথি মাঝ খF থাৎ লাম মিমসাল বাণ । tিuা যায়থলা : বক্ষ মাস। “হলি লুকা মসি বার।
३१५ तृतीयेऽध्याये चतुर्थः पादः । पपिदितादीनाम परुपि दिनपूर्णतविदग्धं च तहत् ॥ ६ ॥ नुवाटताधिकरणम्। सू० "यत्युपि दितं तदेवानां यदन्तरा तन्मनुष्याणा"मिति तथा "य त्यर्ण तन्मनुष्याणामिति घृतं देवानामस्तु पितृणां निष्पवं मनुष्या- पा"मित्यत्र मनुष्यसंयुक्ता उदाहरण तथा "या विदग्धः स नत: योग्यतः स रोद्र" दति अत्रापि विध्यर्थवादादिपता निधीतवदेव सर्व योज्या, विशेषाशड्डा त्वेषा विधित्वेऽपि न फलझल्पनं लोकिझाना. मेघ कृतफलानां लवनमानाभ्यन्ननक्रियाणामन्तरा पूर्णनिष्पकमिति वि. शेनियममाविधानावियमादृष्टमात्रं न निधीतवदत्यन्ताप्राप्त विधानेना दृष्टक्रियाफलकल्पत यो विदग्ध इत्यपि प्रसिद्धयोरेव नैयंतरी. द्रयोर्विदग्धत्वायतत्वगुणमाविधानाल्लाघधमतो घिधिरित्येतां शङ्का निवपिनुमतिदेशः। अनुतनदननिधिम्य सू अकर्मक्रतुसंयुक्तं संयोगान्नित्यानुवादः तुधर्मताधिकरणम्। स्यात॥ प्रत्तो पुरुषे चार्थतः प्रसक्त पदार्य प्रतिषेधतः क्रतुपकरणगताः प्रति वधा दडोदाहरणं दर्शपूर्णमासयहिं "नानृतं वदि"ति हि अयते तत्र सश- पः किमयं पुरुषधाविधिः उत ऋतुयुक्तपुरुषधो ऽनुवादः? कि धा शुद्धक तुधर्माऽनुवादः? अथवा शुदकनुधमा यिधि? रिति, तदर्थ व प्रतिषियमाना या क्रिया विचारयितव्या फिमा सती प्रतिपिध्यते कि त्यो? किंवा पुरुषार्थमिति, ततोऽपि पुनर्विचारयितम्य किमाण्यातं कतारमभिधत्ते न वेति,तत्र "प्रतीतः स्मरणात्कविशेषैरपृयाश्रुते कर्तृवाचिवमाय्यातप्रत्यय. स्याघसीयत,पदित्याख्यातात्कारगम्यते यश्च यतोऽयगम्यतेस तस्यार्थः यपिषत, केचितु" या कालखमम "सतो लिनमान मूत्रदय मधिकमास्थिता: पूर्वोक्त चतु, मृत्रों नितमूत्रद्वयसंलितां पदमूतोमावक्षते अधिकरण- सूत्राणां संदर्भयानः अकर्मऋतुमयुक्त सयोगानित्यानुवादः स्याटित्यन्तयटननिषेधा धिकरणं पाप दिमादीनामनुशदाधिकरणानन्तर व्याख्यात भार्य इव धुनापरीस्यनेति पाठसारस्याकुलतया पत्तियार्तिजयन्यालोचनया पाटतायये करणीव ति मन्महे ।
शास्त्रदीपिकायाम सया 'कतरिदित्यधिष्ठात्य 'ल कर्मणि वे ति चारण कयाचित्व स्मृत पति देवदत्त इति च कर्तृविशेषवचनदेवदत्तादिपदे सामानाधिकरण्या स्कशविता, म च प्रत्ययार्यस्वात्प्रत्यर्थ घदन प्रति प्रधानभूत दति घटन तावत्पुरुषार्थ यदर्थ चवदन तदर्थ प्रतिबंधोऽपि न्याय्य अब एसत् प्रलिपेस्यानिटवधिमत्यात इष्टविपरीत शानिष्ट तदादा यस्येष्ट दि परीत सदा तस्यानिष्ट भवति सादि प्रतिध्वभूता बदनियामनुपर न्वदिति शब्द पुरुषार्थता पुरुषेष्टसाधनलया सामुपस्थापयेत्ता प्रति विधाऽपोष्टविपरीतसाधनता बोधयनुवादावस्यामतियवस्यैवेष्टस्य विपर्याय ফাইনালন নানামনিয়ান নাঁ -যাযাtি तया मसाल बदन तव तथा सित्यपकारमेास्य साध्यतीति तन श्रुन्या प्रश्न रण बाधित्या पुरुषार्थ प्रतिरोध । यस्तु स्मात तिरेधस्तम्याप्येतदेव मल भविष्यतीत्येक पत श्रुतिपकरणयाविरोधात्मत्युक्त रुपमाऽय बञ्जय मानमन्त्रवचनपत्कर्म कुर्वाणस्यान्त वयिमिति सोऽय स्मृतिमानु घाद स्मृत्यैव हि पुरुषस्यपनयनप्रभृत्यामरयानिषिद्धमनृत सन्मध्यास तिनोश्च दर्शपूर्णमामयोतन एव वर्जन प्रातमित्यनुवाद । न चास्मिन्पत्रे मनमलिय श्रुतें सुधियात स्मन युधिशेधावस्यानादिति द्वितीय पत प्रयाज्ञादिधत्व एवारादुपकारक प्रतिषेध , सोऽपि त्यनुबाद एम पुरुषी स्वावानुम घर्जपतीति प्राप्रमेव मावपि धर्जन, न हि पुरुष निहाय मतावनृत सम्भवति पुरुषे च निषिद्धमिति कुत क्रता प्राप्ति तस्मादनगद दति तृतीय पक्ष । अनाभिधीयते त्वपि यसाधटनु बादासमोरितम सत्र सयोगभेदेन विधिय हि गम्यते अमृतबदनस्य पुरुषा न हि स्मातन तिनैतदधगमनृत बदत पुरुषस्य प्रत्यक्षायो भवति धर्म नार मन मनोति न तो निश्चित्तावाभावर्धिगुएमगुण्य धा सेन य प्रत्यायमभ्युपेत्य प्रामयिगुण चिकीर्षति तय नानृत धननीय स्यात प्रवचन प्रतिधेन तुगत व प्रत्यायोऽनृतायतीति योमते दस्थ भेटादानुघाट 1 तालिममेऽपि पुरुषाधातिनिमित्त य विमा दृष्टाधामति पा । .
। =s যানবাহাদ নাম নন মথ বুনি না যিয়ন” যাইয়িনা না | জন্য মিনিসিয়া লুমিয়া, লিমিষ বাঘিাহিম না লুমিদানিনিন ঘুষবাঘিয়ার আর প্রায় আমাফা- £ ৪ জানানয়ন না যায় ন যদুনমুন নময় থমবায় দিবা না । মুশ্রীন মাঙ্গি। দু চাষা শহিলা ॥ ৩ ॥ মোয়া, ঘন “বাপ্পারানে গান গায়ানা রায়ায় নামান 'নি,নৰ বয়য় ক্ষিনয় অনিয় জাইমগুয়া ? নি গত নয় লামান জনাব নষদখনা জানা নহয় মায়ান মু না” যানাভিনি নিয়া যাননা এমন ন মুন্নাথন সানথায় ঘনানয়া নিনি রাগামি অ্যানায় ন্যয় মান্তি নহিষকামাখনাই। বি ময় যায় কলমিন নাক্ষবাৰাম্যমান নয়, হক্ষই গিয়না ন্ সুত্রে যানালেন মিনসমুচ্চাযিমনিট विध , नजविपयो हि काव्यात्मा वि डायार्थ , कार्य च न फल- মলন অনমায় ন যায় মন নয় যাননাঙ্গল স্বাগমাম ন ধান্য নিন্য ঘন জি শিমুয়েলথ নার নির্যালয় আননাহা, ন য ন নিযামিয়্যনাথ হয়শিয, নিষাদল বি মান নিয়ম্বিযু মনি নান, শন যন্ত্র ন বৈীলনসাঁদল ঘিয়ে যাননাদলায়াগ সাহায্য কল নবানর লাঠি এখান, এক ২ি “নাসিস বানান যদি দীকিন্ধারমাধ্যময়া মাইন জুমা নবম অন্যান্ন মনি, অনান নাঘ যান যমুনায় চেক গ্রন্থি অনুমান্না, গান Bনিন অঙ্গস ফয, অষtuসমিনায় জুয়াহঃমুখে ৪ ঘন্নাকললিনি নার দায় । সম অামা হামনা, ধল, মশন ३१ तृतीयेऽध्याय चतुर्थः पाद । शिमला त्वियमवर्गातरिति प्रमाणमस्या मृगयमाणा न लभामहे प्रत्यता दीना दधिष्ठात्यात, शब्दस्य चान्यपरत्वेन तत्र प्रामाण्यायोगात, निर्मूला वर्गातहत्पवापि प्रतिभावच समीचीना भवति । अथापि वाक्याभेदमड़ी कृत्य शब्दस्यात्र प्रामाण्यमुच्यते तथाऽप्ययुक्तम्, कार्यपरत्वेन हि शब्दाना व्युत्पत्तिः, अवारण च यातनाफलसाधनमिति सिद्धरूपो धिनियोग জমি মাইন নিন অলনিন জয় বাবা বাযাক্স कालान्तरमाधिनी यातना साधयेत, अपूर्वहारणेति चेत न अन्यद्वारणा न्यस्य साधनायोगात्, योगे धा यागादेपि तयात्वोपपत्तरपूर्वाभिधानमः सोदेत तदिहापि यागादिविपर्यामवावगूरणविषय कार्यात्म क्रमपूर्वमभि- धेयमापोत, न चैमिष्ट तस्मादर्थवादमात्र न तु फल स्थादित्यास्ता तावत् ।। मलद्वास सवानिषेधस्य सू० प्रागवरोधान्मलब हाससः ॥ १० ॥ पुरुषधर्मताधिकरणाम। दर्शपर्णमासयो श्रूयते "मलबद्वाससा न सघदे दिति, किमय प्रति पेध प्रत्यर्थ २ उत पुरुषार्थ त प्रकरणात्मत्वर्यले प्राप्तेऽभिधीयते ताम यहाध्य यति धचनात्मस्मादेव तुव्यापारानिवृत्ता रजस्वला तेन नानया सदस्य प्रती प्रक्ति प्रसनयभावाच्च प्रतिषेधानुपत्ति , पुरुपस्य हि स्वासच्या प्रयतमानस्य रजस्वलया मसज्यते सबाद. तेन पत्र प्रस किस्ता प्रतिपेध इति पुरुषार्थता ॥ सुधारणाटोना सू० अप्रकरणे तु नश्वर्मस्ततो विशे- स्पधमताधिकरणम। पात् ॥ ११ ॥ अनारभ्य श्रूयते "तस्मात्सुवर्ण हिरण्य भार्य' मिति, अत्र सय कि हिरण्यधारणमिद सत्यतया विधीपते ? उत्त ऋतुगहिरण्यानुवादेन धार. यामस्कारा निधीयते? 1 अथवा हिरण्य हस्तेन भवतीति विहितधाणानुवा. देन सुवर्णसा शोभनरूपता विधीयते २ सादरण्य भार्य तत्सुवर्णमिति, ग्राहो विदरणयधारणा पुरुषार्थतया विधीयत? दति, तर “पुरुषार्थत्वपते हि . १ लामपाध्यतिपा।
30 शास्त्रदीपिकायाम কালা জননী আনি দিন মাত্রঃ যথি নায়িষথিযেমনিগৰি ৰয় লাগায়া ৱিক্রিয়া লাগালামি জমাবনিন নি নামাঙ্গিয়াথাযি য, নানানয়নদলনা। ঋষ খাথে চুয়ান-ই খাই সাবজোস্যোশা ৰ ৰিযে মাথারিয়ালনয় লাফিয়ে ফায়ালা দয়ামন্বিহান্নান ঘাযোংঘিথান স্মঘষা ৰাষাযসম্ময় সুমনামিঘি থামি নয়ন ঘ যিনি মানখীলন, “স জানায় ঘা থাধে আৰ যান । মশার হয়ে ভিন্ন ঘরানা যোবেদ স্লিালালে ২ মহিষাসমণি সুস্থ স্বাক্ষমিনি নানামঃ চিনামূলীয়ান যন যিয়িতমিথিয়নথি অর্থন , ন র নুনযিয়মনীনি যন নরনাইন জারি যোন, লাথি ধিবেমানান, ম বি কল্পন যন ভৱি নুনুর ত্যানন যুদয়া ৱি নানি দ্বমুখ অাম। ন নগনস্থিসেননি নাছিম ব ন বনদৈরে গুন্ নয়নযোগ্নানিলয় মজায়ন, নারাই এ নিয়া নলে নবানবিধেয়ানী মামনিবনাঘব ন ঘি ময়ন সঞ্চায়না পাখি যাবােষিরা প্রuরয়ার রূম দা- এনামমাঃ ন গীতি, মন হয় ন থানুল্লাইলাথি খানি গাযোনীমনোয়ালি থানা অনান জয়বাষথিয়া নুনুর মায়ন চনৰ নাৰ্যায়াম ন র গান, দান মনন জল য যামুয়ে নালনৰ সামনছনা না যদয়ায় থালা বিমান सू० शेयोऽयकरणेऽविशेषात्सर्व कर्मणाम् ॥ १२॥ অন্যান্য দিগন্মাকিনোলো, এমন নানাগাইয়ামানােনান "থানা এই জন্য fa নথিবিদ্যনঘন জনবল লuানুয়ারি জি দ-ি ৭ বল ঈমানি ন ত কাঠ। বে।
नृतीयेऽध्याये चतुर्थ पाद'। कदिकर्मणामई जगादया? उत वैदिकानामेव येपामाहवनीयोऽस्ती? ति. विवारः, सत्राधियेषतः सर्वमार्थत्वं प्रतीयते । तस्मारक प्यादिनापीकत्ता त्राग्न नुहुयात नवान्" पदापि कृप्यादीनामाहवनीयोनास्ति नयादयश्चा. हवनीये होतव्यास्तथाऽपि ते स्वयमेव होमत्त्वादाहवनीयप्रयोजका इति तद- मेया हयनीय प्रणीय नेपु हूयमाना न दुन्ति 'तस्मात्तत्राप्यवैगुण्या- त्सवायाः म्युर्जयादयः । नैव प्रधानदेश्या गुण्यं जायते यतः। यद्यप्या. हवनीयाभावकृतं नास्ति धैगुण्य तथाऽपि प्रधानदेशत्वमेध गानामवगतं तदलाभात्यादिषु क्रियमाणा विगुणा भवेयुः तेत्रे कपिराहवनीये च होम दति धैदेश्यं, वैदिकेषु त्वाहनीयादिमत्म प्रधानसादेश्य लभ्यत इत्यवेगु. पयात नयादयः॥ पेटिकाथ्यप्रतियः दृष्टिक सू० दोषाविष्टिोंकिके स्याच्छास्त्राडि तथ्यताधिकरणम् । वैदिके न दोषः स्यात् ॥ १३ अनाप्यनारभ्यबादस्यैव मत्वर्यपुरुषार्थत्वविवारः, तैत्तिरीयामा हि कार्येष्टिकाण्डे "यावतो ऽखात्यतिरडीयात्तावती बास्णाश्चतुष्कपाला. चिपे"दिति समामन्ति, सेयं दातुरिष्टिन प्रतियहीतुरिति यत्यते सा विचार्यते कि सोफिकेश्वदाने मित्रदायादेभ्यः खेहादिना विधिमनपेक्ष्य क्रियमाणे निमित्ते पुरुपायर्या विधीयते ? उत वैदिक कमाइभने त्योतिप्टोम पापहरीमादिविषये त्वतया? उताभयचे? नि,तदर्थ चकि दोनिघा. तार्शयम् ? उतने ? ति तत्राविशेषानुभयनि प्राप्तेऽभिधीयते दोनिधी. सकार्ययं यत्रासी तत्र गम्यते । लोभिसचदापोऽस्ति वैदिकेन विधानतः" पदापि निमित्तावस्यायां दोपधान योऽश्वप्रतियह इत्यशक्यं विशेष्टु, विशि. प्टानुवादे वाक्यभेदात्तयाऽपि कर्मणः फलापेक्षायां "स एवेन वरुणपाशान्मु. स्वतीति वास्यशेषाद्वीपनिीत एव फलमवसीयते, तेन यत्र टोपस्तष्टिः लोकिके चावदाने न केसरिणा ददाती"ति निषेधात दीपोऽस्ति वैदिकेतु कमाइदाने विशेषविधानात्तत्प्रतिषेधापत्तनास्ति दोपः,"तस्मात्कार्यया. १ कप्यादिनापोटिति तु युक्तः पाठः।
স্বামী বাবা
दिष्टिाकि स्यातदुच्यते "टोपनिर्यातमा स्यादेव न तु तनया ।
যায়নির্মান্ধ দালান । তা নাহয়ানন নামাননি
মন” ছয় মাদানীনিয়ন্তানহানি মন
| ন্যজগন্নান প্রালিয়ানমান সম্মানি,নামায়
মন নাবি ধ্বনিয়ন না কবে বানান ঘাসনা হাম, ৭
আননীয় মনিয়ান মল মুমিনিয়াম ন ল মহিবন
তিমিথিলা, মলা মান্ধাতান অন্যায় ও বারা নির্যাখান
এমন নানা লক্ষিন্দীনি ন নন জাঙ্গিযল। খাননি
অন্যান্য সুদাইল মাথা যনন দুঝি ঘাঁয়ে যঘাথমিঞা
সামাই fিg uা ও যন্ত্রনার মহান হাঙ্গামা
খানম রােৱঘদ্বিনাইলন হানাম হন ম্যানুমীনি
वेषयन, तस्मान किविषयता, नाप्युभयत्र कुन प्रसिद्ध स्वरान
লিমিনারি নffঙ্গ ফর্ম খ্রিয়ম ন যুবারালাম।
নয়া মিলিয়ে মনিল্লাহুয়াহিনলুন ঘীugথানঠদ |
নন মামনুিত্রনালয় ঘন, নন মাথায় লাঙ্গিয
यह फलकल्पना या युज्यो, किद लौकिक पुरुषार्थत्व वैदिक ऋतुशेषता ।
म कस्याभपायत्व धेनप्यादुपपदाते प्रत्यर्यले प्रधान धिपरत्वादप्रयो
লক্ষন হয় ানলামযাজমনি ঈছল, ন ৪ জয়
faijল নাবিহ্ম ত্র গ্রন্থ।
दातुष्ट्यिपिकापाम
এতোক্ষযােমিন' • অবাহিন স্ব দান # ৫৪
দুঘষিয়ে কিলিয় অনিয়ম চালু ও বন রক্ষ
নাম, মধুরী গণগন্নাহযাবষয়েছিয়ে ২ মিtv
ফয সীমিনি দিন প্রিয়ম মনিষী আনা
ধামানীয়া না যধিযবােয়ালবিয়ি বনান
মাহমীয়ায় বাম মুন্নানিল?হয়মনৱিনি নয়নামা
। নিমনৰমাহিন ।
वृतीयेऽध्याये चतुर्यः पादः । मंकीर्तितो वरुणः प्रतिग्रहीता म स्वां देवतामादिति स रति समानधि. भकिनिर्दिष्टः प्रजापतिः भ्यां देवनां पूर्वद्याश्ये सम्प्रदानिर्देशाङ्करुणं तेन प्रजापति दन्या इरुणयह प्राप्त इत्यर्थः । " पर्यतीर्यत स पतं धामणे चनुष्कपालमपश्यत्तवियपत्तनो वै म धपापाशादमुच्यते"ति मर्थन प्रजापतित्व दासाऽनुपज्यते, तेन परशानिमरूपेऽर्ययादे दातुरिष्टियं. र्णितेत्यन्योऽपि दत्वय फुयादिति दारिष्टिावगम्यते तदे विरोध कि चलोय? इति तत्र यियुद्धशम्य प्रधानन्यासदनुरधिनार्यपाटो धाध्येय:, दातुपि नाष्ट्रीय म्याकं पुनः प्रतियहीतरितितस्मात्मतियहीसुरिति प्राप्तऽभिधीयते "अमजातविरोधिन्गदर्ययादो यया शुतः । व्यारयेयस्तद्वि- रुकृत्याद्विमुद्देशस्य लam" प्रतिरहीयादिति हेतुझतीच्यते, अस्ति हि तापि हेमुकत्य"तत्प्रयोजफे हेतुश्चेति चकारात, तस्माटुपक्रमयनाट्टा. तुरिटिरिन, प्रपञ्चतं चेनलीयस्त्वं "श्रुतेजीताधिकारः स्या"दित्यन, निमय तहोदधिकरणम् ? उन्मो गादिशब्दायेदेऽपि यहुलं दृष्टप्रोगाः एकातिम्तु दायापार न कचिदृष्टस्तेन नासो तत्परत्वेन घ्याव्यातुं शक्यत पनि विशेषाशङ्कानिएपधिकरणम्। अग्राभाष्यकारान्तःसा लिहादा. त्यिये स्थादिति मूत्रानुसारात्प्रतियहोरिटिनिता सविपर्यमननेव मूत्रेश टारिदि प्रतिपादयितुं भाष्यकारोऽधिकरणान्तां चकार, मूत्रनुयं पूर्वाधिकाणापत्येन ध्याये, पायचोटितमिदं कर्मभेदे मति निर्णया. शक्तः अत उभयत्र म्यादिति चोट सस्याप्त मानिनादिफावमामान्यादा. त्यिं ये स्यिसमन्धिान दिफे दाने स्मादित्यर्यः । चदिपानच्यापट मामेन्द्रव विधामाधिरम सू. पानव्यापच्च तहत १५ ॥ पनारम्य अपने मोमेन्ट व नियंपेयः ममिं यमती"नि समापि नये मंरायः जि नाफि ममि रमापनार्थ पीते थान्ते पुरणार्यतमि. दियांदफे प्रत्यर्यतया: पशभपति,सर्गिगटुभयादापाडा तोकिने भयेला दोषोधनास्तियमनावृद्धिन्द्रिीयः" । भनि हिम . हमाल যাহাৰীৰিায্য নাকিযাযা ন অনুশলামিয়ানমা নন নায়লা জ্বি হ্যান,যদি হালায় হাকামনাথ ন হি দুনি, না রাখায়নশ্বিদ্বিগ্রাস চন্থ আদম ‘লাজমিনা থানায়। ন নিন। মান্নান মইন মিন’ নায়লা বাকি মনাম ব্যানা স্মা ন য়ঃ জাক্ষি যান যা মুল, মইন বয়ংরুয়াৱিস্বাসযাে ঘন ঘন হায়, নত গুণ নমরুন বুনি সুনি ব্রা নন দুয়া প্রমুজ আন এয়ার ৪াবলময়ানথায়ি না ঔামোৰামনিজাং'ঘনা নানান ধিন সায়ন্থিা, স্বর ও নবায়য়ানমথিৰালান। নিন। ঘন্য মম খিস্থিগিম ॥ ঋণালনাগিতায়নষ্টাবানান । নন ক্ষতি গুল ব ন জন” কারি বিশ্ব মীর মুহিয়ামিনি অন্যদি সন্ধিান্নিাথ নন মাথতি, लौकिक ন নিoিায়নীন্ধানেই হনুমানাzিননি যিযথ বার্মানৰয়া पद्विषयताधिकरणाम। सू० तत्सर्मचाविशेषात् ॥ १६ ॥ যয় ব্রিজ সামশ্রন লামারঘোনা বা দি যন্ত্রমান এমন ছানাবামীনি বি, নাহিয়ন মন জন ‘দ্য র ধ যজ্ঞ ঘাম মুমীনি । কাহিনি গান ক্ষ। দুবাৰ ন্যায্যময়ার নিয়ম। প্লননি দ্বমন মরি মন্দ মন নিমভূমিৰ ৰ নিমরানি নিন। প্লারাক্ষন শৱালয়ায় যম স্কু যান ছবিগুলাে। ২৩ দাষেধ। সুমনায় ধশি হাতিয়াসাল্লাম হয়া হয়নি দুবন ময়নামমদ রিয়া # সমিয়া, সব না দুঃখ হয় মনিান, মামা সুমন“য়ালবন্ধন চীন নয়াযনি অমিg(যনি স্থিত্মিঘানি খুদে দুষ্ট। = - मुलायमाये या गदा सोनि, र मगपः किं मस्त्रम्प पुगामारीपदानामुन यदा माशसम्झntine पानामादनाममनशमन पिना मापद भरनाम्य पदानमा सदुपतिमानमामा. प्र.RMIR पान-TEA नानामहापुरी. प्रामाग्निपतामन्यो जिपमे, न पानमसाप दयनामय. न्यामागास पनान, पटाप वानस्य प्रयसन होममाधना मनपानामनुमानम, स्याटाकण. नRAR TIRIनुपी लागिram neinप अपदाना? स्पर्धामराह ataurयम पमा पनाहटानयास्यमुपाया जाये पासनं रोग का द्विष्णागि, न मामामात ममनपुरोग माधनको भाग गया दानेन माविम्यादयी मामबागवत, फानदानी गंवात nि विमानमविहिसणाभा. हरिनामापन्नि । मामा पापंग वानमा गुस्या. पुष्ट्रिय सभायेनुमानरामायाप्प समाधान पूर्य पक्ष,फ पुनरपं पतषम्यानुष्टाने पिरोप.पो पालाप प्रपोजमायातदया. पदाननाऽपि प्रधान मानावयाः. मिसान्त मु पोजफायानोप शि प्रणाजनानामप्युरिटास्यामः पाभिधीयते "यागप्रधानमन हादानेन माधिन । शामसीसियामा नाति प्रतिपातेपा. नेपय वयम्य सायापपदा । पादान यातस उहत्य यो' प्रधान र पानी न पुक या शयनायत, नमो मणगभ्याममनतरंगानुपति, दयनिगि हि पुहागम्याग्नेय. मेरायतेपद यातो एहम हायदानमानये दीयते निदेयम्पया गमानता प्राग्नेयमा, माधनायं च प्रटेपसमियाऽपपत्र बोसी. यामिण पुरोहागद्वारा, मोमम्येय घ रमद्वार, पशोरिल पदारमतो दृश्यवदानद्वारे पुराडाराम्य साधनत्यमिति न मयंदा सदाभा. प्याभिप्रायः । यात्रिफारस्तु मन्यो मान्यं प्रणायाऽप्युपपवमानपत्य पदि प्रणाया किंचित्प्रमाणमभायप्या असति प्रमाणे मामादेय प्रदान युक्त न সুবিন্ধীর ছায় মামনি যন মীৰিহামলীমাগুয়াম প্রমুঘর ভ্রষ্ট মীনি যা ম্যমিমি , মা যদি ব্যমান্নান বনুন মাঘৰ যিয়ন। ন লয়, শনিবা বাহামানলায়মান বানাদি অনিনানাযেঠানদীনিয়নামাজেন, না | সয় বনগ্রানিমিনি সিক্সানমিয়া বিষােদগান যনতেন নিমজ্জায়নায়ি নবজায় ছামা faখীন, কাম যা সৱ নন সমান নানা বদন অনুযায় যায়। দ্বিীনে অন দাননামনিৰামগ্রিনিয় দময় কানাঘান ঘন মুহাব ননি য়েন জমানা মুনাজ্যিাত্ব নি, যায় থানামাৱামায় ৪ ৰাৱাৰখনমিনি ধান। নায়ে ৪ান দান , খানা যে যম মামামামায়ন গুনিন স্ব মযৱস্থনিয়ন্ত্রনয়ন , যরি বাবামা। ৪া যান ননন মমিনুনিয়াঘাত্যের জনিহানীয় যন্ত্র বা বুনি বাল্যৱানীয় প্রশ্ন | মানzিzয়ানমাগুরান বালানিশ্বাথান নয় মারা মন মঞ্জনিষ মানষীনি মূসদ্ধান্স নাঘন, মনােনু যৰ ষ্ট্যমনি স্বামনিখি, যা দক্ষতায় রুনি কান্নাম অব্দিযো নামার সাথে সময় বৃষি উন্নয়নাম ৪ ঘ’ নি কার্যালয় ৪াম মশন অনম মুনীন ঘর নাধাঘন বাম গন্ধয ইষনাগ্রামান্তাহাবার। যন্ত ৪ মি বৃষ্টি ও মনিয়া সুন সন্ত মিয় पुन বিছেন এন শাহ হি ঘন শ্রীদার থিzatiu যার সমাধা আথিলা নাঘর ঘুন ধ্বনি যার ? मशेप शिष्टकटनु म० अप्रयोजकत्वादेकरमाक्रयेन এ যুমুৰা ? কামি ছাত্র হিদায়ামি লিজহীনি ফিমসমি ফায়া যশে? নিবিং,মাইক্লিননি যারা ष्ठानाधिकरणम्।
तीयेऽध्याये चतुर्थ पादः। प्रतत्वादेकम्मादेव कार्याणि न मयभ्य ति प्राप्त उच्यते यदि शेषगुणकानि प्रधानकमारयेतानि ततः स्यादेशेषम्य च अकीर्ण मरस्या उतपतिपत्तेःप्र तिपत्तिनियमोऽयं विधीयते स यम्यैव न क्रियते तस्येव प्रतितिनियमलोपा द्वैगुण्य स्यात्तस्मात्सभ्यः, प्रतिपगित चैषां चतुर्य यत्यरो उत्पत्तो येन मयुक्त नदयं तिहेतुत्यात्तम्यान्तिांगमने शेपोमतिपतिः म्यादिति नेनैव च गतार्यत्याविद्रधिकरणातरं प्रयोजनसूत्राणि वनानि पूर्वाधिकरणस्य यदा शेपकार्यवशायरीपतेऽप्यसदानं कि तदा चिन्तायाः प्रयोजन तबाह पूर्वपतऽपि सर्वप्रदाने माने स्विष्टकदादिवशेन शेपः स्याप्यते प्रधानकर्म च तदा स्विष्टशवादि भति तस्मादेव सिध्यनीन्येस्मादेव कर्तव्य सिद्धान्ते त्वतितप्रतिपत्ते. स्थितम्य शेषस्य प्रतिपत्तिरियमिति सर्वभ्यः स्यादिति प्रयोजनम् ॥ पार्यामका स्विष्ट कटानुष्ठानाUिSNEA स० एकस्माच्चेद्याथाकाम्यमविशेषात् ॥१८॥ ঢা বিনয় যা বজায়গায় আর বাবা স্কলা कार्याणि तदा किनियमो यत. कुर्ताश्चत ? उत मुख्यादिति विशेषा- भाधादनियम इति प्रापो चूमः मुस्यात्य प्राप्तनिमित्तत्वाळेपः स्याप्यते तस्मिंश्च 'स्थापित तत एव शेषकार्याणामुपपत्तेनिमित्तविघातानेतरेभ्यः शेषस्य स्यापनं, तस्मान्मुय्यादेव कार्याणि ॥ पुरोहायमागम्य warLताधिकरणम। सू० भक्षाश्रवणादानशब्दः परिकये ॥ २० ॥ आग्नेय चतुरुत्वा इदं ब्रह्मणा इत्यादिभिव्यदिशैस्वाभ्यः ममप्यते तत्र सशयः किमिद समर्प मृत्विज्ञां यथेष्ट विनियोगार्थ परिझयाय: उत द्रव्यप्रतिपत्त्ययं भक्षणाये तितत्र भतस्याश्रवणात्तावत्तादय नावगम्यते भियत्ययानसिम्तावद्वतीति तदर्थता न झथुने भने तादामध्यवसातुं शक्यं कर्मकरेभ्यश्च दीयते दीयमानं च कीयतामपि तायदानति करोतीति सोमचममयपरिक्रयार्थता मे स्वामी हि द्रध्यदानेन परिकीपीत न खित स्वामित्वं कचित्त देवतायै हयियंतः सकलम्य हविणे देवतायै ক शास्वदीपिकायाम् গুন Wায়নি মন দিলাময়লাভীয়া দুলুদ গুষ্টা। নীনি মা সানি ৪, মন্ত্রনায় ঘা বাদানুয়ান প্রশ্নের স্বাগল দ্বিীন। ৰষম, মনিষা রানাঘানাযামার বানামায় চুরি ঘনিজনান্যqেqালমদী নিমামল', স্মনী নএ যনগানিন্তনুদোমিনি, মিলনদেমিনারে বিয়ান অনুষঙ্গ দ্বিনাথ দফাযাত্রাখি মলফা বলা মিখীন, বানর মা মরহ. নর সানামসা- বমানঃ সায় না। দ্বিীন, স্মনী নাৰনাশলিগ্রাম নিয়ে জন্য মানবিঘার ঘন হায় নমঞ্জনি যে নাসিম ময়নবিষয়ক্ষায় শির্থীসন, যায় নানান মান্নামায় যন্ত ব্যারালাঘনমিনি ধনুয়াল। মান্তাষ রায়: অনন, আঁধা- য়ে নিঃনামাথোমান্নান মিলন স্ব সমপ্রনিয়াব্যলবন, এবিষ্যসমাজ বা বান্ ননন নায়িনিদাঘাযাত্রারি নিরসনায়িষ্ক মে ঠাননি সালাবনীuায় প্রশ্ন নাহিয়া মায়ানমন্থর মাত্রাতিনি মাথায় মানা, সনি, মঙ্গনিন, মনিন মুনগো। নন, লালন- অন হ্রানীনি দ্বামনিধি, যা বলায় রশি মালয় অক্ষয ন রুমি যে আয় করিয়া থানাঃ মুৱা ৪ মা” বুনি ভাগাৱালস রায় প্রমন অনুম সুরমীনি এই নাদান যন্ত্র ৱাম মঙ্গলায় বনামধন্যমান্নাঘর। ঘর্ম দিন মাৰি ধমকাম মনি।মায়াবি সুম জর্থ- মিন্ন মুসঃ য়িহন সুমন সহ 8ি হন, শ্রীদাম হিজাহiu. যা মলদ্বাৰা দাখিল মালায় বুন, এ ক্লিন বুমায় । ও সিঙ্কে स० अप्रयोजकत्वादेकरमाकयेरन সান্ধি। शोषस्य गुणसूनचात् ॥ १८॥ ধনি গম ক্ষ্যাথি বিদেৱীনি জিমকৱৰিয় জায়া- যনস? নিবিড়,নাইগাছিন ধনি যাত্র साच्चद्याथाकाम्यमविशेषात् ॥१८॥ तृतीयेऽध्याये चतुर्थ. पादः । ऋतत्वादेशस्मादेव कार्याणि न मयभ्य इति प्राप्त उच्यने यदि शेषगुणकानि प्रधानकमाययेतानि तात्यदिशेषम्य च अकीर्णकरस्या उतपतिपत. तित्तिनियमोऽयं विधीयते स यस्यैव न क्रियते तस्येत्र प्रतितिनियमलोपा वैगुण्य स्यात्तस्मात्सर्वेभ्यः, प्रतिनित्य वैषां चतुर्थ वक्ष्यो, उत्पत्ती येन पयुक्तं तदर्थ तिहेतुत्वात्तस्यान्तागमने रोपवातिपतिः स्यादिति तेनैव च गतार्थत्वविधिकरणान्तरं प्रयोजनमूत्राणि वैतानि पूर्वाधिकरणास्य यदा शेषकार्यवशात्पूर्वपतेऽप्यपदानं कि तदा चिन्तायाः प्रयोजन तबाह पूर्वपतेऽपि सर्वप्रदाने प्राप्ने स्विष्टदादियशेन शेषः स्याप्यते प्रधानकर्म तदा स्विष्टकदादि भवति तनै कस्मादेव सिध्यत्रीत्ये कस्मादेव कर्तव्य सिद्धान्ते त्वचितप्रतिपत्ते स्थितस्य शेषस्य प्रतिपत्तिरियमिति सभ्यः स्पादित प्रयोजनम् । प्रामिपास स्थिष्ट १० एकरमा कटाटानुष्ठानाधिकरणम् । सू० हवा चिन्तय यदा शेषकार्ययशादेव शेपं स्थायित्वा कामा. कार्याणि तदा क्रिमनियमो यत. कुश्वित् ? उत्त मुख्यादिति विशेषा. भावानियम इति प्राप्त व्रम: मुख्यम्य प्राप्तनिमित्तत्वाच्छेषः स्याप्यते स्मिंश्च 'स्थापित सत एब शेषकार्याणामुपपत्तेनिमित्तनिघालासरेभ्यः शेषस्य स्थापने, तस्मान्मुख्यादेव कार्याणि ॥ पुरोहाविभागस्य १० भक्षाश्रवणाहानशब्दः परिकये ॥ २० ॥ प्राग्नेय चतुर्ध सत्या इदं ब्रह्मणा इत्यादिभियादेशैत्विा ममप्यते तत्र मशयः क्रिमिद समर्प स्विजां यथेष्ट विनियोगार्थ परिक्रयाय ? उतद्रव्यप्रतिपयर्थ भतणाये तितत्र भतस्याश्रयणात्तावत्तादयं नावगम्यते क्रियत्यवानसिम्तावट्यतीति तदर्थता न झवने भने तादमध्यवसातुं शस्यं कर्म करेभ्यश्व दीयते दीयमानं च कीयतामपि तावदानतिं करोतीति सामचनमयपरिकयार्यता मेझं स्यामी हि द्रव्यदानेन परिक्रोशीत न विह स्वामित्व काचित देवतामे दयियंतः सकलस्य हविषा देवतायै Harताधिकरणमा शास्त्रदीपिकायाम मसत्त्वादनीशानो यजमानस्तुल्यः स चभिः क) परिक्रीणोर, लामा परिश्रय शेषस्य तु प्रतिपत्त्वपेतत्वासोन्यतया च पुरोडाशस्य भवणमेध प्रतिपत्तिरगति कर्पविशेषमावापेक्षाया ब्रह्मादयोनियम्पन्ने, तविषमः स्यापि दृष्टमेय प्रयोजन सैषां करिष्यमाणकर्मप्रयोगकाशनं भवादि सामध्यं भवतीति भत्तणार्यता || रति शास्त्रदीपिकाया नृतोपाध्यायस्य चतुर्थ. पादः ॥ ४ ॥ अथ हीयेऽध्याये पश्चमः पाद आरभ्यते . धुवाज्याटिभिः स्थाष्टकटा- दिशेपाननुष्ठानाधिकरणाम । सू० श्राज्यात सर्वसंयोगात् ॥ १॥ शेषकापाणि किमाज्यादप्युपाशुपानद्रव्याम्कतमान्यत नेति मंगध', साविशेषात्कयानाति प्राने उच्यते-तार्थस्य प्रतिपत्त्यपेवर स्थितस्य शेषस्य प्रतिपत्त्ययानि शेवफा, न चात्यमेवविधर्माप्त यतावत धुश यामप्युपांशुपाजाय पहीते ऽशिष्टमाय तपासादायुपस्ताणामुपयोगी- स्वतार्थ न प्रतिपत्त्य हे, सर्वात व सेन हविशेण समिष्टयजुरमः पित इति न ततः रोपकार्याणि । यतु जुहा चहीतमाश्यं होतं तद हुतमिति शेणमान नाज्यापकायाणि माके गम्याप्ये शेयकमाननुष्टाः सू० सार्क प्रस्थाय्ये विकदिई नविकरण च नदत् ॥ १॥ साझ प्रभ्यायोये श्रूयते "सह कुम्भीप्रिभिमामेटि"ति सज सिं शेषकायोणि कन्यान्युत तेषु ननि तय न कि कुम्भीषु शेरी विदाते उत नेति, तनाभिकममा कुम्भीभिर्न होम सभाम्याच्या हवनी. সময় লা যথানি জনম বুনি হামাক্ষণ বিহঙ্গা रति प्राप्ने घमः, नेइमप्रातका मधिक्रमण कुम्भोभिर्विधीयो कि नापति पा!
रखम. तृतीयेऽध्याये पञ्चम. पाद । तु यदेव प्राकृतं होमा नुहाऽभिक्रमणं तत्रैव मुहमपहाय कुम्भ्योनि- वेश्यमानाहोमाया विनायन्ते, न मन्यथा होमार्याभिक्रमणसम्बन्धी युज्यते तदनेन प्रकारेण कुम्भीभिहामो विधीयते द्विधी चाभिक्रमण मानमेवा नुवर्शत तस्मादत्रापि शेषभावान शेषकाय। सात्रामण्यां शेषकाननु सू० सैात्रामण्यां च ग्रहेषु ॥ ३ ॥ -प्टानाधिकरयाम् । सौत्रामण्यां पयोयहा सुण्यहाश्च तत्र यते 'यथागृहीतान यहा नृविन उपाददते उत्तरेऽग्नी पोयहान मुहुति तणाना सुराग्रहानिति,". सापि पूर्वप्रदेश सशषपूर्वतिरपक्षाः विशेषः सोमय हतुल्यश्रुतित्वात नत्र च शेपमद्भाधात् इहापि स्यादिमामाशङ्कां ध्यावयितुमतिदेशः । मएप्टेप्टो थिोष्टरुटि सू० द्रव्यैकत्वे कर्मभेदात्मतिकर्म- हाटीना सहनुष्ठानाधिक कियेरन् ॥ ४॥ संघरष्टायां पटकमाणीन्द्राय रथन्तराय नित्रपतीन्द्राय वाहताये. त्यधमादीनि तेषां पड़ हयापि क्रमेण यथादेयत निरूप्य प्रशातिवत्सहा. वघातपेषणे कृत्या विभागे प्राप्ने तमत्वा वचनात्सरे पुरोडाशं हस्वा ततः ममन्तन पर्यवदाय प्रधानानि क्रियन्ते तत्र मिप्रतिकर्मभेदेन स्विष्टादहमयदेयम् - उत सर्दिनि संरायः तत्र कर्मयन्येन प्रति. कमावताभिः चोदके शेषमापि प्रतिकर्म प्रदिश्यते तम्मात्पति. कमाघदेय, तथा च प्रधानभेदे एकस्मिपि शेपे शेषकारती सिदयतुं दर्शयति "द्विरेन्द्रयाययय भतर्यात" "दिहातप्य अपरोतीति तदिहा- पाति प्राप्त बमः "ससाधारयः शेषस्तस्मात्समदवाते। तायतेहि सपा हम स्यादविशेषतः ॥ ननु त्यतस्य पुनस्यागायोगावसाल. पुरोडायः सा. चं.शिवकोऽयपध एकेकस्य पागस्य माधनंतनावयन यो यागः क्रियते सत्ताधादवदीयमाने तस्य शेयादवत्तं भवतीति भेद सत्र न्याय्य , नैत. देश च प्रवधानामेव घिरोपायहणाव हात् नाया अपमययोऽम्या. । यमस्येति विशेचे प्रमाणाभाधात होमदेशा एघ घवनास्यिता न याग. देशाः तेन यागावस्यागमेव सङ्कल्पयितव्य योऽस्मिन् पुरोड़ागे निपद-
আন্তঃবিদায়া
| uামিলুর নেয়া মালায়ন নল বার্মীনি, যন্ত্র মর্যয়
ঘন গহর মাথায্যমযৰি থার্ম মন্তব্য মনম
ইন্নাহ মু নাসনিম ন যখনমান ইলিয়াসষা
সাগর।
Evu ।
ইলুই ব্রি যতম দু ই ন ঘনসনিম:
ঠান । ৪
যে কি মনুষ্য মুন fিfন বোন মাদ
প্রসার ছিনি ঝিনি, সনি এই মুদাসাজিয়ে ষে
ভাষft দুর নাগিদান।
টার্ম ঘুমদায়াকিংযম। • দাবনামা ন নিন ॥ »
নাম স্বঘষা ঘামমাত্র গুহ নয় গয়ায় দিন জুলি
ফলি মনু মন মর মহামহিহ মন শুষ যখন
সবনয়দ ন ম ময়ম? সুগন্যা ম্যাঙ্গামাখিয়
| মনমুনার বুনি, আর ন র ম ম বুনি এমন
যালয় নয় যা হল, না মন ভূমি রাখিনালা
বয়ানামাযে নয় 'ম্য নানি ধমনি দায় দুঘন ঘন ।
যই প্রথম নার মধ্য যিসমান'। মাই ৰিয যা যা
বৰ ৰানীনি গ্ৰৱনালামযitaz মামীর হশ্ন নামে
কনা সত্ন , অন্য স্থানীনি বনগাথা ঘামায়
মিনি মলম। এলসিনিয়ানমার গলায় জনাথষ্টায়
খুলার নয় মায়াবি যােগায় জী ব লাংময় হয়
। যান। নুর জানুয়াগিন নানিয়াম বায়নায়
প্রাথস্থায় বিছাৱাৰিবাল্যৈান বান
মলযাস ।যাথ লায় লঙ্কানীনি নানা সামরিক
মা ঘরনামায়ন গুলাইযেৰ মহন ঘন ময়মৱা প্ৰাঁ
নয়ামিমেgsষনীয় প্রশ্ন সময় যত ঘনি মরা
-- तृतीयेऽध्याय पञ्चमः पादः । भनयन्ती"त्यादी सर्वत्र गुणान्ताश्रयणात् तत्परो विधिनी भतं विधत्ते, अयेतस्य होरियोजनस्य सर्व एव लिप्सन्त इति लिप्मामाचं श्रुतं न भत स्त- स्मावास्ति भर दृति प्रथमपतः शेपम्साबदल्यहोमविधनादन्येव नम्प चामति भते विशेविधान पुरस्तादैन्दवाय भन यतीत्यनुपपदामानं भन गमर्यात, तच्च लिङ्गं स्यालीपुलावविशेषेण भत गमयताति सर्वत्र सर्वेषां भत दति द्वितीयपक्ष. 1 स्यादेतयदि विरोधिधिरयम, अमत्यां भतण'मासी विशेषाधिन घटत इति अयमेघ ििशष्टभतविधिः, तस्मा. यंत्रन्द्रयायगदी यस्यामादेर्भतीपदेशम्तत्र तम्य भतो नालिप्रप्तस्यत इति मृतोयः पक्ष , सिद्धान्तस्तु सत्यमेतत योपदेशं भत इति पुरस्ता. दैन्द्रयायस्येत्येवमादिभिस्तु भदोपदेशो येषु तेष्वेव भत दति न मृप्यामहे कारणान्तारादेव भतप्राप्त. पुरस्तादित्यादेस्तु विशेषमात्रपरत्वात् तन्द्र कारणान्तरमन्यत्राप्ति, किं पुनः कारणान्तर समाख्यायपट्कारहामा. भिवधा यथायथ प्रापकाः, हारियोजने तु वचनं तत्र चमसे तावत्समा. ख्यया चसिना भतः, होवृनमसादिसमाया बेटे प्रैतुहातुश्चमस इति मन्त्र पटिताः, सोमचमस इति लोकिकी ममाप्या चमस इत्पादनार्यस्य चमेरोणादिकोऽधिकरणसाधनोऽमन-प्रत्यय , सम्मादर होत्रादिभिश्च- मितव्यः सामरस दति सिद्धरचमसेपु चमसिना भत्तः ॥ उद्ग तृणां मद मुद्राम सू० उहात चमसमेकः शुनिसंयोगात गयेन भनाधिकरणमा मप्रति घण्दारादिनिमित्तं भक्षणमनुवाऽधिकरणमसमाप्येशान्तरमा. मायाभतप्रसङ्गमेवानुमरति, सय मन्त्रे "उद्गातृणां चमस" इति भूयते त. चौदावचमसमुद्गाता एको भन्नयेत् प्रातिदकार्यविधिनान हुत्वम्य पाश- घरम्यस्यमानि प्रमः सालमा थुक कशे चस्यस्य प्रशारणेऽस्पताल सम्भवादिह तु लतणयार्थपरत्वे सम्भवति न पचनस्यात्यन्तयाधनं युक्त १नपतमिति तु पाः। २ समयसाप्ता रति पा.।
218 , चाधिकाशमा शास्त्रदीपिकायाम আমাযৱশ্রেণি দাঙ্গায়শ্রিানিকাহন্তকাল জানুযীন মির | चमिनामध चामेषु भत इति पूर्व पत. । वाचनिकयोपटकारहामा. | মিয়া মাথা ব্যাথার সিন্ধাৰৰ নাসা মাথা सम्मानपत्रशश्च मभने प्रतिपतिसम्म अन्तरस्यापि बाधा न युक्त इति ਬੜ ਪੈ पति मिदान्त. ॥ धातु प्रथम स० एकपात्रे क्रमादध्वर्यः पूर्वा भक्षयेत् ॥ १२ मिहे ऽनेकपा भतणो क्रमश्चिन्त्यते । भिमध्वर्यु पूर्व भक्षये? दुन घण्टकर्तः ति साध्वर्युहस्ते पात्रम्यावस्यानास तायदतयेत् । ततो वषट- फनी चमसिन पश्चात् । यण्टकर्तुं प्रथमभत इति भक्षपरं न प्राथम्यमपि মিয়নমান। অর্থাৎ, gঘ শ্বায়নঃখিনা না धन युक्त वषट्कवप्तिमा चानवगत क्रम प्रामालित इति तद्विषय पिद पचन वपटक रचसिभ्य प्रथम मतदति नाध्यतिततया, तस्मा दा: मथमभन इति प्राप्ने घम. "वचनस्याविण प्रवृत्तेयायमात्रेण सोचायागाद्विशिष्टविधानाच वाक्यभेदाभाषाह । “हो ते बनः प्रथम पाही' नि मन्त्रात्कारणभूतस्य वण्टकारस्य च प्राथम्यानिमित्तलक्षण प्रथम कर्तव्यम् । ये तु घचनाभावेऽपि कारणप्राथम्यादेव घाटातुं मधम भवण भवतीति प्रतिपादयितुमिदधिकरणाम् । धचनोपन्यासस्तु कृत्या चिन्ताहाटनामित्याहु । नेपास्यव्यवहारविरोध-सातीय क्रमाऽभिधेयो. विधेयरोत विसञ्च ध्ययहरन्ति । अत एवासी तृतीये चिन्त्यते इत्याहु । ম্যাগিক্ষায় ক্লানিনা। জাল্পে সম সুহ্মা মৱ- निमित्तमित्युक्त न क्रम' । सत्यय चिन्यो । स चेद्वचनपनादृत्य न्यायी. देव चिन्यते सो ऽप्यभिधेप पामिकविधेयश्च स्यादिति सिट्टा. नहानि , पञ्चमे घाऽसी विन्त्य' स्यात् । प्रसङ्गादि चिन्यो । युष्मा कमिति चाहिं से भैय हि विधेयस्वादसी सुनीये चिन्त्यत इति पनि मिकाद्विशेषाभिधान प्रलाप । कि यदि वचनादिति सूत्र त्या चिन्ता ব্রনাথ নতি নৱখিয়ে কান্নায় ক্ষ য় ন জানুয়াহিনি .
तृतीयेऽध्याये पञ्चम पादः । ३३५ करपामा मूत्रात्यागेर स्तमिति न त्वा चिन्तोद्घाटन युज्यते । यदि न्यापादेश प्रायम्य लभ्यते ततोऽयवन मेवेद न्यायानुवादमात्रत्वातत्र वचनादिति मूत्रानुपपत्ति । न च शत्रपमिद न्यायाल्लन्यु यदा वषटकार न तदा भतण कर्तव्यम अहुतम्य भसयामभवादामे तु ते निमित्तमिदमपि भता तदुपस्यिसमेति न विशेष प्रत्यन पक्कानिमित्तमुपम्यान भ्रष्ट होमनिमित्त त्याप्टम् -ति तदेव प्रथम सत्वा पश्चाइन्यत्कर्तव्यम् । घदर्यात हि महालम्भे सवनीयमुपासत्य पश्चादानापोमीयोपाकरणमिति । तस्मादुचनादेश प्रायम्य वषट्कर्तुं । अभ्युच्चयमात्र तु कारणानुपर्यम् भतम्यानुतापूर्यकत्याधि सू० वचनादनुज्ञातभक्षणम् ॥ १३ ॥ नानुपट्टतेन साम पात इत्यत्रोपहनशब्देनानुज्ञानमुच्यत इति दर्शयितुमुत्तचिन्ताय चैतत्सूत्रम ॥ तदुपहून उपट्टयस्वे त्यनेनानुनापल्लि हात् । अनुनाप्य मतयितथ्य वचनादिति मियत तल्लोकिकन राद्धन मन्त्रण चेति । उपहून उपहुयस्वैति लिङ्गवन्मन्त्रामानात्तेनैव कर्तव्यमिति इद मपि प्राप्तमूत्रमेय ॥ बंदिस्यायान प्रतिषचना सू. तवार्थात्प्रतिवचनम् ॥ १४ ॥ धिकरणम् । "उपहूत उपहुयस्ये"ति मन्त्र सक्रिसमस्त एवानुजानानुनापनयोः अन्यतरत्र प्रमालय इतरत्र लौकिक शद्ध उस ? उभयत्रापि समान कि था विभय ययायमिति, । तानुजायनपूर्वकत्वादनुलाया मन्त्राशयोरच तद्विपरीतत्वाव विभज्य विनियोग । तस्मात्ममस्ताऽयमन्यताभित्र वेति प्राप्ते यूम । लिट्रेन धाश्य बाधित्वा विभाग एव मन्चयो । तत्रापि पाठक्रमम् अर्यक्रमेणा घाधिम्या पश्चापठितो ऽप्युपयस्वेति पूर्वभाविन्य नुज्ञापने पात्य । पूर्वपठितोऽप्यपहा 1-गन्द पश्चात्तनाया'मनुज्ञापाम् ॥ বঙ্গামাখি मू० नदेकपाषाणां समवायात् ॥ १५ ॥ उपस्थितमति पा • पालनापामनुचायामिति पाठ मय पापि मर्यपुस्तके हायते मर्याय पश्चातन्यामनुचायामित्यय युक्त पाठ दात नापरातमारोपणनावानाम् । . फरणमा साधिका हाम। प्राप्तास्तत्र काश्वि शास्त्रदीपिकायाम्। सदुपहानं किं मवेषां पुरुषाणामुतेकपानाणा मेवेति । अथ शेषा. सर्वपाम् इति प्राप्त प्रमः ॥ दृष्टार्थमनुज्ञापन गलीम भागाधिक्य व मर्ष यितु तनैकपात्राणामेति तेषामेघानुज्ञापनम् । ' स्थय पष्टुर्भदास्ति सू० याज्यापनयेनापनीताभक्ष: प्रवरवा ॥१६॥ हाप्रवननाबालाज्याः समाख्यया होतु ढातुरपनीय यजमानम्य विधीयते । तस्यामनीयमानाया कि वषट्कार• लक्षणपनीयते ? उतनी होतवावतिष्ठते याज्यामात्र स्वपनीयत इति मशयः । तर । यजमानस्य याज्येति याज्यापनयचोदना । घपट्कारस्तु याज्याती भिवत्वावापनीयते । याज्याया अधिवपटकरातीति याज्यात वपटकारस्य भिवत्वाव सदपनयने उपनयः । यदपि स्वय वा निपटा यज तीति यदृत्व यजमानस्पति तदपि यायामात्र प्रयोगायोपपवर यत स्तेन प्रयुक्तायाः यायाया अधिहोमे नैव यपाननिमित्तश्च भतस्तस्मै ति । प्राप्ते घूमः । यष्टुत्व यलमानस्य प्रत्यक्षवचनाच्छ्रुतम् । परिपूर्ण च घटस्य यण्टकारेण नायते । याज्यामात्रमयोगे तु न्यू तब्वन न युज्यते । अनधाम च यष्टव्य याज्यामान बदवसी । अमान्या जमानेो ऽतो वषट्- फुर्यास एव नः । भताऽपि यजमानस्य वपट्झारनिमित्तक । सू० फन्नताप्रसानैमित्तिको भुक्षविका- रसाधिकरणम्। र: अतिसयोगात् ॥ १७॥ "यदि राजन्य वैश्य घा याजयेस यदि सोम विभतयिव्ययास्ति भिनीराहत्य ता थियाधिन्यन्मन्य तमस्मै भत प्रयच्छेन सोममिति राज- भ्यवैश्यनिमित्तेन मामविकारः फलचमस शुनः स कि भत्तमाने सोम विकुर्या? टुन यायाया? मिति संशयः । तत्र विभापदित्युपत्रमा प्रपं. छदिति वापसहारासषधिकारो नेज्यायामश्रषणादेव प्राप्ते घमः। यागा. घेद्रव्यमत्काररूपभनयामतेः स्तिभिनीचममा पागे द्रष्यमित्यभिधायते । दि सोम विभत्तयिदिति सोमभक्षमनु कोत्यं सत्र फल चासो निमिप्यते १ अनुकीयतितु पा। फलचमसस्य पज्यायिका ३३० । तृतीयेऽध्याये पतमः पादः । मकरणाच्च सामभतो न लान्तरम् । स च यागदशमस्कारत्वेन निजात. स्तत्सम्बन्धित्त्वेन च अपमाण फलमसान्यथा तत्सम्बन्धायोगादाजमान. घममयागाभ्याससाधनवं प्रतिपटाते । तदेव भवसम्बन्धमयनच्यालेन रुद्वारावगतयागसम्बन्धिल्वेन विधीयते । तद्विधौ च मतमम्बन्धः प्राप्त. पघानदाते तस्मादिज्याधिकारत्वम् । एतेनाभिपवयुक्तपूतीकाना, याग साधनवं व्याख्यानम् ॥ प्रादयानामेय राजन्यन महानुपसर्पणाधकरयाम । सू० अनुमर्षिषु सामान्यात् ॥ १८ ॥ राजसूये दशपेय सामधिकरः तत्र राजोऽधिकारः । यातिप्टो. मान्न तत्र दग चममा प्राप्ता । तेषु यजमानचमसस्य पनेर लतण प्राप्त तन्नेद श्रूयते 'दश दशैझक चमसमनुप्रसप्पयुः । शल ब्राह्मणा सामान्भत यन्ती"ति तत्र सशय । कि यजमानचमसं राजन्या दश भक्षयेयुः उत्त वालणा ति, तदर्थ वक्रिदश दशतिधः, शत प्राह्मणा इत्यनुवादा। उतायपि विधि रिनि। तबानुप्रमपेयुरिति विधिश्रवणाति घम्स दश- सप्या विधीयते । तथा सध्यामा प्राकृत निवर्तते, जातिस्तु प्राकृतया व तिष्ठते सवारुणेकहानीन्यायेन जातिसख्ययोमियो नियमे सति वालण चमसेपु ब्राह्मणा दश राजन्यचासेयुगजन्या दश भवन्तीति शतं ब्राह्मणा- भक्षयन्तीति वर्तमानापदेशात्पवशिष्ट शतम व्यानुवादः । भन्वा च वाल. णा ब्राह्मणेपु ब्राह्मण-शब्द' ' अनुवादाच्च लक्षणापि न दुष्यति। तस्मादा. जमानचमस राजानो देश भत्तयेयुरिति । "उच्यते विधिरेवायमर्थत्वात् ते. स्तथा । अन्यथा यवन ध्यध लतया च सयत नहि एत्वानुवादस्य किविस्ति प्रयोजनम् । सम्भवन्त्यां श्रुती नैव लक्षणा ऽप्युपयुज्यते । तस्मा. च्छतानुवादैन मालण्यामह चोदाते । तत्र च न्यायतः माता राजज्ञाति- निवर्तते । स्यात्पन्चमलकारंण विधिश्च समिदादिवत् । ब्राह्मणानामता भतराजन्यचमसे स्थित ॥ दति शास्त्रदीपिकापा तृतीयस्याध्यायस्य पञ्चमः पादः ॥ ५ ॥ सिभिनी-मुमुवमुच्यते। प्रात्ये प्राशासष्ठत इति पुक्त. पाटः। EF নাথিন্ধায়। যদিux নথাল জি বর্ষয়া দুবাগানদানাগ মনি। অথ হয়, মহা বুনি যান মুমঃ ॥ থানুৱানৰ মাঘি ৪ মধ্য faz নবান্নাযামনি নয়ামানৱানম ৭ হয় মেয়াদি বু যাত্ৰাহনাম্বলীনাম: সৰ । বায়নান্বানাথঃ সমগ্র ষ্টাৰু আননর রূহল নমনীয় দানব যিথায়ন। মহামনীয়ানা দি সুগন্ধা লম্বনায়ন বন বা মানিবৰ বাছায় গুন গুনি মগ্নয়:। নয়। যমান যানি যাযানানা। মাদার যায়না মিলানীমন। যাযা সুখিয়ানীর যারা হায় মিনার মন নথ। যার বয় না নিথয় | নীfd यादृत्व যমন মার ন্যায়ানুয়াঘাঘা গন ৗন গয়াখা, যাত্রায় ঘিাম নষ জালালমিনাল মনে | নি । মান মুখ: । ঘষে যান সবনুলান । মুষ্টি ও যয়ে মহগায় অবন। যারাসহ ন ন ন ন যখন। নান ই যন্ত্র আয়মাস মুলা। সালমাৰা না স্ব- দুয়াল ন। মাছ যান মহানিম, ॥ सू० फनचापसानैमित्तिको भुविका ৰ: অমিমাশান # ২৩ ॥ “যদি সব থ ধাথা ধৰি ৪৮ ৱিসিয়ানি মিনীন্তনা যিঘিম মমম মম ময়ই ৰালিলি ঘর- নষ্টলিনিন মল্লিক্ষ্য ফল পুনঃ # সি মৱাৰ ৰাম | হিয়? প্রন যাত্রায় মিনি ভয়: নর নিমযিনিথরুমাৰ মd উনি প্রমান যায়গায় যায় রানাম:। মা- ঘলাক্ষাদমদী। নিমিনীমঃ uী মিলমিয়ান। যz বাম fuধৱিনি নামনুষ’লী নর দলাদা নিমিশ্রন ৭ মৰন্ধান । - আমমা খুশি। रताधिकरणमा . तृतीयोऽध्याये पवमः पादः । प्रकरणाच्च सोममता न नतान्तरम् । स च यागद्रव्यमस्कारयेन निजात. स्तत्सम्बन्धित्वेन च श्रूयमाणः फलमसान्यया तत्सम्बन्धाोगाजमान- चममयागाभ्याससाधनत्वं प्रतिपटाते । तदेव भत्तसम्बन्धमयमध्याजेन तदारावगतयागसम्बन्धित्वेन विधीयते । तदिधौ च भतमम्बन्धः प्राप्त पधानूदाने मस्मादिन्याधिकारत्वम् । एतेनाभिषवयुन पूतीझाना, याग- साधनवं व्यास्यासम्॥ प्रालयानाय राजन्यन मासानुपसर्पणाधिकरणम । सू० अनुमर्पिषु सामान्यान् ॥ १८ ॥ राजपूये दशय साविक र तत्र राजाधिकारः । ज्योतिष्टो. माच्च तत्र दश चममा प्राप्ता । तेषु यजमानचममस्य यता लक्षणं प्राप्त जत्रेद प्रयो 'दश दशैका चमसमनुप्रतमैयुः । शन माह्मणा सामान्मतः पन्ती"ति तत्र मशय । कि यजमानचमस राजन्या दश भक्षयेयु: उत नालणा? ति, तदर्थ कि दश दर्शमि धि., शतं शाह्मणा इत्यनुवादः । उताथमपि विधि रिति। तत्रानुप्रसपेरिति विधिनयणात्मति घमस दश- मस्या विधीयते । नया सध्यामात्रं प्राकृत नियतते, जातिस्तु प्राकृतमा व तिष्ठते तत्राणहायनीन्यायेन नातिसख्ययोमियो नियमे मतिप्राह्मण चमसेषु ग्राह्मणा दश राजन्यचप्रसेपु गजन्या दश भवन्तीति शतं मानणा- भत्तयन्तीति वर्तमानापदेशात्प्रचशिष्ट शतप्त व्यानुवादः। भूधा च वाल. णा वालणेषु वाह्मण-शब्द । अनुवादाच्च लतणाऽपि न टुति । तस्मादा. समानचमस राजाना दश भत्तयेयुरिति । "उच्यते विधियायमन्यात यूते स्तथा । अन्यथा घचन ध्यध लक्षणा द प्रमज्यत । न हि त्वानुवादस्य जिविस्ति प्रयोजनम् । सम्भवत्या श्रुती नैय लतणा ऽप्युफ्युज्यते । तस्मा. च्छतानुवादेन ब्राह्मणामह चौटाते । तत्र ध न्यायतः माता राजजाति- नियतते । स्यात्यञ्चमलकारण विधिरच समिदादिवत् । ब्राह्मणानामती भनाराजन्यचममें स्थित. ॥ दति शास्वदीपिकाया तृतीयस्याध्यायस्य पञ्चमः पादः ॥ ५ ॥ १ सिभिनी-मुमुनमुध्यते । - प्रात्येप्रायासष्ठत इति पुतः पाठः । - - दर ३९ शाम्बीपिकापणम् अथ हतीयेऽध्याये षष्ठः पाद धारभ्यते। : ਬੂਝzf-g ai ਸਖੇ: प्रतिगामिनाisarmHI सू. सर्वार्थमप्रकरणान् ॥ १ नारभ्य विकारग्रस्ताशगत शशिषय yिaार ममाद्वानी नमेवामारभ्यवादमनुमधने । “यम्य खादिरः भवनि यस्य पर्ण प्राणी अहर्भवतीत्यनाय हाबाद्देशेन विधीयमान पादयो मादीनां प्रत्ययभिचारातदारया मात्वता दास स्यिते वित्यने जिमश्रतिविमि. साधारण विधानम् उत पक्षले ति हादिशतिमात्र पिर्छ सादरचितम् ! या वैापर्देशिकी प्राप्ति प्राप्तिा चानिर्देशिझो । मर्यामा प्राप्ति तुल्या तदनुवादतः यिमान पर्णव मामिति गम्यते । ਜਰੂ ਧੋਜਿਵੇ ਹੋ ਜਾਂ ਬਿਖੈ: sਧਰੇ ਵ: 1 ਜੋਜੋਤ ਧਸ 1; ਯਸ਼ ਯਪੈ ਜਧ- देशनम् । ३ महिन्यापर्णय नानुमानतः । बौद्रकामायने नमः Fमर्यथा पर्णनादयः ॥ 3 द्वितिद्वीपः स्यामाप्तम्य हि पुनर्षियः । पृचयन पदायाना भवन्यबादकसमः । नन्न युज्यते प्राप्तिः प्रकार यतिदिश्यते । पवायानां मनु प्राप्तिादिषभावतः । मलसारच से मर्ये प्रत्तो नशेपाम तेन यायज मुहमादिविता तायव व प्राप्त पापीति यस्तम्य पुनविधि । अयं व जराप्ति. प्रमोत्या पसाबधे तण महेय पद प्राप्त न सुविधीयते air plम्य. विधिस्त यत" ममिनीस मा. मू० प्रकरणविगेषान मु विकता यि- स्यार ािपित गपमा ॥ मशवरा मानिनोनयटियाभ्य दुत यादय सिमा पु. विसाविति मि प्रामाणिन पान गुलriter • fatifumiisfat मग मृतीयेऽधाये पाठः पादः । ३३६ मन मुतनही दुर्थन मिति तत्र द्रुयोरपि वास्यमयोगात्रिपातुल्यबलता मन्यते, न च प्रमाणे न कश्चिदिशेष: "वास्यासुबल यस्मात्तस्मात्पति- गामिला। पूर्वधामाप्तदश्यम्य नया प्राप्ते ऽभिधीयते ॥ मामिधेनोस्वरूपेण सपन्यो वाक्यतो भवेत् । तन्मात्रमते चैते मंग्ये म्यानामयिके। अपूर्व साधनत्याशे लतिने मनियेत तल्लतणावोधश्च शीघं प्रकरणाद् भयेत् ॥ प्रकरणे विधीपमानम्य कर्यम्य प्रतापूर्वमानत्वं स्वरसन इति पाञ्चदश्यामपि मध विधीयमानं तारयंत्र विधातमिति गम्यते तादयं च तत्मानपसन्धे घटते न सामीधेनीम्वरूपसन्ध इति म्वरूपातिकमेगा साधनरूपलतणा तत्र लभ्यते, मानदस्यम्य तु रूपमा गम्यते नापूत्रार्थत्वं, स्वरूपम्य च सामिधेनीस्वरूपेणापि संयन्गे घटत इति नापोपपत्नये लक्षणा, मितु विधीयमानस्य सानदश्यम्यानर्यय. परिहाराय प्रतिपन्नातुमबन्धसामिधेनोलिङ्गवशाविपरिधर्तमानमेव मत्व. पूर्व कर्यान्चत हृदयमागमय्य तादर्थसिदार्थ तत्साधनलवयाऽऽश्रयणीति तुमबन्धविप्रकपोटावल्यम् । अतः पूर्वनिविष्टपान्नदश्य यरुदत्वात्तेनैव निराकाहा प्रतिमलभमानं माप्तदश्य वितिपु नित्यते, तत्रापि न सामु फितु श्रुतसाप्तदश्याम मित्रविन्दादिप्येवेति दशमे यत्यते । गोटानादीनां प्रकृति सू. नैमित्तिकं तु प्रकृत तहिकारः गामिताधिकरणम् । संयोगविशेषात् ॥३॥ सप्तदश वैश्यस्येति दि ये निमित्तेन नैमित्तिकं माप्तदश्य घिीयते सत्पती वा स्यादुत विताविति प्रकृतेः पाञ्चदश्यावरोधा- त्यष्टितिपत्कर्षे दुयोर्या प्रकरणाधीनत्व त्वयंत्याच विकल्प प्राप्त ऽभिधीयते, नैमित्तिक प्रस्तावेश नित्य पाञ्चदश्य नित्य निधियते तुन्यप्राणत्वात्तवोत्कर्ष तादृच्छति "मरुती निधिशेता. तस्तत्रापि न विकल्प्यते । पाञ्चदश्यन कि स्वस्य याधसत्वेन वर्तते १ पढेश्यनिर्मिनस पा।
90
যানুযায়াম
নিয়মমান মুৰ ৰাষার নির্ঘঘন মানসিক fat মহারি
জাগলাম। মিনিমাইনুষuuuাজমামাবনমিয়া
গাখ আলম নান্না হয়ঞ্চ সয়া সহ নান
অন্য কারাঘীমান দান হয়ে যায়নি নয়া ঘুম না যা
মাম্বিন্ধ নিয়ে নিন নন মর্যনমনিষা বেথা
ঘন নানা মুনিianষাগন বিমান ছিন? বাবাপন
মনি, নাৰ নৱনিথিরানায়েযনিন্দায়ানালাম
নান লক্ষ্য বসন্ত ননামা ময়না মন দুগৰাম বয়া
মান লমম মায়ায় প্রতি মি-জজ wit, মুনান নাম্বায়
নমিনিষিয়ে নিরেন্স নমপাষায় নিত্যানন গ্রহন #
আৰু ঘিন প্র নন মথষণ। হন সাবি গ্যালারী
হয় নিমগাসিয়ায় ত্রা, মুঘলনমিদিনিন নি।
প্রয়া মালদা মূরিনমায় নানান মলয়ায় জান্নার
যায়ামযা ঘামায়াইনঘনমিয়ায় নি।
আখি ঘর, নখ ও ক্ষনাবাদ ন আম মিয়াদি
হাথ ধuগল্প যা যা ধি মাস বাকৃব্যি নাছিম
য যিনিয়ম হ মনি মহিষায় ‘তিহায় মুগ্ধ
হন। জিৰবিনাগলা মিলিয়ন ঘন মলায় সহ
নিয়ন্ত পানি ছিনিয়ে নিন । অার ৪ গুমন মীর
ঘন ঘামায় ঘন ঘন ন ন থাকা সেনানি
| মাখিনা যন্ত্র দিয়ে ফাযাৱা নিক্ষমেষ
সিদিঘীবি মানুষ মনুয়া কার হাতে
যাল ফায় অকী যে গুয়ামগিফাৰ প্ৰধার্যয়কা রিন
प्रति, काम्य च फलप्रत्यास शोध अन्त्यो गोटोहन करवस्तु धाम
তিনি সে, অন মুনা নামকাঃ বাঃ
স্থায়ীক্ষায়দায় প্রয়ায় মন হয়
যন মাথায় ব্যসহ ৪ মাঘ থম গruf faia
এ
३४१ - तृतीय ध्याये पाठः पादः। यत्वे प्रशायनादिदातुल्यायाऽस्ति घिधिः, ततश्च प्रत्ययस्य तस्मि. प्रयोगे याधः प्रयोगान्तरे स्वप्नावस्याप्यने, सामान्येन हि स शुतः पशुकामप्रणयनप्रयोगे धास्यान्तरगतश्चममः सविधिमात्रेण सम्बध्यते गादोहनं तु तत्रैव वाक्ये श्रुतमिति धनीयः, सटुक्त 'पशुझायप्रयोगे तु मेरा चममाड़ना | माद्दाशेहनासत्र चममस्य निरानिये ति बाधित. त्वादेव न तदानीं चमसादेरङ्गत्वमयघातादेवि कृष्णलादी, अतस्तल्लोपे. ऽपि नास्ति गुपयं येन क्रियाफविनाशस्तक्याच प्रणयनाभ्यासः स्यात् 'गुणाहानिहिं वैगुण्यं न चाम्य गुणता तदा । गोटोहनं च न गुणाः जनाः कामाय चोदनात् । किं तु प्रणयनं शहीनमई मतोत्तदा काम्यनैमित्तिके तस्मात्यकृती नित्ययाध" । প্রাথলির অনুমানয়ন- ताधिकरणमा सू० दृध्यर्थमग्न्याधेयं प्रकरणात् ॥ ४ ॥ भाधान पबमानेष्टयश्च मियःसविहिला ममायाता,तत्र झिमाधा. नमिष्टग मुतने ति तत्र प्रकरणादङ्गत्वम् । ननु फलवत्सविधायफलं तदङ्ग न सेप्टयः फलयत्य प्राधानं सफलमग्निनिष्पादकतवा तो न विपरीतमङ्गा- हित्य, सत्यमेवं पूर्वपतवादी मन्यते अग्नयोऽतिदेशेनेष्टहम प्राधानं वाग्नि- संस्कारक्रमवगम्यमान प्रकरणादिष्टभूताग्नीनां सस्कारकप्रवर्गम्यमानं प्रम- रगादिष्टाभूताग्निसस्कारकतथाऽवढातादिटिष्टायम, दष्टीनां तु विश्व. जिदादिन्यायेन फल कल्पना भविष्यतीति, सिद्धान्तस्तु फलबदग्निहोत्रामा त्यादग्नयः फल्लवन्तः तदर्थ चाधानं श्रुतिमयोगात्, दष्टयोऽपि प्रामाणि. केन धामपन फलप्रदान्य प्रकरणाऽऽधानस्यैव फलवतोऽबिजायमा. ना न कल्प्यफला भवितुमर्हति विनेध कल्पनया सामर्यवत्त्यात् । यत्त्वा. तिर्देशिकमग्नीनामिनाङ्गत्यं सदापर्देशिनेष्टीनामान्यहत्वनाधानान्येन घा विरुध्यमान मायात दति वश्यते, तस्माविष्यमाधानम, अनारभ्यबादन- स्तावादाधानवाक्यस्यानारभ्यवादस्यमेवास्थितम् । মাথানত বাহনধি स. तत्परुत्यथं यथाऽन्येऽनारभ्य- वादाः ॥ ५॥ . - कसमा
ব্যবসায়ী
মান্য
মিননামাবলমসমাধ্যমন,“ক্ষিনখান-মশালি
মারাম মা নৰ মঘমালায়ালা খঞ্জনিয়ামিনা ৫ স্মন সুন
মহাথনয়ােনিয়ায়না। মনুষ এনামুয়াহহন। যন্ত
যথা যদি আহিনীৰ নল ভিক্ষনামিসুলমান
যালযu Jলানাাথমিন যেন যuানাযােগী
মহিaীখ লংঘর্ষে বানানুমানসিলৱাৰি
খ্রীঘমাল মাথায় জন্মগ্র মান যমুনাঘানমনি, মা হয় ।
নিষিবা বিনাথি মর্যনঘাষন মাময়েমাননাথৰ নিল
নানা নয় লাখানায়লন, ভানীয়ছিয়া •
সুবাসসথায় নামান্তা ধাঘণায়নৰয়া
দয়ে যাননি স্নিগঃ নন নননামা গ্রামে।
সূ নানাননি নিন: প্লযাল
লা কনসুনাথিলা।
স্কিমিz বাড়ির ফি ঘায়ে না? ননিন
নিনননুমানাচ্ছেন। মাল্লাযনিনান জয়োলবিয়া,
খি না লন মালালামাসা. ফায়ামামা যময়া
বনি যে “সুম নও হারানি গানন অথরিন। মাষী
যাল নমিনি নানী: সুনানাস বিন মানসি.
খ্রীষন । নানি মলিদাম। ৪ দিন চুনমিনি
এরী বগিনস। মনঃসংবা ঘষয়মান মরুন নই ঘাম সি।
ঙ্গিলা' মিলিয়ন মাহফন মনদান না দিন যিম। চুল
মা যা নানযৎক্ষন হিitsণ বয়ান ফুন গনি
মাল। fx অনুসনহা বিখানা: মাহি
মনিমালাবনি মা হনছুমা মামা কমন যwি
মি মনিসায়নিকনা হয়মহা যন্ত্রমানন্নো র পুৰ
এন এ ।
वृत्तीयेऽध्याये पाठः पादः । गत्मानपि राहुन्ति । यत्नकग्निप्राप्तस्र्थतस्तामामपि प्राप्तिरिति अत्रो- | चते. सत्यं, प्राप्यन्तेऽग्नयस्त त्वसंभवाढाध्यन्ते ते हीष्टीनां सा-यभूताः कमिव तासा साधनीभवेयुः। नन्वत एवापर्यमन्याः क्रियन्ते तत्साधित. रवानिभिरन्या दृष्टयः करिष्यन्ते इत्युक्तं, न सर्वया ताबमयमहाश्चि- द्विष्टयोऽग्निविध कर्तव्या ताभिश्व किमानयो जायन्ते न वा र्याद नेत्याशिमय ता: प्रियन्ते । अथ जायन्ते सिदृऽयं नान्या: कालंगाः अान्य. धमेव हि तामिपन्ते नैव सिहा इति नान्याभि. प्रयोजन, तस्मात्र पक्ष- मानेष्टियु परमानेष्टयः कयाः ॥ उपाकाणादीनामानी सू. तुल्यः सर्वपां पशुविधिः प्रकरणा- वामोयधमताधिकरयाम् । विशेषात् ॥ ७॥ ण्व प्रकागाम्य पूर्वः मह विरोधविचार सप्रासद्धि समाप्या. धुना स्थानस्य पूर्व सह विरोधाविरोधी विचायते, पादान प्रष्ठति- विकृतीनां समानासमान विधानत्वं विचारितम्, अत्रापि तदेशानुवनंत न्योतिष्टमि त्रयः पशव तत्रानीयोमायः प्रयमविधाधुत्पत्रो वचनादी. पवासय्ये ऽहन्यनुष्टीयते, प्मिववाहनि सपनीयामानमाग्नेयः पशुग्नि- प्टोम इत्यादि, तत्रैव पशुधा यूपळदादयः पठित्ताः, सात्येऽहनि पुनः सयनीयाम्नानम् आश्विन यहं गृहीत्वा त्रिरता यूपं परित्रीयाग्नेय मयनीय पगुमुपाझरतीति, अनुबन्ध्यस्त्वभृयान्ते समावान, तदिन विचार्यते किमे- ते धास्त्रयाणामपि पशूनां माधारएन विधीयन्ते किंवा समनीयस्यैव ? ग्रयानपिगमीयसवनीयया? रुताग्नोपोसीयस्येति तद चाकमानीपामी. यव्य स्थान न्योतिष्टामिन प्रारणेन सानीयायान्तरप्रकरणेन वा विरुध्यते, नर्गत तसिहायं न किसयनीयानामपियमयहि प्रमाणास्ति - नास्तीति चिन्तनीय, ततो ऽप्येतद्विवेकय झिमोपयपथ्यहि सबनीयोपत्ति ? स्त सौत्ये हनी तितत्र प्रकरणायोतिष्टोमय गीताधर्मास्तदनेषु पशुपु धिनाय. १ ते चमडा दतिपा।
a
এ সুবিধার
মানানসকােনিয়ায় গুলি, নিতাই রমনা এই
ঘিঘা যা ললন বিয়াম মুন্নাঘaীয়রাথিয়ানার, ন
নয়ন মনীয়তাবি দুযায়ামমনিযিনি নর বুuায় মিনি
লাব বিন সদবো,মালনোনীননামায় ।
যায়হি যবে এৰি নিভাগা মান মনীয় মুন
মিয়ানমাহামা জাগানিয়ানজাল খাব
স্বয়ম মলি যvামান্নামন্তoানামুমনি, ক্ষী সদরের
যে যানাযা ননি না দুলগে। যানিম
ফলন ফাসারি নামিদামিtifণ নসিহুর নার্গিল sfঃ দুল
মহ নয় নমালিন্য যুiz.মিন বুনি দুষান্বিনাশ্রদ্ধ
ক্ষনিয় সানা যায় না মাথমিক্ষ
এরা হামদে যায় যখনি বন দুমণি
যিয়ৰ । মন নামিবিয়ানিঘালাপানিয়ন
মিশ্রেণ মিনিন মাথিক,লাহুম্মানজাম
যবনঘন নন নননীয়ার্থনা অক্সা চালানায়
যোলিসিনি মুল-নাহি নয়ন নিল যান। সুল
নামগয়না, যথা ন ন ন ৰাম , নামানী
যায়া বুনি বৈ এর spন এনৰনীয়ানি নয়নানিয়ার্মী
যায় রাম ময়নন অঙ্গামাল মন মন্ধর মন বানান
লালবামী মাতা যখন যায় ক্ষিনি মঘনাবাই
শ্ৰল ঘা নিৱনয়া,থানীuামীয় বাঘমাইৱিষাদনাথ মন্ত্র
ঐ যাযানগুঞ্জনায় এ দুলিনামহীন গ্রিংfa
মলি নময়াহুনি মা মুন মনীষার্মঘল বল
নম্ন ন। ননীঘিনা নঘাষানীসঃ জন ধষনীয় ঘন নাম
प्रकरण यस । नसल्वायत्रसादि मनोयो विधीयते । यस प्रकरण तब
শ্রীঘলন মামিখায়ের বিছিয়ে। স্কন ধনী
| ধামরাই শ খিীন। মন্তু তিনি যে মন্বনাম
३४५ - मृतीये याये पष्ठ पाद । यत्र गुणार्यन श्रवणं तत्र विद्यते । तस्मान सबनीयस्य प्रतिया गुणनिधी पत्योपसयधाक्ये गुणो नास्तीत्युक्तम, अस्ति प्रयारविप्रकप: भाग्नेयः पशु. रिन्यादानुमात्यं यथा वे मत्स्य इत्यादिना निन्दितारापरिहाररूपेण वपया प्रातः सघने घान्तीत्यादिना प्रचारविप्रकी विधीयते, शम्यते च मात्ये. प्युत्पन्न कमानूळ प्रवाविप्रका विधानुमुपादेयत्यात, मुस्यावाक्येतु काले गुणः, न चासम्खनुपादेपत्यादीपवमथ्यात्पबदूरस्थाविपरिवर्तमान मानुबादेन विधातु शक्यत दर्शन तर तायकमात्तिर्विधातव्या। मन्वापर घसऽयुत्पत्रं कर्मप्रचारात्काढत्कृष्ट प्रति सबने विपरियति इति शस्यत. एव कालविधिः, नैव ये हियाप्रचारातत्यन्त पढायालेषामेव तदादिधा- भिमम्बन्धादिति न्यायेमोत्कर्षः स्यात, अपनत्वाद्वा तेषामपि न स्यात्, उपा फरणादीना त प्राचां पदार्याना नास्त्यत्किर्प., तस्मादुपाकरणस्य प्रात: सबने विपरित्यभावाव तस्य कालविधि सम्भवतीत्युपतिविधिरवायम् रतास्तु गुणधिधिरिति प्रणाभायात्र सबनीयार्यत्वं स्यानात स्वनीयो. मीयार्थत्यम् । यस महाप्रकरणेन स्यान घाधित्या ज्योतिष्टोमपहीताः सर्प. पशूनामियुक, तोच्यते पशुधा हि पशुयागमाकान्ति, ज्योतिष्टोमस्तु सोमयागो न पशुधमान् एनाति यदि न कश्चिदपि पशुधमान यहीतुं शकुयात ततो गत्यभावान्ज्योतिष्ठामरहीताः सन्तस्तबानर्थ स्यात् सबढ़े। प्वधतायु, शाति चस्यानादग्नीषोमीयो पहोतुमिति तदर्ण धर्म। न सर्व बाममी, नापि सघनीयस्य, नोभयो , अग्नीवामीय पघाती विधेर्धमा घ्यघ. स्थिता अन्यत्रवतिदेशेन गच्छन्तिम विधानतः विधिस्तु टेत एति सूत्र विधिमदाहृतः ॥ शावास्यादीनामुभय सू टोइया: कालभेदादसंयुक्त दोहधर्माधिकरणम्। शृतं स्यात् । ८॥ दर्श पूर्णमासयोः सायं दोहः पूर्वद्या प्रासाहश्चापोर दोहधमाः शाखाहरणादय पूर्व क्रियन्ते ते कि साय दोहाची? उताभपायर्या इति मन्टे हे पूर्ववदनुष्ठानसादेश्यादवान्तरप्रकरणाद्वा सायं दोहाया रति प्राप्ले - ३४३ মুদিখা ऽभिधीयते प्रकरणाविशेषांभणार्या, न हि स्थान प्रकरणस्येप्टे, न च বাগবাগান মনি, ন র য়ানমায় এখন বিন मम्मापरवानुष्ठानात्, दधिमिधास्तु फैचिवमाः पूर्व नियन्ते, न च तदः शाय'हरणादयः प्रधानार्थत्वात्, तस्मादुभवायो दोहधर्मः। मानाटीना मगजन पधर्मताधिकरणम् I सू० तहत्सवनान्तरे ग्रहाम्नानम् ज्योति मत मनवधा यहा. समानाATः उपोप्तेऽन्ये यहा सायन्तेनोप्ते ध्रुव" इत्यादया कि प्रात पनिझयहा उन प्रा. गणिकमग्रहाचा इति विचार पूर्वत्र स्थानमपि नास्तोत्युक्तम इह स्वप्स न्दिग्ध स्यानमिति विशेषाराडा प्रकरणाविशेषात्तु साधी दति सिद्धान्त । शनानियवाटीना सर्वप शुधर्माधिकरण सू० रशना च निङ्गदर्शनान् ॥१०॥ अग्नीपोमोये यूपपरिया विहित परिव्ययत्यारशनि सधनीये पुन परिष्यात विहितम् पावन यह रहीत्वोपनिक पाया तीति, पारव्याणासाधनभूता रशनालदासानायोमीयन घिहिमा तिर इतिदर्भमयो भवति पिष्ठाना कर्तव्यत्यादयस्ले शिवनीयोमोरिया णाय: TA नोयरियाणा प्रीति मशय, तर मादानीपोमी यायी इति प्राप्ने म. "श्रुत्येतदूपसम्वन्धिपरिणालाना । नाम्नीया मीयधमा स्युस्तायनवार्ययत्वत सवनोपप रध्याणमध्यतापसङ्गतम् । त स्माताप रशना सह धर्म. प्रपत्स्यते । दति, सू. श्राराच्छिष्टमसंयमितरम- विधानात ॥ ११ ॥ an at प्रातिको प्रया,नवसतिस्पटेघ,यहधमणा साधाएय पूर्वमुक, मिनारभ्याधीतयोरखदाभ्ययोपिभवन्त्युत प्राझिाना छति पराय.. ' प्रारयादेने तदुर्तिहमात्रा: नानारभ्य समाम्बाता पहाचा: स्यरसधिवे. • उच्या "हाया प्रक्रिया नास्ति या धर्मध्यास्यतिः। BRIDE रति । भवदाभ्योरविमाटना दिधर्मययणम्।
३४० - . - तृतीयेोधाये पष्ठः पादः। नापि प्रकरणं तेषां पिरोपण तयेप्यते ॥न ये सोमप्रकरणगताम्सेवाममोधमा इति किं तु पने प्रकरण तेन प्रकृतेन विशेषणात् । धर्मास्तत्साधनानां हि यहाणां शेषनामियुः, ये चानारभ्य विहिता मे च प्रकरणे यहाः सर्वे लत्सा- धनत्वात्तदुर्मसम्बन्धमाप्रयुः। चिनिगपाटीप्टकानाम सू. अन्यङ्गमप्रकरणे तहत् ॥ १२ ॥ न्यताधिकरणम। अग्निप्रकरणे समानानाइटकाधमा अवयहा प्रणामिन्यादयः, किंवाकरणिकीनामेवेष्टकाना ? मुता नाभ्याधीताना मपिचित्रिणीरुपद धातीत्येवमादीना, पूर्वरदेव संशयपूर्वोत्तरपता पूर्यत्रविदाभ्यपोरनारभ्यो स्पन्नयोरपि प्रामाणिकन माश्येन मिनियोगोऽस्तीति प्रकरणामम्पादका धर्मसभ्यन्धः, चित्रिएयादीना तु विनियोगोऽप्यनारभावाटेनैवेति प्रकरण. सम्पशाभावात्र दुर्मसम्बन्ध इति विशेषाशङ्का, प्रकरणसस्पीभायपि ममतापूर्वसम्पत्तत्साधननिर्योशनोधास्तामामपि भगन्तीति सिद्धान्तः ॥ मानोपायरणादीनां मो. सू. नैमित्तिकमतुल्यत्वादसमानवि- ममात्रधर्मताधिकरणम् । धान म्यात् ॥ १३ ॥ ज्यातिप्टोमे राजन्यवेश्यनिमित्तन फलमसरचोदित स वेज्यायि कार रति स्थित, मयभिपयादिमस्कारास्त कि नैमिनिझम्यापि फलवम. मस्य समाना ? उन नित्यस्येच सोपचममय नैमित्तिक न तद्विकार दति विचार्यते तत्र "अपूर्वमानत्यागे सस्कारविधया धनः । तामात्रमितिमेऽपि : साधनत्याविशेषतः" । साममियुणातीत्ययमर्थः अभिपुतेन यजेति, फनचमसेनापि वेज्यते, अतस्तस्याप्यभिषय उपदिष्ट पब भीत, "तेन प्रीति पत्रा नित्या समानविधयो यथा। नित्यनैमिनिके द्रव्ये समानविधिनी तथा" उच्यते साधनेनैव नित्यसंस्कारमहतिः । सरूपे त्वमयुक्ता न विरूपेण युज्यते" मस्कारा हि निमितमयोगाभागातो म्वाभाविकात्वेन विधी- यमानास्तदनुरूपमेय द्वारमाश्रयन्त नीहियच यया अपि प्राप्तिरूपेण तो । - विपेण तयेप्यत इति पा..
शास्त्रदीपिकायाम निम्या एति धर्मविधेरवहण्याच्छन्ति द्वारतामुपगन्तुं पदण्यनुगाम- पेणानिन्याय नहीणीगामपि तुल्यमेवेति नित्यद्वाराभावादगत्याऽयघाना शीनामनित्यद्वारायण युगमा सामानस्वरूपेण च नियवाट्ठीहिपविधी- नियवदाबातमत्कारविध्यप्रवाश्यन्य शादरूपसमानत्वात् युज्यते, गश्यते हि धामबहतहिभिर्यवैवी पजेनि, फलचममस्तु निमित्तमयोगादाबा- नेवानित्य कय निन्यै यावत्क्रतुभाधिभिरभिषधादिभिरकवाक्यतामुपेयात विरुद्ध खल्वेतदभिपण नित्य ज्यातिष्टामम् उपयोदनिन्यफनवासद्वार मिति तया नित्येन फलवमसेन नित्यतयाभियघसस्यतेन यजेति यभिपुतेन फलचमसेने युच्यते, तत फलवमसोऽपि नित्याभिषयद्वारमिति नित्यः स्यात, सामवाबानमा प्रयोग चानित्य ,राजन्यवेश्यप।पि यज मानच मसदिय सामा निवर्तते अन्यत्र तु साम. स्थित एव, समास- वाभिववादिविधिः । अपि च नित्य नैमित्तिक च म युगविधीयते कि नित्य विधाय परचामित्तिक विधेप, द्वि निमित्त सति प्रताविरोध- रूपेण चीयते निमित वेतद्रूप क्रतुरिति, एव च स्यारतिकरूप प्राक् सिद्धे शश्यते धनु, तस्माद पस्या बलाथा क्रतो स्वाभाविक मिया विधीयते तम्यामेव मस्कारविध तद्विशेषणत्वेन स्वार्थ विधाय निरतव्यापार न भूयः सन्ति नैमित्तिकेनापि मम्वन्दुम् आत्तिप्रभात । तस्मा- वियार्या धर्मा, नैमित्तिमस्य त्वतिदेगेन भविष्यन्ति । प्रामानfuala मुखी सू० प्रतिनिधिश्च तहत ॥ १४ ॥ मुरयामा प्रतिनिधियने म कि मुख्येन समानविधाननिति मुग्याभानिमित्तत्वात्पर्वघरसमानविधी प्राप्त उच्यते, म्यादेव यदि द्रध्या. न्तरमिह यागस्य माधनत्वेनापादोयेत घोलवयवास्त्विह सालासम्भवा. द्विकला उपादीयन्ते, नोवागतास्तदनुपडादवर्जनीयतया नीधारोपादान न साधनतथा, साधनत्य प्रमाणाभायात् । प्रीक्षणरत प्रीहिगता व मोधारTRI अपि मस्काविन्यता एमेति समान विधानता ५ पामत नियति पा । समन्यवमादियोत पा . मुष्टानाधिकरणमा ३86 तृतीयोऽध्याये यष्ठः पादः । मुख्यधर्मानुष्टानाधिकरणम्। सू० नियमार्थ गुणश्रुतिः ॥ १५ ॥ अथ यत्र श्रुतः प्रतिनिधिः यया यदि साम न विन्देन पूति'कान. भिपुणुयादिति तत्र वचनेन पूतिकानामे साधनत्वं विधीयते, न नीवर. रवद्रसाधनत्वम, अतो ट्रयान्तरमिद सोमाभावे निमित्त तामाधनतापत्र फल चमसदसमान विधान, मैवं न छत्र पूनिका यागसाधनत्ये न निधी. पन्ते सोमाभावे पतिकोगं कुर्यादिति, कि तहि सामाप्रमोपलक्षणतया प्रतिनिर्धािनयमी हाय, तेन 'सामाभाये पूमीयागं कुर्यादित नाभाये विधिरिति घयते तदेपा धवनव्यक्तिः यत्सकलप्तामाग्यवाभावे विना. वयानुपादीत तत्पतिमागतानिति, तस्मादजामि सोमायानामे सत्साधमन्यात्पर्यवसमानविधानत्यम् । टीवणीयादिधाणाम सू० संस्थास्तु समानविधानाः प्रकरणा- frनटामामाधिकरणाम । विशेषात् ॥ १६ ॥ नैमित्तिक त्वयं निम्न समानविधान न भति, नैमित्तिमभ्या. नित्यत्वासह वारणा धमाका नित्यवत्व यंत्वानुपपरित्युक्तम, दह काम्या गुणाश्चिन्यन्त किमात्रयभूतपा क्रिपया समान विधानाP TATAमानांमधा- नाटिकारा रति, तत्र काम्यस्य फलय स्वास्फवदेव स्यमितिकतंगा. सायाहिन्याव तदद्वारेण मत्व स्वमहाना, येन नैमित्तिकवद्विरोध स्था, पता न गतामिद सस्यायहण च प्रदशनार्यम् । अन्योऽपि दासायणायना. दिस्वाहतंय्या, ज्यातिष्टामस्य चतसः सस्था. अयिष्टोमा ठग्य, पाहश्यति राज, रति अग्निष्टोमस्येश विधान्तरमयग्निष्टोम रति अब पोडशियरया. मत्यग्निष्टोमे राजन्यस्य एडीवादिति वाजपेयश्च पोहशिन पय भेदः, पाप्तायामश्वातिरावस्य एतदभिप्राय सप्त सीममन्या रति स्मरण, साग्निप्टेम-सला प्रत्यक्ष तास्तु फल निष्टान स्वर्गकाम रति प्यादयःसस्था ज्योतिष्टोमारिता. फले विधीपत "पशुकाम पूतोकाम ति पा. . उप्याटप इति प..
३५० शास्तपिकायाम उका गृहीयान' "पोइशिना वीर्यामः स्तुमीत" "अतिरात्रेण प्रजा कामापाजय"दिति । ननु यादीनामत्र फले विधान न सस्थायाः, उच्यते उदय स्ताधिशेपश्चनातासम्बन्धाद पहण उपच यंते, न होपचारायण युक्त ममाता च स्तोत्रप्सम्यन्धियां चावक एव तत्सम्याधिशिष्टे या प्रयोगादुग्यो यज्ञ इति तत्र चाय. धिकरणान्याविशेषणभूता सस्याभिधा स्तोत्रसम्बन्धात्समातापि लक्षणेति चेत् न तत्सन्धिकारमा प्रयोगामावान, अस्ति हि घोड- शिसस्य यने अतिरावसस्ये वाक्य सत्यस्तार, न च तत्र यन्ने अाय. कथ्यशब्दप्रयोग, लतया नेसाय समुज्येत तसस्य एवं प्रयोगाभि धेयेव सस्या, सैवान फलाय चेयते पशुझाम उभ्या राहणीयात् उक्थ्या त्मिका सस्या कुदित्यर्थ , यहणा तु फलवसमासत्वेन वाश्यान्तरमा मनाते, एव पोशिशब्दस्यापि स्त्रवचनत्व सस्यावचनत्व च व्याख्येय सत्र लिय अवस्या-पदा समाप्तिवचन तदानपतो निहलामाटातवत्यु ल्लिई । स्तोत्रवचनस्तु नपुपक फलवाक्ये च पुल्लिङ्गः पोहशि-चन्द। वायशेषादवगम्यम इति मस्येव फले चोदाते, स्तेात्र तु पूर्ववरदाते अतिरात्र दसि तु रात्रिमतीत्य यः सन्तिप्ठते य स उच्यते तर सांप सस्यासिशिष्टपाचनत्ये विशेष्यस्य यनस्य प्राप्तवादाता सस्तविधी पले विधेयम्य च फलामति सस्यैव फले साधनम् । पतदिह विचार्यते कि दीनणीयाविधान ज्योतिष्टामस्य सस्याना समान ? मुत ज्योतिष्टा मस्य? ति,तत्र 'तुल्यप्राणवेन सर्वया फलवत्त्वत । तुल्यमहाविधानं म्या दिति मास्तेऽभिधीयते । वैधाश्यामा प्रसस्य नोभयान्य सभवत्यक- रुपये नानारूप न युज्यते । न च तुमनादृत्य सस्याभिर्घटनेन्यपः । सस्याऽधारणेनैव युझ्यते क्रतुमङ्गतिः। तस्यात्यक्रियात्मकत्वाध्यादियदा अपना फ्रियामपेय फल साति, साधननिशि बाङ्गजाल तादासस्या- भि. माबन्दु स्थित नद्रा नसाधनात्यनिवाहिका क्रियापि सत्र दृश्यते तत्सत्यापि पति पर ।
तृतीयोऽध्याये पष्ठ' पादः । मा च म्वयमपि फलबलात्सस्यार्थमपि स्थितमङ्गजात झिमिति न रहाति सम्मात्सस्यासम्बन्धवादिनोऽप्यर्जिनीयः ऋतुमम्बन्ध इति न फेवसमस्या चैत्र फतुम्तु स्वयमेव फनसाधनस्वादनादृत्यैव सस्या शझाल्यज्ञानमा स्मसात्कमिति तदर्थमविधान न सस्यार्यम, अस यशारामाणविशेष. त्यादुर्भधार्थमित्यपि न शक्यं यत विशेषयहणात्, एमपि सत्यार्थत्य किन भवति वरूप्यादिति बमः, अविधयो हि न स्वार्थमात्रे पर्यवयन्ति ग्रान र्थस्यप्रसट्टान, प्रयोगवाये तु विशेषणत्वेन स्वार्थ समर्पन्ति तेन नित्या- निन्यप्रयोगद्यानुसारेण नित्यनित्यवच्च स्वाय वाधयन्नम्नात्पर्यभेदाद भिटोन, योन्यातिप्टोमेन फल कुर्यात्स एव यश्च ज्योतिष्टीमे कदाविन्स स्याफलार्थी म एमिति । किच गुणः फलाय चौदामान. पूर्वप्रा पर युक्ता क्रियामाश्रित्य परचाच्चोदाते अशयुक्ता च क्रिया प्रयुज्यते, तन्त्र पाक লাখ সয়ন সয় নন্দিয়াময় আননামা ন্য সন্তা- মন siথ কান্ধলখি fruaroaf মিত্র তা সহন, গম বা परोऽत्र प्रियेपः सोमस्तायक्रुत्या यागायत्तत्मस्कारायाश्व क्रयाभिय. यहणादयस्तट्ठात्याटागाया एवन मस्याभिः सम्यधान, मयं च प्रकरणं समस्कारविधिमिमिति तरसम्बन्धिपर्विचित्रं सस्याना प्रकरण न दीक्षणीयादिकम्प्यङ्गमलं यहीतुं तस्मादसमानविधाना मस्याः ।। दति शास्त्रदीपिकाया वृतीयस्याध्यायस्य पाठ. पादः ॥ ६॥ ५ सदमशामिति ।
২ शास्त्रदीपिकापा तृतीयाध्यायस्य सप्तमः पाद धारभ्यते । अपिढीनां दर्शायमा मतदहाभारताधियाम ! सू० प्रकरणविशेषादसंयुक्तं प्रधानस्य॥१॥ মানানসনাবান্নাগ্রাখিনি । शंपूर्णमासयोया होण्यासादयति धेदि खनति बहिघि हयोप्यांपाद- यति बहिर्जुनातीति श्रुता दिबहिः क्रिम प्रधानहविषा साधा. रणा? उत प्रधानहविषाधेमे ति चित्त्यते, तत्र वायस्वान्तत्य सत्यान. श्यात्मत्वन्तरे शातिप्रमहादयश्य प्रकरणेनैक्रवाश्यमतितध्य प्रकरणं च प्रधानस्यवेति प्रधानहविषामेव बेटाढाई न प्रयाजादिविवामिति प्राने घमः, सत्य, प्रतकवाक्याव तनु कादकतया वाश्यस्यात्यन्त सङ्काचप्रसाद प्रधानगृहीता हि दिस्तवेध हविः स्यात, स्त्र धाग्यस्यात्यन्तप्तकाचा स्यात्, रास्मानाय वाभ्यार्थः प्रधानार्थ हविगमा दनद्वारण प्रधानापूर्व घेशा कुमादिति, कि ताहि महर्शपूर्णमासोपमाहि. विस्तदेयामिति, एघ हि नातिसाचः कृतः म्यात, न चानश्यम्, अङ्ग हविपि च प्रधानन्यापारक्रमेवेति तत्रापि बेटि: स्यात् । अथ धास्तु प्रधानम्य ग्राहकत्वं द्वार तुम नमन यि कि तु तटुपकारिधिमा धाश्यमडावपरिहारात, समति चोपकारिमावस्यापि द्वारस्थम्, अत्त प्रधाममयुक्तानामपि वैदिबहिस्सद्वाणा प्रयालाटापर्वस्वरूपनितिद्वरिण सादी प्रयाबाटीनामिव भविष्यतीति सिद्ध प्रानादाहस्व घेशातः । स्थामिस्काराणा प्रधा सू० फन्नसंयोगात्तु स्वामिसंयुक्त प्रधा- ज्योसिष्टोमे फेशश्मश्रुषपनादणे यजमानसंस्काराः किमतपधा- नार्या उस प्रधाना? एति सशप, सदयं च किमेते कर्तृत्वांशपालिनः ? कि भातृत्वागपातिन : इति तत्र भोक्तत्वस्य प्रधानफलत्यासा: सन्तः सस्कार प्रधानतुल्यकततया न प्रधानाय भवेयुः सार्य मार्यताधिकरण नस्य ॥२॥ ११ माइकतपा बायास्योत पा.।
३५३ ॥ नृतीय धाये सप्तमः पादः । ध प्रकरणादयगतमतः कयाः, कती वाङ्गमधानार्यः संस्कारा अपि त्वद्गता अङ्गप्रधानशेषाः रिति प्राप्तऽभिधीयते "भोसत्वस्य प्रधान स्वाददृष्टत्वाच्च तद्गुणाः । संस्काराः कभावस्तु गुण दृष्टश्च सो. ऽन्यतः । प्रधानं हि भाक्तत्वं गुणभूत कर्तृत्वं भोकृत्वार्यत्वात्, संस्काराश्च गुणभूताने प्रधानाया एव युताः, न गुणार्याः, “गुणानां च परार्थत्वादिति न्यायात अदृष्ट च भाहत्वं शास्त्रगम्यमुपायमपेवते. फर्तृभावस्तु विनाऽपि मंस्काररुपामानः प्रमाणान्तादेव दृष्ट रति न लादर्यमां, न च भो. कृत्यार्यानां प्रधानाहविरोधः, न हि ते फलं ननर्यान्त यतः प्रधान तुल्या: स्य, कि तु तादृशं सस्कारं यजमाने कुर्वन्ति येन यजमाने प्रधान स्यफलं नयिमन तेन तेत्रमंस्काराणामिघ्र वीजायपनार्थत्व प्रधानार्थत्व मस्काराणों, प्रधानफल हि यजमानो भुड़े नागफन तस्य कवयत्यात् ॥ #fਸ ਬੈਡਵਾਂਸ चिक्रीया सू० धानरामयादातारम् च संयोगात् ॥ ३॥ सीमिकी दि.मि प्रधानार्या? उताहाऽपीति चिन्ता तपमति- शरयामहे ऽस्या कर्तुमिति तुमुना चिकीर्पितार्यता गम्यते प्रधानं च फलश. वाजिभोपितं नाहनि, तस्मात्यधानार्या दिः स्थितं तावदपर्वसितम् ॥ अभिमनम्याधानाम पानाधिकरणम् । सू० तथा प्रधानेन ॥ ४॥ संयोगादित्यनुवती तल्लिप्मयाऽनन्तरोपमाः दशपूर्णमासपोह. विभिमर्शनार्थी मन्त्री "चतुहीरापार्णमामीभिमृत्यवहारमाया- स्या"मिति फि माघ प्रधानायुक्त प्रधाना: यिनि पार्णमामाया. म्या-रादयोः प्रधानधनायालयानार्यत्वं स्थितारारं मन्यं, विकीपिता घेदिः माई यिचिकीर्णित तट्टि फलाय पुष्कनं न करणमात्रम्, अतोऽ प्रधानाचा तिरित्यानीवामोर्यायकारे निस्ठप प्रतते मन्य टिम. तामियमानीयोमायस्य तु माहती येदिरम्यति न तदमियं, नेश यच. नधनामार्थत्यागात: प्रात्ती: न प्रपोपने द्वितीययोnt पाना. .यामसपा.. Ratiने पुरानो पाटः।
३५४ . ঘিারা म्यमावास्या-शब्द। कर्मववनी, न च कर्मणाऽभिमर्शन सम्भवति तस्माद द्वितीयेय सप्तम्यय व्याख्यातव्या पार्णवासीप्रयोगे चाहानामभिशेदमा धाम्यायोगे वहति हतिमात्राभिमशन वाक्यान्तरमाप्तमासानि हवाभिमशेदिति सामावहुप्रधानाय मन्त्रा। হীরাদ্বিযাখা থানা सू. दीक्ष दक्षिणं तु वचनात्यधा- (धिकरयाम। नस्य ॥ ५॥ ज्योतिष्टोमे दीवादण्डेन दीतयतीन्यादि दक्षिणा तस्य द्वादशशत दक्षिणेति नहीवादक्षिणप्रधानार्थ । मुन प्रधानार्थमेवे । ति नन दाक्षाणा यजमानमस्कार वात्प्रधानार्थ-वे मिदेऽप्यानीपोमीयादा दीक्षि मनियोगाटङ्गप्रधानार्थत्वशङ्का, दक्षिणा तु प्रयोगात्वादनप्रधानाधैव दीक्षा सामन्य दक्षिणा सोमस्येति धचन परम्पया युपपत्ते नाङ्गार्थता विराष्ट्रीति प्राप्ने बम , धनामधानार्थत्वम्, अन्यथा हि यवन न्याया तानुबाटमात्रमानक म्यात्, न च सासादतिताहारिभाषपरत्वेऽर्थवत्वे च सभवति परम्परायणमानर्थस्य च युक्त तस्मात्प्रधानार्थत्वम । अन्न-पान सू. तथा यूपस्य वेदिः ॥ ६॥ यूपे थपते अर्दुमन्नदि मिनोत्यमन्तवैदि मिनोत्यधं हि दीति तत्र चिना क्रिमन्नवोदेशी यूपाइल्यैन चोटाले उन हिदि सहित यूपम्य मानदेश लतति ? तब लवणाया अन्याध्यत्वा देशष्य श्रुतप्प पाहत्येन विद्या च मोघमानेऽन्तर परिव भालोया हिवदीत्यनुवाद स्यात् स्यादेव यटाई मेवान्तवेदीति पाय घे स्था, न | स्वेत्र परिमप्यादाणात कितावदन्त दिमातमिति, सतश्चाधान्तर में विहितच प्रतिषिद्वन्तस्यान्तहि पी मान स्याल तराई घहिवेंदोत्यधि विधानम त मायभेद पातिझानुवादात्वे नित्यवच्छयणधि मन्य मिति विशेषणादधान्ताव्याति स्यात सत्य, शिधितो याति यत्र हि धिरोपण भूत तत रवान्यायाभिवति घेटिमानविधेरवाई विशे पणमिति विधानादेयादृन्ता व्यापसले रक्षातस्तु घंटामेव मानमधान्त ताधिकरणमा ३५५ . तृतीयेऽध्याये सप्तमः पादः । रस्य को वारपेत तस्मादई हिदीपि विधातव्यमिति धास्यभेदः प्यात उपलतितदेश विधाने त्वे कार्यविधानादवाक्यभेदः, तदयमर्थः-पत्र. मीयमानस्य यूपयार्धमन्त_दि भवत्यर्थं च हिदि तत्र मिनुयादिति लौकिक एक विशेयो विधीयते न संस्थतो दिदेशः ।। विधानस्य समिधेन्धन- सू० सामिधेनीस्तदन्वाहुरिति विर्धा- ঙ্গি। नयोर्वचनात्सामिधेनीनाम् ॥ ७ ॥ उतपन्यन्ति 'सा मधेनीस्तदन्याहुरिति यस्मिन्हविधान भिय. घस्तत्र प्यित्या सामिधेनीरनुपादित्यर्थः तत्र संशयः किं हविधान सामिधेन्या मुत तलतितो देश - दति सत्र पर्ववत् वास्यभेदाभावाल्लत. णापरिहाराय हविधानमेवाङ्गमिति प्राप्तं तदुच्चो हविधानत्य हवि. धारणावान प्रपोजनान्तरापेक्षा प्रतिश्चाहवनीयप्रत्यम्देशः सामिधे न्यहत्येन प्राप्त , स च दक्षिणस्योत्तरस्य वा हविधानस्य समीपे भवति, तर नियममा लाघवाद्विधेयं, हविधानस्य तु अत्यन्ताप्राप्तमइत्यमनपेनितं व न.युक्त विधातुं तदिहापि देशलतणा॥ स० शास्त्रफल प्रयोक्तर तल्लक्षणत्वात् प्ठानाधिकरणम्। तस्मात्स्वयं प्रयोगे स्यात् ॥ ८॥ प्रासंगिकी फया वृत्ता समाप्यायास्वतः परं विविधारयिषु पूर्वेविं स्वत्वाविरुद्ध नटुपोद्घातरूपेण ज्यातिष्टोमादिकर्मसु नानाकर्वसमावेश घक्तुमाभतेऽधुना दर्शपर्णमासे ज्योतिष्टोमादिक फलदक्षिणायुनं कर्म कि सय यजमानेनैव कर्तव्य मुक्त द्रव्योत्सर्गमात्रै हविस्त्यागदक्षिणादानादिके यजमाननिय यानियमायनमानोऽन्योवाइयोत्सर्ग एव यजमानोन्य. धान्य एवेति विचारः, तत्र स्वर्गकामा यजेतति सामानाधिकरण्येनात्म- नेपदेन च कर्तव फल्लाबगमादात्मय कुर्यात दलितादानं तु धर्ममा. जम् । ननु प्रधानस्यैव सामानाधिकरण्यात्मनेपदाभ्यां फलाकिकत्वं नाहानां तत्र भावनाया एव हि प्रत्यपशव्यायाताभ्यां तत्ककत्य, सा च यशेत्यहानामपि स एव कता, उच्यते सत्यमर्थिन साङ्के कर्तृत्वं तन्तु , प्रदानामन्यद्वारान আবিষ্কাম বিদীমানামবিলা ম মিনিমাম। মযালামিন ‘নয়াজানুহৰ নিমযেন নি। ৫ নীনি স্ব মহামান্য বন্যাদান যাই কারা জব সার, ক্ষনি দু সমায যক্লোৱন নয় জগন্যাম ভূয়াঘ মনি হৱ গ্ৰয় মাকান দাগ কায়েমি যমানার গ ঘ খান খয়- ইন দা জিয়ার মামলান লাল ঘিা ব্যালান প্রথমষ থামুন সান সুম মান্নান মহানাদি দুঙ্গি- যয়ে নিনয় মালিয়ায়ায়ালিপনাামান ফারিনা । सू० सवार्थात्कार्ट परिमाणं स्यादनि যানিয়ান । ভাষায় বলল নৱ জানি ন ই খুনি মহাগ বিহীমা অনিথন অব দ্বাহাদ , যানব জল যান tি. যৱহাহাহান, ৪ নায়ি মিল্ক ন্যায় যে, না জানি মিন অং সুনীলয় , মায়ানি রানা, নগ্ন যনি, নয়মেনি “ঝ যামারানুষ্টামিমষ বা বা মিনি নবনিমজ্জমান হামলাঙ্গন না নদা নমো দান, যা যা মমিনফোন ধরা সুইং যমুনাঘাঁস নরনা দুঘন ‘র গ্রায্য সূফীন’ মাহি ৭ ই না জানা মমীন মুগুৰিামল, মিনি ৪ মন্ত্রঃ- ‘নলেন এস সুমি ftনি আয়ান নলি কুনি ভযোলি # | মলিন হায়ার, না হয় যে বৃদ্ধার্থ, মন যান নামি চলা মানাসদীয়বিয়সান্নাঘর আর ৪ ম স ,মমনামে জানিয়ে নিন। দিনযি গ্রাম ও গামিনি, মন মৰিকা বাকা? ব মন সন্ধিমান। মান”বানা, ঋণ লাদি যাব মনিময়ানমন্নান {:} বান্ধৰ ব্য। (a) বাহীন ন এক যায়।
३५० तृतीयेऽध्याये सप्तम पाद । त्यादि, स्मितावताहोत्रादित्व भातिको टोप न होता सजा पान्द्र श्यन्त वरणोत्तरकाल च य एव वृत्त स्वय चैवममानीति मनसा सङ्कल्पयति, तत्र होत्रादिसना प्रसिद्धवटे याजिकप्रयोगे च ध्याहियमाणा दृष्टा, तस्मादा एयरत य एव च सङ्कल्पयत स एव होनादिसमाख्या लभते, सत्रेषु तु दृष्टार्थत्वानुरणस्यालापाविति तदभावे वाध्य रहात दीत पित्वेत्यादिनहारदशनात्सङ्कल्पादेव होत्रादित्वमिदिमातापि हि मङ्कल्पा निमित्तमेव यो हि नियमाणो नेति न स होतेत्युच्यते तस्मात्य. कृती वरणधि पानातन्मिन सङ्कल्पो निमित्त मनेषु तु सङ्कल्पमात्र प्रयोगदर्शनात न चैव वैरूप्यादशोभनमिति मन्तव्य प्रमाणनादीदृशस्येय शोभनत्वात न हि सत्रे होत्रादिशब्दाना गौणत्वे किश्चिममाण मस्ति । अयाप्यत्यन्तमैकरूप्येण कार्य तत सङ्कल्प एव निमित्त य एव फतुप्रक्रमे सदायिक होत्रादिभावमात्मन सङ्कल्पपति स एव होत्रादि शदैरुच्यते नया च यत्र्यात 'मत्रे तु स्वय ककत्वादरणभरणयोग्नचित योग्यहणाद्विनेर ताभ्यामवैगुण्य मिति योग्यतामात्रेणावत्यादिसिद्धि रिति, नन्धदृष्टमध्वर्युत्वादिक कयविहितेन सङ्कल्पन नायते? विहिसमेव तु वरण तस्य जनक युक्त यादृष्टमध्वर्युवादिक सदय घरया तत्र सत्रेऽपि तदनुपाज्याधरणक्त कतव्यमिति सुतरा तनाध्यादित्वसिद्धि । न चा दृष्टाध्वर्युन्वादिसदावे प्रमाणस्ति वरणविधिहि दृष्टायोपपत्तेनी दृष्टकल्पनायाल, यदि चादृष्टमिद घिहितोपाधसाध्या च ततो दर्शपूर्ण मासयाहाता त सामिधेनीरन्याति वचनात प्रागेव धरणात्सामिधेनीपु प्रवृत्तस्य प्रसिहानुभावस्य परंवाददृष्टार्य धरण न होतृत्वापयोगाति हो तृत्व न स्यात, तस्मादध्यवसायादेत होत्वमटीकर्तव्यमिति सत्रेऽपि होत्रा दिवसिद्धि । ननु होट-शब्दवाच्य स्यामित्यध्यवसायादेवतद्वाच्या भवती त्येतदौकिममेव तच्छन्दवाच्या भगति प्रार्थनादेव तच्छन्दवाच्या भवती त्येतहामि लामिक तसिटु सजया कर्तृणा भेद । माभत्सनाया धरणाना तु बहूना युगपत्मयोगधचनपरिगृहीताना दृष्टार्थस्वेनै कपुरुषासमवायादया. घढरण घरीतच्या कर्तारो भिदान्ते। ५ प्रसिद्धस्थति पा ।
३५८ सत्या शास्त्रदीपिकायाम BRarajया एयर स्याधिकरणाम्। सू० चमसाध्वर्थवश्व यंपदेशात् ॥ १० ॥ ज्योतिप्टोमे पूाधिकरणे पे देश कतार सिद्धाः सन्ति चमसाध्य नाम ले कि पामेवाRAI 3 तेभ्यो ऽन्यः इति योगिमवासनाया স্মঘদয়া হয় নাৰ বন মান মু:, “রানাম যান যাঁ तु एपक श्रुतम । नत्तेप्वसम्भवतेपा तेभ्यो भेद करियति' एतेन सदस्यो ध्याव्यात. तस्यापि धरण समामात् ॥ घमसाणा याहुन्य निपमाधिकरणमा उत्तपनौ सू. तु बहुश्रुतेः ॥ ११ ॥ तेषु सहा फाति मसाध्वयं दति बहुवचनम्य सस्कार्यगतस्ये नाविततत्वारियम-एको वा घरको बा, उच्यते धरणातका वितित बहुत्व कावल्या तु सेवामुपादेयत्वाद्वितितमे बहुत्व, ह्यत्र मिझनुसम्बन्धानुद्दिश्य यरणमात्र यहसमाधिीयते, कि | নন সুনন অজয় রায়ন যায়েদাৰমা मति विधोपन्ते, वरणन चमसायंत्राम कर्तृत स्वत्वनापादनीति सम्माटुपादेयत्वातिषा कमालया निर्वात बहुत्व, न च स्वाध्यायो. ऽयमय रत्यध्ययनमस्कार्यस्यापि स्वाध्यायस्याश्रीवोध प्रन्यायाखा द्वितिता सस्यति गाखान्तराधिकारों दर्शितम् । एतेन 'पुरोसिस एणोत" इत्यत्राप्ये कवियता खाध्यानT I HIवयु शृणीत इत्यादाक्रम कार्यार्थम यस समाध्यमेन कMAT व कर्तव्यमित्यरुण कहा पनीन्यायेन मिशेनिया: पावकत्वयोधि, तथा होगादिकापि, रेबिध वास्तु मिधीभिन्न समय समास्याभेदात् ।। चममाणा शर्मा म० दशव लिङ्गदर्शनान ॥ १२ ॥ स्थिते बहुवे जिन्नी सव इत्यभिधमे बिवे वा पा चममद গারুয়ামামুনিময় আমি সyoাষায় ॥ - नियमाधिकरण (3)मयतिपा तृतीयोऽध्याये सप्तमः पादः। ॥ उपस्यापूधक P गमितुरपयक सू. शमिता च शब्दभेदात् ॥ १३ ॥ त्याधिकरणाम। अस्ति शमिता स शिप्रक्षतेभ्योऽन्यस्तेषां वा ऽन्यतमः इति संशय मंनाभेटादन्यत्वं चौगिकत्वात्संजायावरणाभावाच तेषामेवान्यतमः तत्रा. ध्वाः पराट् वर्तते ध्वर्युस्तु पशोः संजप्यमानाति धचनादसामर्याद. तत्पुरुषाः संजपयेयुः • सू० उपगाश्च लिगदर्शनात ॥ १४ ॥ त्याधिकरणम्। सन्त्युपगाः ते किं प्रश्तेभ्यो ऽन्ये ? उत त प? ति तत्र गातृणां गुण- भूता उपगातारो लोकवत न विनात्विजस्तुल्यकता गुणाभूला भवितु. मन्तिीत्यन्ये शत प्राप्ते रच्यते-उत्पत्ती परणामावासंज्ञायाश्च यौगिक स्सादृस्तिजामेव प्रेयवार्यकारित्ववत्परस्योरोपकारसम्भवात्विज एवाप- गायेयुः ॥ मामयिकेतुः पर- सू० विक्रयी त्वन्यः कर्मणो चोदितत्वा- स्वाधिकार त् ॥ १५ ॥ अस्ति सोमयिमयी सकिं तेषामन्यतम ? उतान्यति पूर्धवटुरणा भावापाम तमः, मैत्रं विक्रयस्यात्वर्थत्वात्कापाता विजो न त कुर्युस्तस्मादन्या विक्रयो। मागत नामोसा सू० कर्मकार्यात्सर्वपात्विकमविशे- मिताधिकरणम् । पात् ॥ १६ ॥ घलादयाचमसाध्वयंवरच यहयः प्रताः समधिगता', ने मई किमृत्यिकावाच्या उत फेचिदेवेति सत्र "शत्तो कार्य हिमपां लेन- सुपजनादमी । सबै तदभिधेयाः स्युरावशेषेण यष्टयत" अनुयननिमित यत्यिकशब्दः कृदन्त , सधै व से सत्कार्यकरणाहतो यजन्तीति पष्ट्रय दप्येव विदस्याप्यभिधेयाः सप्तदत्विज इति धवनमध्युत्याउनु बाद इति प्राप्ते घूमः "चतुपानिमिता भवेत्साभिधायिता मध्याव- तिविरोधातु तत्र सश्रयामहे ।धरण सविमितं मानुलाध्यादिशब्द वह । ससा नातिपमहः स्याद्वननं यमर्यवत्" ।
३६०
शास्त्रदीपिकायाम
विज्ञाणीत इति यूप वित्तीसिंधदुरणविज कुर्थादित्यर्थ
न तु प्रमिद्धात्विजो रणात इति। ननु वरणनिर्मिनन् सिप्रमङ्ग स्यात
चममाणामपि वरासदायात, उच्यते न वरणमात्र निमित्त कि तु ब्रह्मा
दिगमा वर्णाशप । मनु ब्रह्मादिप्यनुगत चमसाध्वर्युभ्यो व्यावृत्त वरणाशा
नारसामान्य न कि चित मा भदधान्तरसामान्य विशेष एव निमित्त योग्य
মৃত্ৰিমহা প্লাগিনুষজয় না বা বায়ান
মামনি যথপুনমাত্রা ন য দাযন্ত্রদিবালাে
ददृष्टायन्तरकल्पनामसङ्गात स्मृतिविरुद्ध च-किचन्तत्वेन निपातनात
कतरि दि ति वचनात तथाऽन्यदपि स्मरणम विन्यजदुच्यत' दति
হুমযি হয়নি মিনাচগীনযান মিনান মানুষ
वरणनिमित्तत्वे द्विशेषनिमित्तत्वाटुपपचा तयर्तुषजनमा लादिगतमेव
स्विकशब्दम्य निमित्तम दति हरिशब्दस्यत्र पशुगत हरित्वम, एव च
प्रमिद्वाषयवकिपरित्याग स्मरणविराधरच नसतो भवति, श्रुतिश्चापपा
दिना धरणविधिश्चैव प्रसिद्धपदार्यको भवति यावदुक्त भवति याजकान
पणास इति तावदृत्विजो वृणीते इति तेन नाप्रसिद्धपदार्थकत्व वरणानिमित्त
कावे तु यूपादिवदसिद्ध पदार्यकत्व वचनव्यतिविपर्यासश्चैव स्यात्, न चेत
যা ত্রাবিয়ান নু অনিয়মাত্রা হয় দু বনে সানলৈ
घायर्युवेन क्रतुम्यामिभि परिकल्पित स एवाध्वर्युरिति युमि त्वि
कशब्दस्सु प्रसिद्धाघयत्वात्सख्याश्रुतेश्च फतुयजनविरोपनिमित्त रति
विधक ॥
टीमात्तिपाय यबोला
नाममादाना सप्तद
स्वित्याधिराम
सू० नियमस्तु दक्षिणाभिः श्रुतिसयो-
गात॥ १७॥
सप्तदशेत्युक्त के ते इत्यनियमे प्राप्त विभ्यो दक्षिणा ददा
तीgratsनीधे ददातीत्युक्त्वा बक्षणे ददातीत्यादिना ग्रहलादीना घोड
शामा कीर्तनातात्विावर
शायजा भ्यामिस
सदयस्याधिकादम!
सू. स्वामिसप्तदशा कर्मसामान्यात ॥ १८ ॥
३६१ फतनामयमाधिकरणम थम्न प्रक तृतीयोऽधाये सप्तम पाद । अथ सनदश कि सदस्य ? उत यजमान इति सशय , तत्र कर्मक रत्वात्सदस्य , न चासो नातोति मन्तव्य वरणासात, न च ब्रह्मण एजेद वरण सम्य हि ब्रह्माण कृणीत इति वाण विहित न पु धातु शस्य मनुवादे चानर्थश्यमध्वादिष्वपि तथा प्रसह । न च सदस्यव्यतिरण ब्रह्मवरण नास्ति बनाया घृणीत इति वरणयचनमृविगबहुत्यसाधनाधि करो भाष्यस्तोदाहत, तस्मात्सदस्य मादश इति प्राप्ने म “सदस्य वरणामदृष्टार्थ न तु कश्चिदपि पदार्थस्तेन कर्तव्यो येन यजमानादन्य त्विक मात् तस्मात्स्वामी सप्तदश ॥ श्राध्यप्यादयु अध्यय्य दीना सू० ते सायी प्रयुक्तत्वादग्न तिवितातसबायत धिकरणाया। यश्च स्वकालत्वात् ॥ १८ ॥ नाना कपु सिद्धेषु साप्रत मप्रधार्यते शिमव्यस्थित नेपा काय सिधा कावस्थित तत्र प्रकरणाविशेषात्सामर्थ्याच्च योन शम्य कर्तु तत सर्वमव्यवस्यया कुर्यात दुर्यला हि लिङ्ग ढिरोधेन नियम कर्तुमल, तत सर्व माथा स्थित तावटपर्यवसितम अग्निपु चिन्ता ते हमारभ्यवादेन यदाहवनीये नुहुतीत्यादिना होमा aur विहितास्त कि प्रत्यया? उत्त चैतानामप्यामनहोमादीना साधारणा ति पर्णतादिवत प्रमत्यर्यत्व मन्यमानस्यातरम अग्नयश्च माय इत्यनुवर्तते तदनुस्त्त्यय चान्तरा सूत्रकरया स्वकालत्वात्स्वत न्त्राबानादप्रकरणाधीतत्वादित्यर्थ । न चार द्वितिदीप प्रतिसमका लव विधायप्युपादष्टत्वाहामन्य यत्र तु यागमात्रे चोदित प्रशतित एव चतुरवत्त नुहोतीत्येततिदेशात्प्राप्यमाण प्रतीक्षितव्य सत्र पर्णमयी न्याय । उपादष्टे पु तु वैश्तेष्वपि होमियु समानमेवाग्निविधान स्थिता दुत्तर लिङ्गप्रकरणाभ्या हि न सर्वपा समुदित कर्तृत्व प्राप्त येन समा प्याविरोध म्यात कि त्वनियमेन । तत्र कि केन इस्ति व्यवस्याऽयेता सा च कुर्वती समान्याऽनुगुणत्याच बाधित या स्माप्रयासमारय नियम 'पकरणाभ्या समारयान ५ समाच्यातकर्मािता 1 । যামিকায় ইনষ্টার না জিহ হালী মন্ত্র ৱান ইনোগ্র অন£যনি ন, গ্রুবিন, যত্ন সমযৰ মুৰৰ অখা মানুষ হয়নি বানি ঘর ২ মিয়া অয়া বারী মন্ত্রী যানমিনি নৰ শিবনমাল্লাৱালাৰামৰমাত্রাবাম, নৱক “ সমমানেন নি , নহির মাত্রাঘিনিয়ামি জুনিমান গণীমুন মুন বান্ধিযান অন নয নিঃ যারা জ্বলন স্যনানা বাহনপ্রিয়। ন জুনাব মূ• লবন মানুষব্যাথান । গান্ধিম । ভয়াল নমগ্না মাহববি ‘টা মনি বাই নি নি বরনাম মনমার নাম্বাধীন বারিমন যোঘা থ মা যনি মান্নানঘনানি ৪ানা বনবিয়ান নবনি কয়, “য়ানী যামাৱিববননি। মিগ্রীষন সখা নাচন দমননয়াৰ ৰমমযয়ে ময়ান্তানা রুয়ান সূক্ষন না রান সংগ্রামশনানা স্ব ষ্টামা নিরাম মুন'নাইম ফযিথান, লি কু মঘনালমুয়ালি না খায় নানান রানু মামিন নানাবাসা নুহৰ দুননামরানাঘা মাশ্ৰিখনইবি মান থিকা ৪ ঘনমিমি = মাইয়াখি । তুমার জানা • বানা: সমান্তা- নন । ২ । হুমমগ্ন ময়থ সি নমর্যালয়ই প্রথম নয়। মুহাম্মা ময়না ঘথিয়া বিষয়ে মাস ঘশ্ব নাম নষ ‘ামালানটের থিকায় বাঘ। দুর aniauntient নিচে দুষ্টেগুয়া অঞ্চ। স্কম। মনিমান বুক দ্বাঃ ।
तृतीयेध्याये सप्तमः पादः । ततः माऽध्ययंपेतत्वाच तडाधेन वर्तते । तद्वाधे हि चमसाऽध्ययुसंध न स्पात अतद्वद्भावात काममजुहतामेव तद्रायः स्यात्, अतो ऽध्वर्युज पात् तस्य यहहोमादिव्यातत्वेनाशक्ती सत्यां ते नहुयुः ॥ येनगाजपेषणानेक. सू० वेदेोपदेशात्पूर्ववद्देदान्यत्वे यथोपदेश कतंकताधिकरणम्। स्युः ॥ २२॥ औदाने सभाबातः श्येमी वाजपेपश्चाध्यमेवे द्वारि ज्योतिष्टो. मविकारी तकि प्रधानवेदसमायात उदाताऽध्ययुश्चेतरतरत्र व मर्य- पढाधानतिदिष्टान फुर्या दुत प्रातियवाना कतारः इति तत्र प्रधानवि- धिविधेयवादङ्गानां तत्समाप्यालाभात्तस्यारोपदेशरूपन्यनानिदेशाढ लीयस्त्यात्तत्समारमात एक एव कती सर्व कुर्णत, प्रकृती तु प्रत्यक्षव. चनीय नानयि विधानात्सत्यामपि प्रधानद्वारेणाध्यवसमाप्यापां नान. व कातरः, दह तु चादकतोयल्यातद्वाधेन सामयामान एक एव कती स्यात् । अत्रायते भवेदेवञ्चादको यदि दुर्यलः, स तु प्रथमभावित्या. समापयां बाधते बलात् । बङ्गाना हि समाप्यानं प्रयोगवचनाश्यां नाटक- मापत्यवस्तु प्रयोगधिधिसंग्रहः । प्राकृतानामहानां घेतमयोगविधिमंस्प गौत्तरकालं तत्समाख्या भवेत् तत्सस्पश्च चोदकपापिताना म्यात. तेन च ते प्राप्यमाणा सार्नुका एव प्राप्यन्त रति फत्रपेताभाभादपेतानिधन्धन- श्रुतिकल्पना समाख्यान कचंन्तामलं अल्पयितुमान चात्र "शरमयं हि"रिति धस्याप्तप्राध, फन्स्यत्वात्समाप्याविनियोगस्य, कल्पनायाश्चापेक्षाधीनाया. सदभानुदयात, अपि ध पानिमिताध्यवादिसमाप्या न यिधिनि- मिना, न चागाने पटायानां पाठः, तेन नास्ति समायेचा विटामानाऽपि दुर्यता । पेनादी लेम मानेर मत प्रस्तावित - रति शास्त्रदीपिकायां सृतीयाध्यायम्य सप्तमः पादः ॥
शास्वदीपिकायाम अथ तृतीयेऽध्याये अष्टमः पाद आरभ्यते । कायम अयस्य स्वामिक्रर्मतधि- स. स्वामिकर्म परिक्रयः कर्मणस्त- दर्थत्वात् ॥ १॥ নিম্বি ঘডিয়া মনিষ্টাম হয়নাল মাদান अगाये च दर्शपूर्णमासयोश्चान्याहार्यदानमाध्वर्य ने किमध्यवादिना | कर्तव्ये ? उत यजमानेने ? ऽति सशये समाख्यानादवादिना या चाध्वर्यु: स्वद्रव्येणेता परिक्रीणीते तमुपायं यज्ञमानः कुर्यादिति प्राप्ते भिधीयते स्वामिकर्तृस्त्वे सर्वत्र प्राप्त परिश्रयवशात्परम्परया यागकतत्व মাথিন, ন দি সামান্তাৱলছুর থানায়মেন शक्यते बाधितुं, न हि यः कामयेत वीरो म आशायेति स चतुहै। নাই যৱিকাহিনঘাষufxনি অঃ অষিক্ষয়া যাত্রা देरभावाव तत्कHकन्न परिक्रयस्य, यजमान ए कता तस्य चात्मनि परिक्रयाविरोधात्कन्नराणि प्राप्नुमन्यन्यत्रैध भवन्ति नियममा समा ख्यया नियत दति न परिक्रऽध्यः समाख्यया भवति । किं च सत्यादि স্বনাময়ী sa বা যন্ত্রমানন লিনিয়ায় নার্য যদি विधिलाघवाधवादिस्यताATER व विय: तमामाजमान 'दान वचनमस्ति य एतामिष्टमामुपदध्यात्स श्रीन घरान्दादित्यादि,' नत्र सांत्वजामपि स्था, पचनस्यातिभाराभायात्, अन्यत्र यजमानस्यैत्र । मू० संस्कारास्त परुपमाम यथावेद कर्मयद व्यवमिष्टरन् ॥२॥ पुरुषमस्काराः केशरमथुधपनादयः किमाधवा उत याजमाना एये? ति समायानादायत्व प्राप्ने यम: मका: संस्कृतस्य कार्ययोग्य सामाधातुं प्रियन्ते, नच कश्विद्योग्यताननाय कती परिमोशीत स्थयमेव योग्यस्वाल यसरद कार्य प्रतिगुणभावेन परिश्रीणीत तेन गुणतयेत्र परिशी. तानां फणा प्राप्यंयामानानाय च समायण यस्याना पु- येन অনামিদাবাদ ममताधिमरयामा तृतीयेऽध्याये अष्टमः पादः । याम पाणां गुणभावस्तत्रैव समास्यया नियमः, संस्कारास्तु यानमामा घचना- दृविजामपि भयन्ति हिरण्यमालिन त्विज दतिमत् ।। तपसोयाजमानताधिकर- सू० तपश्च फलसिद्धित्वाल्लोक्रवत् ॥ ३ ॥ अस्ति स्यातिष्टोमे तपः कायशोषणं कर्म वाहं नाश्नातीत्यादि तदा. ध्वर्य ?मुत यानमान? मिति समारयानादाध्ययंत्र दुःपात्मकत्वेन च कत. पतिकूनत्वाबासी संस्कार दति मन्यते । दुःस्वात्मकत्वादस्य दुखतं. कार्यविधिनमधर्म तयितुं योग्यताऽस्तीति ऋतुफलप्रतिबन्धपापतप. नयास्य मत्वर्थत्वं लिङ्गप्रकरणाभ्यामधगम्यते यजमाने व फलेनोत्पत्तथ्यम अतोऽस्यापि फलिसंस्कारत्वादाजमानत्व वचनात्विज्ञापि स्वादाविज्ञ उपधसन्तीति, ॥ भामाहानिराम:, लोहितो. सू० गुणत्वास वेदेन न व्यवस्था- मीयतादीनां मत्यिगधमंता- इधिकरण था। स्थात, ॥४॥ ये घ संस्कारा एध वचनादृत्यिजा जाता हिरण्यमालित्वादयः कि ते ममारमपा तत्पुरु: कार्या? उत सविभि? रिति ममाया सत्पुरुरिति प्राप्ते यूमा, यत्र पुरुषस्य गुणाभागस्तत्र फेन पिटेझेन तसि. देः कः फुयादि ? त्यरित नियम: समाय्यया क्रियते मस्काराणा तु यायसंस्कार्यमायत्ययगमाविरुदमनोवतं च नियम न गनोति समाया फर्तुमिति सरिषयता पष्टिकामनायायाजमान- माधिकरणम। सू० नया कामोऽर्थसंयोगात् ॥ ५ ॥ ज्यातिप्टोमे सीमाने गणमामश्रुतयः “यदि कामयेन घर्पकः पर्जन्यः स्याचीचः सदो मिनुया' द्विति स किमाध्यय ? यदि कामयेताध्यपुरिति उस याजमानः? र्याद कामयेत यज्ञमान? ति, तत्र मिनुपादित्यध्वयंच. माससामानाधिकरयपादाध्यपंथे च प्रशचनेऽध्ययोः समाय्याधिनत्यास ग्य फामर्यातना निर्विरयते इति तस्येदं फलं. नेवं मिनुपादिति पास्म. पदत्याध्ययापारः परार्यः अपने नया युत्या शिरोधात यायपगम्यं मानाantelll অনুষিজায়াম সলিন) ১৪। ননামানীঘিদায় জামান। জি হু অলা যথা নিন। faৱন নামিয়ে ঘন কুয়া বয়াল্লায় জন্ম য এছু জাল নে বামন নন র ন নিবর ধমনমন্তন ਝਖੜਥੱਧਰ ਚ ਹੋ ਰਸi ¤ ¤ ¤ਖ ਬਣਕੇ ਬੋਰ ਜੋ ਕਿ নযগ্রন্থন জায়গারানালয় রান নিয়োগ নিমনন,নাzি জামঘন ঘরান হুনি মান যামান জল এর ৪ ঘূথমইথ এ spলন অসামাথ এ য া ফায় যমুনা রায় হিনি মন ছুমানয় মা-য়ালার ধানভান ঘনয়ে বানিমােন্তাষ দলছু। vyvízpa101 013 मा मन्त्राथाकर्मकरणातहत् ॥६॥ ধানো যযায়ি বাহুযে, “য়ায়। অন্য এম ইয়ন ফিমগ্র ময়লার স্তন ঘনন? [ন দমন সবী সাদ সুম কলমদায়ায় নয়, জয়ন্ত যমুন, যমানাফী যিলামন্ধায় মান, জামরুল ৪ এমনয্যিমাময়িন মন ঘি লিরানামো যাথা এমন হয় এমন সংদযাসবoা মু ক্যানসা স্ক্যানঘ্রাণ fuান। হনুমান করিমা মামলায় দুন খ্রিঃ হইয়া পারমান জাঃ মাখন, খারামাইন' যায় মদিন জনহিঙ্গা ? তা প্রমাননয়া? আয়? nu? মৰীৰি নয়, নয় মীযায় নি এ, জগি মুখাগিনমান। এ যমনি যাঘায়হৰৱালামাৰি মনত এ যান খi মাল প্রম, মহহিহি মাই গরুষ মানব মাম, মথয়াম মঙ্গনিয়া, মাঠবিভিন্ন । মন্মথ।
२ES . तृतीयेऽधाये अष्टमः पादः । तादृशस्यैव प्रकरणे विपरित्तः, अतितश्च मन्त्राणां प्रकाशनारायः नाप्रकागिता. स्वायमभिदर्धात,तत्र पाठविरियतत्ततिक्रमे कारणं नास्तीति मत एव प्रयोगकाले मन्त्रामा पाठसिट्टिः । अन्यथा हि स्मृति. शेरप्रकाशनसम्भवावकान्तनाचारणं सिध्यत् अतो यत्र पाठद्वय तत्र समास्यायेन कद्वयं प्राप्नुवनिधि पयत्वनाविरोधात्समुच्चीयते । afਜ਼ਲੋਥ ਬਧਹ ਧ - जाते च वाचन विवान्विहि- त्याधिकरणम् । तोऽति॥८॥ वाजपेये "कृप्तीर्यजमानं याचयती"ति श्रुत, तत्र किं नश्चानश्च द्वापि धार्चायतव्या ? उत न एव ? अथवा अज एवे - सियाजमानमन्त्रप्र- महाचिन्त्यते तत्र 'अविशेष दुभी यद्वा स्वयमेव देद बुधः । अतस्तु घाच्यते नैव न झनो यिदाते ती अधिकारी हि घिदुपां नान्येयामिति निश्चयः वहीति स्मरणात जस्य सम्भवति वा वनम् ॥ सू० याजमाने समाख्यानाकर्माणि द्वादशद्वन्द्वानामाध्यम स्वाधिणम् । याजमान स्यु दर्शपूर्णमासयोर्वत्समुपावसूजन्युणामधिपति प्रोहीनयन्तीत्या. दिभिः प्रत्येक कर्माणि सामान्यरूपेणार्य विहितानि पुनश्च याजमाने घसं चौपावसृजत्युखाञ्चाधियतीत्यायनुकीत्यै तानि वे द्वादश द्वन्द्वा. नि दशयतायुधानि दर्शपूर्णमासयोस्तानि मम्पादन यजेते"ति श्रुतं, तदेतेषां हामातमन्त्रबदुभपकत्व न सम्भवति एकेन कृतानामितरेण कर्तुमश- क्यत्यादत एका फुर्यादिति स्थिते कः कुर्याद ? ति विरोधसमाख्याना. टाजमान इति प्राप्त उच्यते 'कमाणि यत्र घादान्ते तत्रैयां क. विता : माध्ययं च घोटाले कमाएयाध्वर्यात् यतः याजमाने तु दन्दूतासम्पादनमा धिहितानां निर्माताकाणां विधीयते, योदया. सिंघ. प्रत्यासत्यप्तम्यादनत्यमित्यर्थः । न तु कर्मणां विधिः, न धान्येन क्रियमाणानामन्येन द्वन्द्वस्वसम्पादनमशस्यम् । ननु दुन्दानि सम्पाटा यले. प्राध्ययायपतः पा।
আল্লডিয়াম। ননি দৰা-দুইনাল হয়নানা উনাদমান যানায় ধাপাল লাকমনি র য ক ন র, এলারি ফাসমান অনাব ক্লিামাধান না থানার स्मारयिष्यत्तीपटोपः ॥ • বিমান : নাৰায়নি। ধানত্রয়াঙ্কা মুন্নাবিক । पादितरमन्यस्तेषां यतो विशेष: অম্ ি॥ ২॥ জানিনীয়ামীয় ময়া যায় নানা স্ব সকা এtি. আযযিমীuানুয়াহিনা ‘বীনি‘য়া মৃনালা” নি মন্ত্রী বান্ধায় থৱযিনাথ সানা নর ঘান্তি দান গানঃ যা দ্বারা বিমি, মা কানা না যায় নি দ্বাৰ uরনায়ক মিনি ই অনিয়ম কান ধনীysia- যিনাহানো ঘট; চাননি বহিuf রোহিঙন যুধিনি, স্লিাগানুয়ানিমগ্ন এই যন্ত্র দ্বার সুন: “মহানামমাদায় দ্বিধা দ্বামঃ আয়- দালানরে । যা রীমা সfখনি মানিফা বনে। এ জানালায় দায় সায় যান যিয়ন, ধামর ফ্য: মাদিমি গ্রায়নগদ এইন, বায়ে যন্ত্র নির্মান | মিয়ানমাৰ fথান শিখন, ন যুথিনি লেম। সনে মন হারায় নননিন মাত্রার ন ইতালি বান্দস রাদি tিuর নল দুনি) বাঙামায় নি মহসিন, দই | কৎযাযাবল, শনি রি “দ ঘানা fি fa য় যা ছা # frin #ি fa খান fঃ রাদি গ া হিitu। সুখ বা মন্ত্রণ গ্রঃ জ্বী রুমালিগাথাখার | মti সঞ্চয়পুরিয়ায় নানা প্রদান ন বিষযোগ, ময়নাংরমিমি ও নিয়ম। বিদায় বান্দা যান ।
तृतीयेऽध्याये अष्टमः पादः। प्रययाय: एयरतय्य. साधिकरणम् । स० प्रषेषुच पराधिकारात् ॥ ११ ॥ मोक्षणीरासादयानीदग्नीन चिहरेत्यादयः प्रेयाः प्रावण्यासादना. ग्नियिहरणादयः पार्थाः किमयुगकन कर्तव्याः? उतान्यः प्रेपितुस्तद- यानां कति संशये समाय्यानाटुभयत्राऽध्यर्य: प्रातकालतायाञ्च लोइ भ. | यिति न प्रेपे समाय्याबलादिति प्राप्त बमः-मधमपुरुषस्याग्नीदिति च संबोधनस्य चेतनान्तरविषयत्वादृतेऽनुपपत्तेः प्राप्तकालताऽपि पुरुषान्तां प्रति वक्तव्या तदरं प्रेप एवायं प्रेममारयानात् स चामनि न सम्भवतीति लिनेन समारसां बाधित्वाऽन्यः प्रपिताऽन्यरच गैपार्यः कर्ता । प्रेपनपार्थया: ययाक्रममा ध्ययधानीमाधिकरणम् । सू० अध्वर्युस्तु दर्शनात् ॥ १२ ॥ प्रेषितुरन्यः प्रेपार्यक्रतति स्थितं. समिमध्धर्षः पार्यक्रती अग्नी. च्च प्रेपिता उत विपरीतमिति मशये अर्थानां प्रधानभूतावादभूयस्त्वाचन साध्वर्युबाधा युक्तः प्रेषस्य त्वेकत्यात गुणत्वाच्चाध्वयं बाधित्यानी- स्कता भत्त्विति प्राप्ते उच्यते-अध्वर्यु. प्रेषिता स्यात पाहिलेनेघ प्रयो सकत्वेन पार्था अपि एता भवन्तीति न विसमास्यायाधिता स्यात् पेऽत्यन्तयाधिता म्यात, न धावाधसम्भवे तयुक्तम् अतोऽध्वर्युः प्रेपमानीत पायान्कर्यादिति ॥ फरगमन्तेषु स्वामिफन म्याशामितताधिकस्यन् । सू० परत्विकफन करणेष्वर्थत्वात् ॥१३म अमरणात्यात् प्रत्यगाशियो मन्त्रा निहाटाजमाना इत्युक्तं, ये तु करणमन्त्रा "ममाग्ने धाविहवेष्वि"त्यादयः ते प्रत्याशियोऽपि झिया. जाधवयुणेर यतयाः न वन्येनोच्यमाना मध्वाः क्रिया प्रकारान्ति । न च मन्त्रयशेन प्रधानभूतापां क्रियायामध्ययुगधी युक्तः तेन मन्त्रास्ताय. दाध्ययंत्र एव तद्गत च वर्चः प्रभृति मूनवारुगतायुरादिवत्फलमिति स्यिते कि तत्कलमध्ययोस्त यजमानस्य ? ति मर्मति लिङ्गादधपोरिति प्राप्त इतरया घचान्याय ९ अध्ययुस्तदर्शनाटिति पा ।
शास्त्रदीपिकायाम् । ঘনঘাষানানসনহলা মাঘানমানালিসায়নানামতি মানসিমকামনি নৱিষ লি, নমিলিব শ্রাথমিল। মনা মননি এলগায়নিজ নিনা অন্তী না মা বাসন ধু इति यजमान एवं वाचाराममति निर्दिश्यते अतस्तस्यैध फतम् ॥ करणमन्त्रेषु कर्मार्थमनस्य सू० कर्मार्थ व फलं तेषां स्वामिन অনিঃদিতেন। प्रत्यर्थवावं स्यात् ॥ १४ ॥ यत्तु मामासन्तानमित्यमन्तापमादिक फल कमानुष्ठानायिक यजमानस्यात्मीयकमाविधातात्विगामित्वनेपेष्टमित्यात्मनेपदानुगु- एयात्विगगामीति युक्तम् । सू. व्यपदेशाच्च । पच आपटेगो भवति सदा सहेति समापि द्विवचनस्यानुपपत्तेच. विगगामित्यमा द्रव्यमस्कारस्यापधाना स० द्रव्यसंस्कारः प्रकरणाविशेषात्म- पंताधिकरणम् । र्धकर्मणाम् ॥ १५ ॥ घहिधगणामहमानार्थत्य पूर्वमुक्तमुत्ताधिशक्षण प्राप्यते, पय था पूर्वपतमूत्रमिद, पम्मामाघपधानाया हिमासस्माद्विस्तापि यूपाघटाम्तरणहिपि तथा रस प्राप्त सिद्धान्तमम् । अर्धपासधर्मrar वि सनिर्देशा विष्टनावपूर्वस्यानधि- कसायाधिकरयम् कारः॥१९॥ महतो पहिः भाये सरप्रयुता परिया. माद्वारे Eि মনি ন ন ন মাহমমানা হয় মা বিনা জাম, न च यूपायटमारण मास हि कार्यम् नमाने पनि । fayasभी हनीपnिimafur म. पिरोधे च निविरोपादयतः २०मा शये ॥ १०॥ विपलादितिया।
तृतीयोऽधाये अष्टमः पादः । ३०१ इदानों प्राकृतापि नातीध सार्यतेत्युच्यते दर्शपूर्णमासोर्विधः त्यधं पवित्राय च यहिम्तदपि धर्मवत्स्यात् अविशेणदिति प्राप्ते धूमः धर्मधतः सत्वस्य चहियो यद्यातूनस्य संनदृस्यासादितस्यास्तरणे विनि- योगावान्यत्र विनियोगः संभवतीति चलादसंस्कृतादेव पवित्रादि कार्यम् ।। प्रारुतपुरोहागाठीनां नि- स० अपनयस्त्वेकदेशस्य विद्यमान- धानाधिकरणम् । संयोगात् ॥ १८ ॥ ज्योतिप्टोमाधिकारे पुरोहाशशफल,द्रयायवस्य पात्रे निदधातीति आमिवामेत्रावरुणस्य धाना पाश्विनस्य पात्र इत्यादि किं सनिहितात्स. यनीयपुरोहागादपनीय गझला पात्र निधातव्यः ? उत पुरोडाशान्तामु. त्पादन तच्छफलस्य निधान ? मिति विचार पूर्ववदागार्यस्य निधाने विनि- योगासम्भवादन्योत्पादनं, म्यादेयं यदान्यत्र विनियोगः स्यामागार्थस्यैव तु शकलस्य संस्कारोऽयं द्वितीयानिर्देशात, अतः प्रकृतिकदेशस्यायमपनयः, एवं पयस्यादिप्यपि पयस्याटाय चेदमधिकरण पुरोहायशकलावधानवि- धेरैकदेशद्रष्यत्वेनाप्रपोजकत्वस्य सिद्धत्वात् ।। कार्येष्टिपु उपांशुन्यधर्मस्य सू० विकृती सर्वार्थः शेपः प्रकृतिवत् प्रधानार्यताधिकरणम् ॥ १८॥ यना वै काम्या दृष्टयस्ता उपांशु कर्तव्या दति श्रुतमुपांगुत्यं किमट्टप्रधानार्थम् ? उत प्रधानार्थ मिति संशयः, "तत्र मन्त्रोच्चारणसद्धा- बात दुयोरट्टप्रधानयोः । तद्विशेष उपांशुत्वं बहिस्तदुर्मषद् द्वयोः उच्यते, वहिपां धर्मा वाश्यादङ्गमधानगाः। उपांशुताचघायन काम्यानामेव चोच्या ते' कामप्रयोजनानि प्रधानान्येव काम्य-शब्देनोच्यन्ते इति तेषामेवोपांगुत्वं ननु प्रययंगसंयुक्तस्याच्चेष्ट म्यायभृयशष्टसंयुतानामप्यपामङ्गप्रधानार्थ- प्यते तथोपांगुत्वमपि स्याह विषम उपन्यासः, तत्र झुच्चः प्रवर्येण प्रव- रन्ति अस्वभृधन चरन्तीति तृतीयासंयोगालवाप्रभृथकरणिकायां भाव- नापामुच्चेष्ट्यूमापश्व विधीयन्ते तदन्तर्गतानि नाङ्गानि युक्तं यदुनेष्ट्य. मापरवाएं लभन्ते अत्र तु काम्या उपांशु कर्तव्या इति कर्तव्यनिशात्य.
