·OF
M. HIRIYANNA
Bombay Sanskrit and Prakrit Series No. XXXVIII
THE NAISKARMYA-SIDDHI
SUREŚVARĀCĀRYA
WITH THE
CANDRIKĀ OF JŅĀNOTTAMA
With Introduction and Explanatory Notes
Prof. of Sanskrit, Maharaja's College, Mysore
EDITED WITH NOTES AND INDEX
BY THE LATE
COLONEL G. A. JACOB
Revised Edition
BY
1925

·Printed by V.P. Pendherkar, at the Tutorial Press, 2112, Girgaon Back Road, Bombay, and Published by Dr. V. G. Paranjpe, M. A., LL. B., D. Litt, Secretary, Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona. ( All rights reserved ) ·PREFACE TO THE REVISED EDITION This is a revised issue of the Naişkarmya-siddhi with the commentary Candrikā first edited by Col. G. A. Jacob. The original edition was so correct that not much trouble was involved in passing the text or the commentary for the press. A few errors in printing have been corrected and, in the light of the new Manuscripts consulted, a few readings have been inserted afresh-some in the body of the work, in preference to those that had been adopted by the previous editor,* and some in the footnotes. The chief additions are in the form of the Introduction and explanatory Notes. The Introduction is wholly new as also the great bulk of the Notes. Where any old note has been retained, it is indicated by the letter added after it within brackets. The quotations in the text and the commentary to which references were found in the Notes in the previous edition, now appear separately in the Index. The Introduction is chiefly intended to give a general view of the teaching contained in the work and bring out some of the distinguishing features of the Advaita doctrine as taught by Samkara, especially as compared with Māmāmsū and the other schools of Vedānta. The Manuscripts of the original work examined for this edition are three. Two of them belong to the Government Oriental Manuscripts Library, Madras, and the readings adopted from these are marked M. The third is the text, as included in the Manuscript of * In these cases the original readings are inserted as foot-notes and marked' T'.

·O text of the iv PREFACE the Sārārtha, one of the new commentaries used. This is referred to as S. The MS, copy of the Candrikā in the Madras Library has been consulted and its commentary, are mentioned in the Notes and also marked M. The new commentaries consulted are four: an (1) Bhāva-tattva-prakašika by Citsukha for which see Introduction IV. This, which is abridgement of Jñānottama's commentary as pointed out in the Introduction, sometimes implies Candrikā readings which are better than those adopted here and they are referred to in the Notes. (2) Vidya-surabhi : This is found in the Madras Oriental Library. It is very extensive and is the work of Jñānām’ta, disciple of Uttamāmſta. (See Library Report for the triennium 1916-19, p. 34. ) (3) Naişkarmya-siddhi-vivarana : This also is found in the same Library. It is shorter than (2) and is the work of Akhilātman, disciple of Dasa-ratha-priya. Commentaries (2) and (3) were consulted wherever the text presented any difficulty. (4) Sārārtha. This is a comparatively recent commentary which Brahma-śrī Veňkațācala Šāstryar, Dharmādhikāri of the Mysore Palace, was kind enough to lend me. Its author was one Rāma-datta of Amritsar, son of Vajira-candra of the Vasistha-gotra and grandson of Śrījaspati, a near relation of Gangā-hara, who seems to have been a person of note at the time when the commentary was written. The Manuscript

·PREFACE
appears much emended, the emendations being
mostly in the form of useful additions. It also
contains the text of the original work and
where its readings are important, they have been
either incorporated in the text or indicated in
the foot-notes. The MS. is very carefully written
and it may be, as its owner assures me, the
author's copy. The commentator is very well
versed in the literature of Advaita, and seems to
have written at least one other work on it. He
has consulted other commentaries on the
Naişkarmya-siddhi including the Candrika
which he explicitly mentions. He generally
follows Jñānottama in his explanations and his
work, though somewhat elaborate, gives
valuable information.
I have in conclusion to express my grateful thanks
to Prof. S. Kuppuswami Sastryar, M.A., Curator, and
the other authorities of the Government Oriental
Manuscripts Liabrary, Madras, for the facilities they
gave me for consulting the MSS. and for the readiness
with which they supplied transcripts when I wanted
them.
Mysore City, 1
24th Oct. 1925
}
M. H.

·No text on this page.

·PREFACE TO FIRST EDITION THis work first came to my notice in the year 1881 when I was examining the writings of Sureśvara in order to find some passages quoted in the Vedāntasāra. I obtained two MSS. of it from the India Office Library, and, having found there the quotations that I was in search of, made a copy of the work with a view to future publication. On return to India the following year I secured another manuscript from Rajputana, and subsequently one from Benares. It was not till last year, however, that I lighted upon what I had long been looking for, namely a commentary on the text. From the copious notes in the margin of one of the India Office manuscripts, and which seemed to be extracts from a commentary, I inferred the existence of such but could hear of it nowhere. At last, however, that of Jñānottama was found in the collection of Mr. Mahadeo Chimnaji Apte, the founder of the Poona Ânandāśrama ; and I am deeply indebted to that enlightened and most enterprizing scholar for the very material aid which he has given me. Subsequently I obtained a second copy of the same by the kind assistance of the learned Principal of the Government Sanskrit College at Benares. Comparatively little is known of Sureśvara, whose civil name was Maņdana* Miśra, except that from being a bigoted Mīmāmsaka he became an ardent disciple of Saṁkarācārya; and he is supposed to have been commissioned by that great philosopher to write treatises elucidating his workst. He accordingly prepared a most voluminous Vārttika, which at present exists only in manuscript, on the Byhadāranyakopani- * Hall's Index to Bibliography of Indian Philosophical Systems, p. 159. † Vide Preface to Ânandāśrama edition of Taittiriyopanisadbhashyavārttika. .

·viii PREFACE esse, we have his Mānasollāsa, accumulated merit and demerit şadbhāsya, and a shorter one on the Taittiriyopanişadbhāşya, which was published last year, with the commentary of Anandajnāna, at the Anandāśrama Press. explanatory of the Âchārya's short poem entitled Dakshināmürttistotra,--and the Pancikaranavārttika, based on a prose work of Šamkara's named Pancikarana. I have examined all these, and manuscripts of them are readily obtainable in India. The work now laid before the public, and which is in my judgment the best of the author's productions, is intended to reiterate the views embodied in the Upadeśasāhasrī, another important treatise of Samkara's, and numerous quotations are made from it in the concluding chapter. As its title shows, it consists of an argument in opposition to ritual, and in favour of knowledge, as a means to mukti. In his opening remarks the author says:-“As there exists in every living thing, from Brahmā down to a tuft of grass, a natural desire to be free from every description of pain, a spontaneous effort is made to get rid of it. But as pain owes its existence solely to the body, which again is the result of previously cated. Merit and its opposite too, being the fruit of prescribed and interdicted actions, cannot be averted. Action, too, cannot be avoided because it is the outcome of desire and aversion; nor can these, because they depend upon attractive and repulsive appearances; and this appearance cannot, because it is the effect of an ill-considered belief in the existence of duality; neither can duality be got rid of because, after the manner of nacre taken for silver, it is caused solely by ignorance of the self-existent secondless one. Therefore ignorance of the Self is the sole cause of every ill. And it is ignorance that conceals happiness, ·non-Vedic, it is clear PREFACE ix which, because it is the essence of Self, is unfluctuating and independent. When, therefore, ignorance is completely dispelled, the acme of all human desire is reached. And since the dispersion of ignorance can only be effected by the acquisition of right-knowledge, that is the means to be used. But inasmuch as the subject of the ignorance of Self which is the root of all evil, is outside the range of such popular proof as that right-knowledge can be gained from Vedantic writings only. This treatise therefore, a compendium of the essence of the entire Vedānta, is now commenced." At the close of the eighth kārikā of the first chapter the author introduces the pūrvapakşa, or argument in favour of the karniamärga,--and the objector is made to quote part of Jaimini's Sūtra (1. 2. 1) namely आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यम् in support of his view. The refutation begins with verse 22, and occupies the rest of the chapter. In the 91st section of it the author deals with the alleged acquiescence of Jaimini in the doctrine of salvation by karma, and remarks that if he had really held that view he would not have written, as he did, the first two Brahmasūtras, namely, अथातो ब्रह्मजिज्ञासा जन्माघस्य यतः। That Jaimini should thus be made the author of the Vedāntadarsana is very curious—but it seems impossible to interpret the passage in way, and there is no variation in the reading of the manuscripts. It is scarcely necessary to allude to the fact that in the colophon of some MSS. the authorship of this work is ascribed to Šamkarācārya; for, apart from the testimony of the commentator, the evidence furnished by such passages as IV. 19, 74, and I. 6, would alone be enough to disprove the notion. The yarious readings, when of importance, are incorany other ii ·PREFACE porated in the Notes-and the references to passages quoted in text and commentary will be found there also. The manuscripts used in compiling the work are as under:- A. MS. No. 1103 of the India Office Library. Up to II. 88, it is written in a small but clear hand, and from there to the end in bolder characters. It contains the text only, and formed part of Colebrooke's library. It is carefully corrected throughout. B. MS. No. 777 of India Office Library. Is in four different hands, and carefully corrected. In the margins, which are considerably worm-eaten, are numerous extracts from Jnānottama's commentary, This too was in Colebrooke's collection. C. A carefully written copy of a MS. in the library of the Mahārājā of Bikanîr. The text only. D. A Benares College manuscript kindly lent me by the Principal. It is beautifully written and generally accuratebut begins with I. 15 and ends with IV. 76. It contains the text only. E. A splendid MS. of text and commentary lent me by Mahadeo Chimnaji Apte, Esq. It was copied at Benares in Samvat 1775, and is almost free from mistakes. F. A good MS. of text and commentary borrowed for me by Arthur Venis, Esq. from a Benares Pandit. Fairly accurate. G. A manuscript of the commentary, obtained for me by my friend Mr. Apte when the printing of the work was nearly complete. I cannot conclude without a word of praise for the press. In oriental printing, it has no rival in this country; and its Proofs are models of neatness and accuracy. Poona, November, 1890 G. A. J.

·accompanied by Vācaspati Misra's commentary entitled PREFACE TO SECOND EDITION The text and commentary have been carefully revised, and the Notes brought up to date, for this edition. In 1892-94, an excellent edition of Suresvara's large Vārtika on the Brhadāranyakopanişadbhāşya was brought out in the Ânandāśrama Sanskrit Series, and in it I have found no less than 36 of the kārikās of the present work. Which of the two appeared first it is impossible to say ; but though it is not an uncommon thing for an author to quote from his own writings, yet it is not often that it is done on so large a scale as in this instance, I mentioned in the former Preface that Sureśvara was also known as Maņdana Miśra, and it is under this name that his Vidhiviveka ( a work on Mīmāṁsā ) is now in course of publication in The Pandit, Nyāyakanikā. Let us hope that his well-known treatise Brahmasiddhi will also soon see the light, together with Vācaspati Misra's commentary Tattvasamīkņā. We shall then have a complete set of all the writings of these two famous philosophers, so far as our present knowledge of them goes. That the Brahmasiddhi is a highly-esteemed composition is evident from the fact that it is largely quoted by some of the best writers. I have met with references to it in Nyāyakandali (page 218), Śrīdhara's commentary on Prasastapāda's Vaiseşikasūtrabhāşya; in Vivaranaprameyasangraha, page 224; in Citsukhi i. 26, and iv. 6 (The Paņdit, vol. v, page 152, and vol. vi, page 444); in Pancapādikāvivarana, page 32; and on page 80 of the abovementioned Nyāyakanikā. In most of these, too, Sureśvara is quoted as Mandana Miśra; but in other works he is known by a ·PREFACE work two verses are ascribed to Višvarūna Ya's xii third name, Visvarūpācārya. For example, in the gloss on Parăsarasmrti (Bib. Ind. Series), vol. i, page 51, this name is coupled with a quotation from the Sambandhavártika, page 34; and in Vivaranaprameyasangraha, page 92, it is connected with a citation from Brhadāranyakavārtika page 640. On page 49 also of Vidyāraṇya's have not been able to trace them to any of Sureśvara's published works. They are the following:- kamrafaa FairitaTAT dleid कथम्। कूटस्थमद्वितीयं च सहस्रांशुं यथा तमः॥ प्रसिद्धत्वादविद्यायाः सापहोतुं न शक्यते । अनात्मनो न सा युका विना त्वात्मा तया न हि ॥" Of the commentator Jnānottama very little can be said. He tells us in his opening verses that he lived in the village of Mangala, in the Chola country-that is, in South India-and that he bore the name of his father's guru. (?) On page 155 of his Index, Fitzedward Hall points out that the well-known author Citsukha Muni was a disciple of Gaudeśvarācārya who was also named Jnānottama. Can this be the writer of the Candrikā on the Naişkarmyasiddhi ? Wh G. A. JACOB REDHILL, SURREY, April, 1905 P. S. Since writing the above, I have found on page 256 of Nyayakandali a quotation from a work named faahfans which is there ascribed to Maņdana; and the same work is referred to on page 74 of Nyāyakanikā.

·INTRODUCTION The main purpose of this work, as indicated by its title, is to discuss the true means to mokşa or self-realisation. The conclusion reached is that jñāna is the sole means and that karma, however useful or necessary it may be as a preliminary aid, has no direct bearing upon it ( i. 54, 99). In other words the final goal of human existence is not attained, according to the Advaita, until the obligation to perform karma is wholly transcended. In establishing this position of naişkarmya, the main controversy, as may be expected, is with the inīmārsaka; but owing to the well-known divergence of view among the teachers of Vedānta, our author has to join issue with more than one of them also. We shall deal with these two phases of the controversy separately. I. Unlike the advaitin, the mīmāņsaka does not believe in the efficacy of jñāna in securing inokşa. To understand his exact position in this respect, it is necessary to know what his conception of mokṣa is, Seeing that the Mimāṁsā is a direct development of early Vedic teaching, one might expect that the final ideal according to it was the attainment of svarga or supreme happiness hereafter, resulting from the performance of karmas like the jyotiştonia. Possibly such an ideal 1. The expression naiskarmya-siddhi occurs in the Bhagavadgita xviii 49. The title may be explained thus निर्गतं कर्म यस्मात्सः निष्कर्मा । निष्कर्मणो भावः नैष्कर्म्यम् । तस्य सिद्धिः निश्चयः । Compare the explanation of salaris given in the Laghucandrika of Brahmānanda on the Advaitā-siddhi.

·xiy NAISKARMYA-SIDDHI marked a stage in the history of the system, but it seems to be nowhere upheld in the Mimarnsä as it has come down to us. The ultimate aim of man according to the latter is not to attain svarga, but to liberate his self from all the accidents of empirical existence so that it may subsist by itself ever afterwards (Com. on i. 10). The means of thus restoring the self to its true nature, the mnīmnāṁsaka deduces from the general assurance of Indian thinkers that karma is the cause of saṁsāra or bondage. When the cause is removed, the effect must necessarily cease to be; and abstention from karına, the mināmsaka thinks, should therefore result automatically in securing freedom from bondage for the self. The karmas to be abstained from, however, are not all; but only those of the kāmya and pratişiddha types, which, as accepted by all orthodox teachers alike, are respectively the cause of good and bad births. The third or nitya variety of karma, even the seeker after mokşa should perform; for otherwise he will be disobeying the Vedic law enjoining them (i. 13). That would be equivalent to indulging in pratişiddhakarmas, the only difference being that while the one counts as a sin of commission, the other does, as one of omission. It is to prevent the self from becoming involved once again in the miseries of saṁsāra as a consequence of this sin, that even the seeker after mokşa should engage himself in nitya-karmas. Thus the course of discipline laid down here is two-fold: (i) abstention from kämya- and pratişiddha-karmas and (ii) adherence to nitya-karmas. In neither case, it 1. See Samkara's Introduction to Tait. Up. pp. 3 & 5 (Anandāśrama Edition). 2. When it is stated that karma is the cause of mokşu according to the Mimāṁsā, as for example, in i. 21, what is meant is the performance of nitya-karmas alone.

·XV merely draw thul-cause of saṁsāra in this view and not karma. parts. Of these, the first or withdrawal from all kämya INTRODUCTION should be added, is there anything positive effected, the conception of mokṣa in the system being purely negative. (Com. on i. 9). Such is the pūrva-paksa view that comes in for criticism in the present work. It is not necessary to enter here into the details of this criticism ; we shall underlying it. The advaitin does not deny that karma is the cause of saṁsāra but he carries the enquiry farther and discovers the cause of karma itself in avidyā (Com. on i. 10). Freedom from bondage accordingly will not ensue until the removal of avidyā, which is This alters the stand-point of the mīmāṁsaka very much and the alteration, as we shall see, proves fatal to his conclusions. The course of training provided in the Mimāṁsā, as already pointed out, consists of two and pratişiddha activity--assuming that such withdrawal is at all practicable (i. 81)-cannot bring about mokşa; for suppressing the effect is not the same as suppressing the cause. Karma may cease; but its cause avidyā may persist. In suşupti, for instance, every form of conscious activity is absent; but avidyā yet endures. Thus inaction in itself cannot lead to final release as the mīmāṁsaka tries to maintain. The second part of the training, viz. adherence to nityakarmas, is equally ineffectual. These karmas are what are otherwise known as varnásrama-dharmas. As the latter term signifies, they differ in the case of different persons, according to the place which they have in the social order as well as the level of moral culture which they have already reached. The nitya- I. See śloka-vārtika; Sambandhaksepa-parihara: verses 106-7.

·xvi NAIŞKARMYA-SIDDHI are can karmas thus entirely relative in their character and though each be binding in particular cases, none be regarded as universally so. The very idea of obligation implicit in them, because it has its basis in a belief in duality (i. 96 ), renders them discrepant with the ideal of mokşa or the realisation of the unity of Being after transcending the notion of duality. So far from being a help to mokşa, the nitya-karmas will prove a hindrance to it ; for their continued practice is sure to confirm one the more in the belief that diversity is true. Thus action like inaction, is powerless to dispel avidyā. If the removal of avidyā, the pre-condition of mokşa, should be secured, it can be only through the agency of its contrary, vidyā or jñāna, which accordingly is the only logically tenable means of attaining mokşa ( i. 99 ). The conception of mokṣa presupposes a belief in the survival of the self, which being derivable by means of neither Perception nor Inference-to mention only the more important pramānas-has to be acquired only through revelation (i. 16 and 27). The revealed authority to which both the advaitin and the mīmāṁsaka appeal is the same, viz. the Veda; and it may therefore appear somewhat surprising that they should differ at all in respect of the means to mokşa. Of the several reasons that explain this difference, one may be mentioned here, being alluded to in the present work ( i. 19). The revelation which is alike the source of authority for both the disputants comes to us couched in language and the truth which it discloses is therefore such as can be conveyed through the medium of words. What the nature of knowledge which words can convey is, however, not a matter on which thinkers are agreed, variations of view in regard to the import of propositions being well known. Hence ·INTRODUCTION xvii arises the divergence of view referred to above. The question thus reduces itself largely to one of Logic-- which by the way illustrates how revelation though claiming to be extra-empirical cannot be altogether so, since in the process of interpretation at least it has to be brought under the laws of human reason. According to one school of mīmāṁsakas--the Prābhākaras--all significant propositions should refer to some action.1 This is not, it may be stated, the same as saying that every sentence should have a predicate ; that is merely a matter of syntax and the advaitin is quite prepared to grant it ( i. 97 ). What the mimāṁsaka means is that the import of a proposition is a command or an injunction directly leading to the accomplishment of something. It is not merely the communication of an idea that it aims at, but rather the translation of that idea into action. This essentially pragmatic view is deduced from observations of how a child learns a language. It gets at the meanings of individual words gradually by comparing and contrasting imperative sentences like gām ānaya, asvam ānaya, gām badhāna which are used by the old in their intercourse with one another. A merely assertive sentence, even if it should ever be used in practical life, does not help the child in this respect, for it leads to no action as its immediate result whereby the connection between sound and significance can be discovered. Since this is the natural process of learning a language, the meaning of every word comes to be associated in the child's mind at first with particular actions but eventually, through the elimination of all incidental circumstances, with action in general. What is denoted by a word accordingly, if . 1. This school confines sabda-pramanya to śruti and, like the Vaisesika, explains laukika-sabda as a form of Inference, iii ·xviii NAISKARMYA-SIDDHI we do not forget the context in life in which it is used, is not the thing standing by itself, as we commonly imagine ; it is always the thing as related in some manner to action. Naturally a proposition which consists of such words has action as its ultimate significance. Being verbal in form, the entire Veda must also have action alone as its final import-only in keeping with its nature as revelation, the forms of activity it recommends are such as we have no means of knowing for ourselves. If the Veda is thus precluded from speaking to us about anything but action, it can have little, the mīmāṁsaka thinks, to do with revealing the mere nature of the self, whose knowledge, according to the advailin, is the means of securing mokşa. The advaitin might acquiesce in this view were it recognised as only a partial representation of the fact. He is willing to admit that the meanings of words are usually learnt in the manner described above ; but there are other wa of doing so which do not necessitate the association of the meanings with action. When a mother for instance, in teaching her child, points to an object with her hand uttering its name at the same time, there is no action, he says, as related to which the child apprehends the object. Even supposing that the only mode of learning a language is the one described by the mimāṁsaka, it does not follow that the meanings of words should include a reference to action. For that represents only the manner of their first acquisition and they need not remain unmodified ever afterwards. We learn for instance what the word 'cow' means with reference to a particular cow at first; but as we come to know 1. See Brahma-vidyabharaṇa on the Vedanta-sūtras (I. i. 4) p. 123 ( Kumbhakonam Edition ). ways ·INTRODUCTION xix of other cows, this meaning undergoes a modification in our mind until it ceases to stand for the particular at all and becomes a symbol for the general. Similarly a word, though its meaning is at first learnt in relation to action, may, as one's acquaintance with the language grows, come to denote the thing by itself unrelated to any action, and there may be nothing logically absurd in assertive propositions signifying an existent entity. Though this conclusion that a word may signify an object unrelated to action is not acceptable to the Prābhākaras, it is admitted by Kumārila; but even he refuses to recognise that jſīäna is the means revealed in the sruti for attaining mokşa (i.9). For he is of opinion that the ātman whose nature is set forth in the Veda is not otherwise unknown for its being a fit subject for revelation. Each pramāna has its own specific range of subjects (pramāna-vyavastha ); and nothing which is knowable by one pramāna needs to be known by another. The self being internally perceivedl does not require to be revealed at all. Where its nature is set forth in the sruti, the statement should be regarded as merely re-presenting a familiar fact. It is not thus untrue; only its truth is second-hand and is therefore not mentioned for its own sake in the sruti, but in reference to what is newly2 made known there, viz. sacrifice or meditation. Again to justify the injunction --svādhyāyodhyetavyah, all Vedic teaching must be 1. Sastra-dīpika p. 122 (Nirnaya-sāgara Press ). 2. That a pramāna should be the vehicle of new knowledge may appear to be an arbitrary restriction. Without entering into the general question of the correctness of this view, we may safely say that in the case of sabda, at any rate, with which alone we are concerned here, it must be accepted. For in actual life, statements always do convey some new information; otherwise, they are idle repetitions and would not be made at all.

·XX selves and as the basic fact of the university NAIŞKARMYA-SIDDHI conceived as serving some useful purpose; but no such purpose can be served by a knowledge of the self--an existent entity. If we are taught that it is of a certain nature, we know that it is so; but this knowledge by itself cannot assist us either in avoiding evil or in attaining good. If it should be rendered serviceable at all, it should be understood in reference to what in the teaching of the fruti has practical utility, viz. sacrifice or meditation. Thus though Kumārila admits assertive propositions as significant, he denies to them what may be described as independent logical status, so that Upan işadic statements like Tat tvam asi do not represent the ultimate aim of the Veda. The advaitin easily refutes the position thus stated. He also recognises pramāna-vyavasthā (iii. 83-86), and the purposive nature of Vedic teaching; but he maintains that these requirements are fully satisfied in the case of the self, rightly conceived. It is true that we commonly think that we know the self; but we certainly do not know it in its actual nature, as identical with other what the Upanişads teach. In this, its true form, it is neither known nor knowable through any means except the sruti. It is beyond Perception, being devoid of all sensible qualities, and it is likewise beyond Inference, for it possesses no characteristic mark (linga) to serve as the middle term of a syllogism (iii. 47-51). Inferential knowledge besides is necessarily mediate (iii. 57), while it is only an immediate knowledge of the self that, according to the Upanişads, secures mokşa. As against the contention that knowledge of the self by itself is useless, the vedāntin holds that so far from 1. Compare Ratna-prabha on Samkara's Sūtra-bhasya I. i. 4 यं तीर्थकरा अपि न जानन्ति तस्यालौकिकत्वं किमु वाच्यम् । ( Nimņaya-sāgara Edition p. 87 ) ·INTRODUCTION xxi being useless, it represents the highest conceivable good; for self-realisation is the goal of all human endeavour. There can accordingly be nothing incompatible, he concludes, in ātma-jñāna being the revealed means to mokşa. The statements that disclose this means are the mahā-vākyas such as Tat tvam asi, and as one that possesses the needed mental and moral equipment,--discussed chiefly in Ch. II of the present work-ponders over their meaning, there dawns upon the mind the unity of spirit which instantly dispels avidyā. This is mokşa or self-realisation as conceived by the advaitin, secured through jñāna as taught in the Upanişads and not through karma as taught in the pūrva-kānda. (i. 99). It is necessary to remember that the advaitin denies the utility of karma only in the final stages of the ideal life and does not discard it altogether. The nitya-karmas, in particular, are assigned a very important place in his scheme of discipline. These karmas, as already stated, are what are incumbent upon man in his relation to society and their chief value consists in the reference they involve to general well-being. As distinguished from kämya-karmas which are primarily intended to secure the good of the individual, these emphasise his dependence upon his environment and point out his obligations to it. to it. They are accordingly very well suited to be the means of rationalising his first impulses and make him altruistic by enlarging his vision. It is true that they cannot help him to overcome selfishness altogether ; that help 1. See Samkara on Vedānta-sūtras I. i. 4 p. 16 (Srīrangam Edition ). 2. For the utility of kāmya-karmas also in this direction, on i. 45, the note thereon and Sambandha-vārtika : verses 1106 and 1130. see com.

·is the sole means ? xxii NAISKARMYA-SIDDHI can be rendered only by jñāna or spiritual enlightenment. But their value is not the less on that account, for without the preliminary moral training which they alone can afford, there will not be the needed fitness to receive that enlightenment. Their value, as a means of self-realisation, may not be the highest; but it is the next best and that is what is meant when they are described (i. 45-52 ) as ārādupakāraka or' distantly conducive 'to mokşa. II Not all the vedāntins, however, agree that jñāna grant that it is indispensable; but they are generally of opinion that it should be combined with karma for securing mokşa. It is the combination of jñāna and karma for this purpose that is known as samuccaya. We are not concerned here with all the several schools of Vedānta advocating samuccaya but only with such as approximate, in their conception of Brahman, to the ideal of Samkara. The views of three such schools are mentioned and briefly refuted in our work and we shall say a few words on each of them. We shall ascribe the views to certain teachers, but it must not be taken to suggest that they were their first exponents. For aught we know, the views are as old as the Upanişads; and all that can be gathered from the works that mention these teachers is that, about the time of Samikara and Sureśvara, those views were prominently associated with their names. 1 I, Kumärila also is a samuccaya-vādin for he recommends the combined practice of karma and jñana, i. e., upasana on the self which serves purpose similar to that which karma does. See Tantra-vārtika I. iii. 25 (pp.240-41) and Parthasarathi-miśra on Sloka-vārtika : Sambandhūksepa-parihāra, 104 and IIO.

·INTRODUCTION xxiii i) The first of the three views is referred to in the early part of the sambandhokti to i. 67 and is attributed in the commentary--Vidyā-surabhi-to Brahma-datta. This name is not altogether unfamiliar as that of an old vedāntin, but we do not know when Brahma-datta flourished or what works he wrote. As regards his views some information is available, though it is very meagre. One of the chief doctrines held by him, and indicated in the present work is that the Upanişads like the karma-kända of the Veda are essentially injunctive in character, the injunction here being not about ritual, but about meditation --variously termed prasarkhyāna, bhāvanā, or upūsana. In thus recognising action as what is ultimately signified by the Upanişads, Brahma-datta falls into line with the mīmārnsaka and differs from the school of Samkara which, as we have seen, rejects that view. The central teaching of the Upanişads is accordingly to be found in injunctive statements like atmetyevopāsita, to which assertive propositions like Tat tvam asi are subsidiary, for they only furnish the subject-matter for the upāsana enjoined therein. It is thus not the e knowledge which the latter statements convey that directly brings about final release but rather its abhyasa or prasařkhyāna. 4 I. The passage is as follows-केचिद्ब्रह्मदत्तादयः संप्रदायबलावष्टम्भात् संप्रदाय एव बलं तदवष्टम्भात् । न प्रमाणयुक्तिबलावष्टम्भात् । ननु कथं प्रमाणाधभावे संप्रदाय- बलम् । नायं दोषः। यतःसंप्रदायबलेन न सत्संप्रदाय उच्यते । कस्तहि । अन्धपरंपरारूप एव । 3ta ga Fariate sta fagull Ananda-jñāna also cites this name in his com. on the Sambandha-vārtika where the same view is mentioned. (Verse 797 ). 2. Compare for instance, the early part of Siddhi-traya by Yāmuna-muni reputed to have been the parama-guru of Rāmānuja and Mani-mañjari vi. 42 and 49. 3. Br. Up. I. iv. 7. 4. For a definition of this term see "Naiskarmya-siddhi iii. 90.

·xxiv NAISKARMYA-SIDDHI In a word, the mahā-vākyas according to Brahma-datta, cease to be mahā-vākyas at all. Now according to what is known as the yatha-kratu-nyāya,' which is admitted by all vedāntins alike, a person who knows the form of a deity mediately can render that knowledge immediate by continued meditation upon it.? Such meditation, it is also believed, when persevered in till the end of this life, will result in a union of the upāsaka with the deity in question. Devo bhūtvā devān apyeti.3 What Brahma-datta means is that similarly in the case of mokşa, where Brahnian is the goal to be reached, persistent meditation upon its nature as revealed, though mediately, through the scripture, will enable one to see it directly and eventually i. e., after dissociation dissociation from the physical body, become united with it. -Brahma veda brahmaiva bhavati.4 The necessity for samuccaya follows as a direct corollary from such a theory of mokşa. Brahma-datta like Saṁkara holds karma to be binding as long as avidyā continues or rather until Brahman is realised. But while according to śamkara, Upanişadic knowledge conveyed through statements like Tat tvam asi leads the qualified to Brahma-realisation at once, it will not do so, according to Brahmadatta, until meditation upon the content of that knowledge is successfully pursued. There is thus an interval between acquisition of Upanişadic knowledge and actual liberation. I. See Ch. Up. III. xiv. I 2. George IV, it is stated, was often saying that he was present at the battle of Waterlod and at last came to believe that he actually was there. 3. See commentary on i. 67 and also Ananda-jñāna's gloss on Vārtika IV i. 27. (p. 1357 ). 4. Mundaka Up. III. ii. 9.

·XXV the removal of avidyā. Being in INTRODUCTION, In this interval, the initiate, being yet in the realm of samsāra, should perform all vaidha or obligatory deeds (Com. on i. 67). Neglect of these would mean sin, entangling him in the sorrows of birth and death once again. Thus jñāna, though necessary, is not sufficient and has to be combined with karma, if inokşa is to be attained. (ii) The second view is that of Maņdana. It also is mentioned in the sainbandhokti to i. 67; but neither the text nor any commentary on it tells us to whom it is to be attributed. Ananda-jñāna however refers to Mandana as its chief exponent in his commentary on the Vārtika where the view is stated in greater detail and criticised by Sureśvara. In so far as the criterion of Vedic interpretation is concerned, Mandana agrees with Brahma-datta. He also understands kriyā i.e., upasana here, as the final import of the Upanişads; and construes the assertive propositions as depending upon it for their eventual significance. Mandana also, like Brahma-datta, thinks that after knowing the nature of Brahman as taught in the Upanişads, one should meditate upon it; but he differs from the latter in that he makes not this meditation itself the means to mokşa but a different type of jñāna, distilled, so to speak, out of the meditation (i. 67, iii. 9). According to the view of sabda, as a pramāna, taken by Mandana in common with the generality of Indian logicians, statements like Tat tvani asi cannot convey precisely the kind of knowledge required for they must necessarily partake of the character of all verbal testimony and signify what is related (saṁsrsta) and mediate (parokşa). But Brahman in truth is 1. IV. iv. 786-810. For Ananda-jñana's statement, see his com. on verse 796, (p. 1852) iv ·XXVI NAISKARMYA SIDDHI neither, so that the knowledge imparted by the Upanişads has to be transmuted into one of the required kind before inokşa is possible. Thus Upanişadic knowledge, while it marks a necessary step in the attainment of the goal of existence, does not directly lead to it but has to be followed up by a course of bhāvanā or meditative discipline. It is only at the end of this discipline that inoksa is attained. The doctrine of samuccaya follows from this, exactly as in the previous case. In both alike, there is an interval between the acquisition of Upanişadic knowledge and actual liberation when, the state of saṁsära continuing, the obligation to perform karma remains. Both these views are refuted together and briefly (i. 67, iii. 88-93; 123–126), and the main point of the refutation is in the function assigned to prasankhyāna. The need for meditation is admitted by practically all vedāntins including the followers of Samkara (iii.125). But the latter are of opinion that the true nature of Brahman is knowable directly from the Upanişads. According to them, the question whether verbal statements refer to the absolute or the related, the mediate or the immediate, depends entirely on the prameya.? Because Brahman, the unrelated Absolute, is at bottom one with our immediate self, propositions like Tat tvam asi can well be the means of imparting an immediate knowledge of it just as it is. Upanişadic knowledge does not therefore stand in need of any assistance from prasamkhyāna to do this. But not all are well qualified to grasp this teaching; and in the case of such, prasamkhyāna serves as the means of securing the necessary qualification. It is thus only a contributory aid to the right apprehension of the meaning of the mahā-vākya. The I. An exception has to be made in the case of Vācaspati. 2. See e. g. Sawiksepa-sariraka i. 122-4 and 341.

·value to INTRODUCTION Xxvii help which it renders may be compared to that rendered in seeing, for example, by the direction of the eye, the avoidance of things interfering with the presentation of the object etc., -in one word, the removal of counteracting factors (Com. on i.67 and iii.90). But the pramāna itself-whether an indriya or sabda-needs no direct assistance whatever in revealing the prameya, which it does, the moment conditions become favourable. That is its distinctive character which if it lacks, it ceases to be a pramāna at all (iii. 86). Prasamkhyāna is thus an indirect aid and precedes atma-jñāna instead of succeeding it, as in the two views we are examining. For Maņdana and Brahma-datta hold in one form or another (iii. 9 and 81) that the Upanişads by themselves cannot introduce us to the true nature of Brahman, but merely furnish a tentative conception of it and persuade us to discover its actual nature for ourselves. It is in this discovery that prasamkhyāna becomes essential. It thus leads to knowledge which the scripture fails to give and so becomes as good prasamkhyāna, Sureśvara says, is as absurd as to make the eye, the organ of taste (iii. 117).2 iii) The third view (i. 68-78) is of much greater importance than the other two and is fairly well-known as that of Bhartr-prapanca, who, we know from Anandajñāna, wrote a commentary on the Mädhyandina version of the Brhadaranyaka-upanişad, He must have once commanded much influence as an exponent of Upanişadic philosophy; for references to his views I. Compare Panca-padika मनननिदिध्यासनयोर्न ब्रह्मावगत्युत्तरकालीनता। किंतु श्रवणवदवगत्युपायतया पूर्वकालतैव ॥ (p. 99) 2. Compare Vārtika p. 735 verse 1521- नूनं ते नासिकाग्रेण वीक्षन्ते सूर्यमण्डलम् । 3. Gloss on Samkara's Introduction to Br. Up. p. 2 (Anandaśrama Edn. ).

·am statements of the same found elsewhere,3 Bharty-praxxviii NAISKARMYA-SIDDHI are plentiful in old vedāntic works, specially in the several bhāşyas of Samkara and the Vārtika of Sureśvara.1 Though like Šamkara, Bhartr-prapañca also upholds a monistic ideal, his conception of ultimate Reality differs essentially from that of Sarkara. His doctrine is variously described as bhedābheda-vāda, dvaitādvaita-vāda, anekānta-vāda ( Com. on i. 68, 69 and 77 ). A himself in his commentary on the Brhadāranyakopanişad (V. i). To judge from this as well as from panca's conception of ultimate Reality is that of a unity in diversity. As Brahman, it is one; but as the universe it is diverse, just as a tree or an ocean as such is one; but is many as root, branch, leaves or waves, foam etc. Bhartr-prapanca's Absolute may thus be compared to śamkara's saguna-brahman which also is a unity including all existent variety. To use a modern expression, Bharty-prapanca seems to have believed in the concrete universal ' as distinguished from the nirguna-brahman of Sankara. From a theory of the Absolute like this, one might easily deduce the doctrine of samuccaya. Samkara also, we have seen, recognises that karma is binding upon all who believe in the validity of diversity. Since in Bhartı-prapanca's view, this belief is never to be discarded, diversity being as real as unity, karına remains obligatory always. But a inere adherence to 1. Samkara does not mention him by name but Suresvara does. Cf. Vārtika I. iv. 1164 1188; IV. iv. 412, 741. 2. See also Bhasya on Vedānta-sūtras II. i. 14. 3. E. g., Rāmānuja on Vedānta-sūtras pp. 159-163 (Bom. Sans. Series) and Pärthasarathi-misra's Šāstra-dipika pp. III-2 (Nira. Sag. Edition ). 4. For a fuller treatment of Bharts-parpanca's doctrine, see Indian Antiquary for June 1924.

·3 INTRODUCTION X.xi karına means the recognition of only diversity and not also the unity underlying it. For realising the latter, which is what the common man misses, jñāna is essential, so that mokşa is attained only by a combination of both. The ideal is thus neither to perform one's duty blindly, nor to rest in jñāna as sufficient in itself, but to do one's duty with a realisation of its full significance. Though karma is a 'common feature of the mukla and the mumukşu, the motive inspiring it in the two cases is totally different.1 Sureśvara's refutation of this view again is brief and is based chiefly upon the self-discrepancy of the conception of Brahman as a unity of differences. It would carry us too far to discuss the question on the metaphysical side. We may merely remark that it is rather significant that this view of the Absolute, which obtains so much currency in the West now, and which was once held in India also, should have been practically superseded by the ideal of Samkara, Sureśvara's argument against it amounts to this-that bheda and abheda, dvaita and advaita are so opposed in their nature that a compromise between them is unthinkable (i. 78 ). Even if we grant that there is no self-contradiction in the conception, it will lead us, Sureśvara adds, to chaos in the end (i. 74 ). For the seeker after mokşa, when he has achieved his purpose and realised his oneness with all, will have to engage himself in all karmas irrespective of the particular circumstances with reference to which they are prescribed. There is also the old difficulty, pointed out in connection with the mīmāṁsaka position, of associating any obligation or endeavour with a person I. This, one might suppose, is what has to be understood from the distinction between परिच्छिन्नकर्मात्मदर्शन and अपरिच्छिन्नकर्मात्मwa made by Bhartr-prapanca. See Sankara on Br. Up. p. 190. (Anandaśrama Edition ).

·a Of these, the Upadesa-sähasrī is perhaps somewhat NAISKARMYA-SIDDHI who, by realising the one Absolute, has risen above the notion of the other'(i. 73, 77). Mokșa again in such a view would mean participation in all the torments of the world, if also in all its joys ( i. 78 ). I III So far we have treated only of the special theme of the work. Though styled Naişkarmya-siddhi, the work may well be described as compendium of advaita philosophy, for it touches upon all the salient features of that system. The author himself describes it as such in one place. In this, its general aspect, it may be compared to two other works--one by his teacher and the other by his pupil-the Upadesasähasri of Šamkara and the Samkṣepa-säriraka of Sarvajñātman. They all aim at giving a brief and connected account of the Advaita doctrine and, as may be expected, contain many common ideas, arguments and turns of expression. In this trilogy we have altogether a unique means for judging the position of this doctrine at a very important stage in its growth. difficult and the Samkşepa-säriraka, somewhat elaborate; but the present work is simple and clear and forms an excellent introduction to Saṁkara's system. The book consists partly of verse and partly of prose. The verses when read by themselves, it will be seen, constitute a complete and connected whole. It seems that this was the portion originally composed, and the prose was only subsequently added. This is indicated by certain expressions which occurring both in the prose and the verse are tautological” and it is also vouched 1. अशेषवेदान्तसारसंग्रहप्रकरणम् (p. 5) 2. Compare i. 18.

·INTRODUCTION xxxi for by more than one commentator. The prose part known as the sambandhokti generally serves as a useful annotation, but also often supplements the information contained in the metrical portion of the work.? The style is quite charming and the author handles philosophic arguments with equal ease whether it be in verse or prose. There are, however, two defects of a minor character which we may notice in passing. The first is a repetition of thoughts and arguments which gives an appearance of a lack of arrangement in the work; but really it does not affect the clarity of the exposition at all. The author himself is conscious of this repetition and makes a reference to it in one place ( iii. 23 ) from which we know that it is due to his anxiety to make himself clearly understood. The same feature characterises his other works also; and in the Vārtika he alludes to it again in his characteristically frank way. The other defect is the rather large number of un-Paņinean forms he uses. Even in the present work, which is comparatively short, there are more than a dozen of them. In the Vartika they are naturally more numerous. These are no doubt to be ascribed largely to exigencies of metre in which he mostly writes ; but they are not always so, for they 1. Comp. Candrikā p. 1 and Vidya-surabhi : 1479?q997 रूपिणा भाष्यकारेण सकृदुपदेशमात्रादेवापरोक्षीकृतब्रह्मात्मतत्त्वः परमहंसपरिव्राजकश्रीसुरेश्वराचार्यः गुरुनियोगात्प्राणिनामुपकाराय श्लोकप्रबन्धरूपां नैष्कर्म्यसिद्धिं श्रीमच्छारीरकप्रकरणमुपनिबबन्ध । स एव पुनः गुरुनियोगात्तस्य संबन्धोक्तिं कुर्वन...... 2. Sambandhoktis on other works also are known. e. g. Sanksepa-säriraka. (See Madras Oriental MSS, Library Report for 1916-19 p. 34). 3. III. ii. 45 (p. 1155 ). 4. These are all mentioned in the Notes. 5. Compare sadra: (p. 270 ; verse 1012 ), tamo (p. 663, verse 1151 ), HATA (p. 136, verse 453 ). on the ·ment by the guru, we might also conclude that xxxii NAISKARMYA-SIDDHI occur in the prose parts? also and in the verses where the corresponding correct forms would be equally suitable. When we take this feature into consideration along with the easy command which our author has over the language and the general purity of his style, we should, it seems, attribute it to his habit of writing in Sanskrit with the freedom and confidence of a master using a living idiom. The work corroborates part of the tradition that is current about its author-for example, that he was a disciple of Samkara (iv.74 and 76) and that he composed this work in obedience to the wishes of his guru (i. 3). From the nature of the subject set to him for treat- Sureśvara was once a mīnizāṁsaka and from certain references in the work (e. g. iv. 74 ) which appear to be appeals made to critics, we might also think that some of his contemporaries, as related by tradition, questioned his competence to expound the Advaita doctrine because they doubted the sincerity and the strength of his new convictions. But in one important, respect--the identity of Sureśvara and Maņdana-this work upsets the common tradition altogether. This is clear from the former's criticism, mentioned above, of a view which, on the authority of Ananda-jñāna, we have ascribed to Mandana. The divergence between the two thinkers is not to be established from this single instance only. There are also other doctrinal differences for which a reference may be made to two Notes by the present writer in the Journal of the Royal Asiatic Society, London, for April and December 1923. 1. Compare -34282 (iii. 35 ). 2. Comparent: (i. 14).

·It shows that the known INTRODUCTION xxxiii IV It is necessary now to add a few words about the commentary, Candrikā, which is printed here. It is written in a clear and simple style and appears to be one of the earliest commentaries on our work. It explains just the points that the student might seek information about and never dilates upon any topic unnecessarily. He should also have been deeply learned in the other systems of Indian philosophy for he is described in the prefatory stanzas as a sakala-darsana-pāra-drsvā and the title of mahopādhyāya is prefixed to his name in the colophon to the last chapter. The only other particulars we know about him from the work are that he was named Jñānottama after his father's guru and that he resided at Mangala, which is described as a wellthis Jñānottama was or when he flourished is not known. But if we may rely upon the information contained in the two slokas at the end of the commentary, it does not appear difficult to identify him and also to roughly determine his date. The first of these slokas mentions an ascetic Satya-bodha and describes him as one that effectively silenced the exponents of many doctrines opposed to the Advaita. The second sloka alludes to the author of the Candrikā as the glory of sarvajñaśrama by which term we have probably to understand the sarvajña-pītha or the pontifical seat at the advaita-matha in Conjeveram. I. He is also the author of a commentary on Ista-siddhi of Vimuktātman, one of the three reputed "Siddhis ” of old, the other two being Brahma-siddhi of Mandana-miśra and the present work. A manuscript of this commentry is in the Government Oriental Library, Madras. 2. The matha is now at Kumbhakonam. As regards the ·Candrika was one of the gurus of the advaita-matha xxxiv NAIŞKARMYA-SIDDHI Now in the list of the gurus of this matha, we find the names of Satya-bodha and Jñānottama occurring consecutively as those of teacher and pupil ;' and we may accordingly conclude that the author of the of Conjeveram. According to this list, Jñānottama was the fourth from Samkara. The list may not be quite accurate; yet from the early place given to our commentator in it, we may safely conclude that he lived not very long after Samkara and Sureśvara. Such an early date for him accords well with the general character of his work-the simplicity and directness of its style and the absence of quotations in it from works which we definitely know to be late. The slokas on which we base this conclusion seem, however, to be later insertions in the commetary, made either by the author himself or more probably by somebody else ; for the general tenor of its prefatory stanzas shows that the commentary was written before the author became a samnyäsin. Thus he alludes, for instance, to his father (st. 5) whereas a samnyāsin would mention only his spiritual guru. This conclusion is name of sarvajña-pītha, see the com. Susumā on st. 29, 32, 33 and 50 of Guru-rāja-ratna-mālā of Sadāśivendra in the Vedānta pañca-prakaraạt printed in 1895 at the Sri Vidyā Press, Kumbhakoņam. 1. See Guru·rāja-ratna-mālā (st. 39) and com, thereon. The Slokas in question are quoted here in the reverse order and the commentator understands the reference to be, not to Jñānottama, but to Sarvajñātman, the author of the Sanksepasārtraka, who occupied the same pitha just before Satyabodha, but he does not state what Sarvajñatman had to do with the commentary on the Naiskar mya-siddhi which is explicitly mentioned, though the name of its author is not given as Jhänottama. The commentator evidently takes Sarvajña as a proper name in s sarvajña-cūdāmani occurring in the last pāda of the sloka.

·INTRODUCTION XXXV 6 supported by the statement that, as head of the matha, he was known as Jñānānanda. Jñānottama' was probably only his civil name and he was named so, as we have already stated, after his father's guru who, we may suppose, was a sort of sponsor to him. This means that there were two Jñānottamas and it was the younger of them that adorned the Advaitic throne at Conjeveram and was the author of the Candrikā. The well-known writer on Advaita, Citsukha refers to a Jñānottama as his teacher in his Tattva-pradīpika;3 but it is difficult to say, from the evidence available, whether this jñānottama was the same as either of the two we have just metioned or some other. There is circumstance, however, which indicates that Citsukha, was later than the author of the Candrikā, though not his pupil. We have a brief commentary on the Naişkarmya-siddhi known as Bhāva-tattva-prakäsikā which is ascribed to Citsukha. A copy of it is found in the Madras Oriental Library and an examination of its transcript has disclosed that it is the same as the Candrikā, with a number of discussions and alternative explanations left out and with verbal alterations of a minor character made here and there. The new matter in it is not considerable and it is generally of little value. one I. See Guru-paramparā-stava (st. II) printed in the volume referred to in the previous foot-note. 2. The following stanza quoted from the Punya-ślokamañjari in the com. on st. 39 of Guru-raja-ratna-mālā would make it a title conferred upon him- जातो मङ्गलनानि चोलविषये नागेशसंज्ञाद्विजात् श्रीज्ञानोत्तम इत्यवाप्तबिरुदो यस्तार्किकाग्रेसरः । ज्ञानानन्दमुनिस्त्रिषष्टिशरदःसंमण्ड्य पीठी गुरोः सिद्धिं मन्मथमार्गशीर्षसितसप्तम्यामवापत्सुधीः॥ 3. Introductory stanza 2, page 3 (Nirnaya Sāgara Edition). See also st. 2 quoted in foot-note 2, on the next page.

·XXXVI NAISKARMYA-SIDDHI as one It seems to be only an abridgement of the Candrikā? indeed, is indicated by the expression pūrvācārya-vaconugā occurring in of the introductory stanzas. Now Citsukha is referred to by Vedānta-désika (1350 A. D.), and cannot therefore be later than the early part of the fourteenth century A. D. If our surmise that the author of the Candrika was prior is right, the latest date that can be assigned to him is 1300 A. D. He may be much older, if he is not the same as Jñānottama, the teacher of Citsukha. I. Such abridgements are not unknown in Darsana literature: compare Sadāśivendra's Vrtti on the Yoga-sūtras which is largely indebted to Bhoja's com. on the same ( Sri Vāņi Vilas Press ). 2. These are : यत्साक्षात्सच्चिदानन्दं प्रत्यगद्वयमक्रियम् । तन्नमामि नृसिंहाख्यं योगिगम्यं परं पदम् ॥ ज्योतिर्यदाक्षिणामूर्त व्यासशंकरशब्दितम् । ज्ञानोत्तमाख्यं तद्वन्दे सत्यानन्दपदोदितम् ॥ संसारगरसंतापनिर्वापणसुधापगाम् । नैष्कर्म्यसिद्धिं यश्चके तं नमामि सुरेश्वरम् ॥ नैष्कर्म्यसिद्धः क्रियते पूर्वाचार्यवचोनुगा । मुनिना चित्सुखाख्येन भावतत्त्वप्रकाशिका ॥ 3. See Sarvārtha-siddhi (pp. 313-15), Benares Edition; and Tattva-pradipikā of Citsukha p. 58 (Nirnaya Sāgar Press).

