·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·ऐतरेयालोचनम।
( अर्थतः)
॥ ऐतरेयबामणस्योपोहातरूपम् ॥
वनदेशीयास्यायितिकसमितेरनुमत्या व्ययेन च,
पाचार्यश्रीसत्यव्रतशर्मासामश्रमिला
प्रणीतम्।
॥ द्वितीयसंस्करणम् ॥
( परिवर्तितं परिवहित)
कलिकाता-सत्ययन्त्र
१८५३-संगतमायां मुद्रितम् ॥

·29 | 34

·BIBLIOTHECA INDICA:
А
Collection Of Oriental Works
PUBLISHIED BY
THE ASIATIC SOCIE'I Y OF BENGAL
New Series, Nos. 1145, 1146 & 1147..
THE AITAREYALOCHANUM.
NORRY
THE PREFACE OF THE AITAREYA BRAHMANA,
BY
ĀCĀRYA SATYAVRATA SĀMAŚRAMI,
Associate Member of the Asiatic Society of Bengal : Editor ,
Author, Commentator , Annotator , Compiler , Translator ,
Son Publisher of different Vedic Works &c. &c.
1
SECOND EDITION.
( REVISED & ENLARGED .]
1966
WAAWW
CALCUTTA :
PRINTED BY HITAVRATA CHATTOPADHYAYA ,
Ar rhe SATYA-PRESS , No, 27 , Ghuse's Lane.
1906.

·No text on this page.

·॥ पथैतरेयालोचनविषयसूची ... ... . ५ ... ... . ... विषय: विषयः किमिदमतरेयनाम! १ प्रथम बार्यावासः निति: १/पितीय पार्यावास: पियानो वेदभाष्यत्वम् ..) हतीय पार्यावास: देिवताविधानडहान्तः ३ प्राचीनार्यावर्त निरूपब मन्त्रविधानान्तः ४ तब पूर्वमननपदेशः बासमतं मन्तव्याख्यानम् -पश्चिमसप्तमदप्रदेश परिमायिकातो विज्ञानलाभ: -उत्तरसानदप्रदेशः संविधागतात | हिन्दुस्तानशब्दार्थनिबंध: पर लालसारतत्वम् १. प्राचीनार्यावर्तोत्तरसीमा १२ प्राचीनार्यावर्तपधिमनीमा ग्य प्रवा! पार्यानार्यभूमिनिय: ... [-] महिनामस्य दावीपमत्वम् । १५ | संहिताकालिकार्यावत: १५ ार्यसाधान्यपरिचयः न मनाए त्वमपि १४ | उत्तरमहोत्तरप्रदेशावा बालायरिचयः ... १५ मार्यसबादमित्रराष्यत्वम् आविपरि नसोकार: ऐतरेयकालिकमयदेशः १८ वाधिकारिनिरूपवम् १७/ ऐतरेयकालिकार्याव: बरखामार्यानार्यवाभावः १५ शतपथकालिकार्यावत: मामाय:कालनिर्वयः १६ | पाणिनिकालिकार्वावत: .... यकविचार: १४ याखाकालिकार्यावत: पतमलिकानिकार्यावत: २० मनुकानिकापांपत्तः *२१ कृलिजरायल परिषः मायावत्तशम्दानिरूक्तिः २९. विन्दा, प्रीत्रिवापियन ... ... ... 88 ...

·[ख] ? -- विषयः विषयः अमरसिंहकालिकार्यावत: ४७ पुंसा बहुविवाह दोषाभाष: यूरोपीयमतानुगतार्यावास स्टतपतिकाया एव पुनर्विवाह खोकार दोषत्रयाणामुलेख: ४८. दोघाभावसूचनम् यूरोपीयतपोषकान्धष्टप्रमा खीणा मपि पाण्डित्यम् बानि, तत्खण्डनानि च ४६-५५ कुलवधूनां लज्जाशीलता बानगङ्गाधरमतखण्डनम् ५५-६ पत्नीभगिन्यो: पना: प्राधा बार्यपत्रीको निर्णयः .. | अग्निहोत्रस्यातिक बना ऐतरेयवासस्थाननिरूपणम् ७१वातस्यैव देवकार्यविधि, सक्तस्यापि देवकार्यविधिः अथ क: कालोऽयंतरेयस्य पर्णशरीरदाहविधानम् ऐतरेयस्य पाखिनिपूर्वजत्वम् देवपिटमनुष्यपूजाविधिः ७२ अाश्वलायनपूर्वजत्वम् ७३ देवनिरूपणम् -जनमेजयपूर्वजस्वम् पिहनिरूपणम् -शाकलशाखानी प्रवक्तः जीवानां जन्मत्रयवर्णन शाकल्याच पूर्वजत्वम् ७४ मनुष्यनिरूपणम् पदसंहिताप्रवक्तः शाकल्यात अतिधिसत्कार विशेष तखतरेयस्य परजत्वम् पशुहिंसा विक्षिताधा- पिपासते पानीयदानादिविधि बतरयकालिकाचाराः याविन्यकर्मग: प्राशखा जातिपदार्थनिरूपणम् अयाज्ययाजननिषेधः ग्रामवादिखभावादिवर्णनम् बामगादीनां भवनिर्णयः अर्थतरेयकालिकवहादा ग्रामवचचियधोरायुधानि पुरोहितस्यावश्यकता बाबांनार्ययोः सायभाषः २० दक्षिणादानस्वातिकबीर वायविषयकोपदेशाः २ वदान्यतायाः प्रशंसा विवापस्य कर्तवतोपदेशः ३ पुंसोऽपि क्रयविक्रयातिर बलियामामबजातिभावनिन्दा पुर्व पितुर्यधेश्वहारः ... ७५ ... ... ... ७९ ... ... ..

·[2] ... ... ... ... ... ... विषयः विषयः मां पिटदायभाकम् एपिया भमकम् , मूर्यस्य न्यायमसद्रयाचा १०. उदयास्तमयाभावः, बही- समामप्यक्षिता १०. राबनिवृत्तिहेतुच वेदकानासप्यक्षिता १. सूर्यविज्ञानम् त्यास्तिता तमिन्दाच १०. चन्द्रविज्ञानम् प्रयवहारः १०० | वायुविज्ञानम् भोमराजास्तिता १०० मिविज्ञानम् प्रियाय प्रणानामावेदनम् १०१ अविज्ञानम् बाळ यो राणानुचरत्वम् १०१ पाचाव्याकरणस्य कत्तंबता १९. पानीपरिरक्षणम् १०१ विष्णुविज्ञानम् १११ बाय शपथयवहारः १०१ गर्भादिविज्ञानम् समयतानिकानामपि আৰীহিনিয়াল वो सतः प्रवृत्तिः ... १.१/खाबविज्ञानम् ... ११५ तोऽपि प्र वशीकरणम् १०२ भेषणविज्ञानम् ... गियीमधवारवर्धनम् १०२ कालविज्ञानम् बमोबयवहार १०२ दिगविज्ञानम् तिलीपीवधषपचारः १०३| देशप्रतिविज्ञानम् जयप्रशंसा, बलसनिन्दा च १०२/ शिल्पविज्ञानम् गदिचतुवंगलवम् १०४ | शब्दार्थ विज्ञानम् ११६ में या सापा नाव समावितत्वम् १ अथ कस्या: शाखाया इदम् ! ११६ विष्णुपुराणयशाखाकपा विरेबकानिक विज्ञानानि १०६ भामवतीयशाखाकया था गतिहितुः, वाषा कूर्मपुरागीयशाखाकया यो सम्बन्धः, इतिः, पौराणिकपाखामतखडनम् ११२ काना मतिहासदहा- घाखापदार्थ निरूपणम् १०५-२00 सामिदवानन्दीयशाखाका १६.. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·... ... १३२ सूर्यनिरूपणम् ... . ... ... ... विषयः विषयः पषशाखानामावगमः १२६ असोमपदेवपरिचयः १४ चरण होक्तपशाखा: १३. | अपिनिरूपणम् देवीपुराणोयशाखाचयम् ११ इननिरूपणम् अविपुराणोशाखात्यम् महामाबोव स्यात् शाखायनी १९ देवतानां खत्यादिवर्णने साधा-शाहायन्यौ विभिन्न १३३ पौराणिकमतनिरासः सहदेवतायाबशाकलीयत्वम् १३४ । पौराणिककल्पगोदाहरणम् १५ बाष्कलशाहायपोर्भदः १३५ इन्द्रयोनिक्ष्मणम् २७२, १७81 अथ शिरीयापरिचयः १३५ अमरसिंहस्य दोषोदाहरणम् १७ धानखिलसूकानी परिचयः १३६ पाखायिकानां गति: बष बाष्कलापरिचय: १३७ चत्वारो देवगुणः संज्ञानसूक्तीयः पपदश १८ बधियादिचाखाय विधम् १५ साधा (मौहली ) वात्स्या च १३६ सायबधाखाभमप्रदर्शनम् १०-१५ बपाश्चनायनीपरिचय: १४० याना परिचयः ... बाघलान्या वाटतयीत्वम् १४१ अपिडोमकारिकाः शाकलपरिच्छेदसधादि १४२ पाचलाय वृक्षचादि अथ किस प्रयोजनमेत १४२ नामये मन्त्रविधानशेली सक्तिमतमिरासः १४४ ऐतरेयावलमितशाखा सर्गलोकनिर्णयार २१५ पिटलोकादिनिर्णय भूलोकस्य चित्वं महिला बध कोऽस्य विषयः? १४० सूर्यलोक एव सखः सः प्रतिषिक्षतिषागणिक्षयः... १४८ यमयमौनिर्णयः बामदेवतानिष्पवम् १४४ नाकगरकनिषि बोसयदेवपरिचयः १५२ विविधखासीकारः बहादादिवप्रजापतिवषदकार खर्गस्य दुरारोहवन २२ अरूपनियः १५३-१६. उपसंहारः २२६, २२ ... ... ... ... ... . ... ... .

·॥ ऐतग्यालोचनम् ॥ - बहालोचयाम:- (१) कि मिद मैतरयं नाम:, (२) कोऽस्य प्रवक्ता ? , (३) कुत्राय: म: ?, (४) क: कालो ऽस्य १, (५) कीडशाया- मन् सदानीमानाचारयवहारविज्ञामानि 1, (६) कस्या: शाखाया इदम् ! (0) कोऽस्य विषयः१,(८) किम प्रयोग मेतस्येत्यौ। (१) पथ कि मिद मैतग्य नाम ? बामग्ण मिति बूमः किमु ब्रामण मिति । अचाह जैमिनिः- “शेषे ब्रामणशब्द:" -इति (२. १. ३३.)। मन्त्रभागातिरितो वेदभागो ब्रामण मिति तदर्थः । यद्यपि विचारणेदं लक्षणं युनतम मिति सम्भावभूमिकादौ सायणादिभिरङ्गीकृतम् , न तथाप्यर्थ ज्ञानायं ताध्य मिति मन्यामहे क्यम् ; मन्यामहे वयम् ; एतमक्षणत एव समरूपा- प्रतीतायणग्रन्यानां वेदत्वे विप्रतिपत्तिदर्शनाच्च । पतोऽत्र "कर्मचोदना प्राधणानि"-इति (३५ सू०) पापस्तम्बलक्षण मेवहात्रयामहे। पति च कर्मचोदनापरा मन्त्रा पपौति समवयं सदोष मिति चेदन ब्रूमः,- पदार्यस्वरूपबोधानुपात- निर्दोषलक्षणतो वर पदार्थखरूपबोधायोपयुक्त सदोषसाथी मपीति । तत्त्वतो यथा यजुर्वहुलाया यशुमंहिताया यजुर्वेदत्वं ·२ ऐतरेयालोचनम्। न दोषावहम् , तथैव कर्मचोदनाबहुले ऽत्र खेतरयादी बामणत्व मपौति। ब्राणपन्याना वेदखे विप्रतिपत्तयस्त सोपतो निकता- लोचने "को सौ वेदः" इति प्रकार प्रकाशिता एव। ततो दयानन्दवामिना च ऋग्भावभूमिकायां तदेव स्फुट मेवावादि। तब हि वेदसम्ताविचारोपसंहार- "ब्रोति ब्राणानां नामा- स्ति। पत्र प्रमाणम् । 'ब्रह्मा बाधण पत्रं राजन्यः (श.१३. १.)-इति , 'समानार्थावेतो अनन्-शब्दो बामणशब्दच'-इति व्याकरणमहाभाथे (५. १. १.)। चतुर्वेदविधिभिर्वाधणे- "महर्षिभिः प्रोक्तानि यानि वेदव्याख्यानानि तानि बनणानि" इति। इतः पूर्व मूलमालस्वास्यैतरेयस्य सम्पादनभूमिकायां डा०-हम्- महोदयेनापि बामणशब्दनिर्वचन मेव मेव सुचितम्। पाकखवा- प्यति किञ्चिद वाताव्यम् । सबधा-महि"बायोऽजाती"-ति (पा. १.४. १७१.) सूत्रे जापति अमन-शब्दाद पन्यपरो माझमब्दः सम्भाव्यते , पतो ब्रामणवाचिनचन्-शब्दावेदं निष्पवं माधवपदम् , पपि वसभी ब्राणशब्दादेव प्रोबायपि याविषबाधण मिति । तदेवं ब्रायन प्रोतयागविवादिबोधकं वचनं माधणम् , नाहगवचनानां समूहो अन्योऽपि ब्राध, मेव। वचनपरणा- देवास प्राधयमब्दस्य हौवत्वम्। अथवा पस्खेतद् बासर- पदं भाषपरन् । वेदा वित्तमेन बामपन प्रोन यागविधनुबूत मन्चभाष मेव मात्रय मिति। बाबाचस्य वेदख मुररीर्व- तापि सायचाचायेंष खकारवेवास्थ मन्बयाख्यानरुपल मामाथि। तवाहि तिरीरसंहिताभावभूमिकायाम्- "ar- समन्वयाखानपत्वास मन्त्रा एवादी समाजाताः" इति।

·किमिदमतरेयवाम ? . तिस मन्त्राणां हि माघरकासतोऽपि बहुपूर्वकालजवात् प्रारकाले तदर्थप्रत्ययसंशयः सम्बाध एवेति बाचाबकारावां बामणानां तदर्थकाशनाय तत्तापर्यापासानाय - प्रतिः समुत्पन्ना, तत एवेमानि पेडाकोषोतकोतरेयादीनि पादिवेद- भाषाणि सम्पबानीति का युग्धत एव । तदिद मस्माभिनि- बलालोचने (ड-डी) “वसतः"-इत्यादिना “वेदभाषरूपाणि ब्रामणानौति"-इवन्तेन च माधणमन्वाना मादिवेदभाषरूपल मेव सिद्धान्तितम् । यद्याप्येवं तथापि ब्रामवन्येषु सर्वत्रैव प्रधानतो यागविषय एवोपलभ्यन्ते। तत्र यागेषु यागाद्रव्यदेवतामवादिषु प्रहला- चुत्पादनार्थाः सुत्यादयः खत्यादिपरा पाख्यायिकाष बर भास्याताः श्रूयन्ते । ता एव पर्थवादा पप्युचन्ते । तदप्युला मापस्तम्बेन- "नासपशेषोऽर्थवादः , निन्दा प्रशंसा परततिः पुरावल्पब"-ति (२६, ३७ सू.)।तत्पसङ्गतो बहना मन्त्रा मबांधानां वा प्रायोऽधियापरव्याख्यानानि, विधान्यपि समाचातानीति सर्वेषा मेव सार्थवादबासमवानां बामविधानातैव पंपुख्यत इति "कचोदना बाधवानि" हत्वापसम्बनतं ब्राजबलचकं सात एव सर्ववेति निरवद्यम् । पयोश मेवार्थ मिहोदाहरण: किषिद बोधयितु यतामहे । प्रथम साबदल दीयेष्टिविहिता। सा चलनिटोमारि मागेषु दीपनार्या भवति । यागविविधः; रहि-गोव-सत्र- भेदात् । तदेय मिष्टिः प्रथमविधो यामः । पस देवताविधानकोष माचातम्- "पनि देवाना. मवमो विषः परमतान्तरण सर्वा पन्या देवताः"-सादि (२० प्रा१.१.१.)। पतनाम - .

·ऐतरेयालोचनम् । यागस्य अग्निविशुष हे देवते ऽवगम्यते। ततो द्रव्यविधानखव मानातम्- “पाग्नावैष्णवं पुरोडाशं निर्वपति दीक्षणीय मैकादशकपालम्"-इत्यादि। इत उत्तर मतदीयावान्तरबहु- विधविधानाद्यनन्तरं मन्बयं विहितम्- “अग्निमुखं प्रथमो देवताना मग्निश्च विष्णो तप उत्तम मह इत्याग्नावैष्णवस्य हविषो याज्यानुवाको भवतः" इत्यादि। अनयोमन्वयोः पूर्वी दीक्षा- यागप्रधामहविष: पूर्वोत्तस्य तस्य 'पुरोऽनुवाक्या' भवति , उत्तरो याज्येति विवेकः। तदेनयोः स्पष्टार्थतया , अविवचितविशेष- "तात्पर्यतया वा विशेषतो व्याख्यानतात्यये नोतो ऽवैतरेयके; पपि यदेतदुपक्रमे "अग्नि देवाना मवमो विष्णुः परमस्तदन्तरेण सर्वा पन्या देवताः" इति देवड्यस्तुतिराबाता , तदेवतमन्वयस्थ सामान्यतस्तात्पर्यान्यास्थानं सम्पबम्। 'भनेः' पार्थिवस्थास्थान, मत्वम् , पृथिवीस्थत्वात् ; एवं 'विष्णोः' इत्यस्योत्तमत्वम्, शुस्थत्वात् ; अन्धासां वायादीनां सर्वासा मेव देवतामा मेतयो- वाधिव्योरेव पन्तःस्थत्वात् एनयोबहरीनैव ग्रहण मभीष्ट मित्याशयः। मन्त्रावेतौ ऋग्यजुस्मामाथवंशाखीयसंहिताखिदानी- प्रचलितासु न दृश्येते ; कृष्णयजुस्तैत्तिरीयमानणे तु श्रूयते (२. ४. ३. ३, ४.), परं तत्रापि सन्ति पाठभेदाः । पावलायन श्रौतसूत्रेऽपि हि प्रपन्य विहितावेताविति न खाखलायनशाखीया- वप्यभिगम्बेते ; पत एतौ ततोऽप्यन्यशासीयाविति ध्रुवम् । सोमप्रवासीमा सचान्तु विधान मनु व्याख्यानानि चाचा- तानि । सबथा- “भद्रादभि श्रेयः प्रेहीत्यवाह, पय वाव सोको भद्रस्तबादसावेव लोकः श्रेयान् , स्वर्ग मेव सं सोक नमयति । हामतिः पुर एता परिवति, सहमति- ·किमिदमैतरेयनाम? भवास्मा एतत् पुरोगव मकर ण वै ब्रमख हिश्चति। पथैमवस्य र पा पृथिव्या इति , देवयजनं ६ वरं पृथिव्यै , देवयजन एवेनं दवसायति। पारे शत्रून् कुहि सर्ववौर इति , हिषन्त मेवारी तत् पासानं भाष्य मपबाधतेऽधर पादयति"-इति प्रथमो विधियाख्याने (ऐ० ब्रा० १. ३.२.)। एषापि प्रच- लिताया मृक्शाखायां नाबातेत्यन्यथाखीयेव ; तैत्तिरीयसंहिता- यान्तु व यते १. २. ३. १८ ॥ ब्रामणविषयाणां विशेषतोऽर्थप्रतिपत्तये पन्यवान्यया चोदाह- रामः। श्रूयते हि शुक्लयजुर्वेदस्य माध्यन्दिन्याः शाखाया आदिमैषा कणिका "इषे वोजें त्वा वायव स्थ देवो वः सविता प्रापयतु श्रेष्ठतमाय कर्मणे"-इति। शतपथब्रामणेऽस्या मन्वश्यानिकावं खौकात्य , प्रथममन्वस्य पर्णशाखाले दने, हितीयस्य तयैव शाखया ताडनेन गवां बत्मानाञ्चकत्रीकरणे, अन्तिमब बतीयस्थत सयैव तथैव साडनेन एकस्या गोर्वसतः पृथकरणे विनियोगी विहितो व्याख्याताय ते वय एव मन्बाः । तबया- "ता माछिनत्ति 'इले खोजें वेति। वृध्ये तदाह, यदावे खोजें वेति: यो दृष्टादूग्रसो जायते तसं तदा। प्रय मानभिर्वन्मिमवासृजन्ति , स वसं शाखयोपस्थति- 'पायक खेति। अयं वै वायुर्योऽयौं पवते ; एष वा इदं सर्व प्रप्याययति यदिदं किच; वर्षत्वेष वा एतासां प्रग्याययिता; तमादाह वायव स्वेति । •~• अथ मातृणा मैका शाख- योपस्थति वत्सेन व्याजत्य- 'देवो वः सविता प्रापयविति सविता वे देवानां प्रसविता , सविळप्रसूता या सम्बारानिति ; तखादाह देवो वः सविता प्रापयलिति 'तमाय कर्म .

·ऐतरेयालोचनम्। इति। यत्रो वै वेष्ठतम कर्म, यज्ञाय चितसादाह श्रेष्ठतमाय कर्मण ति" इति माध्य. शत. या० १. ५. ४. १-५। तदेव मया मन्नत्रयाभिकायाः शलयजुःप्रथमकण्डिकायाः सविनियोग एषोऽर्थः सम्मनः- (१) 'षे त्वा, उजें त्वा' वृध्ये खां ; छिनमीति शेषः । (२) 'वायवः स्य पवमाना: वर्षणेन प्रप्यायमानाः यूयं स्थ ; युमान् समवसृजन शाखयोपस्पृशामौति शेषः । (३) 'सविता देवानां प्रसविता 'देवः', 'व:' युभान् , यन्न सम्परान् , पवमानान् श्रेष्ठतमाय कर्मणे' यत्राय 'प्रापयतु'; सविप्रसूता वय मिदं याचामहति शेषः । मून मेषोऽर्थोऽधियजः पर मेवेनैव पदव्यास्थानेनाधिदेवतो- योऽपि सम्पयत एव। तद्यथा- "मयं वै वायुर्योऽयं पवने"। 'यः पय पवते सदेव पवमानो विद्यते , स एव 'पर्व' बगिन्द्रिय- प्रत्यक्षः , पत एव विग्रहादिशून्यों भौतिको 'वायुः'। “एव पदं सर्व प्रप्याययति यदिदं कि"। 'यत् इदं किच' खावर- जामामक जगत , तत्पदं सर्वे' 'एषः ' बायुरेक 'प्रथा- ययति' प्रकर्षे वयति। "एव वर्षति" वायुरेव अहिधारा: सर्वाः मेघतवालयन् पथिव्यां संवाघोपखापयति। पत पर "एतासाम्" पार्थिवीना मा “प्रप्याययिता" वहयिता भवति । तत एक्भूत 'वा' खां वायु "" बानामि । “दृष्टान पर्व- रसः वायते"। "तो" जले- रसाय, तत एवाब मुत्पयत प्रति बिपनाय च 'वा' खां जानामि। "देवानां सर्वेषा मन्या- दीनां "प्रसविता" सूर्यः ईबरो का 'क' “य समन्" मापनहिन बुलान् 'बेहतमाय कर्म' "या" प्रावनकार्य- - ·किमिदमतरेयवाम? 'निर्वाहार्य प्रापयतु सदेव प्रापयत्येव, वय मपि “सवित-प्रसूताः" एव, पस्मानिति शेषः ॥ एतेन वायोः प्रत्य चत्वम् , वर्षहेतुत्वम् , राष्टिहारा चान्नहेतुत्वम् , तत पाण्यायनहेतुत्वम् ; सूर्यप्रसूतत्वम् , प्राणनरूपयेष्ठकर्मकारिखञ्चेत्याख्यातं वायुविज्ञानम् । प्रधानतो वायुविज्ञानार्थ एव चान्नातो यजुर्वेदः । अतएवैतदुक्तम्- "अग्नि- वायुरविभ्यस्त त्रयं ब्रह्म सनातनम्" इत्येवमादिक मिति । व यते चात्र पर्णशाखयैव वसापाकरणकर्मविधानार्थी शुद्र- समकाख्यायिका । सबथा- “यन वे गायत्री सोम मच्छापतत. सदखा पाहरक्या पपावताभ्यायत्य पणे प्रचिोद। गायव वा सोमस्य वा राजस्तत् पतिया पर्णोऽभवत् । तस्मात् पर्यों माम। तबदेवान सोमस्य न्यतं तदिहाप्यसदिति। तस्मात् पशाखया वसानपाकरोति"-इति (शत० प्रा० १. ५. ४.)। प्रस्वार्थ:- 'यत्र' यस्मिन् काले हि 'गन्धर्वनगरे' हिमालयस्य कसिंचित् सुरम्बशिखरे 'सोम' सोमवनीवचम् 'पच्छ' पाप्न 'गायौ' काचिद गायिका 'अपतत्' गतवती ; 'तत्' सदेव 'पारखाः' सोमवतीहरणं बुर्वन्त्याः 'अस्याः' 'पावस्ताभ्यायस्य' 'पक्सा'- प्रवस्तात् + अधस्तात् 'भपायत्य' वियुन्य स्थितं 'पर्स पवार मेव पर्णवीजं 'चिच्छेद', सा गायबीति शेषः । 'माया' गायवयाः तस्या: 'वा' अथवा 'सोमस्य राजः'पासंलग्न मागतं 'तत्' हि पर्व 'पतित्वा' भूमि गत्वा 'पर्व:' पर्यापरपर्यायः पलायो वक्ष: 'अभवत् । यतः पर्वत एवास्वात्पत्तिः, प्रमात् 'पर्चा नाम पर्व त्येवेष नः प्रसिहः। 'तत् तस्मात् 'पन' 'सोमस' सारभूत रसे 'यदेव' 'न्यत' वीर्यम् , 'तत्'शापि पलामहापि 'सत्' पसौति।

·ऐतरेयालोचनम् । प्रत एवं एतदाख्यायिकातः पञ्च पर्णविज्ञानानि प्रतीतानि भवन्ति । पुरा नासीदिहार्य नगरीषु पलाशहक्षो हिमवतः पृष्ठादिहानीत इति प्रथमम्। बहुषु पलाशारथेषु च प्राप्यते सोम इति हिती- यम् । पलाशस्य फलानि न जायन्ते, अपि पत्राकाराखेव तहौजानि भवन्तीत्यपि पनत एवास्योत्पत्तिर्भवतीति तृतीयम् पत्रपर्यायशब्दाभिधेयः स पर्ण इति वा पलाश इति वास्यायत इति चतुर्थम् । एतद्रसस्यापि सोमरसतुल्य-बलकारित्व मिति पञ्च- मम् ॥ गन्धर्वाणा गानप्रियत्वं स्त्रीकामवं च संलक्ष्य , तव गन्धर्व- नगरे सीमानयनाय गायिकायाः प्रेरणं चावैव शतपचे ऽन्यत्र च श्रुतम् (३का. २प्र. २क.) तत्मवं तवैव द्रष्टव्य मिति । अथ दर्शयामः कस्मिंथित सूतो विधातव्येऽप्यास्थायिका- बातेति। तद्यथा- "ताये वर्गकामस्य रोहेत्" इति (ऐ. मा० ४. ३. ६.)। तार्श्वदेवताकं तचं सूत सार्थम् (ऋ. सं० १०. १७८. १-३), तस्मिन् 'तार्थ' सूतो; तेन सूक्तासनेनेति भावः । 'स्वर्गकामस्य यजमानस्य , प्रसङ्गागतं 'दूरोहण' स्वर्ग 'रोहेत', रोहण मारोहणं तत् सम्पादयेत् ; शंसन- कर्ता ऋत्विगिति शेषः । इम मेव विधि प्रस्तोतु मावतिषा स्वल्याख्यायिका- "ताची वा एतं पूर्वोऽध्वान मैत् , यवादी गायत्री सुपर्णो भूत्वा सोम माहरत् ; तथथा क्षेत्रज्ञ मध्वनः पुर एतारं कुर्वीत, तादृक् तत्" इति। 'तायः' तबामा कथित 'वे! एव 'पूर्व:' पनगामी सन् ‘एत मध्वानं' पार्वत्यमार्गम् 'ऐत पागमत् , दर्शयविवेति यावद । कदा किमर्थ मित्याह- 'यव यकाले 'पदः' इसान्तं मम्मयम्। किमिन्युचते- 'मायवी' देवगणप्रेरिता , गानेन मन्धर्वान् मोहयिखा मोमानयने प्रहत्ता, ·किमिदमैतरेयबाम ? . काचिद गायिका नारी', 'सुपर्णः' पक्षी, तहत् ( लुप्तोपमान मिदं पदम् ), स यथा तौणदृष्टि तगामी खिरणवच सन् स्खलने उत्पतिष्णुर्भवति, तथा भूखा', 'सोमम्' 'पाहरत्' भारतवती, 'तत्' सदानों 'यथा' 'पध्वनः क्षेवन' मागविशेषाभिन्न तहेशवासिनं कचिननं 'पुर एतार' पथप्रदर्शनायाग्रगामिनं 'कुर्वीत', 'ताह' 'तत्' ताशंसनं , दूरोहणारोहणाय भवतीति शेषः। कशासी तत्र तादृशविजनप्रदेश पुरुषस्तार्थ इत्याह- "अयं सालों योऽयं यवते"-इति। 'तार्थ:' खलु 'पर्य' प्रत्यक्षगम्यः । 'योऽयं पवते त्याचप्रत्यची यः सदेव सर्वत्र प्रवहति । एवम वायोरेव नामान्तरं तार्थ इत्युक्त सम्भवम् । स एष वायुरेव तब गायवाः पथप्रदर्भको बभूवैति। सत्पथप्रदर्शकत्वच वायो- गंधवहवेनोपपचत एव ; प्रख्या एव दिशः सोमगन्ध पायातीति समनुभूय सन्देमं गतवती मेति भावः । एतेनापि किषिद वायुविज्ञान मावेदितम् , विशेषतोऽभिधानाय च ततः श्रुतम्- "एक स्वर्गख लोकमाभिवोठा"-इति। 'एषः' तापिरपर्यायो वायुः 'खगल लोकल अभिवोठा मतानां सुझतीनां जन्तूना मातिवाहिकान देशान् खगें खोकम् अभिवति । किञ्च खरित्या- डिवपर्यायधन्दो निधल्टो (१. ४...) पठितः , व्याख्यातच तथा निवापि (२. ४. २.), सचान तमिपरः; ततश्चादित्यरमीना मिह पविया मभिवाशाखेन चास्य सार्थख सम्पयते स्वर्गलोक- वोढ़त्वम्। तदेव मिह सूर्वरनौनां वाहक एषः, पमुवातिवाक्षिक- सचदेशवाहवय एव; तदिदं महाविद्यानायतदास्यायिक- योपदिष्ट मिति ध्येयम् । एवमादि पासायिकाभ्यो बाय उपदेशाच लभ्यते; ततः २ ·१. ऐतरेयालोचनम् । एता एवावलम्बा बरः कथा पनतिप्राचीनपुराणेषु तथाविधति. हासादिषु च स्वल्पमतीनां स्त्रीशूद्रपिजबन्धूनां धर्मोपदेयाय कस्मिता भगवता व्यासेन, तदनुमामिभिवानकः क्रमादब- तनैरपि। पत एवोक्त महाभारतोपक्रमे- "इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपश्येत्" इति ( १. १. २६७.) । वखतख सर्वपुरावतिहासमूलीभूतो वैदिकाख्यायिकोतो वृत्तान्तभागस्त सर्व एवोपमामादिमूलकः परिकस्थितोऽसत्य इत्येव सिहान्तितं मीमांसादने। तथाहि "गुणवादत"-इतिसूत्रव्याख्यानावसरे- भाषेवं स्फुटं श्रीमदाचार्येण शवरस्वामिना- “प्रसवृत्तान्ता- वाल्यानम् ; स्तुत्यर्थेन प्रभंसाया गम्यमानत्वात् । इहान्यासाने वर्तमाने इयं निष्य यते,- यह इत्तान्तत्रानम, यञ्च इत्तान्तमानम् , यच कसिंचित प्ररोचमा धो वा । सब हत्तान्तावासानंग प्रवर्तन निव- कति प्रयोजनामावादनयंक मित्यविवचितम् ; प्ररोचनया तु प्रवर्तते देषाविवर्तत इति तयोर्विवक्षा"-इति (१. २. १०२०)। प्रदर्शितानि चैतदुदारणानि बानि तवैव किश्चिदुत्तरम् ; सबैक मिदं "स: (प्रजापतिः) पात्मनो वा मुदक्खिदत् (१० सं० २. १. १.)"-इत्याचाख्यायिकायाः प्रताभिप्रायव्याखानपरम्- "कथम्पुमरिदं निरालम्बन मन्वाखायत ? इति । उच्चते। मिला: कविदर्भ: प्रजापतिः खात्-वायुः, पावामः, पादित्यो वा । 'स पामनो वा मुदक्किादत्-इति-हर्षि, वायु, रसिं था। 'ता ममी प्रायनात्-ति-वैद्युत, पापि, शौकिया। ततोला' ति-पचं, बीजं, वीरहा।' मालम्ब (तमुपजीब) प्रमा परनामोति'-इति गौणः माः" इति। तदेवं शिव मूषु : तो नापतेनुः पौरापिवितिहासातववाः सर्वा पावन बदली- ·कोख प्रवता? ११ वनानि यथेति, को वा विश्वसिति वालीपदेयाय विशुधर्मादिभि- निर्मिता काकोलूकसंवादादिकथा पवालोऽपीति सुधौमिरेवावल- नौय मिद मिति। पौराणिकसूर्यचन्द्रभूस्वित्वादिविधानानि त सर्वाखेव वेदविरहान्येवेति वेवं वेदविनिः खत एव स्फुटम् । तदेवं बाधणपन्वेषु यागा विहिताः , तमिध्यर्था द्रव्यदेवता. मन्त्राच विहिताः, तत्र सर्वत्र प्रहत्त्यर्थाः किधिविधानाधुपदेशका अपि गौणमूला: कल्पनासम्भूता पास्यायिकार वा पानाताः ; तत्तमबाणां तत्तयागाधुपयोगित्वं वर्षयितुं समासतस्तापर्वमन्या- ख्यात वा व्याख्यानानि च तानि । ततब विधवादास्यानपूर्वक मादिम मन्त्रभाषं माधव मित्येव पर्यवस्यते प्रावणलक्षणम् । पति चात्र अन्ये समय समन्तादितीद मपि बापम् , नाना तदेतरयक मिति सिपम् । (२) पधातो विचाय मस्ति को प्रति ? मशिदास इति विवृतः। तवा भारतकम् - "एता न तद विहाना महिदास ऐत- रेय"-ति (ऐ० पा० १. ८.२.)। छन्दोगबामपप्येव मेव (५. १५.०.)। तब "महिदासो नामतः , इतराया पपल मैतरेयः" इति मार भाषन् । पम्यस्य भाषभूमिकायाचादेखि सायरनवम्- "प्रखतस तु माधवीतरेयकले सम्प्रदायविद एता मालायिका माचचते। 'कस चित् खख मा: हाः पानी वियन्ते । तासां मधे कनाचिदितरेति नामधयम् । सजा इतगवाः पुत्रो मशिदासास समारः। तदीय पितुर्भाव ·ऐतरेयालोचनम् । सरपुरेष्वेव नेहातिथयो न तु महिदासे। ततः कस्याञ्चिद यन्त्रसभायां स महिदास मवज्ञायान्यान् पुत्रान् खोसा स्थापया- मास। तदानीं खिववदनं महिदास मवगत्येतराख्या तमाता खकीयकुलदेवतां भूमि मभिसमार। सा च भूमिदेवता दिव्य- मूर्तिधरा सती यसभायां समागत्य महिदासाय दिव्यं सिंहासनं दत्त्वा तवैन मुपवेश्य सर्वेष्वपि कुमारेषु पाण्डित्याधिक्य मवगम- येतहाधणप्रतिभासनरूपं वरं ददौ। सदनुग्रहात् तस्य महि- दासस्य मनसः 'अग्नि देवाना मवमः (ऐ० प्रा० १. १. १.) -इत्यादिकं 'स्तुणते (ऐ० बा० ८. ५. ५.)-इत्यन्त चत्वारिंश- दयायोपेतं ब्राधणं प्रादुरभूत् । तत जर्षम् 'पथ महानतम् (ऐ० पा० १. १.१.)-इत्यादिकम् 'पाचार्याः (ऐ. पा. १. ६.८.)-इत्यन्त मारख कव्रतरूपं च बाण माविरभूत' -इति" इति। तथा चेतराशब्दात् "शुभादिभ्य (पा. ४. १. १२३.)"-प्रत्यपत्याथै ठकि सम्माच मिदं रूप मैतरेय इति । पर कैच्चिदनुमौयते, सोऽय मैतरीयः खाद दासीपुत्रः १ पस्ति हिब्रामणस्य बाधण-पत्रिय-वैश्येतिविविधार्याणां तदितरस्य शूद्रस्यानार्यस्य च कन्धापरिषयेऽधिकारः; तथा पवियनामि पविय-वैश्यतिदिविधयोरार्ययोः तदितरस शूद्रस्य चाना कम्बामहधिकारः; एवं वैखत्यापि खजातीयाया पार्यायासहि- सरत्या पनार्यायार कन्चा-विवहाधिकारः। तब सवा मैवार्थ- वनां प्रथम स्वजातीया-पाषिपौडन मैव विहितम्। किष पार्यवधाना मेवोहाने अथाविधि वैदिकमबादीनां बहार: समुचितः, तत एव हि तवा पनौतम, पत एवो भगवता महा- मुनिना पारिनिनापि “पघुर्नी यासंयोगे"-इति (४. १. ११.);

·कोख प्रवशा !
१३
इतरस्थास्वमन्वकं ग्रहणमावम् , पपि भरणीयत्वतकं भार्याख
मिति विवेकः॥ एतच्च सर्व भृगुप्रोतमनुसंहितादौ सम्मा
विहितम् । तथाहि-
"सवर्षा रिजातीनां प्रशस्ता दारकर्मणि ।
कामतख प्रहत्ताना मिमाः स्युः क्रमशो वराः ।
शूद्रेव भार्या शूद्रस्य सा च खा च विशः स्मृता ।
तेच स्वा चेव राव ताव वा चायजसनः" इति (२.)।
तथैवान्यन- "विप्र विषु वर्षेषु , नृपसर्वर्णयोईयो:
वैशस्त्र वर्णे कस्मिन् , षडेतेऽपसदाः स्मृताः" इति ( १०.)।
“वर्ष वयाणा मेते षट् पुत्राः सवर्णापुवकार्यापचया 'पपसदाः'
निजाटा:"-इति तब बाबूकः । एषा मपसदत्वेऽपि हिजत्वं
नव्याहतम्। तच तवेष-(१०.४१.)
"सजातिजामन्तरजाः षट् सता हिजक्षिणः" इति ।
"पद् पुना; दिनधर्मिण: उपनया:"-इति च तव कुलूकः ।
पुनस्ततसवेव- “यस्मात् वीजप्रभावेष तियम्जा कषयोऽभवन् ।
पूविताच प्रशस्ताव तमाद वीजं प्रयस्यते” इति (१०.०२.)..
यदुकं “ब्रामणवत्रिययोः .-. शूद्रा भार्योपदिश्यते"-
प्रसादिषट्सोक्या,
तबून
मपरिणीतसवपरम् ; सवये हिना-
तीना मिति शोकेऽत्रपदसारखाव, कम कभडेन तब तथैव व्यासा-
तलाव; नयन्यथा पूर्वापरपन्यविरोधः सात् परिहार्यः। पत एवं
चीवरीमर्मवल वेदव्यासस्य विनत्व सुपपवते, एवं “मानि चिला
रामा मुपयात्" इति (ते. सं०५:३.८.२.) निषेधतिक सा-
पाते । तेत्तिरीयारसवपि "संवबरं न मांस मत्रीयात्रामा
हपेयात्, मममयेन पिवेत्, नाथ राम उचिटो पिबेत, तेन एव
.

·ऐतरेयालोचनम् । तत् संव्यति"-इति (५. ८.४६.) श्रुतम् । एवमादी 'रामा'-शब्दः' शूद्रापर: ; तथैव व्याख्यातत्वात् । विशेषतोऽत्र नेक द्रष्टव्यम् । तथाहि- "रामा रमणायोपैयते, न धाय ; कृष्णजातीया"-इति (१२. २.२.)। "रामा-इति शूद्रोचते"-इत्यादिस्तदीया दौर्गी इत्तिवेह द्रष्टव्या । तदेवं सवर्णायाः पाणिपोडनानन्तर मसवर्णानां ग्रहण न कोऽपि दोष इति सिद्धान्तः । पत एव "इन्द्रस्य प्रिया नाया वावाता प्रासहा नाम"-इत्यैतरेयश्रुतेाख्यानावसरे सायण पार- "राजां हि विविधाः स्त्रियः। तत्रोत्तमजातेमधिषीति नाम , मध्यमजातेवातेति , अधमजातः परिवशिरिति”-इति (३. २. ११.)। अतातास्तत्तिरीयेऽप्यश्वमेधप्रकरणे (ब्रा० ३. १. ४. ५.)। शतपथे त “चतस्रो जाया उपकृता भवन्ति , -महिषी, वावाता, परिता, पालागली"-इति (१३.५.१.८.) बौचातर्विध्य श्रुतम् ॥ . देिव महाराणप्रवरैतरेयनामव्युत्पत्तित एवेतरामर्मसधू- सखसिरः सायणाचार्योक्तावादप्रथितयन्त्रसभापतिपत्तिहखनुमानतब सिधात्येव दासोपवलम्। तत एव महिदास इति दासान्त मभिधान मपि. विश्रुतम् ; तथा विहानियेव विशेषवम् , मत पिरित्वाचार्य इति वेति । नन्वेव मार्याणा मार्यवप्रतिपादकाना मादिधर्मात यागादीनां विधायकस्वतन बाधवन्यस्य प्रवचनकर्तृत्वं कथ मनायें तब सौपने सबवेवामिति चेत्, पन ब्रूमः। यामादिविषायक- प्राणवस प्रोतृत्वं दकिंतुहम्, मन्नद्रव मपि चायने दाबीवरखापौति। तथा वृतं तावत्तमेव वर्षपोषाखा- मम्- "कयो वे सरकत्या सन मासत। ते वक्ष मैसूर

·कोख प्रवाशा?
.
'सोमादनयन् , दास्याः पुष: कितवोऽब्राणः कथं नो मध्ये दौषि-
टेति। संबहिन्योदवाववेनं पिपासा हन्तु सरखवा इदक
मा पादिति। स बहिर्धन्वोदूदः पिपासया वित्त एतदपोनप्त्रीय
मपश्यत्" इत्यादि (२. ३. १.)। सदपोनवीयं सूजन दायतयां
दशमे विशं द्रष्टव्यम् ॥
तत्वतस्तु पुरा खवनार्यावत ये नगरवासिनः सभ्यास्तेषा
मार्यत्वम, ये विहावीतरागा अप्यरण्याश्रिता गिरिकन्दरादिवासिनो
सभ्यास्तेषा ममार्यत्व मित्येव जातिय पार्थक्येन वर्णनीय मासी-
जन्मस्थानव्यवहारादिभेदतः । तथा बाथर्वणिकाः किल तजाति-
क्ष्य मवलम्बावैव मान्वायन्ते ( १८. १. ८. १.)-
"प्रिय मा सण देवेषु, प्रिय राजसु मा कण ।
प्रिय सर्वस्य पश्यत,- उत शूद्र उतायें"-इति ।
अहो प्रशस्योऽयं तदानीन्तन: सार्वजनीनप्रीतिभावः ! तदेवं
सदानीं यथा जानालोचन-बलरक्षण-पणनव्यवहारहतभिरार्याणां
बाघचादिजातिभेदाः प्रचलिताः , तथैवानार्याणा मपि भार्यानु-
गतत्वाननुगतत्वभेदात् वैविध्वं सम्पन्नम्। ये खनार्या प्रप्यार्याणा
मानुगा मालम्बिरे, त एव दासाः; सहिपरीतास्तु दस्यव इति
अपविष्टाः। त एव च दासाः शूद्रा इति , दस्थवस का
रति चास्याताः ।
प्रत्य मिा पप सातयी नियवाः ।
पर जातयो मनुष्याणा मेवेति मनुष्यमादपर्यायव मातं पञ्चजन
इति। तदेव मेषु पञ्चवनेषु कर्मादिमदत एव बारा, मंत्रिया,
शरति बय पार्याः ; दासो दस्युवेति हावनाविति खितम् ।
पब ययपि जातियोति पर्यायशब्दाविति जमातुसारि-
नातिरित्वेव ससम्बतम् , सबति तदन्यवावरी जात्यु-

·१६ ऐतरेयालोचनम् । . ! वेदप्रसनः स्यादिति सत्यम् ! तथापि कर्मतो जात्यन्तरतापिनास- स्वम् ! तदाहापस्तम्ब:-"अमचर्यया जवन्धो वर्ष: पूर्व पूर्व वर्ष मापयत जातिपरिहत्ती-ति, “अधर्मचर्यया पूर्ण वर्षी जघन्यं जन्य वर मापयते जातिपरिहत्तौ"-इति च (२.५.१०, ११)। मनुरप्याड-- “शूद्रो ब्राधपता मैति ब्राधणवेति शूद्रताम् । त्रियानात भवन्तु विद्याद वैश्यात्तथैव च"-इति १०.१५। "जातो नार्या मनाया मार्यादायॊ भवेद गुणे:" -इति (१०.६६.) च मन त मिह मतव्यम् । नच व्यवहारादिभिष जातिपरिवर्तन मदृष्टचर वाव्यम् । संवामार्य स्थाप्यार्यत्वलाभोऽभवदयोगपत्रीयसूद नसामर्यादिति तरदानी मेव प्रदर्शितम् । पायचाप्यनार्यस्खलामोऽपि समाजात वितरेयके । तवाहि-"तस्य विधाम पचापदेव ज्यायांसी मधुच्छन्दसः , पैंचायत बायर्यासो न त कुशव भेनिरे , तानतु व्याजागतान प्रजा भवोट ति। त एतऽन्धाः पुखाः शवराः पुलिन्दा भूतिया रेया पायो भवन्ति वैश्वामित्रा दस्यूना भूयिष्ठाः -इति (... 'विवामिवस्थास्य जगतः पवियत्वम्, वसिष्ठ तदशामात तरतपुवनाशनम् , ततस्तपःप्रभावाद बाल पति पागरिको कोधि खादखोपयोगित्वेनादरचीवा, मामूललितव-नस महर्षिः कदाप्यासीदवाचक, मापि 'कहापि नवसिहयधनुप्रार्थनं बातम्, न तछतबनाया- विषयमा व मपि शुलत, मेव सतपःप्रभावशाल मापति Newत मदत पौराणिमाना बेहवालामावा- .

·कोऽस्य प्रवाशा ! ७ प्रमते तु यमाय प्रतीचोदौथापाचभारतीयानां भारतसम्बाद मैनिवेषु लब्धप्रवेशत्वेऽपि प्राथेषु वादेवीयानां योग्यवसायमाक्त एव नास्ति प्रवेशाधिकारः, पस्ति तांफिरिणीति वङ्गप्रसिधानां पुरेशीयानाम् ; तथैवामित्रितार्ययोणिताना मनार्याणा बुषि- मान्धादितोऽनुपयुक्ततयेवाच्छालेषु वेदग्रहणायोपनयनविधे- रभावोऽनुग्रह एव, विमित्रार्यशोणितानां तु वेदव्याससहशानां वेद- ग्रहणायोपनयन केन वारित मिति स्फुटम् । मनुरप्या:-- "वोग मैके प्रशंसन्ति क्षेत्र मन्ये मनीषिणः” इत्यादि (१०.७०.)। "जातो नार्या मनाया मार्यादयों भवेद गुणे:"-इति च (१०.६७) गुणपक्षपातस्तव। शूद्रस्य वेदाधिकारे साचात् वेदवचन मपि प्रदर्शितं खामिदयानन्देन (वा० सं० २६. २.)- “योमा वाचं कण्याची मावदानि जनेभ्यः । अमराजधाभ्यां शूद्राय पार्याय च स्वाय चारणाय"-इति । तदेवं वेदविधेः पक्षपातदोषभान कथ मपौति अष्टम् ; मष्टा दासाना मनुपयुक्तमतीनो मन्वादिकर्तृकं वेदानधि- कारित्वविधान मनुग्रहार्थ मेवेति । वेदाधिकारिवानधिकारिवप्रसङ्गादिहान्यदपि विचिद वसाव्य मस्ति , तबथा- भारतवर्षीयाणा ममाकं मालगन्येषु यावन्तो विधिनिषेधा विहिताः , यानि च वर्षात्रमधर्मशासनानि तानि वृतानि च है: खखिम वयं भारतवर्षीया एव शास्थाः , नबन्ध- देशीयाः ; पत एवोर्स मनुना- “पसिन् धर्मोऽखिलेनोलो गुरु- दोषी च कर्मचाम् । चतुर्ग मपि वर्षाना माचारमेव मानतः"- रति.(१.१०७.)। एक्सासमानता, बामणादिजातिसम्मा बमाक मेक ; भारतादव माधवायत्रयो वः शूहरचार १ G007 ·पितरैयालोचनम् । মৰ ৰূলীনি মালা জায়গাৰিআলিৰৱনাৰ মুচ্ছল नामार्यत्वं वा न किमपि साच्छतेऽमच्छास्त्रानुसारतः। तदेव मिङ्गलबादिदेशानां मोच्छदेशत्वम् , तत्तद्देशीयानां देवत्वञ्च । कय मपि सात इति प्रणिधाननालोचम् । म्लेच्छदेशाः किलाम भारते विद्यन्त एव, म्लेच्छा अपि भारतीयेष्वेव वचन , म्लेच्छा चाराबासकास्त्रविमुखामा मार्याणा ममायणाष भारतीयान मेव, न बन्धदेशीयानाम् । तत्तहर्मशास्त्रेषु म्ले हाम्लेशविज्ञानो पदेयाभावात् । सन्ति घन चिरादेव म्लेचाः , म्लेच्छदेशाः पम्लेशानां म्लेच्छवाक्मयोगादिम्लेशाचारनिषेधार। मतपथ माणे त्वसहदेव अतो. म्लेचपदः (२.२. १. २१, २४.) पापिनेर्धातपाठातिम्लेच्छ भार २.५.), गणपाठे मादी ताब्दपाठः ( बायबख व्याकरणाचे यसम्योजनान्याख्यानावर शतक्यता भूम-इति कथमम्, पतचले पस्ममायां सामानम्, मीमांसा- दर्भने पायम्लेकाधिकरणम् (१.२.१.), मनो ग्लेचदेवलपम् (२. २३.) ग्लेकभाषादेशलेखन (२.१४८; १०.४५, १२. ४५), महाभारत वादिपर्वपि पासवाना वारणावतगमनप्राम ( १४५ प.) युधिष्ठिरं प्रति विदुरस्त्र म्लेमाषया गृहोपदेश- दानशेतत् सर्व विदर्शन मिति । सदित्ये महिदासस्य शूद्रागर्भजातत्वेऽपि बामपनवप्रवचन- गतिमत्त्वेन प्राधणवं सात् सत्रात किंतन चित्र मित्यवेवोपर- मामी वय मिति । अर्षषि मरिदायोऽभक दौर्षबीवी, सध्यते शन्दोग्याषि-- पोई वर्षयत् मनीवत्" इति (५. १५...)। बोकमा शहवामा ·कोऽस्य प्रवता? १८ शिवसतवर्षकालबापि जीवन मैव मनुवा पूर्ण मायुः । पतएव तवेव ततः मागिमान्यपि वचनान्यांजांतानि- “चतुर्विशतिवर्षार्षि प्रातसवनम्" प्रथमं वयः , वाल्थ मिति यावत् । ततः “चतुबखा- रिमावि तमाध्यन्दिन सवनम्" मध्य वयः , यौवन मिति यावत् । तत उत्तरम् “अष्टाचत्वारिंशहर्षाषि बतीयसवनम्" पनवं वयः , वाईवा मिति यावत् । एवं सालनया " प्रबोड़ वर्षयतं जीवति" ११६ पायुः पूर्ण सम्पद्यत इत्यर्थः । "मतायुवै पुरुषः" इति (ऐबा. २. २. ७.)-अतिविरुधेत; हियतायुर्जीविनः पुरुषमा वेदे लोके चादर्भ नान् । अतएव मतपणे पूर्वायुर्ममाव्यासांना लाम्- “मतं हिमाः (य. वा० सं० २. २७.)-ति, मतं अनमित्वेवालाह। तस्येतद ब्रुवमाद्रियेत पाप गर्मति प्रसाद वर्षेभ्यः पुरुषो जनिति- तिनावगम्यते यताँद वर्षेभ्यः विधिषिक मपि तवेव गवत रतिमपि "दरवर्षसहनादि दशवर्ष- शतानि च। रामो राज्य मुपासिखा बलोक प्रयास्वति"-ति. महावविवासीयुक्त (रा. १. १.८१.) जत्यकल्पतरफाईन बदापि भवेमन्तव्यम् ; वेदविरोषादिति सटम् । पनव मशिदासेन पारश्यकपन्योऽप्येकः प्रोतः। स कि परषा विभागोऽधीयते। तत पायवाचार प्रथमहितीयन्तीयां- माना मेव तोतलं खोलतम् । तथा चेतरेयभावभूमिकायाम्-- "तख महिदासस्य मनसा पनि देवाना सवमः (ए. मा.१.१. १.)-इत्यादिकपुरी १९० मा ८.६.५.)-सन्त चना- बायोपेत र प्रादुरभुता लत न पथ ममाव्रतम् (. पा. १. १. " इत्यादिवम् प्राचार्याः (ए. मा. ३. ६.८.)' इति १.८.

·ऐतरेयालोचनम् । -~-त्यन्त मारखवतरूपच ब्रामण माविरभून"-प्रत्युतम् ।' चतारण्यकविषये तूत तेन- 'तदिदं भवसायाकामा मचा पुरोषपदानाच प्रतिपादकं पन्यजातं यद्यपि कर्मका पठितुं युतम् , तथाप्यरय एवाध्येतव्य मित्यभिप्रेव चतुर्थारखकत्वेनान पठितम्' (ऐ० ४मा.. १. १. १५.) इति। पचमस्यान्तिमस्य स्वाबलायनवतसुषत्व मेवामानि तन। त्यं प्रथमारखकत्रयस्य महिदासप्रोतृत्वम् , चतुर्थख्य संहितान्तरात् सङ्गध पठितत्वम् , पचमारखकस्य सपरभवत्वं च स्कुटम् । ऐतरेयोपनिषदमन्यखे. तदारण्यकान्तर्गत एव ; परं तवाप्यस्ति मतान्तरता। इदानी मैतरेयोपनिषदिति प्रसिद्धः शारभाषादिसमन्वितो योऽयं अन्यो- धीयते सर्वत्र, ततोऽधिकतरः सायबसम्मतः । तेन नामाच "एष प्रवाः (ऐ० २ पा० १. १.१.)"-प्रत्यादिः "भाचार्या:- १पा० २.१.८.)"-प्रत्यन्तर हितीयहतीयारखालक: सना एवं प्रव उपनिवदित्यवादि सोऽय मेक एवंतरेयो मशिदासी बामपः, पारशवो वा विषया मानव मायाम चत्वारिंशदध्यायामकस्य बापपनस तथोप- 'निषहर्मस्थारचकत्रयस्य च बभूव प्रयोति मिहम् । । - --- (३) 3. पब सबलः सः -को बनपदोनीषा बमभूमि- बनो वेति । पन बमः । एक पार्यवर्त एव तलबभूरिति। अतवार्यावाभिधानं नवदिपि अधिनावाची या जात ·कुत्रवः सः मप्ति; पनतिप्राचीनप्रग्येषु पातले महाभाषे, विशेषतख भगुप्रोमायां मनुसंहितायां ततो महाभारतादावपि कृत एतरखरू- पादिनिर्णय इति तबामप्रसिधिः। तखतखार्याणां वासनिबन्धन मेव तबामति पार्यनामैवार्यावर्तनामवीज मुपगम्यते । पार्यशब्दस ऋक्संहितादी बहुत बहुधा यूयते, प्रतीयतेच तष सर्ववेव सदानी मिह पृथिव्यां श्रेष्ठजातिरवार्येनामतः प्रसिद्धति। तद्यथा- "विजानीधार्यान् ये च दस्यवो बरियत रथया शासनतान्"-इति . सं. १. ५१. १ । "साग्राम दास मायें त्वया युजा सहस्वतम सासा साखता"- इति .. १०.८३, १२। “नवदशभिरस्तुवत शूद्रार्या-: बसगोताम"-ति य० वा० सं० १४.३०. १०। “तया सर्वे पश्यामि यत्र शुक्र उतार्य:"-इति पथ० सं० ४. २०.३५.। "हार्यों चर्मणि व्यायते"-उति सा. सा. बा. ५. ५, १४॥ सिरीयसंहिताया मप्येष भाद्रयोधर्मनिमित्तः कसा पाहता (०.५.८८.)। एतीयकऽप्याबात पार्यशब्द:- “पयुव मायक राई भवति" इति ८.५.२ । महामुनिपाणिनिनाप्येकन पाय- शब्दो खः अतः- “पार्यो बामणकुमारयोः (१.२.५८.)"-इति.. निकारः बतु यास्त्रोऽप्येकवार्यशब्दं व्यवसवान् जातिवचनम्-- "विकार मस्यायें"-इति (२. १. ४.) । पार्यशब्दबास्मानचाबन खातं मनवम्- "पार्य: खरपुष:"-इति (. ५.१.)। पति 'पर्व:'-इति पद परिपठित निघण्हो (२.२२.) मारनामा, सत एवापत्यार्थप्रबो सिधवार्यचन्द इति सम्पर्क सचिनम् नदेव मवमम्मी,- यवा मापदीया मापद नाम सर्वप्रकार प्राचादीबात मन्बने , संवा वा जवानाः सधर्मप्रचारक सी' ·२६ ऐतरेयालोचनम् । साचोदीखराबाज मन्यन्ते, एव मेव पुरामाक मपि पूर्वपुरषा रूप- पत्वेन , बलववेन , विहवन , सत्यवादितादिबहुसहुणवत्त्वेन, पवित्राचारवेन बहुगौरववन्त पासन्नित्येवेश्वरपुत्रा इत्यभवन् व्यप- दिष्टातदेवासाक मार्यनामनिदान मिति । त इमे प्रार्यातदानौ मादर्मविज्ञानादि-अनविज्ञानान्तवित्तमा पतिसभ्या पप्यतिप्राचीना: ब्रामणक्षत्रियोति विविधाः दस्युदामेतिरिविधासभ्यद्रतोऽन्याः , ईखरपुवा इति व्यपदिष्टा धामन् । पहो! त एमऽध कालचक्रपरिभ्रमणनियमतो लुप्तकल्पवेदविताना विखुप्तैक्यबसा बहिर्वाणिज्यान्तर्वाणिज्यहीनाः तो मुमूर्षुदगापना भयं वसन्तीत्येव जीविता इति । प्रयत एव "पार्या प्रवावर्तन्ते पुनः नवन्तीत्या- वित:"-इत्याह च मटीकायां कुबूकः 'पावत' पुन:पुनर्नवग्रहण मिति तदाशयः । प्रबनते त अचान्तरस्वीकारेऽपि 'पार्याः शिरपुवा इति बपदिष्टा मनुवाः यत्र 'पा' पाभिमसन, प्रधानरूपेण 'वर्तन्ते विद्यन्ते , निवस- सौति स एव भूभाग पार्यावत: । तदेव मार्यावासात एक पार्यावर्तनामिति सिवान्तः । सचार्यावासः पूर्व तावत् हिमवत्पडस दधिषमार्ग वार- प्रदेश एवासीदिति गम्यते । श्रूयते वसंहितायाम्- "वारला अधि तम्बनि"-इति (८.२०.३७.)। बासातीष शनी यासोन "वासनंदी, तब तौष भवति, पूर्व मतदायति" इति (४, )। वांखासभूमिः, साप यसातौरे पडु एव, सा नहीं बनाम। । तत्तौरखितो जनपदवाभवत् तवामतः सवाई दियोर"-इति (...) पनाह २२.);

·गम्यते विदितचार्य प्रदेश: पापिनेरपीति। कनिंगहाममहोदय- मतेऽष 'खाद-इति 'मुवात्'-इति वा प्रसिधा नव सा खालः। सुवासवासवाले एव मादिय मक् समाजाता (१.५३.८.), "मां वो रसानितभा कुभा अमर्मा वः सिन्धुर्निरीरमत् । मा कः परिठात् सरयुः पुरीषियो इत् सुब मस्त वः" इति । पस्यार्थः । - 'पो' प्रमाक मियम् पनितभा' प्रगतप्रभावा सर्वषु अतिप्रभावा 'रसा' नदी 'वः' गुमान् ‘मा निरीरमत्' प्रतिरमणस्य प्रत्यानन्दतो विहरणस बाधां जलपावनादिजन्यां मा कुर्यात्। 'कुमा' कुत्सितप्रभावा नदी चप:' 'मा निरीरमत्' । 'क्रुमः' नदी च ' मा निरीरमत्। 'सिन्धुः' मुसङ्गतः सिमा नदोऽपि 'मा वनिग्रेरमत्'। ततः कुसुसङ्गतसिन्धुत: 'परिठा परखिता 'पीषियो', सदेव सजला ‘सरयुः' नदी च 'क' युमा- कम् 'सर्वचम् 'व' एव 'पख' । एतबाइमन्नात् पूर्वतनार्यावासस्व तस्त्र. चतुश्रीमनियोर ऽपि व्यन्यात प्रव। तथा च तस्मादुबिहानप्रदेशीयसवासनदीतीरख- सवारजनपदात् बइ सरस्थातिप्रभावा रसा मद्येव तदुत्तरसीमा; रदानी काबुल् नदीति प्रसिधा हीनप्रभावा कुभव स्यात. नाशिमग्रीमा ; तक्षशिलाप्रदेशीया सरयूरेवामौत तरपूर्व- सौमा (न चावोत्तरकोशलप्रदेशीया सरयूरुपपद्यते, कुमवाहि- मारचात् , पत्राने साहचर्यस्यापि नियामकत्वं मन्तव्य मेव पन्चधा हि दामलशारावित्वव जामदम्यवाष्णायनयोरबतर- मापि बोधः खात्); अब अभावा नीचः कुससिन्धुसहम, ए वाधिषसौमिति च सम्पयते सतराम् । यदा कि सुवास्त: पृषिमा दियवलितो निषधपर्वती ·२६ ऐतरेयालोचनम्। ततः देवनधोयदन्तरम्। तं देवनिर्मितं दे बधावत प्रचक्षते"- इति (२. १७.)। किमर्थं त्वां निदध इत्याह- 'अहां सुदिन- त्याय-इति। जीवल्कालानां सुप्रभातीकर्तुमित्यर्थः । सतो यदा एन पार्यायत्तौ बहुविस्तृतस्तदेव त्रिसप्तनदीभिः परि- व्याप्त इति वर्णित मस्या मृक्संहितायाम्। तथा चास्ति शाकल- संहितायां दशममण्डले नवी मेक सूनाम् , तधि नदीस्तुतिपर मिति नदीस्तुदिति भाष्यते , ततस्तदानीन्तनार्यावर्त प्रधाननदी- वर्णनञ्च लभ्यते। तस्येयं पञ्चमी ऋा-(१०. ७५.)। "इमं मे गङ्ग यमुने सरस्वति शुतुद्रि स्तोमं सचता परुणया । असिना मरुध वितस्तया कोये शृणोह्या सुषोमया" इति । पत्र अता गङ्गा (१) नदी त्वमद्देशेऽतीव प्रसिद्धा। पश्चिमस्था यमुना (२)। ततः पश्चिमस्था सरस्वती (३)। ततः पधिमस्या शतुद्री (४), याद्य शतद्गुरित्युच्यते । ततः पश्चिमस्था परुष्णी, सैवेरावतीत्युक्ता यास्ककाले (निरु० ८. ३.५:), एता खैरावतीति सतः पश्चिमस्था असिनी , सैव चन्द्रभागत्युचते । सत: पश्चिमस्था वितस्ता । ऐरावती, चन्द्रभागा, वितस्ते नि तिमणा मासां नीचे: सम्मिलनतो याभूदतिप्रसारा मालवदेशीय-कश्यप- पुरत: पश्चिमस्यां दक्षिणाभिमुखी महानदी , सेवे मगधति पञ्चमी (५)। तत एव कम्यपपुरतः प्राक्प्रवाहिता या शतद्री (गतः) पूर्व मिह वर्णिता , तस्या एव मतदोपरिष्टात् परिम- पार्वतः सञ्जता च प्राचीनतमा पार्जीवीया (6); उचिरेस- पवा: प्राचीनतरं नाम , इय मेव विपाहियुता याखाकारी (निक० ८. ३. ५.), विपाशा-नामिका चेय मिदानीम् । ततोऽपि पविमला सुषोमा (७), येवं तमिलानामादेयाविनगामिनी ।

·कुबत्यः सः? सिन्धुसङ्गता। एता एव सप्त नधो यावलूभागेषु प्रवहन्ति , तावानव प्रदेशः सप्तमद इति सप्तसिन्धुरिति वा ख्यायते । सिन्धुश्चेह नदी- पर्यायः । तास गायमुने विहाय याः पञ्च नद्यो यावत्सु भूभागेषु प्रबइमानाः सन्ति , स एव पञ्चनद इति, सारस्वतप्रदेश इति चेति सझेपः। ऋमंहिताया मन्त्र मेक (३. २३. ४.) प्रदर्श्य यदिह वर्णितो ब्रह्मावत प्रदेश: ततः परस्तादेष एवं प्रदेशः पुस- भूरिति परिगण्यते । तथा हि मनुसंहितायाम्- "कुरुक्षेत्र मझ्याच पञ्चालाः शूरसेनका: । एष ब्रह्मर्षि देशो वै ब्रह्मावदिनन्तरः" इति ( २. १८.)। वर्णित एष सप्तनदप्रदेश: सिन्धोः पूर्वपारखः ; एवं सिन्धीः पखिमपारस्थोऽपि विद्यतेऽपरः सप्तनदप्रदेशः। सहीदानी मौर्या- वर्ताद बहिभूतोऽप्यासीत् पुरा पार्यावन्तिर्गतः । पतएव संहि- ताया मित उत्तरं षष्या मृचि तत्स्थाना मपि सप्तानां नदीना वर्णनं श्रूयते। तथाहि- "रष्टामया प्रथमं यातवे सजूः सुसा रसया प्रवेत्या त्या । त्वं सिन्धो कुभया गोमती क्रुम मेहरन्या सरर्थ याभिरीयसे ।" -इत्यस्मिन् मन्त्रे वष्टामा प्रथमा, ससर्त : हितीया, रसा बतीया, मोती चतुर्थी , कुभा परमी , गोमती षष्ठी , मेहबुयुता क्रुमः सप्तमी। इमाः सर्वा एव सप्त नद्यो मध्यहिमालयोत्पवस्य पूर्व परिमाभिमुखगामिन: पश्चात् दधिणप्रवाहिनः समुद्रगस्य सिन्धु- नदस्य पश्चिमस्या पूर्वदक्षिणाभिमुखं स्यन्यन्यः सम्यन्यनामतः । तवेदानी चिवलदेशतः प्राग् वहमाना पक्षकोर्-प्रदेशीया बायवा नोव स्थात् 'वष्टामा'; 'सुसत्'-इति सवास्तो मान्तरम् , यदप मादिषुचते ; 'रसा' लिहापि पूर्ववर्णितेव ( २३ १० १५ पं.);

·ऐतरेयालोचनम् । 'शेती' स्यादयतन-डेराइस्माइलखा-प्रदेशतलवाहिनी पर्जुनौ; 'बुमा' - काबुल ; 'क्रुमः' वर्ण-प्रदेशवाहिनी कुरम् ; 'गोमती' सम्पति गोमलित प्रसिक्षा। एताः दृष्टामाचाः नद्यः सप्तक साक्षात् परम्परया वा सिन्धुसङ्गता एवेति ॥ तदेवं चित्रलप्रदेशतः प्राक् , वेलुचिस्थानादित जई च यावत् पश्चिमोत्तरस्यां य पासीत् सविस्तीर्ण: पुरातन आर्यावतीशः स एष एव पश्चिम-सप्तनदप्रदेश इति वक्तु युज्यते। किञ्च यथा पूर्वसप्त नदान्तर्गतः पञ्चनदप्रदेशस्तथैव पथिमसप्तनदान्तर्गत: (पाफगान् पञ्चको प्रदेशोऽपीति। पतो गान्धारस्यार्यावर्तान्तर्गतत्वं सुतर सम्भवम् । ततः सङ्गच्छते “गन्धारोणा मिवाविका (ऋ. सं. १. १२६. ७.)"-इति संहितावचनम् , उपपद्यते च "मनजित गान्धाराय (ऐ० प्रा० ७. ५.८.)"-इति माधणवचनम् , तथा "सायगाधारिभ्याञ्च (४. १. १६८.)"-इति पाणिनिवच- नश्च । कुरुराजधृतराष्ट्रपत्नी दुर्योधनादिबहुपुत्रप्रसविनी गान्धारी त भारतप्रसिदेव । तथा प्रद्यतनपारस्यराज्यमाकमान्तवर्ती पूर्वमष्ट्र- देश इति मते पाणुराजपनौति प्रसिधा माद्री चासौत् पुरा भारतीयैव। एव मेव पौर्वमद् इति पदसिबाय "मरेभ्योऽ”- इति (४. २ १०८.) पाणिनिविधानच. सरकते , साचते चैवं पारस्योत्सरप्रान्तवर्तिनोऽयतनमिदियानामसाम्राज्यस्योत्तर- मद्रत्वेनग्रहण मिति। एतयोः पूर्वापरसप्तनदप्रदेशयोर्मध्ये मध्वहिमवन्मनुभवोऽवाक- प्रवयः समुद्रातः प्राचीनार्यावर्तहियाजदतिवनः सौमदविष सिधुर्नामको नदोऽयापि राजते । तस्वास्थ सिन्धोरत्युत्तरस्वा मतिदूरपश्चिममापाग्यासा सप्तानां ·कुवत्यः सः? - नदीनां विद्यमानतापि श्रूयते ; तदस्यैव मदीसमूतस्य सप्तम्य- ष्टम्योचोः समालोचं सप्रणिधानम्। ताखेका 'अर्णावती', स्थादेवा कैलाशनिम्नस्थोर्णाप्रदेशीया ; हिरण्मयी , वाजिनीवती, सौलमावतीत्येता अपि तिस्रः स्युरत्युत्तरस्था एव ; 'एनी' नदी त निनबेलु वीवाने प्रसिदेव ; तथा चित्रापि चित्रलप्रदेशत भागत्य कुभायां मिलिता ; 'ऋजीती' च स्यात् या तसमीपवाहिनीति । एतदुतात्रिसप्तनद्यपक्षया सिन्धोनदस्य प्राधान्यं च वर्णितं तत्रैव सूक्ते प्रथमम् । तद्यथा तत्सूक्लीयप्रथमः पराई एषः- "प्र सप्त-सप्त वेधा हि चक्रमुः प्रसृत्वरीणा मति सिन्धुरोजसा" पस्यार्थः।- 'पाप:' नद्यः ‘सप्त सप्त' भूत्वा 'वेधा' विधा त्रिवेण्यः सत्यः 'प्रचक्रमः' प्रावहन् प्रवहन्ति , पस्मिन्नार्यावर्त; सिन्धोः पूर्वस्या सप्त, पश्चिमस्यां सप्त, उत्तरस्याञ्च सप्तेति। तासा 'सत्वरीणां' एकविंशतिसयाकानां नदीनाम् 'पोजसा' बलेन 'पति' प्रतिशयित: एको नदः 'सिन्धुः' । तासां त्रिसप्तनदीनां पुत्र इव राजेव च सिन्धुवर्णितस्तवैव- "अभि त्वा सिन्धो शिशु मित्र मातरो वात्रा पर्वन्ति पयसेव धेनवः । राजवं युवा नयसि त्व मित् सिची यदासा मग्र प्रवता मिनाक्षसि"-इति (४) । प्रस्थार्थः।-है 'सिन्धो' ! 'मातरः पिन (इव) मा नवः 'त्वा पभ्यर्षन्ति' त्वां पयः पाययितु मिवाभितो गच्छन्ति, 'पयसा' बुल: 'वायाः धेनवः' सुगब्दकारिखोऽचिरप्रसूता माव व। अपि त्वं' 'युवा' युवकारी 'राजा इव' इमो पूर्वापर- नदीसमको 'सिची' सेनानिमाविव 'नयसि इत्' प्रेरणशेष ;