যাহামায়া। থানচিuথমির মিনি ও ন্যায্য দলাদাখানি নুিায় তামান্তর। নানা ননীনাঙর ঘিাৰিখাৰহ্মৰ সঙ্গী বিয়ে। নাম । । সুমন সুমন বৃমিন নীনা মানি কি এথানার্থ? মল্পিায়? সিনি ফয়ছ নয়ায়খানা নতুনগান নিনহীন গিয়ন মিঃ নিমৗনমিষিzনায় মিনি, সহ্মঝোমনাথ ধামন ধাননি সাল ন-প্ৰতিথিথিসালোৱা নাহনলাল। ভযানিখন মাসিমান ৪ নমুন্নার নিয়নীয় যায় মিথী যঃ যবননা নমনীন মনিস নন কান ও মানিবনি নয় নিননসুর ? দামঃ নানা ন मा तत्काले या लिङ्गदर्शनात् ॥२१॥ নিয়নময় নিমনীনদিন জি নববর হয়ান বল #বিঃ faখাই মানারামা ফারনা অভিনয় দ্বিগৰু ই মহান গনি দুঃলন যিনি মৃত্যাঙ্গাল বৃদ্ধমানীন্নী যায় ভুয়ানিয়াগ্রামনুষত্ৰৱনন ময়লায্য নিন অনীনহি সুনাফায়ামযাঙ্গালময় মনিসংনি, সয় না fe যায় না গযমাননুমান অনুমযিন যম সয্যসহ্মার ইঃ ন হিমাম্মিঘালয় না uাসন দাবি যেময় ক্ষয়ে ইঙ্কল খান স্কন মনুয়হাকিলিসা গ্রনী যন হা টি বিষযেমন থামিয়া म. मास नु सबनीयानां चोदनाविणे বান্ ২। নানয়ন না ধন হামদ, নানুষ প্রায় ফান হিলি ঘষামা হাসি হাসান গায়া গো মামা ময়দা fuাবর।
चतुर्थोऽध्याये प्रथमः पादः। सयनीगःपुरोडाशाभयन्ती"ति किमिदं तरसं सर्वपुण्डाग्राना ? मुत सवनी. याना ? मिति संशयः, तत्र न झुद्देश्यः पुरोडाशः सवनीयन शक्यते विशेषटुं तेन सायं तरस नवनीतवत्, । सबनीषपदन्त्वयुत्याऽनुवादः सृष्टि-श- ब्दबद्वालिङ्गसमवायेन सबनीपासवनीयेषु वर्तत इति प्राप्त भिधीयते "पुरी- डाशं समुद्दिश्य तरसम्वोध्यते टि। ततः म्यात्सर्वगामित्वमुद्देश्यस्याविशेष. यात् ॥ उद्दिश्य सयनीयांस्तु मांसमत्र विधीयते। पुरोहाशापुरोडाशसमवाये तु लक्षणा । पुरोडाशपदंतद्वि जघन्यां लतणां व्रजेत् । प्रकृती चास्य दृष्टा सा पुरोडाशानलंकुरु। सबनीयपदं मुख्यं न मुख्याथै परित्यजेत दृष्टा च प्रमती नैव सवनीयस्य लक्षणा। अध्यवायाळ तेनैव युक्ता तरसमङ्गतिः। तदप्यावेत. | पुरोडारा इति तेन न सङ्गतिः । सबनीयपदं खलु सनिहितं तदसीत्य पदा. तामेति नहि, तसं नवनीतविधमतया सबनीयहर्विक्ररोति ततः । शेपा हेतुस्तस्तद्धि नियोगे मानं श्रुत्याात्र विरोधेि परमा पूर्यस्मात्स्या- दुर्वलमत्रास्ति विरोधी नावेत्येवं शेषमयोक्ता परिपूर्णा ॥ इति श्रीपार्थसारथिमिविरचितायां शास्त्रदीपिकाया तृतीयाध्यायस्पाष्टमः पादस्तृतीयोऽध्यायश्च समायः ॥ अथ चतुर्याऽध्याये प्रथमः पाद आरभ्यते । सू० अधातः क्रत्वर्थपुरुषार्ययोर्जिज्ञासा ॥ १ ॥ "प्रसिद्ध शेपर्शयित्वे प्रयुक्तिरधुनोच्यते । शेपिणेय च शेषस्य प्रयु- तिरिति हेतुता" ॥ यद्यपि न सर्व: शेपी शेपस्य प्रयोजकः तुपोपमा. पादेः कपालादिप्रयोजकत्वाभायात्, तयाऽपि पिण एक तळेपाणां' प्रयोक्तार इति भयति पलदगास्य प्रयुक्लिनतर्ण प्रति हेतुति, ततः परमारम्भः । ननु विधिय प्रयोजन सवेश्च विधिः स्वविषयस्य प्रयो. नक एष अप्रयोजझम्य विधियानुपपत्ते, तदेकरमत्वाद्विधेः । अथ प्रधान- विधिय प्रयोजको माइविधयः अन्यतः सिद्धत्वात् । तुल्यमिदमामिल प्रय प्रतिचाधि करणम्। १ निराधे सिपा 58 আবিদায়া বাঘিয়ালিনামঘৰ যাত্ৰাথায়ন ফি বিনন?। ভলন মলম সিঘিয়ে হাল চালনায় ফল কিনুষ্টামি ফট ন নিয়ন্তিবিমিনযানয়নায়নি ? অন ঘাম্বিনায়ন- আব? হ হালবিং শ্রম। বাতায়ন মহাভ- প্রিযই। অম্লাসমান জানান, মিযী নিয়মতায় যনি নৱমর্যাদান। যা মিষ্টি দিঘাযায় মারাত্মবান্ধা নির্যময় ঘা। ময়ন হযেমন হিনাদিন, যা যনীয়য়ায়ৱঘয়ে হাভান্ধাবাল এভায় মমগ্রী সত্ৰ নৰ নৃতায়াহিঘি অবহিরাবীথিব্রানয়িা দুg কিয়াখন ফল হয়নি সোয়া যানীয়া মিয়া দারূনাথবাবিয়াবিয়ান মনি রান্না, মন কিন্তু সমাজব্দ? হিননি হা বিননা। শিক্ষাই জাত্র এবাঘঁহিন্বিায় সন্ধি বিনযন। মনমানদার। এই লমাত্র নাহিঙ্গানন ননন ইহমায় নূনীময়ামিয়ে নদীনি ঘন । অনন্যা ঃ নানা জমার ঝুনানি থলথ এনবি অাম। অগ্র নন দুনীয়া বুলা দুই মুনাথwকুনি, কি ? মমিনুরানি। মন প্রাদুর্দান্যতায় । স্ময় দেয়া सू० यस्मिन् मीति: पुरुषस्य सस्य लिप्सार्थनक्षणाविभक्तत्वात् ॥२॥ যাবসা, ষাঁদালিল্যারির দূর যঃশ্রণী- saragযোগ খিসন মঙ্গ। অফা ফল হয় । মা কানায় দি ব্ৰিঘি থানা ননি বিষন। হিমঘনা সিরাজযেহিজল হয়৷fa fqঘমেয়া, নন্দু মনি বিয়য়। মা হামলা: সুধন । “হাংনন এক্ষত্রে এইfaনি। ময় প্রয়’ ফি যান অব? ওন দুজনই? নি দল ঘঞ্জেীয়া দুদথায় নুফল মিলময়। নয়ম। থিম ।
३७५ - चतुर्थोऽध्याये प्रथमः पादः । उपकारलतणशेपत्यनिराफरणात् । अन्यायस्यापि ऋतूपकारकत्याविरो. धात् । श्रुत्या पुरुषार्थमेवेति फलप्रयुक्तमेवेतन तुपयुक्तम् । एवं धा किमिहोदाहरणम् ?! द्रव्यार्जनमेध द्रव्यय प्राप्तिरित्यर्थः । येयं पुरुषस्य तेन तेन नियमन द्रव्यमाप्तिः-वालणस्य प्रतिग्रहादिना, राजन्यस्य संपादिना, वेश्यस्य सप्यादिना, शूद्रस्य सेवाटिना, सयां दायादिति, सेय चिन्त्यते। किंमत्व या पुरुषस्य द्रव्यप्राप्ति ? रुत पुरुषार्थ ति,तब "निय. मस्यायेवत्वाय प्रत्याद्रव्यसग्रहः । पुरुषायत्याने हि नियमानर्यको भवेत्" । प्रतियहाट्यपानियमस्ताबद द्रश्शार्जनोद्देशेन ब्राह्मणादीनां वि धीयमानस्तदई विनायते, स्वरूपे कार्य वोपयोग्यङ्गम्भवति सोऽबियमा- न सावदर्ननस्वरूपे उपयुज्यते, अन्तरेणापि नियमानसम्भवात् । अतः फायर्यापयोगी, पुरुषार्थत्वे च दृष्टमेव प्रयोजनं नुत्प्रतिघातादि द्रघ्यार्जनस्य कार्य स्यात्ताप च विनापि नियमेन निपटात दात तादर्य सति अर्ज. नस्य नियमसदनाव स्यात्, अतो नियमविध्यनुपपत्त्या नून द्रव्यप्राप्तिः क्रत्वन्यनुमीयते । तथा सति हि प्रत्यपर्थस्यादृष्टयाचियतीपायमेवा. ननं तनिष्पादयतीति कल्पनावानर्यस्य नियमविधः । न वाऽर्जनयिरोपोडे- शेनाचियविधिः,विशेपावणात, प्रकरणादाभाधाच,तस्मादर्जनमात्रो. देशेन विधीयमानोनियमस्तन्मात्रस्य प्रत्वर्थत्यहमति तस्मात्सर्यमेव पुरुषस्य स्वं त्वर्यम् । एयञ्च क्रत्वकान्ताहरययादिसम्बन्यात-जाम. त्यादीनां खादिरयत् प्रत्ययस्यात् फलं न कल्पनीयम्मति । तस्मात्स द्रध्य प्रत्यय, तथा च स्मृतिः । “यनार्य पशुवसृष्टाः” इति, एवं प्राप्ते म. "पुरुषार्थत्यमेतस्य प्रत्यक्षेणापगम्यते । प्रत्यर्थताऽनुमानेन प्रत्यक्षा. उच्च दुर्यलम् ।। पगमाप्त तावदर्शन न शास्त्रीयम् । रागतश्च पुरुषार्यतया प्राप्तिः । प्रत्यक्षेण चार्जितं द्रय पुरुष प्रोणयत पुरुषाय विज्ञापते, न तदा नुमानेन प्रत्येकणेषतया राज्यं विज्ञान, तस्मात्पुरुषार्य द्रध्यम । प्रतुपि पुरुषकार्याणामन्यतम इति कार्यान्तर व तायप्युपपुर से रत्येतावान्य गेपः, न तस्यैया, तथा च सति लीवनलोपामगुरव न सवर्तित दय्य. माप्तिमारादेव च ऋतूपक्रमात् "अपया एप मुर्गात लोकादित्यनपक्रमद. . - शातित शास्वदीपिकायाम् निद्रापपोत तस्मात्पुरुगाये । एवन्दृष्टार्यम्भवति, नियम स्तु दृष्टका- याभावात् काममदृष्टार्गः स्यात् । अदृष्टमपि पुरुषार्जननिष्पत्यादि- यमस्य तदङ्गमेव कन्यते, नासापायान्तरेणार्जयन प्रत्यतीति कल्प्यते तस्मात्पुरुषायर्या द्रव्यपरियह । केचित नियम एवात्र विन्त्यम इत्याहुः । तदपधाभाष्यम् । तथा च सति पुस्पार्यस्वापि द्रव्यस्य पूर्व गोऽपि सदा. घात सिद्धान्तयत् पूर्वपके पि शामयत्या कत्ययंता न मिध्यनीति तटुप. न्यासो नावकल्प्येत । तया द्रश्यार्जनप्रक्रमादेव फतुप्रक्रमे दोषी य. सिद्धा. निना पूर्वपतिए प्रत्यापाटिरा मापि न स्यादित्यास्वा तायत ॥ २ ॥ सू० तदुत्सर्गे कर्मणि पुरुषार्थाय शास्त्रस्थानति- माना पुम्पार्थ शक्यत्वान्न च द्रव्यं चिकीर्यते तेनार्थमा- afhar मिसम्बन्धात् क्रियायाम्पुरुषश्रुतिः ॥ २ ॥ तस्य प्रतामित्युपग्राम्य 'नोटान्तमादित्यो नि श्रुतं, तर विवार्य ने कि प्रत्यर्य: पुरुषार्थ मिति तया कि प्रतिषेधः पदाम ? रति तर प्रतिधे श्रुतिशब्दः, पर्युदासे तु लवणा । प्रतिपंधरव सन प्राप्रिम्मार्गमा तुं प्रक्षेत्र प्रदामे नीतिभ्या शियाना लत्यो । प्रसिधे त्याच्या तेन शुभहितामोवशता श्रुत्येव न प्रतिषेधतीति न लक्षणा । समात्यो वैदिकत्वसामान्याडेदिकी शशि शीघ्रमेव गात । सेन यत्र फाइभरमादित्येवण शिदित बोटातोस यश्व प्रतिषेधः নয় সক্ষম। মাহি বাহারি ফলফলনাবাই दनि माने ग्राम ॥ "पा कर्मादिग्रतपटं यत । तदन्ययनास्य मंपियो ताज होटते तेन तवणमास्यत्र पर्युदामः म प प्रताः । परिः थुन' फन्नासाडी पुगत्यमृच्छति प्रत्यादिशतुमागधे प्रमाण मार घिan । पुरुषापेतना धिना पायपोधिng मावादवितं तस्य पानमय :1 पालामा त चापशवपक्ष নূ স্যোথি বীর্যবানয়ম- पेरन् । ४॥ पुनामा HINDI ३०७ . - चाधिकरणमा चतुर्याऽधाये प्रथमः पादः । पयश्च कपालानि चेत्युपरम्य "एतानि चै दश यज्ञायुधानी"नि श्रुतं, किमयं प्रधानयागहविः-शब्देनस्स्वादीना विधिः । यत मप्येनोइन्ती- त्यादियाश्यमानानुवाद? ति संशये “अर्थवयाद्विधियायो धादमा झानर्थकम् । यनशब्दः प्रकरणादाग्नेपादिपु वर्तते ॥ गोणेनायुध-शब्देन तत्साधनतया ततः । सफ्यादिद्रयाणि चौदान्ते पुरोडाशादिभिः सह । समुच्चयोजिकल्पा वा स्यादिति प्राप्त उच्यते । न झवाथ्यात-शब्दोऽपि श्रूयते न तरां विधिः । विकल्पोऽपि न वैषम्यात्युरोडाशादिभिः सह । समुच्चयोऽपि नैका शिरपेतश्रुतीपि' । यज्ञायुधानि सम्भरन्तीति वाऽ नन्तरश्रुतेन विधिनैकवाक्यत्यात्तच्छेपोऽयम् उद्धननादिद्वारमाप्तयजमाध. नत्यानुशदः ॥४॥ पगल्यादेवि सू० नचैकत्वमयज्ञाङ्गमर्थस्य गुणभूत- त्वात ॥ ५॥ उपादेयभूतपश्वादिगता विभक्तनिहितैकत्वादिका संख्या क्रिम- पनाङ्गमविवतिता ? उत यनाएं विवक्षित ? ति संशयः । तत्र "श्रुत्या पश्व. हता तस्याः समानपदरूपया । पदान्तरस्ययागाभावो वास्यात्प्रतीयते । दुर्वलञ्च श्रुतीमित्ययजाइमेकमा । सदभावेऽपि यनावैगुण्यात्तदविव- वितम् । उच्यते ।-समानप्रत्ययस्येन कारोणात्मसात्कृता। क्रियायै नीयते संय्या न परवड पदाधे ॥ समानप्रत्ययोपातेन प्रातिपदिकार्थापि त्रिहिततरेण प्राधानभूतेन कारणावस्टुमेकत्व प्रातिपदिकार्थमनादृत्य क्रियाङ्गमवगम्यमानं धाग्यसर्मातेन क्रियाविशेषण सम्बध्य पश्चादरुणे- कहायनीन्यायेन पशुना विशेषणत्वेनार्यात्सम्बध्यते तादान्तु यज प्रत्ये- घेति वितितमेकत्वम् ॥ ५॥ त्याधिकरयाम सू० तथा च लिङ्गम् ॥६॥ एवं घा लिहत्यलिङ्गे विपरीतलि रहाटी मतिकादी घ शब्द- प्रयोगादशब्दार्थ इविवक्षितत्वाशङ्का, सिहामिहीत्यादायनन्ययामिद्ध- लिङ्गप्रतीतिः शब्दस्य वादकत्व काल्पयतीति शब्दार्थत्वात्समावल्लिङ्ग वितितम् ॥ ६ ॥ निद्गस्य विचित ३९८ प्रतिनधिसर याम। शास्त्रदीपिकायाम भापयिणामदृष्टाय स. यायिधविशेषेण भारोऽर्थः प्रती ताधिकरणम् । यत ॥ ७॥ उत्तम प्रयाज्ञ पशुपुरोडाश स्विष्टादित्यादयोऽशन परकीय द्रव्यदेवत मस्कुर्वन्त फिन्तदया एवं उतापूर्याची अपोति चिन्त्यते एकस्य कर्मणा युक्तमेकमेव प्रयोजनम ॥ दृष्टे सति ॥ नादृष्ट कल्प्यापूर्वम स्त्यत ' । उच्यते-"देवतास्मरण मन्वात । प्रतपाद द्रव्यसस्कृतिमा त्यागा शस्य तु नादृष्टादृते किञ्चित्प्रयोजनम् । तस्मात त्यागाशेनादृष्टार्थी अपी त्युभयार्थी ॥७॥ सू. अर्थ समवैषम्यमतो द्रव्यकर्मणाम ॥ ८ ॥ य एव लावफलभूत प्रयोजकापयोजकत्वमाश्रित्य शेपर्शपित्यमेव सानाचिन्तितम ॥ अक्ष परमेतदेव साताञ्चिन्त्यते हेतुन तु शेषि विचार क्वचिकरिष्यते । तदेतद वृत्ततिव्यमाणधिवेकशथनमानाय मूत्रम सप्त पर्याप्त ध्यानधन स्यामिताप्रपुकतारमा स० पकनिष्पत्ते सर्वसमं स्यात् ।। 'तप्त पसि दध्यानयति साधेश्वदेश्यामिता चाजिभ्याधाजिन' मिति शुतम ॥ तत्र सराय किमामिलायागेनैव ध्यानयनाप्रयुज्यते उस याजिनागेनापी ति तथं च किमुभमार्च ? मुमामिछाय? मिति, सतोऽपि पुनर्विचारयितव्यम् । किमामिवादधिपयोभ्यामसर यश्वदेशयागम्य हथि ? उत पप पत्र दधिममुष्टमिति 'मधुरानरमाऽमितापनपा सेन मा। पयसापुर्यान्तरन्तहि मधुरेकरम द्रशम घेण्ययागस्य साक्षामिता अधि सा व रूपरमान्यत्वात् प्रान्तर सीदतादध्यानयनममयुकमामि या विहित फेयनन्सनननमामाल्लिद्गादामिदाय स्यात् । मामन्च पाजिनेऽप्यनीति सादपि युम । पर उभयमुक्तमानपमिति उध्यो-' पयसदा पराभृष्टयेरवदेश विधीपत। मनोज पपमाधि पटम्यगम्यते पयायव यापेक्ष रममानिमिमा पय एनीमतमा मित्यभिधीयते । पाम्तान्साशमियापद मा शामिति या ।
३०९
-
चतुर्याऽध्याये प्रथमः पादः ।
च्छदपरामृष्टं नविः, स च पयः परामृति, तद्धि पूर्ववाश्ये प्रधानभूतम,
प्रति तादनानयनविधानात्, कयन्तादर्यमानयनं द्विकर्मकं यदानीयते
तत्प्रयमकर्म यत्नत्यातीयते तद् द्वित्तीयं, तजेह पयः, तच्च प्रयमेन फर्मणा
ध्याप्यमानं प्रधानम् । प्रधानपरामर्शी व सर्वनामेति तलदः पय पत्र
विदेयः सम्बधातीति तदेव इतिः । तथा च मन्त्रः “जुपन्तां युज्यम्पय'.
इति, पय एव घनीभूतमाप्रितत्यामितापदं नित्यानुवादः । तत्सामाना.
धिकरण्याच्च सेति स्त्रीलिङ्गम् । सोऽपि नित्यानुवाद एय, न च पयात्यं
द्रवातं, रसविशेषमात्रापेक्षं तत । तापेन सान्द्रीभूतेऽपि पयत्वप्रतीतेः ।
यस्त्वनो रसः स संस्कारकस्य दधान त्वसावामितापदण्याभिधेयः, यस्त्वत्र
मधुरः पयोंऽशः स एवामिता, पय.प्रििनर्देशकत नन्दसामानाधिका-
एयान्मन्त्राच्च । तस्मात्यय एवामिक्षा घेवदेवयागहविरिति वैश्ववेय.
यागप्रयुक्तमानयनं न वाजिनयागमयुक्तम् ॥en
गयानयनस्य पदरमायुक्त सू० पदकाप्रयोजक नयनस्य परार्थ.
ताधिकरणम्
त्वात् ॥ १० ॥
"एकहायन्या मीणाती"ति प्रमत्य श्रूयते । “पट् पदान्यनुनिष्फ्रामति
सप्तम्पदमध्ययुरजतिना राति यहि हायाने प्राची प्रतयेयुस्ताह
तेनावमुपाज्यादिति तत्र संशयः किं यदेतदताभ्यजन सप्तमपदसाध्य
तदर्यमप्येकहायनोनयनन्तेनापि प्रयुज्यते ? उत पार्यमेय नपनन्तेनेय
प्रयुज्यत? इति, तब "द्वयोर्नपनप्तामात्याद्वाश्येचाभवशाया । संविधान
प्रयायत्वं तयेष पदोपता । दध्यानयनमामितायुक्तं न वाजिनेनानयन
तुद्वाभ्यामसंयुक्त दुधारपि विधानावथमसाध्याच्चाविशेषः । न
तीयया लायायायेकहायनी । मद सा तदर्थ रव तत्संस्कारात्मको.
नयः । नयनस्य परार्थत्वात्पदकमामयोजकम् । परार्यानुष्ठितं तत्तु पद.
कमीपजीति ॥ १० ॥
सू० श्राभिधानकर्म च भविष्यता संयो-
कपातानां सुप
गस्न तन्निमित्तत्वात्तदा हि विधी.
पापुलमारियम्।
यते ॥ ११॥
s0 মাৰীৰিাঘর '। প্ৰাৱালৰ মানুহনী'নিদান যথনী ' নিন। নৰ । ফিভায়দ্মা নবান্নামৰ ভময় সন্তান দল? বন হামাদ্বা ন মালদ? নি, নাহামহাম জল মুনীয়া নিয়ামঃ ঘথি জালয়ে ময়াল “মনি নরন্দ্র নাথ যাভঙ্গ এবাঙায়নয়ে জাতীয় স্থানে এৱাহানাদা- মাধি রূথান ঘামায় স্বায়ন ন রূহানান, ন ৪ ঘন্টায় খুন; যুলি নীলময়ারক্ষনাহাঃ ৭৭ ॥ মহিলাঃ ময়া • মানবালানিমন্ত্রনা একাকিম। নিন্য ২২ ‘মুন্নাঘামীর অগ্নমান 'নি সময় “ কুমঘনী' নি শুন যম খান মিনি লনিয়মীনি ধনং মন ঃ জি যাzি থাদিন বয়ায় যান মান্নয়ন বােঠ- ? নি, বমন ঘষuruzনমঘন ঘষিয়াখাৱম মর্যাম, নাম ‘uায়া, ঘায়ি মনিন । চুলায় ছুবহীন নাম মা । যাণ রূয়াহিয়া ঘাথে যখন ঘন না হ ঘন ঘিন ঘিনত্রকোকি ঘুষি মনিয়ন হীন চাহি নাহিনি হয় নি, ঘন ঃ অাসস: সুজলানিম ন নিবনিমাম ২০ মায়াময় দিয়কে কূ যায়না বিরান- নান্ধি । संयोगात् । १३॥ তাজিন ঘন্নয়ন বিংহ ফিনায় যালা সয়াম কাহিয়ঞ্জাবী?নি ভয়। নাহলে ছায়ামানব বহিষ্কামােনাখন ’ -“য়াহিয়ন মাজাৱাঙামিথাবিনা। লাইন মাথায়ী পাখি ন ম ধuহনি। Fਬਧ ਬ ਜ ਸਬਜ਼ੀ ਬਸlygfਸ ਸੇਸ ਰ: irr #1 ३१ चतुर्याउमाये प्रथमः पादः। अयं प्रस्तसम्बन्धे निराकाहीभवति, प्रकृतं चाग्नेयादिप्रयुक्त हविरिति तद्- तराईयहणादप्रयोजकत्वम् । अन्यायस्याप्यन्यसम्बन्धीवधनात प्रतिपत्ति स्वाच्याविरुद्धः ॥ १३ ॥ মিগ্রা এখা स. अभिधारणे विप्रकादिनुयाजवत पाच- तत्पात्रपाननुष्टाना- धिकरणम् । भेदः स्यात् ॥ १४ ॥ वाजपेये ऋतुपशवः प्राजापत्याश्च प्रातःसयने तन्वेणोपकम्यन्स पर्यग्निझरयान्ते कृते प्राजापत्यानामालम्भोत्कर्य. श्रूयते । ब्रससामन्या लभत"दति ऋतुपशवः प्रातःसवने एवालभ्यन्ते, प्रयाजाश्च तत्रैवानुष्ठिताः प्रस्तो च प्रधानशेपेण हवाप्यभिधारयतीति श्रुतम् ॥ तदिह प्राप्त सन्दि- हाते किं प्रातः सवनानुष्ठितानां प्रयानानां शेषो मान्टिनझालाजा- पत्यवपाभिधारणाय धारयितव्यस्तदर्यच्च पात्रान्तरमुत्पाञ नुहा व्याय- तत्यात उत ने ति तदर्थं च किं हविः संस्कारार्थमभिधारण ? मृत शेपस्य प्रतिपत्तिरिति, संस्कारत्वपते प्राजापत्यवधासंस्कारो मायिनोपोति धारणं म्यात प्रतिपत्तित्वे तु विहितास्वे क्रतुपशुपाभिधारणासिद्धेनं तु धारणं तोपयोत्यमाणानां द्वितीयायोगिनां तथा हविषामेव संस्कारो न शेपस्य विपर्ययात्, उपयोत्यमाणसंस्कारो शुपयुक्तसंस्कारादभ्यर्हितः, हयापि च तथा शेषस्नुपयुक्तः किं तम्य संस्कारया द्वितीयया च हविषामेव प्राधान्यं न शेपम्य विपरीतविभक्तिनिर्दिष्टस्य तस्मान्यायतः शब्दतश्च इषि संस्का. रोऽभिधारणं सत्यमेवं तयापीह शेपत्य प्रतिपादनं न्याय्यं दृष्टार्यताला. भादन्यथाऽदृष्टकल्पनात् । शेषस्य प्रतिपत्तिरविता तादाऽभिधारण दृष्टायं भवति इयि संस्कारमत्यनतितो दृष्टं कल्प्येत, न च दृष्टे सति तद युक्तम् अतः प्रपातोपं हाय.पु वारपतीति याचार्य-हविराधानियमा. सत्संस्कारोऽपि गम्त, तस्माटुभयसंस्कार स्विष्टात मतवाल यात विसंस्कार नेदति प्रतिपत्ता च द्रव्यस्याधारत्यादेशस्मियय विपि सर्य- तारणं पहुवचनवनियमाभिप्रायमित्याह सायं सयधुवामेयाऽभि. धारयति ततो हि प्रथमायाज्यभागो यत्यन भयतीति लिई ममर्पयेत् ।
- नात् ॥ १५ ॥ शास्त्रदीपिकायाम् अनेन हविषा सस्कार्यत्व समुच्चयश्चाधगम्यते । प्रधानयागायुपयोगिना हविधामपि प्रयाजशेपम्पति गुणत्यमत्यन्तानुपपत्रमित्यासान्तायस् ॥ १४ ॥ समानयनस्यात्यधर्म सू० समानयने तु मुख्यं स्थालिङ्गद प्रपोजकताधिकरणम् । दर्शपूर्णमाप्सयोराज्यग्रहण प्रकृत्य श्रयते यन्जुहा पहाति प्रयाजेभ्य स्तत् यदुपतिप्रयानानुयानेभ्यस्तदिति तथातिहापेडोर्याई प्रतिसमा नयति बुदामायभृतमिति । तत्र विचार, यतच्चतुर्थप्रयानोपक्रमे समा नपन सस्किमोपभृतस्याश्ययरणस्य प्रयोजन ? मुत नैति । तदर्थ व क्रिमुः पभृति यत्प्रयानामाज्य सस्येद समानयनम् ? उत यदनूयानान्तस्य ति तन सर्वार्थ हि प्रपाजार्थमस्रोिपाढाथुते ॥ सादी तत्समानीतमिदानी বামূলঃ ॥ মযানুয়ালবিনিময়ানামা तम् ॥ प्रयाज-शब्दाच्च विभक्त्यश्रवणात् ॥ अनूयानशब्दापरा या वि. भक्ति साऽनुपज्यते प्रयाजेभ्य इति च ततश्च बहुवचनात्सर्या न चतु चोत्तमयोरिव अत सर्वप्रयानादाधानीतमिदानीमुपभृति न तदस्ति केव लमनुयाज्ञार्थमेवास्ति तस्येद मानयनमनुयानप्रयुक्तस्य सस्कारमात्रा दायोजकमुभारपि जाहवापभृतयो प्रयाजाचाहण्यो. सर्वप्रथाजधि पपयारकार्यत्याद्विकल्प उध्यते समानयनमुद्दिश्य कालमात्र विधीयते । अदृष्टकल्पनानेकविधानञ्चान्यया भवेत् ॥ यदुपभृति प्रयाशार्थ गृहीत तस्य प्राप्तमेध जुहामानयनमनून कालमात्र विधीयते । अतिहापडा वहि मतीति तथा शल्पार्थ विधान दृष्टार्थ च समानयनम्नति अनुः याज्ञार्थस्य तु अदृष्टार्थमत्यताप्राप्त झारण विधीयते तस्य च कात इत्य नेमार्यविधिद्वापोऽदृष्टकल्पना च स्यात प्रत प्रयानार्यस्येद समानयन प्रयाजद्वयत्त क्रियात रसि प्रयोजकमेवाज्यस्य प्रयाजानुयाजेभ्य इत्यत्रि शेयषणवालविधिज्लाटुपरितनमयाजयविषयमुपद्रियते । एनन्द नाहयमादानामेव प्रयाणाम्भयतीति विषयभेदात्समुच्चयः ॥ १५ ॥ पभूतजोमयो फ्रमेण तवोत्पत्तिरविभता स्यात् ॥ १६ ॥ उभानुभकार्यताधिकरण सू० १ 1३ पाध्याये अपमः पादः। चतुहा पगारापटायुपनि धाधुंबामणमियापमान्यायानि मम- घाति स्मिवित महापानि तारयं पयाज्ञाय मापभानुः पालामा पा र प्रामामापसमभयानान्तरिमणिय. पनि मंगये रस्ताविस मापंतिभानमः । यत्यानुयादग्न प्रणानाताययः । यदि यहां पति प्राध्याटिन पवनात गवंटनं प्रधाज्ञा म्यारा सती यशुपति अनुगन्नेभ्यदितियानातपि फेशनानुपाजायं प्रमज्यते । पप सहनुवादमा प्रयानयारयपि तथा उम्त विशेषादित्यनाशने पमपत: नानपं योयनमययम्य मम्भये । सेन याशामिसरा सागर । नरप्रमाणयतादायासः मनिष्टमिति गम्यमामटर पनी भवाम्योपभन फेयमानुपाजाय मोरपंध प्रयानामिनि विमीयपतः । सोएयय प्रयाने मावस्यं गमिसीरितम् । धनवाने कामगिरम्य न मृष्यने । पटुपति प्रयाजानुपानेभ्यस्त. दिति वचनादुभपा सह पनुपानेम्यारादिति ययनमगायाश्युत्यानु. याद॥१६॥ उपमसिदिचतुपंछी. niurgifvarea म० तदएसंख्यं श्रवणात् ॥ १० ॥ घटायुपति एष्ट्रातीति किमष्टमध्ये पहाधि? न चतु:मंग्या ग्रहणनुपाहिति विहारः विधीयते ऽष्टमप्याकं परणं प्रपने हिमरा नत्यने सुधाग्यापमगाटमप्यथा, न तिमभये लवमा युका धनहोस हामीति मामान्ययधनं प्रथाजानुपाजयः विशेऽटएकी विधानात याप्रसे उन्यो घर होतं छापाहमष्टमंग्यात पुनये: रणं तेन होमाई पशुपनं याधते न मा । ननु परयाय होमात्यादया न्यार्यतां प्राप्य बाध: स्याह । फेयनयामागत्ये हि अष्टमय्या निष्फला स्यात् उच्यते "प्रधानाएं चतुःमंग्या महामितरा पुनः प्रधानाई घ ना. हाइमन्तं भति याधित" सेनेयमष्टसंप्या प्रधानाहभूतां चतुःसंध्यां या. धितुममुगन्ती ग्रहणमानाङ्गतां च निष्मलत्यादनासादयन्ती पतुः . प्याद्वयतनयाया विजापते ॥ १२ ॥ रति महामहोपाध्यायत्रीपार्यमारधिमिविरचितायां शास्त्रदीपि. भायां चतुर्यस्याध्यापश्य प्रथमः पादः ॥ १॥ - ३०४ যাতায়াম স্বত্ব স্বত্যই বিনী: যা স্থান। বাউলা মু ক্ষনিস: বন্ধন, सकताधिकरयाम् । शब्दत्वात् ॥ १॥ মীয়ামীৰ অহা প্রহর গুহ বনি বা এমনদীনি নৰ যিঃ মিঃ ঘষয় যঙ্গ নিয়ে নানান সুখ- যাহাইল রয় ময়ান: বন যুবমনিললঃ গফলা যহীন কুনি নদিষ্ট নিয়া মি ছুifন ছমান iitঘন ন যাহৰ যৌনির্মঘমাজাল্লায় যুবয় ঘমিযৗন যুথালাযথ ঝাঁৱাৱিযেন উনানি ব জমানির নাম বল্ল যনি নাম দেয়া হাসনীনি মিসিন মারন মানা- কামাননিয়াম জনাদানুবায় বুধী গুণায় ছবি নন যমুuান মাহিনি নিযন মন জনমানামা মা ও নাগীন । স্রাথঘিখিয়া লঞ্চ ভায়া মন মননানান বিবাঘোনান যুবারিনি fair যাফানিয়ান বালিরা নাৱাৰাৱন: মহান লন যে- মাননি অল সনি ফানি স্থান নি ম ব না; নযাল কানি জাননা মাথানন ঘুম-ঘন ঘনঘন নি মুয়া লন্ধ: যে, ন “মুহূর্যশিখিয়ে যায় না। (ঘisfuান ঘষয়ে স্ব । বকমালায়া ৱি জানো | বিয়া ঘিমামামামনিমাঃ যিয়য়যায়ানুগান ॥ মৃতের সু-প্রাইম স্ট বয় মশন ইমুর জবান: সারা নানান যুবানিবহনযোয়ানাহুয়ান্ন: : ॥ ৭ আযাগার্ডনাথিলেন। ভূ ভাষা নঘালান # ২ আহামগ্ৰিহয় “faীমাধাদী 'নি গুম হার দিন হিগ্রাহ? ইন মাহবুলি রহ: ময় “লা zিহনঃগ্রা গায়া লম্বা সময়। মিয়ান গসনিয়ত। মীনা- E करम्। चतुर्थोऽध्याये द्वितीयः पादः । ३८५ तीत्याहव्यवचनः प्राची-शब्दः । न चं गत्या दिगाहर्तुम, । अथ दिशं प्रत्याहस्तीत्युच्यते प्रतिशब्दाध्याहार सब दोपः प्रस्तथापापदसामाना. धिकरण्याच शामाबाद एव अयं एतस्य या प्राची शाया तामिति ॥२॥ _टनस्य प्राणाप्रयुक्तताधि सू० शाखायां नत्प्रधानत्वादुपवेपेण विभागः बाईपम्यं नत् ॥३॥ "याप्रामालिनत्ति शापामाहरति मूलत. याचा परिवास्याम करोति, उपोयेगा, कालान्युपदधाति, शापया वत्समपाकरोतीति यो सब मशय: कि शासादगाहरणपरिवासनाना वत्साकिरणं फपालोपधानञ्च द्वयमपि प्रयोनम्म् स्तोपधानमयोजक मिति तदर्य- मिद मूनार्यमपि छेदनादिकम् ? उलायार्यमेति, तत्र "शारदा-गर्दः ममूलस्य नायमात्रस्य याचकः । छैदनादि च शामाऽयं द्वय तस्मात्मया- नकम् । यात्रा हिनतीनि द्वितीयया शापाथ छेदनादिक द्वयमपि मूलम- पञ्च महेव चाग्रा-शब्दोऽभिधत्ते नायमात्रम अतो यदुपवेपसंत्रस्य मन्नस्य धायमुपधान यच्चायकार्ययासापारणादिक तपोस्थयोरपि वेदनादि- कमदा परियासनञ्च दुयोविभागा तम्मादुभ प्रयोरकम, उच्यते "मलापादानकमत्र परियासनमुच्यते । तच्यापम्य न मूलम्यत्ययाय परि. धामनम् । सद्धिरोपणभूतत्वाम्मतम्यापि तदर्थता । अन्यायन तु मनेन सापानमुपधीयते । यद्यपि वेदनादिशाम्ये ममननयमावटै गापा-शब्दः परिवासनवाये । अयमेश मन्नतः परियासन हित विधीयते न परि. वामनमारम न च मूलस्य मूलतः परियामनं मम्भवतीयपमेत परिवास नयारय मापा-शदेनेच्यते सवयन परियासनं परिशासनविशेषण छ मन्नं नट्टारेणापार्यमेघ, ममनस्य च वेदनमाहरणच कर्य नाम मूनतः परियामनं गाया गादित्येयमयंम्, न मनाहते मूने मनन परिया. मन सम्भवति तस्मात् परियामनं ममनाहरणं वेदनच मममाया ন ঘামেনি Fuাময়যোগ ঘনিষ গয়ালা नीदम्या हितोयया शापाभिधानापाचागमा उपये करोतीति मा. - शास्त्रदीपिकायाम कामन्यार्थानुष्यवेन मुलेन निराकाड्डीक्रियते, करोतिश्च पूर्वपदादाने धर्ततं यदिदमयार्थपरिवासनानुनिष्यत्र तकपालोपधानसाधनतयाऽवग सोपस्नोपादत्त इति न शाखा परिवाय मलत उपवप कमीत्यन्या येन मूलस्योपयेार्यता लभ्येत व्यवहितकल्यनाप्रसहाय तस्मादयार्थत्वा सर्वस्य तदेव प्रपोजक्रम ॥ ३ ॥ शायाप्रवणत्य प्रतिष सू० चरणे तु जुहानियोगसामान्याद्र- शिकमताधिकरणाम। व्याणा वाऽर्थशेषत्वान् ॥ ४ ॥ सूक्तवाकेन प्रस्तर महरतीति हतियागो मान्तर्वार्णको देवतावि धिरिति स्थितम इदमपरं श्रूयते सह शाखया प्रस्तरं प्रहरतीति तत्र ঘ দি আন্তায় যানয আল্লাহ মাকস স্বয় कर्म उत प्रतिपत्तिरप्रयोजमिति तत्र प्रस्तातुल्यत्वाच्छाखा यागस्य साधनम । निवायचच हरण यागस्यैवोपलवयाम । प्रस्सरग्रहरण लाव दाग स वार्यक्रमतत्साधनभूत प्रस्तर शाखा च सहस्वशब्दामस्तरे समाना गम्पते सेन सापि याग प्रति गुणाभूता, हरतिश्चाविवाततो निर्वापालम्भादिवत यागोपलवणार्थ तस्माच्छाखापहरण होमोऽर्यक्रम द्रव्यकर्मयोगन्यायाति प्राप्त ऽभिधीयते यागे दि महत्व स्यात्स्या देख हरता तु तत् । तत्र व प्रतिपादयत्वासप्तरस्य सधैव सा ! मूवा केन प्रस्तर महरतीत्यत्र मान्नवर्णिकदवाविचिलायाग कल्पितो हरतियोगयवनोऽत्र तु हरणमात्र श्रुत सह शापया प्रस्तरं प्रहरतीत न च पहरणे मुक्तगक माधन येन मान्त्रवाण कदेयताविधिनादाय स्थात तस्मादतिमात्र शास्त्राया सहभावादरतो व प्रसास्य प्रतिया दात्यात शाखाया अपि प्रतिपत्ति यथा हाता पहभाचे प्रतिपत्तिन गुणत्व शाखापालथा पाठे यायत, अत्र हाताव साहित्य न याग रत्येताच franR8॥ भित्र EिR सू० उत्पत्यसोगात्पपीतानामाच्या afaरयम् विभाग स्यात् ॥ ५॥ १ जायपत्यार्टिसिपा । तु करणमा . चतुर्थोऽध्याये द्वितीयः पादः। दर्शपूर्णमासयोः अपः प्रणयतीति प्रयोजनासंयुन्सा प्रणीता उत्पादा सत्रशूयते प्रणोताभिहवापि संयोती'ति तथाऽन्तर्वेदि प्रणीता निनयति" इति, तत्र सन्देहः मिमासां सयवत्रिनयन चोभय प्रयोनकमुभयार्थाः प्रणीता ? उत सयवनार्या? एव सदेव प्रयोजक निनयन प्रतिपतिरिति 'मत्रोत्पत्तावसयोगात्कैमर्यस्याभिलापिणी. | स्वीकुर्वाते उभे तस्मादुभ- यार्यास्तदुध्यते हवि.सयवने तासां गुणभावस्तृतीयया । द्वितीयया नि. यन प्रतिपत्तिर्विधीयते । उत्पत्तावसयुक्तानामपि प्रयोजनेन प्रणीतानां कै. मर्याभिलाषिणीना तृतीयया सयवनार्थत्वं गम्यते, निनयनन्तु द्वितीया- श्रुत्या तासामेय प्रतिपत्त्यर्यमप्रयोजकम् ॥ ५ ॥ दण्डदानस्यार्यकर्मताधि सू. प्रासनवन्मचावरुणाय दण्डप्रदानं कतार्थत्वात् ॥ ६ ॥ दीक्षितस्य दण्डप्रदानं विधाय पुनराम्बात क्रीते सोमे मैत्रावस्- णाय दण्ड प्रयच्छतीति कि मेत्रावरुणाय दण्डप्रदानं दण्डस्य प्रयोनक- मर्यकौ ? उत प्रतिपत्तिकमाप्रयोजक? मिनि, तत्र द्वितीयाश्रुतिसयोगाल. तार्यत्वाच्च धारणे। मैत्रावरुणहस्तेऽस्य प्रक्षेपः प्रतिपादनम् ॥ दीसितधारणे तादण्ड, प्रतिपत्त्यपेत. द्वितीयया च तत्प्राधान्यं गम्यते न दानस्य, अती मैत्रावरुणहस्से प्रतिप्यते उच्यते-"चतुर्या साम्प्रदानत्वं प्रशास्तुरव गम्यते । कर्मणा यमभिप्रेति सम्प्रदान तदुच्यते । तेन दीयमानेन दण्डे. नाभिप्रेयमाणत्वान्मैत्रायणम्य तत्पधान दानम् । उपयुक्तस्य तस्कारादप- योक्तव्यसस्क्रिया गरीयसी प्रशास्तुश्च दृष्टं तेन प्रयोजनम् स्यित्वा हि प्रणानुवचने कुर्वत पालम्बनम्भवत दृष्टार्थ एव दण्ड इति मैत्रावरुणाय पहदान प्रयोजक दण्डस्येत्यानीपोमीर्यावकारे निरूढपी असत्यपि दीक्षित मैत्रावरुणायन दण्डोपादानसिद्धिः ॥ ६ ॥ पूर्वाधिकरणे प्राणानि सू० उत्यत्ता येन संयुक्तं तत्तदर्थं श्रुति- हेतुत्वात्तस्यार्थान्तरगमने शेषत्वा. न्प्रतिपत्ति: स्यात् ॥ ७॥ १ तदर्षन्तत् । रास नियाग्रासनम्य प्रतिम तिकर्मताधिकरणमा
३१०
-
शास्त्रदीपिकायाम्
"
गगाहभताना देशाटीनां नियमविधी स्यिते तत्पमहादरागादि-
लक्षणं क्रियते, देवताद्देशन स्वद्रव्यपरित्यागो यागः स एव प्रतेपाधिका
होमः स्यीयस्य परमीयत्वापादनं दानमिति, आचार्यस्तु लोकसिद्धपदार्थ-
ध्ययहारिपयां मीमांसापां तल्लक्षणमनुचितमिति यागादानुष्ठानपकारक-
धनमिति व्यारमातवान् । यो देवतामुद्दिश्य द्रव्यन्त्यजति तेन चागंधोद
नायः सम्पादितो भवति, प्रतेपवधिक कुता होमविध्यर्थ दति, एवध्व
धोदनायहणमर्यवति न लनपात्ये प्रदेशान्तरे विदं मूत्रमन्यथा का.
रमातम आचार्यण पूर्व दर्शादियागानुगटेन देशादयो विषम्यन्न इत्युक्त,
तत्रेयमाशङ्का कयं न दर्शदयोगत्व, न झुत्पत्तिवादनास्यानियादिषु निः
श्रूयत इति तवेदमुच्यते द्रव्यदेवतानिय श्रयमाणे यतिवादति मन्तव्य
तश्निाभायात्तस्यत्येकस्याः, दसरस्य तु यजयाभिहिते फर्मणि पुन .
होतियण चतुरवतं नुहोलीति तत्कथमुपपादनीयं यागडोमयाभदादत
प्राह आसेचनाधिकः स्यात्प्रपमा ताप्राप्तं चतुरयतं संस्कारा
विधीयते, मागाशस्तु प्राप्तानुगाद इत्यतरामजस्य मूयोर्भवति ॥ १३ ॥
पदिय बालियाटिसाधा सू० विधेः कर्मापर्वागत्वादान्तरे वि-
राधिकरणम् ।
धिप्रदेश: स्यात् ॥ १४ ॥
यटालिय्यायां घहिस्तदुपसदामिति झिमिदमामि विधान?मृत
निरिष्टिकोपदेशः अथवा धातिदेश र यथया ई.साधारणविधि रिति,
"हित्यम्य गोहपित्याप त चालिदा दीयताम् ॥ ईदृदयनमाकपाटा
च्छिटा विधिरिष्यते? एप्रनादिदमानम्य प्रतिपः स्यादन पासिध्यान
यिधिम्तस्माविरिष्टिविधिर्यरम् । शिष्टाचारविरोधात सद्रप्रपद्यते ।
म्मामीतिर्दशोऽयमातियायां हि यादृशम् । प्रत्ययालादिभिरिम्साट्टी.
घोपमत्स्यपि या गदेन धापालवणेदसः । मावास्यविधिज्या
यांसार टोपो न करवन । पालिप्यायमुपादेय पदशिष शतम् । सर.
चायन माननायोपमदामपि । परिधमा वा तामशहमा.
पयुः ॥ १४॥
रति गानदीपिकायां मयंम्याध्यापम द्वितीय पारः ॥२॥
चतुर्थोऽध्याये तृतीयः पादः। चतुर्याध्यायस्य तृतीयः पाद प्रारम्यते ॥ द्रव्यसंस्कारकर्मयां ऋत्यर्थ सू० ट्रव्यसंस्कारकर्मसु परार्थत्वात्फल्नु- नाधिकरणम् । श्रुतिरर्थवादः स्यात् ॥ १॥ "यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पापं श्लोकं गुणोतो"त्यत्र संशयः किं पर्णमयीत्व प्रात्यर्य ? मुत पुरुशर्यमाहोस्विभपाय: मिति, तत्र फल- श्रवणात पुरुषार्ययम् यद्यपि चैवंजातीयमाय फलशिधित्यमादुम्बराधि. करणे नियातं, तथाऽपि विहितस्य पर्णत्यस्य फलापेठायां ऋतुप्रयोगवच. नासविहितमपापश्लोकश्वयमेव रात्रिमत्रप्रतिष्टाढिपरिणामेन फलमा- यितुं युक्तम् । अथवा साधनांशमा-मोटुम्बराधिकरणे विचारित विधिर- हितम्य भवतीत्येतावन्मानन्य साधनप्रतिपादकत्यन्न सम्भवतीति विधु न्मीलनायेवार्थयादन्यमन्तं पशूनाप्रति न स पापं श्लोक शृणातीयादेरा. यितव्यम् । इह तदुपेत्याभ्युपेत्य या साध्यांशो विचार्यते, सजातीय. कर्माप फलप्रतिपादक लोके दर्शनात, अतः पुरुषार्थमित्येकः परः मत्वर्थ- जुहूद्देशन विधीयमानं भवतु त्वयं फनसंयोगात्तदर्थमपि स्यात् दध्यादिव- दित्यपरः । सिद्धान्तस्तु युक्तं दध संयोगपृथक्त्वादुभषार्थत्वम् । दह त्वेक- घाश्यं नटुभयपरत्वे भिटोत तब ताबटुभयायं. न च शृणातीति वर्तमा. नापदेशात्साध्यात्व शत्वं प्रतिपत्तुं न च विपरिणामेन फलपरत्वम्, यथा. स्थितस्वरूपहानप्रसङ्गात, पर्णतायाञ्च तुहूर्यास्यतमत्वर्थत्वेन निराकार- त्वादयुक्त शब्दस्वरूपस्य बाधनम्, न च पर्णत्वस्य फलं प्रति विधीयमा- नस्याश्रयः प्रकृतोऽस्ति तत्र वाश्येनैवात्रये दीयमाने वास्यभेदः, तस्माद. पापरलोकश्रवणस्य अर्थवादत्वात्मत्वर्यमेव पर्णमयीत्वम् । नैमिनिकाना धाद्विगटी सू० नैमित्तिके विकारत्वात्क्रतुप्रधान- नामनित्यायाधिकरणम्। मन्यत् ॥२॥ प्रपः प्रणयतीति प्रष्टत्य श्रूयते 'मृन्मयेन प्रतिष्ठाझामस्य प्रण" . स्थादित्यधिक. पाट।
शाम्वदीपिकायाम् . दिति, तथा "धाईदिर मालास्य व्रल साम कुर्या"दिति तत्र संशय. यदेतत्काम्य मृन्मयमित्तिकञ्च घाईदिन्तदेव नित्यार्थ उत अन्यदुपाय मिति तत्र नित्येऽपि प्रयोगे प्रणयनलसानादः साधनापेतत्वादभुत, साधनान्तरकल्पनाहरड्यानिमित्तयोरपि श्रुतस्य मृन्मपाद. सविहितस्य नित्याऽप्युपादानम, धारणाभीयतार्दािनाधिमदृष्ट्वा पूर्व पर, भवन्ति हि ईदृयान्यधिकरणानि ऐन्द्रवायचे पवनात्यतिकर्मभत: स्पादित्यादीनि नियाधि नास्तीति हत्वा विन्त्यते । अस धारयो यज्ञायचर दति अभोवती वलसामेति च सामाजिधिरयम् मृन्मय धाद्रिच विशेषत प्रणयने द्वादशाहे चातस्तदेव नित्यापि मन्त्रि धियोपाद् युक्तमिति मन्यते ॥ 'बालन निमित्तेन यानिमिति शुतम, मृन्मयान्य प्रतिष्टायाचित् स्यातामता न तेन मन्यत्र शुत सचि हितमपि अन्येन सम्बन्डमईति साधनाराहाच नित्यम्यायाप्तेिन सामा. न्य हितेन वा नियती न नैमित्तिनेन विधिमात्रस्य सम्पन्धका रपायाभावात् । निमितश्रुतिविरोधान, मति असति च निमिते प्रिय माणन्य कीदृश नैमित्तित्वम, तस्मादन्यवित्यायें । दध्यानित्यमितिको पायाbiuretम मगर ० एकास्य नभयत्वे संयोगपृथधम्॥३॥ पनिहोत्रे दन्द्रियकामय नया"दिनि श्रूयते तत्र मिडामा मेघ दधि नित्यापि स्यात् । टस लोयन नित्यमिति मय पूर्वाधि- फरणान्यापात्याम्पत्येन त यि । म नित्यायमुपायतोऽन्यन नित्य- मिप्यते ॥ नन्यत्र दमा निन्यायं पूयो 'दा बुहात सि नेयमेतम्य यायस्य फामयाय स्वारसमा । ती न निन्या पृधि विधी यते । दन्द्रिय फुयाटिन्य से निमाविन्यपेशी, मममम्य दर फनादेश समागाटेश्याव्यमा यन्द्रिय टोलीमाधितेन पच्च दधा पुरोति मानियामिति, सम्मानित्ये दधानासम्म मंत्र तम्यात्, मेयम्, 'परिरम्प शाकाहाभादि सतारोक मन्चम - चतुर्योऽध्याये तृतीयः पादः 1, 4. वाक्यत्वं निराकाहन्त्विहोभयम् । कामवाश्यन्ताद्विपरिवृत्तिलब्धहोमा- श्रयं नायसम्बन्धकरं प्रमाणाम पेतते दधिस्वरूमपि लोन्मसिद्ध नारथ्य- व्यढादिवरताकिक्रम, अतो न तदर्थमन्यापेतम्, दोऽपि फलवदोमसंयु- तस्य न फलान्तरापेता तस्मात्पृयरुपयोगाटुभयान्दधि स्यात् ॥ पोयतादीनां ऋतुधर्मता सू द्रव्याणान्तु क्रियार्थानां संस्कारः धिकरणम् । क्रतुधर्म: स्यात् ॥ ४ ॥ ज्योतिप्टोमे प्रयोक्तं वालणस्येन्यादि श्रूयते तत्पुरुषायें प्रत्यर्य: मिति संशये पुरुषसयोगात् व्रतस्य पुरुषप्रीत्यर्थतया लग्यफलस्य जनभ्य. 'मानमत्र बदनन्यायासम्भवात् पयोनियम स्यापि व्रतसंयुक्तस्य तत्फलनि. रामात्यात न प्रकरणग्रहणमिति पुरुषार्थत्वम् । उच्यते "नियमन्त्वन्त. रेगापि पुरुषप्रीतिदर्शनात | नियमस्य फलङ्कल्प्य तच्च प्रकरणात्तोः । कल्प- नीये हि फाने प्रतुफलिदिरेव तदधिकृतप्तस्कारद्वारेण पयोनिय. मस्य फलं युक्तमायितुमिति प्रात्य यंता ।। विजिटादोना सझनः सू० चौदनायां फलाश्रुतेः कर्ममा विधी- त्याधिकरणम् । येत न यशब्दं प्रतीयते ॥ ५॥ विश्वचिता पजेतेत्यादिपु अथुतफलामु चोदनासु फलमस्ति नेति संशयः, "नास्त्येय फलमेतस्याञ्चोदनायां फलाश्रुतेः । शब्दगम्यमदृष्टं हि फन्नन्तेन विना कार्य प्रत्येतुं शश्वते तज्दध्याहारेण काल्प्यते । परिपूर्ण- मिदं घायं नामाहारमतते" । ननु यागेन कुपोदित्यु के किर्यादित्य- पैतणादध्याहारोऽवकल्प्यते, मत्यं, यदि यागेन कुर्णदित्युच्येत याग कु. पादिति तूने परिपूर्णत्वानाध्याहारापेता, फलश्रवणे हि सति बिध्यानु- गुपयात समानपदोपासधात्यतिक्रमेण वास्यसर्पितं फलम्भाव्यत्वेन | भावनाऽवलम्बत तदभाय तु धात्वर्यभाध्यत्व निवारयेत् । "तथा च सति मम्मथ धाग्यनाध्यातितमम् । नन्वे यागकर्तव्यतायामुच्यमा. नायां न कश्चित्म वर्तते सत्यविन्दापो विधयानर्यस्ये तदपि भवतु निष्फ लत्य कसेययचनमप्रमाणं स्यादित्येयमस्तु मोऽयं पन्या मच्छतु भवा.
३६४ शास्त्रदीपिकायाम् नित्यानातयांचकिड कुर्म , न च कर्तव्यतावलादेव फल प्रकल्पयितुम शक्यम् तदात्ये दुःस्वदर्शनासत्यतविरोधादापत्या च फल न समाधि नरेन यागेन शक्याने कर्तु, न धापूर्वद्वारेण सम्भवति तदभावात, श्रुते हि फले रानयाहिकतया धात्वर्थस्य सत्साधनत्व शब्देन प्रतिपादित तनुलाददृ- प्टमध्यपूर्व कल्प्यते याक्रियामाचपर्यमिते तु शब्दे कयमपूर्वसिदिस्तद भावे च कालान्तरमाधिफलकल्पनम ? तदितरतराश्रय भवति फला- धीनमपूर्व तदधीन च फलमिति, असत्यपि भाध्यापेक्षणे कस्य याग. क. संव्या दति नियाज्यापेक्षयात्फलकामस्याध्याहार इति चेत् नाध्याहार मन्तरेणापि नन्लाभात, यया निषेधाधिकारयु अप्रवृत्तस्य निवर्तनासम्भ घावअर्थावच्छेदकत्योपयुक्तापि पतिरेय विशेषामिति विशिष्टम्य नियोज्यत्वावगमात न प्रयुक्तिलाघवमाश्रित्य फलामोऽध्याहियतें, सया प्ररत्त्युपदेशेऽपि अशक्तस्याजीवतश्च तदसम्भवात शक्ता नीश्चाधिकारी लन्ध इति क्रिममाहारण तस्माविष्फलमेवेदटुमति प्राप्त उद्यते "विधियुक्ला क्रिया नैव धात्वर्थम्भाध्यमृद्धति । भायन व विना बास्य नेत्र तन्परिपूर्यते। वायसम्पूरणायातः फलमध्याहरिण" । असत्यपि फलश्रवणे चेतनप्रतिमात्मविध्यनिरुवा भावना व कवच कश्चिद् भाध्यम- होकतीति ततिरिकभायातणादतल्लाभादपरिपूर्ण वाश्यम्मलप दाध्याहारमपेक्षते, तच्च लौकिमपि वेदवाक्य देशतयाऽधाहत वैदि कमेव भवति किमुत यदा वैदिकमान्य स्थितमाहियते, झयाम्पुन- पतस्यानुषाभ्युपगम , नाथमनु किन्त्वयाहार , सच यत्र क्वचिव ध्यास्यतम्याविरुदः तेनाश्रुतफलानामप्यध्याहृतफलान्ययाह मयाङ्कर्म णाम फलयत्वमवस्थितम् ॥ शिवाजदादीनामे ककर साधरणम् सू. तत्सीयमनादेशात् ॥ ६॥ स्यिते फलार्थत्ये मि सवेफनार्थ र मुतैका मिति विशेषानिद्र- शासनार्थत्व प्राप्त ऽभिधीयते येनकेन तद्वाश्य साकाहुपरिपूरितम् । सेनेधाविरामाहमिति नानेकल्पनम् । ?
३६५ anधिकरणम। -- चतुर्थोऽध्याये तृतीय पाद । विजिट्टाटीना म्याफन सू० स स्वर्गः स्यात्सर्वान्प्रत्यविशि- एत्वात् ॥ ७॥ एकम्पमित्युक्तम । किन्तदेर्माित न ज्ञायते । अत पुनरपि सायवनप्रामाण्य वाऽनयवसायात प्राप्नोति, नदुच्यते स्वातिशय प्रीमिरूपोटु प्रविर्जित भूयासोऽभिलपन्त्येनमल्पे त्वल्पसुखबर "मति सम्भवे शास्त्रस्य भूयाविषयत्वदाय्यविशेषनरत्तम्यातिसकोचपरिहारा स्वर्गरच दु पासयुक्तनिरतिशयमुखात्मा सर्वपामभिमत परसादिसुप्रन्तु दुखानुपतिमल्पञ्च केचिदेव प्रार्थयन्ते । प्रत्यवायपरिहारस्तु मामिलपि तोऽपि प्रत्यवायापेत्या क्रियताऽपि निलम्येन हृदयमागच्छति। "ततस्तु सकरतान सुखमेव परम्पलम् तच्चानतिशयत्वेनस्वात्ममिति स्थितम । गत्रिमन्त्र न्याय । गत्रिम स० कती फलार्थवादमगवत्कापणी- जिनि ॥८॥ 'प्रतिनिष्ठन्ति ह वा य एता रात्रीरुपयन्ती' ति श्रुतम ॥ रात्रि- शटेन ज्योतिरियादिवास्योत्पादितानि सत्यानि कर्माण्युच्यन्ते तदिद रात्रिसत्र स्वार्थ ? मुत प्रतिष्टार्थ ? मिति सशय ,लदर्यञ्च प्रतिनिष्टन्तीति किमयम्फविधि? रुतार्यगद इति 'अयापरन्नोमवत्तत्र वर्तमानापदे शत । फलविध्यसमर्थत्वात्तदेवार्यवादता ॥१॥ अनादिफलत्वेन तस्मा स्वर्गफलार्यता । निदशातु प्रतिष्ठेर फनत्वेनात्र गम्यते ॥ जुहूग्वेध कमतविराकाहम्फल प्रति । कल्पनीय फल तत्र विना सोऽध्याहतेवरम ।। स्वर्गम्याध्याहार तत्स्वरूपन्तस्य च श्रुतकर्म सम्बन्ध फलत्वञ्च कल्प्यते प्रतिष्ठायास्तु स्वरूपमेनवाश्यत्यञ्च साम्फलत्वसिद्धार्थ ममतया विपरि णाममात्र लघीय , उपयन्तीयपि वर्तमानापर्देशी विधिरूपेणा विपरिण म्पते । यदश्च ध्यहितान्वय, तदयमय ये प्रतितिष्ठासन्ति त एता रात्रीरुपेयुरिति, एव हि धर्ममात्रकल्पनाल्लाघमितरथा तु मम्बन्धम्येया पादत्वात्सल एव विदेशोऽप्रतिपवफविशिष्ट फल्पनीय , स्वर्ग कामा एता पत्रीरुपयुरिति कल्पितोऽप्यसो प्रतिष्ठार्यवादी न मुष सङ्क न्त्रस्यायवादिकफनकत्याधिकर णम.
शास्त्रदीपिकायाम - पोवा साधनत्वेन चादिनानि यदक्रमेन तथाविधं फलंबनन्ति नाने कम् । इतरया सहदेव यावदिष्टफलं सिमित न काम्यकङ्कर्म पुनः मयुज्येत, रप्यते च पुनः प्रयोग नयेहाम्लेकमेव युगपत्फलम, न च साहि- त्वेनैवात्र कामा फनत्वकैमस्येति वाच्य । साहित्यस्यावितितत्वा. दिल्युतम् अतः पयायेण कामः ॥ समानर्माणम् । सू० योगसिदिवाऽर्थस्योत्पत्यसंयोगित्वात ॥ १२॥ इदानीमैरिकामुमिमा फलामाञ्चिन्त्यो। स्वर्ग सदाऽमुणिक एंघ राष्टिाभिचा वैश्वानाफनच पुगतनलयमा हिकमेव काम- नाशात्, परवादयस्तु विन्यन्ते किशमिका? पय उतानियता तर "प्रतियहादिक दृष्टं पगदे. कारणान्तरम् । देहारम्भकतैयारिवत्रादेः फलहेतुला । परनादिस्यरूपस्य पसिरहामुपायान्तादर्शनाटदृष्टानरेतत्याद- देहस्य तु मातापितृसयोगमात्रेणानुत्पत्तेः कारणासनपेतणात विशिष्ट. ফলাফলংমেস বিয়াই মাহিয়ামালিঙ্গা- एयर परादानोति प्राप्त भिधीयते "मायावधि पयादेः शम्दन प्रति पाटाते । समुत्र घेह वेत्येवास्ति गटो नियाममः । देहारम्भमुसत्यच फलानाप्रमाणकम् । शिपासः कर्मणा येपामाग देहविनिपाततः । प्रात्य. स्मानीह भुज्यन्ते सोन्यानि भवान्ता ॥ देवमुरुपकात परया' फ्रारयनुयम, तदुक्तम्भायझारण, राजेश हि कारण दरवेति माट. नियमः॥ मु० समयाये चादनासंयोगलार्यवerifuरयम् चात् ॥ १३॥ "वाजपेयेनेवा परम्पतिमन पजेनेति किम प्रयोजनमम्बन्धी पं पापाट्रस्येन परम्पतिपयस्य ? माता मागोवायर फालत्यं परम्पनिमयभ्यापदिश्या रमिंग।"पोशाप्रपेयर ঘাময়য়াখানা বলা ३९ चतुर्थोऽध्याये तृतीयः पादः । तिसवम्य च । प्रजातफलयानेमियोऽगाङ्गित्वसम्भवः । न च कर्मान्तर युक्त लक्षणा हि तथा भवेत् । अवाप्रत्ययेन कालस्तु श्रुत्यैवतो न लक्षणा। प्रमिहस्य" तावदृहस्पतिप्तवस्य पुरोधादिफलार्यत्वाव वाजपेयाइत्वम्, तदुर्मककमान्ताविधी तु एहस्पतिसव-शब्दो धर्मलतणार्थः स्यात्, काल. यिधा तु तस्य स्वार्थत्यात न काचिल्लतणा। तस्मासिस्य वृहस्पति- सवस्य वाजपेयपूर्वमत्व विधीयत इति प्राप्ते घूमः “वाजपेयश्रुतेरेय म्याद- त्यन्तपरार्थता । तत्प्रक्रिया च बायोल न च दूरगतं प्रति । काल: शक्य उपाढातुकाले कर्म हि चोदाते । काले च चोटामानं सत्कमाविपरि- वर्तनात् । प्रसिद्धात्काणी भिननिजातप्रयोजनम् ॥ वाजपेयाङ्गभावेन घाश्येनैव विधीयते । वाजपेयप्रयोग यथोदित्य न तावत्येव हाती स्यात इदमपरमहन्तस्य पश्चात्कतंत्र्यमिति । एयञ्च वाजपे क्रिश्चिद्विधा- नात्तच्छब्दानुयहोऽन्यया त्वसावत्यन्तपराय: स्यात्कालोपलक्षणार्थत्वात धाजपेयप्रकरणञ्च वाध्येत, स्थिते च कमान्तरत्वे धर्मलवयाऽपि मासाग्नि- होवदोपः॥ घेमधादेः पार्णमास्याटाह- सू० उभयामिति चेत् ॥ १४ ताधिकरणम् । "संस्याप्य पौर्णमासी वैमृधमनिर्वपती"ति किमार्णमास्या: वैम- धस्य चाहप्रयोजनसम्बन्धः पौर्णमास्य वैमृधः? उस कालार्यः संयोगः ? तस्मिन्काले क्रियमाणः प्रकरणादुयोर्दर्शपूर्णमासयोरमिति संशये । संस्थासयोगासस्थितस्य पुनरडासम्भवात् । नाइप्रयोजनसम्बन्धः, काला थेस्तु सयोगः प्रकरणाविरोपादुभयामिति प्राप्ते उच्यते 'पाणमास्या दि संयुक्ता पास्येनानेन वमृधः । तस्य प्रकरणनेप्टे तयसंयुक्तगोचरम् । यतु संस्थितायां नाई सम्भवतीति तदुभयाङ्गत्वेऽपि तुल्यम्, न चामावास्या. हमेवमिति युक्तं प्रकरणाविशेषादिति त्वयैबातम् । अतो यद्वापार्य- मासिसन्तन्त्रन्द्रयोः साधारणं विहितं तक्तां पार्णमासी समाप्य पुन. रिदमहइर्तव्यमिति धाश्चार्य, तथा च याश्योपः "मृधः पूर्णमासे नु निर्याप्यो भर्गत तेन पूर्णमासः सेन्द्रीभवतीति इन्द्राभायेन पार्णमास्या यगुणयमाशङ्कर तत्समाधानार्थतान्दशंपन्योर्णमाम्यहत्व दर्शयति । । - " ४०० 1 तरकालताधिकरणाम । शास्वंदीपिकांपाम अनुष्याबाटीनाम्माली सू० अनुत्पत्तौ तु कालः स्यात्यो- মানানখিন। जनेन सम्बन्धात् ॥ १५ ॥ आग्निमास्तादूईमनुयाजेश्वरतीत्यत्रापि कालावन सयोग- যানার। स्यात् इत्यङ्गप्रयोजनसम्बन्ध मन्वानस्यातरम भाग्निमाह না সামাzিzয় নুহানি হযর্থনা সুনিনি। विपरिवर्तमानत्वात कमीहुस्खमा तपान निळीतप्रयोजनानामहाहित्यापे धाभावात् कालार्थः सयोग । सोमाटोना दर्शपूर्णमासो स० उत्पत्तिकालविभये काल: स्वाहा. क्यस्य प्रधानत्वात ॥ १६ ॥ ज्यातिष्टोमे श्रयते "दर्शपर्णमासाभ्यामिष्टा सोमेन यो"ति । तत्र दर्शपूर्णमास-शब्दस्यात्यन्तपाराग्रंपरिहारायाहुप्रयोजनसम्बन्ध एवं न्याय, नैवम् ॥ "टोपलतिते काले सोमयागो विधीयते । स च प्रात एवेति न कान्तरसम्भवः । दर्शतिरबानमनुपादेय प्रत्युपादीयमाना ऽपि सोम. “मदिधा त्वविभागादि ति न्यायात् न कीन्तरम् । महान रवासी पलार्यत्वाव दशाहता प्रतिपदाते । अतो न तावत्सोमय दाङ्गत्वम् । नापि दर्शादेः सामाङ्गलम् अविधीयमानस्याह न याद धीपमानप्रदुम्भवति । न चात्र दर्शपूर्णमासी विधीयते विधायदाभाद्रात, दीकाकात हि सोमम्य विधि न दर्शम्य, न नामयार्दपूर्णमासयो स्तटुतापाले सोमः गम्यते आमिति, अर्यातयोरपि विधि स्यात विधताविहितयोस्तु तयोलीभावानुपतिकाले तु सामाचा दामानोऽपि सविधेनं कमान्तमित्युतम् । तस्मात्सोमवाय कालावधि । म फलसंयोगत्वचोदिन बाद गेषभूनत्वात् ॥ १७॥ “নেহয়নে মিলনে, নয়নামি an तामिविधिपति पर स्यायो रबाद इन्द्रियायी पशुमा भयो"fe दिवारिक विसरमसिष्टायन फर्नाति स्थितम, वैश्वानरोटेपुवातफस फत्याधिराम। .
चतुर्थोऽध्याये नृतीयः पादः । ४०१ सत्किमिष्टिकर्तु-फलं पितु ? मत पुत्रस्य ? ति विचार अन्यफले कर्मण्यन्यस्य प्रेरणासम्भवामितुरेव प्रेयवादाधानगतात् त्वात्मनेपदानसाधकर्मफ- लानामाधातृगामित्वनियमात्तुिरेव फलम् । नैतदेव "येय वाक्यपेण फलमेतत्प्रकल्प्यते। तेनैव पुत्रगामित्यतिपत्तिरपि स्फुटा" । "यस्मिन जाते निपति स पूतो भवतीति स्पष्टम्पुत्रगामित्वम । पुत्रफनमपि पितुरभिल. पितमेवेति विधेपत्मनेपदस्य चाविरोधः, एव वा दयमेव वैश्वानरीया चिन्त्यते किं तननानन्तरमेर कतैयार उत ने बातममणीति निमि- तानन्तरं नैमित्तिमुपसम्प्राप्त विना कारणेन नातिक्रमितव्यम् अतो. ऽनन्तरमेव म्यान, सत्यम, इह वस्ति कारणम्पुत्रफला हीदइर्म तस्य च हो जातकर्मणि स्तनप्राशन न पुनः प्रारु, अहते हि जातकर्मगि दृष्टिनियमासनाशनमुत्कत नसः कुमारवित्तिपमहात टि. विषमयिका स्यात्, नस्माटते नानकर्मणि कर्नया । पुनश्चिन्त्यते जिलातकमानन्तरमन्तर्दशाह एन कर्तव्या? उताशीचापगमें स्वकाले वा ऽऽगत रति "निमित्तानन्ताप्राप्ता प्रयोजनविरोधतः । उत्कृष्टान- दभावानु पुनीशष्टुमर्हति । शौचालेन बिनाऽप्यपा फर्तया च निमि, ततः ॥ अपि याऽष्येकटेंगे स्यादिति पप्ठे हि सत्यन"। उच्यते "निमित्त स्वरसात्प्राप्तिया तायत्सा निवारिता । प्रयोजनविरोधेन तस्मादपस- इयर." । निमित्तानन्तयन्तावत्प्रयोजनविरोधादेव बाधितमित्युत्तष्टोप्टः उमष्टा दवैगुण्याय शोवकालातीतया । प्राशौचापगमे पौर्णमास्या- दिकाले कर्तव्या ॥ मात्रामपयामानां स्व सू० प्रधाननामिसंयोगादगानाम्मुख्य- कान ऊतंय्यताधिकरणम् । कालत्वम् ॥ १८॥ "वाजपेयेनेपवार यहस्पतिसयेन यजेति वानपेयाङ्गत्वेन चोटा- मानी एहस्पतिसय. शिम्प्रधानझाले शरद तेन सहकप्रयोगः कर्तव्यः । 'उतालिटेशप्राप्त स्वकाले वसन्त ? निमशयः, तत्र "साहस हि प्रधानस्य विधानं देशकालयोः । अङ्गान्तरबदस्यापि सङ्गत्यात्सह क्रिया । न हि মালা: বারি ফায়ায়ন কিন্তু ব্যাযজো' : দায়। -
{ ৪০,
খাদ্যবিদায়
?
যা: সয়ালঃ দলমানা@মাযলাথি: যদি মনন
तृतीयानिर्देशातम्यैव फत्तमामपीभूतस्य विकीर्षितस्य कालातिनत्वात
জস্ব খামখানাল হন ননঃ মখনিবারনাব না?
তুমি মালিকানায়ঘমিহি দানা ঘটান। নয়ানা হই
সনিমন্ত্রণালনার দ্বনায় বুনি নানিয়ামিন, নিয়া
ফালানিহিনা দুনাই বুনি ন ঘনফামাল । নামান
জ্বালামিগ্রীব “ মানিক জানাননি।
নিদন্ত চর থানা ন বান? যয় ঘালাননিমা মুক্তি
হন রি ল সুন”। মানবকল্য ; ঘামি rt গারি
| সুিরিনারি মিজানল নাইন সুনিনিয় ননঃ যাক,
নইমমমৰাৱনানাবিধানাৰ নাৰ মন যায় ।
যাই নে জন, বন্ধানঃনামান্নালামনা, বমি
বনিম্নমালোলাবা.। র হ জালা সয় নানী,
' নমোনাল মাঃ, নিলমবি গ্রামঃমনননননি।
ধীন বাহীন্ধিায় প্রথম মুনীর ধাঃ
স্ময় বায়আয় ঘন: এর স্বাক্ষন।
মান। দিন। নূ সন্ধবহুধামান্তাষাণান্য
Agrafuarga
সনবম । । ।
মানি নানি দু মহাসমতি এ দুঘর
“গল্পইন অবামা বননি র ময়ঃ দি বেলা,
থানানি হয়নি? না জানি কত “
মন বসায়নিয়া । নুনুয়ারি মাস ।
gaaf% প্রত্না নাতি মামলায়না,
গ্রাফি নিয়মনীলাবাসিয়া
ক
४०३ चतुर्थोऽधाये चतुर्यः पादः । सोयते, एव साधनेऽवगते स्वाराज्ये च फले भावमामात्रविधियुक्तादाव्या तात्यतिपादनमतिमितिमात्रपामाय्यान, केवल प्रत्ययप्रयोगासम्भवास्तु यन्त्र हावन धाताधुपादानये छविन्यायेन यागायागममुदाये यज्ञिानुवाद- भूतः प्रयुन्यो, तत सर्वपा फलान्वयात्प्राधान्यम् उच्यते "धात्वर्याताम्मले- योगा न नामामिति हि मियतम् । यजिरव यागमेघाह यनेतेन फला- ॥ राजसूयपदं चापि यन्येगाधिकर एयतः । यागनामैव सेनात्र यागाना स्यात्प्रधानता | इतरतु फलवत्सविधानात्तदगम्भवति ।। ष्टेिवनम्य रुत्सराइमूया. ताधिकरणाम। मू. मध्यस्थं यस्य तन्मध्ये ॥२॥ स्थितमयागानामहत्वम्, तत्र विदेवनादपोऽभिपेचनीयाध्यसाम यावध्यनन्तरमाबातास्तदीयमाहेन्द्रस्तोत्रकाले ऽपहष्टाः माहेन्द्रप्तात्र- प्रत्यभिषिच्यता इति, अय रिदेवनादीनामभिषेकान्तानामयकर्ष ति से इमे अभिषेचनीयाह ? मुत रानमया मिति मदे कथम्भाशय हीतमास- माझमध्यपानादबान्तरमकरणेनाभिपेचनीयालामाराडमानस्यात्तरम्, सत्र "तन्त्र प्रयोजनोपेताक्रमणा यत्र चोदना। विदेवनादिझानान्तु न मधे मरुती विधि.' अभिपंचनीयानन्तर चिहिता प्रयोजनापेवा. सविधिप्राप्ताभि- पेचनीमाहत्वबाधेन प्रकरणादाजपाङ्गतात्रीताः नापकर्पसमये भूयः प्रयोजनमतन्तं येनावान्तरप्रकरणविषयता प्रतिपरन्, तस्माद्राजम. यारम। सोम्याटीनामुपसत्कालक सू. प्रकरणाविभागे च विप्रतिषिद्धं घभयम् ॥ ३॥ राजमय सन्न “सौम्यञ्चरुम्यभुर्दक्षिणे"ति विधाय श्रूयते । "पुर- म्तादुपसदां सौम्येन प्रचरन्ती"ति । क्रिम पञ्चरुरूपसदामहम ? अङ्गप्रयोज. नसम्बन्धोऽयम् उत्त यागान्तरबत्फलार्यः कालार्थाऽय सयोग? इति चिन्यते "सत्र प्रकरणापेक्षात्मामान्यवचनादयम् । स्वाराज्ये विनियुज्येत सादादुप. सदहता। न हि साम्यनेति स्वशब्देन तृतीयान्तेन पष्ठीनिर्दिष्टोपसदन- स्वेन विनियुध्यमान. सौम्यः प्रकरणानेगा सामान्यन राजसूयवाश्येन फल- । त्याधिकरणाम।
০৪ হায্যায়াম | অন লন । মৃনালায় নবী ছালান যথাসগ্রডিল নষাঃ “মামিখীন নয় এবী নারবনী। বিয়ালমুখ সরা নােয়াখন মিমা জিনানঘক্ষম। যখন বনালনায়গিয়ন। নয়া র ম না ভিন্ন অঞ্চurfat:" ন মনিনাঘলানিম: নমালালার্য অস্ত্র सयोग इति फलार्य सौम्यः ॥ আমনাল। মাথা দূ• জলবাইনানি এখান ময়না। ঘন । ৪। ‘হলা দায়রাবন যন” বুনি সমান্নযােগ ল্যামারুনি নি মালাধুনীলরানী 'তামনা সিন্ধি: নিয়া সন্ধারানুযায়ী দলা? তা মাহময়ঃ •fxনি হায় বায়ুমন্তব্য সমনিগাৱা গুনার মায়া কামনা জলবানুর ময়লনাগ্রাদানৱন্তান নিব রাখায়- ত্রায়শাৰাফলায় মাঝ অথ মানায় ঘুমানা নয়া ও বলি নাথান মনীনিবনধ নয়াদি বানানো নায়ঃ মোষথি ৱিই নাম আনায়ারার মানায়নি সংগ্রহ দমন্তা- হয়নি মিয়ানুৱাৰাঘমথিমনগাথা নষাঃ নয় যায় । বয়িদের নিনাফি মু বিছানমদি; সুনিময়া- গান ।। জানিগ্রাম পুখী ‘যা খান মাদায়া বা হার মানায়খিয়র হitu''বিনিময় হয়। কিঃমিছাম ? দ্য নিয়ামদিক মুখ নিয় যেন মথয় হয়নালtিaif মিগীয় সুখীন। নাৰinfা সমিতি ঐRি. মিঃ নি দাবি ফা। , হয়য়য়ায় "ঠা গা য।
." ४०५ फिरणाम चतुर्थोऽध्याय चतुर्थः पादः ।। एप यहाया 'मिति प्रशस्तबचना ज्येष्ठ-शब्दो नित्यश्च प्रशस्तान चञ्चलः अथवा प्राथनिमित ज्येष्ठवित्यश्च सवयं पाठक्रमात् यहान्तरेभ्य: प्रध- मह एहामायो भवति व्येष्ठः, नैमित्तिमस्तूपजाते निमित क्रियमाणो न नियोगतः ज्येष्ठः स्यात् । “तम्माटुभयरूप. स्यात्र त्वचित्य एव सः । न तु नैमित्तिको यस्मानिमित्तप्याश्रुतन्यतः । न हन्तरायो निमित्तान अपते दि-शब्दादाभावात यच्छन्दम्य घासमानाधिकरणस्य नतिपाद. फत्वाभावात् अर्थवादमात्रमन्तरायश्वमति नित्य एव स्यात् । वैश्वानरम्य भीमप्तिकत्या सू० वैश्वानरच नित्यः स्यान्नित्यैः समा- नसङ्ख्यत्वात ॥ ६ ॥ "यो । सश्त्सामु प्यमभृत्यऽग्नि चिनुते यथा सामिगी धिपदाते नादृगेव तदार्तिमाच्छ द्वैवानरं द्वादशमपालम्पुरस्तान निर्व"दिति, अत्रापि पूववादमात्र सबसपभरणमिति नित्यता मन्यते । यच्छ- दस्तु कमभिव्याहतो निमित्तता सवत्सराभरणास्य प्रतिपादति निमि- त्तिकव स्थिता ॥ ० पचिति: पूर्ववत्त्वात्स्यात् ॥ ७ ॥ "योऽग्नि चित्या न प्रतितिष्ठति पञ्च पूर्णश्चितयो भवन्ति अय पष्ठीचिति चिनुते प्रतिष्ठित्या' इति किमिय पष्ठीचितिनि या मारिन पटतिक ? उत सपञ्चचितिक ए? इदन्तु चयनान्तरमेवितिकम अप. तिष्ठायानिमित्त विधीयते सत्र “पूरणाप्रत्ययो न स्यात्पट्सवापूरणादिना। पञ्चभिः सहिता चैषा पूरयेत्ता न केवला । न हि केवला चित्ति पाठीति शश्या धकुम । तस्मानित्य एयाग्निः पचितिक, नैवम् । “यच्चदो. झप्रतिष्ठाया. स्पष्ट माह निमित्तताम् । अभिधान क्रियापेत घट्सया पूरणम्भवेत् । नित्याः पञ्चचितयः प्रागभिहिताः ततः परमिय नैमित्ति भिधीयते इत्यभिधानापेक्ष पष्ठीत्वमुपपदमिति न यच्छब्दावगनिमि. सापहुध शक्यते कर्तुमिति नैमित्तिकीयम् ॥ चष्ट्याश्चितनामत्तिकत्या धिकायास।
४०६ - शास्त्रदीपिकायाम घिययित्वजस्थानगता सू० पितृयज्ञः स्वकालत्वादन स्यात् धिकरणमा "अमावास्यायामपराहणे पिण्डपितृयजन वान्तीति अनारभ्याधीतः पियन प्रात्वर्य ? उस पुरुार्य ? इति सशये कर्मघवनेनामावास्या-शध्देन सममियाहापत्तदङ्गन्यम् । पदापि कालस्यापि साधारणोऽय शद्धस्तथापि फलकल्पनापरिहाराय झर्मवाचितवाङ्गीक्रियते, तम्मान स्वयं एवायमाहि ताग्नि. अनाहितानयनाहिताग्निना कार्य इति विहित, नस्य प्रत्य भावाद्वस्तु पुरुषार्थ तथा च भगधना मनुना न दर्शन विना श्रादुमा- हितार्दुि जन्मन दति यदता दाइत्व प्रदर्शितम । अनछ हि तेन बिना क्रियते तस्मादृशाङ्ग "नैव माधारपि सामानाधिकरण्यतः । मानवित्वमेव स्यात्तसापेसरच कर्माण' । यदापि सायसाधारणsar- वाया-शब्द तयायपान्हसामानाधिकरलिप्सया कालवाचिवमध्य. यसीयसे न पायमती माधारण काले हि निरपेोऽयकालमरन्धापेतया तु कर्मणि वर्तते ॥ तस्माकोसमभिव्याहारामावादनम् । मनुमदनस्य त्ययमर्थ श्राद्ध-शन्दैन मासि मामि श्राद्वमुच्यते । दर्श-शनाप्यमाया म्याकाल सदयमय अमावास्यापामेशहितान प्रादर्णव तेन विना मवेशापरपनाह सु क्रियमाणोऽपि पितृन्योणातीनि स्पन्नायादन्येष्ठ प्पह कुयादिति एव च स्मृत्यन्तरमनाहितानियिषयम्भविष्यति समिद्ध पितृयजम्यानलम् ॥ सू० पश्चई रशना म्या त्तदागमे विधा. धिकरणम् नात् ।। पाचिनद्यायटीया त्रिता पूप परिधीय प्राग्नेय मनोय. म्पगुमुपाकोलागि ये मयनीयम्यादभता न मा कि पशुपन्धनाचा 'उत यूपमम्झारा : ति मगये "यूपाची मत्यदृष्टाश दृष्टा पशुबन्धनी धनपणान पश्यना येत्' । न पम्य रशना क्रिमिष्ट. फगति पशयनपत्रमणधुमी भाति दृष्टा न चियामासिद्धि मारिया रशना पाग्यन पशुपागाइलयायधीय शिशुका पाने ॥ नाशा ४०० . - चन घोऽध्याये चतुयः पादः । यमुपागतीति, सा च दृष्टेनेव पश्यनपक्रमयो न तदङ्गता प्रतिपाते या च निन्दे तृतीया या च यूपं परियपत्तीति द्वितीया तत्सर्व प्राप्ता- नुवादः । यूपे हि पशुबनव्यश्चादमप्राप्तः यश्च रशनया यूपे पशुम्बधाति सोऽवश्यं यूपे रशनां ध्यापारयति, यश्च घ्यापारयति स रास्यते तया यूपं परिव्ययतीति अतुम् अतोऽयमनुवाद इति पश्वर्या रशना चोदा. प्राप्ता चान्या राना ताभ्यामुभाभ्यां पशुध्यते ततः पश्वर्या रशना तदयं च परिव्याणं यूपे तयाः प्रतिमोचनम् । प्रतिमुक्ता हि मा अनप. क्रमणाय कल्पते । यूपोऽपि स्यागुस्यानीयः तदर्य एवेति समेघ दृष्टार्थ भवति, तस्मात्पश्वर्यत्येव प्राप्ते बमः । “यदादृष्टार्यता यूपे स्यादेवसि- प्टरल्पना । यूपायी सत्यपि त्वेपा दृष्टा दाजन्मनः । परिवाणं हि यूचार्य द्वितीयाताऽवगम्यते । रशमा च परियाणशेषभूता तृतीयया । सर्वन्तद्विपरीनं स्यात्पश्वर्या रशना य द : यूपार्थी रशना तस्माद्ववेव पशुबन्धनी । केचित्तु पूर्वपतेऽपि न पशुबन्धनार्या रशना यूपस्यैव परिव्या. णं पशूपाकरणास्थापटुपकारकमिति पूर्वपक्षः, मिदानास्तु अपसंस्कारार्य- मित्येवमाहु । तथा मति अनुष्ठानाधिशेषानिष्प्रयोजना चिन्ता स्यात् पशुगणे त्वेकयूपे सष्टत्कृतमेव परियाणमगृह्ममाणविशेषत्वातन्त्रेण सर्वेपा- मुपर्यादिति प्रति पशु रशना कार्यतिप्रयोजनन सिद्दोदित्यास्तां तावत् ।। म्यो: परगनाधिकारणम् । सू० स्वरुश्चाप्येक देशत्वात् ॥ १० ॥ "यूपस्य स्वरुकैरोति स्वरूणा पशुमनतीति । किं यूपार्यः स्वरुः तस्य पश्वजन प्रनिति ? उत्त पश्वर्यः ? तस्य यूपानुपादान? मिति माये। यूपयेति यष्ट्वा देवदत्तस्य गोरितिवत्तादध्ये मन्यते "स्वरुणा पशुमित्ये शेपर्शपिविभक्तितः । स्वराः पश्यञ्जनाङ्गत्वं पोनापि प्रधानता यूपस्ये. त्ययव्यतिरेकननिता पष्ठी न लादणंगमयतीति पश्वर्यः स्वरुः ।। प्राधागटोनामहाधिक सू• दर्शपूर्णमासयोरिज्याप्राधान्यवि- शेषात् ॥ ११ ॥ दर्शपूर्णमासयो: कि सर्वेषां यागानां प्राधान्यम् ? उताग्नेयादीना- मेककालयोगिनामितरयां सदनयमिति चिन्त्यते “य एवं विद्यानित्यवं संयु- गम। x ४०८ शास्त्रदीपिकायाम कावनुवादको न विधायमाविन्यनुवादस्य तु प्रयोजनमानेयादीनामेव प्राधान्यसिद्धिरित्यतात्स्थित द्वितीये, अधुना तु तदेव प्रयोजन सिध्यति नति चिन्त्यते । तत्राप्यातानुसारिन्यासनाया राजमयधत् । तस्य विशे- तो दत्तः सर्वयागप्रधानता नामधेयन्तावदाप्यातानुसारि यत्राख्याते तब यतेते न तु यत्र नाम सत्राख्यातम् पाख्यातन अविरोपासानेव रूपवतः महातान यागात् उपादाय फले विनियुड़े, अतो नामागुत्पवं द्विवचनान्त: प्रसिपक सर्वत्र वर्तत इति सत्यामप्यनुवादेन समुद्रायद्वयसि सर्वां प्राधान्यम, उच्यते "यष्टि नामामिहाथ लदाण्यावशम्भवेत् । इदं पुनः प्रमिद्वार्थमाख्यातस्य विशेषणम् प्रातिपदिक तावत्कालदुयतयागाद्वाग्ने यदिपु प्रसिद्धार्थ द्विवचनपि य एव विद्वानियेय मयुक्तानुवाददुपार- कल्पितममुदायद्वयाभिप्रायम्प्रसिद्धार्थमेव । न च दर्शशब्दस्याप्रसिद्वार्यत्व मन्यारम्भणीयावाक्यो ऽमाशम्यापोयत्वेन प्रसिद्धार्यत्वात् । तदेव प्रसिट्टा विशिष्टविनामधेय शनात्याच्यात सामान्यचन स्यविषये स्थापयितुमिति पायाम पाधान्यमितरपां तु प्रमाणातद्वगन्यम ज्योलिप्टोमे टोटयोपाटी सू० ज्योतिष्टामे तुल्यान्यविशिष्टं हि नामदनाधिकरणम कारणम् ॥ १२॥ दोतोयानापामीयादीष्टिपगुयागान सामयागन प्रकृत्य भूपते । "ज्योतिष्टोमन स्वगमामा यजेत 'सत्र बित्यो कि सधागानां फलमा म्बन्धन प्राधान्यम् - उन सोमयागपत्र दतया नदहस्वमिति निमाया. शाधिरोपेण मर्पयागप्रधानता 1 नामधे मिट्टायमाप्यात निशिनर्माट हि। ध्यासिराया न हि स्तीमाः मसिहा. कविद्यते । पत्रायशात 'नामधेषस्य गम्यते। विपदादिपु ताप्दस्तुतिमातोदितः ।। भिधेपत्य ज्योति यदम्य साधता । प्रस्तुधा चिरवादीनां योनि राष्ट्रा भिधेयता। सथापि मषागानां तत्समधानता । सोमाय म. पंचागानामा पुरविशेषतः । सपा फलगावेन प्रक्रिया न गयो प्रतः प्रकरणामामाः मर्ययामागमामियु । मोमयागेन मयुमाः मोम स्पेन घेत सह। यहयातोरणेपे कालाया महाशयायोहिमा ॥ नितुस्नमा 808 . चतुगऽध्याये चतुर्यः पादः । स्वास्तोत्रम्य ग्रहणस्य च। स्तोत्राणि तायदात्यैः स्तुवत इत्यादिवास्यो- त्यवानि प्रकरणात यागाड्गानि सतानि ग्रहणमध्येन्द्रवायवादिवाश्यवि. हितं सोमस्कारतया कृतार्यमेव, प्रतापत्र कालार्थ एव संयोगः “यहं वाय- हीत्वा चमकानीय स्तोत्रमुपाषा दिति न त्वादिभावोऽत्वन्तु प्रक- ग्णायिशेपासर्पयागान प्रत्यगम्यते,स्तात्रीपा संख्या च स्तोत्रमशब्देनाच्यत इति तत्सम्बन्धः सर्वधामाशिष्टः । "तेनायाताविशेषेण नाम्नश्वार्याव- शिष्टतः प्राधान्यं सर्वप्रागानामिति प्राप्तऽभिधीयते । ज्योतिष्टोमाभिधा- नम्य यागस्यात्र फल श्रुतम् । ज्योतिष्टोमपदन्चेदं वाक्य निरुच्यते ज्योतिष्ठामपनिर्वचनार्थ होतदुचनम्, त्रिरत्पञ्चदशः सप्तदश एकविशः एतानि वाव तानि न्योलोपिय एतस्य स्तोमा"दति । तदिह यदि त्रिशदाद.. कस्तोत्रीयसवाचतुष्टयम्य योनिःशदोबावकः अापि न बावा सर्वया तायत्तत्सन्धिान या ज्योतिष्टोमपदं नामतया वर्तत इत्येतत्ताद्विस्पष्ट- मनगतम अतस्तत्सम्बन्धिन एव यागस्य फलमिदं नान्यस्य, न च दीदी- यादीना फलबाश्यपत्तियेनायां स्तमसम्बन्धः प्रसिद्धोषागानां स्तोत्राणां व निष्फलत्याविशेषेणाङ्गाडिभावानिष्पत्तः, फलसम्बन्धोत्ताकालभाविप्रा. करयिमतामतम्यन्याभिशाप घेदनादिविधावित्र यूपपदं ज्योतिष्मपद. मित्याश्रयणीयं स्यात् तत्र प्रसिनिशरूपः शब्दो वाध्येत सोमयाग. स्यापि पटाप्यनेनैव न्यायेनाङ्गभाव. सम्बन्धः स्तोत्रैरसिद्ध एय तथापि सामग्रहणस्य स्तोत्रपाकरणस्य च कालापि तावत्संयोगः प्रसिद्धः "यह घा एहीत्वा चमसं चौबीय स्तोत्रमुपाकुया"दिति । तावता च सोम. पागस्य स्तोमानाञ्च सम्बन्धमा तिहम् । तन्मानिमित्तार बहुव्रीहि- रिति शश्वते ज्योतिप्टोमपदेन सोमयागोऽभिधातुमिति दिर्गेपितों योजस्तस्यैध फलसम्बन्ध कति "प्रसिद्धरूपे ति सोमयागेन दीक्षणीया- दिपु घर्तते यत् । ततः स एवेद फत्तान्ययेन प्रधानमन्ये तु तदङ्गभूताः । इति महामहोपाध्यायधीपार्थसारथिमिविरचिताया शास्त्रदीपि. फायां चतुर्याध्यायस्य चतुर्यः पादः ।। . अध्यायः समाप्तः .
व्यनियमा? नवापारण मोगरापि, नियामAINIT प्रत्यास नियमः ॥ प्रमस्य कचित्पठातमा सू० क्रमेण वा नियम्येत ऋत्वेकत्वे पणत्वात् ॥ ४॥ HARE शाखाभेदेनाघाताना प्रयाजानुमन्त्रणानां यच्छाखागतनानुमन्वणेन ।' लयममनुमन्वितस्तच्यासागतेनैव तननपादपि प्रतिशमादिति . (मन्वणाना मियः प्रत्यासतिर्विहिता यशात्मनिराधोपेत "समिधो पति तननणत यजती "तिक्रमेण पहिताना मनियमेनानुष्ठानमु? तपाठक्रमेणे ति श्रुत्यर्थयारभावापाटम्यानिधन | मनुष्ठान तथैव प्रतिपत्तित । स्मृति प्रयोगवेलायां वायरैव धर्ममा घेटाध्याध्ययनोपात्तादात्मयोजन शरचते फत्तं तस्य सर्वसामान पटितेषु हि पदार्थपु गन्धपुष्पादिपु तयैवानुष्ठान तोकिका प्रतिनं शक्यते यिधिवाक्येभ्यपि सम्बन्धनिमित्त स्मरणं प्रयोगका पार | फमिति तदपि प्रयोजन स्वाध्यायविधिधिहितश्व पाउमा THAT | यामुपयुक्तः स्मन्यवयायामुमयुज्यते, मघापाटं च नियमान मा हत्या परम्यापि तय नियत रपेय, किसहि मर्यपामपाकरण फरिवायोरारभ्य कविममायो, नियमिना मन्टे. ४१२ शास्वीपिकायाम सत्यनुयहाय हि प्रतिक्रमो वयते, न रिताधिकरणामाश्रयमेव च पाठकीम.. स्यात् विधीनाच पदार्थमात्रपवमानानियम इति प्राप्ने बम प्रमेय भर्यात, म्मतिकार्य चानुष्ठानमिति तम्यापि स एम क्रम। उनमेणार क्रमनियमः । यस्य चित्यमा प्यनुमाnि foreम स० महत्त्या मुल्यकालानां गुणाना पक्रमात् ॥ ५० তার মামাবাঃ অত্র মদ কিনে মাদ্রাহ্মথেনিলয়, रायः मनिपातितः प्रतिपयायोनीयाया पार्शनिक पी. फुरियायचाय या नियोजनात साम:, अमंal वा:। IMER मपाका 1 पञ्चमाऽध्याये प्रथमः पादः । ४१३ त्पथद्वितीयादावनियमः “प्रत्या धा निपम्योत प्रत्यासत्तेरनुग्रहात । अन्यथा व्यवधान स्यादनुज्ञाताधिरपि"। एकत्रस्य हि पोः पदार्या मियः प्रत्यासना कर्तव्याः वैश्वदेवों कृत्वा प्राजापत्यैश्चान्तीति वचनावगतप- श्वन्तासाहिन्यालादन्यदीये. पोडशभिः पदार्थवधिमन नानाति नाधिक प्रत्या च क्रमनियमे तावद्विरेव व्यवधान भवति, अन्यथाऽधिरपि स्यात्त- स्मात्परत्त्या नियम ॥ फमम्य वाचस्यानानु मारिताधिकरण स० स्थानाचोत्यत्तिसंयोगात् ॥ ६ ॥ सादास्ने "मह पशून पालभत' इति श्रुत साहित्य च सबनीय. स्याने ति स्थित, तत्रोपाहरणादीना प्रतिपशु भेटे कि नियमः प्राम्य उताग्नीपोमायस्य ? प्रथम मुपाकरणा? मघवा समनीयस्येति नियाममाभा- वादनियम प्रतिदर्शनाडा अग्निपीमायस्य प्रायम्ये प्राप्त सबनीयस्येत्याह 'आश्विनग्रहणेनासो पर्युपस्याप्यते यतः। दतरचलित स्यानाबापस्याप्येत केवित्" । पानीपोमीवप्रणयनानन्तर मानीपोमीयस्य स्यान म तेनाप. स्थितोऽपि सहालम्भवचनेन तस्मात्स्थानाचलितत्यादमनुष्ठितात्र तु फिडिनतस्योपस्यापक्रमस्ति, सवनीय स्वस्थानादस्खलितः सन् प्राधि नयहणादुपस्थितत्वात्तदनन्तामुपाक्रियते, तत. माहित्यवचनादितरोपा. करणम् अतः मयनीयम्येय प्रायम्यम्, इतरयोस्तु मिय क्रमे ऽनियम एम तयोरुप स्थापने विशेषाभावात् । अपघा प्रतिदृष्ट पौवापयंमात्रमति बाधक ऽनुयहोरायमित्यानीयोमीयमुपाशत्यानुवन्ध्योपाकरणम् ॥ सू० मुख्यक्रमेण चाङ्गानां नदर्थत्वात् 190 नुमारिताधिकरणाम। "सारम्बतो भवतः" इति यागद्वय विहित स्त्रीपुंसदेवत्यम् ' पत? देश मिघुमि ति यामशेषात् तत्र स्त्रोदेवन्यस्य HEAमनुष्ठान ततः पुन्टेषत्यस्य याज्यानुवाश्यापाटसमात्, तर चोदप्राप्त निर्वाप: झिम- नियमेन काय ? उम म्बीदेवत्य निरुप्य ततः पुन्देवत्य: मिति नियमकार- ९ उपस्यान इति पाठान्तरम् । २ यानानामिति पा । प्रकमम्य मुण्यक्रमा | १६ . । शास्त्रदीपिकायाम कल्प्यस्तु प्रयोगवचनाश्रय क्रम , कल्पना चाकाहाधीना निराकाहाश्वेह पदाचा रति न कल्पन सम्भवति॥ विकता क्वचित प्रकृति स० विकृति प्रकृतिधर्मत्वात्ताकाल: धर्माननिदेशाधिकरणम । स्याद्यथाशिष्टम् ॥ ११ ॥ चातुमास्येपु माकमेधस्ततीय पर्य तत्र श्रयते "ग्रानये ऽनीकवते पातरप्टापाल निवपेन्मरुदभ्य सान्तपनेभ्यो मध्यन्दिने वरु मरुदोर एकमेधिभ्य सायमा दमिति, क्रिमेता शाहकाला दृष्टय? उन सदाकाला? दति सातिदेशतलासा माग्नोति वाहकालता । प्रात श्रुविरोधश्च मा मावास्याश्रुवि । य दृष्टा पशुना सोमेन यजेत सोऽमावास्याया पो मास्या या दतिवन सानिकाशिअमावास्याकाल प्रत्युपाददान होरहाम्लत्कानासम्भवायुक्त यदातिशफ शाहकालत्व धाधने प्रात रादितिस्तु अद्येऽपि प्रास कालप्तम्भवातिदेशाविरोधिनी, न साध कत्तुमुत्सहते । तस्माददातनेषु प्रातदिपु प्रतम्य स्वतने प्रातरादिप समापनीया दात प्राप्ने बम , 'मा मारिमित कर्म पात काले विधी यते । स चाधिशेपासन्दोग मरस्यको निर्यात चिकीर्षितायन हि कालो विधीयते मोहप्रधानयुका च भावना चिमोर्पिता नेकदेशमात्रम, आता य एक प्रातरादिकाल प्रयोगाय BORT, स एन सप्रारिमाया सएर मागा प्रारम्भापरनाम्य समस्या विशेषातन्त्रणेश एव मारयुक्तपधाना थापाली भवति न प्रतियस्यावकाश , तस्माटुपदेशात्सदाकाला सु० अङ्गानां मुख्यकानदाद्यथोक्तमुत्कर्ष सातापपाधिकरणाम । स्थात् ॥१२॥ अग्निषोमोघे पण पक्षशिला हविरासादनोसरकाने शनाना प्रमाजानाम पप 'तिष्ठन्त पशु प्रयजन्ती तितयोत्कर्ष मनोवेर নুয়ানাম দিয়োরহানা নিম লিমানির Rila हया । - Brifa सपा । अनुय जाकरप्रया पञ्चमाऽध्याये प्रथमः पादः । ४१० युल्कपापमपा? घुत तदात्कर्य: तदन्तापकर्ष इति मंशय "श्रुतोकपापक पायों वचनस्योपपत्तितः । न तदन्तनदादीनां भवेतामप्रमाणको । प्रधा-' मतनिधिविवं धाधितो न भविष्यति । कई पर्वपदार्यानामेवं प्राप्ने भिधी. यते । पूर्वणपस्थित कार्यमुत्त कर्मचादकात् । प्राप्तं तदन्यथाभावे क्र.. मलयाद्विलुप्यो । अनूपानोपस्यितात्सदुत्तरकालं मूतनाकादयः फतथ्या: अनुपाले पलटेष्वनुत्रप्टा. पूर्व क्रियमाणा विगुणा एमाघारोत्तरकाले को ध्याः प्रयाजाः क्षेवला अपकृप्यमाणः क्रमापादृष्यपुः तम्मात्तद्वानी- नामुत्कर्पतदन्तानां पापकपः । परन्या विमादीनां सामि कपूर्वमाश्सिाधिकरण सू. महत्त्या सलकालानाम् ॥२३॥ प्रातरनुमा हात्रे दत्त्या निन्तरं प्रतिप्रस्यातः सयनीयाविप. स्येति व्यतीति विधापाऽनन्तरं प्रवाणीहोमादयः मौमिकाः पदारः पठितास्तत्र प्रेपणाविद्यापम्लायत्तदेय कत्तव्यः तदनन्त सौमिकाः प. दार्थाः कर्तव्याः ग्रामीदग्नीविहरहिस्तृणीहि पुरोहाशाननर्यित्यती पपर्यन्ताम्मत ऐष्टिका तणादयः? उत मोरणादीन पागल टुरणाहत्या NR सानिका ति निरपः प्रतिप्रम्यानमत्यानाध्या. पावणमुपत्याप. ति सामिकानामपि निर्यापणावहितानां नास्त्युपस्यापर्क, सम्मानियमः, उच्यते नियोऽध्यापि कत्वमस्ति प्रयोजकत्यात, प्रताऽसौ प्रावणा- दीन उपस्यापति, प्रसस्ते तायस्कतमाः ततःसामिका किस प्रकर्ष पापा सू. असंयोगात्त धैरनं तदेव प्रतिक्रयेत॥१॥ पधिकरम ज्योतिष्टोमे पनीयामीयपणयनात्यातो यूपन्दन परराष्ट्रमानात सहीतामु यूर हिनतीत्यपहप्यमाणामपिगमीवप्रयापनादीन अपकति? टारतिसयये प्रयाजयद्रापारादीनपातीनि प्राप्त उच्यते "साrि. फेन पदार्यन पाशुसम्य न हिमः । बर तदपकर्षण मामिकोनापट प्य" । प्राधाराशाकानत्यं प्रपाजादीनामई सम्मा माधोति यु याद्रप. पापियामा यूदनाय न माnिtarna FU ( ১৪ যারাঘিন্ধাবান্ন যমাননাম থালয় মযহনমঘলন মিয়ানহীনা দয়া ,ঘহ্মময়মননিনা যিয় জলাঃ মনি নানামায়, नष्काNिTER सू० प्रासंगिकं च नोत्कर्षदसागात १५ ॥ মন যােনল মনীযugg মমতন যিনিষ্ঠা মুযিলমলীষ্টেম। সয়াম্বিয়ার মহড়ায় নানা पाशुरनुपानिमास्ताध्यमुत्तप्यमाणैस्त्कृष्यते न येति सशये प्रस्तो ননযন্ত্রন হালিম্যানিয়া চূদনমান্ধ মান মাৰি মাকাম বানু, সন্ধান বাঙাগিয়ারাবা: মোঃ এর বয়ান বাহিঙ্গারা নয় ফ্রি নাসন যাবি নামাজ মনোনযী ঘরোয়ানম। ৪াঃ আমিরামানা ২ নম্বরখায্য। म० नथा ऽपर्वम् ॥ १६ বাহাসিংমিশ্রনী জোনা tিঘানা দুর্থara যালামাসহমষিংমাৰনানান থানকনন?fn হ্মণবাসনবিন্যানো জগনন মলান মাঃ ছিনি যান নুর ‘য়ামসন ক্ষম।sঙ্গ আমান মাথায় তা। বিগত দুন যাচ্ছে মানাম । ছবিসিয়ান দালামিয়া মামলায্যমামামা যম, যব নয় প্রায় এ্যাল মিনিবাস মুনান হn a fuায় fখানে মিনি ৪ামায় ম. এন মাত্রায় মিথি. দায় যায় বিমিনাঙ্গোলার মা লংমা। ৪ কম নানুষ্টান বানায় মাময বাস স ম মা, মারাবি নামাবদ্ধ। म० माननीया तत्कदग्निता ব্যসfখাতুন। যান । ৩ । ‘মর মাননকা মাকৰ সৰু সৈনি গা মাননীয় মলিন নানা বয়ানা হলামায়ন গামা পাশাক ।
पञ्चमाऽध्याये,प्रथमः पाद. । ४११ तु काल - ऽग्निहोत्रमुल्कपति ने? ति सशया, यदापि चात्र भिनप्रयोगयो सान्तपनी याग्निहोत्रयोर्न मियः क्रमाऽई तथापि सापडाले दुयोः सविपत्तियोरवश्य भाविनि पावापर्य सान्तपनीया कृत्या झियमायाय चाग्निहोत्रस्य काला. तिपत्तिप्रसङ्के मति कि न्यामिति युक्ता चिन्ता, तत्र सान्तपनीया ताव. स्वकाल मध्यन्दिनमतिपय तस्या कश्चिदुभयथाऽपि न विशेषः, अग्नि- होत्रस्य तस्मिन्काले क्रियमाणम्य प्रणायनलोप स्यात् उत्कर्ष लोप , तत्र कस्यानुयह ? कस्य लोप इति चिन्त्यते तत्र मुख्यत्वात्पमय मानुय हे माङ्गप्रयोगायधारणोत्तरकालप्राप्तेः कालस्य जघन्यत्येन वाध उच्यते कालम्यानुपादेयत्वेन निमित्तविशेषणत्वानस्मित्माप्त मनिहोत्र मिहिमपहायापि कर्तव्य तस्मादग्निहोत्र हुत्वा सान्तप नीया समापनीया ॥ उकध्यानुगधेन पाह म. पोडशी चोक्थसयोगात् ॥ १८ ॥ श्युत्कर्ष धिकरणाम। ज्योतिष्ठामे पोहशिन प्रकृत्याऽऽमलित पराञ्चमुस्यभ्यो निहाति पाणिमिति तदादा देयाश्यानामुत्का भवति कि तदा पहिश्यु स्कप्यते नेति सशप , "सच्च नोत्कर्षण युक्त म्हात्रकालोपसङ्ग्रहात । उत्क- पंपते हायेत स्वकालास्तोत्रमस्य हि। यदि हि पाहशिग्रहयोगाभ्यास उत्रुप्यत तत प्रधानमालवाटगाना ग्रह वा गृहीत्या चमम धा उत्रीय म्तोत्रमुपाकुर्यादिति वचनात् तदभूत स्तोत्रमप्युत्कृष्येत तत्र 'समया. युपिते मूर्य पाहशिनस्तोत्रमुपागतीति विहितः कालोबाध्येत । मन्यनु स्कर्षपते ऽप्युषयपरभानोबाध्यत, वाध्यता क्रममात्र हि सत्कालस्तु बली- यानित्युक्तं तस्मादनुत्कर्ष उभ्यते-"क्रमो ऽपि तु प्रधानाभूत गढल- घानमो कालम्सोबाहभूतत्वाटुर्बलो बाधमई' ति । स पराञ्चमुश्येभ्य रति वचनात् पोशियागाभ्यासस्याश्यपरभावोऽङ्ग सोऽनुत्कृप्यमाणे प्रधानाङ्ग मद्याध्यम,न चैतटातमतोवरमहाभूतस्तोत्राइस्यैध कानुस्य शायदत्युत्कर्ष । ति शास्वदीपिकाया पञ्चमाध्यायस्य प्रथमः पाद. ॥१॥ . विदितकालस्तु यनीयानिति पाठान्तरम् ।
४३० शास्त्रदीपिकायाम् अथ पञ्चमाऽध्याये दितीयः पाद आरभ्यते । -- पदार्थानुप्समन्याय । वाजपयएशना सधामक म० सनिपाने प्रधानानामे कैकस्म गु यानां सर्वकर्म स्यात् ॥ १॥ दोपारादधर्मानुष्ठा माधिकरणमा बाजपेये प्राजापत्या पशवो वैश्वदेषों कृत्वा प्राजापत्यैश्वान्ती स्मिन्काले शिहिता सह प्रयोगमा नेपामारादुपकारकाणा तन्त्र द्रव्यमस्कारास्तूपाकरणनियोजनादय प्रति पशुभेदेन कर्तव्या ते क्रिीके सस्य कात्हान त्वा ततापास्य कलेच्या ? कि पाकरण सर्व त्या ततो निगेजन मिति तत्र एकैको हि पशु स्वाङ्गान्यव्ययेतान्यपेक्षते । 'चो दकोऽप्येवमेवात काण्डानुसमयो भवेत् । प्रयोगवचनावगतसाहित्यालेन होकेकस्य पशोधमा सश्लिष्टा कया तो पाकरणादीनामान कृतम हापि प्रतिक्रमावसापिना बोदकेन प्रतिप्रशु प्राप्यते ग्रस्त एकस्योपाकरणादिम गुणगाण्ड कृत्वा तपास्य काय, याच निक्र तु साहित्यमापदुपारकतन्त्रवादयुपपवा उच्यते-घचनेनैकमा लव पशूनामिह चोटितम । न तत्प्रयोगवचनात चोदनाद्वापि बाध्यते । काल्पनिक प्रयोगधचनियन्धन साहित्य चोदक चानुमानत प्रत्यतवचनेन वैश्वदेवी हत्या प्राजापत्यैश्चरन्तीत्येककालप्रयोग पशूनामवगम्यते तो स्मिवेश तणे एकस्यापाकरण कलंयमापति तस्मिापरस्यापा करण वतय सदशमयतया केवल न क्रियते द्वितीपक्षणे न कश्चिदूतुर्यन य वन्त नापानियेत अत प्रथम पदार्थ सवा कृत्या ततो द्वितीयादि कर्तव्य एव दर्शपूर्णमासादिषु अनेकप्रधानसमवाये पदाधीनुसमय एव न्यायो न काण्डानुसमय दति स्थित पत्र प्रधानविरोधो भवति पदार्थानुसमाये सत्र काण्डानुसमय एवेति यथाऽश्वप्रतिपहेला श सहसे या पुहागेषु सप्यमाणेषु बादि नामयिया त्या योद्वार हित म दोत तमाव सब प्रधानविरोधे पदार्यानुसमय ।
- पञ्चमाध्याये द्वितीयः पादः । मुष्टिकपामादीनां समुदा. सू. मुष्टिकपानावदानाचनाभ्यञ्जन. पानुसमाधिकरणम। वपनपावनेषु चैकेन ॥२॥ दर्शपूर्णमासयोराग्नेयाग्नीपोमीर्यानोपयोः पटायानुसमये म्यिो मंशयः किमेकमेन मुष्टिनाऽनुसमयः? उत चतुभिष्टिभिरिति, पटोक को मुष्टिः पृचा पदार्थस्तत एमकेनाऽनुसमयः ।प्रय चतुष्टि निर्याप एका पदा- यंम्सरचतुष्टिभिरिति, "प्रतिमुष्टि यसोभायः पर्ययम्यन् हि दृश्यते । मुष्टिना मुष्टिोधातोऽनुममयो न संघशः उच्यते-"महत्वं चोदनागम्यं पदार्यश्चाइमेघ मः । चतुझा चेह मुष्टीनां निर्धापः शास्त्रचोदितः बहु | पर्यायो हि पदायेंशब्दस्तेन ययोः प्रधानयोः महानुष्ठानं सयोर्यदहं सदेकम्य कृत्याऽपरस्य फर्त्तव्यं चतुरो मुष्टीचियपत्तीति शास्त्रान्तुष्टिनियापोऽ. हम एककस्तु मुष्टिस्तदयथयो न पदार्यस्सस्या विधानात् पदार्थेन चानुम. मयो न तदनयरतरचतुभिरनुसमयः,पवं कपालापधानेऽपि नकनानुममयः किन्न आग्नपत्य पालानि सीएयुपधापानीपोमीपस्यापधानम, द्वि. ईविषोऽपटातीत्यत्रापि नसावधानेनानुसमय: एयमाञ्जनादिपि योज्यम् ॥ प्रवद्वानस्य प्रटानान्तानुच सू० संयुक्त तु प्रक्रमात्तदन्तः स्या. मयाधिकरणम् । दितरस्य तदर्थत्वात् ॥ ३ ॥ दशेपूर्णमामयाद्धि इयियाऽथटातीति श्रुतं सन्न नेकनावदानेनानु. समय रति स्थिमिदानी तु किं द्वाभ्यामघटानाभ्यामनुसमयो ? ऽथवा. उघदानादि प्रदानान्तेति चिन्त्यते तत्र "बचनेन द्विसंध्याक्रमवद्वानं वि. धीयते । तावानेकः पदार्थोऽतसावताऽनुसमीयते नैयं होममियात पड़ने पापित सति विशेषमा हरिपो द्विस्त्यिन्न विधीयते । चतुरखते जुहोतीत्ययत्तस्य हामी विधीयते, न चाहत्यायदानमवत्तहोमसम्भय इत्यर्थमाप्तमयदान न विधातयं द्वियियोऽवदातीत्यर्यप्राप्तशायदा. नस्य विशेषमात्रस्य विधान विपो विरिति पटापि विधीयते सयाऽपि दृष्टापत्याच्चतुरवत्तं जुहोतीत्यस्यासययत्वेनैव विधेयं न स्यातन्त्र्येण प्रताऽयदानादिमटानान्तेनानुसमयः ।
४२२ नुसमाधिकरणामा शास्त्रदीपिकायाम् अज्ञनाटे जीव्याणान्ता सू वचनात्त परिव्याषान्तमञ्जनादि स्यात् ॥ ४॥ धानीमीय पशा यूपधी जनमुच्छपण ममान परिमाण मिति यूपगणे चोदकपाता किमेकशीऽनुसमेतमा उताजनादिना परिघ्यायान्तनानुसमय दति सराये पूणा न्यायेन पदार्यानुसमय । नन्य जनादिपरिव्यागान्त यजमानो यूप नायजेदिति प्रष्टतावनवसर्गश्चाद फेनेह पास कथमेशो ऽनुसमीयमाने शक्यते कर्तुम एव मन्यते प्रह माधाकोऽनवसर्ग यजमानेना! साहाय्यमाचताऽनुष्टितस्तदनु वादमात्र वचन, न धार्थिक चौदा प्रतिदिति प्रत पदार्थानुसमय नैव नियोगमाप्तेरनुत्सर्गः विधीयते वाक्य चार्थवदेघ स्याद्वादमान নর্থ আsদি ভাৱনান সনি এখন। নানারিঘর संघेनानुसमीयते ॥ देयताद्यवदानपु पदार्थानुस सू० पशुगणे तम्य तस्यापवर्जयेत्पश्वे माधिकरणम् कत्वात् ॥ ५॥ अग्नीवोमीय पशाववदानानातर प्रदाने माने यवनमिदमादायते 'देवान्यषदाय न तावत्येव होतय सौविष्टलतान्यवति साविष्ट लान्यवदाय न तावत्येव हातव्या ऐडान्यवदातीति तदेकतेषु पशुगणेषु वि चार्य किमेकस्य पवादवतमाविष्टौडान्यवदायापास्यापि त्रयमधदास ध्यम उत सर्वपा देवतानि अवदाय त मौविष्टकतानि तत ऐडानीति, तर' प्रस्तो दवतादीनामानन्तमिहापि तताएकैकस्य पशी कार्य कापडा नुसमयस्तत । योकै कास्य पशोर्देवतान्यवदीयेन तत प्रथमस्य पार्य तसाविष्टस्तानन्तयें चोदफप्राप्त तहाध्येत, तस्मात्काण्डानुसमय , पश्वैक्यात्परतावाद्वानन्तर्यमनुष्ठितम इह त्वनेकसाहित्यात्स नात्यानु समीयते यावन्त पदार्थो कर्तव्यास्ते मिय मरिलष्टा काव्या हत्येता पत्ती विवक्षित तत्रैकत्वात्यशोदेवताविष्टकृतानन्तर्यमास जात न तु तदिह प्राप्यते, ऋतुसाहित्यसम्पत्तये समानशातीये समानजाती यानामनुममयो देवदेवतानामित्येव कर्तव्य ।
4 पञ्चमाध्याये द्वितीय पादः । नानाधीजेट। उनूयलाटीना सू. नानाबीजेप्लेकमुलूखस विभवान নন্মনায়। रानमये नानाधोनेष्टिः अनये एहपतये ऽष्टाकपाल अप्णाना तीहीणा सोमाय वनस्पतये श्यामाक चामित्यादि तत्र प्रतितः प्राप्त. मुलखत कितन्त्र ? मुत भित्र? मिति विचार , फलविचारश्चायम अधिकरणा- शरीरं तु कि कृष्णाजिनास्ताकोलूखलाधिवर्तमानवीजाधापाऽवघातपराम पनविवेचनफलीकरणानि या पदार्थत्वादकैकशोऽनुसमेतव्यानि ? उत हम प्णाजिनातरणादिफलीकरशान्त एकः पदार्थस्तावता चानुममय इत्ति तत्र नानापदार्थत्व विधिभेदेन मन्यते । तण्डुलीकरयाशत्वार पृथक्तव गम्यते" यपि सप्णाजिनमधस्सादयस्तृणाति भूपंगा विधिनतीति fafঘমায়াবি না মানানয়ন নখনন হয়না घेवप्रसङ्गादेका चासो तण्डुलभावना प्णानिनास्तरणादिफलीकरण. पर्यन्तम्प्रतता दति तावानेशः पदार्य दति तावताऽनुप्समयः, मयुक्त तु सूत्रप्रक्रमादित्यत्र चतुरबत्तचोदनयाऽर्यप्राप्तावदाने सध्यामात्र विहे. विप इति विधीयते न तु द्विाशिष्टमवदानमित्येश पदार्थत्वं निरा. कृतम्, दह तु सत्यपि विधिभेदेऽवषयत्वेन विधानादनन्यत्त्वमुच्यते । यत्तु यत्र साप विधिभेदेऽन्यत्व नास्तीत्युक्त तदिह मिट्टमेवातमित्यन- घरम् ॥ अग्नीयामोयपी याज्ञानुगा सू० विकारे त्वनुयाजानां पात्रभे- नया पात्रभेदाधिकरणम् । दोऽर्थभेदात्स्यात् ॥ ७॥ दर्शपूर्णमामयोरप्टावपति पहातोति प्रधानानुयाजार्थ चतुएं ही लपमेकस्यामुपभृति युगपट्टहीत तयैव पगी प्राप्तं तत्रानुयानाना द्रव्य. विकास पते "पदान्य नानु याज्ञान यजतीति प्रधानाज्यवविधतमेव सत्र दुयोः मरोवश्य भाविनि चिन्त्यो झि झालभेटेन तस्यामापति दुय यहीतध्यम ? उत तस्मिदेव झाले पानभेदेति तर "पदार्यत्याछुतन्याच्च पात्रे कत्यस्य मयहा गुणत्यापाटमपायात क्रममा तु बाध्यते" प्रष्टा - शास्त्रदीपिकायाम घुपति रहातीति श्रुतमेकत्वं पदार्यश्व क्रमश्च पदार्यानागुणः पादक- स्प्यरच, तर एकस्मिवैव पात्रे प्रथाज्ञान्य गृहीत्वा प्रयाने हुतेपु पश्चास्पृप- दाज्य यहीतमित्येव प्राप्ते उच्यते उभयोर्य हशाइत्यात्यात्रैश्यस्य मध्य च । विकृती चानुमानेन प्राप्तस्तुल्य बलाबलम् एव दाविरोये सति प्रया. जात्ययहणेनोपस्थितस्यानुपामयपदात्यय हस्याकाणे न किञ्चित् कार. समस्तीति तदेय पानातामुपादाय यहीतव्यम् ॥ नाष्टिक्षेमस्यापद्वेग्मपूर्व सू० प्रकृते. पूर्वोक्तवादपूर्वमन्ने मान्द्र HIsfuकरणमा त्वचोदितस्य शेषाम्नानम् ॥८॥ अग्नये कृत्तिकाभ्यः पुरोडाशमष्टाकपाल निदिनि नक्षत्रेष्टिं विधायोपहोमा विहिता. 'सोऽत्र जुहोति अग्नये स्वाहा कृत्तिकाभ्यः स्वाहेति तोच प्रधानता नीप्टामात चाकमात्र प्राप्तास्तत्र सशय. किमुपहोमान् हुत्वा तो नारिष्टहोमा विपरीत ति 'सत्र प्रत्यक्षपाठन प्रधानानन्तरवतान । उपहामाननुष्टाय नारिष्ठानामनु लिnि ' उच्यते कृप्तोपकारसाकाहा विकृतिः प्राकृत भुः । महाति क्षति पश्चात्तदामाहावीयता प्रकारापेक्षा हि विष्टलिभावना प्रत्यक्ष श्रुतमपि सनिहितमकृप्तोपकार परित्यक्ष्य प्राकृत प्रक्रारमुत्पादकपदार्यविशिष्ट प्रथम गृहीत्वा पश्चात्सविध्या चातापगननापेशवशेन वैकत राहानि, तेन पत्र पावसस्तयोरेकस्यानतितयो समाता जागतनमानुसारेण प्रा एत त्या वक्षत कर्त्तव्यम् । न च प्रत्यक्षपाठविरोध प्रधानधापशेषण प्रतिवच्छब्देन प्रापितात तात्पश्चादेव त पठित भain, atar वारिष्ठान्टात्या पश्चादुपहे।मा. कार्यो । सू० रुतदेशातु पूर्वपां स देश स्यात्तेन विदेवनादीनामभिवे- कपूवंताधिकरणम् । प्रत्यक्षसयोगान न्यायमामिन- रता राजसऽभिपेक्षत्रीय मामघाग शिधायानन्तरं घिदेशनादयोऽभि कान्ता पदार्थ विहितास्माभिषोभिचनीयRIEnाम पलटा ४२५ पञ्चमाऽधाये द्वितीयः पादः । माहेन्द्रस्य स्तोत्रं प्रति अभिषिच्यत इति सोऽपकृप्यमाणः प्राची विदे. धनादीनपकर्षति ने? ति संशयः, तत्र अपूर्वाभिषेकोऽतो न तदन्तापक पेणं करोति वैदिवत्तस्मात्तन्मात्रमपकृप्यते तथाऽपूर्वमित्यत्र तिदय- स्थितम्, अपूर्वः पदार्याऽपकृष्यमाणे न प्राचामपकाय कल्पत इति तेन घया पूर्वारमावास्यायां येटिं करोतीति दिमात्रापपीऽकृप्तामात्याव पूर्वपातयात्राप्यभिषेकत्येयापोऽन्ये वो तु बादरायण इति न्यायाव- भिपेचनीयसकलनामृताडोत्तरकाने कर्तव्या इति प्राप्त भिधीयते "अभिय. मेण पूर्वपाङ्कमा प्रत्यतपाठतः। परत्व प्राप्ताङ्गेभ्यस्त्वनुमानेन गम्यते । य. दाप्यत्राप्रकृतिपूर्वत्वेन प्रयानादिलितण्यादपकावस्यायां दिवत् कृप्तः समस्तयाऽप्यनेय क्रमकल्पनायाभिषेकपूर्वभामित्वं विदेशनादीनां प्रत्य- तपाठनिमित्तमभिषेचनीयाकृताङ्गी सरकालता सु सेधामनुमानान्, सच्च दुर्वलमतः प्रत्यतपाठाद्विदेवनादीनामभिपेमात्पूर्वानुष्ठानात्तदन्तापकर्षः ॥ साविमादीनां दीद पोयपूर्वप्राधिकरणम्। सू० प्राटताच्च पुरस्ताद्यत् ॥ १० ॥ पानी सावित्रहोमोपासम्मरणापूर्वपदार्थान विधाय परवावी. क्षणीपादयः प्राकृता: मगुणाः श्रुताः, तत्र दोलणीयादीन फुत्या माधि बादयः ? रत विपरीत घेति संटेशः तत्र "प्रकृतेः पूर्वविज्ञानात्मामृतानां पुरस्क्रिया परवातु येकतानां स्याद्वादरायणादर्शनात । दीनशीपादि- पुन श्रवणन्तु गुणात्याच पश्चादनुष्ठानन्दीतणीयादीनाङ्गमयति गुणानां परतन्त्रात्यात या गुणी तर तेषां विधानम् अतः प्रकृताम्मूत्रानुष्ठानम् उच्यते "गुणार्य अषमागानामपि प्रत्यतपाठतः । परदादधगतेस्पां युका परवानुष्ठितिः, गुणशापि कीयमानानां दीरणीयादीनां तत्र ताय. दयगतिक्षायले. मा च प्रत्यक्षपाठमिमिता गुणाणिनाः समानस्यानत्या. सय गुणिनामनुष्ठानं गमयतीत्यानुमानिकपानिमि पूर्वानुष्ठान नादरणीयम् । भानमा महाराणा पति सू० सन्निपातयेद्ययोतमन्ते मोकात्पप्रभाषिताधिरणमा स्थात् ॥ १२॥ .
