·CONTENTS
Pages
1. Introduction in English
2. Upodghata in Sanskrit
3. Detailed contents
I-11
-
4. YOGARATNASAMUCCAYA TEXT
(CH. XXI-XXX)
1.-846/
5. Appendix-Alphabetical Index of
Anthorities Quoted
347-770

·PREFACE. 1 + The third and. last part of the. Yogaralnasamuccaya which is noty issued as No. 152 of the Trivandrum Sauskrit Series contains the adhikaras 21.to 30. The first and second parts containing, adhikaras 1 to 8 and 9,46 20 respectively have been published as Sri Chitra Ayurveda series, Noe. 5 and 6 in 1940 and 1945 respectively. The author of this trentise is Anantakumira; himself a great pbysician, probably a Keraliya, who has compiled quotations on the prescription of medicines for the various kinds of ailments, from many of the important Ayurvedic treatises in Sanskrit No other detail regarding the author is known. The importance of the present work consists in the fuct that in it have been collected together yiews regarding the treatment of the différent diseasės proscribed by the numer. oug Acaryas in Ayurveda, who have recorded in their works their own experiences es expert advisers and practi. tioners in medicine. The very names of the thirty adh:- karas dg themselves reveal the vast scope of the work ana the genuine interest the indian mind has evinced from early times for the weal of mankind by giving their expert medical help for the safe preservation of the health of the individ al ond the family. The Ayurveda is considered one of the foul upa-vedas { It is also considered an upanga of tbe Vedas. Its divine origin is explained in the Katyapa Samhita. Cf: "भधवेदोपनिषत्सु मागुत्पन्नः स्वयम्भूया। प्रजाः सिसक्षुः, प्रजान परिपालनार्यमायुदमैयाप्रेऽसृजत् सर्ववित, सतो विश्वानि भूतानि । ततस्तं पुण्यमायुर्वेदमनन्समायुषो वर्धनमाचारमाप्यायनममृतमश्विभ्या कः प्रहदो, तावि. माय, इन्द्र फरिवग्भ्यतुम्य: काश्यपदसिष्ठानिमूगुम्म, ते पुत्रेभ्य. शिष्येभ्यर अहिताचे धमार्थकाममोक्षशकिपरिपालना "ति । 2358 1 ·"It belongs to the Atların-Vudu and las originated from Brabmi the Creator, Thin before creating this world, produoc! Asurudishich he cop-itlered rery essential for thir preservition of the health and life of the people; wid hu imparted it to the Afrins, who, in their turn, instructor God India, the lord of the D2195. Ile taught it un to the four 40s, Kasyapr. 10-18h, Atri and Birgu. wlu Give instruction in the ane tu thur own suns nil diyciples" The Carnla und Sizdruts Sarithutas #pesh of the origi of th• Ayurveda in . mightly merlifiring, In the Carniol at 18 ruthu Indri herce si instruction in the medical ·il science from the Asvins, taught it to gage Braradvaja; whom the other sages deputed to ladra to learn it. Sage Bharadvaja tnagat it to knge Atreya, who in his turn imparted the science to his six disciples: Aynireta, Bhela, Jatakırņa, Parāśara, Hairīta arra figa rupāpi. Each cl these sages is believed to tuve written independent treat see on medicine of which only tlır, those of Agaivesa, Dhela and Harita are now well-known. The present Caraka Samhira is the redacted form of Agnivesa Samhila. The Susruta Samhital speaks of the knowledge of Ayurreda from Indra to Dhanvantari, a king of Kasi (Bevares) and from Daanavantarı to Subruta and others. Suáruta wrote an independent treatise on medicine called after bre mime, derling with all topics including surgery It is noteworthy that. Susruta speaks of eight kinds of * surgical operatious for which certnin common and special instruments were used by our ancient physicians. Cf.:- छेदन मेदनं चापि लेपनं वेधनं तया । एपणाहरणे चापि सवनं सावनं तया ॥ 'The science of Ayurveda has eight different branches of study. The first is salyatantra prescribing devices to remove Salyas which cause prin to the body on account of some foruga impure matter lodged therein. The 1. CL, Sairata 1.1 अपातो वेदोसत्तिमप्यायं ब्याएमास्यामः पयोवाच भगवान् धन्वन्तरि: FT 11 : 1 अप खल भगवन्तनमरवरभृषिगणपरिवतमाश्रमस्थं साधिराज दिया। धन्वन्तरिमौरधेनवतरणौरभोवलावतकरपार्यगोपुररक्षितमथुतप्रभृतय बना प्राचार। ततः प्रजापतिरधिजगे। तमादश्विनी । अधिशामिन्द इन्द्राददम् । मया लिह प्रदेयमर्थिभ्यः प्रजाहितदेतो १९॥

·lv second Salahyatantra derle with thu de ins of the head including the neck cars, eyes, mouth, nose, etc The third 18 kaya calisi which trate of the nature and curo of general dienses such as [fever, diarrhoer haemorrhage, insanity, hystern leprosy and tubercalosig The fourth e known as Bhala vidya prescribing devices to word off the evil spirits such as demana, gandharyas and yaksas which spoil the health and life of buman beings Kan. indra bhriya 9 another important branch of the science prescribing mulines for snake bite, rat bite and d seasce arising from poison in food, air and water Rasa yana 19 the section in which medicines are prescribed for the preservation of youth and for longevity of life Also devices to increase physical strength, to retu 11 idetavry power and to preserve the power of the senses are prescribed in this section, The vajikarana tantra is the 1 ust Bection dealing with the means of restoring the productive power of man All knd of sex dicenses are treated bera tantra 6C1.nce in most A Cruil perasal of these eight sections voulai itself suggest how comprehensive 18 the of Ayurved, which has, long before the advent of modern medical scicucc, accomplished wonders and reached perfection of the branches of medicine It 19 A sp cial feature of the Ayurvedic that mny prescris tions of medicines for various diseases Are al o usociated with the prescriptior cf certain ritunle ja pas and pajas, wlich are characifistically Hindu religion and dharma It is believed by every Ilindu that disease is only transformation of sus com mitted by him in his presious birth. trenti es id on पूर्वनामकृत पाप रोगरूपेण जायते । and to remove that sil and its transformation 28 tho disease, the medical treatment of the disease alone 18 not ·+ 1 1 ** sufficient, but the performance of certain prayascitla which would give full effect to the treatment given is alto necessary Among the important works in Ayurveda which have already seen the light of day, mention may be made of the four Saubicas: Carglasamhita, Susrutasamkira, Bhelasanhita and Kasya pasamatta. Of these four tha Caralasamhita is the most popular and on the basis of this Samhits mainly, iudependent treatises like the Astagahsdaya and Astängasargraha are composed by the tro Valulas or Vågbhatas. The popularity of these two treatises, particulary the Asfangahrdaya, is evinced by the rise of host of commentators on these two works. In Kerals the Apfbrigahrdays is a very popular text-book among the students of Ayurveda A good, relable and elaborate commentary in Malayalam ou Affargahrdaya ras written by the great scholar, of Kerala, Kaikkulangara Rakoa, Varier, whose Malayalarz commentaries, an Amarakosa, Pra{namarga and many other works, are, well-known throughout the length and breadth of Kerala. Equally important, but less popular, is Madhavanidana on nidano or pathology. Thero are a good number of commentarios on th- Sambicas of Carak and Susruta and Affangahrdaya and Aştangasangraha of the tra Vabatás, belongiog to different periods. In addıcıou to these, independent treslices like Yoga. ratnalara and Yogaraindsartuccaya, have also been compomed de valuable practical guides for physicians, which con., tain only prescriptions of medicines for diseases. These works form compilations of the relevant portions of carlier texts which more considered to be authorities on the subject. The special feature of the Ayurvedic system is that it hases the coplanation of the origin of all diseases as duy to the lack of balance of the tridogas-10la, zitta and .kapka whicla du velop in the human eyetem on the proportional dovelopment of the three gupas-satira, rajas and (amas. 1 - ·vo It is said that the Ayurvedic science is baecd on the. Sanlhya philosophical system which cxplios tie phenomenal rorld as nothing but the tranzformation of the creative cnergy, prakri, yhich possesses the sum total of the threo guras--saltva, rajas and tamas. The third part of Yogaralnacaniuccaya which is non published, contains sections 21 to 30 of the work. It deals with the diagnosis and treatmeut of many important discages. The 2lbi adhikara, known as tertenfäcigitar wefaritenteit:' begins with the explanation of the general causes of barrenneer in women and impotence in men and prescribes trany medicines to remove these defacta. It algo deals with the treatment of pregnant wouder to safeguard the child in the Tomb In this connection a description of the development of the child in every month of pregnancy's given. The cause of abortion and its treatinent; diseases probable during pregnancy and medicines, to cure them; necessary precautions for a safe and natural delivery; how the mother and child are to be attended to after the delivery; the food of the mother and child; medicines for the production of other's milk;. the main food of the child; all these are dealt with in details (pp. 4.-51) Thc 22 nd adhilara-- Deut-explains the nature and cure of various diseases that affect children. It is also said that sometimes evil spirits work havac in the mystem of children and that they are to be warded off b's medicines und by certain pejab and japas. (pp.51.-78) In the next adhilara, (25), known as Bhalonmada. pasmorn.pratişedhadhikara, medicines are prescribed for curing the diseases due to the influence of eighteen kinda of evil spirits -' Medicides to cure inesnity due to rarious caunea Did nervous disability or ap smara me also described in this section (pp. 79-31) ·The next section (adhikara 21)'den's with the diseases of the eyes, uosé, ears, teeth, tongue, mouth and 'neck. It begins with the description of the different gtgeral treatments of the eyes: aścyotarin, añang, lekhana, tarpana and puta paka (pp. 91-94), The twenty-four vartma-rogas - in the eyes and the treatment there of fire then explained (pp. 95-100). Then come the nine diseases that pertain to the joints of vartmduklamandala, of the, eyes. This is followed by the prescription of medicines to cure these diseases (pp. 101-102). There are thirteen varieties of diseases that affect the white portion of the eyes' (pp. 102- 106). After firescribinig wedicuies' for the care of these diseases, the five varieties of diseases that affect the black ball of the egres (kroņabhaga) are described along with their cure (TP. 107-117). Thrn comes the description of twentyseven diseases ilmt spnil eye-sigbt, dīşlidosc-six varieties of tirnira, six varieties of kaca, six varieties of linganaša , along with the preecripțion of medicine to cure them (pp. 1,17-134). Then coues the xub-section RailTITTISTAFET which contains the explanation of susteen kinds of eye-diseases mainly due to the fridoşusmuara, pirta and Aqphy, and the impurits of blood and of their treatment. (pp. 134-148), Next to the eye diseases, the treatment of ear-diseases is taken up. These are twenty-five in number (pp 148- 153. There are fifteen varienes of nose trouble (pp. 158- 164); eleven 1. nds of diseasex belonging to lips (pp. '164- 166); ten hind- of ailments affecting the teeth (pp. 156- 170); (du deur varieties of diecases per ta uiog to the roots of the teeth; six kinds of troubles that affect the tungue (pp. 117-180); eight kinds of di-ess aft cuing the palate {{p 180-181); eightcen Farieties of vlisenses that belong to the neck (pp. 181-183) ; and eight varieties of diseases produced on the face in gucral-råganar: (pp. 185-192). The 23ili adhikara called Sirorogacih itsūdhikära describus muteur variaties of d-eases that affect the bead, ..

·due to the different ause le as posure to the hot sun and sleeplessness (pp 192-212) Di ent kinds of medicines are also preseribed for their cuie The next adh:Lara (26), is the Vranacilitsa dhılara It divides erana (toili geyimly into 1110, one otting to the Ito purities in the body cad the other or ng to como esternal cause Different medicines are also prescribed for then curs. (pp 212-243) The 27'a adhikara, called the Bhagandarādicihttsddhidara dealt with the cubes and cures of bhagandara(fietula), granths, arında, Stipada, a paci, nadivrana, ctc (pp 243 262). The 28th adhekara known as Ksudraroga-cihitsadhilara describes the rious direibes that affect the actual orgin of min and womm, along with their treatments (pp 263-283) 'Tho 29th adhikarais Vigacs/:180 dhilarn and it presim cribus indicne for the cure of the vil effects of 3 01011 in the human body by snake kutes and the simge of J10180136 clº sccte lhe flies and scorpions (pri 2 9-821) The last and 30th suction called Rasayan yrtarand.. hilara describes the silue and importida of trou rasayanas sith the de* uls of their pr ping mon, wh ch , 149 long life, strong menuary, kcen intelli, (, (*}ford. nnry vigour and power of rest111cc (pp 321 - 411) The pic matter for the solut! iTyrd by the Ayurveda Ik pa rinint, wloch beginnt silicinion 'IN following to Lyncripta si te Library hoac olu balust *ubs quently unsuited of ilt uud not that Tirunta 101 1 Sta o 111 of iba Unnimity collection sulm leaf vi "un in "say lam Fr?,in olu, diir Adard brittle to touch It h longs to the Kolor Vine, Salabu ·2 A piper transcript, No 1469, 10 Malayalam characters contuning portions coming under adhikaras 21 to 30 The publication work of this rolume w'ls begun by the Ayurgeda Demrtnieut but it was decided by tbe Gufernmont in 1945 that the publication of Ayurveda works also inay be entrusted to the University Vanuscripts Library. And so it was undertaken by this Library to finish it Thc proof correction is done by Vaidyan S Kama Iyer, parttimu Āyorveda Pandit and Mr M P Parimessaran Potti, Paudit of the Catalogue Section The aprendıx containing thu kathoritie hon the compiler of this work 695 drawn upony Arranged alphabetically, is the work of Mr K. Vouhates for Sarma MA, the Supervising Pandit of the Ca ulogue Section of thrs Library Panait Nl2012 Setri his written & short introduction in Sins.net explainmg the apportance of Ayurveds in general I record hely my sincero thunks to all theso Pandits who line helped me in the munication of the work It is may very pleasant duty to record my deep sense of deltetiness to His Gracio:13 Highnces thu Maharaja find the menubers of the Royal family of Cravancore, and Sachivottamn Sır C. P Ramagwani Aijar, CSI, к сІІ. LL D., the Dex in, for the enconragement tlicy are ging to the publication of ancient works also thankful to Mr H O l'apworth, MA, OB I., the I'ro Vic-Conne_flor and liah kast flao Sahib Olloor s. Paramekiri Anyar, V, A, B L, the Dean of the ruculty of Omenal Studies, Unirests of Trancoro, for tlıcır interest and guidance an Ouz poblications I am Universitzender a library, 12th July, 1946 V A. RAYAF4311 Esstki, Honorary Director, ·॥श्रीः॥ उपोद्घातः। त्रिंशदधिकारात्मकस्य योगरत्नसमुश्श्यस्य तृतीयोऽयं भाग इदान प्रकाश्यते । पूर्वाचार्यविरचितात् तन्त्रात् प्रघानभूतान् योगानं समुचित प्रणीतत्वाद् योगरत्नसमुच्चय इत्यन्वय संज्ञा । अस्यादिमी द्वौ भागौ धन्य न्तरिदास सि. एन्. नारायणन्मस्महाशयः प्राक् प्रकाशिनी । तत्र प्रथम मागे दोषाधिकारः, वमनसंसननिरूहानुवासनकर्माधिकारः, धूमगण्डूपकमल मूतैलाधिकारः, रक्तमोक्षणाधिकारः, क्षीरामिकर्माधिधारः, भोजनविरुद्धा नप्रतिविषाधिकार, स्नेहपाकाधिकारः, द्रव्याधिकारः इत्यष्टावधिकारा सन्ति । द्वितीये, ज्वररक्तपित्तासृन्दरास्थिसावचिकित्साधिकारः, कासश्चासहिका चिकित्साधिकार , राजयक्ष्मस्वरसादारोचकपसेकचिकित्साधिकारः, छर्दिदो. गतृष्णामदीयासन्यासचिकित्साधिकारः, अर्शउदावर्तचिकित्साधिकारः अतिसारमहणीदोपालसकचिकित्साधिकारः, मूत्रपातप्रमेहसोमरोगमूत्रातिसार- चिकित्साधिकारः, विद्रधिवृद्धिगुन्मशूलचिकित्साधिकारः, जलकूर्मष्ठीहरोगमहो- दरचिकित्साधिकारः, पाण्डुकामलाशोफविसर्पमसूरिकाविस्फोटशीतपित्तक्षुद्रमस्- रिकाचिकित्साधिकारः, कुठविकिमिचिकित्साधिकारः, वाकव्याधियावशो- णितफशस्थूलातिनिद्रानिद्राचिकित्साधिकारः इति द्वादशाधिकारा वर्तन्ते । तृतीयेऽस्मिन्, वन्ध्यागार्भणमितिकामालनीकत्साधिकारसारप्रहपतिपधाधि- फारः, भूर्तान्मादापस्मारमतिघाधिकारः, नेत्रकर्णनासामुखरोगांचौंकैरसार्षि, कारः, शिरोरोगचिकित्साधिकारः, प्रणचिकित्साधिकार, भगन्दरग्रयर्बुदली पदापचीनालीवणचिकित्साधिकारः, क्षुद्ररोगचिकित्साधिकारः, विषचिकित्मा- धिकार., रसायनवाजीकरणाधिकार इति दशाधिकाराः प्रतिपाद्यन्ते । अनच प्रायेण मन्यान्तरादुघृतानि वचनान्येव दृश्यन्ते । 'तन्त्रा- स्वरादुर्भृत्य श्लोकीकृतम्' 'लोकालधाराद्धृत्य स्कीकृतम्' इत्यादीनि मन्यकारकृतानि यानि यपपि सन्ति तथापि तानि रिलान्येव दृश्यन्ते ।

·है सत्सु पूर्वाचार्यकृतेषु बहुप्वायुर्वेदप्रन्थेषु झिमनेन समुच्चयेनेति चेत् । अत्रेदमवधेयम् । प्रणीताश्चिकित्सोपयोगिनो बहवो प्रन्या बहुभि- राचार्यः । तेषां सर्वेषामप्यध्ययनं न सुकर, जीवितसमयश्चात्यल्पो मनुष्याणाम्। "एक शासमधीयानो न विधाच्छासनिधयम् । तस्माद् युटुश्रुतः शसं विजानीयाचिकित्सकः ॥" इत्युलक्षणेन चिकित्सकेन भाव्यम् । अत्यल्पे जीवितकाले प्रायेण बहुश्रुतस्वं सम्पादयितुं न शक्यम् । विनैव कालविलम्ब बहुश्रुतत्वसम्पादनाय अन्यान्तरेभ्य- स्तत्तद्वचनकोडीकारेण मन्पमिमं प्रणीतवान् फासाविति स्पष्ट प्रतीयते । किच "भूपाविधायी विदुषां मियामार्गप्रदर्शकः । क्रियतेऽयं यशोदायी योगरतसमुच्चयः ॥" इति मन्थारम्भे पदता मन्यकारेणास्योपयोगोऽपि निपुणं निरूपितः । वयाहि - रत्नोपयस्ताचसोकस्य भूपाविधायी स्वगतरान्त्या मार्गप्रदर्शका, सदलधारणस्य यशोदायकत्वाद् यशोदायी च यथा भवति तद्वद् योगरत्न- समुचयोऽसौ विदुषां भिषना मषाविधायी, इदमित्यमिति विवेक्तुमशक्ये पर्लनि तत्प्रदर्शकः, न्याग्यात् पयोऽपिचरनाद् यशोदायी न भवति । विभिनमन्थगताना योगरत्नानामेकत्र सनुण्यात विरदिगा बारानामप्ययं भृशमुपकारायेति निर्विवादम् । यतोऽय विद्या बायां च सम्यगुपपरोदि थतोऽस्य प्रन्यान्तरेभ्यः प्राधान्यं च सिदं भवति । पप को नामायुर्वेदः पायं वास्योपचिः फट वानेन लोकोपकार ·३ । . 1 4 - -- . "नझा स्मृत्वायुपो वेदं प्रजापतिमनिमहत् । सोऽधिनौ तौ सहस्राक्षं सोऽत्रिपुत्रादिकान् मुनीन् । तेऽमिवेशोदिकांस्ते तु पृथक् तन्त्राणि वेनिरे ।" इति । रुजति पीव्यति शरीरमिति रोगः न विद्यते रोगो यस्येत्यरोगः । अरोगस्य भाव आरोग्यम् । इदं च धर्मार्थकाममोक्षाल्यचतुर्विधंपुरुषार्थसिद्धः मधानं कारणम् , आरोग्यैकसाध्यत्वात् तेषाम् । श्रेयस्कामैरतोऽवश्यमध्येयो:- यमायुर्वेदः । यादशसु विद्यास्वन्नतमश्वायम् । तथा च महाभारतम् "अनानि वेदाश्चत्यारो मीमांसा न्यायविस्तरः। पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या होताश्चतुर्दश ।। आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चेति ते त्रयः । अर्थशास्त्र चतुर्थ तु विद्या पटादशैव तु ॥” इति । (महाभा० शा० अ० १२२) रोगथातिमोजनादभोजनाद् बेगोदीरणधारणैः, जन्मान्तरकृतपापाद् वा चातपित्तकफदोपैः जायन्ते । यदाहुः- "अविभाजनतो विष! तथा चामोजनेन च । रोगा हि सर्वे जायन्ते वेगोदीरणधारणैः ॥" इति । (अमि० भ० २८० श्लो. ३१) "जन्मान्तरकृतं पापं व्याधिरूपेण जायते । तच्छान्तिरौपधैर्दानै पहोमार्चनादिभिः ।" "वातः पिच कफश्चेति यो दोषाः समासतः । विकृतायिकृता सन्ति शरीरं पर्तयन्ति ते" इति वाइदा । शारीरा मानसा आगन्तवः सहजाथेति रोगाः चतुर्विधा भवन्ति । से चामिपुराणे सम्यक् प्रतिपादिताः। "शारीरमानसागन्तुसहजा व्याधयो मताः । शारीस ज्वरकुटाद्याः क्रोधाद्या मानसाः स्मृताः॥ मागन्तो विधातोत्माः सहनाः क्षुजरादयः । (ममि. सम्मा० २८० को १,२) .

·इति । वातपिराकमा विश्ता रोगमुत्पादयन्तीयुक्तम् । एते त्रिदोषाः सत्वर- बस्तमोगुणैर्जायन्ते । यदुक- "वामसा राजसाश्चैव सात्त्विाश्च तथा स्मृताः । मनुष्या मुनिशार्दुल! वातपित्तकात्मकाः ।।" इति ॥ (अमि० अ० २८० श्लो० ३९) "अस्थिमतः कपामत्यमास्यै शुप्फास्यता तया । जन्मणं लोमहर्षश्च वातिफव्याधिलक्षणम् ॥ नखनेत्रशिराणां तु पीत कटुता मुखे । सृष्णा दाहोष्णता चैव पित्तव्याधिनिदर्शनम् ।। आलस्यं च प्रसेकश्च गुरुता मधुरास्यता । उप्णाभिलापिता चेति श्लैष्मिकच्याधिलक्षणम् ॥" इति ॥ (अमि० अ० २८० श्लो० ४४-४६) "कृशोऽल्पकेशवपलो बहुवाग्निपमानतः । व्योमगश्च तथा स्वप्ने वातप्रकतिरुच्यते ॥ अकालपलितः झोपी मस्वेदी मधुरप्रियः । स्वप्ने च दीप्तिमत्वेक्षी पित्तप्रकृतिरुच्यते ।। हढाः स्थिरचित्तश्च सुप्रभः खिग्धम्र्धनः । शुद्धाम्बुदी स्वप्ने च कफमकतिरुच्यते ॥" इति ।। (अमि० २८० सी० ३७-३२), एवं वातादिप्रतीनां वातिकादिन्याधीनां च लक्षणमुक्तम् । इदानीं रोगाणां विध्यमुच्यते । रोगाग्निविधाः साध्या प्रसाध्या याप्या इति । तत्र साध्या नाम चिकित्सायोग्याः, असाध्या अचिकित्स्या., याप्या दिन- चर्यया साः । तत्र साध्यासाध्यादिपरिज्ञान च यस्मिन् नक्षत्रे रोगा- विर्भावस्तनक्षत्रयशाद् भवति । साध्ययाप्ययोः शास्रोतविधिना नक्षत्रयलि प्रथम छत्वा तदनन्तरं चिकिमा कायर्या । एवं कवे रोगशान्तिर्भवति । तथाचोकम् - ।

·"एवमसलिं कृत्वा पाक् चिकित्सा मियकमः । यदि कुर्याद् ध्रुव रोगा नश्यत्ययुहरा अपि ॥" इति । . . A नक्षत्रनलिः साध्यासाध्यादि र संग्रहोकमत्रैव सम्यक् प्रतिपादितम् । तशाहि- "आघानजन्मनिधनमत्यराख्ये विपत्करे । • नक्षत्रे व्याधिरुत्पन्नः क्लेशाय मरणाय वा ॥ ज्वरस्तु जातः पटानादश्विनीपु निवर्तते । भरणापु तु पम्वाहात् सप्ताहात् कृतिकाम च ।। निसघराबादथवा रोहिण्यामप्टरावतः । एकादशाद्वा दिवसान्मो पण्णवरात्रयोः ।। पम्चाहान्मृत्युरायां त्रिपक्षे संग योऽवया । पुनर्वसौ प्रवृत्तस्तु ज्वरोऽपैति त्रयोदशात् ॥ दिवसात् सप्तविंशाद्वा द्वयहात् सप्ताइठोऽयवा । पुष्ये सेपासु मरणं चिरेणापि मघाम च ।। अवश्यं स्वास्थ्यमाप्नोति द्वादशाहान्मृतो न चेत् । फाल्गुन्योः पूर्वयोमृत्युरन्ययोस्तु दिनेऽटमे || नवमेऽदकविंशे वा ज्वरः सौम्यत्वमृच्छति । हस्तेन सहमे शान्तिः चिनायामष्टमेऽयवा ।। पुनश्चित्रागमे स्वाती दशाहादयया त्रिमिः। पक्षैर्मृत्यु विशालासु द्वाविंशेऽनि निर्दिशेत् ।। नवमेऽदिन चेच्छान्तिमने मृत्युस्ततः परम् । ज्येष्ठायां पञ्चमे मृत्युरुष वा द्वादशात् सुसन ।। सास्थ्य दशाहान्मूले तु सिधाहेऽथवा गर्ने । पूर्वीपादामु नवमे ततोऽन्यानु तु मासतः ॥ मधमिरम्वा मासैनवीमा भयेच्छिवम् । ऐन्द्रेऽष्टाहाद् धनिष्ठास वगाहामनेषु तु ।। R-

·उपह द्वादशाहे वा मृत्युर्भाद्रपदाम तु।
उतराम त्रिसम्ताहात् प्रशमो रेवतीपु हुं ।।.
चतूरात्रेऽष्टरात्रे या क्षेममित्याह गौतमः ॥” इति ॥
"वक्ष्यते बलिकर्माच नक्षत्राणां पृथक् पृथक् ।
सर्वव्याधिविनिमुक्त्यै हारीतस्य वचो यथा ॥
कृतिकासु समुद्भूतः स्त्रियो वा पुरुषस्य वा ।
पञ्चरात्रं भवेद् व्याधिरत ऊर्ये विमुश्चति ।।
अग्निस्तु देवता तत्र दध्योदनवाल हरेत् ।
रोहिण्यां पञ्चरात्रं स्याद् देवतात्र प्रजापतिः॥
गन्धमाल्यैवलिं दद्यात् ततो रोगः प्रगुञ्चति ।
मृगशीर्षेऽष्टरात्रं स्यात् सोमस्तस्याधिदेवता ।।
मुद्गमाषवलिं दद्यात् ततो रोगः प्रमुछति ।
पायामुत्थितो व्याधिदेशराबाद् विमुन्चति ।।
रुद्रस्तु देवता तत्र पायसेन बलिं हरेत् ।
पुनर्वसस्थितो व्यापिरष्टराबाद विमुञ्चति ।।
अदितिर्देवता तत्र गन्धमाल्यैलि हरेत् ।
पुष्योत्या पद्यरात्रात्तु देवतात्र वृहस्पतिः ।।
गन्धमात्यैवलिं दद्यात् ततो रोगः प्रमुशति ।
आलेपासूास्थिते व्याधौ न कदाचित् प्रतिक्रिया ॥
सर्पस्तु देवता तत्र तेन सिद्धिर्न विद्यते ।
अथवा नलिफर्म स्यान्मुद्गानां च बलि हरेत् ॥
मघासु चाप्टरात्रं स्यात् पितरोऽत्र तु देवता ।
बलिस्तिलविमिधान्न तत्र रोगाद् विमुञ्चति ।।
फल्गुन्यामुत्थितं व्याधि वयो नोपमेद् ध्रुवम् ।
अर्यमा देवता तस्य तस्मात् सिद्धिर्न विद्यते ।।
उभराम च सप्ताई स्याद् भगत्तस्य देवता ।
गन्धमायलिं दद्यात् ततो रोगो नदात्यमम् ।।

·-
.
हस्तोत्यः पञ्चरात्रं स्यात् सविता तत्र देवता ।
गन्धमाल्यैलिं दद्यात् तस्मादोगो विमुञ्चति ॥
चित्राजातोऽटरानं स्यादिन्दस्तस्याधिदैवतम् ।
घृतोदनं पलिं दद्यात् तस्मादोगो विमुञ्चति ।।
पञ्चविंशतिरात्रं स्याद्रोगः स्वातिसमुत्थितः । .
पवनो देवता तत्र गन्धमाश्यैवलिं हरेत् ॥ ।
एकोनविंशद्रानं स्याद् विशाखासु समुस्थितः ।
इन्द्रामी देवते तत्र गन्धमाल्यैर्वलि हरेत् ।।
मनूराधोत्थितः पक्षान्मैत्रस्तत्रापिदैवतम् ।
घृतोदनयलिं दद्यात् तस्मादोगो विमुञ्चति ।।
ज्येष्ठायामुत्थितः शाम्येत् त्रिसप्तदिवसात् परम् ।
पूषाधिदेवता तस्य गन्धमाल्योदनैलिम् ।।
मूलोत्यो मुच्यते मासानिवित्तस्य देवता ।
कृसरेण या दद्यात् तस्मादोगो विमुञ्चति ।।
पूर्वापाटोस्थितो न्याघिरष्टमासाद् विमुशति ।
आपोऽधिदेवता व कृमरेण वलि हरेत् ॥
उचरापासंभूतः सप्तरात्राद् विमुञ्चति ।
विश्वेदेवा देवताः स्युः पायसेन बलिं हरेत् ।।
अपणो वापिस्पनो मुझे द्वादसमास्तः ।
विष्णुस्तु देवता तत्र गन्धमाल्यैलि हरेत् ।।
पविछायां समुदतो मासादोगो विमुशति ।
वसयो देवतास्तस्य धृतमुलि हरेत् ॥
शाम्येच्छतभिषग्जातन्त्रयोदशदिनार परम् ।
परणो देवता'तस्प पायसेन बलिं होत् ।।
पूर्वभाद्रपदोद्मूतव्या वाजैरुपात् ।
मतिकुर्यात स्तं यामात् प्राणान हरत्यौ ।

·८ . . मष्टाविंशतिरानं स्याद् व्याधिरुतरभद्रजः । अहिर्बुध्न्यो देवतात्र गन्धमाल्यैवलि हरेत् ।। रेवत्यामुत्थितः शाम्यदष्टाविंशतिरामतः । पूषाधिदेवता तस्य गन्धमास्यैवलि हरेत्॥ पञ्चविंशतिरानं स्यादधिनीषु समुत्थितः। अश्विनौ देवते दद्यादोदनेन बलिं बुधः ।। भरण्यामुस्थितं व्याधि नेच्छेवैद्यश्चिकित्सितुम् । यमोऽभिदेवता तस्य तस्मासिदिन विद्यते । सपा मन्त्र: ॐ हीं फट् स्वाहा ।" दानमन्त्रैरौपधैर्जपहोमदेवतार्चनादिभिन्ध रोगशान्तिर्भवति । यदुक्तं- "यद्योगशमं कुर्यात् तत्काय मनीपिभिः । गोप, जपहोमादि दानं देवार्चन तथा ॥" इति ।। (योग.द्वि.पु. ५.) दानर्यया "सर्वरोगप्रशमनं सौवर्ण दानमुच्यते । ज्वरे मपरिकाया च विशेषाद् राजयक्ष्मणि ॥ सुवर्णदानं सर्वेपा रोगागा रामकारणम् । उस्मात् सर्वप्रयत्नेन दातव्याकमरोदव।।। सुवर्णरतरजतम्तया शरत्यनुरूपतः । मृत्वा दा प्रतिमा व्याधेदवशद् विपाय यस्तः" इति । (यो० द्वि० पु०५) मन्या- "पश्यत परिकाय नक्षत्रानो या पृभा । मर्दन्यापिविनिरत्यै हारीतस्य दची स्था। रविराज समुद्गतः सियो दा पुरपम्प वा । परात्र मवेद् न्याभिरत सर्व विमुनि ।। 1 - ·अमिस्तु देवता तन्न दध्योदनालि हरेत् । रोहिण्यां पञ्चरात्रं स्याद् देवतात्र प्रजापतिः ।। गन्धमास्त्यैगरि दयाद ततो रोगः प्रमुञ्चति ।" इति ।। (यो० दि० पु० २) इस्यादिभिः । सर्वेमा गन्त्रः- 'ओ ही फट् स्वाहा' इति । औपर्यथा- "छागक्षीरं पिवेन्नारी पण्डकीमतस्कितम् । मातुस्नाताथवा क्षीरे काकोर्ट कन्दमेव वा ॥ उत्पलस्य र कन्दानि बहुम्लास्तरैव च । फलानि पुत्रजीवस्य बालानि तु तथैव च ।। मधूकस्य च पुष्पाणि सरसोरुहकेसरम् । कशेरुकस्य कन्दानि किंशुकस्म फलानि च । एतानि समभागानि चूर्णयित्वा भिषग्वरः। मधुशर्करया युक्तं तच्चूर्ण गुळिकीकृतम् ।। श्रीण्येतान्यक्षमात्राणि प्रातःकाले व्यहं ततः । ऋतुकाले दिने देयं पुत्र्यं परमदुर्लभम् ॥' इति । (मो० ४० पु०२) अपहोमादिमिर्यथा- "पंगरामस्य निदोंपैरुतानः पयसाप्तै । हुनेन्मन्त्री कुरादिमन्त्रेण ज्वरशान्तये ।।" इति । (यो दि० पु०१) यस्मिन् नक्षत्र रोगाविर्भावस्तममनदेवताराधनेन ज्योतिःशामोदित- तमाशानायदेवताराधनेन दा रोगगान्तिभवति । रोगशान्त्यर्य रोगपतिमा. दानमपि शराम् । यमाह - "ये मे रोगाः प्रायन्ते राजयक्ष्मज्वरादयः । ते तेषां प्रतिसन्याने त्याच्या मरलतः ।। मुरिनरनै कुमार प्रति सुनिः। पाचौ गाठदेशे मनमरान र॥

·सुवर्णरलरजतैस्तथा शक्त्यनुरूपतः ।
कृत्वा वा प्रतिमा व्याधेर्दद्याद् विप्राय यत्नत ॥" इति ।।
(मनु० यो० द्वि० पु. ५)
देवतार्चनेन जन्मान्तरकुत पार्य नश्यति । तन्नाशे पापनिमित्तस्य
रोगस्यापि शान्ति. 'निमित पाये नैमित्तिकस्याप्यपाय' इति न्यायेन भवति ।
आरिपदग्राह्या दिनचर्यादयः । दिनचर्ययापि रोगशान्ती किश्चनैति
वर्तते । तथाहि सर्वप्राणिमाणहर्ता वैवस्वतः पक्षिरूपेण भुवमागत्य
कमिश्चिद् वृझविटपे 'अरु अरुक्' इति वदन्नास्थित. 1 पथिकात शब्द
श्रुत्वा मौनमवलम्व्य गता. । तत सुधी कश्चित् तेन पथा सश्चरमाण इमं
शब्दमशृणोत् । श्रुत्वा च क्षणं स्थित्वा समचिन्तयत् । नूनमयं पक्षिरूपेणा
गत कोऽपि महान् अगित्यनेन रोगरहित क इति पृच्छति तस्योचर
दातन्यमिति चिन्तयिखा
"काले हितमितमोजी कृतचकमणः क्रमेण वामशय ।
अपघृतम्बपुरीष स भरति मनुजो विहामारुक् ।।"
इतीमं सोक्मुदीरितवानिति ।
एवं तहहेणादोत्सत्यादिकं निरूपितम् ।
अथ प्रत्यकारमधिकृत्य किञ्चिन्निलप्यते । योगरत्नसमुच्चयस्णस्य कर्ता
अनन्तकुमारनामेति
"एतद् यशप्त्यमतुलं (धित्तमान विततान) योग
रनोच्चयं भिषगनन्तकुमारनामा ।
पालोऽपि यस्य धरणानियतं भवे(नस)
शाले गियासु च निर(प) इति प्रसिद्धए ।"
हाने समासिस्थादवगम्यते । असौ कदा के देशं जन्मनालस्तयानित्यत्र
न किमपि प्रमाणमुपलभ्यते । परन्तु
स्वम्ति धीरमणस (यो यो) चिननुता :म्पल धीमति
और निरतम्य वाटतुलसीदामाभिरामं महत् ।
भस्वत्कौरतुभदीपितिसपक्तिं पद्मारान्त पुर
लक्ष्मोपीनपनोन्नतचनतटामोगानुभोगोचितम् ॥

·इति मन्धारमापचात् श्रीरजभूषणश्रीरङ्गनायोऽस्य कुलदैवतमिति प्रतीयते । की चासौ काश्चीपुरवासिनं ये कमपि मध्येमध्ये म्मरति । पादौ मालपय च श्रीरङ्गविषयं वर्तते । तेन तबासौ सम्यक् परिचित इति स्फुटमवगम्यते । श्रीकुमारः अनन्तकुमारः इत्यादिनामधेयं च प्रायेण मूस्वंश्येषु दृश्यन्ते । बहुषु अन्येषु विद्यमानं तत्त्वं विज्ञासूनामुपयोगायकत्र समुच्चित्य करणं न केरलघु प्रसिद्धम् यथा तन्त्रसमुच्चयः । अतोऽयं केरले प्रसिद्धवष्ट- वैयेप्वन्यतम इति सम्भाव्यते । कि चिकित्साकमे केरलीयां रीतिमेवानु- सरतीत्यतोऽप्यस्य केरलीयत्वं सिद्धं भवति । अयं च अमितप्रमीयामृतासल्यमृतप्रभागस्त्यौरम-कात्यायनीय-काश्य- पीय-कुमारसंहिता-कृष्णात्रेय-क्षारपाणीय-चन्द्रट-चाक्षुप-नारयणीय-पाठशुद्धि- प्रयोगकोश-प्रयोगसिद्धि-भारद्वाजीय मेल मार्गव-भविष्यत्पुराण-महोदधि-महा- यान-योगमाला योगार्णव-योगामृत-योगशतक-योगसारसमुच्चय-राजवैदेहीय- वाररुच-युद्धपाराशर- र-शर्वत्रातीय-श्रीघरमुष्टि-लोकालद्वार-सदसयोग-सचन्ह सारार्णव-सारावली-सारसंक्षेप-सिद्धयोग-सिद्धसार -- सौश्रुत-हारिश्चन्द्र -- हारोत-हिरण्याक्षीयप्रमुखबहुगन्धवेदीति तत्र तत्र प्रदर्शितनाम्ना प्रतीयते ॥ एवमिममुपोद्धातं प्राचीनप्रन्यप्रकाशनकार्यालयाध्यक्षाणो मीमांसकरन. मीमासाविशारह वेदशिरोमण्यादिविरुदशाविना वि. ए. रामस्वामिशानि. महाशयानां सचित्तोपदेशेन विरच्य सहृदयसमक्षमवतारयामि । आतुरारोग्यहेतूनि स्थापनानि पृथक् पृथक् । विधाय वैद्यकमन्यप्रकाशनकृतादरः । चित्रोदयमहीपालः प्रकाशयति नैकया । भुवनोपकृति तन्वन् प्रत्थरतानि नित्यशः ।। सचिवोत्तम सर्. सि. पि. रामस्वाभ्यार्यसंयुतः । चित्रोदयमहाराजः प्रशास्तु पृथिवी चिरम् ॥ विश्वविद्यालयाच्यप्रन्ययाला, इत्य विद्वत्कुलाघमणः, अनन्तश्यनम, एन्. रामशास्त्री, १-६-१९४५. व्याकरणमहोपाध्यायः ·। ॥ विषयानुक्रमणिका ॥ विषय पुटसङ्ख्या श्लोकाया वन्ध्यादिरोगचिकित्साधिकारः। १ १ " २ १६ " १८ ३ २३ २९ " स्वीपुरपाणां वन्ध्यासकारणम् मागामार्तवदा प्रतिक्रिया मजिष्ठादिचूणम् मजिष्ठादिपृतम् शादिस्वरसे सिद्ध लवणम् मजिठादिफलसर्प अपर फलसर्प वरीकाथमि सदि मृतपुत्रवन्ध्यात्वकारणम् तसपरिहारा गोत्पत्तिप्रकार मासि मास रज प्रात्त ऋतुमतीलक्षण च रज प्रवृत्तौ कारणम् ऋतुकालपर्या स्त्रीपुरुषादिभेदे हेतु ४ ३३ " " " ४०४१ " " ४४ पुत्राय कर्म . १५४६ ४४४८ " U १ ५० " " " गर्भाधानप्रकार सद्योगृहीतगभाया लक्षणम् मथम मास गर्मस्याम्यक्तता गर्भव्यक्त पूर्वमेव पुसवनप्रयोग गभिण्या हितोपचारा सघोगर्माया उपचारा तस्या यानि निपिदोपयोगे दोषा गर्मिणीनामाषष्टा मासातीगोपधादिप्रतिषेध तासस व्यापिनये हम रुम्जत्यादिसम्भवे हेतु म्यक्तगर्मस्य लक्षणानि " ५१५६ -७५८ ६ गयम् " " 2358 ·विषयः पुटपका सोकसट्या " - ७ ६८ " " ६९ ७. " ७१.७३ ८ " " 1 ७८ " " ५९ गर्भिण्या भभिलापपूरणे होत:- भाईतदाने युक्तिः तृतीये माले गाउपास्य व्यक्तीमावः केदारख्याध्यापन गर्भपुष्टि: मारे चतुर्थे पचमे च अगव्यक्तिमकारः मासे पठे स्नाध्यादीनामुत्पत्तिः मासे सप्तमे गर्भस्थ सम्पूर्णता गोपीडनोपद्रवाः सदुपशमनार्थ नवनीतप्रयोगः मासेऽटमे मातापुप्रयोः परस्परमोजस्मगार: कालेऽस्मिन् क्षीरपेयादि मसूतिकालः द्वादशमासादूई गर्भो विकााकारी नयमे मासि स्निग्धसेवनम् पातजयाय पिचुपयोग. अष्टममासात्परं तस्याः स्निग्धावकथनम् पुंस्वादिचिदम् गर्भस्थापनप्रयोगः प्रथममासमारभ्य भएममरसपत क्रियाक्रमः गर्भपापणार्थं ताकशुफिकादिसि धृतम् गभिण्या पुष्पेर चिरिश्मा सेव्याम्मोजादिप्तपिचुधारणम पयसा रफवारयादिसेवनम् शुद्धिवर्गमसक्किाचरणम् गर्भसामातिहा प्रयोगा गमंचावे कपाया. पारियादिकपाय: सशीरपनकन्दस्वाम गर्भमावेशीतापाया. सहमेऽष्टमे मासे कपित्यायिस्वादिकपाय: नमे शारियादिक्षारकपाया: दामे मासि पयायपा सिद्धं शौरपानम् ८१ ८१-८४ " " ९१.९२ ए " " ९८ ५९ " " " १.९ ११ ·विपप: पुटमङ्ख्या लोकसहस्त्या " ११४ ७ . " . ५१८ 7 " " १२० १२२-१३५ गयम् १३ " ५ - " गर्भशूले गोक्षुरादिसिद्ध क्षीरम् शुण्ठीवलादिकपायः महापञ्चमूलादिक्षीरकपाय: पाठादिमिद्ध पयः पन्चमूलबलासिद्धक्षीरकपाय! बलादा दिक्षीरकपायः साज्यबलानागरादिकपायः बलात्रिफलादियायः शुण्ठीबलादिकपाय: काकोल्यादि कस्ककपाय: गर्भस्थापनादि प्रयोगा- मन्त्रप्रयोगः असाध्यगमतावलक्षणम् असम्पूर्णन्त्रिमासायाः पुष्पदर्शने प्रत्यारयानम् आमान्वये उपवासादयः गर्भधाय काथा. तत्र मंद्रीकादिप्रयोगः धरामानगर्भकक्षणम् पातनावमूदगर्मणां भेदकधनम् गर्भ सशूले रकदर्शने हेत: उपचारश्च शतधौतपृवाकायाः सानादि निपतिते गर्ने तीक्ष्णमद्यपानादि अपथपायाःयापानम् मासतुल्यदिनविधि: अपविष्टमगर्भस्य विद्यानि नागोदरस्य लक्षणानि सुकगर्भलक्षणम् उपविष्टकादीनां चिकित्सा गर्भपुष्टये गर्भिणीहर्षणम् अन्यथा वैपरीत्या गर्मिणानां ज्वरस्य कषायाः तासां ज्वरस्य कष्टत्वे कारणंच हासामठीसार कृपाया: १४ १४२२४० २४८ ११५ १५० " " " १५३ " " " ११२.१६४ " १६०-१०० । " ·विषयः पुरसख्या पसङ्ख्या १७६-२८२ १८३-१८६ १८७-१८८ गरामू १८९ १९०-१९३ " १९६-१९. " गर्भिणीशोफहरा- आदिकारवायादिप्रयोगाः गर्मिण्याः पित्तरोगे धाधादयः हरीतक्यादिचूर्णम् हिग्वादिप्रयोगः मातुलस्वरमा विल्यमज्जादिप्रयोगा: সমানালি पृक्षिपण्यादिप्रयोगः दिल्यामिमन्यादिकाय: मधुकोशीरादिक्षीरम् बलाकाथः यलेागोक्षुरादिप्रयोगः धान्याम्लादिप्रयोगः गर्भिण्युदायते चितिस्पा मेषु तेषु रोगपु तत्तद्भिपग्जितम् आससमसयाया: लक्षणम् गर्भातेरनन्तरं मवृतपेयापानम् भूदायनस्थाया: मर्दनादिः तम्फलम . " १९ ..२ २." " " " १.८ " गमें प्रयाते लक्षणम् " " " 2. २१२-२२४ २१ " २२७.२२९ पटवारोपणादि योनिप्रसाधनम् प्रवाणे नियमः गर्भस पनादि मूर्ति स्तुपयोग गर्जादि प्रायः भरणे अनुवापनादि मारपणादि भाद्रयांतिपूर्ग যামিন म साम्ये पोहादिकापः पञ्चकोर पवार महानिरूपणम् " " ०१३ " २२ २१५ गम् ·पुटसाया लोकसभा 1 २२ गधम् *२४१ " पचितग्रमें वाणादिप्रयोगः पनकोलघृतम् बुमुक्षितायाः स्नेहपानन . यातनापधतोपानम् वेष्टनमकार: जीर्णस्नेह पेयापानम् विदार्यादिकता यवागः २४३ २४५ " वृहणे क्रमः " २३ " "। २४८ . 2 , - २५.-२५६ गद्यम् २४ 11 " । . पिशितनिषेध प्रसूताया: यनोपचार: गुणधेरपारिकाय. सर्वरोगहरा योगा: गर्भपाते हेतुः दृष्टान्तर मूदगर्भलक्षणम् अन्ततगर्भाया लक्षणम् तत्र काश्यीयो लक्षणम् सदाहरणत्यावर दो हेपयोगी असाव्यापार शनयोगः मूदगर्माया अचिकित्स्यस्यम् अविध पिकार गर्मपावनं भेप: अपतन्तामपरी पूर्वपरपातपेस् अनन्तरक्रिया मूगाया: क्तव्यप्रकार मापस्वेदः सेपादयः नयतिधे मसननिपासप्रयोगः गैम बहुशिशुत्यादिकवर्णनं तारेम घुम्यादादिप्रयोगः ग्दासोगितरोगस्प जिदान क्षण च থিঙ্কিা रमगुस्मनिदानावि २५ २६८ " " २१-२० २५-२५. ३८}-10 " । २८९-१० २१४-१५ " गयम् " ·विषयः पुरसङ्था श्लोकसहया ३०८-३१२ ३१९----३० " " 11 ३० " " सत्र मराभेदाः या निरूदादि सूतिरानां स्नानघूपने द्रव्याणि दूर्वादिसपिः पपरयादितलम् जातमात्र बालम्य शोधनादिप्रकार; पालस्य गाभ्युपरि सूत्रेण पन्धन सैलसेचनं च शिशोः स्नानविधिः वालस्य सालसमनादि माश्यमन्दामाह्मयादि गुदपाटनम् I पसाहात स्तन्यानयतनम् राय केतुः प्रतीवरच बालानां कादयं सर्पि.प्रदानम् स्तन्यपृथिचिरिरमा कृष्णचुके सिरापाटनम् सननिधिविरमा स्नगप्रवर्गमकाले सारपर्यन्तं माप मधुमर्पिपानादि रतन्गानुपाने माना नियमः मातुः स्तन्य धेठम् जिन्याभाचे पयः पानम् सन्गनाशनिदानं चिकिमाए २२९-३२१ " " " २३१-२४३ ३४५ २५६-३४७ ३४८ " " "" " " " २६६-१६८ 7 रतन्यपरीक्षा तरितिसाच सिरोगस्य रक्षणवेदमम् सापतीमारः तिमासपर्यत शिशूनामीपदाने पायः अरा. पर जहनापधमयोगः सारपस्य धाम्या पोपधर्मवा मातमात्रस्य मौषधमात्रा,मामारिपने नियम तस्य चिकिमा विशेष: ३७॥ " ।

·विपयः 1 डोकसहाप ३४-३५ । " " " " ३८ " " . १४२-४७ २ क्षीरालमत्स्य निदानं चिकित्मा च दन्तो दरोगाणां निदानं चिकित्सा च वालानां ज्वरादी चिकित्सा लाजादिचूर्णम् पर्पटकादिपूर्णम् क्षुदफादिपयः अश्वत्थामवालादिक्षीरकपायः ज्वरापहं पालेकर्म शतधौतपृतम् पियरे कटुकादिक्षीरम उशीरादिकाथ ज्यरातिसारनाशकरः प्रयोगा. अधादिमा योगा धूतरालाकाविप्रयोगाः रसातीसारे भाम्रादि शोपादीनां निदानादि लावादितसम् तालुकण्टकस्य निदान लक्षणं चिकित्सा मानुकादोपरोगविवरणम् गुदपाक रसाजनप्रयोगः मुखदूषिकालक्षणं चिकित्सा । निम्किानिदानादि गुण्डरोगस्य निदानलक्षणादि मामिपारथिमिमा देवदायोंदियोग कुण्वालामणम् सचिवस्सोपयुक्ता योगा भधिरोग दागिरिकादिलेपः मिन्गुपिलादि पम्चामृतम् परमादिगम् जम्पादिनम् भीरपस्य मन्दग्नित्ये हेाः " ४८४-४८८ . " 11 " 7 ·विषप: पुरसपा होममायो ४८ ५५. 5::::: ५५२-५५१ ५५५-५५८ पाइपिपिकाविज्ञानं पिक्रियाप पत्मीय निशानादि धिकिासा पासादिपतम् पाठापेठादितम् दिइयादिप्रयोगः कासादिरं पतम् कर्णवेधनकाह प्रशारख सम्पम्पिदे पक्षणम् भोपपष्टप. स्तनापनयो काटा খালসবার बझीस्परसमापितं पणपूर्णम सर्पिपा सुवर्णादिपानम् विश्वानरोजादिचूर्णम् इटावधादिसर्पिः मदीपरादिपृतम् अपरं सारस्वतं सर्पि। ५६.--५६१ ५६२ " ::::::::: " ५० ५६-५७. ५५'-५७१ . ५७५-५.५ पालग्रहप्रतिषेधाधिकारः। गद्यम् ५३ ५४ मरना सुनन्दा इत्यादि द्वादशमाप्रस्तस्य पालस्य लक्षणं चिकित्सा च धन्वमीमगृहीतरक्षणम् मशिष्ठादिलेपन बलिदानादिकंप भीषणीगृहीतलक्षण तत्प्रतीकारश्च धूपनादौ निम्बगोदन्तादि कण्ठमालिनीगृतीतलक्षणं चिकिरसा च काकालीगृहीतलक्षणं इस्तिनीगृहीतक्षा " . ११-१२ " " 11 " १९-१२ ·विषम पुरसङक्या डोसल्या ॥ - ५५ ..३३-३६ ४१-५. " . " ५९ " .. 1 १७ " . " " v८-१ ८.-४ ८५-i " दुहारीगृहीतलक्षणम् मुक्तकेशीगृहीतलक्षणम् निदण्डीगृहीवलक्षणम् बजमेधीग्रहीतलक्षणं प्रतीकारम रोदिनीगृहीतलक्षणं शकुनीपूतनागृहातलक्षणं मकुटापूतमागृहीवलक्षणं गोमतीपूतना पिछलापूतना सद्गृहीतस्यासाध्यत्वम् कांचनीपूतनागृहीतलक्षणं चिकित्सा । जापतना चीतपूतना रजनीपतनागृहीतलक्षणम् कुम्भकासना परीपुतना राक्षसोपतगारक्षण तचिकित्सासाध्यता र पालापूलनागृहीतलक्षणं तश्चिकित्सा च • गान्धनीकुमारी , भन्दिनीकुमारी । पन्धिनीकुमारी অসঞ্চাল वापसीकुमारी कामुकीकुमारी प्रात्तवेमामारी मरिनोएमारी पठाकुमारी रेतीरपरी परिकामारी रामनीमारी पक्षिगीमारी पुन्दरीमारीवधनं प्रत्यानिमित्सर " " " 1 ९१-९८ १९--१.५ १०७-११३ ११-११५ " . " " " " " २५ " " " " २५-१३७ १०-११ " " १४-141 . " " ::::: . ६. " . "359 ·'विपर परापा लोकसाल्पा " " गयम् २.५-२९. पारुर्णाकुमारीगाववक्षन विभिसा प नयाकुमारी " सामान्यमहराना बक्षणम् स्कन्दमाष्टक्षणम् माइशन स्मामविधिः प्रपमदिवसमारण्य प्रयोदादिनपर्यन्त मह. प्ररतानो पालामा लक्षणादीनि अपममासमारम्प द्वादशमासपर्यन्तं प्रदप्रस्तामा बालानो सक्षण चिकिरसार विवीययासरादारभ्य समवर्षपर्यन्तं पह- प्ररतानोलानो लक्षणं चिकिरसाय पक्षिमापेशे हेतु समयम परिमदमस्तखहणम् पक्षिणी पनायादिभेदः परभ्यादिग्रातबाबाना लक्षणम् माछान्तिको मूलादिप्रयोगः भवमा कर्म मत्रपम् पसरवणादिमः ww.५ २२९-१५० २५१--२५२ २५३ - " " भूतोन्मादापस्मारप्रतिषेधाधिकारः। देवरानपादिभेदेन भूसामामादशग्वम् भूताविष्टानों सामाभ्यरक्षणम् मूतानामनुषो देव शिवानी पपा प्रहाणामानुकूल्यैनैवजय 40 माशान्तये जपदोमादि राजीकरजादिगुरिका कापसास्थ्यादिप्पा १९-२५ ·विषय: पुटसहया २४ -- " पाठादिसर्पि: सिदार्थकादिसपि. 11 . " ८५ " २८ त्रिदोषनाना प्रत्येक क्षणम्" असाध्यकक्षणम् पबमले स्नेहपानादि कपिजेवमनोको नुसतो तीक्ष्ण नावबमजन च पणादि राषिकादिसतिः मरकपुष्पादिना नस्पम् चर्चामावदसा योगा मनोहादिभिर्न स्यम् ब्रह्मपादिवर्ति " ४४-४ ४७-४ " " ८४ ५८ अपीडकादिविधि उन्मादार सर्पिः विमोन्मादे पिम्पनीस्तकादि ग्वाविलम जलीघृतम् " " याणकं घृतम् " ""-m . ७८.४ . महामायापक वृतम् महाशाच धृतम् पोषानुसारेण ते प्रयोगः पोन्मादेनु मसकिससे क्षेपः पम्माये जमा कामचनोपयोगारि सम्मादधान्तये वडिक विगतोन्मारकम पस्मारकमाणम् पिंपापस्माराम अपत्यारे दोष देवा ' " . "" १५ ·११ विषयः पुरसख्या श्लोफसदस्या fe ८. १८-01 १०१ " " वञ्चिकिरसानाम:. पिरपष्टीपानम् भपस्मारहराः योगा महापगच्यवृतम् फाशविदायर्यादिघृतम् ध्माण्डरवरस" पुष्पादि भाध्यादि ८८ " है " ११७ ११८-१२० . . 44 १३१ १३१-१३३ १३४-१३५ " जीवनीपादिप्सिद दम् शिरीष रितेलम् वृशियायादिपति शिशुपादिनस्पतकम् त्रिफलादिनलम् फणिभकादितैलम् वृक्गन नस्यम् गुनगुथेनाकानम् यकरसोनादिनस्याजनम् यूपणादिवाल जरायुणापरमारहरणम् मिळालीना विशादिभिः धूपमम् अपस्मारे उपचारम. अग्नितोमादेः पारनम् " ११८ " २३९-१४. -गया " १४२ १४४ २१५ मुक्तविकारिणि कतम्यानि १ ... नेत्ररोगचिकित्साधिकारः। - 11 " •eratri भावनेतिपाः अभियन्ये विशेष. अरुमनाहा. 'भजविलम् रेयनादान यानाविशेष. " " T ·विषयः पुरसपा श्लोकसङ्कया ॥ " ." " १ 1 S " " " ४२-४ " गयम् मसाइनस्य प्रत्यजनसंश प्रलाकानिर्माणविधिः मअनधिन्य मात्राभेद भजननिषिद्धाः निविदाजन मजनप्रयोगविधिः ननयो; प्रक्षालनका रमप्राहासनदोषाः तर्पणीयाः वोपायनियोगः कृतितर्पणस्य बज्यानि अर्पणगुणाः" प्रशान्तदोषस्य पुटपाका सेककालादि कृमिण्टलादीनां परिमाणादि मैत्रविकारदेतवः परमसम्यादीनां नामादीनि तेषां साम्यासाभ्यस्वरूणनम् मेनरोगहरीः मोगाः भोम्यादिकमायण सेकः विनिशादिवतिः मरिचविलाादिना प्रतिमा मूर्वाचनम् बारादिरसकिया सोशिवाटिकादिणाजनर क्षाबहादिप्रयोगः प्रभामहावितम् । मधुसन्धयो: पक्ष्मोपरो चिकित्सा तंत्रोदनाविक्रमः मराबविगाटेका भरमौरिया नवरोमा " १५-१८ For ". H ." " 1 " . H मागच . " ८९ . " नवम् ·पुरसड्नया छोरुसंड्तया गम् " ५३-४ " . " " गमम् " 1" गदपू 11 " तेषां निदानादि उपनाहादपः पवताभ्या: रसाउनम् उपनाहे डेसनानि पर्वगीधिकित्सा पूयाछस कृमिप्रन्धि शुक्छमागजरोगागा निदानादि तेषां सामने क्रमः साम्यासा पविचारः विशेषचिकित्सा तत्राम्जनम् रजाहाजुनादिचिकित्सा सिराहदायारण्यातनम् मर्मणः सामाम्पचिकित्सा तत्रास्त्रक्रिया अनन्तरोपचारक्रम निमिनोकमानययम् पारियूर्णम् हारिरसक्रिया कर्पूरामजनम् चन्द्रोदयमञ्जनम् कपूरनिफनाथम्मनम् कपूरथरिकाम्नमम् কামনায় मणिमन्यादिरसहिया गोदातादि सिराहातचिकित्सा अजमागगता: पर रोगा: पतपुरकस्य अक्षणादि " गद्यम् ११४ 1 - 11 11 " 11 १५-१६ " 11 १.५ गम् ११९-१४. पाध्यानम् -- ·विषय: पुरासपा लोकसाल्पा " " " सामादितारादिपतिः स्पन्दादिहिति. संबनेग्रामयापदा पुछिका पट्पकादियतिः रानुतानपत्रादिगुलिका स्फटिकादिगुलिका सिराशुष्माजको सामापश्चिसिरसा जसकायो सयमयोग पाप्रसाण्याजकास्यरूपम् अजकादावाश्थ्योतना দুবকৃণাব&ি घटायाक्तिजनवनीतादिप्रयोगः क्षसाप्पाजका क्रियाफमः सामादिगुरिरकर .२१-११ ११३-गमम् २१४ २१५ . ११५ " " 1 " २१९-२२० " " २४१-२३४ छान्यात " ११४ " . .. पचम् ४५,२५१ गपम् १५४ 14 १९ " पन्दगादिपतिः पराादिरक्रिया फटनपादिक योगः सप्तविंशतिष्टिरोगा: सेपा निदानादि विविषय तेपो लक्षणावि रटिरोगाणा साध्यासापरिधारः पिनकमूलादिकषायः वराहाय: विफवाचूर्णम् विमिो पृतादिना नायनम् चरण्मूलादिसपम् राष्ट्रिय मरयम् प्राचन्त्यादिपुरम पयेयादि महाकालं प्रिफलादि २५६ २५८ " " " " .

·१५ लोकसहया विषय: पुटसाया . १२१ २७५--२७७ " " १२२ १४०-२८१ २८१-८४ २८५ १८६-१८७ ૨૮૮ m M " " " १९५-२९६ ૨૭ " " त्रिफलाचूर्णप्रयोग मास्याद्यानम् मरिचादिचूर्णम् भास्करचूर्णम् सुरथमयोगः सीसशलामानिर्मितिः रसैग्नभुजगाव-जनम् मरिचाचजनम् सझवीजादिगुदिका पपमाक्षिकयोगः कृष्णसपोदिजनवनीत पुटकुलाटारीपप्रयोग कृष्णसवसादिना रसक्रिया मनोहाविवर्तिः विमलाएया वतिः ऊपणाद्यानम् मरिचामटकायसनम किकुचफलाधम्जनम् पजातीवति उत्पलपत्रादिचूर्णम चन्द्रप्रभारया वर्तिः विवादितलम् शशिटणादिरसाञ्जनम् नागरादिरसाजनम् पुष्पारस्यादिरसकिया प्रशिक्षणादिरसाउजनम् तिमिरादिहरा पति. पारणसारप्पादिवतिः मुजगादिरसकिया सुनेग्रीवतिः कसकादिरसकिया त्रिफलादिद्ववर्तित " १२४ ३०१-३०३ १०३ . ३०७ - " " १२५ M " ३१३ १३ १५-१० २१८ ११७ २२४---१२५ " 2358 ·विपयः पुरसहा लोकसापा ३२७ " ३५९-१३२ २३३-२३४ १२८ " " . " २४२ " १२९ 7 तिमिरे सामान्यचिकित्सा बातजे तिमिरे, दशमूलपम् त्रिफलादिप्रयोगः जीवन्त्यादितैलम् सिवेरण्डादितक्षम् पित्तजे तिमिरे सर्पिः सौवीरामजनम् दलमजे तिमिरे सपि. मनोशादिषतिः एकजे चिकित्सा लाक्षादिवतिः दोपानुसारेण प्रतीकारः उशीराधान्यानम् फाचसामान्यचिकित्सा गुलादिरसकिया शिलान्भवादिरसकिया जबान्ध सामान्यचिकित्सा निशान्धे वाक्ष्योधनम् शिपायाद्यम्जनम् कुम्भयोनिपप्रपृतादि नकानायनापानमजनम् क्षणदाम्यहरा पोगा: धूमर.विचिकिरहा सूर्यापधुपइतेक्षणस्य प्रकार: समालाधनम् छिनाशव पाया: विनाशक्षामान्यचिकिता पावसाय रोगाः पाखामा सिगना शामियानमः एखनियानम्तरं एनादि परधनवानि पनीयानि ३४० " . M " १५१-१५४ " 110 " " गदम् " गधम् १७॥ " गधमू १८५ १८६ ·१६ विषयः पुरप्तधा लोकसहया १८८ 11 " ३९०-३९१ ३९२ " " ३९५ गद्यम् ३९६ २९७ १३५ . " ४०१ ." सुखाजेपा लोधाचाइयोसनम् सिरामोक्षादि स्वैवविधिः भाहकीमूलादिवर्तिः असनादिविधिः त्रिफलासेवाक्रमः तिमिरे आराधनीया देता: पोखशाधिरोगाणां सामान्म मिदानादि अधिमन्थस्य रक्षणम् वश्या साध्यलक्षणम् स्पन्दसामान्यचिकित्सा पौलादिलंपः रसाशनादिलेप. हरीवक्यादिलेपः साम्बूलाधम्जनम साम्बूलपत्रस्वरसमयोगः मुस्तादि सैन्धवाचारप्योद्रनम् एरण्डमूलाचारच्योतनम् करवटेम्पायसेकः पादिक्षीरपरिपेक दाम्पादिना सेक म्योपादिचूर्णप्रयोगः शिक्षादिमयोग छगणरसादिचूर्णम् बोसकोमादिपूर्णम भभिरोगहरा: योगा: पादिनस्यम् कामादिनस्यम् निरीस्वरमादिनस्यम् " " १.८ 1 ४.९ " " . ४१२ गद्यम् " " F भर्तिीपूपा ·दिपप: पुरण्द्वपा हा ४१७ ४१ " " ४३४ गयम् ४३८ " १४१ ४४० " पुष्पारमादि उत्पादितिः भारमितादात राज्याशनम् कोमा गुटिका भरणे सोपः । तपायादिपारीः पशुपिणप्रपोगः पाताभिस्यन्दे पिकिस्साक्रमः मम्मे खादिवर्तिदोहामा থায়ামি সালাম फाबसेका परजादी दिमर्पिः सिफकादिसापिः मसिहादिना सेकः पिजे सिराम्या मुमनकोरकादियतिः कामयादिनस्यम् नस्यानविधि. इलेष्मजादीनामुपपासाशिपिपिः मनशिखादिवसः रजाभिम्परे पितापक्रमः गुष्काक्षिपाके सपिः सिरामोक्षाऽभिध्यन्दः महादिनोपमः, पूलादौ दायकम. शिम्यादिपनम् मैन्धयाडनियमातिन्यारण्योतनम पिण्टाम्जनशिघिः भग्लोपिते चिकित्सा अादरा पिष्टा: सेपर चिकिरसानमः पम् ४४१-४२ गद्यम् " गचम् ४४४ गचम् 12 गधम् " " " ४५५ गपम् . " AAPL-mmone ·विषयः पुटसथा फोकसहपा ३६.-११ ११ ४६५-४६१ " " " " " " ४५ YUG ४४७-४७८ ४ " ४८. ४८८ ४८७ १४ तुझ्यादिकरका करजवीजाधम्जनम् रसाम्जनाचनम् अभयापिष्टतगरादि सैन्धवनिफलादिवतिः मलादिचूर्णप्रयोगादि कुणालीफलादि चिचायधनम् पिलनी गुटिका पिले पादय: साक्षादिमची कापसमूलायन्जनम् परधितोपादितत्यप्रयोगः कुण्डलकाफकरसे गृहभूमप्रयोगः त्रिफकास्थ्यापानम् पिल्ले वरमांवलेशादि चतुणवत्यक्षिरोगाः पशुप्मा भादारादपः भषक्षुष्पा दादशवाषा: सरा परिवीयानि सदाशीनीयानि नेत्ररक्षणाय पारक्षाविधिः पर कर्णशूलानि पार्षतिकर्णरोगा: कर्णशूलानो सामान्य निदानम् वातजादीनां यक्षगम् तेषां ग्राध्यासाप्यविचार सामान्यन चिरसाक्रम अवरपरस्वरसादिप्रयोगः साटेछम् रसोनप्रयोग , ४८. ४८५-४९१ ४५२-०५४ " " १९५-५०४ ५०५-५१३ १४७ गपम् " " १४१ " " " ·विषय ओक्सरल्या १५५ . ५६-५७२ १५१ ५७४-५४० " ५८४ ५८५ " " . " . ५९.-५९४ गयम् पादितैलम् सौवीरादि कापसफलादि। रम्भापत्रादि। शिलकर्णसामान्यचिकित्सा हिन्नकणे पिचुप्रयोगः भूकदम्बस्वरसतलम् कर्णविवर्धन लेपनम् स्तनवधनं लेपनम् कर्णादिविवर्धन खेपनम् पृतम् भूकदम्बादिनवनीतप्रयोगः भग्युपूर्णकर्णचिकित्सा फीरगतकर्णधिकिरसा छिन्मनासाधिकिस्सा पच प्रतिश्यायाः दुष्प्रतिश्यायादयः मतिश्यायानेदानम् पासादिप्रतिश्यायानां लक्षणादि भृक्षवलक्षणं निदानंच मासामीपमिदानं लक्षण मापानाहनिदान माणपाकनिशन मासाघापनिदान पीनसनिदान दीक्षिनिदानं क्षणं पूतिमासानिदानादि पूपरनिदानादि पुरकनिदानादि मापाशॉनिदानम् मासाररोगाणां सामान्यहरणम् तसामान्यचिकित्सा . १ गधम् " " 1 " " " " स है " " . . . .. " ५९८-६.३ ·विषयः पुरसइल्या श्लोकसपा " (ov ९०८ " " " " " गवम् " " " ग्योपादिवटकम् मासारोगे पनि मण्डूकपर्यादिकपायः विधादिजलपानविधिः सामठश्यादिक्वायः दशमूलादि सानीनागरादि निदिग्धिकादि पुण्यादिगण: दमा भोजनयोगः कटुप्रयादियोगः पटुपयकसिदं पृतम् पयसा सहापटपलप्रयोगः उतमानस्वेदनम् शिरोविरेचनम् पासप्रतिश्पाये भर्दितोदित क्रियाक्रमः पित्तजे रक्त च मधुरके तं सर्पिः शीतः परिपेकादि कफजे तीणभूमदि दिक्षीरादिघृतम् पिप्पली सवनम् रकरचारितोक्तामः frरावधः दुष्टपीनसे धापनादिविधिः मुस्तादिसति मधमनादि गासासोपे क्षीरसादिः तैले घ नासानादेवकातलादि नासापाके पित्तहद्विधिः पाके दोप्दै च क्रियाक्रमः विनागरायां स्नेहादि रासतीजम् . " " गयम " " " " . १९ " १६२ " गम् . " "" " " ६२८-६२५ ·विपयः पुटखड्ड्या सोफसध्या " गृनतेलम् सुरसादि विलज्ञादि पूयरकोपक्रमः । गधम् प्रशंसा दाहकमः " ६२५ ६३५-६३१ " गधम् १ " ६४०-४१ . " २४३-१४४ गद्यम् " स्थूलार्शसा दाहादि निकुम्भादिवर्तिः चित्रकादितैलम् गण्डीरादितळम् नासार्बुदे शस्त्रक्रिया दाइविधिः भदछेदे प्यापदः निगुणभ्याक्तिलम् कटुवेलम् भन्तर्मुखरोगाणां निदानादि पोरगतकादारोगाणां लक्षणम् रोषां साध्यासाध्यलक्षणम् खण्डोष्ठचिकित्सा पश्यादि तेलम् बावजेऽभ्यादि रतने चिकित्साक्रमः मेदोजे भोटरोगे दादारि जकाईदे घर्पणादि भवादेऽमिसमें अजमादिवेलम् गण्डालजीसामान्यचिकिसा रस्तरोगाणां दशविधावम् " गयम " ६४९ " " " गम् हेषो क्षणम् " ९५२-१५५ " धीलदरतसिरिरमा एन्टरपंदन्तभैयोः सिरिता गपडूपादपः पदनादिनम् गपम् . - 2859 ·विषयः फुटसम्या शोकसपल्या १६७ " ६५५ ६५८ " " " "" ६६८ " " " तिकाजादिचूर्णम् दम्तह विशेषचिकित्सा खदिरादिगण्डूपः मदिशदिशान करल: वळपोटादितलाम भधिदसचिकित्सा दन्तशर्कराचिकित्सा मापादिचूर्णम् पालिकाचिकित्सा कृमिदन्तीची सा पाठादिचूर्णम् चूले क्षौदादिविधि: अजाज्यादिचूर्णम् गण्डीरभस्मना विमानम् सपनाह: देवदादादिकल्कः सिद्धार्धादिचूर्णम् दवशलेषु गण्डूप अतिमहति दन्तशुले विवाहादि सलपोटकलैला शुण्ठीपतोयगद्धपः जीमूतोत्सालिलपणादि नस्यम् दन्तमुद्रस्य दादा बहरेदाणधि गण्पादयः दन्तानुदरणम् तेषामप्युदरणे प्रिपाम: सरदन्तोसरणे दोषः पलसाप्युत्तरदन्तस्यानुस्पाटनम् वन्तरोगिणो धर्यानि दन्तमूलगतप्रयोदवारोगाणां निरूपणम् सीतादरोगस्य लक्षणम् ६७२ ६७५-६७४ . ६७८ ६८. " ५८३६८४ १८५ " " ६८७ " " ६८ ६८९ गधा ११ N ·विपयः श्लोकपड्या पुरसङ्ख्या হR 1 " " " 9 " " " " " . पथरोगस्य लक्षणम् इन्तपुप्पुरत्य दम्वविद्यः सुमिस्त्र महापिरस्य भधिनापस्य विदर्भस्य पचनाहारोगाणा, ते साध्यासाच्या सीतादचिकित्सा अपकुशस्य दन्तपुप्युट " दन्तविद्रये, दन्तसुपिरम्य. अधिमासस्य " विदर्भस्य दन्तनादी " पन्द्रनारीशोधनलम् पाठादिचूर्गम् नागरादितलम् " १५२ ६९२-६९६ ६९७.६९८ " " ७००-७०३ ७.३ गद्यम् " ७०५ गद्यम् ७.६ १७५ 11 ७१३-८२. ७२१-०२६ ७२-७३३ १०६ " अपर भरिमेदादि मरिमेदलासादि प्रभजन शरपुडा " " " ग चित्र निदारोगाणां निदानादि जिदाकण्टकाचिकिरमा जिवामसचिकित्सा समें जिदारोगेपु सिराधनम् | शिलादि चूर्णम् " "" " --- ·पुरसता लोकसंवपा १८७ ८.५ " ८०५ गपन् " १८८ " गद्यम् ८१४ " निफवादिसेपनम् हरिबारितेलम् हिरिबेरादिलेपनम् पातमुखपाके कृष्णादि पत्ति के क्षीरेक्षुरसादिमबल पित्ताले चिकित्सा क्रम. सभिपातमुखपाके नवे र प्रतिसारणारयः प्रतिमु मपदय पश्चिकादिनस्यधूमकवका मुखदीर्गरम्य गदूपः कोनादि चूर्णम् ताम्बूलदलादि पिपत्येलादि पिचुमन्दादि त्रिकटुफिकादि शिक्षारात्रिफलादि रादिरादिगपदप. जाशीपादिगण्डप निफगादिकपक विदेहाभिपप्रोतफटनयादिगुहिका दामागुस्मादिकपाय काठवचूर्णम् " " " ८१ " १८९ ८२१ ... " ८२२ ८२-८१७ ८२. ८२८ " पीठ चूर्णम् ८२९ ८३.--१२ . " ८३४ " विच गोमबदरीतकी रजयादित सदिररोएम सादिरादिगण्डौसम् गोमणिपहादि বিমুগ কয়শি में सामाGिr ४१-४४ . 2v ·1. विषयः पुटापा लोकसहधा सेपामाहारद्रयाणि - हुचिफिरस्यत्वम् भास्परोगाणां परसप्ततिप्रकारकायकपनम् ८५०-८५१ अथ शिरोरोगचिकित्साधिकारः गध " " " " " . - " " " " पको नपिंशतिशिरोरोपाजो सामान्यनिदानन् वात शिरस्तादलक्षणम् भावभेदकस्य पित्तनभिरस्तोदस्य फफशिरस्तोदस्य रकजशिरस्तादम्य सर्वज सर्वमित्वम् कृमिजशिरोरोगसमगम् शहायशिरोरोगस्य तस्य गौरवम् सूटपावर्तस्य लक्षणम् उरशीबोगस्य पिटकापुंदविद्धेः मतिकाचा: दाणत्प इन्द्रलप्तस्य " " " " " " " " " " 1 । सलो. " . 1 २ " गधम् सक्तेरसाग्यता पद्धितरोगडक्षग भनिकमतिरोभिशापचिकित्सा सत्र रांप्रदाभिप्रायः पाठ स्वेद वाराजे नस्वार्थ हरि पाना क्षीरकषाय: कापाममादिनस्यम् शर्करायुकुमादि प्रपः " ८ " ·विषय: पुटसदापा लोकसया 111 गद्यम् .. "- . " . " 11 १४ १५ 2 *१९-२१ २२ १३-२१ २५-१८ " " देवदावादिप्रलेपः यबगुदाद्युपनाहस्वेदः सन्न सहाभिप्रायः अर्थावभेदकचिकित्सा तन्त्र सोक्तानस्पलेपादि सूर्यावर्ते सिरामोक्षादयः तत्र विरेचनादि सालमांसाघदनम् तत्र नरवधूतम् पित्तजे शिरोभिताप सिरामोक्षादय: पित्तजे शिरोऽमितापे छेपादयः रवशतकयो: चिकित्सा इलेमजे वमनादयः कृमिले नस्यधूमादयः कम्पस्य सामन्यचिकित्सा शिरोरोगस्य पिपल्यादिनस्यतैलस् प्रकारान्तरेण नरयतैलम् स्तम्यनत्यम् विश्वोषणादि धूमनत्यम् प्रकारान्तरेण नस्यतैकम् षड्विन्दुनस्यम् कुलोत्तुइतलम् शिघुमधूरादिनस्यम् बिन्दुतकम् कुमारी अमृतामठक अमृतादि कन्यागची, भूनामलकादि शीतपिण्ट सुनगुमादि १९८ " "" ३८ " ४1-1 (1 " . ४५ "4 " ४७ " " " ५०-५२ " " ·it विषयः पुटसहल्या इलोकसह्या १०. " " ६८ गचम " " " " पलापाण्यादितलम् বাফার্থী। असंपिका पटोहपरवादिलेपनम् मालम्यादितकम् सोफमनःशिकारितेलम् रारुणके सिरावधादयः मुस्तकादिगुलिका धामीफळादिलेपनम् ठिकुपस्वरसादितलम् शुधूरक विद्यालोदि जीमूतादि हद लुप्ते प्रलेपादयः सद्हामिप्रायः फैशरोधणादियोगा: सहाभिप्रायः घटायरोहादि तैलम् रहीपय मादि। माळीमादि मगतेक्षम् मदानीकादि विकादिपलेपनम् माल्यादिकम् " २.३ " " " ७-८२ गयम् " गधम् " . ८६ " " ९३-९२ " " मअिादि। माहियोगवनीतमयोगा बोहवरादितैष्ण कत्तस्यादि . 111.1१५ " । " 11. मानीपपादि, सम्धतम त्रिफलाकशायभावनं १ मकारान्तरेण महानालरोलम् १२२ ·1. । पुरसापा सोकसतया १३७-१ २१२-1 शारजनानि छानि भानास्पादिप्रयोगः पानीबदाकतकम् ओमानकादि " २११ " " " १५५-१६ मशेडीजीदि, अम्बीरादि मापूादिघृतम् महामयूरादि, अथ व्रणचिकिन्साधिकारः। बसस्प द्वैविध्यम् गतिजेसनम् सम्म पञ्चदराविधावनिरूपणम् परामनगरक्षगम् . 1 . २१३ नयम " पित्तर " " H " " " V गध सापामारपसा साध्यासाच्याम्पिये सुक्षुताभिप्राय: शोकावस्थापो क्रियाक्रमः तत्र साहाभिप्रायः ता सुभतामिप्राय: मोफत्रणयो: भसरणम् ܘܺܢ " " २२ २४ " . पुन: पुन प्राविते हेपादित बमोपादि भूरिसर्पि.प्रपनम मानिनाविमरेर. देवामनप्रकार: पा सुमतभिमाया बाराहीमूविग्नम् स्वरक्षेपावर. मन्दकोषस्य सोशी 2353 ११ . १२- ·ठोकसहया पुरमाया मिषपः परम् " २१८ पचम्, " " . गयम् ग " ५३ १ " " गपम वत्र सामिप्रापः मुधुताभिमायः पोटजीप्रयोग: शोफ उपनाहादि संतुपिरिहकाप्रयोग- शोफवन्धरम सन्तर्पणापमान प्रकारान्सरेणीरनाइ पच्यमानीस्म शिम पाकाभिमुसे भोवनविधि. पालिमम् कफजे शोफे रकपाकलक्षणम् सुप पिपिटने शोफे दारगम् पाटनप्रकार गुरगुरुवादना पकगोफ दारणम् दारणात् प्रारमोजनादिकम् सोफामकिपासम्प्रदाय शक्षामियानन्तरचर्या विशिकाण: अयाममामस्व दीपा बाध गुणा दीया गा. মৰ থাৎ तिर्थक्छेदः पीटने म विषादीनां प्रमानो उपचारकम सालनाक्ष्य দশী নাৰ সিহকারি वर्णवाधनपूपः रकदित्तादौ प्रणे निदापपादि भधामानिनम् । मारपन मालदसभर 11 १२१ " " २२२ " " ८३ १२३ गचम " " ·दिपप: पुरसत्या सोकप्तएण्या " " -१२ ९४ १५ . १२५ " " १.२ सत्सन्नदुष्टमांसानो प्रणानां मवसादनम् वासनकाठनमासमणे मारकर्मणा विशाम्पस्वम् अग्निकर्मणा शोध्या. प्रणा समीणां मगानां चिकित्साकमः कमिजयगे मोदुम्भरादिक्षारसेचनम् बक्षीरादिप्रयोगः पांसफकादिरसक्रिया भालना पयोधियाना कामादि व्रणरोपणार्य अपगन्धादिः तपूतिमासाना प्रणानां रोपण सानिम्यपत्रादिप्रयोगः पिसोरमष्टम गानो कार्यसफलघृतेन शोधनम् भाषपित दिवणानां घृतेन रोपणम् अवघ्यादीनां मणाना मादीना अन्त शल्पादिवणानां पतिभिः शोधनम् सबदुष्टपिशितादिवगानामुरसमेनर पित्तादिदुष्टे मगे विरेचनाविकम् बम्बजे वययौ तीक्ष्णनावनम् अनिकानो प्रेहनावनम् ॥ पातम्फोमवणे भूमाः स्थे कबछः • पारणे दोषानुलेग प्रामारि शानमेकादिपु धृतम् स्परसारितेलम् मपीपरीकादि। अपरं स्वरसाद, भास्वादिपृतम् विम्बेस्वादि। " १. " " " १.६ , -- " " " र । ११. १११ . १ " " " " का ११. विनासकारितेवर .

·पुटसङ्ख्या लोकसन्या विषयः दिनन्नवक्ष्यादितै छन् " महावृक्षादि " " पाभूभूकदापावि " " " " १२४-१२८ १२५ " " १४-१४५ " १४-१४९ " १५१-१५४ " २१ मरियादि पशादि फरमादिचूर्णम् त्रिफलादि " प्रणानां फठिनरवयिष्यादिः मणे प्रक्षेपा: वारणदस्तादिमपी कापिरथमांसप्रयोगः प्रणिनां पथ्यापथ्यविचार: प्रजिना निपिनमा पडमासपर्यन्तं पण्याचार भष्टया सोयणा पा क्षणानि ससुश्रुसकारयोरभिमाप: सधौना सीवनविधिः बन्धनविधिः रक्तस्तम्मनयोगाः पणजवणपिदिसा साताहिको विधिः झालनार्थ भारग्वधादि सामुरायोरभिप्राय. सोमणे सामाम्यदर्भ साष्टीसाधं शैखम् गुरुमहारादिशु चिकित्सा मानस्वरूपम् तत्र साप्पासाध्यता मग्नस्थ बन्धनारयः मरस्यादिमग्नस्य चिकित्सा " १६४-10 " २१८ ·पुटसंषा सोळयक्षमा विषयः . . १०१ २५०-२५९ १६.-१६९ भग्नस्य पथ्यापथ्यम् मग्नगाफ प्रलेपनम् भग्नस्य शालायसम्पानि सुसाधितरक्षण गन्धलम् 'दग्घमणे संपादयः सीरिवृक्षादिनम् कापासादिपृतम् ताम्बूलचूर्णसन्दग्धे चिकित्सा " २४३ । अथ भगन्दरचिकित्साधिकारः ।। गथम् IF : " .. " . " " ". " " " . 4- " मगग्दनिदान सम्प्राप्ति पातपानकाख्यभगन्दरलक्षणम अप्रीवास्यभगन्दर , परिसावाख्य परिक्षेपास्य रक्षाएप भों शाकावाश्य उम्मागोप्य "देवा सायासाप्यविचार: पा सामान्येन चिकित्साकमः पुण्डीमुररिप्यादिकपनम्' 'विबालास्पादि "মুনমুযায়ি 'भारम्बधारिवर्तिः तिलकामादिपार मजिहादि अपुताप्रालि ज्योतिष्मत्यारिलेम मीरादि यादित १४५ . " " 1 . 1. " " ·विनया पुरसतपा कोमलपा " २८ " " " " " विद्यापनापुपनाहकिया., मधुम्लोमादतलम् पिटसाराविपूर्णम् अमृतादि प्रमुख पठनपलादि । गियरादि २. निर्गुपश्यादिकाय चिन्याग्निमन्थादिकाय मिसादिक्षाय पटोलादिवाय दिरामवादियोग मादकपृतम् गुग्गुलुतिकरसेवाक्रम भगन्दरेषु मणचिकित्सा मंगन्दरे अपध्यानि भवविधप्रधान निदान सम्मानित पातजनयिलक्षणम् सिज २४ " . " १७ " ३१ " १ : " १४९ गद्यम् " सफज . D . " " " . " H " . " " . " 1 " " मांस मेदो अस्थि विरा मय रोपासायासाध्यविचार. पीचिकिसान लादिळेपनम् पामादिलेपन सयौपदरस्वम्भेपनाहादप पिचमादीमा चिमिहाकमा साराभिमाय. " 7 . " पपम् " . " . 1. गरम् ·- we- पुटसल्या सश्यया . १ नयम 1 "ल १५१ a " " 14 F " " १८ " २२) " २५२ पन्यादिलेए. बहिर्मागर्माश्रितन्धिाश्चकिसा मासनगोदवप्रन्यिचिकित्सा समानादिविधि बम्जानिलम् सिराप्रन्यो सार नैरान मेनोप्रन्पिचिकित्सा पेपरदमम् स्तम्यपिटपमम् पुननं गादिकल्कमलेप पूरनमूलायुपनाह भामहमादिपछेपनम् हावापनादनम् सपूर्णादिमलपनम् तिलागुनाह मान्धभेदत्तसपना प्रकारान्तरेण प्रन्यिमेदनळेपनम् परनिदान सम्प्रति तष्ठषण चिकित्साकमच भयुदरमापनाहादप सदभमाय. चिस्यादिप्रलेपनम् दहनकुटधादि, संरूपम्चालादिरलपनाम एलीपदानदारा सम्मानित तस्चिाकत्साकम साशाभिमाप वर्धमानामयादिपनन् पचास्तारिरवाय पारखोरकीश्वाय विश्वीपादिवायपान सिदार्पघटेग्न र पभपापान सर्पपलपान , " " ०५ :- " 17 . २५५ गया " " ४९ ·विषपा पुरसहपा लोकपडूषा . " " . ५९ . पपविजपारिष्टेपनम् বেনজোবি ठेरियाम् অবমাসষ্ট্যস एर ज्यादिरहर टीपरे पनि गौनासादिपटेशनम् गोमूत्रपिस्पशायराडाराय: पानी निदान सम्माप्ती मानिनाम् सापादिकाप निम्बरमारिकाप. माय भोधनानि Freeमोनारा. CTERनादि मीनिम् पायोparliatrica करानम् " " . " . H परम सीम . - " .. rrin " net स स V ·विषय पुटसख्या सोकसङ्ख्या- ८९ प्रतीकलमादिरेप घरणाकांत ८७ ८ " ३ " " . " सम्पादि अष्टविट्यादिलेप भारम्वधादिलेपः अकम्बुषारसापानमू भमयारियादिसवनम् मेदोदइनविधि दारे अभिमायभेदाः अपचीनिवृत्तये मणिबन्धीपरिछात् रेशात्रयम् नाडीधणनिदानादि वातादिनाडीलक्षणम् सेवा सामान्यचिकित्सा घोण्डाफलत्वयादिवर्तिः विभीतक्यादि अन्तरकादि मलतकादितलम् भावीत्रणापदंपनर टुकाविलेप 17 गपम. प " . , . " अथ क्षुद्ररोगाधिकारः। गधम् बजगहिकालक्षणम् यमप्रएया " P . " " . 2 " " 2 " " . . कछपी पनसिका पापाणगर्दभ সুবি पप्रकण्टक विता " " .

·विषयः पुरसत्या लोकमाया , " 14-1 " r - . १७ गपम् n . " " " ५०-५१ ५१ पमम् " " 4 मेदोर्बुदचिकित्सा भमाध्यवरमीकस्य लक्षणम् घनमीकषिकिसा कदरचिकित्सा चिपचिकित्सा कुनले चिकित्सा पतिनखनाशनप्रयोगः मसरोगहरा योगाः पादालविणहरप्रयोगाः सिलवाकफमशकाना सूकान्सेन दाहः धर्मकीलादीनां चिकित्सा म्यवादीनां चिकित्सा मोतारादितकम् मजिष्ठादितक्षम् प्रसुप्ता पासकृष्टोचिकित्सा बकोठे पित्तश्लेपमहरो पिभिः पाइनेदरक्षणम् सस्टमनाय घसापराविनम् . अकोदिप्रयोगः पादभेश्ने सिराधः विपाविकातिकित्सा पादापुटनादौना चिकिता करजवीजादि पादयोः कण्टकविदनिकिरणों पादपरितापचिकित्सा पासिंगापयाचिकिसा पदोगनयनारानयोगः, गिरीवकामज्जादिषनेपः निन्द्रितीरवरसादितम् तिदिनीम्बरसकेपः देदोकरभागनविधि निकादिपूर्णम् "" " " " " " ·VY विषयः पुरसना लोकसमया ८५-८८ থানক तस्य चिविरमा पुताग्निदधस्य पिरिसा " 11 गधम " । गुयरोगनिदानचिकित्सा। " ५ गपम् " रोगाणा निदानम् तमोपदेशप्रकाराः तेपी क्षणादि यो यक्षिणम् মণি अवगम्य अलजीकृस्मिकयो" वरामा पुकारिका संप्यूटपिटका गदितापरप " , " " " . " " " " बारामू . " " . , 1. ५ " " या " मिगृघसंशस्य अयपाटिका निरदमणि प्रपित सानि परापोग स्परा मामशाटन रकार मोसाद तिलाउक দখা যাবে, उपसमिरिरमा परंपरा योगा: " " " " स ५ " ·विषयः पुरसत्या रसोकमा १४-18 गप " " " मर्श भादिविहिरसा पोनिम्यापको निदानम् बाकिलक्षणम् शिधरणा प्राकारणा सदावत पानी मुदी सूचीमुश्री " . " " " । " २५९ . . M " " " गपम् " " वामिनी परमहाया महायोनि वैविकी मियानि " " " . " " " . " " N . " " छोहितक्षपा परिष्णुता पप्ता विष्ठा . " " " ४.-४ v९-५. " गानिस्पायरियामा मरीस्मि पादितम् पाधिकाशिनम् मानिए और मन्म ११ " । विariTer मारमा एलमेश Patra .

·४६ विष प्रसिया लोकसष्ष्या Ye ५९ " योनिधूछे वृपादिकारक पित्तयोन्या स्नेहादिक्रिया शतावरीघृतम् परापुराम रहयोनिचिकित्सा मदुष्टायां पान्यां चिकिरपाकमः मविपातदुष्टपोन्पा चिमिस्या २८२ " १८२ अब विपरिताधिकार NI " , " १५.१७ . . विपौरपति स्थावरजनमविषामानम् गरस्य दक्षणम् सामयिषस्य स्थायरायपस्य येगव्याप्ति विपरगानुरोधेन चिपिता पन्द्रोदयागद पोप सिमर्थ मन्त्रा चन्द्रोदयस्य पर धुतिः स्थापिारिप सपरिकिरता भौलानां मांगा विम्यम् माहाणादीनो सर्पजासीनो पाप पार गण देव राBARL सपीणामपविषपेतुः मानादिपु दास्य शिशिरपना मसायला महाप থাবিব देहे रिपस्य शाकिम विषय shrishntia सपापानि " १५ १ " " ५८७ " " " 1 .

·विषय: पुटसक्षया कोसया be 1 " " " तन्मान्तरोहितानि सन:करणीयानि - अणोरपि विषस्य नाशने युक्तिः विष स्थानान्तरमा सिरामोक्षाश्य: बाँकरविषे सिन्दुवारकमूलागः मण्डकविनयल्पगदादयः राधिकवि शारिमादिप्रयोग संविषनामाय मर्गप्रयोगः बामहायोगे महसंज्ञान नस्यम् अतिविशेषप्रयोगा. ডিবিধি पाधिरीपागद विषमुस्पोरनन विवादिठिका हिरीपुप्यादि। सीवनी मामाद থারিত্রিকা विहिरपतिदस्य रक्षणम् . " ८. १-८१ " ४-९. " " १.४-1.4 बिएम प्रणे सेम् विपीनामुपद्रवाः विपञ्चरे रामवृक्षादिकाप: " " " 11 समग्मानि पादि " " १११ 1 " " विलासे सामनापराखिएः नि विवादिकाय. पेशायनादिर समारादिरोगा १४ १ ।

·विषयः पुटसहया श्लोकससपा १९४ "" " 11 " १२१---१.४ " १२५-१२६ ११५ . १२८ " 1 " " १३१ . " 11.--१४२ " विश्वासे तैयादि पिपदिमायां खकनकादि पालकादि विश्वभेषजादि तृपि मायां च शोतोपरादि पिपजातिसारे भानग्यादि खोप्रमोचरसादि पातक्यादिचूर्णम् भाग्यविधृतम् भूमादि ধলি ষ্টাফগাশি क्षीरपानादि सेकफपा. লাবি शस्प पारस्पारिप्रयोग मागपत्यादिधृतम्। मोतीपयोग कापायमूढाधिकरण पचादिप्रतम् दिवशीतोपचारकरणम् भैषजेधु पक्षस्थ प्राधान्यम् विपाताना बमोनि विगिरीदतमेयोर पिपासाना दिता विपने सपोडामहानगम् য় মায়ামিনেধি হিয়া दूपी विधानध्य पोपियनम् जीविपस्पान्या पीरिपविधिया १४५-१४६ . १४८ " " १५-१५९ " १५०-१५ " " " ·N पुरवल्या छोकसएकपा विषय " " " . " " " " " ३१३ " भागवडीरसादिपः कपिरयादि रामवादि समकर्णिकाप्रयोगः शिशपश्चाङ्गप्रयोगः जोधपैन्धवाविलपनम् चन्दनाचगवः काकमाचीदलादिलेपनम् टिभीमूलादिधृतम् सबैलूनानी दंशसामान्यलक्षणम् मूषिकविषलिप्तलक्षण कपासनस्पर्शलक्षणम् भासुविपस्यासाध्यत्वम् भारबुविष चिकित्साक्रमः मिसाजण्यादिलेपनम् मासविरे छईनादि साबरमूलादि तिकमजपीडिया सकपिरथमाजारास्थिपेपनम् तरिसद्धदशगुणदुग्धनलम् पिस्पोस्थितपन्दाकमेवनम् बिरीपरससंयुकमगनस्यं कृष्गरम्भाफर- सहितमकुमक्ष प पापासपत्रासौतम् अबदुलीयकमूठकरासेपनम् सिरीयफलम्पससेवनम् रम्मत्तलपयोगः मेघनादमूलादिसेवनम् पण्यापूर्गपनम् भूविकारस्य तव भोजनम् काशवनादि पथ्यानागरादि पणास्थासादिप्रयोग . १, " " M " " १५ ३३८ " . " " " ·+ विषय: पुरसण्या पशोकसनश ११४ । . . २४० . 11 । " " " ३४० " " " ३५३ 11 कभकायः भीमकरसायनस्य सिसगदादिप्रलेपनादि परमन्त्रीजादिप्रयोगाः মুনাখুগয়না रम्भाफलीनीक्षामकुगसेवनम् सणशाणीज गातम्ग्रेण भोकमूहक सहाईवचा फपिरपालनिरास विळलामोसलेपनमक्षण प्राधिपतकम् भार्थिये घृतम् फपिस्थपयाम् तितीप सुना वस्य लक्षणा ज्यालादिश्टस्य असाय भालकेविरेसरिया दहा दलेपन पुराणात प्रगापार निप्पीरमादि माल फरवन्धनम् कविरेचनम् बसवेरुसमलादिकाय: प्रावतसर दिपतन " ३५४ रापा " " " २५५-३५० i " १. 10 17 4 " ए " " 11 . मोहरमूलदि उन्मसगादि पय पाना भाव निम्बादिक-पानम् जीभूपयागर WATTER . 17 1१८ मदतपिपापो सेप १५८९ ·पुरसत्या छोकसख्या विषया 11 " 11 . " 1 " ." " " ५० " " हरीतकीकरका जिप्रकरसायनम् विख्यादि । খাত্তাব पुमर्मधा पादि अमान्धादि तिलकरप: पाराही धारावीरसायनान्तरम् पाराशादिरसायनम् पाची पध्यादि अभयादि ज्यापादि गुग्गुष्ठ मुण्डनिका गोक्षुर अमृतवध्युजयः अमृतवायुपयोगमकारः शुनौमतिः तद्गुण युनोपयोगक्रमः मानका मानोपयोगरगये पमिछाशममार्थ सहसा गीताम्युसेकः विदाइपरिहाराय धीतानुखेपनम् कशुने बिस्दा पिसकोपभपाइरते मुदुविरेचनम् पर्थमानपिपळी पाहायरीरसायनम् (विदेहपतिनिर्मिठम् ) निम्तलनस्यम् निम्बारसाप पदनाचारिणे अधिभ्या " ७०.७३ " ७४-७५ ८०.८. १३५ " १०३ " १४

·दिपय
पुटसइस्पा
शैकसाया
२१-२११-
२१॥
शाकुलीमयोग
पिरापदिएतस्
हातावरीपतम्
पुनर्नवादियोग
कामपनी शकुछीप्रयोग
एणी पुळिका
पातावरीरसापनलिका
लिहवर्धनरेगा
घेप्रमशंसा
कुनैपनिन्दा
বন্ধন
अघिमामहिमानुवर्णगम्
प्रत्ययमाठि.
२४३
----
१२२-२१८
२२९-२६१
३४५
२४२२४१
२४७-२४०
"
२४९-२५५

·॥ श्री योगरत्नसमुच्चयः। । तृतीयो भागः। - अंय वन्ध्यादिरोगचिकित्साधिकार एकविंशः। रजोयोनिगतेदोपैः पाप्मभिः कर्मभिस्तथा । वन्ध्या भवेद्वधूस्तइत्पुरुपश्शुक्रगैर्मलैः ॥ १ ॥ तिलक्षीरिणिकामूलं पिवेदुष्णेन वारिणा । अनातवा तु या नारी सातवा भवति ध्रुवम् ॥ २ ॥ पम्लिकामूलमाहृत्य पिष्टवा क्षीरेग पाययेन् । नारीणां नएपुष्पाणां सद्यो रक्तं प्रवर्तते ॥३॥ (तन्त्रान्तरे) चटशृङ्गवरीतुरनगन्धापननादैः सपपः प्रसिद्धमम्भः । सुतयत्यचिरेण पीयमानं गुरुणा पतिरथाय दत्तमेतत् ॥ ४ ॥ (सारावल्या (तन्त्रा) वराश्वगन्यायष्टीनां कपायं हिमसंज्ञितम् । ऋतुकाले पिनारी सा मुतं जनयेद् द्रुतम् ।।५।। निम्यकाठस्य धूपेन धूपयित्या भगं तथा। मैथुनं या निपेवेत सा प्रसूयेत मानुपी ॥ ६॥ पयसा लक्ष्मणामुलं पुत्रोत्यादस्थितिमदम् । नासयास्पेन वा पीतं वटभृङ्गाष्टकं तथा ॥५॥ (पाटे) वीजपूरकवीजानि चूर्ण वा नागकेमरान् । पीत्याज्येनाप्नुयाद्गर्भमृतौ योपिनराश्रयात् ॥ ८॥ (सिरसा.) 1. 'निवि- क G.P.T.2318 500, 12-14 ·. योगरलसमुच्चये अश्वगन्धाकपायं तु मृदग्निपरिमाधितम् । ऋतुकाले पिवद्वन्ध्या गर्भसन्धानकृत्परम् ॥ ९॥ (चन्द्र) छागक्षीरं पिबेभारी पण्डकीमूलकलिकतम् । मातुस्नाताथवा क्षीरे कार्कोट कन्दमेव वा ॥१०॥ चत्पलस्य च कन्दानि बहुमूलास्तथैव च । फलानि पुत्रजीवस्य जालानि तु तथैव च ॥११॥. मधूकस्य च पुष्पाणि सरसीरुइकेसरम् । फशेरुकास्य कन्दानि किंशुकस्य फलानि च ॥ १२ ॥ एतानि समभागानि चूर्णयित्वा भिपग्वरः । मधुशर्करया युक्तं तच्चूर्ण गुळिकीकृतम् ।। १३ ।। श्रीण्येतान्यक्षमानाणि प्रातःकाले व्यहं ततः। प्रातकाले दिन देयं पुज्यं परमदुर्लभम् ॥ १४ ॥ आहारं पयसा युक्तं ततो भारमाविशेत् । तेन पुत्रं प्रसूर्यत वन्ध्यायों दृष्टमौषधम् ।। १५ ॥ (सोयाणकारे) मजिष्ठार्तिसितावरी द्विरजनी यष्टिः पयस्या वना श्रेष्ठादीप्यतुरहगन्धकटुकावीराहिमेदापला । लोधं सोत्पलपत्रजीवकारोर्वम्भोदजीपर्पभं सञ्चूाज्ययुतं लिहेत्सुतफर शुकार्वनाति अयेत् ॥ १६ ॥ (भागमास्) पजिष्ठा मधुशोत्पलद्विवृहतीफौन्त्यश्वगन्धा मिता तितोग्रादिमहिदीप्यतरस्त्यष्टीनिगापमः । सिद्धं भास्करयक्षलोचनपार्मामृतासातला शाष्टिास्यरसेप गर्भजननं पन्ध्यास्वन्ध्यं घृतम् ॥ १७ ॥ (त-प्रासादानायला हवम्। महकीमट मिति. २. पुरज यो वृक्षारोप । कर, धमारजीव., गर्भ सादर पस्य पाया, १ ·वक्ष्यादिरोगचिक्लिाधिकारः । शाठिार्काचर्कतहम्पमृतायक्षपस्वरसे । सिद्धं तुरीयलवण साज्यमृतौ गर्भदं स्त्रीणाम् ॥ १८ ॥ (काधि) मजिठाकुष्ठतगरनिफलाशरानचाः । द्वे निशे मधुक मेदा दीप्यमा फटुरोहिणी ॥ १९ ॥ पयस्या हिगुकाकोळी वाजिगन्धा शतावरी । पिट्नाबाशतप्रस्थं पचेत् क्षीरचतुर्गुणम् ॥ २० ॥ योनिशुक्रप्रदोपेषु तत्सर्वेषु प्रशस्यते । आयुष्यं पौष्टिक मेध्य यन्य पुसवन परम् ॥२१॥ फलसपिरिति ख्यात पुप्पे पीत फलाय यत् । नियमाणप्रजानाञ्च गर्भिणीनान पूजितम् ॥ २२ ॥ एतत्परश्न बालाना ग्रहन्न देहवर्धनम् । मजिठामधुक पृष्ठ विफला शर्करा बचा। अजमोजो इरिटे द्वे हिङ्गुतिक्तकरोहिणी ॥ २३ ॥ काकोली क्षीरकाकोळी मूलभेवावगन्धनम् । जीवकर्पको मैदा रेणुका वृहतीद्वयम् ॥ २४ ॥ उत्पल चन्दन दाता पम देवदारु च। एभिरक्षसमैर्भागतमस्थ विपाचयेत् ।। २५ ॥ चतुर्गुणेन पयसा यथापन्मृदुनामिना । एतत्सर्पिनरः पीला स्त्री नित्य वृपायते ।। २६ ।। पुतान जनयते वीरान मेधारिप्रियदर्शनात् । पन्ध्या च लमते गर्म या च कन्या प्रस्यते । या चैवास्थिरगर्मा सान्मृतापल्या च या भवेत् ॥ २७ ॥ एतदेव पुमाराणा मणिग्रहमोक्षणम् । पन्य यशस्यमापुप्यं कान्तिलापण्यपुष्टिदम् ॥ २८ ॥ पाहटोस ग्यारन्तारम् । - १ ·. योगरलसमुच्चये ये च-कल्याणके प्रोक्तास्ते चापीह गुणा स्मृताः । एतत्फलघृतं नाम अश्विभ्यां परिकीर्तितम् ॥ २९ ॥ (कुमारसंहितायाम) एतरेव परीक्षा सक्षीरं साधयेद् घृतम् । पूर्वस्मादधिकं विद्यादेतत्पुंसवनं परम् ॥ ३०॥ (सारावल्या) मजिठाधनन्तरमेवमविदेशः। सर्पदष्टा तु या स्वमे सा पुत्रं लभते परम् । वृष हस्तिरथं नृत्तं कुङ्कुमांगरुचन्दनम् ॥ ३१ ॥ फन्दुकं दर्पणं वीणां मुद्रिकां कण्ठभूपणम् । या स्वमे लभते सा च सत्पुत्रं समवाप्स्यति ॥ ३२ ॥ (कासायनीयाद) यो भक्षयेद्दण्डवाला (3) पृथैवापहसेत्परान् । स वन्ध्यो मृतपुत्रो वा स्यादित्याह महेश्वरः ।। ३३ ।। कुच्चान्द्रायणे स्यातामत्र साक्षात्प्रतिक्रिया । फर्तव्यं पञ्चमीश्राद्धं विष्णुधर्मादिचोदितम् ॥ ३४ ॥ सेवेत सेतुबन्यादितीर्थान्यायतनानि च । घेतारण्यादिकान्येवमिहामुत्र च मोदते ॥ ३५ ॥ (सन्मान्तरे) शुद्ध शुक्रात॑वे सत्वः स्वकर्मलेशचोदितः । गर्भस्सम्पद्यते युक्तिवशादमिरिवारणौ ॥ ३६ ॥ मासि मासि रजः स्त्रीणां रस सवति त्र्यहम् । वत्सराद्वादशादर्थ्य याति पयागतः क्षयम् ॥ ३७॥ क्षामप्रसमवदनां स्फुरन्छोणिपयोधराम् । सस्ताक्षिकुक्षि पुंस्कामा विद्यास्तुमती स्त्रियम् ॥ ३८ ॥ मासेनोपचितं रक्तं घमनीभ्यामृती पुनः । ईपत्कृष्णं पिगन्धश्च यापुर्योनिमुखान्नुदेव् ॥ ३९ ॥ ततः पुष्पेक्षणादेच फल्याणभ्यायिनी व्यहम् । मृजालङ्काररहित्ता दर्भसंस्तरशायिनी ॥ ४० ॥ १. कुहामं हरिचन्दनम् इदि पा.