·ऐतरेयालोचनम् । 'यत्' यतः 'आसां प्रवता' प्रवहन्तीनां नदीनाम् 'प्रयम् इनक्षस' अग्रगो भवसि , पत इति भावः । अन्यत्र चात्र संहितायां त्रिसप्तनदीनां श्रवण मस्ति। तद्यथा "त्रिः सप्त सस्रा नद्यः" इति ऋ० मं० १०.६४.८ । Bखतस्वेतचिसप्तनदीपरिहतः सिन्धुमध्य एवासीत् पूर्व- पालिकः आर्यावर्त:। पत एवैतरयके श्रुतम्- “यस्तेजो अमवर्चस मिच्छेत्.-० प्राङ्स इयान , योऽन्नाद्य मिच्छत्०-० दक्षिणा स इयात् , यः सोमपीथ मिच्छेत् ०-० उदङ् स श्यात्"- इति ( १. २. २.)। प्रागादिदिक्शब्दाश्च कच्चिदवधि मपक्षन्ते, कुतः प्रागित्याद्याकाङ्गायाः सर्वत्रोपजायमानत्वात् । तदत्र आर्या- वर्तीयसिन्धु मेव मध्यावधि मन्यामहे , तस्मात् सिन्धुत: प्रागि- त्यादिखीकारणेव तेजस्वादिसिडापपत्तेः। तथा च सिन्धोः प्राग्देशेषु सरस्वत्यादितौरभूमिषु यज्ञानुष्ठानबाहुल्यश्रुतस्तेजस्व- ब्रह्मवर्चस्वयोर्लाभः समुपपद्यते ; अतद्रुसिन्धु सङ्गमतो दक्षिणस्यां हिमप्राचुर्याभावात् तापप्राबल्यात् भवत्येव प्रचुरशस्योत्पत्तिः ; सिन्धुतः पश्चिमस्या मरण्यप्राचुर्यात् तत्र पशलाभः सम्भाव्य एव मतदुसिन्धुसङ्गमादुत्तरस्या मतिय त्यात् शीतप्रभवस्य वलीसोमस्य लाभः शारीरसोमस्य च हधिर्भवेदेवेति। तदिस्य मतिप्राशनार्या- वत्तस्वायं सिन्धुमेरुदण्ड इवासीदिति प्रतीयते । त एक सकारादेहकाराशुश्चारणतनिर्यवनानायें रिदं भूख सिन्धुस्थान मिति वक्तव्ये हिन्दुस्तानित्युच्यते । किचान सिन्धुसङ्गतातिविक्रान्ता यासोबदी रखेति विश्रुता, हितीयनदीसप्तके बतायेति च वर्णिता, सेवासीत् तदानीन्तनार्या- वासनोत्तरसौमेति गम्यते। तथा अनुकान्त मिदं शौनका- ·कुत्रत्यः सः? १ - प्रेषिता। 'चार्यण 'किमिच्छन्ती पणिभिरसुरैर्निगूढ़ा गा अन्वेष्टुं सरमा देवशनी मिन्द्रेण प्रहिता मयुग्भिः पणयो मित्रीयन्तः प्रोचुः , स तान् युग्मान्याभिरनिच्छन्ती प्रत्याचष्टे"-इति । तस्यतस्यदं सायणकृतं भाष्यम्- “इन्द्रपुरोहितस्य ब्रहस्पतेौषु बलनामो- ऽसुरस्य भटः पणिनामकरसुरैरपहृत्य गुहायां निहितास सती बृहस्पतिप्रेरितेनेन्द्रेण गवा मन्वेषणाय सरमा नाम देवशनी सा च महती नदी मुत्तीर्य बलपुरं प्राप्य गुप्तस्थाने नीतास्ता गा ददर्श । अथ तमिवन्तरे पणय इदं वृत्तान्त मव- गच्छन्त एनां मित्रीक संवाद मकुर्वन् । तत्र प्रथमवतीयाद्या अयुजोऽन्त्यावर्जिताः पणीनां वाक्यानि, ..-., हितीयचतुर्थ्याद्या युज एकादशी च षट् सरमाया वाक्यानि"-इति । वस्तुतोऽत्र पणयः = वणिजः, सार्थवाहा इति यावत् ; "पणिवणिग् भवतीति ( २. ५. ३.) नेरुतात् । असुराः बलवन्तः (निरु. ३. २. २.)। नून मेते रह पायेंतरा एव बुधन्ते । सरमा देवानी दिव्यगुणोपेतास्तवामिका सुशिक्षिता कुकुरी; बलपुरीस्था गुहा त नून मार्यशासनाइहिःस्था ; तथाचानायरपद्धता पार्य- गावः कुकुरीसन्धानेन पुनर्लब्धा इत्येवान सारम् , सर्व मन्यत् राजनैतिक काव्यम् । तदिदं मृकसंहिताया दशमे मण्डले १०८ सूने एकादशभिः ऋग्भिर्वर्णितम्। तस्यादिमैषा- "कि मिच्छन्ती सरमा प्रेद मान दूरे उध्वा जगुरिः परावैः । कामे हतिः का परितमासीत् कथं रसाया प्रतरः पोसि" संदित्यं जायते , या खलु पूर्व सुवास्तुप्रदेशस्योत्तरसौमिति वर्षिता , सेवेयं प्रचुरोदका प्रभूतवेगा च नदी पुरासौदार्यानार्य- देशयोक्त्तरसीमरुपैति । % 3D - ·३२ ऐतरेयालोचनम् । सैषा 'रसा' ऋक्संहितायां बहुवर्णिता । तद्यथा ८.४८.२- "गिरेरिव प्र रसा अस्य पिबिरे दत्राणि पुरुभोजसः" इति । यथा 'गिरेः' 'रसा:' नद्य: 'प्रपिन्विरे', 'प्रस्य पुरुभोजसः दवाणि' तथैव प्रपिन्विरे पति तदर्थः। एतेनावगम्यते रसाया कस्माञ्चिद् गिरित एव समुद्भवः । किञ्चहापर मपि वेद्यम् ;- यथा गङ्गेति नदीनां साधारण नाम , यथा च सरखतीत्यपि, तथैव रमेति च । अत एव निसले यथा गङ्गाशब्दस्य 'गङ्गा गम मात्'-इति निरुक्ति: कता, यथा च सरस्वतीशब्दस्य 'सरस्वती' सर इत्युदकनाम; सत्ते म्हहती-इति निरुक्ति: कता; तथैव रसायब्दस्यापि 'रसा नदी , रसतेः शब्दकर्मणः' इति कतैय नदौसाधारणबोधिका निक्तिः। एव मप्येवमादिषु योगरूक्ये. वार्थः सर्वत्र विवक्षितः । निरक्षाकतः प्रदर्शितरसानिरुतस्तस्या मद्याः सदैव शब्दकारित्वञ्चावगम्यते । प्रदर्भितेऽत्र ऋन्वे 'रसा:'-इति बहुवचनश्रुतेस्तबहुत्व मपि गम्यते । तथा च यथा हिमवत्पृष्ठेषु वयो गङ्गाः सन्ति, यथा च सरया अपि हित्व मिहेव पुरस्तादुररीक्षतम् , तयैव रसाहित्व मपि नून मङ्गीकार्यम् ; प्रदर्शित “दृष्टामया (१०. ७५.६.)-इति मन्ये तस्याः सिन्धु सङ्गतत्वस्य , पपरत्र समुद्रसङ्गतत्वस्य च स्फुटावगमात् । तथा अर० सं० १०.१२१. ४- "यस्थम हिमवन्तो महित्वा, यस्य समुद्र रसया सहाहुः । .यस्येमाः प्रदियो यस्यं बाइ, की देवाय हविषा विधेम" इति । मैतमन्नता रसा साधारणनदीपरति सम्भाव्यत वचनान्ततया पनिhथात् ; अपि खेतस्था रसाया नदीषु प्राधान्य च गम्यते ; भारतप्रधानयोहिमवत्समुद्रयोः समानत्वेनास्थान- ·हावत्यः सः . प्रतीतः । मेयं समुद्रसङ्गता रसा त्वयतनार्यावर्त तो बहिष्ठा, स्खोरा- शान्-राण्यान्तर्गता 'पावेस्ता'-अन्वर्णिता , 'हा' इत्याह विश्व- कोषकारः। तथा चेयं रमा तदानीन्तनार्यावासस्य पशिमसौमति च स्यात् पूर्वदर्शित-देवशुनीयणिमवाद एतहिषयक एव वैप्ति। अंशमत्याद्यानद्यस्वेतार्याणीया एवेत्यत्र किमस्ति वसाव्यम् । "शमती" ऋ० सं० ८.८६.१, १४. १५ ऋची ट्रष्टव्याः । सेषा यमुनासनता, दृषहतीत: प्राक् स्थिता। "प्रश्ववती"च र० सं० १०.५३.८ । एषा किल घर्घरात: प्रत्यक् , शतहतो बहुप्राक् , उत्तरतोऽवाग्वहमाना, विमशनप्रदेशीया। यदिह नदीपरपारगमनं श्रुतम् , तबूनं मधेशियातः समा- गतानां पूर्वतनार्याणां वच पति शर्मयादिपाश्चात्य सिद्धान्तोऽनर्थको निर्मूलच ; स्थानीयार्याणां वच एवेत्यु तथैव नथोपपत्त: किं महतो यस्त म्बामझामुकर्षणे वेति सुधौभिर्विभाव्यम् । र. सं. १. १०४. १, २, ३ ऋतु वर्णिता शिफानाम नदी त निषधदेशीय सभाव्यते। सप्रथमव निषदनामोल्लेखदर्शनात् । १०.सं. ६. २७. (-ऋग्यश्रुतेः 'हरियू पीया' 'ययावती' नदी प्राफगानखानीवे एव सम्भाव्यते। तपन सत्य-'हजारा'-प्रदेशीया सम्पति हरिरुदिव्युचमाना नोव स्थात् वेदिकारियूपौयेति । "पीवान मेव मपचन्त वीरा न्युमा पना पह, दीव प्रासन्। : धेनहाती मप्खारन्तः प्रविश्ववन्ता चरतः पुमबा"-पति:: ...अस्मिन् मने (क. सं. ११.२०..१७.) पवन. प. बद चन्द्र प्रधा' लि, तदपि. स्यात्, पाफगानुसरत प्रवहमामा 'पक्षम्' नदीति च सुखत्वम् । प्रक्षेती नद्येव सम्प्रत्यर्जुनीत्युचतं इत्यु, पुरस्ताव (प. २८ .

·.. ऐतरेयानीपत। पं. १); सा हि श्वेतपर्वतावितेत्येव तस्यास्तथा नाम सम्पन्नम्। पावात शतपधे- "प्राचोऽन्या नक्षः स्वन्दन्ते खेतेभ्यः पर्वतेभ्यः प्रतीयोऽन्या:"-इति १४. ६.८. ऋक्संहितायां नून मेषेवान्नाता "प्रवेत्या त्या"-इति १०.७५. ६ । खेतयावरी नद्यपि स्थात् ततगिरिप्रभवेव । तदिदं श्रूयते- "उत था खेतयावरी"-इत्यादि ८.२६,१८। पपि संहितायां सरयुनदी वि: श्रुता ( ४. ३०. १८; ५. ५२.८; १०.६४.८.) तत्र सर्व- वैव सिन्धुसङ्गता तक्षशिलानामनगरीतलवाहिन्येक गम्यते। पपि यछूयते वाजमनेयमंहितायाम् – “काम्मित्यवासिनी"-इति ( २३. १८.) सैषा काम्पित्यनगरी प्रवराध्यायवचनात् दयार्ण- प्रदेशत: प्रागिति गम्यते , पवापि कम्पिलेत्येव प्रसिहा दक्षिण- पाचालस्था। सावास्यनगर्यपि तीयेऽस्ति। हहदारण्योतः कपिप्रदेशोऽपि (३. १; ७. १.१.५.१.) समविहित एव । इतिहासवर्णिता यत-व-सौता-गौर्यादयस्तु पार्यपरिव्राजकविज्ञाता पपि नासत्यूर्वसनार्या मिनीतमभूमयः। तस्वतो या पुनर्नयो हिमवत्पष्टोत्तरभागतः प्रवहमामा: प्राचप्रतीचोदीचभूखागताः, 'साः सर्वा एवान्यदेशीयाः इति ध्रुवम् ; पपि या हिमवापुष्ठ- दक्षिणभामत: प्रवहमामाः प्रागपाग्भूखमतास्ताः सर्वा पला- मोया एव; विन्दुसरोमानससरोरावदादयोऽबायपरिव्राजक परिचिता प्रति माबयोया: वि मत्र चिन्तनीय मस्ति। भयंपावसरत नून मार्यावोयम् । तदाहः पावायनिक:- "अणावा वे नाम विनय वक्षनारे पर: सन्द"ति स.सं. १.८४.१३ सा. भा. द्रष्यम् । पपि यी मन्त्र एषः (......१५. १. )- .

·। . "प्रावपा मा हाती मादयन्ति प्रवातेका परिणे वर्वतानाः । मोमवेव मौजवतस्य भयो विभौदको नापविमा महान्"-ति । 'प्राविपाः' सततकम्पनीलपवाः, 'प्रवातेजाः' पपरवन- अत्यादिशून्ये बहुवायुयुते प्रान्तरे अमिष्यवः, 'रिणे' रामनाम- पारस्य देश 'वतानाः' पधिकतया वर्तमाना:, 'हात' विभौतक- इचा: 'मा' मा मादयन्ति। 'जागविः' भवयितुर्जागरणतः, "विभौदकः' कोष्ठान मलस्य वायोष भेदनकारी, अयं 'मौजवतः' मूजवबामपर्वतोपत्रस्य सोमस्य भवः' भन्योऽशः 'स्व' 'मधम्' 'अडान् छदयति, मोहयतीति तदर्थः । परिण मिस्वस्य याखोन विविधा व्याख्या अता-परिष मणानरपाणं भवति, पपरता प्रमादोषधय रति वा-इति (.. १.८.)। तयोरायोऽर्थ एवाव उपपद्यते ; तद्देशीयानां हि भारतीयाना मिव पुत्रपौवादिष्वपि पितु पं न सहमत इति दर्शनान। मूजवान् पर्वत केसायगिरेः पविमस्थोऽद्यापि। तदेव सक्संहिताकारी ईरान्-नाम-जनपदख चायावीयर्व' , तथा मूजवतोऽपौति सामन्तव्य मिति । अथर्वसंहिताया: पबमकाण्डीयचतहमहाविपतितमसूतास बतीयमन्चे पपनामजनपदस्थ, चतुर्षे महाहषप्रदेशस्य , पथम- सप्तमयोः भूजवत्पदेशव बक्षिकदेय स्थापि, अष्टमे पुनर्मशाहपमूल- वतोः, नवमे पुनरेव बाहीकल, चतुईशे वन्तिम पा-ममध-मूल- बद-गन्धारीणां च बर मस्ति; पर मना इमे सर्व एव जनपदा- सहानी मासबनार्यवासा इति र गम्यतन एव ; म अन्यथा ·ऐतरेयालोचम् । सकास्थापन मभीष्टं भवेदिति । तबथा तचतुर्थमन्त्र एषः- "गन्धारिभ्यो मूजवणेभ्यों मंगधेभ्यः । प्रेष्यं जन मिव शेवधि तक्मानं परिदप्रसि"-इति । म द्यायवास्तव्येषु तकास्थापन मिष्ट स्यादाथर्वणिकानामार्याणाम् । भन्वेवं परुष-(पेशावर) देशस्य गान्धार (कन्दाहार) प्रदेशस्य, पूर्वमुक्ता मार्यावर्तान्तर्गतलं किं न विरुध्येत ? अत्र ब्रूमः ;-- तयो- रार्यावर्तान्तर्गतखेऽपि एतन्मन्बहा-कालेनार्यवासत्वे कोऽस्ति बाध इति , कालभेदात सर्वसामञ्जस्यं भवेदेवेति। न चैव मप्यथर्व- संहिताया ऋमंहितातो विभिनकालिकखं मन्तव्यं स्यात् ; मन्त्राणा मेव प्रकाशकालपार्थक्यस्वीकारात् तदुपपत्त: । स्खौलता- सदस्माभिनिरुतालोचने (प.) 'वस्तुत एक एव वेदः' इत्यारण्य (१०) 'चत्वार एव वेदास्खयोशब्दवाचा:'-इत्यन्सेन , पुनः ('तू प. ) 'यास्केम'-इत्यारम्य ( ते पृ.) 'पुरा त बहुकाल मभि- ध्याप्य बहुभिषिभिर्बहुभिरेवोबावर्षभिप्राय: प्रपीता बहवो मन्त्रा:'-इत्यन्तेन च। प्रदर्शितं भूजबबाम तु ऋक्महितायां ( १०.३४. १) श्रूयते पति सचम् ! परं न तथापि मूत्रवत्पर्वतस्वार्यावासव मन्तव्य मेव; सेन हि तवत्यसोमाना मोत्कर्षमावप्रतीते: यचायणिका- बानम्- “उदए जातो हिमवतः स प्रायां नीयसे जनम्" इति (५. ४.८.), भस्माच तवत्वकुष्ठ स्वोत्कर्षमा गम्यते, म बन्यत् । सोमवानाधिनतत्वन्तु ऐतरेयवार्षिऽपि सुव्यवम् । एवं महापखापि सिधान्तः सत एव। खेतपर्वतादपि प्रतीचस वधिकस्य तयदार्यावासत्वं प्रतीयते 'बजीक प्रातिपीयः एत्रा" त्यादि पत.मा. १२.१.३. अतितः , ३. । अतितः , तथापिकालमद- ·स्वत्य: सः? २७ . 'व्यवस्थेव खोकार्या; भपिवा तस्याभिजनवे तु न कमपि बाधं पश्यामः । पहराज्यस्य चासीत् तदानी ममार्य व मेव ; कुरुराजदुर्योधनकालत एव तस्याभवदार्यावर्तान्तर्गतत्वम् । मगधस्य त्वनार्यवासत्वेन निन्दायते । तथाहि (ऋ० सं० ३. ५३. १४.)- "f जखन्ति कीकटेषु गावो माशिरं दुहे न सपन्ति धर्मम्" इति । निरुताकारण चैतद्याख्याया मुक्तम्- "कौकटी नाम देशों नायनिवामः" इति (६.६. ४.)। कीकट एव मगधः; प्रस्ति हि स्मृतिवचनम् - "कोकटेषु गया पुस्खा , पुण्या नदी पुनपुना। धवनस्थाश्रमं पुख पुण्य राजम्यहं वनम्" इति, गयादयस्तु मगधराज्यातमता रति प्रसिद्ध मेवेति । सत्वतो हिमवत्पृष्ठमध्यस्थो मूजवाबाम नगराजस्तु स्थादाय- पासोमार्यवासो वा पर मासीत् पुराऽऽर्यावर्तोत्तरसौमेति त मन्तव्य मेव। प्रत एव वाजसनेयिनः समामनन्ति- "एतत् ते रुद्रावसम् , तेन परो मूजवतोऽतीहि"-इति ( सं० ३.११.)। एतस्थापि यजुषो व्याख्यान जातं शतपथे। तथाहि- "प्रवसेन का पध्वानं यन्ति, तदेनए सावस मेवान्ववार्जति यत्र यवास चरणं, तदन्यत्र वा प्रस्य परो मूजवतोऽतीहि"-इति (३.६.१.१७)। सदेव मन मचे रुद्रनाममृत्यु देवताया मूजवतः परपार गमनप्रार्थनात पार्यावर्तत एव दूरे गमन प्रार्थितं गम्यते। तदेव मवतन पारस्यराज्यपचिमोत्तरसंधियामाइनरतः प्राक् प्रत्यगनमा प्रदेशात , दक् सिन्धुसागरसङ्गमात् , प्रवाक् । मूवक्तवाय मायवतः संहिताकालीन इति मिष्यते ।

·१५ पितरेयालोचनम् । पार्याधिकारस्थितोऽप्यन्यत्रास्थित इत्यन्यदेतत् । ( ० सं० ७. १८. १८.)- "पावदिन्द्रं यमुना बसवच मात्र भेदं सर्वताता मुपायत् । प्रजास: शिवो यक्षवश्व वलिं शीर्षाणि अचरजयानि"-इति । पस्वार्थः।- यः 'इन्द्रः' सम्राट 'पत्र' राज्ये 'सर्वताता' सर्वक भेदं' राजमजयोर्विचारादिवलक्षख 'प्रमुषायत्' प्रमु- णाति प्रच्छिनीकरोति, एवं त्वैव सर्वाः प्रजाः 'पावत्' भवति, सम् इन्द्र' सम्राजं 'यमुनाः', 'सवः', 'प्रजासः', 'विप्रवः', 'यक्षवः' 'च' यामुनप्रदेशादिवासिनः सामन्तराजानः 'प्रवानि' अनादिवाहितानि, 'शौर्षाणि' शीर्षतः प्रवाहितानि 'च' 'पलिम्' उपढीकन 'जभुः प्रददुरिति । पस्या भूचि श्रुताः यामुनादयः सर्व एव जनप्रदाः तदानीम्तना- र्यावासतोऽयतनादस्मादार्यावर्तता वहिता एव स्युः। पत्रो- भयवास्ति च किचिद विचार्यम् । महायाः प्रत्यक्यालस्थिता एव यमुना पस्या मचि श्रुता, उतान्येति । पम्पमते खन्येव । गिग्रु- 'जनपदोऽपि खाचन्द्रभागाप्रभवोधगतादय एवेति। पपि वा पार्यावर्तीयावयेतो तदानौं करदप्रदेशाववेत्यपि किंचित मिति अर्धतरेयकाले प्रय.मार्यावर्त पासौद याहगायतनः , तदपि विधिदवगम्यते एतदअन्वत एव । तथाहि खूयोऽभाभिषेकप्रकार -"प्राची दिशिये के च प्राधाना राजान:.-.दचिलखां दिथि बेच सत्वतां राजानः- प्रतीचा दिशिये के च नौचाना राजानो बेपाचान - उदीचा दिपि ये के च परेप हिमवन्त जनपदा उत्तरकुरव उत्तरमद्रा:.-. ध्रुवायां मनमाया प्रति- ·मुखत्य: स: 'हायां दिशिये के च कुरुपचालानां राजानः सवयोधीनराणां राज्यायव तेऽभिषिचन्ते"-इति (८. ३. २.)। पत्र, 'प्राथानां राजान:'-इति सामान्येन अवणादवगम्यते न सदामी प्रायां दिशि प्रबलः कश्चिदासीबरपतिः, प्रत्युतासन् शुद्र- राजानी बहव इति । प्रत एव श्रुत मवैवान्या "प्राचो ग्रामता बहुलाविष्टाः" इति ( ३. ४. ६.)। तदानीं प्राग्देशीय-पार्वत्य- जनपदो य पासीदासंहिताकालात् प्रसिहोऽयतन-नयपालादि- किरातनगरादिकः तत एव सोमवनीनां क्रयो विस्तिवातरेयो-.. "प्राचां वै दिशि देवा: सोमं राजान मक्रीणम्" इति ( १.३. १.)। तदेवं पाणिन्यागमतोऽपि हि येषां कान्यकुमा- हिवादीनां प्राचभूमौ विद्यमानतोपलभ्यते ( १. १. ७५.), ऐतरेयकाले तु तेषा मासीहा ग्रामख भवति । दक्षिणस्यां तदानी मासौदेकं सत्वद्राज्य मेव बलवत्तमम् , तदे- वेदानी छनपुरित्यास्थायत इति स्यात् । तदेतत् “पादत्त यन्त्र काशीनांभरतः सत्वता भिव"-इति (शत० प्रा० १३. ४. ५, २१.) गाथावचनबुतरेतदेतरेयतोऽपि बहुप्राचीमतरं भरताधिवतवासी- दिति गम्यते। याद दौष्षन्ति-भरतेन तत् स्थापित मिति तह- स्याविर मेव भरता इत्येवोचन्ते, दृष्टश्चतदेतरेयेचापि भरताधित. भवति। अतएवेहान्यत्र श्रुतम् - "तस्माचाप्येताह भरताः सत्वना विनि प्रयन्ति"-इति ( २. ४. १.)। पन्यच "तमाहेदं भरताना परवः सायामोठाः सन्तो मध्यन्दिने साविनी मायन्ति"-ति १. २.१.)। पनयोः अतिवचनयोः 'प्रायति' 'प्रयन्ति'-. रति वर्तमानकासिकप्रयोगदर्शनात 'इदम्'-हत्याख्या निगा-- बावगम्यतानेमेतरेयेच सय मपि हर्ष स्वात्तद्रा भरतबंधीय- .

·ऐतरेयानीवनम् ।
पासनावित मिति । तस्य च दौष्यन्तेर्भरतस्य राजकौति कथा
बहुप्राचीना इत्येवेतन्यादिधु गायति व्यदिशा तयर्थतरेवे
(८.४.८.) "तदप्येते शोका पभिगीता:-
हिरण्येन परीहतान् कृष्णाकुरूदतो मृगान् ।
मणारे भरतोऽददातं वहानि सप्त च ।
भरतस्वैष दोषन्तेरग्निः साचीगुण चितः ।
यस्मिन्सहसं ब्राधणा बहयो गा विभजिरे ।
पष्टासप्तति भरतो दोषन्तिर्यमुना मनु ।
गङ्गायां हननेऽवनात् पञ्चपञ्चाशतं हयान् ।
त्रयस्त्रिंशच्छतं राजावान् बध्वाय मध्यात् ।
दोषन्तिरत्यगाद्राजो मायां मायिवत्तरः ।
महाकर्म भरतस्य न पूर्व भापरे जनाः ।
दिवं मार्य इव हस्ताभ्यां नोदापुः पञ्चमानवाः" इति ।
शतपथेऽप्येव मेव श्रूयते प्राय:--- "तदेतद गाथयाभिगौतम्"
-इत्यादि (१३. १. ११- १४.) दृष्टव्यम् ।
प्रतीच्या दिशि तु नेक मप्यासीत् सुसम राज्यम् , पप्यास
सूत्तरभागे पर्वतपादस्यभूमिपाः 'नौचाः' केचनाप्रसिमराजानस्तथा
दक्षिणभागेऽप्यवाथाः केचन, मध्यभागे त्वरणभूमय एवेत्युला मित्र
भौचाना मपाचाना मिति। बहेवायन व यते "प्रत्यधिदीर्घा
रखानि भवन्ति"-इति (३. ४...), "प्रतीयोऽम्यापो पहर
स्वन्दन्ते"-इति ( १. २. १.) ।
उदीच्या तु हिमवत्पृष्ठदखस्योत्तर भागे पार्यावाद की
विधमानावपि पमित्रजनपदाविमौ उत्तरमद्रः उत्तरकृति
चूयेने। एवं कि. गम्यते-- यथैव हिमवतो. दधिषभूभामोहर

·. कुवत्यः सः १. ४१ मार्यावो मदेश-कुरुदेशाम्या मासीत्तदानीं विधा विभन्न: , तथैव हिमवत उत्तरभूभागच स मद्देश-कुरुदेशाम्या मासीत् पुरा हिधैव विभक्त इति। पायावर्तीयमद्रदेशादुत्तर इति उत्तरमद्र इत्युच्यते मः , पार्यावर्तीयकुलदेशादुत्तर इति उत्तरकुरुश्चेति । आर्यावर्तीयप्रत्यन्तदेशेभ्यः परस्तात् ये देगा महादेशा वा सन्ति, न नेषु मन्बाधु कार्यानार्थनामादिसम्भव इत्युक्तं पुरस्सात् (१७ पृ. १६ पं० )। तथा च तद्देशवामिना मार्यत्व मनायवं वा नव विचायं मस्ति; परमुत्तरकुरुदेशस्य नैसर्गिकमौन्दर्यखास्यकरवा- दितः , तद्देशवामिनाम शान्तिप्रियत्व-तपःपरायणत्वादिदेवम्वभाव दर्शनात् , पुण्यमयत्वं देवक्षेत्रत्व मजेयत्वञ्च । तथाहि ऐतरेयकम् -. "देवदेवं वै तब वैतम्भवों जैतु महति"-इति (८.४.८. )। मेषां शान्तिप्रियवादिम्वभाव एवाजेयत्वे हेतुः प्रबलः । तदुक्तं महाभारतीय-सभापर्वणि चार्जुनदिम्बिजये- "तांस्तु मावेन निर्जित्य मानसं मर उत्तमम्। ऋषिकल्पां- म्तथा सर्वान् ददर्श कुरुनन्दनः ॥ x x x ॥ तत एवं महा- वीर्य महाकाया महाबलाः । मब्रुवन् । पार्थ! मेदं त्वया शक्वं पुर जैत' कथाम। वर्गख कल्याण पर्याप्त मिद मचुत ॥ x x x ॥ न चापि किचितब मर्जुनाव प्रदृश्यते । उत्तरा: कुरुवो घेते माब युहं प्रवर्तते ॥ x x x॥ अथेह पुरुषव्याघ्र ! किश्चिदन्य- शिवीर्षसि । तत् प्रति । तत् प्रबूहि करिचामो वचनात् तत्र भारत । ततसामनवौद्राजवर्जुनः प्रहसचिव । पार्थिवत्वं चिकीर्वामि धर्थरावल धीमतः । न प्रवेशामि, वो दे विरार यदि मन्थी। बुधिहिराव यत् किचिन परपस प्रदीयताम् ॥ ततो विबाणि द्वारपालाः समासाद्य हटा वचन उपा- .

·४२ ऐतरेयालोचनम्। वस्त्राणि दिव्यान्याभरणानि । जोमाजिनानि दिव्यानि तस्य ने प्रददुः करम्" इति २८ प०४-१५ मी.। तदिदं महानगर सम्प्रति तीब्बदित्युचते , स्वोस्थवदिति तदर्थः ; एतद्देशीया हि प्रायशः स्थूलनासिकोदरजला भवन्ति। अस्ति चान्यः कुरुवर्षः ; स नूनं मेरुसविहितः, 'गान्तपिलवर्ग- प्रभृति 'सुवौर्य'-देशान्तः , योऽय मद्यतन-मेण्टपिटबर्गादिसाई- वीरियान्तः । तस्य खगवेन वर्षानच महाभारतरामायणादौ बहुन। सद्यथा महाभारतीयानुशासनपर्वणि- "हो सह शरीरेण प्राप्तोऽस्मि परमां गतिम् । उत्तरान् वा कुरुन् पुण्यामध- वाप्यमरावतीम्" इति (५४. १६) । पुनस्तत्रैव- "नैवेशिक सर्व- गुणोपपत्रं ददाति वै यस्तु नरो दिजाय। स्वाध्यायचारित्रा गुणान्विताय तस्यापि लोकाः कुरुषूत्तरेषु"-इति (५७. ३३.)। अथ यदिह 'मध्यमायां दिशि-इति , ततो गम्यते कुरुपञ्चा- लादयश्चत्वार एवैते प्रदेशा स्तदानी मासन् मध्यदेशाः, पार्या- वर्तस्य मध्यभूभागा इति यावत् । तव च यछुतो वो देशः स एव स्थात् महाभारतादिप्रसिहः शिविः'। किचय एते 'ध्रुवायां प्रतिष्ठायाम् इति हे पदे तदविशेषी बूयेने , ततो जायते चावैब मध्वार्यावसे तदानीन्तमसमाजा मासीवान- धानोति । एवञ्च खुर-पचास-शिवि-सौवीरप्रदेशामकमयदेशत एवान प्राचादयो दियोऽभीष्टास्वपि नामवगतम् । * सदेव मैतीयकाले हिमवहविषपार्शनिकख किरातजाति- निकतम किरातनगर मेवासीत् पार्यावर्तमाय पूर्वप्रवन्तः, दधि- स्या भरतवंशीयाधिवत सत्वद्राव्य मम्बासौदार्यावन्तिम तम् पषिमता गिरिगिरिनदीपामसीमानो माधुर्यवर्षमात् गांधार ·४३ देशादिभ्यः परस्तादण्यासौदार्यद्वार इति गम्यते, उत्तरस्यात्तर- कुरूणा मजयलेन वर्णनाद ततोऽर्वागवासौदार्यावर्तीत्तरसौमति च प्रतीयत एवेति । एकत्र चाव श्रुतम्-"त एतेऽन्धाः पुणाः शवरा: पुलिन्दा मूतिवा इत्युदन्या बहवो भवन्तीति" (७. ३. ६ )। तत्र 'एत'-इति पदं शब्दव्यवहारादतरेयकालेऽप्यासविमा जातय इति , 'उदन्त्याः' इत्युक्त प्रत्यन्तवासीनोऽनार्या इति च गम्यते । तथाषां देशाना मनार्यभूत्वाभिधानादेषा मन्तःस्थिताः प्रदेशा एवासन् तदानी मार्वभूमय इति सुवचम् । अन्नजातयोऽधुना दाक्षिणात्येषु प्रसिहा, पुण इति विदानी 'दीनाजपुर'-इति प्रत्न तत्त्वानुसन्धिसवो वदन्ति , एक शवरपुलिन्दमूतिवा: विध्यगिरि- वासिनो म्लेच्छजातिविशेषास्वद्यापि प्रायः प्रसिहा एव। तदेवं न तदाप्येष भार्यावतः प्राचा मतिविस्तृत इत्येवास्माकम् ॥ अथ श्रूयते तद विदेघमाथवाख्यानं शतपथै १ का० ३ प्र. ३ बा. १०-१८ क. "विदेषो . माथवोऽग्नि बजानरं मुखे बभार ०-० स इमाः सर्वा नदौरति ददाह सदानीरत्युत्तराद गिरेनिवति ताए हैव नातिददार, ताए हम तां पुरा मात्रणा न तरम्वनतिदधामिना वैशानरेवति । तत एतप्राचीनं बावी बापवासावतर मिवास सावितर मिवावदित मग्निना वैखा. नरेति । तदु राई क्षेत्रतर मिव सैषाप्तर्षि कोमल- विदेहाना मर्यादा, ते हि माधवाः .-.समे मुखाबिरपादौति" -इति। एतस्मादास्थानात् यता मभिगम्यते, विदेशनाममैथिल- जनपदखानतिप्राचीनार्यभूत्वम् । परं न तदापि दक्षिषमगधस्थाय- वर्तवं सम्पचं मन्यामहे क्यम् ; पनतिप्राचीनपातसमहाभाषा वरितार्यावलियरतोपि दधिमगात् प्रवर्गवार्यावर्तस्वातीतः ।

·४४ ऐतरेयालोचनम्। अपोह शतपथ (१२. ८. ३. ३.) "बधिक: प्रातिपीय शुश्राव"-इति श्रवणात् पश्चिमस्यां तावदप्यासीद बासीकस्या- वर्तत्व मिति च स्वीकार्यम्। पाणिन्यागमेऽपि आयुधजीविवाचि- पर्खादिगणे पठितो बनीक: (पा. सू० ५. ३. ११७.) । “कम्बी- जामुक्" इति (पा० सू० ४. १. १७५.) कम्बोजग्रहणञ्च दृश्यते । तत्र सिमादिगणेऽपि पठितः कम्बोज: (पा० सू० ४. ३.८३.)। गणपाठोऽपि पाणिनिनव कत इति सिद्धान्तितं भगवता पतञ्च- लिना ( १. १. ३४.)। महाभारतेऽपि वर्णिती काम्बोजबाहीकी (द्रो० ५० ११७, १५५ १०)। अथ भगवता याकेनापि “कम्बोजा: कम्बलभोगा: कमनीय भोजा वा ; कम्बलः कमनीयो भवति"-इति कम्बोजशब्दो निरुक्ताः (२. १. ४.)। "प्रकृतय एवैकेषु भाष्यन्ते विकतय एवैक"- इत्याधुक्का तदुदाहरणाय मोक्तं चैतत्- "अवतिगतिकर्मा कम्बो- जम्वेव भाष्यते ०-० विकार मस्यायेंषु भाषन्ते शव इति ; दाति- लवनार्थे प्राच्थेषु , दाब मुदौथेषु"-इति ( २. १. ३, ४.)। पातले महाभाथे पस्थाया मम्वेव मेव । अपि तत्र पातश्चले पार्यावर्तस्थान चतुनौमनिरूपण मेवं कृतम्। - "कः पुनरावत: ! प्रागादर्यात् , प्रत्यक् कालक- वनात् दक्षिणेन हिमवन्तम् ; उत्तरेण पारिपावम्" इति (२. ४. पवाह तहीकाकार: कैय्यटः "पादादयः पर्वत- विशेषाः" इत्येव । “जनपदतदवयोष (पा. सू. ४. २. १२५.)" -इतिस्वस्थोदाहरणभूतं यदिद मादक इति पदं सम्यते , इतो जायते प्रस्थादर्शनामा करित् सीमपर्वत इति। सोऽय भादर्भ: स्वादवानपर्वतः ; तत्वदमिरुतितस्तथैवावगतः । स चेदानी . १०.)। - ·कुवत्यः सः ? g५ सुलैमामित्यु यते। स हि शतपथबामणश्रुतश्खेतगिरिरेव दक्षि- णांशः । एवञ्च पतनलिकालेऽपि स एव खेतगिरिरवासौदार्या- वर्तस्य पश्चिमसीमेत्यनुमान मपि न स्यादसङ्गतम् । तदानीन्स- नार्यावर्तस्य पूर्वसीमभूतं कालकवनं तु स्यात् धर्मारण्यतः प्राग्- विद्यमानं दक्षिणमगधस्य प्रत्यक् स्थितं बकासुर-(बक्सर)-प्रदेशीयं ताड़कवनम् । पुरासीत् तहि कालयवनाश्रितम् ; तत्प्रभृत्येव सस्य कालवनं कालकवनं वेति च नाम सम्पन्नम्। हरिवंशोलिखितस्य विष्णुपुराणोकस्य च ( ५.२३, ५.) तस्य कालयवनस्य मगध- गजजरासिन्धुमित्रत्वेन वर्णनात् कालवनमगधयोः सामीप्यानुमान स्थाच सङ्गतम्। अत एव प्राथमगधस्य पनार्यवासत्वेनोखोऽपि तस्यैतस्य पतनले: सङ्गच्छते। तथाहि- तथाहि- "हम्मति: सुराष्ट्रेषु, रंहतिः प्रायमगधेषु ; गमि मेव त्वार्याः प्रयुञ्जते"-इति (म० भा० पमशा)। सदेवं तदापि सौराष्ट्रजनपदस्य , दानों पटनेत्यादिमसिहाना प्रायमगधीयकुसमपुरादीनाचार्या वर्तसीमतो वहिःस्थितिरासीदित्यत्र नास्ति संशयलेयोऽपीति । प्रथान भगवान् मनुस्वार-- "पा समुद्रात व पूर्वादा समुद्राञ्च पचिमात्। तयोरेवान्तरं गिर्योरार्यावर्त विदुर्बुधाः" -इति (२. २२.) । 'तयोः गिर्योः' पूर्वोपात्तयोः हिमवहिब्धयोः । तदित्यं पूर्वापरसमुद्रव्याप्येष देशो मनोः सम्मतः । तत्र पूर्वः स्यात् गङ्गासागरसङ्गमः , प्रपरस्त सिन्धुसागरसनमः । स एष पार्यावत: अमावतप्रदेशो समर्षिदेखो मध्यदेशो यज्ञिय देशवेति चतुर्विधरलेन वर्यितस्तेन तत्प्रान्तभूमौना बोच्चभूत्वमुररीछतञ्च । "सरखतीहषडयोदेवनद्योयंदन्तरम् । तं देवनिर्मितं हे मनावर प्रचक्षते ॥ तथा ·४६ ऐतरेयालीचनम् । कुरुक्षेत्रञ्च मक्याच पञ्चालाः शूरसेनकाः । एष अपिदेशो वै प्राधावदिनन्तरः ॥ हिमवहिन्थ्ययोमध्यं यत् प्राग विनशनादपि । प्रत्यगेव प्रयागाच मध्यदेशः प्रकीर्तितः ॥ कणसारस्तु चरति मृगो यत्र स्वभावतः । सयो यजियो देशो लेच्छदेशस्त्वतः पर"-इति (म० २५० १७, १८, २१, २३श्नो०)। अत्र हि ब्रह्मावर्स -अर्षि-मध्यदेशास्तु 'यजियाः' यजकार्याई भूमय एव , तत्र कास्ति विचारणा ; निर्दिष्टेभ्य एभ्यो बहिरपि पार्यावर्तान्तर्गता: सिन्धुसौवीरकाश्यादयो देशा अपि यत्रानुष्ठामाई- भूमय इति 'यत्रियदेशाः' उच्चन्त । एतस्माचार्यावर्ताद बहिस्थिताः "किराता यस्यान्ते , पश्चिमे यवनाः स्मृताः । आन्ध्रा दक्षिणतो वीर! तुरस्कास्वपि चोत्तरे"-ति (वा० पु. १३. ४०), एव- मादिकाः खोराशान-तुरस्क-पूर्ववङ्गोत्तरवङ्गान्ध्रप्रदेशादयोऽस्या- ततस्य प्रान्तभूमयः सर्वाः एव देवदेयाः ; किच्चार्यावर्तान्तर्गता दक्षिणवाङ्गपाथमगधादयोऽपि कृष्णसारमगहीनखेमायत्रियत्वात् । मादेशा एव। तत्वतस्तु “तयोरेवान्तर गिर्योः' इति मनोः पूर्व स्यां यावत्येव विध्यमित प्रसतिस्तावानेव यत्रिय पार्यावत: खोकायः, सतो वहिरावतलेऽपि न खस्ति यत्रियत्व मिति नोच्छभूत्व मेव । प्रत एवानवाकलिङ्गेषु सौराष्ट्रमगधेषु च गमननिषेधः साचते ; सूचितन्वेतत्तव मनुमेव "एतान् विजातयो देवान् संत्रयेरन प्रयत्नतः" इति ( २. २४.)। 'एतानू' अभाव दौनित्यर्थः । 'तथेषु देशेष पुरा नासन् बामणा इति प्रवादोऽनुपपोत ।

·कुत्रत्यः सः? पि प्राथमगधेषु पटनाप्रभृतिषु , अङ्गप्रदेशेषु भागलपुरादिषु चान्यत पागताः शाकलहीपिब्राहाणाः , तथा वोचत्र कान्यकुमा- दागता एव बाणा राढि-वारेन्द्र-वैदिका इति ख्याता वसन्ति, कलिङ्गसौराष्ट्रयोरप्येवम् । कलिङ्गप्रदेशागम्यत्वं तु पाणिनिसूत्र-तदवार्तिक-तमहा- भाषेभ्यश्चावगम्यते। तथाहि- पस्ति पाणिनेरेक सूत्रं "परोये लिट्" इति (३. २. ११४), पत्र चास्ति कात्यायनवार्तिक मिदम् – “अत्यन्तापहवेच"-इति, लिट् वक्तव्य इति शेषः, उदा- हरपञ्चास्य दर्शितं पतअलिना-"नो कलिङ्गान् जगाम"-इति विकृतं च तत् कैयटेन - "न केवलं तरंगस्व भोजनादेरपडवो यावत् तद्देशगमनादेरपि"-इत्यादि। एष च कलिङ्गप्रदेशोऽवयार्या- वर्ताहहिरेव संस्थितो मेदिनीपुरादारभ्य तैलङ्गदेशान्तं यावद विस्तुतः । पुरा पासीदय मुकलिङ्ग-मध्यकलिङ्ग-कलिङ्गति विधा विभत्र इति विकलितनामा। लिङ्गनाम तु तत एव समुद्भूतम् , प्रप्यु कलिङ्गनामत एवोत्कलनामप्रसिपिरित्याहुरे तिहा- सिकाः। प्रतएव श्रीक्षेवे वर्णविचाराभावस्तहोषनिहत्तये चोत्त: रत्र समये केनचिदुत्कालखण्डप्रणयनचेति सम्भाव्यते । पयामरमिहोऽपि प्रायोदियमध्यमोच्छेति चतुर्विभक्त मार्या- वर्तदेशसंस्थान मन्त्रीकया। नयथा- "मायावत: पुण्यभूमि- मध्य विभ्यहिमालयो:"-इति (२.१.८.)। तर "मरा- वत्सास योऽवधेः । देशः प्राग्दक्षिणः प्राच उदीयः पचिमोत्तरः प्रत्यन्तो म्होच्देशः सामवदेश मध्यमः इति (२.१.१, ७.)। प्राक्सहितो दक्षियो देयः प्रागदाधिका', एवं परिमसहित उत्तरदेशः 'पशिमोत्तरः', अन्तं प्रति गतः 'प्रत्यन्त:' सीमान्त- ·४८ पतरयालीचनम् । प्रदेश इति तदर्थः। तदित्य ममरसिंहकाले 'शगवती-नाम- नोवासीत् प्रायोदीचयोः सौमिति गम्यते । प्रत एवोक्ष काशिकावृत्ती (पा. सू० १. १. ७५.)- "प्रागुदची विभजते हंसः जीरोदके यथा । विदुषां शब्दसिद्धार्थ सा न: पातु शरावती"-इति । अधात्र युरोपीयभ्रातरः केचन सम्प्रवदन्ते। श्रूयते हि ऋक संहिताधाम्- "अनु प्रनयोकसो हुवे"-इति ( १. ३०.८., तेनावगम्यते मौरखतप्रदेशीयार्याणा मादिपुरुषाणां वाम पासीत् पुरा कचिदन्यत्रैवेति । तमार्याणा मादिनिकेतन मस्यैवासिया. खण्डस्य मध्यभागस्थितयोबेलुग्मुिश्तागपर्वतयोः पश्चिमपालं. गताधित्यका भूमिः, तत एव भारतीयाः पारसिकाः शम्खादयश्च विकीर्णा भारतादिषिति । वय मत्र ब्रूमः ;-भारतीयपारसिकर्मण्यादीना मार्यमूलत्वे- नेकजातिप्रभवत्वन्तु स्थात् खौकार्यम् , किमित्रहीपनिवेशिका वय मिति नैव मन्तव्य मस्माकम् ; स्वदेशवत्वहान्यादिदोषत्यप्रसङ्गात्, तेषां तन्नतपोषकप्रमाणहेतूना मतिदौर्बल्याचेति । बयो दोषाः खखेते-मेष देशोऽस्माकं पैहकोऽपि तुरथा- भवयवनामा मधिवतोऽध लण्डौयानाम् , तथैव पुरामारपूर्व- पुरुषैरवत्वाननार्यान् विजिस्य बलाद गृहीत इति। एतेनालिन् देशेऽस्माकं मूलखत्वं कदापि नास्ति , प्रत्युत यथा पूर्व यवनानां जयलब खत्वं सम्पब मद्य ललीयानाम् , तथैवेकदामा मपि बभूषेत्येवेति प्रथमो दोषः । तदा सम्पद्यत एवाखावं यावादीना मिवीपनिवेशवामित्व मिति रितीयो दोषः। खानुरोषत:

·कुत्रत्य; मः? ४८ न च तथा। स्वावासकटकभूताना मैतद्देशीयमूलस्वत्ववता मनार्याणा मुच्छेदन- वेति वतीयः। यदि हि तेषां तम्मत मस्माक मृत मित्यभिमतं स्थात् , तोते त्रयोऽपि दोषा गले कुठारन्यायेन मन्तव्या एव स्युः । प्रत्युत दृश्यते हि न कश्चित् खावासभूमेश्वरल- भूमिखत्व मपि त्या मुसहते, तइय मिहावित चिर मासृष्टे- निवसन्तोऽपि तरिकप्रबलप्रमाण मन्सरा कथाकार नाम पर खत्व मुत्सृजन्तोऽत्र दोषभावं क्षमामहे ? अपि राजधासनतोऽवाभा- वादितो विपुलार्थार्जनस्पृहास साडनादितो वा ये केचनार्या अनार्याश्च खदेशाद् वडिभूता औपनिवेशिकत्व मापना प्रापद्यन्ते वाबापि, अस्तु तेषां तथाव मदोषाय; तथाविधाना मस्माकं विषये तेषां तथाविधजल्पनं कथं न नो हृदयं व्यथयेत् ? एवं दुर्बलाना माद्यानार्याणां प्रामादिसम्पीड़नेनेवास्तत्पूर्वपुरुषा इह वास्तुस्थान मालेभिर इत्यनृत मपि यतायेत, तोष तत्कलापवादः कथं न भवेद दोषायेति च हृदयशिः सुधीभिरेवाकलनीयम् ॥ सन्ति चात तेषां तन्मतपोषका येऽष्टावनुमानहेतवो लिखिताः, तेष्वेकोऽपि न विचारसह इत्यस्माकम् । (१) 'एशियाखण्डतः प्रोषिता एवार्थाः कालेन सर्वत्र यूरोप- खादी बभुः तवास्तव्या:'-इस्लेव मस्येकः प्रवादः, अतोऽव- गम्यते नून मासौदार्याणा मादिवासः प्रथम मेशियाखण्डमध- भूभाग रति तेषां तथाविधानुमानस्याबईतवनम् । पत्र म:- जागतं स प्रवादस्तेन किम् , तथा स्वीकारेऽपि न भवेदक भूखत्वनागः ; पार्यावर्तुमास्य पेशियाखडीयभूभागत्वात् ,- निरवसिताबामाद विश्वामिवर्षिवादयः । तथाषि-- "त एतन्त्रा पुण्डाः शवरा: पुलिन्दा मूतिवा इत्युदन्या बहवो भवन्ति वैशा- तद्यथा- - ·ऐतरेयालोचनम् । त्वञ्च; मित्रा दस्यूमा भूयिष्ठा:"-इति ऐ० ब्रा० ७. ३. । । पत एव त्वग्दोषदुष्टा भर्तृपरित्यक्ता अत्रिसुता विदुष्यपालैव ग्रीक्देशीया अपलो देवर्तति सम्भाव्यते । तदव ऋ० सं० ८.८१ सूताव्याख्यान परं शाव्यायनबाधणं द्रष्टव्यम् । (२) भारतीयपारसिकेलहीयादीनां विभिनजातित्वेऽपि भाषासौसाहश्यं दरीदृश्यते , विशेषतः सर्वास्खेव भाषासु शीत नामैकविध मेव प्रायः , तस्माचावगम्यते सर्वेषा मेवैषा मेकवंश प्रभवत्वं शीतप्रधानवासित्वञ्चेति तेषां तादृशानुमानप्रवृत्ती द्वितीय देतवर्णनम् । अत्र धूमः-- अस्त्वेषा मेकवंशप्रभवत्वम् , अरि स्वीकार्यश्च स्थात् पुरासीदेषां सर्वेषा मेव हिमप्रधानकदेशवासि तेन किम् ? शीतप्रधान तस्मिन् सुवाखप्रदेशे हि तेषा मुक्त सर्वजातिमूलार्याणां वासस्वीकारेऽपि कि मेतबोपपद्यते ? उप पद्यत इति चेत् कृतं कल्पनाकल्पितसुदूरजन्मजल्पनयेति। अपि पार सिकावेस्ताग्रन्यस्य 'वेन्दिदाद'-प्रकरणीयाद्याध्याये 'हरपति'- नामकस्यै कस्वाभ्युदयशालिनो नगरस्य यद वर्णनं दृश्यते , तबूर मतस्य सारखतप्रदेशस्यैव 'सरखती'-शब्दस्यैव हि पारसिक भाषायां रखपति'-व्यवहारः सर्वसम्मतः , सिदान्तितस तथा बामहोदयेनापि ( १८६२ ख. मु. व्या. ५६-५८ पृ.)। (३) तवेव 'पवेसा'-ग्रन्यस्य 'वेन्दिदाद'-प्रकरणे देशवर्णनप्रसा 'ऐनम्वेजो'-नामा करिज्जनपदोऽपि वर्णितो दृश्यते। हिमा प्रधान सति चोलिखितं तक। स एष जनपदः पारसिकामा मादिवासव्यः स्वात, खीक्रियते च तथा तैः पारसिक: भारतीयपारसिकयोर्वदनमहलसारूप्यात् भाषासादृश्यात , पनि- सकलसाम्बाशेकप्रभवलं व्यज्यत एवेति सर्वमूलार्याणा मेवा- 3 ·पुत्वत्यः सः? वासभूमि: स्यात् स 'ऐर्यनम्वेजो' जनपद इति तत्र तृतीय- हेतुवर्णनम् । अत्र ब्रूमः- अस्तु पारसिकाना माय वंशसमुत्पन्न- बेनामावत्वम् , स्याच खौकाय तेषा मादिपुरुषाणा मैर्य नम्- बेजोवामित्वम् ; न तथाप्यस्माकं तहेशमूलस्वं भवेदुररीकार्यम् ; राजानादिभिरमद्देशतो विताड़ितानां तदादिपुरुषमात्राणां तथात्व- सम्भवात् । एकवंशम्भवाना मपि हि पूर्वपुरुषाणां नानाहेतुती नानादेशवासित्वं सम्भवत्येव , सम्भवति च त केषाश्चित स्वदेश- वासित्व मपीति सुवच मेव । अपि वा राजतरङ्गिणीवर्णित: 'आर्या- णक'-देश एव ऐर्यनम्वेजो'-इति पारसिकनामभागासीत् , स च स्यात् केषाञ्चिदार्याणां वासभूमिः , पारसिकानाक्षेषां नेभ्य एवोत्पत्तिः स्वीकार्येति सर्व मवदातम्। स च देश: काश्मीरा- दुसरो हिमप्रधानोऽप्यायवसिगत एव । तथाहि "तुषारवर्षे बहुसैस्तमकाण्डनिपातिभिः । पार्याणकाभिधे देशे विपर्व केचिदूचिरे"-इति (४. ३६७.) । वस्तुतस्तु ऐर्यनम्वेजोनाम नगरं नाद्य कचिदपि केनाप्युप- लभ्यते, पुरा कासीत् तस्य विद्यमानतत्यपि नाद्य यावत् सुनिर्णी- सदलं खपुष्पपर्यालोचनयेति । (४) अस्ति चैव मपि प्रवादः पोक्रोमकजाति-पूर्वपुरुषाः पूर्वोत्तरदेशतः प्रोषिता ताल्यादौ व्यवासुरिति । एष प्रवाद- स्तदेव सङ्गच्छेत, यदि नामासियासण्डस्य मध्यभूमिरेव तेषा माद्या. यां निकेतन मन्यतेति तन चतुर्थहेतवर्णनम्। पत्र बम:- पूर्ववर्णित: सुवास्त्वादिप्रदेशोऽपौतात्यादिभ्यः किञ्चिदुत्तरपूर्वगत एवेत्यतस्तत्ववादोपपत्तिसभयत्र समानैवेति । (५) हिमालययोत्तरभागम-पवित्रतमत्वेन लोकातीतमहिमा- तम् ;

·५२ ऐतरेयालोचनम् । वितत्वेन खर्गरूपत्वेन चेदानीसनाना मार्याणां स्वीकारात् तादृश- स्थानस्यैतदादिपुरुषाणां वासभूत्वं सम्भाव्यत इति तत्र पञ्चमहेतुवर्ण नम्। पत्र ब्रूमः-हिमवदक्षिणभागस्था प्रायः तपसाधनादिक चिकीर्षवश्विर मेव हिमवदुत्तरभागं गत्वा कृतकृत्या भवन्ति, इत एव तस्य पवित्रतमलेन वर्णनम् ; न त्वादिपिलवासनिबन्धन मिति। लोकातीतमहिमान्वितत्वन्तु उत्तराणां कुरूणा मजेयत्वादिग्रवणत एव । हिमवरपृष्ठस्य स्वर्गरूपत्वं तु पौराणिकम् , उत्तरशब्दमावं तहौजम्। तदिदं स्फुटं प्रतिपादयिष्यामोऽष्टमे , रह चोत्तरत्र किञ्चिदिति। (६) श्रूयते हि कौषीतकबाह्मणे – “उदीचां दिशि प्रज्ञात- तरा वागुद्यते, उदञ्च उ एव यन्ति वाचं शिक्षितुं , यो वा तत आगच्छति , तस्य वा शुश्रूषन्ति इति ह स्माहेषा हि वाचो दिक प्रजाता"-इति (१.७.६.)। तदेवं कौषीतकबामणग्रन्थ प्रवनुराचार्यस्य हिमवहक्षिणखण्डस्थत्वेऽपि तदादिपुरुषाणां हिम- वदुत्तरखण्डवासित्वेनेषोत्तरदिक्ततिः सङ्गच्छत इति तत्र षष्ठ- हेतुवर्णनम् । अत्र. ब्रूमः- ऐतरेये च ब्राह्मण समानातदर्थिका श्रुतिः ; ऐतरेयकाले कुरुपञ्चालशिविसौवीराणां मधदेशत्वं पूर्व वर्णितम् (४२ पृ.)। मध्यदेशापेक्षयोद्याननगरस्योत्तरत्वं सर्वे- बक्षुमझिमन्तव्य मेव। एष एवोद्यानदेशो राजतरङ्गिखा सुखा- नक इत्युतः । तस्यास्य विद्यानिवासत्वेन खतिरन्यवापि। स एष काश्मीरसविहित उद्याननामजनपदोऽवेष्टो विद्यानिलय इति कथं धावेम हिमवतोऽप्युत्तर मिति । (७) श्रूयते हि "तोकं पुष्धेम तनयं पतं हिमाः" इति (ऋ० सं० १.१.८४.) पामीनः । सदर विवेचनीयम् , ·कुत्रत्यः सः ? , हिम तोऽब्दपरिगणनं तु तत्रैवोपपद्येत , यत्र प्रदेशे हिमप्रपात- स्थातिशय्यं विद्यते सदेव ; नात्र तथोपलभ्यते ; पपि त्वासिया- मध्यभूभागस्यो बेलुग्मुिश्तागपर्वतयोरन्तरालप्रदेशस्त नूनं ताहम इति तेषां तत्र प्रबलोऽयं हेतुः सप्तमः । अत्र ब्रूम:- “यदि हि हिमर्त्तवाचिहिमशब्देनाब्दपरिगणनश्रवणात् हिमशब्दस्याब्दवाधि- त्वेन व्यवहारावा स्यादस्मत्पूर्वपुरुषाणां हिम प्रधानदेशवासित्वानु- मानम्, तहि घरहतुवाचिशरच्छब्देनाब्दपरिगणनश्रवणात् शर- छब्दस्यान्दवाचिलेन व्यवहाराहा किं न स्यात् तेषां शरदंतप्रधान- देशवासित्वानुमानम् ? अस्ति तथापि श्रवणं बहुत्रैव । तद्यथा- "तिम्रो यदग्ने शरदस्त्वा मिट्" इति ऋ. मं० १. १२. ७२ । "शत मिनु शरदो अन्ति देवा:"-इति ऋ० सं० १. १४. ६० । "शतं नो राख शरदो०--०ऽण्यामायूएषि"-ऋ• सं० २. ३. २७ । "असौ शतं शरदो जीवसे धाः" इति ऋ० सं० ३.३.३५ । "पति वातिशरदः शतम्" इति च ऋ० सं० १०.८६.३८ । वस्तुतस्त्वार्याणां न कदापि हिम मात्रभोगीकस्व मासीत् , न च कदापि शरदृतुमात्रभोगौकस्त्वम् ; अपि नाम "शर- कृता पस्या मोषधयो भवन्ति , शीर्णा आप इति वा"-इति । यालोतो: (४. ४.४.), मृणाति हिनस्ति प्राणिनः इति शरच्छन्द- व्युत्पत्वा घरहतोरखास्यकारित्व मासौदार्याचार्यसम्मत मिति नस्यौरब्दास्यत्व ममानि तैरिति प्रतीयते। सति चैवं तस्याब्दा- सावयवत्वे, हिमर्तोरदायवयवत्वं सुतरां सम्पनम् । अत एवाब्द- गणनामसझे शरच्छन्दहिमशब्दयोरन्यतरस्य प्रयोगो बहुव श्रूयते वेदे, सहच्छते च तयोः शब्दयोगौंया हत्याब्दवाचिव मपीति । (८) अपि श्रूयते-“उत्तरं गिरि मति दुद्राव"-इति (गत.

·५४ ऐतरेयालोचनम् । ब्रा० १.८.१.)। 'उत्तरं गिरि हिमालयम् 'अति' अतिक्रम्य, उन्मय 'दुद्राव' द्रुतगमनं कृतवानिति च तस्य तत्सम्मतोऽर्थः तदस्मादपि वचनात् हिमालय मुखमय इहागमनं सुव्यक्त मिति तेषां तादृशानुमानेऽष्टमो हेतुः । अत्र ब्रूमः - तस्याः श्रुतेराद्यन्तपर्या- लोचनया प्रतिशब्दार्थालोचनया चैतविपरीत एवार्थः प्रतीयते। तथाहि- “स पौध उत्थिते नाव मापेदे। तं स मल्य उपन्या पुमुवे। तस्य शृङ्ग नावः पाशं प्रति मुमोच। तेनैत मुत्तरं गिरि मति- दुद्राव। स होवाच । अपीपरं वै वा। वृक्षे नावं प्रतिबनीष्व । तं तु वा मा गिरौ सन्त मुदक मन्तम् सीत्। यावद्यावदुदकं समवायात् तावत्तावदन्ववसर्यासौति । सह तावत्तावदन्ववससर्प तदप्येतदेवोत्तरस्य गिरेमनोरन्बवसर्पणम्” इति पूर्ण तच्छतपथ- वचनम्। तदेतत्पर्यालोचनया गम्यते- कदाप्येकदा सम्भूतेऽत्र जलसावनेऽस्मादेवार्यावर्तीयसमुद्रास्थितस्य जलौघस्य हिमालय- शृङ्गाधिरोहणम् , उपशान्ते च तदुपट्वे ततः क्रमादभिसर्पणनेत्ये- वेति सत्यमतानुकूलैवेषा श्रुतिः । अत एव 'अतिदुद्राव'-इति पदस्य 'अधिजगाम'-इत्यर्थः कृतस्तदायकता हरिवामिना। 'वेदार्थनिर्णयायैव यास्करणोते निकले त्वभिपूजितेऽर्थेऽतिशब्दो निर्णीतः- "अति सु इत्यभिपूजित"-इति ( १. १. ५.)। 'पतिधन:'-इति , 'मुबामणः' इति च तदुदाहरणहयम्। पति- शयोऽप्यर्थोऽप्यस्त्यतर्यास्कीयः । अत एव "प्रतिमृत्यु मेति"-इत्यादी (प्रोता. उ० ६.१५.) अतिशयोऽर्थ एव प्रतीयते, नोजानार्थः । "पतिरतिक्रमचे च"-इति पाणिनिसूत्रस्य (१. ४. ५०.) व्याख्यायां धाव जानिन्द्रसरखती- "अतिक्रमण मुचितादधिक- स्थानुष्ठानम्" इति। प्रकृती कोरलानार्थत्वखीकारोपि निमा- ।

·कुत्रत्य: म.? लयोसरवासिनां तेषां दृश्यास्य हिमालयस्य उत्तरगिरिवं कथं सम्भवेत्रामिति च तैरेव विचारणीयं स्वय मिति दिक् ॥ - एव मस्मत्पूर्व पुरुषाः खवासन पुरा सुमेरुप्रदेशवासिन एवेति वालसिद्धान्तोऽपि वालसिवान्तः । तथाहि- उत्तरमेरुप्रदेश एवास्मत्पूर्वपुरुषाणा माद्यार्याणा मासीद वास्तव्यभूरिति प्रमाणयितुं तेन निष्प्रमाणोऽपि वागाडम्बरो बह- पन्यस्तः ; तत्र तु प्रमाणपरतन्त्राणां मौन मेव श्रेयः : ततो यानि तु श्रुतिवचनादीनि प्रमाणत्वेनोपन्यस्तानि, तवेदं प्रथमं मन्यामहे वयम्- “अमी य ऋक्षा निहितास उच्चा नतं ददृशे कुहचिद् दिवेयुः । अदब्धानि वरुणस्य व्रतानि , विचाकशचन्द्रमा नाता मैति॥"-इति ऋ० १.२४.१० । स्थादस्यैषोऽर्थस्तत्सम्मत:-प्रमो' 'ये' 'ऋचा:' सप्तर्षयः 'उच्चा' उच्चैः शिरःप्रदेश 'निहितास:' स्थापिताः, मुष्टिकचं ति शेषः । ते 'नक्तं रात्री 'दहवे' दृश्यन्ते, 'दिवा' 'कुहचित्' 'ईयुः' गच्छेयुः, न दृश्यन्त इति यावत् । 'चन्द्रमाः' अपि 'नताम्' एवं 'विचाकशत्' प्र- दीप्यमानः 'एति' दृश्यत इति भावः। तदेवमादीनि 'वरुणस्य' राज: 'पदधानि' कंथ मध्यविनाश्यानि 'व्रतानि' कर्माणि ,यानीति एवञ्च शिरःप्रदेथे सप्तर्षिमण्डलावस्थान गम्यते , तच्च सुमेरावेवोप- ‘पयते ; प्रत एतादृन्नद्रष्णा माद्यावर्षीणा मासीत् पुरा तवेवा- वास इति तदभिप्रायः । वयन्तु ब्रूमः-- वयन्तु ब्रूमः- यास्वमते ऋना इति पदेनह सर्वेषा मैव नचत्राणां ग्रहण मिष्टम् (नि० ३. २०); सर्वेषा मैव तेषां गवावेव घोरमानन्वात् समाचत एव चात्र ·ऐतरेयालोचनम् । यास्वस्थ तन्मतम् । अपि सुमेरुप्रदेशतो नक्षत्राणि उच्चैः श्य- मानानि, इतोऽपि उच्चैरेव दृश्यमानानि, कुमेकतोऽपि तानि उच्चै- रेव दृश्यमानानीति तेषा मुञ्चेष्ठत्वं सर्वत्र प्रत्यक्षम् , किं सुमेरुत एव। न धुचैः पदेन मस्तकोपरि वर्तमानं भ्राम्यमानं वा गम्यते । या च्थेत शतपथब्राह्मण (२.१. २. ४.) ऋक्षशब्द सप्तर्षिवाचको- ऽपि श्रुत इति ; तत्रापि नो म क्षतिः । “उत्तरम् , उहततरम्" -इत्यादिनैरुलवचनात् ( २. ३. २) उच्चैष्पनिबन्धन मेवोत्तरनाम- व्यपदेश इत्यवगमात् उच्चरित्यस्येइ सप्तर्षिपचे उत्तरस्या मित्येवार्थ: पर्यवस्थति ; श्रुतञ्च तथा तत्रैव शतपथै तदनुपदम्- "उत्सरा हि सप्तर्षय उद्यन्ति"-इति । वस्तुत एष मन्त्रो वरुणविज्ञानपरस्ततो वरुणकर्मपरिचायक एव प्रधानतः ; तदस्माद् वरुणपदार्थबोधाच विलीयत एवैतद वालविजृम्भितं समन्तात्। तथाहि "रात्रिर्वरण:"-इतिश्रुतेः (ऐ० प्रा० ४. २. ४.) वरुणस्य रात्रिदेवत्वम् , निघण्टौ हादशा- दित्यनामोप्रक्रमे वरुणशब्दपाठात् सूर्यविशेषत्वञ्च , "येना पावक चचसा-पश्यन् जन्मानि सूर्य"-इतिखोदाहतश्रुतिष्याख्यानेन भगवता याकेनापि हि प्रतिपादितच तदेव (१३. ३.८.); एवं हिराविकालिकोऽधःस्थः सूर्य एव परुण इति प्रतिपद्यते । एवं धरुणार्थस्वीकारेणैवोपपद्यते वरुणराजकर्तृकः सप्तर्षिप्रभुतीनां "चन्द्रमसब प्रकाशः। परं न चैतद वचः साचते नरप्रदेश- वासिनाम् , तब सूर्य विशेषस वक्षस्य तदधास्यत्वेन चन्द्रमः- प्रमतौनां प्रकाशकवासम्भवात् ; प्रत्युत पार्यावर्तवासिना मेव साचते। तदिख मेषोऽपि मन्नोऽसमतपोषक एव न वेति सुधीभिरेवाकलनीया।

·कुवत्य: स. सदहितीयप्रमाण मप्येव मेव । तथाहि- अस्त्येक मष्टादश सूर्यस्तुनाम सूक्ताम् (० सं० १०.८८.)। तस्य द्वितीयस्या ऋचः प्रथमाईच एषः- "स सूर्यः पर्युरू वरांस्येन्द्रा वहत्याद्रथ्येव चक्रा"-इति । इम मेव मन्त्रांश मवलम्बा सुमेरोराधा-वासभूत्वं प्रमाणयितुं चेष्टितं तेन। तदुताम्- मस्तकोपरि रथचक्रा कारण नचचाणां भ्रमणं तत्रत्याना मेव सम्भवतीति । वस्तुत- स्तन्मन्त्रस्य व्याख्यानालोचनतो न तादृन्नतच्छायापि गम्यते ; प्रत्युत तमतविपरीतं यत् सत्यं तदेव प्रमाणितं भवति। तद्यथा -~-'इन्द्रः' परमैखर्यादिगुणयुक्त: 'स:' 'सूर्यः' 'उह' उरी विस्तीर्णान्तरिक्षे 'वरांसि' पृथिव्यादिग्रहोपग्रहमण्डलानि 'पाव- हत्यात्' सदैव पावर्तयति। तत्र दृष्टान्तः- 'रण्या चक्रा पूर्व' यथा पक्ष: मध्यस्थः सन् रथसम्बन्धीनि चक्राणि भामयति , इत- स्ततोविक्षिप्तपतनतस्तानि रक्षयति च, तहदिति । एतेन मध्यस्थित- सूर्याकर्षणशक्तितः सर्वेषां ग्रहोपग्रहाणा मितस्ततोविक्षिप्तपतन- राहित्यं भ्रमणञ्चेति विज्ञान मुपदिष्टं भवति। वालमते तु तेषां मस्तकोपरि सूर्यस्याविद्यमानत्वादक्षरूपत्वेन सूर्यस्य मध्यस्थितिवं. कथं सङ्गच्छेतेति पक्षपातशून्याः सुधिय एव विभावयन्तु। सुव्यता मपि श्रुत मचरूपेण सूर्यस्य स्थितिवर्णनं तदुनरत्र- “यो पवेषिव चक्रिया शचीभिर् विश्वक् सस्तम्भ पृथिवी मुक्त बाम्" इति । अस्थार्थः।-'य' सूर्यः शचीभिः' पाकर्षणक्रियाभिः 'पृथिवीम्' खनौर:स्थितां भूमिम् , अहमहलनिवाहभागगता मिति भावः ; 'उत' पि 'याम्' स्वोचैःस्थिता सनरां घुस्थाम् , ग्रहमखली- ·ऐतरेयालोचनम् । भवति । भागगता मिति भावः; 'विष्वक्' सर्वतः 'तस्तम्भ' स्तम्मन् वर्तते । लस्तम्भेति “छन्दसि ललुब्लिटः" इति सार्वकालिको लिट् । तादृशस्तम्भनेन ग्रहाणा मितस्तत: पतनजन्यं कक्षाच्यवनं वारित अत्र दृष्टान्तः- “अक्षणव चक्रिया"-इति । 'चक्रिया' चक्रियौ , चक्रगती निनोक्षप्रान्ती यथा 'अक्षण' स्तब्धी दृश्येते लोके , सहदिति ॥ तत्तृतीयप्रमाणन्तु खसिद्धान्ताघात मेव न सहते, किम्पुन: सत्य- सिचान्साघातम् । तथाहि~ यदिदं श्रूयते सप्तविधसोमयागेषु अग्निष्टोमादिषु प्रातरमुवाकविधावैतरेयके- "प्रातः स तं देवेभ्यो ऽन्वनवीत्" इत्यादि ( २. २. ५.)। एतया श्रुत्या प्रातरनुवाक- पाठस्य प्रातरेव कालो व्यतीतः । ततस्तदुत्तरत्र प्रातरनुवाकी सञ्चाविधौ श्रूयते--- "सहस्र मनूच्यं स्वर्गकामस्य”-इत्यादि यचान्सरखेन । स एषः सइसी पाठपक्षः प्रातःकाले कथ मिहावत सङ्गच्छेत ? सुमेरुप्रदेश तु सङ्गच्छते ; सत्रोषसो मास- इयव्यापित्वात्। तदित्य मुषसि सहस्रर्धानां पाठविधानं गमयत्ये. वाद्यार्याणां दीपोषसे सुमेरौ तदानी मासीद वास इति । प्रब ब्रूमः-- मेषः प्रातरनुवाकविधिः कचिक्संहितायां श्रुतः, अपि यूयते बामणे त्वैतरेयकादी, तत् कि मिद मैतरेयादिक मपि तवैवप्रोक्तम् ? तथा स्वीकार यदिदं श्रूयतेऽत्रतरेये-- "ध्रुवायां मध्य- मायां प्रतिष्ठायां दिशि ये के च कुरुपक्षालाना राजानः"-इत्यादि (३८९० २४५०), तत् कवं सङ्गच्छेत ? किन यदि प्रातरनुवाक- पाउस काली बिमासानको मन्येत, तर्हि प्रासावनमाञ्चन्दिन- पनवतीयपवनानां काला बौहशा मन्तथाः ? संवारसत्र कालव कोहमः इत्यादि च तेन निरूपणीय मेव । प्रधापरम् , यदि .