·Satara नैष्कर्म्यसिद्धिः चन्द्रिकासहिता आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तैः सर्वप्राणिभिः सर्वप्रकारस्यापि दुःखस्य स्वरसत एव जिहासितत्वात्तन्निवृत्त्यर्थी प्रवृत्तिरस्ति स्वरसत एव । श्रीगणपतिसरस्वतीसद्गुरुभ्यो नमः ॐ। विष्णोस्तत्परमं धाम द्योतमानं निजश्रिया। अनन्तामितमद्वैतमात्मभूतं पुनातु नः॥१॥ तेजस्वैयम्बकं भूयाद्भूयसे श्रेयसे मम । यदाचामति निश्शेषं भकानां भववारिधिम् ॥२॥ नैष्कयंसिद्ध्यभिधया सुधया सुधियां व्यधात् । योऽमृतत्वं नमामस्तं सुरेश्वरसुधानिधिम् ॥३॥ तर्कोद्ग्रनखोद्भिन्नवादिदैत्यभुजान्तरः । प्रह्लादयतु नः शश्वज्ज्ञानोत्तममृगोत्तमः॥४॥ चोलेषु मङ्गलमिति प्रथितार्थनाम्नि ग्रामे वसपितृगुरोरभिधां दधानः। ज्ञानोत्तमः सकलदर्शनपारदृश्वा नैष्कर्म्यसिद्धिविवृतिं कुरुते यथावत् ॥५॥ व्याचिख्यासितायाः श्लोकसंदर्भरूपाया नैष्कर्म्यसिद्धरधिकारिप्रयो- जनतत्साधनसंबन्धविषयाणामभावादनारम्भमाशङ्कय स्वयमेव संब- ३न्धोकिं कुर्वन्नाचार्यः प्रकरणारम्भसिद्धयर्थ क्रमेण तानुपपादयति आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तैः” इत्यादिना "प्रकरणमिमारभ्यते” इत्यन्तेन अन्थेन । तत्र तावदधिकारिणमुपपादयति "तनिवृत्त्यर्था प्रवृत्तिरस्ति ·२ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.1- ३ दुःखस्य च देहोपादानैकहेतुत्वादेहस्य च पूर्वोपचितधर्माधर्ममूलत्वा- दनुच्छित्तिः । तयोश्च विहितप्रतिषिद्धकर्ममूलत्वादनिवृत्तिः । कर्मणश्च रागद्वेषास्पदत्वाद्रागद्वेषयोश्च शोभनाशोभनाध्यासनिबन्धनत्वादध्या- ६ सस्य चाविचारितसिद्धद्वैतवस्तुनिमित्तत्वातस्य च शुक्तिकारजतादि- ६ स्वरसत एव"इत्यन्तेन ।आब्रह्मच ते स्तम्बपर्यन्ताश्चेत्याब्रह्मस्तम्बपर्यन्ता- स्तैश्चतुर्मुखप्रभृतिभिः स्तम्बावसानैः प्राणिभिरिति यावत् । सर्वप्रकार- स्याध्यात्मिकादिभेदभिन्नस्य स्वरसत एव स्वभावत एव शास्त्राधेयसं- ९ स्कारमन्तरेणेति यावत् । इदमत्र तात्पर्यम् । यद्यप्यतीतं दुःखमतीतत्वा- देव न निवर्त्य नापि वर्तमानं स्वत एव निवृत्ते प्यनागतमनुपस्थितेरेव निवर्तयितुमयोग्यत्वात्तथाप्यनागतं दुःखं तद्धेतुनिवर्तनेन शक्यमेव १२ निवर्तयितुमतः संभवत्येव निखिलदुःखनिवृत्तिकामोऽधिकारीति । नन्वाध्यात्मिकदुःखस्याधिव्याधिप्रभवस्यायुर्वेदविहितोपायैराधिभौतिक- स्य च शत्रुव्याघ्रादिजन्यस्यान्वयव्यतिरेकसिद्धतत्तत्साधनैराधिदैवि- १५ कस्य चातिवातातिवर्षणादिनिमित्तस्य शान्तिकपौष्टिकादिना निवृत्तिः स्यात्ततः प्रकरणस्य न प्रयोजनमन्यत एव सिद्धेरित्याशङ्कयात्यन्तिकः दुःखनिवृत्तिलक्षणप्रयोजनस्य प्रकरणप्रतिपाद्यात्मविद्याव्यतिरिकसाध- १८ नान्तरासाध्यत्वं दर्शयति “दुःखस्य च” इत्यादिना “अशेषपुरुषार्थपरिस- माप्तिः" इत्यन्तेन । देहस्य कार्यकारणसंघातलक्षणस्योपादानमहंममग्रहः स एवैको मुख्यो हेतुर्यस्य तदुःखं देहोपादानैकहेतुस्तस्य भावस्तत्त्वं तस्मा- २१ दिति विग्रहः । दुःखस्यानुच्छित्तिरिति वक्ष्यमाणेन संबन्धः । यद्यपि कदाचित्किंचिद्दुःखं देहे सत्यपि निवQमानमुपलभ्यते तथापि स्वस- मानाधिकरणदुःखान्तरप्रागभावासमानकालीनदुःखनिवृत्तेर्दैहोपादाने २४ सत्यसंभवान्न हि तन्निवृत्तिरुपायान्तरसाध्येति भावः । एवमपि कार्य- त्वादुपादीयमानदेहस्य स्वयमेव निवृत्तेः किमत्र विद्ययेत्यत आह दे- हस्य चेति । देहस्य देहसन्तानस्य पूर्वैः प्राकनदेहरुपचितावुपार्जितौ २७ यौ धर्माधर्मी तहेतुकत्वात्तयोः सतो!च्छित्तिरित्यर्थः । एवमपि धर्मा- धर्मयोरुपभोगेन क्षये सति कारणाभावादेहसन्तानस्यापि विच्छेदो भविष्यतीत्यत आह तयोश्चेति । तयोरपि धर्माधर्मयोर्विहितप्रतिषिद्धे ·-i.1] प्रथमोऽध्यायः॥ ३ वत्सर्वस्यापि स्वतस्सिद्धाद्वितीयात्मानववोधमात्रोपादानत्वादव्या- वृत्तिः। अतः सर्वानर्थहेतुरात्मानवबोध एव । सुखस्य चानागमापायि- ९ नोऽपरतन्त्रस्यात्मस्वभावत्वात्तस्यानवबोधः पिधानम् । अतस्तस्यात्य- ३० ये कर्मणी यजनब्रह्महननादिव्यापारलक्षणे तज्जन्यत्वात्तयोः स्थितौ न निवृत्तिरित्यर्थः । विहितनिषिद्धकर्मणोरपि क्षणिकत्वात्स्वयमेव वि- च्छेदो भविष्यतीत्यत आह कर्मणश्चेति । व्यक्तिरूपेण विच्छिद्यमान- ३३ स्यापि कर्मजातस्य रागद्वेषप्रयोज्यत्वात्तयोः स्थितौ न तत्सन्तानवि- च्छेद इत्यर्थः । रागद्वेषयोरपि कार्यत्वात्स्वत एव निवृत्तिरित्याशङ्कयाह रागद्वेषयोश्चेति । विषयेषु शोभनं रमणीयमिदमिति यः प्रत्ययो यश्च ३६ तद्विपरीतमशोभनमिति प्रत्ययस्तावव्यभिचारिणि विषये व्यभिचारि- त्वाद्विभ्रमभूतौ तयोश्च स्थितयोर्न तज्जन्यरागद्वेषसंतानविच्छेद इत्यर्थः। तयोरप्यध्यासयोरनित्यत्वात्स्वत एव निवृत्तिमाशङ्कयाह अध्यासस्येति। ३९ अध्यासस्य द्वैतप्रपञ्चनिबन्धनत्वात्तस्मिन्विद्यमाने निवृत्तिन स्यादि- त्यर्थः । द्वैतप्रपञ्चस्यापि कार्यत्वादनित्यत्वमाशङ्कयाह द्वैतस्य चेति । सर्व- स्यापि द्वैतप्रपञ्चस्य स्वतःसिद्धत्वात्स्वयंप्रभत्वादद्वितीयो द्वितीयशून्यो ४२ योऽयमात्मा तस्य तस्मिन्योऽयमनवबोधः स्वतस्सिद्धतया सततमद्वै- तरूपेण प्रकाशप्राप्तौ तथा प्रकाशादर्शनाच्छुकिकारजतादिवद्विपरीत- रूपप्रकाशदर्शनाच्च तद्धेतुतया कल्पितस्तन्मात्रोपादानत्वात्तस्मिन्वि- ४५चमाने तस्य न निवृत्तिरित्यर्थः । तदेवमानस्य द्वैतप्रपञ्चाध्यासराग- द्वेषप्रवृत्तिधर्माधर्मदेहोपादानत्वात्परंपरया दुःखहेतुत्वात्तस्मिन्सति दुः- खस्योपायान्तरेण न निवृत्तिरित्युपसंहरति अत इति । न केवलमसौ ४८सर्वानर्थहेतुरात्मस्वभावतया सततमपरोक्षावभासयोग्यतां प्राप्तस्य सु- खस्यापि तिरोधायकस्तस्मात्तन्निवृत्तौ निरतिशयसुखावातिरस्मन्मते सम्यग्ज्ञानात्सिध्यतीत्यभिप्रेत्याह सुखस्य चेति । आगमश्चापायश्चा- ५१गमापायावुदयास्तमयौ तौ विद्येते यस्य तदागमापायि नागमापाय्य- नागमापायि तस्येत्यर्थः । अनागमापायित्वं कुत इत्यत आह अपरत- न्त्रस्येति । कारणानधीनस्येत्यर्थः । इतश्चानागमापायित्वमपरतन्त्रत्वं ५४ चोचितमित्याह आत्मस्वभावत्वादिति । सुखमनागमापायि अपरतन्त्रं चात्मस्वभावत्वादात्मवदित्यर्थः । “एषोऽस्य परम आनन्दः" "आत्मै- ·४ नैष्कसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.1- न्तोच्छित्तावशेषपुरुषार्थपरिसमाप्तिः । अज्ञाननिवृत्तेश्च सम्यग्ज्ञानस्व- रूपलाभमानहेतुत्वात्तदुपादानम् । अशेपानर्थहेत्वात्मानवबोधविषयस्य १२ चानागमिकप्रत्यक्षादिलौकिकममाणाविषयत्वाद्वेदान्तागमवाक्यादेवस- वानन्दः” इत्याचागमान्निरुपाधिकप्रेमास्पदत्वलिङ्गाच्च सुखस्यात्मस्व- ५७भावत्वमवगन्तव्यम् । ननु सुखस्यानवबोधः पिधायकोऽस्तु ततः कि- मित्यत आह अतस्तस्येति । तस्यानवबोधस्यात्यन्तमनवशेषेण "भूय- श्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः" इति न्यायेन निवृत्तावशेषसकलदुःखनिवृ- ६० त्तिरूपस्य निरतिशयानन्दावाप्तिलक्षणस्य च पुरुषार्थस्य परितः सम्य- गाप्तिः स्यादित्यर्थः । ननु भवत्वेवं तथापि कर्मोपासनादिपरिहारेण विशिष्टाधिकारिणः सम्यग्ज्ञान एव कुतः प्रवृत्तिर्येन सम्यग्ज्ञानाय प्रक- ६३ रणारम्भसंभव इत्यत आह अज्ञाननिवृत्तेश्चेति । सम्यग्ग्रहणेनोपासना- शानं व्यावर्तयति स्वरूपलाभग्रहणेन ज्ञानाभासं मात्रपदेन च कर्मा- पेक्षाम् । तदेवमुपायान्तरपरिहारेणाधिकारिणः सम्यग्ज्ञानोपादानमेव ६६ संभवतीत्यर्थः । भवतु सम्यग्ज्ञानस्योपादानं तथापि तस्य प्रमाणान्त- रादप्युपपत्तेर्वेदान्तप्रकरणादिष्वेव तदर्थिनः कुतो नियमेन प्रवृत्तिरि- त्यत आह अशेषानर्थहत्विति । अशेषानर्थहेत्वात्मानवबोधविषय आत्मा ६९ तस्याज्ञानविषयस्यात्मन इति यावत् । आगमिकमागमवाक्यजन्यं सा- क्षात्कारलक्षणं तन्न भवतीत्यनागमिकं प्रत्यक्षम् । आदिशब्देनानुमा- नादि “यत्प्राणेन प्राणिति” “येन वा पश्यति" इत्याद्यस्ति तद्विषयत्वशङ्का- ७२ पनोदायाह अनागमिकेति । कानि तानीत्यत आह लौकिकप्रमाणेति। तेषां चात्मा न विषयो रूपाद्यभावात्तत्संबन्धलिङ्गाद्यदर्शनाच्च । तदेवमनन्य- साधारणत्वादुपनिषदामेवात्मा विषय इत्याह वेदान्तेति । आगमग्रहणं ७५“वेदोषरा वेदान्ताः" इति मतनिरासेन प्रामाण्यसूचनाय । वाक्यग्रहणं च न कर्मशेषतया तेनैकवाक्यत्वं किंतु स्वतन्त्रतयेति द्योतनाय । एव- कारश्च वाक्याभासादेओनकारणत्वनिरासाय । इदानीं प्रकरणलक्षण- ७८ मुपपादयन्प्रकरणारम्भमुपपादितमुपसंहरति अतोऽशेषेति । यत उक- रीत्या प्रयोजनादीनां सद्भावः साधनान्तरानधीनं च प्रयोजनमत इत्यर्थः। अत्राशेषवेदान्तशब्देन शास्त्रं दर्शितम् । तत्रापि निवपञ्च- ब्रह्मप्रतिपादकशास्त्रैकदेशेन संबन्धद्योतनाय सारग्रहणम् । तत्रापि ।

·-1.1] प्रथमोऽध्यायः। म्यग्ज्ञानम् । अतोऽशेषवेदान्तसारसंग्रहप्रकरणमिदमारभ्यते । तत्रा- भिलषितार्थप्रचयाय प्रकरणार्थसंसूत्रणाय चायमायः श्लोकः । खानिलाग्यब्धरित्र्यन्तं सक्फणीवोद्गतं यतः । ध्वान्तच्छिदे नमस्तस्मै हरये बुद्धिसाक्षिणे ॥१॥ विस्तरेण प्रतिपादितस्य संक्षेपेण प्रतिपन्न कार्यान्तरं दर्शयितुं संग्रहग्रह- णम् । तदेवं “शास्त्रैकदेशसंबद्धं शास्त्रकार्यान्तरे स्थितम् । आहुः प्रक- ८४ रणं नाम ग्रन्थभेदं विपश्चितः ॥" इत्युक्तलक्षणलक्षितमिदं प्रकरणमिति । इदानी प्रतिश्लोक संबन्धमाचक्षाणः प्रथमन्लोकस्य तात्पर्य कथयन्सं. बन्धमाह तत्राभिलषितेति । तत्र प्रकरणेऽयमाद्यः श्लोकोऽभिलषितार्थ- ८७ स्याभिलषितोऽर्थः प्रकरणं तस्य प्रचयाय शिष्यपरंपरया शिष्टपरि- ग्रहाय । उपलक्षणमिदमविघ्नपरिसमाप्तिशिष्टाचारपरिपालनयोरिष्टदे- वतानमस्कारस्य विद्यायामन्तरङ्गसाधनत्वसूचनस्य प्रकरणस्याओं वि- ९० षयः प्रयोजनं च तयोः सम्यक्सूत्रणं संक्षेपेण सूचनं तस्मै च । तत्र हेतुमाह अयमाद्यः श्लोक इति । यस्मादयमाद्यः श्लोकस्तस्माच्छ्रोतृणां प्रवृत्त्यङ्गतया सुखावबोधाय चात्रैव सूचनीयमिष्टदेवतानमस्कारश्च कर- ९३णीय इति । खानिलेति । खं चानिलश्चाग्निश्चापश्च धरित्री च खानि- लाश्यब्धरित्र्यः । अन्तशब्दः स्वरूपवचनः स्वप्नान्तं बुद्धान्तमित्यादि- वत् । खानिलायब्धरित्रीस्वरूपम् । यद्वा । खानिलाम्यब्धरित्रीशब्देन ९६ पञ्चीकृतानि पञ्चमहाभूतान्युच्यन्ते तानि भूतान्यन्तं लयं यस्य भौति- कस्य जगतस्तत्खानिलाग्यब्धरित्र्यन्तम् । यद्वा । खानिलायब्धरित्री- शब्देनापञ्चीकृतानि पञ्चमहाभूतान्युच्यन्ते तानि भूतान्यन्तं यस्य पञ्ची- ९९ कृतभूतलक्षणस्य जगतस्तत्खानिलायब्धरिभ्यन्तमित्यनुपात्तं विशेष्यं बहुव्रीहित्वाज्जगदित्येकं पदमध्याहरणीयम् । अथवा । उद्गतमिति कार्य- जातमुच्यते । तदेव विशेष्यम् । तत्खानिलाग्यब्धरिज्यन्तं कार्यजातं १०२ यतो भवतीति क्रियाध्याहारः । यदि च खं चानिलश्चाग्निश्चापश्चेति खानिलाश्यप् । धरित्री यस्यान्तं तद्धरित्र्यन्तम् । किं तद्धरिन्यन्त- मित्याकाङ्कायां खानिलाग्यबिति संबन्धः । तत्खानिलायब्धरित्र्यन्तम् । प्रकरणार्थसंसूचनाय M.

·LY नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.2- स्वसंप्रदायस्य चोदितप्रमाणपूर्वकत्वज्ञापनाय विशिष्टगुणसंबन्ध- संकीर्तनपूर्विका गुरोर्नमस्कारक्रिया । अलब्ध्वातिशयं यस्माद्वयावृत्तास्तमवादयः । गरीयसे नमस्तस्मा अविद्याग्रन्थिभेदिने ॥२॥ नमस्कारनिमित्तस्वाशयाविष्करणार्थः । वेदान्तोदरसंगूढ संसारोत्सारि वस्तुगम् । ज्ञानं व्याकृतमप्यन्यैर्वक्ष्ये गुर्वनुशिक्षया ॥३॥ १०५ स्त्रक्फणीवेत्यादि । स्रजः फणीव उद्गतमुद्भूतम् । तस्मै ध्वान्तच्छिदे बुद्धिसाक्षिणे हरये नम इति संवन्धः । स्रक्फणीवेत्यारम्भपरिणामवा- दव्युदासाय । हरये बुद्धिसाक्षिण इति सामानाधिकरण्यं प्रत्यगात्म- १०८ परमात्मनोरेकत्वलक्षणविषयद्योतनाय । ध्वान्तच्छिद इत्यज्ञाननिवृत्ति- लक्षणप्रयोजनकथनाय ॥१॥ इदानीमुत्तरश्लोकतात्पर्यमाह स्वसंप्रदायस्येति । स्वसंप्रदायः स्वेन संप्राप्तो विद्योपदेशस्तस्य । चशब्दो देवतानमस्कारेण गुरुनमस्कारस्य ३समुच्चयार्थः। तस्योदितं प्रमाणमाचार्यः । “आचार्यवान्पुरुषो वेद" आचार्याद्धैव विद्या विदिता साधिष्ठं प्रापत्" इत्यादिश्रुतिभ्यस्तत्पूर्व- कत्वज्ञापनाय । चोदितप्रमाणेति वा पदच्छेदस्तत्रायमेवार्थः । उदितप्र- ६माणेतिपाठेऽप्ययमेवार्थः । विशिष्टगुणैराचार्यस्य यः संबन्धस्तत्कीर्त- नपूर्विका गुरोर्नमस्कारक्रिया प्रीत इति शेषः । यद्वा । येयं नमस्का- रक्रिया सा स्वसंप्रदायस्योदितप्रमाणपूर्वकत्वज्ञापनायेति संबन्धः । ९अलब्ध्वेति । यस्माद्गुरोरन्यत्रातिशयमलब्ध्वा तमबादयः प्रत्यया विष- याभावादेव व्यावृत्तास्तस्मिन्नेव परितिष्ठन्ति तस्मै गरीयसे नम इत्य- न्वयः । तत्र हेतुमाह अविवाग्रन्थिमेदिन इति । स्वस्यान्यैरभेवावि- १२ द्यामन्थिभेत्तृत्वाद्गुरोरेवंविधता सिद्धेत्यर्थः ॥२॥ समनन्तरश्लोकाभिप्रायमाह नमस्कारनिमित्तेति । नमस्कारस्य नि- मित्तभूतो यः स्वस्याशयोऽभिप्रायविशेषो येनाभिप्रायेण नमस्कारः स्वाशयाविष्करणार्थम् C.

·-1.4] प्रथमोऽध्यायः। किंविषयं प्रकरणमिति चेत्तदुपन्यासः । यत्सिद्धाविदमः सिद्धिर्यदसिद्धौ न किंचन । प्रत्यग्धमैकनिष्ठस्य याथात्म्यं वक्ष्यते स्फुटम् ॥ ४॥ ३ कृतस्तस्याविष्करणार्थमुत्तरश्लोक इत्यर्थः । वेदान्तेति । ज्ञानं वक्ष्य इति संबन्धः । किंप्रमाणकं तदित्यत आह वेदान्तोदरसंगूढमिति । वे- दान्तानामुदरेष्वन्तरेषु संगूढं संछन्नमशुद्धबुद्धिभिरप्राप्यत्वात् । किं- ६प्रयोजनं तदित्यत आह संसारोत्सारीति । किंविषयं तदित्यत आह वस्तुगमिति । समस्तद्वैतकल्पनाधिष्ठानभूतात्मतत्त्वविषयं तदित्यर्थः । नन्वेतस्य ज्ञानस्य बहुभिर्व्याकृतत्वात्किमिति त्वया तळ्याक्रियत इत्यत ९आह व्याकृतमपीति । बहुभिर्व्याकृतमपि गुर्वनुशिक्षया त्वया ग्रन्थः क- र्तव्य इति गुरोरनुशासनेन तदाज्ञापरिपालनायाहं तद्वक्ष्य इत्यर्थः ॥ ३॥ ननु सामान्यतः सिद्धं विशेषेणाप्रसिद्धं च वस्तु विषयो भवति ब्रह्म तु निस्सामान्यविशेषमद्वितीयत्वादतः कथं तद्विषयत्वं प्रकरणस्येत्याक्षि- ३ पति किंविषयमिति । तत्समाधानायोत्तरश्लोक इत्याह तदुपन्यास इति । यद्विषयमिदं प्रकरणं तस्य विषयस्योपन्यास इत्यर्थः । यत्सिद्धाविति । यस्य चिदात्मनः सिद्धावन्तःकरणादावाभासोदयात्स्फुटतरव्यवहारयो- ६ ग्यत्वे सतीदमः प्रमात्रादेरनात्मनो जडस्य सिद्धिः स्फुरणम् । यदसिद्धौ यस्यात्मनोऽन्तःकरणादावाभासानुदयादसिद्धौ स्फुटतरव्यवहारायोग्य- त्वे सति न किंचन प्रमात्रादि जडं सिध्यतीति शेषः । यद्वा । न किंचन ९न कस्यचनेत्यर्थः । तदेवमनिर्णीतप्रमाणाप्रमाणकरणीयलोकप्रसिद्धश्चि- दात्मनि भावाब्रह्मणः सामान्यतः सिद्धिरुकेति मन्तव्यम् । ननु ब्रह्मणो निस्सामान्यविशेषत्वादविशेषत्वमुकमित्याशङ्कय तथापि तस्य सच्चिदा- १२ त्मादिसाधारणाकारेण सिद्धावपि सर्वप्रपञ्चविभ्रमाधिष्ठाननित्यशुद्धबु- द्धमुकाद्वितीयानन्दलक्षणासाधारणाकारेणासिद्धेः संभवति प्रकरणवि- षयत्वमित्याह प्रत्यग्धर्मेति । आत्मानात्मविवेकादेहादिष्वात्मतया बहि- १५ र्भावमापद्यमानेषु प्रातिलोम्येनान्तरमञ्चतीवेति प्रत्यक्साक्षी स चासौ धर्मश्चेति प्रत्यग्धर्मः अविद्यातत्कार्ययोः स्वात्मन्यध्यस्तयोरधिष्ठानत्वेन धारणाद्धर्मः प्रत्यग्धर्म एवैकस्मिन्निष्ठा पर्यवसानमस्येति प्रत्यग्धमैकनि- ·नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.5- - विवक्षितप्रकरणार्थपरोचनायानुक्तदुरुक्ताप्रामाण्यकारणशङ्काव्युदासेन स्वगुरोः प्रामाण्योपवर्णनम् । गुरूक्तो वेदराद्धान्तस्तत्र नो वम्यशक्तितः । सहस्रकिरणव्याप्ते खद्योतः किं प्रकाशयेत् ॥ ५ ॥ गुरुणैव वेदार्थस्य परिसमापितत्वात्मकरणोक्तौ ख्यात्याद्यप्रामाण्यका- रणाशङ्केति चेत्तधुदासार्थमाह। न ख्यातिलाभपूजार्थं ग्रन्थोऽस्माभिरुदीर्यते । स्वबोधपरिशुद्ध्यर्थं ब्रह्मविनिकषाश्मसु ॥ ६ ॥ १८ष्ठस्तस्य । आत्मानमनतिक्रम्य वर्तत इति यथात्मं तस्य भावो याथा- त्म्यम् । आरोपितप्रपञ्चस्वभावविरोधि ब्रह्मतत्त्वं तदितस्ततो विस्तरेण शारीरके दर्शितमित्यस्पष्टम् । इह तु संक्षिप्यैकत्र विस्पष्टमुच्यत इत्याह २१ वक्ष्यते स्फुटमिति ॥४॥ स्फुटं वक्ष्यत इत्युक्त्वाद्गुरुणा सम्यग्वेदार्थो नोक एवेति गुरोरप्रामा- ण्यमशानलक्षणं विपर्ययलक्षणं च प्राप्तं तद्वारा स्वस्यापि तत्प्राप्तमतस्त- ३निरासायोत्तरश्लोक इत्याह विवक्षितेति । वकुमिष्टे प्रकरणस्यार्थे शि- घ्याणां रुच्युत्पादनायानुकदुरुक्कयोरप्रामाण्यज्ञप्तिहेतुभूतयोर्भुदासेन स्व- गुरोः प्रामाण्योपवर्णनं क्रियत इत्यर्थः । गुरूक इति । गुरूक्त इत्युक- ६ त्वादेवानुकिलक्षणमप्रामाण्यं नास्ति वेदराद्धान्तस्यैवोकत्वादुरुक्कलक्ष- णमप्रामाण्यं च नास्तीति दर्शितम् । तत्किमप्यधिकं त्वयोच्यत इति नेत्याह तत्र नो वच्मीति । तत्र वेदान्तराद्धान्ते न वच्म्यधिकमिति ९शेषः । तत्र हेतुः अशकित इति । तत्र दृष्टान्तमाह सहस्त्रकिरणेति । यद्वा । तत्रानुकं दुरुक्तं वा न वच्मीत्यर्थः॥५॥ गुरुणैवेति । भाष्यकारैरेव कात्स्न्येन वेदार्थस्य सम्यगुकत्वात्किमर्थं प्रकरणमारभ्यते त्वया। तस्मात्प्रकरणारम्भादुपरतिरेव श्रेयसी। अनुपर- ३ मे वा ख्यातिलाभपूजानामन्यतमार्थ ग्रन्थकरणमिति प्रसज्येत । ततश्चा- तद्वयुदासार्थमुपन्यासः J.

·i.8] प्रथमोऽध्यायः अनर्थानर्थहेतुपुरुषार्थतहेतुप्रकरणार्थसंग्रहज्ञापनायोपन्यासः । ऐकात्म्याप्रतिपत्तिर्या स्वात्मानुभवसंश्रया। साऽविद्या संसृतेर्बीजं तन्नाशो मुक्तिरात्मनः ॥७॥ पुरुषार्थहेतोरवशिष्टत्वात्तदभिव्याहारः । वेदावसानवाक्योत्थसम्यग्ज्ञानाशुशुक्षणिः । दन्दहीत्यात्मनो मोहं न कर्माप्रतिकूलतः ॥ ८॥ प्रामाण्यशङ्का स्यात्ख्यात्यादेरप्रामाण्यकारणत्वात् । अग्रहणान्यथाग्रहण- पूर्वकत्वात्ख्यात्याद्यर्थित्वस्येति तन्निरासायोत्तरश्लोकारम्भ इत्यर्थः। ननु ६ यदि ख्यात्याद्यर्थ ग्रन्थोदीरणं न भवति तर्हि गुरुणैव वेदराद्धान्तस्योपदे- शसहस्त्रिकादिप्रकरणेषु सम्यगुक्तत्वात्प्रकरणोकिस्तवानर्थिकत्यत आह स्वबोधेति । निकषन्ति निष्कर्षन्ति येषु हेम परीक्षितुं ते निकषाश्मानः । ९ इह तु ब्रह्मविद् एव निकषाश्मानस्तेषु स्वबोधस्य परिशोधनार्थमेतत्प्र- करणम् । अनुकौ स्वबोधस्य परैः परीक्षितुमशक्यत्वादित्येवं वकुः प्रयो- जनमिदं दर्शितम् । श्रोतॄणां तु “वक्ष्यते स्फुटम्" इत्यत्रैव दर्शितम् ॥६॥ तर्हि कियन्तोऽर्थाः प्रकरणेन प्रतिपाद्यन्त इत्यत आह अनर्थेति । अनर्थोऽनर्थहेतुः पुरुषार्थस्तद्धेतुरिति प्रकरणेन चत्वारोऽर्थाः पूर्वोकविष- ३ यस्यैव प्रतिपादनाय प्रदर्श्यन्ते । ते चोत्तरश्लोकाभ्यां संगृह्योच्यन्त इत्यर्थः। ऐकात्म्येति। एकोऽद्वितीयः आत्मा एकात्मा तस्य भावः ऐकात्म्य तद्विषयाप्रतिपत्तिकात्म्याप्रतिपत्तिरित्यविद्याविषयो दर्शितः । सांप्र- ६ तमाश्रयोऽपि स एवेत्याह स्वात्मेति । स्वश्चासावात्मा चेति स्वात्मा। स्वशब्देनारोपितात्मभावानहंकारादीन्व्यावर्तयति । स्वात्मा चासाव- नुभवश्चेति स्वात्मानुभवः स एवाश्रयो यस्याः सा तथोक्ता । एवंभूता ९ साऽविद्या संसारस्य कर्तृत्वादिलक्षणस्य बीजमुपादानमित्यनर्थोऽनर्थ- हेतुश्च दर्शितः। इदानी पुरुषार्थ च दर्शयति तन्नाश इति । आत्मनो मुकिर्नाम तस्याः अविद्यायाः निवृत्तिर्नान्या भावरूपा अभावरूपा वा १२साध्यास्तीत्यर्थः॥७॥ प्रतिज्ञातेषु त्रयाणामुकत्वाञ्चतुर्थस्योपन्यासायोत्तरश्लोक इत्याह मुकिस्तन्नाश आत्मन: S. । २ HES NA mangeet ·१० नैष्कसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.9- प्रतिज्ञातार्थसंशुद्ध्यर्थं पूर्वपक्षोक्तिः। तत्र ज्ञानमभ्युपगम्य तावदुपन्यासः। मुक्तेः क्रियाभिः सिद्धत्वाज्ज्ञानं तत्र करोति किम् । कथं चेच्छृणु तत्सर्वं प्रणिधाय मनो यथा ॥ ९ ॥ अकुर्वतः क्रियाः काम्या निषिद्धास्त्यजतस्तथा । नित्यनैमित्तिक* कर्म विधिवचानुतिष्ठतः ॥१०॥ पुरुषार्थहेतोरिति । वेदावसानेति । तत्र सम्यग्ग्रहणमुपासनाज्ञाननिवृ- ३ त्त्यर्थम् । सम्यग्ज्ञानाग्नेरविद्यातत्कार्यादेरशेषतो निवर्तकत्वलक्षणा- तिशयाभिप्रायेण दन्दहीतीति यङ्लुक्प्रयोगः । आशुशुक्षणिसादृश्यं च समर्थस्यापि दाखैकदेशस्य प्रारब्धभोगादेरनिवर्तकत्वाभिप्रायेण । ६ एवं मोक्षलक्षणपुरुषार्थसाधनं ज्ञानमेवेत्युकम् । तत्र कर्मणो ज्ञानेन समुच्चितस्यासमुच्चितस्य वा मुकिसाधनत्वं विस्तरेण निराचिकीर्षुः संक्षिप्य तावत्प्रतिजानीते न कर्मेति । तत्र हेतुरप्रतिकूलत इति । ९ निवान बन्धेन स्वरूपतो विषयद्वारा वा जडस्याप्रमाणभूतस्य कर्मणो विरोधाभावादित्यर्थः ॥ ८॥ "विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णयः" इति न्यायाज्ज्ञानमेव मुक्तिसाधनं न कर्मेति प्रतिज्ञातार्थस्य संशुद्धयर्थ निर्णयार्थ पूर्वपक्षोक्तिः ३ क्रियत इत्युत्तरश्लोकसंदर्भस्य तात्पर्यमाह प्रतिज्ञातेति । तत्र पूर्वपक्षी द्विविधः केचिचथावस्थितात्मविषयं ज्ञानमिच्छन्ति केचिन्नेच्छन्तीति । तत्र तावदेवंविधं ज्ञानमभ्युपगम्यापि कर्मैव मोक्षसाधनमिति मन्यन्ते ६ तन्मतप्रदर्शनाय “ अभ्युपेत्यैवमुच्यते” इत्यतः प्राकनो ग्रन्थ इत्याह तत्र ज्ञानमिति । ज्ञानिनोऽपि यावज्जीवादिश्रुतिचोदितकर्मणामकरणे प्रत्यवायहेतूनामवश्यानुष्ठेयत्वात्तैरेव मोक्षसिद्धेर्विद्यमानमपि ज्ञानमकि- ९चित्करमित्याह मुकेरिति । केवलेभ्य एव कर्मभ्यो मोक्षस्य सिद्धत्वा- ब्रह्मज्ञानमनर्थकं विद्यमानस्याप्यकिंचित्करत्वादिति भाट्टाः प्रतिपेदिर इत्यर्थः । कर्मणामनित्यफलसाधनानां कथं नित्यमोक्षसाधनत्वमिति १२ शङ्कते कथं चेदिति । स्वरूपावस्थानलक्षणायाः मुकेरसाध्याया अपि प्रतिबन्धनिरोधासिद्धि संभावयाम इत्याह शृण्विति ॥ ९॥ संसारस्याविद्याहेतुत्वमुपगच्छतापि कर्महेतुत्वस्य पुण्यः पुण्येन * नित्यं नैमित्तिकं .

·i.13] प्रथमोऽध्यायः किमतो भवति । काम्यकर्मफलं तस्मादेवादीमं न ढोकते । निषिद्धस्य निरस्तत्वान्नारकी नैत्यधोजनिम् ॥ ११ ॥ देहारम्भकयोश्च धर्माधर्मयोनिना सह कर्मिणः समानौ चोद्य- परिहारौ। वर्तमानमिदं याभ्यां शरीरं सुखदुःखदम् । आरब्धं पुण्यपापाभ्यां भोगादेव तयोः क्षयः ॥ १२ ॥ काम्यपतिषिद्धकर्मफलत्वात्संसारस्य तन्निरासेनैवाशेषानर्थनिरासस्य सिद्धत्वारिक नित्यानुष्ठानेनेति चेत्तन्न । तदकरणादप्यनर्थमसक्तेः । नित्यानुष्ठानतश्चैनं प्रत्यवायो न संस्पृशेत् । अनाहत्यात्मविज्ञानमतः कर्माणि संश्रयेत् ॥ १३ ॥ कर्मणा भवति पापः पापेन ” " कर्मणा बध्यते जन्तुः" इत्यादिश्रुतिस्मृ. ३तिभ्योऽवश्याश्रयणीयत्वात् काम्यप्रतिषिद्धकरणविहिताकरणलक्षण- निमित्तपरिहारेण नैमित्तिकस्य तस्य स्वरूपावस्थानप्रच्युतिलक्षणस्य परिहारात्स्वरूपावस्थानलक्षणा मुक्तिर्ज्ञानं विनापि सिध्यतीत्याह ६ अकुर्वत इति । मुकिर्भवतीति शेषः ॥ १० ॥ अतः काम्यादिवर्जनादिसाधनात्स्वरूपावस्थानलक्षणा मुक्ति के द्वारेण भवतीति पृच्छति किमत इति । देवादि देवत्वादिफलं काम्यकर्म- ३ त्यागिनमिमं न ढौकते न स्पृशति निमित्ताभावात् । निषिद्धस्य निरस्त- त्वात्परिहतत्वान्नारकी नरकसंवन्धिनी जनिं शरीरग्रहणलक्षणां न प्राप्नोति । उपलक्षणमेतत्तिर्यगादिजन्मप्राप्तेरपि ॥ ११ ॥ भवत्वेवमप्रारब्धफलयोः कर्मणोः परिहारः प्रारब्धयोस्तु कथमित्यत आह देहारम्भकयोश्चेति । प्रारब्धफलयोस्तु कर्मणो गादेव क्षय इत्यत्र ३ नावयोर्विवाद इत्युत्तरश्लोकस्य तात्पर्यमुक्तम् ॥ १२॥ काम्यप्रतिषिद्धकर्मफलत्वात्संसारस्य तत्परिहारेण परिहारोऽस्तु नित्यनैमित्तिकानुष्ठानं पुनरनुपयुकं तयोः सुखदुःखसाधनत्वाभावान्मो- ·१२ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.14- अभ्युपेत्यैवमुच्यते न तु यथावस्थितात्मवस्तुविषयं ज्ञानमस्ति । तत्प्रतिपादकप्रमाणाभावात् । यावन्त्यश्चेह* विद्यन्ते श्रुतयस्स्मृतिभिस्सह । विदधत्युरुयत्नेन कर्मातो भूरिसाधनम् ॥ १४ ॥ स्यात्प्रमाणासंभवो भवदपराधादिति चेत्तन्न । यतः । यत्नतो वीक्षमाणोऽपि विधि ज्ञानस्य न कचित् । श्रुतौ स्मृतौ वा पश्यामि विश्वासो नान्यतोऽस्ति नः ॥१५॥ ३ क्षस्य कर्मजन्यत्वानङ्गीकाराच्चेत्याक्षिपति काम्यप्रतिषिद्धेति । समाधत्ते तन्न तदकरणादपीति । नित्याकरणस्य संसारानर्थकारणप्रत्यवायहे- तुत्वात्प्रत्यवायपरिहारद्वारेण तदनुष्ठानमप्युपयुकमित्यर्थः । कथमक- ६ रणादभावात्प्रत्यवायस्य भावस्योत्पत्तिरिति च नाशङ्कनीयम् । योग्यानु- पलब्धेरभावशानहेतुत्ववदकरणस्यापि प्रत्यवायहेतुत्वोपपत्तरिति तदे- तदाह नित्यानुष्ठानत इति । अवान्तरप्रकरणमुपसंहरति अनादृत्येति । ९ अभ्युपगतेऽपि ज्ञाने कर्मैव मोक्षसाधनमित्यर्थः ॥ १३ ॥ अभ्युपगतं चेज्ज्ञानं तत एव मुकिः स्वीक्रियतां तमेव विदित्वा अति मृत्युमेति" इति श्रुतेरित्याशङ्कय द्वितीयं पूर्वपक्षमाह अभ्युपेत्यैव- ३मिति । अभ्युपगम्य ब्रह्मज्ञानं तस्य मुकौ वैयर्थ्यमुकं न तु तद्ब्रह्मज्ञा- नमस्ति तत्प्रतिपादकप्रमाणाभावादित्यर्थः । प्रमाणाभावमेव दर्शयति यावन्त्य इति । श्रुतिलक्षणं स्मृतिलक्षणं वा प्रमाणमिह संभावितम्। ६ तदुभयं कर्मविधायकमेव न ज्ञानविधायकम् । यदि ज्ञानमपि किंचिद्भ- वदभिमतमस्ति तदा तद्विधायकमपि वाक्यमुपलभ्येत । न चोपलभ्यते। ततश्च ज्ञानविषयप्रमाणानुपलब्ध्या ज्ञानलक्षणप्रमेयाभावावगम इत्यर्थः। ९ उरुयत्नेन महता तात्पर्येणेत्यर्थः । भूरिसाधनं मोक्षं प्रत्यपि पुष्कल- कारणमित्यर्थः। ॥ १४॥ वेदान्तवाक्यशकितात्पर्यापरिज्ञानविजृम्भितमिदं प्रमाणाभाववचन- मिति शङ्कते स्यात्प्रमाणेति । एतदुत्तरत्वेन श्लोकमवतारयति तन्नेति । यावत्यः SM.

·-1.17] प्रथमोऽध्यायः। स्यात्मवृत्तिरन्तरेणापि विधि लोकवदिति चेत्तन्न । यतः । अन्तरेण विधि मोहाद्यः कुर्यात्साम्परायिकम् । न तत्स्यादुपकाराय भस्मनीव हुतं हविः ॥ १६ ॥ अभ्युपगतप्रामाण्यवेदार्थविज्जैमिन्यनुशासनाच्च । " आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यम्" इतोऽन्यथा । इति साटोपमाहोच्चैर्वेदविज्जैमिनिः स्वयम् ॥ १७ ॥ ३ यत्नतस्तात्पर्यतो वीक्षमाणः पर्यालोचयन्नपि ज्ञानस्य विधिं ज्ञानविषयं विधिं न पश्यामि । “ द्रष्टव्यः” इत्यादेः कर्मप्रवृत्तिहेतुभूतकात्मज्ञान- विषयपरत्वात्तस्य मोक्षसाधनज्ञानविषयत्वाभावादिति भावः । श्रुतिस्मृ- ६तिनिरपेक्षाणामपि सौगतादीनां मोक्षाय ज्ञाने प्रवृत्तिईश्यत इत्यत आह विश्वास इति । नो वेदप्रमाणानुसारिणामस्माकं श्रुतिस्मृतिव्यति- रेकेण न प्रवृत्तिरितरप्रवृत्तेन्तिमूलतया प्रामाणिकत्वानङ्गीकारा- ९दित्यर्थः ॥ १५॥ ननु ज्ञानादज्ञाननिवृत्तेरन्वयव्यतिरेकसिद्धत्वात्किमत्र विधिनेति शङ्कते स्यात्प्रवृत्तिरिति । सत्यमज्ञाननिवृत्तिमात्ररूपं चेत्कैवल्यं तदैवं ३ स्थान त्वेवम् । अशरीरत्वलक्षणस्य कैवल्यस्य देहपातोत्तरकालीनत्वेना- दृष्टफलत्वाज्ज्ञानस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यां तत्साधनत्वावगमानुपपत्तेर्जीव- न्मुकेश्च परिभाषामात्रत्वादिति श्लोकेन परिहरति-तन्न यत इति । साम्परायिकं पारलौकिकं कर्म ॥१६॥ न केवलं युक्तिभिरेव किं त्वाप्तवाक्यादपि वस्तुपरत्वं वेदस्य न सि- ध्यतीत्याह अभ्युपगतेति । अभ्युपगतं प्रामाण्यं यस्य सोऽभ्युपगतप्रा- ३ माण्यः स चासौ वेदार्थविच्चेति समासः। तस्य जैमिनेरनुशासनाद्वा- क्यादित्यर्थः । आम्नायस्य वेदस्य क्रियार्थत्वात्कार्यपरत्वादितोऽन्यथा क्रियार्थत्वेऽसत्यानर्थक्यं “ आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्था- ६ नाम्” इति वदता दर्शितमित्यर्थः। साटोपं ससंभ्रममाहेति क्रिया- विशेषणम् ॥ १७॥ ६

·नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता
[i.18-
मन्त्रवर्णाच ।
कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः
इति मन्त्रोऽपि निश्शेष कर्मण्यायुरवासृजत् ॥ १८ ॥
"
ज्ञानिनश्च वस्तुनि वाक्यप्रामाण्याभ्युपगमाद्वाक्यस्य च क्रियापद-
प्रधानत्वात्ततश्चाभिप्रेतज्ञानाभावः ।
विरहय्य क्रियां नैव संहन्यन्ते पदान्यपि ।
न समस्त्यपदं वाक्यं यत्स्याज्ज्ञानविधायकम् ॥ १९ ॥
।
वेदवचनादप्येवमित्याह मन्त्रवर्णाश्चेति । अध्यात्माधिकारे पठितोऽयं
मुमुक्षोरपि निश्शेषमायुः कर्मणि कर्मानुष्ठान एवावासृजदुत्सृष्टवान्वि-
३ नियुक्तवान् यावज्जीवं कर्मैव कर्त्तव्यमिति दर्शितवानित्यर्थः ॥ १८ ॥
एवं तात्पर्याभावाद्वस्तुपरत्वं वेदस्य निराकृत्य सांप्रतं सिद्धार्थावबो-
धने सामर्थ्याभावादपि पदानां न वस्तुपरतेत्युत्तरश्लोकतात्पर्यमाह
३ शानिनश्चेति । ज्ञानिनोऽपि वस्तुनि वाक्यं प्रमाणमित्यत्र न विवादः ।
तञ्च वाक्यं सत्येव क्रियापदे निराकासबुद्धयुत्पादकम् । 'शुक्लां दण्डेन
गाम्' इत्येतावन्मात्रप्रयोगे सत्यसति क्रियापदे निराकाङ्कबुद्धयुत्पत्त्य-
६ दर्शनात्। अतो वेदस्य क्रियापरत्वात्क्रियायाश्च साध्यैकविषयत्वान्न सि-
द्धवस्तुपरो वेद्भागोऽस्तीत्यर्थः । किं च पदार्थानां स्वरूपेण प्रमाणान्तर-
सिद्धत्वाच्छोतॄणां तावन्मात्रप्रतिपत्तये पदप्रयोगायोगात्संसर्गबोधाय
पदानां प्रयोगोऽभ्युपेयः । स च संसर्गः कारकाणां क्रियां विना न सि-
ध्यतीति क्रियावबोधे सर्वशब्दानां सामर्थ्यम् । सा च क्रिया न प्रवर्तकं
कार्य विनेति सर्वपदानां कार्यान्विते शकिरित्याह विरहय्येति । ननु
१२ पदानां कार्यपरत्वेऽपि वाक्यात्सिद्धं वस्तु प्रतिपत्स्यामह इत्याशङ्कय
पदानामेव संहत्यार्थमभिधतां वाक्यत्वात्तयतिरिकवाक्यस्याभावा-
मैवमित्याह न समस्तीति ॥ १९ ॥

·-i. 22] प्रथमोऽध्यायः॥ ज्ञानाभ्युपगमेऽपि न दोषः । यतः । कर्मणोऽङ्गाङ्गिभावेन स्वप्रधानतयाऽथवा । संबन्धस्येह संसिद्धर्ज्ञाने सत्यप्यदोषतः ॥२०॥ यस्माज्ज्ञानाभ्युपगमानभ्युपगमेऽपि न ज्ञानान्मुक्तिः। अतः सर्वाश्रमाणां हि वाङ्मनःकायकर्मभिः । स्वनुष्ठितैर्यथाशक्ति मुक्तिः स्यान्नान्यसाधनात् ॥ २१ ॥ असदर्थप्रलापोऽयमिति दूषणसंभावनायाह । इति हृष्टधियां वाचः स्वप्रज्ञाऽऽध्मातचेतसाम् । घुष्यन्ते यज्ञशालासु धूमानद्धधियां किल ॥ २२ ॥ एवं केवलेभ्यः कर्मभ्यः कैवल्यं न सिद्धवस्तुविषयं ज्ञानमस्तीत्यु- कम् । इदानीं ज्ञानाभ्युपगमेऽपि न तावन्मात्रं कैवल्यसाधनं किं तु कर्म- ३ समुच्चितमित्युत्तरलोकसंबन्धमाह ज्ञानाभ्युपगमेऽपीति । “ यदेव वि- धया करोति" इति वाक्याज्ज्ञानस्य नित्यनैमित्तिकादिकाङ्गत्वेन वा "यज्ञेन......विविदिषन्ति" इति वाक्येन तदङ्गत्वेन वा “विद्यां चाविद्यां ६च यस्तद्वेदोभय सह" इति वाक्येन तयोर्ज्ञानकर्मणोः समप्रधानतया वा परस्परं संबन्धस्य समुच्चयस्येह कैवल्ये फले सिद्धेः सत्यपि ज्ञाने समुच्चितस्य कर्मणः कैवल्यसाधनत्वे कश्चिदपि दोषो नास्तीत्याह ९ कर्मण इति ॥२०॥ कर्मनिरपेक्षं ज्ञानं मुकिसाधनं न भवतीत्युक्तार्थोपसंहारभूतोत्तर- श्लोकगतातश्शब्दपरामृष्टं हेतुं दर्शयति यस्मादिति । नान्यसाधनात्के- ३ वलाज्ज्ञानान्न मुकिः स्यादित्यर्थः॥२१॥ प्रदर्शितं पूर्वपक्षमुपहसितुमुत्तरश्लोक इत्याह असदर्थेति । एवंविधाः पूर्वोकाः वाचो यज्ञशालासु घुष्यन्ते किलेति संबन्धः। वकृद्वारा वाचां ३ दूषणं संभावयति इति हृष्टधियामिति । वित्तपुत्रकलत्रादिपरित्यागपुर- स्सरं ज्ञाननिष्ठालक्षणबहुलायासमन्तरेण कर्मभ्य एव स्वर्गापवर्गावस्माकं * सत्यप्यदोषता CDFS.

·नैष्कयसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.23- दूषणोपक्रमावधिज्ञापनायाह । अत्राभिदध्महे दोषान् क्रमशो न्यायबंहितैः । वचोभिः पूर्वपक्षोक्तिघातिभिर्नातिसंभ्रमात् ॥ २३ ॥ चतुर्विधस्यापि कर्मकार्यस्य मुक्तावसंभवान्न मुक्तेः कर्मकार्यत्वम् । अज्ञानहानमात्रत्वान्मुक्तेः* कर्म न साधनम् । कर्मापमार्टि नाज्ञानं तमसीवोत्थितं तमः ॥ २४ ॥ सुखेनैव सिध्यत इति हृष्टा धीर्येषां तेषाम् । एतावता कथं तद्वचसाम- ६ प्रामाणिकत्वमित्यत आह स्वप्रक्षेति । स्वकीया प्रज्ञा युक्त्युपदेशबहि- कृता संसारस्य कर्मनिमित्तत्वात्तत्परिहारेण परिहारः स्यादिति केवलो- त्प्रेक्षालक्षणा तयाध्मातमुपचूंहितं चेतो येषां ते तथोकाः । तत्प्रज्ञायाः ९ यथार्थत्वाभावे श्रुतिस्मृतिलिङ्गानि सन्तीति सूचयति धूमानद्धति । धूमेनानद्धा प्रतिबद्धा सम्यग्ग्रहणे धीर्येषां ते धूमानद्धधियः। एवं हि श्रौतानि स्मार्तानि च लिङ्गानि दृश्यन्ते । अग्निमुग्धो हैव धूमतान्तः १२ स्वं लोकं न प्रतिप्रजानाति " "लवा होते अदृढा यज्ञरूपाः " "न तं वि- दाथ य इमा जजान" "अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः” “यामिमां पुष्पितां वाचम्” इत्यादीनि । तस्मात्तदीयं ज्ञानमयथार्थमेवातस्तद्वाचः संभावि- १५ तदोषा एवेति भावः ॥ २२ ॥ संप्रति संभावितदोषान्प्रकटीकर्तुमुत्तरग्रन्थसंदर्भ इति तात्पर्यमाह दूषणेति । अवधिः सीमा । अत्र केवलकर्मणो मुकिसाधनत्वमित्यस्मि- ३ पक्ष इत्यर्थः । तत्रापि व्युत्क्रमदोषं परिहरति क्रमश इति । स्वपक्षस्था- पनोपयोगिन्यायोपपन्नतां दर्शयति न्यायेति। न केवलमेतावदेव परप- क्षप्रतिक्षेपसामर्थ्यमप्यस्तीत्याह पूर्वपक्षेति । छलजातिनिग्रहस्थानादि- भिर्न परोकयो निरस्यन्त इत्याह नातिसंभ्रमादिति । तेन तत्त्वनिर्णयाव- सानानि वादकथारूपाण्यस्मद्वचांसीति भावः ॥२३॥ नित्यसिद्धात्मस्वरूपावस्थानप्रतिबन्धकसकार्याज्ञाननिवृत्तिव्यतिरेके- णोत्पत्त्याप्तिविकृतिसंस्कृतिलक्षणस्य कर्मफलस्य कैवल्येऽसंभवादज्ञान- अज्ञानहानिमात्रत्वात् S. ६ ·-i. 26] प्रथमोऽध्यायः॥ कर्मकार्यत्वाभ्युपगमेऽपि दोष एव । एकेन वा भवेन्मुक्तिर्यदि वा सर्वकर्मभिः । प्रत्येकं चेद्वथान्यानि सर्वेभ्योऽप्येककर्मता ॥ २५ ॥ सर्वप्रकारस्यापि कर्मण उत्पचित एव विशिष्टसाध्याभिसंबन्धान पारिशेष्यन्यायसिद्धिः । दुरितक्षपणार्थत्वान्न नित्यं स्याद्विमुक्तये । स्वर्गादिफलसंबन्धात्काम्यं कर्म तथैव न ॥ २६ ॥ ३ निवृत्तेश्च ज्ञानमात्रहेतुत्वान्न कर्मापेक्षेत्युत्तरश्लोकतात्पर्यमाह चतुर्विध- स्थापीति । स्वरूपावस्थानस्य नित्यसिद्धतया कर्मसाध्यत्वाभावेऽप्यज्ञा- ननिवृत्तेरागन्तुक्याः कर्मसाध्यत्वं किं न स्यादित्यत आह कर्मापमा- टीति । तत्र दृष्टान्तमाह तमसीति । तमसि सत्येवोत्थितं रशनोरगभ्र- मादि यथा तमो न निवर्तयति तद्धेतुकत्वादेवमज्ञानहेतुकं कर्म नाज्ञानं निवर्तयति । तेन स्वभावतो विषयतश्च विरोधाभावादित्यर्थः ॥२४॥ कर्मसाध्यत्वव्यापकभूतोत्पत्त्यादिक्रियाफलाभावान कर्मसाध्यत्वमि- त्युक्तम् । इदानीं मुक्केः कर्मसाध्यत्वेऽभ्युपगम्यमानेऽपि दोषादनिर्मोक्ष ३ इत्याह कर्मकार्यत्वेति । कथं दोषादनिर्मोक्ष इत्याशङ्कच किमेकैककर्म- निष्पाद्या मुक्तिः किं वा समस्तकर्मनिष्पाचेति विकल्प्याचं निरस्यति एकेन वेत्यादिना पादत्रयेण । सर्वेषां कर्मणां निरपेक्षसाधनत्वात्कर्मान्तर- ६ वैयर्थ्यप्रसङ्ग इत्यर्थः। द्वितीय पक्षं दूषयति सर्वेभ्य इति । अग्निहोत्रद- र्शपूर्णमासचातुर्मास्यपशुसोमादीनां मिलितानां मोक्षसाधनत्वे सत्येकमु- मुक्षुनियोगविषयतया एककर्मत्वं प्राप्तम् । तच्चायुक्तम् । फलभेदश्रवणात्। ९ सर्वाश्रमकर्मणामेकेनाश्रमिणानुष्ठातुमशक्यत्वाच । प्रत्येकमाश्रमविहित- सर्वकर्मभ्यो मोक्ष इति पक्षेऽपि सामग्रीवैचित्र्यात्फलेऽपि वैचित्र्यं स्यात् । न तु तद्युकम् । मुकेरेकरूपत्वात् । न चोकविकल्पदोषदुष्टत्वाद- १२न्तःकरणशुद्धिद्वारेण कर्मणां मोक्षं प्रति साधनभूतज्ञानसाधनत्वमपि न स्यादिति शङ्कनीयम् । चिरचिरतरचिरतमत्वाल्पत्वमहत्त्वादिभिः शुद्धः कालतः स्वरूपतश्च वैचित्र्याभ्युपगमादिति भावः ॥२५॥ ननु नित्यनैमित्तिकानां कर्मणां फलान्तराश्रवणान्मोक्षस्य फलत्वेन न पारिशेष्यसिद्धिः । ३ ३

·यन केन चन
नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.27-
प्रमाणासंभवाच ।
साध्यसाधनभावोऽयं वचनापारलौकिकः ।
नाश्रौष मोक्षदं कर्म श्रुतेर्वक्त्रात्कथंचन ॥ २७ ॥
अभ्युपगताभ्युपगमाच्च श्वश्रूनिर्गच्छोक्तिवद्भवतो निष्प्रयोजना प्रलापः।
निषिद्धकाम्ययोस्त्यागस्त्वयापीष्टो यथा मया ।
नित्यस्याफलवत्त्वाच्च न मोक्षः कर्मसाधनः ॥ २८ ॥
साधनाकाङ्कत्वादन्योन्याकामया संबन्धः पारिशेष्यन्यायेन सिध्यति
३ एवमन्येषामप्यश्रुतफलानां कर्मणां मोक्षसाधनत्वं सेत्स्यतीत्याशङ्कयाह
सर्वप्रकारस्यापीति । विधेरिष्टसाधनरूपत्वात्साध्यस्य चेष्टत्वान्मोक्षस्य
चासाध्यत्वादग्निहोत्रं जुहोतीत्याधुत्पत्तिविधिवाक्यादेव विशिष्टसाध-
६ नत्वप्रतीतेरश्रूयमाणफलकेषु विश्वजिदादिषु “स स्वर्गः सर्वान्प्रत्यविशि-
ष्टत्वात्” इति विश्वजिदधिकरणन्यायेन स्वर्गस्यैव फलत्वेन श्रवणान्न
पारिशेष्यन्यायसिद्धिरित्यर्थः । एतदेव श्लोकेन स्पष्टयति दुरितेति ।
९ यद्यपि स्वसिद्धान्ते नित्यानां कर्मणां पितृलोकप्राप्तिफलत्वम् । “कर्मणा
यजेतापि वा दर्वीहोमेनानुपहतमना एव भवति" इतिवाक्यात्तेषां
१२ दुरितक्षपणार्थत्वाभ्युपगमान्न मोक्षफलत्वम् । तथा काम्यमपि न मोक्ष-
फलम् । स्वर्गादिफलसंबन्धादेवेत्यर्थः ॥२६॥
मोक्षोद्देशेन कर्मणां विधानाभावादपि न तत्साधनत्वमित्याह प्रमा-
णेति । पारलौकिकः साध्यसाधनभावो वचनाद्भवति । वचनं च मोक्षहे-
३ तुत्वेन कर्माभिधायकं श्रौतं वा स्मार्त वा नोपलभ्यत इत्यर्थः ॥२७॥
यदुक्तं " अकुर्वतः क्रियाः काम्याः" इत्यादि तदस्माभिरभ्युपगतमेव
त्वयाप्युकं नाधिकमित्याह अभ्युपगतेति । श्वश्रूनिर्गच्छोकिवदिति ।
३ भिक्षामटते माणवकाय भिक्षां प्रत्याचक्षाणामात्मनः स्नुषां भर्त्सयित्वा
श्वश्रूः पुनस्तमाहूय समागते तस्मिन्नास्ति भिक्षा निर्गच्छति तथैव
प्रत्याचष्टे तद्वदित्यर्थः । ननु कर्मणां मोक्षसाधनत्वं त्वयानभ्युपगतमपि
६मयोकमित्यत आह नित्यस्येति । काम्यप्रतिषिद्धयोरभ्युदयप्रत्यवायफल-
योस्त्यागानमित्तिकस्य च पापक्षयफलार्थत्वान्नित्यानां च फलरहितत्वान्न
मोक्षः कर्मसाधन इति श्लोकार्थः ॥२८॥