·पन्ध्यादिरोगचिकित्साधिकारः।। रेयं यावकं स्तोक कोष्ठशोधनकर्शनम् । पणे शरावे हस्ते वा भुजीत ब्रह्मचारिणी ॥४१॥ चतुर्थेऽह्नि ततः स्नाता शुरुमाल्याम्बरा शुचिः । इच्छन्ती भर्तसदृशं पुत्रं पश्येत् पुरः पतिम् ॥ ४२ ॥ ऋतुस्तु द्वादशनिशाः पूर्वास्तिस्रोत्र निन्दिताः । एकादशी च युष्मासु स्यात्पुत्रोन्यासु कन्यका ॥ ४३ ।। उपाध्यायोऽथ पुत्रीयं कुषांत विधिवद्विधिम् ।' फर्मान्ते च पुमान् सर्पिःक्षीरशाल्योदनाशितः ॥ ४४ ॥ प्रारदक्षिणेन पादेन शय्यां मौनिकाज्ञया । आरोहे स्त्री तु वामेन तस्य दक्षिणार्धतः ।। ४५ ॥ । सान्वयित्वा सत्तोऽन्योन्यं संवसेतां मुदान्वितौ । उत्ताना तमगना योपित्तिष्ठेदङ्गः सुसंयतः॥ ४६ ।। तथाहि वीजं गृहाति, दोपैः स्वस्थानमास्थितैः। लिङ्गन्तु सद्योगर्माया योन्यां वीजस्य सङ्ग्रहः ।। ४७ ॥ इमिर्गुरुत्वं स्फरणं शुमासाननुवन्धनम् । हृदयस्पन्दनं तन्द्रा ग्लानिर्लोमहर्पणम् ॥ ४८॥ अव्यक्ता प्रथमे माति ससाहाद कललं भवेत् । गर्मः पुंसवनान्यत्र पूर्व व्यक्त प्रयोजयेत् ।। ४९ ।। 'उपचारः नियहितैमा मृत्यैश्च गर्मधर । नवनीतघृतक्षीरः सदा चैनामुपाचरेव ॥५०॥ अतिव्यवायमायासं भारं प्राररण गुरु । अकालमागरस्वप्नकठिनात्छुटिकासनम् ॥ ५१ ॥ शोककोपमयोद्वेगवेगप्रदाधिारणम् । स्पपासाचतीक्ष्णोष्णगुरुपिछम्भि भोजनम् ।। ५२ ।। रतं निवसन अप्रपेक्षा मद्यमामिपम् । जानरायनं या सियो नेच्छन्ति तत्पनेत॥५३॥ तया रक्तमुर्ति शुद्धि बस्तिमा मासतोष्टमा ।

·योगरत्नसमुच्चये एमिर्गर्भः स्रवेदामः कुक्षौ शुष्यन्नियेत वा ।। ५४ ॥ (वाटे) अभ्यङ्गशुद्धयश्क्वायचस्तिव्यायामलइनम् । वर्जयेद् भूमिशय्याञ्च गर्भिण्यामासतोऽष्टमात् ॥ ५५ ॥ (याश्यपी.) शिरोविरेचनं नस्यं धूमपानश्च वर्जयेत् । तैलाभ्यङ्गं तथा नस्य जलुकापात्तनं त्यजेत् । आलेपनमथो वापि पण्मासार्बमाचरेत् ॥ ५६ ॥ वातरोगिणीमेरण्डतलक्षीराम्यां विरेचयेत् । पश्चमे मासि पठे मासि पिटकाग्रन्थिविद्रधिशोफरोहिणीहिकाकाससद्याक्षनाहिदष्टेषु भै- पिज्यानि कारयेत् । सप्तमे मासि क्षाराग्निनस्तः कर्मपिरुपक्रमेत् ।। अभ्यङ्गं तरुणे गर्भ मतिमान प्रयोजयेत् । तैलवीर्याभिभूतो दि गर्भस्थानगतोऽनिलः ॥ ५७ ।। च्यावयेच्छोपयेचापि गर्भमित्येप निश्चयः । तस्मादम्यङ्गमस्यास्तु पण्मासादृर्घमाचरेत् ॥ ५८ ।। (काश्यपी) सर्वथा गर्मिणीनामापठान्मासातीक्ष्णौपघपानं प्रतिपिद्धम् रसेन या क्षीरेण चापचारयेदातीयात् । केवलौपधपानं न विद्यते गर्भ वरुणे नार्याः । गर्भिणी तीक्ष्णौपधव्यवायव्यायामा वर्जयेत् ॥ (सद्महे) व्याधीवास्या मृदुमुसैरतीक्ष्णरोपधैर्जयेत् ।। ५९ ॥ (वा) अथ यमनसाध्ये व्यापावात्ययिके गर्भिण्या चमनट्रम्पचूर्णानु- विद्धं शीनमुदकं दद्यात् । विरेचननाध्येऽनपानयुक्ती विरेचनद्रव्य- पूर्णो देयः । आस्थापनसाध्ये मधुरवातहरद्रव्ययुक्तो वा वस्तिः। शो. णितायसेकसाध्ये शोणितावसेचनं जकादिभिः प्रविरळपदमनरगाई पच्छाद्य चा॥ (कृष्णावय:

·- वन्ध्यादिरोगचिकित्साधिकारः। यातकैश्च भवेद् गर्भः कुन्जान्धजलवामनः । पित्तले सलतिः पिङ्गः पित्री पाण्डः कफात्मगिः ॥६॥ द्वितीये मासि कललाद् धनः पेश्यवार्युदम् । पुनीलीवाः क्रमाचेभ्यस्तत्र व्यक्तस्य लक्षणम् ॥ ६१ ॥ क्षामता गरिमा कुक्षेपेच्छाछदिररोचक !' जुम्भा प्रसेकः सदनं रोमराज्या प्रकाशनम् ॥ ६२॥ अग्लेष्टता स्तनौ पीनौ सस्तन्यौ कृष्णचूचुकौ । पादशोफो विदाहोऽन्ये श्रद्धाच विविधात्मिकाः ।। ६३ ।। मावजं यस्य हृदयं मातुश्च हृदयेन तत् । सम्बद्धं तेन गर्भिण्या नेटं श्रद्धाविमाननम् ॥ ६४॥ देयमप्यहितं तस्यै हितोपहितमल्पकम् । अद्धाविघावाद गर्भस्य विकृतिश्च्युतिरेव वा ॥६५॥ ध्यक्तीभवति मासेऽस्य तृतीये गावपञ्चकम् । मी ट्रे सक्थिनी बाहू सर्पसूक्माङ्गजन्म च ॥ ६६ ॥ सममेव तु मूर्धायैः जानञ्च सुदुःखयोः । गर्भस्प नामौ मातुश्च हृदि नाडी निवध्यते ॥६७ ॥ यया स पुष्टिमाप्नोति केदार इव कुल्यया । चतुर्थे व्यक्तताङ्गानां चेतनायाब पचने ॥ ६८॥ पष्ठे सायुसिरारोमबलवर्णनखत्वचाम् । सर्वेसर्वाङ्गमम्पूर्णो भावः पुपति सप्तये ॥ ६॥ गर्भणोत्पीडिता दोपास्तलिन् हृदयमाश्रिता कण्डू विदाई कुर्वन्ति गमिण्याः शिधिमानि च ॥ ७० ॥ नवनीतं हितं तर कोलाम्लमधुरोपधैः । सिद्धमल्पपटुन्नेहं लघु स्वादु च भोजनम् ।।७१ ॥ चन्दनोशीसकेन लिम्पदूरुस्तनोदरम् । श्रेष्टया चणदरिणशशलोदितयुक्तया ॥ ७२ ।।

·८ योगरतसमुचये अश्वघ्नपत्रसिद्धेनं लेनाभ्यज्य मईयेत् । पटोलनिममञ्जिष्ठासुरसैस्मेचयेत्युनः ॥७३॥ दामिधुकतोयेन मुजांच परिशीलयेत् । ओजोष्टमे सञ्जरति मातापुत्रौ मुहुः क्रमात् ।। ७४ ।। तेन तो म्लानमुदिती तत्र जातो न जीवति । शिशुरोजोनवस्थानान्नारी संशयिता भवेत् ॥ ७५ ॥ क्षीरपेयाच पेयात्र सधृतान्वासनं घृतम् । मधुरैस्साधितं शुद्धयै पुराणशकृतस्तथा ॥७६ ।। शुष्कमूलककोलाम्लफपायेण प्रशम्यते । शताहाकलिकतो वस्तिस्सलघृतसैन्धवः ॥ ७७ ॥ तस्मिंस्त्वेकाहयातेऽपि फालस्सूतेरतः परम् । वर्षाद्विकारकारी स्यात्कुक्षौ पातेन धारितः ।। ७८ ।। शस्तथ नवमे मासि स्निग्धो मांसरसोदनः। वहूनहो यवागू; पूर्वोक्तं वानुवासनम् ।। ७९ ॥ तत एव पिचुश्चास्या नित्यं योनौ निधापयेत् । वातप्रपत्रभङ्गाम्भश्शीतं सानेऽन्वहूं हितम् ॥ ८० ॥ निलेहाड़ी न नवमान्मासात्मभृति वासयेत् । प्रारदक्षिणस्तनस्तन्या पूर्व तत्पार्धचेष्टिनी ॥ ८१ ॥ पुनामदौर्ह प्रश्नरता पुस्वप्नदर्शिनी । उनते दक्षिणे कुक्षी गर्भे च परिमण्डले ॥ ८२॥ पुत्रं मूतेऽन्यथा कन्यां या चेच्छति नृसङ्गतिम् । नृचवादित्रगान्धर्वगन्यमाल्यप्रिया च या ॥ ८३ ।। की तत्सरे नत्र मध्यं कुक्षेस्ममुन्नतम् यमौ पार्श्वद्वयोनामात्कुक्षौ द्रोण्यामिव स्थिते ।। ८४ ॥ बाह चलापलशता? स्यात्तस्याई चिरकं भवेत् । विकण्टफन्तु तस्याद्धं कुलस्थमध तत्समम् ॥ ८५ ॥ .

·" वन्ध्यादिरोगचिकित्साधिकारस सदगृह्य सम्भार जलद्रोणे विपापयेत् । चतुर्भागावशेपं तु कपायं सुपरिनुतम् ।। ८६ ।। काकोळी धीरकापोळी जीपकर्पभकायुमा । । मेदाद्वयसमायुक्तं द्विपलं स्यात् पृथक पृथक् ॥ ८७ ।। यष्टिदिपलिकाश्चैव पिष्ट्वा कल्केन संयुतम् ।। घृतप्रस्थद्वयं युक्तं क्षीरेण द्विगुणेन च ॥८८ ॥ मन्दागिना च विपचेयोपिताममृतं घृतम् । अनायाध या नार्यों योनिशूलेन पीडिताः। ८९ ।। ऋतुकाले च या नार्यो वस्तिशूलेन पीडिताः । वासामेव विधातव्यं गर्भस्थापनमुत्तमम् ।। ९० ॥ प्रथमे गर्ममासे तु पलासिद्धं पयः पियेत् । हितीये लक्ष्मणासि, तृतीये मृदतीपयः ॥ ९१।। चतुर्थेशुमचीसिद्ध पञ्चमे चामृवाफ्यः । पछे निदिग्धिकासिद्ध सामे ययकारपयः ॥ ९२ ॥ । आएगे गर्भपद्धयर्थ मोरटक्षीरमेव च । 'चटाकशुक्तिमादाय मिया मांस जलाढये ॥ ९३ ॥ भर्द्धमस्यं क्षिपेन्मांसं पारका प्रस्थापशेपिते । पतुम्पतं मांसकर तपस्यं धिपाचयेत् ।। ९४ ॥ सीरद्विगुणसंयुक्त मृदुना वाहिना पचेत् । अमी निस्सन्दमादाय पीडयेन्मतिमान् दिपक ॥ १५ ॥ गाभिण्या गर्भवृद्धयर्थ पापयेत्मातस्थितः । शानां ग्रहणश्रव यमगेगनिमारणम् भनेनैव विधानेन शामरणयोतम् ॥ ९६ ॥ . -- L गुनियाः परिदायर्याणां सेक्या रोगतोऽपि वा । पुष्पे टेऽयवा शूळे बागान्तः जिम्पशीतळम् !! ९७ ल्याम्भोजदिमधीपिकाल्याज्यपिवान् । ९७ ॥ C ·योगरलसमुच्चये धारयेद्वस्तियोनिम्यां भान पिचुनक्तकान् ॥ १८ ॥ पिवेत्कान्ताजशालूकवालोदुम्बरवत्पयः । शृवेन शालिकाकोलीद्विवलामधुकेक्षुभिः ॥ ९९ ॥ पयसा रक्तशाल्यन्नमद्यात्समधुशर्करम् । रसैर्वा जागश्शुद्धिवर्जशासोक्तमाचरेत् ॥१०० ॥ (वाइंट) . उत्पलबलापयस्यागोप्याहोशीरसम्भृतं पाथः । सक्षीरं परिपीतं गर्भस्रावार्त्तिनुत् सहसा ॥ १०१ ।। अतितरुणनानिरीहनुमसदाफलफलाम्बुदकायः । समयति गर्भस्रायं जलादिकाक्षरिवृक्षतोयञ्च ।। १०२ ।। (काजी शारिया चन्दनद्राक्षालोभोत्पलपयोधरैः । सक्षीरः ससित वारि गर्भसायनियर्हणम् ॥ १०३ ॥ पमफन्दकृतं वारि सक्षीरं पाययेद्वधूम् । गर्भसापहरं श्रेष्ठं शर्करामिभितं निशि ॥ १.४ ॥ (योगमाछा) मधुकं शाकबीजश्च पयस्यागरदारू च । भरमन्तकः कृष्णतिलास्तामवल्ली शतावरी ॥१५॥ वत्सादनी पयस्या च लता सोत्पलशारिया । अनन्ता शारिपा रास्ना पमाथ मधुयष्टिका ।। १०६ ।। गृहतीत्यकाठमर्यक्षीरिशृङ्गत्वचो घृतम् । पृश्निपी पला शिमुः पदंष्ट्रा मधुपार्गिका ॥१०७॥ मृडाटकं विसं द्राक्षा कशेरु मधुकं सिता । ससैतान् पयसा योगानश्योकसमापनान् ॥ १०८ ।। मामात्सप्तसु मासेषु गर्ने घरवि योजयेत् । कपित्यविल्यवृहत्तीपटोलेक्षुनिदिग्धिका ॥१०९॥ ... साधितमिति पाठा ·7 - वन्ध्यादिरोगचिकित्साधिकारः । मूलैश्मृतं प्रयुञ्जीत श्रीरं मासे तथाष्टमे। नक्मे शारिमानन्तापयस्यामधुयष्टिभिः॥११० ॥ योजयेद्दशमे 'मासे मिळू क्षीरं पयस्यया । यथपा यष्टिमधुकनागरामरदारुभिः ॥ १११॥ 4 . । 1. (याहर) -- (काश्य) " । गोक्षुरं कदळीमूलं क्षीरे एक्त्वा सथान्यकम् । तत्पित्रे गर्भशूले तु सदाहे च विशेषतः॥११२ ॥ शुण्ठी बलां च निप्पयाथ्य गर्भिणी सपिपा सह । लेन या समं पीत्या गर्भशलात्प्रमुच्यने ।। ११३ ।। महतः पञ्चमूलस्य कपायं क्षीरसंयुतम् । पाययेन परीक्षेत गर्भशूलहरं परम् ॥ ११४ ॥ योगा-) पाग च पिप्पलीमूलं कुष्ठं कटुकरोहिणी। तसिद्धं शर्करायुकं गर्भशूले पयः पिवेत् ।। ११५ ।। (नीमक) पञ्चमूळवलासिद्ध सलिलं क्षीरसंयुतम् । पाययेन परीक्षेत गर्भशूलहरं परम् ।। ११६ ॥ पलादाराच गष्टी च रिल्यमूलानिमन्धकम् ।, .. सक्षीरं साधितं पीतं गर्भशुलविनाशनम् ॥ ११ ॥ (सन्त्रा) पलानागरचित्राणां पाप: पाठामिमन्ययोः । पीत्वा विमुच्यते सायं गर्भिणी गर्भश्लतः॥ ११८॥ पलायाखिलायाय निस्वायो धृतमृच्छितः । गर्भिणीशूलरोगाणां पानमेप विधीयते ॥ ११९ ।। शुण्ठीपिल्लयलाफार्थ ससर्पिषं सरामठम् । मपिवेत्सर्यशूलेषु गर्मिगी हिना विना ॥ १२० ॥ লেখো। .

·18 . ... योगरलसमुच्चये । फाकोली क्षीरकाकोळी कन्द नीलोत्पलस्य च । समांशं शीततायेन पिट्या क्षीरेण पाययेत् ॥ १२१ ।। पञ्चमे मासि शूलं तु विनश्यति न संशयः । फाको(छि ? गादि) गणः फायः शीतः शर्करया युतः ॥ क्षीरेण गर्म लभते वेदना व प्रणश्यति । अथास्याः प्रथमे मासे गर्ने भवति वेदना ॥१२३ ।। पनकञ्चन्दनोशीरं तगरं सममागिकम् । शीततोयेन पिया तु क्षीरणालोज्य पाययेत् ॥ १२४ ।। एवं न पतते गर्मः स च शूलः प्रणश्यति । अथास्याः द्वितीये मास इत्यादि... नीलोत्पलं सशालूमं शृङ्गाटककशेरुकम् ॥ १२५ ।। शीततोयेनेत्यादि अथास्या वृत्तीगे मास इत्यादि । काकोली क्षीरकाकोळी मधुकं चन्दनं नथा ॥ १२६ ॥ शीततोयेनेत्यादि अथास्याश्रतुर्थे इत्यादि गोधुरं कदीमूले उत्पलं च सनालकम् ।। १२७ ।। शीनतोयेनेत्यादि अथास्याः पञ्चम इत्यादि फागोळी क्षीरसाफोडीमुत्पलञ्च सनाटकम् ॥ १२८॥ शीतचोयेनेत्यादि भय पष्टे मासे इसादि मियाम्बी मृदीसामुत्पलब्न गगरम् ।। १२९ ।। शीलवायेनेत्यादि अथ सप्तमे मामे इत्यादि कपित्यकलपरामूलं सारालाजसंयुतम् ।। १३० ।। शीततायेनेत्यादि .... ...4 . ....

·... . .... ... .... M .... - वन्ध्यादिरोगचिकित्साधिकारः। अथाष्टमे मासे इत्यादि. धान्योल्पलश पिप्पल्या पद्मकं कारामर्दकम् ।। १३१ ।। 'शीततोयेनेत्यादि. अथ नवमे मामे इत्यादि पिप्पल्युशीरकाकोळीद्वयं क्षीरेण पापयेत् ।। १३२ ॥ शीततोयेनेत्यादि अथ दशमे मासे इत्यादि उत्पलं मधुसंयुक्तं शकेरालालतं बधूः ।। १३३ ।। 'शीततोयेनेत्यादि अथैकादशे मासे इत्यादि मधुकं पदाकं चैव मोन्पलञ्च 'सनालकम् ।। १३४ ॥ शीततोयेन पिट्ना तु क्षीरेणालोध्य पाययेत् । एवं न पतते गर्भः स च शूल: प्रणश्यति ।। १३५ ।। ममताइये अमृचस्यरूपे इमान्यौपधान्यमृखं कुरु भगवति विधे. थरि स्वाहा ।। अनया विद्यया मासविहितान्यभिमन्व्य पापयेत् । यहूपद्रपशूला गर्भसावं विवर्जयेत् ।। १३६ ।। असम्पूर्णनिमाराायाः गत्याख्याय प्रमाधयेत् । आमान्वये च तवेष्टं शीतं रूक्षोपसहितम् ॥ १३७ ॥ उपवामा घनाशीरगुलूच्यरलुधान्यकाः । दुरालभापर्पटकनन्दनातिपिपा बलाः ॥ १३८ ।।। कधितास्सलिले पानं तृणधान्यानि भोजयेत् । मुगादियूपैरामे तु गिते रिनग्धादि पूर्ववत् ॥ १३९ ।। {शाहटे) कुशकाशोरुका(नां) मूलैगौचरकस्य च । दुरालभापर्पटकोपरधनवन्दनः ।। १४० ।। - । जीवकी" 1 (काश्य-) " ·“१४ 1 योगरत्नसमुच्ये गुलूच्यातिविपोशीरवलाकदवङ्गधान्यकैः । एभिः काथानयो योज्या सामे गर्भपरिस्रवे॥१४१॥ (भद्रवर्मा) मदीकाचन्दनोशीरकाकोळी: शर्कगयुताः । शीताम्बुना पियेत् गर्भसाचे सकतकं पयः॥ १४२ ॥ चन्दनं मधुकं लो बटशुझं घृतं मधु । सण्डलोदकमंयुक्तं जीवदाने प्रशस्यते ॥ १४३ ॥ रक्तातिसारे पातव्यं शोणितप्रदरेषु च । गर्भस्य ध्वंसने नार्याः क्षीरेण सह पाययेत् ॥ १४४ ॥ शर्करोत्पलयप्ठ्या लोध्रचन्दनशारिपाः । बमाणे स्त्रियं गर्भे पाययंत्राण्डलाम्भसा ॥ १४५ ॥ शारिवा चन्दनं द्राक्षा लोध्रनाथं पयोऽन्वितम् । सासितं शीतलं गर्भसावारम्भे पिवद्वथः ।। १४६ ॥ जम्मूपल्लवकल्कं तु पिट्या तण्डुलवारिणा । पाययेत्पयसा वापि गर्भवाचे विशेषतः ।। १४७ ।। (सारस) पार्थद्वये तथा यस्तौ श्रोण्यां कुक्षी तथैव च । पदग्रवेदनात्यर्थ सीदनं हृदयस्य च ॥ १४८ ॥ पाण्तुत्वं नाभिशूलच श्रमोऽध परिकीर्तिता । इत्येतत्संसगानस्य विद्याद गर्भस्य लक्षणम् ।। १४९ ॥ (मारपपी) आपततो मसात् अले सार उच्यते। शतः स्थितगरीरस्य पातः पञ्चपषष्ठयोः। अत उर्च भवेन्मूहो यापदाद्वादशादिति ॥ १५ ॥ (सव) मपाभिपाततीक्ष्णोष्णपानाशननिपेषणान् । गर्थे भवति रक्तस्य सश्लं दर्मनं भरेन् । सकारगाहनालेपार शस्यन्ते पातिशीठलाः ॥ १५१ ।। (सिंह) , ·- । 4 । धन्ध्याविरोगनिकित्साधिकारः। शतधौतघृताक्तांनी तदम्भस्यवगाहयेन् । गर्भ निपतिते तीक्ष्णं मद्यं सामर्थ्यतः पिवेत् ॥ १५२ ।। गर्भकोष्ठविशुद्धयर्थमातिविस्मरणाय च । पेयाममद्यपा कल्के माधितां पाञ्चकौलिके ।। १५३ ।। विस्वादिपञ्चकक्वाथे तिलोहाळकतण्डुलैः । गासतुल्यदिनान्येवं पेयादिः पतिते क्रमः ॥ १५४ ॥ लघुरस्नेहलवणो दीपनीययुतो हितः । दोषधातुपरिक्लेदशोषणार्थमयं विधिः ॥ १५५ ॥ सञ्जातसारे महति गर्ने योनिपरिस्रवाद । धृद्धिमप्राप्नुवन् गर्भः कोष्ठे तिष्ठति सस्फरः ॥ १५६ ॥ अपविष्टकमाहुस्तं वर्धते तेन नोदरम् । 1 शोकोपवासरुक्षायैग्यवा योन्यतिसवात् ॥ १५७ ॥ वावे फुद्ध कृशः शुप्येत् गर्भो नागोदरन्तु तद । सदर द्धमप्यत्र दीयते स्फुरणं चिराद ॥ १५८ ॥ (वाटे) यस्याः कुसौ पुनर्गनिः पुनराम्मानमेव च । गर्भिण्या दृश्यते नार्यास्तस्यानागोचरं विदुः ।। १५९ ।। नाळी रसं न वहति प्रवृद्ध मारुते सति ।। शोप पचते गर्भः सदाल्पे पोषणे सति ।। १६०॥ स्पन्दते केवलं गर्भो विवर्णा सा च जायते । मासि मास्यावं तस्यास्सशुलन्तु मवर्तते ।। १६१ अन्नद्वेपोरिपाकच, कटीपृष्ठग्रहस्तथा । सीदता सक्थिनी चास्याः सततं परिहीयते । एवं हि शुष्क तं विद्याथा चाप्युपविष्टकम् ॥ १६२ ।। (काश्यपीये) त्योहणलावनमधुरद्रव्यसापितः । घृतधीररसस्तप्तिरामगर्भाश्व खादयेत् । लीनाख्ये निस्करे श्येनगोमत्स्योत्कोपवाहिजाः ॥ १६३ ।। - " " .

·. योगरलसगुच्चये रसा बहुप्ता देया मापमूलफजा अपि । पारुपिल्लं तिलान्मापान् सक्तूंच पयसा पियेत् ॥ १६४ ॥ समेध्यमांस मधु वा कल्यभ्यङ्गम गीलपेत् । हर्पयेत्सततशैनामेवं गर्भः प्रवर्द्धते ॥ १६५ ।। पूष्टोऽन्यथा वगणैः कृच्छाद जायेत नैव वा ॥ १६६ ॥ (पाहटे) पयस्यागारियापाठावोयतोयदनागरैः । भृतशीतं पिवेद्वारि गर्भिणीज्वरसूदनम् ॥ १६७ ॥ श्रीपश्यथि गुल्च्याच काथं समधुशर्करम् । गर्भिणी पाययेद्वैधः सर्वज्वरविनाशनम् ॥ १६८ ॥ मधुकं मधुलोध्र पयस्या शारिवा बला। कपा क्षीरसंयुक्त गर्भिणीज्वरनाशनम् ॥ १६९ ॥ गर्भिणीनां ज्वरः कष्टः सर्वव्याधिषु पार्थिव । ज्वरोप्मणोपतमस्तु गर्भो यात्येव विझियाम् ॥ १७० ।। (नन्या.) गर्भिणीनामतीसारे सामे श्लेप्मानुगे मिपक । पृषकस्य त्वचो मुस्ता दार्वी च सुरदारु च ॥ १७१ ॥ फपायमेषां पातम्यमामातीसारनाशनम् । दार्या च मधुकं मुस्ता श्रीपर्षी शारिया पला । गर्भिणी पायपेरकाथं अवीसारविनायनम् ।। १७२ ।। 'दुरालभावलापागनागराम्मदराम्भृतम् । गर्भिणी पाययेतोयातीसारेपु सर्वथा ॥ १७३ ।। सर्वातिसारे गर्भिण्या धान्याम्लं पाययेद्भिपक् । पाचनं प्रादि तद् विद्याद्दीपनीयं विशेपतः ।। १७४ ।। पुनर्नवाईके फार्थ सक्षीरमनिशं पिवेत् । सोफोदापर्चगुस्मादशान्त्यर्थ गर्भिणी निशि ॥ १७५ ॥ १. पुनाराममिति पाया, ·१ - । बन्ध्यादिरोगचिकित्साधिकार । भाककाथसंसिद्धं वीरं गुळयुतं पियेत् ॥ पिप्पलीचूर्णसंयुक्त गर्भिणीशोफनाशनम् ॥ १७६ ।। (तन्त्रा) भद्दारु लक्ष्णपिष्टं शोफे मधुयुतं पिोत् ॥ १७७ ।। (जीवकी पुनर्नव धान्यकश्च वचा कुष्ठ हरीतकी । कल्कमालेपन शोफे गभिण्या कारयेद्भिपक् ।। १७८॥ (काश्य) चन्दन मधुकोशीर नागपुष्पं फलं तथा । दुर्वापत्र च कालयं शारिया तण्डुलीयकम् ॥ १७९ ।। एप शोफहरो लेपो ब्रह्मीरससमायुतः ।। हरीतकी भूहिवरमजगन्धा बचापि च ॥ १८ ॥ भजभृङ्गी च मञ्जिष्ठा अर्काल पुनर्नवम् । श्रेष्ठ शोफहरो लेपो गर्मिगीना विशेषतः ।।१८१ ।। वर्षाभूमूलनिष्काथं सघृतं गुळसयुतम् । गर्भिणी पाययेदेवत् शोफोदावर्तनाशनम् ।। १८२ ।। मधुकोशीरसिद वा द्राक्षामलकसाधितम् । पित्क्षीर यवागू वा गर्भिणी पित्तरोगिणी ॥ १८३ (तन्त्रा) (काश्प) है - (हिरण्या) पृश्निपविलायाशानियही रक्तपित्तनुन् । गर्भिण्याः कामलााया छिन्नगेहासमन्वितः ।। १८४ ॥ पात्तरक्तं च शमयेत् कास चास न नाशयेत् ।। १८५॥ पिप्पल्यौलमूलानां अश्वगन्धारसेन च । दमा च माहिपेणैव गर्मिणीकामलापहः ।। १८६ ।। हरीतकी बचा शुण्ठी भाङ्गी कटुकरोहिणी । गुळेन सह संयुक्त गर्भिणीश्वासकासनुत् ॥ १८७ ॥ चूर्ण वै मरिचानां तु सिताक्षौद्रस्सह । लियाकोसहर पथ्यं गर्भिणीनाश्च शस्यते ॥ १८८ ।। रोकाल D ·. योगरलसमुच्चये हिङगैरिकपिप्पलिभाकिटकशृङ्गयः क्षौद्रयुक्ताः कासश्वास- हराः । सैन्धवयुक्तो मातुलुङ्गरसो हृदयशूलनशमनः । स्वरसं मातुलुङ्गस्य पिप्पलीसैन्धवान्वितम् । गर्भिणी पाययेयुक्त्या शूलहृद्रोगकासनुत् ॥ १८९ ॥ विल्वलामज्जलाजाम्बु पिवेच्छदिपु गर्भिणी । हिकायां बिल्वफलयोरम्भः क्षीरावशेपितम् ॥ १९० ॥ "मधुरोशीरसिद्धाम्बु द्राक्षामधुकसाधितम् । पशाम्रस्वरसं वापि पिल्वजं चा ससैन्धवम् ।। १९१ ॥ पायरीच्छर्दिनाशाय गर्भिणी लाजतर्पणम् । शुण्ठीबिल्वकपायन्तु यवसक्तुविमिश्रितम् ॥ १९२ ।। गर्भिणी पायवैद्यः सर्वच्छद्दिविनाशनम् । कुस्तुम्वुरूणां फल्कन्तु तण्डुलोदकसंयुतम् ॥ १९३ ॥ पीतं सशर्कर स्त्रीणां उदि दोहृदजां जयेत् । अजमोजोऽश्वगन्धा च जीरकं पिप्पलीद्वयम् ॥ १९४ ॥ सक्षौदे सगुळं लेवं गर्भिण्याचामिदीपनम् । शुण्ठीवलाद्वयफायं साज्यं चैव सरामटम् ।। १२५ ॥ सर्वगुल्महरं पेयं गर्भिण्या हिना बिना । भिपीपलापिल्वपिदारीफधितं पियेत् ॥ १९६ ॥ क्षीरं क्षीरयया या गर्भिणीपातगेगनुन् ॥ १९७ ॥ (मन्या.) मिल्लामिमन्यपणे या पाटलीनागरेण या। सिद्धं क्षीररसं पापि गर्भिणीवातरोगनुत् ।। १९८॥ (काश्य-) मधुकोगीरमिद्धं या द्रावामधुरुनावितम् । पिपत्तीरं यवागू या गभिंगावातरांगनुन् ।॥ १९९ ।। सधीरो पाप्यदुन्धो वा मधुनो यातोपे या। गभिंग्याचिंए मर्यास पलाझायः प्रयस्यते ।। २०० ॥

·. . वन्ध्यादिरोगचिस्त्सिाधिकारः। पलेागोक्षुरकाथो मृत्रदोपनिहिणः । जाङ्गलैच रसैचोष्णः पिप्पलीक्षणसंयुतैः ॥ २०१ ॥ धान्याम्ळं यूपणं चैव पाययेगर्भिणी सुसम् । पैत्तिके श्लैष्पिके वाते नाशयत्परमौषधम् (1) ॥ २०२।। (वृद्धवि) उदारवं तु गर्भिण्या लेहैराशुतरं जयेत् । योग्यैश्च वस्तिभिईन्यात्सगर्भा स हि गर्भिणीम् ॥ २०३ ।। (पाहटे) । तेषु तेषु ष रोगेपु तत्तत्कुर्याद्भिपग्जितम् । माक्चै नरमान्मासात् सा सूती गृहमाश्रयेत् ॥ २०४ ॥ तत्रोदीक्षेत सा मुर्ति मूतिकापरिवारिता । अथ श्वः प्रसवे ग्लानिः कुक्ष्यक्षिश्लथत्ता क्लमः ॥ २०५॥ अधोगुरुत्वमरुचिः प्रसेको बहुमूत्रता । वेदनोख्दरकटीपृष्ठहद्वस्तिवंक्षणे ॥ २०६।। योनिमेदरुजातोदस्फुरणपणानि च । आवीनामनु जन्मातस्ततो गोंदकसुतिः ॥ २०७॥ अयोपस्थितगर्भा तां कृतकौतुकमगलाम् । इस्तस्यपुनामफलां स्वभ्यतोष्णांघुसेचिताम् ॥ २०८ ॥ पापयेत्सतां पेयां वनौ भूशयने स्थिताम् । आभुमसक्थिमुत्तानामभ्यताड़ी पुनः पुनः ॥ २०९ ॥ अभो नाभेर्विसदनीयात्कारयेज्जृम्मचक्रमम् । गर्भः प्रयात्यवागेवं वालिङ्ग हृद्विमोक्षतः ।। २१० ॥ आविश्य अठरं गर्भो वस्तरुपरि तिष्ठति । आव्यो हि त्वरयन्त्येनां सनामारोपवेचतः ॥२११॥ भय सपीडिवे गर्भे योनिमस्याः प्रसाधयेत् । मृदु पूर्व प्रवाहेत पाढमाप्रसवाच्च सा ॥२१२ ॥ हर्षयेचा मुहुः पुत्रजन्मशब्दमलानितः । मत्यायान्ति तथा प्राणामतिले शायसाहिताः। गर्भसङ्गे तु धूपाययोनि कृष्णादिकम्युकैः ।। २१३ ॥ (पाइरे) -- ·. योगरत्नसमुच्चये अपामार्गस्य मूलन्तु या नारी दुःखसूपिनी । धारपेयोनिमध्येन सा सुखेन प्रसूयते ॥ २१४ ।। मधुकं चन्दनं पीत्वा हविषा माहियेण च । लासल्या चरणौ लिवा सा मुखेन प्रसूयते ॥ २१५ ।। (पाच) जन्मूल्य चक्रमर्द मूले गृह्णन्नधोमुसं नीत्वा । दर्शय तदेव सद्यः सूतेऽन्तर्वन्यनायासात् ॥ २१६ ॥ कोप्णेन पिवेन्महिपीदुग्धप्रस्थेन साटमाज्येन । मलयजमधुका पलं सद्यः सूते सुखं वनिता ॥ २१७ ।। क्षुद्रदारिवल्कलचर्वणमाशु प्रसीतमयलानाम् । विदधाति पफ्फणच्छदलेप इवायोऽर्पितो नाभेः ॥२१८॥ (काजी) C)पिश्चाचक्षुरसय नाटिरोदकं पियेत् । सद्यः प्रसूयते नारी मूगर्भे च शस्यते ॥ २१९ ॥ क्वथितेनारनाळेन रामठं सैन्धवान्वितम् । सद्यः प्रसूयते देयं मूढगर्भ च शस्यते ।। १२० ॥ (सन्मान्तरे) इमा विद्या प्रवक्ष्यामि विशल्यकरणी शुभाम् । अपविद्धस्तु शूलेन हतो बजेण वा स्वयम् ॥२२१ ।। विक्षिप्तमन्त्रैर्विविधैरथवा कण्टोरपि । गर्भिणीप्यपि यद् गर्भ विपर्म सनुपस्थितम् । जलेनानेन सिक्तस्य भस्मीभवति नान्यथा ॥ २२२ ।। उरिक्षप उत्पत्वथ निपीड प्रथम मुश्च स्वाहा । इत्यौप, परि अप्य पानीयं देयम् । सुसेन प्रसूयते । वियज्जलं क्षितिस्तेजो वायुर्विष्णुः प्रजापतिः । सगी वां सदा पान्तु वैशल्यं च दधत्यपि ॥ २२३ ।। प्रसूप्य त्वमविलिष्ठमनिकिटे शुभानने । कार्तिकेंगद्युतिं पुत्रं कार्तिकेयाभिरक्षितम् ॥ २२४ ।। इति मन्त्र जपेत् । अपरापातनेऽप्येवम् ।। (राचीमतादिति बारे) ·वन्ध्यादिरोगचिकित्साधिकारः । हिरण्यपुष्पीमूलञ्च पाणिपादेन धारयेत् । सुवर्चलां विशल्या या जरायपतनेऽपि च ।। २२५ ।। कार्यमेतत्तथोत्क्षिप्य वाहोरेनां चिकम्पयेत् । तालुकण्ठं स्पृशेदण्या भिं दद्यात्स्नुही पयः ।। २२६ ।। भूर्जलाङ्गलिकौतुम्बीसपत्वकष्टसर्पपैः । पृथग्दाभ्यां समस्त; योनिलेपनधूपनम् ॥ २२७ ।।. कुष्ठतालीसकल्कं वा सुरामण्डेन पाययेत् । यूपेण वा कुलत्यानां मिल्दजेनासचैन वा ॥ २२८ ॥ 'शताहासर्पपाजाजीशियुतीक्ष्णकचित्रकैः । सहिङ्गुकुष्ठमदनैमत्र क्षीरे च सार्पपम् ॥ २२९ ।। तैसं सिद्धं हितं पायौ योन्यां वाप्यनुवासनम् । शतपुष्पावचाकुष्टकणासर्पपल्लितः ॥ २३० ॥ 'निरूहः पातयत्याशु सस्नेहलवणोऽपराम् । तत्सङ्गे अनिलो हेतुस्सा निर्यात्याशु तज्जयात् ।।.२३१ ।। कुशला पाणिनाक्तन हरेवलसनखेन वा । मुक्तगर्मापरां योनि तैलेनाङ्गं च मर्दयेत् ॥ २३२ ।। (शाहटे) सूतायां हच्छिरोवस्तिशूलो मर्कलसंहितः। • यवक्षारं पिवेत् तत्र सर्पिपोप्णोदकेन वा ॥ २३३ ।। (सिद.) माड़ी सनियरञ्च भद्रदारं तथैव च। लक्ष्णं पदि न पिष्टमुष्णोदकसमायुत्तम् ॥.२३४॥ पर्फले दारुणे पी सद्यो गृह्णाति वेदनाम् । एतदेव तु पातन्य ग्रन्थौ गर्भाशयस्थिते ॥ २३५॥ (सन्त्रा.) मर्कलास्ये शिरोवस्तिकोष्ठशले त पाययेत् । मुर्गितं यवक्षारं घृतेनोपजलेन पर ॥ २३६ ॥ , " - he- ·'२२ योगरत्नसमुचये धान्याम्बु वा गुळव्योपत्रिजावकरजोन्वितम् ॥ २३७ । (बाहटे) पञ्चकोलकनिहं पिप्पल्यादिभृतं तथा । यवक्षारपरागाढ्यं मर्कलाशूलसूदनम् । गुल्मशूलविधानञ्च मलेष्ववचारयेत् ।। २३८ ।। (प्रहमो- पञ्चकोलकुलत्थानां यवागूश्शूलनाशिनी ॥ २३९ ॥ प्रतिकायाः नाभेरवस्ताद् भेदनशूलने परिकर्तन च करोति पायुसंसृष्टं सा मर्फला । वरणादिः पतितगर्भाया गर्भमल मर्कलाशूलविद्रधिवातगुल्माध्मानवातमूत्रपुरीपमङ्गशमनश्च भवति रक्तघातूद्भवे कुर्यात् पित्तविधिवत् क्रियाम् ॥ २४० । प्रजातायास्तु पस्तिशिरउदरयोनिशूले मर्कलसंज्ञे दुष्टशो निमिचे यवक्षारचूर्ण घा मधुना पाययेव लपणचूर्ण धा ।। मर्कलावेदनायां तु घृतेनोप्णोदकेन वा । क्षीरचूर्ण प्रयोक्तव्यं सर्वशूलप्रशान्तये ।। २४१ ।। पञ्चकोलधृतं पेयं त्रिफलासपिरेव वा। (तन्मान्तराता प्रतिका क्षुद्वती तैलात् प्रताद्वा महतीं पियेत् ॥ २४२ ॥ पञ्चकोलकिनी मात्रामनुचोणं गुळोदकम् । पातमापधतोयं वा तथा वायुर्न अप्यति ॥ २४३ ॥ -विशुध्यति च दुष्टासं द्वित्रिरात्रमयं क्रमः । स्नेहयोग्या तु निस्नेहममुमेर विधि भजेत् ॥ २४४ ॥ पीतवत्याश्च जठरं यमका विवेष्टयेत् । जीर्ण स्नात्वा पित्पेयां पूर्वोतोपधसाधिताम् ।। २४५ व्यहार्ध्व विदार्यादिवर्गकाथेन साधिक्त । हिता ययागः स्नेहान्या सात्म्यतः पयसाथ बा ॥ २४६ ·. वन्ध्यादिरोगचिकित्साधिकारः । सप्तरात्रात्परं चास्यै क्रमशो बृंहणं हितम् । द्वादशाहेऽनतिकान्त पिशितं नोपयोजयेत् ।। २४७॥ यत्नेनोपचरेत्सूतां दुस्साधा हि तदामयाः ॥ २४८ ॥ (शाहटे) शुण्यैरण्डवलानां निस्वार्थ तैलधृतललितम् । प्रथमेऽहि पिबेरसूता कोष्ठविशुद्ध्यत्तिशमनार्थम् ।। २४९ ।। (प्रयोगकोशाव) दशमूलरस:शुण्ठीपासवान् सूतिकागदे ॥ २५० ।। (सहायोग्याम्) पलाविल्वतं तोय सर्पिस्तैलगुलारिलम् । प्रपिवेद्वादशाहन्तु सूतिका मूर्तिकामृतम् ॥ २५१ ॥ अथवा दशमूलाम्बु मिश्वौषधसमायुतम् । दुराळमाविश्वतुल्यं दशमूलभृतं जलम् ॥ २५२ ॥ पीत्या ज्यरातिसाराभ्यां गुच्यते इतिका नुवम् । पान्वन्तरं बलातलं तिकायाः प्रशस्यते ।। २५३ ।। (तन्याग्तरे) पञ्चकोलदशाघ्रिभ्यां ममाभ्यां साधु साधितम् । निपेच्य सलिलं सूता गुल्मादिभ्यः प्रमुच्यते ॥ २५४ ॥ देवदारुखलारास्नाशुटीसर्यकसाधितम् । सलिल सम्मिश्रमानला सदा पिपेत् ॥ २५५ ।। योनिक्षता घृतं सिद्धमम्बष्ठाक्षीरिवल्कलः । लम्च दुग्ध सलिले पकं योनिप्रणापहम् ॥ २५६ ।। (भारद्वा- प्राम्यधर्मवाहनाचगमनप्रस्खलनमपतनप्रपातनाभिघातलान- दिभिरभिपातविशेर्पन्धनान्मुच्यते गर्मः फलमिन हन्तपन्धनात् । किरन्धनो गर्भाशयमाक्रम्प यकवलीहान्त्रनिवरे ससमानो जठर-

·.
योगरत्नसमुपये
संक्षोभतामापादयति । तस्याः जठरसंक्षोभणाद्वायुरपानो मूहा
पावस्तिशिरोरुजायोनिशूलानाइमूत्रसङ्गानापाद्य गर्भ च्यावयति ।
तरुणं शोणितभावेन तमेव कदाचिद्विवृद्धमसम्यगागतमपत्यपथमन-
प्राप्तमनिर्गच्छमानमपानवैगुण्यसम्मोहित गर्भ मूढगर्भमाचक्षते ॥
(सी)
गमतिदोपोपचयादपथ्यदेवतोऽपि वा ।
मृतेन्तर्जठरं शीतं स्तब्धामा भृशव्यथम् ॥ २५७ ।।
गर्भास्पन्दो भ्रमस्तृष्णा कृच्छ्रादुच्छ्वसनं क्लमः ।
अरतिः सस्तनेत्रत्वमावीनामसमुद्भवः ।। २५८ ।।
(बाहटे)
मूत्रपुरीपस्तम्भो गात्रश्यावता हस्तपादशोफः पूतिनिःश्वासवा
मुखपूतित्वं मुखशोपो मूर्छा च गर्भव्यापचिलक्षणम् इति ।
(क्राश्यपीये)
जीवति तु गर्भे मूतिकागर्भनिर्हरणे प्रयतेत । निहमशक्ये
च्यायनान्मन्नाननुशृणुयात् ।।
इहामृतं च सोमश्च चित्रभानुस्मुभामिनि ।
उच्चैःश्रवाश्च तुरगो मन्दिरे निवसन्तु ते ॥ २५९ ।।
इदममृतमपां समुद्धृतं ये तब लधुगर्भमिमं प्रमुञ्चतु नि ।
तदनलपवनार्फवासवास्ते मह लपणाम्भुधरैर्दिगन्तु शान्तिम् ।।
औपधानि न दिध्यायथोक्तम् ।
(पाठ)
कपित्थतळसीमूलं परमस्य च योजकम् ।
पपसा फरिकतं फल्कं नाभिमले प्रलेपयेत् ।। २६१ ।।
मूढगर्भः पतेत्तेन हस्तपादतलेषु च
लागलीमूलमेकन्तु श्लक्ष्णं सुपदि पेपयेत् ।
उपनं योनिमूले तु गर्भप्रस्रवण परम ॥ ०६२ ॥
महादावादी
मन्त्रोगनरायुक्त महगों न चन् पतेत् ।
मयापुच्छपेश्वर वैयो यत्नेनाशु तमाहरेत् ॥ २६३ ॥

·२५ कध्यादिरोगचिकित्साधिकारः। इसमभ्यज्य योनिञ्च साज्यशल्मलिपिछया । यद्यद्वायुवशादङ्ग सज्जेत् गर्भस्य खण्डशः ॥ २६४ ॥ तसच्छित्वा हरेत् सम्यग्रक्षन्नारी च यत्नतः । छिन्द्याद्गर्भन्न जीवन्तं मातर स हि मारयेत् ॥ २६५ ॥ सहात्मना नचापेक्ष्यः क्षणमप्यस्तजीवितः । योनिसंवरणभ्रंशमलश्वासपीडिताम् ॥ २६६ ॥ प्रत्युद्वारा हिमाङ्गीञ्च मूढगर्भा परित्यजेत् । (पाहटे) अविपो विकारे तु श्रेयो गर्भस्य पालनम् ।। २६७ ।। न गर्भिण्या विपर्यातस्तस्मात्यात न हारयेत् ॥ २६८ ।। (दिरम्याक्षीय) अधापतन्तीमपरां पातयेत्पूर्ववद्विपक् । एवं निहतशल्पान्तु सिञ्चेदुष्णेन वारिणा ।। २६९ ॥ दद्यादभ्यक्तदेहाय योनो स्नेहपियूँ ततः । योनिर्मदूभवेत्तेन शूलञ्चास्याः प्रशाम्पति ।। २७० ।। दीप्यकातिविपारास्नादिस्वेलापञ्चकोलकात् । चूर्ण स्नेहेन फल्कं वा क्वाथं वा पापयेत्ततः ।। २७१ ।। कटुकातिविपापाठाशकत्वहिङ्गुतेजनीः । तच्च दोपस्यन्दार्थ वेदनोपशपाय च ॥ २७२ ।। त्रिरात्रपेवं समाई स्नेहमेव ततः पिवेत् । पयो वातहस्सिद्धं दशाई भोजने हितम् ॥ २७३ ।। रसो दशाह पर लघुपथ्याल्पभोजनम् । स्वेदाम्यापरा स्नेहान् बलातैलादिका मजेत् ।। २७४ ॥ जल चतुर्यो मासेभ्यस्सा क्रमेण सुखानि च। उपद्रवाय येऽन्ये स्पस्तान्यथास्वमुपाचरेत् ॥ २७५ ॥ (माइटे) उपदयादिशुद्धान्च मात्वा च क्लर्णिमीम् । ऊध्र्य चतुर्यों मासेम्यो विसृजेत्परिहारतः ॥ २७६ ।। (पाठ) ·. योगरलसमुच्चये मूढगर्भापहरणे वस्तिर्यस्यास्तु मिद्यते । नखेनान्येन चा योनी सवेदच्छं जलं सदा ॥ २७७ ॥ तस्यां मचः प्रतीकारं शृणु भार्गव तत्त्वतः । तैनान्यज्य समित्यन्तं स्वेदयेदथ ॥ २७८ ।। तमलोप्टैस्तथा पत्रैतर्वस्तिमूलतः । तस्याः प्रगृह्य परणौ धुनुयात्तदवाछिराः ॥ २७९ ।। एवञ्च बहुशः कृत्वा धीरेण प्रतिभोजयेत् ॥ २८० ॥ (तन्त्रा) तुम्चीपत्रञ्च लोध्रञ्च समभागानि कारयेत् । दद्यापं भगस्येदं प्रसूता दक्षता भवेत् ।। २८१ ॥ क्षीरिवृधकमायेण सेल्लुसिद्धेन वा तथा ! योनिमक्षाळनं शीघ्र गाहीकरणमुत्तमम् । तेषां त्वग्भिः प्रलेपच कन्याकरणमुत्तमम् ।। २८२ ॥ (सारार्णवाद) वेतसस्य तु मूलानि कायपेन्मृदुनामिना । योनिः मक्षाळिता तेन गादत्वमुपगच्छति ।। २८३ ॥ पन्मान्तरे) श्रेष्ठ पुंसक्ने लक्ष्मागर्मसाधेऽन्जमुत्पलम् । बलाग्या गर्भिणीरोगे मृदगर्भेऽपकर्पणम् । योनिगाढविधी सेलरप्रय इत्याह मार्गः ॥२८४ ।। {বাপ) पाखरप फनं पिष्टवा पिनेन्मधेन लाभतः। पुष्पकाले सदा नारी नाशयेत्युप्पसम्मयम् ।। २८५ ॥ शुर्करोदकपिष्टानि परिचानि मितानि ।। पुपकाले पर पात्या नाशपशुपगम्भवम् ॥ २८६ ।। किंशुफरय फलं पिष्ट्वा मधुना सह योजयेत् । पुप्पकाले पांदपामाशपेप्पगम्भयम् ॥ २८७ ।। .

·। २. बन्ध्यादिरोगचिकित्साधिकारः असनस्य च निर्यासं क्षीरेणालोड्य पाययेव । अनयेदात नष्टं क्षिप्रमेव सुखा भवेत् ॥ २८८ "! । । (तन्त्रान्तरे) -- एकमा तद्विधा चैव विधा व बहुधा तथा । वायुना प्रतिभिन्ने तु बीजे स्यात् बहुपुत्रता ॥ २८९17 चियोनिविकृताकारा जायन्ते विकृतैर्मलैः । सर्पवृश्चिककूश्माण्डविकृताकृतयस्तु ये ॥ २९० ॥ गर्भारस्वेता त्रियथैव ज्ञेयाः पापकृतो भृशम् । गर्भो वातप्रकोपेन दौदे घावमानिते ।। २९१॥ भवेत्कुजः कुणिः पंर्मक उन्मत्त इव या । मातापित्रोध नास्तिक्यादंशुभैश्च पुरातः ॥ २९२ ॥ वातादीनां प्रकोपेन गर्भवैकृतमुच्यते ॥ २९३ ॥ । ॥ ... । । - यत्स्वहस्तनखाञ्छित्वा मईय... ....' बुदशल्यात्पिम्किलैलेपित भृशम् ॥ २९४ ॥ पूतिकालश्च तद्वाह्ये शङ्खदुन्दुभिधोपणैः । • पुण्याईस्स्वस्तिवाक्येन मलैर्वग्नस्तथा ॥ २९५ ॥ दानैर्देशिकसम्परिट्रैाह्मणैरपि । वैद्य क्षत्रिकैधान्यैर्भूतवियोपशोभितः ॥ २९६ ।। भूतग्रहपिशाचादीन् धूपयेयनिभिस्तथा । स्निन्दुनिरकर्मिती संरक्षयेद् भृशम् ॥ २९७ ॥ कुमारं पूजयेन्नित्यं कुमारपलिकर्मणि । योगिनी शाहिणी चैप शाह्रीं शावरिका तथा ॥ २९८॥ । भूतग्रहपिशाचादीन् पूजयेद्यलिभिस्तथा । एवं क्रमेण तस्कुर्यात् मतिका च सुसाभवेत् ॥ २९९ ।। गर्भप्रपतनेनैव पुरुषेणातियोगतः । 'विविधैरभिघातैर्वा नार्या रक्त प्रदुष्यति ॥ ३०॥ कात्याय) ·योगरत्नसमुच्चये तदा तत्र योनौ शूलं शोफथ जायते । नीलमत्यर्थदुर्गन्धि बहुवेदनमजस्र रक्त स्रवते । तन्त्रिरात्रमति फ्रान्तं महाशोणितं विद्यात् ॥ त्रिभिदायैस्तु संस्ष्टं सर्ववर्ण प्रदुष्यति ॥ ३०१ ।। (काश्यपी.) तत्र रक्तपित्तप्रदरचिकित्सां कुर्यात् ॥ गर्भाशयस्थः पचनोऽतिदुष्टो व्ययायवातादिनिरोधनाद्यैः । कटीनितम्वत्रिकवंक्षणोरुयोनीपु वस्तावपि वृफनाम्याम् ॥३०२॥ करोत्यसद्यामधिकां रुजां तु सा स्तिकालनिय याति दुःखम् । तं रक्तगुल्मं प्रवदन्ति कोचिदष्ठीलिकाग्रन्धिरितीह चान्ये ।।३०३।। नाष्ठीलिका नैव च रक्तगुल्मस्सम्पिरिता केवल एवं वायुः । इतस्ततः सञ्चरतानिलेन निदह्यते चातिरुजाकरेण ॥ ३०४॥ तत्पार्थ एवातिरुजा भवोद्धि सम्पिण्डितः केरलमातरिया। यत्पार्धमाश्रित्य मरुत्स्थितस्तु समुद्रमण्टकनिमःस्थिरस्तु ।। ३०५।। गर्भाशयस्थं निरुणद्धि यद्धि ग्रन्थीति केचित्रिगदन्ति । प्रतौ फपायोदकसन्निकागं मांसदकाभन्त्वथवानिसान्द्रम्।।३०६॥ स्रवेदसारणमधाल्पमल्प उच्चाविदुष्ट पलिनानिलेन । स पटिरोगो ययगस्य वैष्ण्यादतस्तु यष्टीत्यभिधीयतेऽसौ॥३०णा निसहमन्यासनमुत्तरारयं गभीरणमीपधसाधिवं तु । युज्यानधा शान्तिगुपति वष्टिः स्वेदैषिचिव पुनर्नवाच॥३०८॥ भजोण्डकं सर्पपतलयुक्तं मुरानुपानन्तु निपेत्रमाणा। परगण्डलानापललप्रसेपिनी मुदुस्तराष्टिगदाद्विमुक्ता ॥३०९॥ पुनर्नवो पा पयमा पिप नियमाणय निहन्नि वष्टिम् । न्यग्रोधनगर्नुनतिन्दुरामप्रियापालारामधूमोघ्रम् ॥ ३१० ।। जो पिपाच्यात्र पयोधरलाकृष्णानियादानिशाणपध्याः । समन्धिोधनपाठा दिया तु सम्पन्धिपचंच वरम्।।३११॥

·1 वैन्ध्यादिरोगचिकित्साधिकारः 1 तत्सेवनाच्छान्तिमुपैति यष्टिः पिचुप्रयोगैरनुपासनैश्च ॥ ३१२ ॥ (भागमाव) स्नानौपधं प्रवक्ष्यामि मूतिकानां विशेषतः। विल्वप्लक्षकरञ्जौ च सहदेवी सपल्लया ॥३१३॥ पन्चौपधमिति ख्यातं प्रशस्त कलिनाशनम् । प्लक्ष कपित्थको मिल्यः करजः कङ्ककेसरौ ॥३१४॥ पाटलं ककुभं चैव दृष्टास्तेषां महीपधाः । सर्वग्रहविमोक्षार्थ स्नापयेत विशेषतः ।। ३१५ स्निग्धस्विन्नां यथास्थानं सस्तां योनि प्रवेशयेत् । धूपयेदहिकृत्या वा ततः पिटसुरां पिबेत् ।। ३१६ ॥ दुर्वा क्षुद्रसहा लाक्षा पयस्या मधुकं अला। लोधं हरिद्रा मञ्जिष्ठा भद्रदारु च पेपयेत् ।। ३१७ ।। एतैः सर्पिः पचेद्धीमान् पयश्चाधियेत् ततः । एतैः क्षीरं च सर्पिश्च पाययेत्मातरुत्थिताम् ।। ३१८ ॥ सस्ता योनिः पदाक्षिप्रं यथास्थानगता भवेत् । पथस्या पनकोशीरसदाभद्रा शतावरी ॥ ३१९ मञ्जिष्ठा मधुकं लोभ्रं वयस्स्था भद्दारु च ।। । एतेन तैलं निष्पर्क पिचुनाऽऽयोज्य धारयेत् । शूनायाः स्फुटितायाश्च क्षतायाश्चौपधं परम् ॥ ३२० ॥ (हिरण्याक्षीमे) जातमात्रं विशोध्योल्लावालं सैन्धवसर्पिपा । प्रसूतिहेशितञ्चानुबलातैलेन सेचयेत् ।। ३२१ ।। स्वस्थीभृतस्य नाभिन्च सूत्रेण चतुरहुलात् । गद्ध्वोचं वर्धयित्वा च ग्रीवायामवसज्जयेत् ।। ३२२ ॥ नामिञ्च कुष्ठलेन सेचयेत्स्नपयेदनु । क्षारक्षकपायेण सर्वगन्धोदकेन वा ।। ३२३ ॥ फोप्लेन तारजततपनीयनिमज्जनः । धीरक्षकपायेण कुमारमवंगायेद ॥ ३२४ ।। -- .

·16 योगरत्नसमुच्चये पयसा(सौधीरकणापि ? काञ्चिकेनापि) उष्णोदकमथापि वा । स्नापर्यत्केशरक्षार्थ कुमारं शास्त्रकर्मणा ॥ ३२५ ।। (तन्त्रा-) ततो दक्षिणतर्जन्या तालूनाम्यावगुण्ठयेत् । शिरसि स्नेहपिचुना माशञ्चास्य प्रयोजयेत् ॥ ३२६ ।। हरेणुमात्रं मेधायुर्वलार्थमभिमन्वितम् । ऐन्द्रीवामीवचाशनपुप्पीकल्कं घृतं मधु ।। ३२७ ॥ चामीकरवचामाहीताप्यपध्यारजीकृताः। लिद्यान्मधुकृतोपेता हेमधात्री रजोथवा ॥ ३२८ ।। बाइटे) श्वेतमाल्याम्बरो नियं ब्रामणपूजिते । शौचावितेऽरिष्टगृहे न तेभ्यः स्त्रीशिशोर्भयम् ॥ ३२९ ॥ अद्वारके गुदे सूच्या व्यधयेन्मतिमान् मिपक् घृतेन सेकं कुर्वीत वदने नयनेऽपि च ।। ३३० ॥ लिङ्गदेशे च कर्णेल नासायाञ्च तथैव च । तन्मानदेशं सूच्यैव व्यधित्वा सेकमाचरेत् ॥ ३३१ ।। (प्रयोगसि) प्रसूतानां तु नारीणां व्यहं पञ्चाइमेव चा । स्तन्यं नश्यति वातेन स्तन्यमार्गावरोधनात् ।। ३३२ ।। नार्याश्रित्य(१)शरीराया विवृते मांसशोणिते । तदभ्यङ्गस्य वीर्येण स्वेदेन च विशेषतः ।। ३३३ ।। प्रपरस्नेहपानाच मारुते प्रशमं गते । क्षीरमुत्पयते क्षिप्रं सन्तापचोपशाम्यति || ३३४ ॥ यावन्नोत्पद्यते स्तन्यं याचप्मा न शाम्यति । तावसर्पिः कुमाराणां त्रैकाल्यं सम्प्रदापयेत् ॥ ३३५ ।। सीरन्तु स्तन्यवृद्ध्यर्थ गव्यं माहिपमेव या । जागलानां रसं मांसं मृगाणां पक्षिणामपि । नाडिकास्वस्तिकाम्यां वा तिलकल्करसेन या ।। ३३६ ।।

·. । - . बष्यादिरोगचिकित्साधिकारः। वाजीकरणयोगेन नष्टं स्तन्यं प्रवर्तते। अतिप्रवृद्धे स्तन्ये तु यवकोद्रवभोजनम् ॥ ३३७॥ यूपैस्तैलेन वाशीयात्प्रवृद्धाच विरेचयेत् । स्तन्यप्रवृद्धिहेतूनां ग्रन्थीनां लेपनं हितम् ॥ ३३८ ॥ यष्टीमधुतिलानन्ताकपोतेः कन्यकायुतैः । घृतलसमायुक्तं शिमुमूलं प्रलेपयेत् ।। ३३९ ॥' वातादिस्तनरोगे, तु सुखोष्णश्च मुहुर्मुहुः । सधीरे वाप्यदुग्धे वा दोषः प्रातः स्तने स्त्रियाः ॥.३४० ॥ प्रदुष्प मांसरुधिरं स्तनरोगाय कल्पते । तदपत्यस्य संशब्दाद्दर्शनात्स्मरणादपि ॥ ३४१ ।। ग्रहणाच शरीरेभ्यश्शुक्रवत्सप्रवर्तते । मधुकं शारिवा लाजाः पिटवा क्षीरेण पैत्तिके । प्रदेहं कारयेत्कल्कं शर्करापादसंयुतम् ।। ३४२ ॥ (तन्यान्तरे) कपाये ॥ ३४३ ॥ कपाययोगिकर्युङ्ग्यात्स्वैस्वैस्तद्वच्छिलाजतु । स्तनजे वणवत्स न वेनमुपनाहयेत् ॥ ३४४ ॥ पाटयेत्पालयन् स्तन्यवाहिनीः कृष्णचूचुके । सास्वामाद्यवस्थासु निहीत च तत्स्वनम् ॥ ३४५ ॥ । (याहटे) कच्छपमस्तकचरणौ सुरेन्द्रगोपञ्च तैलपक्कानि । ललनाकुचप्रणाशं प्रलेपनात्सम्प्रकृर्वन्ति ॥ ३४६ ॥ पाकुल्या प्रवाहानिःक्षीरपिष्टानि वा पुनः । सधृतानि वचालेपः स्तनवृद्धिविनाशनः । ३४७।। (तन्त्रान्तरे) हवीयेदि चतुर्थे वा बीणां स्तन्यं प्रपर्वते । प्रथमे दिवसे तस्मात् त्रिकालं मधुसप्पिी ॥ ३४८॥ .. ... . -- । V

·योगरत्नसमुच्चये
अनन्तामिश्रित मन्त्रभाविते प्राशयेच्छिशुम् ।
द्वितीये लक्ष्मणासिद्धं तृतीय च घृतं ततः ॥ ३४९ ।।
पाक्निपिद्धस्तनस्यास्य तत्पाणितलसम्मितम् ।
स्तन्यानुपानं द्वौ कालो नवनीतं प्रयोजयेत् ॥ ३५० ॥
मातुरेव पिवेत्स्तन्यं तद्धधलं देहवृद्धये ।
स्तन्यामाचे पयश्छागं गव्यं वा तत्गुणं पिवेत् ॥ ३५१ ।।
शुक्रोधलकनायासाः स्तन्यनाशस्य हेतवः ।
स्तन्यस्य शीथुनानि मद्यान्यानूपजा रसाः ॥ ३५२ ।।
सारं क्षीरिण्य ओपध्यश्शोकादेश्च विपर्ययः ॥ ३५३ ॥
(बाहरे)
घटकेचपलाद्राक्षाशारिवाम्मो निषेवितम् ।
स्तन्पवृद्धिकरं भेष्ठं घृतर्पर्मरस (?) तथा ।
जीवनीयभृतं क्षीरं पयश्च स्तन्यवर्द्धनम् ॥ ३५४ ॥
(धोरभार)
अभीरुवीरे चलापयस्यामधूकयष्टीमधुगोपकन्याः ।
वैरम्न सिद्ध ससितं प्रयुज्यात् सृष्णं परं स्तन्यकरं प्रशस्तम् ।
दुग्धेन कमलतण्डुलपूर्ण पीतं विदारिफन्दो वा
सप्ताहमदुग्मायाः करोनि दुग्धं मातायाः ॥ ३५६ ॥
(तन्त्रान्तर)
विरुदाहारमुक्तायाः क्षुधिताया विचेतमः ।
प्रदुष्टमातोर्गर्भिण्याः स्तन्यं रोगकरं शिशोः ॥ ३५७ ॥
प्रिविधः कथितो बालः श्रीरामोभयतनः ।
स्वास्थ्य ताभ्यामदुष्टाभ्यां दुष्टाम्यां रोगसम्भवः ॥ ३५८ ॥
यदभिरेकतां याति न प दोपरधिष्ठिाम ।
सदिशुद्ध पयो पातादृष्टन्तु प्रयतेऽभिमि ।। ३५९ ।।
फपायं फेनिलं रूसं वक़मूत्रपियरचन ।
पिचादुम्णाम्लकढुकं पतिराज्यप्पु दााकन ॥ ३६० ।।
फफारसलवणं सान्द्रं नरे मजति पिरिदम् ।
संसृष्टरिङ्गं संसर्गाधिविहं सानिपातिकम् ॥ ३६१ ॥

·वन्ध्यादिरोगचिकित्साधिकार । पशास्वलिङ्गास्तव्याधीजनयत्युपयोजिराम् ॥ ३६२ ।। (वाटे पाठानागरसुरदारुधनामृतशारिवेन्द्रयवमूर्वाः ।। कटुकाकिराततित्तौ वर्गोऽय स्तन्यशुद्धिकरः ॥ ३६३ ।। पाठाच शृङ्गिवेरञ्च दद्यात्स्तन्यविशुद्धये । हरिद्रादि वचादि वा योजयेत्स्तन्यशुद्धये ॥ ३६४ ॥ (प्रयोगसि) पिदा पिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरम् । पाठानागरशाष्ठिामूभिर्लेपयेस्तनो ॥ ३६५।। शिशोस्तीक्ष्णामतीक्ष्णाञ्च रोदनाउक्ष्येनुजम् । स्वयं स्पृशेत् भृश देश यन च स्पर्शनाक्षमः ॥ ३६६ ॥ तत्र विद्याद्रुङ मूर्ध्नि रुजञ्चाक्षिनिमीलनाद । हदि जिह्वोप्टदशनश्वासमुष्टिनिपीडनैः ।। ३६७ ॥ कोठे विनन्धवमधुस्तनद्वेषान्त्रकजनैः। आध्मानपृष्ठनमनजठरोन्नमनैरपि ।। ३६८ ॥ वस्तो गुह्ये च विण्मूनसंगोत्रासदिगीक्षणैः । तर धाच्या क्रिया कुर्याद्यथादोरं यथामयम् ॥ ३६९ ।। सर्वोनियते घालः स्तन्यान प्रविनार्यते ॥ ३७० ॥ (प्रयागसि) व्यावस भैषज्य स्तनस्तेन प्रस्तिः। स्थितो मुहूर्त धौतो नुपीत नञ्जयेद्गदम् ॥ ३७१ ।। (बाटे) शिशूनां स्तन्यसंयुक्तं निमासाद्धेपज विदुः। अतःपर उमाराणा जरेनैव गदापयेत् ॥ ३७२ ।। क्षीरपश्योपय धान्ये ईरानादस्य चौमयोः । पिलङ्गफलमानन्तु जातमारे विधीयते । एतेनैव निवर्द्धत मामि मामि नमेण च ॥ ३७३ ।। (प्रयागमि) ·योगरतसमुच्चये व एव दोपा दृष्याच ज्वराद्या व्याधयश्च यत् । अतस्तदेव भैषज्यं मात्रा त्यस्प कनीयसी ॥ ३७६ ।। सौकुमार्याल्पकायत्वात्सर्वान्नानुपसेवनात् । स्निग्धा एव सदा वाला घृतक्षीरनिपेषणात् ॥ ३७५ ॥ सबस्तान्त्रमनं तम्मात्पायर तिमान्मृदु । स्तन्यस्य वृप्तं मयेक्षीरदीग नसेपिनम् ।। ३७६ ॥ पीतवन्तं तनुं पेयामन्नादं घृतमंयुतान् । वस्ति माध्ये विरकेण महून प्रतिमर्शनम् ॥ ३७७ ॥ युञ्ज्याद्विरेचनादींस्तु धान्या एव यथोदितान् । रोगांश्चास्य जयेत्लोम्यपरविपादकैः ॥ ३७८ ।। अन्यत्रात्यविकाधाविक सुतगं त्यजेत् । प्रासयेनाविधयश्च त्रस्तं गृहन्ति हि ग्रहाः ॥ ३७९ ॥ वस्त्रातात्परस्पर्शात्पालयेल्ल उनाच तम् स्तन्ये विदोपमलिने दुर्गन्ध्याभ नलोपमम् ।। ३८० ॥ विषद्धमच्छ विच्छिन्न फेनिलं चोपश्यते । शकुन्नानाव्यथावर्ण मूत्रं पीतं सितं धनम् ॥ ३८१ ।। प्रवरारोचपत विशुष्कोद्गारविजृम्भिकाः । अगभगोनविशेषः कणन वेपथुमः ।। ३८२ ।। घाणातिमुरापासाया जायन्मेऽन्येऽपि तं गदम् । क्षीरालसक इत्याहुरत्ययश्चानिदारुणम् ।। ३८३ ।। तत्राश्थानीय लञ्च यमनेनोपपादयः । विरतायाश संसग्यां वचादि योजयेद् गाम् ॥ ३.४ ॥ निवादि वाधमा माटीगाठाठिक्तग्यनापयान् । पाठाव्यतातिता तिक्तवादाग्यिाः ॥ ३८५।। सगुरतमन्द्रयाः स्तन्यदोपदराः परम् ॥ ३८६ ।। (आ) पैटिक पायर्म शाम मत्स्य मापं निनादनम् ।। ३८७ ।। शामिति १.

·३५ । वध्यादिरोगचिकित्साधिकारः । काणिवापूपदुग्धं च पिष्टं शुक्तं दधि मेदस्वीनि च मांसानि यात्यर्थमुपमेवते ॥ ३८८ ॥ तस्याः प्रकुपितः श्लेष्मा शिप्रं स्तन्यं विगाहने । तस्यास्तत्यिवतः स्तन्यं कुमारस्य तथाविधम् ॥ ३८९ ।। जायते स्तन्यदोरेण व्याधिः स्तन्यसनीरितः । क्षीरालसक इत्येर यं प्राहुः भिपजो युगः ।। ३९ ॥ चिरिच्यते छर्दयति मुखं च परिशुप्पति । वेदना जायते कुक्षौ तालुदेशे च रण्टकम् ।। ३९१ ।। परिप्लकेते नरने तालुशोपं च गच्छति । चक्षुर्भवति गम्भीरमभीक्ष्णं च विलीयते ॥ ३९२ ॥ उद्गारश्चाऽस्य भवति तृणा चाऽस्योपजायते । हिकते जृम्-ते गाढमानाहं चास्य जायते ॥ ३९३ ॥ भृशं छर्दयते तर कूजन्त्यान्न णि सर्वतः । श्वेतं भवति वर्णोऽस्य प्रद्नं चाति गते । ३९४ ।। विच्छिन्नं पिच्छिलं चैत्र शैव वाशीमाते । जिह्वा विवर्णा भाति स्तनौ नैवाऽभिनन्दा ॥ ३९५ ॥ क्षीरालमा लिङ्गैरि विनिर्दिछन् । तत्रोधं प्रवक्ष्यामि यथा स लभते सुखर ।। ३९६ ।। ततत्मयमं कर्म धात्रीन योपरासयेत् । एकरात्रं द्विरात्र वा ततः स्यादुचरक्रिया ॥३९७ ।। ततः स्तन्यविशुद्धयर्थमिमान्योगान्समाचरेत् । वमनं पाययेत्पूर्व ततः पश्चाद्विरेचयेत् ।। ३९८ ॥ ततः संशुद्धकोष्ठायै भिषक्वात्र्यै प्रयोजयेत् । युक्तानि पष्टिवीजैश्च दाडिमस्य रसेन च ।। ३९९ ॥ नीलोत्पलाञ्जने चोभे क्षौद्रं पद्मस्य केसरम् । शर्करा कोलमजा च छर्दिग्रहणमुत्तमम् । नागरं चाजमोज च हिंगु चिनकमेव च ॥४००।

·. योगरत्नसमुच्चये एतैः क्षौद्रसमायुक्तं छर्दिग्रहणमुत्तमम् । (काश्यपीय) पाययेन्मातरं तस्मात्कपायं पाश्चमौलिकम् ।। ४०१ ॥ बचातरटमुस्तानां काथं भद्रद्रुमस्य च । तगरकाथसिद्धां वा यवागू मधुना सह !! ४०२ ॥ मुस्तामिल्वशलाटूनां कुङ्कुका(?)मेपशृङ्गयोः। लेदयन् मधुना चूर्णमन्नादं क्षीरपं तथा ॥ ४०३ ॥ पाययेत् स्तनमालिप्य सर्वत्रैव च कल्पयेत् । आनतिन्दुकजम्यूनों काथं वा पत्रकं तयोः॥४०४ ॥ विल्वभङ्गकपायं वा क्षीरालसकर्भपजम् । पिल्लमूलं च कोलं च तुकाक्षीरी च चूर्णिताम् ॥ ४०५ ॥ पियेत् मधुगुडाभ्यां तु मुद्गयुपेण वा सह । क्षीरालसकतृष्णायाः क्षीरचैनं प्रदेदयेत् ॥ ४०६ ।। पाययेन्मातरं नस्मिन् कपायं पाश्चमौलिकम् ॥ ४०७ ॥ (रण्या.) अनुवन्धे यथाव्याधि प्रतिपुर्वात कालनित् । दन्तोद्भदच रोगामा मयेपामपि कारणम् ।! ४०८ ।। विपाद ज्वरवीनर्पकाराच्छादिगिरोरुजाम् । अभिनन्दस्य पोथाया विभेदस्य न जायते ।। ४०९॥ यथादोपं यथारोगं गयोदेकं यथावलम् । विमग देशालादीस्तव नोज्य मिपग्जिनम् ॥ ४१० ॥ समधुना गूगगन मतिमारयेन् । पिप्पल्या धानकीपुप्पधातीलतेन या ॥ ४११ ।। हत फगेनि बालानां दन्त गिरवन्गुरसम् । दन्नी दोत्थरोगेषु न गालमनियन्वयेत् ।। स्वयमेवोपयाम्पन्नि जानदन्नस्य यद्गदाः । (धास्ट एनके मृतमस्तु रितस्य मदा हिनः ।।

·वन्ध्यादिरोगचिकित्साधिकार ।
शिररोगहरो मुख्यो रक्षोनच विशेषतः ॥ १४ ॥
(काश्य-)
रोहिणीकल्कसंयुक्तं नवनीत नवं भृतम् ।
पानालेपनयोर्योज्य बालानां पित्तजे बरे ॥ ४१५ ॥
सहदेवीरसे पिष्टा कटुरोहिणिकाथवा ।
पानालेपनयोर्योज्या सरंज्यरविनाशिनी ।। ४१६ ॥
कडरोहिणिकाचूर्ण पिस्तन्यसमायुतम् ।
सर्वध्यरदरं श्रेष्ठं शिशूनान्तु विशेषतः ॥४१७॥
(प्रयोगाय)
शिशोस्सनचरे देयाम्ति काशम्याबारेणा ।
लाजाजनसितारांशीयष्टिचूर्ण समाक्षिकम् ॥ ४१८ ।।
चूर्ण पर्यटकानान्तु स्तन्येन ज्वरनाशनम् ।
क्षुद्राशुष्ठोगुचीनां काथे सिद्ध पयः पिनेत् ॥ ११९ ॥
पिप्पलीचूर्णसंयुक्तं वालाना ज्वरनाशनम् ।
अश्वत्थस्य प्रवाळाना मुष्टियानं तु पाचयेद
जले तस्मिन् शृतं क्षीर बालानां ज्वरनाशनम् ॥ ४२० ॥
(सारस)
(काव्य)
पायस सुमना लामा मोदकं शर्करा मधु ।
घेतानुलेपनं धूपं भजे श्वेत पावनकम् ॥ ४२१ ।।
हिरण्यगर्भ कलश श्वेतपद्मोत्तरच्छदम् ।
अहताम्बरसंगीतशिरस्नातस्सदक्षिणः ॥ ४२० ।।
राजवृक्षे हरावासे रुद्राय बलिपाहरेत् ।
गोक्षीरअन्दवर्णाभ त्रिशूलधर गोपते ॥ ४२ ॥
गरमधूरार भूतश निनेत्र शिर शङ्कर ।
प्रगृहाण बलिप्रेमं ज्वरितस्य चरापह! ३ ४२४ ॥
मन्नेमानेन मिधिना द्वादशाई बलिं हरेत् ।
पायसं कृरारं लाजा गुल्मामं सक्तुपिण्डकम् ॥ ४२५॥

·(फारया.) ३८ योगरत्नसमुच्चये स्वस्तिकापूपरक्तानं गुळोदनमथापि वा । धूपानुलेपनं माल्यं धज नीलं पवित्रकम् ।। ४२६ ॥ हिरण्यगर्भ कलशं श्वेतपमोत्तरच्छदम् । अहतांवरसंवीतशिशरस्त्रातः सभूपणः ॥ ४२७ ॥ अश्वत्थे विष्णुगेहे वा विष्णवे वलिमादरेत् । एतेनै विधानन नरो मुच्येत च चरात् ॥ ४२८ ॥ पक्षिवाहन गोविन्द वराहवदन प्रभो । असुरघ्न सुरश्रेष्ठ नरसिंह गदाधर ॥ ४२९ ॥ प्रगृहाणं वलिञ्चमं ज्यरितस्य घरापद । एतेनैव विधानेन दशरात्रं वलि हरेत् ॥ ४३०॥ अपूपमधुलाजाभ्यां विघ्नेशाय निवेदयेत् ॥ ४३१ ॥ (भाचप्यपुराणे) पूजयेद्देतानाश्च पितॄणाच ग्रहाणि च । ब्राह्मणान् भोजयचर यथाशक्त्यनुरूपतः । तेन शान्तिर्भवति च वलमायुश्च वर्धते ॥ ४३२ ॥ (भापराव) शतधौतघृत गीतं चन्दनोशीरगंयुतम् । तेनैव च प्रयोगन अगदाहात्ममुच्यते ॥ ५३३ ।। क्षीरेण पिष्ट्या कटुकां पाययेदुग्यमपिपा । एतत् पितज्वरहरं चालानां मम्प्रपूजितम् ।। ४३४ ॥ उशीरजम्यानटपरोहः छायो रमो वा मधुमम्मगुक्तः । पीतो ज्वरच्छदयतिसारतृष्णाः बालस्य मूमिपहन्ति सयः॥४३५॥ (न्य-) समझांशुमती शुण्ठीरलागन्ययः मृनम् । अपारं पापयेत्कार्य चरावीमारनाननम् ॥ ४३६ ॥ .

·. . वन्थ्यादिरोगचिकित्साधिकारः । समंगाधातकीपुष्प स्तन्ययुक्तं पिबेच्छिशुः । सोधे प्रियहुं स्तन्येन ज्वरातीसारनाशनम् ।। ४३७॥ (योगमा) समङ्गापिप्पलीचूर्ण स्तन्येन सह संयुतम् । क्षीरेण वा पित्रेच्चूर्ण ज्वरातीसारनाशनम् ॥ ४३८ ॥ चारीसरसक्षौद्रयचातिविपर्नयुक् । शिशूनां भेषजं श्रेष्ठं ज्वरातीसारनाशनम् ॥ ४३९॥ भाम्रजम्बूमवाळानि क्षीरिणाञ्चापि पल्लमाः । पयस्या शारिवामूलं गण्डीरञ्चैव चित्रकम् ।। ४४० ॥ एभिः कषायो बालस्य उद्यतीसारनाशनः ।, बिल्वमूलजले सिद्धं लाजमिश्रं पयः शिशुः । पियरक्षौदेण संयुक्त छर्घतीसारनाशनम् ।। ४४१ ॥ तिन्ना-) घूतशलाकमहौषधमुस्तासाधितमम्ब्यथवा मधुयुक्तम् । धातकिशारिपलोधसमङ्गासाधितमम्बु च क्षिविकारे ।। ४४२ पुष्पं कदल्यास्सहकार्कतिक्ताचाङ्गैरिकातामलकीदलैस्तु । पक्त्वा पुटे तस्य रसो मधूढः प्रवाहिका हन्त्यचिराच्छिशूनाम् [॥ ४४३॥ (सिद्धयोग- दाहिरिद्रा कुटजस्य बीजं सिंही च यष्टीमधुकं च मिद्धम् । जलं शिशोस्तन्यकृते तु दोपे सर्वातिसारेषु च सर्वथेष्टम् ॥४४४॥ कुदचातिविपाऊल्कं स्तन्ययुक्त कणान्वितम् । पायये शिशु वैद्यस्सर्वातीसारनाशनम् ॥४४५॥ शाठिास्वरसः पेयो रम्भापुष्परसस्तथा । चार्याश्च रसः क्षौद्रयुक्तः सर्वातिसारजित् ॥ ४४६॥ समाधातकीपुष्पशारिबालोध्रसम्भवः । निष्काथो मधुसंयुक्तो वालातीसारनाशनः ।।४४७ ॥ -- - *(चरय-) ( सिसा-) (प्रयोगसि-) 1. सहकार दिपा- ·. योगरत्नसमुच्चये आग्रजम्यूप्रवाळानि पद्मोत्पलशतावरीः । पक्वा क्वार्थ पिवेत् वालो रक्तातीसारनाशनम् ॥ ४४८॥ पाठातोयदशुण्ठीनां कपायं सौदसंयुतम् ।। रक्तातीतारनाशाय पिवेत् बालो विशेषतः ।। ४४९ ॥ रम्भापुष्पं नाळिकरस्य पुष्पं जम्वृत्वक्चोदुम्बरोत्थं फलश्च । चिश्वामूलं सोयदं तैः कपायो रक्तोद्भूतं हन्ति सद्योऽतिसारम् [॥४५०॥ (सन्ना-) सिंहीपष्टीनिशायुग्मवत्सफक्वाथसेवनम् । शिगोस्सर्वातिसारेषु रतन्यदोपे च शरयते ।। ४५१ ॥ (नारायणीये) लेहस्तैलसिताक्षौद्रतिलयष्टयाह्वकल्पितः । बालस्य रन्ध्यान्नियतं रक्तस्रावं प्रवाहिकाम् ॥ ४५२ ॥ यत्समातिविपापाटाः समगापिल्रदीप्यमान् । मधुना लेहयेद् पालं सर्वानीसारनाशनम् ॥ ४५३ ॥ नाळिकरस्य पुष्पाणि जलेन नह पाचयेन् । मधुना मह पातव्यं सतातीसारनाशनम् ॥ ४५४ ॥ (योगमा) अगन्तादिर्गणो योज्यः क्षीरस्तन्यरसादिमिः । दीप्यकस्तन्यसंयुक्तस्तैलेन सह गोजितः । अतीसाराणि मर्याणि चालानागाशु नाशयेत् ।। ४५५ ॥ (सारगंक्ष.) मधुनातिविपाशीपिप्पलीहन्छिनम् । एकां यातिपिपां कामचरन्छदिरुपद्रुतम् ॥ ४५६ ।। भासीमानापियाचीरदीपूर्ण विदध्यान्मधुना मिशनार । भागे मासे मर घृतं या सौर वृन्याः फलमूलामिद्धम । ४५७ ॥ सोमनाथेन समाप्पारन लिप्तरोः मानयोः । आपानन नांगऽपि विनम्यति पा॥४८॥ 12 TAIT..

·(अमताज) । -- वन्ध्यादिरोगचिकित्साधिकारः यदि वहति शिशोः कण्ठे घो|रीशब्दमुल्यणः श्लेष्मा ! धमनाय मदनमिश्र क्षीरं परिपाययेकामम् ॥ ४५९ ॥ वांशीकृष्णाजनैलानाशृङ्गीमरिचमाक्षिके । लेहश्शिशोर्विधातव्यः छर्दिश्वामज्वरापहः ॥ ४६०॥ (चन्द्र- विल्वमूलस्य निष्काथे लाजचूर्ण मशर्करम् । आलोड्य पाययेत् बालं छर्दि क्रिमिविनाशनम् ॥ ४६१ ॥ असते शालिलाजानां यवागूमुपकल्पिताम् । मशीतां मधुसंयुक्तां पिरेच्छर्दिहरां शिशुः॥४६२॥ पर्दिहिकापहलाजवीजपूराम्लमैन्धवान् । । लाजक्षौद्रसितासर्पिस्सैन्धवान्नाऽवलेहोत् ॥ ४६३ ।। (प्रयोग) आनास्थिलाजसिन्धूत्यैलेहः क्षाद्रेण छर्दिहा ।।४६४ ॥ मृद्वीकोत्पलनास्तु यवागू पाययेचनुम् । तस्याः मण्डस्तु निस्सिक्थश्शीतस्वृष्णारिनाशनः ॥ ४६५॥ (काश्य) । + । (काइय-) " । है पीतं पीतं वमति यम्तन्यन्तं मधुसर्पिपा । "द्विवार्ताकीफलरसं पञ्चकोलञ्च लेहयेत् ॥ ४६६ ॥ (बाहटे) इन्द्रपुष्पीपफलं नीजमुचारुकस्य च । भूषिकस्य पुरीपञ्च गोरेखानीजमेन च ।। ४६७॥ एतानि समभागानि पिट्ना भृहरसेन तु । लेपयेनाभिवस्तौ च संसते मूत्रनिट तथा । मधुकोपणयोः कल्क गोमूनेणापि लेपयेत् ॥ ४६८॥ , कृष्णाश्मभित्सिताक्षौद्रसूक्ष्मैलासैन्धरैः कृतम् ।.. "मत्रग्रहे प्रयोक्तव्य शिशूना लेहमुत्तमम् ॥ ४६९ ॥ " (तन्त्रा

·१२
TON
योगरलसमुच्चये
चदंष्ट्राफलचूर्णन्तु शिशोर्दद्यान्मधुप्ठतम् ।
मूत्रकृच्छ्रापहं क्षीरं पेयं तन्मूलसाधितम् ॥ ४७० ॥
(चन्द्र)
अत्यहस्स्वमशीताम्पु श्लैष्मिकस्तन्यसेविनः ।
शिशोः कफेन रूद्धेषु स्रोतस्स रसवाहिए ॥ ४७१।।
अरोचक प्रविश्यायो ज्वरः कासश्च जायते ।
कुमारः शुष्यति ततः स्निग्धशुष्कमुखेक्षणः ॥ ४७२ ॥
सैन्धवग्योपशा ष्ठापाठागिरिकदम्बकान् ।
शुंप्यतो मधुसर्पिर्ध्यामरुच्यादिपु योजयेत् ॥ ४७३ ॥
यष्टथाहपिप्पलीलोध्रपाकोत्पलचन्दनैः ।
तालीसशारियाभ्यां च साधितं भोपजिघृतम् ।। ४७४ ।।
भृङ्गीमधूलिकामा पिप्पलीदेवदारुभिः ।
अश्वगन्धाद्विकाकोळीराखर्पभकजीवः ॥ ४७५ ।।
सूप्यपर्णीविळच कल्कितः साधिवं घृतम् ।
शशोत्तमागनिहे शुप्यतः पुष्टिकृत्परम् ॥ ४७६ ॥
पचावयस्थातगरकायस्थाचौरफैश्मृतम् ।
पस्सम्बसुराभ्याञ्च वैलमभ्यअने हितम् ।। ४७७ ॥
(बाइडे)
कुमाराः क्षीणांसाः स्युर्ये चात्र व्रणशोपिणः ।
फुक्कुटाण्डावगन्धाभ्यां धीरे सिद्धं घृतं हितम् ॥ ४७८ ।।
घृहणीयञ्च हृद्यञ्च बलवर्णविवर्धनम् ।। ४७९ ॥
लाक्षारससमं वैलप्रस्थं मस्तचतुर्गुणम् ।।
अश्वगन्धानिशादारुकोन्तीकुष्ठान्दचन्दनैः।
समारोहिणीरास्नाशताहामधुर्कस्समः ॥४८॥
सिद्धं लाक्षादिकं नाम नैलमभ्यञ्जनादिदम् ।
पल्यवरक्षयोन्मादश्वासापस्मारवावजित् ॥ ४८१॥
यक्षराक्षसभूतघ्नं गर्भिणीनाम्च शस्यते ।
सदन्तो बायवे यस्तु दन्ताः प्राग्यस्य चोचराः ॥ १८२॥

·१३ - . वन्ध्यादिरोगचिकित्साधिकारः। कुर्वीत तस्मिन्नुत्पाते शान्तिकन्च द्विजातये । दद्यात्सदक्षिणं यालं नैगमेपञ्च पूजयेत् ॥ ४८३ ॥ तालमांसे कफः क्रुद्धः कुरुते तालुकण्टकम् । तेन वालप्रदेशस्य निम्नता मूर्ध्नि जायते ॥४८४ ।। तालुपाकस्स्तनद्वेपः कृच्छ्रात्यानं शकद्रवम् । तुडास्यकण्ड्वक्षिरुजा ग्रीवादुर्धरता वमिः ॥ ४८५ ।। तंत्रोत्क्षिप्य यवक्षारक्षौदाभ्यां प्रतिसारयेत् । तालु तद्वत्कणाशुण्ठीगोशकद्रससैन्धवैः ॥ ४८६ ॥ भूविरनिशाभृङ्ग कल्कितं वटपल्लवैः। बवा गोशकृता लिप्त कुकूले स्वेदयेत्ततः ॥ ४८७॥ रसेन लिम्पेत्ताल्यास्यं नेत्रे व परिपेचयेत् । हरीतकीवचाष्ठकल्कं माक्षिकसंयुतम् ॥ ४८८ ॥ पीत्या कुमारः स्तन्येन मुच्यते तालुकण्टका । मलोपलेपात्स्वेदावा गुदे रक्तकफोद्भवः ॥ ४८९ ।। ताम्रो व्रणोन्तःकण्डूमाञ्जायते भूर्युपद्रवः । केचित्रं मातृकादोपं वदन्त्यन्ये च पूतनाम् ।। ४९० ॥ पृष्ठाणुदकुट्टञ्च केचिच तमनामकम् । तत्र धान्याः पयशोध्यं पित्तश्लेष्महरौपधैः ॥ ४९१ ॥ मृतशीतञ्च शीताम्युयुक्तमन्तरपानकम् । सक्षौद्रवायशैलेन वणं तेन च लेपयेत् ।। ३९२ ॥ त्रिफलाबदरीप्लक्षत्वपक्काथपरिपेचिवम् । रागकण्डूत्कटे कुर्याद्रक्तस्रारं जलौकसा ॥ ४९३ ॥ सर्व च पित्तवणजित् शस्यते गुदटके ।। ४९४ ॥ (याइरे.) गुदपाकेषु बालानां पित्तनी कारयेरिक्रयाम् । रसाञ्जनं विशेपेण पानालेपनयोहितम् ॥ ४९५ ।। १. सितशीतं वेति मुदितायाइसनदे.

·- योगरत्नसमुचये, गल्मलीकण्टकमस्याफमारुतकोपजा । शिशूनां पिटका वक्ने विज्ञेया गुसदूषिका ॥ ४९६ ॥ घृक्षये(घर्षयेत्) चामजाक्षारैजीरकाजनसंयुतः । जात्या रसैर्वापि तथा तेन सा विनिवर्तते ।। ४९७ ॥ अश्वत्थत्वग्गदक्षौद्रगुखपाके प्रलेपनम् । दायटयभयाजातीपत्रद्रैस्तथापरम् ॥ ४९८॥ (प्रयोगसि). पित्तेन जूार्जियुताश्शरीरे स्फोटा भवन्त्याशु लयं प्रयान्ति । रात्री दिवान्ते च पुनर्भवन्ति प्रायः शिशूनां स निचूरिकाख्यः ॥ तेनैव तेपां पिळकास्सदाहा कण्डूयुतास्तद्विपयजमाहुः । विजातशीतामयदारुयष्टीवरासुगन्धा कुमुदोत्पलश्च ॥ ५० ॥ वरी सरळमाञ्जिष्ठा कमलं सशवायम् । क्षीरेण पिट्या दुर्वाज्यमिश्र लिम्पेत्तयोहितम् ।। ५०१ सीरवृक्षाद्कुरं दूर्वामूलं शीतञ्जलाह्वयम् । शारिवां तिलयष्टिञ्च तयोर्लिम्पेत्सकोश्चिकम् ॥ ५०२ ॥ (सन्प्रा.) चातेनाध्मापितं नामि सरुजं तुण्डसंज्ञितम् । मारुतः प्रशमयेत्तेहखेदोपनाहनः ।। ५०३ ॥ - ii में 1 मृत्पिण्डेनानिवर्णेन क्षीरमिक्तेन सोमणा ।। खेदयेदुच्छ्रितं नामि तुण्डं तेन प्रशाम्यति ।। ५०४ ।। नाभिपाके निशालोध्रप्रियागुमधुकैदमृतम् । तैलयभ्यञ्जनं तैलगेगिर्वाप्यवचूर्णितम् ॥ ५०५ ।। देवदारुवचाशिफलत्रयपयोमुचाम् । फाथस्सकाणापृथ्वीकाफल्कः सर्वान् कृमीन्हरेत् ॥ ५.६ ॥' कुण्डालात्रिविधाः मोक्ताः वातपिचफफैर्नृणाम् । ते तु सर्वत्र देहे स्युरेकदेशेऽपि वा पुनः ॥ ५०७ ।। 1 (मासयणीये) ·+ 1. वध्यादिरोगचिकित्साधिकार। जायन्ते ग्रन्थियत्पूर्वमुन्नता रक्तमांसगाः । ततः कालेन पक्षास्ते कुण्डपधान्ति निम्नताम् ।। ५०८ ।। कृष्णं तोदज्वरयुंतं वातात्कुण्डालकं भवेत् । सदाहपाकास्क्स्रावं क्षिप्रपाफि च पित्ततः ।।५०९॥ सकण्डूगौरवं ग्ध्यस्तैमित्यसहितं कफात् । ते स्युस्सुदुस्तरा घोरा बालानान्तु विशेषतः ॥ ५१०॥ पुष्पाश्वत्थस्य पञ्चाङ्गक्वाथे तत्कल्कसंयुते । तैलं पक्कन्तु सक्षीरं कुण्डालकनिनाशनम् ॥ ५११ ॥ कदळीपत्र भस्म तैलेन सहितं हितम् । दग्ध्वा हरिद्रा सञ्चूये तान्तु तैलेन लेपयेत् ॥ ५१२ ॥ पुष्पाश्वत्थत्वचश्चूर्ण सूक्ष्म तैलेन लेपयेत् । कुण्डालं विनिहन्त्याशु सर्वदुष्टत्रणप्रणुत् ।। ५१३ ॥ उन्मनक्षारचूर्ण वा तैलेन सह लेपयेत् । सन्मत्तं कदलीपत्रं रजनी च पृथक् पृथक् ।। ५१४ ।। दग्ध्वा तद भस्म तैलेन लेप कुण्डालनाशनम् । अरविन्दस्य पञ्चाङ्गं पुष्याश्वत्थस्य पञ्चकम् । पिष्ट्वा क्षीरेण संसिद्धं सर्पिः कुण्डालनाशनम् ॥ ५१५ ॥ आमलक्याः फलं पत्रं त्वचच मधुकं तथा । शकद्रसे गवामेतत्तलं कुण्डालनाशनम् ॥ ५१६ ॥ कल्केन यष्टीमधुकस्य तैलं चतुर्गुणे पद्मदळप्रभृते । से विपक्कं विनिहन्ति घोर कुण्डालकं वायुरिसानहन्दम् ॥ ५१७ ।। योगमा- अश्वत्थत्वंगतं क्षौद्रं मुखपाके प्रलेपनम् । दा/यष्ट्यमयाजातीपत्रौद्वैस्तथा परम् ॥ ५१८॥ अर्कचल्यमयानिम्बार्पासतलपोटकम् । चिचाककुभाशमाख्यजातीकिंशुकमार्क ।। ५१९ ।। (सन्त्रा)- JM ·. H योगरत्नसमुच्चये चसिरं क्षीरवृक्षत्वा सुमनाः खरमसरी । व्रणरोही सदाभद्रा हरिद्रा च निदिग्धिका ॥ ५२० ॥ एपा स्वरसकल्कैच सिद्धं तैलं व्रणापहम् । कुण्डालहरणश्चैतदुष्टनाळावणापहम् ।। ५२१ ॥ मनश्शिला शहनाभिः पिप्पल्यथ रसाजनम् । वर्तिः क्षौद्रेण संयुक्ता पालम क्षिरोगनुत् ।। ५२२ ।। त्वचो वृइत्या मागौ द्वौ भाग एकोश्चनस्य च । कुकूणफोक्षिलेपोयमञ्जनश्चैव शस्यते ॥ ५२३ ॥ (चाक्षुषे) अनाक्षीरेण संपिटैदीबीगैरिकमुस्तकैः । पहिरालेपनं कार्य अक्षिरोगविनाशनम् ।। ५२४ ॥ सिद्सा)- घृतेन सिन्धुविश्वलाहिडभाजीर(हो?जो) लिहन् । आनाई वाविक शूलं जयेत्तोयेन वा शिशुः ॥ ५२५ ॥ T (मय) . पथ्या भृङ्गी बचाहिङ्गुनिशाः पञ्चामृतं स्मृतम् । पालानाममृतं बल्यमग्निवर्धनमेव च ॥ ५२६ ।। (तन्त्रा) गृहधूमनिशाकुष्ठराजिकेन्द्रयवैश्शिशोः । लेपस्तऋण हन्त्याशु सिध्मपामाविचर्षिकाः ॥ ५२७ ॥ (भनय)- रजनीदारुसरळश्रेयसी बृहतीद्वयम् । पृश्निपर्णी शताहा.च लीह माक्षिकसर्पिपा ॥ ५२८ ॥ । प्रहणीदीपनं श्रेष्ठं मारुतस्यानुलोमनम् । अतीसारज्वरश्वासकामलापाण्डुकासजित् ॥ ५२९ ।। पालस्य सर्वरोगेषु पूजितं बलवर्णदम् । (पाहटे) क्षीरपस्य कुमारस्य सोम्यादमिर्न दीप्यते ॥ ५३०॥ १. भगीतिपा.