৪ যানুifথানায় মম বান মনিমাৰনত্যান, সদনা ব বযানন বিমাঃ, নহিঃ নিমাইনারি জুলা। 1 বিমাঃ গাধা ? ঘন ঘনি না মামুন খনন ਜਾਵਯੁੱਧ ਧਰਵਿਸਸਲ ਚ ਦ¤ਜੇ ਵੀ ਕਰੋਚਿਕ ਬmr. ঘণয়নি নন। নাদিয়নানা ধ লংকানুনি ন। এ মিনহীনাদনমযিনা হৰিনাজা ফলা বাহিনী যায় ইনানিমানাই লামারাসনা নায়াকানুষ্ঠান এটা প্লয় বিনযাথা নানায় যান ব্যারিষ্টার এরা সুনান ঘুঃ ৭ ঘ. যাৱিনি ভিয় খুন স্কোয়া এলাকায় দ্ভিনীয়: এইঃ ২ ॥ স্মথ অম্বষ্যত্যায় দূনীয় হু স্বায়ন। । प्रपालाटीनामेकादया evene Felem सू० विधिः कर्मभेदात्यपदाज्यवत्तस्य | এগিয়ে। तस्योपदिश्यत ॥ १ ॥ “হুঙ্কার যারা বলি বণঃ বুনি মাননির্মলাভিত্তি মিনা সুমন, মা কি এই মনি তন বাহিনী • fa বিনযন মায় যাছি ফুলা নাঘাঁহয়। ৰয়ালী ভ রাদ্বিয় - स्यते न विचितु तस्मातिप्रमात्र प्रत्युपमद च सध्या स्यादिति प्राप्त বলন “আন্নাহি বি নয় মত্রা লিখীন। স্মামখায় । ননি রাখুন। স মহিননা মা চােখ যাত্রাবযঃ দল বদানা বাগলাদাষ, স্মন বল্লোষষম এবার ঘষা লযান, ন ব ন লয়নামিখানালানা- নয়ন্ত নথনি, মুত্র বনিমামা মালিনয়নাবি { তাঞ্জানি দয়া মায়ানমুন, মুনঃ নামানী আমু।
४२० पञ्चमाध्याये तृतीयः पादः । प्रथमाटीनां सिमा सु० स्वस्थानात विवृध्येरन्कृतानुपूर्व- मुपमदा सस्यानाश्त्य घरपन. त्वात् । २० पहुपसदं इत्यत्र सर्वसम्पादनी संध्यत्युक्तम्, अम्तिमृणामुपमदा द्विरभ्यासः, तत्र किंदण्डालितद्वात्तिरुत स्वस्थानविरिति चिन्ता- याम आत्तिन्यायानां लोके त्रिरनुवाकः पटातामित्यादी दण्डकलितब. दात्तिदर्शनादिहापि तथा म्यान, अतः माः माया पुनः स्यादा. दितः क्रिया । स्वस्थानानु विरोरन फ्रममाधोऽन्यया भवेत् तृतीयां कृत्वा प्रथमा क्रियमाणा प्राकृतफमाधस्यात्, अतस्तददाधाय स्वे स्वे स्याने द्विद्धिरभ्यसितम्याः । मामिधेनो भागनु- सू० समिध्यमानवती समिती चान्तरण कानामन्त नियाधि धाय्या: स्यावाधियोरन्तराले म- मईणात् ॥३॥ पविशतिमनुपादिति सामिधेनीशिताशाग कश्ये सति पागम्यमानानामृचां देश्चिन्त्यते, झिमन्त निवेगा? अयमा समिधमा. नवती समिद्वषन्तों चाला ? उत धाय्यान्दोक्ताम्ताम्सयोर्मध्ये अन्या. स्तु प्रागतोऽन्ते इति तत्रान्त बादराया ति न्याणमयोः प्राकृतीमा. मन्ते म्युरिन्युपक्रममा प्रथमः पतः, पंच ममिनमानयती चसी म. मिवती तदन्तरा तहधाय्या रति धाय्यानामामाग्रत्येन नयनं टाया. धियोसम्झतयाः ममिधमानमिवन्यामध्ये सामां विधानमनुमाप. पति मारवागन्सपोऽधीतमानतया ध्याच्या रति सामान्तन्मध्य निय रति द्वितीयः पतः। मिहान्तम्त न धोयमानमारपदनाधापा-राटः स्तुत. गावाटायंतयाधीयमानाम्यपि तददाभायात. पती पत्रेय धाप्याराट. प्रयोगादृष्टः प्रयुगाजपन्या धाप्ये ल्याटिम्ता एय धाप्या न त्यागन्तु. फमाचं, परासामा मन्मध्य प्रन्यासों स्वागतनामन्त एय मिशः स्य धातयापा पधाणाष्टझापा अग्नीधानिनेत्येतस्यास्त्रिष्टुभाऽन्ते फरपम् घहियाप्रमाने श्रायन्नना शास्त्रदीपिकायाम् निवेगात निटुमा परिदधातीत्यादिदर्शनमुपपत्वं भवति, तस्माद् धाया- शदिकानामन्स एव निरेश । सू० स्लोभविौ वदिष्यवमाने पुर- पसिनाकारताधिक तात्पर्यासादागन्तवः स्थस्तथा दि दृष्टं हादशाहे । ४॥ योतिष्टोमे यहिप्पवमाने वयानुचाम्तोत्रियोनुरूपः पर्यासरत ने विश्ष्टस्तोमकेषु मनुषु प्राप्ताम्सागमन सख्यापूरण वयते तत्रागम्य. নানামূদিন নিয়ঃ মান্না মানা মাননিয়মঃ ময়ম- दपाठेन द्वादशाहे पपवतां प्रारुपयोप्सानिविष्टवादपराप्यनुमीयते । द्वादशाहे पाहहि द्वितीय हनि विरहातोमके प्राकृती स्तोत्रीयानुरूपी पठित्वा तत प्रागन्तपोपवाय सधः पाटला. सप्त परवात्याकृतः पो. सः पदित, तदनेन पाटेन प्रापयामादागन्तुनां निवेशदर्शनात अन्यत्रापि सर्वत्र सर्वेशमागतना तत्रैव निवेश इति सामान्यता दृष्टमारण पूर्वप- प्रतिभा पर्याप्स-शदश्वान्तश्चनो लोके घेदन प्रसिद्धः क्षेत्रपामग्मटी. पर्याम इत्येवमादि सामागन्तोऽन्तम्य पर्णयसमाध्यापाकृतस्य नस्य यायेत अतोऽपि प्रापयामानिग, उच्यते नेगेनानुमानेन गावा. अध्यक्षमीयते । ममायाप्रताय चरितार्यात माध्यते । अन्त निवेशमा. নানান ন ন য়াহুঙ্কারি ফলানা মুঘযমা মাই- पासाविग. स्यादतिविनात् । अन्ये स्वागन्तोऽन्ते म्युबोदरा पपदर्शमा মামনুন মুন্তান निरपम्। सू० अन्ले तूत्तरयोर्दध्यान् ॥ ५ ॥ विरहस्सोमवैव प्रलयतयोमान्दिनार्भयपवमानयोः ममा गमो घयते तत्रागम्यमानाना साम्बा झिमन्त्ये हवे नियोऽरवा गायो. परस्पनुष्टुस्यि नितानुवादन्त्य निरेशः। यीणि इ व यनुष्यो दणि गायत्रो एहन्यनुष्टप चार वामपन्तो मत एमोपन्तीति ताधि.
पञ्चमाऽधाये तृतीयः पादः । ४२ - धिरूपन्यादा याकचित्रेयमिति न अपूर्वस्वासु वतनमेवेदमनारभ्याधीतं सर्वपनविषयमतोगापयादिष्वेव निवेशः । अथवा नैवात्र विचार: पूत्रोक्त- हिप्पवमानयहया प्रत्युदाहरयामात्रमिट हिप्पवमान एवान्ते निवेशः उत्तरयोस्तु गायत्र्यादिवेश निवेश वचनादिति ॥ पोष्टकाटोना फ्रायग्निशे सू. ग्रहेष्टकमोपानुवाक्यं सवनचिति- पताधिकायाम् । शेषः स्यात् ॥ ६॥ 'अंशु गृह्णाति प्रदाभ्यां गृहति वित्रिशीरुपदधाति पत्रिणीरूप. दधातीत्यनारभ्याधीतं यहेट किं सधनदितिपः, अतश्च मतिसघन प्रतिचिति आवर्तनीय मुक्त यागाम्यहं सकृदेव फक्त मिति प्रत्यक्षेण यहे. रिष्टकाभिश्च सबनानां वितीना चारम्भदर्शनात तादयं मन्यसे पूर्वपक्ष. वादी न निकलत्यात्मवनचितीनां फनवज्योतिष्टोमाइत्वं ग्रहाणामि- एकादीनाञ्च फनपदग्न्यहत्व युक्तम् । दशाभिरग्नि चिनुत इति बाच. निकमेवान्यनत्यम् ॥ चित्रिपाटीना मध्यम चितायुपधानाधिकरणमा स्युरव्यवाया ॥७॥ स्थिते सदनुष्ठाने क्रमरिचन्त्यसे-मिचिनिएयादीनामुप्तमामा- यामुपधान ? मुत मध्यमाया?मिति "सप्तकमाध्यमायार्थमन्तेनाध्यचोदि- ता.!यां काचिदितिवाश्यन्तु विधये न भवन्यलं सर्वासामिष्टकाना पठितेन मल्पितेन या धारणेन तद्वत्वात्सपासां च मध्यमायामुपधानासम्भवात यामा मध्यमायामुपधान प्राप्तं तदनुवादमामिदं यां काचिद् प्रान पात्रतीमिष्टकाभिमानीयाता मध्यमायां चिता"विति न तु विधायकम, ग्रतः सप्तक्रमाण माकरणिकीनामव्ययायामनारभ्याधीतानामुत्तमायां विवेश-उच्यते बचनान्मध्यमायाम्पु प्रत्यत्ततासमोदिता । नानातिभि. माय प्रत्यते धाति यः ॥ धाग्यं चायंवदेव म्याद्वादमा हानर्थक चित्रि. पयार्निवेशोतमममायां चिता भयेत् ॥ मोसमात पूरे विधि- सू० प्राग्लेाक्रम्यणायातम्याः सम्पर. गयाटपधानाधिकरणम् । णार्यत्वात् ॥ ८॥ सू० अन्ते ४३० . शास्वापिकायाम स्थित मध्यमाया मिश: इति तत्रापि कि प्राकरणिकोनामन्से वित्रिपयादीना निवेश । अथवा लोकपणाया प्रागिति तत्राव्यवायाय- मन्त स्युनाकम्पशायास्तु यदेवास्यान पच्छिद्र तदेतया परयति लोसम्मृणा छिद्र पुणेति यत्परणार्थत्वं बच्चित्यन्तरेऽपि साधकाश न हि सा मध्य মমাত্র মনমায় সুরগ্ৰিামবিমান ক্ষনস লিখন श्चियन्तरेऽपि सापकागत्वेन न न्यायप्राप्त चित्रिपय दीनाम निवेश शाश्यते बाधितुमित्यन्तै निवेश , नेवा विशेषश्रुतस्य वचनस्य सावकारा- स्वन न्यायमात्रेण मडावासभात मायामपि चित्तावन्ने लामपणा भवेत पूरयार्थति तस्या पाक चित्रिण्यातनिवेशनम् ॥ दृष्टिसकतालाग्निहो सू० संस्कृते कर्म संस्काराणां तदर्थ- पाटानुष्ठानाधिकरणम । त्वात ॥८॥ মাথানষদয়ে এষানীতি fিzনানি নানি মালানাজি प्यन्ने द्वादशसु रात्रिध्वनुनिवदित्यादिभिस्तवाग्निहोत्रादीनि किमाधाना. नन्तरमेव प्रवर्तन्ते ? उत लघु विनि विचार कान्याहवनीयस्यनि पवत्वादाधानमात्रस्य मविरपेतम्य स्टुत्पादअन्वान पवमानविभिंस्तु निमवस्यवाहवनीयस्य याकारमात्र क्रियते पूर्वमेव वाहनोगदयो नि प्यचा निष्पवयु तिषु मदित कर्मभिरिति प्राप्त सच्चले न निरपेक्षमाधान- मानीनामुत्पादक पयपानविषामपि तदुत्पादकत्वात्, न च विकल्प प्रामारिकाले विधानात, अतः समुच्चिताना तदुत्पादकत्वात तेभ्यः प्रागाहयनीयनिति , यदाऽप्याधानापमानहींषि तदाऽप्यनन प्रधा. मैन साधानियतादुत्तरकालमेवाग्निमिष्यतिः । यत्रत निष्पत्रस्येवाग्नेः ফান্নো যিনি নগ্ন দুয়োরানীয়াঙামাগিয়া तिन विना निष्पस्याप्याने महादिकार्यातमत्वा तदुत्तरकाल एव . काणा प्रति । पग्निविवाटिवताना प्रत्य अनुष्ठानाधारमा म. सचिने त्वग्निचिद्यतं प्राप. पानिमित्तान। १॥
पञ्चमाऽध्याये तृतीयः पादः । ४३१ करणम्। .. अग्निचितानि .“वर्षति न धावे"दित्यादीनि चयनानन्तरमेव भवन्ति त्वन्ते वेति मंशये “धात्वयंश्चयनं भूतं निमितदनन्तरम् । वता- न्यतः प्रवर्तवाहिताग्निवतादिवत् । नैवम्भावनाया निमित्तत्वं धातुस्तदु- पसर्जनम् तम्यारच फलनिवृत्या नितिरूपल दयते। न ह्यत्र चयनस्य स्या- पनिनिमित्तं तत्काणिका त्वग्निर्मिका भावना भूतानिमित्त तम्या. श्वान्युपकारो भायः, मपि च ऋतुं साधयतोऽग्नेधारणं, तच्या ऋतुस- मार्चिततं न सतः प्राग निकृनं भवति तविया च विना न भावना. नितिः फलापर्वागत्वादावनानामाधानस्य वग्निगलम दृष्ट भाव्यं, तच्चा. नन्तामेव नित्तमिति विशेषः । टोताया ष्टिसिद्धताधि सू० परेणावेदनाही चितः म्यात्सर्वैर्दी- क्षाभिस्सम्बन्धात् ॥ ११ ॥ नाग्नावैष्णवमेकादशकपालं निपट्टीविष्यमा तोटिः दण्डेन दीवतीयाटि व अयते तत्र किं मतितो भवत्युतेप्दै य दण्डादीनि तु नजजनानीति संपां नादावगमादृष्टाना वैकश्योर्गावधि- सय हात्समुच्चसिद्धेः सबान्ते दीवामयह इति प्राप्तेऽभिधीयते "निर- पैलेव व ज्येन दीसाणविधीयो। दण्डादि नियारूप तहाननतयो- च्यारो । दीविष्यमा ति लट् क्रियार्थायां क्रियामुपपदे विधीयते तेन दी. वायमिष्टीचा च त्वभनयमनियममयहस्त करिष्यमाणम्य पुरुषस्य दीविष्यमाणादनिर्दिष्टम्म मस्काराष्टिः, मा च निरपेतावगम्यते सदादि दण्डादियवशामन्यथा नोपपद्यते ततो नरपेत्य बाध्यत त] घ्यजनतयाऽप्युपपन्न न निरपेनश्रुति बाधितुं समते । किञ्च दण्डादन द्रव्यरूपाणि नोदासीनानि संस्कार जनर्यान्त, न चैयामाश्रयभूतेतिकर्त ध्यताभूना वा काचित् क्रिया श्रूयतेऽतः कथं दण्डादिभिः संस्कारो जन्य दर्शत न जायते, अभिव्यक्तिस्तु दृष्टत्यात्नमान्तादृष्टमयोगादि. घशेनैव शक्यते सम्पादयितुं यस्मादिष्टान्त एय दविनम्याभिव्यभवन | मात्रा दण्डादय दतीष्टान्त रथ दीडितधाः प्रतान् ।।
४३२ शास्त्रदीपिकायाम् - काम्येष्टीनानियमेनानु তানজিয়া। सू० अङ्गवत्क्रतूनामानुपय॑म् ।। १२ ।। प्रत्वन्तराणामन्द्राग्नादौना काम्यामा नैमितिकाना चक्रमेण অৱনানামাত্ৰি ব্যায়ামনিবাস যাৱত্ৰ থিম फत्वाद्विधायकस्य पामेकमयाभायावानाप्रपागवचनीकैमरयन विधीयमा. नानामियोऽनपेलणादनियमेन कामाना निमिताना चापनिवासावास्ति क्रमनियम इति स्थितम् ॥ पजानामनिटाम पूर्वकल्याधिकरणम्। सू० य एतेनेत्यग्निष्टोमा प्रकरणात् ॥ १३ ॥ मत्वन्तराणामनियम इति स्थित चिमुचनशापाप भवति सया हि प्रयते 'एप वाव प्रथमा पनी पजाना यन ज्योतिष्ठाम स्मा- देनेटरन्येन यजेते"नि तन किमतच्छन्न ससस्य ज्योतिष्टाम निर्दि शति? उतानिष्टाममस्यमे ति बावि रोपत. समस्याऽनेनाभिपृश्यते अग्निष्टेमिस्तु नित्यत्वासस्या लागतो यत । त्योतिष्टामस्य नि प्टोममस्या नेज समिति तादृश पर प्रतीयते न सस्यान्तरयुक्तस्सेपामाग অন্যান্য মুষি ও নরি ফেনিহানিঘামাখি ময়না दृष्ट्वति शष्टेन कथ्यते, न च सस्यासु एतस्य करणत्याश्रममावा नच सम्याना प्रभावानानाभाव फनार्थत्वात्, अनिष्टामसत्या तुभाष नान्तर्गतति सत्सस्यस्य पराम ॥ निष्टोमायाम स. अयान्यनेनि संस्थानों सन्निधा- मिष्टामपूर्धकस्याधिक नात् ॥ २४ ॥ एकदाई निति दप्ता न्य-गद कि सत्यामु मर्मत उतालिप्टोमान्यमान लिमये 'सस्या पयान्याम्देन रायन्ते प्रस्ताव Bा । न स्येच म्यान सम्यानामस्ति प्रकरण प ज्योमिटीमाधिकार पापीना पजानामिति गम्देन म मचिसा हिले सम्मा করা যামানাঃীননা। दति Fiatun कोमिटामात्याचाद्वागमन बापन विधीयते । चापमन्यवाद १३३ पञ्वयाऽध्याये चतुर्थः पादः। सचामेकानेकस्तोमकानाम निष्टोमपूर्वकल्याधिकरणम् . सू० एकस्तोमे वा क्रतुसंयोगान् ॥१५॥ पूर्वाणेदभारभ्यते-- -न सनदशः कित्वेमस्तोमाना विश्वग्नि प्टोम' पञ्चदश उश्य सप्तरश उश्या एकविशः पोडशीत्यादीनामेव, कुतः वाक्यरोपात् यो वे विद्धन्य यजमातुमापदाने इत्यारभ्याविशेष वर्ण वाश्य- शेषेण विपे स्याप्यते न त्वेवमन्य-शब्देन विशेषः प्रतीयते, वाक्यशेषस्नु संयोगमात्रेणेवामपटाते, “यो वै त्रिदन्य यतऋतुमावदाते स दीप- यती"ति विनापि ध्याशा सयोगमात्रेण विश्दादीनामेशस्तोमकेवपि दीपकत्वं सम्भवतीयविशेषात्सर्यवाद दति स्थितम् ॥ इति शास्त्रदीपिकाया पञ्चमस्याध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ३ ॥ ॥ अथ पञ्चमाध्यायस्य चतुर्थः पाद आरभ्यते ।। पाठनमाया शुन्यर्थ सू० क्रमको योऽर्यगन्दाभ्यां श्रुतिविशे- यार्यलयस्याधिकरणाम । पादर्थपरत्वाच्च ॥ १॥ कि श्रुत्याध्या तुल्यबल पाट ? उन दुर्बल ? इति चिन्यते तत्रा. खिनौ दशमो गृह्यते इति श्रुत किमाविनम्य पाठकमात् तृतीयस्याने यहण ? मुत श्रुतिबलादृशम इति तथाऽग्निहोत्र नुहोति या पतीति कि पाठवशाद हुन्वा पक्तव्यमुतार्यवशाद्विपर्यय इति प्रामाण्याविशेषा. दनियम मन्वानस्यौता "क्रमे श्रुत्यैध विहिते पाटतः कोनुकल्पयेत् । प्रयोगविरोधे वा का पाठमनुरुध्यते । हुत्या हि पवमानस्य भवेद् द्वय- मनर्यकम् । पाकश्चैव यागरच तां पतया मुद्यादतः ॥ मुख्यमेशाग्नेयस्य पूर्वम सूः अवदानाभिधारण'सादनेघानुपर्य घटानानुष्टानाधिकरयान । प्रत्या स्यात् ॥ २॥ दर्शपूर्णमासयोः सावाय्यधर्मा पूर्व प्रवर्तन्ते परचादाग्नेयधमा. प्रदान त्वानियस्य प्रथम पश्चात्म वायम्य, तत विवदान प्रयान- (१) न Bघातिदेश नि पा ४३४ शास्त्रदीपिकापाम निमाधिकरणमा - शेवाभिधारण शामासादनच कि प्रतिमासानाय्यय पूरे भवत्युत मुख्यकमादाग्नेयाये ? ति प्रवृत्तिमुस्ययोलावलाजानात्सन्टे? सत्यनियमे माप्ने मुख्यमोवलीयानित्याह सस्मिन्किलाश्रीषमाणे प्रथम एक पदार्थ: RUPाद्विप्रष्यते अन्य सबै सक्रिष्टा भवन्ति पतिको पुनराधीय. माणे घना धिप्रकर्षः, तम्मान्मुल्यमा बलीपान्, म चात्र प्रधानावदान- সায়নিক নয়। टिमयो पाधापमा सू० वचनादिष्टिपूर्ववम् ॥ ३॥ दृष्टि पूर्वव सोमस्याबात "दर्शपूर्णपासामिषट्वा सोभेन यजेते ति कि नियत मुत विपर्ययोऽपि लभ्यत इति धचनादिष्टिपूर्वव सोमपूर्व- स्यत्व नैव सातादुचनमस्ति तस्मादिष्टिपूर्वयमेव स्यात, सत्यं न मा. धास्ति वचनमाधानानन्तय सु सोमस्य तन्तहणाच्यादिः सोमपत्य न ARधानानन्य सामपि सम्पादयितुं शग्य, "सामेन यत्यमानमाधीले"ति परवाधान, सामन पक्ष्य. माय एम नियवासोमा प्रा मामेनानन्तर यत्यमाण इत्यभिप्रा- पमिदम् अत सोमपूर्वस्वमपि स्यात् । मानस्थपोष्टमा उत्कपीद्राह्मणम्य सेमि: स्यात् ॥ ४ ॥ शिधापनिप्रमाUिNDRA स्थिते कन्या विस्यते किग्रासणस्य ममपूर्वस्वमेव उन स्या- वसरमद द्वाय सत्याशित तदर्ष वित्यते किमानेया ये ग्रामणो देव सया म सामनेटानीवामी यो भवति पटेग्राद पागमा गिता जुनिपेरि म उभण्टेयगो भयनीति, अनेन यनन कालो दर्शपूर्णा माय? भामागुरुयो। प्रयया कसafrre : मुल पामीमा का : अपये कायिक यदि भगोकपा मालयाप मारपर्य स्यमेट भनि, पता नयाभी फन्पायर्यात सत्र "रटेक कर्षण समाद प्राram feीय . मोरयाय भय पपी" । पाप घटेगाट योगमाम काल्पदेगाकरे शो nursia मम मामान ! फन देगासस्यति, २ घाफनानुदान - ४३५ पञ्चमाऽध्याये चतुर्थः पादः। मस्तीति तस्यायुत्कर्षः कृत्स्नात्कोत्सोमपूर्वस्वमेव विषस्य सत्रियवैश्य- योरेव फलकल्पयामिति पूर्व: पतः, अत्र सिद्धान्त्येकदेश्याह कमान्तरमिदं पार्णमासीधर्म तनामकं पा विधीयते, एव धात्वर्यविधिर्भवति, तस्य चोत्कर्षः कल्पितो न भवति, न त्वेतत्कान्ता विशिष्टविधिोर. याबाम्बश्चानेकार्य मल्यमा धर्मलनसा वाऽयुक्ता, प्रकरणातु पौर्णमास्या एवायं कालविधिस्तत्सयोगात् दर्शयापि उत्कर्ष एव इत्येवमपर्यवसि. सोऽधिकारोऽनन्तरकोपजीवनेन पूर्वपहं वर्ल चिन्तान्तरं क्रियते, सोमेन पक्ष्यमाणोऽग्निमादधीत नतु पच्छेत्र नतत्रमिति किमयमृतुनतत्रातिकम आधानम्य ? त सोमस्य ? ति प्रकरणादाधानस्येति प्राप्त वचनान्तरणास्या- मेव शाखायां यदहरवैनमित्यादिना प्राधानकालानादास्योक्तत्वासाम. काल एयाय, यपि शतपय पहतपाप्मानो वा शोऽसौ ननु वाय पा. दित्य उदात्रेयां पाप्मानमपहन्ति तस्मादादा चैन श्रद्धा चाफ्नमेत् अया. दधीताय यतेत्यु तथाऽप्यस्यां शारवायामविहित इति तत्पर एघायं सोमेनाधानानन्तरं यत्यमाण प्रादधीत तथा कुर्वत सोमस्य तु नक्षत्रं च सपदादिक नाद्रियेत इति स्थितादुत्तरं न कृत्स्नोत्कर्षः पार्यामातीमात्र. श्रवणात, यत्तु नैकदेशात् फमिति समुदायादेव विसतात्फलमिस्पटीपः तस्मात्योत्कर्पीभावात् बाह्मणस्याप्युभी कल्पा । सिद्धान्तस्तु राहणीम एमस्कृत्वोत्क्रा विप्रध्यापि डा कल्पाविति । यत्तु पार्णमाम्युत्कर्य दति तच मृप्यामहे, न सफल पार्णमास्युत्कर्षः किन्तु अदः-शब्दपरामृष्टमानीपो. मीयमेव हि हवित्तप्यते अन्यत्तुं ययामाप्तमवस्थित तन्मात्रहितत्वेन विप्रस्यापि पुरा भवेत् । तेन तस्यायभायेय कल्या तात्रयवैश्यवत् । : आध्यस्य मामाटनुल्क सू० पुरोडाशस्त्वनिर्दशे तद्युक्ते देवना- पाधिकरणम भावात ॥ ५॥ स्मिानीपोमीयरगत्कर्ष ति स कि पुरोडाग्रस्य रताज्यस्या पोति चिन्ताया "तत्राग्नीपोमभिसम्बन्धादान्यायापीति मन्यते । विष्णुप्र नापतिभ्यां तु सोमात्प्रापि तद्वत, पायानीपोमो मष्टुमनही यजमा. .
नाटक मटास्काल शास्त्रदीपिकायाम नस्याऽपि नान्यमुत्क्रष्टुमर्हति, स हि प्रागपि विष्णु प्रजापतिं धा यति तस्मावास्यात्कः । विकतानार्मन्द्रा. सू. विकृतेः प्रकृतिकानत्वात्सद्यकालोतरा ताधिकरण विकृतिशयो: प्रत्यक्षशिष्टत्वात ।।६।। विकतयोट्टाहकाला ? सकाला तिसराये प्रतिवदहकालाः न च पचनविरोध प्रतिपदेव, प्रकृती हि "पार्णमास्यां वर्णमास्या- पोतति वाचनिकं झाल वचनान्तावादेकदेशेन योपित्वा वाहकाल त्वमेवाभित, तथा विस्तापि य दृष्टया पशुनेत्यादिविहितकाल एकदेश एव स्थान द्वाहकालस्य प्रतित प्राप्तत्यात, वचन विद व्यवस्थानि. त्य प्रतितो हि पाणेमासोविकाराणाममानाम्याविकाराणा च 8. देव कालव्यवस्थाया पाप्तायामव्यवस्था य दृष्टा पशुनेत्यादिवचनं सम्मति च दुयोरपि प्रकृतिविन्याहकालत्वमेकाया रचतुई ग्यामु- पक्रमसम्मवादता दाहकाला, उच्यते "न प्रत्यक्षश्रुतः कालः सहेरच चोदकाह व्रजेत् । साङ्गयुका विकृतिः पञ्चदश्यामतो भवेत् ।। मामात्सावा सू० सानाय्याग्नीषोमीयविकारा उहं सोमा- प्यादीनामुक्की धिकरणम् । प्रतिवत् ॥ ७॥ "नासोमयानी सवयेदानियो वे ब्राह्मण"दति बचनाभ्या साचा. यानीयामीयाः सामोत्तरकालस्व तद्विकाराणामतिदेशात् तत्कालत्व. मिति मुन्धोपटष्टवान् ॥ सोविकाराणा संपूर्ण सू० तथा सोमविकारा दर्शपूर्णमासा. मामा पर्नयाfurt भ्याम॥ दृष्टिपूर्वत्व सोमपर्वत्य भयमस्तीत्युक्तम्, अतः प्रतिवत्सोम घिकाणाप्रपीट प्रागृहy च पम्भ प्रन्यो, न त्वेष, न हीष्टः पाग नुष्ठान समस्याहत्य आदितम् । थधानानन्तररस्त्या तुमजास मास्टमर्थत प्राधानानन्तरस च विकृतीना नसियति । न्योतिष्टोमो कालस्यात् दुपारच सदसम्ममात । एप घार प्रथमोपजानामित्यनेन पचन ज्याति. पाम् ।
पष्ठाऽधाये प्रथमः पादः । ४39 'प्टोमानन्तरकालस्वादिष्कृतीनां नाधानानन्त सम्भवति, एकरचायमनन्त. कालो न द्वाभ्यां प्रकृतिधिकृतिभ्यामवरोढुं शक्यः, प्रत्यत्तवचनात्तु प्रत्या संएहीत इति न पितः सम्भवति तदसम्भवाचन विकृतयः प्रागभाघ मिष्टलभन्ते, न चाहत्यप्रताविष्टेः प्राकृत्वमु यदतिदिश्यत इष्टनुत्ताका तस्त्वं तु सातादुक्तं प्रस्ताविति तदेव विकतिम्वतिदिश्यते । अतः सामयि- काराणां दादेः परतः निषा। एवं निरूपिता सम्या पट्ममाणा कमस्थितिः। इति श्रीमहामहोपाध्यायश्रीपार्यसारथिमिश्यकृत। शास्त्रदीपिका. यां पञ्चमोऽध्यायः समायः ॥ ५ ॥ अथ पठोऽध्याय आरभ्यते ॥ अधिकारन्याय', यागादि- सू० ट्रव्याणां कर्मसंयोगे गुणत्वे. क्रियाणा स्वर्गफनसाधनता- नाभिसम्बन्धः ॥ १॥ धिकरणम् । "भेदादिलक्षणयमनुष्ठेये निरूपिते । कोनेनाधिक्रियतेति साम्प्रत सम्बधार्यते । तद्रूपोदातरूपेण तावदेतद्विचार्यने । . कर्मभिः पुरुषः कती क्रिमधिक्रियते न या" ॥ सधिकार कस्य कुत्राधिकार इति चिन्तयितुं लवणमारध- ध्यमिति तसिझर्यमधिकारसद्धायः प्रथमं प्रतिपाद्यते "दर्शपूर्णमा साभ्यां स्वर्गकामो यनेत" "चित्रया यजेत पशुकाम" इत्यादिषु कि पुरुषस्याधिकारः स्वाम्यं कर्मजन्यफलभोक्तत्वमस्मि न ? ति चिन्त्यते तदर्थमिदं विचार्यते-येयं पत्ययोपात्ता भावना तस्यां किं धात्यर्थ एय भाध्यः प्रधानं स्वर्गादि तु साधनतया गुणभूतम् ? । उत काम्यमानत्वेनोपा. पातः स्वर्गादिरेय भाव्यस्तत्साधनं च धात्पर्य ? दति ततोऽप्येतद्विवैतप्यं योऽत्र क्रियायाः स्वर्गकामादेश्च पुरुषस्य क्रियाकरूपः सम्यन्धस्तत्र कि किया प्रधानतः पुरुषो गुणतस्ततो विपरीत वेति, यदि गुणतः पुरुषस्तम्य गुणभाव क्रियापसिद्धमना स्वर्गादिद्रश्यं साधनत्येन विधीयते काम (१) स्वाटावेतद्विवार्यते इति था।
४३८ शास्त्रदीपिकायाम् यतित साधनकामनानुबादः, तदयमर्थ स्वर्ग साधनत्वेन कामयमानो बजेत-स्वर्गव याग कुर्यादित्यर्थः । यद्वा स्वर्गकामनैव समुद्रमाध्यानयत गुणभूतविशेषण सती यागामुपदिश्यत इति द्वेधा पूर्व पत । अय प्रधानत. युरुपस्तस्तस्थात्मा स्वादिगोधरा प्रतिः प्रत्ययेन विधीयते साधनतया च याग उपदिश्यते स्वर्गकामो पागेन कुमार्या प्रवृत्ति- मिति स्वर्गकामस्यामा प्रति स्वर्गविपति स्वर्गभावनशानन प्रका. रापदिष्टा, समर्थ स्वर्ग में प्राप्नुमिच्छति स धागेन कुर्यादभिलषित स्वर्गश्च तस्याभिलपित इति स्वा भावयेत यागेनेत्युक्त भवति, स्वर्ग- कामोदाहरणे तु प्रथमः पूर्वपनायिकत्वादिदमपि चिन्त्यते शब्दो ट्रध्यत्रचनः प्रीतिवचनो बेति, प्रीतिवचनत्वे तु तस्या, साधनसासम्भवा. दत्यन्तामालम्बनः प्रथमः पूर्वपर स्यादिति मात्र पूर्व पर । धावस्यैव भाव्यत्य पदश्रुत्या प्रतीयते । स्वर्गदे खलु वाश्येन श्रुते वाप व दुईलए । भुत च स्वर्गपश्चादि द्रव्य भाव्याय कर्मणे । उपदेश्य न भूताय भासमीपर्देशनम् ॥ হনপ্রিয় বা ঘন বুনি ন নানা सम्भव. परवादेरत्वसन्दिग्धमेव द्रव्यवचमत्त्वम् । अथवा स्वर्गादिफामनध पागाइमिति सर्धा पाग एव भाव्या न तैनान्यत्फलममति च फलेऽधि- कराभावादनारम्भणीयमधिकारलवणम् । न देवमफले कर्मणि का प्रव. तैत, मा प्रतिष्ट किन छिन, नैतापता शश्य फलमुपगन्तुम अफलस्य चक्रर्मका धर्मत्य न भवतीत्येतदपि भवतु तथा च 'चोदनाल sी धर्म' इत्येतदपि प्रत्य दुत प्यादित्येतदपि सत्य सदधीन च सकल शास्त्रमिति सकलगास्वादेपोदमधिकरणमारब्ध विधिरपि पुरुप प्रवर्त. यति नमु फलपत्ता गमति, न च प्रतितापिरिषदले प्रवर्तत इति ध्यये एक शिििति प्राप्त भिधीयते। (1) अधेत्य प पाठ 1 (2) भाक्रमापदेश मति पा : (3) प्रयुक्त स्यादिति पा । - पष्टाध्याये प्रथमः पादः । ४३ "पदधुनेलीयस्या विधिश्रुत्या हि भावना । अवरुद्धा न यागादिभाव्यमालयितुं समा स्वादिः कामनायोगात्फलत्वनैव गम्यते । स्वारस्यात्पुरुपाणां हि कामना फलगोवरा ॥" लिडादयो विधि भावनां चाभिदति लेन प्रत्युपात्तयागसम्बन्धा- त्यर्यमेघ विधिसम्बन्धी भावनायाः प्रतीयते प्रवर्तनारूपश्च विधिः, प्रशस्ति- रूपश्च व्यापारः प्रवर्तना तोगिता चापुरुषार्थभाव्यायां भावनापां न मम्भवतीति यागातिक्रमेण पुरुषार्थस्यैव भाव्यत्यं विधियुनिजलाध्ययली- यते कम्य पुनरसी प्रवानारूपी व्यापार ? शब्दस्येति धूमः तस्य सविहि. सत्वादन्यस्य चाप्रतीतो, यद्यपि वास्याचेतनत्याराजादिव्यापारासम्भवः तथापि योऽस्य च्यापार सम्भवति तस्यैव यया प्रवननाव सम्पटात तथा यतितव्यम् अंशत्रयविशिष्टभावनाप्रतिपादनं चास्य ध्यापारः, तन पदि भाज्या पुरुषार्थ उपनीयते ततस्तत्यतिपादनं प्रवृत्तिहेतुर्भवति नान्य या तेन शब्दककस्यार्थप्रतिपादनरूपस्य व्यापारस्य प्रवर्तनारूपत्वं सम्पादयितुं तद्विपभूताया भायनायाः पुरुषार्यभाशत्वं निश्चीयते स्वर्गादिश्च कामनापागात भाध्यतया गम्यते, भाव्यविषया हि मुख्यरूपेण कामना साधनेषु तु तत्सम्बन्धनिमित्ता गोणी, न चात्र गौणयहणे प्रमाण मस्ति, तस्मादिधिथुतेः कामनायोगाच्च स्वर्गपश्चादीनामेव भाव्यत्यं, यागश्च तत्र साधनं मोतियच नः स्वाशब्दस्तामभिधाय तद्विशिष्टद्रव्या- भिधानासम्भवात द्रव्यस्वरूपमाया प्रयोगादतः स्वादिकामस्य पुरुषस्य. तडायना यागादिविशिष्टा विधीयते, पदापि चस्व कामस्याान्ताविप यापि प्रतिः शपयन सम्भवति तथापि पुरुपान्तरणपत्यस्यापि सम्भया. स्वगंझामस्य कदावित्मतान्तरमनिच्छतस्तच्छेषित्वासम्भवाच स्वर्गकामा. प्रवृत्तित्वेन मिट्टि श्यते, येव हि स्वर्गकामेपु पत्येनानुम्यता पुरुपान्तर- भश्च ध्याता स्वार्थी पत्तिः सेव स्वर्गकामप्रतिरत्येवं विशेषणं १ प्रनितिम ति .1 दश्यस्यरूपमा प्रयोगादिति पा.।
৪০ शास्वदीपिकायाम বন, অন অসামগ্ৰহইয়াবাসন নিহিনা আক যে साधनलेनैव विहितो भवति फलप्साधने च कर्मणि फलभागिन पुरुषस्य festঘা রনি লঘমাল। আছুি মহঘি দু দোলাইলালনৰ দ্বাধ বৰা- কামি। धिकारं स्यात् ॥ २॥ মিথিঙ্গা ন জিসানাঘানমনমানাম স্মঘ মুন্তানহেলাদয়ি ? জি মা সমর্থনা মায়াম ” মি বই , মস যদি যাথিঙ্গালিদিযষন বর্মন, স্মথ অগামিনিয়ামগ্রি জানেহয় ময়ানতানসমর্থনামনি “নৰ মুঘনঘন বর্ষা কীভাবেন। ময়নাৱাদানানুহৰৰম, যন্ত্রনা যে জাল্লা অল্পমন এখানকান মন্তব্য সন্ধান্যথিঙ্গ ধ্বমাৰ নহৰ মাগি আফসানিন মালামালস, অননয়াগ্রাম অধিৱেলদা তিল্পান্নানঃনির কানাঘ, ঘন ঘঘিতে মা সীন দুযে মনযোনি ও ঘিomংনিমিনি - এমগ্ৰিনামহকুমাধিনসমানুহানালিঘিষা, ময়না, নি হলান মাঘেৰিহ্মণৰহ্মামনাসামাঙ্গিয়া নালায় বন ন্যবস্থাষানির্যাথিনি মন্ত্রী। স্থানান্তর ফানা দুই মনি স্বাহনা। হনমন্য জম জয়াঘাংসা ৷ এমন বিমানময়ম এবম্বিনাননান নবিনম নানিয় নমঃ দল নয়ন জন মনি ঘিাঘনো নায় নল মন্। চৰ দলৰaiaনি নালাঘিন্নি নবি মনময় আয়ান এই সম্মানী মঘনাথানষ, নহল ন प्रधानयाभ्यन तदनेन युक्त ऋतु पुरु सयमानोऽसमानपहाप सम ঘন গনি ঘিন্নান, অনায় মুন্ন মন্তিৰিনার শ্রোতারা ছিনিমিতে যিনিমিনি মন, ম ব সানাবিথা । বিরাট জন ।
पाठाऽध्याये प्रथमः पादः । 881 कारनिश्चय: विशेषाभावादि सर्वाधिकारः स्यादस्ति चात्र विशेषोऽङ्गो. पसंहारसामर्थम्, अतः समानामेवाधिकारः। यत्र तु प्रधानवाचविरोधी पावज्जीवादी तत्रभवत्येघ ययाक्ति प्रयोगादपि फलमितिवत्यते, तदधि. राधे तु माङ्गयुक्तकानुष्ठानादेव फर्न, तिरश्चां तु प्रधानमाने ऽप्यसाम यात्र क्वचिदधिकार, घीणां त्वनादी संसारे पूर्व पर्यभृवादिधरणामम्म. वात् अस्त्येवाधिकार रति, प्युदाहरणमनादेयं, देवतानां त्वात्माद्वेशन त्यागासम्भवादियहाभावानाशक्तनिधिकारः ॥ पागाटिषु स्वपुलोकभः सू० लिङ्गविशेषनिर्देशात् पुंयुक्तमैति- पाधिमाधिकरणम्। शायनः ॥ ३॥ इदानों कि पुंस एवाधिकारः? उत स्त्रिया अपी? ति संशयः,"मत्र पेल्लिङ्गनिर्देशात्पुंस एवाधिकारिता। प्रकृत्यर्थतया लिई संख्यावनाविति- सम्" विभत्त्ययस्य हि संख्याया यहाधिकरणे ऽवितितत्वमुकं, लिङ्गंतु प्रातिपदिका यहवत विवतितम्" उदेश्योऽपि फलकामाधितित- लिङ्गः पुमानेस स्यात् अद्रष्यत्यान्न स्त्रिग द्रश्यत्यागामकथागानुष्ठाना. सम्भवादननुष्ठाने चाधिकारासम्भवादनधिकारः, तथा भाया पुत्रश्च दा सरच त्रय एयाधनाः स्मृताः इति स्मरणादतः पुंस एवाधिकारः, उच्यते "प्रत्ययो ऽपि प्रत्येसदुद्देश्यस्य विशेषणं संख्यया तुल्यनीतियाब प्रियता प्रपटाते" पहस्तूदेश्यावादि वितितो न प्रातिपदिकार्थत्वाल्लिङ्गं तु प्राप्ति पदिका प्युद्धेश्यविशेषणत्गदधिचितं धाम्यभेदप्रसाद अनपेचितप- रिच्छेदत्वाचाद्दिश्यमानस्य, न चायं प्रातिपदिका विक्तिविकाराणां टाबादीनां चान्वयम्यतिरेकाम्यां लिङ्गाभिधायित्वात् अतः संख्यावाय. वितमिति स्त्रिया अधिकारस, न चाव्यत्वमस्याः, फर्तनादिभिरलेन- सम्भवात, पित्रादि दत्तमम्भवाच्च दापदिसम्भवात पुत्राभाये दुहिते. त्यादिस्मरणात् पत्यार्जितस्य चोभयसाधारणत्यात "धर्म चाय च कामे च नातिचरितव्या पाणिग्रहणात्तु महत्त्वे कर्मसु तया पुण्यफलेषु द्रव्यपरि. पहे चेत्यादिवचनात ये पनपत्रों धनित्यादिमन्ववर्यभ्यरत स्पष्टः ४४४ . शास्त्रदीपिकायाम बुद्धिर्भवति तथाऽऽप्याहत्य स्त्रीणामध्ययनातिपेधाधिटुपी स्त्री व शता मन्त्राचारण कत्तुं न च तदन्ययाऽनुपपत्त्या तस्या अपि विद्वत्ता सम्पाद यितु शश्यले सपत्रविदोन पुसा लेपामनुष्ठानसि?रत पुमानेव फत्ता ॥ धागे शूटस्याधि सू० चातुर्वर्ण्यमविशेषात् ॥ ७ ॥ काराधिकरणम् । किग्निहोत्रादिषु चसुरमपि वानामधिकार ? उत्तापशूद्राणा प्रयाणा मिति तदमिद विधार्यते कि कामश्रुतिप्रयुक्त विद्यार्जनम् उत स्वाध्यायविधिषिद्धविनोपजीविन्य कामश्रुतयः इति द्विधा चात्र पूर्व पत्त एकम्तायस्वाध्यायाध्ययन प्रत्यनुष्ठाननानापयितया विहित प्रत्यक्ष प्रविधिभिध भयानादियत्मपुज्यते सतवश्वाविशेषेण धातुर्वएमधिक वणाश्चतुरमध्ययन प्रयुनते, तत्र प्रयाणा वसन्ते माह्मणमुपनयीते त्यादिभिरुपनयनमस्कार उध्ययनात्वेन विहितश्चतुर्थस्तु विधामावाद अपनीत बाधीत्य विद्या नव्याधिक्रियत इति, द्वितीयस्तु न प्रत्या মগ্রহন অমান্নাদাযযাবিঙ্গাবাসা মান্নান বা धगत ज्ञानपानुष्टानापयित्वेन स्वयमेव फलात्वोपपतम्तशाध्ययन स्वविधिना विनियुज्यते न तदद्वारेण तो तेनाधानमिवाय जाना मत्वम अतस्तेन विनापि तूनामवेगुण्यादनधोलवेद एव शूद्र उपद्रष्ट वचनानुतिष्टधिनियते, तो विशेण चतुरोऽधियाशास्त्रया णामध्यनविधिसिविधात्वाद्विधार्जन न प्रयुञ्जते शूद्रस्य वन्यत सिद्ध विदात्याभावात्तदर्जनमपि प्रयुजते, अतो पापि स्वाध्यायधिधिरनिर्दिष्ट कक्रत्वात्कारमपेक्षमाण प्रकृतोपनपनमस्कतान्किमयं वयमाचार्यसमी पमानीता इत्येव प्रपोजनमपेक्षमाणावालणादीनेच कर्तृत्वन स्वीअवास्ते पामयाध्ययन विधत्तेन शूद्रस्य, तथाऽप्यप्तावधिहितवाधयनैनोपायान्त रंग या विद्या लध्याधिक्रियतेति 'सत्यमापन नाई तता त्वम मयंधी तद्वत क्रतो ला न तुर्गस्थापित ना ॥ तुषिध्योऽन्य पाउनुपपल्या विद्यार्जनमाविपति, यदा तु स्वाध्यायाधिभिहिताध्ययनो पातवियान द्विजन्मनो लभन्ते सदा तय लश्वात्मानोऽनुपातितयात ४४५ धष्ठाऽध्याये प्रथमः पादः । न चतुर्थस्य विटयामानिन्ति, यदा वैवं विहितोपासिद्ध जानवत एघ विधयोऽधिकुर्वन्ति तदा तदेव ज्ञानमकर्मकालोपात्तमपि अग्निवक्रतूना महमिति लच्छून्यस्य स्वाच्छन्दोन विद्यामर्जयतोऽपि न सिध्यत्यधिकारः, मन्त्रवत्सु च ग्रनधीतवेदस्य कुत्तोऽधिकारः कुतस्तरां चानयग्निसाध्ये तस्मात्रयाणामधिकार या मिर्धनस्याधिकारा- सु० त्रयाणां द्रव्यसम्पन्नः कर्मण धिकरणम् । द्रव्यसिद्धित्वात् ॥ ८॥ कि प्रयाणामपि मध्ये द्रव्यघत एवाधिकारा? उताद्रध्योऽपि? कमार्थन द्रव्यमर्जयित्वाऽनुतिष्ठचधिनियत इमि संशये पुरुषार्थोपात्त- द्रव्यातां लाभावाद्रव्यस्य तदर्ननं क्रतुभिरातिप्यते, अतो बिटुपामिय द्रव्यमाधिकारः, नैततुल्यं विद्या हि प्रत्यविधिसिद्धा त्रयाणामति तरेयोपपचाः तयो न शूद्रस्य लातिपन्तीति युक्त, द्रघ्यार्जनं तु सर्वपुरुषाणां द्रव्यकारेवावेतव्यं तत्राविशेषात भोजनादिवत, तूनापि तदावे पक्रत्वं न धार्यते, अतोऽद्रव्योऽपि द्रव्यमयित्वा पुर्यात् ॥ याधीनस्याप्यधिकारा. सु० अङ्गद्दीनश्च तहमी ॥ ८ ॥ धिकरणम् । अहहीनोऽपि द्रव्यहीनवत्तत्मतिसमाधानेन कुर्यात द्रव्यहानिहि. रहमधिकार पीसीत् अङ्गहानिस्त्वन्तरई विरुणहीति विपाडा, अथवा द्रव्यहीनवडहीनत्य सिमेवाधिकारमुत्ताधिवतयानुवदतीत्य. पानकायम् ॥ अधिनित्स्यायेकल्यम्य মালালাখাংঘি। उत्पत्ती नित्यसंयोगात् ॥ १० ॥ सू० यस्य त्यतिसमाधियाडवैकल्यं स न फविक्षनोति कर्तुमिति न काम्यधिक्रियते, नित्येषु तवाहितानिश्चेटायाक्ति पुनधिक्रियत মৃনামঘা যায় सू० च्यार्ययस्य धानं भ्यान् ॥ ११ ॥ पाधिमाhिatणम् दर्शपूर्णमासयोरा शृणीत इति विधाय पुनः श्रुमा सयजीत ॥ যায়বিক্ষায় মাত্রাতিবিনমিনি ক্ষান গখানসামায় গান fuী ग्रमान फर्म प्रतिप्रधानावकैकात्य स्वफल साधपतीति प्रतिभाति तथा ऽप्याख्यातापातस्य कबहुत्यस्योपरितनाधिकरणान्यायेन विवक्षितत्वा सहत्यकामिभिकर्तव्य न चेकस्मिन्कणि बहना प्रत्येक कर सम्म धति एकेन कृतेन परस्य कतृत्वायोगात् पर समुदिताना हासज्यमय कनृगामि च फनम । अतस्तदपि समुदायस्यैव तदन्तु समुदाधिन प्रामुनीत्यामानामधिकार रति प्राप्ताभिधीयते "समुदायस्य वृस्व यापि स्यातयापि ন সম্মন্ধিবিশ্রাম फलनाय यथाऽवगम्यते तत्तथैवाहीकर्तव्यम् इह चाधिकारावस्याया साहित्याच्या विक्षितत्वात्मत्येकाधिकार प्रतायत, कतत्वच महतानामत सहत्या घुत कर्म प्रत्येक फल साधतीति स्वीकर्तव्य, न चैवमत्यताकागा বিস্ত নৰ্মে গ্ৰাধাৰ সন্থ যানি মিন অফায়সার कर्तृत्वमपि नेपा प्रत्येकमधगम्यते "फगामि बहुत्व हि द्रव्यगाम्यन्यथा भवेत् । कबहुत्स माताभिधीयते न कत्राथपश्यमहत्व व्यासज्य धसिनि च कतृत्वन कर्तृ या बहुम स्यात् किन्तु द्रवमानस्य तत्र कर्नु बसुन्धविधानमन स्वामभवति च सर्वपा प्रत्येक युगपत अतत्व पाये हि विधि स्यात्, एकैन सो परस्य कवृत्यायोगात न योगपोन तस्मात्प्रत्येकाधिकारि ॥ देशादा कत्र नियमाधि मृ० प्रयोगे पुरुषश्रनेय याकामी प्रयो गे स्थान ॥२॥ दशं पूर्णमासादिषु क्रिमेको दे घोशा का Pउन एक एति सराय , सदयं च किनाण्यातीयता क्रममा विnि ति चिन्त्यते "तत्र फनानि सदिय कर्मणामुपदेशनात् । उद्देश्यकामिनी वन शिhिat n स्पान्मत अत्यपि कामपगता मला देश्य गत्यास दलिङ्गग्त यह सत्यबनावितिता तथाऽप्याख्यातापाता मझा विधी पानक्रियातिप्तगुणभूतगामित्वादितितति सदमत विधय कायाम्।
. पष्ठाऽध्याये द्वितीयः पादः । "४४९ त्वात क्रियायाः यागेन स्वर्ग प्राप्नुयादित्येतायटुच्यते भानुष्ठानं नात्य- प्राप्त, स्वर्गमाप्ती च पुंसः प्रधानत्वादवितिता सवा, यदि स्वर्ग कुर्या. दित्युच्येत तदा अन्यस्यापि स्वर्गः स्यात् न कर्तुः, पदापि स्वर्ग कुर्यादि- त्युच्यते तथाऽविधेयैव क्रिया, यो हि यदिच्छति स तत्करातीत्येवं फलकामस्य फलविषया क्रिया प्राप्तव तां प्रत्ययेनानूदा प्रत्यायागादिः फरणं विधीयते, प्रत्ययार्थश्च कर्तृसया तेनामावनुयादागतत्वादविब- तिता, न होकेन प्रत्ययेन फलकामस्य रागमाप्तां फलभावनामुद्दिशता कसला भावना यागं पा प्रत्युपादातुं शक्यते वैश्य्यासलात । अथ मतं यपि फक्रिया प्राप्तव तयाऽपि याक्रियाया अप्राप्तत्वेन विधे. यत्वात्तद्विशेषणभूता सहा विधेयगतत्वाद्वियतिति तदणयुक्त यदापि यागानुरक्ता क्रिया न प्राप्ता तयाsपि प्रियास्वरूपं तावत्याप्तमेव तत्र विशिष्ट क्रियाविषयोऽपि विधिः श्रूषमाणः प्राप्ताप्राधिवेकेन यागानुरा- गमात्रपरी भवति, न हि फनिपातः क्रियान्त यागेनानुरज्यते, सा चे. प्राप्य तद्विशेषणं च सडा न सातादागगता प्रत्ययार्यत्वात् तस्मादवि. तितति । अत्राभिधीयते "रागमाला फलप्राप्तिन सा शब्देन चोदाते । प्रत्ययश्च क्रियायाची न प्राप्ति प्रतिपादयेत् ॥ प्रतियहविशेषाच्च नाकर्तुः फलसद्गतिः । विधेश्वैधमतोऽन्यस्य न फल प्राप्तिसम्भः ॥ स्वर्गादिका. ममुद्दिश्य क्रियेवेह विधीयते । यागादियुक्ता महा च तद्गतत्वादिष. जिता ॥ फलनिपानियोगेन न हि पुंसां फलार्थिनाम् । रागप्राप्ता यतो नेपा शब्देन तु विधीयते ॥ अर्थिपटेन तावार्थतामात्रमुच्यते न पत्ति- राख्यातमपि यच्छन्दापमन्धाभावात यागादिशिष्ठभावनाविधिपर- मेव स्वरसादयगम्यते, ततश्च स्वर्ग मे स्यादित्येवं यः कामयते सतं यागेन भावोदति भावनैव सर्वेविशेषणविशिष्टा फलोपापत्येन कामिनी विधीयते, न चावश्यर्थिनदिपमा प्रर्शतः प्राप्ता येन तहलातत उत्ता. यविधिर्यागादानुरागमानपात्वनैव व्यवस्याप्येत, न च फलमामः प्राग्य. १ सदर्थप्राप्तमिति पा.
४५०
शास्त्रदीपिकायाम
चनादिद नानाति प्रत्तस्य में स्वर्गः मिति न त्यत्तस्य देवाका
रणानाराष्टुति सदजाना स्वर्गमाप्तिमभिन्नाटुपया त्या पत्त्यामध्यस्य
उदात, यदा तु वचनमस्य यागादिविशिष्ट व्यापार वियते सदा सस्पे.
सितापायता विधिप्रामाययादवगम्य तत्र प्रवर्तते समाधियैव भावना
यागादिविशिष्टा सध्या च तद्विशेषणमिति विधतितध, लिङ्ग तु काम
पदगतमुद्देश्यविशेषणत्वाविवतिमिति विशेषः । ये तु स्वांकामानु
प्ठानमनूश यागस्तस्योपायत्वेन विधीयते घेदेशासो मवेतकर्तव्यमिति
"स्वयमेव हि जानन्ति कर्तव्य पुरुवा सदा' इत्यादिभाष्यवातिशयथाश्रुतग
ধান মানায় বিঘানমন্বনানয়মানথিয়ান্নিধন'-
दिदधिकरण विरुध्यते, सवाय च क्रियामविधाय गुणमात्रविधानात
वादित हि तदर्यत्वात्तस्य तस्योपदिश्यतेत्येवमनेगुणविधान क्वचिदपि न
स्यात सतरच रेवती चारदलीय प्रत्या पशुमामायजेत्यादिशु प्राप्त
भावनादेशेन यागस्य रवनीगावन्तीयसम्बन्धस्य च विधानात गुणविधि-
पतद याश्यभेद स्यात, न च माविशेषत्व गुणाना येन तस्यैकस्य विशि.
टस्य विधानावश्यभेद. परिहियेत सर्वपा भावनागामित्वात, यथोक
धार्थकारकायामकहान्यादिवत्परस्परेणासम्पन भावनासम्बडा.
भामुत्ताकाल परस्परोपकारित्वमिति सप्तमनसमाप्रपार्वत्यतीति, तस्मादा
अनाधिष्टासमेवानेकगुणविधान प्रस्तुत चाधिकरण समर्थनीय यथाह
यदा हि भानारूट विधित्व भावनायव गृह्यते तदाद्विशेषण
विधी सत्यवाक्यभेद पदा तु तद्विशेषणार्थ तदाऽनेकविशेषणयोगे सति
पदर्थ विधित्व तस्यैकस्य विधान नेतरस्येति बास्यभेद स्यादिति
अल्प वेदमुन्यते सर्वत्र भायनाविभिधानात्तस्माद्वेदेवासा प्रयतमतय
स्वपमेन हि जानन्ति कतय पुरुषा सदेण्यादिभागस्वरूपप्रायभिप्रायन
भायनाभिप्रामिति andu | अतो भावनाविधेयत्वातद्विशेषणभला
फसड्योपादेयगतवाद्वितितति सिद्धम ॥
पालिकाम्यपि मप्रक्रमात नियम्येतारम्भय क्रियानि
समाप्ति नियमाधिकरणमा
मित्तत्वात् ॥ ३ ॥
पष्ठाऽध्याये द्वितीयः पादः । ४५१ काम्यकर्मकामार्थन प्रान्त चीताया फलेदायाम् अवाप्त धा फले कि नियोगतः समापनीयं नति निन्यते "तबाभीप्सितसिध्यय माधनेषु प्रवर्तते । मिट्टै तस्मिदिच्छाण बीताया कि प्रपती ॥ यदि मन्येत न फलाय कर्म जिन्तु फलकामनाया निमित्त कर्मय कर्तव्यं, तस्य हि भाव्यता पदश्रुत्यैवागम्यते वाक्य कामस्य तच्च दुर्बल न चोपक्रममात्रेण चोदित त भति समाप्तः शास्त्रार्यत्वात्, न च पूर्वाधिकरणतरीत्या नित्यानित्यमयोगविरोध. काम्याना नित्यत्वाभावात अत. कामे निष्पवे नितऽपि निमित्तं कर्म कर्तवमिति, तैतदेव न ह्यपुरुषार्थ कर्म भाव्यं भवतीत्याहं, न च फलान्तर कल्पयितुं शक्य श्रुत. हान्यायुतकन्यनयोरन्याय्यत्यात, शिष्टायगईणन्तु अमृतवादान्ति निमित्त न च परमार्थतोऽनृतस्ति शास्त्रार्यस्य सहल्पिात्वात्रिरत्ताधा च कामना- पामशास्त्रार्यत्वात्तस्मादममानीर्यामति प्राप्ते चूमः "नहि सम्भावनामा- पादान्तिः कल्पयितु समा । सर्वस्मृतिषु तुल्यत्यादप्रामाययप्रसन्न नात तया च निन्दायच न पाश्चित्तं च युन्यो, तस्मात्ममुपान्त नियोगेन ममापयेत्, तैत्तिरीया हि ममामनन्ति 'देवताभ्या या प पाएरव्यते यो पत्य इत्युक्त्वा न पजते धातबीयेन यनेत न देवताभ्य आवश्यत" इति। प्रारमिंग. समा सः लेोके कर्माणि येवन् नतोऽधि- नियमाधिकायम पुरुपज्ञानम् ॥ ४॥ रययहरूमादि प्रशान्त झिमयश्य ममा नेति मग तेणमपि गानीयस्थान घिस्तिमुपकान्त नियमेन ममापनीयमिति श्रुतिकन्पना . यताभ्याग एप पारश्चात रति देयतापण्यापारमात्रम्य पश्यममा. पनीयत्याधगमात् यहादीनामपि प्रकान्तानामारय ममापन मानेऽभिधीयते "यगाम्नादेघ हि प्राप्तिदृष्टापु पहादिपु सेन शास्त्र न फन्प्येत पुयाय दि देवता पुरुषायां दि देवता यहादेगेपु निश्पते न तु यहन्दयतापं तस्माव समापननियमः ।
४५२ विकासमा शास्वदीपिझायाम स० प्रतिषेधेष्टकर्मत्वात किया स्या- कमजन्याय प्रतिपद्धक महामनुष्ठाने अनिष्टापाता प्रतिषिद्धानां विभक्तत्वादकर्म- जाम् ॥ ५॥ 'नकलन्नम्मत 'दित्येवमादिपु सशय किमनापतित्रतयत्पर्युदा दासायोनाभतण मतणाभाउसङ्कल्प कल्प्यफलो विश्वविदादिघद घि धीयते - उस भक्षण प्रतिषिध्यते प्रत्यायपरिहाराति यदि नविशिष्ट भवण विधिना सम्बधते तत पर्युदास । अथ नविधी सम्मन्यत्तत प्रतिषेध, तब भतणध्यवधानेन नविध्यानास्ति सङ्गति । भक्षणन्तु नप्रा युक्तमव्यायाद्विधीयते ॥ श्रुत्या च विधिसम्बन्धी भतणस्य नन्न पुन पदान्तरत्वाद्वाक्पेन घुसयाक्य व दुर्बलम् । तस्मानुसार नमा युक्ति विधीयते । तब भव सामायोऽननुष्ठेयत्वादविधय इति तहेतु सल्पा विधीयते, सं चाशुतफल फल्येन फलेन सम्मध्यते अन फलका माधिकारमेवजातीयमिति निष्कामाना पायाकाम्यम् अत्रेच्यते "मत्र भव्यत्यारेयन्तु स्वाहानि प्रसज्यते । सङ्कल्पनता झत्र युतत्यानमा धनम् ॥ मत्पते पुन प्रत्यात्तिमात्र गधन न वा सपि किहि भत चदिति पद परिपूर्ण ना सम्बध्यो भतपति, भवदिति च भतगाभा बनाया प्रवर्तना गम्यते नत्रा मम्वदेन विधिना द्विपरीनिर्वसनामतीति निवसना च निशिफलो व्यापार, न च प्रशापर्यकारी पुरुषो रागत प्रयतैमाने पति प्रत्यायफनत्ये निवापिनु गम्यते इति निना. समानुपपल्या विषयीभूतभयापाय प्रत्यायपास्य कल्प्यने पर स्तरियाय मर्यवामयज्ञासीपक पनीयतया । ये अन्नविषयमय नियोगस्य भतणे प्ररतम्य नियोग्यम्य लशयात न प्रत्ययायफन्पना प्रमायागुम्ने मापस प्रमायस्योपपादनाविरसा । किन्न भतण नविशेषारयन जो न नियोशिशेषण माध्यानेन तर नभिधानाम भय योषास्य नानिध्यात ननु न म दुपा नियो ज्यशिरीय प्रतियोय PRORIRTERHam पष्ठाऽध्याये द्वितीयः पाद. । ४५३ प्रवृत्त एव हि सदभावे नियोक्तुं शक्यते नान्यः सत्यमेवं तथापि न नियो. ज्यविशेषणत्वे भतणम्य प्रमाणमस्ति र्याद होतावतैध नियाविशेषण. त्वमाश्रीयते ततः सर्वत्र जीवन शक्तिश्च नियोज्यविशेषणे स्याता, ततश्च सदच्छिन्नस्य नियोज्यस्य लश्चत्वादिनिदाटी स्वर्गकामादरकल्पनं स्यात्, तत्र यत्किञ्चित्केन चिटुच्यते प्रयुक्तिलाघधाय फलकल्पनमिति वि. चैधाधिकारपि समानमित्यास्तां तावत् ॥ गुईनुराममाटीनामुपनयनो. म० तस्मिंस्तु शिष्यमाणानि जननेन सरकाल कर्तव्यताधिकरणम् । प्रवर्नरन् ॥ ६ ॥ स्माता यमनियमाः प्राहमुखभुजीत उदहमुखा मूत्रं कुर्यादि. त्येवमादयः किं जननप्रभृति प्रवर्तन्ते जातो यदा शात्तदेत्यर्थः ? उत्तोपन- पनप्रभृती ति संशयेऽग्निसाध्यत्वादमन्वसाध्यत्वाच्चैषां शक्तमानाधि. कारत्ये प्राप्त उमः उपनयनप्रभृति म्युरिति कुतः स्मरणात स्मरन्तिहि उपन- यनादिनियम इति तस्माटुपनीताधिकारः ॥ प्रतिद्वोन्यायः! अग्निहित सू० अभ्यासोऽकर्मशेषत्वात्पुरुषार्थी प्राधिपायजोधकर्मणां स्य विधीयते ॥ ७॥ कालसर्तध्यताधिकरणम् । "यावन्जीयमग्निहोत्रं नुहोतीति यावज्जीयं दर्शपूर्णमामाम्यां यजे. तेति श्रयते तत्र संशयः किं सातत्येनानुष्ठानम् ? उत सायं प्रातनिहोत्रं पार्णमास्यमावास्ययोश्च दर्शपूर्णमासाविति सरायः तन नीयने निमिती कविधाननिमित्तिके चासम्भावितात्यागेऽप्यगुण्यात्कालस्य चाहत्या. तल्लोपेन सन्ततानुष्ठानं न्यामिति प्राप्ते यूमः “अगत्यापि च कालस्य न त्यागोऽन्यायत्कृतः । अनुपादेयरूपत्वात्तस्मिन्कर्मविधिर्यतः । यदि प्रयोगविधिवशानुपादेयं तदि यथाशक्तीत्युपबध्यते कालस्य पुनरनुपाटेयस्था. देखा हि । तत्र पचनक्तिस्मिन्काले प्राप्त कर्मकर्तव्यमिति ततश्चा. तत्कातमेव नीयनं निमितमिति न कालान्तरानुष्ठानमेतेनाग्निविद्रो ध्या ग्याते, तयोरप्यध्ययनाधानविधिसिद्धयोः स्यीकरणात्मपोगविधिनाऽननु- ४५४ स्वकालत्या प्राकृत्य शास्त्रदीपिकायाम प्ठाण्यत्वादेपाचनक्तिनमान विट्ठाश्चाधिक्रितेति प्रत्यक्षमेव विद्या वतोऽधिकार श्रवण “य एव विद्वानग्निहोत्रमिति सर्वत्र प्रणातस्मात्काले प्राप्त विदुषोऽग्निपातश्चाङ्गान्तराणि यथासम्भाधमुपमहत्यानुष्ठानम् ॥ अग्निहोत्रादिकमण सू. नेपामौत्यत्तिकत्वादागमेन प्रय. धिकरणमा तत ॥८॥ यदि कालशास्त्रानुरोधेन निमित्तम सोचम्मत कालशास्त्रस्य मा. दनुष्ठानेन सम्पादितायातशेन मदेव सायप्रात कालो पार्णमास्य. मावास्ययोश्च कृतः शास्त्रार्थ दति न पुनः पुनानुष्ठानं स्यात, मेव न हि कालशाम्यशाजीवनस्य निमित्तत्वं हीयते किन्तु तत्कालीनमेव क्षीधनं न कालान्तरित्यताम, सतरस तादृशस्येव जीवनस्य पुनः पुनरा. यत्ता शाम्बमयि पुन पुनमित्तिके पुरुवं नियुड़े अनो निमित्तात्ताधा. पत्तिमित्तिकानाम् ॥ दादा भेटायारत्त्या दमास्यधिकरणम । १० नथाऽन्तःकनुसंयुक्ता कानि॥८॥ पुक्त नैमित्तिक पुस्पा निमित्तागृत्तावासिरिति, तर मस्या एतिफलमन्यदन्यज नियास्यते प्रत्ययपु न भेटेन होमादिषु तूपमारस्वैध माध्यस्यासनेने मिरफस्मिन्प्रपोगे भेटानाश्तापि न होमार' Initia गिध मन्यमान त्यति शास्त्रेण निमिझाकामा. Marमादा निमिसम्यारतनेश मेन सगुण प्रातः स्यफलाय पया. मातोति फरपनापामपि निमित्तारत्तायातः ॥ मुनगममाटीमा तिमि मू० प्राचाराधमाशु तथा म्यात् पुरुषार्थत्वात् ॥ १० ॥ गुयेनुगमनादीनामावरमयाभाना गुगमनादिनिAREER कि निमिशालावाति म्याप In मया दृष्टा हो धनुगमनात्या .नानि म भाटा।
४५५
पष्ठाऽध्याये द्वितीयः पादः ।
नाभिवादनादिभिः तीतो गुरुः सम्यग विदयां ददातीति तन यथाऽनु.
प्ठिले प्रीतिभवति तथा कर्तव्य ससदसट्टा न त्वमस्यमावर्तनीयर्मािन
प्राप्तऽभिधीयते "दृष्टार्थप्वपि नियमादृष्टाभ्युपगमात्तस्य च शास्त्र प्रमाण-
कत्वात्तदशेन निमित्तारत्तावात्तिः ।
.
ब्रह्मक्षधियामणयापा सू० ब्राह्मणम्य त सोमविद्याप्रजमण-
करणास्य नित्यताधिकरणाम।
वाक्येन संयोगात् ॥ ११ ॥
"सोमेन यजेत" 'स्वाध्यायमधीयोत" "प्रज्ञामुत्पादये"दिति श्रुतं
सोमविद्याज कि नित्य ? मुतानित्य ? मिति सशयः तत्र यावज्जीवादि
तुल्यनिर्देशाभावात ज्योतिष्टोमन स्वर्गकामा यजेतेति च फलश्रवणासन्त
वसन्ते क्योतिया यजेतेति चास्य कालविधिपरत्वादध्ययनमजयोस्तु विश्व-
जिद्वत्स्वर्गकल्पनात्सप्तमे बलवर्चसकाम इत्येमादीना चोपनयनगतानां
फलानामुपनयनस्याध्ययनाइत्वेन स्वयम्फलानपेतत्वादध्ययनफलत्वमेश
न्याय्यम् । अतः फलकामाधिकारत्वमेवेषामिति प्राप्तेऽभिधीयते नित्यानीति
कुत "धीमायुक्तो वसन्तो हि निमित्तत्वेन गम्यते । पावट्ठसन्तं नियमः
सोमस्यातोऽवगम्यते ॥ यावद्वसन्तमभ्यामः काम्यस्यैवाथ चोदाते यनेतेति
पदेनैव प्राप्नोत्यभ्यासलतणा ॥ तस्माद्वमन्ते निमित्त विधानादागत आगते
वसन्ते नियमेन सोमः कर्तव्य इति नित्य , अध्ययनमप्यतफलमत्तरयह
णादिना क्रमेण धमाधमावरोधफनत्वात्तस्य दावश्यकत्वादावश्यक वन
वर्चसादिक स्वध्ययनाइभमापनयनाथितसप्तवादिगुणफनस्वादध्ययन
फलमनाशनीयमेव, प्रजोत्पादनपि अमृतानृणवफल भवादनु 'त्यार
तथा सुतानधोगच्छत्ती"ति प्रत्यवायस्मरणनित्यमेव सामधिद्याप्रजम,
शातिरपि सोमादीनामावश्यमत्व दर्शति, न च तत्र ब्राह्मणश्रवणा.
तद्विषयमेवावश्यकत्व विधिवास्येपु विशेपावणात ब्राह्मणयहणस्या.
पलवणार्थवादतस्त्रयाणामप्यावश्यका. सामादयः ॥
इति शास्त्रदीपिकाया पठाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ २ ॥
शास्त्रदीपिकायाम् अथ पठाऽध्याये तृतीयः पाद आरभ्यते ।। प्रय नित्ये यणायलयङ्गानुष्ठाना- सू० सर्वशक्ती प्रवृत्तिः स्यात्त- धिकरयाम् । थाभूतोपदेशात् ॥ १॥ "यावतीवमग्निहोत्रं जुहुयात" यावज्जीवं "दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेस" "धमन्ते ज्योतिषा यनेति किमत्र सोडोपसहारेणैवाधिकारः। उत पदा पावत्यहानि कात्युपमहतुं तदा तावद्विरुपेत प्रधान कुत्रवधि- क्रियेने ? ति संशय. तत्र "समुचितानामहानामित्यम्भाधेन सड्यहः । मा. गयुक्तमेवातः प्रधान फलसांधन" न चाफलसाधनाधिकारोऽस्ति पता न हीनाम्य प्रयोगः उच्यते "नैमित्तिक नियोगेन कर्तव्यमवगम्यते । निमित्तन तनाऽशक्यहानेनापि प्रयुज्यते ॥ यायचब्दोपाई हि जीवनं धातुसम्ब যায়নিন লম্বয়ান ম্যানমগ্ৰাধিনিয়ন আনন্দ- भायना प्रत्यप्रगम्यते दशंपूर्णमामविपितश्च यजि. फालयोगिनामाग्ने. यादीनामेय याचकानाहाना निमित्तम्य चैतदूपं यस्मिन्ससि नैमितिक. मपर फतह, अतः प्रधानानुरका भाश्ना स्वशययुतनिमित्तषशमा प्तयारपमन्वानुरोधेन यथासम्भयपहानि पहाति ताम्रय शास्त्रमशाह फमिहिरति ययाति प्रयोगेणेगापिकास, स धाय न्यायत्तन्वरये न्या पायमालायां च प्रचितस्तीयोनां च निराशामित्यपाम्यते ॥ चयकम्य काम्यस्त नियमस्थाधिकरणाम। सू० काम्येषु चैवमर्थित्वात् ॥ २॥ काम्यानि कमाएपेन्द्रायमेकादकपालं निहित्यादीन्दाहरण प्रस्तापि फायः प्रयोगः उदाहरणमेश, जापि फ्रि पण प्रपोगणा. यधिकारमयोपसंहाणेति विधा मर्यानिमिोना. सामादियटेरयियमतीसमयानामधिकार सि स्थियि लियंग. ঘির্থে দুৰ্ঘাথিন্ধঘোনিমালাস্কায় জায়া লাখ ময়র पष्ठाऽध्याये तृतीयः पादः। ४५० नोच्यते प्रजाकामादिशब्दाः समर्थ विरुद्वाः, न च काममा निमित्त येनावश्यकत्व शब्द म्यात् अङ्गानि तु शाब्दानि न शक्यन्ते बाधितुं नैमित्तिके पुनः शाब्दमावश्यमा प्रधानस्यति तदविरोधनाङ्गानि यथाशक्ति रान्त इति विशेष.॥ ट्रय्यभेटे विधाभेटाधि ..सू. क्रियाणामाश्रयत्वाद् द्रव्यान्तरे करणम. विभागः स्यात् ॥ ३॥ बच्चा. अतः परमतिप्रसहनिराकरणेन नैमित्तिक स्थापितस्य यथाशक्ति प्रयोगस्य शेषत्वेन प्रतिनिर्धािवधारा प्रस्ताप्यन्ते तदुपारातत्वेन स्विदं चिन्त्यते किं दर्शपूर्णमासादिपु नीबारादिद्रशान्तर क्रियमाण कमान्तर- स्वमापादर्यात? उत दृध्यान्तऐपि तदेष कर्म ति यदन्यत्ततोन प्रतिनि. धिरय सदेव सदा ट्रव्यान्तर प्रतिनिधाय प्रयोक्तव्यं कर्म तत्र "द्रव्यस्य किया नाम रूपं नार्यान्तरं ततः । तदात्मनश्च सद्देदे न भवेदिचता क्रथम उच्यते "तदात्मनोऽपि स्वस्त्येव व्यतिरेक कियानपि। जातिवद्गुणत्रच तस्तद्वेदेऽपि न भिदाते" क्रियापि नात्यादिवदेवदत्तादिभेदेऽपि चलति यजति दर्शपूर्णमासावतिष्ठतीत्येवमेशदिवेदनीया न भेदं प्रतिपद्यते नात्यन्ताभिन्नत्व द्रव्यात क्रियायाः येन तदर्भेटाट्दः स्यात्, भेदोऽपि स्वस्त्येवानेकान्ताभ्युपगमात् अतो द्रव्यान्ताऽपि क्रियाभेदाभावासिद्धः प्रतिनिधि ॥ नित्यकर्मणेोऽनिम्मायक श्रुतिप्रमाणत्वाच्छिष्टाभावेऽनागमो- ऽन्यस्याशिष्टत्वात ॥४॥ না মানায় । दर्शपूर्णमासयोः श्रुतद्रव्यापचारे द्रव्यान्ता प्रतिनिधाय प्रयोगः कर्तव्यो नेति विचार न कर्तव्य इत्याह सर्वशत्यधिकरणे अशश्यात्याग उक्त', न पुनरङ्गान्तरागमः, न च द्रव्यान्तरागमे प्रमाणमस्ति कर्मचोदना तावच द्रव्यं प्रयुड़े, यत्तु द्रश्यस्य प्रयोजक वीहिभिनेतेति तद् ब्रीहीणा. मेव प्रयोजक नान्यस्याता नान्यागमः, स्यादेवं यदि नीरशास्त्र द्रष्यस्य (१) नमित्तिकेष्वपीति।
. शास्त्रदीपिकायाम विधायक स्यात्कर्मवादनया स्वातिया द्रव्य नीदिशास्त्रेण नियम्यते 'यदा त्वलाभात धोहीणामुद्रास्ते श्रीहिवीदना । कर्मशास्त्र तदा द्रशाम म्यातिपति ध्रुव तस्मादस्ति प्रतिनिधि । देवतामक्रियाणामय सू न देवताग्निशब्दक्रियमन्यार्थम धारे प्रतिनिध्यभायाधिकर योगात् ॥ ५॥ देवताऽग्नीन्द्रादि , अनिराहनीयादि शब्दो मन्च किया प्रथाजमा क्षणादिरदृष्टाया दृष्टार्थेषु त्वषघातादिषु अमत्येव प्रतिनिधि ननिर्भर मादिभिपि तत्कायसिद्ध , तदेश देवतादीनामपि विस्मरणादिनाऽपचार मि देवतान्तरमान्यन्तरं शद्धान्तर क्रियान्तर च प्रतिनिधेय ? मुत नेति वंग न्यापेन प्रतिनिधी प्राप्ते ऽभिधीयते यत्र हि प्रतिनिधीयमान मुख्यस्य फार्य साधत तत्र प्रतिनिधिन चेह तथा सम्भति, देवता लाद्विधि चलणा न चान्या नीयमाना देवता भवति, न चादेवाय सङ्कल्प्यमाने यागो भवति यतीन देवताकार्यमन्यत सम्मति तथाऽदयनीदिर दृष्टा विनrssयाधारण प्रक्षेपसम्भवान न च तददृष्टमन्येन सिधानीति ममाणमस्ति नीयादिना तु पुरोडाशनित्ति प्रत्यक्षेणोपलायते, मन्त्रस्तु पर्याप प्रकायनात्यात दृष्टास्तथापि तस्य थानादिनाऽपि मिर्म এলান যুদ্ধান্দা যা নিয়ে যায় দি মর্যদায় না। at भतिनिदधता पूर तदर्थस्तु स्मत्तय तस्मिरव स्मृते सातकात्याच राधान्त प्रतिनिधेषम । ये मन्त्रनियमतमदृष्ट न तदन्येन सिध्याती स्पप्रतिनिधिमा पानीपचारपि समनियमप्यान्यशामिटेदेशा नरप्रतिनिधिने सिधेत प्रथानादिकार्यवायर सिट्टानयामावापिस प्रतिनिधि falreAR alaनिधि म. प्रतिपिद्धं चाविशेषेण पित rarnalisatna युतिः ॥ ६॥ 'अनिषा घे माया का कोटपा ritainपि यतमाधनमा (.) नमामिति पा ।
पष्ठाऽधाये तृतीयः पादः । ४५ धिकरणमा घाना मापादीनां प्रतिनिधित्वेनोपादानं न वेति संशया यज्ञात्वं मापा दीना प्रतिविधते, प्रतिनिधित्वे तु न मापस्य यनाङ्गत्वं किन्तु तद्गतस्य श्रीमादाशस्यात प्रतिनिधेया मापाटयः, नैसदेवम् अजिया इति यज्ञा. हतामा प्रतिषियते प्रतिनिधित्वे चावर्जनीय साधनत्वम्, अती न तेषां प्रतिनिधित्वम् ॥ গ্রামিন সনিলিঅমায়া सू० तथा स्वामिनः फलसमवाया- त्यलस्य कर्मयोगित्वात् ॥ ७॥ प्रोपित कार्यान्तरण्यापते मृत्ते वा यजमाने याजमानपदार्थ कर. गाय पुरुषान्तरं प्रतिनिधेयर ? उत्त नेति, प्रतिनिधी प्राप्ने उच्यते मृते तावत्कः पुरुषान्तर प्रतिनिध्याको घायवादीन् प्रवर्षयत स्वय प्रवर्तमानेषु च तेषु न मृतस्याकतुं फल सिध्यति, यदि तु प्रतिनिहित एव फलमपि लभते सतोऽसी मुख्य एव स्यात्र प्रतिनिधिः, पनी त्वस्व- तन्वाऽननिरव मृत पत्यो पुरुपान्तरतिनिधाय प्रया'त्यतीत्यनागड्नी- यमेव प्रोक्तिऽन्यत्र व्याप्ते या यजमाने ये तावत्परायी प्राज्यावेतणादयः तेषु यथासमात्यमध्यादय एव कतार इति न प्रतिनिधिना कार्य, फलि- सस्कारास्तु अन्येन क्रियमाणा न यजमानस्य योग्यता जनपन्तीत्यनर्थकः प्रतिनिधिः ॥ मुत्रन्याय, 1 सत्र कस्यचित्स्यामिनाः सू० बहनां तु प्रत्तेऽन्यमागम- पचार प्रतिनिध्याटानाधिकरणाम। येदवैगुण्यात् ॥ ८॥ सप्तदशायरा: सत्रमासीरचिति सप्तदर्शसु प्रवृत्तेषु यदा कश्चि मियते तदा तत्स्यान न्यः प्रतिनिधेयः २ उत नेति न स्वामिन. प्रतिनि धिरित्युक्तम् एव प्राप्तेऽस्ति प्रतिनिधिरित्याह काम्यपि कर्म यदा प्रश्त्त भवति तदाऽवश्य समापनीयमित्युक्तम्, आवश्यकत्वाच्च यथाशक्ति प्रयो. तथ्यम् अती यदापि ये यजमानास्ते ऋत्विज इति यज्ञमामशब्दस्य स्वा (१) प्रयोदयते इत्यात्मनेपदर्घाटनस्व माधुत्वे प्रपोच्यतीति सर्वयुस्तकपाटो मष्ट. 'प्रोपाभ्या पुजेस्यन्नपात्र यति पाणिनीयानुगासनोपरोधात् ।
४६० शास्त्रदीपिकायाम् मिभूतकवचनावादेकवचनोपात्तयो स्वामित्वकर्तृत्वयोगविंयोदशेन विधिप्तम्भवास्यामिभिर्विज्य कन्या भानीयमानरचोपरितनाधिक যখন গ্রামী ন মনি নয়াযি নলার রিনা কয় নহয় समापयितुमागमयितव्य पुरुषान्तरम् ॥ सन्ने प्रतिनिहितस्या स्वामित्वाधिकरणम्। सू स स्वामी स्यात्तत्संयोगात् ॥ ६ ॥ योऽसावानीत सकि स्वामी फलभागी म्यात ? उत्त कतैब इति सशये स्वामिस्यानोपनिपातास्वामित्व मन्यमानस्योत्तर योहारभ्य समा. पति तस्य फलम् अय पुनर्मध्ये प्रयिष्टो न फल प्राप्तुमर्हति, न चासो विधिवतो येन विधिप्रामाण्याफल लभेल इतस्तु स्वामिभिरसी सामादिभिः साध्यासम्पत्त्यर्यमानीत तस्मानाय स्वामियम ॥ सानिहितस्य प्रजमानाशिवा मू० स तद्धमा स्थान न कर्मसयोगात ॥१०॥ धिकरणाम किमानीतम्य फलिमस्कारा कर्तव्या ननि विचार. फलप्रतियह योग्यतासनननायी हि ते न चानीतस्य फलमित्युक्तम, अतो भास्य फलिसस्कारा दति, सत्य नास्य फलम् इतरेषा तु सप्तदशककै सत्कार योग्यता मन्यते सर्वत्र क्रश साप्तनिवेशादतस्तत्सिद्धार्थ प्रतिनिधि पि मस्कारान्कुर्यात् ਝੁਨrtਚ ਜੋ त्सदशस्यय प्रतिनिधि सू० सामान्यन्तचिकीय हि ॥ ११ ॥ स्याधिकरणम् । श्रुतापचार प्रतिनिधुपादान स्थित तब यझिञ्चित्यतिनिधात ध्यम ? उत सदृशमेवेति मरायः, तत्र माग्नेयवारना तापयत्किञ्चिद्र मातिपत प्रोहिणाल पुनहिधिषय नान्यगोचरम् अत: फेन प्रमाणेन सदृशस्वीयसपहा "मोहिनोदनया सत्य प्रीहिजातिविधीयते । सा च द्रश्या ॥ (१) पक पदापासपोरिति पा । 11) कमप्ठयोगात पाठान्सरम् ।
पष्ठाऽध्याये तृतीयः पादः । ४६१ परिच्छेदद्वारपाङ्गत्वमृच्छति । तच्च द्रव्यं परिन्जिवमनेकावयवात्मकम् अ वयवा एव झेकद्रव्यतामापवा अवविशब्दाभिधेया नात्या परिच्छिदान्ते न त्वत्यन्तमर्थान्तरम्, अतस्तैरेवावधवेजात्यायभूतैः कर्म साधनीय सत्र यदि सदृशमुपादीयते ततस्तेषामवाना कतिपया लभ्यन्त जातिमा- चमवयवान्तरमात्र च परित्यक्त भवति, विसदृशोपादाने पुन समस्तपरि- त्यागः स्यादती वीडिशास्त्र मपि यथासम्भवमुपपादयितु सदृगोपादानम्, एय सुसदृशलाभे मन्दमदृशत्रोपादेय सुसदृशे बहुपत्रानुग्रहात् ॥ ठण्यापचारे वेल्पिकटय्या निर्देशात्तु विकल्पे यत्प्रवृत्तम्॥ १२ ॥ न्तरानुपादानाधिकरणम वैकल्पिकेषु वाहियवादिषु एकेन ब्रीहिणा प्रक्रान्त प्रयोगे दि सम्यापचारों भवति तदा कि वैकल्पिकान्तरमुपादेयम् ? वत धीहि- सदृश मिति सशये मुख्य सति प्रतिनिध्ययोगाटायोपादाने प्राप्ते चूमः 'धेकल्पिकेषु याव कमनुपफ्रान्त तादितरेया प्राप्तिरुपनान्ते तु तस्मि- स्वदेवामितरदनदमेव व्रीहिभिश्च सङ्कल्प्य पवैः कुर्वाणो नानृतं यदे. दिति प्रत्याभूत प्रतिषेधमतिझामेदता नीहीणामेनाइत्वात्तत्सदृशमेयो पादेयम् ॥ स. वचनाचान्याय्यमभावे नत्सा- प्रतीकम्य मोमप्रतिनिधित्या मान्येन प्रतिनिधिरभावादि- तरस्य । १३ ॥ "यदि सम्म न विन्देत पूतीकानभिपुणुया"दिति किमयमयमभावे विधि सोमाभावे पूतीकैग कुर्णदिनि सोमजातिरिव पूतीकजातियोग साधनपरिच्छेदकत्वेन विधीयते उस प्रतिनिधिनिया यः सोमजातिप. रिकिनात्सकलानवपयामुपादातुमशक्ती विकलानुपादित्सते स पूतीका तानिति पूनीकत्व सामावपापलक्षण न साधनोपलतणमिति तत्राभावे विधिरिति माने नियम इत्याह "साधमत्व हि प्रतीकानामत्यन्तामान्तं विधातव्य प्रतिनिििनयमे तुपातिकप्राप्ताना नियममात्र विधीवत इति विकराम।
४६२ शास्त्रदीपिकायाम लाघव भवति । ननु सुसदृशानामन्येषां सम्भवादीपसदृशाः पतीका- पते नैव प्रामवन्तीति कध नियम्यन्ते उच्यते सोसादृश्य हि न प्रतिनिधे प्रापक्र कि तर्हि नियाम मुख्याभावातु प्रतिनिधिप्राप्तिस्तस्या चावस्याय, यावन्यायेन सदृशं नियन्सुमुपक्रम्यते तारद्वचनेनासुसदृशाः पतीका निया म्यन्ते प्रत. प्रतिनिधिनियमोऽयम प्रतिनिध्यपचार उपात्तट्रय सशस्य पुन प्रतिनिधित्याधि सू० न प्रतिनिधी समत्वात् ॥ १४ ॥ करयामा पदा प्रतिनिधिना प्रयोगे प्रमान्ने तस्यापारी भवति तदा किं प्रतिनिधिसदृशमुपादातव्यम ? उत मुख्यसमिति मशये वैकल्पिकन्या. येन प्रशान्तस्यैव तत्र प्रयोगहत्वात्तत्सदृशमेवोपादातव्य न मुख्यसदृश नैव, न हि नीवारणामहत्वाति प्रमाणाभावान, ब्रह्मवयवांस्तु तद्गता- नुपाददाना नात्तरीयामतघा नीबारानुपादत्ते नादतथा अतस्तदपारी पुनरपि श्रुनायवलाभाय वीहिसदृशमेवोपादेयं ।। घुसस्यापि प्रतिनिधेरपचार जपानमदृशम्य पुन. प्रतिनिधि सू स्याच्छतिलक्षणे नियतत्वात् ॥१५॥ यद्यपि प्रामाणाभावादीवाराणामनत्य श्रुतिलक्षणस्य पूतीकाटेर इत्यात्तस्य प्रान्तम्यापचारे तत्सदृशमेवोपादेय न सामसदृश नैव न हि श्रुति पूतीमानामहत्यमाह लगनाना सामावाना प्रतिनिधिनियमो कार्य भाभावे विधिरित्युक्तम्, यतस्तदपवारोऽपि सामसदृशशमेवोपादेयम् ॥ मुष्पचारे मत्याप्ने मू० मुख्याधिगमे मुख्यमागमोहि तद- भावान् ॥ १६ ॥ पदा मुग्धमलभ्य मन्या प्रतिनिधिमुपादातु प्रस्थिती यान्तग- मुख्य लभते सहा कि मुख्यमेवीपादीताय या प्रतिनिधि मिति प्रतिनिधः सङ्कल्पितत्त्वालथमुग्यमनादृत्य प्रतिनिधिमेघौपादीतान्या मित्रास सत्ययोपादानामि ।
. पष्ठा ध्याये नृतीयः पादः। ल्यापत्तः । उच्यते यथाशक्ति शास्त्रार्य सम्पादयामीत्ययं सङ्कल्पयितथ्य न प्रतिनिधिस्वरूपं, न च मुख्य मति प्रतिनिधिः शास्वा भवति अतो मुरयाधिगमे लदेय स्यात् ॥ प्रतिनिधिना प्रारम्य फर्माण पुनयनाभाव प्रतिनिनिय सू० प्रवृत्तेऽपीति चेत् ॥ १७ ॥ समापनाधिकरणम् । पदा पुनर्मुग्यं पदिरमनच्या प्रतिनिधिं कदरमुपादाय तक्षणादिपु कतिपयेषु मंस्कारयु सोपु प्रारू पशुनियोजनात दिरं लभते तदा किमुपा. तेन प्रतिनिधिना कार्य कुपात: उत तत्त्यागेन मुग्यमुपादाय संस्कारच पुनः मला तत्रैव पशुं नियुजीते ? ति सशयस्तापाते प्रतिनिधी निवृत्त- व्यापार शास्त्रं नान्यदुपादापति तस्मात्र मुस्यमयह इति प्राप्तऽभिधी. यते नापादानपर शास्त्र येन सस्मिन् कृते निकृतघ्यापार स्यांत प्रधानानु. प्ठानाय शास्त्रं तच्च प्रधान सति मुरये प्रतिनिधिना क्रियमाणं विगुणं स्यात् अत. सस्थतमपि कदरं हित्वा सदिर एव पशुनियोग्य, एवं श्रीशा- दिपु द्रष्टव्यम् ॥ स० गानर्थकत्वात् ॥ १८ ॥ से प्रतिनिधिना नियोजने यदा मुख्यमुपनब्धं तदा कृतमपि नि. योजन मागण्याय पुनः खोटरे कर्तव्यमिति हि मन्वानम्योत्तर ते नियो. जने लग्योऽपि खटिरोऽनयंक एघ नियोजनाय हि तटुपादान तच्च कृतं न गुणानुराधनावर्त्तषितव्यम् अतो नादर्तयः सदिरः अथवा सूत्रनुमि- दमेकाधिकरण प्ररत्तेऽपि प्रधाने मुस्योपादानमिति चेवार्यकत्वादिति ॥ सू. द्रव्यसंस्कारविरोधे द्रव्यं तदर्थ- मुख्य मुख्यमंत्रीपदी 4 त्वात् ॥ २८॥ पदा सल्बारातिसंस्कार दिग, लिवर मात्र योग्यः कदरश्च महान्मस्कारयोग्यत्तदा कस्योपादानमिति खदि रोपादाने सस्काराणा वहूनामत्यन्तहानि , कदरंतु तेषामनुग्रहः खदिर. मत्यपि संस्कारयोग्य नाधिकरणाम।
ध्यामानाधिकरणाम। . - शास्त्रदीपिकायाम् .. शास्त्रमपि किञ्चिन्यनं सम्पादित भवति ततस्तस्योपादान, नैतदेव बदयो- ऽपि हि द्रव्याण एघ संस्कारास्तेषां नान्यत्प्रयोजनं तदर्शन ततो दुस- परित्यागो न युज्यते । "सतः सस्कारहानेऽपि खटिर स्यात्रियोजन तक्ष. णादीनि लुप्येान प्रधानेन विरोधात " ॥ जनायोग्यस्य स सू० अर्थद्रव्यविरोधेऽयों द्रव्याभावे तदु- ख्यास्य सत्यपि प्रतिनि त्पत्तेद्रव्याणामर्थशेषत्वात ॥२०॥ पदा पुनापि मनुवावियोजनस्याप्पया खटिरलता भवति त- दाऽपिकि मुख्यत्वासोपादेया नेम्याह न हि तयोपात्तयाऽपि कश्चिदर्थ का पक्षमस्वात अतस्तादृशे तब्येऽपि तदनादरेण प्रतिनिधित्व कदर: कार्यतम उपादातय.॥ प्रधाननिर्वाहकत्वे निधी हालस्यापि मुख्यत्यापदा सू० विधिरप्येकदेशे स्यात् ॥ २१ ॥ दर्शपूर्णमामयोपदा श्वशफरिमाणाय धकाध्यश्चापाप्ता. पु. रोडाशजातिमात्राभिक्तिसपर्ण नोहयो ऽल्या लभ्यते तदा कि तखि पुरी डाश कतरा? उस नीवार रिति सशय. तत्र "भूयसा शेषकापा माभूद- त्यन्तबाधनम् । एकस्य नीहिशास्त्रस्य किञ्चिद्वाधस्तु युज्यते । नीधारापा, दाने ब्रीहिशास्त्रमेश विकत भवति वीपादाने पुनर्भूयसामत्यन्तबाधा, न च श्रीहीणों प्रधानाङ्गत्व येन ट्रयागभूनेभ्य शेषकार्यभ्य अङ्गगुणवि- रोधन्यापेन बलीयाय स्यात् ग्रोहीणामपि पुरोडाशप्रष्टतितया सदस्वात. उच्यते बीहयोऽपि पुरोडागभूना यागस्य साधनम् । तवैकल्ये प्रधानस्य যানি চুদন’ প্রথায় ঘূষায়মান্নাঘলা ঘা মাহলি व नीवारोपादाने विकला यस्ततश्च प्रधानगुएय स्यात, तस्माच्छेप- कार्यययनादृत्य प्रीहिभिरेष पुरोहाशः काव्यः । पति शास्त्रदीपिकापा पटाध्यास्य कृतीय पादः ॥ ३ ॥, नाधिकरणाम। १ मा पुनति मनुस्यादिति पा ।
४६५ पष्ठाऽध्याये चतुर्थः पाद । अथ पष्ठाध्यायस्य चतुर्थः पाद रिभ्यते । + . नाशे पुनरः बढ़ानार्थ प्रतिनिध्या सू० शेषाद्यवदाननाशे स्थात्तदर्थत्वात् ॥१॥ 'दानाधिकरण । पूर्वस्मिन्पादे यथाशक्ति प्रयोगगता विचारो सत्तः, अतः परं पाद- येन प्रायश्चित्ताधिकारश्चन्त्यते कीदृशेन निमिलेन कस्मिनैमित्तिक माश्चित्तेऽधिक्रिपत्त इति, तत्र तादिद चिन्त्यते दर्शपूर्ण मासयो 'मध्याद- पति पूनाईदियदाती"ति श्रूयते यदा चायत्तस्य नाशदोयापहारादि भवति तदा मि यस्य साणि हवापि नश्येयुर्दष्येयुरपहरे युवा आज्ये- नेता देवता: परिसय्याय यति हनिाशादिनिमित्तन चोदिताज्य. यागेनाधिक्रियते उत तस्यामवस्याया रोपादेव पुनरवयम् ? अाज्य तु नि.." रोपनटे हविपि चोदात दति, कि प्राप्त विनष्टे हावदाने पुनर्मध्यपूर्वाई- सम्भवात् ताघन्मात्रस्य च शास्त्रार्थत्वात्तत एजावदेयं, न हविन्तापता' हविरतारापेक्षाया चाज्य विधीयते न स्थित एव हविपि प्राज्य चोदना तस्माच्छेपादवदेयम् एव प्राप्त बमः “कृत्स्स रातु पुडाश प्रकृत्य श्रूयते । मध्यादघद्धातीत्येतद्विकलानावगम्यते ॥ मात्नस्य हि पुराडारास्य यो मप्रदेशस्तदपादानको यस्तस्योपरितमोऽष्ठपर्वमात्री ऽवयवः सोऽयदा. तय । यस्तु तस्याधस्तनोऽवषयः सोऽयर्दयस्यापादानभूत , न स्वसावन- देप', अतो नासो हवि. । यत्तु हविस्तदिनष्ट तदिनाशे च हविरन्तरमु. त्या पदापि समस्तपुरोडाशमाध्यायागस्तदापि हावदाननाये तस्य वि. फलत्वाविन हविरन्तरमुत्पादा तत्तु न्यायत पुरोडाशान्तर बचना त्याज्य भवति न च यस्य सर्वाणीति वदनात्सपा विपा विनाश आ यमिति धमितव्य हविर्धिनागस्य निमित्तत्वात् सर्व-गन्दनाधिशेषणात । स्विष्टसदस्यास्य नाणे स० अपि वा रोपभाजां स्यादि- লালায়িত্ব। शिप्टकारणत्वात् ॥ २॥ स्विटदिहार्यस्य नायः कि पायदानस्य निमित्त? मुत नैति तत्र दागे शेषादवदेय यागपतिपत्यर्थत्यात विनापि तद्रव्ये पुन 30
:
४६६
शास्त्रदीपिकायाम्
शेयसद्धावायनरवदाय संस्कर्मव्यं सत्यं, विधाते शेषः स त्यागामिप्रतियत्य-
नाहीतवात न नष्टाययप्रतिपत्त्या सम्बध्यते, यात्वशस्तस्य प्रति-
शः म विनष्टः, न च द्रव्यान्तोपत्त्या शङ्का शेषप्रतिपत्यानां द्रव्यान्ता
দিবানানান জাষ, রিঞ্জন যথাসায়ালাইকুৰাঃ
ध्यान्तरस्याप्रयोजक, वाचनिन तु विनाशादिनिमि चौद्रित
नाव्येन तदनुष्ठानमिष्टमेव, दहादाहीतस्य तु हविष्वाभावात्प्रतिपत्ति
व्यतिरिक्तापूभावाच लोप एब न्याय्यः ॥
विज्ञामेव शेम्भव सू० निर्देशाच्छेषभशोऽन्यः प्रधानवतः ३॥
प्राधिकरणम् ।
शेषप्रसादिद्वयधिकरण दर्शपूर्णमासयोः शेषभवास्ते किम् अस्विगः
भ्योऽन्यः कर्तध्या ? त विगभिरे ? ति सशः तत्र कर्मरत्वात
त्विजा सर्वभक्षेषु प्राप्तानामिहाया पुन, श्रवणर्माप्त "मनमानपञ्चमा
इडा भरपती"ति तद् भवान्तरपरिसख्यारिहामेधते भतयन्तीति तस्मा:
दन्येवल्ये भफ्तिार त्याला निराक्रियते यजमानस्याकर्मकरत्वेनाप्रा.
'प्तस्य प्रापर्कामद वचनम अररिसरमातत्त्वात् भवान्ताणान्तर्वात
प्रससा एक तास
कनेक्टेयभेटे पाश्चि स० अर्यसमवायात्प्रायश्चित्तमेकदे.
तानुष्टानाधिकरणमा
दर्शपूर्णमामयोः कपालमधिकृत्य यो ‘भिवे जुहेती"ति तत्र
मंशयः शिकृत्यभेदी निमित्तम् उतैकदेशभेदनमुताभय मिति तत्रै देश-
भेदस्य नियत्या निमित्तता । मादावित्मस्तु प्रत्यय भेदोगळेनिमित
जताम् ॥ भिराणा हि द्रव्याणा मिथ घणे नियः सैनाबशेन भेद
इति न निमित्तत्व माति मत त्यभेद सब निमित नैव, न हि सधर्म-
यमाशत् भिवद्धिर्भवति यष्टीमति हि सदा तिर्भधति, न मिमिति,
भेदन वेद निमित्त लचकदेशेऽनित्यत्वानिमित्त, भवत्येव, द्विनीययत.
यानी तु मन्यते "होमे।ऽय मित्रसस्कारो भेट्टोपनियणात् । अधिपत्या.
पारिव तथा सति हि लभ्यते । आपटुक्रियातरन न्याय्या वात्सविषा-
सोऽपि॥४॥
* पष्ठाऽधाये चतुर्य पाद । सिता । मनिपातित्वपते तु बाय स्यादिनियोजकम । अारादुपक्रियात्वे तु प्रक्रिया विनियोजिका । कायतमश्च सस्कार्य प्रस्नभिन्न न तत्तमम्" नहि मथा भिन कपालम अधिश्रयणयोग्य भयति अकार्यापयोगिनश्चानर्थक सस्कारस्तम्मातत्कायाविरोधेन यदा क्रियताऽप्यन भेदो भाति तदेव होमो भवति इति प्राप्ले बम सस्कात्वेि भवेदेव नविय भिवसस्क्रिया। मस्कार्यत्वे हि भिवस्य निमित्तत्व न लभ्यते । निमित्ताभावतो होमो नि त्यमङ्ग मातार्भवेत् । नित्यश्चानित्यसस्कार्य सम्बन्ध लभते धम ॥ यदा हि भिन्न सस्कार्यवेनादिश्य तत्सस्कारार्थत्वेन होमो विधीयते तदा भिन्नशब्दस्य सस्कार्यप्रतिपादनापतयात्र निमित्तपरत्व स्यात असति व निमि हामोऽय मित्या स्यात्तदेवमापाते, नित्य च दर्शपूर्णमासयोहा' मेनोपद्विवक्रपालमस्कारद्वारगोति न चैतत्सम्भवति भित्रस्य कादा चिकत्वेन नित्यत् सतायभावात्साय नित्यानित्यसयोगविरोध , तस्मा दनिमित्त हामा यिधीयते स चाधिपादेशदेशभेदशासभेद्वेऽपि स्यात् ।' चामष्टिन्याय । सामे म. क्षामे तु सर्वदाई स्यादेकदेशस्या- सर्वदाद मायावत्तानुष्ठा नाधिकरयामा वर्जनीयत्वात् ॥ ५ ॥ “यस्प पुण्डाश हायतित यन्न नितिहाति यदा तद्वनि सति प्ठते । अथ नदेव हििनयाजायजस्य पारित्ति' रिलि पुराडाशवाणनि मिस पुन प्रयोग कृस्वदेशताणयाधिशपेण भेदन होमयस्यादिति प्राप्त ऽभिधीयते चामे हविपि यत्प्रायश्चित्त तव पूर्वत्किन्तु सम्दाहे स्यात्कुत एकदशताणत्यावर्जनीयत्त्वेन नित्यत्वानिमित्तत्वयोगात् । अयावर्मनाय दाहातिरिक्तोदाह एकदेशेऽपि वर्तमानो निमित्त स्यादिन्युच्यते तब अप रिजानादिहावर्जनीयोराहानाधिक दति तस्मात्सर्वतामह निमित्तम् ।। एकविरात्तापि पश्चशण स० यथाश्रुतीति चेत् ॥ ६ ॥ दर्शपूर्णमासपोदीही प्रकृत्य श्रूयते “यस्योभय हविरातिमाईदैन्द्र पञ्चशरायमेादन नि "दिति तत्र मराय किमुभयाती पञ्चरात्र उत नद्यावधिकरण ।
, शास्त्रदीपिकायाम अन्यतपतीपी ति यहाधिकरणन्यायोद्देश्यस्य निमित्तस्य विशेषणमनि- अतिमिति स्थितमेव ननिमित्तस्वरूपाप्यविनितमिति, रहतु यथा नातिमात्र निमित्त न हविमात्र, मिलित तु निमित्तमेत्रमुभयशब्दाः- बानात वापि मिलित निमित्तमम्तु तस्मा भया। पतराव दति प्राप्से बमः यचदेोपक्रम मानिमित्त पर्यवयात । तायाह्म ततोऽन्यतु अनमध्यविलिय ॥ यस्यालिमाटित्येतावता यत्किञ्चिति गम्यते सन नित्य निमित्त न भवितुमर्हति सर्वस्य हि सर्घदा यत्किश्चिदान मति अन्ततश्चिन्तितनिभिषितादि सवा यस्य हविरिति इवितोऽपि नित्यत्वादतोऽवश्यमाया हविर्विशेष्टव्य, तामा निमित्तपतीतिपय सानादुभयपट न निमितरूपे न प्रविष्टम् । अयोभयविशिष्टमेव हविनि: मित नातिविशिष्टमित्यच्यत तदपि नित्यम् । प्राय यस्याध्यमार्गमित्या सिविशिष्टमुभय सद्विशिष्टा बानिमित न हवि तदयुतं यस्योभय. 'मामिति कि तभमित्याकाटा स्यात, तस्मावि शब्दाति शब्द। तापवश्य विधतिती भवतु इविविधता त उभयपदविधानात विशिष्ट साया सभ्यध्यते न स्वरूपनि चेत्र यश हशिष्ट आ दित्यनेनाव्यातन सम्बनते योभपपदमप्यममस्तत्त्वात्तनैव सम्बधाते ন দক্ষিণী নান্নয়ন অগ্রায়ানা রান নয় यदि यस्य या यम्पेशियमा मिति द्वम निमितीमत्य पञ्चाया विधीय या मति निमियोहायानाप्रिमाणाटीना क्रियपा बशी. कापसम्भयात् निमिताभ्यामेरा शीतापा किया प्रत्यकप्तम्यर्शन मित यास्यभेद पुनपि विनिरवान्यताविगिति तनापि मि. शिक म्यादिति मिga ममीहितम् । भगतिमात्रनितिन निगि भवीयविश्वाशिष्यते, पदापि घामपदमाख्यान दिया विधा मम्मत तथापि यदि घिस्यापमुभयपन मनमा हविस्यमय चावा सपा मति विरामियन्याय मिमियात्पुमरस्मत्पसमितिः । प्रय सभयपदानुरतमाय मरायो राटना घोभयपदेन तन न हि पद्म विणा म्यानमारसम्यन्य वाट्रिनायरो कारणभायाधिः- पष्ठाऽध्याय चतुर्थ पाद । ४६९ स्वरूपेणैव सन्धसम्भवात् । अयातिवाभाभ्या विशिष्टा निमित्त स्यात्तथा प्य के नेतरतानिरपेक्षेण विशेपणाविमित्तत्वेन चाविवचितसाहित्यत्वाद्ध बितिमात्र मुभयातिमात्र च निमित्त म्यात अन्यतरानुरकायामस्वन्य तरंग सम्बन्ध द्विरुवारयाद्वाक्यभेद स्याल, अतो नोभय निमित्तनिपाति तत्र धान्त हरिमात्रमुद्दिश्य पञ्चशरावे विधीयमाने यनुभयत्व हविधिविधीयेत ततो वास्यभेद , परिच्छेदकत्वेन च विधीयमान विधीयेत यावविमित्त च नैमित्तिकानुष्टानस्य निश्चितत्यात्र परिच्छंदकाकाहा निश्चित व सत्र नैमित्तिके विधीपमानमप्युभयत्व परिमायार्थ स्यात न चेकेन वाक्येन विधि परिमाया च सम्भवतीत्यादि दूपणजात यहाधिकरणोतमनुसन्धा सध्य तस्माद्धविरातिमात्र निमित्तम, उभयपद त्येप योज्य न सायन्दो- हार्तिीय निमित्त न प्राताहार्तित्र कि तूभयमपि परस्परानपेनिमित्त मिति ॥ सोमाभिपयोभयातुरेय भत स० होमाभिपरभक्षणं च तहत् ॥ ७॥ याधिकरणमा ज्योतिप्टामे श्रुलम अभिपुत्य हुत्वा मतपन्ती ति तत्र किमभिप हामश्च प्रत्येक भतस्य कारणम ? उत सहत्य र ति उद्देश्यत्याच साहित्य तपो शक्य वितितुम । तर प्रत्येक्रमेवाभ्या भक्षण प्रतिभूयते ॥ न होकेनैव याक्येनाभिपवहामा निमित्तत्वेनादिश्य भतण विधता तसाहित्यम्पर शश्य विधातु वाक्यभेदमसनात अत प्रत्यकमेव निमित्तस्वर उच्यते "निमित्तत्ये भरेदेवमेकैकस्य निमित्तता । होमाभिपवकतो तु भवाहत्येन वाच्यते' ॥ द्वितीयानिर्दिष्टसेमिप्तस्काराया भतस्त प्रति प्रपोजनान्तरप्रयु काभिपबहोममता गुणत्वेनोपादीपमानो वितिविशेषणो भी, तत्रा र्थिक हामाभिपययानिमित्तत्व न शाब्दम अभिपर होमममान कक तु भतया गाद तेनाभिपयसमान काय होमसमानककत्व च द्वय शि तितसाहित्य भक्षणाङ्गम, अतो यनोभयानुष्ठित स एव भवन । पुनराधान प्रति धन्य नुगमद १० पुनराधेयमोदनवत् ॥ ८॥ पस्य मित्तता राम ।
. शास्दीपिकाम "पस्याभानी अनुगताभिनिवेदभ्युदिपाढा पुनराधेयं तस्य प्रायश्चितिरिति किमुभयानुगमोनिमित्तम् उतान्यतरानुगमोपी लि सम- स्तपञ्चावन्यायनान्यतारानुगममात्र निमितमिति प्राप्नेऽभिधीयते सत्यं निमित्तवेतापामुभावित्यविवतितम् । नैमित्तिकं तु नैतटेमयात्पादनत मम्" पुनराधेष हि वाक्यान्तरेण यादृशमवगत तादृशमेव गार्हपत्याह. यनीययोरुद्रयाभिनिवाचनलाधामनुगतयोरुत्पादकत्वेन चोयते, तन्च, माहितपरिव तयोरुत्पाटममयगत मान्यतरम्य अतम्तादृशमेशात्र विधीय. मानमन्यतरानुगमेन कार्य का सममिति उभयानुगमे स्यात् ॥ पञ्चनिदापय कमान्तर सु० पञ्चशरावस्तु द्रव्यश्रते: प्रति- নন্থি। निधिः स्यात् ॥ ८॥ "आम्भय हविणसिमाददैन्द्र पञ्चशराघमोदन निर्व' दिति कि- माताहतिनिधित्येन पञ्चशराव मावास्याऊर्मण एव साधनत्येन विधीयते उस कमान्ता हविगती निमित्त चौदात इति "मातवाद द्रययोरन्यकमजोसमीप्सितमालाघम व विधवमती द्रव्यविधिभत्" । मनु पञ्चगरायपरिमाणमोदनद्रमिन्द्ररव देवतेति बस्योऽयोः प्राप्ने कर्मणि कर विधायन पनवरायशदायक विधाम्यामः तेन यानी हिणा अत्र अन्यग्दा औदन र परिमाणविशिष्ट विधीपत मानाच्या स्थानानाय-या च तदेवनामाप्रेन्द्रपद नित्यानुघाटस्तस्माद् द्रविधि, उच्यते "स्यानापत्याहिने कान्तारानिरिन्द्र लभ्यते । महेन्द्रसपिभट्टा बातम्मादिन्द्रो विधीयते । प्रापो कमि केन विधिनादेयते राय विधातुं माय विशिष्ट कर्म चौटाने । पञ्च मायामस्य मिति Rahuts। सू० स प्रत्सामनेत्स्यामान ॥ १०॥ महिद कमान्तर शिवमाया प्रत्यामनेन सततम्या पामिति ঘ, মর বয়ায় জামিন বানামানি Hd fajlurfar Bामाम् ।
४१ पाठाऽधाये चतुर्थः पादः । स्तत्कार्य साधनमपेतले तयोराकाहायशात् सम्बन्ध तस्मादामावास्ये कार्य विधीयमान पञ्चशरावयागस्तस्याः प्रत्यामाय: स्यात, "स्याटेवं परमा- धास्या निरत्ता, न तु सा तथा । पूर्व द्रव्यविनाशेऽपि द्रव्यस्यान्यस्य सम्भ.. वात्" सम्भवति पयोऽन्तरे दयन्तरेच नामावास्यानिनि. अनियत्तायाच तस्यां न तत्काय साधनमपेक्त व्यधिनाशपजनित्यगएपसमाधान स्वतितथ्यम्, अतस्तदुपकारणामावास्याई पञ्चशरायः ॥ मन्त्रायापूर्ण प्रयत्नस्य निर्वाजदा सू० विश्वजित्त्वप्रवृत्ते भावः कर्म- पश्य मताधिकरणम् । णि स्यात् ॥ ११ ॥ "प. सायागुरते स विश्वजिता यजेते' ति क्रिमागर्य प्रवृत्तस्य वि. खजि? दुताप्ररत्तस्या तोभयोरपी तिसराय 'दुपारपि भवेत्कारमाद्विशेष स्पाश्रुतायतः। प्रशत्त एव या कुर्यात्सत्राह हि तथा भवेत्" ॥ तत्र फल न कल्पयितव्यं भवति निमित्तश्रुतिवैपात्र त्येनदपि युज्यते 'साधारण्ये च वरूण मत्वर्यपुस्पार्यतः । यच्छब्देन सागरण निमित्त प्रतीयते प्रवृत्तस्य चागुरणं नित्य निमित्तं न भवितुमर्हति तर निमित्तश्रुतिस्परुध्येत साधार गयपने तु प्रवृत्त प्रति प्रत्वर्यत्वादपरत्तं प्रति पुरुषार्थत्या रूप्य स्यात् । अयोभी प्रति पुरुषार्थत्वेन विधीयेत तथा सति फलकल्पना ताबदघश्य भाषिनी तत्र प्ररम्यानतितविधान स्यात्, न हि सत्रमागर्य कुर्वतः कि- चितित यस्तु सत्रफलाय सत्रमागूर्य कुतश्चित्कारणात्तत्राप्रवृत्तस्तस्य सत्रफलमाप्तये प्राध्याकरणटोपपरिहाराय च साधनमतमायस्य विश्व. निद्विधानमतितार्थ भत्ति तस्मात्सप्रमापूर्णतः प्रायश्चित्तमिदम् । पित्याटि शुसेव॒तकालविधा स० वत्ससंयोगे व्रतचोदना, स्थान मार्यताधिकरणाम। का प्रायश्चिताधिकारऽस्य सम्बन्धः? उच्यते विश्वजिसने परत स्यायापरत्तस्येति विचारित तत्पसङ्गादत्सापाझरणलहितोपतकाल. किं सानाप्ये प्रत्तस्य ? उतासात्राप्ययाजिना ऽपी ? ति चिन्ताऽऽपतिता नटुपोद्- घासस्येन प्रथम झाललक्षणेव प्रतिपादाते पहिया पूर्णमासे धतमुपैति वत्सर .
. যাবিদায় मावास्यायामिति शिमयं वत्सविशिष्टतविधिःस्त बतानुवादेन वत्स- विधि २ उत बत्सापाझरण व्रतकालोपलतणमिति संशयः,तत्र वत्सविशि- प्टविधान रागमाप्रत्याद्वा भाजनस्य तदनुवादेन वत्सविधि, न वत्सस्य মন আয়োজিব মনি। সয় মুনম নয়ন নয় বিশ্ব सने च वत्सयाघात , विप्रान्ततरच पुरा वत्सानाप्रपात्रोदम्पती अरनी यातामिति विटाते सेनेतकवाक्यम् अतो प्रतापायनस्य वत्सापारणेन कालो लत्यते। पित्यादियुत्युक्तकालस्य स० कानवेत्सन्नयत्पक्षे ललिङ्गसं. मटमनयदुभयसाधारणता धिकरणमा योगात् ॥ १३ ॥ किमय कात. सावाययाजिन एव प्रयासानाय्याजिनाऽपीति विचार:, तासानायपाजिनो वत्सापाझरणाभावात् न तल्लतितकालस म्भवः । ननु चैकपुरोड शापामपि धनपायो हि कालम्यति बातें लेन एव गता सत्य सजाग्नीलामीयाभावेऽपि आप्रेयेन सदुपलक्षणसम्भवः, रह वत्सापाझरणमेवोपलक्षणं तदभाव केन कालो लत्योति विशेषाऽाका उध्यते सर्व द्या तावदुपलवणमेव वासापाकरण तच्च स्वकालद्वारेण नतकाल' लतपति, तदयमर्य योवसापाकरयाकालप्तत पूर्वकाले प्रतमिति, स चाय- मान्मन्त्राधानात्पश्चात्तन कालो ऽसावापिनाऽपि सम्भवति, तस्मात्तस्या- प्यनेन कालेनाधिकार ॥ सह शासपेत्यस्य काशि धानायंताधिकासाम। सू० प्रस्तरे शाखाश्रयणवत् ॥ १४ ॥ "मह शाखया प्रस्ता प्रहाती' तिवचन कि प्रस्तरप्रहरथाइलेन शा या विधत्ते २ उक्त शाखाप्रतिपत्ति प्रहरण प्रस्सरप्रहरणकात विधीयम दति माहरणागत्वे सत्यताऽपि शाखा हर्तव्या प्रतिपतित्वे तु नगि चतुर्य हरते. यंजतिरूपत्वातत्र प्रस्तरस्य गुणभावात शाखाया अपि सह-शब्देन तत्त. त्यत्वावगमाद्याभावमारष्ट्वा न गापापा यजो साहित्य प्रहरणमात्रेय णार हाती व प्रस्तास्य प्राधान्यात शाखाया अपि प्राधान्यमियम रह पुनर्भवतु प्रहाणे सहभायातयाऽपि न प्राधान्य प्रय हि धास्याय: .
पष्ठाऽध्याये पञ्चमः पादः । ४०३ . यत्तस्तरं प्रहाति तत्सह शाखया नान्यति शाखासंसर्गः प्रस्तरस्य प्रतिय- माणस्थाई मैत्रावरुणयहस्येव पप.संसर्गः, यदि प्रस्तरहरणकाले शाखा. महरणं विधित्सितं तदा प्रस्तरेण सह शापां प्रहदितीदृशं वचनं स्यात, तस्मात्मस्तराड़ शाया, ततश्चामवयताऽपि प्रस्तरार्यत्वेन शाखा हर्तयति पूर्वपक्ष', सिद्वान्तस्तु प्रस्तां महदित्यर्थः प्रस्तरं प्रहरणेन प्रतिपादयेत सह शारत्रयेति, यदि च शखापि प्रतिपादयते ततः शाखया सह प्रस्तरः पति- पादिता भवति नान्यथा, तेन शब्दस्वारस्यात्तापच्छाखापि प्रतिपाति गम्यते, न च प्रकारान्तरमस्ति येन प्रतिपत्तिाध्येत । किञ्च तत्र तत्रोप- युक्ता शाया प्रतिपत्तिमपेतले नोपयोगान्तरमतोऽपि प्रतिपत्ति , प्रस्तस्यहणं तु तत्काल प्रतिपत्तिः शाखायाः कथं स्यादिन्येवमला सवयत एव शाखा- प्रहरणमिदमपि प्राप्तहिकमेवाधिकरण घताकालोऽसवयतोऽपोत्युक्तं, था- खाहरण तु नैवं किन्तु सन्नपत एवेति । यद्वा वत्सापाकरण कालोपलक्षण- मित्युक्त प्रस्तरमहरणमपि कालोपलक्षमित्युच्यते ॥ इति शास्त्रदीपिकायां षष्ठस्य चतुर्थः पादः ॥ ४ ॥ अथ पठाध्यायस्य पञ्चमः पाद श्रारभ्यते । - दशा भ्युदयेष्टा नमित्ति- मू० अभ्युदये कानापराधादिज्याची कदेवतापनयाधिकरणम् । दना स्याद्यथा पञ्चशरावे ॥ १ ॥ अकाले पकानो दर्श प्रायश्चित्तमामात "यस्य हविनिप्त पुरस्ताच्च. न्द्रमा अभ्युदियास त्रेधा तण्डुलान्विभनेो मधमा. म्युम्नानगये दाने पुरोहाशमष्टाकपालं कुर्यादो स्थविष्टास्तानिन्द्राय प्रदात्र दधश्च येऽणि. प्ठास्तान विष्णवे शिपिविष्टाय ते चमिति, तत्र सशयः कि कमान्तर मिद मुत प्रसान्तस्यैव दर्शस्य देवताभ्योपनयो देवतान्तरसंघागरच नीयत ? इति, “अनेसाविधायित्वात्कमान्तरविधिर्भवत् । प्राप्तकानुवादन नाने. कार्यविधि उमः" । अन्यादयो देवतास्त गुणारच दातृत्वादयोदधिस्तयो.
निर्वाधिकरणम। ४६ शस्तिदीपिकायाम इविरुभपत्ववित्राप, तामाटालात्तिमात्र निमित्तमिति मागवि नि. चौदभ्युदये जाने कर्तव्यमेव नैमित्तिकम् ॥ सू० अनिरुप्नेभ्यदिने प्राकृतीभ्यो अनिरुप्ताभ्युदये घेतोभ्यो निर्वदित्याश्मरथ्यमाण्डुलभू तेधपनयात् ॥ ४॥ कामप्रतिमा निमित्तमिति स्थित नैमितिमस्तु देवताऽपनयो देशतान्तरसयोगश्च मिनिपातकाल तण्डुलावस्ये हविपि कर्तव्यो नि चीपस्तु मातोभ्य एव स्यात झालेऽप्य युदये? उत वैकृतीभ्य एव निमा इति संशये तण्डुलपणातदयस्यस्यैवापनमः, नैतदेव हधिमात्रीपलक्षणा ता. लयहण न स्वरूपेण वितित, तद्विवक्षाया हि दधिक्तयोरमयनयात देवतान्तरसयोगवचनमनुपपत्र स्यात्तस्मात्माइ निवीपादभ्युदये धैलतीभ्य एष निर्वायः॥ किञ्चिचिरुप्ताभ्युदये शिष्टम्य सू० विनिरुप्ते न चतुष्टीनाम- ती निर्माणाधिकरणम् । पनयत गुणत्वात् ॥ ५॥ एकस्मिन्दुवोधा मुष्टया मातीभ्यो निरुप्तवार्यदाऽभ्युदयोग म्यते कि तदा शेप प्राकृतीभ्यानिवनव्या ? उत वैधतीया यया तूष्णी मिति सशये "मातीना प्रस्तत्वाता एवाशिष्टेऽपि स्यु निमित्तानन्तर नैमित्तिमोपनयस योगश्व कर्तव्यतामाद्वैस्तीभ्यः शेष दात, सत्य, निमित्तानन्तर नैमित्तिक तत्र विभागस्य सयोगमात्रातत्वेनासयपि सम्भशदशिष्ठो निशेषाश' मातीभ्यस्तावदपनेतत्र्य इत्येतहीम, वेष्ट. तीभ्यस्तु सयोगोऽस्थामवस्याया न सम्भवतिसाहि प्राकृतीना स्याने सयोज्या: पायन च प्राकृतीना सयोगो चिहिसा नायवेन तेन वैधयाऽपि पदा चन सोनयितच्या नावयवेन न च सामिति निघोपे वैकृतीना पदार्थ- प्रयोग सम्म मापाताभ्योऽपनीतो घेतोभ्यरवासयुक्तोऽवशिष्टो: निवापाशस्तूष्णीं कम । ६ म्यादिति पा ।
-15 ४८० . पष्ठाऽधाये पञ्चमः पादः । सवपदमत्रपटुभयस्ये स० सान्नाय्यसंयोगान्नासन्यतः याभ्यदये प्रायश्चिनाधि करणाम। स्यात् ॥ ६॥ मिमियमभ्युदयैष्टिः सन्नपात एव स्या? दुतासनपसोऽपी ति संशये श्रत चरं दधनि चमिति श्रवणादसत्रयतश्च दधिश्तयोरभावात् नास्ति नैमित्ति के मामय तस्मात्मशवपत एवाधिकार सत्य यदि दधिरते चोर धिकरणात्येन चोटोधाता न त्वेवं यास्यभेदप्रसङ्गात न होऊ वाक्य स्थवि. प्रास्तण्डुलानुद्दिश्य देवतान्तरं दध्यधिकरत्वबन्न शनो विधातुम् अत स्तण्डुलान्दधिशो चोद्दिश्य देवतामात्र विधीयते, न चोदृश्याना साहित्य विवतितमतो उसयतोदधियता भावेऽपि तण्डुलामा देवतान्तरसपोग कर्तव्यः ॥ सत्राय प्रयतमात्रस्य सू० साम्यत्याने विश्वजित्नीने विभाग- निर्याजदधिकरणम् । संयोगात् ॥ ७ ॥ यदि सनाय दीविताना साम्युतिष्ठासेत्सोममयभावरजिता यते 'ति किमय विश्र्वानलोतरानकस्यैवोत्याने उताशीलराजकस्यापी तिविचारः, नैमित्तिमिद सोमविभागेन विशेपितम् । नाक्रीतराजकन्येत. कस्य फ्रोते भोदतः। उच्यते यदि माविभागोऽयमङ्गत्वेन विधीयने तत एव भवेदेय स्वयं प्राप्ती न चोदाते कीतराजकस्य तावदर्यप्राप्त सामवि. भागोऽयन्तिविभागवत्र विधालय: अनोतराजकम्य त्वशक्यत्वादेव विधेयो विभाग तम्मादागप्राप्नद्रव्यविभागानुवादमावमिद सामग्रहण तु प्रदर्शनार्य विजिन्मात्र तु विधीयत इत्यनीतराजकस्यापि स्यात् ।। दीवापारमाराय वाट सू० दीक्षापरिमाणे यया काम्यवि. शाचवनिम्माधिकरणाम । शेषात् ॥ ८॥ नैमित्तिकप्रसाद दीनानिमित्ता धमा झिपन्त कालमनुवन्ति इत्ययमय दीनापरिमाण चिन्त्यते, ज्यातिष्ठामे श्रुतानामे का दातातिसादीता द्वादशदीता इत्येवमादीना सबै कि ज्योतिप्टोमे विकल्पेन निवेशः उन पष्ठाऽध्याये पञ्चमः पाद । ४८१ उदयमानोयोकपि प्रति प्रतिषेध'चोर्ध्वमवस्थादिष्टेः। दोमाननुष्ठानाधिकरणामा :॥१५॥ कृतेऽवभृथे यादवसानीयाकया देवाइति तदा किग्निहोत्र कर्तव्यमकरणे व प्रतिहाँमः स्यादवा न कर्तव्य प्रतिहामश्च न कर्तव्य दति, तबावभृथस्य दोतोन्मोचनत्वात्तदुत्तरकाल कर्तव्यमग्निहोत्रमकरणे चतिहाम' स्यात् सत्य, दीवा निरत्ता तथाऽप्यतया पुनराधेयमितये तानिहोत्र जुहोतीति वचनेन कृतोदवसानीयस्याग्निहोत्राधिकारप्रतिपा- दनाव ततः प्राधिकाराभावादकर्तव्यग्निहोत्रम अश्त च न प्रसिहोमः ॥ प्रतिदमे मायमग्निहोत्र स० प्रतिहामश्चेत्सायमग्निहोत्रप्रभृ. प्रभत्यारम्माधिकरणमा नीति हुयेरन् ॥ १६॥ पेहशिमस्ये प्रातग्निहोत्र सू० प्रातस्तु घोडशिनि ॥ १७ ॥ प्रभन्यनुष्ठाना पकाएम् । परसाचिन्तन यदि होमाः स्यु. कस्लेण क्रम इति युगपदुपस्यिता नामनियम , येनैव क्रमेणातिपधासनैय कर्तव्यास्तेनाग्निष्टोमादिपु साय मग्निहोत्रप्रभृतय प्रतिहामा. पाणिनि प्रात प्रभृतयः ।। भेदनाटिनिमितकहोमम्य सू. प्रायश्चित्तमधिकारे सर्वत्र दोष दयंपूर्ण मासाहताऽधिकरणमा सामान्यात् ॥ १८॥ गत प्रासनिक पुन प्राश्चित्ताधिकारमनुसन्धत्ते दर्शपाणमासयो श्रुलो भिवं जुहोती "ति होम. मि यत्र पत्र भेदस्तत्र तत्र सर्वत्र स्यात् ? उत प्रकरण एघ निवियता दनि सन्देहे वाक्येन यानिमित्त नैमित्तिकमवग- म्पमानमयस्य प्रकरणेन प्रश्तेऽवस्यापितु तस्मात्सर्वत्र स्यादिति मन्या- नस्योत्तर नमित्तिकस्यापि तापवश्य फलेन भवितव्य तदभावे विधयो- गात सापतीतफलकन्यनात प्रश्ते कवाक्यतेव बलीयसीति तत्रैव निवेश । ध्यापनशष्टानिर्णयाधि सू० व्यापन्नस्याशुगतौ यदभोज्यमाया- ण तत्पतीयेत ॥ १८ ॥ करणाम। १ प्रतिप्रेधाच्चारमयभधादिष्टे । इति पा.। ३ ४८२ विद्यते ॥ २० ॥ शाम्बदीपिकायाम् "झापामु प्रहरती"ति ययते तत्र ध्यापन-शब्देन मिच्चत इति प्रश्नवारकम तो पदाणामभेज्य केयकीटाववादि तद ध्यापन पतीयेत पछेट्योगण्टो पि प्राय सू. विभागशःप्राययितं योगपद्ये न বিনান্ধিয়। ज्योतिष्टोमे हिपमान सर्पता 'दि प्रतीतापछिटाहरूणे घर दद्यादि प्रतिहत्ता पश्चिन्दात्सर्यवेटस हाराहातापति न्याददतिण न यजमिष्टा तेन पुनर्यजेत तत्र तयाट्यत् पूर्वस्मिन् दास्यादिति तह पडादाप्रशिहारमोदो युगपति सदा कि রানি ক ন ব ন স্বয়ং মমীরা বিমাৰাথা নক্ষন ज्यपदेष्टु शक्यते तस्माोगपो निमितशिघातात प्रायश्चित्त न तंत्र। "यादेश यदि मय सापेटमुभयात् । एनकाय तु पन निर पेनानाय विन्दम्तन अव यो प्रत्येकर्मास्तर । कालमान तरेक मारिवतमाता भवेत् ॥ जाविसयसम्माधि सू. नव विमनिषेधादिकल्पः स्यात् ॥ २१ ॥ चोगमएटी प्रायश्चित्तद्वयमानि कि समुलीयते/ विकल्प दनि विचार सत्र विकल्पस्यामापत्यास तेन पुन नेलेनि प्रयोगद्वय मभपात । पस्मिनदानिशप सम्मिन मवेदममिशि उमप HAIममुप नेतदेश, यत्र हि प्रयोग निमित्त मम्मे नैमितिक मारिवहन प्रयोगातर क्रियमाणेन विनि निIARA HATTA मागुगर्य मत सम्मादेकोमपेय प्रयोग दुपातति सदस्य समुख्नेत {fain कित्य 1 darmednam S० पायापर्य पूर्वदीर्घन्यं प्रहमियन् ॥२२॥ मानामुष्ठा Pavane. R-NE TARIटिवारमा पिट गतिम करयामा पप्ठाऽधाये पञ्चमः पाद । ४८३ - पत्रानुपश्य॑गादानुवतिहारपच्छेदो भवति तदा कि प्रधापत्र निमित्त प्रायश्चित्त कार्य ? मुसोत्तरनिमित्त मिति मण्य तत्र पूर्वनिमित्तम मनानविरोध निविमगम्यते विरुदुत्वादशग्यमवगन्तुमुत्तरम, अतः पूर्वमनीयस्त्वम एव प्राप्त अनाभिधीयते मात्र पूर्वगत्तास्य ज्ञानम्योत्पत्ति शक्यते निरोई प्रत्यक्षेण वाक्येन तदेव'मुत्पादात एत्र तोपजायमान स्वविरुद पूर्वजान बाधमानमेवोपटाते तनोत्पनमपि पूर्वप्रायश्चित्तज्ञान मिथ्या भवति बाधितत्यादुतरस्य तु न किञ्चिद्वाधामस्ति, न हि पूर्व विज्ञानमु सरवानास्पाते तस्यामवस्यायामुत्तरस्यानुपजातत्याल जाते तूताधिनाने जापमाननै सेन बाधित पूर्वविज्ञानमसत्त्यास फर्माभूत नोत्तर बाधित क्षमते तामात्यदौर्बल्यम् । नैमित्तिकशास्त्राणा हायमर्थ पागन्ययाकर्तव्योऽपि प्रतुर्निमित्ते सति अन्यया कर्तव्य इति ततश्च यथा नित्य द्वादशशतनानमुत्पत्र पाश्चात्य व नैमित्तिन सर्ववेदसदानादि जानेन वाध्य तया नैमित्तिममपि पूर्व निविष्टमुत्तरेण वाध्यते । उदगातुनराएछटेप सब सू० यद्युहाना जघन्यः स्यात् पुनर्यज्ञे स्यदाचणादानाधिकरणमा सर्ववेदसं दद्याद्यथेतरस्मिना२३॥ पोप जघन्यनिमित्त प्रायश्चित्तमिति स्थित मदाटीदाता जघन्यो भवति तदा पुनर्यजे कि सर्वोदम देव मुल द्वादशशत मिति ਚ, ਕੇ ਯfza ਵਧਦ੍ਰ ਧ) ਵਿਚਿ ਧਵੋੜ ਮਨੋਵਧ ਚੜ प्रसोको तन्त्र द्वादशशत तस्मात्तदेव पुन प्रयोगे देनित्येक पूर्वपत , पूर्वस्मिन् प्रोगे प्रथम द्वादशशत दाम्यवासीमतिहतरि त्वचित्रे सर्ववदसमत उभयमपि पुन प्रयोगे पर पूर्व स्मन् दास्यन स्यादिति शस्य घातस्माद्विकल्प इति द्वितीय ॥ मिद्वान्तस्तु द्वादशशत सर्ववेदसेन पाधितमता न तदास्यन् भन्नति सर्वत्रेदसमेव तु दाम्यन् भवति, तस्मा प्रयोग स्यात् । ननु तदप्यदातिपयन बाधित, नेति व म., न शुद्राबाछेदेन पूर्वदति याध्यमे कि हि पूर्वस्मिन्नधागे दालच्या (१) मुल्याटात पति पति पा । नदेव पुत्र.
४४ पम्। যাৰীৰিজাঘাম मनी दक्षिणा तल उत्कृष्य उत्तरस्मिन् प्रयोगे नितिप्यते पूर्वप्रयोग घोदावपळेदवलाया द्वादशशत बाधित्वा सर्ववेदसमेव दातव्यमासीत् ससस्तदेव पुन प्रयोगे देयम् । प्रहगंग पोदन म अर्गणे यस्मिन्नपच्छेदलदा वर्मन महामानाकर कर्मपृथकत्वात् ॥ २४ ॥ द्वादशाहादिष्वर्गणषु यदा कस्मिविदहन्यद्वारपच्छेदो भाति तदा क्रियान्याहगणस्यातित तदेवाहगवर्तत ति मगध साधन- निशिस्वाद धर्माणा गणस्य व साधनत्वात तस्यैवाणिय सस्थापन पुन प्रयोगरचेति प्राप्तेऽभिधीयते 'अश दत्वात समूहस्य न फल पति चोदना। यागम्य चोदना तत्र यागा प्रयमेव से । प्रतामियोऽनतास्ते थाणा स्वालमन्विता फन महत्त्य कुर्शन यापूर्वद्वारमाश्चिता । तेन यस्मिनपच्छदस्तदात्तिगुणान्वित अनावृत्ति थैरन्य महत्व कुरुले इति शास्त्रदीपिकाया पष्ठस्य पञ्चम पादः॥ ५॥ अथ पठाध्याये पष्ट पादः प्रारभ्यते । मजे समानकन्यानां सू० सन्निपाते ऽवैगुण्यात् प्रकृतिवत्सल्य महाधिरापमा कल्पा यजेरन् ॥ १॥ दार्यागमपो पुरुषभेटेन कन्पभेद समानात "राजन्यवासि प्ठादीमा नागमोहिनीय प्रयाञातनूनपादन्येयामित्यादि , म टीक्षणी पादिनिदिष्ट सम्वनेमकेप प्राप्माता मदिन । शिभित्रकन्या पि महत्य समासीवुत तुन्यल्पा र एनि तदमिद विवायते मि वामिष्टायो नारायमाढाहत्येन ताप विधीपता उस यासिष्ठान विश्य मारामादि नादन यिचीयत दति, तर वामिष्ठान विधाने লন্ধনকােযেলে শ্রমিতার হয় মায়াবন গি पष्ठाऽधाये पष्ठ. पादः। ४५ यो, पष्ठी च सम्यन्धवाविनी सत्रेषु च सत्रिण प्रत्यकमेव कचमिति स्थितम् । अतस्तत्र वासिष्ठावामिष्ठे नियमाणा नाम वासिष्ठे. नापि तावत् क्रियत एवेति, अविगुणम्तया तनूनपादयन्यातोय कञ्चिा कल्पमाश्रित्य भिन्नकल्पा अधिक्रियरन इत्येव प्राप्ते दमा वासिष्ठा. दोन स्वामित्यादिश्य तादयर नाराशंसादि विधीयते, सायं च ऋतूप- कारद्वारेगाऽप्युपपमिति न फलकल्पनापत्तिः, एव च धात्वर्थ स्यान्यत्र विधानात्स निश्ष्टविधिर्भवति प्रयानोद्देशेन तु धासिप्दादिधिधा धात्व- ऽन्यस्य विधानाद्विप्राष्टाविधान म्यात प्रत सत्रेऽन्यतरकन्याश्रयणे ऽन्येषां तेन तूपकारालाभाद्विगुण तुर्न फल साधयेत्, समानुल्यक- ल्पानामेवाधिकारः ॥ भिवकल्पयोरपि रान स० वचनात्त हिसंयोगस्तस्मादेकस्य पा. पुरोहितस्य ध कुमायने धिकाधिकरणाम। णित्वम् ॥ २ ॥ "एतेन राजपुरोहिती सायुज्यकामा यक्षेपाता"मित्यत्रमशय किमर्थ पष्ठीतत्युस्पैकप. राज. पुरोहितो राजपुरोहितः राजपुरोहितश्च राजयु- रोहितश्च रामपुरोहिताविति, ततश्व राजपसम्बन्धिनाईयोः पुरोहित. योरधिकारः? उत कृतकोणात्तापदेन तत्पुरुषो, राज पुरोहिता राजपु रोहिता विति, सतश्चैकराजसम्बन्धिनाढयोरधिकार ? उत कर्मधारय ? रानात्मको पुरोहिताविति, अथवा इन्। राजा च पुरोहितरचे ति, तत्र युगपद्धिकरण द्वन्द्व, तेन पदनुपर्माय लतात्ति स्यात् अतम्लत्युस्यो. उप समासादुत्यत्र द्विवचन तदर्थस्यैव द्वित्वमाह तस्माद राजदुयसम्ब. निधना,ट्ठा। यहा पुरोहितपदाद द्विवचन तदर्थस्यैव दिन्वमाह राज पुरो हितो ?ाविति, एतस्मिस्तु पतये पूर्वपद लतणात्ति स्यात् । किञ्च नेकस्य राज्ञः पुरोहितद्वयमस्ति पुरोहित एणोत इत्युपादीयमानस्यैक- स्वस्य विधतियात प्रथमपने राजपदमन र्यक राज एच पुरोहितोऽसि नान्यस्य अतोऽव्यभिचाराविशेषण सदनक राजपद स्यात, अस' कर्म- धाप्योऽस्तु सोऽपि न राज. पुरोहितलाभावात, मालया एव पुरोहित. त्वेन धरीत ति पते, तम्माद् इन्द्र वाय, न च तत्र कस्यचिन्ल.