·कुवत्यः मः? ५८ दौधौंषसे सुमेरावेव प्रातरनुवाकपाठसम्भव इति मन्येत , तर्षि युधिष्ठिरादिभिर्बाजिरावासरार्यावर्तवासिभिरनुष्ठितेवश्वमेधादिषु प्रातरनुवाकानां पाठो न बभूवेति किं मन्तव्यम् ? अन्यञ्च ; यथा सहस्रवार्षिकसत्रस्यासम्भवता मालश्य मीमां- सायां मधिकरण मेक मारचितम् , तथैवेहोषसि सहसमस्याकाना मृचांपाठोऽसम्भव इति किं नाव विचारित मित्यपि विचार्य मेवेति। वस्तुतस्तु “महति राना अनूथः पुरा शकुनियादात्" इत्येव विधिः । 'रावयाः' पूर्वस्यौपवसथ्याख्यस्य दिनस्य अग्निष्टोमीयपश्व- नुष्ठानयुक्तस्य या रात्रि: सस्या रात्रेः सम्बन्धिनि शेषे 'महति' अवसिष्ठमाने सति प्रातरनुपाकाख्यामा मृचा पाठ प्रारब्धव्यः , 'शकुनिवादात्' शकुनयः पक्षिण: , ते यस्मिनुषःकाले प्रबुध्य वदन्ति ध्वनि कुर्वन्ति , सत: 'पुरा' पूर्व मेव सत्पाठः समाप्य इत्यर्थः। प्रवाह सायण: "एतदुक्तं भवति , यस्मिन् काले प्रारब्धः प्रातरनुवाकः तमसोपघातात् पुरैव समापयितुं शक्यः स्यात् , तदा प्रारब्धव्यः" इति (२.२.५.)। प्रवण्यपाव्य- प्रातरनुवाकस्य सङ्ख्या खेकविंशतिरेव (ऐ० प्रा० २. २. ६.); काम्यपाव्यस्य तु शतादिका सहस्राता। सदबावश्यपाध्यामा सूचा पाठस्तु प्रातरेव नूनं सम्पयत रति प्रातरसुवाकनामकरण मुपपद्यते । काम्यपायानां शतादौना मृचा पाठस्साषस्य सम्भव इत्येव अतं तत्र तदुत्तरम्- “अपरिमित मनूयम्" इति ( २. २. ७.)। "शतं भान मित्यादि समयपरिमाणं परित्यज्य मध्यराबादूर्व मुपक्रम्य सूर्योदयात् प्राचीनकाले यावतीरनुवर्ण गतिरस्ति तावतीरनुबूयात्" इति च नत्र सायणभाथम् । वस्तुमस्वस्ति च प्रामर नुवाकस्य सर्वदिवापाठात्वनुति:- - ·. ऐतरेयालोचनम् । "उदित मादित्ये प्रातरनुवाक मनुब्रूयात् ; सर्वे छोवैतदहर्दिवाकीत्त्व भवति"-इति' (ऐ० प्रा० ४. ३. ४.)। काम्ये बहुमायाकञ्ची पाठपक्षे एतदेव स्याचरणम् ; नित्यपाध्यानां प्रातरनुवाकच्चा मत्यल्पसङ्ख्यालेन प्रातःपाठस्य अवश्यम्भावित्वात् प्रातरनुवाक इति नामधेयस्यान्वधतायि नानुपपवेति सर्व मवदातम् ॥ उषोदीघवश्ववणपरं तदीयचतुर्थप्रमाण मप्यकिञ्चित्करम् । तथाहि- "सक्षपः परिषखजे"-इति (ऋ० सं० ८.४१. ३.) मन्त्रे त्यते "तस्य वेनौरनु व्रत मुषस्तिस्रो अवईयत्रभन्ताम्" इति। तदिह उपसस्तित्वश्रवणात् दीर्घत्वं गम्यते, तञ्च सुमेरावेव सङ्गच्छत इति तदीयम्। तत्वतस्विह वरुणविज्ञानोपदेशक मन्ने नोषस- स्त्रित्व मभिहितम् , प्रत्युत 'तस्य' वरुणस्य 'व्रतम्' कर्म 'मनु'- मृत्य 'उषः कालः 'तिस्रः वेनी:' विविधाः जरायुजाजरायुजो- निजाः 'वेनीः' प्रजाः 'अवईयत्' वईयति इत्येवोपदिष्टम् । अन्यनान्यत्र च “प्रजा ह तिस्रो प्रत्याय मौयुः"-इत्यादौ (ऋ. सं ८.१०१. १४.) प्रजानां विविधत्वं श्रुत मेवेति ट्रष्टव्यम् । 'अवर्षयत् + नभन्ताम्-इतिपदहयसन्धिजन्यम् प्रवईयवमन्ता मिति रूपम् ; पपिवा व्यत्ययातं बहुवचनम् । उषसो दौधत्वप्रमाणाय तेन यदिय मृगुदाहता- "कियात्या यत् समया भवति" इति (सं० १.११३.१७.), सैषा उषोविज्ञान- सूत्रान्तर्गता उषसोऽनन्तत्वं वेदयति, न तु प्रादेशिकदीर्घत्वम् । सथोषसः पञ्चविभागत्वाख्यानेन दौघवं सूचयितु तस्य यत् तैत्तिरीयानुवाकस्योषरणम् (सं० ७. २. २०.), तदपि निरर्थकम् ; तादृशविभागस्थानार्यावत्तेऽप्यस्थुपयोग इति । किचेहेद मपि विवेचम् - सुमेरुप्रदेशीयोक्सो दीर्घत्वं ·कुत्रत्यः सः ? कि मायावत्तवासिना मस्माकं दृष्ट्या प्रतिपाद्यते , उत तवत्याना मिति । इहत्याना मिति चेत् , तेन कथं सिध्येत् तत्राद्यार्याणां वासः ? अथ तत्रत्यानां तादृशमन्त्र कत्वं प्रमेय मिति चेत् , तदपि नोपपद्यते ; दीर्घत्वं यापेक्षिकं भवतीति न तत् उषोऽन्तरदर्शन- विरहादपि सङ्गच्छते ! तत् कि मेतेन उषोदीघत्वप्रकाशकमन्या- वेषणेनेति धोषणावता तेनैव स्वयं विवेच्य मिति ॥ यदिदं श्रूयते- “तानीदहानि बहुलान्यासन् या प्राचीन मुदिता सूर्यस्य"-इति ( ऋ० मं० ७. ७६. ३. ) , तदितः खलू- षसः कतिदिनव्यापित्वं गम्यते स्फुट मिति तेषा माद्यार्याणां सुमेरुवासित्वे पञ्चमं प्रमाण मित्याह । अस्माकं तु नात्र श्रुतो तिल- कोजावित मर्थतिलकं प्रतीयते , प्रतीयते तु पहा मानन्त्यम् ; तदिहाशेषशेमुषीमन्तो भूमिदेवा एव प्रमाणम् ॥ उषःशब्दस्यानकत्र बहुवचनान्सप्रयोगोऽप्यतास्य कं प्रमाणम् , तदिदं षष्ठं स्यात् । तद्यथा तैत्तिरीयब्राधणे मन्त्रः "इमा एव ता उषसो या: प्रथमा व्योच्छन् । ता देव्यः कुर्वते पञ्चरूपा। शश्वती वपुल्यन्ति । न गमन्यन्तम्" इति ( २.५. ६. १३.)। तत्वतस्तत्प्रदर्शितो वेष मन्त्रः पुनर्जन्मविषयो न तूषसो दैर्घ मावेदयति ; तत् पश्यत्वेनत्पूर्वमन्यावेती- "पूर्व देवा अपरेषानुपश्यन्नमभिः। जमान्यवरैः पराणि । वेदानि देवा पय मस्मीति माम् । अहए हित्वा शरीरं जरस: परस्तात्"-त्येकः अथापर:- "प्राणापानौ चक्षुः श्रोत्रम् । वाचं मनसि सम्भताम् । हिला शरीरं जग्सः परस्तातापा भूति भूलिं वय मनवाय" - .

·२३ ऐतरेयोलोचनम् । . उत्तरः अईस्थः सूर्य: , - -इत्यतस् तीय एवैष यः पूर्व प्रदर्शितः। तथा च पूर्वजन्मान दृष्टा एवेमा उषस इत्येव तत्फलितार्थः सम्पद्यते । एवजन कथ मप्येष मन्त्रः सुमेरप्रदेशीयोषसो बहुदिनव्यापित्वे प्रमाणे भवितु मईतीति स्फुटम् । किञ्च तवत्योषसो बहुदिनव्यापित्वं सवत्यानां कथं भवेदधिगन्तव्य मित्यपि विचार्य मेव । यदप्युक्तं सूर्यस्य उषसच सुमरुतो दक्षिणोदयदर्शनादेव “पुत्र खरति दक्षिणायाः ( ऋ० सं० ३.५८. १.)"-इति दक्षिणापुत्रत्व व्यपदेशोऽपीति। तचैतत् सप्तमं प्रमाण मपि मनमानस्य वह- मानणावलम्बन मिवाकिञ्चित्करम् । दक्षिणा = अधःस्था पृथिवी , इत्येव सर्वत्र जेयम्। सुमेर वासिनां तु येयं दिगस्माकं पथिमा , सैव स्थाद दक्षिणा ; यस्य दिशि सूर्योदयस्तस्या एव प्रासानियमात् । पुरः, पुरस्तात्, प्राक् पूर्वेत्यभिवार्याः ; सूर्योदयास्तनिबन्धन एवान भवत्यस्माकं दिग् व्यवहारः प्राक्पत्य गुदगर्वागितीति। अतिसिई (ऐ. ब्रा० १ २. ३.) युक्तिगम्यञ्चैतत् किं तेन खमतप्रतिपादनव्यग्रतया विस्मृर मिति विचारयन्तु धौमन्त एव ॥ . अहो चित्र मिदम् ! “सप्तर्षिहस्तावचितावशेषानधोविवखान्" -इति कुमारसम्भवश्लोकोऽपि तेन स्वमतप्रमाणत्वेनोपन्यस्तः, तत् कि मययुगौयस्य "प्रस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतामा हिमालयो नाम नगाधिराज:"-इतिवादिनः कालिदासस्वापि सुमिरुस्खत्वं मन्तव्यम् ? तदिदं तदीय मष्टमं प्रमाण मस्मानतीव विमापयती- स्वत्र मौनावलम्बन मेव श्रेयः ॥ "दौधतमा मामतयः"-इत्येतहगुती 'दीर्घतमाः' इति सम्ता- पद मपि स्वमतप्रमाण ममान तेन। तदिदं तदीयं नवम ·कुत्रत्यः सः ? . प्रमाणम् । तत्वतो वेदार्थमीमांसैकप्रयोजनस्य मीमांसादर्शनप्य मते दीर्घतमा इति हि प्रावाहणिरितिवत् कल्पितं नाम ;- यः खलु ममतामसूतः , स नूनं दीर्घतमास्तत्र कः सन्देहः । द्रष्टव्य- शेष सिद्धान्तो मी० द. १. १. २८-३२ सूत्रभाष्ये ॥ यदपि निर्णीतम्,-वैदिकमन्त्रेषु 'नवम्वा'-तिपदस्वारस्यात् नवमासात्मको वर्षः, 'दशम्बा'-इतिपदस्वारस्याद् दशमात्मको वर्षय गम्यते ; तादृशवर्षो नास्मत्प्रदेशेष्विति नूनं सुमेरुप्रदेशीय एवं वर्षों वर्णित इति स्वीकार्य मित्थ मपि सिध्यति तस्यार्यादिवासभूत्व मिति। तदिदं दशमं प्रमाण मपि निरूज मेव । पत्र हि बहाः पृच्छा: ममुत्यीयन्ते। तद्यथा- सुमेरुप्रदेश कि मद्यापि नव- मामात्मकोऽब्दः प्रचलितो विद्यते ? उत दशमासामकः ? प्रायश्वेत दशम्बशब्दस्य का गति: ? हितीयश्चेदाद्यस्य का गतिः ? उमयविध पवाब्दस्त वाद्यापि भवतीति चेत् , कथं तयोरेका समावेश: ? यथास्मद्देशेष्वत्र भूभ्रमणजन्य मब्दपरिगणनं भवति तथा सत्र तत् किविबन्धनम् ? अस्मदब्द एव तेषा मेकदिनम् , तादृशकति- दिनाकमका: को मासः १ साहयकतिमासात्मकचाब्दः ? तादृश- कत्यब्दस्थायि च तेषां जीवनम् ? अतिसिहं गतायुष्टश्च तेषां कथ- हार मुपपद्यत इति । रहापर मपि विवेथ मस्ति,-यथा नवग्वा पदं नवमासात्मक- वर्षवाचकम् , दशम्या पदं दशमासात्मकवर्षवाचक चिति स मन्यते, तथैव शतविपदं किं शतमासात्मकवर्षवाचकं मन्तव्यम् ? धूयते तु शतग्विपद मपि। "शनैचिदन्तो पद्रिवोऽखावन्तः शतम्विनः । विवचवा प्रनेहसः" इति ऋ० सं० ८.४५. ११ । तद्यथा- - ·4४ ऐतरेयालोचनम् । "आ न बन्दो शतम्बिनम्" इति च ऋ० सं०८. ६७.६ । । वस्तुतस्त्वेवमादिषु स्वमतपोषकत्वदर्शनं तस्य नूनं पाण्डु- रोगिणां सर्वत्र पीतदर्शन मिवैवेति मन्यामहे वयम् ॥ यञ्च सिद्धान्तितं तेन, -वैदिकमन्वादिषु देवयानशब्दत: सूर्यस्य सुमेरुयान मुत्तरायणा मवगम्यते , पियानशब्दतश्च सूर्यस्य कुमेरु गमनं दक्षिणायनम् ; तथा च सुमेरुप्रदेशेषु देवयानेऽहः सम्पद्यते, पियाने च राधिरतो देवयानपिढयानशब्दान्वितमन्त्राणां तत्रैब रचना सम्पवेति तत्रार्यादिवासस्येद मेकादशं प्रमाण मिति । एतच्च सर्व स्यात् प्रेक्षावतां परीक्षणासह मेव । तचैवम् मध्यभूभागत एव हि उत्तरायणदक्षिणायने परिदर्शनीये , उत्तरदक्षिणकेन्द्रभू वासिनान्तु नैते समधिगम्ये ; तत् किमु देवयानपिटयानशब्दार्थती दिवानिशेत्यादिसमुद्भावनादिविचारेणेति । यद्युच्येत इहत्या एव- र्षयो देवयानपिढयानशब्दान्वितमन्वद्रष्टारो बभूवुरिति स्वीका- येऽपि देवयानार्थस्त सुमेरुगमनमार्गः , सुमेरोच देवस्थानत्वकथन मार्यपूर्व पुरुषावासनिबन्धनगौरवसूचक मिति , एतदप्यसङ्गतम्। शतपथब्राह्मणादौ (१४.८. १.) देवयानपिढयानशब्दयोरपर- विधार्थप्रतीतेः, सुमेरोदेवस्थानत्वे स्वीकृतेऽपि तवामदादिपुरुषाणां वासस्य हेतूपलाभाभावाञ्चेति स्वच्छधिया ध्यातव्यम् । वस्तुतस्तु ‘देवाः' ह्युस्था: अखिप्रभृतयो 'यान्ति' गन्ति, येन मार्गेख , स एव भूमण्डलादिम्रमणमार्गो देवयानाख्यः ; तथा 'देवाः' (स्थाः रश्मयः पृथिव्यादी गन्ति , यर्मार्गस्तेषाच सुतरां देवयानसन्ता; तैरेव मार्ग: पृथिव्यादिशनेश्वरान्तनिवा- सिनो विनिर्मुलस्थलदेहा जीवा रश्मिभिराषमाणा धुलोकं गन्ति । तथैव पिलखानानां चन्द्रमण्डलादीनां भ्रमणमार्ग ·एव पिळयानम् ; अपि अन्तरिक्षसं यमनामवायुविशेषाधिक्षत चन्द्र लोक मपरं वा तत्सविहितं पिहलोक त्यत्तस्यूलदेहा पर्चि- रादिसहाया गच्छन्ति येन, स एव मार्गः पिढयानाख्यः । तिलको. दाहतमन्त्राभ्याञ्चैव मेव बुद्धाते । तत्र प्रथम एष:- "अतारिभ तमसस्थार मस्य प्रति वां स्तोमो पखिनावधायि । एह यातं पथिभिर्देवयाने विद्यामषं वृजनं जीरदानुम्" इति ऋ० सं० १.१८३.६ । अस्यार्थः- है 'अखिनौ' प्रातरुद्यमानप्रथमयुग्मदेवी! 'देव- यानेः पथिभिः' द्यु म्यैः स्वमार्गे : 'इह' पृथिव्याम् ‘भायातम्' उद- यताम् । तथा चेह युवयोरुदयात् 'अस्य समसः' राविजन्यान्व- कारस्य 'पारम्' पर्यन्तम् 'अतारिम' उत्तीर्णाः स्मः। 'वां प्रति' 'स्तोमः' कृतज्ञतासूचकं स्तोत्रम् अस्माभिः 'प्रधायि'। 'इषम्' अन्नम् , 'हजन' मनोबलम् , 'जौरदानु' अरास्तव्यापिनं सुदीर्घ- जीवनच 'विद्याम' लभेम , क्य मिति । वय मिति। एवञ्चाखिनोरुदयकाले जाग्रतः स्तोत्रगानं कुर्वतोऽबादीनि अवश्यम्भावीनीति समर्थजन- स्तथा कर्तव्य मित्युपदेश: फलितः । प्रथापरः ऋ० सं० १, २. १८ पूर्वाईचः- "पर मत्यो भनु परहि पन्या यस्ते व इतरो देवयानात्" इति । पस्यार्थ:-हे 'मृत्यो!' 'ते' 'देवयानात् इसरः यः स्वः' पन्याः , '' 'पन्या' पन्धानम् 'मनु'-मृत्य 'परहि' इति । मृत्युर्माध्यमिको वायुविशेषः, पान्तरियो मार्ग एव पिवयानाख्य- स खकीयः। यथा भूखाना मग्निः राजा, शुस्थानां सूर्यः, तयेव मध्यस्थाना पितृणां मृत्युर्यमी वा रानति । यायजूकाना समकामिना पितृषा मचिरादिसाहाय्येन पिढयान मेव सरवम् । - पत्र

·ऐतरेयालोचनम् ।
संहिताया मन्यवान्यन चैवं श्रुतम् । तद्यथा ऋ० १०.२.७--
"पन्या मनु प्र विहान् पिढयाणं शुमदने समिधानो वि भाहि"
है 'अग्ने !' 'पिढयाणं विद्वान्' व 'समिधानः' सन् 'धुमत्'
यथा स्यात् तथा 'प्रविभाहि' इति तत्सपार्थः । एतेनाग्निशिखानां
पियानगामित्वम् , तदनु अनुष्ठितयागानां त्यक्तपार्थिवदेहा-
माञ्चेति ध्वनितम् ॥
श्रुतं हितैत्तिरीयमाझछ – “एक वा एतद् देवाना महः
यत् संवत्सरः" इति (३.८. २२. २.)। अप्येतन्मूलकं स्यादे-
समनुवचनम् (१.६७.)-
"देवे राबाहनी वर्ष प्रविभागस्तयोः पुनः ।
पहस्तनोदगयनं रात्रिः स्याद् दक्षिणायनम्" इति ।
तदेवमादिवचनानि तूपपद्यन्ते सुमेरावेवेत्यतः स एव देवलोको
मन्तव्यः । अत एव महाभारतीयवनपर्वणि-
"उदीची दीपयत्वेष दिशं तिष्ठति वीर्यवान् ।
महामिमहाभागः शिवो ब्रह्मविदां गतिः"
-इत्यादिकथा च वर्णिता ( १६३५० १२मो०)।
सानोमान्येव वचनान्यवलम्बा प्रथमं सुमेरोदेवनिलयत्वं सर्वसम्मत
मिति प्रमाणयितुं चेष्टितं तेन , ततस्तवार्यपिटपुरुषाणां हास
पासौदिसत एव देवनिलयत्वेन स मेकर्वर्णित इति सितान्तित
निराबाध मिवेति ।
महो वत ! तस्यैष सिद्धान्तोऽपि दरिद्राणां मनोरथ
वंध प्रतिभात्यस्माकम् । न हि श्रुत्युक्तस्य देवाना मित्वस्य
सुमितवासिना मित्यर्थावगतो किषिमान मस्ति; पति च
ततोऽन्यत्र । मगुसंहितायान्तु अवारकासमितं भवति देवामा

·कुवत्यः सः? ६७ मेव। महरित्युलिखित मिति तु सत्यम् , परं न तब ममेरोगन्धोऽ वस्तीत्यपि नासत्यम्। एवं महाभारतादी, सुमेरुवासिमां देवत्वं वर्णित मिति च सत्यम् , पर मिहापि न तेषां देवानां मासर्व- यनवमरमानान्यभिहितानीत्यपि नासत्यम्। ज्ञातव्यानि तु सुमन- प्रदेशीयदेवशब्दवाच्यानां तानि च भवन्ति कथभूतानि ? प्रायुःपरिमाणञ्च तेषां तदब्दमानतो भवति कीदृश मित्यपि जेय अप्येवं "शतायुर्वे पुरुषः"-इत्यादिश्रुतिसिहं शतायुध तरप्रदेशवासिनां तद्देशीयाब्दमानेनैव भवति चेत् कथं न सत्र अतिविरोधः सम्पद्यते ? वेदेषु हि यछु यते मानवानां पूर्णायुः शतवर्षाणोति तबून यस्मद्देशीयाहोरात्रमानत एवेति सर्व मेवेतचिन्त्य मेव । किञ्च यथा सुमेरुप्रदेशेषु "देवे रानाहनी वर्षम्” इति मनुवचन मुपपद्यते, तथैव कुमरावपि किं नोपपद्यते इत्यपि विचार्यम्। विचारितेषु चैनेषु सुमेरोराचार्यावासत्वनिर्णयाय तेन प्रदर्शितं प्रमाणपारायणं कुतो न जलमध्यगतलवणक्षोदषद विलीयेतेत्यपि ध्येयम् । महाभारतादौ यद वर्णितं सुमेरोदेवलोकत्वम् , तत्त्वाधिक मिति चेह वर्णयिष्याम एवाष्टमे। वस्तुतो यह सौरजगति भूलोकान्तरिक्षलोका लोकविभागास्वथैवाम्म छरीरध्वपि मन्यन्त एव शारीरविजिरमद्देशीयैः। एव मग्निवायुसूर्य ज्योतिषां प्रधानतो भूरादीनि स्थानानीति स्वीकारकारिणोऽपि वय मिहकन भुयेव किं तेषां विद्यमानतां न स्वीकुर्महे ? भुवि तेषा मस्तित्वस्थ कथा त दुरै पास्ताम् , भौमपदार्थेष्वमच्छरीरादिषु च सर्ववैव तेषां वयाचा मैव देवानां सत्ता स्खौकर्म एव। तदेवं यथास्थ सौरजमत अभाग स्वर्गस्थितिः स्वीक्रियते , सर्थवावां पृथिव्या मपि ·ऐतरेयालोचनम्। बङ्गादिदेशत अईस्थाः काश्मीरादयो वङ्गादिदेशीयानां स्वगाः, तत अर्षस्थाः कैलास-गन्धमादन-रावणद-मानससरोवरादयः काश्मी. रीयादीना मपि स्वर्गाः, ततोऽपि अ स्थाः सुवीर्यादिप्रदेशाः शान्त- पितृवर्गादयश्च रावणदादिवासिना मपि वगाः , तेभ्योऽप्यू ईतन: सुमेरुप्रदेशस्तु सर्वभूवासिनां स्वर्ग एवेत्यत्र कः संशयः। अपि हि पृथिव्या उत्तरकेन्द्रस्योपरिभागे ध्रुवस्य संस्थानदानात् तत्केन्द्र- भागस्योईत्वम् , तत एव तस्योत्तर इति व्यपदेशश्चेति सिद्धान्तः मववैदिकसम्मतः । अत एव महाभारते उदीच्या देवनिलयो वर्णितः , अपाच्यां यमनिलयश्च , एव मन्यवान्यत्र च । तदित्य सुमिरुप्रदेशस्य तस्य स्वीकृतेऽप्यापेक्षिकदेवनिकेतनले न सिध्यति तवाद्यार्यावास इति ध्रुवम् ॥ यदपि स्वमतपोषिकेत्युद्धता मत्कता सामटीप्यन्येका तेना- युमता, सदपि तथैव। पश्यतु तावत् ,-अस्ति सामोत्तरा- मन्त्रः “समानो अध्वा स्वस्रोः” इति ( सा० स० ८. ३. १४. ३.), श्रुतञ्चात्र 'सुमेके'-इति पदम् ; विवरणकन्माधवाचार्येण तव्याख्या- यां 'संवत्सरे दक्षिणायने रात्रे हविः, उत्तरायणे त्व:'-इत्य- लेखि, मयेषेव पतिस्तत्र खकीयटीप्यन्यां प्रकाशिता । सुमेरु- प्रदेशवासिना मेव दक्षिणायने प्रसरति रात्रिः, उत्तरायणे च तना दिन मिति तहर्णनपरैवैषा ऋगित्याह स श्रीमान् वालगङ्गाधरः । तत्त्वतस्त्वेतदार्यावर्तीययोरेवाहोरात्रमानयोवईनकालप्रकाशने एव तस्याः पोस्तात्पर्यम् ; दक्षिणायने दक्षिणायने हि वईत एवेह रात्रिमानम् तथोत्तराय च दिवामान मिति । किञ्चात्रैव मन्चे यकू यते 'समानो अध्वा खस्रो:'-इति, भगिनीरूपयोः राषसोः सञ्चर- मार्ग एक एक, येनाकागमार्गेणोषा निर्गच्छति लेनैव रात्रिरपौति ·कुवत्यः सः? सदथः । तदेव मिदं स्वप्नदृष्टाश्रुतपूर्वरत्नोहरणाय वेदावेस्तादि- जलधिप्लवमानस्याश्रयहीनस्य तस्य कुशकाशावलम्बन सर्वथा निरर्थक मेवेति किमु तनास्ति शोच्य मिति दिक् ॥ अथैवम् “अनु प्रत्नस्यौकसो हुवे ( १. ३०.८.)"-इत्यादि. श्रुतिगम्य मार्याणां प्रत्नौकस्त्व कतमस्य प्रदेशस्य स्यान्मन्तव्य मिति चेत्, अत्रोत्तरन्तु “मचार्यावासः पूर्वं तावत् हिमवत्पृष्ठस्य दक्षिण- भागे सुवास्तुप्रदेश एवासीत्" इत्यादिनोक्त मिवैव द्रष्टव्यम् (२२४० १८५०)। अपि “अनु प्रत्नस्यौकसो हुवे"-इत्यु श्रवणमात्रेण किं सर्वेषा मेवाांगा मादिवासोऽन्यत्र क्वचिदासीदित्यनुमानं स्यात् सङ्गतम् , कि मु स्यात् तान्त्रष्टुरेवेति च विवेशम् । अम्मा- भिस्तूतं पुरस्तात् ‘जनवप्रदेश स्य पुराणोक स्त्वामान मिदं व्यक्तिगतं न तु सार्वजनीन मिति च वेदितव्य मिति ( २५ पृ० २३५०)। तथा चास्य मन्त्रस्य द्रष्टु: शुनःपस्येव पूर्वावास आसीद जाव्या मूले जन्न नाञ्चाधिपत्ये (ऐ० ब्रा० ७.३. ६.) जग, मुन्याश्रम- জানাৰ ; तत एव हरिश्चन्द्रपुत्रो रोहितः तं क्रीत्वा सारस्वतप्रदेश मानीतवान् । तमाख्यान मैतरेयके ७. ३.१-६ श्रुतम् । जहोस्तदायमारण्यं त्वद्यापि जाह्नवप्रदेश इति गङ्गाप्रभवे हिम- पताले प्रसिद्धम् । तत एव जानवप्रदेशात् गङ्गायाः प्रकाशदर्श- नाद गङ्गायायापरं नाम जागवीति । तदित्यम् “अनु प्रतिस्पोकसो हुवे"-इति श्रुतिः सिद्धान्तपऽपि सुसङ्गच्छत एव । अपिवा हिमवत्पृष्ठस्थौकोनामनदीतीरभूमय एव पनौकसः ; तब चासीत् केषाश्चिदार्याशां पुरा वास इत्यपि सुवच मिति ॥ इदानी सैषार्यावतभूमिः पश्चिमत उत्तरतय क्रमात् समुचिता दक्षिणस्याम्प्रायः .पूर्ववदेव, पूर्वम्यान्तु बहुवडिङ्गतेत्युत्कल-राढ़- ·७. ऐतरेयालोचनम् । . गौड़-वङ्ग-नरक-प्रदेशा अप्यद्यार्यावन्तिर्गताः पुण्यभूमय एवं गण्यन्ते ; प्रतोऽत्रत्यवाङ्गाद्याश्चाद्य यूरोपादीनां म्लेच्छदेशत्वं मत्त्वा तत्र गन्तुन हृदयेनोमहन्ते ! कालो हि बलवत्तर इति ॥ प्रथाद्य प्रसङ्गत इद मप्यत्र वक्तव्य मस्ति,- वैदिककाल- विदितार्यावर्तीयायानायमात्राणां शिक्षणाद्याभ्युदयिकार्थ मेवैषा नयी विद्या प्रादुर्भूता, न त्वन्धदेशीयानाम् ; अवैतद्देशीयनगनगर- नदीग्रामसोममात्राणां वर्णनश्रुतेः । यदि हि सर्वदेशीयमानवानां हितायैवैषोपदिष्टा स्यात् , सहि नन मिह सर्वदेशीयभूधरादौना मप्युलेखो दृश्यतेति । किञ्च यदि पार्थिवसर्वदेशाथै वैषेति स्यामन्त- व्या, तर्हि मङ्गलादिसर्वग्रहोपग्रहस्थितजीवाद्यर्थताप्यस्याः किं न मन्तव्या ? अपि नाम, यथास्य सौरजगतो हितार्थतास्यास्त्रयी- विद्यायाः किन तथा ऽपरेषा मपि अनन्तसौरजगता मिति च भवेद् ध्येयम्। प्रत इदं पुनर्ब्रमः- वैदिककालिका- र्यावर्त प्रभववंशीया पार्या पापवायभावाश्च येमिनार्यावत्त वा दाक्षिणात्ये वान्यनान्यत्र वा यत्र कुत्रचिदासते , तेषा मेव सर्वेषा मैहिकामुभिकाभ्युदयायैवैषा त्रयी विद्या, नान्यार्थेति । सूचित- खेतदिह (१७ पृ० १७६०) पुरस्तादपीति सपः ॥ अथ प्रकत मनुसरामः । एतस्मिनेवार्यावत्तेऽस्यैतरेयस्यासीद वास इति स्वीकृतेऽपि, तदानीन्तनार्यावर्तखरूपेऽभिवातापि, कसम- सिन् प्रदेश स उवासेति निर्णयोऽसम्भव इव प्रतिभात्यस्माकम् ; वक्ष्यमाणप्रकारेणास्य पाणिनियास्कादिभ्योऽतिप्राचीनत्वनिर्षयात् । एव मपि तत्र तेऽतियोऽवगम्यते स्थादेरावतीतटसविहिते क्वचित् । प्रदेश इति । श्रुतं प्रकव ऐरावतीपारदृष्टान्त:-- "यथा सेरावती नावं पारकामाः समारोहयुः" इति (६, ४. ५.)। इह 'सा' इति ·७१ कः कालोऽस्य ? इतीय वचनस्य सौ रूपम् , ता मित्यर्थः। सायणेन तु सैरावती मेत्येकं पदं नाव मित्यस्य विशेषणं कृतम्, समुद्र मित्यध्याहतञ्च । सब रोचतेऽस्मभ्यम् ; प्रकृतेऽध्याहारेऽपि सम्पबेऽर्थेऽध्याहारस्या- नौचित्यात् , समुद्रस्यैवं सर्वदेव नावा तरणं सर्वदेशीयानां सर्वेषा मनुपलम्माद दृष्टान्तयोग्यत्वाभावाञ्चेति । सैषा नदी संहिताकाले परुष्णोति प्रसिहासीत् , तदुक्तं निरुक्त कारेण “इम मे गङ्ग"-इति मन्त्रस्य व्याख्यानावसरे “इरावती परुणीत्याहुः" इति (८. ३. ५.)। तदेव मवैवार्यावत्त इरावत्या नद्याः सविधौ कस्मिंश्चि- ज्जनपदे स विरराज महिदास ऐतरेय इति सिहम् ॥ ------ (४) 'प्रथ कः कालोऽस्यतरेयस्येति विचार्यम् । श्रूयते हि ऋक्संहि- सायां चतईशचं सूक्त मिदम्- "प्रेते वदन्तु प्र वयं वदामः" इति (१७.८४.१-१४.) । तदिदं सर्वचननामजनपदे अदनामर्षिणा दृष्टम् । तदाहेतरीयः- "देवा ह वै सर्वचरी सत्र निषेदुः , तेह पाम्यानं नापजन्निरे। तान् होवाचार्बुदः कावेयः सर्पऋषि- मंन्त्रवत्" इति ( १. १. १.)। तस्मिन् सर्वचरौ अर्बुदोदासर्पगी, नामैका प्रपदासीत् । प्रपद = जलप्रपातो निझरो वा। ऐतरेय- कालेऽपि सा प्रपदासीत् प्रसिधा। तदुक्तं तदुतरम् - "तहाप्येत- बंदोदासर्पणो नाम प्रपदस्ति" इति । सैषा प्रपत् यास्त्रकालात् पुरेवाभवद विलुप्तेति गम्यते, अन्यथा तदानीन्तनं तन्नाम निरयतेव तेन, यथा विपाशः । तथाहि- "पार्जीकीये शृणोधा मुषोमया" ·७२ ऐतरेयालोचनम्। . वहनि -इति (ऋ० सं० १०. ७५. ६.) ऋगंशव्याख्यावसरे निरुत तेन- "आजीकीयां विपाडित्याहुः पूर्व मासीदुरुञ्जिरा"-इति (निरु० ८. ३. ५.)। तदेवम् , यास्कसमये या नदी विपाडिति प्रसिद्धा , सैवासीत् तन्मन्बकाले आर्जीकीया , ततः पुरा उरु- जिरेति च व्यक्तम् । एव मेकस्या एव नद्याः कालभेदात् विधा प्रसिद्धिदर्शिता ; नात्र तथा अर्बुदोदासर्पण्यास्तात्कालिकं नामा- दिकं किमप्युक्तम् ; इतोऽवगम्यते ततः पुरैव सा विलुप्ता, विभिन्न- नामहेतुतोऽपरिचेया वाभूदिति । तथा चाय मेतरेयो निरुक्ता- कतोऽस्माद् यास्कात् पूर्वतनः। उपलभ्यते चेत ऐतरेयतोऽपि वचनान्युड़तानि यास्केनेति । तद्यथा- “यस्यै देवताये हविहीतं स्यात् तं मनमा ध्यायेत् वषट् करिष्यनिति ह विज्ञा- यते"-इति निरु०८.३.७; एतत्वाम्नात मैतरे ये ३. १.८ । भगवता पणिनिमुनिना यश्चाय मितराशब्दः शुधादिगण पठितः (४. १. ११३.), यन: सम्पद्यते इतराया अपत्यं पुमानैतरेय इति ; गणकारश्च पाणिनिरेवेति ध्वनितं पूर्वापरावरेतिसूत्रभाथे ; प्रतोऽवगम्यते अय मैतरेयः पाणिनितोऽपि पूर्वतन इति।। अपि नडादिगणे (पा. सू० ३.१. ८८.) आखलायनशब्द - मूलस्य अखलशब्दस्रा पाठाचावगम्यते तदेव ; पाखलायनाचार्य पूर्वतनइ तिसिद्धान्तात् । सूवितञ्चतत् “छन्दोगौथिकयानिक- बचनटाञ् जाः" इति (पा० ४. ३. १३८.)। अनमेव सूत्रेण छन्दोगानां धर्म पानायो वेत्यर्थे सिध्यति छान्दोग्य मिति पदम् ; तथा च छान्दोग्यात् परभवत्वं पाणिनेनं मन्तव्यम् , श्रूयते च तत्र छान्दोग्ये "तहिहानाह . महोदास ऐतरेयः" इति ( १. १६. ७.)। इतोऽप्यसन्दिग्ध मस्य पाशिनिपूर्वजत्वम् ।

·क: कालोऽस्य ? कल्पकदाखलायनोऽपि नून मतमादेतरेयात् परतन: ; तत्र बहुव्र ऐतरेयनामस्मृतः। तद्यथा --"अन्तरेण इविषी विष्णु मुपांतरयिण:"-इति आश्व० श्री० सू० १. ३. १२. पुनः ३. ६.३, १०.१.१३ इत्यादीनि च । पंचशाकलशाखाप्रवक्तृभ्यः शिशिराद्याखलायनान्तेभ्य: पञ्चभ्य- चाय मैतरेयः पूर्वतनः ; इहोड़तमन्त्राणां तत्रादर्शनात्। तदिद मनुपदं प्रतिपादयिष्यामः शाखाविचारप्रसङ्ग । एतेन यत् सिधान्तितं केनचित् पाश्चात्ये न विदुषा-"इहैतरेये 'पारिक्षितस्य जनमेजयस्य'-इति-(७. ५. १.)-श्रवणात् स्यादय मैतरेयो जनमेजयाच राजः परभवः'-इति, सबून मपास्तम् । वस्तुत एतबामश्रुतित एव अर्जुनपौत्रस्य परिक्षित्राम बभूव, बभूव च तथा तत्पुत्रनाम जनमेजय इत्येव स्यात् सर्वसाममध्नस्य मिति । अथ यदा श्रूयते ( ३. ४. ५.)- "तदेषाभियनगाथा गीयते- यदस्य पूर्व मपरं तदस्य यह स्यापरं तहस्य पूर्वम् । पहेरिव सर्पणं शाकलस्य न विजानन्ति यतरत् परस्तादिति”. तदेतेनास्थ शाकलाचार्यात् परभवत्वं स्पष्टम् । चयाकलः शकलस्थानन्तरापत्यं ननम् ; "गर्मा- दिभ्यो यन् (पा. ४. १. १०५)"-इत्येतेनेव भाव्यम् , तथाच सम्पाते शकलस्य गोवायत्वं पुमान् भाकल्य इति । मुद्रिते ऐतरेयारण्य कमाथे (३. २. १.) यद् दृश्यते 'शकलस्य पुत्रः शाकल्यः' इति, तस्यात् गोत्रविवधयेव ; अनन्तरापत्यविवक्षया यत्रोऽप्रहत्तेः । अपि वा मुद्राशोधकप्रमादत एव तत्र तथा पाठः सम्पनः ; 'पकलस्य पौत्रः'-इति, 'शाकलस्य पुत्रः'-इति, भाक- -इति । गोत्रे तु ·१४ ऐतरेयालोचनम् । लस्य गोत्र:'-इति वा स्यात् तत्रत्यपाठो विशः । ये तु शाकल्य- शिष्याः शिशिरादयः, ते चासन् शाकला एवोच्यमानाः ; छावेऽणि विवक्षिते “गोत्रे लुगचि"-इति (पा० ४. १. ८८.) गोत्रप्रत्ययस्य यजी लुगविधानाद। परं नात्र यन्नगाथायां तेषा मन्यतमस्य नामग्रहणं सम्भाव्यते ; कथं हि स्यादैतरेयतोऽतिप्राचीनगाथायाम् ऐतरेयोत्तरभवस्य शाकलस्य नामश्रवण मिति । तेषा मैतरेयपर- भवत्वं विहैवोपरिष्टादुपपादयिष्यामः । "अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रम्" इति (४. १. १६२.) पाणि- म्युपदेशात् शकलन गोवापत्यत्वं तु शकलपौत्रस्य, शकलप्रपौवस्य, शकलाच्छततमाधिकपुरुषस्य च स्वीकार्य मेव ; तदेवं शकलगोत्र इति विवक्षिताः सर्व एव पुरुषाः शाकख्य इत्याख्याता भवन्ति । अत एव वहकप्रातिशाख्ये 'शाकल्यस्य'-इत्येतन्मात्रोशितः प्रसि- इस्य पदकारस्यैव शाकल्यस्य बोधः स्यादिति कचित् 'स्थविरस्य शाकल्यस्य'-इत्युक्तम् ( १५० २५० ८व०), कचित् ( १. ४. १.) 'शाकस्यपितुः' इत्युक्तम् , कचिनिर्विशेषणञ्च . 'व्याडिशाकल्य- गार्याः' इति ( ३. १. ३.)। तदा व्याड़िशाकल्यगार्या इत्य- वातिप्रसिदस्य पदकारस्थ शाकल्यस्य ग्रहणं भवति, शाकल्यपिते. त्युत्तथा चास्यैव ग्रहण मिष्यते, स्थविरविशेषणविशिष्टस्तु ततोऽपि प्राचीनः कश्चिद् बुद्धाते । एवं यत् श्रूयते शतपथबाधणे-"प्रथ हेमं विदग्ध शाकल्प: पप्रच्छ कति देवा यात्रवल्काति"-इत्यादि (१४. ६. ८.१.), सोऽयं यात्रवल्कासमसामयिकः शाकल्योऽन्य एव । पयप्रचलितायाः शाकलान्धतमाया पाखलायन्याः शाखायाः प्रवक्तु राखलायनस्याचार्यश्चाभवदपर: भाकल्यः । तमे सर्व एव मावस्याः प्रदर्भितमावामानशाकल्यात् परतनाः प्रतीयन्ते ।

·क: कालोऽस्य? ७५ यतनं प्रलसम् , तत्र स्थविरात् शाकल्यात , विशेषणशून्यात् शाकल्याच नून मयं परभवः ; एतदारण्यके तदुभयोरेव नाम श्रवणात् । तथाहि- "अथ शाकल्यस्य"-इत्यादि आ० १५. २ख., ततः “प्राणो वंश इति स्थविरः शाकल्य: ३० २० १ख."-इति। किचात्रैवार- वके ( ३. १.३.) श्रूयते-"पृथिव्यायतनं निर्भुजम् , दिव्या. अन्तरिक्षायतन मुभय मन्तरेण"-इति, ततस्तवि- (जादिस्वरूपबोधनाय च श्रुत मिदम्-“यदि सन्धिं विवर्तयति, तनिर्मजस्य रूपम् ; अथ यच्छु हे अक्षरे अभिव्याहरति, तत् प्र- सस्य ; अग्र उ एवोभय मन्तरेणोभयं व्याप्तं भवति" इति। 'निर्भुज- शब्दः संहितावाची, प्रवएशब्दः पदवाची, उभयमन्तरणेत्यनेन क्रमो विवच्यते'-इति चाह सद्भाष्ये सायणः। तदेवं पदपाठपादु- र्भावात् क्रमपाठप्रादुर्भावाच परतनोऽय मत्र कोऽस्ति संशयः । पदकारस्त्वेकः थाकल्य एव । तथापि “वने न वायो" इति निगम- व्याख्यानावसरे निर्भात मिदं भगवता यास्केन-"वेति चय इति च चकार शाकल्यः" इत्यादि (६. ५.५.)। क्रमप्रवक्ता त्वभवद् 'बाभ्रव्यः' । तथाहि बहकप्रातिशाख्यम्-"इति प्र- वाभ्रव्य उवाच च क्रमम्" इति ( २१० ५५० ६०० २नो०)। . तदित्य मेष महिदास ऐतरेयोऽद्यप्रचलितशाखाप्रवक्तः शाक- लावलायनस्थाचार्यात् शाकल्यात् प्राशनोऽपि पदसंहिताप्रवल्लु: शाकल्यात् परतनः; अपोह ( ७. २. ११.) यदिदं श्रूयते- "पूर्वी पौर्णमासी मुपवसेदिति पैश्य मुत्तरा मिति कौषीतकम्”-इति, सदाभ्यां पेडाकोषीतकाभ्या मपि परभव इति च सिझम् ॥

·ऐतरेयालोचनम् । । (५) अथेदानी विचार्य मस्ति, कीदृशान्यासन् तदानीन्तनाचार- व्यवहारविज्ञानानौति । तत्र प्रथम तावत् तेषा माचारानालोच- यितुं प्रवत्ता वयं बहना माचारपार्थ क्यानां मूलं जातिपार्थक्य मुपल- भामहे, अतस्तजातिपार्थक्य मेव प्रथम समासतो. वर्ण यामः यथा गोत्वोष्ट्रवमनुष्यत्वादयो जातयो निसर्गजा इति आकति- ग्रहणा भवन्ति, न तथा ब्राह्मणत्वादयः ; ब्राह्मणवादयस्तु सामा- जिकानाम् ऐहिकाभ्युदयिककार्यव्यवहारसौकर्याध्यामाद्युबति- सिद्धार्थाः पूर्व गुणकर्मानुसारत: पूर्वसामाजिकैः कल्पिताः। तटे- तदिहापि श्रुतम् - "देवविशः कल्पयितया इत्याहुस्ताः कल्पा- माना अमु मनुष्यविश: कल्पान्त इति"-इत्यादि १. २. ३.। तथा चाध्ययन मध्यापनं यजनं प्रसनं स्तवन मुहानं ब्रह्मण्य मन्त्रणादान मुपदेशदानादिकञ्चेति मुख्यानि मुखकर्माणि च येषां समाजषू- पलभ्यन्ते , तेषा मेव ब्राह्मणजाति: कल्पिता। क्षत्रियादीमा मप्येवं बलादिप्रकाशकबाहादिभिरौपम्यं तत्तजातिकल्पनावीजम् । तदेव श्रुत मृक्मंहितायाम् १०८०. १२- "ब्राह्मणोऽस्य मुख मासीद बाइ राजन्यः कृतः । जरू तदस्य यद वैश्यः पङ्गमा शूद्रो अजायत" इति । एवञ्च प्राचीनतमजातिविभागाः णिविभागा एव गम्यन्ते। प्रत एव देवतिर्यड्डुच्छिन्दःस्तोममन्त्राणा मपि सर्वेषां जाति- विभागाः समाबाताः । तद्यथा देवानाम्- "ब्रह्म वै देवानां ब्रहस्पतिः" इति ते० सं० २. २.८.१ । एवमादिषु अनशब्दार्थो ब्राह्मण: ; तथाहि- "बहिबामणः" इति च श० ब्रा० ५.१.१.११ । - -- ·तदानीन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि ? ०-0 - "अग्ने ! महाए असि ब्राह्मण ! भारत !"-इति तै० ब्रा० ३.५.३ । अन्यत्नान्यत्र च-- "बद्ध धनिः" इति श० बा० १.५. १. ११ । "ब्रह्मदे सहस्पतिः" इति श० ब्रा० ३.८.१.११ । "तच्छ योरूप मत्यसृजत पत्र, यान्येतानि देवत्रा क्षत्राणि ; इन्द्रो वरुणः सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमो मृत्युरीशान इति०-- स विश मसृजत, यान्येतानि देवजातानि गणश पाख्यायन्ते ; वसवो रुद्रा आदित्या विखेदेवा मरुत इति. स शोद्रवर्ण मसजत पूषणम्" इति श० ब्रा० १४. ४. २.२३, २४, २५ । तिरश्चां जातिविभागो यथा- "ब्रह्म वा अजः", "क्षत्र या अश्वः", "वैश्य च शूद्रञ्चामु रासभः" -इत्यादि श. ब्रा० ६. ४. ४. १२-१५ । उडिदां जातिविभागो यथा--- "ब्रह्म वै पलाश:"-इति श. ब्रा० १.१.१.४ । "क्षत्र वा एतदोषधीनां यद दुर्वा ; पत्र राजन्यः" ऐ०८.२. स्तोममन्त्राणां जातिविभागो यथा- "ब वे स्तोमानां विकृत् , चनपञ्चदशः,-. विशः सप्तदशः , शोद्रो वर्ण एकविंशः" इति ऐ० ८.१.४ । त्रिवत्पञ्चदशसप्तदर्शकविंशाः सामवेदीयस्तोममन्त्राः । छन्दसां जातिविभागो यथा- "गायत्रश्छन्दसा (बाधण: )", "त्रिष्टुभश्छन्दसा (चवियः)" -इत्यादिग्रन्यो द्रष्टव्य: ऐ० ७. ४. ५, ६ । तेत्तिरीयसंहितायाखेकत्व स्तोमदेवताच्छन्दमाममनुष्थ- पशूनां श्रेणीविभाग पानातो द्रष्टव्यः (.७. १. ६-८.)। तथाच विहलोम-अग्निदेव-गायत्रीकन्दो-रथन्तरमाम-ग्राहाणमनुष्य-छाग- ४।

·७८ ऐतरेयालोचनम्। पशूनां मुख्यत्वेने कोणीत्वम् , पञ्चदशस्तोम-इन्द्रदेव-त्रिष्टुप्छन्दो- बहसाम-राजन्यमनुष्य-मेषपशूनां बलवत्त्वेनैक गोत्वम् , सप्तदश- स्तोम-विश्वदेवदेव-जगतीच्छन्दो-वैरूपसांम-वैश्यमनुष्थ-गोपशूनां बहु- बेनाबसाधकत्वेन चैकशेणोत्वम् , एकविंशस्तोम-अनुष्टुप्छन्दो वैराजसाम-शूद्रमनुष्य-वाजिपशूनां पादोपजीवित्वेनैकरणीवञ्चेति सुव्यक्तम् । एषु च स्तोमच्छन्दम्मामां पादोपजीवित्वं त्वक्षरसङ्ख्या- मुगतत्वाद बोध्य मिति। तदेवं यद्यपि गुणकर्मानुसारतो ब्राह्मणाद्या जातयः कल्पिता इति स्पष्टम् , तथापि पशूद्भिजमनुष्थेषु सम्पति ता जन्मानु- सारिण्य एव मन्यमाना भवन्ति । यथा मिष्टाचवीजतो मिष्टा- माणा मेव फलनं प्रायो नेसर्गिकम् , तथैव ब्राह्मण्वीयर्यादि जातानां ब्राह्मणादित्व मवश्यम्भावीत्येव तत्र हेतुः । एक मपि यथा क्षेत्रादिदोषतो वस्तुगुणान्यथाभावोऽपि दृश्यते, तथैव ब्राधणाधी- रसजाता अम्यबाणादयो भवन्तीत्यपि नाहचरम् । अत एव “जातो नार्या मनार्यायाम्”-इत्याद्यपि स्मृतं मन्वादिभिः चोहृतं तत् पुरस्तात् ( १७ पृ. ८ पं.)। अथ तेषां ब्राह्मणादिचतुर्वर्णानां स्वभावादय इहैतरेये यथा वर्णितास्ते चेह क्रमात् प्रदश्यन्ते तत्र खभावा:- ब्राह्मणानाम्- आदायित्वम् , अापायित्वम् , अवसायित्वम् , यथाकामप्रयाप्यत्वञ्चेति चत्वारो धमा विशेषतो लक्षिताः । 'मादायो' पादानं ग्रहणम् , प्रतिग्रहादिना जीविकादौना मादान- कारी। 'पापायी' अपायस्त्यागः , दानादिना धनादीनां त्वाम- कारी। 'अवमायौ' अवसायः सिद्धान्तः , विद्याबलेन सर्वतत्त्वानां निश्चयकारी। 'यथाकामप्रयाप्यः' प्रयाणं युहाय प्रस्थानम् , सत्र ·तदानीन्तमाचारव्यवहारविज्ञानानि ? राजादिभिः सेनानायकत्वादिना प्रेयः 'प्रयाप्यः', काम मनतिक्रम्य यथाकामम् , खकामनानुरूप मिति यावत् ; तदेवं राज्यरक्षणा. द्यर्थ युद्धाय प्रयाण मिच्छेञ्चेत् राज्ञा प्रेषणीयो 'यथाकामप्रयाप्यः' । तदेतदिह ७.५.३ द्रष्टव्यम् । क्षत्रियाणान्तु-- बलप्रतिष्ठा, पाश्रित- रक्षणम् , सर्वोपकारित्त्वम् , तेजखिन्त्रम् , यशखित्वञ्चासौद वर्मनीयम् । वैश्यानां खलु - अन्यस्य वलितत्त्वम् , अन्यस्य आद्यत्वम् , यथाकामजेयत्वञ्चेति वीणि लिङ्गानि। शूद्राणां हि- अन्यस्य प्रेष्यत्वम् , कामोत्थाप्यत्वम् , यथाकामवध्यत्वञ्चेति च वर्णितं तत्रैव ( ७.५.५, ६.)। अथ भक्ष्या:- ब्राह्मणानां बलकरो सच्यः सोमो निर्णीतः , क्षचियाणां न्यग्रोधोदुम्बराजस्थनक्षफलानि बलहेतुभच्याणि निर्णीतानि, तथा वेश्यानां दध्येवैकं बलकरं भक्ष्यं सूचितम् , शूद्राणां त्वाप एव भक्षिताः सम्यग् बलकरा भवन्तीति च तत्र ७. ५. ३-६ । अपर मपि-"एता वै प्रजा हुतादा यद् ब्राहाणा अर्थता बहु- तादा यद्राजन्यो वैश्यः शूट्र इति" इति ७. ४. १ । प्रथायुधानि-- "एतानि वै ब्राणस्यायुधानि यद्यज्ञायुधानि ; अथैतानि क्षत्रस्यायुधानि- यदखो रथः कवच इषु धन्व"-इति च तव बानि च यत्रायुधान्यन्यत्र परिगणितानि-"स्फाच कपालानि च, अग्निहोत्रहवणी च शूपं च, कृष्णाजिनं च, शम्या च, उलूखर च मुशलं च, दृषचोपला चैतानि वै दश यज्ञायुधानि"-इति ते. सं० १. ६. ८. २, ३ । तदानी मासीदपि क्षत्रियतोऽपि भूयस्त्वं बाधावानाम् । तद्यथा- "भूयान् वै ब्राह्मणः चत्रियादिति" -इति ७. ३.३.। शूद्राणां ब्रामणप्रतापवेशनमण्यामीदोषावहम् । तथाहि ·ऐतरेयालोचनम् । ) .. - "दास्याः पुत्रः कितवो ऽब्राह्मणः कथं नो मध्येऽदीक्षिटेति" -इत्यादि ( २.३.१.) समालोच्यम् । यज्ञकार्येषु गोदोहना- दिपि तेषां निषिद्धोऽधिकारः, तथा च तैत्तिरीयकम्- “शूद्र एव न दुद्यात् , असतो वा एष सम्भूतो यच्छद्रः। अहविरेव तदित्याहुयेच्छद्रो दोग्धोति" इति (ब्रा० १. २. ३.)। अत एव तेषा मयभियत्वम् । यज्ञ दीक्षितस्य देवभाव मापनस्य यज- मामस्य तैश्चायत्रियः सह वाक्यालापोऽपि निषिद्धः शतपथादो- "स वै न सर्वेणिव संवदेत ; देवान् वा एष उपावर्त्तते यो दीक्षते स देवताना मेको भवति ; न वै देवा: सर्वेणैव संवदन्ते,- ब्राह्मणन वैव, राजन्येन वा, वेश्येन वा ( संवदन्ते); ते हि यज्ञियाः"-इत्यादिना ( ३. १. १. १०.)। मूर्खानां सामीप्यमप्या सौत्सदानी केशायेत्यानातम् - "तेभ्यो वै देवा अपैवाबीभत्सन्त मनुष्यगन्धात्" इति ३. ३. ६. । अत्र देवा इति सत्यवादित्वा. दिनाप्तदेवत्वानां विदुषा मार्याणां ग्रहण मिष्टम् , मनुष्यशब्देन चानृतभाषणादिमनुष्यधर्मवतां मूर्खाणां शूद्राणा मित्येव । तदिदं शूद्राण मयन्ति यत्वम् , मूर्खाणां सामीप्यायोग्यत्वञ्चातिमूर्खत्वक- सरत्वकदाचारत्वकदाकारत्वादिनिबन्धन मेव ; नान्यथा तान् प्रति कृत-दुर्व्यवहारस्य प्रायश्चित्तशासनं विहितं श्रूयेत। तच्च सय य. वा० सं० २०.१७.१ यच्छुद्र यदर्थे यदेनश्चक्नमा वयं यदेकस्याधिधर्मणि तस्यावयजन मसि"-इति । शूद्राणा मुखत्यर्थं यथायोग्यज्ञानोपदेशविधिच विहितः संहिता- प्रदर्शितञ्चेह पुरस्तात् (१७ पृ.)- “यथेमा वाचं कल्याणी मावदानि जनेभ्यः । याम् , ·तदानीम्तनाचारज्यवहारविज्ञानानि ? - ब्रह्मराजन्याभ्याए शूद्राय चार्याय च स्वाय चारणाय"-इति । चतुर्णा मेव वर्णानां हितप्रार्थने साम्यञ्च श्रुतं बहुत । तद्यथा तत्रैव बजुसंहितायाम् १८.४८.१- "रुचं नो धेहि ब्राह्मणेषु, रुचं राजसु नस्कृधि । रुचं विश्येषु शूद्रेषु, मयि धेहि रुचारुचम्" इति । प्राथणिका अप्यामनन्त्येव मेव १८. "प्रियं मा कणु देवेषु, प्रियं राजसु मा कणु । प्रियं सर्वस्य पश्यत, उत शूट उताव्ये"-इति । चतुण वर्णाना माह्वानप्रयोगपार्थक्य मपि श्रुत मन्यत्र- "तानि वा एतानि चत्वारि वाचः,- एहीति ब्राह्मणस्य, पागावेति वैश्य स्व राजन्यबन्धोश्च, आधावेति शूद्रस्य"-इति श० ब्रा० १.१.४.१२ । अन्योन्यकरग्रहणेनान्योन्यकुशलजिज्ञासारूपः सम्पर्श ननामशिष्टा- चारचासीत् तदापीति च तत्रैव । तथाहि (३. ५. ४. १६, १७)- "अथाध्वर्युश्च यजमानश्च सम्मशेते। पूर्वयोइक्षिणे ऽध्वर्यु- र्भवत्यपरयोरुत्तरे यजमानः, सोऽध्वर्युः पृच्छति यजमान कि मोति भद्र मित्याह, तन्नो सत्यपाश्वध्वर्युः। अथापरयोईक्षिणे ध्वर्युर्भवति पूर्वयोरुत्तरे यजमान: स यजमानः पृच्छत्यध्वर्यो कि मवेति भद्र मित्याह, तन्म इति यजमामस्तद्यदेवए सम्मृशेते प्राणानेवैतत् सयुजः कुरुतस्तस्मादिम प्राणाः परः संविद्रोथ यत्पृष्टो भद्र मिति प्रत्याह कल्याण मैवैतम्मानुष्थै ब्वाची बदति तस्मात् पृष्टो भद् मिति प्रवाई"-इति । अद्यतनङ्गलण्डीयादीना मस्त्येवं सम्म- नम् , परं तेषान्वेककरग्रहणप्रथैव दृश्यते, अस्माकन्तु करहरग्रहण मित्येव विशेषः । अतएवेवं निरुक्तम्-"प्रया पाणी देवान् पून- १ ·ऐतरेयालोचनम् । यन्ति"-इति (१२.७.४.)। “विहांसो से देवाः" इति त्वसक्कदिर वक्तव्यो वैदिकसिद्धान्तः ; तेषां दर्शनमात्रतः स्वपाणिहयेन तत्पाणि- इयस्य ग्रहण मेव प्रथमं पूजनम् , सम्पर्शनं नाम सत्कार इति तदर्थः । प्रत्युत्थानशिष्टाचारवासीत् तदानीम् । तथाहि- "प्रति वै श्रेयांस मायन्त मुत्तिष्ठन्ति" "-इति (२. ३. २.)। 'श्रेयांस मतिप्रशस्त माचार्यपित्रादिक मायन्तं खसम्मुखत्वेन समागच्छन्तं प्रति शिष्यपुत्रादय उत्तिष्ठन्येव-इति तत्र सायणः । मनुसंहि- ताया मेत देव स्मृतम्- "शय्यासनस्थश्चैवैनं प्रत्युत्थायाभिवादयेत्” -इत्यादि ( २.११८, १२०.)। न केवलं प्रत्युत्थानं किन्तु अनुवर्तन मपि विहितम् । तथाहि- "अनु वै श्रेयांस पर्यावर्तन्ते"-इति (२. ३. २.)। 'श्रेयांस माचार्यादिक मनुगम्य शिष्यादयः परितः सञ्चरन्ति'- इति तत्र सायणः । वाग्व्यवहारविषयेऽप्यासविह बहब उपदेशाः । तद्यथा-"वाक् तु सरस्वती" (३. १. १.), “वाग्घि सरखती" (३. १. २. "वाय सरस्वती" (३. ३. १३.), "वाचो वाव तौ स्तनी, सत्यानृते । वाव ते" (४.१.१.), "कोऽहंति मनुष्यः सर्व सत्यं वदितम् , सत्यसंहिता वै देवा अमृतसंहिता मनुष्याः” (११. ६...... "विदुषा सत्य मेव वदितव्यम्” (५. २.८.), "एतद वै मनुष्थेषु सत्यं निहितं यचक्षुः, तस्मादाचधाण माहुरद्रागिति, स यद्यदर्श मिस्थाहाथास्य श्रद्दधाति ; या वै स्वयं पश्यति न बइनाच नान्येषां बहधाति " ( १. १.६.), "भवत्येनं सत्वं मैन मनृतं हिनस्ति" (४. १.१.), "विचक्षणवर्ती वाचं वदेत्" (१.१.६.), "पसूर्या हवा इतरा गिरः" ( ३. ५. ५.), "मनसा वा इषिता वाग ), ·तदानीन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि ? ८३ वदति, यां धन्यमना वाचं वदति असुर्या वे सा वागदेवजुष्टा ( २. १.५; १. ५.), "यां वे दृप्तो वदति, या मुम्मत्तः, सा वै राक्षसी वाक्” (२. १. ७.)। पबच्छेदकावच्छिवव्यवच्छिन्नासम्बह- सम्बन्धसम्बद्वान्यायभाषापौदानीन्तनन्यायभाषेतिविदेहवङ्गप्रसिधा ननु का भाषा, वानरी वा राक्षसी वा, यावनिकी वा ? इत्यप्यत्र स्थाञ्चिन्तनीयम् ; अपौरुषेयवेदिकग्रन्येषु, अतिप्राचीनसूत्रस्मृति- न्यायमीमांसावेदान्तादिषु, अनतिप्राचीनेतिहासपुराणतन्त्रवैद्यक ज्योतिषसङ्गीतकाव्यादिषु वा क्वचिदपि तथाविधवागजालाच्छबो- छन हेतुनिवेशप्रवेशाप्रतीते: “वाक् च मनश्च वतन्यो ; वाचा च हि मनसाच यत्रो वर्तने ; इयं वै वागदी मनः" (५. ५.८.), "श्रवा पत्नी, सत्यं यजमानः, श्रद्धा सत्यं सदित्युत्तमं मिथुनम् ; श्रया सत्य न मिथुनेन खगोलोकान् जयति” (७. २.८.), "पापस्य वा इमे कर्मणः कर्तार आसते ऽपूताय वाचो वदितारो यच्च्चापर्णा मापुत्थापतेमे मेऽन्तर्वेदि मासिषतेति" (५. १.१.), "सोऽब्रवीत् तदहं तुभ्य भेव ददामि य एव सत्य मवादोरिति ; तस्मादेवं विदुषा सत्य मेव वदितव्यम्" इति (५. २.८.) च । विवाहबन्धन मपि तेषा मासीहितकरत्वेनाभिप्रेतम् । अत ने- “नापुत्रस्य लोकोऽस्ति”-इति, "ऋण मस्मिनसब- यत्यमृतत्वञ्च गच्छति। पिता, पुत्रस्य जातस्य पश्येचेजीवतो मुखम्" इति च ७. ३.१। पिता एव पत्नीगभं प्रविश्य पुत्र- रूपेण पुनः प्रकाश मापद्यत इति च तवेव। तथाहि "पति र्जायां प्रविशति गर्भो भूत्वा स मातरम् । तस्यां पुनर्नवो भूत्वा दशमे मासि जायते" इति। तदेव मुत्पादिते पुत्वे वंशपरम्परया अमृतत्व मेव खस्यापादितं भवतीति तेषा मभिप्रायः ।

·ऐतरेयालोचनम् । तत्र क्षत्रियाणां वैश्यशूदखभावपुत्रनिन्दायास्तु का कथा, ब्राह्मणस्वभावपुत्रोऽप्यासीदनीसितः । तथाहि-"ब्राहाणकल्पस्ते प्रजाया मा जनिष्थत"-इत्यादि (७. ३.) द्रष्टव्यम्। वैश्य- शूद्रस्वभावपुत्रानीसापि तत्रैवामाता। तदानी मकस्यां तदधिकायां वा जायायां जीविताया मपि जायान्तरपरिग्रहणं नासीद दोषावहम् , ततश्च जीवत्पत्नीकस्यापि पुंसः क्रमाद युगपड़ा बहुविवाहो नेवासीदसामाजिकः। तदुत मिह- “यदि ह वा भपि बह्ना इव जायाः पतिर्वाव तासां मिथु. नम्" इति (३. ५. ३.)। इतोऽपि व्यक्त मानातम् = "एकस्य बायो जाया भवन्ति” इति ( ३. २. १२.)। अपि नासीच तदानी मपि जीवत्पतिकायाः स्त्रियाः पत्यन्तरग्रहणाचारः । तदप्युतां तत्र उत्तरम्-"नैकस्ये बहवः सह पतयः” इति। अत्र सहशब्द श्रुतेमतपतिकायाःत्यक्तपतिकाया वा पत्यन्तरग्रहणं न तदा- नौसनाचारविरुद्ध मित्यपि गम्यत एव । किन्तु तथाविधविधवा- वेदनन्खासीबीचजातिष्वेव प्रचलित मिति च पुराणेतिहासा- , घाख्यानतोऽवगम्यते, तत्त्विदानी मपि वर्तत एवेत्यस्माकम् । खयम्वरसभायां समागतेषु कन्यापाणिग्रहणार्थिषु पणजयकारिणे कन्यादानप्रथाप्यासीत्तदापि । तदाह-"प्रजापति सोमाय सो दुहितरं प्रायच्छत् सूर्या सावित्रीम् ; तस्यै सर्वे देवा वरा पागच्छं स्तस्या एतत् सहस्रं वहतु मन्वाकरोद, तदेतदाखिन मित्याचक्षते -इति ( ४. २. १.)। तदानीन्तनस्त्रीणा मप्यासीदसाधारण- पाण्डित्यम् । तदग्निहोत्रकालनिर्णायिकाख्यायिकायाम्-"कुमारी गन्धर्वग्रहीता वत्ता स्मः” इत्यादि ( ५. ५. ४.)। सदानी मपि सषा खरावलले मौवार्याणाम। तथापि- ·तदानीन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि ? "मुषा खशरालालज्जमाना निलीयमानेति"-इति ( ३. २. ११. । अपि तदाप्यार्याणां सोदाणा मपि भगिनीनां चाटजायानुगतत्व मेवासीत् । तच्चानात मिह यथा-"समानोदर्या खसा ऽन्योदर्याय जायाया अनुजीविनी जीवति"-इति ( ३. ३. १३.)। तदेवं सोदव्या अपि स्वसुरनात्मीयत्व मन्य कुलतो लब्धाया अपि जायाया प्रात्मीयत्वं पारम्पर्यागत मेवेति स्यात् स्वीकार्यम् । अवाग्निहोत्रस्य त्वतिकर्तव्यतया अपत्नीकस्यापि तकर्तव्यता प्रतिपादिता। तथाच--- "तदाहुर्वाचापत्नीको ऽग्निहोत्रम्"- इत्यादि ( ७. २.८.)। तम्य ह्यग्निहोत्रस्य दृष्ट मञ्च फलं तैरधिगतम् ; अत एव नित्याग्निहोत्रिभिः सद्धिः सदैव वस्त्र- गृहेषु अग्निरक्षणं कर्तव्य मिति सिद्धान्तितम् । तदिदं च यते - "मनुषो दुरोण"-इति (ऋ० सं० १०. १११. १.), व्याख्यानञ्चैतद यास्केन 'मनुष्यस्य मनुष्यस्य रहे (८.२. २.) -इति । हिमानीवासिनां तेषां प्राचीनार्याणां हिमपातकेशनिवा- रणाय खखग्रहेष्वग्निरक्षणं नून मासीत् सुखाहम् ; श्रुतं घेवम् -"पमिहिमस्य भेषजम्" इति (वा० सं० २३. १०.) । तत्र चाम्नो विवधसुगन्धादिट्रव्यदानविधानञ्च श्रुत मस्ति । तद्यथा-"कुलाप 'भिव येतद् यज्ञे क्रियते यत् पैतुदारवाः परिधयो गुग्गु लूास्तुकाः सुगन्धितेजनानीति" इति ( १. ५. २. )। तैत्तिरीये त्वत्र आख्यायिकाख्यान मपि सं०६. २.८ द्रष्टव्यम् । तैः सुगस्यादिभिः सहजातवायुदोषोऽपिप्रशमितो भवतीति च दृष्टम् । यदग्नौ भाज्या- शिरपयःपयस्थासाबाय्यचकपुरोडाशसोमाद्याहुतयः प्रदीयन्ते ततस्त- हायप्रसूता दृष्टिधारास्तत्तद्गुणयुक्ता भवन्त्येवेति तजातोषध्यादीनां भक्षणत: खवाज्यादिसाराहार एव सम्पयतेऽस्माक मिति च दृष्ट ·ऐतरेयालोचनम् । यथा मेव । अदृष्ट तु वर्गादि, श्रुतिमानगम्यम् । तदेवं दृष्टादृष्टफल सि- दार्थ मेवासीत् तेषां नित्याग्निहोत्रानुष्ठान मिति प्रतीयते स्फुटम् । अग्निहोत्रानुष्ठानाय प्रात:स्नानस्य कर्तव्यता चात्र सूचिता। तथाहि-“य आहिताग्निर्यदि प्रातरसातोऽग्निहोत्रं जुहुयात् , का तत्र प्रायश्चितिरिति"-इत्यादि ७. २.८। तत्रैव प्राग्रयणे- नानिष्ठा नवानप्राशने, पाकपात्रे नष्टे , पवित्रनाशे, हिरण्येऽनुद्दिष्टे अपहते च जीवत्यपि कस्मि चिदालीये स मृत इति श्रुते, जायायाः ख-गोर्वा यमसन्तानजननेऽपि प्रायश्चित्तं विहितम् । तथा तत्रैव सूतकानप्राशनकारिणा मपि प्रायश्चित्त विहितम् । विहितहोमादिरूपप्रायश्चित्तत एषु तथाविधपापानां भवति सङ्ख्य इति च तत्र तत्र सुव्यताम्। अग्निहोत्राद्यनुष्ठानाय ततः प्राक् सानं नु विहितम्, न पुन: किञ्चिद् भोजनं तु निषिद्धम् ; प्रत्युत किञ्चिद् भुवीव कर्माणि कुर्वीतेत्येवेहान्यत्र ध्वनितम् । तथाहि "तं प्राश्य मेद यथा ह वा इद मनो वा रथो वातो वर्तत एवं हैवातो वर्तते"-इति ४. २. १ । मृतस्य शरीरालामै पर्णशरीरदाहोऽप्यासीत्तदानी मपि अव- तदाह-"यदि शरीराणि न विद्यरन्, पर्णशरः षष्टिस्त्रीणि च शतान्याहत्य तेषां पुरुषरूपक मिव कत्वा तस्मिंस्ता माहतं कुर्युः। अथैनाच्छरीरैराहतैः संस्मोहासयेयुः ; अध्यई- शतं काये, सक्थिनी हिपञ्चाशे च विंगे, चोरू हिपञ्चाशे, शेषन्तु शिरथुपरि दध्यात्" इति ७.२, १ । तदानीन्तनार्याणां देवपित्रमानुषार्थनपरताप्यासीत् , तदभाव 'पमहापुरुष:'-इतिनिन्दाभाजनवं तेषा मवश्यम्भाव्येवेति । तदाह- "कोऽनहापुरुषः । इति, न देवान् , पितन , म.मनुष्याम"-इति स्थितः।

·अध्यायः दोधादिविवरणम् । चित्तं यो नैव जानाति तुरङ्गस्य समासतः । न वहन्ति हयास्तस्य दण्डपातेन ताड़िताः ॥ १६ ॥ हेषिते वलिते भीते तथाचान्मार्गगामिनि । कुपितोद्धान्तचित्ते वा षट्सु दण्डं निपातयेत्॥१७॥ हेषिते ताड़येन्मूर्धि जानुभ्यां वलिते तथा । निद्रो जिताशनः । इयकालवलप्राणयकामास्वयोगवित् । शी- तोपचारसारज्ञो रणक्रीड़ासु शिचितः । वाजिनां हृदयजश्च म्याने दन्तनिपातवित् ॥ अष्टनमना दक्षः सर्चक्रेशमरः शुचिः। ग्रासे धन्ये तु पानीये परव्यूहावलोकने । त्रिषु जज्ञानप्रदेशेषु निर्गमे कुश- लोऽस्त्र वित्” इति ॥ .१७। हेषितादिषु षटस कालेषु दन्तनिपातनमुकें। भोजन्तु द्वादशसु कालेषु कशादिताड़नमाइ,-"तीनां मध्यं पुनद्वाभ्यां जघन्य निठुरैस्त्रिभिः । उपवेशेऽथ निद्रायां स्खलिते दुश्चेरिते । वड़वा- लोकनोत्सुको बहुगतिहेषिते। मन्त्रासे च दुमत्थाने विमार्ग- गमने भये ॥ शिक्षात्यागम्य ममये मन्धाने चित्तविभ्रमे। दण्डः प्रयोज्यो वाहानां कालेषु द्वादशस्वपि" इति । १८। तेषु कस्मिन् कुत्र श्राइन्यानत् लोकदयेनाह हषित इत्यादि ॥ पत्र भोजोऽपि एवमाह,-"ग्रीवायां भीतमाइन्यात् त्रस्त- चैव च वाजिनम् । विभ्रान्तचित्तमधरे त्यशिक्षच्च ताड़येत् ॥ २। स्वलिते। गः। १। दण्डेनैव निपातयेत् । गः । ३। सबलि ते । मः।

·ऐतरेयालीचनम् । तासां महाभाग्यादेकैकस्था अपि बनि नामधेयानि भवन्ति" -इत्यादि ७. २. १ ; ३.१० ! “यो देवः सा देवता"-इति च निरु. ७, ४.२ । विवरिष्यामश्चैतदिहैवोपान्धप्रकरणे । पितरः। निघण्टौ अन्तरिक्षस्थानभाजनेषु 'पितर:'-इति हादशं पदम्। ततो गम्यते अन्नक्षलोक एव प्रधानतस्तेषां स्थानम् । “पिता, 'पाता वा पालयिता वा'-इत्यादिना (निरु. ४. ३. ५.) व्याख्यातः ; जस्" इति तद्भाष्ये देवराजः । महामुनि- याकेन हि-- "पितरो व्याख्यातास्तेषा मेषा भवति"-इत्यु जीव, "उदौरता मवर उत् परास उन्मध्यमाः पितरः सोम्यासः अम य ईयुरसका ऋतज्ञाम् तेनोऽवन्तु पितरो हवेषु"-इति (१०. १५. १.)। एषा ऋगिह उदाहता। व्याख्याता च सा एवम् – “उदीरता मवर उदीरतां पर उदौरतां मध्यमाः पितरः सोम्याः सोमसम्पा- दिनस्तेऽसु ये प्राण मन्बीयुरपका अनमित्राः सत्यज्ञा वा यज्ञा वा ते न पागच्छन्तु पितरो हानेषु"-इति (निरु० ११. २.६.)। तथाच तस्या ऋच एषोऽर्थः सम्पद्यते – “इवेषु" 'मानेषु' भस्मदाबानेषु सत्सु "ते" 'पितरः' पिढगणा: “न:” अस्मान "भवन्तु" 'पागच्छन्तु' । ते कीदृशाः ? इत्याह- "ये" "असुं" 'प्रायम्' “ईयुः" 'अन्बीयुः' प्राप्तवन्तः, पूर्व प्राणान्विता भासविति यावत् । तत्र जीवितकाले “प्रहकाः” 'अनमित्राः' सर्वत्र सर्व- देव साधुव्यवहारतः पमित्रशून्याः, "ऋतज्ञाः" 'सत्यज्ञा वा यात्रा वा' कर्तृतया कारयितया वा यज्ञानुष्ठानविदः , “सोम्यासः" 'सोम्याः-सोमसम्मादिनः चपासविति। तेच कतिविधाः .. 4.