·वन्यादिरोगचिकित्साधिकारः। स्तन्यदोषेण वा केचिच्छूलाध्मानयुता भृशम् । संसते. पिच्छिलं विसं विशदञ्च मुहुर्मुहः ॥ ५३१॥ छते च सदा घालोप्यजीर्णमिति निर्दिशेत् । अन्नादस्य कुमारस्य जीर्णाजीर्णो....... ॥ ५३२॥ पालकस्यानिवपम्याद् मुक्तयन्नं न पच्यते । विदग्ध्य छzते तेन विदग्धमतिसार्यते ॥५३३।। - अलापस्तेन दोपेण मदो मूर्छा ज्वरस्तथा । वाक्सहो वातशूलञ्च स्याद् गावारुचितापि वा ॥ ५३४॥ विचिकाया विज्ञानं चिकित्सितमतःपरम् । r वामयेत्तं विशुद्धोयं संशुद्धमपकर्पयेत् ।। ५३५ ।। जीर्णाजीर्णविशड्कायामुष्णमम्बु पिवेन्नरः । नागरातिविपाहिङ्गु चित्रमूलं बचाभया ॥ ५३६ ॥ धूर्णमुष्णेन तोयेन अजीर्णातः पिवेच्छिशुः । ववादिः वा हरिद्रादि पाययेदामपाचनम् ।। ५३७ ॥ सङ्गियरलवणां यवागू पाययेचतः । तथा संशान्तदोपस्य दीपनीयैस्समाचरेत् ॥ ५३८ ॥ उष्णाम्भसा पिवेच्छुण्ठीवरीलंकणदीप्यकम् । स्तन्येनामपरा वा(१) पिवेनालोप्यर्तिके ॥ ५३९।। त्रयो वातोद्धता दोपा धमनीनिर्गमाश्शिरः । स्थिरीभूतप्रतिष्ठाय नानांव्यञ्जनवेदनाः ॥ ५४०।। शिरःकपालमाश्रित्य जनयन्ति महारुजाः । अर्शः प्रतते तस्य शेपे बहुविधास्तथा ॥ ५४१ ।। 7 गोस्तनाकारसदृशं सुपिरं कारान्वितम् । बालपणालीमात्रैस्तु मुसहुभिरामृतम् ।। ५४२ ॥ गुरुत्वं तीवदाहत्वं निस्तोदनमथापरैः। विविधैर्व्यअनैर्युक्तं बल्मीकामिति निर्दिशेत् ॥ ५४३ ॥ । । । 1. चरालवणदीपकाति-पा, ·! - योगरलसमुच्चये छेद्यं भेद्यश्च लेख्यं च विसाव्यञ्चेति निर्दिशेत् । भीतस्य सुकुमारस्य वृद्धस्य तरुणस्य ॥ ५४४॥ प्रायेदा जकाभिर्मतिमान्दुष्टशोणितम् । प्रक्रिया च कर्तव्या नित्यं शस्त्रं विनानता ॥ ५४५ ॥ नक्तमालस्य पत्राणि पत्राणि कृतमालिनः। सुमनायाश्च पत्राणि कल्कं दृपदि पेपयेत् ।। ५४६ ॥ हरिद्राकल्कसपुक्तं तैलमेतैर्विपाचयेव । व्रणेपु रोपणीयन्तु जातकण्डपु दापयेत् ॥ ५४७ ॥ सूर्यवल्याच मूलानां त्वचः संहृत्य पेपयेत् । लक्ष्णानि कृत्वा चूर्णानि तैलेन सह संसृजेत् ।। ५४८ ॥ आदित्यपाकं कृत्वैतव्रणमालेपयेद्भिपक् । उपर्युपरि दातव्यं तदा सम्पद्यते सुखी ॥५४९ ॥ पाठापथ्याहिगन्धाद्रुमसरळवलाद्वन्द्वमाद्रीद्विरात्री तेजोबाच्योपकवीकुटचगदवचामातुलङ्गाजमोजैः । गण्डीरग्रन्थिकोलाग्न्यरल्लकारिकणादाडिमैः सिद्धमाज्यं क्षीरे घालातिसारज्वरवमिकशताल्पानिशोफारुचिपम् ।। (फाश्यपीयादादाय टोपीकृतम्) 'पाठावेल्टद्विरजनीमुस्तामा पुनर्नयैः । सपिल्लन्यूपणैः सर्पिः पृश्चिकालियुतैरभृतम् ॥ ५५१ ॥ लिहानो मात्रया रोगैर्मुच्यते मृत्तिकोद्भवैः । (यादे) हिमानीवचायष्टीच्योपकुष्टाजमोजः॥ ५५२ ।। मुस्ताविपारसोनेश्य स्पू तकरसाढके । सिद्धं धीरे च बालानां सर्वातीमारनानम् ।। ५५३ ।। (सन्त्रा) मळर्फस्वरसप्तस्ये तत्पशफलकरिकतम् । सिद्ध घृतं शिवोहान् फासम्घासहरं परम् ।। ५५४ ।।

·बन्ध्यादिरोगचिकित्साधिकारः। बदसामाष्टममासेषु नीरुजस्य शुभेऽहनि ! कर्णी हिमागमे विद्धयेदाध्यकस्थस्य सान्त्वयन् ।। ५५५ ॥ प्रारदक्षिणं कुमारस्य भिषग्वायं तु योषितः । दक्षिणेन दवत्सूची पालीमन्येन पाणिना ॥ ५५६ ॥ मध्यतः कर्णपाठस्य किञ्चिद्गण्डाशय प्रति । जरायुमानप्रच्छन्ने रपिरम्परभासिवे ॥५५७ ।। घृतस्य निश्चलं सम्यगलक्तकरसाकिते । विध्येदेवकृते छिद्रे सकृदेवर्जु लापवाद ॥ ५५८ ॥ नोर्चन पायो धस्सिरास्तत्र हि संश्रिताः । स्थानव्यधान्न रुधिरं नत्यागादिसम्भवः । खेदात सूच्यनुस्यूतं सूत्रञ्चानुनिधापयेत् ॥ ५५९ ॥ शनैश्शनैर्विवत तन्तुभिश्च मिपवरः । अश्वगन्धामपामार्ग पक्षञ्च यूइतीफलम् ।। ५६० ।। कुठं कुटनवीजानि अनासीरेया पेपयेत् । मासमुद्वर्तनात्कर्ग हस्तिहस्तापमं भवेत् ।। ५६१॥ (प्रयोगसि अथैनं जातदशनं क्रमशोऽपनयेत्स्तनात् ॥ ५६२ ।। वाह)- इस्ताभ्यां ग्रीवया भूी विशेषात्सततं वचाम् । मायुर्मेधास्मृतिस्वास्थ्यकरी रसोभिरक्षणीम् ।। ५६३ ॥ (यव) वचाचूर्णफलं लियाद् ब्रीसरसमावितम् । क्षीरभुक् प्रत्यहं पास मेघावी स्याद् धृतद्रुतम् ॥५६४ ।। मुर्णित सुवर्णन्तु धृष्टं या सह सपिंपा । पीतं श्रुतधरं जन्तुं करोतीत्येप निश्चयः । रचा वा सततं पथ्या चूर्णिता पृतसंयुता ।। ५६५ ।। है ·५० योगरतसमुच्चये काया) पालो यदि लिहेत् घृष्टां क्षौद्रे हेमशलाकया । घचां वाचस्पतिस्तस्य पुरतः स्थातुमक्षमः ।। ५६६ ॥ विद्याजमोजरजनीयसन्मयोग्रा यष्टयाहकुष्टमगधोद्भवजीरकाणाम् । चूर्ण प्रभातसमये लिहवां सर्पि- ग्देिवता निरसति स्वयमेर वक्ने ॥ ५६७ ॥ पृष्ठाश्वगन्धे लवणाजमोजे वे जीरके त्रीणि फटूनि पाठा । मगल्यपुष्पश्च समानि चूर्ण कृत्वा च चूर्णेन वचोद्भवेन ॥ ५६८ ॥ तुल्येन युक्तं बहुशो रसेन तद्भावितं ब्रह्मविनिर्मितायाः। सर्पिर्मधुभ्यां तु ततोक्षमात्र लिबासरः सप्तदिनं हिताशी ॥५६९॥ पाखपुष्पीवचाकुष्ठैः मिद्धं ब्रह्मीरसे घृतम् । पुराणं इन्त्यपस्मार सोन्माद मेध्यमुत्तमम् ।। ५७० ॥ (पास) सब्रह्मीस्वरसार्मणे वृपजयांमण्डकपर्णीयरी- च्छिन्नोत्थाईतुलारिपाचितरसप्रस्थद्वये फार्पिकैः । सिद्धार्थासिवनिम्मशम्पररूद्दनमीवचाचाकुची- पिल्वरवक्फलिनीनिशापटुतुटीपेला पुप्प्यामयैः ॥ ५७१॥ 'सिद्ध सार्द्धसितोपलं समपयो हेयजवीनाटक शौद्रप्रस्थयुन रिष्टरनरं चालेन लीद जयेत् । मूकत्व जडतां स्सलद्वचननामश्रोत्रता मृढतां दियफाफासमरिकालयविपापस्मारपाण्डनपि ।। ५७२ ।। (सात) भक्षीसिद्धार्यकवचासारिपामुष्टसन्यवै । सरणस्साधितं पति वादमेधास्मृतिकदघृतम् ।। ५७३।। आयुष्यं पाप्परलोप भूतोन्नादनिरहणम् । (बाहटे) ·(काधी). बालग्रहपविषेषाधिकारः। ध्योषवरापटुरजनीश्वचाशर्कराविळातम् । सर्पिब्रह्मोस्वरसे चालो विद्वान् लिहन् भवति ।। ५७४ ।। स्वरस साधयेद्ब्रह्म या धृतप्रसं चतुर्गुणे । कार्षिकैस्सैन्धवरचाशर्कराकृमिजिस्कगैः ॥ ५७५ ॥ पथ्यानिशात्रियुद्धात्रीफलैरपि पलोन्मितैः । घृतं सारस्वत नाम मेध्य वाचाश्च शुद्धिकृन् ।। ५७६ । इति योगरत्नसमुच्चये पन्ध्यागभितिकापालचिकित्साधिकारः एकविंशः। 4 - अथ बालग्रहप्रतिपेषाधिकारः द्वाविंशः॥ पराशरः- परप्रसादं गोकर्णे लब्ध्वा रावणरिणा कृतं कुमारतन्त्रं यत्तत् प्रवक्ष्ये सपासतः॥१॥ प्रयमे दिवसे मासे वर्षे च नन्दना नाम मातरी गृह्णाति पालम्। तया गृहीतस्य पूर्व ज्वर: स्यात् । गात्रशोपशोफो चाशना न गृहाति। बलिन्तस्य प्रवक्ष्यामि येन मुञ्चति शतरी ॥२॥ नद्या वृत्तिकांगृहीत्वा पुत्तनिकां कारयेत् । शुक्लोदनगन्मानुलेपने- पुप्पीण पञ्च पश्च ध्वजदीपस्वस्तिमान पूर्वा पूर्वस्यां दिशिबलि दद्या- द। राजसर्पपोशीरशिवनिर्माल्यमार्जाररोममानुपकैशनिम्मपत्रगन्यत- बलिं धूपयेत् । चतुर्थे दिने शान्त्युदकेन स्नापयेत् । मानणं भिक्षु का क्षीरेण भोजयेत् । चाला स्वस्थो भगति। ओं ही फद स्वाहा। दितीये दिवसे मास वर्षे या सुनन्दा नाम वालं गृहाति । तया गृहीतस्प. वरदन्तघाताक्षिनिमीलनसन्ततरोदनाशनपाध्मानानि स्युः। तत्र तण्डुलमस्थतपुत्तलिकाः प्रयोदश स्वस्तिकमजान चतुरो दीपान- । ! । - ·. . ५२ गोगरत्नसमुच्चये प्रस्थसिद्धापूर्व मत्स्यं मांस शुक्लोदनं पश्चिमायां दिशि पश्चिमसन्ध्यायां त्रिदिनं वलिं दद्यात् । धूपनस्नानभोजनमन्त्राः पूर्ववत् । हतीये दिवसे मासे वर्षे च पूनना नाम माती वाले गृङ्गाति । तया गृही- तस्य ज्वररोमहागभेदाक्षिनिमीलनान्नद्वेषा भवन्ति । तत्र तण्डल प्रस्थपुनाळका रक्तान्योदनधनस्वस्तिकपुष्पगन्धानुलेपनानि पश्चिन. सन्ध्यायामुत्तरस्यां दिशि पलिन्दद्यात् । धूपलानमन्त्राणि पूर्ववत् । चतुर्थे दिवसे मासे वर्षे वा मुखमण्डिका नाम वाले गृह्ण ति । तस्य ज्वर- गात्रभेदशिरोन्नमनाक्षिनिमीलनानि स्युः । विलपिष्टकृतपुरळिका चिल्वकण्टकैरष्टाङ्गं वेधयेत् । शुक्लपुष्पध्वजस्वस्तिका मत्स्य मास प्रस्थार्धसिद्धोदनमपूपं पश्चिमायां दिशि त्रिसन्ध्यं बलिं दद्यात् । गो- शालशुनसर्पनिोंकमार्जाररोममानुपकेशनिम्बपत्रगव्यघृतेषूपयेत् । सानभोजनमन्त्राः पूर्ववदेव । पञ्चमे दिवसे मासे व वा यदा विला. ळिका नाम मातरीवालं गृहणाति । तस्य ज्वरशोपश्वासकासहिक्का भव. न्ति । तण्डुलप्रस्थपुत्तीळकाः शुक्लोदनध्धजशुरूप वदीपपञ्चरक्तपुष्पा ण्यपराहे पधिमाया दिशि वृक्षमूले बलिन्देधात् । धूपस्नानभोजनम- न्त्राः पूर्ववत् । पष्ठे दिवसे मासे वर्षे या शनी नाम गृहाति । वस्य ज्वरोद्वेजनगाप्रशोपाः स्युः । तत्र तण्डुलभस्थपुत्तळिकां कृष्णपुष्प- ध्वजस्वस्तिकान् मत्स्यं मांस-स्थोदनं पूर्वाह पधिमस्या दिशि पलि- न्दधात् । धूपस्नानभोजन मन्त्राणि पूर्ववत् । सप्तमे दिवसे मासे वर्षे पा शुकरेवती नाम मातरी गृहाति । तस्य ज्वरगात्रभेदान्नस्तनद्वैपाः स्युः। तत्र तण्टुलप्रस्थपुचळिका साधनस्वस्तिकदीपपुष्पाणि मरस्य मांसमुत्तरस्पां दिशि पलिं दद्यात् । धूपादीनि संवत् । अटमे दिवसे मासे वर्षे या बिलाळिका नाम मातरी गृहाति । तस्य ज्यराण मैदरोदननिहाशोपाङ्गप्रेरणाक्षिनिमीलनानद्वेपाः स्युः। तत्र वण्ड. सप्रस्पषुत्तळिका पायसगुळमधुसपीपि चतुरो ध्वनदीपान् लाजपेप. मांसपर्पटिकाः शुष्कुलिका रक्तपुप्पगन्धानि कृष्णाष्टम्यां दिशि दलित जस्या पूर्वसन्ध्याया पालि दद्यात् । धूपादि पूर्वपत् । ओं नमो नारा पणाप त्रैलोक्यविद्रावणाय ज्वल चल ओं ही फट् स्वाहा । नवमे दिवसे मासे वर्षे वा मदमैदसा नाम गृहाति मालम् । तस्प वर

·-
-
बालप्रहप्रतिपधाधिकारः।
ओं नमो भगवति कण्टमालिनि इर्म नलि गृहाण । वाल
स्वाहा।
फेनमुगिरिते चैव दिशश्चैव निरीक्षवे ।
उदै यति गानाणि रुदते च पुनः पुनः ॥ १५ ॥
काकळया च गृहीतातु चतुर्थे दिवसे शिशुः ।
गजदन्तादिनि राजसप्पसंयुतम् ।। १६ ।।
गोमूत्रेणैव पिष्टया यानि गोल प्रलेपयेत् ।
कपिरोमनवनिम्बसर्पश्चैव धृश्येत् ॥ १७ ॥'
अभपानीयमतिश्च बलिं दद्यारमन्त्रकम् ।
अनेनैव विधानेन ततो मुञ्चति सा नहीं ॥ १८ ॥
ओं नमो भगवति काकोळि कृष्णाभरणभूषिते इमं पनि गृहाण
पाल मुन्च स्वाहा ।
मातुरुत्सङ्गवर्ती तु मुष्टिं यध्वा तु नित्यशः ।
म्भते स्वपते वापि आकाशच निरीक्षते ॥ १९॥
हस्तिन्या च गृहीतस्तु पञ्चमे दिवमे शिशुः ।
मेपमृङ्गवचा लोध्र हरितालं यनाशिला ॥२०॥
एतानि चोदकैः पिष्ट्या सेन पालं प्रलेपयेत् ।
रक्तवर्णानि पुष्पाणि गन्ध चैव तथाविधम् ॥ २१ ॥
ओदनं गुळसयुक्त वलि दयात्समन्चकम् ।
एतेनैन विधानेन तती मुञ्चति सा ग्रही ॥ २२ ॥
ओनमो भगवति हस्तिनि अजधारिणि इमं बलिं गृहाण
बालं मुञ्च स्वाहा ।
भजते हस्तपादौ च श्वमते च पुनः पुनः ।
रुदित्त्वा मुह्यते चापि न गृहीते स्तनन्तथा ॥२३॥
हुकार्यापि गृहीतच पष्ठे हि दिवसे शिशुः ।
सर्जगुग्गुलगोदन्तं पृष्ठ सिद्धार्यक चाम् ॥ २४ ॥
घृतेन धूयि वा तु तेन वाल प्रलेपये द
गोरोमभासणां निर्पोकम्पैच धूपयेत् ॥ २५ ॥

·योगरत्नसमुच्चये
पुष्पाणि चन्दनं रक्तपनं मांस तथैव च।
पलिं दद्याच मन्त्रेण ततो मुञ्चति सा ग्रही ॥२६॥
भोगमो भगवति रक्तानुलेग्ने हुङ्गारि इमं या गृहाण । पार्क
मुख्य स्वाहा।
दंशवे मुह्यते चापि कोकिलस्वरसंयुतः ।
प्रतिनन्धं च पमति गृध्रगन्धं तथैव च ॥ २७ ॥
मुक्तकेश्या गृहीतश्च सप्तमे दिवसे शिशुः ।
पचा प वृहती कुठं गोमूत्रेण च पेपयेत् ॥ २८ ॥
लेपयेद् बालकं तेन नावैाघ्रस्य धूपनम् ।
पलिं दद्याच मन्त्रेण ततो मुञ्चति सा ग्रही ॥ २९ ।।
ओं नमो भगवति पुक्तकेशि रक्ताभरणभूषिते इयलिं गृहाण
बालं मुञ्च स्वाहा ।
स्वपते हसते बालो गृह्यमाणस्तु रोदिति ।
निरीक्षते दिशस्सर्वा जिहाञ्चालयते सदा ।। ३० ।।
त्रिदण्ड्या तु गृहीतच अष्टमे दिवसे शिशुः ।
वो हिडसमं पिष्ट्वा तेन पालं मलेपयेत् ॥ ३१ ॥
धूपं लशुनसिद्धार्थ मत्स्यमांससुरामवैः ।
पलिं दद्याच मन्त्रेण ततो मुश्चनि सा ग्रही ।। ३२॥
गों नमो भगवति त्रिदण्डि विनयने त्रिशूल दस्ते इम बाल गृहाण
मा मुश्व स्वाहा।
अर्ध्वमुच्छ्वसते नित्यमुत्थितो मुयते माः ।
रोदनं कुरुते बालो मुटबध्नात्युभ भृशम् ।। ३३ ।।
अजमेप्या गृहीतच नवमे दिवसे शिशुः ।
श्वेतया वचया कृष्ठतगाश्चेत मर्पपम् ॥ ३४ ॥
जलेन सह पिट्ना तु तेन पालं प्रलेपयेत् ।
कपिरोमनलेवापे धूपं दधाद्विचक्षणः ॥ ३५ ॥

·बालग्रहमतिपेषाधिकार। बलिं दद्याच मन्त्रेण गन्धपुष्पादिकं तथा । लेपितं धूपित बाल नतो मुञ्चति सा गृही॥ ३६ ॥ ओं नमो भगवति अजमेपि मेपधिरूढे शक्तिहस्ते इमं बलि गृहाण बाल मुच्च स्वाहा । नीलोत्पलसुवर्णाभं रूपं भवति पालके । रोदित्यपि दिवारानं गन्धं ना वाति शाभनम् ॥ ३७ ॥ रोदिन्या तु गृहीतस्य देशमे दिवसे शिशुः । कुष्ठं सर्जरसं शीन सर्पपं जलपेपितम् ॥ ३८ ॥ अनेन लेपित चालं धूपयेदा विधूपनैः। मांसी च निम्रपत्राणि लाक्षया सह धूपनम् ॥ ३९ ॥ कोवान्न ततो दद्यात् कलश वारिपूरितम् । बलिं दद्याच्च मन्त्रेण ततो मुञ्चति सा गृही ।। ४०॥ औं नमो भगवति रोदिनि कुन्देन्दुनिर्मले इमं बलिं गृहाण घालं मुञ्च स्वाहा । इति दिवसाधिकार । दशस्वेघ दिने वेपु यदुक्त लक्षण शिशोः । तस्मिन्नदृष्टे दृष्टे च मासिके लक्षणे वदा ॥४१॥ कुर्यान्मासिकमेवान कर्म नित्यमतन्द्रितः। आरभ्य जन्मदिवसान्मासस्त्रिंशादिनैर्युतः ॥ ४२ ॥ सथा द्वादशमासेषु यद्यद्वक्ष्यामि लक्षणम् । तस्मिन् दृष्टे तु तत्वार्य ऐ चिह्न तथाब्दिके ॥ ४३॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि मासाना विधिमुत्तमम् । शृणु जीवकतरन मन्त्रांश्चैव पृथक् पृथक् ॥ ४ ॥ प्रथमे मासि गृह्णाति शकुनी नाम पूतना । तरा गृहीदो बालस्तु काकरा करोवि च ॥ ४५ ॥ १ जीवकल्पेन इति 1

·.
योगरत्नसमुच्चये
रोदित्येव दिवारानं पूतिगन्धश जायते !
रक्तञ्च संवते मूत्रं चक्षुभ्यां च न पश्यति ।। ४६ ॥
तेन सा रमते नित्यं पूतना पलिकाक्षिणी ।
पलिं तस्याः प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यते सुखी ।। ४७ ॥
पायसं त्रिविधं दद्यान्मांमञ्चैव चतुर्विधम् ।
रक्तपुष्पं तथा गन्धं वस्रं दद्यात्सदीपकम् ॥४८॥
पानीयञ्च मदातव्यं याम्यां दिशि गृहाच्छिशोः ।
फरजवृक्षमाश्रित्य मध्याह्वे तु बलिं क्षिपेत् ॥ ४९ ।।
धूपयेन्मेपशृङ्गेण गोदन्तेन नखेन च ।
दीपं दद्याच्च तैलेन सप्तरात्रं वलि हरेत् ।। ५०
स्नापितं धूपितं चालं ततो मुञ्चति पूतना ।
ओं नमो भगवत्यै शकुन्यै इमं वलिं गृहाण यालं मुञ्च स्वाहा ।
पूतना मकुटा नाम द्वितीये मासि बालकम् ॥ ५१ ॥
गृह्णाति चानया ग्रस्तो जायते फाञ्चनप्रमः ।
शीतळानि च गात्राणि निप्पन्दथैव जायते ॥ ५२ ।।
ग्रीवा च पृष्ठतो भुना मुसं च परिशुष्यति ।
क्षीरं पिवति विसन्धं तत्क्षणात्तु समुद्विरेत् ।। ५३ ॥
आमतण्डुलपक्कानं कृष्णपायसमेन च ।
गन्धपुष्पं तथा धूपं वस्त्रञ्चैव प्रदापयेत् ।। ५४ ॥
धूपञ्चारिष्ठपण मुम्भलशुनेन च ।
दीपश्च निम्बतैलेन पूजयेच यथाविधि ॥ ५५ ॥
पूया दिशं समाश्रित्य पूर्वाहे तु बलिं हरेत् ।
अनेनैव विधानेन ततो मुञ्चति पूतना ॥ ५६ ।।
ओं नमो भगवत्यै मकटे शुमाई इयं वलिं गृहाण पालं मुन्न
स्वाहा।
पूतना गोमती नाम तृतीये मासि वालपम् ।
गृहाति स तया ग्रम्तो पालो गेदिति निष्ठुरम् ॥ ५७॥

·. लग्रहप्रतिपेधाधिकारी स्रवेन्मूत्रपुरीपञ्च गरुतच न निन्दति । मधुगन्धास्सदा वान्ति वसुगन्धाश्च वाह्यतः (१) ।। ५८ ॥ भोदनं क्षीरशासश्च यवागू कृष्णपायसम् । गुल्मासं तिलचूर्णञ्च पिण्याकं गन्धमाल्यकम् ॥ ५९ ।। सुगन्धं सर्पपेणैवं धूपयेत्सन्ध्ययोश्शिशुम् । स्नापयेत्पश्चगॉन विलतैलेन दीपयेत् ॥ ६० ॥ पूर्वी दिशं समाश्रित्य पूर्वाहे तु बलि हरेत् । अनेनैव विधानेन ततो मुञ्चति पूतना ॥ ६१ ॥ ओं नमो भगवति गोमति इमं वलिं गृहाण पालं पुश्च स्वाहा। पूतना पिगळा नाम चतुर्थे मासि घालकम् । गृहाति च गृहीतस्य कम्पते दक्षिणा करः॥२॥ क्षीरं पियति विसन्धं रानं सञ्जति दारुणम् । श्वेतवर्ण शरीरं च मुखं च परिशुष्यति ।। ६३ ॥ पूर्तिगन्धो भवेत्तस्य न मन्त्रं नापि चौपधम् । वर्जयेतादृशं बालं पलिं तत्र न कारयेत् ॥ ६४ ॥ पूतना काञ्चनी नाम पञ्चमे मासि बालकम् । गृह्णाति च गृहीतस्तु जायते काञ्चनप्रमः॥६५॥ सीदन्ति सर्वगात्राणि मुखञ्च परिशुष्यति । क्षीरं पिबति विसब्धं रुदवे च पुनः पुनः ।। ६६ ॥ शाकोदने पळिको पापसे शर्करायुतम् । गन्धमाख्यं स्वस्तिकद धूपन चन्दनं तथा ।। ६७ ॥ दक्षिणां दिशमाथित्य मध्याह्वे तु बलि हरेत् । अनेनैव विधानेन ततो मुञ्चति पूतना ॥ ६८॥ ओं नमो भगवति काञ्चनमुटप्रभशरीरे कुमुदगन्धे इमं बलि गृहाण चालं मुञ्च स्वाहा । पूतना पङ्कजा नाम पठे मासि तु पारकम् । गृहाति च गृहीवस्तु रोदित्येव पुनः पुनः॥ ६९ ॥ . .

·६० योगरत्नसमुधयेक वासस्तीत्रो भवेत्तस्य कृतिशूलञ्च जायते । मत्स्यमन्नं सुरां मांसमपूपं कृसर तथा ॥ ७० ॥ मयूरं कुक्कुटं छागं पिष्टेनैव च फारयेत् । गन्धपुष्पादिसंयुक्तं वलिं तत्र प्रदापयेत् ।। ७१ ॥ भनेनैव विधानेन ततो मुञ्जति पूतना ॥ ७२ ॥ ओं नमो भगवति पङ्कजाभरणभूपिते पङ्कजगन्धे इमं बलि गृहाण चालं मुश्च स्वाहा । पूतना शीतळा नाम सप्तमे मासि वालकम् । राहात्यतो गृहीतस्तु श्वसित्यति पुनः पुनः ।। ७३ ।। आस्फोटयति गात्राणि आहारं च न वाञ्छति । रोदते दन्तवीणां च पूतिगन्ध प्रयाति च ।। ७४ ।। मांमोदनं सुरां शाकं गुल्मासं तिलचूर्णकम् । कुक्कुटयक्रवाकञ्च पिष्टेनैव तु कारयेत् ॥ ७५ ॥ गन्धपुष्पादिकं सर्वमप्रमत्तः प्रदापयेत् । एकरात्रं यलिं दद्यात् ग्राममध्ये समन्ततः ॥ ७६ ।। अनेनैव विधानेन ततो मुञ्चति पृतना ॥ ७७ ॥ ओं नमो भगवति शीतळे शीतकरीरे यहुलेपने इमं वळि गृहाण पालं मुश्च स्वाहा। पूतना रजनी नाम अष्टमे मामि बालकस् । गृह्मात्यतो गृहीतस्तु पालो मुञ्चति तत्क्षणात् ॥ ७८ ॥ स्फोटकं सर्पपाकारं शरीरे वस्य जायते । कम्पते वामहस्तश्च मुपश्च परिशुष्यति ॥ ७९ ॥ ईदृशं लक्षणं दृष्ट्या क्रिया रात्र न कारयेत् । पूतना कुम्भकणी तु नवमे मामि वालकम् ।। ८० ॥ गृहात्यतो गृहीतस्तु वालो रोदिति निष्ठुरम् । दग्नते मुह्यते चैत्र ज्वरः छर्दिश्च जायते ॥ ८१ ।। ।

·A । -- 1 वालाहप्रतिषेधाधिकारः। ६१० पाटल: कौमुदो गन्धो गुळगन्धस्तथैव च ।। कसरं च गुळं मत्स्य तथा क्षीरं गुळासवम् ।। ८२ । गुस्सासन्तिलचूर्णञ्च पलि तत्र प्रदापयेत् । पुष्पाणि चैव रक्तानि सुगन्धं कुखुमं तथा ।। ८३ ।। पूर्या दिशं समाश्रित्य मध्याह्वे तु वलि हरेत् । अनेनैर विधानेन ततो मुञ्चति पूतना ॥ ८४ ॥ ओं नमो भगवति कुम्भकर्णि मत्तमातङ्गगामिनि इमं बलि गृहाण पालं मुश्च स्वाहा। पूतना शबरी नाम दशमे मासि चालकम् । गृह्णात्यतो गृहीतस्तु चक्षुा नैव पश्यति ॥ ८५ ॥ उद्वेजयति गात्राणि आहारनाभिवाञ्छति । गुळानं पीतरक्ताभं मत्स्यं मांसं च दापयेत् ।। ८६॥ यण्टाश्चैव पताकाच पिगैरेव तु कारयेत् । श्वेतपुष्पं तथा गन्य तिलतैलेन दापयेत् ।। ८७ ।। उत्तर दिशमाश्रित्य बलिन्दद्यादिनत्रयम् । मध्याह्वे तु प्रदातव्यं ततो मुञ्चति पूतना ।। ८८ ॥ नमो भगति शबरससनप्रिये इमं वलिं गृहाण पालं पुञ्च स्वाहा। पूतना राक्षसी नाम मासे होकादशे शिशुम् । गृह्णात्यतो गृहीतस्तु तत्क्षणादेव नश्यति ॥ ८९ ॥ पूतना चञ्चला नाम द्वादशे मासि बालकम् । गृहात्यतो गृहीवस्तु श्वसते मुहाते तथा।। ९० ॥ उद्वेजयति गात्राणि आहारं नाभिवाञ्छति । तिलचूर्ण सगुल्मासं घृतं दधि गुळोदनम् ।। ९१ ।। पूर्वा दिर्श समाश्रित्य मध्याहे तु बलि हरेत् । स्वापयेत्पञ्चपत्रेण धूपयेनिम्बसप्पैः ।। दीपञ्च तिलतलेन ततो मुञ्चति पालकम् ॥ ९२ ।। . है ·योगरत्नसमुचये ओं नमो भगवति चञ्चले चञ्चलशरीरे इमं पलिं गृहाण बालं मुश्च स्वाहा। इति मासाधिकारः। अतः परं प्रवक्ष्यन्ते घोररूपास्तु मातरः । भृणु जीवकतत्त्वेन मन्त्राणां च पृथक् पृथक् ॥ ९३ ॥ कुमारी गन्धिनी नाम पूर्व वर्षे तु बालकम् । गृह्णात्यतो गृहीतस्तु धरण्यां पतति ध्रुवम् ॥ ९४ ॥ नोन्मालयति ने च रोदित्यपि पुनः पुनः ! दह्यते मुह्यते चैव तथाहारं न वाञ्छति ॥ ९५॥ गुळोदनं सुरां मांसं मत्स्यान् पूपळिकां दधि । गुल्मासं पललं लाजा गुळं माल्यं सगन्धकम् ॥ ९६ ॥ केशैयापि च लाजैश्च गोदन्तेन च धूपयेत् । स्नापयेत्पञ्चमङ्गेन तिळतैलेन दीपयेत् ॥ ९७ ॥ पूर्वा दिशं समाश्रित्य चैकरात्रं पलि हरेत् । ९८ ॥ भों नमो भगवत्यै मुगन्धिन्यै मुगन्धालेपने इमं पलिं गृहाण वालं मुश्च स्वाहा । कुमारी नन्दिनी नाम द्वितीये वत्सरे शिशुम् । गृहात्यतो गृहीतस्तु ज्यरेण परितप्यते ।। ९९ ॥ शोणितं सवते मूत्रविम्यां सपति शोणितम् । कम्पते दक्षिणो हस्तः हसते च पुनः पुनः॥ १०॥ पद्मकेसरसङ्गाशं गात्रं वस्य प्रजायते । तेन सा रमते नित्यं कुमारी पलिकांक्षिणी ॥ १०१।। गुळोदनं च पानीयन्तस्य मारा प्रदापयेत् । गुल्मासं तिलचूर्णञ्च दध्यपकमेव च ॥ १०२ ॥ सौगन्धिकोत्पलं पर्थ अमुदञ्चैव पिष्टफम् । d ·बालमहमतिघाधिकारः। पिष्टेनोद्वर्य बालन्तु प्रकृति तेन कारयेत् । गन्धमाल्यादिकं दद्यात् तिलतैलेन दीपयेत् ॥ १०३ ॥ पूर्वी दिशं समास्थाय मध्यरात्र वलिं हरेत् । लशुनं सर्पनिर्मो सिन्धुवारेण धूपयेत् ॥ १०४॥ ॥ स्नापयेन्निम्यविल्वाभ्यां पलाशाश्वत्थकिंशुकैः। स्नापितं पूर्पितं वालं चन्दनेन तु लेपयेत् ॥ १०५ ॥ अनेनैव विधानेन ततो गुञ्चति नन्दिनी ॥ १०६ ॥ ओं नमो भगवति नित्यानन्दस्वरूपिणि ! इमं बलिं गृहाण बालं मुञ्च स्वाहा। कुमारी बन्धिनी नाम तृतीये वत्सरे शिशुम् । गृह्णात्यतो गृहीतस्तु चक्षुभ्यो नैव पश्यति ॥ १०७॥ सीदन्ति सर्वगात्राणि ज्वरः शोपश्च जायते । कम्पते वामहस्तथ तथाहारं न वाञ्छति ॥ १०८॥ ओदनं कृसरं यांसं गुल्मापं च सफाणितम् । दधि लानाभ दातव्या गन्धं पुष्पं तथैव च ॥ १०९॥ १. शाकञ्च चक्रवाफञ्च पिटेनर तु कारयेत् । पिट्नोवं बालन्तु प्रदीपं तेन कारयेत् ॥ ११ ॥ लशुनं मृगरोमाणि शिखिपत्रैप धूपयेत् । स्नापयेत्पञ्चमटेन तिलतैलेन दीपयेत् ।। १११ ॥ . उत्तरां दिशमाश्रित्य मञ्चरात्रं पाल हरेत् । अनेनैव विधानेन ततो मुञ्चति सा ग्रही ॥११२ ॥ ।ओं नमो भगवति ! चन्धिनि ! धनुर्धरहस्ते ! इमं यलिं गृहाण चालं मुन्न स्वाहा। कुमारी चपला नाम चतुर्थे वत्सरे शिशुम् । एकात्यतो गृहीतस्तु ज्वरेण परितप्यते ॥ ११३ ।।

·. योगरत्नसमुच्चये सीदन्ति सर्वगात्राणि त्रसते वालकस्सदा । सर्व कृष्णं बलिं दद्याद् गन्धपुष्पं तथैव च ॥ ११४ ।। स्नापनं पञ्चभङ्गेन तिलतै लेन दीपयेत् । प्रसुप्ते च प्रदातव्यं ततो मुञ्चति सा ग्रही ॥११५ ।। ओं नमो भगवति चपले इमं बलिं गृहाण बालं मुञ्च स्वाहा। कुमारी तापसी नाम पञ्चमे वत्सरे शिशुम् । गृहात्यतो गृहीतस्तु सद्यः स्विन्नो भवेच्छिशुः ॥ ११६ ॥ सीदन्ति सर्वगात्राणि मुखञ्च परिशुष्यति । स रक्तं स्रवते मूत्रं यते च पुनः पुनः ।। ११७ ॥ पायसं कृसरं क्षीरं तिलचूर्ण मुरासवम् । पक्कामकानि मांसानि दध्यपूपरमेव च ॥ ११८ ॥ धूपो लशुनफेरोथ श्वेतसर्पपसंयुतैः । स्नापयेत्पन्चभनेन तिलतैलेन दीपयेत् । अनय विधानेन ततो मुशति सा ही ॥ ११९ ॥ ओं नमो भगति तापसि ! इमं यलिं गृहाण यालं मुञ्च स्वाहा। गुमारी फार्मुपी नाम पठे वर्षे तु पारकम् । गृहात्यतो गदीनग्नु ज्वरण परिनुप्यते ॥ १० ॥ रोदित्यपि टियारामारायश निर्गधने | मत्स्यं मांसं मुर्ग मायं पापगं गर दधि ॥ १९१॥ धूपपाः स्वस्तिर्फ लाजा व्यअनभिग्मा । पप्पथे तु मध्याहे महरा पनि हरेन् ॥ १२२ ॥ स्नापपत्पयमन तिनननेन दीपयेन् । गोमाग हरेपं गोरोग्गा व नगन च ॥ १२३ ।। भनेर विधानेन तनी मुन्नति मा प्रही। - ·बारमहप्रतिपेषाधिकारः। ओं नमो भगवत्ति कार्मुके कार्मुकधारिणि अङ्कुशहस्ते रक्तं- माल्यानुलेपने इमं वलिं गृहाण पाल मुन स्वाहा । कुमारी जातवेदा तु सप्तमे चन्सरे शिशुक्ष । गृहात्यतो गृहीतस्तु गेहानिष्क्रम्य गच्डेति ॥ १२४ ।। इसते च दिवारावमाहारञ्च न वाञ्छति । ओदनं पायस मास मत्स्यञ्च कपरं धृतम् ॥ १२५ ।। क्षीरञ्च पोनिकां चैव मध्यादे तु बलि हरेत् । चतुष्पथे पञ्चरात्र शास्तरणसयुते ।। १२६ ॥ मन्त्रतन्त्र प्रयुञ्जीत वक्ष्यमाण विशेषतः । होतव्यञ्च प्रयत्नेन निम्वपत्रैस्ससपैः ।। १२७ ।। स्नापन पञ्चभङ्गेन तिलतैलेन दीपयेत् । अनेनैव विधानेन ततो मुश्चति सा ग्रही ।। १२८ ॥ ओं नमो भगति जातयेदे कूश्माण्डि राजा ।। १२९ ॥ 1 .. - - ।। १३०॥ सर्वग्रहाणा तु चलि मन्नेणानेन कारयेत् । यत्र स्वपिति बालस्तु तत्र होपञ्चं कारयेत् ।। १३१ ॥ कुमारी नलिनी नाम चाष्टमे ५ सरे शिशुन् । गृहात्यतो गृहीतस्तु बालवाहयते शिशून ॥ १३२ ।। आस्फोटयति बाहुभ्या बालो गर्मति धावति । -- - पायसं कसरं मांस अपूपाः स्वस्तिक था। गुल्मास दधि लाजाच सर्भिक्ष्यन्तथैव च ॥ १३४ ॥ अर्धरात्रे वलि दद्यात्सरानं समाहितः । धूपयेत्सर्पनिमोहनिम्बाम्यां लशुनेन च ॥ १३५ ।।

·योगरत्नसमुच्ये स्नापयेत्पञ्चभङ्गेन ततो मुञ्चति स यही ॥ १३६ ॥ १ . . । मन्त्राणि पूर्ववदेव ।। १३७ । कुमारी चपला नाम नवमे वत्त शिशुम् । गृक्षात्यतो गृहीतरथ दाहो भवति दारुणः ।।१३८ ।। कुशव तीनो भपति कृयो भवति बालकः। पतुर्विधौदनं दद्यालोजान पूपलिका दधि ॥ १३९ ।' लशुनं सर्पपं कुष्ठं घचालेपस्य लेपनम् । लापयेन्निम्घविस्वाभ्यामश्वत्थोदुम्बरेण च ।। १४० ॥ धूपनं गजदन्तेन केणे गरजेन च । पञ्चरात्रं बलिं दद्यात्तता मुञ्चति गा ग्रही ॥ ११ ॥ मन्त्राणि पूर्यचदेव । कुमारी रेवती नाम दगमे यत्सरे शिशुम् । गृहात्यतो गृहीणस्तु भूनं प्रति नित्यशः ॥ १४२ ॥ प्रदेजपति गाग्राणि नान्मीलयति लोचने । शक्त्वा पीत्वा र मनतं न च एप्ति स गच्छति ।। १४३ ॥ धावैध गापति गदा गृह ग्यरत्या र गच्छति । यामि यामीति वदति विकारान् पुरुते यन् ।। १४४ ॥ पफर्मासानि मत्म्यांश्च स्वग्निशापतिकानि च। भोदन पाय लाना गुल्मासं पटलं नथा ॥ १४५ ।। करवीरस्य पुष्पाणि पीर र मुदंगर च । धूपन नगरं का; नार्ष गुग्गुलुपेव च ॥ १६ ॥ लापनं पशमोन निग्लेन दीपकम् ॥ सापितं अपित पातं नो नभनि गा गृही ।। १४७ ।। मन्त्राणि पूर्वयन् । इमारी मासिका नाम या लंकादरे शिवम् । एखात्यदोगी नेत्रगंगा पार ॥ १५८ ।। सापीयान् । -- ·बारमप्रतिषेधाधिकारः। ॥ श्रुत्पन्तकृपया ग्रस्तः काकराव करोति च । ॥१४९॥ ... ... ... पकमांसानि मत्स्याश्च गुल्मासश्चौदनन्तथा ॥ १५० ।। अपूपाञ्छकुलीश्चापि गुळक्षीरेण संयुतान् । दिनत्रयं बलिं दद्यात् धूपयेद्यवसप्पैः ॥ १५१ ॥ लापयेत्पञ्चमलेन तिलतैलेन दीपयेत् । अनेनैव विधानेन ततो मुञ्चति सा ग्रही ॥ १५२ ।। ... ८. 0 ॥ १५३ ॥ मन्त्र पूर्वरदेव । कुमारी यामिनी माम द्वादशे वत्सरे शिशुम् । हात्यतो ग्रहीतस्तु दन्तवाश्यं करोति च ॥ १५४ ।। सीदन्ति सर्वगात्राणि मुखं च परिशुष्यति । रक्तमाल्यानि गन्धाश्च रक्तवर्णोदनं तथा ॥ १५५ ॥ दिनयं तु मध्याझे बलि तत्र निवेदयेत् । । घृताभ्याई ततः कृत्वा घृतपानं च कारयेत् ॥ १५६ ॥ लापन पञ्चमहेन तिलतैलेन दीपयेत् । सर्पनिम्रपत्रैश्च धूपयेद् बालकं तथा ॥ १५७ ॥ अनेनैव विधानेन ततो मुञ्चति पूतना । कुारी यक्षिणी नाम गृहीतेन्दे त्रयोदशे ॥१५८ ।। तया गृहीतमात्रः स वरेण परितप्यते । पातशूलं भवेत्तस्य रोदित्यपि सुदारुणम् ॥ १५९ ॥ ईदशं लक्षणं दृष्ट्वा वलिं तत्र प्रदापयेत् । घृताभ्यहं ततः कृत्वा घृतपानं च कारयेत् ॥ १६० ॥ पायसं.कसरं मांसं सक्तवश सुरासयम् । जुल्मा तिलचूर्ण च गन्धपुष्पं च शोभनम् ॥ १६१ ·योगरतसमुधयं मापन पश्चभङ्गेन तिलतैलेन दीपयेत् । दिनत्रयं तु गध्याझे बलिं दद्यासमन्त्रकम् ॥ १६२.॥ .... " अनेनैव विधानेन ततो मुञ्चति यक्षिणी ।। १६३ ।। मन्त्राणि पूर्ववत् । कुमारी सुन्दरी नाम गृहीनेन्दे चतुर्दशे । तया गृहीतगावस्तु क्षणात्सवति शोणितम् ॥ १६४ ।। ग़तायुगं विजानीयान च जीवति पालकः । कुमारी वारुणी नाम वर्षे पञ्चदशे शिशुम् ॥ १६५ ॥ गृहात्यतो गृहीतस्तु भूमौ पतति निःस्वनन् । ज्वरस्तीवो भवेत्तस्य निद्रा चातीव जायते ।। १६६ ॥ पायम कसरं मत्स्यं ओदनं च सुरासयम् । गुल्मापं च तथाऽपूपं मितानि कुसुमानि च ॥ १६७ ।। दद्यादलि तु मन्त्रण प्रदोषे दिवसत्रयम् । मापनं पञ्चभड्रेन धूपं हिडें वां तथा ॥ १६८ ।। दीपपेसिलतैलेन ततो मुञ्चति सा ग्रही । कुमारी,धनदा नाम पोडशे वत्सरे शिशुम् ॥ १६९ ।। गृहात्यदोगृहीतस्तु हराते च पुनः पुनः। ॥ १७०॥ . ... .... ... । उद्वेजयति गात्राणि रोदित्यपि पुनः पुनः ।। १७१ ।। ओदनं कसरं मांसं पायसं तिलपिष्टकम् । गुस्मासं दधि लानांध गन्धं पुष्पञ्च दापयेत् ॥ १७२ ।। धूपनं गजदन्तेन मेषशृदयुतेन च । लाएनं पञ्चमलेन दिलते लेन दीपकम् ॥ १७३ ।। ... "" ॥ १७४।। .... 7.. 1.

·T - वालग्रहप्रतिषेधाधिकारः । पूर्वी दिशं समाश्रित्य ग्रिग तु पलि हरेत् ।। अनेनैव विधानेन ततो मुञ्चति सा ग्रही ॥ १७५ वाणि पूर्ववत् । पलाशाश्वत्थकापिथपिल्लोदुम्बरपल्लवाः । पञ्चभङ्गो भवेदेष बालानां तु हितावहः ॥ १७६ बमा विष्णुश्च रुद्रश्च स्वन्दो वैश्रवणस्तथा । रक्षन्तु परितं बालं मुञ्च गुञ्च कुमारकम् ॥ २७॥ इति संवत्सराधिकार ॥ इति जीवनं चालतन्त्रं समाप्तम् ।। -- । क्षणादुद्धिजते बालः क्षणात् वसति रोदिति । नोईन्तबिलिखति धात्रीमात्मानमेव च ॥ १७८ ।। ऊर्च निरीक्षते दन्तान् खादन् जृम्मति कूजति । ध्रुवौ क्षिपति दप्टोष्ठः फेनं यमति चासत् ॥ १७९ ॥ मा पेति निशि जागर्ति म्लानाङ्गो भिन्नविट्स्वरः । मत्स्यशोणितगन्धश्च न चाश्नाति यथापुरम् ॥ १८० ॥ सामान्यग्रहजुष्टानां लक्षणं समुदाहतम् । नटसंझो भये बालो दन्तान पादति कूजति ८१॥ ऊर्व निरीक्षते चैव जृम्भत्यविपिनाम्यति । अथ फैनचोदमति दृष्टोष्ठः भनि:स्वना ।। १८२॥ मातुस्तन्यं नाभिलपत्येतत्सामान्यलक्षणम् I . स्रवत्येकमस्य नेनं निमीलयस्येकां दृष्टिम् ॥ १८३ ।। अमुचारयति । जिल्लामस्य वनं भवति । भूवमुदस्पत्येकाम, इष्यतेऽस्य जिह्वा पाहुः स्पन्दते प्राम्पते । सक्थ्येकमुहिजवे मत्रपुरीषमुत्सृजति । विक्षिपति गिरः । ग्रीवां नमयति । स्तनं दशति नविलिसति । मुहुर्मुहुर्विक्षिप्तचित्तो भाति । हस्तपादयस्य खेलार श ·योगरलसमुच्चये सर्मप्रदेणाविश्यते । क्षनजगन्धप्रभृतीनि स्कन्दग्रहोपविष्टानि लिङ्गानि । अथातः स्नापनविधिमध्याय व्याख्यास्यामः || तत्र नवप्रवालवणः स्वस्तिकान नवैर्घटेश्चतुर्भिर्वास्तुकौणिक पासोभिः सपिधसर्वगन्धर्मवीजसर्वरत्नसकपायदुर्वाकुरलाजसिद्धा धेकशिरःलापनमुष्टिकालेपनदभेदवायतनवल्माकाग्रसहस्रर्पमभृङ्गगज दन्तगोष्ठभूपीन्द्रनीलनयुभयतटसुरागारराजकोशागारोपस्थानाना मू दा शोणाम्भमा पूर्ण शिरीपपत्रपोत्पलवियानः स्कन्दग्रहोपविष्ट निशि विराने कृतोपनामस्नानश्शुचिर्गृहीतशास्त्रो वैद्यश्चत्वरे स्नाप येत् । एमिमन्त्रैरभिमन्यमाण एकैक कलश प्रारमुसेनाभिपियेत् । त्वां हि भगवान् ब्रह्मा ब्रह्मर्पिभिसाझोपागाश्चत्वारो वेदा वेदानिधये राजपयस्सुरेन्द्रश्च सह नैवस्वतेन तु रुणेन धनाधिपश्च त्वामभि पियति । पण्डिता अदितिदितिर्दनुः कद्रुस्सुरभी रजनी तथा स्वाहा लक्ष्मीश्व कीर्तिश्च धृतिश्च त्वाभिषिञ्चति । 1} सरस्वती च सावित्री मतिर्मेधा रतिः समा ।। १८४॥ इन्द्राणी भूतिरित्येतास्त्नाभिपिञ्चन्ति देवताः । त्रिलाक तर्पयन्ती या नदीनामुत्तमा नदी ।। १८५ ।। गङ्गा भागीरथी च वा रक्षास्थानेभिषिञ्चति । महानद्यश्च याः काश्चित् गोदारीपुर. र.सरः ॥ १८६॥ अथ जातदिने वस्रा ग्रही गृहाति पापिनी । गानोद्वेगो निगहारो लाला ग्रीवानिवर्तनम् ॥ १८७ ।। तश्चेष्टितमिदन्तस्य मातृणाञ्च पलिं हरेत् । मत्स्यमांससुराभक्तगरफ्धूपदीपकै ॥ १८८ ॥ 1 : लिम्पेत्तं धातकीलोध्रमञ्जिष्ठातालचन्दनैः । महिपाक्षेण धूपञ्च द्विरा भीपणी ग्रही ॥ १८९ ॥ ir चेष्टा कासनिवासा गावसकोचन मुहुः । अनमूः महालिम्पेन् मेव्यापामार्गचन्दनः ।। १९० ।। 7 . । . न 16 ·॥ T -- बालग्रहप्रतिपेधाधिकार गोशृङ्गदन्तकेशैस्तु धूपयेत्पूर्ववत् पलिः । प्रही विराने पण्डारी तचेष्टा स्कन्दनं मुहुः । १९१ ॥, जृम्मण स्तनितं त्रासो गात्रोद्वेगमरोचकम् । केशरञ्जनगोहस्तिदन्तं साजपयो लिपेत् ।। १९२ ।। खराजिनं निम्बदलैधूपयेच्च बलिं हरेत् । ग्रही चतुर्थे काकोली गात्रोद्वेगा प्ररोदनम् ।। १९३ ॥ फेनोदारो दिशादृष्टिः कुन्मापैसामहिः । गजदन्ताहिनिर्मोकराजीमूत्रैः प्रलेपयेत् ।। १९४ ॥ सराजीनिम्बपन्नेण मृतकेगेन धूपयेद । इंसाविका पन्चमी म्याज्जृम्भा श्वासोप्रवीक्षणम् ।। १९५ मुष्टिवन्धश्च तच्चेया वलिं मत्स्यादिना हरेत् । मेषशृङ्गवचालोधशिलातालैः शिशु लिपेत् ।। १९६ ।। फटकारी तु ग्रही पष्ठी हासो मोहः प्ररोदनम् । निराहारोङ्गविक्षेपो इरेत्मत्स्यादिना पलिम् ॥ १९७ ॥ राजीगुग्गुलुकुमदन्तायै पलेपनः । मुक्तकेशी ग्रही बालं दिने गृहाति सप्तगे ॥ १९८ ॥ नादः प्ररोदनं कासः पूतिगन्धव जुम्मणम् । धूपो च्यानखैलेंपो चपामूत्रत्वगाभयैः ।। १९९ ।। त्रिदण्डी चाऽटमी जिहाचालन कासरोदनम् । दिशानिरीक्षणं देयो मलयादिः सर्वतो वलिः ।। २.०० । चचालशुनमिदार्थहिङ्गुभिधुपलेपनम् । महामहिपिनवमी तसेप्टा त्रासरोदनम् ॥ २०१॥ उदेज़नोनिःश्वासो स्यमुष्टियखाटनम् । पत्र'चन्दनकुष्ठोग्रासर्पपेर्लेपयेच्छिशुर ।। २०२ कपिरोमनबध्यो दशमी रोदनी नहीं । तबेष्टा रोदनं शश्वत्सुगन्धो नीलवर्णता । धूपो निम्न कुष्ठोनाराजीसर्जरसलिंपेत् ॥ २० ।

·७२। . - योगरत्नसमुच्चये पालिञ्च निहरेलाजान कृल्मापवरकोदनैः । यावत् प्रयोदशाहः स्याद्देवधूपादिकाः क्रियाः ॥ २० ॥ इति दिवसाधिकारः। -- .. गृह्णाति मासिकं वत्सं पूतना शकुनी ग्रहीं । फाकवद्रोदनं चासो गृध्रगन्धोशिमीलनम् ॥ २०५॥ रक्तमूत्रन्च तत्स्नायाद् गोदन्तनखधूपनम् । पीन वस्त्रं ददेद्रक्तस्रग्गन्धस्तैलदीपकम् ॥ २०६ ।। त्रिविधं पायसं मधं तिलं मांसल्चतुर्विधम् । कर पाधो यमदिशि सप्ताहं तैर्वलि हरेत् ।। २०७ ।। दिमासिकं १ मटा वपुः पतिं च शीतळम् । स्तन्यपानं न रोचेत तच्छर्मुिख शोपणम् ॥ २०८ ।। ग्रीवादिवृत्तिनिस्पन्दस्तच्या पायसं तिलम् । अपूपं मोदकं दीपं पुष्पं गन्धाशुकानि च ॥ २०९ ॥ कृष्णानि दापयेतस्या दीपतैलेन सर्वतः । धूपयेनिम्बपत्रैस्तं सर्पः लशुनैय॒तः ।। २१० ।। हतीया गोमुखी तस्याः चेष्टा निद्रा परोदनम् । गोगन्धो मधुगन्धो वा विषमत्रसवणं सदा ॥ २११ ॥ जपा प्रियङ्गुपललं जुन्मापं शाफमोदनम् । शीरिफ पिण्टिकं दीपं दधा माच्या पलि हरेत् ॥ २१२ ॥ मध्यावे पंचपवेण सानं धूप्यत सपिः । पर्धी पिला गायगोपणं दारुणो रवः ॥ २१३ ।। पिस्तम्भेण पयःपानं पूतिगन्धा मिना ननुः। भुजस्य कम्पनं तस्य पिफित्मा न विधीयते ।। २१४ ।। पञ्चमी पदना तर मादनं मुखोपणम् । प्रन्धयः पयगः पानं पीतपणं मर्गदनम् ।। २१५ ॥ परस्पांसानिशाकाळी पिष्टभर्दनि ररेन् । मध्या दक्षिणाशाय पण्मागे पइजा नही ।। २१६ ।।

·. .. बालप्रप्रतिषेधाधिकारः। तश्चेष्टा रोदनं कुक्षिशूलनं विकृतः स्वरः । शिरिरकुक्कुटपाणां मांस सक्तः कुलत्यकम् ॥ २१७ ।। मापोदनं सुरा पुण्यं गन्धादिः तैलि हरेत् । शीवका सप्तमे मासे निराहारोक्षिमीलनम् ॥ २१८॥ दन्तवाद्यं चातिगन्यस्समासान्नसुराक्लैिः । पद्मादिपुष्पगुल्मासपिष्टशाकैलिं हरेत् ।। २१९ ॥ अष्टमी यमुना मोहस्स्तनित मुखशोपणम् । स्फोटकास्सर्पपापारास्सर्वगात्रेषु कम्पनम् ।। २२० ॥ चिकित्सा तत्र नवमी कुम्भकार्णका ।। २२ ।। अथद्वया पयःपानं तच्छबिरुणो ज्वरः । रोदनं पाटलीगन्धो मांग मत्स्यं सुरां पयः ॥ २२२ ।। गुल्मासमन्नं पललं गन्धं पुष्पं च दापयेत् । ऐशानी दिशमाश्रित्य मध्याह्ने पलियाहरेन् ॥ २२३ ॥ तापसी दशमे मासे निराहारोक्षिमीलनम् । उद्देजनन्ध गात्राणां पीतं रक्तमथोदनम् ।। २२४ ।। घण्टा पताका पिटोत्था(१) मत्स्य मांसं सुरा पयः । सौम्यायां दिशि मध्याह्ने बलिमेभिस्समाइरेत् ॥ २२५ ॥ बालमेकादशे मासे ग्रही गृणाति राक्षसी। तचिहं नेत्रयोरान्ध्यं तस्यां नैव चिकित्सिवम् ।। २२१ ।। चपला द्वादशे मासे कास श्वासच चेष्टितम् । गुल्मासापूपदध्यन्नतिलचूणैविधानवित् ।। २२७ ॥ महेन्द्रदिशि मध्याद्वे सप्तरानं यलि हरेव । एता स्युर्मासिका ब्रह्मः पूतनापदपूर्विका ॥ २२८ ॥ इति मासाधिकारः। - ·७४ -- योगरलसमुच्चये द्वितीय वत्सरे पालं ग्रही गृह्णाति यातना। पाननं रोदनं दाहो निराहारोक्षिमीलनम् ॥ २२९ ।। मत्स्यं मांसं तिलं मधु गुल्मापं पोळिका दधि । गुल्मापलाजगन्धादिस्तैः प्राच्या बलिमाहरेत् ।। २३० ।। स्नानं पञ्चदलैधूपः केशगोदन्तगोखुरैः । तीये वत्सरे वालं ग्रही गृहणीति रोदिनी ॥ २३१॥ विण्मत्रं रक्तसम्मिश्रं ज्वरो हस्तस्य कम्पनम् । प्ररोदनं मुहुर्गानं परफेसरसन्निभम् ।। २३२ ।। गुळोदनन्तिलं पूपं गुल्मासं स्विन्नपल्गुणम् । दधि सक्तु फलं लाजः प्रतिमाशालि पिष्टकम् (१) ।। २३३ ॥ एभिस्मगन्धपुप्पायैः प्राच्यां दिशि चलि हरेत् । स्नापयेन्द्रापस्तं धूपो राजिफणित्वचाम् ॥ २३४ ।। चतुर्थे पटका चोपो ज्वरस्सर्वाङ्गसादनम् । अनीक्षणगनाहारो पामपादस्य कम्पनम् ।। २३५ ॥ तिललाजानगुस्मासं मत्स्य मांस सुरां दधि । प्रतिमा फलफस्धान्च कार्या दिशि दापयेत् ॥ २३६ ॥ स्नानं पञ्चदलधूपः पिम्रोणपुररोमभिः। चन्चला पञ्चमे वर्षे परम्मद्गसादनम् ॥ २३७ ।। चलिभिस्तिलकृष्णानः कालानुक्ती वलिं निशि । धूपयेन्मेपत्रेण मानं स्यात्पन्चपप्रयुक् ॥ २३८ ॥ पलायोदुम्बराश्वत्यवरपिस्वदलं हितम् । पावनी वत्सरे पष्ठे वयं मुखशोषणम् ॥ २३९ ॥ उदेवनं सदनमावणं गानसादनम् । मूलन्ति लातुरा मत्स्यं मार पक्षः पयो दमि ॥ २४० ॥ सरं पायसं घमिस्मातरानं पछि हरेन् । स्नानं पञ्चदधूपो लगुनः केराजिभिः ॥ २४ ॥ सप्तमे याना एदिररचिः हामरोदनम् । मत्स्य मांस मुरा सक्तुः समरं पायर्य दधि ।। २४२।। 4 ·- बालमहप्रतिपाभिकारः। सपोलिकापूपलिकैलिरात्रं चत्वरे पलिः । स्नानं पञ्चदलै पो गोमूखुररोमभिः ॥ २४३ ॥ जातवेदाप्टमे वर्षे निराहारः प्रकोपनम् । मत्स्य मांस दघि क्षौद्रं धृताक्तं पायसं पयः ॥ २४४ ॥ एतैस्सकसरापूलि हत्वार्द्धरात्रफे। चत्वरस्मे तिलैः कुण्डे पश्चाहममुना हुनेन ।। २४५ ॥ चामुण्डनि भगवति भीपणि समुद्रितो ज्ञापय मुञ्च मुञ्च दह दह सर सर वालका गच्छ गच्छ । राजिनिम्बदधूपः, कालिनी नवमे ग्रही। तचेष्टा गर्जनं त्रासो बाहोरास्फोटनं मुहुः ।। । पलिः स्यात्कृसरापूपसक्तगुल्मासपायसः ।। २४६ ॥ ओं मुश्च मुन्च पर कपर जय जय । अनेन पूर्ववद् डुवा कुर्याद स्नानं सधूपकम् । दशवर्षे कळाहसी दाहोकशता ज्वरः ॥ २४७॥ पोळिकापूपदध्यनैः पञ्चरानं नलिं हरे । लेपये बचाकूष्टलशुनैः सर्पपान्वितैः । धूपं निम्मदः कुर्यात्सगोरोमगजद्विजैः ।। २४८ ।। नमसीमातृम्पा हदयं मोहय भक्षय स्फोटय स्फुर गृह कण्ठं स्फोर्टये एव सिद्धि ज्ञापयति हर निदीप सुरु पालकम् । बालो वा स्त्री पुरुषों पा सर्वग्रहाणामुपगम्यतु ।। ओं चामुण्डे नमो दिव्ये भूहां दी अप- सरन्तु दुष्प्रहा। यूं हूं तद्यथा गच्छन्तु गुह्यका अन्यस्थाने ओं दो ज्ञापयति ट ठ । सर्वत्रालेषु स्यान्मन्नोयम् । साकामिक कोमुण्डे या पेपि कण्डिपो भगवति । बूंदू मुम्ब रक्षा कुरु बलि गृह । उ81 बालमहेश बलिदानेवयं मन्नः। यह्मा विष्णुश्च स्कन्दो वैश्रवणस्वथा। रक्षन्तु व्यरितं यालं शुञ्चन्तु व कुमारकम् ॥ २४९ ।। , . 1 . " ·योगरत्नसमुहये । ठठ । हर । सन्ध्ययोरस्तमये चापि । व्यावर्तयति गोमूत्रे वा । (नारायणीयम् ). विहगा वायसानाञ्च खगैर्चा पक्षिसङ्कलम् (१) । अशुचिं मातरचापि अपथ्याहारसेविनीम् ॥ २५१ ॥ एफकाले तु निष्क्रान्ता माता सा वालवेश्मनः। पक्षिग्रहेण यो ग्रस्तः तेन चालः प्रवाध्यते ॥ २५२ ।। एवं पक्षिगृहीतस्य पक्षिग्रहमिहोच्यते । तस्स लिङ्गं प्रविनेयं छर्घवीसारपीटनम् ॥ २५३ ।। पिपासा ज्वरशोपश्च स्तनम्चापि न गृहति । कम्पते स्वमनाशश्च आहूते पक्षिणा शिशौ ॥ २५४ ॥ पक्षिणस्त्वथ चत्वारो पन्ध्यास्त्रीपुंनपुसकाः । सामान्यलक्षणं तेपां वक्ष्यते च निबोधत ॥ २५५ ।। उद्यतीसारवाहुल्यं पिपासा ज्वर एव च । शोपश्च सर्वगात्रे स्तनञ्चापि न गृहति ॥ २५६ ।। फम्पते स्वमनाथ सर्वाङ्गसम एव च । स्कन्धे पृष्ठे च निम्नत्यं तथा मूर्तीि च निम्नता ॥ २५७ ।। अथ बन्ध्यागृहीतस्य लमता मूर्धि निम्नता। छतीसारतृष्णा च परिदाहय जायते ॥ २५८ ॥ सर्वाद् कम्पसंयुक्तो दाहणातिसारवान् । स्तनन्यापि न गृहाति सीपक्षिपदपीडितः ॥ २५९ ॥ दृष्टेश्च निम्नता गावशोपो दादातिसारवान् । कृष्णा जिद्वाप्रलम्मथ घुपक्षिग्रहपीडिते ॥ २६०॥ स्कन्धे गृष्ट च निम्नत्वं कप्ठम्पो (१) रसस्तथा । छर्यतीसारहष्णाथ सीवग्रहनिपीडिते ॥ २६१ ।। शुर्यात्पक्षिपदार्चानां दानं होमं प्रतिक्रियाम् । पापधानि च मन्त्राभ तथा देवदिनाचनम् ।। २६२ ।। दवारहरपुटनिप्पावरसं तलेन मम्तके । पानलेपनयास्तस पीनं यच्याप मर्वदा ॥ २६३ ।।

·७७ बालमहप्रतिपेषाधिकारः। फणिर्जकं इंसपादी शिशुभ्रा स धारयेत् । तन्मूलनेन पालस्य रक्षां कुर्याच भस्मना ।। २६४ ॥ पिचुमन्दकपुष्पाणि तेकराजं कुरूटकम् । मत्स्याक्षिमप्यळर्कञ्च क्षोदयित्वा रसं पृथक् ।। २६५ ॥ समतेलेन तेन स्याच्छिरोभ्याः संगापहः । "कुण्डली हंसपादीञ्च फनिर्जन्चार्कपल्लवम् ॥ २६६ ।। स्तन्यतैलसमायुक्तं सर्वदा च प्रयोजयेत् । कुसुमं पुपायाश्च कोरण्डं हसपादिकाम् ॥ २६७ ।। स्फूर्ज फरञ्जपत्राकै श्वेतपुष्पञ्च पेपयेत् । तत्र कल्के पचेलमभ्यङ्गे योजयेत्तदा ॥ २६८ ।। वालग्रहातिसारनं सर्वपक्षिविनाशनम् । पलाशाश्वत्थविल्यानान्निम्याकिंशुकयोस्तथा ।। पत्रैस्सिद्धः कपायोयं वालानां, ग्रहनाशनः ॥ २६९ ॥ (तन्त्रान्तरे) इति पक्षिग्रहाधिकारः ।। । . । 1 कालेनुक्ते निशायां तु देशेनुक्ते चतुष्पथे । द्रव्येनुक्तेममात्रेण पलिं दद्याविचक्षणः ।। २७० ॥ गुळानं पायसं सर्पिस्सुरा पलिका पृतम् । गुल्मासं तिलचूर्णब्ध गन्धपुष्पं सचन्दनम् ॥ २७१।. चतुप्पथे पलिं दद्यात्सर्वग्रहविमोक्षणम् । निम्यापामार्गवरणवैजयन्तीनृपद्रुमः ।। २७२ ॥ क्षीरवृक्षफपित्याफाफजदाययोगकः । सिद्धाम्मुना हितं स्नानं गाले च ग्रहपीडिते ॥ २७३ ।। (सिद्धगोग महामुण्डिनिको दीप्यकाधस्नानो ग्रहापहः । सप्तच्छदामपनिशचन्दनैथानुलेपनम् ॥ २७४ ॥ (भद्रवर्मन .

·-- घोगरत्नसमुच्चये मूर्या सतिक्ता विपमच्छदत्वा प्रोद्वर्तनाद्धन्ति शिशुग्रहार्णिम् । सप्तच्छदाश्वत्थमधूकसेल- पत्रकथाम्भस्नपनञ्च शीतम् ॥ २७५ ॥ (नारायणीयात् र्वाचलाश्वगन्धासप्तच्छदमूलचोरकैस्सजलैः । उद्वर्तनं प्रपिष्टैश्शिशुगात्रविवर्तनं ग्रहनुत् ॥ २७६ ॥ प्लक्षाश्वत्थोदुम्यरमधुकवटकाण्डदर्भतरुणानाम् । आदाय मुष्टिमात्रं विपाच्य सलिलेधशेषेण ।। २७७ ॥ तेन शिशूनां स्नानं काले कुर्वीत शीवतोयेन । त्वग्रक्तकोठमण्डलविस्फोटकगमनमायुप्यम् ॥ २७८ ॥ सर्वग्रहापनोदनमुपचयकामागसन्पीनाम् । एपामेव च कल्कैस्सरक्तकोठापहो लेपः ।। २७९ ।। (सिद्धसा) रसोननिम्बपत्राणि जतुवंशोपलेसनम् । सिद्धार्थारिएपत्राणि चंशत्यग्जतुना सह ॥ २८० ।। सर्पनिर्मोचनं केशा निर्माल्यं गौरसर्पपाः। धूपत्रयं ससर्पिप्कमेतत्सर्वग्रहापहम् ॥ २८१ ॥ (सिद्धसा वंशत्वग्जतुसंयुनं सलशुनं सारिष्टपत्रं धृतं निर्माल्यं नरकेशरापिरुरगत्रग्गौररानीयुतम् । सिद्धार्थ जनिम्पपत्रसहितं वंशवगाज्यान्वित धूपानां त्रयमेवदाशु सकलान् बालग्रहामाशयेत् ।। २८२।। इति योगरलसमुथये बालग्रहपतिपेवा- धिकारो द्वाविंशः॥

·- --- . . अय मूनोन्मादापस्मारणतिपेधाधिकार: योविंशः। देवदानवगन्धस्सियोराराक्षस। कूलमाण्डका मोकिरणा चेताळनाराक्षसाः॥१॥ प्रेतकाखोर्दपितरः पिशाचा गुरवस्तथा । वृद्धसिद्धर्पयो भूता इत्यहादश कीर्तिताः ॥२॥ ते पुनः पृथकोटिपरिवारा हाते । (मंप्रहे) लक्षयेत् ज्ञानविज्ञानमाडचेष्टावलपौरुपम् । पुरुपेऽपौरुपं यत्र तत्र भूतग्रहं वदेत् ॥ ३ ॥" भूतस्य रूपप्रकृतिभाषागत्यादिचैटितैः । यस्यानकार कुरुते तेनाविष्टं तमादिशेत् ॥ ४ ॥ सोटादशविधो देवदानवादिविभेदतः । देवस्तदनुपतो तु सयः पूर्वकतोयया ॥ ५ ॥ प्रक्षापराधस्सुतरा रोन कामादिजन्मना । लक्षवताचारः पूज्यानप्यतिवर्तते ॥ ६ ॥ ते तथा भिन्नमर्याद पापमात्मोपधाविनम् । देवादयोप्यनुमन्ति ग्रहा सिद्रप्रहारिणः ॥ ७ ॥ (बाहटे) मस्ता गर्भिणी नमामृतुस्नाता दुराचरीम् । आसनपुप्पां कामाचा मत्स्यमद्यपकाइक्षिणीम् ॥ ८॥ गृहमानां बिलामाया रध्याचत्वरयोः स्थिताम् । प्रथमोपशुन्यमाना तेलाम्पत्तामस्थिताम् ॥ ९ ॥ मई लिएं हतं माझं हसितं भीतशोकिनी । शरीस्थितमुच्छिटच्याधिक मइलम् ॥ १० ॥ अधामगढ़ पूर्वाप्तनद्रव्यं रियोगिनमः । एकाफिर्न फान्ततर्नु भूपितं च निरापुपम् ।। ११ ।। प ·योगरत्नसमुधये । ग्रदा गृष्णन्ति स्त्रीपुंसानीदृशानीश्वरान्वया । अवमानमृणं वरं विघ्नो भाग्यविपर्ययः । देवताज्ञा च लक्ष्यन्वे कारणं ग्रहपीडिते ॥ १२ ॥ " (नाराय) व्याहाराहारचेष्टाभिर्यथास्वं तद्ग्रहं बदेव । कुमारवृन्दानुगतं नममुद्धतमूर्धनम् ॥ १३ ॥ अस्वस्थमनसं दैर्घकालिकं वं ग्रहं त्यजेत् । ऋते पिशाचात्सर्वेषु प्रतिकूलश्च नाचरेत् ।। १४ ॥ सवैद्यमातुरं नन्ति शुद्धास्ते हि महौजसः । भूतं जयेदहिंसेच्छं जपहोमबलिवतः ॥ १५ ।। तपश्शीलसमाधानदानज्ञानदयादिभिः । ग्रहा गृह्णन्ति ये येषु तेषां तेषु विशेषतः ॥ १६ ॥ दिनेषु चलिहोमादीन प्रयुञ्जीत चिकित्सकः । स्नानवश्वसामांसमयक्षीरगुडादिषु ॥ १७ ॥ रोचते यपदा येभ्यस्ततेपामाहरेत्तदा । रत्नानि गन्धमाल्यानि बीजानि मधुसर्पिणी । भक्ष्याश्च सर्वे, सर्वेषां सामान्यो विधिरित्ययम् ॥ १८ ॥ पाहटे) राजीकरञ्जव्याघातशिरीपार्कनिशाद्वयम् । प्रिय त्रिफला दारु हिज व्योपं अचन्दनम् ॥ १९ ॥ मजिठोग्रानमूत्रश्च गुळिका ग्रहनाशनी । पाननस्याञ्जनालेपस्नानोद्वर्तनधूपनात् ।। २० ।। चावकशिरीपलशुनामयः। नस्याजनादि कुर्वीत साजमूत्रग्रहापदैः ॥ २१ ॥ निम्मपत्रास्थिलशुनलेपस्सर्वग्रहापदः । शर्या स्कन्दनिर्माल्य शेवं मर्पिः पुरं ववा ॥ २२ ॥ गोपुच्छरोम-रोमाज पनं निम्बाश्वपक्षयोः । हिराजी च तैलं स्थात्रयो धूपा महापहाः ।। २३ ।। (नाराय.) १ ·८२ (नारायणीये) भूतोन्मादादिप्रतिषेधाधिकार । कार्पासास्थिमयूरपत्रवृहतीनिर्मात्यपिण्डीत वा लङ्मांसीसपदंशविट्तुपश्चाकेशाहिनिर्मोचकैः । नागेन्द्रदिशृङ्गहिगुमरिचैस्तुल्यैस्तु धूपः कृता स्कन्दोन्मादपिशाचराक्षससुरावेशज्वरमः परम् ॥ २३ ॥ (अमृतम- वाटे ) पाठरपथ्यावधाशिहिव्योपैः पृथक् समः । अजाक्षीराढके पर सर्पिस्सर्वग्रहापहम् ।। २४ ॥ सिद्धार्थको बचा हिंदु प्रिया रजनीद्वयम् । मजिष्ठा वाटभी चरा श्वेताद्रिकर्णिका ॥ २५ ॥ निम्बस्य पत्रं बीजन्तु नक्तमालशिरीपयोः । सुरालु न्यूपर्ण सर्पिोम्ने वैधतुर्गुणे ॥ २६ ॥ सिद्धं सिद्धार्थ नाम पाने नस्ये च योजितम् । ग्रहान् सर्वान् निहन्त्याशु विशेपादानुरान ग्रहान् ॥ २७ ॥ कृत्यालक्ष्मीविपोन्मादचरापस्मारपाप्मनु । एमिरेवौपधैर्षस्तवारिणा कल्पितोऽगदः ॥ २८॥ पाननस्याञ्जनालेपस्तौनोद्धर्पणयोजितः। गुणैः पूर्वपदुद्दिष्टो राजद्वारे च सिद्धिवन् ॥ २९ ॥ हति भूतचिकिमा ।। (बाहरे) उन्मादाप्पट् पृथग्दोपानचयाधिरिपोद्भगाः । उन्मादो नाम मनसो दोपरुन्मार्गगैर्मदः ॥ ३० ॥ (बा) विद्यादास्फोटनामान्तिहार यढमरयम् । पिवान कोपशीवेच्छात नाभिद्रवादिभिः ॥ ३१ ॥ निद्राल्पमाप्यनारीन्हारोच. फिगः स्मृतः । सपैलिदान्वितो पारो विवयस्मानिपातिकः ॥ ३२॥ (मिदमा) .

·८२, योगरत्नसमुच्चये धनकान्तादिनाशेन दुस्सहेनाभिपगावान् । पाण्डुर्दीनो मुहुर्मुह्यन् हा हेति परिदेवते ॥ ३३ ।। रोदित्यकसात्स्मयते तद्गुणान् बहुमन्यते । शोकक्लिष्टमना ध्यायन् जागरूको विचेष्टते ॥ ३४ ॥ विपेण श्यायवदनो नष्टछायोचलेन्द्रियः । वेगान्तरेऽपि सम्भ्रान्तो रक्ताक्षस्तं विवर्जयेत् ॥ ३५ ॥ अथानिलज उन्मादे स्नेहपानं प्रयोजयेत् । पूर्वमावृतमार्गे तु सस्नेहं मृदुशोभनम् ॥ ३६ ॥ ." कफपित्तभवेप्यादौ वमनं सविरेचनम् । स्निग्धस्सिनस्य वस्तिञ्च शिरसश्च विरेचनम् ॥ ३७ ।। अथास्य शुद्धदेहस्य प्रसादं लभते मनः । इत्थमप्यनुवृत्तौ तु तीक्ष्णं नावनमअनम् ॥ ३८ ॥ हर्पणाश्वासनोगासभयवाडनतर्जनम् । अभ्यगोद्वर्तनालेपधूमान् पनिञ्च सपिपः । पुज्यात्तानि हि सुद्धस्य नयन्ति प्रकृति मनः ।। ३९ ।। (बाहटे) स्नेहित स्वोदितं चव योजयेत्पन्चकर्मणा । दाधिकं वा पिवेत्सस्वैिलं शैरीपमेव वा ॥४०॥ शोक पलातैलं महापशाचकं घृतम् । दाधिकञ्च महक्षिारशुन्मत्तः शीलयेत्सदा ॥४१॥ (भेटे.) मधूकपुष्पीमद्धीकाकणाकपचन्दनाः । गोपीजलाभ्रस्तन्येक्षुरसाज्यमधुशर्कराः । एतैः नस्यक्रिया कार्या नूतो चित्तविभ्रमे ॥ ४२ ॥ . . (माराय) विष्णुकान्ता सरूण्डा स्याकिञ्चिन्मधुकपिश्रिता । म्तन्येन नासिकापीता प्रान्ति क्षीरसुजः विपेत् ॥ ४३ ॥ (शापमु) ·. {क्षारपाणीये . -- भूतोन्मादादिप्रतिपघाधिकारः। सन्मिादहितो बन्धः महारो भीपणानि च । अञ्जनाधरपीढाथ धूमाः मथमनानि च ॥४४॥ पिप्पल्यो मरिच वीजमपामार्गशिरीपयोः । क्षवको हिहु चाप्येतच्चूर्ण प्रघमनं भवेत् ॥ ४५ ॥ अवपीडश्च तैरेव वस्तमूत्रद्रवीकृतः । इन्युन्मादमपस्मारं वैचिन्त्यं विपमज्वरम् ।। ४६ ॥ मनोहा वायजश्चैव शत्पारावतस्य च । भजन हन्त्यपस्मार सोन्मादञ्च विशेषतः ॥ ४७ ११ सेल्वगम्मु सस्तन्यमुन्मादे पाननस्पयों: ।। ४८ ॥ (सिद्धयो- ब्राझीमन्द्री विङ्गानि व्योपं हिड जटा *पुरम् । रास्नां विपना लशुनं विशल्यां सुरसा वचाम् ।। ४९ ॥ ज्योतिष्मती नागविन्नामनन्तां सहरीतकीम् । कौन्ती च हस्तिसूत्रेण पिष्ट्वा छायाविशोपिता ॥ ५० ॥ वर्तिः नस्यान्जनालेप परन्मादनाशनी ।। ५१ ॥ (बाहरी चकतैलं सधुत्तूरमूलचूर्ण भुवि न्यसेत् । सप्तराचं वदुधृत्य लिम्पदन्मादपान्तये ।। ५२ ॥ अवपीडाश विविधा सर्पपस्नेहसंयुताः। कटुतैलेन चाभ्यगो मापयेशास्य वद्रजः ।। ५३ ॥ सद्दितीक्ष्णधूमय सूत्रस्थानोदितो हितः । पातमात्मक प्रायः पचि तु प्रशस्यते ॥ ५४॥ तितकजीवनीयं च सर्पिः स्नेहम मिश्रकः। शतानि चानपानानि मधुराणे लघूनि च ।। ५५ ।। विष्येद सिरा यथोकां च हसं मेवामिषस्य वा ॥५६॥ (माइटे) ** 'सराम्', 'ग' इनि मुशासार. से (नाराय- ܪܟ ·। म - - । योगरलसमुच्चये कृष्णाकशेरुखजूरविदारी मधुकं वरी । शर्करा मधु सर्पिश्च सर्वोन्मादे पिवेदिदम् ॥ ५७ ।। (नारायणीये सिद्रसारे घ) पिप्पलीकतकास्थीनि नारीक्षीरेण पेपयेत् । तत्पियेत्सातरुत्थाय पित्तोन्मादविनाशनम् ॥ ५८॥ (तन्त्रान्तरे) हि सौवर्चलव्योपैपिलाशैख़ुताटकम् । सिद्ध समूत्रमुन्मादभूनापस्मारनुत्परम् ।। ५९ ॥ . द्वौ प्रस्थौ स्वरसाद् ब्रह्मथा घृतप्ररथं च साधितम् । व्योपश्यामात्रिपदन्तीशङ्खपुष्पी नृपद्रुमैः ॥ ६० ।। ससप्तलाकामिहरैः कल्कितैरक्षसम्मितैः । पलपृद्धया प्रघुजीत परं मात्रा चतुष्पलम् ।। ६१ ॥ उन्माद कुछापस्मारहरं वन्ध्यासुखप्रदम् । वामृतिखरमेधाकृद्धन्यं ब्रदीघृतं स्मृतम् ।। ६२ ॥ पराविशालायलादेगदावेलवालुकैः । दिशारिवाद्विरजनीद्विस्थिराफीलनीनतः ॥ ६३ ।। वृहतीपृष्ठमंजिष्ठानागकेसरडाडिमैः । वेल्लतालीसपलामालतीमुळोत्पलैः ॥ ६४ ॥ सदन्तीपद्मक हिमैः कस्सिर्पिपः पचेत् । प्रस्थं भूतमहोन्मादकासापस्मारपाप्ममु ॥६५॥ पापकाविपे सोपे पोहे मेरे को गरे। अरेतस्यल्परजसि देवोपहतचेतसि ।। ६६ ।। अमेधसि रसतद्वाचि स्मृतिकामेऽल्पपावके। बल्यं माल्यमायुप्य फान्तिसौभाग्यपृष्टिदम् ।। ६७ ।। कल्याणकमिदं सर्पिः भेष्टं पुंसवनेषु २ । एभ्यो दिशारिवादीनि जले पायफर्षि-प्रतिम् ॥ ६८ ।। रसे तस्मिन् पचेत् सपिटिरिचतुर्गुणम् । वारादिमैदाकाकोळीयपिफविपाणिभिः ॥ ६९ ॥.. 4.

·८५. भूतोन्मादादिप्रतिपधाधिकारः। सूप्यपणियुतैरतन्महाकल्याणकं परम् । बृहणं, सन्निपातघ्नं पूर्वस्मादधिक गुणैः ॥ ७० ॥ जटिला पूतना केशी चारटी मर्कटी वचा । प्रायमाणा जया वीरा चोरा गटुकरोहिणी ॥ ७१॥ कायस्था सुकरी छन्ना सातिच्छन्ना पलकपा । महापुरुपदन्ता,च वयस्था नाकुलीदयम् ॥७२॥ कटंभरायश्चिकाळीस्थिराधाहत्य तैनम् । सिद्धं चातुर्थिकोन्मादग्रहापस्मारनागनम् ॥ ७३ ।। महापैशानकं नाम घृतमेतद्यथामृतम् । स्मृतियुद्धिकरं चैव वालानामगवर्धनम् ॥ ७९ ॥ (पाहटे भेळेच) स्नेहकाले च बातोत्थे बैलं शैरीपमिष्यते । महाफल्याण पेत्ते पंचगव्यं कफोद्भवे ॥७५।। अश्वगन्धाजगन्धोग्रगन्धालशुनसर्पपैः। रास्नाकायस्थगोलोमीयुक्तः तैलं विपाचितम् ।। ७६ ॥ गोमूत्रसदृशं पाननस्याम्यङ्गानुवासनः । सर्वोन्मादग्रहालक्ष्मीपाप्मापस्मारनाशनम् ॥७७॥ प्रक्षिप्याऽसलिले कूपे शोषयेद्वा बुमुक्षया ।' भावासयेत्सुहृतं वा वास्यर्मार्थसहितैः ॥ ७८ ॥ भूयादिष्टविना वा दर्शयेदवानि च । दं सर्पपत्तेलातं न्यस्तं चोत्तानमावपे ॥ ७९ ॥ फपिकच्याधया वहितैलजलैः स्पृशेन । कशाभिस्तादयित्वा या बद्ध व विनिक्षिपेत् ।। ८० ॥ अधवा पीतरामाश्मजने सन्तमसे रहे। “सगोघृतदंदण दान्तरिसहनश तम् ॥ ८१ ।। अधया राजपुरुपा वहिनीला सुमयवम् । भापयेपूर्वधननं दर्जयन्तो नृपाराया ॥८२।। - ·(बाहर। योगरलसमुथये देहगुखिभयेभ्यो हि परं प्राणभयं मतम् । तेन याति शमं तस्य सर्वतो विप्लुतं मनः ॥ ८३ ।। इष्टद्रव्यविनाशात्तु मनो यस्योपहन्यते । तस्य तत्सदृशमाप्तिः सान्त्वाश्वासैः प्रसादयेत् ।।'८४ ॥' कामशोकमयक्रोधहालोभसम्भवान् । परस्परप्रतिद्वन्द्वैरेभिरेव शर्म नयेत् ।। ८५ ।। भूतानुबन्धमीक्षेत प्रोक्तलिङ्गाधिकाकतिम् । यद्युन्मादे ततः कुर्याद्भूतनिर्दिष्ट मौषधम् ।। ८६ ।। फोले माश्य च सक्षौद्रं धात्रीचूर्ण सकांचनम् । उन्मादशान्तये दद्यात्पूजयेदृपभध्वजम् ।। ८७ ।। (सन्चान्तरम्) बलिं च दद्यात् पललं यावर्क सक्तुपिण्डिकाम् । स्निग्धं मधुरमाहारं तण्डुलान् घिरोक्षितान् ।। ८८ ॥ पक्यामकानि मासानि सुरामैरेयमामवम् । अतिमुक्तस्य पुष्पाणि जात्याः सहचरस्य च ।। ८९ ॥ चतुप्पथे गवां तीर्थे नदीना सहमेषु च । निवृत्तामिपमधो यो, हिताशी प्रयतशुचिः ।। ९० ॥ निजागन्तुभिरुन्मादैः सत्वपान स युज्यते । प्रसादथेन्द्रियार्थानां युद्ध्यात्ममनसां तथा । पातूनो मकृतिस्थत्वं विगतोन्मादलक्षणम् ॥ ९१ ।। (पाहटे। इत्युन्मादचिकित्सा । । स्मृत्यपायो झपस्मारः स धीमचादिसंप्टवाद । जायतेऽभिहित चिचे चिन्ताशोकमयादिभिः ॥ ९२ ॥ उन्मादयत्प्रशपितैश्चित्तदेहगर्मः। इते सत्त्वे हदि च्याप्ते संजावादिपु सेषु च ॥ ९३ ॥ पोत प्रासं पक्षीममिति पागन्दरम् । १

·.
भूतोन्मादादिप्रतिषेधाधिकारः।
वमो विशन्मूढमतियाँभत्साः कुरुते क्रियाः ।
दन्तान् खादन् वमन् फेनं हस्तौ पादौ च विक्षिपन् ।। ९४ ।।
पश्यन्नसन्ति रूपाणि प्रस्खलन् पतति क्षितौ ।
विजिह्माक्षिभुवो दोपवेगेतीते प्रवुद्धयते ॥ ९५ ॥
कालान्तरेण स पुनथैवमेव पिष्टते ।
अपस्मारश्चतुर्भेदो यातायैर्निचयेन च ॥ ९६ ॥
(पाटे)
कृष्णपीतसिताभासो वातपित्तकफैः क्रमात् ।
दृश्यन्ते तद्विकाराश्च तन वळखिदोपजः ॥९७ ।।
पञ्च कणि तत्रादौ यथादोपं प्रयोजयेत् ।
सर्वतश्शुद्धदेहस्य स्यादुन्मादहरी क्रिया ॥९८॥
(सिद्धसारे)
अथावृतानां धीचित्तहत्खानां प्राक् प्रबोधनम् ।
तीक्ष्णैः कुर्यादपस्मारे कर्मभिर्वमनादिभिः ॥ ९९ ।।
वातिकं वस्तिभूयिष्ठः पैत्तं प्रायो विरेचनैः ।
लैष्मिकं वमनप्रायैरपस्मारमुपाचरेत् ॥ १० ॥
सर्वतस्तुविशुद्धस्य सम्यगाश्वामितस्य च ।
अपस्मारविमोक्षार्थ योगानं संशमनाणु ॥ १.१.11
(पाटा
कूश्माण्डकसमुत्थेन रसेन परिपेपितम् ।
अपस्मारविनाशाय यष्टगह संपिवेत् त्र्यहम् ॥ १०२ ॥
(चर)
शीलयेललशुन पयसा वा शतावरीम् ।
ब्रह्मीरसं कुष्ठरसं बचां का मधुसंयुताम् ।। १०३ ।।
(बाहटे)
त्रिकटु त्रिफला दारु हिड सौवर्चलं वचा।
कपायं क्षौद्रसयुक्तमपम्मारविनाशनम् ॥१४॥
(यागमारसाशये)
गोमयस्वरसक्षीरदधिमूत्रैश्शृत इविः ।
अपस्मारज्वरोन्मादकामलान्तकरं पियेत् ॥ १०५ ॥

·: : सप्तपर्णमपामार्ग नीलिनी कटुरोहिणीम् ।। १०६ ।। शम्याकपुष्करजटाफल्गुमूलदुरालभाः । द्विपलाः सलिलद्रोणे पक्त्वा पादावशेपिते ॥ १० ॥ भाी पाठाढकीकुम्भनिकुम्भव्योपरोहिपैः । मूर्वाभूनिम्बभूतीकश्रेयसीमारिवाद्वयः ॥ १०८ ।। मदयन्त्यग्निनिचुलैरक्षाशैस्सर्पिपः पचेत् । प्रस्थं तद्वद्रमैः पूर्वः पञ्चगव्यमिदं महत् ॥ १०९ ।। ज्वरापस्मारजठरभगन्दरहरं परम् । शोफार्शक कामिलापाण्डुगुल्मकासन हापहम् ।। ११० ॥ कंसे क्षीरेक्षुरसयोः कार्मर्येष्टगुणे रमे । कार्पिकै व नीयैश्च सर्पिःप्रस्थं विपाचयेद ॥ १११ ॥ वातपित्तोद्भवं क्षिप्रापस्मारं निहन्ति तत् । तद्वत्काशविदारीक्षुकृशकायशृतं पयः ॥ ११२॥ कूष्माण्डस्वरसे सर्पिरष्टादशगुणे भृतम् । यष्टिकल्कमपस्मारहरं धीवाक्वरप्रदम् ।। ११३ ॥ (याहटे) शङ्खपुष्पीचयाकुष्ठैः मिदं ब्रह्मोरसे पृतम् । पुराणं हन्त्यपस्मारं सोन्मादं मेध्यमुत्तमम् ।। ११४ ॥ (सिद्धसारे) थानीद्रोणरसे दिमुष्टिमधुके यत् सिद्धमाज्यं तथा ब्रह्मीकास्वरमे च यद्गदयचाशनमूतीयुते । मूने पुगवयस्तयोर्यदपि वा मिन्धूत्यहिगुप्लुते तत्नर्पिस्त्रितयं ग्रहैः सह हरेत् पानादिनापस्मृतिम् ॥ ११५ ।। शतपलकराहपुप्पीकाथे तैलान्विते सकरकान्ये । पर्क मर्पिः पानात् सर्या रस्मारनाशाय ॥ ११६ ॥ तैलप्रस्थं घृतप्रस्थं जीवनीयः पलोन्मितः। क्षीरद्रोणे पवेसिद्धमपस्मारविमोक्षणम् ॥ ११७ ॥ . (नारायणीयात्) (बाहटे) ·- . ? मूतोन्मादादिप्रतिपेयाधिकारः। शिरीपर्फलपत्रत्यक्सारमूलबुलायम् । वरणैरण्डनाम्यादशमूलाटरूपका ॥ ११८ ॥ शतावरीयलारास्नासुपीपारिभद्रकम् । मुरुङ्गी पञ्चुळे दन्ती ककुभं सपुनर्ननम् ॥ ११९ ॥ रोहिपर्ण जटां पुष्पं करघाट मयुरकम् ।। शताद्धाशं पृथा द्राक्षालामानिरवरीयवान् ।। १२० ॥ सकोलान सफलस्थान पृथगर्धारकोन्नितान् ।' द्विशतं पिशितात् गच्यात् छागाद्वा तत्पचेदपाम् ॥ १२१ ॥ 'द्रोण द्वात्रिंगलाष्टांशशेषेण च रिपाचयेत् ।। तैलद्रोणं दधिबहे श्लक्ष्णपिटेय पालिकः ।। १२२ ।। पाटासमनासुपयाद्विनिमाचन्दनयः । एलाजलोत्पलपलायनशारिवाना ॥ १२३ ।। मनिशाकरामधुकलोधरास्नाटनटः । पटीशिरीपकुसुमनतनागागराहयैः ॥ १२४॥ । पराजोद्परविशनमियाहुभिः । मुरुडीपत्रनन्दसेव्यइन्दनसहयः ॥ १२५ ।। सिलपा च तत्पान वस्त्वम्पजननायनः । अपस्मारमहोन्नादान सशोपरिपनरान् ॥ १२६ ॥ योनिशामयान्गुरुमं प्रमेह पाण्टुना मदन् । पानशोणित सिर्पपक्षाघातादिवादिकान् ॥ १३७ ।। सर्वान् मालगाव रोगान् विशेषाविपनातनान् । निहन्ति कामणं कलां मृदंपरियं गरम् ।। रसायनानां प्रारं मे पाजीकरं परम् ।। १२८ ।। विकाळीरलारटमालिपपनम् । फापस्थां गारिमां महागीरं जलापमान् ।। १२९ ।। १. दि न् इति गरे। " ·९. मोगरलसगुच्ची न्योपच यस्तमन्त्रेण पिष्ट्या पनि प्रकल्पयेत् ! अपस्मारगरोन्मादसर्पदष्टविपाशिते ॥ १३० ॥ (मत्रो) शिमकुष्ठशिलामाजिलशुनन्योपहिगुभिः । मस्तमो भृतं तैलं नावनं स्यादपस्मृतौ ॥ १३१॥ . , . त्रिफला व्योपपीवद्वयवक्षारफणिन्कैः । श्यामापामार्गफारअफलैर्मुथ मस्तजे ॥ १३ ॥ साधितं नावनं वैलमपस्मारविनाशनम् ॥ १३३ ॥ (चरके) फणिर्जक सक्षवकं देवदारुमयूरकम् । मिफला यूपणं वीजें नक्तमालशिरीषयोः ॥१३४ ॥ बस्वमूत्रेण विपत्तैलमेभिः सहौपधैः । नापनं तदपस्मारमुन्मादच नियच्छति ॥ १३५ ।। आईफस्वरसे नस्यं फयाद्यपस्मृतिम् । हन्ति तन्मलधूपोपि तन्मलस्वरसोपि वा ।। १३६ ॥ कृष्ण श्वानं स्थितमनशन स्थापयित्वा हरेरा पश्चाध्ना सिततिलयुतं भोजनं भोजपित्ता। तद्गृथोत्थासिततिलजदीपाननं लोचने द्राक् सापस्मारं हरति लगितं नैम्बसारे शरावे ।। १३७ ॥ वरसोनवचाञ्छिरीपयष्टीभिरञ्जनं नस्यम् । उन्मादापस्मारे शस्तमनामूत्रपिष्टाभिः ॥ १३८ ॥ त्र्यूषणं हिडं लशुनं वचा कटुकरोहिणी । शिरीपनक्तमालाम्यां बीज श्वेताश्च सर्पपाः ।। १३९ ।। गोमूत्रपिष्टैरतश्च वर्तिः नेप्राञ्जने हिता। चातुर्षिकमपस्मारमुन्मादश्च नियच्छति ॥ १४ ॥ 1

·नेत्ररोगादिचिकित्साधिकारः।
सद्याप्रसूतकृष्णशुनोजरायुर्मात्यातकश्वेतनवं खरमरीत्र
मानुषसूत्रेण पिष्टचा। वर्चि कृत्वा विशीष्य यस्तमणाज्मयेत् । एतद.
परमारोन्मादहृदयशूलपिपूचिकानाशनम् ।
नलोलुकमा रगृध्रकीटाहिकाकः ।
तुण्दै पक्षः पुरीपैश्च धूपमस्य प्रयोजयेत् ॥ १४१ ॥
(बाहटे
उर्ध्व शकृता मूत्रैरभिपिश्चेवपस्मृतौ ।। १४२ ॥
(नारायणीये)
समं रिपस्मारो दोपैश्शारीरमानसः ।
सञ्जायते यतक्षेप महामर्मसमाश्रयः ।। १४३ ॥
तस्मादसायनरेनं दुश्चिकित्स्यमुपाचरेत् !
तदातं चाग्मितीयादेषिपमात् पालयेरसदा ॥ १४४ ॥
मुक्तं मनोविकारेण त्वमित्यं कृतवानिति ।
न भूयाद्विपयरिदैः लिएं चेतोस्य पुंहयेत् ॥ १४५ ।
(शाह)
इति योगरलरामुच्चये मूतोन्मादापस्मारमतिया-
धिकारः प्रयोविंशः।
--
अथ नेशरोगादिचिकित्साधिकारा पतुति
सर्वेषामक्षिरोगाणामादायाश्च्योतनं हितम् ।
। रक्तोदकण्याचदाहरागनियईणम् ॥ १॥
उष्णं वाते कके कोण तच्छीतं रक्तपित्तयोः ।
दश दश वा चिन्दन्यालादरसरयेत् ॥ २॥
मत्युष्मतीनं एग्रागनाशायाक्षिसेचनम् ।
अविशीतानु ताने निस्तोदस्तम्मवेदना ॥३॥

·- / 1 (बाई) योगरत्नरागुये। वपायवर्मतां घर्ष कुलादुन्मेपणं पर । । विकारवृद्धिमत्यल्पं मरम्भमपरिगुतम् ॥ ४ ॥ आश्च्चोतनमभिष्यन्दे युजीतोर्ष दिनत्रयात् ॥५॥ 'सदहे। भयाञ्जनं शुदतनोर्नेममानाश्रये मले। पफलिङ्गेल्पशोफारिकण्ट्रपैच्छिल्यलक्षिते ॥ ६ ॥ मन्दपाश्रुतगक्षिणा मनोज्यं धनदूपिके । १ लेसनं शेषणं निसादनगिति त्रिया ॥७॥ अञ्जनं लेपनं तत्र पायाम्लपटूपणैः । रोपणं वित्तव्यः र दुशीतैः प्रसादनम् ।। ८ ॥ तीक्ष्णाजनागिसम्प्ते नयने यत्मसादनम् । प्रयुज्यमानं लग प्रत्यन्जनत्तमाहयम् ॥ ९॥ दशामुला तनुर्मध्ये शलाका मुकळानना । प्रशस्ता लेखन तात्री नेषणे काळलोहजा॥ १० ॥ अशुली च सुवर्णोत्था रसायना - सादने । पिण्डो रसक्रिया चूणनियाल्पना ।। ११ ।। गुरौ मध्ये लयौ दोपे नान् कमेण प्रयोजयेत् । पिण्डस्यारेणुगा स्यादिगुणं तन्मृदौ वदेत् ॥ १२ ॥ रसकियायारतीक्ष्णाया पिळझं द्विगुणं मृदौ । चूर्णे च द्विदशलाके तु तीक्षणे नत्रिगुणं मृदौ ।। १३ ।। मातः सायं च सन्चान्गै व्यवेकडतोजयेत् सदा । वदन्त्यन्ये तु न दिया पयोज्यं तीणपञ्जनम् ॥ १४ ॥ विरेकर्मले चक्षुरादित्यं प्राप्य नीदेति । अत्युद्रिक्त बलामे तु लेखनीयेथना गढे ॥ १५ ॥ काममयपि नात्युणे वीजगति प्रयोजयेत् । पत.प मेरे तीदगान्जन हितम् ॥ १६ ॥ ।

·नेत्ररोगादिचिकित्साधिकारः । दोपमस्त्रावयत् स्तब्धं कण्डूजामादिकारि तत् । नाजयेव भीतपमितविरिक्ताशितयोगिते.॥१७॥ 1 भाद्धचरिततान्तानिगिरोरुच्छोकजागरे । अदृष्टे शिरःस्नाते पीतयो ममद्ययोः॥ १८ ॥ अजीर्णेऽग्न्यर्वसन्तो, दिनासु पिपासिते । अतितीक्ष्णमृदुस्तोकबहन्छवनकर्कशम् ॥ १९ ॥ अत्यर्थशीतळ तप्तमञ्जनं नावचारयेत् ॥ २०॥ अथ सगसुसोपविष्टस्योपविष्टो वामाष्ठेन पाँचरमुक्षिप्य कृष्णभागस्याधः कनीनकादपानं यावदञ्जनं नयेत् । अथानुन्मीलयन् दृष्टिमन्तः सञ्चारयच्छन। अञ्जिते वर्मनी फिश्चिचालय चैवमञ्जनम् ।। २१ ।। नेत्रं व्यानोति सहसा न चोन्मेपनिमेषणम् । निष्पीडनं वा वर्मभ्यां क्षाळनं वा समाचरेत् ।। २२ ॥ अपेतौपधसंरम्भ निवृतं नयनं यदा । च्याधिदोपर्नुयोग्यामिरद्धिः क्षाळ्येचदा ।। २३ ॥ वर्मप्राप्तानाहोपों रोगान कुरत्तोन्यथा । नयने साम्यति स्तब्धे शु खभिधातिते ॥ २४ ॥ वातपित्तातुरे जिह्ये शीर्णपक्ष्माविलक्षणे । कृच्छोन्गीलसिराहपीसरोपातवमोर्जुनैः ॥ २५ ॥ स्यन्दमन्थान्यतोवारवातपर्यायशाः । आतुरे शान्तरागाचशूलसंरम्भपिके ॥ २६ ॥ निवाते तर्पणं योज्यं शुयोर्मूर्द्धकाययोः । काले साधारणे प्रातस्तायं चौचानमायिनः ।। २७ ।। यवमापपयाँ पाली नेत्रकोसद् बहिःसमाम् । बाहुलीचा वाहत्मा यथा सिद्धमारपेत् । सविभिगीलिन मेरे तहारमवितापितम् ॥२८॥ । - ·. योगरत्नसमुच्चो आपक्ष्मायादयोन्मे शनस्तस्य कुर्वतः । मात्रां विगणयेत्तत्र वतीसन्धिमितासिते ॥ २९ ॥ दृष्टौ च क्रमशो व्याधौ शतं त्रीणि च पञ्च च ॥ ३० ॥ शतानि सश चाप्टौ च दश मन्थनिले दश । पिचे पद स्वस्थवृत्तं च बलासे पञ्च धारयेत् ॥ ३१ ।। -कृत्वापाझे ततो द्वारं स्नेहं पात्रे तु गाळयेत् । पियेच धूम नेक्षेत व्योम रूपं च भासुरम् ॥ ३२ ।। इत्थं प्रतिदिनं वायौ पिचे त्येकान्तरं कफे। स्वस्थे च द्यन्तरं दद्यादातृप्तेरिति योजयेत् ।। ३३ ।। प्रकाशक्षमता स्वास्थ्यं विशदं लघु लोचनम् । तृप्ते विपर्ययोततेऽतितृप्ते श्लेष्मतो रुजाः ॥ ३४ ॥ (पाहर) आदित्यमग्निमादर्शमाकाशं मारुतं रजः । प्रतिभागञ्च चन्द्रस्य धूमं च कृततर्पणः ॥ ३५ ॥ न एश्येद् दशरानं तु मैथुनं परिपर्जयेत् । व्यायाममुच्चर्भाष्यं च दिवास्वमं तथैव च ।। ३६ ।। तर्पणं तर्पयत्यक्षि निम्नमुन्नमयेन तन् । दृष्टिमसादं स्थैर्य च जनयेन्नात्र संशयः ॥ ३७ ।। (गजवैदेहीये) सतः प्रशान्तदोपेषु पुटपाकक्षमेषु च । पुटपाकः प्रयोक्तव्यो नेत्रपु भिपजा भवेत् ॥ ३८ ॥. यथादोपोपयुक्तं तु नातिप्रवलमोजसा । रोगमाश्च्योतनं हन्ति सेकस्तु बलवत्तपं ।। ३९ ।। सेकस्य कालो द्विगुणः पुटपाकात् क्रमान्मतः । अथवा कार्यनिर्वृत्तिरुपयोगाद्यथा भयेत् ॥ ४० ॥ योगायोगी नेहसे के तर्पणोक्तो प्रचक्षते । सापिपर सुशोणेन योग्यस्पेको हिंगन का ॥ ४ ॥ (महापा) ·'नेत्ररोगादिचिकित्साधिकारः । पिया बङ्गुलविस्तारं स्वाठोदरमायवम् । व्यालं सर्वतः साई मिपङनयनघुयुदम् ॥ ४२ ॥ नेत्रायामग्निभागं तु कृष्णमण्डलमुच्यते ।। कृष्णात् सप्तममिच्छन्ति दृष्टिं दृष्टिविशारदाः ॥ ४३ ॥ मण्डलानि च सन्धीच पटलानि च लोचने । यथाक्रम विजानीयात् पञ्च पद च पडेव च ॥ ४४ ॥ पक्ष्मवमवेतकृष्णदृष्टीनां मण्डलानि च । पक्ष्मवर्मगतः सन्धिर्यबंशुलगतः परः ॥ ४५ ॥ कृष्णशुहगतस्त्वन्यः 'कृष्णदृष्टिगतः परः । एक: कनीनकगतः पाठश्चापागगः स्मृतः ॥ ४६ ॥ द्वे वर्त्मपटले विद्याश्चत्वार्यन्यानि चक्षुपि । जायते तिमिरं येषु व्याधिः परमदारुणः॥ ४७ ॥ पसमाशसम दृष्टस्तेपा बाहुल्यमिप्यते ॥ ४८ ॥ विदाह्मसात्म्यातिविरुद्धशीत- क्षाराम्लतीक्ष्णोप्णगुरुद्रवान्नैः । तीक्ष्णोचगन्धादविहास्यभाष्य- क्रोधादिशोकैः प्रततेक्षणाद्वा ।। ४९ ॥ मधाङ्गनानामतिसेवनेन मूर्धाभिघाताम्युनिमझनाभ्याम् । अवाविछरस्कोच्छ्रितापिनश्च ज्वरोपतापातुपर्ययाच ।। ५० ।। उणाभितप्तस्थ जलादेशाद् ट्रेक्षणा स्वप्नविपर्ययाच । शुक्तारनानाम्लकुलत्यमाप- निपेयणाद्वेगविनिग्रहाय ।। ५१ ॥ विधायगुलबाहुल्यं स्वागुशेदासम्मिन (विस्तृना) इति मुक्तिमुधुलपाट रिमिपेरणेन इति पाठान्तरम् । . .

·-- नेत्ररोगादिविनिरसाशिकारः। रुग्वती पिकका स्यादजननामिका यशु वर्म सन्निपाता बहिः शून्य- मन्तः सूक्ष्मच्छिद्राश्चितं सासारमन्तरुंदकं तद् विसवम॑ । सरक्तदोषै. रकस्मात मुहुरुत्सेधं म्लानवदुन्छिएवमाख्यम् । सरक्तैर्गलैंबोशान्ता- श्यावं शून सकण्डूपारुपल्लेदं धर्म श्याचवमाख्यम् । सिधाख्य वर्मनी श्लिष्टे कण्डूश्वयथुरागिणी । अन्तर्वम सरस्वसिकतोपमपिट- काचितं सिकताम॑ । यदा सपिचं रक्तं वर्त्म विदहेत् तदा कृष्ण कर्दमोपा कर्दममुच्यते । बहलेस्सवणैस्समैमोरोधितं बहळवम । कुकू- णको नाग शिशोर्दन्तोत्पशिनिमिचनः तेन पाल: उच्छ्नताम्राक्ष: वाक्षणाक्षमः सवर्मशूलपैच्छिण्यकर्णनासाक्षिमर्दनः स्यात् । दोपैः पक्ष्माशयस्थैः तीक्ष्णागाणे कण्टकामानि सराणि भवन्त्यन्त- मुखानि रोमाणि । तैमाक्षि शूयते । सदायमसझोचं च । तैरु- धृतरल्पाहं शान्तिः । स पक्ष्मोपरोधाख्यः । पहिर्बम कनीनके कदिनो ग्रन्थिरस्रपूयस्लाव्यलजीनामा मुहुराधमायते । सरक्तैदोषैरन्त- चर्म मांसपिण्डामश्वयथुरच्दो नाय । (बाहटे पार.) आद्योत्र भेषजैस्साध्यो वा ततोच वयेत् । पक्ष्मोपरोधो याप्या त्याच्छेपाञ्छनौपधैर्जयेत् ॥ ५६ ॥ कुट्टयेत् पक्षमतनं छिन्द्यावपि चार्बुदम् । मिन्याल्लगणकुम्भ कापिसोत्साशनालजीः ॥५७ ॥ पोषकीसिकताश्यावशिष्टोपिलटचतुष्टगम् । सकर्दमें सबळे, विलिसेत् सणाम् ॥ ५८ ॥ कन्योन्मीले पुराणायं द्राक्षाफल्काग्युसाधितम् । ससितं योजयेस्निग्धं नस्यधूमाजनादि च ॥ ५९ ॥ मुम्भीकावमलिखितं मैन्धवप्रतिसारितम् । मष्टिधात्रीपठोलीनां कायेन परिपेनयेत् ।। ६० ॥ निवाधिस्तिस्याः शुद्धस्पोचानवादिनः । पहिः कोणाम्तन स्वेदित्तं वर्ग पाससा ।। ६१ ।।

·- योगरत्नसमुच्चय निर्गुज्य नरवान्तरित वामाशाजुलीकृतम् । ., न राते चलति वा वम सर्वतस्ततः ॥ ६ ॥ मण्डलानेण तचिर्या कृत्या शस्त्रपदाक्षितम् । लिखेत्तेनैव पत्रै गाकरेफालिकादिजैः ॥ ६३ ।। फेनेन तोयराशा पिचुना प्रमृजन्नसक् । स्थिते रक्त सुलिखितं सक्षौद्रैः प्रतिसारयेत् ॥ ६४ ।। यथास्यमुक्तरतु च प्रक्षाल्योष्णेन वारिणा ! घृतेनासिक्तमभ्यतं बनीयान्मधुसर्पिपा ॥६५॥ ऊर्धाध:कर्णयोर्दया पिण्डीञ्च यवसक्तुभिः । तृतीयेऽहनि मुक्तस्य परिपेक यथायथम् ।। ६६ ॥ कुर्याचतुर्थे नस्यादीन्मुश्चेदेवाति पञ्चम । मम नखनिमं शोफकण्याद्यपीडितम् ।। ६७ । विद्यात्सुलिखितं वर्म लिखेद् भूयो विपर्यये । रुपक्षयर्मशतनखंगनान्यतिलेखनात् ॥ १८॥ स्नेहस्येदादिकस्तस्मिनिष्टो वातहरः ऋमः । पिटको नीहिवक्त्रेण भिन्ना तु कठिनोन्नताः ।। ३९ ॥ निपीडयेटगु विधिः परिशेपस्तु पूर्ववत् । लेसने भेदने चायं ऋमः सर्वत्र वर्मनि ॥ ७० ॥ पिचायोक्लिष्टयोस्स्वादुस्कन्धसिद्धेन सर्पिपा । तिराचिमोक्षत्निग्धस्य त्रिवृच्छ्रेष्ठं विरेचने ।। ७१ ॥ पक्ष्मणां शतने यूच्या रोमकूपान् विकुट्टयेत् । ग्राहयेा जन्झामिः पयसेक्षुरसेन वा ॥ ७२ ।। चमन नावनं सर्पिः मृतं मधुरशीतः । रांचूर्ण्य पुष्पकासीसं भावयेत्सुरसारसः ।। ७३ ।। वाने दनादं परमं पक्ष्यमाते चदञ्जनम् ।। ७४ ॥ .

·in नेत्ररोगाटिनिक्त्सिाधिकार' ! पोधकीविलिख्य शुण्ठीसन्धयमागधिकाचूर्णेः अविराार्य प्रक्षाल्य चोष्णांमसा खदिरसाराडशीशिगुपत्रकपायेण सेचयेत् । ततश्चान- जम्बूप्रचालकायेनाऽऽयच्योतनं त्रिफलारादिरसारोदकेन वा मधु- सयुक्तेन । चिलङ्गलाक्षादात्विगैरिकालगनोहाचूर्णः सौदानितो- जनम् । (सगरे। कफोत्कृष्ट विलिखिते सक्षौदै मतिसारयेत् ।। सूक्ष्मः सैन्यवकासीसमनोहाकणताक्ष्यंजैः ।। ७५ ॥ बमनाञ्जननस्यादि सर्व च कफनिद्वितम् । कर्तव्यं लगणेप्येतदशान्ती वहिना दहेत् ॥ ७६ ॥ कुकूणे लिखितं वर्त्म सुतासग्वाम्बुजन्मभिः । धान्यश्मन्तकजम्बूत्थपनक्वाथेन सेचयेत् ।। ७ ।। दिनिशालोधयष्ट्याहरोहिणीनिम्मपल्लवैः । कुणके हिता वतिः पिष्टैस्तामुरजोन्नितः ॥ ७८ ॥ (पाटे] 'मरिचविलशहरिद्राकल्कसिद्धं तैलं प्रतिमर्थः । र्वातान- रजसी स्तन्यपिष्टे पिण्डाजनम् । शङ्खपनश्शिलासैन्धारसाजनक्षोर्चा रसक्रिया। लोहशिवाटिकामृदः कपाले नैकशः प्रवप्ताः स्तन्येन निर्वा- पिताः श्लक्ष्णचूर्णमञ्जनम् । लाक्षागेल्वमनःशिलालगेरिकदार्गाव- म्भिर्वा । पुनःपुनश्च बानी वमनविरेचनरुपपादयेत् । (स) वृक्षाम्लध्याज्यगुळ च तैलं सक्षौद्रसिन्धुस्वरसं लवण्याः । ताण कसे बहुशोवर्ष पुणफं तत् सकृदेन हन्ति (1) ७९ ॥ कुणकहरं श्रेष्टं मधुना सह सैन्धवम् । पिल्लाक्ष यिनिहन्त्याशु शुक्लनाशनगुगमम् ॥ ८० ॥ पक्ष्मोपरोधे समुपचितं पद्म लेसनेनोशिष्ट रक्तं विलावणेन सशोफ शिरोविरेफफवळयमनैर्यापयेत् । 1 -- (योगागृते) ·१०० -५ - गोगरतसमुच्चये, । पक्षारोप प्रयुद्धेषु शुद्धदेहरय रोममु । उत्सृज्य द्वौ ध्रुवोधस्तात् भागौ भागच पक्षमतः ॥८१ ॥ यवमानं यवाकारं तिर्यक् छित्वावाससा । अपनेयमसृ तस्मिन्नल्पीभवति शोणिते ॥ ८२ ।।। सीन्येत् कुटिलया सूच्या मुद्दमात्रान्तरैः पदैः । पद्ध्वा ललाटे पदृश्य तत्र सीवनसूत्रकम् ॥ ८३ ॥ नाविगाढश्लथं सूच्या निक्षिपेदय योजयेत् । मधुसर्पिःकवळिकां नवास्मिन् वन्धमाचरेत् ।। ८४ ॥ न्यग्रोधादिकपायैश्च सक्षीरैस्सेचयेद्गुजि ॥ ८५ ॥ (पाटे) वणवेदनायां बसपद्धेन यष्टीमधुकचूर्णेन संस्कृतं सर्पिः परि- पेका । बटादिकपायाश्च समीराः। सिदे) पञ्चमे दिवसे सूत्रमपनीयावचूर्णयेत् । गैरिकेण व्रणं युज्याचीक्ष्णं नस्याअनादि च ।। ८६ ॥ दहेदशान्ती निर्भुज्य वर्मदोपाश्रयां बलिम् । सन्दशेनाधिक पक्ष्म हृत्त्वा तस्याश्रयं दद्देत् ।। ८७ ।। सूच्यग्रेणाग्निवर्णेन दाहो मायालजे पुनः । भिनस्य क्षारवद्विभ्यां सुन्छिन्नस्यार्युदस्य च ।। ८८ ॥ (पाटे) चिश्चागृष्टीमयूरीसुरसलपणिकाङ्गमौक्षुिराणां पत्रात्सारं समांशं सदधिमधुश्रुतैराज्यसिन्धूत्यतैलैः । युक्तं फारजएं स्फटिफयुतमिदं चासनं चर्मरोगं पिल्लास चार्मरोग शमयति निमिना प्रोतमेतद्यथैव ॥ अल दारू-बचा पिष्टा मुरसापत्रवारिणा। छायाविशुप्फा गुलिका क्लिन्नयामनिवारिणी ॥९० ॥ (सिसारे) इति वर्मरोगचिकिम्मा ॥ .