{ তোমায় প্রয় প্রাণ নিয়ে বন্দ যাহাৱা নর, বলাে? যার এরাবিনয নাম নিবন্ধা মনাথিং't মন মায়া ৰাখি মাঝিরা। ২ বিকাকে। বৰঃ জি মনিরা সুলগ্নাই? নি ত্রি বানসি বানান স্থায় নথি মানান বিথীগ ? বা ঘনানা আশ্রিলালন? মি নিশন ‘বাঘি - যালা ময়গিয়ন, ছাৱামাছি মিয়া: ঘন ন ধি ॥ মান! | fষ যত্ত সবনাননা। কোন রাrিdণ মাননীয় প্র ন. মিমোনিয়ন যুমনান নববন যায় মাছের চালিয়েশিয়ার নইমারী নাথ সাহার দল মান্নান, নান রutuাম যম মন রুমঃ সাত্রি যন্ত্রণা নানা প্রান খান । নখ সুমন দায়ি মগ্ন”। মন ধনুযায্য বা ব্র. যােনিমিঃ। যান নুয়ি গল্প- মানfিuগ্রন্থ সনিন। মায়াবিয়ান মান্না অক্ষয় জানা যদনা , মমনুনা ই অনুমানাজা অস্তিত্ত যে বন আমি যাবো না ক্লিাব মনি, ঘাম প্লিান প্লয়ামি নাজনিন সাদ মান্নগ্ধ জন্য মানিক ৪ ঘৰমান মা মামিন নয় ? সালোয়ার দ্বিান। মই তিনি মূ• হাদিছানা বা গল্প' নিল- । খিস্থ। মান । ৪। এমনও খি খাঘিাট ও গানিস্তান নাম * যারা পানির মামলা? মিথ, faখামারিরা গান না থমা স্নাথ এ আমিন আমি ননননামাযথ ক্ষতি । মgs স্বা। - মালালাম'fav্য पप्ठाऽध्याये पष्ठः पादः । ४८७ स्तोमभागमधीपीत मम वासिष्ठ इत्यवासिष्ठस्यापि स्तोप्रभाविदो बालवयानुज्ञानावावश्यम्भावी वासिष्ठः, श्वामित्रो होति वनात होत्रमवश्यं वैश्वामित्रेणैव कर्तव्य, न च भिवकल्पनामधिकारोऽस्तीति स्थितमाटो, तस्माद्वैश्वामित्रस्य तत्समानकल्पानां च सत्रेऽधिकार. ॥ मडे पारितानया स० विहारस्य प्रभुत्वादनग्नीनामपि धिकाराधिकरणाम। स्यात् ॥ ५॥ किमनाहिताग्नीनामपि सत्राधिकार उताहिताग्नीनामेवेति सं. शय. तत्राग्नीनां पदार्थवादास्य कस्य चिग्निपु साधितं कर्म सर्वेषां फलं साधर्यात ध्रुवम् यौटुम्बरीव येन केचिद्मजमानेन मिता, तस्मानचि- दाहिताग्निना सहत्याऽनाहिताग्नयोऽप्यासीरन, नैवम् दष्टिपूर्वकता सोम. विकाराणामस्यिता । दृष्टी चानाहिताग्नीनां न कञ्चिदर्धािक्रया। प्राधा. सुरग्नयः काय नान्येषां साधयन्ति च । उपपाहविप्रेण कर्तुरेव फलान्वयात् प्रादधीतत्यात्मनेपदादाधातुरेवाधानफलेन भवितव्य, कर्मयोग्यता चाग्नीना फलमतोऽन्येनाहिता अन्यस्य कर्म न साधयन्ति, तस्मादनाहितानीनाम- नधिकारः, यजमानसंमितादम्बरी तु शास्त्राय येन कचिदपि प्रष्टतम. योगगतेन पनमानेन सम्पादात इति वैषम्यम् ॥ जुवातीनां साधार. सू० जुलादीनामप्रयुक्तत्वाद्यथाकामी प्रती- येत ॥६॥ नुहादिपात्रेषु चिन्ता, कि यस्य कस्यचित्पाः सत्रं प्रयोक्तध्यम् । उतान्यानि साधारणानि उत्पादानी? ति, तत्राग्निमदुपग्राहविशेषविरोधा. भाया यप्य कस्यचित्याणि भवेयुः सत्यमयं विरोधी नास्ति कि त्याहिताग्निमग्निभिर्दन्ति यज्ञपात्रश्च दहन्तीति तथा दतिणे हस्त नुह- मासादोदित्यादिवचनः पात्राणा दाहे गुणभायः सादनप्रतिपत्तिश्च विधीयो, तादि कचित्पात्ररुपान्ते प्रयोगे तस्य यजमानस्य विष्ट- गति' स्यात् ततस्तस्य मस्कारः पात्रापा च प्रतिपत्तिहीयेत, यदि त तेई. घेत तदा प्रशान्त, प्रयोगो विगुणः स्थात, तस्मात्साधारणान्युत्पादोरन् । पाधिकरणमा ४८८ আনুৰবিন্ধায়াম विनतसप्तदशमामिधेनीषु म० पुरुषकल्पेन वा विकृती कर्तृनियम এখয়াঘিাখিযেম। स्थाद् यज्ञस्य सगुणत्वादभावादितान् प्रत्येकस्मिनधिकारः स्यात् ॥ ७ ॥ यास्विष्टिषु अध्यरकल्पादिपु सप्तदशसामिधनीरनप्रधादिति श्रुत तासु कि वैश्यस्यैवाधिकार ? उत अपाणामपी? ति, सशय दर्शपार्ण मासप्रकरणापठितेन सप्तदश वैश्यस्येति वाक्येन सापदण्याइत्वेन वैश्या विधीयते कता, न च प्रश्तो साप्तदश्यमस्तीति यत्राध्यरकल्पाटे तदि. हित तत्रैव वैश्यविधिस्तेन वैश्यकमाप्तदश्यागस्वादधरकल्पाटा वै श्यस्यैयाधिकार , मैव प्रकृती हि श्रुत वाक्य ततानोत्कर्षमहति । तस्माद्वे श्यानुवादेन साप्तदश्य विधीयते" तच्च वैश्यनिमित्तत्यात्याञ्चदश्यस्य घा धक घेतर्वचने माप्तदश्य क्रत्वमुच्यते, तदनैमित्तिकत्वेन त्रयाणा न विशिष्यते, तस्मादध्यरकल्पादो त्रयाणामधिकारिता ॥ ति शास्त्रदीपिका पाठस्य पष्ठः पादः ॥६॥ अथ षष्ठस्य सप्तमः प्रारभ्यते । म. स्वदाने सर्वमविशेषात् ॥ १ ॥ विक्षिति 'सर्वस्व ददाती 'ति श्रुत, तत्र कि जात्यादीनामपि स्व-शब्दवाच्याना दान? मुत धनस्यैव यत्रात्य स्वामित्वमिति माये स बैंगस्य-शब्दवाच्याना दानविशेषात्, शस्यन्ते च पित्रादयोऽपि परधि ঘয়া জন্ম লালবিয়ায় মন বিয়াৰ বুয়া,নাৰি । हि शक्यन्ते दातु स्वत्यत्यागपूर्वक हि परस्वतापादान दान, नवदीयमा नोऽपि पिता न पिता भवति, यत्र तु प्रभुत्वयोगेन स्व-शब्दतिस्तन्क्रय दातु, तस्मिन् हि दत्त पूर्वस्य स्वामित्व निवर्तते परस्य च स्वामित्वमुप नापते, किञ्चाय स्व-शब्दोऽपिभिचया सणामामीपनातिधनेषु ध तते तस्मिन् प्रयोग स्यैक एधार्य, सत्र धनस्य वानसम्मवाद्विषय एष स्वशदातामाटुनस्यैव दान न पित्रादीनाम् । MO- विश्वजिति पित्रादीनाम देवत्याधिकरणम्।
४८९ पष्ठाऽध्याये सप्तमः पादः । विश्वजिति मिथ्या प्रदे सू० नभूमि: स्यात्सर्वान्प्रत्यविशिष्टत्वात् पत्वाधिकरणमा स. मा येय महाप्रथिवी मा देथा नेति सापि सार्वभौमस्य धनमिति मन्यमानो दानमाह नाप्ती कस्यचित् स्वं, राज्य हि स्वविषयपरिपालन. कण्टकोद्धरणत्तित्वेन कर्पादिभ्यः करादान दएलोभ्यश्च दहादान. मिति एताधान सम्बन्धः, न स्वामित्वमतो न सार्वभीमा महाएथियों दयान्माण्डलिकरच मण्डलम् ॥ যিঝিনি স্বাধীন टेपताधिकरणम् । अकार्यत्वात्ततः पुनर्विशेष: स्यात् ॥ सू० विश्वजित्येव "न फेसरिणी ददाती"ति हि श्रुप्त तत्र केसरिण दान नेति विहितप्रतिपधात पते दान पर्युपाटामस्त्वयम् अपि तुवाक्य. पः स्यादित्यनेन न्यायेन अय च तस्यैव न्यायम्य प्रपञ्च प्रसङ्गादिहोत ॥ विजिति विद्यामानाना नित्यत्वाचानित्यनास्ति सम्बन्धः॥ मेव सर्वस्वाना दानाधिकर "सर्वस्वं तदाती"ति मि यत्पुरुषस्योपभोग्य स्व कुप्यायशयनाम. नगवादि तत्सर्व ददातीति शास्त्रायें, ततश्च यस्यापि यवास्ति सोऽपि नदयित्वा दया? दुत यास्य वियते तत्सर्वं ददाती? ति सशये यत्सर्व स्व तवादिति श्रुत्यविधिलिप्मया दानविधि मन्यते, चोदकेन तु दानस्य प्राप्तस्वादास्य पदस्ति म तस्मिन् द्वादशशतमात्र दातु प्रश्त्तः सन् म ददादिति मर्यता विधीपते, शिवाय सर्व-शब्दः प्रसिद्ध- स्वत्त्वेप्वय सर्वेषु उपपत्रावाचासिद्धस्व त्वानानामातिपयर्जन, तस्माचार्ज- यित्वा देयम॥ विजिति धर्मार्थसेवक गृद्रस्यादेपताधिकरणाम। सू. शूद्रय धर्मशास्त्रत्वात् ॥ ५ ॥ धमा परिचारकत्वेन यजमानमुपास्यतो य शूद्र. स कि देयो न घेति सर्व-शब्दानुग्रहात्परविधेयीकरणसम्भवाच्चादेय , स्वन्सामावाद निच्छणा पावश्यत्वानभ्युपगमसम्भवाचादेय', दासस्तु देय एव । {) अकार्यत्याति पा । , ४६० शास्वदीपिशायाम विजिति दसियाकाल सू० दक्षिणाकाले यत्स्वं तत्प्रतीयेत प्रिटामानानामेव मर्यस्याना देयताधिकरणम्। तदा न संयोगात ॥ ६ ॥ कि दक्षिणाकालापागेध प्राप्नोपयोगमपि धनमनुपयुज्य प्रयोग धारयित्वा देय पापभाषित्वेन निश्चित तदसपि देपर मुत बदक्षिणा कालेऽस्थित तदेव देव? मिति संथपे, सर्व-शब्दानुग्रहाय भूतंभाविनापि दान दतिणाकानीने एव सर्वत्योपपत्तनं धारणप्रतिभाधिनश्व तदानों स्वत्वाभावादशश्यमेव दानम् ॥ विजिति दक्षिणोतराहा ३० अशकत्वात्तदन्ते स्यात्कर्मणा द्रव्य- नामनुष्ठानाधिकरणम् । सिद्धित्वात् ॥७॥ प्रहरी कार एव विधा यजमानेनात्मीय धनं बनयनाद व्यय. स्थापितम्, इद में भवामिदं त्वमिदं दक्षिणाय त्रय देखिणार्य सम्मध्ये द्वादशशत दत्तम, रहतु फिनिषिधमपि दातव्य कर्मशेष चात्मष्टव्यम ? उस पावना क्रतुशेष निर्वतते सावच्छिष्टाऽन्यत्स द्वेष ? मुत पक्षिणाय नि- हित लटेध सर्व देव ? मिति सशप', "प्रत्ययवनादिष्टसर्वद्वानविरोधनः चोदवावगत कर्म शेष लभ्येत दुर्बलम् ॥ प्रधानत्वात् गर्नेव दानं तद धाधनतमम् । क्रिश्चिनु प्रतये शिष्टा सर्वमन्यत्मदीयते ॥ दक्षिणायन निर्दिष्ट प्राप्तं द्रव्यमनदा तु । विधेय सर्वतामा लाघव हि तथाविधैः । अगापि विश्वमिति स० अहणे च तहमा स्यात्सर्वेषाम. सर्वस्वदानाधिकरणम् । विशेषात् । प्रस्त्यष्टरावहीनः तस्य विश्वनिप्रथममहस्ततोऽभिवः पर स्ततोऽभिजित्तत्र विश्वत्रिति सराय, शि द्वादशशतं दक्षिणा का? दुत सस्य दक्षिण ति, तत्र "गणेषु द्वादशाहम्य विधातास्यापविष्यते । द्वाद- शं गत व्यामिष्टामासातिदिश्यते । विश्वजाय सैव स्वाक्षिणा गया। लिनी । नामादिशामन्यात्सर्वस्व त्वेव दक्षिा रदं च प्राप्तिमार । . सन्त: स्यादिति ।
पात् ॥ ॥ . पष्ठाऽध्याये सप्रमः पादः । परमंधिरणे, प्राप्त विश्वनिति सर्वस्वं बाधित्वा इतरयां सन्तानामन्हां द्वादशशतदतियानां भूयसा साधाद् द्वादशशतमेव देयमेव च तन्ने सपामेशप्रयोगतिनां दतिणा न पृथक पृथक प्रदातच्या, तस्माद भूयोऽनुय हाय द्वादशशतमेव देयम् ।। विजिति हादरासन्यून- सू.. विकारः सन्नुभयतोऽविशे- धनस्याधिकाधिकायाम् । सर्वस्वदान एव संशयः किं यस्य द्वादशशलान्यनं धनं सोऽपि सायन्मात्रं मर्यस्वं दत्त्वाऽधिक्रियते उन यस्याधिकं स एवेति "तता न्यने ऽधिके वापि मर्य-शब्दपत्तितः । उभयोरधिकार: स्यात्र न्यनाधिकदा. पिनोः । इदं तु प्रकृतेः प्राप्त सदानं नियम्यते । सत्र धानतिसिद्धार्यम- धि मोरितम्" ज्यानिष्टरमे हि द्वादशंयतं विधाय.पश्चादुर घटो. तायता यत्यिज्ञो न नमेयुरपि सर्वस्वति द्वादशशतादमिट्टी वा नति ततोऽधिकामेव सर्वस्य सायितुं शम्यान न्यूनमतः प्रकृत। ताबह द्वाद मताधिक्रमेव सर्वस्वं, यच्च प्राकृतं तस्यैव नियममामिह क्रियते, तस्मा. दधिग्दानयात्राधिकारः ॥ प्राधाने परिमित देम. सू. अपरिमाणे शिष्टम्य सयापति- पेधस्तच्छुतित्वात् ॥ १०॥ স্মাঘান श्रुतम् "सका देया षड् देया द्वादश देवाचतुविशतियाः शतं देयं सहनं देयमपरिमितं टेय"मिति, तत्रामित देयमिति किं पुतिकादिपरिमाणप्रतिपंध? उतापमपि सवान्तरविधि: रिति संशयः, सत्रावपात्यत्त्या परिमाणागन्यमुच्यते, न चे परिमाणशून्यम्य दानं सम्भवति, अतः प्रकृतपरिमाणशून्य मुन्को तसतस्य प्रतिषेधः, दच्यते पहुयचनोऽयं ममदापासवा, मा चावमिनीयमी, न घालथ्या সিদ্ধা ফি রানারিশ্রণি ঘরানয়াহিমিন-ময়ম तस्मादपपि मट्यान्तशिष्टदानविधिः ॥ पमित शिष्टस्यति पा.। स्यनेन मध्यान्तर्रायाना- फायम्।
যুৎ বিসি অপ মু মাখিত । য। গাছথিম H অনিনা, নিন্তন ॥ ২t বাঘিয়ামিন-ই বা নাইমবি স্বনি হিয়ন কি মায়ানমজি শুনাফি? নি এম বি এষ মানিয,নম ‘ক্স বিহ্মা বিষ্ণু বহুঙ্কায় মন। মহা नन्तनिदेशात्सहयाधिकरतात ॥ ফুনি মাত্রাবিয়াঙ্কন সু• যদি-বান্ধলমলথ নাগায়নায়িকা म्यादाय धानुकीर्तनम् ॥ १२॥ ঘোমায়া প্ৰনর বুনি নাঃ অসমামিন মঞ্জ এমনি ৪ ঘনায়মা? হয় মিথিৰাৱামায় ন গ্ৰহ্মনির্যাথিলযােগে তিন নমৰ ধুই সনুগ্ৰথম যেতিনি সংবা চুষালিয়া গ্রামে এ প্লিনিয়া দিয়ে | যাকাণ্যার? শুন ফর মিনি ভাৱনান নান্যাল যনি মত নয় নিঘিন দuহয়, ন সু ঝিনাবাদ নয়ন এবং মানামানি লন এলিন ফাঁস নাথ আৰু দুখন মাযহ দাঙ্গায় ক্ষি বানিন্তন পদগুন সবক্ষিত্রে নিনো মায়াজমা নিধানীর নামাস্কা অর্থ মারা যান সাবিনাৱালয় । सू. सससंवसारं सदायुषामसम्म सदर्भाटनपरतावकरयाम्। বই । । যায়নি প্রশ্ন বন দয়া বাবার সন্ধায় মিলান্নয়ন দুধ মামিনি সিভিল যত্ন ৪ মার বাগিচায় ? বন মনুমোয় নয় যা মঘা না প্লিানাচ্ছিানিয়া হয়?মুন জুলমন নিরাময় হৃল্পনা বান্না নুরীয়ানা নানাবিঙ্গান রয় মন্ত্রমুগেনুমাপ্তিৰ পূৱসায় Best-গুর বাথন
पष्ठाध्याये माम. पाद ।
४६३
मनुष्याधिकार ? उत द्वादशरात्रिषु मवत्सरशद दिवसेंग्विति पता
तत्र मनुष्याणा सहस्रायुदामम्भपात श्रुतियनाद्गन्धर्माणाधिकारः तेषा
स्वान्युपमहारासामध्यान्मनुष्याणामेव रमायनलम्यमहस्रायुपा रसापनस्यै-
तावदायु सम्पादनामामाकायु पुरुष इति श्रुने. कुनमल्प "शास्त्र
फल प्रयोकरी"ति न्यायासमयक्रमानुष्ठायिना फल न शिकलानुष्ठापि
नाम तो न कुलकल्प , सत्रारम्भादेव तु सहसायद कल्य्य तामितीदमा
सम्भमादेशानुपपन्न तस्मात्पञ्चपञ्चायत इति यज्ञमानाभिप्राण सया,
एकोऽपि त्रिरस्तोममायागयुक्त सम्वासरः पञ्चपञ्चाशत्सला के प्रत्येक
कभूते सम्बध्यमानस्सन्सट्या भाति या पञ्चदशादयोऽपोनि, सेन
चतुस्सम्यन्सरमिद सत्रम पद्धतीयेयजमानयते क्रियमाण सहससम्बत्स.
मिति कथ्यते अयमपि पता युद्धानत्यन्तमनारूढ "चतुर्वितिपरमाः
सप्तदशायरासनमामीर 'विति व धर्नावरुष्टुरभ्युपगम , तम्मामा-श.
घटसम्यत्सर-शब्द या गौणमाश्रित्यार मनुष्याधिकार समायितथ्य ,तत्रा
पिसवाशद्धम्य मुमत्यादिकार्यनिश्वयसामान नभ्या र्यत्याग', मम्यत्स
रपद तु नघन्यत्यात मारवान्द्रममाटाने कार्यसाधारय नार्थनिश्चयामाम.
द्रिा भति, सत्र योमास स सम्बत्सर दति दर्शनान्मामेषु तत्राप्य
शक्तिमादयस्यय न झाधानादू सहस्रपाम ज्ञोधन सम्भाति सम्मानमाम्य
स्मरपतिमा घेद्वादशात्रय इति प्रयोगात द्वादशत्रिपु मायामाचराद्ध
प्रतिमाविशेषणा चात्र सम्वत्सर-राद , न तस्य द्वादशत्रियु प्रयोग-
तस्मात त्रिशदादिशब्दसामजस्यादिबसेषु सम्बत्सर-शब्द त्रिदादि.
पदै सामयिशिष्टमहरुध्यते नाना महम्तताहस्मु गाणी सवत्साराभिधा ।
॥ ति शास्वपिनाया पप्ठस्य सामः पाद.॥
अथ पठाऽध्यायम्याप्टमः पाद प्रारभ्यते ।
स• इष्टिपर्ववादक शेपो होमः सं.
গ্রানারিমানা অনুষ।
मदोमाधिकाधिकरणम
स्कृतग्निषु स्यादपूर्वोऽय्याधानस्य
सर्वशेषत्वात् ॥ १॥
আমাথা
}
রুনি অষ্টসা মা লালবাম হানা দ্বিধা
“নুন সয়ন তনুষ্টান্তারাজামা আহিনি ৪ কামান মি
দ্বিমঙ্গা কাষীয় জা? নানাবিনা বাজি
ন্য হান্নামবাসিঙ্গা নিধন মিথিয়াইন ব্রা না
নিমিংefxনি গ্রন সিগনামৰিকাহিনানা ঔাম
স্রোঘদানুহানামনি, মন মিয়া সুন্নিঘর, ছিন্ন
প্ৰাৰ লয়বি ঘ ঘন কষ্ট সুনাল যাকারি
মন দিয়া লয়ালম ভাবিনি, বা এমবিধি ॥
হয়নি বা বাসমালিঙ্গার' বানানােনযিনি, বুঝলামা
নিজ দ্বারা নয়নামিন্যথিন্ধা, নানয়ন নি
ঘন মলমগ্ৰিহ্মা নি সান সুলন, “নাথান
বিনানিবঘিাষ ও ফান ও নমুন্তান বাহিনী নয়ামিন বী
অত্যা নানি হন গমনাগ্রামলিমানিনিমালয়েন,
মানবিমানঘ্যcr।
গানিসমুছন।
स० उपनयनादधीत होमसोगात ।
মামি।
ভনয়সঃমনা মানুষ মানুষ বান্না না?
শ্ৰীয় যে? ধন লাচ্ছি।নাভি নি মায়মুনুন্যালনীয় যাব
জাযাহৰ ন রামানহাথায় এলো নাহলযাগদান হয় ঋ ন
মামলা কনসন tuধ প্রাণঘনঘনারান নৱ ৰ মায
অষ্টম, যা নাৰা মাখি 'বিনি ৪ার্মানলোনা জিয়া।
ধgয়ায় সমিনীন মান মুম ! uানবিঘিাদিয়ায়
যাথানান্তরালনমানবিাৰwn জিরুল সং
| ও হাওয়থয়ারী জন নিক্সনীনি নগ্ন থামিয়া, হয়
বন্ধমান হয় না জারি ফাষা মায়া
। ৰা না।
पाठाऽध्याये ऽष्टमः पादः । मधिगन्नेदिति, तस्माव प्राग दारसयहः, सदभावे चाधानासम्भवाल्लौकिक एवाग्नी उपनयनहोम ॥ प्रनास्तिनास्थपतीय सू० स्थपतीष्टि. प्रयाजक्दग्न्याधेयं प्र. धिकरणम्। योजयेत्तादपिज्यने ॥ ३ ॥ "पतया निषादस्यपति यानये"दिति म्यपतीप्टि. किमाहितप्यग्निपु स्यान ? उत लौकिके? इति सशये प्रक्रराहवनीयादिप्राप्सराहवनीयादीना चाधानाधीनत्वादसयपि स्यपतराधानविधावियमेवेष्टिराधान प्रयोजयेत दलि प्राप्त उच्यते यदा द्याधानाय न साताद्विधिाभविष्यत्तदा याजिकलोक प्रयोगाना गाईपत्यमादधाति दिवाऽहवनीयमित्यादिवेदवाक्यपर्यालाच नया धानक्रियानिमित्तत्व पाचकादिघदाहयनीयादिशब्दानामाश्रित्य स्थप तिराहवनीयामाधामम मरिष्यत यदा तु वमन्तादिविधानानि प्राधानयि धायकानीति द्वितीये स्थित, तदा तद्विहिताधानजन्याग्निगतमस्काराति. त्वादाहवनीयादिशब्दाना स्थतिकृतेन चाधानेनाविहितेन तत्सकारधि- धानावगमावाधानाने पसम्भव , तस्मालाकि स्यात् ॥ अनाहितरामाययकाफिय सः अवकीर्गिपशुश नहदाधानस्या अयनुष्ठानाधिकरणम। कालत्वात् ॥ ४ "यो बलवायरित्स नैर्गत गभं पशुपालभेते' मिकिप्रय बाग आघनीयादिपु ? उत लौफिक इति मशय ब्रह्मचारिणस्वैर्वार्णकत्वादि यावत्वाद्वायाधिगमसम्भवादाधानमुपपत्रम, अत अाधायाग्नि प्रायश्चिते प्रवर्तत, नैव न हास्याघकरत ब्रह्मचर्यस्य विनवमयसमाधाय गार्हस्थ्य प्रवेश सम्भवति "अविल लननचर्या गृहस्थाश्रममाविशेदिति विधानान चापलीकस्याधानमस्तीति लौकिकोऽग्नावय पशुक्रिश्चाबारात्माप्त ।। टयक्रमगामुदायनादि सू. उटगयनपूर्वपंक्षाहः पूर्वालेषु दै फालताधिकरणम्। वानि, स्मृतिरूपान्यार्थदर्शनात् ॥ . यास्यापममायति ।
, शास्त्रीपिकायाम् उपनयनवालादोनि कि सर्वकालेभ्य? रुतोदगपनादि विति संश- ये विशेषात्, सर्वदेवाधिकार, स्मृतेस्तु उदानादिवेव गुर्देवानि ॥ पिhrपादि कालताधिकरणम्। म. इतरेषु न पिच्याणि ॥६ पित्र्याणि तु श्राद्वादीनि अपरफ्तादिषु स्मृतस्य । स्यानिष्टोमागणनाक्रम- स. यानाकरणविद्यमाने लोक- नित्याधिकरण ज्योतिप्टेटमे याबाशययामामात "द्वादशरात्रीदौतितो भृति धन्वी "तियात्रा "अस्माया पिकात्याक्रोणती"तिय,तत्र मशय क्रियाय दति. णाद्रव्य नास्ति सोमरस सम्बेट यानक्रियणम् ? उस विदामानेऽपी ? ति तत्र যায়যামিনসহ আনমনা, মজা নয় यावादीधिकार, स्यादेव यदि द्रव्यमात्रमयुक्तं स्यादपूर्वमयुक्त विदा अतो ऽनेन विना पूर्वमेव वैगुण्याचात्यदाते, तस्मादित्य यातायणम् ॥ होलिष्टमाटियु पयार स० तथा भौपाच्छादन संजप्नही मद्देषम् ॥ ८॥ "पयोगत घालणाय"तिमतःकिमघियमान भतान्सर ? उसमरस ट्वाधेऽपि सथानोदग्नीन्विहरेति प्रेधः किमन्यतो ऽनबुढे गैगी "ग्रहतं वास. परिधत्त' दसि धाप्तोऽन्तराभाने तथा यत्पशुयुममतेति मजप्तही मामामुकरणो, मायोऽस्मान् दुष्टिऽयचय द्विम इति मन्त्रेष्टुिपमहाउत ममिट नियमिति सरापे सामयादेपा निमिनमदायेऽनुष्टानमिति नि. मिताशात साप चायस्मिन् नियमादृष्टसिरिनन्यापायत्यानित्यम् । अनर्थ त्वनित्यं स्यात् ॥ ८॥ विकासमा पदा पुनर्गन्यमान पयो न होनीयारावाले तदापि किमवश्य Hafnaय नेत्याह हा हि यजमान रोगोपन्या नुशिरोध एव सभात नेम प्रधान बरोधाव प्रथितय नयाह । सादीनामनित्यताधिकर यम अपरालयानिया सप्तमाऽध्याये प्रथमः पादः । छागस्येवाग्नीयामीय. सू० पशुचोदनावामनियमो विशेषात् ताधिकरणम् । "अग्नीयोमीयं पशुमालभेते"ति किं यः करिवत् पशुरालशव्या ? उत छाग एव? चोदनायां सामान्य श्रवणात मन्त्रवणे च छागस्य धपाया मेद- सोऽनहीति छाग-शब्दश्रवणात संशयः, तत्र “सामान्यासिता तावच्चा- दना वास्यभेदतः । मन्त्रातविरोधेिन पातिको यौगिकोऽपिधाधिधिस्तुत्यो.. रेकवाक्यत्वात् मामस्तुतेरपर्यवसितोऽजनविधिरर्थवागतपृतविषय एव पर्यवस्यति, मन्त्रचोदनयोस्तु वारपभेदादप्रतिद्वन्ििधिवाक्यं पशुसामान्ये पर्यवसितं न मन्त्रानुरोधेन शश्यं विशेषे नेतुं, मन्त्रस्तु चोदितार्थप्रकाश नात्परतन्वत्तिरचोदनावगतं गवाश्वादिजातं निगमादिवशलब्धावयवयो. गेन प्रकाविति, यदा या छागस्तदा प्रयोत्पते, तस्मादनियमः उच्यते । चोदना पशुसामान्यमङ्गत्वेनायबोधयेत् । छागेऽविकलं तत्तु प्रतिव्यक्ति समाप्तितः ॥ मन्त्रः प्रकरणाबानावित्यमई प्रतीयते । कृप्तया रूढियतया च यच्छागस्यैव वाचकः । तेन तं सादृशं यहुन्विधिरामा विधिनम् । विधत्ते छागमेघाई सम्माच्छागोपसंपहः । अधितिरिति सिद्धा भेटशेषयुक्तिक्रमनियमविचारतया चाधिकृत्या। सुधिदित उपदेशो ऽनन्तरं चासिदेशाधिकतिपुतत ऊहौधाधतन्त्रप्रसङ्गाः। रत्युमाध्यायपार्यसाधिमिश्राविचितायां शास्त्रदीपिसायां पाठा- धायस्याटमः पादः ॥ समाप्तश्चायमध्यायः॥ अथोत्तरपट्के सप्तमाध्यायस्य प्रथमः पाद आरम्यते । भय प्रयाजादिधर्माया सू. श्रुनिप्रमाणत्वाच्छेषाणां मुख्यभेदे मपूर्वप्रयुक्तताधिकरणम् । यथाधिकारी भावः स्यात् ॥ १ ॥ १ पधाधिकारः स्यादिति पा.।
शास्त्रदीपिकायाम् उपदेशविचार समाप्नेधुना सदधीनसिद्धिरतिदेशविचार: प्रस्तो- प्यो, तदुपादातत्वेन प्रथमिद विचार्य, ये धमा दर्शपूर्णमासयोज्योति- प्टोमस्य प्रकरणे समामात प्रथाजादयो दीरणीपादयश्स ले कि सर्व- यागायत्येनोपदिश्यते? उत या प्रकाणं व्यतिष्ठति, यदि सा- थोम्सन' सौर्यरयेनादीनामप्युपदेशन एखाइलाभसम्भवानातिटेशविचार पारब्धव्यो भवति, व्यवस्थितपु तु सौयादीना साकाहत्वादतिदेशेन धर्म- सदावः, सद्विशेष-दूर-सट्टाधादिविचारार्यमुत्तरोऽध्यायगण पारश्चव्या, तदर्थमिद विचार्यते, झियनिप्रयुक्ताधाः पक्ष्याः प्रथम यजिभावनोद्दे शेन विदिताः सन्तः पश्चात्तत्करणिक्रया पूर्णभावनया सवारण सम्भ- स्यन्ते ? उसापूर्वप्रयुक्ता अपूर्वाग: अपूर्वभावनया प्रथममित्यम्भावना franा पश्चात्करणभूतस्य योरनुपाहका भवन्तीति, क्रिमा ? "धर्माण करणाङ्गत्वे विवादो नेय विदाते । भावनाबयपत्ते च सादय नायकल्पते" অনুসনা ৱি এন্নান জানিজৰ দুৰক্ষ আম, ন জালিনিনঅনায়া: আনন্দমোহন খান, জন पुन, करणदिश्यते ? केचिदाहुः प्रकरणावानानुमितन धाक्येनेति । मनु सेन प्रकृतस्यैव दर्शपूर्णमासादेरुद्वेशात्कय सर्वाता ? उच्यते प्रष्टतस्या- देशाधेन पनतियात बत्थ्य', स च स्वसामात्सर्वयागानुपस्यापय. सर्वगणार्यता नपति, न चैतस्मिन्यने दर्शपार्णमासमास्यस्य ममिदादि- बाक्याना वैकवाक्यता सम्भवति, येन स. महत्य समिदादिविशिष्टर- शादिविधानादागान्तो धो न स्युस्तया सति करणस्य फल प्रति बोटे. शाद्वैरूप स्यात्तस्मात्फलाग्ये फलं प्रतियाग विधाय पर्यधसित प्रथा धाश्यैः समिधादिभिरनुमितपयुद्देशकशब्दयुक्तरङ्गानि विधीयते, न । प्रकरणावश्या यतिर्यिशेष्टु शम्यते पाकाहारूपस्य प्रकरणस्याविशेषक स्थासनिधेच जितिजनिमाविशेषणत्ययेन वाध्यमानत्गत, तामात्स. धार्या इति । भाण्यानुसारिणत्याहुः "दर्शपाणमासशत्रयमेध यजीनाम- ६ प्रत्युपादानारतानि इति पु ।
४स्ट सप्तमाऽध्याये प्रथमः पादः । देश, न हि तयागोत्यत्तिपरमाग्नेयादिवाक्यरवोत्पत्त्यात, न च फन्नसं. योगार्थ “सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमास" "सर्वेभ्या ज्योतिष्टाम"इति च स्वर्गमामा- त्यस्यापि सिहत्यात, तस्मादनन्यार्यत्वादनेन फलधतो पागा दियधमा विधीयन्ते, न चोदृश्यं दर्शपूर्णमास-शस्त्रः स्वर्गकाम-शब्दोघा निति यि- शेष्टुं, तस्मादधिकृतमात्रापलतयं दर्शपूर्णपास-शब्दः स्वर्गमाम-गन्दाया दर्शपार्यमास-शब्दश्च प्रायेण पर्वकालत्यासागानामनुयादः, नच विधेरा. ग्नेयादीनामियोदेशः श्रुतिजनिताशिरोपप्रत्ययविरोधादित्युक्तं प्राक, तामाग्र. जिप्रयुका धमाः सयाः। किञ्चमीमादिभिद्रव्यः प्रत्यक्षं मंजिनि त्यो ना. पत्रम, अवधातादयोऽपि यजिनिस्तावेयनोमादीनामेवोपना, सस्माले ताबदास्यास्तसामान्यादितरयु तथावं, यापि यजिविशेष प्रति धर्मशि- धिर्यपि च भावनया संम्बन्धात्तथापि पारिप्रयः तदूपत्यादयागान्ताणां भावनातराणां च, यथा लोके यादीमोऽयतिषिर्यवावेन परियष्टय्य इत्युक्त पापिघाहीकविशेपं प्रति ययाचं श्रुतं तयाऽप्यन्येषामपि चाहीझानां यया. वधिपत्यं गम्यते, नजिरूपस्य व्यक्तिविशेषस्य पञ्जिकरणम्य च भावनाधि- शेषम्याक्ता धर्माप्दूपाणामन्येपामिपि साधारणा इति शस्यमयगन्तुं, त. स्मात्साया धमा रत्यनारभ्योऽसिदेश्चिार इति प्राप्तेऽभिधीयते । ". धानविधियाय मल्लहवाश्यसमन्यितम् । अदपधानमयुकां विधत्ते पूर्यभा. यनाम् ॥ भायनान्यपतः पश्चादयोगार्थोऽन्ययः । ततः कमानहानां प्राप्तिराराष्ट्रात कुतः ॥ भायनान्यथितामा नांगवास्तुन्य कन्पना । अय. रित्यातरूपायाद्गुणामाधान्यसम्भयात् / याफलं भाग्मायामप्यन्धीयमान फन्नं चापरित्यागात्प्राधान्य प्रतिपयते, त्या कारणामपि करणात्मनासम्म फन प्रति गुणत्यमिति मयतां प्रति प्राधान्यम, रमेय हि काणं पाय लोशन प्रयत्तम मापारण फनमाधनतामाटाते, रसिकतेसास पेन शापारधिगण कायाप्य फनसाधनहपत्यमुपजन्य सा उच्यते तस्मात्र तुल्यकन्पत्यं, न व निःस्थमित्यंभायाता, नापि यागभायना निना. अन्याहामीति पाः । ३ सयति पा.. - ২০০ মানুষিক্ষায় না, অনুমানায়রিয়া নৱষামনা জানি ন রায় জানা যাহিযষয়, যান যামু মনি না আইনীন স্বীয়রা আহা বুনি মনি হালিইয়া যা, নাহ মামাবাঘিানাইয়াঘিযায়না- হন, নামইনমনারালামহীন নযgষ, ক্লানি সুমথি দলনায় অন, যা বি বি অ্যাঞ্জে যনি না জামান বায়নানাৰ নাথ অল্প মুনি ললে লাগলামান্না, ঘানায় মন দিয়া যাঘমা- মাথানষ মানায় , ন ব বাৰীয়াজাখাযেয়ালমান, লাঙ্গ দি সায়নর্ষেয়ান নাবাসন ইন্ধনদাসত্ব বিষয়ই গ নামহমান মানুষ সামাৰ, নাম্বাঙ্গে মানা ঘমাঃ, ননানুগন্ধি মাদ্রি অনিয়ন মন্ত্রাহি মিয়া- যথিয়, মা বা থানাজমঘাষনারও কম। অসদুয়া যন যানিয়া বুনি দুন" খুন, নয়; মায়া যা ইন জার্মানি হয়ঞ্জ মইয় চুয়ালবামঃ “যান- মান"লিন, যায়নাৱৰম বিযেন মানছু রূষ কার্যবিবিনি, মিলিগ্রহানিয় মন্বনামধানা লিমিননান, নয় সয়ম্বনানামনি । নাগরিসায়ননি থবা দুয়া নিয়মির सू० समाने पूर्ववत्वादुत्यन्नाधिकार এলানিয়ামে। ৫ ২৫ বান্ধার তানিয়ামগ্রিকা “ নিছনি জানি লাল মঙ্গ নী”ন নানা বানায়া শিক্ষা বিষয় সুমন এমনমিনার- নান, ময়; কিনা?? কন হয়ন্ধিযাননি তিথি ?- = '। । এত ব্যয় নি । a মানাRিথারিনি । খায় নি । ৮ স্বাfিন ধায়া র স দুঙ্গে।
सप्तमाऽध्याये.प्रथमः पादः । ५०१ रिति, तत्रता-शब्दः सविहिवचनत्वाचनवेशपिकाणां चामविहित स्वाब तहाचमा, चोदप्राप्तास्तु ज्योतिष्टोमधास्ते च श्येनेऽपि विझ. मानास्तासादृश्पमिपारापादयन्तीति, तदतोऽयमनुबाद इति प्राप्ते घुमः सत्यमितर- :-शब्दः सनिहितमभिधत्ते न तु तन्मात्रं, किन्तु पूर्वनिर्दृिष्टस- दृशं सचिहितं च यद दुयं तदभिधने तदिह यत्सविहितं ज्योतिष्टोमिक नत्यातसदृशम अप्राकृतानां सप्ताहादीनां पूर्वमुक्त वात । यत्त्वप्रा. कृतं लोहितोष्णीयादि पेनवैशेषिक तामप्य सविहितं तथापि सादृश्य. मस्तीत्यवश्यं हातव्येऽन्यतस्मिन धवनार्यबत्त्याय सविधि हित्वा सादृ. श्यपरियोण स्पेनवैशेषिकाणां पादः । यदा चादकप्राप्तानां विष्टुत्या. दीनां विकार इयुं विटुतिमित्यादिना पूर्व विहितस्मत इतरच्चादकमा- प्तमितर-गब्देनोद्दिश्य तस्य लोहिताणीपादिविकार श्येनार्दादिश्यते, एवं सचिहितवचनवमर्यवत्वं च वचनस्य भविष्यति ॥ एतदयालयाानीस्यादिना सू० पश्वसवरेपर्थवादानिदेशः सन्नि- पञ्चवधि:पु मार्थवादविध्य. तिदेयाधिकरणम् । धानात् ॥ ३॥ धातुमास्येषु चत्वारि पर्वाणि येखदेवं, वरुणाप्रघासा, साकमेधाः, शुनासीरियमिति, सत्र वैश्वविझानामायानां पञ्चानां हविर्षा पद्मा- लणं तदारुणपधासिकेषु पञ्चस्वतिदिदं तदाह्मणान्येव पञ्चहीपीति, तत्र संशयः किं यत्तेपामर्थवाद: "धानानि वा एतानि हवापी"त्यादि तन्मात्रस्यायमतिदेशः सैधैयां प्रशंसेति ? उतार्यबादस्याङ्गविधीनां च? नव प्रयाजा इत्यादीनामतिदेश इति "पूर्वपां ब्राह्मण यत्तदुतरेवति- दिश्यते । चौटान्ते येन वाक्येन तत्तेषां ब्राह्मणं मतम् । अङ्गविधिभिः स्वा. हान्येध विधीयन्ते, न हापि सार्यबादकं तु वायं तेयां विधापश- मिति भवत्यर्यवादस्य तत्सम्बन्धः, तस्मात्तन्मात्रानिदेशः, नैवं, यापि विधिभिहरिपां न वि|पता । सयाऽप्यस्त्येव सम्बन्धस्तत्सम्बन्ध्यन- चोदनात । किन्वाहवाश्येमधारयनामापत्रं प्रधानवाक्यं हविषां सम. ॥ १ विचार विष्टुमित्यादिना इति तु पा.।
- গীথিয়াম মাদম মাহাবা বিঞ্জামিয়া কাব্য। যায় দিমিনি মিয়ানমাৰিঘীনা সু:, না- মানব । নেল্লো না হয় कपानन्द्राग्नदा सार्यवादवि म० एकरपालैन्द्राग्नी च तहत् ॥ ४ ॥ অনিবাথাম। শ্রয় নাম থিয় হালা অনুযায়য় দায় যক্ষ্য যান নুহৰা, নননাঙ্গময় সুখন ঘন থকা হয়না বইনগর থান” খুনি মন হা ইল্লাল চল চল তুমি ঘুম ম মানবজয় মাখিয়ে দুঙ্গানি মিমিনুuা সাক্ষন ॥ सू० पककपालानां वैश्वदेविकः प्रति ময বাসঘাদিয়না दवझये च सहयवदानस्य वच- নন ! 8 ! ‘বনাথ থাননিদৰৱৰিয়ালয়ে তার ঘামাননি? দি যা অাদমায়াদিয়? নি মাত্র একমায়া- চলমান ইলিয়ত্ব নানাtিs এ যন্ত্রণায়নি | দান গুর স্বাস্থ্যময়াদি যোগনিদযাইনা যান বায়ন নি অভিয্যসয়াবিন্ন্যাসিক মশিল্পায়াঃখ্রিহ্মত্র ম মনিকানরুন্নাহার বেনোদবালামনি মাথার আথালাসাদমিত্র মনহরান যায়গারহ্মান্ধ- লালায়মান । a নথি মদময় মুঘর: বাঃ । ৭ অথ অ্যাফিয়া গলদাহাই নিয: o:। • স্বল্পীঃনিয়ন সনিয়া- স্কিং। ম্ ি॥ ৫॥ । কয়দিন শাহিনি • ও নাবিঙ্গ ৪ এপ্রিলাপ सप्तमाऽध्याये तृतीयः पाद । ५०३ , "कप्रतीपु रयन्तरं गायती"त्यत्रानेन रथन्तर-शब्देन किं कब- तीतिदिश्यत इति परिजानार्य रचन्तरादिशब्दाः कि गीतिविशि- प्टाना"मभित्या शूर नो नुम” इत्यादीनां वाचकाः? उत गीतिमात्रस्य ? सि चिन्त्यते, द्वितीये तु मन्त्रलवर्ण अवंता गीति सामेन्युक्त, न तूपादितम् रह त्यतिदयविषयसिद्धार्थ गीतिविपयन्वमेव न्यायेन दृठोक्रियते तत्र गीतिविशिष्टापामृधि प्रयोगादृपचनत्यं विशिष्टयवनत्वे विशेषणभूत- गीत्यभिधानस्यांवश्यकत्वात्तदभिधाने च तत एव तदपिनाभूतायाभूचि प्रतिपत्तिसिद्धेभिधानतिकल्पमानुपपत्तीतिमात्रमेषामभिधेयम् । अतो ऽभिवत्यां यो गीतिविशपत्तस्य कात्यादिप्वतिदेशः । इति शस्वदीपिकायां सप्तमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥२॥ अथ शास्त्रदीपिकायां सप्तमाध्याये तृतीयः पाद आरभ्यते ॥ अनि टिनामा प्रा. सू० उक्तं हि कियाभिधानं तच्छुताव- लिटेशाधिकरणम् न्यत्र विधिप्रदेश: स्यात् ॥ १॥ इदानों नामातिदेश प्रस्तूयते, कुण्ठपायिनामयने धूयते "मास. मग्निहोत्र नुहोती"ति तपमिकाग्निहोत्रात्कमान्तरमिति स्थिते सं. श: किमयमग्निहोत्र-शटः? नेमिकानिहोत्रधर्माणामतिदेशकः? उस नेति, "भयारयिया सामानाधिकरण्यतः । नाममिदं तस्माद धमानसिदत्यति ॥ एकस्य त्यभिधेपत्य गाणस्य नापि सम्भयात् । नान्य. स्थाप्यभिधेयत्यमनकार्यपदोपतः ॥ न चाएरमाणविशेषत्वं नयमिके. नये होमियत्र प्रतिनिमित्तं सम्भति, रताय त्यग्निदेशत्यत्वं नाय. गतम प्रधर्मकरच कोण्डपापिनम्तद्वननत्ये सति न गोणत्य नेमकास्य युग्यो, नेमिनस्तु धर्मशान ततम्सनामेदं तत्सादृश्यविधिमयाऽन्यत्र प्रयुज्यते मादृश्य च धर्मनिमित्तम प्रती धर्मातिदेशोऽयं मासमनिहोत्र जुहोतीति .
५०४ রান্তীন্ধিায় प्राणीति नावाधान सू. अपि वा सरकर्मणि गुणाषा सिदेशाधिकरणमा पुन' श्रुतिः स्यात् ॥ २॥ "द्वादशाहे प्रथममह प्रायणीयोऽतिराव गवामयनेऽपि प्रथमेऽहनि वैश्वान ज्यामि, प्रायणीयमहर्भवती ति प्रायणीय-शब्द प्रयुल्य मान कि द्वादशाहिधानतिदेशेव? ति सयये पर्व वदतिदेशे ग्राधि- धीयते-“प्रायणीयपट पन निमितेन प्रा । प्राथम्येन सदस्येव mar. मनिऽपि न. 1 तम्मासिनिमित्तेन श्रुया नामत्वसम्भवात् । न गौण वन धमाणामतिदेशो वसल्पते । सु० विश्वजिति सर्वपृष्ट तत्पर्वकत्वात सर्थपृष्ठ-राध्देन पदएका ज्यौतिष्टमिकानि पृष्ठान्यस्ति । नातिटेगाधिराम । सर्वपृष्ठ-शब्दः ॥ ३॥ "विश्वजित्मप्टो भवती 'स्य मय किमय सर्वपृष्ठ-शब्दो ऽनुयाद.. उस एहदयन्तप्योर्विकल्पन प्राप्तयो समुजयविधि : रथवा বাৰিদানা গেছে লিয়াক্কা নানাসনি?ন, নয় ज्योतिष्टामे माहेन्द्रादिपु चतुर्प स्तोत्रेषु सप्तदशानि पृष्ठानोति पृष्ठ-शब्दप्रयोगासपा पठत्व तपा चेह बाद प्राप्त समय नि जानमेव विनित , तम्मादपमनुवादः, नेत्र परुद्रयन्तरसा माहेन्द्र स्तोत्रवचन एन पृष्ठ-शब्दो न लिङ्गममघायाच्चतु प्रयुक्त , तस्मात्र तेषा पृष्ट शब्दवाच्यत्सम रत्यप्राप्ता मर्धपृष्ठना चौदकेन प्रतो नानुबादः, चोटकन तु विकल्पेन प्राप्तयोदयन्तायो. प्रष्टयो भवत्व समुच्चयों गिधीपेन, नेवि मय-ग्दस्य घहुपेतयार दुयोरप्रश्नमात्मा. इहिझाना पृष्ठाना ध्योतिष्टोमयिकार एव विश्वजित पवनातिदेशक पुनयंदनासिदेशम्यान मन्यन्ध, महिमपृष्ठ-शब्द. पहहनामधेय सदिह गुणवृत्त्या प्रयुक्त यतातविमितानिर्देश रति मन त सत्यमेव, फर्मममा मातिपा।
५०५ सप्तमाऽध्याये तृतीय पाद । धिकरणपदनिमित्तोऽयमतिदेश इति नामाधिकारे चिन्तित , परमार्थतस्तु घाचनिक एघायमतिदेश । अवमथनामा सामिक धर्मातिदशाधिकरणम् । सू. तथाऽवस्थ मामात ॥ ४ ॥ वरुणप्रघासेपु श्रयते "वारुण्या निकापेण तुपैरवायभृय यन्ती 'ति, तत्र किमयभृय शदेनापा घ्युत्सक दार्शपोर्णमासिक चोदकप्राप्तमनव्य तत्र तुपनिष्काप्त विधीयते । अथवा सीमिकाधFथर्मक कर्मान्तरं घि धीयत इति सशये अपा व्युत्से मेऽप्यधभृय-शब्दप्रयोगात्तदनुवाद ! ननु तत्र गायोऽवभृय-शब्द , न चेह गौणग्रहण न्याय्य, तुल्यमिद तथापि गौणत्वम, अपि च ममानुवादे गौण तव तु विधा तस्मादपा व्युत्सेके गुणविधि सत्य ममापि तुल्यत्वमस्ति तत्तु प्रमाणवत्कमान्सरे प्रयुक्त स्वावतस्त्वपमाणक गाणस्व न हि शब्दस्य स्वरसादवगम्यते "अर्यान्तरे प्रयोगे तु निश्चित गापाता भोत, न चेहामा ध्युत्मकपरत्वेऽवभृय-सदस्य प्रमाणमस्ति, यन्तीत्यनेन तु प्रकरणान्तरन्यायेन कमान्तर विधीयते, तत्र प्रयुज्यमानोऽवभृथ-शब्दो मुव्यावभृधसादृश्य विदधतमानतिदिशतीति न्याय्यम् ॥ स. द्रव्यादेशे नदद्रव्यश्रुतिसयो- वारणामाचासिकामयस्य तुनिष्कामद्रव्य कत्याधिक गात्पुरोअगस्त्वनादेश तत्प्रकृति त्वात् ॥ ५॥ यदिद कमान्तर सकि पुरोडाशद्रव्यक्रम ? अत तुनिष्कासद्र ध्यक? मिति विचार,सत्रावभृय-शन प्रत्यक्षेण पुरोहाशाद्विधर्मप्राप्तेस्त विशिष्टकर्मविधिपरेण च तुनिष्कामस्य वाक्यभेदाद्विधातुमशक्ति पुरी हाश एस ट्रव्य स्यात 'अपूर्वकर्मविधिनाउने पापि चोदना । अन्यथा तुनिष्कासपदानश्यदोपत । तद्विशिष्टविधिस्तेन पुडाशम्य बाधन शुन्या हि पनिष्काम विशेपेण च चोदाते, अभ्य-शब्देन सु गौणत्वेन मात्रभृयधर्मसाधारणेन च पुरोडाशय प्राप्तिस्तस्मातम्य वाध ॥ रणम। २ याहयामिकापणतण ५०६ ध्ये धम्माननिदेशाधि करणमा शास्त्रदीपिकायाम যারানি स० गुणविधिस्तु न गृह्णीयात्सम- त्वात ॥ "अातिथ्याया वैष्णो नवपाली भवती"ति श्रूयते तत्रारबद्या. लादयः केचिदुमा विहिताः राजसूये वैष्णवस्त्रि कपाल इति श्रुते घेणा - ঝিমান্নাঘানানখিনি কি? নি মুয়াযৱিানা- नातिदेश मन्वानयोत्तर "श्रुत्या वैष्णव-शब्दोऽय देवसाया विधायक । न गायत्तिमाश्रित्य धमानतिदिशत्यतः ॥ निर्मन्यादिशब्दधर्म पतिदेशाधिकरणम् । सू. निर्मथ्यादिषु चैवम् ॥ ७॥ "निर्मन्थ्यनेप्टका. प्रन्ति यहिया यूपावटमवस्तृणाति आध्येन यूप. मनको"नि घहिराज्यनिमार्य-शष्टाः पाशुभस्य निर्मन्यस्य दार्शपार्णमा. सिकयौरव हिराज्ययोर्धमामतिदिशेने ? तिसराये, वैष्णव-गब्दस्यानति ইয়াযিন মাছudলমান যাননিয়ঙ্গম, মৰিয় दिशब्दानां समतिदेशमन्येऽन्यताधमाधमालाभात्साकाहाविधयः म्यु, सम्मादतिदेशका दति विशेष काहा लागतोऽपि मन्यनादिप्रकारलाभाव श्रुत्यर्यविधिमभये गाणत्य न्यायम यो प्रणपनि पत्य सू० सौमिकं तु प्रणयनमवाच्यं हीत. माधिकरणमा चातुर्माम्येषु चत्वारि पाणि, सत्र भूपो "टयो प्रणयन्तीति सम्माद डाभ्यामतीति सत्र भाष्यकार: सामिक तु प्रणयनमित्यादिभि. मप्तभि मूत्रधिकरणय ध्याचप्यो, प्रथम सादित वित्यो कि सीमि. फमिद प्रणयन मुत प्रातमिति पत्र प्रात चोदकपासवन নানানয়নধন্য ব্যায়াম নারিন্দঘর্মগ্রনি प्रणयने नवणयायत, मासामिक मति माने धूम मा ua fe मणपति-शन सौमिसम्य नामधेप, येन तनुपम्यापर, प्रणपनमा पता यायति । गति नेन मोमिकधमानासदे रत॥
५०० सप्रमाऽध्याये तृतीयः पादः । बते तच्च चोटकात एव प्राप्तं, तस्मात्याकृतस्यैवाघमनुवादः- स किमर्थः | परिसंख्या वा द्वयोः प्रणपन्ति न चतुर्विति, गुणविधानाचा वा परि- संख्यायाचिदीपत्वात् अर्थवादाऱ्या चा, तस्माद् द्वाभ्यामेतीति गुणानव. णादर्थशदस्य प्रयोजनमुत्तराधिकरणे वयामः ॥ दृयाः प्रणयन्ति प्रत्य- सू० प्रथमोत्तमयोः प्रणयनमुत्तरवेदिन- नेन मध्यम पाईयो: प्रणय- नाधिकरणम् । निषेधात् ॥ ६॥ तत्रैय चिन्त्यते कतरयायोरिद प्रणयन ? किमनियम ? उत प्रथमा- समयो ? रूत मध्यमयो रिति विरोपाभाघानियमः, न घेवदेवमुत्तदि- मुपयन्ति न शुनासीरीय" इति उत्तरवैदिमतियेधस्य प्रथमोत्तमयोदर्शनास तयेरिवेदं प्रणयन प्रणयनामुत्तरवैदिः, तदादि प्रथमोत्तमयोरिद प्रणयनं स्यात्ततस्तयोरुत्तादिः मानाति प्राप्ती सत्यां प्रतिषेधो घटते नान्यथा, तस्मात्म यात्तमयोरिति प्राप्त भिधीयते मध्ययाः स्याद् गत्यर्यवादना. क्यशेषात, तस्माद् द्वाभ्यामेतीति गतिसाधनभूतयोरिटं प्रायनमिति गम्यते, गतिसाधनत्वं च मध्यामयोः पर्यणरुरुतस्तवादशगतं, तस्मामध्यप्रयोरि- दम्, एतदर्थवादस्य प्रयोजनं, सहशेन हि मध्यमयोः प्रणयनं व्यवतिष्ठते, तु प्राप्त प्रणयनस्य मधमयोरनुकीनं, गुणा. मिति बमः, अस्मिन् हि प्रणयने उत्तरवेदयामग्निं निदधातीति श्रुतं यदा चैतदर्थवादव शान्मध्यमयोः प्रणयनं व्यवस्थापितं तदोलावेना. भनि निदधातीति एतदपि मध्मयोरेव स्यात् अन्यया चतुर्वपि स्यात, तस्मादुत्तरर्वेदिं मध्यमयोरुपसंहा सार्थवादकाय प्रणयनम्य पुनःश्रयणम् यत्तु “न घेखदेव उत्तादिमुपवन्ति न शुभासीरीष'' इति तदुपात्रत्रय.. न्तीति पचनान्तरणाविशेषविहितोतादेः प्रथमोत्तमयोः प्रतिषेधाति न किञ्चिदनर्थकम् । इदं तु व्याख्यान वार्तिककारो नानुमेने यत्ताबद्धक्तमथे. पादाचा पुन अतिरिक्त, तत्र नाविधीयमानेऽपवादः सम्भवति "विधिना त्वमशाक्यत्यादि"ति न्यायाविधिोपस्यानश्याव चोत्तरवग्रुपसंहारः प्रयोजनं तदसम्भवात, सत्यपि हिटगः पर्वण: सार्यवादप्रामाणपना- नुवादे थाक्यातरणाग्निनिधानानुपादन चिनियुज्यमानौतादिश्चतुर्वपि भवतु व्यवस्थान किमय
Hoc
আন্তঃীমাথা
স্বাহামানিয়ানমন্ত্রান মন, মণি থানীবানুন
মোনাঘিনায়মাঘীনাথ ন মহলই ভরিমনি নয়
নীঘি নন দমাদমথ্যা মামলায় শ্রহিন, ওম
দই দ্বিতিয়ায় ভুনি ওনষ্টামনি নিঃীৰ যিখন
সমযান্য নিন নি না যা সহনী। ঘন হন।
নামি সঙ্গয়া মর্থন নাহি নুমানই য ন নন
ইয় মন্ত্রীরদ্বয়াল বুনু মনি রান্না া ন মানি
সলমন নালনাধনামাৱৰীয়, যা স্ব খাদ্য দুয়া ম
যনীলানা দিন মন খারাথনীলunf মিনিয়া
নাৱৰান্তিনিয়ায় মায়ায় মনিঠন ন গুমানী
নন ন হ মন্ত্রী মিনি অবনমন যান, মানি বন্ধ
মালাবান্ধা নাসায়নি’নি মুন্নাঘর, বি নময়।
নক্ষনাথ মুন, মনোনিমাম যম ‘দুয়া
ময়লা নি কিছু যখন ? মন নামিক ও মুনা? মিনি সিং
স্বয়হ, নখ যনমামনুন্নযানয় বানিয়ন মাদকাসক্টৰ ধন স্বনি
জায়গায় ব্যাথা অট্টগ্রাঘা বা অবিন্যাসন্তান নাথ
fলী ব্যায়ামণি ময়ম- মমক বালিকা aষায়ন
লযথা সমিহাদুঘনি, নয়া ধানমনিগ্ন ন যায়
নি, ন অথবা অনীশ মনি নাননে ফরম
হাসানথিয়ামঘমামা মনিয়ানমা, গলি ঘর
সঘনালাতে কামিজ অবনমনা নিয়ম নথিয়ারি ৪
সমা আন নময় সময় দামিহমানহানি মুহ
| ময়মনথিয় ময় কান, নাঘ ৪ ঘনিখ দি ঘন ঘন
মেঘনা, মামি মনে মলাইহিল লিখন নি
| মানমিম, ন হি সয়াঘৰীয়মমামিফামঘাষঙ্গ। মায়া
নাই ও ঘন যাহন, নমামহীনমানবান্ধি ঃ
নিলন মানুহনীষন'। যথি হয়নাৰ দুন নাহি যা
सम्म ध्याये तृतीयः पादः । ५०९ न्तरे पाहवनीया द्वावग्नी प्रणयत इति वचनात्तदेकार्थत्वादनेन वचनेन प्राकृतप्रणयनोत्तरकालमाहवनीयादन्यन्तरप्रणयनं पशुबन्धद्विधीयते, तन्य गत्यर्थबादशान्मध्यमयोः पर्वणाभवति परिसंय्यार्थमित्यादि सूत्र. चयं त्रयाणापि पक्षाणां यथाक्रमेण प्रयोजनक्रथनार्थम् उत्तादितिषेध. स्तूपात्रययन्तीत्यस्य सामान्यविषयस्य पर्युदासार्थः, सामान्यविषयत्वं चास्य भाष्य एक दर्शितम् ॥ म्बरमामादिशब्देन धर्मा सू० स्वरसामैककपालामित्तं च लिङ्ग- "तिदेशाधिकरणम् । दर्शनात् ॥ १०॥ गवामयने स्वरसामान उकथाः सप्तदश स्वरसामान दृति, अन्यत्रापि भूपते "पृष्ठः पडहे। Tो स्वरसामाना"विति, क्रिमेता स्वरसामा- नाविति गधामनिकस्वरसाधिकारा? वुत न, तथा वैश्वदेशे पर्वणि घेखदेष्यामिना दावापृथिव्य एककपालः" अन्यत्रापि मैत्रावरुण्याऽऽमिता पारुण एकमपाल इत्यादायेककपालामिता वैश्वदेविकापालामिक्षावि. कारा? उत ने? ति संशये स्वरसामादिशब्दानां गुणविधित्याद्वैष्णधश- ब्दबदलिदेशकत्वात् न द्विकारत्वमिति प्राप्ते धूमः अनन्यतिभ्यो लिडेभ्यः स्वरसामादिचोदनाशब्दोपहितेभ्यस्तद्विकारत्वं, लिङ्गानि भाष्य एष दर्शितानि ॥ याच ददातीत्यादी वाम- पादिशब्दानामातिनिमित सू० कर्मजे कर्मयूपवत् ॥ ११ ॥ साधिकरणाम् । फर्मनामधानामग्निहोत्रादीनामुक्तमविदेशमा योगिझानां प्रा- यणीयादिशब्दानां गुणविधीनां च वैष्णवादिशब्दानां लिङ्गविशेषगन्यानां नास्त्यतिदेशनिमित्तत्यमित्युक्तं कर्मनामयदेय संस्कारनामां यूपादीनां सिमेवातिदेशमत्वम्, इदानी धास.प्रभृनीनां संस्कारनिमित्तत्यमेशान्ति नातीति चिन्त्यते, "वासो ददाति अनोदातीति विनन्तवणं च हत्या घासोऽनग्य नियाटोय दातव्य ? मुत यथा सिद्धमेय दातव्या मिति संशयः, तत्र धानतरण क्रियायां सत्या शब्दप्रयोगात क्रियानिमिता वा.
५१०
বলিকানাধিকার।
शास्वदीपिकायाम्
सा-शब्दो ऽन:-गदश्व क्रियामेव दानातया विधत्तः, तम्मासाऽनुष्ठे.
या दानं फुर्वता, एव प्राप्ने व्रमः जातिशब्दाविती जात्यन्वयातिएकानु-
विधानाम्नालिस्तु मिशऽभिव्यहाति सटुत्तरकाले,शब्दप्रयोग न तु शब्दः
मिपावाची, तस्मात्र क्रियातिदेशकत्व शब्दयोः ॥
त्रिन लाकिनी स० विशये लौकिकं स्यात्सर्वार्थत्वात
न वैदिकमर्थनिर्देशात् ॥ १२ ॥
"अग्निमुपनिधाय स्तुधीत"ति किमाधानसंस्कृतोऽग्निराधनी-
पादिरूपविधय उत तोकिकत संशये सस्कृतम्य प्रयोजनापेठ-
त्वासामान्यवधनोऽप्यनि-शद्धस्तद्विषयत्वेन गम्यमानः संस्कारमुनि
धानावनातिदिशतीति पाने नमः "हिमाभिधायित्याच संस्का.
सिदेशनम् । होमादिभिः फलाहा मस्तानां निर्वातंता"पदावहनीये
जुहोति गार्हपत्ये हवींधि अपयतीत्यादिभिराहत्य प्रयोजननिर्दैशाव प्रयो.
जनान्तरमाइधनीयादयोऽपतन्त, अग्नि-शब्दोऽपि लातिमानत्वात
ज्जातीयं पत्किञ्चिद्वाविपन लोकसिमेवोपादाय सता- न संस्कृतम
चते, स्मालमिक उपनिधेयः ॥
उपायो पो भवति इत्यादी
भूपपष्टम्य सस्काराप्रपोजरता सू० संस्कृतं स्यात्तच्चब्दत्वात ॥१३॥
धिकरणाम।
"उपशयो यूपो भवतो त्या संशयः शिमुपाये पूपसंस्काराः परि.
घ्यायादयः कार्याने नि, तब यूप-शः उपराये प्रयुज्यमानम्मानििदये.
सत्यं, यदि यूपत्व विधीयते विधायशामाशाद पनेमागोऽयं यूपी
भयतीति, तस्मादनुपादोऽयमुपगपस्तुत्ययान मस्कृतिमपेतते, सम्मालो.
किका पधा, फेचिोदनादय उपराये पवनादनुष्ठीयन्ते सेन निमितेन
गाय वादः॥
पटापलिष्टन्ते रत्याश २० कर्मपाः पृष्टान्दः स्यात् तथाभूः
पटमदाय पागदafont-
full
सानो पो पृष्ठतिष्ठा तिमि पृष्ठ-गदी स्वामिष्टामि.
फरवधानिर्देशक पृष्ठधर्माणि कमाणि फुर्यादितिमानि एउमाद
THDAman Ori
4
सोपदेशात ॥ १४॥
. - सप्तमाऽध्याय चतुर्थ पाद । ५११ श्यादेव स्तुत्यात्मकानि भवन्ति । इत पृष्ठसाधनेषु स्यन्तरादिपु पृष्ठ-श दम्रग्नरभिधान चोदात इति तत्र "उपतिष्ठतिना तायदपत्र कर्म चोदाते। पृष्ठ-शब्दोऽपि तस्यैव विधत्ते पृष्ठतुल्यताम। उपतिष्ठतिधातु समीपस्यि लिवचन प्रत्ययो भावनावाच, तदयमर्थ अग्निसमीपे तिष्ठन पृष्ठम दृशै कर्मभि कुर्यादिति, यदि त्वभिधान विधीयते तदा उपतिष्ठति समीपस्थितिवचन सत्रभिधान लतयेत् पृष्ठ-शब्दोऽपि तत्साधनमित्यु भयोलतणा स्यात । अस्मत्पते पुन पृष्ठ-शब्द एब धर्मलवणेति व्याया नय पर । उच्यते 'नघन्यत्तिता पृष्ठ-शब्दस्यहाभयो समा। उपतिष्ठति धातुश्च समीपस्थितियाचक" । न वय धातुनाऽभिधान लक्ष्याम किन्तु समीपस्थितिरेख धातुनाऽभिधीयते, सा तु समीपस्थितिभिधानाति महे, कथ मन्च'कायोऽर्थ वर्तमामादुपपूत्तिष्ठतेरात्मनेपद भयति समी पस्थितिश्चानेनाऽभिधीयते, न यया ममीपस्थिती मन्त्र करण तथा यतितय, न चाभिधानादन्यत्र सामान्मन्त्र करण, तदादीय समीपस्यि तिमिधानार्या स्यात्ततोऽस्या करण मन्त्र सम्पटात, प्रधानाधीन हि लदङ्गानुष्ठान भयति असोऽभिधानार्यस्य समीपस्थान कुनमन्च समी पस्थिते करणमिति शम्य वतम, अतोऽभिधानाय समीपस्थिति बदन उपतिष्ठतिमन्त्रकरणाऱ्या भवन्त्रात्मनेपद लभेत्यात्मनेपददर्शनाटुप स्यान प्रयोजनभूतमभिधानमनुमोयते । तदयार्य पृष्ठसाधनस्यन्तरादिभि समीप स्थित्वाग्निमभिदध्यादिति, तस्माभिधानचादति सिहम ॥ इति शास्त्रदोपिकाया सप्तमस्य तृतीय पाद ॥३॥ -- अथ शास्त्रदीपिकाया सप्तमाध्यायस्य चतुर्थः पाद श्रारभ्यते॥ सू० इतिकर्तव्यताविधेर्यगते पूर्व श्रय साय रोति फसध्यतापत्याधिकर पम्। त्वम् ॥ १॥ ও হয়ন্তি অনমগাসিনি হা।
| उच्यते 'दिकी दिसत्वन सामान्य मातिष्ठने लोकिको ससानया) मा'। मनु सेोऽपि वेद पावित्पत्पन्न एव निन्यान मेपालनिामा यसै सन्मध्ये तु प्रमहादोषानिक किञ्चित्यते, तेन दर्शपूर्णमामादी । नारपस्यानम । किञ्च मापादीनि तानिनोन लौतिकी शास्त्रदीपिकायाम गतो नामानिदेश, इदानीमानुमानिफेन वचनेनातिदेश उच्यते "सौर्य च निषेद ब्रह्मवर्चसक्राम' इत्यायुदाहाण, तब प्रभ सादर चिन्त्यते-मित्र कुतश्विमा प्रदिश्यन्ते ? ति माणभावावातिदेश, उच्यते पात्र भारद घायसमिति भावनामितिकर्तव्यतापेठामुपदिश्य श्रुत्यायुपदेशेन तम्या इतिकर्नयताया अमभपंपावन मन्यन सिद्देतिक संव्यता पुत्र शास्त्रेणाहुरेलेनि निश्चीयते अस्ति चान्यत्र लौकिो पाणि स्थालीपाकादी चैदिक च दर्शपूर्णमासादी तयोरन्यताविह टिस्यने रति स्थिते दह विन्स्यते तोक्रिकी वैदिकी ति वैदिको हि निवडत्या चिनु नान्या शक्यते । लौकिमी त्यनिवद्वत्त्वात्सर्ववैधानुपज्यते ॥ द्विीति कात्तै यता प्रत्यक्षेण शास्त्रेण दर्शपूर्णमामादिषु निबट्टा नान्येन समन्ड । क्यते, न हि अतमिलिश व्यता बाहरण दर्शपूर्णमासपोरितिकत प्रमा विधाप पुन सोपादापि विधातीति भवतिच साधारण्येन हि धान पकरणोन यास्यितस्याद्विधानम्य, न च शास्त्रमन्नाणेतिकताता न्यय सम्भवति, तस्मात्र वैदिकी, लौकिकी तु पार्षणाटकादिषु धनु হাকাব্য গ্যালয়নি মন ই দ্বীর্ঘায়ি যেন মায়ার दर्शन सु घर नित्यानुवादपचनानीत्येव परिहत, मान्नाशिफीति प्राप्त बायस्याध्यस्यपेचिना । दिकम्य तु कर्मण भावापेक्षामा दिए -মার গীয় নিন নতুনিষ্কাধাকিয়ানাক্ষিকায়ৱমক : মিনারালামিক্ষ্যচবি দুইজি ময়মনশ্লিাঘারা যায়। पास । सत्य, Rurप्पसदृश एव कप मानिकमाधिमा हिमपी - समता पाराशेपासने फया, तर र्यातको बादिको যথাসম্ভইংখালাম্যমন্ত্রণ " च निपटायादमी नायर नेतु शसि मन्न ५१३ सामाध्याये चतुर्थः पादः । समाननिधानत्वे हाय दोपः स्यात, अतिदेशेन त्वन्यत्र गती नियत्वं गुणं एक, न हि चिनिबद्धान्यत्रानिदेष्टु शस्यन्ते, न चानुमानेन लौकिको गया कल्पयितुं गणगगादियु तदभावनानक्रान्तिमत्वात् । तस्माद्वेदिक इत्या भानः सोयाविष्वतिदिश्यते, स चायघासमयाजाधिपदार्यजन्यदृष्टादृष्टी- पारधारूपितम्लेपामुपकाराणां पदार्यानां च प्रापको भवति, द्विधाय व शास्त्रमासायादिवास्यशेषत्वमुपगत भवतीत्यनेनाभिप्रायेण विध्य न्तो धापतित चोदनायामित्युक्तम्, अस्तु वा विध्यन्तस्य मात्रातिदेशस्त- चाऽपितन्धितया निरूपितरूपस्यातिदेशो न तु पचापाठमेव शास्त्रं प्रतिष्टितेरपि सम्भवति, यत कहाधेि। न स्यातामिति चाडोत, य. चापि वासणामेन सातादतिदिष्टम् "एतद् ब्राह्मणान्यत्र पञ्चहयोपो"ति तत्राप्यन्यसन्धिन सतस्तेनैव रूपेलिदेशाटूहादिसिद्धि यदि "शानये मुष्ट नियामी"त्यनेन रूपेण सार्य प्राप्यते ततोऽग्निपदम्य देखनापदस्य च सप्रतिपनपत्यादेव देवतापवियतयेव तठितमग्निपद रूप त्ववित्र. वितमिति न शश्यमास्यातुम् । अग्नि पदरूपमेश विवतितमित्यापोत, ततो न मूर्यपट प्रतिप्येत, नाग्निपर्ट बाध्येत, अतो नोहः मिध्येच घाध । यदि तु पश्तो निरूपितरूपस्य शास्त्रस्य विकृतिसम्वन्धस्तदा प्रकृताग्निप. दस्य देवतापीरूपमतिपत्तेयनापटरूपमात्र नितिनं दृष्टार्यत्याना ग्निपदरूपम, अदृष्टायेत्या घतापदादिनिज्ञासया नान्तरोयकत्वादग्नि- पदमधीनमिति निश्चीयते, तत्र सौर्य तादृयपमन्वानिदेशादग्निपदस्य घातदूपत्याल स्वरूपस्य नाधिस्तित्वात्तविरत्तो सत्या देवसाधाविना मूर्य पदस्य प्रतेपाटूहयाधा सिहा भयतः, तस्मादिकातिदेशः । गयामपने ऐकाहि स. हादशाहिकमहर्गणे नत्प्रकृतिवाद- सितम्यतानुष्ठानाधि कादिक्रमधिकागमात्तदारयं स्यादे- काइवत । रदानीमानुमानियवननामधेययोनायलं विन्त्यते, गवामयने ज्योतिगारायुरियादिमजा युक्ता यागा उत्पबास्तपां गणात पातित्वात कायम।
५१४ , शास्त्रदीपिकायाम् गोयु द्वादशाहम्यति द्वादशाहविध्यन्त प्राप्त , नामधेयाच्च ज्योतिराटी काहविध्यन्त , साविस्टा दृयेऽपि क्रियन्ने, विद्वेषु कि द्वादशाहिका' कसंध्याश्चादकोबलवान ? उस नामबलीयात्वादेवाहिका? ति मये, वि शेपाभावानियम, 1 अथवा चारकोबलवाफन्तसम्बन्धोत्तरका चेति कर्तव्यतामाहा, प्रयोगवरको च फलसम्बन्धान तु तत्र नामानि यन्त যাইনিলিঅনননিদ্রিয়, যexানা হাছিমানিয়া स्थ तनावगम्यते । यासु सूत्पत्तिचोदनासु नामानि श्रुतानि तत्रालयफल स्वादमत्यानित्यभाघापेक्षाया नातिदेश, फलप्सम्बन्ध तु प्रतीक्ष्य पश्चा दादिशयि नामधेय पूर्वावगतगणधर्माविधेिन प्रवर्तते, तस्माचोद को बलीयानिति प्रापोऽभिधीयते "प्रत्यक्ष भूयते नाम चोटकमयानुमानिक । न मत्यविद्यार्थमनुमान प्रवर्तते । रवि फलसम्बन्धाधीतिकर्तव्यता- SSकाडा प्रयोगवाक्य प्रस्तपते, तयाऽपि प्रयोगवाक्यमुत्यत्तिचोदनावगरू पाणि कर्माणि मालोच्य फले नियुड़े तानि चालीच्यमानानि माधि शिष्टान्येबालीच्यन्ते इति निमित्तातिदेश प्रत्यानिमित्तत्वाची गम्यते कि चात्यक्तिवाक्ये वपि भावनास्वाभायाजाIn arपेठा, तम्मTTA बलीय , बिचमाभिधानलस्तवादित निहातिदेशनम् । अनुमान सापि सत्तया भविता तस्य विशेषाचन इति शास्त्रदीपिकाया सप्तमम्य चतुर्य पाद समाप्त ॥ समाप्तोऽयमध्यायश्च ॥ अथ शास्त्र दीपिकायाम् अष्टमाध्यायस्य प्रथमः पाद प्रारभ्यते। प्रय तिताधिकरणम् । सू. अथ विशेपलक्षाणाम् ॥ १ ॥ विधताधिकरणे सोर्यादिषु भानुमानिन बचनेन वैरिकीतिक संध्यताऽस्तीन्युक्तम् । तस्यैवेदानी विशेष उच्यते, कस्य विध्यत.? वयात अष्टमाऽध्याये प्रथमः पाद । ५१५ . इति? प्रथमं तावविद चिन्त्यते किकस्मिन्कर्मणि सर्वधर्मातिदेश ? उत. ने? ति । ननु विध्यन्ताधिकरण राव लोकिक्रयेदिकविध्यन्नसमुच्चयमारवा मियो विप्रलियेधादित्यनेन मत्रेण कयम्भावापेक्षायामेनैवेत्यम्भावपूर णाच द्वयो. सह प्रवृत्तिरित्युक्त, तेन गतमेतत्सत्य, समुच्चयस्तत्र निरा. हतः, इह तु सर्वविध्यान्तानामेकत्र विकल्पेन प्राप्तिरिति पूर्व. पन: उत्तरस्तु निघत एव पस्मिवेकः प्रवर्ततेन्यया झायर्यास्यतः शास्त्रार्थः म्यात्तस्मावियमेनकस्यैव दर्शपूर्णमासादेवियन्त एकस्मिन्सोयादी प्रवर्तते सत्यमेव युक्त, कर्यान्वदमनगम्यतेऽस्य विध्यन्तोऽत्र प्रवर्ततेऽस्य नैति, तदभिधीयते- विशेषकर्माधर्मा सु० यस्य लिगमर्थसयोगादभिधा- तिदेशाधिकरणम् । नवत् ॥ २॥ यस्य कर्म यो लिई चिहमुपस्यापक शब्दगतमर्यगतं वा यस्यां विश्ता दृश्यते तस्य विध्यन्तम्सप्या प्रयत्तेते ययाऽऽग्नेयस्य मौर्य, नया हि निपतिस्तहितेन देवतानिर्देश एकदेवत्यत्वमपिधद्रव्यमवमित्याग्नेय. चोदनया दृष्टसम्बन्धीनि सार्यवाक्ये विध्यन्तापते दृश्यमानानि तामुप- स्यापन्ति, सा च स्वाय, यया च भावना तस्याः स्वार्य, धनांशाविहानतितत्वादनादृत्य तृतीयोऽश इत्यम्भावरूपोऽपतासवि. धियोग्यत्वेवाक्यपत्वनात्र सम्बनते. सदयमर्य. ययाऽऽग्नेयेन स्वर्गः कृतः तया सौर्यण व्रह्मवर्चसमिति, एयमनेकदेवतेप्वग्नीवामीयेन्द्राविध्यन्त प्राध्यद्रसपूपागुयाजस्य पयोदध्यामितादिपु दैतपशीच सानाय्यस्य पर. न्तापु दैवम्य एकादशिनेषु सबनीयस्य, पशुगणान्तरेषु ऐकाशिनस्य, अश्य- केषु सोमस्य, अहगणेषु मत्रेषु अहीनेषु च द्वादशाहस्य, सवत्सरादिपु गया. मनिकस्यत्यादि द्रष्टयाम, एलमिह विशेषातिदेश उत्तरस्त्यस्येव प्रपञ्चः। सामे शेष्टिमधमा सू० प्रश्त्तत्वादिष्टेः सामे प्रवृत्तिः नतिदेयाधिकरणम्। स्यात्। ३ १ तियेधः स्यादित्यनेनेति पा , ततःसाध्यसा- ५१६ शास्त्रदीपिकायाम् अग्निहोत्र दर्शपर्णमासयोज्गतिप्टोमे चाहनावधाताभिष बाटीनि दृष्टायोन्यानि निराकाडोकरयासमयोनि तेश्व निराकाह- स्वातिदेशी नास्ति तथाऽपि सोमे दर्शपार्णमासिकधर्मातिदेश केनधि- हेतुना शङ्कमान नियमिदमधिकरण क पुनरसी हेतुतिणीयादि- खत्रभृषपर्यन्ताविष्टियु पशुयु च दशंपार्णमामविध्यन्तोऽतिदेशेन प्राप्य माण मनसि विपरित तामध्यतित्यान्न समस्य तत्रापि तदन्वय शङ्कते "तस्यैकशत प्रयाजानुयाजा' इति च दर्शनमवकल्पते, तस्मादिष्टिः मामे प्रवीति सोऽनिराक्रियते नानपेने प्रवृत्तियुक्ता प्रधानादिक तु খ্রীয়ান অজয়লানয়নমা নায়ন বুনি नास्ति सामेऽतिदेश। शेन्टाग्नादेव शेष्टिक - म० इष्टिषु दर्शपार्णमासयोः प्रवृत्तिः मासिदेशाधिकरण स्यात् ॥४॥ "सायं च निव"दित्यादिषु रष्टियु निर्वस्त्यादिसामान्य दर्श पोणेमामवियन्तोपस्यापनात्तस्यातिदेशः । इदं च यम्य लिङ्गमित्यम्य प्रपञ्च इति नातीय पूर्वपत्रे पतितव्यम् उत्तत्रापि सर्वत्र । श्रामीचमीयपनी दार्शार्णमा विधीतिदेशाधिकरणम् । सू० पशी च लिङ्गदर्शनात् ॥ ५ ॥ पशावयानीमीय तद्वितन देवतानिदेश, बालभतिश्च दर्शयो. पैमासमादृश्यम् इटावयालतिविग्रने ईशामालभेतति, दण्यते च पी. মােহিকৃথানিযiHরয়া, মাহিমান্বিন । सानोमादिया मानवामी पHinाधिका म. टैक्षम्य चेतरेषु ॥ ६॥ इतरेषु सबनीतिकवादिषु पशु प्राणियसत्वसामयाशिसम्भ विद्रशमस्कारलाभाच देवयानीपानीयस्य विमन्त. मायादित अष्टमाऽधाये प्रथमः पादः । ५१० ऐकानिया सधनध- सू० ऐकादशिनेषु सौत्यस्य इरश- म्मातिदेशाधिकरणम् । न्यस्य दर्शनात् ॥ ७ ॥ ऐकादशिनेषु पशुपु सुत्याकालत्यप्तामान्यातिरकाद् द्वेरशन्यदर्शनाच्च हे द्वे रशने यूपमृच्छत इति सवनीयस्य वियन्तः ॥ पशुगणेषु प्रकाशिनधी मू. तत्पत्तिर्गणेषु स्यात् प्रतिपशु सिदेशाधिकरणम् । दर्शनात् ॥ ८॥ यूपसौत्रामण्यादिषु पशुगणेषु गणात्वसामान्याधिक्यादैकादशि- नविध्यन्तः ॥ अध्यक्तयजतो सोमिक- धमतिदेशाधिकरणम्। सू० अव्यक्तासु तु सोमस्य ॥ ८ ॥ "विनिता यजेते" त्यादिप्वकाहादिपु द्वादशाहे च किं दशंपाय- मासिको विध्यन्त उत सौमिक इति संशये विशेषाभावादनियमे प्राप्त उच्यते सीमिकः स्यादव्यक्तत्वसामान्यात्केयमध्यकता यागार्थतया विनियु. कदेवताविरहः, यत्र तद्वितचतुर्थी मन्चवर्णयोगार्थतयैव देवताविनियुक्ता. स्तव्यक्तम् इतरत्त्वव्यक्तं तथा च विश्वनिदादयः सेोमश्च । मनु ऐन्द्रयायवं रहातीति तद्धितेनेव देवताऽपि समिविहिता न यागे देवताऽनेन विधी. यते, किन्तु यहणे तदतायास्तु पश्चादार्थिको यागसम्बन्धोन तु प्रथम- मेघ यागान्वय इत्यध्यालयम, अतः सोमविध्यन्तो विश्वनिदादिपु.॥ श्रदर्गयोपु द्वादशादिका धर्मातिटेगाधिकरणम् । सू. गणेषु हादशाइस्य ॥ १० ॥ द्विरात्रादिष्वर्गणेषु अध्यक्तत्वं गणत्व चाधिक विटाते तस्माद द्वादशाहयिध्यन्तः, एवञ्च पचीसंथानान्तान्यहानि सन्तिष्ठन्ले इत्यादयो गणधा लभ्यते । संघसरसचे गवामयनि • गव्यस्य च तदादिषु ॥ ११ ॥ धम्मातिदेशाधिकरणम । संवत्सरसत्रेवादित्यानामयनप्रभृतिषु संवत्सरसत्रात्यसामान्यात्सं. वत्सरनियमलिप्सया च गयामय यध्यन्तः ।
५१५ . शास्त्रदीपिकायाम् निकायिनामुतरेषु निका. सू. निकायिना तु पूर्वोत्तरेषु विधामानिदेशाधिकरणम। प्रतिः म्यात् ॥ १२॥ साहस्रा मामला इत्येशमन्नया युगपत्प्रस्तुत्य पश्चात्क्रमण धि- हिता यागा निकापिन इत्युच्यन्ते सपा प्रथमोधर्मशानुत्तीपू किन्तनो धमा प्रयत्न्त ? उत सामिका इति २ मशये असत्यात् सौमिका इति प्राप्त एकनिकायविनामवचारसामान्याधिसमस्तीति पूर्वधि- यन्त उत्तरेयु तथा यदस्य साहसस्येत्यादिसाहमादिधर्मदर्शन पूर्व- धर्मप्राप्ति दर्शयति । फबाटोनामनतिद्वे सू० कर्मणस्त्वमरत्तित्वात्मननियमकर्टस. शाधिराम मुदायस्थानन्वयस्त इन्धनत्वात् ।। १३ ॥ फल स्वर्ग, नियमो यायनीवकता, कती स्वर्गकाम: समुदाय भाग्नेणादीना पण मि. साहित्य किमते वितिय सायर्यादिषु मिय प्रदिश्यन्ते नेति भदेह, क्षतिसम्यन्धाद्विशतातिदेशन प्रधानादि- घदेशेषामिति प्राप्ने भिधीयते । “प्रकृत्य व निबद्धत्वाद्विशन्या मह नान्यः प. I न धातिदेशतः प्राप्तिरित्यभाधान्यधादृते" " कय भावापेक्षा हि वितिभायना पटेय प्रभाविष्यप्रायन एहीत तदेयावत, न फला दीनामित्यभायान्यय फलनिययाः पुरुषास्यास्वर्गकामाइपि न फमा कर्मश तदर्थमित्युक कामाधिकरणे, तथापादीनि पाप सल्ययत्सल प्रति करायनोपदिष्टानि नान्योन्यस्या समस्यायझारेड न्यानि प्रयन्ते, न धामयमानेषु सामाहित्य भवति तस्माव फतादीना. मांटेंग, माभूदित्यभाशास्टेिश. मलाश्तये। प्रिनिदादिषु अनुप्तालेषु फनमतिदिश्यतामिति धेश, लट्टि फन बिमातिदेशेन विधीयमानमहमेश शासन मन मिति पति विधीय फरमेय पाशा पधायिसद्विश्य शिक्षमिधिीयतामिति aaru fale:
अप्टमाऽधाये प्रथमः पादः । ५१९ साधनं भवितुमर्हति प्रत्येवं स्ववास्यागतयाऽवरुदत्वातस्मात्र विस्तः प्रतिफलसम्बन्धः ॥ गुणकामानां गाटानादी सू० गुणकामेवाश्रितत्वात्प्रवृत्तिः नाम तदेशाधिकरणम्। म्यात् ॥ १४ ॥ रह सगुणफलानि "गोदाहनेन पशुकामस्य प्रणये"दित्येवमादीनि तत्साधनभतारच गोदोहनादयः किं विष्टलिपु प्रवर्तन्ते नेति सशयः तत्र प्रधानफलं प्रधाननियन्धनत्वात्तम्य च विकृतिप्वप्रवृत्तमा नाम प्रतिष्ट, गुणफलं तु गुणप्रवृत्त्या प्रतितुमर्हति । तथा हि प्रणयनं सायद तिदि- श्यते तत्साधनभूतञ्च गोटोहनमनङ्गमपि साधनवान्नमसबत्मवर्तते तत्परत्या च साध्यं फलमपि प्रवर्तत यथा प्रधानाश्रितादध्यादिमा- मिन्द्रियादि दध्यादेहीममाधनत्वेन विकृतिषु प्रवृत्तेः प्रवर्तते, उच्यते "न हि गोदीहनादीनामित्यंभावेन संयहः । इत्यंभावातिदेशेन पर नाताऽसिदेशधीः । न हि किञ्चिाथाकञ्चिदपि प्रस्तेः साधनं, स. चमतिदिश्यते कयंभावापेता हि वितिचोदना सादृश्योपस्यापितां प्रक तिचोदनामालोच्य तस्याम्यशायाः साध्यसाधनाशावनाकाहितत्वा- दनादृत्य तृतीमित्यभावांशं चास्यशेपत्वेन गृहाति, तत्र यत्माहत्यां चोदनायाम इत्यभावरूपेणारहीतं प्रमाणान्तरेण . कथंचित्साधनभाव. मुपनीत गोदाहनादि तम्य कः प्रमहा विकृती माभूतिदेशः प्रणयनस्य स्वाश्रयभूतस्य विस्तापि सद्भावात तदाश्रितं गोदोहनमपि पुरुषः काम. नावशात्मयतामिति चेत्र वैगुण्यात अतिदिष्टस्याभूतस्य चमतस्य यिना शास्त्रेण • पुरुपेच्छामात्रेण युक्ता बाधः, तढाधे हि बैगुण्यं स्यात् अश्वगुण्ये तु भवतु कामस्यापि प्रत्तिः, यथाह भाष्यकार: "तस्मिंश्च प्रम- समाने कामोऽपि प्रधर्तत" इति, किन्न पदार्णमासापूर्वसाधनभूत मणय तदेवाश्रयस्तादृशस्यैव प्रतायात, न च विस्ती सादृर्गास्त, तस्मादाश्रयाभावाप न गोदाहनतमलयोः प्रवृत्तिः । १ प्रारुतफमसम्बन्ध इति पा.। २. दधिोटोहनादीप्ति पा ।
५.० शास्त्रदीपिकाया माभिम सू० एककर्मणि विकल्पो ऽविभागो हि चो. नपत्य विकल्पा घिरममा दनैकत्वात् ॥ १५॥ सौर्य आग्नेयविकार दोसवयते आग्नेयश्च पार्णमास्थमावस्या- कालपोहत्यत्र उभयमन., नेम चतुहीत्रा पञ्चहोत्रा च तम्प कालद्वयेऽ. भिमर्शन सत्र सोय मन्त्रद्वय कि पौर्णमास्यमावास्याकालयॉयवस्यया प्रयो. तय ? मुताव्यवस्यये ? ति "वस्या प्रश्तो दृष्टा प्राप्यते धितावपि । प्रसार्थिी स्येपा विकृती नातिदिसते' । चतुहीचा पाणमाती पञ्च होत्रामावास्या दति समुदायद्वारण मन्त्रयोरुपदेश. प्रकृतत्यान काल. द्वारेण तस्याप्रकृतायात, अतः समुदायद्वयतिन आग्नेयस्यैध प्रन्बाबमा पकार्यवाय विकल्प्येते तत्र पोर्णमासीकाले प.मासिक धिरकार महा. भिमृरयमानमाग्नेयमविरोधाच्चतु गाभिमृष्टम, एवप्रमावास्याकाले पञ्च. होत्रा न तु मालमत्ता ध्ययस्या तत्र शास्त्रार्थ , माद्विनावध्यपस्या ॥ सायनेयधर्मी तिदेयाधिकरणम् । मुलिङ्ग-माधारण्यादिकल्प: स्यात् ॥१६॥ दष्टिपु दर्शपूर्णमासपीः प्रसिरियुक्त, तत्र मानियादीना कस्य क प्रति ? विरोधाभावादनियम. मादृश्यधिोपावकटेश्वत्ये मागी. दावेशदेशत्यस्याग्नेपस्य मत्ति , अनेकदेवतेषु पानीपोमोयनानपारा. ज्यादिद्रयकेप उपाशुपाजादः कर्य पुनरकदेवत्यायमाग्नेयसायाधीश्य- रोणादिति दशित भाष्ये ॥ सू. विप्रनिपती इविधा नियम्येत कर्मण. बनायnafurta सदुपाख्यत्वात् । १७॥ पेन्द्र पुहारी कि देवमामामा-याम मायायांवयन्त ? उस इति । রাসায়নিক সায়মন যদি ইয়ামামাযায়। पधम्य यि मामान्यावा मातायात टेनसामान्यपि सामान्य कि पलीय रति वित्यो, विरोधाभायादनियम , ममस्यान्याया ইয়া, মায়ন মহাসাগর “দুথিৰামায়ামেয়াদি . हमियतया मषि पातिविमानस्य -- .
- . अष्टमाऽध्याये द्वितीयः पादः । ५२१ कर्मणि । उद्देश्यमात्ररूपत्वावता ऽऽगदुपस्यिता। यच्च प्रत्यासबन्तेनैवा- पस्थितं विध्यन्तमासाटा निराकाई कर्म न पहिरङ्गभूतदेवतपस्यापित मपंचते । यद्यपि प्रातिपदिकार्यत्वावला मुख्या तथापि तस्वरूपो. लायामामाहाविरहादतिदेश', कर्मविध्युक्तरकालं तु प्रत्यासत्तेर्ह विमा मान्यं बलीयः प्राधान्यन्तु देवताया नयमे निराकरिष्यते, मिचोपधेसावा- प्यास्तत्र चौपधधाः सर्व वाध्यान, असम्मधारयावयन्तु प्राप्ती न कस्यचिट्ठाधः, तस्मादधिःसामान्यं बलीयः ॥ समानारियये । सू. हिरण्यमाज्यधर्मस्लेजस्त्वान्॥१८॥ पधधमातिदेगाधिकरयम् । कृष्णलचरी आज्योपयोः कस्य विधात: स्यात् उन्ज्वलसामा. न्यादाज्यस्य विशदत्याद्वीपधवाचिचशसंयोगाच्च दमाः ॥ मधदसे च उपांशुयाजीमा. सू० मधदके द्रव्यत्वसामान्यात्पयो- व्यधाति देशाधिकरणम् । विकारः दधिमधुत धानाः तण्डुला उदमित्यत्र मधूदकयाः पयः प्रय. ताताय? मिति संदेहे स्वाभाविकद्रवत्वसामान्यात्पया, नेयम् असत्यपि च स्वाभाविकद्रवत्वेऽग्निसंयोगादाज्येऽपि द्रवत्वपढ़ायादृर्णसामान्याधि- स्यात्पयाधमाणां च दोहमादीनामसम्भवादुत्पवनादीनाञ्च सम्भवात प्रायविध्यन्तः "वर्णसाम्यस्य चाधिश्या व्यवस्थाविशेषतः । अनुयहाच्च धमाणामात्यधर्ममधूदकम्" । इति शस्त्रदीपिकायामप्टमस्य प्रथमः पादः ॥१॥ स्यात् ॥१८॥ अथ द्वितीयः पाद आरभ्यते ॥ एक्षिकसत्रामण्यरि- प्टिकवातिदेशाधि करणम् । सू० वाजिने सामपूर्वत्वं सौत्रामण्यां च ग्रहेषु नाच्छन्द्यात् ॥ १॥ २ श्रावधा।
५२४ स्थत सादगाहप शास्त्रदीपिकायाम् 'पानावणमेकादशकपाल निवपदभिवासारवतीमाज्यस्य वह बहिस्पत्य चमिति तब मन्टेहा कि प्रथमस्यायविध्यन्तस्तृतीयायनी पामीवियन्त ? उत विपरीत मिति स्यानसामान्यास प्रथमतृतीययोः সথনীবিননানা অন-অan মিনাতনীয়ামী मन्त सृतीयस्य चेकदैवायत्वादाग्नेियवियन्तः देवतासामान्यमुत्पत्ति लायामेव थी गम्यते स्थानसामान्य तु न्यायापेतत्वाद्विलम्बितत्वाद दुर्यल तस्मादयतासामान्यात्मयमस्तीपयोस्तृतीयस्य प्रथमविभन्तः । जनकसतरावे त्रिय स. गणचोदनायां यस्य लिगन्तदा रत्तिः मालिशाधिकरणम्। प्रतीयतानेयवत् ॥ २॥ जनकामनराजे श्रूयते चत्वारि चित्यहान्यनिष्टोममुषानीति सत्र किमेषु पाणिक्रम्यादास्यास्विरतो विधान्तश्चतुष्प्यावर्तते? उत्त নিমূলীনা মহি মমি করব ? নিয়ম গুনগ্রাম- सामान्यस्य च दुर्यतत्वात् विश्वसामान्यनशाट्यस्यैध पत्ति, नैमिद सह चोटिलाना मघातोऽपि शास्त्रियत्वमपिता पधावसामान्य प्रधा नगत तदभूतस्तोत्रीयागनाल त्रिशचाटुलोध इति तदर्शन चतुर्णामपि प्रष्ट्याटाना चतुर्प प्रतिरक्षा चाग्निष्टोममुखानीत्येष बाटो युज्यते, अन्यथा सर्वपामग्निष्टोमव स्यात, आदास्यामिष्ठीमत्वातत्रानिष्टोममुखानीति न घटते॥ पदपि ट्राचे पाय सू० कालाभ्यासे च मादरिः कर्मभे. मासिदेशाधिकरण दात् ॥ ३॥ पनिशदात्र श्रूयते "पहहा भवन्ति चत्वारो भवन्ती"ति तत्र যিবান জিমন বাগাং াৱখবিক্ষত দুয়ারায়গ্রহে पनि ? उस पंडहस्यैव च तात्ति? रिति, नत्र 'चतुर्विशतिरतानि चारः पहहा इति। बोझने हानि तिनेषु द्वादशाहः प्रत। उच्यते चतुशिति- 7 १ कालाभ्यापति पा ।
अष्टमाऽध्याये तृतीयः पाद । ५२५ संख्याऽत्र गणः साहाब चोदाते। चतुःसट्यस्तु पडहरनुमानेन गम्यते । चतु: सप्यास्तु पडहाः प्रत्यथैव चोदिता. । तस्मात्पडहविध्यन्तः शीघ्रमत्रा. घगम्यते ॥ मस्थागणेषु वा सू० संस्था गणेषु नदभ्यासः प्रतीयेत नसह. देगाधिकरणम। ग्रहणात ॥४॥ शतोक्यं भवति यता त्रिरात्रं भवति, इति श्रुतं तत्र सशपः किं ज्योतिष्टोमस्य शतात्योभ्यासः । उत द्वादशाहप्रति रिति तोकथ्या. दिशब्दानां ज्योतिष्टामनामत्यं मन्यानस्समेत्र दूरस्यमप्यनय शताभ्यास उपादेयो गुण विधीयते इति मन्यानस्तस्यैषाभ्यासमाह "सस्यानिमित्ता. स्वसेन फ्रताः फस्यापि घाचकाः । सविध्यभावतः सस्याविशिष्टगण- चोदना । तस्माट्टादशाहविध्यन्तः ।। यताकृयादी प्या. तिप्टोमात स्तोत्राप सू. गणादुपचयस्तत्प्रकृतित्वात् ॥ ५ ॥ प्राधिकरणमा "शतोक्थ्यं भवती"त्यत्र द्वादशाहिको दशरात्रो दशस्य प्रवर्तत इत्युक्त, तस्मिरच दशरात्रे ऽभितो द्वाग्निष्टोमा तत्र शताक्ये प्रतिद. शक द्वी द्वाग्निष्टोमी उथ्यसत्यया धयितमा तरागम्यमानेकथ्य- स्तोत्रेषु सरायः, मि द्वादशाहिकोक्य्यस्तोत्रविकारास्तेपु हि कचिद्विशेषाः माकृतभ्यः स्तोत्रम्यो यिदान्ते ? उत्त न्योतिष्ठामाध्यविकारा? इति तत्र द्वादशाहयिकारवादस्य गणम्य तदीयेपूक्य्याहस्सु यान्युक्यस्मात्राणि सद्विकारत्वमेवास्मिवागन्तुनामुक्यास्तोत्राणा युक्त, नैतद्युत ज्योतिष्टीमे. त्युकथ्यस्तोत्राणामुत्पत्तिः, द्वादशाहे त्यतिदे गातानां तेषामेव विशेषा विहिताः । यत्र चोत्पत्तिस्तत एवागमन युक्त न यत्रातिदिष्टानि, न हि भितुफाभितुकान्तर याचितुमईति सत्यन्यस्मिभितु के, तस्माज्याति. प्टमिकानमिवोक्थ्यादीनां पत्तिः । ܝܘ तातिरामिति।
५२४ स्थ मुद्वादशावध शास्त्रदीपिकायाम 'आनावष्णवमेकादशकपाल निपेक्षभिवरन्सारस्वतीमाज्यस्य वा योहस्पत्य चमिति सत्र सन्देह । कि प्रथमस्याग्नेवियन्तस्तृतीयस्थानी যথাসন? স্বন মিহীন? প্লিন নোমান্য সমমমম ਸਾਧ ਕੀ ਧfਥੇ ਧਯੋ ਦਹੋਸਫੋਧਧ अन्त तृतीयस्य वैकदेवत्यत्वादानेववियन्न देवतासामान्यमापत्तिधे लायामेव भी गम्यते स्थानसामान्य तु न्यायापेक्षत्वाद्विलम्वितत्याद दुर्यल तस्मादेवतासामान्याममतीययोस्तृतीयस्य प्रथविधात ॥ जनकमारा त्रिम गणचादनायां यस्य लिङ्गन्दा शक्ति: मोतियाधिकरयाम। प्रतीयतामेयवत् । २५ जनसप्तराने अयते यत्वारि त्रिकृयहान्यनिष्टोममुखानीति ज किमेषु पाणिम्यादात्याइस्विता विधानाचावयावत ? उस त्रिपदादीमा चतुर्णामपि प्रतिश्चतुर्यु क्रमेणे ? ति मगये पूर्ववत्सघात सामान्यस्य च दुर्बलत्वात् विकृत्वसामान्येनेवायत्येव प्रति, नामह सहवादिसामा सघासोऽपि शादस्तित्त्वमपि सर सघालसामान्य प्रधा नगत तदाभतातोत्रीयागतात त्रिवृत्त्वाढलीय इति तदुशेन चतुणामपि पृष्टाग्राना चतुर्प प्रतिरेव चाग्निष्टोममुखानीत्येव वादो युज्यते, अन्यथा सामग्निष्टोमत्व स्यात, बादास्याग्निष्टामस्वातत्राग्निष्टोममुखानीति घटते॥ पति गङ्गाने पडय स० कालाभ्यासे च बादरिः कर्मभे- दात् ॥३॥ पत्रिशदाने पते 'यहहा भवन्ति चत्वारो भवन्ती तितन খ্রিধান হ্মিমনন্ত বৰিয়াম হু গাজি হয়নিহত पत्ति ? उत्त पहहस्पेव च तुरापति? रिति, मत्र 'चतुर्वितिरतानि वत्या. घडद्दा दति। वाम हानि तेनेषु द्वादशाह प्रवर्तते । उच्यते चतुशिति पतिदेशाधिकरणमा ५ कालाभ्यास दशाहिकधम्नति . अष्टमाऽध्याये तृतीयः पाद । ५२५ सख्योऽत्र गण साताव चोदाते। चतु सख्यस्तु घडहरनुमानेन गम्यते । चतुः सख्यास्तु पहा. प्रत्यतणेन घोदिता. । तस्मात्पडहविधान्त शीघ्रमत्रा- वगम्यते ॥ सस्थागणेषु ता सू० संस्था गणेषु तदभ्यासः प्रतीयेत कतलक्ष देशाधिकरणम्। पग्रहणात ॥४॥ शताया भवति यता चिरात्र भति, इति श्रुत तत्र सशय कि ज्योतिष्टेग्मस्य शतत्वोऽभ्यास ? उत द्वादशाहप्रति रिति तत्रोकथ्या दिशदाना ज्योतिष्टोमनामस्व मन्यानस्तमेव दूरस्यमप्यन का शताभ्यास उपादेयो गुणा विधीयते इति मन्यानस्तस्यैवाभ्यासमाह "मस्यानिमित्ता स्वतेन तो कस्यापि वाचका. । संविध्यभावत सस्याविशिष्टगण चोदना । तस्माद्वादशाहविध्यन्त ॥ यताकथ्यादा न्यो सिष्टमात स्तनाप सू० गणाटुपचयस्तत्प्रकृतित्वात ॥ ५ ॥ चाधिकरणाम। 'शतोक्थ्य भवती 'त्यत्र द्वादशाहिको दशरात्रो दशमत्व प्रवर्तत इत्युक्त, तस्मिश्च दशरात्रे ऽभितो द्वाग्निष्टोमा तत्र शतोक्ये प्रतिद शक वा द्वाग्निष्टोमी उत्थ्यतस्यपा वर्द्धपितयो तत्रागम्यमानेका स्तोत्रेषु सशप, कि द्वादशाहिकोकव्यस्तोत्रविकारास्तेपु हि केचिद्विशेषाः प्राकृतेभ्य स्तोत्रेभ्यो विदान् ? उस ज्योतिप्टरमामयविकारा? इति तत्र द्वादशाधिकारवादस्य गणम्य तदीयेपकच्याहस्म यान्य कय्यसनाति तद्विकारत्वमेवास्मियागन्तनामुक्ष्मस्तोत्राणा युक्त, नैतयुक्त ज्योतिष्टामे स्युकथ्यस्तोत्राणामुत्पत्ति, द्वादशाहे त्यतिदेमप्राप्ताना पामेध विशेषण शिहिताः । यत्र चोत्पत्तिस्तत एवागमन युक्त न यत्रातिदिष्टानि, न हि भिाभिमान्तर याचितुमर्हति सत्यन्यस्मिभितु, सस्माज्याति. प्टेमिफानामेवाथ्यादीना प्रतिः । तातिरामिति ।
যায়যায় মিই নিখখনানবিয়ানা গ্রাম মহানাযা ৪ানমন্ত্রানমিয়ামসুল অনুহিন, নত্র জানি বিন লংকাবাং', অনন্যান্সির দুন্নি - মনিরুমগয়ক ঘন্নায়দিনৰ মুৰ স্যারেনি, যমিক বি আfroা মা. রবির নায কন ক্ষী, চুয়া মনি থিম এম. হার জানুনানিছি। যক্ষ সজান, নায়িকায়েন্টি বিনা নাযা না নন ঘিনঘিন নঃ যমুন, নবাব বিন দিয়মান মানুষ ভিলিনীরাহিঃtt যোনিমালিনিন- কণা, রুগুৰিাথারাইনি, যেয়িন্নধ্য নিমাৰাৰীৰা- যবিপ্লৱা ৭ মা, অভিনয় নৃ নীয়া মাথায় হানিপ্পনু। নন মাথা ঘামায় রান্না মি- নাৰ নমাৰ, যত্রঃ সামানৱীয়ান নমিনি বানারগাহাগ্রন মন্ত্রঃগ্রাম,রাগ্রামথি ইয়াৰ বান। খানাখানে ঘানা গ্রা, নন নি। নঃtuাঘানাটুনি,অন-ল্পৱনয়ে জুয়াবিনি ঘানা মাগনাম নাহিনির মন জুরিখ। মন নমােঝিলনি বিনাৰথানঃ, নন যাওয়াথানামিয়াবি ঘাষলাম, যা হয় ঘষার্যায় প্রিয়াঙ্কা না হনুমানিয়ামুলমায়ামিয়া মুসলমান ছয় বাঁছে দামামামামুহিব তুমি মুলা দ্বি, নয় রীনা খুননামবিলাস্কাগোমারি। যার্থ মাননীযানুযথানা- নামিবিষমিনি fazল, মহিৰ মাসুদান্নয়িমিt. থিযে ঘথিন, স্বয় নিহত্র যজো ক্লাসে, নাম্যাথি ৭ যিবিত্তামি থানা।
नवमाध्याये प्रथमः पादः । सप्तमाटो हि यज्ययंगपि धर्माणामपविरोपनिमिततामात्रेण व्यव. स्यासिकान्ततोऽपूत्रीत्वं व्युत्पादनीयमिह स्वपूर्वार्थत्यमन्तरेगाहा मिरपूर्वायत्वम्प्रतिपादाते, यनिस्वरूपाय हि तुल्यन्यायत्वावधाता. दीनां ब्रीदादिस्वरूपार्यत्वं स्यात्तभावान नीबारादाबू हो न स्यादिति तस्यैवापरा व्याख्या सप्तमाटो साधारण्ये नापूर्वार्थत्वमिह त्वारादुपकार- फाणामपूर्वायत्वम्प्रकरणास्यात्सविपातिनान्नु श्रुत्यादिसंयुक्तनीहझादार्थ- स्वाधगमात न तत्प्रयुक्तवमित्याशा लेपामपि वोहादिस्वरूपपर्यवसा. पिनामनग्यात्तवारणापूर्वार्थसति प्रतिपादन, सदेतेषु विष्वपि पतेषु अधयेत्यादिभाष्यन्तन्त्ररत्र एवास्माभिर्याप्यातम् । अथवाऽन्यामित्यादिना. भाध्ये या पुनर्वर्णकान्तरमारय तदुच्यते सप्तमाझे पूर्वायत्य सिद्धम, इह तु किमपोयीनां धमायां यजिनिमित्तम् । उतानिमित्तमयापूर्वमेवे ति चिन्त्यते । नवनिमित्ता प्रवृत्ति कादाचित्कात्वात् येन विचार एव न स्यात्तत्रापूर्वस्याप्साध्यवानिमित्तता न युक्ता, तस्मादाजिरव निमित्तं तत्तु. ल्यन्यायवाचायघातादीनामपि नीहादिस्वरूपमेव निमिमिति सद भावाचीवादिपु न स्यादिति प्राप्त व्रमः “यत्तानिमित्तत्वं न केन- चिदिहाव्यते । अपूर्वस्यापि मनोकमत्तस्य निमित्तना। साध्यं हि साध- नानुष्ठानेऽनिमित्तम् अमिष्यचपि मनसि साध्यतया विपरिवर्तमानं, तस्मादपूवीर्या धास्तविमित्ताश्च विकृत्यपूर्वमपि तेषां धाणामतिदेशेन साध्यमवगतं तत्साधनभूननीवाराहवेनावघातादीननुष्ठापयतीति सिध्यत्यहः ॥ दणल्यापुर्थप्रयुकन्या सू० संस्कारे प्रयुज्यमानानां तादा- धिकरणम् । तत्पयुक्तं स्यात् ॥ २॥ पूर्वाधिरणे धर्माणाम अपूर्वार्थत्वं सप्तमायसिद्ध स्मारित, तत एय व द्रव्यमस्कारो ऽपि तत्पयुक्त दति संतपतः प्रतिज्ञामात्रेणोक्ता, इदानों तु तदेव श्रुत्यादिविरोधात्र सम्भवतीत्याशयोपपाशते सनेह १ निष्टतामात्रेति पा.
30
আবিস্কায়াম।
স্বামগুলামা দ্বঘালযৰু নিশানা মাত্রায়
ফিলৰ দুনিযুনামমুগ্ৰামনি বসুনাময় প্রয়
‘সলিনাহাৱেলখলামনি’ সাবিনামালা ছিল
# নি নর রাবিন-ইন যিমােনন নূনাননায়াঘনমুন
যালয়েনমূলযালাহ দন্ধ মা বাবা যায় ।
নয়া। বিষম যাইনিবিবিয়ান নষ্ট
ঘালয় নিবিষ্ট ও সুন বয়ান না? মিনি
নার “মদিনাঘর ধ্বনীন। সন্মাননাননীয়া
নাৎস্নান ॥ ঘামাথিযে সার নামে। লবন।
সুর্য্যয়ায় বিশ্বা। নব মালয় ক্ষযেমষ্ট বনবিহ
যাৰাগাল্লাল্লাছুদিন ই তমাশ্রযামার বি বন্ধ
যানসার সঞ্চার্থনা মনি, িনরি ঘটনাফানা
সভাযা,সালিন সান সু যক্ষাঙ্গনা মনি
নামৰীক্ষায় অক্ষা অমিল নিষাদময়ম, ন ও
সায়াগ্রা ধনাত্মবায়নবি সংযমুয়েলক্ষামন্ত্র
যাননি মুনাফাজতি জমিসিল মূল্পী মগ
ময়মনুল বনময়ি নয়বাঘিন প্রিয়মান ন
নিগ্রহ্মাননা যন্ত্রন। যা মানগাথsa নন বিছানার
নিখিন মনহায়দ্মায় ন্যানিয়ন ৭ মামলার
ঘন কুয়ামুন সায়নীন দু মিনি সাত
মনীন, নানা বানম্যমাৰ সাতজনঙ্গীনি
ন নৱ মযুৱিনর। অলষঘানায় জবানব না
নাহয়ছয় মিৰি নৱমাাবই লালি যামান
জামী
যন। “মঘনাঘাথ মালয় বন্ধ। শিলালি সান ঘনিছ
নি প্রার্থনা বাযৈ স্বীয় স্বরাষ্টমন। লবি নন হিনা
নয় নিশ্রিী । ননায়ানমাম মালালামানুষ।
ময়মুন্নামমনিম্নআনুষাঘা মাবুদ ন ও নায়কামনায়
नवमाध्याये प्रथमः पादः । ५३१ सादय सम्भवति। न च इन्तिनापूर्वण व पृथक पृषकशक्यता संभवति पातिताभ्यां हन्ति प्रतिताभ्यामपूर्व भाप्रयेदिति वायं हि तथा भिटोत तस्मादेवं द्रष्टयं हन्तेई रूपे इन्तिरूपं तण्डुलनितिप्रणाझा चापर्व- जननच्यापारविशेषता, चायापारणं प्रति प्राधान्यमापटामानोऽव. घात: बातम्य स्वरूपस्यान्यथाऽपि सम्भवात्तेनात्मना प्राधान्यासम्भवाद- पूर्वजननवापारात्मना प्राधान्यं प्रतिपाते तपस्य बिना प्रारणेन निष्पत्त्यनगमातास्वरुपतिपत्तिपरश्च हन्ति-शब्दः, एयमुलखलमुस- लवोरपि दृष्टध्यं स्वरूपं हन्तिप्तानरूपं च विनापि प्रति सम्मय. तीति यत्तयोईन्तिशब्दायगतायर्वव्यापारविशेष प्रति साधनत्वं तैनात्मना प्रतिणसंस्कार्यत्यं गम्यते, तदेयं धाक्यायः, येन घ्यापारण तण्डल. नितिप्रणाझाइप क्रियते तं घ्यापारम्पोरिन साधनेन कुर्यादिति तत्र नवनिर्मि च दत्तनस्यावघालय लगदुलनिष्पत्तिप्रणाझाऽपूर्वक्षनन- व्यापारत्यावखानाञ्च तत्साधनत्वात् प्रति सिति । नन्वेषमयह. न्ति-गब्द तूबलमुसलगब्दी च लतणायया स्युः सत्यम्, आनर्यस्यानुरं लनपा, तस्मादपूर्वप्रयुक्त प्रोतणम् । एम "पायल्या याचा फामयीत लायन्या दीतणीयायामनुसूया"दिति श्रुतः स्वयिरोप. किं ज्योतिष्टामापूर्वप्रयुक्तः? उत दीसगीयापूर्वप्रयुक्त? इति यिवारः, "तर फलवत्यामापू तळपत्यं ततो भवेत् । स्यापूर्व अनुरोवत्याच स्यवं फलवान , फलपच्छेपता भुक्तान तु निष्फलशेषता, । तस्मात्तत्साधने रुप स्यरमेटो विधीये ॥ उच्यते । एयमा. श्रीयमाणे हि भोलतितलतणा। स्वापूर्व लतणामा तस्मात्तळपताat तळपत्यापिधर्म स्थानानर्यस्यं प्रसन्यो । तस्याप्यदृष्टरूपत्त्यात्मतापूर्वोप- पोगतः । फलयत्परमापूधापयोगित्वायजमानमस्काररूपं दीवणीवापूध फ- लवदेव न सादडप्यानर्यश्यम् । अदृष्टरूपत्यान तपस्य विना धर्मर. पघातादित्सिहानगमात्मम्भवति प्रयोजकत्यमिति तादर्ण्यमेव पक्त दीवणीया हि फेनात्मना धमे राहणातीत्यवायां स्यापूर्वसाधनत्यं शीघ्र गम्यते, तटारन्तु परमापूर्वसाधनत्यं वित्तम्यितं, तस्मादयान्तरापूर्वप्रयुक्ता एवं जातीयाः, एतेन मारणारङ्गानामुम्पधनादीनान्नजन्यग्रोधादि.
५३२ . शास्त्रदीपिकायाम समतापूर्वप्रयुक्रत्वं व्याप्यातम् । आगत्रुपकाराप्रपाबाटाहानान्तदपूर्व- पयुक्तत्वं 'सस्कारोऽपि दृष्टत्वादपूर्वमिति गोयते । प्रधानापर्वतमा भय स्यात्प्रयोजकमा फनदेवासम्बद्धधर्माणा स. फनदेवतयोय ॥३ मध्यपूर्वप्रनताधिकरणम् "अगम सुधः सुवरगम" "प्रानोहमुनिति मनमिति दर्श- पूर्णप्राप्तप्रकरणपठिती मन्त्री कि स्वर्गम्वरूपाणिस्वरूपप्रयुता ? उत यश पूर्णमासापूर्वसाम स्वरूप फलत्याग्नेश्च तदीयदेवतास्वरुप तच्छेया सन्ती मन्त्रावपूर्वप्रयुक्ताविति "सत्र स्वादिशेषत्व भवेल्लिट्लेन मन्त्रयो । फलस्थादृष्टरूपत्वात्प्रधानत्वाच सर्वत ॥ अन्यायाच्यमानस्य फलदा. पिAAVAIR तादयमेव मन्त्रस्य युक्त नापूर्वशेषता ॥ सत्य, फलस्य सम्माप्राधान्य न तु ताबा I मन्त्रस्तपशेषः स्यादानर्धक्यासहत । न हि मन्त्रेण प्रकाशितमात्र का भवतीति प्रमाणमस्ति, सेन तुमतिलहर स्वार्थत्व तारमन्त्रस्यानाशा प्रकरणाबानात्मसातशेष. सस्कार द्वारण फलार्य म्यास, ततश्च प्रत्वपूर्वप्रयुक्ताबापदाते, न हि त्वङ्गत टूपासिलहुनेन फल याचवे युतम् । एवमान्याटेपि फलदायित्व सत्यपि না মানিয়াকলামসিয্য ম্লান দখবনয় মজা श्यत्यमा कम, तस्मादेव धक्तव्य मन्त्रप्रकाशितफलदेवत तु स्वापूर्व साध्यताति, तश्च विश्ता फलानरदेवतामाययाम बसवले सूर्यस्याहजितिनले पमित्यहनीयतया हि प्रतिबलता भनीति ॥ धमाया मदेवतागणु म० देवता वा प्रयोजयेदनियिवानस्य तदर्थवान ॥ ४॥ va aarलदायियपि न देवताया प्रपोजल स्वोत्य- पदानी जाया फनदायित्व, नापि धायात प्रतिपादात, सर्व पूर्वमापणेदमाभ्यो ऽपूर्वीपादिचा कि योगी मितिका सप्तदद्वारेण पति सत्याधिकरयाम। .
५३३ नवमाधाये प्रथमः पाद । देयताराधनार्य अस्याश्वाराधिताया' फलम् ? उत्तापूर्वद्वार यागस्य साध- नत्य ? मिति, तत्र "इन्द्रादेः सम्प्रदानत्वात्कर्मणाऽपि प्रधानता। यागः पूजा लड म्यादतियभानन यथा ॥ कर्मकारक हि क्रियप्सिततमम्प्रधान- तेनापि व्याप्यमान प्रदान तताऽपि प्रधान ममदान च देवता, तस्मात्म धान यागश्च देवतापूजा, सा च लोके पूज्यमानार्या अतिधिभोजनादिवत्, अतो देवताराधना पाग , सा चाराधिता फलमाराधयित्रे ददातीति युक्तम । सवञ्च लौकिसिद्धपदार्यस्वभावो नातिकान्तो भवति, अवश्य च घागस्यायि फलसाधनत्य केचिद् द्वारेणायितव्यं स्वरूपस्य भगुरत्या- সরনিয়ান মাহামযানাবনুমানি মামনি कल्पयितु युक्त, न त्वत्यन्ताप्रतोतापूर्वकल्पन, श्रूयते हि "वृप्त एवेनमिन्द्रः मजपा पशुभिसर्पयती 'लि "दधत्पापं रयि मयि' दति, शब्दवगम्यत्वाच्न देवताप्रसादम्य, स एवापूर्वमाणा प्रपोजर फनसाधन चेत्येव प्राप्ते यूमः "यागस्यैव पदश्रुत्या फलसाधनतान्यते। देवतायाश्च तादयं तबियपयो गत ॥ यागश्च साध्यरूपत्वात्साधनत्वेन देवताम् । महाति सिदुरूपा च देवता तस्य साधनम्" ॥ प्रत्ययार्भािहता हि भावना पुरुषार्थभाध्यमपेच. माणा पदगतमपि यागमयोग्यत्वादुपेत्य वाश्यादुपनीत स्वर्गादि गृही त्या तस्य साधनमामाइन्ती समानपदशुन्युपनीत यागविरोधात्काण. एहीत्वा इत्यम्भावापेताया द्रव्यदेवतभूत भव्ययागनिर्वर्तनसमर्थ ताद. यन ग्रहन्ती देवता यागार्थी करोति, न च प्रागवगत देवतायाः फलार्यस्य चेन तदाराधनाय याविधि स्यादेव शब्देन तावत् यागात्पल गम्यते यतिथिदित्युक्त युक्त तत्र प्रमाणान्तरादोजनस्य तादावगमात, अपि च तत्रापि नातिविभाजयितु फन ददाति प्रीयमाणेऽपि न हासी स्व. गादिप्रदानायटे सम्माद यागवदोजनादेव फलम, एक विशिष्टसम्प्रदान:- दानेपि तथा यागेऽपि, यदापि देवता विग्रहवती प्रतिया भुत्वा वृत्ति प्रसीदति च तथापि यागादेव फल विषहवती चामित्या स्यात्ततश्च नित्य- घेदविषयत्व न स्यात्, सत्यपि यिग्रहे प्रत्तस्य हरिपो देवताया भाग प्र त्याविरुद्धोऽशस्योऽभ्युपगन्तु, न चाभुजाना प्रसीदतीति युक्तम्, प्रत ২৮ আন্তঃবিন্ধাবান্ বৃষানিরা মুযান নামা দমিনার নিন, ৰ ৰি মাঃ মাঃ মমনীয়, যথা যারা নিহহী- মিষ নসিয়ায়ায় বাধা দলথিৱী, স্বনাথনিনা মামা বন লাশ মাঝামানিয়ার নানাবি নয়- ঘববেক্ষনগুনিয়ামিনৰ মমীনিলিহ্মীননামা যন্ত্র ক গ্রন, সব গুরুষমানান! আল গম, জিন্দ্র নাথান নিহাননানা জানিনাহানা যা ব হেলালাগহনা সাধনাৰীৰাহবানােনা য়াযীনা বুনন কাল সুহান হৃা নাম ৰাখি প্রখী। ক্ষির দারিয়া = মুক্তার হানি যথা অনিনি জা ইনলেন ঘনমাযান, বাজাজনানয়নামিং দিমিনি বনামূত্মদিন, জিমিনি মা মুনাfি; জনি, যঃn- প্রম প্রায় স্ব জনম জন । ইমারি গরীব মান্না ফল तथा सवास्तु तस्मादपूर्वपयुक्ता धर्माः ॥ সাল্লাৱীলমেging- মু° দুর্নয়াইনাহঁ মা স্থ অাখিযেম। নিষাগান ৪ ॥ স্বায়ানা লিয়ানা বালিক্সালানা ময়লা- ঘলীয় প্রায় নয় সঙ্কতেরমুখবনযাথমিনি ম্য- মানামনি অনিহালাবি না মানান। থা গ্রহ নিময় মাঘল-এ বিনিমগরু নির্দিষ্ট প্রমা প্রয়াঃ পুনৰীয়ারমনি নর গয়: কি বিস্ময়ে টারজাহ ? ইনানুষ ? মিমি, যবিষয়মিgয় হু নমামিন চায় যিয়ন না র শুরুষ? ওন নয়া স্নান #ীৱিসিরন- ননননন ভাল মন মাননয়ন? নি, এবং গ্রামভি মিথিঘষামান্নানঘাথষয় নাৱাবৈমিয়ামামার যায় সিন্ধনিমিয়া, বিমান নিহিন মনিহিয়েন রায়- অনুষ্ঠায়নীনিমিনিয়ি রুম্ গীয়ি মানুষ হয়, নীলাহিমিদা नवमाध्याये प्रथमः पादः । , शिनियर्तितेपु धीहिषु प्रावणमुपदेशातिदेशयोरभावाचीयारादिष्वननष्ठेयं भति, यदा तु साधनविशेषद्वारण प्रधान विधेरैव विशेषणं प्रातयां तदाऽय- मर्यः प्रोतिहिभिः साध्यमानेन यागेनापूर्व कुर्यादिति तत्र नेवारहवि- प्कायां भाधनायां तदुच्छष्देन प्रास्तभारनेत्यंभावे साले ऽतिदिश्यमाने नीवाहिमा निवर्तितेऽन्यस्य तदरूपस्यैवावस्थानावीवाराणां च प्रोहि- स्थाने निवेशावी या भवति-प्रेति शर्यजेतेति, ततश्च नीवार मातण सिद्ध भवति, तया जीन्परिधीनिति मन्त्रः किं नित्वसंध्याप्रयुक्त ? उतापायपरिधीयताप्रकाशनार्थः समपर्वयुक्त? इति, रदंतु तिविनियो. যাবিনোংUেম, অনিনিযেণৰ ন মহাবায়ে, নয়া चतुर पार्णामासीमभिमृगेत्यवहाचाममावास्यामिति अभिमन पाण- मास्यामावास्यासमुदायप्रयुक्तम् ? उमापर्धपयुक्त ? मिति, तथा चातुमास्ययु श्रूयते शूर्पण जुहोनि तेन हाच क्रियत"दति किमवकरणप्रयुक्तो होमो ऽवक. रवाना शूर्पविपिठणदीनामहम? उताराटुपकारको पार्थ दति विचा. र। ननु सतीयानिर्देशादिह द्रश्यस्य न तासंस्कारार्यता होमस्य ङ्कितया उच्यते तेन प्रवं क्रियत इति हेतुनिर्दृशोऽयं हि-शब्दथुत्या गम्यते লম্ব নুমান মখাল আন লা মানন, ঘন ঘন तबाह न यत्राहं तत्र प्रधान, तस्मादेतश्रुत्या व्याप्यत्वेन धूमधदरगम्यमा. नमवणं प्राधान्ये नावसीयत दर्शत होमस्तदर्थ इत्याशङ्का, तर श्रुति- पतीपात्याहू ग्रीवादियशेषता प्रक्रियाऽवगतापशेषत्वायाधाधिनी मीझादिरूपशेषरूपत्वे सत्यानर्थश्यमापतेहा प्रावणस्य धिनाऽप्यस्मात्तस्व. रूपम्य मिट्टितः। तस्मात्साधनरूपं पद ग्रोहीणां शास्त्रचोदितम् । तेन रूपेण मंगन्धः, प्रेतणानिधीपते ॥ शमुन्ति ग्रीस्यः शास्त्रान्तरावगतमामी. यमपूसाधनत्यं समीकपत्यं सतणया ऽवगपितुं, तेनात्मना तण पन्ति वीरूपस्य च विवितत्वाधातिप्रमः। यदि पुनरकेनेय घाश्येन संस्कारो दृष्यच विधीयते मातितहिभियनति, सदापि मि मिति साधनरूपान्ययः प्रावणम्य मुतरां सिध्यतीति यूमा, न हितग्राहिम . शास्त्रान्तरायगमा सि पा ! - प शादीपिकापाम बन्ध. प्रविणस्य साधनस्यनयापदिश्यमान यसकारण श्रीहिलेन च शिष्यत इति ध्यत साधनसम्बन्ध, अप हितार्थ.-श्रीहिजातीयम्मी क्षणमस्त च यत्तेन धजेति, ततश्च यवनोबारादिषु शिरोधाद प्रोहि साधनत्य निर्तिते ऽपि मोसिससाधनता न निवर्तत इति सि वापि प्रोक्षण, यत्र तर्हि संस्कारवाक्ये द्रव्य निर्दृिश्य सर्वनामा च तद् द्रव्य पराश्य यागे विनिपुज्यते "सप्ले पसि दधानति मा वैश्वदेवामि. "तिक कय सत्रापि यद्यपि प्राक पयसः साधनत्व विदित मामि सस्कारवेलापा गम्यते, तथाऽपि भाविनियोगावाभ्यसाधनत्यापेत राबाय सस्कारनिधिान्यथाऽऽनस्यात् । ननु साधनत्य पानवगत कथ पयसा লালন অক্ষন ন অ সায়লাম গ্রাঞ্জ দিয়া প্রার্থনায় लपित्या सस्कारान्यय प्रतिपादयतीति बम, कि तहिं प्रथम पय-शब्द स्वार्थस्य स्कारान्वयितारूप धायार्थ प्रतिपादयति सदूपस्य व कायht. रापयिकतामन्तरेणानुपपत्तस्सदाकासायामुपरितमेन वाक्येन सस्कारधि- शिष्टस्यैव पयसस्तब्दपामृष्टस्य कार्य विनियोग क्रियते, तदर्शन पर्व विहितः सस्कार दति पश्चादवगम्यते, समर्थ:-दध्यानयनसतं पयोवैश्वदेवमिति, न हावश्य पूर्व लक्षित एव साधनरूपे सस्कार विधा- लव्याः, साधनरूपायर्या मस्कारर इन्यता प्रतिपाटा, तच्च विधेष्वय मिनैव सिात श्रुत्यैः सस्कारस्य साधनरूपान्वयात, श्रोहीनित्यादिकन्तु लाक्षणिक रूपम् । मधेश गुपर्यायव पास. सकाराय लक्षणा मानो कि, सत्य, प्रीहिप प्रभृताना द्रव्याणामेव मस्कारस्म तु माधवरूपमिट्टार्थ- तत्तु रूपमशाब्दमित्येताना Maraयुक्ति' सध्ध रूप या नीवार दिपु चाििशष्टमिलि तत्रापि प्रेक्षणादय पिडा भवन्ति, समासः पामेव भूतभवदानियोगाना द्रव्यादीना मस्कारा अपूर्वभावनाशेषभूता- द्विति मातार्यकांघु द्रशान्तरहितघ्या , हामस्तु कृतीयानि दिष्टध्यकरपायादाराटुपमारक इति दूरायाल, ता ध्यप्रयुकत्य माणत्व स्वनादो न हेरियासम् ।। १ संस्कारत्यन र्याप्त पा..