·तदानौन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि ? . । इत्याह- "भवरे", "परासः” 'परे', "मध्यमाः" चेति विविधाः । सत, 'परे' धुस्थान्तरिक्षचारिणः, “ये चेमेारण्ये थहा तप इत्युपा- सते"-इत्यादिना छान्दोग्ये ( ५. १०. १, २.) वर्णिता देवयान- मार्गेण सूर्यलोकं गता: ; 'मध्यमा:' द्यावापृथिव्योरन्तरेण स्थायिनः, “य इमे ग्राम इष्टापूर्त दत्त मित्युपासते”-इत्यादिना छान्दोग्ये (५. १०.३-६.) वर्णिता: पिटयानमार्गेण चन्द्रलोक गताः ; 'भवरे' भूपृष्ठस्थान्तरिषचारिणः , “प्रथैतयोः पथोर्न कत- रेण च"-इत्यादिना छान्दोग्ये (५.१०.८) वर्णिताः पृथिव्या मेव निरन्तरावर्तिनः। तदेषां त्रिविधानां पितृणां मध्ये येऽवरास्तेषा मप्राप्तमार्गाणा मसक्कदावतिखेन क्वचिदपि दीर्घकालस्थिति- सम्भावनाभावात् न पिटलोकस्थत्वम् ; ये परास्तेषा मण्यनावत्तित्व- श्रुतस्तथात्व मेव ; ये तु मध्यमाश्चन्द्रलोकं पिटलोकं वा गता- स्तेषा मेव स्वस्थानस्थत्वेन प्राधान्य मिष्टम् । अतएव अन्तरिक्षस्थाने- बव पठितं पितर इति पदम् । यास्केनाप्यताम् – “माध्यमिको यम इत्याहुस्तस्मान्माध्यमिकान् पितृन् मन्यन्ते"-इति ( ११. २. *.६.)। स हि तेषां राजेति'- इति च तत्र दौर्गी हत्तिः । “परे- यिवांसं प्रवतो महोरनु"-इत्यादिसूताइये (ऋ० सं० १०. १४, १५) यस्य पिढराट्वं पितृणां वरूपञ्च मुव्यक्तम् । तत्वतस्तु प्रबरससाहाय्येन खजनकदेहे प्रविष्टो जीवो रेतो- तःस्थः प्रथमगर्भः संम्पद्यते ; यदेव सदेतो योनी सिक्तं भवति, तदेव तस्य प्रथमं जन्म। ततस्तदेतो मायोनी द्वितीयगर्भा- कारेण परिणतं भवति ; भूमिठे हि तस्मिन् गर्ने पुरुषस्य दितीयं अन्वेति मन्तव्यम् । ततो मते च यत् 'पियाद्यन्यतमं शरीरं लभते, तदेव तस्य वतीयं गर्भरूपम् ; ततः पित्राद्यन्यतमलोक- १२ ·ऐतरेयालोचनम् । 15 प्राप्तिरेव तत्तृतीयं जन्मेति मन्यते। तदाहुरेतरे यिणः- "अप.. जामन्तु गर्मियः । पुरुष हवा अय मादितो गर्भो भवति, यदे- सद रेतस्तदेतत्सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यस्तेजः सम्भूत मात्मन्येवात्मानं बिभत्ति, सबदा स्त्रियां सिञ्चत्यथैनं जनयति ; तदस्य प्रथमं जन्म । तत् स्त्रिया पामभूयं गच्छति, यथा स्वमङ्गन्तथा तस्मादेनां न हिनस्ति, सास्यै. त मामान मत्र गतं भावयति, सा भावयित्री भावयितव्या भवति, से स्त्री गर्भ विभक्ति, सोऽग्र एवं कुमारं जन्मनोग्रेऽधिभावयति, स यत्कुमारं जम्मनोऽग्रेऽधिभावयत्वात्मान मेव तद्भावयति एषां लोकाना' सम्लत्या एवं सम्तता होमे लोकाः; सदस्य हितीयं जन्म। सो ऽस्याय मामा पुण्येभ्यः कमभ्यः प्रतिधीयते पथास्याय मितर पामा कतकन्यो वयोगतः प्रेति , स इत: प्रयवेव पुनर्जायते ; सदस्य तृतीयं जन्म"-इति (२ श्रा० ५.१.)। शतपथे तु मृत्युप्रकारो मृतस्य तस्य पित्यादिदेहलाभश्चान्नातः। तथाहि- “स यत्राय शारीर आत्माबल्यं मौत्य सम्मोह मिव न्येत्यधेन मेते प्राणा अभिसमायन्ति , स एतास्तेजोमात्राः समभ्या- • ददानो हदय मेवान्ववक्रामति । स योष चाक्षुषः पुरुषः पराष्ट्र पर्यावर्ततेऽथारूपज्ञो भवत्येकीभवति न पश्यतीत्याहुरेकी- भवति न जिघ्रतीत्याहुरेकोभवति न रसयतीत्याहुरेकीभवाते न वदतीत्याहुरेकीभवति न शृणोतीत्याहुरेकोभवति न मनुत इत्याहुरेकीभवति न सशतीत्याहुरेकीभवति न विजाना- तोन्याहुः । तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते , तेन प्रद्योतेनेष पात्मा निष्कामति चक्षुष्टो वा मूओं वान्धेभ्यो वा शरीरदेहेभ्य- स्तमुरकामन्तं प्रायोऽनूतमामति , प्राण मनूस्वामन्तए सर्वे प्राणा सज्ञान मेवान्यवक्रामति, स एषनः सवित्रानो अनूरकामन्ति , ·सदानीन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि ? भवति । तं विद्याकर्मणी समन्वारमेते पूर्वप्रज्ञा च। तद्यथा खजलायुका तपस्यान्तं गत्वात्मान मुपसएहरत्येव मेवायं पुरुष इदए शरीरं निहत्याविद्या गमयित्वात्मान मुपसएहरति । तद्यथा पेशस्कारी पेशसो मात्रा मुपादायान्यववसरं कल्याणतरए रूपं तनुत एव मेवायं इदए शरीरं मिहत्याविद्यां गमयित्वाऽन्यत्र- वतरए रूपं तनुते, पिता वा गान्धवे वा, ब्रानं वा प्राजापत्यं वा, देवं वा मानुषं वान्येभ्यो वा भूतेभ्यः” इति १४. ७. २. १-५. । पत्र पित्रा गान्धर्वच मिथो गुणकर्मादितः किञ्चित्रेदयुक्त मन्तरिक्ष- लोकगं रूपम् ; बान प्राजापत्यं च तथा मिथः सामान्यभेदयुक्तं युलोकगं रूपम् ; एवं देवं मानुषञ्च विद्वत्त्वाविहत्वमेदभिव मिहत्यं रूपम् । इत्य मपि छान्दोग्यायुक्तं पितृणां गतिवैविध्यम् , उदौरतामितिमन्त्रामातपिटवैविध्यत्रोपपत्रं भवति । तदेवं यास्क- व्याख्यातस्योदोरतामितिमन्त्रस्थस्य 'असं य ईयुः'-इत्यंशस्य पित्रा- बन्यतमदेहगतं प्राणं ये अन्वीरित्येवार्थः सुठुतर इत्यस्माकम् । पिण्डपित्याप्रकरणादौ च (य. वा० २.२०-३४. ; श० ब्रा० "२. ४. ४. १-२४. ; ते. ब्रा० १. ३. १०, २. ६. ३.) पिगण- खरूपं पर्यालोयम्। यमपिवलोके पुनर्निणेथाम इहवाश्यप्रकरणे । मनुष्याः। ऐतरेये बिहेतच्छन्दनिर्वचन मेवं प्रोक्तम् - "मदं प्रजापते रेतो दुषदिति०-०तमादुषं समानुष मित्याचक्षते परोक्षेष"-इति (३. ३. ८.)। "मनुष्था: कस्मात् ? मत्वा कर्माणि सीव्यन्ति, मनस्यमानेन सृष्टाः, मनस्यतिः पुनमनखी- भावे ; मनोरपत्यम् , मनुषो वा"-इति वाह यास्क: (निक० ३. २.१.)। "मनोर्शातावश्यतो षुक, च"--इति च पा० ४.१. १९१ सूपम्। 'समुदायार्थों जातिः ; मानुषः मनुषः'-इति ·८२ ऐतरेयालोचनम् । तत्र दीक्षितः । तत्रास्मत्सु “पडा भवन्ति,-प्राचार्य ऋत्विक सातको राजा विवाधः प्रियोऽतिथिरिति" इति गो. ए. सू. ४. १०। माढपित्राचार्याणां पूजनीयत्वं तु तैत्तिरीय- (पा. ७. ११.)-मन्वादि-(२. २२५.)-प्रसिद्धम् ॥ . शतपथमाधणे वेषां देवपिटमनुष्याणा मेकत्रैव विशेषपरिचय पानात उपासनाप्रकारश्च । तथाहि-- "ततो देवाः ; यज्ञोपवीतिनों भूला दक्षिणं जान्वायोपासीदन्। तानब्रवीत् -- यज्ञो वोऽवम् , अमृतत्वं वः, ऊर्ग वः, सूर्को वो ज्योतिरिति । अथैनं पितरः , प्राचीनावौतिनः सव्यं जान्वायोपासीदन्। तानब्रवीत्-मासि मासि वोऽशनए, स्वधा वः , मनोजवो वः , चन्द्रमा वो ज्योति- रिति। अथैनं मनुष्थाः; पाहता उपस्थं कृत्वोपासीदन् । तान- प्रवीत्-सायम्पातोऽशनम् , प्रजा वो, मृत्युर्यो , 5 ग्निर्वी ज्योति- रिति"--इति ( २. ४. २. १, २, ३.) । एषा मेव देवपिटमनुष्याणा मञ्चनं कर्तव्यत्वेने हे तरेये समा- मातम् --- "एष ह वा अनहापुरुष इत्यादिना। तत्र हि अग्नि- होत्रादिभिः धौते: वैखदेवादिभिश्च सौदेवाना मर्चनं सम्पद्यते ; , पिण्डपित्यज्ञादिभिः श्रोते: स्वस्वसूत्रोक्तप्रकारैः अयान्नजलादि- प्रदाना मकवाचादिभिश्च पितृणा मर्चनं सम्पद्यते; निष्कपटविनीत भावपदर्शनाञापालन-ससमादरपक्षापकाबाद्याहारादि-प्रदानैर्मनु- याणा मर्चमं सम्पद्यते। अतिथिसत्वारविषये गायाप्येकामाता- “तद् यददो गाथा भवति - अनेनस मेनसा सो ऽभिशस्तादेनखतो वापहरादनः । एकातिथि मप सायं रुपदि बिसानि स्तेनो जहारेति" इति ५.५. ५। गाधैषा नैतवाचगाप्रवक्तः कस्थिता, प्रत्युत बहुप्राचीना, .

·सदानीन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि ? ८३ - 3B - भनेनात्र स्मृतेत्येव । तदाह तद्भाथे सायण:-'पुरा कदाचित् सप्त- या संवादप्रसने कथित् पुरुषो बिसस्तै न्यलक्षण मपवादं प्राप्य सत्यरिहारार्थ मृषीणा मग्रे शपथं चकार, तदीयशपथोतिरूपेयं गाथा'-इति। तच्छपथस्वरूपञ्च तत्र तेनैवैवं व्याख्यातम् - 'विसानि पद्ममूलानि, तेषा मपहर्ता ( एवं ) प्रत्यवायपरम्परा प्राप्नोतु पापरहिते पुरुषे विसस्तन्य मपवादं कृतवतो यः प्रत्यवायः, पापिनः पुरुषस्य सम्बन्धि पापं स्वीकुर्वतो यः प्रत्या वायः , सायङ्काले रहे समागच्छत एकातिथेवैदेशिकस्यारोधने यः प्रत्यवायः, सेयं प्रत्यवायपरम्परा बिसस्तन्ये सति मम भूयादि- त्येवं शपथः' इति । अस्माकं त्वस्या गाथाया ऋजुतरोऽर्थान्तर: प्रतिभाति। तद्यथा-- यः कश्चित् 'अननसम्' अपापम् भारोप्य- मानपापशून्यं जनम् , 'एनसा' आरोग्यमानेन पापेन 'अभिशस्तात' निन्देत् , 'स:' निन्दकः 'एनस्वतः' स्वभावजातपापिनः तस्य निन्दितस्य यत् कि मपि स्वभावजम् ‘एन:' पापम् अस्ति, तदेव 'अपहरात्' अपहरणं कुर्यात्। सन्ति हि सर्वषा मेव मानवानां खभावजानि पापानि। तदप्याहावैव-"व्यतिषता इव वै पुरुषः, पामना"-इति ( ४. १. ४. । इत्थं गाथा पूर्वार्द्धन स्थापवादकीर्तनं 'लिषिहम् , अथापरहिनातिथिविमुखीकरणं निषिध्यते- यः कश्चिद् ‘सायं काले समागतम् 'एकातिथिं सर्वातिथिलक्षणसम्पव मत एवं प्रधानातिथिम् , एकसयामात्र मतिथिं वा 'अपरुणदि' खागतासनानपानादिक मदत्वा विमुखीकरोति, 'स:' 'स्तेन:' चौरः सन् ‘बिसानि' मृणालानि, तहतानीव शूक्ष्मतन्तुरूपाणि तद- तिथिशरीरस्थानि वायुनामजीवन हेत्वङ्गबन्धनानि 'अपजहार' तबीवनापहरणपातकभाग भवतीति भावः । .

·ऐतरेयालोचनम् । अहोऽतिथिसत्कारायासीत् तदानयाधातश्च प्रचलितः। तत एव सोमे राजन्यागते या प्रातिथ्येष्टिविहिता, तत्र पशघाता- नुकल्पच विहितः-- "तद्यथैवादो मनुष्थराज भागते, यस्मिन् वाईति उचाणं वा वेहतं वा वदन्त एव. मेवामा एतत् वदन्ते, यदग्निं मन्यन्ति ; अग्निहि देवानां पशुः" इति (१, ३. ४.)। अप्युषःशब्दस्य पोषार्थता निर्णयाय चानात मेवम्- "एतर्हि गव्यं मीमांसमानाः पृच्छन्ति, सन्ति तवोषाः इति"- इति (४. ४. ५.)। सायणकत मेवेतयाख्यानं द्रष्टव्यम्। मांसभक्षणविधिस्वानात इहान्यत्रापि । तथाहि-"नाग्नीषो- मीयस्य पशोरनीयात्. -० तत्तबादृत्यम् तस्याशितव्यश्चैव लीस्थितव्यच्च”-इति (२.१.३.)। अमेध्यमांसभक्षणे दोषो मध्यमांसभक्षणेदोषश्चात्रातः। तथाहि- "एत उरकान्तमेधा प्रमध्याः पशवस्तरमादेतेषां नाशीयात्" इति २.१.८.। 'एते' पुरुषविम्पुरुषगौरगवयोष्ट्रगरमा इति षद अमेध्याः, प्रखगोऽव्य- जपृथिवीभवाः पञ्च मेध्याः। पृथिवीभवत्वेनेह व्रीयादीनां ग्रहण .मिष्टम्। अतएव श्रुतम् - "स वा एष पशरीवालभ्यते यत् पुरो- डायः" इत्यादि २.१.८। तत्राप्यजमांसस्थासौद बहुप्रचलन मिति च प्रतीयते ; तवैव "एष एतेषां पशूनां प्रयुक्ततमो यदजः” इतिश्रुतेः । “छागो वा मन्त्रवत्" इति चाच मी. द. ६.८.३१ सूत्रम् । स्थापशधातनिन्दाप्यस्ति - “अथ येतो. ऽन्यथा सेडगा वा पापकतो वा पश' विमथ्नीरस्तादृक्तत्”-इति ७.१.१ । सैषा पशुहिंसा यद्यप्यसमभ्यं न रोचते, तथाप्युदाहत- व्यवहाराणां यावबावैदिकत्वं प्रतिपद्येत, तावदेवमादिषु "पामाय- वचनादहिंसा प्रतौयेत (१,५.२.)"-इति निरुतावचन मेव शरणम् ।

·सदानीन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि ? अतिथिसत्कार वेहान्येऽप्युपदेशाः समानाताः। तद्यथा- "अभिहेषते पिपाषते क्षिप्रं प्रयच्छेत्" इति (६.२. ५.)। रतन स्थानविशेष ट्रव्यविशेषस्य दानक्षिप्रता विहिता। “अप्रसूतः, करोत्यक्तं तदक्षत मकरिति वै निन्दन्ति"--इति (२. ५.६.)। एतेन सर्वेष्वेव विचार्यकमसु गुर्वाद्यनुज्ञा खाम्यनुज्ञा वा ग्रह- शौयेत्युपदिष्टम् । पासीच तदानी माविन्यप्राशस्यम् , पयाज्ययाजननिषेधश्च । दाह- "यशसा वा एषोऽभ्यति, य पाविज्येन। तं यः प्रति- गन्धेद, यशः स प्रतिरुन्धेद ; तस्मात्र प्रत्यरोत्सोदिति। यदि बमादपोजिगांसेट् , योनास्मादपोदियात्। यदि बयाज्य: स्वय मपोदितं तस्मात्" इति ६. ४.८। तदेव माविज्याय पाइतम तयागो दोषाय भवति, त्यागायोपदेशो बाधनं वापि दोषायैव। यदि तु स्वयं यष्टु मिच्छुः स्यादन्यत्र तो वा भवेत् , तर्हि पराविज्य- त्यागो न दोषाय । एव मयाज्ययाजनं च न कर्तव्यम् । पापपुरुष- याजनस्य निषेधस्विहान्यताप्यानात: "न पापः पुरुषो याज्य:" -इति (४. ४. ३.)। अपि यथा पापपुरुषाणा मयाज्यत्वं विहितम् , तथैवाविज्याय पापपुरुषाणां वरण मपि निषितम्- • "पापस्य वा इमे कर्मण: कार पासते ऽपूतायै वाचो वदितारो यच्यापर्णा इमानुत्यापतेमेऽन्तवंदि मासिषतेति"-इति ७. ५.१ । अपरत्न चेह लोभाद्याहतचित्तानां तेजःशून्यानाम् , मामादि- पूर्णानां च तमःप्रनतीनाम् , पापानुष्ठाणां दुर्मतीनाश्चात्विं ज्याय वरणं निषिहम् । तथाहि- "बौणि ह वै यज्ञ क्रियन्ते,-- जग्धं गौर्ण वान्त.-.स एतेषां वयाणा मायां नेयात्" इति ३. ५.२ । यः खलु धनलोभादाविज्यं कामयमानः कथमपि यजमानं .

·' ऐतरेयालोचनम् । तत्कर्मकारयितार मपरं वा चाटुसत्यादिभिस्तोषयवावि ज्यं लभते, तादृशेन तेन तं तत् कर्म 'जग्ध' भक्षितं, मुखमध्ये प्रविष्ट मिव दूषितं भवति । यो हि समाजाधिपत्येन ग्रामप्रभुत्वेन वापरेण केनापि वा हेतुना यजमानादेीति मुत्पादयवात्त्विज्यं लभते, ताशेन तेन वतं तत् कर्म 'गीण' गिलितं , गलाधः कृत मिव दूषितं भवति । यस्त विहानपि पापकर्मा भवति, सत्कृतं यत् किञ्चन कर्म तत् सर्व 'वान्' उहीम, छहित मिव घण्वं भवति देवानाम् । तदेवं- विधानां त्रिविधाना मृविजां वरणाय यजमानो मनसि भाशा मपि न कुर्यादिति। मूर्खस्याविज्यदूषणन्सूक्त मिहान्यत्रापि- "त ऋत्विजो यजमानं कत्त्वं मन्वस्य वित्त मादाय द्रवन्ति, य मनेवं- विदो याजयन्ति"-इति ६.२. ७ । अथ व्यवहारः।- राज्ञां पुरोहितस्यावश्यकता चात्र बहुधा प्रत्यायिता। तद्यथा -- "न ह वा अपुरोहितस्य राज्ञो देवा अन्न मदन्ति , तस्माद्राजा यक्ष्यमाणं ब्राह्मणं पुरो दधीत, देवा मेऽन्न मदबिति"-इति ८.५.१। इत्थं ब्राधणजातेरेव पौरोहित्य मिति च ज्ञापितम् । एतहचनोपक्रमे व्यता चाबातम् - "बाधण: पुरोहितः" इति। राजन्यवैश्ययोः पुरोहिता येण दीक्षावेदनञ्च विहितम् -- “पुरोहितस्यायेण दौथा मावेदयेयुः , पुरोहितस्या- येण प्रवरं प्रक्षणीरन्” इति (७. ४. ७.)। इतो वैग्याना मपि पुरोहितापेक्षा सूचिता। बुद्धिमत्तमाना मार्याणां पुरो- हितविधः कथा तु दूरे प्रास्ताम् , जडाना मपि पृथिव्यादीनां पुरोहिताः सन्तीति च कल्पितम्- "अग्निर्वाव पुरोहितः पृथिवी पुरोधाता, वायुवि पुरोहितो ऽसरिक्षः पुरोधाता, पादित्यो वाव पुरोहितो धीः पुरोधाता; एष वै पुरोहितो य एवं वेद, अथ स ·तदानीन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि ? ७ तिरीहिती य एवं न वेद"-इति ८.५.४ । .५.४। तदेवं यथा पृथि- व्यादिष्टम्यादीनां प्राधान्यम् , तथैव यजमानग्रहेषु पुरोहितानां प्राधान्यं ध्वनितम् , विहितञ्च पुरोहितामा मेतविज्ञानवस्वम् ; ब्राह्मणाना मपि येषां पृथिव्यादिनिष्ठाम्न्यादिपुरोहितत्वविज्ञान मविदितम् , तादृशा मविदुषां पौरोहित्यं सुतरां निषिद्धम् । तस्यै- तस्यैतदुपसंहारवचनम् “यो ह वै बीन् पुरोहितान् वेद , स ब्राह्मणः पुरोहितः" इति। एतेन च वचनेन वेदविदा मेव ब्राधणानां पौरोहित्यं व्यवस्थापितम्। “अयुव मार्यस्य राष्ट्र भवति, नैनं पुरायुषः प्रायो जहाति, आजरमं जीवति, सर्व मायु. ति, न पुनर्मि यने, यस्यैवं विद्वान् बामणो राष्ट्रगोप: पुरोहितः (८. ५. ३.)"-इत्यादिना पुरोहितानां यजमानमालकारित्वं बहुधैव प्रपचितम् । “तदप्येतषिणोताम्" इत्यु पक्रम्य माहितिक- मन्त्र त्रयप्रमाणनाप्येतदेव ( ऋ० सं० ४. ५०.७, ८,८.) दृढोकतम् (८.५. ३.)। तत्रैव- "हस्पतिह वे देवानां पुरोहितः , त मन्वन्ये मनुष्यराज पुरोहिताः। ब्रहस्पति यः सभृतं बिभर्तीति यदाह, पुरोहितं यं सुभृतं बिभीन्येव तदाह"-इत्यादि द्रष्टव्यम् । सहस्पतिशब्देनात्र सूर्यो निकलादि- . प्रसिद्धः । स यथा वायादिदेवानां पुरोहित: पुरःस्थितः, प्राधान्य- भागुपकारी च ; मनुष्येषपि राजपुरोहितास्तथैव भवेयुः ; तदव संहितावचन मपि प्रमाण मित्याह-" हमति यः सुतं बिभ- ति ( ४. ५०.७.)। “अग्निर्वा एष वैश्वानरः पञ्चमनि:”.. इत्यादिना (८.५.१.) पुरोहितानां कोपनत्वं संवयं, यजमानानां सदुपशमने यनस्य कर्तव्यता चात्र विहिता। तदेतत्सर्व मालोय प्रतीयते, - तदानीन्तनराजमुरोहिताना मसाधारणमम्मानभावत्वं, ·44 ऐतरेयालोचनम्। राजस राजरा हेषु च प्राबल्य विशेषशनिप्रसारित्वञ्चासौदिति अपि तवा मद्यतनपुरोहिताना मिव कर्मकारयित्वं तत्सत्कर्ममन्त्र- पाठयित्वं च न झापौर मम्यते, न वा क्वचिदिह बाधणय पुरोहितापेक्षा श्रूयत इति च सुधीभिरालोच मेव । कम्पकारयितभ्यो दक्षिणादानस्थातिकर्तव्यता चासीत् तदानी मपि। तदाह- "दासवेव याने दक्षिणा भवत्यस्तिकापि"-इति ६. ५.८। केनापि हेतुना सा परित्यक्ता चैव पुनर्ग्रहणीया, केनापि प्रकारेणागतापि सा पापनशत्रुभावाय कस्मैचन प्रदे- येति हैव । तथाहि-"न निहत्तदक्षिणां प्रतिग्रहीयात्" -इति, यदि वेना प्रतियहीयात् , अप्रियायैनां भालव्याय दयात्" इति च ६. ५.८ । यशोलिसाप्यासीत्तदातिप्रबला। तदाह-“यम् ब्राह्मण मनूचानं यशो नच्छेदिति स्माहारण्यं परेत्य दर्भस्तम्बानुग्रव्य दक्षिणतो ब्रह्माण मुपवेश्य चतुर्होतॄन् व्याचक्षीत"-इति ५. ४. ५। कस्मिंश्चिद् दानादिकर्मणि स्व- श्रेष्ठताभिमानस्य पापहेतुत्वञ्चाभिमतं तेषाम्। तत एवैव माना- तम्-“यो वै भवति, यः श्रेष्ठता मनुते स किल्विषं भवति" -इति १.३.२ । श्रेष्ठता प्रयोगपाटवाभिमानम्'-इति सायणः । भानासह बहुत हत्यखगवादिधनदानप्रशंसागाथाभिगानम् ।। मघाहि दौन्तिभरतख (८. ४.८.)- "हिरन परोहतान् कष्णाकुलदतो मृगान् । महार भरतोऽददातं बहानि सप्त च"-इत्यादि। पर श्रुतस्य मगशब्दस्य हस्तिपरव्याख्यानं सायचीयम् ; पख मत् तवेव मन्तव्यम् , परं तस्कृतं बागब्दस्य बन्दसापरत्वं तु नाम रोचते; साहशदानं अत्यधिक मित्वसम्भव मिति ।

·तदानीन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि ? पात्रेयानराजदामगाथाखोकेषु दासीदानं च श्रुतम् - "दासी सहस्राणि ददामि ते"-इति (८, ४.८)। एतेन तदानी मासौदार्यावसन च मनुष्याचा मपि स्वखादीना मिव क्रय- विक्रयदानप्रथेति सष्टम् । अत एव शौनःशेपाख्यानेऽपि श्रुतम्- "तस्य शतं दत्त्वा स त मादाय सोरण्याद ग्राम मेयाय"-इति ( 9. ३. ३.)। 'तस्य' ती शुनःपपित्रे सौयवसये जोगाय 'मः' हरिश्चन्द्र पुत्रो रोहित: 'शतं' बहु, शतसमाकं वा मुद्रात्मक धनं 'दरखा' 'तम्' शुनःशेपम् पादायेत्यावर्यः । निलो तु "स्त्रीणां दानविक्रयातिसर्गा विद्यन्ते, न पुंसः ; पुंसोऽपौत्येक ; शौनःशेपे दर्शनात्" इत्युक्तम् ( ३. १. ४.)। एवं पुत्रेषु पितुः खेच्छाजनितोऽन्यान्य विधोऽत्याचारोऽप्यासीत् तदानीं सुदुर्वारः। तद्यथा ( ७. ३. ५.)- "अथ विश्वामित्रः पुतानामन्चयामास, मधुच्छन्दाः शृणोतन ऋषभो रेगुरष्टक: के मातरः स्थ नामै ज्येष्ठयाय कल्पध्व मिति"-इति । एव मन्यवान्यदपि - "ऐतशो ह वै मुनिरमेरायुर्ददर्भ ;-. सोऽब्रवीत् पुत्रान् , पुत्रका प्रमेरायुरदर्भ तदभिलपियामि, यत् किस वदामि तो मा परिगातेति. .-.। तस्याभ्यमेरेतयायन एत्वाकाले भिहाय मुख मायग्रहादहपनः पितेति ; तं होवा- चापलसोऽभूयों मे वाच मवधीः. पापिष्ठां ते प्रजां करोमि यो मन मसक्था इति"-इति ५.५,। पुवाणां पिवदायभान मपीह सूचितम् । तद्यथा- “मामा- नेदिष्टं वै मानवं ब्रह्मचर्य वसन्तं भातरी निरभजन्सोऽनवौदेत्य किं मा मभाोति"-इत्याद्याख्यान ( ५.२.८.) द्रष्टव्यम् । ..-.

·ऐतरेयालोचनम् । - वाणिज्यायथं समुद्रयानारोहणपूर्वकं महासमुद्रे परिप्लवन चासीत् तदानों सुप्रचलितम् । अतएव तदृष्टान्ततयानात एवम्- “यथा समुद्र प्रसवेरनेवं ईव ते प्रतवन्ते, ये संवत्सरं वा हादशाह वा सते"--इति ६. ४.५। धनदस्यूना मप्युपा पासीत्तदानी मिति चात्र सूचितम् । तद्यथा -- "निषादा वा मेडगा था पाप- कतो वा वित्तवन्तं पुरुष मरण्ये ग्रहोवा कवं मन्वस्य वित्त मादाय द्रवन्ति"-इति ८. २.७। एवं नागरिकग्रन्विच्छेदकाना मपि दृष्टान्तविधया समुलेखोऽत्र अतः-"त मृविजो यजमानं कवं मन्वा वित्त मादाय द्रवन्ति"-इति ८.२.७। आसीत्तदानों चौर्य मपि सन्निन्दा च । तद्यथा सायणमत,- पुरा कदाचित् सप्तर्षीणां मंवादप्रसङ्गे कश्चित् पुरुषो बिसस्तैन्यलक्षण मपवादं प्राप्य तत्परिहारार्थ मृषीणा मग्रे शपयं चकार, तदीयशपथो. तिरूपेयं गाथा- "अननस मेनसा सोऽभिशस्तादेनखतो वापहरा- देनः । एकातिथि मप सायं रणति, बिमानि स्तेनो अप सो जहार" - इति ( ५.५. ५.)। सायणमते गाथयतया मृषापवादकारिणां साय मतिधिपत्याख्यातॄणां स्वेनकारिचाश्च पापवित्वं ज्ञापितम् । एकराट् सार्वभौमोऽप्यासीत्तदानौं संविज्ञातः । ततस्तत्य- रिचयोऽत्रैवम् -- "अयं समन्तपर्यायी स्यात् सावभौमः सार्वायुषः भान्सादापराात् पृथिय समुद्रपर्यन्साया एकराडिति"-इति ८.४.१। तथाविधसार्वभौममरपतेः सर्वेभ्यो मित्रराजभ्य उप- ढोकनग्रहणञ्चहामातम्--"सर्वे व महाराजा पासुरादित्य इव त्रियां प्रतिष्ठितास्तपन्ति, सर्वाभ्यो दिग्भ्यो बलि मावहन्ते" -इति ७.५.८। 'सर्व' च ते इमे-- कावधेयः तुरः, साहदेश्यः सोमकः , साञ्जयः सहदेवः ; देवावधो बभ्रुः, वैदर्भो भीम, । .

·तदानीन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि ? ८५ मनानब्रवीत् , - गान्धारी नग्नजित् , अरिन्दम इति विश्रुतः जानकिः क्रतुवित् , पेजवनः सुदाश्चेत्यष्टावतरेयपूर्वपूर्वजाः सार्वभौमा बभूवु रिति च तदुपक्रमग्रन्यत: प्रतीयते। महाराजस्य प्रियतमभाव्याः सन्निधौ प्रजाना मावेदनप्रथा- प्यासीत् तदानीम् ; प्रत एव इन्द्रस्य प्रियाय वावातायै देवानां स्वाभिप्रायज्ञापनम् , तस्याश्च इन्द्रं जापयामीति प्रतिश्रुत्यादिकथा श्रूयते चात्र- “से देवा अनुवत्रियं या इन्द्रस्य प्रिया जाया वादाता प्रासहा नाम, अस्या मेवेच्छामक्षा इति। तथेति तस्या मेछन्त । प्रातः प्रतिवतास्मीति"-इति ३. २. ११ । गजभ्रातृणां राजसहचरणव्यवहारयासीत् । तत एव मानातम्- "ऋतवो वै सोमस्य राजो राजभ्रातरो यथा मनु- यस्य, तैरेवैनं तमहागमयति" इति १. ३.२ । राजधानीपरिरक्षणाय तदभितः प्राकारनिम्माणप्रथाप्यासीत्त- दामीम्। तदाह- "देवासुरा वा एषु लोकेषु समयतन्त, ते वा असुरा मानव लोकान् पुरोऽकुर्वत"-इत्यादि १. ४.६ । 'पुरो कुर्वत, प्राकारवेष्टितानि नगराणि कतवन्तः' इति तत्र सायणः । एतदाख्यायिकाया मसुरैः सहोपस्थिते सङ्काम प्रसुरेभ्यसिपुररक्षणार्थ .मयोरजतसुवर्णमयप्राकारा निर्मिता देवरिति सूचितम् । असुरोप- द्रवतो यत्ररक्षार्थ मभितोऽग्निप्राकारनिम्माणच्च देवः क्त मिति च श्रुत मेतस्था माख्यायिकायाम्-- "देवा वै यज्ञ मतपत०-० अग्नि- मयोः पुरस्त्रिपुरं पर्यास्यन्त" इति २. २. १ । प्रबलतरः शत्रुभि- राक्रान्ते राज्ये सद्रक्षणाय तदानीम्सनप्रजाना मपि परस्पर मन्त्रणा- करणम् , खत एव योधप्रहत्तिः , परस्पर मैकमवाय प्रतिज्ञा- रूढत्वम् , गजरविरचितमहादौ पुत्रकलवादीन संस्थाप्य युद्धाय ·ऐतरेयालोचनम्। तान "न प्रयाणञ्चेति सर्व मिह १. ४. ७ द्रष्टव्यम् । प्रियवस्तुदानादिरूपसाम- कौशलतो रक्षपात मन्तरेण खकार्योचारवेष्टाप्याहतासीत् तदानीम् ( १. ५.१.)। परस्परैकमत्यस्थितये भाज्यस्पर्थपूर्विका प्रतिक्षा- पातिश्च सदानीन्तनी प्रशंसनीया। तथाविध प्रतिज्ञानं हि ना मिति सर्ववेदेषु विश्रुतम्। तदिदम् ऐ० ब्रा० १. ४. ७, म. बा. २. ४. २, ते. सं० १, २. ११; ६.२.२-4 अति- वाक्येषु विहितं द्रष्टव्यम् । सतानूनप्तिणे द्रोग्धव्यम्" इति चेह ( १. ४. ७.) तदुपसंहारः । ‘सतानूनप्तिणे' सहशपथकारिणं न द्रोधश्च मिति तदर्थः । शतपथे चैवम्- ३. ४. ४.८ । सेनापत्यनिर्णयः, तस्य च सेनापतेर्भागशः शत्रुसेनाक्रमणो- पायचेच वर्णितः- “स विधेणिभूत्वा बानीकोऽसुरान् युद्ध मुप- प्रापद विजयाय"-इत्यादि ( ३. ४. १.)। युद्धकाले राजसाहाय्य- कारिणां प्रजानां सामन्तानाञ्च प्रसादलाभकथाप्यत्यत्र-- “सो- वेदिमे वे किल मे सचिवा इमे माऽकामयन्त हन्तमान स्मिबुक्थ- पाभजा इति, तानेतस्मिथ भाभजत्" इति ३. २. १० । युद्ध- जयानन्तरं राम्रो मर्यादाहहिह सूचिता; तदव “इन्दो वै हवं हत्वा"-इत्यायाख्यायिका द्रष्टव्या ( ३. २. १०.)। पराजिताना मन्नईतीनानि धनानि समुद्रतीरे प्रोथितानि भवन्ति अत्यपोह श्रुतम् (५.२.६.)। हस्तमुष्टिमध्ये एव गोपनीयं यद् बहुमूल्यं रबादिक धनम् , तदेवान्तहस्तीनम् । एवञ्च तदाप्यासौदेव बहु- मूल्यहोरकादीनां व्यवहार इति चास्मात् प्रतीयते स्फुटम् ॥ प्रायः सर्वसभ्यदेशेषु विद्यमान एष उपविमोकव्यवहारो- ऽप्यासीत् तदानीम् । तथा चावायते - "मीनिडुगिर्वान्थे- रऔरत्रान्ततररथान्ततररुपविमोकं यान्ति"-इति ४. ४.५।

·भदानीन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि ?
नदिदं श्रुत मुपविमोकखरूप मद्यतन मिवैव। दूरावगमने
एवेदृशोपविमोकस्यावश्यकता चानाता- "दीर्घाई उपविमोक
यायात्" इति (६. ४. ७.)।
स्वन्धतो भारवहनाय वीवधस्य व्यवहार आसीत्सदानी मिति
च प्रतीयते - "बहरपलं सबीवधतायै"-इत्येवमादिश्रुतेः (८. १.
१.)। 'उभयतः शिक्यहयेन जलकुम्भहयं वोटुं यः काष्ठविशेषः
पुरुषाणा मंगे धियते , स वौवध इत्युच्यते'-इति तत्र सायणः ।
'विवधवीवधशब्दौ उभयतो बशिक्ये स्वन्धवाद्ये काठे वर्तते- इति
मि. कौ० (पा. सू० ४. ४. १७.)। वीवधदण्डस्तु प्रायेण
वंशस्यैव भवति, ततः स इह तेजनीति श्रुतम्- "तेजन्या उभ-
यतोऽतयोरप्रसंसाय बसौं नयति"-इति ( १. २. ५.)।
सूच्चा स्यूतानां मभ्यजनोचिताङ्गरक्षादौनाचासीत्तदापि व्यव-
हारः । श्रुतं घे तत्-. "सूचा वास: सन्दधदियात्" इति ३.२.७ ।
एवं तदानी मपि कर्मठत्वं श्रमकारित्व मुद्योगित्वञ्चैवासीत्
प्रशंसनीयम् , अलसस्य श्रमकातरत्योद्योगहीनस्य त्वासीविन्दनीय-
तेव। तत एवैव मिह ( ७. ३. ३.) लोकपञ्चक मानातम् -
"नानाबान्ताय श्रीरस्ति, इति रोहित शुशुमः ।
पापो मृषहरो जनः, इन्द्र इञ्चरतः सखा ॥ १ ॥
पुथियौ चरतो जा, भूपरात्मा फलेग्रहिः ।
शेरेस्य सर्वे पामानः, अमेघ प्रपथे हताः ॥ २ ॥
पास्ते भग पासीनस्य, जस्तिष्ठति तिठतः ।
शेने निपद्यमानस्य , चराति धरतो भगः ॥ ३॥
कलिः शयानो भवति, सचिहानस्तु हापरः ।
उलिष्टम्ता भवति, कत सम्पद्यते चरन् ॥ ४ ॥

·१०४ ऐतरेयालोचनम् । चरन् कै मधु विन्दति, चरन् स्वादु मुदुम्बरम् । सूर्यस्य पश्य माणं, यो न तन्द्रयते चरन् ॥ ५॥"-इति । यद्यप्येते गाथारूपाः नोका अननैतरणह प्रसङ्गत उडता इति मैतरयकालिकास्तथाप्यतरेयकालेऽप्येवंविधोपदेशाना मासोदेवादर इन्यपि प्रतीयत एव । श्लोकाना मेषा मर्यास्त सुगमाः, तथापि प्रथम- चतुर्थयोः किञ्चिद् ब्रूमः । -- यथा घोटकादयो मनुष्याणां वहन कुर्वन्तीति मनुष्यवाहा उच्यन्ते, तथैवारमच्छरीरस्थो लोहित एवाग्नि शारीरतापं वहतीत्यग्निवाहत्वेन व्यपदिष्टो दे (निघ० १ १५. २.); लोहित एव रोहितो वैदिकः । स च सूर्यचन्द्रो दयकत इति वाहोरात्रनन्य इति वा हारिचन्द्रीयो हरिश्चन्द्रीय इतीहाख्यातः ; रमहरणात् हरिः = सूर्य इति हि मर्ववेदप्रमिकः । तथाचाग्निवाहनरूपशोणितधारिणः सर्वानेव पुरुषान् सम्बडा ऋषि राहम मुपदेश मिति फलितम् । नामेति। है 'रोहित!' 'इति वयं 'शुत्रुमः',- 'अनाथान्ताय' प्राभिमुख्येन श्रान्स प्राधान्त: सहिपरीतोऽनाधान्तोऽलसस्तम्मै 'श्रीः नास्ति'। अथवा नानाविध कार्येषु श्रान्तो नानाबान्तस्तस्मै श्रीरस्तीति । 'वर' तपःकर्म विद्यादिभिः श्रेष्ठोऽपि 'जन:' 'नृषत्' नरि सीदन् , व्यक्तिविशेष स्याश्रितः सन् 'पापः' भवति। 'चरतः' भ्रमणकारिण: पुरुषस गिरिगिरिनदीग्रामसीमादिसटेषु च सर्वत्रैव 'इन्द्रः' अनुपम स्वयं वान् ईश्वरः 'इत्' एव 'सखा' विद्यते। यः किल नग स्वग्रहे च रक्षकः, स एव परण्यान्यादावपीति पर्थार्जना भ्रमपशीलस्य कोऽस्ति चिन्ताविषय इति भावः । कलिरिति सर्वविधकर्तव्यकर्मसु 'शयान:' शय्यागतः, पलस इति यावत् एतदेव कनिलक्षणम् । तदेवं कलियुगे धर्मार्थकाममोक्षार्जन , ·तदानौन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि ? कम्स पाल स्यबाहुल्य भवतीति निष्यत्रम् , निष्पनच यस्मिन् कस्मिन् वा युगे यदेवालस्यपरतया कर्तव्यानुष्ठानावहेलनं जातं भवेत, नदेवेदानों कल्याश्रितः कस्या त्रयो वाह मिति जेय मिति । 'सचिहान:' शय्यां, शयनभावं वा त्यक्त्प्रवृत्तस्तत्रैवोपविष्टः । 'उत्तिष्ठन्' शय्यां शयनभावं वा परित्यज्यान्यन, शय्याया मेव वा दगडायमानः। 'चरन्' अनलस: कम्म कुर्वविति । मनुसंहिताया मप्येवमेव युगलक्षणं संस्मृतम् ८० ३०२ श्लो. "कलिः प्रसुप्तो भवति, स जाग्रद द्वापर युगम् । कमखभ्युद्यतस्त्रेता, विचरंस्तु कृतं युगम्" इति । संतदपि प्रतीयते,- कलिरवाद्यं युगम् , हापरं द्वितीयम् , चेता बतीयम् , चतुर्थन्तु कत मिति । हापरतेतिनामान्तगत- विविशम्दतश्चैव मेव लभ्यत । तथा च कतादेकपादावनत: काल उच्यते वेतति, ततो हिपादावनतो हापरम् , ततस्त्रिपादावनत एव कलियुग मिति । पुनरेकपादाद्युबत्या वापरादीनि युगानि भवन्ती. व्येव मेव सदेवावर्तन्ते युगानि। व्यक्तञ्चेदं श्रुतम्- “विवत्तेते अहनी चक्रियेव"--इति ऋ० सं० १. १८५.१ । प्रतिनियमी- ऽप्यंत्रानुकूल: ; न हि कश्चित् कुमार: खखेकदैव तारुण्यं यौवनं चोबर हायत, नापि हि कश्चित् शयानोऽसचिहानोऽनुतिष्ठप स्थात् कार्यकुशल इति। एवं हि कलियुगानन्तरं अतयुगागमन-- प्रतीक्षणं भवेविसर्गव्यापारानुकूलवेदार्थानभिज्ञाना मेव। तखतस्त कलियुगानन्तरं हापरागमनम् , ततो बेतागमनम् , ततः कता- गमनम् ; चक्रवद् बम्नम्यमानेऽस्मिन् जगति पुन: वेतागमनम् , तता हापरागमनम् , ततश्च पुन: कले: प्रादुर्भाव इत्येव वैदिकम् , क्रमोबतिक्रमावनतिविज्ञानसम्मतश्च । क्रमोबतिपच प्रदर्शित ·ऐतरेयालोचनम् । युगमोकऋतितः सुव्यता एव, कमावनतिय तन्नायात् वित्र मन्तव्या स्वादिस्थत एतहिपरीतं मतं वेदविरुद्ध मित्यत्रद्देय मेवाऱ्याणाम्। अपर मपि,- यथा वर्षौ सर्पसिनाव: “वर्षा वे सर्व तवः"- इत्युपक्रम्ब वर्णितः शतपधे-"यदेव पुरस्ताद वाति, तद वसन्तस्य रूपम् ; यत् स्तनयति, सद् श्रीमस्थ ; यद वर्षति, तद वर्षाणाम् ; यद् विद्योतते, तच्छरदः ; यद बोदरशाति, तद्देमन्तस्य"-इति (२. ३. १. ७.)। तथैवं हि सर्वयुगधर्माणां प्रतियुगाश्रितत्व- स्वीकारोऽपि नासमनस इति ॥ अथ तदानीन्समविधानानि । तत्र, पृथिव्या गति हेतुविज्ञानम् , यावापृथिवीसम्बन्धविज्ञानम् , हष्टि हेतुविज्ञानम् , उदकाना मतिहासमभाव हेतु विज्ञानम् , द्यावापृथिव्योरुभयोरेव प्रतिष्ठात्वविज्ञानञ्च यथा--- "प्रसौ वै लोक इमं लोक मभिपर्यावर्तते ततो वै द्यावापृथिवी अभवतां न थावान्तरिक्षावान्तरिक्षाद भूमिः" इति ४, ४.५। 'पसौ' धुलोकः सूर्यलोक इति यावत् , 'इम' भूलोकम् 'अभिपर्या- वसते सदैव अभितः परिसव 'पावर्तते' मामयति । 'सत' समान ३' एवं 'द्यावापृथिवी' यावापृथियौ परस्परसम्बहे 'अभवताम्'। 'अन्तरिक्षात्' व्यवधानाद 'धावा' ह्युलोकः 'न'. भूमितो विक्छिनः, तथा 'भूमिः' पपि तस्मात् 'पन्तरिक्षात्' व्यव- धानाद् 'न' विधिनः। अतोऽषानुपद मुहम् "इमो वै लोको सहास्ताम् , तौ व्येताम्" इत्युपपनम् । 'इमो लोको' 'सहास्तां वे परस्परसम्बहवि विश्छते, 'तो' लोको 'येताम्' विवाहसम्बन्ध युक्तौ स्त्रीपुरुषाविव । एतयोः सम्बन्धमापकहेतु निर्दिष्ट हेव-- “লাঙ্গল মম ব য ন অগালম”-বি। যন ·सदानीसनाचारव्यवहारविनामानि ? प्रत वित्रायते छुपर्यायः सूर्य एवान कृष्टि हेतस्तापरतश्चेति । 'पञ्चजनाः' ब्राह्मणक्षत्रियवैश्या इति विविधा पार्याः, दस्युदासाविति दिविधा- वनार्याविति च पञ्चविधा मनुष्याः । तादृशविवाहस्य पुरोहिताः 'देवाः' रश्मय एवेमे इत्याह- "तौ देवाः समनयंस्ती संयन्तावेतं देव- विवाहं व्याहताम्" इति । काव्योऽय एषः । तत्रैव विवाहितयो- स्वयोः स्त्रीपुरुषयोमिथः प्रौतिहेतु निगमयति-"धूमेनैवेय मम जिन्वति, वृष्टयासाविमाम्" इति ४. ४. ५। 'धूमेन' रसहेतुवाष्प- रुपेरीत्यर्थः। मंहिताया मण्येव माखातम् ( १. १६४. ५१.)- "समान मेतदुदक मुश्चैत्यव चाहभिः । भूमि पजन्या जिन्वन्ति दिवं जिन्व स्थग्नयः" इति । 'महभिः' रश्मिमिः प्रावष्टम् एतत उदकम्' 'उदेति' आई मागच्छति , 'भव च' नौचैरपि पागच्छत्तीत्येव । एव 'पर्जन्या:' मेघाः 'भूमि' 'जिन्वन्ति' प्रीपयन्ति, 'पम्नयः' पग्निजन्यानि धूमोडू तवाष्पाणि 'दिवं जिन्वन्ति'। परमादेव हसोरुदकस्य हासहबिराहित्यं चिरं तुष मित्या 'समा- नम्'-इति । अन्यथोदकस्योईगमनाभावे क्रमादतिबहिरेव स्यात् , तथा नौस्तत्यात मन्तरा कमात् समुद्रोऽपि राधेदिति हष्टिनिदानविज्ञान मुदकसमत्वविज्ञानध। एतयोः प्रतिष्ठारूपत्व मानातं यथा- "द्यावापृथिवी वै प्रतिष्ठे; इय मेवेश प्रतिष्ठा असावमुत्र"-उति ३. ३. ५। 'इ' भूलो, 'इयम्' पथिवी 'प्रतिष्ठा' प्रतिष्ठानम् , 'प्रमुख' धुलोके 'असो' सूर्यः , प्रति ठेत्येव तदर्षः। रत्वं धुलोकभूलोकयोरुभयोरेवास्मन्प्रतिष्ठाहतुत्वं च विद्यापितम्। अथ पृथिवीभ्रमणविज्ञानम् , ' सूर्योदयास्तमयविज्ञानम् , ·ऐतरेयालोचनम् । . अहोरात्रविज्ञानञ्च यथा- “स वा एष न कदाचनास्त मैति नोदेति। तं यदस्त मेतीति मन्यन्ते, अह्न एव तदन्त मित्त्वा- थात्मानं विपर्यस्यते ; रात्री मेवावस्तात् कुरुतेऽहः परस्तात् । अथ यदेनं प्रातरदेतीति मन्यन्ते, रावेरेव तदन्त मिखाथात्मानं विपर्यस्यते : अहरेवावम्तात् कुरुते रात्रों परस्तात् । सवा एष न कदाचन निम्रोचति, न ह वै कदाचन निम्रोचति" इति ३. ४. ६ । तदेतस्मादाम्नायात् सूर्य कर्तकं पृथिव्या भामणादिक विस्पष्ट मवगम्यते । एव मेवान्यत्रापि श्रूयते । तद्यथाथर्वणिकानां गोपथे- "एतत् सुशस्त तर मिव भवति,- स वा एष न कदाच- नास्त मयति, नोदयति ; तद्यदेनं पश्चादस्त मयतीति मन्यन्ते, मह एव तदन्तं गत्त्वाथात्मानं विपर्यस्यते ; अहरेवावस्तात् कणुते रात्रों परस्तात् । स वा एष न कदाचनास्तमयति, नोदयति । तघदेनं पुरस्तादुदयतीति मन्यन्ते, रावेरेव तदन्तं गत्वाथात्मान विपर्पस्यते ; रात्रि मेवाधस्तात् कणुते, प्रहः परस्तात् । स वा एष न कदाचनास्त मयति, नोदयति ; न ह वै कदाचन निनोचति" -इति ( २. ४. १०.)। छान्दोग्यऽपि बामणे एव मेव सूर्यस्यो- दयास्त मयाभाव प्रामातः, विशेषतोऽसहायस्य तस्य मध्यस्थत्वं गतिराहित्य मपि। तथाहि- "नैवोदेता नास्त मेता, एकल , एव मध्ये स्थाता। तदेष श्लोक:- 'म वेतन निखोचति नोदियाय कदाचन । देवास्तेना सत्येन मा विराधिषि ब्रमणा'-इति। न हवा भस्मा उदेति, निनोचति"-इति (५. ३१. १-३.) । पत्र स्थाति पदं गतिनिहत्त्यर्थस्य स्थाधातोरिति सूर्यमण्डलस्य गत्वभावच बोधितः,। अध्यात्मपक्षेऽप्येषा श्रुतिास्थया ।

·तदानीन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि ? यते । अथ देवताविज्ञानं यथा- “परोक्षप्रिया इव हि देवाः" इति ३. ३.८ । “न वे देवा अन्योऽन्य स्य एहे वसन्ति, नतु तोहे वसतीत्याहु:"-इति ५. २. ४ । “सत्यसंहिता वै देवा:"-इति च १.१.६। व्याख्यास्यामश्चेमाः श्रुतीः सप्तमे प्रकरण । अथ सूर्य विज्ञानं यथा - "लेषु हि वा एष एतदध्याहित- स्तपति" इति ४. ३. ४। 'तेषु' पूर्वोकेषु लोकेषु 'अधि' मध्ये 'माहितः' परमेश्वरेण स्थापित: 'एषः' सूर्य: 'एतत्' सर्व जगत् 'तपति' इत्यर्थः । तदेव मेषां पृथिव्यादिशन वरान्तानां सर्वेषा मेव लोकानां मध्यस्थित एष सूर्यः, सर्वेषा मेषां तापकचेति विना- सर्वेषाच लोकानां शिरसा मुपर्यव दृश्यते सूर्य इत्यतस्तस्य मर्वत उत्तरत्व मपि विज्ञायते। तद्यथा "स वा एष उत्तरो ऽस्मात् सर्वस्माद भूताद भविष्यतः , सर्व मेवेद मतिरोचते यदिदं किञ्च"-इति ४.३.४। “उत्तर:- उद्यततरो भवति" इति यास्क: (निरु० २. ३. २.)। "विश्वमादिन्द्र उत्तरः" इति वसलत् समानातम् (ऋ० सं० १०. ८६. १-२३.)। इन्द्रस्तु तत्र सूर्य कर्तकं पृथिव्या धारणं तु वेदेषु “दाधर्थ पृथिवी मभितो मयूखैः ( ऋ० सं ७.८८.३ ; वा०सं० ५. १६.)” -इत्यादिभिमन्वैराबात मेव । 'प्रमति: (निघ० ४८)-इतिपद- निर्षचनप्रसङ्गे (६. ३, ३.) यास्केन होष निगम: प्रदर्शित:- "अभि त्यं देवए सवितार मोण्योः कविक्रतु मामि सत्यसवात रखधा मभि प्रियं मतिम् । जमा यस्यामतिर्भा प्रदिद्युतत् सवीमनि हिरण्यपापिरमिमीत सुक्रतुः कृपा स्वः ॥” -इति सा० सं० छ० प्रा० ५.२. य० वा. सं. ५. सर्व त्रैव सूर्यः । . । . - .

·११. ऐतरेयालोचनम्। २५. १, २;-ते. सं० १, २. ६.२;- पथ० सं० १४.१, २ । 'पमतिशब्देनामप्रकाशगत मादित्यस्य विज्ञान मुचते ; स हि प्रकाशसतत्व एव मान्यप्रकाशान्तर मपंचत इत्युपपत्तिः'-इति तत्र दुर्गाचार्यः। सूर्यस्य तापहेतत्वेन जीवन हेतत्वच्चान्यत्र श्रुतम् - "प्राणं तदादित्येन समिन्धे, तस्मादय मुष्णः प्रायः ;-. सर्व सदामाम मादित्येन समिन्धे, तस्मादयं सर्व एवाभोणः । तबैतदेव जीवियतन मरिथतय विज्ञानम्- उष्ण एव जीविष्य- ग्छीतो मरिष्यन्निति" इति श.प्रा.८... २. ११ । 'सूर्यो मो', 'उदु त्य', 'चित्र'-इत्येवमादीनि सौरसूतान्यपीहालोयानि । अथ चन्द्रविज्ञानं यथा- "एतहै देवसोमं यच्चन्द्रमाः"- इति ७. २. १० । देवेन सूर्येण, देवैः सूर्यरश्मिभिर्वा पयः सोमो देवसोमः । 'योऽयं चन्द्रमा पस्ति, एतदेव 'सोमं देवाना मपेक्षित सोमव्यसदृशं वस्तु'-इत्यर्थः कृतोऽत्र सायणाचार्यण। “एकया प्रतिधा पिवत् साकं सरांसि विंशतम्। इन्द्रः सोमस्य काएका (. सं.८.७७. ४.)"-इतिमन्त्रस्य व्याख्यानाय प्रोक्त मतद यास्त्रामुनिना- “एकेन प्रतिधानेन पिबन्ति तान्यत्र सरांस्युचन्ने पिंशदपरपक्षस्याहोरानाविंशत् पूर्वपञ्चम्येति नेरुताः, तथा एता- चान्द्रमस्य पागामिन्य पापो भवन्ति, रश्मयस्ता पपरपणे पिबन्ति" -इति ( ५. २. ६.)। “य मचिति मधितयः पिबन्ति"-इत्यपि सवेव निगमः। तं पूर्वपदे पाप्याययन्तीति च प्रमाणितं तत्र "यथा देवा अंश माप्याययन्ति"-इतिनिगमप्रदर्शनेन । निगमा- वेतौ तैत्तिरीयसंहितायाम् (२. ४. १४.२.), पयर्वसंहितायां (७. ७. ३. ११.) च पाठभेदतः समानातो; तखतस्विमाम्बे- दीयावेव विलुमशाखौ वापित्यस्माकम् । अन्धन चोक्तम्- “मोऽस्वावं .