·i. 29] प्रथमोऽध्यायः। एवं तावत् “ मुक्तेः क्रियाभिः सिद्धत्वात् " इति निरस्तोऽयं पक्षः। अथाधुना सर्वकर्मप्रवृत्तिहेतुनिरूपणेन यथावस्थितात्मवस्तुविषयकेव- ३ कज्ञानमात्रादेव सकलसंसारानर्थनिवृत्तिरितीम पक्ष द्रढयितुकाम आह। इह चेदं परीक्ष्यते । किं यथा प्रतिषिद्धेषु यादृच्छिकेषु च कर्मसु स्वा- भाविकस्वाशयोत्थनिमित्तवशादेवेदं हितमिदमहितमिति विशेषान् परि- ६कल्प्य मृगवृष्णिकोदकपिपासुरिव लौकिकममाणप्रसिद्धान्येव साधना- न्युपादाय हितमाप्तये हितनिरासाय च स्वयमेव प्रवर्तते निवर्तते च तथैवादृष्टार्थेषु काम्येषु नित्येषु च कर्मसु किं वान्यदेव तत्र प्रवृत्तिनि- Th वृत्तानुद्रवणपूर्वकं वर्तिष्यमाणग्रन्थसंदर्भस्य तात्पर्यमाह एवं ताव- दिति । इदानीं सर्वकर्मसु प्रवृत्तौ यो हेतुर्मिथ्याज्ञानादिलक्षणस्तस्य प्रव- ३तकस्य निरूपणेन कर्मणामविद्याकार्यत्वेन विद्यासाव्याविद्यानिवृत्तिल- क्षणे मोक्षेऽनुपयोगात्कर्मसमुच्चिताभ्यासादिनिरपेक्षात्मज्ञानादेव कैवल्य- मिति प्रदर्यत इत्यर्थः । ननु कथं कर्मसु प्रवृत्तिहेतुर्मिथ्याज्ञानं तेषां ६ यथायोग्यं लौकिकवैदिकप्रमाणमूलत्वादित्याशङ्कय कर्मप्रवृत्तिनिमित्त- हेतुनिरूपणार्थ विमृशति इह चेदमिति । प्रतिषिद्धेषु कलञ्जभक्षणादिषु यादृच्छिकेषु च शयनासनेष्टविहारादिषु स्वाभाविकः शास्त्रज्ञानानाधेयो ९यः स्वाभिप्रायोऽहमप्राप्तसुखोऽपरिहृतदुःखश्च तेन मम प्राप्यं परिहर- णीयं चास्तीति मिथ्याज्ञानं तदुत्थनिमित्तं रागादि तद्वशात्प्रवृत्तेर्विषय- विशेषालम्बनत्वादिदं पुरोवर्ति वस्तु हितमनुकूलमहितं प्रतिकूल मिति १२ च कल्पनामात्रेण निश्चित्य स्वयमेव शास्त्रनिरपेक्षं लौकिकप्रमाणसिद्धा- न्येव च साधनानि साधनत्वेनोपादाय हितप्रात्यर्थमहितनिवृत्त्यर्थ च यथा तेषु कर्मसु प्रवर्तते निवर्तते च तथैवादृष्टार्थेषु कर्मसु काम्येषु १५ नित्येषु च किं प्रवर्तत इत्यर्थः । एवं सिद्धान्तहृदयमभिधाय पूर्वपक्षहद- यमाह किं वान्यदिति । शास्त्रादिजनितं सम्यग्ज्ञानं वा तत्र प्रवृत्तिनिमि- त्तमित्यर्थः । “संदिग्धं सप्रयोजनं च विचारमर्हति" इति न्यायात्संदेह- १८ प्रदर्शनानन्तरं प्रश्नपूर्वक प्रयोजनं दर्शयति किंचात इत्यादिना । यदि * अहितमिति परिकल्प्य J ·२० नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i. 29- ९ वृत्तिनिमित्तमिति । किंचातः । यद्येवं शृणु । यदि तावद्यथावस्थित- वस्तुसम्यग्ज्ञानं प्रमाणभूतं लौकिकमागमिकं वा प्रतिनिमित्तमिति निश्चीयते निवृत्तिशास्त्रं च नाभ्युपगम्यते तदा हताः कर्मत्यागिनो भ्रा- १२न्तिविज्ञान मात्रावष्टम्भादलौकिकप्रमाणोपातकर्मानुष्ठानत्यागित्वाच्च । अथ मृगतृष्णिकोदकपिपासुप्रवृत्तिनिमित्तवदयथावस्तुभ्रान्तिविज्ञा- नमेव सर्वप्रवृत्तिनिमित्तं तदा वर्दामहे वयं हताः स्थ यूयमिति । हितं संपेप्सतां मोहादहितं च जिहासताम् । उपायान्याप्तिहानार्थान् शास्त्रं भासयतेऽर्कवत् ॥ २९ ॥ प्रमाणभूतं सम्यग्ज्ञानमेव प्रवृत्तिनिमित्तं निश्चीयते तदा कर्मत्यागिनो वयं हता इत्यर्थः । प्रमाणभूतत्वे हेतुः सम्यग्ज्ञानमिति । सम्यग्ज्ञानत्वे २१ हेतुः यथावस्थितवस्त्विति । ननु कर्मसु सम्यग्ज्ञानात्प्रवृत्तौ किमिति कर्मत्यागिनां हतिः सर्वसंन्यासेऽपि सम्यग्ज्ञानेनैव प्रवृत्तिसंभवात्तस्यापि निवृत्तिशास्त्रमूलत्वादित्याशङ्कयाह निवृत्तिशास्त्रं चेति । यावज्जीवा- २४ दिवचनविरोधादनधिकृतान्धपङ्ग्वादिविषयत्वोपपत्तेर्निवृत्तिशास्त्रं ना- भ्युपगम्यत इत्यर्थः। कुतस्तेषां हतत्वमित्यत आह भ्रान्तिविज्ञानेति । आत्मनोऽशनायाबतीतत्वे कर्तृत्वाद्यभावे कर्मत्यागे च मूलप्रमाणाभा- २७ वाभिप्रायेण भ्रान्तिविज्ञानमात्रावष्टम्भादित्युक्तम् । अलौकिक प्रमाणं यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहुयात् " इति वैदिकं वचनं तेन विहितकर्मानु- ष्ठानपरित्यागित्वात्तेषां हतिरित्यर्थः । अथेति । यथा मृगतृष्णिकोदक- ३० पिपासुप्रवृत्तिनिमित्तं मिथ्याज्ञानं तथा सर्वकर्मसु प्रवृत्तिनिमित्तं मिथ्या- ज्ञानमेवेति यदि निश्चीयते तदा कर्मत्यागिनो वयं वर्धामहे कर्मणि तु प्रवृत्ता यूयं हताः। भ्रान्तिज्ञानप्रापितप्रवृत्तिमत्त्वादित्यर्थः। एवं संदेह ३३ सप्रयोजनं प्रदाधुना निर्णयमाह हितं संप्रेप्सतामिति । वैषयिकसु- खाभावेऽपि सुषुप्तौ सुखमहमस्खाप्समित्यात्मनः सुखरूपतायाः स्वानु- भवसिद्धत्वात्परमप्रेमास्पदत्वेन सुखरूपतानुमानात् “ एषोऽस्य परम ३६ आनन्दः आत्मैवानन्दः इत्यागमतश्च तस्य नित्यनिरतिशयानन्द- * निमित्तमिति निश्चयः । + भ्रान्तिमूलविज्ञान M ।

·1.30] प्रथमोऽध्यायः॥ २२ एवं तावत्प्रत्यक्षानुमानागमप्रमाणावष्टम्भादात्मनो निरतिशयसुख- हिताव्यतिरेकसिद्धरहितस्य च षष्ठगोचरव स्वत एवानभिसंबन्धा- ३देवस्वाभाव्यात्मानवबोधमात्रादेव हितं मे स्यादहितं मे मा भूदिति मिथ्याज्ञानी तूपरशुक्तिकानवबोधोत्थमिथ्याज्ञानवत्मवृत्तिनिमित्तमिति निर्धारितम् । शास्त्रं च न पदार्थशक्त्याधानकदिति । अथैतस्यै- ६वोत्तरत्र प्रपञ्च आरभ्यते । न परीप्सां जिहासां वा पुंसः शास्त्रं करोति हि । निजे एव तु ते यस्मात्पश्चादावपि|| दर्शनात् ॥ ३० ॥ स्वभावतासिद्धेः “ अजरममरम् अभयम् "" अशोकम्" इत्यादि- श्रुतिभ्यः कूटस्थत्वासङ्गत्वसाक्षित्वादिभ्यश्च स्वभावतः परिहताशेषा- नर्थत्वसिद्धेश्चैवंभूतात्मयाथात्म्यानवबोधादेव हितप्रेप्सा दुःखजिहासा च भवति न पुनः शास्त्रमेव यूयं कर्तारो भोक्तारश्च युष्माकं प्राप्यं परि- हार्य चास्ति तस्माद्युष्माभिर्हितं प्रेप्सितव्यमहितं च जिहासितव्यं यूयं ४२ वर्णाश्रमवयोवस्थाविशेषवन्त इति कर्तृत्वादिकमुत्पादयति बोधयति वा। किं तु स्वयमेवाध्यारोपितकर्तृत्वभोकृत्ववर्णाश्रमवयोवस्थाविशेष- वतां पुंसां स्वत एव प्रेप्सितस्य हितस्य जिहासितस्य चाहितस्य प्राप्तये ४५ परिहाराय च साधनं जिज्ञासमानानामिदं साध्यमिदं च साधनमिति साध्यसाधनसंबन्धमात्रं यथावस्थितमवत्प्रकाशयति शास्त्रं न पुनः प्रवृत्तिनिवृत्तिजननेऽपि शास्त्रस्य व्यापारः। तत्र तूदासीनमित्यर्थः॥२९॥ एवं संक्षेपत इष्टानिष्टसाधनज्ञानाद्रागद्वेषौ भवतः ततश्च पुरुषस्य प्रवृत्तिनिवृत्ती भवत इति पूर्वश्लोकोकमर्थ सोपस्करमनूध वर्तिष्यमाण- ३ ग्रन्थस्य तात्पर्यमाह एवं तावदित्यादिना । यद्यपि न पूर्वश्लोके प्रत्यक्षानु- मानागमाः कण्ठोकाः । तथापि प्रेप्साजिहासयोमौहहेतुत्वमुपदर्शयता- * सुखव्यतिरेकसिद्धेः SM; षष्ठप्रमाणगोचरवत् M + M omits मिथ्याज्ञानं तु आधानकृदित्येतस्यैव J || पश्वादाविव M

·२२
नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता
[i. 31-
उक्तं तावदनवबुद्धवस्तुयाथात्म्य एव विधिप्रतिषेधशास्त्रेष्वधिक्रियत
इति । अथाधुना विषयस्वभावानुरोधेन प्रवृत्त्यसंभवं वक्तुकाम
३आह ।
लिप्सतेऽज्ञानतोऽलब्धं कण्ठे चामीकरं यथा ।
वर्जितं च स्वतो भ्रान्त्या छायायामात्मनो यथा ॥३१॥
भयान्मोहावनद्धात्मा रक्षः परिजिहीर्षति ।
यच्चापरिहतं वस्तु तथालब्धं च लिप्सते ॥ ३२ ॥
तत्रैतेषु चतुर्पु विषयेषु प्राप्तये परिहाराय च विभज्य न्यायः
प्रदर्श्यते ।
स्मनः सुखस्वभावत्वस्योपदर्शितत्वात्तत्र च प्रमाणान्वेषणे च सौषुप्तिका-
६नुभवलक्षणं प्रत्यक्षं परप्रेमास्पदत्वानुमानम् “ एपोऽस्य परम आनन्दः"
इत्यादिश्रुतिश्च परिगृह्यते । तस्मानानुक्कानुवाद इति द्रष्टव्यम् । षष्ठगो-
चरवदिति । अभावप्रमाणगोचरवदित्यर्थः। कुतस्तर्हि प्रवृत्तिरित्यत
९आह एवंस्वाभाव्येति । यथाभूतात्मस्वरूपानववोधाद्धितं मे स्यादहितं
मा भूदिति यन्मिथ्याज्ञानं भवति तत्प्रवृत्तिनिमित्तमित्यर्थः। उत्तरार्धा-
र्थमनुवदति शास्त्रं चेति । पदार्थानां शकिमात्मनः कर्तृत्वभोकृत्वादि-
१२शकिं स्वर्गादेः साध्यत्वशति यागादेः साधनत्वशकि नाधत्ते किं
प्रकाशयत्येवेत्युक्तमित्यर्थः । निजे एव त्विति । शास्त्राधेयविज्ञानं विनैव
पश्वादीनामिव तयोः परीप्साजिहासयोः संभवादित्यर्थः ॥ ३० ॥
पूर्व कर्मप्रवृत्तिहेतुनिरूपणेन कैवल्यस्य कर्मसाध्यत्वं निराकृतम् ।
अधुना विद्याविषयात्मस्वरूपपर्यालोचनयापि कर्मसु प्रवृत्त्यसंभवं दर्श-
३ यितुमाह उक्तमित्यादिना । तदर्थ प्राप्यस्य परिहार्यस्य च प्रत्येकं द्वैविध्यं
दर्शयति लिप्सत इति । स्वतः प्राप्तमेव कण्ठगतं सुवर्णभूषणमज्ञानतोऽ-
प्राप्त प्राप्तुमिच्छति । यथाविद्यमानत्वादेव स्वत एव वर्जितं स्वकीय-
इच्छायायां भ्रान्त्यारोपितं राक्षसं मोहावृतान्तःकरणो भयात्परिहर्तुमि-
च्छति । यच्चान्यद्वस्तुतोऽपरिहतं चौरख्यानादि अलब्धं च वित्तादि
तत्परिहतु प्रातुं चेच्छतीति द्वयमपि द्विविधं दृश्यत इत्यर्थः॥३१॥३२॥

·-i. 351 प्रथमोऽध्यायः। २३ प्राप्तव्यपरिहार्येषु ज्ञात्वोपायाञ्छूतेः पृथक् । कृत्वाथ प्रामुयात्याप्यं तथानिष्टं जहात्यपि ॥ ३३ ॥ अथावशिष्टयोः स्वभावत* एव । पिरिहतावाप्तयोबोधाद्धानप्राप्ती न कर्मणा । मोहमात्रान्तरायत्वात्क्रियया ते न सिध्यतः ॥ ३४ ॥ कस्मात्पुनरात्मवस्तुयाथात्म्यावबोधमात्रादेवाभिलषितनिरतिशयसु- खावाप्तिनिश्शेषदुःखनिवृत्ती भवतो न तु कर्मणेति । उच्यते । कर्माज्ञानसमुत्थत्वान्नालं मोहापनुत्तये । सम्यग्ज्ञानं विरोध्यस्य तामिस्रस्यांशुमानिव ॥ ३५ ॥ भवत्वेवम् । तथापि कस्य कथं प्राप्तिः परिहारो वेत्याकाङ्क्षायामुत्तर- श्लोकाभ्यां तत्रोपायः प्रदर्यत इत्याह तत्रैतेविति । तत्र वस्तुतोऽप्राप्ते ३ स्वर्गादावपरिहते च नरकादावागमतस्तदुपायान्विभागेन परिज्ञाय तद- नन्तरमनुष्ठायानुष्ठानजनितादृष्टवशात्कालान्तरे तत्फलं लभते ॥३३॥ स्वतस्तु परिहृतावाप्तयोरज्ञानत एव तथारूपेणाभिमतयोर्बोधादज्ञान- निवृत्त्या प्राप्तिपरिहारौ न तु कर्मणा । मोहमात्रस्यैव तत्र प्रतिबन्धक- ३ त्वान्न कर्मानुष्ठानसाध्यत्वमित्यर्थः ॥ ३४॥ स्यातां नाम स्वतःप्राप्तस्यात्मनः स्वत एव परिहतस्यानात्मनश्च ज्ञान- मात्रादेव प्राप्तिपरिहारौ निरतिशयानन्दलक्षणस्य निरस्ताशेषानर्थलक्ष- ३ णस्य च मोक्षस्य कथं ज्ञानादेव सिद्धिः तथाभूतस्य मोक्षस्य संसारद- शायामनुपलम्भात् साध्यत्वप्रतीतेरिति शङ्कायामुत्तरश्लोकेनोत्तरमुच्यत इत्याह कस्मादिति । यद्वा । शुक्तिकादिनिकटोपसर्पणादिक्रियया रजता- ६ दिविभ्रमाणां तत्कारणाज्ञाननिवृत्त्या निवृत्तिदर्शनादात्माज्ञाननिवृत्तिरपि कर्मणा किं न स्यादित्याशङ्कय परिहरति कस्मादित्यादिना। उक्तलक्ष- णस्य मोक्षस्यात्मस्वभावत्वेऽप्यज्ञानपिहितत्वात्संसारदशायामप्रतिभासो स्वभावतः without एव J + वर्जितावाप्तयोः M ·२४ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i. 36- नन्वात्मज्ञानमप्यविद्योपादानम् । न हि शास्त्रशिष्याचार्याद्यनुपादाया- त्मज्ञानमात्मानं* लभत इति । नैष दोषः। यत आत्मज्ञानं हि ३ स्वतस्सिद्धपरमार्थात्मवस्तुस्वरूपमात्राश्रयादेवाविद्यातदुत्पन्नकारकग्रा- मप्रध्वंसि स्वात्मोत्पत्तावेव शास्त्राद्यपेक्षते नोत्पन्नमविद्यानिवृत्तौ । कर्म पुनः स्वात्मोत्पत्तावुत्पन्नं च । न हि क्रिया कारकनिस्स्पृहा ६कल्पकोटिव्यवहितफलदानाय स्वात्मानं बिभर्ति साध्यमानमात्ररूप- त्वात्तस्याः । न च क्रियात्मज्ञानवत्स्वात्मप्रतिलम्भकाल एव स्वर्गादिफलेन कर्तारं संवनाति । आत्मज्ञानं पुनः पुरुषार्थसिद्धौ ९ नोत्पद्यमानस्वरूपव्यतिरेकेणान्यद्रूपान्तरं साधनान्तरं वापेक्षते । कुत एतत् । यतः। बलवद्धि प्रमाणोत्थं सम्यग्ज्ञानं न बाध्यते । आकाङ्कते न चाप्यन्यदाधनं पति साधनम् ॥ ३६ ॥ ९ न तु तस्य तदानीमभावात् । पूर्वोकप्रत्यक्षादिना प्रमाणेन तत्स्वभाव- निर्धारणात्तस्य चाज्ञानस्य ज्ञानादेव निवृत्तिस्तथा लोके दृष्टत्वात् । निकटोपसर्पणादेस्तु न साक्षादज्ञाननिवर्तकत्वं सम्यग्ज्ञानोत्पत्तिमात्र- कारणत्वेनान्यथासिद्धत्वात् । तत्रस्थस्यैवाधिष्ठानावलोकने कदाचिभ्रमनिवृत्तेनिकटोपसृप्तस्याधिष्ठानानवलोकने भ्रमानिवृत्तेश्चेति भावः॥३५॥ अज्ञानोत्थत्वाञ्चेत्कर्मणामविद्यानिवृत्तावहेतुत्वं तर्हि विद्याया अपि तदुत्थत्वाविशेषात्तन्निवर्तकत्वं न स्यादिति शङ्कते नन्विति । कुतस्तस्या- ३ विद्योपादानत्वमित्यत आह न हीति । अविद्याकार्यत्वाविशेषेऽपि पर- मार्थवस्त्वालम्बनत्वेन विषयतो विरोधादविद्यानिवर्तकत्वं न विरुध्यत इति परिहरति नैष दोष इति। तत्राजडसत्यात्मविषयतया जडानृतानात्म- ६ विषयाविद्याविरोधितामाह स्वतःसिद्धेति । आत्मनां परस्परभेदेन ब्रह्मणो * आत्मज्ञानं लभते J + साध्यमानरूपत्वात् M १२ ·-1.38] प्रथमोऽध्यायः। स्वपक्षस्य हेत्ववष्टम्भेन समर्थितत्वानिराशङ्कमुपसंहियते । तस्मादुःखोदधेहेतोरज्ञानस्यापनुत्तये । सम्यग्ज्ञानं सुपर्याप्तं क्रिया चेन्नोक्तहेतुतः ॥ ३७॥ ननु बलवदपि सम्यग्ज्ञानं सदप्रमाणोत्थेनासम्यग्ज्ञानेन बाध्यमान- मुपलभामहे यत उत्पन्नपरमार्थबोधस्यापि कर्तृत्वभोक्तृत्वरागद्वेषाद्य- भेदेन च विद्याविषयत्वाद्वैतविरोधाभावमाशङ्कयाह वस्तुस्वरूपेति । द्वैतविषयत्वेनाद्वैतविषयत्वेन चाविद्याविषयोर्विरोधोऽस्तीत्यर्थः । ननु ९ विभ्रमेऽप्यधिष्ठानस्य सामान्येन स्फुरणात्तदालम्बनत्वमविद्यायां विद्यते तस्मादेकविषयत्वान्न विषयतो विरोध इत्याशङ्कयाह मात्रेति । आश्रया- दालम्बनत्वाद्विषयीकरणादिति यावत् । पूर्व विषयतो वैलक्षण्यमुक्त- १२ मिदानी विद्या स्वजन्मन्येवाविद्याद्यपेक्षते न तु फले । कर्म पुनः स्वजन्मनि फले चाविद्यामपेक्षत इति वैलक्षण्यान्तरमाह स्वात्मोत्पत्ता- विति । किमिति फले कर्माविद्यामपेक्षत इत्यत आह न हि क्रियेति । १५ कालान्तरभाविफलदानाय तिष्ठन्ती क्रिया कारकाद्यपेक्षयैव तिष्ठती- त्यर्थः । ननु किमिति कारकमाश्रित्यैव तिष्ठति न स्वातन्त्र्येणैव तिष्ठती- त्यत आह साध्यमानेति । परतन्त्रस्वरूपत्वास्क्रियाया इत्यर्थः । ननु १८ तर्हि स्वोत्पत्तिकाल एव कर्मापि फलजनकमस्त्वित्याशङ्कयानुभवविरो- धान्नैवमित्याह न च क्रियेति । ननु तात्मज्ञानमपि कर्मापेक्षयाभ्यास- द्वारेण वा कैवल्यं चिरेण साधयदित्यत आह आत्मज्ञानमिति । रूपा- २१न्तरशब्देनाभ्यास उच्यते । साधनान्तरशब्देन च कर्म । नन्वात्मज्ञान- स्याप्यनपेक्षत्वमयुक्तमनादिकालप्रवृत्तद्वैतदर्शनतत्संस्काराभ्यां बाधपरि- हारायाभ्यासादिसापेक्षत्वादित्याक्षिप्योत्तरश्लोकेन समाधत्ते कुत एत- २४ दित्यादिना । प्रमाणोत्थत्वावलवत्सम्यग्ज्ञानमप्रमाणोत्थद्वैतदर्शनतत्सं- स्काराभ्यां न बाध्यत इत्यर्थः । तर्हि द्वैतदर्शनतत्संस्कारयोर्बाधनार्थ सम्यग्ज्ञानमभ्यासादिकमपेक्षतामित्यत आह आकाङ्कत इति ॥३६॥ एवं ज्ञानमेव कैवल्ये साधनं न कर्मेत्युपपादितमर्थमुपसंहरति स्वपक्ष- स्येति । दुःखहेतुभूताज्ञानापनुत्तये सम्यग्ज्ञानमेव पुष्कलकारणमित्यर्थः । ३ उक्तहेतुत इति । अज्ञानसमुत्थत्वोत्पाचफलत्वादिहेतुभ्य इत्यर्थः ॥ ३७ ॥ ।

·२६ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i. 38- ३ नवबोधोत्थप्रत्यया आविर्भवन्ति । न ह्यबाधिते सम्यग्ज्ञाने तद्विरु- द्धानां प्रत्ययानां संभवोऽस्ति । नैतदेवम् । कुतः । बाधितत्वादविद्याया विद्यां सा नैव* बाधते । तद्वासना निमित्तत्वं यान्ति विद्यास्मृतेर्बुवम् ॥ ३८ ॥ " कर्माज्ञानसमुत्थत्वात् " इत्युक्तो हेतुस्तस्य च समर्थनं पूर्वमेवा- भिहितं " हितं सम्प्रेप्सताम् " इत्यादिना । तदभ्युच्चया मविद्या- ३न्वयेन च संसारान्वयित्वं प्रदर्शयिष्यामीत्यत आह । ननु " बलवद्धि प्रमाणोत्थम्" इत्यनेन श्लोकेनानन्यापेक्षचैतन्यप्रका- शात्मस्वरूपावगाहित्वेन वस्तुवलप्रवृत्तत्वादपौरुषेयवेदान्तवाक्यजन्य- ३ज्ञानस्य सकलसंसारकारणभूताज्ञाननिवर्तकत्वमुपपद्यते । तत एवाना- दिकालप्रवृत्तदृढतरकर्तृत्वादिमिथ्यावभासनिवर्तकत्वमुपपद्यते न तनिवृत्तौ स्वन्यतिरिकमभ्यासादिसाधनान्तरमपेक्षत इत्युकम् । तत्र ६ बलवत्त्वात्सम्यग्ज्ञानस्याबाध्यत्वमित्यत्रानुभवविरोधं शङ्कते ननु बल- वदपीति । ननु कर्तृत्वादिप्रत्ययानुवृत्तिमात्रेण कथं बाधोऽवगम्यत इत्यत आह न हीति । बाधितस्य बाधकत्वानुपपत्तेमवमिति परिहरति ९ नैतदेवमिति । प्रमाणज्ञानस्य स्वसामग्रीत एवोत्पन्नत्वात्तस्य चाज्ञान- बाधकत्वादज्ञानबाधयैव विपर्ययज्ञानस्यापि तदात्मकत्वेन बाधित- त्वान्न विपर्ययज्ञानेन सम्यग्ज्ञानबाधः संभवतीत्यर्थः। अस्तु तर्हि बाध- १२ कालादुत्तरकालमुत्पन्नतप्रत्ययैर्विद्याया बाध इत्याशङ्कय तस्मिन्नपि काले बाधकविद्यासंस्कारजनितप्रत्ययानां बलवत्त्वात्तेषामेव द्वैतप्रत्यय- बाधकत्वोपपत्ते वमित्याह तद्वासना निमित्तत्वमिति । यद्वा । तद्वासना १५ इत्यविद्यावासनाः कथ्यन्ते ता अपि स्मृतिं विदुषो जनयन्ति । ततश्च न द्वैतस्मृतिभिरपि विद्याया बाध इत्यर्थः ॥ ३८॥ * विद्यांशान्नैव AD + तदभ्युदयार्थ BE + संसारान्वयं M ·२७ -1. 41] प्रथमोऽध्यायः। ब्राह्मण्याद्यात्मके देहे लात्वा नात्मेति भावनाम् । श्रुतेः किङ्करतामेति वाङ्कनकायकर्मसु ॥ ३९ ॥ यस्मात्कर्माज्ञानसमुत्थमेव तस्मात्तद्वयावृत्तौ निवर्तत इत्युच्यते । दग्धाखिलाधिकारश्चेद्ब्रह्मज्ञानाग्निना मुनिः । वर्तमानः श्रुतेमूर्ध्नि नैव स्याद्वेदकिङ्करः ॥ ४० ॥ अथेतरो घनतराविद्या पटलसंवीतान्तःकरणोऽङ्गीकृतकर्तृत्वाद्यशेष- कर्माधिकारकारणो विधिप्रतिषेधचोदनासंदंशोपदष्टः कर्मसु प्रव- ३र्तमानः। शुभैः प्रामोति देवत्वं निषिद्धैर्नारकी गतिम् । उभाभ्यां पुण्यपापाभ्यां मानुष्यं लभतेऽवशः ॥४१॥ वृत्तानुकीर्तनपूर्वकं वर्तिष्यमाणाविद्यान्वयग्रन्थस्य तात्पर्यमाह कर्मा- ज्ञानेति । अज्ञानसमुत्थत्वात्कर्माज्ञाननिवर्तकं न भवतीत्युक्तम् । इदानी- ३ मध्यासपूर्वककर्माधिकारहेतुत्वादपि कर्मणामज्ञाननिवर्तकत्वं नास्ती- ति युक्यन्तरप्रदर्शनाय श्लोकारम्भ इत्यर्थः। प्रदर्शयिष्यामीत्यत आहेति। प्रदर्शयिष्यामीत्यतो हेतोराह एतदर्थमाहेति यावत् । ब्राह्मण्याद्यात्मक ६ इति । वर्णाश्रमवयोऽवस्थाविशेषवति देहे ना पुरुष आत्मेति भावनां लात्वा समादायेत्यविद्यान्वयो दर्शितः। सांप्रतं तद्धीनं कर्तृत्वभोकृ- त्वादिसंसारान्वयं दर्शयति श्रुतेरिति । किङ्करतां तन्नियोगात्तदुक्त- ९कारिताम् । ततश्च कर्मणामविद्याविनाभूतत्वान्नाविद्यानिवर्तकत्वमि- त्यर्थः॥ ३९॥ एवमन्वयमुक्त्वा तव्यतिरिके कर्मव्यतिरेकमाख्यातुमुत्तरश्लोक इत्याह यस्मादिति । दग्धेति । अधिक्रियते कर्मण्यनेनेत्यधिकारो ब्राह्मण्याद्य- ३ भिमानः । वर्तमानः श्रुतेमूर्ध्नि प्रतिपाद्यतया ब्रह्मरूपेण ॥४०॥ यः पुनर्वेदकिङ्करोऽविद्यान्वयेन संसारान्वयी दर्शितस्तस्य संसार- प्रकारं वैराग्योत्पादनायाह अथेतर इति । अङ्गीकृतं कर्तृत्वभोकृत्वब्राह्म- * वाङ्मनःकायकर्मभिः CF + घनतरानाद्यविद्या M ·२८ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.42- आब्रह्मस्तम्बपर्यन्ते घोरे दुःखोदधौ घटीयन्त्रवदारोहावरोहन्यायेना- धममध्यमोत्तमसुखदुःखमोहविद्युच्चपलसंपातदायिनीविचित्रयोनीश्च- ३ण्डोपिञ्जलकश्वसनवेगाभिहताम्भोधिमध्यवर्तिशुष्कालाबुवच्छुभाशु- भव्यामिश्रकर्मवायुसमीरितः। एवं चकम्यमाणोऽयमविद्याकामकर्मभिः । पाशितो जायते कामी म्रियते चासुखावृतः ॥ ४२ ॥ यथोक्तेऽर्थ आदरविधानाय प्रमाणोपन्यासः। श्रुतिश्चमं जगादार्थ कामस्य विनिवृत्तयो । तन्मूला संमृतिर्यस्मात्तनाशोऽज्ञानहानतः ॥ ४३ ॥ ३ ण्यादिलक्षणं कर्माधिकारे कारणं येन स तथोकः । विधिप्रतिषेधचोद- नाभ्यां परिगृहीतचोदनाविषये कर्मणि प्रवर्तमानः । पूर्वपूर्वमुत्तरस्यो- त्तरस्य हेतुः। शुभैरिति । " पुण्येन पुण्यं लोकं जयति पापेन पापमुभा- भ्यामेव मनुष्यलोकम्" इत्यस्याः श्रुतेरर्थोऽनेन व्यकीकृतः । अवशः कामकर्मादिपरतन्त्र इत्यर्थः॥४१॥ उत्तरश्लोकगतस्यैवंशब्दस्यापेक्षितमर्थ प्रदर्शयन्नेव संसारगतिमेव प्रदर्शयन्संसारमेव प्रपञ्चयति आब्रह्मेति । योनीश्चकम्यमाण इति श्लोक- गतेन पदेन संबन्धः । ता एव योनीर्विशिनष्टि अधमेति । अधममध्य- मोत्तमा ये सुखदुःखमोहास्तेषां विधुञ्चपलो यः संपातः संपर्कस्तं दातुं शीलं यासां योनीनां तास्तथोकास्ता एव विचित्रा देवतियङ्करादिभे- ६ देन । चङ्कमणे दृष्टान्तमाह चण्डेति । उत्पिञ्जलक आकुलः । चण्डश्चा- सावुत्पिजलकश्चेति चण्डोपिजलकः श्वसनो वायुस्तस्य वेगेनाभिहतो योऽम्भोनिधिस्तन्मध्यवर्ति यच्छुष्कालाबु तद्यथातिशयेन भ्रमति तद्व- ९ च्छुभमशुभं तदुभयव्यामिश्रं च यत्कर्म स एव वायुस्तेन समीरितः प्रेरितःन वापि निर्वृतिमुपलभमानस्तिष्ठतीति पाशितो बद्धः कामी जायत इति ॥४२॥ कामस्य प्राधान्येन संसारकारणत्वमुक्तम् । तत्र श्रुतिस्मृती प्रमाण- * दुःखमहोदधौ । + मोहस्य विनिवृत्तयेs ३ ·-1.45] प्रथमोऽध्यायः। का त्वसौ श्रुतिरिति चेत् । यदा सर्वे प्रमुच्यन्त "" इति नु"इति च वाजिनः । कामबन्धनमेवेदं व्यासोऽप्याह पदेपदे ॥४४॥ एष संसारपन्था व्याख्यातः । अथेदानीं तद्वयावृत्तये कर्माण्यारादु- पकारकत्वेन यथा मोक्षहेतुतां प्रतिपद्यन्ते तथाभिधीयते । तस्यैवं दुःखतप्तस्य कथंचित्पुण्यशीलनात् । नित्येहाक्षालितधियो वैराग्यं जायते हदि ॥ ४५ ॥ मिति दर्शयितुमाह यथोक इति । यस्मात्काममूला संसृतिस्तस्मात्तस्य ३ विनिवृत्तये श्रुतिर्जगादेत्यन्वयः । कथं तर्हि तन्निवृत्तिरित्यत आह तन्नाश इति ॥४३॥ यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः । अथ मर्योs- मृतो भवत्यत्र ब्रह्म समभुते" "इति नु कामयमानो योऽकामो निष्काम ३आत्मकाम आप्तकामो न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति " अत्रैव समवली- यन्ते " "ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति" इति वाजसनेयिन आहुरित्यन्वयः। " कामवन्धनमेवेदं नान्यदस्तीह बन्धनम् । कामबन्धनमुको हि ६नेह भूयोऽभिजायते” इत्यादिनापि कामस्य संसारकारणत्वं मर्यत इत्यर्थः॥४४॥ एवं तावत्कामस्य संसारकारणत्वमुकं तस्य च तन्नाशोऽज्ञानहानत इति ज्ञानादज्ञाननिवृत्त्या निवृत्तिरप्युका । का त्वसौ श्रुतिरिति चेत् ३ यदा सर्वेति कामबन्धनमेवेदमिति च । तत्र सर्वथा कर्मणामनुपयोग- शङ्कायामुपयोगप्रकारप्रदर्शनायोत्तरग्रन्थ इत्याह एष संसारेति । तस्यैवमिति । पुण्यशीलस्य दुर्लभतां दर्शयति कथंचिदिति । काम्ये * कासौ श्रुतिः M + इति वाजसनेयिनः S The quotation कामबन्धनं etc. is included in the text of AB as verse 45 | तस्यैव दुःखतप्तस्य M ·३० नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.46 कीदृग्वैराग्यमुत्पद्यत इति । उच्यते । नरकाद्भीर्यथास्याभूत्तथा काम्यफलादपि । यथार्थदर्शनात्तस्मानित्यं कर्म चिकीर्षति ॥ ४६॥ एवं नित्यनैमित्तिककर्मानुष्ठानेन । शुध्यमानं तु तच्चित्तमीश्वरार्पितकर्मभिः । वैराग्यं ब्रह्मलोकादौ व्यनक्त्यथ सुनिर्मलम् ॥ ४७ ॥ यस्माद्रजस्तमोमलोपसंसृष्टमेव चित्तं कामवडिशेनाकृष्य विषयदुरन्त- सूनास्थानेषु निक्षिप्यते तस्मानित्यनैमित्तिककर्मानुष्ठानपरिमार्जनेना- ३पविद्धरजस्तमोमलं प्रसन्नमनाकुलं संमार्जितस्फटिकशिलाकल्पं बाह्य- विषयहेतुकेन च रागद्वेषात्मकेनातिग्रहबडिशेनानाकृष्यमाणं विधूता- शेषकल्मषं प्रत्यङ्मात्रप्रवणं चित्तदर्पणमवतिष्ठते । अत इदमभि- धीयते । ६ ६ पुण्येऽप्यानुषङ्गिकी शुद्धिरस्ति । ततो नित्यानुष्ठाने बुद्धिरुत्पद्यते । एवं नित्येहया नित्यकर्मानुष्ठानेन विशुद्धबुद्धेः काम्यकर्मफलेषु वैराग्यं जायत इत्यर्थः॥४५॥ कीदृग्वैराग्यमुत्पद्यत इति । उच्यते । नरकाद्भीरिति । ननु प्रतिषिद्ध- कर्मफलान्नरकादिव किमिति कास्यकर्मफलात्स्वर्गात्सुखरूपाद्यं जायत ३ इत्यत आह यथार्थेति । काम्यकर्मफलस्यानित्यत्वसातिशयत्वदुःखबहु- लत्वादिदोषदर्शनात्काम्यकर्मनिमित्तमपि भयं जायत इत्यर्थः । यस्मा- द्भयं जातं तस्मात्काम्यकर्मभ्यो व्यावृत्तः पुनस्तदेव नित्यं कर्म तात्पर्येणा- ६ नुष्ठातुमिच्छतीत्यर्थः॥४६॥ भवत्वेवं काम्यकर्मपरित्यागेन नित्यनैमित्तिककर्मणामेवानुष्ठानं तथा- पि केन द्वारेण तेषां मोक्षहेतुत्वमित्यत आह एवं नित्येति । चित्तशुद्धि- ३ वैराग्योत्पादनद्वारेणेत्यर्थः । शुध्यमानं त्विति । स्पष्टम् ॥४७॥ * मलोपसृष्टं M ·-1.49] प्रथमोऽध्यायः। व्युत्थिताशेषकामेभ्यो यदा धीरवतिष्ठते । तदैव प्रत्यगात्मानं स्वयमेवाविविक्षति ॥ ४८ ॥ अतःपरमवसिताधिकाराणि कर्माणि प्रत्यक्प्रवणत्वसूनौ कृतसंप्र- त्तिकानि चरितार्थानि सन्ति । प्रत्यक्प्रवणतां बुद्धः कर्माण्युत्पाद्य शुद्धितः । कृतार्थान्यस्तमायान्ति प्रावृडन्ते घना इव ॥ ४९ ॥ ननु किमत्र वैराग्येण तस्य मोक्षसाधनत्वेन तत्सहकारित्वेन वाश्र- वणादित्याशङ्कय रागस्य मोक्षोपायप्रवृत्तिप्रतिबन्धकत्वात्तत्प्रतिबन्धक- ३ रागाभावतया वैराग्यस्य मोक्षप्रवृत्तिहेतुतामुपपत्तिपुरस्सरं दर्शयति यस्मादित्यादिना । रजस्तमसी एव हेयत्वान्मलवन्मलं तेन मलेनोपसं- सृष्टमपहृतं कलुषीकृतमन्तःकरणं कामाख्येन बडिशवदाकर्षकत्वादडि- ६शेनाकृष्य विषयप्रवणं विधाय विषयाः शब्दादय एव दुरन्तानि सूना- स्थानानि विषयपराणां पुनःपुनर्जन्ममरणादिहेतुत्वात्तेषु मत्स्यादिवन्नि- क्षिप्यते यस्मात्तस्मानित्यानुष्ठानात्तथाभूतप्रतिबन्धक्षये यथोकविशेषणं ९चित्तदर्पणं प्रत्ययात्रप्रवणमवतिष्ठत इत्यन्वयः । अपविद्धरजस्तमोमलं व्यावृत्तरजस्तमोमलमत एव प्रसन्नमनाकुलमचलम् । प्रसन्नतायां दृष्टान्तमाह संमार्जितेति । अत एव बाह्याः शब्दायो विषयास्तद्धे- १२ तुको यौ रागद्वेषौ तल्लक्षणेनातिग्रहबडिशेन विषयान्प्रत्यनाकृष्यमाणम् । अत्र च "स कामेनातिग्रहण गृहीतः” इति कामस्यातिग्रहत्ववचना- दस्य दोषोपलक्षणार्थत्वाद्रागद्वेषयोरतिग्रहात्मकत्वम् । तत्रानाकृष्यमा- १५ णत्वे हेतुर्विधूतेति । आविविक्षत्याभिमुख्येन प्रवेष्टुमिच्छतीत्यर्थः ॥४८॥ एवं शुद्धान्तःकरणस्योत्पन्नवैराग्यस्य सर्वकर्मसंन्यासेऽधिकार इत्य- भिप्रेत्याह अतःपरमिति । " यद्यद्धि कुरुते जन्तुस्तत्तत्कामस्य चेष्टितम्" ३ इति वचनात्कर्मप्रवृत्तिनिमित्तस्य कामस्य निवृत्तत्वात्कर्माण्यवसिता- धिकाराण्युच्यन्ते । प्रत्यक्प्रवणत्वसूनौ कृतसंपत्तिकानि संपत्तिर्नाम स्वव्यापाराणां पुत्रे संप्रदानं समर्पणमत एव चरितार्थानि कृतप्रयोज- * वर्जिताशेषकामौध: M Batmi ·३२ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.50- यतो नित्यकर्मानुष्ठानस्यैष महिमा । तस्मान्मुमुक्षुभिः कार्यमात्मज्ञानाभिलाषिभिः । नित्यं नैमित्तिकं कर्म सदैवात्मविशुद्धये ॥ ५० ॥ यथोक्तेऽर्थे सर्वज्ञवचनं प्रमाणम् । "आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते । योगारूढस्य तस्यैव शम" एवेति च स्मृतिः ॥५१॥ नित्यकर्मानुष्ठानाद्धर्मोत्पत्तिधर्मोत्पत्तेः पापहानिस्ततश्चित्तशुद्धिस्ततः संसारयाथात्म्यावबोधस्ततो* वैराग्यं ततो मुमुक्षुत्वं ततस्तदुपायपर्ये- ३षणं ततः सर्वकर्मतत्साधनसंन्यासस्ततो योगाभ्यासस्ततश्चित्तस्य प्रत्यक्भवणता ततस्तत्त्वमस्यादिवाक्यार्थपरिज्ञानं ततोऽविद्योच्छेदस्त- तश्च स्वात्मन्यवावस्थानं ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति" विमुक्तश्च ६विमुच्यते" इति । ६ नान्यस्तमायान्तीति श्लोकगतेन पदेन संबन्धः । प्रत्यगिति । कर्माणि बुद्धेः शुद्धयुत्पादनद्वारेण तस्याः प्रत्यक्प्रवणतामुत्पाद्य कृतार्थानि सन्त्यस्तमायान्तीत्यर्थः॥४९॥ एवं कर्मणामन्तःकरणशुद्धिद्वारेण प्रत्यक्प्रवणताहेतुत्वादस्त्येव मुका- वुपयोग इत्युपसंहरति यत इति ॥५०॥ कर्मणां मुकावारादुपकारकत्वं न तु साक्षादित्युकम् । तस्मिन्नर्थे भग- बद्वचनं प्रमाणमित्याह यथोक इति । आरुरुक्षोः सम्यग्दर्शनसाधनं ३ ध्यानयोगमारोदुमिच्छोस्तदनुष्ठानासमर्थस्य कर्म नित्यं नैमित्तिक का- रणं तदनुष्ठानसामोत्पादकमुच्यते श्रुतिभिः स्मृतिभिश्च । योगमारू- ढस्य योगमनुष्ठातुं समर्थस्य शमः कारणमुपशमः संन्यासः कारणम् । ६ योगावातौ च साधनमिति वदन्परम्परयैव कर्मणां मोक्षोपयोगं दर्शय- तीत्यर्थः॥५१॥ याथातथ्यावबोधः ADFS ·-i. 53] प्रथमोऽध्यायः। ३३ पारम्पर्येण कमैवं स्यादविद्यानिवृत्तये । ज्ञानवन्नाविरोधित्वात्कर्माविद्यां निरस्यति ॥५२ ॥ न च कर्मणः कार्यमण्वपि मुक्तौ संभाव्यते नापि मुक्तौ यत्संभ- वति तत्कर्मापेक्षते । तदुच्यते । उत्पाद्यमाप्यं संस्कार्य विकार्य च क्रियाफलम् । नैवं मुक्तिर्यतस्तस्मात्कर्म तस्या न साधनम् ॥ ५३ ॥ एवं तावत्केवलं कर्म साक्षादविद्यापनुत्तये न पर्याप्तमिति प्रपञ्चितम् । मुक्तौ च मुमुक्षुज्ञानतद्विषयस्वाभाव्यानुरोधेन सर्वप्रकारस्यापि कर्म- ३णोऽसंभव उक्तो “हितं संप्रेप्सताम्" इत्यादिना । यादृशश्चारादुप- कारकत्वेन ज्ञानोत्पत्तौ कर्मणां समुच्चयः संभवति तथा प्रतिपादि- तम् । अविद्योच्छित्तौ तुलब्धात्मस्वभावस्यात्मज्ञानस्यैवासाधारणं कर्मणां पारम्पर्येण मुकावुपयोगो दर्शितस्तदेव पारम्पर्यमिदानी दर्श- यति नित्यकर्मेति । धर्मोत्पत्तिरदृष्टोत्पत्तिः। पापहानिः “धर्मेण पापम- ३ पनुति" इति श्रुतेः । चित्तशुद्धिश्चित्तस्य विवेकक्षमता। याथात्म्याव- बोधोऽनित्यत्वादिदोषदर्शनम् । योगाभ्यासः श्रवणमनननिदिध्यासना- दीनामनुष्ठानम् । अत्र चित्तस्य प्रत्यक्प्रवणता नाम प्रत्यगात्मन्येवाप्रय- ६त्नेनावस्थानम् । कर्मसंन्यासस्य हेतुत्वेन पूर्वोदिता तु प्रत्यक्प्रवणता प्रत्यगात्मविविदिषामात्ररूपेति न पूर्वापरविरोधः । वाक्यार्थपरिज्ञानं साक्षात्कारलक्षणम् । स्वात्मन्यवस्थानमित्यत्र प्रमाणमाह ब्रह्मैवेति । ९ ननु कर्म साक्षादेवाविद्यानिवर्तकं किं न स्यादित्यत आह ज्ञानव- दिति ॥५२॥ कर्मणः साक्षान्मोक्षसाधनत्वाभावे युच्यन्तरमाह न चेति । कर्मफल- स्योत्पाद्यादेर्मुकावसंभवात्संभवतश्च स्वरूपेणावस्थानस्य कर्मानपेक्ष- ३ त्वान्न मुकेः कर्मसाध्यत्वमित्यर्थः ॥ ५३ ॥ तत इदमुच्यते M + लब्धात्मलाभस्य ABS ·३४ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.56- ६साधकतमत्वं नान्यस्य प्रधानभूतस्य गुणभूतस्य चेत्येतदधुनोच्यते । तत्र ज्ञानं गुणभूतं तावदहेतुरित्येतदाह । संनिपत्य न च ज्ञानं कर्माज्ञानं निरस्यति । साध्यसाधनभावत्वादेककालानवस्थितेः ॥ ५४ ॥ समप्रधानयोरप्यसंभव एव । बाध्यबाधकभावाच पञ्चास्योरणयोरिव । एकदेशानवस्थानान्न समुच्चयता तयोः ॥ ५५ ॥ कुतो बाध्यबाधकभावः । यस्मात् । अयथावस्त्वविद्या स्याद्विद्या तस्या विरोधिनी। समुच्चयस्तयोरेवं रविशावरयोरिव ॥ ५६ ॥ वृत्तकीर्तनपूर्वकं वर्तिष्यमाणग्रन्थसंदर्भस्य तात्पर्यमाह एवं ताव- दिति । अनित्यफलाद्विरकत्वं मुमुक्षुस्वभावः । ज्ञानस्य प्रमाणवस्तुपर- ३ तन्त्रतयाविद्यानिवर्तकत्वं स्वभावः। ज्ञानविषयस्य चात्मनः कूटस्थत्वे- नासाध्यत्वं स्वभावः । पूर्व केवलकर्मणां मुकिसाधनत्वं निराकृतम् । इदानी ज्ञानेनाङ्गाङ्गिभावेन समप्रधानतया वा समुच्चितस्य मुकिसाध- ६ नत्वं न संभवतीत्युच्यत इत्यर्थः। एवं समुदायतात्पर्यमभिधायाधुना समनन्तरश्लोकतात्पर्यमाह तत्रेति । ज्ञानं गुणभूतं कर्म प्रधानमित्येतत्प- क्षनिरासायोत्तरश्लोकारम्भ इत्यर्थः । संनिपत्येति । कर्मणोऽङ्गत्वेन ज्ञानं ९ कर्म संनिपत्य प्राप्याविद्यां न निरस्यति । कुत इत्यत आह साध्यसाध- नेति । कर्मणोऽन्तःकरणशुद्धिद्वारेण ज्ञानसाधनत्वात्साध्येन ज्ञानेन सहककालानवस्थितेर्नाङ्गाङ्गिभावः । तत्साध्यस्य तदङ्गत्वादृष्टेरेकप्रयो- १२ गानारूढत्वाज्जन्मान्तरानुष्टितस्यापि कर्मणो ज्ञानसाधनत्वाङ्गीकारा- ञ्चेत्यर्थः ॥ ५४॥ इदानीं समसमुञ्चयनिरासायाह समप्रधानयोरिति । पञ्चास्यः सिंहः। उरणो मेषः । एकदेश एकस्मिन्नाश्रयेऽनवस्थानान्न समप्रधानतापि ३तयोरित्यर्थः ॥ ५५॥ उकस्यैव बाध्यबाधकभावहेतोः समर्थनायाह कुत इति । अयथाव- ।

·। -1.58] प्रथमोऽध्यायः। तस्मादकारकब्रह्मात्मनि परिसमाप्तावबोधस्याशेषकर्मचोदनानामचो- यस्वाभाव्यात्कुण्ठता । कथं तत् । अभिधीयते । बृहस्पतिसवे यद्वत्क्षत्रियो न प्रवर्तते । ब्राह्मणत्वाद्यहंमानी। विमो वा क्षत्रकर्मणि ॥ ५७ ॥ यथायं दृष्टान्त एवं दार्टान्तिकोऽपीत्येतदाह । विदेहो वीतसंदेहो नेतिनेत्यवशेषितः । देहाधनात्मदृक्तद्वत्तत्क्रियां वीक्षतेऽपि न ॥ ५८ ॥ तस्यार्थस्याविष्करणार्थमुदाहरणम् । स्त्विति । परमार्थात्मवस्तुविषयं ज्ञानम् । अविद्याध्यारोपितमिथ्याकर्तृ- ३ त्वाद्यभिमानसंबन्धनिमित्तं कर्माविद्या । तयोरेवमितरेतरबाध्यबा- धकभावेन वर्तमानयोर्ज्ञानकर्मणोः प्रकाशतमसोरिव विरुद्धः समुच्चय इत्यर्थः॥५६॥ तस्मान्न ज्ञानिनः कर्मनियोगविषयत्वमित्युपसंहरति तस्मादिति । अकारकब्रह्मात्मावबोधोन्मूलितकर्माधिकारसंबन्धस्याकात्माभिमान- ३ वतो विधिप्रतिषेधशास्त्रगोचरत्वं नास्तीत्यर्थः । तत्र को हेतुरित्या- शङ्कय तत्त्वज्ञानाद्वर्णाश्रमाघभिमानशून्यत्वमिति दृष्टान्तान्तरमाह बृहस्पतिसव इति ॥५७॥ दार्टान्तिकमाह विदेह इति । विदेह इत्यनेन स्थूलशरीराभिमाना- भाव उकः । वीतसंदेहो विगतसंदेहः । एतेन संशयात्मकसूक्ष्मशरीरा- ३भावः सूच्यते । तत्र हेतु तिनेतीति । देहावनात्मदग्देहेन्द्रियादावा- त्माभिमानहीन इत्यर्थः ॥ ५८ ॥ s omits अशेष and reads कुण्ठितता; चोदना नामचोद्य......कुण्ठिताःJ + ब्राह्मणत्वानहंमानात् M * दान्तिकोपीत्यत आह J an ।

·३६ नैष्कासिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i. 61- ॥ मृत्स्नेमके यथेभत्वं शिशुरध्यस्य वल्गति । अध्यस्यात्मनि देहादीन्मूढस्तद्वद्विचेष्टते ॥ ५९ ॥ न च वयं ज्ञानकर्मणोः सर्वत्रैव समुच्चयं प्रत्याचक्ष्महे । यत्र प्रयो- ज्यप्रयोजकभावो ज्ञानकर्मणोस्तत्र नास्मत्पित्रापि शक्यते निवार- ३यितुम् । तत्र विभागप्रदर्शनायोदाहरणं प्रदर्श्यते । स्थाणुं चोरधियालाय भीतो यद्वत्पलायते । बुद्ध्यादिभिस्तथात्मानं भ्रान्तोऽध्यारोप्य चेष्टते ॥ एवं यत्रयत्र ज्ञानकर्मणोः प्रयोज्यप्रयोजकमावस्तत्र सर्वत्रायं न्यायः । यत्र तु न समकालं नापि क्रमेणोपपद्यते समुच्चयः स विषय उच्यते । स्थाणोः सतत्त्वविज्ञानं यथा नाङ्गं पलायने । आत्मनस्तत्त्वविज्ञानं तद्वन्नाग क्रियाविधौ ॥६१ ॥ एवं देहादौ मिथ्याभिमानवत एव प्रवृत्तिाभिमानशून्यस्येत्युकम् । तत्र मिथ्याभिमानात्प्रवृत्तिं दृष्टान्तेन दर्शयति तस्यार्थस्येति । मृत्ोभके ३ प्रशस्तमृन्निर्मिते कलभे ॥ ५९ ॥ एवं तावत् “ संनिपत्य न च ज्ञानम्" इत्यादिना ज्ञानकर्मणोः समु- चयो निराकृतस्तदेतदयुकं “ यदेव विद्यया करोति "" ३ कुर्वीत" इत्यादिवचनविरोधादित्याशङ्कयाह न च वयमिति । यत्र ज्ञानकर्मणोः प्रयोज्यप्रयोजकभावो निमित्तनैमित्तिकभावस्तत्र न केनापि तयोः समुच्चयो वारयितुं शक्यत इत्यर्थः । कुत्र तर्हि ज्ञानकर्मणोः ६प्रयोज्यप्रयोजकभावः कुत्रासौ नास्तीत्यत आह तत्र विभागेति । यथा चोरधिया स्थाणुमालाय गृहीत्वा पलायत एवं बुद्धश्यादिरूपेणात्मानं गृहीत्वा कर्म करोतीति । तेन तत्र कर्मप्रवृत्तिनिमित्तत्वाज्ज्ञानं ९काङ्गमित्यर्थः ॥ ६॥ यदेव विद्यया करोति ॥ ज्ञात्वा कर्माणि कुर्वीत” इत्यादावप्य- यमेव न्याय इत्यतिदिशति एवं यत्रेति । आत्मज्ञानस्य तु कर्मप्रवृत्तौ ३प्रयोज्यप्रयोजकभावाभावान्न तेन समुश्चय इति सदृष्टान्तमाह यत्र तु न ज्ञात्वा कर्माणि