नवमाध्याये प्रथमः पादः । अग्निष्टोमे उपांगुट सू० देशबद्धमुपांशुत्वं तेषां स्याच्छतिनि- स्य प्राचीनपदार्थप्रयुक्त स्थाधिकरणमा हगात्तस्य च तत्र भावात् ॥ ६ ॥ ज्योतिप्टोमे श्रूयते "सरा वा एपा यजस्य तस्मादत्किचित्ताचीनम. नीषोमीयात्तेनोपांशु चान्ती"ति तत्र सरायः मिमिदमुपांगुत्वं सोमयागस्य या प्राग भागस्तदुर्मः सन्परमापूर्यप्रयुक्त, सतश्व विप्रतियु तागारम्भ में अमा- कृतेऽपि पदार्य ऊहि सध्यम? उताग्नीवामीयात्पर्य प्राचीना. पदार्या दोवणीयादयस्पा धर्मस्तदशान्तरापूर्वप्रयुक्त, ततश्चापाकृते पदार्य यूपी- 1 घणहिधर्मोहितम दर्शन, तत्र वाग्यमनववान्तरापूर्वप्रयुक्तत्वे मा पूर्वपोऽभिधीयते यत्नम्येति शब्द. प्राचीन-शब्दस्य विशेषणं व्यवहि- तावित्तिविशेषकरत्वं विधिविरोपणशेषत्वे स्यात् सरा-शब्दविरोपणत्वे हि अप्रतिविशेषकरः स्यात्तस्मादानस्य यत्माचीन तनुपारिर्वात सम्बन्धः ततश्च यजुभागधर्मसा, प्राचीन-शब्दोऽपि देश निमित्तीसन्य पदार्थेषु वर्त. मानो वतनया चमति प्रथमं देशे वर्तितमहति तदतिक्रमे कारणाभावात. दुर्म एवापांशुस्य,धाग्यमन यज्ञमयोगाभावादवान्नापूर्वप्रयुन्, सदिदमुक्त प्रणीलादि तयेति चेव पनुयायुतत्वादिति । अययाऽनेन सूत्रद्रुयेनाधिका- यातरं प्रताधिकरणसिद्धान्तम् दृष्टान्तसिद्धार्थ तदीयपर्वपतन्यायेन च, पञ्पन धम् अन्तरा गभिगोन्यायेन विचार्यो दर्शपर्णमासयोः अयो "यज तनिष्यन्तावध्वर्युजमाना याचं या पदध्वर्युयजमानो वाचं यच्छत्तिसत्मजापतिभूय गती यज तन्माते तस्मात्मगीता प्रणेप्यन्याचं पच्छ- नीतितत्राय वायम.कि परमापर्यप्रयुग? उनाबान्तापर्वयुका इति मशयः किं यजभागधाऽय परमापूर्वप्रयुक्त ? उन प्रयोताप्रणय नाद हविष्का- हानात्माये पदार्या. प्रतणादयस्ताप प्रयुक्त इति, यनुस योगाइ यना. यत्वे प्राप्त बमः चनस्यात्र विस्तारण सबन्धो न यायमविपविशेषणत्य पतस्य यो भागस्तत्र वापम दति, शि सहि यजन्तनितु याच पदी दिति धाग्यम इति वाघमारय प्रणिधानेनाविकतानुष्ठानाहिं तदपि चाधि. कलैपनस्य विस्तार। भवत्युपप वोडायत्वेऽपि यजमयोगः, अतस्तद्वेशाना पदार्यांना सातादवकल्यकायोनापकुर्वन्यायमसदमेव मास, भाष्येऽपि
||
शास्वदीपिकायाम्
কৃষিনাে চিনুন্নতি ময় তুমি.যরমিয়াবিনা অনু-গল্প
মন মন নক্ষমাসুন সমান্তাহর মুময় মায়ের
নমিনিমিহীন থামেন। যৰি নিমিয়া
মামেন নলিয়া, নর নাবাহিনী মুলকথামা
মানবসমিযীষন মর্যমৰ যামানাথনীনি কল্পন
লাবিনা রিক্সানা য়িনান, নিৱনমন অন্ন-ঞ্জির শা
অহিম মুম্বয়ামাৰ মৰীহাহ মিয়য় সম্বনা ।
মালিলিযিনার মা নাহ্মন, নানীয়া
মীuীনলামকান্নায় স্মঘম
ধুন্ধার বিন্ধ্যা মূঃ মুনি: অমীমানা-
Bগগিব ।
বনানীনন্দ ৩।
না সুন “নিংৗরনীনিকা মীয় বক্ষয়
এম মনীzক্ষ মইনঃনি ucজানিনিষia-হামিঘবদন
সন, অক্ষা হয় মনা মুনাফেন কাহিনী মুনি-মুক্ত,
নামিগ্রী নয় সব মীরজ জল্প এনাময়াকনা
মালামান মুহিত ন বৃহহন মন্ত্র ৱাঘরাই মুম্বান্ত
মুম্বগঘন ন বজায় শামীমঙ্কর ঘখিয়ায় এবং
রানামঃজানাননিন রূয়ন নাৰায়ী, ঘাসয়ায় স্ব
সোনার দায়ী, মাৱিাই দায় সায় গ্রোম দত্ত
সঙ্গয়া রি ইয়ালাম মুয়াবিনাৰখানাগলী ।
বারি বিন মুয়াবিয় দ্বান্বিতাঙ্গ ন কৃমিলনমে
রাখাবি বমিান বাহাদানি, নাম।
চালাযনাযাযথ মই গান দু জন
नयमाध्याये प्रथमः पादः। - द्वादशाहे पते "पोसंपानान्तान्यहानि सन्तिप्ठन्ने म यहिरनुप- हन्ति पसंस्थिता हितहि यज" रति, सत्र संशयः, किंमधामपट्टा पदी. संपाजान्तत्यम् ? उनीप्तमघन मिति, "समाधिपास पां पीसपान. स्थितिः । अस्थाय वनं गाणं पनस्य घिरमस्यितेः । पावेतत् प्रमस्यितो हि तर्षि यत रति यनस्यमस्या पनीसंपाजान्तस्ये रेतुः, सा च मातमे ऽहनि सम्माहेनुप्रशाम्पूपामेश्य पात् । प्रयाप्यमवादः तथा ऽपि घापो. पवादेवान्त्ययनं पयोमयाजान्तता व्यवस्थाप्यते, अन्ननमिव एत नैवम् असस्थित-दस्य चिरसस्याभिप्रायत्येनोपपतीविशेषपरतो विधिःसडो. चमईति, यया लोक रिचरेणा भुटत तर तारो भवन्ति नास्य भोजन परिसमाप्यत रति सहापि दीर्घकालोऽसा यजोन मन्तिप्ठ रति पावत् प्रतो लाघवा पयोमणाजात पर शेषं लुप्यते समपानुष्ठाने गति. विलम्यः स्यादित्येतावानभिप्रायः, तस्मात्सर्वपा पनीमथानान्तति पाते घमः "अतितविधानाय प्रागुत्तममयं विधिः । मुख्यत्यसम्मशहामशेषस्य, न च गाणता । द्वादशयानाः सह कर्तव्यास्तर पूर्वमहः कस्मिंश्वित्पदार्थ ध्यमस्याप्य परम पमितव्यं, तत्र फुत्र पदार्थ ऽयस्यानमित्यपेक्षायां पचीस. पाजान्तानि पर्वपापमहानि हत्योत्तरमुप्तरमारभेनेत्ये विधीयमाने ऽपै. तिविधियति, चोदकरच न पाध्येत शेपलोपस्तु चोदकमाधेनानति- तश्च विधीयते, तस्मादयमः पनीसंपानान्तान्यहानि सर्वाणि प्रत्या हारियोजनामहः शेष तन्त्रेण सर्वपामुपरिष्ठाटनुष्ठेयमिति, तत्मास्यागुत्ता मात्पबोसंपानान्तला, तथा चामस्थित-गम्दो ऽपि मुख्यो भवति अधि. शेषप्रत्तोऽपि हि विधिवाक्यरोपम्य मुप्यन्याय विशेषे स्याप्यते किमुत यदा सस्यापि न्यापादेष विशेषविषयत्वं, फः पुनरुहोपयोगश्चिन्तायाः पूर्वपते वितिय नाहः सिद्धान्ते द्विराचादिपु द्वादशाविकारेषु यदस्य- महद्वितीय तृतीयं धा तत्परता पनीसंपानान्तमपि अनुष्ठितमहिन्या सकलमनुष्ठीयते । पिचमामयाद पस्या स० अभ्यासः सामिधेनीनां प्राथम्यात दिपु स्थानधर्मताधिकरणमा स्थानधर्म: स्यात् ॥ ८॥ - মুম্ব --- গানঃীবিকা বহনুমাঃ মিঘনী: মায় দ্বিধায় বৃদ্ধান্তই যষ্টি যা কি সয়াছিনানা; যলয় মল তুমি প্রম, নর নয়: সি ৰিআন মাহমবনিয়া সুর' মান্নান্নী গুম দাজ্জাদানৰ সৰু নয় হাষামন্ত্রী নিহা ? শুন অথ মহানগমাননাননার মামীয়ায় যাছি যা নিছু সহম ঘন ঘন মিমিননি, ‘মগ কালিনিয়া- ফাইনান, । না ( নিম্যর নিবন' লন ‘প্রল দুঘসান মাথসমিন । মলযায়াম নান্মগ্ন প্রথম প্রথমবায়মৰমঝিমায়া মিগীর মন শুন ময় tfল মন্ত্র মাথায় মন নানাব গাজ্জামানামা লিখননি মম্বনীনি দিলাপুয়া লিনিয় ,নাহ সুরমায় যায় যা বিজ্ঞানমন্নান ন নিন্দা নিন মা, মই ঘৰ জামান সানাম: ত্ব দমন মি ৪ শ্ৰাণায়াম ੧:੩ ਝੜੀਥ : ਸਥਧੋ: নঃ মুন্য থালান- বই গুরুঙ্গারা माणीया ॥ १०॥ হনুমাখালী শান, নামটা ঘকাল নিশানামোন: ফেী এ সংগ্রন হfিs, মা জি হুমায়ুনাশাবন? বন ধারা জানি সময', পুনঃখি মখানায়ুগুনিনের। হয়ঃনিবনাননম- বন্ধন" ন ‘ামলা মাথাবহ । নাথা- ভন মালি হাটে মন’,আমানৱন্ধবিহার- দুখুৰনাৰাং, মাস দশ wিযায়, যৰ কাম- যা # প্রানীনগ্রামপ্রন যাত্রীর মা দুয়ে- मासी पगि पर्वणि कर्तव्याविसि, तस्मादारम्भसाधारणपासवङ्गभूताः আমীয়া মাথায়ী । মনিয়ামানীঘা, ঘৰ গুৰিামেন करणाम नवमाध्याय प्रशमः पादः। ५४१ माधिकरणं व्याख्याय तत्रापरितोपाद व्याख्यानन्तरं भाष्यकारेण कृत कस्य तोरपरितोष, नायवसायवनोऽयमारम्भ-शब्दः प्रथमप्रतिवादी हि लोक प्रसिद्धः, यदपि नाध्यवसायवादी स्यात्तथापि यदादा कार्यमुपस्थित तस्यैव तदाधिवसायो न च यावजीविका प्रयोगा युगपदुपस्थिताः, न झपमेकः प्रयोगोऽभ्यस्तरूपः पूर्वकालीनन्तु जीवनं दानुष्ठाने निमित्त तस्मिवागते नैमित्तिक समाप्त कृत्वा चरितार्य पुरुरे पुनस्तादृनिमित्तव. शाह नैमित्तिकमापतितमिति पुनः क्रिपते, ययैौम्मन्पुत्रे नाते वैश्वानरों निरूप्य पुत्रान्तरतन्मयपि पुनर्निपति तादृगेतत्, तस्मात्प्रतिप्रयोगमध्य- घसायभेदात्तदनमारम्भणीयाऽऽप्यावर्ततेति तसिद्धान्तसिद्धिस्तस्मादेव घ्यायायते कि प्रथमम्यान्यन्याधानात्मकस्य पदार्थस्याइमिय? मुत दर्श. पूर्णमासायारम्भमाणस्य प्रथम प्रवर्तमानस्य पुरुषस्याङ्गमिति तत्र । “पुरुषा यस्वपक्षेहि फनमृप्तिः प्रसन्यते । तेनान्वाधानशेषः स्यात्स हारमोऽनपो. यतः । तस्यारत्तो तदद्वादेषाऽऽप्यत्तिमरनुते । प्रधानवशवर्तित्वादेव प्राप्त भिधीयते न खल्वारम्भ-शब्देन पदार्थ. कश्चिदुच्यते । यदेव समय- तस्य च रान प्रवननम् । तत्रायं वर्तते शब्दस्तझोगात्तु पदार्थधी. । पार. प्स्यमानशब्दस्तस्कर्तुः श्रुत्यैव वाचकः । लट्प्रत्ययोऽपि शुन्यैव तदर्थया. भिधायकः । पादा प्रर्शत्तकैन बमो नैसस्य कर्मणः । प्रथमात्तिविय- पतया झन्वाधानमेन प्रतिपाद्यते न श्रुत्या, न च श्रुतिसम्भवे लक्षपा। युक्ता, तस्माचाग्न्यन्वाधानेन सम्बन्ध, दरभात. पुरुषस्य गानबाऽभिहितस्य संस्कारिया, पारम्भार्यतया लट्प्रत्यपैन क्रिपार्यायां मियायामुपदे विहि तेने प्रतिपाटाते, तो न पुरुषार्थत्यापि फलसन्पना, न क्रम्य कर्मणा घा. प्रथमत्तयः सम्भर्यान्त, Eि विधि । ननु द्वितीयादीनपि प्रयोग- नसावाभत एय मन्यं, प्रपोगानारभते न तु दशंपूर्णमासाधारभते दर्श. पूर्णमासारम्भाङ्ग त्यियं प्रथमपत्तिरवारम्भ, न च द्वितीयादि प्रयुञ्जान. - १ पर्यकालीन इति पाः । २ मिटान्तमिििति ।
५४२ उतापम - शादीपिकापाम प्रथम प्रमुझे इति शङ्कपते या, तस्मादारम्भाङ्गत्यात्तस्य वावृत्त्यभावाना रम्भणीया नावर्तते ॥ अर्याभिधानसंयोगान्मन्वेषु शेषभा. निर्वागमन्चेस वित्रादिशटानाम व स्यात्तवाचादिनमप्राप्त चोदि- वृहाधिकरणम् । नाभिधानात् ॥ ११ ॥ दर्शपूर्णमासयम तापमन्त्र "देवस्य त्या सवितु प्रसवे ऽखिनोर्बी- हुभ्या पूणो हस्तायामानये मुष्ट निधापामो"ति सत्र सवित्रश्वि-पुर-- शब्दा कि समवेतदेवनाप्रकाशनाधीस्ततश्च विकृतावहितव्या? घेतबधना निवाविशेषणमात्राय नोतियादति, तत्र दृष्टार्थतालाभा द्वेवसावादिता भवेत् । निर्वापस्य प्रशसायी सन्तोदृष्टार्यतामिय.सवित्रा दिपटैस्तस्मादान्यादिभिधीयते । अग्निना या विकल्येत सविता मात्र वर्याक । उत्पत्तो तद्धितोकेन न मन्त्रोक्त विकल्पते पम्याच सवित्रादि- पदमामेश्व पाचकम्। मन्त्रास्यानि वैतानि भिन्न प्रतिदैवतम् । जुष्ट. निधाप-शन्दी च भजेतामनुपाङ्गताम् । सर्वश्च निपाम्यन्त एक्रमन्त्र प्रतीयते। नुष्टादि सदाशतान महेतानुयज्जनम् । प्रविपितुम अनुष्ठानकाले प्रति प्रकाशयन्तीति नोहितया ॥ धान जुमिति मन्त्र अग्नि-अब्दस्य त्रिफलाहा सू० गुणशब्दस्तथेनि चेत् ॥ १२ ॥ तस्मिन्वय मन्त्रे नये जुष्ट निर्वपामीत्यग्नि-शब्दोऽपि किससम बेतवरना नाहिलव्य उत मावेतवचन हितव्य दति तत्राय ममवेतो. ऽग्निास्मिन् कर्मणि यदापि मन्ने त्वचाग्नि-शब्दो न समवेताभिधायक जुष्टमिति भूतकालनिःशानिना यत्सेषित तदुच्यते, न च निधापवेला माग्निना मेधित द्रव्य मानुष्ठ-शब्दतावदसमवेतवचन , तद्विशेषण चाग्निपटम यतोऽसमवेतवचनं सवित्रादिपदवत्मसार्थ फीलितमित्यमूह उत्पते 'ना नुष्टस्य निशेयो मन्त्र यानेन कथ्यते । निपाणायकीति मुष्टभारमा"1 नायम. यन्न नुष्टन्तस्य निर्धाप करीमीति, कि त निवा- तस्माविधायमेवैले धिकरणाम । 1 ५४३ नयमाध्याये प्रथमः पादः । पेणानये जुष्टं करोमीति यथा जुष्टं भवति तथा कामीत्यर्थः, तस्मात्स. मवेतवचनत्वादान-शब्दस्याहा एव वा यस्तु मुस्यश्त्या समवेत न घात पया धान्यमसि धिनुहि देशानिति तण्डुलेषु धान्य-राद्धस्सतुपद्रव्यवदनः सकिमसमवेतमचनत्यानूझ ? उत्तामति संशये, समवेतप्रकाशनासाम. ध्यादृष्टार्याऽपंतमानूसा, लवजया तु प्रतिवदुपचाराद्विति प्रकाश यबादृष्टार्थः कल्पयितुंन्याय्यः, तस्मात्तण्डुलानेव प्रतिशब्देन शालयो भुज्य. न्त इतियत्मागर्णत इति इतरपमये हविपि धायानामयनेमा सममीत्य- हिलथ्यमार्थिको च प्रस्ती धान्यशब्दाबानाल्लक्षणा न तु सैव विनिता वि. हता लतणा कारणाभावामुय्य एव मांस-गब्दः प्रयोक्तव्यो न मृग-शब्दः॥ दीवानमन्त्रे पनपति- म० चोदिने त परार्थत्वाहिधिवट वि. सदस्यानुयाधिकरणम् । कार: स्यात् ॥ १३ ॥ दर्शपूर्णमादयोरिडानिग श्रुतम्, उपहनां मनुश्या ये धनपति . निति किमते पजपतिदुप्रकाशनेन प्रोत्साहकाणेन तत्सक निहितव्य नेकथनमानकेषु कर्ममूहितव्य? मुडास्तुन्या यज्ञपति मिष्टार्थता त्यस्य दति, "दहामन्त्र कवाक्यस्यादिडास्तुत्यर्थता मञ्चद्द प्रयोजनम् । आत्माह- सामर्यनावगम्यते ॥ वाश्याच बलल्लियहुयुपर्यमस्कार मियेकहो करणात स्तुत्यामदृष्टार्थत्यमापतेत् । पात्यनादेव यवनादिदोपहानगेपत्ता मतपतीन्यानित्यवं प्राप्त उच्यत ततः । न पृयग भयितुं शक्तमत स्तु मत्सय निगदस्योका सन्मध्याहन विनियोजनम् । यच्छन्देन च पाराय त्यर्या या द्विप्रकाये कल्पदपि ततायडेनं स्थान प्रझायनं सनेषु यहः श्रुत्याऽभिधीयते । लिलिमिनाहा, यत्र पुनर्यनमानस्य प्रा- वैजयजमानविप्रकाशननेवाले यं यजमान प्रायुगणास्त इति भवत्ये. धाय न पारा यघातामधाने स्यादिति, तदिदं पर्यस्य पार्यपहायस्य घोहा, तदिन मुई तित प्रत्युदाहरणार्थ मितिका मद- तन्मट नयमाध्याय प्रथमः पादः। ५४५ शतादयस्तथापि भाषित्वेनापि नावसम्मतिः म्यगुतीरेकहायन्येय प्रका- श्यते दृष्टार्यवान, निवत्से तु अभावाटूहः, नैतदेवं क्षमाइभतायामेकहा- यन्यत्रस्यायां तायव सन्त्येव, भामित्वमपि नक्रान्तिकमरणसम्भवात् प्रतो पयामचिरोचनार्थ कोत्यन्ते, तायल साण्डेऽपि सम्पयति सापडादाप या गौनिष्यते तस्या एते ऽयाप्यमानाः साण्डादेवाशाता भवन्तीति, तस्मादनहः॥ सारस्वत्यान्मेयामधिगुण सू० लिगविशेपनिर्देशात्समानविधाने- লামায়ামি । धप्राप्तासारस्वती स्त्रीत्वात्।। १५॥ ज्योतिष्टोमे सबनीयाः यशव आग्नेयमज्ञमग्निष्टीम बालभेत ऐन्द्राग्नमुरुय्ये द्वितीयमेन्द्र पणि पोइगिन नृतीयं सारस्वतों मेषों चतु- थोमतिपत्र इति तर पशुधमा यदा मईया साधारणसदा किमधिगुट चनं मेप्या भयति उत नेति मशये प्रकरणाविशेषात् "प्रास्मा श्रीन भरते"ति पुल्लिङ्गस्यास्म-गन्दम्य नियतलिङ्गपशुशवाभिधेयपशुत्याभिप्रायेण प्राम पशन इत्ये स्त्रियामथुपपत्तेलिंगविरोधाभाशात तस्यामपि स्यादधिगुध. चमिति प्राप्ते ऽभिधीयते। "पशुयध्दथुताधं भवेत्र स्विहस थुसः। तस्मा प्रयोगकाले पदपरततया स्थितम् । द्रव्य तत्र प्रयुक्तोऽयं पुल्लिङ्ग दितु घमः न स्त्रोद्यमतामेष्यामनने प्रवर्तते तेन समाविध्यपूर्वपो ऽभिगो मयामपत्तिः, मिट्टान्त वग्निपोमीयार्यस्याहमायामतिदेशन परयन्ताग मनाद्ड्रेन प्रतिः ॥ पतापजोगिरा-सदस्य स्थान राय सु० थाम्नानादन्यदधिकारे वचनात. मरियम दिकार: स्यात् ॥ १६ ॥ मामामिदानीमहमारिप्ममानम्तटुपोहात विन्तति तानि मत गन्तोषु ममाघातानि परान्तापूमन्ते, मह गिरापदगोरिरापदे स्थानापत्या प्राप्तिं यत् स्यामापलिमेघ चिन्तयति, ज्योतिप्टोमे यज्ञाय- जो धूपते "न गिरा गिरति धूपादे सत्यनियमिति निमिरापदम्य 11 ५४० नवमाध्याये द्वितीय पाद । तात्पत्ताधापीरीय प्रसज्यते । यदि तापदैरमिति स्वार्थ सहितम्लत इरा कृत्वान्नेमित्येतावानर्थ स्यात, अप्रगीतात खल्विरापदादयन्त द्वित प्रगीतात्तु तदुत्पत्ती वृद्ध तालव्य प्रथमस्वर चेत्येमिकारस्यायोभावे सति रहाच्छदति छप्रत्ययोत्पत्तेरापोरियमिति रूप स्यात, मिति रूपमप्रगीता दुपत्ती सिध्यति, सम्मादप्रगीतस्यैधोपदेशाद प्रगाणम्, अथापि विकाराया यन्तद्वितस्तयाऽपि प्रमाणाप्रमाणयोरुभयोरप्यतरविकारत्वादन्यतरावधार. णप्रमाणामन्यन्मृग्यत्ततश्चरापदे विहिते यत्याप्त प्रगाणमप्रमाण वा तस्यैवा यमनुवाद इत्यापटयते, ताधि'ना चामगाणमेव प्राप्त तयाभूतस्योपदेशात, तस्मादप्रमाणम् । उच्यते 'गिरापदस्य यत्स्यान तत्र हीद विधीयते । दरा पदमतस्तस्य या गीतिस्ता लभेत तत । सत्यमप्रगीतातद्धिता न त्वप्रमाण विधीयते । पदोत्तरविधियर हीद वाक्य नाममाण प्रगाण या स्पृशति, तत्तु पदान्तर गिरापदस्याने विहित स्यानापत्या तगीति लभमान र केन चिट्ठार्यते यजायज्ञीयसाध्या हि स्तुति समस्तञ्च साम यजायत्तीय नैक देधिकल, सत्र गिरापदे पदान्तरोपदेशाविरत्तर्यस्तगतोगीत्यश स गेयम. पेवते, रापदमपि सामसाध्य स्तुती सामस मसस्कार्यतामन्तरेगा साधनी भवितुमशत सस्कारक मामाशमपेतते तयोर्नष्टाश्वदग्धरयत्सम्बन्ध तस्मात्मगीत प्रयोक्तभ्याम् ॥ इति शास्त्रदीपिकाया नवमस्य प्रथम पाद ॥ . अथ द्वितीयः पाद आरभ्यते । सू० सामानि मन्त्रमेके स्मृत्युपदे- गोपीना सामनामता धिकरणम शाभ्याम १॥ साम-शब्दस्तद्विशेषववनाश्व रथन्तरादिशश्वा न प्रीतमन्त्रस्य १ मद्विधानाच्च प्रगामति पा । २ पवान्तरविधिपरमति पा ।
গীতিকার
অঙ্গ স্কিন্তু নিস্যময়ন ঘনট যন্ত্র চলবে
চান, যা স্তা যায়নুৰা ন্যায়বিয়ার সনি জানান
অাব্য’শ ও জি লিখনা যায়নি,শয়া
মাত্রাংগামাথাব্যথানায় অনিবার্য
নাম কষালানিময়, ন নয়া ঘন, জি
ব যা ননযোগীতানহাষানানয়নষিদ্ভুযাদায়ী
নিতানামা যায়, বিয়ে, না নিসান মাযা
| নৱনয়োিেন আত্রা ঘন, জন অযেনাথন, স ধ্ব
যুগোখীৰমান স্বনামাযীনমি , ঈমানা
[থম পৃথক বয়া বয় বাঘ বাপ্পার, না
মাছরখানা মাযার অগ্রামনি মায়ন ঋীয়গুলি
ਹ ਸ ਬਿਜ਼ਸੀਂ ਧ !!
সুর জন্য
किया।
[ কম আ বিলিন।
মাসি ৰি হনি থানমুননি? ওর নফানি যুগ
মুনাৰী নির্বষ, মাজলিয়ান গান দোস্ত্র
সিকিয়া ফাই হয় দফাল ইমাম বুবি অমঙ্গল
ঘাগান তাে । ন বনামাল শান মনি মান এ
প্ৰথনীন স্মাঘায় বাগাযোগ্য ঘোথাযখীন 'ম্ব নয়
থানম যােবন না কামাল মুন ময় জমাযহ্মমসি
লিসন মনি স্কন অদ্ভুত মানা ক্ষয়ক্ষতি নানা
জার্মান যুণ গায় নান রুনুম মানি ল সন। যা
সান মাত্র দ্বারাই নু মানায়খানা হয়
মষ্টি যা কৰা, সমগ্র ম জনাজা শুনি যান বা
আমি প্রাপ্লাহ মহান। নাম লি
হলরুবাহিনী। যন্ত্র বৃই জন লগ্ন নছিবন্ধন ঘামিনিয়
-
ও মায়াৱহ্মান্ধ Rি ।
. नयमाधाये द्वितीयः पादः । त्यादतराणां न संस्क्रिया सक्तनामिय होमेन नैवं दृष्टफलात्वतः । प्रयोजन न सतनां दृश्यते श्रूयते ऽपि वा । यातं भाष्यकारण "न होमसंस्मतानां, सतना प्रयोजनं श्रूयते नापि दृश्यत" इति, दृश्यते त्यक्षपणां प्रयोजनमिति घेपम्यं प्रयोजनवत्वं संस्कार्यत्वे हेतुर्न चिनियोग, तयाच यहणावतणम- म्यगजरणामामयिनियुक्तानामपि मन्त्रप्रकाशनसंस्कार्यत्वमिष्टम् । अपि दो- तरायन्ये मावन स्तोत्रमेण वा पाठादस्त्येव विनियोगः तस्मात्संस्का- रकमाणि मामानीति, यत्त्वकर्मकालि गानं वाचनिकं तच्छितार्थतया रथ. छायादियोग्यायत् ॥ तूचे पस्य, फत्ससामः समापनाधिकरणम्। सू० तृचे स्याच्छतिनिर्देशात् ॥ ३ ॥ ."एकं साम वृने क्रियते स्तोत्रीमि"ति श्रूयते तत्र संशयः किं ध्यासन्य तिसपु गान मुल प्रत्यूचं परिममाप्त मिति, तदय च विचार्यते किमिदंत्रित्व साम नित्यगा मुतम्ताबा मिनि, तत्र साम क्रियत इत्येध सामनितिरुच्यते सामुद्दिश्य,गगीतंत्रित्वमहत्त्वेन विधीयते प्रधानभूता- नामप्युवामार्थिक मामसाधनत्यमस्त्योति तङ्गतस्म त्रित्वस्य युक्तमेय सामाइस्य, यचनबलाच्च पतिप्रधानाति याधित्या घ्यासज्य गेयं, न दि प्रत्यूचं गीयमानम्य नित्यमई भति, क्रियत इत्यनेनाभ्यासलवणा च स्यात् प्रत्यवं गाने, तस्मादासज्येति प्रा उच्यते । “स्तोत्रीयम्प हि साम्बा तृवमम्बन्ध उच्यते । स्तानसाधनभूतं च स्तोत्रीयमिति भएयते । मानः स्तोगनभायश्च स्तोत्रसाधनसंस्कृते स्तोत्रसाधनता चर्चा प्रत्येक न तु संघः। यदि नित्यमम्पादनाय शासज्य गीयते ततो रथन्तरं पृष्टं भर्वात मनायजीयन स्तुबीतत्यादिमिर्पत्साम स्तोरसंधिनत्यं विहितं तप घटते सोरसाधनभूतशब्दाभिव्यतया च सामः स्तोत्रात्यं, याम्यं च स्तुति- पुढेः साधनं न घाश्यसमुदाय', तस्मात्मापदं गेयम्, एवं च नित्वं सामाह- स्वेनापटमा स्तोरसाधनपरिच्छेदन विधीयमानं स्तोत्रम्यवाहत्येन विधीयो, तद्विधानेनं प्राप्नं सिमपु गान रखें क्रियत इत्यनेनान, अनु यादत्याच करोतरभ्यासलतणा नदीपः ॥
५५० शास्वदीपिकायाम छमास्येश तिवपु ऋ सू० तदभ्यासः समासु स्यात् ॥ ४ ॥ गानाधिकरणम्। तिस्पु प्रत्येक गीयमान क्रिनियमेन समासु विषमासु धा गेयम? उस समच्छन्दस्कास्वति सशये विशेपाषणात अनियम सशर-विले शरिहाराय तु समास्वत स्यात् ॥ उत्तरयोगायतीत्या उतरा सू० नैमित्तिकन्सूत्तरार्थमानन्नयात्म पन्यसमधीलयारेय ऋचार्य पाधिकरणमा तीयेत 'यट्योन्यान्तदुत्तरयोगायती'त्यत्र सराय , कि योन्युत्तरयोस्तायन्या धीतयोयो गेय मुतात्तरायन्याधीतयोवेति तीसरा-राष्ट्रस्य सम्बन्धि शब्दवाटोव याने पात पठित्ता सैयो, ततश्च योनिपाठापेतया रय नायोने परतापदाने पठितत्यात्तस्या गानम् उत्तपन्य तु रचन्तरस्य याने यरतो न स्वा धाम अन्या दिव्य इत्यस्या पाठातस्या गानम्, प्रता. विकल्प , दोषियन्तस्योन्यपेक्षयोत्तरवादित प्राप्ने যন্ত্র सम्बन्धिगब्दी लोके सथाऽणुतरायन्यै सवारूपेण प्रसिदिस्तत्र सनाराद्ध स्थान्यानपततिस्वात्सापेक्षते सानिधशब्दावलीयस्त्वपकरणपाठायो सरापन्य प्रत्यङ्ग, तस्मादुरायन्याधीतास्येघ गेयम, एध वा द्वादशाहे पाणिक चतुर्थमद एकविरा रोडशी वैराज मानि त, तत्र व शोक নাম নামানিনীয় মন’ বুনি সুমন, নানিলায্যমুল রি स्वा. एतना दति उत्तरे द्वे एहत्या नेमि नन्ति चतत्याचे गाने शियमा सय मितिनगत्यो द्वे भानीय समासु गानम् ? वा हत्या धेशादाय वियमासु गान मिति, सशविते शरिहाराया तिजगतीपु स्तुगत रति बासिनगती यहुत्यानुग्रहाय समासु गानम्, यहत्यास्तत्तयत्याठि सपो प्रत्यर्थत्वात्तत्परित्याग तयोरानर्थयादेशयिशसम्पत्तये व एकेकस्या . ५ मिलिक हतरायमानन्तयादिति पा० । २सया गानमिति तपा। लालिघु सि राम ४ अकस्मिन पुस्तके संगरविसेशनपरिक्षाराप्ति दाते पाटसचापिसगाव मेगाहायव पु पाठी प्राधालानुराधाद भागामुमरिया नश्चमाध्याये द्वितीयः पादः । অথ? मृचि सहयोऽभ्यस्यमानायामभ्यासापेतपातिगतीयत्वादनुमादमा रुपयवतमामनिर्देशस्योपपधिपमासु गानम् ॥ दलीपडक्योरेय प्रययनेन रथन्तरस्य मानाFree ० प्रागाथिकं तु ॥ ६ ॥ ज्योतिष्टामे वृहद्रयन्त हत्योस्त्पन्ने अभित्या शूर नानुमस्त्या- मिद्धि हवामह"दति, तयोः पड़ती उत्तरे नत्वा धाम् अन्यों दियो न पार्थियः स त्वं नरिवति, तत्र श्रूयते न वै रहद्रयतामेच्छ- न्दो यायोः पाश्हतीककुभायुत्तरे दति, तत्र किं षड् की परित्यज्य द्वे कंकु- भावानेतये? उत योनिमुत्तराञ्च प्रयध्य ककुभावुत्तरे सम्पादनीय इति मंशया, तन्त्र प्रयधनेन मुख्यक/संपत्त्यभायात् अतरसामान्यमाण गौणत्वापत्तेस्तृघ- गानस्य यमन्तरेणासामजम्यादन्यासां ककुभामानयनम, उच्यते प्रगा- यस्मरणगाथमाध्यानात्पश्चातात्वेन पाठम्यात्यन्तानश्यापाता. त्पादं पुनरारभत दति च दर्शनातृवमानस्य च सामान्येन विहितम्यात्र :- गायेऽप्यत्यन्तदोषाभावात्मपथनम्,एवं चारोरवयोधाजये वाहते तृवे भवतः सयोश्च पूर्वा वृहतो, उत्तरा विष्टारपतिरिति, तत्रापि पर्यवदुत्तिहत्या- घानीय तृचसम्पादन ? मुत पठितयोरेव प्रययन मिति संशये तत्रैव विशेषतः स्तने भवन रति मृचश्श्रवणादन्यागमनं प्रगायस्मरणासमारयोत्तरापाठलिङ्गाद- शनैस्तु प्रययनम्, एवं था श्यामा श्वान्धीगये प्रानुष्टुभे तृचे भयत इति तयोः पूर्वानुष्टुयुत्तरे द्वे गायत्र्यो, तत्राप्यत्ययोरनुष्टुभोरागमनं पठिताना. मेव का प्रययनेनानुष्टपनय संपायमिति विचार, लिङ्गान्तरप्रदर्शनार्थ सिद्ध प्याप्यांनान्तां न तु काविधिका गवाऽस्ति,एपंवा गवामयने श्रूयते "चतु:- रातमन्द्रामाताः प्रगाथा" इति,तत्र किं तिमधु सतु गान? मुत योद्धयोः प्रयधनेनेति संशये तृवापिचोदकानुय हाय तिसयु स्यात्तगयने हि न सम. ऽजसं वृदस्यम्, असति प्रगयने कर प्रगायश्चनम्-पेन्द्राधाहताः प्रगाया ति एमपपनाभिप्रायमिति घूमः, प्रथमे तृचे गोसा, तस्मात्तचादका. मृवमुपादाणपरे हे पचा एहोत्या गीयते पुनरप्ययन्नचा मति वृचगानं नगानस्य अझयमन्तरणति युक्त पाटः । मात्रामाधीम्ये तितु पा.।
विकाराधीना विकल्पाधि कायम धानाधिकरणमा ॥াবিজান্তা प्रगाथ-शब्दरचोभषमनुगृहीतम्भवति तदेवम “ग्रन्या अन्या चो भयन्ती"ति वचनावास्यचिद्विान सम्मति, तस्माद होः प्रधनम् ॥ गोतिसम्पादकानामा स० अर्थकत्वाहिकल्प: स्यात् ॥ ७ ॥ छान्दोग्य तलवकारादिसहससामशाखागतानां गीतिकाराणामे. कार्यन्वागपत्प्रयोगासम्भवातदनुरोधेन व सामान्याय्ययात्मितु एव विकल्पः सामानमहाद्विपष्टीकाराय दर्शिनः ॥ शाचा स्तुवते साम्रा स्तुवते सू० अर्थकत्वादिकल्यः स्याहक्साम- इति विधिना सामग्र लथि योस्त दर्थत्वात् ॥ क्वचिद्वितिविशेषे कानिचिदमाशतानि स्तोत्राणि विहितानि रोपाचन प्रतित' क्रिश्चिासाधनं प्राप्नोति माशतानां गायत्ररथन्तरादि- सामा पानी बहिष्पवमानादिस्तुतिपु निबहानामालेषु पायभागत तेन तानि साकाहाणि, सत्रे श्यते यदृचा स्तुयते तदसुरा अन्यत्रायन यत्सावास्तुवते तदसुरानवधायन य एव विद्वान साम्बास्तुबीति तर हणमप्रगीतसपा प्रगीतामा सामोपदेशेने सिद्धत्वात, साधा झरा- भिव्यक्तिद्वारेव स्तुतिः क्रियते न सातातेन साम्बा स्तुपीति सामाभिव्यक्ते संगतःस्वीतत्पर्य , पत्र वेदप्रगीतपरमृ कपट नत्र सशय क्रिमचा मामा धास्तोतव्यम उन सात दुयोर्यचझिल्पमानो उच्यते साक्षाम् उपस- हारे विम्याटप्रशंसावधन विधेयत्वाबगमारकीर्तनमसुरागनिन्दया সায়মা, নালা নান হ ম মমম্বই ফিলিময় ব্যয় सहममानवसीय प्रगीतापिठिता अगीतापिस अपने "अय सहसमा- रथ इत्येतयाऽऽयनीयमुपतिष्ठर"दति तत्र प्रगीतया सगोतया घोपस्या- सध्यम उत प्रगीतयेतिविचारविशवामाधादनियम. अप्रगीताया. प्रगा.
--- नघमाधाये द्वितीयः पादः । न्यायों तेन सा प्रयोजनमपेक्षमाणा प्रतुना रहते, उपस्थाने च बिनियुज्यते पतयेति सर्वनामा परामृश्यते, तस्मात्मगीतेय पाहा, एव वा सामप्रसहा. मन्त्राणा स्वाश्चिन्त्यते मन्त्रा हि क्वविचस्वयेणाधीता. क्वचिच्चातुःस्वपणा, तत्र फर्मसु किन्नै स्वयंचातुःस्वर्ययो. समुच्चय, विकल्पो वा। अयोभयहाने- नैकश्रुत्या प्रयोग ति संशयः, तत्र समुच्चय इत्युपक्रममात्र गीत्युपायविर. स्तत्वात तदेव तु विकल्प दति पूर्वः पतः, ताना यतकर्मणीति स्मृत्यनुमि. तावनादेकथुत्यम्, अर्यायगमा सु स्वाध्ययन स्वाविशेषाधीमन्यादर्थवि. शेषाणा, "बाबीही प्रत्या पूर्वपद"मित्यादिवचनालामातानेन प्रयोगः ॥ पिनारमुलागावी यादी स० सामप्रदेश विकारस्तदपेक्षः उत्तरायणययन गानाधिकरणम्। स्थाच्छा स्वकृतत्वात ॥८॥ उपोहरतं समाय प्रशामिदानों मायामद शिवारयति स्यन्तायो- गायत्तीत्यादिभि शान्तर गीयमानानि किहितध्यानि ? उसने ? ति, यदि योनिमय गेन गान यस्मिन् प्रदेशे योनाया योभायतस्मियासत्यपि संध्यवरे उत्तरारापोभावस्तता नोहः । अथ तूत्तरावर्णवगेन गाने यस्मिन प्रदेशमध्यतरवणेन योनायापीमायोयोनीततःप्रदेशान्तर पत्र सध्यतरन्तजा- योभायस्तत्र अह.कि प्राप्तं योनिवर्णयशेन, फुतः योनावका निवा- फार ईकारश्ताच्चारितः सत उत्तरपोरपि तदागपतित वर्ण नियत्याका- रंकारावुनायो, किंच नात्र कार्यमुन साव माप्तिः रयन्तादिस्यरूपाय- यातिदेशातेन दशमानपर्यपतन्यायेन मामस्यरूपमुत्तायाः पितविकत- स्वरूपमेय सत्माहतमाहत दृष्टमदृष्टं या कार्य फुपात्तस्मानहा सामामिति प्राप्ने यूम, यदि होकार लुप्ता ऽवर्णमायुनारिती ततो भवेत् पया भयानाह, न स्वेतत्किं तहिं एकारो नाम न वान्ताम् अधणे. वर्णी सहसाये'भावमापायापीमायेन यिनैपिता दर्शिता प्रत्यलयर्ण- घणाकार प्रत्यभिज्ञायते, तस्मादुतायोरप्यकार एच,पत्र तत्रयोऽप्यायी. - मायादिमि तुपा। चारंभाव.स पुकपाट । मसालेभावमावाप्ति पुनसमा पाट।
१५४ शास्त्रदीपिकापाम भावेन विश्लेषणीय. रश्मृगतराभिश्यत्या स्तोत्रं माना संपावाले ना. न्यथा । पदापिचमामस्वरूपस्यानिदेशालघाऽपि स्तोत्रसाधनलयासिदि- प्रयते,"एक साम तृ क्रियते स्तोत्रीय"मिति वचनास्तोत्रसाधनता चात. राभिव्यक्तिद्वारा, न च सन्ध्यवरादन्यस्यायीभावः क्रियमाणाभि करोति, एवं सर्वत्र, तस्मायोनिवर्षवशेन गानादात्या सान्याम् ॥ चनस्या: मानिदेशा म. स्तभिस्यैके द्रव्यान्नर नित्ति- धिकरणम् । मृग्वा ॥ १० ॥ सामातिदेशे कि स्तोमानाप्रतिदेशो ऽस्ति ति संशय सामन्या भिन्न स्वारस्तोमानामृगसरावामिव नातिटेशः भिवानामपि गीतिकाल. परिदकत्वेन मामाङ्गत्यात्तदतिदेशादेशातिर्देशः, सामामि हि योनी. माशेनावगएभिव्यजति लेन दृष्टमेय स्तुपकार कुर्वन्ति स्तोमात. राभिक्तिनियन लशेन स्तुत्योपयिमेवादृष्टं कुर्वन्ति, सद स्लोभा नातिदिश्वरन् तचित्यस्य गीत्यय लापातहतोपकारस्य हान्या वगुरुप स्यात, तस्मादतिदिश्यान, सुगतराणां तु प्रधानत्यान सामयश दलिदेशः ।। सू. अधिकं च विवणे च जैमिनिः सभिलक्षणाधिकरण स्लोभशब्दत्वात् ॥ ११ ॥ प्रसङ्गास्तोमलतणमुच्यते यदृगतरेभ्यो ऽधिकं शिवर्ण च किंचित- तत्स्ताभ-शदनाच्यते । म. धर्मस्यार्थतत्वाद द्रव्यगुणवि. ਕੀr #rty atta घामानुष्ठानाधिकरणम. कारव्यनिकमप्रतिषेधे चोदना- नवन्धः समवायात् ॥ १२॥ मति प्रोवादियु शुता प्रतिणाघातादयो न सरस्वरूपायुः तासनमारापद्यमादितः कितव्रीहिभिनेतत्यादिविहितसाधनविशेष. द्वारमापर्यभावनार्या , नया हि मानेयोऽष्टाकपाल दति पुरोष्ट्रासदायकी नघमाधाये द्वितीयः पादः । । इग्निदेवत्योधागो विहितः तदनुवादेन ग्रोहयो विहिताः पुरोहाशप्रति- त्वम्प्रतिपयन्ते, तदयमर्थः व्रीहिभिः पुरोडाशं कृत्वा तेन पनेतेति ततः पुनराह पंजेत तान्नीहीमारतीति, ततश्च सरुपसहियमाणैरयमर्यः मम्पनी प्रावणसंस्हतेरपघात वितुपीटते रव ग्रीहिभि पुरोडाश त्या तेन योति, अयमेव वास्पार्य, पारमार्थिकः, नीद्धादिवास्यायों अस्यैथोपाय- भूताः पदार्यस्यानीया, एवं वेदानेपादिभावनाया: शेवभूतः पातपादीत्यं. भावस्तद्विकारप्वतिटेरोन नीयते, तत्र नैवार घरी पुरोहाशसस्याने चरो. निमेशात् ग्रीहिस्याने च नीवारनिवेशात इतरस्य समस्तम्य यथाऽतिदे- शप्रस्थानाचवा चरुं निर्यपेदानेवदित्यस्य श्रुतानुमितेकदेशनिष्यनस्य नशाचरुविधेयमा भवति प्रीतितत्वधातयितुषोश्तेनीवाश्चर कन्या तेन यजेतेति, सेन नीहादिस्यानापवेषु नीधारादिषु सिद्ध कह । स्याना पत्तिस्तु. कयमघगम्यते रदमस्य प्राकृतम्य कार्य धर्मत इदमस्येति सत्पदः नार्थमिदमधिकरणं, तब पूर्वपत्तशादी नोधारमध्वयनननपरिधीरापदानां घोहियहहानपलमुसलयूगिरापदस्थानापती प्रमायमपश्यन ते ती भवन्तीति मन्यते, सिद्धान्तम्सु नीनाराणां तायत्मन्यतमेश मोहिकार्य तण्ड- लनिरंता सामध्ये, सामयानुमारी च शम्द रति नकार दर्शत तद्वितो विकाराय रति शिश्चीयते, घहरच देवतासंयोगात पुरोहायस्यानापन रसि तत्पतिभूता नीशारा ग्रीहिस्यानापना भर्यान्त, तथा मध्यरानं पहदाभावे तत्कार्यस्य साधनापेतायां विधीपमान कार्यापेतं मस् पहह. फार्यमेशावलम्यते, रदं च पहहाभा मध्यान यिधीपत रति हाया चिन्तितं, नाभाये विधिरपि कार्यापतो प्रमाणं, तथा नेतरवरुनाथपु. तानामिति किं नवपनमत्यतस्तुतिमधिनादतो नपानामुनधनमुस- लकार्यापतिः परिधा पनिपुजीतसि तु विस्पष्टमेय यूपकार्य नियोजन पर्तिर्विधीयतेतया यस्मतिविध्य द्विधीयते न गियगिति यादरहस्यो. মিনি কাথি কথা বলবি বি সি বা ममत, पदमपि विधीयमानं फार्या गिरापदफायण साधनापण सम्यमत रति गिरापदन्यानारच निरापदं समस्कारिक गीति भने।
शास्त्रीषिकायाम् परिधी वधनुष्टाना स तदुत्यत्तेस्तु नितिस्ताकनवा- धिकरणमा स्यात् ॥ १३ ॥ परिधी पुनरापः नीवारादयो हि आतिया विधीयमाना युक्त यत्कार्यान् ग्रीहिधमान लभन्ने, परिधि पुनरिधानानात्य- घोन नियोजनान परिधानार्थ a तु तस्मिन् बचनात्पर्नियुक्यते पती चकाची धास्तछेप्रभूते साधनेऽनुष्ठिता नाशेषभूते परिधी भवितुमर्हन्ति यूयोत्यत्त्याश्व परियाणादयो, न वेह यूयो ऽस्ति अयूप एव हि परिधी पशुध्यते मार्थलापादपि न परिधा खले वाल्यामिव यूपधमा कर्तव्या दप्ति प्राप्ने धमा-यद्यपि परिधानार्थेन परिधिरुत्पादि. নাগ্রাঘি নিযালন সিনিয়মাৱায়য়াল নাম্বাবধারায়- सत्येव, यदपि तादय नास्ति तथापि नियोजनसाधनासाधननिवे शिना धान लभेतैव, न हि तादयंप्रयुक्तधमा किन्तु साधनत्यमयुक्ता. श्रीदिभिर्यनेत यो पशु बधातीत्यादिभिहिं साधनोन विधीयमाना ग्रोहा- दया धर्मे. प्रातपरियाणादिभिः सम्यन्ते, सादयं तु सदयशाद न धान्वय मानले, न चोपयुज्यते तादध्ये धाणा काये गळता समाध. नमेव द्वारमक्षितमस्ति च परिधरपि साधनत्य, न च यूपाख्यमेक कि. चिम्ति पदुत्पत्यपयोगिन परियाणादय, परिधी लुप्ताः स्यु, नादिविधयो हि सर्वे परस्पराअपेक्षाः काष्ठगत दृष्टमदृष्ट धा यायय कार्य गमयन्ति, मर्याणि च तानि कार्याणि नियोजनस्याह, तन परिधा- घसा वेदनादीना लायपि सम्भवन्त परिव्यायायो न लोपनीयाः पले बाल्यापि अजनपरियाणादयो भवन्त्येति यत्यत, तस्मात्परिधी यूपधर्म कर्तव्या. शादी प्रणाधमानु ० परार्थेन त्वर्थसामान्य संस्कारस्य प्टानाधिकरणमा तदर्थत्वात् ॥ १४॥ १ नभत तिपा।
नयमाध्याये द्वितीयः पादः। ५५० अभ्युदयेष्टां दधिरतयोकिं प्रणीता धमाः कशाने? ति चिन्तायां प्रयीताकार्य श्रपणे तयोः परिधरिय नियोजने विनियोगाभागादकरणामु. त्पधनादीनामसत्यपि विनियोगेऽचापि तायत्साधनत्यमस्तीति साधन. निगिनो धाः फर्तयाः । यदपतरोधमध्यय स० एकार्थत्वादविभागः स्यात् ॥ १५ ॥ स्वाधिकरणाम। ज्योतिष्टोमे एहद्रयन्ता पृष्टसाधनस्खेन निहित सयोधमा रयन्तरे मम्यमाने सम्मोलपति पम्त यमाने समुद्रं मनसा धादित्यादयः ਸਿਮਧੇit ਬਰਮਧਕ ਬਜn: ? ਵਰ ਧu! ਬੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕਿ ਬੱਬਧੇ “ਮਧੇ फार्थत्वात्कार्यसाधनगोचर | धर्मद्वयोऽपि स्यु प्राहिमा पयि"। ननु चान्यया स्यन्तरेण स्तुतिः साध्यते शूदिप्रकारण अन्यया च रहता चित्रादिप्रकारेण तेन साधनभायप्रकारभेदात् साधननिगिनो धानमट्टी. र्यन्ते, यया ग्रीहिधमाः मुशादिप्यमार्यप्वपि न मभयन्ति कारभेदादेश मिहापि,नत पदेश हि हिण्यन्त एप्टं भवतीति गस्यविदितं माया. ऽभिजकत्वेन साधनत्यं नांशन मम्मीलनादिधमाः सम्यमन्ते माधनविधिना हि मध्यध्यमाना धर्मविध्यो पदेव धियो वितित माध. नरूपं लेने सम्यध्यन्ते, दिपकारभेदम्तु पत्रियवितो यस्तुम्यभाय- कृती न धर्मध्ययस्यायों हेतुभंयितुमहति । कि चापमभिश्यज्यमानानामधां भेदो यादिएपसा मावास्यतराभियपात्मस्मेकलपमेय माध. नत्यं तस्मात्मर एयान पुको प्रोहियादिधमाणामिय संमीलनादीना. मितिमाप्त -'मायोग्यस्याया यम्मारिगो मीलनाटिए। मम्माव मदुरी युक्किी न त्ये प्रासादिपु" गोहिपदणं फारकश्शेिरोपनत मिति सत्या पवपि प्रतिपादय: त्रिपन्ने, सदिहापि याद रनारयणं मा. नमाजोपनयां यात एकमेव पन्तरं एटा मर्यधर्मविधियु राम पतान घिद्रपना विन्न रहो म पन्नादियामपि . प्रमुगमान 1 aীমিজাদাম বিনিমিনি সন, নমাত্রা, জি স্ব নানাবন্ধা স্বয় যুদ্ধ ঘেনায্য দাসন, নয় মৃনা। নন সৃষ্ট দমন বুনি সালমান- নোৱন বৰুৱাৰখানাৰাযাননি যা যা • মন যদি নন অসম অবময় মুনি তৃপ্তানি যে, মনু কাদাম ঘরমযঃংঘা কানিঠান নুরুল দান- স্য নন, নগাথন মীনি খেলাঠিe pg faখী ঘন দৃষ্ট- নিয়ন্তি প্রায়রুষাৰহামার, মনো- নিমাখনৰাকানিনা মাত্রামি.. আমি সন্নগ্রাধিg , নাহৰাৱাঘয়াম হাইহি লাগা নানাঙ্গাযাগ নায়াবনালি , নমোঃ এম.? বগুন গুগল? Hণ স্মমুন নৱিন্ধাৱাৰিৰীৱণ- ময়নুয়াজ্জি। নি। । হo নাম সুনে “জয়ন্ত্রনে সৃষ্ট মনী” ময় দগাহ, লি জাযগ্রনথন যোনাথৰ মায়ান গ্ৰনমা দুমাহৰ যুক্ষিন হয়নি? অন্য স্বল্পমনঃ fa“ষি যন্ত্র নয়। स्थान प्रकृतावसमुच्चयात् । मियो ऽनपेतस्सद्धर्मः प्रश्तो साधिता स्तुति । অনতৃত্মনিয়ন্তয়া না না। তুষ্ট করা যা. জায় faiহন, নল যাবে জান জমানথি অমূলধন যুৱষানীতি মা', নিসা যিকর, নয়া বিঘি নামঞ্জ- অসম যুদ্ধনিময় মনিষা নয়ায় যা মামাশ্বাষায় স্বক্ষনিকা ক ভূয়সনিয়র অমিয়ান জমি। ঘন বেদানব্যৈ নমু ৰাখিনন বিরায়, মুনম বিনা মুমিন হৃবিগুন চাষ্টে মাখন ছবি, হয় কান ক্লায়েননা জাৰ্থ যিৱিমৰি যায়, গা মিখানা । # ৪ানি ।
५५ नयमाध्याये द्वितीयः पादः । कदाचिद्रयन्तर कार्य कदाचिदृहत्कार्य विहितम्भयति न सर्वदा द्वयोः फाय, ततश्च कदाविकायविमान एहाति न मर्यदा मर्यान, स्तुतिरपि प्रश्तासन्योन्यानापेतेधर्मः साधिता, यिसायपि न ममुन्नपमपेतले किमत यदा हे स्तुमी प्रकृती वचनाद्विकन्पेनानुष्ठिन विस्तापि नव प्राप्ते तयोरख धवनादिकल्पेनानुष्ठीयमान साधनत्वेन विधीयमान फख. रचन्तामन्यसाधमान एहातीति व्यक्तिमततस्माद्विकल्पः । द्विमारके यंपदयातरधर्म सू० उभयसाम्नि चैवमेकार्थापत्तेः । पोयत्याधिरयम्। यत्र एहद्रयन्तायाः प्रतिगायिकल्प प्राप्नै समुच्चयो विधीयो "समय उभे फुर्यादि"स्यादो नत्र किनुभयोरपनारमा उभयोरच एहनुमाः का? उन पन्तो यन्ताधम एचि शर्मा पवेति मंगये द्वा. भ्यामपि महान्य कम्य कार्य माध्यन सि पापि दुपधर्मपाप्ता उच्यते पोकेम्प कार्य व विधीत तिः स्यादेयं चोदकेन विकल्पेन प्रायः एष्ठयोरिडा म्यधर्मयुक्तयोरंय ममुन्चर्यायधिस्त्ययम् । एहि ममुच्चयमा. अयिधानाल्लाघयममारतकार्यता मायानं कल्पिता भयियति । तम्मा. स्मतिदिहापि धर्मी व्यस्थिar.n मायादिपु पार्यवतमा भू० पार्वणहोमयोस्त्वप्रति: समुदा. धनुष्टानाधिकरमा यार्थसंयोगात्तदभीग्यापि.१८॥ "यण पाणी हामी नुहोसी"सिसहितम्या पदवया हामी किपिसिष्यतिरपले नेति मंगसदमिदं विवाय-मप- मालयपनः कामोऽस्य देशमा सस्य पापम्कायाराटुपकारको मा उमाग्नेवाटिममुदायमन ममुदायदेवता मामलागिर काले दम्प मुण्यस्यास्यातामीज्येह गम्यते । एवातदानमयात्म पति चिमुग्यता" पाटानाच-गवामयदीप मिविधिमा पापाया मातापि मुया, मायापाग फर्मएपरि मायामामया. fায়ানমার জঘনীয় মাঘমা বাবা, গুয়ান্ধিয়ায়। নম্নাঞ্জাব দুিনী, হাই। না অন্যানশিৰিমান্যমানীয়া গ্রাঃ বষনা নষ্ট কয় নন মাত্র দুঘনালায় নির্মানালো জাযাদায় স্বীমাংহনি, সাহিমিদায় ঘি বাঘাযা ল অনুৰা যা 1 অনুমান सू. उभयोरविओपात् ॥ १८॥ মিনা মুহায্য দাযায়ামায়া কানয়ন্ত্রন faষত্ব বাড়া বারী মন্তাষামনাথাশ্রয? নি মন সন্নিয়ামাহমঘলায় ফায়ার জায়া হষান্ধায়ন নিয়ে স্ব স্বায়ন নামাংলা, এ দু মনছুরঅামদুলিয়ান যমীয়া বা মনিষি আদিবালানি মনুনিনি নায়াগ্রা জায় নিবিg 18 ধমান। সনাস ম মুযাজ্যহীনি । ২ । ময়ম। মিয়া খনি নাম বনীয়রাখি ক্ষি জমদনিয়ন বাদীন নানাযিয়নৰয়ারী ব্যাধিখান? মাথায় কথামব্রিয়ান মিনি ভয়ই সুষমামবিষনিময়া জািিখ, দ্বিনীবাহুবালিঘৰ বিg অন্ননী যাবিখানানি গান ঘুম “ংশী এলিনা প্লমঙীন । যা ব আমিন জয় বলনায় দগ্ৰন্তন ন ন ফল যান অব থিকা aীয়াৰিনিয়ন, ন ঔং বিবাহ থায়াজিৰ ঈশ্বৰঃ খিী ঘন নয়া ধ প্রবিসি জায়িযান মালাবন্ধাঙ্গfa নিয়র মনন্তনা লিমিঙ্গেল সাবাসি না যে নম্বরলিন পালস্নাথৰাইৰেলাৰহ্মান্ধো মা তুমি আহিঙ্গা সময় Rিী যার ॥ দয়া ভোর ।
शास्त्रदीपिकायाम स्यादेच धितावपि देवतागछिपदयुक्तमन्तप्रयोग एव कर्मशानवाग्नि- पदस्य सादप्यमस्ति, अत. सूपंपदप्रक्षेपः, एश नीहिपदमपि हविःप्रति- द्रव्यांचपदाभिमायं न स्वरूभिप्रायमिति नीधारादिपूसिद्धिः बहुए ताविपु सत्सु घोह्यादिपदव पठितं ततो निघमादृष्टमात्र कल्य्यते अवघातादियत, स्वरूप स्पषसाधनविशेषवाविपदवियतया मयुक्त दृष्टार्थवासमादूर, ऐन्द्री तु स्वरूपेणैव गाईपये धिनियुज्यत इति वैषम्यम् ॥ पागहरीपुगि पु स्तर सू० जातिनैमित्तिकं यथास्थानम्॥२॥ पामन्त्रस्यौदाधिकरणम चिकूयते "पीपहरोकाणि वहापि भयन्ती"नि प्रसास्ति यहि मन्त्र. 'दर्भः स्तुणोत स्तिति तत्र दर्भ-गब्दस्याने पुण्डरीकपदाधि 1. पूणेश न्यायेन हरितपदस्याने ऽपि किरतपदहितम्य ने ? ति मंशय' दर्भ-शब्देनैव मिटे प्रकाशने हरिताभिधानमदृष्टा प्रश्तेर तस्माद्विश्ता. यपि हरितपदमपादृष्टार्थमभिधातव्यमित्यनूह, गाय यादृष्टाये स्वाद मेनापि तु गुणद्वारे स्तरमध्यमेव प्रकाश्यते अर्याभिधानपात्यान्मन्त्रा पामसः पुण्डरीकापयपि त्वगुणद्वारा प्रमापितु पद प्रपोयम् ॥ लोकिके टोपसंयोगादपरत दि चौद्यते निमित्तनमरुना स्थाद. वृषम्पायनाfuary विभागित्वात् ॥ ३॥ पासहिमिदमधिकागा पोक पपमुपागत गप मे यायोग, पूयादि द्वरता से या पति, यदि बहन एते से याय सत्यादि, मात्र निदर्शनयेन पूाधिकरण प्रस्तुत सर रिचायो कि टिक पयो Prama पावित मनाहि टीम मे. पाययमादनियमः परणयनपनापारात रक यति प्रा दमा "टोपनिणायद परिवार यिधोयो । टोप infrg पारप. Adam नोकि पूरी जाम टुreमामु गामा नाम . HEARTs पानीपमोकामाफिक नवमाधाये तृतीयः पादः । श्यते इति प्रतिपिध्य पश्चादिदमुच्यते योकमुपस्पृशेदित्यादि प्रतिपंधश्च रागपाते लौकिक वैदिकस्य विहितत्वेन प्रतिषेधानहत्त्वात्प्रतिपेध्यानुष्ठाने प्रत्यवायोत्पत्तेः प्रतीकारापेक्षाया प्रायश्चित्तविधिरतितार्थी भर्वात सस्मालोकिक पाश्चित्तम् ।। द्विश्यागे पायमन्दयोरे कवचनान्तवचनान्तपद घोद्धिवचनान्नाहाधिकरणम । स० अन्यायस्त्वविकारेणादृष्टप्रतिधा- तित्वादविशेषाच तेनास्य ॥४॥ अग्नीपोमीयपशविक्रवचनान्त पाशमन्त्रः "अदितिः पाश प्रमुमो. लवेत"मिति तथा बहुवचनान्तो ऽपि “अदिति पायानामुमोस्वतानि" दति तयारग्नीयोमीये निवेशमुपरितने ऽधिकणे वत्यति तयार्टि पशुशेषु मैत्र खेतमालभेत धारण कृष्णमित्यादिषु चोदकेन प्राप्ायोति संशय किमेकवचनान्तस्याप्रति वहुवचनान्सस्यान हेन प्रत्ति? रुत बहुवचना. न्तस्यापत्तिरेकवचनान्तस्याहेन पत्ति ? रथीभावपि यथायथमहेनान हेन च प्रति किवाभयोरपि द्विवचनाहितयोः पत्ति? रिति तत्रैकवच. नस्य समवेताभिधायित्वेन वितावपि द्विमख्या वक्तु बिकारः स्याद् बहु- वचनस्य वैकस्मिनसमवेताभिधायित्वेन निर्देशमात्रार्थवाद् विस्तापि तयेव सम्भवादनह', न चाविकारसम्भवे विकागयुक्त , तस्मादेकवचनान्त- स्थापयतिरितरस्य स्वधिमारण प्रयोग इति प्रथम पत्र, सस्लाभिधानस- म्भवे विकलाभिधानमन्याय्य, तस्मात्सख्याधिशिष्टपाशप्रकाशनार्थमेकत्रच नान्तस्याहितस्य प्रति', बहुवचनान्तस्य स्ववियतितसख्याकपाशमात्रम- काशनेनासमयाभिधानत्वादपत्तिरिति द्वितीय पत , योरपि चोदकेन प्राप्तयोर्यधाययमहेनानहेन च विकल्पेन प्रयोग इति तृतीय', रहीम एतद्- यो प्रतिरिति न तु बहुवचनस्यानहस्तदपि योरसाधुत्याहिताय मसत्तावकस्मिन् पाशे छन्दति बहुववनस्य प्रयुक्तत्यात्तथैवामित व त्येय दृढयो प्रयोग छन्दसि दृष्टः, तस्मात्स्वायत्ते प्रयोगे सत्यसाधुप्रयोगासम्भ. वात द्विवचन प्राप्तव्य तस्मादुभयोरूह इति सिद्धान्तः ॥ , YE8 আম্বিয়াম म. विमतिपत्तो विकल्पः स्यात्सम- पानोपोमीपया पाशक त्यपाशवत्वाभिधायिमन्द्र वाहुणे त्वन्याय्यकल्पनैकदेश योर्टिकल्पाधिकरणम् । त्वात् ॥५ पशावानीपोमीय पाशमावेकवचनबहुवचनान्तो तत्र बहुवचनान्त सटेह कि प्रस्तावेवानीपोमीये निशिश? उत्त बहुपाशकेषु पशुगणेपू स्कृप्यत? दति एकस्मिन् बहुवचनस्या समर्थस्वाद प्राप्त ऽभिधीयते "प्रकृत्यर्थस्य पाशस्य विभक्त्यर्यस्य कर्मण । उभयो, प्रकृती भावाचोत्कर्षोऽ स्यायकल्पते। पाशप्रातिपदिकार्यान्वित विभत्यभिहित कर्मकारक प्रतापि पाशर्मकान्मीचनाभिधानेन सम्भवब्रोकप सहते, सध्यामात्र त्यसम्म दपि गुणत्वान प्रातिपदिक प्रधानभूत कारक वालमुत्कटुम, अप्रितिमा घेह संख्या पाशमाभिधानमात्रेण व्यवहारसिद्ध , अती निःशमात्रा बहुवचन कर्ममान तत्र विवतितम, अतोऽपि न सख्यावन मन्त्रोत्कर्ष बहुवचनम्य त्यस्मिन् प्रयोगोऽयघबहुत्वाभिप्रायेण छान्दस ॥ दर्शपांमामपियो स० अपर्व त्वविकारो ऽप्रदेशात्प्रती বান্ধি। दर्शपूर्णमासयो, "पों समझ 'ति मन्त्र झिमेद्विषापत्रीकेषु प्रयोगेषु सर्वेष्यधिकारेण प्रयोक्तव्य ? उत द्विषोपयोक्रप्रयागयोढुिवचनम्र दुषचनाभ्याभूहिसघ्य ? पनि सयप, नेकपधीक समयताभिधापित्यप्तम्भ धावपचनान्याप्यनिगढन्तम्मा द्वित्यत्ययोहह , नेतदेय, पोकपनी प्रयोगाभिप्रायमापन प्यास एकवचनस्य ममयसप्याभिधानकरस्य सम्प्रतिपयरूपस्यात्ममतमप्याभिधानमिह वितितमितिकरया द्विपक्षीके यहुपयोमे च प्रयोगे ममतमयाभिधानामत, मर्यप्रयोगाणा समाना घधानत्वात्माभिमाणेदमावत द्वयोही कवचनम्य मतिप. বা মনগলামিখানা ময়নামনি যথা নিয় • पायजम्याममतादिति पा । प्रीि पर्वासमोतिमन्द्रस्था येत ६३ RBATARRA का ।
नवमाधाये तृतीयः पाद । ५५ मात्रार्यन्तु एकवचनमदृष्टार्य चकत्यमभिधातु म्युक्तमित्यापयते, ततश्च द्विवहुपत्रीके प्रयोगे एकवचनमेव प्रयोतयमियविकार , न चैमयाचनानु. राधेकपात्रीप्रयोग मन्त्रोनान्यति वक्तव्यं पाशवमातिदिवलेन सर्वत्र प्रवतो. सप्याश्चावितितत्वेनानेकपनीकात्प्रयोगान्मन्त्र घ्यावतयितुम. समर्याः तस्मात्सर्वाधिकारण प्रयोगः ॥ द्विपदोके विसरियागेपि पींसवोति मन्त्रस्यान्ता सू० १० विकतो चापि तद्दचनात् ॥ ७ ॥ धिकरणम् । विती पधी-शब्दः कि द्विपत्रीकय हुपयोकप्रयोगयोरूहितयो नेति सशये प्रकृती द्वोर्चहीपु च पनीषु एकवचनावानसामोत्तत्प्रयुक्त | विकतो त्वामानाभाशत द्विबहत्यारेकवचनमसाधुत्वाब प्रयोगव्य, त स्मादूह नैव निर्देशमात्रार्थमदृष्टार्थ वैभवचन न सत्समवेतसामाभिधा. नामित्युक्तम, प्रतो विकृतापि तव कर्तव्यमित्यमूह, न चासाधुत्व द्वित्ववहुवरिकवचनस्य छान्दसत्वात, पारो तु योर्वहुवचनप्रयोगस्य छान्दप्सत्वाभाघादसाधुत्व स्यादिति विशेषः । सयनीयपनामानी पामीय स० अध्रिगुः सबनीयेषु तत्समा- समानविधानत्य प्रास्म अग्नि इति मन्त्रे नुहाधिकरणम । नविधानाश्येत् ॥८॥ मृतीये ऽधाये सस्यपिशवः समानविधाना दत्ति पूर्वपते समा. नविधानत्व यदुक्त तत्य प्रयोजन पूर्वाधिकरणमिदुमनेन सूत्रेण कथ्यते पदा समानविधानातदोक्थ्यपोडश्यादिपु हिबहुपगुपि सघनीय. गणे प्रवर्तमानः प्रास्मा इत्यधिगुपगत एकवचनान्त शब्द. पनी-शद- यदेव नाहितध्य', विकारपते तूहितयः । ननु समानविधानत्ये यथा प्रास्मा दति बुल्लिनिशात्सारस्वत्यामप्रतिस्तवैकयधनिशात द्विव. हुवतिः स्यात, नव पुल्लिङ्गस्य मेष्यामत्यन्तासम्भवात युक्ता निर. तिरकवदनन्तु प्रतिव्यक्तिगतकत्याभिप्रायेण गणेऽपि सम्भवात नात्य. न्तानुपपत्र, पाशानिति पहुवचनमियावधाभिप्रायेपोरोपपत्रमिति नेत- यम् । अपि च 'नात्यारयायामेकस्मिन बहुवचन बहुपु चेक्रयदनं स्मयते আন্তঃবিদারা म. अतापि न बचनयोग्नुपपत्ति, लिङ्ग त्यति इत्यतानुपपत्रमिति वैपम्यम् ॥ नीवाराया मोहप्रतिनि धित्वे मन्त्र धीर-शष्टस्या स० प्रतिनिधी चाविकारात् ॥ ८ ॥ পূঘিষলে। श्रुतस्य रास्यापचारे नीजारादिपु प्रतिनिहित्पु बीहोगा मेघस्म मनस्यमान इति बीहि-शुद्ध फिमहोत नेति सशय नीबारादिपु व्रीहिश ब्दम्य सामयदूहमाप्तायुध्यते यदि नीवारा ब्रीहिवासाधन भवेयुस्तत स्तत्प्रकाशनार्थ नीगारपद प्रतियेस न स्वेकिाई नीवारणता ये ग्रीम शास्ते ऽत्र साधमित्या, ते च ब्रोहिगता इय नोवागता अपि श्रीहि राव शश्यन्ते प्रकायितुमित्यविकारेण प्रयोग । द्विपशुधाणे मूर्ध चनुगमय सू० समर्गियु धार्थम्यास्थितपरिमाण सादिति मन्त्राणामनूदाधिक त्वात्। ॥ १०॥ क्योतिष्टामे ऽम्मीवामीचे पशावध्रिगुप तत्र सत्तागणोऽश्चित दय "मूर्य च सुर्गमयतादित्यादयसे द्विपश्चादिषु पशुगणेषु कि द्विवचन बहुववनाभ्यामूहितमा नाति सशये सर्गिणा तेन प्रभूतोमा स्वत माग व्यवहारमाबार औपाधिको भेटव्यवहार, तदिह वतु शद्धस्य तेजायचन त्वादसति स्वत महाभावे धिष्ठानापेनात्ये चतयोलिन्येन द्विवचनाप्स सात पशूपाधिकमेयचनम अस्य शदेन पयरूपातयातोपाधिमेश विनापते अत पशुभेटेन य गुमलावरोनाह दर्शन प्राप्त उच्यते अधिष्ठाना विगत तेज प्रदीपपमाघदेशीभवतीति समिमायादेवन न स्वपाधिक न धाधिष्टानाभिप्रायश्चत्तु गद्धस्तयो पूर्यगमनाHDभात द्वित्यातयो जयवनानुपपत्ते, सामानियलेजोऽभिप्राय पहनापि ध पशूना मनि हिमानि निर्गतानि चातुर्माण जास अनेकपदीपप्रभायदेकोभवन्ति तस्मादनह ॥ हिनुयारी अभये F० एकत्येकसयोगादभ्यासेनाभिधान Frial स्वादसविषयत्वात ॥ ११ ॥ यस्यम्प स्थापामा नयमाध्याये तृतीयः पादः । ५६० तत्रैव एकधास्य त्यनमायातादिति श्रुतं, तत्रैकधा-शब्दः पशुगणेषु झिमनिकारण प्रयोक्तय? उत्ताभ्यासेन धिकर्तव्य इति संशयः, तदर्थमिदं विचार्यते, किं प्रकृतो येन प्रकारेणाभिधानं कृतं तेनैव प्रकारेण विकृता- वपि कर्त्तव्य मुतान्ययापिसम्भवति इति, तत्रयापिप्रकृतात्यात त्वमः साहित्याभिधानं न सम्भवतीत्येकपयवसाध्यत्वम् एकधा-शब्देनोक्तं नाव. यय प्राध्यतात्कि वेकधा एकेन प्रयनेति, तथाऽपि विकृतायावादका. नुयहाय यहीनान्त्ववान्देशतः कालतो या साहित्यमेकधागा पाययतीति वदभिदधविकारणेव त्वगाछेद्रनं प्रकायिष्यतीति प्राप्त व्रमः “प्रकृती पम्य राद्धस्य यादृशोऽया निरूपितः । तादृगेवातिदेशेऽपि स हि मार्यपरी यतः ॥ कार्यप्रधानो तिर्देश न शब्दस्वरूपपरः तेन प्राकृतमेस्प्रयासा- ध्यत्वं प्रत्येकं त्वचामभिधातुमेधकधेत्येवमभ्यसितव्यम् । सू. मेधपतित्वं स्वामिदेवतम्य सम- द्विपग्यादिपयिता में वायात्सर्वत्र च प्रयुक्तत्वात्तस्य तिराष्टस्य यतानुसार णाधिकरणाम। चान्याय्यनिगदत्वात्सर्ववैवायि- कार: स्यात् ।। १२॥ सोय श्रुतम, "उपनयत मेध्यादुर पाशासानामेधपतिभ्यां मर्धा''- ति फेषांचित्तु मेधपतपे मेमिति तत्र चतुर्द्धी मंशयः किमुभयोपिकृति- प्यधिकार त द्विवचनस्य? देवतार अहा? एकवचनस्य तु मनमान:? प्रयोमपार्यजमानपर? यम, अभियोरपि देवतापर अद? इति तत्र मेधपति-गटेन मेधस्य पणे: स्वामी यजमानो देवताभूती चानी- पमिी उभऽभिधी पन्त, तेन द्विवचनमेश्चनं चामपमप्यन्यायनि- गढन्तस्मादनूद र्शत प्रथमः पता, सम्भवत्पर्ययत्वे नान्यायनिगदता मुक्का, तस्माद द्विवचनान्तादेवसायवनस्सेनामा देयताविरहाहित्ययः, एमयद. नान्तस्नु स्यामियवनः स्यामिविवापिति द्वितीयः, एकोऽयं मन्यः गाणा. भेदेन किनिद्वितः समामातस्तत्र यामानपात्वे मेधपतये यो मेधात, मायामाना इति मन्यनया, देवतापास्य मेधपनियामायामाना रति, शास्तदीपिकायाम नेदकस्य वाक्यस्य वचनायक्तिद्वय सम्भवति, तस्मादुभाभ्यामपि यजमानस्य देवताया था नियमेनाभिधान, तत्र देवतापरत्वे सत्यानीपोमयात्विात एस्वचनमनुपपत्र, यजमानपरत्वे तु विचयन पयभिधानपरत्वेनावकल्पते, तामात्स्वामिपराभायपि स्यामिश्शाहितभ्याधिति हत्तीय , मिद्वान्तस्तु मेधमाशासाना इत्युक्त किमर्थमायामाना इत्यपेता भवति, तत्र मेधात. भ्यामाशासाना इत्यतितार्थपरणाय सम्बध्यते, न च यजमानायाशास्यते तस्येश हि स देवताभ्या आशास्यते, तस्माद्देवतावचनकवचनताई कथम् अग्नीपमियोरुभवायासक्त देवतात्व तेन देशतात्मना तयोरेकाया सदभिप्रायमानीग्रोमो देवतेति द्विवचन त्यधिष्ठानापतन्तेन द्विवचनम् अधिष्ठानसहावयादेकवचन च देवतासलाधशाद्विकृतिपूहितव्यमिति ।। অন্যথায় যা सू० नियमो बहुदेवते विकार: मान्समेधपति राष्टस्य धिक स्थाधिकरणम् । स्यात् ॥ १३ ॥ घेरदेशादिषु बहुदेवत्येषु पशुपु द्विर्यावगदस्य मेधपति-शब्दस्या- हो ऽसन्दिग्ध एकविगतोऽपि सटेयोद्धा, एकवचनान्तता तु नियतत? उताधिकारण प्रति ? ति चिन्तायामकवचनम्य पहुष्यसामय हो देवतारूपकात्यानु प्रकृतियटनूह रति पूर्याधिकरणामयोजनमामिदमधि- फारया न तु निवित्प्रतिपाट्यमस्ति यतिराधिकरणोपोदयातत्येन पर्या. धिकरणमिदुमयानुकोसितम् ॥ एफामन्याम एकवचना अर्थान्तरे विकारः स्यादेयताप्रथा समेत-गष्टम्योडाधिकर सू० कवादेकाभिममवायास्याता १४ ॥ माग्नेय कृष्णपीयः सारस्थती मेघीय माम्य" स्यादिपु पा. गयोपु फिमेमविगदम्याधिकार? दा शिकार प्रयोग र सय गणt. भिप्रायेण पर्यंबटन मन्यानम्यास 'देशलारमन मायादपिका. पुरो दिपाय गु भिषाये फोनामो निशारर । संत गागदीपिकाया नयमम्प गृतीप. पाटः॥ पमा नयमाध्याये चतुर्य पाद । अथ चतुर्थ पाद भारभ्यते । पविशतिरभ्यासेन पशुगणे नाक- तिलाहणस्य प्रविभक्तवादविकारे एत्यादी समस्यावाधिक कारान्न समास. स्थादसयोगाच्च स पश्चिमतिरम्य यदप सू० वि लामामकाये-भिमम्बन्धी वि- रयम्। वाभिः ॥ १॥ सत्र पट्टि तिरस्य यडक्रय दति श्रुतम तद्धि परवादिषु पशु गणेषु चोदकप्राप्त पन्नधा सदिसते, कि पर्दापतिरस्येत्युभयपदाभ्या स? टतानिकारण प्रयोग ? उत पविशतिपदगतवचन द्विवचन पहुयवनाभ्यामहितथ्य? मयरा ऽस्येत्येतत्पदमभ्यसितव्य ? माहोस्थित्स यंपशुगता बड्डी समस्य तासामियता यक्तये? ति, तत्र पयितिसड ग्या या प्रत्य-पदाभिधेषस्य च पार्य सम्बन्धस्तत्प्रधानमिट धाग्य बस प्रतिपशु तत्सम्बन्धप्रकायितु पविशतिपदमस्य-पद चाभ्यसनीयम अप मेधान प्रधानत पर्यपत , इतर तु मम्मग्रमाणापन्यम्य दृप्यन्ते तत्र द्वितीय पह, अमरणभूतोऽयमदृष्टा मन्त्रस्तस्माद दधिकार, तृतीपस्तु यदाप्यकरण साऽपि शमितृणामन्यूनानदानादरणाय पायो मान्य स्मारयन्दृष्टा एय सब पदयातसडप्या प्राधान्येन प्रकारया लेन द्वयो पश्यो पयिय तिमहप्ये प्रामयितु पहविगती अनपोर्यकपरति ननु पयिगति-गन्ने मछ्याप्रधाने सहरव्येयेपु दिप पाठी स्यात्मात्य, यया सिद्वान्ते यह क्रीया प्राधान्य मरप्यागन्दस्य तवणया सामान्याधिकरणयातया मह प्याप्राधान्ये घड़ि-राष्ट्रालठणया मयामामानाधिकरणय प्रतिपस्यने चतुर्थप्नु पशु प्रधानमिद महिमोदित सट्म्यात्यवादिता तम्मात पसन्ताभिधेप पशु रेयान प्रधान, सदिगेपण महग्या पडूपरव पाविति सोऽप पारित ततरवैफिक पगु भेटैन प्रमायितुमस्य-पदमभ्यमित मितान्तनु यही पप्ता प्रकाश्येह पारमान्यमिहये। सा रति प्रतिनिगादपि तामा प्रथा .fucife पा ।
५५२ . शास्त्रदीपिकायाम् पवितरिति व्यादित्यनुकोयते ॥ न चतुस्विदिति वात पविंश. तिरित्येष बयादित्येकमिदघायं तेनैकोऽत्र विधितिरोऽनुवाद, सत्र पदी रापदयपदितिर्विधीयेत सतावतुस्विगत्प्रतिपंधी गिरायदप्रतियधपद नटोत न स्वत्र पविशतिपदमिरापरयच्छश्य विधातुम् एव कापिअन्यात, যমজানুহ গুহানি নয় মিথিলমাঘ নিযুরি स्तस्मात् पदितिपदयतिरिक्तस्य निरुत्तरिह विधीयते, ऐरे कृत्वद्विमिति तुशासि विधातुमिति विशेषः, तेन चतुस्विशतिधेाऽत्रविधीयते, तमा হিমায় মনিবিননঘায়ুনিয়নি হন মাহ্মনন বি पठितायाभूचि नस्विपदे पतिपिढे पविशतिपदस्य प्राप्ती प्रमाणामसित तस्मात्समस्तापा स्वः प्रतिवेध. तया सति हि द्वितिरित्या पूया. टिति चोदकमाप्तत्वात्सम्भवत्यनुवाद , शक्नोति च चतुस्विंशदिति प्रती कायहणेनद प्रतिपेर, गिरापदेन स्वनादात्यात पहया न शमिति वैषम्यं, द्वितीयपूर्वपचघाटी वाह प्रारतेऽविधचने क्रियमाणे पवियतिरिति प्रया. दिति धनादेशमेव यतव्यमान समय पचमिति, दि मन्द, न हमनेन इतिपद विधीयते चतुस्विविधपरत्याद याश्यस्य, सद्विधी धाश्यभेदाय शब्दोपग्रन्धाच्यामिद विधानमित्यु, तम्मापोऽन वाक्या:-न चतुस्विदिति पटिस पाकिन्तु यथामाप्तमधिगुप्रधनमे ति, तस्मात्ममय धधन, प ध पिकमृगवचनम् ॥ मानी।मोरयापुरुष-- म बनिष्टसन्निधानादुरूकेण वपा. भिधानम् ॥ ४॥ निष्टुमस्यमाविष्टादश मन्यमान रति शिमुहम-शनाल. फम्याभिधान सस्मादृश्यहा पनिटालयन तिपिध्यसे ?। उस पाभि UIRY 2फ-राय: पोरयामाने यण मन्यमानानिट माविष्टसि । रार नियोक्त्यानुनमाभिधाने माने यमः । न सायनिष्ठान fannu नयन शव निष्ठु मादृश्याट्रिनिषेधण्याास्यास् । स. मादयपत्याया पाभिधान टर्गिमा पाnिभाष्ये परत ब्देन वाभिधानाधिकरणमा सिमित ।
प्रथमा-दस्य प्रशंसापरत्या नयमाध्याय चतुर्थः पादः। ५३ काले संविधानाद्वान्त्या अनिष्टोलधन प्रसतमाशड्या सविधारणार्थवचनं दृष्टाय भवति तस्मादृपाभिधानमिति बपाविशुद्धावूहः । अधिगो प्रशसाया इत्यत्र सू० प्रशसास्यभिधानम् ॥ ५॥ विकायम। "प्रशसावाद कृणुता"दिति कि प्रशसेति वृतीयान्तमयभिधान असिना वाहू छत्तव्या ? विति उत द्वितीयाद्विवचनस्याकारादेशलान्दसे चौकारलोपे कृते प्रशंसायनोऽ? मिति । तत्र प्रशास-शब्दस्यासौ प्रसिद्ध स्वासद्ववन मन्यते न स्वर्धाितसाधने छेदने शवयमसेः करणत्वं प्रकाश- पितु मान्यर्णिमद्रव्यकल्पनाया चातिगौरवम् । तस्मात प्रशंसावचनत्वं प्रशस्ती वाहू रुणुताबिसलावित्यर्थः । एव दृष्टार्यता भयति, तस्माहाहु- विद्वायूहः । अधिगाभ्यनमस्य यत इत्या सू० श्येन-गन्ना-कश्यप-कवष- दीपेनादिशब्दानां फास्यच कपणेवाकृतिवचनं प्रसिद्धस- রাখি। निधानात ॥ है। श्यनमस्य पतः कृणुतादिति श्येनसदृशमित्यर्थः तत्र संशयः मि सादृश्यमेशात्र यिनितम् ? उत सामन्य ? मिति तत्र सादृश्यमेवामी पिष्ट. पिण्डाः सिंहा क्रियन्तामितियत् विधीपते, तेन वन उद्धृत्य कर्तनापा. येम पतधरणवयादिसम्पादनेन रपेनसस्यानं फतव्य, नेतह युक्तम् अदृष्टा. यंतामसङ्गात् फतने च यतसा घेरल्याविनाशः स्यात अतः साकल्यमत्र विधीयते अधिकल हि यतः श्येनमदृश भवति तदनेन प्रकारेणावल्यमे. घोच्यते दृष्टान्यात, पय शलादोपणीमय वासी कधपोरुले कपा- प्टीयन्तत्यपि साकल्पमेय। याचाहनाग्निापे पाग्नि सू० मामगिके प्रायश्चित्तं न विद्यते उपयोसिमस्या अननुष्टानाधि परार्थत्वात्तदर्थ छिविधीयते ॥७॥ अग्निहोत्रे भूयते "अग्नये न्यासियते पुण्डागमाकपालं नियं- पैशम्याग्निस्तृतोऽनिहोत्र उद्वापेडिसि तत्र मगप यदा दर्शा नोहतो परम।
আবিস্কার धारभूतेन पयसा व विशेषित । द्रयदेवतासम्बन्ध एकात्रि विधीयते' ধয়ালিসিস্থিতিশ্ৰৱনাঘশ্বখিনিরাল স্বাক্ষ্য भेट , नत्र चरु पयमानिर्देशावि पस्तु सप्तमीनिशादाधान सम्बयते, एवमधास्यभेदे सति सप्तमीनिर्देशयाधिशवामीकृत्य तुल्य कल्पफलत्वमयुक्तमभ्युपगन्तु तस्मा पर्याप्त प्रदेशमा । अभ्युदयेप्टो दधिरती मू० अभ्यदये दोघापनय स्वधर्मी देयधर्मानुष्ठानाधिकरण, स्थात्पत्तत्वात ॥ ११॥ এনুযায়ি যেৰিয়ালানিমার্ন হাল ৪i্যাঠ। सान्विण शिपिविष्टाय एते च"मिति दधिस्तयो सप्तमीनिशा" त्यवत्पदेयधमा न कर्ता इति प्राप्त तशयते नापूर्वकर्मविधाना दृमेऽनेकार्यविधि सम्भवति न चेहापूर्वकर्मविधि किन्नु पूर्वप्रवृतदर्शक मणि निमित्त पर्वमेवापनीताना हविषा देवतान्तरसम्बन्धमात्र विधीयत दति स्थित पष्ठे, सदितण्डुलाना देवतान्तरसम्बन्धे दधिनयोग्य प्रणी साथै विधि स्थान प्रापो कणि अनेकार्यविधाताद्वाक्य भिटोल, तामा स्प्रटेयत्वेनैव प्रवृत्तयोर्दधिशतयोलतान्तरमयोगमात्र तण्डुलत्रविधीयते इति कर्तध्या प्रदेयधमा । पशुकामटा दतियो स० अपनयो पार्थान्तरे विधानात प्रटेपमाननुष्ठानाधिमणमा चरुपयोक्त् ॥ १२॥ " पशुकाम सात्सोऽमावास्यापामिषट्वा वमानणातये मास्तान मिण शिपिविष्टाय शो चरु पे स्यनिष्ठामानिन्द्राय प्रदान दधावमिति श्रुत तत्राभ्युदयेटिनुल्यश्रुतित्वातदुदेश दधिया प्रद গত মসন এইuuাম্য অৰ্মখানাদানগ্রাহিম বা বন্যা সুয়্যালবায়ুথালমিল দয়া मिष्टामे पपलाना प्रदे म अपणानां त्वपूर्वार्थत्वात्प्रदानार्थ यधर्मानुष्ठानाधिकरणम्। विधान स्यात् ॥ १३॥ (१) त्यापूर्वत्यादिति पा । मम ॥
. नघमाध्याय चतुर्यः पादः । ५०० ज्योतिष्टोमे श्रयते "पर्यमा मैत्रावरुण श्रीणाति सक्तभिमंन्यिन"मि- त्याटि, तत्र संशयः किं पयःप्रभृतयः प्रदेयत्वेन सोमयविधीयन्ते ततश्च प्रदेयाः क्रमादपः फर्तध्या: उत सामसंस्कारात विधानादकत्र्तया? रति, तत्र पयसा सोमस्य मिश्रणं अपत किमयं फयं नु नाम सामे प्रदी- यमाने पोऽपि प्रदीयतेति, यं हि यानिलिष्टमेय प्रयोजनं सोम- भंस्कारार्थत्वे तु अदृष्टार्यता स्यादिति एतायता प्रदेषत्वं मन्यते, "द्विती- या प्रधानत्यं सोमस्यात्रायगम्यते । तृतीया च तादर्य पयसः प्रति. पाठाते ॥ श्रुतेश्चादृष्टसस्कारकल्पना नेय दुष्यति । तस्मात्सदेयधर्माणां .न पयःपभृतो किया ॥ मंशानाय परस्य सू० पर्यग्निकतानामुत्सर्गे नादर्थ्यम- सरस्यनेमणगान्तविधाना. धिकरणमा पधानवत् ॥ १४ ॥ पारयमेधे "ईशानाय परस्यात पालभ"इति प्रत्य श्रूयते "पर्यग्नि मानारण्यानुसजती' ति तत्र पन्देहः किमीशानाबालभात इत्यालम्भ. मा विधीयते तेषां चालवानां पर्यानिकरणविशिष्ट? उत्सर्गस्त्यागः पर्य- निकरणयापेन विधीयत: उतेगानाति यायधि: पग्निहतानार- पपानामजती? सि तत्रेय गुणविधिरिति तब मयपि देवतासंयोगे न याग- विधितामा विधीयते मागविधिये मति पनिकायस्पेन मिनिधियं नभ्येत, न तायदुत्सर्गः, यायिधिनेश प्राप्तत्यान पर्यनि- फरणं चौदफप्राप्तत्यात्, न पर्याग्निकरणोत्तरकालम् उत्मगम्तम्यापि मामत्यात, न पग्निमायानन्तये धानन्तपंशब्दाभायात्, न घ मोप- फारपग्निकरणविधानादपर्याय, नहर पग्निकरण विधीयते मियदु. मनोभूमपग्निकरणनिर्वगाय घ पनिकरणासागरोतिधिधिः प्राप्त- ग्यादेय, नमः परेषां पदायानां प्रतिषेधः निषेधगदाभाशाल, न निकायमान दामोnि faधिः मालम्यागादाणाकालगियो पानाना नियता नारामाणि, सर घाटमपापाममाप्नाट्युज नाम: RBाटकाने अपमनुष्ठातुं गश्त, सम्मादासम्ममा देयोनि गेन पा विधीयते पाम्यापे सेपामुामग, पनिराशि- 1 " ५७८ शास्त्रदीपिकापाम , प्टरवादयते वच्यते-धिना यागेन न द्रध्यं देवनान्यसमृधति । देवास सपोगादतो पागो विधीयते" ईसानाति देवतास्वरमानमशक्यम- पहोतुं मन न कचिट्यागमन्तरेणालम्भमाशदुपपरते, अतो याविधि विहित च तस्मिन् यदि पर्यनिकरयावाश्यात्य विधेपन लभ्यते तताउनु- चादी भवतु न चेतावना देवतासम्वन्यज्ञानमप्रमाणीक शस्य, नच नास्ति विधेयम् अपूर्वतापरत्वात सोपनारमाटतपग्निकरणागरीतिर्वि- धीयते तपा प्रत्यतविहितया निकाह ईशानपयोगवननो न चाटकम- पेक्षते सम्मायाविधि, उत्तरं तु तत्रैव गुणविधिः ।। पायन गरे स्थापयतो सु० आज्यसंस्थाप्रनिनिधि: स्यात् त्यनेन कमान्तविधानाधिक द्रव्योत्सर्गात् ॥ १५ ॥ "त्वाष्ट्र पाशीपतमाल तेति प्रकृत्य पर्यमिकृतं पानीवतमुत्सा. तो ति श्रुत तत्र पुनः श्रूयते "आजोन रोप मस्यापयति तत्र संशयः कि पूर्वस्मिय कर्मणि पीसत्सष्टम्य स्याने प्रतिनिधित्वेनाल्य विधीयते ? Fear कान्ताविधिति सत्र शेषशब्दासस्यापति-शब्दाच्य त्रेध मतिनिधिविधि, २ क्रमांतर देवतान्तराभावात् । ननु पर्यग्निकाणाला. हुरीतिविधा मत्युक्त पूर्वाधिकरणे ततश्च तव निराशाहस्य न धर्मास्ति उच्यते पूर्वाधिकरणे यागविधिरालर्भातरित्युक्त तदिह मृष्यामा पनि करणान्ताहरोसिनराकाहा हु न मृष्यामहे शेषसत्यापति-शब्दानुप. पत्ते, कि तु पागप्येव पशुनोपनान्तस्य चौदप्राप्तानी वोमीयविध्य लेऽनुष्टीयमाने पर्यनिलतावस्यायामुत्सर्ग. परित्याग पविधीपते, तस्मिव॒त्सष्टे साकाडम्य कर्मशेषणायन सस्यापन विधीयते कान्तरस्य मानुपशान्तय स्वरुपमेन धक्तव्य मापन शेष-शब्दस्य चानुपतिस्तस्मा. त्यजिवा प्रतिनिधिये नेतीतिमा धूम-न प्रतिनिधिः सम्भवति नाहि यदि पशाश्यागमा क्रियेत तत उत्यत्तिवार्यावहितदेवतासम्बन्धी नानुष्ठितः सातत्रेय देवतासम्बन्धविधिरप्रमाण स्यात्, असति च देव | सासम्बन्धे यागनिधित्व न स्यात्प्रत्यक्षयज्यश्रवणादसति च मागे हानीयोमी.
नवमाध्याय चतुर्थः पादः। यविद्यन्तस्याप्राप्त पग्निहतोत्साः शेषसंस्थापनं चोभयमप्यनुपपत्रम अथ देवतामुद्दिश्यात्मज्येत ततः पशुसाधनके यागे पशुनैव मुख्येन सा. धित किमर्थः प्रतिनिधिः देवताशेन चोत्सर्ग उत्पत्तियासिद्धत्त्वान पग्नि करणवाक्येन विधातव्या, तस्मात्पाधिकरणान्यायन पर्यग्निकर- णालाहरीतिविधानात्तयैव निराकाहस्य पूर्वस्य कर्मणः समाप्त्याच शेप- मस्ति यस्मित्राज्येन सत्यापनमुच्यत, तस्मात्कमान्तविधिौवामिति । न च देयता भानः प्राकृतपानीवतपदानुपादिह संस्थापयतीति प्रत्यया- धेन भावनया आज्यातिपदिकार्याऽनुपक्तटेवलापदयुक्तः सम्बध्यते, तद- पमर्थः पायीवतमाज्यं कुर्यादिति शेषप्तस्या-गदै। च सादृश्यात्यहि थागः पचीवदेवत्यः पग्निकरणमा संस्थापितः सशेप इव तदनन्तरं चाज्ययागः पधीवधत्य पय क्रियमाणतत्रय शेषसमापनमिय भवति पाऽप्याज्यपातिदके तृतीया सापि संस्थासम्बन्धादनुवाद एव प्रातिपदि. कार्यमाचन्नु देवतासम्बन्धित्येन विधीयते इति सिलु कौन्तरत्यम् ॥ प्रास्तापतितान्य कार्यती मन्चमाविषये च सस्कृतो । एवमहधि. धिरत्र चिन्तितो वार्धाचन्तनमतः करिष्यते ॥ इति श्रीपार्यमारथिमिश्रकृती शास्त्रदीपिकायां नघमाध्यायस्य चतुर्थ. पादः समाप्तः ॥ ममाप्तश्चायमध्यायः ॥ श्रीः श्रीः श्रीः । श्रीमी रामानुजाय मीमांसाद्यगुरवे नमः ॥ अथ दशमाध्यायम्न प्रथमः पाद आरभ्यते । पिरती नुप्तापानां प्रक स० विधेः प्रकरणान्तरेऽतिदेशात्स- सानां याधाधिकरणम् । वकर्म म्यान ॥१॥ श्रीः, कहे सितिदिष्टानां धाधाभ्युच्चविन्तपा । इयत्ता दशमे. नानां घिसिष्यभिधीयते । प्रतिदिष्टपदाधिपत्याहाधम्याप्रति देशोतरकालभारम्भः । मनस्याधयानं मिया हेतुहेतमत्ता, अहे। माम प्रा. - ২০ মাহিয়া নয় মাথায়গ্রামাণ, নবমঘনা মাপ্তঃ অন হয়নি মাছ, সব মান্থাদি, অনুষ্ঠানান, নষ্টীয়ায় সাময়িকাানি, ঘর বানীবাহী ন নয় লাখ বুনি বিয়ে নারাইষ্ট- মনা, যম দি লাল নুমান আদনাননি নয়ি ব্য, য ননি নয় লাখ, স্বর্ন, মৃত্মgৱম দানাদাল শ্রন যাত্রাগামালিবনা ১নং বিনা প্রনা, ঘাগ নায়- দয়াক, যতিন, নর সুন্নাবির বিন জি এর মান যিনা ? মনমানসহ নয়?সনি, নতুন শ্রিব্য যন মি মানসৱানমন্ত্রয়ায় মা বানানযারন গ্রহ- নানথিনায় মামলায় আহয়ে যানি নাইন জুল? কি শুন বাঙ্গায়ি নি ছয় মঠুনামনায় গান- আমিনা থা: স্বামযিন মাষ জগু ঘনঘন ব? নি, নম বুদ্ধিমনিয়ামানী রান্নাঘানান। গিনায় যথাম্বন্ন জামেয়ানন্মনাল বিবি যাবি লঘলমান হৃমিন রানি মাথ'। তরে । মাময় লনকার হয় যে হিম খৰিবানানমিয়ানমায় বানিয়ার স্বাচ্ছ মিনি দিন যায়, নিয়ারি पदार्यपूर्वक एव पुक्तः उपदेशानुरूपत्यालगत मन्यानः स कर्सयन যু দি মিলিমিনাঃ, fazন মর্যমদিইবড়া, নিয়ন। দামামাশানানিব ন থা”। যার মাথমি हि या यागः पतसाधन भयति स ध्यानिपतयः, मसिन আখ্যা যা মানামায় যায় দমন অগ্নি বাইনিমা ন ই গ্রামে নানালিঃ দামি বিন, অনুষ্ঠানাদিযতাগঞ্জামান মনি যা গয়ে দলমানদানের লামা, মশাইবাঘায়ুঘাযোনী, । মাংশ oি ঘা। ২ চাই নি ।
दशमामाये प्रथमः पादः । पृ१ तत्तश्च वातिदेशी न पदार्थानां, तथा सविधिरपि तस्यैव वैकृतं वाक्य बोद. नासामान्य न प्राकृतं प्रधानशाक्यमुपस्यापपति । तच्च वाश्यं स्वार्थमुप- स्थापयर्यात, तस्य च स्वाग शययुक्ता भावना तत्र साध्यसाधनाशावनपे- तितत्वादनादृत्य तृतीयांशी राहते, म चाहजन्योपकारसपादनात्मा नाड- स्वरूपाणि तया कयमाकाहापरणयोग्यताऽपि यागगतध्यापारस्यैव ना- हाना, तस्मादपेक्षासविधियोग्यत्वैः कार्याणामेयात्र पदार्यविशिष्टानाम. तिदेशः, न पदार्थस्वरूपाणामतादाभावात, एष शास्वस्वरूपाणाम, एव च विशिष्टकार्यातिदेशादाथिको विशेषणानां पदार्थानामतिदेश', यस्यां विश्ता यमायत कार्य न सम्भवति तस्या तस्यासम्भवातिदेशव तहशेन पदार्यमाप्ति स्वरूपस्य नास्त्येवातिदेशः, तदिदमुक्त "लुप्तप्रा. तप्रयोजनं न चोदकरचारपती"ति, यस्तु पदार्थाननुरक तदुपललितमुप- कारस्य स्वरूपमतिदिश्य तस्य ननकापेक्षाया पदार्थानामपि पुनर्विकृत्य- पूर्वण तादण्यादन्वर्यामच्छति तन्म लुप्तप्राकृनहाराणामपि तादर्या- घगमातदुपपत्तये द्वारान्त परिकन्थ्यानुष्ठानं स्यात्, पदार्थापोहेन च स्वरूपातिदिशता कि तत्स्वरूपमतिदेष्टव्य, न तावत्माकृत्युपकारयक्ति- किती शम्या कर्तु तादृशस्तूपकारोऽतिदिश्यत तादृसत्व च न दर्शपूर्ण- माससम्बन्धितया, न हि विकृती तत्सम्बन्धिता सम्भवति तेन प्रथाजादिम. तयैव तादृकृमिति तादृगरूपातिदेशाऽसिद्ध एय पदार्यानामतिदेशोऽपि विशिष्टविधिने विशेषणाना विधिरिति व्यर्थ, पृथपदातिदेशः, म्यान्मत कारणभेदे कार्यभेदस्यावश्य भावादात्मयाजायधीनमुपकारान्त. राह व्यावृत्तं सदर्शपूर्णमासोपकारेष्वनुरत्तमुपकारहपंततिदिश्यत दति, तथाऽपि नत एव प्रयाजादिप्राप्तिः मिट्टीत, न हिमस्य तस्मादन्यत उत्पति- सम्भवः कारणभेट्टै कार्यभेदादिति त्वयोतत्वात, तस्मादनकाऽय पदा. धोतिया केवलमूहबाधविधाताय स्यादित्यास्ता तावत् ॥ ननु सप्तमे वि- ध्यन्तासिदेश इत्युकं, विध्यन्तश्च ब्राह्मणम अन क्रमिह स्वातिदेशो १ सम्भवादेगाध तदर्शन दृप्ति पा.।
নীfায়াম নিয়ান নানিয়াজীহ মাস্তানিয়ানমায় লা। যুথি স্বপ্নিলা-যন মদনমে গানৰিানিয়ায় মম ন মামখা যানি খ্রীষীবনীনি মান্নার সঞ্চালনায় জি না জানিনাঘবিহারিনীয়রয়ন্তি অনুযানন শিন- জাতিবিমি, মনহলরুয়ান ,রুয়া স্ব জুলোনিয়া মাৱিা যায়, মাযানী মনিকাণাহিয়ানমালা- না। তিনি মনিমানাম নীল নমিনিছুরিয়মান বয়াল্লিম, নন ঘর বিন মুমিনীষ্টা নানান নাদনলালমুনার মায়া ন নন। যা যা সাধ্যায় ঘন প্রদ নিইচ্ছামূল্যায়ক্রাম বুনি সুম মনয়ান ননি ধ্বয় ঘষাঘা থমমিগ্রানার্য নন লাগ্রাম এনাময় নি প্রিয়ায় বিনাঘাননানা ঘর্ম- যখন যা হারাল বা ঘন ঘনঘল, গব ন ন পথ- নীলন মিখানারিন নি সে। হয় যা অনৱ প্ৰ নিৰ্থ এ মান্নান ন এবি জুয়া গ্যস অন থ যুঃবিঃ- সাম মুখর্মীয় দ্বিাদ আন্তু যখন কন্য গালিন নাম বঙ্গমায়ানী”মি সুমন নন মহঃ জি বই এইখনমান বিশ্বায়ন কার্যয় ননি নবান্ধোন ফm রূথ বনবাহনঃ ন ব ইar মাত্রাঃ বিশুমার দায় মন সি শাহ্মাঃ রাহা পুণঃtufeীয় - মানাঘান আয়ন , বয়ঃন্ধিাঙ্গণ ন মান্নান ঘর শি। যuা রায়গঙ্গারাঙ্গা, মন যঘির্ষার মামাবানি এলাহীম ন যুগ বিনী, খান্নাম যমাঘলাফnfafa uাদ মে : নডিনিজযিনিসিডিবিধি শিখাৱাধাগ্রামার গায়ানার বিধান আইসিসির খাগনি সাং ই , গুলি- দি ব্যান হামার নিক্ষম লাথ কাল ও = दशमामाये प्रथमः पादः । ५८३ दोक्षणीयादिपु भारम्भणी- सू. दृष्टिरारम्भसंयोगादङ्गभूतान्निव. पायाधाधिकरणम् । नेतारम्भस्य प्रधानसंयोगात् ॥ २॥ दर्शपूर्णमासयोरारमणीया श्रुता सा विकृतिबपि कर्तव्यनि द्वादशे पत्यते, सा कि सोमाइभूतासु दोषणीयादिपु कर्तव्या ने ति वि. चार: "कर्तव्या चोटकप्राप्तरिति प्राप्त ऽभिधीयते ॥ अङ्गभूतास्वियं लुप्त. द्वारत्या प्रवर्तते । पारपस्यमानपुरुषमस्कारार्थमिप्यते । नारम्भो दीवणी. यादेः प्रधानाम्भसिट्टितः" । प्रारम्भद्वारेणारम्भग्रीया प्रकृताङ्गमासीत्, प्रतो वितिष्वपि तवाव प्राप्तिः, न चाहतासु दीक्षणीयादिविष्टि- प्वात्मीय प्रारम्भोऽस्ति, ज्योतिष्टामे तावत्र कर्तव्या तस्यापूर्वस्वात्, दीक्ष. पणीयादिश्च तस्यामवस्यायामप्राप्तायसासात, ज्योतिप्टोमे च पत्तोऽर्थाद. कैवपि प्रवृत्तो भवति, प्रथमं च प्रवर्तनमारम्भः तेन प्रधानार्थनेवारम्भे. णाङ्गानामारव्यत्यात तेषां पृथगारम्भोऽस्ति तदभावाच्च तद्वारारम्भणीया लुप्मार्यत्वान कर्तव्या॥ अनुयादिपु प्रारम्भणोया- सू० प्रधानाचान्यसंयुक्तात्सवीरम्भा- याधाधिकरणम्। निवर्तेतानङ्गत्वात् ॥ ३ ॥ अध पत्रटिकान्यन्यानि च कर्माणि समप्रधानान्येकफलसाधन- वन चोदितानि यथा रानसूये, तत्र किमप्टिकेष्वारम्भणीया स्यात्र वे? ति पाधिकरण प्रधानविषय पारमा नाङ्गानामित्युक्तम, स इह सर्वेषां प्रधान. स्वादिष्टीनामप्यरत्यारम्भः तेनालुप्तायादारम्भणीपा कर्तव्येति प्राप्से प्रमः प्रकृती छि यदङ्गमारम्भणीया द्विषय आरम्भा द्वार दर्शपूर्णमासावारपस्य. मान इति वचनान, इह विटिपशुसोमानामे प्रयोगभाजामेकः सर्वेषु व्यास आरम्मी नटिभियंपदेष्टुं शक्यते, अग्निपामीयहविरिवाग्निना, तेनावापीष्टीनामात्मीयारम्भाभावानुमाघारम्भणीया । खोयाद्याधाधिकरण सू० तस्यां तु स्यात्प्रयाजवत् ॥ ४ ॥ प्रारम्भमीयापां प्रारम्भ ५८४ -- नये यायो पृषामित्रा शास्त्रदीपिकायाम् शिमारणीयायामारम्भणीया कर्तव्या ने ति संशयः नन्वहाभूतेथे दशंपूर्णासा, तो दोवणीयाद्विवदस्यां न करया सम्मागतार्थमेतत उन्यो सत्यम, अभूता तथाऽपि पृथयगारम्भा भवति न प्रधानारम्भेष सि. द्धति, न यस्यां लायामाया दर्शपूर्णमासी तयोगपस्यमानयोरेणाधि- हिता, यदि चारध्यो भन्नेता तर प्रारम्भणीयध न कर्तव्या, साहिकार- भारम्भयोग्य की क्रियते, तो दारव्या मि मा, तस्मादारपस्यमानयो. ईशपूर्णमासण. धिमाषीयं पृयगारम्भा भवतीत्यनुप्तार्यत्वादम्यामारम्भ • णीया काव्या, मैवम् अशक्या तातिदेष्टुं सा होदानी विधीयते, न तस्या दर्शपूर्णमासाहत्व जातं, यच्च प्रऋतायजान न द्विकृताप्रतिद्वेष्टुं राज्यन्त. देतदेकमेघ घायमविहितवदर्शपूर्णमासयोमा विदधाति विहितत्वना दिशतीति न कचिद्रयकल्पने, तस्मात्तव्यतिरिक्ततिम प्रातातिदिश्यते ॥ सू० कर्म च द्रव्यसंयोगार्थमर्थाभा- घानियतत नादयं श्रुतिस- धाधिकरणम् । योगात् ॥ ५॥ मादा धूयते "खने वालीयूपो भवति प्रकृती धास्ति यूपा सुसि. 'यूपमळेप्यता होतसमिति, मा पिते घाल्या या नति संगये, प्रशिदेशप्राप्ते फत्तव्योति प्राप्ते नुनायंत्यादकतंत्र्योत्याह कथं सूप मप्यता मिति इंदनाची होम, न च पले वात्यां नमस्ति स्वदेशास्यितापामेय तस्या पशुध्यते अतस्तत्र न यूपाहुतिः फासंध्या में सू० स्थाणी नु देशमाचत्वादनि पाधिकरणम्। त्ति प्रतीयेत ॥ ६॥ सो स्यासि जुहोति मा कि यस्मिन फस्मिविस्थाणा. पारादपझारफायन फसंध्या मती पाने धान्यामपि स्यास, किं पाया. . पपगम्मति । । প্রথম যখন অজা: খনি প্রায় গত ২ Talag मोहिमामि Hi faga भान fREAT THEATE | मालित TERE to allsarati ein ur auft san grailer forया पृाति yerfarine सादार न्यायातिमा दशमाध्याये प्रथम पाद । घश्चनस्याणा कर्तव्या तहारण यूपस्यैव सस्कागा सती घने बाल्या मात्रश्चनस्याएवभावेन नुतार्यत्वादक्रर्तयेति विचारे यूवियोजिते स्याणी क्रियमाणा तदद्वारेण न शाति यूपस्योपार्नु सस्मादाराटुपका रिका खले वाल्या कति प्राप्त बम आनश्चनस्याण सविधानात्तदट्ठा रेण च सस्कारत्वे सभवत्याराटुपकारत्वानुपपरेपूपमस्कारार्थ नियो जितेऽपि म्याणी यूपीयोऽसाहित्येव क्रियमाणा शझोत्येत्र यूपस्योपक्रतुं देवदत्तधारितापा दश सज शुचिदेशनिधान देवदत्तस्य, यदापि चादृष्ट एव सस्कारस्तथाऽपि सस्कारत्वमेव सम्बोपकारित्वलामादसम्बद्वेश्यका रिण भारानुपकाराज ज्याय तस्मात खले वाल्या न कर्तया ॥ उत्तम प्रयाज्ञस्य सस्कारकर्म ताधिकरणाम। सू. प्रयाजे च तन्यायत्वात् ॥७॥ अस्ति दर्शपूर्णमासयोरुत्तम प्रयाज 'स्वाहाकार यज्ञती' ति स किमारादुपकारक उताज्यभागादिपु यदयमाणानामान्यादिदेवताना म स्कारका दति, सदपिद विचार्य कि स्वाहाकार यजतीति देवाधि घित नामधेय स्वाहाग्नि स्वाहा साममित्यादिमन्चरणादेवताविधि रिति तत्र "वचनाद्देवतालाभेन मन्त्रात्कल्पमतमातम्यारचानुपयोगि त्वावेदारादुपक्रिया' न हि धवनििहतदेवतासम्भव स्वाहाऽग्नि स्वाहा सोममित्यादिना सत्कन्यना युक्ता, न चाऽय मन्त्रकस्यात्वेन श्रुत्या विधीयते मतस्तद्तानामान्यादीमा देवतात्य कल्प्येत क्रमप्रकरणविनियोज्यो खसी, न चाविजातमामयस्ताभ्या विनियोकु राश्यते न चान्यादिप्रतिपादक्रस्य मन्त्रस्याधिजातदेव ये पागे सामर्थ्यमवगम्यते, तेन वाचनिक देवताय धानमाश्रित्य तोगान्यादिशदाना मात्रशब्दक्टूठया कथ विदृत्तिणीक ध्या, अतो न मान्नवर्णिकी देवतत्यारागुपकारक । कि च न चाय स्वा हामारी मन्त्रवणाच्छक्यते कल्पयितु तेन स्वाहाकारदेवताकयाविधान मिद, न च स्वाहाकाराच्या देवताऽन्यत्रापयोगिनी मस्क्रियेन तस्मा दाराटुपकारमिद शमति प्राप्त उच्यते-न देवताविधी शहिानीया न्तम्य विदयते । न व याश्धिी तीण विधत्ते देवता विधि न लेका P ५८६ शास्त्रदीपिकाया विधिसम्भोऽनेकार्यविधियुक्त, सम्मति चात्र यागमाविधाने स्वाहा. कार-शष्टस्य स्वाहानिमित्यादिमन्वसम्बन्धन नामधेयत्वसम्भवात, करणस्य च क्रमसहितात्मकरणाल्लभ्यते मन्त्रस्य, न चासामध्यं निश्चित येन विनियोगी न स्याल, सम्भवति च धागे देवताप्रतिपादकस्य मन्त्रस्य प्रकाशनसाम यदि यागोड न स्यायोगोऽपि या ठेवतान्तरयुत स्था. ततोऽन्यादिवचनस्य मन्वयासामय निश्चीयेत, न स्वेतदस्ति, तस्मा- दोयताsतीयधिहिता विनियोगः । न च द्वितीयान्तस्य देवताविधा सामर्य लभ्यते मन्त्रावताविधिरिति च नागत्या देवताधिमाश्रयणं, मन्त्रे चाव्यभागादिषु यक्ष्यमाणा देवता यथाक्रमेण सक्रीयमानाः पत्यभि- जायन्स इति तामा स्मरण दृष्टमेत्र प्रयोजनमिति नादृष्टार्थत्वकल्पना तस्माद्विकृतिषु सीवादिष्वन्यादिपदानि लुनार्थत्वानिवर्तन्ते । नियात्यागटुपकारक सू० मथा ज्यभागाग्निरपीति चेत् ॥८॥ दर्शपूर्णमाप्तयोराज्यभागी प्रकृत्य श्रूयते 'आज्यभागानीमाभ्यां যাননি যমালয় আমা: ৰ লি খাননায় মুন, মা? उतारादुपकारक ? इति पूर्वेण न्यायेन सस्कारत्वे प्राप्त उच्यते निगदेवा. वाहनादिपु अग्निमावह सौममावह अनिमावहत्येवाग्नि-शब्दस्य द्विः पाठादेयताऽन्तर गम्यते, सामाच्च पूर्व पद्यमानोऽग्निस्ततः परभाविनः प्रधानाग्नेरन्य इति गम्यते, विधिवाचनीयामाया पतीत्येकेन पढे. नाग्नि सेमिव विधीपते,तत्र स्पष्टमे याग पति गुणत्वं समस्य, अन्यत्र देवतात्याभायात्, तटमानि प्रधान स्यात्ततो वरुप स्मार, सामापतया- । न्यभागाधियुद्दिश्याग्नीपोमाध्यामिायुपादेयम् अान्यतया तद्विपरीत. मिति पचनकिभेदात, तस्मानापि मागाहत्येन विधीयते । पागस्तु मधानकमाराटुपकारकः तेन सायर्यादिषु नाग्निनियतते पानीवामीयादि. ঘিমাৰাবাগsfazযন । पशुपुडाशयय देय सामस्काराधिकरणमा पशायपीति चेत् ॥ ८॥ ताधिकरणमा सू.
दशमाध्याये प्रथमः पादः। ५० - अनीपोमोये पशो पशुपुरोडायः अग्नीपोमीपस्य वपया प्रधानी. पोमीयं पशुपुरोडारामनु निर्बपतीति, म किं पारारादुपकारयाः? उत्त पशु- देवतासंस्कार ? इति सन्देहे पशो पशुपुरोहाशे भियत्रापि सहितनि? शाद्विशेषणाभूमा देवता गुणत्वेन गम्यते, न च गृह्यते विशेषः पोवताऽई पुरोडाशे विपरीतमिति उभयत्रायपत्र देवतापादीयत इति न संस्कारत्वम् आसोमं बहनयग्निमा प्रतितिष्ठन्ती"तिवाक्यपाल्लता सोमः प्रणीयमा. नोऽग्निश्च पदेवतापुरोहाशे तु न नियोगतस्तावति प्रमाणमस्ति, तस्मा. दारटुपकारकः पशुपुण्डायः, ने "दृष्टे स्मरणासस्कारे सरि नादृष्टक- ल्पना । पशुधर्मेश्च सन्दशात्तदङ्गत्व सुनिश्चितम्' । न्योतिप्टामाई हि पशुनं पुरोडाशे संस्कारार्थत्वेन शक्यः शङ्कित, पुरोडाशस्तु पशुधर्ममध्ये विधीपमानसबर संस्तद्दलदेवतामस्कारेण दृष्टनापर्वबादृष्टार्थसामाल- म्बते, असो नारामाविशेषत्वं, तेन येव पोवता लना वाऽन्या घा सेव पुरोडाशन संस्कर्तव्येति बितिपु देवतान्तरवतीप्वनीपोमो नितिने से हम निर्वदित्यत्र घम्य म. चहईविविकार: स्थादि- ब्ळस्याटनपरिक्षाधिकरणम् । ज्यासंयोगात ॥ १०॥ "सायं च निर्व"दित्यत्र सरायः किं स्लीवचनश्चह-शब्द 3. तोदनवचन ? इति यदाऽपि स्यालीवचनस्तदापि कि स्याली कपालधिकारी हविः अपणार्या ? उत पुरोडायस्य हरिपा विकास प्रर्दधे ? ति तत्र स्याल्यां लोकासिद्धेस्तद्वचनत्वं, यस्तु याजिकानामिादने प्रयोगःस स्यालीसम्बन्धा. लाक्षणिकः, न च विपरीत सम्भवति, ओदनमा प्रयोगाभावात् । येऽपि तस्यादनयचनत्वं मन्यन्ते तेऽपि न सन्मानं घायमाहुः कपाले फटाहे या अपितस्याटनस्य नद्वाच्यत्वानभ्युपगमात, तथा चोपरितने ऽधिकरणे यत्या. मातेन स्यातीसम्बन्धनिमिता एबोदन पिचरु-गद इति विशेषणत्वात्स्या- ल्पेशाभिया, मा शानदनीया इयिष्ट्वायरमा, पायरयता तु पोस? घ, तस्मात्म्याली चर: कपालविकारश्च सामिति स्यात्यां अपितस्य इविषः मूर्यसम्बन्धास्थाल्येवाऽभिधीयते । तस्येदमिति तद्धितो भविष्य- . शास्त्रदीपिकायाम् तोत्येकः परः, रहीम एतस्याली रिति स तु हधिधिकार समिति देवतासंघागात देवताडितो ह्ययम् अन्यया याग एवायं न स्यात वचनाच्चानदनीयेनापि कृष्णालादिनेय यागः क्रियेत, तस्माविधिशार दति द्वितीयः, सत्य, चधिविकार न स्याल्यां चस्-शब्दः किलोटने चरु-शब्दस्य वेटे यातिप्रयोग चौदधचनत्वावधारणात, बेदे तावदा दित्या प्रापणीयचरित्युक्त्वा अदितिमादति पश्चादनुवादादोदन- धचनत्वं तत्र साधद्वाक्ये यागम्यत इत्युक्तं शास्त्रस्या धा निमित्तस्या- दित्यत्र, ततश्चानेकार्थत्वमन्याय्यमिति सर्ववादनवचनत्वं यातिकारवा- नवश्राधिनरूप्मपक्कीदने वह-शब्दमुपचान्ति, सेां च शब्देकगम्यधर्म- মাযে যাঘাৰি নামোনিয়ায়লসঃ সমিনুন- स्वात्स एव शब्दार्थः, पाकविशनिमितसादने चरू-शब्दा, न च स्याली. मन्तरेण स पाको निर्वतत दति कृत्वा स्याल्यादरः, न तु सावता स्याली- वचनव तस्मादोदनेन इविर्षिक्रियते ॥ मायघरो: स्यात्यामेशपा मू० स कपाले प्रकृत्या स्यादन्यस्य काधिकरणाम् चाश्रुतत्वात् ॥ ११ ॥ स एप चरुः किं कपाले पक्तभ्य ? उपत्र कचि दुत स्याल्या? मिति पशयः, चोदनमाप्तः कपाले म्यात, नन्यष्टत्वपरिचिव कपाल बोदकेन माप्नोति, न च वरष्टसु कपालेषु शक्यः पहुं सत्यमष्टत्व प्राप्यते सत्त्वसम्भवाविधसने न तु तत्रिवृत्या कपालमपि निर्तितुमर्हति सम्मा- कपाले स्याल, नैवम अमातकार्यवात प्रकृती हि कपालोमणा हविः पाको निर्वतने चान्दकोणा पळव्यसत्र कपालमुद्रक- धारणार्यमुपादीरामानमाता स्यादिति न धोदकानुयह', तस्माात्र कचित्पक्तव्य इति प्राप्त ममा स्थान्यामेव स्यात तम्य हि चरुत्वनिमितः पाको निधर्तते नान्यत्र तस्मात्याल्या स्यात यदादनपदनेऽपि चस्थ- ছই আমি যাহ্মনন, সুখিযে ভয়ানী থানায় নি ঘর स्यादनेन हविर्विनियस इति पतम्य च फोऽनुष्ठाने विशेषः, उभययाऽपि स्याल्या पक्कस्य हपिपवादित्याशङ्कर ।
५ूटर करणमा दशमाध्याये द्वितीयः पादः। सोप्यधरी पेयमाभावाधि म० "तस्मिन्पेपणमन यलोपात्स्यादित्या- दिभि."। मूत्रैः प्रयोजनमुच्यते स्याल्यां हि कपाले निर्वात्तिोऽपि चोदक- माप्तः पुरोहाय एव स्याल्या पितो हविः स्यात, ततश्च पेपणामयवना- पधानादीनि कर्त्तव्यानि स्युः, सिद्धान्ते त्वादने तेषामनर्थलापादकरणम् एष प्रयोजनमूत्राणि व्यायाय पुनरधिकरणान्तात्वेन व्याव्यातवान्, यो नाम चरापि सम्भवादवघा तवत् पेवणादीनि कर्तव्यानीति मन्यते तस्य बुद्धिमेन्दविषन्यायेन व्यावय॑ते प्रयोजनपयुक्तत्वातपां चरी च सद- भावा रणं पेपणसयवनोपधानादीनाम, उपधानं तु यालिकाः कपालो. पधानकाले तेनैव मन्त्रण स्याल्याः कुर्वत, न त्वयुक्त, न च स्यालीक्रपा लकार्य वर्तते उदकधारणार्थत्वात्, अस उपधानस्य ध्याश्या प्रासादनम- प्यत्तत्वात चोदन प्राप्यते ।। दति श्रीशास्त्रदीपिकायां दशमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥१॥ अथ दशमाध्यायस्य द्वितीयः पाद प्रारभ्यते । रुपाले चरो परकानुष्ठा म. कृष्णलेयर्थलापादपाक: नाधिकरणाम स्यात् ॥ १॥ "प्राजापत्यं कृते चरुं निर्वच्छतालमायुप्काम" इत्यत्र संशयः कि कृष्णलेषु पाकः कर्तव्यों ने ति लुप्तार्थत्वादकर्ता, ननु “ते श्रप यती"ति धचनात्कर्तव्यः, न, अशक्यत्वात रूपरसादीनां पूर्वपान्तिरोभावा ऽपूर्वाया च प्रादुर्भाष: पाझ असो न कृष्णलेषु सम्भवति, तस्मादकर्तव्य इति प्राप्त मा-यापि मुख्य. पाको न सम्भवति तथाऽपि लक्षणया ताप. मात्र घचनेन विधीयते, अतस्तावन्मात्रं कर्तव्यम्, अन्यथा बवमानर्यस्य स्यात, यदि त्वमेघ मुख्य पाको यदनुष्णस्पर्शवय्यस्याप्पीकरण ततः सुतरा यवनयलादसयपि प्रारते कार्य कर्तव्यः । ५ विघाताचेति पा.।
५० খাবিদাযা कम्पले उपस्तरणाभिधार- सू. उपस्मरणाभिधारणयोरमृतार्थ. परभावाधिकाम्। त्वादकर्म स्यात् ॥२॥ कृणालचरावेच सन्देहः किमुपस्तरणाभिधारणे कर्तव्ये ने? ति, चोद- का कर्तव्ये "पदुपस्तुणाभवायत्यमृता सिमेवेनों करोती"ति शव नारस्वादिमायेत, न च कृष्णानेपु स्वादिमा सम्भवति, अता लुप्ताचवा. । दाव्य दर्शत चेत् न, अपवादवादमृताहुविवचनस्य, एवं ताई चतुरबत्त- | सम्पत्यमुपस्तरमाभिधारण सा वारि चवारिकालात्यवति चतुः रयतम्या, इति कृपालचतुपद्वेनेव चतुरसत्तावातिवचनादने, ने, न हिमालधनुष्टुनावदानचतुप्रमान शग्यं शिपयभेदात, प्रासिवचनं स्वर्ष- वादया,दिप्या चतुपट्वेनेश चतुरवतमाप्येतततः समदनरेष सदयान पदानपि भ्यान, तत्र चत्वारि वारीति घीमा नायकल्प्येत । अथ वीसापी विधीपने समः प्राप्तावदानानुबान चतुःसाया घोप्सा- पारच विधानादाम्य भिटीत, ननु दिईविविधतीत्यम्प प्रतितः पाप्त यदान स्यात, न, चतुरबतसम्पत्ययं हि प्रश्तो हावदानमुपस्तावाभि- * ঘাগো, মলম মময় নামানমহাথমিgযন্ত্র देश निति तुमईति, तस्मादमादमारमाप्तियनमिति कअमुरम्सा. णाभिधारणमिति प्राप्ने उच्यते-माणा पुरोहाशाशना घुत्यक्षमता नामाहयनीययातः कय म्यादित्येयमुपस्तस्याभिधारण दृष्टाये, न व कृष्णलाना मतति सम्भयति यरिहारापापाताणादि भने । मनु चतु. रवत्तमपि दृष्टमेव प्रयोजन न, अनगन्यात्, चतुरसत मुहालीत्यना. या मुहत्येताविधीयते धनु गम्दापरणाधिपदानयमन मनु महानुभादमार न विधानायम् पयतहोमायधिरस्वादाम्याय, ' तस्मादामुपतरणाभिधाम का मठमद्भाश म. भत्ताणां न प्रीत्यर्थ चादकर्म स्मात ॥३॥ , AutifR ST . fuired .
दशमाध्याये द्वितीय पाद । ५१ हत्या चिन्तेय यदा प्रती भता पुरुषप्रीत्यर्थास्तदा कृष्णलाना मस्ति भता ने तितत्र कृष्णलत्यमाणैन पोतिर्भवति तेन प्रारुतास्ता बद्धता लुप्मार्थत्वादकर्तव्या । यत्तु वधन 'चुनपाकारभनयतीति तदाज्यध्य भतण विधत्तेतस्यादनीय यात चुचीकारस्यानुवादसम्भवाच रणलाना, तस्मात्र तेषा भतणमिति प्राप्त वूम -पूर्वधाक्ये सालाना प्राधान्यादा न्यस्य च तदङ्गत्वात्तेषामेव भतणवाक्येऽन्वय , तैपा चानदनीयानामपि प्रदानबदनणमपि घबनाइधिव्यतीति, नेपामेन चु चपाझरणविशिष्ट भतण विधीयते ॥ कालचरोएकधा ब्रह्मण सू. एकोपहारे सचत्वं ब्रह्मभ- चरतीत्यनेन सह परिहाय धानाधिकरणम् । क्षाणा प्रकृती विहतत्वात ॥ ४॥ तत्रैव भूपते "एकधा ब्रह्मण उपहरनी ति किमत्र सत्य सहन्य बा-विधीयते ? उतसहत्व मिति कश्चात्र विशेष पद समत्व विधीयते ননবাজনামিঃাময়িমবনগাযােগমাদালসায় জাল देन चहरणे प्राप्ते 'समदुरांत नाधिक मिति विधानादेक एषाम्य भन उपहर्तव्य ,भतान्तरामि निरन, महत्त्व विधी पुननिर्माता भना का लभेदेनोपहर्तव्या माता सन्त सक्रस्मिन्काल उहियन्ते, तत्र सहवे सहत्ये चेकधा-शब्दस्य लोक प्रयोगादनियम यत पवाय साधारण अत एव चोदकपालभतान्तराबाधाय महत्वमेव विधीयते, प्राशिमिहामिति द्वितीयया क्रिया प्रति भवस्य प्राधान्यागमाद् दृष्टार्थत्वाच्च तत्मति पत्त्ययों प्रास्ता भता कृष्णप्वपि चोदन प्राप्नुवन्तीति तपा महत्व विधानमुपयुज्यते । रुप्यानचरी ब्रह्मणा भवभ सू. सर्वत्वं च तेषामधिकारा- दभागापणाधिकरणमा त्यात ॥ ५॥ तत्रैव स ब्रह्मणे परिहातो ति श्रुत तत्र सराप कि ब्रह्मभा गस्य सर्वस्य परिहा विधीयते पहह्मणे सर तपरिहाती ति यहह्मणे ९ चुच्चपाकार भक्षपतोति पा ।
शास्त्रदीपिकायाम परिहति तत्समिति धा? त परिहाणीया सर्वस्य प्रलसम्बन्धी विधीयते यत्परिहरति तत्मय बक्षणे नाध्यादिभ्य? इति पुरुषान्सरेभ्यो. भोपनीयत इति तत्र चोदकमालपुरुपान्तरसम्बन्धो मा वाधीति ब्रह्म । भागय परिहतध्याय सर्वदा सस्य प्रससम्बन्धिना धा परिहारोविधी यस ति मन्यते, पवन त्येवमनर्थक स्यात, प्रकृतित यदि त्यस्य व भागम्य भक्षणाय परिहरण प्राप्तमेव, कृत्साहि भागस्तेन भतणीय: । अन्यथा हातितस्यांशस्य सस्कारहानिः स्यात, तस्मात्मान्तवालमा गस्य कृत्ववान विधासभा, तेन यताकृती नानापुरुभ्यो भतार्थ हाति सत्सव ग्रहाणे परिहरति, मान्यभ्य इति मातामताः पुरुपान्तरेभ्योडप नीयन्ते ॥ - मतमागाना स्वस्थकाले माभणाधिकरणम् । सू. पुरुषापनयास्वकालत्वम् ॥ ६ ॥ सर्व भक्षा बलय उपहातेमा उपहरतीति सह स्वविधानादेकस्मिय काल उपहर्तव्या दति स्थित संशयः, कि युगप- दुपहनाना युगपद्धतणम? उत प्रतिपत्रानाकाल भतण ? A "भार अपहार इलेभाऽपि युगपनत् । महाप्युपती शस्य यथाकाल तु मन. एम्" ॥ तस्माच्चादकाबाधायसोपहतानामपि प्रतिवधानाकाल भक्षणम प्रहमने चतुधाकरमा दीनाप्रभाधिकरणाम सू० एकार्थत्वादविभाग: स्यात् ॥७॥ प्रकृती चतुधीकरण विधाय "द ब्रह्मण इद होतुरित्यादिश्या. देश विहित स कि सणालेषु कतैयो ने ति चोदकरते. कर्ता, नैव चतुर्धारण ताबच्चतुणी भतणार्थ प्रकृती, रह तु ब्रह्मणेव सो भयितव्यमिति नुप्तार्थवादमय, ध्यादेशोऽपि चतुर्णा प्रस्थार्थम इह तु सर्वस्थ बहसम्बन्धित मिश्चितत्वादिद वलण इत्यपि निदेशा नफर्तब्य , नतरामिद हातुरित्यादिहोबारिभ्योऽपनीतत्वात् ॥ ज्योतिप्टमि विग्दाना सू० ऋत्विग्दान धर्ममाघार्थ स्याह. যানয়নাথিন্ধবে । दातिसामर्थात् ॥८॥ - १ एकार्यस्याधिभागति पा.।
देशमाधाये द्वितीयः पाद । "चत्विाभ्यो दक्षिणां ददादित्यादि यदृत्विदान तददृष्टार्थमान स्यर्थ वेति सन्देहे अदृष्टार्थमिति यम-दानकर्त्तव्यताश्रुत्या दानेनान तिकर्तव्यतावास्यात् तन्न दुर्वल, तस्माद्वानमात्र कर्तव्यम् । कि च द्वादश. शतादिपरिमाणनियमो मन्त्रादीतिकर्तव्यता क्रमाननुरूपद्रव्यता च दान स्यादृष्टार्थत्वे ऽवकल्पते नान्यथा, उच्यते कर्मकरेभ्यस्तदीयमानमवितान- तिद्वारेण दृष्टप्रयोजनत्याच शक्यते अदृष्टार्य कल्पयितु, परिमाणादिनि यमस्तु काम भयत्वदृष्टार्थ. न तु तावता दानस्याप्यदृष्टार्थता, तस्मात्स त्रेषु न कर्तव्य दानम् ॥ ज्योतिप्टोमे भवस्य प्रति যায়নান্ধিয়। सू० शेषभक्षाश्च तहत् ॥८॥ शेषभता इडादिविषया दर्शपूर्णमासपो सोमविषयाश्च सोम समा वाता किपरिक्रया उस प्रतिपत्त्ययाति विवार,सत्र भरणात्पीति' मीत्या चानति , प्रत्यता सस्मात्तदर्था, नेय यागे कृतेऽवशिष्ट द्रध्य प्रति- पत्तिमपेचमाण भतणेन प्रतिपाटाते, तत्तु दृष्टमेश प्रयोजनम्, अनीशानश्च यजमानो देवतायै सङ्कल्पिसस्थातो न शक्नोत्यसो तेन परिक्रेनु, सस्मात्म तिपत्त्य भता । स्थित चास्मिन भताणां प्रतिपयर्यत्वे चतुधा करणे भतणाश्रवणापरिक्रयमाणा भतार्यत्व'व्यादेशस्य तृतीये साधिता, तस्मा. सप्वप्यबाध्या भवा. ॥ सो ऋत्विावरणाभायाधि सू० वरणविजाभानमनार्थत्वात्सत्रे न स्यारस्वकर्मत्वात् ॥ १० ॥ ज्योतिप्टोमे घरणमृत्विज्ञामाबातम् अग्निहाता स मे होसत्यादि, तत्सत्रेय कय नैति सशये चोदकानुपहाय कर्त्तव्यम् त्यिमत्वार्थ चंद प्रकृती तन सत्रेऽपि यजमानेप्याधातव्य "ये यजमानास्त विन" इति ववनात, अतो तुप्तार्थत्वात्कर्तव्य वरण, मैवम् आनत्य तत्परता, महत चात्र यतमानरयो नानमितव्यम्, अतोऽर्थतोपादकर्तव्यम्, स्विस्थमपि . करयामा १प्रसते इति पा । न भनणायताध्यादेशस्योत पा । ३ ५४ करण शास्वदीपिकापाम पागकर्तृत्व, सच्च प्रती वरणविधानद्वारणानकानामेव, सत्रेषु तु घर पस्यार्थलापावितरणानामेव न विगुणमृत्वित्वम भाववादित्व वि प्मति यदि तु क्रम करत्यचरनोऽयमृत्यिकशब्दस्वती बरणेनापि यज्ञमानेषु হান্নাম ন হি হা গ্রন ক্ষমা মলি নন সুবিম रत्र सत्र कश्यति वरणनिति । सत्रापाभावाधि सू० परिक्रयच नादान ॥ ११ ॥ तिणादान परिक्रया नादृष्टार्थमित्युकम, इटानों परिक्रय एव सत्रे कि कर्तव्याने ति मगये पूर्वाधिकरणावपूर्वोत्तरपदी नान गर्दोषत इत्यादिप्रतिषेधो नासत्या दानप्राप्ती घटते, स्मादनिश्त दामिति विशेपाशङ्का विश्धान्तरशेवमनुबादी न प्राप्ति सूचति तस्मादान मनास्वादुरपरिक्रयोऽपि निवर्तते ॥ सू० उदवसानीय सत्रधी स्थान नदत्वात्तव दानं धर्ममा स्थान ॥ १२॥ सत्रावसाय ज्योतिष्टोमेन पृष्टशमनीयन सहसतिपन बजेर वि"ति श्रूयते तत्र संशय कि पृष्टशमनीय साह तर सबद या नरेधाविन्य कर्तसमिति दक्षिणादानमदृष्टार्थ: 31 नागविग्भि काव्य परिक्रया न दान मिति, तत्र फलधसत्रसमभिव्या हात्तदुत्तरकालेप श्रयमाण दशमनोयो बाजपेयमेव बृहस्पतिमन सत्रस्याङ्गम द्वारा हि मत्रमयोग काललठणार्य स्यात फल व फाल्प्यात, तस्मादड़ नैन । उदछ सान हि त्याग स च नि शवसमाप्तावप्रकल्पते, न व नि शेयसमाप्त स्थाह सम्भवति, शाजपेयमेष्ट्रेति तु प्रयोगसमाप्तिाम्यने, समाप्तऽपि च यथोक्त प्रयोगे सम्भरत्ययान्तरं त्यक्तस्य तु पुनरङ्ग न सम्भति, सम्भो या त्याग एवम स्यात, तस्मादुदयमाति स्यागस्य शाष्टवादनत्य, न ব লং স্মষ ঘাম নিলি য়েমনীঘিানান। . उज्यमानीयस्य सत्रामद तथा दानस्य पारशपाथ स्वाधिकरणामा दशमाध्याये द्वितीयः पादः । स. तेषां उदयमानीयस्य विज्ञा तु वचनाद दियनवत्सह में नानुष्टानाधिकरणम् । प्रयोगः स्यात् ॥ १३॥ पृष्टशमनीय एत्र संशयः किमुदवसायिभिः सह प्रयोक्तव्य ? उत्ते- कश्येन यजेरविति, तवारयातोपात्तम्य बहुत्वस्योपादेषकर्तृगामित्वेनधि अस्तित्वात्संहत्य कुर्युरिति स्थितं ताबादपर्यवसितम्, अन्तराचिन्तान्तर प्रियता उदयसानी सत्रिम्पान्य. म. नवान्यात्विजो रणीरन् ॥ १४ ॥ पामल्लिल्याधिकाम् । यदा संहत्य कर्तव्यं तदा किं यजमानैरव मर्व कायमुर्ताव भि- रिति विचारतत्रादयमाने यजमानानामेव कर्तृत्वात ताप्रत्ययेन च पृष्ट. शमनीयम्य सत्समान गत्यात्तत्रापि यजमाना एन कतारी नान्य इति प्राप्त घूमः-यजेरबित्यनेन या व्यापारी विधीयते तस्यैवोदवसानस- मानकता त्या प्रत्ययादवगम्यते नायिज्यस्य, तनु पुरुषान्तरः प्रतिय- क्रियमाणं न फेननिहिरुध्यते । किं च दविणा-गुम्दः परिझया वर्तत न धार परिक्रयः संभवति, अता दक्षिगाश्रुतिधनादन्ये भयेयुः, योयम- इल्येऽपि दक्षिणायुतिरेवाये सिध्यपुः, ये यजमानास्ले स्विज इति साधा. रा.वचनं पृष्टशनीय भटिप्पत्ति वाहत्य प्रक्रियाचनाल, भवतु | नामयं को दोपः, झिमय सम्यागनिराकTA? उच्यते अगत्वाभ्युपगमे नापि शक्य एघ परिक पार्यता वक्तुं तथाऽपि तत्वत उत्तर विवियाऽह. त्यमेव नास्तीत्यतम, अपि चाहत्वे सति संहत्य प्रयोगः स्यात् प्रधानयत. एकेकयस्तु प्रयोग याकामोऽहत्य निराकृतवान् तस्मादन्ये बरीतव्याः, स्थितादुत्तरं नैतस्ति संहत्यप्रयोग इति यदि बहुत्वं विधीयेत तत एवं स्यात् उदयसासि तु स्या-प्रत्ययाटुदवसानसमानकर्तृकत्वावगमादुदव- साने च बहुना कर्तृत्वात्माप्तमेय घहुत्वं न विधीयते, म चावहितम भवति, उदयमाने ध गम्यमानमपि घडुत्वं निमितबदुग्यगतत्वादविव. सितं, पागे चानुगदत्वादनगम । सिंच उदवसाने निरपेवा कतारस्तददि १ संघयप्रयोश्यतिपा।
হারবিদায় पागोऽपि निरपेक्षास्तत: समानककत्यं सम्भावात्यथा, सम्मादेककश्येन प्रयुजीन् । सामन्दी शानस्यादृष्टार्थ ताधिकरणमा कामेष्टौ च दान-शब्दात् ॥१५॥ सू सारस्वत सत्रे धपते "माचं प्रस्तार्ण प्राणानये कामापाष्टाफ पाले नियन्ति तस्याश्यां च पुरुषों च धेनुझे दशुद्धिति किमिदं दान मदृष्टाय? मुल परिक्रया मिति तदर्थ चिन्त्यते किमतस्यात्विज सन्ति ? उस यजमाने रेमिष्टिः काय तितत्र द्वादशाहे ये यजमानास विज বুনি এনালিয়ানিল আমায় ক্ষুন্নাত্ত সহযেন नापूर्वीप पाचटस्तारणापा धधिमा तेनापूधाट्ने कामेटा अति यज्ञमामायिय बोदकप्राविभिभवितव्यं मत्सु च तेषु दानमसत्यमि दक्षिणाशदे दृष्टार्थत्वारिकार्यमति पापो बम:-प्रकृती अधिमी. मदिष्टाना पदार्थानामहत्वामुक्तं यदपूर्वेषु न भवन्ति, यजमानास्त मातार प्रयोगात्वाद्विकतावपि प्रयोगद्वारेण प्रामुन्ति तस्मिश्च प्रयोग पदपूर्व मध्य नियप्ति तत्र प्रसहमिवृत्याच कन्तामाकाहुति, तस्माद- दृष्टार्थमेनहानम् ॥ दर्थपूर्णमासयाद्वंप्याप दा सू० देप्ये या चौदनाक्षिणापनयः নয়নাযিম। स्थात् ॥१६॥ दर्शपूर्ण मामयोः धूयते "पदि पक्षीः सयानयनकपालभिजन या रसाना द्वादशपाल निर्वरेत्तस्यैहायनी गोतिशा तास हुँप्याय ददा" रिति किमिद दान परियार्थ मुतादृष्टार्थ मिति दक्षिणाशब्दा. যাঁহামিমি,যবিবর্যমামঘমিনিকয় হাতি न्म ए क्रियते तयाऽपि धवनातियान्तर गनुपपन्नम् उच्यते ?ण्याय सदानं न चावा द्वेषः सम्भवति "स्विगाचाया नातिवरिता"विशि स्मरणात तस्मादलिने दाप्रदमदृष्टाय दक्षिणादश्च दानमात्र उगम्या पति जन्मतिपा।
दशमाध्याये द्वितीयः पादः। ५८. घीयतामस्थियाधिश- सू० अस्थियज्ञोऽविप्रतिषेधादितरेषा स्याहिप्रतिषेधादस्याम ॥ १०॥ इदं श्रूयते "यदि सत्राय सन्दीतिलानां प्रमीयेत सं दग्ध्वा प्णा. जिने ऽस्यीयपना योऽस्य नेदिष्ठः स्यातं तस्य स्याने दीयित्वा तेन मह पोरन ततः मावत्सरे ऽस्यीनि यात्रयेयुरिति योऽयं सम्वत्सरेऽस्यि. यागः म विवार्यते सिमस्य-गम्देन शरीप्शरीरिणारभेदोपचारेण मृतं लच. यित्वा तस्यायं याग उच्यते सर्वाधिकारे व यागे सत्रिणामितरपामृत्यिकस्या- नीयानां कर्तृत्वमाम ? उतास्यि-शब्द्धन नीयत एय सत्रिणोऽस्थिसहाया. लपित्वा तपामेश यागविधि? रितितत्रास्यि-शब्दस्य तशीर पुंसि प्रश. तत्तियां च एयन्तपरस्मैपदनिशात्पराय कर्मणि याज्ञपितृत्वाचनमा- नमुताधिकारमिदं कर्म सत्रमधमरणनिमित्तं यत्र फलदमिति प्राप्ने प्रमः-न कचिदपि मृतस्य माताद्वा संविधानाद्वा कर्तृत्त्वं सम्भवति न चाक धिकार: तस्मान्जीवलामेमा यागः, याजतिश्च ये तेषां थापितारसदभिप्रायेण भविष्यति । सू० यदि तु वचनात् तेषां जपसंस्का- नुष्टानाधिकरण रमर्थनुप्नं सेष्टितदर्थत्वात् ॥२८॥ बीयधिकारपते बोदशाप्तं न किञ्चिाधितयं, मृताधिकार तु भर्यात केचिद्वाधः दिल त्या चिन्तया कि बाध्य किं मंति चिन्त्यते, ये पक्षमानजपायपनादयश्च संस्कारा टीवणीर्योटरसते कि. मध्यधिकारपते कर्मथ्या नैति धेोदकानुपहाव कयाः मेव, दीवायो- मीष्टियनियममल्परच दौसा, न १ मा मृतम्य सम्भति, नस्मा - प्ताची, पपनं तु दुरापास्त फेगमपुरमायात् नपरवाशपत्यात काय क्रिपते गुणधमन्यात् । पप यर पजमाना गुणभूतः पया गुळं यजमानायाभत इत्यादी सत्कर्म नैति प्रचेतनानामानां स्यात. नयतवणत्यामभवादकतं, न सन्यापर फयं फाष्ठादीनामपि पत्पिपने परग्राउजमाटर.