·तदानीन्तनाचारव्यवहारविजानानि ? १११ शत- । तेन न बियते, य मक्षिति मक्षितयः पिबन्ति”-इति (निरु० ३. भा० ३८८४०)। 'यम्' 'पक्षिति' सोमम् 'प्रक्षितयः' रश्मयः 'पिबन्ति', 'सः' सोमः सूर्यस्य 'प्रवम्' भक्ष्यम् , 'सेम' प्रवेन 'न मियते' नोपक्षीयते , सूर्य इति तदर्थः । पयेऽपि - "सोमो राजा देवाना मबं यच्चन्द्रमाः"--इति ( २. ३. ४. ७.)। तैत्तिरीयबामणे च- “सोमो वे चन्द्रमा एष हवे साक्षात् सोमं भक्षयन्ति"--इति ( ३. ४. १०)। “अथाप्यस्यैको रश्मिश्चन्द्रमसं प्रति दीप्यते , सदेतेनोपक्षितव्यम् , पादिस्यतोऽस्य दीप्तिभवतीति'- इति च निरु. २.२.२ । “पत्रा गोरमन्धत नाम त्वष्टुरपीच्चम् । इत्था चन्द्रमसो रहे'-इति ( ऋ० सं० १. ८४. १५. ) मन्त्रश्वान मानम् । अत एव गां सुषुम्णनामसूर्यरश्मि धारयतीति गन्धर्वश्चन्द्रमा उथते । तत एवोक्ता मिदं याकन- "सुषुम्णः सूर्यरश्मिश्चन्द्रमा गन्धर्व: (वा० सं० १८. ४०.) इत्यपि निगमो भवति , सोऽपि गौरथते"-इति २. २. २ । पत्र चन्द्रममि यः कलको दृश्यते, स खलु देवयजनस्यास्य कम्मभूममर्त्यलोकस्य छायापातसम्भूत इति चानात मंतरयेण -- “एतवा इय ममुख्या देवयजन मदधाद यदेतचन्द्रमसि कृष्ण मिव"-इति ४. ४. ५ । प्रथ वायुविज्ञानं यथा "वायुः प्राण."-इति ३. १. २, "सविळप्रसूतो घेष एतत् पवते"-इति १. २. १, “वायुर्वे यन्ता, वायुना हौदं यत मन्तरिकं न समृच्छति" इति च ३. ५.८ । वायोः प्रप्यायकत्ववर्षहेतुत्वे पुरस्ताद व्याख्याते ( ५१०)। पत्र "र्ष खोजें खा"-इत्यादिनिगमा अपि पर्यालोचाः । प्रथाम्निविज्ञानं यथा- "पनि देवाना मवमः" इति १. १.१ । “अनि परिचिदग्निीमाः प्रजा: परिक्षेति, अग्नि हौमा, ·११२ ऐतरेयालोचनम्। . प्रजाः परिचियन्ति" इति ६.५.६ । अत्रैव 'पारिक्षितीः सति' -इति तिमृणा मृचा शंसनं विहितम् ; ताः सर्वा एव]ऽग्नि- विज्ञानपराः । “अग्नेर्वा एतास्तन्वो यदेता देवताः ( ३. १. ४.)" -इत्यादिप्रन्ययाग्निविज्ञानपर एव । “अग्नि शर्माणि पवाद्यानि यच्छति, अग्नि मेव तत् कल्पयति, अनि मप्येति"-इति २.५. ८ । "आग्नेय्यो योषधयः (१.२.१.)"-इत्येवमादिश्रुतयश्चेहालोचाः । प्रथाविज्ञानं यथा- “अद्भिरभिषिञ्चन्ति ; रेतो वा प्रापः, सरेतस मेवेनं तत् कृत्वा दीक्षयन्ति"--इति ( १. ४. ६.), "अमृतं वा एतदमिंझोके यदाप:"--इति (८. ४. ६.), "पापो वरुणस्य पाय प्रासन् , ता अग्नि मभ्यध्यायन् , ताः समभवन् , तस्य रेत: परापतत् , तहिरण्य मभवत्"--इत्यादि चान्यत्र (ते. ब्रा० १. १. ३. ८.)। श्रुता चैषा ऋक्, ऋक्संहितायाम् (१. २३. २०.)- "अमु मे सोमो अब्रवीदन्तर्विश्वानि भेषजा। अग्निश्च विश्वशम्भुव मापञ्च विखभेषजी:"-इति । इतो जायते सोमाग्निभागसम्मिलनेन जातं जल मिति । तथा तैत्तिरीयारण्य केऽपि- “आपो ज्योतिरसोऽमृतम्" इति ( १०. १७.)। इतवावगम्यते,- अप्सु ज्योतिर्भागो रसभागथेत्युभी विद्येते, अमृतत्वशास्तीति। यद्युच्येत, पाश्चात्य विज्ञानत एवैवं, लभ्यते, तदेतदिह तद् दृष्टूव कल्यात इति । पात्र ब्रूमः, इत्य मेव भवति सर्वत्र सर्वविधान्तहितवस्तूना मुपलम्मः ;- कालप्रभावतो भूममेंऽन्तहितानां धर्म्यवकरिकरपन्चरमुद्रादीनां लाभोऽप्येव मेवानुसन्धानतो भवति न हि तथा लब्धान् पदार्थान् मषाकतुं कोऽपि शक्नोति ; तथैव प्रादिविज्ञानानि यानि तमः- काल प्रभावादित: क्रमाद नुपलब्धिङ्गतानि, तेषां सर्वेषा मेक स्य 3 ·भदानीन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि ? ११३ था कस्यचित् कथं मपि सन्धान माग्य यदि कश्चित्तदाविष्करण मनो निवेशयेत् , म भूतकल्पनाकदिति कय मग्राघवचनो भवे- दिति। तद्यथा, भाग्यमानेऽस्मिन्ब्रुवत्यवनतिकरे कालचक्र अध या पाश्चात्यविज्ञानप्रभावजा विद्यु क्रिया दृश्यते, आयास्यति हि तम:काले सैषा भविष्य त्ये वान्तहिता ; पुनः प्रकाशकाले समु- पखिते कश्चित् कय मप्येतदनुसन्धान मुपगत्यास्याविष्कार कर्तुम षिष्यति चेत् , स कि कल्प नाक्वदिति वायो भविष्यतीति ते पाश्चात्य विज्ञानविद एव विचारयन्तु । "अप्सु ज्योतिः प्रति- ठितम्" इति च स्पष्टम् ( ते० प्रा० ८.८.)। “अपां रसस्य यो र:"- (ले० सं० १. १२. २.)-इत्यादयश्च श्रुतयोऽत्रालोचनीयाः । अपान्नपादिति ज्योति म सबिरुत्यादिकञ्च पालोच्यम् (निघ. ५.४. ११ ; निरु. १०.२. ५. ६.) । पुरातनादेय ज्योति:प्रकामो ऽव्यक्संहितायां श्रुतः । तद्यथा - “भादित् प्रनस्य रेतसो ज्योति: पश्यन्ति वासरम्। परो यदिध्यते दिवि"-इति ८.५.३० । विविज्ञानं यथा-"विष्णुः परमः" इति १.१.१ । विष्णो. स्विविक्रमणादिकं च स्पष्ट मानातं शतपथे- १.८.३, ७-१२ । इदं विष्णुविचक्रम •व्यस्कमाद्रोदसी। विशुरेते दाधारं पृथिवी मभितो मयूखैः" इति च से मं० १. २. १३. २. । स एष विष्णुः सूर्य एव । विष्णु विवरणन्विह पुनः सप्तमे प्रकरणे विशे- षतो वर्णयितव्य मस्तीतोहालं पावितेन । पथ गर्भादिविज्ञानं यथा- "पराञ्चो गर्भा धीयन्ते, परायः -० मध्ये गर्भा धृताः०-० प्रमुतोऽवाचो गर्भाः प्रजा- यन्ते'-इति (३. १. १०.)। "रेतस्तत् सिकं विकरोति ; सितिर्वा अग्रेऽथ विजाति::.-- रेतस्तद विवतं प्रजनयति ; विक- सम्भवति ; १५ ·११४ ऐतरेयालोचनम् । . तिर्वा अग्रेऽथ जातिः" इति ( २.५.७.)। "न्यूने वे रतः सिक मध्य स्त्रियै प्राप्य स्थविठं भवति"-इति (६. ३. १.)। तथा गर्भो योन्या मन्तरेवं सम्भवच्छेते, न वै सजदेवाग्रे सर्वः सम्भवति, एकैकं वा अङ्ग सम्भवतः सम्भवति"-इति (५. ५. ५.)। घड़िधं वे पुरुषः षडङ्ग प्रात्मान मेव तत् षधि षडा विकरोति' -इति ( २. ५.७.) । “चतुः पुरुषस्य प्रथमं सम्भवतः सम्भवति" -इति (३. १. २.)। "ज्यायानसन् गर्भः कनीयांसं सतं योनि न हिनस्ति"-इति ( ५, २. १०)। "मुक्ता गर्भा जारायो र्जायन्ते.-. सहयोवेन कुमारो जायते"--इति ( १. १. ३.)। "मुष्टी वे क्त्वा गर्भो अन्तः शेते, मुष्टी कला कुमारी जायते" --इति ( १. १. ३.)। "कुमारं जातं संवदन्ते प्रतिधारयति वै ग्रीवा पथो शिर इति" इति ( ३. १.२.)। "कुमारं जातं संव- दन्त उप वै शुश्रूषते नि वै ध्यायतीति" इति ( ३. १. २:)। "कुमारो जातः पश्चेव प्रचरति"-इति (३.१. २.)। “कुमारं जातं जघन्या वागाविपति"-इति (३. १. २.)। प्रथाप्यस्यै- वारस्यक- "पुरुष वा पय मादितो गर्भो भवति, यदेत तस्त देतकर्वेभ्योऽभ्यस्तेजः सात मानन्धेवात्मानं विभर्ति ; तद यदा स्त्रियां सिवत्यथैनज्जनयति"-इति ( २. ५. १.)। प्रवेवान्ते सूतानां जन्तूना मातिवाहिक देवधारणं पुनर्जन्मविज्ञानबाबातम्- "प्रधाखाय मिसर पात्मा बसवत्यो वयोगतः प्रेति स इतः प्रयवेव पुनर्जायते"-इति । पातिवाहिकदेहधारणवन्धवापि मुबातम्- "तबधा बपजलायुका तपस्यान्तं गत्वाथानान सुपसंहरति"- इत्यादि श. बा. १४. ७. २.४ द्रष्टव्यम् । पथ शारीरादिविज्ञानं यथा- "रेसः पुरषख प्रथमं सब ·सदानीन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि ? १२५ वतः सम्भवति"--इति ३.१.२.)। "उर्दाः पुरुषस्य भूयासः प्राणाः" --इति ( ६. ३. ५.),“प्राणास्त इमेऽवाञ्चो रेतस्थी मूत्राः पुरोष इति"-इति, "प्राणो वा अयं सन् नाभरिति, तस्मानाभिस्तवाम- नाभित्वम् , प्राण मेवास्मिस्तद्दधाति"-इति ( १. ४. ३.) । “पुरा नाभ्या पपि सो वपा मुखिद्यात्" इत्यादीनि वचनानि च (२. १.१.) शारीरतत्त्वबोधकानि । “मुखतो वै प्रजा पत्र मदन्ति... मध्यतो वै प्रजा प्रबं धिनोति"-इति (५. १. ३.)। एक सच. बुईधा"--इति ( २. ४. ८.)। "अनन्तर मणः कणम्-०येव कनौनिका येन पश्यति"--इति, "अन्तरं कर्णस्य येनैव मृणोति" -इति, "अन्तरं नासिकयोः येनैव गन्धान विजानाति"-इति, “अन्तरं मुखस्य जिज्ञा-तालु-दन्ता:०-० येनेव वाचं व्याकरीति, येन खाद चाखादु च विजानाति" इति च (५. ४. ३.) । “पाङ्गोऽयं पुरुषः पञ्चधा विहितो लोमानि त्वङ् मास मस्थि मज्जा"-इति (२. २. ४.) । “पड़िधो वै पुरुषः"-इत्यादि च (२. ५. ७.) । अथ खाद्य विज्ञानं यथा "प्रमृतं वा एतदसिंशोके यदापः" -इति (८.४.६.), "रतो वा पाप:"-इति ( १. १. ३.), "पान्यं वै देवानां सुरभि, घृतं मनुष्याणाम् , पायुतं पितृणां, नव- नीतं गर्भाणाम्" इति ( १. १. ३.), "न्द्रयं वा एतस्मिं- मोके यद् दधि-इति (८.४.६.), तेजो वा एतद् पृतम्" -इति (८. ४. ६.), "यद घृतं तत् स्त्रिये [खियाः ] पयो ये तालास्ते पुंसः" इति ( १. १. १.)। "रसो वा एष पोषधि- वनस्पतिषु यमधु"-इति (८. ४. ६.), “स वा एष पशुरेवाल- भ्यते यत् पुरोडाय:"-इत्यादि च ( २. १.८.)। विसाना मपि सापवं तदासीत् प्रशस्तम्। तदिदं ५. ५. ५ द्रष्टव्यम् ।

·ऐतरेयालोचनम् । 'बिसानि = पद्ममूलानि'-इति तनाथे सायणः । अस्मन्यते तु मृणा लानीति विशेषः। पन्यच्च पयोविकाराणां दशानां खाद्याना मपि नामान्यानातानि- “गौर्वे प्रतिधुक , तस्यै शृतं , तस्यै शरः, तस्यै दधि, तस्यै मस्त, तस्या पातञ्चन, तस्ये नवनीतं, तस्यै घृतं, तस्या प्रामिक्षा, तस्यै वाजिनम्" इति श० ब्रा० ३.३.३ । अथ भषजविज्ञानं यथा- "तेजो वा एतदच्योर्यदानम्"- इति १.१.३ । “ज्योतिर्वै शुक्र हिरण्यं, मृत्युर्वं तमश्छाया, तेनैव सज्जयोतिषा मृत्यं तमश्छायो तरसि"--इति ७.२. ११ । औष- धार्थ तत्प्रयोगविधिरप्यन्यवानातः- “हिरण्याद घृतं निष्पिबति, आयुर्वं घृत ममृतए हिरण्यम् , अमृतादेवायुनिष्पिबति शतमानं भवति" इति तै० सं० २. ३.१०.८ । अनाह तत्सूत्रकारः- "खादिरं पात्रं चतुःसक्ति प्रयुनति सौवर्णस्य प्रवक्तं शतमानस्य कृतम्" इति, “ध्रुवां खादिरं सादयित्वा तस्मिन् प्रवत्त मवदधाति" --इति च तवैव। 'प्रवर्त: कर्णाभरणं कुण्डलम्--इति, 'शतमानं पञ्चपलपरिमितम्'-इति, 'मानशब्दो गुञ्जावोजं ब्रूते-इति च तवैव सा. भा.। वपाया रेतोरूपत्वाख्यानेन तोहिकरत्वं श्रुतम् मुसूक्ष्म सुवर्ण पत्रमण्डितां त्वौषधार्थ तथा व्यवहारह ध्वनितः । "सा वा एषा रेत एव यदपा; प्रेव वै रेतो लोयते, प्रेव वपा लीयते; शुलं वे रेतः, शशा वपा; शरीरं वै रेतोऽशरीरावपा; यह लोहित यासं तच्छरोरं तस्माद ब्रूयाद्यावदलोहितं तावत्परिवासयेति.-. वपाज्यस्योपस्तुणाति हिरण्यगल्क भाज्यस्योपरिष्टादभिधारयति" -इति ( २. २. ४.)। पयस्थायाः कुकुरविषनाशकत्वचेह सूचि- सम्-- "पासुरी वै दीजिही देवानां प्रातमावन मवालेट्"- इत्यादिना ( २. ३. ४.)। ५ ·तदानीम्सनाचारव्यवहारविज्ञानानि ? ११७ .. बामणस्य भिषग्व्यवसायनिषेधोऽप्यन्यत्र- "ब्राहाणेन भषज न कार्यम् ; अपूतो ोषोऽमध्यो यो भिषक्" इति ते० सं० ६. ३. ८.२। भेषजकरणकाले ब्राह्मणस्य तत्रोपवेशनन्तु विहितम् -- "उदपात्र मुपनिधाय, ब्राधणं दक्षिणतो निषाद्य, भेषजं कुर्यात्". इति च तत्व (४.)। मैषज्यस्य विधात्व मपि विहितं तत्रैव- "अग्नी हनीयम् , अप्सु सतीयम् , ब्राह्मणे तीयम्'--इति । दृतीयं तृतीयांशम् ; रोगनिहरणसामर्थ्य मिति यावत् । सामान्धरोगनाशाय धीराणां प्रकलेगमुकूल्याय कालप्रतीक्षण मेव भेषज मिति च सिद्धान्तित मिह दृश्यते । तथाहि- "अखिनी वे देवानां भिषजौ”-इति ( १. ४. १.)। अश्विनौ = अहोरात्री ( १२. १.१.) इत्यपि निरुता सिद्धान्तः , "विहांसो वै देवाः"- इति च श. ब्रा० ३.७.३. १० । अथ कालविज्ञानम्- "उषस्यागताया मरण मिवैव प्रभात्यु- षसो रूपम्"--इति ४. २. ३ । “तम इव हि रात्रिमत्युरिव'"-- इति ४.१.५॥ "हादशमासाः संवत्सरः" इति १. १. १। "त्रयोदशो मासो नानुविद्यते”-इत्यादि ३. १. १ । “पञ्चत वो. हेमन्त शिशिरयोः समासेन, तावानसंवत्सरः" इति १. १. १ । "पञ्च वा ऋतषः संवत्सरस्य, यद्यु षडेवतवः" इति तु ५. ५. १२। “यो वा तवः संवत्सरस्य"-इति च तवैव १४. १.१.२८। “बौणि च वै शतानि षष्टिश्च संघसरवाहानि" -इति २. २. ७, “सप्त च वै शतानि विंशतिश्च संघमरस्था- होरावाः" इति च २. २.७। पथ दिग्विनानं यथा "मयैव ( प्रादित्येनेव ) प्राची दिवं शतपथे ४. -

·११८
ऐतरेयालोचनम् ।
.
.
प्रजानाथाग्निना दक्षिणां सोमेन प्रतीची सविनोदीची मिति।
.-• पुर उदेति पश्चास्त मैति०-०, दक्षिणतोऽय पोषधयः
पच्चमाना पायक्याम्नेय्यो घोषधयः-., प्रतीचो मापो बहाः
स्यन्दन्ते, सौम्या धापः०-०, उत्तरतः पचादयं भूयिष्ठं पवमानः
पवते, सविप्रसूती घोष एतत् पवते"--इति १. २. १ ।
पथ देशप्रक्चतिविज्ञानं यथा- “उत्तरतः. पञ्चादयं भूयिष्ठं
पवमानः पवते"-इति, दक्षिणतोऽप मोषधयः पञ्चमाना पायन्ति"
-इति, “प्रतीयोऽह्यापो बयः स्यन्दन्ते"--इति च १. २. १ ।
प्रत्यधिदौर्धारण्यानि भवन्ति"--इति ३. ४.६। प्राच्यो पामता
बहुलाविष्टा"-इति ३.४६। प्राचां वै दिशि देवाः सोम
राजान मक्रीणन्" इति च १. ३. १ ।
प्रय शिल्पविज्ञानं यथा- "देवशिल्यान्येतेषां वै शिल्याना
मनुसती शिल्प मधिगम्यते,-हस्ती कंसो हिरख मखतरी-
रथः शिल्प मिति"-इति १.३. ५, २. १.२ । अथान्यवापि-
"यई प्रतिरूपं तछिल्पम्" इति (शत० प्रा० ३. २. १. ५.),
"पतच्छिल्प मेष वर्ण:"-इत्यादि च तवैव ( १. १. ४. ३.)।
तैत्तिरीयबाधणामातमन्त्रयोस्वन्यविध मपि (२. ७. १५, २, ३.
३. २. १.) "दिवः शिल्प मवसतम्"-इत्यादि, “येभिः शिल्यैः
पप्रथाना महएहत्" इत्यादि चेति ।
पथ शब्दार्थविज्ञानं यथा- "यह देवानां नेति तदेषा मो
म्" इति इ. ५.१। शतपथेऽप्येवम्- “यह नेत्युचि पो मिति
तत्" इति १. १. १.३० ।
एतदुदाहरण मेवेद गम्बते-
"गौतम ! के वं वैवानरं वेत्य ? इति, प्रथिवी मेव राजनिति
होवाच, पोम् इति होवाच"-इति १०. ६. १, ४। पुनस्तत्व

·कस्याः शाखाया इदम् ? ११८ तत उत्तरं देवसवानिणयप्रसङ्ग ११. ६.३.४। “पो३ मित्यूचः प्रतिगर एवं तथेति गाथायाः ; भो मिति वै देवं तथेति मानुषम्" इति चैतरये (७. ३.६.)। "तभ्योऽभितप्तेभ्यस्त्रयो वर्षा मजायन्ताकार उकारो मकार इति, तानेकधा समभरत , तदेतदो मिति" इति, "पो मिति वै ख! लोकः , पो मित्यसौ, योऽसौ तपति"-इति, "पो मिति प्रणौति"-इति चावेव (५.५. ७.)। "ये वा अनूचानास्ते कवयः” इति २. १. २, “ये वे ते न ऋषयः पूर्व प्रेतास्ते वे कवयस्तानव तदभ्यतिवदति" इति च ६. ४.४। “विश्वस्य ह वै मित्र विश्वामित्र पास"--इति ६. ४. ४ । "हिरण्यकशिपावासीन पाचष्टे, हिरण्यकथिपावासीनः प्रतिग्रहाति ; यशो वै हिरण्यम्"--इति च ७. ३.६। शतपथ- तैत्तिरीययोस्वितोऽधिकतर शब्दार्थविज्ञानं द्रष्टव्यम् । रहोदाहतेभ्योऽन्यान्यपि बहन्याचारव्यवहारविज्ञानवचनानी- होपलभ्यन्ते, तानि चालोचनयोग्यानीत्वकथित मपि सिषम् ॥ (६) पथेतद् विचार्य मस्ति , कस्याः शाखाया इद मैतरेयक बाण मिति । तत्रादौ शाखापदार्थी निरूपणीयः , ततः कति गाखा ऋग्वेदस्य ! , किन्नामिका चाद्य प्रचलितेय मिति नितव्यम् , तसहव लुप्तालुप्तविचारणा चेति । पस्ति बहुषु पुरामिषु शाखाकथा वर्णिता, तब च विशुभाम- वतयोविशेषण। तद्यथा ऋक्माखानिर्णयप्रस -

·ऐतरेयालोचनम् ।
"विभेद प्रथमं विप्र पेल ऋग्वेदपादपम् ।
इन्द्रप्रमतये प्रादात् वाकलाय च मंहिते ॥
चतुर्वा स बिभेदाथ वाकलिनिजसंहिताम् ।
बोध्यादिन्यो ददौ तास्तु शिष्येभ्यः स महामुनिः ॥
बोध्याग्निमाउरो तहद याज्ञवल्कापराशरी।
प्रतिशाखास्तु शाखायास्तस्यास्ते जराहुर्मुने ।
इन्द्रप्रमतिरेका तु संहिता खसुतं ततः ।
मागडुकेयं महात्मानं मेवैयाध्यापयत् तदा ॥
तस्य शिथप्रशिष्येभ्यः पुत्रशिष्यान् क्रमाद ययौ।
वेदमित्रस्त शाकल्यः संहिता ता मधीतवान् ।
चकार मंहिताः पञ्च शिष्येभ्यः प्रददौ च ताः ।
तस्य शिष्यास्तु ये पञ्च तेषां नामानि वै ऋणु ॥
मुहलो गालवश्चैव वादयः शालीय एव च ।
शिशिरः पञ्चमवासीत् मैत्रेय सुमहामुनिः ॥
संहितावितयं चक्रे शाकपूणिरथेतरम् ।
निरुक्त मकरोत् तहत् वलाकच महामतिः ॥
निरुक्तकचतुर्थोऽभूद वेदवेदाङ्गपारगः ।
इत्येताः प्रतिशाखाभ्योऽप्यनुशाखा हिजोत्तम ।
बाष्कलियापरस्तिस्रः संहिताः कृतवान् दिजः ।
शिवः कालायनिर्माग्यस्तुतीयच कथाजवः ।
बहचा: प्रोता: मंहिता यैः प्रकीर्तिताः ।"
-इति वि.
० पु० ३.४.१६--२५ ।
पथ भागवते १ रू. ४ प० २१ सो..
"त एत ऋषयो वैदं खं खं व्यस्यवनकधा ।
.-

·कस्या: शाखाया इदम् ? ६ शिथैः प्रशियस्तच्छिष्यवेदास्तेशाखिनोऽभवन् ।”-इति । पुनस्तवान्यत्र ऋशाखावर्णनप्रसङ्गे १२ स्क. "पलः स्वसंहिता मूचे इन्द्रप्रमितये मुनिः । वाकलाय च सोऽप्याह शिष्येभ्यः संहितां स्वकाम् ॥ चतुर्दा व्यस्य बोध्याय याज्ञवल्काय भार्गव । पराशरायाग्निमाठरायेन्द्रप्रमतिरात्मवान् । अध्यापयत् संहितां खां माण्डु केय मृर्षि कविम् । तच्छिष्यो देवमित्रच सौभार्यादिभ्य अचिवान् ॥ शाकल्यस्तत्सुत: स्वां तु पञ्चधा व्यस्य संहिताम् । वात्स्व मुनगालीयगोखल्यशिशिरेष्वधात् । जातकर्णश्च तच्छिष्यः सनिरुतां स्वमंहिताम् । वालाकपडावेतालविरजम्यो ददौ मुभिः ॥ वाकलिः प्रतिशाखाभ्यो वालखिल्याख्यसंहिताम् । चक्रे चालायनि ज्यु: काशीरथेव तां दधी ॥ बचाः संहिता छीता एतार्षिभिर्धताः । श्रुत्ववं छन्दसां व्यासं सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥” इति । इत्थं नु गम्यते वेदांचा इति, शाखा इति चाभिवार्थे पदे। एवं हि यथा भागवतोऽयं हादशभिः स्कन्धविभक्तः, पुनस्तत्स्कन्धाय बहु भिरधायैर्विभक्ताः, तथैव एको वेदः प्रथमं चतुर्वा विभक्त:, पुनस्खे चत्वारो भागाश्च बहुधा विभक्ताः ; स एवं कैको भाग- भागः पाखेति व्यपदिश्यत इति । तथा च यथा भागवतीय-प्रत्य- ध्यायस्य पाठो भिवो विषयच विभिव एव एवं प्रतिशाखं मन्त्रा. नायोऽपि भित्र उपदेशाच विभिवा एव ; किञ्च यथा भागवतस्त्र कमिनग्येकस्मिन्नध्यायेऽतीते न खेकस्यापि स्कन्धस्याध्ययमं सम्पद्यते .

·१२१ ऐतरेयालोधनम्। सथैव कस्या मयेकस्यां शाखाया मधीतायां नैवैकय वैदस्याध्ययन भवेत् सम्पाद्य मिति। माह चैतत् समासत: कूर्मपुराण- "एकविंशतिमदन ऋग्वेदं कृतवान् पुरा । शाखानान्तु शतनाथ यजुबैद मथाकरोत् । सामवेदं सहस्त्रेण शाखानाञ्च विभेदतः । अथर्वाण मथो वेदं बिभेद नवकेन तु । भेदरष्टादशैासः पुराणं कृतवान् प्रभुः" इति १. ५१ । एवञ्च यथा पुराणानि एकव्यतिकतानि अष्टादशमलाकानि, तव वेदशाखाः सर्वा अयेकथमिव वेदानां खण्डखण्डीकरणेन सम्मादिता मिथः पार्थक्य मापना इत्येवाभिमतं तेषाम् । प्रत एवोक्तं वाज-सवाचस्पसिना खाते वाचस्पत्ये- "शाखा वेदैक- देशे"-इति, “चरणो वेदैकदेशे शाखापरपर्याये ; 'गोत्र च चरण: सह' महाभाष्य-का."-इति च । बाङ्ग-विश्वकोषकारा- दयोऽप्येतवरणानुचारा एव । तथाच वेदपरिच्छेदविशेषी वेदांश: शाखापदार्थे निष्पयते, बह्नमा मनधिगतवेदानां तत्वतो अधबन्धू ना मेव मेव विश्वासच। तदेवं पुराणवर्णिसं शाखाविभागमतं प्रेक्षावतां वेदविदुषां स्यादुपेक्षणीयम् ; प्राप्तवचनानुमानप्रत्यक्षातस्तथाप्रतीत: तथाहि-पानात मिदं कौषीतक्यारख वैशबाधणे- "भय वंशो नमो ब्रमणे नम पाचार्येभ्यो. .--. गुणाख्याच्छाका. यनादस्माभिरधीतं, गुषास्थः शाहायन; कहोलात्"-इत्यादि (१४ प.) । एतस्यैव कहोलशिष-माझायनरध्ययनभेदादित:- सनाता गामायनी शाखा; य सशाखातीव प्रसिधा। महो! पखा मामापि न मृत विभागवतपुराणयोरिति - ·कस्याः थाखाया इदम् ? १२३ स्फुट मिहामवचनानक्यम् । यत्रोक्तं कौमें वैयासिक्य एव सर्वाः शाखा इति, तदप्य तत्तदातवचनविरुद्धम् । अपरथाप्यातवचनविरोध उपलभ्यते यथा-पति शौनकीया अनुवाकानुक्रमणी, तत्र शाकलबाष्कलशाखयोः प्रथममण्डलगत- क्रमपार्थक्यप्रदर्शनायोक्तम् - "गौतमादीशिजः कुत्म: परच्छेपाहवः परः । कुत्माद् दीर्घतमा इत्येष तु बाष्कलकः क्रमः" इति ( २१.)। “अथ बाकल केऽस्य विशेष माघमडले आह,- उपप्रयन्तो नासत्याभ्याम् अग्निं होतारम् इमं स्तोमं वेदिषद रति वाकलक: क्रमः ; उपप्रयन्त इमं स्तोमं नासत्याभ्याम् पनि होतारं वेदिषद इति शाकलकः क्रम इत्यथ । प्रथैव मुक्तरुत्तरमण्डलनवके म क्रम- विपर्यासः" इति नहीका षड्गुरुशिश्यकता । एवं हि शाकलवाक- लयोः क्वचित् वाचिमखपाठक्रमान्यत्वेऽपि ग्रन्यै कवं सुश्यताम् । किं बहुना, महामुनिवेदव्यामप्रणीत इति यः प्रसिहचरण- व्यूहाख्यः स्वल्यो ग्रन्यः, तत्राप्युतम्- "तेषा मध्यायाचतुषष्टिः"- इत्यादि शाखापरिच्छेदादौना मैकविष्यम् ; 'तेषा मामलायनादि. शाखानां समानाध्ययनं सूचयति'-इति हितह्याख्यानम् । तदेवं. अप्रविष्णादिपुराणानां थाखाभेदप्रकरण माप्तवचनामेक्यविरोधा- दितो जलमध्यस्थमसिहोदयत् विलीयत इति सुतरा मभ्युपेयम् । सन्ति च प्रदर्भितपौराणिकमतविरोधप्रमापकानि मृतिवच- नानि । तबथा- "दः कास्त्रोऽधिगन्तव्यः" इत्यस्ति (२.१६५) मनुशासनम् ; सतदिदं कल्बाध्ययनं तबये सहस्रशाखसामवेदिना मेकविनायुवि कथाहारं भवेत् सम्पायम् । विपिता सद- ध्ययनं बादशस्खेवान्देषु तवैव , “पदविंगदाग्दिकं चयं गरोस् ·१२४ ऐतरेयालोचनम् । ) प्रत्यक्ष- D वैदिकं व्रतम्" इति ( ३. १.)। विशुगौतमयाज्ञवल्कासंहिता- स्वपि प्रतिवेदं हादशाब्दं ब्रह्मचर्य विहितम् । “वेदानधीत्य वेदी वा वेदं वापि यथाक्रमम् । अविशुतब्रह्मचर्यो एहस्थाश्रम मावसेत्" -इत्येवमादीनि वचनानि च (म०३.२.) द्रष्टव्यानि। तस्मात पौरा- णिकः शाखाभेदो मन्वादिमतविरुद्ध इत्यनुमानञ्च नासतम् । प्रवापि संशयश्चेत् , कस्याप्येकस्य वेदस्य कतमयोरपि यो: शाखयोराधनपाठदशनादेव स विलेयः, विसीयेत च तदा 'वेदांशाः शाखाः' इति पौराणिक मतं सूर्योदये यथान्धकारः; दृश्यं घेतत् । वस्तुतोऽतिप्राचीनकाले लिपेरभावात् लिखितपाठकस्थ निन्दा- श्रवणाहा वेदानां लिखितपाव्यत्वाभावादासौदानुविकत्वम् ; ततः कालभेददेशभेदयतिभिदादिभिरध्ययनक्रमोचारणादिभेदात् क्रमभेदा: पाठभेदाच सम्पबाः, सत एवैकैकस्य वेदस्य बहुनामतो बहाः संहिताः प्रसिद्धिङ्गताः तासु मन्त्रपाठन्यूनातिरिक्तता च किश्चित् सञ्जाता; प्राचार्याणां प्रकृतिवैषम्यात् तसद्देश- कालाधनुरोधाच अनुष्यभेदाः प्रयोगभेदायाभववनिवार्याः तत एव ब्रामणबाहुल्यं कल्पबाहुवश्च सुतरी सम्पबम्। इद मेव शाखामदनिदानम्। तदित्य मेकेकस्य वेदस्य बहुगाखत्वेऽपि एककस्थाः शाखाया अध्ययनत एव भवेदधीत एवैकैको वेदः ; सर्वास्खेव शाखा मूलसंहितैक्षदर्शनात् ; किञ्चित्पाठन्यूनाति- रिक्तन, किश्चित् पाठक्रमोचारणभेदेन, किञ्चिदनुठानपतिभदा. दिना च नोवाभवत् वास्तविकः संहिताभेदः । पतोत्र वेव मेवावधार्यम् - एष किल वेदशाखाभदो न ककर्तकः, न च अविष्णुपुराणादिपन्यभेदवत् , नापि प्रथमाद्य- .. .

·कस्याः शाखाया इदम् ? १२५ तथा च माध्य- । ध्यायभेदतुल्यः ; प्रत्युत भित्रकालदेशव्यतिलिखिताना मैकग्रन्थी- यानां बहुतरादर्श पुस्तकाना मवश्यम्भाविन एक पाठभेदादिभावाः, तथाभूतपाठभेदादिहेतुक एवेति । एव मपि यजुषः कतिपयशाखा- भिः कतिपयमाखानां महानम्ति प्रभेदः, अत एव तयोििवधयोः शाखासमूहयोः शुक्लकणवेऽमंसत प्राचीनाः । न्दिन्यादीनां यजुःशाखानां शुक्लयजुरिति समाख्या, तैत्तिरीया- दीनान्तु कृष्णयजुरिति । ईशासदृशभेदकारगन बलिवेद्य मित्यल मिह प्रमङ्गकीनाडम्बरेणति । तत्त्वतो न हि वेदशाखा, वृक्षशाखेव ; नापि नदीगाखेव ; प्रत्युताध्येबभेदात् सम्प्रदायभेदजन्याध्ययनविशेषरूपैव ; अत एव शिष्यशाखापरम्परेति वचन मद्यापोह भारत प्रसिद्धम् । चरण- शहोऽपोह न तु पादार्थत्वमूलको भागार्थः , अपि वाचरणार्थ: सन्ति हि शाखाखनुठानाचरणभेद इति शाखावचनः । . तदुक “गोत्रञ्च चरणैः सह"-इत्यस्य (पा. सू० ६. १. ६३.) व्याख्याने कैपटेन- 'चरणशब्दोऽध्ययनवचन: इह तूपचारादध्येषु वर्तते' -इति। 'शाखाध्येबवाची च जातिकायें लभते। कठी, बड़ची' -इति च नसूत्रीयसिद्धान्तकौमुदी। 'चरण: शाखाध्येता.-. कठेन प्रोक्त मधीयाना वा कठी'-त्येव तद्याख्या सत्वबोधिनी। "अनुवादे चरणामाम् (पा. सू. २. १. ३.)"-इत्यस्य व्याख्यायां नागेशोऽप्यार - ‘चरणशब्दोऽत्र शाखाध्येपर:'- इति। 'शाखा- ध्येहवाचिना मित्यर्थ:-इति च तत्सत्वबोधिनी। "चरण ब्रम- चारिणि"-इत्यस्य ( पा० सु. ६. ३.८६.) व्याख्याने व्यक्त माह दौषितः- "चरणः-शाखा"-इति। 'सस्य समानत्वं वेदस्य व्रतस्य वा समानत्वात् , तस्य तत्त्वञ्च अध्येटभेदात् वेदभेदं व्रत- ·१२८ ऐतरेयालोचनम् । भेदच परिकल्पा बोध्यन्ते'-इति च तव शेखरः। “धरणाबमा. बाययोः" इत्यस्य (पा. सू० ४.३, १२० वा. ११.) व्याख्यायां "कठानां धर्म पाबायो वा काठकम् , पैप्पलादक मिति"-इत्या पतमलिः। 'भानायः सम्प्रदायः' इति च तत्र नागेशः । एवं हि 'चरणं वेदैकदेशे-इति वाचस्पायुक्त नूनं धमवि~- भितम् , तदुत्तरत्र तलिखितं 'गोत्रञ्च चरण: सह, महाभाथ-का.' -इति तत्प्रमाणसूचनच तथैव ; तत्र भाथे 'गोत्रञ्च धरणानि च -इत्येतावत एवोल्लेखदर्शनात् । पातञ्चलमूलिकैव सा वाचस्पत्युक्ति- रिति भ्रमाद वाझविखकोषप्रणवादयोऽप्यनाभवन् विमुग्धाः ॥ तदव पुनरपि ब्रूमोऽध्ययनादिभेद एव शाखाभेदनिदानं न तु पन्बभेद इति । अत एव एकैकवेदस्यानकथाखवेऽपि साविकभेदा- भावात् श्रीमसायणाचार्यस्यैकैकशाखाव्याख्यानेनैव सर्ववेदभाष्य- कर्तृवं प्रसिधम् ; किञ्चेव मपि कृष्णयजुः-शुक्लयजुः-शाखासमूहयो- विशेषपार्थक्यस्यास्तित्वादेव कृष्णयजुस्तैत्तिरीयशाखां व्याख्यायापिन सस्त्रयजुर्व्याख्याने कतकत्यामन्य इति शलयजुःकाखशाखा मपि व्याख्यातवान्। तथा एकशाखाध्ययनेनैवैकवेदाध्ययनं सम्पद्यत इत्येव “वदः कत्खोऽधिग सव्यः" इत्यादीनि मन्वादिवचनानि चसाच्छन्ते । वेदशब्दस्य शाखापरत्वव्याख्याननवप्रमाषिकम् । एवञ्च यदुवं विष्णुपुराणभागवतयोः 'विभेद प्रथम', 'बोयादिभ्यो ददी तात', 'चती व्यस्थ बोधाय'- इत्येवमादि, तसवं नूनं माखापदार्यज्ञानविहीनखावेदक मेव ; विशेषतः कूर्मपुराणोला शासाना मष्टादशपुराण तुल्यता तु वर्वत्ति सर्वोपरीति। पहो वत! वेदवेदिकमतप्रचारार्थोमर्गीतजीवननाथतन- सर्वार्थवयेलामच्छवाभाजनैनाचार्यदयानन्दस्वामिनापि शाखानां .

·कस्याः शाखाया इदम् ? १२७ . वेदव्याख्यानरूपत्वेन वेदभिवत्वं पुराणायुक्तरूपमियोमेदवत्वच मत्वेषालेखि खतवेदमायभूमिकायाम्- “एकादशशतानि सप्त- विंशतिष वेदशाखा वेदव्याख्याना अपि वेदानुकूलतयैव प्रमाण महन्ति" इति (२८१४०)। शोथत्वे त्वेतनिपिसन्निधौ नूनं पौरा- गिकी शाखाभेदकथाप्यपास्तेति मन्यामहे वयम् । यदुवं पातनले पस्पशायाम् – “एकविंशतिधा बादृश्यम् , एकशत मध्वर्युशाखाः, सहस्रवर्मा सामवेदः , नवधाथर्वणो वेदः" इति। तदेतत्सकलन- यैवोक्तं स्यादिदं परिगणन मैकादशशतानीत्यादि , परं तत्रापि किञ्चित्वार्थक्यम्प्रतीयते । अस्तु तत्तथैव, पर महो ! काश्यामन्दोद्यान- विचारे, यत्र वय मास्म मध्यस्थाः, विशेषतोवादिप्रतिवादिवचसा मनु- लेखनेऽह मेक एवोभयपक्षतो नियुक्ताः तत्र तेनैव स्वामिनो- सम्- “सहस्रवर्मा सामवेद इत्यस्य सानं गौत्युपाया इति भावः" -इति । वस्तुतः सामवेदस्य गीतिकौशलबहुत्वादेव बहुशाखावत्वम्, शाखासमा तु त्रयोदवेत्यस्माक मपि सम्मत मेव । हन्त ! का नाम संहिता शाखेतिव्यपदेशशून्या तेन महामनोररीकता, यस्याः मूलवेदत्वं मत्वा पाखेतिप्रसिहाना मन्यासां समाख्यायन्यत्वं मन्तव्यभवेदिति त्वस्माक मजेय मेव। सदन सम्भाव्यते, .विमिश्रमन्वब्रामण्योस्सत एवं वान्त इति प्रथितयोस्तैत्तिरीय- शाखीयसंहिताबामणग्रन्ययोः विशेषतस्तदारण्यकमन्यीयनिखिल- खिलकाण्डदर्शनादेव तस्याशेषशेमुषौसम्पनस्यापि स्वामिन एवं भमः सात इति। अपि वा शाखासखानभिन्न केनचित्तचि- येण तवैवं स्थाद विनिवेशित मिति । पथ ऋगवेदशाखामाच्या निर्णयाय यसमानाथ प्रथमं योरेव विभागवतयोः पुराणयोः प्राविशाम, परं तवोभयत्र मियोऽनवर्य . - ·ऐतरेयालोचनम्। चरणव्यूहादिशाखावर्णनादग्रन्यविरोधञ्च संलयाभीष्टसाधनेऽकत- कार्यास्ततः पत्य वाल्यपठित पातलवचन मेवेहावलम्बामहे । तच्छेदम् – “एकविंशतिधा बादृचम्” इति । षड्गुरुशिष्येय च वेदार्थदीपिकाया भूमिकाया मतहिषयाणि कतिचित् पद्यान्युड़तानि, सत्र दृश्यते चैतत् -- “एकविंशत्यध्वयुक्त मृग्वेद मृषयो विदुः" इति। पाइ च तत्र तयाख्यायाम्- 'अध्या, गतिः, शाखा इति पर्याया:'-इति। कौम्मेऽप्य वम् । इत: सुनिर्णीत मृगवेदस्य शाखा एकविंशतिरिति । तदेकविंशतिशाखानां सर्वासा मेवाभिधानानि त्वद्यानिगा- यानीव ; यावतीनां यथा-यथावगम्यन्ते, तावतीना मेव तथा-तथा व्यक्तीकत्तुं यतामह । - पस्ति प्राचीनोऽष्टविकतिवितिनामा लक्षणग्रन्थो महामुनि- व्याडिततः। तस्य प्रथमबन्नीगतचतुर्थश्लोक एष:-- " शिरीये समानाये व्यडिनैव महर्षिगा। जटाद्या विक्रतीरष्टौ लक्ष्यन्ते नातिविस्तरम्" इति। अस्य व्याख्यानावासरे नहीकालता कति चिदितिहासझोका उपन्यस्ताः , तमितिहास मुपगत्य व्याख्यायि च व्याख्यातव्यश्लोकगत एवकारः । तथाहि --- "एवकारस्य किम्प- योजनम् ? पत्रोच्यते इतिहास:- शाकल्यस्थ शतं शिष्या मैष्ठिकब्रह्मचारिणः । पञ्च तेषां गृहस्थास्ते धर्मिष्ठाश्च कुटुम्बिनः । शिशिरो बाष्कल: साझो वादयश्चैवाखलायनः । पञ्चैते शाकलाः शिष्याः शाखाभेदप्रवर्तकाः।-इत्यादि । মন মিমিত্রাক্ষৰষাৰাম্ভাবলম্বি আল- शाखासु गौनकाचार्याणां मते जटाद्यष्टविकृतिलचणस्य व्याडि- - ·कस्या: शाखाया इदम् ? १२८ । - प्रणीतस्येष्टत्वात् न माडू केयप्रोक्लस्य जटालक्षणस्येत्येवाभिमाया एवकारः" इति । पस्ति सूत्र पाणिनीयम् - "गोवे लुगचि (४. १.८५.)-इति, तेन हि छात्रेऽणि विवक्षितेऽत्र गोत्रप्रत्ययस्वाणो लुग कृतं भवति ; तथाच सम्पयन्ते शाकल्यस्य शिथाः शिशिरादयः पञ्चेमे शाकलाः। तेषां शाकलाना मानायाः - सम्प्रदायाः शाखा वा पञ्चैव "शाकलाहा (४. ३. १२८.)"-इतिपाणि- नीयशासनात् शाकला: शाकलकाचोचन्ते। तदेव मृग्वेदस्य शिरीर, बाष्कला, साया, वाल्या, पाखलायनीति पर शाखानामानि विज्ञायन्ते, भायते चासां सर्वासा मेव शाकलशाखेति नामैक्य मपि । अपि यदुक्त मनुवाकानुक्रमण्युपक्रम- "ऋग्वेदे शिरीयायां संहितायां यथाक्रमम् । प्रमाण मनुवाकानां सूतोः ऋषुत शाकला:"-इति । अत्र शाकला इति सम्बोधनश्रवणाचावगम्यते, तासां पञ्च शाकलपाखाना मेकतमां शैशिरीया मेवावलम्बा क्रियमाणाप्ये- षानुक्रमणी पञ्चाना मेव शाकलानां हिताय सम्पाोति। अस्ति चात्र मतान्तरता ;-शाकलस्य शिष्यः प्रतएव शाकल इत्येव प्रसिद्ध पासीत् कवन एक पाचार्यः, तेनाध्यापिता ये पञ्च •पिथा: शिशिरादयः, तेवां पञ्चानां पञ्च शिष्यसम्प्रदाया एव शैशि- रोयादयः पञ्च शाखाः सम्पवाः, तैः पञ्चभिरधीतानां देशकाल- पानमेदतोऽध्ययन लौक्रमोच्चारणभेदात् किञ्चत्पाठन्यूनाधिक्याच्च पञ्चधात्व मापनानां पञ्चाना संहितानां पाकलपोतृत्वेनैव थाकल- याखालम् । तथा च प्रदर्शितविकृतिवनीटीकाकदुपन्धस्त: 'याक- स्वस्थ मतं शिया:'-इति पाठः सात् प्रामादिकः, तब 'माकलन मतं शिष्या:'-इति.निर्यकारपाठेनैव भवितव्य मिति। अतएवोस .

·.१३० ऐतरेघालोचनम् । महामुनिव्याडिना खविततिवमगार- "नवादी शौनकाचार्य गुरु वेदमहानिधिम् । .-। नमामि भाकलाचार्य शाकर्ष स्थविर तथा"-इति । पत्र शौनकस्य गुरुत्वम्, भाकल्यस्य तु परम- गुरुत्वं व्याख्यातं तट्टीकायाम्। सदिय शाकल्यै नाध्यापिता शाकलेनाध्यापिता वा एकैव एषा रसंहिता देशकालपात्रमेदतः शिशिरादिपञ्चाचार्यकृताध्यापन- शैलीपाठक्रमोच्चारणामुष्ठानभेदात् किञ्चित्याठन्यूनाधिक्याच्च पञ्च- विधत्वं गता, शैथिरीयादिपञ्चनामभिः शाकलेकनामा च प्रसिहा- यापीति सर्व निरवधम् । शाखानिर्णायके चरणप्यूहे तूक्तम्- "ऋग्वेदस्य * * शाखाः पञ्च भवन्ति ; पाश्वलायनी, शाहायनी, शाकला, बाकला माण्ड - केया चेति" इति । इहोता पखलायनी तु पूर्वोपात्तातोऽभित्रैव ; शाकायनी स्यात् पूर्वोल्लिखिता साया शाड्या वेति चरणव्यूह- टीकाकमहिदासमतन्तु प्रामादिकम् ; प्रमापयिष्यामो धनु- पदं शाशायन्या प्रशाकलत्वम् । तत्वतः शाजायनी नाम शाखा पूर्व- प्रदर्शितशिरीयादिभ्यः पञ्चभ्यो विभिन्ना षयव । शाकलेतिथि रोयाया ग्रहणं मन्तव्यम् : तस्याः शाकलायत्वेन तथाव्यवहारो- पपत्तेः। तद्यथा सामवेदीयाचिकग्रन्ययोरुभयोरपि छन्दोमयत्व-. साम्येऽपि पूर्वस्यैव छन्द इति व्यवहारः, उत्तरस्य तूत्तरेति। अन्यथा- बाकलायाः पाखलायन्याच शाकलेत्येव ग्रहणसिहे पुनर्ग्रहणस्या- पार्थता कथं बायेंत। बाष्कलापि पूर्वपरिचितेव। माण्डूकया विहाधिका पूर्वोपात्ताभिः पिरोयादिभिः पञ्चभिः प्रवोपात्तया शाहायन्या च परिगणनया सप्तमी सम्पद्यते। इत्य मृग्वेदस्थ सप्तमाखानामान्यवगम्यन्ते, गम्यते च चरणव्यूहकाले माकलानां .

·कस्याः थाखाया इदम् ! १३१ - पश्चानां साला वाया चेति हे शाखे विलुप्से, शाहायनी माह- केया चेति हे प्रशाकले तदाप्यविलुप्से पति । एवञ्च तदानी मिहो- पात्ता पाखलायन्यादयः पञ्चैव शाखाः सप्रचलिता पासन् । पन्यास्तु षोडश विलोपं गता इति स्यामन्तव्यम् । देवीपुराण तु त्रिवेणीनां तिसणा वा शाखाना मुझेखो दृश्यते तथाहि तत्र सप्तमेऽध्याये- "शाखास्त विविधा भूप ! माकला यास्कामण्डकाः" इति । तत्र शाकलास्तु स्युः पूर्वप्रदर्शितनामान एव शिरीयाद्याः पञ्च, माका अपि स्युर्माण्ड केयाद्याः कतिचिदमाभिरजातसर्व- नामिकाः यावशाखा तु स्याववीना निकताकद्यास्काच परभवा अथवा यास्कगोत्रीयेन केनचित् प्रोक्ता निरुतवद्यास्कपूर्वतनैव, स्याञ्च सा प्रध्येबाहुल्याद बहुसयाकापीति सम्प्रति सम्पूर्णतमसाच्छवे- वेत्यत्र नास्माकं वाक् प्रसरति । 'शाकलयास्कामा का:'-इति पाठ विविधेत्यस्य यदि तिम्र इति भावार्थः स्यात् , यथा 'एकविंश- विधा बावृत्यम्'-इति (पा० म० भा० १ प्रा.), सहि शाकलेति सम्पति प्रचलिताया प्राणं न दोषावहम, मण्ड केति मारह केय्या एव ग्रहणं भवेत् स्वीकार्यम् , अनन्यविदिता यास्कघाखैवावाधि. केति। एवं हि पूर्वकीर्तितसप्तनामभिरेतदनन्यविदितयास्कनाम: सालनया प्रष्टयाखानामानि परिजातानि भवन्ति । अस्ति चाखलायनीयर तर्पणप्रकरणे- 'जानन्ति-वाहवि- गाग्य-गौतम-शाकल्य-बाभ्रव्य-माडव्य-माण्ड केया:'-इति मार केयगणोले खः। 'कहोलं कौषीतकं पैर महापैञ्य सयन्त्र माझा- यनम्' इति च भारायनगणोल खः। 'ऐतरेयं महतरेयं शाकसं मुजातवा मौदवाहिं महौदवाहिं सौजामि मौनक माश्वलायनम्' .

·ऐतरेयालोचनम् । -ति चाखलायनगणोलु खः। तदुक्तं चरणव्यूहटीकायां महि- दासेन- 'जनान्तिवाइवोत्यारभ्य मात्र केया इत्वन्तो माण्डुकेय- गणः,x x x शाहायन इत्यन्तः शाकायनगणः, ऐतरेय इत्यारम्य आश्वलायनान्त पाखलायनगणः' इति । इत्य मृग्वेदस्य प्रधानत- सिस एव शाखाः पर्यवसिताः, तासा मेव स्युरनुशाखा इतराः । ता एव मूलशाखा: अनुलक्ष्य देवीपुराण "शाखास्तु विविधा भूप ! शाकलयास्कमण्ड काः"-इत्युताम् ( १३११०)। तत्रापि यास्वस्थाने शाति पठितव्यम् , तच्च शालायनस्यैवैकदेशग्रहणं मन्तव्यम् , यास्कपाठस्तु स्यामिपिकरपाण्डित्यमूलकः । तदेवं देवीपुराण तदानीम्प्रचलिताप्रचलितानां सर्वासा मेव ऋक्शाखानां नामग्रहणं सम्पन्न मित्यपि वक्तुं शक्यते । अस्मन्मते तु शाकला माण्ड केया चेत्येत एव हे प्राचीनतम- शाखे ; एतग्यारण्यके एतयोरेव योराचार्यनानोराम्बानदर्शनात् , अपि शाहायनी स्यान्माण्ड केयानुशाखा माण्ड केयभेद वेति। त एत एव हे अध्येटभेदात् पाठादिभेदत एकविंशतित्व मापना । तत्र खेदानी माण्ड केयानां शाकायन्येवैका लुप्तावशिष्टा, शाकलाना माखलायनीति। अत एवाग्निपुराणे एतयोरेव योः माखयो- मनिर्देशो विद्यते ( २७१ ० २ नो०)- 'भेदः शाहायनक पाखलायनो दितीयः'-इति । पद्याप्येत एव है मासे विद्यते । तत्र चाद्या माशायनी, तथा बामणारण्यकपुस्तकानि बहन्धुपलभ्यन्ते, संहितायास्वेक मपि सम्पूर्ण पुस्तक सुदुर्लभम् ! अथवास्माभिरद्यापि न दृष्ट मित्येव सुवचम् । यचान पास्यायितिकसमित्यधिकतगवर्ष मेण्टपुस्तका- लये दृश्यतेऽनिर्दिष्टं खण्डितं पुस्तक मेकम् , तसाटमाष्टकन्तु ; .

·कथा: शाखाया इदम् ? मून मनाखलायनीयम् ; तदन्ते वृहदेवताग्रन्यवर्णितानां सजा- नादिमहानामान्तसूतानां विद्यमानत्वात् ; बहदेवताया घशाकली- यत्वनिर्णयात्। हितीयाष्टकोऽपि स्यादनाखलायन्याः ; तदन्ता- ध्याये हादशवर्गादनन्तर मेको वर्ग पाखलायनीतोऽधिक प्रामात इत्येव तस्यानाश्वलायनीत्वप्रतीतेः। उद्धृता चैतदीय का ऋक् निरुतो (८. १. ५.) निगमत्वेनेति नास्ति च तहर्गस्य खैलि- कत्व मत: शाखान्तरीयत्व मेवोररीकर्तव्यम्। परन्खेतत्पुस्त- कस्य तयोरेव द्वितीयाष्टमाष्टकयोः षोडशाना मेवाध्यायानां पुष्षि- कासु 'महानानौशाखायाम्'-इत्यादि लिखित मस्ति, परं नासी- नास्ति च काचिमहानानीशाखा ; अतः किलेय मेव महानाबान्ता महानामीति च व्यपदिष्टा शाखा, स्याच्छामायनीति सम्भाव्यते । अष्टविक्कतिविकृती पञ्चानां शाकलाना मन्यतमा यैका साति ज्ञायते, सैव सायायनी शाङ्यायनी वेति मन्यते चरणव्यूब व्याख्यानकमहिदासः , तथा च सम्पद्यते शाशायन्या अपि शाकलत्वम्। तदिदं नादरणीयम् ; श्रुतिविरोधात्। श्रूयते हि कौषीतक्यारण्यके ( १४ अ.)- "शाज्ञायन: कहोलात् कौषी- तके:”, विद्याजन्माप्तवानिति तच्छेषः । तदेवं श्रुतिसिह कौषीतकिवंश्यस्य शाज्ञायनस्य शाकल्यशिथत्वं कषबामोपपद्यतेति न च सायायनी नाम काचिच्छाखा मन्तव्या ; सवारखकऽसब- छाशायनीनामश्रुतेः। नापि महानामान्तायाः शाचायन्याः थिरीयादिशाकलशाखापाठसाम्य मुपपद्यते ; "ऋग्वेदान्यो हादशकोऽनुवाकः"-इत्यायनुवाकानुक्रमयुमोः। एव मृष्थनुक्रम- स्वादिभ्यश्चास्या पथाकलत्वं प्रतीयत एव । अत एव सत्खपि शाकलीयदेवतानुकमयादिग्रन्येषु भासायन्यर्थ मेव हहहेवतानाम- ·ऐतरेयालोचनम् । अन्योऽप्यमायोत्यस्माक मभिमतम्। पत एवं प्रशाकलीयानां सन्तानसूतीयानां पञ्चामा मचा मपि देवतानिरूपण मेवं कृतं हरदेवतायाम् (प्र. ८३मो०)- "उशना वरुणश्चन्द्रश्चाम्निश्च सविता खताः । सव्वानप्रथमस्थान्तु द्वितीयस्था मथाखिनौ बतीया चोत्तम च हे आशिषोऽभिवदन्ति ताः" इति। तदेतत् पञ्चञ्च सज्ञानसूक्त शाकलासु शिरीयादिषु नामा- तम् , अत एव सायणाचार्येणापि न व्याख्यातम् , अध्यापक- म्याचमूलरेणैकस्मिवाद” दृष्ट मपि खैलिक मित्युपेक्षितञ्च (ऋ० वे० ६भा० पाठ० ३२५०)। वस्तुतो न चैतत् खैलिकम् ; तैत्तिरीयाथर्वणयोनामानात् (ले० सं० २. ४. ४६ ; २. ५.१०.३; ते. ब्रा० ३. ५. ११, १; ते. पार० १.८. ; प्रथ० सं० ८.४२. १; ३.८.६.), निरुक्तोऽप्य तत्पञ्चम्या ऋची निगमत्वेन ग्रहणाच। तथाहि- "प्रथापि शंयुर्वाईस्पत्य उच्यते, 'तईयोरावणीमहे xxx'-इत्यपि निगमो भवति" इति (४. ३. ५.)। सैषा ऋक् सज्ञानसूतस्य पञ्चमी दृश्यते । तदेतत् सज्ञानं नाम शाचायन्या उपान्त्यं सूत्रम् , एतदनन्तर मेव सवा- बात महानाबीसूकम् । अत एव शाशायनसूत्रेऽस्य सूतास्य प्रतीक- प्रहरीमेव विधानं कृतम्। तथाहि- “सन्तान मुशनावददिति सूत जपेरनिति (२. ६. ३.)। इत इद मपि सम्भाव्यते- मूलर्- दृष्टं तदादर्थपुस्तकं पुस्तकांशो वा स्यात् भाडायनसंहिताया इति । बाष्कलशाखाया मप्यस्ति सज्ञानसूक्तम् , परं तत् न पञ्च- चम् , प्रत्युत पञ्चदशश्चम् ; पपि नोपान्त्यम् , प्रत्युतास्यमित्यवगन्त- व्यम् । वाकला तु शाकलाना मेवान्यतमा, थाकलशाखासंहितासु ७ . .

·कस्याः थाखाया इदम् ? ३ - महानानीसूक्तं नामात मित्यत एवैतरेयारण्यके तत् समावातम् ; शाहायनसंहितायास्तु महानाम्नीसूक्ताम्बाननैव समाप्तिरिति तत्पू- मिातस्य सन्तानसूतास्य संहितोपाम्यत्व मैतदेव वाकलशामा- यनसंहितयोः सज्ञानसूतासङ्ग्यावस्थानयोः पार्थक्य मिति । प्रथाग्निपुराणोक्ता हितीया पाखलायनी तु शाकलाना मन्य- तमत्युक्तां पुरस्तात् , परिचाययिथामश्च ता मुपरिष्टादिति ॥ अथ शाकलाना माद्या शिरीया दशमण्डलामिकेत्यतो 'दाशतयो'-इति व्यपदिश्यते । तदुता मनुवाकानुक्रमण्याम्- "पञ्चाशीतिर्दाशतयेऽनुवाका दृष्टाः पुराणैऋषिभिर्महामभिः । यस्ताग्विद वेद चैवाप्यधीते स नाकपृष्ठं भजते ह शखत्" इति "दाशतये दशमण्डलयोगिनि वेदे। 'सङ्ख्याया अवयवे तयप् (पा० ५, २. ४२.), ततः स्वार्थे प्रण"-इति तदृष्याख्याने षड्गुरु-, शिष्यः । तदत्र मण्डलविभागे प्रतिमण्डल मनुवाकविभागो विद्यते, प्रत्यनुवाकञ्च सूक्तविभागः । तत्तदनुवाकसून सध्या तत्र ३२-३६- लोकेषु निरूपिता। तथा चैवं सम्पद्यते- म. १, २, ३, ४, ५, ६, ७, ८, ८, १०। अनु०२४-४-५-५-६-६-६-१०-७--१२=८५ । • सु.१०१-४३-६२-४८-८७-७५-१०४-१२-११४-१८१-१०१७॥ जायते चैतेन वालखिल्यानां सूतानां शशिरीये समावानं नाङ्गीकृत मिति। तानि च सूनानि एकादश सन्ति, तेषा मपोह परिगणने १०२८ स्युरिति स्पष्टम् । यद्यपि साथिरीया सम्प्रति नोपलभ्यते। पर मुपलभ्यते त सर्वा एव शौनकीयानुकमण्यः शिरीया मवलम्बाव कता इति । तथाञ्चनुवाकानुक्रमण्या उपक्रमे - "ऋग्वेदे शिरीयायाम्"- - ·ऐतरेयालोचनम्। इति, उपसंहार च- "तान् पारणे शाकले शैशिरोये"-इत्यु तम् । सायपीय मग्भाष्यञ्च ता मवलम्बैरव कृतं स्यात् ; तत्राशि- रोयाणां वालखिल्यसूताना मव्याख्यातत्वात् । अत एव ऐतरेयभाये तेषां वालखिल्यानां क्वचित् खिलत्वेन, क्वचित् अन्यान्तरीयत्वेन, कचिच्छाखान्तरीयत्वेन वशन मुपपद्यते सायणस्येति । तथाहि- "खिलेषु समानातम्" इति ६. ४.८, "वालखिल्याख्ये ग्रन्ये समा- माता:"-इति ६.५.२, “तानि वालखिल्यनामके ग्रन्ये समाना- यन्ते"-इति ६. ४.८, “सोऽयं प्रगाथः शाखान्तरे द्रष्टव्यः" इति ३.२.५ । तदिदं वालखिल्यानां खिलत्वं नून मसङ्गतम् ;तेषां पद- पाठवणात् ; न हि खिलानां पदपाठः सतः शाकल्येन ;--- अधीयतेऽध्याप्यते मुद्रितो मुद्राते च वालखिल्याना मपि पदपाठः सर्वत्र । तदाह चरणव्यूहक्वन्महिदासोऽपि- 'यस्य मन्त्रस्य पदाभावस्तस्य खैलिकत्वं सिहम्-इति । ग्रन्थान्तरत्व मपि म सङ्गछते; सर्वेषा मेव वेदानां संहितावेक कैवेति कः सम्भवेत्ततो ऽन्यो ग्रन्य इति। शाखान्तरीयत्वकथनेन चाभिगम्यतेऽद्यप्रचलितेय माखलायनी शाखा नैव दृष्टा सायणेन, अपि तद्देशीया मन्या मेव शाखा मवलम्बा भाथ मारचितम् , तस्यां नु शाखायां वालखिल्यं नानात मिति तदृष्ट्यास्य शाखान्तरीयत्व मभ्युगन्तव्य वालखिख्य कादशसूतोषु दशदशादिक्रमादयीत्यूचोऽधीयन्ते यथा- १-११सू०१०-१०-१०-१०-८-७-५-५-४-३-७%D८०ऋचः । तदाह सर्वानुक्रमस्याम्-- "अभि प्र दश प्रस्कख प्रागार्थ सत्, प्र सुश्रुतं पुष्टिगुः, यथा मनौवुष्टिगुः, यथा मनावायुः, उपमं खाटी मध्वः, एतत्ते मातरिश्वा नो विश्व इति वैखदेव: प्रगाथः, भूरीत् पञ्च मशः प्रकखस्य दानसतिर्गायनं बतौयापञ्चम्यावनु. मेवेति। " ·कस्या: शाखाया इदम् ? छुभी, प्रति ते पृषधोऽस्थाग्निसौरी पतिः, युवं देवा चतुष्क मेध पाखिनं बेष्टुभम् ,.-., इमानि वां सप्त सुपर्ण ऐन्द्रावरुणं जाग- सम्" इति ४४. ४०-५८ । सर्वानुक्रमणीकारकात्यायनेनैव मुक्ता- त्वाचास्य वालखिल्यकाण्डस्य खैलिकत्वं विष्वस्तम् ; न हि कस्य चिदपि खिलस्य ऋष्थाधनुक्रमणं कृतं तेन, किञ्च पञ्चमाष्टकीय- चतुर्थाध्यायीयत्वेनैव तत्र ग्रहणादस्याखलायनशाखीयत्वं व्यक्तम् , व्यलाच तदनुक्रमणिकाया अभ्याखलायनशाखीयख मिति । ऐतरेयबाणे त्वेषा मेकादशसूताना प्रथमतोऽष्टामा मेव वाल- खि धनाना विधान मानातम् , अस्वस्य तु सौपर्ण मिति ( ६. ४. ८,८.)। इत्य मपि जायते, तासां वालखिल्यची सायणोक्तं खिलत्वं नून सवास्तवम् ; नापि ग्रन्थान्तरतादरणीया, महि ग्रन्यान्तरीयची प्रतीकेन नाममात्रेण वा ग्रहणं युज्यतेऽौतरेयके ; पाखान्सरीयत्वं च वक्तुं नाव शक्यते, सति हि तस्मिन् प्रपठ्यैव विधानं क्रियेतैत- तथाप्यस्य शाखान्तरीयत्वेनोपन्यासाग्भाष्यस्यैवास्थ शाखासरीयत्वं प्रतिपन्नम् ; न घाखलायन्यां वालखिल्याध्ययनं पश्यतोऽपि तद्भाष्यकारस्थोतरूपप्रलापवचनानि सम्भाव्यन्ते । एव मपि सायणाचार्येणावलम्बिता शिरीया , अन्या वा काचिच्छाकलशाखा स्वादाखलायन्धनुरूपेव प्रायः सर्वत इत्यत्र च न भवति संशयः ; नान्यथात्र सायणीयमाथे सर्वानुक्रमणीवचनानि यथायथं सनाच्छेयुरिति अथ द्वितीया, बाष्कला। एतस्या अपि परिचयः यौनकीया- नुक्रमण्यादिभ्योऽवगम्यते चैवम्- “उप प्र यन्तो (१. ७४.)"- "नासत्याम् ( १. ११६.) - "अग्निं होतारम् ( १. १२७.)”- "इमं स्तोमम् (१.८४.)"-"वैदिषदे (१.१४०.)"-इत्येष . रेयेणेति । १८ ·१३८ ऐतरेयालोचनम्। क्रमो बाष्कलस्य प्रथममण्डले निदर्भितः । एव मपरण्डलेषपि योध्यम् । तद्यथा- “खादोरभचि (८.४२.)"-इतिसूक्तानन्स- रम् “अभि प्र वः सुराधसम् (८. ४९.)"-"प्रसुश्रुतम् (८.५०.) -इति सूनाहय मानाय "अम्न प्रा याग्निभिः (८.६०.)"-इत्या- मातम् । एवं “गौईयति"-इत्यनुवाको दशसूतात्मकः शिरीया- याम् , पञ्चदशसूक्तात्मको बाष्कलायाम् । तथाच "गौचयति"-इति- सूतादनन्तरं “यथा मनी सांवरणौ (८.५०.)", "यथा मनौ विवखति (८.५२.)", "उपमन्वा (८.५३.)", "एतत्त इन्द्र (८. ५३.८.)", "भूरीदिन्द्रस्य (८. ५४.)"-इति पञ्चसूता- न्यानाय "पा ला गिरो रथोरिव (८.८५. १.)”-इत्याम्नातम् । एव मन्ते च मण्डले- “संसमित् (१०. १८१.)"--इतिसूता- दनन्तरम् “सज्ञान मुशनावदत्"--इत्यादि, "तच्छयोराहणीमहे" -इत्यन्तं चतुर्वर्गात्मकं पञ्चदशश्च मेकसूक्त मधिकं बाष्कलायाम् । तदेवं “समानी वः ( १. १८१. ४.)”-इति शैशिरीयाया अन्तिमा ऋक् , “तच्छंयो"--इति तु बाष्कलाया इति भेदः । तास्त्वेताः सज्ञानसूनीयाः पञ्चदशः “सन्तान मुशना वदत् सज्ञानं वरुणो वदत् । सन्तान मिन्द्रयाग्निश्च सज्ञानं सविता वदत् ॥ १ ॥ सन्ज्ञानं नः खेभ्यः सज्ञान मरणेभ्यः । सज्ञान मखिना युव मिहास्नास नियच्छतम् ॥ २॥ यत् कक्षीवान् संवननः पुत्रो अङ्गिरसां भवेत् । तेन नोऽद्य विश्वे देवाः सम्प्रियास मजौजनन् ॥ ३ ॥ मं वो मनांसि जानतां समाकूतिर्मनागसि । असौ यो विमना जनस्सं समावर्तयामसि ॥४॥ १वर्गः ॥ ॥

·कस्याः शाखाया इदम् ? १३८ मेहरिस्त सेनादरणं परिवन तु यहविः । तेनामिवाणां बाइन् हविषा शोधयामसि ॥५॥ परिवान्येषा मिन्द्रः पूषा च संश्रुतः । तेषां वो अग्निदन्धानामग्निमूढानामिन्द्रोऽहन्तु वरं वरम् ॥ ६ ॥ एषु नत्वहषाजिनं हरिणस्य धियं यथा । पर ममित्र मैष त्वर्वाची गौरपेजतु ॥ ७॥ २ वर्गः ॥ प्राध्वराणाम्पते वसो होतर्वरेण्य क्रतो । तुभ्यं गायन मुच्यते गोकामो अन्नकामः प्रजाकाम उत कश्यपः ॥८॥ भूत भविष्यत प्रस्तौति महं ब्रह्मक मक्षरम् बहु ब्रीक मक्षरम् ॥८॥ यदक्षरं भूतक्रमतो विश्वे देवा उपासते । महर्षि मस्य गोतारं जमदग्नि मकुर्वत ॥ १० ॥ जमदग्निराप्यायते छन्दोभिश्चतुरुत्तरः ॥ ११ ॥ राज्ञः सोमस्य भक्षण ब्रह्मणा वीर्यावता। शिवा नः प्रदिशो दिशः सत्या नः प्रदिशो दिशः ॥ १२ ॥ ३ वगः । प्रदो योजो ददृशे शुक्र ज्योतिः परो गुहा । तदृषिः कश्यपः स्तोति सत्यं ब्रह्म चराचरं ध्रुवं ब्रह्मा चराचरम् ॥१३॥ पायुषं जमदग्नेः कश्यपस्थ वायुष मगस्त्यस्य नपायुषम् ।' यद्देवानां त्रयायुषं तन्मे प्रस्तु वायुषम् ॥ १४ ॥ तच्छयोराकृणीमहे गात यत्राय गातु यन्त्रपतये। देवीः स्वस्तिरस्तु नः स्वस्तिर्मानुषेभ्यः ॥ १५ ॥ ४ वर्गः ॥” इति । अथ यौया साह्या, चतुर्थी वाल्या । त एते सम्पति न वाप्यु- पलभ्येते, प्रतएवैतयोः कोऽपि संवादोऽस्माभिर्न जायत इत्येव सत्यम् । अथवा विष्णुभागवतपुराणयोर्योक्ता मौहलीति, सेव स्वात साति; तयोः पुराणयोः 'साया'-इत्यस्य स्थाने 'मौहली'-प्रत्यय ·ऐतरेयालोचनम् । पाठप्रतीतः सम्भाव्यते साश्याचा मुबल इति गोबनामति । अध्यापकम्याक्षमूलरेण च ऋग्वेदस्य बतीयभागभूमिकायाम् (१३) पृष्ठे अलेखि एतत्-- "फिटस् एड्वाइ हल् महोदयः काशीतो लिखदिदम् (१५-१-५५.)- 'सायणाचार्यवतमाथस्य मूल मादर्भ पुस्तकं यदासीद लण्डमस्थेण्डियापुस्तकालये मुलभायं नाम, तत्र प्रथमाधास्त्रयोऽष्टकाचतुर्थाष्टकस्यान्याध्यायाच वयः सन्ति, सन्ति चान्यानि कतिचित् पवाणि प्रथमसप्तमाष्टकयोः। तदीय- प्रथमाष्टकस्य यावानंशः पाठयोग्यः , तावन्त मेव यथालिपि भवन्तं दयामि। लिखित चेतत् पुस्तकं १४७४ संवत्ममायाम्' -इति" इति। तदेतत् पुस्तके मौहल्याः शाखाया एव सायण- भाष्य मिति सुव्यक्तम् ; परं नास्ति सायणस्य मुद्रितभाष्यादन्यद भाष्य मिति शाकलानां पञ्चशाखानां मौरसी मेवावलम्बा तैना- कारीदं भाथ मिति सम्पद्यते सुतराम् । तथा चैषा मौहली दश- तयीत्वपि स्वीकार्यम् ; सायणीयभाथे वालखिल्यमन्त्राणां व्याख्या- नादर्शनात् , अष्टतय्यां हि वालखिल्याना मवश्यमाबित्वं स्थादि- त्युतम्। सेये मौहली शाखा सायणाचार्य समये सायणाचार्यदेणे पासीत् सुप्रचलितेत्येना मेवावलम्बा तेनैतत् भाषं कत मिति चोपपद्यते। अद्य च स्यात् तद्देशे मौनत्या एव शाखाया विद्यमानतेति च नासम्भवम् । पपि नाम शाकलानां पञ्चाना मेव प्रायो ग्रन्थपरिच्छेदसाम्यात , क्रम-पाठादौ चात्वस्यतारतम्यात् , सर्वपुस्तकपुष्पिका नामोले खादर्शनाचवं नामविचमोऽनिवार्य एवेति मौहल्या पावलायनीखेम आशलायधाम मौहलीखेन ग्रह सुसम्भाव्य मेवेति । अथ पाकलानां पञ्चमी, पाशलायनी नाम । इयमेवाखलायनी ·कस्याः थाखाया इदम् ? १४१ शाखा शाकलानां पञ्चानां लुप्तावशिष्टा, पद्यापि सर्वबाध्ययना- ध्यापनैः सुप्रचलिता विद्यते । प्रवाद एवात प्रथम प्रमाणम् । सर्व- वैव हि दाक्षिणात्यादिश्वेषा आखलायनीत्येव प्रोद्यते। प्रदर्भिता- लिपुराणवचने शाकलाना मस्या एवंकस्था ग्रहण मत्र हितीयं मानम् ; न हि तदानी मग्यासीत् काचिदन्या शाकलेति। गौड- राज-लक्ष्मणसेन-प्रदत्तेष्वमधिककालिकेषु सामफलकेषु च "भाव- लायनशाखाध्यायिने"-इत्यु कोणं दृश्यत इतीघ तीयं प्रमाणम् । स्कन्दपुराणान्तर्गत श्रीमालखण्डनामग्रन्थस्य सप्ततितमेऽध्याये ऋग्- वेदस्येय मैकाखलायनी शाखा बहुवार मुपन्यस्ता दृश्यते । तद्यथा- "भत्र पावलायनी शाखा ऋग्वेदस्य, यजुर्वेदस्य माध्य- न्दिनी, सामवेदस्य कौथुमी, अथर्ववेदस्य स्वासरायणीति ; ऋग- वेदस्याश्वलायनसूत्रम् , यजुर्वेदस्य कात्यायनम् , सामवेदस्व लाया- अथर्ववेदस्याटकञ्चेति" "-इति । तदित्थं गुर्जरीयश्रीमाल- प्रदेशे बहुदिनत एव ऋग्वेदस्यैषाखलायनी शाखैवैकास्ति प्रच- लितेत्यपि मानं भवेदिक चतुर्थम् । तस्मादेतहि सर्वत्राधीयमाना, मुद्रिता चेयं शाखा नून माखलायनीत्येव मन्तव्यम् । मेय माखलायनी तत्वतोऽष्टतय्येव ; सर्वेष्वेवेतत्पुस्तकेषु अष्ट- काध्यायवर्गनामविविधपरिच्छेदानां प्राधान्यदर्शनात् । एतदीयदेव- तर्षिजन्दोनिर्णयाय कात्यायनेम या "सर्वानुक्रमणी' प्रणीता, तवापि अष्टकाध्यायवर्गविभागानुसता विभागा एव दृश्यन्ते । प्रत एवेह षडाष्टकीय-चतुर्थाध्यायस्य चतुईयाधष्टादशवर्गामकं वाल- खिस्य श्रूयते ; न हि दाशतय्यां वालखिल्या मस्तिताभ्युपगम्यते सायणाचार्येणेति तु प्रतिपादितं पुरस्तादेव (१३६ पृ.)। एव मपि शाकलाशाखायाः शिरीयाया दशतयीत्वप्रतीतेः यनम् , एत-

·१४२
ऐतरेयालोचनम् ।
पूर्वतनायाः शाकल्यसंहितायाव ऐतरेयेण यास्त्रादिना च दाशतयो-
त्वेन ग्रहणात् , शौनकोतानुवाकानुक्रमण्यादौ च दशतयीत्वस्या-
दरातिशयदर्शनात् , सर्ववेदभाष्यकारेण सायणाचार्येण च दाशतयौ
मेव सायापरपर्यायां मौहली मन्यां वा काञ्चिद् शाकलशाखा
मनुसृत्य ऋक्संहिताया भाष्यं त मिति दशतय्यष्टतयोः
सम्मिलनाच्च दशतयीत्वानुकूला मण्डलानुवाकसूक्नेतिविविधपरि-
छेदा अपोह लेखकादिभिः सूचिता यथायथं सर्वत्रैवेति ॥
अथ पञ्चखेव शाकलशाखास अध्यायादिपरिगणनन्वेकविध
मेव मन्यते प्रायः । अत एवेव माह अनुवाकानुक्रमणीकारः-
"अध्यायानां चतुष्षष्ठिमण्डलानि दर्शवतु।
वर्गाणान्तु सहस्र है सङ्ख्याति च षडुत्तरे।
सहस्र मेतत्मनानां निश्चितं खैलिकबिना।
दश मप्त च पश्यन्ते ( सङ्ख्यातं वै पदक्रमम् )।"-इति ।
तदेतत् सर्व वालखिल्यवर्जनेनाव गणनातोऽप्युपपद्यते। ऋक्-
सयायास्त शाखापार्धक्यात् पार्थक्यं स्वीकार्य मेव, पर मस्या
मकस्था माश्वलायन्या मपि मतवैभिव मुपलभ्यते यथा-
अनुवाकानुक्रमण्याम् १०५८० ऋचा स्वीकारः, तदुक्तम्-
"ऋचां दशसहस्त्राणि ऋचां पञ्चशतानि च ।
ऋचा मशीतिः पादश्च पारणं सम्प्रकीर्तितम्" इति ।
छन्दस्मयायानु १०४०२ ऋचा स्वीकारः, तदुताम्-
"एवं दशसहस्राणि शतानान्तु चतुष्टयम् ।
ऋचां हाधिक माख्यात मृषिभिस्तत्वदर्थिभिः" इति ।
मुद्रितसर्वानुक्रमस्या भूमिकायां १०४४२ ऋचां खौकारः ।
अनुक्रमणीविवरणबनगवान वृक्सया १०४५९ खौकता।
-
।