·ran नेत्ररोगादिचिकित्साधिकारी जलालाबः कफासव उपनाह: रक्कासावः, पर्वणी, प्यासावः प्यालसोऽलजी क्रिमिनन्थिः इनि नव रोगा वर्मशुस्लमण्डलस- धिजाः। तत्र वायुर्जलवाहिसिरास्थः कनीनकादधु सारयते त्यागशो- फादिना रा जलासारो नाम । फफा देवं सान्द्रं पिच्छिलमश्च स्रवेत् । स कफास्रायः दृष्टिसन्यौ महानपाको नीरुजः कण्डूमान् मृगुरिन्छिलो प्रन्थिरूपनाहः । रक्तेन ताम्रो नातिमान्द्रो यदपाश्च लागो रक्ता- सावः । शुक्ले वर्ममन्धिमूला गुदगमात्रा मदाहशूला ताना पिटका पर्वणी । सा च मिन्ना रक्तमेय सवति । दोपास्मरता वर्मसन्धेः बानीनकाजमांमपातः साश्रुपूर्ण मायन्ति स पूयासावः । कनानकसन्धिजशोफसंरम्भपूर्वका पकस्सान्द्रप्रतिपूयास्साबस्सवेदनः सूक्ष्मो प्रणः पूयालसो नाम । कनीनस्यान्तस्मतोददाहशोफः स्याद् साली । अपाङ्ग्रे वा कनीने वा मधिगाः क्रिायः गकण्हपालोद सपूयासाचे अन्धि मयुः । स निमिगन्धिः । (बाई पा) उपनाहक्रिमिग्रन्धिपूयालगकपणीः । शस्त्रेण साधयेत् पश्च सालजीनासरित्यजेत् ।। ९१ ॥ (वाइडे, रसाशनश गुत्थं च यष्टीमधुकमेव च । अजनेन गर्म पिष्टं जलासाविनाशनम् ।। ९२ ।। (सन्त्रान्तरे) उपनाई भिषक् स्विनं भिन्न प्रीहिमुखेन च । लेखयेन्मण्डलाण तराश्च प्रतिसारयेत् ॥ १३ ॥ पिपलाक्षौद्रसिन्प्रत्थैर्यभागापूयत्ततः । पटोलपनामलककार्थनाश्योदयेश तम् ॥ ९४ ॥ पर्वणी चळिशनात्ता वाद्यसन्वित्रिभागतः । वृद्विपत्रेण वा स्यादसृग्गतिरन्यथा ॥ ९५ ॥ चिकित्सा चार्मयत धौद्रसैन्धवप्रनिसारिता । पृयालसे सिरां चिद्धथेचतस्तमुपनाहयेत् ॥ ९६ ।। कुर्वीत चाक्षिपाकोक्तं कर्म सर यथाविधि ।' सैन्धवाईफकासीसलोइता गुचूर्णितः ।। ९७ ॥ 1

·१०२
गोगरत्नसमुगये
चूर्णाजनं प्रयुशीत सक्षौर्या रसक्रियाम् ।
पूयालसे त्वशान्तेऽन्तर्दाहः सूक्ष्मशलाकया ॥ ९८ ॥
निगिन्धि करीण स्विन मित्मा विलिख्य च ।
त्रिफलाक्षादकासीससैयः प्रतिसारयेत् ।। ९९ ॥
(घाइटे).
4
शुक्तिकाशुपदार्थकलामगणितविष्कसिरोत्पासिरार्पसिरा-
जालशोणितार्मार्जुनप्रस्तावर्गस्लावार्माधिमांमार्मसिरापिटका इति त्रयो-
दग रोगा शुक्लभागजाः । पित्तं वृद्धं शुक्ले श्यावकृष्णपीतान्
पिशितनिभान विन्दन वा सर्व शुक्लमण्डलं मलाक्तादर्शतुल्यं वा
कुर्यात् । स रोगस्सशकुन्द्वेदतज्वरः शुक्तिकाख्यः । कफाच्छुक्ले समं
सितं घिरदाधिमास शुक्लार्माख्यम् । कफान्टुक्ले नीरजः सवर्णों
बद्दळो जलविन्दुनिमो मृदुश्शोफो बलारामथिताग्व्यः । शुक्ले शालि-
पिष्टधवळस्मोत्सेधो बिन्दुः पिष्टकाख्यः । रतन रक्तराजीततं सवे-
दनमशोफाथ शुक्लं यदुप्यते स मिरोल्पातः । स्पेक्षितस्स एव वा
एवं राजीवर्धयन् सासमक्ष यक्षिणाक्षमञ्च कुर्यात् । स सिराइर्पः ।
शुक्ले रक्तं घनशुलतं सिराजालं सिराजालाख्यम् । शुक्ले समं पद्म-
निमगधिमांसं शोणितार्माख्यम् । शुक्ले शशरुधिरनिभो नीलगेको
चिन्दुरर्जुनाग्गः । मरतोनिरुिजमाशुद्वि श्यावलोहितं विस्वतं
गांसं अम्तार्यगमंतम् । स्नावरानिममभिमसिं रनाचार्मसंज्ञम् । शुष्का-
सपिण्डवच्छगावं पृथु धनं मामगधिमांसार्म । सरुग्दाहघाराप-
पोपमाः कृष्णमण्डलासन्नास्सिरावृताः पिटकामिरारापिटवाख्याः ।
(बाहरे पाठ-)
शुक्तिहर्गसिरोत्पावपिटकाधिनार्जनम् ।
माधापर्धेप्पदक शेपं शरोण सप्तकम् ॥ १० ॥
नवोत्थं तदपि द्रव्यैरोक्तं यत् पश्यया ।
तच्छेधमसिसमाप्त मांसस्लायमिरावृतम् ॥ १०१ ।।
चर्मोद्दाळादुन्छाथि दष्टिमा च वर्जयेत् ।
• पिचाभिष्यन्दवन्छुक्ति बलासादयपिष्टकौ ॥ १२ ॥

·. 'नेत्ररोगादिचिकित्साधिकारः। १०३ कफाभिष्यन्दयन्मुक्त्वा सिराव्यधमुपाचरेत् । जातीमुकुसिन्धूत्थदेवदारुमहोपधैः ॥ १०३ ॥ पिष्टैः प्रसनया पश्शिोफकण्ड्रनमञ्जनम् ॥ १०४॥ (पाहटे) सैन्धवमरिचकदालमहसमुद्रफेनैतिः पिष्टकेऽञ्जनम् ॥ शुण्ठीशिफलपिपलीसैन्धवर्णो नीजपूररसाप्लुतोमने पिट- कमपहरति । तद्वत्रिकटुककदमलचूविलासगथितं च । (माई) रक्तस्पन्दनदुस्पातहर्पजालार्जुने किया। सिरोत्पाते विशेपेण घृतमाक्षिकमजनम् ॥ १०५ ॥ मिराहर्षे तु मधुना लक्ष्णपिष्टं रसांजनम् । अर्जुने शर्करामस्तुशादैराश्च्योतनं हितग् ।। १०६ ।। स्फटिकः कुङ्कुमं शहो मधुकं गधुनाजनम् । मधुना बाअनं शकः फेनो वा सितया सह ॥१०७ ।। तुलारसन सशकरण पाश्च्गोतनं गम्तुना वा। (संग्रह) भक्तिं पश्नमा तत् तनु धूगाविलच यत् । रक्तं दधिनिभं यच शुक्लयतस्य भेपनम् ॥१०८ ।। उत्तानस्येतरत् स्विन्न म सिन्धूत्थेन चाञ्जितम् । रसेन नीनपूरस्य निगील्याक्षि विमर्दयेत् ॥ १०९ ॥ इत्थं संरोपित्ताशस्य प्रचलेमाधिमांस के । धृतस्य निथलं मूर्षि वर्गनीय रोपवः ॥ ११ ॥ . अपाङ्गमीक्षमाणम्य वृद्धेर्मणि कनीन कान् । चली स्यामा तत्रामळिशनारलंनितम् ।। १११ ॥ नात्यायतं मुनुय्या या मूच्या रात्रेण वा गनः । समन्तामण्डलाओण मोचयेदय माक्षितम् ।। ११२ ।। पनीनामुपानीय चतुर्भागारशेपितम् । दिन्यात्कनीनक रक्षेदाहिनीभावाहिनीः ।। ११३ ॥ (बाहटे) है 1 - - ·E . १०१ गोगरलगमुभये कनीनकवधादशनाळी चाक्षिण प्रयते । रद्धर्मणि तथापाङ्गात् पश्यतोस्य कनीनकम् ॥ ११४॥ सम्यक् छिन्नं गधुव्योगरौन्धवपतिमारितम् । जपणेन सर्पिमा सिक्तमभ्यहं गधुसर्पिश | ११५ ॥ बनीयात् सेचयेन्गुक्त्वा उसीयादिदिनेषु च । करजवीजसिद्धेन धीरेण क्थितैस्तथा ।। ११६ ॥ सौद्विनिशालोध्रपटोलीयष्टिनिसुकैः । कोरण्डमुकुलोपेतैर्मुशेदेवाहि सप्तमे ॥ ११७ ॥ सम्यक् छिको भवेत् स्वास्थ्यं हीनातिच्छेयजाम् गदान् । रोकाअनप्रभृतिभिर्जपोष्टयनहणैः ॥ ११८ ।। (याटे) मूर्ध्नि पादयोश्चास्मै शतधौतघृतं शीतांश्च प्रदे हान्दद्यात् । ने. छोक्तं चाचारमादिशेत । द्वितीय चाधि मायं प्रातमधुफसम्पिा कोणोन शिरस्तथायामेव नादि सिओत् । पञ्चाएं चोष्णोदकानु। पानं सर्पिः पीत्वा जीणे पथ्यमश्नीयान् । तृतीये दिनमै पिगुच्य करंजवीजसिद्धेन क्षीरेणाक्षि स्वेदयेत् । लोधमधुककिंशुकपटोलविहरि- दाकोरण्डमुगुलमाथेन मधुमिश्रेणोइन्योतयेत्। समणेऽहनि सर्वथा गुञ्चेत् । आसपाकाशदर्शनं च परिहरेत् । राम्रोफे तु नेने मशि- रोविरेचनश्च । अनुपशान्तरागे सिगविचारणम् । सामान नस्यम् । तिलान्सुलिसितान् मयुकाकोलीसुनिष्णरुपञ्चमूलशर्करागृतशीते पयसि माताई भावितान् र पयसा पीयेव । मधुकशताहाशारिया- नन्तागरूकाफोलीहरेणुकलावालुकणं च पीध्यमानेषु पोडशमागेन मक्षिपेत् । ततैलमेभिरेवापः पयसा नाऽष्टगुणेन सिद्धं नावनादधुः रागनं दृष्टिप्रसादनं च। कृष्णगने तु मणे प्रणमुरलगत् त्रिया । अर्गशेपे च लेग्यनाअनानि । तर सम्याछिन्ने वर्णीनशुद्धिः स्वस्थता च । होनस्लेदात्पुनरागाश्रुपानप्रकाशदर्शनाक्षमत्यादि अविच्छेदादीपालमपुरणाममतिविमिरसंरम्भरिनामानि । तेपु गधास्वं दोपोडेका प्रनियाद । (प्र) ·। नेत्ररोगादिचिकित्साधिकार। सितामनशिलैलाललवणोत्तमनागरम् । बर्द्धकर्पोन्मिवं ताक्ष्य पलार्द्धश्च मधुद्रुतम् ॥ ११९ ।। अञ्जनं श्लेष्मतिमिरपिल्लशुक्लामशेषजित् । त्रिफलैकतमद्रन्यत्वचं पानीयफलिकताम् ॥ १२० ।। भरावपिहिता दग्ध्वा कपाले चूर्णयेत्ततः । पृथक् शेपौषधरसैः पृयगेव च भाविता ॥ १२१ ॥ सो मषी शोपिता पेच्या भूयो द्विळवणान्विता । वीण्येतान्यजनान्याइ लेखनानि परं निमिः ॥ १२२ ।। (वाइटे) बाईच मधुना घृष्टं लोहितामविनाशनम् ॥ १२३ ।। कर्पूर स्फटिकं वराटमरिचं दारी कणा सैन्धवं तुत्थं पीतकरोहिणी जलधि फेनं तया गैरिकम् । ताय शङ्खमथाजन च मधुकं सचूर्ण्य सम्पकता क्षौद्रेणैव रसक्रियेयमखिलानक्ष्यामयानाशयेत् ।। १२४ । कपरसैन्धवपुराणघृतोपकुल्याः धात्रीफलोषणकपीतफरोहिणीथ । पिष्ट्वासनं नयनयोर्मधुनैव दद्याद सर्वाधिवर्मविकृतिप्रशमाप वैद्यः ।। १२५ ॥ काब्दवराटिका त्रिफलिका सिन्धूत्यतुत्थाजनं नाय पीतकरोदिणी हिमनिशे पुण्ड्राहयष्टयाह्वयम् । फैनः केशमपी कनयगदौ लोभ्रं च लोहं रजा पिष्ट्वैतानि च मातुच्छरसतस्सर्पिर्मधुभ्यां युतम् ॥ १२६ ॥ एतद्धन्ति उकूणकं सतिमिरं फाचंच शुलवणं नक्तान्धं क्षतजं च मृानिहितं नाजा तु चन्द्रोदयम् ।। १२७॥ (तन्या) करित्रिफलारसाजनशिलापालानिसिक तिक्ताताजपाग्लुकृष्णवलयन्योपानवयेष्टकम् । . P ·योगरलसमुच्चये. यष्टीसन्धवसिफेनीगीरमृनान्यानपुण्डाहयं लोधांभोनिधिफेनकं च मधुना दारिसेनाञ्जयेत् ।। १२८ ।। 1 (सन्त्रा)- . करं स्फटिकं वरा त्रिकटुकं तुत्थं निसायुक् तुटी यष्टी लोप्रसुवर्णरक्षणशिला मुक्ताप्रवाळं मणिः । शंख पीतकरोहिणी वरहिम कारञ्जवीणं पयः पिष्ट मालिकघृष्टमञ्जनमिदं नेत्रामयान् नाशयेत् ॥ १२९ ॥ कर्पराअनसीसपारदकणातीक्ष्णानि पिष्ट्वासकृत् नन्द्यावर्त्तरसे विशोष्य मधुना पिष्ट्वा पुनर्माजने । शाङ्गे स्फाटिक एव वा चिनिहितं शुक्लार्मकाचापहं तमिरं च निराकरोति सहसा नेोऽञ्जितं सर्वदा ॥ १०३ ॥ यन्माणिमन्धशशिपीतकरोहिणीनां कृष्णारसाखनयुजां क्रमवृद्धचूर्णम् । तन्नन्दिवर्तकुनुमस्वरसेन पिष्टं क्षौद्रुवं हरति वम॑गदार्मकाचाम् ।। १३१ ।। गोदन्तं चन्दनं शहं स्फटिकं सन्धयं तथा। मनाशिलां च रजनी मरिचश्च प्रपेपयेत् ।। १३२ ।। अर्मे च तिमिरे शुक्ले गोदन्तादि प्रशस्यते ॥१३३ ॥ गोदन्तं कुक्कुटाण्डं फरिवरदसनं कर्मपृष्ठं वरार्ट सारंगोदभूत जलधिमलमलंग ताम्रशंख सतुत्यम् । कपर शीतफेनं स्फटिकमपि मच्छिष्टमक्ष्णोनिपिञ्चत् शुक्लाख्याधिमांसक्षतजभवसिरोपातहनिहन्ति ॥ १३४ ॥ (राजवैदेहीये) सिराजाले सिरा पास्तु कठिना लेखनापधैः । न सिध्यन्त्यमवचासां पिळकानां च साधनम् ।। १३५ ॥ (बारे) तापपूर्णमिति पाठान्तरम् । : गर्दभारिल इति-पा. म ·स । . 'नेत्ररोगादिकित्साधिकारः १०७ क्षतशुक्लशुद्धशुक्लाजकासिराशुक्लयाकात्ययशुक्लानीति पश्च कृष्णभागमतरोगाः। पित्तं कृष्णेऽथवा दृष्टौ शुक तोदासरागवत् । । खित्वा त्वचं जनयति तेन स्यात् कृष्णमण्डलम् ॥ १३६ ॥ पक्षजम्बूनिमं किञ्चिनिन च क्षतशतकम् । तस्कृच्छ्रसाध्यं याप्यन्तु द्वितीयपटलव्यधात् ।। १३७ ।। तत्र तोदादिवाहुल्य सूचीविद्धामकृष्णता । हतीयपठलच्छेदादसाध्यं निचितं प्रणैः ॥ १३८ ।। (बाटे। निममरूपं तु भनेतु कृष्णे मुच्येय विद्धं प्रतिभाति यदै । सायं स्रवेदुष्णमतीव यश तत् सव्रण शुल्लसुदाहरन्ति ॥ १३९ ।। सितं यदामालसितप्रदेश स्यन्दात्मकं नातिरुगसयुक्तम् । विहायसीवाभ्रदळानुकारि तदवणं साध्यवमं वदन्ति ॥ १४० ।। (पाठ) शंखशुझं कफात् साध्य नातिरुन शुद्धक्षकम् । आताम्रपिच्छिलामसु- दाताम्रपिटकातिरुक् ॥ ११ ॥ अजाविसदृशोच्छाय- काया पासृजाजका ॥ १४२ ॥ (शाटे) मजापुरीपप्रतिमो रनावान सलोहितो लोहितपिच्छिलास. ! विदार्य कृष्णं प्रचयोभ्युपैति तयाज जावमिति व्यस्येत् ॥ १४३ ॥ (सामी ·योगरससमुचये सिराशुक्लं मलैस्सास्तञ्जुष्टं कृष्णमण्डलम् । सखोददाहतानामिस्सिरामिरवतन्यते ।। १४४ ॥ अनिपित्तोष्णशीताच्छपनासपुष तस्यजेत् । दोपैस्सासस्सरपकृष्णं नीयते शुक्लरूपताम् ॥ १४५ ॥ धवळानोपलिप्ताम निष्पावार्द्धदळाकृति । अतितीवजारागदाहश्वयथुपीडितम् ॥ १४६ ॥ पाकात्ययेन तच्छुलं वर्जयेत्तीनवेदनम् । यस्य पा लिङ्गनाशोन्तः श्यावं यहा सलोहितम् ।। १४७ ।। अत्युत्सेधावगाढं वा सासनासीत्रणास्तम् । पुराणं विषम मध्ये विच्छिन्नं यच शशाकम् ॥१४८॥ . हटेः समीपे तु भवेत्तु यप न चावगायन व संस्रोहि । अवेदनावनच पुग्मगुलं तत्सिद्धिमानोति कदाचिदेव ।। १४९ ।। (पा) पजका शुद्धशुलं च व्रणशुक्लं वयं तथा । एतच्छिमं स्मृतं सादपं द्विच्छिन्नं याप्यमुच्यते ॥ १५० ॥ (तन्त्रा.) शुक्लकषु यथाखं दोपानुसारेण त्रिफलावृत्तपानरक्तमोक्षणविरे चनाश्च्योतनमुखालेपनस्यतर्पणपुटपाकान् प्रयुञ्जीत । सन प्रण शुक्ले विभिहेण निर्षिपर्फ सर्पिः पायये सिराञ्च विध्येत् । दुष्टशेपञ्च पिण्डितमक्षिगमसृग्जलाकाभिरपहरेत् । मधुकफाकोली पदीकोत्पलविदारीक्षायेन मजिष्टाक्षरिकाकोलीमधुकतापिताजीरंग पा सशर्करेणाश्च्योतयेत् । शीतश्वास्य शिरोक्त्रं दिया सिवेध। (स) दोपानुरोधात् शुक्लेषु लिग्या रूता वरा पृतम् तिक्तमर्चमसम्स्रायो रेकस्सेकादि चेष्यते !! १५१ ॥ सक्त कृष्णमिति मारटाटा पाठ ।

·-- . नेत्ररोगापिचिकित्साधिकारः। त्रिनिद्वारिणा पक्षतशुक्ले धृतं पिबेद । सिद्धनोत्पलकाकोळीद्राक्षायष्टिविदारिभिः । ससितेनाजपयसा सेचनं सलिलेन वा ।। १५२ ॥ (बाहटे) निम्नं तु शुक्लं सरुजमुन्नमयेत् स्नेहपाननस्यजांगलरसैः । नीरज तर्पणपुटपाकाम्यात् । वत्र तर्पणं मृगविकिरपिशितं कामर्यसुनिपप्णकोत्पलमृणाळमृङ्गाटककशेरुद्राक्षाक्षरिविदारीजीवनी यांश्च क्षीरेण पाचयेत् । तस्मात्रवनीतमुद्धृत्य चन्दनमधुशर्करा- नन्तानीलोत्पलकल्कैरष्टगुणेन पयसा विपक्षं पूर्ववद्योजयेत् । पुटपार्फ घ कुक्कुटमुद्धृतान्त्रं वेशवारीकृत्य चन्दनशारिपामधुकेशर्फरानन्ता- नीलोत्पलमपौण्डरीकजीवनीयकल्कैः समधुकृतस्संसृज्य प्रागिव कल्प- येत् । द्वित्वछिन्नमेवं यापयेत् । क्षीरेण यष्टीमधुकं कथितं शर्करायुतम् । अक्षिरोगेषु सर्वेषु परिपकः प्रशस्यते ॥ १५३ ।। तण्डलीयकमूलेन क्षीरे सर्पिविपाचितम् । भक्षिरोगेषु सर्वेषु प्रशस्तं तर्पणं भवेत् ॥ १५४॥ (हारिथ) घननादशिफायष्टीमृणाळोत्पलचन्दनैः। ससितैः कल्कितः पकं सर्पिः क्षीरे चतुर्गुणे ॥ १५५ ॥ भभिप्यन्दमधीमन्थमक्षिपार्फ निहन्ति तत् । अजका व्रणशुक्लं च सेकाश्च्योतनर्गणैः ॥ १५६ ॥ तण्डुकीयकपत्तूरनन्द्यार्वतं च वालजम् । हंसपादी च शुक्तिश्च दार्वी चिंचानसूनकम् ॥ १५७ ।। एतेपां स्वरसमस्थं यक्षदग्गृञ्जनात्तथा । स्तन्य गोक्षीरसंयुक्तं घृतप्रस्थ विपाचयेत् ॥ १५८ ॥ सारिवा चन्दनं यष्टी मृणालोत्पलसैन्धवम् । कशेरुघननादं च तुत्थं स्मात् शर्करान्वितम् ॥ १५९ ॥ तर्पणाश्च्योतने कुर्यात् रागनावरुजापहम् । अाजकं नणशुक्लं च अभिप्यन्दं च नारायेत् ॥ १६० ।।

·योगरत्नसमुच्चये मत्स्याक्षीस्वरसे सिद्ध घृतं क्षीरचतुर्गुणम् । चन्दनोत्पलयष्टचाहपत्तूरं तण्डुलीयकम् ॥ १६१ ॥ फल्कीकृत्य ततो योज्यं तर्पणाधैर्ऋणेषु च । अभिष्यन्देऽधिमन्थे च रागशोफाजकासु च ॥ १६२ ।। (मोग- तटाकशुक्तिसारण स्तन्यदुग्यं च तालजम् । नन्यावर्तप्रसूनाञ्च शिनुपल्लयतो रसम् ।। १६३ ।। क्षीरोत्थितं च सर्पिच पृथक् कुडरमावपेत् । दाचिन्दनयटीभिः कपाशविपचेद घृतम् ॥ १६४ ।। प्रणशक्लमगिष्यन्दमानावं रतसंभवम् । तर्पणेन जयेत् सर्वान् नेत्ररोगान् न संशयः ।। विदेहाधिपतिप्रोकं पञ्चामृतमिदं धृतम् ॥ १६५ ।। अनन्तया पन्दनेन सितया मधुकेन च । उत्पल मृणालच विदार्याथ कशेरुकैः ॥ १६६ ॥ बाजेन पयसा पिप्या मर्पिरानं विपाचयेत् । नस्येऽक्षिण तर्पणे देयं परिपेके विशेषतः ॥ १७॥ विमिरे कादरोगे च नेत्रशूले तथैव च । अभिप्यन्देऽधिमन्ये च व्रणशुझे च पूजितम् ॥ १६८॥ अनन्ताद्यमिदं गर्पिः सर्वनामयापहम् ॥ १६९ ।। -- नीलोत्पलं समधुकं चन्दन जीयरावुभौ । अपुष्टरी लोन च मृणा रक्तमुत्पलम् ।। ।। १७० ॥ कोरम प समुदं पलामूलं सुगन्धिमा । इन्दीवरं च तरस पिप्या धीर पंचद् नन् ।। १७९ ॥ दग्धादुन्मथ्य मझातं तमिल नपंगादिगिः । प्रणशुलानास्यन्दरताम्बा रामशूजिन् ।। १७२ । नीलोत्पलादिमिदं विटाधिपनिर्मितम ।

·है नेत्ररोगादिचिकित्साधिकारः । मधुना तालन्तस्य स्वरसरशुक्लनुत् परम् ।। १७३ ॥ यक्षाक्षिपत्रस्वरसशिपत्ररस: पृथक् । नन्द्यावर्तप्रश्नस्य स्वरसो मधुना हितः ।। २७४ ।। (योग) भरागानाशान्ति यदा यस्योपलक्षयेत् । तदा तदञ्जनश्शुक्ल लेखनीयरुपाचरेत् ॥ १७ ॥ वैडूर्यस्फटिंकशंखमुक्ताविद्रुमरूप्यायलपुतानसीसालमनशिला कुक्कुटाण्डत्यक्समुद्रफेनरसाञ्जनसैन्धवैरजापयापिटयश्छायाशुकाः धौघृष्टाः प्रातस्सायं च मयुक्ता व्रणशुक्लनुदः। वर्तयो जातिमुकुललाक्षागैरिकचन्दनः । प्रसादयन्ति पित्तास्रं तन्ति च क्षतशुक्लकम् ॥ १.६ ॥ दन्तैर्दन्तिबराहोष्ट्रगवायाजसरोद्भवैः। सशङ्खमौक्तिकाम्भोभिनैमरिचपादिकैः ॥ १७७ ॥ क्षतशुक्लमपि व्यापि दन्तवर्तिनिरस्यति । तमालपत्रं गोदन्तं शंख फेनोस्थि गार्दभम् ॥ १७८ ॥ तामश्च वर्तिमत्रेण सर्वशुक्लविनाशनी । रसानि दन्ताः शृङ्गाणि धातवस्त्र्यपणं तुटी ।। १७९ ।। • करञ्जवीज लशुनो व्रणसादि च भेषजम् । सवणानणगम्भीरत्वस्थशुक्लनमञ्जनम् ॥ १०॥ शुद्धशुक्ले निशायधीशारिवाशामराम्भप्ता । सेचयेल्लोध्रपोट्टन्या कोष्णाम्भोमप्रयायया ॥ १८१॥ हतीमूळयटयाहृतानसैन्धवनागरैः । पात्रीफलाम्बुना पिटैलेंपितं ताम्रभाजनम् ॥ १८२ ।। यवाज्यामलकीपत्रैर्न हुशो धूपयेत्ततः । तत्र कुर्वांत गुलिकास्ता जलक्षौद्रपेपिताः ॥ १८३ ॥ महानीला इति ख्याताः शुद्धशुक्लदराः परम् ॥ १८४ ।। (बाहटे) अशाम्यति तु शुक्ले मर्वत्र पुन: पुनर्मयोक्तमेव पर्यायण - ·(सई) योगरत्नसमुचये योजयेत् । अन्तरान्तरा च रक्तं विखावयेत् । अभिष्यन्दप्रति- पेघश्चक्षेत। स्थिरे शुक्ले घने चास्य बहुशोपहरेदसूक् । शिरस्कायविरेकांश्च पुटपाकाय भूरिशः ॥१८५॥ कुर्यान्मरिचवैदेहीशिरीपफलसैन्धवैः । घर्पणं त्रिफलाकाथपीतेन लवणेन वा ।। १८६ ।। कुर्यादानयोगौ वा श्लोकार्धगदिताचियो । शंखकोलास्थिकतकद्राक्षामधुकमाक्षिकैः ।। १८७ ॥ मुरादन्तार्णवमलैः शिरीपकुसुमान्निवैः। धात्रीफणिर्जफरसे क्षारो लांगलिकोद्भवः ।। १८८ ।। पितः शोपितश्चूर्णः शुक्लहर्पणमंजनम् । मुद्दा वा निस्तुपाः पिष्टाः शंसक्षौद्रसमापुताः॥ १८९ ।। सारो मधूमान्मधुगान् मजा पाऽक्षात् समाक्षिका । गोखराघोष्टटगानाः दास फेनः समुद्रज. ॥ १९० ॥ वर्तिरर्जुनतोयेन पिष्टा शुक्ल विनाशिनी । उतान पाामाद वा फर्मश चापि सनणम् ।। १९१ ॥ शिरीपबीजमरिनपिप्पलीसन्धपि । शुक्लायर्षण कार्य सधीदं मन्धरेन तु ।। १९२ ।। अयोत्सादनार्थ गुरासुरले गमहर्पणानि विदध्यात् । त्रिफला रन ध्याई भाचिनेन गन्धनाजयेन् । तदपिप्पलीभिर्वा मरिच: पिप्पलीशिरीपीनगन्धा योलाम्धिनाफलगखद्राक्षामधुकै पलासग्रधितोक्तसाराजनेर्वा । ममहर्षणाद्रागाइवेदनासु मन्धावा, अनानि पुजचात् । शंग ताने सन्येन पृष्ठ मनवाशमीपत्रम धूप- पेत् । अनन सुन्धारांजननांजयेन् । तत्मवर्ण रूप्यमयो वा एं सपतर्पदरीपत्रः पिशमनम् । मानिस्तुपाः स्वन्यपिष्टाः! न गणहमारा घृतमान गौशीर अस्वाऽऽयमे नाण, पृष्ट प्रत्यजन पंदनामम् । यगोधूमजीवनीयमानाचूर्णेन महतारोवारिका (याटे) ·। (याहटे). । । . नेत्ररोगादिचिकित्साधिकारः। स्वेदोपनाई अगीता वेदनामपनयति शुक्लञ्चोत्सादयति । तद्वदानप- मांसवेशवारो वसापयासपिविमिश्रः सिद्धः । अथैवमुपनाहमचलित- स्याञ्जनम् । (संग्रह) उत्सन्न वा सशल्यं वा शुक्लं चालादिभिलिखेत् ॥ १९३ ॥ ताप्य मधुकसारो वा वीज वाऽशस्य सैन्धवम् मधुनाजनयोगाः स्युश्चत्वारः शुक्लशान्तये ॥ १९४ ।। स्फटिकोपणयष्ट्याशंखगोदन्तमैन्धवैः। सशिलाचन्दनैर्वतिः शुक्लनी शिवारिणा ।। १९५ ॥ समुद्रफेनदक्षांडत्वसिन्धूत्यैः सशंखकैः । शिमुचीजयुतैर्वतिः शुक्लादीनबल्लिखेत् ॥ १९६ ॥ दक्षाण्डत्वशिलाशंसकाचसैन्धवचन्दनैः । तुल्यैरञ्जनयोगोयं पुष्पार्मादिविनाशनः ॥ १९७ ॥ चन्दनं सैन्धवं पथ्या पलाशनरुशोणितम् । क्रमवृद्धमिदं चूर्ण शुक्ला दिविलेखनम् ॥ १९८ ।। तुरङ्गएथुकामूलं तानं च परिपेचयेत् । धान्याम्लेन कृता चर्तिणशुक्लविनाशनी ॥ १९९ ॥ गुळिकारनाळकलिकतपञ्चमशुल्वांतहसपादिकृना। पण्णवति नेत्ररुजां प्रणुदत्यचिरेण सिद्धार्था ॥ २० ॥ श्वेतपूलासतुलसी दुर्गन्धी हंसपादिका । पादप्रमाणताम्राः स्युः सर्वनेनरुजापहाः ॥ २०१ ।। तत्पश्चश्वेतकांबोजमूलं च समभागिकम् । चिश्चापुप्परसैः पिटा पर्तिः स्यात्सत्रणाजित् ॥ २०२ ॥ ताम्राहिताररसपीतफरोहिणीन्दु- शौण्डीरसांजननदीजपुराणकांस्यैः । चर्तिः कृता सफलसंमितहसपादी- मूलैर्निहन्ति नयनामयजालमाशु ॥ २०३ ॥ (सिर) Q

·है
-
११४
योगरत्नसमुच्चये
पिनिष्कं श्वेतलासमूल तुत्थश्च निष्ककम् ।
'पलचिञ्चाफल निष्क निष्क हमपदीजटा ॥ २०४ ॥
तित्रिणीपुष्पसारेण पिष्ट्वा सप्तदिनं ततः ।
11 पतिः कृताजिता स्तन्यै स्यन्दार्मव्रणशुक्उजिद !२०५ ॥
श्वेतपूलासमूलत्वतिभागं तुत्थमेककम् ।।
तिन्त्रिणीपुप्पसारेण पिष्ट सप्तदिनं ततः ।
स्तन्येन घृष्टा गुलिका सर्वनेत्रामयापहा ।। २०६ ॥
तन्त्रान्तरे)
विपचेत् पट्पा दाा थाढले काञ्चिकस्य तु ।
तेन चारिशिष्टेन श्वेतदुर्गन्धिका Tटा ॥ २०७ ॥
दनिकामेत निष्कद्वय ताम्र च पेपयेत् ।
यावत्ताश्चिकमेष्ट() स्याद्वर्तिः सर्वाक्षिरोगजित् ।। २०८ ॥
तनूनि ताम्रपनाणि चाहेरीस्वरसे क्षिपेत् ।
सप्तरात धान्यरागौ स्थापयेत्तत उद्धृतात् ॥ २०९ ।।
तस्मादेकसयो यष्टया भागा ग्राह्यालयस्तथा ।
पृथ्वीफामूलतः पिप्या काश्चिानाथ तन्मुहुः ।
सायानिशुष्का गुलिका स्यन्दामंत्रणशुक्रजित् ।। २१० ॥
स्फटिरगरिक सरजोजने
रनरक गरजा रथेपम् (१) ।
सुनिदिनं नितापयसा सम
जपति पिष्टमुदुम्परलेपितम् ।। २११ ।।
आयानिशुप्फ गुम्पिीछतं त-
दक्ष्यामयान्योरतरानोपान् ।
गदादरत प्रणशुक्रशूलं
पिटाताम्ययुनिश्मिरम् ।। २१२ ॥
(गिदपोग)
गिगापरे तरष्टिने चिरिन्मा प्रणशुक्ल पन् ॥ २१३ ॥

·" . । (कृष्णा) . नेत्ररोगादिचिकित्साधिकारः । अप्रशान्तमेवमर्मवत्साधयेत् । समाक्षिकं तु रसाञ्जनं पति- सारणम् । सप्तमे दिवसे कुक्कुटाण्डकपालस्फटिकचन्दनमनश्शिला- लैरववराहदशनैश्च वर्ति कृत्वाऽञ्जयेत् । उदधिकफशंसचन्दनः अजापयापिष्टैर्वतिर्मधुघृष्टा प्रत्यञ्जनं मिराशुक्लजिद । अनुपशमे पश्यति चातुरे किञ्चिदिदमेवासकृत् कृति । अजकामदृष्टयुपधातिनी कृष्णान्तजामसविसावणैर्मधुरविरेचनः क्षीरवस्तिभिश्च साधयेत् । सिराशुक्लवच्च शस्त्रकर्मादिविधिनेति । (संग्रह) अशान्तावर्मवच्छसमजकाख्ये च योजयेत् ॥ २१४ ।। (पाहटे) व्रणशुक्लाक्षिपाकाभ्यां कृष्णं भिवा तु याऽजका । जायते दृष्टिदूरस्था तस्यारत्वेषा क्रिया हिता ॥२१५ ॥ तटाकशुक्तिमाहृत्य स्थापयेदेकवासरम् । रिक्त पाने ततस्तस्या मांससार मधुप्लुतम् । आश्च्योतयेत्तता नश्येदजमानणशुक्लकम् ॥ २१६॥ (तन्त्रा) तटाकशुक्तिनं मासं स्तन्येन परिपेचयेत् । सघृतं लेपितं नेत्रे घणशुक्लाजकापहम् ॥ २१७ ॥ तथाकशुक्तिजे सारे सक्षीरं रिपचेद् पृतम् । कल्कितर्यष्टिमधुकतण्डुलीयकचन्दनेः ॥ २१८ ॥ तर्पणात् परिपेकाच व्रणशुक्लाजकापहम् । कुक्कुटाण्डकपालं च फेनकं शिमुचीजकम् ।। २१९ ॥ समुद्रनिदा चैदेही सैन्धवं मरिचं तथा । जातीपुप्पञ्च तत्सर्व पपयेच्छिवारिणा ॥ छायाशुष्का कृता पर्तिरजक नारायेद् धुरम् ।। २२० । तटाकशुक्ति पननादमूलं विपाचयेत्पंचपर पृधर तु । सीरस्य कंमे तु तदर्थशिष्टे निर्मथ्य जातं नवनीतम ॥२२१॥ - ·. योगरलसमुच्चये संगृह्य चाणोपरि प्रलिपेत् सिद्धं घृतं वा पयसैव ताभ्याम् । निहन्ति दाहाश्रुविमोक्षणाक्षिसिराजकादिग्रणशुक्लपीडाः ॥२२२ ।। (तन्त्रान्तरे) समधुकसितकेतकाग्रस्यरस इहासाध्यमजकादिम् ।। २२३ ॥ (काली) अजकायामसाध्यायां शुक्रेन्यत्र च तद्विधैः । वेदनोपशमं स्नेहपानामुक्सावणादिभिः ॥ २२४ ॥ कुर्याद वीभत्सता जेतुं शुक्लस्योत्सेधसाधनम् । नाळिकेरास्थिभल्लाततालवंशकरीरजम् ।। २२५ ।। भस्माद्भिः स्रावयेत्ताभिर्भावयेत्करभास्थिजम् । चूर्ण शुक्लेप्वसाध्येषु तद्वैवर्ण्यनमञ्जनम् ।। २२६ ॥ साध्येपु साधनायालमिदमेव च शीलितम् । अजकां पार्वतो घिद्ध्वा सूच्या विसाव्य चोदकम् ।। २२७।। समं प्रपीड्याङ्गुष्ठेन वसानैणानुपूरयेत् । व्रणं गोमांसचूर्णन बद्ध पद्धं विमुच्य च ।। २२८ ।। सप्तरात्राद्मणे रूढे कृष्णभागे समे स्थिरे । स्नेहासनश्च पर्वव्यं नस्यं च क्षीरसपिपा ।। २२९ ।। तथापि पुनराध्माते भेदच्छेदादिकां क्रियाम् । युक्त्या कुर्याद्यथा नातिच्छेदेन स्यानिमझनम् ॥ २३० ॥ तामस्य पोटशांशाः स्युर्मधुकस्य चतुर्दश । कुष्टस्य द्वादशांशाः स्युर्वचायाच दशव तु ।। २३१ ।। 'सैन्धवस्याएभागास्तु पिप्पल्याय पढेव तु । रजतस्य तु चत्वारों द्वौ भानौ कनकस्य च ॥ २३२॥ अजाक्षीरेण सप्ताहं पिप्या ताने प्रलेपयेत् । पदरास्थिप्रमाणेन गुठियां कारयेद् भिपर ।। २३३ ।। अभिप्यन्दमधीमन्यं व्रणशुक्लं मणकम् ॥ २३४ ।। विमिरं पटलं गवं हन्नि कन्द विपतः। द्विराष्ट्र ताम्ररजसो मधुकस्य चतुर्दश ।। २३५ ।। . (पाहटे) ·- नेत्ररोगादिचिकित्साधिकारः। ११७ कुष्ठस्य द्वादशांशाः स्युः बचायाश्च दशैव तु। सैन्धवस्याप्टभागाच पिप्पल्याश्च पडेच तु ॥ २३६ ॥ अजाक्षीरेण संपिष्य ताम्रपाने प्रलेपयेत् । ताम्रादिगुलिका नाना विदेहाधिपकीर्तिता ॥ २३७ ।। अभिष्यन्दमधीमन्थं प्राशुल्कं अकूणकम् । तिमिर पटलं कांच इन्ति पिल्लं विशेपतः ।। २३८ ।। चन्दनगैरिकलाक्षाजातीमुकुलानि चाम्बुपियानि । प्रणशुक्लप्नी वर्तिः प्रसादनी सर्वनिमिरशी ।। २३९ ।। दावी चरा मधुकमम्भसि नाळिकेरे 'पक्वाटभागपरिशिष्टरसं पुनस्तत् । सान्द्रं विपाच्य शशिसैन्धवमाक्षिकाढ्य युज्याद् व्रणामतिमिरादिषु पित्तनेषु ॥ २४०॥ फलत्रयं दारुनिशां पलांशं पाचयेज्जले । प्रस्थे तु नाळिकेरस्य अष्टभागावशेपिते ॥ २४१॥ पेपयित्वा क्षिपेत्तत्र तायं पीतकरोहिणीम् । रसाञ्जनं गैरिकच कपूर चन्दन तथा ॥ २४२॥ कतर्क पिप्पलाञ्चय अईकर्पन्तु पेपयेत् । मधुना सह संयोज्य सर्वनेत्रामयापहम् ॥ २४३ ।। अर्मच पित्तकोपञ्च रागकण्डूं च नाशयेत् ।। २४४ ॥ । है (खहारीते) . (तन्त्रान्त, इति संध्यादिरोगचिकित्सा। - चातपित्तकफैस्संसर्गेण 'सन्निपातेन रकेन च जातानि त विमिराणि । काचाप्पट् । पट् च लिङ्गनाशाः तथा गम्भीरहमान तविदग्धाख्यास्तथा नकुलान्धो नक्तान्ध उष्णविन्या अम्बादिला धूम औपसगिलिगनाश इति दृष्टौ रोगाः सप्तमिति सिरानुसारिणि मले प्रथमं पटलं थिते । अव्यक्तमीक्षते रूपं व्यक्तमप्यनिमित्तः ।

·. 6 योगरत्नसमुचये प्राप्ते द्वितीयं पटलमभूतमपि पश्यति । भूवन्तु यत्नादासन्नं दूरे सूक्ष्मं च नेक्षते ॥ २४६ ।। दूरान्तिकस्थं रूपञ्च विपर्यासेन मन्यते । दोपे मण्डलसंस्थाने मण्डलानीव पश्यति ॥२४७ ।' द्विधैक दृष्टिमध्यस्थे वहुधा बहुधा स्थिते । दृष्टरभ्यन्तरगते हुस्ववविपयर्यम् ॥ २४८ ॥ नान्तिकस्थमधस्संस्थे दूरगं नोपरिस्थिते । पार्षे पश्येन पार्थस्थे तिमिराख्योऽयमामयः ।। २४९ ॥ प्रामोति काचतां दोपे तुनीयपटलाश्रिते । तेनोवं वीक्षते नाधस्तनुचेलावृतोपमम् ।। २५० ॥ यथावणं च रज्येत दृष्टिहीयेत च क्रमात् । तथाप्युपेक्षमाणस्य चतुर्थं पटलं गतः ।। २५१।।। लिङ्गनाशं मलः कुर्वञ्छादयेद् दृष्टिमण्डलम् ॥ २५२ ॥ (चाहटे) तत्र वातजे तिमिरे चलाविलारुणाभासं प्रम र मुहुरीक्षते । जालमशकादीय पश्यति । तस्मिन् काचीभूते दृष्टिररुणा स्यात् । स भास्समनासिकं पश्यति । चन्द्रदीपाद्यनेकत्वं च । तसिन् प्रवृद्धे लिङ्गनाराभूते रजोधूमाते च दृष्टिः स्फटिकारुणामा हतदर्शना च । तत्रैव लिङ्गनाशे वातेन दृसिरासद्वोचात् दृमण्डलमन्तर्षिशत्यमी गम्भीरा नाम । पित्तजे तिमिरे विद्युत्खद्योतादिदीपितं नीलं च पश्यति । काचे तु काचनीलामा दृष्टिरर्कपरियेपादि सद्रूपं च प. श्यति । लिङ्गनाशे भृगनीला निरालोका च दृक् स्यात् । तत्रैव पित्ताद् दूरदर्शिनी पूस्या प दृष्टिईस्याख्या । तव पीतापीनाम- दर्शना दृष्टिः पिचपिदग्धास्या । कफेन तिमिरे निग्धं श्वेत नहकुमु- दायाचितमिव रूपं पश्यति । काचे तु मितामा दृष्टिः निप्पभेन्द्रको चितमिव 'पश्यति । तस्मिन् लिङ्गनाते मृतॊ दृष्टिगतः कफर स्निग्धो दर्शननाशनः पमपप्रस्थजप्रविन्दुरित चलो लक्ष्यते । स एणे, संमुनिनः छायायां विमी च गृहरन्दाद्यामहिमा न स्यात् । रतने तिपिरै रकाममीपते । सारे तु रक्ता कृष्णा यां हर स्यात् - ·नेत्ररोगादिचिकित्साधिकारः । तागेव च पश्यति । लिङ्गनाशेऽपि तथैव दृष्टिः स्यात् निष्षमा हतदर्शना च । संसर्गसनिपातेषु संसृष्टलिङ्गान् विमिरादीन् विद्यात् । द्योतते नकुलस्येव यस्य दृङ् निचिता मलैः। नकुलान्धः स तत्राह्नि चित्रं पश्यति नो निशि ॥ २५३ ॥ दोपा दृशं स्थगयन्ति । दिवाकरस्पृष्टा विलीना लीनाः स्युः । तेनाजह सुरखमीक्षते । राम्रोवन्धः । स रोगो नक्तान्धः । उष्णतप्तस्य सद्यश्शीत- नलावगाहादृष्मा त्रिदोपरक्तसंयुक्तो नेत्रे याति । तेन शुक्लभागमालिन्य. महन्यात्रिलदर्शनं रात्रावान्ध्यं दाहश्च सात् । सा दृष्टिरुष्णविदग्धाख्या । अम्लाशनात् सासदीपैराकण्डू क्लेदा गम्लचिदग्धाख्या । शोफज्वराति- तप्तस्य यातादयो धूमाविला धूमदर्शनी दृशं कुर्युस्स धूमराख्यः । योल्पसत्वः सहसा रूपमद्भुतं भास्वरं या पश्यति तस्य क्रुद्धा याताया नयनं गतान्तेजस्संशोध्य दृष्टिं नष्टदर्शनां वैडूर्यवर्णामव्यथां कुर्युः । म लिङ्गनाशः औपसर्गिकाख्यः । तत्र वर्जयेत् बिना कफाल्टिङ्गनागान् गम्भीरां इस्वनामपि । पट काचा नकुलान्धध याप्याः । शेषांस्तु साधयेत् । द्वादशेति गदा दृष्टी निर्दिष्टाः सप्तविंशतिः ।। तिमिर काचता याति काचोप्यान्ध्यमुपेक्षया ! नेत्ररोगेष्वतो पोरं तिमिरं साधयेद्रुतम् ॥ २५४ ।। चित्रकमूलत्रिफलापटोलयवसाधितं पिबेदम्बु । सघृतं निशि चक्षुष्यं तिमिरं च विशेषतो हन्ति ॥ २५५ ॥ (मिपमुष्टौ) सघृतं या घराकाथं शीलयेचिमिरामयी ॥ २५६ ॥ (थाइटे) सदारलियात्रिफलां विचूर्णितां धृतप्रगाढा तिमिरेथ पित्तजे । समीरजे तैलयुतां कफात्मके मधुप्रगाढां विदधीत युक्तितः ।। २५७ ॥ सुचतात) - १ (पाहटे) ·१२० । योगरलसमुच्चये गनां शकृत्वाविपक्कमुत्तम हितं तु तैलं तिमिरेपु नायनम् । हितं घृतं केवलमेच पैत्तिके याजाविक यन्मधुरैर्विपाचितम् ॥ २५८।। (पाठशु" शुबैरण्टान्मूलमयोगां शतपुष्पा पुप्पोद्भूतं यय बृहत्यास्तगरञ्च । पक तैल तैस्सपयस्कैस्तिमिरघ्न नस्यश्रेष्ठं व्याधिपु चोर्चेष्यपरेषु ॥ २५९ ॥ (योगशतके पारे । तिलनेलमक्षतैलं भंगस्वरसोऽसनाच नियूहः । आयसपात्रपिक करोति दृष्टैलं नस्यम् ॥ २६० ॥ (वाहटे सङ्गहेश्व) तुलां पचेत जीवन्त्या द्रोणेऽपा पादशेपिते । तत्काथे द्विगुणक्षीरं घृतपस्यं विपाचयेत् ॥ २६१ ॥ प्रपौण्डरीकाकोळीपिप्पहीलोधसैन्धवैः । शताहामधुकद्राक्षासितादारुफलत्रयैः ।। २६२ ।। कार्पिौनिशि तत्पीतं तिमिरापहरं परम् । द्राक्षाचन्दनमन्जिष्ठाकारोळीद्वयसैन्धवः ॥ २६३ ॥ मिताशवारीमेटापुण्ड्राहमधुको-पलः। पचेन्जीर्णघृतपस्यं तमक्षीरं पिचून्मिः ॥ २६४ ॥ इन्ति तच्छुमतिमिररक्तराजीशिरोरुजः। पटोलनिम्फटुकादागिव्यारापम् ।। २६५ ॥ नधन्वयापवायन्तीपपटं पालिकं पृधम् । प्रस्थमामलकाना च काययेदर्मणेऽम्भमः ॥२६६ ॥ तदादापलिपः पिष्टः प्रस्तं घृतात्पचेत् । मुस्ताभूनिम्यपष्टयाह एटचोदीच्यचन्दनः ।। २६७ ।।

·-- 1 । ॥ नेत्ररोगादिचिकित्साधिकारः। सम्योपचच्यैस्तत्सर्पिणकर्णाविरोगजित् । विद्रधिज्वरदुष्टारुर्विसपिचिकुष्ठजिद ॥ २६८ ॥ -विशेषाच्छुल्लातिमिरन कान्ध्योष्णविदाहजिन् । त्रिफलाटपलं काथ्यं पादशेपं जलाढके ॥ २६९ ।। तेन तुल्यपयस्केन त्रिपलापळकल्कनान् । अर्द्धप्रस्थो घृता सिद्धः सितया माक्षिकेण वा ॥ २७० ॥ युक्तं पिवेत्तत् तिमिरी वयुक्तं वा परारसम् ।। यष्ठीमधुद्धिकाकोळीच्याघ्रीकृष्णामृतोत्पलैः ॥ २७१ ॥ पालिकै ससिताद्राक्षघृतप्रस्थं पचेत्, समैः । अजाक्षीरवराशामावस्वरोः पृथक् ॥ २७२ ।। .महात्रैफलमित्येवत् परं दृष्टिविकारजित् ।। २७३ ॥ (माइटे) त्रिफलाकाथकल्कैन सपय भृतं घृतम् ।। तिमिराण्यचिराद्धन्याव पीठमेतनिशामुसे ।। २७४ ।। (सिद्धसारे.) त्रैफलेनाथ हविषा लिहानस्त्रिफलां निशि । यष्टीमधुरुसंयुक्तां मधुना च परिप्लुताम् ।। २७५ ॥ मासमेकं हिवाहारः पियनामलकोदका । सौपर्ण लभते चक्षुरित्याह भगवानिमिः ॥ २७६ ॥ प्रातर्भक्वस्य वा पूर्वमद्याद पय्यां पृथक पृथक् । भृकाशराक्षास्तव तिमिरातुरः।।२ मांसीनिजातकाय कुडकुमनीलोत्पलाभयातुत्यै। सितकाचराइफेनकमरिचाजनपिप्पलीमधुकैः ।। २७८ ॥ चन्द्रविनीसनाथै सुचूर्णिवैरज्जययुगमक्ष्णोः । तिमिरामरकराजीककाचादिशमामिच्छन् ।। २७९।। मरिचवरलपणभागी भागीद्वी कणसमुद्रनाम्याम् । सौपीरभागनय चिनायां चूर्णित कातामयनिद् ॥२८॥ निर्दग्ध पदराहरिस्तुत्थं चेत्य निपेचिवम् ॥२८१॥ . H ·૨૨૨૬ , योगरत्नसमुच्चये क्रमादजापयासपिाक्षौद्रे तस्मात्पलद्वयम् । कार्पिकैस्ताप्यमरिचस्रोतोजकटुकानतैः ॥ २८२।। पटुलोध्रनिशापथ्याकपैलाश्चनफेनकैः । युक्तं पलेन यष्ट्याश्च मूपान्ततिचूर्णितम् ।। २८३ ॥ हन्ति काचामनतान्ध्यरक्तराजीः सुशीलितः । चूर्णो विशेपाचिमिरं भास्करो भास्करो यथा ॥२८४॥ गोमूने छगणरसेऽम्लकाञ्चिके च स्त्रीस्तन्ये हविपि विपेच माक्षिके च । यतुत्यं ज्वलितमनेकशी निपिक्तं तत् कुर्याद् गरुडसम नरस्य चक्षुः ॥ २८५॥ श्रेष्ठाजलं भृगरम पविषाज्यमजापयः । यष्ठीरसं च यत् सीसं समकत्वः पृथः पृथक् ॥ २८६॥ तप्तं तप्तं पायितं तच्छलाका नेत्रे युक्ता माजनानञ्जना या । मिर्यामसावपैच्छिल्यपैल्ल कण्डूं जाल्यं रक्तराजी च इन्ति ॥ २८७ ॥ रसेन्द्रभुजगा गुल्यौ तयोस्तुल्यमथाअनम् । ईपत्कर्पूरसंयुक्तमञ्जनं तिमिरापहम् ॥ २८८ ।। मरिचानि दशापिचु- स्वाप्यातुत्थात्पले पिचुर्यष्ठयाः । क्षीराईदग्धमन्जन- मप्रतिसारास्यमुत्तमं तिमिरे ॥ २८९ ॥ अधीनमरिचामलकवरु- तुत्थयाप्टेिमधुरः गलपिष्टः। छाययैर गुमिकाः परिशुप्ता नाहायन्ति तिपिराण्याचरेण ।। २९० ॥ मरिचामलकमलोद्भयतुल्याजनताप्यधातुभिः कमवृद्धः। पण्याक्षिक इति योगस्तिमिगमछेदकाचकप्हन्ता ॥ २९१ .

·नेत्ररोगादिचिकित्साधिकारः। ११२॥ कृष्णं सर्प मृतं न्यस्य चतुरश्चापि वृश्चिकार । क्षीरकुम्भे त्रिसप्ताह क्लेदगिरता प्रमन्थये ।।२९२ । तन्त्र यनवनीतं स्थान पुष्णीयात्तेन कुरदम् । अन्धस्तस्य पुरीपेण प्रेक्षते ध्रुवमञ्जनात् ।। २९३ ।। कृष्णसर्पवसा शहः फतकात्फलमञ्जनम् । रसक्रियेयमचिरादन्यानां दर्शनमदा ॥ २४॥ (e) मनोहा सैन्धवं व्योग शलनाभीरसाजनम् । फर्फ चन्दन फेनो विनानि तोला'। २१५ ॥ फुक्कुटाण्डकपालं च जलपिता सुखावनी । इन्त्येपा मधुना घृष्टा काचतैमियशुक्लकार ।। २९६ ॥ सिद्महे) मधुकमरिचपिप्पली मलोधा तररजनी त्रिफला हिमाम्नुपिष्टा । तिमिरपटलकाचकण्डहन्त्री विमलकरी विमलेति विश्रुता सा । २९७ ॥ (शयात) ऊपणमेकं पिट्या दशादिशन्याय पुष्पाणि । तिमिरेञ्जयेदथै मरिचाध्यं द्रोणपप्पि पुषिशतम्(१)॥२९॥ (सिहयोगे) मारचामलकै फरमवीजः मद्धोचरभृतोयपिष्टः। । तिमिरं पटलं निहन्ति कार्य सुकृतं कर्म यथातं कृतघ्ने ।। २८९ ॥ (सन्ग्रान्त) लिकुचपफालोदकस्थित मरिचमकररथ शोपितम्। दृपदि पारिनिष्टमिदं नृणा तिमिरकाचनिशानध्पनिदबानाइ ।। ३०० ॥ १ . .

·योगरत्नसमुच्चये
नीलोत्पलपत्रशतं मुद्शतं यवशतं च निस्तुपकम् ।
मालेल्या कुसुमशतं पिप्पल्याः तण्डुलशतं च पञ्चशती ॥३०॥
एपा यचिलिसिता यवनैः (कुहचन) शिलास्तम्भे ।
पन्धमनन्धं कुरुते यस्य च नोत्पाटिते नेत्रे ॥ ३०२ ॥
शतमुत्पलपत्राणां मुगानां तारदेव च ।
पिप्पलीतण्डुलशतमेभिः सौवीरकं समम् ॥ ३०३ ॥
एतच्छ्लक्ष्णीकृतं चूर्ण वृद्धानां तिमिरापहम् ।
अशीतितिलपुष्पाणि मरिचानि च पोडश ॥ ३०४ ।।
पश्चाशज्जातिपुष्पाणि पष्टिः पिप्पलितण्डुलाः ।
इयं चन्द्रममा नाम पर्तिस्तिमिरनाशिनी ।
क्लेदफण्नशमनी मलकाचविनाशिनी ॥ ३०५॥.
(एतत् अयं चन्द्रटाय)
चियादलस्वरसपिष्टपुरुशिवाज
कंसे प्रलिप्य परिशोप्य वदातपेन ।
तेलं ततः तमिदं शशिपादभागं
योग्यं रहार्मविमिरे तिलमानमणि ॥ ३०६ ।।
शशिटपटनोपण-
फणारिकारचूद्धमकिसलिले ।
पिष्टं फास्यनिघृष्टं
तिमिरार्जुन साचपटसमम् ॥ ३०७ ॥
नागपारदधात्रीन्दसत्नाग्याणमन्ध ।
रसाजनसिताधादियोंगो नेत्रामपापदः॥ ३०८॥

·- -- -- नेत्ररोगादिचिकित्साधिकारः। १२५ पशिकणमरिचकपालं पिट्या भृङ्गासवेन सौद्रम् ।। मुनिदिनकांस्यनिघृष्टं तिमिरार्जुनपटलकाचनम् ॥ ३१० वेदाग्निभूतवसुधातुरसाच सिन्धु- कृष्णोग्रतानमधुकाहयकुष्ठभागाः ।। शुल्योपिवाजपयसा मुनिवारपिटाः स्यन्दाधिमन्थतिमिरादिहरा च वति ॥ ३११॥ पारणसारथिविष्णोर्मातुलगोसर्पकच भासतः ।। पिस्तिलपोटरसे वर्नियनामयनी द्राक् ॥ ३१२ ।। २३ भूधजगमष्टनिष्क तुत्य निष्कद्वयं भसितशुक्लम् । निकं च मरियमेतत् तिमिरनं निम्बवैलपरिपिष्टम् ॥ ३१३ ॥ । -- - - 1 - फलत्रयं चापि कडायं च ज्योतिप्फकारज्जनिलड्नीजम् । प्रपौण्डरी मधुकं सतानं सिन्धूयं च स्फटिक सशङ्खम् ॥ ३१४ ।। चचाजन गैरिकचन्दनं च द्राक्षा निशा शाररलोध्रः च । तुत्वं च पीताद्दयरोहिणी च पेप्य करअस्तरसेन सर्रम् ॥ ३१५ ॥ तुत्थादिभागाद् द्विगुणो वचादिः प्रपुण्डरीगादिगणस्त्रिभागः । शेषश्चतुर्भाग यं निहन्या- इतिः मुनेत्री सकलाक्षिरोगान् ॥३२६॥ काचं सपुप्पं पटल नणं च कोथं च कहूं तिमिरं कृणम् । प ·- . नेत्ररोगादिचिकित्साधिकारः। त्रिफला विकनि विलक्षवचा- हरितालरसाजनमल्लाणम् । शवरायताम्ररजःस्फटिक सुरसाञ्जनिकानपजातिरसैः ।। ३२४ ।। अथ मार्कची पूररसैः सुरया पयसा च गया मधुना । घृततोऽपि च सप्तदिनानि छता द्रयवत्तिरिय नळमध्यगता ॥ ३२५॥ तिमिरे पटल इत्यादि पूर्ववत् । - । - . दोषानुरोधेन च शस्त स्नेहासविसारणरेकनस्पैः । उपाचरेदजनपूर्वयस्ति- वस्तिम्रियातर्पणलेपसेकेः ।। ३२६ ।। सामान्य साधनमिदं प्रतिदोषमतःशृणु ! वावजे तिमिरे तन दशमूलाम्भसा घृतम् ।। ३२७ ॥ क्षीरे चतुर्गुणे श्रेष्ठाकल्लपक पिबचत । रिफलापञ्चमूलाना कार्य क्षीरमयुतम् ॥ ३२८ ।। एरण्डतैकसयुक्तं योगपेत विरेचनम् । समूलजालजीवन्तीतुला द्रोणम्भसः पचेत् ॥ ३२९ ॥ अष्टभागस्थिते तस्मिन् तैलमस्थ पय समम् । पलात्रितयजीवन्तीवरीमूल। पलोन्मितः ॥३३० ।। यष्टीपलैयतुर्भिव लोहपात्रे विपाचपेत् । लोह एव स्थित मासं नागनार्धनान् ॥ ३३१ ।। वातपितामयान् इन्ति तहिशेपागामासान् । फेशास्पफन्धरास्कन्धपुष्टिलावण्य मान्तिकृत् ॥ ३३२॥ सितरण्डजडामिहीफरदारयानतेः ! शवाहापिल्पमूलेच वैल पर्छ पयोन्वितम् ॥ ३३३ ।।

·१२८ योगरत्नसमुचये नस्य सर्वोपजत्थयातश्लप्मामयातिजित् । वातपीनसबचात्र निरहं नानुवासनम् ॥ ३३४ ।। पित्तजे तिमिरे सर्पि वनीयफलत्रयः । विपाचितं पाययिता स्निग्धस्य व्यधयेत् सिराम् ॥ ३३५ ।। शर्करैलात्रिवृञ्चूर्णैर्मधुयुक्तविरेचनम् ॥ ३३६ ॥ (बाहदे) स्तन्यं वा पनकोशीरक्षीरवृक्षारैः शृतम् । नस्यं चाज्यं शृतं क्षीरं जीवनीयसितोपले. ॥३३७ ॥ (सदहे) सौवीराजनतुत्यक- शृङ्गीधारीफलस्फटिककर्पूरम् । पञ्चाश पञ्चांशं ध्यंशमर्थकांशमजनं तिमिरमम् ।। ३३८ ।। श्लेप्मोद्येऽमृताधायारामाभृतं घृतम् । विध्येत् सिरां पीतपनो दधाभानुविरेचनम् ॥ ३३९ ।। फार्थ पूगामग्राशुण्ठीकृष्णा कुम्भनिकुम्भजम् । (बारे) मनोदशामिन्त्यमचिन्सिगिर नयेन् । चर्तिःप्रगाटमप्या शुद्रपिटामयार्म च ॥ ३४० ।। . रतने पिचत्मिदिः दीवधाय प्रमादरेन् । ३४१ ।। रंगक्षयानदलोनयटिका- ·नेत्ररोगादिचिकित्साधिकारः। तन्द्रत सधृतं भूयः पचेत् क्षौद्रं क्षिपेद्धने । शीते चास्मिन् हितमिदं सर्वजे तिमिरेजनम् ॥ ३४५ ॥ फाचेप्येपा क्रिया मुक्त्या सिरां यन्त्रनिपीडनात् । आन्ध्याय स्युर्मला दयाव स्राव्ये त्वरे जळगैकसः ।। ३४६ ॥ गुळ फेनोऽञ्जनं कृष्णा मरिचं कुछमादनः ! रमक्रियेयं सक्षौद्रा काचयापनमन्जनम् ॥ ३४॥ शिलासैन्धवकासीसशङ्खच्योपरसाजनैः । रसकियेय सझौदा काचयापनमजनम् ॥ ३४८ ११ नकुलान्य त्रिदोपोत्थतैमिर्यविहितो विधिः । रसक्रिया प्रतक्षौद्रगोमयस्यरसद्भुतैः ॥ ३४९ ।। सागरिकतालीसैनिशान्धे हितपञ्जनम् । दध्ना विदृष्टं मरिचं राज्यन्धेऽजनमुत्तमम् ।। ३५० ॥ संनिवेश्य यकृन्मध्ये पिप्पलीटदन् पचेत् । . ताः गुप्का मधुना घृष्टा निशान्धे श्रेष्ठमञ्जनम् ॥ ३५१ ।। घृते सिद्धानि यिन्याः पद्धनानि च भक्षयेत् । सिद्ध घृतं कुम्भयोः पत्रैः पाने च पूजितम् ॥ ३५२ ।। क्षौद्रजातीरसाभ्यां वा द्विहरिद्रारसाजनैः । अजासूत्रेण वा कौन्तीचणास्त्रोतोजसैन्धवैः ॥ ३५३॥ गोशद्रसपिटी द्विनिशापिप्पलीयुतैः । कालानुसारीतालीसपत्रयष्टयाइनागरः ॥ ३५४ ।। (सन। सिन्कृत्यतैले स्तनजोपर्णच शानीठपयस्वरसेन एम् । हामेण नक्ताभ्यसिदं निहन्या- निम्यस्य योजे मधुनाजन या ॥ ३५५ ।। . (पारे) (बोगरमते) ·योगरनसमुच्चये सतैलं द्रोणपुप्पाम्बु कृष्णा वा सशकृदसा । कर्णविड्वाथ राक्षौद्रगञ्जनात क्षणदान्ध्यनुत् ॥ ३५६ ॥ (नारायणी थे) मनितरुदळरसयुक्तं दिनकरकरगोपितं मरिचम् । पुनरपि तेन विघृष्टं प्रदति दोपाध्यमननं तीव्रम् ॥ ३५७ ॥ तद्वच्छकदमाख्या वैदेही पित्तमाज वा । आजी यकृत्तिानो पादेज्जम्ब्यधसा दग्ना ॥ ३५८ ।। (सिदोरे) सादेयकृतष्ठिहानी व माहिपो तेल पर्पिपा ॥ ३५९ ।। (पाटे). गोदन्तमय पिप्पल्यः रान्धवं गरिक तथा । एते. कृत्वानु गुळिका नक्तमान्ध्यम्य भेपजम ।। ३६० ।। (द.) कृष्णा या गोगद्रगति । (मिमगारे। धूपरारस्याम्लपित्तोप्यविदारे जीर्णमर्पिपा । सिग्धं विरेनयेटीवः गीतदिशाच सर्वतः ॥ ३६१ ॥ गोमटमदग्याज्यसिंपर्क शस्यनजनम् । स्वर्णगरिक्तानीगापा रमरिया। ३६२ ।। तर्पणं शीरमर्पिः म्यानमाम्पनि मिरायः ।। ३६३ ॥ मगोपरागाननायुदादि- पिलोग्नेनोपानेक्षणम्य । मन्ापणं स्निग्धहिमादि योग्य नयान्ननं हेमपतन पृष्टम ।। ३६२ ।। चिन्नामिपान भीगोपगल्यान्मांन्टकामनान ।।३६५ ।।

·। - नेत्ररोगादिचिकित्साधिकारः। चिरेकनस्पवमथुपुटपाकादिविधमात् । विदग्धाहारवगनात क्षुत्तष्णादिविधारणात् ॥ ३६६ ।। अक्षिरोगावसानाच्च पश्यत्तिमिरोगिवत । यथास्वं तत्र युजीत दोषादीन् वीक्ष्य मेपनम् ॥ ३६७ ॥ (घाइते) तमालतुटिकुकुमान्यसितमुत्पलं पिप्पली- सिताञ्जनमयोरजो मरिचकाफमाचीवचः। सयष्टिमधुजनान्युदधिफेनमक्ष्यामये- म्वनुत्तममतोञ्जनं विमलमाशु तैमियहद ।। ३६८ ।। लिङ्गनाशे नीलिका पटलमान्ध्यमिति पर्यायाः । सदहे) । विध्येद सुजातं निष्प्रेक्ष्य लिङ्गनाश कफोद्भवम् । आवर्तक्यादिभिष्पइभिर्विचर्जितमुपद्रवैः ॥ ३६९ ॥ सोसञ्जातो हि विषमो दधिमस्तुनिभस्तनुः । शलाकयावकृष्टोऽपि पुनरूचं प्रपद्यते ||३७० ।। करोति वेदना तीवां रहिं च स्थगयेत् पुनः ! " श्रेष्मकैः पूर्यते चाशु सोन्य मापदचैश्विरान् ।। ३७१ ॥ सैष्णिको लिङ्गनाशो हि सितत्वान्छेलप्मपाः सितः । तस्यान्यदोपाभिभवान् भवत्यानीलता गदै ॥ ३७२ ॥ तत्र पेतारुणावर्तवदनास्थिता, दृष्टिरावती । अक्षीरले- शैनेय कूर्चिकापिण्डेनेर चाऽचिता शर्करा । शानिशुकाभराज्या- वृता राजीमती । छिन्नविधमदग्धामा सहक हिमांशुका ! कांस्य समच्छाया चन्द्रकसंस्थाना चन्दकी । नकवी ननिभा छत्रकी। ता न वियेत् । न विध्येदसिरार्हाणां न पीनसकासिनाम् । नाजीर्णभारुयमितशिरःकर्णाशिलिनाम् । नात्युष्णशीतवाताने नासपूर्णा व नीलिमाम् ॥ ३७३ ।। (ग) ·. १३२ योगरलसमुच्चये अथ साधारणे काले शुद्धसम्भोजितात्मनः । देशे प्रकाशे पूर्वाह्न भिपर जानूचपीठगः ॥ ३७४ ॥ यन्त्रितस्योपविष्टस्य स्विनाक्षस्य मुखानिलैः । अजुष्टमृदिते नेने दृष्टौ दृष्योत्प्लुतं मलम् ॥ ३७५ ।। स्वां नासां प्रेक्षमाणस्य निष्कम्प मूर्ध्नि धारिते । कृष्णाद_गुलं मुक्त्वा तदर्धार्द्धमपाङ्गतः ॥६७६ ।। तर्जनीमध्यमाजुलैः शलाकां निश्चलां घृताम् । देवच्छिद्रं नयेत्पार्था_मामन्थयन्निव ॥ ३७७ ।। गव्यं दक्षिणहस्तेन नेत्रं मव्येन चेतरत् । विध्येत् मुविद्वे मनः स्यादरुन चाम्बुलामुनिः ।। ३७८ ॥ सान्त्वयन्नातुरं नानु नेत्रं स्तन्येन सेचयेत् । शलाकायास्ततोग्रेण निलिंसेष्टिमण्डलम् ।। ३७९ ॥ अयाधमानः गनकैनीमा प्रतिनुदस्वतः । उन्शिनाच्चापहरेद् दृष्टिमण्डलग कफा ॥ ३८ ॥ स्थिरे दोपे चले पापि संदयेदाति बाह्यतः । अथ दृष्टे स्पेषु लामामाहरेग्नैः। मृताप्लुन पिनु दया नद्धाक्ष शायनतः ॥ ३८१ ।। निदादन्न पार्थेन समुगानं वोwध । निवान शयने गतशिरःपादं हित ग्तम् ।। ३८२।। गपाशक्ति ननसपनालगन् । उदारक्षयधुपागनिष्ठीवनात्मक गानि व्यह परिहरेत् । म्नानाम्यपानदन्त पानाधोमुगावस्थानानि साहम । स्नेदनिधि पात। (ग) मनितो ग्ल्यन्मेको गज कोदोन मर्पिया। मम्योपामना वाट्यमनीमान् मनं दाम ।। लिपी या अदामाग्य हायवत्वादि मेनर्गन् ।। ३।३।।

·" नेत्ररोगादिचिकित्साधिकारः। वातमैस्सप्तमे स्वहि सर्वथयाक्षि मोचयेत् ॥ ३८४ }} (वाहटे) तृतीये धादि मुक्त्वाति परिपेचयेदेरण्डपल्लवभृतेन दुग्धोणेन दुग्धैन । जीवनीयैर्चा सिद्धेन पयसा हविषा वा । तदलघुना पचमूलेन । ततः पूर्ववद् वप्नीयात् । ततः प्रभृत्येवमेव प्रत्यहमासप्ताहम् । सप्तमे तु दिवसे सर्वथा मोक्षयेत् । दशमे या भोजयचैनं । व्योपामलकयुक्तं द्रवमीपत्स्नेहलवणं याव्यवष्णोदकद्वितीयं विलेपी वा । एवमाचरतो रुजारागादयो नानुवर्तन्ते ॥ (संघ यन्त्रणामनुरुध्येत दृष्टेरास्थैर्यलाभतः । रूपाणि सूक्ष्मदीमाणि सहसा नावलोकयेत् ॥ ३८५ ॥ शोफरागरुजादीनामधिमन्यस्य चोद्भवः । आहितैर्वेधदोपाच यथास्वं तानुपाचरेत् ॥ ३८६ ।। फल्किताः सधृता दूर्वायवगैरिकशारिपाः । मुखालेपे प्रयोक्तव्या रुजारागोपशान्तये ॥ ३८७ ।। लोधसैन्धवमृद्वीकामधुफैइछागल पयः । शृतमाश्च्योतनं योज्यं रुजारागविनाशनम् ।। ३८८ ॥ सिरा तथानुपशमे स्निमस्विन्नस्य मोक्षयेत् । मन्योक्तां च क्रियां पुर्याद् व्यधै रूढेऽजनं मृदु ।। ३८९ ।। चव्यक्षिण कार्य स्वेदादौ नियमोऽयं विधीयते । स्वेददाहमतीमान् सद्यो विद्धे तु सेचनम् ॥ ३९० ॥ अवपीडं तृतीयेति युज्याचज्जलौकसः । राप्ताहान्ते सिरामोक्षं विरक पस्तिकर्म न ॥ ३९१ ।। आढकी मूलमरिचहरितालरसाजनैः । विदेश्णि सगुळा पनियोज्या दिव्याम्गेपिता ॥ ३९२ ॥ मणवचाक्षिरोगेषु भोज्यागोज्यानि निर्दिछन् । . (माहटे) ·F योगरत्नसमुच्चये अविधारितवेगस्य गजतोजननावनम् । त्यजतः क्रोधमोकौ च तिमिरं नाश्नुतेऽन्तरम् ॥ ३९३ ।। त्रिफलामन्नतो रात्री मंस्कृतं पित्रतो घृतम् । भुक्त्वा चापिवतस्तोयं तिमिरं लघु शाम्यति ॥ ३९४ ॥ सुष्टु भव्य मुकन्यां च स्कन्दं च्यवनमश्विनौ । पडेतान् यः स्मरेन्नित्यं तस्य चक्षुन हीयते ॥ ३९५ ।। (सन्त्रा.) इति दृष्टिगेगचिकित्सा । वात. . अथ मर्याक्षिरोगचिकित्सा। वातपित्तश्लेष्मरक्तचन्यारोभिप्यन्दाभत्तारोधिमन्याः, तथा इताधिमन्थान्यतोयानातपर्यायाः गुफाक्षिपाकगशोफाल्पशोकाक्ष- पाकात्ययाम्लोपिता इति पोडश सर्वाक्षिगनाः । तत्र जेभिष्यन्देऽल्पशोफता महादिनोदः शुष्काल्पपिकता शीता मुतिः स्निग्धोष्णोपश्यय भान्ति । म चोपेक्षितः गन् भधि गन्यो भवेदनितीनवेदनः मार्णनादभ्रमः । गोप्यपचाराद्धताधिमन्यो भयेत् । तमानारूपा घेदना दृष्टिहा प्रणय स्यात् । यदा यायुमन्यादिप तीनवेदनां पुर्नन् शोफगगरटिगमति माथु मोचयति , म रोगोऽ. न्यतोपानारयः। अस्म तोदरजादिक उर्वन् वातो जिहामनं चाक्षि गुनि । म बालपर्ययः । पित्तजोभिप्यन्द्रः गदाधुमायनं ममोफगगः पीनोष्णाश्रः सागेक्षिनवणसमालय म्यान् नग्गेविमन्ये मला मारी यानपिण्टाभमनि स्यात समाभियन्दे तु जाल्यागि. गोफफण्डनिद्राननभताः मान्दगितरतुदपिकाश्रुता न भवति । गज्जेपिमन्ये द्रष्णापननिः शुभागोनतिः प्रमाः पांमुपूर्णाभानमा न । रक्तस्यन्द रक्तापिरा गाभागरताना पिनम्यन्दनि च । नम्जेरिमन्य ने काम पनि दमखममारिफलाभरणभाग मन्न्याभदानमुपादननमानका म्यान । अधिमन्या यमान न म मन्दाधिक पथाः । राहरन्नापाला पाल चानिस ! ३९६ ॥

·F . नेत्ररोगादीचकित्साधिकारः। १२५ पातपित्ताभ्यां धर्पतोदरच्छोन्मालनिमीलनशीतेन्छाशूलपाक- युक्तमक्षि स्यात् । स शुष्काक्षिपाकाग्व्यः। सानैदोपैः सशोफोऽक्षिपाकः स्यात् । तत्र शोफः सरुग्दाहः पकोदुम्बराभशुक्लभागत्वमनास्थितीतोष्णपिच्छिलायशदाच्छवनं बहु चाशु स्यात् । तल्लिमोऽल्पशोफाक्षिपाकस्तत्र शोफस्याल्पता स्यात् । अलिपाकात्यये गोफदाहकलपाश्रुता कफदिग्पकृष्णभागता स- वैदरागशुक्लतानस्थितवेदना च । पिसरतोल्यणैपिरैम्लतां नीतीन- सारो नेत्रं प्राप्य श्यावलोहितं सलोददाहपाकमाविलदर्शनं च कुर्यात् अयमम्लोपितः । इत्युक्ता गदाः पोडश सर्वगाः ।। हाधिपन्थमते साक्षिपाकात्ययं सजेत् । घातोद्भूतः पश्चरानेण दृष्टि सप्वाइन श्लेष्मजातोधिमन्थः । रक्तोत्पनो हन्ति तदधिरात्रा न्मिध्याचारात् पैत्तिकः मद्य एव ॥३९७ ।। प्राग्रूप एव म्यन्देषु वीक्ष्णगण्डपनावनम् । कारयेदृपवास च कोपादन्यत्र वातजात ।। ३९८ ॥ दाहोपदेहरागानुशोफशान्त्य बिलाळकम् । कुर्याद सर्वत्र पौलामरिचस्तर्णगैरिकैः । सरसाञ्जनयष्टयाहनतचन्दनसैन्धौः ।। ३९९ ।। (वाहदे) रसाजनाभयादा-गैरिकै सैन्धवाचित । जलपिष्टहिलेपः सर्वनेत्रामयापहः ॥ ४०॥ सिद्धसारे) हरीतकीसन्धरतार्यशैलः मगरिक स्वच्छ जलप्रविष्टः। पहिः प्रलेपं नयनस्थ कुर्याद सर्वाधिरोगोपशमाय मर्त्यः ।। ४०१॥ [पार. भगितमी) .

·. योगरलगमुन्धये ताम्बूलशिशुकरवीरशिरीपदन्ती- श्यामादधित्वसुरसासुमनार्जकानाम् । प्रत्येकगो मधुयुतः स्वरसोजनेन कोपं नवं नयनयोः महसैव इन्ति ॥ ४०२॥ (चन्द.) ताम्यूलपत्रं लवणेन मिश्र किश्चिच तेलेन तु सम्प्रदिग्धः । दीपप्रतप्तं च करेण घृट्वा तस्माद्रसो हन्ति नवाक्षिरोगान् !! ४०३ ॥ - गुस्तायवामृताच्याघ्रीपटोलत्रिफलाजलः । फधिन पाययेद्वारि मर्याभिप्यन्दनाशनम् ॥ ४०४ ॥ (पन्दरे) मसन्धर लोधमयाग्यभृष्टं सौवीरपिटं सितवस्रहम् । आश्च्योतनं नन्नयनम्य कण्ट्ट दारं च रागच कजांच हन्ति ॥ ४०५॥ (अमितीय) एरण्डन शृतं शीरं सायगारगोतनं हितम् । शूल परगोदीच्ययष्टीगन्धनसापितम् । भाग नानपारे वा मन्ध दधिमदिनम् ।। ४०६॥ पोटाभिः महिलालः पलं तय बटरटेगी: मिदम । मेरोटमागशिपः शाद्रपुनः मदापापित नो ॥ ४० ॥ tani भीषण यष्टिमस दिन मांगन्धिम् । यशिरोए म परिपेक मारते ।।१०८ ।।

·नेत्ररोगादिचिकित्साधिकारः। घृतेन दात्रिफलाहायसेकोशिशूलजुन् । दााः श्रीरकपायच सर्वामिष्यन्दसेचनम् ॥ ४०९ ॥ व्योपाभयातुत्यायष्टिलो- मर्तिः सुखमः श्लथरबद्धैः। सारस्थधान्याम्लनिमग्नमूर्ति- राति जयत्यक्षणि नैरुरुषाम् ॥ ४१०१ घातपित्तकफसनिपावजां नेप्रयोर्वहुविधामपि व्यथाम् । शीरमेव जयति प्रयोजितः शिग्रुपल्लवरसः समाक्षिकः ।। ४११॥ आरण्याश्चगणरसे पटायपद्धाः सुस्विन्ना नखवितुपीकताः कुलस्थाः । तच्चूर्ण सकदवचूर्णनानिशीथे नेत्राणा विधमति सद्य एव कोपम् ॥ ४१२॥ तलोधत्वचं बहिविलिसिना निन्धपत्राल्केन प्रदिग्यां पुट- पाकविपकाम पलोन्मितां मरिच चतुष्टययुक्तां श्लक्ष्णरजीकृतां वस्त्र- बद्धामक्षण्यपकिरेन् । एतद वगुण्ठनं शूलरोगदाहाश्वयथुकण्हपा. पाकल्लेदोपदेहहरम् । त्यैव च पोहलिकयाश्च्योतनकालेऽवन्तिगोमा- प्लुतयारच्योतयेत् । (स) काश्चिकालिस्तफलीपनमभिप्यन्दमाशु नाशयति । कसे मस्तुनिष्टो दन्न घोप्टो नहिलेपान् ।। ४१३ ।। उत्तमकन्याक्षार पादनिषित नासिरोगहरम् । किंशुकपल्लवतोयं सपटु यथा पूरित श्रोने ॥ ४१४ ।। मर्दितपनगरहीमयूरदरिगन्धिकादलं स्तन्ये । चेलनिपिक्तं निनन् नाक्षिरोगं नरो जयति ।। ४१५॥ १. शश इति मादतायाजदया। TH T ·१३८. योगरत्रसमुच्चये नवनवनीतसनाथं कांस्य विनिवृष्य मूलमैलकजम् । नेत्रनिपिक्तं मुसयति जित्वा धर्याश्रुणी सहसा ॥ ४१६ ॥ अतिममृणं सितभसितं कांस्य विनिघृष्य मूलमैलकनम् । नेत्रनिरिक्तं सुखयति जिला घर्षाश्रुणी सहसा ॥ ४१७ ॥ चिश्चापाठवपूरिराचिनकुमारी पिदा सम्पुटिताम् । तत्स्वरसे कतरफलैधुष्टं मरिचं जयत्यभिष्यन्दम्॥ ४१८॥ कसे कृशोदरीदुग्धं नवनीतेन घट्टितम् । माहिपेण पहिलेंपादञ्जनाद्वातिरोगनुत् ॥ ४१९ ।। लिगुचरसेनायःपत्रे पृष्टं मधुकं अलं वाक्ष्ण्यक्तं लिप्तं . पहुशः घर्पाचणी विजित्य प्रसादयति । मलेन हंसपधाः काश्चिकपिटेन नयनमालिम्पेत् । जिघन्वा जयति नरों मयूरमूलं नवाक्षिरुजम् ।। ४२० ।। दरमरिचतेलगुरू पनामूलं विघृप्य लियुचरसे । थायसपात्रे हन्यान् नत्रविकार बहिलपान् ।। ४२१ ॥ (बाम्चीपुर) सलरणदाधिगनं मलयनमः गमल म्सनजातिलजयुक्त कंगताण पृष्टम् । नवनयनविकार विप्रमेशनिहन्या- समस मिनभानोर्भानुमानं मगूगः ॥ ४२२ ॥ (ar) वर्षाभूमूलमिन्धून्यं नारीगरण मंयुतम् । नम्यं पुर्यादामिप्यन्ने गले निमिगीण ।। १२३ ।। मुरम मधु टी गन्ध प गरम् । तपिश नं नम्पावपिनादानम् ।। १२४ ॥ (RTI) नमि निहिनर्निगुप्टी- पोरनन्दितः।

·- नेत्ररोगादिचिकित्साधिकारः । नश्यति, नेत्ररुजां द्रा- ग्गुवी लज्जेन मदनशरैः ।। ४२५ ॥ (वाम्ची) अङ्गनास्तनपयोभिरेष्टकं कंसताम्रपरिघहित रजः। निम्बपतिलमुद्गसर्पपै- पितं हरति नेत्रवेदनाम् ॥ ४२६ ।। तुत्थं ताने मस्तुष्टं तु जाला- भिष्यन्दामसावशुक्लेजन म्यात । शुले घृष्टं धूपितं शर्पिपाम्बु शिग्रोः पत्रान्नेत्रधाम्ररुग्नम् ४२७॥ (योगा) तुत्याक्षधात्रीफलमध्ययोजे- स्त्रियेक्रमागैत्रिदधीत यतिम् । तयाजयेदसमतिप्रवृद्ध- मोहरेत् कष्टमपि प्रकोपम् ॥ ४२८ ॥ (पररये रसाजनं शृशिवरमभया तुत्थर शुभम् । यथोत्तरं द्विगुणितस्तैत्तिरपराजिता ॥ ४२९ ।। ऋते वातादमिप्यन्दतिमिराणि कुणकम् । पोथफी: पिटकाः पिल्लानर्माणि च नियच्छति ।। ४३०॥ लिपिक्त तुल्यकं वारान् गोजले पथर्वियातिम् । स्तन्ये वा छागधे का संद्याकोपे वञ्जनम् ॥ ४३१॥ (सङ्गाद। तत्रैव । पथ्यातुत्ये तुल्ये तुल्यो मारेचस्तयारियं गुलिका । कौमारीति पृथिव्यां प्रथिता नारोगनाशाय ॥ ४३२ ।। गोसर्पिषि निम्पका क्षीरनिपिटा पसारिमेददला। उपरि शोः परिलिप्ता हरीतकी गोषयत्यध॥ ४३३ ।। (भमृतामलगा .

·योगरत्नसमुचय श्वेतपूलाममूलत्यवतुत्थे चिश्चाग्रसून जैः । रसैः पिष्ट्वा कृता वरिरभिष्यन्दशल नुत् ॥ ४३४ ॥ (बद्ध.) तरुणमुरुपूगपत्रं मूलं च विभिध सिद्धमाने क्षीरे । वाताभिप्यन्दरुनां सद्यो विनिहन्ति सक्तुपिण्डिकोचोप्णा ॥ ४३५ ।। वाताभिप्यन्दिनमादावेव जाङ्गलतीभोजयित्वा दशमूलरास्ना त्रिफलाक्वाथेन जीयनीयकल्केन च पयोयुक्तं -सिद्धमितरद्वा पुराण सर्पिः पाययेत् । रारनागीरुदशमूलवलाकोलकुलत्थयवानामजाक्षीर स्विन्नानां वाष्पेण ललाटगण्डादिषु स्वेदः । रास्नादिभिरेव सिद्धं तैलं सर्पिनावनम् । एवंधिधेरेव च नालीस्वेदं कुर्यात् । एवमप्यनुपशान्त- सनः सिरा मोक्षयेत् । स्नेहस्वेदविष्यन्दं हि वातदुष्टमसङ निद्रियः माणं नानिलयकोपाय । पुनश्च स्निग्धाय विरेचनं दद्यात् । शुद्धं च वातप्रतिश्यायवदास्थापयेटनुवासयेश । उद्धृतसरेण गव्येन दधाम्लेन *ताम्रभाजनभालिम्पेत् । नीलीभूतं च विशुष्क मस्तुना वर्चयः छायाविशोपिता वाताक्षिगेगं जयन्ति ।। बृहत्येरण्डमलवकशिलः सरीन्धवः । वर्तिराजपयापिटैः सर्ववाताक्षिगेगजित् ।। ४३६ ।। अयमेव विधिः सर्वो मन्थादिप्पपि शस्यते । अशान्ते सर्वथा मन्थे सुयोरुपरि दाहयेत् ॥ ४३७।। अनुपशमे पूर्वोत्तमेव च व्यत्यासेन कुर्यादिति । (संग्रह) पुराणं पवने सर्पि. पित्तं शर्करयान्वितम् । च्योपसिद्ध कफे पीत्वा यवक्षारायचणितम् ॥ ४३८ ।। : चावयद्रुविर मृयस्ततः स्निग्धं विरेचयेत् । आनूपवेशधारण शिरोदनलेपनम् ॥ ४३९ ।। কন (याटे) राजनीशी गुड़ितसम्रदे ·. . गेरोगादिचिकित्साधिकारः। १९६ उष्णेन शूले दाहे च पयायपितेहिमः। तिमिरप्रतिपेधं च युज्यावीक्ष्य यथायथम् ।। ४४० ॥ (वाईटे) पिचाभियन्दाधिमन्धयोः शरावर्णित रार्पिः पानं तिक्तादी- नामन्यतमं चा। मधुककटकटेरीनियूहः सितास्तन्यका नाश्च्योतनम् । सपहे। मजिठारजनीलाक्षाद्राक्षाद्विमधुकोत्पले। स्यायः सशर्करः शीतः सेचनं रक्तपित्तजित् ४४१।। धेवलोभ्रं समधुकं घृतभृष्टं सुर्णितम् । वनस्थं स्तन्यमृदितं पित्तरताभिधातजित् ॥ ४४२ ॥ (घाटे) एवमसिद्धा सिराव्यधः । पुनः स्निग्यस्य त्रिफलाकामयकाधशर्करा- वेच्चूर्णविरेकः। (सन) सुमनःकोरका: शह्वत्रिफला मधुरु बला। पित्तरक्तापहा वार्तिः पिष्टा दिव्येन वारिणा ॥ ४४३ ।। (बाटे) कामयस्वरसपिष्टः शारिवाशर्करापल्लो मस्यम् । क्षुरसपिष्टं का नयाहम् । न्यहादूर्ध्व रिसर्पिश्च नस्य पालाश स्याच्छोणितं चाजनार्थे ।। ४४४॥ (पाठ) क्षतशुलोक्तं चार तर्पण पुटपाकश्च । श्लेश्माभिष्यन्देधिमन्ये चं व्यहमुपवासयेत् । तीक्ष्णानि धूम- बलनाननानि । शिग्नुपहारसो मधुमिश्न आदच्योतनम् । व्योप- विपक्व यवक्षारापचूर्णित सपिः पाययेत् । ततः सिराव्यधो विकच । मरिचहरिद्रामयाजनै; जलपिष्टा बार्तः । हरीतकी गुत्थं च समभागं तुत्थादष्टांशेन मरिचमेपा पार्नेः कुमारी' सर्वश्लेप्पा. धिरोंगनी । कण्डयां मनाशिलामैन्धवधेमरिचर्मातुलुगरसपिटेर्वतिः। . . । - - ·योगरलसमुचये सैन्धवं त्रिफला व्योपं शहनाभिः समुद्रनः । फेनः शैलेयक सों वतिः श्लेष्माक्षिरोगजित् ।। ४४५ ॥ रक्तजं पुनरभिष्यन्दमधिमन्थं च पित्तवदुपक्रमेत । स्तन्येक्षुरस- शर्फरोदकान्यतमेन वा आश्च्योतयेत् । पुनः पुनश्चास्य रुधिरमव- सेचयेत् सिराव्यधेन जोकोभिश्च । घृतमण्डः शर्करामधुरनीलो- स्पलैमानुपीदुग्धयुक्तः सिद्धो नस्यमिति । (संग्रह) शुष्काक्षिपाके हविपः पानमक्ष्णोथ तर्पणम् । घृतेन जीवनीयन नस्यं तेलेन वाणुना ।। ४४६॥ । परिपेको हितश्चात पयः कोणं ससैन्धवम् । सर्पिर्युतं स्तन्यपिष्टमञ्जने च पहौपभम् ॥ ४४७ ॥ धृताक्तान् दर्पणे घृष्टान् केशान्मल्लकसम्पुटे । दग्ध्याज्यपिटा लोहस्था सा मपी श्रेष्ठमञ्जनम् ॥४४८॥ सशोफे चाल्पशोफे च स्निग्धस्य व्यधयेत् सिराम् । रेकः स्निग्धैः पुनर्द्राक्षापथ्याक्वानिवृद्धृतः ।। ४४९ ॥ श्वेतलोधं घृते भृष्टं चूर्णितं तान्तवे स्थितम् । उप्णाम्युना प्रमृदितं सेकः शूलहरः परम् ।। ४५० ॥ सन्धावांच प्रयुञ्जीत घर्परागाशुरुग्परान् ॥ ४५१ ॥ शखं नाग्ने स्तन्यपृष्टं घृताक्तः शम्यापत्रः धूषितं तयश्च । मेने युक्तं इन्ति सन्धावसंज्ञ क्षिप्रं यप वेदनाधारितीनाः ॥४५२।। उदुम्बरफलं लोहे घृष्टं स्तन्येन धूपितम् । साज्यैः शमीच्छदैर्दाद्दशूलरागाश्रुघर्षजित् ।। ४५३ ॥ शिग्रुपल्लयनिर्यास: मुघृष्टस्ताम्रसम्पुटे । धृतेन धूपितो हन्ति शोफ श्रुयेदनाः ॥ ४५४ ॥ सन्धावेनाग्जिते ने विगतीपघवेदने । स्तन्येनारच्योतनं कुर्यात्रिः परं नान्नयेच तः ॥ ४५५ ।। . (बारे) ·नेत्ररोगादिचिकित्साधिकारः। अनद्वास्थि सहकारमास पिगतत्वच समताम्रचूर्णपीपसैन्धनोपेत गव्येन दना पिट्ना तानमालेपयेव । तुर्फ शुष्कं तथैव पिष्टवा पुन- लैंपयेत् । एतत्सप्तभिः सप्ताहैः पिण्डाजनं कृतं सक्षिपाकाश्रुघर्ष- शोफरागरर्मोपचयन्नम् । इत्यमपि शोफानुवृत्तौ पुनरसाबसेका शिरोविरेकश्व । (मन) अम्लोपिते प्रयुञ्जीत पित्ताभिष्यन्दमाधनम् । उल्लिाः कफपित्तासनिचयोत्या. कुकूणकः ॥ ४५६ ।। पक्ष्मीपरोषः शुष्काक्षिपाकः पूयालसो विसः । पोथक्यम्लोपितोल्पारयाः स्यन्दमन्थाः विनागिलात् ॥४५॥ 'एतेऽदश पिल्लाख्या दीर्घकालानुनन्धिनः । चिकित्सा पृथगतेपां स स्वमुक्ताय वक्ष्यते । ४५८ ।। पिल्लीमृतेषु सामान्यादय पिल्लाक्षिरोगिणः । स्निग्धस्य छतिवतः सिराव्य रहतासृजः ॥ ४५९ ।। विरिक्तस्य च नानु निर्लिखेदाविशुद्धितः । सकृल्लेखनादशुद्धौ पुनर्लेपयेत् । जलाभिश्व ग्राहयेत् । तुर- रिकाफलजयरोचनाक्वायेन मधुमता सायं मात: मदा प्रक्षालनं अञ्ज- नान्ते च कपाय पल्लनरुपायेण । (स) 'तुत्थकस्य पलं श्वेतमरिचानि च विशति । त्रिंशता काश्चिकपलैः पिष्टना ताम्र निधापयेत् ॥ ४६०॥ पिल्लानपिवान् कुरुने बड्डयोंत्थितानपि । तत्सेकेनोपदहानुपण्ड्शोफाश्च नाशयेत् ॥ ४६१ ।। फरजनीज सुरसं सुमनाकोरकाणि च । संक्षुद्य साधयेत् क्वार्थ पृते तर सक्रिया ॥ ४६२ ॥ अन्जनं पिल्लभषज्यं पक्ष्मणां च प्ररोहणम् । रसाजन सर्जरनो रीतिपुष्पं मनःशिला ॥ ४६३ ।। समुद्रफेनं लशुनं गैरिफ मरिचानि च । भजन मधुना पृष्ट लेदकरहन्नमुचमम् ।। ४६४ ॥ (वाहटे) - ·- १११ ।.योगरत्नसगुचये , अभयारसपिष्टं वा तगरं पिल्लनाशनम् । भावितं पस्तमूत्रेण सस्नेहं देवदारु च ॥ ४६५ ॥ सैन्धयत्रिफलाकृष्णाकटुकाशहनाभयः । • सताम्ररजमो वतिः पिल्लगुरुकनाशनी ॥ ४६६ ॥ अलं च सौवीरकमजनं च ताभ्यां सम् ताम्ररजश्व सूक्ष्मम् । पिल्लेपु रोमाणि निपेवितोऽसौ चूर्णः कगेत्येकशलाकयापि ॥ (वाइटे) सुरसारसपिष्टैर्वा वचार देवदारुभिः ।। ४६७ ॥ (संग्रह) कुण्डलिकाफलसलिलं द्विकंसघृष्टं समेतगृहधूमम् । मधुतैललवणयुक्तं हिनस्ति पिशिताशितामक्ष्णोः ॥ ४६८ ॥ (अगृतरजलौ) चिश्चानिम्बकरज्जताललवणीकुण्डल्यळकोद्भव- स्तैलव्योपयुतो रसः सलवणः सक्षौद्रकर्पूरकः । कारञ्जेन नवेन ताम्रमयके दण्डेन धृष्टोञ्जनं शोफलेदविदाहगगानिदिदं पिल्लापहं शस्यते ॥ ४६९ ॥ (तन्द्रान्तरे। चिसापत्रस्यरसे परिपिप्या उपदि लवणमृत्म्नासौ । गुलिकीकृतामकण्ट्स्यन्दाधिमन्यतिमिरपिघ्नी ॥ ४७० ।। मृत्तमरिचौ हुताशयशो पिष्ट्वानिमसृणमाज्येन । पिल्लाविलमक्ष्यक्तं नासात् धनपक्ष्ममालं स्यात् ।। ४७१ ॥ मधुकररराबहुभाषितचेलमपत्तिकमनवनीतम् । सूत्र पिष्टमजाया हन्याद् पिटं बहिर्लेपात् ॥ ४७२ ।। अतिपुरुपायुपमाक्षं मूलं ताने निघृष्टमम्लेन । अजनमतुल्यमसिलां पिल्लायां हन्ति नेत्ररुजाम् ॥ ४७३ सितसुमवेगान्ध्या मूलं ताने निघृष्टमम्लेन । अन्जनमतुल्यमेतन् तिमिरार्जुनवर्मरोगपटलेषु ॥ ४७४ ।। (कादीपुरवासी)। लातानिर्गुण्डीभृङ्गदारिमेन श्रेष्ठं कापरा भावितं सप्तकत्यः । ...

·नेत्ररोगादिचिकित्साधिकारः। १४५ दीपः प्रचाल्यः सर्पिषा तत्समुत्या श्रेष्ठा पिल्लानां रोपणार्थे मपी सा ।। ४७५ ॥ कार्पासमूल भस्म योपित्क्षीरेण घर्पयेत् । कंसे तामेण पिल्लाक्षे तदञ्जनपनुचमम् ॥ ४७६ ॥ पडवितोयेन पिचु सुमावित दग्ध्वा शरायद्वितयेन कज्जळम् । आदाय तुल्यामय कांस्यकिङ्किणी पिठवाजमूत्रेण ततोऽमुनाणुशः ॥ ४७७ ॥ सम्मिळितं तद्वितयं महिपीनवनीतसंयुक्तम् । कंसनिघृष्टं बहुशः पिल्लामयमाशु नाशयति ॥ ४७८ ॥ मन्दिरधूम कसे कुण्डलिकाफलरसेन संघृष्टम् । महिपीनवनीतयुतं क्षपयति पिल्लाक्षमक्ष्यक्ता ॥ ४७९ ।। (तन्त्रान्तरे) त्रिफलास्थिभवं पीजं निकं चालं पृथक् पृथक् । पथ्या घात्री हरिद्रा च कुण्डली द्विगुणं पृथक् ॥ ४८०॥ इष्टकारेणुलवणमृद्ब्रह्मीनिम्बपल्लवम् । त्रिगुणं चपलासिन्धुनागसूतं चतुर्गुणम् ॥ ४८१ ॥ पञ्जैव पञ्चलोहं तु गोनागक्षारतीक्ष्णकम् । चतुप्पलं स्पात् स्फटिक पट्पलं च शिलाह्वयम् ॥ ४८२ ॥ पलाई पलमा वा सर्व पिष्ट्वा रसैर्भिपक् । तिन्त्रिणीलवणीनिम्बगृष्टिौर्वी च सातला ॥ ४८३ ॥ यक्षाक्षी च तदुद्भूतैः कंसपात्रे प्रलेपयेत् । सप्ताहे समतिकान्ते तत्रैव परिशोपयेत् ॥ ४८४ ॥ पुनः संचूर्ण्य संयुयाच्छिलामा रसाञ्जनम् । मर्दपनवनीतेन माहिपेण समेन तैः ।। ४८५ ॥ एतदौदुम्बरे कांस्ये आक्षे वा भाजने स्थितम् । पिल्लादीनि निहन्त्याशु वर्मरोगान् सुदारुणान् ॥ ४८६ ॥ (सिहयोगे) प

·१४६
योगरलसमुच्चये
वमविलेखं बहुशस्तद्वच्छोणितमोक्षणम् ।
पुनः पुनर्विरेकं च पिल्लरोगातुरो भजेत् ॥ ४८७ ॥
चतुर्णयतिरित्यक्ष्णोर्हेतुलक्षणसाधनैः ।
परस्परमसंकीर्णाः कात्म्यून गदिता गदाः ॥ ४८८ ॥
सर्वदा च निपेवेत स्वस्थोऽपि नयनप्रियः ।
पुराणयव गोधूमशालिपष्टिककोद्रवान् ॥ ४८९ ।।
मुद्गादीन् कफपित्तनान् भूरिसर्पिःपरिप्लुतान् ।
शाकं चैवंविधं मांसं जाङ्गलं डाडिमं सिताम् ॥ ४९० ।।
सैन्धवं त्रिफलां द्राक्षां वारि पाने च नाभसम् ।
आतपत्रं पदत्राणं विधिवद् दोपशोधनम् ॥ ४९१ ।।
वर्जयेद्वेगसंरोधमजीर्णाध्यशनानि च ।
क्रोधशोकदिवास्वप्नरानिजागरणानि च ॥ ४९२।।
विदाहि विष्टम्भकरं गहाहारभेषजम् ।
(माहटे)
ताम्बूलचंक्रमणशाकजलाभिषेक
पानीयमैथुनपरागबहुप्रलापान् ।
तेजोनिरीक्षणदिवाकरधामधूम-
वातानिहाक्षिगदिनः परिवर्जयेयुः॥ ४९३ ।।
निष्पावानपि मूलकदधिमद्यधारशुक्तपिष्टान्नान् ।
पिण्याफतक्रकाशिककुलस्यांश्च वर्जयेनेत्रार्थी ।। ४९४ ॥
ग्राम्यधर्मो रजो धूमः स्वेदो वातातपो हिमः ।
निद्राच्छेदो दिवास्वप्नः सलिले चातिमज्जनम् ।। ४९५ ।
क्षुधपा सततं पीडा सततं चातिभोजनम् ।
इत्येते द्वादशा बाधा विवाश्वचरिच्छता ।। ३९६ ।।
(तन्मानारे)
लवणानि तथैवाम्लं कटुकं च विवर्जयेत् ।
मापसूपं तिलकृतं पिष्टमौरभ्रमामिपम् ॥ ४९७ ॥

·नेत्ररोगादिचिकित्साधिकारः। अभिष्पन्दि च यत्किञ्चित् सदा तत्परिवर्जयेत् । (चतुष्षष्टी रोगाधिकरण) वल्लूरं मापमपं च मत्स्यान सर्वांश्च शुक्तकम् ।। ४९८ ।। लिकुंच करमदं च पझं तालफलं तथा। त्रासान्यालपश्चैिव कार च विवर्जयेत् ।। ४९९॥ कपित्थं मातुलङ्गं च विसमानमरुष्करम् । भूगिबेरं करजं च शिग्रुमापकमूलकम् ॥ ५०० ।। शुष्कशाकानि सर्वाणि दध्युदश्विञ्च वर्जयेत् । करीरम्बवल्लरफञ्चीनानोकळायकम् ।। ५०१ ।। मूषिकाश्रावणीसेलुनाळीशाकं च वर्जयेत् । आजमांस तथा गच्यं तथौरनं तथा भृशम् ।। ५०२ ।। दधि तक्रमपि क्षीरं सर्च शुक्तं विशेषतः । म पिष्टमयं चैव सर्व च तिलसंस्कृतम् ॥ ५०३ ॥ अभिष्यन्दीनि मर्याणि गुरूणि च विशेषतः । नात्यश्नीयाद सदा पानो मधुरे भक्ष्यभोजने ॥ ५०४ ।। अभिष्यन्देपु सर्वेषु शुक्लेपु तिमिरेषु च । फ्यो विधिकृतं शीतं सदैवानुपित सुखम् ॥ ५०५ ॥ तथामलकसंघृष्टमम्लार्थमुपकल्पयेत् । काममाम्रावकं दद्याद् डाडिमं वाम्लशीलितः ॥ ५०६ ।। शालयश्च पुराणा ये लघवश्चक्षुषो हिताः । घोहयो यवगोधूमा नीवाराः कोरदूपकाः ।। ५०७ ।। मुद्गान् मसूरान सपाय तुवरी चैव योजयेत् । कुलत्ययुप सकृतं पर्जमुपाहरेत् ॥ ५०८॥. (तन्त्रान्तरे) कृप्णायाः कृष्णवत्सायाः गोः पयः सपिरेव च ।। ५०१ ॥ पानऽक्षितर्पणे नस्ये गरम अभुपे हितम् ॥ ५१०॥ .