अस्थियजे अस्या सूक्तया याम् ঝাত্রীবিদাযাহ নাৱা জনা যানবনুussauruাবামা- यसम्भवः स एव कत्ता, तस्माच्छुझान्बारम्भणादिकास्थिभि कर्तव्यम् । अस्थियो अश्याङ्काम्यक सू० काम्यानितुन विद्यन्ते कामाज्ञा- मोटाननुष्कानाधिरण। नाद्ययेवरस्थानुच्यमानानि॥१८॥ गुणकामाना विश्ती प्रति वा चिन्त्यसे यदि कामयत वक पर्जन्यः म्याचीचैः सदोऽभिनुयादित्यादयो गुणकामामृताधिकार- पने प्रवर्तन्ते नेति चोदकप्राप्तः प्रवर्तन्ते नैव, कुतः कामाज्ञानात्, न होट जायते कि मृतस्येष्ट न वेति तस्मादप्रत्तिर्गुणकामानाम् ॥ सू ईधार्थाथाभावात्स तवाक्वन् । জানায়নাফাসন্ধি "मूतथागतान्यायुराशास्त" इत्यादीनि फलपदानि प्रवतेन्त नैति ষয়ই কুন্দরাজ, মাছুনা নিয়মকানুনলিয়নএনালামানি, पदानामपि प्रवृत्ति, ने फलनिशा से मान्वर्णिकफलकल्पनात, नव मृतस्य फलाशतनङ्गम्यत इत्युक्तम, अलुतार्थवादेया मितिः ॥ अस्थियजे हलकामाभा सू० स्थुवा हातकामाः ॥ २१ ॥ प्रकृती सन्ति होतृभामा ५ कामत पापीयान म्यादिति नीचे. स्मरान्तस्य पाज्यया अषट कुर्यात् य कामयेत बसोपान स्यादिति उच्च. ননয়ে যায় বা গুণ জ্বালিয়ে, ন মূখিনাবি ঈর্মীয় होतु कामनासम्ममा निवर्तरन्, निवृत्तिा यजमानफलमेव हि त्राधि निश्यिो, न चानिर्दिष्ट फल भवति, न च मृतस्येच्छा विनायते तस्मा. देवमादीनामपि नितिः ॥ ० सर्वस्वारस्यदिष्टगती समा- वारस्यसमानाधिकरयाम् । पनं न विद्यते कर्मण जीव संयोगात् ॥ २२॥ सम्रस्थापि नामकाह स्वर्गमाम घिहितः, तार्भवतीत्रकाले থামি। यजमानस्य दिष्टासायनि ५ दशमायाये द्वितीयः पादः। "ब्राह्मणाः ममापयत में प"मिति प्रेपमृत्वियः प्रदाय यजमानो मियते तस्मिन्मते शेपं कर्म समापनीयं नैति संशये, न समाप्यं मृतस्य कर्तृत्वासम्भवात, यजमानस्य तायव समाप्तिः कर्तव्या, यज्च यज. मानस्य कार्य तद् विजः कुर्वन्ति नान्यत्तस्मादृत्वज्ञोऽपि न समापपेयुः, उच्यते ।-यासम्मवि फतव्यं तत एवं भवेदिदं नीव वेध तु स प्रैयाच्छिष्टे कर्तृत्वमृति" वरणभरणादिसमाचरणमिव जीवदयस्यायामपि यजमानस्य कर्तृत्त्वं, तच्च मरणोत्तरकालभामिन्यपि कर्मोपे नीववस्यायामित्र संवि. धानेन सम्भति, प्रत्यतमेव च ममापयति प्रेपेण समाप्तिश्चोटामाना न शक्यते ऽपट्टोतुं, न हि वालणभागगताद्विधेः प्रेयस्य करिवद्विशेषः, महि प्रे प्रेषकपुरुषस्य स्वातन्त्र्यं येन पास्यत्वादोपः स्यात, प्रयोक्तृत्वमात्रं तु मासगतेवि विधि प्रेषेवपि पुरुषाणाम्, अतः प्रत्यतमेव विहित समापनं स्वर्ग एय या अत्र मरोनार्थिनः फलं न मरणं, मायाकाम इत्यहीशा मरण इत्यर्थः, न यो ो ज्ञात्वा स्वर्ग प्राप्रशनीति कामयते तस्याचं क्रतुः, मथा च हरिभिरुन "प्रधानस्य मरणेनार्थिन इज्या प्रवर्तयन्ती' ति तन संजातऽपि मरणे स्वार्थमेव समापनीयम् ॥ यजमानस्य दिष्टगती मर्य स्वारस्य शुभस्यशदियोग्याहा सू गते कास्थियजवत् ॥ २३ অজানাদিম। अथ मृत यजमाने कर्मोपे क्रियमाणे किं वाध्य ? किं या नेति प्रश्नेनेवोपक्रमः, अत्रोत्तम् अस्थिपने ऽग्राधिकारपवे यथोक्तं तय हापि द्रष्टध्यम् ॥ मयंत्यारे पन्नमानस्य दिष्ट मलाप आयुराणमनाधिक जीवत्यवचनमायुराशिपस्तदर्थ- स० त्वात् ॥ २४ ॥ सर्वस्वा एमाणात्माजीवदयम्यापामायुरायास्त न्यायुराशी. चंतया ने? ति संशयः तत्र मरणाभ्युपगमेन प्रकृतस्य नाशातितध्यमायु: प्रागपि त्या कालामण भवति, तथा मति तोगुष्पादायदामंध. कालमाशामितध्यमायु, सम्मादायुरागीर्यतया ॥ मोतियतु पति पा. . रणम्।
500 शास्सदीपिकायाम द्वादशाह मायाज्यादानु प्दानाधिकरणामा सू० किया स्थाधर्ममावाणाम् ॥ २५ ॥ यममतावानत्यविवरण दक्षिणादान चन तत्सत्रे स्यादि न्युन, यत्वदृष्टार्थमृतपाल्यावरणम ग्रात्रेयाय हिरण्यदान च तत्सत्रेऽपि कत्तव्यमिति प्रत्युदाहरणमात्रमेलम् ॥ पवमानटी निर्वापानुष्ठा नाधिकरण सू० गुणोपे च मुख्यस्य ॥ २६ ॥ दर्शपूर्णमामयोरग्निनहोजण्याहवामि निर्वस्तीति श्रुतेर मियाय पत्रमार्नेष्टिषु चोदकेन मात कर्तव्यों ने ति सशये न कर्तव्य कामात श्रीनहोत्रहबायभायात, यानिहोत्र हुस मा हामिहोत्रहवणी न च पवमानेष्टिनायामनिहोत्र हुत सम्भनति, विना वानिहोत्रहधण्यानि चोपोविगुणत्वादकाय इति प्राप्त ब्रम -अनिर्देशन हि कार्यमुखेन पदा यं प्राप्यमाणेषु हधि सस्कारासपा निवाप प्राप्यते तामसाग्निहोत्र बवण्यसम्भवाव प्राप्यते, न चाArrar गुणत्वम् अतस्तदभायेऽप्याण स्वाकर्तव्य एक निधीप ॥ at मुटनापाधिक सू० मुष्टि लोपात्सङ्ख्यालोपस्तहुण त्वात्स्वान ॥२७॥ बाजपेये श्रयो “वास्पयो नेवार सप्तदशश हीरे चर्भव सी' ति अस्ति तु प्रकृती 'चतुरो मुष्टीनिपती तिचतु मला मुखिद्रव्यच तदुर्यामह चोदकेन प्राप्त न च चतुर्भिर्मुष्टिमि सप्तदशराबपरिमाण श्वर सम्यादयितु शक्यले अतोऽयश्य बाधितध्यै मति किनुभय बाधितव्य शायण मुष्टिदश सप्तदशलत्या याच चतु मला মায়মন মাখি জিনিয়? মগ্ন ধা মুনা ? মালাৰ ? বিহীন वे?ति, तनाविशेषादुभयोबाध, सत्रापि समानार्यत्वात द्रव्य मया सह मयेत्येक पत , सप्तदयामायापरिमाण च यागद्रयाग धनु महध्या मुष्टिश्च निर्धापानम नामावाटेकविधपत पेनी भयमुभयेन बाध्येम चतुर्भिमुहिम सप्तदशगवान सम्पादयितु रायत रस्थाद्वाघ, तत्रैकवाधेिनोपपता नोभयान युक्त, तस्मादन्यायाध प रखमा कि दशमाघाये द्वितीयः पादः । ૬૦૧ साविशेषानियम इति द्वितीयः, सङ्ख्याया द्रव्याहत्वात्प्रधानस्य मुष्टि द्रव्यानुषहः सणापास्तु वाध इति तृतीयः, न सख्याया मुष्टनात्वं वाश्यलक्षणतमानाधिकरणद्रव्यसम्बन्धमाधेन द्वितीयाचुन्या निवापाड- स्वावगमादुभयोरपि झिपाहत्वाधगमानुल्यत्वं तत्र मुख्याचा सख्यान यहो जघन्यत्वाच्च मुष्टिलोप इति सिद्धान्तः ॥ धेनुमालतेत्याटियुती धे १० औत्पत्तिके तु द्रव्यतो विकारः न्यादिशब्दाभां गयान्यिता. धिकरणम् । स्थादकार्यत्वात् ॥२८॥ 'यायाधियां धेनुमालभेत वायव्यं धत्समैन्द्रमृपम"मिति गोद व्यासाधारणगुणवचनेषु धेन्वादिशब्देषु श्रुतेषु किं बोदकमास्तमजदयं प्रध. ते ने? ति संशयः, तत्र पापि गोरसाधारणं गुणमेते वन्ति तथाऽपि न गोर्वाचकाः तेनात्र गानोपदेशेन नातिदेशेन प्राप्तिः, अजस्त्वतिदेशन प्राप्यते तत्रैध धन्वादिशदा लतणया वर्तन्ते, यथाजम्पमित्यादिविति प्राप्त बमः-नानुमानिकवोदकानुरोधेन श्रुतानां शब्दानां लक्षणात्तिन्या- प्या, तेन पदापि गद्रिव्यं न शादं तथाऽपि श्रुतगुणविशेषमम्पादनाय गरि. बालन्धव्यः, चोटमाप्तं स्वजद्रव्यं प्रत्यक्षश्रुतगुणधिरोपविरोधात्र प्राप्यते । वायव्य श्वेतमालभेलेत्यनेन सू० नैमित्तिके कार्यत्वात्प्रकृतेः अजस्वालम्भनाधिकरणम् । स्यात्तदापत्तः ॥२८॥ यस्तु साधारणगुणावचनः श्वेतादिशब्दः “वापनं खेतमालभतेति स चोरमप्राप्त ऽप्यजे सम्भवतीति न तबानस्य धाधनमिति प्रत्युदाहर- पामेतत् ॥ मायक चित्रापाश्च खने सू० विप्रतिषेधे नदचनात्य वानर्गुण- लोप: स्यात्तेन च कर्मसंयोगात्॥ खादिरत्वं प्रपत्वानियमाधि तु घाल्यास्तयनस्य च पधाक्रम- करणम् । सादार श्रूयते "राजे वाली यूपो भवती"सि तत्र संशयः किं चांदकमाप्त खादिरादिकं यूपं छेदनादिभिः कृत्वा सपत्ते वाली कर्तव्यः १ पाससगुणलोपः पति पाः।
६०२ शास्त्रदीपिकायाम यूप खले बाली भवतीति घनति उत्त यत्रोत्तादिभूते खले पूर्वी स्यिता खादिर्यस्वादिरी वासले वाली तस्यामेव पशुनियोजन कर्तव्य या सले वाली स यूपो भवति यूपकार्यकरी भवतीति वचनव्यक्तिरिति, तथा चित्रआयामिप्दै श्रूयते दधिमधुधृत धाना उदकं साडलास्तत्समुष्ट माजा पमिति, सत्रापि चोदकमाता बीहयोऽवधातादिभिस्तण्डुलोकतं या उस भैहा अग्नेहा या लोकसिद्धास्तण्डुला यहीत? इति, तर चोदका. नुग्रहाय यूपस्य खने वालोव नाहीणा च सगडुलत्व यथासिद्धीपादाने हि चोदकपाशा दिरादयो बीयत्तसकाराश्च वेदनावधाताया पाध्येरन् । कि च खने वाली यूपका भवतीति विधी यूप-शब्दस्या पूर्व सस्कार्यकरें यजमानरावस्येव प्रस्तर गाणी वृत्ति स्यात, यूपाय तु खले घालीत्वविधान गौणत्व, तस्मादिरादय खले वाली कर्तव्या, ग्रीह- पश्च मण्डलीकर्सया इति प्राप्त बम -यूपाय खले पालीत्वमष्टा विधी पते । खले पाल्यास्तु यूपत्त्य दृष्टाय पवन पापणात, तस्मादायासिद्धव साटियखादिरी धा सत्ते वाली यूपकार्य कुर्यात, तण्डुलाश्च यथासिद्धा एनोपाया , प्रकृती हि अपणस्य विधानास्पतिद्रव्यमुपादाय स्वयमेव हवि कर्तव्य विक्षतावपि यत्र पण चांदी तत्रापि प्रतिद्रव्य एहीत्या स्वयमेव हवि कर्तव्य तपडतेषु श्रपणस्याथीभाधावितीन अपण कर्सध्यताबलेन प्रतिद्रव्यप्राप्ति, प्राप्ने च प्रतियोपादाने व्रीहियय नियम , तस्माल्लोकप्रसिद्धा एव तण्डुला हा अनेहा या यहोसणा ॥ सू० परेषां प्रतिषेधः स्यात् ।। ३१ ॥ पचासट्टे खले वाल्युपादानात्वादिरादिकाष्ठ बाध्यमिति स्थितम अय वेदनातनणाय मयारा फलम्या नेवि सन्देहे चोदकानुपहा. छश्यत्याच्न कय्या प्रयोजनाभावानु न कसंध्या, छिया हि खसे वालीस्ततणीभूता निपातच्छिता तस्या छेदन तण निखननमुच्छ पण च नुप्सार्थमकर्तव्यम् । खनवाल्या सक्षणाटानन् प्टानाधिकरणाम। १पनक्रमादिति ।
६०३ दशमाध्याये द्वितीयः पादः । नने वाल्या पाहणादिसं- सू० अर्थाभावे संस्कारार्थत्वं त्यात ॥ দেuামৰষ্ঠানাদিয়া। अय यत्पर्य हणपरिहणपरिपेचनादि खले पाल्यां सम्भवत्प्रयोजन यन्नादृष्टायम अजनमोलणार तखले वाल्यां भवति नेति संशये न भवतीति वूमः-कुतः यपार्यत्वात्तेपाम् इह चायूपे खले वाल्यां यूपकार्यक- रणालप्नार्य पहणादि न कर्तव्यम् उच्यते-न यूपी नामकः कश्चिदयों- स्ति यदयोः संस्काराः किन्तु वेदनाक्षणादिजन्यदृष्टादृष्टरूपाः संस्काराः काप्ठे वर्तमाना यूपराब्दाभिधेया नियोजनम्याहभत्ताः तत्र केषांधिज- प्राधाना लोपेऽप्यन्येपामनुप्तार्थानां निवृत्ती. नास्ति प्रमाणं, तस्मात्यह पासनादयः कर्तव्याः । महापितप धानामु प्र. स. अर्थेन च विपर्यासे तादात. वघातानुष्ठानाधिकरणाम। त्वमेव स्यात ॥ ३३ ॥ महापियने श्रयते "सोमाय पितृमते पुरोडाशं पटकपालं निपति पितृभ्यो बहिपद्भ्यो धानां पितृभ्याऽग्निप्वाभ्याऽभिया'साय दुग्धे मन्य". मिति तत्र धानामु हन्तिः कर्तव्या नेति संशय विधातादकर्तव्य , प्रियमाणे हि हन्तो धानावं विहन्येत सक्तवो भवेयुः तस्मादकर्तगाऽवघात, सत्य, अपणोत्तरका क्रियमाणे विधातः स्यात. पूर्व तु हन्तिं कृत्वा परचात्पाका- क्रियते क्रममात्र बाधिवा तया न विहन्यते, न हि क्रमप्राधे पदापि वाधितध्यः, तदुक्तं "गुणलोपेच मुख्यत्य क्रिया स्यादि"ति तस्मात्कयो ऽपघात इत्येवं भाष्यमारंगाधिकरणं ध्याख्यातं, दिदमनुपपत्रं प्रतापि पूर्वप्रधधातः ततः पाका तेन नास्ति क्रमविपर्यासः, पुनरुतं च गुणालोपे च मुप्यस्येत्यनेन न्यायेन ! ये त्वाः न फ्रमो नाम कश्चिद्गुणः पदार्थव्यतिरि. तोऽस्ति यस्य प्रयाबाधं व्ययस्यापयामः, पदार्या एव हि वितता: प्रती. यन्ते न केवलस्य क्रमस्य बाधासम्भवात्तद्वाधे पदायोऽपि बाधित इत्यधधातीन कर्तव्य इत्येततिरामाशामिदधिशरणम् । यत्तु विपर्यासो १ अभियान्याये दुग्धे ममिति पाठस्तु समाचार . क्रिपन्ने दात पाः ।
৫০ গায়িকারা নদীfa মতো: ঘানা গল্প 5ান মুনা দ্বিীন, সনি মিয়ায় দিন যৰি যিমঃ হ্ময় নানান, ন ছি মঘে থোয়াথ এন দন্ত, ন বর বদান রূRনা মন। ঘি সুম বিল্লাঘনঃ নঃ, মাগি নাম নান্নয়ন দুনি ননি মহিষাদ সম স্বাস্ সুত্ব ন্ বিষয়ামমিলনান। গ্রিমানা অনিঃ। নন থানায় স্থান দিগনাযা বিদ্বান জুন यथा न विधातो भवति तथा कुर्महे सहदेवानभ्यस्तमवहननं निया, न ব মন্তিনি ঘিন নি নবুযুদ্ধ, প্রমান ৰি ঘৰত ঘা, ন যু দ্বি বাঘা মইনীর স্ব সত্তা যান নন সাজ- সংসাৰবি বান নিয়নন। অন্য প্রয়া যা মুঘঘন বুনি নয় ইনি চুদলা মহালঙ্ক,” জারী মুনি মা হয় থানা- ব্যৱগান যিয়াদা লাকি দুন দু ঘানাকাভিনি নয়, সনা বিলম্বন্বয় এবাৱাহাগা মৰিশ্ন , নয় থানা - মামায়াভাঙ্গা মনন । ভিজা, জুন ২ বিনিময় অঘনা ন ঘাঙানি, ইন থানায়বি ভাঙ্গন লিখা- ঘানা না ঘামাথা নন মিযী না কান্নাঘান. mয থানা মা ঘামযে থানায় বিষন। ঘন सशदेशावनिप्याम বুনি নয়া স্বাক্ষার্যময়মনন যান, মনির খানা- জামঘন ঘিমাল খনন্ত বিন্যায়, মনােরম সুন্দ মিনি এখনি শ্রাল্পতায় , ন না বাঘ নয় মম ও য, নন ব্রয় গানজালঘামনি মান? নাথান লিনি বয়, মঈন আদালু বয় থাকা ময়নি এ ধ্বনি স্বয়য মুঙায় নিয়ন ঘঃ জাঃ হারুন, নন ফার্থ যা সই । মিন যা ন নষ্কণ, আলোছায়ায় স্কুল ছুনি লনায় প্রাঙ্গন যায় নিহত মনির নহয় জামায়ামাহনায় লার্জিক সম হৃষ্ট- বু বাকা হয়েমি ।
६०५ दशमाधाये कृतीयः पादः। व्यमिति प्राप्ते घुमः-न प्रस्ती पाकाये पेपणं द्वितीयाश्रुत्या पेपणं थपणं नोभवमपि हशिरम, अस्तु लगः पूर्व येषणम् इह त्वयादेव पश्चा. क्रियत इति मात्रमन्यत, न च तदन्यत्वे पदार्थान्यत्वं तस्मात्माहत- मेघ पेपमिति कर्तव्याः पेषणधर्माः || इति शास्त्रदीपिकायां दयमस्य द्वितीयः पादः ॥ २ ॥ अथ तृतीयः पादः। सू० विकनी शब्दवत्त्वात्प्रधानस्य गु. पश्यादी सामिधेन्यादि पारतेतिकर्तव्यतानुष्ठानाधि- णानामधिकोत्पत्तिः सन्निधा- करणम् । नात् ॥ १॥ अग्नीषोमीयपशी भूपते "एकादश प्रयाजान यजती"नि तया चातुमास्ये पु नव प्रधानान यजति नयानुयाजानिति तथा वायों पण हिरण्यगर्भः समवर्तताय इत्याघारमाघारयनीति एवमन्यत्रापि यत्र प्राकृतमलमप्रात्तगुणयुक्तं श्रूयते तदुदाहृत्य विधार्यते मिराब चोदकेन प्राकृतीतिकर्तव्यता प्राप्यते न वे? मि तदर्थमिदं विधार्यते कितैर्गुणा- विशिष्ट प्रयाजादिविधिः ? उत प्रयाजादानुवादेन गुणमाविधि? रिति तत्रातिदेशेन पदार्थानां न स्वरूपतः पर्युपस्यापनमस्ति प्रकारमात्रा. निदेशाल, अतो नातिदेशमाप्सडीकरणेन गुणविधिः सम्भवति तस्मा. त्सवादिविशिष्टाः प्रयानादय एवात्र विधीपन्त, एवं च धात्वर्थ- विधानान्मृत्यनुपहो भवति, ले च प्रयाजादयः प्रश्तो मृतोपकारा बिष्टता अयमाणा एहमेधीवाज्यभागमतिदेशं निरुन्धन्ति तस्मात्र प्राकृतीति. कर्तव्यताऽतिदिश्यत इति प्राप्त वूम:-प्रकारद्वारा माते रतिदेशेन कर्मणां तान्यानटर गुण शम्या विधातुमिति लविधिः ॥ न च सत्यां गती न्याय विशिष्र्टायधिगौरत्रम् । वाक्यार्यविधिदोपश्च समानः परयोट्टयो.. योपि हि श्रुत्यविधिलिप्सया धात्व विधिसति लेनापि गुमायादस्याप्रमा. दपाठावश्यं वाक्यार्थविधिाडीकर्तव्यः, तथा सति तत्र मतान्ने विधी इत्यादिमन्वस्यास्मिवाधार शास्त्रदीपिकायाम धास्वानुवादनानिधिधिपरिजिहीर्षया प्रकार द्वारा प्राप्तिमालोच्य तद- मुगदेन घिधिगुणमात्र विधाने, तस्मादेवजातीयकेषु गृहमेधीपन्याया- भावादस्त्यतिदेश । घायध्यपी दिया हिरण्यगर्भ पूर्वस्य मन्त्रनि- गुणत्वाकरणम् । वायये पशा श्रूयते "हिरण्यगर्भावसंताय' इत्याघारमाधार. पतीति नत्मालाधारानुसाटेन मन्त्राविधिरिति स्थित, प्रकृती च द्वावा धारी पूर्व प्राजापत्यो मन्त्र करत, उत्तरत्वेन्द्र समन्ता, तदिह कि पूर्वस्याधास्य मन्त्रविधि ? उत्तीरस्य तिमशये प्रतस्य प्रजापतिलिङ्गत्वात "जापति हिरण्यगर्भ प्रजापतनुरूपत्वाये' ति च वाक्यरोपात्पर्वस्यति पाप्ने बम पूर्वस्मिन्मन्त्रीभावाब मन्त्रकार्यमस्ति तत्र मन्त्रविधी मन्त्र कार्यमायत कल्प्य स्थान, उत्तर प्रताव मन्त्रविधानादस्ति मन्त्र नियमजन्यमदृष्ट तत्र मन्त्रविधान सुझर मन्वनि त्यैन्द्रेऽविशिष्ट मिति दर्शित भाष्ये वाक्यरोपोऽपि प्रज्ञाना पति प्रजापतिरित्त्येवमिन्द्र एवोपपत्र , यो हिपतु धाब प्रजापति स एवेन्द्र ति कल्यादुपपत्ति वाक्यशेषस्य पूर्वाधारस्य चाहत्येवामन्त्रक दृश्यते न स्वाहाकारी ने मन्त्र चाहेति तस्मादुत्तरप्य मन्त ॥ चातुमास्य' सोमेष्याला सू सस्कारे तु क्रियान्तर तस्य वि ननिय जनया पाकताका विधित्वाधिकरण धायकत्वात ॥३ उत्करें धाजिनमासादयति परिधी पशु नियुजीते"त्यत्र सराय हिमपातमासादनान्तर नियोजनान्तरं या दृष्टार्थमुत्करपरिधिविधि विशिष्ट विधीयते ? उा प्राकृतयोवातिभावानपणादृष्टप्रयोजन योरुत्करपरिधिधिधि ? रिति तत्र तीरणायवाचत्वात्किरस्य परिधेरचा १ प्रकाद्वारप्राप्तिमालाघ्यति पा । २ योपि खनु यात्र दात पा । उत्करे वाजिनमामादति तिपा।
दशमाध्याये तृतीयः पादः । ६०० णीयात्वात्र दृष्टकार्यमासादनं, नियोननं च शम्यं कर्तुम् अतो ऽप्रातमा. यमन्याद्विधीयते, एवं च धात्वर्यविधानाच्छ्रत्यनुयहा, अन्यथा वाक्यार्यविधिः स्थादित्येयं प्राप्त बम:-न सम्भवति गुणमात्रविधी विशिष्टविधियुक्ता साधारणरच वाश्यार्थविधिः गुणस्यावर्जनीयत्वात, अतः प्रायोर्गुण- विधिः, न चाशस्यता पृथ्वयातामुत्करणस्य स्यविमानं च परिधेराश्रित्य प्राकृतकार्यसम्पादनात् । अग्निवपने पालतो. भयदीतातीनामनुष्ठानाधि करणाम। सू० षड्भिर्दीतयतीति तासां मन्त्रवि- कारः श्रुतिसंयोगात् ॥ ४॥ अग्नी प्रतितो दीवाऽऽहुतयः पट्प्राप्ताप्तासां च पयमन्त्राः प्रतित एवं प्राप्ता: "याकूत्यै प्रयुजे नये स्वाहे" त्यादयः अानापरे पगम. न्वा प्रातिनि प्रयुलं स्वाहे" त्यादयः, तेच दीवार्यताधिनियुका पति- दतियतीति दीवाहुतीनां चाध्याय :श्रय "द्वादश जुहोती"ति, तत्र संशयः कि वैकृतमन्चैः प्राकृता घायन्ते समुच्चीयन्ते वे? ति, तत्र प्रत्यक्षपाटेन प्रत्यवचनेन च "वैश्ता: RAIमन्त्रान् घाघरमकार्यतः । यद्यपि द्वादश जुहोतीति वचनाद्वामानामभ्यासः तथाऽपि वेशतानामेव प्रत्य- अपचन विहिताना चोटप्राप्तप्राकृतमन्यबाधेन होमागत्यातेवाभ्यस्तै: दापि होतव्या ति प्राप्ते वूमः-न प्रत्यक्षेण धाश्येन होमार्य वैकृताः श्रुताः । दीक्षार्थताबलात्तपां हेमाङ्गत्वं प्रकल्प्यते ॥ सकृत्प्रयोगमात्रात तादर्थमुपपटाते वकृतः प्राकृतास्तस्मात्समुच्चेपा नयाधनम् ।। पट्टिीत- यतीति दीवार्थता श्रुता सा च स्वाहाकालिङ्गानां होमवारणति दीता- घेवसिद्धये होमाता कल्प्यते सत्प्रयुक्तरेध च पटसु हामेषु दीवार्थ- तासिनीभ्यासे प्राकृतवाधे वा प्रमाणमस्ति, तेनाभ्यासवशेन होमानां द्वादशत्वान्मन्त्राणामपि प्राकृतवैकृतानां समुच्चयः ॥ - ५ पथ्यपतामुकास्यति पा ।
६०८ বিদায়ী सू० अग्न्या धेयस्य नैमित्तिके गुण- নাখানাখনৰ विकारे दत्तिणादानमधिकं स्था- णाना निवृत्यधिकरणम्। हाक्यसंयोगात् ॥ ५॥ अस्ति पुनराधेयं तच्चान्यापधर्मक तब श्रूयते "पुनर्निष्कृतो रोग दक्षिणा पुनस्स्थत धाम"दि सेयं दक्षिणा किमान्याधेयस्य दक्षिणा नामकार्दयत्येवमादीना निर्तिकानवेति चिन्तायां मन्यध्येककार्यत्वेय. প্রনামযামীন মুন্সযসনানুষ্মন দ্বিগুসনায়েব जास्य समुच्चयविधावसाम दक्षिणयोश्वानत्ययंत्वाने कार्यत्वेनैकका. यत्वाटेष्टताभिः प्राप्तीनां बाध कय पुनरुभपोटातीति निर्देश'-उद्यात कृत्या साध्याधेयं पश्चात्पुनराधेप क्रियते तेन पूर्वदत्तमम्प्रति दीयमानापे- तयोमयदाननिदेशः । স্ময় আধাশ্বত্তা भ्यामन्याहार्दास्य निष्ट्र सू० वासो वत्सं च सामान्यान् ॥ ६॥ hिatt | "आययणे घासो दक्षिणा वत्सः प्रथमजो दक्षिणे"ति युतं वासी घसं समान कार्यत्वात्प्राकृतस्यान्वाहायस्य निवर्तमिति सिमेवोत्तर विधाये प्राप्यते॥ a) ਧr ਥੇਬਥੇ अर्थापत्तेस्तद्धी स्यानिमि- हार्यधीनुष्टानाधिकरण ताख्याभिसंयोगान ॥ ७॥ ग्रन्याहार्यकार्यापत्तीसोपत्सन्त मल्लभेत इत्येतदपि प्राप्ति मत्रमेव ॥ प्रापोवत्यै पाकामाया funny मू• दाने पाकोऽर्थलक्षण: ॥ अन्वाहार्यपाका धसे कतेयो नेति संशये चोदकानुपहाय पणत्या वत्सन्तदीयं मास दक्षिणायन देयमिति मन्यते, श्रुतन्तु वत्सदव्य १ श्रावधेशवत पा । चिन्ताया सत्या सत्यप्रकार्यपा। नमते घातपा।
दशमाध्याये तृतीयः पादः । ६०९ पाकन नश्येत, अश्रुत च मास दीयेत, वत्स-गदी वा मामलक्षणार्थ: स्यात्, न चैतव्याय्य, तम्माच वत्सपास ॥ पापपयों पाससि पानामा पाधिकरणम । सू० पाकस्य चान्नकारितत्वात् ॥८॥ अथ धासि पाक स्थाति सयये विरोधाभावात् पच्यत प्रज्ञ नाभाया स्वपाक , तो हि दक्षिणभूतावसपत्यर्य पाको नादृष्टाः तस्मानवासस प्राक॥ प्रायणी धामेघामपारभि १० तथाऽभिधारणस्य ॥ १० ॥ घाराभायाधिकरणमा अभिधारणमन्याहार्वधर्म कि वासो यत्से कर्तव्य, नेति प्रकृता घदृष्टार्यवादिहाविरोधात्का, नैव, स्वादिमा हि तददृष्टेनेव प्रकृता पत्रानामुपकरोति न च वासोबत्सयो स्वादिवा प्रयोजनमस्ति, अतो. भिधारणनिति ॥ ज्यातिष्टोमे गामेष दृाद सू० द्रव्यविधिमन्निधौ संख्या तेषां गतस्य दाक्षणात्याधिका गुणत्वात्स्यात् ॥ ११॥ व्योतिष्टमि श्रूयते 'गौश्चाश्चाश्वताश्च गर्दुभाश्चाजाश्चाय पश्च श्रीहयश्च यवाश्च तिलाश्च मायाश्च तस्य द्वादश शत दक्षिणे "ति, तत्र सशप किमेकैकस्य गमादेव्यप्य द्वादशशतमय्या ? उतेकस्य यस्य कस्य चित? अथवा मापाणाम ग्राहोस्विसः सहित सम्पाया कि वैकज्ञानीयस्यैवानियमेन । यद्वापसूनार तदापि किमनियमो? ऽयवा गया? मिति तत्र सस्येति पठान्तेन गवादीनि प्रधानत्वेनोपदिश्य तद्गुणभूता सड़या विधीयमाना प्रतिप्रधान सम्बध्यते, अत प्रत्येक द्वादशशतमिति प्रथम पत', नात्र गघाटाद्देशन सइय्या विधीयते, न होकेन वाश्येन गवा दीना दक्षिणात्वेन विधान सदङ्गत्वेन च सध्या विधान सम्भवति, सस्माद्बादीनि द्रव्याणि सहल्या व दक्षिणया सवयन्ते सोभयविशिष्टा विधीयते तत्रैकस्मिन्द्रध्ये निविष्टाया सयापा तद्विशिष्टा दतिणाऽनु पम्। १ प्रयोजनमाधान पाक ति पा । २ प्रधानत्यनाद्विाया। E ६१० शास्त्रदीपिकापाम प्टिमा भवति, स्मादेशस्य साया तत्राप्यनियमः विशेषभावात् । अथवा भाषाणा स्यादानन्नयात नापि यु -शब्दश्रुत्या धन्यसहिसा मापा निर्दिष्टा नान्याहिताना मावाणां सहप्या लेषां च बहुबत्तिस्यति प्रतिनिशासम्भवात तस्येति तु तुनिदैगोइलोकतव्य । यद्वा गादिसा माहाराभिप्राय सम्ोत्येकवचन घटा चक्रतुनिःशः सदा यपि च शब्दो न स्यात्तथाऽपि गाविद्रव्यविशिष्ठा द्वादशसहस्या विशिष्टा चदक्षिणा श्रता सहितानि च गवादीनि दक्षिणा नैकैकमती दक्षिणा पछिदिका सदस्या मर्वेषु महितेषु निवेष्टमर्हति, तस्मात्सर्वसपाटा सख्या, नव নানয়ন লা মাকাম বমানঃ সৰিসিগাসের कुर्वचप्रकृतेन अनुना सम्बन्धमानक्य चावलम्बने, तस्मात्तस्येति गया. दीना निर्देशः तत्रैकवचनान्तत्वाब सहिताना सर्वपा निर्देशः । नापि समाहारस्य तस्याशाब्दत्वात्।। कि जातीयकस्य, सानिया विशेषाभावात् । अया মহানাম ন মায়ানী নয়ামাদাগিরিমাযানাইয়া বসো शबहारी लोके न स्वरूप भृतित्याभावादिति दर्शित भाय, प्रा एच मापेरप्यनन्तार्न सम्बध्यते, ग्रा. पशूनामेव, तत्राप्यनियमो ऽविरोपात, एक बचमान्तत्वाच्च तस्येति न बहुवचननिर्दृिष्टानां मावाटीना निर्देशः । अत । एवाजाबीनामपि न निःश गवादीना चस्वारि परिशिष्टानि तत्र महाप कारपत्यादति पालामुख्यावाच्च गवा निर्देशः, सेनायम गवादिन्द्र ध्याणि च तस्य गोट्ठादशशत दक्षिणेत तस्माद्यामेणा महत्या ॥ विभा प्रदक्षिणा सा तब दान विभागेन प्रदानानां पृथक्त्वात ॥ १२॥ জিষ্টা শুনিকা ঋষ্টি মাসির হ্রাঃ মিমি स्यै? उत विभज्यो ? ति मध्ये विशेषावयादनिघR. । अथ हा "धि ध्या दविधा ददाती ति दामाङ्गत्वेन विम्बहुत्यस्य वितितत्यादयि. भज्यत्र हितभ्यो देया म विभज्यकैकस्म बहुवचनविरोधाद्विति मालेभि বান্ধিমে ।
६११ दशमाध्याये तृतीयः पादः। धीयते-"विपरिक्रयान दानमेतदिति स्थितम । तेन तेषां प्रधानन्या. दृहुत्वं न वितितम्', अतः प्रतिप्रधानारत्तोकस्यैव तद्वानं, न चानियमः पानमनाये हि तहानं, यदि च दीयमानं द्रव्यमात्मोपयोगक्षम भवति तेन तैयामानतिनान्यथा तैनात्मीयं द्रव्यमृत्विज्ञामुपयोगतर्म कुयोदिति दानविधेयः, विभज्य च ददता सम्पूर्ण तदनुष्ठितं भवति परिपदे तु ददला न तत्सम्पर्णमनुष्ठित स्थान, पुर्विभागापेतत्वात्तेषामुपयोगस्य "तु चोवा विखदा विभजत्वि"ति च मन्त्रवर्णस्यापातिकत्वात छागन्याये. नापि सियति विभागः, यत्र त्वेकमेव द्रव्यं दक्षिणा यथा “धेनुर्दक्षिणा. उन्याहार्यो ति"ति तत्र विभागासम्भवादविभन्यव दानम् ॥ ध्यातिप्टोमे समाळ्यानुसारेण सू० समं स्वादश्रुतित्वात् ॥ १३॥ दक्षिणाधिभागाधिकरणम् । स्थिते विभागे चिन्त्यते किं समा विभागः स्या? दुत प्रयासानुरूपो. ऽथया समाख्यानुरूप? दति, विशेषाश्रयणात्साम्ये लोकवट्ठा प्रयासानुरूप्ये प्राप्त द्वादशाहे दीना कमवाक्यगतामंदिसमारयानात ब्राह्मणासि- प्रभृतीनां सदनुरूपा विभागः प्रकृतावध्यवसीयते ।। सू० तस्य धेनुरिति गवां प्रकता भूनामेकाचे "तस्य धेनुः" इत्यनेन विभक्तचादितत्वात्सामान्या- फसकतुदक्षिणायाधाधिकरणम् । त्तहिकारः स्याद्यथेष्टिगणा- शब्देन ॥ १४ ॥ एवं प्रकृती तिणास्यतिनिरूपिता, तस्यां हि निरूपितायां विटा. ति बाधायामिवारः मुखेन वर्तिप्यत इतीदानों बाधाबग्धा विचा- यत,अस्ति भूनामकाह: "पयेषभूईश्वदेवम्तस्य धेनुर्दतिणे"सि, तत्र संशयः किं धेनुर्गवामेव विकार? उत सर्वस्य गयावादे रिति, सस्र्थमिदं विचार्यते कि गयादीनां प्रत्येक निणास्वम् उत सहितानामिति, तत्र प्रत्येक वि. णात्वं न्यायं, कयें गवादिशब्दा नातियचनाः दक्षिणा-गब्दो गुणवचमः, स हि भृतित्वेन गुणेन वर्तते, जातिगुणयोश्च जातिविशेष्यत्वेन गुण स्तु विशेषणस्पेन नीलमुत्पतं शुको गोरित्यादिषु सार्वजनीनमेतत, यच विशेष्य আনবিয়াম মমান সুনা সন্তান সাথন সালানা যমুনা সুবি। দুইজন গন ন্যায্য ৱিাঃ জাগা দুনি, হনু মী ববিতা যয়ঃ ফরিয়র দিঘিগান্যথা ঘা শুনি য, নন সাকিল খান গানিনিশন, নলাম নিই গননাসূত্রানমিনি মাঙ্গ দিঘীন “লানা সানন্ম ৫ নানি সন। নিয়ন্তিয়া মমল্লা’যাব - মন বিয়ার্ম মন মগবনষ্টামনগাবিনষদ্বনান- ঘানা নুন্যাৱি-আল্পা মুনুনয়না যেন, নগয গ্রায় যায় নাইবান্নাঘায় ন াব মনি, নগ্ন। ি যাননিনিয়ন যা বানানি নথাঘিা হনি- যত্ন নিন লমন, সাইনি নয় বিকানি, ন সু বিষযয়ন হিম মসৰি যথাৰাম ননি মারামাল্লালিঙ্গা হষিয়া নিয়ন্ত্র, সাবিহা স্ব মূখা রূe ঘননিন ভূমিমনীষাহিমিদানি বৃg, নাইকা বুঝিয়া সাকালিঙ্গা সন। টি। প্রতিফা জানান মালারিনিন । যা মানব । যা যা যা কাবিন না सू. एका पञ्चेनि धेनुवत् ॥ १५ ॥ ‘যা বান্নাহ্রদ্ধা মালিন্য হাwিয় দাম বা ইয়াহিলি নয়, ন ব না বল মা নিনা কি স্বা ময়ত যান, নমিঃ বিন ন্ধিা ঝোনি নয় ? শ্রীদাস মিনিমা ‘দ্বিনীযাদুনিয়াদানি দিঘা লিঃ। হ্মথ যদিন ঘর হয় নি ॥ স্ব সুরনিমা নয় মাই লৱষা মন্। আৱিা কা 5ষাঃ আখিী সুমি নৃ মিরুন * 1 মুখ গাড়ি বান্নান যা স্লারিন মুিনিম f# নমিনিয়া নাম্বার। निनियते इति । ৪ রিয়া মুন যা।
दशमाधाये तृतीयः पादः। च्चाटकाप्लेषु यत्किंचिदिति गम्यते तत्र गामित्यरवादीनामथुपलत- णार्थ स्याल, गोपि वा पते प्राले पतिकोऽनुवादः स्यात्, न चैतदुभय. मपि न्याथ्यम् । अयत्येकां ददाता च गामिति विधीयते ततः प्राप्तक्रिया- ऽनुवादनानेकार्थविधानाद्वाम्य भियत, यदि तु गां ददादिति गोरख दक्षिणा दाने विधीयते ततस्तस्यारचोदकमाप्तव द्वादशशतसवा परि. छेदिका प्राति पञ्चक्रावनको म्याहा विधाने वाक्यभेद, अय धेनुवद्विवतितक्रसट्टा गाविधानादेशशब्दो ऽनुवादःतयाऽस्थानर्थश्यं पन्च- शब्दरत्खननुबाद एय, तस्माच्छन्दानयंग्यपरिजिहीया श्रुतिलवणमपि क्रियासम्बन्धविधाय वाग्यनक्षण गोसवासम्बन्ध ए विधीयते । यट्ठा भयतु महायोदाननधान्बय तयाऽपि से प्रातिपदिकाभिहितसवात्य- साम्याट्टादशगतमप्यास्याने निवियेने, सा च महतो गोपरिळे दनवाय- शतयतीति तत्स्थानयतित एयवसय्ये गामेव परिधिन्यावामित्यश्वा. दीनामनितिः ॥ साटारक विवसन संयंता याचाना याधाधिारणम् । सू० विवत्सय ॥१६॥ निषत्सः माण्डः सोमायण इत्यत्र तु सापडानुवादेन त्रिवत्स. विधी सत्यानीसामीपदिष्यपि प्रमहात्सोमायण एवं विधसो विधीयत रति सर्वाणि प्रपद्रध्याणि नियन्ले दति विशेषः ।। # #ঙ্কায়াবিন सू. प्राकागा नथेति चेत् ॥ १०॥ ध्यभागमाधिकरणमा परयमेधे भूपते "प्राकाशवर्ष ददाती"ति,तत्र संशयः किं प्रा. फाश सत्यस्य अनुदातिपयस्य नियतमा साध्र्युभागस्य नियतका- विति, यदि माकागाददातीति सम्बन्धः ततः कृत्वय, अय प्राकाणाय. ध्यक्ष रति ततस्तद्वागत्येव सत्र "तदानन्तसमाप्त बाधित्याम. Fम द्वितीया तिमामाटातीति क्रियान्वयः ॥ दानव वोदकमात- मुद्दिश्यते न चोद्देश्यमध्ययुगा शवपं पियेष्ठं, सस्मादध्यरं युक्ते रत्येवम- ध्य-गलं कर्यानदृष्यिमा व्याप्याय दानमा माफ्रारधिधिरित ৪৭৪ ব্যায়বিদায়াম নিনি, অন এয়াঘ হত্ন রাজ্জাস্থায়ান্তি মিগ্রীন, মুম্বয়া দু বার চুাসা ঘিনি গ্রহ-ব্যবসাসফxu বামার স্নি धानम, प्रत क्रियान्यनिमित्ता च पश्चात्तन सम्पदानस्याध्वयों सम्प ইনঘাবর মাদায়ামি সময় স্ব স্ব বিখন? স্মথ ব্রা মি -গল্পমানজয়ললিৱী কাননসমাগুয়াহ্মগালিথিত | বিথীuনন হ্রাথৱিত্ৰগ্রানমিষিদ্ভুত মান নিয়ন इति नरनिति । অঞ্জ অগ্রন মুগ্ধ [ ইনস্তাঋভি বানিসহ প্রথা इनि पुरुषापनयो यथा हिर- য় { { ইয়া নিছ বুননুসন্ধমাৰ প্ৰিায় সুয়ন মুল মুঠা দুন্নি ও প্লান ও চাষ বৈন্তি, স্কিন মে এ নিজ জি মা জন্তুর নুহানিয়ঃ নি নয় নয়ী বুথ বুনি এৰনাৰ লয় বনাননানান জানান নিবনি মহামাস সুদান প্রায়ই ব্যৱস্কয়ান বালিয়য় হননি সাস মুন ৪ কন আজই জন্মক্ষম অস্থত মুয়াগ্রা নিয়নি দুঃখ থ য় ন ম মুবা আক্রমনালি জনা। দুনিয়াইনাননি ফান মিনি যৱনি না ভার নানয়া সন না গলাযন বিন ম ধান জনি। মুনি সন বিবি মরি ম স মনযে যান ভুলে ২ ঘনীঘ র্য দ্বীন নন সুখানা ঘিন ঘিয়া গঙ্গা যাননি জনমান নিনি । নই ৪ামঃ হৃল্প • নয়া স্ব মানষ: { }} বাঘিয়াগ্রাখি। স্থায় সুমন বাঘা বাঘা হা মরি - শাথ যে হয় বুনি, নন এমন বাবলা, জা দুনয়াি- যা দুর্থ হ মা মিতু ঘাস জুন, মনে হয়- दशमाध्याये तृतीयः पादः। E१५ भावान ब्रह्मभागस्येव नितिरिति विशेषा शहा, पायक वाक्यं तथाऽपि दक्षिणासंयोगात्सर्वनितिरिति केचिदेवं वर्णन्ति न त्वेतयुक्तम् अत्रापि 8 एन पाक्ये सोमचासो दर्शतणेत्येस बह्मणे देव इत्यपर स्पष्टमेवाती नाय विशेषः, सिद्धान्तोऽप्यपुतः मति होमवाश्यत्वे ब्रह्मभागस्यैव निवृत्ति' स्यादिति बत्यामः, तस्मादेवं वक्तव्यम् अन हि केषां चितिणाद्रव्याणां प्रतिपेयः श्रूयते असा सत्यां प्राप्ती घटले तस्मावन सोमचमसः म स्थानियतक इति विपाशड्डा सोमचमतस्तुन्योऽयमर्थवादी पत्य- न्टासोऽनृतं कुर्यादित्यादिने प्रतिषेधः तस्मात्पर्यवत्सनिवृत्तिः । माधम मेन सत्यक्षिणा सू० यदि तु ब्रह्म यस्तदनं नहि- पुरषान्तायाधीधाधिकरणम् । कार: स्यात् ॥ २० ॥ "मर्थ वा पुरुापनपत्तासां प्रतुप्रधानत्वात्" इदं मूत्रद्वय पुत्री- पक्षप्रयोजनकनार्यत्वेन घ्याध्याय पुनरन्यया व्यायातं सोमवमान सयों दतिया देय इत्येकमिदं पायसित क्षत्वा चिन्त्यते यदकं वाक्य सदापि किं कृत्सम्य तुदतिण्यस्य निवृत्तिः? उत ब्रह्मभागस्येति दक्षिणासंघात दतियापारव चोदकेनेझायामाप्तत्यात्तत्संयुक्तरसमसः सपि प्रलसंधागे कायां दतियां निवर्तयेत्, दता हि प्रसभागे दति- या दक्षिणा-शब्दो लतमा म्यात, तस्मातिणामयोगायनि- त्तिः, ब्रह्ममयोगाच्च पुरुषान्तरापनय इत्येवमुत्सूत्र पूर्वप हत्या दि मलण सि सिद्वान्त वर्णपितम्यम एकवापत्ये प्रत्यभागम्येय नितिः प्रलले दतिमात्येन सोमवती देय रति न खल्वे धार मामचनमः प्रतीक्षिणा नान्यत्माऽपितु प्रमणे देयो नान्येभ्य इत्यर्यद्वयं शनाति विधातुं भिटीत हि तथा वामपन्तस्मातिणायपये ग्रह्मभागे दक्षिणा-गब्दमट्टी अन्य सबै सोमवममाविधातयः । मि व दक्षिणा-गन्दीतिवचनाम चकमातपाइपि प्रयतसे चम्मिन कर्म पीयं भृतिरिति, पेतयाऽपिप्रति पम्य पुरुषाय फुर्माणम्य भूगिरिति, दिए यदि है याम्ये ततो यत्- पुरुषविरोधामंयुक्त तत्वझरणात तुना मम्यध्यमानं त्यतयय दक्षिणात्य ६१६ शास्त्रीपिकायाम चम्सस्य विदधत तुगत कृत्य दाविण्य निवर्तयेद, यदा पुरुषधिशेष- सयुक्तमेश वाक्य तदा तदपेयेच दक्षिणाव चमसाय विदधनद्वागमेश নিয়ন, মাহৰ যাৰ জালা প্রিনগsiথ পাই- तथा तित्यान्मुख्यैव दक्षिणेति न लक्षणासङ्गः तस्मादेवशास्यत्वे प्रल ਮਰਯੋਗ ਜੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੜੌ ਝ ਬੂਝ ਨੂੰ ਬਚ ਧਨtia & ਬਿਜੇਣ ਜਸੁ ॥ बाजपेये रथस्य माग म. यजुर्यु के त्वध्वयोर्दक्षिणाविकार; नियामताधिकरणमा स्यात् ॥ २१ ॥ वाजपेये "सप्तदशरथ सप्तदश दास्य" इति दक्षिणा विधाय श्रूयते "यजुर्युक्त रथमध्वयंवे ददाती' ति तत्र सराय कि यजुर्पको र ऽध्यधुंभाग निवर्तय? ति तत्र 'प्राकाशवदाजुयुक्त स्यात्तद्वारस्य बाधक ) नसाय बाधकम्तस्य प्राप्तस्य नियमो हासा ।। प्राकाशी गपूनिधान तिमरत्वेन विधीयमानी युक्त सत्र यत्तद्वाग प्राकृत बाधेत दति, दह तु सप्तदशरथा म्यान्तामणि च वाजपेयम्य दक्षिणाaa faहितानि रति सत्र यजुर्युक्तस्यापि रथस्य मेव दान सत्यध्वर्यचे ऽन्यस्मै घा अस्मविद्यालय मवध्वयोनियम्यते, ततश्च नायमर्थ यध्वर्य दति ताजुर्युक रमिति कि हि पजु पदाति तदध्ययय इति तस्य च दृशान्तरसहित दान प्रान्तमिति तादृशस्यैध नियमान देवान्तरनि ति, अव भागे तु यथा माप्ते यजुर्युक्त नियम्यते । इति शास्त्रदीपिका दशमाध्यापय तृतीय: पाट ॥ ३ ॥ समुच अथ चतुर्थः पाद प्रारभ्यते ॥ मान्यादा नारिष्टोमा स० प्रनिन्निासयोगात कर्मसंस्कार टिभिनयादीना विकनावधिकं स्यात् ॥ १॥ नष्टी श्रूयते "मानुजुहोती तितत्र मन्ना प्राधाता "अनये स्वाहा सत्तिकाभ्य स्वाहा" इत्येवमादेव मन्ति च तो नारिष्टहामा. ९ मेगात्र अतीति पा। पाधिकरणमा ६१७ दशमाध्याये चतुर्थ पाद। तर सराय. किं घेरतेहपहोमः माता मारिष्टहामा बाध्यन्ते? किंवा समुच्चय ? इति, तदधे च कि वैताः प्राकृतानां कार्य वर्तन्त ने ति तत्रो. परामा. कार्यपेतमाणा: होमत्वमामान्यात्माहतहोमकार्य उपस्यिते तत्रेय विधीयन्ते, मस्मिंश्च कार्य प्रत्यतश्रुतैरुपहोमेनि तिने तत्कार्यक: प्रास्ता निवर्तन्ते गरिय कुशा दति प्राप्त पूमः- सति प्रातकार्यन्ये भवेट्ठाधो नवास्ति तत् । साधारण न होमत्वं तस्योपस्थापनतमम्" ॥ सर्वसाधारणं हि होमत्यं न नारिष्टकार्यमुपस्थापयितुमईति, विधीयमानस्य तु होमवि- शेषस्य दूरापास्तमेव तदुपस्यापमत्वमदृष्टार्यत्वाच होमाना प्रमाणान्तर मपि तत्कार्यकरत्ये नास्ति, न च प्रत्यतश्रुतस्पहोमनिराकासा मितिः प्रास्तमित्यम्भावे नापेता रतियाध विपातिना देवतासस्काराणा. ग्लाभे कथमावस्यापरिपूर्णत्वात, तस्मादुभपेषामभ्युच्चयः स्यादतिदेशो- पर्दशाभ्यामयगतत्वात, पटुकपाटोऽभ्यचयं वयाम दति नदिद शरास्तु वाहिं शब्दन्नति कुशकायें विहितायुक्त यत्कुशाग्याधन्ते तदिदमुक्तं "चोद. नालिङ्गमयोगे द्विकारः प्रतीयेत प्रतिनिधाना"दिति। यहाऽधिकरणा- न्सरमिदम् उभया कुशशरयोः प्रमाणावगतत्वात्समुच्चयः प्राकृतकार्यवाच्च मित्ति, एव बाधाजपे श्रयते "धोयेण माहेन्द्रम्य स्तोत्रमुपाकरोती'. नि प्रष्टतायुपावतध्वमिति मन्त्रेण दीया स्तोत्रीकरण तदिह कि रथी दर्भयानिक घोषश्च मन्वय ? उत त्यम्य घोष उभयनितक? इति सराय , तदर्थ च किमय समाहादुन्दा रन घोयेण चे? सि कि वा पप्ठी. तत्पुरुषः तत्र पठीसमासपने पूर्वपदस्य लनणा स्यात्, अत समाहारद्वन्दः तेन रया घोपरच दरम्पारणसाधन तत्र रयो द्रव्यावसामान्यान दर्भ- योनिवर्तमः, घोपम्त मन्त्रस्य शब्दत्वसामान्यात् एव च नावश्यं रथस्यैव पौष आदर्तय पोषम्याविशेषणात, येन केन चिपि घोण कार्यसिद्धे- रिति प्राप्ते बमः-दतरेतरयोगद्वन्द्वे पदद्वयमपि श्रुतिरत्तं स्यात्तया तु रथ घोपाभ्यामिति द्विवचन स्यात्, समाहाराश्रयणे तुटे अपि पटे लक्षणार्थ . १ नियतिते इति पा 1 0 আন্তঃবিন্ধায় নার বিষয় • ভ'বন্ধু বান্ধনিলি- অথম্যান মুন্নাথ জযান । ও য। মাময় সমুন নানা, নর বিন মর্যা নদীর যি দুই অঞ্চ হাথনীfa সাচন ব মানচিন্তা- মা: সানা নম বুয়া ওয়ান দি মানৱম্যানুভূতি নির্দিষ্কা? কি তা বহিয়াসিনানয়নে সিরিয়া- ঝিনানিশানা, রুম মনি দি যাওয়ায় অন্যান? বনাথদ্বয়ালন্ধানুয়াল? নিন,নগ্ধ গানঠাথে ওমান গনি- श्च शारीयाडोती मसिवा, तस्माद्वानस्योपचपाण्डवोगादिभिः कुर्वन्त्य হষিসী নির্মা: ৩ মন বাঘম নিমান নাহি যায়ন আৰীৰেীনিৱনাৰীদেৱমাান মায়েরা সন গণ- নানান, সুদ: মায়ানমারের বর্মী এমন রনি না নি: -ন নাযমান যা হয় মাথমিন নীথি এয়াশা, মনহ ঘছি গানগন নগ্রাম শাহীনা মানা লাগলানিনা যিনিমামানিয়ান মুভি; নম্ অয়ি ব্যাথলুম মুবান নাযিয়নামান, মন্ত্র স্বার্থঃ- শ্রীমিঃ গিযমাঘ ৪ কিংবা নন এদিয়া कमिटमुणगानं सत्कम्योपचप इति दुन्दुभ्यादीनां मानानां समान যারা মানুহান যত্রঃ অলীমি ম বাস- বিমূরিা নিশি মনসুরুপ নং- সময় লক্ষা ন না থায়ামান ॥ fix afঙ্গা যম। অয়নামসন নাম বৰ ৰ সুখন নাইন সাঃ ময়ন মা বা না রাহনগ্ন নংনীলন নিন নাম ময়ই ছাত্র নামানই হনহন বিসি, ই, + 3 ।
६२१ यम् । दशमाधाये चतुर्थः पादः । दृष्टामध्यजनं सयाऽपि नकाध्ये नवनीताभ्यउजनस्य म्हनार्यत्वाद्रोणुल- बादेस्तु चन्दनानुलेपनपतीकरणार्यत्वात्, न च प्रारतेऽभ्यजने गुणा. विधिः प्रातःसमन दति च गागुलवेति चानेशगुणवणात् ।। मडग्यते अनिवासमः मा. सू. आच्छादने त्वैकार्थात् प्राकृतस्य मादिभिः समुच्चाधिकरः विकारः स्यात् ॥ ७ ॥ महानसे अयते "ताय्ये यनमानः परिधत्ते दर्भमयं पत्री"ति तत्र मंशयः किंताय दर्भमयश्व चोदक्रमासस्थाहतस्य धाससो निवर्तक ने ति सत्र कौपीनाच्छादने परिदधातीति प्रयुज्यते तस्मिंश्च तार्येण कृते तत्कार्यस्याहत्तस्य नित्तिः, नैवं कम्बतं परिधत इत्युपरिवासाप दर्श- नात तार्यदर्भमययोश्च कोपीनाच्छादने ऽतीवायोग्यावातत्राप्याचारप्राप्त. स्वोत्तरीयस्य स्थान विधीयते । कि चाधिक्रमिद सादिपरिधानं वासास विसंसपतीति घासायहुत्वानुवाददर्शनात, सस्मादुपरिधारणे तार्यादि. विधिरित्याहतस्यानित्तिः । महाग्रते रचन्तरादिम मां सू० सामवयान्तरश्रुतेरविकार: प्रोकाटिमामभिः समुच्चवा. प्रतीयते ॥६॥ धिकरणम् । तत्रैव अपते श्लोकेन पुरस्तात्सदमः स्तुबीतेति अनुश्लोकेन पश्चा. दि"त्यादि तत्र ग्न्नामादिभिः सामभिः प्राकमाना गायत्रादिसावां नितिन घे ति सन्देहे स्तुत्यर्थत्वानिवृत्तिः स्यादेयं यदि पाहतस्तुत्यनुवादेन सामा. न्तरं विधीयेत न त्वेयमस्ति, न हि प्राप्तस्तुन्यनुवादेन सामान्तरं पुरस्तात्स- दस इति च देशान्तां शश्य विधातुम, अतः स्तुतिरेात्र विधेया, सा चादृ प्टान प्राकृतीनां निर्तिका भघि नुमर्हति एकार्थवानवामात तदेतद्न- तप्राय विस्पष्टीकरणायम् उत्तरविवक्षया वा अर्थ त्यत्रयमाणे शेपत्त्वात्मा. छत्तस्य विकार. स्यात कविच्छपते कौत्स भात काण्व भवति वसिष्टम्य जनित्रे भवतानानि भवन्तीति कित्सादीनि सामानि माशताना १ प्रतोयति पा।
গানুয়ারি মানী সুষারানি মুলা রানা জয় যাত্রা না ঘিমে যাত্রিরাত্র ননন ঈ। নীলায়ি মাম মন্তিপ্রিয় নানিমুনাযা নাইয়ন মনিষ্টার মাসি, यदि परममृप्तकल्पनाभपादध्यप सदुरूपान्यद्याभावभयान स्वयानावेच गी যই নান্দ মায়া ২ অৱ না মসয্যাশামাখা যিনা মামানি ব মনিমাইয়ামথানমুনা ববাহি নানান ইয়ন মানান হাল অানম, মন মনীয় হৃদু ময়না মালানি স্ব মুয়াি দানি যাননি মন চাই এ মাহময় অনম মুন্না এমনি সমান এ যন্ত্রগুনায় র যখ্য বানানুষ ই নদনবোৰ যায় যার ননামানা মাথায়। প্রাঃ বিগিন ৪র म. विधिशब्दम्य मन्त्रत्वे भाव स्या নাসিম। বন বানো ॥ ২॥ মান্না সুন নিযাতাক্ষ নি এন্থনি ব্যানারি ননি মুনি মৰি যায় যানি না নাৰি নাম বন জন বিনারমিন জানান হিগিনালিইন? ি‘মন দুয়ায় এখায়াইৰাৱল বিনিমুনম । এবাঙ্গাল ওয়া ইন নায়ি বিনি। অর্থ বহনকায়দাষাবানায় না না পুরান বনাবসান এবং মালামােবন না uর নৃ নামি ক্ষয় ঘা-যন্ত্রনা সুমি নমিনিম নিহত মাহির মনি, নাসিম নি ট কান্না বা -মহাথ বুমায় ঘানার নয় শুধু মায় যন্ত্রনায় মন মান্না যেময় সুয়ে যায়। সেই প্রণা নিয়া দাবি দুঘনায়মুন্না মাখা হলো। নাে খারাব গ্রuru siss a grouা বিvি Fয় সুত্র জারি যার জায়রা আমাফালাকের হি दशमाध्याये चतुपः पादः। यते न सदान्तरस्य अमचिहितत्वात, तस्मादिधिनियम इति अस्मि. स्तु पते स्यापि कनिदिधिराद्ध पर नियमः किं तु यत्र पर्यायेण गन्दद्वयन देवताविधिः पचाऽग्नये पायकाय निम्पदग्नये शुचय इति तत्र द्वाभ्यामपि शब्दाभ्यामिकमर्थमभिधाय तस्य देवतात्वे यिहिते यदाकाडा. घेलायामुभयोः गणेः मचिहितत्वेऽप्येनिया येस्गद्देशसम्भवादएहामाय. विशेष विम्ल्पनान्यतरस्पोपादानं स्थात न द्वगः,न हि निरपेतयारक- कार्ययोः समुच्चयः, नन्य केनर वाक्पेन विधानात्समुनयः सिद्धाति, स्यादेव यदि प्रथमोपनिपात एव शब्दस्वरूपं वाक्यार्यान्वयि स्यात्, अर्यसम- पणेन तु चरितार्थी शब्दी परचाटामाहाशाह्ममायाबकायत- दाकाहापरणसामाद्विकल्पने पहीलध्यो । अयेनेवायस्य देवतात्वं सिद्ध द्वितीयः शब्दः स्वरूपपर इत्युच्यते सया सति तस्यै गोन्चारण स्या. ਬੇਸਵਰਥ ਯੋਧਕ ਬਧੇਸ਼, ਬਗੈਬਸਰg ਬਣਯੋਗ ਬਧਕ- यि तथा मति सर्यनमेय सिद्धान्तयितथ्यम् अवश्य झन शब्दोच्चारण एव पुरुषो नियोक्तः तत्र झिमित्यर्यस्य देवतात्वं विधाय परवाच्छ. दोजा विधीयते प्रयममध शब्दभ्यरूपं धाक्यार्यायिन विधी. यते तद्विधानेन चार्यस्य देवतात्व प्राप्तमेवानाले, येन हि शब्देनोविश्य हषिरत्यज्यते तस्या देवतात्वं भवति, तत्माच्छन्दोच्चारणेन तस्यैव विधानाच पर्यायप्रसक्तिः ॥ सू० तथोकरस्यां नती तत्यकृति- ਝਵਸ 83 f੪ਸfਬ% त्वात् ॥ १३ ॥ सौदिपु विक्रति चिन्त्यते चोदकपाप्पु वञ्जि(त्यादिनिगम किं विधि-शब्द सब धक्तव्यः ? उतादित्या दशब्दा अपी? ति संशयः, तत्र विधिवाक्ये हथित्यागमात्र मूर्य-शब्दो विधीयते नौजियादिषु निग. मेघु प्रकृती तूजित्यादिवनि-गब्द एव पठित इति तदाश्रययाम, विमति पाठे येन के चटुपलतमिति प्राप्त ऽभिधीयते प्रताग्मि-शब्दो तिदेशस्यपि विध रम १ जि, जि, स्वपि एस्त कान्तर पार्टी दृश्यते । ४०
ব্যাবিয়াম
ন যায্য দায়ন িনা যায় মানাবনাময় এবার
মায়া রানি মুত্রন নি, নায়াগ্রাম, ননানি
মায়’ সয়ায় স্থানঃ ৪ মিজ, সন্তু ৪ সদুতুল্লায়িন
যাখা অনিষাদাঠালিয়াহিয়ার নায়ন ব
হার্থেী হন নাই বিনালি মুরগ; অনযানয়-
চয় আর নিমিমানান সই কম। মনি, নাzিg-শ্রয়
पत्र सर्वेषु निगमेषु विसतिपि वक्तव्यः ।
গuান অন ঘন মু? সাজনায় মুখস্বনী নকুইনামি-
মিখানাখন্দে ।
খান
uাম। দুধ
৪ান অনুমাৰzয: অানই সুষমানার নই বাঙ্গায় নানয়
शुचय इति तत्र सराय तद्वाचिषु निगमेषु झिमेक एवामिन-सन्दा धसभ्यः ?
কিমা গা মা মই quান নিয়নি মারমাদ্বান,
এমনৰোৱাবনিম্নমুমিন “নবন্ধনানয়না -
যাঃ, র বালিকা বাদানুয়া” হােষ্ট 2 ময়ম
Huায় অলাহুল্লায় সমন র হ মু মহনন এখীথা
বলল, নামানো মুদ্রা
আনাঘালানামা • মৃন্দালমান মনি
সামবাগfu।
মান । ৪।
दशमायाये चतुर्थः पाद । प्रकारेण देवताया बुधन्वत्ता विहिता भाति, तस्मात्सगुणमभिधान कर्तव्य नैतदेव मन्वान्तराएपग्निलिदानि सोमलिङ्गानि च प्रकरणे विद्वान्ते, तत्र | বিমানবন্নায় घचनमुपपत्र तेन मन्वद्वारेण बुधन्वत्ताऽज्यभागस्य विधीयते न चाहत्याग्ने,धन्वता विधीयते तद्धितार्थ रत्तस्योपसर्जनीभू तस्यानिशेषणत्वेन विशेषणान्तरामहत्वात् मन्त्रमेव चाऽग्नेय-शब्देन निश्यि तस्येव बुधन्यत्ता सातादिधीयते, एव चोदप्राप्ता देवता न विशता भवति ॥ गवानुबन्धनएपदाच्यताम योनिधाभ्यामय उस स० विधिनिगमभेदात्प्रकृती तत्प्रकृति- नस्पतियटायामिधाना त्वादिकतावपि भेदः स्यात् ॥ १६॥ धिकरणाम। ज्योतिष्टाम श्रयते गरिनुवन्य इति तत्राग्नीपानीयस्य पशो छागस्य पाया मदम इति मन्तश्चादन प्राप्त तत्र मन्त्रान्तरमाबातम "उमाया वपाया मेदस' ति तत्र सशय, कि गोशब्दादन्येन येन केनचिदभिधान कतंय ? मुतामा-गर्दन। ति तथा पशा वनस्पति यजतीति श्रुत स्विष्ट- कृढिक्रारच वनस्पति , तत्र निगमेपु फि यिधियन्नादन्येन केन चिदन भिधानम? उत विधिशन्दैन ति कि प्राप्तमुभयत्रापि विधिशब्दादन्येन येतवित्तदभिधान तत्र निगमे स्यात् प्रहातो विधिनिगमभेदात् पगुगदेन विधि , छागशब्देन निगम तथा स्विष्टलच्छब्दको विधि अग्नि स्विष्टात पजतीति निगमस्वस्विष्टाच्छन्द्धक ये दैव्या विमस्तेऽभिरग्न इति, पन प्रश्ता श्रुत तद्विरता फर्सम, तस्मात् गोशदादन्ये नाभिधान, तदपि येन कोन चित शब्देन उसाया वपाया मेटम इति च पाटमात्र नविधिस्ति तथा वनस्पतावपि विधिशद्वादन्येन येन केनचिदभिधानमिति मन्यते-- उच्यते प्रधानाधायिक विधिनिगमभेदो न वाचनिक न चार्थिक चोदकः प्रतिदिति, तेनानुसन्ध्याया द्रयवाद्विधिशब्दनियमाभावे विधिदेना. न्येन वा येन केनचिभिधान प्राप्ने प्रकरणाबानादुना-राद्धप तेनैवा. भिधान वनस्पती तु देवतात्वादिधिराटेनैव ॥
शास्त्रदीपिकायाम
प्रयमथे प्रानीययो सू० विष्टकद्देवनान्यत्वे लच्छन्दत्वा-
हस्विष्टकच्छदनाभिधाना
निवर्तत ॥ १७॥
धिकरणमा
अवभृधे अपते "अग्नीवरुणा स्थिष्टष्टातो यजती"ति शि निगमेव.
स्विष्टसच्छनक बवनमग्नीधरुणवावति उतम स्विटच्चब्दकमग्न
वहणा स्विटतायावह ति योपा वचनव्यक्ति स्विटसत्कार्य अग्नीव.
रुणायिति सतोग्नीवरुणयोदेवतास्वादस्विष्टमच्छब्दकम् । अप्रैव वचन
ध्यज्यले यस्त्रिप्ट गुणेन सगुणा देवता यजति तदानीवरुणा न केवल
मानिमिति तत. स्विष्टसायनानविरुणायोचिंधानासस्विष्टकृतान्दमिति
सिद्वार्थमिष्ट चिन्त्यते कि विष्टलच्छब्द. प्रती समुदायसिद्धानो
प्रयुक्त ? उन स्विष्टकरणयोगने ? ति तत्र भूतस्य स्विष्टकरणयोगस्याग्ना
धभावासाय शब्दोऽग्नाचको तनानीयरुणयो शनोति तिमतः
कार्यलणार्थ. स्विष्टलच्छब्द' विष्टकार्य नीवरुण निर्गुणो
विधीयते तस्मादस्विष्टाब्दक बचनम् उच्यते भूतकालतामानासम्भ-
সুজি fঠযেময় না মেরুনালনাযা মায় এইযালয়-
पेक्षयोपपत्रावाच समुदायप्रसिद्धी प्रमाणमस्ति सेन स्विष्टद्गुणकामनी-
घरुणी यष्टव्याध्विति श्रौत्त एव विष्टलच्छब्दी न लक्षणा, तस्मात्सगुण-
যায় দুয়মানযামগ্রান ।
अग्नीवामीयो सर्वत्र प्रयो
सू० सगुणस्य गुणलोपे निगमेषु
गे निर्गुणेनाग्नियन्टनाग्नेभिधा
नाधिकरणम् ।
यावदुक्तं स्यात् ॥ १८ ॥
अग्नीवेरमीययशेर पशुयुरोडाश. तत्र चोदकमाप्तय स्विष्टक्षती
गुपालाप थुत , अग्नि यनतोति शिमय प्रधानमात्रे गुणलाय : उत सर्वेषु
নিয়রানি এনাম যমীনি লাঘষধান হয়ে নিয়াহু
प्रतिस्विमगुगायुक्तमभिधान प्रयोग एव निगुधिरित सर्वत्र
गुणतीयः॥
अनुयाजेषु विटाणस्य सू• विष्टकतावापिग नियाजे स्यात्
संस्कारकर्मताधिकरणम प्रयोजनवदनानामधसयोगात्॥१८॥
हस्कारकम्मता दशमामाये चतुर्थ पाद । दर्शपूर्णमासयोस्त्रपोऽनुपाजामतृतीय स्विष्टकदेवत्य स किमवा पिकस्पातरास्विष्टस्ते समघातीत्यस्य स्विस्त मस्कारार्य ? उताप दुपकारक ? इति, नत्र 'उभयोर्दशंपत्याद्विपानयधारण न मिया द्विभाष स्यात्तस्मादामदुपक्रिया । उच्यते देवतास्मरण हात्र दृष्टमेव प्रयो सनम । अनयाजस्य सेनेह न युक्ताऽदृष्टकल्पना ॥ न मारामापवियपत्यम आधापिसाय दूधापतिपत्त्येष्टदेवतास्मरणेन च तार्यत्वाचानुपातिक स्विधता सस्कारार्थत्यम, अनयाजस्य तु दृष्टप्रयोजनासभाबाद दृटकल्पनापरिहारायायापिस्यिष्टमत्सस्कारार्थत्यमयप्सीयते ।। टपूर्ण मामयायायुरो सू० अन्वाहेति शस्त्रवत्कर्म नुयायच्या धिकरणम्। स्याचोदनान्तरान् ॥ २० ॥ दशंपूर्णमासयो तिष्ठन्याज्यामन्याह धामीन पुरोऽनुवायथाम न्वाहेति कि याच्यापुरीनुयायोनारपाम् ? अर्यकर्म उत सस्कारकार्यम तिपत्यर्थ ? मिति, कार्यप्रतिपय येत्ये रूपादेव प्राप्तमुल्लारण न वि पामध्य तस्माददृष्टार्थ सत्य, यशुनारण विधीयेत रूपादेय तु मास्तमुलायम ना निष्ठबासीन इति गुणविधानाब वचनानयंश्यमता नादृष्टायता ।। मनोलायमूटामायाधिक सू० मनातायान्तु वचनादविकारः स्यात् । २२ ॥ अग्नीवामीये पणास्ति मनातामन्बस्व माग्ने प्रथमा मनात ति सय वेद धवन यापन्यदेवत्य पशुपानेऽप्येवमाताकार्यति सोऽय मनो तामन्त्र कि वितिषु यायन्यादिपशुपु यथादेवतमूहितयो ऽपाधि कारण प्रपतव्य, दति मराय, संदर्य च यदाप्यन्यदेवत्य इत्येतद्वचन प्रत्यर्थः मुत वित्यर्य ? मिति, तत्र पोनीयामदेयत्वात्वनाग्नि देयत्या मनाता, सामोटुल्मप्यमाणवचनेनानेन वार्यते, पद्यपिष्टुिदे वत्थ तथाऽप्येकदैवत्यैव मनीता मात्र कार्या नौकाप्टमेति, न चानेन बन नेन वितियूह प्रतिषियते प्रस्तावेगायत्किमिति विकृतिपु कार्य फुया सचनेनावम्यापिता मनाला न प्रतायदृष्टा येन विति' नाहीत ६३० कपत्राथन्नास्य गानाधिकरणम। शास्त्रदीपिकायाम् शक्राति समावनिहारे लक्षणया देवताभतायामीशमी प्रकाशयितु, सस्माद्वायत्र्यादिषु यथादेवतमहितयति प्राप्त सम: "अग्निद्वारेण मन्त्री यमानीपामा प्रकाशयन् । अन्तरणव पचन प्रतावतिष्ठते ॥ न च विक लिपु सामान्यसम्बन्धोऽस्ति, पेन लिईन केवलाग्निदेवत्याचा उत्कर्ष स्यात् तस्मात्रात्काप्ति पेन सनिवारणेन प्रकृतावेध घचन कार्य कुर्यात, तस्मादिलिपु यथादेघनमूहे प्राप्ने तबिधारणाय बचनमिति वायव्या. दिप्यनूह एत्यग्नि-शब्दस्याबाधः ॥ योनी सू० पृष्टार्थेऽन्द्रयन्तरात्तद्योनिपूर्व त्वात्स्याची प्रविभक्तत्वाता२२॥ বহদার সুখন ফয়গুনা সৃষ্ট মানীনি নয় হয় ঙ্গি ঘ रन्तर बृगानी रचन्तायोनी वा गेयम् । उत्त रचन्तस्यानावे ? उत्त स्वयाना विति, तत्र कवायतरशब्देन माममात्र प्राकृतयोः साम्बाः स्थाने विधीयते बटोनिभूतयोस्तृची प्रकृती क्रमकरणाभ्यामङ्गत्वेनावधारित योरिह चोदकेन प्राप्सयोनास्ति किञ्चिविवर्तक, तस्मात्तयारन्यतरत्र गानम अथ वा कण्वस्य रयन्त कपरथमिति यौगिकोऽय शब्दः रथन्तर মাৱানৰ নৱমানিয়াঘ, মাখনানা বি নাম करावसम्बन्धे प्रमाणाभावात् तस्मादठोऽय करावयन्तरशदोन क्रयप्प रचन्ताम् इत्येव प्रवृn,तस्मात्र तावद्रयन्तरयोनावेव गेय, नापि वृहदानी रथन्तरयोनी वा किन्तु स्वयानादेव, कस्मात उत्तायन्ये तस्यास्तदुत्तर पोश्च पठिनात्यात मत्वीयुत्तरायन्य एक साम तृवे क्रियते स्तोत्रीय . टोन्या तटुसरयोगायतीसि धवनार्यानुष्ठानाय विविशेषापेताया तत्प रिज्ञानाय योनय उत्तरारच प्रतिमाम विभका उत्तपन्य पश्यन्ते नादृष्टाये থেনাথানিবি না মানা যায়, যখন নতন গান तस्मात्स्वाना मेयम्, भव चाहानसिकंपरित्याग गन्तरसञ्चारश्चन फल्पिती भवति कोत्सादिसाम्बान्तु योनिरुत्तायन्येन पठितेति षां मारतीप्येष सतु गानम् ॥
दशमाध्याय चतुर्थ पाद । कान्तास्य स्थपोन्यु नायोरानाधिशाम् । सू० कार्यत्वादुत्तरयोर्यथा प्रकृति ॥२३॥ कपरन्तरस्येवोत्तरागाने सशप कि वृहदुसत्यारचन्ततरयोग गानम? उत स्वायत्तायोरपि तत्र स्वयोन्युत्तायोरपि गीयमानस्यामा नसिद्धपरित्याग गन्तरसञ्चारावपरिहार्यो तर चोदकप्राप्तयारव गामिति मन्यते उत्तरायन्ये पाठस्तु स्वयोनिबटुत्तरयारयविशिष्ट इति स्वयोम्युत्ता परिव गानम् ॥ अनिष्टुति स्तुतशस्त्रयार स० ग्रहाणां टेवतान्यत्वे स्तुतशस्त्रया: विकागधिकरणमा कर्मत्वादविकार. स्यात् ॥ २४॥ अग्निष्टुति श्रूयते अाग्नेया यहा भवन्तीति प्रात्ता नानादेवत्यानि स्तोत्रगस्वाणि तानि यदि देवतापस्कारार्थानि ततोऽग्निष्टुति यथादेव नमूहिव्यानि तपा त्वर्यकर्मत्व द्वितीये स्थित तस्मादधिकार इति द्विती सिटस्य प्रयोजनकथनमेतत ।। स० उभयपानारूपदाज्ये दन स्या- चातुर्मास्यपु बाज्यशब्दस्या विकारणायानाधिकरणाम । दुपन्तक्षण निगमेघु पातव्यस्यो- पलक्षणत्वात् ॥ २५ ॥ चातुर्मास्येपु श्रूयते एपदायेनानुपानान यजतीति सन्ति प्रस्तावाल्यप राद्धयुका निगमा देगनान्यपानावहे स्वाहा देवानाज्यपान्देवाना माज्यपाना प्रियाधामानि देवापाज्यपा प्राप्यमनुपन्तेति भाज्यप-शब्देन च तत्र प्रपाजानुपानदेवता उच्यन्त अत्र च पृपदाज्येनानुयाजा यष्टभ्या दिहसराय प्राज्यप-शब्द स्याज्यदधिपानित्येव विकार, अय वा दधि पानि ति उत प्रपदाज्यपानिति अहोस्विविकारणे व प्रयोग इति ययु भय हविस्तत प्रथम पत र्याद दध्ये ततो द्वितीय यदि एपदाज्य नाम दृश्यान्ता हविस्ततस्तृतीय , अथ त्वाज्यमेव हमि तस्य सु प्रपत्य चित्रता सस्कारमात्र तनननाय च दधि तत मिटान्त तत्र पृपदान्य पहाति . . १ उपलसणादिति पा ।
शास्त्रदीपिकायाम दृय वा दद सपिरच दृधि चेति तुल्याङ्कीर्तनादुभय हविः । नन्वेशन महतो देवतोपलहिता नेह यदाणभए हविः तथाऽप्यसेन देवतापलत मिनभियादरो यजतिशब्दवदिति चेत स्यादेव यदि यजपतिवत्य राध हविः सपि देवताउदनुष्ठानाङ्गत्वेन स्मर्तमेव तस्मादुभयोपलक्षणम अथ धा द्विरुपस्तृणाति मभिघारपतीत्युपस्तरणाभिधारणवादाधि. सस्कारामाज्य दोष हवि. तो दधिपानित्यत्र बलव्य, नेतद् दुप. मपि युझि पहणे हि दध्माज्यपोस्तुल्याय दो घा प्राधान्य गम्यते यागे खास्यमेघ प्रपत्त्यगुणक करणत्वेन श्रुन्या विधीयते नोभयं, नापि दधि, यच्च यागद्रष्य नदों यहणमस्कार सम्मानुहो ऽप्याज्यमेव प्रधान तस्य तु प्रपत्तासम्पादनार्य दधि रक्षते न स्वार्थनानुपयोगित्यात्, तथाविधे तु दनि तुल्यनिदंश उपस्तरणादियादेन च प्राधान्यानगोऽर्थवादमात्र तस्मादधिकारः । अन्यात्याह दया भाज्येन दृश्यान्तर निव्यदाते स्य याचक पदाझ्य-शब्दा,तच्च शि. पृषदात्येनानूपाजान पजनीति वचनात तस्मात्पपदान्यपानिति यतथ्य, स्याटेनदेव पदि प्रपदाव्य-सद समुदाय यस्पा द्रश्यान्तामभिधात न त्येवास्ति पवळटो हि लोके चित्रत्यय चनः प्रपद्रनुः पणिरिति तेन एण्दायन चित्रेणान्येने यचं , सेन प्राशतम्येधाज्यस्य विपरिवत्रता गुणमान विधानम, एव च गुण सम्पा दयितु दधि गझते प्राधान्यनिशोऽयंपादमात्र विरोध प्रकृतामुपन तित न हषिर्गुणः अधिकारण तनाज्यपानियबापत चोदकानुयहरवे- घधिकाराधियति ।। ति शास्त्रदीपिकाया दरामाध्यापम्य धनुषः पाद. ॥ ४ ॥ श्रय दशमाध्यायम्य पञ्चमः पाद श्रारभ्यते। मू० श्रानुपर्यवतामेकटेगमपणेघागम पदन्त्यलोप: स्यात् । २० जय प्राण THATiary बापमा .पा-टालिया।
दशमाऽध्याये पञ्चमः पादः । ६३३ प्राकृतानां वहूनामेकदेशे वितिपादातव्ये क्रिमादितो मध्यतो अन्ततो वा विकल्पेनोपादानम् ? उतादित एवे? ति संशयः, यथा दयाबाप. थिय एककपाले आखिने द्विकपाले वैष्णवे त्रिकपाले प्रास्तानां क्रपाला. | नामेकदेशयहणं तथा एकां सामिधेनीमित्यत्र सामिधेन्येकदेशः, तथा द्विरानादिपु द्वादशाहेकदेशः, तत्र विशेषाग्रहणादनियमे प्राप्त उच्यते यः कपालोपधानानां मध्ये प्राचीन पदार्थः तेन प्रथमः कपाल उपस्याप्यते तस्योपस्थितस्य परित्यागे न किंचित्कारणमस्ति तथा तेनापि द्वितीय- स्तेनापि तृतीय इत्येवं क्रमेणोपस्यापित्यूपत्ते चावशिष्टानि प्रयोजना- भावाल्लुप्यन्ते तथा सामिधेन्यादिवपि तस्मादायोपादानमन्त्यलोपः । एकचिके पाटो तृचे सू० एकचिके तृचादिषु माध्यन्दिनच्छ. गानाधिकरणम् न्दसां श्रुनिभूतत्वात् ॥ २॥ अस्त्येकत्रिको नाम क्रतुः अथैप एकत्रिकः तस्यैकस्यां स्तोत्री- यायां वहिप्पवमानं स्तुबीत तिस्पु होतुराज्यमेकस्यां मैत्रावरुणस्य. तिसयु ग्राह्मणाच्छसितः एकस्यामछायाकस्य तिस मान्दिनः पवमान, इत्येयमान्तादेका तिसश्च स्तोत्रीया व्यतिपड्डेण कर्त्तव्याः श्रयन्ते, प्रकृती मान्दिनपवमाने त्रयस्तृचा: गायत्रः प्रथमो वाईतो द्वितीयः त्रैष्टुभस्तृतीयः, तत्रैव चेदं वचनं त्रिच्छन्दा पावापो माध्यन्दिनः पवमान इति, तदिह नवानामृचां मध्ये तिसूपपादातव्यासु भति संशयः किं त्रयाणां तृचानामादा सच उपादातव्या ? उतादास्तृचः सकलो गाह्म इति, तत्र त्रिच्छन्दस्त्वं श्रुत्या प्रकृती विहितं चोदकप्राप्तमनुग्रहीतुं वृचायानामुपादानम् आदो हि वृचे गायत्रीमानोपसंयहात् त्रिच्छन्दस्त्य हीयते । नन्वााया गायन्या द्वितीया गाययुपस्याप्यते न तु द्वितीयस्य तृचस्यात्या वृहती,साहितृतीयया गायत्र्योपस्याप्यते, तेनपाठनमोपस्याप- नबलादादास्तृच उपादेयः सत्यं, पाउप्राप्तः क्रमो लोपनीय. श्रुतिप्राप्तत्रिच्छ- न्टस्त्वानुमहाति प्राप्ते बमः प्रष्टतावियं श्रुतिः अयं पाठ इति बलाबलं , १ तस्यापस्यापितस्यति पा ।
दशमाऽध्याये पञ्चमः पादः। प्राप्तानां वहूनामेकदेशे विकृतिपूपादातव्ये क्रिमादिता मध्यतो उन्ततो वा विकल्पेनोपादानम् उत्तादित एवे? ति संशयः, यथा याबाट यिव्य एककपाले आश्विने दिकपाले वैष्णवे त्रिकपाले प्राकृतानां कपाला- ना भूननाााना मन्त्राणा मनियमेनोपाटानाधिकरणम्। * मामधेनोमित्यत्र सामिधेन्येकदेशः, तथा नमदनियमे प्राप्त उच्यते यः बहूनामेझदेशयहणे सत्याटोपादानम् । अन्त्य उपस्याप्यते तु प्रकरणाटतानां मन्त्राणामेकदेशयहणं यथा यावाधूननार्थानां वश त्वा पत्मवाधूनामीत्येवमादीनामावपनार्थानां च या जाता ओषधय इत्ये. वमादीनां सप्तभिराधनोतीति चतुर्द्वशभिर्वपतीति तत्रापि किमाटोपादा. नम् उतानियम ? इति संशये क्रमानुयहादायोपादाने प्राप्ते बलीयसा | प्रकरणेन सर्वप्रामङ्गत्वावगमात्सवाश्रुतेश्वानियमेन सत्संयोपादानेऽप्य. | विरोधात क्रमवाधेनादितो मध्यता इन्ततो वा सप्तानां चतुर्दशानां चोपादानम् ॥ म. स्तोमविद्धौ प्रचतानामभ्यासेन तु घियदस्तीमा प्तानां सामामागमा संख्यापरणामविकारात्संख्याया गुण- धिकरणाम। शब्दत्वादन्यस्य चाश्रुतित्वात् ॥ ६॥ विदुस्तामकेषु अतुयु एकविंशेनातिरात्रेण प्रजा कामं थानये- दित्यादिषु किं प्रास्तानामेव सावामभ्यासेन स्तोमविदिसम्पादनम् ? उत्तामाकतानां सामामागमेने ति सन्देहे अन्यथामवणात्सरयायाश्च प्रा- कृताभ्यासेनापि सम्पत्तरभ्यास एवं न्याय्यः, नैवं, संख्या हि पृथक्त्व. निवेशनीस्तोत्रीयागता सम्पाया स्तोत्रीया पृथावसिद्धार्थ सामान्तरागम- मातिपति, अभ्यासे हि मुख्यपृथस्वाभावाटसमजसा संख्या स्यात्तस्मा. दागमः, सच साम्नामेव ना श्रीणि ह वै यजस्योदराणि गायत्री वृहत्यनुष्टुप च अत्र होवाऽवपन्त्यत एवोपन्तीति वचनेनातव्यामां गाय- यादवाधारस्वनियमादृचा वर्चवापासम्भवादनेनैव वचनेन न्यायप्रा- प्तोऽप्यागमः पवमानविषय एष त इति स्तोत्रान्तरेवगत्याऽभ्यासेनैव संप्यापूरणमित्युक्तम् ॥
नामागमेन सहयापुराणा धिकायम। सू० अभ्यासेन सख्यापूरणं सामिधेनी शास्वदीपिकापाम् गरम सू० बहिप्पवमाने त्वगागमः सामैकत्वात् ॥ ७॥ हिप्पवमानेऽपि कि समागम उमागमसिसशये पूर्वणन्यायेन सामागमे प्राप्त अमः, एक हि तत्र सामेति वयात्स्वरसामेव गायतीति घव नात्सामागमा न सम्भति, न दाभ्यासेनापि संख्यापूरण भवति, पराबहि प्पयमानेन स्तुबीतत्यनभ्यासवचनेन पराक्छब्देनाभ्यासस्य श्रुत्येन निषिद्ध- स्वात, तस्मादृगागमः । सामधेनोप्यशिष्टा घभ्यासप्रकृतित्वात् ॥ ८॥ यत्र सामिधेनीविहिरकवितिमनुबयात्प्रतिष्ठाकामस्येत्यादी तत्र कि प्राप्तीभ्य एकादशभ्योऽधिकानामागमः? उत प्रथमोत्तमयोरबा भ्यासेन सख्यापूरणम् ? उत यावदुत निरभ्यासम्प्रथमोत्तमयोः कृत्वा ऽवशि- प्टानामागम ? इति, सशये सख्यासामञ्जस्यादेकादशभ्य. प्राकृतीभ्यो ऽति रिक्ताना सर्वासामागम , नैव प्रकृती हि पञ्चदशसु सामिधेनी विहितासु एकादशसु सामिधेनीपु पठितासु वचन त्रि: प्रथमाभन्वाह निरुतमामिति सख्यापूरण यावदति तावत्मघमोत्तमयोरभ्यसितव्यमित्येवपर, पूरण सख्याभिप्रायश्च त्रि-शब्दो दृष्टार्थत्वात् त्रित्वस्वरूपपरत्वे हि अदृः प्टार्थता स्यात् तस्मात्मयमोत्तमयोरभ्यासेन सख्यापूरणमिति प्राप्ते बमः स्पादेव यदि पूरणसख्यायास्वित्वस्य च सम्मनिपत्ति स्यात् न त्वेतदस्ति न झवश्य प्रथमोत्तरयोरभ्यासेन सख्याया पूर्यमाणायामेकैकस्यास्त्रिर- भ्यासी भवति हिचतुरभ्यासेनापि तत्परणसम्भवास, तस्माचिरभ्यास एच तत्र वित्तिता न यावत्यरणमभ्यास: लेम विष्टतिष्वपि निरभ्यास एघ प्राप्ती म यावतपूरणमभ्यास. तस्मात्मथमोत्तमे रिभ्यस्यावशिष्टानामाग्नेयोना दागतीभ्या आगमः कि पुनरागम्यमानाना फर्मतम्यन्धे प्रमाण न ताघ लिङ्ग तस्याग्न्यादिस्यरूपमात्रविषयत्वेन मत्वर्यन्ये प्रामाण्याभायात सर्वत्र हि लिङ्ग पत्किञ्चित्प्रमाणक ऋतुसम्बन्धमामान्यमपेत्य द्वारविशेष- दागतयोनामागमति पा ।
६४७ शास्त्रदीपिकायाम् तु नास्ति प्रत्यती दिरावादिसयोगः प्रकरणात्तु कल्य्यत तच्च दुर्धत वाक्यात, तस्मात्सामान्यवचनेनैव वैकल्पिको चोदकमाप्तिमपान निय- म्यमानः पोडगी घोडयुत्तर इत्यनेन द्विपवान्तरेभ्यः परिसख्यायते लेनाहिसा द्विगन एव नियमः, हिरानान्तरेषु तु पाचोदक विकल्प एव स्यात् तदिद वृत्त्यन्सरकारव्याख्यानमधिकरणस्यानुपपमिति मत्वा भाष्यकारण व्याख्यानान्तरमारण्य तत्र यः पूर्वस्मिन् व्याख्याने सिद्धान्तः स एव पूर्वपत परिसति । सिद्धान्तस्तु परिसख्यास्त्रिदोपवत्वाद्वैग- नसविधिशेपो ऽयन विधिः परिसख्या वा, तस तस्मात्सर्वद्विरात्रेयूत्तरेपामा नियतएव पोडशीसामान्यवचनेन प्राप्त्वानुचनान्तरेणारिसख्यातत्वात् ॥ नालापीने योनि सू० चतुर्थे चतुर्थे ऽहन्यधीनस्य गृह्यन इत्य- ययाधिकरणामा भ्यासेन प्रतीयेत भोजनवत् ॥ १४ ॥ पोहश्येव चतुर्धे चतुर्ये ऽन्यहीनस्य राहत दति यूयमाणः सन्दित किमेकस्यैवाहीनस्य चतुर्थं गृहीत्वा पुनस्तापुरमातुर्य उभ्या- सेन यहीतव्य, ? उतैकस्पाहीनस्पकस्मिवेत्र चतुर्थ सरुद्हणा बीमा तु ना. नाभिप्रायेति तत्र नानाऽहीनाभिप्रायवे न्यायप्राप्तत्वन वीमानर्यवाद. हीनस्येति चैकरचनश्रवणादेकस्मिथहीने चतुर्थ चतुर्थे ऽभ्यास ,नवम् अहो नस्य चतुर्थ इत्युच्यते एकम्य चाहीनस्येक चतुर्यमहः 1 या चतुर्थाचतुर्य तदहीनभ्याटम भवति तत्र गृहमहीनस्य चतुर्थ राडीयात् तस्मास दूरगाम, एकनवन तु सामान्याभिप्राय वीमा च न्यायप्राप्तानुरादः faat पयामा स० जगत्साम्मि सामाभावाहकशामतदा- सपना रियामा स्थं स्यात् ॥ २५ ॥ ज्योतिष्टामे यूपते यदि स्यन्तरसामासोमः पादेन्द्रयायवायन रहीयात् यदि एहत्साप्रा शुन यदि नगसामायणापानिति कि. माययणायता ज्योतिराम शितकियात्मम्पति सशये प्रकरणात स्वातिप्टेरमे स्थात् नगममा नापि व्यालिटीम एप प्रकरणाचा कच चिटुमत रति प्राप्त म. न जगवाम माम ज्योतिष्टरमान्य था. ] दशमाऽध्याये पञ्चम. पादः । ६४१ हुच चिदस्ति ते नायमृग्द्वारण व्यपदेशः जगत्यामृयुत्पत्र साम जगत्साम तात्र स जगत्सामा न च ज्योतिप्टोमे तदस्ति विटाते तु विदुधति | तस्माद्विपवान जगत्सामातत्सयुक्ता चाययणायता प्रकरणादुत्क्रप्टव्या एव वा यदि नगत्सामाययणायानित्यत्रैव जगत्सामशब्ने सन्देहः किमनेन ज्योतिष्टोम एव रथन्तरसामा वृहत्सामा चोच्यते कि वा स एवोभय. सामा? अथ वा रयन्तरसामैव ? उत यत्र जगत्यामुत्पत्र साम विपुति सोऽनेनाभिधीयत इति प्रकरणात ज्योतिप्टोमे एवान्यतरसामाभिधीयते तथा सति पूर्वाभ्यामयताभ्यामाययणायताया विकल्प एव स्यात्, तस्मा- दुभयसामा नगत्सामा, बगच्छदो हिरवचनः, कात्म्यै च समुच्चये | स्यात् तस्मात्समुच्चताभयस्म मानवमपि युक्तम् एव हि मति जगत्सामे- | त्यनर्थक स्यादाययणायान् राडीयादित्येतावतोभयसामपक्षे नियेसिडेः अन्यतरसामत्वपक्षयोः पूर्वाभ्यामयताभ्यामवरुद्धत्वात, न चोभयसामत्व ज्योतिप्टोमे ऽस्ति बृहदरवन्तरयोर्वचनेनैव विकल्पविधानात तस्मादी- शानमस्य जगतः स्वदृमित्येव नगच्छन्दवत्यामुत्पत्र प्यन्तरमेव जग- साम, अतस्तत्साम जगत्साति प्राप्ते बमः पदद्वारेण मगचा च साम लवयितव्य स्यात्तत्र तितलक्षणा स्यात्तस्माजगत्यामुत्पचेन साम्बा सो विपुवानेत्र जगत्सामा तदर्थ चाययणायत्व पूर्वयाय्याया नैमित्तिकमाय- यणायत्व विचारित तदेतुत्वेन तु नगत्सामशब्दप्रस्तावः, इह तु साव. सातादिचारित इति भेदः, ॥ समये उपरत्यप्रित्यार सू० उभयसाम्नि नैमित्तिक विकल्पेन भायाधिकरणम् । समत्वात्स्यात् ॥ १६ ॥ पत्र बृहद्रयन्तरपृष्ठयो समुच्चयः ससवगो'सधादिपु तत्र यत्महतो रथ- तानिमित्त रहनिमित्त च उपान्ती रथन्तरष्ठस्य प्रतिपद कुर्यात् अम- वन्ती वृहत्पृष्ठस्येत्यादि तदुभय विकल्पेन कर्तव्य? मुत रथन्तरनिमित्तम् ? वाचवाभय न कर्तव्य मिति सशयः, तभयसामत्यापि रथन्तरस्य वृद्ध १ समयागासवर्यादति पाः।
दशमाऽध्याये पञ्चम पाद । ६४१ हुत्र चिदस्ति ते नायमृण्डारण व्यपदेश लगत्यामृत्युत्पन्न साम जगत्साम तात्र स जगत्सामा न च व्योतिप्टोमे तदस्ति विटाते तु विदुवति तस्माद्वियुवान जगत्सामातत्सयुक्ता चाययणायता प्रकरणात्मष्ठव्या एव वा यदि जगत्सामाग्रयणायानित्यत्रैव जगत्सामशब्द सन्देह. किमनेन ज्योतिप्टोम एव रथन्तरसामा वृहत्सामा चोच्यते कि घास एभय मामा? अथ वा रयन्तरसामैन ? उत यत्र नगत्यामुत्पत्र साम विपुर्वात सोऽनेनाभिधीयत इति प्रकरणात ज्योतिष्टोमे एवान्यतरसामाभिधीयते स्था मति पूर्वाभ्यामयताभ्यामाग्रयणायताया विकल्प एव स्यात्, तस्मा दुभयसामा जगत्सामा, नगच्छदो हि शाखाचन , काम च समुच्चये स्यात् तस्मात्समुच्चतोभयस्म माननमपि युक्तम् एव हि सति जगत्मामे स्पनर्यक स्यादाययणायान् राड्डीयादित्यैतावतोभयसामपदे नियेमिद्धे अन्यतरसामत्यपतयो पूर्वाभ्यामयताभ्यामरस्टत्यात, न चोभयसामत्य ज्योतिष्टोमे ऽस्ति घृदयन्तरयोर्वचननेय विकल्पविधानात तस्मादी शानमस्य जगत स्वमित्येध नगदद्धयत्यामुत्पत्र ग्यन्तरमेय नग माम, अतस्तत्साम नगत्सामेति प्राप्त यूम पदद्वारेण सगश्चा च माम लक्षणयितम स्यात्तत्र तितलक्षणा स्यातस्माजगन्यामुत्पवेन सामा सो यिपुत्रानेर जगत्सामा तदर्य चाग्रयणायत्व पूर्वयाप्याया नैमित्तिकमाय यणायत्य विचारित तदेतत्येन तु नगत्सामगदप्रस्ताय , इह तु साव मादाद्विवारित रति भेट , ॥ समय उपास्यनिष्यत्यार सू० उभयसानि नैमित्तिकं विकल्पेन समत्वात्स्यात् ॥ १६॥ यत्र एहद्रपन्तरपृष्ठयो ममुच्चय समयगो समादिपु तत्र यस्तो रय तानिमित्त यहििमत च टपयन्ती रचन्तरपृष्ठस्य प्रतिपद फुयात् प्रय पन्ती धृहत्पृष्ठम्येत्यादि तभय यिफस्पेन कर्तयमुन स्यनारनिमित्तम पायाभय न कमिति मगय , जीभपसामत्यापिरयन्तरम्प पर ममयागामात पा । भायाधिकरयम शास्त्रदीपिकायाम् सश्च मावाल सत्तया चोभयोः ऋतुविशेषणत्वानुभयमपि प्राप्त समुच्च- पासम्भाद्विशेषायहणाच्च विकल्प । अथ धा मुख्यत्वाद्रपन्तरनिमित्त- मेव स्थादिति प्राप्त प्रमः वृहद्रथन्तर हि प्रकृती निरपेक्षया सत्तया पर. स्परव्यवच्छेटेन या ऋतुं विशिपन्ती निमित्ततामुपगते अन तूभयोः सहेब क्रतुसम्बन्धात्सापेतयोनान्यतरेणापि प्रतुर्विशेष्यते, तस्मानिमितविधाता दकर्तव्यम्, ॥ गेन्द्रयाणवस्य सर्वाटाय ० पेन्द्रवायवस्याग्रवचनादादितः प्रति. प्रतिकाधिकरणम् । कर्प: स्यात ॥ १०॥ ज्योतिष्टोमे उपांश्चन्तयामी अधारायही विधाय ऐन्द्रवायत्रमैत्रा- वरुणादीनां धारायहाणामुपक्रमे श्रूयते वावा एया पदैन्द्रवायत्रो पदेन्द्र- बायवाया पहा महन्त वाचमेवानुप्रयन्ति अपव्या धारया रहाती"ति तत्र संशयः किमैन्द्रयाययः सर्वादित उपांश्चन्तयामाभ्यामपि पूर्व यहीतव्य ? उत पाठप्राप्तस्याम ? इति, तदर्थमिदं विचार्य किमेन्द्रवायवप्रभृतीना यहाणामेद्विधायक? मुत ग्रहानुवादमैन्द्रयायवागता धोऽङ्गत्वेन विधी. या? दति, सत्र यहाणा धचनान्तरेव प्राप्तत्वात्तदाताविधिरय, तब्बा- विगेपेण सर्वग्रहाणामामुपांश्चन्तयामयोरपि संपादयितव्यम्, इतरथा स. योधैगुण्य स्यात्, अतः सर्वादितः प्रतिकर्षः, स्यादेयं यदायताविधिः स्यात यविधिस्त्वय कयं धारासंयोगादि धारापहाणामय ग्रहातिनोपादान, तेषां च पाठप्राप्तमैन्द्रदायवायत्वम्, अतो बत्यमाणानामैन्द्रयायवादीना यहाणां सतेपेणायमुपक्रमः तस्मात्स्यस्यानस्यै—न्द्रवामवस्य ग्रहणम् । कामसयागे पि ऐन्ट्रयापन सू कामसंयोगे तु बचनादादिनः प्रति- स्पातायातकाधिकरणाम। तय संपेणोपक्रम्य प्राविस्तारवचनेभ्यः कामसंयुक्तानि च नान्यावासानि ऐन्द्रयायधायान रहीयात् यः कामयेत यथापूर्व कर्ष : स्यात् ॥ १८॥ पजाः विकल्प्यते। ''टे।
दशमाऽध्याये पञ्चमः पादः । कल्परनिति तत्र किं सर्वादितः प्रतिकर्प, उत तत्रापि स्वस्थान- एव यहण? मिति, तत्र यहाणां नित्यत्वान कामे विधानम् अतो. ऽन्द्रगयवायता गुण. कामाय विधीयत इति सर्यादितः प्रतिकर्यः । नैवं गुणो हि विधीयमानः प्रस्तान महानाश्रित्य विधीयत धारायहाश्व प्र- ताः, पां च स्वरूपस्दैन्द्रवायचायताऽपि पाठादेय प्राप्ता सती कामे विधातव्या, तहरं श्रुत्यविधानाय यहणमेव कामे विहितमतः कामसं- योगेऽपि स्वस्थान एवेन्द्रवायवः । प्राश्विनामादीनां यहा सू० परेयु चाग्रशन्दः पूर्ववत्स्यात्त- णां प्रतिपाधिकरणम्। दादिपु ॥ १८ ॥ तत्रैव श्रयते शुक्रायान् रड्डीया'त प्रतिष्ठाकामा मन्य्ययानभिचर- व त्यादि, तत्र संशयः किं शुझायादीनामपि कामसंयोगे स्वस्याने यह- णम् उस प्रतिकर्ष दति, तत्र पूर्ववदेव शुक्रप्रभृतीनां नित्यानां यहाणां कामे विधानात्स्वस्थाने प्राप्त उच्यते, न हि प्राकृताधारायहा पाठतः शुक्राया येन तदनुवादेन यहाणां कामे विधिः स्यादैन्द्रवायवाया हि ते तत्र ग्रहा- कामे ग्रहेषु च शुक्रायतां विदधद्वाश्यं भियतें, तस्माद्हणाश्रितः शुक्रा- यतादिगुण. कामाय विधीयत इति प्रतिकर्पः ॥ श्राधिनादीनां प्रदाणा स० पुरस्तादैन्द्रवायवस्याग्रस्य कृतदे- मैन्द्रयापवस्य पुरस्तात्यति काधिकरणम्। शत्वात् ॥ २० ॥ स्थित प्रतिक चिन्त्यते कि सादितः प्रतिक: उतन्द्रवायवा- स्पर्वमिति बिशेशाग्रहणात्सवयहाणां पुरस्ताच्युनोऽपष्टय्य इति प्राप्ते यूमः कामाय हि गुणा विधीयमानः प्रशसान यहानायिय विधीयते, प्रम- ताश्व यदैन्द्रवायवाया रहन्त इत्यनेन साधारणेनोपक्रमेणोपक्रान्ता ऐन्द्र- वायवाददाधारा यहा वक्ष्यमाणाः तेन तानेगाश्रित्य शुझायता गुण: कामाय विधीयत ति न सादितः प्रतिकर्षः, इदमेव च वस्यमाणानां यहाणां गीत प्रतिष्ठाकाम पति पण ।
६४४ शास्त्रदीपिकायाम् साधारणोपक्रमस्य प्रयोजन का नाम सर्व एव वयमाणा यहाः काम्यानां गुणानामाश्यत्व प्रतिपदोरविति। सादनस्यापि प्रतिका स० सादनं चापि शेषत्वात् ॥ २१ ॥ विरणमा धारायहाणा पूर्व पूर्व गृहीत्वा सादयित्वोत्तरोत्तरम्य ग्रहण सर्वे च रही लेष्वासादितेषु च पश्चात्क्रमेण प्रदानमित्येपा तावविन्य. कृत्तिः, कामाय तु शुक्रायादिषहणेष्वपहष्यमाणेपु कि सादन प्रतिष्यते ने ति मराये पचनाभावान प्रतिकति इति पाप्त उच्यते सादनस्यतत्म- योजन यदुत्तरबहाणा साहित्यसम्पादन न मनासाठकमपरो यहीतु शश्यते । तस्मादहणशेषत्वात्सादनस्य तत्मतिक प्रतिकः ।। प्रदानस्यापि प्रतिको सू० प्रदानं चापि सादनवत् ॥ २२॥ धिकरणम्। तथा प्रदान कि प्रतिष्यते नेति सदेहे प्रदानोपामत्वाद्दर णस्य तत्पतिम पदानस्य प्रतिकर्प. । नय, न मयदानवत्मदानापक्रमो पहण मषु एहीते पश्चात्प्रदान नित्यकप्तावित्यक्तमयगतस्वरूप च पहण कामेऽपि प्रतिष्यत इति न प्रतिष्यमाणस्यापि प्रदानापक्रमत्य, तस्मात्तत्पदानापक ॥ अपनीझापामन्द्रयायत के मू० च्यनीकायां न्यायोक्तधाम्नानं गुणा- ममानविध्यर्थसाधिकरणम् । थं स्यात् ॥ २३॥ द्वादशारे अनी मायाता, ऐन्द्रशाययायो प्रायणीयोदयनीय दाम चार अर्थतरपा नयामामहामन्द्रमाययाय प्रथममहरय गुफापमयायपणा- यमपेन्द्रयायगयमय गुप्रार्यामत्यादि, तर प्रयद्वितीययोरन्होरेन्द्रशायथा. पता कापता व भुता मा सयोरयन्तरमामत्यादृनत्मामल्याच प्रसित प्य प्राप्ता सती झिमर्थ प्रपा रति चिन्त्या-अनुवादमानमित्येक पत , तथा धमत्यानयंप म्यासस्माददान्तरपरिममा सापिरिशेषा, स्या. दयादार्य तृतीयेऽन्याययणायना न्याभ्या, अपंयोन्द्रियापद्याताया: ती माटिसंरक्षिण।
शास्त्रदीपिकायाम् पणीय प्रथममह चतुर्विंश द्वितीय सतरदत्वारोऽभिप्लवा पहाः एकः पाया पड़ह समास: सद्वितीयः सतृतीय सचतुर्थः सपञ्चमः ततस्त्रयो उभिनवाः प्रहहाः एकः पृष्टः यह अभिजिवामशाह. त्रयः स्वापा. मानः इत्यष्टावितिहानि पादाभ्यामहोभ्या सह प्रामासाः तदिद पूर्व पतः, ततो विपुशन अधोत्तर पक्ष: त्रय, स्वामामान विश्वजित्रा- मैकाहः पृमः पडहस्त्रर्यास्वशारम्भणः योऽभिप्रधा: पडहा. तान्याटा. विशतिरहानि पुन पृय पड हस्त्रयस्त्रिगारम्भण चत्वारोऽभिपवाः पडहाः समासः द्वितीय. सतृतीय. सचतुर्य ततस्त्रयोऽभिपया पडदाः आयुरिति द्वे अहनी द्वादशाहस्य दशाहानि महावत चातिराति द्वात्रिशदहानि पारिवाधिगत्यहोभिः सह पएमासा तदत्र भाष्यकारण मापणीयोदयनीयमध्यवर्तिनों द्वादशाहिकों अनीमा चोटकप्राप्तामा प्रित्य विचारित-किदण्डकलितवदावर्तनीयाकवानवानामप्यनीकाना स्वे स्वे स्याने विद? रिति, तदर्थ च विचारितम् ऐन्द्रवायवाय प्रथममह- रित्यहरण वितितम् अतश्च प्रयमादीनामहामभूता ऐन्द्रवायवाय स्वादयो ऽहरपूर्वप्रयुक्ता उत प्रथमादीना यज्ञभागाना धाः परमापूर्वप्र- युक्ताः' इति, तबाहर्यहणस्य श्रुतत्वादहर्द्धमत्वमतरच प्रापणीयानन्तर स्थाह्रोधर्मऐन्द्रवायवायता, तदनन्तरस्य शुक्रायता तदनन्तरस्याययणायता, गवामयनेऽपि तयैव प्राति नवभिश्चानीकैनवस्वहस्सु समष्टितेषु पुनः रेन्द्रवापवाय प्रथममहरित्येतदेवोपतिष्ठले, तथा ततः परमपि, तस्मादण्ड कलितबदात्तिरिति प्राप्ते द्धिान्तितम् । उद्दिश्यमानस्य हि प्रथमादेरहो विशेषण न सम्भवति तस्मात्प्रथममैन्द्रवायवायमय शुझायमित्येताद्वि- चित, नधाना चानीकाना नवधा विभाग, गवामयनेऽपि पूर्व पतो न वधा विभज्य प्रथमादिभागेषु नवस्वैन्द्रवायवायतादीना नवानामनीका. नामनुष्ठान कर्तव्यमिति स्वस्या वतः सिद्धा भवति, एव च कृत्या. तरे पति पञ्चमे पाहिले अर्यास्त्रशेऽहन्यायपणायता दर्शनमुप पच भवति, जगन्ती वे इन्दासि प्रत्यारोहन्याययण यहाहपृष्ठानि १ घिमागे पति। - दशमाऽध्याये पञ्चमः पादः। ६४० जयस्त्रिंशं स्तामा दति दण्डलितवदादतावभिनयादारभ्य नवकर उस्म सङ्कल्प्यमानेषु उत्तरस्मिपि पसि यममहाय्य अनीका समा- प्यते ततः पुनरंन्वायत्र यत्वादारभ्यानुष्ठीयमाने द्वितीयमहरन्याय- वाय, तृतीयं गुझायं विश्वनिदाययणायम् अस्वियमहान्द्रयायवार्य प्राप्नोति स्वस्थानविरही पुनः पूर्वस्मिन्पसि नवधा विभके नवमे भागे पायपणायतायामनुष्ठितायामुत्तर पवम्यारत्ते प्रालिलोम्येनानुष्ठीयमाने प्रयमभागे आययगायता भवति, तदन्तर्गतं तत्र यस्त्रिंशमहरिति सन पाययण्णायतादर्श नमुपपचं भति, तदिदं भाष्यकारीयमधिकरणमा- ग्यान लिगपवर्णनं चानुपपवं, न हात्र चोदकेन यनीका प्राप्यते अभिनये हि ज्योतिरायुरिति नामधेयरेका हज्योतिरादिधर्मप्राप्तिः, एकाहेषु च प्यन्तरसामस्यन्द्रयायवायता गृहत्साममु घ गुक्रायता तेनाभिनपि पह है प्रथमतृतीयपञ्चमानां स्यन्सरसामत्यादन्द्रयाय- पायता द्वितीयचतुर्यपष्ठानां घृहत्सामत्वानुमाग्रता, न तु स्यनीका- । माप्तिः चोदगादपि यलीयो नामधेर्यामत्युक्तं योऽभिप्राधिकाराएपेय गयामयन हानि तेन न अनीका स्यात् अस्तु या चोदकेन पनीमामाप्ति स्तपाऽपि नयधा विभागान युक्तः न हि द्वादशाहे पापणीयोदयनीययो. रन्ताले नभिरनीः परितं किन्तु दभिः, दशमे चन्द्रवायभायता ऐन्द्र- यायाग पापणीयादपनीयोदशमं चेति वचनात, तरच गयामपनेऽपि मस्मिन्पतसि वरधा विभन्यमाने दयमे भाग ऐन्द्रयापयायः स्यात् । उत्तरमिरच पर्वास प्रातिलोम्सेनानुष्ठीयमाने प्रथमा भाग ऐन्द्रयाययायः स्यात, तदन्तर्गतं च अस्विंगमहरित लायन्द्रयायवायता प्राप्तेरायप. यायताऽनुपपत्ति: मितान्तेऽपि मात, अपि ध पर्यो त्यहमत्यात सनी- कामां गवामपनि च परे नामधेयेन हादगाहिकपरधर्ममा. प्टेम्तर पर्यावंगम्पन्न पारयणायत्यादिहापि पर चिदर्यास्वत- म्यापि र्याम्बरपायययायता भयतीति विपरीतं निम, पन्यानि च दूपपानि तन्वरयरय दर्शितानोति नेह प्रपश्यन्ते।सम्माययातिकमा भिसरण वायत, मत्यं, न पान सनोका मात, प्रत्यतिष स पचनेन
दशमाऽध्याय पञ्चमः पादः ।
६४९
पत्तिः, सिद्धान्ते विरोधादादित आरम्य प्रवर्तते उत्तरे च पक्षसि प्रा.
तिलोम्यं लभत इत्युपपत्र लिङ्गम् ॥
प्यूढे मन्त्राणां छन्दोव्यात. सू० छन्दोयतिक्रमात् व्यूढे भक्षपवमा-
क्रमाधिकरणम्।
नपरिधिकपालस्य मन्त्राणां यथो.
त्यत्तियचनमूहवस्यात् ॥ २६॥
व्यढात्मके द्वादशाहे छन्दोयतिक्रम आबालः छन्दांसि वा अन्यो.
न्यस्य लोकमभ्यध्यायन् “गायत्रीत्रिष्टुभस्त्रिष्टुन्जगत्या जगतीगायच्या"
ति तत्र संशयः किं भक्षाणां पवमानानां परिधीनां कपालानाञ्च मन्त्रा-
र्थवादेषु गायनादिशब्दरभिलपिताना मन्त्राणामानां च छन्दांस्यतिक-
मयितव्यानि? उत मन्त्रगतानामेव छन्दसां तिकमा इति विशेपाभा.
वात सर्वप्वर्येषु मन्त्रेषु च छन्दो व्यतिक्रमस्तेन गायत्रशदनिर्दिष्टः प्रात:-
सवनीयो भतस्वैप्टुभब्दितस्य मान्दिनीयस्य भतस्य स्याने माध्यन्दिने
सवने कर्तव्यः मान्दिनीयश्व जागतदितस्य तार्तीयसवतीसस्य
स्याने तृतीयसबने तार्तीयसनिकरच प्रातःसवने तया हिप्पवमानो
मान्टिने मान्दिनपवमानस्तृतीयसबने आर्भवः पवमानः प्रात:-
सवने तथा मध्यमः परिधिः स्यविष्टो दक्षिणस्य स्थाने दक्षिणश्चाणी-
यानुत्तरस्य उत्तरश्चायिष्ठा मध्यमस्याने परिधातव्यः, तथाऽष्टापाले
माध्यन्दिने एको दशकपालस्तृतीयसबने द्वादशकपालश्च प्रात:सबने
कर्तव्यः, तथा मन्त्रगता गायत्रादिशब्दाः श्यनोऽसि गायत्रच्छन्दा इत्या.
स्त्रिष्टुयादिशब्दानां सुपर्णाऽसि त्रिष्टुपचन्दा इत्यादीनां स्याने मुप-
पोऽसि गायत्रच्छन्दा इत्येवमूहितव्या इति प्राप्ते चूम-मन्त्रगतानामेव
व्यतिकमा नानां, न हि तेयां गायत्रादिशब्दयत्त्वमस्ति, स्तुतिमात्रं तु
तेपु गायन्यादिभिः निर्देशः शश्यते त्येस्मिन्मन्ने प्रमाणितं छन्दो
मन्वान्तर गायत्रादिगन्दमतेपेा प्रकायितुं, तस्मान्मन्नगतानामेय
छन्दसा व्यतिम्मः ॥
दति शास्त्रदीपिकायां दरामाध्यायस्य पञ्चमः पादः ॥ ५ ॥
६५० गानाधिकरणाम। शास्त्रदीपिकायाम् अथ दशमाध्यायस्य षष्ठः पाद श्रारभ्यते । रधनरादीनां साम्मा ववे सू० एकर्चस्थानि यने स्थ: स्वाध्याय- वत् ॥ १॥ सन्ति ज्योतिष्टोमे रथन्तरादीनि स्तोत्रीयाणि सामानि तानि किमकैकस्यामृचि गेयानि ? उत तृच इति सराये, स्वाध्यायवेलायामेक- स्यामृति गीतत्वालदवलक्षण्याय यजेऽप्येकस्या भवेयुः, एकं साम तृचे क्रियत दति तु वर्तमाननिःशसरूप न विधितममित्येतावान्पूर्वः परः यस्तो'मा वाचेत्यानार्थवादविभावितविधियारेक साम तृचे क्रियत्त इति वचनातूचे गातव्यानीति सिद्धान्तः । स्यहरुशप्दैन योदयस्य सू० स्वदृशं प्रतिवीक्षणं कालमा कालार्थताधिकरणम् । परार्थत्वान् ॥ ३॥ रयन्तरे प्रस्तूयमाने समीलदिति विधाय श्रयते "स्वदृश प्रतिवी. सेले 'ति सत्र सन्देह कि स्वर्द्धकुच्छब्दस्य वीक्षणस्य च कालार्यः सयोगः? उनाडाडिसम्बन्ध दति, तत्र कालार्थत्व स्वच्छन्दस्य तरणाप्रसङ्गाट- शाहिसम्बन्ध एवं न्याय्य स्वदृवच्छन्दो वा बीतणाङ्ग स्वदृक्शब्द समु. च्चारयन बोनेत नान्यति वीक्षण धा स्वदृच्छब्दस्या धीचमाण: ঘমলযোনি ঘন মুমঃ | মনবিনময়া যায়- भेदप्रसङ्गः न युक्तोऽङ्गाडिसम्बन्धस्तस्मात्यालार्यता वरम् अभिवत्येकदेश हि स्वच्छन्दः एष्टस्तुत्ययान धीवण प्रयोजनमपेजते स्वदृअच्छब्दः फर्नुपचनत्याद द्वितीयान्तावाच नानुम इत्यनेन सम्बध्यमानः स्तुति मेयालमभिनितयितु न बोतण प्रमायितु, तया योवणमपि राग- प्राप्त दृष्टेनेव प्रयोजनेन निरामाई न स्यदृशदातपा विधाता सम्मीतनविधिना चावधिप्रतिपादनकायसम्भयाच पास्पान्तरस्यमयक ल्पते, प्रति-गब्दरच स्वइंक्शन्दम्य श्रुत्यय लवणतामाचष्टे, अतः फालत मामी वालपा ।
६५१ रणम्। .. दशमाऽध्याये पकः पादः । क्षणेव न्याय्या, तेनायमर्यः स्यन्तरे प्रस्तूयमाने संमीलपेदास्वट्टकच्छदा- च्चारणात, तस्मिंस्तु काले वीवेतेति । गवामनके पृष्टापड हे सू० पृष्ट्यस्य युगपद्दिधेरेकाहवद् दि- एन्द्रयन्तश्योर्विभागाधिक सामत्वम् ॥ ३॥ द्वादशाहे पृष्टः पड़ह उत्पवः, तब पण्णामध्यन्हां क्रमेण स्यन्तर. वृहद्धरूपवैराजशाकररवतानि पृष्ठसामानि गवामयनादिषु थयते पृष्टाः षडहा वृहद्रथन्तरसामा कार्य दति, तेन वैरूपादिकं निर्वितते बृहद्रयन्त- राभ्यामेव पृष्ठस्तुतिनिवेतयितव्या, तत्र संशयः किमेकस्मिवहनि द्वेद्वे स्थाताम् ? उत कचित् वृहत्वचिद्रयन्त मिति, तदर्थमिदं विचार्यते किं वृहद्रथन्तरसामेति द्वन्दुगी बहुव्रीहिः वृहच्च रयन्तरञ्च वृहद्रयन्तरे इति प्रथम दुन्दु कृत्वा पश्चादृहद्रयन्तरे सामनी अस्येत्यन्यपदार्थ बहुचीहिः? उत्तासत्वत्र द्वन्द्वमनेपदवहुव्रीहिः, वृहच्च रथन्तरं च सामा. स्येति, तत्र द्वन्द्वतत्पुरुपयोत्तरपदे नित्यसमासववनमिति कात्यायनवचना- देविषये द्वन्द्वम्य नित्यत्वात्लत्वेव द्वन्द्व बहुमीहिः तेनेतरेतायुक्तयोः साना पड हसम्बन्धादात्र प्रयोक्तव्य ततातरहितमेव कार्यमित्येव. मवगमादेकै झमेवाही वृहद्रथन्तरसामकं कार्यमिति प्राप्ते वूमः क्वचि. त्किचित्स्यात् एबमकै सस्येतरतनिरपेक्षस्य प्रापकरचोदकोऽनुगृहीती भवति, न च बचनविरोधः यद्यपि तावद द्वन्द्वगर्भ बहुमीहिः स्यात्तथाऽपि पडहापेत एवेसतरयोगो द्वन्द्वेनावगम्यते, म पड हावयवापेतः पड हाप- सश्चतरतरयोगः कचिन्कस्यचित्रिवेपि न विरुध्यते, सच यदि विभा. गेन निवेश प्रमाणं न स्यात्ततः सर्वत्रतरतरयोगः स्यात् अविशेषात् अस्ति तु ममार्थ चादकः तस्मादेमस्मिनहन्येमितस्मिरतरत्मयातथ्य नघा ऽवश्यं द्वन्द्वगीऽयं यहुन्नीहिः, विभाषावचनेन दुन्दुस्थानित्यत्यात् कात्यायनीयं तु वचनं शब्दानुशासनपरत्वायर सताईन्द्रतत्पुरुपयोरन्यश- ब्दरूपम् असतोश्चान्यदति तत्र समासष्ठतरूपनियमाय, तरया वा- १ निसते ति पा. २ हज यढोति पा..