·कखा: थाखाया इदम्.? १४३ खामिदयानन्दसरस्वत्याचार्येण तु "दशसहस्राणि पञ्चशतानि एकोननवतिश्च (१०५८८) ऋचोऽधाबासा:"-इति निरितम् । अस्मत्परिगणनयात्वाखलायनसंहितायाम् १.५२२ ऋचो दृश्यन्ते । एव मुक्सङ्ख्याया मतपार्थक्ये निदानानि वेव मवगम्यतेऽस्माभिः-- अनुवाकानुक्रमणी नूनं शेशिरीय-शाखायाः ! नास्ति च तत्र बाल- खिल्याना मृचा मानानम् , ततस्तत्र वालखिल्यभिवाः सपादाः १०५८० ऋचः परिगणिताः। अस्मत्परिगणनया बत्र वाल- खिल्यसहिताः १०५५२ ऋचः सन्ति, वालखिलाना मृचां सहया तु ८०; तथा चाव पाखलायनसंहितायां वालखिल्यातिरिवाना मृचां सङ्ख्या १०४४२ सम्पन्ना। सदित्यं शिरीयाया मित आश्वलायनीतोऽधिकाः १३८ ऋचोऽधीता इत्येव निसीयते । छन्दस्मयोलिखितोतसर्वसङ्घलनसङ्ख्या तु वोक्तप्रतिच्छन्दमया- तोऽपि विरुद्धव प्रतीयते। तद्यथा तत्र चोक्तं लोके:- गायत्राः २४५१, उणिहः ३४१, अनुष्टुभः ८५५, ब्रहत्यः १८१, पडायः ३१२, विष्टुभः ४२५३, जगत्यः १३४८, प्रतिजगत्यः १७, गवर्यः, अतिशकर्य: ८, प्रष्टयः ६, प्रत्यष्टयः ८४, धृत्यौ २, अतिधतिः १, विपदाः १७, एकपदाः ६, बाईतप्रगाथाः १८४, ककुप्प्रगाथा: ५५, महाबाहतप्रगाथः १। तदेवं तदुक्तप्रतिच्छन्दस्मद्ययानां सालनया १०१४२ ऋचः स्युः, पूर्वप्रदर्शिततच्छोकतस्तु गम्यन्ते १०४०२ । तदन प्रायः सर्वत्रैव सहलनाचमोऽस्माभियदृष्ट्या प्रमाणित एव । मुद्रितसर्वानुक्रमणीभूमिकायां यत् १०४४२ इति निश्चितम् , तदस्या वालखिल्यव्यतिरिक्तायाः पाखलायन्या इति तु सुव्यक्तम् । जगनाथपण्डितोला ऋक्या तु नित्यहिपदार्चादिभेदकता। चरणव्यूस्टींकावअहिदादसम्मता च सैव। तथाचोक्तं तेन- ·नित्यहिपदा, १४४ ऐतरेयालोचनम् । "वालखिल्यसहिता सर्वानुक्रमपीमन्त्र रूपया उच्चते,-पि. शाशदधिकपञ्चशतदशसहस्राणीति (१०५५२)। एतत्सच्या नित्य- द्विपदाने मितिकतिपदासहितोता। हवनाध्ययमाभ्यां समाना सा -०, हवनाध्ययने विपरीता सा नैमित्तिकहिपदा"- इत्यादि । नित्यहिपदादिनिर्मयस्तु उपलेखग्रन्यालोचनतः सम्पाद्यः । उपलेखापि नैवाखलायन्याः सम्भाव्यते ; तत्र नित्यैकपदाः पञ्चे- त्याचाखलायनीविरुद्धपरिगणनादर्शनात् ; गण्यन्ते छत्राखलायन्या मेकपदाः षडिति। एव मई दिष्यपि द्रष्टव्यम् । खाम्युक्तापरिगणनेऽपि सफलनवम एव प्रतीयते । तत्त्वतस्विहाखलायन्यां शाखाया माखलायनसंहितायां वा अष्टादशवर्गेषु प्रशीतिलिखिल्यर्थः सन्ति, तवालखिल्यसहिताः १०५२२ ऋचः श्रयन्त इति त्वस्माभिः सुनिश्चित मिति ॥ अथासां शाखानां कतमा मवलम्बाद मैतरेयकं प्रोक्त मिति विचारस्यैतहि प्रकृतोऽवसरः समुपस्थितः। दृश्यते हि ब्राहाण- अन्येष्वेषा ली,-यां शाखा मवलम्बामायते यद् ब्राह्मणम् , सम्म हितायां ये मन्वा आमासाः, तेषां प्रतीकग्रहणमात्रेण नाम- प्रहणमात्रेण वा विधानम् ; ये मन्त्रा विधातव्या अप्यन्यशाखीया इति तसंहितायां न दृश्यन्ते, तेषान्तु प्रपव्य विधान मिति । तत्र' प्रतीकमात्रेण यथा- "वं मन्ने सप्रथा असि, सोम यास्ते मयों- भुव इत्याज्यभागयोः ‘पुरोऽनुवाक्ये"-इति ऐ० बा० १. १. ४ । पानातौ सौ मन्त्रावाश्वलायन्या मस्याम् ५. १३. ४. पुनः १. ८१.८। नामग्रहणमावेण यथा- "सकीति अंति"-इति, पुनस्तदुत्तरत, "वषाकपि शंसति"-इति च ऐ० प्रा० ६. ५.३ । सुकीर्तिनाम सप्तश्च सूक्तम् , वृषाकपिनाम त्रयोदशचं सूता मिहा- ·कस्याः थाखाया इदम् ? " प्रजायन्याम् १०. १३१ ; १०.८६ । पनाचातायाः प्रपब विधान यथा- “यस्माद भीषा निषौदसि ततो नो प्रभयं अधि। पशूद नः सर्वान् गोपाय नमो नद्राय मीढुष पतिता मुत्यापयेत्" इति ऐ. ब्रा० ५.५.२। नषा मिहाबलायन्या माखाता। तदेव मिद मैतरेयक मतदाखलायन्या प्राधण मिति वर्ष युन्येत, यदि नामैतव्यतिक्रमोऽप्यत्र न प्रतौयेत ! प्रतीयते खेतद्- व्यतिक्रमोऽपि। तबहानानाताना मपि मन्त्राणां प्रतीकपाण- मात्रेण विधानम्- “अग्निर्मुखं प्रथमो देवतानाम् , अनिव विष्णो तप उत्तम मह रत्वाम्मावैष्णवस हविषो याज्यानुवाक्ये भवतः" इति ऐ. ब्रा० १.१.४, सथा "सावौर्षि देव प्रथमाय पिन इति सावित्री मन्या"-इति १.५.४। नेते मन्दा हाव- लायन्या मावाताः; तबदेशस्था प्राश्वलायन्या एतद बाप थात् , तयेषां मन्त्राणां नूनं प्रपश्च विधानं दृश्येत। एष मिहा- नाबातामा मपि मन्वाणां मामग्रहयमावेण विधाम मस्ति यथा- "तिनः सामोधेनौरनूच तिम्रो देवता यजन्ति" इति ऐ० प्रा० ३. ५.१। ता एतास्तिस्रः सामिधन्य ऋचोऽवाखलायन्यां न हवन्ते। तथाचाखलायन्या मानासाना मपि प्रपन्य विधान • छत मैतरेयेण। सद्यथा- “द्राम्बी भागतं सुत, गौर्मिर्मभो बरेशन , पय पातं धियेवितेत्येन्द्राग्न मयुग सजाति"-इति ऐ० ग्रा. ७.२. । पानातवेषा पावसायबाम् १. १२.१ । अस्ति च परिशिष्टो नामको अन्यः । तदीय मन्त्रा पपि केचने बाधी नामहरमात्रेण विहिताः श्रूयन्ते । तद्यथा- "प्रवधिका: शंसति", "पाजिनामन्याः शंसति", "पतिवादं मंसति" इति च ० बा० ६. ५.७ । परिशिष्टमन्बीयवतमन्चेभ्यो- ·एतरेयालोचनम् । ऽप्यधिकमन्त्राणां विधानञ्चेह श्रूयते यथा- "भाहनस्याः सति .- ता दश शंसति" इति ६. ५.१० । परिशिष्टे खखा- हनस्यामामर्थोऽष्टावेव श्रूयन्ते, इह तु दशानां विधान मानातम् । तस्मादेतद् ब्राधणं नाश्वलायन्याः सम्भाव्यते, सम्भाव्यते तु यस्यां शाखायां प्रतीकतो नामतो वा एतबामणविहितानां सर्वासा भव; मस्ति विद्यमानता, नास्ति वेह पठितानाम् , अपि चेह विहिता ऋक् परिशिष्टयन्यौयाचओं यथावत् समावाताः , तस्याः भाखाया एवेदं स्यादिति। तथाविधा कतमेति प्रश्नस्योत्तरं तु विलुप्त- पूर्वशाखाकालिकाना मद्यतनाना मस्माकं मैव सुकरम् , तथाप्यत यावच्छक्यं प्रयतिते गम्यते,- माकल्यशियण शाकलाचार्यण या संहिताधीताध्यापिता च, या मधीस्वैव घिशिरादयः शाखाकतो- ऽभवन् , शिशिरवाष्कलसाइयवाल्यामलायनाधौता , अप्यद्यप्रच- लितथाकलाश्वलायनशाखातः पूर्वसना, सेव शाखा स्थादस्यैतरय- ब्रामणस्वावलम्बन मिति । प्रत एवैतरेयारखकभाष्ये "वयं सेवन एतत् प्रोताम्'-इत्येतस्य व्याख्यान मेव मुहं सायणाचार्यण - "न: पस्मान् (महिदासादिकान् ) शिष्यान् प्रति शाकल्यन प्राण जमरूप मित्यादि वय मेव प्रोताम् , न तु मांस मित्यादिकं चतु- थम्" इति ( १. २.२.)। इत्य मस्य ब्राणस्य शिरीयादिभ्यः पञ्चभ्यः प्रातमत्वेऽपि सर्वशाकलगाखोपयोगित्व मण्यव्याहतम् ; सर्वासा मेव तासां मिथः किचिदमेदवावेऽपि तत्त्वतोऽभिनसंहिता- कत्वात्। तस्मात् शिरीयाद्याश्वलायन्यन्तानां पचाना मेव माखाना मिद मैक बाण मैतरेकं नामिति च सिबम् । --- ·. कोऽस्य विषयः २ (७) । अधेदानी विचार्य मस्ति कोऽस्य विषय इति। यन्त्र एवाख विषय इति ब्रूमः ; प्रायः सर्वेषा मेव ब्रामणग्रन्यानां तवैव प्रवृत्त: याखरूपम्वेवं निरुपितं भगवता कात्यायनेन- “या व्याख्या- स्थामः । द्रव्यं देवता त्यागः" इति (बौ० सू० १. २. १, २.)। यत्रस्वरूपं कथयिष्याम इति प्रथमसूत्रार्थः । 'द्रव्यं पुरोडाश-चर- सान्याय्य-पर-सोमादिकम्, 'देवता' भनिविष्णुसोमेन्द्रादिकाः, देव- ता मुहिश्य पुरोडाशादिद्रव्यस्थ यः 'त्यागः' उत्सर्गः, स यतः । तत्र "तहितेन चतुर्था वा मन्बवन चेष्यते । देवतासङ्गतिस्तत्र दुर्बलन्तु परम्परम्" इत्यार्याधिकाः । सचिन देवतासङ्गतियथेह-- “पष्टा- कपाल पानेयः , विकपालो वैणवः" इति १. १.१। चतुर्था देवतासङ्गतिर्यधह- "पम्नये प्रणीयमानाय"-इत्यादि १.५.२, "सोमाय क्रीताय प्रोप्रमाणाय"-इत्यादि च १. ३. २ । मन्त्रवणेन देवतासङ्गतियथेह प्रयाजयागेषु ( १. ३. ६.)। तदव द्रव्याणि प्रसिधानि, मन्बलक्षणानि निकतालोचने प्रदर्शितानि, देवताखरू- पाणि विहेवानुपदं यथामति बोधयिष्यामः ॥ पथ यागलवणमेदादौनप्यन किञ्चित् सूचयामः । स एवं यागः प्रक्षेपाधिको होम उच्चत। "देवतायै महाखितस्य वही प्रथेपो होमः" इति हितबह साम्प्रदायिकम् । पाहचान कात्यायन:- “यजतिशतीनां को विशेषः ! तिष्ठहोमा वषट्- कारप्रदाना याच्यापुरोऽनुवाक्यावन्तो यजतयः, उपविष्टकोमाः स्वाहा- कारप्रदाना शहोतयः" इति ( १. २. ५, ६, ७.)। तदेवं यागम रेविधम्। विविध मपि चैतद यागकर्म प्रधानाभेदात् पुनर्वि ·१४८ ऐतरेयालोचनम्। विधम् । तद्यथा- ये च यागा यदानेयोऽष्टाकपाल इत्यादिवाली: दर्श पूर्वमाससंयोगनोत्पत्राः, ते दर्थपूर्णमासशब्दवाचाः। तेषा मेव "दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत"-इति फलसाधनत्वेन विधा- नात् प्रधानत्वम् , तत्त्रकरणपठित मितरत् सर्व मम्धन्वाधामादि बाचवतर्पयान्तं तदङ्गजातम् ; फलश्रुतिशून्याः प्रयाजादियागाः पूर्वाधारादिहोमाञ्च सम्प्रकरणपठितास्तदुपकारका इति सदा- भाजना एव। तदुक्क मापस्तम्बर्षिणा यज्ञपरिभाषायाम्-- "भामेयो- टाकपालोऽग्नीषोमीय एकादशकपाल उपांशयाग पौर्णमास्यां प्रधानानि, तदङ्ग मितरे होमाः" इति (७७, ७८ सू०)। 'सहा प्रधानन्" इति (८६ सू०) च तवेव प्रधानलक्षणम् । ते यागा: पुनस्विविधाः ; इष्टि-हौत्र-सोमभेदात् । दर्शपूर्ख- मासादय इष्टयः, प्रन्याधेियाग्निहोत्रादयो हौत्राः, अम्निष्टोमा- अनिष्टोमादयः सोमाः। ते पुनस्त्रिसमकाः; हविः-पाक-सोम- संस्खाभेदात्। तत्र प्रग्याधियः, अग्निहोत्रम् , दर्भ:, पौर्यमासः, बापयचम्, चातुर्मास्यम् , पशबन्धवेति सप्त हविःसंस्थाः। सायं- होमः, प्रातोमः, स्थालीपाकः, नवयत्रः, वैश्वदेवः , पिढयात्रः, अष्टकेति सप्त पाकसंस्थाः। पग्निष्टोमः , अत्यग्निष्टोमः, उक्थ्यः, षोडशी, वाजपेयः, पतिरावः, पाप्तोर्याम इति सप्त सोमसंस्थाः ।। स एव सोमयागाः पुनरेकाहाहीनसबभेदात् विविधा भवन्ति । सविता पप्यन्ये बहवः सन्ति काम्ययागाः। तबष्टयः- मायुष्कामष्टिः, पुत्रेष्टिः, पविवेष्टिः, वर्षकामष्टिः, प्राजापत्येष्टिः, वैमामरेष्टिः, नवयस्येष्टिः, अष्टि: गोव्यतौष्टिः एवमादयः । गोमेधाबमधादयस्तु पण्यागा उचते, तेसोमान्तर्गताः । सौवामीयामोऽपि भीमर्विकार एव । .

·कोऽय विषयः ? १४८ पति वेषां यागानां प्रकृतिविक्वतिभेदः । यस्मिन् यागेऽपर- विधिनिरपेक्षाणां सर्वेषा मेव कर्मणा मुपदेशः श्रुतः, स एव प्रजातियागः ; प्रकतिवञ्च विततिः कतव्या भवति। पवा- हापस्तम्ब:- "दर्शपूर्णमासाविष्टौनां प्रकतिः, अग्नीषोमीयत च पयोः, स सवनीयस्य, सवनीय ऐकादमिनानाम् , एकादशिनः पशुगणानाम् , वैखदेवं वरुणप्रघास-साकमेध-शनासोरीयाणाम् , वैखदेविक एककपाल एककपालानाम् , वैखदेव्यामिचामिक्षा- पाम् ,०-०, अम्निष्टोम एकाहाना प्रकृतिः, हादशाहो हगणा- नाम् , गवामयनं सांवत्सरिकाणाम् , निकायिनान्तु प्रथमः" इति य० प० सू० ११६-१४४ सूत्राणि)। एषु सर्वेष्वेव सूवेषु प्रकतिरित्यनुवर्तत इति ध्येयम् । देवता। सर्वेष्वेतेषु यायायागेषु च यत्र कुवचित् यस्य कस्यचित् द्रव्यादेः प्रार्थनीयफलदानसामर्थ मारोपयन यां कांच सुतिं करोति, तरस्तुतिमन्त्रस्य सैव देवता, तादृशस्तुतिमन्त्रप्रधाम: स. च यागस्ताइवतो मन्यते । तदाह निकलकारो भगवान् यावः- "यत्नाम ऋषियस्यां देवताया माथपत्य मिच्छन् स्तुतिं प्रयु, तहे-. वत: स मन्त्रो भवति"-ति (निरु० ७.१.१.), “यो टेव: सा देवता"-इति च (७.४.२.)। "देवो दानाहा, दीप- नाहा , द्योतनाहा, धुस्थानी भवतीति वा"-इति देवशब्द- निर्वचनच तेवेव। शुशब्दवाव भमण्डलमावस्योपलक्षकः ; एवं हि पन्तरिक्षस्थानां चन्द्रादीनां, सौरजगहहितानां ध्रुवादौनाच पार मिह सिध्यति। तदेव मिन्द्रवांयादीना मचेतनानां हृध्यादिदान- हेतुकम् , याजावरराजादौना चेतनामा चा/दिदानहतुकं देव- त्वम् ; पञ्चादिजीवाना मजीवानाच पावादीनां दीप्तिहेतुकं देव- ·ऐतरेयालोचनम् । त्वम् ; पग्निचन्द्रपर्जन्यादीनां ब्रह्मवर्चखिनां विदुषाच योतनहतुक देवत्वम् ; सूर्यसूर्य करादीनां तदुपरिस्थानां तारकादौनाञ्च युस्थत्व- निबन्धनं देवत्वम् ; यव वीसरे सर्व एवैते गुणा उपपद्यन्ते, तस्य देवत्वस्य तु कैव कथा। तदेव मावधस्तम्बपर्यन्तानां सर्वेषा मैव पदार्थानां देवत्व मुपंगम्यते। ह्युस्थत्वे सति दानादिगुणवत्त्व मिद मेक मेव देवलक्षणं स्वीकार्य मिति मते तु सूर्येन्द्राम्यनि- सेन्दुप्रभृतीनां मूलतो भमण्डलस्थाना मेव पदार्थानां मुख्यं देव- बम् , तत्तरस्थानमलिसाहचर्यतस्त्वन्येषां भूरादिलोकानां तत्रत्याना मबसोमौषध्यादौना मपीत्येव विशेषः । पन्यच्चोतं यास्केम-"तिन एव देवता इति नैसलाः । अग्निः पृथिवीस्थानो वायुवेन्द्रो वान्तरिमखानः सूर्यो ह्युस्थानः" इति (७.२.१.), "तासां (तिसणां देवतानां) मनिसायचर्य व्याख्या- स्थामः । अथैतान्यग्निभन्तीनि-अयं लोकः .-. •- ये च देवगणाः समाचाताः प्रथम स्थाने"-इत्यादि ( ७. ३. १.) च। तानि च प्रथम स्थाने समानातानां देवानां नामानि निघण्टावानातानि- "पन: शकुनिः मनु काः"-इत्यादीनि ( ५. २. १-३६.) पदविं- यत् द्रष्टव्यानि । व्यास्थाताच ता देवता निकले समन्बोदाहरणम्- "पथ यानि पृथिव्यायतनानि स्तुतिं लभन्ते, तान्यतोऽनुक्रमिष्यामः।। तेषा मम्मः प्रथमागामी भवति"-इत्यादिना (८.१-४३.)। एवम् पर्वतानीन्द्रभनौनि अन्तरिक्षलोकः ये च देवगणा: समा- बाता मध्यम स्थाने"-इत्यादि चोक्तं तव तदुत्तरम् (७. ३. ३.)। मधमे स्याने समानातानां देवानां नामानि च तवैव निघण्टौ- "सेनः सोमः चन्द्रमाः"-इत्यादीनि षट्त्रिंशत् (५. ५.१- २६.)। व्यास्थाताच ता भपि देवता निकले समन्त्रोदाहरणम्- . - ·कोऽस्य विषयः.? "येमो व्याख्यातस्तस्यैषा भवति"-इत्यादिना ( ११.१-५०.)। एवम् “मधेतान्यादित्यभतीनि असौ लोक: मणाः समाखाता उत्तमे स्थाने"-इत्यादि चोतं तत उत्तरम् (७.३. ४.)। उत्तमे स्थाने समानासानां देवानां नामा- न्यपि तवैव निघण्टी- "अखिनौ उषाः मूर्या"-इत्यादीनि एकशिदाबातानि ( ५. ६. १-३१.)। व्याख्यातास ता अपि देवता निरुतो समन्वोदाहरण मेव- “पयातो शुस्थाना देवतास्तासा मखिनो प्रथमागामिनी भवतः” इत्यादिमा (१२.१-४६.)। तदेवं प्रधानतो देवताविवेऽपि स्थानभत्तया- दितो तबहुत्वं च न विरुद्धम् । तत एवेद मुक्तं तव तेनैव- "तासां (तिमृणां देवतानां) माहाभाग्यादे कैकस्था अपि बकनि नाम- धेयानि"-इति ( ७. २. १.)। भागो विभागो भतिकार्थाः । महाभागस्य भावो माहाभाग्यम् । तब माहाभाग्यम् एकस्थान- भावोन, एकस्मिन् मन्चे साहचर्यतयानातत्वेन, एककर्मभान, एक- वाच्यभाोन च भवति। तस्मामाहाभाग्यादेव देवबहुत्वं स्वीकार्य मिति तदर्थः । तदिस्थ माब्रह्मास्तम्बपर्यन्तानां सर्वेषा मेव पदा- नां पारिभाषिकं देवत्व मभ्युगत्यैव “यत्काम ऋषिर्यस्यां देवताया मार्थपत्य मिच्छन् स्तुतिं प्रयुके तहेवतः स मन्यो भवति"-इत्युक्त (निरु. ७. १.१.) मिति फलितम् । तस्मात् वैदिकमन्वेषु स्तुता एव पदार्थाः तम्मन्यतः स्तुतिकाले एव च देवत्वेन सत्या भवन्ति ; नान्ये भाप्यन्यत्रेत्येव याधिकसिहान्तः । अत एव ते मन्त्रमयी देवतेत्येव स्वीकुर्वन्तीति च प्रवादः । तवापि प्रधानतस्त्रयस्त्रिंशदेव देवताः सर्वसंहितास परिगणय दर्भिताः । तद्यथा- "ये विशति वयस्परो देवासो बहिरासदन् । .

·"सोम १५२ ऐतरेयासोचनम्। विदवा हितासनन्" इति ० सं० ८.२६।। "बयनि- शतास्तवत भूतान्ययाम्यन् प्रजापतिः परमेष्यधिपतिरासीत्" इति वा० सं० १४.३१ । “यस्व वयस्त्रिंशद्देवा निधि रचन्ति सर्वदा निधि त मब को वेद यं देवा पभिरचय"-इति प्रथ० सं० १०. २३. ४ . २३ । ब्राह्मणेषु च प्रायः सर्वेष्वेव मेव । तथा चास्मिंस ब्राधणे देवानां त्रयस्त्रिंशसध्याकल मसक- दाबातम् । तद्यथा- “वयस्त्रिंशा देवा अष्टौ वसव एकादश रुद्रा हादशादित्याः प्रजापतिथ वषटकारच"-इति (३. २. ११.)। एव मप्येतदतिरिक्ता अपि देवता: समानाताः । तद्यथेहेव प्रायसी- येध्यारो (१.२.१.)- “पयां यजति", "पनि यजति", यजति", "सवितार यजति", "उत्तमा मदितिं यजति" इति । सदनानिभिवाः सर्वा एव तात्रयस्त्रिंशोऽतिरिक्षाः श्रुताः; पथ सवितुरादित्य विशेषत्वेन वयस्त्रिंशान्त:पातित्वस्वीकारेऽप्यन्यास ति- मणां तदतिरिकत्ल मपरिहार्यम् । अत एव निघण्टौ देवते काण्डे वस्त्रादिभिन्ना पि बयो देवता पानाताः । प्रदर्शितवयसिंगद- गणनन्तु सोमप-पर मित्येव । सदाहे हैवैतरेये- "यस्त्रिंश देवाः सोमपास्त्रयस्त्रिंशदसोमपाः। अष्टौ वसवः, एकादश रुद्राः, हाद- मादिस्याः, प्रजापतिश्च वषट्कारच ; एते देवाः सोमपाः । एका- । दश प्रयाजाः, एकादशानुयाजाः, एकादशोपयाजाः; एतेऽसोमपाः पसमाजनाः। सोमेन सोमपान प्रोणाति , पथनाऽसोमपान्"- २.२.८। एवं शतपथादिष्वपि द्रष्टव्यम् । सदन पूर्व सोमपानां वयस्त्रिंशमशानां देवाना परिचयाय किषिद यतामहे ।- 'वसवः' इति पदं निघण्टौ रश्मिनामसु पठितम् ( १. ५. १०.), पुनः शुखानदेवनामसच (५. ६.२८.)। .

·कोस्य विषयः? १५३ निसाकारो भगवान् यास्कस्त्वस्व वसुशब्दस्य निर्वचनादिक मेव मकरोत्- “वसवः । यद् विवसते सर्वम् । पग्निवसुभिर्वासव इति समाख्या ; तस्मात् पृथिवीस्थानाः" इत्यादि , “इन्द्रो वसुभिर्वा- सव इति समाख्या ; तमामध्यमस्थामा:"-इत्यादि , “वसवः = आदित्यरश्मयः , विवासनात् ; तस्माद् दुस्थानाः"-इत्यादि च (१२. ४. ७, ८, ८.)। तदेवं निरुक्तमते पार्थिवाग्निशिखाः, वैद्य ताग्निप्रभाः , उत्तमाग्निरश्मयति तमोविवासनहेतवस्त्रि- स्थानास्त्रि विधा वसवो निर्णीताः; तत्रतत्र तत्तविगममन्यानान- प्रदर्शनादिभ्यः। तदेतत् सर्व तत्तंबित ग्रन्थत एवावगन्तव्यम् । शतपथश्रुतितोऽपि वसूनां विस्थानबादिक मेवावगम्यते, परं नव- न्य विधम् । तथाहि- “कतमे वसव इति। अग्निश्च पृथिवी च, वायुश्चान्तरिचञ्च, आदित्यच द्योश्च, चन्द्रमाच नक्षत्राणि चैते वसवः; एतेषु हौदं सर्व वसहित मेते हीदं सर्व वासयन्ते ; सद्यदिदं मवें वासयन्ते तस्माद वसव इति"-इति (१४. ५. ७. ४.)। एवं हि तेषां तत्त्वतसिस्थानत्वेऽपि “स गायत्री मेवाग्नये वसुभ्यः प्रातसावने- ऽभजत्" इत्यादिश्रुतिषु (ऐ० ब्रा० ३.२.२.) वसूनां गायत्री-. छन्दोमागित्वकल्पनात् , अग्निना सहामानात् , प्रातस्मवनदेव- बेनोपन्यासाच पृथ्वीस्थान मेव प्रधानम् । तैसिरीयारण्यके त वसूनां पार्थिवाग्निस्वरूपत्वं स्फुट मानातम् (१.८.१.)- "पम्निश्च जातवेदाच महोजा अजिराः प्रभुः । वैखानरो नयंपाच पंतिराधाश्च सप्तमः । विसयवाष्टमोऽग्नीना मोष्टौ वसवः क्षितौ"-इति । एवमपि “मप्येते उत्तरे (मध्यमोत्तमे) ज्योतिषी अग्नी उयेते" -इति (७. ४. ३.) निरुता सिद्धान्तात् पग्निविशेषायां वसुदेवानां . २० ·१५० ऐतरेयालोचनम् । विस्थानत्व मप्यव्याहतम् । तथाचाष्टौ वसवो इष्टविधा अग्नय इत्येव सारम् । 'भद्राः' इति पदं निघण्टो माध्यमिकदेवनामसु पठितम् (५. ५.८.)। तथा चैषा मन्तरिक्षस्थत्वेन वायुभक्तित्व मवगम्यते । तविर्वचनादिकलेव मवादि वास्केन- "रुद्री रौतीति सतो रोक्ष्यमाणो द्रवतीति वा रोदयते । यदहरुदत् तद्रुद्रस्य नद्रव मिति काठकम् । यदरोदीत् सदस्य रुद्रत्व मिति हारिद्रविकम्" -इत्यादि (१०. १. ५.)। एतेन च रुद्राणां वायुविशेषत्व मेव प्रतीयते। ततस्तेनैव तदुत्तरमुक्तोन "अग्निरपि रुद्र उच्यते" -इत्यादिना (१०. १.७) रुद्रस्याग्निविशेषत्वे नितिऽपि माध्यमिकत्वाद वायुभक्तिस्वं न विरुदम् ; विद्यु दग्नेईि प्रान्तरिया- माध्यमिकत्वम् , तस्माद वायुसभागत्वं च सुव्यक्ताम् । ऐतरेये- ऽप्यत्र “(सः ) त्रिष्टुभ मिन्द्राय रुद्रेभ्यो मध्यन्दिने ( व्यभजत् )" -इति श्रुतौ ( ३. २. ३.) रुद्राणां त्रिष्टुप्छन्दोभागित्वकल्पनात , इन्द्रेण सहानानात् , माध्यन्दिनसवनदेवत्वेनोपन्यासाच्चान्तरिक्ष- स्थानत्व मेव बुध्यते । शतपथेऽपि रुद्रा वायुविशेषा एव विश्रुताः, परं वन्यथैव । तशथा- “कतमे कद्रा इति, दशेमे पुरुष प्राणा पामेकादशस्ते यदास्मामाचरीरादुत्क्रामत्यथ रोदयन्ति ; सबद्रोदयन्ति तमाद रुद्रा इति (१४.५प्र. ७. ५.)। पथान तैत्तिरीयारण्यकम् (१.८.४.)– “अथ वायोरेकादश । ..। प्रचाजमामा व्यवदाता याश्च वासुकि-वैद्युताः । रजताः परषा: श्यामा: कपिला प्रतिलोहिताः। जमी भवपतन्ताय वैद्युत इत्येकादश" इति । सदित्यं विधु विष्टाः स्फूर्जधुनिदानरूपा च (रिया वायु- J ·कोऽस्य विषयः । वियवाः तथाविधवायुसजिष्टा विशुदग्नयो वा रुद्राः, सूर्जथुरेव तेषां रोदन मिति निषितम् । 'पादित्या:'-इति पदं निघण्टौ झुस्थानदेवतासु पठितम् (५. ६. २४.) । तथा चैषां छु खत्वेन सूर्यभक्तित्व मवगम्यते । तबि- पंचनादिकग्वेव मवादि तेनैव- "पादित्यः कस्मात् ! पादत्ते रसान् , पादत्ते भासं ज्योतिषाम्, पादीतो भासा इति वा, पदित: पुत्र इति वा"-इति (२. ४. १.), "पथातो धुस्थाना देवगणास्तेषा मादित्याः प्रथमागामिनो भवन्ति"-इत्यादि च ( १२. ४. १.)। तदेतेन तेषा मादित्यानां सूर्य विशेषत्वं शुस्थानत्वं चावगम्यते । "पादित्येभ्यस्तृतीयसवने"-इत्यादिव (२.२.२.) पत्र ऐतरेय- श्रुतिः ; तदेतत्तृतीयसवनभान चादित्यानां शुस्थानत्व मेव बुध्यते। श्रूयतेऽप्येवं शतपथे– “कतम भादित्या इति, हादश मासाः संवत्सरस्यैत प्रादित्याः : एते हीदं सर्व माददामा यन्ति । सद्यदिदं सर्व माददाना यन्ति, तबादादित्या इति"-इति ( १४. ५५० ७. ६.)। तदिस्य मादित्यापरपर्यायसूर्य कतमासरूपकालाना मप्यादित्यत्वम् , सोरलेन च तेषां शुस्थानव मपि सुवचम् । गुरुचरणस्विर- 'निको व्याख्याताः सवित्रादयो हादश सूर्यविशेषा एवादित्याः' इत्युपदिष्टम् । तथाच १२, २, ३७०- "सविता, - तस्य कालो यदा घोरपडसतमलाकीर्ण- रश्मिर्भवति"-इत्याधुक्तः प्रथम पादित्यः । "भगः , तण काल: प्रागुमर्पयात्"-इत्याशुतो दितीयः । "सूर्यः, सर्वा सुवतेर्वा वीर्यते;"-इत्याधुवस्तृतीयः । 'स पुनरयं भगकालात् मृतः सूर्योभवति'-इति तब दौर्गी कृत्तिः।

·१५६ ऐतरेयालोचनम् । "पथ यद्रश्मिपोषं पुथति, तत् पूषा भवंति"--इत्याधुला- चतुर्थः। 'पापूर्णस्तेजसा'--इति तदृत्तिः । "अथ यद् विषितो भवति, तद् विष्णुभवति"-इत्याधुक्तः पञ्चमः । "विश्वानरः [प्रत्युतः सर्वाणि भूतानि ७. ६. १.]"-इत्याधुक्तः षष्ठः। "वरुण: [कृणोतीति सतः १०. १. ३.]"-इत्याधुता: सप्तमः । "केशी, केशा रश्मयस्तहान्”-इत्याधुक्तोऽष्टमः । "प्रथ यद्रश्मिभिरभिकम्पयबेति"-इत्याा तो वषाकपिनवमः 'वर्षिता चावण्यायानां कम्पनश्च भूतानाम्' इति तदृत्तिः । "यमः [यच्छतौति सतः १०. २. ६.]"-इत्याधु लो दशमः । "प्रजएकपाद, प्रजन: एकः पादः ; एकेन पादेन पातौति वैकेन यादेन पिबतीति वैकोऽस्थ पाद इति वा"-इत्याधुक्ल एकादशः । 'समुद्रः [सम्बोदन्तेऽस्मिन् भूतानि २.३.१.]"-इत्याधु तो हादशः । तदिवं हादशमासकाला हादशविधसूर्या वा हादश भादित्या गम्यन्ते। अभिधानभेदात् कर्मभेदाच्च देवताभेदो नैरुतादिसम्मत एव । अतएव एकस्यैव तेजसोऽग्लिविद्युत्सूर्येति त्रित्वम् , पप्येकस्यै- वाग्नेः पग्निः, जातवेदाः, द्रविणोदाः, वैश्वानरः इति चत्वार्यभि- धानानि पृथकदेवतात्वेनानातानि ( निघ० ५. १. २.) । उक्तञ्चेदं निरुत स्फुटम्- “कर्मपृयकात.-. पृथग्धि स्तुतयो भवन्ति तथाभिधानानि"-इत्यादि ७.२.१ द्रष्टव्यम् । अदितेः पुत्रा इति चादित्याः श्रुतिपरिचिताः सक्यष्टी, तथापिक. सं. २, २७.१, य० वा० सं० ३४.५४- "इमा गिर पादिस्वेभ्यो तस्त्रः सनाद राजभ्यो जुना शुहोमि । योतु मित्रो पर्थमा भमो नस्तुविजातो वरुणो दधो अंशः" इति। पत्र 'तुविजात:'-इत्यस्य 'बहुजातच धाता'-इत्यर्थः तो . 1 ·कोऽस्य विषयः ? - .. भत एषा यास्केन ( १२. ४.२.)। तदेव मस्या.मृचि समादित्यनामानि श्रुतानि ; अष्टमस्वादित्यो मार्तण्डनामा । स चान्यत्र युतः। तवया ऋ० सं० १०. ७२. "सप्तभिः पुर्वरदितिरुप प्रेत् पूष्यं युगम् । प्रजायै मृत्यवे त्वत् पुनर्मााण्ड माभरन्" इति । उपपद्यते चैवम् “अष्टौ पुत्रासो अदितेः” इति ( ० म.. १०. ७२, ८.) श्रुतिश्च । “अदितिरन्तरिक्षम्" इत्येतग्यकम् (३. ३. ७.)। "अदितिरदीना देवमाता"--इत्यादि च मेरुतम् (४. ४. २, ३.)। त एतेऽष्टावादित्या प्रान्तरिक्ष्याः मिह नोपयोग इति च ध्येयम् । अथ प्रदर्शितैतरेयश्रुतिसमानानकमतः प्रजापतिं निरूप- यामः- 'प्रजापतिः'--इति पदं निघण्टावन्तरिक्षस्थानेष्वासातम् (५.४.२८.)। "प्रजापतिः, प्रजानां पाता वा पालयिता वा" --इत्याह यास्क: (निरु. १०. ४. ५.)। "प्रजापतिर्वा इद मेक एवाय पास, सोऽकामयत प्रजायेय भूयास्या मिति"-इत्यादि च ऐ० प्रा० २.५.१। तदित्यं परमेश्वर एव प्रजापतिरभिगम्यते । कालवाच्यपि प्रजापतिशब्दः श्रूयते-- “संवत्मरः प्रजापतिः ; सोऽस्य सर्वस्य प्रजनयिता"-इति च तत्रैव ( २. ५. ७.)। "प्रजा- पतिश्चरति गर्ने अन्तः" इति (य. वा० सं० २१.१८.) युतः जीवोऽपि प्रजापतिर्गम्यते । “यः ( प्रजापतिः ) देवेभ्य पातपति" -इत्यादि च तवैव ( ३१. २०.), "प्रजापति सोमाय राने दुहि- तरं प्रायच्छत् सूया सावित्रीम्" इत्याचे तरेयकम् ( ४. २. १. ), प्रजापति स्वां दुहितर मभ्यध्यायत् , तहिव मित्यन्ध पाहु: उनस मित्वन्ये"-इत्यादि च तवेव ( ३. ३,८)। एवमायाबायेभ्यः ..

·१५८ ऐतरेयालोचनम्। . सूर्योऽपि प्रजापतिरवगम्यते । “एष वै प्रजापंतियंदग्निः" इति तु तैत्तिरीयकम् (बा० १. १. ५. ५.)। "प्रजापतिर्हि वाक्" -इति च तत्र तदुत्तरम् ( १. ३. ४.५.)। "रूपं वै प्रजापतिः" -इति, "नाम वै प्रजापतिः" इति च तत्रैव (२.२.७.१.)। “यत्रो वे प्रजापतिः" इति च ते. ब्रा० १.३.१०.१०। शत- पथब्राणे "कतमः प्रजापतिः-इत्याथाय "यन्तः प्रजापतिः" -इति समाहितम् (१३. ५प्र. ७.)। तैत्तिरीयसंहितायान्तु "मन इव हि प्रजापतिः" इति (६. ६. १०.३.) मनसोऽपि प्रजापतित्व मानातम् । "प्रजापतिः स्यात् वायुराकाश मादित्यो वा"-इति चाह मीमांसासूपमाथे शवरः (१.२.१०.)। तदित्य प्रजापतिशब्दो बर्थः । प्रत एवानात मिह-- "अपरिमितो वै प्रजा- पतिः" इति (६. १. २.)। शतपथे ऽप्येवं श्रुतम्- “सर्व वा इदं प्रजापतिदिमे लोका यदिदं किञ्च"-इति (५. १. ३. ११.)। एव मपि "दिवो धर्ता भुवनस्य प्रजापतिः (ऋ० सं० ४. ५३.२.) -इत्याद्यान्नानप्रावस्यात् प्रादित्य एव मुख्यः प्रजापतिरित्यस्माकम् ॥ अथेहेतरेये सोमप-देवानां चयस्त्रिंशमायापूरको वषट्कारः श्रुतः । “वौषडिति वषट्कारः"-इत्याहाखलायन: ( श्री. सू०) १. ५. १२। "उच्चस्तरां वा वषट्कारः" इति च पा० सू० . १. २. ३३ । “यस्यै देवतायै हविर्गृहीतं स्यात् , तां मनसा थायेद वषट् करिथविति ह विज्ञायते"-इत्याह यास्कः (निक. ८.२.७.)। श्रुतचैतद वचन मिहतरेये। तथाहि- "यस्यै देवतायै हविर्गृहीतं स्वात् , तां मनसा ध्यायेद वषट् करिथन् साचादेव तद्देवतां प्रीपाति , प्रत्यक्षाद देवतां यजति"-इति ३. १.८। तदित्य वौषडिति उच्चवनिरेव वषट्कारो देव इति । -- ·कोऽस्य विषयः? ( त सुवचम् । यत्वान्नातं शतपथे– “प्राणो वै वषट्कारः" इति ४. २. १. २८.) स्थादौपचारिकम् ; उच्च निः प्राणभृतां बलवता मेव भवतीति शतपथब्रायणे हि वस्खादिषु वयस्त्रिंशत्मनाकेषु देवेषु वषट्- कारो न श्रूयते, श्रूयते विन्द्रपपदम् । तथाहि- "मष्टी वसव एकादश रुद्रा हादशादित्यास्त एकत्रिंशत्, इन्द्रय प्रजापतिष वय- स्त्रिंशो"-इति ११. ६. ३. ५ । तत्रैवोत्तरत्र (१४. ५५० ७.)- "कतम इन्द्रः ?',-इत्याशङ्कर "म्तनयित्नुरेवेन्द्रः" इति सिद्धा- तितम् । अत्र स्तनयि हेतुर्मंघचालको वायुरेवार्थों बोध्यः । तथा तत्रैव तत उत्तरं श्रुतम्- “कतमः स्तनयित्नुः ?"-इति प्रश्नपूर्वकम् “अशनिरिति"-इति । अवाप्यशनिहेतुः स्तनयित्नु- रित्येवार्थः प्रतीयते। यास्काचार्येण विन्द्रशब्दो बहुधा निरुतो बदाहतच ( 9. २. १.); ततोऽपि मेघचालको वायुरेवेन्द्र इति प्रधानतोऽवगम्यत परमखरात्मादित्यकालाद्यर्थाथ गम्यन्ते यथाप्रकरणम् । तदेतत्सर्व मस्मत्कृतायां नरुक्तदैवतसूयां सूचितम् , तविर्वचनादिकविहाप्यनुपदं दयिष्यामः ॥ अपि शतपथे ब्रामणे ( ४. २. ७. २.) सोमपदेवेषु यावा- पृथिव्यो त्रिंशत्त्व त्रयस्त्रिंशत्वे अभ्युपगम्य, तेषा मुत्पादकस्य प्रजा- पतेयस्त्रिंशत्वचामातम् । तथाहि "प्रष्टी वसव एकादश रुद्रा हादशादित्या इमे एव द्यावापृथिव्यौ त्रयस्त्रिंथ्यौ ; वयस्त्रि- शहे देवाः , प्रजापतियस्त्रिंश:"-इति ॥ प्रथासोमपानाम् । - तत्र प्रयाजदेवानां परिचयाय ऐतरे. यो “समिधो यजति"--इत्यादिक मेवेष्टम् ( .. १. ४.) । तेत्ति- रौयेऽप्येवम् – समिधः, ननूनपात् नगंगसो वा, बड़ा, बहिः, - ·ऐतरेयालोचनम् । दुरः, उपासानला, दैयाहोतारा, तिस्रो देव्यः, त्वष्टा, वनस्पतिः, खाहाकतयः, - इत्येवैकादशविधा: (बा० ३. ६. २.) । प्रधानस्य यागस्य प्रमुखे या एकादश पाहुतयो इयन्ते, ता एव प्रयाजाहुतयः प्रयाजयागा वा उच्यते। तमन्त्राणां देवाप्रीणनहेतुत्वात् वेदेषु आप्रीति व्यपदेशः । ते त्याप्रीमन्ना यद्यपि सर्वत्रामाता: हादश, समिदादयः प्रयाजदेवता अपि हादव श्रुताः , तथापि तव हितीयवतीययो कल्पिकत्वेन विधानादेकत्वसिद्धेरेकादव पर्य- वसना भवन्ति । तदेतत् सर्वं सर्वब्राह्मणेषु विश्रुतम् , भगवता यास्केन च स्पष्टीकृतम् (८.३.७.)। समिदादिष्याख्यानच निरुतादौ सुव्यक्तम् , यथा--- "इयः (समिधः) ममिन्धनान्-- यशेम इति कात्यक्यः", "तनूनपात् आज्यं भवति", "नराशं सो यतः", "इड:०० ईडितव्यः ( यजियाग्निः )", "वहिः परि- बर्हणात् ( कुशः )", "हारः (दुरः).-० ग्रहहारः", ग्रहहारः", "उषा- उषाश्च नता च ; उषा व्याख्याता (रानेः अपरः कानः ), नोति रात्रिनाम", "दैव्याहोतारा- दैव्यौ होतारी; अयश्चाग्निरसौ च मध्यमः", "तिम्रो देव्यः ( 'इडा', 'भारती', 'सरस्वती')", "त्वष्टा - माध्यमिकः ( रूपवत् )", "वनस्पतिः - यूपः”, “स्वाहाकृतयः, स्वाहेत्येतत् सु + आहेति वा, स्वा वागा- हेति वा, स्वं प्राहेति वा, वाहुतं इविर्जुहोतीति वा"-इति (८. २.१-८. ३. ५.)। “दैव्याहोतारा- नेष्टापोतारी"-इति है. प्रा० ३. ६. १३.६ । 'दैव्यहोटशब्दवाच्यौ षष्ठानुयाजदेवस्य हौ देहो'--इत्यादि तत्र सा. भा०। तथाच सत्तनामको दाखिजी। तदेव मिश्रादयः स्वाहासत्यताः सर्व एवेमे पदार्था यज्ञसम्बन्धि- वात् देवत्वेन स्तुता इत्येवं ब्राह्मणकता माशयः फलितः । सानता - ·कोस्य विषयः? . एवं प्रधानयागस्य पवाद या एकादश पाहुतयो श्यन्ते , सा एवानुयाजाहुतयोऽनुयाजयागा वा उचन्ते। सासा मेकादयाना माहुतीनां देवा इहेतोये न श्रुतास्तैत्तिरीयके तूपलभ्यन्ते । तद्यथा- "बहिः, हारः, उषासानला, जोष्ट्री, जर्जाहुती, देव्या- होतारा, तिस्रो देव्यः , नराशंसः, वनस्पतिः, बहिः, स्विष्टकतत्-- इति से ब्रा०३, ५.१२. १४ । प्रत्र बहिषो द्विरुपादानं किञ्चिद- विशेषाभिप्रायम् , तत् तवैव द्रष्टव्यम् ॥ उपयाजदेवाना मपि परिचयस्तैत्तिरीयत एवावगम्यते । तद्यथा- "समुद्रः, अन्तरिक्षम् , सविता, अहोरात्र, मित्रावरुणो, सोमः, यत्रः, छन्दांसि, द्यावापृथियौ, दिव्यं नमः, वैश्वानरः-इति (ले० सं० १. ३. १. ; ६. ४. १. ६ - १६.) ॥ एवञ्च सोमपासोमयदेवानां समुदितानां मया चतुषष्टिः पञ्चषष्टिा गम्यते । इतोऽतिरिक्षा अपि सन्ति ये पारिभाषिका देवास्तेषां परिगणन मसम्भव मेव । तदेवं देवाना मसाजेयत्वेऽपि दाशतव्यां प्रधानतया अग्निवायिन्द्रसूर्याणां स्तुत्यादिदर्शनात् त एक चत्वारो देवा मुख्या गण्यते ; तनापीन्द्रस्य प्रायो वायुविशेषत्वेनो-. पगमात् देवतात्रित्व मेव सम्पद्यते। तदाह याक:- "तिस्रो देवता इति नैकताः ;- “पग्निः पृथिवीस्थानो वायुर्वेन्द्रो वान्त- रिक्षस्थानः सूर्यो यु स्थान:-ति (७. २. १.)। रुदेव मन पृथिव्या मग्निरेव मुख्यो देवः, जलादयस्तदेकस्थानास्त्वप्रधानाः, पखादयश्चेतना मादयोऽचेतनाब पारिभाषिकाः। अन्तरिये वाघुर्वेन्द्रो वा मुख्यो देवः पर्जन्यादयस्तदेकरवानास्वप्रधानाः, सेनादयोऽन्तरिक्षचराधेतना वागादयोऽचेतनाच पारिभाषिकाः । यु लोकेऽप्येवं सूर्यो मुख्यः, पश्चिप्रभृतयस्तदेवस्थानास्वप्रधानाः, ३१ .

·१६२ एतरेयालोचनम्। - पारिभाषिकदेवास्तु तत्र नैवसन्तीति गम्यते ; आमणमन्येषु तन- खानां तथाविधाना मनुझेखादिति ॥ तदत्र पारिभाषिकदेवत्व मापनाना मखशकुन्यादौनाचे- समानाम्, अपीभवागादौना मचेतनानाञ्च देवशरीरवत्त्व कलवा- पत्यादिमत्त्व रागहेषादियुक्तत्वञ्च नास्तीति तु लालस्कन्ध-पांशल- पादुकालिकेरप्यभिगन शक्यते, मुख्यदेवाना मग्न्यादीनां तु तत्तदस्ति नास्ति वेनि संशयः स्यादवेदविदुषां वालानाम् ; पौरा- णिका एव हीदृशसं पयस्योत्थापकाः। वस्तुतो यथा पारिभा- षिकदेवानां प्रत्यक्षदृश्यानां सर्वत्र सर्वैर्व्यवहार्याणा मियादीनां देवशरोराद्यभाववत्त्वेऽपि देवत्वं भवत्येवोररीकार्यम् , मुख्याना मग्न्यादीना मपि देवानां नूनं तथैव ; यास्कोततत्तबामनिर्वचन- स्थान निर्देशकमनिरूपणोत्यत्तिवर्णनेभ्यस्तथैव प्रतीतः , ब्राण- विहिताग्निप्रणयमादीना मत्रैवोपपत्ते: , तत्समन्वेष्वपि तादृशार्थ- प्रतिपादकवर्णनश्रुतेः, सोदाहरणदेवलक्षणान्यतमश्रुतितोऽपि तथैवा- वगतः, दृष्टेभ्य एवैभ्य उपपत्रे च देवकार्यफले अष्टविग्रहादि- कल्पनानौचित्याच्चेति । सदन प्रथम मग्न्यादिदेवानां नामनिर्वचनादिकं दर्शयामः "पम्मिः कस्मात् ? अग्रणीर्भवति, भग्रं यत्रेषु · प्रणीयते"- इत्यायलिनिवचनानि (निरु. ७. ४. १.) । एष भौतिकोऽग्निरेव यन्त्रेषु प्रणीयमानो दृश्यते, न त्वात्यशः कषिइंसाढवतुर्वदनी रतवर्णः पुरुषः ; प्रत्यधगम्यं घेतत् । "पग्निः पृथिवीस्थान:"-इति (निरु० ७.२.१.) तत्स्थान- निगः । एष भौतिकोऽमिरेवात्र पार्थिवेषु, वृणायचरौरेषु सर्ववेव विद्यते ; विज्ञानगम्यं तत्। पति विहमन्त्रलियं यथा- . - ·कोऽस्व विषयः ? १५१ "ब मने यंत्राना होता विश्वेषां हितः । देवेभिर्मानुषे जने"-इति ऋ० सं० ६. १६.१। हे 'पम्ने !' 'विश्वेषां यज्ञानां' 'होता' 'त्वम्' 'देवेभिः' देवे: सूर्य रश्मिभिः 'मानुषे जने' मत्त्यलोकेऽत्र 'हितः' सर्वपदार्थेषतनि- हित रति तदर्थः। तदेतस्मान्मन्सवर्णादेष एव सोऽग्निः प्रतीयते न धम्निलोकस्थस्य कस्यचित् मनुष्यादिवहिग्रहादिमतः परोक्ष- खाने रश्मिभिः पृथिव्यां स्थापनं युज्यते । इयं पृथिव्येवाग्निलोक इति चेत्, इष्ट मेवेदं वचोऽस्माक मपि ; परं तस्य पार्थिवस्य पौरा- पिकरूपादिमत्त्वेऽप्रत्यक्षता कथं सम्भवेवाम ? न हि कथित् पार्थिवः पदार्थ: पार्थिवैरिन्द्रियर्भवेदनुलभ्यः । तदस्मात् स्थाननिरूपणाच प्रतीयतेऽस्यैव पार्थिवस्य भौतिकस्याग्नेर्देवत्व मिष्टम् , न खपरः कापि कश्चिदप्यस्यग्निश्चतमखो हंसारुढो देव इति । "प्रथास्य कर्म,-बहन हविषा मावाहनञ्च देवानां ; यस किचिद दार्टिविषयक मग्निकर्मैव तत्" इति निरु० ७.३.१ । तदिद मनेईविर्वहन मग्निसात्कृतहविषां धूमवाष्पाकारैरन्तरिक्षा- दिचारित्वेन सम्पद्यते। तदेतच्छयते- "अग्नेर्वे धूमो जायते, धूमादनम् , प्रमाद हष्टि:"-इत्यादि शत० ब्रा० ५.३। तथान ऐतरेयेऽपि २. ५.८। मयते च- "अनी प्रास्ताहुतिः सम्य- गादित्य मुपतिष्ठते। पादित्यानायते वष्टिवष्टेरवं ततः प्रजाः" -इति ( म० सं० ३. ७६.)। तदेवं यज्ञेषु पार्थिवेऽस्मिवेवाग्नी पाइयमानं बलकर माग्यचासोमाभिरादि हव्यं सर्व मेव भत्री- भूय पूर्व वाध्याकारणोपरि गच्छति, तदेव दृष्टं पुनरिक्षागस्य पोषध्यामना परिणत्यामच्छरीरादीनां विशेषतो बलं सम्पादयति । नहि बलम् , तत्तदाहारजन्यबलतोऽपि प्रबलम् ; यथा होमियो- ·ऐतरेयालोचनम्। । प्याथिकोषधानां दशतमिकेभ्यः शततमिकानाम्, तत्रापि विंश- रक्रमादिभ्योऽपि शतादिक्रमाणाम् । हन्तेदानी तादृशज्योतिष्टो- मादियनाभावात् , कालप्रभावेण देशदोषेण च साक्षात् तादृशा- हारविरहाचास्माकं पूर्वपूर्वपुरुषेभ्यः क्रमात् प्रतिदौर्बल्य प्रत्यक्ष मेव । प्रत एवोह मिहैवैतरेये- "यज्ञोऽपि तस्यै जनतायै कल्पते यौवं विद्वान् होता भवति"-इति ( १. २. ३.)। 'जनानां समूहो जनता, सत्सुखायैव यत्रो भवति, यस्मिन् यमुना प्रका- रेण विहान् मंस्कृतद्रव्याणां होमं करोति" इति तदर्थः । तदे- सहविर्वहनं कर्म, अस्यैव पार्थिवस्याग्नेः प्रत्यक्ष मिति । कृतं तेनैव भगवता तदुत्पत्तिवर्णनं चैवम् – “विश्वानरावेते उत्तरे ज्योतिषी (विद्यु सूर्य रूप ), वैश्वानरोऽयं यत् ताभ्यां जायते। कथं त्वय मताभ्यां जायत इति । यत्र वैद्युत: शरण मभिहन्सि, यावदनुपात्तो भवति, मध्यमधम्मैव तावद् भवत्यु- दकैन्धनः शरीरोपशमनः ; उपादीयमान एवायं सम्पद्यत उदको. पशमनः शरीरदीप्तिः । प्रथादित्यादुदीचि प्रयमसमाहत्ते आदित्ये कंसं वा मणिं वा परिमृज्य प्रतिवरे यत्र शुष्कगोमय मसंस्मर्शयन् धारयति, तत् प्रदीप्यते, सोऽय मेव सम्पद्यते"-इति (नित० ७. ६. ६, ७.)। एवंविधाग्निजन्मवर्णन मस्सिवेव भौतिके ज्वलना- मक्रिडलावुपपद्यते, मान्य नेत्वपि स्पष्टम् । पथाखिंच ब्राधाविग्निप्रणयनीयाना मचा विधान मेव मावातम्-- "अग्नये प्रणीयमानायानुब्रूहोत्याहार्य:"-इत्यादि ( २. ५.४.)। पब एष एव प्रत्यक्ष: पार्थिवोऽग्निः प्रणीयते, न कश्चमापरो विग्रहा- दिमानप्रवच इत्यपि प्रत्यक्षगम्यम्। किवा मनिपश्यनीयमन्त्राचा मर्थब्रतवैव मेव प्रतीयते। तद्यथा तवैव विहित स्तप्रथमोमब:--..

·कोऽस्य विषयः ? "प्र देवं देव्या धिया भरता जातवेदसम् । हव्या नो वक्षदानुषक्" इति (ऋ० सं० १०. १७६.२.)। है ऋत्विजः ! 'देव' द्योतमानं प्रज्वलित मिति यावत् , 'जातवेदसम्' पनि 'देव्या' द्योतमानया 'धिया' प्रजया 'प्रभरत' प्रकर्षण प्रणीयत ; प्रज्वलितस्याग्नेः सावधानतया प्रणयनं कुरुतेत्यर्थः । तस्मिवग्निप्रणयमकाले हस्ताङ्ग ल्यादीनां दाहो यथा न स्यात् , नापि तस्याग्नेरधःपतनं निर्वाणादिकं वा भवेदित्ये- तदर्थ मेवेह 'देव्या धिया'-इति तत्प्रगणयनकर्तः सावधानताया उपदेशः। सोऽग्निरस किमर्थ माहरणीय इत्याह- सहि 'पानुषक' बझाररूपत उपर्युपरि स्थितः सन् 'न: हव्या' परम- इत्तानि हव्यानि 'वक्षत्' वहतु, यक्ष्यमाणानिन्द्रादिदेवान् प्रतीति । 'धीः' इति प्रज्ञानामसु पठितम् (निघ० ३.८.७.)। 'भरत' इति "ग्रहोभन्छन्दसि हस्य"-इति (पा० ८. २. ३२९० रवा०) हस्थ भत्त्व रूपम्। “पानुषगिति मामानुपूर्व स्यानुषतं भवति" इति निरु० ६.३, ५। 'अनुषक्त मुपयुपरिलग्न मित्यर्थः'-इति च निघण्टुभाथे देवराजः ( ४. ३. ५६.) । उपर्यु परिलग्नता पनिवेव प्रत्यक्षदृश्ये प्रज्वलितानाररूपेऽग्नावुपपद्यते, नान्यवेति च व्यतामेव । देवलक्षणश्रुतीनाञ्चायतमैषा- “न हि देवा अन्योऽन्धन गृह वसन्ति ; न तो"-इति ऐ• ब्रा० ५.२.४। न हि ग्रोमः शीतकाले, नापि शीतो ग्रीम- काले वसतीति तदाशयः । तदय मृतुदेवः कालविशेष एव प्रत्यक्षत उभलभ्यो नाप्रत्यक्षो विग्रहादिमान करनेत्यवास्ति किं विचार्यम् । कर्मफलदानार्थच नास्ति देवानां विग्रहादिमत्वस्थापिका; काखेव हि स्वयं फलदायकानि भवन्तीति याधिक सिक्षा- ·ऐतरेयालोचनम्। तत्र सात्। अचेतने संस्थते देवतविग्रहाद्यभाववति देवप्रीतिकाम- क्रोधादिशून्येऽपि अस्मिनग्नी हस्तदानस्य फलं तहानं कथं धार्यते, केन वा न स्वीक्रियते ? केन वा दृष्टं पूजिता माता गौर्वा, पर्थितोऽतिधि राचार्यः पिता वा स्वय मर्चकाभीष्टं साधयतीति । सर्ववेवखरो मूल मिति मतेऽपि तुल्य मुत्तरम् । तखतः प्रत्यक्षगम्या इमे भौतिका एवाग्यादयो वैदिककार्येषु सर्वत्र देवता- त्वेन एजन्स इति सत्यम् ; प्रत्यक्षत एवोपपने कार्य फले अप्रत्यक्ष- रेतकल्पनानौचित्यात् । इत्यं हि नामनिर्वचनत: , स्थाननिर्देशतः , कर्मनिरूपणतः, उत्पत्तिवर्णनतः , बामणविनियोगतः , तदिहितमन्नार्थतः देव- लक्षणोदाहरणश्रुतितः प्रत्यक्षदृष्टभौतिकादेवास्मादग्नेराशंसित- फलोपपत्तेच निर्णीत मेतत् , अय मेव पार्थिवो भौतिकोऽग्निः सर्वत्र यन्त्रेषु देव इति एधते ; नान्यः कश्चन कुवचिजागति कूर्मवीरचये बात: शशशृङ्गधनुईरः खपुष्पकतशेखरो बन्ध्यासुतः पौराणिकमानसोद्यानविहारी व्यशिविशेष इति । एव मिन्द्रोऽपि भौतिकः पदार्थविशेष एव, नान्यः कश्चन विग्र- हादिमान् चेतनः। तथाहि - "इन्द्रः इरां दृणातीति वा, रा दहातीति वा"-इत्यादीनि सविर्वचनानि (निरु० १०.१.८.)। 'रेत्यवपर्यायः ; निघण्टाववनामसु तत्याठात् (२. ७. ११.)। 'वर्षनेदित मधुरं वीजं भिनत्ति, त मिन्द्रकारितम् ; सोध्य मिरादारः सन् इन्द्रः'-इति, 'यो वर्षहारेणासौ इरा मवं ददाति, सोऽय मिराद रादाता इन्द्रः' इति च तत्र व्याख्यातं देवराजेन । सथाच वर्षहेतः कश्चित् पदार्थ इन्द्र इति जायते। "वायुर्वेन्द्रो वान्तरिषस्थानः" इति निस्तोतस्तस्यान्तरिक्ष मेव स्थानं वायु- %3B ·कोख विषयः १६७ स्वरूपत्वञ्चेतीन्द्रशब्दस्य वायुपर्यायत्व मपि प्रतीयते । वायूनां कृष्टि- कारित्वेनाबजलहेतुत्वन्तु बहुवेव श्रूयते, तदत “इषे लोजे त्या" -इतिमन्त्रस्य शतपथानातं वायवइतिपदव्याख्यान मिह पूर्व प्रदर्शित मेव ( ५ पृ.)। तैत्तिरीयानाये च तद् व्यतातरं द्रष्ट- व्यम् - "वायुर्वे वृध्ये प्रदापयिता"-इति (बा० १. ७. १. १.)। "वायुर्वेन्द्रो वा"-इति निरक्त ( ७. २. १.) इन्द्रशब्दस्य वायुपर्या- यत्वे प्रतीतेऽपि तयोमिथो विभिन्न देवत्वञ्च न विरुध्यते ; यात्रिक- मते वायाभेदेऽप्यभिधानपार्थक्याद्देवतान्यत्वस्वीकारात्। ते हि यावन्त्यभिधानानि वैदिकमन्वेष्वार्थपत्यत्वेनाभीष्टानि, तानि सर्वा- येव देवतपार्थक्य निदानानीति स्वीकुर्वन्ति । अतएवाग्निपर्यायाणा मग्निजातवेदोवैवानरादोनां पृथग्देवत्वम् , वायुपर्यायाणां वायु- वातमकदादीमाञ्च विभिन्नदेवत्वम् , सूर्य पर्यायाणां सूर्य सविवभग- विष्णुप्रभृतीनाञ्च पार्थक्यं भवत्यु पगन्तव्यम्। कर्मपृथकाच देव- पार्थक्य मुररीकुर्वन्त्येव ते। तदग्याह तत्रैव यास्क: "अपि वा कर्मपृथवाद ; यथा- यथा- होताध्वर्युबमोजातित्यप्येकस्य सतोऽपि" -इत्यादि ( ७. २. १.)। तत्त्वतो यथा प्राणापानयोमेंदस्तथैवेन्द्र-. वायोरपि। अत एवैवं श्रूयते- “यदैन्द्रवायवं शंसति, प्राणा- पानावेवास्य तत् संस्करोति"-इति (ऐ० वा. ३. १. २.)। अप्यस्य वायुविशेषस्येन्द्रस्य कम्पास्येवं निरूपितानि- "प्रथास्य कर्म - रसानुप्रदानं, वृत्रवधः, या च का च बलकति- रिन्द्रकमेव तत्" इति (निरु० ७. ३. ३.)। हववधोपाख्यान- खेतदुपमामूलक कविकल्पित मिति च प्रोक्तं स्वयं तेन यास्केन- "सत् को त्रः ? मेघ इति । .-.। अपाच ज्योतिषस मित्रीभावकर्मणो वर्षकर्म जायते, तत्रोपमार्थेन युद्धवर्णा भवन्ति" - ·ऐतरेयालोचनम् । -इति निरु० २.५.२। तदिदं पश्यन्तु तावच्छब्दार्थतत्त्व- विदः मर्व मेव पौराणिक वधोपाख्यानं वातेन कदलीवन मिव इतं न वेति । अस्येन्द्रस्य सम्यक् प्रत्यायनाय प्रथम तावदेष निगमोऽप्यदर्भि तेनैव भगवता यास्केन ( १०. १.४.)- "अदईरुत्समसृजो विखानि त्व मणवान् बहधाना, परम्णः । महान्त मिन्द्र पवतं वि यद् वः सृजो वि धारा अव दानवं इन्।" -इति ऋ० सं० ५. ३२. १ । तदेतस्या ऋचस्तविकतानुसारत एव व्याख्यानम्खेवं भन्स- व्यम्-ई 'इन्ट्र' 'त्वम्' 'महान्तम्' अतिप्रवचम् , 'उत्सम्' उदयन्दनम् , 'पर्वतम्' पर्वविशिष्ट मत एव पर्वताकारम् , मेघम् , प्रथम 'विवः' व्यवणोः , वितणोऽसि , विकृतं करोषि ; सत: 'पदहः' अट्टणाः , दारयसि । अस्य मेघस्य 'खानि' रन्ध्राणि 'व्यसअः' विमृष्टानि करोषि। 'वधानान्' पुन:पुनरतिशयेन वा बध्यमानान् , 'अर्णवान्' अर्णवतः , माध्यमिकान् सस्यायान् .खण्डश: कृत्वा 'अरण:' 'विसजमि' । 'यत्' यतः , एवम्प्रकारेण 'दानवं' दातार मुदकानाम् मेघम् 'अवाहन्' अवहंसि, सत एव 'धाराः' वृध्यात्मिकाः 'व्यसृजः' विसृजमि, पृथिव्यां पातयसीति । एवञ्च वृष्टि हेतुर्मेधदारको वायुविशेष एव इन्द्रो देवः; स च प्रत्यक्षः सर्वेषाम् ; फलावाप्तिस्तु कर्माधीना, न देवताधीनेति यानिकराधा- तोऽपि सदैव सर्वत्र जागत्यवेत्यल मैरावतस्कन्धसमारूढस्य वच. हस्तपुरन्दरस्थ कत्यचिचेतनावतोऽप्रत्यनस्य कल्पनयेति। अत एव ऐरावतस्वधसमारूढेन्द्रसमागमाद यम कुण्डभङ्गापत्तिरिति मीमां- सकानां प्रशासप्रवादोऽपि सङ्गच्छते।

·कोऽस्य विषयः! १६८ एवं प्रतिदिन मुदीयमानो शुस्यः सूर्योऽप्यचेतनो ज्योतिःपुत्र- रूप एव। तथाहि- "पादित्यः कस्मात् ! पादत्ते रसान् , पारने भासं ज्योतिषाम् , प्रादीप्तो भासेति वा"-इत्यादित्यनाम- निर्वचनम्। सूर्यादित्यौ सूर्यादित्यौ पर्यायशब्दो। “सूर्यो युस्य:"-इति तरस्थाननिरूपणम् (निक० ७. २.१.)। "प्रथास्य (मादित्यस्य) कर्म,- रसादानम् , रश्मिभिश्च रसधारणम् , यञ्च किषित् प्रव- हित मादित्यकर्मैव तत्" इति तत्कर्मनिर्णयः (निरु० ७.३.४.)। "उदुत्वं जातवेदसं देवं वहन्ति केतवः । दृशे विश्वाय सूर्यम्" इति ऋ० सं० १. ५०. १ । एष निगमस्तत्रोदाइतोऽमुष्य सूर्यस्य (निरु. १२. २. ४.)। प्रस्थार्थस्त्वेवं यास्वसम्मतः- 'केतवः' रश्मयः 'विश्वाय' विश्वस्य 'दृशे' दृशक्तिप्रसरणाय 'जातवेदसं' जातवेदःप्रधान भूलोक मिमम् , 'त्यं सूर्य देव' प्रति 'उत्' 'वहन्ति' जई प्रापयन्तीति । "रश्मयः-केतवः" इति निरु. १२.२.४। विधायेति षष्ट्यर्थ चतुर्थी (पा. २. ३.५२ सू० १ वा० )। "जातवेदाः कस्मात्" इत्यादि-(निरु० ७.५.१-३.)-दर्शनात, अग्नेरेव नामान्तरं जातवेदा इति स्पष्टम् । अग्नेरधीनत्वन्यस्य भूलोकस्य "अग्निः पृथिवीस्थान:"-इत्यादिना ( ७.२.१.) विकृत मेव। प्रापणार्थस्य वहधातोईिकर्मकत्वन्तु लोकप्रसिद्धम् । प्रवे- वैतद व्याख्यान मुपसंहर्त मुक्तं निरक्त - "क मन्य मादित्या- देव मवयत्" इति (१२. २. ४.)। तदेव मादित्यं प्रति वहन विधातं भवति। तञ्च वहनं कस्खेत्याकाहाया मिह मन्चे श्रुतस जातवेदस इत्येव सुवचम् ; जातवेदायब्देन ह जातवेदःप्रधानो भूलोकः; तथैव मन्चतात्पर्योपपत्तेः। एव मन्यत्रापि वृतं .२२ .

·ऐतरेयालोचनम्। बहुन। तद्यथा- “पादित्यं प्राचं यन्त मुबयामि"-इति सामा- रण्यकम् । सर्वे ग्रहाः पूर्वाभिमुखगामिनस्तत एव सूर्यः पचिमाभि- मुखमो लक्ष्यते इति हि सर्वसम्मतं विज्ञानम् । तथाच 'प्रार्थ यन्तम् एतं भूलोकम् , तत्स्थ खात्मान मिति यावत् 'आदित्यम्' 'उत्' मई' 'नयामि' प्रापयामीति तदर्थः । तथास्य लोकस्य सूर्य मभि रभ्याकर्षपन जईतो भामच मिहापि ब्राह्मण प्रदर्शितम् (१०८ पृ.)। “दाधर्थ पृथिवी मभितो मयूखै : (ऋ० सं० ७.८८. ४.)"-इत्यादिश्रुतयोऽम्यवालोयाः । एवञ्च यथा पृथिव्यां प्रधानदेवता अग्निः प्रत्यक्षः, यथा चान्तरिक्षे. वायुर्वेन्द्रो वा, तथैव खुस्खोऽसौ सुर्योऽपौति ध्रुवम् ॥ एष मपि पुराणादावन्यादीनां सर्वेषा मेव देवानां वर्ग- खत्वम् , तवापि पृथक्-पृथक्-लोकसंस्थत्वं यद वर्णितम् , तदवास्त- विकम् ; अपि तेषां चतुवंदनविग्रहादिमत्वम् , पुत्रकलत्रगोत्रादि- मत्त्वम् ; यानाशनरागद्वेषसन्तोषादिमत्त्वञ्चैतत् सर्व रूपकादिर्ज कल्पनाप्रसूतं कविकमैंव। एवं हि यथा विणु मित्रवतमित्र- खाभसहवेदादिकथामु काककपोतोलू ककेफर्यादीनां मानुषभाषा- श्रितवार्तादिवर्णनं वालानां नीतिधम्मादिचरित्रगठनायव , तथा पौराणिकदैवताकारादिकल्पनापि नूनं वेदविज्ञानग्रहणासमर्थमती- मां स्त्रीशूहिजबन्धुरूपाणां वालधियां धर्मोपदेशादिसाहाय्यायैव । किञ्च यथा वालाः ताः काकोलूकादिकथाः पठन्तस्तदानी मज्ञान- सस्तमर्व मेव वास्तविकं मन्यन्ते , ततो क्योहनिप्रभावादाप्तज्ञानाः सन्तः सदेव शिशून् पाठयन्तोऽपि तदतात्विकं खत एवानुभवन्ति, न सदा वाग्मियतैरपि तप तेषां पूर्वविखासरचवं भवेत् सुशक्यम् ; तथैव विद्यापरपर्यायवेदाध्ययनहोना वालाः कल्पितदेवस्वरूपादौ - ·कोऽस्य विषयः वे विश्वसन्थेव, परं न तथा देवखरूपप्रत्यक्षदर्थिनी विहांसो वैदिकाः। तदाबातम्- "एतब वे मनुष्येषु सत्यं निहितं यच्चस्तस्मादाच- चाण माहुरद्रागिति, स यद्यदर्थ मित्याहाथास्य श्रद्दधति ; ययु खयं पश्यति न बहना नान्येषां श्रद्दधानि"-इति ( ८२१०)। तदन सत्कल्पनाप्रकार मपि किञ्चिविदर्भयामः- उपरिष्टा- घाख्यास्यमानेषु खलॊकेषु अन्तरिक्षलोकोऽप्येकतमः । तत्र खगें वायुपरपर्यायस्य वर्णितपूर्वस्य इन्द्रस्य प्राधान्यात् स एव वाराडिति व्यपदिष्टः। मेघो हतः, अपाच ज्योतिषश्च मिश्रीभावकर्मणो वर्षकर्म जायते तत्रोपमार्थेन युद्धवर्णा भवन्तीत्युक्तम् (निरु० २. ५.२.)। वर्षकाले शनिपतनं यत् तदेवेन्द्रस्य वचपात:। रेत्युदकनमित्य- प्युक्ताम् (१६६ पृ.), तहिशिष्टत्वामेघस्यैवैरावत इति नाम, तच्छब्द- स्योच्चैः श्रूयमाणत्वाञ्चोचैःश्रवा इति च। स एक एव मेघो नामभेदाद हित्वेन इन्द्रवाहाविति वर्णितः। तसभायां गन्धर्वः (गायकः) ऐडः (बड़ाभवः), पुरूरवाः (बहुराव:) नाम सदैव विद्यते । सोऽपि पृथिव्याः धारकः, इडापरपर्यायावसम्भवः , स्फुर्जथुनामबहुगर्जन- कारी मेघ एव । “पुरुरवा बहुधा रोख्यते"-इति हि नित. १०. ४.८। 'रोख्यति = स्तनयति'-इति तवृत्तौ दुर्गाचार्यः । बड़ा अवम् ( निघ० ३, ७. १३.)। गां पृथियौं धारयतीति गन्धर्वः ; पत एव यते- "अमि गन्धर्व मवणद प्रबुद्धेषु रजस्खा। इन्द्रो बनभ्य इद वृधे"-इति ऋ० सं०८.६६.५। 'इन्द्रः मेघचालको वायुः 'बनभ्यः' बनणा मवानां 'इथे' वर्क- नाय 'इद' एव, 'अबुध्नेषु रजस्म' 'मन्धर्व' मेघम् 'अभ्यववत् छिन- तीति। उर्वशीनामापरास्तमभाया वृस्वतीत्यादिव पौराषिषी- - .