·१४९ नेत्ररोगादिचिकित्साधिकारः। वास्मिन् वातजे कर्णशूलेऽविभेदकस्तम्भश्रोत्रशून्यताश्चिराच पाकः । पक्के त्वल्पलसीमानावश्च । पित्तजे दाहन्वयथुज्वराः, शीघ्रपाकः । पक्के तु पीतास्रावश्च । कफगे मूर्वादिगौरवकण्डूशोफमन्दरुजा, उप्णेन्छा । पक्के तु श्वेतधनासावश्च । रक्तादभिधातादिदूषितात् पित्त- लिङ्गं च, किञ्चिद् वातिकालिङ्गं च शूले स्याद । सन्निपातने शोफो ज्वरः, तीवजाः, श्रोन्नजाळयं । पके धनसितासितरक्तपूयमुतिश्च । वायुना कर्णनादः । फफानुगो वायुरुपेक्षिनो नादो वा कृछादुच्चैः- श्रुति क्रमाद् वाधियं च कुर्यात् । तद् याधिर्यम् । वायुशोपितेन कफेन स्रोतोलेपार रुजा गौरवं पिधानं च स्यात् , स प्रतिनाहः । कफा- च्छोत्रै कण्डूस्तदाख्यः । कफात् कर्णशोफस्तदाख्यः । पित्तविदग्धेन- कफेन सपूतेिक्लेदः कर्णः, पूतिकर्णः । वातादिदूपितं श्रोत्रं मांसासक्ले दजाः क्रिमयः, खादन्तस्तीवरुजाः कुर्युः, स क्रिमिकर्णकः । कण्डू- यनात् कर्णे क्षते जाते पूर्व लिङ्गः क्षतविद्रधिः स्यात् । कर्णजातविद्र- ध्यशेव॒दाः तदाख्यया स्मृताः । तेषु रुक्, पूतिकर्णत्वं वधिरत्वं च जायते । गर्ने वातसङ्कुचिता शप्कुली कूचिकर्णः । गर्भजः पिप्पली- समो मांसांकुरः पिप्पल्याख्यः । सन्निपाताद सवर्णः सरुजः शोफो त्रिदारिका, सा चोपक्षया पक्का कटुतैलसमस्रुतिः, कृच्छ्राद्ढा च संकु- चिता कर्णशकुली स्यात् । वायुना पालिशोपस्तदाख्यः । वायुना तन्त्रीय कृशा रढा च पाली तन्त्रिका । चिरं विशुन्य सहसा वर्धिते कर्णे वायुना परिपोटवानरुणः योफः परिपोटः । गुर्वाभरणभाराद्यैः सरुग्दाहरागस्फोटपाकल्लेदः पित्तरक्तजः शोफो उत्पाताख्यः वातकफात् सवर्णः कण्डमान्नीरुजः पालिशोफ उन्मन्याख्यः । दुर्वि- कर्णे बर्दिते सकण्हरुम्दाहपाकः सनिपातश्वयथुईसबर्धनाख्यः । फफासुक्रिमिजाः सकण्डूरुल्लेदापिटकाः. लिह्याख्याः । ताः उप- क्षिताः पाली लिघुः ॥ (सन्त्रान्तरे पिप्पली सर्व शूलं विदारी कूचिकर्णकः । एपामसाध्या याप्यैका तन्निकान्यांस्तु साधयेत् ॥५१७।।

·१५० योगरलसमुच्चये पञ्चविंशतिरित्युक्ताः कर्णरोगा विभागशः । कर्णशूले पवनजे पियेद् रात्री रसाशनः ।। ५१८ ॥ पातामसाधितं सर्पिः कर्ण स्विन्नं च पूरयेत् । पत्राणां पृथगश्वत्थविल्यारण्ड जन्मनाम् ॥ ५१९ ॥ तैलसिन्धूत्यदिग्धानां स्विन्नानां पुटपाकतः । रसैकवाणैस्तवाच्च मूलकस्यारलोरपि ।। ५२० ॥ गणे यातहरेऽम्लेपु मूत्रेषु च विपाचितः । महाम्नेहो हुतं हन्ति सुतीवामपि वेदनाम् ।। ५२१ ॥ महतः पञ्चमूलस्य काष्टात् क्षौमेण वेष्टितात् । तैलसिक्तात् प्रदीसाग्रात् स्नेहः सद्यो रुजापहः ॥ ५२२ ॥ योज्यक्षेत्र भद्रकाष्ठात् काठात् कुछाच सारलात् । (वाई) अश्वत्थपत्रस्वरसवन्महावृक्षस्वरसाऽपि योज्य इति श्रेयसीदेवदार- फाकोळीकुष्ठनिळबीजे: क्षीरपिटैस्तिलयुक्तैः कर्ण पहिलेपयेत् । सर्व धान्यस्नेहगोक्षीरसिद्धामुत्कारिकां एरण्डपत्रापच्छादिते कर्णे स्वेदार्थ प्रणयेत् । पुनः पुनश्च नाडीस्वेदान् पिण्डस्वेदांश्च । वातव्याधिप्रति- श्यायादितविधानं च सनिरूहानुवासनं कुर्यात् । (संग्रह) सपदि तु सर्पपतेल विजयति कर्णोद्भवं शूलम् । मुरतरुसर्पपसिद्धं तिल या सिन्दुवाररसे ।। ५२३ ॥॥ (सिद्धः) रसोनं रविपत्रेण पुटपर्क प्रमाधयेत् । कदुष्णस्तद्रसः सद्यः कर्णशूलविनाशनः ।। ५२४ ॥ রাই तीव्रशूलादिते कर्ण सशब्दे मेदवाहिनि । यस्तमूत्रं क्षिपेत् कोण सैन्धन समन्वितम् ॥ ५२५ ।। वर्जयेच्च शिस्नान शीताम्मापानमहयपि । पिलरले मितायुक्तघनम्नि मिग्नये ।। ५२६ ।। 1 ( सिसारे ·नेत्ररोगादिचिकित्साधिकारः । १५१ द्राक्षायटिभूतं स्तन्यं शस्थत्ते कर्णपूरणम् ।। ५२७ ।। (वाहटे) माक्षिकं वा । मधुकपाककल्कस्तन्यतिर्दू वा सर्पिः। (संग्रह) वामयेत् पिप्पलीसिद्धसर्पिःस्निग्धं कफोद्भवे । लशुनाईकशिपूर्णा मुरंग्या मूलकस्य च ॥ ५२८॥ कदल्याश्च रसः श्रेष्ठः कदुष्णः कर्णपूरण । अर्काकुरानम्लपिष्टांस्तैलाक्तान लवणान्वितान् ॥ ५२९ ॥ सन्निधाय स्तुहीकाण्डे कोरिते तच्छदातान् । स्त्रेदयेत्पुटपाकेन स रसः शूलजिरपरम् ।। ५३० ॥ रसेन बीजपूरस्य कपित्थस्य च पूरयेत् । शुक्तेन पूरयित्वा वा फेनेनान्ववचूर्णयेन् । ५३१ ।। अजाविमूत्रवंशस्वसिद्धं तैलश्च पूरणम् । सिद्धं वा सार्पपं तैलं दिशतुम्बुरुनागरैः ।। ५३२ ।। (बाहटे) रसाञ्जनमार्फवचैजयन्तीशिमुलशुनाकमुरुङ्गीमूलकदलीनां वा पृथक्सम- स्तानां रसेन मधुना वा रक्षामतेलेन वा कणं चास्य पूरयेत् । धान्याम्ल- थितदश-मूळयाप्पेण नाडीस्वेदमाचरेत् । कफमांश्च गण्डूपान् घा- रयेत् । रक्त पित्तवत्कार्य सिरां चाशु विमोक्षयेत् । पक्चे पूयवहे कर्णे धूमगदूपनारनम् ॥ ५३३ ।। युंज्यामाळीविधानं च दुटवणहरं च यत् । स्रोतः प्रमृज्य दिग्धं च द्वौ कालो पिजुपतिभिः ॥ ५३४॥ पुरेण धूपयित्वा तु माक्षिकेण प्रपूरयेत् । शूलकेदगुरुत्यानां विधिरेप निवर्तकः ॥ ५३५ ।। नादवाधिर्ययोः कुर्यात् वातशूलोक्तमौषधम् । शेमानुवन्धे श्लेप्माणं प्रारजयेद्वमनादिभिः ।। ५३६ ।। (बाटे।

·योगरत्नसमुच्चये पाधिर्य च पालद्धक्षीणकासशोपिणां चिरोत्थितं वर्जयेत् । इतरत् तु स्नेहस्वेदनस्यशिरोवस्तिवास्तिकर्मप्रभृतिभिर्दोपानुपन्धमवेक्ष्य साधयेत् । तत्र प्रागेव पुराणसर्पिपा वातहरतैलेन वा स्निग्धं स्नेहेनैव विरेचयेत् । कृतसंसर्जनस्य पुनः स्निग्धस्य शोणितमपहरेत् । कर्णा- सन जोकोभिः । ततो वस्तिकर्ममधतैलनस्य धूमान् कर्णपूरणं च शीलयेत । तरुणविल्यफलानि गोमूत्रेण नाथयेन् । तेन काथेन सिता- पधुकवीजकपीजल्केन च पयोयुक्तं तैलं विषाचयेत् । ततैलमुष्णं शीते विल्वकाथे प्रक्षिप्य मन्ययेद । यावत् पिण्डीभूतमुद्धृत्य चैत पुन रन्यत्र विल्वोदके मन्धयेत् । ततथोद्धृत्याप्टगुणे पयसि मधुकगन्ध चन्दनगर्भ साधितमाशु कर्णपूरणात् वाधियं नाशयति ।। (संग्रह) एरण्डशिनतरुणमूलकात्पनजे रसे । चतुर्गुणे पचेत्तैलं क्षीरे चाटगुणोन्मिते ॥ ५३७ ।। यष्टयाहूक्षीरकाकोलीकल्कयुक्तं निहन्ति तत् । नादपाधिर्यशूलानि नावनाभ्यगपूरणैः ।। ५३८ ।। पकं प्रतिविपाहिङ्गुमिसित्वकस्वर्चिकोपणैः । सशुक्तैः पूरणातैलं रुक्नावसुतिनादनुत् ॥ ५३९ ।। शुष्कमूलकशुण्ठीनां क्षारो हिट्नु महौषधम् । शतपुष्पा वचा कुष्ठं दारुशिगुरसाजनम् ॥ ५४० ॥ सौवर्चलयवक्षारस्पर्चिकौद्भिदसैन्धवम् । भूर्जप्रन्थि विळं मुस्ता मधु शुक्तं चतुर्गुणम् ॥ ५४१०॥ मातुल्ड्रसस्तद्वत् कदळीस्वरसश्च तैः । पर्फ तैलं जयत्याशु मुकच्यानपि पूरणात् ॥ ५४२ ॥ कण्ड्क्ष्येळनवाधिर्यपूर्तिकर्णत्वरुपक्रिमीन् । भारतलमिदं श्रेष्ठं मुखदन्तामयेषु च ॥ ५४३ ॥ गदि गुप्तादिन स्यातां कौँ रक्त हरेचतः । मशीफल्लेदयोर्मन्दश्रुतेर्वमनमाचरेत् ॥ ५४४ ॥ (याहटे) - ·नेत्ररोगादिचिकित्साधिकारः । कर्णशूलः प्रणादश्च वाधिर्य वेळ एव च । चतुर्णामपि रोगाणां सामान्य भेपनं विदुः ॥ ५४५ ॥ (सुश्रवादी) प्रतिनाहे स्नेहस्वेदलिन्नं कर्ण कर्णशोधनेन विशोध्य तैलस्य पूरयेत् , मातुलुगरसस्य या, सशुक्तक्षौद्रसैन्धवस्य । शोध्यमाने वेदना रक्तागमो वा यदि भवेत् ततो घृतमण्डेन पूरयेत् । नस्यं च शीलयेत् । (समहे) क्रमोज्यं मलपुणेऽपि कर्णे कण्ड्यां कफापहम् । नस्यादि तद्वच्छोफे च कटूष्णैश्वान लेपनम् ॥ ५४६ ॥ कर्णस्रावोदितं कुर्यात्पूतिक्रिमिककर्णयोः । पूरणं कटुतैलेन विशेपात् क्रिमिकर्णके ॥ ५४७ ॥ (वाहटे) विशेषतस्त्वत्र क्रिमिनो विधिः, तथा सर्पपतैलेन पूरणं, हरितालचूर्ण- नता गोम्त्रेण वा, वार्ताकीजेन धूपनम् । (सग्रह) धूपन कर्णदौर्गन्ध्ये गुग्गुलुः श्रेष्ठ उच्यते । कर्णवेळे हितं तैलं सापं चैव पूरणे ॥ ५४८ ॥ (पाठशुद्ध) पस्तमूयं क्षिपेत् कोण सैन्धवेन समन्वितम् । सशब्दलेदवाहे च पूतिकर्णे च शस्यते ॥ ५४९ ॥ वरणार्ककपित्याग्रजम्पल्लयसापितम् । पूतिकर्ण हरेत्तैलं जातीपरसोऽथवा ।। ५५० ।। (सिद्धगारे) निर्गुण्डीस्वरसस्तलं सिन्धुघूमरजो गुटः। पूरणं पूतिकर्णस्य शमनो मधुसंयुतः ॥ ५५१ ।। - म (पाशुद्धी) चमिपूर्वा हिता कर्णविद्रधौ विद्रपिक्रियाः । पित्तोत्थकर्णशूलोक्त नव्यं तनिद्रधौ ।। ५५२ ।। अशोऽर्बुदेपु नासारद, आमा कर्णविदारिका । कर्णविद्रधिवत् साध्या गथादोपोदयेन च ॥ ५५३ ॥ Y ·योगरलसमुच्चये' ।। पालिशोपेऽनिल श्लेष्मलानस्यलेपनम् । स्वेदं च कुर्याद स्विन्नां च पालिमुद्रतयेत्तिलैः ॥ ५५४ ।। प्रियाळवीजयष्टथाहयगन्धाययान्वितैः । ततः पुष्टिकरैः स्नेहरभ्यङ्गं नित्यमाचरेत् ।। ५५५ ।। सतावरीवाजिगन्धापयस्यैरण्डजीवकैः । तैलं विपक्वं सक्षीरं पालिनां पुष्टिकृत् परम् ।। ५५६ ॥ पालिं छित्वा तु संक्षीणां शेषां सन्धाय पोपयेत् । याप्यैवं तन्त्रिमाख्यापि परिपोटेऽप्ययं विधिः ॥ ५५७ ॥ उत्पाते शीतलैलेंपो जल्काहतशोणिते । (घाटे) उन्मन्थे तीक्ष्णैः शिरोविरेकः । तिलसर्पपलोधहरिद्राद्वयैर्ति सायाः कर्णपाल्यास्तालीसतमालैलाकटफलरसाजनैलेपः । तालपत्र्य. श्वगन्धासन्धनावल्गुन जम्मुरसलागलिकाभिर्गोधाकुलीरवसायुक्त तैलं विपक्षमभ्यञ्जनम् । तैलमेर वा पटोलकटुरोहिणीरसाजन शिरीपः। (संग्रह) दुर्विद्धेश्मन्तजम्बाम्रपत्रमाणेन सेचनम् ॥ ५५८ ॥ लाक्षाविलग मिद्धं च लमम्यन्जने हितम् । स्विना गोमयजः पिण्डहुशः परिलेदिकाम् ।। ५५९ ॥ पिळगसौरैरालिम्पदुरभीमूत्रफल्किनः । फोटजेनुदिकारजचीनशम्याकयन्कलः ।। ५६० ॥ अयाम्यञ्जने वर्ग कटुतसं विपानयेन् । मनिम्यपत्रमरिचमदनेलेंहितावणे ।। ५६१।। (वा) सर्वेषु न पालिरोगेए मेहम्मेदयोधनाभ्यपदहनम्यायविमा. पानि पारं प्रयुजीन । मायां गोधारगरयमामिः । (मप्र) ·। - नेत्ररोगादिचिकित्साधिकारः। १५५ निर्गुण्टिजातिरविभृङ्गरसोनरंभा- । वार्ताकशिग्रुसुरसाईककारवल्यः । तेपां रसे तिलरुहं शृतमाशु नाद- वाधिर्यशूलमपहन्ति च पूतिकर्णम् ॥ ५६२ ॥ (योगामृते) निर्गुण्डीरविशिशुमौर्वितुळसीधु रतालोद्भवे रम्भावर्षरमूलकाळिरजनीगृष्टयाकोत्ये रसे । राज्युग्रालशुनद्रुकुष्ठपटुभिव्यापाग्निसर्जे: शृतं तैलं बस्तजलेन कर्णजगदान पड्विंशतिं नाशयेत् ॥ आजे मूत्रे साधितं विल्वमज्जा दना देतत्तैलमाशु व्यपोहे । कर्णस्रावं पूतिकर्ण सशूलं बाधिर्य च वेळनं कर्णगूथम् ॥ (त-त्रान्तरे) कुष्ठशुण्ठीवचादारुशताहाहिकुसैन्धवैः । बस्तमूत्रे शृतं तैलं पूरणाच्छ्यणार्तिजिद् ॥ ५६५ ॥ (सिद्धसारे) सौवीरशुक्ताईकमातुलुङ्गमांसीरसैगुग्गुलुसैन्धवैश्च । विपाच्य तैलं कटुकं निपिञ्चेत् तत्कर्णयोः कर्णरुजोपशान्त्यै ।। (बररचि) तरुणं कार्पासफलं पिट्वा तैलं विपाच्य तद्विन्दन् । श्रवसि निदध्याद्विद्वान् वाञ्छति यदि पूयमुन्माष्टुम् ॥ ५६७॥ (काञ्चीपुरवासी.) रम्भापत्रस्नुक्छिग्रुकन्दनिर्गुण्डिकार्द्रकात् । मौर्यासोमलतापीलुगोकर्णलशुनाद् रसैः ।। ५६८॥ मस्त्यजामूत्रधान्याम्लैः गृथक्मस्थं समन्वितैः । पक सर्पपतलं च चतुर्थाशसमन्वितम् ॥ ५६९ ॥ वचाविपतुरुप्काण्डहिङ्गुसिन्युनतामयैः । कुलीरक्षीरसंयुक्तैः पृथक् सम्यक्षलोन्मितः ॥ ५७० ।। सम्यक गिद्धं परिखाव्य स्थापयेच्छद्वभाजने । एतत्तलं नरेन्द्राणां कर्णरोगपिनाशनम् ।। ५७१ ॥ - ·. योगरत्नसमुच्चये विशेषतः कर्णशूल घाधिर्य कर्णप्यताम् । अश्विभ्यां निर्मितं तैलं वैद्यानां कीर्तिकृत् परम् ।। ५७२ ।। (आधिनीये) छिन्नं तु कर्ण शुद्धस्य बन्धमालोच्य यौगिकम् । शुद्धानं लगयेल्लने सद्यच्छिन्ने विशोधनम् ।। ५७३ ॥ (या) व्यहाचतुरहाद्वा सलिलेन परिषिच्य पिचं मनं चापनयेत न चाशुद्धरयतं अतिप्रवृत्तरक्तं क्षीणरक्तं वा कर्ण सन्दध्यात् । कर्णे शोफरागादियुक्ते सन्धानमाचरेत् । न घस्मरस्य नात्युष्णेनाविशुद्धतनोरपि । (संग्रह) सप्ताहादामतैलाक्तं शनैरपनयेपिघुम् ॥ ५७४ ।। सुरुढं जातरोमाणं श्लिष्टसन्धि समस्थिरम् । सुपक्ष्माणं सुरागं च शनैः कर्ण विवर्धयेत् ।। ५७५ ॥ जलशूकं स्वयंगुप्तारजन्यौ बृहतीफलम् । अश्वगन्धायलाहस्तिपिप्पलीगौरसर्पपाः ॥ ५७६ ।। मूलं कोशातकाश्चनरूपिकागतपर्णजम् । पुच्छन्दरीकालमृता गृहं मधुकरीकृतम् ॥ ५७७ ।। नतुसा जलजन्मा च तथा गावरकन्दम् । एभिः फल्कः सरं पर्फ सतैलं माहिपं घृतम् ॥ ५७८ ॥ हस्त्यश्वमूत्रेण परमभ्यगात्कर्णपर्धनम् । भूमिकदम्बस्वरसे डाडिमकल्केन तिल नमाझं वा । कर्णाचलिङ्गयोनीविवर्धयति यथेष्टमालेपान् ।। ५७९ ॥ फीधभियाद्धः स्यात्कृप्णिलफलतालपत्रिकायुक्तात् । महिपाशीरादुर्धवदधिसरमवाज्यलेपेन ।। ५८० ।। अश्वगन्धा तथालाचुचन्दनं चैव पेपयेत् । सप्पैः सह तत्कल्कः कर्णवर्द्धनमुत्तमम् ।। ५८१ ॥ नवनीतं वचामूलं मापसक्तु त्वैव च ।। ५८२ ।। (याटे)

·१५७
-
4
नेत्ररोगादिचिकित्साधिकारः ।
पद्मपत्रं गताहा न लेपयेत् प्रमदास्तनम् ।
1 स मंवर्धयति क्षिप्र प्रयोगात् सप्तरात्रतः ॥ ५८३ ॥
(चन्द्रटे)
कुटर्च करवीरं च लाइलीकन्दचित्रकम् ।
अश्वगन्धामपामार्ग तिलतैलेन चूर्णितम् ॥ ५८४ ॥
कर्णवर्द्धनमेतत्तु पनात् स्तनवर्धनम् ।
तुलसीजलशूककुक्कुटाण्ड
वृहतीभिश्च वराहकर्णमेतत् ।
महिपीतगोघृतेन सिद्ध
ध्वजकर्णरतनवर्धनं करोति ॥ ५८५ ।।
भूमिकदम्पस्य रसः कृष्णतिलं माहिपं च नवनीतम् ।
दिनकरकिरणविपक्क करोति पटहोपमं कर्णम् ॥ ५८६ ॥
(तन्त्रा तरे)
कुर्षाचाभ्यञ्जनालेपान् पालिशोपे प्रकीर्तितान् ।। ५८७ ॥
(सङ्गरे।
कर्णेऽम्युपूर्णे हस्तेन मथित्वा तैलयारिणी ।
क्षिपदधोमुखं कर्ण इन्याद्वा चूपयेत वा ॥ ५८८ ॥
कीटे स्रोतोगते कर्ण पूरयेल्लवणाम्बुना ।
शुक्तेन वा सुखोष्णन मृते क्लेदहरो विधिः ॥ ॥ ५८९ ॥
अथ कुर्याद्वयस्स्थस्य छिन्नां शुद्धस्य नासिकाम् ।
छिन्द्यानासारामं पत्र तत्तुल्यं च कपोलतः ॥ ५९० ॥
त्यांस नासिकासन्ने रक्षस्तत्तनुतां नयेत् ।
सीव्येद्गण्डं ततः मूच्या सीपन्या पिचुयुक्तया ॥ ५९१ ।।
नामाच्छेदे च लिखिते परिवोपरित्वचम् ।
कपोलवन्धं संदध्यात् सीव्येन्नासां च गत्नतः॥ ५९२ ।।
नाहीभ्यामुदिपेदन्तः सुग्योच्यासमवृत्तये ।
आपतैलेन सिम्त्वा तु पत्तगमधुकाजनैः ॥ ५९३ ॥

·१५८ .योगरत्नसराचये शोणितस्थापनैश्चान्यैः मुश्वष्णरवचूर्णयेत् । ततो मधुघृताभ्यक्तं वध्वाचारिकमादिशेत् ॥ ५९४ ॥ इति कर्णरोगचिकित्सा ॥ पृथग्दोपैर्निचयात् रक्तेन च पञ्च प्रतिश्यायास्तथा दुष्टपतिश्याय, भृशक्षव,नासाशोप,नासानाइ,प्राणपाक,नासावाय,पीनस दीप्ति ,पूति- नास,पूयरक्त,पुटक,नांसाझेनासार्बुदा इत्यष्टादश नासागतरोगाः । अवश्यायानिलरजोभाष्यातिस्वमजागरैः। नीचात्युचोपधानेन पीतेनान्येन वारिणा ॥ ५९५ ॥ अत्यम्धुपानरमणछर्दिवाष्पग्रहादिभिः । कुद्धाः वातोल्पणा दोपा नासायां स्त्यानतां गताः॥५९६ ॥ जनयन्ति प्रतिश्यायं वर्धमानं क्षयप्रदम् । तत्र वातजे प्रतिश्याये भृक्षवमुखशोपस्वरसाददन्तकर्णशिरो- रुजविरारपाका शीताच्छकफतिश्च । पित्तने तटवरघ्राणपाकास्ताम्रोप्णपीतासावश्च । कास- श्वासारुचिपमिसुसमाधुर्य शुक्लघनमुतिश्च ॥ सर्वनः सर्वलिङ्गोऽकस्मादिहानियतश्च । रक्तजे श्वासपति- त्यगुरस्गुप्तिः श्रोत्रादिषु कण्डः पित्तलिङ्गं च । उपेक्षया सर्वे दुष्टता यान्ति । तस्मिन दुष्टप्रतिश्याये यथोक्तोपद्रवाधिक्यमगि मादज्वरश्वास- कासोर पार्धरुनो गुरापूतित्वं पूयाभासितारग्रन्थिनफफमुतिः, निमिप्रादुर्भावश्च । सर्वेषु पक्केषु गात्रलाघवं क्षयधुशमः पीतयनका- स्रुतिगन्धरसज्ञानं च लिइन् । तीक्ष्णाघ्राणादिना तृणादिमिरन्य- चातकोपनै सातरुणास्थिन विघहिते वायुः पद्धो रुद्धगतिभ्रंश क्षयधुं कुर्याद । स भृशमयः । पाषुः सफफो नासानांतः शोषयन् कृछो. चयासं गुरुपूर्णाभनामत्वं कर्याद, असौ नासागोपः । कफरद्धेन वायुना नामानवं नामानादः, तर निवासोच्न्यासरोधात् स्रोतः पिहितमिर स्यात् । - ।

·नेत्ररोगादिचिकित्साधिकारः। पित्तेन नासान्तस्त्यांसपाकस्सदाहशूलो प्राणपाकाख्यः । कफादच्छजलाभिस्रावो नासानावः, स तु निश्यधिकः । कफो नासा- स्रोतो रुद्ध्वा सघुघुरु वासं पीनसाधिकवेदनमपानसं कुर्यात् । तेना- स्थावेरिव नासा सदा क्लिना, पिच्छिलपीतधनस्राया च । रक्तेन नासा दग्धेव स्यात् । स्पर्शसहा धूमाभश्वासा दहतीव च सा दीप्तिः । गळतालुमूले दुष्टैर्मलासितो वायुः सकफो मुखनासिकात् पूतिनिर्गच्छेद, स पूतिनासः । निचयादभियाताद्वा सशिरोरुग्दाहो नासान्तः पूयासक्- सावः पूयरक्ताख्या । पित्तकफरुद्धेन मरुतान्तः शोपितः कफ पुटतां याति, तत्पुटकम् । नासाजातामॆर्युदानि तदाख्यानि । सर्वेषु कृच्छोच्छ्वसनं पीनसं प्रततं क्षुतम् । सानुनासिकवादित्वं पूतिनासः शिरोव्यथा ॥ ५९७ ॥ अहादशानामित्येपां यापयेद् दुष्टपीनसम् । सर्वेषु पीनसेवादी निवातागारगो भवेत् ॥ ५९८ ॥ । स्नेहनस्वेदवमनधूमगण्डूपधारणम् । वासो गुरूणं सुघनं शिरसः परिवेष्टनस् ॥ ५९९ ।। लध्वम्लस्निग्धलवणमुष्णं भोजनमद्रवम् । धन्वमांसंगुळक्षीरचणकत्रिकटूत्कटम् ॥ ६०० ।। पवगोधूमभूयिष्ठं दधिदाडिमसाधितम् । पालमूलकजो यूपः कुलत्थोत्थश्व पूजितः ॥ ६०१ ॥ फवोष्णं दशमूलाम्बु जीर्णा चा वारुणी पिवेत् । । जिघेचौरकतकारीपचाजीत्युपकुनिकाः ॥ ६०२ ॥ (माहटे पाचनार्थ च गुळाईकभीरनिककाजमांसमधाम्लभोजनानि । घृताक्तं सक्तुं धूमं च पिवेत् । पक्के, तु शिरोविरेचनमवपीडनं च शुभयात् । (सन) व्योपताळीसनायिकातिन्त्रिणीकाम्लचतमम् । सारन्यजानीद्विपलिझमेलात्वपनपादिकम् ॥ ६०३ ।। १. 'जाग्युप' इति मुरितपाय। "" . 1.

·१६१ . नेत्ररोगादिषिकित्साधिकारः। पिवद्वातप्रतिश्योय सपिवीतवसाधितम् । पटुपश्चकसिद्धं या विदार्यादिगणेन वा ॥ ६१५ ॥ (पाहटे)- महापदपलं वा नागरं वा पयसा पिवेत् । कृष्णादशमूलशुण्ठी यवैरण्डमूलकाथसिद्धेन पयसा उत्तमाङ्गं स्वेदयेत् । ससैन्धवं सर्पिो 'शिरोविरेचनं च। (सङ्ग्रह) स्वेदनस्यादिका इञ्चिकित्साहितोदिताम् । पित्तरक्तोत्थयोः पेय सपिर्मधुर भृतम् ॥ ६१६ ॥ परिपेकान् प्रदेहांश्च शीतैः कुवि शीतळान् । कफजे लखन लेपः शिरसो गौरसप्पैः॥६१७॥ (बाटे। ततस्तीक्ष्णधूमकपलयवान्नचणकप्रायाहारनाडीस्वेदैरुपाचरेत् । वैलाप्लुतो नागरचूर्णानुविद्धो मुद्न आहारः । यथासात्म्यं च रूक्ष- मीणोष्णम् । कटुतीक्ष्णयुतैनस्यैः कवकै सर्वजं जयेत् । तीक्ष्णानि च निरूहानुवासनानि । अरिष्टांश पानार्थम् । एवमप्यशान्तौ हिड्क्षारामरदारविपकं घृतं मांसरसानुपानं पिवेत् । पिप्पलीवर्द्धमान चोपयुजीत । - रक्तजे पैत्तिको रक्तपित्तोक्तच विधिः । (संग्रह) क्रियाभिगभिः प्रशमं नोपगच्छेद् यदा सतः ॥ ६१८॥ वया कालं वलं वीक्ष्य सिरायमुपाचरेत् । {कृष्णाने) यक्ष्मकिमिक्रम 'कुर्वन्यापयेदुष्टपीनसम् ॥ ६१९ ॥ (थाह) क्रिमिनथ योगैर्यापयेत् । (सम) ·*- १६२ योगरलसमुच्चये सर्पिर्मुस्ताहरिद्रानागरयवक्षारपूतीककरञ्च हरेणुकाभिरजाविगोमूत्र- दशिभिश्व सिद्धं पायगेर दुष्टमतिश्याये ॥ (महायाने संग्रह) क्षपथौ पुटकाख्ये च तीक्ष्णैः प्रधमनं हितम् । शुण्ठीकुष्ठकणावेल्लद्राक्षाकल्ककपाययत् ।। ६२० ॥ साधितं तैल माज्यं वा नस्यं क्षवपुटप्रशुद् ॥ ६२१ ॥ नासाशोपे क्षीरसपिः प्रधानं सिद्धं तैलं चाणुकल्पेन नस्ये । सप्पिान जालैर्भोजनं च यञ्चान्यत् स्यात् येदि शीतं हितं च ।। ६२२ ।। (पाइंट) (सौमुते) . नासाशोपे वलातैलं पानादौ भोजन रसः । स्निग्धो धूमस्तथा वेदो नासानाहेऽध्ययं विधिः ॥ ६२३ ॥ (बाहटे। नासापाके पित्तहत् संविधान कार्य सर्व वाह्यमाभ्यन्तरं वा । हत्वा रत्त क्षीरवृक्षत्वचच साज्याः रोकाः योजनीयाच लेपाः ।।६२४॥ (सौते) पाके दीप्ती च पित्तनं तीक्ष्णं नम्यालिक मुतौ । फफपीनसवत् पृतिनामापीनमयोः क्रिया ॥ ६२५।। लाक्षाफरजमरिचवेटाहहुकणागुजः । अपिमृत्रदुतर्नस्य कारयेद् गमने कृते ॥ ६२६ ॥ शिमृसिंहीनिम्माना वीजः मन्योपमन्धनः । सष्टसरसस्तैलं नापनं परमं हितम् ॥ ६२७ ॥ (पाह) पूर्वोद्दिष्टे पतिनासे च जन्तोः स्नेहस्वेदी संसनं लदन च । युक्तं भक्तं तीक्ष्णम लघु म्यान उणे तोयं धूनपानं च काले ।। ६२८ ।। - ·१९३ (याहटे) नेत्ररोगादिचिकित्साधिकारः । तुळसीस्वरसे सिद्ध कुन्दुरुप्कभमन्वितम् । पूतिनासं भृशं हन्यात्तैलं दुष्टजलस्रुतिम् ॥६२९ ।। गृञ्जनस्वरसे सिद्ध मुनिवृक्षरसेन वा । तैलं सिद्ध समिन्धुत्थं पूतिनासमपोहति ॥ ६३० ॥ (शारिश्चन्द्रे) सरसव्योपकुष्ठैस्तु लाक्षाफदफलयोजितः । सर्विळ पचेत्तल सार्प पूतिनामजित् ।। ६३१ ।। (पिन्दुसारे) विळङ्गसिन्धुयष्टयाहर्देवदारुपमन्नितः । पचेनामामयार्तितं तैलं नस्यप्रयोगतः।। ६३२ ॥ पूयरक्ते नये कुर्याद्रक्तपीनमवत् क्रमम् । अतिप्रवृद्ध नाडीवत् ।। ६३३ ॥ अशासि विधिवत्क्षारेणाग्निना वा दहेत् । स्थूलानि तु शस्त्रेण स्पृष्टया दाहानन्तरं शीतां क्रियां योजयेत् । (संग्रह) निकुम्भकुम्भसिन्धूत्थमनोहालवणाग्निकः । कल्कितै तपध्वक्तां घ्राणे वत्ति प्रयोजयेत् ।। ६३४॥ शिवादिनावनं चात्र पूतिनासोदितं भजेत् । चित्रकाग्निकसिन्धुत्थेजैश्च सुरसोद्भवैः ।। ६३५ ।। कण्टकारीसमायुक्तैरर्कक्षीरसगन्वितैः । चविकासहितैस्तुल्यैगोमूत्रपरिपेपितैः ॥ ६३६ ॥ प्राणोत्थानि हरेत्तैलमासि परिसाधितम् । पक्कं सखण्डगण्डीरवाजुचीच्योपधान्यकैः ॥६३७ ।। चव्यक्षारयवक्षारवाद्विधारस्तु साधितम् । घ्राणजानि हरतलमास्यभ्यञ्जनाद् ध्रुवम् ॥ ६३८॥ अर्युदं वळिशेन गृहीत्वा मण्डलाण मूले मम लिया । ने चोवियेत् । चेलप्रमृष्ट च वणं शलाकया दहेन् नैनवा । (बाहटे (बिगुसारे) ·१६४ योगरलसमुच्चये अग्निदग्धं ग्रंक्षयेत् , ततः शिशिरैः प्रदेदैः । मांसमैदःसन्निपातार्शी- चुदानि चैवं साधयेदिति। हीनच्छदात्पुनर्वृद्धिरतिच्छेदात्स्वरक्षयः। गन्धाज्ञानं च वीसपो मूर्छा छिन्द्यादतः समम ॥ ६३९ ।। (संग्रह) निर्गुण्ड्या रसपात्रे तु तैलग्रस्थं विपाचयेत् । त्रिगन्धव्योपवर्षाभूजीरकद्वयसैन्धवैः ॥ ६४० ॥ मयूरवीजसहितराजक्षीरेण तक्तम् । नस्थाभ्यगाच्छिर:कर्णनासामयहरं परम् ॥ ६४१ ॥ (तन्त्रान्तरे) हिगुन्योपविळकटफलपरारुस्तीक्ष्णगन्धान्वितः द्राक्षादमयतीकलिङ्गकवैः पुष्पैस्तथा सौरसः । इत्येभिः कटुतैलगतदनले मन्दे समूत्रं शृतं पीतं नासिकया यथाविधि भवेनासागयेभ्यो हितम् !! (योगयुती) इति नासारोगचिकित्सा । मत्स्यमाहिपवाराहपिशितापमूलकम् । मापम्पदधिक्षीरशुक्त रसफाणितम् ॥ ६४३ ।। । अथााप्पा च भजतो विपत्तो दन्तधारनम् । ' धूमछर्दनगडपानुचितं च मिराज्यवम् ॥ ६४४ ॥ मुद्धाः ग्लेप्नोत्यणाः दोपाः पुर्वन्त्वन्तर्मुसे गदान् । पृधन्दोः निरयेन ग्लेन मांगन शतेन मेदमा पाटावरोध फोपास्तथा ग्यण्डोष्टाधुंदनलाचुंदा इत्येकादगोष्टगता रोगाः । पानार- दिवाहन ओष्ठः सप्टोष्टः । यातनाष्टोपी महारुनी कृष्ण फर्मशारोष्टी । पिराने तीलामी । मर्पमपिटकानिती मादी । फफजे श्रीवानही शूना मरपिटगापिनी न । निचयाटनेकरी प्रतिसुतीविषमपारिनी च । मजे रमामा मात्तगुती । पत्र स्मवात ग्रामप म्यान् । सांसं मांगण्डिामी महिनी ·* नेत्ररोगादिचिकित्साधिकारः। च । मेदोजे मृद् समोफकण्डूतलाभल्लेदौ । क्षतजे ग्रथितौ पाटनयुतौ कण्डूलौ च । वातफफादोष्ठे जलवुद्बुदामं जलायुदम् । अत्र मांस- रक्तोष्ठावदं निचयोष्ठकोपं च वर्जयेत् । शेषान् शस्त्रौपधैः सापयेत् ।.. , खण्डोष्ठस्य विलिख्यान्तौ स्यूत्वा व्रणवदाचरेत् ॥ ६४५ ।। यष्टिज्योतिष्मवीलोधश्रावणीशारियोत्पलैः। पटोल्या काकमाच्या च तैलगभ्यञ्जनं पचेत् ।। ६४६ ।।- (बाहटे)- वातज ओष्ठकोपे देवदारुगुग्गुलुसर्जरसमधूच्छिष्टसिद्धेन महा- स्नेहेनाम्यङ्गः । तेनैव समधुकचूर्णेन भतिसारणम् । तदभ्यक्तेन पिचुना प्रच्छादनम् । एरण्डपल्लवैः क्षीरोक्कथितैः नाहीस्वेदः । खण्डो. धोक्तं नावनं शिरोभ्यङ्गय । पित्तोत्थेऽभियातजे च जलौकोभिर्विसा- वर्णम् । पत्तगयटीलिभरूहाविषदं सर्पिरभ्यङ्गः । (नहे) तैः सिद्धं घृतमिति ।। (वास्टे) रक्तजेऽप्यचिरोत्थिते पैतिकवत् प्रतिकुर्यात् । कफजे जलोकोभिः शाकादिपत्रैर्वा रक्तं विसाव्य न्योपपाठायवक्षारस्वर्चिकाक्षारैः स- क्षौद्रैः प्रतिसारयेत् । (ममहे) धूमनावनगण्डपाः प्रयोज्याच कफच्छिदः । दिन्न भिन्न निमदरलं. दहेमदोज़ममिना ॥.६४७॥. प्रियङ्गलोध्रत्रिफलामाक्षिकैः भतिसारयेत् । सक्षौद्रर्पणं तीक्ष्णैः छिन्ने शुद्धे जलादे ॥६४८ ॥ अवगाढेऽतियुद्धे वा क्षारोऽग्निर्वा प्रतिक्रिया। हरिद्रालोधमधुकमालतीद्विहरेणुझे ॥ ६४९ ।। तगविपक्वं तैलं रोपणम् । (संग्रह) ·नेत्ररोगादिचिमित्साधिकारः। सस्नेहं दशमूलाम्बुगण्डूपः प्रचलदिने । तुत्थलोध्रकणा श्रेष्ठा पत्तगधुधर्षणम् ।। ६५५ ।। स्निग्धाः शील्याः यथावस्थं नस्पान्नकवलादयः। (बाहरे। चन्दनपाकमधुकविटारिक्शेरनीलोत्पलमृद्वीकाजीलधशर्क- राणा प्रत्येकं पलेन क्षीरेण च मांसस्माद्वगुणेन तैलपस्थं विपाचयेत् । एतमस्यगण्डपप्रयोगात् परं दशननयनश्रवणबलकरम् । तिक्ताब्दतेजनीपागनिशायुक्लोध्रकुष्ठजम् ।। ६५६ ।। ससमझारजो धात् दन्तकण्ड्बखतोदजिद । (सिद्धसारे) दन्तह दन्तचाले मुखरोगे च वातिके ॥ ६५७ ॥ सुखोपणमय शीतं या तिलकल्कोदफ हितम् । खदिरायोवरापार्थमदयन्त्यहिमाकैः ॥ ६५८ ॥ गण्डषोऽम्युभृतार्यो दुर्वलद्विजशान्तये । (बाहरे मदिराखदिरासनलोहमल-त्रिफलामभैगरिमेदयुतैः। सलिलं कथितं तिलतैलयुतं दृढयत्यचिराथलि दशनम् ।। (तन्मान्तरे) तैलं पश्चं समवलपोटरस नाळिकरदुग्धभवम् । वयसि गळितेऽपि दन्ता गण्डूपयतो न विगन्ति ।। ६६० ॥ (काम्चीपुरवासी) अधिदन्तकमालितं यदा क्षारेण जर्जरम् । क्रिमिदन्तमिवोत्पाट्य बचोपचरेत्ततः ॥ ६६१॥ अनवस्थितरते च दग्धे प्रण हर किया ! अहिंसन् दन्तमूलानि दन्तेभ्यः शर्करो हरेत् ॥ ६६२ ।। क्षारसूणैर्मधुयुतस्ततश्च मतिसारयेछ । (बाहटे) मूषाकर्षरपाटलीत्वपर्णेन प्रतिसारणम् ॥ ६६३ ॥ सदा च दन्वधावनादीन सेवेत । (समहे) ·१६८ योगरत्नसमुचये कपालिकायामप्येवं हर्पोक्तं च समाचरेत् ॥ ६६४ ॥ जयेद्विस्रावणैः स्विनमचले क्रिभिदन्तकम् । स्निग्धैथालेपगण्डपनस्याहारैथलापहैः ॥६६५ ॥ गुळेन पूर्ण सुपिरं मधृच्छिष्टेन वा दहेन् । सप्तच्छदार्कक्षीराभ्यां पूरणं क्रिमिशूलनुत् ॥ ६६६ ॥ हिगुकट्फलकासीसस्वर्चिकं कुष्ठनेल्लनम् । रजो रुजं जयत्या वस्वस्थं दशने धृवम् ।। ६६७ ॥ (पाहट) एमिरेव च सिद्धं तैलं गण्डपः ! दृढगूढमूलमांसे सरुजे विस्रावणम् । (संग्रह) पाठादापिीतिकारुसमनामुस्तातिक्तालोध्रनेजोवतीनाम् । पूर्ण धौर्पणं दन्तमांसं पाकासाचं तोदकण्डं च हन्ति ॥६६८॥ क्षौद्राज्यकपणा वदनेन शर्या शूले दिजानामय चाकुचीनाम् । फल्क तथा हिगुमुसोप्णमत्र पाले द्विजाना यकुलास्थि तद्वत् ।। (योगागतम्) अजाजी निचरं च पिलानि च सैन्धयम् । मधुतलेन संपेप्य दन्ताग्रेसग्निधापयेत् ।। ६७० ॥ गण्टीरममिना दग्पा भस्म मंगृत युद्धिमान् । दन्तान्तरं मर्दयेत दन्तशूनपिनाशनम् ॥ ६७१ ।। फले पर दिग्धः पिप्पापन न च । अपनाइन दन्वानां मयः शूलं विनश्यनि ।। ६७२॥ देपदार व निर्गुप्टी गिनमूनं पुनर्नवम् । भरिमंदरवर्षी सगुन मन्यां नया ।। ६७३ ।। पत्तीरत्व पृथप गयो दन्तम्मन धाग्येन् । दन्तरोगेषु गरें श्रेयं शून पिठः ॥ ६७ ॥ मिदानाविन्दुमान्दीप्यगन्धान । धारपप्पापुदान पन्नं सूर्ण या पारपेन्मुगे ।। ६७५ ॥ ।

·नेत्ररोगादिचिकित्साधिकारः । १६९ कोष्णं शुक्तेन मृत्रैर्वा मण्डेनोष्णोदकेन वा । दन्तशूलं हरे घोर विद्रधि पिळकार्बुदान ॥ ६७६ ।। अधिजिह्वोपजिहे च श्लेष्पासावाघिमांसकम् ।। अतिमहति दिजशूले तदुपरि संस्थाप्य रामदं विदहेत् । रदमिह गण्डारोत्यक्षारेण विमर्दयेदथवा ।। ६७७ ।। (सिद्धयोगे) वळपोटकलम् । रामठलवणोपेतं वैलं पन्नामिकरस्य । । तलपोटकरमसिद्धं चलरदशूलापहं सद्यः ॥ ६७८ ।। (तन्त्रान्तरे) तोयेन शुण्ठी पक्केन कल्कीकृत्य तिलानथ । तेन फोणेन गण्डूपो विधेयो दशनार्तिपुं ॥ ६७९ ॥ नस्पम् । नस्सं जीमूतोत्यैः सलिलकणैः पञ्चपैः कृतं चिदुपाम् । विजयालय इव निखिलां द्विजपीडामाशु नाशयति ॥ ६८० ।। (का पुरवासी) दन्तमुद्धत्य दाह । चलन्तं वा पतन्तं वा बलवद्वेदनान्वितम् । दन्तसुद्धत्य सन्मूलं तैलाग्निभ्यां विनिर्दहेन् ।। ६८१ ।। (महायाने - सिद्धसारे ) दम्बावरणावधि । कियायोगैबहुविधैरित्यवान्नरुज भृशम् । दमप्युद्धोदन्तं पूर्व मूलाद् विमोक्षितम् ।। ६८२ ॥ सन्देशकेन लघुना दन्तनिर्धातनेन था। गावपादयः। तसं समप्रथाइरजो गइयो पधु का तना ॥ ६८३ ।।

·स सीताद: । पित्तासृगुत्थः पाक उपकुमाख्यः । तत्र दन्तमांस दह्यते सोत्सेधं सफण्डरक्तं रक्तवाहि च, दन्ताथ चला: मन्दराजा- मुखं च पूति स्यात् । द्वयोनिषु वा दन्तेषु कफासुग्भ्यां कोलास्सि- निमः शीघ्रपाकः तीव्ररुक शोफो दन्तपुप्पुटकाख्यः । दन्तमास मान- योगरत्नसमुचये ततो विदारीयष्टयावशृङ्गाटककशेरुभिः । तैलं दशगुणक्षीरसिद्धं युञ्जीत नावनम् ।। ६८४ ।। दनुरणम् । कृशदुर्बलवृद्धानां बावा नां च नोद्धरेत् । नोद्धरेन्योत्तरं दन्तं पहूपद्रवकृद्धि सः॥ ६८५ ॥ एपामप्युद्धृते स्निग्धः खादुः शीतक्रमो हितः ॥ (वाइटे) हनुमोक्षसमुद्दिष्टां कुर्यादर्दितवत् क्रियाम् ॥ ६८६ ॥ उद्धृते चोत्तरे दन्ते समूले स्थिरयन्धने । रक्तातियोगात् पूर्वोक्ता रोगा घोरा भवन्ति हि ।। ६८७ ।। काणः संजायते जन्तुरदितं चास्य जायते । चलमप्युचरं दन्तमतो नापहरेद् भिषक् ।। ६८८ ॥ दन्तरोगिणां वानि । फलान्यम्लानि शीताम्बु रूक्षानं दन्तधावनम् । तथातिफठिनान् भक्ष्यान् दन्तरोगी विवर्जयेत् ॥ ६८९ ।। (पाठशुद्धी) दन्तमूलगता रोगाः। सीतादोपकुशदन्तपुप्पुटदन्तपिपिपिरमहासुपिराधिमांमफ- विदर्भास्तथा पूयवहाः पञ्चनाध्यः इति त्रयोदश दन्तमूलगता रोगाः । कफासुग्भ्यां दन्तमांस पूतिमृदुलिन्नामितमकस्मादसवाहि शीर्यते । रन्तर्मिलैः सरुग्दाहः, पके प्यास्राव शोफो दन्तविधिः । दन्नमूने पिचरक्तजः सरुजो लासासाची मांसशातनः शोफः मुपिराख्या। स एव ससानातज्वरो या शीर्णदन्तवर्द्धनः सपूयास्र मुतिः महा १. 'पाही' २. 'बन्धन: रा. पाठ:.

·नेत्ररोगादिचिकित्साधिकारः । सुपिराख्यः । कफेन दन्तान्ते इनुकर्णरुजाकरो भोजनविघातकः कीलनिभः शोफोऽधिमसाख्यः। दन्तमांसेऽभिधातजः ससरम्भो दन्त- चालनो महान्छोफो विदर्भः । साध्यदन्तमांसरोगोपेक्षया सूक्ष्मा पूयसाविणी वड्मांसास्थिभेदनी गतिः स्यात् ता दन्तनाड्यः पृथ. ग्दोषनिचयशल्यनिमित्ताः पञ्च, नाडीविज्ञाननिर्दिष्टैलि विज्ञेयाः नेप्वसाध्यो महासुपिरः, सन्निपातजा नाडी च । तेषां चिकित्सा विस्रावितासे सीतादे सक्षौद्रैः प्रतिसारणम् । मुस्तार्जुनत्वत्रिफलाफलिनीतार्थनागरैः ॥ ६९०॥ तरकायः कवलो नस्यं तैलं मधुरसाधितम् । (बाहटे) तथा व्योपयवक्षारमनागिलासैन्धवदाऊत्वम्भिः, एभिरेव चौपधै- गुलिका सर्वमुखरोगहराः। सीतादे सुतरक्ते तु तोये नागरसर्पपान् । निष्काध्य त्रिफलामुस्ता गण्डूपः सरसांजनः ॥ ६९१ ।। प्रियङ्गयश्च मुस्तं च त्रिफला च प्रलेपनम् । (पाठशुखौ) उपकुशस्य चिकित्सा । दन्तमासान्युपकुशे स्विन्नान्युष्णाम्बुधारणैः ॥ ६९२ ॥ मण्डलाग्रेण शाकादिपत्रैर्वा बहुशो लिखेत् । ततश्च प्रतिसार्याणि धृतमण्डमधुद्रुतैः ॥ ६९३ ।। लाक्षाप्रियपत्तङ्गलवणोत्तमगैरिकैः । सकृष्ठशुण्ठीमरिचयष्टीमधुरसाजनैः ।। सुसोष्णो घृतमण्डोऽनु तैलं वा कवळग्रहः । घृतं च मधुरैः सिद्ध हितं करळनस्ययोः ॥ ६९५॥ पुनः पुनश्च रुधिरावसेकः। (सन ·१७२ योगरलसमुच्चये धौद्रयुक्तच लवणैः सव्योपैः प्रतिसारयेत् । पिप्पली सर्पपाठवितानागरं नैचुळं फलम् ॥ ६९६ ॥ सुखोदकेन संसृज्य कवळं चापि धारयेत् ।। (पारवयो) दन्तपुप्पुटस्य चिकित्सा । दन्तपुप्पुटके स्विन्ने छिन्ने मिन विलेखित । यष्टयाहस्वर्जिकाशुण्ठीसैन्धवैः प्रतिसारणम् ॥ ६९७ ॥ (बाहटे) दन्तपुप्पुटके कार्य तरुणे रक्तमोक्षणम् । सपञ्चलवणक्षारं सक्षौद्रं प्रतिसारणम् ।। ६९८ ।। (पाठशुत्री) दन्तविधिचिकिरता । विद्रधौ कटुतीक्ष्णोष्णरूक्षैः कवळलेपनम् । घर्षणं कटुकाकुष्ठवृश्चिकाळीयवोद्भवैः ॥ ६९९ ॥ रक्षेद पाकं हिमैः, पकः पाट्यो, दायोऽवगाढकः ॥ त्रिफलासुमनोरिष्टफायो गण्डूपः । यष्टीमधुकसिद्धः सर्मिष्यो नस्यम् । (स) दन्तसुपिरस्य चिकित्सा । सौपिरे छिन्नलिखिते सलौदैः प्रतिसारणम् । लोभमुस्तमिसिश्रेष्ठातायपत्तङ्गकिंशुकैः ॥ ७०० ॥ सकट्फलैः कपायैश्च तेषां गण्डप इप्यते । यष्टीलोधोत्पलानन्ताशारिवागरुचन्दनः ॥७०१ ॥ सगैरिकसितापुग्दैः सिद्धं तैलं च नावनम् । छित्वाधिमांसद चूर्णैः सातैः प्रतिसारयेत् ।। ७०२ ।। (पाह) १. 'सपाधवटगर' स. पाठ:.

·.. नेत्ररोगादिचिकित्साधिकारः। बचातेजोवतीपाठास्वजिंकायावशूक पटोलनिम्बात्रिफलाकपायः कपको हितः ॥ ७०३ ॥ (याटे) भधिमांसस्य चिकित्सा। अघिमासकमचिरोत्थितं स्त्रावयेत् । विवृद्धन्तु बलिशेन मुचुया पा गृहीत्वा, मण्डलाण छिच्चा, तीक्ष्णः प्रतिसारयेत् । कटुवीक्ष्णः करलतैलं वा यवक्षारावचूर्णितम् । (सके। क्षौद्रद्वितीयाः पिप्पल्या कषमाधान कीर्तिताः ॥ (पारशुद्धी) विदर्भचिकिरसा । विदर्भ दन्तमूलानि मण्डलागेण शोधयेत् । क्षारं युज्याचतो नस्यं गण्ड्पादि च शीतळम् । ७.४॥ (पाहटे) पन्तनादीधिकित्सा। दन्तनाडीमेपयित्वा, संवृतां शस्त्रेण वितयित्वा तदाश्रितं दन्तमशेपमुकृत्य शलाकया ददेव । कुन्जामवगादामनेफगति वा गुळमधुसिक्थान्यतमपूर्णाम् । (समा धावनं जातिमदनखदिरस्वादुकण्टकैः । क्षीरिक्षारयुगण्डूयो नस्यं तैलं च तन्मृतम् ॥ ७०५॥ (पार) माडीशोधनतछम् । दन्तीखदिरसारमदनस्वादुकण्टककाये लोध्रवालकोशारदेवदारू मजिष्ठामधुककल्कविपकं तैलं सर्वपतलं वा नादीशोधनरोपणम् । मपौण्डरीकारिद्राद्वयमधुफमधूपिछटलोध्रफटुकीशर्करापनकचन्दनों- पोदकावास्तुकतण्डलीयकमञ्जिष्ठाम्लिकाकपित्थपर्वा ! धूमारक्सा- रमनावनानि शीलयेत् । नस्यं च विळमधुकमुस्तानिर्गुन्डीखदिर- मनिष्ठोशीरसुरतरसिद्ध तेलम् । नाडीसाधनं चेक्षेत । (संग्रह

·योगरलसमुन्धये
पाटादिचूर्णम् ।
पाठादारीत्यपकुष्ठमुस्तासमझा-
तिक्तापीताङ्गीलोधतेजोवतीनाम् ।
चूर्णः सक्षौद्रो दन्तमांसार्तिकण्डू-
पाकासावाणां नाशनो चर्पणेन ।। ७०६ ॥
(याटे)
(एतत् सद्धहे सीतादचिकित्सिते तेजोवतीत्यादि पठितम् ।।
नागर्दितलम् ।
नागरस्य तुले द्वे स्तः स्यात्तुला चित्रकस्य च ।
देवदारु तदधैं स्यात् तदर्ध द्विकरजकम् ।। ७०७ ॥
मुस्तारिमेदत्रिफला छत्रीदन्त्यर्कगुग्गुलु ।
तदर्धमिति संगृह्य पचेद् द्रोणद्वयेऽम्भसः ॥ ७०८ ॥
तैलाढक विपक्तव्यं कार्षिकैः कल्कितैरिमैः ।
शटीपुष्करशाठिाहपुपापिप्पलीत्रयः ।। ७०९ ॥
भानीराखामधूच्छिष्टनिशाद्वयवचाम्युदैः ।
चतुर्जातकमजिष्टाचन्दनागरुपयकैः ।। ७१० ॥
मांसीलोध्रवराकुछैः क्षीरद्विगुणसंयुतम् ।
तत् पकं विनिहन्त्याशु मुखजान् सकलामयान् ।। ७११॥
पानाभ्यजनगण्ट्रपनस्योन्मर्दनवस्तिभिः ।
पतितानां च दन्तानां भूयो वनाति तत्पदम् ।। ७१२
भरिमेदारिवृक्षतलम् ।
अरिगेदल्लचो ग्राहा नवं एलरनं भवेत् ।
न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षवल्काच्छतं तथा ॥ ७१३ ॥
चतुणे जले पक्त्वा चतुर्भागावशेपिते ।
तेलाटकं पचेत्तत्र कार्षिकैः कल्कितरिमः ।। ७१४ ।।
यष्टीविजातमजिष्ठागायत्रीलोधकट्फलः ।
क्षीरिक्षारिमेदत्वमुस्तागरुहिमद्वयः ।। ७१५ ।।
कर्पूरजातीतकोलमांसधातागरिकः ।
मृणाळमिसिदेहीपग्रकेसरकुसुमैः ॥ ७१६ ॥

·{ नेत्ररोगादिचिकित्साधिकारः। लाक्षासमताहतीविल्यमध्यसुरटुमैः । शैलेयसरळस्पृकापलाशरजनीद्वयः ॥ ७१७ ॥ प्रियकुतेजसीपार्थमर्दयन्तीफलत्रयः । कालेयपुष्करजटाव्याधीमदनसंयुतैः ॥ ७१८ ॥ जाते चिकणपाके तु परित्राच्य निधापयेत् । तन्नस्यपानगडूपवस्त्यभ्यनेषु योजयेत् ॥ ७१९ ॥ मुखजानामयान् हन्ति विशेषाद् दन्तरोगजिव । जिह्वागण्डोष्ठरोगेषु चलदन्ते च शस्यते ॥ ७२० ॥ मुखौंस्थितानां सर्वेषां व्रणानां रोपणं परम् ॥ (सन्मावरे) अरिमेदादितलम् । अरिमेदत्वपलशतमभिनयमाहृत्य खण्डशः कृत्वा । तोयाकैवतुभिः प्रकाथ्य चतुर्थशेषेण ॥ ७२१ ॥ काथेन भिपमतिमान् तैलस्याठिकं शनैर्विपचेत् । कस्कैरक्षसमाजमजिहालोधमयुकानाम् ॥ ७२२ ॥ अरिदमरिचकटफललाक्षान्यग्रोधतोयटैलानाम् । कर्पूरागरुपयकलवङ्गतकोलजातीनाम् ॥ ७२३ ॥ पत्तङ्गपनगरिकशतपुप्पाघातकीनाश । सिद्धं भिपर विदध्यादिदं मुसोत्येषु रोगेषु ॥ ७२४ ॥ परिशीर्णदन्तविधिसौपिरमाताददन्तहर्षेषु । क्रिमिदन्तदन्तचलनप्रघृष्टभग्रेषु जीर्णेषु ।। ७२५ ॥ मुखदौर्गन्ध्येपु तथा मागुक्तधामयेषु नृणाम् । धार्य मुसेन मुसजेष्वरुप्पु संरोपणार्याय ।। ७२६ ।। (चानुपे) अमेिदलाक्षादिनेलम् । कुट्टयिला पलशनं अरिमेदत्लचो नवम् । काश्येत्सलिलद्रोणे यावत्पादावशेपितम् ।। ७२७ ॥ १, 'शरपु' इति ठमेर । मांस पाठ. २ ·योगरत्नसमुच्चये ततः फल्कीकृतैरेतैः तैलस्या(ढकं पचेत् । यष्टीमधुकमञ्जिष्ठालोधेलामुस्तगैरिकैः ॥ ७२८ ॥ लाक्षारिमेदखदिरवचाकदवङ्गकट्फलैः । कर्पूरनागकुसुमघातकीचन्दनव्यैः ॥ ७२९ ॥ शारिबाप कोशीररजनीद्वयवंशजैः । लवकजातीकटुकतकोलैः कुष्ठसंयुतैः ॥ ७३० ।। कार्पिकैथ पृथक् सिद्धं स्वनुगुप्तं निघापयेत् प्रातः सायं च भुक्त्वा च गण्डूपं धारयेत्ततः ॥ ७३१ ॥ दन्तेपु प्रचलेप्पेतत् विर्यत्सु स्फटत्सु च । प्रलूनक्षतमांसेपु दन्तनाळीपु विद्रधौ ॥ ७३२ ॥ विदर्भदन्तोपकुशसुपिरेषु च पूजितम् । मुखोत्थितानामांश्च तैलमेतद् व्यपोहति ॥ ७३३ ।। प्रभा सैलम् । नेटद्धान्नातिवालाच वस्तुलामरिमेदकात् । द्रोणेऽपा विपचेन् पादशेपेऽस्मिन् क्षीरसंयुतम् ।। ७३४ ॥ साक्षारससमं तैलपस्थं पिटैः पचेदिमः । लोधरुदफलमजिष्ठापदकेसरपद्मकैः ॥ ७३५ ।। चन्दनोत्पलयष्टयाहीतक्या च पलोन्पितैः । एतत्मभजनं नाम तैलं गण्डपधारणात् ॥ ७३६ ॥ हन्ति दन्तामयान सर्वान् दन्तम्लगतान् वणान् । अन्यान् मुसोस्थितान् रोगान् कुर्याद् दन्ताय मुस्थिरान् ।। ७३७ ॥ शापुरम् । शरपुडशिफापरिपकजले तिलजं विपदभयामहितम् । 'दमरिचयाइति परभेद । नावासिया कालावचारयम् । वागमरिमेय होगनिद मित। को बिमार। २ ·। " नेत्ररोगादिनिक्त्सिाविकारः । वदनेन धृतं द्विजरोगहरे बदनामयमाशु हरेदखिलम् ॥ ७३८ ॥ (तन्त्रान्तरे) शाऽभयाकल्कसिद्धं तैलं द्विजानित। (नाराय) । चिनकादितैलम् । चित्रकतिकडश्रेष्ठा पचा मानीच रोहिणी। मुस्तैलाफदफलं लोधं निम्बतकोळसैन्धवम् ॥ ७३९ ॥ अरिमेदत्वचो जातिपत्रं हिमनिशाइयम् । कल्कीकृत्य पचेनालिकरदुग्धे चतुर्गणे ।। ७४० ॥ तैलमस्थं ततो धार्य मुखे म्योपरजोयुतम् । चलन्ति ये दन्ताय विश्लिष्टा ये च बेष्टनात् ।। ७४१ ॥ स्थिरा भवन्ति ते दन्सा दन्तशूलं च नश्यति । सर्वेषु मुसरोगेषु तैलमेतत्प्राशस्यते ।। ७४२।। - - - (योग) - । निद्वारोगनिदानचिस्मिा। पृथग्दापत्रयो जिहाफण्टकास्तथा 'निहालसाधिनिहा उपनिहा ति पद जिह्वागता रोगाः। शाययप्रवरा मुप्ता स्फुटिता वातपिता । जिहा पित्तात् सदाहोपा रकर्मासाहुरेंथिता ॥ ७४३ ॥ शाल्मलीकण्टकामैस्तु कफेन बहला गुरूः । कफपिचादधाशोफो जिहास्तम्मऋदुवतः ।। ७४४ ॥ परस्यगन्धिर्भनेन पतः सोडलसो मांसशातनः । कफपित्तादधो मिहामले निहायसन्निभः ।। ७४५ ॥ (वा) साकुरो लालोपास्तम्भवान शोफोऽधिजिहाल्यः कण्डरुजा. स्याहारविघातच { निहोपरि सोफा उपनिहास्यः । एy नहालस वर्जयेद, पासपजिहिकां च ।

·१७८ गोगरनसमुचये जिज्ञाकण्यचिकित्सा हर्यादातोष्ठकोपोक्तं कण्टकेचनिळांत्मसु । जिह्वायां पित्तजातेषु घृष्टेषु रुधिरे सुते ७४६ ॥ प्रतिसारणगण्डूषनाचनं मधुरैहितम् । तीक्ष्णैः कफोत्थेष्वप्येवं सर्पपत्र्यूपणादिभिः ।। ७४७ ॥ फण्टकेपु कफोत्थेषु लिखितवसृजः क्षये। (थाइरे) पिप्पल्यादिमधुयुतः कार्यस्तु प्रतिसारणे । गृहीयात्कवळाश्चापि गौरसर्पपसैन्धवैः ॥ ७४८॥ (पामधुनी) करअद्वयनिर्गुण्डीसुरसीदेवदारुभिः । त्रिपिप्पलीकमुद्रेश्च काथो जिल्लारुजापहः ।। ७४९॥ (सिद्धसारे, पुनर्नवाभयाविश्वमरिचकथितेन च । गवां मत्रेण गण्ड्पो जिह्वाकण्टकनाशनः ॥ ७५० ॥ त्रिफलां खादिरं सारं अरिमेदपुनर्नचौ । परत्वा गण्डूपणं कर्याज्जिहाकण्टकशान्तये ।। ७५१ ।। जिहालसे नवोत्थिते तीक्ष्णाः प्रतिसारणादयः । न पात्र शम्नमवचारयेत् । सिरां तु विध्येत् । अधिजिवामुन्नम्य दिशेन गृही स्वा मण्डलाण छिन्द्यात् । तीक्ष्णाच नस्पादयः । उपजिहां शाकप श्रेणालिशरोण वा विस्राव्य यवक्षारेण प्रतिसारयेत् । (पोगे) (संमहे) . जिह्वारोगेपु सर्वेषु सिरां विध्येत्तदायाम् । हरे रकं जन्दकाभिसोदशोफविनाशनम् ॥ ७५२ ॥ (सन्त्रासो) शिक्षादिचूर्णम् । शिलालदावीपटुयावशूक- निमावरा गोतमाधिकाभ्याम् ।

·.. नेत्ररोगादिचिकित्साधिकार । वक्त्रेण धार्यों द्विजमूलकण्ठ- जिहोष्टवाल्वामयजिद क्षणेन (१७५३ ।। (योगामृते) गण्डूपरेषगानि । व्याधीवलामृताबिल्वसुरसादेवदाराभिः । कपायं क्षौद्रसंयुक्तं जिहारोगविनाशनम् ॥ ७५४ ।। फदफलं खदिरः शुण्ठी तिक्ता दार पुनर्नवम् । अरिमेदद्वयं दार्थी यवानी तैः शृत जलम् ।। ७५५ ।। गण्यं मधुसंयुक्तं कुर्याज्जियामयापहम् । जिह्याबसे विशेषेण धारयेत्सतव नरः ॥ ७५६ ।। श्वदंधावृहत्तीशुण्ठीकणादारुपुनर्नवम् । निर्गुण्डीमरिचीमूलं तैः कायस्कसंयुतः ।। ७५७ ॥ जिहालसे विशेषण शस्तो जिवामयापहा ।। चिनकादिचूर्णम् । चित्रकं शृङ्गिचेर च पिप्पस्यो मरिचानि च । यवक्षारो हरीतक्पश्चूर्ण तत् प्रर्पणम् ।। ७५८ ।। एतैरवौषधगणैरवपीड प्रयोजयेत्। नस्याय तैलं विपचेदुपजिलाप्रशान्तये ।। ७५९ ।। निर्गुण्याक्तितम् । निर्गुण्डीमरिचीभृनजातीनां व रसाटके । तैलं प्रस्सं पचेदीमान् कस्कैरतेय कापिकः ॥ ७६० ॥ रणामाङ्गविवाशिमुसित्तसर्पपनागरे । हिंडपाठामिमन्यैश्च शुष्ठीमन्धवानुमैः ॥ ७६१ ।। हन्ति निहामयान् सर्वान् विशेषापजिहिकाम् । पहिं सुखरोगांब तैलमेतद् व्यपोइति ॥ ७६२ ।। (पन्नावरे) शुण्ठीप्रत्यिकपिप्पलीसुरसिकामामलिष्ट कृष्णाचम्पहरेशुजीरकपन छष्ठं विळागा।

·. मुचुय्या या वस्रवेष्टिताभ्यां यामागुष्ठप्रदेशिनीभ्यां गृहीत्वा मण्डलाप्रेग । योगरत्नसमुच्चये गादीचित्रकदीप्यक्रिमिहरं दन्ती विजातं तत- चूर्ण क्षौद्रयुतं गोष्ठरसनारोगाजयदर्पणात् ।। ७६० ।। महायानादादाय श्लोकीकृतम् ।। तालुरोगनिदानचिकित्सा। तालुपिटका गळशुण्डिका तालुसहत्यर्नुदकच्छपाप्पुटतालुपाकतालशोधा इत्यष्टौ तालुगता रोगा। तालुमांसऽनिले दुष्टे सतोदपनासावाः खरा बह्वथा पिटकाः स्युस्ताः तालपिटकाख्याः । सरक्तात् कफात् तालुमूले मत्स्यवस्तिनिभी मृदा मलम्बो नासयाहारमीत्यन् कण्ठोपरोवद्कासमिकरः शोफो गठ ण्डिकाख्यः । तालुमध्ये निरुह्मांसचयस्तालुसंहतिः। रक्तान् तालमध्ये पद्यनिभः शोफोर्बुदम् । कफाव तालुमध्ये कच्छपाकारो नीरुजः शोक कच्छपः । भेदःकफाभ्यां कोलाभो नीरुजः शोफ़ः पुप्पुटः । पिचान्म- हारुजा पूयास्रावी पाकः पाकाख्यः। वातपित्तज्वरायासैस्तालुशोपस्तदाहुयः । तेषु कच्छपतालपिटकाटुंदान् न साधयेत् ।। ७६४ ॥ कफः शुण्डिका साध्या नस्यगण्डपघर्षणः । पृद्धायान्तूर्नारुपीजनिभमसिराततमग्रनुपरि जिहाया निविष्टं मलिन नात्यने नातिमूले छिन्यात् । अच्छदादनुपशमा शोफो, लालादिध दिवा । अतिच्छेदाच्छोणितधयेण मरणम् ।। नोच्छिष्टं नैव हीनं च त्रिभागं च्छेदयेत् मिपम् ॥ ७६५ ।। (तत्रान्तरे) (पाहट) (पारशुदी) मरिचातिविपापागवाकृष्टकुटनंटेः । छिन्नाय सपटुक्षौद्रर्पणं कदळः पुनः ।। ७६६ ।। कटुकातित्रिपापाठानिम्बरालावचाम्युभिः । (वाटे) १. ' प. पाठः, २. 'सत्' ग. पाठ .

·। । नेत्ररोगादिचिकित्साधिकारः। १८१ क्षारसिद्धेषु यूपेषु मुद्वापराने हितः ॥ ७६७ ॥ (पाठराखौ) तिक्ता ब्योपामिसिन्धूत्यतेजोरोग्रानिशामयः । सागारधूमः सक्षौद्रैपपयेगलशुण्डिकाम् ॥ ७६८ ॥ (तन्मान्तरे) तालुसद्धाते, पुप्पुटे, कच्छपे च नवे विधिरयम् । शस्त्रकर्मणि तु विशेषः । अत्र हि पिलेखनम् ॥ तदाते पुप्पुटे कर्म चिलिख्यैवं समाचरेत् । अपके जालुपाके तु सामीसक्षौद्रवायनैः ॥ ७६९ ॥ घर्पणं काला शीतः कपायमधुरौपधैः । पकेऽष्टापदवत् भिन्न तीक्ष्णोः प्रतिमारणम् ।। ७७० ।। वृपनिम्बपटोलायैस्तिस्तैः कबळधारणम् । तालुशोपे संवष्णस्य सपिरुत्तरभक्तिकम् ॥ ७७१ ॥ कणाझुण्ठीभृतं पानमम्लैण्डपधारणम् । धन्वमांसरसा लिग्घाः क्षीरसर्पिश्च नावनम् ।। ७७२।। (धाइटे। - 3 . ! . स्निग्धो धूमः तृष्णातमन्नपानम् ।। कण्ठरोगा। पृथग्दोषैरसृजा निचयेन च पञ्चरोहिण्यः । तया शालूका धृन्दः तुण्टिकेरिका गलौघा वलयं गलायुकः शनी गलपिद्रधिः गलादं पवनकफमेदोभिः यो गलगण्डाः वरनश्वेत्वष्टादशकण्ठ- गता रोगा। *जिवामूले च कण्ठादौ दारुमा मार्गरोधिनः । मांमाकुराः शीघचया रोहिणी शीयकारिणी ॥ ७७३ ॥ . 'स्वतृप्तस्य व ग पाठ.. विदासबन्धने' का ग पाट.

·२८२ योगरलसमुच्चये सा वातजा कण्ठास्यशोपकरी अजयं हनुश्रोत्ररुचरी च । पिचजा समो. इज्वरोपा क्षिप्रजा क्षिप्रपाका, सरागा, स्पर्शासहा च | फफजा पाइपि- च्छिला स्यात् । रक्तजा सस्फोटा, तप्तांगारामा, कर्णरुकरी, पित्तलिंगा च । सर्वजा सर्वलिङ्गान्विता, गम्भीरपाका च । कण्ठे कफोल्बणैः मले. प्रधितोन्नतः कोलाभो मार्गरोधनः शोफ शालूकः । गळपार्थगस्सदा. एज्वरो वृत्तोन्नतः श्वयधुर्वृन्दाख्यः । कण्ठे हनुसन्धिजः कासिफ- लाभः कठिनो मन्दरुजा शोफस्तुण्डिकेग्झिा। कण्ठे मूर्धगौरवला- लावन्द्रावरकरो गळमार्गे अर्गळोपमः वहिरन्तःशोफो गौघाख्यः । तागायतोन्नतः शोफो वलयाख्यः । कण्ठे दोपैरेको नैको वा मन्द. रुजः कृच्छोवासभोजनो मांसकीलः पृथुमूलः गिलायुकाख्यः । भूरिमांसाङ्करावृता सट्ज्वरा शुननी नाम | व्याप्तसर्वगळः पूतिपूय- निभास्रावी महारुजः शोफो गळविद्रधिः । दोषैः कण्ठादौ निबावसाने रत्तो नीरुगपाकः शोफो गळाचुदाख्यः । पवन श्लेष्ममेदोभिगळगण्डो भवेद्वाहिः । वर्धमानः स कालेन मुष्कवाल्लंघते निरुक् ।। ७७४ ।। बातजः कृष्णोऽरुणो या तोदकृष्णराजियुतो वृद्धस्तालुगळशोपास्यदै. रस्यकरः । कफजो गुरु सवर्णः स्थिरः शीता धृद्धस्तालुगळलेपास्य- माधुर्यकरः॥ मेदसा श्लेष्मवानिवृद्धयोः सोऽनुविधीयते । देहं वृद्धश्च कुरुते गळे शब्दं स्वरेऽल्पताम् ॥ ७७५ ।। वावेन जायमानः स रोगः नाम्ना स्वरहा स्यात्, येन नरः शुष्क कण्ठो हत्तस्वरस्ताम्यन् प्रसक्तश्वामी श्लेष्मरुदानलगतिश्च । एतेषु गौयस्म्बरघ्नश्शनघ्नीगळादवलयानि, निषयाद्रताच रोहिण्या सकच्छच्क्षासस्वरभंशमतीतवत्सरं गगण्डं च न सापयेत् ।। (तन्त्रान्तरे) कण्ठरोगेषु तु ज्वरापनुपदुतेषु कटुनीक्षण त्यावर्षणगण्डूपा. दयस्मिराव्यको रसाजनेन्द्रयवदार्शनिम्मकाथपानम् ।। (स) १. "शिप्रजननपाका' इति पाठान्तरभ् ।

·॥ नेत्ररोगादिचिकित्साधिकार। हरीतकीकपायो वा पेयो माक्षिकसंयुतः।। श्रेष्ठान्योपयवक्षारदादीपिरसाम्जनैः ॥ ७७६ ॥ सपाठातेजनीनिम्बै भुक्तगोमूत्रसाधितः । फरलो गुळिका चात्र कल्किता प्रतिसारणम् ॥ ७७१ निचुळं कटभी मुस्तं देवदारु महौषधम् । चचा दन्ती च मूर्वा च लेपः कोष्णोशोफहा ॥ ७७८ ॥ (पाइट) तालीसपरगृहधूमपञ्चकोलकैलामरिचपलाशमुष्ककक्षारयवक्षारै- र्यवक्यायेन गुळिकाः ताः सर्वकण्ठरोगेप्यमृतोपमाः॥ (स) कुलत्यगुद्गनिर्गुण्डीधुण्ठीवत्सासम्भवः । फायः कणारजोयुक्त सक्षौद्र, कण्ठरोगहा ।। ७७९ ।। (वृद्धहारीत) वत्सकातिविपादारुविक्तापाठाबुदाः समाः । गोमूत्रकथिताः पेया गळरोगे समाक्षिका. ॥ ७८०॥ (हारिचन्द्रे) साध्याना रोहिणीनां तु हित शोणितमोक्षणम् । धर्पणं धूमपानं च गण्डपो नस्यकर्म च ॥ ७८१ ॥ (पारशद्रो) अथान्तायतः स्विन्ना वातरोहिणिका लिखेद । अङ्गुलीशत्रणाशु पटुयुक्तनसेन वा ॥ ७८२ ॥ पञ्चमूलाचुकास्तैल गण्ड्पनावनम् । विसाव्य पित्तसम्भूता सितासौद्रप्रियगुभिः ॥ ७८३ ।। पर्पयेल्लोपत्तगैः कवळ स्वयितेंथ तः उपाचरेदेवमेव प्रत्याख्यायाससम्मवाम् ।। ७८४ ॥ सागारधूमः कटुकै कफना प्रतिसारयेत् । नस्यगण्डपयोस्तै साधिवं च मनस्यते ।। ७४५ ॥ अपामार्गफलश्वेतादन्तीगन्तुघ्नसैन्धवैः । ३ - । ar ·योगरत्नसमुच्चये वम वृन्दशालूकतुण्डिकेरीगळायुपु ॥ ७८६ ॥ (माइट) अमर्मस्थं सुपक्वं च भेदयेद्गळविद्रधिम् । (पाखौ) विद्रधी साविते श्रेष्ठारोचनातायेगरिकः ।। ७८७ ॥ सलोधपटुपचङ्गकणैर्गण्डूपघर्पणे । गळगण्डः पवनजः स्विन्नो निनुतशोणितः ॥ ७८८ ॥ तिलैबीच लवामाप्रियाळशणसम्भवैः । उपनाह्यो व्रणे रूढे प्रलेप्यश्च पुनः पुनः ।। ७८९ ।। शितित्वकतर्कारीगजकृष्णापुनर्नवैः । कालामृतार्कमूलैश्च पुष्पैश्च करहाटजैः ॥ ७९० ॥ एकैपिकान्वितैः पिष्टैः सुरया काश्चिकेन वा । गलूचीनिम्बाकुटचईसपादीपलाद्वयैः ।। ७९१ ॥ साधितं पाययेत्तैलं सकृष्णादेवदारुभिः । कर्तव्यं कफजेऽप्येतत् स्वेदविम्लापने त्वति ।। ७९२ ॥ लेपोऽजगन्धातिविपाविशल्पास्सविपाणिकाः । गुजालानुशुजाख्याथ पलाशक्षारकल्किताः ॥ ७९३ ।। मूत्रसुतं हटक्षारं पक्त्वा कोद्रयभुक् पिबेत् । साधितं वत्सकाचर्या तलं सपटुपञ्चकः ॥ ७९४ ।। फफघ्नान् धूमवमननावनादीच शीतयेत् ॥ पर्यायवश्व स्वेदं शोणितावसेचनं च तथानुपामे पाचयित्वा प्रणवदुभावप्युपाचरेत् । (संपदे पाकममोऽवाप्यनयोविधेयो वैद्येन पार्क गवयो। फयश्चित् । पाटुरिकक्षोद्रयुताः सत्रा भल्या पयायापि रसाच पोद्गाः ।। ७९५ ॥ . (पाटे) ·संग्रह) नेत्ररोगादिचिकित्साधिकारः। १८५ सभागिराः सपटोलनिम्या हिताय देया गळगण्डरोगे ।। ७९६ ॥ (पाठशुखौ मेदोद्रवे सिरां विध्येत् कफनं च विवि भजे ! असनादिरजचैनं मातम्त्रेण पाययेत् ॥ ७९७ ॥ (पाठे) एवमप्यशान्तौ शस्त्रेण विदार्य मेदो विशोध्य मीत्येव । दाह- योग्यं वा घसाघृतक्षौद्रायन्यतमेन यथावदहेन । रोचनासासीसतु- स्थकर्णावणितं वैलं व्रणशोधनरोपणम् ।। इंसपाघमृतानिम्पपिप्पलीवृक्ष भृवम् । जलं तु गळगण्डं च गण्डमालां व नाशयेत् ।। ७९८ ।। लशुनं सैन्धवं शुण्ठी मातुलंगार्कपूतिकम् । निर्गुण्डीसर्पपं चैव वचा पिट्चा भलेपयेत् ॥ ७९९ ।। गळगण्डविनाशाय स्नुहीपत्ररसायुतम् ।। (धारिशन्दे मुखपाकनिदानचिकित्सा । पृयग्दोपैर्निचयाद्रक्तन न पश्चमुखपाकाः । तथोर्ध्वगुदादौ पूल्या- स्यता चेत्यष्टौ ममुखगता रोगाः । सर्वसरो वा वातो मुस्खस्यान्तर्व- मान रूक्षारुणान् कुर्यात्, तत्र ताम्रावोष्ठी जिह्वा स्फुटिता कण्टका- पता शीवासहा स आतुरः कच्छेण मुखं विवृणोति, स रोगो मुखपा- काख्यः । पित्तने दाहोपा-तिक्तास्यता क्षारसिक्तसमवणाश्च । रक्तने पिचवत् । फफजे मधुरास्यत्वं कण्ड्मत्पिच्छिला व्रणाय । साल- मलैः सर्वैः सर्पलिङ्गो मुखपाकः स्यात् । अर्शोगुल्मादिभिरधामति- हतो वायुरूल याति मुखपूतित्वं कुर्मन, म ऊर्धगुदः । अन्तः कपोले कफः पाण्डुश्यावमयुदं पुर्यात् । उद्घट्टनच्छेदनादिभिर्वर्धते । सानै- मलैः पूर्तिमुग्पत्वं म्यात् दन्तकाष्ठादिविद्विषो नरस्य । तेबसाध्याय- गुदादी। खेदन पनादिमि' च, माईनाद्रिभि ग पार Z

·योगरलसमुपये
मुधपाकेषु पानायौपधानि ।
मुख्पाकेषु सामान्यतः त्रिफलाक्वायो गधुगान् । मन्ये च
विक्ककटुकपाया मुखधावनाः ॥
(संग्रह)
मुखपाकेपु सक्षौद्राः प्रयोज्या मुख्यावनाः ।। ८०० ॥
कगितात्रिफलापाठामृवीकाजाविपल्लयाः ।
निष्ठेच्या मक्षयित्वा पा कुठेरादिगणोऽयया ।। ८०१ ॥
(याहर)
दारदरिद्रार्धतुला विंशतिगुणेऽम्भसि धपयित्वा से क्याथ
सगरिकमादीमलेपात् साधितं क्षौद्रयुक्तं घृतगाजने निदभ्यात् ।
एतभिष्ठीयनं सर्वमुखामयनाडीघ्नम् ।
अयमेव च पृथक् कल्पो यष्टीमधुकपटोलीनिम्बाटरपकजाती-
लोध्रारिमैत्रिफलाजम्बूखदिरत्वचाम् । खदिरसारतुलामरिमेदवक
लतुलादयं प नोयवहेश्ष्टभागायशेष काथयेत् । अवतारित परिसुतं
न पुनरापनीमावात् । घनीभूवे शीते च कार्षिकाणि श्लक्ष्णीकतानि
प्रक्षिपेन् , चन्दनपनकोशीरमरळमजिष्ठाघातकीमुस्तप्रपौण्डरीकमधु
कमिफलाचातुर्जातकलाक्षानळदतार्यशैललोधद्विरजनीसमझापाठा-
फट्फलैलापनपतंगागरुगैरिकांजनानि । पलिकांच जातीफललवा-
तकोलकेचुकान् । करार्धकुटुपं च । ता गुळिका पदनस्थाः सर्वान्
मुखरोगान्नाशयन्ति । सौरमं सौमनस्यं रुचि च जनयन्ति ।
एपामेव कल्कापायस्तैलं साधित काळे नियुञ्ज्यात् ॥
खदिरेणता गुळिकास्तलमिदं चारिमेदसा प्रथितम् ।
मनुशीलयन् प्रतिदिनं वृद्धोऽपि दृढदिजो मवति ।। ८०२॥
(याइरे)
सुपादे राष्टूपः।
जातीपप्रामृतालाहायष्टिदादाफलत्रिकः ।
चाया धौद्युतः शीतो गण्डपो मुखपाकनुत् ॥ ८०३ ।।
(सिरमारे)

·: 1 i 1. HI) . नेत्ररोगादिचिकित्साधिकारः। Rev समच्छदोशीरपटोलमुस्ता- रहेरीतकीतिककरोहिणीभिः । यष्टयाराजगुमचन्दनैश्च क्वार्थ पिवेत् पाकहरं मुखस्य ।। ८०४ ॥ पटोलशुण्ठीत्रिफलाविशाला.. पायन्तितिक्ताद्विनिशास्तानाम् । पीतः कंपायो मधुना निहन्ति मुखस्थितश्चास्यगदानशेषान् ॥ ८०५ त्रिफलासन्धवं मुस्तं समभागं प्रपेपयेत् । 1 : सौद्रेण सह-संसृज्य मुलपाकै लेपयेत् ।। ८.६ ॥ हरिद्रादिवलम् । हरिद्रानिम्बपत्राणि मधुकं पद्मकेसरम् । तैलमेतैर्विपक्वं तु मुखपाकस्य भेपनम् ॥ ८०७ !! हिरिबरं हरिद्रे दे प्रिफला तण्डलीयफम् । ।। एतानि मधुयुक्तानि मुखपाकस्य मेपनम् ॥ ६०८ ॥ रहोरिषद) नासादिशुनपाकानां चिकित्सा । मुसंपाऽनिलाद कृष्णा पवला मतिसारणम् । तलं वाराहरीः सिद्धं हित कपलनस्पयोः॥ ८०९॥ पैत्तिके धीरेक्षुरसदाक्षाशरोदकैर्गण्डूषा, मधुरदयसिद्ध पय:- {} पानं, फयो, नस्य च ॥ (स) पिचासे पिचरक्तनः कमन्नव कफे विधिः । लिस्वेच्छाकादिपत्रैश्च पिठकाः कठिनाः स्थिराः ॥ ८१०॥ गया दापोदयं र्यात् सनिपाने चिकित्सितम् । - (पा) .. - १ । बरीतः पादः २. पयेष्ठा' य. पार:

·१८८ यागरलाधर भयेऽर्भुदे प्रतिसारणादय । नवेऽचुदे त्यसंयुद्ध छेदिते प्रतिसारणम् ॥ ८११ ॥ स्वर्जिकानागरक्षौदै क्यायो गण्डूप इष्यते । गुलूचीनिम्बकल्कोत्थो मधुतलसमन्वितः ।। ८१२॥ पूसिमुखे घुमादयः । यमिते पूतिवदने धूमस्तीक्ष्णः सनावनः । समनापातकीलोध्रफलिनीपद्मकर्जलम् ॥ ८१३ ॥ धावनं यदनस्पान्तश्चूर्णितैरवचूर्णयेत् ।। वारे) स्वर्चिकाहिनुगृहधूममनःशिललाशुण्ठीविलावेजोवतीमिलिका कृत्या पधुद्रुता मुखपरिशोधनार्थ दद्यात् । सीतादोपहरोक्त च कुर्यात् । नस्यधूमकवलांच शीलयत् । (ग) मुखदौर्गपे गण्ड्पादयः। तिक्तानि दन्तकाष्ठानि कपायफटुफानि च । गण्पो मुग्वदौर्गन्ध्ये तिक्ततठेन शस्यते ।। ८१४ ।। लोधमलावराचव्यं पिप्पलतिण्डुलानि च । एतच्चूर्ण मधुयुतं प्रधानं मुखधावनम् ॥ ८१५ ।। ताम्बूलस्य दले शुष्कं घूक्ष्मचूर्ण तु कारयेत् । सधौद्रं पारयेद्वक्त्रे मुखदौर्गन्ध्यनाशनम् ॥ ८१६ ।। पिप्पल्येलागुस्तावरापाटयाहकुष्ठचूर्णकृताः । गुलिकाः प्रतिमुसानां भिपजा मुखधारणे कार्याः ॥ ८१७॥ (हन्त्रान्तो) पिचुपन्दशलाकोद्भवणः प्रावविधपणादनम् । दरदलितसरसिजोदरसोदरगन्धोपमं भवति ।। ८१०॥ निरुद्धत्रिफलागारधूमसिन्धूस्यचित्रकः । चूर्णितः शर्वरीयुक्त मुखरोगनुत् ।। ८१९ ॥ 'मुराधावने' इदि पाठान्तरम् । १ ·। नेत्ररोगदिचिकित्साधिकारः। दिक्षारत्रिफलान्योपविलकपटुचित्रकम् । लक्ष्णं सञ्चूर्ण्य गोमूने विधिना लोलयन् पचेत् ।। ८२० ।। मुखरोगेषु सर्वेषु शस्तः सोऽयमुदाहृतः ।। हारिमारे। खदिरं राजसं च न्यग्रोधं च इरीतकीम् । गोमूने काथयेचन गण्डूको मुखरोगनुत् ॥ ८२१ ॥ (योगासरे) जातीपत्रारिमेदत्त्वगमृतानागराम्बुदैः । काथोऽयं मुसरोगेपु शस्तो गण्डूपधारणे ॥ ८२२।। (सन्त्रासो त्रिफलादिरार्जुनलोहमलैः सकरजशिफैः सह पागधिकः । घुवतैलयुतं सलिलं बदने निहितं वदनामयजिद ॥ ८२३॥ (योगायत) फलत्रयादिगुरिका । फलयद्वीपिकिराततिक्त- यस्याससिद्धार्थकद्धनिकाणि । मुस्ताहरिद्रापयावशूक- एक्षोमललोधाम्लकवेतसं च ॥ ८२४ ।। अश्वत्थजम्न्यानधनजयत्वक स्वचाहिमारा सादिरस्य 'सारा।। काथेन तेषां घनतां गतेन' तचूर्णयुक्ता गुलिका विधेया ।। ८२५ ॥ सा पारिता इन्ति मुखेन नित्य जिहौष्ठवास्वादिगदान सुकण्हान् । विशेपतो रोहिणिकास्पशोप- गन्धान विदेहाधिपत्तिप्रणीता ॥ ८२६ ॥ 1. मयत' म.ग. पार १४ 'काम्याग्रिमतवा' इति सरिताप्रापा । - ·. १९० योगरत्नसमुच्चये द्राक्षागुलूच्यादिकपाया। द्रोधागुलूचीसुमनःप्रवाल- दावीयवापत्रिफलाकपायः। बौद्रेण युक्तः कयळग्रहोऽयं समियान्वक्त्रगतानिहन्ति ॥ ८२७ ॥ फाळकचूर्णम् । गृहधूमनायपाठाव्यापक्षाराग्न्ययोवरातेजोदः । मुखदन्तगरविकारे सक्षौद्रः कालको विधार्यश्चूर्गः ॥ ८२८ ।। पीतवचूर्णम् । दाचीत्वसिन्धुद्भवमनाशिलायावशूकहरितालैः । धार्यः पीवकर्णो दन्तास्यगळामये समवायः ।। ८२९ ।। . (वारे) लिफश्पूर्णम् । पुस्तं त्रिकटुकं पाठा न्वक बीजं यत्ताफस्य । निम्बं पटोलं फटुफां हरिद्रा धन्वयापकम् ।। ८३० ।। जातीप्रपालमुनिम्बमधुकं सरसाजनम् । ग्रायमाणा गुसूची च त्रिफला चेति चूर्णयेत् ॥ ८३१ ।। पूर्णोऽयं तिक्तको माग फबलपतिसारणात् । दन्तमूलाम्यगलजान गेगान मर्यानपोहति ।। ८३२ ।। (चार) मोम्यहादी। गोमूत्रपयित विलीनरिग्रहाणा पभ्याना जलपिमियष्टमावितानाम् । पगार नग्मायोऽपि वस्त्ररोगाः भोतारं नृपपिर न पसन्तानः ।। ८३३ ।।

·.. ३ j. नेत्ररोगादिचिकित्साधिकारः। सादिरतलन् । खदिरतुलामम्युघटे परत्वा तोयेन तेन पिष्टैच ! चन्दनजोङ्गकमुखमपरिपेयवालकोशीरैः ।। ८३५ ॥ सुरतरुलोधद्राक्षामजिष्ठाचौच पाकविलझैः। स्पृकानवनखकट्फलमूक्ष्मलाध्यामकैः सपत्तः ।। ८३६ ।। तेलप्रस्थं विपचेत् कविः पाननस्यगण्डपैस्तत् । हत्वास्ये सर्वगदान् जनयति गाधी दृशं श्रुति च वाराहीम् ।। पाणोत्पलशतमुदकद्रोणे पक्त्वा पलाधिकैरन रसे । यष्टीखदिरानन्ताजम्बाप्रैः साहिमारनीलोत्पलकैः ॥ ८३८ ॥ तैलग्रस्थं पांचयेत् श्लक्ष्णपिष्टै- रेभिव्यैर्धारितं तन्मुसेन । रोगान् सर्वान् हन्ति वक्ने विशेपान स्थैर्य धचे दन्तपङ्क्तेश्चलायाः ॥ ८३९ ॥ पाटे) खदिरत्रिफलादावीपार्थक्षीरिद्रुमोत्यिते । फपाये व्योपरजनींदापीलोधवटाङ्करैः।। ८४० ॥ तैलं प्रसिद्धमास्यस्थं सर्वास्यामयनाशनम् । गोमूत्रत्रिफलाकल्कसिद्धं तैलं (चतुर्गुणम् च तद्गुणम्)। मरिचौपधनिर्गुण्डीचित्रकान् काचिके पचेत् । तत्काथे नालिकरस्य तैलं सर्पिय पाचयेत् ॥ ८५२ ॥ हिड्डुप्रिजातत्रिकटुत्रिफलादारसैन्धवैः । विलासर्मपरचायावशूफनिशादयः ।। ८४३ ॥ जीरकद्वयकर्पूरयबानीतिल्वकल्कितः । सेन गण्डपणं सम्मुखरोगविनाशनम् ॥ ८४४॥ दन्तमूगादिरोगा कमरं शतमिति । मुरादन्तम्लगलजाः मायो रोगा कफासभूयिष्ठाः । सम्मान पामसद दुष्टं विसावये रुधिरम् ॥ ८४५१ ·१९१ योगरत्नसनुपये। सायशिरसोर्विरेको वमनं कवलप्रहाः कटुकतिक्ताः। प्रायः शस्तं तेपां कफरक्तरं तथा कर्म ।। ८४६ ॥ यवतृणधान्यं भकं विदलैः धारोपितरपस्नेहाः । पूषामक्ष्याच हिता यचान्यच्छ्लेष्मनाशाय ॥८४७ ॥ (दाह) मुद्रा कुलत्थाथ पवा गोधूमाः शालिजाङ्गलाः । कोरपाः सवरकाः भोजनाय मुखामये ।। ८४८ ॥ (सिमसारे) माणानिलपथसंस्थाः पसितमपि निरुज्यते प्रमादवतः । कण्ठामयाचिकित्सितमतो द्रुतं तेषु कुर्वीत ।। ८४९ ॥ भोष्ठे गण्डे द्विज मूले जिह्वायो तालुके गले । पवने सर्वत्र चेत्युक्ताः पञ्चसप्ततिरामयाः ॥ ८५० ॥ एकादशैको दश च ययो दश तथा च पद । अष्टावष्टादशाष्टौ च तेषु विद्याद् यथाक्रमम् ॥ ८५१ ।। (पाटे) इति योगरत्नसमुचये नेनर्णनासामुख- रोगचिकित्साधिकारः चतुर्विशतिः । अप शिरोरोगचिकित्साधिकारः पञपिंशः। धूमातपतुपारजलक्रीडानिनिद्रारात्रिजागरणपुरोवातया पनि परोदनात्यम्युपानभाष्यदृष्टामायः शिरोगता दोपा रोगानेकोनविंशवि जनयन्ति । तत्र वातजे शिरस्तापे शशनिस्तोदघाटायभेदः सिराफ रणकन्यराइनुग्रहाः । प्रकाशासहता अफरमायधाशमो मर्दनस्नेहस्वंद- अन्धर्दिवं च स्यात् । स एव शिरसोऽधे भवनर्धाय भेदकारुपः । उभयरूपोऽपि रयमेव शान्ता, पक्षादा, मामादा पुनः पुनराविर्भवति! वृद्धस्तु कर्ष वा नपर्न वा नाशयति । पिपजे ज्यरस्दतृदाही ·, शिरोरोगचिकित्साधिकारः। निशि च शीतेन च शान्तिः स्यात् । कफजे मूर्धगौरवस्तैमित्यारोच- फाक्षिकूटशोफछर्दयो, रुजा च मन्दा अहनि, निश्यत्यधिका च स्यात् । रक्तजा पित्ताधिकरुजः । सर्वजः सर्वलिगः। सङ्कीर्णभोजनान्मूनि रक्त- मांसे कोदिते सन्निपाते च कोपिते जाताः कमयो मूर्धरत पियन्तो घोरा वेदनाः कुर्युः । तत्र ज्वरकासचित्तनाशवलक्षयाः। कपालस्य शोफ- कण्हतोदाहपूतिता ताम्राच्छशिंखाणकता कर्णनादश्च स कृमिनः । वातोल्वणैर्मलैः शिरस्कम्पस्तदाख्यः । पित्तोल्वणैमलैस्सास्तीवरुजा रागदाहालापभ्रमतृदज्वरश्शङ्खशोफः । स शंखाख्यः क्षिप्रकारी च, निरा- माज्जीवितं हन्ति सिध्यत्यप्याशु साधितः। पित्तानुबन्धो वायुः शङ्का- क्षिभूलकाटेषु संस्पन्दनां अनुसूर्योदयादामध्याह्न क्रमावर्धमानां अतः परं शान्तिमवीम् अव्यवस्थितशीतोष्णसुखांक्षुद्वतोऽधिका रुजां कुर्यात् । ससूर्यावर्तः । इति सर्वशिरोव्यापकारोगा दश । शिरस्येव कपाले नव रोगा वक्ष्यन्ते । गर्भस्थस्य दुष्टो यायुस्सवर्ण नीरु कपाले शोफ कुर्यात्, से उपशीर्षकः । यथादोपोदयं चूयात् पिटकाटुंदविद्रधीन् । पिचकफा- सक्कमिभिः क्लेदबहुळाः कसर्पपामाः पिटकाः अलंपिकाः । कफ- वातात् कण्डूकेशच्युतिस्त्रापरौक्ष्यकारि सूक्ष्मं त्वचः स्फुटनं तद् दारुण- कारूयम् । इन्द्रलसे रोमकूपानुगं सानिलं पित्तं रोमाणि च्यावयति । ततः सरक्तेन कफेन रोमकूपरोधादन्यरोमासम्भवः । तद्वत् खलतिरपि स्यात् । तत्र क्रमाद् रोमशतनम् ।। सा वातादमिदग्धाभा पित्तात् स्विन्ना सिरावृता। कफादू पनत्वग्वांश्च यथास्वं निर्दिशेन त्वचि ॥१॥ सर्वजा सलिना । तासु वर्जयेदग्निदग्धामिय निर्लोमा नखप्रमा सदाहां च । शोकादिजः शरीरोष्मा दोषैः सह केशान् पचति, तत् पलितम् । तद्द्वातात् खररू स्फुटितं तनु जलप्रमं च। पित्ताव सदाई पीतामम् । कफात् स्निग्धं विवृद्धिमन शुक्लं च ! सर्वजं सर्वलिङ्गम् । अन्यत् पलितं शिरोरुनः स्यात् , तविवर्ण स्पर्शासहं च ।। असाध्या सन्निपातेन सलतिः पलिवानि च । शरीरपरिणामोत्यान्यपेक्षन्ते रसायनम् ॥२॥ दाचा रवि पाअन्तरम् । . 9A ·-- १९१ शोगरनसमुभये पवनजे शिरोमिता चिकिया। शिरोऽभिवापेऽनिलजे पातन्याधिविधि चरेत् । घृतेनाकशिरा रात्रौ पिवेदुष्णपयोऽनुपः ॥ ३ ॥ भाषान् कुळस्थान मुद्गान् वा तद्वत्सादेव घृतान्वितान् । बैलं तिलाना कल्क वा क्षीरेण सह पाययेत् ॥ ४ ॥ पिण्डोपनाहस्वेदाश्च मांसधान्यकृता दिताः । वातघ्नदशमूलादिसिद्धक्षीरेण सेचनम् ॥ ५ ॥ स्निग्धं नस्य तथा धूमः शिरक्षवणतर्पणम् ॥. (वाटे मापान वा ससपिकानुष्णपयोऽनुपानान् भक्षयेत् । आनूप- पिशितवेशयारेण यवतिलमुद्गमापकुलत्यकुष्ठदारुहरिद्रातसीसैन्धवैर्वा- महास्नेहवतीमुत्कारिकां दत्त्वा शिरो वेष्टयेत् । ततः प्रत्युपे दशमूलमिद्धेन पयसा कोणेन परिपेकं कुर्यात् । तसिद्धश्च पायसैः पिण्डस्वेदं के था। शिरोवस्ति च शीलयेत् । (संग्रह) शीपरजापहस्वेदः । फदौत्सशकतः पिण्टैः स्वेदो मुझुर्हितः । ललाटे घृतमण्डाक्ते सर्वधीपरुजापहः ॥ ६ ॥ (योगागते) वरणादिगणे शुष्णे क्षीरमर्धोदकं पचेत् । धीरावशिष्टं तच्छीतं मथित्या सारमाहरेत् ॥७॥ बतो मधुरकैः सिद्ध नस्यं तत्पूजितं हविः । वर्गेज्न पर्फ क्षीरे च पेयं सर्पिः सशर्फरम् ॥ ८॥ फार्पासमजात्वङ्मुस्वानुमनामोरकाणि च । नस्पमुष्णापिष्टानि सर्वमूर्यरुनापहम् ॥९॥ सर्कराकुंकुमभृतं घृतं पिचासुगन्वये । मरेपः सघृतः दुष्टकुरिलोत्परचन्दनः ॥१०॥ (भाटे) ·शिरोरोगचिकित्साधिकारः। देवदारुषलारास्नाशुण्ठीचन्दनकृष्ठमा पिष्टोऽयमारनाळेन लेपो वातशिरोचिनुत् ॥ ११ ॥ (हरिश्चन्द्र पवान्मुद्गान् तिलान्मापान्फुलस्थान्भनितांस्तथा । कुछ दामहरिद्रां च सैन्धवं चेवि चूर्णयेत् ॥ १२ । । । तैलक्षीरतयुक्तां पचंदुत्कारिका शुभाम् । पुस्त्योपनाहः कर्तव्यः शिरसो वातनाशनः ॥ १३ ॥ । । । 11 । ।। (संग्रह) - . न पात्र रक्तमवसेचयेत्' । वातादेकभयात् । एवसिद्धौ पावजे दमजे च यथोक्तो दाहः ।। (समर) अर्धावभेदके येषा यथादोपान्वयाक्रिया। (पाइरे) निर्गुण्डीपत्रस्वरसश्च सधृतमण्डसैन्थयो नस्यम् । शारिपोरपळ. कुष्ठवचामधुकपिप्पलीभिः सतेलाम्लो लेप। लेपे प्रधुनाटोलकल्फितः ।। (वाइंटे। सूर्याधत सिरामाश्य, पर्यावर्तेऽपि तद्वत् । विशेषतस्तु सिरामोक्षः ।। (संग्रह) पर्यावर्ते सिरामोदी नावनं क्षीरसपिंपा। हित क्षीरताभ्यास ताभ्यां चैव विरेचनम् ॥ १४ ॥ (चावणे) जागलानि च मांसानि कारयेदुपनाहनम् । नास्य शाम्यति व्याधिः सूर्यापती दारुणः ॥ १५ ॥ । गयटे) सिद्धं दुग्धे शर्करायाप्टकाभ्या सूर्यावऽर्धावभेदे च सर्पिः । 1 'धोत्रपाठी ·योगरत्नसमुच्चये। । नस्यं कुर्याच्छकराकुंकुमाभ्यां सिद्धं सपि वनं वा तथैव ।। १६॥ (योगाम) शिरोमितापे सिरामोक्षादयः। शिरोमितापे पित्तोत्थे स्निग्धस्य व्यथयेत् सिराम् । शीताः शिरोमुखालेपसेकशोधनवस्तयः ॥ १७ ॥ जीवनीयते क्षीरसर्पिषी पाननस्ययोः । (बाहरे) कुष्ठचन्दनलामज्जनिरनिर्यासबाळकैः ॥१८॥ पिष्ट्वा दुग्धेन सहनो लेपः पित्तशिरोतिनुत् । (हारिभन्ने) त्रिफलां च निपेवेत त्रिभागवृतमूछिताम् ॥ १९ ॥ पलान्यामनसोशीरमधुफोत्पलचन्दनः । क्षीरपिटेः प्रलेपः स्यात् पैत्ते क्षीरादिसेचनम् ॥ २० ॥ त्यापनशर्करा. पिष्टमा नाननं तण्डलांबुना । मृतं वा शर्कराद्राक्षायष्टीक्षीरैः प्रसाधितम् ॥ २१ ॥ (सिंघसारे। रकशासकयो चिविल्या फर्तघ्यं रक्तजेऽप्येवन् प्रत्याख्याय च शर्के । समले बमनादय । इलेप्माभितापे जीणांग्गस्नेदितः कटुमत् ।। २२ ।। स्वेदप्रलेपनम्बाया स्थतीणोष्णमेपनः । (पार्ट) स्वेदः पिण्डेन रुक्षेण । शिमुनिग्रण्टक्यापन या नारीस्वेदः । (मंग) मातुलंगस्य मृलानि मिधुरं तव च ॥ २३ ॥ ५४मीर शिरोनिनुन ।

·, । . । 11 , शिरोरोगचिकित्साधिकारः। शस्यते चोपवासोन निचये मिश्रमाचरेत् । कृमिजे मस्यधूमादय । कृमिजे शोणितं नस्यं तेन मर्छन्ति जन्तवः ।। मत्ताः, शोणितगन्धेन नियान्ति प्राणवक्त्रयोः। सुतीक्ष्णनस्यधूमाभ्यां कुर्याग्निर्हरणं ततः ॥ २६ ॥ समिभिः पीवरक्तत्वाद्रक्तपर न निहरेत् । (पाहटे) विळणवर्जिकादन्तीहिंगुगोमूत्रसंयुतम् ॥ २७ ॥ संसिद्धं सार्पपं तैलं कृमिघ्नं नस्यमुत्तमम् । करवीरा:मूलत्यद्धयन्तीगजपिप्पली ॥ २८ ॥ सिद्धं तैळ तु वनस्याच्छिकमिविनाशनम् । (पाप) कम्पप सामा पचिकिरसा। पावामितापविहितः कम्पे दाहाद्विना क्रमः ।। २९ ।। (पाहटे) शिरोरोगस्य सामान्यचिकित्सा। विपाच्य स्वस्तिकं शाकं पयसा स्वेदमाचरेत् । घृतालिसे बलाटे तु बोरशीपरजापहः ॥ ३० ॥ । सन्धवो वा मकसरः पायसो वा ससैन्धवः ।। शिरोरोगहरः कोष्णो ललाटे स्वेद उच्यते ॥ ३१ ॥ फासस्य च पत्रैश्च पाल पकफलैस्तथा । परूपकस्य वार्याः पत्रैः स्वेदः शिरोरुजि ॥ ३२ ।। नत्यम्। पिप्पलीसैन्धवेस्तै विपन्मतिमान् भिए । सेन नस्यं प्रदातव्य शिरोरोगप्रणाशनम् ॥ ३३ ॥ (सारण) पत्र' इति पागन्दरगा ३ ·१९८ योगरत्नसमुपये नस्यं विदध्याद् गुळनागरं वा ससैन्धवां मागधिकामथो वा । प्राणास्यमन्याहनुबाहुपृष्ठशिरोक्षिदन्तश्रवणामयेषु ॥ ३४ ॥ (भमितममीयाद) नस्यं शिरोत्तों स्तन्येन यत्तुमहिमाम्बुना । स्वगन्दनाजिन्मुस्तसुमनःक्षारकाणि वा ॥ ३५ ॥ (सिद्धयोगे) भूमनस्यादयः । . विश्वोपणनिशाचूर्णवर्यस्तैलोक्षिताः पृथक् । धूमनस्याच्छिरोरोगं शमयन्ति यथा विपम् ॥ ३६ ॥ (नारायणीपाद) स्तन्यनिपृष्टया शुण्ठी पादचिराच्छिरोर्तिमप नुदति । पुमागनीजमज्जेब मुपिष्टायन्तिसोमेन ।। ३७ ॥ (कादीपुरवारी) शुण्ठीपिळगयष्टया: भृङ्गतोये शृतं घृतम् । नस्यं पविन्दु'दानन सर्पमूर्द्धगदापदम् ॥ ३८ ॥ (सिगा) कुछोरोष्ठम् । गत्काफजधम्हगभृङ्गरानपात्रीविभावस्वरमे सिद्धम् । वेळ शिरोन्नु मिपरिभरातरुतं पुलोचन्नसमारूयमेछन् ॥ ३९ ॥ (भदा) शिभुमपूरफीजन्नीलीस्वरसे मृतन लेन । नस्यादाति सिरमो नश्यगिरकालगन्दापि ॥ ४० ॥ (शम्नायुमासी) पटबिरम्। एरण्डमूर्त तगरं बताना जीगन्ति गमा लवांगमय । भृङ्गविळ मधुटिका च विश्वीप, चेति ममानि इन् । ४१ ॥ एतैर्विपकं पयसा च नै चनुगुंणे भुगारमे गधर । पद्विन्दवो नामिकयोः प्रयक्षाः मात्रिन्यूटिपरमा विकारान् ॥१२॥ दी'. है 'नई दिर"रम्।

·है। - शिरोरोगचिकित्साधिकारः। च्युतांश्च केशान्पततश्च दन्तानबद्धमूलाच दृढीकरोति । मपर्णनागप्रतिमं च चक्षुर्याहोर्वलं चाप्यधिकं करोति ॥ ४३ ॥ तन्त्रान्तरादिति चन्द्रटे षड्विन्दुवैलम् ।। कुमारीशैलम। मजिष्टाअनशारिवान्दकटुकातकोलजातीफल- श्रीकण्ठत्रिफलाजटातगररुग्यष्टीचतुर्जातकैः । सोशीरागरुचोरयुग्ममृगनाभीन्दपलाम्भोक्सि- स्तैलं नेत्रशिरोतिहारि सपयासिद्धं कुमारीरसे ॥४४॥ अमृतामकरतलम् । काथे धात्रीगुलच्योर्विसमधुकबळाशारिबोशीरपझैः काकोळ्यादितिमातागरुसरळमधूकोत्पलाम्भोवरीभिः । श्रेष्ठातकोलजातीतगरमृगमदैयन्दनान्देन्दुचारै- स्तैलं पकं सदुग्धं शमयत्ति नितरां रोगजात शिरोष्णोः ॥४५॥ भमृतपलातलम् । तैलं हन्ति सदुग्धमक्षिशिरसो रोगनि गुच्चीवला. काथे साधितमन्दचोरफशटीतकोलजातीहिमैः । काकोळ्यादिमधूकदारुसरळश्रेष्ठाचतुर्जातक- यष्टीसेन्यविसोत्पलागरुवरीकपूरकुष्ठाम्वुमिः ॥ ४६ ॥ कन्यागुसूचीतहम्। तेलं चन्दनगोपिकाख्यगरुरुरुपुभागमुस्तेद- द्वन्द्वोद्गन्धिनटाम्बुचम्पकचतुर्जातान्दमानवैः । कस्तुरीमृगालमेन्दुकटुकातकोलजातीफल- वासादक्षिशिरोतिनुत् किमु भृतं कन्यागुचीरसे ।। ४७ ॥ भृशामवादितलम् । भृट्टामलकरसमस्थं तैलपस्यं पलं च मधुफस्य । क्षीरादके विपकं पलाकामपि कोकिन पुरुते ॥ ४८ ॥ and " 'परिगोप्दग' स.पाठ. --

·योगरलसमुच्चये
अन्धमनन्धं कुरुते बधिरमयधिरं तथैव चलदन्तम् ।
उपचितपीनारको भवति युवा मासमात्रयोगेन ।। ४९ ॥
शीतपिण्डतलम् ।
भरणरिपुगळोजीकलकाविल्वधात्री-
तरणजलकुमारीकेतकीस्वस्तिकानाम् ।
स्वरसमपि मशास्यापि तैलं पयथे
त्यखिलमिह समान भागतो लोहपकम् ॥ ५० ॥
अगरविसगळोजीजातितकोलयुक्तै-
मधुकनयनभूषाशारियावारिशीतः ।
त्रिकसुरभिशटीफसेव्यमुस्तोत्पलान्दै
मिसिवगरविदारीस्फमांसीस्तोत्थैः ।। ५१ ॥
एततलं नामतः शीतपिण्ड
चहर्मनोहपाफी निहन्यात् ।
फेशानां यो स्फोटजाता च रौक्ष्य
नेवासावं वैमिर नीलिका च 1) ५२ ॥
मादिनसम् ।
तुजहमस्प तरुणस्य जले मुगन्धा-
लामजयष्टिमधुकोत्पलचन्दनानाम् ।
फल्कन दुग्धमाहितेन विपफमेत-
दल शिरोनयनतर्पणमर्पणन ॥ ५३ ॥
REAमादिताम्।
एको भागो पटाधान्याप्दच्यास्तु नदर्शकम् ।
उसीरस्य तदर्थ स्पापदर्थ पिरिरकम् ।। ५४ ॥
उदप चन्दनं यष्टि प्रयनं यस्टम्यान !
दोगेका विपन्मयर चतुर्मागावशेषितम् ॥ ५५ ।।
पर पन्न प्रदानच्यं मधुर चन्द्रन गम् ।
पृष्टान्रलपन्दं च शारिवा व निजाताम् ।। ५६ ॥
जातीपट सबरीने याच पाती।
जीपमरो मेदा महीना नया ॥ ५ ॥

·२११ - शिरोरोगचिकित्साधिकारः। 24259 कामज्जकं च शालूकं चोरकद्वयपुष्करम् । नागपुष्पं नवं स्पृक्का मजिठा कटुरोहिणी ॥ ५८॥ अंजनं सरळ दारु चंपक मृगनाभिकम् । मधूकपुष्पं श्योनाकं त्रिफला फलिनी मिसी ॥ ५९॥ मुस्तागर तथा मांसी नगरं पदाकेसरम् । कपायस्य समं क्षीरं रसमामलकात्तथा ।। ६०॥ दत्वा तद्वच्छतावर्याः तैलप्रस्थं विपाचयेत् । एतत्तैलं निहन्त्याशु पानाभ्यञ्जननावनैः ॥६१ ॥ शिरोनेत्रगतान् रोगानन्यान् पिचानिलोद्भवान् । अंगदाहे शिरोरोगे नेत्ररोगे च शस्यते ॥ ६२॥ क्षतक्षयहरं वृष्यं रक्तमांसबलप्रदम् । ऊर्ध्वजत्रुविकारेषु विशेपेण प्रशस्यते ।। ६३ ॥ - (तन्त्रारतरात् खपशीर्षकाचिलिस्सा। नवे जन्मोत्तरं जाते योजयेदुपशीर्षके । वातव्याधिक्रियां पक्के कर्म विद्रधिचोदितम् ॥ ६४॥ आमपक्व यथायोग्यं विद्रधीपिटकावुदे । अधिकाचिकिता। मरूपिका जकाभिर्दृतास्रा निम्नवारिणा ॥६५॥ सिक्ता प्रभूतलवलिंपेदवशकृद्रसैः । पटोलनिम्नपत्रैर्वा सदरिद्रैः सुकल्कितः ॥ ६६ ॥ गोमूत्रतिलपिप्याककवायुमलैरपि । कपालमृष्टं कुष्ठं वा चूर्णित लमंयुवम् ॥ १७ ॥ रुपिकालेपनं पाहेददाहानिनायनम् । मालतीचित्रकाभ्रघ्ननक्तमालः पसाधिनम् ।। ६८॥ वचारपिकयोस्तैलमभ्याः क्षुरपष्टयोः ।। 2425 (याहर)

·२०३
योगरत्नसमुचये
मनःशिलेलाहरितालपिप्पलीकृष्ठफासीसहरिद्राकरजतगरमुस्तविज-
अचित्रकसिद्धार्थककरचीरमूलचूर्णगर्भ तेलमादित्यपाकं व्रणरोपणम् ।
एचमनुपशमे वमनधूमकायशिरोविरेकान कुर्यात् ॥
(सहमहे)
दारणके सिरावधादयः ।
विध्यत्सिरा दारुणके लालायां शीलयेन्मृजाम् ।
नायनं मूर्ध्नि वस्ति च लेपपेच समाक्षिकैः ॥ ६९ ।।
प्रियाळबीजमधुककृष्ठमापैः ससर्पपैः ।
लाक्षाशम्याकपत्रैडगमधात्रीफलैस्तथा ॥ ७० ॥
फोरदपवणक्षारवारिप्रक्षाळनं हितम् ।।
(पाने)
सुस्तादिगुलिका।
मुस्ताकारभिकोपणनिम्बत्वग्धात्रीभिः क्रमात्पिष्टैः।
गुळिकाः प्रलेपयुक्ताः सर्वोवासापहाः फेश्याः ॥ ७१ ॥
धात्रीफलेन लिसे लिकुवफलस्वरसगादपिष्टेन ।
मूर्धनि सोसिरुजः प्रभवति कम्वादिकं वर्तुम् ॥ ७२ ।।
(काम्चीपुरबासी)
छिचस्वरसे तैलं पचेन्मरिचकारमी ।
करकीकृत्य तदभ्यशाकेश्यसुर्यासकण्डहत् ॥ ७३ ॥
रकर्तलम् ।
धुधूरकस्य स्वरसे तबीजः श्लक्ष्णकल्कितैः।
पक्षं तैलं निहन्त्याशु कण्टकेशच्युतिं नृणाम् ।। ७४ ।।
कुण्डलीफलसारेण यहुयाः परिभाषितम् ।
महोलपीजमरिचकुष्ठचूर्ण ततः पुनः ।। ७५ ।।
लेन मिश्रित धान्ये स्थापयेद्दशवासरम् ।
परफेशदोपफातिनाशनं केशरोहणम् ॥ ७६ ॥

·- - - शिरोरोगचिकित्साधिकारः। विवादितलम् । चिनार्काळर्कनालीपसुकश्रुटुकाः केतकी सेन्द्रवल्ली वीरा जीमूतभृङ्गावमृतहठनिशाः कुण्डली चापि तेपाम् । तैलं सिद्ध रमेषु त्रिकटुकरजनीसोमराजी च पथ्या सिद्ध सिद्धार्थकैस्तत्प्रणुदति शिरसो रोगजातानि केश्यम् ॥७७ ।। (तन्त्रान्तरे) जीमूतादिनलम् । जीमतभृङ्गकरवीरनिशानील्य- स्तपां रसे तिलजमेकरसेन तुल्यम् । कार्पासमूलसहित मृदुहिपक- मुर्वासकेशशतन विनिहन्ति कण्डम् ।। ७८ ॥ (सन्यान्तरे) इन्मलुप्ते प्रपादय । इन्द्रलसे यथासमं सिरां विध्या प्रलेपयेत् । प्रच्छायगाद कासीसमनोहातुत्यकोपणैः ॥ ७९ ॥ वन्यामरतरुम्पा वा गुञ्जामूलफलस्तया । तथा लांगलिकामूलैः करवीररसेन या ॥८॥' ध्र्धकस्य पत्राणा भल्लातकरसेन था। अथवा माक्षिकइपिस्तिलपुष्पत्रिकण्टकैः ॥ ८१॥ तैलाक्ता हस्तिदन्तस्य मपी चाप्यौषधं परम् । शुक्लरोमोगमे तन्मपी मेपचिपाणजा ॥ ८२ ॥ वर्जयेद्वारिणा सेकं यावद्रोमसमुद्गमः ।। (वाहटे) पृष्टलिप्तमेरण्डपप्रावच्छादितं सत् रानिमुपितं माताहिपनवनीतेन लिम्पेत् । मार्कवपत्रसहचरपुष्पपक वा । वार्ताकफलैर्वा तैलं प क्षौद्राजनयुक्तमालेप । सक्षौद्रो वा क्षुद्रवार्ताकरस । जलशूको वा पलायधारसान्द्र. । गोशकता वा एमिन्द्रलसमरुष्कररसेनावलिप्या- ·ए चोगरलसगुपये न्तधूमदग्धकूर्ममप्यावचूर्णयेत् । कूर्मकपालभस्मना वा सुरसारसाकेन प्रदिह्यात् । इस्तिदन्तमप्या वा तैलान्वितया । पूतीकरखपत्राणि वा ससैन्धवानि लेपः । पिप्पल्मनरलाखनवाकुचिकाफललोहरजांसि वा गोमूत्रपिष्टानि । एलतिनिहितानि चाचरेत् ॥ (संग्रह) मारोहणादियोगा। छगलक्षीररसाजनदग्धेमविपाणलेपनारकेशाः । रोहन्ति करतलेवपि किं पुनरत्यप्रदेशेषु ॥ ८३ ॥ मधुकाञ्जनतिलकुसुमोहितसारिपुष्पसंयुक्तः । साजझीरो लेपो नखेऽपि रोमोगमं कुरुते ॥ ८४ ॥ (तन्मान्तरादिति चन्दटे) खलती पलिते बल्यां हरिल्लोम्नि च शोधिवम् । नस्यवफ्नशिरोऽभ्यङ्गमदेहैः समुपाचरेत् ॥ ८५ ॥ सिद्धं तैलं बृहत्याधैर्जीवनीयैश्च नावनम् । मासं या निम्बज तैलं क्षीरभुएनाययेद्यतिः ।। ८६ ॥ (वाइटे) नीलोत्पलमुशीरं च तगरं नागकेसरम् । शारियां चैव कुष्ठं च अजाक्षीरेण पेपयेत् ।। ८७ ।। तैलमैतपिपवं ह रोम्णां जननमुत्तमम् ॥ (वृदभवा.) त्रिफलार्जुनसैर्य करवपुष्पकृष्णपिण्डीतकफलमूलनीलोत्पललोहचूर्ण- कासीसजम्बूमार्कयमशिष्ठामेषशृङ्गीपदिररजासकर्दममर्दितोक्तातैल- युक्तमसनसाररामुद्गके न्यस्तं कर्दमे मासं निखातं स्थितमुद्धृनं सूची कूर्चेण प्रच्छितायाः सलतेलेपः परं लोमसंजननः । खलतिपलिसयोय प्रयोगान् परस्पर विदध्यात् ।। (स) वटावरोहफेगिन्योश्चर्णेनादित्यपाचितम् । गुरूचीस्वरसे तरमभ्यहारकेशरोहणम् ॥ ८८ ।।

·-- ~ शिरोरोगचिकित्साधिकारः। २०५ स्नुहीपयः पयोऽन्य लालीमार्फवौ विषम् । समाज सगोमून रक्त केशेन्दवारुणीम् ।। ८९ ॥ सिद्धार्थ तीक्ष्णगत्यां च बल्क दना विपक्षिा। पहिना मृदुना पातं तैलं खालित्यनाउनम् ॥ ९० ॥ (सिसारे) पीली शादितलम् । नीलीभृङ्गरजाशत कतुलनाधानीफलानां रसे धीरैराजकनाळिकरमहिपधेिन्द्भवैः साधितम् । तैलं उत्पयसैव पिष्टग्नियष्टयाहगुञ्जाजनैः केशान् सजनयेत्तलेऽपि करयोरास्तामकेशं शिरः ॥९१ ।। (तन्त्रान्तरे) नस्यौलम् । क्षीरात्सहचरात् भृजरजसः सौरसादसा । प्रस्थैस्तैलस्य कुडयो यष्टीमधु पलान्वितः॥९॥ सिद्धः शैलासने भाण्डे शृङ्ग मेपस्य या स्थितः । नस्यं स्यात्क्षीरपिष्टौ वा दुग्धिकाकरवीरको ॥ ९३ ।। उत्पाय्य पलितं देयावाशये पलितापही । महानीलतैरन् । मादित्यवल्ल्या मूलानि कृष्णसरीयफस्य च ॥९४ ॥ फलं कृष्णशणात्पन्न सुरसायष्टिमार्करम् । सुराई काकमाची च पृथग्दशपलाशिकम् ॥१५॥ पोण्डरीरुमजिष्ठा लोधकृष्णागरूत्पलम् । आम्रास्थि कर्दमः कृष्णा मृणाळी रक्तचन्दनम् ।। ९६ ।। नीलीभलातकास्थीनि कासीसं मदयन्तिका । सोमराज्यसना शस्त्रं कृष्णं पिण्डीनसिौ ॥ ९७ ॥ पुष्पापर्जुनका-मर्यादामजम्बूफलाअनम् । प्रत्येक पाकिम पिष्टं सरिफलाफणम् ॥ १८ ॥ .