६५२ शास्त्रदीपिकायाम् त्वप्रियः पञ्चगवधन इत्यत्र द्वन्द्वतत्पुरुपयोरकरणे वायत्त्वप्नियः पञ्च- गोधन दति अकृत्याऽपि समासान्तमयोगः प्रसज्येत, तदावृत्त्यर्थ नित्य समासवचन बृहद्रथन्तरमामेत्यादिषु तु द्वधा ऽपि स्वरूपस्याभेदात् न्यायतोऽयों निर्णतव्य दति प्रत्येकप्रापिचोदकानुय हायानेक्रपदबहुनी- झाश्रयण, तस्मात्कचित्किञ्चित्पयोक्तयन प्रत्यह द्वेढे स्याताम् ॥ प्राण्डीयेाटनीययोरेकाद सू० समासस्त्वकादशिनेषु ता कनि- মিননা যিমায়াবিন্ধ। त्वात॥४॥ द्वादशाहे श्रयते ऐकादशिना प्रापणीयोदयनीययोरतिरात्रयोरा- समेचिति, तत्र कि सर्व प्रापणीये सर्व चोदयनीये आलञ्चव्या? उत विभज्य केचित्मायणीय केचिच्चादयनीय? इति समये प्रायणीयोदयनी. ययोः प्रधानत्वेनोद्देश्यत्वात् द्वन्द्वावगतसाहित्यस्याधिक्षितत्वात् प्रति प्रधानमैकादशिना पालञ्चव्या ति प्राप्ते ब्रूमः-द्वादशाहप्रकरणे प्रागेव वचनान्तरणकादशिनी विहिता प्रकरणाद् द्वादशाहाङ्गत्वेनावगता साउनु प्ठालव्या सती क प्रदेश पालथव्येत्यपेक्षाया देविधित्साया प्रायणी. योदयनीया श्रूयते न प्रधानतया द्वादशाहस्य प्रधानस्यावगमात्, देश रचान, न च प्रत्यङ्गमावर्तते प्रधान तस्माद्विभज्यालम्भ. ॥ विश्वजित मर्यपष्ठ दत्य मू. सर्वपृष्ठे पृष्ठ गब्दात्तेषां स्यादेक- कस्यैव पृष्ठदेशे निवाधि देशत्वं पृष्ठस्य कृतदेशत्वात् ॥ ५ ॥ विश्वजित्सर्वपृष्ठो भवतीति श्रूयते तत्र पाडहिकाना रथन्तरा- दिपृष्ठाना विधिरिति स्थित सप्तमे, तत्र संशय. कि पराणामपि साया पृष्ठस्तुतिसाधनत्व ततश्च पृष्टदेश माध्यन्दिनपक्षमानमैत्रावरुण ताम्बो- मध्ये निवेश? उत वैक्षपस्यैव तत्साधनत्वेन तत्र विनिवेशोऽन्येवा स्तोत्रा. न्तरसाधनस्येन तत्तद्वेशे प्रयोग? इति, तत्र पडहे तेया पृष्ठसाधनत्वेनेहापि पृष्ठ- शब्देन तत्साधनत्वावगमात्पृष्ठदेश एव प्रयोगः सर्वपामिति प्राप्त ब्रम. रथन्तर बहिष्पवमाने कुर्यादा वे बृहन्मध्यतदत्तराणि वैरूप होतुः पृष्ठे इत्यादिवचनाद्वैरूपस्यैव पृष्टसाधनत्वम् इतराणि स्तोत्रान्तरसाधनानि, करणमा दशमाऽध्याये पष्ठः पादः । न च पृष्ठस्तुती प्रयुक्तानामेव पुनर्वचनात्स्तोत्रान्तरे ऽपि प्रयोगोऽस्त्यिति बाध्य वैरूपस्य पृष्ठे विधेरानर्थश्यमसङ्गात् । किं च सर्वपृष्ठशब्देन लव- गया पटसाधनभूतानि प्यन्तरादीनि सामानि पाइहिकानि विधीयन्ते स्तुतेर्बहुत्वाभावेन सर्वशद्धविषयत्वासम्भवात् तेषां च साम्बामिहाति- दिष्टाना कार्याकाडिणा वानिरव कार्यरुपपत्ती को नाम सर्वया पृष्ठसाधनत्त्व काल्पयेत, तस्माद्विभज्येव निवेशः ॥ वरुपमामवेरा सामो सू० वैरूपसामा क्रतुसंयोगाचिद्ददेक- पप्रकार्य निवेधाधिकरणम् । सामा स्यात् ॥ ६॥ उक्थ्यो वैरूपसामा एकविशः पोडशी वै राजसामेत्यत्र कि रूह- पवैराजयोः साम्रोः सर्वेषु सामकार्य निवेश: - उत पृष्ठस्तुतावे? ति सशये विशेपाग्रहणात्सविति प्राप्ते महातावविधस्य निर्देशस्य रथन्तरसा- मा वृहत्सामा वैति पृष्ठविषये दृष्टत्वादिहापि लेन प्रतिलिङ्गेन पृष्ठ. स्तुतेर्बुद्धाधारीहात्तद्वारेण च माघीः ऋतुसम्बन्धोपपत्तेः पृष्ठसाधनस्यैव प्यन्तपधिकारी वैरूपादि । त्रिवग्निष्टोम. इत्यत्र सू. वित्तिसंख्या वात्सर्वसंख्यावि- स्तोमगतसख्याधिकाराधिक कारः स्यात् ॥ ७॥ त्रिग्निष्ट,दग्निष्टोम इति श्रूयते त्रिश्च्छब्दोऽय गुण्यवचनो लोके त्रिद्न्नुरित्यादी, वेदे च "रशना विदवतो”ति प्रयोगादवगतः स्तोत्रीयामवकवचनोऽपि वेदै अवगतः विहिप्यवमा मत्युक्त्वा स्तोत्री- याणा नवानामनुक्रमणात् तदेवमुभयार्यत्वे सति यत्र बिग्निष्टु- दित्यादी वाञ्चशेपादर्थविशेया नावगम्यते तत्र जिचार्यते कि वैगुण्य- वचनः सन् सर्वपा क्रतुसाधनाना सवाविकार: उत्त स्तोत्रीयानवकवचनः .सन स्तरमस्यैव विकार? ति, तत्र शास्त्राय महाविषयवलिप्सया सर्वदू. व्याणा गुण्यविधिरिति प्राप्ते यमः गुण्य झसा बनायवसिवा त्यात रणम। १ मन्यते इति ।
६५४ स्थात् ॥८॥ शास्त्रदीपिकायाम रूपा च स्तोत्रीयानवक, सा च बलीयसी, तस्मात्स्तोत्रीया विका- रस्त्रिवृत्त्वम् ॥ उभयमान यद्यन्तरणः सू० उभयसाम्नि विश्वजिदहिभागः समुच्चयाधिकरणम् । पत्र संसवादावुभे वृहद्रथन्तरं भवत दति श्रुतं तत्र किमुभयोः पृष्ठ साधनस्वम् ? उत्तेकेन पृष्टमितरेण स्तोत्रान्तरं साधयितव्य ? मिति संशये चोदकेन वैकल्पिकपृष्ठमातेस्मानुयायैकमेव पृष्ठसाधनमितरतु माम विश्वजिद्वत् स्तोत्रान्तरेऽपि स्यात् नैव विश्वजिति वाचनिकः कार्यान्सर निवेशो न विह तादृवचनास्त येन कार्यान्तरे निवेश: स्यात् तेन विक- ल्पेन प्राप्तयोः पृष्ठयोः समुच्चयमात्र वचनेन क्रियते चोदकबाधस्तु स्तोशन्तरमाधनत्वेऽपि तुल्यः, तस्मात्पृष्ठ एव निवेश; ।। सू. पृथे रसभोजनमा सस्थिते चय- द्वान्तानुष्ठानाधिकरणाम। स्त्रिभेऽहनि स्यात्तदानन्तर्यात्मक तिवत् ॥ द्वादशाहे त्रिश्त्यञ्चदशः सप्तदश एकविशस्त्रिणवस्त्रयस्त्रिश इति पहह विधाय श्रूयते सस्यिसै पृष्टो पडहे मध्धारायेद् घृत वेति गवामयनादिपु पापडहस्य प्रातिलोम्य विहित पृया पडहस्त्रयस्त्रिशा- रमास्त्रदुत्तमः कार्य इति, सत्र कि यस्त्रिगे हनि सस्थित माश- न? मुत पड़हान्त इति तत्र त्रयस्त्रिरोऽहनि प्रस्तावनुष्ठितत्वात्तदङ्ग मध्य- शन मन्वानः पूर्वानुष्टिले त्रस्त्रिशे तदन्त एव मध्वशन मन्यते, सिद्धान्तस्तु द्वादशाहाङ्गता सस्य गम्यते मजियावशात् । वाश्याद्वा पड़हाइत्व त्रयस्त्रि- । शाङ्गता क्रमात् । अनुष्टानामनिधिलक्षणेन हि क्रमेण चर्यास्वशागता मध. । शनस्य स्यात्, प्रकरणात्तु द्वादशाहाङ्गत्व पडहाङ्गत्व समभिव्याहाराद्वा तत्र सत्यपि मस्या-शब्दे वैधवत्पौर्णमास्या पडद्दम्यैबाग पडहावसाने च विधीयते न स्त्रिशावसाने, तस्मात् पडहान्ते स्यात् ।। ५ भक्ष्यापाति पाठान्तर तु चिन्त्यम। मध्यशनपलायनयोः पड़ ६५५ करणाम। दशाध्याये पष्ठः पादः । पहहायतार्याप मध्यशन सू. अभ्यासे च तदभ्यासः कर्मणः एलायन सफदनुष्ठाना धिकरणाम। पुनः प्रयोगात् ॥ १०॥ यत्र पड़हस्य पुनः प्रयोगः तत्र किं मध्यशनस्य पुनः प्रयोग: ? उत सर्याभ्यासान्ते सतदिति संशये पहहाङ्गत्वात्तदावृत्तावावृत्तिः पदहस'. स्यायाश्च पुनः पुनर्भावातत्रिमित्तं मध्वशनमावर्तनीयं नैवं संस्था नाम तद्विषयव्यापारीपरमः पुनः प्रवर्त्तमानस्य च नोपरमोऽस्ति तस्मात्सत्यव्यङ्ग- त्वे निमित्ताभाषाबात्तिः अनवनिराकरणं तु भाष्य तिशयोक्तमिति नातीवादर्तव्यम् ॥ गवामयने मध्यशनपता. सू. तिस्तु व्यवाये कालभेदा. शनया प्रतिमासमावस्यधि स्यात् ॥ ११ ॥ यत्र गवामयनादायभिग्नवादिभिर्यवेतस्य पड़हम्याभ्यासात्तत्रापि किं सर्वान्ते मध्यशनम् ? उत प्रत्यभ्यासमिति पूर्वण न्यायेन सर्वान्त इति प्राप्त उच्यते अत्र पदहाडुपरम्यवाभिववादिषु व्यामियते न तु पूर्ववदनु. परमः, तस्मानिमित्तभूतसंस्वायत्तमित्तिकस्य मध्यशनस्यावृत्तिः ।। हादशाचे सत्रिभिपि मध्य. सू. मधु न दीक्षिता ब्रह्मचारित्वा- नाधिकरणम् । त् ॥ १२॥ सत्रमहीनश्च द्वादशाहः सत्र सत्रे मध्व शनं कर्तव्यं नेति सन्देहे यजमानानामेव सत्रे दीक्षितानामृत्त्विक्त्वात् दीक्षितस्य च ब्रह्मचर्यविधा- नात् ब्रह्मचारिणश्च मधुप्रतिषेधाच कर्तव्यं सत्रे मध्यशनं, न च वैगुण्यं ताशनेन साद्गुण्यसम्भवात् मध्वरानं चाहीनविषयं भविष्यतीति प्रा. भिधीयते यस्तावतिपदोक्तो मध्वशनप्रतिपेशे ब्रह्मचारिणः स तु पुरु- पार्या न त्वयं मध्यानं बाधितुमर्हति विपयभेदात् । यस्तु ज्योतिप्टोमे दीरितस्य प्रत्ययत्वेन बसविधानादिहापलिटेरोन अल्वर्यसया वस- चर्षप्राप्तेसवारिधर्मगता मध्नशनप्रतिषेधः प्रत्यर्थतया प्राप्तः स प्रत्य. १ संस्थावत्ता ति पाः । • वित्तिसंख्यत्वेनेति पाः।
मानसस्य दर्शमाहगिता , शास्वदीपिकायाम् तविहित मध्यरानं नाहीनविषयत्वेन समोचयितुमर्हति बरमतिदेश. स्यैवानुमानिकस्याङ्गान्तरेषु सट्टोचः, तस्मात्सत्रे मध्यशनं स्यात् ॥ सू. मानसमहरलरं स्थान हाद शाई. धिकरणम् । व्यपदेशात् ॥ १३ ॥ द्वादशाहे दशमस्यान्होऽधिकारे मानसो यहः श्रयते अनया त्या- पृथिव्या पात्रेण समुद्र रसया प्रजापतये नुष्ट राहामीति मानस प्राजापत्य गृहातीति, तत्र सशयः किमहरन्ताचोदनेय यागान्तरचोदनेत्यर्थः? उत दशमस्यान्होऽङ्गभूतयहाभ्यासान्तर चोदया? इति तत्र वाव द्वादशाहो मनो मानसमित्यादिभिर्व्यपदेशादिभिहेतुभियागान्तरशङ्कायामुच्यते व्यप- देशभेदादेरवयवावयव्यभेदावष्णुपपत्तग्रहणचोदमाना वा चोदकाश्च सं. स्कारा इत्यनेन सस्कारमात्रपर्यवसायित्वेन यागान्तरकल्पकत्वाभावा- शमे ऽहनि मानताय प्रसर्पन्तीत्यादिदर्शनैश्च दशमध्यान्होयहाभ्यासा- न्तर नाहरन्तम् ॥ হয় ঘষলাথিক ० सबमेक: प्रकृतिवत् ॥ १४ ॥ सत्राणिकि कामिन एवैकेकाः कुर्यः ? उत्त बहवः सहत्ये ति चोट कानुयहादुहुवचनस्य चैकैकशोऽपि लोके बहवः कामिनः सत्र कुन्तीत्य- नेनाभिप्रायेणानुवादत्वोपपत्तेरेकैकशः कुर्यः, नैवम् प्राण्यालगता हि कर्तृ. सख्या प्रतिदिहापि प्रयोगात्या वितिता, न हि तस्याः कि चिदविवक्षाकारणमति सार चोदकप्राप्तमेकत्व बाधते । तस्माद्बहवः प्रयुजीरन् । मने यजमानानामेव प्रति अन्ये स्युत्विजः प्रकृतिवत् ॥१५॥ मप्येव किमन्यैराविश्यम् उत्त यजमानरवेति सन्देहे चोदा कानुयहाय ये यजमानास्त विज इति वचन यन्जदोपबायजमानो. যখন মক্কায়থনঘনি; ন লাবিত্র যানাথি रणमा कत्याधिकरण भेदध्यपदेशादिति ।
- राम्। दशमाऽध्याये पष्ठः पादः। तेनार्विज्यमन्यैः कार्य यहाऽध्ययुहपतिं दीयित्वेत्यनेन त्यिजा संस्कारार्थन दीक्षा विधीयत इति तद्योगाविगेव यजमानशब्दगोवर इत्यनुवादः । नैवम् अप्राकृतिकार्यत्वप्रसङ्गात वचनानर्थक्याच्च न चार्वि- न्यस्य यजमानसंस्कारत्वम् अप्रास्तकार्यत्वप्रप्तङ्गादेव, तस्मात्मा कृतका- यस्यैवाविन्यस्य यजमानाः कत्तारो विधीयन्ते अतो ऽन्येषां चोदकपा- प्तानां बाधः ॥ सू. हादशाइस्य सत्रत्वमासनाया- सत्राहीनयोर्विवेकाधिक थिचोदनेन यजमानबहुत्वेन च सत्रशब्दाभिसंयोगात् ॥ १६ ॥ सू० यजति चोदनादहीनत्वं स्वामिनां चास्थितपरिमाणत्वात् ॥ सत्रप्रसङ्गात द्वादशाहगतस्य सत्रस्वरूपस्य लक्षणं तस्मसहाच्च तगतस्यैवाहीनरूपस्य लतणं मूत्रद्वयनोच्यते, तत्र त्रयोदशरात्रादिप्वासनो- पायिचोदनेषु वेटे ऽध्यप्रयोगेषु च सत्रशब्दप्रयोगाद् द्वादशाहेऽपि प्रयु. न्यमानस्य सत्र-शब्दम्य तबिमित्तता द्विगत्रादिपु च यति चोदनेवह- णेबद्दीनशब्ददर्शनाद् द्वादशाहेऽपि तदेव तस्य निमित्तम् ॥ पोपहरी सस्य दति. सू० अधीने दक्षिणाशास्त्रं गुणत्वा- पादानाधिकरणम् । त्प्रत्यहं कर्नभेदात्स्यात् । १७॥ पोण्डरीको नामाहीन एकादशरात्रः तत्र श्रयते "अयुतं दक्षिणा स्व. सहस्रमेकादश"मिप्ति, तत्र संशयः-किमयुतमश्वसदर च प्रत्यहं दातव्यम् ? उतैकमवायुतमश्वसहम च दातव्य ? मिति तत्र दतिया शहरङ्गत्वात्मत्यह भेदमर्हति । एकप्रयोगपातात्तु तन्वेणैका प्रदीयते ॥ सत्यं प्रत्येकमन्हामङ्ग दक्षिणा तथाऽपि कनितिद्वारत्वात्कर्तृणां च चिमर्पितार्थमुपादाना- ९ कर्मभेदः स्याति तु पा.। ४२ যঘিাষ देवप्रयागचोदितानामेकादगानामप्यहाँ युगच्चकीर्यित वातन्त्रेण सर्वया पुरुषाणामुपादान, सदानतिश्चकैव तन्त्रेण तत्सिद्धार्या च दक्षिणेति सामि तन्त्रण सभवादेवि दीयते। ननु पण्डिरीकमला द्वादशाहे प्रत्यह दक्षिणा भेटेन दत्ता अन्वहं द्वादशशतं दवातीति बचनात्तनेहामि द्वादशशत- विकारो ऽयुतमश्वसहव च प्रत्यह भेदमहति। उच्यते द्वादशाहोणे क्रायो- गाव,देवानतिरिति प्रत्यह हादराशते दीयमाने यावती भवति तावती भवति दक्षिणेच, तनादिहाणेशमेषायुतमख रहस दातव्यम् ।। पायहरीके सलाह दधि सू. प्रत्यई सर्वसंस्कार: प्रशनिवत्स. याना यिभव्य नयनाधिकर वाला सर्वशेषत्वत । १८॥ पता मान्दिने सबने दक्षिणाऽनयन युतं पोण्डरीके वायुतमस्व. सत्य माध्यन्दिने सवने प्रत्यह नेतव्यम् ? उसैकस्मिवहनि मधवा विभव्य प्रत्यहं सहन नेतसम्? अखसहस्रवेशादोन्हि नेयमिति सय प्रहता. धात्पीये मान्दिने सक्ने नीले तीहापि प्रतिकमावसायी चोदकः प्रति. माध्यन्दिन नयन प्रतिपादयति, समस्ता चेय सर्वेषामन्हा दक्षिणति सर्वव प्रत्यह तय्या दक्षिणासस्कारवावयनस्य सहसस्कृतायाश्चन पुनः सस्कारया प्रयोजनमित्येकस्मिन्क्रस्मिश्चिमाध्यन्दिने नयनं, द्वादशाहे हि विभन्य नयन विहितम् अन्यन हादरायत ददातीति, सेनेहापि तद्वदेव धिभत्य नयनम् । • लिनेन द्रव्यनिर्देश सर्वच प्रत्ययः मनोरयन बद स्माणिगय सर्वगामित्वादाग्ने- मंपचामुपादानाधिURI एवन १८० ओद्विरता असते "मनाचः सामियो भवन्तीति तब कि पण एव मनोन: मामिनीत्येन पतम्या? उल पायतीभिः सम्या पूर्णत मारती तायत्य पति प्रत्यय यवनेन मामामायण प्रामवगमा- दशमाऽधाये पष्ठः पादः । च्चोदकपाप्तसंख्यावान सासामुपादानमित्येतावान्पूर्वः पतः, नावश्यं प्रत्यक्षवचनेन सर्वासां प्राप्तिः न हीदमुक्तस्कारार्थम् अग्निसमिन्धना) झर्च उपादीयन्ते तत्र बहुवचनाचित्वे प्राप्त वित्वतिक्रम्य पञ्चदशो. पादीयन्ते अधिकानां त्वनाशकामेवोपादानम् ॥ याससि मानोपायचरणयो स. वाससि मानोपावहरणे प्रको नुष्ठानाधिकरणम् । सोमस्य वचनात ॥२०॥ ज्योतिप्टोमे सेमिन्य मानमुपावहरयां च वास:साधनक वाससि मिनोति वाममोपावहरतीति वचनादिन्युत्तरविवतया प्राप्तिः क्रियते ॥ अहणे याद यासेगान्तरो. सू. तबादर्गणे अथाहास:मल,प्ति: स्पादनाधिकरणम। स्यात् ॥ २२॥ स्थितं वाससि मान वाससा चोपावहरमिति द्वादशाहादाव- हंगणे किमुपावहरणार्य प्रत्यह वासा भेदः म्यात् ? उतने? ति भेदे प्रमाणा- भावाति प्राप्ते चूमः अर्थाद्वाससो भेदः स्यात् हविद्धाने शकटेऽवस्थितः मोमः प्रत्यह भेदेनाभिपवार्य यावानेकस्यान्हः पर्याप्तस्तावान्सोमो वाससोपावहतंयः अवशिष्टश्च शकट एन वाससोपनो ऽवतिष्ठते, सम्मादयोदहद वासोऽन्तरमुपाबहरणार्यमुत्पादयितव्यम् ॥ उपावहरणार्थभेव घाना सू० मानं प्रत्युत्पादयेत्यस्तो हैन इन्तरोत्पादनाधिकरणम् । दर्शनादुपावहरणम्य ॥ २२ ॥ यदेतदुपावहरणार्थमन्यास उत्पादयते कि मानकाल एवो. त्पाद? उत्तोपावहरणकाल? ति सराये प्रश्ता यस्मिन्याससि प्रयकाले मानं तं तैनवाभिपववेलायामुपावहरणस्य दर्शनादहर्गोऽपि मानवास- १ यासस इति याः। पतिः स्यादितिपाः।
६६० যানুয়ালাম सोपावहरणेन भवितध्यं, तस्मान्मानमाल एवोत्यादयं नैवम् आर्थिक हि प्राता मानवाससोपावहरणं न शास्त्रीयमेतादि श्रूयते वासमोपात्र- हातीति, तर प्रती यस्मिन्बाससी सोमो मित उपना शकट स्थापितः तेनैव सैयादुपावहरणमनुष्टितम्, अहर्गण तु मानवेलायामनुपपत्त्यभा- धादेकस्मिन्नेव बाससि सर्वपामन्हां सोमे मित्वोपना स्थापित अभिपव- घेलायामुपावहरणार्थमनुपपत्तियशान्यदुत्पाद्यते ॥ इति शास्त्रदीपिकाया दशमस्य एप्ठः पादः ॥ अथ सप्तमः पाद प्रारभ्यते। ज्योतिष्ठामे प्रत्यति सू० परेकदविषटुं समस्तचोदिन. भंदाधिकरण त्वात् ॥ १॥ अग्नीपोमीय पशुमालभेतत्यत्र संशयः हिसपरेक दि. स्तनच देवतापदीयमानेन पयोचिक्रियते ततमय चावदाय हामः? उत्त पपई हृदयादिति रिति, तत्र "तदिन पशोध देखतान्वयवादनात। समातम्य पदानमन्त्रस्य पयमा यया ॥ "हृदयस्याये प्रति अध निहाया अथ यवस:" रस्यादीनि वचनानि पवारयायदानवेशलवणाधानि मध्यपूर्वानुवचनयत, हृदयप्रदेशे यातीत्येकादयानाच प्रदेगानामुपदेंगद द्वापदानमपाक्ष एकादशमवोधदाय दूपते तस्मिवेत्र घ काले ममतः पादेयताये त्याने पुरोहागयत्तस्मात्पगुरेक दायर्याति प्राप्ने यूमः ". पन प्रास्ताहि हदयादिपु दृश्यते । तस्मात्पतित्येन देयतामहतिः पंगा:" हृदयादिगम्दाहिमांर्माययवना न युक्त यत्पगुपदेगलवण्या- पेनानीपत हवपातीनामयायदानापपत्तेः, अपरामञ्च पस्तो हधि:. माकारामिताप्यानं हविय एय पुल, तदिदायत पति जदयादीनामय अधिद्व निरबीयते, न वोक्तिवागिष्टपराध दशमाऽधाये सप्तमः पादः । EER तस्य हृदयादिप्रतित्येन यागसाधनत्ये ऽपि देवतासम्बन्धोपपत्तेः, यदि हिमणायां प्रमाणं न स्यात्ततः पशुरव सातादीयेत, अस्ति तु प्रमाणं हृदयादिप्ववदानवचनं विग्रसनवचनं च, तस्माइदयादीनि उवॉपि देवताय देयानि तेभ्य एव च हावदान गृहीत्वा हूयते तलतिश्च पशुः पशामुदादिभिरेगाव- सु० नभेदात्कर्मणेऽभ्यासस्तस्मात्तेभ्यो पर्यागानुष्ठानाधिकरणम् । ऽवदानं स्यात् ॥ २॥ पवङ्गानि हवींपीति स्थिते चिन्त्यते फिमेन केचिदन यागः कर्तव्यः ? उत सरलेय वा हृदयादिभिः एकादशभि? रिति तत्र "एफेनापि पशोर्यागसाधनत्योपपत्तितः । तन्मात्रणव यागः स्यात्सर्वधा युगपन्मतेः ॥ पश्वातिर्हि देवतासन्धित्वन श्रुता तेन तया परिच्छि- वेन द्रव्येण यष्टव्यं, सा चावयविद्रव्यं सातापरिच्छित्ति तस्य विश. सनादिविधानात् न साचादागसाधनता संम्भवतीति तदवयवानामय- विद्वारेण पश्वाहत्या परिच्छिचानां साधनत्वम् । अवयवी चावयवेषु व्यामञ्य वर्तमानः सहैव सर्वावयापु धियमादधाति, न नातिरिय व्यक्ति प्रत्येकमतो विशेषतः सवयंष्टव्यं, हृदयादिवचनं तु यवदाननियमार्यम् एवं हि अयते "एकादश वै पोरवदानानि तानि ढिढिरवाती"ति निर्य- मरव नेघम् एकादशेवावदेपानि नाधिकानीति किसाई यायकादश तानि द्विरवाति नाधिकानीति तेनाधिकान्यानि पीः पञ्चायदानवधनात् निस्विरवान्ते, तस्मात्सर्यभ्यो ऽवदेय नैतदेवम् “अवियपाद्धि सर्वपांडवि. ष्टमवगम्यते, अवदानववाभ्यस्तु विरोणेऽत्रावधार्यते” । यदा हि हृदया. दीनामवदानवचनेन हविष्वमवगतं तदा तत्महतित्त्वेनेव पयोदयताम. म्बन्धोपपत्तने किचिहान्तराणां हविष्ट्र प्रमाणस्ति, न च द्विसद्ध्याय दृदयादिस्मरयां भिववारपत्यात, "मृदयस्याये विद्यति अथ निहायाः अथ वनस" इत्यादीन्यपदानविधानानि एकादय वे पोरयदानानि तानि द्विर्द्विरवटातीति संन्यायिधानं, तस्मादृदयादिभ्यः परिगणितेभ्यो ऽवदानं नाधिकेभ्यः ॥
रयम्। शास्त्रदीपिकायाम् ज्योतिष्टामेनियाजये. सू दयाशेषाखिष्टतदिज्येत ना. सप स्विष्टकामाधि- शनिवत् ॥ ३॥ पशाव चोदकपात: स्विष्टटयागः किं प्रधानहाविध्या हृदया. दिभ्यः उत्तराई यहीत्वा कर्तव्य ? उताङ्गान्तरेभ्य? ति संशये प्रधान शेष. प्रतिपत्त्यर्थत्वात्मकतो पणावपि प्रधानमेवेभ्यः कर्तव्यः, अस्विष्टष्टात य. भीतिवचनं चोदकप्राप्तेषु मर्वयु प्रधानहविःपुत्रित्वविधानाय तेन लेपा- मेर मध्ये चिभिः स्विष्टदियोस प्राप्ते बमः, "रित्य नाङ्गानुव देन घि. धातु शक्यसै तथा | तस्य प्रसरभेदेन सामयं हि विहन्यते ॥ एक ही समासपदं अलैरिति नटेकप्रस युक्तं सालमद्देशकमुपादायकं घा? उस. गडे हिश्य पूर्वाई विधीयमाने प्रसरभेदासामविधातासमास न ! स्याल, अपि च दी: पूर्वाधा गुदं मध्यतः श्रोणि बघनाईस्पति वाश्य- गे ऽनिन्यायपाणां कीर्तनाद्विस्पष्टमनिन्यायपाशां विधानं, मेश्च प्रत्या- मानादिन्याशेषाणां बाधः । नानन्याशेषाणामङ्गत्वेन विधानादिन्याशे- पाणां च वोटन प्रतिपादयत्वेन प्रधानतया प्राप्ताना विषयभेदादयुक्तो याधः, प्रधानभूतानामपि निघतंकत्वात्तस्मिंच नित्याशेषाणां दि. धानादाधिकमस्त्येव तुल्यविषयत्वं, न निघ्याशेपैः क्रियमाणे यारस्ते. पां प्रतिपतये ऽलं भयति, सेन गुणभूतैरपि युक्तः प्रधानाधः । किं धानि. ज्यारोपणामपि हृदपादायीलपवनुनियवानामाकीर्णकराणा प्रतिप. त्यवत्वाचोदनेवायेषतिपयतया प्राप्तः स्थिष्टयागसत्यति. पत्तो पवनेन विनियुज्यते यत्स्यिष्टश्ता प्रतिपाय तन् यद्गानि मुक्या- दोनि, सस्मायुको बाधः । ayur Kाभवधिका सू' यूपी तु हातुस्च्यदिशाभक्षषि- सायिकरथम कारः स्टान ४० पयाय धपते "अध्याधी होने हरन्ती"ति सेयमभ्याधी किं प्रास्तस्य राविदिति का।
दशमाऽध्याय सप्तमः पादः। EER होतुरिहाभतस्य विकार? उत्त ने? ति यात्यन्ताप्राप्ताऽधूयधीयं विधीयते ततो विकारः । अथ पत्ते हेतुः प्राप्ता सती नियम्यते ततो विकारः, तबा. नस्यिभित्हिां वर्धयन्तीति वचनादिहायामन्तर्गताऽधूनीडायाम शत्यि. भिधिभत्य भत्यमाणायां कदाचिवोनृभागे स्यात्कदाचिदन्यस्य भागे सा होनुभागे नियम्यते, ततो यनुयुतस्यवडाभक्षस्य विकारः। उच्यते अनस्यि. भिरिडां वर्धयन्तीति वर्तमानापदेशसरूपत्वादनुवादोऽयं कयं प्राप्तिः । अथ यपरिशिष्टं तत्समवत्त धान्यामा वन्ति यदृदयं मास्यति निहु वक्ष- स्तनिममतस्तस्यैव निष्ठुमिति, न च तन्मध्ये ऽभूधी कीर्तिता, तस्मादप्रामा तेन नवं वचनशक्तिः यदायूनी हरन्ति तत्रि इति किं तर्हि यहात्रे हन्ति तरभूधीमिति मारत होतृसम्प्रदानकं हरामध्धी प्रतिपादने विनियु- व्यते, तस्मादिडा भविकारः ॥ मिष्टाधिका- रताधिकरणम् सू. अग्नीध्रय वनिछुरप्यूनीयन् ॥ ५॥ तत्रेय भूपते बनिष्टुमग्नीधे हरन्तीति तत्रापि पूर्वधदेव संशय- पूर्वोत्तरपनाः, विरोपाण्ड्वा तु धनिटरिद्वायां प्रासनयवनादस्ति प्राप्ति. रिति, सत्यस्ति प्रासनं त्यहासंस्कारार्यम् उपस्तरणादियत, प्रती नास्येडात्वं, न भनसंयोगोऽस्य भवयितुं प्रास्यतीति न तु निर्देश: प्रामविधान्ति, तस्मादप्राप्तोऽनिष्ठुरानी घनिष्मिति चतुपाड़- नीत्सम्प्रदानके हर विधीयत रति मारुतस्पहाभचस्य विकारः ॥ मंडावस्थापि पावा. सू. अप्राकृतत्वान्मचावरुण मिलत्याधिकरणम् । म्यामरत्वम् ॥ ६॥ मेवारणा नामाऽस्ति पगाविससिम रहमतयेवोति सन्दरे "नास्य प्रतितो भतः पाप्रात्यमालतो माहागाध्ययमारित्याका- . धान्यामावम्ति ति। पाउसम्हाभवस्य यिति।
६६४ शास्वदीपिकायाम् यंतस्त्वस्ति भक्षणम् । पाहता हिमक्षा: मातम नियमाशेन कषस्का. राया अपीत्युसमतोऽध्वर्युहोसस्कारत्वाद्दवस्य मैत्रावरुणे प्रेण्करणाद. ध्वर्युकार्य मनुवचनकरणाच होतृकार्य कुर्वाणेऽस्ति प्राप्तिः ॥ सू. विभागः स्याद् दिकर्मत्वात् ॥ ७ ॥ किमय मैत्रावरुणो दो भागी भदयेत् । उतैक? मिति, यो: कर्म कुन्टा लभेति प्राप्ते धूमः "अध्वर्यायावती तृप्तिातुस्तृप्तिश्च यावती । तन्त्रेण तावती वृप्तिभोगनेक्रेन लभ्यते" । तस्मादेकभाग: स्पात् ॥ मैत्रावस्यास्यकमा गसाधिकरणम। प्रतिप्रस्थातुर्भदाभा चाधिकरणमा सू. प्रनिप्रस्थानुश्च वपाश्रपणात् ॥ ८ ॥ तत्रैव प्रतिप्रस्यातुरिडायामस्ति भती नेति सराये अध्वर्युकार्य हविः श्रपणमसी च करोति वपाथपण तस्मान्तयेत्सत्यम वपा श्रय. यति तस्यास्तु सर्घनदानस्वाचास्ति शेषः, महतो च यस्यापूर्वस्य य: कती स तच्छेपस्य भवयिता भिन्न बाहापूर्वभ्यो धपापूर्वमतस्तस्य का प्रतिप्रस्याता तळेपमेव भक्षयितुमर्हति, सा च निःशेषा, तस्मावास्य भवः, न त्वलेभ्यो ऽपि हृदयादिभ्यो ऽयमवद्वान कुर्वन्भत लभेत विणतो निधाय प्रतिप्रस्यातायदातीति ववमात, यस्या शाखायामध्ययरिवा- दान तद्विपनदमधिकरण प्रतिप्रस्यात्रवदानप स्वस्त्येव भय रत्या यमर परमार्थरिहार., यत्त्वाहमिदमदानमास्तकार्यन्त्र प्रदाना रम्भत्वाभाधादियुक्त, तदयुक्त यट्यपि देवतान्यवदाय न लावत्येव होता सायिष्टतान्यवनतीति मध्ये पदार्यान्तर्रावधानाचाय प्रदानापुरम तयाऽपि प्रदानार्थमेवेदमदान नादृष्टार्य, तथा चापदानदर्शनादया. दीना हयिष्ठमुक्तमदृष्टार्थ अवदाने हि न तेषा हविपस सिध्येत, तस्मा- स्वातिरस्याता लभेष भतम् । अध्ययंवदानपत्रे तु नास्य भवा यपाया नियेपत्यादित्येतावानधिकरणाः ॥
देशमाऽध्याये सप्तमः पादः । ६६५ प्राज्यभागा यति इत्यने- नापूर्वमेधीविधानाधि- करणम्। स. विकृती प्राकृतस्य विधेघणा- त्पुनः श्रुतिरनार्थका स्यात् ॥ ॥ - चातुर्मास्येषु साझमेधे पर्वणि गृहमेधीयेष्टिः, तब अयते “मान्य- भागी यजति यजताया" इति तदिहान्यभागवणेऽष्टी पवाविचार्यन्ते कि चोदकमाप्तानुबादमानम् ? उत द्वाभ्यां विधानम् ? अर्थवादार्य वा? क- मान्तरविधिवा ? परिसंख्या वा? तदुर्जातिदेशो वा तयोरेवातिदेयो वा? अपूर्वा वा गहमेधीये? ति "तच प्रतितः प्राप्तेश्चादनान्यभागयोः । गुणा- न्तरस्य चाभावादनुवादत्वमिष्यताम् । आनर्ययप्रसङ्गानु न त्वेतदृदयङ्गमं तस्मादुभाभ्यां विधयन्ती दार्शिकोऽत्र विधीयते ॥ आज्यभागवणं निर्व- पत्यादिश्ययणवत्महतिसादृश्यमापादयच्चोदकस्य निमित्तं भवति, चादक- स्त्वैष्टिकं विध्यन्तं नियतीत्येवमुभाभ्यामैष्टिकविध्यन्त विधिः, नैतदपि युक्तम् पधद्रव्यकत्यादेवैटिकातिदेसि, तस्माच्चोदकप्राप्तष्टिकवि- ध्यन्तप्रशंसायमिदम् एवमयं दर्शपूर्णमासवियन्तः प्रशस्तो यत्तत्राज्यभागा- वपि स्तः, तो च यजताया इति विधेकयाम्पत्याभावादिदमप्यन्याय्यं, तस्माकमान्तरविधिः प्रसिद्धाज्यभागप्रत्यभिज्ञानात्तदपि न सारं, तस्मा- च्चोदकेन सर्वेष्वङ्गेषु प्राप्तप्वाग्यभागयागपुनःश्रवण समिदादियागानां परिसंन्याम् भामावेध यजति न समिदादि निति, तदप्यनुप- पवं परिसंप्यायास्विदोपत्यात, तस्मात्मत्यतवचसिद्धत्यादान्यभागयो. स्तदुर्भमन्यान्यानि चोदकः प्रापति तदप्पचतुरसं, न हि चोदकस्य प्र. त्यहं व्यापारभेदोस्ति येनाज्यभागविषये न व्याप्रियेत एमनेव व्यापार- णासी सयार ङ्गानि प्रापति तेनेघ चान्यभागपापि प्राप्तत्वादनर्यक- मेय पुनः अयणं स्यात्तस्माच्चादकोपसंहारोऽयं प्रतियत्नुयात् । किंतत्सा- दृश्यमाज्यभागी यजति सहप्पपेशल, नहि प्रत्यतयुताऽतिदेश: येनवमा. श्रीयते, कल्प्यो ममी, ताद कल्पिते पितस्मिचाज्यभागायेपानुष्ठातम्या तयोः प्रत्यतेणेकवचनेन सिढे ऽनयंकरवादमागीकाः, “तस्मादपूर्यतेय शास्त्रदीपिकायाम् स्यात् रहमेधीयक्रमणः । प्रास्तानिराशाई न तच्चोदकमर्थयेत् ॥ प्राज्य. भागयाहि प्रती श्रुतयागरूपयतिरोण प्रकरणामानकल्पित स्थापूर्व. द्वारेण यागगतव्यापाररूपमपरमस्ति तद्रपलवणार्थ चेदमाज्यभागवणम् । अन्यथा यानर्थयात्, अतरख रहमेधीयप्रयोगवनी यागगतं व्यापारम- पेक्षमाणः प्रत्यक्षवचनधिहितान्यभागनिराकाडो न प्रकृतिमयेक्षते वि. त्यन्तरे यानि त्वप्राकृतान्यामनहोमादीन्यानि तेपा यागगतव्यापार यस्यामृप्तत्वातदुपारपेतः प्रयोगवचनः सविहितान्यपि तान्यतिक्रम्या प्राष्टतान् कृप्तोपकारान् गृहीत्वा पश्चासमीपाम्बानाहानर्थज्यपरिजि होर्यया तार्याय राहातोति न लैचिोदकतोपः । कि च यदि हमेधीयः प्रतिपूर्म: स्यात् नात्यभागग्रहण क्रियेत, त च तदतोऽधगच्छामा नूनमत्र नास्ति चोदकमिति, तस्मादात्र भारतमत निर्गुणं शुत तापूर्ववम् ॥ महमेधाये रियाप्टफदा मनुष्ठानाधिकरणमा सूनतो पि यावदुक्तं स्यात् ॥ १० ॥ एहमेधीय एवं स्थिप्टसदिहादि कर्तव्य ने ति सशये निराकाह- स्वादान्यभागाभ्या न कर्तव्य प्रत्यक्ष युतत्याद्विशेषातु कर्तव्य, न विक- स्पः परुसाधित प्रकरणन सपा युगपदहणात सदमेधीये मागिदि मू. स्विटदिति भक्षनिषेधः स्यातु- भयाग्राधिकरणमा ल्यकारणत्वात् । १२॥ एईमेधीय एवं मारताहपुन अयण परिसच्यामिति या चि- न्यते तदा हि समानबातीयमेव गोधोपस्थापनापरिसख्यायते नान्यत् लेनापभागाभ्या पागान्तरापि परिमध्यापन्न पकायोणि, विष्टला कि प्राणिजावोत्रा शेषमाणामारसध्या फरेति नेति चिन्तायामिदोप- हानदर्शनाति प्राप्त यमः परमष्ट एय प्रातः स्पिष्टरूपुनः रूप स्विरमधवलिया स्वातिनि पा . ।
दशमाऽधाये सप्तमः पादः । माणः शेषकार्यान्तराणि, इहादिदर्शन तु वचनान्तर्राविहितत्याद्रुपपन्न नान्यस्य शेपकार्यस्यानिवृत्तिं मचति ॥ पापणीयातिथ्यपाः राष्यि- डान्सतानियमाधिकरणम । स. शंचिडान्तत्वे विकल्पः स्यात्परेषु पन्यनुयाजप्रतिषेधोऽनर्यको हि स्थात् ॥ १२॥ ज्योतिप्टोमे यूयते "शंप्वन्ता प्रापणीया सन्तिष्ठते न पयोः संया. नयन्ति दहान्ता तिच्या सन्तिष्ठते नानूयाजान् यत्नती"ति तत्र संशयः किं । प्रापणीयातिध्ये यिहान्ने वा संस्य वा ? उन विहान्ते एवे? ति तब गंप्पिद्वान्तवचनेन परवप सर्वप्वकर्तव्येषु पुनः परीसंयान्बानपा. जानामफयत्ववचनं परिसंध्याक्षपणाङ्कान्तराणामकर्तव्यताप्रतिषधेन कर्तव्यताविधानाय पनीसंयाजानेव न कुर्यादन्यानि तु कुर्यादेति तेन पयीसंयानानुयानप्रतिषेधेन कृत्वसंस्थाविधानाविहान्तयचनेन तत्सं- स्थाविधानादयोः संस्थयाचिकल्पः नवं "वाक्यभेदो हिन न्यायो विक- ल्परवाष्टदोषभान । विदोषा परिसंप्या च तस्मात्स्तुत्यकशाक्यता" । गंविडान्तविधेरैवायमर्थवादाऽनुवादः पश्रीसंयानादरकरणालाघवं भवतीति न वियन्ता, तस्मावियमेन विहान्ते एव प्रापणीयातिये ।। भ्यामेव विडाभ्यां संस्था. धिकरणम् पाययोयानिध्ययाः पूर्या सू० प्रनिपेथार्थवत्त्वाहोत्तरम्य परता. तिवेधः स्यात् ॥ १३॥ शयिरान्तयोरेय सन्देहः प्रतो तो गंयू पयोमयाजानां पुर. म्तादेकः परवादपरः तहे यपि द्वे अनुयात्रानां पुरस्तादेका पश्चादपरा तब किंपूर्याभ्यां विराभ्यां तदन्तता? उतोत्तराभ्या? मुतानियम? रति, विरोणाभावादनियमे प्राप्त भिधीयते उत्तराभ्यामेय, फुतः रदं ताय. स्पग्निस्तोत्सगंयवनयविद्वान्तातियिधानमतो ये गंयोरिडा.
६६९ शास्त्रदीपिकायाम् याश्च प्राञ्च पदार्यास्त कर्तव्या., ये चोत्तराभ्या प्विडाभ्या प्राञ्च' म्तेरामपि विडाध्या पूर्वभाविवमस्तीति कन्यता गम्यते, तस्मादुत्त राभ्यामेव तदन्तता । तथा च पनीसयाजानूयाजप्रतिपेोऽर्थवान्भवति बादमात्र झनर्थक स्यादेव विद्वान्ताहुरीतियदि विधीयते प्रवृत्त- योस्तु सस्यान चोदाते शविहान्तयोः सन्तिष्ठतिना हि सस्यानमुप रमो विधीयते नाहुरीति. तेन प्रश्ते प्रापणीयातिध्ये शविहान्ने सत्या सन्तिछेते तामवस्या प्राप्य तत. पर न प्रवर्तितव्यमुपान्तम सेन शप्पिडे चेत्सावासने कर्तव्यमवस्यानमिति पूर्वयोः कृतयः कर्तव्य सस्यानमिति पूर्वाभ्यामेव तदन्तता पतन्यनुयाजमतिपेधरत्येकवायत्यादर्थवादार्थोऽनु बाद दस्युक्तम् ॥ पाठद उपसाटान्ते इत्या टिना अपापसातकविधाना धिकरणमा सू० उपसत्सु यावदुक्तमकर्म स्थात् ॥ १४ ॥ ज्योतिष्टोमे सत्युपसद ता. प्रत्य श्रूयते अप्रयालास्ता अनन्या- नास्ता" इति तथा सुवेण्णाधारमाधारयतीति तब सन्देहः कि प्रतिषि- दृप्रयाजादिवर्जमन्यत्म प्राकृत कर्तव्यम् ? त प्रत्यतवचनविहिताधारादि- ना परिसप्यानादपूर्यता परत्याद्वा सर्वमशुतमकतम मिति, परिसमा पवस्तु एडमेधीयर्यावासोऽपि सम्भवमात्रेणोपन्यस्त रति द्वायेय पक्षी, तर केनापि कारणेनाधारादीनामभायमागका प्रतिप्रमय कुदिय धध. नमिद प्रतिभाति नाधारादिभ्योऽध्यामा तिमोपसदी पुरस्ताग्नुड्या- दादन्या बुडयादन्यान्मप फुर्यादापारादणे हि मर्यष्टीना मुपम्, अतः धुयेणाघारमाधारयतीति सैन प्रतिषिद्धमतिपसमामिद न परिमण्या- ममता या गति कम् । अय या चोदकमाप्मानुयादमामिदमस्तु नन्या नपंप स्यात् अपूर्यताप ययाम्ता अमनपानास्ता रति पचनः तुममनर्यक्रमेय स्यान, सद्गुरमेकस्येशानस्य, सम्मापतिपिनुपर्भमन्यत्मय पानसम्पासित पा दशमाऽध्याय सप्तमः पादः । कर्तव्यम्, उध्यते न तावदभावागवाऽऽधारादीनामस्ति येन प्रतिप्रसवः शि- यते तस्मादपूर्वतापरमेवैतत् अमयाजानन्याजवचनं त्वनुवादमारमाया- ताभावात् मुबाघारवचनं त्वाख्यातसदाबादजस्य प्रजात्या इति च स्तु- तिसम्बन्धाद्विधायकं सद्पूर्वतरङ्गमयतीति विशेषः ।। वाम्गन कापालन इत्या स० अवश्थे पहिषः प्रतिषेधाच्छेप- दिना अपूर्यस्पायभूषस्य यि. धानाधिकरणम् । कर्म स्यात् ॥ १५ ॥ अवभृये यूयते अप्मुमन्तावाज्यभागी यनतीति तथा अपर्दिपः प्रयाजान् यति अपर्याईपावनयानो यजतीति तब किमयभृये हि:- संत चतुर्य प्रयाजं धर्हिः सज प्रथममनूयान वर्जयित्वाऽन्यत्सर्व कर्तव्यम् । उत प्रत्यवश्रुतव्यतिरिक्मन्यन्स परिसत्यानावपूर्वत्याला न कर्तव्य मि- ति सशयः, तत्राज्यभागवचनमप्यन्तागुणविधानाय नापूर्णता गमर्यात तस्मार्जिमन्यत्सर्व कर्तव्य मैच लिन्माभ्यामेवापुस्त्याने सधिष्टय अप्पु मे सोमो अनचोदिति मन्त्रप्राप्तेः प्राप्तबा उज्यभागयोरप्मुमन्ता- सान विधातमा तेनाज्यभागविध्यर्थमेव वचनमित्यपूर्वाऽवभृयः, अपर- हिंय: प्रयाज्ञान यातीत्यादियचनं हिंव्यतिरियाजविधानान :- प्रतिषेधार्चम् ॥ टोना यादित्यादि नियमाधिकरणम्। पानपपादा पृणा मू. विरोधिनामेकथुत्ता नियमः स्यादृषणम्या- र्थवत्त्वाच्छरवच्छनिता विशिष्टत्वात् ॥१६॥ पर चोदनानेकेषां प्राप्तानामक प्रत्य अयते यथा “प्रादिगे यूपो वृहत्पृष्ट ययमयः पुरोडाग" इत्यादि तर कि श्रुतस्य मादिरा. रतिदिष्टम्प पलागादेः प्रतिष्ट्रिकल्पा? अय या युतपय नियम ? इति मग विकल्पः प्रतिस्त, प्रत्यवश्वन तु न पादिग्दर्पिधायम प्राप्त. त्यात पनागादिनिरत्ययंत्येरिदोपा परिसप्या स्यात्, तस्मादनुगवमात्र शास्त्रदीपिकायाम मिति यथावोदक विकल्प, नैव पत्र प्रतावदनियता नेकद्रव्यकत्वे प्राप्त नीहिदिरादिश्रवण नियमार्यम्, एवं चोदकेनापिनियमेन खादि गदि प्राप्यमाण प्रत्यवचनेन नियम्पले नियमाच्चार्याभावात्मालाशा निति ॥ काष्टियु प्राकतद्रव्य सू सासां च गुणानामर्थवत्याद् ढयतस्य निवाधिकरणमा ग्रहणमाहत्ते स्यात् ॥ १७॥ अध्यायादावर्थलीमाढाधी वर्णित , मत्यामानस्य तु बाधकत्व सिद्धवासर्वत्र व्यवहमिदानी तु तदेव चिन्यते कि प्रत्यतश्रुतेन श्यामा कादिना प्रत्यावानाचादकप्राप्त बीहदि बाधित शक्यम् ? उतभय तुल्यबल ? मिति विकल्प समुच्चयो था? सत्र तर्जमाप्तिनिराकरणाच्द। दकेन तायद्वीझायपि प्राप्यते, न च प्राप्त शक्य केनचिधितु शास्त्र मामाययाविशेषात् तथा च नाय शीत" इति प्रत्यापि प्रतिषेध पठे चोदकमाफोन वाणेन विकल्पत इति बस्यते न तुल्यत्वानुभय शलमिति, न च सन्यपि चोदकप्राप्ताऽहत्त्वे बोझाटेग्ननुष्ठान कार्यनिमित्त हननुष्ठान तत्साधनावे सति मीहीणा को नाम निरा कुर्यात्तस्मादिकल्प समुच्चयो बा, सत्य, यदि पारमार्थिकी चोदकमाप्ति स्यात् न येव, चोदो हि यपि सर्वपदायानुरत य गगत व्यापार भापपानेय घ्यापारेष स्वागपालि पायति न प्रत्येक तथापि बीहादिक्षिये प्रत्यतवधनविरोधमालाला तातिरिक्ताहपात्येन च स्थापने, तदिदमुक्कभाष्यमाय “पटु मारणाहमिति तदिह सिद्ध". मिति सिद्वान्तायन स्थापितमित्यपः समुपस्य सूत्तर प्राप्तमपि प्रयोजना भावापानुष्ठीयत रति, न झदिएमपिनीह्मादि यो मिडे मागे ऽनु छातमित्यभिप्राय, तमात्मत्यतथुन द्रध्यदेधत चोदकपात पाते।
मामापात पा यादापस्य निय माधिकरणम्। दरामाऽध्याये सप्तमः पादः। ६०१ सू. तथा कार्यविकार प्राकृतस्याप्रतिः प्रहत्तो हि विकल्पः स्यात् । १८॥ क्वचिळूयते "ौटुम्बरो यूपी भवतीति तब किं प्राहतं नादिरं यूपद्रव्य प्रवर्तत ने ति संशये दुयोरपि सह नियोजनसम्भवादसति विरोध न युक्तो बाधः, तस्माद् द्वयोपि यूपयोः समुनयः नैवं, निरयेतो हि खादिरचोदकेन प्राप्यते निरपेचरचोदुम्बर उपदेशन समुच्चये दुयो- रपिाधः । किं च औदुम्बरवचनेन न यूपान्तरं विधीयते किं हि प्रात- स्पत्र यूपस्य पादिप्तां व्युदस्य श्रोदुम्बरमा घिधीयत इति स्पष्ट वाधः ॥ अदायसकामे दिभिरेव पामा धिकरणमा सू० वैक तो त्वनियम: स्यात्पृपदाञ्यवद् अरुणन गुणार्यत्वादुभयोय प्रदिष्ट- त्वाद् गुणयास्त्रं यदेवि स्यात् ॥ २८॥ पत्र प्रारूतानां वैकल्पिकान मन्यतमद्वैकल्पिकगुग्यान्तरनहित कात्तिवाम्य श्रयते "पया सौमारीद्रं च निर्यपैन शुक्लानां मोहीयां नरत नर्स निर्वत कृष्णानां प्रीहीणामिति तत्र संशयः किं प्रोहिय- वयोर्यिकल्पः, श्रीहिपले च गुम्फायधि? मत सर्पदा मोहय एति तर मीडियहणम्य शुसादिगुणसम्यन्धार्यत्येनाविधायकत्वाच यवानां याधः, तस्माद्विरस्प नवं, न होकेन वाक्येन पागस्य चौदाप्राप्तबीयन गुणस्य च विधानं सम्भवति, तस्मादयगुरिष्टकर्मविधानानुपविष्टा- धीहया ययान याधेन । A यायिकार रति पा.। २ पिपति पा.. . पिस्ते दम पा..
शास्त्रदीपिकायाम्
पन्चायतर या कार्यस्य नेनारुप्यपि
पञ्चावतविधानाधिकरणम ।
सू• यथाश्रुनीति चेत् ॥ २० ॥
पानीपीमीय पशा अपते पदापि चतुपत्ती यजमानः पञ्चावतंत्र
वपा कार्यति तत्र कि पञ्चावदान वायामेवात हृदयादिष्वपदेषु
मडीयत इति सरापे बपोरोन विधानाद शऽपूर्वस्य चातापूर्वभ्या भिव-
त्वान्नमसाधिकरणन्यायेना सको प्राप्ते ऽभिधीयते । “वपामुद्दिश्य चोटोत
यदि पञ्चायदानता । स्यादेवमवदाने तु पञ्चसध्याात्र चोदाते" नहि
वधामुद्दिश्य पञ्चवधिशिष्टमवदान विधीयते अवदानस्य मास्तत्वात
तो विदामोशेन पञ्चत्वमख्यारिधानादिश्यमानस्य च बवि.
शेपणासम्भवात्माहतारदानमुद्दिश्य पञ्चत्व विधीयते, क्यायहण सु
मदर्शनामिति सर्वेश पञ्चायदानम् । मनु समासकदेशमबदानमुद्विश्यक
देशान्तर पञ्चत्वम् अरब शक्य विधातुम्, अतो क्यामेवोदिश्य पञ्चम-
ज्याविशिष्टमवदानान्तर प्रास्तावदानकार्यमध्ययुमाकाशदानद्विधीयते
धपायहण चैवमर्थवनिर्यात, इतरया इवयुत्याऽनुवादो लक्षणा वा स्यात्
सत्यपि यनुयागतदयूयोरकत्वाभ्यासापूर्वभेदान्मत्रावरुणादिश्यबदमा-
पूर्वमपुतत्वात्पन्नावदानस्य नारे संस्कारो भात उच्यते एकादश
पयारपदानानि तानि बियतीति यदेतह झपदानवमिदमत्र
सिद्धान्तम्य मलयुक्तिः । वपामाविषये हि पञ्चावदाने मतित एप दिई-
विपोऽनातीति प्राप्तत्वात हरदानधचनमा म्याह, सर्वविण्ये तु
पञ्चायदाने सम्मासम्पत्तये हविषोऽपि सध्दाने प्राप्ते यदायिधान.
मपंचद्धति सफलवचनानयादरमेकम्य वपापणश्योपलवार्यत्वम-
होत, तस्मात्सर्यविषय पञ्चत्य, सल्लाप हमदानवचनादपस्तरणयि-
रवा अभिधारयिरवा धा सम्पाते, तस्मादपि पञ्चावदानम् ॥
दति पार्यमाधिमिधिरचिताया शास्त्रदीपिकाया दरामामा.
यस्पमतमः पादः॥७॥
६०४ - शास्त्रदोपिनाया वैसवाम प्रत्यक्षविशेषशास्त्र सामान्यस्यानुमानिकस्य च बाधने तमं यत- विरतमात्मानं लभते यथा शर-पद-शास्त्र कुशाहवनीययोर्न हि शर- विधिः कुशमाप्तिमपेरते सत्कार्यमाबापतत्वात, पदविधिपि ममाना- पैतानाहनीयप्राप्तिमपेचते, तेन प्रागेश कुशाहनीयप्राप्ते प्रत्यतेण विशे- पशास्त्रेण शीविहिते शरपदे पश्चात्सामान्यद्वारा लक्षणया प्रास्यमाणयोः प्राप्ति निवारयत इति युक्त घाधः। यत्र तु प्रतिषेधस्य प्राप्सपेतत्वावश्य प्रतिषेधता शास्त्रेणेव प्रतिषेध्ययोर्याणयेपजामयोमहापितृयज्ञे नया- नेषु च प्राप्तिः प्रतीतितमा, प्राप्तिश्च निदापशास्त्रकारितत्यादराक्या मिण्या कत्तुं तस्माद्विकल्प इति प्राप्त ममः । “यक्ष एव विकल्पोऽयं प्रति धे प्रमज्यते। अतस्तयरिहाराय पर्युदासाश्रयो परम्" नित्ययकृतार्थ- धिपतिपेयाः पतेऽप्यत्यनाविदामानमिथ्यात्वकल्पनादत्यन्तायुक्तो विक- ल्पदतिया लक्षणया ऽपि पर्युदामाश्रयण, न चानूयानशब्दमयन्यनजसमा- साप्तिः विभावाध्ययनात्याणिनेः, कात्यायनीयं तु या वचनानर्थश्य न्या यविरोधादनादर्सयम, तिहि पत्ति'वाश्यपरिकार्य, यएहि पनपुरूष इति एनप्या राजविशिष्ट पुरुषः स एव राजः पुरुष दति वाक्यस्यापि, विशेषस्त्येतावान हताभिधानद्वयमप्यनन्यातिप्तस्वायं मदेश घिशिष्ठ प्रतिपादयति, धाक्ये त्वानापं महसे, पया एदाय राजः पुरुष दति राजपद मृवातेपमनुभवन्पुरुप विशिष्टि, चेतायताइभेदः प्रसिप व्या. भेदात्, यदि घेतायता भेटेन ममामा याश्यनियर्सम इत्यहीत्रियेत सतो विभापावचनात् माहितीपमादिमम सेनापि धाय न निय- संत सपोपपदसमासेन कुम्भकाटिना, न गमिष्ट, तस्मादारयाऽधेय খ্রিমায় এনমিয়মনকি,মালাছুয়াহিতিফডিগ্নি- या युक्त पर्युदामायणम्, एवं ध प्रदेगानारमा पादयोरयाय वापशेषः प्रतियत्कयादापरणायतिरिक्त पिपने नपाजयतिरिकेषु पयुध पेपजामई फुपादित तर विहानायजानाशिवयस्यादविहिसयेय मिमामारिका का ।
दरमाऽध्याये ऽष्टमः पादः । ६७५ , धरणमनयाजेषु च येयजामहः, तस्मात्र विकल्पो ऽननुष्ठानमेव, सोय प्रतिनिबन्धनः प्राकृताङ्गबाधः शरैः कुशानां प्रत्याधानात स्वदिता- दिपु लवनादीनामर्थलोपार्शित धा याधो येदितव्यः । तो पशो करोतीत्यादिनिषे सू: अपूर्वे चार्थवा'द: स्यात् ॥२॥ धस्यावाटताधिकरणम् । दर्शपूर्णमासयोराज्यभागावग्नीपोमाभ्यां यजतीत्येवं विधाय श्र. यसे "तो न पशी करोति न सोम"इति किमयं प्रतिषेधः? पयुदामो था? अर्यवादाव? ति सशयः, तत्रासमस्तत्वात्मतिषेधः विकल्पभयादा पूर्ववत्प- यंदासः । ननु सोमस्योपदेशातिदेशाभ्यामान्यभागमाष्टभावाभयमप्य- | युक्तं, मत्यं, साक्षात्मामे नान्यभागी स्तः, दोलणीयादिद्वारण त्वान्यभागा- भ्यां सोमयास्ति सम्बन्धः स प्रतिषिध्यते तदनेन प्रकारेण सोमारेष दीतणीयादिषु ज्यभागप्रतिषेधः पर्युदासो थेति प्राप्ते ब्रूमः । यद्यपदे रोनातिदेशेन वान्यभागी सोमे प्राप्नुयातान्तता निषेधः स्यात्, यदि च सोमा- सोमसाधारणमान्यभागविधानमयिष्यत्ततो ऽसोम इति पर्युदासो वा कन्यः स्यात् । न त्वमस्ति न च दीक्षणीयादिपु प्रतिषेध तथा सति न मोम इत्यनेनैवाग्नीषोमीयोपि पशी प्रतिपेसिद्धस्तत एव तद्विकारेषु निरूढादिपशुयपि मायभावात्पयाविति प्रतिषेधोऽनर्थक स्यात्, सोम- शब्दस्य चैव ततणा स्यात् । न च वाजपेयस्येव यूपेनाइद्वारका सामाज्यभागसम्बन्धी निर्दिश्यते, पष्ठी हि सम्बन्धमात्रमभिधने सप्त मी त्वाधाराधेयभावमेव न चाहाङ्गत्वेनाधारायभायः सम्भवति तस्मादद्वाद्विभानिर्देशऽयं, स पाप्राप्त इति तत्प्रतिषेधपर्युदासावयुक्ती तस्मात्र पशावित्यम्यायमर्थवादी यया सोमस्य नान्यभागी, एवं पशायः पीति । अथ न पशाविति किमयं मतिषेधः पर्युदासो धा विकल्पपरिहा- राय पहुंदास बलि रिसालदगुलम अन्तरगतस्यामिशः मेगा. सदर्शपूर्णमासविषयत्वेन पश्वमगुसाधारण्याभावात्, न च पाशुक्रस्य प्राप्त . अपूयें पायादः स्थाटिति पाः ।
६०४ शास्त्रदीपिकायाम् नैव तवाम प्रत्यधिशेषशास्वं सामान्यस्यानुमानिकस्य च बाधने क्षमं यत्त- निरपेक्षमात्मान लभते यथा शर-पद-शास्त्रे कुशाहवनीययोन हि शा. विधिः कुशप्राप्तिमपेक्षते तत्कार्यमावापतत्वात, पदविधिरपि रोममाश- पतानाहनीयप्राप्तिमपेक्षते, तेन प्रागेश कुशाहवनीयमाप्त प्रत्यय विशे- पशास्त्रेण शीघ्रविहित शरपदे पश्वासामान्यद्वारा लक्षणया प्राध्यमाणयो: प्राप्ति निवारयत इति युक्तो बाधा पर प्रतिषेधस्य प्राप्यतस्वादबश्य प्रतिषेधता शास्त्रेणेव प्रतिषेध्ययोZरणयेयजामहयोर्महापिनयन अनया- नेषु च प्राप्तिः प्रतीतितव्या, प्राप्तिरच निर्दोषशास्त्रकारितत्वादशस्या मिथ्या कर्तुं तस्मादिकल्प इति प्राप्ते बमः । “यत एव विकल्पाऽयं प्रति. येधे नतज्यते । अतस्तत्वरिहाराय पर्युदासाश्रया दरम्" ॥ नित्यवच्छ्रुतयोवि. धिप्रतिषेधयोः पत्तेऽप्यत्यन्ता विदामामिण्यात्यकल्पनादयन्तायुक्ता विक- ल्पति घरं लक्षणया ऽपि पर्युदासाश्रयणं, न चाभूयाजशब्दसम्बन्धेनजसमा सापत्ति विभागाध्ययनात्याणिनेः, कात्यायनीय तु या वचनानग्य न्या याविरोधादनादर्तव्यम्, अतिहि वृत्तिवारिकार्य, य एव हि राजपुरुष दति यत्तेर राजविशिष्ट पुरुषः स सब राज्ञः पुरुष इति प्राम्यस्यापि, विशेषस्त्येतावान वृत्ताभिधानद्वयमण्यनन्यातिप्तस्वाधं सदेक विशिष्ट प्रतिपादति, वाक्ये त्वाकराप तहते, यथा सदस्य राजः पुरुष राजपद मृदातेपमनुभवन्पुरुप विशिष्टि, न चैतावतार्यभेदः प्रतिपाया. भेदात्, यदि चैतावता भेदेन समासो वास्यस्यानिवर्तक इत्यङ्गीक्रियेत ततो विभाषावधनात् माहितोपकुम्मादिसम सेनापि वाक्यं न निध- तेत तोपपद्धसमासेन कुम्भकारादिना, न चैमिष्ट, तस्मादवयाऽध्येय विभापायचमित्यन्याय्यतदानस्य,तस्मादसमासापिविकल्प परिनिही. पेया एक पर्युदासाश्रयणम्, एव च प्रदेशानारभ्य पादयोरेवार्य वास्यशेष: प्रतियत्कुर्यादापयरणयतिरिक्त पितृयजे अनयाजव्यतिरिक्तेषु यज्ञेषु । ऐयजामहे मुल नारद विधेरशान्तरयतान्तरवियत्वादहितमेव , द्वति स्ति हि समासाश्योरकाध्यमिति पा ।
दरमाऽध्याये ऽष्टमः पादः । ६७५ घरणमनयाजेषु च येयजामहः, तस्मात्र विकल्पो ऽननुष्ठानमेव, सोऽयं प्रतिनिबन्धनः प्रास्तावाधः शरैः कुशानां प्रत्यावानात् स्वदिता- दिपु लवनादीनामर्थनोपादिति धा याधो येदितव्यः । नता पा करोतीत्यादिन सू. अपूर्वे चार्थवा 'दः स्यात् ॥२॥ स्यार्पयादताधिकरणम् । दर्श पूर्णमासयोराज्यभागावग्नीपोमाभ्यां यजतीत्येवं विधाय श्र- यते "तो न पगी करोति न सोम"दति किमय प्रतिषेधः? पयंदामों वा अर्थवादोये तिसरायः, तत्रासमस्तत्वात्प्रतिषेधः विकल्पभयाट्ठा पूर्ववत्य. सुंदासः । ननु सोमस्योपदेशातिदेशाभ्यामान्यभागमाप्तभावादुभयमप्य. युक्त, मत्य, सातात्यामे नान्यभागो स्तः, दीक्षणीयादिद्वारेण त्वाज्यभागा. भ्यां सोमप्यास्ति सम्बन्धः स प्रतिषिध्यते तदनेन प्रकारेण सोमाङ्गेषु दोक्षणीयादिषु आज्यभागप्रतिषेधः पर्युदासो ति प्राप्ते वूमः । यद्यपदे- शेनातिदेशेन वान्यभागी मामे प्राप्नुयातान्तता निषेधः स्यात, यदि च सोमा- सोमसाधारणमान्यभागविधानमभविष्यत्ततो ऽसोम इति पर्युदासो वा कन्प्य: स्यात् । न त्येवमस्ति न च दीनणीयादिपु प्रतिषेध तया सति न सोम इत्यनेनेवाग्नीषोमीयपि पये प्रतिषेधमिटेस्तत एव तद्विकारेषु । निरूठादिपगुप्यपि प्रायभावात्पाविति प्रतिषेधोऽनर्यक स्यात्, सोम. शब्दस्य चैव लक्षणा स्यात् । न च वाजपेयस्यैव यूपेनाद्वारका सोमाज्यभागसम्बन्धी निर्दिश्यते, पष्ठी हि सम्बन्धमात्रमभिधत्ते सप्त मी त्वाधाराधेयभायमेव न चाहाङ्गत्वेनाधाराधेयभावः सम्भवति तस्मादद्दादिभावनिर्देशोऽय, स चापाप्त इति तत्प्रतिषेधपर्युदासाययुक्ती तस्माव पावित्यम्यायमर्यवादी यया सोमस्य माझ्यभागी, एव पशाय- पीति । अथ न पाविति किमयं प्रतिषेधः पयुंदामो वा विकल्पपरिहा- राय पर्युदास इति केचित् । तदयुक्तम् अन्तरवृत्तस्यान्यभागाविधः फेस- लदर्श पूर्णमासविषयत्वेन परस्पगुसाधारण्याभावात्, न च पाशुक्रस्य म. . अपूर्य पायाटः स्यादिति । - दयमाऽध्याये ऽष्टमः पादः । घरणमनूयाजेयु च येयजामहः, तस्मात्र विकल्पो ऽननुष्ठानमेव, सोऽय प्रतिनिबन्धनः प्राश्ताङ्गबाधः शरैः कुशाना प्रत्यावानात् स्वदिता. दिपु लवनादीनामर्थनोपादिति बेधा बायो वेदितव्यः । नता पशो करोतीत्यानिये सू. अपूर्वे चार्यया दः स्यात् ॥२॥ धस्यार्थयादताधिकरणम । दर्श पूर्णमासयोराज्यभागाधनीपोमाभ्या यजतीत्येव विधाय - यते "तो न पशौ करोति न सोम"ति किमय प्रतिषेधः पयुदामो वा? अर्थवादोयति सशयः,तबासमस्तत्वात्मतियेधः विकल्पभयाद्वा पूर्ववत्प. घुदासः । ननु सोमस्योपदेशातिदेशाभ्यामाज्यभागप्राप्यभावादुभयमण्य युक्त, मत्य, साक्षात्मामे नान्यभागी स्तः, दीक्षणीयादिद्वारण त्वान्यभागा- भ्या सोमस्यास्ति सम्यन्धः स प्रतिषिधाते तदनेन प्रकारण सोमाङ्गेप दोक्षणीयादिषु आन्यभागप्रतिषेधः पर्युदासो वेति प्राप्ते बमः । यद्यपदे- शेनातिदेशेन वाज्यभागी सामे प्राप्नुयातान्तता निषेधः स्यात, यदि च सोमा- सोमसाधारणमान्यभागविधानमविष्यत्ततो ऽसोम इति पर्युदासो पा कन्यः स्यात् । न त्वेवमस्ति न च दीक्षणीयादिपु प्रतिषेध तथा सति न सोम इत्यनेनैवाग्नीपोमीयेऽपि पशी प्रतिसिद्धेस्तत एव तद्विकारपु निष्ठादिपशुयपि प्राप्यभावात्पशाविति प्रतिषेधोऽनर्यक स्यात्, सोम- शब्दस्य चैव लक्षणा स्यात् । न च वाजपेयस्येव यूपेनागद्वारका सामाज्यभागसम्बन्धी निर्दिश्यते, पष्ठी हि सम्बन्धमात्रमभिधत्ते सप्त मी स्वाधाराधेयभायमेव न चाहानत्वेनाधाराधेयभावः सम्भवति तस्मावहाडिभानिदेयोऽय, स चाप्राप्त दति तत्प्रतिषेधपर्युदासावयुक्ती तस्माच पावित्यस्यायमर्थवादो यथा सोमस्य नाज्यभागी, एव पगाव- पीति । अथ न पशाविति किमय प्रतिषेधः पयुंदासो धा विकल्परिहा. राय पर्युदास इति केचित् । तदयुक्तम् अन्तरवृत्तस्यान्यभागाविधेः फेव- लदर्शपूर्णमासविषयत्वेन परवपशुसाधारण्याभावात्, न च पाशुकस्य प्रा. . अपूर्व पार्थवाद. यादिति पा ।
शास्त्रदीपिकायाम तिवच्छब्दस्पाय वाक्य शेण, सत्य साविधानातच्छेपत्वेन च सोम इत्य पवादो नायकल्पते, न होव सम्भवति पथा सोमस्याज्यभागष्यतिरिक्त मङ्गमैटिक कर्तव्यन्तथा पशोरपीति सोमस्यापूर्ववाष्टिकाङ्काभावात, सम्भवति त्वेव यथा समस्याज्यभागी न कर्तव्यो तथा पशारपीति, तस्मा स्मतिपेध ततश्च पशावाज्यभागयोर्विकल्प ॥ नातिरा गयाति पाशि नमित्यादि निषधस्य विकल्प मु. शिष्ट्वानु प्रतिषेधः स्यात् ।। ३ ।। रुपताधिकरण सामान्यविषये विधी बिशेषविषयानक्षपर्युदामरूपेणा विधव या क्यशेष इत्युक्तममाप्तविषयस्तु नत्र अर्थवाद इति । अथ काय प्रतिषेधो भवतीति तत उध्यने पचैकमर्थ शिष्ट्वा तद्विपय एत्र नकार श्रयते, यथा तिराने मोडथिन रहाति नातिराने दति तत्र प्रतिध पर्युदासार्थ बादासम्भादगत्या करणाकरणयोधिपत्य प्रतिषेधार्थवस्वापाकरणोऽपि फतुसिद्धिरतीति कलप्यते, विधायकवाय चानुष्टाने फलभूयस्त्वमित्युभ चारूपत्ति अनापुतिय अतिलाइने सू० न चेदन्यं प्रकल्पयेत्प्रकप्तावर्थवाद त्यानियवस्थार्थवादता स्यादानर्थक्यात्परसामयाच॥४॥ अस्येदानीमयवाद क्रियते शिष्य अपमान नियति धार्थमपहायार्थवादा भवति यन्त्र वियन्तोकवाक्यत्य तया हानि होने “तिलयधावा ब्रा जुहुपाद्रवे धुकरवागशचे 'त्युक्त्वा 'अनाति वैजतिलारच गवेधुकारचे युक्त, तत मुन पयसाऽग्निहोत्र जुहुयादिति श्रुततर सराय कि जतिलगवेधुकानामनातिवाद प्रतिरोध ? उत्त पयो होमस्पार्थवाददति,तब पूर्वण न्यायेनप्रति धावता जतिलगधंधुकास्ता चद्विस्पप्टेन सिपाययेन विहितास्तणमयमनातिवाद, प्रतिपंध, पयो विधिश्व वाक्यान्तमति प्राप्त भिधीयते यद्यपि तिलगवेधुका वि हिता स्पुस्तथापनातिवादो नैव प्रतियधाऽनयकत्व त विकल्यायन विकराम ६० दशमाऽध्याये उष्टमः पादः । हि प्रतिषेधः स चेह विकल्पः पयोविधिनैव अर्तिलगवेधुकानां सिद्ध दति व्यर्य: प्रतिषेधः, परेण च विधिनाऽस्य समस्तस्यैकार्थत्वमर्थवादतया सम्भ- वतीति न युक्तो वास्यभेदः । तस्मादनाहुतिवादस्तावर्तिलादिनिन्दा- द्वारण पयसः स्तुत्यर्थः यदा चैव नर्तिलादिविधिरपि तनिन्दाद्वारण पथमः प्रशस्ततरत्व ज्ञापयर्यवाद एव न विधिः एकवाक्यत्वसम्भये मानेकादृष्टानुबन्धिषाक्यमेवकल्पनमन्याय्य, तस्मात्पयोमात्र विधीयते अन्यस्तु सार्थवादः ॥ यम्बकादाभिधारणान भिशाणादीनामयादताध सू० पूर्वेश्च तुल्यकालत्वात् ॥ ५ ॥ करणम्। धाने श्रूयते होतव्यनिहोजेन होतयमिति मीमासन्ते अश्वघा. दिनः “यमजुधा जुहुयादयघापूर्वमाहुतीर्जुहुयात् यत्र जुहुयादग्निःपराभ सूप्पोमेष होतव्यमग्निहोत्र"मिति तथा चातुर्मास्येपु त्र्यम्बकानधिसत्य अध ते "अभिघायो नाभिधाया"इति मीमांसन्ते “यभिधारयेतटुद्रायास्य पग- नभिदध्यासनाभिधारयेव स्नायास्ये पगूनभिदध्यादा नल्याहुभिधायी सयेति सत्र संशय. कि होमाभिधारणयार्यिकल्पः उतानुष्ठानमेवेति तन होमाभिधारणयपिंधेयत्वमविवादमतो होतथ्यमभिधार्या इति च विषय मेव न अर्तिलगायदन्यार्यम्, एव च न होतय नाभिधार्या दति च प्रतिपे धार्यमेव भवति न मीमासाविशेषण, नोकपताधम्बिनी मीमांसा सम्भ यतीति, तस्मादातमिति विधेने हातमिति च निधाद्विकल्पः, मानव विझल्पे अन्यतापपरियहाय प्रयोगदशाया मीमांसा भवतीति तदभिप्रा. येणाऽनुवाद। मीमामा-शब्दः अन्ते तूष्णी हातमिति तूणीभाषगुणवि धानार्यवचनम्, अपि च रुद्रायास्प पगूनभिदधादित्यभिधारणनिन्दाकयन तद्विधः शेयो भवेत, तस्माविषधरोष एवायमन्ते त्यभिधाय रति यचन. मनुवाद रति प्राप्ते यूमः सत्यं, होमाभिधारणे विधेये तथाऽप्युपमे प्रयाण न विध्यर्यमुभयोरपि होमाहोमयोर्मामांसासंघन्धायगमादन्ते स्वनन्यपर अषण विध्य तदर्थयाशयं निन्दापि च प्रशस्ततस्त्यनापनार्थय, पथमि- , ६०८ शास्त्रदीपिकायाम दभिधारण प्रशस्त यत्सन्तमपि दोषमनादृत्य कर्तव्यमिति, तस्मात्र वि. कल्यो नियते एव होमाभिधारणे ॥ श्राधाने उण्याटस्य विकल्पताधिकरणमा सू० उपवादश्च तहत ॥ ६॥ अग्न्याधेपे वारवन्त्यादिसामगान विधाय श्रूयते "न ब्रह्मा सामा नि गायेदिति तत्र संशयः किमय प्रतिषेधो नित्य सामगान? मुत प्रति धार्थमेवेद विकल्पः सामगानस्येति तब ब्रह्मणो गानप्राप्यभावादनुवार दोऽय निषेधस्तेन नित्य गान, नैवम् अनुवादमात्रस्यानर्थकत्वात्, तस्मादा- ननिषेधोऽय ब्रह्म-शब्दस्तु ब्रह्मणपरोऽनुवादः ॥ दीक्षितस्य दानहोमपाकप्रतिषेधे- दीक्षितान ददातोन्या दिनिधास्य पदासताधि सू० ऽविशेषात सर्वदान होमपाकानि घेध स्यात् ॥ ७ ॥ जोतिप्टोमे श्रूयते "दीतितो न ददाति न जुहोति न पचती"ति तब विचार: किमय सर्वपामेव पुरुषार्थाना प्रत्यर्थाना चोपदिष्टाना. मतिदिष्टाना च प्रतिवेधः ? उतातिदिष्ठाना पुरुषार्थाना च? अथ वा पुरु- पार्थानामेवानिहोगदीना? मिति, ताविरोधात्सवेगम आहत्य विहि- तानातु यहेर्नुहोतीत्यादीना बलवत्त्वात्तदुर्नप्रातिशिकाना चतुरसतहो. मादीनामग्निहोत्रादीनाच घाध रति प्राप्त बमः विकल्पप्रसङ्गात नात्य प्रतिषेधः, तस्मात्पुरुषार्थानामेव, तत्रापि प्रतिषेधपते विकल्पदोप: स्या देव, तस्मात्पदामोदग्निहोचादिविधेः शेयोऽयमदीतितो ऽग्निहोनादि कुर्यादिति न त्वेतयुक्तमविहितत्यादग्निहोत्रादिषधः, तस्मात्प्रतिषेध एवाप, न च विकल्पप्रतिरकाOभाषात, याभावपि विधिप्रतियो पुरुषा। क्रत्वों का भविष्यता ततो विजयिष्येयाता पुरुषार्थतया तु १ भविष्यतामिति अर्थपुस्तकसाधारणपि पाठी ने समीचीन भूमरमर धारणीपमा दरामाऽध्याये ऽष्टम. पाद । ६०१ विहितानामग्निहोत्रादीना ऋतुमध्योऽपि प्राप्ताना प्रतिध त्वर्यतया क्रियते स्व्युपगमादिप्रतिषेधवदतः तुमनुतिष्ठताऽवश्य वर्जनीयान्यग्नि- होवादीनि भवन्तीति नास्ति विकल्पप्रसङ्गः । यदा व प्रतिषेधपतेऽप्यधि- कल्पस्तदा श्रुत्यर्थलिप्प्या प्रकरणाजिकृचया च प्रतिषेधत्वमेव न्याय्य, पर्युदासपते हि न गददीतितराब्दावुभावपि दीक्षितव्यतिरिक्तरुपलव- णाया स्याता तस्मात्प्रतिषेधः, तथापि विकल्पाभावात्फलतः पर्युदासत्व भवतीति मत्वा मूत्रभाष्यकाराभ्या पर्युदासत्वमुक्त, यदि च पर्युदासः स्यात्ततो वर त्वयानामेव होमादीना पर्युदासः यद्यपि प्रत्यक्षेण वि शेषरूपेण घोपादिष्टाना यहेर्नुहोत्यादुम्बया जुहोतीत्येवमादीनामशक्यः पर्युदासः तथाऽपि सामान्यतोऽतिदेशेन प्राप्यमाणाना चतुरवत्तहोमनारि प्ठहोमानामायवरणवत्पर्युदास: स्यात् । ननु ते दीवितस्पेव विधीयन्त इति कय तेषु दीक्षितस्य पर्युदासा विधीयते, नैव न दीक्षित-शब्देन सह मतः पर्युदासत्वमदीदित इति कय तर्हि ददात्यादिराद्धः दीतिती दानहोमपाकव्यतिरिक्तानि प्राकृतान्पदानि फुर्यादिति, श्यमतिदेशपर्यु- दासेन प्रकरणगतानामेव प्रापणीयादिविधीना दोतरफालभाधिना रोपोभवचय पर्युदासी नासनिहिताग्निहोत्रादिशेषतामवलम्बने, तस्मा. ल्लतणापरिहाराय पर्युदासपत परित्यज्य श्रुभ्यर्थनृष्णया प्रतिषेधत्वमेधा होष्ठत्य क्रत्वप्रतिषेधे विकल्पप्रसङ्गात्पुरुषार्यानामेव प्रतिषेध प्रत्य तया विधीयत इत्येतदेव समञ्जसम् ।। सू. वमहामाभिरानी यस्य बाधाधिकरणमा अविशेषेण यच्छास्त्रमन्याप्यत्वा- डिकल्पस्य मत्संदिग्धमाराहिशेष. शिष्टं म्यात् ॥ ८॥ नमसह परिसमाप्याधुना प्राप्तबाधप्रसङ्गात्सामान्यविशेषबाध चिन्तयति "यदाहवनीये नुहोती ति सामान्यविहितस्याहवनीयस्य “पदे अहोति धर्मनि जुहोति गाईपत्ये पत्रांसयाजान जुहोतीति विपति- ६८० शास्त्रदीपिकायाम हितः पदादिभिः कि विकल्या? 5 बाधीत संदेहा, यदि सामान्य. विशेषयोस्तुल्यबलव ततो विकल्पः, विशेषबलीयस्त्वे तु बाधः । तत्र "सामान्यस्यापि लब्धत्वात्मत्यतेण विशेषयत् । नास्ति लिङ्गादिवढाधो नायि बाधाऽतिदेवत्" । लिङ्गादिकल्पकस्य हि शास्त्रस्य शीघ्रशास्त्रण कल्पनानिरोधामुको बाधः, तयाऽतिदेशस्यानुमानिकत्वात्मत्यक्षेण शरा- दिशास्त्रेण विरोधे सति तद्विपय परिहत्य विषयान्तरपरिकल्पनायुक्त कुशाना बाधः सामान्यशास्त्र तु मृत प्रत्यतश्रुत च विशेषशास्वदिति तुल्यबलस्वादिकल्प एव युक्त इति प्राप्ते बमः “प्राप्तिः सामाशिष्टस्य विशेष लक्षणावशात् । श्रुत्या विशेषशिष्टस्य तस्मादस्ति बलाबलम्"। पली- सयाजादिषु होमविशेषेषु होमसामान्ये श्रुतस्याहवनीयस्य लवणया प्राप्तिः गार्हपत्यादि तु श्रुत्यैव होमविये विधीयते । तेनास्मिन्विशेषे श्रुत्या शोधप्राप्त गाईपत्यादिक लक्षणया मन्थरमाप्तमाहबमोय निरुण- द्वीति वाध ॥ मादिषु साप्तदश्यति । सू अग्रकरणे तु यच्छास्त्रं विशेषे श्रूय- धोकाशेषताधिकरणमा मापामविकृतमाधभागवत्याक्रम. निषेधार्थम् ॥८॥ ? सप्तदश सामिधेनीरनुपादित्यनारभ्य विहित साप्तदश्य श्रुतम- कृती पाञ्चदश्येन बाधित विनत्यमिति स्थित, वितिष्वपि कासुचित्य शुमिप्रविन्दावरकल्पादिशु प्रकरणे साप्तदश्य श्रुत, तदिद प्राकरणिक सप्तदशामिधेनीवचन किमाज्यभागविधिवदपूर्वतापर? मुसोपसहारार्थ ? मिति सन्देहे "कृप्तोपकारा: प्रष्ट तो सामिन्यो यतस्ततः नाभिरेव नि- राकाहा नन्ति मारतान्वयम् ॥ साप्तदश्य स्वनारभ्यघाटमास्तमनदया। सानिधेन्यस्तु चोदान्ते ताभिश्चापूर्णता स्फुटा॥ भयेदेवमपर्यत्व मामिधनी. विधिर्यदि। साप्तदश्यविधिस्त्येष तस्मानापूर्वता भवेत् ॥ साप्तदश्यविधा किमित्यपूर्वता न भति तस्य मामिधेनीभिः सम्बन्धस्तामा ३ चोदक दशमाऽध्याये ऽष्टम पाद । दम प्राप्तेन चोदकलापः सम्भर्घात, चोदालोप चापूर्वस्वमिति न साप्तदश्य- विधावपूर्वत्वम् । किं चसाप्तदश्य सनारभ्य वादेन सामिधेनीसम्बन्धितया श्रुत यावत्तगुलेन प्रत्यङ्गता नैव कल्पयति तावत्माकरणिचनरध्वरक- ल्पादिसम्बन्धे कृते तीणाऽर्थापत्तिन कर्मान्तरसम्बन्ध कल्पति, तेन साप्तदश्योपसहारार्यानि प्राकरणिकानि वचनानीति नापूर्वत्वम् । पचिध्य स्वाहा इत्यादि यिधिना अर्वािहतस्वादाका रेषु पदानेषु स्याहाकारविधा नाधिकरण सू० मन्वेषवाक्यशेषत्वं गुणोपदेशा- त्स्यात् ॥१०॥ अनारभ्य श्रयसे स्वाहाकारण या वयकारण या देवेभ्यो हविः प्रदी. यत इति के चिहोमेमु पुनः स्वाहाकार: पटाते पृथिध्यै स्वाहाऽन्त- रिताय स्वाहेति तदिदमनारभ्य घादमाप्तस्य स्वाहाकारस्य घिरोयेषु पुनः श्रवण साप्तदश्यवदुपसहारार्थमिति मन्यानस्योत्तरं पृथिव्यादिशब्दास्ता- वन्मान्त्रवणिकवताविधानाधाः स्वाहाकारपाठस्तु धयङ्कारयैकल्पिकावे- नानियतप्राप्तस्य स्वाहाकारस्य नियमार्या नोपसहारायः, तस्माहामा. न्तरवपि नास्ति स्वाहाकारस्य बाधः । मान्यतिमाह्यस्य विकता सू० अग्न्यतिग्रायम्य विचनावुपदे- पु-देशाधिकरणम्। शादपत्ति: स्यात् ॥ ११॥ अनिरनारभ्यवादविहितः । वाश्येन प्रष्टता विकृतिपु घ कामु. चिद्धिनियुज्यते, प्रभातग्निमग्निष्टोमैनानुपति तमुक्येन तमतिरात्रेण त निराणेत्येवमाद्वादशराबादनुशान्त, सोऽयमग्नियामु विति' वा. क्येन नोपदिष्टो यथा योगिषु धानपेये च त चिोदकमासा कर्तव्यो नति सरायः तथाऽतिपाहानामयहाः प्रकृती श्रुताः वितिष्यपि कामु. चिदुपदिष्टाः उक्ष्ये रडीयात्पृष्टी रडीयाद्विन्जिति प्रयहीलच्या इति ६८२ शास्वदीपिकायाम् तेऽपि विश्त्यन्तरेषु माझा नेति संशयः, तत्र “चोदनान्यतिपाहा विष्टता न प्रविश्यते । कामुचिकवणं तस्य तथा, हि स्यादनम् । तस्मात्तदर्थव स्वाय प्रदेशोनेति कल्प्यतेतिन यत्रोपदेशोऽस्थतवान्यजन शिया । उच्यते अान्तरघदस्यापि प्राप्तिश्चादकतो ध्रुवा ! चोदकार्यस्य मानत्वात्मासु. चिछयणं पुनः ॥ सामान्यविधसिध्यर्थ नातिदेशं निवारयेत् । कोऽर्थः सा. मानविधये चेद्गुणकामप्रवर्तनम् ॥ यासु विश्व विधीयते तामु प्रष्टता च समानं विधानं भवति विकृत्यन्तरेषु तु चोटकता प्राप्तिरिति न प्रतितुल्यं विधान समानविधानत्वं च प्रयोजनमान्याश्रितानां गुणकामानां पेनचितं चिन्वीत स्वर्गकाम इत्यादीनान्तास्वपि विति' प्रवृत्तिः, गुणकामा हि प्रष्टतमग्निमा वन्ति प्रकृतश्चाग्निः प्रकृतिवितिसाधारणभूत इति तथा- भूतस्याश्रयत्वादितिवपि गुणकामात्तिः, यामु तु विधिनास्ति तासु तु मगुणकामाः प्रवर्तन नितिर्वा कर्मभेदादिति न्यायात, तदेव गुण का- मप्रकृयपि हतियु कासुचिन्नवामिति न तद्बुलेनातिदेशाभावः शम्यते कल्पितुं तस्मादस्त्यतिदेशः । अत्र केचिदाहः अनाध्याधीतोऽग्निः पाकर पिकोनार्वेदिविरोधामस्तो न लभते निवेशम्। अमातश्च न विकृतिप्व तिदिश्यते तनोपदेशेनैवास्य विकृतिषु प्राप्तिरित्यनुपदेशतः पोशिबान- ययोनग्निश्वेतव्य दति, तदयुक्तम् अग्निष्टोमवाश्येन प्रस्तावपि विधा. जात न विष्टायग्निष्टोमाभिप्रायं तदविष्यति पती प्राकरणिकोत्तरवे; दिविरोधात न प्रकरणेन वाक्यसकोदो युतः । किं च प्रस्तावामिष्टाम- स्वमनन्यापेतं विक्षतीनां त्वतिदेशापेक्षमिति प्रतिवनिनाभिधीयते । न धान साम्सदश्यन्यायः, साप्तदश्यस्य हि सामिधेनीमारसम्बन्धी वाक्ये- भावगम्यते क्रतुसम्बन्धः कल्पयितव्यः, पाञ्चदरयस्य तु पारणेन सम्बन्धः कृप्त पति युक्तं धलाबलम् । अनिष्टोमशब्दस्तु तुमेवाभिधत्त इति तत्स- बन्यो याम्पत रतिनपकरणेन प्राधाति, तस्मादस्ति प्रस्तान- रिति घितिवपत्तिदिश्यते तत्र माया सारस्वतेषु च मनेष्वशश्य- त्यात कामग्निर्न चीयता पोशिवाजपेययोस्तु चेतमः ५.
६३ दशमाऽध्याये ऽष्टम. पादः । सू० उत्पत्तितादाचतुरवत्तं प्रधानस्य उपम्तरणाभिधा. रणाभ्यां महेव चतुर होमसंयोगादधिकमाज्यमतुल्य- यदानाधिकरणम् । त्व.लोकवदुपपत्तेर्गुणभूतत्वात् ॥ १२॥ दर्शपूर्णमासयो “रुपस्तृणाति दिर्हविषो ऽवयति अभिघारयती"ति विधाय श्रयते चतुरवत्तं जुहोतीति तत्र संशयः किं चतुरबत्तहामे हविष एव चतुरवदानमुपस्मरणाभिधारणे त्यधिके टावदानं च पता. न्तरम् ? उतोपस्तरणाभिधारणाभ्यां सह चतुरवत्तं हविपो नित्यं द्विरवाव- दान? मिति, तत्र द्वितीयासंयोगाच्चतुःखण्डनसंस्कृतम् । होतव्यं हविष- स्मादातव्यात्खण्डन चतुः" ॥ चतुरवतमिति द्वितीयानिर्देशाडोतव्यमेव चतुरवत्तं कर्तव्यं हविरच होतयं नान्यं तस्माधिप एव चतुरखदानम् उपस्तरणाभिधारणं त्वधिकं, न च तेनाधिकेन होमे चतुरवत्तविघात: तस्याहोतव्यत्वात्, टावदानं चतुरवदानयोर्विकल्प दति प्राप्ते ब्रूमः "चतुःसंख्यावदानस्या होमात चोदाते यदि । तत एवं भवेत्सा तु प्राप्तानुकीयते ॥ चतुरवतं नुहोतीति नान चतुःसंख्याविशिष्टमवदान. होमानुशादेन विधीयते, होमस्याग्नेयादिवाचर्यरप्राप्तत्वेनानुवादासंभ- धात् न चतुरधविशिष्ठहोमविधिौरवात्, न चहितस्याङ्गस्व- मतो न चतु:सख्याहामाङ्ग । का ई वचनव्यक्तिः? यच्चतुरवतमित्युप- स्तरणदिवाक्यकल्पितचतुरवत्तानुवादेन तत्सस्कारतया जुहोतिना त्या- गदेवतोदेशाधुम्पत्तिवाक्यसिद्धावनदा प्रपो विधीयते उपसरणाभि- धारणाभ्यां च सह चतुरबत्तं प्राप्तमिति यथाप्राप्तानुवादात सदेवापस्त- रणाभिधारणाभ्या चतुरवत्तं यदापि होमाइतया चतुरवतविधिः तथा- प्यवत्तमात्र विधीयते न चतु संख्या वाक्यान्तरप्राप्तानुवादत्वेनापि सम्भ- धतो विधाने गौरवापत्तेः । यद्यपि संख्या होमाङ्गतया विधीयते तथाऽपि साधनमात्रपरिच्छेदेनाइत्वोपपत्तेरान्यस्यापि च सस्कारद्वारण होमसा. धनस्वादुपस्तरणाभिधारणाभ्यां चतुरवत्तमित्याश्रीयते । एवं च हावदानस्य पातिको बाधो न कल्पिता भर्धात ॥ यथा शास्त्रदीपिकायाम उपागुरागपि धतुरवत्त सावश्यकताधिकरणम्। सू० साप्नदश्यवन्नियम्येत ॥ १३॥ एत्त्वा चिन्तयं यदा चतु संख्या होमागतया विधीयते तदा किमान्यद्रव्यके उपांशुयाजे चतुरखदानं कर्तव्य नेति संशये चतुरवात विहित कयं सम्पादनीमियातायामुपस्ताणादिप्रकारविधानात्तस्य च केवलसावाप्योषविषयत्वात्तत्रैव चतुरपदानमुपहियते, साप्तदश्यप दिति प्राप्ते उच्यते धतुरवत्तमविशेषविहितं सर्वहामाङ्ग, न च तकेए- त्योपस्सरणादिविधिः हविःसस्कारार्थतया तूपस्तरयाभिधारा चिहितो ताभ्यामेध तु साचाप्योषधयोश्चतुरवत्तसम्पत्तने रविपश्यतुरषदीयते অবামা বিন সুন নয়: মায়ায় एव चतुरबदान परमार्यतस्तु नार चतुःसंख्या विधीयते अन्यपरे धान्ये ऽनुवादत्वेनापि सम्भवन्त्यां विधानस्यान्यज्यत्यात प्रवत्तानुवादेन होम विधिन होमाहतया विविधिः उपांशुपाजाये चहीतं जुहोतीति वाश्याच्चतुरहीतविधिः न चतुरवत्तवाक्यास् । सू. पुरोडाशाभ्यामित्यधिकनानां पु. संपूर्णमासयोगन्द्रा- नयारनुपावताधिकरणम्। रोडाशयोरुपदेशनच्छनित्वाई- प्रसस्तोमवन् । १४॥ दशंपर्णमामयोः श्रूयते पुरोधाणाभ्यामेयासोमयाजिनं यायेगा. घेतायानेपश्चन्द्राग्नरव मावाणे न तु मामाजमिति तत्र पुरोडागा भ्यामेध सोमयाजिनमितिकिमयं विधिः यतानुपादारति संशयः विधिस्य वयस्य: पता: अधिरतापवेश रत्येक मातापिपरित्ययः माजन. विधिरित्यन्यतः, कालोपदेश रत्यपरः पानियस्यानुयादः ऐनाम्नस्य पोर्णमास्यां विधिरित्यया माधयारिधिः अनुशवस्मानपाल, तरा धिकृतविधिः पुरोहाणाभ्यामेव भामयानप्रियते न माघायेति, प्रसेर वाशापयादि महिपा।
पयि सावद्विधिन उपाधुयागस्य प्ररूतदय মনিমাখিয়ে | विपरिणामलधविधिसामर्थ्य मयंस्मै वा एतदि ति वचनमेव विद्यते | देवता भवति तस्माद्देवतापत्तोऽययमुपाशुयाधिधि प्रकरणवशावर्श यिदारसमानतुझात्वाच्च काविचारोऽपि सहेव तेन क्रियते तदयमत्र शास्वतीपिकायाम एताजाय गृहाते पदधुवायामाध्यमित्यस्य वै-शब्दोपडप्य वर्तमानाप देशप्तरूपस्य विधिनामयाभावादिति प्राप्त बम स्यात्तथाऽप्यमयुक्तोत्पत्र धौवमान्य प्रयोजनमपेक्षमाणमश्रुतद्रव्यरेषु प्रश्तेषु पागेषु द्रव्याकाहियु निविशते किमुत यदा विस्पष्ट सादयं चतुर्थीसंयुक्त सस्मात् धौवाज्यमस्य द्रव्यम् ॥ सू० तहच्च देवतायां स्यात् । १६ ॥ उपाण्यागस्यैव देवताया मन्देह किमर्थमायाप्ता या काविनि यमेन स्यात उतान्ति कश्चिनियम दति तत्र विष्णुरुपाशु यष्टव्या जा मित्यायेत्पादेयवादत्वादन्यस्य च देवताविप्रदर्शन नियम माविहिता पूर्णमासतन्गताभिरकवाक्यता यातीति नानियम ॥ उपायुमागस्य विषगादि दयसाकस्यपोशमासीकतथ्य सू० धादा स्यात्प्रजापति ॥ १७ ॥ सान्त्रिप्रया देवता दति स्थिते का तासमिति चिन्त्यते देवता विचार कि प्रजापतिदेवता? उताग्नि ? उत विष्णु ? एमावास्याया थापा पाज ? कि चोभपयो पर्वणोर्धिष्णु मनापति रानीयोमा ध थ्यस्थित विभाण्या देवता ? यदाऽमावास्याया सदा विष्णु पोर्णमास्यान्तु प्रजा पतिरानीपोमो घेति । पथवा पोर्णमास्यामेवोपालमानो थिएवाना निसा देवतासव वित्पन्न मिति प्रजापति सम्पते स हि किसिमपन्य पने नियत उपाय तस्वि स्ययाधिकरणाम दशमाध्याये ऽष्टमः पादः । यत इति वचनानुपांशुधमा यागोऽपि चायं सहमति प्राजापत्यत्याध्यय सानं न प्रनापतिरुपांशुधा तूष्णोंभावस्तस्य धर्मः “प्रजापति मनसा- ध्यार्योद"ति विधेः तदर्थवादस्त्वयं यत्किञ्चित्याज्ञापयमिति, तस्मात्स. प्रतिपत्त्यभावाव प्रजापति: मुख्यत्वावाग्निः स्यात्सोऽपि न, विष्णुस्तु मन्त्र वात्स्याह भाग्नेयेन्द्राग्नयाच्यानुवास्यायुगलयोर्मध्ये वेणावं याज्यानुयुग- लमानातं यागश्चायं पुरोडाराद्वयमध्ये विहित इति स्यानमामान्याद्वैष्णव- मन्त्रद्वयमस्याहं भवद्विष्णु देवतां परिकल्पात, आग्नेयेन्द्राग्नमध्यवर्ति- त्वान्न मन्त्रयोरमायास्याकालत्वावगमादविशेषविहितोऽपि यागी मन्त्र. वसादमावास्याकाल दति निश्चीयते सत्यं, मान्वर्णिकी देवता न तु विष्णुरेव मन्तवशादेव तु निस्रोऽपि देवताव्यवस्थितविकन्पन स्युरुभयोरच पर्वणोरूपाशुयाज: स्यात, तया हि मामि वा एनटानस्य क्रियते यदन्याची पुरोहाशानुपांशुयाजनमन्तरा यजत्यज्ञामित्वायत्यविशेषेण पुरोडाशद्वयोप- लतिते काले विधानादुभयोश्चपर्वणाः युरोडागद्वयसम्भवादुभयत्रापाशु. याजः स्यात् । नन्त्रमावास्यायां नामितादोपः पातिकः सोमयाजिनः ऐन्द्रा ग्नाभावातुल्य पौर्णमास्यामपि पातिमत्वम् । असोमयासिनोऽग्नीषोमीया- भावात, तस्मात्पातिकणव जामित्वोपनयनोभयवार्यवाद इत्युभयबाप्पां- शुयाज: स्यात् तत्र तावद् व्रनामेनीपोमावाज्यम्यैव ना दुपांशुपौर्णमास्यां यवित्यनेन वचनेन पार्णमासी कालर्तिनोनीयाम देवताविधानान्मन्त्र- वाच स्यातामग्नीयामा प्रजापतिश्च मन्तवात्स्यात् आग्नेयाग्नीषोमीय- याझ्यानुवाक्यामध्ये तेत्तिरीयाणां प्रालापत्ययान्यानुवाक्याम्दानात् विष्णुस्तु पनि न्यायेनामावास्याया स्यादिति प्राप्त मः "धिपण्याटमा देवताः सत्यं मन्त्रवाद्विकल्पतः। न तु कालट्ठये यागः पार्णमास्यान्तु बाम्यतः॥ उ. पांरपार्णमास्या यज्ञचित्यनेन प्रत्यतबचनेन पौर्णमासीविधानापार्णमास्या- मेन स्यात काविधान झेतत् न देवताविधानं मन्त्रवादेव देवतानां लश्यत्वात् पौर्णमासीकाल शिष्टयागानुवादेन च देवताविधी विशि- प्टानुवाददायापत्तेः, तस्मादुपाशुयाजानुवादेन कालविधानमतत, अनी- पोमपहणं तु मान्त्रर्णिकीनां देवतानामुपततणार्थ । ये त्वारलायनाः दशमााधाये ऽष्टमः पादः । ६८७ यत इति वचनाटुपाशुधमा यागोऽपि चाय तद्धर्मति प्राजापत्यत्वाधव- सान न प्रजापतिरुपाशुधा तूष्णीभावस्तस्य धर्मः “प्रजापति मनप्ता धार्योद"ति विधेः तदर्थवादस्त्वय यत्किञ्चित्याज्ञापयामिति, तस्मात्स. मप्रतिपत्त्यभावाव प्रजापतिः मुख्यत्वाग्भिः स्यात्सोऽपि न, विष्णुस्तु मन्त्र- वात्स्यात् आग्नेयेन्द्राग्नयाज्यानुयाक्यायुगतयोर्मध्ये वैष्ाय याज्यानुयुग लमाबात यागरचाय पुरोडाशद्वयमध्ये विहित इति स्यानमामान्याद्वैष्णव- मन्वयमस्याइ भवद्विष्णा देवता परिकल्पर्यात, मानेयेन्द्रानमध्यवर्ति- त्वाच्च मन्त्रयोरमावास्याकालत्वावगमाविशेषविहितोऽपि यागा मन्त्र- वशादमावास्याकाल इति निश्चीयते सन्य, मान्वर्णिकी देवता न तु विष्णुरेव मन्त्रवशादेव तु तिमोऽपि देवता व्यवस्थितविकल्पेन स्युरुभयोश्च पर्वणारुपाशुयान: स्यात्, तथा हिनामि वा मतदानस्य नियते यदन्याची पुरोडाशानुपायाजनमन्तरा यजत्यज्ञामित्वायेत्यविशेषेण पुरोडाशयोप- तिते काले विधानादुभयोश्चपर्वणो. पुरोडागडयसम्भवादुभयत्रापागु- याज. स्यात् । नन्वमावास्याया नामितादोपःपातिक सामाजिनः ऐन्द्रा ग्नाभावातुल्य पार्णमास्यापि पातिमत्वम् । असोमयाजिनोऽग्नीपोमीया- भावात, तस्मात्याक्षिणैव लामित्वोपनयनोभयत्रार्थवाद इत्युभयत्राप्यपा- शुयानः स्यात् तत्र तावद् वनामोनीपोमावान्यम्यैव ना वुपाशुपार्णमास्या पवित्यनेन वचनेन पौर्णमासी मालवर्तिनोग्नीषोम देवताविधानान्मन्त्र- वर्याच्च स्यातामानीपोमा प्रजापतिश्च मन्तवात्स्यात् आग्नेयाग्नीषोमीय- यान्यानुवाश्यामध्यतैत्तिरीयाणा प्राजापत्ययाज्यानुवाश्यावानात् विष्णुस्तु पूतिन न्यायेनामावास्याया स्यादिति प्राप्त बमः “विपणाझा देवता. सत्य मन्त्रवादिकल्पतः। नतु कालद्वये याग: पार्णमास्यान्तु वास्यत."। उ- पार पौर्णमास्या यनित्यनेन प्रत्यक्षबचनेन पौर्णमासीविधानापार्णमास्या- मेव स्यात् काविधान ह्येतत् न देवताविधान मन्त्रवोदेव देवताना लब्धत्वात् पौर्णमासीकात वशिष्टयागानुवादेन च देवताधियो विशि प्टानुवाददोषापत्तः, तस्माटुपायाजानुवादेन कालविधानमेतत्, अग्नी- योग्यहण तु मान्वर्णिकोना देवतानामुपलक्षणार्थ । ये स्वासलायनाः , शास्त्रदीपिकायाम कालविधिमनिन्छनः पर्वद्रुयेऽप्युपांशुयाजमाहुः ते कमिध त्रयोदशामा- धास्यायामिति लिई समर्थपेरन, कालविध्यभावे च वर्णमासीवाज्ये. भानुवादसम्भवात् पूर्णमास-शब्देनापि न फले विनियुज्यतेति प्राधान्य- मुपायाजस्य न स्यात्, आत्यभागादिवङ्गता स्यादित्यास्ता सायत तस्मात्पर्णमासीकालम्य वानिकत्वात्मधानानुवर्तित्वाच्च देवनानी सिसणामपि तत्रैव विकाल्पः । कपुरोडाशायामप्युपांशु. सू. हिपुरोजशायां स्यादन्तरालार्थ- थानाधिकाखमा खाना १८॥ पायोमास्यामेवोपांशुपाज इति स्थिते चिन्त्यते किं द्विपुरोडाशया. मेव स्यात्, ? उतैकपुराष्ट्रवाशायामपी तितकपुरोडाशायामन्तरालगुणा- लाभेन धैगुण्यात् द्विपुरोहाशायामेव स्यात्, सिद्धान्तकदेशी त्याह यागस्या- विशेषेण श्रवणाभयत्रानुष्ठान, गुणस्तु यदाद्विपुरोडाशा सदा भविष्यतीति नदयुक्त विधीयमान एव यागोऽन्तरालकालगुणविशिष्टो विधीयते अनुपदि. যাবাসনালয়, নন অন্যান্য বিঘিনিন বিঘি না- स्तीत्यकर्तव्यएवेति प्राप्ते विधीयते "स्यादेवमन्तरालस्य गुणत्वेन विधि यदि । कालो विधीयते, त्यत्र पुरोद्धारोपलशित: अन्यााभ्यां हि पुरोहा. शाभ्यामुपतिते काले कर्म विधीयते योऽयम्परोडाशयामध्यकालम्सापा- शुमाज इति सर्वत्र चोपलवाणापायपि उपलक्षणीयमतिष्ठते शोला- यामागन्तमित्यादौ तेन कमाभूतस्य कालस्येमपुरोड़ाशायमपि लाभा- तत्राप्युपायाजा न बाधितव्यः, तदेव लुप्ता, यदपि च निषिद्ध विक. लिपु । सया प्रत्याबात त्रिविमिह बाध्य व्यवमितम् । अतस्त्वन्यस्याभ्यु. च्चविधिरियघ मुदिता प्रयोगयत्नायास्त्यात उपरि चिन्ता प्रकुरुते । इति श्रीपार्थसार्शमियरतो शास्वदीपिकायाममः पादः समर. प्रिमिता, दशमोजमापश्च समाप्तः । ५ दिपेशामायां स्वादलार्यत्वादिति पायान्तरम ।
एकादशाध्यायस्य प्रथमः पादः। ६८९ अथ एकादशाध्यायस्य प्रथमः पाद आरभ्यते । चानेपाढोनां ममुदिनानां सू० प्रयोजनाभिसंवन्धात्पथक् सता तन्त्रणा स्यगंकलकत्याधिक ततः स्यादैककम्यमेकशब्दाभि- संयोगात् ॥ १॥ दशमेऽध्याये वाधाभ्युचर्याचन्तया वितिष्वङ्गपरिमाण चिन्ति- तम्, अतिदेविचारश्च सप्तमादिभिदंगमपर्यन्तः समाप्तः । संप्रत्युप- देशतिदेशसाधारण्येन प्रयोगपरिमाणं परिमाणप्रसादकादशे तन्त्रावा-, पचिन्ता चिन्त्यते, उपदिष्टातिदिष्टपदार्ययसावधारणाधीन प्रयोग- यत्ताऽवधारणमिति तदुत्तरकालमारम्भः, तदिकिमयोगवचनचोदितानाम एकफलानां संहत्यकारिणां बहूनां कर्मणां साधारणाङ्गभानामहानुष्ठानं किं तत्रेण भवत्युतावृत्त्येति चिन्ता लतणार्थः, प्रथमं तावदुपोद्घातत्वेन संहत्यकारित्वं प्रतिपादाते, यदि लाग्नेयादयः पडपि परस्परानपेताः स्वगं साधयेयुस्ततस्तेषां कामिनः कर्त्तव्यत्वेन युगपटुपस्यानाभावात्स्य- क्पथगेव स्वाङ्गयुक्ताः कर्तया इति न तन्वत्त्व मिट्टोत, तस्मात्संहत्य- कारित्व प्रतिपादाते, तदयमत्राधिकरणे विचारः किमाग्नेयादीनि पृथक ए. घक स्वर्ग साधन्ति ? उत संहत्येतितत्र, "परस्परानपेताणामुत्पवानां फला- पिनाम् । चोटामानं फलन्तेषामेकस्यायधार्यते॥१॥ तेर्पा झुविश्यमानत्या- साहित्यमविचितम् । तस्मात्सत्येकमेव स्यानिति प्राप्त भिधीयते ॥२॥ आग्नेयादिकमुद्दिश्य फलं ययुपदिश्यते। तत उद्दिश्यमानत्वात्तेपामकैकय: फलम् ॥ ३॥ कामिनन्तु यदाद्विश्य कर्मणां चोदनात्तदा । तेषां विधीयमानां सहभायो वितितः४.यापि चोभयथा घवनयतिसम्मति तयाऽपि द्वित्वायगतं दर्श-शब्देन च त्रिकस्य पूर्णमास-गब्देन च त्रिकस्य तन्ना- भिधानायगतं च साहित्य मा बाधीति कामिनमेवोपा'यार्थिनं नरमुदि- ज्यानयादीनि विधीयन्त रत्येतदेय युक्त, प्रधानत्वान्न फलस्यवाईयो शामिनमेय स्यनिर्मित पाठान्तरम।
1 शादीपिकायाम् पुको न कर्मणा गुणभूतानामेनस्मिपि काले सहत्य कारित्वेन विनि- युक्ताना कर्मणा प्रत्येकमप्युत्पाना फलापेक्षा निवर्तत इति नानपेति तसम्बन्धापत्तिः, तस्मात्फलोदशन विधीयमानाना विलित साहित्य- मिति सिद्ध सहत्यकारित्वम् । यतु भाष्यकारेण पुरुषपरत्व कालपरत्व निमित्तपरत्व व निराकृत्य फलपरत्व च कामपदस्प समर्थित तदिहा- मूत्रितमपि मूत्रितविच रस्पोपोद्घातत्वेन सति हितस्य फलपरत्वे कि प्रत्येक फलम् ? उत्त सहत्येति विचारो नान्यति । स्वर्गकामादिकागो तु स्वर्गस्य तत्कामनायाश्चाङ्गत्वेन विधान निरास्तमित्यपुनमतता ॥ बहानामाका सू० अङ्गानान्तु शब्दभेदात्तवत्स्यान फला- प्राधिकरण न्रत्वम् । अतः प्रभृति पनि चोकमधिकरणम् एकेनापि समाप्यतेत्यतः प्रभृति वनभिः भूरधिकरणान्तरभादकारण व्याख्यामिति प्रतिभाति पर च प्राधिकरण भगाना कार्यभेदं सूर्यपत्तीत्यसकार्यत्व सिद्धान्ति. तम्। उत्तराधिकाणे तु स्मिकस्मिन्कार्य विकल्पमा समुनयः मति- पाटात इति व्याचष्टे दिन वात्तिकमारो नानुमेने, न हि कार्यभेदाभेद- माचिन्ता प्रयोजनवतीभेदे सति कार्याणा कारकवाना समुध्धयः कायस्ये म्यपाविधानात्समुनय रति नास्त्यनुष्टाने विशेषः ओपोद्धा. सिमिट, सति हि कार्य विकल्पसमुच्चयाविति चेत् तथापि ना. स्त्येव प्रयोजन करणेकत्यादि तत्साम माद्वोधनरूपस्पोपकारस्य स्पष्टमे- धेकत्वम्, अवान्तरकार्यभेदस्तु मिनुान्त यि सम्मत ोत न चिन्तनीय पस्यामः । अथ गम्योधनस्वान्तरकापणा च मय शिविटुपकाराम यस्तु मन्यमे तदप्रमाण नियोजन व शपुढाधन एय विकल्पमम्- बर्याचन्तापयतः, तहाटेकमेयर पदमत्र समुज्वयतिपादनार्थम- रिया, जयश्वेड पता: किमदानमिततरनिरपैताणा प्रधकार- पम्मिपि फन ति पाहातरम । मसामयिति पा।
एकादगाध्यायस्य प्रयमः पादः। ६९१ कतया विकल्प ? उतैकेन द्वाभ्यां बहुभिरचोपमासिडेरुपकारभूयस्लया च फलभूयस्त्वमा उत समुच्चितानामेवोपकारकत्वामिति तदर्यामदं चिन्त्यन्ते किमानामात्मीयविधिभिः प्रयोगाऽभिधीयते किंवा प्रधान विधिभिरिति: "प्रधानान्येकराब्देन तन्त्रेणाभिहितानि युगपत्फले विनियुक्तानि युक्तं यत्कले समुच्चीयन्ते, अङ्गानि तु पृथक देनाभिहितानि पृयगेव विहि- तानि फलमपेक्षमाणान्यन्योन्यनिरपेवाएये तूपकारायंतथा विनियुक्तानि विल्पितुमर्हन्ति, तेषां हि स्ववाक्योव विधानमति विधानेऽङ्गत्वानु- पपत्तेः, उक्तं हि “नचाविहितमहं भवतो"ति, स्ववाश्यानि च तेषामेकस मेव विदधतीति कुतः समुच्चयः, न हि कश्चिच्छब्दोऽस्ति येतेषां स. हिलानामनुष्ठानमुच्यते तस्माटाया सत्यपयुफलत्वे चित्रोदिदादीनां पृथग्विधानादसमुचय: नया ऽङ्गानामपीति प्रथमः पतः, सत्यं, निरपेवा. णामुपकारकत्वं गम्यते तयाऽपि यह मानसामादिकल्पस्य चान्याय्य. त्यात्तेपामेकमपि प्रयुनीत तया हूँ तयावहूनि च ग्रङ्गभूयस्तया चोपका. भूयस्त्यात्फलभूयात्वमिति द्वितीयः, स चेकेनापि समाप्यतेत्यमेन मूत्रणोच्यते पतान्तरमेव चाधिकरणान्तमिव भाष्ये दर्शितम् । अधिकर- यान्तरत्ये त्यनेनेव भूत्रेण विमल्यपतो वक्तयः स्यात्, न चानेन विकल्प उच्यते प्राप्तयु चोजरायत प्यादिति समुच्चयम्याप्यभ्यनुज्ञानात, तस्माचा- धिकरणान्तरम् । सिद्धान्तस्तु युक्तं चित्रादीनां नरपत्यं ते हि प्रतिवाक्य भेदेन कामपदं अयने, ममिवादिपु तु यपि "प्रतिवाक्पं विधिययणात्मता. पापनायते। फलं तु न प्रतिमाश्य अपने प्रधानभायनया झेपणं फलाका- हाणां कयभावाकाडिएया सरेत्य भायेन सम्बन्धः, सा च मट्टुपासा मर्यरड्रेरयमाणविरोविंगिटा युगपत्नधान धिना विधीयत इति सिद्धः समुच्चयः। यद्यपि च प्रत्येऊ यिधिः ययते तयाऽप्यंगरयाताभाद- म.पदाम् । भाव्यांगम्नु विसवगमयतादेव पुरुषार्यकपोऽपत्यने, पता- पानव चतर यिधरुपयोगः तदभावे धात्वर्य एय भागाणे निपतेस्मत्यां र फलावायर प्रस्तभावना युगपत्सम्बन्धातम्याश्च या विशिष्टाया शास्त्रदीपिकायाम् युगपत्प्रधानविधिना विधानादडानामपि तत एवानुष्ठानसिद्वेस्तस्मिवणे- उगविधीनामनुवादकत्व सर्वविशिष्टविधानाच समुच्चयः ॥ काम्यकर्मयां भूपोभ्या म० कर्मण्यारम्भभाव्यत्वासाधिवत्प्रत्या- माधिकरणम् । र फलानि स्थ: ॥३॥ काम्याना कर्मणामन्दाग्नसायोदोमा कि सरदेव प्रयाग २ उत भूयोभूयः फलमिच्छता भूयोऽपि श्योग लि मन्देहे मदिति बमः कर्म- णां हि फल कालान्तर जननीय सब्द द्वारमपेटते सत्रात्यन्तमदृष्टम- पूर्व तस्य च कर्मजत्व फलहेतुत्वं स्थायित्व चेयककल्पनादुर मृतपा गादात्मनः फलमिति कल्पितम, आत्मनो हि सद्भावः स्थिरत्व कर्मसम्ब. वरच मृप्तः, केवलं तु फलहेतुत्व कल्पनीयम् अत: हत्तयागादात्मनः फल महत्प्रयोगादेव चासो क्षतपागो जातः, पुनरपि पुज्ञानस्य तस्य तावत्येव तु तपागता न तस्य कश्चिाताप इति अनर्थकः पुनः प्रयोगः, सहदेव प्रयोग इति प्राप्ते यमः । “मात्मातशयः कश्चित्ते कर्मणि नेय चेत् पागवस्थासमानत्वादात्मनो न भवेत्फलम् । अात्मस्वरूपहेतुत्वे झकर्तुमि हट्यत् । तस्मादतिययः कश्चित्कर्मभ्यो ज्ञायते नौ ॥ ३॥ स च कापं. विरोधित्वात्स्वफसाप्तेविनश्यति । फलान्तरा कर्ता तस्मादतिशया. न्तरम् ॥३॥ स एवातिशयोऽस्माभिरपूर्वमिति गीयते । तस्माह भय, प्रयो- क्तव्य पुनः फलमभीप्सता ५॥ कर्मभ्यः फलसिद्धिप्रकारे विकल्पसमुच्च यह चिन्तित बहुफलादिप्रकार: सटटमपश्चिन्त्यत इति सद्गतिः । प्रादीनामाण्डुन सू० कियाणामर्थशेषत्वात्प्रत्येक तन्नि. नियंत्यासाधिपम । त्याऽपवर्ग: ॥४॥ दशंपूर्णमासयो: शुत "पीडीनवहन्ती"नि तर सरायः किमस्टेयो. दामननिपातने कृत्योपरन्तव्यम् ? उस माय मगदुलनिष्पति पयोतयमितिः तत्रोद्यमनिपातनमात्रस्य शब्दार्थत्वातन्मात्र विधीयते, विहितस्य च प्रयोजनमत्पमित्यसत्यपि दृष्टयघातमारमदृष्टाय शर्तव्य मोपधार मिस्वात सामरियाय: स्याम तिन पुस्तकात - स्यात एकादयाध्यायस्य प्रथमः पादः । , हन्तिवत्स्पादेयं यदावघातं कुयादिति यिधीयेत, अवधातेन तु समोहितं साधयेदिति विधिः, समीहितं च दृष्टे सम्भवति नादृष्टं कायसन्यं, सम्भर्यात घेह प्रात्वचिततण्डुलनियर्थताइयघातस्यति तदेव प्रयोजनं, तच्चानभ्यस्तेनागरमिति प्रयोजनयशादश्रुतोऽप्यभ्यासः कर्तव्यः सयाप- धावधाते तु दृष्टायांसम्भयाददृष्टाय गब्दार्यमा फर्तव्यं सदसला. द्विचारप्रसङ्गात्सङ्गतिः, एवमुत्तत्रापि ॥ प्रयाबाटीनामानां स मू० क्रतुवद्दाऽनुमानेनाभ्यासे फनभूमा सठनुष्ठानाधिकरणम् स्यात् ॥ ५॥ फलभूमार्थिता कर्माणि पुनः पुनः प्रयोक्तव्यानीति स्यिते चिन्त्यते किमेकस्मिन्मयोगेऽङ्गानि पुनः पुनः प्रयुम्नानस्य फत्तभयरत्यं भवतिने ति नजाभ्यस्यमानाम्यङ्गानि यदनुपकारान् जनर्यान्त, यहूपकारयुक्तं च प्रधान फलभूयस्त्याय भयतीति मन्यानस्यातरं ममयकारणायत्या हि फार्यमा- वर्तते प्रधान व साई फलप्सामयी नाङ्गमात्र, प्रतस्तन्मात्रायत्या न भूयः फतलाभः, न चोपकारभूयस्तया फत्तभूयस्त्य प्रमाणाभावाय धानाङ्गाभ्यास: शास्त्रीयः, न धागाम्बोयेण प्रयामगारयेण फलभूमा गम्यते फायतुम, अतः फनभूमापिना माझंप्रधानमभ्यसितयं नाहमा, नापि प्रधानमारम् ॥ गिजामानिति मनुधन. . बहुवचनेन सर्वप्राप्तेर्विकल्प: म्स विधिमयमा स्यालाई "यमन्ताय फपिचलानालभत"रत्यादिषु बहुवचनेषु सिंचपाणा. मेवाल: उत रिप्रभृतीनाममंग्याना? मिति संदरे अनुययनस्य मयंत्र पसमध्यानां यामापत्य शास्त्रीयाच प्रयामगारयात्मताभयस्यम- विवादमता यापस्मार नानामग्योपादानं नेतदेयं यस्यमारिय. दापंः न पद देया दादन देपेयादियत्सम्यायिषायां भेदेन शाश्वमम्मि यतात्पलभपावं फत्पते पाहिजीनानभने पार मर सपोरभयारपि पडायमंपादनागिष्ट, शिगित भरपावि सदया. मी, र पाशाम्बीयं मोर पलभसम्स्य सत्यपिनुमनम, वयंप पीन. नासम्म पनुमानभासम्भपात पापं प्रय पात:, सायता प +++-- ६६४ शास्त्रीपिकायाम् सिद्ध शास्त्रार्थनाधिमालम्भ 'साधास्त्र कल्पति निवृत्तव्यापार च विधी न हिस्यादिति निषेधशास्त्र प्रवर्तते इत्यधिकानालम्भः ॥ 'उत्तरा दोहयति' इत्यत्र समासा गया दाहायधाना मू० उत्तरासु नु यावस्खमपूर्वत्वात ॥ धिकरणम्। सावाय दोहाधिकार आयो "बायतस्तिो दोहयित्वा विसबाग नन्यारभ्य सप्पीमुक्तरा दोहयाती"ति, मत्र किमुत्तपसान्तिमृणामेव टोहाउत पावत्यो यजमानस्य गावस्तासा सर्वासामि ? ति सदेहे पूर्वनिमुणामेव न च यावत्स्व दोहन साताकेनचिद्विहित येन मासा दोहन स्यात् येन चोत्ता दोहयतीत्यनुवाद. स्यात्, अतो विधिवामिति शिक्षणामेव दोहा । मेव "नास्य ता रात्रि कुमार अपि पयोलभेर" वित्यनेन वचनेन त्यस्यापि पयसो हविषवषचनात्याप्तमेव सर्वासा दोहन, न हीद कुमा- गणा पथ प्रदानप्रतिषेधपरम् अदृष्टार्थत्यप्रसडान्, अपि-शब्दानश्पन मनाच, तस्मात्सवासा दोहा धानेपाटीमा प्रधानामा भेटे मू. प्रधानकार्थत्वादनानान्न- याधारानामहाना सन्मानु भेदात्कर्मभेद प्रयोगे स्या- ठानाधिकरणम् । उपोद्घातप्रसकानुप्रसातादि गतम्, इदानी तवणा तन्वाधाप विचारयाम , वशंपूर्णमासयोः पट प्रधानकमाणि पौर्णमास्या जीणि अमा. यास्यया च बीणोति तत्र देशमालक णा तन्त्रत्य घत्पते तेनैकस्यामिय पार्णमाम्याम रस्मिवैध देशे तय कभिस्त्रीएयप्यानयादीनि तदङ्गानि च कर्तव्यानोति स्थित चिन्यते कि प्रयाणामप्याग्नेयादीना प्रधानाना भेटेन प्रयाजासानि कतैयान्युत महदेवे? ति तर"भेदेन चिनियुक्तस्यात् भेंटनेय प्रिया भवेत् । कपभावस्प भिवत्यावेदन विनियोगधी. ॥ पक्षमा पादिभावनाः साप्रसाधनागमुक्ता उत्पत्तिप्रयोगशस्याभ्यामयगताः परस्परानपेठा एक फमितीत्यभाय भेदनशापचन्ते । तदुशाध्य सििध । समामासान्यानि प्रत्येकमेव नामु विनियुज्यन्ते विनियोगानुसारख हायता जहिले प्रास्वा माधियासमता पार्यात ।
एकादशाध्यायस्प प्रथमः पाद.। ६९५ चानुष्ठान, तस्मादेकेक स्वाइयुक्त कर्त समिति प्रत्येक साग छत्वा अप- रमपि तथैव कर्तव्यमिति प्राप्ते नमः। “सत्य प्रत्येकमङ्गाना विनियोगस्त थापितु । विधानवदनुष्ठान सहदेवोपकारकम् ॥ ययेव हि घट्सु भावनासु अशा विशिष्टामु विधित्सितासु साध्यसाधनाशप्रतिपादनेन प्रस्तासु प्रका न्तासु तृतीयमय कथभावभेदनवापतमाण्णास्वपि साध्यसाधनाशप्रतिपा दने त्वनुमकान्ताम् तृतीयमश क्रयभाव भेदेनेशापेक्षमाणासु अपि समदाबाता एवानिधय पण्णामपि प्रत्येकमहानि समर्पयन्ति, सत्यपि च कस्यचित्मधानोतिविधिसनिधी प्रकरणवशेन सविधियाध्यते तर सहतानाम्प्रधानाना फलप्ताधनत्वात्कदेशझालेश्याल युगपत्सर्वप्यनुष्ठातु प्रारब्धेससत्कृतमेवात सर्वेचिकीर्षया सतत्वात्सन्ताप केन चिसविधि बाधित्वाऽनुष्ठानक्रियापारम्भात्यप्रकरणवशेन सर्वार्थ भवतीति न पुनः क्रियाया प्रयोजनमस्ति। कि च पौर्णमास्या पार्णमास्या यजेतेति युगपदनु- प्ठान त्रयाणामवगत एयर पृथा स्यानेषु अनुष्ठीयमानेषु वाध्येत । तस्मादेकदेशकालकनुकाणा तन्वमहानीति सिद्धम् ॥ अप्पयोयया प्रथमतताय सू० व्याख्यातं तुल्यकालानां योगप- भटेन प्रदानाधिकरणम। द्यमग्रामाणविशेषाणामार "माग्नेय कृष्णपीवमालभेत साम्य धभुम् अाग्नेय कृप्यागीय पुरी धाया स्पर्द्धमान इति शुत तत्राग्नेययोरनुष्ठान तन्त्र प्रयवेति सयये तन्त्र मिति धूम, भवति हि तन्त्रणानुष्ठान देवतक्यात्, न च पाठम्मानुष्ठानम्, अयश्य भार्शिन हि क्रमे पाठावियम. सम्भति चेह सहनुष्ठानमिति न क्रमापता तस्मात्तच नेव याप्याग्नेयास्सन्चता सम्भायत तथापि सो. म्येन त पदयश्य भावी प्रम• तर पाठयशादकस्याग्नेयस्य साम्यात्पर्य मनुष्ठानमितरस्य तत. पश्चात्सहानुष्ठाने उपाय भाय्मन्यतरस्म सोम्पेन य: प्रम. म पाध्येत, तस्मात्यूपगेयानुष्ठानम् ॥ रति श्रीपापंसापिस्तगास्वीपिकायामकादशस्य प्रथम पाद: समापा ॥१॥ . काम्प मुशायरस कति पुस्तकामभिम पाट ।
शास्त्रदीपिकायाम् अथैकादशस्य द्वितीयः पाद आरभ्यते । शाम्नेयाटीना प्रधानानां मू० एकटेशकालकतवं मुख्यानामेक- तन्त्राधिकरणमा शब्दोपदेशात्स्यात् ॥ १॥ दर्शपूर्णमासयोदशः समे दर्शगामासाभ्या पजेते"ति, कालः "यार्णमास्या पाणमास्या यबेत अमावास्यायाममावास्यया यनेते"ति, .. जाये दर्य पूर्णमासयोरचत्वारः सविन रति, किमते देशकालकत्तारस्त. न्वम् ? उR भेदेने लि, कि यस्मिन्नेव समे यौव कर्तभिर्यस्यामेष योर्यमा. स्याम् आग्नेयस्तस्मिदेव समे तेरेख कर्तृभिस्तस्यामेव पार्णमास्या तैरेव करें. भिरग्नीपानीय ? उत समान्तर पर्णिमास्यन्तरे कन्तरिति, तदमिद विवार्यते किमुत्पत्तियाज्यशानेयोऽष्टाकपाल इत्यादिभिर्देशादिविधीना सम्बन्ध ? उन फलवाक्येन दर्शपूर्णमासाध्या स्वर्गकामो पजेति, सत्र "क. मेरूपेण सम्बन्धो देखादीना फलस्य च । उत्तिविधिनवातः सर्वपामेक धाश्यता पाण्यामपियशाना भावनयैव सम्बन्धो न परस्परम् अता देणा- दिविधीना फलाम्यस्य च न मिथः सम्बन्धः किन्तु फलधास्य देशादिवा. स्यानि च साणि भावनोत्पत्तिवाक्येन सम्बन्ध्यन्ते उतिधाक्य चाग्ने पादयोऽन्योन्यनिरपेता एवावगता इति तयाभूतेः सम्बधमाना देगाडया | निरपेक्षाणामेव भवन्ति, रति निरपेक्षोत्पमा अपि देशादिविधिपु पोर्णमा स्थादिरास्तन्वोक्ता: सहवागता रति साहित्यमेव फलसम्बन्धवीशा दिसम्बन्धः कस्माच भवतीति चेत् न, विषम उपन्यासः फल प्रति गुणभू- ताना पुन्हा सत्राभिधानावगतसाहित्यविधता देशादोस्तु प्रति कर्मया मा. धान्यादविवक्षित साहित्य, तस्माया"यरष्टा ययुना सोमेन वा पनेत सामावास्याया योगमाया चामन्यास्ये तन्वामिहिताभिरपोटिशः प्रत्येक्रमेय कालः सम्बध्यते इति नेस्यामेय गर्यमास्था संक्षिपन्त तयानेयादिभिः प्रत्येक्रमेय फालादीना सम्बन्धादेशाया पार्णमाम्याम् सायि माया सामानोपामीप सत्यय पट्ट पण m.
एकादशायायस्य द्वितीयः पादः । तव्याः । न चैवं फलवाश्यावगतसाहित्ययाधस्तत्र होतावदधिगतम् एकमेव फलं सर्वैः साधते न प्रत्येकं फलस्य पृथा नित्तिरिति न तस्य कालभेदाढाधः । यया पार्णमासीत्रिके अमावास्यात्रिके च द्वयोः पर्वयोः निष्कृष्यमाणेऽपि न फलं प्रति साहित्यबाधस्तथा पराणामपि निष्कर्ष द्रष्टव्यं, पदा चैवमुत्तिवाक्यशेपत्यं कालादीना तदोत्पत्तिवाक्ये प्रधा- नमात्राणां निरताना विधानासन्मात्राणामेवामी कालादयो नाहाना प्रधा- नर्देशकालककत्वं तानि तु काम कालान्तरादिपि कर्तव्यानीति प्राप्त ब्रमः "भावनोत्पत्तिबेलाया देशादिविधयो यदि। तत' एवं भवेत्ते तु फल- बदावनाथयाः" । यदापि भावनयशहाना सम्बन्धो न पास्परं तथापि नोत्पत्तिवेलायामङ्गसम्बन्धः सा हि प्रथमं भाव्यमपेक्षते तल्लाभरच फल- बाध्ये तेन फलवाक्यावरुदानामुत्पत्तिवाश्यानामसम्बन्धः, फलवाक्ये च फल प्रति वितितसाहित्यानां विनियोगात्मतार्थिनां युगपत्सर्वेषु कर्स व्यताऽवर्गातः, यस्यां हि युद्धावाग्नेयः कर्तव्यतयोपस्थितः तस्यामेवाग्नी. पोमीयादयोऽपि प्रयोगविधयेकवाक्यत्वात् तेन सर्वेषु कर्तयतयाऽवगतेषु चिकोर्पितेषु च पौर्णमासीकालो विहित इति येवैका पौर्णमास्युपात्ता से- बारामाणविशेषत्वात्सायो भवति । तया देशः कारश्च तस्मात्तन्वम् । सायर्यादीनां पुनः पुनः पृथक पृथक स्वफले विनियुक्तानां गृथगेव कर्तव्यता. ऽवामा नानाविधिविधेयत्वात्, तेन तेरन्योन्यनिरपेव य इष्टा पशु- नेत्यादिकालः सम्बध्यत इति नास्ति तन्त्रता । यदि पुनः कश्चिवित्रा- फलं सार्यफलं च युगपदिच्छन् कर्मटुपमपि सह चिकीति फिमसी तन्त्रणकस्मिवेब काले दुयमपि प्रयुज्जीत ? नैति घूमः यदा हि विधि- घेलायां साहित्यं नावगत तदाऽनुष्ठानदशायापि न लम्धुं शश्यते त- स्मादेकेन विधिना यावन्त्यनुप्रधानानि विधीयन्ते तावदियावान्काली ध्याप्यते तावाविप्तः समस्ताङप्रधानप्रयोगः कर्तव्य इत्यक्षगमात्स- हप्रयोगे च तद्विरोधात, एकेन तु विधिना फले सह चोदितानामाग्नेया. दीनाकोपक्रमोपसंहारत्वातादृशः सम्बध्यमाना देशादयो ऽरहामाण- तस व भयंते तु इति पाठान्तरम।
200 थावदीपिकायाम् M धितं भवति, तस्मान्मध्यन्दिनापराहकालाना यागानामङ्गकागढ़ नाप प्यत रति न सर्वेषां महोपक्रमः तस्मात्मातर्मयन्दिनापराहुतिना प्रधानानामहान्यपि तत्र तत्रावानीपानीति सन्नभेदः ॥ यमाहामार्ग भेदेमा- म० वसाहोममन्त्रमेकदेवतेषु स्यात्प्रदा- नुष्ठानाधिकारणम् । नस्यैककालत्वात् ॥ ४॥ अनीयरमीये पण "याल्याईनान्ते वसाहोम जुहोती"ति श्रुती घसाहोमश्वोदकपरम्परया प्राजापत्येषु पशुपु प्राप्तस्तन्त्रमावापो घेति संदेहे सहश्यपणाटुसाया एकत्यादेकदेवतत्याच पान्याईनान्तस्य चक. त्यात्तन्वं सप्तकर्तव्य इति स्पष्टमेव गिध्यहितार्थमेवमुक्तम् ॥ पूर्वय समान धिकरणम् । सू• कालभेदाचातिदेवताभेदे ॥ ५ ॥ भिवदेवतेष्वपि पशु सहनपणश्रवणेन बसाया एकत्वाझाल्याई घन्तिभेदेऽपि यय कम्य विक्ष याज्याचान्ने सहदेव वसाहामः स्यात्, नेव सर्व विषयवः स्वाज्याईचीन्ते स्वस्या बसाया होमेन प्रतिपत्तिमपेवन्ने, भवति ध घसा द्रव्यनेन भर्वेषु पान्यादाने भेदेन वसाहोमः सर्वपशु- बसातिपत्नये कार्यः । पूर्वकागिन्य मन्त्रण यूपात्मनुष्टानाधिकरणम्। स. अन्ते यूपाधुतिस्तहत् ॥ ६॥ अग्नीयोमोये यो यूपस्यान्तिक ग्नि मयित्या यूपति अही. तोति यूपातिस्पेकादशिया भेटेन कीया तन्वेण ति मरे सदन्ति- फदेगानां भिवत्यात् धमादामघात्तिः, मेधम भागि हान्तिको मन्यन सम्भवति मन यं यं प्राप्ती यूपसमोपं प्राप्तो ऽस्मीति मन्यते पर यूपी दृष्पियमापनाते तर मन्यनं होमम्व, छ मर्यामेकर्दयः मम्भवतीति अपक्षमायनिरोषस्यासन्तम् । पायाभूभः अपस्यनु. म. अवक्षधे प्रधानेऽग्निविकारः स्या- শহিদ। ब्र निरनियोग:01 मदेवामिठाई पति पा., ००१ एकादशाध्यायस्य द्वितीयः पादः । अप्स्ववभृयेन चरन्तीति कि प्रधानमात्रमम्म कर्तव्यम् ? उताङ्गान्य- पी? ति संशये मुख्या वाहस्याचोदितत्वादिति न्यायेन वैक्षविशेषाणा प्रस्तावेव श्रुतानां केवलप्रधानार्थत्वात् उपायुत्ववदापोऽपि प्रधानस्यत्र अङ्गानान्त्वाहवनीय एव क्रियेति प्राप्ते वमः ता उपाशु कर्तव्या इति प्रधानक्रिया विहितमुपांशुत्व युक्तं यदपु न भवति, देशरत्याभूधार- णिकाया क्रियायां श्रूयमाणस्तदन्तर्गतानामझानामपि भवति, तस्मादङ्ग- प्रधानानामेकदेशत्वम् । उत्तरदक्षियविद्वारया दे सू० दक्षिणेऽग्नौ वरुणप्रघासेपु देश- नामनुष्टानाधिकरणम्। दासर्व नन्त्र विक्रियेत ॥८॥ वरुणप्रघासेपु बिहारद्वय द्वयोरप्याहवनीयो विभज्य स्थापितः तब श्रयते, “अष्टावध्वयुरुत्तर विहारे हवीव्यासादयति मारुतीमेव प्रति- प्रस्याता दतिस्म"विति, तब विचार्यते मि मवानामपि हवियां तन्त्रम् ? अङ्गान्युताग्नेयादीनामष्टाना मारुत्याश्चामिनायाभेदेनाङ्गानि कर्तव्या- नीतितत्र “प्रापि वरुणप्रघासर्यक्षेते"ति प्रयोगवचनस्यासन्नत्य, न च देशभेदावेदः, आसादनमात्र हि दक्षिणे विहार मारूत्या विधीयते न होम- स्तस्मात्मधानदेशाभेदात्तन्वमहानि, मैवं न झत्रासादनमपूर्व विधी- यते किन्तु नवानामपि हविषां चोदकप्राप्तमासादनं हामश्च विहा- रद्वये ऽप्यव्यवस्यया प्राप्त उभयत्राहवनीयस्य स्थापितत्वादासादनं निय- म्यते वाक्यद्वयेन यथाप्राप्तस्य च नियमः, प्राप्तिश्च होमार्यतयेति तादृ- यस्यैव दविणे विहार विधानाडोमाऽपि दक्षिणस्मिन्नेव विहार मारुत्या: तस्मात्प्रधानदेशभेदागृहमाणविशेपाण्यडानि न तन्त्र भवन्ति, सत्यं, न तन्त्रमानि देशभेदात्तथापि तु “न पृथक् स्यादनुष्ठान प्रसङ्गात्कार्यसिद्धि तः॥ ननु कर्तृदेशभेदे कथ प्रसङ्गः वयत्यस्योत्तर"मर्यस्याविरुतत्वा"दिति, तदिहाव्या विकृतस्तया हि सर्वाणि तावदानि प्रधानानि चाऽध्वर्यु- कर्तृकाणि प्रतिपस्या कर्तृकाणि चोत्तरवहारिकाणि दक्षिणवहारिकाणि च यजमानात्मन्येव स्वापूर्वाण्यादति, सतश्चोत्तरवहारिकप्रधानोद्देशे- नोत्तरस्मिन्विहारे ऽधयुगा मृतरीत्रमानात्मनि स्वापूर्ववाहितेषु तदे- २०४ যাভীষিকাব্য दिपूर्ववत, एवं तृतीय चतुर्थं च सशत्सर स्वोपशुपागाना सामस्त्येनानुवा- नमुल्या च पर्यनिरुतानामुत्सर्गमुक्त्वा तत्र थपते “पञ्चमे व दीक्षित एतानुणस्त्रीस्त्रीनन्वहमालभते पञ्चात्तमे ऽहनी"ति सोतसु सशया कि य पव प्रथमवर्षे पर्यग्निता उताण उत्सष्टमास्नेपामेव द्वितीयादि- सवत्साए पग्निकरणाम् पञ्चमे ध नेपामेव पञ्चमु मुत्या त्रास्त्रीनि त्यत्र मालम: प्राजापत्यानामिव दस प्रयमेव उपक्रान्ताना पनिका णान्नाहरीतिविधानेन तत्रैव समातिएत द्वितीयादिप्वन्याये उमाण पञ्चमे वर्षे मुन्यामु पञ्चमे वर्ष मुत्यामु अन्येपामुणामालम्भ इति तत्र स्वीनित्यनेन ब्रह्ममामालम्भवाक्यवापामेवालम्माल्क मात्रविधी लाघवम् । वचनात्पर्यग्निस्तानामपि तेण पुनः पुनः पर्याग्न करण क्रियते उत्सर्गवचनानि चालम्माकादेव प्राप्तस्यात्सर्गस्यानुवाद इति प्राप्ते रामः स्यादेव यदि त्रोंस्त्रीनित्यनेनासम्मोत्कर्ष गयो विधातु न त्वेवस्ति, गुणवाक्यत्वे सति स्त्रनिति चान्वमिति चानेकाविधाने वाक्यभेदापत्ते, तथा पञ्च इति चोत्तमेऽहमीति नाधे- भेदो दयितयः, सामाद्विदन्तावसत्याकामिनिष्टापूर्वकार्यविधानम् एवम् चाविहित सत्यालम्भक प्राजापत्यन्यायासम्भवात नरन्तारी. तिविधानेनारएयन्यायेन प्रथमान्तानामुत्या निसानामिव सत्रे ममाप्ति द्वितीयादिपर्वाप सत्सरेणु अन्य एय स्त्रीपशुयागा' पुपशुपागार, २३ प्रतिमम्वत्सरम देवताउनुबनेण स्त्रिशकमाया पश्चमे चान्ये पामगारपामातम्भ,॥ दशपये कयानिकपत्यतिकर्पतन: अभियेचनोपदरग सू प्राच तस्मात्समा नन् #देव प्राधिकरणमा १३॥ राजसूय इभिषेवनीयो नाम सोमयागः ततः सहयोगिता पुनदंशपेपः सोमयागाधिमाभिवचनीयद गयो समानसन्चो भिव. सन्चा त मपये मद माय शोधात्यभिषेवनीयम शयेयस्य चक्ति स्थात् 2०५ एकादशाध्यायस्य द्वितीयः पादः । वचनादभिषेचनीयसीमक्रयकाले दशपेयश्यः प्रतिरूप्यते, स च प्रतिरूप्य- माण: प्राचोऽपि पदार्थान्मतिकर्पति "सदन्तमपक स्यादिति न्यायात् तस्मात्सहोपमितव्यावभिपेचनीयदशपेयी यथापक्रमं च समापनर्मित समानतन्त्री मैवम् उपसंवादमामिह फ्रीणातिनोच्यते न त्वगभूतः क्रयः नन्यसौ मीणातेनं मुग्यो वाच्यः परकीयस्य मूल्यं हि दत्वा स्वीकरणं प्रयः न चोपसंवादमात्रस्यैत्ररूपत्वमस्ति यदाप्येवं तथापि गोण्या रत्त्या तस्यैवेदं साहित्यमुच्यते वचनान्तरानुगुण्यात दशपेये हि श्रूयते "सदो दोचन्ति समः सोमं फ्रीणन्ती"ति तथाऽभिपेचनीयेऽवभृयदर्श- नमत्यन्तानुपपत्रमेकतन्त्रत्वे स्थात्, तस्मादभूतक्रयापीभावान तद. न्सापकर्ष इति न सहोपक्रमत्वं, कालभेदात्तु भिन्नापक्रमावसानी भिवत- वाता॥ वाम्यया निष्कासन तुपैञ्चा. मू० निष्कासम्यावस्थे तदेकदेशवा- यभयमभ्ययन्ति इत्यस्य कान्त त्यवत्पदाने विप्रकर्षः स्यात् । रोपटेयताधिकरणम् वरुणप्रघासेपु "वारुण्यामिक्षा मारुत्यामिते"ति श्रुतं तत्र पुनः दूयते "धारुण्यानिष्कासेन तुपैश्चावभृथं यन्ती"ति तत्र संशयः किं प्रधा- नस्यामितायागस्यायं प्रचारविप्रकर्पः पशोरिव वपाहृदयादिभिः प्रातःस- वनतृतीयसवनयो? तनिष्कासस्येयं प्रतिपत्ति रथामितानिष्कास व्यक्रम- धभृयधर्मकं कमान्तरं विधीयत ? इति, तत्र कृत्सस्यामिताद्रव्यस्य प्रकृत- यागशेषत्वात्तदेकदेशे तस्या एव देवतायै वरुणाय दीयमानो न कर्मान्तरं युक्तम्, अवभृयशब्दस्तु देवतासामान्यागीणोऽनुवादः, अवभृयोऽपि हि वारुणः, न चानुवादे गौणत्वं दोपः सिद्धान्ते तु नहर्मककर्मविधी विधा- वेव गोणर स्यात्, तच्चायुक्त तस्मात्तस्यैवायमभ्यास इति न स्विष्टस- दादेः पुनः करणं नैवम् अवभृयशब्दानर्थक्यात्, न चार्थवत्त्वे मम्भवति मानर्थस्य युक्त तस्मादवभृथधर्मकमान्तविधानं तत्तु पयाजपाभि. भियतन्वायर्वात पा।
20६ शास्त्रदीपिकायाम घारणबदामिताशेषस्य प्रतिपयर्थ सत्यं, क्रमाान्तरं न तु प्रतिपत्तिः अव. भृथशब्दविरोधात, अवभृथे हि द्रव्यं गुणतः कर्मप्रधानतः इह तु विप- यंपात्तदाबानुपपत्तिः, तेन यस्यैव अवभृयशब्दस्य प्रसादाकमान्तर- माप्रित सेनेव प्रतिपपतानिराकरणेनार्यक्रमता सिध्यति वचनाचान्य- दोयध्यस्य देशोऽन्यत्र चिनियुज्यमानो ने दुयति । प्रापणीनकामे उदयनीय नित्रापस्याकर्मताधिकरणाम ! .. सू० उदयनीये च तइन् ॥ १५ ॥ व्योतिष्ठामे मायणीयश्वरस्ट्रयनीयश्व तब श्रूयते "मायणीयम निष्कास उदयनीयमनुनिपती"ति तत्र संशयः कि प्रायणीयनिष्कास- द्रव्यमा उदयनीयधर्मफ कमान्तर विधीयते किंवा प्रायमीनिष्कास. स्यादनीर्यानवीयसयोगः प्रतित्ति? मत प्रायणीर्यानष्कास निवाय उदयनी- यम्य सस्कार दति ? पूर्ववत्तहमककमविधिः मुस्यस्यैव तदयनीयस्येह मटर- तत्वाव प्रकरणान्तरन्य येन तदुर्मक्रविधिस्तस्मात्मायणीयनिष्कासम्म हतार्यस्येप प्रसिसिरुदयनीर्यानापसंयोगः, नेतदेव निष्कासस्य हि सप्तम्या गुणभ योऽवगम्यते द्वितीयया प्रधानयमितरम्य स्फुट श्रुतम् उदयनीयहमिह निरूप्यमाणं भागुपयोगित्यात्युतरां संस्कारा, न घ निष्कासस्य प्रधान रोपवदयनीयसयोगास्किन्निद्रदृष्टस्ति । तस्मा. दानुगुण्यात उत्पनीयहयिःमस्कारा. मायणीनिष्कासनिधापः ॥ इति श्रीशास्त्रदीपिकायामकादश द्वितीय: पाः ॥२॥ , अर्थकादगम्य तृतीयः पाद भारभ्यते । teriना प्रधानझाना सू. श्रगाना मुख्यकालवाहचनार वकासकर्तध्यता धिरचना न्यकालत्वम। १ प्रधानमनदेगस्य प्रधानममान झालयं चाहानामुक्त, पत्या. सत्याहस्य भित्रदेगकालन्य यदनगोत तत्र या भयतीति महद अत्यात नाप्रति एकादशाध्यायस्य तृतीय; पादः । 005 अाधानस्य तन्त्रैणानुष्ठा सू० द्रव्यस्य चाकर्मकाचनिष्यत्तेः प्रयोगः नाधिकरणम्। सर्वार्थ: स्यास्वकान्तत्वात् ॥ २॥ "वसन्त ब्राह्मणोऽग्नीनादधीते"त्यनारभ्याधीतमपि प्राधानम- ग्निहोत्रादीनाममिति कृत्वा चिन्यते किमई सदाधानं प्रतिकर्म प्रयो. गभेदेन कर्तव्यम् उत्त सर्वकर्मणां सर्वप्रयोगाणा च तन्त्रेणे? ति तत्र, "प्रयाज्ञादिवङ्गत्वादात्तिः स्यात्यििक्तयम् । आनन्तर्यादिशेयश्च गृह्यते इतो न तन्वता ॥ स्वकालत्वातु तन्तत्त्व विशेषायहणादयेत् । आनन्त- याहिशेपश्चेवाधानसमये झसे" ॥ न हीदं कर्मणः प्रारम्भे मध्य वा प्रयुज्यते येन तदप प्रयुज्येत वाचनिकोह्यस्य वसन्तादिः स्वकालस्तेन तत्रैव स्थितं सर्वपामुपकरीत्यगृह्ममाणविशेषत्वादिति तन्त्र यदाधाने कृतेऽनन्तर किञ्चित्काऽऽपति तत्तदर्यमित्यानन्तर्येण विशेपो रात इति चेत् नायमाधानसमयेऽस्ति विशेषः तदा त्वेवमभिसन्धायासावा- धत्ते यदेव सिञ्चिविमित्तयशात्कामनावशाढा कर्तव्य कापस्यास्यते तदर्थमाधास्येऽग्नीनिति,न तु कचिदेव कर्मविशेषमभिसन्यायाधत्ते, एव. मनभिसहितकर्मविशेपेण साद्देशनाधाने कृते यदापि किञ्चित्कारणव या. त्ययम काऽऽपति तयाऽपि न तादयमेव भवति प्रथमावस्थायामेव सर्वार्थत्वावधारणात् तस्मात्तन्त्रम् । अग्नीपोमोयादिपु प्रपत्य तन्त्रणानुष्ठानाधिकरणम् । सू० यूपश्चाकर्मकालत्वात् ॥ ३ ॥ व्योतिष्ठामे ऽग्नीपोमीय पशावुपदिष्टा यूपः सबनीयानुबन्ध्ययो- स्त्यतिदिष्टः स किं त्रयाणामपि पशूना तन्त्रम् ? उत प्रतिपशु भिवा दति, तदर्थमिद विचार्यते दीवाम यूपं छिनत्तीति किमानी योमीयपूपयाझर्ष , उत सत्यूपाना? मिति, तत्र"यथैवाध्वर कल्यायामान त्यैवापकर्षणम् । नि. वापस्य तया यूपोऽप्यार एवापकृप्यते । अग्नीषोमीयसस्यायामतोऽमावप. वृज्यते। भेदैन सबनीयादी स्वकाले यूपसयह ॥ नैतदस्त्यविशेषेण सर्वयूया. पकप शात् । न चेहावरमल्यावाकमायापकर्षणम् । प्रध न झालगाधाऽत्र तधेशप्राप्तचोदना आदायकपणेऽप्यस्ति तस्मात्सर्यापर्पणम्" | अध्या- ६०८ शास्त्रदीपिकायाम् कल्याया हि प्रधनिधापापक सति प्रधानकालावधि नियमविधान च लभ्यत इति तस्येवापकर्षः समाश्रितः, अत्र त्वनीयोमीयमपाएमर्पणेऽ- प्यक्ति प्रधानकालयाधी उप्राप्तविधिश्च, तस्मादविशेषात्सर्वयूपापकर्ष सत्यकर्मकाल स्वादयामाणप्रिपा सर्वपा मन्त्रम् ॥ पुण्ठस्कारणासन्नेणानु सू० संस्कारास्त्वावर्तेरन् न स्वका- प्ठानाधिकरणाम। लत्वात् ॥ ४॥ पूपस्य तन्त्रत्वे तत्सस्काराणां सक्षणोक्षणादीनालन्तत्वमात्ति- तिमशये वेदनमात्रस्यापकविधानात्योतणादीना चानीपोमीयकालाना तदपवर्ग ऽपगीत सबनीयादी पुनः प्रयोग दति प्राप्ते ब्रमः तपामध्यप- कप: दीवामु यूप छिनत्तीति, नाथमर्थ: यूप सन्त छिनत्तीति यूपस्य प्राग- सिद्धत्वात कि ताई छेदनेन यूप कुर्यादिति । न च छेदनमात्रेणासी का शम्यते तनणादीनामपि यूपेऽचित्तत्वात, तस्माच्छेदनग्रहणमलतण वेद- नादिभिर्यप कुर्यादिति, तस्मातामप्यपकपातन्त्रत्वम् । अस्तु छेदनमा शापकर्षः तावतेव च यूप िटुस्तयाऽपि यूपस्तावत्सर्वसामर्थनक एबापा- तस्तवाय च सस्कारास्ते पटाम्पानीपोमीयशालेऽनुष्ठीयन्ते तथाऽपि यूप- द्वारत्वात्तस्य च साधारणत्यात्तेपामपि साधारण्यम् । स्वरी माधारयपाधिकर स. स्तनापवर्ग: स्थादम्वकाल. यूपस्य स्वा करोतीति स्वरुः क्रिमकयुयाना पगमा तन्त्रम् उत प्रतिपशु भिटात इति सन्देहे अञ्जनकाले उस्योपादानात्तश्पवर्म चायवा. दाजनान्तरे न्यशकलोपादान यः प्रथमः शकलः स स्वरिति चेक- स्मिन् प्रहरणे या प्रथम इति शास्त्रार्थ तेनैकस्मिपि यूपे आहरण बहुत्वात्म- म्भवन्ति बहवः प्रथमशकलरः, मेध महरणस्यानुपात्तत्वात तेन राकत मात्राप्त प्रायमित्येकस्मिन्यसे एक स्व प्रथमः शकत इति सन्तत्व यूर- . प्रधानकालाबाद गमाविशेपोप इति । २ पावतेवकालत्यादिति ण ।
७०४ एकादशाध्यायस्य तृतीयः पादः । च्छेदनकाल एष चास्य व्यामोहनित्यर्थनाशापहारपरिहारार्थ च उपा- दान कर्तव्यमिति अयसमाविशेषत्वादपि तन्त्रम् ।। स० अर्गणे विषाणामासनं धर्म- द्वादशाहे कृष्णविपाणा प्रासनस्यान्याह स्व कर्तव्य विप्रतिषेधादन्त्ये प्रथमेवाऽचनि ताधिकरणाम। विकल्पः स्यात् ॥ ६॥ ज्योतिष्टोमेश्रयते "कृष्णविवाणया कपडयत" इति, तथा नीतासु विणासु “चास्थाले कृष्णविषाणा प्रास्यतीति दिरजादिषु अहर्गणेपुचि- न्त्यते कि प्रथमे एवाहनि कृष्णविषाणामासनम् ? उतान्त्य एवेति विकल्प, स्यात् प्रकृती हि प्रासनोत्तरकालाना पदार्थाना पाणिकण्डूयन धर्मः, पूर्व- कालाना तु विधारणाकण्हयन तादि प्रथमेहनि प्राम्येत तत उत्तरेष्वहस्स ये दक्षिणानयनात्माभाविनः पदार्थास्तपा विधाया कपडयन धर्मो बा- येत, न हि प्रास्तायाः पुनरुपादान सम्भति त्यागात्मक हि प्रासन प्रकृते विहित, न च पुनस्पादित्समानस्य त्यागबुद्धिर्भवति, तस्माद्वाध्यत एव विषाणाकण्डूयनम् ॥ अथ पुनरन्त्ये ऽहनि प्रास्येत ततः पूर्वप्वहस्सु ये दक्षिणानयनात्परस्तात्पदार्थास्तपा पाणिकण्डूयन बाध्येत नापास्ताया तस्या पाणिझण्डयन सम्भवति, अदृष्टार्थत्वापातात्मान्तनियमत्यागे शिष्टाचारविरोधाच्च, अतः पक्षद्वये ऽपि अवश्यभावी कपाचिदुर्मबाध दति विकल्पः स्यादेव यदान्त्येऽहनि प्रासने धर्मवाध स्यात् न त्वेतदस्ति पाणिकण्डूयन स्वार्थकृतत्वनाशास्त्रीयत्वात्तस्मादन्त्येऽहनि मासनम् ।। राजसूयेन्त्य एव इविक स० वाग्विसगी इविष्कुना वीजभेदे स्कान वाप्यिसाधिकरणम। तथा स्यात् ॥ ७॥ दर्श पूर्णमासयो श्रुत "प्रणीता: प्रणेच्यन्याच यति ता सह विष्कृता वाच विसजतीति हविष्कृतेति च कालोपलतण हविष्कृदाहा. मकाल इत्यर्थः । तत्र मानावीजेषु चिन्त्यते कृष्णाजिनास्तरणादीना फलीकरणपर्यन्तानामनुसमय इत्युक्त, तब कि प्रथमस्यान्त्यस्य वा श्री हविष्कृता वाग्विसर्गः? कि वान्त्यस्येवेति, तब प्रथम विसर्ग ७ ०१० समा शास्वदीपिकायाम् बीजानां ये हमिकालापान पदार्था विरापमादयस्तेषां धर्मी बाध्येल, अन्तिमे तु विसर्ग पूर्वबीवानां ये हविष्कृतः मत्यञ्चः परेषय. नादयस्पा धमा वारिखमा वा बाध्येत, न ात्र पूर्ववत् विसर्गस्या- शास्त्रीयत्व विस्ततीति वचनात, तस्मादवश्य भामिनि धर्मवाधे विक- त्यः, नै, न झत्र विसगी विधीयते वाग्यविधस्त्वयमधिस्यते तदे- कवाक्यत्वात्, विसर्गावधी हि घायभेदो ऽदृष्टकल्पना व स्यात् प्राप्तश्च विसी न विधातव्यः, तस्माद्विसर्गस्यान त्वादविमष्टायामपि न अभ्य- चिदुर्मबाध इत्यन्त एष विसर्गः ॥ अग्नीषोमोये परोडाधिक सू० पान सपुगेाशे च समानान्तं कास एवं वाग्निनाधिकर भवेत् ॥ ८॥ पशावनीपोमीये पशुपुरोडाशः तत्र तापदस्ति भविष्कटाहान पशाषष्यतीति इत्या दित्यते कि प्रथमे पशुकाले वाग्विसर्गः? पुरोहार काले थे? ति, प्रासनिकत्वात्पशुपुरोडाशस्य पाशुनैव वायमेन कार्यसिद्धेने पृथगवायमेन कार्य, तस्मात्पशुकाले वाग्विसर्ग इति मन्धानस्योत्तर न भाग्यमोर ऽयमारादुपकारका अनुसस्कारात्वसा, तो विसवाचा प्रिय. माणाः पौरोडाशिका विगुणा भवेयुः । तस्मात्पुरेडाशकाले विसर्गः । अग्निचपने ग्नियिमोकस्य सू० अग्नियोग: समकाले नदर्थत्वात्सं- स्कृतिकर्मणः परेषु सागम्य तमा सापवर्ग विमाकः स्थान ॥e आना श्रयते "अग्नि युजिन शवसा घृतेने ति जुहोति अग्निमेव तयुक्ति पञ्चभिर्युनक्ति पाहतो यज्ञ रत्यस्नियोगः तथा “इमं स्तनमू- स्वन्त धयामि इत्यादयस्य पूर्ण भुन जुहोतीत्येष वा प्राधिमा" इति सोऽयमग्नेधिमाका कि प्रधानमात्रापवर्गस्या? दुतसाहप्रधानापवर्गपति, यदि प्रधानमावायो योगसिद्धपगै विमोकः सागमधानार्थत्वे तु योग स्य सर्वान्ने विमोका सान मर्यावकारो योगः साय: तस्मात्सर्यापवर्ग विमाझ रति पूर्वपतं कृत्वा पाहतो यन ति बार- प्रधानापवर्गकालताधिकर- तुम।
२११ 'एकादशाध्यायस्य तृतीयः पादः । शेषेण यज्ञार्थता योगस्य, अतः प्रधानापोऽपवर्ग इति भाष्यकारण सिद्धा. न्तितम्, एवं च सौमिकमपि वरण "पदवृत्ता वपट्कुयुमातृव्यमेव यज्ञस्या- शोर्गन्छेदिति यजसंयोगाग्नियोगतुल्यन्याय केवलप्रधामा भवति तत्रा. बभृये सामिन बरणेन प्रचारात होववरण प्राति तत्र न होतारं वृणीत इति प्रतिषेधोऽवलुप्ताभति,इतरथा सोमिकस्य धरणम्य साहमधा- नाईत्यादवभृये पयावरणप्राप्यभावात्तविधा न स्यात् इति व लिङ्गदर्श- नमुक्तं तथा "अहरहनक्ति बहरहविमुञ्चती"ति प्रत्यहं योगविमोकदर्शन तु दशाहे इतरथा साइप्रधानार्यत्वे पादान्तयोरेव योगविमोकदर्शने भ्यादिति । ननु प्रधानार्थत्वेऽपि वरणस्याप्राप्तिरपूर्वयादवभृधन्य तत्र कश्चिदाह अपूर्वताया एवायमर्थवादी होवरणाभावे लाघवं स्यादिति, स चार्यत्वपक्षे वरणाप्राप्ती सत्यामवकल्पते नान्यति । वयं तु चूमः यदाप्य. पूर्वाऽवभृथस्तथाऽप्याज्यभागयोतत्र सद्धाबाटोतुश्चाहप्रधानार्थत्यात₹र- शामप्यतप्रधानाथे, न हि दार्शिकं धरणं केवलप्रधानार्थ वनसंयोगाभावात् अतो ऽसत्यतिदेशे होतृवरणस्याज्यभागार्थतयाऽस्त्येवावभृय प्राप्तिरिति युक्त प्रतिवेध इति। तदिदं भाष्यकारीयमधिकरपव्याख्यानमनुपपमिति मत्वा वार्तिसकारण विपर्ययेण पूर्वोत्तरपती वर्णितो वाक्यरोपादवभृध. लिङ्गच्च केवलप्रधानार्थी योग इति पूर्वः पतः । सिद्धान्तस्तु अने: सा- त्यातदोगोऽपि सार्थः । न च वाक्य शेषवशाद्विशेषः योगोपतिविधी बाक्यशेषाभावात्, तत्र तावासार्थत्वम्यते पञ्चसख्यागुणविधी वाक्य. शेष: शुतः, न चासावृत्तिवाश्यावगतं सर्वार्थत्वमलं निवर्तयितुम् । किं च पज-शब्दो यागमात्र ब्रवीति न प्रधानयागमात्रम्, अता न तदु शाकेवल- प्रधानार्थत्वम्, अवभृथे च होतृवरणप्रतिषेधोऽङ्गप्रधानार्थत्वेऽपि सामिकस्य बरणस्य घटत एव । सौमिकं वरणमानत्यर्थ प्राकृतन्तु होलवरणं प्रवृत्ते होतरि क्रियमाणमदृष्टार्थम् । अतस्तत्सपास सामष्टिषु कार्यमिति द्वादशे वति। तस्मायुक्तः प्रतिषेधः, द्वादशाहे च मत्य हे योवमोकदर्शनमस्मि- वेव पर्व घटते विधानार्थ झेतद्वचन मानुबादमात्रम् मानर्धक्यातन १ प्रधानापवजधिमाफ इति पाः।
७१२ 4 पम्। शास्त्रीपिझापाम सादा सान्त व सद्योगविमोक्योन्यायतः प्राप्तयोधनेनाहरहा. गधिमाकी विधीयते । तस्मात्सर्वाचा योग: सोपवर्ग विमोकः । सूत्राणि तु तन्वर स्वास्माभियाख्यातानीति नेह व्याख्यायन्ते ।। उपसत्कालस्य मुत्रमण्या- सू. सुब्रह्मण्या तु नन्त्र दीक्षावदन्य- हानस्य भेदेनानुष्ठानाधिकर कालत्वात् ॥ १०॥ ज्योतिप्टोमे ऽस्त्युपसत्कालीन मुब्रह्मण्याऽऽहान तदर्गणेषु भि. दाते न वोति संशय प्रधानभेदाद भेदः अकर्मकालत्वातु तन्त्र, न हीद प्रधानकालम् ? उपप्तमातन्तु सदेवानुष्ठितमेव सर्वेषामुपकरोतीति तन्त्रम् ॥ • कालाचावत प्रयोगतो कि. पूर्वेण समाधिकरणारा शेष संयोगात् ॥ ११॥ सुत्याकालमाहान तन्त्रमावाणे वेलि सशये प्रथमसुत्याकाल एव स्त सर्वमुत्यानामुपकारक सत्ययेकस्य सविधिविश यूपाहुतिदिति माप्त उध्यले कर्मकान होतह यस्य अर्मणः काले त तदर्थमिति विशेष पहणात् तदपनगै तत्कृतस्य देवतासकारस्यापवादहरन्तरे कत तस्मावतन्वम्॥ देशणविंजामन्यप्रयोग स० लौकिकेषु नु यथाकामी संस्का- पूर्वदेशाटाढानस्य ऐधिक रानर्थलोपात स्थात् ॥ १२॥ समादिदेशानामृत्विज्ञा खुवादीनाञ्च पानाणा कि प्रयोगेऽन्येवाम- पादानम उत तेषामन्येषामुपादानमा उत सेवामन्येषा वेनियम., दति सदेहे निरिष्टिकोपादाने शिष्टाचारविरोधादन्येपामेवोपादान नात्र शि. टाचारविरोधः । एतेषु शिष्टा न पुनरुपादान वर्जन्ति, तस्मादनियम इत्य- धमितस्विच, देशे च पात्रेषु तु चिन्त्यते । पुनः त्याधिकरयम १ विपसन्धाति पा. अग्रजकामिति ।
एकादशाध्यायस्य तृतीयः पादः ।
९१३
पात्राणाम् पाकर्मसमाप्ति सू० यज्ञायुधानि
सू० यज्ञायुधानि धार्यरन् प्रतिपत्ति-
धारणाधिकरणमा
विधानाहजीपवत् ॥ १३०
पात्रेषु किं देशादिवनियम? उत तेषामेवान्ताहारण मिति निया-
मकस्याभावादनियम: ? न हि पूर्वप्रयोगे कृतः संस्कारः कश्चित् परेषु उपजी.