·१०२ ऐतरेयालोचनम् । कथा । तत्राख्यातं निकले- ."उर्वश्यमरा:"-इत्यादि (५. ३.२.)। 'पसराः= असारिणी'-इत्यादि च तव। तथा चोदकजाता विद्यु देवोर्वग्यसराः। तथा विद्युतः सञ्चितजलजलं च वैदिक- विज्ञानसम्मत मिति पूर्व प्रतिपादितम् “पादिप्रवस्थ रेतसो ज्योतिः पश्यन्ति वासरम् । परो यदिध्यते दिवि"-इति ( ११३ पृ.)। अपां दृष्टिजलानां सारयित्रीति च भवत्वपसारिणी। 'अस इति रूपनाम.-. रूपवती'-इति च तत्रैव । तस्था असरसः जायते पायुर्नामा तनयः । स हि विद्युभेघसंयोगज प्रायुतुबष्य दक- रूपः प्रसिधः, तब- "विद्युत्.-. उर्वशी तिरते दीर्घ मायुः" इति ऋ० सं० १०.८५.१०.। समयोत्पत्त्यनन्तर मेव तयोर्वशीपुरुरवसोर्दम्मत्योर्मियो विच्छेदश्च सर्वे दृश्यत एव । तदे- तत् सर्व मतस्यादेकरमादेव अतिवचनात् मुख्यताम्- “पर्जन्यो गन्धर्वस्तस्य विद्युतोऽसरसः" इति (ले० सं० ३. ७. ८.)। शतपथबाधणे तु अधरारण्युत्तरारण्योरुवंशीपुरूरवस्व परि- कल्पा चाख्यान मिदं कल्पितम्। “प्रथाधरारणिं निदधाति" -त्यादि (३. ४. १. २२.), "उर्वशी हासरा: पुरुरवस मैडं चकमे"-इति च ( ११.५.१.१.)। एवञ्चैवं विधं कविकल्पन मेव पौराणिकाना मुपन्यासंश्रवणप्रियेषु स्त्रीशूद्रहिजबन्धुषु धर्म- नीत्यादिप्रचारायाभवदवलम्बन मिति सष्टम् । तत एव महा- भारतेहासम्म च काव्यत्व मुररीजतं खयं तत्कर्वा तवेव सदुपक्रमे (१५० ७२ श्लो)- "बया च काव्य मित्युक्तं तमाद काव्यं भविषति'-इति। 'इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपयेत्' -इति ( २५७ मो०) पोत सवेव। सदित्य मेव अतं सर्वच वेदोपहरण मिति॥

·कोऽस्य विषयः? १७३ सूर्यस्याप्यन्यतमं नाम इन्द्र इति। तत एतविकताम् "पन्दवे द्रवतीवि वा, इन्दो रमते रति वा, इन्धे भूतानीति वा"-इति (१०. १.८)। 'इन्दवे' इन्दु सोमपातु द्रवति, 'इन्दौ' सोमे रमते इति, 'भूतानि स्थावरजङ्गमानि 'इन्धे' दीपयति चेति 'इन्द्रः सूर्य इति तदर्थः । अधियज्ञपक्षे इन्दुशब्दस्य सोमपनीरसोऽर्थों रखते। अधिदैवतपक्षे तु इन्दुःखन्द्रमा प्राधः। अत एव श्रुतम्- “इन्द्रः सोमस्य काणका"-इति ( ११० पु.), मत्रा गीरमन्धत माम त्वष्टुरपीच्यम् , इत्था चन्द्रमसो ग्टहे"-इति च ( ० सं० १. ८४. १५.), "सुषुम्णः सुर्यरश्मिश्चन्द्रमा गन्धर्षः" इति च वा० सं० १८.४० । निकलाकारेण चैतत् स्पष्टोक्तम्-"पथा- प्यस्यैको रश्मिचन्द्रममं प्रति दीप्यते तदेतेनोपेक्षितष्य मादित्यती- ऽस्य दीप्तिर्भवतीति"-इति ( २. २. २.)। प्रसावधेन्द्रः सहस्र- रश्मिरिति सहस्राचोऽम्युच्यते । स चायं शु स्थ इन्द्र उत्तमः कथ्यते, अन्तरिक्षस्थ इन्द्रस्त मध्यमः । सदेतयोरुत्तममध्यमयोरिन्ट्रइत्येकनामानुरोधादभेद उपचरि- तोऽपि दृश्यतेऽनेकन। तत एवामरसिंहेनाप्युभयेन्द्रनामान्येक- पर्यायवे नोपबहानि- “इन्द्रो मरुत्वान् मघवा विडोजाः पाकमासनः । ०-०। पाखण्डलः सहस्राक्ष ऋभुषाः"-इति ( १. १. ४४-४७.)। एषु लोकेषु पञ्चविंशदिन्द्रनामानि जापितानि। तत्र दिवस्पतिः , वास्तोष्यतिः , सुरपतिः , हरि- इयः , खराट् , पाखण्डल:, सहस्राक्षः , इत्यादीयुत्तमेन्ट्र- नामानि, मरुत्वदादीन्यपराणि तु मध्यमेन्द्रस्येति बोध्यम् । यच्च प्रसिख मिन्द्रपटन्या नाम शचीति (अम० को० १.१.४८.), यतचन्द्र उच्चते बचीपतिरिति ; तदपि कल्पितम् । पति निघण्डौ ·ऐतरेयालोचनम्। वाडामसु पठितं शचीति (१.११.४८.); "पाकाशस्योत्तरः (शब्द:)”-इत्यादितो (गौ• सू० ३. १. ६४.) वाचोऽप्यन्तरिक्षस्थत्वेन इन्द्रसहचारिख मपि भवत्येव स्वीकार्यम् ; यदा चेन्द्रततात् मेघ चालमा मेघविदारणाञ्च वृष्टिर्जायते, तदा तहाण्यपि तसईव श्रूयत इत्येव सा माध्यमिकी वाक् मध्यमस्येन्द्रस्य सहधर्मिणीत्युपचर्यते तथाच ऋ० सं०- म कि रस्य शचीना नियन्ता सूवृतानाम्"- रति ८.३२.१५। 'अस्य' वागधिपतमध्यमेन्द्रस्य 'सूतानां प्रिय- सत्यानिकानां 'शचीना वाचां नियन्ता नियोगकारी 'न किन कोऽम्यन्यः, अपि ता इन्द्रवाचः स्वत एव प्रवृत्ता प्राधिपत्यं कुब्व- तौति तदर्थः। एवञ्च वायोर्धातप्रतिघातेनेवाकाशाच्छब्दोत्यत्ति- खौकारात् , वायोरन्तरिक्षस्थत्वेन मेघदारकवेन च माध्यमिकेन्द्रत्व मिति स्वीकारावस वायुरूप इन्द्रः शचीपतिरुच्यते। अपर मप्यस्ति तत्र निघण्टौ कर्मनाम पठितं शचीति पदम् (२. १. २२.)। सर्वेषां च कर्मणा मधिपतिः सूर्य एव ; "सविता के प्रसवानामौ"-इति (२.१.३.५.) श्रुतेः। तत्तापा- भावादेव जीवशरीरं मृतं भवतीति च दृष्ट लोकवेदयोः (११० पृ.)। प्रतः सोऽप्याख्यायते शचीपतिरिति। तथा च सविगमः- "छुमा असि क्रतुमा इन्द्र धौरः शिक्षा शचीक- स्तव नः शचीभिः" इति ऋ० सं० १. ६२, १२ । पन्यचास्ति निघण्टी प्रज्ञानामस्खपि पठितं शचीति पदम् (३.८.८.)। ततः प्रजावतो यजमानादयोऽपि शचीपतय एव। अत एवार्मवनामक मानुषरूपदेवस्तावके नाराथमे सो हितीयस्था सुचि अंत मेवम्- "याभिः शचीभिरमसा पपिषत" इति ऋ० सं०३. ६१.२॥ .

·कोऽस्व विषयः । प्रथाप्येवं शचीपतिबहुत्वेऽपीन्द्राखा प्रबहुत्वं वेदेषु । तपथा- “इहिन्द्राबी मुपाये धनवानी स्वस्तये । प्रमायौं सोमपीतये"-इति ऋ० सं० १, २२. १२ । पवेन्द्राणीत्युत्तमायाः, वरुणानीति मध्यमायाः , पम्नायौति प्रथमाया एव देवशक्तग्रहण मिष्टम् । प्रत एवान्यवेव मामातम् . सं० १०.८६.११- "इन्द्राणी मासु नारिषु सुभगा मह मत्रवम् । नप्रख्या पपरश्चन जरसा मरते पतिविनादिन्द्र उत्सरः" इति। तदा सूर्यस्य चिर मेकरूपत्वेन विद्यमानत्वात् तच्छतरिन्दा- स्थाविर मेव सुभगावम्। इद मैवेन्द्राया पवैधव्यप्रवादमूलम् । माध्यमिकन्ट्रस्य मेधचालकवायोहि वर्ष वर्षे प्रति रूपभेदात् तच्छते सुभगाबायोगानास्तीन्द्राणीति समाख्या ; विश्वस्मादिन्द्र उत्तरम सूर्य एव, न माध्यमिक इति च ध्येयम् । एव मपि यदमरसिंहेन शचीपर्यायत्वेन बोकित मिन्द्राणीति, तदिन्द्रशब्दार्थे क्यनमादेव। एवं "विष्णुारायणः कणः"-इत्या- दिषु (१. १. १८-२३.) विष्णुपर्यायेषपि विशुरिति सूर्य- नाम, नारायण इति वायुनाम, कृष्ण इति मनुथनामित्येवमादयः पौराणिककालजममा बोध्या इति दिक् ॥ नग्वेव मिन्दादिदैवतमन्त्रेषु बहुवेव यत् तेषां पुरुषाकारवियह- वत्त्वम् , हिताहितविवेकलक्षणचेतनावत्त्वम्, चेतनावत्यु रुषव्यवहार्य- दृश्यान्वितत्वम् , सायकम्यकर्तत्वञ्च गम्यते ; सत् कथ मुपपद्यते । इति चेदच निसाकारो याक एवाप दत्तोसरः (७. २. ३.)। तथाहि- "अणुरुषविधाः स्युरित्यपर मपितु यद दृश्यते पुरुष- विधम्। तद्यथा- अग्निर्वायुरादित्यः पृथिवी चन्द्रमा इति"- ·१७८ ऐतरेयालोचनम् । इति। तथा चेषा मन्यादीनां पुरुषाकारविग्रहवस्व' प्रत्यक्षविरो- धान्नेत्येव सिहान्तितम् । तदेवं मन्त्रेषु यदेषां पुरुषविधत्व मुपलभ्यते, तत् काल्पनिक मेवेति । अथ चेतनावस्ववर्णनं च तेषां तथैवेत्याह-- "अचेतनान्यप्येवं स्तूयन्ते यथाक्षप्रभृतीन्योषधिपर्यन्तानि" इति । प्रयायुधादिद्रव्यान्वितत्वश्रवण मपि तेषां तथैवेत्याह- "एतदपि तादृश मेव ; सुखं रथं युयुज सिन्धुरखिनम्'- इति नदीस्तुतिः (यथा)"-इति। तथा कर्मकर्तत्व मपि तेषां तथैवेत्याह -"एत- दपि तादृश मेव ; 'होतुश्चित् पूर्वे हविरद्य माशत' इति ग्रावस्तु- तिः ( यथा )"-इति । वेदाथमीमांसकनिमिते मीमांसादर्शनेऽप्येव मेव तद्यथा- "अग्निस्तु द्रव्यं वा स्यात् चोदनायास्तदर्थखात्" इति 1. २. ३. २१, २२सू०) । 'द्रव्यं वा अग्निशब्देनोयते । कस्माद व्यम् ? यदेतत् ज्वलनः ; अत्र होषः प्रसिद्धः' इत्यादि तडा- म्। ततस्तत्रैव देवताधिकरण त्रिभिः सूत्रैर्देवानां पौरुष- ग्रहवत्त्व क्रियाफलदासत्वश्चास्त्रीक्वल्य कम्पजन्यसंस्काररूपस्यापूर्व- धैवेकस्य सर्वत्र फलदाढत्वं प्रतिपादितम् । तथाहि- "देवता T प्रयोजयेद, अतिथिवशोजनस्थ तदर्थत्वात्" इति पूर्वपक्षसूत्रम्। 'पार्थपत्त्याच" इति तद्युतिसूत्रम्। “अपि वा शब्दपूर्वत्वात् काम प्रधानं स्याद् , गुणत्वेन देवताश्रुतिः" इति ततः सिद्धान्त- त्वम् (८. १. ७, ८,८.)। पुनस्तवैव तत उत्तरम् , इन्द्रस्य रिमामकाववत्वादिश्रवसस्यौपचारिकत्वं विभिः सूत्रः सिचान्ति- म्- "असंयोगात् तदर्थेषु तहिशिष्ट प्रतीयेत, कर्माभावादेव मति चेत् , न ; परार्थत्वात्"-इति (८. १. ४२, ४३, ४४.)। व श्रुतावन्यादीनां ब्राह्मणत्वादिजातिविभागः, सषा मेव ·कोख विषयः। प्रत्यक्षाणां ज्वलनादिकमेला महारादिरूपाचां भौतिवाना मेवेति च खौक्रियते मौमांसकः । “जाति: (१. ४. २४.)"-प्रत्यादिसूबेड सत् अष्टम् । अत एव सैदेवाना मेषा मसम्भवादेव यत्रादिकर्मान- धिकारित्वं वर्णित मिति दिक् । पथ येऽग्न्यादय इमे प्रत्यक्षाः, न त एते देवाः ; पपि त्वेषा मभिमानिनः सन्ति तत्तद्रव्यादिनामतः खर्गस्थाः केचन ; पत एवेव मसूत्रयद व्यास: स्वदर्शनशास्त्रे- “अभिमानिव्यपदेशस्तु"- इत्यादि । तदेतद व्यासवचन मार्ष मपि कथं नस्यामन्तव्य मित्व ब्रूमः। प्रत्येतद् व्यासवचनं सत्यम् , पर मतस्य यदिधोऽर्थः अतः स्वस्वसम्प्रदायमतपुड्यर्थ पौराणिककालजः शारादिभिः , स खसत्य एवेत्यस्माकम् । न हि कस्याप्यवतमस्य खमतस्थापन- व्याकूलीभूतचित्तस्य लेखनौसम्भूतं सर्व माख्यातं सत्यं भवितु महति, नापि हि तादृशानां तेषां सर्वेषा मेव प्रकृतवादित्वे मियो मतपार्थक्य मुपपद्यतेति विज्ञात मेवैतद । वस्तुतस्वव यदुक्तं व्यासेन 'पभिमानिव्यपदेशस्त विशेषानुगतिभ्याम्'-इति (२. १. ५.), तदर्थ- ग्वेवम्- श्रूयन्ते हि ‘मृदब्रवीत', 'पापोऽहवन', 'फेनोऽवत्'- इत्येवमादयः (श० ६.१.३.)। पास अतिषु भूतानां मदादीनां कर्थ चेतनाविशिष्टत्व मुररीकार्य मित्या- 'पभिमानीत्यादि । यद्यपि विशिष्टचेतनावाखेव पहं ब्रवीमौत्येवहारो ऽभिमानः सम्भवति, मान्यत्र मृदादौ ; तथाप्येवमादौ तस्याभिमानिनः 'व्यपदेशः । व्यपदेयो व्यवहारः, व्यवहारमात्र मौपचारिक मिति यावत् । अतः ! 'विशेषानुगतिभ्याम्'। चेतनाचेतनयोर्विशेषस्तु सर्वे- यते लौकिकशब्दार्थसिमहादिशिक्षादितः ; तस्मात् मदादिा यदभिमानित्वं तद्यावहारिक मौपचारिक मिति सम्पद्यत एव ।

·१७८ ऐतरेयासोचनम्। . . अनुगतिश्च "पावें मित्रो राविरुवः (२० ४. ३. ४.)", "पसी वा पादित्यो देवः सविता (प... ३. १. १८.)", "एष एवेन्द्रो य एष तपति (१० १.६.४.१८.)", "प्रयं वे वायुर्योऽयं पवते (२० १. ५. ४. २.)"-इत्येवमादिश्रुतिभ्यवेव मेवेति। इतोऽम्ब- विशेषोऽवावगन्तव्यश्वेदेतहौधायनीयभाचे द्रष्टव्यम् । नम्वेवं "देवा व सर्वचरी सवं निषेदुस्ते पामानं नाप- अधिरे"-इत्येवमाद्याख्यायिकानां का गतिरिति चेत् , "खतयो घेताः सवस्य"-इत्यादि (जे० सू० १. १. ३२.) द्रष्टव्यम् । अथवा "विहांसो वे देवाः" इति (१० ३. ७. ३.१०.) श्रुतः, "इया वे देवा देवा पहेव देवा अथ ये ब्राह्मणाः शश्वांसोऽनू- चामास्ते मनुष्यदेवाः , तेषां विधा विभता एव, यन्त्र पाहुतय एव देवाना, दक्षिण मनुष्यदेवानाम् । त एत मुभये देवाः प्रीताः समें सोक मभिवहन्ति"-इति (श० ब्रा. ४. ३म. १. ४. २. ३५. ५. १४.) श्रुतेष वेदविदुषां गौणदेवत्वेऽभ्युपगते सुसङ्ग- बत एवेवमादिक माख्यानम् । अतएव देवत्व मापनस्य यन्त्र- दीक्षितस्य यजमानस्य मनुष्थैर्वाक्यालापनिषेधेऽपि (८१४०) विनिर्वाक्यालापस्त्र कथा दूरे प्रास्ता मेकन वासश्च विहितः । तथाहि- "सदस्य विश्वच देवैर्जुष्ट' भवति,-- ये मे ब्राह्मणाः शशुवांसोऽनूचानाः"-इत्यादि श• ब्रा० ३, १. १. ११, १२ । तश्चे- सत् समानानम् “एद मगम देवयजनम्"-इतिमन्त्रष्याख्यानपर मिति वेदविदुषां देवत्वे मन्बलिङ्ग मध्यतीति च सूचितम्। स चेष मन्यो यजुर्वेदीयस्तस्य पाठस्वेवम् (४. १.१.)- "एद मगध देवयजनं पृथिव्या यत्र देवासी पशुषन्त विश्खे । सामान्य सन्तरतो मी रायझोषिष समिषा मदम -इति । , ·कोस विषयः । २७ . . .- श्रुताबेहतरेय चत्वारो देवगुणाः। तबाहि- (१) "सत्यसंहिता वे देवाः (१.१.१.)”-इत्युतः प्रथमः, "परोचप्रिया एव हि देवाः (३. ३.८.)"-इत्युको हितीयः, ", वे देवा पन्योऽन्यस्य रहे वसन्ति ( ५. ३. ४.)"-इत्युक्तस्तृतीयः, "मान् सतोऽमर्थान् छत्वा"-इति श्रुतौ ( ६. ३. ४.) देवाना ममरभावश्च ध्वनितः , स एषश्चतुर्थः । तत्र देवानां सत्यसंहितात्वन्वित्यम् ; सूर्यः प्रतिदिन मुदे. त्यस्तं याति च यथाकालम, हरति च रसाननुक्षण मित्यादि। वायुः सदेवान्तरिक्षे स्थितो वाति, मेघान् सञ्चालयन् दारयति च यथाकाल मित्यादि। पनिरप्यसति प्रतिबन्धके न कदापि पचन- दहनादिक खकार्यजात मुत्सृजति । भदेवं सर्व एव देवाः सदेव खखकर्मसु व्याप्रियमाणा उपलभ्यन्त इति तेषां सत्यसंहितात्वम् । मनुष्यात स्वभावत एव पत्तचिन्तका प्रवृतवादिनो ऽवृतकारिण- त्यनृतसंहिताः। तदिहानातम्- "पतसंहिता मनुथा:"- इति (१.१.१.)। विवादिभिरवृतभावं विहाय ऋतभाव मुपगम्य च भवितु महन्ति तेऽप्यनृतसंहिता इत्याचाता:- 'विदुषा. सत्य मेव वदितव्यम्"-इत्येवमादयः (५.२.८.) उपदेयाः । सदन विदुषां देवत्वस्वीकारेऽय मेव प्रधानो हेतुर्य तेषा मुपजायत एव सत्यखभाव इति। (२) एवं परोषप्रियव मप्यस्ति देवानाम् । तपथा- पन- लानिलादिप्रभवाः सर्व एवंते जममृत्युमुखदुःखादयो भावाः, सदेव सर्वचानुपलभ्यमानहेतव्यापारका भवन्ति, सुर्वन्ति च सूर्य- द्रादयो रसारण-मेघसशासनादौनि वनावि सदेव सर्वच, पर न किमपि कार्य कथं वेन कदा शत मिति कखापि प्रत्यात, ·१८० ऐतरेयासोचनम्। उपलभ्य मस्तौति परोचमियत्व मेवावगम्यते तेषाम्। विदुषा मपि देवत्वलाभात् भवति परोधप्रियत्व मित्याह- "ते देवा अबु- वन् मदं प्रजापते रेतो दुषदिति, समानुष मभवत् । तत्रादुषस्य मादुषखम्। मादुषं । वे नामैतद यमानुषम्। सन्मादुषं सम्मानुष मित्याचवते परोघेण । परोचप्रिया एव हि देवाः" इति (३. १.८.)। मादुष इति प्रत्यक्षवचनेऽभिहितेऽसील मपि किश्चित् स्मृतं स्यात् , तहर्जनायें वह विहांसो पारोघेण नाम चन्- र्मानुष मिति । एवमादिकं परोक्षप्रियत्वा तेषां देवत्वे वीजम् । (३) तयान्योऽन्यग्रहवासाभावोदाहरण मण्यत श्रुत मेवम्- "नतुतो हे वसतीत्याहुः" इति ( ५, २, ४.)। न छकः तुरपरस्य ऋतोः काले उपलभ्यत इति तदाशयः पथा- परम् । पस्ति सूर्यस्य वासो धुलोके, चन्द्रस्य वासोऽन्तरिक्षे, एत दन्यथाभावः कदाचित् केनचित् कथञ्चिदपि सम्भाव्यतेऽपि किमु ? प्रत्युत सर्व एव पहोपग्रहपृथिवीनचादयो देवा स्वस्खकक्षायां चिरं भ्रमन्तीत्येव ध्रुवम् । तदर्तगताना मग्निवायादीना मध्ये मिवानन्यग्रहवासत्वं सूक्ष्मविज्ञानहट्योपलभ्यत एव । ये केचन विहांसो मनुषा देवत्व मिच्छेयुः , तेषां मध्येतदनुकरणनानन्य- सहवसित्वं स्वादभ्यसनीयम् , यथा च स्वात्मीयजनस्कन्धारोहि- खेन परपिण्डादत्वं दुःखायेत्युपलभ्यतेति । (४) पप्यमरपधत्वच तेषा मन्यादीनां प्रत्यक्ष मेव ; न हिकदापि कचिदपि नाप्यम्यादरभावो विनायत इति । विहां- सोऽपि विद्यादिप्रभावशामरत्व मभ्युपगच्छन्त्येव ; तद्यथा- वसिष्ठ- विश्वामिनमान्धातवेगळचार्जुनष्यासबासीकादयः । रत्व ममरण- धर्मसाम्याच वनां देवत्त मध्याहत मिति ।

·कोस विषयः। ऋत्विजा मपि वित्तियैव सत्यभाषिखादिना सिई देवत्वम् । माधवेदविदुषा माविंचं विहित मस्तीति। तथाभावातम्- "ऋविजो हैव देवयजनं ये बाणा: सुनुवांसोऽनू चामा विहांसो याजयन्ति" इति शत० ३.१.१.५। पनुपद मिज प्रदर्भितम् "एद मगध (१७८ पृ.)"-इत्यादि मन्त्रलिज विजो देवत्व स्थापनायेवामात व्यास्थातच तथोपपाद मध्वर्युबाची "एतद यजुराह"-इत्यादिना ( ३. १. १. ११.१२.)। दौषिताना मपि यजमानानां यत्रदीक्षा मारभ्य यासमाधि यावद् भवत्येव देवत्वम् । तचाबात बहुन । तबथा- “यो दोचते स देवताना मेको भवति" इति म ब्रा० ३.१.१.८, १०॥ "प्रमानुष इव वा एतद् भवति , यत् व्रत मुपैति ; नहि नदवकल्पते.-. । तदु खलु पुनर्मानुषो भवति ; तस्मादिद मई य एवास्मि सोऽस्मीत्येव व्रतं विसृजेत"-इति च तवेव (१. १.१.)। तवाम्यवृतपरिहारादिक मेव वीजम् । अत एव दीक्षितस्य सस्थ- बदनं सर्वेष्वेव बाष्पदिष्टम् । तद्यथा- "दोधितन सत्य मेव वदितव्यम्" इति (ऐ० बा० १. १. ६.)। एवं हि वेदेषु चतुविधा देवा श्रूयत इत्येव फलितम् । तब, अनिवायुसूर्या अग्नीन्द्रसूर्या वैते वयो मुख्या देवाः , पृथ्वीजल- चन्द्रमःप्रभृतयो बहव एव तमुख्यदेवसहचरादय इत्यमुख्या देवाः, प्रधाचपावादयः पारिभाषिका देवाः , ऋखिम्बनमानविहांमस्तु मौषा देवा इति सिदान्तः । पथापोखरस्य "सत्यं जान मनन्तं ब्रम"-प्रत्यादिश्रुतिसिई सत्यसंहितावं प्रबल मेवास्ति, “एक मेवाहितीयम्" इत्येवमादि- श्रुतिभ्योऽपरेश्वरस्याभावात् अन्यारहवासिखं त्ववासनव मेव, .

·ऐतरेयालोचनम्। परोधप्रियत्व मपि तमष्टाना मेवा जीवाना मतीतानागतवान- शून्यत्वेन अष्टम् , अमरत्वस्य तु का कथा ! सर्वश्रुतिसितोकि तसामरभावः सर्वधीमबतीतयेति । सत्यप्येवं मन्वाणा मधि- याव्यास्थान प्रत्य पहष्टप्रज्वलिताङ्गारादिरूपान्यादीना मेव प्रापत अष्टसिरपराभिधेयखानाकाहितत्वात् दर्शितविनियोगवत्युपलब- निवासाधनोपयोमित्वाच देवशब्देन देवताभिधानाम्यादिशब्दव म तस्य देवदेवस्य ग्रहणं यात्रिकसम्मतम्। अधिदेवतव्यास्थाने चाम्यादिद्रष्यादिविज्ञान मेवाभीष्ट मित्वम्यादिपदाना मौखर- वाचितस्वीकारो व्यर्थ एव । अध्यामव्याख्यान विविधं भवति पामशब्देन परापरामनोः शरीरख च बोधात्। तत्र शरीर- परव्याख्याने जीवपरण्यास्थाने खरार्थस्य नव प्रयोजनीयता परमालपरव्याख्यानन्तु येषां मन्वाणा मुपयुज्यते, नेष्वेव स्यात्तदा- दरणीय मिति सर्वरभ्युपेय मेवेति ॥ पथ यद्यपि परमामपरं जीवपरं शरीरपरं चेति विविध मपि व्याख्यानं स्यादधिदेवतव्याख्यानान्तर्गतम् , तथापि प्राणवसिष्ठ- न्यायेमेवेह प्राधान्याभ्युपगमात् निकलादी पार्थकोनोचतऽयाध्याम मिति। तद्यथा ऋ० सं० १.१५४. १५- "सावधानां सप्तध माहुरेकज' षडियमा ऋषयो देवजा इति । तेषामिष्टानि विहितानि धामणः स्थावे रेजन्ते विकतानि रूपमः। "सहजातानां पसा वषीणा मादित्यः सप्तमः .-. इत्वधि- देवतम् ; प्रथाध्यात्मम्-सहजातानां पसा मिन्द्रियाचा मामा सप्तमः"-इत्यादि तबवलव्याख्यानम् (१२.२.१८.)। भवानपदेन जीवस्य बापम् । प्रधानपदेन परमाननो यथार० सं०८.८६.५- - ·कोस विषयः १११ .. । "सोमः पवते अनिता मतौना अनिता दियो अनिता परियाः । अनितानेर्जनिता सूर्य अनितेन्द्रस्य जनितीत वियो:"-ति । "सोमः सूर्यः इत्यधिदेवतम् ; पचाध्यामम् - सोम पामा"-इत्यादि चाव निकम् (१५.१.१२.), प्रथापि तान्यध्यामादौनि नामतस्विविधानि वस्तुत: पक्ष- विधानि व्याख्यानानि न हि सर्वेषा मेव मन्त्राणा मुपपद्यन्ते प्रत्युत केषाधिदेकविधम् , केषाचिद् विविधम् , केषाधिबहुविध मपि। तवाधिदेवतमन्ना एवात्र प्रायस्त्रिभागाधिकाः अताः, केवलाधियज्ञार्थाः केवलाध्यामार्थाच सन्ति केचन खल्लाः । एव मपि यदधिदेवतमन्त्राणां बहना मेवाधिय व्याख्यानं कृतं बाय- कार्य सिद्धार्थम् , अध्यात्मव्याख्यान मण्याहत मामवादिमि- पनिषदादिषु ; तस्मात् सर्ववेदेवाधिदेवतमन्चायां प्राळपि साम्प्रत मन्वेषणीयत्वं गतम् तदिहोदाहरामः-- यज्योतिष्टोमादिक मधिनत्य यद व्याख्यानम् , तदधि- याम्। तादृश केवलाधियनव्याख्यानयोग्यमन्त्रो यथा- "उरु प्रथखोर ते यापतिः प्रघताम्" इति वा० सं० १. २२. ।। कपालेषु पुरोडाशप्रथने विहितः । तच विधानं मन्त्रव्याख्यान- सहितं श्रुतं शतपथे। तथाहि- "तं प्रथयति, उरुप्रथा उन प्रथ- खेति प्रथयत्येवेन मतदुरु ते यनपतिः प्रथता मिति ; यजमानो के यन्त्रपतिस्तयजमानाय वेतदाधिष मायास्ते"-ति (१.१.१.६.)। पपरो दायतवा मपि यथा १०.०१.११- "ऋचान्व: पोष मास्ते पुपुष्वान् गायत्वं त्यो गायति शबरीछ । बधा त्यो वदति जातविद्या यास मावां विमिमीत छ खः" "इत्यूविक्कर्मपां विनियोग माचटे"-त्यायन मैकतम् (१.१.१.)।

·१८४ तिरेयालोचनम्। कैवलाध्यात्मव्याख्यानयोग्यमन्बो यथा १. ११४.२०- - "हा सुपर्णा सयुजा सखाया समान वर्ष परिषखजाते। तयोरन्यः पिप्पलं स्वाहत्ति अननबन्यो पभिचाकशीति". इति। "ही हो प्रतिष्ठितौ'-इत्यादि, "इत्यामगति माचष्टे"- इत्यन्तचेतवरक (१३. ४.२.) व्याख्यानं द्रष्टव्यम् । देवतां देवी देवताः वा अधिसत्य दृष्टो मन्योऽधिदेवतः। देवतास्त पूर्वोक्तलक्षणाः सर्वविधा एवंह विज्ञायते; परापरथरीरा- मकामा माननाच देवत्वस्वीकारेण तत्तविज्ञानमन्वाणा मध्या- मेतिप्रसिहाना मप्येतदन्तर्गतत्वम्। एवश्वाधिदेवतमन्त्रेभ्यस्त्वा- वनस्तम्बपर्यन्तानां पार्थिवाना मपार्थिवानाच गुणस्वरूपोप- योगितादीनां विज्ञातं भवतीत्यधिदैवत मेव व्याख्यानं सर्वपदार्थ- विज्ञानमूलं प्रधानम् । अतो निकलाकृतिः प्राय: सर्वेषा मेव निग- मामा मधिदेवतव्याख्यान मेवाषितम्। तद्यथा- “स न मन्ये- साय मेवाग्निरिति, अप्य ते उत्तरे ज्योतिषी पनी उच्छेते, ततो नु मध्यमः 'अभि प्रवन्त समनेव योषाः कस्यायाः स्मयमानासो पग्निम्। तस्य धाराः समिधो नसन्त ता वषाणो हर्यति जात- 'वेदाः'। ('अभिप्रवास' ) अभिनमन्त ( 'समनेव' ) समनस इव 'योषाः' 'कल्याण्यः' 'स्मयमानासः' 'अग्निम्' इति प्रौपमिकम् । 'तस्य धाराः' उदकस्य धाराः 'समिधः' 'मसन्त । नसतिराप्नोति- कर्मा वा, नमतिकर्मा वा। 'ता जुषाणो पर्यति जातवेदाः' पर्यति: प्रेसाकर्मा'-इति निक. ७.४.४। पत्र माध्यमिकस्य विद्यु. दोः सूर्यरम्यानतोदकान्येव समिन्धमानीत्युक्तं विज्ञानम्। पत एवान्योता मैतयोरम्योः पार्थक्यम्- “यावदनुपातो भवति मध्धमधम्मैव तावद भवति- उदकेधनः परीरोपशमनः ; उपा- - ·को स्व विषयः? . दीयमान एवायं ( पार्थिवाम्बिः ) सम्पद्यते- उदकोपशमनः शरीरदौप्तिः" इति (निरु० ७. ६. ६.)। वैधु दम्मेरुदकजातत्व मन्यनिवपि मन्ने सुष्यताम् । तद्यथा- “पादित प्रवस्य रेतसो ज्योति: पश्यन्ति वासरम् । परो यदिध्यते दिवि"-इति ८.६.३०॥ अनेकन त निकताकारो यज्ञानुरोधादेकस्य मन्त्रस्याधियान- व्याख्यान मुखापि पुनः स्वचिसतोषायाधिदेवतच्चाह। तद्यथा- "सोमं मन्यते पपिवान् यत् सम्मिबक्योषधिम् । सोम यं ब्राणो विदुन तस्यानाति कश्चन"-इति । प्रस्थ मन्त्रस्य (ऋ० सं० १०.८५.३.) एतरी व्याख्यानम्-- "वृथा सुत मसोम माह. 'कश्चन' पयज्वा ; इत्यधियतम । पयाधिदेवतम यजुस्मुत मसोम माह, सोमं यं ब्रह्माणो विदु- चन्द्रमसम् न त स्थानाति 'कश्चन' प्रदेव इति" इति ११.१.४ । एवम् "दूषे त्वोजे त्वा"-इत्यस्याधिदैवतमम्बस्येव यत्रानु- रोधाद् छिनमीत्यादिपदाध्याहारेणाधियज्ञे व्याख्यानं कुर्ववपि शतपथप्रवक्ता वायुविज्ञानं न जहाविति पूर्वमेवोदाहतम, (६४०) । एव मेकस्यैव मन्त्रस्य पूर्व मधिदेवतव्याख्यानं प्रदश्य ततोऽध्यान मपि व्याख्यानं प्रदर्शितम् । तद्यथा ऋ० सं०८.८६.४- "सोमः पवते जनिता मतीनां अमिता दिवो जनिता पृथिव्याः । जनितान्नेर्जनिता सूर्यस्य जनितेन्द्रस्य जनितोत विष्णोः" इति । घस्य "सोमः सूर्यः प्रसवनात्.-. इत्यधिदैवतम् ; प्रथाध्यात्मम्- सोम पामाप्येतस्मादेव"-इत्यादि नैवतं द्रष्टव्यम (१३. २. १२.)। एकस्य मन्त्रस्य विविध चतुर्विधं वा व्याख्यान मप्युपपद्यते । तद्यथा "पनि मोडे पुरोहितम"-इत्यस्य (ऋ० सं० १.१.१)। एतस्य हि धियन्त्रपचे 'पुरः' सम्मुखे श्यां हितं' निषित मिम २४ ·१८८ ऐतरेयालोचनम्। मेम ‘पनिम' पार्थिव प्रज्वलन्त मारम्, अधिदैवतपक्षे 'अमिम्' 'पुरः' पूर्वस्यां दिशि हितम' उदितं सूर्यम् , अध्यात्मपक्षे 'पुरो- हितम् अग्निम्' सर्वेषा मेव पुरः स्थितं परमात्मानम ., जीवं वेति चत्वारोऽप्यर्थाः सङ्गहन्त एवेति ॥ प्रथाधिदेवतार्थतो बहव उपदेशा अपि लक्षिता भवन्ति तबथा ऋ० सं० १. १५५.६- "ता' वां वास्तू न्युश्मसि गमध्ये, यत्र गावो भूरिशृङ्गा प्रयासः । प्रवाह तदुरुगायस्य कृष्णः , परमं पद मवभाति भूरि"-इति । "सर्वेऽपि रश्मयो गाव उच्यन्ते"-इति अवता यास्कमुनिना तन्नि- गमरूपत्वेन प्रदर्शितस्थास्यार्थसझेपस्वेव मभाषि- "('ता' ) तानि 'वास्तूनि' ('उम्मसि') कामयामहे 'वा' ( वयम् ), ( 'गमध्ये' ) गमनाय ; 'यत्र' (येषु वास्तुषु) 'गावः' (रश्मयः) ('भूरिशृङ्गाः') बहुशृङ्गाः०-० 'प्रयासः' प्रयनाः ; ('प्रत्र' ) तत्र (तेषु वास्तुषु) 'उरुगायस्य' महागतेः ('वृष्णः' ) विष्णोः 'सत्' परावं 'परमं पदम्' (पाकाशं) 'वभाति' 'भूरि' बहु"-इति नित. ०२.२.३। इतवान वास्तविज्ञान मुपलभ्यते। तथाहि- मध्ये बहु प्राकाशं स्यात् , यस्मिंश्चाकाशे सूर्यरश्मीनां वायुप्रेरितं गमनागमनञ्च प्रचुरं भवेत् , तादृयानि बहुवायाका- शातपालोकसमन्वितान्येव वास्तू नि विहनिर्वासायाश्रयणीयानी- त्युपदेशः फलितः । एवं ग्रहहारनिर्माणच कीदृक् कर्तव्य मित्युपदेशवाधिदैवि- कार्थत एव लभ्यते यथा र सं० १०.११०.५- "व्यचखतौरुर्विया वित्रयन्सां पतिभ्यो न जनयः शुभमानाः । देवीहारो सातौर्विध मिन्बा देवेभ्यो भवत सुमायणा:"-इति। येषु वास्तुषु ·कोऽस्त्र विषयः। १८७ अस्मिन् मन्त्रे यहाणं हारः कीदृश्यो निर्मातव्या इत्येवोप- दिष्टम्। 'हारः' यन्त्रम्हाणां विहग्रहावां वा 'देवीः' देव्यः, दौप्ति- मन्त्रः [."हाराभिमानिन्धो हे देव्यः" इति सा० भा० ] 'व्यच- स्वत्यः' व्यञ्चनवत्यः, बहुवायुप्रवेशयोग्याः , 'उर्विया' उरुत्वेन, प्रस्थ- खेन 'विश्रयन्ताम्' सुयोग्याधिकप्रस्थकपाटयुक्ता भवन्वित्यर्थः । 'पतिभ्यो जनयः न शुभमानाः' कुलवध्वो यथा खं खं पतिं तोष- यितुं सुन्दरवसनभूषणैः शोभन्ते, तथैव शोभिताच भवम्वित्यर्थः । पतएवोक्ता मैसरेयके "विश्व मिव हिरूपं ररावा: शक मिव चक्कण मिव च"-इति ( १. ५. ३.)। 'विख मिन्याः' "विश्व माभिरेति"-इति तविरुतम् (८.२. ७.) [ "सर्वस्थ प्रीयिवाः" -इति सा० भा० ], एवं बहती' हहत्यो देर्येण 'देवेभ्यः' ऋत्वि- ग्यजमानेभ्योऽन्येभ्यय विज्ञाः 'सुप्रायणाः' सुखप्रवेशाः 'भवत' इति तदर्थः। तदेतेन विनिः सुदैर्घप्रस्थयुक्ताः वायुप्रवेशप्रवहनयोग्याः सुचित्रिता दीप्तिमत्यो हारः कतव्या इतिहारविज्ञान मुपदिष्टम् । अन्यायेव मेषा द्रष्टव्या ऋ० सं० ३.१५.२- "तपो थने अन्तराए पमित्राए सपा मंस मररुषः परस्य । संपो वसो चिकितानो प्रचित्तान् वि ते तिष्ठन्ता मजरा प्रयास:" -इत्यस्या ऋच इदं सायणीयं भाष्यम्- “हे 'पने' 'अन्तरान्' अभिभावकान् ‘अमित्रान्' शवून 'सु' सुष्टु यथा भवति तथा 'तपो' तपेव बाधख। किञ्च 'पररुषः' तुभ्यं हविरप्रयच्छतः, पत एवं 'परस्य' शत्रुभूतस्य खं 'सम्' अभिलाषं 'तपा' चपय । 'वसो' सर्वस्व वासयितः हे अग्ने ! 'चिकितानः' कर्माभिजस्वम् 'अधि- तान्' खकर्मण्यनासनमनस्तान् पुरुषान् 'तपो' सन्तप। यस्मा- देवं तस्मात् 'ने' सव रश्मयः 'पजरा जरारहिताः पतएव ·१८६ ऐतरेयाखोचनम्। 'प्रयासः' सर्वत्र गमनस्वभावाः सन्तो 'वि तिष्ठन्ताम्' विशेषण तिष्ठन्तु"-इति । पत्र 'तुभ्यं हविरप्रयच्छत:'-इति भाववचनादव- गम्यते मन्येशतेनाग्निपूजाहीनाना मत एवाम्बियाणां मनुष्याचा विनाशः प्रार्थित इति, तदिद मसङ्गत मधाब्दश्चेति । प्रस्मन्नत वेतन्मन्त्र स्यैवं व्याख्यानं कार्यम्- प्रथमपादस्य, है 'अग्ने !' 'अन्तरान् अमिन्नान्' यामध्यस्थान् शत्रुभूतान् भाई- भावान् 'तप उ' शोषयैवेति। द्वितीयपादस्य , 'भररुषः परस्य' 'प्रगषीरारोचनात्' इति हि निरुताम् (१२. १. 9.), पर- अनरुषः , तथाच शत्रुभूतस्याप्रकाशस्य 'शंसम्' नाम अस्तित्व मिति यावत् , 'तपा' दह, 'तपा' दह, नाशयेति। तीयपादस्य, हे 'वसो' 'चिकितान:' प्रज्वलन् र 'अचित्तान्' चित्तशून्यान् दंशमशकादीन् 'तप उ' तपैवेति । चतुर्थपादस्य , 'ते' तव सखि- भूताः 'अजरा:' 'प्रयास:' पवमानाः 'वितिष्ठन्ताम्' अव रहे इति शेषः । अग्नी ज्वलिते वायोरागमनं प्रत्यक्षम् , अत एवाग्नेर्वायु- सखेति च नाम प्रसिद्ध मिति। तदेव माई राहग्निप्रज्वालनेन तदा भावो नश्यति, तत्र प्रकाशोऽपि भवति, तदादान्धकाराश्रिता देशमशकादिजीवा अपि विदूरिता भवन्ति, तत्र सदागतर्गमनञ्च सिध्यतीति फलितार्थ: सम्पनः । तदेतेन मम्ण रहस्य प्रकाश- शून्यत्वम् , तविबन्धन माद्रत्वम्, तत एव वायुप्रवाहहीनत्वम , सदाश्रितं दंशमशकादिजीवाश्रयत्वञ्चेति चत्वारि दूषणानि विज्ञा- पितानि ; तेषां चतुर्णा मेव दूषणानां निवारणाय सादृशे यह पम्नेः प्रज्वालबच्चोपदिष्टम् । हन्तवं पदार्थविज्ञानशिक्षोपयोगौनि बहुपदेशपूर्णानि चेता- दृशन्युत्कृष्टतमाश्यधिदेवाव्यास्थामान्यपहाय , परमात्मज्ञानपिपा- ·कोस्य विषयः। १८८ सूनां तर्पणानि अध्यात्मव्याख्यानानि च विलोप्य, अधियाव्यास्था- मान्येवाभाषत सर्ववेदभाष्यकार: सायणाचार्य स्तथान्यान्योऽपि । उल्लञ्च तेन सायन ऋक्संहिताभाथे प्रस्यवामीयसूतव्याख्याना- रो- 'एव मुत्तरत्राप्यधिदेवतपरतयाध्यात्मपरतया च योजयितु शक्यम् , तथापि स्वरसत्वाभावात् ग्रन्यविस्तरभयाच न लिख्यते ; सत्र हा सुपणत्यादी स्फुट माध्यामिको अर्थः प्रतीयते, तब त मेव प्रतिपादयामः" इति ( १. १६४. १.)। पहो खरसत्वाभावः ! वस्तुतो ध्वान्ताच्छवविज्ञानकालिकाना मशेषशमुषीमता मपि तेषां सायणमहीधरादीना मधिदेवतार्थतोऽपि मन्नाभिप्रेतं प्रक्षत- विज्ञानं नैव स्फ रितं सम्यगिति तच्छोथ मेवाभवत् । दर्शयामोह तयाविध मपि किञ्चिद । सन्ति यजुस्मं हितायां कतिचिद् ब्रमोध- सञ्जका ऋन चा: , ते सर्व नूनं विविधविज्ञानपूर्णा अपि सायणा- दिभिर्न तथा व्याख्याताः । तद्यथा तवत्यैकस्या ऋचोऽई एष:- "पृच्छामि त्वा पर मन्तं पृथिव्याः पृच्छामि यत्र भुवनस्य नाभिः" इति (वा. मं० २३. ६१.)। पतत्पृच्छयोरुत्तरे पपि सद्वितीयस्था मेवर्षि श्रुते- "इयं वेदिः परो अन्तः पृथिव्याः" "प्रयं यत्रो भुवनस्य नाभि:"-इति (वा० सं० २३. ६२.)। तावतो हाववाचौं ऋक्संहिताया मप्यानातौ ( १. १६४.३४, ३५.)। तैत्तिरीयसंहितायाञ्चेमावानातौ ( ७. ४. १८. ५, ६.), तामणे चोपन्यस्तौ (३. ८. ५.)। तदेतयोख्यिानानि- 'हे यजमान ! •-० यत्र सर्वा पृथिवी समाप्यते , तत् पृच्छामि। तथा वा मन्यत् पूछामि। किं तदिति, उचते- यत्र भुवनस्य नाभिः सबाको बन्धनम् , यत्र सर्व सब भवति त - ·१८. ऐतरेयालोचनम् । मित्यर्थः-इति । ततः पृथिव्याः 'प्रयनवस्था: भूम्याः परो पन्तः पर- मन्तं पर्यवसान मियं वेदिः। न हि वेधतिरिका भूमिरस्ति ; "एतावती के प्रथिवी यावती वेदिः" इति (ब्रा० २.८. १२. ३.) श्रुतेः। तथायं यज्ञो भुवनस्य भूतजातस्य नाभिः सबहनम् ; वृध्यादिसर्व फलोत्पत्ते: सर्वप्राणिनां बन्धकत्वात्' इति च । एते तयोरञ्चयोः सायणकते ऋग्भाथीयाधिदेवतव्याख्यान । 'हे ब्रान् ! त्वां पृथिव्याः पर मन्तं पृच्छामि। यतः पर मुस्कृष्ट प्रदेशो नास्ति, सोऽयं परोऽन्तः । तथा चक्रस्य नाभिरिव सर्वस्य भुवनस्य नाभिस्थानीयं वस्तु पृच्छामि'-इति। ततः 'येयं यागवेदिः, ता मेव पृथिव्याः पर मन्स यात्रिका पाहुः न हि वेद्या अधिकः कश्चिद भूप्रदेशोऽस्ति'-इत्यादि च । एते तयोरईयोः सायणकते तैत्तिरीयमाथीयाधिदैवतव्याख्याने। 'यागसम्बन्धिनी या वेदिः , सा पृथिव्या मुत्कृष्टप्रदेशः ; न हि ततोऽन्य उत्कृष्टदेशः कषिद् विद्यते'-इति, 'यथा शरीरस्य नाभिः मध्यप्रदेशः , तथा यज्ञः सर्वस्य लोकस्य मध्यस्थानीयः; कर्मा- धीनत्वात् सर्वजगव्यवहारस्य'-इति चेते तयोरईच्चयोः सायणकते तैत्तिरीयमाणीयाधिदेवतव्याख्याने। 'हे पध्वर्यो ! पृथिव्याः पर मन्स मवधिभूतं पर्यन्तं वा महं पृच्छामि। यस्मिन् स्थान भुवनस्य भूतजातस्य नाभिः कारणं सदपि त्वां पृच्छामि'-इति, 'इयं वैदिः उत्तरवेदिः पृथिव्याः परः पन्तः भवधिः वेदः सर्वपक्षीरूपत्वादित्यर्थः। भुवनस्य नाभिः कारणम् पयं यत्रोऽखमेधः भुवनस्य प्राणिजातस्य नाभिः कार- पम् ; “यवाद प्रजाः प्रजायन्ते"-इति वृत:'-इति चैते सयो- योमहीधरलते यजुर्भाषीयाधिदेवतव्याख्याने ।

·कोऽस्य विषयः ! १८१ तत्वतस्विह प्रथम-पृच्छामित्वेतिप्रश्नोत्तराभ्यां प्रथिव्या वर्ग- लाकारत्वं प्रतिपादितम् ; व लस्यैव हि पदार्थस्यावन्तसोबोरा- दर्शनाद ; यतः कुतश् चालिता रज्जुस्तवेवावसीयते इति सर्व मेव स्थान मादिशब्दमागम्तशब्दभाक् च भवेदित्यभिप्रेत्यैवोत्तरित मियं वेदिः परो पन्त इति । एतेन पृथिव्याततिविज्ञान मुपदिष्टम् । एव मपर-पृच्छामित्वेतिप्रश्नोसराभ्यां पृथिष्या माध्याकर्षण- थतिमत्त्व प्रतिपादितम् ; नाभिपदार्थस्य हि मध्यस्थत्वेन बन्धन- रूपत्वेन चान्यनान्यत्र सिद्धान्तितत्वात् । तथा तिरेयकम् - "पयं वे नोऽसाहा जी पन्ये प्राणा वेनस्यवाञ्चोऽन्ये सम्बाद वेन: प्राणो वा अयं सन् नाभरिति सम्मावाभिस्तबाभनाभित्वम् प्राण मेवामिंस्तहधाति" इति ( १. ४.३.)। "नाभिः सबहनात् । नाभ्या सबहा गर्भा जायत इत्याहुः" इति च नैरुतम् (४.३.५.)। 'णह बन्धने'-इति दिवादिधातोः 'नहो भश्च'-इतीप्रत्यये भान्ता- देशे चायुदात्तो नाभिशब्दोऽयं निष्पद्यते। तदेवं मध्यस्थत्वे सति अभितः स्थितानां सविहितानां बन्धनरूपत्वं नामित्व मिति सम्प- द्यते नाभिलक्षणम् । अत एव शारीराणां मायूनां वा नाच मध्यस्थस्य बन्धनरूपस्याङ्गस्य नाभिरिति समाख्या, गताना मराणां मध्यस्थो बन्धकोऽपि नाभिरुच्यते, सौरजगमण्डलस्य मध्यस्थः स्वरश्मिभिरावथ सर्वेषां ग्रहोपग्रहाणां बन्धकथासौ सूर्यो- प्याख्यायते नाभिरिति । तद्यथा ऋ० सं० १०.१.५.३- ."विश्वस्य नाभिं चरतो ध्रुवस्य कथित् तन्तु मनसा वियन्तः'-ति, "वैश्वानर नाभिरसि पितीनाम्" इति च १०. ११. २.१। एवच मध्यस्थ पाकर्षणहेतुर्नाभिरित्येवाभिप्रेत्येक प्रश्नोत्तरे दृष्टान्त- শিয়া অনিঝিনিয় ভাষায় নামিল । रथचक्रवलय- - ·१८२ ऐतरेयालोचनम् । श्रूयते घेवं मन्त्रांश एष ऋक्संहितायां ( ७.८८. ३.), यजु- मंहितायाञ्च (५,१६.)-“दाधर्थ पृथिवी मभितो मयूखैः” इति । तस्यास्येदं सायणीय भाथम् -- "हे 'विष्णो '.-. 'पृथिवी' प्रथिता मिमां भूमिम् 'अभितः' सर्वत्र स्थित: 'मयूखैः' पर्वतैः 'दाधर्थ' धारितवानसि , यथा न चलति तथा दृढीकत- वानित्यर्थ इति । तदन मयूखशब्दस्य अश्रुतपूर्वः पर्वतार्थस्तत्र प्रक्क- तार्थसमन्वयासमर्थतयैव तेनाश्रित इति प्रकतार्थसमन्वयासमर्थता च तस्य विदुषो ऽभवबूनं तत्कालमाहत्म्यत एवेति च स्फुटम् । प्रथास्येदं महीधरकतं भाष्यम्- "हे "विणो!' ०-०, 'पृथिवी' 'मयूखैः' स्वतेजोरूपैः नानाजीवैः वराहाधनेकावतारै 'अभितः' 'दार्थ' दर्थ , सर्वतो धारितवानसि" इति। अत्र मानाजीवानां वराहाधनेकावताराणां वा तेजोरूपत्वकल्पनम् , तथाविधसाधनैः पृथिया विष्णुकतकं धारणञ्चेति सर्व मैवतत् तत्कालस्य गाढतमसाच्छन्नविज्ञानत्व मेवावेदयति । तत्वतस्विह रश्मिभिः साधनः विष्णुनामसूर्यकत्र्तकं पृथिव्याः सर्वतो धारण मिति विज्ञान मेवोपदिष्टम्। एतेनाकर्षणशक्ति- विज्ञानं पुरा नासीदित्वद्यतन विज्ञानविदा मास्फालितसिहान्तो ऽपि नूनं गिर्यहोर्णाग्निप्रध्वस्तः । एव मन्यत्रापि यथा -- “सलिलं वा इद मन्तरासीत् , यद- तरन् तत् तारकाणां तारकत्वम्" इति ते. बा० १.५. २. ५। 'बावापृथिष्योरन्समध्ये यदिदं स्थावरजङ्गमालकं जगद् दृश्यते, सत् सर्व पुरा प्रलयकाले सलिल मेवासीत् , तदानी कत्तिकाद्याः सलिलं तीर्खा लोकान्तरेषु गताः ; तस्मात् सरन्तीति व्युव त्या तारकावं सम्पबम" "-इति तत्र सा० भा० । .

·कोस्य विषयः । १८३ सदिदं व्याख्यानं नोपपद्यत कथमपि; स्थावरजङ्गमात्मक- जगत्वन्तु पार्थिवाना मेव, पौराणिकमते प्रलयकाले सलिलागुत- वञ्च तेषा मेव विवक्षितम् , पत्र पृथिव्यां कदाप्येकदा कत्तिकादि- तारकाणां संस्थितिवर्णन मपि गनिकागुचनम् , तदितस्तीर्खा तामा मूईपलायनन्तु दूरपराहत मिति सुधीभिरेवाकलनीयम् । तत्त्वतो ऽस्ति हि सलिल मित्यन्तरिक्षवचनम् ; 'पाप:'- इत्यस्य 'समुद्रः'-इत्यस्य चान्तरिक्षनामस पाठात् (निध. १. ३.८, १५.), निरुक्त माध्यमिकत्वेन व्याख्यानात् (११. ४.६.), पत्रैव इद मन्सरासीदिति श्रुतेस्तथैवार्थोपपत्तेश्च । तरणं च प्रवन मेवेहेष्टम् ; तारकासु तस्यैव सम्भवात् । अथवा अस्तु सलिल मित्युदकनाम, परं तदिह माध्यमिक मेवेष्टम् ; अत्रैव इदमन्तरासीदितिश्रुतेस्तथैवार्थोपपत्तेश्चेति । 'आमीब'- इत्यस्य अस्तीत्यर्थः , 'पतरन्'-इत्यस्य तरतीत्येवार्थश्च पाणिनि- सम्मत: ( पा० सू० ३. ४. ६.)। तथा च 'अन्तः' द्यावापृथिव्यो- मध्ये 'यत्' 'इदं' 'सलिलम्' अन्तरिक्षम् , यावाप्रथिव्योः 'अन्तः' अन्तरिक्षे 'यत् इद' 'सलिलम्' उदकं वा, 'पासीत्' सदेवाम्ति, एतदेव अन्तरिक्ष सलिलं वा तारकाः 'पतरन्' सदैव तरन्ति ; 'तत् तारकाणां तारकत्वम्' इत्येवार्थः सम्पद्यते सहच्छते चेति । अपि तत्रैव किञ्चिदुत्तरं श्रुत मिदम्- “यानि वा मानि पृथिव्याचित्राणि, सानि नक्षत्राणि ; तस्मादशीलनामनि चिये मावस्येव यजत"-इति ते. बा.१.५.२.६। प्रवेदं सायणीयं भाधम्- 'पृथिव्याः सम्बन्धीनि चित्राणि विविधानि ग्रामनगरा- दौनि स्थानानि सन्ति, तानि नक्षत्रसदृशानि, यथा धुलोके नक्ष- पाणि विविधानि उपकारकाणि च दृश्यन्ते तद् प्रामादौन्धपि । २५ .

·१८४ ऐतरेयासोचनम्। महद् यन्त्र मितीति तस्मात् कुसम्बन्धिचित्ररूपनिषि सत् स्थान मसीलनाम प्रतिकूल- नक्षत्रसदृशं निन्दितं स्थानं मोछजनभूयिष्ठम् , तस्मिनीलनानि ग्राम निवासं यागाद्यनुष्ठानच न कुर्यात्'-इति पत्र सुधीभिर्विचार्य मिदम् ,-- प्रदर्भितं सायचीयं भाथ मेव मन्तव्यं चेत् , तर्हि किं ग्रामनगरादिभिने इरिणे , समुद्र- गर्ने, अन्तरिक्ष वा निवसेद यजत चेति , अपोह नक्षत्रप्रकरणे कि मेतेनाप्रसङ्गसङ्कीर्तनेनेति चेति। तत्वतस्विहैवं विज्ञान मुपदि- टम् , यदद्यापि पाश्चात्यविज्ञानविद्भिरपि नाधिगतम ; किञ्चेत एवोपदेशाद विज्ञायते- तदानी मपि नचत्रादीनां वरूपादि- प्रत्यक्षत्रानायासीत् किंविध मपि एव मध्रिगुप्रैषमन्त्रो यस्तैत्तिरीयबाहाणे (३. ६. ५.) पानातः , तसंहितायाम् (३. ६. ६.), इह चैतरेयके विहितो व्याख्यातय “देव्याः शमिसार पारमध्व मुत मनुष्था इत्याह"- इत्याधु त्या ( २. १. ६.) । स हि यद्यपि यत्रानुसतो व्याख्यातः, परं चिकित्साविज्ञानानुगतशारीरपदार्थज्ञानाद्यर्थ एवेत्यवधेयम् ; न हि पशुपातघाताधन्तरा शारीरसूक्ष्मातिसूक्ष्मनायादिभावानां जानं सम्भवेत्राम, नापि तदन्तरेण चिकित्साविज्ञानं पूर्णता मैतीति सर्व विद्यानिधानस्य वेदस्य तत्राप्युपदेशो विधेय इति । तथा यजुवेंदीया: "ब्रमचे ब्राणम् , क्षत्राय राजन्यम् , मराजयो वैश्यम् , तपसे शूद्रम् , नमसे तस्करम् , नारकाय वौरह- पम्" इत्येवमादिका मन्त्राय (वा० सं० ३०.५-२२.) यद्यपि नूनं तेषां ब्राह्मणादीनां कर्म-कर्मफलादिविज्ञानपराः ; तथापि यत्रानुरोधतः यज्ञीयपशविधानपरत्वेन व्याख्याताः । एवं सम्भोगविज्ञानोपदेशाद्यर्थका: “अम्बे अम्बालिक्याम्बिके" -इत्यु- - ·की विषयः? १८५ - पक्रम्य , "गणानां त्वा गणपतिए हवामहे"-इत्यादयो मन्त्राः (वा० सं० २३. १९-३१.), निरीयवाहणादौ (३.८, ६, ७.) पन्यथा. व्याख्याता पपीह पखोपचारीयत्वेन यन्नपराः कता अधियज्ञामीलावाव्यव्याख्याटभिरिति दिक् ॥ पथाप्येवं बहना मन्त्राणा मधिदैवत मधे खौकस्य, यास्त्रोक्त मधिदेवतार्थ मुत्य च 'यस्य नास्ति स्वयं प्रज्ञा शास्त्रं तस्य करोति किम्-इत्युदाहरणभूतेनेव तेन सायणाचार्येणावृतैतिहासिकपरतया व्याख्यान मभाषि च यथा- "इदं विष्णुर्विचक्रमे वेधा निदधे पदम् । समूढ मस्य पांसुरे"-इति ऋ० सं० १. २२. १७ ॥ एषाटायरपादा विपदा इति गायत्री। यद्यप्यस्या द्वितीयः पादः सप्ताक्षरः, तथापि गायत्रीत्व मध्याहतम् । तथा चैतरे- यकम् - "न वा एकनाक्षरेण छन्दांसि वियन्ति, न हाभ्याम्"- इति ( १. १. ६.)। पिङ्गलाचार्येण तु एकाक्षरहीनाया 'निवृत्'-इति, हाक्षरहीनायास्तु 'विराट्'-इति विशेषनामोत्तम् । तथाचेयं निचलायत्रीति सम्पबम्। अनयर्चा विष्णुदेवो वर्णित इत्येषा 'वैष्णवी। विष्णुशब्दो युस्थानदेवतासु पठितः (निघ० ५. ६. ११.) इति विष्णुः धुविभागीयो देवः । गम्यते ऽचाव मन्ने प्रवचन मिति स एष विष्णुरादित्यः; “यञ्च किञ्चित् प्रवचित मादित्यकमेव सत्" -इत्युक्तोः (निरु० ७. ३. ४.)। सविवादिहादशसूर्य नामव्याख्यान- प्रकरणे पूषनामव्याख्यानानन्तरं व्याख्यातं विष्णुनामति सोऽसी पञ्चमः सूर्य एव। तबेलासूर्य हादयनामप्रकरणं समासतः प्रद- र्थित पुरस्ताद ( १५५ पृ.)। "पच बद विधितो भवति, तद ·- ऐतरेयालोचनम् । विष्णुर्भवति। विशुर्विशतेर्वा व्यत्रोतर्वा"-इति च तनिर्वचनम् (निरु० १२. २. ७.) । “अथ 'यद' यदा ( मध्या३) 'विशितः' व्याप्तोऽय मेव सूर्यो रश्मिभिः 'भवति', 'सद' तदा 'विष्णुर्भवतिः; 'विशा' यदा (मध्याह्न ) प्राविष्टः प्रविष्टः सर्वतो रश्मिभिर्भवति, 'व्य श्रोतर्वा' विपूर्वस्याश्नोतेः ; यदा (मध्या) रश्मिभिरति- गयेनायं व्याप्तो भवति, व्याप्नोति वा रश्मिभिरयं सर्वम् , तदा विष्णुरादित्यो भवति" इति तद्दी! हत्तिः। शिपिविष्ट इति चास्यैव विष्णोर्नामान्तरम् । तदाह "किमिसे"-इत्यस्य (० सं० ७. १००.६.) मन्त्रस्य व्याख्यानाय यास्कः -“शिपिविष्टो विष्णु रिति विष्णोई नामनी भवतः" इति निरु० ५.२.२। "शिपयोऽत्र रश्मय उच्यन्ते , तैराविष्टो भवति" इति तबिर्वचनञ्च तत्र तदुत्त- रम् ( ३.)। तस्मात् विष्णुरिति सूर्यस्यैव नामान्तरं ध्रुवम् । अत एवायं मन्त्रो महामुनियास्केनैवं व्याख्यातः- “यत् 'पदं' किञ्च , तत् ('विचक्रमे' ) विक्रमते 'विष्णुः' । ('वेधा' ) विधा ('निदधे' ) निधत्ते ‘पदम्। पृथिव्या मन्तरिक्ष दिवौति शाक- पूणिः, समारोहणे विष्णुपदे गयाशिरमीत्यौर्णवाभः ( ‘समूहम्' ) समूढम् 'अत्य' (विष्णोः), ( 'पांसुरे' ) प्यायने , अन्तरिक्षे पदं न दृश्यते"-इति (निरु० १२. २.८.)। सोऽय मेक एव विष्णुः, पृथिव्यां पाचक-दाहक-विद्रावक-जाठर-दाव-वाडव-गाई पत्याहव- नीय-दक्षिणत्यादिबहुविधाग्निरूपेणावतिष्ठते, अन्तरिक्षे विधुदूपेण वाष्याकारवायुरूपेण वा , दिवि सूर्यरूपेणेति । दिवि सूर्यरूपेणेति। तवास्थ पार्थिवं रूपं सर्वाक्षिगोचरम् , युवं सौर मपि रूपं सर्वविदितम्, माध्य- मिकं विधुदूपं न हि स्थिरं दृश्य मस्ति । अत एवोक्ताम् “खपन मेतबाध्यमिकं ज्योतिरनिवदर्शनम्" इति निरु. ५. १. ३ ।

·कीय विषयः ? १८७ । पत्र च यास्कोको “प्र मातुः प्रतरं गुह्यम्" इति (र० स० १० ७. ३.) विद्युहिचानमन्त्रः प्रमाणम् । वायुरूपश्चादृश्यम् । तचाह "अयः केशिनः” इति ( ऋ० सं० १. १६४. ४४.) ज्योतिर्विज्ञान- 'मन्वव्याख्यायां यास्कः- "अग्निः पृथिवीं दहति सर्व मेकः, पभि- विपश्यति कर्मभिरादित्यः , गतिरेकस्य दृश्यते न रूपं मध्यमस्य" -इति (निरु० १२. ३.८.)। वैवानरव्याख्याया मेव मग्निविधु- दादित्यानां क्रमाद् पृथिव्यन्तरिचयु स्थानत्व मप्येकामकब मुपपा- दितं द्रष्टव्यम् (निरु. ७. ६. ७.)। सदिस्य मसावेव प्रत्यक्षः सूर्यः , त्रिलोकव्यापी ज्योतिःस्वरूपी विष्णुः , न चास्य माध्यमिकस्य रूपस्य दर्शन मस्तीति शाकपूणि- मते सम्पवं विष्णु विज्ञानम् । प्रौर्णवाभमते शब्दभेदेऽप्यभेद एव । तद्यथा यदुनी शाक- पूणिना दिवौति, तदेवोक्त मौर्ण वामन समारोहण इति। तदन * "एषांलोकानां रोडेण सवनानां रोह पानातो रोहात् प्रत्य- वरोहश्चिकोर्षितः" इति (७.६. ४.) नैरुतं द्रष्टव्यम् । एवं विष्णुपदशब्दो "वियद् विष्णुपद मित्यमरकोषादितोऽन्तरिक्षवाची प्रसिद्ध एवेति किं तत्र प्रमाणान्वेषणप्रयासेनेति। प्रवशिष्ट गयशिरसीति पदम्। तच्चाद्ययोः पदार्थयोरुभयोरप्याचार्ययोरेक- मत्ये सम्पने अन्तिमपदार्थे कथं स्यान्मतहध मित्यविचारित मपि स्वीकार्यम् - पृथिव्यामिति गयशिरसौति चाभिन्नार्थ पदे। पठ्यते हि निघण्टौ रहनामसु 'गया'-इति पदम् (२. ४. १. )। एवञ्च समारोहणं सोपानम् , तात सूर्यस्योदयस्थान मम्तमय- खामश्चेत्येतद्भूगोलपार्श्वयम् ; विष्णुपद मन्तरिक्षम् , तहाधास्वं पाचम् ; गयशिरसि रहाणां मूर्वप्रदेशे। तथा च सूर्यो मध्याई . .