·योगरनसगुपये पशवलाठकं तेन पद धागीरसार्मणे । हर्यादादित्यपाकं वा वानटुको भवेद्रयः ॥ ९९ ॥ सोहपाने ततः पूतं गहानीलं प्रयोजितम् । तत्पाने नापनाम्प शुद्धस्य नियतात्मनाम् ॥ १०० ।। सर्वजपूर्वरोगघ्नं पलितघ्नं विशेपतः ।। (साई पानिमर्मके प) तिलाः सामलकाः पारिजको मधुकं मधु । रजयेद् हयेधापि फेशान्पूनि मळेपनात् ॥ १०१ ॥ (चार) नीम्मादितम् । नीलीदळे भूजरजोर्जुनत्व पिण्डीत छष्णमयोरजक्ष ) चीजोजवं साहचरं च पुष्पं पथ्याक्षधात्रीसहितं चिचूर्ण्य ॥ १०२ ॥ एकीछनं सर्वमिदं प्रमाय पडून तुल्यं नलिनीभवेन । संयोन्य पकलशे निधाय लोहे दृढे सदानि सापिधाने ॥ १०३।। अनेन तैलं विपचेद्विमिन्य रसेन शृङ्गात्रिफलाभवेन । आसनपाके च परीक्षणार्थ पत्रं बलाकाभवमाक्षिपच्च ।। १०४॥ भवेद्यदा तद् अमराङ्गनीलं तदा विपदं विनिधाय पाने । कार्णायसे मासमयस्थितं तदभ्यङ्गयोगात् पलितं निहन्यात् ।। (सुश्रुतान्मिश्रके नील्याचं तैलम्) मअियादितलम् । माविष्ठा पाकं कुठं चन्दनं गैरिफ पलाम् । हरिद्रे वे प्रियहुंच नागयष्टी साफचीम् ।। १०६॥ 1. कृष्णायसे' ख. पार.

·२०७ न - शिरोरोगचिकित्साधिकारः। दाप प्रपाण्डकि च पिट्वा तु पलिकानि तु । तैलमस्थं गवां क्षीरं प्रस्थं कार्य तथासनाद । १०७ ॥ बतुर्गुणं भृङ्गरस शनद्वमिना पचेत् । यस्य तैलस्य पंकस्य शृणु वीर्यमतः परम् ।। १०८ ॥ केशशाते शिरोदुःखे मन्यास्तम्भे हनुग्रहे । । । कर्णदन्ताक्षिशूले प. नस्येऽभ्यङ्गे च योजयेत् ॥ १०९ ॥ सुकृश्चितापात् स्निग्धांध केशान् संजनये रहून् । पलित चेन्द्रलसे च तैलमेतत्पशस्यते ।। ११०५ मञ्जिष्टायमिदं नाम्ना शिरोरोगनिवारणम् ।। '(तन्वन्तरे) महिषीमपनीतप्रयोग। क्षीरोदफपितुपीकृतसितगुजाफरकमानिकोनिमश्रात् । कंसं महिपीधीराद सततं दविषयन्निपचेत् ।। १११ ॥ दधस्तता सुजातं नवनीतं सार्षपलगुजारना । लोहसमुद्गान्तास्थितमाकादि ब्रीहिराशिमध्यस्थम् ॥११२॥ निफलाजलधौतभिराश्चत्वारिंशदिनान्यथासंध्यात् । जितमधुकरनिराम्बच्छया केशा स्युराजीयम् ॥ ११३ ॥ मोहरादिष्टम् । बोहवराहकाफलजपाप्रसूनक्रिमिमनीलीनाम् । काथे केतफिनीलीभृङ्गपयोमिः मृतं तैलम् ॥ ११ ॥ जम्यूबन्दाकाप कुष्ठरजोनिमश्रित समभ्यगात् । जितवमरवालभारस्निग्धपनोदारकेशः स्यात् ।।११५ ॥ केतस्यादिवलम्। केतकवटमृगाग्रीभृषमृवानालिफरवल्कलो । धाकल्केन रसे तैलंकेश्यं समझारे ।। ११६॥ सम्बोपुरवासी) . - । . नावनाग। मपोग्राफयष्टयाहपिप्पल्युत्पत्तचन्दनः।

·योगरतसमुपये धात्र्यम्बुसाधितं तेल नावनात्पलितादिजित् ॥ ११७ ।। रामाशेलतिलाक्षाणां तेल नाचनतो जराम् । भृगनीलीअरण्डाहशिरीपान्शुपा हरेत् ।। ११८ ।। शिखिपित्तनिसाम्रास्थिमदयन्त्यजनोत्पलैः। सनीलीभृङ्गकासीसैरक्षतैल समैः पचेत् ॥ ११९ ।। लोहभाण्डे स्थितं मासमकालपलितं जगेत् । एतद पदमात्रेण नावनेनापि कारजम् ॥ १२० ॥ (सिडसारे पचेत् सैन्धव शुक्ताम्लैरयश्चूर्ण सतण्डुलम् । तेनालिप्तं शिरशुद्धमस्निग्धमुपितं निशाम् ॥१२१ ।। तत्मातत्रिफलाघौतं स्यात् कृष्णस्निग्धमूर्धजम् ।। (सपहे) भन्यन्महामलिलम्। थामण्डको बला भृङ्गी गुलूची चन्द्रवलिका। सुनिपण्णो ठश्चापि पलाशः केतकी तथा ।। १२२ ।। एतेपां स्वरसा ग्राहक्षा शुष्णानां च पृथक् पृथक् । चीजकत्रिफलानीलीकाथान समायुते ।। १२३ ॥ विपचेत्सशगुणिते स्परसे मतिमान् भिषक् । तिलात् कृपणात्सुजातं चा तैलं वैभीतकं तु वा।। १२४ ॥ क्षीरं तु माहिपं तत्र स्नेहाच पद्गुणमावपेत् । तत्र फल्कानिमान्दद्यादमनोदकपेपितान् ।। १२५ ॥ श्यामापुष्प मातुल्दं नीली कृष्णायसंरजः । त्रिफलापविनीमूलं पुप्प महचरस्य च ॥ १२६ ॥ सोमराजीमृणाळं च पुष्पं पिण्डीतकस्य च । अर्जुनत्वस्तथा मुस्ता तिलाः कृष्णास्तव च ॥ १२७ ।। प्रपौण्डरीफमञ्जिष्ठाचन्दनं शारिवाद्वयम् । वर्षाभूश्चूतमा च जम्बूपुप्पं तथासनम् ।। १२८ ।। उदी मदयन्ती च उशीर मुरस तथा । शतपुप्पाभद्दारू काममानी च.माझयम् ॥ १२९ ॥ ।

·शिरोरोगचिकित्साधिकारस।
नीलोत्पलं फर्दम व मू:मूल तथाानम् ।
मधुकं चेति तुल्यांशं लाभतः संग्रहद् युधः ॥ १३० ।।
भायसे भाजने सिद्ध मृदुपाकेन गाळयेत् ।
एकमासं यथावस्थं धान्यपाकं प्रकल्पयेत् ॥ १३१ ।।
निदध्यादायसे भाण्डे वैजके वाध भाजने ।
अथैतदुपयुक्षीत शीतगन्धाधिवासितम् ॥ १३२ ॥
नस्योपमर्शनालेपपानाम्यजाविधानतः।
लं प्रशमयेदोपं सालित्यादि शिरोगतम् ॥ १३३ ।।
इन्द्रलते शिरोलिप्तमेतेन सुनिरन्तरम् ।
जायते माममात्रेण लक्ष्णनीलाळकाचितम् ॥ १३ ॥
अभीयान्मापयूपेण पयसा या घृतेन वा ।
साल्य कसराण वा सात्म्यं सेवेद्यथाविधि ॥ १३५ ॥
महानीलमिति ख्यातं केश्यमिन्द्रियवर्धनम् ।
लोचममिदं प्राह विदेशधिपतिः स्वयम् ॥ १३६ ॥
फेशारम्ननानि तेहाति।
सैरीयजम्बर्जुनकाश्मरीज
पुष्पं तिलो मार्करचूतनीजे।
पुनर्नवी कर्दमकष्टकार्यों
फासीसपिण्डीतकनीजसारम् ॥ १३७॥
फलप्रयं लोहरजोगन च
यध्याहयं नीरजशारिबे च ।
पिष्ट्वा च सर्व सह मादयन्त्या
साराम्भसा पीजकसम्भवेन ॥ १३८ ।।
साराम्भसा सप्तभिरेव पश्चात्
प्रस्थैः समालोडय दशागुप्तम् ।
लोहे सुपाने च निधाय तैल-
महोदयं तच पचे प्रयत्नात् ॥ १३९ ॥

·।
गोगरतासमुच्चगे ।
पक्वं च लौदेऽभिनवे विधाय
नस्यं विदध्यात्परिशुद्धकायः ।।
अभ्यन्जयेनित्यमनेन केशान्
भुजीत मापान् कमरानथो या ॥ १४० ॥
मासोपरिष्टाद् धनकुञ्चितायाः
'फेशा भवन्ति भ्रमराअनामाः।
फेशास्तथान्ये सलतौ भवेयु-
जरा न चैन सहसाम्युपैति ।। १४१ ।।
-
(पालशन)
सममानास्थ्ययश्चूर्ण तत्सम फलं रगः ।
स्तोफ नीलाखनाच्चूर्णमेतच्चूर्णचतुष्टयम् ॥ १४२ ।।
पड्गुणेन कपायेण त्रिफलाया विलोळितम् ।
द्विगुणेन तु तैलेन लोहपात्रे विमर्दितम् ॥ १४३ ।।
ततो निधापयेद्धान्यराशौ मासचतुष्टयम् ।
तत्करोति बलाकामान् केशानीलाञ्जनोपमान ॥ १४४॥
धालीवदायतलम् ।
धात्रीचन्दाफमृङ्गीत्रिफलरसयुतं लोहचूर्णेन युक्त
गुन्जायाथापि मूलं सपधरणधृत क्षीरपिष्टं हि सर्वम् ।
तैलेऽस्मिन् पच्यमाने जपकुसुमदलं प्रक्षिपेद्रागहेतो-
रेतस्माद्रोमरूपादळिमुलसदृशा जायते रोमराजिः ।।
(तवान्तरे)
प्मातबतषम् ।
बीजैः श्लेप्मातकस्य व्यपगमिततुपैः काक्षिकालक्ष्णपिष्ट-
यल्लिप्तालोहदण्डादिनकरकिरणस्तापितात्माच्यवेठ ।
तत्तैलं केशकाण्ये जनयति परमं नाननाभ्यन्जनाम्या
मूर्धघाणाक्षिदन्तययणगळरज इन्ति निशेपतच ॥ १४६॥

·" . , शिरोरोगचिकित्साधिकारः। कीयफल लम् । कीचकानां फलः पिष्टैः कटुतैले विपाचितम् । सगोमूनं तदभ्यगात् कपोलव्याधिनाशनम् ॥ १४७ ॥ (पन्द्रटे) जम्यारादितैलम् अकोलबीजमरिचकुष्ठैः कल्कीकृतैर्भिपक् । पचे बकुळपत्रस्य जारस्य रसाढके ॥ १८ ॥ तैलपस्थं शिरोभ्यगात् शिरकुष्ठविनाशनम् ।।३।। गुर्वी स केशकण्डू च शिरोरोगांश्च नारायेत् ॥ १४९ ॥ केशानां वर्षनं नित्यमगदौर्गन्ध्यनाशनम् । तैलप्रस्थं सधान्याम्लं जम्बीरस्य रसाढके ॥ १५ ॥ प्रस्थे च तुलसीचिञ्चानीलीबकुळजाद्रसाद । प्रत्येक कल्कितैरेभिः कुण्डलीफलजाम्बुना ॥ १५१ ॥ यष्टीविजातकोशीरयुष्ठजातीरसाम्वुदैः । तकोलनीजमजिठाकरमृगनामिभिः ॥ १५२ ॥ त्रिफलाकोलचीजेच चन्दनागरुकुङ्कमैः । सम्यक सिद्धमिदं फेश्यं कृमिकण्इविनाशनम् ॥ १५३ ॥ शिरःकृष्ठं शिरोरोगानुसङ्केशशातनम् । निहन्त्यभ्यगमात्रेण देहदौर्गन्ध्यनाशनम् ॥ १५४ ॥ कुष्ठाधिकारनिर्दिष्ट पञ्चतैलं च योजयेत् । (योगमाछायाम) • माराम् । मयूर पक्षपित्तात्रपादपितुण्डवर्जितम् । दशमूलपलारास्नामधुस्त्रिफलैर्युतम् ॥ १५५ ॥ जले पात्वा घृतप्रस्थं तस्मिन् क्षीरसमं पचेत् । कहिकतैर्मधुरद्रव्यैः सर्वजदूर्घरोगनिन् ॥ १५६ ।। चदम्यासीहत पानवस्त्पभ्यन्जननापनः । 1 १. 'मरिच' इति पाठान्दर.

·योगरत्नसमुथ्य
महामायूरतम्।
एतेनैव कपायेण धृतप्रस्थं विपाचयेत् ।। १५७ ॥
चतुर्गुणेन पयसा कल्फरेभिश्च कार्पिकः ।
जीवन्तीत्रिफलामेदामृद्वीकाद्विपरूपकैः ।। १५८ ।।
समाचविकाभाङ्गीकार्मरीफर्काइयैः ।
आत्मगुप्तामहामेदातालखरमस्तकैः ॥ १५९ ।।
मृणाल विसखर्जूरयष्टीमधुकजीवकैः ।
शवावरीविदारीक्षुवृहतीशारिवायुगैः ।। १६० ॥
दूर्वाश्दष्ट्रपभकमृदाटककशेरुकैः ।
रास्नास्थिरावामलकीसूक लायटिपौष्करः ॥ १६१ ॥
पुनर्नवातुकाक्षीरीकाकोलीधन्वयापकैः ।
मधूकाक्षोळवावाममुजाताभिकरपि ॥ १६२ ॥
महामायूरमित्येतन्मायरादधिक गुणैः ।
धात्विन्द्रियस्वरभंशश्वासकासादितापहम् ॥१६३ ।।
योन्यसुकछुकदोपेषु शस्त बन्ध्यासुतप्रदम् ।
भाखुभिः कुक्कुट हसः शशैश्चैव प्रकल्पयेत् ।। १६४ ॥
जयूर्वजानां व्याधीनामेकशिच्छतद्वयम् ।
परस्परमसझीर्ण विस्तरेण प्रकाशितम् ।। १६५ ।।
सर्वमूळमधाशासगृपयः पुरुपं पिदुः।
मूलपहारिणस्तस्माद्रोगाञ्छी तर जयेत् ।। १६६ ॥
इति योगरलपमुच्ये शिरोरोगचिकित्साधिकार:
पश्चविंशतितमः।
शालाक्यवन्धं समाप्तम् ।
भप मणपिफिरसाधिकारा।
प्रणो द्विधा निजागन्तुष्पाद्धाभेदतः ।
नित्री दोपः शरीरोत्यैरागन्तुर्मानहेतुजः ॥ १॥

·। प्रमरोगचिकित्साधिकारः । दोपैरधिष्ठितो दुयः शुद्धस्तैरनधिष्ठितः । संघृतत्वं विस्तता काठिन्यं मृदुतापि या ॥२॥ अत्युत्सनावसन्नत्वमस्यौपण्यमतिशीतता। रक्तत्वं पाण्डता कार्य पूतिपूयपरिसुतिः॥३॥। प्रतिमांससिरास्नायच नसोत्सातातिरुक् । संरम्भदाहन्वयथुक वादिभिरुपद्रुतिः ॥ ४॥ दीर्घकालानुबन्धश्च विद्याद् दुष्टवाकतिम् । सच दृष्टनणा पश्चदशधा स्थायथा पृथर ।।५।। (पाइट) पृथग्दोपैः ससर्गाभिचयेन च सप्तविधः । सरक्तैस्वैस्तावान् । केवलेलासक इति।। तत्र वातेन श्यायकृष्णारगो भस्मनिभो वा मांसमस्तु पुला- काम्बुतुल्यः तन्यल्पासावयुक्तः सतोदो निर्मासो स्क्षश्च । पिचन नीलपीतकपिला क्षिप्रजः किंशुरुभस्माम्बुमूनलाभः वहष्णसावा सरागोप्मपाकथ । कफेन पाण्डः कण्डमान् यहुसितघनसावः कठिनो मन्दरजा धूलोष्ठश्च । रक्तेन प्रवालरक्तः सरक्तपूपाखाको वाजि- स्थानतुल्यगन्धः पित्तलिङ्गश्च । मिश्रो मिलिमः। (ताभ्यो) अवदितः। मिहाप्रभो मृदुः लक्ष्णः श्यावौष्ठः पिटिका समः। फिश्चिदुशतमध्यो वा चणा शुद्धोऽनुपद्रवः ।।६।। सामासाध्यानि स्वगामिपसिरास्नायुसन्ध्यस्यानि प्रणाया । फोटो मर्म च तान्पष्टो दुःसाध्यान्युरोचरम् ।। ७ ।। सुसाधः सत्यमांसाग्निवयोपलानि मणः। चो दीसिष्टयाभरताकृविच या ८॥ तथा स्फिक्पायुपेद्रौपान्तनगण्टगः । फूसाध्योऽक्षिशननासिकापागनामिषु ॥ ९ ॥ 1. यो शति मुद्धिवार ३ - ·। योगरलसमुश। सीवनीजठरशोपार्थक्षिस्तनेषु च । फेनप्यानिलबहः शल्यवानवनिर्वमी ॥ १० ॥ भगन्दरोऽन्तर्वदनस्तथा फट्यस्थिसंश्रितः । अधिनां विषजुष्टानां शोपिणां मधुमेहिनाम् ॥ ११ ॥ प्रणाः कृच्छेण सिध्यन्ति येषां च स्युर्वणे व्रणाः । नैव सिध्यन्ति वीसर्पजरातीसारकासिनाम् ।। १२ ।। पिपासनामनिद्राणां वासिनामविपाकिनाम् । मिन्ने शिरकपाले वा मस्तुळंगस्य दर्शने ॥१३॥ स्नायुल्लेदात्सिराच्छेदाद गाम्भीर्यास्कृमिभक्षणात्। अस्थिभेदात्सशल्यत्वात्सविपत्त्वादतर्फितात् ॥ १४ ॥ मिथ्यावन्धादतिस्नेदादीक्ष्याद्रोमादिपट्टनात् । क्षोभादशुद्धकोष्ठत्वात्सौहित्यादतिकर्शनाद ॥ १५ ॥ व्रणो मिथ्योपचाराच नैव साध्योऽपि रोहति । मद्यपानादिवास्वमायवायागानिजागरात् ॥१६॥ (वाइटे) (इति विशेषः संप्र) बत्र वयःस्थानां प्रत्यप्रधातुत्वादाशु व्रणरोहो भयति । ढाना स्थिरवठुमांसत्वाच्छन्नमवचार्यमाणं सिराहाय्वादीन प्रा. मोति । प्राणवतां वेदनाहारविहारयन्त्रणादिमिर्न ग्लानिः । सत्यवता दारुणैरपि क्रियाविशेपर्न व्यया भवति । आत्मवतां अनियमिताहा- रविहारादिभिरुपदेशैर्नान्यथा भपति । दीप्तानीनाममक्खिनदहत्वात् । प्रकृतितथानोदिशरीराणां तद्विधयोश्च देशकालयोः आसावदोर्गन्ध्या- मावादाशु विशुद्धेन पांसेनानुपद्रवमापूरणम् । एत एव गुणा युद्ध शाल्पमाणभीरुमन्दामिप्रश्लेदिदेवदेशकालपु विपरीताः । (संग्रह) सस्य मणस्य पष्टिरुपममा भनन्ति, अपकर्षणालेपपरिपेकाम्या मवेदविम्लापनोपनाइपाचनविसावणादयः ! (मौते) ... म ब. पाठः .

·--- प्रणनिफिसाधिकार अथात मोफावस्पायो ययासन्न विशोधनम् ।।। योज्यं शोफो हि शुद्धानां व्रणशाशु प्रशाम्यति ॥१७॥ (पाइरे) तबापतर्पणमेवादौ प्रधानतमम् । रागमरम्भरहिताः परिम्लाना हताशयाः। सयः शाम्यन्ति शुद्धानां व्रणाः शोफाश्च देहिनाम् ॥१८॥ (सम। कुर्याच्छीतोपचारं च द्योफावस्थस्य सन्वतम् । दोषाग्निरग्निवत्तेन प्रयाति सहसा शमम् ॥ १९॥ वणः संजायवे प्रायः पानाच्छवयधुपूर्वकाद । मेयोपवरेचस्माद्रक्षन् पार्क प्रयत्नतः ॥ २०॥ सुशीतलेपसेकासदमोक्षसंशोधनादिमिः। शोफोऽल्पोऽल्पोप्मत्वसामः सवर्णः कठिनः स्थिरः ॥२१॥ (पाहटे) वेदनोपशमार्थाय तथा पाकमयाय च । अचिरोत्पतिते गोफे कुर्याच्छोणितमोक्षणम् ॥ २२ ॥ (सौधुते) शोफेवणे व कठिन विवर्णे वेदनान्विते । विपयुक्त विशेषेण जलजाधैर्हरेदश ॥ २३ ॥ दुष्टासेऽपगते सद्यः शोफरागरुजां शमः । हते हते च रुधिरे सुशीतैः स्पर्शवीर्ययोः ॥ २४ ॥ सुम्लक्ष्णेस्वदह पिष्टैः क्षारसुस्वरसद्भुतैः । शतधौतघृतोपेवैर्शहुरन्यैरशोपिभिः ॥१५॥ प्रतिलोमं हितो लेप सेकाभ्याय वत्कवाः । न्यग्रोधोदुम्मरावत्यक्षवेतसवल्कलै ॥ २६ ॥ प्रदेहो भूरिसपिभिः शोफनिर्वापणः परम् । प्रदेहः ससितस्तदत्तक्तयो मधुक वृतम् ॥ २७॥ यथाम्युभि सिच्यमानः शान्तिमग्निनियच्छति । दोपामिरेव सहसा प्रलेपाचैः प्रयोजितः ।। २८ ।। - .. (पाइ) .

·गोगरसगुजये तथाप्यनुपशाम्यति प्रविलायनं अविलीयमाने चोपनाएनं पति- लोममेव पानुलिम्पे नानुलोमम् । तथा होपधं सम्यगरविष्ठते । शोफे तु समूमधारोदकसुराशुक्तकफीपनिप्याथैः । भवति चान श्लोका । यथाम्बुभिः सिच्यमान शान्तिममिनियच्छति । दोपामिरेवं सहसा परिपेकेण शाम्यति ॥ २९ ॥ (सौ(ने) निाशेपोधृतमूल त्रविलेपानिहन्ति पाराक्षाः । शोफविसौ राट्राध्पूर्ण मेहहन्मधुना ॥ ३० ॥ (माजीपुरपायी) स्वेदळपादयः । पादोमणानां स्तन्माना कठिनानां महारुजाम् मुतासनां च शोफानां प्रणानामपि चेदृशाम् ।। ३१ ॥ ग्राम्यान्पोदकामिपवेशधारकृसरपायसोत्कारिकामिः स्वेदो योग्यः । सदाहरुलांस्तु तिलानतसीथ भृष्ट्या पयसि निर्माप्य तेनैप क्षीरेण पिठ्या प्रलेपयेत् । बलामधुफपृश्निपीच्छिन्नमहाभीरजीवन्ती- शर्करामदनक्षीरमहास्नेहसिद्वोरकारिफाः कोप्णाः शूलदाहहराः । तन्मधुकयवपूर्णतैलमापभिः कोष्ण थालेपः, तथा सतिलो मुनपायस उपनाहः । दशमूलसिद्धेन सुखोष्णेनाम्भसा पयसा पृतलाम्या पा परिपेक शोफे प्रणे वा दाइशूलनः । (सम स्थिरान्मन्दरुजान्छोफान्स्ने वातफफापहै।। सम्पज्य स्वेदयित्वा च घेणुनाच्या ततः शनैः ॥ ३२ ॥ विम्लापनार्थ मृदनीयालेनाअष्टकेन वा । यवगोधूममुद्वैध दुग्यपिष्टः प्रलेपयेत् ।। ३३ ।। (पारडे) ते तु प्रविशन्ति च रोमषान् । न तु गुप्पदुपेक्षितव्यमन्यत्र पीडयिवन्यात् । शुफ दि दाहोपारागश्यानत्वशूलानि वर्धयति । यस्त शीतम्तनुर्मुर्मुहुश्च प्रयुज्यते स प्रदेदो रक्तपित्तत्वचर्चा प्रसादछ । लेप स्तुणः शीतो वा पदव्य तथा पाराशेपप्रशमनः । वस्योपयोग: भारावेत ! यस्ठ पतेषुपयूज्यते रा भूयः वरु इति समा लमते । १.ने पने' इदि मुदिनापाट ।

·-- 1 T प्रगचिकित्साधिकारः। दशविधश्च समासादालेपः । तद्यथा स्नैहिको निर्वापणः प्रसादन स्तम्भनो पिलायन, पाचनः पीडनः शोधनो रोपणः सवर्णीकरणश्व । नामभिरेव चैपां, स्वरूपमाख्यातम् । न च प्रदेह राबावुपयुद्धीत । मा छैत्यविहतस्योप्मणो नहिरनिस्सरणाद्विकारपरिवद्धिः । पुष्क- लावतस्तु पठति । *तमसा विहतो घुष्मा रोमकृपैरनामृतैः । लेपाद्विनव नियोति रात्रौ नालेपयेदतः ॥ ३४॥ । न च पर्युपितं लेपं दद्याद् भूयस्तमेव वा । व्यम्लः पर्युपितो हि स्याद् भ्रष्टवीर्यस्तथेतरः ॥ ३५ ।। पातशोफे तु वेदनोपशमनार्थ सर्पिस्तैलधान्याम्लमांसरसवातहरौ- पधनिष्कायरशीनैः परिपेकान कुर्मीत । पित्तरताभिघातपिपनिमित्तेषु क्षीरसृतमधुशक रोदवेक्षुरसमधुरोपधशीरपक्षनिकायैरनुष्णैः परिपकान् कृति । सेप्मशोफे तु तैलमूनक्षारोदकमुराशुक्त रूफमौपधनिष्काथै- शीतैः परिपकान यांत । (सौते) आस्फोवपत्रमशरकल्केनालेपः, मुसिद्धपिटैः समुद्रयगोधूमैवा । विलीयते स चन्नैव ततस्तमुपनाहयेत् । अविदग्धस्तथा शान्तं विटग्यः पाकमश्नुते ।। ३६ ॥ (सप्रदे। , शोफयोरुपनाहं तु कुर्यादामविदग्धयोः। अविदग्धाय शाम्यन्ति पाक यान्ति पिदाहिनः ॥ ३७॥ । निर्वते न यः शोफो विरेशान्तरपक्रमैः। तस्य संपाचनं कुर्याद समाहृत्योपधानि तु ॥ ३८ ॥ दधितनसुराशुक्तायान्याम्लयोजितानि तु । स्निग्धानि लवणीनत्य पचेरफारिका शुमाम् ॥ ३९ ।। . 'तमसा रिहितो इनि मुशिसमपठा D ·(सहारे) . पाफाभिमुच शोफे यथेष्टमातुरं भोजयेत् पापना पा- गोगरनसगुपये सैरप्डपनया शोफ नाहयेदुष्णया तया ! पतसीशणशिणि मूलकं तिलसर्पपाः ॥ ४० ॥ सक्तयः किण्वमुष्णानि द्रव्याण्यपि विपाचनम् । (सोधुने) सकोलतिलपेल्लोमा दध्यम्ला सक्तुपिण्डिका । सकिण्वकालवणा फोष्णा शस्तोपनाइने ॥४१॥ (पाद) शिनुशणफलचित्रककिण्वनिप्पावसर्पपतिलातसीसफ्तुकोलपुर धूमैरम्लपिष्टैः सुखोणैः स्निग्धैः सलवणैरुत्कारिकां कृत्वा उपा प्र- लिप्पैरण्डपत्रेणावच्छाद्य वधीयात् । शालितिलैरण्डफलं पिट्या घृतेन कर्तव्यम् । सन्तर्पणादयोऽसावुपनाहो ग्रन्थियोफमः ॥ ४२ ॥ लाजं तिलानां शालीनां चूर्णितं धृतसंयुतम् । हपनाइमिमं कुर्याद ग्रन्थिशोफविनाशनम् ॥ ४३ ।। सैलेन या सर्पिपा वा ताभ्यां वा सक्तुपिण्डिका । मुखोष्णा शोफपाकार्यमुपनाहः प्रशस्यते ॥ ४४ ॥ पश्यनामशोफलिकम् । पच्यमानो विवर्णस्तु रागी पस्तिरिवातवः । रफटतीच मनिस्तोदः साङ्गमर्दविम्भिकः ॥ ४५ ॥ संरम्भाराचिदादोपावट्पवरानिदतान्वितः। स्त्यानं पिप्यन्दयत्याध्य व्रणवस्पर्शनासहः ॥ १६ ॥ (बारे) पाकाभिमुखं भोजनयिभि ।। - (हारिक्ष) पेदनाशस्त्रकर्मसहनार्थ प। (it) ·प्रणचिकित्साधिकार पलिकम् । पोपवेगता ग्लानिः पाण्डता वलिमम्भवः । नामोऽन्तेपूनतिर्मध्ये कण्वशोफादिमार्दवम् ॥ ४७ ॥ स्परे पूयस्य सवारो मवेवस्ताविवाम्भसः । शूलं नर्तेऽनिलाबादः पित्तान्डोफः फफोदयात् ।। ४८ ॥ । रागो रक्ताध पाकः स्यादतो दोपैः सशोणितैः । पाकेऽतिद्धे सुपिरस्तनुस्त्वग्दोपभक्षितः॥ १९ ॥ बलीमिराचियः श्याः शीर्यमाणतनूरुहः । रक्तपाम्। . -- फफजेपु तु शोफेप गम्भीरं पारुमेत्यसूफ ॥५०॥ पालिनं ततोऽस्पष्टं यत्र स्यान्छीतशोफता । स्वक्साये रुजोऽल्पत्वं घनस्पर्शत्वमश्मवत् ॥ ५१ ।। रकपाफमिति भूयात्तं माधो गुक्तसंशयः । दारणादि। सुपक्व पिण्डिते शोफे पीडनरुपपीडिते ॥ ५२॥ पारण वारणाईस्य सुकमारस्य चेष्यते । अल्पसनले पाले पाके चात्यर्थमुद्धते ॥ ५३ ।। दारणं मर्मसन्ध्यादिस्थिते चान्यन पाटनम् । गुग्गुल्लतसिगोदन्तस्वर्णक्षीरिफपोतविद् ॥ ५५ ॥ क्षारोपधानि क्षाराय परशोफपिदारणम् । प्रापछलकर्मणथेष्टं भोजयेदनमातरम् ।। ५५ पानपं पाययेन्मय तीक्ष्ण यो चेदनासहः । न मूलत्यमसंयोगान्मत्त शसं न पुज्यते ॥ ५६ ॥ अन्यत्र मूढगर्भाश्ममुसरोगोदरातुराद ।। वाटे) 'पश्येमा पेदना' इति पाठान्तरम् । १, 'असे' इति मुरितारादरपाठ. १ ·२२१ । दणचिकित्साधिकार | मपन्यमानस्य दोश। अबध्यमानः पुनदंशमशकणकाटपामुशीतवातातपादिसंपर्काई विधोपगोपद्रुतो दुष्टवणता पति ! स्नेहवार न चिरं विष्वति । पनपचिराष्ट्रपति । रू च चैवर्ण्य भवति । भपि च- घृणित मथित भग्न विश्लिष्टमय पाटितम् । अस्थिस्नायुसिराधिमाशु पन्धेन रोहति ।। ६२ ।। फुष्टिनाममिदग्धानां पिटामधुमेहिनाम् । पर्णिकाशोन्दुरुविणे क्षारदग्धापिपान्चिता ।। ६३ ।। ।। पन्धनीयान मारपाके पदपारेच दारुणे । शीर्यमाणासन्दाहाशोफा-स्था विणिः ॥६४ ॥ -- " - . - आमच्छेदे व्यापर। आमच्छेद सिरास्नायुव्यापदोऽएगतितिः । रुनासिद्धिदरगं विसपों का क्षतोडकः ।। ६५॥ घ्याल तु पाटितं गोफ पाचनः मयुपाचरेत् । भोजनैरुपनाच नातिनणविरोधिभिः ।। ६६ ।। तिकिलेदापय । तिर्यक छिन्त्याललाटमूदन्तवेष्टफजत्रुणि । मुक्षिकमालिकूदौएकोलगळयक्षणे ॥ १७ ॥ अन्यत्र लेदनानिर्यफ सिरास्नायुविपाटनम् । पौटनम् । पूपगभानदारा सोत्सझान्मर्मगानपि ।। ६८॥' निस्नेह पीटनद्रव्यः समन्तात्प्रतिपीरयेत् । शुष्पन्तं सापेक्षेत प्रलेप पीड़न मति ॥ ६९ ॥ न पुसे चैनमालिम्पेत्तथा दोपः प्रसिच्यते । कलाययवगोध्नमाधमुद्गहरेणवः ॥ ७० ॥ इल्याणां पिच्छिलाना र त्वमूलानि प्रपीदनम् ।। (चार) -- ·योगरत्नसमुपये विवर्णान् पिच्छिलान् पूतिगन्धीन छेदरजापतः । प्रणानशुद्धान विज्ञाय शोधनैरेभिराचरेत् ।। ७१ ।। (समंद) शाळगादयः। सप्तस क्षाळनाये सुरसारग्वधादिको । मृशं दुष्टमणे योज्यौ मेहकुष्ठमणेषु च ।। ७२ ।। अथवा धाळनं स्वाथः पटोलीनिम्यपत्रजः। भविशुद्ध विशुद्ध तु न्यग्नोधादित्यगुदयः ।। ७३ ॥ पटोलविलयष्टयादविहन्तीनिशाद्वयम् । निमापत्राणि चालेपः सपणशोधनः ॥ ७४ ।। प्रणान्विशोषयेद्वा सूक्ष्मास्यान्सन्धिमर्मगान् । छत्या विस्तादन्तीलागलीमधुसन्धयः ॥ ७५ ॥ (पारे) विकल्कः। निम्पपत्रनिशाफरका सतिलो माधिकान्वितः । निफरक इति विख्यातो प्रणबोधनरोपणः ॥ ७६ ।। पारियो प्रमोधनानि । पुनर्नवाधिसिन्पत्यनिशाकल्फा समाक्षिकः । स दुःखसाम्यानुत्सहान् प्रणानाश विशोषयेत् ॥ ७७ ।। पुनर्नवनिशाळदगुलाफलैः रुतः। सिन्धत्थरफुलैः परको मध्याट्यो व्रणशोधनः ।। ७८ ॥ शुष्टप्रणालो सपा मारको शालिसके । शस्तं तत् पक्ववेद हा शोधने सैन्धवान्वितः ॥ ७९ ।। विलसैन्धवयष्टयाहनिम्रपत्रनिहायुतः । प्रिय घृतयुसैः पिष्टैः प्रलेपो प्रणशोधनः ।। ८० ॥ (सिरणारे) पावामिभृतान्सामान्या धूपपेनदनान् । पाल्पभूजमदनमोपेष्टफमराहयः ।। ८१ ॥ ।

·॥ प्रगनिमियाधिकारः। उत्सादनम्। - । । गिर्वापयेत् मशं शीतः रक्तपिचविषोल्यणान् । शुष्काल्पपांसे गंभीरे प्रण उत्सादन हितम् ॥ ८२॥ (पाहटे) अश्वगन्धापामार्गतापनीसुवर्चलागलातिवलानन्ताधातकीक- मुमसमंगाभिः पद्मकादिवर्गेण न्यग्रोधादिना च कल्फा, सथा सपी म्यम्यअनार्थे । (स) अपान्मांसादमांसानि विधिनोपहितानि च । मांस मांसादमासेन वर्धते शुद्धचेतसः ॥ ८३ ॥ उत्सबदुष्टमासानां गणानामवसादनम् । मातीमुकुळकासीसमनाहालपुराग्निकः ॥ ८४ ॥ क्षारकर्मणा विशोध्या । उत्सममासान् कठिनान् कंझ्युक्तांविरोत्थितान् । चमान् सदासयोध्यांथ शोधयेत् शारकर्मणा ।। ८५ ॥ अप्रिकर्मणा शोण्या.. सवन्तोऽश्मरिजा मूत्रं ये चान्ये रक्तवाहिनः । छिमाम सन्धयो मेपो यथोक्र्ये च साधनैः ॥८६॥ । साम्पमाना न गुम्यन्ति शोध्याः स्युस्तेऽपिकर्मका समीयां प्रणानां चिरिस्त । घरक्षया मणे यस्मिन्माक्षिका निक्षिपेत्तमोर ।। ८७॥ से भक्षयन्तः कुर्वन्ति सजासोफाससंस्रपान् । समपर्णकरमार्कनिम्बराजादनत्वयः॥८८ ॥ गोपत्ररूस्कितो लेपः मेकः क्षाराम्भुना हिसः। मणाय मासपेश्या या मणं तानाशु निहरेत् ।। ८९ ॥ . - - (पाइट) 1 'माला' पति पागन्दरम् । १. शोधनः इति च विशENTER, ·A -- -- -- - योगरमागुचय क्षीरमौदुम्बरं शस्तं तथा पास्कोतर्ज पयः । भणजन्तुषु सर्वेषु दुग्धं चोनमकर्णिजम् ।। ९० ॥ (हारिन्। मणस्योदरस्थं कृमिघातमुग्रं चटक्षीरविन्दुनिपित्तो निहन्ति । पलब्धे च तस्मिन् सुपिष्टा च गृष्टिः सुधा च अदेया वधाय कमीणाम् ।। ९१ ।। कटुफसारसंयुक्तं कल्कमचनमूलजम् । मणकर्मि निहन्त्याशु व्रणदौर्गन्ध्यनाशनम् ।। २२ ॥ (तन्त्रान्तरे) सार्पासपालादिरसकिया। फार्पास फलगेहधूमपकुळं गुञ्जाफलं शंख क्षार रोममपी च नागसहित पथ्यां रसे कैशुके । पिटवा कंसयुगेन तैलसहितं घृष्टेयमाकार्ण्यतः क्षिप्रं हन्ति रसकिया चिम्भवान्दुष्टवणान्सस्रुतीन् ॥९३॥ (वृद्ध प्रणानामय शुद्धानां रोपणानि प्रयोजयेत् ।। (मंमहे। क्षाळगादिः। प्रक्षालनार्थ तु पयोंम्रिपाना काथं तिलारिष्टनिशांशकल्लम् । क्षौद्रेण दद्या मणशोधनाधं तत्फल्कमायेन तु रोपणाय ॥ ९४ ।। योगामते) रोपणम् । भुझानां रोपणे योज्यमुत्सादाय यदीरितम् । अभगन्धा कहा लोधं कटफार मधुयष्टिका ॥ ९५ ।। समझा धातकीपुष्पं परमं प्रणरोपणम् । अपेतपूनिमांसानां मांसस्थानापरोहताम् ॥ ९६ ॥ फल्फ संरोपणं कुर्यात् तिलज मधुमंयुतम् । स्निग्भोपावितमधुरकपायवैः स सर्वजिद ॥ ९७ ॥ • मारामारिसम्पपवायो विनात देशपायधोरवगम्यते । , ·। - प्रगचिकित्साधिकारः। २२५ सक्षौद्रनिमपत्राभ्यां युक्तः संशोधनं परम् । पूर्वाभ्यां सर्पिमा चासौ युक्ता स्यादाशु रोपणः ॥ ९८ ॥' (बाद) पित्तोपसृष्टान् गंभीरान दाइपाप्रपीडितान् । कासिफलमिटेण जयेच्छोपनसपिपा ॥९९।। । (सौधुवे) धूतानां निदेशाः। सालपित्तनिपागन्तुगम्भीरान् सोन्मयो त्रणान् । क्षीररोपणभैपज्यशृतेनाज्येन रोपयेत् ।। १०० ।। रोपणापसिद्धेन तैलेन कफातजान् । (याहटे) अवध्यानां चलस्थानां शुद्धानां या प्रदुष्यताम् । यथास्वं रोपणैः कुर्याद्रसजांशनिशाद्वयः ।। १०१ ।। समानां स्थिरमांसानां त्वरस्थानां चूर्ण इभ्यते । नीरुजामवगाढानां शुद्धानां वर्तयो हिताः ॥ १०२।। अन्ताशल्यानणुद्वारान् गम्भीरान्मांससंश्रितान् । सन्धिमर्मनिविष्टाश्च शोधयेद्वर्तिभित्रणान् ॥ १०३ ॥ उत्सन्नदुष्पपिशिते संक्लिष्टध्यामशोणिते । 'वणे मच्छर्दनं शस्त कफदुष्टे विशेषतः ॥ १४ ॥ विरेचन पित्तदुष्टे दीर्घकालानुपन्धिनि । रुक्षे सर्वदने वस्तिस्थाकायै विशेषतः ॥ १०५ ॥ जबूजे च वयथौ कण्ड्वादये तीक्ष्यानावनम् । तज्ज एवाऽनिलाट्ये तु अयथौ स्नेहनायनम् ॥ १०६ ॥ तथा संशोफरुसाचे धूमो वातकफोल्मणे ।। रुमादिमति धास्थे यथार फरलो हितः ।। १०७ ॥ १. सनिशा मुक्तिसङ्गमा E ·२२६ गोगरलसमुच्चये द्वे पञ्चमूले वर्गश्च वातघ्नो चातिके हितः । न्यग्रोधपचकाचौ तु तद्वपित्तप्रदूपिते ॥ १०८ ॥ आरग्वधादिः श्लेपणाः कफे मिश्रस्तु मिश्रजे । एभिः प्रक्षाळनालेपघृततैलरसफियाः ॥ १०९ ।। चूर्णो वस्तिश्च संयोज्या व्रणे सप्त यथायथम् ।। (बाहटे) पानसेकादिपु मृतम् । पित्तविद्रधिवीसर्प शोफकुठघृतानि च । सर्ववणेषु योज्यानि पानसेकालेपने ॥ ११० ॥ (साई) दुर्यास्वरराककाभ्या सिद्ध तैलं च रोपणम् । (क्षारपाणिः) अपोष्टरीकमधुककाकोळीदयचन्दनैः ।। १११ ।। साधितं तेलमाज्यं वा तद्वत्कम्पिल्यकेन का। दूरसेन वा दारित्वचा चा व्रणरोपणम् ।। ११२ ।। (सन) जात्यादिपतम्। जातीनिश्वपटोलपत्रवाददादानिशाशारिवा- मसियामयतुस्थसिक्थमधुनितारवीः समः । सर्पिः सिद्धमनेन सूक्ष्मवदना मर्माश्रिताः सारिणो गम्भीराः सरजा व्रणाः संगतिकाः शुध्यन्ति रोहन्ति च ।। ११३ ।। (वाइटे). निदानादितलम् । निम्बेक्ष्वाकुपटोलजातिरणनीतोये भुगन्धाशिफा- दा-तुत्थकरजवीजमधुमंजिष्ठसिस्थाभयैः । सिद्ध लमयाज्यभेभिरथचा मर्माश्रिताः सारिणः सूक्ष्मास्याः सरुजा प्रणाः सगतिकाः शुध्यन्ति रोहन्ति च ॥११४॥ (सिरोगे) भाभि सन्दर्तलम् । पष्टचामपुनाबीजफलिनीच्योपान्दवजीपय- स्सिद्धार्थविफलाविळंगावश्लेजोवती शारियाः!

·- । - स्यचिकित्साधिकारः । २२७ माजिष्ठासननक्कतुत्यनिमिर्श सिन्धुल्यलोधाकर सिद्ध मार्कवकाकमाचिकरसे तैलं मणे शोधनम् ॥११५॥ स्कन्दतैलमिदं नाम्ना नाळीरोपणमुत्तमम् । दुष्टवणापचिपन्धिगण्डमालाहरं परम् ।। ११६ ।। (घटे) निळकांदिवलम् । निम्बाळकनिशानुक्रूटकरसे शृतं लम् । कल्क लागल्यनलं व्रणशोपनरोपणे शस्तम् ।। ११७ ।। पुरान्तलम् । निम्माकुलीवसुकरम्यकनक्तवैरी- चिचावणघ्नसुबहाखरमञ्जरीणाम् । निम्बस वापि चनजस्य रसे विपर्क सैलं पुरान्तकमिदं प्रणरोपणाय ॥ १९८॥ अण्यानि मेलानि। दिनेन्द्रबल्लीस्वरसे विपकं तच्चर्मकल्केन पुनर्नयस्य । सारे च तैलं प्रणरोपणार्थ संशोधनार्थं च वदन्ति तज्ज्ञाः ।।११९ ॥ (हरिश्चन्द्र) महावृक्षाने दुग्ये मधुच्छिष्टेन माषितम् । तैलं महायोगेण दुष्टत्रणविरोपणम् ।। १२० ॥ दुग्धे कल्केन शृतं धर्षाभूभूफदम्बम्लभुगा । तैलं रोपयति द्रार व्रणमपि गाढ सयूयमपि ॥ १२१ ।। दोपामणध्नपूगत्रिफलातुल्यैः खरांशमन्तप्तम् । धुर्धदिनेशत्वक्चूणैस्तैले भवेद् बण्यम् ॥ १२२ ॥ मरिचनिशाइनाधिक्षीरद्रुमतुळमिगमेदोभिः । अगहिरारूदग्यजन्यूनपतरुचिश्वास्थिनिकः ॥ १२३ ।। सलिलरिपुभेदहारीकृष्णदत्तनु माथितं वैलम् । पडरोपमस्मयुक्त अणहितामिति कथ्यते सनिः॥ १२४ ।।

·२२८ योगरत्नसमुचये पत्रिफलारजनीतुत्यसमझामु साधितं तैलम् । नाशयति बणजालं लोभ एक इव गुणजालम् ॥ १२५ ।। (कालचीपुरवासी) फकुमादिचूर्णम् । फकुभोदुम्बराश्चत्यजम्कट्फललोध्रजः। त्वचमाशु निगृहन्ति त्वचूर्णैश्चूर्णिता प्रणाः ॥ १२६ ॥ (हाइटे) त्रिफलादिपूर्णम् । त्रिफला मधुकं लोधं मञ्जिष्ठा विल्वपेशिका । समगा धातकी लाक्षा निर्यासः शाल्मलेरपि ॥ १२७ ।। पलाशस्य च निर्यासो निर्यासः ककुभस्य च । सक्ष्मान्येतानि चूर्णानि व्रणानां चापि रोपणम् ॥ १२८ ।। (भेळात) कठिनत्वं व्रणा यान्ति सारैगन्धैश्च धूपिताः । *सर्पिर्मज्जावसातैलैः शैथिल्यं यान्ति हि व्रणाः ।। १२९ ।। (चरके) प्रलेपा। लाक्षामनोहामजिष्ठाहरितालनिशाद्वयैः। प्रलेपः सघृतक्षौद्रस्त्वग्विशुद्धिकरः परम् ॥ १३० ॥ फाळीयकलतानास्थिहेमकाळारसोत्तमैः । लेपः सगोमयरसः सवर्णकरणः परम् ।। १३९ ।। अयोरजस्सफामीसत्रिफलाकुंकुमानि च । मलेपः कुरुते काष्ण्यं सध एप नरवचि ॥ १३२ ।। दग्धयानूपसत्वानां श्लक्ष्णचूर्णितया वचा। भल्लाततैलाप्लतया शुद्धगालेपये प्रगम् ।। १३३ ।। त्रिफलामार्फवं लाक्षां कासीसं लोहज रजः । पोऽयमचिरात्मुर्याद अगकाण्यं नसत्वाच ॥ १३४ ॥ कालयक' मुद्रितसद्दे। पर्तिमं जावगाः इति मुदितररके । (मद्र।

·व्रणचिकित्साधिकारः। २२९ रोचना कुंकुमाम्रास्थि तुत्यं शाल्मलिकण्टकाः। कालीयकं च सावर्ण्य कुर्युव्यसिममारुतः ॥ १३५ ।। क्षिारपाणि) सिद्ध भृटीरसे धात्रीदन्तीदन्तमपीयुतम् । तैलमासनपात्रस्थं कश्यं स्याद् अणकार्यकृत् ।। १३६ ॥ (काञ्चीपुरवामी) दग्धो वारणदन्तोन्तधूमं तैलं रसाञ्जनम् । रोगसंजननो लेपस्तद्गत्तैलपरिप्लुता ॥ १३७ ॥ चतुष्पान्नसरोमास्थित्यच्छ्नसुरजा मपी ।। (याटे) १५ कपित्थान्मांसमुद्धृत्य मूत्रस्याज्यस्य पूरणम् । क्षिपेचात्र मनोहेलावंशनिर्लेखरोचनाः ॥ १३८ ।। फासीसं च अपुन्नाट मासे न्यस्त्रं चतो भुवि । अधोर्जुनस्य बच्छुम्लाबणालेपः सवर्णकृत् ॥ १३९ ।। (सदहे) प्रणिनां पथ्यापथ्यम् । भोजनं तु यथासात्म्यं यवगोधूपपटिकाः । मसमुद्तुबरीजीवन्तीसुनिपप्णकाः ॥ १४० ॥ बालमूलकवा कतण्डुलीयकवास्तुकम् । कारहरुकोटपटोलकटकाफलम् ॥ १४१ ।। सैन्धवं डाडिम पात्री घृतं ताहिम जलम् । जीर्णशाल्योदनं स्निग्धमल्पमुष्णोदकोचरम् ॥ १४२॥ भुजानो जांगलैमासः शीनं प्रणमपोहति । अशितं मात्रया काले पथ्यं याति जरा मुराम् ॥ १४३ ॥ अजीर्णात्वनिलादीनां विभ्रमो बलान् भवेत् । ततःशोफरूनापाकदाहानाहानवाप्नुयात् ।। १४४ ॥ (वाटे) 2. निसानसात ya.1) ·१ २३० योगरतसगुच्च वणे धपधुग़यासान स च रागच जागरात् । तौ च रुक् च दिवारवप्नात् ते च मृत्युश्च मैनात् ॥१५॥ (सिद्धसारे) स्थानासनं चंक्रमणमुच्चैर्भापणमेव व । अणितो न निपेवेत शक्तिमानपि मानवः ॥ १४६ ॥ नवधान्यमापतिलकळायमसूरहरेणुशाकाम्ललवणपिण्याकपिष्ट- मपवल्लूरजाङ्गलमांसमत्स्यशीतोदकपायसदुग्धदधितकप्रभृतीनि च परिहरेत् ॥ (भयक) तक्रान्तो नवधान्यादिर्योऽयं मर्ग उदीरितः । दोपसअननो होप विज्ञेयः पूयवर्धनः ॥ १४७ ॥ (सोश्रुते) न चैनं त्वरमाणोऽन्तस्सदोषमुपरोहयेत् । सोऽल्पेनाप्यपचारेण भूगो विकुरुते यतः ॥ १४८ ॥ रूडेप्यजीर्णव्यायामव्यवायादीन विवर्जयेत् । मासान् पद सप्त वा नृणां विधिरेप प्रशस्यते ॥ १४९ ॥ (सहा) सयोनणा । सयोत्रणा ये सहसा सम्भवन्त्यभिधावतः । अनन्तैरपि तैरजमुच्यते जुष्टमष्टधा ।। १५० ॥ घृष्टायकृत्तविच्छिन मविळम्मिनिपातितम् । विद्धं भिन्नं विदलितं, तत्र घृष्टं लगीहया ।। १५१॥ रक्तलेशेन वा युक्तं सप्लोपं छेदनात्ववेत् । अवगाहें ततः छत्तं विच्छिन्नं स्यात्ततोऽपि च ।। १५२ ।। प्रविलम्बि सशेपेऽस्थि पवितं पातितं तनोः । मूक्ष्मास्यशल्यचिद्धं तु विद्धं कोष्ठविवर्जितम् ॥ १५३ ॥ भिमपन्यद्विदलितं मज्जरकारिप्लुतम् । प्रहारपीडनोत्पपात्सहास्ना पृथुतां गतम् ॥ १५४ ॥ (हाटे) १. प्रहारपीडनोवारसहाना स पार .. प्रसिम्मिातिसम् इति भुदिन- पाहटे।

·-- व्रणचिकित्साधिकारः। २३१।। आगन्तोत्रणस्य प्रागुपदिष्टः सम्भवः । तत्र यथायथं प्रती- सारथ । विविधाभिघातजनितैस्तु सुवहाकृतिभिरपि सद्योवगैरपिष्ठित- हं समासात् त्रिविधं भवति । छिन्नं विद्धं पिच्छितं च । त्रिविधमपि पतत्त्वगादिक्षणनात् क्षतमित्युच्यते । तत्र छिन्नं पञ्चधा भिद्यते । विद्धं त्वष्टविधम् । पिच्छितं तु द्विविधम् । समासतो लक्षणतः पविधः परिकीर्तितः । छिन्नं भियं तथा विद्धं क्षतं पिच्छिलमेव च ॥१५५ ।। घृष्टमाहुस्तथा पष्ठं तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् । (इति सौनसे) सोयनविधिः। सद्यः सद्योव्रणान्सीच्येद् विवृतानभिपातजान् ॥ १५६ ।। मेदोजान् लिखितान् ग्रन्र्थान् हस्वाः पालीश्च कर्णयोः ।। शिरोऽक्षिकूटनासौष्ठगण्डकण्टोरगाहुपु ॥ १५७ ॥ ग्रीवाललाटमुष्कस्फिम्पदपायुदरादिषु । 'गम्भीरेषु मदेशेषु मांसलेप्वचलेप च ॥ १५८ ।। न तु वंक्षणकक्ष्यांदावल्पमांसे चले व्रणान् । वायुनिर्वाहिणः शल्यगर्भान्सारविषाग्निजान् ॥१५९ ।। सीव्येचलास्थिशुप्फास्रवणरोमापनीय तु । प्रलम्बिमांसं विच्चिनं निवेश्य रवनिवेशने ॥ १६०॥ सन्ध्यरध्यवस्थिते रक्ते साया सूत्रेण वल्फलैः । सीच्येन दूरे नासन्ने गृहन्माल्पं न चा बहु ॥ १६१ ।। सान्त्वयित्वा ततधात व्रणे मधुकृतहतः । अञ्जनौमजमपीफलिनीसष्टकीफलैः ॥ १६२ ॥ सलोध्रमधुकैदिग्धे युज्याद् अन्धादि पूर्ववत् । मणो निशोणितोटो यः किश्चिदेनापलिरय तम् ॥ १६३ ।। सम्जातरुधिरं सायेद् सन्यानं हास्य शोणितम् । (पाद) । 1 ·२३२ योगरत्नसमुच्चये । यन्धनम्। "" . बद्ध्वागन्तुं व्रणं सद्यो घृतक्षौद्रसमन्वितम् । शीता क्रिया मयोक्तच्या पित्तरकोप्पशातनी ॥ १६४ ॥ (निदसारें) सद्यः सद्योत्रणं शुद्धं संसीव्यान्जनलोध्रकम् । फलिनीस लाक्षाय दत्त्वा सञ्चयॆ बन्धयेत् ।। १६५ ॥ आसप्तरात्रमाज्येन मध्वाल्येन लेपयेत् ॥ (सिद्धयोगे) तालस्य पेशी अमुकं च बालं लाक्षाञ्जनं सर्जरसं कपित्थम् । पथ्यां च सञ्चूर्ण्य परिक्षताना क्षतेषु दत्वा परिवन्धनीयम् ॥ १६६ ।। (तन्यान्तरे) पाचितलिकुचकवोप्णस्वरसेन विदिय चन्धयेत् सद्यः ।। सधोरणं समस्तं विदिशाच्छगणशुद्धपिण्डेन ॥ १६७ ॥ (काशीपुरयासी) पनेण खरमञ्जर्या मृदितेनावपीडितम् । क्षणेन रुधिरं तिष्ठेत् सेतुबन्धादियोदकम् ॥१६८ ॥ (तन्त्रान्तरे) अपामार्गस्य संसिद्धं पत्रोत्थेन रसेन तु। सद्योव्रणेषु रक्त तु प्रवृत्तं परितिष्ठति ।। १६९ ।। उदगाशागतं मूलं शाल्यास्तण्डुलवारिणा । पिट्या प्रलेपनं दद्यात् सद्यःक्षतविरोपणम् ।। १७० ।। (विदुसरे) श्वेतस्य शरपुहस्य प्रलं जन्म्चेतरस्य वा । मणे निष्ठीयनं पुर्यात् सद्योत्रणचिकित्सिवम् ।। १७१ ।। (धौधरम) सयः सद्योत्रणं सिद्यष्टीमधुकसर्पिपा । तीनव्ययं कयोप्लेन पलातलेन वा पुनः ॥ १७२ ।। १. मिशेदय य पादम्पिा इति मुद्धताटादृदया ·है " स व्रणचिकित्साधिकारः। २३६. पतोप्मणो निग्रहार्थ तत्कालं विस्तस्य च । कषायचीतमधुरस्निग्धा लेपादयो हिताः ॥ १७३ ॥ (पाद) पाणचिरित्या । या वेदना शरणनिपातजाता वीया शरीरं प्रदुनोति जन्तोः। घृतेन सा शान्तिमुपैति सिक्का कोणेन यष्टीमधुकान्वितेन ॥ १७४ ।। (पारशुद्धी) साताहिको विधि । सयोप्रणेवायतेषु सन्धानार्थ विशेषतः । मधुसर्पिः प्रयुञ्जीत पित्तघ्न्यश्च दिमाः क्रियाः ॥ १५ ॥ ससंरम्भेषु कर्तव्यमृवं चायश्च शोधनम् । अपवासो हितं भुक्तं प्रतवं रक्तमोक्षणम् ॥ १७६ ॥ घृष्टंपिच्छितयोरेप सुतरामिष्यते विधिः । सयो स्रवत्यसं पाकस्तेनाशु जायते ॥ १७७ ।। मत्यर्थमस्र सवति प्रायशोऽन्यन निक्षते । यतो रक्तक्षयाद्वायौ कुपितेतिजाकरे ॥ १७८ ॥ स्नेहपानपरीपेकस्वेदलेपोपनादनम् । स्नेहुवस्ति च कुर्वीत चातनौपघसाधिवम् ॥ १७९ ।। इति साप्ताहिकः प्रोक्ता सधो व्रणहितो विधिः । सहमहाद गतवैगे तु पूर्वोक्तं विधिमाचरेत् ॥ १८०॥ (पाद) झालनायें क्षारम्वधादि। (सालनाम्यासेकेए शास्मिन्दुष्टै प्रयोजयेत् । भारग्वधादिकं वर्ग सुरसादिं च शोधनम् ॥ १८१ ।। कल्कनिसिलैरउपर्योज्या ससैन्धवैः । यातिके पैत्तिके पुन्मपरपाहरबनीतिले ॥ १८२ ॥ १. "परे पिरतिग्रे और शी च मुद्रिवारपाठ . .

·.. . . 4 योगासमुच्चये । प्मिफे तिउतेजोहानिकम्मस्वार्चिकामिकः ॥ (सरहे। दुष्टमणेषु कर्तव्यमूर्ध्न चाधव शोधनम् । विशोषणं तथाहारं शोणितस्य च मोक्षपाम् ॥ १८३ ॥ (सौगुने सोमणे पृथक् पृथक् सामान्य फर्म । प्रायः सामान्यकर्मेदं वक्ष्यते तु पृथक् पृथक् । घृष्टे रुजां निगृह्माशु बणे चूर्णानि योजयेत् ।। १८४.॥ फल्कादीन्यवकृत्ते तु विच्छिमविलम्बिनो। सीवनं विधिनोक्तेन पन्धनं चानुपीटनम् ॥ १८५ ॥ असाध्यं स्फुटितं नेत्रमुदीर्ण लम्बते तु यत् । सभिवेश्य यथास्थानमव्याविद्धसिरं भिपक् ।। १८६ ।। पीडयेत्पाणिना पद्मपत्रव्यवहितेन तत् । वतोऽस्य सेचने नस्ये वर्पणे च हितं हविः ॥ १८७ ।। विपकमाज यष्टयाइजीवकर्पभफोल्पलैः । सपयस्कैः परं तद्धि सर्वनेत्राभिघातजित् ॥ १८८ ।। गलपीडायसन्नेऽक्षिण मनोत्फसनक्षयाः । प्राणायामोऽथवा कार्य किया च क्षतनेत्रवत् ॥ १८९॥ फर्णे स्थानाच्युते स्यूत्या स्रोतस्तैठेन पूरयेत् । हफाटिकापां छिपायां निर्गच्छत्यपि मारुते ॥ १९० ॥ समं निवेश्य पनीयात् स्यूत्वा शीघ्र निरन्तरम् । आजेन सर्पिपा चान परिपेका प्रशस्यते ॥ १९१ ।। पत्तानोऽन्नानि भुञ्जीत शयीत च सुयन्त्रितः। घावं शापामु तिर्थस्थं गात्रै सम्यग्निवेशिते ॥ १९२ ॥ स्यूत्वा वेल्लितपन्धेन पन्नीयान् धनवासमा । चर्मणा गोप्फणापन्धः फार्यवामद्ते प्रणे ॥१९३ ।। 1. बममाया. २, एस्टे ही दिलासादया

·--
८
प्रणिचिकित्साधिकारः।
पादौ चिलम्बिनुष्कस्य प्रोक्ष्य नेत्रे च वारिणा।
पश्य पणो सीपेद सेवन्या तुम्नसंज्ञया ॥१९४ ।।
कार्यक्ष गोफणापन्धः फठ्यामावश्य
पटकम्।
स्नेहसे न कुर्वीत वेन ग्लियति हि व्रणः ॥ १९५ ।।
फालानुसार्यगर्वेलाजातीचन्दनपर्पटैः।
शिलादाळमृतातुत्थैः सिद्ध तैलं च रोपणम् ॥ १९६ ॥
छिनां निश्शेषतः शारा दग्धा तैलेन युक्तिः ।
अग्नीयाकोशपन्येन ततो प्रणवदाचरेत् ॥ १९७
कार्यः शल्याहते विद्ध कमो भगातु पिच्छिते ।
शिरसोऽपहते शल्ये मालवत्ति प्रवेशयेत् ॥ १९८ ॥
मस्तुलुशनुतेः बुदो हन्यादेनश्चलोऽन्यथा !
घणे रोहति चैकै शनैरपनयेत्कघम् ।। १९९।।
मस्तुला सुतौ सादेन्मस्तिष्कानन्यजीवनान् ।
शल्ये हतेऽनादन्यस्मात्स्नेहवति निधापयेत् ॥ २० ॥
दुरावगाढाः सूक्ष्मास्या ये व्रणाः मुतशोणिताः ।
चयेचक्रतैलेन सूक्ष्मनेत्रापिवेन तान् ।। २०१ ।।
मिन्ने कोहऽसजा पूर्णे मूळ हत्पार्थवेदना ।
ज्वरो दाहस्तडाध्मान भक्तस्यानभिनन्दनम् ।। २०२।।
सको विभूनमरुतां बासः स्वेदोऽसिरक्तता।
लोहगन्धित्वमास्ये स्याद् गात्रेऽपि च विगन्धिता ॥२३॥
आमाशयस्ये रुधिरे रुधिरं छर्दयत्यपि ।
भाध्माननातिमाण शूलेनापि विशस्यते ॥ २० ॥
पक्षाशयस्थे रुधिरे समूलं गारसं भवेत् ।
नाभेरवस्ताजीतवं सम्यो रक्तस्य चागमः ॥ २०५ ॥

·. योगरत्नसमुच अभियोऽप्याशय सूक्ष्मः स्रोतभिरभिर्यते । असृजा स्यन्दमानेन पार्श्वे मत्रेण स्तिषत् ।। २०६ ॥ तत्रान्तर्लोहितं शीतपादोच्चासकराननम् । रक्ताक्षं पाण्ट्रवदनमानद्धं च विवर्जयेत् ।। २०७ ॥ यामाशयस्थे वमनं हितं पकायाधिते । विरेचनं निरुद्दश्च निःस्नेहोष्णाविंशोधनैः ॥२०८ ॥ यवफोलकुलत्थानां रसै: स्नेहविवर्जितः । सुजीतानं यवागू वा पिनेरौन्धवसंयुताम् ॥२०९ ॥ अतिनिा तरत्तास्तु मित्रकोष्ठः पिपेदसूक् । अभिन्नमन्त्रं निफ्रान्वं प्रवेश्यं न खतोऽन्यथा ॥ २१॥ प्रक्षाल्य पयसा दिग्धं वणगोणितपांसुभिः । मवेशयेत् क्लानखो घृतेनाक्त शनैः शनैः ॥२११ ॥ श्रीरेणाद्रीचं गुर्फ भूरिमपिपरिप्लुतम् । अहल्या प्रमृशेत्कण्ठं जलनोडेगयेदपि ।। २१२ ॥ तुधान्त्राणि विशन्त्यन्तस्तत्कालं पडियेन प । चेष्टपित्वा तु पहेन पृतन परिपेचयेत् ॥ २१३ ॥ अनुवर्तेत यर्प च यथोक्ता प्रणयन्त्रणाम् । पाटीया टम्। पालीसं पर मांसी परेवगगचन्दनम् ॥ २१४ ।। हरिद्रे पसीनानि सोगीरं मधु चतः । पद सोमणेपून तेलं रोपणाचमम् ।। २१५ ।। মুন্নি।

·॥ मणचिकित्सादिपार विक्षिपदेई मधित शाप मर्महताहतम् । । मासयौलपूर्णायां द्रोण्या मांसरसाशिनम् ॥ २१७ ।। (पाह) रोपणे परिपेके व पाने च प्रणिना सदा । वैल धृतं वावधार्य शरीर चानरेक्ष्य च ॥ २१८ ॥ घुतानि यानि वक्ष्यामि यत्नतः पितनिधौ । सपोवणेषु देयानि तानि वैयेन जानता ॥ २१९॥ (सौभये) (मार स्वरूपम् ) पतनपीडनादिभिरभिघातानिशेपरनेकविधमस्थिगामुपदिशन्ति । सतु मनमात व्यधिष्ठानं सन्धावसन्धौ च । तत्र सन्धिमुक्तं पद्वियम् । उत्पिर विश्लिष्टमाक्षिसमक्षिप्त तिर्यकक्षिप्त विवर्तितमिति । तस्य च सामान्यलक्षणं सारणाचनरिवर्तनाक्षेपणाशक्षिामा पास- हिष्णुत्व च । असन्धिममं पुनादविधम् । तया~पटकं वक स्फटित वेल्लिचं अस्थिशल्लिकासकर्ष पिच्चित दारि चर्णितमति- पातितं शोपिचं गजानुगतमिति । वयनामुल्यस्पन्दनस्पर्मासहिष्णु- ता अवपीव्यमाने सशन्दसस्तारवा वेदनाविडीयस्मनास पावस्यास धर्म न भवतीति साधारणमसन्धिभमत्पर ।। (ध) . साभ्याचा. M पायादार पचति म सन्द करोति यत् पयास्थित प्रचिन्मयमस्नो विदारिता २२० । भर्म पानिधावेन किमिदेवायोपितम् । उमम्पमानं तवाय मजनि गज्जति १२२१ ।। gril अशावातलाल्पाझिनामपि । मि कपालं परकत्या सन्धिलुक च्युतं च यत् ॥ २२५ ।। सपन प्रसिपिए न भयं यादिपर्नयत् । असलिमपास पसताद पणि तया ॥ २२३॥ सामनरेश ·योगासमुख्या पप भयं भवेच्छयाशिरःपृष्ठरसनान्तरे । सम्यग्यमितमप्यस्थि दुर्गासाद् दुर्निमन्धनाद ।। २२४ ।। संक्षोभादपि यद् गच्छेद् विकियां तद्विवर्जयेत् । आदितो यच दुर्जातमस्थिसन्धिरथापि वा ॥ २२५ ।। तरुणास्थीनि नाग्यन्ते भज्यन्ते नलकानि तु । रूपालानि विभिद्यन्ते स्फुटन्त्यन्यानि भूयसा । २२६ ।। ।। (बाहटे) भगत बग्यतादय । (तन्त्रान्तरे) मा संस्थापनोपायैस्तैस्तैः संस्थाप्य निथलम् । पनाय घृताव्येन परिवेष्टयोपरि क्षिपेत् ॥ २२७ ।। पटादिवल्कं वंशं वा मध्यमं वन्भमाचरेत् ॥ शिथिलेन हि बन्धेन सन्धेः स्थैर्य न जायते । गादेनाविरुजादाहपाकश्वयधुसम्भवः ।। २२८ ।। श्यहात् व्यहारती धर्म सप्ताहान्मोक्षयेद्धिमे । साधारणे तु पनाहान भगदोपयशेन या ॥ २२९ ।। न्पग्रोधादिकपायेण ततः शीवन सेचयेत् । सं पशमूलसिद्धन पपसा तु सवेदनम् ॥ २३० ॥ सुखोष्णं चावचार्य स्याचकतैलं विजानता। विभव्य देशं फालं च वातगोपधसंयुतम् ।। २३१॥ प्रततं लेपसेकांश्च विदध्या भूवशीतलान् । प्रष्टिक्षीरं ससर्पिफं मधुरौपघसाधितम् ॥ २३२ ।। प्रातः प्रातः पिपेद् मनः शीतळ लाक्षया युतम् । सप्रणस्स तु भमस्य प्रणो मधुघृतोचरैः ॥ २३३ ।। फपायः प्रतिसार्योऽय शेपो भमोदितः क्रमः। सम्पानि व्रणांसानि प्रलिप्य मधुसर्पिपा ।। २३४ ॥ छन्दभीत नमान् पैपी पन्धनैश्योपपादयेत् । सात सयार मुस्वितार मावा फलिनीशोधकरफलैः ॥२३५।।

·" 1 मणचिकित्साधिकारः। समझायावकीयुक्तचर्णितखचूर्णयेत् । घातकीलोध्रचणैर्या रोइन्त्याशु नया प्रणा ! २३६ ॥ (पाढे) विश्लिटोतिष्ठपोः सन्धिसेवमेवाविषघ्यन् । पाचरेषधास्वं च विसादीनुपरवान् ॥ २३७ ॥ समई) इति मग्न पक्रान्तः स्थिरधानोहयो, हिमे । गांगलस्याल्पोपस्य मुसाघो दारुणोऽन्यथा ।। २३८ ॥ पूर्वमध्यान्तवयसामेकद्वित्रिगुणैः क्रमात् । मासैः स्यय भवेत्सन्यथोक्तं भजतो विधिम् । २३९ ।। (पारे) भल्यांदमनस्य चिकित्सा सामान्यसाधनमिद विशेपो वक्ष्यते त्वतः । मना सन्धिविमुक्तां वा छत्त्वा पूर्ववदालिम् ॥ २४० ॥ तनुनादेष्टच पडून घृतसेकं प्रदापयेत् । कोपरं तु भिषन सन्धिमानानुमार्जपेत् ॥ २४१ ।। मनुष्य तः सन्धि पीडयेरपरान्च्युतम् | प्रसाधयेच्चैन स्नेहसेकं च कारयेत् ॥ २४२ ।। मणिरन्ये च नानी र गुल्फे रेप मियामरः । उभे तले समे कृत्वा तलमानस देहिनः ।। २४३ पनीयाध्यामतलेन परिसं] च फारयेत् । प्राग्गोमयमयं पिण्डं धारयेन्मृण्मयं ततः ॥२४॥ हस्ते जातपले कार्य अमात्पापाणधारपर । दन्तानमामांश्चलिवान सरकानवीडयेत् ॥ २४५ ।। वयस्यस्याम्बुभिः शीवैः परिपिच्य प्रलेपपेट । बहिनिर्वापौरन्तः सन्मानीयैरुपाचरेत् ।। २४६ ॥ १. ''स.पाट, ·। - योगरमसपुग्यो। सलाहयते क्षीरे पधकादिभृतं धृतम् ।। नस्यगण्ईपयोर्योपं चलट्विजहितानि च । श्रीन्मासान्मृदु मुजीत रसामं कठिनं त्यजेत् ॥ २४७ ॥ (सतो फटीजरुगताना फवाटशयनं हितम् ।। यन्त्रणार्थे तथा कीला पञ्च कार्या निवन्धनाः ॥२४८ ।। जोरपार्थयोः द्वौ तल एक कीलका । योग्यां वा पृष्ठवंशे या वक्षस्यक्षकयोस्तथा ।। २४९ ।। विमोक्षे भगसन्धीनां विधिमेवं समाचरेत् । । सन्धधिरविमुक्तांस्तु स्निग्धस्विन्नान्मृछतान् ॥ २५ ॥ उफैविधानैर्युक्त्या च यथास्वं स्थानमानयेत् । पसन्धिभो रूढे तु विषमोल्वणसाधिते ॥ २५१ ।। धापाध्य भामं यमयेनतो भगवदापरेत् । भनति यथा पाकं प्रयतेत तथा भिपक् ॥ २५९ ॥ पफमांससिरास्नायुसन्धिश्लपं न गच्छति । शालिक्षीररसाग्यायेः पौष्टिपैरविदाहिभिः॥ २५३ ॥ मानयोपचरेद् मा सन्धिसंपकारिमिः। ग्लानिर्हि न हिता तस्य सन्धिविश्लपकारिका ॥२५४ ।। (सेम) लवणं कटुकं क्षारसम्लं मधुनगातपम् । व्यायाम च न सेवेत भयो स्थानमेव च ॥ २५५ ।। मांसं मांसरस क्षीरं सर्यिपं सतीनजम् । हणं पापपाने च देयं ममाय जानता ।। २५६ ।।' (सौष्ठते) इयंगपीनं सपट्टालिम्पे. चीक्ष्णाम्लवल तु तुपोदफेन । चिम्चास्थिपरकोपणसम्मकार- कपासपच्यामपि भमशोफे ॥ २५७ ॥ (हिमोग ·-- 11 - मणचिकित्साधिकारः। २४१ वातव्याधिविनिर्दिष्टान् स्नेहान् भनस्य योजयेत् । चतुष्प्रयोगान् बल्यांच वस्तिकर्म च शीलयेद ॥ २५८ ॥ अनुल्चणमनापिद्धं स्वस्थाने पर्यवस्थितम् । अवेदनं च चेष्टायां भग्न विद्यारसुसावितम् ।। २५९॥ (सर) गन्धतकम् । कृष्णास्तिलान्विरजसो एडवनपद्वान् सप्तक्षपा वहति वारिणि यासयेत । संगोपयेदनुदिनं मविसार्य घेतान् धीरे तथैव मधुककथिते व तोये ॥ २६० ।। पुनरपि पीतपयस्कांस्तान पूर्ववदेव शोपितान् पादम् । भिगवतुपानरजस्कान् सम्पूर्ण्य पिचूर्णितर्युन्यात् ॥२६१ ॥ ननदवाळकलोहितयष्टिकानसमिसिष्ठवऋष्ठनळाद्वयः। अगरामचन्दनशारिखासरळसर्जरसामरदारभिः ॥ २६२ ॥ पाफादिगणोपेतेस्तिरापिष्टं तवय दत् । समस्तगन्धपश्यसिद्धदुग्धेन पीडयेत् ।। २६३ ।। दौडेयरास्नांशमवीकशेरुकाळानुसारीनवपत्रलोधैः । सक्षीरगृह सपयसवैस्तैलं पचेत्तमदादिमिव ।। २६॥ गन्धलमिदमुत्तममस्थिस्यैर्य कन्जपति चाशु विकारान् । वातपिपजनितानतिनीर्यान् च्यापिनोऽपि पिरिपयोगैः ।। (चार) एतलं रादा पथ्यं भग्नानां सर्वकर्मसु । भाक्षेपके पक्ष्यावे वालशोपे दिवे वया ॥ २६६ ।। मन्यास्तम्मे शिरोरोगे कर्णशूले हनुग्रहे । पाधि तिमिरे चैव ये च सीप धयं गताः ॥२७॥ पथ्यं पाने तथाम्या नस्यै पस्वि मोनने। बाइसन्धारसा पृदिरमुनरोपमायते ॥ ३३८ ।

·-- योगरत्नसमुञ्चगे मुखं च पामतिमं ससुगन्धिसमीरणम् । गन्धतैलमिदं नाम्ना सर्ववातविनाशनम् ॥ २६९ ।। राजाईमेतत्कर्तव्यं राज्ञामेव विचक्षणैः । (सौ(ते) दाधवणस्य लेपादयः। पयसि हस्ति हुताशनजं जपा कुसुमवल्कभृतं तिल तथा। अपि च रोमयुतं तिलज भुतं सपदि केवलमेव विनिमृतम् ॥ २७० ।। बदरीतिलकल्लाव्यसाधिके कथितोद्धतम् ।। फेनं प्रलिम्पेन घटजं पई वाग्निकते प्रणे ॥ २७१ ॥ सिक्थं सौवीरसंपिष्टं नन्यावादघ्रिमेव वा । नवनीतेन संयुक्तं लेपयेद्दहनत्रणम् ॥ २७२ ॥ मयितेऽचन्तिसोगाठ्ये कर्दमं पोट्टलीकृतम् । विपाच्य तेन योप्लेन सेकः स्याद्दइनवणे ।। २७३ ॥ मत्स्याक्षिसाधितं सर्पिर्दहनयणनाशनम् । शतधौवाज्यलेपश्च गोनिकल्कालेपनम् ॥ २७४ ॥ . (सिदशेने) दलान्यागलकानां तु सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् । दग्भत्रणोपरि क्षिप्त्वा तैलेनाभ्यायनं द्वितम् ॥ २७५ ॥ शमीपत्रशिरीपत्वच्छारिया मधुकोत्पलम् । दुर्वा चातिवलोशारे प्रदेहपरिपेचनम् ॥ २७६ ॥ दग्धव्रणरे श्रेष्ठमग्निवीसपनाशनम् ।। क्षीरिक्षादितटम्। क्षीरियक्षत्वची धात्रीचन्दनं गधुयष्टिका । पा काथे जपापुष्पकरमागर्म विपाचपेत् ।। २७७ ।। १. मपिदोपदम् । १. पाठः.

·है मगन्दादिचिकित्साधिकारः। १२५३ क्षीरप्रस्थ धृताचैलाह प्रस्थं च परिपापितम् । तत्तलं साधयेदग्निग्धान् घोरत्रणानपि ।। २८८ ।। कातिर्वासहदेविकाफ- माचीरणनीखरमजरीमिः। सहामृताचन्दनयष्टिकाभिः सर्पिरिपक्वं दहनवणनम् ॥ २७९ ।। (एतानि उन्नान्तराद) ताम्लचूर्णसन्दग्धे काश्चिक धारयेन्मुझे । ताम्बूलचूर्णदग्धस्तु धारयेच प्रयत्नतः॥ गण्डपं तिलतैलस्य पुरुषः सुसमाञ्छया । २८० ।। (चरटे) इति योगरत्नसमुच्चये व्रणचिकित्साधिकार पविशति । - अथ भगन्दरचिकित्साधिकारः ।। निग्नम्। हस्त्यश्वपृष्ठगमनकठिनोलुटकासनेः । अनिदानाभिहितैरपरैश्च निषेवितैः ॥ १॥ अनिष्पादिष्टपान सघोगा साधुगर्हणैः । प्रायेण पिटकापूर्षो योजुले बटुलेऽपि या ॥२॥ पायोणान्तर्यायो वा दुष्टामझासगो भवेत् । वास्विमूनाशपाभ्याशगतताच त्यन्दनात्मकः॥ ३ ॥ भगन्दरः स सर्वध दारयत्यक्रियामतः । मगरस्तिगुदास्तेषु दीर्यमाणेषु भूरिभिः ॥ ४॥ वातमूत्रशकृच्छुक से सहमति प्रमात् । दोषः पृथग्युतः सारागन्तस्सोऽष्टग स्मृतः ॥ ५ ॥ पदनात्मः इति मुदिताामदयाल , ·1 यनिर्गच्छन् गुदं यदा क्षिणोति तदा गतिः स्यात् । तर मांसपोयना २४१ योगरलसमुन्धर्य अपर्फ पिटकामाहुः पाकप्राप्तं भगन्दरम् ।। गूढम्लां ससंरम्भा रुगान्या रूढकोपिनीम् ॥ ६ ॥ भगन्दरकरी विद्यात् पिटकां नत्वतोऽन्यथा ॥ (पाहटे) सत्र वातजा पिटका श्यावारुणा सतोटस्फुरणा । पक्वा तु शतपोनकयदणुमुखैः सफेनाच्छसावैः छिद्रेः क्रमाच्छीर्यते । सोऽयं शत. पोनकाल्यो भगन्दरः । पित्तजा रागोष्मज्वरवती तनुरुष्ट्रगीवावदुचि- ता सोऽयमुष्ट्रप्रीवाख्यः । कफजा महामूला पाण्डुरा कण्डूमती । पश्या तु पडुपिच्छा परिमारिणी । स परिसावाख्या यातपित्तजा घोरराजा सदाहोपा । पकायां प्राकारपरिखेव परितो गुदं परिक्षिप्य गतिर्जायते । स परिक्षेपो नाम । वातकफजा पाण्डरा कच्छ्रपाका पकायामृज्वागत्या गुदो दीर्यते,सोऽयमृग्वाख्यः।फफपित्ताव पूर्वोत्थमर्शः संश्रित्य ऋपिता दशेमूले कण्टदाहादिमाञ्छोफः स्यात् । स शीघ्र पफभिनो मूलमर्शस केदयन् गतिभिरजसं सवति । सोऽयमझेभगन्दरः। सर्वज्ञा पादाङ्गुष्ठ- समा विविधरुजा सशूलारोचकटवरच्छर्दिदाहा। पछा तु शम्बुका वर्तसनिभा । स शम्भुकारर्तकारयः। मांसपद्धया युक्तोऽस्थिलेशस्ति- कृमयो गुदं सादन्तः परितो दारयन्ति । सोऽयं क्षतजो भगन्दर उन्मार्गाख्यः । चिकित्सा। पट् कृच्छ्रसाधनारतेषां निचयक्षता त्यजेत् । प्रवाहिणीं वरीप्राप्त सीननी वा समाप्रितम् ॥७॥ अथास्य पिटयागेर तथा यत्नादुपाचगेद । शुद्धपसरवितेकाधैर्यधा पा न गच्छति ॥८॥ पाके पूनस्पस्निग्धं सेदितं चारगादतः । पन्नायित्लार्शसमिर पश्येत्सम्या भगन्दरम् ।। ९ ।। अाचीनपगनीनमन्ताम्बिहिर्मुग्यम् । अयान्त पनेपित्वा सम्यम् सतेग पाटयेत ॥१०॥ .

·गुगन्दरादिचिकित्साधिकारस। २१५ बहिर्मुखं च निश्शेषं ततः क्षारेण साधये । अग्निना का मिषक् साधु क्षारेणैवोष्ट्रकन्धरम् ॥ ११ ॥ (या) ततो निर्यापणशोपनरोपणैर्यथाकालं साधयेत् । एसा तु सम्रपानाट्टेदना यदि जायते । देवाणुतैलेनोप्येन परिपेकः प्रशस्यते ॥ १२ ॥ (सुश्रुतादिति पन्दटे पर्योभगन्दरे पूर्वमांशांसि छिद्यात् | तो गत्यनुसारेण मग- 1 " भगन्दरे बड्डच्छिद्रे छेदमालोच्य योजयेत् । आतापमार्गान् निश्शेपं समस्तांधाग्निना दहेत् ॥ १३॥ यतेत कोष्ठशुद्धौ न भिषक् तस्यान्तरान्तरा। (संपदे। कल्क फोष्णः शुण्ठीमुररिपुशयनेष्टकापुनर्नश्नः । पाद भगन्दरनो वराजलेस्थीप बैलाळम् ॥ १४ ॥ (काशीपुरवासी) लेपो प्रणे विडालास्थित्रिफलारसकरिकतम् ।। (बाहरे) शुन वटपत्राणि गुलूची विषभपजम् । सेक्षकास्तकपिपास्तु लेपो हन्ति भगन्दरम् ॥ १५॥ मारमधनिशालाक्षायूमज्यिक्षौद्रसंता । स्त्रयोि योन्या शोधनी गतिनाशनी ॥ १६ ॥ (पिसार) तिलसम्मपरादन्तीतुत्थसिन्धूत्वमादिकम् । सहरणारोचनं दुष्ठं शोषनं मांसकरपुनः ॥ १७॥ मजिष्टासन्यवक्षौद्रनागदन्तीनितिलाः। . १. सब देन कोगेन ग. पाठः.

·4 योगरत्नसमुच्चये त्रिहत्तेजोवतीदन्तीमजिठारजनीद्वयम् । वायजं निम्मपनं च लेपो नाळोवणापहः॥ १८ ॥ (सिद्धसारे सग्रहे च) त्रपुताम्रसीससंभवकल्कमिदं तैग्मायसे पात्रे । धृष्टं पहुशो लिप्तं भगन्दर तथा व्रण्यम् ॥१९॥ (कानीपुरवासी) ज्योतिष्मतीमलपुलालिसेल्लुपाठा- कुम्भाग्निसर्जफरवीरवचासुधाः । अभ्यञ्जनाय विपचेत भगन्दराणां तैल वदन्ति परमं हितमेतदेपाम् ।। २० ।। (बाहटे) एक्त्तैलं विष्यन्दनाख्यमिति संगहे। करपीरतलग। करवीरनिशादन्तीलागलीलवणाग्निमिः। मातलमार्फवत्साहे पचेलं भगन्दरे ।। २१ ॥ (सिसारे) फलनयाग्निविदिन्द्रवारुणी- शताय?: करवीरलागलः । निशार्फकासीसकरअसैन्धवैः सतिन्त्रिणीवीजनियुम्भनिमः॥ २२ ॥ साजाजिकासोलरचाफप्रय गिरीन्द्रकीरटुरोहिणीयुतैः। सहाथपारः सरणितान्त्रित महातरुक्षीरस्यतान्त्रितः ।। २३ ।। वैलं तं ना विपरेमपाये परकीकृतस्तैर्विदिशद्विधिशः। प्रयोज्यत्तश्च भगन्दरेषु रुजाहरं शोधनमाशु गेपणम् ।। २४ ॥

·-- 1 भगन्दरचिकित्साधिकारः। तदेव नाट्यर्बुददुष्टाछ मेहवणारं वयजन्तुनि ॥ {सायो। चिनापत्रेणा तक्या तान्यूलीना दलेन वा ।। उपनाइक्रिया पुर्याद् भगन्दरविनाशनीम् ।। २५ ॥ (योयमालायाम्। मधुकरोधफणानुदिरेणुकाद्विरजनीफलिनीपटुशारिवाः । कमलफेसरपकधीतयोगदनसर्जरसामयरोभयाः ॥ २६ ।। सपीजपच्छदनैरेमिस्तैलं विपाचितम् । मगन्दरापीछमधुगेदनणापहम् ।। २७॥ मधुवैलयुता विलासारत्रिफलामाविकालणाव लीडाः । कामिकृष्ठभगन्दरप्रमेहतनाळीनगरोपणा भवन्ति ॥२८॥ अमृतात्रुटिपेलवत्सद कलिएध्यामलकानि गुग्गुलुः । क्रमद्वमिदं मधुनुवं पिटास्थौल्पगगन्दरान जयेत् ॥ २९ ॥ गुग्गुलुपचपलं पलिकामा मागधिका निफला च पृथक् स्यात् त्वक् गुटिकर्षयुतं मधुलीढं धभगन्दरगुल्मगविनम् ॥ ३०॥ 'मृतिपररजोयुक्तं तदेव तु सुभावितम् ।। काथेन दशमूलस्य विशेपाहातरोगजित् ॥ ३१ ॥ 11 - - । निर्गुण्डीवरणैरण्डपितः कथितं जलम् । ससैन्धन तुलाढा इन्ति पधभगन्दरम् ।। ३२ ॥ रहारिपन्दे। विस्वाग्निमन्थार्तगलचित्रकाराधिकृतं जलम् । प्रियुत्कणामयावर्णयुक्त हन्ति भगन्दरान् ॥३३॥ (पिदयां)

·२१८
योगरत्नसमुधये
निशाग्निपाठानृपतीन्द्रवारुणी-
करझनिम्बासनचित्रमयकैः ।
शृतं जलं सैन्धवहिशुसंयुतं
भगन्दरासि निहन्ति तत्क्षणात् ।। ३४ ।।
पटोलशुण्ठीगिरिकर्णिकावचा-
कुलत्थदन्तीसुरदारुशिभिः।
शृतं जलं सैन्धवहिगुसंयुतं
भगन्दराशासि निहन्ति तत्क्षणात् ॥ ३५ ॥
(पोगमाठाया)
खदिराम्बुरतो भूत्वा कपायं त्रैफलं पिबेत् ।
महिपाक्षविळनाभ्यां भगन्दरहरं परम् ।। ३६ ॥
(बिन्दुसारे)
आर्द्रकस्य रसे सिद्धं कल्के वा पाययेद् घृतम् ।।
(संप्र)
पिवेद्वाताधिकारोक्तं घृतं गुल्गुलुतिक्तकम् ।
योज्यं यक्ष्माधिकारोक्तं सप्तविंशतिगुल्गुल ॥ ३७॥
(इनधित)
भगन्दरेप्येप विशेष सक्तश्शेपाणि तु व्यञ्जनसाधनानि ।
प्रणाधिकारात् परिशीलनाय सम्पग्निदित्यौपधिक विध्यात्॥३८६
अश्वपृष्ठगमनं चटरोधं मद्यमैथुनमजीर्णमसात्म्यम् ।
शारणात विविधानि च मदे वत्सरं परिहरेदभिकंवा ॥३९॥

·- भगन्दरचिकित्साधिकारः। २४२ तत्र वातजा सतोदमेदः कृष्णः स्थानात् स्थानान्तरगतिरतु- दिहानिः । पतभिन्नोऽच्छमसृक् स्रवति । पित्तजः शीघ्रपाको रक्ता सदाहः स्यात् । भिन्नोऽस्त्रमुष्णं स्रवति । कफजः सवर्णः शीतो नीरुजो घना । पको घनपूयात्राकः । राजा पित्तलिङ्गः, सिरामांसा- श्रया बहुकमिस्त्रापश्च । मांसळाहारदर्पितं मांस कन्थिलिङ्ग खिग्धं महान्तं कठिनं ग्रन्थि कुर्यात् । मेदुराहारपद्धं मासे त्वचि वा चायुना नीत मेदः स्निग्धं मृद्रु चलं फफलिङ्गं देहक्षयवृदिक्षयोदय अन्धि कुर्यात् । स मिनो घनताम्रसितासितमेदासावी । अस्थि- भङ्गादभिघातादा यदुनतमवनतं वास्थि सोऽस्थिग्रन्थिः । पदातेस्तु सहसा जलौवगाहनायायामतान्तस्य वा सरक्त सिराजालं वायुः संपीड्य सकोच्य वकीकृत्य विशोष्य च निःस्फर नीरज प्रन्यि कुर्यात् । स सिराग्रन्धिः । व्रणेषु यथोक्तक्रियावैकल्यादङ्गेऽमहते वा कुपितो नायुदेष्टमनुतमस्रं संशोध्य ग्रथितं कण्हूदाहयुतं व्रण कुर्यात् स नाम्ना व्रणग्रन्थिः । तत्र दोपात्रमेदोर्जाः पञ्च साध्या न त स्थूलखराधला मर्मकण्ठोदरस्थाश्च ।। चिकित्सा प्रन्थिष्वामेषु कर्तव्या यथास्वं शोफयत् क्रिया । वृहतीचित्रकव्याघ्रीकणासिदेन सर्पिपा ॥२॥ स्नेहयेच्छुद्धिकामं च तीक्ष्णैः शुद्धस्य लेपनम् । संस्थेद्य बहुशो प्रन्धि विमृद्नीयात्पुनः पुनः ॥ ३॥ (बाहट) अकोलमधुकमातुलुङ्गहिंसापूर्तीदारुविल्वमूलसरळकुष्ठवचावरणत्व- कालातिविषाजगन्धाभिर्लेपः । श्यामासुरदारसमहाकोशातकीसर्पप- पुनर्नपैर्वा । सोफरुस्तम्भे चोपनाहो यवसक्तुमधुककुष्ठशतपुष्पा- देवदारुमिघृतयुक्त। (सामहे एष वाते रिशेपेण क्रमा पिचासजे पुन: जळीकमो हिमं सर्व कफजे चातिको विधिः ॥४॥ 1.कृष्णोर्दु ' म पाग १ 'प्रतान्तस र ग पार. 1 21 ·२५८ योगरलसमुपये निशाग्निपागनृपतीन्द्रवारणी- करसनिम्बासननित्रमूखकः । भृतं जलं सैन्धवहिासयुतं भगन्दराशासि निहन्ति तत्क्षणात् ।। ३४ ।। पटोलशुण्ठीगिरिकर्णिकावचा- कुलत्थदन्तीसरदारुशिशुभिः । शृतं जल सैन्धवहिगुसंयुतं भगन्दराशासि निहन्ति वत्सगात् ।। ३५ ॥ (योगमालाया) खदिराम्युरतो भूत्वा कपायं त्रैफलं पिवेत् । महिलाक्षविळमाभ्यां भगन्दरहरं परम् ।। ३६ ॥ (बिन्दुसारे) आर्द्रकस्य रसे सिद्ध कल्के वा पाययेद् घृतम् ।। (स) पिवद्वाताधिकारोक्तं वृतं गुल्गुलुतितकम् । योज्यं यक्ष्माधिकारोक्तं सप्तविंशतिगुल्गुलु ।। ३७ ॥ (कुचित) भगन्दरेवेप विशेष रक्तश्शेपाणि तु न्यञ्जनसाधनानि । व्रणाधिकाराव परिशीलनाद्य सम्यग्निदिवोपधिकं विदध्यात्।।३८६ अश्वपृष्ठगमनं चलरोध मद्यधुनमजीर्णमसात्म्यम् । साहसानि विविधानि च सढे वत्सरं परिहरेदपिकंवा (पाटे इति अगन्दरचिकित्सा ।। प्रन्थिन्दिानम् । फफप्रधाना पूर्वन्ति मेद मांसाक्षगा मटाः । धोनतं यं चयधु स प्रवर्मथनारस्मृतः ।। १ ।। दोपासृटमासमेदोजस्यसितामणभवा नप । (पाठे) सम्माषायोपथिक मदाराशरसपाट..

·२१९ .. , . भगन्दरचिकित्साधिकारः। तत्र वातना सतोदमेदः कृष्णः स्थानात् . स्थानान्तरगतिरहेत. दिहानिः । पकभिन्नोऽच्छमसृक् सवति । पित्तजः शीघ्रपाको रक्ता सदाइ स्यात् । भिन्नोऽस्रमुष्णं सवति । कफजः सवर्णः शीतो नीरुजो पनः । पको धनपूयास्रावः । रकजः पित्तलिङ्गः, सिरामांसा- श्रयो बहुकमिस्वापच । मासळाहारपितं मांसं काग्रन्थिलिङ्ग स्निग्धं महान्तं कठिनं ग्रन्थि कुर्यात् । मेदुराहारपद्धं मांसे त्वचि वा वायुना नीतं मेदः स्निग्धं मृदु चलं कफलिङ्ग देहक्षयवृद्धिक्षयोदयं अन्थि कुर्यात् । स भिन्नो घनताम्रसितासितमैदानावी । अस्थि- भङ्गादमिधातावा यदुन्नतमवनतं वास्थि सोऽस्थिग्रन्थिः । पदातेस्तु सहसा जलोवगाहनायायामतान्तस्य वा सरक्तं सिराजालं वायुः संपीड्य संकोच्य वक्रीकृत्य विशोष्य चं निःस्फुरं नीरज प्रन्थि कुर्यात् । स सिराग्रन्धिः । व्रणेषु यथोक्तक्रियांवैकल्यादङ्गेऽश्महते वा कुपितो वायुदेष्टम तमसं संशोण्य ग्रथितं कण्हूदाहयुतं व्रणं कुर्यात् । स नाम्ना व्रणग्रन्थिः । तत्र दोपासमेदोर्जाः पञ्च साध्या । न त स्थूलखराश्चलाः मर्मकण्ठोदरस्थाश्च ।। चिकित्सा ग्रन्थिष्यामेषु कर्तव्या यथास्वं शोफत् क्रिया । वृहतीचित्रकन्याघ्रीकणासिदेन सर्पिषा ॥२॥ स्नेहयेच्छुद्धिकामं च तीक्ष्णैः शुद्धस्य लेपनम् । संस्वेद्य यहुशो ग्रन्धि विमृद्नीयात्पुनः पुनः ॥३॥ (बाहटे) अकोलमधुकमातुल्लङ्गहिंसापूर्तीदारुपिल्वमूलसरळकुष्ठवचावरणत्व- कालातिविपाजगन्धाभिर्लेपः । श्यामासुरदारसमङ्गाकोशातकीसर्पप- पुनर्नवैर्या । सोफल्मस्तम्भे चोपनाहो यवसक्तुमधुककष्ठशतपुष्पा- देवदारुमिर्पतयुक्तः। (संग्रह) एप पाते निशेपेण-क्रमः पिचासजे पुनः। जळौकमो दिम सर्व कफजे चातिको विधिः ॥ ४॥ 1.कृष्णौमूदुः' ग. पाठा. १ 'प्रतानास्व' रा.ग पार 34 ·२५० क योगरलसमुच्चये सथाप्यपकं छिचैनं स्थिते रक्तेऽगिना दहेत् । साध्वशेष सशेषो हि पुनराप्यायते ध्रुवम् ॥ ५॥ (पाहटे) वातजे ग्रन्थौ विविधाच वातव्याधिविहिताः स्नेहस्वेदोपनाहाः । तथानुपशमे सिराव्यधः । पक्वं तु विदार्य निरस्तपूयं कृत्वार्कादि- वर्गाम्भसा प्रक्षाल्य तिलकरकेन सचित्र कसैन्धवेन लेपयेत् । कफज. मन्त शुद्धस्य भृशं स्वेदयेत्, विम्लापयेच । (संग्रहे) दन्तीचित्रकमूलस्वक्सीधापयसीगुरः । भल्लातकास्थि कासीसं लेपो भिन्द्याच्छिलामपि ॥ ६ ॥ •बहिर्माश्रित प्रन्थि किं पुनः कफसम्भवम् । दीर्घकालस्थितं ग्रन्थिमेभिभिन्द्याच भेपजैः ॥ ७ ॥ मांसवणोद्भवौ ग्रन्थी पाचयेदेवमेव च । कार्य मेदोभवेऽप्येतत्तप्तः फालादिभिर तम् ॥८॥ प्रमृज्यात्तिलदिग्धेन छग्नं द्विगुणवाससा । सुतप्तयाथ दा वा बटुलो जतुलिप्तया ॥९॥ शलेण पाटयित्वा वा दहेन्मेदसि सूधृते ॥ (बाहरे) सुपक्यं वा विपाट्य मूत्रक्षाळितं क्षौद्रसैन्धवमुवर्षिकाकाञ्चनर्धारिह- रितालमित्रैः क्षीरवल्कप्रगाढेस्तिलेरालेपयेत् । गुआद्विकरञ्जतापसवृक्ष- बंशावलेखमूत्रसिद्धं तैलमभ्यङ्गः । सम्यक्च्छुई पैनं रोपयेत् ॥ (संग्रह) सिराग्रन्थों नये पेयं तैलं साहचरं तथा । उपनाहोऽनिलहरर्वस्तिकर्म सिराव्यधः ॥ १० ॥ (राहटे) नागः किंशुकसारेण लेपो नागकतेन तु । चपकेनोपनाहः स्याद्रात्री मेदासमुत्थिते ॥ ११ ॥ (सिदयोगे) * पाटयेदिति मुदिताधाडसार । यापयदिति गंग्रहे तालपनामके अपारहटाये - १. धीबह दनि मुदित राहपाठः,' ·३ .... ... ... ... . भगन्दरादिचिकित्साधिकारी कैडर्यमूल करवीरमूलं सलाङ्गतीकन्दमहौषधं च । वचाभया शिग्रुकमूलमेषां कल्कः स्नुहोजस्वरसेन पिष्टः॥१२॥ मैदासमुत्थं विनिहन्ति सद्यो ग्रन्थि तथा विद्रधिमदांश्च । सश्लीपदान्वालजिगण्डमालां द्वयं त्रयं चापि चतुष्टयं वा ॥ १३ ॥ मुपिष्टमेतत्सकलौपधं वा प्रलेपमात्रेण ससैन्धवं तु।: वहन्ति ॥ १४ ॥ (हारिश्चन्द्र) स्नुह्या विदश्य पेशलपत्रमिदं मेदसा ग्रन्थी। संस्त्रेदयेत बहुशो द्वित्रिदिनीवयेत्तमभ्यज्य ॥ १५ ॥ (कुत्रचित) कुष्ठं स्तन्येन सम्पिष्टं मेदोग्रन्थिविलायनम् ।। (काचीपुरवासी पुनर्नवार्काभयशिघुमूलकरअसिन्ध्त्यमहौषधानाम् । करकः मलिप्तः पशुबपिष्टो ग्रन्थ्यर्युदं हन्त्यपची च सद्यः॥१६॥ (योगणारे) मुलं पूतीकरजस्य चित्रको लघणं सुधा। उपनाहः प्रधानोऽयं समस्तग्रन्धिमेदनः ॥ १७॥ शहभस्ममठेपोऽयं प्रन्यो शस्तः सशर्करः । धीरमौदुम्नरं शस्तं शस्तमास्फोत पयः ॥ १८॥ प्रलेपने प्रशंसन्ति दुग्धं चोत्तमणिजम् ॥ रहारिधी समस्तमिन्द्रवल्याच सोपोदवयास्तथैव च । अनन्तायाथ निसिलं कन्दं नीलोत्पलंस्प २ ॥ १९ ॥ एतानि पिष्टवा संस्थेद्य कदुग्णं लवणोचरम् । अधिनातिषु सर्वासु विधेयमुपनाहनम् ॥ २० ॥ शापूर्णसमायुक्तं वैतं कंसपिहितम् । ग्रन्थैरालेपन कार्य पच्यमानस्य दारणम् ।। २१ ॥ तिलमेरण्डनं पनि शालिलाजवेन च । विषमुपनाहाय प्रन्या भृटं गुपूर्णितम् ॥ २२ ॥ .