·-1.65]
प्रथमोऽध्यायः।
यस्माद्गुणस्यैतत्स्वाभाव्यम् ।
यद्धि यस्यानुरोधेन स्वभावमनुवर्तते ।
तत्तस्य गुणभूतं स्यान प्रधानाद्गुणो यतः ॥ ६२ ॥
यस्मात् ।
कर्मप्रकरणाकाङ्कि ज्ञानं कर्मगुणो भवेत् ।
यद्धि प्रकरणे यस्य तत्तदङ्ग प्रचक्षते ॥ ६३॥
स्वरूपलाभमात्रेण यत्त्वविद्यां निहन्ति नः ।
न तदङ्गं प्रधानं वा ज्ञानं स्यात्कर्मणः कचित् ॥ ६४ ॥
समुच्चयपक्षवादिनाप्यवश्यमेतदभ्युपगन्तव्यम् । यस्मात् ।
अज्ञानमनिराकुर्वज्ज्ञानमेव न सिध्यति ।
विपन्नकारकग्रामं ज्ञानं कर्म न ढोकते ॥६५॥
समकालमिति । स्थाणोः सतत्त्वविज्ञानमिति । स्थाणुविषयं तत्त्वज्ञानं
स्थाणुरेवायं न चोर इति तत्त्वज्ञानं यथा नाङ्गमेवमात्मतत्त्वविज्ञानमकर्तृ-
६ ब्रह्माहमस्मीति ज्ञानं कर्मप्रवृत्तौ नाङ्गमित्यर्थः ॥ ६१ ॥
प्रधानत्वेनाभिमतकर्मनिवर्तकत्वादपि नात्मज्ञानं कर्माङ्गमित्याह
यस्माद्गुणस्येति । गुणस्यैतत्स्वभावत्वमस्ति यत्प्रधानानुरोधित्वं तच्च
३ तत्त्वज्ञानस्य नास्तीत्यर्थः । प्रधानमत्तीति प्रधानात् । यत्प्रधानविरोधि
न तदङ्गमित्यर्थः॥ ६२॥
विनियोजकप्रकरणादिसद्भावात्कर्मस्वरूपादिसम्यग्ज्ञानस्य तदङ्गत्व-
मुचितम् । आत्मज्ञानस्य तु प्रकरणाद्यभावान्न तदङ्गत्वमित्यभिप्रेत्याह
३ यस्मादिति । कर्मप्रकरणाकाङ्क्षीति ॥ ६३॥
एतदेव स्पष्टयति स्वरूपलामेति ॥१४॥
आत्मज्ञानस्य कर्मणा समुच्चयमभ्युपगच्छता तस्य प्रमाणज्ञानत्वात्स्व-
विषयाविद्यानिवर्तकत्वं बलादभ्युपेयम् । तथा सति न स्वाभिमतसमु-
३ञ्चयसिद्धिरित्याह समुच्चयपक्षवादिनापीति । नन्वज्ञानमनिराकुर्वज्ज्ञान-
मेव न सिध्यति ततः किमित्यत आह विपन्नेति । कारकग्रामाभावे
कर्मण एवाभावान्न शानं कर्म स्पृशतीत्यर्थः॥६५॥

·३८ नैष्कासद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.67- इदं चापरं कारणं ज्ञानकर्मणोः समुच्चयनिवर्हि । हेतुस्वरूपकार्याणि प्रकाशतमसोरिव । विरोधीनि ततो नास्ति साङ्गत्यं ज्ञानकर्मणोः ॥६६॥ एवमुपसंहृते केचित्स्वसंप्रदायबलावष्टम्भादाहुर्यदेतद्वेदान्तवाक्यादहं ब्रह्मति विज्ञानं समुत्पद्यते तन्नैव स्वोत्पत्तिमात्रेणाज्ञानं निरस्यति । ३ किं तर्हि । अहन्यहनि द्राधीयसा कालेनोपासीनस्य सतो भावनो- पचयान्निश्शेषमज्ञानमपगच्छति “देवो भूत्वा देवानप्येति" इति श्रुतेः । अपरे तु ब्रुवते वेदान्तवाक्यजनितमहं ब्रह्मेति विज्ञानं संस- ६र्गात्मकत्वादात्मवस्तुयाथात्म्यावगाह्येव न भवति । किं तर्हि । एत- देव गङ्गास्रोतोवत्सततमभ्यस्यतोऽन्यदेवावाक्यार्थात्मकं विज्ञानान्त- रमुत्पद्यते । तदेवाशेषाज्ञानतिमिरोत्सारीति "विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ९ ब्राह्मणः" इति श्रुतेरिति । अस्य पक्षद्वयस्य निवृत्तय इदमभिधीयते । सकृत्पत्त्या मृद्गाति क्रियाकारकरूपभृत् । अज्ञानमागमज्ञानं साङ्गत्यं नास्त्यतोऽनयोः ॥ ६७ ॥ इदमिति । हेतुस्वरूपकार्याणीति । ज्ञानस्य हेतुः प्रमाणम् । स्वरूपं च परमार्थप्रकाशात्मकत्वम् । कार्यमविद्यानिवृत्तिः । कर्मणो हेतुरविद्या- ३ रागादिः । स्वरूपमप्रकाशात्मकत्वम् । कार्यमुत्पत्त्याल्यादीति परस्पर- विरोधीनि ॥६६॥ पूर्व शानस्य स्वोत्पत्तिमात्रेणाज्ञाननिवर्तकत्वात्कर्मभिः समुच्चयोऽ- नुपपन्न इत्युकं तदयुकं वाक्यजन्यज्ञानोत्तरकालीनभावनोत्कर्षाद्भावना- ३ जन्यसाक्षात्कारलक्षणशानान्तरेणैवाशानस्य निवृत्तेर्शानाभ्यासदशायां ज्ञानस्य कर्मणा समुच्चयोपपत्तेरित्यकदेशिनां मतमुत्थाप्य निराकरोति एवमुपसंहृत इत्यादिना । देवो भूत्वा भावनोपचयाद्देवभावं साक्षात्कृत्य ६ पतिते देह उपास्यदेवताभावं प्राप्नोतीत्यर्थः । विज्ञायशब्देन संसृष्टरूपं ब्रह्मावगम्य प्रज्ञां साक्षात्कारलक्षणामसंसर्गात्मिकां कुर्वीत सन्तताभ्या- ·-1.69] प्रथमोऽध्यायः। एवं तावदनानात्वे ब्रह्मणि ज्ञानकर्मणोः समुच्चयो निराकृतः ॥ अथा- धुना पक्षान्तराभ्युपगमेनापि प्रत्यवस्थाने पूर्ववदनाश्वासो यथा ३तथाभिधीयते । अनुत्सारितनानात्वं ब्रह्म यस्यापि वादिनः । तन्मतेनापि दुस्साध्यो ज्ञानकर्मसमुच्चयः ॥ ६८ ॥ तस्य विभागोक्तिषणविभागप्रज्ञप्तये । ब्रह्मात्मा वा भवेत्तस्य यदि वानात्मरूपकम् । आत्मानाप्तिर्भवेन्मोहादितरस्याप्यनात्मनः ॥ ६९ ॥ " सबलात्साधयेदिति यावत् । इति पूर्ववादिनोऽभिप्रेता व्याख्या । सकृत्प्रवृत्त्येति । भवदभिमताया भावनायाश्चित्तैकाग्र्यहेतुतयासंभावना- विपरीतभावनात्मकविक्षेपलक्षणप्रतिबन्धनिरासेन ज्ञानोत्पत्तावेवोपक्षी- णत्वादुत्पन्नमात्रमागमिकं ज्ञानं सकार्यमज्ञानं तदैव निवर्तयतीति न १२ ज्ञानकर्मणोः समुच्चयावसर इति भावः । "विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत वेदान्तवाक्यप्रतिपाद्यं ब्रह्मेति विज्ञाय प्रज्ञामपरोक्षब्रह्मविज्ञानमसंभाव- नाविपरीतभावनानिराकरणमुखेन वाक्यादेव कुयीत् । तत्र विध्यसंभ- १५वात्तत्साधनं मननादिकमसंभावनाविपरीतभावनानिरासकारणं कुर्या- दित्यर्थः॥ ६७॥ नानारसत्वशून्यमद्वयं ब्रह्मेत्यभ्युपगम्य तज्ज्ञानस्य कर्मणा समुच्चयो निराकृतः । संप्रति द्वैताद्वैतं ब्रह्मेत्यभ्युपगमेऽपि न समुच्चय इत्याह ३ एवं तावदिति । अनुत्सारितेति । सामान्यविशेषात्मना भिन्नाभिन्नं ब्रह्मेति यस्य मतं तन्मतेऽपि दुस्संपादः समुच्चय इत्यर्थः ॥ ६८॥ भेदाभेदपक्षे जीवपरमात्मनोः संसारदशायामप्यभेदं केचिदिच्छन्ति । केचित्तु संसारदशायां भेद एव मुकिदशायामेवाभेद इति मन्यन्ते । ३ तेन मतद्वयसंभवाद्विकल्प्यत इत्याह तस्य विभागोकिरिति । विभागो- किर्विकल्पोकिः । क्रियत इति शेषः । तत्राद्यं दूषयति आत्मानाप्तिरिति । ब्रह्मणः प्रत्यगात्मरूपत्वाङ्गीकारे ब्रह्मानाप्तिर्मोहमात्रादेव भवेत् । आत्म- ६ त्वादेव नित्यप्राप्तत्वात् । मोहनिवर्तकं च शानमेवेति कर्मणो वैयर्थ्य- ·४० नैष्कयसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.71- तत्र यदि तावद्वास्तवेनैव वृत्तेन ब्रह्म प्राप्तमात्मस्वाभाव्यात्केवलमा- सुरमोहापिधानमात्रमेवानाप्तिनिमित्तं तस्मिन्पक्ष। मोहापिधानभङ्गाय नैव कर्माणि कारणम् । ज्ञानेनैव फलावाप्तेस्तत्र कर्म निरर्थकम् ॥ ७० ॥ अनात्मरूपके तु ब्रह्मणि न कर्म साधनभावं प्रतिपद्यते नापि ज्ञानं कर्मसमुच्चितमसमुचितं वा यस्मादन्यस्य स्वत एव साधकस्य ब्रह्म- ३णोऽप्यन्यत्वं स्वत एव सिद्धम् । तत्रैवम् । अन्यस्यान्यात्मताप्राप्तौ न कचिद्धेतुसंभवः । तस्मिन् सत्यपि नो नष्टः परात्मानं प्रपद्यते ॥ ७१ ॥ मित्यर्थः । द्वितीयं दूषयति इतरस्येति । इतरस्य स्वत एव व्यतिरिकस्य ब्रह्मणोऽनात्मत्वादनाप्तिरेव न तु कदाचिदप्याप्तिः स्यात्तत्र किं कर्मणा ९ ज्ञानेन वेत्यर्थः ॥ ६९॥ प्रथमविकल्पे दूषणमेव स्पष्टयति तत्र यदीति । असुरसंबन्धी मोह आसुरः। मोहापिधानेति । ब्रह्मप्राप्त्यन्तरायभूतमोहनिवर्तकं ब्रह्मज्ञान- ३ मेव न कर्म । तत्र कर्मोपादानं निरर्थकमित्यर्थः ॥७॥ द्वितीयविकल्पे दूषणं स्पष्टयति अनात्मरूपके विति । कुतः समुञ्चित- मसमुच्चितं वा न साधनभावं प्रतिपद्यत इत्यत आह यस्मादन्यस्येति । ३ ब्रह्मप्राप्तिसाधकस्य स्वत एव ब्रह्मणः सकाशादन्यस्य ब्रह्मणः प्राप्त्ययो- गात्तत्प्राप्तये साधनोपादानायोगादित्यर्थः । यस्मादन्यत्वमिति पाठे सुकरैव योजना। साधकस्यान्यत्वेऽपि ब्रह्मणस्तदनन्यत्वात्तत्प्राप्तिसंभ- ६ वात्साधनोपादानमित्यत आह ब्रह्मणोऽपीति । स्वतोऽन्यत्वेऽप्यनन्यत्व- सिद्धये साधनोपादानमित्यत आह तत्रैवमिति । ननु कथं हेत्वसंभवो ज्ञानं कर्म च हेतुरस्तीत्यत आह तस्मिन्सत्यपीति । अन्यस्मिन् स्थिते ९ स्वभावविरोधादेव नान्यात्मताप्राप्तिनष्टेऽपि तस्याभावादेव नान्यस्या- न्यात्मताप्राप्तिरित्यर्थः ॥ ७१ ॥ * अज्ञाननिमित्तं + पक्षे प्रोच्यते C and originally F | यस्मादन्यत्वं M ·i. 731 प्रथमोऽध्यायः। अपरस्मिंस्तु पक्षे विधिः। परमात्मानुकूलेन ज्ञानाभ्यासेन दुःखिनः । द्वैतिनोऽपि प्रमुच्येरन परात्मविरोधिना ॥ ७२ ॥ इतरस्मिंस्तु पक्षे विधेरेवानवकाशत्वम् । कथम् । समस्तव्यस्तभूतस्य ब्रह्मण्येवावतिष्ठतः । ब्रूत कर्मणि को हेतुः सर्वानन्यत्वदर्शिनः ॥ ७३ ॥ अस्तु तात्मानात्मद्वयरूपं ब्रह्म संसारदशायामपीत्याशङ्कयाह अपर- मिस्त्विति । तस्मिन्नपि पक्षे "देवो भूत्वा देवानप्येति" इति न्यायेनाहं ३ ब्रह्मास्मीत्युपासनयैव तत्प्राप्तेस्तद्विधिरेव कथंचिदभ्युपगन्तव्यो न कर्म- विधिस्तस्य केवलभेदाश्रयत्वेन स्वाभ्युपगतब्रह्मस्वरूपविरोधित्वादित्यर्थः। यद्वा । परस्य वादिनो योऽभिमत आत्मा द्वैताद्वैतरूपस्तद्विरोधिना केवलाद्वैतज्ञानेन न मुच्येरन् किं त्वहं ब्रह्मास्मीत्युपासनयैवेत्यर्थः । अस्तु तर्हि प्रस्तुतदोषपरिहाराय केवलाभेद एवानेकरसेन ब्रह्मणेत्याशङ्कय तत्पक्षे ज्ञानविधिः कर्मविधिश्च न संभवतीत्याह इतरमिस्त्विति । ९ कर्मणि को हेतुरिति । उपासनाख्ये मानसे बाह्ये च कर्मणि को हेतुर्न कश्चिनिरस्ताशेषाधिकारब्रह्मभूतत्वादस्येत्यर्थः ॥ केचित्त्वपरस्मिस्तु पक्षे विधिरित्यनात्मभूतमेव ब्रह्मेत्यस्मिन्पक्ष ज्ञानविषयो विधिः संभवति १२ विधितः प्रवृत्तिरपि संभाव्यते प्रमाणवस्तुपरतन्त्रतत्त्वज्ञानादन्यस्योपा- सनाज्ञानस्याक्रियारूपत्वाभावादिति भेदपक्ष एव वर्ण्यत इति व्याचक्षते । नन्वस्तु विधिर्विधिप्रयुक्का वा विधेयार्थविषया प्रवृत्तिरपि भवतु किं १५ ततो भवतीत्यपेक्षायामिदं भवतीत्याह परमात्मानुकूलेनेति । उपासना- फलरूपा या मुकिः सा तेषां स्यान्न तु वाक्यार्थरूपतत्त्वज्ञानफलभूता मुकिः संभवतीत्यर्थः । इदानीमक्षरयोजना क्रियते । जीवे ब्रह्मदृष्टिप्रक्षे- १८ पेण यदुपासनं तदिह परमात्मानुकूलं ज्ञानं तेन ज्ञानाभ्यासेन गङ्गास्रो- तोवत्सततमहं ब्रह्मास्यहं ब्रह्मास्मीति विजातीयप्रत्ययानन्तरितसजा- तीयप्रत्ययप्रवाहीकरणेन दु:खिनो द्वैतिनोऽपि प्रमुच्येरन परमात्मविरो- २१ धिना जीवपरमात्मनोर्मेदसंसर्गपरित्यागपूर्वकमहमसि परं ब्रह्मेति * विमुच्येरन् ।

·नैष्कसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.74- सर्वकर्मनिमित्तसंभवासंभवाभ्यां सर्वकर्मसङ्करश्च पामोति । यस्मात् । सर्वजात्यादिमत्त्वेऽस्य नितरां हेत्वसंभवः । विशेष झनुपादाय कर्म नैव प्रवर्तते ॥ ७४॥ स्याद्विघिरध्यात्माभिमानादिति चेन्नैवम् । यस्मात् । वाक्यार्थविज्ञानेन विमुच्येन्निति संबन्धः। जीवाद्भिन्नः परमात्मा। इदं च ज्ञानमभेदप्रतिबन्धकत्वेन वस्तुविपरीतनाहकत्वात्परमात्मविरोधी- २४ त्युच्यत इति द्रष्टव्यम् । इतरसिंस्तु पक्षे विधेरेवानवकाशत्वमिति । प्र- त्यम्भूतमेव जीवात्मनः परमात्मतत्त्वमित्यस्मिन्पक्ष इत्यभेदपक्ष एवोच्यत इति व्याचक्षते । तत्तथैवाभ्युपगम्यते । अपरस्मिस्त्विति भेदपक्ष एव २७ वर्ण्यत इत्येतन मृष्यामहे । कस्मात् । तस्यानात्मरूपके तु ब्रह्मणीत्यादि- नानन्तरमेव निरस्तस्य पुनरनुवृत्तौ तुशब्देन व्यावर्तनायोगात्पूर्वोकमेव ग्राह्यमिति ॥७२॥७३॥ केवलाभेद पवानेकरसे ब्रह्मणीत्यस्मिन्पक्षे दोषान्तरमाह सर्वकर्मनि- मित्तेति । यस्य खलु जीवाः परस्मादात्मनो भिवन्ते तस्य पक्षे ब्राह्मणो ३ बृहस्पतिसवेन राजा राजसूयेन वैश्यो वैश्यस्तोमेन यजेत' इत्यादिशास्त्र- व्यवस्थोपपद्यते । यस्य तु पक्षे जीवाः परमात्मनो न भिद्यन्तेऽभिन्ना एव तस्य तु पक्षे जीवानां सर्वात्मकब्रह्मणैकत्वेन सर्वात्मकत्वाद्राह्मणस्य ६ क्षत्रियादिकत्वं (क्षत्रियत्वादिकं): ब्राह्मणत्वं च भवति । एवं क्षत्रियादे- रपि ब्राह्मणत्वं क्षत्रियादिकत्वं (क्षत्रियत्वादिकं ) च भवति । ततश्च सर्वेषां सर्वजातिसमवायात्सर्वकर्मसङ्करः प्रसज्यतेत्यर्थः । सर्वजात्यादि- ९ मत्त्व इति । अस्य विदुषो जीवस्य सर्वजात्यादिमत्त्वे प्रतिनियतकर्मसु प्रवृत्तिहेतुर्न संभवति । ब्राह्मणत्वादिविशेषमुपादाय हि प्रतिनियत- कर्मसु प्रर्तते । विशेषश्च सर्वात्मकब्रह्माभिन्नत्वेन सर्वजातिमत्त्वान्ना- १२ स्तीत्यर्थः॥७४॥ ननु यद्यपि जीवस्य ब्रह्मणा सर्वात्मकेनाभेदोऽस्ति । तथापि ब्राह्म- णोऽहं क्षत्रियोऽहमिति जात्यादिसमवायिस्थूलदेहाभिमाननिमित्तो ३भेदोऽपि संभवति ततश्चाधिकारिव्यवस्थया कर्मव्यवस्था घटत इति ·i.761 प्रथमोऽध्यायः। ४३ न चाध्यात्माभिमानोऽपि विदुषोऽस्त्यासुरत्वतः । विदुषोऽप्यासुरश्चेत्स्यानिष्फलं ब्रह्मदर्शनम् ॥७५ ॥ अज्ञानकार्यत्वान्न समकालं नापि क्रमेण ज्ञानकर्मणोर्वस्त्ववस्तुतन्त्र- त्वात्सङ्गतिरस्तीत्येवं निराकृतोऽपि काशं कुशं वावलम्ब्याह । अथाध्यात्म पुनर्यायादाश्रितो मूढतां भवेत् । स करोत्येव कर्माणि को ह्यज्ञं विनिवारयेत् ॥ ७६॥ सिद्धत्वाच न साध्यम् । यतः शङ्कते स्याद्विधिरिति । परिहरति नैवं यस्मादिति । विदुषस्तत्त्वविदो- अध्यात्माभिमानः शरीराघभिमानो नास्ति तस्यासुरमोहनिमित्तत्वेन ६ तत्त्वज्ञानादेव निवृत्तेः । देहायभिमाननिवृत्तौ चाधिकारव्यवस्था दूरा- पास्ता स्यादित्यर्थः। तर्हि देहायभिमानसिद्धये शानिनोऽपि मोहोऽभ्यु- पगम्यत इत्यत आह विदुषोऽपीति । ब्रह्मज्ञानस्याज्ञानानिवर्तकत्वे तस्य ९निष्फलत्वं प्रसज्येत । ततश्च विदुषो नास्त्येव मोह इत्यभ्युपगन्तव्य- मित्यर्थः॥ ७५॥ वृत्तानुद्रवणपूर्वकमुत्तरश्लोकस्य सङ्गतिमाह अज्ञानकार्यत्वादिति । अज्ञानकार्यत्वेऽपि वस्तुपरतन्त्रस्य ज्ञानस्यावस्तुपरतन्त्रस्य च कर्मणः ३ समकालं क्रमेण वा सङ्गतिर्न संभवतीत्येवमधस्तनश्लोकेन निराकृत- मपि विदुषोऽनुभवसिद्धस्य देहायभिमानस्य युच्या निराकरणमयुक- मित्येतदालम्ब्य पुनः प्रत्यवतिष्ठत इत्यर्थः । अथाध्यात्ममिति । अवगत- ६ परमार्थतत्त्वोऽपि पुनः कार्यकारणसङ्घातेऽहमभिमानवान्भवतीत्यर्थः । परिहरति आश्रित इति । एवं चेन्नासौ विदितपरमार्थतत्त्वः किं त्वज्ञ एव विपरीतदर्शनवत्त्वात् । न वयमज्ञस्य कर्मसंबन्धं वारयामः किं तु ९ ज्ञानिन एव । त्वयापि न शानिनः संबन्धः प्रतिपादितः । ततश्च नास्माकं क्षतिरित्यर्थः॥ ७६॥ विदुषः कर्मासंभवे हेत्वन्तरमाह सिद्धत्वाञ्चेति । विदुषः स्वरूप- * अज्ञानकार्यत्वाच्च न साध्यत्वम् M ·नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.77- सामान्येतररूपाभ्यां कर्मात्मैवास्य योगिनः । निश्वासोच्छ्वासवत्तस्मान्न नियोगमपेक्षते ॥ ७७ ॥ अस्तु तर्हि भिन्नाभिन्नात्मकं ब्रह्म । तथा च सति ज्ञानकर्मणी संभ- वतो भेदाभेदविषयत्वात्तयोः । तत्र तावदयं पक्ष एव न संभवति । ३ किं कारणम् । न हि भिन्नोऽयमित्यभेदबुद्धिमनिराकृत्य भेदबुद्धिः पदार्थमालिङ्गते । एवं ह्यनभ्युपगमे भिन्नाभिन्नपदार्थयोरलौकिकत्वं प्रसज्येत । अथ निष्पमाणकमप्याश्रीयते तदप्युभयपक्षाभ्युपगमा- ६ दभेदपक्षे दुःखि ब्रह्म स्यादत आह । तया नित्यसिद्धत्वाच्च कर्मणो न नियोगसाध्यत्वमित्यर्थः । कथं स्वरू- ३ पतया सिद्धिरित्यत आह यतः सामान्येति । सर्व वस्तु सामान्यविशे- पयोरन्तर्भूतम् । ततश्च कर्मणोऽपि सामान्यान्तःपातित्वं विशेषान्तः- पातित्वं वा स्यात् । सामान्यविशेषयोश्च ब्रह्मस्वरूपत्वात्तदात्मकत्वाच्च ६ विदुषः कर्मापि तस्य स्वरूपमेव । ततश्चासाध्यत्वादेव न नियोगविषय- त्वम् । तदनुष्ठानं दूरत एव । समुच्चयस्तु ततोऽपि दूरतर एव । तस्मा- दनैकान्तिकपक्षे दुरुपपादः समुच्चय इत्यर्थः ॥ ७७॥ एवमभेदपक्षे निराकृते पुनर्भेदाभेदपक्षमुत्थापयति तस्य स्वरूपेणैवा- संभवं दर्शयितुं अस्तु तीति। उकेऽर्थे कर्मज्ञानकाण्डयोः प्रामाण्या- ३ नुपपत्तिः प्रमाणमित्याह तथा च सतीति । अभेदं विना ब्रह्माहमस्मीति ज्ञानानुपपत्तेर्भेदं विना चानेककारकसाध्यकर्मानुपपत्तेश्च भिन्नाभिन्नात्मकं ब्रह्मेत्यर्थः । तिष्ठतु तावब्रह्मणो भिन्नाभिन्नत्वं लोकेऽप्ययं पक्षो न ६ संभवतीत्याह तत्र तावदिति । ननु सन् घटः शुक्लः पटो मृच्छरावो दण्डी देवदत्त इत्यादी सामान्यविशेषद्रव्यगुणादीनां सामानाधि- करण्यमत्यन्तमभेदे भेदे च घटोऽश्वो महिष इत्यादावदर्शनादनुपपद्य- ९ मानं भिन्नाभिन्नत्वं कल्पयतीति शङ्कते किं कारणमिति । तर्हि वकव्य- मभेद इत्यत्र किं भेदाभावः किं वा भेदविरोधी किं वा भेदादन्योऽभि- धीयत इति । न तावदाद्यौ । तथा सति भेदाभेदयोरेकत्र युगपत्समावे- * तथाप्युभयपक्ष F; तदाप्युभयपक्ष MB ·i.79] प्रथमोऽध्यायः। भिन्नाभिन्नं विशेषैश्चेदुःखि स्याद्ब्रह्म ते ध्रुवम् । अशेषदुःखिता च स्यादहो प्रज्ञात्मवादिनाम् ॥ ७८ ॥ तस्मात्सम्यगेवाभिहितं न ज्ञानकर्मणोः समुच्चय इत्युपसंहियते । तमोऽङ्गत्वं यथा भानोरग्नेश्शीताङ्गता यथा । वारिणश्चोष्णता यद्वज्ज्ञानस्यैवं क्रियाङ्गता ॥ ७९ ॥ यथोक्तोपपत्तिवलेनैव पूर्वपक्षस्योत्सारितत्वाद्वक्तव्यं नावशेषितमि- त्यतः प्रतिपत्तिकर्मवत्पूर्वपक्षपरिहाराय यत्किञ्चिद्वक्तव्यमित्यत ३इदमभिधीयते। १२ शानुपपत्तेः । नापि तृतीयः । रूपरसादीनामपि भेदादन्यत्वेनाभेदत्वप्र- सङ्गात् । एवंविधभेदाभेदयोरभ्युपगमे चालौकिकत्वप्रसङ्गात्सामाना- धिकरण्यप्रत्ययस्य कल्पितभेदेनापि सोऽयं देवदत्तः खं छिद्रमित्यादा- १५ विव संभवादित्यभिप्रेत्योपसंहरति न हि भिन्नोऽयमितीति । भेदबुद्धि- रभेदबुद्धिमनिराकृत्य न हि पदार्थमालिङ्गत इत्यर्थः । अस्तु यथातथा लोके । ब्रह्मणि पुनर्भिन्नाभिन्नत्वं सर्वथैवानुपपन्नमित्याह अथ निष्प्रमा- १८ णकमपीत्यादिना । भिन्नाभिन्नं विशेषैश्चेदिति । अत्र सामान्येन चेति पवयमध्याहर्तव्यम् । न केवलं दुःखित्वमात्रं किं तु सर्वजीवाभेदात्त- गतमखिलमपि दुःखित्वं ब्रह्मगतमेवेति तत्प्राप्तिरनीयैव स्यादिति २१ सोपहासमाह अशेषेति । स्वाश्रितदुःखानुभव एव जीवानां ब्रह्मणस्त्व- शेषजीवाश्रितदुःखानुभवप्रसङ्गान्महत्तरः संसारः स्यात् । ततश्च संसा- रिभ्योऽपि हीनं ब्रह्म भवेत् । अहो माहात्म्यं प्रज्ञायाः । नमोऽस्तु २४ ब्रह्मवादिभ्यः क्षपणकशिष्येभ्य इत्यर्थः॥७८ ॥ तमोऽङ्गत्वमिति । ज्ञानस्य कर्माङ्गत्वाभावे कर्मणश्च ज्ञानाङ्गत्वाभावे समसमुच्चयाभावे च दृष्टान्तत्रयमिति द्रष्टव्यम् । क्रियाङ्गतेत्यत्र क्रियां ३ प्रत्यङ्गता क्रियाङ्गमस्येत्युभयथा द्रष्टव्यम् ॥ ७९ ॥ केवलकर्मणां ज्ञानसमुञ्चितानां वा मोक्षसाधनत्वस्य निराकरणाज्ज्ञा- दुःखितश्चेत्स्यात् EFS; प्रज्ञात्मवेदिनां C है तोयस्योष्णाङ्गता C ·४६ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.80- "मुक्तेः क्रियाभिः सिद्धात्वात्" इत्याधनुचितं बहु । यदभाणि तदन्याय्यं यथा तदधुनोच्यते ॥ ८० ॥ योऽयं काम्यानां प्रतिषिद्धानां च त्यागः प्रतिज्ञायते सा प्रतिज्ञा तावन्न शक्यतेऽनुष्ठातुम् । किं कारणम् । कर्मणो हि नित्तात्मनो ३द्वाभ्यां प्रकाराभ्यां निवृत्तिः संभवत्यारब्धफलस्योपभोगेनानारब्ध- फलस्याशुभस्य प्रायश्चित्तैरिति । तृतीयोऽपि त्यागप्रकारोऽकात्मा- ववोधात् स त्वात्मज्ञानानभ्युपगमाद्भवता नाभ्युपगम्यते । तत्र ६यान्यनुपभुक्तफलान्यनारब्धफलानि तानीश्वरेणापि केनचिदपि न शक्यन्ते परित्यक्तुम् । अथारब्धफलानि त्यज्यन्ते तान्यपि न शक्यन्ते त्यक्तुम् । किं कारणम् । अनिवृत्तेः । अनिर्वृत्तं हि चिकी- ९ र्पितं कर्म शक्यते त्यक्तुं प्रवृत्तिनिवृत्ती प्रति कर्तुः स्वातन्त्र्यात् । निर्वृत्ते तु कर्मणि तदसंभवाहुरनुष्ठेयः प्रतिज्ञातार्थः । अशक्यप्रति- ज्ञानाच । न च शक्यते प्रतिज्ञातुं यावज्जीवं काम्यानि प्रतिषिद्धानि १२ च कर्माणि न करिष्यामीति सुनिपुणानामपि सूक्ष्मापराधदर्शनात् । नस्यैव मोक्षसाधनत्वं सिद्धम् । तत्र किमुत्तरग्रन्थसन्दर्भेणेत्याशङ्कय ३ प्रमेयस्योपपादितत्वेऽपि तदुक्कीनामनिराकरणे तत्पक्षो न निराकृत इति मन्दमतीनां शङ्का स्यात् । तन्निवृत्तये तत्तदुकीनां क्रमेण खण्डनायोत्तर- ग्रन्थ इत्याह यथोकेति । अतः प्रतिपत्तिकर्मवदिति । उपयुक्तस्य द्रव्यस्यैव स्वयमेव परित्यागे प्राप्ते "चात्वाले कृष्णविषाणमुत्सृजेत्” इति नियम- वनिराकृतेऽपि पूर्वपक्षे तदुकिनिरासायायं प्रयत्न इत्यर्थः ॥ ८०॥ अकुर्वतः क्रियाः काम्या निषिद्धास्त्यजतस्तथा” इति यदुकं तत्तावन्निरस्यति योऽयमिति । तत्र किमनुष्ठितानां परित्यागः किं वा तदनुष्ठानस्येति विकल्प्य नाद्य इत्याह कर्मणो हीति । निर्वृत्तात्मनो निष्पन्नस्वरूपस्य । ननु क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे" इति ज्ञानादपि सर्वकर्मनिवृत्तिः श्रूयते तत्र कथं द्वाभ्यां प्रकाराभ्यामित्यु- तत्र ३ ·-1.81] प्रथमोऽध्यायः। प्रमाणाभावाच । न च प्रमाणमस्ति मोक्षकामो नित्यनैमित्तिके कर्मणी कुर्यात्काम्यप्रतिषिद्धे च वर्जयेदारब्धफले चोपभोगेन क्षपये- १५ दिति । आनन्त्याच । न चोपचितानां कर्मणामियत्तास्ति संसार- स्यानादित्वात् । न च काम्यैः प्रतिषिद्धैर्वा तेषां निवृत्तिरस्ति शुद्ध्यशुद्धिसाम्ये सत्यविरोधादित्याह । न कृत्स्नकाम्यसंत्यागोऽनन्तत्वात्कर्तुमिष्यते । निषिद्धकर्मणश्चेत्तु। व्यतीतानन्तजन्मसु ॥ ८१ ॥ ६ च्यत इत्यत आह तृतीयोऽपीति। भवता तादृशज्ञानानङ्गीकारात्तेन निवृ- त्तिर्नाभ्युपगम्यत इति प्रकारद्वैविध्यं दर्शितमित्यर्थः । अस्तु द्वाभ्यां प्रका- राभ्यां निवृत्तिः । ततः किमित्यत आह तत्र यानीति । तान्येव विशि- ९ नष्टि अनारब्धेति । अनारब्धानां कर्मणामनुपस्थितत्वादेव निवर्तनायो- गादित्यर्थः। तारब्धफलानि त्यज्यन्तामित्याशङ्कय परिहरति अथेत्या- दिना । अनिवृत्तरिति । उपभोगप्रायश्चित्ताभ्यां विना निष्पन्नस्यानिवृत्ते- १२ रित्यर्थः ॥ एतदेव व्यतिरेकमुखेनोपपादयति अनिर्वृत्तं हीति । तदसंभ- वात् । स्वातन्त्र्यासंभवात् । अथानुष्ठानस्यैव परित्याग इति द्वितीयं पक्षं प्रत्याह अशक्यप्रतिज्ञानाञ्चेति । किमिति न शक्यत इत्यत आह १५ सुनिपुणानामपीति । पुनरप्यनुष्ठितानां परित्यागपक्षं दूषयति आनन्त्या- च्चेति । तदेव प्रपञ्चयति न चेति । ननु “ अस्त्रमस्त्रेण शाम्यति" इति न्यायेन काम्यैः काम्यानां निषिद्धैनिषिद्धानां निवृत्तिरस्त्वित्यत आह न १८ च काम्यैरिति । उपपादितेऽथै श्लोकमवतारयति आहेति । यद्यपि काम्यशब्देन सह समस्तत्वात्कृत्स्नसंत्यागशब्दयोः पदान्तरेण सह संबन्दुमयोग्यत्वम् । तथापि निषिद्धकर्मण इत्यनेन कृत्स्नसंत्यागशब्दौ २१ संभवात्संबध्येते । व्यतीतानन्तजन्मसु कृतस्यानुष्ठितस्य निषिद्धकर्म- णश्च कृत्वस्यापि संत्यागो नेष्यतेऽनन्तत्वादेवेत्यर्थः ॥ ८१॥ * अविरोधादित्यत आह J + निषिद्धकर्मणश्चेह CFM ·पाव ४८ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i. 84- स्यान्मतं व्यतीतानन्तजन्मोपात्तानां कर्मणाम् । क्षयो नित्येन तेषां चेत्प्रायश्चित्तैर्यथैनसः । निष्फलत्वान्न नित्येन काम्यादेविनिवारणाम् ॥ ८२॥ प्रमाणाभावाच । कथम् । पापापनुत्तये वाक्यात्मायश्चित्तं यथा तथा । गम्यते काम्यहानार्थ नित्यं कर्म न वाक्यतः ॥ ८३ ॥ अथापि स्यात्काम्यैरेव काम्यानां पूर्वजन्मोपचितानां क्षयो भत्रि- प्यतीति । तन्न । यतः । पाप्मनां पाप्मभिर्नास्ति यथैवेह निराक्रिया । काम्यैरपि तथैवास्तु काम्यानामविरोधतः॥ ८४ ॥ ३ अस्तु तर्हि तेषां नित्यकर्मणा निवृत्तिरिति शङ्कते स्यान्मतमिति । यथैव प्रतिषिद्धस्य कर्मणः प्रायश्चित्तैः क्षयो भवत्येवं व्यतीतानन्तजन्मो- पार्जितानां काम्यानां प्रतिषिद्धानां च कर्मणां नित्यकर्मभिः क्षयो भवि- व्यतीत्यर्थः । परिहरति निष्फलत्वादिति । नित्यानां कर्मणां निष्फलत्वा- काम्यप्रतिषिद्धलक्षणकर्मक्षयः फलं न भवति तेषामित्यर्थः ॥ ८२॥ उपात्तदुरितक्षयार्थानि नित्यानीति भट्टादिभिरभ्युपगमानित्यानां निष्फलत्वमसिद्धमित्याशङ्कय तथापि काम्यकर्मनिवृत्तिस्ततो भवतीत्यत्र ३प्रमाणं न पश्याम इत्याह प्रमाणाभावाञ्चेति । पापापनुत्तय इति । यथा प्रायश्चित्तं पापक्षयनिमित्तमित्यत्र शास्त्रं प्रमाणं नैवं काम्यकर्मक्षयफलत्वे नित्यानां कर्मणां शास्त्रं किंचित्प्रमाणमस्तीत्यर्थः ॥ ८३॥ अस्तु तर्हि काम्यैरेव काम्यानां निवृत्तिरित्याशङ्कय (श्लोकेन) परिह- रति अथापि स्यादित्यादिना ॥ ८४॥ * काम्यैरपि तथा नास्ति CFM

·i. 87]
प्रथमोऽध्यायः।
एवं तावत् “मुक्तेः क्रियाभिः सिद्धत्वात्" इति निराकृतम् ॥ अथा-
त्मज्ञानस्य सद्भावे प्रमाणासंभव उक्तस्तत्परिहारायाह ।
श्रुतयस्स्मृतिभिस्साकमानन्त्यात्कामिनामिह ।
विदधत्युरुयत्नेन कर्मातो बहुकामदम् ॥ ८५ ॥
न च बाहुल्यं प्रामाण्ये कारणभावं प्रतिपद्यते । अत आह ।
प्रामाण्याय न बाहुल्यं न ह्येकत्र प्रमाणताम् ।
वस्तुन्यटन्ति मानानि त्वेकत्रैकस्य मानता ॥ ८६ ॥
यत्तूक्तं " यत्नतो वीक्षमाणोऽपि " इति-तत्रापि भवत एवापराधः ।
कस्मात् । यतः।
" परीक्ष्य लोकान् " इत्याद्या आत्मज्ञानविधायिनीः ।
नैष्कर्म्यप्रवणास्साध्वीः श्रुतीः किं न शृणोषि ताः ॥८७॥
यदुकं “ यावन्त्यश्चेह विद्यन्ते” इति तत्परिहारायोत्तरश्लोक इति
वृत्तं कीर्तयन्नाह एवं तावदिति । श्रुतय इति । काम्यमानविविधफल-
३ साधनत्वमेव तत्र कर्मणां दर्शितं न पुनरात्मज्ञानाभावस्तस्य मोक्षसाध-
नत्वाभावो वा तत्र तत्र प्रदर्श्यते । तस्माधथावस्थितवस्तुविषयज्ञानप्रति-
पादकप्रमाणाभावो नास्तीत्यर्थः ॥ ८५॥
ननु कर्मप्रतिपादकवेदवाक्यानां बहुलत्वादात्मप्रतिपादकानां चाल्प-
त्वात्कर्मण्येव तात्पर्यमित्यत आह न च बाहुल्यमिति । प्रमाणानां स्वतः
३ प्रमाणत्वेन स्वविषयसाधने प्रमाणान्तरानपेक्षत्वात् संवादात्मामाण्यमि-
त्यनङ्गीकारात्कर्मकाण्डेऽप्येकैकस्मिन्कर्मण्येकैकस्य वाक्यस्य प्रमाणत्वा-
कर्मणां बहुलत्वेन तत्र वाक्यबाहुल्यसंभवादात्मनः पुनरेकरूपत्वात्तत्प्र-
६ तिपादकवाक्यबाहुल्यानपेक्षणाच्छाखाभेदेन वाक्यबाहुल्यस्योभयत्राप्य-
विशेषान्न बाहुल्यं प्रामाण्यायापेक्षणीयमिति भावः ॥८६॥
यत्पुनरुकं वेदान्तेषु विध्यसंभवात्प्रामाण्यं न संभवतीति-तदुत्थाप्य
निरस्यति यत्तूकमित्यादिना । आत्मज्ञानविधायिनीरिति । आत्मज्ञाना-
३ याचार्योपगमनादिविधायिनीरित्यर्थः । नैष्कर्म्यप्रवणा इति फलवत्त्व-
मुकम् । साध्वीरित्युपक्रमाद्यभिमततात्पर्यवत्त्वम् ॥ ८७ ॥

·५० नैष्कसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.88- ननु आत्मेत्येवोपासीत" "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः" इत्यपूर्व- विधिश्रुतेः पुरुषस्यात्मदर्शनक्रियायां नियोगोऽवसीयत इति । ३ नैवम् । अपुरुषतन्त्रत्वाद्वस्तुयाथात्म्यज्ञानस्य सकलानर्थवीजात्मा- नवबोधोत्सारिणो मुक्तिहेतोरिति । विध्यभ्युपगमेऽपि नापूर्ववि- धिरयम् । अत आह । नियमः परिसंख्या वा विध्यर्थोऽपि* भवेद्यतः। अनात्मादर्शनेनैव परात्मानमुपास्महे ॥ ८८ ॥ आत्मज्ञानविधायिनीरिति यथाश्रुतमेव गृहीत्वा नियोगपरत्वं वेदा- न्तानां प्राप्तमिति शङ्कते नन्वात्मेत्यादिना । ज्ञानस्य प्रमाणवस्तुपरतन्त्र- ३ त्वेनेच्छया कर्तुमकर्तुमन्यथाकर्तुमशक्यत्वादन्वयव्यतिरेकसिद्धफलत्वेन च विध्यनपेक्षणान्नास्य विधेयत्वं किं तु श्रवणादेरेवेत्यभिप्रेत्य परिहरति नैवमिति । ननु " श्रोतव्यो मन्तव्यः” इति श्रवणादिविधिव्यतिरेकेण ६" द्रष्टव्यः” इति दर्शनेऽपि विधिः श्रूयत इत्याशङ्कय मैवं दर्शनस्यावि- धेयत्वप्रतिपादनात्प्राप्तत्वाञ्च तत्रापूर्वविध्यसंभवादिति परिहरति विध्य- भ्युपगमेऽपीति । विध्यर्थः विधिप्रत्ययस्य लिङादेरर्थः । तत्रानेकत्र ९ पाक्षिकतया प्राप्तौ नियमः-अप्राप्तौ विधिः-तुल्यवत्प्राप्तौ परिसंख्या "विधिरत्यन्तमप्राप्तौ नियमः पाक्षिके सति । तत्र चान्यत्र च प्राप्तौ परिसंख्येति गीयत" इति वचनात् । अत्र चानात्मदर्शनस्य प्राबल्या- १२ दात्मदर्शनस्याप्राबल्यात्पाक्षिकत्वे नियमविधिरात्मा द्रष्टव्य इति । यदा चात्मानात्मदर्शने तुल्यवत्प्राप्तेऽहमित्यात्मस्फुरणाव्यतिरेकेणानात्मनोऽपि स्फुरणात्तत्र परिसंख्येति । उभयथापि नापूर्वविधिरप्राप्त्यभावादि- १५ त्यर्थः। नियमपरिसंख्ययोः संभवे हेतुमाह यत अनात्मादर्शनेनैवेति । पाक्षिकत्वेन तुल्यत्वेन वात्मानात्मदर्शनयोः प्राप्तावनात्मदर्शनव्युदासेना- स्मदर्शनाय नियमपरिसंख्ये संभवत इत्यर्थः । यद्वा । आत्मदर्शनस्य १८ प्राप्तत्वादपूर्वविध्यसंभवेऽपि तदुपासनस्याप्राप्तत्वाद्विधिरस्त्वित्यत आह अनात्मेति । आत्मोपासनमनात्मदर्शनव्युदासेनात्मदर्शनावृत्त्यैव सिध्यति आत्मदर्शनानां पौनःपुन्येन स्वत एव प्राप्तत्वात् । ततश्च नोपासनेऽप्य- २१ पूर्वविधिरित्यर्थः ॥ ८८॥ * विध्यर्थोऽत्र ।

·i.90] प्रथमोऽध्यायः। यच्चोक्तं "विश्वासो नान्यतोऽस्ति नः"इति-तदपि निद्रातुरचेतसा त्वया स्वमायमानेन प्रलपितम् । किं कारणम् । न हि वयं प्रमाण- ३बलेनैकात्म्यं प्रतिपद्यामह ऐकात्म्यस्य स्वत एवानुभवमात्रात्मक- त्वात् । अत एव सर्वप्रमाणावतारासंभवं वक्ष्यति । प्रमाणव्यवस्था- याश्चानुभवमात्राश्रयत्वात् । अत आह । वाक्यैकगम्यं यद्वस्तु नान्यस्मात्तत्र विश्वसेत् । नाऽप्रमेये स्वतस्सिद्धेऽविश्वासः कथमात्मनि ॥ ८९ ॥ यदप्युक्तं "अन्तरेण विधिम्" इति तदप्यबुद्धिपूर्वकमिव नः प्रति- भाति । यस्मात्कालान्तरफलदायिषु कर्मस्खेतद्धटते । आत्मलाभकाल ३ एव फलदायिनि त्वात्मज्ञाने नैतत्समञ्जसमित्याह । ज्ञानात्फले ह्यवाप्तेऽस्मिन्प्रत्यक्षे भवघातिनि । उपकाराय तन्नेति* न न्याय्यं भाति नो वचः॥९०॥ न हि वयमिति । प्रमाणगम्ये वस्तुनि तदभावादविश्वासो भवति । स्वतः सिद्धतया सततं प्रकाशमाने पुनरात्मनि न प्रमाणाभावाद्वि- ३श्वास इत्यर्थः । “प्रत्यक्षादीनामनेविषयत्वात्तेषां स्वारम्भकविषयोपनि- पातित्वात् " इत्यादिना चायमर्थो वर्णयिभ्यत इत्याह अत एवेति । किंच प्रमाणादीनां सिद्धरनुभवाधीनत्वान्नानुभवरूपस्यात्मनः सिद्धिः प्रमाणा- ६ धीनेत्याह प्रमाणव्यवस्थायाश्चेति । अनुभवमात्राश्रयत्वात् । अनुभवाल- म्बनत्वादनुभवमात्राधीनत्वादिति यावत् । वाक्यैकगम्यमिति । वाक्यै- कगम्यं यद्वस्तु । धर्माधर्मादिलक्षणम् । नान्यस्मात्तत्र विश्वसेत् । वाक्या- ९ दन्यतो न विश्वसेत् । ना पुरुषः अप्रमेये स्वतः सिद्धे अविश्वासः विश्वासरहितः कथमात्मनि स्यादित्यक्षरयोजना । यद्वा । अप्रमेये स्वतः- सिद्ध आत्मनि कथं न विश्वास इत्यन्वयः॥ ८९॥ दृष्टफलत्वादात्मज्ञानस्य विध्यभावे फलाभावाभिधानमनुभवविरुद्ध- मित्यभिप्रेत्याह तदप्यबुद्धीति । विधिप्रयुकफलेषु हि विधिमन्तरेण * तच्याय्यं भाति नो वच: AB 8607 ·હર नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.91- यदपि जैमिनीयं वचनमुद्घाटयसि-तदपि तद्विवक्षापरिज्ञानादेवो- द्भाव्यते । किं कारणम् । यतो न जैमिनेरयमभिप्राय आनायः ३सर्व एव क्रियार्थ इति । यदि ह्ययमभिप्रायोऽभविष्यत् “अथातो ब्रह्मजिज्ञासा । जन्मावस्य यतः" इत्येवमादिब्रह्मवस्तुस्वरूपमात्रयाथा- त्म्यप्रकाशनपरं गम्भीरन्यायसंहब्धं सर्ववेदान्तार्थमीमांसनं श्रीम- ६च्छारीरकं नासूत्रयिष्यत् । अस्त्रयो । तस्माज्जैमिनेरेवायम- भिमायो यथैव विधिवाक्यानां स्वार्थमात्रे प्रामाण्यमेवमैकात्म्यवा- क्यानामप्यनधिगतवस्तुपरिच्छेदसाम्यादिति । अत इदमभिधीयते । अधिचोदनं || य आम्नायस्तस्यैव स्याक्रियार्थता। तत्त्वमस्यादिवाक्यानां ब्रूत कर्मार्थता कथम् ॥ ९१ ॥ ३ प्रवृत्तौ फलाभावो न तु स्वरूपप्रयुक्तफलेषु । आत्मज्ञानं तु भोजनादि- वत्स्वरूपप्रयुक्तफलम् । यथैव हि भोजनस्य स्वरूपप्रयुक्कमेव तृप्तिलक्षणं फलमेवमात्मज्ञानस्यापि संसारोपरमलक्षणं फलं स्वरूपप्रयुकमेव । ६ तस्माद्विधिमन्तरेणेत्यसमञ्जसमित्यर्थः । ज्ञानात्फल इति । सहेतुकसं- सारोपरमलक्षणे कैवल्ये फले ज्ञानात्प्रत्यक्षमनुभूयमाने विधिविकलमा- त्मज्ञानं फलाय न भवतीति वचनं प्रत्यक्षपराहतत्वादत्यन्तमुपेक्षणी- ९यमित्यर्थः ॥९॥ यत्पुनः आम्नायस्य क्रियार्थत्वात्" इत्युकं तदनूद्य निरस्यति यपि जैमिनीयमित्यादिना । आम्नायः सर्व एव क्रियामार्गों भवतीति ३ जैमिनेरभिप्रायो न भवतीत्यत्र किं प्रमाणमित्यत आह यदि ह्ययमिति । सिद्धस्वरूपस्याकर्तुरभोः प्रत्यगात्मनः प्रतिपादकवेदान्तवाक्यविचाराय पृथक्शास्त्रारम्भान्यथानुपपत्तिस्तत्र प्रमाणमित्यर्थः। तर्हि " आम्नायस्य ६ क्रियार्थत्वात्" इत्यस्य सूत्रस्य कोऽर्थ इत्यत आह अधिचोदनमिति । अधिचोदनं चोदना नाम विधिश्चोदनामधिकृत्य वर्तत इत्यधिचोदनम् । उदास्यते CF + असूत्रयञ्च तत् परिच्छेदसामर्थ्यात् M 1 अधिचोदनमाम्नायःS ·i.93] प्रथमोऽध्यायः। अपि च । ऐकात्म्यपक्ष इवादृष्टार्थकर्मसु भवत्पक्षेऽपि प्रवृत्ति- दुर्लक्ष्या । यतः। स्वर्ग यियासुर्जुहुयादग्निहोत्रं यथाविधि । देहाड्युत्थापितस्यैवं कर्तृत्वं जैमिनेः कथम् ॥ ९२ ॥ न च प्रत्याख्याताशेषशरीरादिकर्मसाधनस्वभावस्यात्ममात्रस्य कर्म- स्वधिकारः । यस्मात् । सर्वप्रमाणासंभाव्यो बहवृत्त्यैकसाधनः । युष्मदर्थमनादित्सुजैमिनिः प्रेर्यते कथम् ॥९३॥ चोदनानां विधिप्रकरणे पठितानां " सोऽरोदीत्" इत्यादिसिद्धार्थवाद- ९ वाक्यानामानर्थक्यमनेन सूत्रेणाशङ्कय “विधिना त्वेकवाक्यत्वात्स्तुत्य- थैन विधीनां स्युः” इति विधिशेषत्वेन सार्थकत्वं तेषां सिद्धान्तितं न तु तद्विपरीतानां तत्त्वमस्यादिवाक्यानामित्यर्थः ॥ ९१ ॥ यत्पुनरुकं “ कुर्वन्नेवेह कर्माणि" इत्ययं मन्त्रः कृत्स्नमायुः कर्मण्येव विनियुङ इति-तद्प्ययुक्तम् । आत्मनः परमार्थतः कर्तृत्वभोकृत्वाद्यभावात्त- ३ द्विदः कर्माधिकारासंभवादविद्वद्विषय एवायं मन्त्र इति प्रदर्शयितु- माह अपि चेति । यथास्मत्पक्ष ज्ञाने विध्यभावादप्रवृत्तिस्तथा भवत्पक्षे विध्यभ्युपगमेऽप्यग्निहोत्रादिकर्मस्वप्रवृत्तिरित्यर्थः । कुत इत्यत आह यत इति । देहान्तरोपभोग्यस्वर्गादिसाधनाग्निहोत्रादिविध्यन्यथानुप- पत्त्या प्रमितस्य देहादिव्यतिरिकस्य निरवयवस्यात्मनो न परिस्पन्दप- रिणामलक्षणक्रियाप्रवेशात्मकं कर्तृत्वमुपपद्यते । न च प्रयत्नाश्रयत्वे- ९ नापि कर्तृत्वं प्रयत्नस्यान्तःकरणधर्मत्वादनित्यस्य नित्यात्मगुणत्वानुपप- तेश्चेत्यर्थः । स्वर्ग यियासुरग्निहोत्रं यथाविधि जुहुयादित्येवं देहायु- स्थापितस्येत्यन्वयः । इतिशब्दश्चैवंशब्दसामर्थ्याल्लभ्यते । जैमिनेः पक्ष १२ इत्यर्थः॥९२॥ एवं कन्वयं निराकृत्याधिकारान्वयं निराचष्टे न च प्रत्याख्यातेति । प्रत्याख्यातमशेषं शरीरादिलक्षणं कर्मसाधनं येन तत्स्वभावस्यात * अहंवृत्त्येकसाधनः S ६ ·नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i.95- प्रवृत्तिकारणाभावाच । यस्मात् । सुखदुःखादिभिर्योग आत्मनो नाहमेक्ष्यते । पराक्त्वात्मत्यगात्मत्वाज्जैमिनिः प्रेयते कथम् ॥९४ ॥ किंच। न तावद्योग एवास्ति शरीरेणात्मनः सदा । विषयैर्दूरतो नास्ति स्वर्गादौ स्यात्कथं सुखम् ॥९५ ॥ ३ एवात्ममात्रस्य न कर्मस्वधिकार इत्यर्थः । सर्वप्रमाणागोचरश्चेत्कथं व्यवढियत इत्यत आह अहंवृत्तीति । युष्मदर्थमहंकारादिलक्षणमना- दित्सुः परमार्थतस्तत्संसर्गरहितो जैमिनिशब्दवाच्यशरीरोपलक्षितः ६ प्रत्यगात्मा प्रेर्यते प्रवर्त्यते विधिना कथम् । न कथंचिदित्यर्थः । आत्मा प्रेर्यते कथमित्यात्ममात्रस्य प्रवर्त्यत्वासंभवे वकव्येऽपि जैमिन्यात्मग्र- हणं तदुपालम्भार्थम् ॥ ९३॥ इदानीं भोक्त्रन्वयं निराचष्टे प्रवृत्तिकारणेति । प्रवृत्तिकारणं प्रयोजन तद्भावाच्च न प्रवृत्तिरित्यर्थः । कुतः प्रयोजनाभाव इत्यत आह यस्मा- ३ दिति । आत्मनः सुखदुःखादिभिर्योगो नास्तीति यस्मात्तस्मादित्यर्थः । ननु कथं सुखदुःखादिभिरयोगः सुख्यहं दुःख्यहमिति सुखदुःखादि- संबन्धानुभवादित्याशङ्कयाह अहमेति । अहमाऽन्तःकरणेन सुख- ६ दुःखादेः संबन्धः सुख्यहमित्यादावीक्ष्यते न त्वात्मनेत्यर्थः । कुत आ- त्मना नेक्ष्यत इत्यत आह पराक्त्वादिति । सुखादीनां साक्ष्यत्वेन परा- क्त्वादात्मनश्च साक्षित्वेन प्रत्यक्त्वात्तेषां पराग्रूपान्तःकरणपरिणामत्वा- ९ दात्मधर्मत्वानुपपत्तरित्यर्थः ॥ ९४॥ भोगसाधनैः संबन्धासंभवादप्यात्मनोऽभोकृत्वं तथा ह्यसङ्गत्वा- दात्मनोऽहंप्रत्ययालम्बनेन शरीरेणापि न संबन्धोऽस्ति । अहंप्रत्ययाना- ३लम्वनैः पुनर्विषयैः शब्दादिभिरतिशयेन नास्ति संबन्धः । तथा सति स्वर्गादौ कथमस्य सुखादिना संबन्धः स्यादित्याह । किंचेति । न तावदिति ॥ ९५॥ * नाहमेष्यते M ·i.97] प्रथमोऽध्यायः॥ यस्मादन्यथा नोपपद्यते। नराभिमानिनं तस्मात्कारकाद्यात्मदर्शिनम् । मन्त्र आहोररीकृत्य "कुर्वन् " इति न निर्द्वयम् ॥९६ ॥ यच्चोक्तं "विरहय्य इति तदपि न सम्यगेव । तथापि तु न या काचित्क्रिया यत्र क चाध्याहरणीया किं तु या यत्राभिप्रेतसंबन्ध ३घटयितुं शक्नोत्याकाङ्क्षां च वाक्यस्य पूरयति सैवाध्याहरणीया । एवंविशिष्टा च क्रियास्माभिरभ्युपगतैव । सा तूपादित्सितवाक्यार्थी- विरोधिन्येव नाभूतार्थप्रादुर्भावफलेति । पड़ावविकाररहितात्मवस्तुनो ६ निर्धूताशेषद्वैतानर्थस्थापराधीनप्रकाशस्य विजिज्ञापयिपितत्वादस्य- स्मीत्यादिक्रियापदं स्वमहिमसिद्धार्थप्रतिपादनसमर्थमभ्युपगन्तव्य न विपरीतार्थप्रतिपादनपरमिति । धावेदिति न दानार्थे पदं यत्पयुज्यते । एधीत्यादि तथा नेच्छेत्स्वतः सिद्धार्थवाचिनि ॥९७॥ एवं कन्वयाधिकारान्वयभोक्त्रन्वयानामात्मनः परमार्थतोऽसंभवा- दनाधविद्यावशादेहेन्द्रियादावहममेतिमिथ्याभिमानवत एव कर्माधि- ३ कारो मन्त्रेण प्रदर्श्यत इति फलितमाह यस्मादित्यादिना । नराभिमा- निनं नरत्वाभिमानिनं मनुष्यत्वाभिमानिनम् । कारकाधात्मदर्शिनं कर्तृ- त्वाचात्मदर्शिनम् । कर्तृत्वभोकृत्वप्रमातृत्वादिष्वात्माभिमानिनमविद्या- ६ वन्तमङ्गीकृत्य कुर्वन्नेवेत्यादिमन्त्रः कर्म कर्तव्यमभिधत्ते न नियं नरत्वा- धभिमानहीनं विद्यावन्तं “ एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे" इति श्रुतेरित्यर्थः । एवंप्रकारे त्वयि जिजीविषति नरे नरमात्राभि- ९ मानिनि इत एतस्मात्कर्म कुर्वतो वर्तमानात्प्रकारादन्यथा प्रकारान्तरं नास्ति येन प्रकारेणाशुभं कर्म न लिप्यते कर्मणा न लिप्यत इति श्रुत्य- क्षरयोजना ॥ ९६॥ विरहय्येति यञ्चोकं तच्च निरस्यति यच्चोकं विरहय्यतीति । सोऽयं ·नैष्कसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [i. 98- न च यथोक्तवस्तुवृत्तपतिपादनव्यतिरेकेण तत्त्वमस्यादिवाक्यं वाक्यार्थान्तरं वक्तीति शक्यमध्यवसातुमित्याह । तत्त्वमस्यादिवाक्यानां स्वतस्सिद्धार्थबोधनात् । अर्थान्तरं न संद्रष्टुं शक्यते त्रिदशैरपि ॥९८ ॥ यस्मादेवम् । देवदत्तः सोयं ग्राम इत्यादिवाक्येषु क्रियापद्मन्तरेणापि वाक्यार्थ- प्रतीतेर्दर्शनान्न वाक्यार्थप्रतीतौ क्रियापदापेक्षेति भावः । ननु तत्रापि पश्य गच्छेति क्रियापदं प्रयोकव्यमेव तन्न प्रयुज्यते द्वारं विवियतामि- त्यर्थे द्वारमितिप्रयोगवदित्याशङ्कयैवमपि तद्वाक्यार्थप्रतिपत्त्युपयोगिक्रि- ६ याभिधायिन एव पदस्याध्याहरणीयत्वात्प्रवर्तकक्रियापदमेवाध्याहरणी- यमिति नियन्तुमशक्यत्वाद्वेदान्तवाक्येषु चास्यस्मीत्यादिक्रियापदस्या- भ्युपगतत्वान्न कश्चिद्दोष इत्याह तथापि त्विति । नाभूतार्थप्रादुर्भावफ- लेतीति । फलेत्युत्पत्तिविकृत्यादिफला न भवतीत्यर्थः । नाभूतार्थप्रादुर्भा- वफलेतीत्यत्रेतिशब्दस्य हेत्वर्थस्यास्मीत्यादिक्रियापदमित्यनेन संबन्धः । कुतो नाभूतार्थप्रादुर्भावफलेत्यत आह षडावेति । अनर्थनिवृत्त्यर्थमपि १२ न क्रियाध्याहारापेक्षेत्याह निधूतेति । तर्हि प्रतीत्यर्थमपेक्ष्यतामित्यत आह अपराधीनेति । उक्कमेवार्थ दृष्टान्तेनोपपादयति धावेदितीति । हिरण्यं दद्यादित्येतस्मिन्नर्थे हिरण्यं धावेदित्यादिपद्मयोग्यत्वाचथा न प्रयुज्यते १५ तद्वदधिभवेत्यादिपदं वृद्धयादिविकारहीनात्मवस्तुप्रतिपादकवाक्ये न प्रयोकव्यमित्यर्थः । एधीत्येतदस्तेर्धातोर्लोण्मध्यमपुरुषैकवचनम् ॥ ९७ ॥ ननु तत्त्वमस्यादिवाक्यानां स्वतःसिद्धार्थवाचकत्वमसिद्धं तेषां तद- हमस्मीत्युपासीतेत्युपासनाविधिपरत्वादित्यत आह न चेति । उपक्रमो- १ पसंहारादिषड्विधलिङ्गाधिगतपरिनिष्ठितवस्तुप्रतिपादनतात्पर्यविरोधा- दित्यर्थः॥९८॥ * तत्त्वमसिवाक्यंs + वाक्यमर्थान्तरं वकि M