·१८८ ऐतरेयालोचनम्। - गयशिरस मागच्छन् , क्रमात् सायं समारोहण मधिरोहन , रावी विष्णुपदे तिष्ठन् , पुनरुदयात् प्राक् समारोहण मारोहतीति प्रतीयते स्फुट मौर्णवाभाशयः । तदत्र मन्ने सूर्यस्यैव गुणा वर्णिता इसौदं विष्णुविज्ञावं नाम सूर्यविज्ञान मेव । तैत्तिरीयसंहिताया मप्येष मन्ध एव मेव सूर्यवाचिविष्णु- विज्ञानपरत्वेन व्याख्यातः । तद्यथा- “स विष्णुस्त्रेधाऽऽमानं विन्य- धत्त,- पृथिव्यां ढतीयम् , अन्तरिक्षे तयम् , दिवि वतीयम्" -इत्यादि (२, ४. १२. ६.) । बा.-रामायणेऽपि १. ३१. १८ - "एकेन हि पदा क्वत्मां पृथिवीं सो (विष्णुः ) ऽध्यतिष्ठत । हितीयेनाव्ययं व्योम, यो तीयेन, राघव !"-इति । अहो पौराणिककालमाहात्म्यम् ! अहो यज्ञपरव्याख्यामात्रा- ध्ययनाध्यापनमाहात्म्यम ! अहो वालानां कल्पिताख्यानप्रिय- तानुगत्यम ! यदल सर्वबाधण-निरातादिक मालोचयतापि सर्व वेदभाष्यकारेण सायणाचायण व्याख्यातोऽयं मन्त्र:- "विष्णु- स्त्रिविक्रमावतारधारी"-इत्यादिनेति । अथवा श्रूयत एवं तत् "ऋची पपरे परमे व्योमन् यस्मिन् देवा पधि विखे निषेदुः । यस्तन वेद कि मृचा करिष्यति य इत् तद् विदुस्त इमे समासते" -इति ० सं० १.१६४.३८ । कि ये वे सर्वशक्तिमतोऽपोखरस्य “परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे" -इति (भ. गौ. ४.८.) युग-युगऽवतरणं भवत्येवेत्यवतारकथायां विश्वसन्ति , विश्वसेयुथ बाईबल्कथितातिवान्तेश्वरविश्रामवार- ·कोख विषयः। कथाया मपि, तादृयानां हि देवप्रियाणा मेताहणेऽयें काति चिवतत्वलं प्रासद्धिकानल्यभाषणेनेति । तदेवंविधाना मधिदेवतार्थयुक्तानां मन्त्राणा माध्यामिकार्था- नाञ्च बहनां प्रायशो याज्यानुवाक्या शस्त्रस्तोत्रादौ व्यवहारो भवति, केवलाधियज्ञार्थयुक्तानान्तु प्रायशः प्रैषादिकम्मेव्यापारेविति विशेषः । येषात्रु मन्त्राणां ज्योतिष्टोमाद्यामुभिकादृष्टफलेषु न कथ मप्युपयोगः , तादृशानां केषाञ्चिद् ऐहिकदृष्टफलकारीर्यादि- यागादौ विनियोगा भवन्ति । इतोऽन्येऽपि सन्ति ये मन्त्राः, ते ब्रध- यज्ञपाठादौ विनियुज्यन्ते । एषा मेव केचिन्मन्ना प्रौपनिषदा अपि भवन्तीति विवेकः ॥ प्रयेषां मन्त्राणां यथा गद्यपद्यगीतिरचनाप्रकारमेदादस्ति मम्यजुस्ममिति विधात्वम् , तथैवासि च मन्त्राधिगतक्रियापद- निबन्धनापि विधालम् । सदाह यास्क:- “तास्त्रिविधा परोक्षकताः , प्रत्यक्षताः, प्राध्यामिक्यच"-इत्यादि (निरु० ७. १. १.)। तथाच यावृतु प्रथमपुरुषक्रियाः श्रूयन्ते, ताः परीक्षकताः ; यासु मध्यमपुरुषक्रियाः , ताः प्रत्यक्षताः ; थासूत्तमपुरुषक्रियाः, ता पाध्यामिक्यः । इह श्रुत मृक्पदं मन्त्र-' परम् ; यजुरादिष्वपि तथा दर्शनात् । ऋग्यजुस्मामलक्षणे स्त्रिविधैरैव मन्त्रैर्यतः सम्पाद्यो भवति । तदुक्त मापस्तम्बेन- “स (यनः ) विभिदैविधीयते , ऋग्वेद- यजुर्वेदसामवेदैः" इति (प० ३, ४सू०)। सत्र "ऋग्वेदयजुर्वे. दाभ्यां दर्थपूर्णमासी, यजुवेंदेनाग्निहोत्रम् , सर्वेरग्निष्टोमः"- इति च (प०५, ६, ७.) समिहान्तः । अयम्निष्टोमादौ "ऋग्- वेदेन होता करोति, सामवेदेनोहाता , यजुर्वेदनावर्यः सर्वे: ऋचः - . - -- ·ऐतरेयालोचनम् । । ब्रा"-इति चोक्तं तव तेनैव ( १८, २०, २१, २२.)। तदेवाना- सक्कदानातम् - "ऋचैव होत्र मकुर्वन् , यजुषाध्वर्यवम् सानो- हीथम् (ौहानम्), यदेवैतत् वय्ये विद्यायै एकं तेन ब्रह्मत्व मकु- वन्”-इति (५. ५. ७, ८.)। होचादयश्चैते चत्वारचत्वारो वियन्ते । तदाहाललायन:- "तस्यविजः , चत्वारस्त्रिपुरुषाः, तस्य तस्यो- सरे वयः । होता मैत्रावरुणो ऽच्छावाको प्रावस्तुद् , अध्वर्युः प्रति- प्रस्थाता नेष्टोत्रेता, ब्रह्मा बामणाच्छंस्थाग्नीध्रः पोता, उगाता प्रस्तोता प्रतिहर्ता सब्रह्मण्य इति" इति (ौ. सू० ४.१.२-८.)। ततोऽत्र ऋग्वेदीयब्राह्मणे प्रधानतो शेताच्छावाकमैत्रावरुण- ग्रावस्तुदित्येषां चतुणी होतॄणां कर्माणि शंसनादीन्यभिहितानि, प्रसङ्गाद ब्रह्मत्वादीन्यपि । इतोऽवशिष्टान्येतदारण्यकतोऽवगम्यानि। ततोऽप्यवशिष्टानि खाखलायनसूत्रादितोऽवगन्तव्यानि भवन्ति । नापि सर्वेषा मेवेष्टिहौत्रसोमाना मैकाहिकाहीनसत्राणां विधय इहैवैकत्र ब्राह्मणे समानाताः; अपि केषाश्चिदेवेति । अथ यज्ञान- क्रमादिबोधाय क्रतुसङ्घहोला अग्निष्टोमकारिकाचेहोडियन्ते- "प्रथाग्निष्टोमसंस्थ न ज्योतिष्टोमेन यो यजेत् । स पूर्व मृत्विजो तत्वा देवभूमि विनिश्चयेत् । दीक्षणीयां निर्वपेत् सोऽपि पनीसंयानसंस्थितिम् । कृते प्राचीनवंशेऽथ संस्कारा वपनादयः । हुत्वा दीक्षाहुतीः, कार्या दीक्षा कृष्णाजिनादिभिः । दौक्षितो नियमैर्यको भवेत् चीरव्रतादिभिः । बादशाहं दीचितोऽथ मिक्षित्वा ट्रव्य मानयेत् । सोमं चमखवस्थाप्य विवसेत् सोमविक्रयो भयन्ता प्रायणीया स्वाद , राशीयात् क्रयणीपदम् । -

·कोऽस्य विषयः ।
क्रीत्वा सोमं रथे क्षिप्ता प्राग्वंशाग्रे समानयेत् ।
आतिथ्यां निवपेत् सोम मासन्या मुपसादयेत् ।
आतिथ्येष्टिरिडान्ता स्यात्, तानूतप्त मवद्यति ।
दीक्षा मवान्सरा मैति, प्रवर्योपसदोः कतिः ।
दिनत्रये तत् कृतं स्यात, वेदिमध्यदिने भवेत् ।
षट्त्रिंगत्पददीर्धेषा प्रागवंशात् पूर्वतः स्थिता ॥
प्रातः प्रवयं मुहास्य, पश्चादुसरवेदितः ।
शकटे हे हवि.ने, विनिं च मण्डपम् ।
पश्चात्लदस्त स्य मध्ये निखातोडम्बरी मिता।
दक्षिणस्यानसोऽधस्ताद गर्तानुपरवान् खनेत् ।
विधाय फलकाभ्यां तानग्रे कुर्यान्मृदा खरम् ।
निर्वयेहिष्णागानग्नीषोमीयं पशु माचरेत् ।
प्रयुज्याचितपात्राणि दर्शवत् सर्व माचरेत् ।
प्राज्य प्रासादिते वेद्या मन्ते यूपं समुच्छ्रयेत् ।
यूपस्योच्छ्यणादूर्भ समापय्य पशु ततः ।
वैसजनानि हुलानिं सोमं ग्रावादि चानयेत् ।
हवि ने स्थापयित्वा रतीयाहसतीवरीः ।
प्रयुश्चात् सोमपात्राणि महारावे खरादिषु ।
ग्रावसु स्थापिते सोमे पक्षिणां ध्वनितः पुरा ।
स्थात् प्रातरनुवाकार्थ मुपाकरण मादरात् ॥
वसतीवर्यां प्राप्ती प्रचारः स्याद दधिग्रहे।
उपांग्जदाभ्यो हुत्वा च महाभिषव माचरेत् ।
उपांश मन्तर्यामं च हुत्वा रितं तु सादयेत् ॥

·२०१
ऐतरेयालोचनम् ।
.
अथेन्द्रवायवं पात्रैर्गृहीत्वा मादयेत् खरे ।
यो मैचावरणस्तं तु श्रीणाति पयसा ग्रहम् ।
शक्रः शृतो हिरण्येन, तो मन्थी तु मक्तुभिः ।
गृहीत्वाग्रयणं राहात्यतिग्राहाभिधान् ग्रहान् ।
गृहीत्वौक्ष्य' ध्रुवो ग्राह्यः पवमानग्रहास्त्रयः ।
पूतभृद् द्रोणकलशो ऽपरचाधवनीयकः ।
ते बहिष्यवमानाय प्रचरन्त्यत्र पञ्च ते ।
गृहीत्वाश्विन माग्नेयं पशोः कुर्यादुपाक्चतिम् ।
सवनीयपुरोडाश्चरित्वा होन्द्रवायवम् ।
हुत्वा ग्रह, इयोमत्रावरुणाखिनयोईती।
शुक्रमन्यादिकान् हुला चमसानपि जुवति ।
संरक्ष्यग्रिहेन्द्राग्नसोमप्रतिगरांस्ततः ।
आज्य स्तोत्रेभ्य अई हि प्रातस्मवनसंस्थितिः ॥
माध्यन्दिने तु सवने पुरोडाशः पशोभवेत् ।
ग्रहो मरुत्वतीयः स्यात् पवमानेन संस्तुतिः ।
दधिधर्म हुते दद्यात् दक्षिणास्ते यथायथम् ।
मरुत्वतीयांस्तान् हुवा माहेन्ट्रेश समाप्यते ।
तृतीयसवनारम्भ आदित्य ग्रह माचरेत् ।
आमवेण स्तुवीताथ पखङ्गः प्रचरत्ययम् ।
सावित्रवैखदेवाख्यौ ग्रहो, सौम्यचरस्तथा।
पाबीवतमहादू यज्ञायत्रीयसंस्तवः ।
आम्निमारुतशस्त्र स्थाद यहीयाचारियोजनम् ।
समा सवने पश्चात् कुर्यादवभयं ततः ।
कुर्यादुदयनेष्टि मनुबध्यां यजेत गाम् ।
.

·कोऽस्य विषयः? . . देविका निर्वपद् देवसुवासापि यजंष्यथ । उपोष्ण वेदि माग्नेय मिष्याग्निष्टोमसंस्थितिः ॥” इति। एन मेव देवखाम्यादिक्षताग्निष्टोमपनत्यादौ सायणाचार्यकत- यजतन्त्रसुधानिध्यादौ च पालोयम् ; अच्छावाकीयप्रयोगादिषु च बबालोय मस्ति ; मत्सम्पादित मट्टीकिते चैतरेयब्राह्मणपरिशेषे वालखिल्यप्रयोगस्य दर्शनेन होटप्रयोगरीतिश्च विज्ञातव्या ; बोधा- यनसूत्रादिभ्यश्चाध्वर्य वादिप्रयोगज्ञानं च सुसम्पाद्य मिति ॥ एतहि ऋग्वेदस्य हे एव ब्राह्मणे लभ्येते,- इद मैतरेयक मेक मपरस्तु कौषीतक नामेति । तत्र कौषीतके प्रथम मेव दर्शपूर्णमासेष्टिरारब्धा ; ततोऽग्निहोत्रादिकं प्रकीर्णकञ्च किञ्चिद विधायैव क्रमेण वैमधेष्टिः , वस्त्ययनेष्टिः , पथिकदिष्टिः , दाक्षा- यणष्टिः , कादधेष्टिः , सावसेनीष्टिः , शौनकेटिः , वसिष्ठेष्टिः, शाकेष्टिः, मुन्ययनेष्टिः , तुरायणेष्टिः , प्राग्रयर्षष्टिः, वसन्तेष्टिः व्रीहियवेष्टिः, चातुर्मासेष्टयश्चतस्रः, पित्रेष्टिश्चेति दर्थपूर्ण- मासाभ्यां सालनया एकविंशतिर्यामा प्रामाताः। ततः पुनरपि किश्चिदानुषङ्गिक प्रोथ दीक्षणीयेष्टिं विधायाग्निष्टोमकाण्डस्य प्रव- चनारम्भः कृतः। ततः “सोमेनेष्ट्वा सोनामखा यजत"-इत्यादि विधाय षोडश्यादिज्योतिष्टोमसंस्थादीना मपि विधान मानातम् । तदस्मिन् बाबणे ऐतरेयानानाताना मप्यनकयागानां शस्त्रयाज्या- विध्यादिकं दृश्यते, दृश्यते चैतरेयोताना मप्यनेकप्रयोगानां समा- सत उल्लेखः। तदेतयोरङ्गाङ्गिभाव एवोपगन्तु युज्यते ॥ प्रथावैतरेयके प्राचीनवाणकारर्षीणां कचित्-काचिनामो- दृतिः, कचित्-कचिहचनोवृतिः, क्वचित्-क्वचित् सनामवचनोवृतिम दृश्यते । तद्यथा- “पूर्वी पौर्णमासी मुरवसेदिति पैगम् , .

·२०४ ऐतरेयालोचनम् । उत्तरा मिति कौषीतकम्” इति ७. २. १० । श्रूयते चेतत् कौषीतक्यास्तृतीयेऽध्याये। तत्र हि स्वपूर्वतनस्य पैङ्गास्य मत- विमद्दनाय तथा स्वनामान्वितं कृतं तदिधानं कुषोतकेन, तदेव मत- इयं यथायथ मिहोहत मित्येव प्रतिभात्यस्माकम् । एवञ्च प्रथमन्ता- वत् पैङ्गादिना झणग्रन्थेष्वेव ज्योतिष्टोमसंस्थाग्निष्टोमादयो यागा : विहिताः , तविधिशास्तत: कुषीतकादिभिः प्रोक्ताः , तच्छेष-. विधयोप्येतस्यैतरेयस्य विषया इति सिद्धम् (८) अथ क्रमप्राप्त मिदानी मिद मपि विचार्य मस्ति , किमु प्रयोजन मेतस्येति। सम्प्रति लोके मोक्षस्यैकस्य परमपुरुषार्थत्वेन स्वीकारात् , तदवाप्तिरेवास्य फलं मन्येत, यदि नाम वेदे तस्य खोक्षति: यूवेत ? न हि संहितास क्वापि तादृशशब्दोऽपि श्रूयते ; अपुनराशक्तिमतन्तु ब्राह्मणेषु गम्यते सत्यम् , परं न तत् पौराणिक- मोक्षपर मिति च नासत्यम् । अस्ति पुराणेषु कचित् चतुर्विधस्थ क्वचित् पञ्चविधस्य च मोक्षस्योल्लेखः । तद्यथा भागवते- "साटिसारूप्यसालोक्यसामीप्य कत्व मप्युत । दीयमानं न रहन्ति विना मत्सेवनं जनाः" इति । अस्मिन् मोके सा:ति बौद्धशास्त्रप्रसिद्धं निर्वाणम् । तत्तु नित्यस्यात्मनो नैव सम्भाव्य मस्ति , न च सुखाभिलाषिणा मस्माकं प्रार्थनायोग्यम् , नापि वेदबोधित मित्यप्रदेयम् । तथैव। सर्वव्यापिनोऽस्ए परमखरस्य सर्वलोके सर्वसमीपे च - एकल मपि ·किमु प्रयोजन मेतस्य ? सर्वदा विद्यमानत्वात् मालोक्य-सामीप्ये त्बमार्थिते अपि स्त एव सर्वत्र सर्वेषा मनाक मिति किं तयोः प्रार्थनया। सारूप्यवादस्सू- अत्तालापः ; ब्रह्माणो रूपाभावात् , असमययत्वप्रसङ्गाश्चेति । एवं निरुक्तपरिशिष्टशेषे च यदुक्तं “सारिष्टम्" इत्यादि , तबून महाभाष्यतोऽयर्थाचीन मिति सिहान्तित मेव निरुक्तालोचनस्य षष्ठे । तत्वतस्त्वेतस्य ब्राह्मणस्य स्वगसाधनयागविध्युपदेशा एक भिधेया इत्यतः स्वर्ग एव प्रयोजन मिति ब्रूमः ; अस्माकं स्वगफलसाधना- यैवैतद ब्राहाणं प्रवत्त मिति यावत् । तदाह जेमिनिः- “स स्वर्ग: स्यात् सर्वान् प्रत्यविशिष्टत्वात् , प्रत्यया"-इति ४. ३.१५, १६ । सोऽसौ वर्ग: खलु लोकान्तरः। तथाहि- "परो वा अस्मा- लोकात् वर्गों लोक:"-इति (६. ४. ४.), प्रादित्याशैवेहा- सबङ्गिरसश्च तेऽग्रेऽग्निनाग्नि मयजन्त, ते स्वर्ग लोक मायन्”- इति ( १. ३. ५.), "तं स्वयसोऽनुवन् एतत् ते ब्राह्मण ! सहस्र मिति"-इति (५. २.८.) च। स हि लोकान्तरोऽस्मा- लोकादूतिनः । तथाचानातम्- "अम्मेदेवयोन्या पाहुतिभ्यः सम्भूय हिरण्यशरीर जबः स्वर्गलोक मेथति" इति ( २. १. ३ , पुनः २.२. ४.)। तत्र पापी गन्तु न शक्यते। तवाह- "मोऽपहतपामोईः स्वर्ग लोक मेति"-इति (७. २. ११.)। त एवेद मप्यानातम् (४. ३. ६.)- "खों वै लोको दूरोहणम्" इति। परलोकखीकाराभावे निन्दाश्रवणञ्च गम्यते । तद्यथा-"किं ते कखन्ति कोकटेषु गावः” इति (ऋ० सं० ३. ५३. १४.) मन्त्रस्य व्याख्यान 'प्रमगन्द'-पदस्य "प्रमदको वा योऽय मेवास्तिन पर इति प्रेप्सुः" इत्याह यास्कः ( ६. ६.७.)! - ·ऐतरेयालोचनम् । उत अथान विशेषतो विवेच मिदम्-भूर्भुवखरिति य इमे त्रयो लोकाः सर्ववेदप्रसिद्धाः, तेभ्यः सर्वेभ्य एवेभ्यः परोऽतिरिक्तः कविदस्ति खर्गों लोकः , पाहोखित् एषा मन्यतम एकः., सर्व एवेमे स्वर्गा इति ? तवादी भूरादय एवैते यथाबोधं निरुप्यन्ते। श्रूयते हि शतपथे- “भूरिति वै प्रजापति रिमा मजनयत, भुवरित्यन्त- रिक्षम् , खरिति दिवम् ; एतावहा इदं सर्वे यावदिमे लोकाः सर्वेणैवाधीयते"-इति (२. १. ४. ११.)। एवमादिश्रुतिभ्यो ऽवगम्यते इयं पृथिव्येव भूलोकः , असौ द्युलोक एव खर्लोकः एतयोर्लोकयोरन्तरा चान्तं यदाकाशम् , तदन्तरिक्ष मिति । तत्रास्मिन् पृथिवीलोके पार्थिवस्याग्नेः प्राधान्यम् , प्रमुभिन् धुलोक सूर्यस्य ; अन्तर्लोके त्वस्य वायोरिति। अत एव प्रदर्शितं पुरस्ताव "तिन एव देवताः" इत्यादि (१५०प्र०)। द्यावापृथिवीत्युशी झु लोक मारण्येतलोकान्तं सर्व मेवेदं सौरं जगद् गृह्यते । अत एवा- मात मैतरेये-- "अग्नि देवाना मवमो विष्णुः ( सूर्य : ) परम- स्तदन्तरेण सर्वा अन्या देवताः" इत्यादि (१. १.१.)। प्राभ्यां द्यावापृथिवीभ्यां बहिरपि अनन्ताकाश मस्ति, ततसौरजगमण्डल- मण्डनरूपाका सौरजगदन्तरागामी प्रवहो नामैष वायुर्न प्रव- इति । एव माभ्यां द्यावापृथिवीभ्यां बहिरस्ति च द्युलोकस्य विद्यमानता; तत्वैतत्सोरजगमण्डलमण्डनस्यास्य सूर्यस्याधिकारी न अव विद्यते ; प्रवहवायुहीनाकाशं तौॉ सौररश्मिजालस्यैतस्य तत्र गममानुपपत्तेः । सन्ति हि तवैवं बहनि सौरजगमण्डलानि, स्युर्वान्यविधान्यपि बहनि। तान्येव ध्रुवारन्धतीसप्तर्षिमण्डला- दौनि ज्योतींषि नदवायुच्यन्ते । ज्योतीरूपाण मप्येषा ·किमु प्रयोजन मेतस्य ! २०७ खःशब्दः। मादित्यतोऽप्यतिदूरस्थत्वेनैदानि सूर्यररमाभिभूतत्वात् न दर्शन मस्ति। तदुक्तं निरुते- “पादत्ते भासं ज्योतिषाम्"-ति (२. ४..१.)। एवञ्चान्तरिक्षशब्दस्याकाशपर्यायत्वे स्वीकृतेऽपि 'भुव- रित्यन्तरिक्षम् (शत. बा. २. १. ४. ११.)"-इत्येवमादी, "वायुवेन्द्रो वान्तरिक्षस्थानः (निरु. ७. २. १.)"-इत्यादी च एतज्जगत्सम्बन्ध्येवान्तरिक्षं बोध्यम् । एवं "खरिति दिवः ( शत. ब्रा० २, १. ४. ११.)"-इत्येव मादौ, “सूर्यो यु स्थान:"-इत्यादी (निरु० ७. २. १.) च एतज्जगत्मम्बव्येव द्यौर्बोध्येति। तदेतेन लोकमयखरूपनिर्णयेनेव नितिं स्वरिति । खरिति पदं स्वर्गाभिधानं प्रसिद्धम् ; सूपर्यायश्च स एव अत एव निघण्टौ खरिति पदं सूर्या लोकयोः साधारणनामसु पठितम् (निघ० १. ४.१.), निरुक्तावपि तथैव व्याख्यातम्- “खरादित्यो भवति ; सु अरणः, स ईरणः, स्वतो भासं ज्योतिषां , स्वृतो भामेति वा” इति ( २. ४. २.)। अवापरञ्च श्रूयते- “वर्गों वै लोको बनस्य विष्टपं, स्वर्ग मेव तलोकं यजमानं गमयति"-इति (४. १.४.)। तद् ब्रप्रय, विष्टप मपि सूर्यलोक एव । तथा यूलमन्त्र एषः ८.६८.७- "उद्यद् अनस्य विष्टपं ग्रह मिन्द्रश्च गन्वहि। मध्वः पीत्वा सचेवहि विः सप्त सख्यु : पदे"-इति । छु लोक एव देवलोक: ; देवानां रश्मीनां प्रधानतस्तत्र निके- तनात् । अत एव निघण्टो द्य स्थानदेवतासु 'देवाः' इति पदं पठि- तम्- (५.६.२६.), व्याख्यात मपि तथा तन्निगमप्रदर्शनादिभि- किन । तदेवं धुलोको देवलोको खलीक इमान्यभिवार्थानि पदानि । तदिद मप्याबात मुभयविधाफि यजुःसमामाये- ।

·२०६ ऐतरेयालोचनम् । ; )। "पृथिव्या अह मुदन्तरिक्ष मारुह मन्तरिचा दिव मारुहम् । दिवो नाकस्य पृष्ठात् स्व? तिरगा महम् ॥ वर्यन्तो नापेक्षम्त पा द्यां रोहन्ति रोदसी। यहं ये विखतो धारए सुविहाएसो वितेनिरे" -इति वा० सं० १७.६७, ६८ ; तै० सं० ४. ६. ५. ३, ४ । विनियुक्तावेतौ मन्त्री शतपथबाधणकारेण (८. २. ३. २६, २७.), व्याख्यातौ च तैत्तिरीयसाहितिकबाधणेऽपि (५. ४. ७. सोऽसौ झुलोक एव प्रकृत: परलोकः । अतएवैव मानातं शत- पथे-- "तस्य वा एतस्य पुरुषस्य हे एव स्थाने भवत इद परलोक- स्थानञ्च, सन्ध्य हतीयं स्वप्नस्थानम् , तस्मिन् सन्ध्ये स्थाने तिष्ठत्रुभे स्थान पश्यतीदञ्च परलोकस्थानच्च"-इति १४.७.१.८। परमलोकोऽप्यसावेव। तथाहि- "स परम' लोक मज- यदुपाखिनोः प्रियं धाम गच्छति" इति (ऐ. ब्रा० १. ४. ४.)। अश्विनोः प्रियं धाम नूनं द्युलोक एव ; तयो स्थेषु परिगणनात् (निघ० ५. ६.१.), “अथातो झुस्थाना देवतास्तासा मखिनी प्रथमागामिनौ भवतः"-इत्यादिनसताच (१२. १. १.)। अमृतलोकोऽप्यसावेव। तथा धाथर्वणिकाः समामनन्ति- "सूर्यस्य भागे अमृतस्थ लोके"- इति ८. १.१ । ब्रछालोकोऽप्यसावेव। अत एवोक्त निरुतापरिशिष्ट जीवाना मूगतिव्याख्याने- “देवलोकात् आदित्यम् , प्रादित्याद वैद्यु- तम् , वैद्युताभानसम् , मानसः पुरुषो भूत्वा ब्रह्मलोक मभि सम्भवति"- इति (निरु० १४.८.)। शतपथेऽपि श्रूयत एतत् प्राय एव मेव ( १४. ८. १. १८.)। पत्र वैद्युतशब्दो ज्योतिः- परः । तथा च देवलोकं घुस्थानं सूर्यमण्डलं वा अभिगम्य आदि- - ·किमु प्रयोजन मेतस्थ? २०८. व्यम् पात्रुवन्ति, त मभिगम्य च तदीयज्योतिरुपलभ्य मनोमाव- सहायाः पुरुषास्त मेव ब्रह्मलोक मनुभवन्तीति तदर्थः । पत एव मुव्यक्त. माबात मिहाधि- "पो मिति स्वर्गो लोक मिस्सी योऽसौ तपति (५. ५. ७.)"-इति । तदित्य मिदं निष्पवम् – स्वर्गों लोकः खलु नेभ्यो लोक- वयेभ्योऽतिरिक्तः , अपि त्वस्माद भूलोकात् पर इत्येव । प्रत एव श्रूयते- "बयो वाव लोकाः मनुष्यलोकः , पिलोको देवलोक इति"-इत्यादि शत. ब्रा. १४. ४. ३. ११ । पत्र वयो वाव खोका इति यते येवावधारणम् । एव मन्यच्चान- "पृथिवीलोक मेव पुरोऽनुवाक्यया जयति , अन्तरिक्षलोकं याज्यया, बोलोकं अस्यया"- इति श० प्रा० ६. १.६ । पन्यत च- “दक्षिणत उपसजति , पिलोक मेव तेन जयति ; प्राची मावर्तयति, देवलोक मेव तेन जयति ; उदीची मावत्य दोन्धि मनुष्यलोक मेव तेन जयति"-इति ते. ब्रा २. १.८.१ यश्चासु अतिषूपात्तः यते पिटलोकः, स खतरिक्षलोकस्यो- पलक्षकः ; अन्तरिक्षस्थ एव हि पिछलोकः ; पिलोकमान- खात्रामलक्ष्यस्थानं न सर्व मेवान्तरित मिति। तदम्यामनन्या- धर्वणिकाः स्वसंहितायाम् ( १८. ४. ७३.)-"अभिप्रेहि मध्यतो माप हास्याः पितृणां लोकं प्रथमा यो अन"-इति । अपरश्चान्यगामातम्- “मध व हि पिटलोकः” इति (प. ब्रा० १४. ६. १. १०)। धुलोकस्याधस्तात् पिढलोक इत्येव तमा- वः। पुस्थलोकशब्देनाप्यन्तरिक्षस्यस्य पिलोकस्य ग्रहणं गम्यते। तयथा-- "तस्मादाहुः पुण्यलोक इयान् इति"-इति थ० प्रा० ३, ६.२.१५ । ताण्डामहामायापि (१२.११, १२.) द्रष्टव्य मिदम् ।

·२१.. ऐतरेयालोचनम् । ७ - "कर्मणा पिलोकः" इति (श० ब्रा० १४. ४. ३. २४.) श्रुतस्तत्रैव हि पुण्यात्मनां गमनं भवतीति पिलोक एव स्यात् पुण्यलोकः । श्रूयते हि छान्दोग्यबाधणे- “त्रयो धर्मस्कन्धाः,- यज्ञोऽध्ययन दान मिति प्रथमः, तप एव द्वितीयः, ब्रह्मचार्याचार्यकुलवासः द्वतीयः । ०-० । सर्व एते पुण्यलोका भवन्ति; ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्व मेति”-धूति ( ४. २३. १.)। तदेतविविधपुण्यानुष्ठातृणां पुण्य- लोकापरपर्याये पिटलोके स्थानं भवति, ये तु बछवास्ते स्वस्तत्व- लाभाय पूर्वनिर्दिष्ट ममतलोक यान्तीति तदभिप्रायः । सोऽन्तरिक्षस्थः पिटलोको नूनं सोमलोकः , स एव चन्द्र- लोकः । तथाहि- "स सोमलोक, सोमलोके विभूति मनुभूय पुनरावर्तते"-इति प्र० उ० ५. ४ । यः सोमः, स एव चन्द्रमाः । तथाहि अथ० सं० ११.६. "सोमो मा देवो मुञ्चतु य माहुश्चन्द्रमा इति"-इति । अपि शतपथे--"पिलोकाजीवलोक मभ्यायन्ति : प्रथोऽग्निः पथोऽसिवोढा स एतानतिवहति"-इति (१३.८. ४. ६.)। तदेवं पिछलोकासोमलोकाञ्चोभयतः पुनरावर्तनश्रुतिसाम्यात् उभयोरभिवत्वं सुव्यक्तम् । अथवा चन्द्रलोकात् किञ्चिदुच्चैः स्थितः पिलोकः : तत एव "प्रथैनं पितरः प्राचीनावीतिनः सव्यं जान्वा- योपासौदंतानबवीत, ~ मासि मासि वोऽशनं स्वधा वो मनो- जवो नश्चन्द्रमा वो ज्योतिरिति"-इति (२.४.२.२.) शत- पयअतिः। अत एव चन्द्रमसः वणशनपक्षावेव पितृणा महो- रावाविति सिद्धान्तितम् । तथाधाम्नातं शतपथे- “यदैवैषः (चन्द्रः) न पुरस्ताव पश्चाद् ददृशेऽथैभ्यो (पिटम्बः) ददाति ; सवा अपराले ददाति । पूर्वाह्नो वे देवानां मध्यन्दिनो मनु- .

·किमु प्रयोजन मेतस्स ! - चाणा मपराछः पितृणाम् , तस्मादपरा ददाति”-इस्खादि (म० ब्रा० २. ४. २.७.)। मनुसंहितायाध ( १. ६. ३.)- "पिता रावानी मासः प्रविभागस्तु पक्षयोः । कर्मचेष्टाखहः कृष्णः शक्तः स्वप्राय शर्वरी"-इति । "माननानन यो मास: पक्षहयसमन्वितः । पितॄणां तदहोरात्र मिति कालविदो विदुः ॥ कृष्णपक्षस्वहस्तेषां शुक्लपक्षस्तु शर्वरी कृष्णपक्षे त्वहःबाई पितृणां वर्तते नृप!”-इति च ह००८ । ज्योतिःशास्त्रेऽप्युहा मेव मेव । तथा च सि. शि.. "विधूभागे पितरो वसन्तः स्वाधः सुधानिधि मामनन्ति । पश्यन्ति तेऽक निजमस्तकोई दर्श यतोऽस्माद द्युदलं तदेषाम् । भान्तिरत्वाब विधोरधास्य तस्माविशीथः खलु पौर्णमास्याम् । जणे रविः पञ्चदलेऽभ्युदेति शक्तोऽस्त मेत्यर्थत एव सिहम्" इति ॥ चन्द्रलोक एव पिटलोक इति पक्षे त्वत्र विधूर्णमागे रति विधुपृष्ठे बोध्यम् ; यथा वयं भूईभागे - भूपृष्ठे वसामः खनिजहिरण्यादिवद भूगमें इत्यभिप्रायः । नन्वेव मनतिप्राचीनपुराणतिहासज्योतिषादीन्यनार्षशास्त्रास्थांप किम्पमाणानि ? वेदाविरहानि तान्यपि स्वतीषकराणि चेत् स्युः प्रमाणानीत्येवान ब्रूमः । अत एवोक्तं मनुना ( २. १२.)- “खस्य च प्रिय मात्मनः" इति, मीमांसाधिकरणमालायाच "तेन हान्त- रिते तेषां प्रामाण्यं विप्रनष्कृतः" इत्येवोक्तम् । एव मपि यत् यति ऽन्यत्र "पिटलोकाचन्द्रम्" इति (श० ब्रा० १४. ८. १. १०.), पिढलोकचन्द्रलोकयोरेकत्वपचे तदेतत् कवं सङ्गच्छते । इति, अत्र ब्रूमः- 'पिटलोकात्' पिढलोक मन्तरिक्षं चन्द्रमहवं वा ·२१२ ऐतरेयालोचनम्। परो जता वा; वा, अभिगम्य 'चन्द्रम्' आप्नुवन्तीति तदर्थः; अन्यथा । शिताथवणिकप्रनश्रुतिविरोधः स्थादनिवार्य एवेति ।। स्माशोपपद्यतेऽस्य चन्द्रलोको पृष्ठस्थपिटलोकस्यान्तरिक्षस्था रिक्षवाचितापोति। अस्ति चास्यान्तरिक्षवाचित्वेऽपरमपि प्रमाणम् । तदेतत् "पिता दुहितुर्गभ माधात् (ऋ० सं० १. १६४. ३३.)"-इति- मन्त्रांशव्याख्यानकाले यास्काचार्य आह- "पिता दुहितुगर्भ दधाति, पर्जन्यः पृथिव्याः" इति (निरु० ४. ३.५.)। पर्जन्य- शब्दनिरुक्तिश्चैवं कता- “पर्जन्यस्तृपेराद्यन्तविपरीतस्य, तर्पयिता जन्यः; जनयिता प्रार्जयिता वा रसाना मिति" -इति (१०. १. १०), सध्या इति तच्छेषः । तमुसार्जनन्तु भवति रश्मिभिः । तथाचानातं वृष्टिविज्ञानसूतो ऋ० सं० १.१६४.४७-- "कृष्णं नियानं हरयः सुपर्णा अपो वसाना दिव मुत्पतन्ति । त पा वस्तरसदनादृतस्य आदि घृतेन पृथिवी व्युद्यते' इति । "कणं" ('नियानं') निरयणं, रात्रिः। पादित्य स्व 'हरयः सुपर्णाः' प्रादित्यरश्मय'। 'ते' यदा ('आ वहवन्') अमुतोऽर्वाचः पर्यावर्तन्ते ( 'सदनात्') सहस्थानात् ( 'ऋतस्य' ) उदकस्य 'पादित्' अनन्तर मेव 'घृतेन' उदकेन 'पृथिवी व्युद्यते' । "वृत मित्युदकनाम ; जिघ: सिञ्चतिकर्मणः” इति (७.७.१.) चास्व बालकतं व्याख्यानम् । ब्राह्मणेऽप्येव मेव। तद्यथा- "पग्नि तो दृष्टि समोरयति धामच्छद दिवि भूत्वा वर्षति, मरतः सृष्टां इष्टि नयन्ति यदासावादियोऽनि रश्मिभिः पर्या- वर्ततेऽथ वर्षति"-पति (निरु० ७.७.१.)। मन्चे 'दिवम्' शुसोकं प्रति 'उत्पतन्ति' उष्डीना भवन्ति, तावहरगमनात् पूर्व मेव ·किमु प्रयोजन मतस्य ? 'तस्य सदनात् . मेघनिर्माणायाहतजलसञ्चयप्रदेशात् पन्तरि- जात, तं लोकं प्राप्यैवेति यावत् । ब्रामधे विह यु शब्द उझै- लक्षकः। तथाच 'दिवि भूत्वा वर्षति' जपाकष्टो भूत्वा वर्ष- ति तदर्थः । अथवा दहापि पूर्ववद्याख्यः 'दिवि भूत्वा' धुलो- कम्प्रत्यावष्टः सनिति यावत् । तदेवं पिटवाचकपर्जन्यस्यान्त- रिक्षस्थत्वात् सर्वस्यैवान्तरिक्षस्य पिटलोकत्वम् । सोऽयमन्त रिक्षलोको धुलोकादधस्थोऽप्येतस्मा मनुष्यलोकादुई- स्वस्सतो मध्यलोक एव । एतच्चानायते- "अन्तरिक्षलोक उ प्रमालोकादनन्तर्हितः" इति (प. ब्रा० ७. १. २. २३.)। यस्मिंश्च लोक प्रतिष्ठित: पिलोकः, सोऽन्तरिक्षलोक एवेन्द्र- लोकः; तवेव मेघदारकवायोरिन्द्रस्य संस्थितः। तच्छुतम्--"इन्द्र- लोको हेष:"-इति (श० ब्रा०८. ५. ३.८.)। वायुलोकोऽपि स एव ; वायोरन्तरिक्षचारित्वं तु लोकेषु प्रसि- बम् , “वायुरन्तरिक्षस्थः" इत्यादिनरुक्तादिभ्यश्चावगम्यते , यते चैवं सायायन ब्राधणेऽपि (२०.१.)। एतदेवान्तरिक्षं सन्थ्य मिति खप्रस्थान मिति च श्रुतम्-. "तस्य वा एतस्य पुरुषस्य है एव स्थाने भवत इदं च परलोक- स्थानञ्च , सन्ध्यं वतीयं स्वप्नस्थानम् , तस्मिन् सन्ध्ये स्थाने तिष्ठ- बुमे स्थान पश्यतीदच परलोकस्थानच"-इति श० ब्रा० १४. ७. १.८। एवञ्च जीवलोकादस्मात् प्रेताना परलोकजिगमिषूणा मिहान्सरिक्षलोके किश्चित्काल स्वप्नावस्थानं सूचितम् ; यैस्त पिट- सोक प्राप्तव्यः, तेषा मिह स्वप्नावस्थान न भवतीति च । अथास्य भूलोकस्य त्रित्व मध्यवगम्यते मन्त्रवर्णात् । तद्यथा ० सं०.१०४.११- ·२१४ ऐतरेयालोचनम् । "परः सो अस्तु तन्वाश्तना च तिनः पृथिवीरधी प्रस्तु विश्वाः । प्रति शष्यतु यशो अस्य देवा यो नो दिवा दिससि यच नताम्" -इति। 'यः' 'न:' अस्मभ्यं 'दिवा' दिनं 'दिसति' करोति, 'यः' 'नक च' दिसति ; 'स:' सूर्यो देवः , 'तन्वा' स्वशरीरेण, 'परः' शु स्थः 'अस्तु' अस्ति, 'च' अपि 'तना' स्वप्रभाविस्तृ त्या 'अधः' स्थिताः 'तिम्रः पृथिवीः', सा एव 'विश्वाः' सर्वा भूलोकाः पावष्य 'पस्तु' अस्ति। प्रत्य' देवस्य 'यशः' कौत्ति 'देवाः' तस्मय एव 'प्रति शथतु' प्रतिक्षणं शोषयन्ति, तश्मिभिरेवेदं सर्व सम्पद्यत इति तयशस्त एव हरन्तीति भावः । सूर्याधःस्थितास्ताश्चेमा पृथिव्यो नूनं क्रमादधोधःस्थिताः बुध- शकराहवः । तत्रेयं पृथिव्येव राहुरुयते। अत एतदानात मुक- संहितायाम् ५, ४०. यं वै सूर्य खर्भानुस्तमसाविध्यदासरः । भनयस्त मन्वविन्दन्न घरन्ये पशवन्" इति । तैत्तिरीया अपि समामनन्ति- "सुवर्भानुरासुरस्तमसा- विध्यत्" इति (२.१. २. ४.)। "सुवर्भानुरिति भामरस्य कस्य चिवामधेयम् (भग्रान मिदम् )। स्वर्गलोकगतां प्रभा नुद- तौति सुवर्भानुः । स च पृथिव्या रूपं धृत्वा (वेत्येवाज्ञान- मूलजम् ) कणवर्ण: । पृथिव्याश्च कृष्णरूपत्वं लोके बहुलं दृश्यते ; छन्दोगाश्च “यत् वणं तदनस्य"-इत्यत्रकारणभूतायाः पृथिव्याः कृष्णरूपत्व मामनन्ति (१.४.२.)। अतस्तमःपुनरूपः स पासुरः (प्रसः प्राण: ; स विद्यतेऽस्येति असुरः प्राणी ; असुरस्थाय मिति पासुरः, प्रास्वाञ्चयो भूलोक: ) खकीयेन तमसा (तमोरूप- छायया) सूर्य माच्छाद्य जगदान्यं जसवान्" इति तब सायणीयं भाषम् । अत एवोक्तं सूर्यसिदान्ते (२०६०)-.

·किमु प्रयोजन मैतसं ? . "दक्षिणोत्तरतोऽप्येवं पाती राहुः खरंहसा । विक्षिपत्येष विक्षेपं चन्द्रादीना मपक्रमात्" इति । "पातस्थानाधिष्ठात्री देवता राहुर्जीवविशेष:"-इत्यादि यद्या- ख्यात मिह रङ्गनाथेन, सत्तु नूनं वेदविदुषां हास्यकर मेव । दृश्यतेऽपि मनुथमुण्डसदृश्येव राहुप्रतिमा निर्मीयते पौराणिक - राधुनिकज्योतिषिकेश्व; इतोऽप्येतस्य मानुषनिलयत्वं सूयते । तदित्यं सूर्यस्याधस्सो बुध एव प्रथमो भूलोकः, तदधस्थ: शुक्रः खलु हितीयो भूलोकः, तदधस्थिता इयं पृथिव्येव वतीया भुखरूपा ; इमा एव तिस्रः पृथिव्य स्त्रयो भूलोकाः। त एव यूरोपीयन्यौति- षिकरपौमे Terrestrial planets= पार्थिवग्रहा उच्चन्ते । एतेषां लोकानां येऽन्तरालप्रदेशास्तेषां समुदिताना मेकरूपाणा मेक नामान्तरिक्ष मिति। तदस्यान्तरिक्षस्याप्यस्ति वित्वथवणम् , अस्ति यत एव दिवस्त्रित्वश्रुतिय । तद्यथा छोकस्मिन्नेव मन्चे लोक- बयाणां प्रत्ये कस्य वित्व मामायते (ऋ. सं० ४. ५३. ५.)- "निरन्तरिक्षं सविता महित्वना , वी रजांसि परिभूस्त्रीणि रोचना । तिम्रो दिवः पृथिवीस्तिन इन्वति, विभिरभि नो रक्षति मना"-इति । सदन श्रुतं सर्ववित्वं पृथिवी विवनिबन्धन मैवेति प्रतीयते स्फुटम् । अर्थस्त्वस्य मन्त्रस्य निगदसिद्ध एवेति ॥ षट्व मपि श्रूयते पृथिव्याः । तद्यथा प्र० सं० १०.७. ३५- "स्कभी दाधार द्यावापृथिवी उभे इमे स्कभी दाधारीवंतरिक्षम् । कम्मो दाधार प्रदिशः षडुर्वी: कम्म इदं विश्वं भुवन माविवेश" इति। .

·ऐतरेयालोचनम्। प्रामु षट्सूर्वीषु सूर्यस्याधःखितास्तिमस्तिनस्तू परिठाः । पत एव पूर्वप्रदर्भितमन्चे अतम् “तिमः पृथिवीरधी अस्तु विश्वा:"-इति । श्रूयते च तवान्यत्र १०. १४. १५- "त्रिकद्रुकेभिः पतति षडुर्वोरेक मिदं वृहत् । बिष्टुम् गायत्री छन्दांसि सर्वा ता यम पाहिता:" इति । विष्टुबिति गायत्रीति चेह लुप्तोपमानं पदइयम्। 'पिष्टुप्' यथा त्रिभित्रिष्टु ब्लक्षः पदैर्यु लैकेति व्यपदिष्टापि वस्तुतस्तिसः , यथा च त्रिपदा 'गायों'; उभे चेते मिलितास्तत्वतः षट् 'छन्दांसि' ; ता इव इमा अपि 'षट्' 'उव्यः' पृथिव्यः 'विकट्ठवेभिः' विश इति यावत् ( सूर्यस्योपर्यंधश्च ) 'पतति' खख कचासु विभिना भ्रमति । किम्भूमतीत्याह 'हहत्' महाकारम् 'इदं' षडुवर्वोस्थ : समानं दृश्यमानम् ‘एकम्' एव सूर्यम् । अत पाह मन्वट्टक्. 'सर्वा: ताः' षड़यंः 'यमे' सर्वनियमभकऽतएव यमनामके- ऽस्मिन् वायो, तदुपलक्षितेऽन्तरिक्षे, सर्वनियन्तरि रश्मिभिरावष्य धारके प्रमुभिन् सूर्ये वा 'वाहिताः' स्थापिताः , सन्तीति शेषः। पतएवेव मिहतरे ये- "तस्य व देवा आदित्यस्य स्वर्गालोकादवपातादविभयुस्तं त्रिभिः स्वर्ग लोके रवस्तात् प्रत्यु- पराचोऽतिपातादविभयुस्तं परमैः वगैौके परस्ताद प्रत्यस्तभुवन् । .-- । तेषु वा एष एतदध्या- हितस्तपति। स वा एष उत्तरोऽस्मात् सर्वस्मात् भूताद् भवि- ष्यतः । सर्व मवेद मतिरोचते यदिदं किच"-इति (४. ३. ४.)। एवञ्च यथा सूर्य स्वाधोऽधः क्रमात् बुधवक्रराहकक्षाणां स्थितिः प्रतिपादिता, तथैव तस्योपर्युपरि च क्रमादति मङ्गल-सहस्पति- शमेयरकचाणां संस्थितिः । षड् एवैते भूलोकाः, ततोऽत्र पट्खेव तभुवन् । .....। तस्य ·किमु प्रयोजन मतस्य? २१७ , माणिनः सन्तौति च गम्यते। एभ्यः षड्भ्य एव भूलोकेभ्यः जई मादित्यस्तपति । एकस्यास्यैव सूर्यस्य रश्मिभिः षडेवेमे पांववाः प्रमणशीलाः , प्रकाशमानाः, मुष्टिस्थितिप्रलयहेतुवायुविधुदृध्या- दवन्तश्चेत्यपि । चन्द्रः पृथिव्या उपग्रह इति पृथिवीग्रहणेनैव ता. र सिध्यति; स्वखोपग्रहसहिताना मेव शनवरादिरान्तिानां प्रहाणा मिह पृथिवीत्वेन परिगणन मिष्ट मित्येवास्था: पृथिव्या उप- प्रहयेतस्य चन्द्रमसो न कृतं पृथग् ग्रहण मिति सुप्रत्येतव्य मेव । एषां नु सर्वेषां निगुरुकुजसूर्यबुधशुक्रराइणां सप्तानां वर्ग- बेन सुतिरपि श्रूयते ब्रामणेषु। तद्यथा- "रोहति सप्त स्वगां- बोकान् य एवं वेद"-इति (ऐ० ब्रा० ५. २. ५.), "सप्त वे देवलोकाः" इति च (ऐ० प्रा० ४. २. ३.)। सर्व मतदेषूप- पद्यते 'देवानां रश्मिनां सर्ववेव विद्यमानत्वादिति । यद्यप्येषु सप्तम सूर्यस्वेकः स्थिर इति अतित एव प्रतिपादित पुरस्तात् (१०८पु०), तथाप्यस्य सर्वग्रहोपग्रहसमन्वितस्य सौरजग- मण्डलाधिपस्थापि ध्रुवाद्याकर्षणबलेन भ्रमणं सम्भाव्यते ; साम- वेदे "छौनौस्तस्या मसावादित्य ईयते"-इत्यादिश्रवणात् (भार. गा० ६. २. २१.)। मदीयत्रयीटीकायां तव्याख्यानच द्रष्टव्यम् । वस्तुतः सौरजगन्मण्डलस्थिताना ममदादीनां दृष्ट्या सूर्यस्य गति- राहित्येऽपि सौरजगमण्डलस्य न तथाल मिति सर्वसिद्धान्तः । अतः सर्वतोऽधिकविस्तृता भवत्यस्य कक्षा (भ्रमणमार्गः), ततो न्यूना शनेश्वरस्य, ततो न्यूना जीवस्य, ततो न्यूना मङ्गलस्य, ततो न्यूना राहोः ( पृथिव्याः ), ततो न्यूना शुक्रस्य, बुधव तु ततोऽपि घूनति। अत इदं श्रूयते- “परो वरीयांनो वा इमे लोका अर्वागहीयांस:"-इति (ऐ• बा० १. ४. ८.)।

·ऐतरेयालोचनम्। चन्दकचा तु न सूर्यप्रक्रमणपरा, अपि त्वेतत्पृथिवीप्रक्रमण- परति मात्र तस्याः ग्रहण मिष्टम् । किन्तु चन्द्रपृष्ठस्य पिलोक- बेन स्वीकारात् , पितृणास स्वभॊगाय तव गमनश्रवणाञ्च तस्यापि खर्गवं मन्यते बामणकारः । तथाहि- "तद ये ह वै तदिष्टापूर्ते जात मित्युपासते। ते चान्द्रमस मेव लोक ममि जयन्ते"-इति प्र. उ० १.८। शतपथे ऽप्येवम् (१४.८.१.१८.), छान्दोग्य- बाधणेऽप्येव मेव (५.१०.)। वेदान्तसूवेषपौदं बहु विचा- रितम् ( ३. १. २२-२७.)। तदीयन्यायमालाया मपोह कति- चिदधिकरणान्यारचितानि । तत्रैक मिदम् ३. १. ३- "चन्द्रं याति न वा पापी ? ते सर्वे-इतिवाक्यतः । पञ्चमाहुतिलाभार्थ भोगाभावेऽपि यांत्यसौ ॥ भोगार्थ मेव गमन माहुतिय॑भिचारिणी। सर्वश्रुति: मुक्कातिना ; याम्ये पापिगतिः श्रुता"-इति । अपि सुक्कतिनां सूमभोगपरिवप्तिलाभयोग्यचित्तत्वाचन्द्रलोके विशुदृष्टिजलावौषधितरलतागुल्मादीनां नास्त्येव प्रयोजन मिति तेषा मभाव एव । तस्मात् श्रूयत एतत् (ऋ० सं० १.१६४.४१.)- "भूमिं पर्जन्या जिन्वन्ति दिवं जिन्वन्त्यन्नयः" इति । तथाच यथास्मच्छरीररक्षणाय पवपानीयाा त्पत्यर्थं वृद्ध्या- दीनां प्रयोजन मस्ति , न तथा तनत्यानाम् ; किश्व तवा- प्यस्ति रश्मिरूपामीनां प्रयोजन मिति, तेषां प्रभावो विद्यत एव । "प्रवाह गोरमन्वत"-इति (११९१०-निक०२.२.२; ४. ४.६.) श्रुती सत् स्पष्टम् । मनु ता 'दिवं जिन्वयम्नयः'- इत्युतम् , न हि चन्द्रमा घौटुंखी वेति तत् कथ मिह सा अतिरुपपधेत नामेति । अब ·किमु प्रयोजन मेतन ? म:- एतादृशश्रुतिषु अतो धुशब्दो मून मन्तरिक्षलोकस्खोपल- कः। एतावतैवान्तरिक्षस्थस्य पर्जन्यहेत्वग्निधूमस्यापि धुलोका- पूर्ण नानुपपत्रम्- “तेन त्वावईयवम पाहुत धूमस्ते केतु- भवत् दिवि वितः" इति (ऋ० सं०५. ११. ३.)। "दिवि सोमो घिधित:"-इत्यत्राप्येव मेवावगन्तव्य मस्ति (ऋ० सं० १०.८५. .)। तत्वतस्तु “चन्द्रमा असन्तरा सुपर्णो धावते दिवि"-इति वा० सं० २१.८०.) इत्येवमादिश्रुतिभ्यः 'सुपर्णस्य' सूर्यस्य शुस्य- गम् , तदधः 'मसु' अन्तरिक्ष चन्द्रमसः स्थान मित्येव ध्रुवम् । प्रथाप्यस्य चन्द्रमसोऽप्यवमखर्गत्व मुररीकार्यम् । पत एव सहस्राबौने वा इतः खर्गों लोकः” इति (२. २. ७.) पितरेयश्रुतं सङ्गच्छते। प्रावीनं नामह मार्गस्य परिमाणम् ; एकशिवहनि यावन्त मध्वान मतिकामयखः ; तावामेवाध्या पालौन इत्युचते। तथा अमूत्रयदाचार्य: पाशिनि:- “पश- काहागमः" इति (५. १. १८.) । यथा धाद्रिकं साईदियोजन- ममनं सुकर मनुथाणाम् , तथैव षड्योजनगमन मवाना मिति लोकप्रसिद्धम् । एवञ्चेतो भूलोकात् षट्सहस्रयोजनान्तरे वर्गस्थिति- रित्यभिप्रेत मेवास्थ श्रुतिशत इति स्फुटम् ; स्वीकुर्वन्ति चाम- जोतिषिका पम्येव मितो दूरत्वं चन्द्रमःकक्षाया इति चन्द्र- मण्डल मेवाच स्वगत्वेनाभिप्रेत मिति च नास्फुटम् । अथेहेव यत् श्रुतम्- "नव वर्गा लोकाः" इति (४. १. २.), तदेतत् शारीरनवप्राणाभिप्रायेणैव । एवं यदपि युतम् “वय इम जना एकविंशा लोकाः , एकविंशत्यैवेमांगोकान् रोहति, वर्ग एव लोके चतुष्पष्ठितमेन प्रतितिष्ठति"- इति (ऐ० बा० १.१. ५.), तदेतच्च स्यात् विभिवाभिप्रायमूलकम् । एवमादिवति- .

·२२० . ऐतरेयालीचनम् । वचनानां तात्पर्यादिकं वेदार्थचिन्तनपरैर्विनिः स्वखविज्ञानसा, हाय्यादिभिः खय मेवोहनीयम् । “बहुभक्तिवादीनि हिब्राणा भवन्ति"-इति ( ७. ७. २.) नेरुत वा स्यात् तेषां शरणम् ॥ वस्तुत: सूर्यलोक एवेको मुख्यः स्वर्गी लोकः सर्व-मन्त्रमंहिता सन्मतः । तस्मादानात एष मन्त्रः सर्ववेदेषु- "उद् वयं समसस्परि ज्योतिः पश्यन्त उत्तरम् । देवं देवत्रा सूर्य मग ज्योतिरुत्तमम्" इति ऋ० सं० १.५०.१० । "उद् वयं तमसमरि खः पश्यन्त उत्तरम् । देवं देवता सूर्य मगम ज्योतिरुत्तमम्"-रति वा० सं० २०.२१ उद् वयं तमसमरि पश्यन्तो ज्योतिरुत्तरम् । देवं देवता सूर्य मगम ज्योतिरुत्तमम्" इति ते० सं०५. १. ७.१ उहयाम्। तमसस्थारौर। ज्योतिः पश्यन्त उत्तरारम् । खः पश्यन्तउत्तरारम्। देवन्देववारसूर३४रोम् । अगम ज्योतिरुत्तमारम्" इति सा० सं० भारण्डसाम । "उद् वयं तमसपरि रोहन्तो नाक मुत्तरम् । देवं देवत्वा सूर्य मगम ज्योतिरुत्तमम्" इति अथ० सं० ७.५३. ७ । शाखाभेदहेतुषु योऽन्यतमो वर्णितः पाठभेदो नाम, सविदर्शन भूतश्चेदं सम्पत्वं चतुर्वेदीयपञ्चशाखावचन मिति चेह संलक्ष्यम् । अथैवमादिश्रुतिषु उत्तरशब्दस्य स्वर्गवाचकस्वरादिशब्दविशेष पत्वेन श्रुतत्वात् अस्याः पृथिव्या अग्युत्तरी भागः स्वर्ग इति व्यप दिष्टः । तच्च ब्रूयते "उत्तरो वा असावस्यै"-इति श. बा. ८. ६ ३.१४ । 'प्रसौ' स्वर्ग:, 'पस्यै' अस्याः प्रथिव्याः 'उत्तरो वै' इति तदर्थः । पस्था रति वध्यर्थे चतुर्थी (पा०२. ३.५२ सू० १ वा.) पाच “स उत्तरमादधरं समुद्रम् (१० सं० १०.८८.५.) .

·किमु प्रयोजन मतस्य ? इति-मन्वभागस्य व्याख्यायां यास्कः "उत्तर:- उहततरो अवति , अधरः- अधो रः , अधः = न धावतीति, जगति- तिषिता"-दूति (२. ३. १.)। तस्मात् पथिष्याश्च जो भागः वर्ग:, तहिपरीतोऽधःप्रदेशो नरक इति चाभवत् सिहान्तः । थिव्याः सर्वोषप्रदेशः सुमेकः , सर्वाधःप्रदेशः कुमेरु रिति च सर्व- ज्योतिषशास्त्रप्रसिधः। सत एव सुमेरोः पुस्खामनिलयत्वम् , तथा कुमरोः पापामालयत्वं च वर्णित मनेका । उत्तरदिकामवीज मपौद मेव। प्रधिव्येषा सदेव सूर्याभिमुखी- वस्थाः पुरतः सूर्यः सदैव राजते, तत इवेषा दिक् पुर इत्युच्यते, पाचौति च। सूर्याभिमुखं बश्चमस्या अन्याः पृथिव्याः पश्चाद्वाग पव परिमा, प्रतीचौति च। अस्याः खलु यस्यां दिशि शिरोष्यपदेश- माक् मुमेकप्रदेशो विद्यते, सा जर्षतमति उत्तरा, उदीचौति च । यस्यान्तु पादतलभूत इति पातालव्यपदेशभाक् कुमेरुप्रदेशः सेवाधोऽधरा, प्रवाची, दक्षिषति च। तत्राधोभुवनरूपे कुमेल- मदेथे समुद्रोदकप्राचुर्यादीवराधीनप्रततिनियमाद बहुदैव बाडवा- नलाः प्रज्वलन्तीति तदवासरा दिक् प्राग्नेयोत्युच्यते । त एव बाड- वाम्नयः पापिनांदमनाय दहनकुण्डान्याख्यायन्ते ; प्रतः स एवावत्यः पापलोकः। तत्र चाग्नेः प्राधान्य मिति स एव प्रदेशो यमलोकः ॥ सोऽधो लोक एव प्रथमो यमलोकः , एष पृथिवी-देवो ऽग्नि- वात्र यमो नाम। तदिदं श्रूयते- “अग्निर्वाव यमः , व्यं यमी"-इति तै० सं० ३. ३.८.३; १० ब्रा० ६.२. १.१.। "इयं'-शब्देना पृथिवी गम्यते । एतावेव यमौयमाववलम्बा यमयमीसंवादरूपं यत् सूत मानात माभ्याबाये (१०.१०.), तस्य सप्तम्येषा- . १ - ·२२२ ऐतरेयालोचनम् । "यमस्य मा यम्यं १ काम पाग. समाने योनी सह शेखाय । जायेव पत्ये तन्वं रिरिचा विचिद हव रथ्येव चक्रा"-इति । पन्तरिक्षलोकस्तु द्वितीयो यमलोकः , अन्तरिक्षदेवो वायु- रेवान यमो नाम। तथा शेष यमशब्द पाबातो निघण्टौ मध्यस्थानदेवतासु (५. ४. १२.)। व्याख्यातवेतद् यमपदम् "यमो यच्छयौति सतः” इति यास्केन (१०.१.७.)। उदी- रता मिति पिसूक्तगतमन्त्रस्य व्याख्यानकाले व्या मुलाशेततेन- "माध्यमिको यम इत्याहुः" इति ( ११.२.१.)। स एष यमो जनानां सङ्गमनी वायुरेव । तथाहि ऋ० सं० १०.१४.१- "परेयिवांसं प्रवतो महौरनु बहुम्यः पन्बा मनुपरथानम् । वैवखतं सामनं जनानां यमं राजानं हविषा दुवस्य"-इति । "यो ममार प्रथमो मानां यः प्रेयाय प्रथमो लोक मेतम् । वैवखतं सङ्गमनं अनानां यम राजानं हविषा सपर्यत" -इति च पथ० सं० १८.३.१३ । विवस्वान् सविता पादित्यः ; तत्प्रसूत एव वायुर्वातौति वायो- वैवखतत्वम्। तच्चाहे ईव- "सविवप्रसूतो शेष एतत् पवते"- पति (१.२.१.)। यथेहस्वाना मस्याकं राजा पनि म यमः तथैवान्तरिया वायु मति ; स एव यमो पिराडित्युचते ।

·किमु प्रयोजन मेतस्य?
-
पथैतमू सादनन्तरं पिटसूता मावातम् ,
तस्यैवादिषा-
"उदौरता मवर उत्परास:
उमध्यमाः पितरः सोम्यासः ।
भ' य ईयुरहका ऋतज्ञा-
स्ते मोऽवन्तु पितरो हवेधु"-इति ।
सूर्योऽपि यम उच्यते । अत एव छुस्थानदेवतास्वपि पठित
। इति पदम् (५. ६. १७.)। सूर्य परो निगमश्च यमशब्दस्य
पितोऽवं यासोन (सं० १०. १३५. १.)-
"यस्मिन् इथे सुपलाये देवः सम्मिवते यमः ।
प्रवा नो विपतिः पिता पुराए पनु वेनति"-इति ।
च्छिते यमो रश्मिभिरादित्यः" इति च निरु. १२. ३. १० ।
। वाथर्वसंहितायां वशादायिनां यमराज्ये यत् सर्वकामावाप्ति-
माजातम् , न तत् सूर्यलोकरूपप्रधानस्वर्गातऽन्यतमे खगें
भाव्यते। तथा अचः ११.४.३५ -
“सर्वान् कामान् यमराज्ये वशा प्रददुषे दुहे"-इति ॥
व तदपराई वशाप्रार्थनारोधकारिणां नरकगमनचाम्बातम्--
"पथाहुर्नारकं लोकं निसन्धानस्य याचिताम्" इति ।
प्रलोकात् पापलोकेषु पतनञ्च श्रुतम् पथ० सं० १२. ५.६४-
"यथायाद यमसादनात् पापलोकान् परावतः" इति ।
सशाखीयमन्त्रश्चैक: प्रदर्मियोऽत्र याक न ( १. ३. ६.)-
"इविमिरेके स्वरितः सचन्ते
सुन्वन्त एके सवनेषु सोमान् ।
शचीमंदन्त उत दक्षिणाभि-
ननिमायन्यो नरकं पताम"-इति ।

·१२४
ऐतरेयाखोचनम् ।
खा
'एक' शानिनः हविभिः' अनी हवि:प्रक्षेपादित
भर्मिल
कर्मानुष्ठानमात्रैः 'इतः' भस्मासोकात् 'खः' स्वर्ग सूर्यलोकं
लोकं) 'सचन्ते' गच्छन्ति ; 'एके' यज्वानः ज्योतिष्टोमादौ 'म
नेषु' प्रातर्माध्यन्दिन तोयनामकेषु 'सोमान् सुन्वन्तः', 'इत:
(चन्द्रलोकं) सचन्ते'-इत्येव ; 'उत' अपि 'दक्षिणाभिः' दाक्षिण
'शचीः' कर्माणि 'मदन्तः' कुर्वन्तः , 'इत:' मत्वा , पुनरिम
'खः' भूस्खगें 'सचन्ते' भावर्तन्ते । 'नेत्' नैवं चेत् , जिवायन
जिझायन्तः , पापानुष्ठानं कुर्वन्सो 'नरकम् पताम' इति जानी
रिति। तदेव मत्र चतुर्ष मन्त्रपादेषु चतुर्विधाना मकं चतु
गतिनिरूपितेति सुव्यताम् ।
"नरकं न्यरकं नौवेर्गमनम् , नास्मिन् रमणं 'स्था
मल्ल मप्यस्तीति वा"-इति, “पाप: पाता पेयानान् , पापलमान
वा, प्रवाळेव पततीति वा पापत्यतेर्वा स्यात्"-इति च नि० १.
६५.१.२.। "नाक प्रादित्यो भवति; नेता भासा ज्योतिषां प्रग
.-. क मिति मुखनाम, तप्रतिषिश्चम , प्रतिषिचं प्रतिषित
"न वा अमु जग्मु थे कि नाकम् (ता. ब्रा० १०.१.१८..
वा अमु गतवते ('किचन अकम्') किञ्चनासुखम् ; पुण्य
ग्रेव तत्र गच्छन्ति"-इति ( २. ४. २.)। "न हि तत्र गत
कोचनाकं भवति" इति च शत० ब्रा० ८. ७. १.२४ ।
त
यथा मुक्कतिनां पुण्यफलपुरस्कारभोगाय भवति स्वर्गमनम् , त
पापिनां पापफलोपभोगाय भवत्येव नरकगमन मिति सुवचम् ॥
पथ यथा सुमेरोः स्वर्गवं वर्णितम् , कुमरोनिरयल
( २२० , २२१ पृ.), तथैवायतनार्यावत्तस्यास्य परिमार
भूभागस्य काश्मीरादेः रमणत्वं , ततोऽप्यु सरस्य हिमवत्पृष्ठ
।

·किमु प्रयोजन मतस्य ? निससरोवरप्रदेशादः , ततोऽप्युत्तरस्थोत्तरकुरुपदेशस्य च खगे. शाहुः पौराणिकाः ; पयार्यावर्त्तपादतलरूपस्य पानेय्यां दिगि प्रतस्य , अत एव पातालस्य प्राग्ज्योतिषाध:प्रदेशस्य नरकत्वम् , प्रदेशाधिपतेर्नरकराजत्वचेति । तदत्र रमणनामत एव तत्प्रदेशस्य मणीयत्वेन खर्गतुल्यत्वं जापितम् (महा० भी० प० १०८. १६.), निससरोवरादिप्रशंसाकथा विह पूर्व मेव वर्णिता (४१, ५७, ८५०), तथा "मुरुच नरकचैव शास्ति यो यवनाधिपः भगदत्तो रकराट्" इत्यादिवचनात् (महा० स० प० १४. १५.) प्राग- पोतिषप्रदेशस्य नरकवर सुथक्ताम् । पपि चाचार्यावर्ते गङ्गादिनिन्नगाप्रवाहदर्शनाचावगम्यते गङ्गा- मवादिदेशाना मुश्चैवम् , ब्रह्मपुत्रसङ्गमादिस्थानाना मतिनीचे- च; पायुरातिमक्षतिबलव्यवहारादिदर्शनतोऽपि प्रतीयते कुरु- चालादीनां देवत्वं वाङ्गोत्तरवानादौना मतथात्व मिति । तत्वतस्तु यथास्यां पृथिव्या मप्यन्तरिक्षधुलोकयोः स्थितिरुप- भ्यते, यथा चास्म छरीरेष्वपि खिलोकाधिप-विदेवाना मग्निवाया- त्याना मस्ति विद्यमानतेति त्रिलोकीव मम्येषां वा युज्यते , भूर्भुवःस्वरिति त्रयाणा मेव लोकानां प्रौतिहेतुत्वात् बयाणा वास्ति स्वर्णव मपि ; परं तत्राप्यधममध्यमोत्तमभेदो नूनं मन्तव्यः; पाच सूर्यमालान्तबंधलोक एवोत्तमः खर्ग: ! एतदप्यानातम्- "पष्टचका नवहारा देवानां पूरयोध्या । तस्यां हिरणयः कोशः खर्गो ज्योतिषाहतः ॥ तसिन् हिरण्यये का वारे विप्रतिष्ठिते । तस्मिन् यद् यच मानवत् तद् वै ब्रह्मविदो विदुः" -इति पथ सं० १०, २.३१, ३२ ॥ --

·ऐतरेयालोचनम् ।
स एषः खर्गो दुरारोहः । सञ्चाबात मिहापि- "स्वर्गो वैखो भनि
दूरोणम्" इति (४. ई. ६.)। यामादिसाधन मन्तरा न की
तत्र गन्तुं शक्नोतीति यत इति भावः । पाचायते चेतत्-
एव तमोकं यजमानं गमयति"-इति (४. १.४.) । एवष खाज
गमिषूणां सौरलोकायन्यतमे खमें प्रवेशसामर्थोपपादन मेवामि
टोमादिफलम् , तदुपदेश एवैतस्य प्रयोजनं सिख मिति सम्
-
अवैतदेतरेयालोचन मुपसंहरन्तोऽपि किविदामः।-
ऐतरेय मालोचयितु प्रहत्तरमाभिः प्रसङ्गतोऽपरेऽपि बहर
वैदिकविषयाः समालोचिताः, किच "सेन यन्तरिते तेषां प्रामाए
विप्रवकृतः" इति मीमांसान्यायवचनतो पैदा विधानां वर्ष
प्रमाणानां पुराणादिवचनाना मपीह बहुत खमतपोषणाचार्य
लेखः कृतः , सत्यानुरोधतोऽयतनसमाजविका प्रयन लिखित
सुः केचन, मानुषप्रतिश्रमविभिता अवश्यमाविनोऽपि भावार,
सम्भवाः सुस्तत्र केचन । तदेवमादिषु किं करणीय मासीदमा
• थाना मत्यरूपमतीमा मप्यनस्यचिन्तालोडितशिर्षस्थामा मि
हि
'विहांसो वै देवाः'-'सत्वसंहिता वै देवाः'-इत्यादिवत्वर्यानुगर
देवा एवं विचारयन्तु, यतस्त एवाब नः शरण मिति ।
पधेहालोचितभ्योऽयोपि सन्ति बहवः सवसिहान्ताः, तेव
वयो नून मधिगन्तव्या वेदसत्यार्थजिनामभिस्तवेष प्रथमः-
वेदे यूथा दलकारमा प्रयोगो न त व्यत्वयविशेषः
'नवभारतीतानागतवत्तमानकालबोधका सम्लुखिटः प्रत्यय
भवन्ति शन्दसाः; नवले व्यत्वयत्वेन खीकार्याः। तथा
यत्र या बा-गुरु-लिटा मन्यतम प्रयोग; अतः , तब सर्व

·किमु प्रयोजन मेत? गायः सार्वकालिकोऽर्थे एव बोध्यः । पत एव "सत्ययो बहुलम्" -इत्यादि (३. १. ८५.) सूत्रजातं विदधतापि भगवता पाणिनिमा त्रितम्- “छन्दसि ला लुछ लिटः" इति (३. ४. ६.)। एवक्ष "यथापूर्व मकल्पयत् (१०. १८०.१-३.)"-इत्येवमादौ 'यथा- पूर्वम् पूर्ववदेव 'पकल्पयत्' सदैव कल्पयतीत्यायों मन्तव्यः । एवं पियवा यः सूर्य उदैन , यथा चाद्य उदेति , तथैव सब उदेषतौतिवत् सदैवेकरूपया दृष्टिक्रियया भवितव्य मिति समन्वामयः । एवमेवेवमादिषु सर्वत्रष लङ लुछ लिटां सार्व- कालिकोऽयौँ वेदितव्य इति । पथ हितीयः। प्रथात्माधिदेवतार्थाना मेव वैदिकमवा धान्यम् , धियानान्तु न तथात्वम् ; यायवाणकर्मादिविधा- वनाप्रणादिवचनाना मादिवेदभाष्यत्वेन बहुपरतमत्वसिदान्तात् । मासीत् सतयुमधाममन्त्रार्थप्रियता, बेतायां तथाधिदेवता- रता , हापरे एवाभवन्मन्बाणा मधियज्ञार्थप्रवणता पति वेषाषिव वेदतत्त्वार्थचिन्तापरायणानाम् । प्रतएवोकं मनुसंहितायाम् (१.८६.)- "तपः परं कृतयुगे वेतायां ज्ञान मुच्यते । हापरे यन मेवाहुन मेकं कलौ युगै"-इति । पन्तिमस्वेषः।-यावत्यः सष्टिकथा ब्रामणमन्येष्वेव संता:, सर्वा एव ताः कल्पनामूलिकाः, किञ्चिहिचाननापिकाः, तत्तत्म- करवगतोपदेशसाधिकाच ; यथा पाती महामार्थ सन्ति बार एव एकदेग्युमायस्थेति। पत एवोक्तं निराकारः "बाम- वादीनि हिनावानि भवन्ति"-इति (०.०.२.)। नारद माभ्याबाये, विखष्ट माबातम् ( १, १६४.,४.)- . , -

·ऐतरेयालोचनम् ।
,
"को ददर्य प्रथम आवमान मथन्वन्तं यदनखा विमसि
भूम्या पसरसगासाकस्थित् को विहांस मुपमात् मटु मैतत्"-तिज
अन्यश्चतत ( ऋ० सं० १. १८५. १.)-
"कतरा पूर्वा कतरापरायोः
कथा जाते कवयः को विवेद !
विश्वं मना विभृतो या नाम,
विवत्तेत पानी चक्रियेव"।
-इत्येव सस्य मिति सखः ।
पालीचन मिदं खख मैंतरेय नामतः।
सम्म सर्ववेदाना मनत्य स्वरूप
वसुकेमेनमे शाके सत्यव्रतहत्यितम् ।
भायखस्व प्रवक्तव्यं वेदविज्ञानवेत्तृभिः ।
नामपाई विनिर्माता सन्तु गा मितः।
नो चेत् स्थाबौतिदलनं अगोहरमच 'वम् ।

·No text on this page.

·No text on this page.