·(वृक्ष) २५२ योगरत्नसमुच्चये गोघृतं गोशकद् भस्म बहुशः कंसमर्दितम् । अन्यौ पाकोन्मुखे पके तोदहद् भेदनं भवेत् ॥ २३ ॥ प्रतिकसैन्धवजठरं धुधूरफलं विदा मृलिप्तम् । अथ परिपिष्टं पयसा सर्वानुन्मूलयेद् ग्रन्थीन् ॥ २४ ॥ (कुचिर) गात्रमदेश फचिदेव दोपाः सम्मच्छिता मांसमभिप्रदृष्य । वृत्तं मृदुं मन्दरुनं महान्तमनल्पम्लं चिरवृद्धिजातम् ॥ २५ ॥ फुर्वन्ति मांसोच्छ्यमत्यगादं तदर्बुदं शास्त्रविदो बदन्ति ।। (सुचते) महत्तु प्रन्धितोऽर्बुदम् । तलक्षणं च मेदोन्तैः पोदा दोपादिभिस्तु तत् ॥ २६ ॥ भायो मेद कफाल्यत्वात् स्थिरत्वाच न पच्यते । सिरास्थं शोणितं दोपा संशोच्यानुप्रपीव्य च ॥ २७ ॥ पाचयेत तदानदं सासाचं मांसपिण्डितम् । मांसारैथितं याति पृद्धि चाशु सवेचतः ।। २८॥ अजसं दुष्टरुधिरं भूरि तन्छोणिताव॒दम् । तेवसांसजे वर्षे चत्वार्यन्यानि साधयेत् ।। २९ ।। मईदे प्रन्मिात्सर्यान् यथास्वं मुतरी दितम् ॥ (चार) चाताप्दमेरण्दप्रियाळनाटिफेग्मजोरिफर सरकपीजोल्यारिफयोपनाह येत् । आन्पामिपगारवा । नाठीम्येदं च पुर्यान् । यद्यशपात्र गोंग रुधिरमनसेचयेत् । पिनान्धे मृदून स्वेदापनाहान कापविरेचन म. प्रयोजपेत् । मारुगोदुम्लीकापबष्ट र प्रियहुपचनसभरमाअनदो- भ्रमधुमक्तेः । मजे तंज़ममय हनदीपस्य मतरतम्य प यमन 3 Trirat , ' पानी . . अपनाहादयः। ४. गो- मु. “TERT ·सर्वार्षदानि नश्यन्ति न रोहन्ति पुनदृणाम् ॥ ३४ ॥ भगन्दरादिचिकित्साधिकारः विरेचनद्रव्यैः प्रलेपः। काकादनीशुक्बर्दाग्निजिहामूलकदक्षकपोतगृध्र- पुरीपकाशमूलैा पलाशक्षीरपिष्टैः॥ निष्पावपिण्याककुलत्थकल्कैमासमगार्दधिमस्तुपुक्तैः । लेपं विदध्यात् कमयो यथात्र मूर्च्छन्ति मुञ्चन्त्यथ मक्षिका वा ॥३०॥ अल्पावशिष्टे कमिभिः कृते. लिखेत्ततोऽग्निं विदधीत पश्चात् । यदल्पमूल अपुताम्रसीस. पट्टैः समावेष्टध तदायसै ॥ ३१ ।। धाराग्निशस्त्राण्यसकृद्विदध्यात् प्राणानहिंसन् भिषगप्रमचः ।। (पाठशुद्धौ) लेपास्वादलाभेन च निलीयमाना मक्षिकाः समुपेक्षेत । तद्विमुक्तैः कृमिमिरिता भक्ष्यमाणं च । ततः कृमिभक्षितावशेष शाकादिपत्र- बिलिख्यामिना प्रतिसारयेत् । जात्यास्फोटकरवीरपल्लवांश्व प्रणशोधनाय क्ल्कादौ । तैल चोत्र पाठाविळणभात्रिफलाक्रपायसिद्धमभ्यञ्ज- नम् । मेदोर्जुद स्विन्नीभन्नं सुशोधितमेदस्कयुपशान्तरक्तस्रावं सद्यः सीव्येत्। ततो गृहधूमलोभमनश्शिलाहरिद्रापत्तङ्गचूर्णर्मधुमादिः प्रतिसार- येत् । करञ्जतैलं चाभ्यानार्थे प्रयुञ्जीत । सौर्युदानि च यदृच्छ- - या पर्यागतानि मुपरिशोधितानि रोपयेत् । अपि च । सशेपदोपाणि च योऽधुनि करोति तस्याथे, पुनर्भवन्ति । तभादशेषोद्धरणं प्रशस्त क्षारेण शस्त्रेण तथापिना वा ॥ ३२ ॥ चित्रकं चिरिपित्वं च भृशिवरं पुनर्नवम् । लागलाशिनमूल च देन्ती लवणपश्चरम् ॥ ३३ ॥ सकणामरिच पिट्वा गोमूनेण प्रलेपयेत् । । (सप्र) --- .

·२ योगरलसमुहये दहनकुटाकुष्ठाश्वत्थभल्लातपथ्या त्रिकटुविषसुधार्क व्याधिधात हरिद्रा ।। *वरणलवणशुण्ठीनिम्बपुन्नाटाज सुरतरुगृहमं भूशिरीपं करजम् ॥ ३५ ॥ कृमिजशिखिषचाभिः शिमूलेन युक्तं पशुसलिलनिपिष्टं लेपपेत् लाभतस्तत् । । अपहरति समस्तान्यर्बुदानि स्थिराणि द्रुतमपचिविकारं श्लीपदं ग्रन्थिजालम् ॥ ३६ ॥ (वन्त्रान्तरादादाय, लोकीकृतम्) सर्वारुपश्चातुलनाळिकेर- प्रियाळकोरुकबीजचूर्णैः। दुग्धाम्लमूत्राज्ययुतः प्रयुञ्ज्या- लेपोपनाहान् सकलायुदेषु ।। ३७ ॥ (मिदसारे) शीपदनिदानम् । प्रस्थिता क्षणोदिमधाकायं कफोल्यणाः । दोषा मांसासगाः पादौ कालेंनाश्रित्य कुर्वते ॥ ३८ ॥ शनैः शनैश्च तं शोफ श्लीपदं वत्प्रचक्षते । परिपोटयुवं कृष्णमनिमिचरुनं सरम् ।। ३९ ।। रूक्षं च वातात्, पित्चात्तु पीवं दाहज्वरान्वितम् । कफाद गुरुस्निग्धम चितं मोसादन ॥ ४० ॥ तत्यजेद्वत्सरातीतं सुमहत्सुपरिति । पाणिनासौष्टकर्णेषु वदन्त्येके तु पादवत् ॥ ४१ ॥ श्लीपदं जायते तच देशेऽनूपे भृशं भृशम् । स्लीपदेऽनिलजे विध्ये स्निाधस्विनोपनादिते ॥ १२ ॥ चिसा चिरामुपरि गुल्फस्य ध्यङ्गले पाययेव तम् । मासमेरण्ड तैलें गोमूत्रेण समन्वितम् ।। ४३ ।। पुलाम' न.पा.२ यन मुदितायाहृदयपाडा . . MPA ·भगन्दरादिचिकित्साधिकारः जीणे जीर्णान्नमश्नीयाच्छुण्ठीभृतपयोऽन्वितम् त्रैवं वा पिवदेवमशान्तावग्निना दहेत् ॥ ४४ ॥ (याइटे) पस्ति च युञ्जीत। . (सलहे) गुल्फस्याधस्सिरामोक्षः पैचे सर्व च पिचजित् ।। सिरोमङ्गुष्ठके विध्वा कफजे शीलयेद्यवान् ॥ ४५ ॥ (वाटे) सधौद्रांच कफमान् कपायानभीक्ष्णं पाययेत् । यथानलं वा पिप्पलीर्वर्धमानाः । तैलं वा पिवेद्विळंगार्कमरिचचित्रकशुण्ठीदेवदा- वेगवालकलवणपश्चकः सिद्धम् । आलेपयेच्च नागरामृताविळंगकटु- काभद्रदारुमित्रपिष्टैरूरुस्तम्भोक्तैश्च भेपनैः॥ संक्षौद्राणि कपायाणि वर्धमानास्तथामयाः। लिम्पसर्पपवार्ताकीमूलाम्पा धान्ययापवा ॥४६ ।। (समहे। (पाहटे) . यवामृताकूलकभृङ्गिवेर- सुरंदुमारिष्टकमुद्वारि। परारजोयुक्तमिदं निपीतं शोफापचीलीपदमाशु हन्ति ॥४७॥ (हारिमय) , शाकोटकायं मधुना कपाय पिबन्ति ये क्षीरभुजस्त्यजन्ति । वे श्लीपदं विद्रधिशोफमुग्न- सन्मादशूलानपि पाण्डरोगान् ॥४८॥ (पोगामो विश्चौपधं या कथितं गोची मृतं गुराहाफधितं पिता । •तरिमानाशी यारे, स्पिर दनु।

·२५६ योगरलसमुच्चये ।। समाक्षिक श्लीपदरोगवान् यः सिदार्थकास्तस्य हिताः प्रलेपे ।। ४९ ॥ पिबेदाभयाकल्कं मूत्रेणान्पतमैन वा! पिनत्सर्पपतैलं वा श्लीपदानां निवृत्तये ॥ ५० ॥ सर्पपविजयानागरहिवचाशिगुरविमूलैः।' दिनकरपयसा पिष्टैः श्रीपदनाशाय लेपनं कुर्यात् ॥ ५१॥ दिनकरमूलं पिटवा दिनकरपयसा प्रलेपयेदथवा । नागरसर्पपलङ्गं श्लीपदनाशाय हियुतम् ॥ ५२ ॥ (सिसयोगे) कुठेरकविमिश्रेण मृगशृङ्गान्वितेन च । साज्येनालेपितं सिमं श्लीपदं संप्रणश्यति ।। ५३ ।। श्लीपदं संप्रणश्येतं पक्षार्थेनाधिकेन वा । कटुतैलमघृष्टेन मृगभृङ्गेन लेपितम् ॥ ५४॥ पिटेरेरण्डनिर्गुण्डीवभूशिगुसपैः । प्रलेपः श्लीपदं हन्ति चिरोत्थमपि दारुणम् ॥ ५५ ॥ शीतं देशं विशरणमन्नपानं च शीतळम् । दधि मांसानि शाकानि वर्जयेच्छ्लीपदी नरः ।। ५६ ॥ ( शिसारे) तुपपयसा गौनासाढतरुरुपनाइपानलेपाचैः । जयति तथा निःशेपम्पोदकालीपदस्यातिम् ।। ५७ ।। गोमूत्रेण विपक्कः शाकोटकवृक्षवल्कलफायः । शमयति सीपविपदं हंसपदी सळ इवातिसृति ॥ ५८॥ (पायीपुरवासी) अपचीनिहागम्। मेदास्थाः कण्ठमन्याक्षकक्षक्षणगा मला:। सवर्णान् कठिनान् स्निग्धान् वार्ताकामलकाकतीन् ।।५९।। १.न्धिवः'ग पाठः, ·२५. + भगन्दरादिचिकित्साधिकारः। अवगाहान् गहून् गण्डोश्विरपामांश्च कुर्वते । पच्यन्तेऽल्परुजस्तेऽन्ये सवन्त्यन्येऽतिकण्डराः ॥३०॥ नश्यन्त्यन्ये मवन्त्यन्ये दीर्घकालानुवन्धिनः । गण्डमालापची चेयं दुर्दैव क्षयवृद्धिभाक् ॥ ६१ ।। तां त्यजेत् सज्वरच्छर्दिपार्यरुकासपीनसाम् ॥ (वाइट) चिकित्सा। इंसपाद्यमृतानिम्मपिप्पलीवृक्षकैः भृतम् । जलं गळजगण्डं च गण्डमाला च नाशयेत् ॥ २ ॥ (हारिनन्छे) निम्बत्वपक्षवृहतीरादिपराकलकामृताविश्वः । काथः प्रगे निपीतः समधु पुरो गण्डमालामः ।। ६३ ।। (योगसुधाकरे) जोधाशोधनं पेयमपच्या साधितं घृतम् । दन्तीद्रवन्तीत्ताजालिनीदेवदारुभिः ॥ ६४ ॥ शीलयेत्कफमेदोनं धूमगण्डपनापनम् । सिरयापहरेद्रक्तं पिरेन्मूत्रेण वायजम् ॥ ६५ ॥ अन्धीनपकानालिंपेत् नारलीपटुनागरः । स्विमान् लवणपोहळ्या कठिनाननु मर्दयेत् ।। ६६ ॥ समीमूलकतिपूणां योग. मनसर्पपः। लेपः पिटोऽकतनेण प्रन्धिगडपिगंयनः ॥ ६७॥ पाकोन्मुखान्यतासस्य पिचक्षेप्मदरैयेत् । अपकानेव चौद्धृत्य क्षारामिभ्यामुपानरेन ॥ ६८॥ काकादनीलारिकानदिको दफलः जीमतपीजोंटीविशालाहनधनैः ॥ ६॥ 1 ·- . २५८ योगरत्नसमुद्यये। पाठान्वितैः पलार्धाशैविपकर्पयुतैः पचर । प्रस्थं करञ्जतैलस्य निर्गुण्डीस्वरसाढके ॥ ७० ॥ अनेन माला गण्डानां चिरजा पूयवाहिनी। सिध्यत्यसाध्यकल्पापि पानाम्गजननावनैः ।। ७१ ॥ तैलं लागलिकीकन्दकल्पादे चतुर्गुणे । निर्गुण्डीरवरसे पक्वं नस्यारिपचीमणुत ॥ ७२ ।। भद्रश्रीदारुमरिचद्विहरिद्वात्रिवृद्घनैः । मनशिलालनलदविशालाकरवीरकैः ॥ ७३ ॥ गोमूत्रपिष्टैः पलिकत्रिपस्याचपलेन च । ग्रहीरसानक्षीरगोशकद्रससंयुतम् ॥ ७४ ॥ प्रस्थं सर्पपतैलस्य सिद्धमाशु व्यपोहति । पानाधैः शीलिनं कुछ दुष्टनालीवणापचीः ।। ७५ ॥ पचादित लम् । चाहरीतकीलाक्षाकटुरोहिणिचन्दनः । तैलं प्रसाधितं पीतं समूलामपची जयेत् ॥ ७६ ॥ शरपुंखोदयं मूलं पिष्टं तण्दुलवारिणा । नस्याल्लेपाच दुष्टाहरपचीविपजन्तुजित् ।। ७७ ॥ मूलैरुत्तमकोरिण्याः पालुपाः सहाचरात् । सलोधाभययप्ठ्याहशताहाद्वीपिदारुमिः ।। ७८ ॥ तैलं क्षीरसमं सिद्धं नस्येऽम्पङ्गे च पूजितम् । गोऽच्यजाधसुरा दग्धाः कटुतलेन लेपनम् ॥ ७९ ॥ (पाह) मोरयादिनदम् । सौचनलगन्धवादिददन्तीभट्टानचित्रकारकेन सिद्ध देल: गम्यङ्गोऽपच्या नलीययाम्मन वा । सनिर्गुण्टीस्वरसं वा तेलं माधिवमन्यापाननावनः गरमानानातीग्रणष्ठानलानिंदरम् । मां- पाउसम्म मदिवासादया: ..

·भगन्दरादिचिकित्साधिकारः। सौसर्जरसकासीमलसैन्धवैः स्तन्यापिष्टैस्तैलं विपक्षणम्यङ्गो ग्रण- काठिन्यन्नः।। (सरहे। न्यो विना मरिचं सैन्धवं देवदारु च । तैलमेमिः भृतं नस्यात्कृच्छामप्यपची जयेत् ॥ ८॥ (चाचपे) गण्डमालापहं तैलं सिद्धं शाकोटकत्वचा ॥ (सिसार) दुधीरसेन कटुकेन चतुर्गुणेन कल्ककितैमरिचमागधिकापधैश्च । तैलं शृतं हरति श्लीपदगण्डमाला- प्रन्ध्यर्बुदानपि गळे गळगण्डरोगान् ॥ ८१॥ (चिकित्साकलिकाता) कृतमालकपूतीककुटचातिविपाविपैः । क्षारैत्रिकटुकैः सिद्धं सर्पिः स्यादपचीहरम् ॥ ८२ ॥. (महामाने) स्नुह्यर्कदुग्धपिष्टनागरपट्वम्लिकांधिवकुळास्थि । अपचीनाशनमुदितं यथा शमद्भस्म गोऽश्चतैलेन ॥ ८३ ॥ खदिराग्निदग्धदक्षिणगोशृङ्गमपीसमा लतं तैलम् । नाशयति द्वागपची विधिरित विमुखो नृणां यलम् ॥ ८४॥ (फाउचीपुरवासी) स्वधर्कदुग्धलवणं प्रदिहेदपच्या विश्वाम्लिकांभिवलास्थि तयैव लिंपेत् । निगुण्डिकादलरसपु हलेन सिद्ध- मभ्यंजन शिलरहं तु विनाशनं स्यात् ॥ ८५ ।। पूतीकलौषधसिन्दुवाररसोनरसोनपट्यकाकैः । स्नुहीदळादिः सह लेपयेत्तद् द्रुतं निदन्यात् (योगाम) गळगण्डमालाम् ॥८६॥ (सिद्धयोगे) १. 'पठ. मुद्रित सहपाठः. २. 'मधुर से पाठ ·१६० योगरत्नसमुच्चये वरणार्कगळामण्डबाजिगन्धापरद्रुमैः।। जीस्तरससपिटैलेपोऽयं गण्डमालनुत् ।। ८७ ॥ (हारिश्चन्द्रे) क्षुण्णानि निम्बपत्राणि तमिल्लातकः सह । शरावसंपुटे दग्ध्या सह सिद्धार्थको समैः ॥ ८८ ॥ पिष्ट्वा तु च्छागमूनेण गण्डमाला प्रलेपयेत् । सर्पपाः शिमुमूलानि शणवीमातसीययाः ।। ८९ ॥ मूलकस्य च वीजानि तणाम्लेन पेपयेत् । गण्दानि ग्रन्थयथैव गण्डमालासगुत्थिताः ॥९॥ थालेपात्तन शाम्बन्ति विलयं यान्ति चाशु ते ।। कृषकुटविदफलमग्निसमानं स्नुपयसा सह पेप्यमथैवत् । एप विलेपविधिः पुरुषाणां दागपचीमखिलामपदन्ति ॥ ९१ ॥ (तरवातरे) भारग्वधशिफा क्षिप्रं सम्पत्तण्डुलवारिणा । पिट्या नस्यमलेपाभ्यां गण्टगाला समुद्धरेत् ॥ ९२ ॥ फले द्वे त्रीणि वा प्रात. चिनिक्षिप्य दिनत्रयम् । पिवेदलंयुपरसं गण्डमालारजापहम् ।। ९३ ।। पाययेदभयारिष्टं गण्डीरारिटमेय या। पिप्पलीयर्द्धमानं या गण्टमालामु योजयेत् ॥ ९४ ॥ (भेडा) इत्पशान्ती गदस्यान्यपाजघासमाश्रितम् । परमावा मेदो याग्निना दोन ॥१५॥ पाणि प्रति दादा चांगुलानि सक्त्येन्द्रास्तिशगदान्यपाथें । विदार्य परस्पान्डनिभानि मध्या- ज्जालानि फदिति सुभुतांतिपः॥ ९६ ॥ भागुरफान मुमिवम्य जन्ती. स्वस्पाटमार्ग मुख्यातिमुन्य । + ·(वाटे) + भगन्दरादिचिकित्साधिकारः। २६१. प्राणार्जवेधा सुरराजयस्ते- भिवाक्षमानं त्वपरे पदन्ति ॥ ९७ ॥ मणिबन्धोपरिष्टाद्वा कुर्याद्रेखात्रयं भिपक् । अङ्गुलान्तरितं सम्यगपचीनान्निवृत्तये ।। ९८ ॥ (पाठशुद्धौ, बभेदात्पकशोफस्य व्रणे याऽपथ्यसेविनः ।। अनुप्राविश्य मांसादीन दं पूयोऽभिधावति ॥ ९९ ॥ गतिः सा दूरगमनान्नाडी नाडीव संसृतेः । नाग्येकानृजुरन्येषां सैवानेकगतिर्गतिः ॥ १० ॥ सा दोपैः पृथगेकस्थैः शल्यहेतुश्च पञ्चमी । (पाटे) धातादिनाहीना बक्षणम् । तत्र वातजा सरुजा. सूक्ष्मास्या फोनिलोदमा निश्यधिकसावा पित्तना ससृज्यरदाहा प्रत्युष्णस्राया दिवाधिकसुतिश्च । फफजा कण्डला पनपिच्छिल तिर्निश्यधिकसावा । सर्वजा सलिगा । सा स्वसाध्या । अन्तःस्थमनाहृतं शल्यं नाडी कुर्याद । सा. सास फेनरुज वनुपच्छमुष्णं पूयं सवति ॥ चिकित्सा पपनायानिलानाडी पाटितां साधु लेपयेत् । प्रत्यक्षुप्पीफलयुतस्तिलैः पिष्टैः ससैन्धवैः ॥ १०१ ।। पैत्तिकी तिलमजिष्ठानागदन्तीनिशाद्वयैः । लैष्मिकी तिलसौराष्ट्रीनिकुंभारिष्टसैन्धवैः ॥ १०२ ।। शल्पा तिलमध्वाज्यैलेपयेच्छिन्नशोधिताम् । अशस्त्रकृत्यानेपिण्या भिवान्ते सभ्यगेपिताम् ।। १०३ ॥ क्षारपातेन सूत्रेण बहुशो दारयेद् गतिम् । वणेषु दुष्टरक्षमास्यगंभीरादिपु साधनम् ।। १०४ ॥ या वयों यानि तैलानि तन्नाडीप्वपि चेष्यते । पिष्टं चञ्चफलं लेपामाळीग्रणहरं परम् ॥ १०५ ॥ (बारे १. पस्पते' इति मुविवाहारदयपाठः ·1 । योगरत्नसमुष घोण्टाफलत्वग्नवर्ण सलादं पूगस्य पत्रं पनितापयश्च । स्नुह्यदुग्धान्चित पप कल्को चर्तीकृतो हन्त्यचिरेण नाळीम् ॥ १०६ ॥ विभीतकाम्रास्थिक्टप्रवाळ- हरेणुकागल्मलिचीजयुका। बराहापधा च मपी मुगन्धा तैळाप्लुता सर्वगति निहनि ॥ १०७॥ धत्तूरकं मदनकोद्रवजं च वीज कोशातकी झुकनसा मृगभोजनी च । कोळजं च कुसुमं परिकल्प्य चूर्ण लाक्षोदकापहृतदोपगनौ प्रयोज्यम् ॥ १०८ ।। मिश्रितं तेन तैलं च परमं गतिरोपणम् । सौवहेषु च कन्दषु कृतं याहयेषु च ॥१०९ भल्लातकार्फमधुकैर्लबोनमेन सिद्ध विळगरजनीद्वयचित्रकश । नै समावरसैर्विनिहन्ति कुन्छां नाळी कफानिलकतामपचीत्रणांथ ॥११॥ (स) त्रिवृत्तेजोवतीदन्तीमजिठारजनीयम् । ठायजं निम्यपत्रं च लेपो नाळीव्रणापहः ॥११॥ कटुकारोहिणीकृष्णाविळंगमरिचानि च । अफांडुरं वेश्मधुमं नायमणमपोहति ॥ ११२।। इति योगरलममुपये मगन्दरनन्थ्यदलीपदा- पचीनाळीनगचिकित्साधिकारः सप्तविंशतितमः॥

·क्लिन्ना नानावर्णरक्तस्रावां शर्करा याद तारा दम् । तदद पाद- क्षुद्ररोगचिकित्साधिकारः। वातकफाभ्यां निग्या सवर्णा मुद्गसमा नीरजा पिटका बाला- नामजगल्लिकास्या। ताम्या यवलमा घना मांसाश्रिता यवप्रख्या नाम। सेवावका वृत्ता घना च सती नाम्नालजी । कच्छपामाः स्वल्पपूयाः पम्ब वा पद वा ग्रन्थयः नाम्ना कच्छपी। कर्णस्योचं परितो वा शालुकामा कठिनोग्ररुजा पिटका पनसिका । ताभ्यां हासन्धिजः स्थिरोऽल्परुजः शोफ पापाणगर्दभाख्यः । ताग्यां यूनां मुखे शल्म- लोकण्टकाकारः मेदोगर्माः सरुजो घनाः पिळका मुखपिकाख्याः।त एव नीरुनः सिताः पद्यमिय कण्टकाः शरीरं व्याप्ताः पद्मकण्टकाख्याः । पित्तात्पकोदुम्बराभा सदाहयरा वृत्ता विथतास्या विकृता नाम । पेतैर्गात्रेषु मुखान्तथ सदाहरुम्ज्वरा मसूरप्रमाणपर्णाः धनाः पिटकाः पित्ताभ्यां पद्मकर्णिकामा पिटकाचिता पिटका विद्धा नाम। ताम्या- मेव स्याद् गर्दभी मण्डला विपुलोत्सना सरागपिटकाचिता च । ताम्यां कक्षासम्नेषु प्रायो देशेषु सूक्ष्मा लाजोपमा घनाः पिटका कल्या नाम । तादृशी महये। गन्धा नाम । धर्मस्वेदयुतेऽङ्गे राजि- कामानवर्णा सरुनो पना पिटका राजिका नाम । पिचोलणैर्मले. गर्दमाख्यः । दोपः पित्तोत्रणैः कक्ष्याभागजाः सज्वरमांसदारुगा ममूरिकाख्या: 1 ततः कष्टतरा स्फोटा विस्फोटाख्या महारुजा । वात- चिरकारिभिरपाकस्तनुस्ताम्रः सज्वरः शोफो विसर्पवाद्विसी जाल- जन्याभाः स्फोटा: साग्निरोहिणी पन्चाहात्सप्तरात्राद्वा पक्षाद्वा जी- अथ वितं हन्ति । . त्रिलिङ्गा पिटकावृत्ता जमिरिगल्लिका विदारीकन्दकठिना विदारी कक्षवंक्षणे ॥१॥ मेदोऽनिलकफैः स्नापुमांससिरास्थैर्ग्रन्थि: स्यात् । भिन्नो बसाज्यमधामसावी च । तत्र द्धो वायुमासं विशोप्य ग्रयितां पति- १. "पिरिवेडिया' मुश्विाशारदपपाठ .

·२६४
योगरत्नसमुच्चये
पाणितले सन्धौ जर्व चा वल्मीकपच्छनैन्धिरुपचीयते । सादार-
कण्डूल्लेदो बहणुमुसश्च स पल्मीकाख्यः सन्निपाताद । शर्कराभि-
हते कण्टकादिक्षते वा(वाते?यादे)कीलवदुत्समो प्रन्थिः स्यात् । तत्क-
दरं नाम । गधारणकृषितो वायुरपानो गुदमार्ग वाह्याभ्यन्तरण-
फरोति । ततो दुःख शनिगच्छत्ति । स रोगो रुदगुदाख्यः ।
पिचानिलात्सरुग्ज्वरो नरामांसस्य पाकविल्पं नाम । दक्षतरोगमुप.
नखाख्यं च । अभिघातात्कृपणो रूक्षः सरो नखः इनखाख्यः।
दुष्टपदस्पर्शनादगुल्यः सफडक्लेदान्तराः अलसमित्याहुः । स्वस्थाः
कृष्णा नीरजस्तिलामाः तिलफाळकाः । त एवोगना मशाः । मशेम्य-
स्तूत्रतवराचर्मकीलाः सिता असिवा चा । तत्समोअतिः सहजो
लोहितो जतुमणिः।
कृष्णं सित या सहज मण्डलं लान्छनं समम् ।
शोकक्रोधादिकृपिताद्वातपित्तान्गुखे तनु ॥ २ ॥
श्यामलं मण्डलं व्यहं वदनादन्यन नीलिका ।
वातात्परुष श्यावं व्यङ्गम् ।
पित्ताव ताम्रान्तमानीलं वेतान्तं कण्डमकफात् ।
रक्ताद्रक्तानमातामं शोपं चिमिचिमायने ॥३॥
वातेरितः कफाचं प्राप्य विशुप्यति । ततस्त्वत पाण्डरलर
कण्डररिल्लेदा मामाद् विस्तर च प्रससारख्या ।
असम्पग्वमनोदीपपिचश्माननिप्रदः ।
मण्डलान्यनिकहनि रागान्ति पनि च ॥४॥
उत्कोटः सोऽनुनद्धस्तु कोट इत्यभिधीयते ।
अजेरिगालिका विद्धा जालपापाणगर्दमी ॥ ५ ॥
ययप्रख्या पनमिका कण्डपी पितालजी।
रोहिणी गन्धनिम्मोटी दिारी पथकण्टरः॥ ६ ॥
गर्दभी राजिका पक्ष्या ममूरी मुपदिसा ।
प्रसुप्त्युल्कोठकोठारपवरमामयकालमाः॥७॥

·३६५ । ... क्षुद्ररोगचिकित्साधिकारः। लाञ्छनव्यगकदरं कुनखं शर्करावुदम् । चर्मकीलं जतुमणिः मण्डला चिप्यकालकाः ॥ ८ ॥ सरुदगुदमित्युक्ताः क्षुद्राः पत्रिंशदामयाः । प्रवृद्धं सुबहुन्छिद्रं सशोर्फ मर्मणि स्थितम् ॥ ९ ॥ वस्मीफं हस्तपादे च वय साध्यमतोऽन्यथा । मसूरविदलप्रख्यास्तथा विद्रुमसन्निभाः ॥ १० ॥ अन्तर्वक्त्राः किणाभाच विस्फोटा देहनाशनाः । सहज लान्छनं साध्यं (पाशुद्धादी) विसावयेज्जकाभिरपक्षामजगल्लिकाम् ॥ रवाहढे) यवक्षारक्तिसौराष्ट्रीकल्कैश्च लेपयेत् । (संग्रह) पद्मपत्रस्वरसे सधीर यष्टीमधुककल्केन तैलं घृतं वा सिद्धमज- गालकाहरम् । पुष्पाश्वत्यतैलं च योज्यम् । स्वेदयित्वा यवप्रख्यां विलयाय प्रलेपयेत् । दारुकुष्ठमनोहालैरित्यापापाणगर्दभाव ॥ १२ ॥ विधीस्तांवाचरेत् पक्षान् व्रणवत्साजगल्लिमान् । लोधकुस्तुम्बुरुवचागलेपो मुसपिके ॥ १३ ॥ वटपल्लवयुक्ता वा नाळिरोत्थशुक्तयः । अशान्ती वमनं नस्यं ललाटे च मिराज्यधः ॥१४॥ निम्नानुमान्तो निम्बाम्मुताधितं पद्मकप्टके । पिवेत्तौद्रान्वितं मर्पिनिमारमधलेपनः ॥ १५ ॥ विश्ताधास्तु जालान्ताचिकित्सेत्मेरिंगल्लिकान् । पित्तनीसर्पवत्तद्वत् प्रत्याख्यानानिरोहिणीम् ॥ १६ ॥ पाहटे। "विमनासा' इति मुनिना. . १ ·२६६ योगरत्नसमुच्चये , विशेषतो राजिकाभपाकशरा वा कण्टकशर्कराभिः क्षीरपि- टामिर्लेपयेत् । अभीक्ष्णं च सृजाशीलनम् । जालगर्दभे धात्रीफलान्युप- युञ्जीत ।। (संप्रदे। मसूरिकायां फफविसर्पकुष्ठरं प्रलेपनादिक्रियाविषिमुपदि. शन्ति ।। (पाठशुद्धौ अग्निरोहिणी पक्का तु मधुरवर्गसिद्धेन सर्पिपा रोपयेत् । (संग्रह) विदारिका हृते रक्ते श्लेष्मनन्धिवदाचरेत् । (पाद) विदारिकान्त्यनुपशाम्यन्तीमग्यज्य स्सेदयित्वा विम्लापयेत् । पकां शस्त्रेण विदार्य निम्बरिलपटोलकल्केन प्रच्छाद्य पनीयात् । क्षीरवृक्षकदरखदिरकपायण प्रक्षालनम् । शृद्धां मधुरकपायसंस्कृतेन बैठेन रोपयेत् ॥ (स) 'मेदोर्बुदक्रिया कुर्यात् सतरां शर्करायुदे । प्रवृद्धं सुबझुच्छिद्रं सशोफ मर्मणि स्थितम् ॥ १७ ।। पल्मीकं हस्तपादे प वर्जयदितरत्पुनः । शुद्धस्याने ते लिम्पेन सपवारग्वधामृतः ।। १८ ।। श्यामाकुलस्थिकामूलदन्तीपललसातुभिः । पफे तु दुष्टमासानि गतीः सर्वाश्च शोधयेत् ॥ १९ ॥ शस्त्रेण सम्यग च क्षारण ज्वलनेन वा। (वाइटे। शुद्धे प्रणे मल्लातकमनःशिललाकाळानुसार्यगरुचन्दननिम्र- सैलं रोपणार्य साधयेत् ॥ (स) शरोणोत्करप निनोपं स्नेहेन कदरं दद्देन । निरुद्धमणियत्कार्य पद्धपाचा चिकित्मितम् ॥ २० ।।

·(संग्रह) (चन्द्रटे) कर्दमत्रणनाशाय धान्याम्लनायचा तया ॥२९॥ (सिदयोगे) क्षुद्ररोगचिकित्साधिकारः। चिल्यं शोणितावसेकसंशोधनरुपाचरेत् । व्यपगतोप्माण चैन- मुष्णाम्बुना परिपिच्य यथायोगं शस्त्रेण परिकृत्यापनयेत् ।। चक्रतैलेनाभ्यन्य सर्जरसचूर्णेनावचूर्ण्य व्रगं बन्धेनोपचरेत् । एवमशक्यमनिना दहेद ततो रसाजनरोचनामनाशलातेजोवती. कल्करम्लपिष्टैः संशोध्य कालेयकागरुहरिद्वारसाजनसिद्धेन तैलेन रोपयेत् । मधुरौषधसिद्धेन वा । कुनखेऽप्येप एव क्रियाविधिः ।। (पाठशुद्धी) भन्तमं सदुग्धस्य हरितालान्वितस्य तु । तण्डुलीयफमूलस्य चूर्ण पूतिनखापहम् ॥ २१ ॥ गोमूत्रं सैन्धवोपेतं पादांशघृततैलकम् । सुखोष्णामवगाहः स्यानसरोगविनाशनम् ॥ २२ ॥ तिन्त्रिणीकरसोपेतं तैलं स्यानसरोगनुन् । चटक्षीरं मधूच्छिष्टं निशा लाक्षा नखामये ॥ १३॥ पारावतस्य शकता दास्यते परिलेपनम् । सदा तैलेन चा लेपः प्रशस्तो नसर्गिणाम् ॥ २४ ॥ हरीतकी च लाक्षां च मधूच्छिष्ट ससैन्धवम् । घृतलसमायुक्तं स्नेहनं नखरोगनुत् ॥ २५ ॥ (तन्याम्तरे) व्रणतिपूयजुष्टं नखविवरं मंच गेपयत्यभया। नानाविधैः किमतैरास्फोतारविकुरुटकीरैः ॥ २६ ॥ (काशीपुरपासी) दुष्टकर्दमर्मस्पर्थात् पादेऽहुल्यन्तरवणम् । कण्हपालेदकोथाट्यं सपिनं कुरुते कफम् ॥ २७ ॥ तिन्त्रिणीकफल दग्पा कोग्णमालेपयेद् प्रणम् । रजनीतिलारतं च शोधनार्थ प्रशस्यते ॥२८॥ नाळिरस्य कोप्णेन तैलेन परिपेचयेत् ।

·... ... .... .... योगग्लसमुपये चरणावलसे पुनः । धान्याम्लसिक्तो कासीसपटोलीरोचनातिलैः ॥ ३०॥ सनिम्बपत्रैरालिम्पद (वाइटे। निदिग्धिकारससिद्धेन सर्पपलेनाभ्यज्य रोचनकासीसगन- विशन्नाचूर्णैः प्रतिसापयेत् । दहेनु निलकाळमान्मशांश्च सूर्यकान्तेन क्षारण यदि वामिना॥ (सह) तद्व-कृत्य शस्त्रेण धर्मकीलजतूमणी । लान्छनादित्रये कुर्याद्यथासनं सिराव्यधम् ।। ३१ ॥ . लेपयेत् क्षीरपिष्टैच क्षीरिवृक्षत्वगड व्यङ्गेपु चार्जुनत्वग्या मजिष्ठा वा समाक्षिका ॥ ३२॥ लेपः सनवनीता वा श्वेताश्वसुरजा मपी । रक्तचन्दनगजिष्ठाटलोप्रियङ्गवः ॥ ३३ ॥ घटाकुरा मसराश्च व्यङ्गना मुसकान्तिदाः। हे जीरके रुष्णातिलाः सर्पपाः पयसा सह ।। ३४ ।। पिष्टाः कुर्वन्ति वक्वेन्दुमपास्तव्यशलाग्छनम् । क्षीरपिष्टा घृतक्षौद्रयुक्ता वा भृष्टनिस्तुगाः ॥ ३५ ।। मसूराः क्षीरपिष्टा वा कृष्णाः शल्मलिकण्टकाः । सगुळः कोलमज्जा वा शशासक् क्षाद्रकल्कितः ॥ ३६ ॥ मप्ताई मातुलुङ्गस्थं कुष्टं वा मधुनान्वितम् । पिट्या वा छागपयसा सांद्रा मौसलीजटाः ॥ ३७ ।। गौरस्थि मामलीमूलयुक्तं वा साज्यमाक्षिकम् । जम्माम्रपल्लयामस्तु द्वे हरिने नयो गुडः ॥ ३८॥ हेपः सवर्णन पिएं सरसेन च तिन्दुकम् । यवान् सर्जरमं लोध्रमुशीरं गंदनं मधु ॥ ३९ ॥ 'चन्दन" मुदितासरायपाठ .

·क्षुद्ररोगचिकित्साधिकारः। घृतं गुळं च गोमूने पचेदादविलेपनात् । तदभ्यहानिहन्त्याशु नीलिकाव्यजदूपिकान् ॥१०॥ मुलं करोति , पद्माभं पादौ पद्मदलोपमौ । (पाहटे। मानस्वरसक्षीरसोयनीष्टानि नावने ॥४१॥ विशेषेण व्यरेषु अवकसानपूर्वगर्जुनपरिपोटैलेपः । अनाक्षा. रेण पाडाडिमत्या । तेनैव वा पालामलकं गोमूने सप्ताहं स्थितम् ॥ 'तन्त्रान्तराद) (प्र) मन्टे) उपकपन तगरं प्रियङ्गुकाळीयकं बदरमजा । इदमुद्वर्तनमास्यं करोति शतपत्रसङ्काशम् ॥ ४२ ॥ एभिरेयौपधैः पिष्टैः मुसाभ्यनाय साधयेत् । यथादोपर्नुकान् स्नेहान् समधुकायसंयुतैः ॥ ४३ ।। (पाटे गोमयस्वरसं सर्पिर्मातुलुङ्ग मनश्शिला । मुसवर्णकर श्रेष्ठं तिलकानां विनाशनम् ।। ४४ ॥ पिटवा जम्बीरीज तु क्षौद्रेण च गुळेन च । व्यहानां नाशनं भेष्ठं सम्यक् च रुधिरं तथा ॥ ४५ ॥ (पापीप) कुडमोशीरकाळीय । सायष्टचाहचन्दनम् । न्यग्रोधपादास्त न् पार्क पदकेसरम् ।। ४६ ॥ नीलोत्पलं समाजष्टं पालिकं सलिलाटके। पक्त्वा पादानशेपेण तेन पिटेश कापिकैः ॥ ४७ ॥ लाक्षापत्तनमजिठायष्टीमधुककुलमैः । अजाक्षीरद्विगुणितं सैलस्य कुटुत्रं पचेत् ।। ४८ ॥ नीलिकापलितम्यगवलीतिळफपिकान् । इन्ति ननस्यमभ्यस्तं गुखोपचयवर्णकम् ॥ ४९ ॥ सनीठो पनमभिष्ट' इति मुदितासादयपाठ , २ १. 'मधुपकाथ ·२७० - योगरलसमुनये मान्जिष्ठाशवरोगवस्तुपरिकालाक्षाहरिद्राद्वयम् नेपालीहारतालकुमगदागोरोचनागरिका । पत्रं पाण्डुवटस्य चन्दनयुगं कालेयकं पारद पचङ्गं कनकत्वचं कमलज यांज तथा केमाम् ॥ ५० ॥ सिक्थं तुत्यं पद्मकायो बसाज्य मज्जा क्षीरं क्षीरिक्षाम्बु चानो। सिद्धं सिद्धं व्यङ्गनील्यादिनाशे वक्त्रे च्छायामैन्दवी चाशु धत्ते ।। ५१ ।। प्रसुप्तौ वातकुष्ठोक्तं कुर्याद दाहं च बहिना । उन्कोठे फफपित्तोतं कोठे सर्व च फौष्टिकम् ।। ५२ ॥ उत्कोठे पिनश्लेप्महरी निधिः । सक्षारलवणं च तैलमभ्यगः (शहरे) (समहरी क्षय गते श्लेष्मणि पादलने सञ्चारिणां देहभृतामजस्त्रम् । चातः सपित्तोऽघितलेषु दुष्टो भेदान् करोत्यप्रतिकारनिम्नान् ॥ ५३ ॥ वटारारुम्करसिक्थचूत- निर्याससिन्धूद्भवमर्कदुग्धम् । एभिमहिप्यास्तु घृतं विपक्ष पादनभेदं विनिहन्ति सद्यः ॥ ५४॥ अर्काविस्नुहिदुग्धं सिक्थं पटुतैल सयुनं पिष्टम् । पादपिलिस सद्यः करोति फमलोपमं चरणम् ।। ५५ ।। स्नुपर्कदुग्धसन्यवहयसुरणं मनवनीतम् । न्यस्त तुम्बफले उत्प्रदारिका पादयोईन्चात् ॥ ५६ ॥ पाददायां तु मिरा विद्ध्वा पादौ तु स्नेहस्वदोपपमा मन च्छिष्टं धृतवसामग्मादिभिर्यवतारमिरालेपयेत् । + (सिटमोग) १ लीय मुदितारादरपाठ ·२१ - क्षुद्ररोगचिकित्साधिकारः। स्नुखर्कच्छागपयोलवणमधूच्छिष्टचूतनिर्यासम् । माहिषनवनीतयुतं विपादिकां हन्त्वलावुस्थम् ॥ ५७ ॥ मतिपक्वशुष्ककेतकदभसितं धृतपट्पेतम् । कंसनिघृष्ट लेपाद करोति कमलोपमं चरणम् ॥ ५८॥ नश्यति तथा विपादी पुष्यलतानीलमूलभृगौलात् । कार्पासमजगवल्लीपटुतिलजैन स्यतो यथा शूलम् ॥ ५९ ॥ (काशीपुरवासी) पलं पलं समं देयं सर्जनिर्याससर्पिपोः । तयोस्तुल्यं गुलं दत्त्वा'सम्यग्टपदि पेपयेत् ॥ ६ ॥ भर्कदुग्धपलार्धे तु क्षिप्त्या लेप प्रयोजयेत् । वेनैव लेपितः पादो भवत्यजदलप्रभः ॥ ६१॥ शक्षिकाभस्मसिन्धूत्थं सर्पिः सर्जर पयः। पादयोः स्फुटने लपस्तिकालाचुव्यवस्थितः ।। ६२ ।। सक्षीरं तु स्नुहीकाण्डं पिडसौवर्चलान्वितम् । अन्तधूमं निगन्धन्तु छागं सर्पिस्समन्वितम् ॥ ६३ ॥ विदिनं कटुतम्बस्थं पादलेपं प्रयोजयेत् । अनेन स्फुटितौ पादौ भन्निहोपमो नृणाम् ॥ ६४ ॥ परितोपरि सिक्थेन वाहिना तापिता भृशम् । असाध्यापि प्रजत्यस्तं क्षिप्रमेव विपादिका ॥६५॥ (चदरे) फरजयी रजनीकटुप्रयं समानभागं लवणस्य मृचिकाम् । दग्ध्वा समालोख्य घृतेन लिम्पेत् पादौ विनश्येत विपादिका ध्रुवम् ॥ ६६ ।। रतन्त्रान्तर) पादयोः कण्टके विद्ध रविदुग्धेन पूरयेत् । उधृतेऽनुर्धते बाशु पतति स्यरमेव वद ॥ ६७॥ 'नरपत शिदेण' इति सदोहन्दुग्यास्यायाम् । -- P ·. २७२ योगरत्नसमुच्चये पैन्धवं तत्र संस्थाप्य ददेल्लोहशलाकया । फुमार्या वा दलं कोणं बन्धन तन कारयेत् ॥ ६८ ॥ लवणोदकसेकं वा सन्धा(नोरनौ)दनवन्धनम् । वण्डलीयकमूलाढ्यं लवणं सपुनर्नवम् ॥ ६९ ॥ पुनर्नवं वा सपटु चिल्ली वा स्नेहसंयुताम् । भृष्टं प्रबन्धनं कुर्यात् पायसं कोरपजम् ।। ७० ॥ अणक्रियां च कुर्वीत पक्वे दुष्टं पुनदेहेत् । (सिद्धयोगे) शतावरीमूलरसात् फेनेन परिपितौ ॥ ७१ ॥ परितापाद्विमुच्येते चरणौ क्षिप्रमेव तु । मसरविदछैः पिष्टैः भृशं शीवेन वारिणा ।। ७२ ।। चरणों लेपयेत्सम्यक् पाददाहप्रशान्तये । नवनीतेन संलिप्तौ वहिना परिपाचितौ ॥ ७३ ॥ मुच्येते चरणो क्षिप्रं परितापात्गुदारुणात् । घृताः सक्तुभिः श्लक्ष्णैरजाक्षीरसमन्वितैः॥ ७४ ।। लेपयेचरणों सद्यः परितापविमुक्तये । लिम्पेत्सेव्यबलारिष्टैः शतधौतधृतेन वा ॥ ७५ ॥ पाददाहेषु चरणौ सेकं काश्चिकसर्पिपा । कुमारीकृतसेको वा जकाभिहरदेक् ।। ।। ७६ ।। (वन्त्रान्तरे) लिप्सा सर्पपकरकेन स्पेदिता चाश्मना भृशम् । पादपायोय॑या तीवा पक्षान प्रणश्यति ॥ ७७ ॥ अगस्तिपुप्पचूर्णेन माहिसं श्रपयेत्ययः । तदुत्थनवनीतातो देवस्य स्फटितं जयेत् ।। ७८ ॥ हरीतकी तु सम्पिय गात्रमुर्चयेन्नरः । पवाद लानं प्रकर्षीत देइस्वेदः प्रशाम्यति ॥ ७९ ॥ (चन्द्रटे) 'बारह पा परयुता सिटी वा स्नेहसंगुताम्' इति पाठान्तरम् । .

·युक्तानि कुर्वीत । अमिना • चपापपेन् । ददयस्व मधुरमीत 8 रक्षुद्ररोगचिकित्साधिकारः । २७३ गोमूत्रेण समालोच्य माहिपं शकृदुत्तमम् । तेनैव लेपनं कुर्याद्देहदौर्गन्ध्यनाशनम् ॥ ॥ ८ ॥ शिरीपलामज्जकहेमलोधे. स्त्वग्दोपतंस्वेदहरः अथर्पः । पत्राम्धुलोहरथ चन्दनाम्या शरीरदोर्गन्ध्यहरः प्रलेपः ॥ ८१ ।। विन्त्रिणीस्वरसे तैलप्रस्थं सम्यक् पचेद्भिपा । अत्र फल्कार्थमेतानि वातमानि च योजयेत् ॥ ८२॥ शिसैन्धवदुर्गन्धा लशुनं च साचेत्रकम् । एतच्छरीरदोर्गन्ध्यकण्इतिस्वेदनाशनम् ॥ ८३ ॥ तिन्त्रिणीकदलोद्भूतं स्वर लेपयेन्नरः ।। -नहुशो देहदोर्गन्ध्यं कण्डूकोठविनाशनम् ॥ ८४ ॥ सौद्रेण पौष्करं रेणुमेकविंशतिवासरान् । लिहतां देहदौर्गन्ध्यं नश्यनिशेपमानाम् ।। ८५ ४५॥ द्विनिशातिलरुग्राजीकल्कोद्वतितविग्रह । यः स्नाति तस्य देहः स्यात्सुगन्धिर्भास्करन्यपिः ॥ ८६ ॥ अपीतं जलमत्यर्थ कुक्षिमाध्मातयत्यपि । गात्राणां सीदनं चापि ग्रीवास्तम्भ तथैव च ।। ८७ ॥ कुरुते चित्तसंमोह मच्छो मरणमेव था । संबावन्त तथा माज्ञ आरभेत चिमित्सितुम् ॥ ८८॥ (तन्याराव) - अपां पूर्ण विधुनुयादयारिसमायतम् वामयेषामुरां मस्मराशी वा निसनेश तम् ।। ८९॥ (पाटे (पुतामिदग्पार) वैयुवानिदग्धस्य परिपेकालेपनानि चाम्ललपणमायाणि तल- स्निग्यमाहारं परिपेक च पुर्जीत । (समालो) ·२७४ योगरत्नसमुचये पुतामिदग्धस्सागुपगतमनसो पिकलेन्द्रियरय प्राचीन आगे- पोपपदेहपरिपकारेण्नानि सपिजीररतण्डुलोदकमिश्राणि । अग्नि- आपदग्धम्याम्ललतवसापरिपेकममीक्ष्णं कुर्वीत ॥ . (सारसंक्षेपे) इति क्षुद्ररोगचिकित्सा । अय गुहारोगनिदानोचिकिता। स्त्रीव्यवायनिवृत्तम्य महमा, भजतोऽथा। दोपाध्युपितमझोणमलिनाणुग्जापथाम् ॥ १॥ अन्ययोनिमानिन्छन्तीनगम्यां नबसूतिकाम् । दुपित स्पृशतस्नायं नान्नजरि नैन चा ॥२॥ विपयिषया तीक्ष्गान् प्रलेपादीन् प्रयच्छतः । मुष्टिदन्तनसोन्पीडाविपचन्टुक्ल पातनः ॥ ३ ॥ यंगनिग्रहदीर्धातिस्परस्पशानघट्टतः । दोपा दुधा गता गुह्य त्रयोविंशतिमामयान् ॥ ४॥ मन यन्त्युपदंशादीनुपदंशोऽत्र पञ्चधा । (उपदंश ।) मेढशोफ उपदंशाख्यः । तत्र वातजे चित्रा रुजः स्तम्भस्त्वक पोटक्ष । पित्तजः पादुम्पराभः सज्वरश्च । श्लप्मजः कठिनः स्निग्ध- शीतः कप्ट्युत्तथ । रक्तजः सकृष्णस्फोटासयुतिद्धरः । सर्वजः सनलिङ्गो मुप्फशोफतीत्रव्यथाशुपशकदरणमियुतव । याप्यो रक्तोद्भवस्तपां मृत्यो सनिपातनः ॥ ५ ॥ (योन्य " गुह्यामृगांमगलरन्तरहिर्या मेदस्य मांसांकुराः कण्डूलाः पिच्छिलाससवा जायन्ते ते अमि । तान्युपेक्षया पुंस्त्वं घ्नन्ति । वयोनौ च स्युः । तानि छत्रनिभान्युपेक्षया चावं घ्नन्ति ।

·निचयात्पर्क मेमांसं कृष्णं रिशीयते स विलसाळकाएयः।
गुझरोगचिकित्साधिकारः।
२७५
(पिटका:)
गुह्यस्यान्तर्वहि; फफरक्ताभ्यां सर्पपमानसंस्थानाः पिटकाः
नाग्ना सर्पपिकाख्या भवन्ति । तामां बहवो दीर्घाः सरुवा रोमहर्पणाः
पिटका मध्यता दीर्यन्ते च सोऽवमन्यः ।
कुम्भीका रक्तपित्तोत्या जांववास्थिनिभाशुजाः।
अलजी प्रमेहपिटकापरीतालजीनद्विद्या । पित्तरस्तान्मापमुद्दामा
पिटका स्यादुत्तमाख्या । पिटकाचिता पुष्करकर्णिकामा पिटका पुष्क-
रिका नाम ।
पाणिभ्यां भृशसव्यूढे संव्यूहपिटका भवेद ॥ ६ ॥
मृदितं सद्वातकोपात्मरन्धं मृदितारूयम् । वाताद्विपमा काठ
ना भुग्ना सिटकाष्ठीलिकाख्या । वातान्ननादिदुष्टान्मदर्ग निर्माते
सरुग्दाई च । कदाचित्पाकं च याति । वर्ष मणेरधः प्रलम्प पिडित
प्रथितं निवृत्तसंज्ञम् ।
दुरुढं स्फटिवञ्चर्म निर्दिष्टमाप टिका ।
(निरहमान
पातप्तेिन, मणिसक्तेन चर्मणा स्रोतोरोगन्मस्य पन्दनिर्ग-
मन मर्विकासरोधथ स्यात् । स रोगो निरुद्धमणिमि ।
लिई शूकैरियाकीणं ग्रयिताख्यं काफोहरम् ॥७॥
शूपिवरयतोत्या स्फहानिस्तदाहरा ।
वातरक्ताद् यहणुमुद्रिाचितं रिहं शनणेन रापम् ।
पितरफ्तजः सरदाहस्तगासादास्यः । मांस्पाकम्नः मर्न
घेदनो मांसशातनः । रक्तापुँदे मेहनं कृष्णाकास्फोटपिटकाचित मुन.
रुज स्यात् ।
.
मौमार्युदं प्रागुदिनं विद्रधिश्च विदोपनः ॥ ८॥
मांसोत्यमर्पदं पाऊं विधि वितळगान् ।
पतुरो पर्जपैदेषां पानीप्रसावरे ॥९॥

·4 (संग्रह) (संग्रा) '२७६ योगरलसगुपये (रूपदाचिकित्सा) । उपर्दयोपूत्पन्नमात्रेषु पाफपरिहारार्थ- मेदूंमध्ये सिरां विघ्पेत् । जळीकसो वा योजयेत् ॥ शीतां कुत्कियां शुद्धिं चिरेकेण विशेपतः । (वाटे) एवं सद्य एव स्वच्छोफतोदरागसंरम्भाः निषन्ते । तिलकल्कवृतौ ढेपः पफे तु पाटिते ॥ १० ॥ जम्बाम्रसुमनोनीपश्वेतफांयोजिकांकुरान् । सल्लकीवदरीबिल्वपलाशतिनिशोद्भवाः ॥ ११॥ त्वचा क्षीरिद्रुमाणां च त्रिफलां च पचेजले । स फायः क्षाळनं तेन पकं तैलं च रोपणम्.॥ १२ ।। सुत्थगैरिफलोधेलामनोहालरसाजनैः । हरेणुपुष्पकासीससौराष्ट्रालवणोत्तमः ॥ १३ ॥ लेपः क्षौद्रयुतस्सूक्ष्मरुपदंशबणापहः । कपाले त्रिफला दग्धा सधृता रोपणं परम् ॥ १४ ॥ सामान्य साधनमिदं मतिदोपं तु छोफवत् । (पाह) अपकं वृहतीफलेन पलाण्डुना या स्वेदयेत् । काम्पीपुरवासी) श्वेतकांपोजिकाङ्कुरफरकं विश्वयं तैलं व्रणरोपणम् । काचिके मालिकेरशलाटुवल्कलकल्कविपक्वं तैलं प्रणहितं च । (पृ.) आदारिपत्रफल्कं स्यादुपदंशमशान्तये ॥ १५ महातितं पिवेत्सर्पिरुपदंशनिपीडितः । पुष्टरीपत्र सोय सैन्धवं तसंयुतम् ॥ १६ ॥ धर्षयेचानपारस्य पृष्ठे कांस्येन भूरिया। रसन्माद उपदंशमणानां तु रोपणी या प्रणफिया ॥ १७ ॥ . - .मिदव) ·। । । गुखरोगचिकित्साधिकारः त्रिफलायाः कपायेण मुंगराजरसेन था । व्रणप्रक्षालनं कुर्यादुपदंशप्रशान्तये ॥ १८ ॥ सृगाललिण्डस्य मपी घृताक्ता लिप्ता निहन्याद्धजयोनिरोगम् ॥ १९ ॥ (योगात) न च याति यथा पाकं प्रयतेत तथा भिषक् । पकैः स्नायुसिरामांसः प्रायो नश्यति हि ध्वजः॥ २० ॥, पाठे) 'करवीरस्य मूलेन परिपिष्टेन पारिणा । असाध्यानि वजन्त्यू लिङ्गोत्थानि प्रलेपनात् ॥ २१॥ सम्पर सपत्रगृलेन मार्कवेण प्रयत्नतः । लेपितो वारिपिप्टेन लिङ्गव्याधिः प्रशाम्यति ॥ २२ ॥ दार्मासुरसयप्रथागृहधूमनिशान्वितम् । लमभ्यञ्जनात्पर्क मेरोग निवारयेत् ॥ २३ ॥ (चम्म) (erat आदीना विकिरसा) अर्शस छिनदग्धानां क्रिया कार्योपदंशयत् । सर्पपा लिखिताः सूक्ष्मः कपायैरवचूर्णयत् ॥ २४ ॥ रेवाभ्यंजन तैल साधयेद् वणरोपणम् । क्रियेयमरमन्थे पि रक्तं साव्यं तथोमयोः॥ २५॥ कुम्भीकायां हरेद्रक्तं पकायां शोधिते व्रणे । तिन्दुकनिफलालोधैः लेपस्तैले च रोपणम् ॥ २६ ॥ अलज्यां सुतरक्तायां अयमेव क्रियाक्रमः । उत्तमाख्या तु पिटको सञ्छिध पीडशोड़ताम् ॥ २७॥ फरकैश्वर्णैः कपायाणां चौद्रयुक्तरुपाचरेत् ।' कमा पिचविसर्पोक्तः पुष्करप्पूढयोहितः ॥ २८ ॥ त्वपाके स्पर्शहान्यां च सेनयेन्यूदितं पुनः । पलातेलेन कोणेन मधुरैयोपनाइयेत् ॥ २९ ॥ . '3 का ·२७८ योगरत्नसमुच्चये अपीलिका हते.रस्ते श्लेष्मगन्धिवदाचरेत् । निवृत्तं राप्पिाभ्यज्य स्वेदयित्वोपनाहयेत् ॥ ३० ॥ त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा सुस्निग्धैः साबलादिभिः । खेटयित्वा चतो भूयः स्निग्धं चर्म समानयेत् ॥ ३१ ॥ मणिं प्रपीड्य शनकैः प्रविष्टे चोपनाहनम् । मणौ पुनः पुनः स्निग्धं भोजनं चास्य शस्यते ॥ ३२ ।। अयमेव मयाज्यः स्यादवपाट्यामपि क्रमः । नाळीमुभयतो द्वारा निरुद्ध जतुना मृताम् ॥ ३३ ॥ स्नेहाक्तां स्रोतसि न्यस्य सिवेत्स्नेहश्चलापहैः । ध्यहात्व्यहात्स्थूलतरां न्यस्य नाडी विवर्द्धयेत् ।। ३४ ॥ स्रोनोद्वारमसिद्धौ तु विद्वाञ्छत्रेण पाटयेत् | सीवनी वर्जयन्ज्यात्सधाक्षतविधि ततः ॥ ३५ ॥ प्रथितं स्वेदितं नाड्या स्निग्धोष्णैरुपनाहयेत् । लिम्पेकपायैस्तक्षौलिखित्वा शतपोनकम् ॥ ३६ ।। रक्तमिद्रधिवत्कार्या चिकित्सा शोणितावुदे । मणोपचारं सर्येषु यथावस्थं च योजयेत् ॥ ३७ ॥ (पोनिध्यापदी निदानन्) विंशतिप्पो योनौ जायन्ते दुष्ट भोजनात् । विपमस्थांगशयनभृशमैथुनसेवनैः ॥ ३८ ॥ दुष्टात वादपद्रव्य नेदोपेण देवतः । तत्र पोनी द्धोऽनिलसोदायामसुप्तता स्तम्मान् फोनलाल्पार्च; पत्रुतिवंक्षणाक्षिव्या मामाद गुल्मं च कुर्यात् । सा च्यापद्वातिकी नाम । सैवातिव्यवायान् सशोफातिचरणा नाम । निवालाया मधुनाद्वायुर्वक्ष- णादिरुनां दुर्धन्यानि दायेत् । सा माक्चरणा नाम । वेगरोधेन पितानिलपीडिता योनिः फेनिलं आतिचे नादुर दाप विमुञ्चति । इयं उदाप रुपा । दुष्टानवोद्भय नातं सुन, यदा निलो हन्ति सा जातघ्नी प्रति भुक्त्या मुरते विपमंस्थितापावापुषों निमुखं वीवरचं यायेत् वासी नाम ।

·२७९ गुह्यरोगचिकित्साधिकारः। मातुतिळाहारसेवनारकुपितो वायुः गोनिमणुद्वारां कुर्यात्सा सूचीमुखी। ऋतौ वेगरोधादायुर्विमूत्रग्रहं योनिशोपं अतिरुनं च कुर्यात सा शुष्काख्या। पडहात्सरानाद्वा वायुना गर्भाशयाच्छुक चमति सा व्यापद्वामिनी नाम । योनौ वातोपतप्तायां स्त्रीगर्ने चीनदोपतः ॥ ३९ ॥ नृषिण्यस्वनी च स्यात्पण्डसंज्ञानुपक्रमा । दुष्टो वायुयोनिमुसगर्भाशया विष्टभ्य योनि मिस्तां सस्तामुत्तन्नमांसा महारुनं कुर्यात् । सा महायोतिः। पित्त वृद्ध योनिमाश्रित्य तां सदा. हपाकपूतिगण्डजरामत्युप्णभूरिपीनासिताखवां कुर्यात्मा पैत्तिको । सेव रक्तातिसुते रक्तयोन्गाख्या । कफो वृद्धः कण्डला शीतामवेदना पा- पडपिच्छिलपति योनि कुर्यात् । सा श्लेमिकी । वातपित्ताभ्यां रज- भयात्सदाहको व्यापल्लोहितक्षयाख्या। पिचळाया मैथुने क्षचादिरो- धात् सपित्तो वायुयोनि स्पर्शासहां नीलपीताससानां सातिसारारोच- पकुक्षिगौरवां श्रोण्यादिरुजाजरयुतां कुर्यात् । सा परि लुता । यातक- फाशेतपिच्छिलमाया उपप्लुताख्या। अवायनाज्जातजन्तः कण्डुला अत एकातिरतिप्रिया विप्लुताख्या। वेगौदीरणादायुः सकारत्तो योनी रजोमागीनरोधिनी कर्णिकां कुर्यात् । सा कर्णिनी। सजा व्यापत् - सलिङ्गां । (योनिम्यापचिकित्सा) योनिच्यापत्सु भूयिष्ठं शस्यते फर्म चावजित् ॥ ४० ॥ स्नेहनस्सेदनस्त्यादि पातमासु विशेषतः । नहि वाताहते योनिर्वनिनानां प्रदुप्यति ॥४१॥ अतो जित्या तमन्यस्प कुर्यादोपस्य भेपनम् । पाययेत पलावैलं मिथकं सुकुमारकम् ॥ ४२ ॥ (पाहटे) सेदः पायससंघातैः सवैलपिचुधारणम् । स्नेहसेकोचरोयस्तिवियोन्यां प्रशस्यते ॥ ४३ ॥ (सिसारे ·.. गुशरोगचिकित्साधिधारः । २८५ . सौवर्चसोपकुचिकापिप्पलार्वा मनावन्तिसोमेन वा दन्ती- त्रिफलागुलूचीका: सुखोष्णो योनेः परिपेकः ।। (संग्रह) पिदा दर्भनिह मिदं गोधुरकेण घा । परः सशर्करं शीतं योनिशूलनिपीडिता ॥ ५४॥ (हारीत) बिस्वमर्फस्य मूलं च पिट्वा मयन पाययेत् । तेन योनिगत शूलमाशु शाम्यति योपितः ॥ ५५ ॥ (भद्रव) परण्रतेलसम्मिथं धान्यमुस्तामहोपधैः । सोचीरैः साधित क्षीरं अर्फरापरिमिभितम् ॥ ५६ ॥ मधुमात्रासमायुक्तं योनिशूलनिपूदनम् । (बिन्दुसारे) । योगिविशाधनीवति । ताहासष्ठपरियपिप्पलीमापसैन्धवैः । तिस्तुत्यकराष्ठा धार्या योनिविशोधनी ॥ ५७ ॥ (हारिष योनिशूलायाम् । वृपोपकुचीवृपकोपकुल्या- चन्योपणप्रन्यिकनागराणाम् । फल्कः सुखोग्णेन जलेन पीतः शूलेषु योनिमभवेषु शस्तः ।। ५८ ॥ (तन्त्रान्दारे) पिसयोन्या स्नेहनादिकिया। पिचलाना तु योनीना सेकाभ्यपिशुक्रियाः । शीताः पित्तजितः कार्याः स्नेहनार्य पृतानि च ॥ ५९॥ शवापरीतम् । शतावरीमूलनुलाचतुफाक्षुण्णपीडितान् । रसेन क्षीरतुल्पेन पाचयेत प्रताटकम् ॥ ६ ॥ जीवनीयैः शतावर्या मृद्वीकाभिः परूपः। पिट प्रियावालासचिनामधुकान्वितैः ॥ ६१ ॥ .

·२८२ . . . योगरलसगुपये सिद्धशीते तु मधुना पिप्पल्याश्च पलाष्टकम् । शर्कराया दशपलं क्षिपेल्लियात्मिघु ततः ॥ १२ ॥ मोन्यसृम्यवादोपां वृष्यं पुंसवनं परम् । धतं क्षयमसृपितं कासं स्वासं हलीमकम् ॥ ६३ ।। फामिला यावरुधिरं विसर्प हच्छिरोनहम् । अपस्मारार्दितायाममदोन्मादांच नाशयेत् ॥ ६४ ॥ एवमेव पयः सर्पिजीवनीयोपसाधितम् । गर्भदं पित्तजानां च नारीणां परमं हितम् ॥ ६५ ॥ पठामृतम् । पलाद्रोणद्वयकाये पतलाढकं पचेन् । धीरे चतुर्गुणे कृष्णाकाकनासासितान्वितैः ॥ ६६ ॥ जीवन्तीधारकाकोळीस्थिरावीरद्धिजीवकैः । पयस्याश्रावणीमुद्गपीलुमापाख्यपर्णिमिः ॥ ६७ ॥, पातपित्तामयान् दत्वा पानाद् गर्भे दधाति तत् । रक्तयोन्यामौषधम् । रक्तयोन्यामसृग्वफ्रनुनन्धगवेक्ष्य च ॥ ६८ ॥ यभादोपोदयं युच्याद्रकस्थापनमौषधम् । (भाइ) चूर्ण पुष्यानुग योज्यं योनिरोगविनाशनम् ।। ६९ ।। (समान्वरे) लेष्मायां योन्याम् । योन्यो बलासदुशायां सर्व सोष्णमौषधस् ! यवानममयारिष्टं सीधुं चैलं च योजयेत् ॥ ७० ॥ पिप्परययोरजापथ्याप्रयोगांय समाक्षिकान् । आरम्वयादिवर्गस कपायः परिपेचने ॥७१॥. दुर्गन्धानां कपायः स्यात्तैलं वा फल्क एव था। चूों या सर्वगन्धानां पूतिगन्धापकर्पणः ।। ७२ ।। २. 'जीरकै' इति मुदितााशयपाठः. १. 'रोगाणा'.

·.
विपचिकित्साधिकारः ।
स्नेहनस्वेदयस्त्यादि वालास्वनिलापहः ।
कारपेठक्तपित्तनी शीतां पिचकतासु च ।। ७३ ॥
श्लेष्मलासु प रूक्षोणं कर्म र्यामयावलम् ।
- सन्निपाते विमिथ तु संसृष्टासु प कारयेत् ॥ ७४ ॥
(सगरे
इति योगरत्नसयुचये गुप्तरोगचिकित्साधिकारो
अष्टाविंशतितमः।
A
अथ विषचिकित्साधिकारः।
विपत्पितिमाह ।
मध्यमाने जलनिभावमृतार्थ सुरासुरैः ।
जातः प्रागमृतोत्पचेः पुरुपो मोरदर्शनः ॥१॥
दीप्ततेजाचतुर्दष्ट्रो हरिकेशोऽनसेक्षणः ।
जगद्विपण्णं तं हवा तेनासौ विपसंशितः ॥२॥
हुछतो अक्षणा मूर्ती ततः स्थावरजङ्गमे ।
सोऽभ्यतिष्ठभिमं रुपमुग्मित्वा वशनात्मकम् ॥३॥
स्थिरमत्युल्यणं वीर्य पत्कन्देषु प्रतिष्ठितम् ।
सर्पलतादिदंष्ट्रासु दारुणं जगमं विपम् ॥ ४ ॥
स्थावरं वङ्गमं चेति विपं प्रोक्तमनिमम् ।
कृत्रिमं गैरसंझं तु क्रियते विविपीपयैः ॥ ५ ॥
हन्ति योगवशेनाशु चिराचिरतराच वत् ।
शोफपाण्दरोन्माददुर्नामादीन् करोति वा ॥ ६ ॥
तीक्ष्णोष्णाविशदं व्यवाय्याशुकरं लधु ।
निकापि सक्ष्ममध्यक्तरसं पिपपाति च ॥७॥
ओजसो विपरीतं तत्तीक्ष्णारिन्वितं गुमैः ।
पातपित्तोचरं नृणां मयो हरति जीवितम् ॥ ८॥

·A ... गोगरत्नसमुच्चये विपं हि देहं संमाप्य प्राग्दपयति शोणितम् । कफपित्तानियांधानु समं दोपान सहाशयान् ॥९॥ ततो हृदयमास्थाप देहोच्छेदाय फरपते । स्थावरस्योपयफस्य वेगे पूर्व प्रजायते ॥ १०॥ जिहाया श्यावता स्तम्भो मूर्ख प्रासः प्लमो पमिः । द्वितीये वेपधुः स्वेदो दाहः कण्ठे च वेदना ॥११॥ तालुशोपरहतीये तु शुलं भामाशये भृशम् । चतुर्थे जायते वेगे शिरसचातिगौरवम् ।। १२॥ कफासेको वैवर्ण्य पर्वभेदश पञ्चमे । सर्वदोपप्रकोपच पक्षाधाने च वेदना ॥ १३ ।। पष्ठे संज्ञाप्रणाश सुभृशं चातिसार्यते । स्कन्धपृष्टकटीमको पपेन्मृत्युश्च सप्तमे ॥ १४ ॥ विपवेगानुरोधेर चिदिरसा । प्रथये पिपवेगे तु घान्तं शीताम्बुसेचितम् । सर्पिर्मधुम्यां संयुक्तममदं पापयेत् धुतम् ॥ १५ ।। द्विसीये पूर्ववद्वान्तं विरिक्तं पानुपाययेत् । तृतीयेऽगदपानं तु हितं नस्यं तथाअनस् ॥.१५ ॥ चतुर्थे स्नेहसंयुक्तमगदं प्रतियोजयेत् । पश्चमे मधुफकाभमासिकाभ्यां युतं हितम् ॥ १७ ॥' पष्ठेऽतिसारवत्सिद्धिरवपीडस्तु ससमे । पअनं तगरं अठं हरितालं मनशिला ॥ १८ ॥ फलिनी त्रिकदः स्पृका नागपुप्पं सकेसरम् । हरेशु मधुर्फ मांसी रोचना काकमालिका ॥१९॥ श्रीचेटकं सर्जरसः शताहा कंडम पला । तमालपत्रतालीसोसारे निशाद्वयम् ॥ २० ॥ कन्योपवासिनी स्नाता शुलवामा मधुद्रुतैः । द्विजानम्पर्य : पुष्य करपयेंदगदोत्तमम् ।। २१ ॥

·विषचिकित्साधिकारः। वैद्यश्चान्न ततो मन्त्रं प्रयतात्मा पठेदिमम् । चन्द्रोदयो गामागद । नमा पुरुषसिंहाय नमो नारायणाय व ॥ २२ ॥. यथासो नामिजानाति रो कृष्णपराजयम् । एवेन सत्यवाक्येन अगदो मे प्रसिद्धयतु ।। २३ ॥ नमो वैडूर्यमाते हुलहुल रए मां सर्वचिपेभ्यः । गौरि गान्धारि पन्जालि मातङ्गि स्वाहा । पिटे च द्वितीयो मन्त्रः । ओं हरिमामि भवेषविपपेतालग्रहफार्मणपाप्मसु । मारकम्पाघिदुर्मिक्षयदाशनिमयेषु च ॥ २४ ॥ पाननस्याअनालेपमणिपन्धादियोजितः । एप चन्द्रोदयो नाम शान्तिः स्वस्त्ययनं परम् ॥२५॥ बासो पत्रमवधीत् समारण्डोऽमुना किल । विषपीतस्य समघु चमनं गोमयाद्रसः ॥२६॥ हृदयावरण सर्पिरगदोय प्रयोजयेत् । रजनी सैन्यवक्षौद्रसंयुक्तं घृतमुचमम् ॥ २७ ॥ पानं मलविपार्वस्य दिग्भविद्धस्य चेष्यते । - सिरसारे) भीमाना सपाला प्रविश्यम् । दीकरा मण्डलिनो राजीमन्तश्च पमगा: ॥२८॥ त्रिधा समासतो भौमा भियन्ते ते त्वनेकपा । व्यासतो योनिभेदेन नोच्यतेऽनुपयोगतः ॥ २९ ॥ विष दवाकरादीना कमादावादिकोपनम् । मामणाईनो साणा ससकालादि। पूर्वमध्यापराशेषु चरन्ति प्राणादयः ॥३०॥ 'तदा' मुदिताधारहरपार ·4 . योगरलसयुधये अस्तं गते रवी शूद्रा, दशन्ति प्राधणाः पुर। संस्थिता दक्षिणे पापै क्षत्रिया वामतो विद्यः ॥ ३९ ॥ शुदास्तु पृष्ठतो विमासीनप्यनिलपूर्यकान् । कोपयन्ति माहोपातींसयः धधियादयः ॥ ३२ ॥ सागा इंसहेतु । भापारार्थ भयात्पादस्पर्धादविविपापः । पापवृपतया वैरारेपपियमचोदनात् ॥ ३३ ॥ दवन्ति सस्तेिपूर्वं विपाधिक्यं पयोसर ।।। दंपनम् । पत्र लालापरिश्लेदमात्रं गात्रे प्रदृश्यते ॥ ३४ ॥ न तु दंष्ट्राउ दंश सशुण्डाएसमादित् । एकं यंदापदं दे वा व्यालीढाख्यमरोगितम् ॥ ३५ ॥ दंष्ट्रापदे सरक्त दे व्यालसं प्रीणि तानि तु मांसरदादविछिनरकयानि दंष्टकम् ॥ ३६॥ दंष्ट्रापदानि चस्वारि तष्ठानपारितम् । निर्विपं दपमत्राथमसाध्य पपिमं नदेव ।। ३७ ।। जवाप्लुयादिस्वरूपा. सपा प्रत्पविषा । जाप्ता रविक्षीणा भीता नकलनिर्जिताः। धीतवातावपच्याधिक्षुत्तृष्णाश्रमपीडिताः ॥ ३८॥ तूर्ण देशान्तरायाता विमुरूविपकचुकाः । एचौपपीकष्टकरपे चरन्ति च साननम् ॥ ३९ ॥ देशं च दिव्याध्युपितं सास्तेऽल्पविषा मताः । श्मशानादि दष्ट रयजेदिति । श्मशानपितित्यादौ परमीपथसन्धिषु ॥४०॥ पाएमी नवमी सन्ध्या मध्यरात्रं दिनेषु च। पाम्याग्नेयमपाशेपा विशासापूर्वनेते ।। ४१ ॥ १. "क' इति पाग-तर रस्यते ।

·विरचिकित्साधिकारः । नेताख्ये महर्ने च दष्टं मर्मसु च त्यजेत् । •असाध्यलक्षणम्। 1 . दष्टमात्रेऽसितास्याक्षः शीर्यमाणतनूरुहः ॥ ४२ ॥ स्तम्भजिह्वो मुहर्छञ्छीतोवासो न जीवति । हिमा श्वासो पमिः कासो दष्टमारस्य देहिनः ॥४३॥ जायन्ते युगपद्यस्य स हच्छूली न जीवति । फेनं वमति निस्सनः श्यावपादकराननः ॥ ४४ ॥ नासावसादो भङ्गोऽने विभेदः श्लयसन्धिता । विषपीतस्य दष्टस्य दिग्धेनामिहतस्य च ॥ ४५ ॥ भवन्त्येतानि लिङ्गॉनि सम्प्राप्ते जीवितक्षये ।' नष्टजोवलक्षणम् । न नस्यैपेतना तीक्ष्णैन शतात्सतनागमः ॥ ४६॥ दण्गहतस्य नो राजिः प्रयातस्य यमान्तिकम् । सविपाविपदशलक्षणम् । तुद्यते सविषो दंशः कण्शोफरजान्वितः ॥४७॥ दाते प्रथितः किश्चिद्विपरीतस्तु निर्विपः । देहे विपस्य ज्याप्तिा मात्राशतं विपं स्थित्वा दंशे दष्टस्य देहिनः ॥ ४८ देहं प्रक्रमते धातून् रुधिरादीन् प्रदूपयत् । शीघ्र विषस्य प्रतीकारे हेतु । एतस्मिमन्तरे कर्म दंशस्योत्कर्तनादिकम् ॥ ४९ ॥ फर्याणीनं यथा देहे विपवष्ठी न रोहति । . 4 ४ ' स्पाइदि सप करणीयादि। देश मण्डलिना मुक्त्वा पिचलत्वादयापरम् ।। ५०॥ शिरोरह', । "शायपाठ.

·२८८ योगरत्नसमुपये प्रवाईमलोटापैदहेदाशूल्मुकन वा। करोति मस्मसात्सघो वक्षिः किं नाम न क्षणात् ॥ ५१ ॥ दएमात्रो दशेदाशु तमेव पवनाशिनम् । लोष्टं मही वा दशनैश्छित्वा चानुससंभ्रमम् ॥ ५२ ।। निष्ठीवेन समालिम्पेद् दंश कर्णमलेन वा । (वारे) आपणछेदनदाहबन्धासायांश्च पुर्यादिह दप्टमात्रे !! ५३ ॥ सर्वेरेवादितः सर्वे शाखादष्टस्य देहिनः । यत्नेनोपरि नधीपादशातु चतुरझुले ।। ५४ ॥ शकद्रससमं सर्पिः पाययेत्तु गां युधः । रदयावरणं नाम जीवरक्षाकरं परम् ॥ ५५ ॥ मरिच कुछ पिटवा घृतस्य फुटु पियेव । हृदयावरणं नाम जीवरक्षाकरं परम् ।। ५६ ॥ (तम्बाम्तो) भण्यपि चिप रक्त प्राप्य वर्धतेति । विपं नाहेयमप्राप्य रक्तं दुपयवे वपुः । रक्तमण्वपि तु प्राप्तं वर्धते तैलमम्वन् ।। ५७ ॥ विणे स्थानान्तरमा गिरामोक्षादयः । विपे प्रविस्ते विध्पेत् सिरां सा परमा क्रिया । रक्ते निश्यिमाणे तु करस्नं निहियते विषम् ॥ ५८ ।। सिरास्वदृश्यमानासु योज्या शृगजळीकमः । पन्दनोशीरयुक्तेन सलिलेन च सेचनम् ।। ५९ ।। अदिनादी करआदित्वचं दष्टपरीक्षणम् । फणिनो मधुरे तिक्ते राजिनामपलीकटी? ॥ ६० ।।

·२८९
।
विषचिकित्साधिकारः।
मधुयुक्तोऽयमगदा पाने दीवतो विये ॥ ६१॥
गोधीरेणैव संपिप्य वजवल्लीमतन्द्रितः ।
तेनैव पायवेत्सर्व विपं मण्डलिना हरेत् ॥ १२ ॥
दधि नवनीवं क्षौद्रं सिन्धूत्थं कड्मयान्वितं पीतम् ।
पण्डलिविषेण भवं रक्तोद्वारं च नाशयति ।। ६३ ।।
करअस्य समाहृत्व ग्लं पत्रं फलं वचम् ।
विष मन्डलिना माशो भिपक सर्वत्र पाययेत् ॥ ६ ॥
भटवीकारवल्यास्तु कन्द क्षीरेण पापयेत् ।
पारिवायास्तया मूत्रैर्नस्याधैईन्धि राजिलम् ॥ ६५ ॥
दिने सर्वत्र योज्या स्यान्वेवा च गिरिफर्णिका।
माशो वा समूलं वा संपिष्टोतरकर्णिकम् ॥६६ ॥
पानोपननस्याईन्तिसविपाणि तु ।
सादिविषनाशाय टाणस्य रजोऽम्भसा ॥ ६७ ॥
पानालेपननस्पाय रहस्पमिदमुचमम् ।
वाइमध्ये सुपिरं विधाय
सन्मध्यमापूर्य च रामठेन ।
एतद्रमा
...॥६८॥
जियेत् ।
सती भवेद्वासुकिनापि दष्टः ॥ ६९ ।।
भवचूर्ण वचाहिगुमार चानपिसहितः
कारवल्लीरसैः पूर्यानस्पं दष्टेडाहीधरैः ११७० ॥
रसाना नएमशानां निस्साजन यदि ।
रसोऽभिग
• ॥ ७१॥
(योग
....
....
...
...
...
...
....
...
-
.
.
....
...
....
..
पल नताशामा पृतधीदरमम् ॥ २ ॥

·योगरलसमुपये अपि सक्षकदष्टानां पानमेतत्सुखप्रदम् । तण्डलीयकमूलं तु पीतं तण्डुलवारिणा ॥ ७३ ।। शक्षकेनापि संदष्टं निविपं कुरुते नरम् । सम्यमधुकसारेण गोमूने भारितेन तु ।। ७४ दध्याद्विपापहं नस्यं सि-मनं च प्रलेपनम् । सर्पदएप्रदेशे तु स्वयमेव विचक्षणः ॥ ७५ ॥ गत्रयेत क्षणादेव निर्विपत्वमवाप्नुयात् । । शिविपनान्निधूपः सम्यक् सर्पपचन्दनैः ।। ७६ ॥" देयः सर्पविनाशाय उद्विपस्य च शान्तये । যয়িত্ব। शिरीपपनमूलत्वक्फलपुष्पकृतोऽगदः ॥ ७७ ।। सिद्धः पश्चशिरीपोऽयं चरस्पिरविपापहः । (भारपाणि . विपमुप्तप्रयोधनम् । सैन्धवं मरिचं तुल्य निम्बरीजं तयोगसमम् ॥ ७८ ॥ पृतमचन्वितो इन्ति विष स्थावरजङ्गमम् । नक्तमालफल ज्योप पित्वमूलं निशादयम् ।। ७९ ॥ पुप्प प मौरस पिएगञ्जनं वस्तारिणा । भोजतरणोद्दिष्ट विपमुप्तप्रमोचनम् ।। ८० ॥ । (सम्मान) पिपोपद्रव पवाया। विश्वस्य' मूल सुरमस पुष्पं पल करमस्य नत तुरायम् । फलमयष्योपनिसाहय च यम्तस्य मूत्रेण सुसूक्ष्मपिटम् ॥ ८१ ॥ सुनस्तोन्दुरुधिकारिदिकाजीर्णगरज्वरैय । भार्तापरान् भूतविपितांच सस्पीकरोत्यअनपाननस्यैः ।। ८२ ·विषचिकित्साधिकारः । शिरीषषुष्पखरसे सप्ताह मरिच सितम् । मावितं सर्पदष्टानां पाननस्याञ्जने हितम् ॥ ८३ ।। (चाह) सजीवनो नामागद । चन्दनं कुहहम कुष्ठं काशिकाक्षाग्रियङ्गवः । मुस्तास्यौणेयशैलयरोचनामदनं प्लबम् ॥ ८४ ॥ श्रीवेष्टकविळलाविशालालमनश्शिलाः । मुरसमस स्पृका रजनीद्वयवाळकम् ॥ ८५ ॥ हिसिद्धार्थकान् पमचारिणी पद्मकेसरम् । जात्या पुष्पप्रवाळाच पुष्पमर्कशिरीपयोः ॥ ८६ ॥ दिलोधवृहतीकौन्तीमधुकागन्धनाकुलीः । सद्गपणी कणा श्यामा ध्यामक नळदं नतम् ॥ ८७ ॥ सिन्दुवारकशम्याकदेवदारुमपरकम् । पुष्ये समाहृतः पिष्टैः योज्यस्तैरगदोत्तमः ॥ ८८ ॥ सजीयनः प्रागमृताद्विहितोऽयं स्वयम्भुवा । पाननस्याञ्जनघ्राणधूमालेपनधारणैः ।। ८९ ॥ नीरनो विपसुप्तानां राजद्वारे जयावहः । पन्यो धान्यधनायुम्श्रीक्षेमपुष्टिसुसमदः ॥ ९ ॥ गृहे स्थितो विषालक्ष्मीमन्त्रधरगरग्रहान् । कत्याकार्मणकाखोर्दव्याळजन्तुसरीमुपान् ॥ ९१ ॥ स्वमोपधातदुःस्वमतोयाग्निरिपुतस्करान् । निहन्त्यकालमरणमारकाशाविनिग्रहान् ॥ ९२ ।। . कदानिक च लशुनं पचा हिहु तथैव च । पकुळास्थि च कारज गिरीपं केतकीयुतम् ।। ९३ ॥ २ 'निावमहान् इनिरा पाठ 'भयार, - ·- योगलसमुचये अश्वगन्धासमायुक्तं लांगलीकन्दसंयुतम् । टंकणं देवताळी च पारतं गन्धकत्रयम् ॥ ९ ॥ समभागानि सर्वाणि नरसूत्रेण पेपपेन् । गुळिकां कारयेत्तेन लेपनं नस्यमेन च ।। ९५ ।। सर्वसर्पहरं श्रेष्ठ मण्डलीनां विशेषतः । विषदिग्धादिस्य लक्षणम् । विपदिन्धेन चिद्धस्तु प्रताम्यति सहर्मुहुः ॥ ९६ ।। विवर्णभावं मजते विपादं चाशु गच्छति । सीटेरियाकृतं चास्य गान चिमिचिमायते ।। ९७ ॥ भोणिपृष्ठशिरात्कन्धमन्धयः स्ः सवेदनाः । कृष्णदुष्टास्रवितानी तृप्मजज्जरदाहवान् ॥ ९८ ॥ दृष्टिकालुप्यवमधुश्वासकासकरः क्षणात् । आरतपीनपर्यन्तश्यारमध्योऽतिरुग्यणः ॥९९ ॥ उपते पच्यते मद्यो गत्या मांसं प रणवाम् । प्रतिम शीर्यतेऽभीक्ष्णं सपिन्छिलपरिमपम् ॥१..।। पुर्यादमर्मविद्धस रदयायग्गं दुवम् । विपवरे किया। सत्यमाठर नसेन लोहनार दर ममम् ॥१.१॥ प्रमे तु प्रतिपिगिरी प्रिया पिगविमर्पगन् । अफ्नासाप्रनिविपान्यासीन्द्रश्च पर्यन् ।। १०२॥ rri) ·विपचिकित्साधिकारः। प्रयोजित मिपम्वरेण तैलमाशु रोपयेद् वर्ण सपूवेदनं विशेषतो विषोझयम् ॥ १०३ ।। (काचीपुरवासी) विपार्दानामुपद्रवाः। स्वरकासवमिश्वासहिमातृष्णातिमूर्छनम् । --विशो मेदोऽतिकाठिन्यमानाहो वस्तिमूर्धरुक् ।। १०४ ॥ अययुः पूतिदशत्वं रक्तस्रावो विपानिलः । इति पोडश निर्दिष्टा विपार्तानामुपद्रवाः ॥ १०५ ॥ गच्छन्त्युपेक्षया नाशं यैर्जुष्टा विपरोगिणः । विपारे काय:। राजवृक्षफलोशीरपनकाप्पर्यपद्मकात् ।। १०६ ॥ काथस्मर्शकरक्षौदो विपज्वरहरः परम् । पीता तण्डुलतोयेन कटुका ससितोपला ॥ १.७॥ चिपज्वरहराजानीजीवकभकोल्पलम् । कोलमज्जसिताधान्यं भागीयष्टधाहकेसरम् ॥ १.८ ।। विपज्यरवमिश्वासकासतृष्णानिपईणम् । त्रिफलारम्वधच्याघीकाथो ज्वरपिवन्धनद ॥१०९॥ पलापिल्ववचामुस्ताकपायस्सपुनर्नवः । ज्वराग्निसादचयनिहन्ति विपसम्भवान् ॥ ११ ॥ विषज्वर वहिकादि।। वैदेहिफारामठक कपित्थरससैन्धवम् । सासितं माक्षिकं ली कासवासम्परापहम् ॥ १११ विपासे। सद्राक्षानागरं कृष्णामथवा सपरायनाम् ।। लीनाग्यमधुना कासान्मुच्यते विषसम्भवान् ॥ ११ ॥ विषवम्याम् । विषवम्यां पियेत् कार्य पिल्लमूलांदनीयवा। माधीपरूपकद्राक्षामधुर्फ पपसा झुतम् ॥ ११३ ॥ " .

·योगरत्नसमुचये
बेलाम्यंजनसोशीरयष्टधेलाकणकेसरम् ।
लिहान्मरिचकुम्भी वा घृतपुष्परसद्गुताम् ॥ ११ ॥
क्षीरिवृक्षाकुरक्षौद्रमितास्तुड्बमथुच्छिदः ।
जीर्णशाल्योदनं क्षौद्रं क्षीरं चन्दनसाधिवम् || ११५ ।।
पीताम्भोऽनु पियेद् भुक्त्वा विपच्छर्दिमपोहति ।
--
विधासे।
.
-
सैलगोविसक्षौद्रर्लियात् कृष्णानियकुके ॥ ११६ ।।।
वासी क्षौदेण वा द्राक्षाभंगीमागधिकासिताः ।
गुळनागरवैदेहीविजयामलकानि वा ॥ ११७ ॥
विपहिमायाम् ।
हिमायां शक्षकनककटुकास्वर्णगैरिफम् ।
वेष्लशुण्ठीकणोशीररजनीद्वितयानि वा ॥ ११८ ॥
विद्यादा व्योपदीका यीजपूरसेन था।
सक्षौद्रं वालकरजः क्षार्थ वा सगुळं पियेत् ॥ ११९ ॥
विश्वमेपजगायत्रीहरिद्रामरदारुजम ।
दन्तीन्द्रवारुणीद्वीपीकल्कं सौवीरकण वा ॥ १२० ॥
पि मूळयाच
मृण्मूर्छयोराशिरसोर्लेपसेका हिमा हिताः ।
सम्भोजनाळकुसुगचन्दनोशीरमौक्तिकैः ।। १२१ ।।
पैहायससितातोयक्षीराज्यक्षुरसाप्लुतैः ।
पीजन तालवृन्तेन शीते सिकतिले स्थितिः ॥ १२२ ।।
फमलोत्पलकिलल्कपटलावृतयारिषु ।
घिपतृहदाहानं सरसीवरगाहनम् ।। १२३ ।।
विषवेगसमुत्थायां तृष्णायां लाजतर्पणम् ।
धर्फराडाटिमक्षौद्रसलिलाप्लानित पिवेत् ।। १२४ ॥
पटवेवसजम्वाम्रसेव्यतोयं च शीतलम् ।
'दिपज्ञानिसार।
भूनिम्नमुम्वफफात्रायन्तीन्द्रयवान्समान् ॥ १२५ ॥

·F -- ॥ । ए -- -- विपपिदित्साधिकार।। दो भागो चित्रकादष्टौ कुटजाद्वारिणा पिचेत् । विषातिमारोदावर्तकासवासवरापहम् ॥ १२६ । छोघमोचरसाम्माघातांस्तण्डुलाम्युना । समाक्षिकाः पिवेचद्वन्नागरातिविषाभयाः ॥ १२५ सघातकीस्सकुटजाः माञ्जनाः श्लक्ष्णर्णिनाः । पाठानागरचूर्ण वा दध्ना युक्तं समाक्षिकम् ॥ १२८ ॥ विपजेषु वस्तिरूगादिषु। बस्तिहग्वर्तनादेषु फलमपि प्रयोजयेत् । सारग्वधा सत्रितां सोपकुल्यां हरीतकीम् ॥ १२९ ॥ पिनेद् घृतेन सक्षौद्रा वस्तिशूलादिनाशिनीम् । गृहधूमनतश्यामानीलिनीतण्डलीयकैः ॥ १३० ॥ सिद्ध वाज्यं तथा सिद्ध यराफात्रियपुतम् ।' विपजे मूर्धयाज । फाकोळीशीरिक्षत्वग्द्राक्षायष्ट्याहशर्कराः ।। १३१ ॥ नसं विपशिरोरुग्न संयोज्यं शीतवारिणा । विषश्वययौ। श्वययौ शुद्धकोष्ठस्य पयः पाने हितं शृतम् ॥ १३२ ।। विश्वभेपजवैदेही कटुका देवदारुभिः । । सुरसामूलकरफैर्वा छाग वा पिप्पलीकृतम् ।। १३३ ॥ निफलायाः फपायेण विस्ता भाविता व्यहम् । मालोच्य सर्पिपा पीता विपश्वयथुनाशिनी ॥ १३४ ॥ मधुम्योपवरायेल्लमुराहोशीग्पमः। निपश्चयपुजिल्लपस्तथा स्वादुकपायकः ॥ १३५ ।। शिरीपपुष्पाहिशिरोनताएंघृतान्त्रितः । प्पोऽगदः श्वयधुजित्समस्तविपनाशनः ॥ १३६ ।। अल्पेनाप्यपचारेग दशः पूतित्वमग्नु। महत तीक्ष्णष्ण वा भेपन पिपम् ॥ १३७ ।। । । + - ·1 + . योगरत्नसमुच्चये .. विषमणे मेफलेपा। मधुरस्निग्धशीतानि युझ्याद्विपभवे व्रणे । सेकापांच सधीरैः फपायः क्षीरिक्षजैः ।। १३८ ॥ न्यप्रोपगमधुफतिलसर्पपसैन्धवम् । सामया निम्नपत्राज्यं दंशतित्यनाशनम् ॥ १३९ ।। कर्णिकापासनं घेष्ठ विपनणविशोधनम् । विपणास्त्राये। र सपत्यतिभृशं घृतं समरिच पियेत् ॥ १४०।। वजुलीयकमूलेन सितया वा समन्वितम् । पंछ मलेपयेधास्य दाा सुश्लक्ष्णपिष्टया ॥ १४१ ॥ सितोपलाझौद्रपृतछागदुग्धानि नावनम् । शमीकल्कं पिलक्ष्णम लिम्पद्विशालया ॥ १५२ ॥ मापने हेमशला च ततः शाम्यति शोणितम् । कृपास्य चेद्वस्तिमयोगः। शस्याविघुते रक्ते औरत्यर्थसेवितैः ।। १५३ ॥ पिपस्य च स्वभावेन मातरिश्वा प्रकुप्यति । सन्मादाक्षेपगमनो भ्रंशापस्मृतयस्ततः ॥ १४४ ।। वनेष्टं स्नेहन बस्तिनस्यप्रथमनाशनम् । विषबातधिकारे । नागदन्त्यभयाकुष्ठपिप्पलीयपकमलम् ॥ १५ ॥ मलातफास्सिककापिल्वेप्रतिविपाधिकाः । सधीर तैर्मृतं सिद्धं विष्वातविकारजिद ॥ १४६ ॥ पियेदेरण्डतलं वा छागांसरमान्वितम् । ऐफम्पं घृतलं वा मेग्यमांसरसाशनः ॥ १४७ ॥ फापासमूलं गरिचं हरिद्रे नळदं गलम् । पिपती स्वर्चिको फुटं बलेनालोख्य पाययेत् ॥१४॥ 1 ·पायाममानपं को पातः परिवजयेत् ।। १५६ ॥ सत्या कीटविष नदिमीतनामिप्रस्थो ५७ ॥ 3 विषचिकित्साधिकार । सन्म विषयातेन तथापस्मारिणं नरम् । घनविप कसादि । बचाइंसपदीव्योपदामित्वं हस्तिपिप्पलीम् ॥ १४९ ।। देनटारमाविल्कमिजित्कुष्टइण्डम ! लोधातुकर्ण्यतिविपाः धीरं मर्पिश्च पापयेत् ॥ १५० ॥ निहन्ति पानाभ्यगाभ्यां घृतं सर्मविपाणि तत् । प्रतिकुर्यायभास्व च 'रोगेष्वेवं परेषु च ।। १५१ ।। रोपानुबन्धमालोच्य विपनन्त्रारिगेधतः । पस्मादत्यर्थमाणं च तीक्ष्णं च पठितं विषम ॥ १५२ ।। मतः सर्वविनेपूकाः परिपेकास्तु श्रीवाः । सर्वेषु सर्वावस्थेप विपे न घृतोपमम् ।। १५३ ।। (सन्त्रापरे) रियो मेप किधिदिशेपात्रेऽनिले । (भारत) पानांना पनि दियास्य व्यवायं च ग्यागाम कोनमानपम् ॥ १५५ ॥ मुरातिलकुलत्यांत्र वर्जयेन विपातुरः। विवाहीन्यन्नपानानि विपार्याना विसर्गयेद् ॥ १५५ ।। (नारा) हा मिलान सलन्यांम माम माम्यं दधि गिरः। furt माग्यम् । पीतमैन पवात विधानं विषागमा ।

·m . योगरल'माग शिवाय हितामि। शालयः परिका जीवाः कारस्पाः नियामः । मुद्गो हरेणुस्तुमरी पटोलं वत्रपटाः ॥ १५८ ॥ तण्डलीयशजीवन्तीवार्ताकस्सुनिषण्णकाः। जाजल डाठिम धात्री फपित्थं देन्यवं सिता ।। १५९ ।। भविदामि यदन्या विज्ञायाशस्यस्पतः । विपर्धने हेतुमाह। क्षुत्तृष्णापर्मदविल्यक्रोधशोकभयअमः ।। १६ ॥ अजीर्णवर्धोद्रवता पित्तमारुतद्धिभिः । तिलपुप्पफलाघ्राणभूवाष्पधनगर्जितः ।। १११॥ हस्तिक्षिकवादित्रनिस्स्वनैर्विपमाटैः । पुरोवावोत्पलामादमदते पियम् ॥ १६६ ॥ सर्पाजाभिहतरक्षणम्। भीरोस्तु सर्पसंस्पर्शाद् मयेन कृषितोऽनियः । फदानित्कुरते शेफ माजाभिहतं तु सत् ॥ १५३ ।। साविपक्षणम् । दुर्गान्धफारे विद्धम्य फेनचिदष्टशनमा । विपोद्वेगो ज्वरदिप दाहोऽपि ग भनेत् ॥ १४ ॥ ग्लानिर्मोहातिसारो या तरकाविपशुच्यते । सपाहताभितशत पयाकिरना । मिता गन्धिको द्राक्षा पयस्या गतुम मधु ॥ १३५ ।। नावन मन्त्रपूताम्बुमोक्षणं सोन्त्वदर्पणम् । साताभिहत युद्ध्यात्तथा शहाविपादिते ॥ १६६ ।। दूपत्रिकरणम् । जीर्ण विपनौपधिभितं वा दावामिवातासपशोपित ना। स्वभावतो वा सगुणेन युक्त दीपिपारयां विषमभ्युपैवि ॥१५॥ थीर्याल्पमावादविभान्यतत्कफायर वर्मगणानुपन्धि । दूपायपार श्यम् । वेनादितो भिमपुरीपर्णो दुष्टोसगेगी तृपकात: ॥१५८ - .