·-i. 100]
प्रथमोऽध्यायः।
५७
T
अतः सर्वाश्रमाणां तु वाङ्मनःकायकर्मभिः ।
स्वनुष्ठितैर्न मुक्तिः स्याज्ज्ञानादेव हि सा यतः ॥ ९९ ॥
तस्माच्च कारणादेतदप्युपपन्नम् ।
स्वमनोरथसंकृप्तप्रज्ञाध्मातधियामतः ।
श्रोत्रियेष्वेव वाचस्ताः शोभन्ते नात्मवेदिषु ॥ १०० ॥
इति श्रीमच्छंकरभगवत्पूज्यपादशिष्यसुरेश्वराचार्यकृतौ नैष्कर्म्य-
सिद्धौ प्रथमोऽध्यायः ॥१॥
यत्पुनः पूर्ववादिनोपसंहृतमतः सर्वाश्रमाणामिति तत्राह
इति ॥ ९९॥
तत्र चास्माभिरपि यदुकं " इति हृष्टधियाम्” इत्यादि तदपि युकमे-
वोकमित्युपसंहरति तस्माच्चेति ॥ १०० ॥
इति श्रीमज्ज्ञानोत्तममिश्रविरचितायां नैष्कर्म्यसिद्धिचन्द्रिकायां
प्रथमोऽध्यायः समाप्तः ॥१॥

·द्वितीयोऽध्यायः। । प्रत्यक्षादीनामनेवंविषयत्वात्तेषां स्वारम्भकविषयोपनिपातित्वा- दात्मनश्चाशेषममेयवलक्षण्यात्सर्वानबैंकहेत्वज्ञानापनोदिज्ञानदिवाकरो- ३ दयहेतुत्वं वस्तुमात्रयाथात्म्यप्रकाशनपटीयसस्तत्त्वमस्यादेवचस एवे- ति बह्वीभिरुपपत्तिभिः प्रदर्शितम् । अतस्तदर्थाप्रतिपत्तौ यत्कारणं तदपनयनाय द्वितीयोऽध्याय आरभ्यते । श्रावितो वेत्ति वाक्यार्थ नचेत्तत्त्वमसीत्यतः । त्वंपदार्थानभिज्ञत्वादतस्तत्प्रक्रियोच्यते ॥१॥ श्रीगणपतिसरस्वतीसद्गुरुभ्यो नमोनमः ॥ हरिः । ॐ । वृत्तसंकीर्तन- पूर्वकं वर्तिष्यमाणस्याध्यायस्य तात्पर्यमाह प्रत्यक्षादीनामिति । प्रत्यक्षा- ३ दिशब्देन श्रोत्रादीनामिह ग्रहणम् । तेषामनेवंविषयत्वाद्वैतात्माविष- यत्वादित्यर्थः । कुतस्तद्विषयत्वमित्यत आह तेषामिति । तेषां श्रोत्रा- दीनां स्वारम्भकशब्दादिवदाकाशादिभूतारब्धत्वात्तद्विषयत्वाच्चात्मावि- ६ षयत्वमित्यर्थः । श्रोत्रं स्वग्राह्यजातीयविशेषगुणवद्रव्यारब्धं बाह्येन्द्रि- यत्वाच्चक्षुरादिवत् । त्वगिन्द्रियं वायवीयं नियमेन स्पर्शव्यञ्जकत्वाद्यज- नादिजनितवायुवत् । तथा चक्षुस्तैजसं नियमेन रूपग्राहकत्वाद्दीपवत् । ९ रसनमायाप्यं नियमेन रसव्यञ्जकत्वादास्योदकवत् । घ्राणं पार्थिवं निय- मेन गन्धव्यञ्जकत्वात्कुङ्कुमगन्धाभिव्यञ्जकघृतवदित्यनुमानात् । “ यथा सर्वासामपां समुद्र एकायनमेवं सर्वेषां स्पर्शानां त्वगेकायनम् । एवं १२ सर्वेषां रसानां जिद्वैकायनम् । एवं सर्वेषां गन्धानां नासिकैकायनम् । एवं सर्वेषां रूपाणां चक्षुरेकायनम् । एवं सर्वेषां शब्दानां श्रोत्रमेकायनम्" इत्यागमाच्च श्रोत्रादीनां भौतिकत्वं तद्विषयत्वं चेत्यवगन्तव्यम् । The reading staalamurai is that of CESM only. All the other Mss of the text & the com: of F read अनैवं ·-ii. 2] द्वितीयोऽध्यायः । योऽयमहब्रह्मेति वाक्यार्थस्तत्मतिपत्तिर्वाक्यादेवेति प्रत्यक्षादीनामने- वंविषयत्वा दित्यवादिषं तस्य विशुद्ध्यर्थमनैकान्तिकत्वं पूर्वपक्षत्वे- ३ नोपस्थाप्यते।। कृत्स्नानात्मनिवृत्तौ च कश्चिदामोति निर्वृतिम् । श्रुतवाक्यस्मृतेश्चान्यः स्मार्यते च वचोऽपरः ॥२॥ १५आत्मा पुनः शब्दादिहीनत्वात्तद्विषयित्वाच्च न तेषां विषय इत्याह आ- त्मनश्चेति । कथं पुनरात्माज्ञाननिवृत्तिरित्यत आह सर्वानथैति । एवं प्रथमाध्यायेन समन्वये प्रदर्शिते तत्र प्रत्यक्षादिविरोधाशङ्कायां तत्परि- १८ हाराय द्वितीयाध्याय आरभ्यत इत्याह अतस्तदर्थेति । तस्य वाक्य- स्यार्थाप्रतिपत्तौ यत्कारणं पदार्थापरिज्ञानं तस्य प्रत्यक्षादिविरोधाशङ्का- समुद्भूतासंभावनाविपरीतभावनानिरासेनापनयनाय द्वितीयारम्भ इत्य- २१र्थः । पूर्वोत्तराध्याययोर्हेतुहेतुमल्लक्षणसंबन्धो दर्शितः श्रावित इति । वाक्यार्थज्ञानस्य पदार्थप्रतिपत्तिपूर्वकत्वात्त्वंपदार्थाज्ञाने सति तत्त्वम- सीत्यतो वाक्याद्वाक्यार्थ श्रावितो यदि न जानात्यतस्तत्प्रक्रिया तस्य २४ त्वंपदार्थस्य प्रक्रिया प्रतिपादनं क्रियत इत्यर्थः॥१॥ वृत्तसंकीर्तनपूर्वकमुत्तरश्लोकस्य तात्पर्यमाह योऽयमिति । वाक्यादे- वेतीत्यतिशब्दः प्रकारवचनः । अहं ब्रह्मेत्येवंप्रकारा तत्प्रतिपत्तिरि- ३ त्यर्थः । वाक्यव्यतिरेकेणापि प्रतिपत्तिदर्शनान वाक्यस्य नियतहेतुत्व- मित्यनैकान्तिकत्वमेव दर्शयति कृत्स्नेति । कश्चिद्विमलमतिः कृत्स्नप्रपञ्च- विलापने भेदकोपाधेरभावादेकत्वं वाक्यमन्तरेणापि प्रतिपद्यते यथा ६ विराडात्मा “ यन्मदन्यन्नास्ति कस्मान्नु विभेमीति" इति । कश्चिच्छ्रुतं वाक्यं स्मृत्वा प्रतिपद्यते । यथा भृगुः यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" इति वाक्यस्मृतेः “आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्" इति । कश्चि- ९दाचार्येण वाक्यं स्मार्यमाणोऽसंभावनाविपरीतभावनानिराकरणमुखेन साक्षादहमस्मि परं ब्रह्मेति वाक्यार्थ प्रतिपच मुच्यते यथा श्वेतकेतुर्नव- कृत्वस्तत्त्वमसीति । श्वेतकेतुभृग्वारेतयोरुभयोरपि वाक्यस्मरणमेव हेतुर्न १२ वाक्यमिति त्रिष्वपि पक्षेषु न वाक्यं हेतुरित्यर्थः ॥२॥ Here too AB read अनैवं. + उत्थाप्यते F ·६० नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ii..4- -i एतत्प्रसङ्गेन श्रोत्रन्तरोपन्यासमुभयत्रापि संभावनायाह । वाक्यश्रवणमात्राच पिशाचकवदामुयात् । त्रिषु यादृच्छिकी सिद्धिः स्मार्यमाणे* तु निश्चिता ॥३॥ नायमनैकान्तिको हेतुः । यतः । सर्वोऽयं महिमा ज्ञेयो वाक्यस्यैव यथोदितः । वाक्याथ न घृते वाक्यात्कश्चिज्जानाति तत्त्वतः ॥ ४ ॥ वाक्यं च प्रतिपादनाय प्रवृत्तं सत्पतिपादयत्येव सर्वप्रमाणानामप्ये- ववृत्तत्वात्।। कथं तर्हि वाक्यस्य हेतुत्वाशङ्केति तत्राह एतत्प्रसङ्गेनेति । वाक्यव्य- तिरेकेण विराट्प्रभृतीनां त्रयाणां ज्ञानं दृष्टम् । पिशाचकस्य पुनर्वाक्य- ३श्रवणापि तदृष्टमित्युभयत्रापि ज्ञानोत्पत्तिदर्शनान्न वाक्यमेव नियमेन ज्ञानजन्महेतुरिति झापनायेत्यर्थः। पिशाचकवदिति । पिशाचको नाम कश्चिदण्यं गतः स्वकर्मणा तत्राधीयमानं तत्त्वमस्यादिवाक्यमाकर्ण्य ६ जन्मान्तरसंस्कारवशात्तदैव वाक्यार्थ प्रतिपेद इति लोके प्रसिद्धमि- त्यर्थः । अयं पुनरत्र विशेष इत्याह त्रिविति ॥३॥ इदानीं सिद्धान्तयति नायमिति । लिङ्गस्मरणस्य गमकत्वेऽपि न यथा लिङ्गस्यागमकत्वमेवं वाक्यस्मरणस्य गमकत्वेऽपि न वाक्यस्याग- ३मकत्वं वाक्यस्मरणस्योभयत्रापि द्वारत्वादित्याह सर्वोऽयमिति । कृत्स्नानात्मनिवृत्ताविति तत्रापि प्रपञ्चाभावव्यति- रिकनिरतिशयानन्दरूपब्रह्मावगतिर्न वाक्यं विना संभवति तस्य ६वेदान्तवाक्यव्यतिरिकप्रमाणांगोचरत्वादित्याह वाक्यार्थमिति ॥४॥ ननु वाक्यमपि प्रमाणान्तरसंवादाभावात्स्वार्थ निश्चाययितुं न शक्नो- तीत्यत आह वाक्यं चेति । स्वविषयावबोधनाय प्रवृत्तानां प्रमाणानां ३ प्रमाणान्तरसंवादापेक्षया कुण्ठितभावः क्वचिदपि न दृश्यत इत्यर्थः । * स्मर्यमाणे J एवंप्रवृत्तत्वात् SM " यत्पुनरुकं ·i.8] द्वितीयोऽध्यायः। नाहंग्राह्ये न तद्धीने न प्रत्यमापि दुःखिनि । विरोधः सदसीत्यस्माद्वाक्याभिज्ञस्य जायते ॥५॥ नाविरक्तस्य संसारान्निविवृत्सा ततो भवेत् । न चानिवृत्ततृष्णस्य पुरुषस्य मुमुक्षुता ॥ ६ ॥ न चामुमुक्षोरस्तीह गुरुपादोपसर्पणम् । न विना गुरुसंबन्धं वाक्यस्य श्रवणं भवेत् ॥ ७ ॥ तथा पदपदार्थों च न स्तो वाक्यमृते क्वचित् । अन्वयव्यतिरेको च तावृते स्तां किमाश्रयौ ॥ ८॥ ननु न वयं प्रमाणान्तरसंवादाभावादप्रतिपादकं ब्रूमः किं तु तद्विरुद्धा. र्थत्वादिति तत्राह नाहमिति । अहंग्राह्यमहं मनुष्य इत्यहंप्रत्ययवेधं यच्छ- ६रीरं तस्मिंस्तत्त्वमसीति वाक्यश्रवणाद्विरोधप्रतिभासो न भवति तस्य त्वंपदानभिधेयतया तत्पदार्थेन सामानाधिकरण्यानङ्गीकारात् । न त- द्धीन इति । चक्षुषा पश्यामि श्रोत्रेण शृणोमीत्येवं करणत्वेनानुभवादहं ९ चक्षुः पश्यामीत्यननुभवाच्चाहंप्रत्ययरहितेऽपि न विरोधप्रतिभासस्तेनापि सदसीति सामानाधिकरण्यानङ्गीकारात् । तथा प्रत्यक्प्रतीचि प्रत्यगा- त्मन्यपि न विरोधप्रतिभासस्त्वंपदलक्ष्यस्य तस्य तत्पदलक्ष्येणैकत्वावि- १२ रोधात् । अत्र प्रत्यक्शब्दोऽव्ययत्वात्सप्तम्यर्थे वर्तते । अञ्चु गतिपूजन- योरितिधातो “ ऋत्विग्दधृक्स्रग्दिगुष्णिगञ्चयुजिक्रुञ्चाम्” इति क्विन्प्रत्य- यान्तात्प्रत्यक्शब्दात् “ दिक्शब्देभ्यः सप्तमीपञ्चमीप्रथमाभ्यो दिग्देशका- १५ लेष्वस्तातिः” इत्यस्तातौ तद्धिते कृते तस्य च "अञ्चेर्लुक्” इति लुकि कृते "तद्धितश्चासर्वविभकिः” इत्यव्ययत्वोपपत्तेः। तथा दुःखिनि सुख- दुःखादिधर्मवदन्तःकरणविशिष्टेऽपि न विरोधप्रतिभासस्तस्यापि त्वंशब्द- १८ वाच्यस्य तत्पदलक्ष्येणैकत्वानङ्गीकारात् । एवं वाक्यतात्पर्याभिज्ञस्य चतुर्वपि पदार्थेषु न विरोधबुद्धिस्तेन प्रमाणान्तरविरोधाभावादग्यप्रति- पादकत्वं वाक्यस्य न स्यादित्यर्थः ॥५॥ तर्हि वाक्यस्य प्रमाणान्तरसंवादापेक्षाभावात्तद्विरोधाभावाच्च वाक्य- श्रवणमात्रेण वाक्यार्थ सर्व एव प्रतिपचेरन् । न च तथा प्रतिपद्यन्त ३ इत्याशङ्कय तेषां वैराग्यमुमुक्षुत्वाद्यधिकारिविशेषणाभावादधिकारिणः ·... नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ii. 12- अन्वयव्यतिरेकाभ्यां विना वाक्यार्थबोधनम् । न स्यात्तेन विनाज्ञानप्रहाणं नोपपद्यते ॥ ९ ॥ विनाज्ञानप्रहाणेन पुरुषार्थः सुदुर्लभः । तस्माद्यथोक्तसिद्ध्यर्थं परो ग्रन्थोऽवतार्यते ॥ १० ॥ वर्चस्का त्वन्नकार्यत्वाद्यथा नात्मेति गम्यते । तद्भागः सेन्द्रियो देहस्तद्वकिमिति नेक्ष्यते ॥ ११ ॥ आद्यन्तयोरनात्मत्वे प्रसिद्ध मध्येऽपि कः प्रतिबन्धः । प्रागनात्मैव जग्धं सदात्मतामेत्यविद्यया । स्रगालेपनवदेहं तस्मात्पश्येद्विविक्तधीः ॥ १२ ॥ प्रमितिजनको वेद इति न्यायाञ्च नायं दोष इत्युत्तरश्लोकपञ्चकेन प्रति- पादयति नाविरकस्येत्यादिना । न चानिवृत्ततृष्णस्यति संसारादनिवि- ६वृत्सोरित्यर्थः ॥६॥७॥ ८॥९॥ अतोऽपेक्षितवाक्यार्थज्ञानसिद्धयर्थमन्वयव्यतिरेकाभ्यां त्वंपदार्थपरि- शोधनायोत्तरग्रन्थसंदर्भ इत्युपसंहारव्याजेनाह तस्मादिति ॥१०॥ यत्पुनः"नाहंग्राह्ये न तद्धीने” इति तस्य शरीरेन्द्रियवर्गस्य चाना- त्मत्वं सूचितं तत्प्रपञ्चनायाह वर्चस्कमिति । वर्चस्कस्य पुरीषस्यान्नप- ३ रिणामरूपस्य यथानात्मत्वं गम्यते तद्वत्तद्भागयोरनपरिणामयोःहन्द्रि- ययोरनात्मत्वमनुमानाद्वगन्तव्यमित्यर्थः ॥११॥ न केवलमन्नकार्यत्वादनात्मत्वमनुमातव्यमन्नात्मत्वादप्यन्नवदेवानात्म- त्वमनुमातव्यमित्याह आद्यन्तयोरिति । आद्यन्तयोरोदनपुरीषयोनिवा- ३ रितानात्मत्वप्रतिपत्तिरुदीर्यमाणा मध्ये देहेन्द्रिययोः केन प्रतिबद्धेत्यर्थः । आगन्तुकत्वादप्यनात्मत्वमनुमेयमित्याह नगालेपनवदिति ॥१२॥ * नाशो नाज्ञानस्योपजायते ES; ध्वंसो नाज्ञानस्योपजायते ] + वर्चस्कमन्नकार्यत्वात् M 1 मध्ये कः प्रतिबन्धः S विरकधी: M ·i. 151 द्वितीयोऽध्यायः। अथैवमपि मद्वचनं नाद्रियसे स्वयमेवैतस्माच्छरीरादशुचिराशेनिराशो भविष्यसि । मन्यसे तावदस्मीति यावदस्मान्न नीयसे । श्वभिः क्रोडीकृते देहे नैवं त्वमभिमंस्यसे ॥ १३ ॥ शिर आक्रम्य पादेन भर्स्यत्यपरान् शुनः । दृष्ट्वा साधारणं देहं कस्मात्सत्तोऽसि तत्र भोः ॥ १४ ॥ श्रुतिपरिमापितोऽयमर्थोऽनात्मा बुद्ध्यादिदेहान्त इतीदमाह । बुसव्रीहिपलालांशै/जमेकं त्रिधा यथा । बुद्धिमांसपुरीषांशैरनं तद्वदवस्थितम् ॥ १५ ॥ यथोक्तार्थप्रतिपत्तौ सत्यां न रागद्वेषाभ्यां विक्रियते विपश्चिदित्य- स्यार्थस्य प्रतिपत्तये दृष्टान्तः । इदानीमपायित्वादप्यनात्मत्वमनुमेयमित्याह अथैवमपीति । मन्यस इति । तावदेव तव देहेऽहंबुद्धिर्भवति यावदस्माइहादुत्क्रम्य न लोका- ३ न्तरं गमिष्यसि । गते तु सारमेयादयस्तमिमं देहं क्रोडीकुरिन् । क्रोडीकृते तु तस्मिन्निदानीमिवाभिमानो न भवतीत्यर्थः ॥ १३ ॥ शरीरमेव तत्त्वमिति शरीरे ममत्वं विशेषतो न करणीयं शुनामपि साधारणत्वादित्याह शिर आक्रम्येति । भर्सयत्येकः श्वेति शेषः ॥१४॥ यदुक्कं “ तद्भागः सेन्द्रियो देहः” इति तदसिद्धमिति नाशङ्कनीयं श्रुतिसिद्धत्वादित्याह श्रुतीति । यद्वा । न केवलमनुमानादेव देहेन्द्रिय- ३ योरनात्मत्वावगमः किंवागमादपीत्याह श्रुतीति । “अन्नमशितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तत्पुरीषं भवति यो मध्यमस्तन्मांसं योऽणिष्ठस्तन्मनः" इति शरीरस्य मनसश्चान्नकार्यत्वं दर्शयतीत्यर्थः ॥१५॥ एवं स्थूलसूक्ष्मदेहद्वयव्यतिरिकात्मवेदनस्य दृष्टमेव फलं सर्वानर्थ- ·नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ii. 19- वर्चस्के संपरित्यक्ते दोषतश्चावधारिते। यदि दोष वदेत्तस्मै किं तत्रोच्चरितुर्भवेत् ॥ १६ ॥ तद्वत्सूक्ष्मे तथा स्थूले देहे त्यक्ते विवेकतः । यदि दोष वदेत्ताभ्यां किं तत्र विदुषो भवेत् ॥ १७ ॥ एतावदेव ह्यहं ब्रह्मास्मीति वाक्यार्थापतिपत्तौ कारणं यदुत* बुद्ध्यादौ देहान्ते ह्यहममेति निस्सन्धिबन्धनो ग्रहः । तद्व्यतिरेके हि न ३ कुतश्चिद्विभज्यत एकल एव प्रत्यगात्मन्यवतिष्ठत इत्याह । रिपौ बन्धौ खदेहे च समैकात्म्यं प्रपश्यतः । विवेकिनः कुतः कोपः स्वदेहावयवेष्विव ॥ १८ ॥ इतश्चानात्मा देहादिः। घटादिवच्च दृश्यत्वात्तैरेव करणैशेः । स्वमे चानन्वयाज्ज्ञेयो देहोऽनात्मेति सूरिभिः ॥ १९ ॥ बीजभूतरागद्वेषयोनिवृत्तिरित सदृष्टान्तमाह यथोकार्थेत्यादिना । ६ उच्चरितुरुत्स्स्रष्टुरित्यर्थः ॥ १६॥ तद्वदिति ॥१७॥ वाक्यार्थप्रतिपत्तिप्रतिबन्धकत्वादपि देहद्वयेऽहंकारममकारलक्षणो भेदाभिमानो विवेकिभिः परिहरणीय इति श्रोतॄणां यत्नगौरवसाधनायाह ३ एतावदेवेति । निस्सन्धिबन्धन इति । बाधकप्रत्ययशून्य इत्यर्थः । विवे- कस्य पुनः फलमाह तयतिरेके हीति । समैकात्म्यं प्रपश्यत इति । शत्रु- देहे मित्रदेहे स्वदेहे च निर्विशेषैकात्म्यमनुसंधानस्येत्यर्थः ॥१८॥ इदानीं दृश्यत्वादागमापायित्वाच्च देहस्यानात्मत्वमित्याह इतश्चेति । यैः करणैर्घटायो दृश्यन्ते तैरेव करणैदृशेर्द्रष्टुरात्मनो देहस्य दृश्यत्वा- त्स्वप्ने च व्याघ्रादिशरीरेण व्यवहरतो जाग्रति दृष्टे देहेऽहमित्यभिमाना- भावेनास्यानन्वयाच्चानात्मत्वं वेदितव्यमित्यर्थः ॥ १९॥ * यदुकबुद्धयादौ । + विवेकिनः पुनः कोपः । ३ ·-ii. 22] द्वितीयोऽध्यायः। ६५ देहादिकार्यकरण संघातव्यतिरेकाव्यतिरेकदर्शिनः प्रत्यक्षत एव विरुद्ध कार्यमुपलभ्यते। चतुर्भिरुह्यते यत्तत्सर्वशक्त्या शरीरकम् । तूलायते तदेवाहंधियाघ्रातमचेतसाम् ॥ २० ॥ प्रसिद्धत्वात्मकरणार्थोपसंहारायाह । स्थूलं युक्त्या निरस्यैवं नभसो नीलतामिव । देहं सूक्ष्म निराकुर्यादतो युक्तिभिरात्मनः ॥ २१ ॥ कथं देहं सूक्ष्मं निराकुर्यादिति । उच्यते । अहंममत्वयत्नेच्छा नात्मधर्माः कृशत्ववत् । कर्मत्वेनोपलभ्यत्वादपायित्वाच वस्त्रवत् ॥ २२ ॥ वक्ष्यमाणविवेकफले श्रद्धाजननाय मिथ्याज्ञानविवेकज्ञानयोरनुभव- सिद्धः फलभेद इति दर्शयति देहादीति । चतुर्भिरिति । स्वदेहः पर- देहो वा वाहने स्थापयित्वा चतुर्भिर्वाह्यो भवति स एवाविदुषामहंबुद्धि-३ परिगृहीतस्तूलायते तूलवदाचरतीति प्रत्यक्षमेव विरुद्ध कार्यमित्यर्थः। यद्वा । स्वभावतः सुषुप्तादावशक्योद्वाहो जागरितेऽहंधीमात्रेण सुखो- द्वाहितामापद्यमानः शिबिकादिवत्स्वोद्वाहकमहंकर्तारमवगमयतीति दर्शयति देहादीत्यादिना । यद्वा । एकमेव शरीरमहंबुद्धिरहितमतिगौर- वान्महता क्लेशेन नीयते तदेवाहबुद्धिगृहीतमत्यन्तलाघवात्तूलवदाचर- तीत्येवं विरुद्धकार्यदर्शनादनात्मैवायं देह इत्याह देहादीत्यादिना ॥ २० ॥९ लोकायतिकव्यतिरिक्तसर्ववादिनामात्मनः स्थूलदेहव्यतिरेके विवा- दाभावात्सर्वजनप्रसिद्धत्वाच्च न तत्प्रतिपादनायातीवाग्रहः क्रियत इत्याह । प्रसिद्धत्वादिति ॥२१॥ कथमिति । अहंममत्वेति । अहंकारममकारबुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्र- यत्नाद्यो वस्तुतो नात्मनो धर्मा भवितुमर्हन्तीत्यर्थः । तत्र हेतुः कर्मत्वे- * कार्यकारण A + धियाध्यातं ; अमेधसा M ؟ ३ •- ·नैष्कर्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ii. 23- वैधर्ये दृष्टान्तः। नोष्णिमानं दहत्यग्निः स्वरूपत्वाद्यथा ज्वलन् । तथैवात्मात्मनो विद्यादहं नैवाविशेषतः ॥ २३ ॥ एकस्यात्मनः कर्मकर्तृभावः सर्वथा नोपपद्यत इति श्रुत्वा मीमांसका प्रत्यवतिष्ठते । अहंप्रत्ययग्राह्यत्वाद्ग्राहक आत्मेति तनिवृत्त्यर्थमाह । यत्कर्मको हि यो भावो नासौ तत्कर्तृको यतः । घटप्रत्ययवत्तस्मान्नाह स्यादृष्टकर्मकः ॥ २४ ॥ ३ नोपलभ्यत्वादिति । उपलभ्यत्वादित्युके प्रत्यगात्मनोऽप्यस्मत्प्रत्यय- गोचरतयोपलभ्यमानत्वमस्तीति तद्यावर्तनाय विशिनष्टि कर्मत्वेनेति । अहंकारादयो नात्मधर्मा दृश्यत्वात्काादिवत् । सैव प्रतिज्ञापा- ६ यित्वाद्वस्त्रादिवदिति प्रयोगः । एवमिच्छादीनामनात्मधर्मत्वप्रतिपाद- नेन तद्धर्मवतोऽन्तःकरणस्य सूक्ष्मदेहस्यानात्मत्वं साधितमिति द्रष्ट- व्यम् ॥ २२॥ विपक्षे बाधकमाह वैधर्म्य इति । अहंकारादेरात्मधर्मत्वे स्वरूपत्वे दृश्यत्वासंभवोऽपि स्यादित्यत्र लोकप्रसिद्धदृष्टान्तोऽभिधीयत इत्याह ३ नोष्णिमानमिति । यथा ज्वलन्नप्यग्निः स्वरूपभूतं धर्मभूतं चोष्णि- मानं न दहति न विषयीकरोति स्वरूपत्वाद्धर्मत्वाद्वा तद्वदात्माप्यात्मनः स्वरूपभूतं धर्मभूतं वाहमहंकारादिकं न विद्यात्स्वरूपत्वाविशेषाद्वा ६ धर्मत्वाविशेषाद्वेत्यर्थः ॥२३॥ इदानीं भामतमाशङ्कय निराकरोति एकस्येत्यादिना। अहंप्रत्यय आत्मकर्मको न भवति आत्मकर्तृकत्वाद्घटप्रत्ययवदित्यनुमानमाह ३ यत्कर्मक इति ॥२४॥ * तत्कर्तृको मतः ·-ii. 26] द्वितीयोऽध्यायः। अत्राह प्रत्यक्षेणात्मनः कर्मकर्तृत्वाभ्युपगमे तत्पादोपजीविनानुमानेन प्रत्यक्षोत्सारणमयुक्तमिति चोयं तनिराकरणाय प्रत्यक्षोपन्यासः । यत्र यो दृश्यते द्रष्ट्रा तस्यैवासौ गुणो न तु । द्रष्ट्रस्थं दृश्यतां यस्मानयाद्दष्ट्रबोधवत् ॥ २५ ॥ प्रत्यक्षेणैव भवदभिमतस्य प्रत्यक्षस्याभासीकृतत्वात्सुस्थमेवानुमानम् । अतस्तदेव प्रक्रियते तत्र च विकल्पदूषणाभिधानम् । नात्मना न तदंशेन गुणः स्वस्थोऽवगम्यते । अभिन्नत्वात्समत्वाच निरंशत्वादकर्मतः ॥ २६ ॥ ननु मामहं जानामीत्यात्मनोऽहंप्रत्ययं प्रति कर्तृत्वकर्मत्वयोः प्रत्यक्षानुभवात्तत्कर्मत्वनिराकरणानुमानं कालात्ययापदिष्टमिति शङ्कते बाहेति । अहमित्यत्रान्तःकरणस्य प्रत्यगात्मदृश्यत्वादप्रत्ययस्यापि ३ तद्गतत्वेनोपलभ्यमानस्य तद्धर्मत्वमेव युकं द्रष्ट्रात्मगतत्वे दृश्यत्वानुप- पत्तेः । तस्मादन्तःकरणमेवाहंप्रत्ययसाक्षिणा दृश्यत इत्यनुभवो न त्वात्मा मामहं जानामीत्यनुभवस्यान्तःकरणविशिष्टविषयत्वात्केवलात्म-६ विषयत्वाभावादित्यभिप्रेत्य परिहरति तन्निराकरणायेति । यत्रान्तःकरणे थोऽहंप्रत्ययो द्रष्ट्रा साक्षिणा दृश्यते तस्यैवान्तःकरणस्याहंप्रत्ययो धर्मों भवति द्रष्टुर्दश्यत्वाद्र्ष्ट्रस्थत्वे द्रष्टदृश्यत्वायोगात् । तस्मादन्तःकरण- ९ धर्म एवासावहंप्रत्यय इत्यर्थः ॥२५॥ अतस्तदेव प्रक्रियत इति । आत्मोपलभ्यस्याहंकारस्यात्मधर्मत्वमनुप- पन्नमिति प्रकारान्तरेण पुनः साभ्यत इत्यर्थः । आत्मधर्मश्चेदहंप्रत्ययः किमयमात्मनाधिगम्यते किंवा तदंशेनेति विकल्प्योभयथापि न संभव.३ तीत्युच्यत इत्याह तत्र चेति । स्वगतस्य गुणस्य स्वग्रहणमन्तरेण स्वग- तत्वेन ग्रहणायोगात्स्वस्य च स्वेनाभिन्नत्वादेव ग्रहणानुपपत्तेः स्वांशे- * द्रष्टस्थो दृश्यतां । + प्रत्यक्षेणाभिमतस्य AB ·६८ ama नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ii. 27- न युगपन्नापि क्रमेणोभयथा चैकस्य धर्मिणो ग्राह्यग्राहकत्वमुपपद्यत इति प्रतिपादनायाह । द्रष्टुत्वेनोपयुक्तत्वात्तदैव स्यान्न दृश्यता । कालान्तरे चेदृश्यत्वं न ह्यद्रष्टकमिष्यते ॥ २७ ॥ सन्तु काममनात्मधर्मा ममत्वादयो यथोक्तन्यायबलादनात्मतयैव च तेषु व्यवहारादहरूपस्य तु प्रत्यगात्मसंबन्धितयैव प्रसिद्धरहंब्रह्मा- ३ स्मीति श्रुतेश्चानात्मधर्मत्वमयुक्तमिति चेत्तन्न । अहंधर्मस्त्वभिन्नश्चेदहंब्रह्मेति वाक्यतः । गौरोऽहमित्यनैकान्तो वाक्यं तद्यपनेतृ तत् ॥ २८ ॥ ६ नापि स्वस्यात्मत्वादेव ग्रहणायोगानिरंशत्वादेव स्वांशेन स्वस्य ग्रह- णमिति वकुमशक्यत्वाच्च । एवमुकन्यायेनात्मनः कर्मत्वाभावात्तद्ग- तोऽपि गुणो न तेन गृह्यत इत्यर्थः ॥२६॥ ग्राह्यस्य ग्राहकत्वेऽपि किं युगपदेव ग्राह्यग्राहकभावः किं वा क्रमेण । न तावदाचो युगपदेव ग्राहकत्वेन परिसमाप्तस्य निरंशस्य तदैव ग्राह्य- ३ त्वेनावस्थानायोगात् । नापि क्रमेण तदा ग्राहकाभावादेव ग्राह्यत्वानुप- पत्तेरित्याह न युगपदिति ॥२७॥ नन्वस्तु ममत्वयत्नेच्छादीनामनात्मधर्मत्वं तद्वदहंप्रत्ययस्यानात्मध- मत्वमयुकं तस्यात्मधर्मत्वं युकं प्रसिद्धेरहं ब्रह्मास्मीति विद्यादशायामपि ३'तस्यानुवृत्तेश्चेति शङ्कते सन्तु काममिति । श्लोकेन परिहति तन्नेति । गौरोऽहमिति सामानाधिकरण्येऽपि यथा गौरत्वं नात्मधर्मस्तथाहमा- त्मेत्यहंप्रत्ययस्यात्मसामानाधिकरण्येन प्रसिद्धावपि नात्मधर्मत्वं सि- ६द्धयति । अहं ब्रह्मास्मीति तु सामानाधिकरण्यं बाधायां न पुनस्तदे- कत्वविवक्षयेत्यर्थः ॥२८॥ * प्रत्यगात्मतयैव ।

·-ii. 31] द्वितीयोऽध्यायः। ६९ कथं वाक्यं तद्यपनेत तदिति । उच्यते । योऽयं स्थाणुः पुमानेष पुंधिया स्थाणुधीरिव । ब्रह्मास्मीतिधियाशेषा ह्यहंबुद्धिनिवर्त्यते ॥ २९ ॥ अहंपरिच्छेदव्यावृत्तौ न किंचिदव्यावृत्तं द्वैतजातमवशिष्यते द्वितीय- संबन्धस्य तन्मूलत्वात् । अत आह । निवृत्तायामहंबुद्धौ ममधीः पविलीयते । अहंबीजा हि सा सिध्येत्तमोऽभावे कुतः फणी ॥३०॥ विवक्षितदृष्टान्तांशज्ञापनाय दृष्टान्तव्याख्या । तमोऽभिभूतचित्तो हि रज्ज्वां पश्यति रोषणम् । भ्रान्त्या भ्रान्त्या विना तस्मान्नोरगं सजि वीक्षते ॥ ३१ ॥ अनन्वयाच नात्मधर्मोऽहंकारः । ३ अहं ब्रह्मेति सामानाधिकरण्यवाक्यस्याहंप्रत्ययव्यपनेतृत्वं प्रश्नपूर्वक दृष्टान्तेन प्रतिपादयति कथं वाक्यमित्यादिना । स्थाणुः पुरुष इति सा- मानाधिकरण्यं यथा स्थाणोर्बाधकं तथाहं ब्रह्मास्मीति सामानाधिकर-३ ण्यमहंकारस्य बाधकमित्यर्थः ॥ २९ ॥ इत्थमहंकारस्यात्मधर्मत्वनिराकरणे प्रयोजनमाह अहंपरिच्छेदेति । रज्ज्वज्ञानव्यावृत्तौ सर्पव्यावृत्तिवदहंकारव्यावृत्तौ ममकारव्यावृत्ति- रित्यर्थः॥३०॥ तमोऽभावे कुतः फणीति प्रसिद्धान्धकारस्याभावे फणिनः सर्पस्या- भावो दृष्टान्तत्वेनोपन्यस्त इति शङ्कानिरासाय दृष्टान्तो व्याख्यायत इत्याह विवक्षितेति । अज्ञानाभिभूतचित्तो हि भ्रान्त्या रज्ज्वां रोषणं ३ सर्प पश्यति तस्मात्तमसा विना नजि नोरगं वीक्षत इत्यर्थः ॥ ३१ ॥ सुषुप्त्यादावननुभवाचाहंकारस्यानात्मधर्मत्वमवगम्यत इत्याह अनन्व- * अशेषामहबुद्धिं निवारयेत् J + हि संसिध्येत् AB ·७० नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ii. 32- आत्मनश्चेदहंधर्मों यायान्मुक्तिसुषुप्तयोः । यतो नान्वेति तेनायमन्यदीयो भवेदहम् ॥ ३२ ॥ आत्मधर्मत्वाभ्युपगमेऽपरिहार्यदोषपसक्तिश्च । यद्यात्मधर्मोऽहंकारो नित्यत्वं तस्य बोधवत् । नित्यत्वे मोक्षशास्त्राणां वैयर्थ्य प्रामुयाध्रुवम् ॥ ३३ ॥ स्यात्परिहारः स्वाभाविकधर्मत्वाभ्युपगमेऽप्याम्रादिफलवदिति चेत्तन्न। आम्रादेः परिणामित्वाद्गुणहानिर्गुणान्तरैः । अविकारि तु तद्ब्रह्म "न हि द्रष्टुरि"तिश्रुतेः ॥ ३४ ॥ अहंकारस्य चागमापायित्वात्तद्धर्मिणश्चानित्यत्वं पामोति । आगमापायिनिष्ठत्वादनित्यत्वमियादृशिः । उपयन्नपयन्धर्मो विकरोति हि धर्मिणम् ॥ ३५ ॥ याञ्चेति । अहंकारो नात्मधर्मः अयावदात्मभावित्वादेहवदित्यर्थः ॥ ३२॥ इतश्चाहंकारस्यानात्मधर्मत्वमित्याह आत्मधर्मत्वेति । अस्तु तर्हि नित्यत्वमपीत्यत आह नित्यत्व इति ॥ ३३॥ ननु यावद्द्व्यभावित्वाभावेऽपि श्यामत्वादेर्धर्मत्वं दृश्यते तस्मादहं- कारस्यानित्यत्वेऽपि नित्यात्मधर्मत्वमुपपद्यत इति शङ्कते स्यादिति । परि- ३ हरति तन्नेति । आम्रादिद्रव्यस्य परिणामित्वेन गुणान्तरोदयसंभवात्तेन स्वाभाविकस्यापि गुणस्य नित्यनिवृत्तिः संभवति । ब्रह्मणस्तु कूटस्थत्वेन गुणान्तराभावात्तद्धर्मस्याहंकारस्य न निवृत्तिः संभवति । ततश्चात्मनो ६ नित्यत्वात्तद्धर्मस्याहंकारस्यापि नित्यत्वमेवेति भावः॥३४॥ पूर्वमहंकारस्यानित्यत्वान्नित्यात्मधर्मत्वमनुपपन्नमित्युक्तमिदानीमात्म- नो नित्यत्वादनित्याहंकारधर्मित्वमयुक्कमित्याह अहंकारस्येति । आग- ३ मापायिनोऽहंकारस्य निष्ठा स्थितियस्मिन्नसावागमापायिनिष्ठस्तस्य भाव- स्तत्त्वं तस्मादित्यर्थः ॥ ३५॥ * मुकसुषुप्तयोः । + बोधशास्त्राणां + गुणान्तरे M ४ इयादृशेः E - ·-ii. 38] द्वितीयोऽध्यायः। अस्त्वनित्यत्वं कमुपालभेमहि प्रमाणोपपन्नत्वादिति चेत्तन्न । सदाविलुप्तसाक्षित्वं स्वतस्सिद्धं न पार्यते । अपनोतुं घटस्येव कुशाग्रीयधियात्मनः ॥ ३६ ॥ एतस्माच्च हेतोरहंकारस्यानात्मधर्मत्वमवसीयताम् । प्रमाणैश्चावगम्यत्वाद्धटादिवदहंदृशेः । यतो राद्धिः प्रमाणानां स कथं तैः प्रसिध्यति ॥ ३७ ॥ धर्मधर्मिणो श्चेतरेतरविरुद्धात्मकत्वादसङ्गतिः । धर्मिणश्च विरुद्धत्वान्न दृश्यगुणसङ्गतिः । मारुतान्दोलितज्वालं शैत्यं नाग्निं सिसृप्सति ॥ ३८ ॥ इदानी सौगतमतमाशङ्कतेऽस्त्विति । निरस्यति तन्नेति । सति देहे तावदात्मनः प्रत्यभिज्ञया स्थायित्वावगमादनित्यत्वे चाकृताभ्यागमकृत- विप्रणाशादिदोषप्रसङ्गाज्जातिस्मरणादिदर्शनान्मुख्येऽर्थे बाधाभावात्प्र-३ त्यभिज्ञायाः सादृश्यनिबन्धनत्वकल्पनानुपपत्तेश्च नित्यत्वमात्मनः स्व- तःसिद्धं निहोतुं न शक्यत इत्यर्थः॥ ३६॥ प्रमाणैश्चेति । अहमहंकारः प्रमेयत्वादृशेरात्मनो घटादिवद्भवति । यथा प्रमाणगम्यो घटकरकादिरात्मनो धर्मो न भवति तद्वदहंकारोऽप्यात्म- नो धर्मो न भवतीत्यर्थः। नन्वात्मापि प्रमाणगस्य एवेत्यत आह यत ३ इति । राद्धिः सिद्धिः। प्रमाणानां सिद्धेः प्रागेव सिद्धत्वेनात्मनोऽप्रमा- णसाधकत्वान्न प्रमाणाधीना तत्सिद्धिरित्यर्थः ॥३७॥ पूर्व दर्शनक्रियां प्रत्यात्मनः कर्तृत्वात्तत्कर्मत्वाच्चाहंकारस्य न तयो- धर्मधर्मिभाव इत्युकम् । इदानीं तु चिदचिद्रूपत्वेन शीतोष्णवद्विरुद्ध- स्वभावत्वान्न तयोर्धर्मधर्मिभाव इत्याह धर्मधर्मिणोश्चेति । यथा शैत्य-३ मन्नेर्धर्मो न भवति विरोधात्तद्वदहकारोऽप्यात्मधर्मो न भवति विरोधा- देवेत्यर्थः ॥ ३८॥ * एवं धर्मधर्मिणोः । + सिसृक्ष्यति A; सिसृप्स्यति BD ·७२ नैष्कसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ii. 39- तस्माद्विस्रब्धमुपगम्यताम् । द्रष्टत्वं दृश्यता चैव नैकस्मिन्नेकदा कचित् । दृश्यदृश्यो न च द्रष्टा द्रष्टुर्दर्शी दृशिर्न च ॥ ३९ ॥ सर्वसंव्यवहारलोपश्च प्रामोति । यस्मात् । द्रष्टापि यदि दृश्याया आत्मेयात्कर्मतां धियः । योगपद्यमदृश्यत्वं वैयर्थ्यं चामुयाच्छ्रुतिः ॥ ४० ॥ कुतः । यस्मात् । नालुप्तदृष्टेदृश्यत्वं दृश्यत्वे द्रष्टुता कुतः । स्याचेदृगके निर्दृश्यं जगद्दा स्यादसाक्षिकम् ॥ ४१ ॥ उत्कयुकिबलाष्ट्टत्वदृश्यत्वे व्यवस्थिताधिकरणे एवेत्युपसंहरति तस्मादिति । एवं च सत्येतदपि सिद्धमित्याह दृश्यदृश्य इति । स्व- ३ श्येन विज्ञानेन स्वयमात्मा दृश्यो न भवति दृशिश्च विज्ञानं स्वद्रष्टार- मात्मानं न विषयीकरोतीति चैतवयं सिद्धं भवतीत्यर्थः । यद्वा । तस्य दृश्यत्वासंभवादिति हेतुमाह दृश्यदृश्य इति । द्रष्टुर्हि दृश्यत्वं वदता ६ स्वेन दृश्येन दर्शनेन वा वक्तव्यमन्यस्याभावात्। तत्र न तावत्स्वेन दृ- श्यत्वं संभवति स्वात्मनि क्रियाविरोधान्नापि दृश्येन दृश्यत्वं संभवति जडस्य चेतनविषयीकरणायोगात् । नापि दृशिना विज्ञानेन दृश्यत्वं सं- ९ भवति तस्य विषयगोचरस्य विषयिगोचरत्वायोगात्ततश्च न द्रष्टुर्दृश्य- त्वमित्यर्थः॥ ३९॥ द्रष्टुर्दृश्यत्वे दृशेश्च द्रष्ट्रदर्शित्वे दोषमाह सर्वसंव्यवहारेति । यदि द्रष्टात्मा स्वदृश्याया धियः कर्मतामियात्तदा द्रष्टापि दृश्यत इति ३ स्यात् । तथा च बुद्ध्यात्मनोरुभयोरपि युगपदेकैकस्यैव द्रष्टुत्वं दृश्यत्वं च स्यात्तथा च सति द्रष्टुत्वादेवोभयोरदृश्यत्वं दृश्यदृश्यत्वे चात्मनः कूटस्थद्रष्ट्रात्मविषयायाः श्रुतेर्वैयर्थ्य स्यादित्यर्थः॥४०॥ वैयर्थ्यमेवोपपादयितुमाह कुत इति । लुप्तदृष्टेघंटादेरेव दृश्यत्वनि- * स्याञ्चेदृगेका निदृश्या M ·-11.44] द्वितीयोऽध्यायः। ७३ उक्तयुक्तिं दृढीकर्तुमागमोदाहरणोपन्यासः । आर्तमन्यदृशेः सर्व “ नेति नेती"ति चासकृत् । वदन्ती निर्गुणं ब्रह्म कथं श्रुतिरुपेक्ष्यते ॥ ४२ ॥ महाभूतान्यहंकार" इत्येतत्क्षेत्रमुच्यते । न दृशेर्दैतयोगोऽस्ति विश्वेश्वरमतादपि ॥ ४३ ॥ अधुना प्रकृतार्थोपसंहारः। एवमेतद्धिरुग्ज्ञेयं मिथ्यासिद्धमनात्मकम् । मोहमूलं सुदुर्बोध द्वैतं युक्तिभिरात्मनः ॥ ४४ ॥ यमादात्मनोऽपि दृश्यत्वे दृष्टिलोपः स्यात् । तथा च " न हि द्रष्टुर्दृष्टेः" इत्यादिश्रुतेर्वैयर्थ्य प्रसज्येतेत्यर्थः । ननु जानन्तं मां जानामीत्यनुभवाद.३ ष्टुरपि दृश्यत्वं दृश्यस्य च द्रष्टुत्वमित्याशङ्कयाह स्याच्चेदगेकमिति । तथा सति दृश्यस्य द्रष्टत्वाविरोधाद्रष्टस्वभावतापत्ती सर्व द्रष्टरूपमेवासी- दिति दृश्यशून्यो द्रष्टेवावशिष्येत । तथा चेष्टुरपि दृश्यताविरोधादृश्य ६ स्वभावतापत्तौ सर्व दृश्यमेवालीदिति द्रशून्यं जगदेवावशिष्यते- त्यर्थः ॥४१॥ उक्तन्यायस्य प्रशिथिलमूलत्वपरिहाराय मूलप्रमाणं दर्शयति उक्तयु- किमिति । उदाहियत इत्युदाहरणं वाक्यं तदुपन्यास इत्यर्थः। आर्तम- न्यदिति । “नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा" इत्युपक्रस्य "अतोऽन्यदातम्" इति ३ द्रष्ट्रात्मव्यतिरिकस्य सर्वस्य दृश्यजातस्य विनाशित्वेन नित्यात्मधर्म- त्वनिराकरणात् "नेति नेति" इति मूर्तामूर्तद्वयनिषेधाच्च सर्वदृश्यासं- स्पर्शित्वमात्मनः प्रदर्शयन्ती श्रुतिर्नोपेश्येत्यर्थः ॥४२॥ उक्केऽथै स्मृतिमपि प्रमाणमाह महाभूतानीति । महाभूतादिधृत्यन्तं सर्व क्षेत्रमेवेति भगवताप्युकत्वादात्मा समस्तप्रपञ्चशून्य इत्यवगम्यत इत्यर्थः ॥४३॥ एवं श्रुतिस्मृतिमूलयुकिसद्भावादहंकारादिः सर्वोऽपि द्वैतप्रपञ्च आत्मनः सकाशाद्विलक्षण इत्युपसंहरतीत्याह अधुना प्रकृतार्थेति । हि- * द्वैतभोगोऽस्ति M ६ ३ १०

·नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता
[ii. 45-
कुतो मिथ्यासिद्धत्वं द्वैतस्येति चेत् ।
न पृथनात्मना सिद्धिरात्मनोऽन्यस्य वस्तुनः ।
आत्मवत्कल्पितस्तस्मादहंकारादिरात्मनि ॥ ४५ ॥
तस्मादज्ञानविजृम्भितमेतत् ।
दृश्याः शब्दादयः तृप्ता द्रष्टु च ब्रह्म निर्गुणम् ।
अहं तदुभयं बिभ्रद्भ्रान्तिमात्मनि यच्छति ॥ ४६॥
तत एवेयमभिन्नस्यात्मनो भेदबुद्धिः ।
हगेका सर्वभूतेषु भाति दृश्यैरनेकवत् ।
जलभाजनभेदेन मयूखस्रग्विभेदवत् ॥ ४७ ॥
३ रुक्पृथगित्यर्थः । नन्वात्मनः पृथक्त्वेऽपि द्वैतं सांख्यानामिव पारमार्थिक
स्यादित्यत आह मिथ्यासिद्धमिति । तथाप्यन्यथाख्यातिप्रभृतीनामिव
मिथ्यात्वं स्यादित्यत आह अनात्मकमिति । अनात्मकं सत्स्वभावरहित-
६ मित्यर्थः । सत्यात्मकार्यस्य कथमेवंविधत्वमित्यत आह मोहमूलमिति ।
तदेव कथमित्यत आह सुदुर्बोधमिति । प्रमाणयुक्तिभ्यां दुर्निरूप-
मित्यर्थः॥४४॥
एतदेवोत्तरश्लोकेनोपपाद्यत इत्याह कुतो मिथ्यासिद्धत्वमिति । न
पृथगिति । सद्रूपाज्ञानस्वभावादात्मनोऽनन्यत्वादेव न पृथक्सत्ताप्र-
३ तीती जडस्य संभवतः। नापि प्रत्यगात्माभेदेन प्रत्यगात्मवत्सिद्धिर्जडा-
जडयोरभेदायोगात् । तस्मादहंकारादिरात्मनि कल्पित इत्यर्थः ॥४५॥
फलितमाह तस्मादिति । दृश्यत्वेन द्रष्टुत्वेन सत्यत्वेनानृतत्वेनात्यन्त-
विविक्तयोरात्मानात्मनोर्वस्तुतः संभेदाभावेऽप्यहंकारोपाधौ द्वयोः प्रति-
३ बिम्बितत्वाद्दर्पणतले प्रतिबिम्बितयोलॊहितमुखयोर्लोहितं मुखमिति
परस्परसंभेदाध्यासवद्भ्रान्त्यैव कर्तृत्वादिसंबन्धप्रतिभास इत्यर्थः ॥४६॥
न केवलमनात्मसंबन्ध एवाहंनिबन्धनः प्रतिदेहमात्मनो भेदोऽपि
तन्निबन्धन एवेत्याह तत एवेयमिति । मयूखस्रग्वी रश्मिमाली ॥४७॥

·-11.50] द्वितीयोऽध्यायः। यथोक्तार्थस्य प्रतिपत्तये दृष्टान्तः । मित्रोदासीनशत्रुत्वं यथैकस्यान्यकल्पनात् । अभिन्नस्य चितेस्तद्वद्भेदोऽन्तःकरणाश्रयः ॥४८॥ अपहारो यथा भानोः सर्वतो जलपात्रकैः । तक्रियाकृतिदेशाप्तिस्तथा बुद्धिभिरात्मनः ॥ ४९ ॥ न च विरुद्धधर्माणामेकत्रानुपपत्तिः । किं कारणम् । कल्पितानामवस्तुत्वात्स्यादेकत्रापि संभवः । कमनीयाशुचिः स्वादीत्येकस्यामिव योषिति ॥ ५० ॥ अन्तःकरणोपाधिनिबन्धनो भेद इत्यत्र दृष्टान्तान्तरमाह यथोकार्थेति । यथैकस्यैव देवदत्तस्य पुरुषान्तरकल्पनावशान्मित्रोदासीनशत्रुत्वमेवम- भिन्नस्यापि चैतन्यस्य बुद्धयुपाधिनिबन्धनो भेदो न स्वतो नापि परत ३ इत्यर्थः । चितेरित्यर्थविवक्षया धातुनिर्देशः । ततश्चाभिन्नस्य चितेरिति पुल्लिङ्गसमभिव्याहार उपपद्यते ॥४८॥ ननु स्वमहिमप्रतिष्ठस्य पूर्णस्य चैतन्यस्य सर्वान्तःकरणप्रतिबिम्बितत्वं तद्धर्मवत्त्वं चायुकमित्याशङ्कयाह अपहार इति । यथा स्वदेशस्थस्यैवा- दित्यस्य जलपात्रेण स्वगतत्वेनापहारस्तक्रियादिश्च भवति तद्व-३ त्स्वमहिमप्रतिष्ठस्यापि चैतन्यस्यान्तःकरणप्रतिविम्बितत्वं तक्रिया तद्गतध्यानादिक्रिया तदाकृतिः स्वच्छत्वपरिच्छिन्नत्वादि तद्देशेन हृदयप्रदेशेन च संबन्धश्च संभवतीत्यर्थः ॥ ४९ ॥ ननु सर्वभूतेष्वेक एव चेदात्मा तर्हि तस्य युगपदेव परस्परविरुद्ध- सुखदुःखरागद्वेषभ्रान्तिसम्यग्ज्ञानाद्याश्रयत्वं प्रसज्येत तच्चानुपपन्नं त- कथमुकं "दृगेका सर्वभूतेषु" इति तत्राह नच विरुद्धेति । विरुद्धध-३ माणामप्यविद्यापरिकल्पितत्वादेकस्मिन्धर्मिणि समावेशो नानुपपन्नः । यथैकस्मिन्नपि स्त्रीदेहे वस्तुभेदमन्तरेणापि वासनावशात्कामुकप- रिवाजकशुनां कमनीयाशुचिस्वाद्वीति विरुद्धधर्मपरिकल्पना तद्वदि-६ त्यर्थः॥५०॥ ६

·७६
नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता
[ii.51-
न चायं क्रियाकारकफलात्मक आभास ईषदपि परमार्थवस्तु स्पृशति
तस्य मोहमात्रोपादानत्वात् ।
अभूताभिनिवेशेन स्वात्मानं वश्चयत्ययम् ।
असत्यपि द्वितीयेऽर्थे सोमशर्मपिता यथा ॥५१॥
वस्तुयाथात्म्यानवबोधपटलावनद्धाक्षः सन् ।
सुभ्रूः सुनासा सुमुखी सुनेत्रा चारुहासिनी।
कल्पनामात्रसंमोहाद्रामेत्यालिङ्गतेऽशुचिम् ॥ ५२ ॥
विरुद्धधर्माणामात्मनि संभवे तस्यासङ्गत्वव्याघात इत्यत आह न
चायमिति । अनिर्वचनीयाज्ञानपरिकल्पितद्वैतप्रपञ्चसंबन्धेनात्मनोऽस-
३ङ्गत्वं न व्याहन्यते वस्तुतस्तत्स्पर्शाभावात् । न हविद्यापरिकल्पितनी-
लिमगुणेन गगनं नीलीक्रियते। ततश्च नासङ्गत्वव्याघात इत्यर्थः । अभूता-
भिनिवेशेनेति । असत्यपि द्वैतप्रपञ्चे मिथ्याभिनिवेशेनैवाहं सुखी दुःखीति
६ स्वमात्मानमयं लोको वञ्चयतीत्यर्थः। तत्र दृष्टान्तः सोमशर्मपितेति ।
कश्चिदतिदरिद्रो ब्रह्मचारी बह्वाशी भिक्षमाणः कदाचिद्दुर्भिक्षकाले स-
कुमुष्टिं बद्धा निर्वेदात्कस्मिंश्चित्पर्वते वृक्षच्छायायां शयान एवं मनोर-
९थयति स्म । समुष्टिबन्धनं मुक्त्वा तेन काश्चन गाः क्रीता वर्धयि-
ष्यामि । ताश्च पञ्चषड्वत्सरादनेकानडुहः प्रसविष्यन्ति । ततो यथेष्टं कर्ष-
यिष्यामि। ततो धनधान्यादि समग्रं भविष्यति । ततो दासीदासादिबहुलं
१२ गृहं संपादयिष्यामि । ईदृशीं संपदं दृष्ट्वा योग्यतमः कश्चित्स्वकन्यां
मां प्रदास्यति । पश्चाद्यथाविधानं गार्हस्थ्यमनुभविष्यामि । ततो वंश-
करं पुत्रमुत्पाद्य सोमशर्मेति नाम कृत्वा पश्चात्कुटुम्बसौख्यानुभवसमये
१५ रुदन्तं मातरमनुगतं सोमशर्माणं स्वकार्यपारवश्यात्तमनादृत्य गच्छन्ती
स्वां भार्या दृष्ट्वा पुत्रनिमित्तकोपेन स्वां भार्यामताडयत् । ततो भिक्षा-
पात्रं करघाताद्विधाऽपतत्। सकवश्च वायुवेगादपासरन् । पश्चादहो कष्टं
१८ नष्टोऽस्मि मन्दभाग्योऽहं सकवश्च ममापागच्छन्किं करिष्यामीति
प्रबुद्धः सन्पिता व्यलपत् । तत्तदेतदृष्टान्तत्वेनोदाहरतीत्यर्थः ॥५१॥
कल्पनाया अयथावस्तुव्यवहारहेतुत्वे दृष्टान्तान्तरमाह वस्तुया-
थात्स्येति ॥५२॥

·३ -ii. 53] द्वितीयोऽध्यायः । सर्वस्यानर्थजातस्य जिहासितस्य मूलमहंकार एव तस्यात्मानात्मो- परागात् । न तु परमार्थत आत्मनोऽविद्यया तत्कार्येण वा संबन्धोऽभूदस्ति भविष्यति वा तस्यापरिलुप्तदृष्टिस्वाभाव्यात् । दृश्यानुरक्तं तद्दष्ट दृश्यं द्रष्ट्रनुरञ्जितम् । अहंवृत्त्योभयं रक्तं तन्नाशेऽद्वैततात्मनः ॥ ५३ ॥ इह केचिच्चोदयन्ति योऽयमन्वयव्यतिरेकाभ्यामनात्मतयोत्सारितोऽ- हंकारो वाक्यार्थप्रतिपत्तये सोऽयं विपरीतार्थः संवृत्तो यस्मादह ब्रह्मास्मीति ब्रह्माहंपदार्थयोः सामानाधिकरण्यश्रवणादनात्मार्थेन ३ ६ यदुकं "अहं तदुभयं बिभ्रदूभ्रान्तिमात्मनि यच्छति" इति तत्प्रपञ्चयितु- माह सर्वस्येति । आत्मनः कूटस्थानिर्विभागचैतन्यमात्रशरीरस्य द्वैतानर्थ- संबन्धहेतुरविद्यानिर्मितशरीरोऽहंकार एव । कुतः। तस्याहंकारस्य द्वैतेना-३ नथैनात्मना चोपरकत्वेन द्वैतस्यात्मनि प्रापकत्वादित्यर्थः । नन्वहंकारव्य- तिरेकेणैवात्मनः सर्वैरपि संबन्धसंभवादनर्थः स्यादित्याशङ्कय जाना- म्यनुभवामीत्यनर्थरूपसंबन्धः कालत्रयेऽप्यहंकारव्यतिरिक्ताधिष्ठानचै- तन्ये न संभवतीत्याह न तु परमार्थत इति । दृश्यानुरकमिति । दृश्यैः शब्दादिभिरनुरकं संबद्धमन्तःकरणं स्वात्मनि प्रतिबिम्बितचैतन्याभा- सात्तेषां द्रष्ट भवति । तदेव च द्रष्ट्रात्मचैतन्यानुरञ्जितं सत्तस्य चैतन्यस्य ९ दृश्यमवभास्यमिव भवति । तदेवमुकन्यायेनावृत्त्याभयमपि द्रष्ट दृश्यं चेत्येतदनुरकमहमिदं जानामीति । तेनात्यन्तविविकयोष्टदृश्ययोः संबन्धहेतुरहंकार एवेति तन्निवृत्तावात्मनोऽद्वैतत्वं युकमित्यर्थः॥ ५३॥ १२ ननु तत्त्वमस्यादिवाक्यार्थप्रतिपत्त्यर्थं त्वंपदार्थशोधनत्वेनाइंकारस्या- नात्मत्वमुकं तदयुकं तस्यानात्मत्वेऽहं ब्रह्मास्मीति श्रूयमाणसामानाधि- करण्यानुपपत्तिप्रसङ्गादिति शङ्कत इह केचिदिति । ननु न सामाना-३ धिकरण्यश्रवणानुपपत्तिरहंशब्दस्य प्रत्यगात्मवाचित्वोपपत्तेरित्याशङ्कय * तत्कार्येण च संबन्ध: AB ·नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ii. 54- सामानाधिकरण्यं प्राप्नोति । वक्तव्या* च प्रत्यगात्मनि तस्य वृत्तिरिति सोच्यते प्रसिद्धलक्षणागुणत्तिभिः । नाज्ञासिषमिति माह सुषुप्तादुत्थितोऽपि हि । अयोदाहादिवत्तेन लक्षणं परमात्मनः ॥ ५४ ॥ प्रत्यक्त्वादतिमूक्ष्मत्वादात्मदृष्टयनुशीलनात् । अतो वृत्तीविहायान्या ह्यहंकृत्योपलक्ष्यते ॥ ५५ ॥ तर्हि तस्य तत्र वृत्तिप्रकारो वाच्य इत्याह वक्तव्या चेति । तत्र तावद- ६ हंशब्दस्य प्रत्यगात्मनि प्रसिद्धया मुख्यया वृत्त्या लक्षणया वृत्त्या गुण- वृत्त्या च या वृत्तिस्तां दर्शयन्परिहरति सोच्यत इत्यादिना । तत्र लक्ष- णावृत्तिं तावदर्शयति नाज्ञासिषमिति । सुषुप्त्यवस्थायामहंकाराभावेऽपि ९ नाहमज्ञासिषमिति केवलात्मन्यहंशब्दस्य प्रयोगदर्शनादहं ब्रह्मास्मीत्य- त्राप्यहंकारसद्भावेऽप्यहंशब्दस्य मुख्यार्थपरिग्रहे प्रमाणान्तरविरोधात्त- संबद्धार्थान्तरे प्रत्यगात्मनि जहल्लक्षणावृत्त्या वृत्तिराश्रीयते यथाऽयो १२ दहतीत्यत्रायःशब्दस्य मुख्यार्थपरिग्रहे दग्धृत्वप्रतीतिविरोधान्मुख्यार्थ- परित्यागेन मुख्यार्थसंबद्धार्थान्तरे च वह्नौ जहल्लक्षणया वृत्तिराश्रीयते तद्वदित्यर्थः ॥ ५४॥ इदानीमहंशब्दस्यात्मनि गुणवृत्तिमाह प्रत्यक्त्वादिति । स्वव्यतिरिक- सकलानात्मापेक्षयान्तरत्वाद्रव्यत्वे सति स्पर्शादिरहितत्वेन सूक्ष्मत्वा- ३ दन्नमयकोशमारभ्यात्मदृष्टयनुशीलनाचाहंकारगुणानामात्मनि विद्यमा- नत्वाद्घटादिविषयवृत्तीविहायाहंवृत्त्या तच्छब्देन चोपलक्ष्यत इत्यर्थः । यद्वा । आत्मदृष्टयनुशीलनादात्मनः स्वरूपभूतया दृष्टयानुशीलनात्तदा- ६ भासोदयेन निरन्तरं संबन्धादित्यर्थः ॥ ५५ ॥ वकव्या वा प्रत्यगात्मनि M + प्रसिद्धा लक्षणागुणवृत्तिःS; प्रवृत्तिलक्षणा गुणवृत्तिः M ·-ii. 57 ]] द्वितीयोऽध्यायः। ७९ आत्मना चाविनाभावमथवा विलयं व्रजेत् । न तु पक्षान्तरं यायादतश्चाहंधियोच्यते ॥ ५६ ॥ कीदृक्पुनर्वस्तु लक्ष्यम् । नामादिभ्यः परो भूमा निष्कलोऽकारकोऽक्रियः । स एवात्मवतामात्मा स्वतस्सिद्धः स एव नः ॥ ५७ ॥ अज्ञानोत्थबुद्ध्यादिकर्तृत्वोपाधिमात्मानं परिगृखैवान्वयव्यतिरेकाभ्या- महं सुखी दुःखी चेत्यहंकारादेरनात्मधर्मत्वमुक्तं केवलात्माभ्युपग- मेऽशक्यत्वात्फलाभावाच । अथेदानीमविद्यापरिकल्पितं साक्षित्वमा- श्रित्य कर्तृत्वाद्यशेषपरिणामप्रतिषेधायाह । इदानीमन्तःकरणविशिष्टेऽहंशब्दस्य मुख्यवृत्त्यापि वृत्तिरस्तीत्याह आत्मना चेति । अहंकारो हि स्वस्थितावात्मना चाविनाभावं प्राप्नुयाद- न्यथा तस्य नाश एव न पुनः पक्षान्तरमस्ति न पुनर्विद्यमानस्यैवात्मव्य-३ तिरेकेण क्षणमप्यवस्थानमस्ति । तथा चाहंशब्देनात्मोच्यत इत्यर्थः । अहंधियाऽहंधीहेतुनाऽहंशब्देनेति यावत् ॥५६॥ एवमहंशब्दवाच्यत्वं दर्शितमिदानी प्रश्नपूर्वकं लक्ष्यं दर्शयति कीह- गिति। नामादिभ्यःप्राणान्तेभ्यः परोऽन्यो “यत्र नान्यत्पश्यति" इत्यारभ्य "स भूमा"इत्युक्तलक्षणोऽत एव क्रियाकारकतत्साध्यफलशून्यः सर्वेषा-३ मात्मवतामात्मा स एव लक्ष्य इत्यर्थः। ननु प्रमाणान्तरसिद्धस्य लक्ष्य- त्वाद्ब्रह्मणः प्रमाणान्तरसिद्धयभावात्कथं लक्ष्यत्वमित्याशङ्कय लक्ष्यत्वे शब्दव्यतिरेकेणैव सिद्धत्वं प्रयोजकं न तु प्रमाणान्तरसिद्धत्वम् । तच्चा- ६ स्माकमस्तीत्याह स्वतस्सिद्ध इति ॥ ५७ ॥ पूर्व द्रष्ट्रन्वयदृश्यन्यतिरेकयोः प्रदर्शनेनाहंकारादेरनात्मत्वमुकमिदा- नीं साक्ष्यन्वयसाक्ष्यव्यतिरेकयोः प्रदर्शनेन द्रष्टुत्वादिव्यतिरेकः प्रदीत इत्याह अज्ञानोत्थेति । अज्ञानोत्थबुद्धयादिलक्षणः कर्तृत्वोपाधिर्यस्य तं३ अन्यथा विलयं व + निष्फलोऽकारक: M ·८० [ii. 58- नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता एष सर्वधियां नृत्तमविलुप्सैकदर्शनः । वीक्षतेऽवीक्षमाणो ऽपि निमिषत्तध्रुवोऽध्रुवम् ॥ ५८ ॥ ननु सर्वसिद्धान्तानामपि स्वस्वदृष्टयपेक्षयोपपन्नत्वादितरेतरदृष्टय- पेक्षया दुस्स्थितसिद्धिकत्वान्नैकत्रापि विश्वासं पश्यामो न च सर्वतार्किकैरदूषितं समर्थितं सर्वतार्किकोपद्रवापसर्पणाय वर्त्म संभा- वयामः । उच्यते । विस्रब्धैः संभाव्यतामनुभवमात्रशरणत्वात्स- वतार्किक स्थानानाम् । तदभिधीयते । इमं पाश्निकमुद्दिश्य तर्कज्वरभृशातुराः । त्वाच्छिरस्कवचोजालैर्मोहयन्तीतरेतरम् ॥ ५९ ॥ द्रष्टारमात्मानमादायेत्यर्थः । किमित्यविद्याध्यारोपितं रूपमङ्गीकृतमित्यत आह केवलेति । शुद्धचैतन्यस्यान्वयव्यतिरेकव्यवहारायोग्यत्वाद्यवहार- ६ साध्यफलाभावाञ्चेत्यर्थः । अथेदानीमिति । परिणामिबुद्धथुपाधिप्रयुक- द्रष्ट्रन्वयन्यतिरेकेणानाचविद्योपाधिप्रयुकं साक्षित्वमाश्रित्य कर्तृत्वादि- प्रतिषेधः क्रियत इत्यर्थः । एष सर्वधियां नृत्तमिति । एवमात्माऽविलुप्तै- ९ कदर्शनोऽपरिणाम्यद्वयचित्स्वभावः सर्वासां धियां नृत्तं निमिषज्जड वीक्षते तथा स्वयं ध्रुवोऽध्रुवं वीक्षत इत्यर्थः। वीक्षत इत्युकत्वात्परि- णामित्वत्रसकावाह अवीक्षमाणोऽपीति । कर्तृत्वशून्य एव स्वात्मोप- १२ रकं स्वरूपेणैवादित्यवदवभासयतीत्यर्थः ॥ ५८॥ उत्तरश्लोकव्यावामाशङ्कामाह ननु सर्वेति । सर्वेषां सिद्धान्ताना- मन्योन्यपराहतत्वान्न कुत्रापि विश्वासः कर्तुं शक्यत इत्यर्थः । ननु सर्व- ३वादिनां कुत्रचित्संप्रतिपत्तिसंभवात्तत्र विश्वासोऽस्त्वित्यत आह न चेति । श्लोकमवतारयन्परिहरति उच्यत इति । अनुभवस्तावत्सर्ववा- दिसंप्रतिपन्नस्तत्र न कस्यापि विप्रतिपत्तिः। स चास्माकमात्मा तत्र स- ६वैर्विश्वासः कर्तव्यः । सर्वैरभ्युपगतत्वादित्यर्थः । इममिति । अनुभवमेव * अवीक्ष्यमाणा F ·८१ -ii. 62] द्वितीयोऽध्यायः । अत्रापि चोदयन्ति । अनुभवात्मनोऽपि विक्रियाभ्युपगमेऽनभ्यु- पगमेऽपि दोष एव । यस्मादाह । " वर्षातपाभ्यां किं व्योम्नश्चर्मण्येव* तयोः फलम् । चर्मोपमश्चेत्सोऽनित्यः खतुल्यश्चेदसत्समः " ॥६० ॥ बुद्धिजन्मनि पुंसश्च विकृतिर्यद्यनित्यता । अथाविकृतिरेवायाँ प्रमातेति न युज्यते ॥ ६१ ॥ अस्य परिहारः। ऊर्ध्वं गच्छति धूमे खं भिद्यते स्विन्न भिद्यते । न भिद्यते चेत्स्थास्तुत्वं भिद्यते चेद्भिदास्य का ॥ ६२ ॥ प्रानिक गुणदोषसाक्षिणं मध्यस्थमुद्दिश्य सर्वे वादिनोऽमुकत्वादमुक- त्वादिति हेतुजालैरितरेतरं मोहयन्ति । तस्मात्तस्मिन्प्राश्निके नाविश्वास इत्यर्थः ॥ ५९॥ अनुभवरूपेऽप्यात्मनि विवादं दर्शयञ्छङ्कतेऽत्रापीति । विकारहेतौ सत्यपि विकार्यस्यैव चर्मणो विकारो दृश्यते न त्वविकार्यस्य व्योम्नस्तथा च सति भवदभिमत आत्मापि चर्मवद्धिकार्यो नभोवदविकार्यों वोभ-३ यथापि दोष एवेत्याह वर्षातपाभ्यामिति । असत्समः । अप्रमातृत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः॥६०॥ एतदेव स्पष्टयति बुद्धिजन्मनीति । घटादिविषयज्ञानोत्पत्तौ यद्यात्मा विक्रियते तयनित्यत्वं स्यान्न विक्रियते चेत्प्रमातृत्वाभाव इत्यर्थः ॥६१॥ प्रतिबन्दीन्यायेनाक्षेपं परिहरति अस्य परिहार इति । धूम ऊर्ध्व गच्छति सति खमाकाशमवकाशदानाय भिद्यते विदीर्ण भवति वा न वा। न भवति चेद्धूमस्य स्थास्नुत्वं नोर्ध्वगतिः स्याङ्गवति चेत्काऽस्य ३ भिदा । न काचिद्विभागलक्षणा क्रिया। समवायित्वाभावात् । ततश्च भेदादिविकारमन्तरेणैवाकाशमवकाशस्वरूपेणैव दृश्यत इत्यर्थः ॥ १२ ॥ * चर्मण्यस्ति SM + अथाऽविकृत एवायं CFM ११ ·नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ii. 63- इत्येतत्मतिपत्त्यर्थमाह । अविक्रियस्य भोक्तृत्वं स्यादहबुद्धिविभ्रमात् । नौयानविभ्रमाबद्वन्नगेषु गतिकल्पनम् ॥ ६३ ॥ यथोक्तार्थाविष्करणाय दृष्टान्तान्तरोपादानम् । यथा जात्यमणे: शुभ्रा ज्वलन्ती निश्चला शिखा । संनिध्यसंनिधानेषु घटादीनामविक्रिया ॥ ६४ ॥ अयमत्रांशो विवक्षित इति ज्ञापनायाह । यदवस्था व्यनक्तीति तदवस्थैव सा पुनः । भण्यते न व्यनक्तीति घटादीनामसंनिधौ ॥६५॥ एतावता विमुकं भवतीत्यत आह इत्येतदिति । अहंबुद्धिरहंप्रत्यय- स्तन्निमित्तो विभ्रमोऽहंबुद्धिविभ्रमस्तस्मात्सुखदुःखादिपरिणामित्वेन भोक- ३ न्तःकरणेनाभेदाध्यासादहं भोकेति विभ्रमो भवेत् । यथा नौयाननिमित्तो विभ्रमो नौयानविभ्रमस्तस्मात्तीरस्थेषु नगेषु गमनरहितेषु गच्छन्ति वृक्षा इत्यध्यवसायस्तद्वदित्यर्थः ॥ ६३ ॥ कूटस्थरूपेणैव परमात्माहंकारादिद्वैतप्रपञ्चमवभासयति न विकार- मापद्यत इत्यत्र विभ्रमदृष्टान्तव्यतिरेकेण वास्तवदृष्टान्तोऽप्यस्तीत्याह ३ यथोकार्थेति । जातौ भवो जात्यस्तस्य मणेः शिखा प्रकाश्यघटादिसंनि- धावसंनिधावप्यविक्रिया विकारशून्या तद्वदात्मापीत्यर्थः ॥६४॥ ननु तत्र शिखायाः स्वरूपेणाविक्रियत्वमसंप्रतिपन्नमित्याशङ्कय तदर्श- यति अयमत्रेति । अयमत्र दृष्टान्ते दार्शन्तिकोपयोगी विवक्षितोऽश ३ इति प्रतिज्ञापनायेत्यर्थः । यदवस्थेति । यवस्थावती शिखा व्यनतीति भण्यते तदवस्थावत्येव न व्यनकीत्यपि भण्यते घटाद्यसंनिधानात्ततश्च प्रकाश्यसंनिध्यसंनिधिभ्यां व्यनकि न व्यनकीति व्यपदेशो न तु विकार- ६ तदभावाभ्याम् । तस्मात्स्वरूपेणाविक्रियत्वं सिद्धमित्यर्थः ॥६५॥ * आविष्करणार्थत्वात् CF असंनिधेः M ·-ii. 68] द्वितीयोऽध्यायः। तत्र च। सर्वधीव्यञ्जकस्तद्वत्परमात्मा प्रदीपकः । संनिध्यसंनिधानेषु धीवृत्तीनामविक्रियः ॥६६॥ न प्रकाशक्रिया काचिदस्य खात्मनि विद्यते । उपचाराक्रिया सास्य यः प्रकाश्यस्य संनिधिः ॥ ६७ ॥ मैवं शतिष्ठाः सांख्यराद्धान्तोऽयमिति । यतः । यथा विशुद्ध आकाशे सहसैवाभ्रमण्डलम् । भूत्वा विलीयते तद्वदात्मनीहाखिलं जगत् ॥ ६८ ॥ तस्मादेष कूटस्थो न द्वैतं मनागपि स्पृशति । यतः । ३ दृष्टान्तगतमर्थ दाटन्तिके समर्पयति तत्र चेति । परमात्मा प्रकाशो- ऽपि तद्वद्धीवृत्तीनां संनिध्यसंनिधाने निर्विकार एव सर्वधीव्यञ्जको न व्यङ्गय इति चोच्यत इत्यर्थः॥६६॥ एतदेव प्रपञ्चयति न प्रकाशेति । ननु प्रकाशक्रियाभावे धीवृत्तीः प्रकाशयतीति कर्तृत्वव्यपदेशो न स्यादित्याशङ्कय जन्यक्रियाभावेऽप्या- दित्यादीनामिव प्रकाश्यसंनिध्युपाधिका प्रकाशयतीति कर्तृत्वव्यपदेश ३ उपचाराद्भवतीत्याह उपचारादिति ॥ ६७ ॥ नन्वनात्मैव संसरति नात्मा । आत्मा तु कूटस्थविज्ञानधातुः समस्त- बुद्धिवृत्तिसाक्षी सकलसंसारधर्मातीत इति सांख्यसिद्धान्तोऽयं भ- वता सिद्धान्तत्वेन स्वीकृत इत्याशङ्कय ततो वैषम्य दर्शयितुमाह मैव-३ मिति । यथा विशुद्ध इति । अस्य द्वैतेन्द्रजालस्यात्माज्ञाननिर्वृत्तत्वादा- त्ममात्रं जगदिति वेदान्तसिद्धान्तः। न चैवमभ्युपगम्यते सांख्यैरन्यदेव किंचिदचेतनं त्रिगुणं प्रधानं तदेव जगतः कारणं तच्च स्वतन्त्रं प्रपञ्चश्च ६ पारमार्थिक इति सांख्याभ्युपगमात्ततो महदस्ति वैषम्यमित्यर्थः ।। ६८ ॥ भूत्वा विलीयत इत्युकत्वात्प्राग्विलयादात्मसंस्पर्शोऽभ्युपगम्यत इति शङ्कां परिहर्तुमाह तस्मादेष इति । कुतो न स्पृशतीत्याशङ्कन्य श्लोकेन हेतुमाह यत इति । एवंविशिष्टा बुद्धिवृत्तीनित्योऽक्रमहक्परमात्मैक एव३ ·नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ii, 69- शब्दाद्याकारनिर्भासाः क्षणमध्वंसिनीदृशा । नित्योऽक्रमहगात्मैको व्यामोतीव धियोनिशम् ॥ ६९ ॥ एवं च सति बुद्धेः परिणामित्वं युक्तम् । अतीतानागतेहत्यान्युगपत्सर्वगोचरान् । वेत्त्यात्मवन्न धीर्यस्मात्तेनेयं परिणामिनी ॥ ७० ॥ ततश्चैतत्सिद्धम् । अपश्यन्पश्यती बुद्धिमशृण्वन् शृण्वती तथा । निर्यत्नोऽविक्रियो ऽनिच्छनिच्छन्तीं चाप्यलुप्तदृक् ॥ ७१॥ द्विषन्तीमद्विषन्नात्मा कुप्यन्तीं चाप्यकोपनः । निर्दुःखो दुःखिनी चैव निस्सुखः सुखिनीमपि ॥ ७२ ॥ अमुह्यमानो मुह्यन्ती कल्पयन्तीमकल्पयन् । स्मरन्तीमस्मरश्चैव शयानामस्वपन्मुहुः ॥ ७३ ॥ दृशा स्वरूपचैतन्येन व्यामोतीव यस्मात्तस्मादयमात्मा समस्तद्वैतसंस्प- शरहित इत्यर्थः ॥१९॥ कस्तर्हि घटादिज्ञानाकारेण परिणमत इत्यत आह एवं चेति । आत्मनः समस्तद्वैतासंस्पर्शित्वे सति बुद्धेः परिणामित्वं युक्तमित्यर्थः । ३ बुद्धेः परिणामित्वे हेतुमाह अतीतानागतेहत्यानिति । अतीताश्चानाग- ताश्चेहत्याश्चातीतानागतहत्यास्तान् । सर्वे च ते गोचराश्चेति सर्वगो- चरास्तान् । बुद्धिरात्मवद्युगपद्यस्मान्न वेत्ति तस्मात्क्रमद्रष्तृत्वादियं च ६ परिणामिनीति । क्रमवत्कतिपयसिद्धकार्यदर्शनान्यथानुपपत्त्या क्रमव- कतिपयपरिणामः कल्प्यत इत्यर्थः ॥ ७० ॥ आत्मनः पुनदर्शनश्रवणादिविक्रियारहितस्य दर्शनश्रवणादिविक्रि- यावदशेषबुद्धिसाक्षित्वमपि सिद्धमित्याह ततश्चेत्यारभ्य श्लोकपञ्च- ३केन अपश्यन्निति ॥७१॥ समक्षपरोक्षयोर्विषयभेदात्कोपद्वेषयोर्विशेषो द्रष्टव्यः॥ ७२ ॥ ७३ ॥ * निर्मलोऽविक्रियः .

·-ii..78] द्वितीयोऽध्यायः। सर्वाकारां निराकारः स्वार्थोऽस्वार्थी निरिङ्गनः । निस्त्रिकालस्त्रिकालस्थां कूटस्थः क्षणभङ्गुराम् ॥ ७४ ॥ निरपेक्षश्च सापेक्षां पराची प्रत्यगद्वयः । सावधि निर्गतेयत्तः सर्वदेहेषु पश्यति ॥ ७५ ॥ एतस्माच कारणादयमर्थो व्यवसीयताम् । दुःखी यदि भवेदात्मा कस्साक्षी दुःखिनो भवेत् । दुःखिनः साक्षितायुक्ता साक्षिणो दुःखिता तथा ॥ ७६ ॥ पूर्वस्यैव व्याख्यानार्थमाह । नर्ते स्याद्विकियां दुःखी साक्षिता का विकारिणः । धीविक्रियासहस्राणां* साक्ष्यतोऽहमविक्रियः ॥ ७७ ॥ एवं सर्वस्मिन् व्यभिचारिण्यात्मवस्त्वेवाव्यभिचारीत्यनुभवतो व्यव- स्थापनायाहा प्रमाणतनिभेष्वस्या नोच्छित्तिर्मम संविदः । मत्तोऽन्यद्रूपमाभाति यत्तत्स्यात्क्षणभाङ्गि हि ॥ ७८ ॥ स्व एवार्थो यस्य स स्वार्थः । अनेन ममत्वेन गृहीतः पुत्रादिरों यस्याः साऽस्वार्था । निरिङ्गनोऽपरिस्पन्दः ॥ ७४ ॥ ७५ ॥ दुःखादीनांसाक्षित्वादप्यात्मनो न दुःखाधाकारपरिणामो युक्त इत्या- ह एतस्माच्चेति । ननु दुःख्येव साक्षी भवेदित्यत आह दुःखिन इति ॥७६॥ दुःखिनः साक्षित्वं कथमयुकमित्याकाङ्क्षायां तत्र हेतुरुच्यत इत्याह पूर्वस्येति । दुःखित्वं नाम विकारित्वम् । विकारिणः साक्षित्वमनुपप- नम् । आत्मा च समस्तबुद्धिवृत्तिसाक्षी । तस्मानिरस्तसमस्तपरिणाम ३ इत्यर्थः॥७७॥ न केवलं युकिमात्रसिद्धमेतत्किं तु विद्वदनुभवसिद्धमित्याह एवं * धीविक्रियासहस्रस्य ·नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ii.79- उत्पत्तिस्थितिभङ्गेषु कुम्भस्य वियतो यथा । नोत्पत्तिस्थितिनाशास्स्युर्बुद्धेरेवं ममापि* च ॥ ७९ ॥ सुखदुःखतत्संबन्धानां च प्रत्यक्षत्वान्न श्रद्धामात्रग्राह्यमेतत् । मुखदुःखादिसंबद्धां यथा दण्डेन दण्डिनम् । राधको वीक्षते बुद्धिं साक्षी तद्वदसंहतः ॥८० ॥ एतस्माच हेतोधियः परिणामित्वों युक्तम् । येनैवास्या भवेद्योगः सुखकुम्भादिना धियः । तं विदन्ती तदैवान्यं वेत्ति नातो विकारिणी ॥ ८१ ॥ सर्वस्मिन्निति । प्रमाणतन्निभेषु प्रमाणतदाभासेषु बुद्धिपरिणामेषु व्यभि- ३ चारिषु तदनुयायिनः संविद्रूपस्य साक्षिरूपस्य मम नोच्छित्तिः संभ- वति । उच्छेदसाक्षित्वेनापि स्फुरणात्ततो मध्यतिरिक्तं यन्मत्संबन्धि- तया प्रतीयते तदुच्छियेत नात्मेत्यर्थः ॥ ७८ ॥ उक्तमेवार्थ दृष्टान्तेनोपपादयति उत्पत्तीति । बुद्धरेवमिति । बुद्धरु- त्पत्त्यादौ ममोत्पत्त्यादिर्नास्तीत्यर्थः ॥ ७९ ॥ सुखदुःखादिपरिणामानामनात्मधर्मत्वमप्यनुभवसिद्धमित्याह सुख- दुःखेति । सुखदुःखादेरहंकारसंबन्धोऽहं सुखीत्यादिप्रत्यक्षसिद्धमि- ३ त्याह सुखदुःखादिसंबद्धामिति । यथा दण्डेनासंहतस्तटस्थ एव सन्क- श्चिद्राधकः साधको द्रष्टा दण्डिनं वीक्षते तद्वदयमपि साक्षी मुखादि- धर्मविशिष्टां बुद्धिं सुखादिभिरसंहतस्तटस्थ एव सन्वीक्षत इत्यर्थः ॥ ८॥ बुद्धेः परिणामित्वेन अतीतानागतेहत्यान्” इति सूचितं क्रमद्रष्टत्वं कतिपयद्रष्टत्वं च प्रपञ्चयति एतस्माञ्चेति । यदा बुद्धिर्बाह्येन कुम्भादिना- ३ न्तरेण सुखादिना च संबद्धा सती कुम्भादिकं वेत्ति तदैव पटादिक दुःखादिकं च न वेत्ति ततो बुद्धिर्विकारिणीत्यर्थः ॥ ८१॥ * ममापि न E; ममापि नोs + बुद्धेः परिणामित्वं M ·८७ -ii. 83] द्वितीयोऽध्यायः॥ अस्याश्च क्षणभङ्गुरत्वे स्वयमेवात्मा साक्षी । न हि कूटस्थावबोध- मन्तरेण* बुद्धेरेवाविर्भावतिरोभावादिसिद्धिरस्ति । परिणामिधियां वृत्तं नित्याक्रमहगात्मना । षड्भावविक्रियामेति व्याप्तं खेनाङ्कुरो यथा ॥ ८२ ॥ सत आत्मनश्चाविकारित्वे युक्तिः । स्मृतिस्वमप्रबोधेषु न कश्चित्मत्ययो धियः । दृशान्याप्तोऽस्त्यतो नित्यमविकारी स्वयंशिः ॥ ८३ ॥ एवं तावत्पराभ्युपगतप्रक्रियामस्थानेन निरस्ताशेषविकारैकात्म्य । केन तर्हि प्रमाणेन बुद्धेः परिणामित्वमवगम्यत इत्याशङ्कयाह अस्या- श्चेति । अस्याः क्षणभङ्गुरत्वे स्वयमात्मैव साक्षी प्रमाणमित्यर्थः । ननु बुद्धिः स्वयमेव स्वभावाभावी साधयेतिक साक्षिणेत्याशङ्कय स्वभावस्य ३ स्वग्राह्यत्वे कर्मकर्तृविरोधप्रसङ्गात्स्वाभावस्य स्वयमेव साधकत्वे सुषु- त्यभावप्रसङ्गादात्मैव सर्वकल्पनाधिष्ठानतया साधक इत्यपरोक्षत्वमि- त्याह न हि कूटस्थेति । यद्वा। बुद्धेः परिणामित्वे तद्विषयस्यात्मनोऽपि परिणामिता स्यादित्यत आह अस्याश्चेति । बुद्धिपरिणामसाक्षित्वादात्मा न परिणामीत्यर्थः । कथं बुद्धिपरिणामसाक्षित्वमात्मन इत्यत आह न हीति । परिणामिधियामिति । यथाकाशेन व्याप्त एवाङ्कुरो जायते तद्व- ९ नित्याक्रमहगात्मना व्याप्तमेव परिणामिधियां वृत्तं स्वरूपं षड्डावविक्रियां प्राप्नोति । तस्मादात्मैव बुद्धिपरिणामसाधक इत्यर्थः ॥ ८२॥ एवं बुद्धेर्विकारित्वमुपपायेदानीमविकारित्वमात्मन उपपादयति सत आत्मनश्चेति । धियः प्रत्ययेषु स्मृतिविपर्यासप्रमाणात्मकेषु मध्ये कश्चि- दपि प्रत्ययश्चैतन्येनाव्याप्तो नास्ति । ततः समस्तबुद्धिवृत्तिसाक्षित्वा-३ दात्मा कूटस्थ एवेत्यर्थः॥ ८३॥ "एष सर्वधियां नृत्तम्" इत्यारभ्य सांख्यसिद्धान्तमवलम्ब्य बुद्धिरेव * कूटस्थावरोधमन्तरेण AB ·८८. नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ii. 84- प्रतिपादितमुपपत्तिभिः । अथाधुना श्रौती प्रक्रियामवलम्ब्योच्यते । अस्तु वा परिणामोऽस्य दृशेः कूटस्थरूपतः । कल्पितोऽपि मृङ्गवासौ दण्डस्येवाप्सु वक्रता ॥ ८४ ॥ षट्स भावविकारेषु निषिद्धेष्वेवमात्मनि । दोषः कश्चिदिहासक्तुं न शक्यस्तार्किकश्वभिः ॥ ८५ ॥ प्रकृतमेवोपादाय बुद्धः परिणामित्वमात्मनश्च कूटस्थत्वं युक्तिभिरुच्यते। प्रत्यर्थं तु विभिद्यन्ते बुद्धयो विषयोन्मुखाः । न भिदावगतेस्तद्वत्सर्वास्ताश्चिनिभा यतः ॥ ८६ ॥ स्वसंबद्धार्थ एव । । परिणामिनी नात्मा स तु कूटस्थ इति दर्शितम् । इदानीमात्मनः परिणा- ३ माभ्युपगमेऽपि तस्य मायामयत्वान्न कश्चिद्दोष इति स्वसिद्धान्तमवल- म्ब्याह एवं तावदिति । अस्तु वेति । आन्तरी बाह्यश्चात्मनः परिणामः कल्पितोऽप्यङ्गीकृतोऽप्यस्तु । तथापि तस्यात्मनः कूटस्थरूपत्वादसाववि- ६ वानिबन्धन एव न तु परमार्थतः । तस्मान्न कश्चिद्विरोध इत्यर्थः ॥ ८४॥ एवमात्मनः षड्भावविकाररहितत्वप्रतिपादनेन कर्तृत्वभोकृत्वादि- सर्वानर्थसंबन्धोऽपि तस्य निराकृतो द्रष्टव्य इत्याह षस्विति ॥८५॥ प्रकृतमेवोपादाय श्रौतमेव मतमालम्ब्येत्यर्थः । सांख्यसिद्धान्तमेवा- बलम्ब्येति केचित् । प्रत्यर्थ त्विति । यथा प्रतिविषयं बुद्धयः स्वतो ३ भियन्ते तद्वद्वगतेश्चैतन्यस्य न भेदोऽस्ति चिदाकारत्वात्सर्वासां बुद्धि- वृत्तीनाम् । तस्माद्घटपटादिबुद्धथुपाधिभेदपरामर्शमन्तरेण स्वतो भेदानव- गमादुपाधिपरामर्शमन्तरेणाविभाव्यमानभेदस्येव नभसः स्वत एकत्वमेवं ६ चैतन्यस्येत्यर्थः॥ ८६॥ बुद्धेः परिणामलक्षणधर्मसंबन्धप्रतिपादनायोत्तरश्लोक इत्याह स्व- * संबन्धार्थ एव M ·-ii. 90] द्वितीयोऽध्यायः। सावशेषपरिच्छेदिन्यत एव न कृत्स्नवित् । नो चेत्मरिणमेद्भुद्धिः सर्वज्ञा स्वात्मवद्भवेत् ॥ ८७ ॥ अतोऽवगतेरेकत्वात् । चण्डालबुद्धेर्यदृष्टु तदेव ब्रह्मवुद्धिदृक् । एकं तदुभयोज्योतिर्भास्यभेदादनेकवत् ॥ ८८ ॥ कस्मात् । अवस्थादेशकालादिभेदो नास्त्यनयोर्यतः । तस्माज्जगद्धियां वृत्तं ज्योतिरेकं सदेक्षतौ ॥ ८९ ॥ सर्वदेहेष्वात्मैकत्वे प्रतिबुद्धपरमार्थतत्त्वस्याप्यपतिबुद्धदेहसंबन्धादशे- षदुःखसंबन्ध इति चेत्तन्न। बोधात्मागपि दुःखित्वं नान्यदेहोत्थमस्ति नः । बोधार्ध्वं कुतस्तत्स्यावत्र स्वगतमप्यसत् ॥९० ॥ संबद्धार्थ इति । बुद्धिः परिणामिनीति यतोऽत एव कतिपयपरिच्छेदिनी भूत्वा न कृत्स्नविद्भवति । यदि न परिणमेत्तदा सर्वज्ञा स्यात् । ततः ३ परिणामिनी बुद्धिरित्यर्थः ॥ ८७ ॥ अवगतेरेकत्वमस्तु ततः किमित्यत आह अतोऽवगतेरिति । आत्मैक्यं पूर्वमुपपादितं सिध्यतीत्यर्थः । अनेकत्वप्रतीतेरन्यथासिद्धिमाह भा- स्येति ॥ ८८॥ भेदस्य वास्तवत्वं कस्मान्न स्यादित्याशङ्कय भेदकाभावादिति परिह- रति कस्मादित्यादिना । आदिशब्देन भेदका गुणादयो गृह्यन्ते तेषामव- स्थादीनां साक्ष्यत्वान्न साक्षिभेदकत्वमित्यर्थः ।। ८९ ॥ ननु यद्देहस्थे मनसि यस्य ब्रह्मत्वं भाति ततो देहान्तरस्थे मनसि तद- भावात्तद्गतदुःखादिसंबन्धादुःखी स्यादिति शङ्कते सर्वदेहेष्विति । समस्त- कल्पनाबीजभूताज्ञानोत्थितेऽप्यन्यगतत्वेन कल्पनान्न तहुःखेन दुःखित्वं ३ * सात्मवद्भवेत् . + सदीक्षते . + प्राकनमप्यसत् ABEFS; B adds प्राग्भातं in the margin and E स्वगतं. १२ [नै. सि.] ३ ·९० नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ ii.91- न चेयं स्वमनीषिकेति ग्राह्यम् । कुतः । श्रुत्यवष्टम्भात् । शब्दाद्याकारनिर्भासा हानोपादानधर्मिणी । भास्येत्याह श्रुतिदृष्टि-रात्मनोऽपरिणामिनः ॥ ९१ ॥ का त्वसौ श्रुतिः। दृष्टेष्टारमात्मानं न पश्येदृश्यमानया। विज्ञातारमरे केन विजानीयाद्धियां पतिम् ॥ ९२ ॥ ब्रह्मात्मैक्यापरोक्षेण मूलाशाने बाधिते दुःखित्वसंभावनापि नास्त्ये- वान्यस्य तद्गतदुःखित्वस्य स्वगतदुःखित्वस्य च बाधितत्वादिति परि- ६ हरति तन्नेति । यत्र यस्मिन्नात्मनि पूर्व स्वगतत्वेन भातमपि दुःखमि- दानीमहं ब्रह्मास्मीति बुद्धया बाधितं तत्र कथं पूर्वमन्यगतत्वेन भात- मिदानीं मम स्यादित्यर्थः । यत्र प्राकनमिति पाठे यदन्यगतं दुःखित्वं ९प्रागप्यन्यस्मिन्नसदविद्याविजृम्भितं तत्कथमविद्यायां निवृत्तायामन्यस्मि- नात्मनि वा स्यादित्यर्थः ॥ ९०॥ बुद्धिरेव परिणामिनी कूटस्थ आत्मेति योऽयमर्थः प्रतिपादितः स तु तार्किकैरिव न केवलं तर्कावष्टम्भादस्माभिः प्रतिपाचते किं तु श्रुत्य- ३ वष्टम्भादित्याह न चेयमिति । शब्दाघाकारेति। श्रुतिदृष्टिमन्तःकरण- त्तिमाहेत्यन्वयः । कथमाहेत्यत आह भास्येत्याहेति । शब्दाद्याकारनि- भर्भासवती हानोपादानधर्मिणी भूत्वात्मनः प्रकाश्येत्याचष्टे न तु तयात्मा ६ प्रकाश्य इत्याहेत्यर्थः । यद्वा । दृष्टिर्द्विधा पारमार्थिक्यपारमार्थिकी च । तत्र पारमार्थिकी दृष्टिरात्मनः स्वरूपमित्याचष्टे । यान्या शब्दाचाकार- निर्भासवती जन्मविनाशवती च दृष्टिः सा स्वरूपभूतया दृष्टया भास्ये- ९ त्याह न तु तया स्वरूपभूता दृष्टिर्भास्येत्याहेत्यर्थः ॥९१ ॥ अर्थमुपवर्ण्य श्रुतिमवतारयति का त्वसाविति । न दृष्टेष्टार पश्येः" "विज्ञातारमरे केन विजानीयात्" इति च वाक्यद्वयमत्र प्रमा- ३णमित्यर्थः॥ ९२॥ । All Mss but E & M read दृष्टिं. + दृश्ययानया M.

·-ii. 951 द्वितीयोऽध्यायः। जात्यन्धा यस्मात्सर्वप्रमाणोपपन्नोऽयमर्थस्तस्मादतोऽन्यथावादिनो इवानुकम्पनीया इत्याह । तदेतदद्वयं ब्रह्म निर्विकारं कुबुद्धिभिः । जात्यन्धगजदृष्टयेव कोटिशः परिकल्प्यते ॥ ९३ ॥ प्रमाणोपपन्नस्यार्थस्यासंभावनात्तदनुकम्पनीयत्वसिद्धिः । तदेतदाह । यद्यद्विशेषणं दृष्टं नात्मनस्तदनन्वयात् । खस्य कुम्भादिवत्तस्मादात्मा स्यानिर्विशेषणः ॥ ९४ ॥ अतश्चात्मनो भेदासंस्पर्शी भेदस्य मिथ्यास्वाभाव्यादत आह । अवगत्यात्मनो यस्मादागमापायि कुम्भवत् । साहंकारमिदं विश्वं तस्मात्तत्स्यात्कचादिवत् ॥ ९५ ॥ ६ एवं श्रुतिस्मृतिविद्वत्प्रत्यक्षानुमानादीनां संभवादविश्वासो न वेदा- न्तसिद्धान्ते करणीय इत्यभिप्रेत्याह यस्मादिति । जात्यन्धगजदृष्टयेवेति । यथा जात्यन्धाः स्वस्वस्पर्शगृहीतहस्तपादाद्यवयवेष्वयं गजोऽयं गज इति ३ तत्रतत्रावयवेषु गजभावं कल्पयन्ति तद्वत्स्वस्वदुस्तर्कदूषितबुद्धिभि- श्चार्वाकाद्यैस्तर्काभासदृष्टप्रकारेण कूटस्थमद्वितीयं ब्रह्माप्यन्यथा कल्प्यत इत्यर्थः ॥ ९३॥ न्यायेन स्वसिद्धान्तव्यवस्थापकाः कथं शोच्याः स्युरित्याशङ्कय श्रुति- न्यायाभ्यां निर्णीतस्यार्थस्य तर्कामासैरसंभवकरणाच्छोच्यत्वमित्याह प्रमाणोपपन्नस्यार्थस्येति । श्रुतिन्यायाभ्यां निर्णीतमर्थमाह तदेतदाहेति ।३ यथा घटाकाशः करकाकाश इत्यत्राकाशविशेषणीभूतघटादिभिरनन्वया- दाकाशस्य निर्विशेषत्वमेवं घटो भातीत्यादौ भानविशेषणीभूतघटादीनां भानैक्याभावाद्भानस्वभावस्यात्मनो निर्विशेषत्वं सिद्धमित्यर्थः ॥९४॥ ६ आत्मनो भेदाभासासंस्पर्शे हेत्वन्तरमाह अवगत्यात्मन इति । यद्वा । विशेषणानामात्मासंस्पर्शित्वेऽप्यन्यत्वेन स्वरूपेण संभवोऽङ्गीकृत इति शङ्काव्यावृत्त्यर्थमाह अवगत्यात्मन इति । अवगत्यात्मनः सकाशात्साहं-३ ·नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ii. 96- सर्वस्यैवानुमानव्यापारस्य* फलमियदेव यद्विवेकग्रहणम् । तदुच्यते । बुद्धेरनात्मधर्मत्वमनुमानात्मसिद्ध्यति । आत्मनोऽप्यद्वितीयत्वमात्मत्वादेव सिद्ध्यति ॥ ९६ ॥ यद्यप्ययं ग्रहीतृग्रहणग्राह्यगृहीतितत्फलात्मक आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तः संसारोऽन्वयव्यतिरेकाभ्यामनात्मतया निर्माल्यवदपविद्धः । तथापि ३तु नैवासौ स्वतस्सिद्धात्मव्यतिरिक्तानात्मप्रकृतिपदार्थव्यपाश्रयः सांख्यानामिव । किं तर्हि । स्वतस्सिद्धानुदितानस्तमितकूटस्थात्म- प्रज्ञानमात्रशरीरप्रतिबिम्बिताविचारितसिद्धात्मानवबोधाश्रय एव ६ तदुपादानत्वात्तस्येतीममर्थं निवक्तुकाम आह । कारमिदं विश्वं कुम्भवदागमापायि उत्पत्तिविनाशवदत एव कुम्भवन्ना- स्मस्वरूपं ततः केशोण्डूकादिवद्वाध्यमित्यर्थः । यद्वा । यस्मादात्मनः ६ सकाशात्साहंकारमिदं विश्वं कुम्भवदागमापायितया सिध्यति तद्विश्वं ततः केशोण्डूकादिवत्स्वरूपं न भवतीत्यर्थः॥९५॥ ननु तात्मनोऽन्वयव्यतिरेकलक्षणानुमानव्यापाराधीनसिद्धिकत्वादा- स्मनः स्वप्रकाशत्वाभ्युपगमो भज्येतेत्यत आह सर्वस्यैवेति । सर्वस्यैवानु- ३ मानव्यापारस्य बुद्धयादिप्रपञ्चविवेचकत्वमेव फलं नात्मस्वरूपबोधक- त्वम् । ततो न स्वप्रकाशत्वभङ्ग इत्यर्थः । तात्मनोऽद्वितीयत्वगोचरात् प्रमाणात्स्वप्रकाशत्वभङ्ग इत्याशङ्कयाह आत्मनोऽप्यद्वितीयत्वमिति । ६ द्वितीयाभाव एव तत्र प्रमाणगोचरः। अद्वितीयत्वं तु स्वरूपमेव तदा त्मत्वादात्मस्वभावबलात्स्वत एव सिध्यति स्वरूपस्य स्वप्रकाशत्वा- दित्यर्थः ॥९६॥ सांख्यसिद्धान्तसाम्यमाशङ्कय ततो वैषम्यं दर्शयति यद्यपीत्यादिना। गृह्यतेऽनेनेति ग्रहणं प्रमाणम् । गृहीतिरर्थज्ञानम् । तत्फलमर्थावच्छिन्नं ३ स्फुरणम् । तथाभूतस्य संसारस्यात्मासंस्पर्शित्वमात्मनोऽसंसारित्वम् । अनुमानव्यायामस्य M.