बनीयोऽस्ति यल्लोपभयात्पात्रान्तराणि नोपादवीमहि, । नन्वा “हिता-
ग्निनिभिदेहन्ति यनपारचे"ति परिधानीये कर्मणि पात्राणां प्रतिपत्ति-
विहिता तस्परित्यागे लुप्येतातस्तेषामेव धारणं, नेयं पात्राणां प्रतिपत्तिर्य-
जमानशरीरसंस्कारार्थ दाहे पात्राणां तृतीयया गुणभावावगमात् तेन परि.
त्यज्यापि पर्यापात्तानि पात्राण्यभिनयः परिदहामाने नास्ति किं चिद्वैगुण्यंत-
स्मादनियमः सिद्धान्त्येकदेखी त्वाह-यापि गुणभावः पात्राणां तथाऽपि
धारणं, परित्यागे हि सात मरणस्यानियतत्वात्कदाचित्यर्वरयोगोपयुक्त
परियो उत्तरपयोगकाले नागते यजमानः प्रमीयेत तत्र यजपाभावा-
द्विगुणोदाहः स्यात्तस्मादयश्यं याघदुत्तरकालं तेपामेवधारय,धारितेपु च तेषु
तेरेव तत्मयोगस्यापि सिद्धनान्योपादानम्, एवमतः परमपीत्यान्तद्वारणम,
एवंस्थित चित्तान्तरं मनम्यते कि दर्शपूर्णमासप्रभृति धारणम् उत पवमानह-
विप्रभृती? ति. दर्शपूर्णमासयो: सर्वतित्वात्तत्रैव पात्राणामुपदेशात् ततः
प्रभृति धारणं मन्यानस्योत्तरं पवमानहविःप्रभृतिधारणम् अधारितयु प्रागेव
दर्श पूर्णमासाभ्यां यदि यजमानः प्रमीयेत तदा तस्याहिताग्नेः सता
देहसंस्कारो यज्ञपात्राभावाझुप्येत, तस्मात्पवमानहवाप्यारभ्य धारणं स्यि-
तादुत्तरं गुणाभावेऽपि पात्राणां धारामत्येगिमतं, परमार्थतस्तु प्रतिप-
तिरत्र पात्राणां यद्यपि दाहे गुणभावस्तृतीयया ऽवगम्यते तयाऽपि दक्षिणे
हस्ते जुर्मासादयतीति द्वितीयानिर्देशादामादन प्रतिपत्तिः, तेन याप्य-
भिनपि दाहस्यावगुण्य तयााप्यासादनरूपा प्रतिपत्तिमालोपोत्याग्रा.
नामेव धारणं, तस्मात्सर्यक्रमणां सर्वप्रयोगाणां वतन्त्र पात्राणि ।
म० उपरिशसोमानां प्राजापत्यथर-
सर्यमामानामुपरिष्टात
न्तीति सर्वपामविशेषादवाच्या
प्राजापत्यप्रचाराधिकरयम्।
हि प्रकृतिकान: ॥ १४ ॥
१४ शास्त्रदीपिकायाम् वाजपेये श्रयते "सप्तदश प्रासापत्यान प्रशूनालभत" इति तात्महत्य यते "उपरिष्टासीमाना प्राजापत्यश्वाती तिता विचार्यते किमार्भव. काले प्रचरितव्यम् ? उत शस्त्रवता सामानामुपरिष्टान? उत विकारस्थाने ? अथ सर्वसामानामुपरिष्टादि सि, तत्र वोदकानुग्रहादा वकाले प्रचार इति बम प्रस्तावाभेनकालेगचारीदृष्टः प्रतिदिहारिकाध्य. गर्भवकालश्च केप ञ्चित्सोमानापरष्टादवतीति नास्ति वचनविरोध इति पूर्वः पर, तथा सति चोदनैव तत्कालस्य सिद्धत्वाचनमानक स्यात्, तमाळ स्त्रवता सामानामुपरिष्टात तथा हि प्रतिकालात्यासतिलभ्यत इति द्वितीय: । न प्रधानन्यानिमात्रेण चोटकानुग्रहोमसि तस्माद्विकार. स्याने प्रचारो ऽग्निष्टोमप्रचारादूर्ध्व तत्ववागन्तुकानामुक्यादीना वि. कारण स्थान प्राजापत्त्यमचाश्चागन्तुावकारः, तस्मात्र स्यादिति तृतीयः पतः, समविकाराणामेतत्स्थान न पशुधिकाराणा, प्राजापत्यप्र- चारव पशुविकारस्तम्माव तत्स्थान सामान्यतो दृष्ट चैवजातीय यु प्रमाण, तस्माद्वचनस्याविशेषवृत्तः सर्वसामानाम् उपरियादिति सिद्धान्तः। কামালহাৰ নমুনা প্লাৱাযযান বন্ধানঃ ঢং বুনি না, ताये हविषो ऽयदीयमानस्यानुहोसि मनाता मूक्तानुवचन तन्त्र, सिद्धान्ने तु कालभेदादावाप इति सङ्गतिः । सू० उत्कर्षे सूतवाकस्य न सकी. सपनीये पुरोडाये देयता Faifधकरपन यदेवनानामुत्कर्षः पङ्गत्वा. था निष्कर्ष निन्वयः ॥ १५ ॥ सधनीयपनी प्राकृतस्य मूलयाकस्य विस्तम्य पाठः, स खानुपा. बोकादानिमारुताध्यमुत्पते तर मनीयपुरोदाaan: मोयने भृन्मानिन्द्रापहरियते धाना रस्यादिपागुरु च नन्द पुरोहा प्रमH हि यत्यने, सर सरायः किमुत्सबमाणे मतया पुरोडागदेवतानामुक पाने सि “मार्मास व नाली दिति न्यायेन वारियानमय + मामडनानामुल नया ।
- एकादशाध्यायस्य चतुर्थः पादः । हरिवेदादिपदानामनुत्कर्षप्राप्ती उद्यते तन्वपदापेक्षित्वादेपामुत्कर्षः, न हि भृज्यानिन्द्राय धाना इत्येतावन्मात्र प्रयोगाहम, अनिमदाहोतारम- रणीताय सुन्वन्यजमान इति तन्वपदमपेयपामयंप्राप्तिः तच्च तन्त्रपद- पायुकमुटथ्यते, अतस्तदपेक्षाणां पुरोडागदेवतापदानामप्युत्कर्षः, तैश्चा- लष्टरपि सबनीयदेवता एव प्रकाश्यन्ते इति न लिविरोधः । पूर्व प्राजा. पत्यप्रचारस्यात्कऽभिहिते प्रसवात्सबनीषदेवतानामुत्कर्षः प्रतिपादात दुति सम्बन्धः ॥ इति शास्त्रदीपिकायामेकादशस्य तृतीयः पादः ॥ 'अथैकादशस्य चतुर्थः पाद प्रारभ्यने । राजमये प्राग्नायप्रवादिक सू० चोदनैकत्वाद्राजसूये ऽनुक्लदेश- द्वानां भेदेनानुष्ठानाधिक कालानां समवायात्तन्नमगा- .0 नि ॥ १॥ राजमये यान्यनुक्तदेशकालानि दतिणाभेदन्ति कमाणि यया- नावैष्णवमेकादशमपाल निर्वपति बामनो दक्षिणा सामापाणं चर्स निर्वपति श्यामा तणे' ति झिमेवंजातीय तन्त्रमहानि ? उत प्रति- दक्षिणं तन्त्रभेद ? इति, तत्र “देशकालफलाभेदादङ्गानां तन्वता भवेत् । भेदोऽपि नवास्ति दक्षिणामात्रभेदतः । शक्यते हि तेभ्य एव कर्तृभ्योऽ- न्या दक्षिणा दातुं तस्मादकतन्व्यम्, उच्यते दक्षिणाभेदात्कर्तृत्वमपि भियते "तदानतानां कर्तृत्वादानतेश्च पृयत्वतः । दक्षिण भेदादातिभेदस्त ई- दात्तत्कृतस्य रूपस्य भेदः वामनानतेहि पूर्व कर्म कर्तव्य श्यामानतरुत्तरं तन्त्रात्ये तु उभाभ्यामानता उभयं कुर्यः, तत्र दक्षिणाव्यवस्या गम्यमाना वाध्यत, तस्मात्मतिविणं तन्त्रभेदः ॥ राजमुये कर्तुस्तन्त्रताधि स० अनियम: स्यादिति चेत् ॥ २॥ दक्षिणाभेटावर्तृरूपं भिटाते इत्युक्तम्, इदानी कर्तृत्वाधिष्टानभू- ताश्चिन्त्यन्ते कि ये पूर्व प्रवृत्तास्त एवान्तात्कुयुः? वत ते धान्ये वेति तद. काम्।
७१६ शास्त्रदीपिकायाम् मद विधार्यते कि सर्व कर्मणाविवरणम् तन्त्रम? उत भेदेने? ति तत्र ददियाभेदा प्रयोगाथा भेदात्तबगभूतस्य वरथस्यापि भेदः यस्मिन्कर्मणि ये वरणभरणाभ्यामुपाता लक्ष्पवर्गेऽपवृक्ता लौकिका भवन्ति तब पुनर्व- ঘষকোয়ানম কামালংয়ে নাৰ বান্নিয়ন ও নি যান धूम. सर्वस्य यस्येकफलवायुमणासर्वचिकोपी, विक्रोपिनायं च सहा- यवरणा, तस्मादयसमाविशेषत्वात्सर्वकर्मणा राजसपावयवभूताना तन्त्र वमिति उपक्रमवृत्तास्वान्ताकारः। मनु सत्यव्येकफलस्खे देशाला भेदादिष्ठिपशुसोमाना भिवा एव प्रयोगाः, वाईम्पत्य यह निर्वपति ब्रह्मणो रहे ऐन्द्रमेनादशपाल राजन्यस्य रहे इत्यादिदेशभेद, पडेय पूर्व नियाणि पडुत्तर युरिति कालभेद', दणिणाभेडाच्च कर्तृभेदः तदेव भिवेयु प्रयोगेषु यस्मिन्कर्मणि प्रयुयुचित रणनमुदित तदर्धमेवैतदिति वियपराहणावास्ति तन्त्रस्य, न हि पवित्रारम्भसमयेष्टिव्यवहि- तस्याभिषेचनीयस्य प्रयोग उपस्थिती येन तदेव तस्यापि वरण स्यात् म हाफर्मकान यूपच्छेदनयत् ममतात्विगवरण येन सर्वक्रमार्थ स्यात् कर्मकालत्वे तु तट्वेदात पाणीमास्यमावास्यपोरिव सत्यये. कफलस्खे भेदेनेव वरणाविनश्च, तस्मादनियमो न्यायान, भाष्यकारमते च समिकरणस्य यजमयोगेन केवलप्रधानार्यत्वादग्नियोग धमाकयत বিন মইন সহঃ মখমিনারুলীয়াৰ দলৰ, ভয়ম भूतस्य वरणस्य भेदः । यतु लौकिक वाण तस्य तन्त्रत्वमालाभिरुच्यते यजमानो हि लौकिकमान मृविजा कुन सर्वराजसूयोयन यात् लाघवादविघ्नसमाप्तये च, अन्यथा किकार्य प्रार्थिताः कदाहितासमा ही ते न याजयेयुरन्ये च न लभ्यरन् तत्र कर्मविपी भवेत् । निरन्तायो. गाणि च राजमयकानि कमाणि दर्शपूर्णमासवदीदासीन्य मध्ये न लभन्त इति त शान्ताविनतमानमवश्य स्थापनीया इत्येतावानभिप्रायः । विहादेव प्रणेगाणा भिनत्यानिति पाठान्तरम् । अनय कर्तुमहंतीति पठातरम ।
करणम्। . एकादशाध्यायस्य चतुर्थः पादः । प्रवेष्टायगानां भेदाधि सू० अवेष्टौ त्वैकतन्त्र्यं स्थाजिन- दर्शनात् ॥ ३ ॥ राजमये ऽष्टिनीष्टिः “माग्नेयमष्टाकपाल निर्वपति हिरण्यं दति- णे"त्यादि पञ्चहविष्का सा चेयमीश्वरो वा एप दिशो ऽनन्मदितो. यदिशो ऽनुव्यवस्यापन्ति दिशामवेष्टयो भवन्ति दिवेव प्रतितिष्ठन्त्य नुन्मादायेत्येव दिव्यवस्थापने निमित्तान्मादरिहारतया अयमाणा राज. मयान्तर्गतेति तावदविवाद, राजसूये हि दिशो व्यवस्थापयन्तीति दिग- व्यस्यापन विहितम् अतो नैवं भ्रमितव्यम् "एतयावासकामं याजोति" प्रत्यक्षया विशेषथुत्याऽवादासंयोगात्र प्रकरणाविण्या सामान्यरूपया च स्वाराज्यकामगतयततिचोदनये रहात ति, तस्या एव बहिः प्रयोगोऽपि यते “यदि ब्राह्मणो यनेत वाहस्यत्यं मध्ये निधायाहुतिमा हुति हुत्वा तमभिधारयेदिति ततश्चैतयाचारकामं यानति वहिः प्रयोगस्य फलापेक्षत्वात्तेन सम्बध्यते, ऋतुमध्यप्रयोगस्य तु स्वाराज्यं फलम् इत्युभयोः फलयोर्भिविषयत्वेनाविरोधः, तदेवं स्थिते ऋतुमध्य. स्थायामवेष्टा चिन्त्यते पञ्चापि हवॉपि समानतन्त्राणि न वेति तत्र सपि दक्षिणाभेदे वाहस्सत्यं मध्ये निधाति मध्ये निधानविध्यनुपपत्त्या समानतन्त्रत्वम् ॥ ननु ब्राह्मणादिसंयुक्त बहिः प्रयोगे मध्ये निधानं न ऋतुमध्यप्रयोगे सत्यं, तथाऽप्यन्तः प्रयोगेऽप्येकतन्त्र्य योत्पनाया एव हि दतिणाभेदयुक्तायाः ऋतुमध्य व हिरपि प्रयोगः, तत्र' यदि दति णाभेदाबाना सन्त्रत्व स्यात् यहिः प्रयोगेऽपि स्यात, तत्र मध्ये निधा- । नमत्यन्तानुपपत्रमय सदनुरोधेन समानतन्वत्समदीमत्य दक्षिणाभेदः कथ निमस्मिचापि प्रयोगे तत्तत्प्रधानोदेशेन दानात् समर्थ तया ऋतु- मद्यपि स्यात् अष्टिरिति चैकनिर्देशः समानतन्त्रता गमर्यात, तस्मा- समानतन्त्रत्वं नैवम् उत्पदामानान्येतानि दक्षिणाभेदसंयुक्तान्युत्पदान्ते राजमयार्थत्वेन चैपामुत्पत्तिः, ईश्वरो वा एप दिशानादतोरित्युपक्रम्य- तटाटीयपि पाठान्तरम् ।
१८ शास्त्रदीपिकायाम् विधानात् दतिणभेदात्यत्तिसमय एवैतानि नानातचाणि ऋतुमध्ये प्रयो- तिव्यानोति निणीतं, पश्चात्तु वालणादीनां हि प्रयान्यानीति विधीयमा नानि मध्ये निधानविधानान्यथानुपपत्त्या एतयाऽवासकाममिनि च प्रयो गवचनैश्यासमानतन्त्राणि गम्यमानानि दक्षिणाभेदमुभित्वा समानतबा. णि भवन्ति, ऋतुमध्ये तु दक्षिणाभेदा शनातन्त्राणालि नावश्यमवरूप्यम् ॥ पपमानष्टिद्धियां भेदे मू० पवमानविकतन्यं प्रयोग- নানাথিন্য। वचनैकत्वात ॥ ४॥ सन्याधाने पवमानहबीपि "नये पवमानायाग्नये पावकायामये शुच" इति तान्यधि नृत्य यूयते यही नियाणि सर्वाणि सह निरूप्या. गीति तथा य: कामयेतात्तरोतर वसीयान श्रेयान स्यामिति तस्यानये पवमानाम निरूप्य पावकशुचिभ्यामुत्तरे हविरी समानर्याईयो निर्वति तदिह काम्मे प्रयोगे चिन्यते कि सागि समान न्याणि उत्त प्रथममुत्तरं च द्वयं माना तन्त्र ? मिति तत्राही निरुयाणि मह निस्व्यापी तिवचनात्समानतन्त्रात्यं न च यः कामयतत्पनेन बनेन प्रयोगभेद नहीं যানসাননা যন্ত্রমানবহি কালানা মুহাম ৰ যানি ভিu मिति धान्तः काम्येऽपि समानतन्त्रतामा सिद्धान्तस्तु न हतियां कार्य যিৰি নাম ৰামৰ বরিষন্ধায় ভিখাযন, নাঃ सोयस्त्व कामयमान प्रथमं पृय निकाय पालादुत्तर समानतन्त्र कुर्यात् ।। हादसाई टोडोपामुत्रा धिमा वापर ज्येन कर्मपृधामाता॥ द्वादशाहे “दादरा दोना द्वादशेषद" इति धगते तत्र विचार्य. किमेकमरः पृथा द्वादश दीपमयुक्त कृत्या द्वादश पञ्चायति. राज या? इसकेसमहः सय एय दोटोपमाक नियं यं दादरावर मु हादरामारा: कसं या ? अव या द्वादशस्यबारम्मु गनुररे बोला- चतुररे घोपसरस्वनुरहे मुत्या मम्मामा. महाविद्वीपसमयानां प्यायाने तिला वादगम अहम दोधा 'द्वादशमयमा द्वार का प्रत्येकास्य द्वादाना ० हादगाहे नत्प्रतिवादे काम एकादशाध्यायस्य चतुर्थः पादः । शमुत्या इत्येवं शशिताऽहोभिः समाप्तिरिति तस्य यागस्य ज्योतिष्टोमातित्वातदुशेनैकैकं सदीतोषसत्कं कर्तव्यं द्वादशसंख्या च दीवागतोपसद्गता च प्रत्येकमेवान्तस्माद् द्वादश पञ्चधिगतिरानाद्वा. दशाहशब्दस्य नामत्वादिति प्रथमपतः सत्यमेकै सदीतोप सत्कं कर्तव्य न तु द्वादशाहशब्दो नामधेयं गुर्णावधिस्त्वसों तेन द्वादशस्वेवाह.सु द्वादशानामपि यागानां सदीतोपसत्कानां निवर्तनात द्वादश सादास्ता दति द्वितीयः पत्तः, रहीम एतत् द्वादशाहशब्दो गुणविधिरिति न त्वेकैक पृथस्साङ्ग कर्त्तव्यम् एकेन विधिना एकस्मिन् फले बिनियुक्तानां सह कर्नव्य. त्वावगमात् तन्वमहान्यमुत्याकालानि तेन तन्त्रेण सर्वयां दीतोपसदः कार्या: द्वादशाहशब्दस्य गुर्णावधित्वात द्वादशस्ववाहःसु सर्व सम्पादनीयं तेन चतुरहे दीवाश्चतुरहे चोय सदश्चतुरहे च सुन्या इति तृतीयः पतः, युक्तव तन्वं दीक्षोप सदामिति न तु हादशाहशब्दो गुणविधिः नामधेयत्वं तु यजिसामानाधिकरण्यात द्वादशदीचा ति विधानात, हादशमु अहस्म दीतास्तथोपप्तदस्तन्त्रेण कृत्वा ततो द्वादशस्वहस्सु मुत्याः कार्या: द्वादशाह इति च मामधे प्रधानमालनिमिर्तामन्याविरुद्ध, तस्मात् पनि शता होभिः समाप्तिः ॥ प्रधानरपथकालानामा सू. भेदस्तु तदात्कर्मभेदः प्रयोगा- नानानुदानाधिकरणमा स्यात्ते प्रधानशब्दत्वात् ॥६॥ यानि मुत्यामालान्यनानि यया सबनीयः पशुः सवनीयाः पुरोडा. शास्तानि किं द्वादशाना यागानां तन्वम् ? उताबाप? ति संगये प्रयोग- ध्यात्तत्रत्व प्राप्त प्रध नझालत्वादेणं यस्य काले यदनुष्ठितं तत्तदर्यमिति विशेषयहणातदपवर्ग तस्यापवादन्यस्मिन्वनि प्रधानान्ताय पुनः करणेन यितव्यम् ॥ उपसत्कान मुद्रामस्याहा सुब्रह्मण्यायां सर्वे नस्यायिकारख कर्नय्यताधि पामुपन्तक्षणं प्रकृत्यन्वयादावाद- नवत॥७॥ सू० सुत्याविौ प्रयोग स्थाठिति पाठान्तरम्।
पस्वीपिकायाम् प्रतामुपमशालं सुब्रह्मण्याहानं धूपते इत्यहः मुत्यामाग मचिति बयादिति, रति करणेन च सहयोच्यते चतुरहे यह मुत्यामाग मपनिति वयादित्यर्थः सदिदम कर्म झालावात् द्वादशाहे तवमित्युक्त तस्मितन्त्रण नियमाखे सिं सर्वपामहां पृथक पृयक्ष उपलक्षण अयो- दशाहे चतुर्दगाहे आगळेति एवमहाराब्दस्पैकथा-शब्दस्यबाभ्या- सात्मक ऊहो भवति उत्ताविकारण भयोग इति, ननु सिद्धान्तेऽप्यस्थव विकारः प्रकृती चतुरहे मुत्यामित्युक्तम्, रह सूपसदन्हां द्वादशसख्या विद्वत्वात जयादशाह इति वक्तव्य, सत्य, तथापि नास्त्यूहः सिद्धान्ते, यूपते त्यहाशब्दस्याभ्यासात्मजही भवति सिद्धान्ते तु तस्य तन्वा. दविशेषाधिकार तत्र प्रकृती सौत्यस्याह उपलचितत्वादिहामि तानि सर्वाणि सान्युपलवणीयानि, न चाहाब्देनागृहमाणविशेषत्वात्सर्वापत क्षण सिध्यतीति वाच्यं सध्यादेन विशेषणात् त्रयोदशाह आगच्छे- स्युक्त प्रयमस्येवाह उपलतणं न द्वितीयादेस्तस्मादात्तिः, मुत्यामागच प्रधवित्येव मुत्यासम्बन्धिदेवतासस्कारमा विचित संख्याशब्दोहा शब्दश्चा!सिद्धत्वादधिविनिर्देशमात्रम्, अतः सकृदेव वाध्य तन्त्रम् ॥ वाजपेये प्राजापत्त्येषु ता. सू० पशुगणे कुम्भीशलवपापणीनां टीना सन्त्रताऽधिकाराम प्रभुत्वगत्तन्वभावः स्यात् । एकदेवत्येषु प्राज्ञापयशुपु कुम्भीहदपालवपाश्रपणी चतन्त्र विभवादित्युत्तरवियतया पाप्यते ॥ भूला सू० भेदस्त संदेशाद् देवान्तरेस्यात् । टोमा सन्चाधिकरणम् । ये तु भिवदेवत्या एकजातीयाः पशवायु कि कुम्भ्यादीना भेट उत्तरापि बन्न मिति सन्द हे सह अपितयु कस्य देवतायै किमत देयमिति अधिज्ञानात्मदाचिदन्यस्य उपाकृतात्पयोरन्यस्य देवता अव. दीयेतापि तस्मादेवः चिट्टकरणेनापि तु शस्यते सतं धियेकः, मामा' साहित्यतिम्मया तलत्यम् । ननु वमाना चिरणासम्भवात्सपाया हो। भिचदेवतार्धाप एकादशाध्यायस्य चतुर्थः पादः। स्वे याज्याईचान्ने होर्मामध्ययं भेदेनैव कुम्भी स्यात् मैवमेकीभता. नामपि वसानां स्ये स्वे याच्यादृान्ते हूयमानानां न किंचिद्वैगुण्य- न्तस्मात्तन्त्रम् ॥ भिवजानिपु कुम्पादोनां सू० जात्यन्तरेषु भेदः स्यात्यक्तिवैष- भेटेनानुष्ठानाधिकरणम् । म्यात् ॥ १० ॥ नानाबातीयेप्वैकादशिनादियु “आम्नेयः कृष्णयीवः सारस्वती मेषी"त्यादिवपि पूर्ववतन्त्रत्वं न पक्तिवैषम्यात् । केचिद्धि पयवः शीघ्र सिन्ति के चिचिरेण तत्र सह श्रपणे केपांचिश्तत्वं विलयो वा स्यात् तस्मात्तन्वभेदः । अभ्यामतिमष्टिग प्रति सू० कपालानि च कुम्भीवत्तुल्य- पुरोडाशं कपालचतुष्टय दाधिकरणम्। सङ्ख्यानाम् ॥ ११ ॥ "यावतो ऽखानातिएड्डीयात्तावतो वारुणांरतु कपालाचिदि" ति श्रुतं, तत्र यदा बहुप्वश्वेषु प्रतिगृहोतेषु बहवः पुरोडाशाः प्रयुज्यन्ते तदा किं तन्त्रेण चत्वारि कपालानि स्यु ? उत प्रतिपुरोडाशं चत्वारीति सन्देहे दीर्घषु चतुबैब कपालेषु सर्वपुरोहाशाना श्रपणसम्भवातन्वत्व. प्राप्तावुच्यते कपालावयवस्य कपाल शब्दवाच्यत्वाभावात सन्त्रत्वे च सर्वेषां कपालावयवेषु अपणाकोऽपि चतुः कपालःस्यात यावत्कपालं चाभिप्रथनं प्रतितः प्राप्त सच्च तन्त्रत्वे सति न सम्पादयितुं शक्य तस्मात्मतिपुरोडाशं कपालभेदः । सू० एकद्रव्ये संस्काराणां व्याख्यात- मेककर्मत्वं तस्मिन्मन्त्रार्थनामा- प्रोदयहननादा प्रतिपदाएं मन्त्रस्यानाश्त्यधिकरणम् । त्वादावृत्ती मन्त्रस्य सस्तायोगः स्वात॥ १२॥ दर्श पूर्णमासयोरवघातमन्तः "अवरतो दिवः सपयं वधासमिति, अवहन्ती"ति सक्रिप्रतिप्रहारम्भेदेन प्रयोक्तव्यः ? उत सदेव सादा ति घिचार प्राप्ते प्रत्येकं महाराणामवघातशब्दवाच्यत्वादवघातात्यान्च যাষিন্ধাযা मन्त्रस्य प्रधानावृत्तपत्तिः, मेव न ह्यत्र प्रधानावृत्तिवघातकणिका हि तण्डुलभावना नोहीनवहन्ती यत्र विधीयते तपश्चाय मविधि- म्तेन लाडुलभावनाप्रति करणीभवतो ऽवघातस्य मन्त्रोऽहन व तद्रूप- स्यापतिः, न हि प्रतिप्रहार भेदैन मण्डला; क्रियन्ते साभ्यासेन हि ते निष्पदान्ते न च तादृशस्यास्मिात्सहदेव मन्त्रः । सु० द्रव्यान्तरे कतार्थत्वात्तस्य पुन: मानाबीजेष्ट्री प्रतिहार प्रयोगान्मन्त्रस्य च ताणत्वात्युनः मन्त्राधिकरणम्। प्रयोगः स्यात्तदान विधानात नानाबीजेम्बरलये यहप्तये ऽष्टरकपाल निर्वपति यानर बीहीयर सेमिरा वनस्पतये श्यामरक वस्"मित्यादिषु कि सर्वेयामवधानमन्त्रस्तन्त्र ? मुत प्रतिबोजमावर्तत? पति सशये सर्वावधाविक्रीया प्रयुक्रस्य मन्त्रस्या- महामाणविशेषत्वातन्त्रत्व सत्य, यदि न रोत विशेष सनिपातित्या. যান, মহানিয়াসিম গ্রীর মন সসুন্ধনেম মন तः सस्कारो नान्यस्येति विशेषग्रहणादीजन्तरे पुनः प्रयोक्तव्यः ।। दगंपूर्णमामाटो प्रसिनि • নিযৰণৰ ত্যাজম্বঘী য&ি কাধিক चैकद्रव्यवत्प्रयोजनकत्वात ॥१५॥ दर्शपूर्णमासयोश्चतुरो मुष्टीनिर्वपति अयुम्ना युवा मुदीनाति त्रिधा तु पन्नधातु या वेदि स्तुणाति चतुर्जहर रहती"सि शरते, तन्त्रमन्त: देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे हि देवसदन दाम कामस- स्वास्तृणामि शु स्वा शुक्रायासित क्रिमते समयोक्तव्या? उस प्रतिम- ष्टि प्रतिधातु प्रत्याय भेदने ति सन्देहे सप्तण्यानामेकर्मवादयघातम- न्वयन मन्त्राणा सत्प्रयोगप्राप्ती उनाने युक्तमवघात सत्र हित एवं प्री- इयः पुनः पुनरवहन्यन्ते, तेन मत्प्रयुक्तेनैव मनण सीहोपा समन्व- मात्रधातलाभाव युनः प्रयोगस्य कारणमस्ति, निवाधादिषु पुनरन्ये ऽन्ये घोहयो दी ज्यच प्रतिमुष्टि प्रतिस्तरण पतियहण व निरूयन्ते 4 . एकादशाधायस्य चतुर्थः पादः । नयन्ते स्तीयन्तें गृह्यन्ते च, ततश्च यत्रैव मन्त्रः प्रयुक्तस्तत्रैव सत्कृत- संस्कारलाभात्सर्वपां तल्लाभाय मुष्मादिपु भेदेन मन्त्राः ।। पंटिनाचणे प्रत्याभूति सू० वेदिप्रोक्षणे मन्त्राभ्यासः कर्मणाः मन्दानापत्यधिकरणम् । पुनः प्रयोगात् ॥ १५ ॥ दर्शपूर्णमासयाः थयते "दिसि वर्षिया त्येति त्रिदि पोचतीति तत्र कि प्रत्यभ्यास मन्त्रावृत्ति त सध्देवादी मन्त्र ? इति संशये प्रावणा- यंत्वान्मन्त्रस्य प्रोक्षणस्य च सप्यया भिन्नत्वात्प्रतिप्रधानञ्च गुणाना. मायत्तेः प्रत्यभ्यासमावृत्तिः, कि चानेन मन्त्रेण त्रिः प्रोततीति वचनाहि. स्पष्टं मचायतिर्गम्यते, उच्यते नैध सम्बन्धः अनेन मन्त्रेण चिरिति किन्तु मन्त्रस्य करणत्वात् क्रियया सम्बन्धोऽनेन प्रोवतीति निरभ्यासोऽपि कि- याया एवाह तेन मन्त्रवदात्तिमच्च कर्तव्यं, न चात्र क्रियाभेदः कि त्वेव क्रिया प्रातिर्मिका, क्रियारत्तो हि सुविधीयते न क्रियाभेदे, तस्मात्सादेव मन्त्रः । कण्डूयनमन्त्रस्य मठत् प्रयो सू० कण्डूयने प्रत्येकं, कर्मभेदान गाधिकरणम् । स्थात् ॥ १६॥ न्यातिप्टामे अयते "कृष्णावियाणया कण्डूयत" इति तत्र मन्त्रः "कृष्ण- त्यामुसस्याया” इति तत्र यदाऽने यु पाएपायनेषु युगपत्कण्डरुत्पदाते लदा किं प्रत्यहं मन्वात्ति? रुत समृदिति सन्देहे कण्डूयानकर्मणस्तदपने- यस्य दुःखस्य दु सापनयनसस्कार्याणामहानां च भिवत्वात्मत्यमात्ति- सन्वये हि यस्मिवेवाड़े मन्त्रः प्रयुक्तस्तदर्थः स इति विपरहणाद. शान्तराणां मन्ततसस्कारहानिः स्यात्, सत्यन्दुःखानि भिवानि न तु दुःखापनयनं स्वरूपेण चिकीर्पित नाप्यसस्कारः, येन सटेदारेदः स्यात, कि त्वात्मान कण्डू दुःवितिप्तचित्तमपनीतमण्डूदुःप का कादयन क्रियते, सेन यावता दुःखेनानपनीतनात्मनि दुःप भवति, तावत्सर्वमय- . प्रत्यमिति पा..
२४ . शास्त्रदीपिकायाम् नेतुमभिसन्धाय अण्डयनमुपक्रममायन प्रयुक्तो भन्यो रामाणविशेष. स्वातन्त्र भवति। ज्योतिष्टीमे समादिषु मु० स्वपनदीतरणाभिवर्षणामध्य- স্নানাগুথিৰশ্বৰ। प्रतिमन्त्रणेषु चैवम् ॥ १७ ॥ ज्योतिप्टोमे स्वप्नाचा मन्त्रस्त्वमाने व्रतया असी"तिसया नदीत। श्यामन्त्री देवीगो प्रपा नपादिवि तथाभिरष्टस्य उन्दतीर्वल धन दति तथा अमेतिमन्त्रणमन्त: "अब, मनो दरिद्रश्चतुरिलि, तत्र संशयः मदा दीक्षितः पुनः पुनः प्रतिबुध्य स्वपिति अनेकसातस नर्दी वा तति मनानेन चामिप्यते युगपञ्चानेकानि अमेध्यानि पश्यति तदा कि मन्त्राणामात्ति? स्त सरुपयोग? इति विषयहणादातिप्राप्तावु: खाते सर्वा रात्रि निद्रामभिसन्धाय मन्त्र प्रयुत्ते तथा नहीं शुष्टि च भावान्तरनिद्रा नायक सोतसन्तया वधारा तस्मात्सलत्मयोगः, अमेय हु कालभेदाभावाद्विस्पष्टमयममाणविशेषत्वम् । दीवितस्य प्रयाये मन्त्रा म० प्रयाणे त्वार्थनिहतः ॥१८g भापत्यधिकरणम् दीतितस्य प्रस्थानाची मव: "भद्रादभिश्रेय इति, स कि पुनः নঃ বিগল মনিরমান মর্যান?তন মষ নিয়েই ব্ৰিহঘৰয়া दाति मन्वानस्योत्तरम् आसमीहितप्राप्तीक प्रयाणमिति सदस्य मन्वय महत्प्रयोगः ॥ उपरधमन्नस्थापत्यधिक सू० उपरवमन्त्रसवं स्थानोकबह- हुवचनात ॥ १८॥ ब्योतिष्ठाम सन्त्युपावाश्चत्वारोपा खनमा मन्त्र: 'राहणो बलगहना वैष्णधामामी"ति, सकि चतुर्णाामयि तन्त्रम् ? उत्त प्रत्युपात्र भियतः तिसशये वैष्णवादीनिति बरतनान्सत्वात्सदेव प्रयुज्यमानो मत मानभिधत्त दति न पुन. मोकव्य,, प्रत्येक हि प्रयोगे यधच- नमसमर्थ, तस्मात्तन्त्र नैध खननक्रियास्तावत् पेयभेदेन भिवा:क्रमणोप- ०२५ एकादशाध्यायस्य चतुर्थः पादः । कम्यन्ते न युगपत, मन्त्रश्च सचिपाती तेन यस्य खननस्योपक्रमोमन्त्रान्लेन सविपतितस्तदर्थ एव मन्त्रो नान्येपामुपरवाणामलमुपकर्तुमतः प्रातिपदि- कमा कारकमात्रं च वितितं, बहुवचनं त्वेकस्मिन्नेव पूजार्थं प्रयुक्त- मिति वेदितव्यम् ।। सू० चविष्कृदध्रिगुपुरोनुवाक्यामनो- यिकदादिमन्त्राणा मावत्यधिकरणम् । तस्यात्तिः कालभेदात्स्यात् ॥ २०॥ न्योतिष्ठामे अनुसवन सबनीयाः पुराडाशाः ते पुचोदकमान्त- हविष्कृदाहानं तन्व? मुत प्रतिसबनभेदेन तथा वाजपेये प्राजापत्त्यान ऋतून पशूरव सहायकम्य यदा प्राजापत्त्यान पग्नितत्वोत्सृज्य ब्रह्मसान्या- लभते तदा कि तुपश्वालम्भकाले मृतमधिगुवचनं प्राजापत्यानामपि बन्च ? उत प्राजापत्त्यार्यत्वेन ब्रह्मसामकाले पुनरधिगुतव्यः? तथाऽऽग्नेय कृष्णायीवमालभेत सौम्यं वधुमाग्नेयं सप्पपीमिति कृष्णयोवयो देन प्रदाने क्रियमाणे ऽवदाने च किमनुवाक्यायामनोसामन्त्रस्य च तन्त्रत्वमु. तात्तिरिति विचारे सर्वत्रासविपातित्वात्प्रयोगवचनानुयहाय तन्त्रत्व, न होतेषां करणवनिपातित्वमनुवाक्याऽपि हि यान्याव्यवधानादधि- पातिन्येव तस्या अाह्ममाविशेषत्वात्तन्वत्वधान्तिः कस्य चित्स्यात् तवायत्त्यमिदं मूत्र हविष्कृदादीनामात्तिः कालभेदेन विशेषयह. साब च प्रयाजवदत्र कालान्तरे कृतः संस्कार: कालान्तरेऽतिष्ठते येनात्तिः स्यात, प्रकाशनार्यत्वादेशां, यदाप्येतानि करणवत्र सधिपा- तीनि तथाऽपि प्रकाशनार्थत्वात्मकायनस्य च कालान्तरे प्रध्वंसात्तस्मादा. वरन् । तन्त्रावानिमित्तः प्रयोगरिमाणनिश्वयो वृत्तः । प्रासहितको प्रयोगे परिमाणमत: प्रवस्यामः। इति श्रीपार्थसाधिमियतो शास्त्रदीपिकायामेकादशाध्यायस्य चतुर्थः पादः समाप्तः, समाप्तरचकादशोऽध्यायः ॥
भास्त्रदीपिकायाम अथ हादशाध्यायस्य प्रथमः पाद धारभ्यते । NO- 0 सू० सन्त्रिसमवाये चोदनात: समा- श्रानोपामीयमयाजादिभिः नानामैकतन्यमतुल्येषु तु भेदः पुरोडायस्योपकाराधिकरणम् । म्यादिधिमकमना दातादथ्य श्रुतिकालनिर्देशात १॥ सदनुष्ठितमप्य बहूनां प्रधानानामेकदेशकालानुशाणां शना- स्युपम मित्येतत्तन्त्रलवणोक्तमुपजीव्य झिमरहमाविशेषत्वादेवं भव- ति उतास्मा इदमनुष्ठानं नास्मा इत्येवं गृहमाणेऽपि विशेये अन्याय- पुण्यनुष्ठितमप्यहमन्यस्यापि देशाभेदे शकोत्युपकतुं न तादयन पुनानु- ठातव्यमिति चिन्त्यते इति तन्त्रमसङ्गयोहसुहेतुमता अग्नीयामीय पशा- वैष्टिको विधयन्तः प्रवर्तते, तत्र पशुपुरोडायोडानीयोमीयस्य यपया प्रव. योऽग्नीयोमीय पशुपुरोडायं निर्वपतीति तत्राप्येष्टिको निधन्तः, तत्र चिन्त्यते किं पश्वानुष्ठितान्यानि पुरोडाशस्य नोपर्धन्ति तेन सदय पृथगनुष्ठातव्यानि? उत तेवोपकारसिद्धेनं पृथक् पुरोदाशार्थनाङ्गानामनु- टानमिति, त"अङ्गानि पशुकालानिपश्वर्यानी त्यसरायम् अनागपुरोड़ा. शकालेन हि तदर्थता ॥ अन्यायानुष्ठितं चाहून सन्यस्योपकारकम् तदर्थन हास तस्य तथा प्रतिदर्शनात् ॥ प्रकृती हि यदुद्देशेनाङ्गमनुष्ठित तस्योपका- एकं दृष्टम् इहापि नान्यार्थमनुष्ठितमन्यस्योपकरोति । सिंच विधीयमान कर्म कासादी साह विधीयते स्वकाते ऽतः पुरोडाशः कार्य: सर्व सयुतः वयामधारकालेऽयु पदिष्टातिदिष्टसादयुक्त पुरोदारी कर्तव्यतया विज्ञायमाने को नाम शास्वामित्रमेय प्रधानमात्रमनुष्टातु नमः, वैगुण्यं च प्रसङ्गसमाश्रयणे स्यात्प्रमाजानन्तर्य ह्माज्यभागाइन्नदानन्तयं च प्रधा. विधिमकमातादत्तादमितिया। २ महमायविधेयत्यादेव वेय भरतीत पा. सर्वाइसगत पति पाः । ४ चयापचारकाले घुर्गदष्टानि इति । ।
डोदशाध्यायस्य प्रथमः पादः । नाई प्रतिवदतिदेशात, तदिह पाशुकेषु प्रयाजेपु प्रसन्ममानेषु तदान. न्तर्यगुणहानाद्विगुणावाज्यभागौ न स्वकार्य साधयेयाताम् । अय तु वैल्पिा कत्वात्पशावेवाज्यभागावष्टितो ततस्तयोरपि प्रसत्यमानयोः पुरोड़ा- शस्य तदानन्तर्यगुणलोपात्र स्वकार्यसाधनत्य स्यात्, तस्माव पाशुकानाम: ङ्गानां पुरोडाशे प्रसङ्ग इति तस्य स्वाहानि पृथकतंयान्येव ।। 'गुणकालरुतं चापि वैगुण्य भाष्य ईरितम् । तेनापि न प्रसोऽस्तीत्येव प्राप्तेऽभिधीयते॥ वितते पाशुकै तन्त्र समाप्रिमगते सति । मध्ये पतन पुरोडाशस्तत्तन्त्रमुपजी- वति ॥ चोदकेन पुरोडाशे यो विधयन्तः समर्पितः। ऐष्टिकः स पशावेव विततो दृश्यते यदा॥ तदा तेनैव संतुष्टः पुराडाराविधिः स्वयम् प्रारूतानां पदार्यानां न करोत्युपसंयहम् पुरोडाशप्रयोगवचनो हि पशुतन्ने विसते तदीयेषु मयाजानुयाजादानेषु कृतकरिष्यमाणेषु तत्कार्येषु चोपकारप्यारब्धारिप्सित- रूपेण मनसि विपरिवर्तमानेषु तन्मध्ये पुरोडाशभावनां गेदकसर्पितम्या- बादमङ्गजन्योपकारयुक्तां विदधल्टाघवात्पवधैरवोपकारस्तद्वत्तामुपजीव्य यान्यङ्गानि पशुतो न लभ्यन्ते तयुतामेव विदधाति, विशिष्टं च प्रधान विधीयते तेषामेव प्रधानकालत्व, क्रमश्चाङ्गं भवति, तेन प्रधानमात्रानु. टानेऽपि नास्ति शास्त्रातिकमः । नापि क्रमलोपाद्वैगुण्यं, तद्धि कार्यस्य प्रयाजादिनन्यस्य कृतत्वात्तन्मात्रस्य च पुरोडाशभावनयोपजीवनावाप्य एव परिहतम्। नन्वेव पौर्णमास्यर्थकृताङ्गष्तानामुपकाराणामाफलापूर्वनिवृत्तर. वस्यानादमावास्यायां न भूयः प्रयाजादीनि कर्तव्यानि स्युस्तत्र त्रयोदशा- मावास्यायामिति बपट्काराहुतीनामाहवनीयगतानां सप्यादर्शन नोप- पद्मते, तदिदं वारुणप्राधासिकयोदक्षिणोत्तरविहारयामियः प्रसानिराक- रणेन निराहतं चोदा “पार्णमास्यां पौर्णमास्या यजेत" "अमावास्याया- ममावास्यया धजेते"तिद्वेवास्ये परस्परमनपेतमाणे दुयो: कालयोस्विकस्य विकल्प हवागयुक्तस्य प्रयोगद्वयं विदधाते इति का प्रसङ्गः प्रसङ्गस्य, प्रमः हि यथाचादिताननुष्ठानात् फ्रमादिलोपेन येण्याचामाधास्या स्वकार्यसाधनाय पापुयात. इह त्वन्यस्य तन्वे विहिने प्रवृत्तानपरक्त च यितते इति पुस्तकान्तरपाटस्तु चियः ।
আযিমাথায় युरोडाशी विधीयमान. मसङ्गमुपजीवतीति वैषम्यम् । यत्तु प्रस्ताबनन्यादेश नानुहितान्यान्युपकारकाणि दृष्टानि दापि पुरोडाश चैव कया. नीयुक्त, संदपुक्त, म हि प्रकृतावुदेशोऽविहिसत्यात प्रथाजादिस्व. रूपमात्र बङ्गमार्थिकस्तु तत्रोदेशः । न चायिश चोदकः प्रतिदिति तस्मादस्ति प्रमहू-, अन्यायानुष्ठितालस्यान्यनोपजीवन प्रसः । पुरोडाशे प्राज्यभागयो. सू. जैमिनेः परतन्त्रत्वापत्ते: स्व. कर्तध्यताधिकरणम् । नन्त्रप्रतिषेधः स्यात् । २२ स्थित पाशुकै कार्यसिद्धेर्न पुरोडायस्य पृथगडानि कर्तव्यानीति. यत् पुनराज्यभागावधातादिकमल पौ न विद्यते तदपि पुरोडाशे न कर्तव्य कर्तव्य वेसि मशयः, तदर्थमिद विधार्यते प्रसङ्गमुपजीवता पुरोडाशे. म प्रयोगवचनमबाधिन्वा चोदको बाध्यते । उत्त चोदकस्याबाधः प्रयोग- धचनस्तु बाधते ति तत्र प्रयोगवचनः प्रत्यवान बाध्यसे । वादक- स्वानुमेयत्त्वादुर्वला बाधमहति लिङ्प्रत्यया हि प्रयोगवचन. प्रत्यक्षा न शम्यते बाधित प्रकृतिवच्छब्दस्त्वानुमानिनो ऽय बाध्यते, तेन पाशुकैन चोदोन प्रापिसान्यहकार्याणि पारोडाशिकः प्रयोगवचनः सगृह्म तद्विशिष्ट प्रयोग विधत्ते, तैरेव च युरोडाशस्य निराकाहत्त्वावादको लुप्यते, तेन पस विरमानानामेव युरोडाशेन सग्रहादास्यभागारकरमित माग्ने प्रमः चोदकेनाकार्याणा पुरोडाशान्वये सति । प्रयोगवचनः पश्चात्तद्विशिष्ट विधास्यति पयत्ततु भावनासन्धितया श्रुत्यादिभिरतिदेशेन वा समर्पित शिष्टा भावना प्रयोगवचनो विदधाति, न तु स्वयमदनि भावनया सबधति विधिमाजव्यापारात्। न च पाशुकेन चोदन पुरोहाशान्वयो. এক্কানা যা এ বিলনি মনমত্র বাহিঙ্গাচরীক্ষ व्या, सेन तु प्रासलेबने कार्यमुखेन भावनाऽन्यतया समर्पिता डि. शिष्टा भावना विदधत् प्रयोगवचनो यानि एवतयैव प्रान्तानुा. मानि तेस्ताविधख तद्वत्तामुमनीव्यादान्तरयुक्ता विदधाति, तेन प्रयो- १ परतन्त्रायते रिति ।
द्वादशाध्यायस्य प्रथमः पादः । गवचनैकदेशा य: प्रयानादिविषयः स वाध्यते अडान्तीपु सोऽपि न बाध्यते इति सिद्धमान्यभागादेरनुष्ठानम् । कश्चित्तु प्रयाजाविष्वपि प्रयो. नकत्वं विधेर्ने वाध्यते सत्येतु प्रपोजकत्वं कार्यस्यान्याव सिडेना. नुष्ठानम् । एवं चाप्रयोजमाद्विशेषो भवति, इतरया प्रसङ्गाप्रयोजकयोरवि. शेपः स्यादित्याह तदिदमसारम, यदि शास्त्रेण युरोहाशार्थतया वपा- प्रचारादूर्ध्वकाले प्रयानादीनि कर्तव्यानीति बोध्यते कस्तदा तदति- क्रमेणान्यार्यान्यान्युपजीवितुं तमः, यदप्युच्यते प्रयोजन मनुष्ठाने हेतुन चेह एयगनुष्ठाने प्रयोजनास्त अन्याधैरव कार्यसिरिति तय यत्- किञ्चितत् यदि शास्त्रात्पुरोडाशार्यतयाऽवगतं पृथगनुटानन्तदा तद्वला- देव फलं कल्प्यतां पृथगनुष्ठितैरेव पुरोडायस्योपकारः सिध्यति, न परव- चैरिति । यत्तु प्रयोजकत्वलोपे सत्यप्रयोजकादविशेषात्तिरिति तदपि बुद्धिमान्दाम, अप्रयोजके प्रयुक्तिसामयं मेव नास्ति, प्रसङ्गी तु प्रयुक्तिसमर्थ एव सबन्यानामुपजीवनं लाघशात्करोतीति विशेषः, यदि च सत्यपि प्रयोलमत्वे कार्याभावादननुष्ठानं ततो वरुणप्रयासपूत्तरबहारिकरवाडेमी- स्त्याः कार्यसिद्धेस्सत्यपि देशभेदे कभेदे च विकाराच्च न भेदः स्या- दर्थस्याविझतत्वादिति न्यायेन पृथगङ्गानि न क्रियेरन । म च वपाप्रचारा. नन्तरकाले पुरोहा यदि सकलप्राशतायुक्त एवं कर्त्तव्यतया चोदाते ताम्तस्मिवेव काले सर्वाङ्गेषु प्राकृतेन क्रमेण कार्यतयाऽवगम्यमानेषु यद्यपि कय वित्माहताना प्रयाजादाङ्गानां कार्याणि निप्पचान्यनपशु- तानि संनिहितानीति इत्या तानि न कियेरन, तयाऽपि यानि तस्यामेव घेलायां पश्वर्यनाप्यननुष्ठितानि नयाजादीनि तानि क्रमवशात्पौरोड़ा. शिजेडोपाहानानन्तरमुपस्थितानि कर्तव्यतया च पुरोडाशप्रयोगवचना. डाध्यमानानि किमिति न क्रियन्ते, न हि तदनुष्ठान निष्प्रयोजन तत्का- यस्यैदानीमनिष्पकत्वात्, अनिष्पन्द्रस्य प्रतीतणे कारणाभावात, अस्मत्पने पुनः पशुप्रयोगवचनसनिधायितान्यहान्युपनीयन्युरोडाविधियोदृशानि १ प्रयोजनमप्यनुष्ठाने हेतुरिति पाः । - अन्यायोपजीवनमिति पा।
शास्त्रदीपिकायाम् तेन पूर्वापरकालवानि सनिधापितानि तादृशान्येव लाघवतृष्णयोपजी- व्याधिकानामेव प्रयोग विधत्ते इति युक्त साध्या नामपि प्रसनैनोपजीवने. नानुष्ठान, लाघवमेव हि प्रम) कारणम् । माह व "अन्याधाष्टिनैः शेपैक यकारे ऽस्यकल्पना । प्रसङ्केतदभावे च स्याभूयिष्ठप्रकल्पना ॥ तस्मात्प्रयो- बनेकदेगी लुम्यत एव । अधिकाविषयावशे न लुप्यत इति सिटुमा ज्यभागादेनुष्ठानम् ॥ सामे दार्थियटरकरणा सू० नानार्थत्वात्सोमे दर्शवर्णमास विकारणम् । प्रस्तीनां वेदिकर्म स्यात् ॥३॥ ज्योतिष्टोमे यानि महावेदा कृताया दर्शपूर्णमासप्रश्वातीनि कमाथि प्रवर्तने तेषु महावेदर्भटेन प्राकृती दिः कर्तव्या नैति सन्देहे याय मधानार्थी महादिस्तथाऽपि प्रचारार्यत्वाच हविरासादनार्थाया. प्राकृत्या कार्य साधयतीति तदर्थ प्रावती कर्तव्या, नैध प्रचारायाऽपि प्रस. अविरासादनमपि शक्नोति माधयितु न हि तस्या क्रियमाण हविरा सादन विगुण भवति, वेशा हि हविरासादन प्रश्नो शुत न स्वार्थायामेति, | तस्मात्प्रचारार्थव प्रसङ्गादासादनेनोपजीव्यते । सोमे ढाकि युवादिभि पाने स० पायेषु च प्रसङ्गः स्यादो- मार्थत्वात् ॥ ४॥ सोमानेष्वैष्टि ? केषु कर्मसु कि मेरमार्थान्येव पाणि प्रसज्येरन ভন স্বাহীনি যানাযিয় বৃথাইমােৰী ?নি বই দামিম কাম্য थेष्टिकानामपि होमादिकार्यसिद्धेः प्रमह मन्यते जुहादिकार्याणि रोमादीनि अन्य क्रियमाणानि विगुणीभवेयुः । न चाशयोव होमादय. सत्ता येन प्रपदाव्यानुपाजवन पुन क्रियान, तेन कर्तव्याः सन्ता होमा. साद्गुण्यस्य सम्भव क्रिमिति विगुणाः क्रियन्ते, तस्मान पात्रप्रसङ्गः ॥ शामिने पशुपुरोहाणामा सू० शामिचे च पशुयुरोडाशी न याधिकरणम्। स्थादितरस्य प्रयुक्तत्वात ॥५॥ १ भाविनामपि दतिया। प्रमोदननाननुष्यानमिति पा । सायनादिदोमाधिकरण । दयः
हादशीध्यायस्य प्रथमः पादः ।
अग्नीषोमीये पणो शामित्रोऽग्निः अपणायं श्रुतः पशुतन्त्रोप-
जीवी पुरोडाश इति स्थितम् । अतः सोऽपि तत्रैव थयितध्य इति मन्यते
न पशुधपणेन पुरोडाशः अपितो भवति, तेन पृथक अपयितथ्यः पुरोडा-
शश्चादकमाप्ते गार्हपत्ये श्रयितव्यो ऽवैगुण्यात् ॥
कोपडयायिनामयनोनिधानद्र सू. श्रपणं चाग्निहोत्रस्य शाला-
व्यस्य प्राष्हिते अपणाधिकरण । मखीये न स्यात्माजचितस्य
विद्यमानत्वात ॥ ६॥
कौण्डपायिनामयनेऽग्निहोत्रे किं प्राजहित मुख्य गार्हपत्ये अपणम् ?
उत शालामुखीय ? इति सन्देहे चोदकप्राप्ते शालामुखीये स्यात, ज्या-
तिप्टोमे हि गालामुखीय एवात ऊर्दू गार्हपत्यो भवतीति शालामुखीयो
गार्हपत्यकार्य विहितश्चादकपरम्परया कुण्डपायिनामयन प्राप्तस्तस्मा-
तत्र थपणे, सत्यं, चोदकादेवम, अग्निहोत्रनामधेयात्तु नैयमिकाग्निहोत्रम
मुख्य एव गार्हपत्ये अपर्ण प्रापितं, तच्च चोदकात् बलीय इत्युक्तम् ॥
कैचित्तु कृत्वाचिन्तामाहुरसत्यपि नामधेये गाईपत्ये इबोधि अपयतीत्य-
नारभ्यवादस्य सर्वायत्वादुपदेशतः प्राप्तः प्राजहितश्चोदकमाप्तं शाला-
मुखीयं बाधत इति । तत्तु नैवम् अनारभ्यवादस्य हविःत्रपणद्वारकत्वा-
कोण्डपायिनामयने च हविःत्रपणस्याश्रुतत्वामहतितः प्राप्यमाणस्य
सहैव माजहितेन प्राप्तस्तित्वाबोपदेशसम्भवः । तस्मात्रामेव प्राहि-
तस्य प्राप्तिः । ननु सिद्ध नामः प्राबल्यं सप्तमे, सत्यम् इदन्तु प्रसहनिराक
रणार्थ मूत्र शालामुखीयस्तावदस्मिंस्तन्वे चोदकेन सर्वगाईपत्यकार्याय
मवृत्तः स एव प्रसङ्गादग्निहोत्रपणमपि साधयिति, विनाऽपि तादर्य-
नेति शङ्का, सेय निराक्रियते अन्यायस्य नाम प्राप्तेन माहितेन
चाधितत्वादिति पूर्ववत् साद्गुण्यसम्भवे वैगुण्यानाश्रयणादित्यायैव न्या-
यस्य प्रपञ्चोऽयम् ॥
नयानयोगकटयारन्येन सू० इविधाने निर्बपणार्थ साध-
शकटेन श्रीपधट्रय्यकाणा पुगे
डायाना निर्यापाधिकाणम् । येतां प्रयुक्तत्वात् ॥ ७॥
पुण्यात
शास्तदीपिकायाम्
ज्योतिष्टोमे हविद्वानसमाख्यया सामधारणायोरनसोः प्रवर्तन
मृते यानि सबनीयपुरोडाशादीनि तेया कि तयोरन्यतरत्र निर्वषणम् ? उत्त
अनोऽन्तरमुपादेयम् इति संशये अनसोऽधिनियतीत्यस्य प्रतिमा
प्राप्तस्य सोमधारणाभ्यामपि प्रसङ्गतः सिद्धेर्न निर्वापार्थमानोऽन्तमुपा
देपं, सत्यमेतावत्सम्भवति देशस्तु निर्वायस्यायरण गाईपत्य निर्यपतीति
मातितः प्राप्तयोहबिनियोन सम्पदाते, तयोर्मन्वत्रियमवच्च महावे.
यामधस्यापितया प्राशनयनासम्भवात्, तस्मादनोऽन्तरमुपादेयमवे.
मापणीयादिपु दीवाजागरण
स्थामायाधिकरण
सू० तद्युक्तं च कालभेदात् ॥ ॥
दीवाझालं जागरणमामात दीतोत्तरकालेषु प्रायसोयाद्रिय कर्मनु
কি ব্যৱধান মাদানি ভাষায় জনম নমি ৪য় মান্নান
दोवाकालीनेन जागरोन प्रसङ्गात्कार्यसिद्धेर्न पृथक्तेषु नागरथ झार्तव्य,
यदि तापदामादाय जागरणं पसापरतणाव तो नदीताकाती-
नेपुरवित मनुत्तरजातानिचितानि संभवन्तीति तवयं पुनजागरितव्यम् ।
গয়ারুয়ারী ভাষয়ে নগ্রাফি মামিন নীpখ্যাঃ
| सिही प्रमाणाभावात तदर्थ कसंध्यमेव माने जागरणम् ॥
विभेने मन्त्रभेदा
विसरमा
सू० मन्वाय सनिपातित्वात ॥
धरुणप्रघासेषु दक्षिणोत्तरविहारयोनियापादिमन्वाः कितन्त्रेया.
अशा प्रतिपस्यात्रा का पितरण arer:? उभाभ्यामपि भेटेने? ति
सशये ऽन्यतरणायुध्यमानाः यमन्ति उभयोः स्मृति मर्नुमिति मन्यते
निर्यपामोत्यादेशमाभिवादित्याच तन्त्रता सम्भवतीत्युभयो: एएक पृथक
प्रयोग. सदमदनुष्ठानामान्यायाधितापीयमा ता
टोपीयादिपु धान्या
म० धारणार्थत्वात्सामन्यन्वाधान
भानस्याभावाधिकापम् ।
सामाष्टिमय कर्मम चोदातमभ्ययन झापं नौषि
मयये वोदकानुपहात्कामिति प्राप्त प्रमः, धारणा सासोमायन
नवियते ॥ १०॥
द्वादशाध्यायस्य प्रथमः पादः। विहि तस्य धारितस्याग्नेस्तेनैव धारणेन प्रसङ्गसिद्धकार्यत्वात् न पुनधारणं कार्यम् ॥ ननु चातुसमाप्तः पुनः पुनः प्रयनेन धारयितव्य एवाग्निः सत्यं, तयाऽपि नान्याधानं कायं तद्धि विहतस्याग्नेरायो यः समिन्धनव्यापारी धारणार्थस्तद्रूपं, न हि तत्प्रटता पुनः पुनः कृतं तस्मादत्रापि धार्यमाणस्य धारणायान्यन्वाधान न कर्त्तव्यम् ।। दीक्षणीयादिपु वतोपापना- भायाधिकरणम् । सू० तथा व्रतमुपेतत्वात् ॥ ११ ॥ तवं प्राकृतं प्रतापायनं कर्तव्यबेति संगये कर्तव्यमिति प्राप्त सोमार्थेऽपि तेनैव व्रतेन सत्यवदनब्रह्मचर्यादिसङ्कल्परूपेणासमाप्तेरधिन- ऐन प्रसङ्गासिटेने पुनरुपायनं कर्तव्यम् ॥ पेप्टिकेपु अान्यन्याधानाननु सू० ग्रहणाथं च पूर्वमिष्टेस्ल- प्ठानाधिकरणम् । दर्थत्वात ॥ यदुक्तं धारणार्थत्वात्सामेऽन्यदान्यन्याधानं न विदाल इति तदा- तिप्यते, र्याद तत्केवलधारणा स्यात्ततो न विदोत तत्तु दर्शपूर्णमासयो- देवतारियहार्थमपि युतं ममाऽग्ने वर्ष इति पूर्वमग्निं गृहाति देवता एव तत्पबंगुरहीत्वा खो भूते यजत इति, ततः प्रायणीयादिपि तदेव- तापरिवहाचं कर्तव्यमान्य न्याधान नैवं न हाग्निधारणे दृष्टमयोजने सति यदृष्टदेवतापरिवहार्यत्वमर्थवादमानोपयुक्ताद्वाश्यपात्कल्पयितुं गम्यम् अभ्युपेत्य दूमः । यदापि देवतापरियहार्यन्तयाऽपि मायणीयादिप्वकर्तव्य दीक्षणीयाया अपि वापशेपे देयतापरियहार्यता श्रूयते “माग्नाप्णवमे. कादशकपाल निर्वह नीशिप्यमाणेो ऽग्निरयमा देयतानां विष्णः परमा देवता एतदुभपतः परिएन दीक्षित दति, यपि दोहा सोमस्येति यदा नात्प्रधानायो दोवणीया प्रधानदेवता श्य परियहाति तयापि येवय. ग्रहे मदेवमासमायात्तत्परिपई कुरती दीवणीयाप्रमदादकमंदे- यला अपि राहाति, न हि विदेय-राद्धः कस्यादिद्वयतागप्यस्य याचकः - र बितति .. २ सपंर्यत ।
. शास्त्रदीपिकायाम प्रसिद्धावपवार्थस्य समुदायस्य शत्यन्तरकल्पनाप्रमाणाभावात्तस्मात्सर्व देवतावचनत्वात्तपरियो च सर्वान्तर्गतानामदेवतामय प्रसङ्गतः परिय. हादकतंयमान्यन्वाधानम् । यहा अभ्युपगमपचे दीक्षणीयाया कर्तव्यमेवा- न्वाधान सतः परन्तु न कर्तव्यम् । रेष्टके पन्नोसनहन नमुछा माधिकरशम। सू० सन्त्रचनं च वृत्तत्त्वात ॥ १३ ॥ दार्शपार्णमासिक पनीमबहन मायणीयादिषु चोदकप्राप्त कर्तव्य नैव धामधारणा तद् दृष्टार्थवादीवाकालेन च सामान सत्रहनेन धासमो धारितत्वादकतंयम, । अथाऽपि न वासोधारणार्थ तथापि सब- होव'कमाणित कार्याणीत्येवमयं सत्रहनं, नादृष्टार्थम् अन्यानापि सत्र हनेन सबवेति न पृथक सबहनम् । टिका पारण्यभोजनामा सू० अन्यविधानादारण्यमोजनं न बाधिकरणमा स्यादुभयं हि इत्यर्थम । १४॥ आरएपायनमपि प्रायणीयादिषु चोदकप्राप्तमपि वृत्त्यर्थत्वात्सो. मिनेव पात्रतादिना वृत्तिसिद्धेरकर्तव्यम् ॥ ष्टियुवमदानुष्टानाधि सू. शेषताथमि चेतान्यार्थ- त्वात् ॥ १५ ॥ एक तहि रोएभता अपि ये यजमान कर्तृका डाभवणादयस्तेऽपि एत्ययंत्यासामियन प्रतेन निवान्, सत्य, यदि प्रत्यास्स तु शेषभव- प्रतिपयया. मजमानपञ्चमा बडा भतयन्तीति शेयस्य द्वितीयानिदंगा. दिद पष्ठ एव प्रसाधित, तस्य यिद प्रपोजनकथन प्रसङ्गात्महत्या दिहात्तम् ॥ प्टिका पन्यादा मामा याधिकरणम् सू० भमत्त्वाचापरिमायः ॥ १६॥ करणमा मपटपतिमा, भूलत्याच परिष पति .
द्वादशाध्यायस्य प्रथमः पादः । ७३५ दीतणीयादिपु चोदप्राप्ताऽन्वाहार्यविणा दातव्या नलि संशये दक्षिणा सोमस्येति वचनात द्वादशशतदक्षिणा केवलप्रधानार्थत्युक्तम, अतो- ने स्वार्थ दक्षिणा दातव्यैव, प्रसङ्गसिद्धकार्यत्वात्तु न दातव्या प्रधानार्थ मानतिरूपक्रमप्रभृत्यासमाप्तः प्रवृत्तानपता चावस्थितेति तामेवोप- जीवन्तो दोषणीयादिविधयश्चादकप्राप्तापि स्वार्थामानातं न प्रयु- ज्जते । किं च पृयतिणायां सत्यामानतिभेदादनप्रधानानामथुतः कर्तृ- भेद अपाते । किं च यः प्रधानं कर्तव्यं तैरेवावश्यमान्यपि कर्तव्यानि नाकुर्वद्विरङ्गानि प्रधानं कत्तुं शमिति निश्चिते शास्त्रार्थ प्रधानार्थत्वे. नाङ्गाना बलादङ्गान्यपि कर्तव्यानि भवन्तीति प्रससिद्धानुष्ठानत्वाबा- यु दक्षिणा ष्टिकैपु वभवम्य संस्कारा चंतया वर्तव्यत्वाधिकरणमा शेषभक्षास्तथेति चेत् ॥ १७ ॥ सू० पूर्व यजमानभतस्य वृत्त्यर्थत्वात् व्रतेन निवृत्तिराङ्किता सम्पति- विभताणां परिक्रयार्थतया प्रधानदक्षिणा नित्तिराशकाते, निराक- रण च तदुदेव शेषप्रतिपत्त्यया भता नानन्यथा इति दशम एव चानत्य- यत्व भताणां निराकृतं तस्येदं प्रयोजनं प्रसङ्गात्मकत्वेनेहोक्तम् ।। प्टिकपु हातुर्वरण सदभावा सू. प्रकृत्तवरणत्वात्प्रतितन्त्र धिकरणाम् । वरणं होनुः क्रियेत ॥ १८॥ दशं पूर्णमासयोः होतृवरणमामातम् “अग्निर्देवो दैव्यो होत"तित- किमानत्ययंत्वात्सामिकनव वरणेनाग्निहाता स मे हातत्यादिना प्रसा- दानतिसितणीयादि न कर्त्तव्य ? मुतादृष्टार्यत्वात्कर्तव्य ? मितिमाशये वरणस्थानत्यर्थत्याविर्शत मन्यते। ननु प्रश्ते कर्मणि क्रियमाण मृतुपान्या. वरणवदृष्टाय नैवं क्रतुयाज्यावरणमादानेबानत्यर्थं ते घरणे पश्चालिक- यमाणमदृष्टार्थ स्यात्, होतुस्तु न प्रागस्ति वरणम्, अतः परत्तेऽपि कर्मणि दृष्टार्थमेव ब्रसबरणवत्, तदपि हि पूर्वमुरमावास्यायां वैदिकरणे ऽनु- स्वाचा वितिया।
'शास्त्रदीपिकायाम + मतदाने प्रवृत्ते ब्रह्मायपरदाः प्रणीताप्रणयनझाले क्रियते । अथ व दृष्टार्थमेवान्यथा तदपि दोक्षणीयादिषु कर्तव्य स्थात्, तस्मादविवरण- मपि न कर्तव्यमिति मारे बमः-प्रवृत्तस्य वरण न कथ वित् दृष्टाय भवति दक्षिणादानं हि भवियदवस्यमपि भवत्यानतिनिमित्तं लाने तथा दर्शनात् । न तु बरणेन भाविना भवत्यानमन तस्माददृष्टार्थ, ब्रह অযে নুন ছি জিযন মাখমঘা নানুসনুল মুল্ক দিন त्यविवादम, अमावास्यायामपि पूर्वारपाध्यमाणादिः स्थाइतप्रसष- सिद्धये ब्रह्मणा वाणमणपति, लिद्धि वरणस्थानतिोय प्रयोजन गम्यते, प्रयोजनवणेन व पाटकम बाधित्वा युक्तमेव धरणस्य पूर्वद्यानु पठान, तस्मादप्रतिपयत्वात् ब्रह्मवरणं दृष्टाय, न चैव होमवरणस्या प. सम्भवति "प्रवृतः सामिधनीरन्वाहेति यवनात् तस्माददृष्टा होनृवाण प्रतिकर्म कर्तव्यम् । सू० यत्रोत्पत्युपदेशे निकर्मः কানিয়ায় হৰি যদি मेमोक्षणादाभायाधिकरणम्। प्रयोगभेदाप्रनित क्रियेत । पदातियापा हिःस्तदुपसदा तदानीवामीवस्येति हिं:- साधारणयविधिरित्युतमेध त्रयाणामयनोपात्ते यहिपि मस्कारा: प्रोवणा- दो विधायन्ते, मिन्ते प्रतिक्रमावर्तनीया? उतालियाकालता एपोप- मत्स्वानीवामीये व प्रमन्यन्त पति, सन्द हे मध्यसाताभावान प्रम नायि तन्त्रम, आशियाकालत्वेन विशेषयहणादिति प्राप्ने प्रमः सत्यं, न सन्यता प्रसस्नु भति, तन्वमापाताभावेऽपि बात ये संस्कारा स्ते यद यहि सपा सर्या शिजायमाना यहियः साधारणत्यात तेऽ. ডি অর জ নুয়ান মনি নানয়মানিকাহ্মানজ্ঞান उपसवास्तद्वानीमप्राप्तायात, न देताना पातिव्यापऽपश्यन्ते प्ररिपा नयान, सदयाल नेपा, सम्मान भेटेन फया: ।
द्वादशाध्यायस्य द्वितीयः पादः । भातिश्यायां स्तरणमन्त्र म. देशपृथक्वान्मन्त्रोऽभ्यावर्तते॥२०॥ स्यायष्यधिकरणम्। तदेव बहिर्यदातिय्यार्थ प्राग्वंशे स्तीणं तत प्रानीयापरणोत्तरखें- दिमानीपोमीयार्थत्वेनास्तीर्यते, सदा कि "कानदसं त्या स्तृणामीति स्तरणमन्त्रः पूर्व कृत एव प्रसन्यते ? उतावर्तनीय ? इति विचारे पूर्ववर्हिः- साधारण्यात्प्रसङ्गप्राप्तात्रुप्यते स्यादेवं यदि हिरय स्तरणं स्यात् तत्तु "र्दिया दिं स्तृणाती"ति द्वितीयानिर्दिष्टत्वात्ययोजमवत्त्वाच्च वैदिदे शसंस्काराय भित्री चेह प्राविंशोत्तरदिसमीपदेशा, तेन सदर्थ स्तरणं तवर्षच मन्त्रोऽप्यावर्त्तते, असत्यामावृत्ती दिवैगुण्यादग्नीवामीयहविपा- मासादनं विगुणं स्यात्, भवतु वा बाहिरर्थ स्तरयाहि प्यवस्तीर्ण हाधि सातादासादान्त इति तथाऽपि तदावृत्तेस्तदङ्गमन्त्रावृत्तिरन्यथा समन्वा- स्तीर्ण हिपि हवीप्यासाटोपन । वर्षिया देशान्तरनयने सत्र हनहरणमन्त्रयोरप्रयेगाधि- सू० सन्नइनहरणे तथेति चेत् ॥ २१ ॥ करणम् । तदेव बर्हिः प्रावशे स्तीणं पुनः सब्रह्मात्तरवैदिसमीप तीर्यते प्रष्टतो संनहनमन्त्रः “पूपा ते न्यिं यात्वि"ति तथा विति तथाss- हरणमन्त्रः “वृहस्पतेमद्धा हरामी"ति तो किमस्मिन्सनहने हरणे च प्रयो- क्तव्या नेति सदेहे सवहनहरणयोगत्तमन्त्रय,रण्यात्तिः पूर्ववत्, नैवं प्रस्तो हि लनस्य वहिपो यद्विहारदेशमापणार्थ सबहन हरणं च तदर्यावती मन्त्री विहारदेशं प्रापितस्य वहिपो वैदिदेशप्रापणार्थमेतत्, अतोऽन्यकार्य- त्यात्कार्यप्रयुक्तत्वाच्च मन्त्रपोनर्मात्र प्रयोगः, यथा प्रकृतावेव गाईपत्यादा. हवनीयमानीयमाने वहिपि मन्त्री र प्रयुज्यते तद्वत ।। दूति श्रीशास्त्रदीपिकायां द्वादशाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ १॥ अथ हादशाध्याय दिनीयः पाद आरभ्यते । विद्वारामेदिककर्ममाता सू. विचारी लौकिकानामर्थ साथ- माधिकरसमा येत्प्रमुत्वात् । १६ .. -- . शास्वतीपिकायाम कि गाईपायोऽनि, लौकिकाना पार्वणस्थालीपापचन. प्रकाशादीना, चस्पुरोडायहोमहधि:श्रपणादीना च वैदिकाना सर्वपा. मग्निकार्याणामम? उस बैदिमानावेति सशये मामामझा. ल्लिङ्गात् मास्साकतिषेधदर्शनाच सर्वार्थतासाप्तावुन्धत "गाईपत्ये हङ्गेपि श्रपति दक्षिणानावन्याहार्य पति पदाहवनीये जुहोतीति प्रत्यवचननिदिष्टरेत्र प्रयोजननिंगकाढाणा न लिन सतार्थता शक्या शल्ययितु, मासपाझप्रतियधस्तु दिकपालपण एवेयपधः, स्यालीपा- कादयस्त्वोपासने विहिता न सामान्यविहितान गाईपत्यादीन रहन्ति, तस्माद् वैदिकानामेव विहारोड, पूर्व बईि सस्काराणा साधारण्यासा- धारण्ये विरित तत्प्रसादनीना लौकिकालाकिससाधारराय विचा तिमिति सम्बन्धः॥ सयनीय र पगपरेखा सू० सबनीये विद्राविधानार्यत्वा- शय कर्तव्यताधिकरण। पशुपुरोडाशा न स्यादन्येषा- मेवमर्थत्वात् ॥२॥ सवनीय प्रशावग्मीयामीयात्परिवोदकमाप्त: पगपुरोदाराः कर्म- यो नैति सयये न गर्नया, स हि प्रक्षालो हिदापियामा: "मुपिरोह वा एहिं पशुहिं यपालिपति यदीहिमयः पुरोहाय निरुप्यते अपि 1हित्या अच्छिन्दताया" इति मयनीयपशी च सपनीयरेच पिधानात छिद्रा- । पिधान त, तत्रापि हि जयते "अनुमयनीय सयनीयाः पुडाशा निe. प्यन्ते अपिहिल्या अच्छिद्रतापा" इति तस्मानीय रुतमार्य पुराण निप्रतते । ननु पुरोधाशन मान्दिने माने रति लिात्कर्तव्यः, सहि विमल्यो उस्तु नेयमादमात्र विद्रापिधानभवन प्रत्याविरोधात देयतासकार्यस्त्वमा तस्मात्य रथ लिङ्ग व पुरोडायन माध्य दिनदति न पाधिम फल्पयितु स्यम् । • HAVानानामिकामात्र पुस्तकाला।
द्वादधायस्य द्वितीयः पादः । सयनीयपुगडाचे दधिकदा सू० चविष्कृत्सवनीयेषु न स्यात्प्र- द्वानस्याभावाधिकरणम। हनौ यदि साथी पशुं प्रत्या- हुता सा कुर्यादिद्यमान- त्वात् ॥ ३॥ प्रस्ता पात्रप्रावणानन्तरमवघातकालस्तस्मिन् काले हधिष्कृदे- हीति निरवानबाहयतीति हविष्कदाहानन्तदाज्यौषधसाबाय्याना सर्व. पामहमिति कृत्वा चिन्त्यते तदा हि सावाविकार पशावपि पात्रप्रो- क्षणानन्तरमस्ति षिष्कृदाहानम्, अतश्च सबनीयपश्यर्थन तदीयपात्र- पोषणानन्तरमाहता हविष्कृतमध्यपातिना सवनीयपुरोहाशाना प्रसङ्ग सिद्धेर्न पृथगाहातति सिद्धमेवोत्तरविवनपा प्राप्यते ॥ वतीयसरने एयिकदाधामस्या सू. पगौ तु संस्कृते विधानात्ता- पुनरायधिकरणम् । नायसवनिकेषु स्यात्सौम्या- विनयोयापकत्वात् ॥ ४॥ सन्ति तृतीयसवने सबनीयाः पुरोडाशाः सौम्यश्च राश्विनश्च द्विरुपाल इति, ते च सबनीये पो पक्के मियन्ते ते कि हविष्कृदाहा- तव्या उत पागुक्येव च प्रसज्यत ? इति सगये हविष्कृत्समास्यया हवि- करणमेव तस्या. कार्यम्, अतः पक्के पशे तदर्या हविकृतकार्यत्वादप- वृतति ततः परेषु पुनराहातति प्राप्ते नमः साहाय्य करण तदाहानकार्य सामात्र केवलं हविष्करणमेव मुख्यत्वात् हधिकरणेन समाख्यायते, तेनाहता सती प्रागुत्थान विधानाबोत्यातुमईति, प्रस्ती च पत्नीसयानेभ्यः पश्चात्यव्युत्थान विहितमिति सवनीय पयावापनीसयाजेभ्यः सबिहि- तेति तत्कालवर्तिना तायसवनिकानां न भेटेनाहातत्ति । निशियने इमावास्यात सू० निशि यन्ने प्राकृतस्याप्रत्तिः न्त्रप्रयागाधिकरणम् । प्रत्यक्षशिष्टत्वात् ॥ ५॥ प्रत्याहतेतिपा। सौम्यारिवनयोचावयुक्तार्थत्वादिनि पा.। ३ सयनीये पञ्चाययक्त इति पुस्तकान्तर पाठी युक्त।
७४० शास्त्रदीपिकायाम् काभ्यास्विष्टिपु थयते "अग्नये रवाने पुरोहाशमष्टापाल निर्व- पेटा रताभ्यो विभियादिति तत्रापरवचनम् "अमावास्यायानिगियो- ते"ति तस्मिविशि पजे चिन्त्यते कि पृथक व कर्तव्यम् । उत दार्शिश- मेव तन्त्र प्रसज्यत ? इति, तत्रामाधास्याया निशीति मामानाधिकर. स्यात्कालवचनो मावास्या-शब्दोन कर्मवचनः झाले धानतः प्रवर्तते, कर्मणि तु कालापता वृत्तिरतापि कालचनः, तेन वाश्यात्तावनामा वास्थाकर्मणामुपस्यान, नाऽपि प्रकरणात तदभावास, अती नालोच्य दर्श विधीयमाना निशोप्टिस्तत्तन्वोपजीवनासम्भवात स्वाङ्गयुक्तव निर्भर कर्त य्यतया विधीयते इति नास्ति प्रसह इति प्राप्ते वमः । यद्यपि arrar- करणेन वा नोपल्यान तवाऽपि यस्मिन्काले विधीयते स तात्रियमिन प्रवृत्तामावास्यासव पव तेन तत्र विधीवमनिष्टिस्तान्त्रमयविहिता भति, अवस्य चायेंस्वभावायगतमप्यमावास्यातन्त्रमालाच्यत्र निशीष्टि- धिंधाव्या, अन्यथा नियमनप्रतापायनादिकमपि विदध्यात, तया. शक्य प्रणोतानामग्नीना पुनः प्रणयनासम्भाल, उपेतस्य च तस्यानुस- प्टस्य पुनरुपेतुमयाचयात, तस्मादालाध्यैव दर्थतन्त्र विधीयमाष्टि- पंतन उपजीवितुमराम्यमिमावहिः सामिर्धन्यादि तन्मात्र स्वयं प्रयुक्त अन्यनु दाणिकमेवोपनीयतीति, नित्यन्तराणि तु सायादीनि पार्णमास्य- मायास्पोधिंधीयमानान्यपि न प्रश्त्ततन्त्राया मस्ती विधीयन्ते, मात्र महत्याराभातदनुष्ठानसभवात, इयन्तु निगाया विधीयमाना तन्त्र मद्यपासिनी प्रसङ्गमुपजीवतीति वेषभ्यम् । थितिध्यप्यारीया स. श्रारम्भणीयाविकृती न म्यान - नुष्ठानाधिकरणमा सानिकालमध्यत्वासना पुनस्ताद र्थना सोवियु पारम्भयोया स्थाय वेति सन्देह, न स्यादिति ट्रमः पतो.दिमादयेय काया न मतियोगमायतनी येन्युक्त नयमे, दि च : मालतया ऽरया मस्तः पुस्यो यायनीय मस्कता भतिकता मी कामाचादिति पा.। RI: - --- द्वादशाध्यायस्य द्वितीयः पादः । ८४१ महत्करण युक्तम्, अपरत तु तत्संस्कार पुनः पुनस्तत्सिझर्थमनुष्ठातव्या स्यात् तेन प्रत्यर्यस्त एव संस्कारो ऽनपत: प्रसङ्गेन विकृतीनामुपक- पतीति न तास्वारम्भणीया कर्तव्या । उच्यते न संस्कारावस्यानात्मा- तावनात्तिः किं त्वारम्भेक्यात, आया हि कर्तुः प्रत्तिरारम्भः, स चैकस्य तारक एवातस्तदपवर्ग ऽपज्यंत एव तदर्थः संस्कार. कार्यविरोधित्वादु- मंस्य पुनः पुनः प्रयोगे हि प्रयोगा एव भिटान्ने न प्रत्यारम्भः, प्रत्या. रमाईचान्वारम्भणीया दर्शपूर्वमासराब्दस्य फतुवचनत्वात्, तस्मात्र पुनः पुनः प्रयोगे चारभणीया विति स्वारम्भमेवाच्चोदकप्राप्ताऽऽरम्भणीया कर्तव्यैवारम्भवेलायाम् ॥ पधानानां धर्मविरोधे घ. स. विप्रतिपिइधर्माणां समवाये भू- हुनां धर्मानुष्ठानाधिकरणम्। यसां स्यात्सधर्मत्वम् ॥ ७॥ पञ्चदशरात्रे ऽग्निष्टुत्पथममहस्ताहानिष्टुवमा नामधेयेन मा- प्यन्ते, तेनानेयो तब सुनलण्या ततो ज्योतिरायुरिति व्यहः तत्र ज्योतिरादिनामधेयरेकाहज्योतिरादिधर्मप्राप्तिः तेन तेप्येन्द्री सुत्र लण्या परिशिष्टान्येकादशाहानि द्वादशाहिकानि नेष्यप्येन्द्रोव रह चोद- कप्राप्तेन्द्रीधर्मकाणामेकादशानामहामप्राप्ताऽग्नेयोधर्मकस्य चाग्निष्टुतो विरोध चिस्यते, । यहा नाबामेव ज्योतिरादीनामनिष्टुतश्च मिथ- श्चिन्ता, तजोपसत्कालमुब्रह्मापायां तन्वभूतायां फिनियमः? उताग्नेयी साझा? अययेन्द्री? ति, तत्रानियमे मुख्यत्वाद्वाऽग्निष्टुटुर्मानुयहे प्राप्ते भयसां साधयाय ऐन्द्रीतिसिद्धान्तितम्। न त्यिह मुब्रह्मण्योदाहरणं युक्त यवान्यायनान्यस्योपकारसिदिस्त प्रसङ्गः, न चाग्नेच्या मुब्रह्मण्यया इन्द्रः संस्कृतो भर्यात ऐन्द्रया या निः, अत एय न तन्त्रता, तेनोभायपि भेदे. नाहातव्याविम्यनुदाहरणं, काम्यास्विष्टिपु ययते "यानये दारे पुरोदा. रामप्टाकपालं निर्यदिन्द्राय प्रदात्रे पुरोहायमेकादशझपातं दधिमधु- घृतमापो धानास्तत्समुष्टं प्राजापत्यं पगुकाम इति, दिमानि सप्तह- यापि माग्नेयमेन्द्र प्राजापत्यानि पञ्चति तत्रानिय माजापत्यानि पञ्चति तत्राग्नेयं प्राजापत्यारच धाना पाने स्विकारल्यानुभयघाविरुडाः ।
शास्त्रदीपिकायाम यस्येन्द्रपुरोडाशो यच्च प्रालापत्य दधि तयोरेन्द्रानसानायविकारत्वाद. माधास्वाधीपेता, मधुश्तापातु उपाशुपाजधिकारत्वात्यार्णमासिकधर्मा- येता, मधूदायोज्यविकारत्वमष्टमे तिह, तस्य त्वन्दिग्धमेव, तदेतेषु सप्तसु यागेपु सह प्रान्तेषु योर्णमासीविकाराणा वानाधाज्यभाग. मन्त्री प्राप्ती, दर्शविकारयोस्तु द्वयोर्दधन्वन्ती, न चान्यतराभ्या मताना. ज्यभागी पुनमन्वार्थमावर्तनीयो, तदिह किममावास्यामन्ताभ्यामान्य भागा कर्ज यो ताभ्यामेव च प्रसङ्गसिद्धकार्यत्वात्पौर्णमासिको मन्त्री निध- ते, अथ का विपर्यय इति सदेहे अनियमः, मुख्यस्वादा ऐन्द्रदोस्त मानुपई प्राप्ते वम. भूयसा मध्वादीनर धमी वानग्वनुग्रहीतथ्यो पद्मपि मुख्यधर्मः प्रथममवगम्यते सदाऽपि परवाइपोऽनुग्रहमालाय याध्या, सोऽय प्राप्तबाध', तस्मात्यार्णमासिको धावनुपहीतध्या । तुलामख्यामाना धर्मधि रायमस्य भामानुष्ठाना सू. मुख्यं वा पूर्वचादनालोक- धिकरणम्। क्त ॥८॥ यत्र समसख्याना धर्मविप्रतिषेध तत्र कस्य स्यधर्मलाभः कस्य चा उपपजीवमिति चिन्तायामनियमप्राप्ती मुण्यस्म स्वाधयमि- स्याह तस्य धिमा सजातविरोधावयाया विधिमवगम्यते धन्यस्य तु तद्विस्त्याच धर्म सपहीतु गम्यते, न धात्रायगतस्य त्यागे अनय. गतसरहे वमिनिकारण भूयस्त्व प्रधानधर्मस्य वाऽस्ति, तस्मादत्र मुख्य म्य स्वाधमिति किमिहोदाहरणम अध्वरकल्याया प्रयते "मानायव्यय दशकयाल नियंपेदयरा सरस्वतीमायस्य पति तनायेम्णय. स्थापधद्रयाकत्याद दिदेवत्यत्यद्वादशकपालस्यान्द्राग्यकारत्यावाशि- क सन्त्रम्, प्राज्यस्य नूपागुपायिकारस्यात्योर्णमामधमापता, तंब यंत्र- दाभ्यभागमन्त्रयोविधेि मामधर्मत्यात् पधन्यत्यो बहोतो, ऐकाधिक रएप त्यकीयमतत्यनापन्यामादन्याप्पत्याच पामतमय न शल्पयगुपये सम्भात भूयायेगुएप प्रयोगपचनः समत, अयगतपि हि कारणान्तरलता वाम एष पारितनाधिकाणे मुमपि दीवणीयाधर्मस्य धाvिrat ४३ द्वादशाध्यायस्य द्वितीयः पादः । प्रधानधर्मत्वत्रलेन सुत्याकाल एवानुयहीप्यते, तथा भूयस्त्वेनापि तस्माद द्वे एवाधिकरणे ॥ अलगुणनिधे प्रधानगु- यस्यैव ग्रायल्याधिकरणम् । "दीवणीयायाः सोमस्य च य दृष्ट्या पगुना सेमिने"त्यादिना वच- नेन पूर्वकालत्वे प्राप्ते सत्येकादिदीला परे दुयो: कालासम्भवात्कस्य कालोऽनुयाझ नि विचारे अनियमे मुग्यत्वाद्वा दीक्षणीयाधमाऽनुयहे प्राप्ते प्रधानधर्मत्वात्सुन्याकालानुय हः सर्वाणि झङ्गानि तदङ्गानि च मधानसाद्गुण्याय झियन्ते, न च साक्षात्सागुपयसम्भवे परम्परामाश्रयति, तस्मात्प्रधान झालानुग्रहोऽयं प्राप्तवाचिन्ताऽपीयं विप्रतिपिद्धधर्मसमवा. यप्रसङ्गात् वह रुता ॥ परिधा परिधिपूगेभयधमा सू० परिधियर्थत्वादुभयधी नुष्ठानाधिकरणम् । स्यात् ॥ १०॥ परिधी पशुं नियुजन्तीति परिधानं यूपकाय च दुर्वन् परिधिः परिधिधर्मान् संमार्जनादीन यूपधमारव परियाणादौन्लभैतेति प्राप्ति मत्रमेतत् ॥ पारधी यिरोधियूपधमा. सू० योप्यस्तु विरोधेन स्यान्मुख्यान- नुष्टानाधिकरणम् । न्लयात् ॥ ११ ॥ विरुद्वेषु धर्मयु मियूरधमाः कर्तव्याः परिधिधमा येति संगये यूपस्य हविपा पशुना सातासम्बन्धात्मधानप्रत्यासत्तिः, परिधेस्तु हति- राधाराग्निसंस्कारार्थत्वाद्विमार्य: नेन यूपधर्मानुयहः पूर्ववत् प्रधानप्रत्या- सरिति प्राप्त व्रमः परिधः सती नियोजने विधानादपरित्यतत्वधर्म परिचा नियुजीतति नियोजनमाचं सत्र वाचनिक, तत्मयुकास्तु ततणा- द्विधमाश्चादन प्रावन्तः परिधित्वानुपम न भवितुमईन्ति, मत्या. मपि च प्रत्यासत्तावनधर्मत्यमुभयोविशिष्टं, तस्मादिरो) परिधिधमाः कत्तव्याः ॥ ९यगि स्पार्शित पा.।
८४४ यास्त्रदीपिकायाम् सबनीधनुरोडाययोः पयो सू० पशुस्वनीयेषु विकल्पः स्या- এ তিন অথর্বয়া ईततश्चेदुभयोरश्रुनिभूतत्वा- दानाधिशरणम् । त॥ १२॥ सवनीयः यः प्रातः सबने प्रारम्यते तृतीयसबने समाप्यते वरपा प्रातः सबने प्रदरन्ति पुरोडायन मान्दिने अकैस्तृतीयसवने इति स. नीया पुरोहाशाः प्रतिसवनं शिहिताः अनुसबनं सबनीयाः पुरोडाशा: निरूपन्त इति मान्दिनीयानां नातीयपनिकानां च पुरोहाशानां तन्त्रमध्यपातादसन्टिाधं प्रसहित्वं प्रातःसनिकानां पोश्च मिरिचन्ता किं पुरोहाशास्तन्त्रियः पशुः प्रमही अथवा तन्त्री से प्रसहिनः पशुरंद सन्त्री विपरीतं वेति यस्य पूर्वमुपरमीयम्य दा पूर्व समापिस तन्त्री द्वारस्तु प्रसङ्गी, तह कस्य पूर्वमुपक्रम इति विशेषो नावग- म्यते। ननु समाप्सास्ति विशेषः पशोस्तृतीयसबने समाप्तः स एवं तन्वी स्थात् प्रात:सनिकाः पुरोडाशा हि प्रातःसवने समाप्यन्ते अतस्तै प्रसहिनः, मैवन्तेऽपि तृतीयसबने समाप्यन्ते पानिमास्ता मनवानेश्चरनीति पारोडाशिकानयाजोत्कर्षविधिस्विति मन्यते, तस्मादशियः उच्यते पशुरेख तन्वी तत्र निमा होतारमणीतायं यजमान इत्यादि मूक्तवाको मैरावरुणातको रानीपोमीयात्पशोरया. टकेन प्राप्तः पुनरग्निमदा होतारमणीलायं सुतासुतीयजमान इत्या- विरूपेण विना प्रत्यक्षेण सबनीयपशी पटाते सोऽयमनर्थशः पुरो- डाशाना तन्त्रित्वे गात,न हि तेपमियानामपि मैरावरुणस्तेपास्ति पेनायमुच्येत । विकल्पे सु नित्यबद्वचनानश्य, तस्मादन पशुवषिका हामानेन पशुरेव तन्वीति निश्चीयते । किं वाग्निमातादूर्ध्वमनुयाज- वरतीत्ययपि पाशुकानामेवानुयाज्ञानामुत्कर्षस्तेरा हस्तृतीयस- धने इत्याचारोमदेव नृतीयसबनसम्बन्ध प्राप्त प्रदेविशेएमा मुखेन विधीयते पुरोडाशानां स्वनुसवन निरूयते इति वचनात्प्रात:- सधनसमाप्नवगमाद्विरोधेनायुक्त तदीपानयाजोत्कर्षविधानं, तस्मादी- हाकालत्वात्पशास्तविता, तमध्यपातातु पुरोहा: प्रसङ्गिनः - ॥
द्वादशाधायस्य द्वितीयः पादः । समानतन्तयोः प्रतियित्वा सू० अपूर्व च विकता समानत- विझलितन्त्रानुष्ठानाधिकरणम् । न्ना चेदनित्यत्वादनर्थकं दि स्यात् ॥ १३॥ प्रतियावज्जीवं पर्वणि पर्वणि प्रयुज्यते विकृतयोऽपि कामेन निमि- तेन वा पर्वण्येवापन्ति तत्र प्रतिक्सियोस्तन्वेण प्रयोगं कृत्वा चिन्त्यते बिरुटेपु धर्मपु सोनी समिधेनीत्यादिपु कस्य धर्मः प्रयुज्यते कस्य प्रसङ्गित्वमिति संशये प्रकृतेः पूर्व प्रवृत्तस्यात्सव तन्त्रिीति प्राप्त बमः यदापि तावत्यवं प्रवृत्ता प्रकृतिः स्यात् । तथाऽपि वैस्तमेवानुष्ठेयम् इत. रथा सबंदैव प्राटतानां प्रयोगाहरुता विशेयिधयोऽनर्यका भवेयुः। न च पूर्व प्रवृत्ना प्रतिः न झयमेको यावज्जीविका प्रयोगः पर्वणि पर्वणि भिवाः प्रयोगाः माम्यन्ते उपयज्यन्ते च, तस्मात्कामेन निमित्तन चा- पतन्ती विलिरवीत्सर्गिको नियविक्रीया बाधित्वा निविशत इप्ति वैरुतमेव तन्व प्रशती प्रसज्यत इति ॥ स. अधिकय गुण: साधारणे ऽवि. पाययणे प्रमूनापामा व पणाधिकरणम्। रोधात्कांस्यभाजिवदमुख्येऽपि ॥ - पावयणेक्षामन्द्राग्नवेश्वदेवदावापृथिव्यानि हवापि तत्र झाया- पृथिव्यस्य वैश्वदेवियावाभिव्यविकारत्वात्ममूनं बर्हिः प्राप्तम् ऐन्द्रा- नादेस्तु प्रभूनमप्रसून घा हिमानं तर समानतन्यु सिं प्रसूनमप्रसून बोपादेयम् ? उत प्रमूनमेवेति संशये मुख्यत्वादयस्त्वाध्यानियम एवं युक्तः नैवं न नियमो नाम किञ्चिदङ्गं यदनुराहोत हिमानं स्वङ्गं तच्च प्रमूनोपादानेऽप्यविरुदुर्माित न कस्यचिद्वैगुण्यम्, अनियमे तु द्यावाधि. व्यस्य वैगुण्यं स्यात्, न चावैगुण्य सम्भवे तयुक्त तस्मात्यमनमेव स्यात् । द्यावाथिव्यादीनां सर्वे- सू० तत्परत्त्या तुलन्त्रि नियमः स्याद्यथा पामेघ तन्त्रित्याधिकरणम् । पाशुकं सूक्तवाकेन ॥ १५ ॥ सन्त्रस्य नियमः स्थाति पाः।
शास्त्रदीपिकायाम एवं तीनेनेच यावापृथिव्यतन्वलिङ्गभूतेन चांपा सर्वमेवेद यावाविधीयं तन्त्रम, ऐन्द्रानादेस्तु तदेव तन्वं प्रसज्यते, तो विरुदेष्वपि धर्मधु यावापृथिवीय एव स्यात, मैवं न होतदैकान्तिकं दयाशघिीय- तन्त्रलिङ्ग साधारणमिदमविरोधासंग्रहीत, न त्वनेन दावाभिव्य तन्त्र नियन्तु शवयं तस्मात्सर्व तन्त्रिण इति विष्टेषु धर्मषु ऐन्द्राग्नादिधर्मः कर्तव्यो मुख्यभूयस्त्वाभ्याम् ॥ इति शास्त्रदीपिकायां द्वादशाध्यायस्य द्वितीयः पादः । --0- अथ हादगाध्यायस्य तृतीयः पादः धारभ्यते । अण्दराचे वत्सत्यष्टकृतथा सू० विश्वजिनि वत्सत्वनामधेयादित- समाः समुच्चयाधिकरणाम् । रथा तन्नभूयस्त्वादहतं स्यात् ॥ १॥ अटप विश्वजित्मथममहः ततोऽभिप्रवः पडहस्तातो ऽभिजित तर विजिति नामधेयेनैकाहिविश्वजिहमोऽवभूधादुदत्य वत्सत्व परिधत्ते दति वत्सत्यम्माप्ति इतरेषु तु न्योतिष्टोमादहसासः तत्र द्वयोः যাখোলায়ালামননামায়িন্ন মাদানিয়া লাৰি চাৱা- बहुस्वादर्शनादसति समुज्जये भूपोधर्मत्वादहतानुग्रहः ॥ ऐकाधिकरणय- धादिमते तु सूत्रान्ययाकरणं भाष्यकारेण दर्शितं, सिद्धान्तस्तु सत्य, न दृष्टं वासोबहुत्त्व तथाऽपि कोपीनाच्छादने वत्सत्वया योग्यत्वादुपार बामाकार्य इसी विधीयते, तत्रापि परिदधातीति प्रयोगात्कम्बलं परि- धत्त तिवत महतन्नु कोपीनाच्छादने योयनव विधीयत इति दुयो- रपि भिन्नकार्यत्वात्समुच्चयः ॥ अनुनिर्याध्यापुरोडाशान सू० अनुनिवर्वाप्येषु भूयस्वेन मन्त्र- সুৰাৱায় নন্মিবাথিক नियम: स्यात् ॥ २॥ अग्नीषोमीयस्य पशुपुरोडाशमस्टो देवमुवा हयोप्यनुनिर्यपतीत्य- अनुनियाणा स्वाधयं पुरोडाशस्य प्रसाहित्य विपरीत वेति मशये 280 द्वादशाध्यायस्य नृतीयः पादः । भयावाद निप्याणामिति प्राप्त उच्यते न हि तेणं सह चोदनानापि सहोपक्रमः किं तु पशुपुरोद्धारातचे प्रक्रान्त अनुनि प्याणां तन्त्रमध्ये विधानादिस्पष्टं प्रसद्विमितरस्य च तन्वित्वं, तन्निधर्मव प्रमादिभिरूप- जीवभीय इति पशुपुरोहागस्य स्वाधर्म्यम् । ये तु सर्वपि तन्धियु विपिद्धविषये मुग्यस्यैव स्वाधम्यं न भयसामित्याधिकरणयमाश्रित्य वदन्ति तेषां प्रसदिभ्योऽनुनिवरव्येभ्यामुतबलीयस्त्वं विस्पमियधिक स्यमिदमनयर्फ म्यात, एकाधिकरणय मेव विस्पष्टीक मिडमधिकरण- मिति तु लज्जाशून्यानां वैधात्यापितम् । किं च वितिपिदृधाम सम- वाये भूयसां साधयं मुख्यं वा स्वधर्मति सामान्योक्त्या अनुनियाप्ये. विति पिरोपमुपादाय तद्विपये भूयाभ्योऽपि मुग्यपलीयस्त्वमित्यभिधा- नात् रात्र भूयसामेध स्वधर्मत्व मुय्यस्याधम्यन्तु मममग्याधिपमित्य- धिकरणभेदः एव स्पष्टीभयति नेकाधिकरण्यामित्यास्तां तावत् । दृष्टवारभेटान भिचाभार- म० एककर्मणि शिष्टत्वागुणाना काणां गुणानां समुच्चाधिमा मर्वकर्म स्यात् ॥ ३॥ वर्ग पूर्णमासपोराधारो प्रस्त्य पते "अमाघारयति धनुमाया. रति संततमाघारपती"त्यादि, तगढुंन्यादीनां विकल्पममुच्चपचिन्ता. पामेकात्याद्विकल्पमाप्ती सपा मह संभवात्समुच्चयः ।। प्रधाननये गुणानां विकण्या- सू० एकार्यास्तु विकल्पेरन्ममुच्चये धिकरणमा मात्तिः पातमधानस्य । ४० ग्रीहिभित्रैस यधैर्यत्रतत्यादिष्यपि मया द्वापसंहारिप्रयोगशचना- मुपहापाप्रदीपनिदानग्रिकल्पपरिहाराय च ममुज्जयः म्यात्मम्मति च ज्योतिष्टामयदभ्याममादित्य समुन्नयमपाइनं मिया रज्यतामिति प्राप्त एमः एकार्यानामेझम्मियुपकार न्यान्यानपेक्षया गिनियुक्तानां विकल्पः म्यान, ज्योतिष्टोमा हि दयदेवतामयोगानामदृष्टापानामपयाविधाना. समान युगपहरणात्ममन्यादनाय पुत पदभ्याम्पत्त, मोरियो द्वाभ्यां पायाभ्यामन्योन्यनिरपेठा पागधरोहागपतितपा विधी.
शास्वदीपिकायाम् समानौ तद्वारेण प्रयोगवचनो रहुन पायथैव यहाति न युगपत् य लात्मधानाभ्यामः स्यात् ज्योतिष्ठामवत, मित्रत्वमपि निरपेक्षविधानाद- युक्तमेव समुचित्य यजताऽपि वाक्यपपि बाधित स्यात, द्वाभ्याय वास्याच्या दुयोरपि निरयेतयोः प्रतित्वेन विधानालद्वलेन द्रव्यान्तानि- सूतिप्रतीता, सम्माद्विकल्या, सलो महिप्रपोगे भैरव कार्य सिद्धेर्यवानाम नुपादान, यथा पाशुकरले कार्यसितः पौरोडाशिकानाम् । ननु चान्यार्ध- नान्यस्य कार्यसिद्धिः प्रमह. साधारण भवेतन्त्र पार्थ चायोजक । एवमत्र प्रसङ्ग स्याद्विद्यमाने स्वके विधा"विति वचनादन तु वृधोरण्याग्नेयार्थ- त्याचास्ति प्रसङ्गरूप सत्यमेतावान्विशेषः तथाऽप्यन्येन कार्यसिरन्य- निवृत्तिरित्येतावता सामान्येनात्र सङ्गतिः ॥ वैगुण्यसमाधानाधाना माश्चि सू० प्रायश्चित्तेषु चैकायोनिया साना विकल्पाधिकरणम्। नेनाभिसयोगलमा सर्व निर्घात ५॥ यानि प्रायश्चित्तानि कर्मवैगुण्ये निमित्त विधीयतें यथा “यवृतो पज आतिप्रिया : स्वाहोत गाईपत्ये जुहुयात योमानास्या पाणे- भासी वाऽतिपातयेदनये पथि शत पुरोडाशमष्टाकात निपेयोऽमा. पास्या पौर्णमासों वाऽतिपातयेद्वैश्वानर द्वादशकपाल निर्वदिपाटीनि वैगुण्यसमाधिस्साया विधानाल समाधानानि यान्यकस्मिन्वैगुण्ये वि. धीयन्ने पनिटेखानरादीनि तेण विकल्पसमुन्नचिन्तायामदृष्टा. त्यासमुन्वयमाप्तावेकैकेन वाक्येन वैगुण्यसमाधानाय निरयेविधाना- द्विकल्प ॥ वामिनिजप्रायश्चित्ताना गा स० समुच्चयस्वदेोयनिर्धातार्थयु४६॥ स्वयाधिकरणम् । पानि पुननं दोपनिघालापानि निमित्त कमाङ्गानि भित्र जुहेर तोत्पादीनि तेषा प्रयाबादीनामिधापायविधानासमुच्चय इति प्रत्यु- दाहरणमारमेतत् ॥ मर्यस्य निर्यात शहा। समुख्यात्वदोषाधु इति ।
द्वादशाध्यायस्य तृतीयः पादः । कर्मझाले नध्याय निम सू० मन्त्राणां कर्मसंयोगे स्वधर्मण वायां प्रयोगाधिकरणम् । प्रयोगःस्थाइर्मस्य तन्निमित्तत्वात ॥ पर्वणि नातव्यमित्यादयो ये मन्त्राणामध्ययनकाले स्वध. मास्ते कर्मकालेऽपि स्युन वेति संशये मन्त्र प्रयोगार्थत्वात्कर्मकालेऽपि प्रयो- गात्तत्रापि स्युः, नैवं प्रकरणादेते धर्माः स्वाध्याविधिविहितस्य ग्रह- पार्थस्याधयनस्याविघ्नसमाप्युपकारणागभूताः कः प्रसनो यत्कर्मणि धर्मा- दरः पूर्वपते विधीयमानानां धर्माणा मन्त्र प्रयोगार्थत्वेन कर्मकालेऽपि प्राप्तद्विधयः स्वाध्यायममयर्त्तिन एव प्रसङ्गात्यामकालेऽष्णुपकुर्वन्ति, मिद्धान्ते तु नेत्येवं विधसङ्गामसविचारात्सतिः ॥ कर्मणि प्रवचनस्यरेणेव सू० भायास्वरोपदेशादैरवत् प्रवचन- मन्त्रोचारणाधिकरणम्। प्रतिषेधः स्यात ॥८॥ ये मन्त्राः समाबाये स्वरान्तरेण समामाता वासणे च मन्त्राः स्वरान्तरणोपात्तास्ते मन्त्रा किं समानासिदैन स्वरेण प्रयोक्तध्या? उत मासणस्वरेणे ति संशये वाचनिकत्वाद्वासणस्वरस्य तेनैव प्रयोगः, नैवं ये ताल्लिङ्गविनियुक्ता मन्त्रास्तेषां ब्राह्मणस्य गुणार्थवादपरिसंख्यार्थत्वान्न मन्त्रस्वरूपे तत्स्वरे वा व्यापारी, येऽपि बचनविनियोज्यास्तप्वपि मन्त्र- विनियोगपरं वचनं न सत्स्वरविनियोगे व्याप्रियते, स्वरान्तरोपादानं तु ब्राह्मणे प्रवृत्तस्य स्वरस्याविच्छेदार्थ तस्मादात्मीयनैव स्वरण कर्मएयपि प्रयोगः ॥ भाषिोपदिष्टानां भाषिक स्वरेणयोवारणाधिकरणम् । सू० तच्यायत्वादप्टेिऽप्येवम् ॥ ये पुनर्मन्वसमावाये नाधीता बालोत्पत्रा मन्त्रास्तप्वपि वाल- यस्य मन्त्रस्वरूपविनियोगपरत्वाब स्वरपरत्वम् अतो न वालणस्वरेण प्रयोक्तव्याः, नैवम्, असत्यमि स्वरविनियोग मन्त्रस्य विनिहाय यथा १ मन्त्राणां कर्मत योगादिति पा । २ प्रदुष्टापीति पा.
शास्त्रदीपिकायाम् विज्ञातरूपस्य प्रयोगातस्य च ब्राह्मणस्वतिरकेण स्वरातरानधयमाते- नैव स्वरेशा प्रयोग स० मन्त्राणां करणार्थत्वान्मन्त्रान्तेन प्रटार्थकरणमन्त्राछापा কানায় বাঙ্গালা कादिसन्निपातः स्यात्सर्वस्य धिकरणाम्। वचनार्थत्वात् । १०॥ करणमन्त्रेयु कि मन्त्रमध्ये मन्त्रान्ते ततोऽपि वा कियन्तचित्काल स्थित्वा समयताभिधायि पदानन्ता वा कर्मप्रयोग किवा सर्वमन्त्रा- तानन्तरमेऊस संशये अनियमः समवेताभिधायिनो वा स्मरणस्य सजा- तत्वादनन्तरमेवेति प्राप्ने त्रमः सकलस्य मन्त्रस्य विनियुतावासक- लेन सम्पादितं स्माया कमाङ्गम, अत: सकलमन्त्रसमाप्ती तजनितं स्मर यावदेव न भ तावदेव प्रयोगः कर्तव्या, तन मन्वान्तस्य कादः सविपात सार्ध राया पूर्ववमन्त्राः स० सन्ततवचनाद्वारायामादिसंयो- न्ते कर्ममनिपाताधिकरणम्। गः ॥ १२॥ "सन्तता वसोगजुहोसी" त्यत्र सन्ततवचनात् तस्य च माहित्य- बाचित्वात्साहित्यस्य चानेकाऽपेक्त्वाकर्मणश्चकत्वात्कर्ममन्त्रयो; सा. हित्यमिदमुच्यने, अती मन्त्राः कोटेश्च सविपातः, स्यादेव यदोक कर्म स्यात्, भिवानि स्वत्र द्वादशैतानि जुहोतीति संस्मया कमी पाविच्छेदः सन्सत-शब्वेनोयते, जुहोतीति तेषामुपात्तत्वात न मन्त्र- कर्मणोः साहित्य मन्त्रस्यानुपासत्वात्, अविच्छेदेऽपि सन्तत-शब्दावर्तते न केवल साहित्ये, अतो ऽत्रापि पूर्व एव न्यायः । न्ः कर्मवियाधिकरणमा सू० अाधारे च दीर्घधारचात ॥१२॥ आधार प्रकृत्य श्रयते "सन्ततमाघारयती"ति तत्र कर्मकत्वासन्ता- नासम्भव साहित्यमेव विधीयत इति आदिसयोगः, नेत्याहन कर्मणः 1 ३ भापार च दीवादिति पा।
द्वादशाध्यायस्य मृतीयः पादः । ७५१ चणिकस्य दीर्घण मन्त्रेणार्द्वार इत्यादिना साहित्यसम्भवः, अतो दोघी- घारस्याघार्यमाणद्रव्यस्य सातत्यमुच्यते नात्रापि मन्त्रान्तममादारव सनिपातः ॥ 'पृणा घाम' इत्यादीमकायासू० मन्त्राणां सन्निपातित्वादेका- मन्त्राणां विकन्याधिकरणम् । थीनां विकल्पः स्यात् ॥ १३ ॥ करणमन्त्राणामेकार्थानां भयो वां विभत्वित्यादीनां व्रीहियव- न्यायेन विकल्प इति प्राप्तिसूत्रमेतदपवादार्थम् ॥ 'चतुर्भिरभिमादन' इत्यादी सू० संख्याविचितेषु समुच्चयो ऽस- मन्त्राणा समुच्चयाधिकरणम् । निपानित्वात् ॥ २४ ॥ ये तु संख्यायुक्तामन्त्रा"रचतुर्भिरसिमादत्त" इत्येवमादयस्तेपापि पूर्ववत् विकल्पः संख्यावशात्तु समुच्चयः चतुःसंख्या हि क्रमाद्भूता ना- सति समुच्चये संपाते, तत्र पूर्वप्रयुक्तानां मन्त्राणां संस्कारद्वारे करणत्वं चरमस्य तु साक्षादिति संख्यावच नसाय दध्यवसीयते, तस्मात्समुच्चयः । ब्राह्मणहितानाम 'उरूप्रथ. सू. ब्राह्मणविहिनेषु च संख्याव- स्व'-इत्यादिमन्त्राणां विकल्पा. धिकरण सत्याचिन्तेयम् । त्सवपामुपदिष्टत्वात् ॥ १५ ॥ ये वासणविहिता मन्त्रा: "उरुपया उरुप्रथस्येति पुरोडागं प्रथ- यति यजपतिमेव तत्पनया पशुभिरच प्रयति उस ते यनतिः प्रथतामिति पुरोडाशं प्रथयतीति च तेपापि सर्वेषामुपदिष्टत्वादिकल्पे च पातिया. धप्रसङ्गात्समुज्जये ऽपि संख्याविहितवत्सर्वेषां करणत्वोपपत्तेः समुच्चय दति यवनविनियोगाडीकारण भाष्यकारण पूर्वपतितं, वार्तिककारस्तु लिविनियोगेनेव मन्त्राणां विनियोगसिद्धेः समुच्चयार्थमेव वचनं मन्यते, तस्मादपि समुच्चय इति, मैवं लिपा निरपेतसाधनत्वावगमादतो न समुच्चयः संसावशेन हि पूर्वत्र समुचयाश्यणम् । न चैमिहास्ति वास. विनियोगस्तु येपा लिविनियोगो नास्ति तेषां मन्त्रस्वरूपविनिया. गार्थ:, येषां त्यस्ति लिङ्गं तत्रार्थवादादार्थमिति न तेनापि समुच्चयः ॥ .
शास्त्रदीपिकायाम् होत्राण्यां मन्त्राग्यां ममुख भ० शेवास्तु विकल्परकार्य याधिकालम् । त्वात । १६॥ उच्छ्रयस्वधनस्यते इत्यादयो ये क्रियमाणानुवादिनो ऽहावा मन्त्रा. प्रामपि करणवदेकाद्विकल्पमाफमायुध्यो करणानि हि कर्मानुष्ठा- ने करणभूतां स्मृति पूर्वक्षणत्तिनी कुर्वन्ति, न चकेन तत्सिद्वावितरण कार्यमस्तीति युक्तस्तत्र विकल्पः, क्रियमाणानुवादिनस्त्वध्यर्पणा क्रियमा णस्य कर्मण: स्मृविच्छेदाः अविच्छेदश्वान्तादशित इति सर्वेषां समुच्चयः॥ इति शास्त्रदीपिकायां द्वादशाधायस्य तृतीयः पादः ॥ ३ ॥ अथ बादशाध्यायस्य चतुर्थः पाद श्रारभ्यने । अपग्नुत्याशीरभि स० जपाथाकर्मसंयुकास्तुत्याशीरभिधाना- धानाना समुच्चाधि श्व याजमानेषु समुच्या स्वादाशीः- पृथत्वात ॥ १॥ पत्र सन्तमप्यर्थप्रत्ययम् अवितित्वोच्चारणमात्रमदृष्टाय क्रियते वैष्णवीमनच्य वाग्यन्तयेत्यादौ स जपः, गुणकोन स्तुतिः, अग्नि मसि आशासनमाशो आयुमै देहीति, गुणविशिष्टगुणिप्रकाशनमदृष्टा- धेमभिधानन्तेषु ब्राह्मविहितविकत्यप्रासावदृष्टायत्वात्समुच्चयः ॥ যনুয়ায়ী ক্লিৱিা व्यानुवाफ्ययोर्विकल्याधिका- सू० याज्यानुवाक्यास तु विकल्पः स्या- णमा पाज्यानुधावायो. समु देवतापलक्षणार्थत्वात् ॥ २॥ वयाधिकरणाम। पेन्द्रावाईस्पत्ये कर्मणि द्वे याज्यानुवाक्यायुगले समामाते, इदं बामास्य हधिः अथ वा परिघियार इत्येक युगलम् । अस्मे इन्द्रारह. स्पती वृहस्पतिर्मः परिपावित्यपर, तत्र समुळ्यधिकल्पसंशये यथा पायापुरीनुयाययोः सत्यपि देवतोपलक्षयार्थत्यनेकार्थत्वे मिथस्समु. चपस्तया युगलवारपि स्यादविशेषादिति प्राप्ते उचात विकल्प एकार्थ- स्यादिति, याज्यापुरोऽनुयायपोस्तु पुरोऽनुवाक्यासमास्यावशायायपास विशल्पबाधेन समुन्वय इति विरोधः ॥ करणम्। - ५३ द्वादशाध्यायस्य चतुर्थः पादः । सोमक्रयमाधनानीमजा म. कयणेषु न विकल्पः स्यादेकार्थ- दीनां समुच्चयाधिकरणम् । त्वात् ॥ २॥ "एकहायन्या मीणाति अजया क्रीत घाससा क्रोणाति" इति दश म्यद्रव्याणि तेषां विकल्पः समुच्चयो वेति चिन्त्यते, तत्र बीहियव. न्यायेनकार्यवादिकल्प, कय पुनरेकार्थत्वं भित्रा एव हि प्रतिवाक्यं क्रिया:, न होकेन वाक्येन विहितं यमनूदा बोम्यान्तरै व्यान्तर्रावधान सम्भ- ति उत्पत्तिशिष्टद्रव्यविरोधात, तस्मात्सर्वाणि कर्यावधानानि विध्यान्त- राज्च भयभेदः, तस्मानानाम्यसाधनाबाद द्रव्याणां नास्त्येकार्थम्, सत्यं, सातास्ति क्रयद्वारेण त्वस्त्येव, सर्व हि प्रयास्सोमप्राप्मार्थत्वादेका:: तहारण द्रव्याएयप्यकार्यानि तदनेन प्रकारेण भयाणामेवात्र विकल्पस. मुच्चयो चिन्त्येते, वीडियववच्च विकल्पप्राप्ताघुच्यते विक्रेतुरनतिरत्र प्रयो- जन, तच्च बहुभिः सुकरम् अतः कार्यप्रधानत्वात्पदार्थानां सोकर्यमालोच्य समुच्चयाश्रयणं न्याप्यं, व्रीहियवादीनान्तु नैवं किचित्कारणमस्ति येन पृथक् श्रुतानामपि सापेक्षत्वं कल्पते, अत्र तु काविशेषात्सापेक्षत्वक- ल्पनमिति वैषम्यम् ॥ उपयजनादिप्रतिपनिक मर्मणां समुच्चयाधिकरणम्। सू० संस्कारे च तत्प्रधानत्वात ॥ ४ ॥ शानीपोमीये पण "गुदेनोपयजती"ति श्रुतं पशुगणेऽनेकगुदसचि- पाते गुदानां विकल्पः समुच्चयो वेति चिन्ता, पार्यकर्म ततो विकल्पः, अथ प्रतिपत्तिस्ततस्समुच्चयः तत्र सत्यपि तृतीयासंयोगे प्रयाजशेषजदु त्पत्ता येन संयुक्तमित्येवं सिदस्य प्रतिपत्तित्वस्य प्रयोजनकयनमेतत् ॥ प्राधाने विविधसंख्या- सू० संख्यासु तु विकल्पः काना दक्षिणाना रिक- श्रुतिवि- स्यात स्पाधिकरणम् । प्रतिषेधात् ॥५॥ १ विधिभेदाच्चति था।
618 शास्त्रदीपिकायाम् अान्याधियानानामेका देवा पद देया इत्यादीनां दक्षिणानामान- त्यर्यत्वात् पधत् समुच्चयः सख्याश्रुतिविरोधातु विकल्पः समुच्चये सध्यान्तरोपजननाकृतमध्याहानिप्रसङ्गात् ।। पशुगणेषु शाधनीना म. द्रव्यविकारात्त पूर्ववदर्यकर्म स्थात्तथा विकल्पाधिकरणम्। विकल्पे नियम. प्रधानात् ॥ ६ ॥ दर्श पूर्णमासयोः पनीसयाजे आज्येन सह विकल्पमान नानी विहिता, नान्या पनी: सयाजयजनीति साचोरकेनानीषामोये पशा प्राप्त अत्रापि पुनः श्यते "जाधन्या पीः सयाजयन्तीति ततोऽपि पशुगणे चोदकेन प्रायोति तर बहीना जाधमीना समुच्चयो विकल्या बेलि सन्देहः, यदि प्रतिलिस्ततस्समुच्चया, अथाथैकर्म ततो विकल्यः, तत्र पदापि दर्शपूर्णमासयोजीधनीगुणता पमोसमाज्ञानानथाऽप्यानीग्रोमीये पद्ध- यावर्या लब्धपशुनिश्पवाया आधन्याः प्रतिपत्त्यपेक्षायां प्रतिपतित्वेन पीसंयाविधानम्, एवमर्थ पुनर्वचन, ततश्च दृष्टार्थत्वात्यशुगर समुदयः नैवम् माल्येन सह विकल्पमानायाश्वोदकपाताया: पुनर्वचनं नियमा यद्याप्राप्तायाश्च नियमा, प्रान्तिश्च गुणभावति तादृश्येध नियम्पते, अतः पशुगणे विकल्पः ॥ उखाया काम्पेन नित्या सू० उखार्या काम्यनित्ययाः समुच्चयो निर्विकाराधिकरणमा नियोगे कामदर्शनात 10॥ मानायुख्य प्रकृत्य अयते “वसायात व्यलतो ब्रसबर्चसकामस्या- हत्याऽवदध्यात्याष्ट्राववादाकामस्येति, ताकि नित्यस्यास्यस्य काम्यस्य च धातायाः समुच्चयो ऽथवा नित्यो निनत्य रति सन्देहे ऽवधानमार कामाय भूयते न होमः, तस्मात्फलायकाम्यमाय होम पुनर्नियोऽग्नि- रुयोधनिया पधातव्य इति समुनयः, स्यादेतदेव यावधान विधीयते माप्तमेन तु होमाग्न्यवधानमाश्रित्याभ्यन्तरमा विधोयते, तम्मात्तिन ५ प्रधानत्यादिति तुपा द्वादशाधायस्य चतुर्थः पादः । ७५५ काम्येन नित्यस्य निवृत्तिः विकल्पसमुच्चविचारे समाप्ते समुच्चयः एवास्ति नास्तीति चिन्त्यत इति सङ्गतिः ॥ यकारिकानेराहयनीय स. स आहवनीयः स्यादाहुतिसंयोगा- त्याभायाधिकरणम् । त ॥८॥ मोऽयं काम्पोऽग्निराहवनीय-शब्दवाच्यः स्यादाहृयतस्मिविति, तस्मादाहवनीयधर्मागत श्रीधारणादयोऽत्र कर्तव्याः, मैवम् आधानजन्मनः संस्कारविशेषस्य वाचकोऽयमाहवनीय-शब्दानाप्सतितस्मिन्सस्कारीत- तुमर्हति, तस्माचावाहबनीयधर्मः ॥ यकारिकानेराधानिकस मू० तस्मिन्संस्कारकर्मशिष्टत्वात् ॥ स्कागभावाधिकरणम्। एवं तर्हि संस्कारातत्राधानादा: कर्तव्या होमार्थत्वात्सस्कारा. मामस्य वाग्ने हामसाधनस्य शाहामसाधनत्यात सत्य, होमसाधनो. उयग्निस्तथाऽप्यसंस्कृत एवायं संस्कृतस्यानापत्र इति नात्र संस्काराः कर्तव्याः, न हि वृक्षादाहतस्यारणिमन्यनादिजन्यः संस्कारः शक्यते आधातु, तस्मात्रात्र सस्कारः॥ नित्यस्पोख्यास्याग्नेरधार सू० १० नित्यधारणे विकल्यो न बकरमा- णाधिकरणम। प्रतिषेधः स्यात् ॥ १० ॥ काम्याग्निप्रसङ्गं समाप्य पुर्नित्यमेवाण्याग्निमुपक्रम्य चिन्तयति मुख्यस्य नित्यधारणं न यति पिकल्प ? उताधारणमेवेति, तत्र न प्रति- सन्दध्यादिति धारणमतियधोऽसत्यां प्राप्तावनुपपदामानः माप विधि- मनुमापति, तेन चानुमितेन विधिना प्रापितं प्रतिषेधेन च प्रतिषिद्ध धारणं विकल्पमहतीति प्राप्ते ऽभिधीयते-सामान्येनाहवनीयधारणं गत. श्रिया विहितम् उत्पश्चायमाहवनीयस्यानापत्रः, पाहवनीय एव हि सततोयनाख्यः सनातः, तस्य धारणं सामान्यवचनमाप्तं गतश्रियो धार- ७५६ स० शास्त्रदीपिकायाम णमुख्यविषयेऽनेन प्रतिपिध्यत दर्शत नानेना युविधानुमान सम्भवति तस्मादधार्य एवायमुख्यः । सत्राहीनयोः शुक्रस्पर दोनामेकयजमानककत्वा परार्थन्किो यजमानणे । ११ ।। धिकरणम् । सत्राहीनयोरनेकयजमानसमवाये यनमानसंस्कारार्थानि शुक्रा- न्यारम्भणदुम्बीसमानादीनि तान्योनय कतानि न सवः प्रयोजना- भावादिति प्राप्तिमूवमेतत् । अहोने शुक्रस्पर्शादी यस्य कस्यचिद यजमानस्य कर्नृत्या मू० अनियमो विशेषात् ॥ १२ ॥ धिकरणम् । स चोक्तो यः कश्चित्स्यात् अतो येन केन चिकेन कृतमन्त्रारम्भ णादिमितरे प्रसङ्गादुपजीवन्तीतीदमपि प्राप्तिमूत्रमेव असवयवाद सत्र शुक्रस्पर्शदी रहयतो व कर्तृत्वाधिकरणम्। म. मुख्यो वा विरतिषेधान ॥ १३ ॥ सत्रेषु गृहपतिरत्र परार्थानि कुर्यात नानियमः कस्मादितरपा- मार्वियाविरोधात ॥ मोनाटिमस्काराणां सू. सूत्रे गृहपनिरमयोगाचवता१६५ सर्वगामित्वाधिकरण यानि पुनर्यजमानसंस्कारानि कायजनाभ्यजनादीनि तापि सन्ने गृहपतिरत्र कुर्यात सर्व इति सशयो गृहतिः समाप्त्या नात्, अहि गृह-शब्देन कमीच्यते तस्य पतिर हपतिः, सर्वेषां च यजमा- নানা মিয়ানমন্বয় মনি স্নিাইফ বিঘাষনা - लभूयस्त्वनिमित्ता, फलभूयस्त्वं च सस्काधिगत, अतस्तस्यैव सस्कारो- नान्येषाम् अत्राभिधीयते फलिसस्कारस: सपामेव कर्तव्यासदभाये फल- मेघ नस्यात, गृहपतिसमाख्या त्वात्वियाभावात्, इतर नाविन्यकुर्गणाः द्वादशाध्यायस्य चतुर्थः पादः । कर्मकरा दूध भवन्ति, अय तु केवलयाजमान करणात्स्वामिवाचिना गृह हपतिराब्दनोच्यते भवतु फनभूयात्व तनु वचनात् स हि भूयिष्ठादिम. धनाती"ति न सस्काराधिक्यात अत. सर्व याजमान कुर्युः यत्रात्विज्ययाज | मानयोप्रितिषेधः तत्राविज्यमेव कयु. प्रधानत्वात्कता। हि कर्मणा गुण भूता: कर्तृणामभिगुण भूताः सस्कार: प्रत्यविधानाच्च, ये यज्ञमानास्त त्विज इत्यनेन झाविन्य यजमानाना विहित, तु चोदकप्रा. प्तमित्याविन्य बलोयः ।। गाह्मणस्येवाज्ये धि सू प्रभुत्वादाविज्यं सर्ववर्णानां म्या- याजमान काराधिकरणमा त। १५ ॥ विप्रतिषेधे परमिति मूत्रे याजमानाविज्ययारार्विज्य बलीय इति मियत, तत्पसद्दादायिज्य कतारश्चिन्त्यन्ते, दर्शपूर्णमासज्योतिष्टग्मादि कि त्रिभिपि द्विजातिभिर्विज्य कायितव्यम् ? उत ब्राह्मणैरवे ति सशय. तत्रत्रयोऽप्याविज्य सहन्ति विद्वत्त्वात् स्मरण पुन ॥ पुरुगर्यमत कर्मवै गुण्य नास्ति किञ्चन ॥ याजमानाध्यापनप्रतियहा ब्राह्मणस्यैव रत्त्युपाया दति नियमः पुरुषार्यतया स्मयते न त्वर्य नथा, लेन क्षत्रियवैश्यो आत्विज्य कुर्वन्तो नियमातिक्रमाकाम स्वधात्यच्यवेयाता न क्रता काचित् गुण हानि., तस्मानिभिरप्यात्विज्य कारयितव्यमिति प्राप्ते चूमः "ट्ठिनोत्तमानामात्विज्य न तु सत्रयवैश्ययाः । ब्राह्मणात्विज्यनियम. प्रत्यर्यमपि हि स्मृत ॥ यज्ञ व्याप्यास्याम इत्युपक्रम्य "माह्मणानामात्विं ज्य मिति स्मरन्ता यज्ञमूत्रमारा: मत्वर्यन स्मरन्तीति स्पष्टमेव, तथा च भगवद्रामायणेऽपि "क्षत्रियोयाजको यस्य चाण्डालस्य विशेषतः । कय ससि भातारोहविस्तस्य सुरपय" इति, सुरा देवता अपयश्च त्यिाभूता इति देवताहविभागनिराकरणात मातुबैगुण्यमेव दर्शितम्, “राजयाजक्या- स्यज्य विनर्यात यया हविरिति अालणात्विज्ये हविनाशश्च स्मृतः, लिङ्गानि चदर्शितानि “ब्राह्मणानामिद हरिरित्येवमादीनि, तस्माद् ब्रा.
पद
शास्त्रदीपिकायाम् ।
सणामामेवात्विंयमिति सिद्धम् ॥ मध्ये तन्वं यस्य येषां विधान
तेषु प्रोकोमुख्यतन्त्र प्रसङ्गः । जिज्ञास्यायोधर्म उतरचतुद्धा स प्रजाती-
लतणादशान्तः ।
इत्युपाध्यायधीपार्थसारधिमित्रविरचितायां शास्त्रदीपिकायां द्वाद
शाध्यायम्य चतुर्यः पादः, द्वादशाध्याय: शास्त्र
दापिकापन्यश्व समाप्तः ।
মীমাদায়ায় থানায়ৱ গ্ৰানামাখনযে-
शिव्यते, ययोतमाचार्यपाद: श्रीभाष्ये 'सहितमतहारक जैमिनीयेन
खोदशलक्षणेने 'ति । तदपि यथासमय प्रकाशयिष्यामः रति, सर्वप्रमु
वम भगवत्यर्पयति,
राममिश्रशास्त्री॥
.