·. विषनिकिताधिकारः। पून वमन् गदगदपानिमुशन् मवेघ दुष्योदरलिजुष्टः । जामाश्रयस्थे फफपातरोगी पलाशयस्थेऽनिलपित्तरोगी ॥ १६९ ।। भवेन्नरो व्यस्तशिरोरुहासो मिल्नपथः स या विहनः । स्थितं रसादिप्मथस विचिनान करोति घातप्रमान्विारान् ॥१७॥ दृषीविषस्याम्वधता। मायावानीर्णशीतांभदिनास्त्रमाहिताशनः । उर्ट पपते पानतो पीचिप स्मृतम् ॥ १७१ ।। कृषीविषादासा। सीमिषा सस्त्रिशमन वाघम शोधितम् । सीरिपारिमगदं मेहयेन्मधुनाप्लुतग ॥ १७२ ।। पीविपारिन मागद। पिपरपोश्याम मांसीलोध्रमेळासुचिका । तपट नतं ए; यष्टीनन्दनगरिकम् ॥ १७३ ।। सीरिमारिनाम्नोऽय न पापनापि वार्यते । , सौमाग्यार्य सियो भने सो नातिचोदिताः ॥ १७ ॥ गरमादारसंपृक्तं पन्छन्त्याराभवनिः । झोपरला नानामाग्यशमलविरचौया भस्मनाम् ॥ १५० सिपापा सत्पनीर्याना योगी गर इति स्मतः, पर पपुस २२i केन पाष्टुः कोऽस्यानिकासवायज्यरादितः ॥ १७६ ॥ मापुना प्रतिलोमेन स्वमचिन्नापरायणः । मोदरवकरीही दीनालोऽसः ॥१७॥ शोकमान सहाध्मातः कपादपायी।

·- योगरत्नसमुखये स्वमे गोमायुमारिनकृलण्याळवानरान् ।। १७८ ॥ प्रायः पश्यति शुष्कांच वनस्पतिजलाश्यान् । मन्यते सरणमात्मानं गौरी गौरं च कारकः ॥ १७९ ॥ विकर्णनासानपनं पश्येत्तविहतेन्द्रियः। एतैरन्यैश्च बहुमिः लिष्टो घोररुपद्रवैः ॥ १८ ॥ गरायो नाशगामोति कचित्तपोचिकित्मितः । गरावस्म चिकित्सा गरातों वान्तवान् मुक्त्वा उत्पथ्यं पानभोजनम् ।। १८१ ।। शुद्धहच्छीलयेद्धम सनस्थानविधेः स्मरन् । शर्कराक्षीदसंयुक्त वर्ण नाप्यसुवर्णयोः ।। १८२ ।। लेहः प्रशमयत्युग्न सर्वयोगरुत विषम् । मृतानतकणापटोलीचव्यचित्रकान् ॥ १८३ ॥ पचास्तविळगानि सम्योष्णाम्बुमत्तुभिः । पिरेद्रसेन चाम्लेन गरोपातपावकः ।। २८४ ।। पारावतामिपशठीपुस्कराह मृतं हिमम् । गरदाणारुनाफामवासहिमानरापदम् ।। १८५ ॥ गाीनागरनिहः शिशिरम समाक्षिकः । परेण वापरते २५ । हरेश्चन्दन श्यामानलदं सागपेपितम् ॥ १८६ ।। पिलेपनं प्रयोक्तव्यं गरेणोपहतत्वचाम् । मजिष्ठा किटिहीनिश्चरजम्यन्यचन्दनः ॥ १८ ॥. प्रय घशाना तु गण पिताजपाम् । गेश्रीमानोसोर ! पथ्य परमदिष्ट बीनं शीरमपिपोः ॥ १८८ ॥ विपनिम्रपटोलीना कायन विपचे पृतन् । म, १ पम्। . ।

·कटमीदगत्यपामार्गशिपसाएनम् ।। २... . विषपिलित्साधिकार । 24259 मभयागभिणं श्रेष्ठ तद्गग्य निवईणम् ॥ १८९ ॥ हरिद्रा नाकुली जाती पृथर पिट्या विपाचरेत् । तत्रयं गरार्ताना एतदारोग्यद परम् ।। १९० ॥ खण्डीयकम्लेन गृहधूमेन चैकतः । क्षीरेण च घृतं सिद्धं समस्तविपरोगजिन् ॥ १९ ॥ नागदन्ती त्रियन्ती द्रवन्ती स्नुक्पयः पलैः । - साधित माहिए सर्पिः सगोमबाडक हितम् ।। १९२ ।। सर्पकीटविषार्थानां गरार्चाना स सान्तये । मजेयादि। मधुर्फ सगरं। भद्रदारुहरेणवः ।। १९३ ॥ मनिष्ठलैलवालनि नागपुष्पोल्पलं प्लवम् । पिता चन्दन पत्रं निगाधाम ना ॥ १९४ ॥ मामत्यो इरिने गृहत्या शारिवाट्यम् । एषा कल्पतं सिद्धमजेय नाम विशुनग ।। २९५ ॥ 'रिपाणि हन्ति सर्वाणि शीघ्रमेव प्रयोजितम् । भमन मा देते कपोते वीजगनि गत्यपुष्पीतिरीपोः ।। १९६ ।। गोमूत्रपिष्टैस्तै. सिई सपिपिहर परम् । बम नाम विरयातापि सजीरगन्माम् ॥ १९७ ।। रापनमादिरपि । शिरीपत्व कटुपं विदारीचन्दनोल्पलम् । दे घले शारिरास्फोतहरीनिम्मपान ॥ १९८ ।। बन्धुनीवाडकीयावासामुग्मपरसकान् । पागोलावगन्धामूलगष्टया पयाम् ।। १९९ ।। विशालापृहतीलाक्षाकोविदारशतावरी । येतो यागावपरको इटवारमिचकाः । २१ ·विशिलिसाविहारः। मोप्रध्यामतालीमनतयष्टयाइगुरगुर ॥ २१॥ पीबेर भाइकाई च लेहयेन्मधुसर्पिपा । रपामालगोपित्तयुक्त नस्येअने च तम् ॥ ११३ ॥ पुररूपिमासस्य भक्षणम् । पुरकोपयोगेन सर्व पश्यति पीतकम् । कम्पालामदार्दिस्मृतिभ्रंशसमान्दितः ॥ २१ ॥ तषिकिसा। तं नामयेत मधुरैः पाययेद्वा मितापयः । फोरपैर्मदनकै पायो धुर्धरवद्वदाः ॥ २१५ ।। पन्मादोऽक्षिविनाशच वनापि वमनं हितस् ।' जम्पाटकं च सगुळ बहुरास्तत्र भश्येत् ॥ २१ ॥ (पुणे) M . भारमलय प्रमुग्य। दिक जोमस मन्त्री मत्यग्रजतपोमयः। पथा निवार्यते शीघ्रं मयुक्तैर्न सघोषः ॥ ११ ॥ न सर्वमनुष्याणा मन्ति भेषजसम्पदः । भशातरोगमनाने योग्यता चातिदुर्लभा ॥ २१८॥ मप्यति विष भूयः केवलोपनितम् । भवामी मिद्धमन्त्राणां यतेतातपिकि सकः ॥ २१९ ॥ मर्पणाच विष्णपाठशवकोयना । दोपैयस्तैगमस्तम युक्ता कोटामतुर्विभा ॥११॥ रधानां हर दष्टस्य कीटायध्यैदेशस्तोदरजोल्याणः । आयरल्पसमावो दारागपिमर्पवान ।। २११ ।। पक्षपातफरमाय बर्नग्मायो । नर्मिन्दराज पादुम्मरमणिनः ॥ २१२ ·na . - - योगरससमुपये सावाटपः सालिगम्तु दिवसाचपातिकः । पातपिचोतराः कीरा लैष्मिकाः कणगोन्दुराः ।। २२३ ॥ भायो वातोरपणविपा वृश्चिका सोधूपकाः । पातिदायलनम् । हस्पीडो_निलस्तम्भ सिरामायोऽस्थिपर्वरत् ।। २२४ ॥ पूर्णनोवेष्टनं गानश्यावता वानिके विपे । त्तिकविपलाणम् । समानाशोष्णनि चासौ हृष्ट्वाहः कटुकास्पता ।। २९५ ॥ मांसावदरणं शोफो रक्तपीतच पैजिक । काभिरपिया छर्घरोचकहल्लास से कोसोशपीनमः ॥ २२६ ।। सत्यमुखमाधुर्विद्याच्छ्लेप्माधिकं चिपम् । ते यशाम पादय । पिण्याफेन प्रणाळेगस्तैला याच वातिके ।। १२७५ स्नेदो नालीपुलाकायः यूक्ष्णच विधिर्हितः । पैत्तिक स्तम्भयेसे प्रदेवश्चापि शीतलैः ।। २२८ ।। लेखनच्छेदनस्वेदवागनैः पिफ नयेत् । फीटानी पिसाराणां नीमध्यन प्रतिनिया ।' २२९ ।। स्वेटरेपनीकास्तु कोणान् प्रागोपचारयेत् । अन्यत्र छितादापायता कोधनोऽपि वा ।। २३० ।। विषघ्न च पिर्षि अर्गन सर मंशोधनानि च । साधयेत्सर्पपटान् विपोग्रेः कीटवृश्चिकः ॥ २३१ ।। केशः सर्पपाः पीता गुनो जीर्णश भूपनम् । विपदशम्य सर्वस्प फायपः परमननोत् ॥ २३२ ।। उष्ट्रलीयकन्याशी न पापिन् । पाति कीटविपः कम्म न लावानिले ॥ २१३ ।।

·मध्या: निर्वाणी धूनोदराः । फपिलारुणाः मिशगाः गया विपनिकित्साधिकारः। धीरिक्षन्यगालेप. शुद्ध कीटचिपापहः । मुक्तालेपो परः गोफतौददाबणप्रणुत् ॥ २३४ ॥ उशामगदम। वचाहिङ्गविलगानि सैन्धवं गजपिप्पली । पाठा मतिविपा व्योपं काश्यपेन विनिर्मितम् ॥ २३५ ।। दशाङ्गमगदं पीत्वा सर्वकीटनिषं जयेत् । (वाइटे) कीटेषु मन्दं नात्युष्णं बहुयातकर्फ विपम् ।। २३६ ।। अतः कीटविषे चापि स्वेदो न प्रतिषिभ्यते । क्षारयचानतदिव्योपगदसिन्धुलकावष्ठाः ॥ २३७ ।। सातिविया कीटविपं प्रति त्रिवृद्धनासपीपि । (प्रयोग) कीटमं तुळसीमूलं पीतं ज्येष्ठाम्वुफल्कितम् ॥ २३८ ।। रजनीद्वयमअिष्ठापनङ्गगजकेसरैः । शीतान्मुर्पिटेरालेपः मत्रकीयविष हरेत् ॥ २३९ ॥ (अमृतधा) स्वपत्रपुष्पाणि फलं समूल प्रायः शिरीपात्विकटुप्रगाढः । सौद्रेण युक्तो लवण वर्गो विशेषतः कीटविषं निहन्ति ॥२५॥ 'साधतात) विविषाणम् । अधिकस्य विष तीक्ष्णमादौ दहति वधिवत् । अर्वमारोहनि दिम दंगे पश्चात् तिष्ठति ॥ २४१ ॥ दंशः सद्योजीरुश्यावस्तुपने स्फुटतीय र । ते विविधा मन्दचिपा मध्यविपा महानिपा इति । तत्र मन्दाः पीता: सिताः श्याचा रूक्षकई रमेचकाः ॥ ४२ ॥ रोमशा बहुपर्वाणो लोहिताः पाडगेदराः । चित्राः शोणितामा । महानिपा 1 ·. योगरमसमुख अग्न्याभा यकपर्याणः क्वासिलसितोदराः ॥ २१३ ॥ तैर्महाविपर्दष्टः शनजिहः सज्वरः खैः शोणितं ययन् सिपर मृर्छन् शुष्कास्यः प्रायो जीवितं विजाति । चिपिरता। सद्यो वृश्चिकदशं च चक्रतैलेन सेचयेत् । विदारिगन्धसिद्देन रुवोणेनेतरेण वा ।। २४४ ॥ लवणोत्तमयुक्तेन सर्पिणा वा पुनः पुनः । सिञ्चकोणारनाळेन सक्षीरलवणेन वा ।। २४५ ।। ज्यनाहो घृते भृष्टः कल्कोजाग्यास्ससैन्धवः । आदर्श स्वेदितं चूर्णः प्रच्छाय प्रतिसारयेत् ॥ २५६ ॥ रजनीसैन्धवव्योपगिरीपफलपुष्पजैः । मातुलझाम्लगोमूत्रपिष्टं च सूरसाग्रजर ।। २४७ ॥ लेप. मुखोप्णय हितः पिण्याको गोमयोऽथवा । पाने सर्मिधुयुतं क्षीरं वा भृरिजर्करम् ।। २४८ ॥ पारावतशकरपथ्या तगर विश्वभेषजम्। गीजपूररसोन्गिधे परमा वृधिकागदः ॥ २४९ ॥ सशैक्लोट्रदंष्ट्रा च दन्ति इश्चिकर्ज विपम् । हिाना हरितालेन मातुलगरसेन वा ॥ २५० ॥ लेपाजनाभ्यां गुलिका परमं वचिकापहा ।। करआर्जुनचलून्यं पटभ्याः टनस्य च ।। २५१ ।। गिरीपस्य च पुष्पाणि मरतुना दंशलेपनम् । यो मुगति प्रतिति प्रलपत्युग्रौदनः ।। २५२ ।। तस्य पध्या निशा कृष्णा मजिष्टातिविपोषणम् । सालान्तं चार्ताकरसपिष्ट प्रलेपयेन् । २५३ ।। सर्वत्र चोग्राठिविपे पाययेदधिसर्पिपी। विध्येत्सिरां विदभ्याच वमनाननारनम् ।। २५४) सप्णन्निग्धाम्लमधुरं भोजनं चानिलापहम् । 'नागरं गृहकपोचपुरीपं बीजपूरकरसो हरितारम् ।। २५५ ।। . .

·(भरता दंश शचिक्दष्टस्य शमार्थ घृनमिश्रितैः ॥२६४॥ विप इयिकर्दधानां हरेदपप्रभात. ॥ २६६ ॥ (अमृतधा- (विएगो) विपचिकित्साधिकार। सैन्धवं च विनिहन्त्यगदोऽयं लेपतोऽलिजलज विषमाशु । नागपुरीपञ्छनं रोहितमूलं च शेलतोयेन ॥ २५६ ॥ योद् गुलिका लेपादियमलिविपनाशिनी श्रेष्ठा । मर्कस्य दुग्धेन शिरीपर्वाज निर्मावितं पिप्पलिचूर्णमिश्रम् । एपोऽगदो हन्ति विपाणि कीटभुजङ्गलतोन्दुरवृश्चिकानाम् ।। (पाइरे) बगलया सह संयुक्तं श्रवणान्तर्मलं युधः । कैसे करेण संघृष्य लिम्पेत् वृश्चिकहानये ।। २५८ ।। कराभ्यां नत्तमारस्य दलं पिश्वा विचक्षणः । विरमदेश पीपाद सद्यो दृविकनाशनम् ॥ २५५ ।। शिखिसक्कुटपिन्छानि सैन्धव तैलमेव च । पे मन्ति मयुक्तानि कीरधिकजं विषम् ॥ २६ ॥ विकञ्चिटिक्षेप तथा शतपदीषु च । उम्णो विघिहित. मोक्तः शीतस्त्वन्यत्र भूयमा ॥२६१ ।। पसाशचीजोपयःप्रपिष्टः प्रलेपने कुण्डलिपत्रतीक्षणम् । तथैव जातीदलहिरिन्धशिलापध गोमयवारिपिष्टम् ।। (सिद्धयोगसमुपये) नागवल्लीदलरस रामटेन समन्वितम् । फसे करेण सपिप्य लिम्पेद् पृश्चिकहानये ।। २६३॥ स्नुक्क्षीरपिष्टसिक्थेन स्पृष्ट्या वृधिकज जयेत् । पासस्य दलै. सम्यग रेपयेच्लक्ष्णपेपित। . भर्दशीरेण संपिष्टा शिरीपटलपिषिता । उपकुल्या विष हन्यान् शृश्चिास्य प्रलेपनात् ।। २६५ ।। नागरं वारिणा पृष्टानराणां नस्य कर्मणि ।

·. . (स) विपचिकित्साधिकारः। मक्षिकादशे तकरादिप्रयोगः तगरं नागरं नागकेसरं मरिचानि च । प्रयुक्तं पानलेपान्या मक्षिकाविषनाशनम् ॥ २७८ ॥ (संग्रह) पंतपुष्पासमायुर सैन्धवं परिपेपितम् । सघृतं लेपनं दद्यान्माक्षिकाविषनाशनम् ॥ २७९ ।। स्वक्षीरंपरिपिष्टेन पीजेन परिलपितम् । शिरीपस्य प्रयात्यस्तं विपं दर्दुग्नं क्षणाव ॥ २८० ॥ सितासिते च लवणे मरिचं च सनागरम् । (पिन्दुसारे) पाणिर्जुकरसोपेत बराटीनों विपापहम् ॥ २८१ ॥ मात्स्यो दंशः सरुग्दाहः प्रागेवोक्तो जलूकसाम् । समिः यदुतलाक्तः सकेगेपनं हितम् ॥ २८२ ।। अहोळपप्पो वा तस्य देशोडवे विपे । (पिन्दुसारे) बालीभन्दुनिमः स्फोटेर्दाहकण्हरुजान्वितैः ।। २८३ ।। पद गात्रं दह्यतेऽत्यर्थे । विद्यादपमूत्रिताप (साई) टुतात्पत्तिप्रकार.. विश्वामित्राय सदस्य वसिष्यस्य लबाटजाः ॥ २८४ ॥ स्वेदलेशाः स्मृता लता लून ये पतितास्तुणे । खाडये दद्यमानानाममुराणां शरीरतः ।। पे झलिशा विनियेरुस्ने लूता इति केचन । तीक्ष्णमध्यापरत्वेन प्नन्ति नायाचिकिल्मिताः ।। २८६ ॥ समान दान पक्षेण च परं क्रमाव । दंशः सामान्यतस्तासां दद्मासगनिमः ।। २८७ ॥ पदमारभारत मतद'मुसहसा . तामान्यलक्षणम् । १.

·॥ .. r विषचिकित्साधिकारः। कर्कश भिन्नरोमाणं भर्मसन्ध्यादिश्रितम् । प्रदतं सर्वतो देवं न हिन्दीत दहन च ॥ ३०० ।। रुपये दग्धेमगदैर्मधुसैन्धवसंयुते । सुशी सेचयेधानु कपायैः क्षीरिया ॥३०१ ॥ सर्वतोऽपहरेद्रक्तं मुशास्सिरयापि वा। सुते रक्त परीपेको, घृतक्षारादिभिहितः ।। ३०२ ।। म्नेहकार्यमशेषं च सर्पिषैव समाचरेत् ॥ विषस्य वृद्धये तैलममेरिव खगोलपम् ॥ ३०३ मकशीतोगीरं नतपाटलमेलुशारिजातोयम् । निर्गुण्डीगदयुक्तं लूतविषं हन्ति पानापैः ॥ ३०॥ (सिवयोगे) नागवृष्टीदलग्सो दुर्वाससमन्वितः। मलेपान कीटलताना विकानां विपापहः ॥ ३०५ ।। फपित्यं पाटलीमेल शिरीपं दो पुनर्नयो । दे श्वेते चागदः सर्वलतारिपहरो गणः ॥३.६ ।। (सिसार) रामठं हरिगोपश्च मधुगोममयोजितम् । सर्पलूतादिगरलं हन्ति कीटेप योजयेत् ॥ ३.७ ॥ अगशो वा समूलं वा समिष्योत्तमकर्णिकाम् । कागिकर्नस्यपानाधैाळल्तादिफीटजित् ॥ ३०८ ॥ पुष्पं दलं फलं वल्कं मूलं चर शिरीपजम् । योगोऽयं कीटतादिविषयान्वस्य भास्करा ॥३०९ ॥ लोधसैन्धवष्ठस्तु जातीमुळयोजितः मौरिचशस्तो लेपो लताविपापहः ॥ ३१॥ (भमूतथा.) - । (भिसा) ·३१२ 4 योगरत्नममुमचे चन्दनं पद्मकं कुष्ठं नताम्बूगीरपाटलाः । निर्गुण्डीशारिवासेल ल्ताविषहरोऽगदः ।। ३११ ।। (सिसारे) फाकमाचीदलं मूलं सुरसस्य तथन च । यातीपत्तरकं चैव नीलं ज्योतिस्तिलं तथा ॥ ३१२ ॥ ईश्वरी शारिना चेति लूतानां विपनाशनम् । (हारिम) कट मूलतगरगमदेवदारुभिः ।। ३१३ ।। पृस्तीद्वयगा पीरोचनाचन्दनैतम् । सिद्ध चतुर्गुणे धीरे पानाम्यञ्जनयोहितम् ।। ३१४ ॥ लूताकणभकीटानां विष परमदारुणे । पिटका विविधाकारा मण्डलानि भवन्ति च ॥ ३१५ ॥ शोफा भवन्ति मृदयी रक्ता श्यामधलास्तथा।। सामान्यं सर्वलतानामेवदंशस्य लक्षणम् ॥ ३१६ ।। मूषिकविपलिप्तलक्षणम् । अशावविधा पिका- कासनश्चिपला इत्यादयः । पस्मिनजे पतत्येपो शुक्रमः स्पृशन्ति वा ।। याक्रदिग्धेस्तनामे पिते पाण्डुतां गते ॥३१७ .।। अन्ययः भयपुः कोठो मण्डलानि भ्रमोऽरुचिः ।। शीतज्वरोऽतिरुक सादो पषुः पर्वभेदनम् ॥ ३१८ ॥ रोमहर्षः मुनिमा दीर्घकालानुबन्धनम् । श्रेष्मानविद्धनलालपोतकच्छदने सरुद् ।। ३१९ ॥ ध्यघाय्यारानिपं का भूयो भूया अप्यति । शूनवस्ति विवर्णोष्ठमात्रामैथिमिश्चिनम् ॥ ३२० ॥ छुन्दरीसगन्ध प वर्जयेदाम्बुदितम् । मूड़ी मोफवैवर्ण्य इंदशन्दाभुतिज्वराः ।। ३२१ ।। .. 'पुष्टादुर', 1. 'चोर' सुदिनदहपाठ । . - १. 'मन', ·. . विपचिकित्साधिकारः। शिरोगुरुत्सं सालासछर्दिभामाध्यलक्षणम् । (समई) मूपिकाधिपचिकित्सा । कपित्यपत्रससिद्धः फपायस्तैलसंयुतः ॥ ३२२ ॥ निहन्त्याविपं तसात्कपित्यः सर्वदा हितः । भास्फोतम्लसिद्धं या पत्रकापित्यमेव चा ।। ३२३ ॥ (पन्धान) सिन्दुपार नंतं शिनु विश्वमूलं पुनर्नवम् । अधारमनजीमूतमेपां कांथ समाक्षिकम् ॥३२४ ॥ पिटास्योदनं द ना भुजानो मपिकार्दितः । माखुना दटमानस्य दंश कान दाहयेत् ॥ ३२५ ॥ दर्पणेनाभवा विरुजा स्याकर्णिकान्यथा । दग्मं विसावयेइंशं प्रच्छितञ्च प्रलेपयेत् ॥ ३२६ ॥ (प्र) शिरीपरजनीवफामामृतवद्धिमिः । मगारध्ममन्जिष्टारजनालयणोरायैः ॥ ३२७ ॥ सेपो जयत्याविप कर्णिकायाय पावनः । धर्दयेशीलिकामायः शुमाख्यालोलयोरपि ।। २२८ ॥ बयामदनजीमूतकुष्ठ मुत्रेण पापयेत् । विरोचनं नीलामिफलातल्क इप्यते ॥ ३२९ ॥ भजन गोमयरगो म्योपएमरजोऽन्वितः । तापलीयकग्लेन सिद्ध पाने गुत हितम् ॥ ३३० ॥ (भाई) , “पाने माइपर मुल समौद्रं नडलाना । पयसा यादय पिष्टा निलकगा॥३३॥ भशित भूपिकविजन्मार्जारसान्थि सापित्यम् । सिद्ध तेल दशगुणदुग्धे तदप नस्यायः ॥ ३३२ ।। গামা নুর ·योगरलममुच्चो पपिन्थोस्थितवन्दा सौगारेणेव पाययेत् । अष्टादशविधान घोरान् नाशयेन्गपिकानिदम् ।। ३३३ ।। मूपिकाणां विपक्षेपे बहुभिः किं विकत्थनः । गिरीपरससयुक्तैर्मत्कुणैर्नस्यमुत्तमम् ॥ ३३४ ॥ फलानि कृष्णरम्भाया मत्कुणैः सह भक्षयेत् । . (पमुतधा। () फार्पासपत्रस्य सस्तैलेन तु समन्वितम् ॥ २३५ ॥ एप मूपिकदधानां पानेन विपनाशनः । सगुलीयकमूल तु लिक्षात्तत्र समाक्षिकम् ॥ ३३६ ॥ शिरीषफलकल्फ पा लिखादाखुविधापहम् । (ममता उन्मयस्य फल भृष्ट गोघृतेनैव भक्षयेत् ॥ ३३७ ॥ भांसुदंशात्परवशो विष तेनैय नश्यति । मेघनादस्य मूल च मूल पोनर्नव तथा ।। ३३८ ।। नीलीमूल च गोक्षीरपीनमायुविपापहम् । पण्यापूर्ण गुळयुत धूपमाखुपिपे हितम् ॥ ३३९ ।। भूपिकात नर नित्यं तकणव तु भोजयेत् । फरसम्य त्वचं पूर्ण पृगेनाखुपिपापहम् ॥ २४ ॥ सुखोदकेन वा पीतं पथ्यानागरमैन्पवम् । (सगातारे) तगरस्वरसनिष्टं ला कसं नसा पीतम् ॥ ३४१ ॥ मपिकविष द्रपन्तीपन्दविलेपीव नाशयति । प्रातः पीतः कभकाथा इन्त्याशु *कृषगरतम् ॥ ३४२ ।। नस्यं यथा सतलैरमिकरसनिन्दुभित्रि। सितगदमधूकरकममागधिकारितमचरीमूलैः ॥ ३१॥ पपमा पानालेपो विषमिव विहगानिहन्ति दवदहना। इषस्य भूषिताया + ·दन्या सन्मनक्स शमयति सहमा मृपिफाणां रिपनन् ॥३५॥ दिपचिंफिरसाभिकार। एरण्डवीजविलगुनगुळिकागरळ उपस्य नाशयति ।। ३४४ ।' विष्ठीनागरखण्डस्वरमा वा प्रातरुपयुक्तः । कृष्णं वण्डल मेक सरिले निष्पीड्य नाळिरस्व ॥ ३४५ ॥ तकेण पिज्झरसीमूल वा मूषिकार्तिप्तम् । कारागी, भूनागपूर्ण पयसा पाययेन्मूषिकापहम् ॥ ३४६ ।। मत्कुणाभतुगे रम्भाफले निधिप्य भइये । तत्रेण शरपुवाया चीज सञ्चूर्ण्य या पिवेद ॥३४७ ॥ अकोलम्लकरको या बस्तमूत्रेण करिकतः । पानापनयोयुक्तं सर्वाविपनाशनम् ॥ ३४८ ।। (यदर) चां मातः मयत्नेन पथ्याशी तण्डुलाम्मुना } पिदासुविषार्गि यह सप्ताहमेन या ॥ ३४९ ॥ कपित्थदलनिर्यास पध्याशी मधुमिश्रितम । पिरेदाखविपातस्तु पुरुपः मुखवाञ्छया ॥ ३५० ।। एवमेव हरैक्षि पिकस्य निपं धणात् । बिलालमांसलेगेन भक्षणेन च देहिनाम् ॥ ३५१ ॥ (विदुमा) विश्वातासुकीटोपविपविकत सामिनीलादिरा हिङ्गुम्योपामिगन्धालशुनपटुवचाटणक्षारकन्कै । निर्गुण्टीकाफमाधीशुफ्तरुदिनालिनीमारि पन्च- प्रस्थे तैछम्प सिद्ध हरति समपयः प्रस्थमस्यञ्जनेन ॥ ३५२॥ (सत्रातरादाक्षय शोषीतम् ) मपि । गृहपोलगोजीनृपतरुटचच्याधिकानक्तमाल- काथे नीलीवपित्वत्रिकटुफरजनीरादिपावलमिहम् । सपिर्दम्पेन दभा सभाप च रमे काकमाच्यास्तु कापा.

·योगरवासमुधये
शापिस्भपातम् ।
भात्रीवल्कफपायः रूपित्याल्कोन्धिास्वषा ।
भूमिसरिपजित्सपिः कपित्थपश्चापमंसिनम् ॥ ३५४ ॥
(सहयो)
शिरीषपघाशन ।
शिरीपपशाइदादशपलं द्वादशपरमसतोये पादापशेषशुराम
साथे द्वादशमस्थपुग्धनीलीदलमारकमामफलप्रमाणं नागवल्लीरसो.
नर्दनमूतिपारदनिष्कपाद चालोच्य प्रस्थं विषलं पाना-
पनादिमिरासुविष हन्ति ।
भुमा एस्य भणम् ।
॥
अनः लेम्मोखणा दोपास्संज्ञा संशावहाभिताः ।
शुष्णन्तः र्वते शोभं बातूनामतिदारुणम् ॥ ३५५ ।।
लालावानन्धनभिरः सर्वतः सोऽभिधापति ।
सस्तपुच्छहनुस्फन्धशिरो दुःखी नताननः ।। ३५६ ।।
दंशस्तेन विदष्टस सप्तः एष्ण क्षरत्यसक् ।
हुच्छिरोरुन्चरस्तम्भहणानिमोऽनु प ॥ ३५७
यारारिदश्य सक्षणम् ।
अनेनान्येऽपि पोल्या ध्याळदंदापहारिणः ।
सगालाधवरावदीपिच्याप्रयूकादयः ॥ ३५८ ॥
फडनिस्तोदवैवर्ण्यसुप्तिहेदनरममाः ।
विदाइरागरुक्पाकयोफअन्यिविमुचनम् ॥ ३५९ ।।
दंशावदरण स्फोटाः कणिकागण्डलानि च ।
सर्वग्न सविपे लिई विपरीतं तु निर्विपे ।। ३६. ।।
भमाध्यदक्षणम्।
दष्टो येन तु तच्चेष्टारत चन्द्रिनश्यति ।
पश्यंस्तमेव चाकस्माटादसलिलादिइ ॥ ३६॥
मलदर्शनसंस्पर्यशम्देम्मो यथ मन्यसेत् ।
अदएमपि तं महारगरसन्यासरोगिणम् ॥ ३६२.॥

·विपचिकित्साधिकार । मककावेचिदिरामा । दंश त्यळकदष्टस्य दग्धमुष्णेन मर्पिपा । मदिद्यादगतेस्तैस्तै. पुराणं च घृतं पिवेत् ॥ ३६२ ।। अणस्योपरि निष्पीच्या प्रत्यपुष्पारसोऽयया । तितगुरगुलदूर्वाणां दादिमस्य गुळस्य च ॥ ३९४ ।। । करको मुहुहुर्लेपः पदंशविपमित्परम् । मातुल्लाउदैदशं बधीयानाचर्वितैः ।। ३६५ ॥ अर्फ क्षीरयुत पस्य योज्यमाशु विरेचनम् । समयेतसपत्रत्वस्मल क्षुण्ण पचेप्यते ॥ ३६६ ॥ सहायः शीतळा पीतः परं भरिपभेषजम् । सस्पिद घ घृतं पान स्याम्यानलेपनम् ॥ ३६७ मलमासे समस्ते च रिपे तद्गमम् । (स) अर्कक्षीर तिलातलं पलल ए गुळं समम् ॥ ३६८ ॥ पानं जयति दुर्वार तूर्ण कुक्कुरज विषम् । (प्रिपा) भोलोत्तरप्लाम्पु तिपळ महविप्पलम् ॥ ३६९ ॥ पिसेत्सवपूरफला श्वेता चापि पुनर्नवार । कहोलोत्तरदियाळ शोरेग सह पाययेत् ॥ ३७० ।। पोराणामप्यळकोणा विष सयो विनश्यति । (मएना) । उन्मत्तरेन फलेन दापि पयः पिसार नि प॥३७॥ माजारविषस्य चिरिया। निम्न कुटजवीजानि चन्दनाचनमम्बुजम् । भीरपिष्ट निहन्त्याशु श्वमा रविप क्षणार ॥ ३७२ ॥ पच जीम्तकाङ्गानि तद्सेनैव पेपयेत् । पुनर्गोम्नयुक्तोऽयमगदो यदरोपम ॥ ३७३ । 'ना- प्रमोजम -

·६१८
पैगरलसमुपदे
पळ प सुगालेऽपि सुजले मूपिके ।
पानाभ्यम्माननस्यपु दात्तव्यो विपनाशनः ॥ ३७४ ।।
(प्रयोगमा)
भगन्धादि घृतम्।
गनमापकुलत्मानां पश्चमूलम्म चाम्भपि ।
क्षीरद्विगुणिते सर्पिः साधयेलणकरिकतैः ।। ३७५ ॥
अश्वगन्धासहाशहतीरजनीद्वयः।
मिदारिनवकब्रगपयस्यासिन्दुवारकैः ॥ ३७६ ।।
सर्पगन्धानखाभारयकरारक्तचन्दनः ।
पदंष्ट्रोपद्रवान् सर्वान् पानाम्यागनिहन्ति यत् ।। ३७७ ।।
नसदस्तावपापहरे लप।
पतुष्पाद्भिपिाद्भिर्या नगदन्तपरिक्षतम् ।
शुगुने पक्ष्यते रागज्जगमावरूतानितम् ॥ ३७८ ॥
सोमाल्कोऽश्वकर्णश्च गोजिचा इसपादिका ।
रमन्यो गैरिक लेपो नखदन्तनिपापः ॥ ३७९ ॥
(प्रहे।
मजिष्ठापाकोशीरधान्यफः परिपेपितः ।
सस्रतेलपनं दद्यान्नखदन्तविपापहम् ॥३८० ॥
(दिनुसारे।
निशादागिरिकाणा लेपः स्यामवदन्तजे ।
विषे गोजिरिफा वा स्यात पिटा सौद्रसमन्विता ॥ ३८१ ॥
(कर
माम्याादुरगतम्।
नीलीधुर्धरतुळसीनिर्गुण्डी किंगुरं निशा ।
अश्वगन्धा फारमही स्नुनद्वयं मपंगन्धिका ॥ १८२॥
'मननिग्रहलूनामी संपुरः पाकमानिका ।
करझलशुनागस्तिपरणं धमशिक्षिका ।। ३८३ ॥
अपामार्गावधुकचपकोचमाणिनाः ।
नागवल्ली तकरूपी नाणारलपाविश्वकम् ॥ ३८४ ॥

·. । विपचिकित्साविपर देवदाळी विपन्नी व पत्राण्येषां पृथक् पृथम् । संक्षुप तेषां स्वरसे नरसूत्रेणं संयुते ॥ ३८ir पिष्टः त्रिगन्धत्रिफलालसुनव्योपहिङ्गुभिः । .' नीलीगुजाफलबचावांभूगिरिकर्णिभिः ।। ३८६ ॥ महाकालावगन्धार्कमूलस्तैलं विपाचयेत् । तत्परू नस्यपानाचैः सर्वसर्पविपापहम् ॥, ३८७ ॥ अष्टादनाविषं डन्नि पूषिकाणां विप क्षणात् । फीदलूनाविषहरं आयानुमतं शुभम् ।। ३८८ ॥ (सन्मान्तरे भगतलम् । नीतीमूल मकस्य फलं धर्म च पाचयेत् । तत्क्षा करिफत युज्यादगाधीरेण भेषजम् ॥ २८९ मधुकास्थि करस्य बाळस्य तथास्थि । घराव्योपमपामार्ग श्वेता गिरिकर्णिकार ॥ ३९० । वारणीमिन्द्रसाहां च शारिमालोधरापम् । किंशुकास्थि वृदन्तीमुसलीकुछचन्दनम् ॥ ३९१ ॥ कार्पासपीगलशुननिर्गुण्डीमूलधान्यकम् । पष्टीमधुकनिम्नत्वगञ्जनं यवसंयुतम् ॥ ३९२ ।। नैरप्रस्थ पचेचत्र शनैदाग्निना भिषक् । पतलं महावीय नम्याम्पङ्गादिभिरेत ॥ ३९२ ।। दर्षीकृतो मण्डलिनां जिलानां तथा विषम् । कीटलूतोन्दुरुविपं विशेपाश्चिकोगना ॥ ३९४ ।। भमृतं नाम विख्यातं मृतसञ्जीवनं परम् । शियादितमन्नतम् । ईपरी फदळी नागी चन्द्री धेनी पनस्तनी ॥ ३९५ निर्गुप्डी नाली सर्पगिरि कर्णी च गाडी। पुण्ठीमरिचपाठापा राम कदरोहिणी ।। ३९६ ॥

·योगरदासगुरुपये
इस्सितार्जुनी पेच शिगोलं घ वरफलम् ।
पवानि सममागानि कल्का विनियोअयेत् ।। ३९ ।।
इंपरी कदळी नांगी चन्द्री येती भनस्तनी।
नौलीनिर्गुण्डिका पैपां इभः शतपर्क हरेत् ।। ३९८ ।।
बलसाणे विपक्तम्यं चतुर्भागावशपितम् ।
परफपाय परिसाव्य कल्कापत्र प्रदापयेत् ।। ३९९ ॥
तैयार मिपपीमाभातितीयं विपापगेन् ।
पतवेळ महापौर्यममृतारयमिय परम् ॥ ४० ॥
विन्दुपयेण देवपि नस्यं द्विपक्षणः ।
निर्विमं करते मद्रे! स्थावरं पङ्गमं च यत् ॥ ४०१ ॥
पर्पग्राणिहितार्थाय घिचयपयादिनिस्सृतम् ।
परे मन मवने नित्यमेव प्रतिष्टितम् ॥ ४०२॥
तर नागा न सिन्ति पिपं नाक्रमते शुभे ।
वारकरपातेन तर्पणम न वियते ।। ४० ॥
सातै पवित्ला भेरीगंगादि नाच्येत् ।
तरहरचरणात्मयो निम्पिाः म्युर्विपातुराः ॥ ४.४ ॥
शिरमान)
पपि।
मदुई गरं फुष्ठं मद्रटारबारे
मधिछा वापपत्राणि नागपुशल गिरा ॥४०५ ।।
पिछा चन्दनं पत्रं नियंगध्याग गया ।
निद्रेने पात्या यशरिन मरमी महा॥४.६ ॥
फरफरेषां तं गिरमजेयमिति विपुनः ।
दिशाणि हन्ति मगि सीपमेवानितं पनि । ४.७॥
अपामागंस्प पीपानि गिरीपस्च फलानि च ।
देने काममापीर गया मवण पेषपेत् ॥ १.८ ॥

·(सौमुमे,
.
रसायनवाजीकरणाधिकारः।
सर्पिरतेषु संसिद्धं विपसंशमनं परम् ।
अमृतं नामविख्यातमपि संजीवयेन्मृतम् ॥ ४०९॥
प्रशान्तदोपं प्रकृतिस्थधातु-
माहारकाम समम्मविदकम् ।
प्रसन्नवर्णेन्दिपचिचचेष्टं
धैद्योऽवगच्छेदविष मनुष्यम् ॥ ४१०॥
इति योगरत्नसमुच्चये विषचिकित्साधिकार
एकोनविंशः ॥
.
अंध रसायनवाजीकरणाधिकारः।
दीर्घमायुः स्मृति मेघामारोग्यं तरुणं वयः ।
ममावर्णस्वरौदार्य देदेन्द्रियवलोदयम् ॥ १ ॥
पासिद्धिं तृपता कान्तिमवाप्नोति रसायनात् ।
लामोपायो हिं शस्ताना रसादीनां रसायनम् ॥२ ।
पूर्व पर्यास मध्ये या तत्प्रयोज्यं जितात्मनः ।
स्निग्धस्य सुतरक्तस्य विशुद्धस्य व सर्वथा ॥ ३ ॥
अविशुद्ध शरीरे हि युक्तो रासायनो विधिः ।
वाजीकरी वा मलिने वने राग इवाफः ॥४॥
प्राम्यादीनि पनि।
सर्वे च दोपा भवन्ति । प्राम्पादाहारादम्ललवणफटुरुपायवि-
रुदासात्म्यरूक्षामिप्यन्दिफ्लिमगुरुपतिपर्युपिवनययामगुप्कशाकाम-
मांसतिलकूलत्वदधिशुक्तकाश्चिकपिष्टामविरुटकोनेपोषणां दिवास्वप्न-
खीमपनित्यानां विषपातिमानसंशोभितापुपा क्रोघलोममयशोकायास-
मदुगनां पापर्मणामसमझमाहारविहारीनारनिरतानाम् ॥
पापा पोगा।
बलत्यदभियुक्तानि तैलाभ्यंगाग्निसेवनम् ।
पावावपविधानेऽपि पिश्रेण दियेत् ॥ ५ ॥

·३२२ योगरत्नसमुच्चये घ्यायापातपमारुतचेतः सन्तापगुरुविदाहादि । उपयोगादपि परतो द्विगुणं परिवर्जयेत् कालम् ॥ ६ ॥ फुलत्थान काकमाची च कपोतां च सदा त्यजेत् । पिवेन्माहेन्द्रमुदकं कोप प्रत्रयणाम्बु वा ॥ ७ ॥ कुटीप्रवेशः क्षणिनां परिच्छदवतो हितः। अतोऽन्यथा तु ये तेपां सौर्यमारुतिको विधिः ॥ ८ ॥ याता उपसहा योगा । वातातपसहा योगा पक्ष्यन्तेऽतो विशेषतः । । सुखोपचारा भ्रंशेऽपि ये न देहस्य बाधकाः ॥९॥ पदिरादिरसायनम् । खदिरासनयूपभाविताया- स्त्रिफलाया घृतमाक्षिकप्लुतायाः। नियमेन नरा निषेवितारो यदि जीवन्त्यजराः किमत्र चित्रम् ॥ १० ॥ शीतोदकादिरसायनम् । शीतोदकं पयः सौद्रं घृतमेकैकशी द्विशः। - त्रिशः समस्तमथवा पापी स्थापयेयः ॥ ११ ॥ (पाहरे) अम्भसः प्रसृतान्यष्टौ रसायनुदिते पियेत् । घातपित्तकफालित्या जीवेर्पशतं नरः ॥ १२ ॥ (सन्चान्तरे) पिटारसायन दामलेपस्त्रिफलाकपाय- स्सितोपलास्तैलमधुप्रगाढः । सपिप्पलीनागरलोहरेणु- स्वनोः सपत्नी जरस निहन्ति ।। १३ ॥ संग्रह) अम्भसः प्रसूतान्यष्टौ स्वारनुदिते पिवेत् । मधुकेन तु काप्मर्या पिप्पल्या सौद्रसपिपा ॥ १४ ॥ 1. क्षमिण, १. 'ममारवा, ३. 'गुरोरपरात् 'प. स. पट ४. 'पापापा' पुरोगापाठा. - . - ·(चरके) रसायनवाजीकरणाधिकार.1 त्रिफला सितया चैव युक्ता मिळू रसायनम् । विलङ्गापिप्पलीभ्या च त्रिफला लवणेन च ॥ १५ ॥ संवत्सरप्रयोगेण मेधास्मृतिमलप्रदा। भवन्त्यायुः प्रदाः पुंसा जरारोगनिपहिणी ।। १६ ॥ निफला कफपित्तप्नी मेहकुष्ठविनाशिनी । चक्षुष्या दीपनी चैव पिपमज्वरनाशिनी ।। १७ ।। नाशयेद्राजयक्ष्माणं अर्शोगुल्मेषु पूनिता। वमिकण्ड्प्रशमनी नाळीत्रणविशोधिनी ॥ १८ ॥ दृष्टिप्रसादजननी मेघास्मृतिविपर्द्वनी । 'घृतान्विता चा मधुनान्यिता वा , गुळान्विता तैलसमन्विता वा। एपा हि शश्वन्मनुजेः प्रयोज्या सर्वामयानाशयति प्रकर्षात् ॥ १९ ॥ पातरोगेपु तैलेन पितरोगेपु सपिपा । मधुना कफरोगेपु प्रयोज्या त्रिफला नरैः ॥२०॥ निष्काथ्य त्रिफला पीता नाशयत्तिमिरामणी । नेत्रश्वयथुदाहार्तिरागकण्ड्पारितवान् ।। २१॥ त्रैफलस्य तु चूर्णस्य कत्या परशत समम् । भृगराजरसेनैय कर्यानि. सप्तभावितम् ।। २२ । । । लिह्यान्मधुघृताम्या तु पलार्ध प्रत्यह पुमान् । जीर्णे दुग्धोदनाहारो गुणानेतानवाप्नुयात् ॥ २३॥ । मसनराष्टिंरव्याधि वेद्वशतानि पट् । नीलाळिकुलसङ्काशकेशराजिमहारलः ।। २४ ॥ मेषाची स्मृतिमान्धीस स्निग्धश्यामनपुर्युगा । सुभगव मुरूपथ ग्रीशतानन्दवर्धनः ॥ २५ ॥ प्रातहरीतकी खादेन्मध्याहे वे विगीतके । राम्रो स्वपंश्च पुरुपयत्वार्यामलकानि च ।'२६ ।।

·२१७ la यथेष्टचेष्टः पुरुषः पण्मासान्यः प्रयोजयेत् । व्याधयस्तस्य नश्यन्ति वलयः पलिवानि च ॥ २७ ॥ त्रिफलाकरककर्षेण लोहपात्रं प्रलेपयेत् । तत्संस्थितमहोरात्रं तत उद्धृत्य पापयेत् ।। २८ ॥ लिशाद्वा मधुपिभ्या मानवः प्रातरुत्थितः । त्रिमासाद्विधिनानेन जीवेद्वर्षशतत्रयम् ॥ २९ ।। न चैव प्रभवेन्मृत्युनालक्ष्मीने विपं गरम् । न चौपसर्गिकाः केपि रोगाश्शारीरमालसाः ॥ ३० ॥ त्रिफलां परिचूर्णयेत् समांथां सहयष्टीमधुको पृथक् समांशाम् । मधुना सह सर्पिपा दिनान्ते पुरुपो निप्परिहारमाददीत ॥ ३१ ॥ तिमिरक्षतरक्तराजिकाह- क्षणदान्धार्षददाहतोदरागाः। पटलं सहफाचमर्मपाधी शमयत्येप निपयितः प्रयोगः ॥ ३२ ॥ (तन्मान्तरादिति पत्रटे) - 4. . . हरीतपीरपः। आग्येनायसपावस्था सायश्चूर्णी हरीतकीम् । सदितः प्रत्पहं जन्तोर्जरारोगो न जायते ॥३३॥ (रिन्दुसारे) 'गुळेन मधुना शुष्ट्या कृष्णया लवणेन वा। दे द्वे सादन सदा पथ्ये जीनपैशत सुसी ॥ ३४॥ (सरी हरीतकी मनुष्याणां मातेव हितकारिणी मातापि विकियां याति नोदरस्था हरीतकी ॥ ३५ ॥ हरीतकी दरिद्राणां सुखोपायं रसायनम् । पध्यत्वे प्रवरा चौका समयविनाशिनी ।। ३६ ॥

·। तापमपाकाणाया। हष्णायां कण्ठशोपे च हनुस्तम्भे गळग्रहे । नरवरे तथा क्षीणे गर्भिण्या तु न शस्यते ॥ ३७ ।। हरीतकी भक्ष्यमाणां नागरेण गुळेन वा। सन्धवोपहिता वापि सातत्यनामिदीपनी ।। ३८ ॥ हरीतकी तु सगुळा विश्वभेपजसंयुता। 'निहन्त्यामाशये रोगावजेणेन्द्रो यथासुरान् ॥ ३९ ॥' 4 (आधिनसंहितायो हरीतकोकापे) हरीतकी सर्पिपि सम्मताप्य समश्नतस्तव पिरतो घृतं च । भवेशिरस्थापि बलं शरीरे सकृत्छत साधु या कृतज्ञे ॥ ४० ॥ (वाइट) पिमकरसापनम् । चित्रका कटुफस्तितः पाके चोष्णः प्रकीर्तितः। फटुकवाद कर्फ इन्ति वितत्त्वांद पित्तनाशनः ॥ ४१ ॥ औल्याइन्त्यनिलं चापि चित्रक सर्यरोंगदा। तैलसपिः पयो यूपमस्तूदधिसमन्वितः ॥ ४२ ॥ पेयया वापिं पातव्यः कार्यों वा कुम्भचित्रका। पिवेत्पथ्याशनो मासं विलाळपदकं ततः ॥४३ ॥ तेन पीतेन कोष्ठस्थानश्यन्त्यर्शस्कृता गदाः । मेधावर्णस्वरकरः सर्पिपा सह योजितः ॥ ४६॥ रसायनविधानेन स्वजराश्च्यवनादयो । पेशाकान्तिवपुष्मन्तो जातास्ते देवसभिभाः॥४५॥ नारीवार) विकादिरसायनम् । মিশানবিষ্কালী गुळोउराणामभयान्वितानाम् । सेलेन चूर्णानि नियमाणं शरीरिण नोपपतन्ति रोगाः ॥ ४६॥ १. 'रसायनेमाननायुरजरा स. पाठः, ·योगरलसमुपये विळगभल्लातकनागराणि पेऽश्नन्ति सर्पिर्मधुसंयुतानि । जरानी रोगतरङ्गिणी ते लावण्पयुक्ताः पुरुषास्तरन्ति ।। ४७॥ शतावरीधृतरसायनम् । शतावरीकल्ककपायसिद्ध ये सपिरश्नन्ति सिताद्वितीयम् । तान् जीविताधानमभिप्रपन्ना- मविप्रलुम्पन्ति विफारचौराः ॥ ४८ ॥ पुनर्नवरसायनम् । पुननस्यार्धपलं नवस्य पिष्टं पिनद्यः पयसार्धमासम् । मासद्वयं तशिगुणं समां वा जीर्णोऽपि भूयः स पुनर्नयः स्यात् ॥४९ यचारसायनम् । मासं पचामप्युपसेपमानाः क्षारण तैलेन घृतेन वापि । भवन्ति रक्षोभिरधृप्यरूपा मेधाविनो निर्मलमृष्टवाश्याः ॥ ५० ॥ अधिगधारसायनम् । पतिाश्वगन्धा पयसार्धमासं धृतेन तेन सुखाम्पुना वा । फशस्य पुष्टिं चप्पो विधचे मालस्य सस्यस्य यथा मुराष्टिः ॥ ५१ ॥ विष्टकर दिने दिने कृष्णदिलप्रशं समलवः शतनलानुपानम् ।

·रसायनवाजीकरणाधिकारः। पोप शरीरस्य भवत्यनल्यो स्टीयवन्त्यामरणाय दन्ताः ॥५२॥ (पाइटे) धाराहीरसायनम् । वाराहीमूलचूर्णस्य शतं मधुयुत प्रमात् । गुवा स्यात् पयसा पीत्या मापाच्यभुगयातः ॥ ५३॥ (सिद्धसारे) याराही रजसा पिवेत् सह पयः संवत्सर वदनो में लेग वा मधुसर्पिपा मधुयुतान्प्रातस्तिलान्या मनेत् । श्रीण्येतानि रसायन सितफणाविश्वायसां चूर्णवान् सर्पिस्वैलयुतः फल्नयरसो दी प्रलेपी तथा ॥५४॥ (नारायणीपाव" दुग्धे वा मधुनि घृते च शर्कराया वाराही दहनपुनर्नवान् निर्ण्य । प्रक्षिप्तान् प्रतिदिनमादरेण सेव- चेजस्वी सफलगदापनोदलिप्सुः ॥५५॥ वाचीरसायनम् । बाऊची सतिला भुक्ता यत्सराद छष्टनाशिनी । पथ्यादिरसायनम् । पच्या चित्रकङ्गियरमुसलीच्छिनोझचाना रजा तुल्यांशू गुळपति दिवमुखे लेप जनैनित्यशः ! प्यं पुष्टिकरारापलितहत्तेजोवलावर्धनं सर्वव्याधिदरं रमायनमिदं वर्षोपयोगादयेत् ।। ५७ ॥ अयोभयादिरसायनम् । अयोऽभया चित्रकमलपूर्णान्यवफारस्नेहविमिश्रितानि । सितामधुभ्यां हिदा नराणां न व्याधयो नैव जरा न मृत्युः ।। .

·रामनवाजीकरणाभिकारः । मुग्गिारमापनम् । सपत्रमूलो सफलां गृहीत्वा केदारजां मुण्डिनिको शुभेऽद्धि। प्रक्षाल्प तोपेन सुशीतलेन छायाविशुष्मा क्रमशो विचूपे ॥ ७० ॥ तुलाइयं तस्य तु रसपूत शुष्कस्म चूर्णस्य नो तु शुम्भे । सि विरिक्त सुविशुद्धकोष्ठः मक्षिप्य तस्माददनावपूरम् ॥ ७॥ निगीर्य जीर्णे प्रथमं तस्स सोकं पिपेदमिनलानुरूपम् । पाफाम्लयल्प लवणेन हीन अजीत पभान्मधुरोपपशम् ॥ ७२ ।। प्रतदयस्यास्य तोपयोगाद सुजीर्णदेवोऽपि युवा मनुम्यः । पन्लन नागेन्द्रसमोऽतिवीर्य- सीपक्षपः इश्चितनीलकेशः ॥७३॥ गुगन्धिगन्धः सहदुक्तगाठी जीवेच पश्चान्दशतानि फान्तः ! गोधुररसायाम्। भनिएपापाणपयशान- जीर्णालयग्रामसमीपजातम् ।।७४ ।। अपोष मुक्षेत्रनदीतटा. गोठेय जातं मापाददी। घरमपेतानिलपेपपल फलोन्मगं गोरकं मम्।।७५ ॥ 1 ·॥ -- रसायनवाजीकरणाधिकारः। दिवाय जगतः केचिन पेतुस्तेऽभूतपिन्दवः । अय तेषु प्रदेशेषु तेभ्यो जाता वरौपधी ।। ८५।। पदवी छिन्नरोहेति सवोक्ता छिनरोइगात् । निर्दियामरायल्टी च यस्मादमृतसम्भवा ॥८६॥ कषापतिका मधुरा रोचनी दीपनी हिता । उष्णा याच कण्ठ्या च हन्ति रक्तकफानिकान् ॥८७॥ पपयोगप्रसार महापर्वमात्रांश्च गच्या परिपिताम् । समान्यः सपिपा मृष्टान साढत्सप्त नवाथवा ।। ८८ ॥ माः प्रतिदिनं मासं यथेाहारचेष्टितः । अयेतृणाभ्रमश्वासकासार्शश्शूलपधून ॥ ८९ ॥ पिरेनरोऽमृताशार्थ एरण्डसहयोजितम् । पेट् गृध्रस्युदायान् वातरक्तमशेषतः ॥ १०॥ करायः द्विभरोकाया निदन्यादिषमज्वरान् । राविन्चरमराजीणतीयकचनुर्थकाम् ।। २१ ॥ * निहापोऽमृतवल्यास्तु शुष्ठीचूर्णसमन्वितः । पीठो ईन्ति कटीपृष्ठपोदजधोरंगा जम् ॥ ९२ ॥ ममतायाः पलय सीहत्य तुला धुतम् ।। प्रवक्षोश्यकानां तु प्रथमेरा विपत् ।। ९३।। सपयामिपलं खादेगारी लिरितासमः । नास कथित मवेद व्यापिन जरा पति न॥९४॥ न गधसी न वातासनत !ि नप नेत्रगतारोगा बरं चतामायनम् ।। ५५ ।। मेधारं त्रिदोष प्रमोऽयं विपतः । रासनिक यसोऽमत बनोयो जानरम नमः ॥ ९६ ॥ तस्माद् हिन्दुः पपातोया लानं वा गाभवन् । रसायना मस्ति पलाशशीवर्ननद ।। ९७ ॥

·योगलसगुष्पये सन्धान दोपशमनं वळीपरितनाशनम् । कल्कं ततो व्यजनसंस्कवं वा सिद्धं तथामं रसमिक्षुफाण्डे । रसोनरुन्दं परिपीडितं या यथा तथा वाप्युपयुज्यमानम् ।। ९९ ॥ रसायनं नैकरजापई सात् जीणां महर्प प्रथमं करोति । मनासु पृद्धिं विरुजं च देहं . क्रमेण फर्याद बसवर्णयुक्तम् । १.. विशोध्य देहं प्रथम प्रयोज्यं देवद्विजस्वस्त्ययनादि कृत्वा । व्यायांमवातातपमैथुनानि क्रोधं बजीणं परिवर्जयेप ॥ १०१॥ पर्जयेपाप्यतीसारी मेही पाण्डगदार्शसः । परोपकी गर्भिणी च मूळमदनपीडिता । एफपिची च शोषी प यत्र च्छर्यदितो नरः ॥१०॥ (समान्तरादिवि पत्र) शुगकल्प । राहोरमृतभोर्येण लूनाये पलिता गळा । अमृतस्य कणा भूमी ते रमोनत्वमागताः ॥ १.३॥ द्विजा नाश्नन्ति दमतो दैत्यदेहसमुद्भवम् । साक्षादमृतसम्भूतामणीस्त रसायनम् । शीलयेल्लशुनं शीते वसन्तेऽपि कफोल्वणः॥१.४॥ पनोदयेऽपि पातातः सदा या ग्रीष्मलीलया। प्रयोऽस्य परा माया बदद्ध केवलस्य तु ॥ १.५ ॥ पलं पिष्टस्य तन्मज्जः स मतं प्राक् च शीलयेत् । प्रततं स्वेदनं चानु वेदनायां प्रशस्यते ॥ १.६॥ - .

·। (पाद) . पर। रसायनवाजीफरणाधिकारः। शीताम्बसेका सहसा वमिमाययोर्मुखे । विदाहपरिहाराय परं शीतानुलेपनम् ॥ १०७ ॥ प्रियाम्बुगुळदुग्धस्य माममधाम्लनिहिपः । भतितीक्ष्णैरजीणैव रसोनो म्यापदेद् भुवर ।। १०८ ॥ पित्तकोपभयादन्ते युध्यान्मृदुविरेचनम् । पिपलीवचनम् ।। पाष्टौ सप्त दश वा पिप्पीमधुसर्पिषा ।। १०९ । रसायनगुणान्वेपी समामेकां प्रयोजयेत् । दशपैप्पलिकः श्रेष्ठो मध्यमः पद प्रकीर्तितः ॥ ११० ।। प्रयोगोऽय प्रिपर्यन्तः स कनीयानर चारलैः। विमस्तिनस्तु पूर्वा एक्त्याने मोजनस्य प॥ १११ ॥ क्रमाद्या दशाहानि दशपेप्पलिप दिनम् । चर्पयेत्पयसा सार्घ तथापनयेत्पुनः ।। ११२ ॥ बीपधश्च एजीत पष्टिकं क्षीरसर्पिपा । पिप्पलीनां सहस्रस्य प्रयोगोऽय रसायनम् ।। ११३॥ । पिशास्ता बलिमिः पेपा भूता मध्यगलनरः। ताच छागदुग्धेन द्वे सहमे प्रयोनयेन् ।। ११ ।। एमिः मयोगः पिप्पल्यः कामवासगलप्रदान् । यामागेहाहण्यपात्वविषमज्वगन ।। मन्ति पोफ पगि विमा प्लीहान यातशोणिम् || ११५ ।। () (सम), ·H . योगरलसमुपगे पए पलान्यष्टौ शर्करायाश्च सप्ततिः ।। बर्ष माधिकं प्रोक्तं साक्षिकाधं भवेद् वृतम् ॥११८ । प्रतावरीसमं दधादिदारीकन्दर्णितम् । एतत्सर्व समालोय घृतभाण्डे विनिक्षिपेत् ॥ ११९ ॥ पासपयुञ्जीत यथेष्ट स्याच भोजनम् । अमेहान्त्रिशतिं चैव तपाटाघुदराणि च ॥ १२० ।। पम्य गुरमीष शूलांच पाण्डवाख्यं प्रदरं गरम् । महादशापि अष्ठानि शरि सप्तवियां च वत् ।। १२१ ॥ मर्यासि प्रहमीदोपडदागर्च विशेषतः । सधीवि वातजान् रोगान् नाशय संशयः ॥ १२२ एपसायनं भे; विदेहाधिपनिर्मितम् । (तन्त्रातर) निम्पस तं प्रतिस्स एवं नस्ये निपि विधिना यशामद । मासेन तस्वीर एजो नरख बरामदूर पलिां निदन्ति ॥ १२३ ॥ (अमित) मिपाचायलमा पनिम्मरप पश्चागं त्रिफला कटुकरयम् । पातं तिलं तथा फान्तं पारची हप्णजीरकम् ॥ १२४ ॥ निम्मस्य समभागस्तु पोपपीदशकं गया । पियालपदमा क्षयन्मारगत्पितः ॥ १२५ ।। रणापनमिदं श्रेष्ठ महानिशानिनाशनम् । शशापि शहानि कार बास र नया ।। १२६॥ फायाभिचन क्षेत्र वलीपरिजनायनम् । परमयपारिणे पोरं अधिम्या मतदागम् ।। १२७ ।। रखापन प्रयापापि ममपामगाजमा । मारेयप्रभृतिमिरुपयनं. माणिः ॥ १२८॥ इपकाने र निम्मम्य इमानि गमाईन् । महादे कम पैर मूल पमनपा ॥ १२९ ॥ - ·-- + रसायणाजीरमाधिवाः | पिफोम विलक्षानि वत्सकोतकर तथा । न्याधिधातहरीतक्या भूठी चामलः सा ।। ११०॥ 'पदंया लोहचूर्ण च भूसरसमावितम् । परिष्टखदिराम्यां च भावयेनिमपञ्चकम् ॥ १३१ ।। भावयित्वा पुनः पिष्टमेकासानं च कारयेत् । ततो विलाळप सर्पित माधिकेन वा ।। १२ ।। सुखाम्पुना वा तत्पीतं तत्क्षणादेव जीयति । इन्पात्सर्वाणि दुष्ठानि सप्त व महालयान् ॥ १३६ ॥ ' मासि वादगुल्मांथ खालित्यं पलितानि । जातातपसको शेष न चात्र नियमा सचित् ११३४ ॥ प्रामधर्म च कर्वाणो भोजनं सार्वकामिन्छन् । मासत्रयोपयोगेन सर्वरोगविमुच्यते ॥ १३५॥ पम्मासस्यौपयोगेन मदोषः प्रमुच्यते । वर्षमाशोपयोगेन जीर्षशतत्रयम् ।। १३६ ।। (मामा) मासे सम्दलसारसीजासुमैनियाप तुल्यांशकः उत्वा चूर्णमिदं कदमयनिशाधान्यक्षपध्यायुतम् । पचारिष्यमिदं पयो मधुरतेरप्याम्ना वा पित हिवाकासहरं प्रमेहपिळफाकवादिभिर्मन्यते ॥ १३७ ॥ (सकारार शुण्यरिमेदवरोपण- कान्तांकोले समं तिहानिशानम् । पधातुभिरामर- मरिलं जिलाजरां रां जयति ॥ १३८॥ (orlपुरगाहो) पिष्टस्वेदनमरुतैः पूर्ण भलातपित्रमरितः । भूमिनिसते उम्मे प्रतिधिवं इणसिए ॥ १३९ ॥ माकपररा।

·३६ - योगरवासमुच्यमे परिवारिस समन्नात् पचेत तद्गोमगामिना प्रदुना । तत्स्वरसो यश्च्यवते गृहीयारा दिनेऽन्यस्मिन् ॥ १४ ॥ अममुपयुत्य स्वरसं मध्वष्टगभागिकं द्विगुणमर्पिः । पूर्वविधियन्त्रितात्मा भामोति गुणान् स तानेर ॥ ११ ॥ आगरमछातकरमायनम् । सहामलकशुतिभिर्दधिमरेण तैलेन या गुलेन पयसा घृतेन यवसक्तुभिर्वा सह । तिलेन सब माक्षिकेण पल्लेन सुपेन वा वपुष्करमरुष्करं परममेध्यमायुष्करम् ।। १४२ ॥ रुफजो न स रोगोऽस्ति न निवन्धोऽस्ति कश्चन । पन भलातकं दन्यार बीघ्रमणिमलप्रदम् ॥ १४३॥ (4) पादिसायनम् । पेछण्टफनीमूलविदारीनिफलाः समाः । भरकरं च मरिन असलीरत्तचित्रकम् ॥ १४४ ।। बगतकादशैतानि चूर्णीकृत्य ततः पुनः । पुराणगुळमजाग्यरेफीसत्य यजामहम् ॥ १४५ ।। पोऽश्नीयात् मिटेडः सा गानाति जगमृती। प्रदायम् । देहादीनां पलं पण्या समककपिध्य ॥ १४६ ॥ मरिच वमुभिः कार्यमादित्यैः स्याटरूकरम् । सायया प्रहरुद्राणां मुमलो पूर्णमिप्यते ॥ १४७ पूर्ण तुल्पगुळोन्मियं तदर्थ मधुमंयुतम् । सदघृतसंपुर घृतभाण्टे चितं पुनः ।। १४८ ।। पवनयं धान्पराशी निधायोद्धृत्य तत्पुनः । उपयुजीन सप्ताहान मईच्याधिविनाशनम् ।। १४ बलीपलितहानिश्च परमासानस्य जायते । संवत्नरोपपोगन यवमायुः मजायते ॥ १५ ॥ सामं वरमगन् जानेवादशादायोजिनम् । १ ·रसायनवाजीकरणाधिकारः । विटादिरसायनम् । निळलगोक्षुरविदारिकन्दत्रिफलाः पृथक् पालिकाः । मरिच. ॐ, रक्तचित्रकं दशपलं, अरुष्करं द्वादशपलं, मुसली विंशति- अमृता पञ्चविंशतिपला । तदेतच्चूर्ण पटपूतम् एकाशीतिपलम् । गुलमेकाशीतिपलं, मधु चत्वारिंशत्पलम् । अर्घपलाधिक घृतं तिपलं. निष्कद्वयाधिक निफमारभ्य यावत्पञ्चनिष्कं यथासई । शतावरीसपिः। शतावर्यास्तु मूलाना खरसाढकतः पचेत् । विदारिगन्धोशुमतीदर्भकाण्डेक्षुगोक्षुरैः ॥ १५१ ॥ पृयगेपां दशपलान् समांशान् सकशेरुकान् । वर्षाभूक्षीरिपक्षत्वक् पयस्या सविदारिका । १५२ ।। । पलशः पञ्च गृह्णीयात्सुधौतान् परिशोपित्तात् । द्रोणद्वये जले पक्त्वा चतुर्भागावशेपिते ॥ १५३ ।। निमान सपिरेतच विमानशेश्वारिभिः । अनापयश्चतुर्मानः पचेत्करकं च कर्पशः ॥ १५४ ॥ दीर्घायुर्गोपतीहिङ्गुतुकाक्षीरी मधूलिकाम् । मधूकपुष्पं मधुकमृद्वीकी सपरूपकाम् ॥ १५५ ।। 'विदारी फट्फलं मांसी मान्धि मरिचमागधीम् । उशीरं चन्दनं शुण्ठी धातकी सैन्धनं तिलान् ॥ १५६ ।। वाशानिदिग्धिकापुष्पं पिट्वा तत्रैव दापयेत् । मन्दाग्निनैव विपचेद्यायचित्रणवां ग्रजेत् ॥ १५७ ॥ परिघुते दशपनां सितां दत्वात्पशः पचेन् । शीतीकृत्य द्विन्टुयं मधु पात्र प्रदापयेत् ॥१५८॥ इदं शतावरीसर्पिः पर्व धान्ये निधापयेत् । महाकशागके दद्याद्वातपिचनिबर्हणम् ।। १५९ ॥ हस्तपादशिरोदाहे तृष्णाकासष्टिहोदरे । दकोदरे योनिदाहे क्षते क्षयविसर्पिके ॥ १६० ॥ ' 'मदानावरीत मिति न नामान्तरं रस्से । . M 1 Pr ·. " मोगरत्नसमुच्चये करूस्तम्भे चिरगते सुमातेऽपवाहुके । । वातशोणितके रक्ते गुल्मे स्त्रीणां महासृजि ।। १६१ ।। 'रक्तार्शःस्नतिसारासर पिचे पित्तकृते बरे । सूर्यावर्ते च तिमिरे मुसपाके हलीमके ॥ १६२ ॥ फामिला पाण्डुरोगे च योनिव्यापदि भूयासे । शुकदोपेऽप्युदायते सोमपातेऽरुचौ हितम् ॥ १६३ ॥ एतद्रसायनं अष्टपेतन्मेधावियर्द्धनम् । अलक्ष्पीहरणं चैतदेतच्चक्षुष्यमुत्तमम् ॥ १६४ ॥ उन्मादं नाशयेदेतत्सापस्मारं स्वरक्षयम् ।' वलं निवर्धयदेतत्कान्ति शोभापनुत्तमाम् ।। १६५ ॥ सभृगस्वरसं पीत्वा चोराद् भीतो न धृप्यते । जातरूपेण तत् पीला राजानं वशमानयेत् ॥१६६ ॥ नागिना दाते पीचा न विपेण च हन्यते । यस्यौदरे पृतं तिष्ठेर मनिषादी न सं जयेत् ।। १६७ ।। न त पिशाचाः पश्यन्ति वाल मुश्चन्ति तद्गहाः । रक्षांसि प पलायन्ते यर तिष्ठति तद् घृतम् ॥ १६८ ।। अश्विनी प्रार्थयामातुरा रोगशनातुराः । ददी शतावरी नेभ्यः प्रनिश्रुत्य शत परान् ॥ १६९ ।। (महायाने) असितलिविमिश्र पाल भरित्या सघृतमधुम्भोजी भृहराजस्य जीर्ण । म भवति चिरनीषी च्यारिनिर्मुक्तदेदो भ्रमासाशः कान्तियतो मनुप्यः ।। १७० ।। भृङ्ग समूलं परिगोप्य शृष्टं निला चामलसरार्धकं च । घृतप्छन मक्षयता नगणा नगधयो नर नरान मृत्युः।। पेजवल्यास्समृलायाम्मचूर्ण विचक्षणः । मधुमर्पिः मायुक्तमामानं तु मक्षये ॥ १७२ ।। इटाहारविहारोऽपि दम्मामेन फमृशु । पीपलिजनितो स्टदन्त वापते ।। १७३ ।।

·१ रसायनवारणाधिकारः। कान्तिमान् वल्लभः सीणा पद्धोऽपि च युवा भवेत् । । टणं मरिच तुत्थ पृथक् कर्पयं तथा ॥ १७४ ।। सिन्दूरं द्वादश तथा दश निष्फमयोमलम् । कान्तं भस्म रसे भृष्ट पुटपर्क वरारसे ॥ १७५ ॥ चूर्णान्येतानि संयोज्य स्थापयेत् शुद्धभाजने । शुद्धदेहो नरस्तस्य पाद यद् भोजनोत्तरम् ॥ १७६ ।। अद्यापथ्या ततः स्वल्प ततस्ताम्बूलभाग् भवेत् । बहुनात्र किमुक्तेन रसायनमयन्त्रणम् ॥ १७७ ।। अर्शः शोथग्रहण्योर्चरजठरजराकोष्ठभेदो विकाराः मूत्राघातात्रपित्तश्रणगलशिरःोगिमूलाक्षिरोगाः । ये चान्ये यातपित्तक्षतज कफकता व्याधयः सन्ति जन्तो- स्तास्तान्व्याधीनशेपानपहरति जलं पीतमन्ते निशायाः ।। यवः च्याधिस्त्पना तस्य दैवं तरु सगान्। श्रीगयेद्वलिदानाये. रोगशान्त्यै स ... द्विजः ।। १७९॥ मूलं वस्य पुनर्नवस्य पयसा पक्षं च तन्चूर्णितं प्रातक्षितवान् गुलाज्यसहित हुत्वा यथेष्टाशनः । दुर्नामोदरपाण्डुगुल्मरुधिरप्लीहर्दिशोफामया- न्मासेनैव निहन्ति कृष्णशिरसा जीवेच्छतायुर्नरः॥१८०॥ किमत्र चित्रं यदि यज्ञवल्ली ससेविता शर्वरया घृतेन । मासन रोगान्विनिहन्ति सनि मासनये यौवनमातनोति ॥ युगस्वभावाबाद चौपीना क्रियासु शक्तिः परिकल्प्यतेऽरपा । मायुर्वलादिष्वपि सा तयेति यत्नाभिपेव्यानि रसायनानि ॥ १८२ ।। •न चौपधीनामपि सर्वर प्रभावहानिः परिशयनीया । १. परिषत्पनीया मुदितसमहपाठ - - ·योगरत्नसमुपये फलं प्रयात्यूद्ममधत्रिवृत्त प्रत्यक्षतः कस्य न सिद्धमेतत् ॥ १८३ ॥ थादेशकालोपहितान्यसात्म्या- न्यत्युप्णतीक्ष्णानि यथोपधानि । नाशं नयन्ते सहसैव देदं सम्यक् प्रयुक्तानि तथैव वृद्धिम् ॥ १८४ ॥ रसायनविधिनंशाज्जायेरन् व्याधयो यदि । यथास्वमोपचं तेपी कार्य मुफ्त्वा रसायनम् ॥ १८५ ।। आयुर्योगास्साध्वपि युक्ता गृदुवहाँ सानर्थक्यं यान्ति कनायुपकाराः। दीप्ते पही ते तु गुणाधैरपि नुच्छा विस्तार्यन्ते पानिएटा इव भोगाः॥१८६ ॥ पतीपरणविधि । पाजीकरणमन्यिचेत्सतनं विषयी धुमान । सुटिः पुष्टिरपत्या गुणवत्र संश्रितम् ।। १८७ ।। पानीवातिवलो पेन यात्यप्रतिहनोजनाः । शहाजीरणं तद्रि देवस्योरं परम् ।। १८८ ।। चिन्तागराभ्यां शुरंतु व्याधिभिः कमार्शनात् । धयं गच्छत्स्यननान् शीणां चाति निषेत्रणात् ।। १८९ ।। शाशयानयाच्छोरादपिसम्भादसेवनान् । अतिदेपोटतिम्गाल्यान्मनोपनपतः धमात् ।। १० ।। रोगामासादोपदर्शनादाभवारनः । मेदामयाव सुमदरः नोपतोकीर्तनात् ॥ १९ ॥ रतस्यापि त्रियो गन्नां न शनिम्नायते । इजरांगग्निः केचित्रागा दर्दनाः ॥ १०२ ।।

·रसायनवाजीकरणाधिकारः ।। सन्ति चालमाभयास्त्रीषु चलवन्तो बहुप्रजाः । नराश्चटकवत्कचित् ब्रजन्ति बहुशः स्त्रियः.॥ १९३।। वस्मात्मयोगान्वक्ष्यामि दुर्चलानां पलप्रदान् । सुखोपभोगान् बलिना भूयश्च वलयर्सनान् ॥ १९४ ॥ वाजीकरणयोगाः। फर्ष मधुकचूर्णस्य घृतक्षौद्रसमन्वितम् । पयोऽनुपानं यो लियानित्यवेगः स ना भवेत् ॥ १९५ ।। कुळीरशृग्या यः कल्कमालोडय पयसा पिवेत् । सितावृतपयोनाशी स नारीप वृपायते ॥ १९६ ।। स्वयंगुप्तचरकयोनीजचूर्ण सशर्करम् । धारोष्णेन नरः पीत्वा पयसा रासभायते ॥ १९७ ॥ पयः पयस्यया सिद्धं शुक्लकत्साज्यमाक्षिकम् । शतावरीकल्करसे पयो दशगुणं धृतम् ॥ १९८ ।। भृत्तं सपिप्पलीक्षौद्रशर्करं वृष्यमुत्तमम् । शतावरीरसप्रस्थं क्षीरप्रस्थचतुष्टयम् ॥ १९९ ।। प्रस्थं घृतस्य शुफ्त्यंशं द्राक्षामांसी परूपकम् । जीयकर्षभयष्ट्याबलामेदाकशेरुकम् ।। २०० ॥ प्रियालवीनकाकोलीयुग्मं चैकत्र पाचयेत् । पकपूते क्षिपच्चास्मिन् कुडवांशां सितोपलाम् ॥ २०१॥ एष्टिक्षीरानुपः माश्य तन्नारीपु वृपायते । विजयेत च वातास्रपित्तास्रोरक्षताक्षयान् ।। २०२ ॥ नस्ताण्डसिद्धे पयसि भावितानसपिलान् । यः खादेत्ससितानगच्छेत् स स्त्रीशतमपूर्ववत् ।। २०३ ॥ वर्षाभूमूलमृवीका स्वयंगुप्ताफलानि च । सिद्धचरणलेपोऽयं यं पद्भ्यां तु न स्पृशेत् ।। २०४ ॥ यत्किञ्चिन्मधुरं स्निग्धं बृहणं बलवर्धनम् । मनसो हर्पणं यच्च तत्सर्व वृप्यमुच्यते ॥ २०५॥ ।

·३१२ योगरत्नसमुच्चर शकुलिकामपोगः। तिलात्मगुप्तामापाणां चूर्ण शालिरजापयः । शप्पुल्यस्तै ते पक्का भक्ष्या वृप्यतमा मताः ॥ २०६ ॥ (सिद्धसा) युध्ययोगा:। विदारिकागोक्षुरमापचूर्ण पीत्वा सित्ताध्यं पयसा तथैव । वृपायते चेारकारमगुप्ता- वीज तथा दुग्धविपक्वमापम् ॥ २०७॥ क्षीरेण पिष्ट्वा तु घृतेन पकं माणं मुशीतं मधुना लिहना। क्षीरानुपानं तु घृतेन यष्टी शतं वधूनां ब्रजति प्रहष्टः ॥ २०८॥ (सिहयोगे) घृतं शतावरीगर्भक्षीरे दशगुणे पचेत् । शर्करापिप्पलीक्षौद्रयुक्तं तवृत्यमुत्तमम् ॥ २०९ ॥ (चरके) पुनर्नवां शिफायुक्तां कपिकच्छूफलान्विताम् । श्वदंष्ट्रारकोपेतां चूर्णयित्वा शतावरीम् ॥ २१० ॥ दिनान्ते मधुनोपेतां प्रलिह्यान्मतिमान्नरः। कामयेत शतं स्त्रीणां वृद्धोऽप्यक्षयमैथुनः ॥ २११ ॥ कामवर्धनी शकुहियाप्रयोगः । तण्डुलैः कोकिलासस्य सतिलैः क्षौद्रसंगुतैः । धृते शकुलिका पक्त्वा भक्षयेत्कागवर्धनीम् ॥ २१२ ।। विन्दुसार) बूंदपोमुनिका शरमृलक्षुमूलानि काण्डेर्स्लेख्वारिका । जीवन्ती जीवकोमेदा वीरा ऋपभको ला ॥ २१३ ।।

·रसायनवाजीकरणाधिकारः। शतावरी पयस्था च विदारी कण्टकारिका । ऋद्धि गोक्षुरकं रास्ना सात्मगुप्ता पुनर्नवा ॥ २१४ ॥ एपा विपलिकान्भागामापाणामादकं नवम् । चिपाचयेज्जलद्रोणे चतुर्भाग तु शोपयेत् ॥ २१५॥ तंत्र पे-याणि मधुकं द्राक्षा फल्गृनि पिप्पली । आत्मगुप्तामधूफानि खाणि शतावरी ॥ २१६ ॥ विदार्यामलकेक्षणों रसस्य च पृथक् पृथक् । सर्पिपश्चाढकं दद्यात् क्षीरद्रोणं च तद्विप ॥२१७ ॥ साधयेद् घृतशेष च सुपूतं योजयेत्पुनः । शर्करायास्तुगाक्षीयोश्चर्णे. प्रस्थोन्मिः पृथक् ।। २१८॥ पलैश्चतुर्भिर्मागध्या: पलेन मरिचस्य च । त्वगेलाफेसराणा च चूर्णेरर्यपलोन्मितः ।। २१९ ।। मधुनः कुटुवाभ्या च द्वाभ्या तस्कारयेगिपर । पालिका गुठिका. स्त्याना वा यथाग्नि प्रयोजयेत् ॥ २२० ।। एप वृष्य. परो योगो वृहणो यलपर्धनः। अनेमाच इयोदीर्णो लिङ्गमर्पयते म्रियाम् ॥ २२१॥ (चर) लिवर्धनयोगा। भूमिकदम्बस्वरस शशपितं माहिपं च नवनीतम् । दिवसदिवाकरतप्त करोति मुसलोपम मेम् ॥ २२२ ॥ गोसर्जिलशूक घृतं माहिपमेन च । एतेनोद्वाति लिहं मुसलीभपति क्षणात् ॥ २२३ ॥ (सयान्तरादितिबाद) घृतमधुयुक्त तैलं वृहतीमलशूकमात्मगुप्ता च । पभिराङ्गवृद्धिः ससदिन तामभाण्टपर्युषिते ॥ २२४ ॥ मेदसा झौद्रमित्रेण वराहस्य पलेपितम् । सम्पग्लिा रवान्वेऽपि स्तब्धता न विमुञ्चति ॥ २२५।। (इंशानकोशी नटे), ·H . :- योगरत्नसमुचये सौद्रेण सह संपिटं पुण्डरीकरय केसरम् । यस्येच्छा यावती मेढू तस्य तायद्विवर्धयेत् ।। २२६ ।। (बिन्दुसारे) तामसवा घराइमेद प्रदिग्धायाः। . दीपस्तत्त्व पुरुपयराङ्ग धारयति संशर्वरीकोऽलम् ॥ २२७॥ एतदागमसिद्धत्वात्प्रत्यक्षफलदर्शनात् । मन्त्रवत् सम्प्रयोक्तव्यं न मीमांस्यं कथञ्चन ॥ २२८ ॥ (पारे) परप्रशंसा पितामहेन लोकस्य स्मृत्या तदिदमव्ययम् । अकालमृत्युरक्षार्थमलौह वर्म निर्मितम् ॥२२९ ॥ श्वा विपेप्यमृततां घृतादी मारणात्मताम् । शास्वतस्वमविज्ञाय स दुरात्मा चिकित्सति ।। २३० ॥ वैद्याथाश्तशास्त्रार्थीः मूर्षायामभविष्णवः । अफालमृत्यवो ोते विचरन्ति महीतले ॥ २३१ ।। लोमयन्त्यातुरं मूढा ये चित्रैः कर्मकौशलैः । तेभ्यो रक्षेत्सदात्मानमात्मा यस्मात्सुदुर्लभः ॥ ३३२ ॥ . ते घुणाक्षरवरिफञ्चिदुत्थाप्य नियतायुपम् । ध्रन्ति वैधाभिमानेन शतान्यनियतायुपाम् ।।२३३ ।। रोगार्तस्य विपणस्य यत्नलभ्यस्सुखायुषः । अवैद्यो निघृणः मूरो यः करोति भिपजितम् ।। २३४ ।। पापस्य मृत्युदूतस्य दुर्मतेस्त्यक्तधर्मणः । नरो नरकंपाती स्याचस्य सम्भापणादपि ॥ २३५ ।। अतन्त्रीकृतशास्त्रार्थाश्शन्दमानोपजीविनः । राज्ञां प्रमादाद्राष्ट्राणि चरन्ति व्याधवृत्तयः ॥२३६ ।। विद्यासमाप्तौ भिपजां द्वितीया जाविरुध्यते । न वैद्यो वैद्यशन्द हि लभते पूर्वजन्मना ॥ २३७ ।।

·यशस्य च शिरश्छिन्नमधिम्यां सन्धित पुनः । पातिता दशनाः पूष्णो भगस्य च पिलोचने ।। २४९॥ “६९५ . रसायनवाजीकरणाधिकारः। प्रधान शल्यशास्त्रे तथा कायचिफिस्मिते, मन्त्रान् वहून् विजानामि देवैर्दत्तव मे वरः ॥ २३८॥ एवं प्रकारवचनाः स्कन्धारोपितभपजाः । पीडयन्त्यातुरान्वेद्या विचित्रैः कर्मकौशलैः ।। २३९॥ .. तेभ्यो क्षेत्सदात्मानमारमा यस्मात् सुदुर्लभः । "वैयोऽपि व्याधितं सर्व सपुत्रपिर पालयेत् ॥ २४० ॥ भातुरोऽपि समुत्तीर्य घोरं व्याधिमहार्णवम् । यो न पूजयते वैद्यं तत्तुल्यो नास्ति किलिमपी ।। २४१ ॥ (तन्प्रान्तरे। H अज्ञातशाखसद्भावान् शास्त्रमात्रपरायणान् । तान् वर्जयेत् भिपरपा गन् पाशान्वैवस्वतानिय ।। २४२॥ (पाहटे। तान् कालपाशसदृशान् वर्जयेच्छास्त्रदूपकान् । सेवेत शमविज्ञानज्ञानपूर्णान् भिषकमान् ॥ २४३॥ अन्नपानानि पथ्यानि व्याधिनिर्यातमीपधम् । रसायनानि वृष्याणि पाप्यन्ते वैद्यसंश्रयात् ॥ २४४ ॥ अराजका यथा देशा भर्तृहीना यथा गृहाः । आतुराद्यास्तथा पादाः शोच्या वैद्यानधिष्ठिताः ॥ २४५ ॥ दादः शूल तृटाध्मानं क्षुत्क्षामत्वमरोचरम्' का प्राकृतो जयेद्रोगानित्यमन्योन्यरोधिनः ॥२४६ ॥ मारुतामग्रहोन्मादमदान्मुसदृशातीन् । को जानीयाशिकित्सेवा दरभिन्नकिताक्रमान ।। २४७॥ प्राणाचार्य घुधस्तस्माद्दयालु रिजितेन्द्रियम् ।। अधिनाविव देवेन्द्रः पूजयेदातस्सदा ॥ २४८ ।। 1. हम्य इति प. पठ ·। . 1. योगरत्नसमुचये राजयक्ष्मार्दितश्चन्द्रस्ताभ्यामेव चिकिस्मितः । भार्गवश्च्यवनः कामी वृद्धः सन् विकर्ति गतः॥२५० ॥ वीर्यवर्णवलोपेतः मृतस्ताभ्यां पुनर्युवा । साभ्यां वनभृतः कष्टो पाहुस्तम्भचिकित्सितः ॥ २५१ ।। अश्विभ्यां सहितस्सोमं प्रातः पियति वासवः। सौत्रामण्यां च भगवानाश्वभ्यां सह मोदते ॥ २५२ ।। अश्विनोः कल्प्यते भागो यज्ञेषु व्राह्मणैरपि । अश्विनौ वाहिरिन्द्रश्च वेदेषु सुतरां स्तुताः ।। २५३ ॥ वैद्यावित्यश्विनौ तस्मात् पूज्यते विबुधैरपि । अजरैरमरैनित्यं सुखितैरेवमादृतैः ॥२५४ ॥ च्याधिमृत्युजराग्रत्तैर्दुःसमायस्सुखार्थिभिः । किं पुनभिपजो मत्यैः पूज्याः स्युनातिशक्तितः ।। २५५ ॥ (सङ्घहे। इति योगरत्नसमुन्चये रसायनवाजीकरणाधिकार त्रिंशतितमः । सम लोऽय योगरत्नसमुच्चय । एतद्यस्यमल(धित्तमान ? विततान)योग- रत्नोचयं भिपानन्तकुमारनामा । पालोऽपि यस्य धरणानियतं भवे( नन) शाख्ने क्रियासु च (निर ? निराश) इति प्रसिद्धम् ।। वैद्यशास्रकमनल्पसद्फलं येन 4 सुभिपजो मिपग्जितम् । सर्यरोगगणनाशन ... ..

·APPENDIX Alphabetical Index of Authorities Quoted in Yogaratnasainuccaya. I 1073 . शिवेश " INote :-- I, II and III denote the three volumes in which Yogaratnasa muccaya has been published, vir. Sri Chithin Ayurveda Series, Nos. 5 and 6, and the present one, nad tha nimburs following to the pages in the respective volumes An authority occurring mora than once in the same page is nos indexed sepzrately for each occurrence.] सिव० II 195, 106,284, 399, 401, 438, 452. I 88 See also under भनिवे०BAnd भाग्निवेश्य. अच्युत II 372 अमरकोश I 104. अमि. 174,368. अमित 79,98, 167,351,352. अमित. II 56,64, 95, 108,111, 167, 187, 191,193,211, 380,333,370, 881,4313 III 834. अमितप्रमीय III 135,136,198. See also under ममि०, अमित• and अमितम.. भमृत I 128,136, 982, 4493B III 311. 305, 307, 311, 314, 317. See III बतचा also under अमृत.. II 2923 अगुत्तम III 81. II 24. See also under अमृत• aud अमृतप्रमीय. अमृतप्र.. II 98, 129, 167, 450. अमृतगाला under ममत.. See also + 2358 ·भएता. अमृतास्मादि अमृतारन अधिम्या विहित आगम भाभिवेश्य आदान्तर आरोग्य आरोग्यदाय भार्यासमुच्चय आलम्पायन आधिन- आश्विनसंहिता 170, 150. 04,"14, 263, 304, 341, 345,368, 374,381,389,390,392,397, 400, 421, 426, 451; III 41, 139, 144, 314. See also under अमृता. II 421. See also under अमृता 11 58. See also under artwou ete. II 53, 280, 385, 386,390, 402, 441, 446%3 III 29. III 2. 1126, See also under अग्निवेश. II 430. 1 151, 158, 160. 1 178. See also under आरोग्य II 128, 186, 186, 199, 264, 278, 379, 390, 450. 1 220. I 100, 154. II 37, 103, 167,267, 373% II 325. See also under आश्विन III 156. f 15738 [ 72. 1 05,85, 125,189. 348. । 148, 149, 150, 161, 198, 100% II 245, 277, 302,330,365, I 125,158, 106. II 441 II 90, 961 243, 250, 253, 201, 300, 368,4303 III 32 JI 44. I 107. See also under कल्याण. I) 321 69. II 148. भाधनीय नाधिनेय ईशानयोग उत्तरगार्य एकदम एरण्डकाप धौरन 4- फरपाण. रहस्याणक कस्पचित् ·- कावी. . - काठमीपुरवासिन् - कात्यायनीय कारिका काश्य. काश्यपीय II, 299, 304,347, 461. I186,8738 1I 69,78, 99, 161,188,197, 199, 211, 247,250, 341,380,382, . 391, 462% III 3. 10, 20, 50, 51, 90,116,124, 188,139. IE 50, 62, 184, 195,334,367, 388,389,391,4623. 111 144,155, 160, 167, 169, 190, 198,202,207,216,228,229, 232245,248,251,256,259, 267, 271,276,293,815,395. See also under काचि and काम्ची.. II 136,3413 III 4,27,38. 370. IL 68, 172,200,327, 346. r 64, 65, 96, 97, 112, 142, 144, 1473 । 18, 62,180,204,270%3B III B, 11, 13, 14, 16, 16, 17, 18, 24, 28,86,37,41,48. See also under काश्य-and वृदकाइयप. 1 1243 1I 36, 62,135,176,186,169,283, 280,356,8713 f 123,248,252,252. IS 122, 125, 803, 334,423,430%3B III I 127,153,178. 1 61183, 1061 108, H, 163, 1693 II 286,279, 4623 III G, 115, 160, 161. underजा.. II 27 17. 1 883 361 114,1185 106 213, 222, 378. - चित् कुमारसीदता + हा. मानेय See also धा. सारापा- ·क्षारपाणि III क्षारपाणीय I III 200. See alonder क्षा०, धार" and झारपा०. 87, 111, 1203 88, 105, 226, 229. See also under क्षा, भार. and क्षारपा०. 59. II II शुदमोन . खर- II 209. See also पृहभोज, भोज, भोज- गज, and भोजोत्तर 98, 100, 104, 110, 1423 18, 105, 107, 109, 117, 1221 124, 125, 126, 127,129, 147, 160, 161, 168, 175,180, 219, 221, 222, 273,277,278, 282, 288, 292, 307, 320, 324, 325, 328, 332,333, 344,352,355 356, 360, 378, 380, 300, 400, 432,451,453 106, 127, 148, 145, 156, 156, 123, 183, 139, 225, 200, 351, 353 94, 96, 107, 100, 111, 130,131, 148, 162, 169, 164, 168,169, 172, 173, 181, 185, 187, 189%B 132, 134, 145 See also under खर. 2nd सरना-%Band वृद्धखर. 112, 123. Ste under सर. and खरना; and घरनाद । सरमा. I 11 परनाद II परनादीय I - गण्डीरारिराहारीतकी- व्याख्यान गन्धयुक्ति गाग्य . गौरीतन्य 80 I 105, 100, 200 See उसरगाग्य IL,90, 300. 1I 114, 228, 230, 242,-368, 442. Seu also undur 1fie. 117.. 1 11,21, 53, 51, 70, 81, 95,101, 181,1993 चतुष्परि ·62 (contd.) II III Il II चर I 42, 47, 64, 74, 77, 79, 91, 92, 93, 113, 114, 119, 121, 130. 133, 135, 140, 141, 145, 146, 149, 167, 193, 197, 198, 201. 206, 213, 216, 217, 232, 243, 266, 279, 292, 313, 321, 347, 368, 371, 373, 420, 440, 452; 2, 20, 24, 40, 41, 42, 44, 49, 50, 87, 124, 136, 147, 157, (195, 211, 227, 243, 260, 267, 269, 271, 272, 277, 315, 318, 343. 427. 240, 242. 19, 23, 64, 76, 77, 79, 88, 91, 97, 98, 99, 100, 101, 102, 103, 105, 106, 107, 108, 109, 110, 112, 113, 114, 116, 117, 118, 119, 120, 121, 122, 123, 124, 125, 126, 129, 130, 132, 134, 135, 136, 137, 138, 139, 141, 142, 143, 149, 151, 153, 154, 155, 158, 159, 160, 162, 163, 105, 167, 168, 170, 171, 174, 181, 182, 187, 188, 195, 196, 197, 198, 199; 20, 24, 26, 32, 33, 55, 54. 56, 68, 59, 60, 68, 68, 80, 94, 125, 136, 144, 145, 160, 161, 162, 164, 178, 180, 182, 183, 186, 187, 189, 239, 241, 282, 283, 287, 288, 291, 298, 300, 312, 319, 321, 323, 324. 332, 348, 112; -33, 69, 90, 206, 218, 228, 323, 338, 342, 343. Suo also under - II घरकन्यास 1 1 II 163. 12, 22, 67, 78, 04, 96, 140, 858 386, 121, 430; ill. 20, 46, 175, 130, 103, 197 259, 269.

·J 27, 28, 99, 106, 109, 140 III 25, 96, 97, 101, 102, 10 दीपनीय देगरीय दपावली II 147, 15.2113 III 160. II 114. II 431,435. II 30, 94, 111, 119, 196,246,257, 423. II 280, 429. 119, 337, 340 II 243, 322. Ses also under pretio and नागार्जु. and नागार्जुनीय । नागा. नागार्जु II TI, गागार्जुन I 50. नागार्जुन नागार्जुनीय 11 35, 275 See also under नागा- र्जुन; and नागार्जुन. II 12, 00, 167, 226, 230, 357. नासनीत नारतीय नारायणीय II 297 II 1, 85, 172, 174,804, 337 8683 III 10, 44, 76,78, 80, 81, 32 83, 84,88,91,130, 177 198,327.() पाठ. I 81, 91, 93, 106, 153, 164, 166, 166, 17] 172, 180, 188, 2033 95. 98, 100, 110,116, 118, 124,125, 127, 170, 171, 203,266% 23 283, 880, 3973 OM 107, 108 120, 122 140,14 पाटयदि 45. 108, 141. I 9, 11, 12, 16, 16. 18, 25, 26, 27, 28, 30, 33, 34, 336,38, 48, 50,52,63, 56, 58, G2, 63,81, 83, 92, 93,1, 100, 102,103, 104, 103,11 110, 111, 112,111 16 117 118, 110, 120,' 106, ·. पाठा पाराशर्ष पाठ (contd.) I{catd.) 122, 123, 124, 125, 126, 127, 128, 129,130, 131, 132, 133, ₹ 134,125, 136, 137, 130, 140, 141, 142, 148, 144,145,146, 148, 152, 156,158,159, 160, 161, 163, 166, 167, 169, 171, 178, 174, 182, 185,187, 188, 190, 192, 193, 196, 197, 197, 198, 2018 II 101, 150, 138, 294,256,260, 419, 424, 484; III 24, 120, 153, 170, 171, 172, 173, 178, 180, 183, 184, 185, 210,233, 253, 261, 265, 266, 267, 270. See also under पाठ• and महापाठशुद्धि । [I 126, 166. I 80, 99, 152, 1643B II 173, 229, 337, 405, 436. पालकाध्य I78, 186. पुराण 1 91- पुष्कळायत 820 प्रयो- प्रयोग- I 276, 276, 852. III 41, 289, 305. प्रयोगकोश 260, 201, 369, 36s, 4013 III 23 Se.alko under प्रयो• and प्रयोग Do II 201. प्रयोगारनाकर प्रयोगस II 101. See also nader 991- and प्रयोग See also an der II 181, 231, 130. प्रयोगसार प्रगो. and योग- II 4033 प्रयोगसिदि TIL 30, 33, ST, 30, SIS See also under पौ.and प्रयोग- 2353 I 803B II 27, IL 367. 1 257, 44, ·TEZ (contd.) II (rond.) 115, 116, 117, 118, 119, 123, 124, 126, 180, 183, 135, 137, 138, 139, 141, 143, 144, 145, 146, 147, 148, 149, 150, 151, 156, 157, 159, 161, 162, 163, 164, 165, 166, 168, 169, 170, 171, 175, 178, 180, 181, 182, 183, 186, 187, 289, 191, 193, 104, 105, 202, 209, 210, 213, 215, 216, 218, 219, 220, 221, 230, 231, 233, 234, 235, 236, 238, 239, 240, 241, 242, 248, 249, 251, 254, 256, 257, 258, 259, 260, 261, 268, 209, 170, 271, 272, 273, 274, 276, 277, 278, 280, 281, 282, 283, 285, 286, 287, 258, 389, 290, 291, 292, 298, 303, $06, 307, 312, 314, 317, 319, 320, 323, 524, 320, 327, 330, 331, 332, 335, 337, 331, 342, 313, 348, 346, 349, 351, 352, 353, 351, 356, 357, 355, 360, 56, 576, 570, 377, 378, 381, S80, 357, 388, 389, 395, 397, 399, 400, 102, 103, 11, 112, 416, 417, 418, 410, 420, 121, 133, 137, 199, 47, 449, 430, 450, 400, 46%;

·CIĘT (conld.) III 1, .3, 6, 8, 10, 11, 18, 15, 16, 19, 21, 22, 23, 24, 25, 30, 31, 32, 33, 34, 86, 40, 41, 42, 43, 46, 49, 50, 79, 80,81, 82, 83, 85,80, 87, 88, 91, 92, 134, 90, 97, 98, 99, 100, 101, 102, 103,101, 105, 100, 107, 108, 100, 113, 114, 115, 118, 11, 120, 121, 128, 120, 130,131,132,133, 140, 141, 142, 143, 144, 14ti, 150, 151,162,154, 150,160, 160, 161,162, 163,165,166, 167, 108, 172, 178, 180,161, 183, 188, 102, 201, 220,221, 222, 223,223,230,239,210, 241,244,215,210, 218,212, 201, 205, 260, 270,277,200, 262,285,286,201,202,207, 307,313,333,336, 314. Sce alks under पाहट. I 30, 111, 167, 160, 111, 301,318, 301. II 371, 374. HUS. 116 173,351,307. II 56. 67, 135, 149, 164. 293,211,301, 321,315, 420, 4503 111 103, 216, 201, 302 B07,800, 11, 11, 21, 12, 11, untrig..nd हिसार H 22.3. II 30. पासा। पिदुमार 318, হিন 1 ·हमोग (eontd) II III II II प्रह्मचारिन् . प्रयाण्डपुराण मा. माझी বান্ধায় II I I I पानीपसूत्र I भद्र मद्रवर्मन् II II 33, 43, 413, 414, 4183 22, See also सुदभोज, भोज, भोजराज, and भोजोत्तर- 127. 135, 246, 302, 320. See also under द्रमा 6; 127, 166, 214. 166 93, 101, 103. 144, 148, 162, 153, 154, 155, 156, 157, 183. See also urder प्रा. Bnd माझी. 59, 60, 61, 66, 140, 151, 156, 158, 159, 101, 162, 164, 165, 166, 167, 168, 170 See also under ग्रा.and ग्राझी. 98, 161, 451. 32, 49, 56, 77, 109, 128, 1.18, 212, 213, 234, 243, 257, 275%3B 14, 46, 17, 276, 281, 302. See ulso under मद.. G2, 3463 335. See also under मा. 108 290. 38. 9, 10. 183, 35, 348, 351, 366, 404; 28. 77, 903 38. 40, 127. បទ See also urder 15 613 128, 218. See aloundr भालु. III मनपीनक मात भवक मविप्परपुराण मयिष्योत्तरपुराण मारवाजीय III II III III II I 350, भार्गव HI II III II II I -11 मालु. मालुक भारकीर ·मिपामुष्टि II 3973 III I 152, U 27, 28, 69, 01, 95, 147, 174, 184, 190,338, 366, 371, 119 8, 11, 16, 37, 38,-48 60, 138, 13, 148, 149, 160, 153, 191; 24, 25, 32, 36, 42, 47, 97, 101, 190, 108,211, 213, 214, 224, 299, 312, 313,318, 422, 4373 82, 85, 90, 195, 228, 260. 85, 86, 121, 122, 136, 137, 141, 145, 147, 148, 149, 150, 151, 152, 158, 164, 167, 161, 103, 164, 105, 166, 189, 170, 171, 172, III I भोन 1733; II मोजराज II 19, 27, 31, 45, 46, 50, 50, 79, 113, 116, 129, 131, 187, 167, 172, 178, 174, 220, 222, 223, 264, 266, 274, 299, 303, 311, 336, 361, 380, 402, 418, 416, 416, 417, 418, 128, 431, 432, 433. Sce also उमभोज, इमरोज, भोजराज and भोजोत्तर । 195,207, Sce also क्षुप्रमोम, पर- गोज, मोज and भोजोत्तर। 220, 231, 258, 293, 431. See also क्षमभोज, पाडोज, मोज, ard मोजराज। 5. 100, 101. 12. 42, 1573 44, 42. 51, 67, 25, भौगोचर II मनुस्मृति. मनोरमा मयमत II I II I II मदा 96, 107, 132, ·147, #$T contd.) II (contd.) I II 134, 137, 146, 154, 180, 214, 277, 209, 318, 329, 330, 438. 773 118, 276, 299, 300, 331, 338, 844,352, 357, 3603 3793-8873B 112- . 1853 महापा. - III I II III I II I महापाठ महापाठशुद्धि II 35, 3003 94. 233; 167, 193, 500, 3343 441. 40; 41,.46, 47, 58,59, 62, 87, 96 138, 155, 173, 182, 185, 186, 197, 202%3B 302. See also under महा. and महापा. 6, 53. See also under महा. 65, 100, 111, 112. 117, 118, 120, 122, 181, 197, 226,271, 306, 33, 346, 300, 422, 433. 162, 160, 250, 207, 388. Sve nisu under 481. and #14701 406. महाभारत महावाक II II III मायान II II III IT महेन्द्रक 'मोन्तकार महोवधि पोग 194, 197. 420, 427, 323, 352; . 11 21. 161. 261, 265, 341, 307, 403, 404, 467, 421, 425, 132,433, 435.- 105, 120, 270, 118,111 100, 1rm, 178, 197,277. 111. Sec Also under tie 240, 85 421, 1503 10, 50, 40, 45, 211, 247, 28. see also under tin. II 436, 455, पोपट परोपमा II ·योगयुक्ति योगrat- योगराशि योगशतक 405 II 32, 44, 62, 64, 141, 148, 387%3 III 164. See also under ao II 224 See also under योग. JI 147. See also under योग. II III 120. See also under योग III 189, 251. See also under योग. III 87, 188 Sae also under योग- II 218 See also under योग. II 187, 196, 243, 244, III 257. S.e also under alto II 38, 45, 50, 175, 176, 188, योगसार योपमारपमुपय योगसित योगसुधाकर योगा 343%B 11- योगामृत 129, III II 28, 29, 30, 33, 34,80, 45, 64, 90, 100, 113, 120, 172, 185, 191, 200, 211, 212, 225, 226,231, 245, 265, 293, 304, 338, 318, 3GG, 388, 300,392, 420, 422, 423, 4273 40, 99, 189, 155, 168, 179, 189, 191, 100, 224, 255, 259, 280. See also under योगा। I 813; II 36, 185, 191, 236. 257, 264, 356, 408, 408 Sec ule under tinfo II 27. •II II 245. I 99, III 04, 106 "ec alsy युदविदेड and पैदेरीया योगाशीति रसजितसेन रयावलि राजमातापदीय राजवैदेहीय 52.

·जीनाचोतनी बारूष II 34, • I 82- II 128, 184, 202, 362, 451; IHH 39, 135, 139, 155. I58. I See under, 15; 35, 39, 45, 48, 581 89, 101, II, 143, 146, 151, 176, 179, 180, 202, 203, 252, 254, 255, 262, 263, 289, 312, 325, 328, 329, 336, 347, 351, 378, 379, 383, 408, 434, 439, 449%B III 48, 49, 101, - 111, 112, 116, 120, 188, 135, 136, 137, 150, 153, 154, 161, 164, 170, 171, 172, 173, 174, 177, 178, 183, 184, 185, 186, 187, 190, 191, 194, 105, 196, 197, 201, 202, 203, 206, 213, 214, 216, 216, 18, 219, 226, 228, 22.0, 231, 238,237, 238, 245, 247, 250, 252, 266, 257, 258, 205, 266, 268, 278, 276, 279, 280, 286, 305, 322, 895, 327, 945. Secals शहर. II 31. See also बिनुसार. 1 20, 33, 34, 36, 42, 2, 62, 63, 67, 16. 80, SI, 91, 09, 10s, 111, 119, 120, 148, 161. 191, 195, 201, 212,223, 232,213, 250, 49, 77, विन्दुबार 08. शा, 521, 323, 17, 333, 345. 363, 368, 302, ११॥ Bus ·वृद. (contd.) II (contd.) 363, 373, 374, 387, 392, 400, 404, 405, 431, 433; III 9, 91, 110, 125, 130, 136, 139, 140, 160, 218, 224, 227, 265, 276, 315, 316. II 366, 369, 374, 375, 400, 404, 480. See also under वृद्ध% Band काश्यपीय. पृदयर. II 314. See also under 7.; and also सानाद and मरमादीय। II 49, 50, 128. वृदविदेश II 99, 198, 212, 218, 353, 372; III 19. See also under वृद्ध;and also राजवैदेहीय and वैदेहीप. पृदभवा III 198, 202, 204. See also under वृद. पृद्धारिश्चन्द्र IL 245. See ulso under 45.; and also हारिश्चन्द्र। 183 See also tinder ; and also दारीत and हारीतीय। II 23, 408. III 252. वैर II 98. पैदेहीय I 108, 199% I 93, 94, 278, 345, 4333; III 48. Sce also राजवैदेहीय and पुर येदेहीय। व्यसनगुप्त II 246. शचीमत III 20. पार्वनात II 136, 197, 304, 845, 346, III 123. See also सर्वप्रात. शाक्यमिक्ष II 167, 100, 244, 405• शाकिहीम I 78. सास्वार्णव II 278, 203, 319,349. शिमायोग शिपासपूडामणि वृद्धद्धारीत JII 117, चुभ? I 139. III 320.

·नीषवमुष्टि नोकामदार 2,17 65, II 1573 IIT 82, 232 I 181, 11 392, III I7, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 21, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 81, 32, 37, 38, 10, 41, 47, 48, 49, 50, 51, 52, 53, 54, 56, 57, 58, 50, 60, 61, 62, 63, 166, 75, 79, 82, 87, 89, 90, 92, 93, 94, 95,96,197, 101, 105, 107, 108, 109, 111, 113, 114, 115, 130, 117, 118, 119, 120, 121, 122, 123, 120, 128, 120, 134, 136, 197, 135, 190, 140, 11, 11, 149, 153, 154, 100, 101, 167, 169' 170, 171, 172, 179, 160, 188, 100, 191, 102, 101, 101, 13, 197. 19s, 130, 205,215, 28, 201 10, II 2, 47, 51, 00, Gl. LI, 72, 78, 70, 70, 73, 80, 81, 5, 89, 8, 98. 100, 107, 110, 11, 113, 11. 111, 122, 13, 121, 1.3, 120, 100, 131, 17, 11, 13, 11, 141, 147, 14G, fi, 148, 10, 11, 200, 202, 00 30, 32, 31, 53, 51, 55, ९, ·(moll) 11 court 010, 090 321, 164, 165, 164, 165, 168, 170, 171, 174, 175, 176, 177, 178, 179, 180, 161, 152, 157, 186, 189, 192, 103, 191, 197, 202, 209, 213, 216, 218, 220, 223, 226, 230, 233, 236, 238, 23., 211, 212, 215, 230, 232, 251, 201, 202, 270, 271, 274, 279, 281, 281, 285, 287, 289, 291, 292, 299, 301, 907, 312, 317, 320, 523, 325, 327, 330, 335, 337, 310, 342, 343, 344, 318, 349, 352, 358, 366, 373, 376, 377, 378, 379, 380, 387, 388, 391, 100, 401, 410, 412, 414, 416, 419, 420, 422, 424, 426, 128, 429, 485, 437, 447,. 448, 410, 450, 452, 453, 456, 464; 6, 33, 79, 85, 90, 02, 99, 100, 103, 104, 108, 101, 111, 112, 113, 115, 120, 123, 128, 120, 131, 132, 133, 137, 139, 140, 141, 142, 113, 144, 150, 151, 152, 153, 164, 156, 157, 159, 161, 162, 163, 164, 165, 166, 167, 168, 171, 172, 173, 178, 180, 181, 182, 183, 184, 185, 186, 187, 188, 194, 195, 196, 202, 204, 206, 208, 111 ·सङ्ग्रह (contd.) III (contd.) 210, 214, 215, 216, 217, 218, 220, 221, 222, 223, 224, 225, 226, 228, 229, 230, 281, 284, 297, 239, 240, 241, 245, 246, 248, 249, 250, 253, 255, 259, 262, 265, 266, 267, 268, 269, 270, 276, 280, 281, 283, 201, 302, 308, 309, 311, 312, 313, 317, 318, 322, 24, 333, 341, 344, 846, Se also बाहर and वाइट। सर्वत्रात II १ सहस- सहस्त्रयो. I Il I II III सहयोग I 195, 198, 225 See also. सर्वत्रात 813 835. 793 34, 186, 286. 28 See also under सदध. and सहसयो. 313 1563 316. See also ander and सहयोग 282. 186. 233, 421, 427, 11, 11, 37, 217. 274. सारस. सहस्मयोगी II सदस- III II सारस II 4883 40, 107, See also under सारसंक्षेप II ill III 4513 20. सारार्णव सारावी ·३६८ सिद्ध सिद. II 231. I 1015 134, सिस्योग II 109, III 39, 50, 80, 85. 86, 100, 122. 129, 141, 144, 157, 166, 168, 169, 175, 188, 184, 197, 199, 228, 274, 288, 314, 329, 338, 342, 348, 356, 386, 388, 389, 301, 4363 III 14, 21, 90, 118, 150. 113, 171, 173, 185, 191, 229, 245, 256, 267, 270, 283, 293, 298,871, 393, 401, 420, 4603 77, 83, 114, 123, 130, 145, 160, 169, 191, 108, 226, 282, 240, 242, 247, 250, 256, 259, 267, 270, 272, 311, 342. Sce also under सिद्ध. II 248, 303%B III 307. -ve also under पि। II 442. Do. I 36, 50, 81, 120, 135, 136, 137, 144, 160, 186, 220%B 30, 46, 78, 81, 84, 87, 88, 130, 135, 136, 150, 153, 155, 167, 169, 178, 186, 192, 196, 108, 205, 208, 222, 230, 282, 245, 246, 254 256, 259, 279, 280, 285, 311,4312, 13, 317, 327, 342. See also puder सिद्धयोगपमुच्चय सिद्धयोगसार सिद्धसार III 1, 100, 121, प्ति ·मुन्दरी सुश्रुत सदशास्त्र सोश्रुत I 95, 125, 184, 189. I 98, 100, ill, 117, 127, 135, 1503 II 34, 51, 77, 129, 140, 284, 257, 338, 341, 8573 III 44, 119, 153, 206, 245, 252. See also मोश्चत. I 97, 155, 150, 1673 II 51, 190, 201, 202, 348, 353. I 122, 124, 125, 138, 139, 140, 141, 148, 145, 149, 150, 151, 152, 153, 155, 159, 164, 168. See also andir सूद. 13, 46, 48, 49, 51, 64, 55, 64,74, 75, 82, 91, 94, 99, 102, 104, 100, 111, 113, 116, 118, 119, 121, 122, 126, 174, 185, 219, 220, II 17, 20, 25, 31, 38, 117, 123, 125, 191, 174, 176, 225, 264, 255, 266, 907, 316, 357, 350, 410, 411, 418, 421, 424, 434%; III 24, 27, 107, 169, 215, 210, 217, 218, 225, 230, 231, 234, 237. 240, 242, 305, 321. See also मुक्षुत. 39, I 214, 05. II 34, दारिक 148, 115, 300, 341, 342, ·शारिबन्द्र. 50,67, 281, 812 II 28,' 33, 34, 40, 05, 85, 99, 119, 147, 177, 187, 100, 191, 194, 211, 225, 23], 244, 254, 300, 308, 820,338, 344, 346, 352, 379, 387, 3903; III 109, 163, 168, 183, 185, 187, 189, 195, 198,218, 222, 224, 227, 247,251, 255, 257, 260, See also under Erfão, and also शुददारिषद II 38, 40, 41, 43, 77, 111, 149, 150, 172, 174, 194, 214, 252, 4043 III 187. I 139, 1903 II 5, 63, 66, 81, 111, 108, 347, 362, 395, 437, 4533 III 160,281, 325, 828. Sec also under मृबदारीत and रीतीय। 80. 118, 135, 146, 110, 160, 160, 1Gl, 100, 1913 II 21, 28, 29. See also under हारी , and also वृद्धारीत and ant. 11 203,256, 261, 252, 23, 290, 3304083 111 17, 25, 29, 30. हारी.; and also 1 दारीतालीप्यास्यान हारीतीय हिरण्याक्षीप UIDYA SHAYARI