·-11.981 द्वितीयोऽध्यायः। ऋते ज्ञानं न सन्त्यर्था अस्ति ज्ञानमृतेऽपि तान् । एवं धियो हिरुग्ज्योतिर्विविच्यादनुमानतः ॥ ९७ ॥ यस्मात्प्रमाणप्रमेयव्यवहार आत्मानवबोधाश्रय एव तस्मात्सिद्धमात्म- नोऽप्रमेयत्वम् । नैव हि कार्य स्वकारणमतिलध्यान्यत्राकारक आस्पदमुपनिबध्नाति । अत आह । व्यवधीयन्त एवामी बुद्धिदेहघटादयः । आत्मत्वादात्मनः केन व्यवधानं मनागपि ॥ ९८ ॥ ३ संसारस्य च प्रधानकार्यत्वेन तदाश्रयत्वं च सांख्याः स्वीकुर्वन्ति । वयं त्वात्मन्यध्यस्तानिर्वचनीयाज्ञानविजृम्भिततया तदाश्रयः संसारः प्रत्य- गात्मनि परिकल्पित इत्यभ्युपगच्छामः । तस्मान्न साम्यमित्यर्थः । यद्वा । अनुदितानस्तमितकूटस्थात्मप्रज्ञानमात्रशरीरप्रतिबिम्बितश्चासावविचा- रितसिद्धात्मानवबोधाश्रयश्चेति विग्रहः। ऋते ज्ञानमिति । जानातीति ज्ञानं द्रष्टा तं विना न सन्ति न प्रतीयन्ते चाहंकारादयोऽर्थास्तान्विनापि ९ द्रष्टास्ति प्रतीयते च । तस्मादर्थानां सत्ताप्रतीत्योर्नित्यसापेक्षत्वात्तेभ्यः स्वयंज्योतिस्वरूपं निरपेक्षसिद्धिकमात्मानं घटद्रष्टारं घटादिवानुमानतो विविच्याद्विविकं कुर्यात् । ततश्च दृश्यप्रपञ्चादात्मनि निकृष्टे सति प्रप-१२ श्वस्य स्वातन्त्र्येण सिद्धयसंभवादात्माज्ञानोपादानत्वेन तदाश्रयत्वमर्थात् सिध्यतीत्यर्थः॥९७॥ एतेनात्मनोऽप्रमेयत्वमपि साधितं भवतीत्याह यस्मादिति । व्यवधी- यन्त इति । बुद्धिसिद्धरात्मचैतन्याभासोदयापेक्षत्वात्तदनपेक्षस्वतस्सि- द्धात्मस्वभावापेक्षया बुद्धेळवधानम् । देहस्य पुनर्बुद्धश्यपेक्षत्वादिन्द्रिया-३ पेक्षत्वाञ्च ततोऽपि व्यवधानम् । घटादीनां पुनर्देशकालादिसंनिधानापे- क्षत्वाद्बुद्धयाचपेक्षत्वाच्च देहादपि व्यवधानम् । नैवमात्मनो व्यवधान- मस्ति । व्यवहितं च प्रमाणगम्यम् । तस्मादात्मनोऽप्रमेयत्वं सिध्यती-६ त्यर्थः॥९८॥ ।

·नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ii.99- स्वयमनवगमात्मकत्वादनवगमात्मकत्वं च मोहमात्रोपादानत्वात् । प्रमाणमन्तरेणैषां बुद्धयादीनामसिद्धता । अनुभूतिफलार्थित्वा 'दात्मा ज्ञः किमपेक्षते ॥ ९९॥ वक्ष्यमाणेतरेतराध्याससिद्धयर्थमुक्तव्यतिरेकानुवादः । घटबुद्धेर्घटाचार्थाईष्टुर्यविभिन्नता । अहंबुद्धरहंगम्याहुःखिनश्च तथा दृशेः ॥ १० ॥ एवमेतयोरात्मानात्मनोः स्वतः परतः सिद्धयोलौंकिकरज्जुसाध्या- रोपवदविद्योपाश्रय एवेतरेतराध्यारोप इत्येतदाह । बुद्धयादीनां व्यवहितत्वे स्वयमेव हेतुमाह स्वयमिति । यद्वा । व्यव- हितानां प्रमाणाधीनसिद्धिकत्वे हेतुमाह स्वयमिति । अनवगमात्मकत्वा- ३ दस्फुरणस्वभावत्वादित्यर्थः। अनुभूतिफलार्थित्वादिति । अनुभूतिरेव फलमनुभूतिफलं तदर्थित्वात् । स्वतस्तद्रहितानां प्रमाणाद्यपेक्षास्ति । तस्माद्यवधानमित्यर्थः । नन्वात्माप्युपनिषत्प्रमाणमपेक्षत इत्याशङ्कय ६ चित्स्वभावत्वादज्ञाननिवृत्तिव्यतिरेकेण प्रमित्यन्तरं नापेक्षत इत्याह आत्मा ज्ञ इति ॥९९॥ आत्मानात्मनोरुकन्यायेनात्यन्तविविकस्वभावयोः संयोगसमवायता- दात्म्यादिसंबन्धासंभवादन्तरेण च संबन्धं प्रकाश्यप्रकाशकभावायो- ३ गादाध्यासिकसंबन्धो वाच्यः। तस्य चाभ्यासस्य विद्यमानभेदयोस्तदन- हपूर्वकत्वादुक्त एव व्यतिरेकः पुनर्विवक्षिताध्याससिद्धयर्थमनूद्यत इत्याह वक्ष्यमाणेति । दृश्यादृष्टुरिवाहंकारदशायामकर्मकतया भासमान- ६ साक्षिवेद्यादुःखिनः साक्षिचैतन्यस्यापि व्यतिरेकः साधित इत्यर्थः ॥१०॥ एवं व्यतिरेक प्रदर्य तद्ग्रहनिबन्धनोऽध्यासः प्रयत इत्याह एव- * फलार्थत्वात् ABDFS.

·-ii. 103]] द्वितीयोऽध्यायः। अभ्रयानं यथा मोहाच्छशभृत्यध्यवस्यति । *सुखित्वादीन्धियो धर्मास्तद्वदात्मनि मन्यते ॥ १०१॥ दग्धृत्वं च यथा वड्रयसो मन्यते कुधीः । चैतन्यं तद्वदात्मीयं मोहात्कर्तरि मन्यते ॥ १०२ ॥ सर्व एवायमात्मानास्मविभागः प्रत्यक्षादिममाणवर्त्मन्यनुपतितोऽ-1 विद्योत्सङ्गवत्येव न परमात्मव्यपाश्रयः । अस्याश्चाविद्यायाः सर्वानर्थहेतोः कुतो निवृत्तिरिति चेत्तदाह । दुःखराशेर्विचित्रस्य सेयं भ्रान्तिश्चिरन्तनी । मूलं संसारवृक्षस्य तद्बाधस्तत्त्वदर्शनात् ॥ १०३ ॥ मेतयोरिति । अभ्रयानमिति ॥ १०१ ॥ एवमात्मन्यनात्मधर्माध्यासमभिधायानात्मन्यात्मधर्माध्यासं सदृष्टान्त- माह दग्धृत्वमिति ॥ १०२॥ उत्तरश्लोकपूर्वपादत्रयेण पूर्वोकार्थोऽनूद्यत इति तात्पर्यमाह सर्व एवायमित्यारभ्य न परमात्मव्यपाश्रय इत्यन्तेन । अविद्योत्सङ्गवर्ती अविद्याश्रय इत्यर्थः । इदानी चतुर्थपाव्यावो शङ्कामाह अस्याश्चेति । ३ श्लोकमवतारयति तदाहेति । चिरन्तनी भ्रान्तिरविद्या सा मूलमत एवा- श्रयस्तस्याश्चाद्वैतसाक्षात्कारानिवृत्तिरित्यर्थः । नन्वद्वैतसाक्षात्कारस्या- विद्यानिवर्तकत्वं क्वापि न दृश्यत इति शङ्कित्वाधिष्ठानसाक्षात्कारस्या-६ ध्यासबाधकस्य लोके दृष्टत्वाद्वाप्यनुमेयमित्याह तद्वाधस्तत्त्वदर्शना- दिति ॥ १०३॥ * दुःखित्वादीन् M. + मंस्यते A ; अन्धधीः FM. + अनुपनिपतितःJ. ।

·नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ii. 104-
तद्वाधस्तत्त्वदर्शनादिति कुतः संभाव्यत इति चेदत आहागोपाला-
विपालपण्डितमियमेव प्रसिद्धिः।
अप्रमोत्थं प्रमोत्थेन ज्ञानं ज्ञानेन बाध्यते ।
अहिरज्ज्वादिवद्धाधो देहाद्यात्ममतेस्तथा ॥ १०४ ॥
लौकिकप्रमेयवैलक्षण्यादात्मनो नेहानधिगताधिगमः प्रमाणफलम् ।
अविद्यानाशमात्रं तु फलमित्युपचर्यते ।
नाज्ञातज्ञापनं न्याय्यमवगत्येकरूपतः ॥ १०५ ॥
यस्मादात्मानवबोधमात्रोपादानाः प्रमात्रादयस्तस्मात् ।
न विदन्त्यात्मनः सत्तां द्रष्टदर्शनगोचराः ।
न चान्योन्यमतोऽमीषां ज्ञेयत्वं भिन्नसाधनम् ॥ १०६ ॥
कुतः संभाव्यत इत्यादि । मिथ्याज्ञानसम्यग्ज्ञानयोर्बाध्यबाधकत्व-
वन्मिथ्याज्ञानप्रतिपन्नसम्यग्ज्ञानप्रतिपन्नयोरप्यहिरज्ज्वोर्बाध्यबाधकभावः
३ संप्रतिपन्न इत्याह अहिरज्ज्वादिवदिति । दार्टान्तिकमाह देहाद्यात्मेति ।
देहाद्यात्मज्ञानयोर्दैहात्मनोश्च बाध्यबाधकभावः संभवतीत्यर्थः ॥ १०४ ॥
ननु तत्त्वदर्शनादित्युकत्वात्प्रमाणजनितप्राकट्यविषयत्वमात्मनोऽभ्यु-
पगतं ततस्स्वतस्सिद्धत्वहानिरित्याशङ्कयाह लौकिकेति । लौकिकस्य प्रमे-
३ यस्य यथानधिगताधिगतिः प्रमेयपरिच्छित्तिः फलं भवति नैवमात्मनः
प्रकाशस्वरूपत्वात्तस्माद्ध्यस्ताज्ञानव्यावृत्तिरेव तस्य फलमित्यर्थः॥१०५॥
आत्मव्यतिरिकस्यात्मवेद्यत्वादपि न तदधीनाधिगम आत्मेत्याह यस्मा-
दिति । द्रष्ट्रदर्शनगोचरा द्रष्टा दर्शनं गोचराश्च ते तावत्स्वात्मानं स्वयमेव
३न जानन्ति जडत्वात् । नाप्यन्योन्यमतस्तेषां स्वव्यतिरिकात्मवेद्यत्वमेव ।
तस्मान्न तद्धीनाधिगतिरात्मेत्यर्थः ॥ १०६ ॥

·-ii. 108] द्वितीयोऽध्यायः। द्रष्ट्रादेरसाधारणरूपज्ञापनायाह । बाह्य आकारवान् ग्राह्यो ग्रहणं निश्चयादिमत् । अन्वय्यहमिति ज्ञेयः साक्षी त्वात्मा ध्रुवः सदा ॥१०७॥ सर्वकारकक्रियाफलविभागात्मकसंसारशून्य आत्मेति कारकक्रिया- फलविभागसाक्षित्वादात्मनस्तदाह । ग्राहकग्रहणग्राह्यविभागे योऽविभागवान् । हानोपादानयोस्साक्षी हानोपादानवर्जितः ॥ १०८ ॥ द्रष्ट्रादिव्यतिरिक आत्मा नास्माकं प्रसिद्ध इति परमतमाशङ्कय ल- क्षणं तस्योपपादनायाह द्रष्ट्रादेरिति । बाह्यः पराग्भूत आकारवान्पृथुबु- नोदरत्वादिधर्मवान्ग्राह्यः । तदुकं वार्तिकेऽपि-"विभिन्नो बहिराभाति ३ जातिरूपक्रियादिमान् । विभिन्नोऽनुभवादेव ज्ञातुर्मानात्स गोचरः" इति । एकस्मिन्नेव ज्ञातरि निश्चयस्मृत्यादिविभागवत्त्वेन ज्ञातृकर्तृकं यदाभाति तद्ग्रहणम् । तदुक्कं-"स्मरणादिविभागेन ज्ञातर्येकत्र यत्पृथक् । ६ प्रथतेऽनेकरूपाभं तद्भानं ज्ञातृकर्तृकम्” इति । अहं शृणोम्यहं निश्चिनो- म्यहं स्मरामीति च निश्चयादिषु व्यभिचारिषु योऽहंरूपेणान्वेति प्रत्यभि- ज्ञया एकत्वेनानुसंधीयते स द्रष्टा । तदुक्तं-"स्मृतिनिश्चितिसंशीतिरागा-९ दिहिरुगात्मसु । अहंरूपेण योऽन्वेति स प्रमाता परो मतः” इति । साक्षी यः पुनरेषां त्रयाणां भावाभावसाधकः सुषुप्तिकैवल्यादिष्वन्वयी कूटस्थ- नित्यः स परैरपि बलायुपेयोऽन्यथा द्रष्ट्रादेरसिद्धेरिति भावः॥ १०७॥१२ साक्षित्वेनासंसारित्वमप्यात्मनः प्रसाधितमित्याह सर्वकारकक्रि- येति । सर्वकारकक्रियाफलविभागात्मकसंसारशून्य आत्मेति । गम्यत इति शेषः । यद्वा । इतिशब्दो हेत्वर्थः कारकक्रियाफलविभागसाक्षित्वादि-३ त्युत्तरेण संबध्यते । ग्राहकेति । ग्राहकादीनां त्रयाणां विभागेषु त्रिष्वपि स्फुरणरूपेणाविभागवान्यस्तेषां हानोपादानयोर्भावाभावयोः साक्षी स तत्साक्षित्वादेव स्वयं हानोपादानलक्षणसंसारवर्जित एव भवती-६ त्यर्थः॥ १०८॥ १३ [नै. सि.] ।

·[ii. 109- नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता ग्राहकादिनिष्ठैव ग्राहकादिभावाभावविभागसिद्धिः चेत्तदाह । कस्मान्नति स्वसाधनं स्वयं नष्टो न नाशं वेत्त्यभावतः । अत एव न चान्येषामतोऽसौ भिन्नसाक्षिकः ॥ १०९ ॥ ग्राहकादेरन्यसाक्षिपूर्वकत्वसिद्धः स्वसाक्षिणोऽप्यन्यसाक्षिपूर्वकत्वा- दनवस्थेति चेत्तन्न साक्षिणो व्यतिरिक्तहेत्वनपेक्षत्वादत आह । धीवन्नापेक्षते सिद्धिमात्मान्यस्मादविक्रियः। निरपेक्षमपेक्ष्यैव सिद्धयन्त्यन्ये न तु स्वयम् ॥ ११०॥ यतो ग्राहकादिष्वात्मभावोऽविद्यानिबन्धन एव तस्मादन्वयव्यतिरे- काभ्यां विभज्यानात्मनः स्वयम् । ननु ग्राहकादिविभागसिद्धिहेतुत्वेन साक्षिणः सिद्धिरुच्यते ग्राहका- दिविभागोऽपि ग्राहकादिभिरेव सिध्येत्ततः किं साक्षिणेत्याशङ्कते ग्रा- ३ हकादीति । निरस्यति तदाहेति । ग्राहकादीनामन्यतमो नष्टः पदार्थः स्व- नाशं स्वसाधनं च यथा भवति तथा स्वयं न वेत्ति स्वस्याभावादेवात एवान्येषामपि ग्रहणादीनां नाशं न वेत्ति । नाशश्च प्रतीयते । तस्माद्ना- ६ हकादिव्यतिरिकात्मसाक्षिक एवासावित्यर्थः ॥ १०९ ॥ ननु स्वग्राहकस्यापि ग्राह्यत्वे साक्षिणोऽपि ग्राह्यत्वं ततश्चानवस्थेत्या- शङ्कय तस्याजडत्वेन स्वतस्सिद्धावन्यानपेक्षत्वान्मैवमिति परिहरति ३ ग्राहकादेरित्यादिना । धीवन्नापेक्षत इति । बुद्धयादिर्यथा जडत्वात्स्वसि- द्धिमन्यस्मादपेक्षते नैवमात्मा स्वप्रकाशः स्वसिद्धिमन्यस्मादपेक्षत इ- त्यर्थः । अन्येषां सर्वेषामात्मग्राह्यत्वेनात्मग्राहकत्वायोगाच्च नान्यग्राह्यत्व- ६ मात्मन इत्याह निरपेक्षमिति ॥११०॥ इदानीं पूर्वप्रसाधितस्येतरेतराध्यासस्य फलमुपसंहरति यत इति । उत्पत्तीति । जगत उत्पत्तिस्थितिनाशेषु य ईश्वरोऽविकारयाऽवगत्या- ·-ii. 113] द्वितीयोऽध्यायः। उत्पत्तिस्थितिनाशेषु योऽवगत्यैव वर्तते । जगतोऽविकारयावेहि तमस्मीति न नश्वरम् ॥ १११ ॥ स्वतस्सिद्धात्मचैतन्यप्रतिबिम्बिताविचारितसिद्धिकात्मानवबोधोत्थेत- रेतरस्वभावापेक्षसिद्धत्वात्स्वतश्चासिद्धरनात्मनो द्वैतेन्द्रजालस्य । न स्वयं स्वस्य नानात्वं नावगत्यात्मना यतः । नोभाभ्यामप्यतस्सिद्धमद्वैतं द्वैतबाधया ॥ ११२ ॥ यथोक्तार्थप्रतिपत्तिद्रबिन्ने श्रुत्युदाहरणोपन्यासः । नित्यावगतिरूपत्वात्कारकादिर्न चात्मनः । अस्थूलं नेतिनेतीति न जायत इति श्रुतिः ॥ ११३ ॥ ऽवगतिरूपेण वर्तते तमहमसीत्यवेहि विजानीहि न तु नश्वरं प्रमात्रा-३ दिरूपमित्यर्थः । भुरिगनुष्टुबियं जगतोऽविकारयाऽवेहीत्यक्षराधिक्यात् । तथा च पिङ्गलाचार्यः सर्वच्छन्दोविषयमाह । “न्यूनाधिकेनैकेन नि- द्भुरिजाविति”। तच्चैतल्लोकवेदसाधारणमिति भरताचार्यः प्राह ॥ १११॥६ 'तमस्मीत्यवेहि न नश्वरम्' इत्युक्तत्वादात्मव्यतिरिकमपि वस्त्वङ्गी- कृतमित्याशङ्कय तस्य स्वतः परतश्चासिद्धेः प्रत्यगात्माश्रयानिर्वाच्याना- द्यविद्याविजृम्भितत्वान्नैवमित्याह स्वतःसिद्धेति । चैतन्यप्रतिबिम्बितं ३ स्फुरितम् । इतरेतरस्वभावापेक्षसिद्धत्वादिति । प्रतियोगिनो भेदेन सिद्धौ धर्मिणस्ततो भेदेन सिद्धिस्तत्सिद्धौ च प्रतियोगिनो भेदसिद्धि- रिति परस्पराश्रयत्वादित्यर्थः । न स्वयमिति । स्वस्य द्वैतेन्द्रजालस्य ६ स्वयमेव स्वेनैव नानात्वं न सिद्धं जडत्वात् । नाप्यवगतिरूपेण जडा- जड़योरैक्यायोगात् । नोभाभ्यामपि संयोगसमवायादिसंबन्धासंभ- वात् । अतो दुर्निरूपसिद्धिकत्वाद्वैतेन्द्रजालस्याद्वैतमेव परमार्थत ९ इत्यर्थः॥ ११२॥ आत्मनः कर्तृत्वाद्यभावे श्रुतिवाक्यमुदाहरतीत्याह यथोकेति ॥११३॥ * द्वैतभाषया s.

·१०० नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ii. 114- सर्वस्यास्य ग्राहकादेतमपश्चस्यात्मानवबोधमात्रोपादानस्य स्वयं सेडुमशक्यत्वादात्मसिद्धेश्चानुपादेयत्वात् । आत्मनश्चेनिवार्यन्ते बुद्धिदेहघटादयः । षष्ठगोचरकल्पास्ते विज्ञेयाः परमार्थतः ॥ ११४ ॥ कुतो न्यायवलादेवं निश्चितं प्रतीयते । यस्मात् । नित्यां संविदमाश्रित्य स्वतस्सिद्धामविक्रियाम् । सिद्धायन्ते धियो बोधास्तांश्चाश्रित्य घटादयः ॥ ११५ ॥ यस्मान कयाचिदपि युक्त्यात्मनः कारकत्वं क्रियात्वं फलत्वं चोपपद्यते तस्मादात्मवस्तुयाथात्म्यानवबोधमात्रोपादानत्वान्नभसीव ३रजोधूमतुषार नीहारनीलत्वाध्यासो यथोक्तात्मनि सर्वोऽयं क्रियाकारकफलात्मकसंसारोऽहंममत्वयत्नेच्छादिमिथ्याध्यास एवेति सिद्धमिममर्थमाह। बुद्धयादिद्वैतप्रपञ्चस्यात्मव्यतिरिकासाधकत्वात्तस्य जडस्य स्वतस्सि- व्यनुपपत्तरात्मचैतन्यस्य जडं प्रति संक्रमयितुमशक्यत्वेन तस्मादपि ३सिद्धरुपपादयितुमशक्यत्वाज्जडस्य मिथ्यात्वं बलादापततीत्याह सर्व- स्येति । आत्मनश्चेदिति । आत्मनः स्वरूपत्वेन तदीयत्वेन च बुद्धयादय- स्तस्मान्निवार्यन्ते चेदसत्कल्पा भवन्तीत्यर्थः ॥ ११४ ॥ ननु वुद्धयादेद्वैतप्रपञ्चस्यापरोक्षतया प्रतिभासमानस्य कथं षष्ठगोचर- कल्पत्वमित्याक्षिपति कुत इति । परिहरति यस्मादिति । अपरोक्षतया ३ स्वतःप्रकाशमानसंविदैक्याध्यासाद्धीवृत्तीनां सिद्धिरापरोक्ष्यं तत्र प्रति- बिम्बितत्वाञ्च घटादीनामपरोक्षप्रतिभासो न तु वास्तवस्तस्मात्षष्ठगोचर- कल्पत्वं युकमित्यर्थः ॥ ११५॥ प्रपञ्चमिथ्यात्वमुपसंहरति यस्मान्न कयाचिदपीत्यादिना । यथोका- त्मनि क्रियाकारकादिशून्य आत्मनीत्यर्थः । अहंमिथ्याभिशापेनेति । अवि- * ताश्चाश्रित्य BD. + M omits तुषार ·-ii. 118] द्वितीयोऽध्यायः। अहमिथ्याभिशापेन दुःख्यात्मा तद्भुभुत्सया । इतः श्रुतिं तया नेतीत्युक्तः कैवल्यमास्थितः ॥ ११६ ॥ तस्यास्य मुमुक्षोः श्रौताद्वचसः स्वमनिमित्तोत्सारितनिद्रस्येवेयं निश्चितार्था प्रमा जायते । नाहं न च ममात्मत्वात्सर्वदानात्मवर्जितः । भानाविव तमोध्यासोऽपह्नवश्च तथा मयि ॥ ११७॥ सोऽयमेवंप्रतिपन्नस्वभावमात्मानं प्रतिपन्नोऽनुक्रोशति । यत्र त्वस्येति साटोपं कृत्स्नद्वैतनिषेधिनीम् । प्रोत्सारयन्ती संसारमप्यश्रौष न किं श्रुतिम् ॥ ११८ ॥ घमानाहंकारात्मनाभिशापेनापवादेन दुःखी सन्नात्मा तद्वोधनेच्छया मातृकल्पा श्रुतिमितः प्राप्तस्तया च “नेतिनेत्यात्मागृह्यो न हि गृह्यते इत्यादिलक्षणया निराकृतापवादोऽध्यस्ताहंकारादिकं विहाय स्वस्थः३ कैवल्यमास्थित इत्यर्थः ॥ ११६ ॥ तर्हि श्रुत्याचार्यादिप्रपञ्चस्य वास्तवत्वमभ्युपेयम् । मिथ्यात्वे बाष्पधू- मादिवत्प्रमाजनकत्वानुपपत्तिरित्याशङ्कयासत्यादपि प्रमोत्पत्तिं सदृष्टा- न्तमाह तस्यास्येति । नाहं न चेति । भानौ तमोध्यास इवाहंकारादयः३ प्रत्यगात्मन्यध्यस्ता एव न तु परमार्थतः सन्ति तस्य चैतन्यमात्रस्वरूप- त्वात्ततस्तन्निवृत्तौ निर्विशेष आत्मेति मुमुक्षोः प्रमा जायत इत्यर्थः । ननु कथं निर्विशेष आत्मेति प्रमा जायते निवृत्तिलक्षणस्य विशेषस्य विद्य-६ मानत्वादित्यत आह अपहृवश्चेति । अहंकारादिर्यथात्मन्यध्यस्तस्तथा तदपह्नवोऽपि तस्मिन्नध्यस्त एव कालत्रयेऽपि तस्मिन्नहंकारादेरसत्त्वादेव परमार्थतो निवृत्त्यनुपपत्तेरित्यर्थः ॥ ११७ ॥ एवं श्रुतिस्मृतिवचनाकर्णनमात्रान्निरस्तेऽपि संसारे वैषयिकसुखलव- विप्रलब्धचेतस्तया एतावन्तं कालं प्रमत्तोऽहमासमहो कष्टमिति वि- दुषोऽनुक्रोशं दर्शयति मुमुक्षूणां प्ररोचनाय सोऽयमिति । " यत्र त्वस्य ३ * aburri is found in ESM only. All the rest give तच्छुशुत्सया. +ोकल आस्थित: ABCDFM. 1 संसारं मय्यश्रौषं M.

·नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ii. 119.] इत्योमित्यवबुद्धात्मा* निष्कलोऽकारको क्रियः॥ विरक्त इव बुद्ध्यादेरेकाकित्वमुपेयिवान् ॥ ११९ ॥ इति श्रीमच्छंकरभगवत्पूज्यपादशिष्यसुरेश्वराचार्यकृती नैष्कर्म्यसिद्धौ द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्” इति समस्तसंसारनिषेधिनी श्रुति किमहं नाज्ञासिषमिति स्वात्मानं विनिन्दतीत्यर्थः ॥ ११८ ॥ इदानीं विद्याफलं दर्शयन्नध्यायमुपसंहरति इत्योमिति । निष्कलो- ऽकारकोऽक्रिय इति श्रुत्याचार्योंकमर्थमनुभवन्नभ्यसितुआनमभिनयति इत्योमिति। अर्थादोंकारस्यैव ब्रह्मप्रतिपत्तिसाधनत्वमिति दर्शितं भवति। विरक इवेति । यथा हि कश्चिद्विरकः पुत्रमित्रकलत्रादिलक्षणात्संसार- दुःखादुत्थाय स्वयमेकाकी वर्तते तद्वदयमप्यात्मा सकलसंसारहेतु- ६ भूताद्बुद्धयादेरुत्थाय स्वयमेकल एव स्वमहिनि तिष्ठतीत्यर्थः ॥ ११९ ॥ इति श्रीज्ञानोत्तममिश्रविरचितायां नैष्कर्म्यसिद्धिचन्द्रिकायां द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः॥२॥ سه * इत्योमित्येव बुद्धात्मा M; निष्फलोऽकारक: M.

·तृतीयोऽध्यायः। सर्वोऽयं प्रमितिप्रमाणममेयममातृलक्षण आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तो मिथ्याध्यास एवेति बहुश उपपत्तिभिरतिष्ठिपम् । आत्मा च जन्मादि- षड्भावविकारवर्जितः कूटस्थबोध एवेति स्फुटीकृतम् । तयोश्च मिथ्या-३ ध्यासकूटस्थात्मनोर्नान्तरेणाज्ञानं सिंबन्धोऽन्यत्र चोदनापरिप्रापितात् यथा " इयमेवर्गग्निः साम" इति । तच्चाज्ञानं स्वात्ममात्रनिमित्तं न ६ श्रीगणपतिसरस्वतीसद्गुरुभ्यो नमो नमः । हरिः । ॐ । वर्तिष्यमाण- स्याध्यायस्यातीताध्यायेन संगति दर्शयितुं वृत्तं कीर्तयति सर्वोऽय- मिति । पदार्थपरिशोधनाय विचारनान्तरीयकतया सर्वस्य प्रपञ्चस्य ३ मिथ्यात्वं दर्शितमित्यर्थः । इदानीं साक्षात्प्रतिपादितमर्थान्तरं दर्शयति वर्तिष्यमाणविचारोपयोगित्वात् आत्मा चेति । तर्हि पदार्थशोधनस्य सम्यनिष्पादितत्वाद्विदितपदपदार्थस्य च स्वयमेव वाक्यार्थज्ञानोत्पत्तेः ६ किमर्थस्तृतीयाध्यायारम्भ इत्यत आह तयोश्चेति । अध्यस्यमानाधिष्ठा- नयोः शुकिरूप्ययोरिवाधिष्ठानविषयाज्ञानव्यतिरेकेण संबन्धासंभवा- दज्ञानं तावदहमिदं ममेदमिति प्रतीयमानात्मानात्मसंबन्धघटकमभ्यु-९ पेयम् । तस्य चाज्ञानस्य निवृत्तिव्यतिरेकेण पुरुषार्थापरिसमाप्तेस्तनिवृ- त्तेश्च वक्ष्यमाणन्यायेन वाक्याधीनत्वाद्वाक्यव्याख्यानायारम्भो घटत इति भावः । अधिष्ठानाध्यस्यमानयोरज्ञानव्यतिरेकेणापि संबन्धो दृश्यत १२ इत्याशङ्कव्याह अन्यत्रेति । निवर्त्याज्ञानस्य निवर्तकज्ञानेन समानाश्रयवि- षयत्वनियमस्येदं रजतमियं शुकिरित्यादौ दर्शनादिहापि ब्रह्मज्ञानेना- त्माज्ञानस्य समानाश्रयविषयत्वं दर्शनीयमिति तत्साधनायोपक्रमते १५ तच्चाज्ञानमिति । अज्ञानं स्वसत्ताप्रतीत्योः स्वयमेव प्रयोजकं न भवति * उपपत्तिभिरभिहितम् S. + अभिसंबन्धः M.

·१०४ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 1- ६संभवतीति कस्यचित्कस्मिंश्चिद्विषये भवतीत्यभ्युपगन्तव्यम् । इह च पदार्थद्वयं निर्धारितमात्मानात्मा च । तत्रानात्मनस्तावन्नाज्ञानेना- भिसंबन्धः । तस्य हि स्वरूपमेवाज्ञानं न हि स्वतोऽज्ञानस्या- ९ ज्ञानं घटते । संभवदप्यज्ञानस्वभावेज्ञानं कमतिशयं जन- येत् । न च तत्र ज्ञानप्राप्तिरस्ति येन *तत्प्रतिषेधात्मकमज्ञानं स्यात् । अनात्मनश्चाज्ञानप्रसूतत्वात् । न हि पूर्वसिद्धं सत्ततो नित्यपरतन्त्रत्वात्तस्मात् तस्याश्रयविषयौ निरूप्यमाणौ ज्ञानेन समानाश्र- १८ यविषयत्वे एव भविष्यत इति भावः । तावता कथमेकाश्रयविषयत्वमि- त्यत आह इह चेति । इह वेदान्तशास्त्र इत्यर्थः । अस्त्वेवं तथापि कथं सम्यग्ज्ञानेनैकाश्रयविषयत्वमित्याशङ्कय परिशेषादित्याह तत्रानात्मन २१ इति। अभिसंबन्ध आश्रयाश्रयित्वलक्षणो नास्तीत्यर्थः । तत्र हेतुः तस्य हीति । अज्ञानस्वरूपत्वेऽन्यज्ञानाश्रयत्वमस्तु को विरोध इत्यत आह न हीति । अज्ञानात्मकमज्ञानाश्रयो न भवति । अज्ञानान्तरवच्छुकिरून्या- २४ दिवच्चेति भावः । अज्ञानाश्रयत्वप्रयुक्त संशयविपर्यासाश्रयत्वादर्शनादप्य- नात्मनो घटादिवन्नाज्ञानाश्रयत्वमित्याह संभवदपीति । अनात्मनो जड- स्वभावत्वात्संशयविपर्यासातिशयानाश्रयत्वमित्यर्थः । अज्ञानसम्य- २७ ज्ञानयोरेकाधिकरणत्वनियमात्सम्यग्ज्ञानानधिकरणस्यानात्मनो नाज्ञाना- धिकरणत्वसंभव इत्याह न च तत्रेति । अज्ञानकार्यत्वादप्यनात्मनो न तदाश्रयत्वमित्याह अनात्मनश्चेति । अज्ञानस्य स्वभावपर्यालोचनायामपि ३० न तस्याहंकारायनात्माश्रयत्वं युक्तमित्याह न हीति । कारणतया पूर्व- सिद्धमज्ञानं तत एवाज्ञानाल्लब्धात्मकस्याहंकारादेस्तदेवाज्ञानमाश्रित्य से- त्स्यतः स्वाश्रयत्वेनाभिमतस्याश्रयि न भवति तेनाश्रयेणाश्रयि न भवि- ३३ तुमर्हति कार्योदयात्प्रागेव तस्याश्रयतयैव सिद्धत्वादित्यर्थः । यद्वा । पूर्वोकमेव प्रपञ्चयति न हीति । कारणतया पूर्वसिद्धस्याज्ञानस्य तत्र लब्धात्मलाभत्वादनात्माख्यस्य कारणस्य कार्याश्रयत्वमनुपपन्नमिति । ३६ किं चाधेयाकारनिरपेक्षाकारान्तरेणाधारस्याधारता दृष्टा न चेहाज्ञानान- * तत्प्रतिषेध्यात्मकं M.

·-iii. 1] तृतीयोऽध्यायः। लब्धात्मलाभस्य सेत्स्यत आश्रयस्यायि संभवति । तदनपे-१२ क्षस्य च तस्य निस्स्वभावत्वात् । एतेभ्य एव हेतुभ्यो नाना- त्मविषयमज्ञानं संभवतीति ग्राह्यम् । एवं तावन्नानात्मनोऽज्ञानित्वं नापि तद्विषयमज्ञानम् । पारिशेष्यादात्मन एवास्त्वज्ञानं तस्याज्ञोऽ-१५ स्मीत्यनुभवदर्शनात् । “ सोऽहं भगवो मन्त्रविदेवास्मि नात्मवित् इति श्रुतेः । न चात्मनोऽज्ञानस्वरूपता तस्य चैतन्यमात्रस्वाभा- पेक्षस्यानात्मन आकारान्तरमस्ति येनाज्ञानाश्रयत्वमुपपद्यतेत्याह तदनपे- क्षस्य चेति । ननु मा भूदज्ञानस्यानात्मा आश्रयो विषयस्तु किन स्यादित्यत आह एतेभ्य इति । विषयस्याप्याश्रयवदज्ञानस्वरूपघटकत्वादज्ञानात्म-३९ कस्य चानात्मनोऽज्ञानवदेव तद्विषयत्वेन घटकत्वायोगात्तमसीव तमो- न्तरस्य तत्रातिशयत्वाभावादज्ञानं विनापि तदवभासकज्ञानानुदयादेव तदनवभाससिद्धेरज्ञानकार्यत्वादेव तस्य रूप्यादिवदज्ञाननिवर्तकसम्य-४२ ग्ज्ञानविषयत्वायोगात्पूर्वमेवाश्रयविषयघटिततया सिद्धादज्ञानात्सेत्स्य- तः पूर्वसिद्धस्य विषयभावायोगात्सम्यग्ज्ञाननिरसनीयाकारातिरिका- ज्ञानविषयत्वयोग्याकारान्तरासंभवाच्च नानात्मविषयमज्ञानं संभवतीत्य-४५ र्थः । पारिशेष्यादात्माश्रयमात्मविषयं चाज्ञानं सिद्धमित्युपसंहरति एवं तावदिति । अनुभवसिद्धं चैतदित्याह तस्येति । आगमोऽप्यत्र प्र- माणमित्याह सोऽहमिति । अनात्मनोऽज्ञानाश्रयविषयत्वयोरभिहित-४८ दोषाणामात्मन्यसंभवादप्येवमेवाभ्युपेयमित्याह न चेति । आत्मनश्चेत- नत्वेनानात्मवदज्ञानस्वरूपत्वाभावादज्ञानाश्रयत्वं संभवतीत्यर्थः । अज्ञा- नजन्योऽतिशयोऽप्यात्मनि संभवतीत्याह अतिशयश्चेति । स्वयंप्रकाश-५१ त्वान्नित्यशुद्धबुद्धाद्वितीयाकारेण प्राप्तप्रकाशस्याप्रकाशत्वं तद्विपरीत- स्फुरणं च ज्ञानविपरिलोपः सोऽप्यात्मनि संभवतीत्यर्थः। तथापि तस्य कूटस्थत्वादागन्तुकमज्ञाननिवर्तकं सम्यग्ज्ञानं नोपपद्यत इत्यत आह ५४ ज्ञानप्राप्तेश्चेति । तत्र हेतुः तस्येति । अविद्यातत्कार्यान्तःकरणादिवृत्तिषु प्रमाणाप्रमाणरूपचैतन्याभासहेतुत्वेन ज्ञानकारित्वादात्मन इत्यर्थः। अ- * संभवतीति प्राप्तं S. १४ [नै. सि.]

·१०६ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 1- १८व्यादतिशयश्च संभवति ज्ञानविपरिलोपो* ज्ञानप्राप्तेश्च संभवस्तस्य ज्ञानकारित्वात् । न चाज्ञानकार्यत्वं कूटस्थात्मस्वाभाव्यादज्ञाना- नपेक्षस्य चात्मनः स्वत एव स्वरूपसिद्धेर्युक्तमात्मन एवाज्ञत्वम् । २१ किंविषयं पुनस्तदात्मनोऽज्ञानम् । आत्मविषयमिति ब्रूमः । नन्वा- स्मनोऽपि ज्ञानस्वरूपत्वादनन्यत्वाच ज्ञानप्रकृतित्वादिभ्यश्च हेतुभ्यो ५७ नात्मन इवाज्ञानकार्यत्वलक्षणदोषोऽपि नास्तीत्याह न चाज्ञानकार्यत्व- मिति । तस्याकार्यत्वमुभयवादिसंमतमिति भावः । यच्चोकं तदनपेक्षस्य तस्य निस्स्वभावत्वादिति तदप्यत्र नास्तीत्याह अज्ञानानपेक्षस्य चति । ६० अज्ञानस्य जडत्वात्तत्साधकोऽजडबोधस्वभाव आत्मा तदन्तर्गताकार- निरपेक्षाकारसिद्ध इत्यर्थः । भवत्वेवमात्मनोऽज्ञानाश्रयत्वं तद्विषयत्वं तु न युकं ज्ञानेच्छादीनां लोके भिन्नाश्रयविषयत्वदर्शनात्प्रतीयमानाकारे- ६३ णाज्ञानं प्रत्याश्रयत्वमप्रतीयमानाकारेण विषयत्वमित्याकारभेदस्यैकस्मि- नेकरसे वस्तुन्यसंभवाञ्चेत्याक्षिपति किंविषयमिति । समाधत्त आत्म- विषयमिति । मामहं जानामि मामहं न जानामीति च ज्ञानाज्ञानयोरेका- ६६श्रयविषयत्वस्यापि लोके दर्शनादहमिति साधारणाकारेण प्रतीयमाना- कारस्याप्यात्मनोऽद्वितीयानन्दाकारेणाप्रतीयमानस्यानुभवसिद्धत्वादहं म- नुष्य इति विभ्रमेऽहमिति साधारणाकारेण प्रतीयमानस्य देहव्यतिरिक्ता- ६९साधारणस्वभावेनाप्रतीयमानत्वस्य परैरप्यभ्युपेयत्वादज्ञानस्यैकाश्रयवि- षयतायां न कश्चिद्दोष इति भावः । उक्तमेवार्थ हेत्वन्तरावष्टम्भेनाक्षि- पति नन्वात्मनोऽपीति । ज्ञानाज्ञानयोस्तम प्रकाशयोरिव परस्परविरु- ७२ द्धस्वभावत्वाज्ज्ञानस्वभावस्यात्मनो नाज्ञानाश्रयत्वम् । तदाश्रयत्वे तन्नि- वर्तकत्वायोगात्तथाश्रयायिभावस्य भेदगर्भत्वादद्वितीये चात्मनि त- योगादज्ञाननिवर्तकप्रमाणज्ञानकारणत्वाचात्मनस्तन्निवर्तकपुष्कलकार- ७५ णवतः सवितुरिवान्धकाराश्रयत्वस्यासंभवादसङ्गत्वनित्यमुक्तत्वादिभ्यश्च हेतुभ्यो नाज्ञानाश्रयत्वसंभव इत्यर्थः । समाधत्ते घटत इति । पूर्वो- केषु हेतुषु जीवत्सु समाधानं दुर्घटमित्याक्षिपति कथमिति । तत्र * विपरिलोपोऽज्ञानप्रातः S.

·-iii.1] तृतीयोऽध्यायः। नैवाज्ञानं घटते । घटत एव । कथम् । अज्ञानमात्रनिमित्तत्वात्तद्वि- भागस्य सात्मतेव रज्ज्वाः । तस्मात्तदपनुत्तौ द्वैतानर्थाभावः ।२४ ज्ञानस्वभावत्वज्ञानप्रकृतिकत्वादीनां दूषणानां सर्वैरपि समाधातुं शक्य-७८ त्वात्तान्युपेक्ष्यानन्यत्वादित्येतत्समाधत्ते अज्ञानमात्रनिमित्तत्वात्तद्विभाग- स्येति । यद्वा सर्वेषामपि दूषणानां समाधानत्वेनायमेव ग्रन्थो योज- यितुं शक्यते । तथा हि । तत्र तावधदुकं ज्ञानस्वभावत्वादात्मनोऽज्ञानं ८१ नोपपद्यते विरोधादिति तत्र किं प्रमाणज्ञानस्वभावत्वं किं वानादि- निधनसाक्षिचैतन्यस्वभावत्वमिति विकल्प्याचं प्रत्याह अज्ञानमात्रेति । तस्य प्रमातृप्रमेयप्रमितिलक्षणविभागघटितस्वभावस्य प्रमाणज्ञानस्था-८४ ज्ञानमात्रनिमित्तत्वेनानादिसिद्धात्मस्वभावत्वासंभवात् । न हि कल्पित- मकल्पितस्य स्वभावः सात्मतेव रज्ज्वा इत्यर्थः। द्वितीयमपि प्रत्याह अज्ञानमात्रेति । साक्षिवैतन्यस्याज्ञानस्य च भास्यभासकत्वेनाविरोधा-८७ त्साक्षिण्यध्यासलक्षणसंबन्धमन्तरेण च तद्भास्यत्वायोगात् । भास्य- भासकविभागस्योकन्यायेनात्मसंबन्ध्यज्ञानमात्रनिमित्तत्वात् । लोकेऽपि यद्यद्धीनसत्ताप्रतीतिकं तत्तस्मिन्नेवाध्यस्तं दृष्टम् । यथा रज्ज्वाः ९० सात्मता रज्ज्वामेवाध्यस्ता तद्वदात्माधीनसत्ताप्रतीतिकमज्ञानमात्मन्ये. वाध्यस्तमित्यर्थः । यदुकमाश्रयाश्रयिभावस्य भेदगर्भवादद्वितीये ब्रह्मणि नायमुपपन्न इति तदपि निरस्यति अज्ञानमात्रेति । परमार्थतोऽद्विती-९३ यत्वेऽपि स्वस्मिन्नध्यस्ताज्ञानमात्रनिमित्तत्वादाश्रयाश्रयित्वविभागस्य रज्ज्वाः सात्मतावत्तस्याज्ञानाश्रयत्वाविरोध इत्यर्थः । यदुक्तं ज्ञानप्रक- तित्वादसङ्गत्वान्नित्यमुकत्वाच्चात्मनोऽज्ञानमनुपपन्नमिति तदपि निरा-९६ चष्टे अज्ञानमात्रेति । रज्जुसर्पयोः प्रकृतिविकारभागस्येवाज्ञानात्मनोः प्रकृतिविकारभागस्याज्ञानमात्रनिमित्तत्वाज्ज्ञानप्रकृतित्वेनैवाज्ञानाश्रयत्व- मात्मनः संभवति । असङ्गत्वनित्यमुकत्वादेश्च वास्तवस्वभावस्याज्ञान-९९ मात्रशरीरेण संबन्धादिविभागेनाविरोधात्तद्घटत एवात्मन्यज्ञानमिति भावः । एवं सर्वविभागानर्थनिदानमज्ञानमतस्तन्निवृत्तये तृतीयाध्याया- रम्भ उपपन्न इत्यभिप्रेत्योपसंहरति तस्मादिति । भवत्वेवं तथापि द्वितीया-१०२ ध्यायोकयुकिभिरेव द्वैतस्य मिथ्यात्वावधारणादात्मनश्च तद्धिष्ठानस्य * तदनुपपत्तौ ABS.

·weeMTARAN नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii.1- तदपनोदश्च वाक्यादेव तत्पदपदार्थाभिज्ञस्य । अतो वाक्यव्याख्या- नायाध्याय आरभ्यते । तत्र यथोक्तेन प्रकारेण तत्त्वमस्यादिवाक्यो- २७पनिविष्टपदपदार्थयोः कृतान्वयव्यतिरेकः । यदा ना तत्त्वमस्यादेब्रह्मास्मीत्यवगच्छति । प्रध्वस्ताहंममो नैति तदा गीर्मनसोः सृतिम् ॥१॥ सत्यतयाधिगतत्वात्तत एवानर्थद्वैतस्य नित्यनिवृत्युपपत्तेः किं वाक्य- १०५व्याख्यानेनेति तत्राह तदपनोदश्चेति । युकीनां प्रमाणानुग्राहकतया स्वातन्त्र्येणानिश्चायकत्वाद्वाक्यादेव सम्यग्ज्ञानद्वारेण तदपनोद इति भावः । अवधारणेनानुमानादिप्रमाणान्तरं व्यावर्तयति । ननु तर्झयमे- १०८ वाध्याय आरभ्यतां किमतीतेन द्वितीयाध्यायेनेत्यत आह तत्पदेति । तस्मिन्वाक्ये यानि पदानि ये च पदार्थास्तानि प्रसिद्धलक्षणगुणवृत्ति- भिस्तांश्चतुर्विधान्वयव्यतिरेकाभ्यामभिजानत एव भवति वाक्यार्थज्ञा- १११ नम्। अतस्तत्प्रतिपादको द्वितीयोऽध्यायोऽस्याध्यायस्य हेतुः। अतोऽ- नन्तरं हेतुमतोऽस्यारम्भ उपपन्न इति भावः । यद्वा । वाक्यादेव चेत्तदप- नोदो वाक्यमेवोच्यतां किं तत्र पदार्थनिरूपणेन वक्ष्यमाणेनेति तत आह ११४ तत्पदेति । एवं सप्रयोजनत्वादनवगतार्थत्वाच्चाध्यायारम्भमुपपादितमुप- संहरति अत इति । चिकीर्षितव्याख्यानप्रयोजनप्रदर्शनपरमुत्तरश्लोकम- धिकारिविशेषाकाङ्क्षा पूरयन्नवतारयति तत्रेति । यदा नेति । ना ११७ पुरुषः प्रध्वस्ताहंममः शोधिततत्त्वंपदार्थो भूत्वा तत्त्वमस्यादिवाक्यादह- मस्मि परं ब्रह्मेति वाक्यार्थमवगच्छति तदा गीर्मनसोर्वाङ्मनसयोः सृर्ति नैति न प्रतिपद्यते सर्वव्यवहारातीतो भवतीत्यर्थः॥१॥ * अध्यायस्तृतीयोऽयं AB. + उपनिविष्टपदार्थयोः M. 1 यदासौ M.

·-iii.31 तृतीयोऽध्यायः। यदैव तदर्थ त्वमर्थेऽवैति तदैवावाक्यार्थतां प्रतिपद्यते गीर्मनसोः सृतिं न प्रतिपद्यत इति । कुत एतदध्यवसीयते । यस्मात् । तत्पदं प्रकृतार्थ स्यात्वंपदं प्रत्यगात्मनि । नीलोत्पलवदेताभ्यां दुःख्यनात्मत्ववारणों ॥२॥ एवं कृतान्वयव्यतिरेको वाक्यादेवावाक्यार्थ प्रतिपद्यत इत्युक्तमतस्त- व्याख्यानाय सूत्रोपन्यासः । सामानाधिकरण्यं च विशेषणविशेष्यता। लक्ष्यलक्षणसंबन्धः पदार्थप्रत्यगात्मनाम् ॥ ३ ॥ उकमर्थ कीर्तयंस्तद्धेतुत्वेनोत्तरश्लोकमवतारयति यदैवेति । यस्मिन्नेव क्षणे तदर्थ तत्पदस्यार्थमद्वितीयानन्दं ब्रह्म त्वमर्थे त्वंपदस्यार्थे बुद्धया- दिसाक्षिणि परिशोधितेऽवैति जानाति तत्त्वंपदयोरैक्यं प्रतिपद्यते तदैव ३ तस्मिन्नेव क्षणे देशकालसाधनान्तरनिरपेक्षामवाक्यार्थतां भेदसंसर्गवा- क्यार्थविलक्षणामखण्डैकरसतां प्रतिपद्य सर्वव्यवहारातीतो भवतीत्यत्र को हेतुरित्यर्थः । तत्त्वमसिवाक्ये तत्पदं विधित्सितप्रकृताद्वितीयब्रह्मपरं ६ त्वंपदं चोद्दिश्यमाने प्रत्यगात्मनि वर्तते । ततश्चैताभ्यां द्वाभ्यामन्योन्य- नियम्यनियामकतयावस्थिताभ्यां विधित्सितब्रह्मभावादेव प्रत्यगात्मनि दुःखित्वमनात्मनो बाधितत्वाच्च ब्रह्मणोऽनात्मत्वं च व्यावर्तते । यथा ? नीलमुत्पलमित्युक्तरुत्पलस्यानीलत्वं नीलस्यानुत्पलत्वं च व्यावर्तते न तत्र देशकालसाधनान्तराद्यपेक्षा तद्वदिहापीत्याह तत्पदमिति ॥२॥ लोके गामानय दण्डेनेति भिन्नविभकिनिर्दिष्टानामन्वयलक्षणो भेदो वाक्यार्थो नीलमुत्पलमित्यभिन्न विभक्तिनिर्दिष्टानां संसर्गात्मकश्चेति वाक्यार्थो द्विविध एव दृश्यते न तु तदतिरिकाखण्डैकरसतालक्षणो ३ वर्तते । तत्कथं तदभिप्रायेणावाक्यार्थतां प्रतिपद्यत इत्युच्यत इत्या- शक्य तत्प्रतिपादयितुं प्रतिपत्तिसौकर्याय प्रथमं तावदुत्तरश्लोकः सूत्र- S omits गीर्मनसोस्मृतिं न प्रतिपद्यते. + वारणं M.

·नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [iii. 4- अस्मिन् सूत्र उपन्यस्ते कश्चिचोदयति योऽयं वाक्यार्थप्रतिपत्तौ पूर्वाध्यायेनान्वयव्यतिरेकलक्षणो न्यायः सर्वकर्मसंन्यासपूर्वकोऽ- ३भिहितः किमयं विधिपरिप्रापितः किं वा स्वरसत एवात्र पुमा- प्रवर्तत इति । किंचातः । शृणु । यद्यात्मवस्तुसाक्षात्करणाय विधिपरिप्रापितोऽयं न्यायस्तदावश्यमात्मवस्तुसाक्षात्करणाय व्या- ६त्तशुभाशुभकर्मराशिरेकाग्रमना अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यथोक्ता- भ्यामात्मदर्शनं करोति । अपरिसमाप्यात्मदर्शनं* ततः प्रच्यव- ६ स्थानीय उपन्यस्त इत्याह एवमिति । सामानाधिकरण्यं चति । तत्त्वम- स्यादिमहावाक्यस्थपद्धर्मः सामानाधिकरण्यं प्रथमं भवति । सति च तस्मिन्सामानाधिकरण्ये वाच्यपदार्थयोः परस्परविशेषणविशेष्यभावे- ९ नान्वयः स्यात् । सति च तस्मिन्विरोधस्फूर्ती वाच्यपदार्थयोर्वाक्य- तात्पर्यविषयस्य च प्रत्यगात्मनो लक्ष्यलक्षणसंबन्धः । एवं च यथाक्र- मेण पदतदर्थप्रत्यगात्मनां सामानाधिकरण्यं प्रथमं विशेषणविशेष्यता १२ लक्ष्यलक्षणसंबन्धश्च भवतीत्यर्थः ॥३॥ नन्वज्ञाननिवृत्तेदृष्टफलत्वात्तत्साधनज्ञानस्याविधेयत्वाज्ज्ञानं प्रति च श्रवणादेरन्वयव्यतिरेकसिद्धसाधनत्वाज्ज्ञानार्थितामात्रेण यस्यकस्यचि- ३ द्विधि विनापि श्रवणादौ प्रवृत्त्युपपत्तेः शास्त्रीयस्य विशिष्टाधिकारिणोऽ भावाधिकारिणः प्रमितिजनको वेद इति न्यायाच्च तत्त्वमस्यादिवा- क्यस्य न प्रमितिजनकत्वमतस्तद्याख्यानायायं सूत्रोपन्यासो व्यर्थ ६ इत्याशयवान्कश्चित्प्रत्यवतिष्ठत इत्याह अस्मिन्नित्यादिना । वाक्यार्थ- ज्ञानसाधनविषयायाः प्रवृत्तेर्विधिप्रयुकत्वे दोषमाह यचात्मवस्त्विति । यावदसंभावनाविपरीतभावनारहितफलपर्यन्तज्ञानोत्पत्तिस्तावदधिका- ९रिणा मुमुक्षुणा ज्ञानसाधनान्यवश्यानुष्ठेयानीत्यर्थः । नन्वनुष्ठानमात्रमे- वालं किमिति फलपर्यन्तमनुष्ठानमित्यत आह अपरिसमाप्येति । विध्यतिलङ्घनात्प्रत्यवायी स्यादित्यर्थः । रागप्रयुकत्वे कश्चिदपि दोषो * अपरिसमापय्य A BD Ms. So also F in the com:

·-iii. 6] तृतीयोऽध्यायः। १११ मान आरूढपतितो भवति । यदि पुनर्यदृच्छातः प्रवर्तते तदा न कश्चिदोष इति । विधिपरिपापित इति ब्रूमो यत आह । शमादिसाधनः पश्येदात्मन्यात्मानमञ्जसा । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां त्यक्त्वा युष्मदशेषतः ॥ ४ ॥ युष्मदर्थे परित्यक्ते पूर्वोक्तैर्हेतुभिः श्रुतिः । वीक्षापन्नस्य कोऽस्मीति तत्त्वमित्याह सौहृदात् ॥ ५ ॥ अत्रापि चोदयन्ति सांख्याः । शरीरेन्द्रियमनोबुद्धिष्वनात्मस्वात्मेति । नास्तीत्याह यदि पुनर्यदृच्छात इति । रागत इत्यर्थः । ज्ञानसाधनविषया १२ प्रवृत्तिर्विधिप्रयुकैवेति पक्षं स्वीकुर्वन्परिहरति विधीति । विधि विनापि श्रवणादौ प्रवृत्तिरुपपादितेत्याशङ्कय तदुत्तरत्वेन श्लोकमवतारयति यत आहेति । शमादीति । “शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वा- १५ त्मन्येवात्मानं पश्येत्” इत्यादिवाक्ये ज्ञानस्य विधेयत्वायत्पश्येत्त- च्छान्त्यादिगुणयुको भूत्वेति ज्ञानसाधने विधेः पर्यवसानात् “श्रोतव्यो मन्तव्यः” इति च विधानाच्छ्रवणादेईष्टोपायत्वेऽपि नियमादृष्टविशिष्ट-१८ तया ज्ञानसाधनत्वस्यावश्याभ्युपेयत्वादेवंविशिष्टाधिकारिणः संभवान्नो- कदोष इत्यर्थः । केनोपायेनेत्यत आह अन्वयव्यतिरेकाभ्यामिति ॥४॥ ननु किमन्वयव्यतिरेकाभ्यामेव वाक्यनिरपेक्षाभ्यामात्मदर्शनमिति नेत्याह युष्मदर्थेति । युष्मदर्थेऽहंक रिदमंशप्रभृतिदेहेन्द्रियादिपर्यन्ते पूर्वाध्यायोकहेतुभिरनात्मकतया परित्यके सत्यद्वितीयपरमानन्दस्वरू-३ पस्यात्मनोऽनायज्ञानव्यवहितत्वात्कोऽहमित्यनिर्धारितासाधारणात्मस्व- भावतया पर्यालोचनासमाकुलस्याधिकारिणो मातृकल्पा श्रुतिस्त्वं तदेवासीति सौहृदादज्ञाननिरसनायाहेत्यर्थः ॥ ५॥ आत्मानात्मविवेके सत्यप्यज्ञाननिवृत्तये वाक्यं प्रवर्तत इत्युक्तम् । ६ * युष्मद्यथ M.

·११२ नैष्कर्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [iii. 6- निस्संधिवन्धनं मिथ्याज्ञानमज्ञानं तनिबन्धनो ह्यात्मनोऽनेकानर्थ-* ३ संबन्धस्तस्य चान्वयव्यतिरेकाभ्यामेव निरस्तत्वानिर्विषयं तत्त्वम- स्यादिवाक्यं प्राप्तम् । तस्माद्वाक्यस्य चैष महिमा योऽयमात्मानात्म- नोविभाग इति । तन्निराकरणायेदमुच्यते । भेदसंविदिदं ज्ञानं भेदाभावश्च साक्षिणि । कार्यमेतदविद्याया ज्ञात्मना त्याजयेद्वचः ॥६॥ ज्ञात्मना त्याजयेद्वच इत्युपश्रुत्याह कश्चित् । मिथ्याज्ञानव्यतिरेकेणा- मानवबोधस्याभावाकि वाक्येन निवय॑ते । अज्ञानं हि नाम । तस्मिन्नर्थे सांख्यानां चोधमुत्थापयति अत्रेति । निस्संधिबन्धनमिति । ३ अहमित्यैक्यप्रातिपदिकार्थत्वेन ज्ञानं तदेव मिथ्याविषयत्वान्मिथ्याज्ञानं तदेव चाज्ञानं नान्यदनावस्तीत्यर्थः । अनर्थहेतुतया प्रसिद्धमज्ञानमन्य- दस्तीत्यत आह तनिबन्धन इति । अस्त्वेवं ततः किमित्यत आह तस्य चेति । अतो निर्विषयत्वपरिहारायान्वयव्यतिरेकाभ्यां सहितस्य मिथ्या- ज्ञाननिरसनेनात्मानात्मविवेककरणं वाक्यस्य कृत्यं नानाधज्ञाननिरसन- मित्याह तस्मादिति । इदानीमेतदुत्तरत्वेन श्लोकमवतारयति तन्निराक- ९ रणायेति । यदिदमात्मानात्मविवेकविज्ञानं तद्भेदसंविद्भेदप्रमितिफलम् । एकधैवानुद्रष्टव्यम्" इत्यादिना च साक्षिणि वाक्यतात्पर्यविषये भेदा- भावः श्रूयते । तस्मादिदं विवेकविज्ञानं भेदशून्ये वस्तुनि भेदज्ञानत्वाद- १२ विद्याकार्य भ्रमरूपम् । ततश्च तन्न वाक्यजन्यं तस्माद्वाक्यं शात्मनाद्वि- तीयबोधाकारवृत्तिद्वारेण ज्ञात्मतावन्मात्रतया सकार्यमेतदज्ञानं त्याजये- निवर्तयतीत्येतदाह भेदसंविदिति ॥ ६॥ अनाद्यग्रहणव्यतिरेकेण भावरूपानाधविद्या न विद्यत इति चोद्यान्तर- मुत्थापयति ज्ञात्मनेति । अनर्थहेतुतया निवर्तनीयत्वमप्यात्माज्ञा- * अनेकार्थसंबन्धः J.

·-iii.7] तृतीयोऽध्यायः ज्ञानाभावस्तस्य चावस्तुस्वाभाव्यात्कुतः संसारकारणत्वं न बसतः३ कथमसतः सज्जन्मेष्यते "कुतस्तु खलु सोम्यैवं स्यात् " इति सजायेत " इति श्रुतेरिति । अत्रोच्यते । ६ ९ नस्यासिद्धमित्याह तस्य चेति । एतदुत्तरत्वेन श्लोकमवतारयति अत्रो-३ च्यत इति । धर्मिग्रहणप्रतियोगिस्मरणलक्षणबुद्धिजन्मनः प्रागेव सुषु- स्यवस्थायां सर्वार्थविषयमज्ञानमनुभूयत एतावन्तं कालं न किंचिदशा- सिषमित्युत्थितस्य परामर्शदर्शनादननुभूते च तद्योगाद्धर्मिप्रतियोगि-६ ज्ञानं विना ज्ञानामावस्यानुभवितुमशक्यत्वादुत्थितस्य च ज्ञानाभावा- नुमानस्य लिङ्गाभावात्स्मरणाभावस्य चानैकान्तिकत्वेनालिङ्गत्वाद्भावरू- पमज्ञानमित्यर्थः । तीज्ञानस्य सर्वार्थविषयत्वाङ्गीकारादात्मैकविषयत्वं पूर्वोकमपगतमित्यत आह एकेनैवेति । नामरूपात्मकप्रपञ्चलक्षणः सर्वो. ऽर्थः प्रलय इव सुषुप्तावज्ञातसन्मात्रावशेष प्रलीयते ततश्च प्रबोधसमये पुनरुद्भवतीति हि वेदान्तसिद्धान्तः । यदा सुषुप्तः स्वप्नं न कंचन १२ पश्यत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति तदैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति" इत्यारभ्य “ स यदा प्रतिबुद्धयते यथाग्नेर्बलतः सर्वा दिशो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः सर्वे प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्रा-१५ णेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः” इति स्वापप्रबोधयोः प्रलयप्रभवश्रवणात्क- ल्पितस्य च द्वैतस्य शुकिरजतादेरिव प्रतिभासमात्रशरीरस्य प्रतिभास- दशायां स्वकल्पनाधिष्ठानसन्मात्रातिरेकेण स्वरूपेणावस्थानासंभवाच्च । १८ तथा च सुषुप्तिदशायामेकेनैव सता सर्वस्य सत्त्वं स एव च सन्ननादे- रज्ञानस्य विषयाकाङ्क्षस्वभावस्य विषयस्ततोऽन्यस्य तत्कल्पितस्य तद्वि- षयत्वानुपपत्तेः। ततः सन्नेव सुषुप्तावज्ञात इत्यात्मैकविषयत्वमज्ञानस्य २१ नापगतमित्यर्थः । यद्वा । जाग्रहशायामपि सर्वोऽर्थो घटपटादिलक्षणः स्वबुद्धिजन्मनः प्रागज्ञात इत्यर्थस्य संप्रतिपन्नत्वादर्थस्य च शातत्वे प- श्चात्तद्विषयज्ञानोदयायोगाज्ज्ञानानुद्यसद्भावे चार्थस्य व्यवहार्यतासं-२४ भवात्सामान्याकारेण ज्ञातत्वेऽप्यज्ञाताकारस्य ज्ञातत्वायोगादज्ञाता- कारस्य चानुवादायोगाज्ज्ञानाभावविलक्षणभावरूपाज्ञानेनावृत इत्याह अशात एवेति । ननु सर्वस्याज्ञातत्वे तद्विषयप्रमाणेन विना तन्निवृत्त्य-२७ १५ [नै. सि.]

·HAPA-2p.newide Amawat ११४ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii.7- अज्ञात एव सर्वोऽर्थः प्राग्यतो बुद्धिजन्मनः । एकेनैव सता संश्च सन्नज्ञातो भवेत्ततः ॥७॥ सन्नज्ञातो भवेत्तत इत्युक्तमधस्तनेन श्लोकेन । कोऽसौ सन्नज्ञात इत्यपेक्षायां तत्स्वरूपप्रतिपादनायाह । प्रमित्सायां य आभाति स्वयं मातृप्रमाणयोः ।। स्वमहिम्ना च यस्सिद्धः सोऽज्ञातार्थोऽवसीयताम् ॥ ८ ॥ अत्र केचिदाहुः । यत्किचिदिहा वाक्यं लौकिकं वैदिकं वा तत्सर्व संसर्गात्मकमेव वाक्यार्थ गमयति । अतस्तत्त्वमस्यादिवाक्येभ्यः ३संसर्गात्मकमहं ब्रह्मेति विज्ञाय तावनिदिध्यासीत यावदवाक्यार्था- संभवादात्मवत्प्रमेयत्वं सर्वस्य प्रसज्यत इत्याशङ्कय सर्वविशेषानुगतस- द्भावस्यैवाज्ञातत्वात्प्रमेयत्वमपि तस्यैवेत्याह एकेनैवेति ॥७॥ भवत्वेवंभूतमज्ञानं तस्य कथं प्रतीतिरित्यत आह प्रमित्सायामिति। पदार्थानां प्रमित्सादशायां यः प्रमातृप्रमाणयोः प्रमातरि प्रमाणे च स्फु- ३ रति प्रमाता स्फुरति प्रमाणमिति स्फुरणात्मना योऽवभासते तदभावे च तद्भावसाक्षितया सुषुप्त्यादौ स्वभावादेव स्फुरति सोऽयमज्ञातोऽ- र्थः । तेन च स्वतस्सिद्धसाक्षिचैतन्यसिद्धमज्ञानं प्रमाणनिवर्त्यस्य प्रमाण- ६सिद्धत्वानुपपत्तरित्यर्थः॥८॥ तत्त्वमस्यादिवाक्यादवाक्यार्थतां प्रतिपद्यत इति यदुकं तदयुक्तमुपा- यान्तराद्वाक्यार्थप्रतिपत्तरित्याक्षिपति अत्र केचिदाहुरिति । शब्दस्य ३ संसर्गबुद्धिजनकत्वस्वाभाव्यान्न तेनावाक्यार्थप्रतिपत्तिरित्यर्थः । कुत- स्तवाक्यार्थप्रतिपत्तिरित्यत आह अत इति । शाब्दज्ञानाभ्यासजनित- तृतीयज्ञानादेवावाक्यार्थप्रतिपत्तिरित्यर्थः । वाक्यजं ज्ञानं मोक्ष- सता सत्त्वं s. + यावत्किचित् M.

·-iii. 10] तृतीयोऽध्यायः। त्मकः प्रत्यगात्मविषयोऽवबोधोऽहं ब्रह्मेति समभिजायते । तस्मादेव विज्ञानात्कैवल्यमामोतीति तन्निराकरणायेदमुच्यते । सामानाधिकरण्यादेर्घटेतरखयोरिव । व्यावृत्तेः स्यादवाक्यार्थः साक्षानस्तत्त्वमर्थयोः ॥९॥ कुतोऽवाक्यार्थोऽवसीयत इति चेत्तत्प्रतिपत्त्यर्थं विशेषणविशेष्ययोः सामोक्तिः। निर्दुःखित्वं त्वमर्थस्य तदर्थेन विशेषणात् । प्रत्यक्ता च तदर्थस्य त्वंपदेनास्य संनिधेः ॥१०॥ साधनमपि न भवतीत्याह तस्मादिति । सामानाधिकरण्यादेरिति ।६ यद्यपि नीलं महत्सुगन्ध्युत्पलमित्यादौ पदानां सामानाधिकरण्यस्य पदा- र्थानामन्योन्यविशेषणविशेष्यभावस्य च संसर्गात्मकवाक्यार्थपर्यवसा- यित्वं दृश्यते तथा घटाकाशो महाकाश इत्यादौ पदसामानाधिकर- ९ ण्यस्य पदार्थानां विशेषणविशेष्यभावस्य च पदार्थवाक्यार्थयोर्लक्ष्यल- क्षणभावेनाखण्डार्थपर्यवसायित्वं न दृश्यते । तथापि घटविशिष्टाकाश- तदनवच्छिन्नाकाशयोः परस्परसंसर्गे विरोधादविरोधाय घटाकाशे प-१२ रिच्छिन्नत्वांशं महाकाशे च महत्त्वधर्म व्यावर्त्य लक्षणयाकाशस्वरू- पमात्रपर्यवसायित्वं तत्र पदानां दृष्टमेवं तत्त्वमस्यादिवाक्यगतपदसा- मानाधिकरण्यात्तत्त्वमर्थयोर्विशेषणविशेष्यभावाच्च संसर्गप्राप्तौ विरोधा-१५ त्वमर्थगतदुःखित्वस्य तदर्थगतपारोक्ष्यस्य च व्यावृत्तेरखण्डैकरसस्य वस्तुनो वाक्यप्रतिपिपादयिषितस्य पदाभ्यां लक्षणाद्वाक्यादेवास्माक- मवाक्यार्थप्रतिपत्तिसंभवान्न तत्प्रतिपत्तेनिदिध्यासनापेक्षेत्यर्थः ॥९॥ नन्वेकपदस्य वाक्यस्याभावादहूनां पदानामेकार्थत्वे पौनरुक्त्यप्रसङ्गा- दपुनरुकार्थानामखण्डार्थपर्यवसायित्वानुपपत्तेः संसर्ग एव वाक्यार्थ इत्याक्षिपति कुत इति । अन्यव्यावृत्तिमुखेनैकार्थपर्यवसायिनां पदानां ३ लक्ष्यार्थाभेदेऽपि व्यवच्छेद्यभेदादपुनरुकार्थसंभवात्संभवत्येव वाक्या- १८ The word अवबोध is found in C only; सम- भिज्ञायते .

·नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 11- उक्तं सामानाधिकरण्यं विशेषणविशेष्यभावश्च संक्षेपतोऽथ लक्ष्य- लक्षणव्याख्यानायाह । कूटस्थबोधप्रत्यक्त्वमनिमित्तं सदात्मनः । बोद्धताहतयोर्हेतुस्ताभ्यां तेनोपलक्ष्यते ॥ ११ ॥ बुद्धेः कूटस्थबोधप्रत्यक्त्वनिमित्ते बोद्धृताप्रत्यक्त्वे ये त्वसाधारणे तयोर्विशेषवचनम् । Jी ९ दवाक्यार्थप्रतिपत्तिरित्युत्तरलोकेन दर्शयतीत्याह तत्प्रतिपत्त्यर्थमिति । ६ निर्दुःखित्वमिति । त्वमर्थस्य चैतन्यस्य प्रसिद्धत्वादुद्दिश्यमानस्य वि- धीयमानतत्पदार्थेनाद्वयानन्दलक्षणेन विशेषणात्तद्विरुद्धदुःखित्वं निर- स्यते तद्वत्परोक्षत्वेन प्रतीयमानस्य तत्पदार्थस्य विशेष्यवाचिना त्वंपदेन सन्निधेस्तत्पदपारोक्ष्यव्यावृत्त्या प्रत्यका भवति । तत्र कुतः पौनरुक्त्यं कुतश्चाखण्डार्थाप्रतिपत्तिरित्यर्थः । यद्वा । त्वंपदेन त्वंशब्दः पदं यस्य स त्वंपदस्तेन त्वमर्थन विशेषणादित्यर्थः ॥१०॥ सामानाधिकरण्यं चेत्यस्मिन्सूत्रश्लोके संक्षेपतस्तावत्पूर्वार्धो व्या- ख्यातः । अथेदानीमुत्तरार्धव्याख्यानं क्रियत इत्याह उकमिति । उत्त- ३ रत्रापि सामानाधिकरण्यविशेषणविशेष्ययोर्विशेषो व्याख्यात इत्यभि- प्रेत्य संक्षेपत इत्युक्तम् । कूटस्थेति । गिरिशृङ्गवन्निश्चलतया तिष्ठतीति कूटस्थः । कूटस्थश्चासौ बोधश्चेति कूटस्थबोधः । स चासौ प्रत्यक्चेति ६ कूटस्थबोधप्रत्यक् तस्य भावस्तत्त्वम् । तदिदं कूटस्थबोधप्रत्यक्त्वमा- त्मनो लक्ष्यमनिमित्तं निर्हेतुकं स्वाभाविकमत एवात्मनः सदास्ती- त्यर्थः । यद्वा । सदात्मनः परमार्थस्यास्तीत्यर्थः । भवत्वेवमेतावता प्र- ९ कृते लक्ष्यलक्षणव्याख्याने किमायातमित्यत आह बोद्धृतेति । प्राकृताया बुद्धेः स्वभावतो बोधशून्यायाः कूटस्थबोधो बोद्धृताया हेतुर्वह्निरिवायसो दग्धृतायास्तथात्मनः प्रत्यक्त्वं च पराचीनाया बुद्धेरहंतायाः परा- १२ ग्व्यावृत्तरूपताया हेतुः । तेन हेतुहेतुमल्लक्षणेन संबन्धेन बुद्धिगतबोद्धृता- हंताभ्यामात्मा लक्ष्यते । तदेवंबुद्धिविशिष्टस्य त्वंपदवाच्यस्य लक्षणत्वं केवलस्य लक्ष्यत्वं चोपपन्नमित्यर्थः॥११॥ ननु बुद्धेर्बोद्धृताप्रत्यक्त्वे यदि प्रत्यक्चैतन्यगतबोद्धृताप्रत्यक्त्वनिमित्ते ·-iii. 14] तृतीयोऽध्यायः। बोद्धता कर्तृता बुद्धेः कर्मता स्यादहतया । तयोरैक्यं यथा बुद्धौ पूर्वयोरेवमात्मनि ॥ १२ ॥ यथा बुद्धौ पूर्वयोरेवमात्मनीत्यतिदेशेन बुद्धिसाधर्म्यविधानानाना- स्वप्रसक्तौ तदपवादार्थमाह । धर्मधर्मित्वभेदोऽस्याः सोऽपि नैवात्मनो यतः । प्रत्यग्ज्योतिरतोभिन्नं भेदहेतोरसंभवात् ॥ १३ ॥ भेदहेत्वसंभवं दर्शयन्नाह । स्यातां तर्हि बुद्धिगतबोद्धृत्वप्रत्यक्त्वयोरात्मगतबोद्धृत्वप्रत्यक्त्वाभ्यां विशेषो वाच्यः । अन्यथा हेतुहेतुमद्भावायोगादित्याशङ्कय बुद्धरसाधा-३ रणे ये बोद्धृत्वप्रत्यक्त्वे तयोर्विशेषमाह बुद्धेरिति । बोद्धृतेति । बुद्धेर्बो- द्धृता नाम विविधविषयाकारविज्ञानपरिणामकर्तृत्वं न त्वात्मवत्कूटस्थ- बोधरूपता । तस्याः प्रत्यका त्वहंतयारूपेण व्यवधानेन चैतन्यं ६ प्रति कर्मता स्यान्न त्वात्मन इवाशेषविशेषव्यावृत्तं निरुपचरितं प्रत्यक्त्वं कतिपयदेहेन्द्रियादिविषयापेक्षया तस्याः प्रत्यक्त्वादित्यर्थः । तर्हि बुद्धि- गतयोर्बोद्धृताप्रत्यक्त्वयोरत्यन्तभेदवन्नैक्यमात्मनीत्याशङ्कय नेत्याह तयो-९ रिति । बुद्धेरपीह बोद्धतैव प्रत्यक्त्वं प्रतियोगिनोर्बोध्याकारबाह्याकार- योर्भेदाद्भिन्नवद्वयपदिश्यते तद्वदात्मन्यपि. हि पूर्वयोर्बुद्धिगतबोद्धृत्वादि- हेत्वोः कूटस्थबोधप्रत्यक्त्वयोर्न वास्तवभेद इत्यर्थः ॥ १२॥ यथा बुद्धोद्धताप्रत्यक्त्वे एवं कूटस्थबोधप्रत्यक्त्वयोः परस्परमात्म- नीत्यतिदेशादात्मा धर्मी ते च धर्माविति भेदशङ्कायां तन्निरासायोत्तर- श्लोक इत्याह यथा बुद्धाविति । धर्मधर्मित्वभेदो वेद्याया बुद्धेरेव प्रयु-३ ज्यते । आत्मनस्त्ववेद्यस्य सिद्धान्तैकदेशिभिरभ्युपगतत्वेन संभावितोऽपि स भेदो न संभवतीति यतोऽतः प्रत्यग्ज्योतिरेकरसं भेदज्ञानसामग्र्य- भावादित्यर्थः ॥ १३॥ हेत्वसिद्धिमाशङ्कयाह भेदेति । बोधप्रत्यक्त्वयोराकारभेदानुपलम्भात्त- योरन्योन्यव्यभिचारादर्शनाच्च भेदहेतुर्न संभवतीत्यर्थः । अत्र वैधर्म्य- १२ ६

·नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता
[iii 14-
न कस्यांचिदवस्थायां बोधप्रत्यक्त्वयोर्भिदा।
व्यभिचारोऽथवा दृष्टो यथाहंतद्विदोस्सदा ॥ १४ ॥
यस्मादज्ञानोपादानाया एव बुद्धर्भेदो नात्मनस्तस्मादेतत्सिद्धम् ।
कूटस्थवोधतोऽद्वैतं साक्षात्वं प्रत्यगात्मनः ।
कूटस्थबोधारोधी धीः स्वतो हीयं विनश्वरी ॥ १५ ॥
अथाधुना प्रकृतस्यैव परिणामिनः कूटस्थस्य च लक्षणमुच्यते ।
विशेष कंचिदाश्रित्य यत्स्वरूपं प्रतीयते ।
प्रत्यभिज्ञाप्रमाणेन परिणामी स देहवत् ॥ १६ ॥
३ दृष्टान्तमाह यथाहंतद्विदोरिति । यथाऽहंकारतत्साक्षिणोर्जडाजडत्वेन
भास्यभासकत्वेन भेदो यथा च सुषुप्त्यादौ साक्षिणि विद्यमानेऽप्यहंका-
रस्य व्यभिचारस्तथा न बोधप्रत्यक्त्वयोरित्यर्थः ॥ १४ ॥
उत्तरश्लोकेन फलितं कथयतीत्याह यस्मादिति । प्रत्यगात्मनः कूट-
स्थबोधस्वभावात्सर्वधीवेकत्वं सर्वत्रापरोक्षस्वभावत्वं च सिद्धमित्यर्थः ।
३ यद्वा । साक्षात्त्वमद्वितीयत्वं द्वितीयशून्यत्वं सिद्धं कूटस्थबोधत्वेन द्विती-
यसंबन्धायोग्यत्वादित्यर्थः। ननु बुद्धबौद्धृत्वेऽपि द्वैतसंबन्धवदात्मनोऽपि
द्वैतसंबन्धः किं न स्यादित्याशङ्कय मैवं तस्याः स्वतो बोद्धृताभावादि-
६ त्याह कूटस्थबोधादिति । बुद्धेर्बोद्धृत्वं कूटस्थबोधप्रसादादेव न स्वत
इत्यर्थः । कुत एतदित्याह स्वतो हीति । अनित्यत्वान्न नित्यबोधात्मकत्व-
मित्यर्थः॥१५॥
एवं परिणामिनाहंकारेण कूटस्थात्मा लक्ष्यत इत्युकं तयोर्लक्षणजि-
ज्ञासायां तदिदानीमुच्यत इत्याह अथाधुनेति । तत्र तावत्परिणामिनो
३ लक्षणमाह विशेषमिति । घटं जानामि पटं जानामि सुख्यहं दुःख्यह-
मिति विशेषवत्त्वेऽपि य एवाहं दुःखी स एवाहमिदानीं सुखीति प्रत्य-
भिज्ञया यदेकत्वेन प्रतीयते बाल्ययौवनावस्थाभेदेऽपि तदनुगतदेहवद्-
६ नुवृत्तः स परिणामीत्यर्थः॥१६॥

·-iii. 19] तृतीयोऽध्यायः। सामान्याच विशेषाच स्वमहिम्नैव यो भवेत् । व्युत्थायाप्यविकारी स्यात्कुम्भाकाशादिवत्तु सः ॥ १७ ॥ आत्मनो बुद्धश्च बोधप्रत्यगात्मत्वमभिहितं तयोरसाधारणलक्षणा- भिधानार्थमाह । बुद्धेर्यत्सत्यगात्मत्वं तत्स्यादेहायुपाश्रयात् । आत्मनस्तु स्वरूपं तन्नभसः सुषिता यथा ॥ १८ ॥ बोद्धृत्वं तदेवास्याः प्रत्ययोत्पत्तिहेतुतः । आत्मनस्तु स्वरूपं तत्तिष्ठन्तीव महीभृतः ॥ १९ ॥ ६ कूटस्थस्य लक्षणं निर्दिशति सामान्याञ्चेति । अनुवृत्तव्यावृत्तसाक्षि- त्वादहमहमित्यनुवृत्ताकारादहं सुख्यहं दुःखीति व्यावृत्ताकारांच्च यः स्वमहिम्ना स्वभावबलायुत्थायावस्थितः । यद्वा । तस्मामुत्थाय स्वमहि-३ नैव स्वप्रकाशतयैव यः प्रतीयते स कूटस्थ इत्यर्थः। अत्र दृष्टान्तः कुम्भा- काशादिवदिति । यथा कुम्भाधवच्छिन्नत्वेनावभासमानोऽप्याकाशः कुम्भादिविकारैर्विकारवान्न भवति स्वभाववलात्तेभ्यो व्युत्थाय व्यवस्थि-६ तस्तद्वदित्यर्थः ॥ १७ ॥ एवं लक्ष्यलक्षणयोर्बुद्धयात्मनोर्लक्षणमभिहितमधुना तयोरसाधारणे. ये रूपे उपदिष्टे बोधप्रत्यगात्मत्वे तयोर्विशेषतो लक्षणाभिधानायोत्तर- श्लोक इत्याह आत्मन इति । तत्र तावद्बुद्धयात्मनोः प्रत्यक्त्वे विशेषमाह ३ बुद्धेरिति । बुद्धेः प्रत्यक्त्वं देहायपेक्षं “य आत्मा सर्वान्तरः” इति श्रु- तेरात्मनः प्रत्यक्त्वं स्वाभाविकमाकाशस्य सुषिरत्ववदित्यर्थः ॥ १८ ॥ इदानीं तयोर्बोद्धृत्वे विशेषमाह बोद्धृत्वमिति । बुद्धेबर्बोद्धृत्वं बोधक- र्तृत्वोपाधिकम् । आत्मनस्तु स्वभाव एव नान्योपाधिकमित्यर्थः । अत्र दृष्टान्तः तिष्ठन्तीव महीभृत इति । जङ्गमेषु प्राप्तगतिनिवृत्त्यपेक्षया ति-३ ष्ठतेः प्रयोगो न तथा तिष्ठन्ति महीभृत इति किंतु स्वभावसिद्धाचलत्व- विवक्षया तद्वदित्यर्थः ॥ १९ ।। -- ·१२० नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 20- तयोः कूटस्थपरिणामिनोरात्मानवबोध एव संबन्धहेतुर्न पुनर्वास्तवः कश्चिदपि संबन्ध उपपद्यत इत्याह । सम्यक्संशयमिथ्यात्वैीरेवेयं विभज्यते । हानोपादानतामीषां मोहादध्यस्यते दृशौ ॥ २० ॥ कुतः कूटस्थात्मसिद्धिरिति चेद्यतः । न हानं हानमात्रेण नोदयोऽपीयता यतः । तत्सिद्धिः स्यात्तु तद्धीने हानादानविधर्मके ॥२१॥ ननु लक्ष्यलक्षणयोरात्माहंकारयोः संबन्धोऽस्ति वा न वा । अस्ति चेदात्मनः सविशेषत्वं नास्ति चेन्न लक्ष्यलक्षणभाव इत्याशय मैवमा- ३ ध्यासिकसंबन्धाभ्युपगमेन दोषद्वयपरिहारादित्याह तयोरिति । सम्य- गिति । सम्यग्धीः संशयधीर्मिथ्याधीरित्येवमादिभिर्धर्म/रेव विभज्यते विशेष्यते । अतस्तेषां धीधर्माणामेव हानोपादानता सदसत्त्वं स्यात् । ६ तत्साक्षिण्यात्मनि मोहादनाद्यज्ञानवशादारोप्यते । ततो न वस्तुतः सवि. शेषत्वं नापि संबन्धाभावेनात्मनो लक्ष्यत्वाद्यभाव इत्यर्थः ॥२०॥ बुद्धयुपाधिसंबन्धमन्तरेणात्मनोऽपि बोद्धृत्वाद्यदर्शनात्कूटस्थत्वं न सिध्यतीति शङ्कोत्तरत्वेन श्लोकमवतारयति कुत इति । बुद्धितद्वृत्तीनां ३ हानमभावस्तत्तावन्न हानमात्रेण सिद्धयति । तदुदयस्तत्सद्भावः सोऽपी- यता सद्भावमात्रेण न सिध्यति । यतस्तयोः सिद्धिस्तद्धीने बुद्धितद्वृत्ति- रहिते हानोपादानधर्मशून्ये साक्षिण्यध्यस्ततया तच्चैतन्याभासोदयात्तद्गत- विकारमन्तरेण भवति ततो न कूटस्थत्वव्याहतिरित्यर्थः । अथवा यत्सिद्धं तत्प्रमाणेनैव सिद्धं ततः स्वप्रकाशत्वं नात्मनः संभवतीति शङ्कोत्तरत्वेन श्लोकमवतारयति कुत इति । हानोपादानादीनां जडत्वेन स्वयं सेद्धम- ९शक्यत्वाच्चैतत्स्वभावानालिङ्गितस्वयंप्रकाशात्मनिमित्तैव तेषां सिद्धि- रिति स्वयंप्रकाशत्वमात्मनः संभवतीत्यर्थः ॥ २१ ॥ * हानादानविधर्मिणि EF, हानादानविधर्मिणं S, हानो- पादानधर्मके M.

·-iii. 23] तृतीयोऽध्यायः। १२१ एवम् । आगमापायिहेतुभ्यां धृत्वा सर्वाननात्मनः । ततस्तत्त्वमसीत्येतद्धन्त्यस्मदि निजं तमः ॥ २२ ॥ इत्यादि पुनःपुनरुच्यते ग्रन्थलाघवादुद्धिलाघवं प्रयोजकमिति। तत्र यद्यपि तत्त्वमस्यादिवाक्यादुपादित्सिताद्वितीयात्मार्थवत्पारोक्ष्यसद्वि- तीयार्थः प्रतीयते । तथापि तु नैवासावर्थः श्रुत्या तात्पर्येण प्रति-३ पिपादयिषितः प्रागप्येतस्य प्रतीतत्वादितीममर्थमाह । तदित्येतत्पदं कोके वर्थमतिपादकम् । अपरित्यज्य पारोक्ष्यमभिधानोत्थमेव तत् ॥ २३ ॥ ततो वाक्यमेवान्वयव्यतिरेकसहकृतमज्ञाननिवर्तकं न त्वन्वयव्यतिरे- कावेवेत्युकमर्थमुपसंहरति एवमिति । तत्त्वमसीत्येतद्वाक्यं पूर्वमन्वयव्य- तिरेकाभ्यामात्मानात्मविवेकं कृत्वाप्यवस्थितस्य पश्चात्सकलसंसारस्य ३ कारणमज्ञानं निवर्तयतीत्यर्थः ॥२२॥ यदा ना तत्त्वमस्यादेः"" ज्ञात्मना त्याजयेद्वचः" इत्यादिना पूर्वम- प्यनेकधैतदुकमतः पुनरुकिः स्यादित्याशङ्कयाह इत्यादीति । अत्यन्तसू- क्ष्मत्वेन बुद्धावारोपयितुमशक्यार्थस्य युगपदेव बहुना ग्रन्थेन प्रतिपादने ३ बुद्धिगौरवं भवति लघुना ग्रन्थेन बहुशः प्रतिपादने बुद्धिलाघवं बुद्धि- सौकर्य भवतीत्येतत्प्रयोजकं पुनःपुनः प्रतिपादनं न दोषायेत्यर्थः । भवत्वे- वमुत्तरग्रन्थेन किं विवियत इत्यत आह तत्र यद्यपीति । तत्त्वमस्यादिसा-६ मानाधिकरण्यं निमित्तीकृत्य पद्वयेन लक्षणावृत्त्योपपादयितुमिष्टप्रत्यग- द्वयपदार्थवन्मुख्यया वृत्त्या प्रतीयमानपारोक्ष्यसद्वितीयत्वयोरपि वाक्य- प्रमेयत्वमाशङ्कय प्रतिपिपादयिषितार्थविरोधात्तत्प्रतिपादने पुरुषार्थाभा-९ वाद्वाक्यबोधादागपि प्रतीयमानत्वाच्च न तस्य वाक्यप्रमेयत्वमित्युत्तर- * आगमापायहेतुभ्यां CF. | यस्मादिद्धं निजं तमः ABDF. १६ [नै. सि.]

·१२२ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 24- त्वमित्यपि पदं तद्वत्साक्षान्मात्रार्थवाचि तु । संसारितामसंत्यज्य सापि स्यादभिधानजा ॥ २४ ॥ विरुद्धोदेशनत्वाच्च पारोक्ष्यदुःखित्वयोरविवक्षितत्वमित्याह । उद्दिश्यमानं वाक्यस्थं नोद्देशनगुणान्वितम् । आकाङ्कितपदार्थेन संसर्ग प्रतिपद्यते ॥ २५ ॥ श्लोकाभ्यां प्रतिपाद्यत इत्यर्थः । तदित्येतत्पदमिति । तदित्येतत्पदं व्यव- १२ हितदेशकालत्वाद्युपाधिकं पारोक्ष्यमपरित्यज्यानुगतसामान्यादेरभावाद्व- हुनामर्थानां पारोक्ष्यतया प्रतिपत्त्युपाधौ प्रतिपादकं लोके दृष्टम् । तस्मा- त्पारोक्ष्यमभिधानोत्थमेव शब्दादापाततः प्रतीयते न च वस्तुसंस्पर्शि १५भवति नापि प्रतिपिपादयिषितम् ॥ २३ ॥ तथा तत्पद्वत्त्वमित्यपि पदं स्वप्रवृत्तेः प्रागेव शब्दात्सिद्धां संसारि- तामसंत्यज्य साक्षान्मात्रार्थवाचि भवत्यव्यवहिततया नित्यमपरोक्षता- ३ स्वभावमात्रे श्रोतरि बुद्धिमुत्पादयति । अतः सापि संसारिता अभिधा- नजा आपाततः शब्दोत्था न वस्तुसंस्पर्शिनी नापि शब्दप्रतिपाद्या तत्प्र- तिपत्तेः प्रागेव सिद्धत्वात्तत्प्रतिपादने पुरुषार्थाभावात्प्रतिपिपादयिषित- ६ वाक्यार्थविरोधाञ्चेत्यर्थः ॥२४॥ इतश्च पारोक्ष्यसंसारित्वयोरविवक्षितत्वमित्याह । विरुद्धोद्देशेति। उद्दे- शनं प्रसिद्धरूपनिर्देशनं विरुद्धमुद्देशनमनयोरिति विरुद्धोद्देशनौ पदार्थों ३तयोर्भावस्तत्त्वं तस्मादपि तद्गतयोविरुद्धरूपयोरविवक्षितत्वमुत्तरश्लोके- नोच्यत इत्यर्थः । उद्दिश्यमानमिति । तत्त्वमसिवाक्यगतमुद्दिश्यमानं त्वंपदार्थात्मकं वस्तूद्देशनगुणेनोद्देशनदशायां प्रतीयमानेन संसारित्वगु- ६णेनान्वितं विशिष्टमाकाङ्कितपदार्थेन विधित्सितेन सकलसंसाररहितेन संसर्गमन्वयं न प्रतिपद्यते । एवं तत्पदार्थोऽप्युद्दिश्यमानः पारोक्ष्यादि- विरुद्धगुणान्वितो नित्यापरोक्षप्रत्यगात्मना त्वंपदार्थेनान्वयं न प्रतिपद्यते । तेनोभयत्रापि विरुद्धधर्मयोरविवक्षितत्वमिति श्लोकार्थः॥२५॥ ६ ·-iii. 27] तृतीयोऽध्यायः। यत एतदेवमतोऽनुपादित्सितयोरपि तत्त्वमर्थयोविशेषणविशेष्यभावो भेदसंसर्गरहितवाक्यार्थ लक्षणायैवेत्युपसंहारः । तदो विशेषणार्थत्वं विशेष्यत्वं त्वमस्तथा । लक्ष्यलक्षणसंबन्धस्तयोः स्यात्प्रत्यगात्मना ॥ २६ ॥ कथं पुनरविवक्षितविरुद्धनिरस्यमानस्य लक्षणार्थत्वम् । लक्षणं सर्पवद्रज्ज्वाः प्रतीचः स्यादहं तथा । तद्धाधेनैव वाक्याथ वेत्ति सोऽपि तदाश्रयात् ॥ २७ ॥ ननु नीलमुत्पलमित्यादौ विशेषणविशेष्यभावस्य विशिष्टपरता दृष्टा । इहापि तथैवाभ्युपगन्तव्यमित्याशङ्कय प्रतिपिपादयिषितार्थविरोधान्मञ्चाः क्रोशन्तीत्यादौ लक्षणपरत्वस्यापि दर्शनादिहापि तथाभ्युपेयमित्याह ३ यत एतदेवमिति । भवतु तथापि किं विशेषणं किं वा विशेष्यमि- त्यत आह तदो विशेषणार्थत्वमिति । तदस्तत्पदार्थस्य विशेषणत्वं तथा त्वमस्त्वंपदार्थस्य विशेष्यत्वम् । त्वंपदार्थस्याहमिति सामान्यतः प्रसि-६ द्धत्वादेहेन्द्रियादिविशेषेषु च विप्रतिपत्तेरद्वितीयब्रह्मात्मावगतित एव पुरुषार्थपर्यवसानाज्जिज्ञासानिवृत्तेस्त्वंपदार्थस्तत्पदार्थेन विशिष्यते । तत्र च विरोधस्फूतौ पदार्थाभ्यामखण्डैकरसःप्रत्यगात्मा लक्ष्यत इत्यर्थः।९ यद्वा । तत्त्वमर्थयोरुभयोरप्यन्योन्यापेक्षया विशेषणत्वं विशेष्यत्वं च भवति त्वमो विशेषणार्थत्वं विशेष्यत्वं तदस्तथेत्यस्याप्युपलक्षणार्थ- त्वादस्य श्लोकस्येत्यर्थः॥२६॥ ननु गङ्गायां घोषः प्रतिवसतीत्यादौ गङ्गाशब्दस्य तीरलक्षकत्वेन त- द्वाच्यस्य जलप्रवाहस्य नाविवक्षितत्वं विशिष्टतीरावगतिप्रयोजकत्वा- वापि विरुद्धताविनाभावसंबन्धात् । अत एव न लक्ष्यबुद्धया निरस्यमा-३ नत्वम्। इह पुनरहंकारस्य लक्षकत्वे त्रितयमपि नास्त्यपुमर्थत्वेनाविवक्षि- तत्वादनृतादिस्वभावेन विरुद्धत्वाल्लक्ष्यज्ञानाद्वाध्यत्वाच्च तत्कथमस्य लक्षकत्वमित्याक्षिपति कथं पुनरिति । अत्रोत्तरमाह लक्षणमिति । * भेदसंसर्गरहितावाक्यार्थ S. १२ ·१२४ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [iii, 28- इयं चावाक्यार्थप्रतिपत्ति रन्वयव्यतिरेकाभिज्ञस्यैव । यस्मात् । यावद्यावनिरस्यायं देहादीन्प्रत्यगञ्चति । तावत्तावत्तदर्थोऽपि त्वमर्थं प्रविविक्षति ॥ २८ ॥ कस्मात्पुनः कारणादेहायनात्मत्वमतिपत्तावेवात्मा तदर्थमात्मत्वेना- योऽयं सर्पः सा रज्जुरिति प्रयोगे सर्पः स्वरूपेण विवक्षारहितोऽध्यस्त- त्वादेव परमार्थसंबन्धशून्यो रज्जुबुद्धया निरस्यमानोऽपि स्वाधिष्ठानभू. ९ ताया रज्ज्वाः यद्वदुपलक्षणं भवति प्रतिभासमानसर्पाकारानुवादमन्तरे- णानवभासमानरज्ज्वाकारस्याप्तवाक्यावगमानुपपत्तेस्तद्वदहंकारो विव- क्षारहितः संबन्धशून्यो बाध्यमानोऽप्यनवभासमानाद्वितीयप्रत्यगात्मन- १२ स्तस्मिन्नध्यस्तो लक्षणं भवति । अहमिति विपर्यासगृहीतस्य प्रत्यगात्मन- स्तदनुवादद्व्यतिरेकण वाक्यात्तत्त्वतः प्रतिपादनायोगादित्यर्थः। फलि- तमाह तथा तद्बाधेनेति । यथा रज्जुप्रतिपत्त्या सर्पो रज्जुरिति वाक्यार्थ १५साश्रयात्सर्पबाधयैव प्रतिपद्यत एवं सोऽपि प्रत्यगात्माहं ब्रह्मेति वा- क्यार्थमहंकाराश्रयादहंकारबाधयैव प्रतिपद्यते । तस्माद्ब्रह्माहंपदयोर्वैय- धिकरण्यं नाशङ्कितव्यमिति भावः ॥२७॥ एवं वाक्यावाक्यार्थप्रतिपत्तिर्भवतीत्युक्तम् । कथं तर्हि श्रुतवाक्या अपि केचित्तथा न प्रतिपद्यन्त इत्यत आह इयं चेति । आत्मैव सर्वाव- ३ स्थास्वन्वयी व्यभिचारिणश्च देहेन्द्रियादय इत्यन्वयव्यतिरेकानुसंधा- नेन निवृत्तप्रतिबन्धानामेवावाक्यार्थप्रतिपत्तिरितरेषां तदभावान्नोपप- द्यते न तु वाक्यस्यासामर्थ्यादित्यर्थः। देहेन्द्रियप्राणमनोबुद्धयव्याकृता- ६न्ताननात्मन आत्मत्वेन गृहीतानन्वयव्यतिरेकाभ्यामुपायाभ्यां मुमुक्षुः स्थूलदेहादारभ्य यथायथा निरस्यति तथातथा तत्पदार्थोऽपि त्वंपदार्था- भेदावगत्यनुसारितया प्रवेष्टुमिच्छति विरोधिनः परिच्छेदाभिमानस्य ९ निरस्तत्वादिति श्लोकमवतारयति यस्मादिति ॥२८॥ नन्वारोपितसादिनिवृत्तौ तदधिष्ठानस्य रज्ज्वादेः प्रतिपत्तिरेव लोके * इयं च वाक्यार्थप्रतिपत्तिः BCD.

·-iii. 29]
तृतीयोऽध्यायः।
१२५
भिलिङ्गते न विपर्यय इति । उच्यते । प्रत्यगात्मानवबोधस्यानात्म-
स्वाभाव्यात्तदभिनित्तश्चायं बुद्ध्यादिदेहान्तस्तस्मिन्त्रात्मत्वमविद्याकृ-३
तमेवात्मत्वमिवानात्मत्वमपि साविद्यस्यैव । यतो निरविद्यो विद्वान-
वाक्यार्थरूप एव केवलोऽवशिष्यते तस्मादुच्यते ।
देहादिव्यवधानत्वात्तदर्थ स्वयमप्यतः ।
पारोक्ष्येणैव जानाति साक्षात्वं तदनात्मनः ॥ २९ ॥
९
दृश्यते न तु रज्ज्वादेरर्थान्तरात्मना प्रतिपत्तिस्तत्कथमिह देहादेरात्मभाव-
निवृत्तौ तदधिष्ठानस्य त्वमर्थस्य तदर्थताप्रतिपत्तिः । प्रतिपत्तौ वा ब्रह्म-३
कार्यतया देहादेब्रह्मात्मत्वादेहाघात्मत्वप्रतिपत्तावेव ब्रह्मत्वप्रतिपत्तिः किं
न स्यादित्याक्षिपति कस्मादिति । समाधत्त उच्यत इत्यादिना । आत्मा-
विधायास्तावज्जडस्वभावत्वादृश्यत्वाज्ज्ञाननिवर्त्यत्वाचानात्मत्वं स्वाभा- ६
विकम् । तत्कार्यत्वाच्च देहादेरप्यनात्मत्वं केवलकूटस्थब्रह्मकार्यत्वानुप-
पत्तेः । तथात्मनश्चिद्रूपत्वात्कूटस्थत्वात्स्वयंप्रकाशत्वाच्च ब्रह्मत्वं स्वा-
भाविकम् । तेन तस्य देहादावात्मत्वप्रतीतेरेव ब्रह्मभावप्रच्युतिः । तन्नि-
वृत्तौ तु स्वाभाविकब्रह्मरूपतामेवासौ प्रतिपद्यत इत्यर्थः । तथाप्यनात्मनां
स्वरूपेणावस्थितत्वान्नात्यन्तिकानर्थनिवृत्तिः स्यात् "द्वितीयादै भयं भव-
ति" इति श्रुतेरित्याशङ्कयाह आत्मत्वमिवेति । देहादीनामात्मभाववदना- १२
त्मस्वरूपमप्यविद्यावत एव भवति रजतादिवत्तेषां स्वरूपेण संसृष्टरूपेण
चात्मन्यध्यस्तत्वात् । तस्माद्वाक्यार्थप्रतिपत्तेरविद्यानिवृत्तौ सर्वानर्थनि-
वृत्तिरित्यर्थः । उभयमप्यविधाकृतमिति कथमवगम्यत इत्याशङ्कय विद्यो- १५
दये “ पूर्णमेवावशिष्यते” इत्युकत्वादित्याह यतो निरविध इति ।
उकेऽर्थे श्लोकमवतारयति तस्मादिति । यस्मादेहादिलक्षणव्यवधानात्स्वयं
स्वात्मभूतमपि तत्पदार्थ ब्रह्म पारोक्ष्येणैव जानाति व्यवहितमनात्मभूत-१८
मिव प्रतिपद्यतेऽतस्तेषामन्वयव्यतिरेकाभ्यामनात्मत्वावगमात्साक्षात्वम-
परोक्षात्मरूपत्वं तत्पदार्थस्य भवतीत्यर्थः । अथवा । यत एवमतः स्वात्म-
भूतमपि तदर्थमशोधितत्वंपदार्थों देहादिव्यवधानात्पारोक्ष्येणैव जानाति २१
देहाधनात्मप्रतिपत्तेः साक्षात्त्वमपरोक्षत्वं जानातीत्यर्थः ॥ २९ ॥

·१२६ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता । [ iii. 30- यथोक्तार्थपतिपत्तिसौकर्याय दृष्टान्तोपादानम् । . प्रत्यगुद्भूतपित्तस्य यथा वाद्यार्थपीतता । चैतन्यं प्रत्यगात्मीयं बहिर्वदृश्यते तथा ॥ ३० ॥ यस्मादेवमतो विशुद्धमवसीयताम् । पदान्युद्धृत्य वाक्येभ्यो ह्यन्वयव्यतिरेकतः । पदार्थाल्लोकतो! बुद्ध्वा वेत्ति वाक्यार्थमञ्जसा ॥ ३१ ॥ कुतः पुनः सामान्यमात्रवृत्तेः पदस्य वाक्यार्थपतिपत्तिहेतुत्वमिति । बाढम् । ननु कथं स्वात्मभूतस्य स्वात्मनि प्रकाशमाने पारोक्ष्यतया प्रतिभास इति तत्राह यथोक्तेति । अहमित्यभिमन्यमानशरीरैकदेशे समुद्भूतपित्तस्य ३ पुंसस्तद्गतपीतता यथा पीतः शङ्ख इति बाह्यार्थोपरकतया बहिरिव भासत एवं प्रत्यगात्मनोऽपि तदर्थस्य बाह्यान्याकृताद्युपरागाद्वहिष्ठववभासत इत्यर्थः॥३०॥ यत उकन्यायेन तत्वमस्यादिवाक्यस्याखण्डार्थपर्यवसानमविरुद्धं तस्मा- द्वाक्यान्निश्शङ्कं यथोकार्थो निश्चीयतामित्युपसंहरति यस्मादिति । पदानां ३ वाक्येभ्यः समुद्धारो नाम प्रयोगभेदेषु पदानामावापोद्वापाभ्यां तत्तत्पदा- र्थेषु शक्यवधारणं तत्कृत्वा पदार्थाश्चान्वयव्यतिरेकाभ्यां लोकतो वृद्धव्य- वहारतश्च पदशकिप्रतियोगिनो बुद्धा वाक्यतात्पर्यानुसारेण वाक्यार्थ ६ प्रतिपद्यत इत्यर्थः॥३१॥ ननु सामान्यमाने गृहीतसंबन्धस्य पदस्य वाक्यार्थबोधकत्वं नोपपद्यते वाक्यार्थस्य विशेषत्वात् । न हन्यत्रगृहीतसंबन्धस्य पदस्यान्यत्रबुद्धिजन- ३ कत्वं संभवतीत्याक्षिपति कुतः पुनरिति । पदस्य सामान्यवाचकत्वेऽपि विशेषस्य वाक्यतात्पर्यविषयत्वं न विरुध्यत इति समाधत्ते बाढ- * विस्तब्धमवसीयतां M. + पदार्थ लोकत: ABF.

·-iii. 34] तृतीयोऽध्यायः। १२७ सामान्य हि पदं ब्रूते विशेषो वाक्यकर्तृकः । श्रुत्यादिप्रतिबद्धं सद्विशेषार्थ भवेत्पदम् ॥ ३२ ॥ अन्वयव्यतिरेकपुरस्सरं वाक्यमेव सामानाधिकरण्यादिनाविद्यापट- ल*प्रध्वंसद्वारेण मुमुक्षु स्वाराज्येऽभिषेचयति न त्वन्वयव्यतिरेक- मात्रसाध्योऽयमर्थ इत्याह । बुद्ध्यादीनामनात्मत्वं लिङ्गादपि च सिध्यति । निवृत्तिस्तावता नेतीत्यतो वाक्यं समाश्रयेत् ॥ ३३ ॥ न केवलमनुमानमात्रशरणोऽभिलषितमर्थ न प्रामोतीत्यनर्थ चामो- तीत्याह। ३ १२ मिति । विशेषो वाक्यकर्तृकः । वाक्यतात्पर्यविषय इत्यर्थः । ननु कथं न विरुध्यते पदसमुदायात्मकं हि वाक्यं पदानि च सामान्यमात्रविषयाणि ६ ततस्तत्समुदायात्मकं वाक्यमपि सामान्यमात्रविषयं स्यान्न विशेषार्थ- विषयमित्यत आह श्रुत्यादीति । यद्यपि स्वतः सामान्यमात्रविषयं पदम् । तथापि श्रुतिलिङ्गवाक्यादिभिर्नियन्त्रितं सदन्विताभिधानसमयेऽन्वये ९ विशिष्टार्थे तात्पर्यतो वर्तते । यथा सर्वान्ब्राह्मणान्भोजयेदियुक्त सर्व- शब्दो निमन्त्रितब्राह्मणविषयो भवति । अन्यथा विशिष्टव्यवहारासिद्धे- रित्यर्थः॥३२॥ चतुर्विधान्वयव्यतिरेकाभ्यां शोधितपदार्थस्याखण्डार्थप्रतीतिसिद्धा- क्यमनर्थकमित्याशङ्कय प्रमाणमन्तरेण युतिमात्रादज्ञानस्यानिवृत्तेस्तन्नि- वृत्तये वाक्यमेव समाश्रयणीयमित्युकमर्थ निगमयति अन्वयव्यतिरे-३ केति । बुद्ध्यादीनामिति । बुद्धयादीनामनात्मत्वं युक्तिः सिध्यति न तु तेषां कारणाज्ञाननिवृत्तिद्वारेण निवृत्तिस्तावता सिध्यति तस्या अप्र- माणत्वेनाज्ञाननिवर्तकत्वायोगात्। तस्मात्तनिवृत्तये प्रमाणभूतं वाक्यमेव समाश्रयणीयमित्यर्थः ॥ ३३ ॥ इतश्च वाक्यमेव समाश्रयणीयमज्ञाननिवृत्तय इत्याह न केवल- * अविद्यामलं M. + नैतीत्यतः CE.

·१२८ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [iii.34- अनादृत्य श्रुतिं मोहादतो बौद्धास्तमस्विनः । आपेदिरे निरात्मत्वमनुमानैकचक्षुषः ॥ ३४ ॥ न चानादरे कारणमस्ति । यस्मात्सर्वत्रैवानादरनिमित्तं प्रमाणस्य प्रमाणान्तरपतिपन्नपतिपादनं वा विपरीतप्रतिपादनं वा संशयित- ३प्रतिपादनं वा न वा प्रतिपादनमिति-न चैतेषामन्यतमदपि कारणमस्ति । यत आह । मानान्तरानवष्टब्धं निर्दुःख्यात्मानमञ्जसा । बोधयन्ती श्रुतिः केन न प्रमाणमितीर्यते ॥ ३५ ॥ न च संशयितव्यमवगमयति । यतः । मिति ॥३४॥ प्रमाणभूतस्य वाक्यस्य लोके मूलप्रमाणापेक्षादर्शनाद्वेदस्यापौरुषेय- तया च तदसंभवात्तत्प्रतिपादितेऽर्थेऽस्माकमनादर इति सुगतमतमा- ३ शङ्कयानादरे कारणाभावान्मैवमित्याह न चेति । कुतोऽनारे कारणं ना- स्तीत्याशङ्कय “नद्यास्तीरे फलानि सन्ति” “वायुर्वै क्षेपिष्ठा देवता" इत्या- दिवत्प्रमाणान्तरसिद्धार्थप्रतिपादनस्य वा “अम्बुनि मजन्त्यलाबूनि" "ग्रावाणः प्लवन्ते" "आदित्यो यूपः” इत्यादिवत्प्रमाणान्तरविरुद्धार्थप्रति- पादनस्य वा "स्थाणुवी पुरुषो वा" "को हितद्वेद यद्यमुष्मिल्लोकेऽस्ति वान वा" इत्यादिवदनवधारितवस्तुप्रतिपादनस्य वा समुद्रघोषभेरीशब्दहुंफ- ड्वौषडित्यादिवदप्रतिपादनस्य वात्राभावादित्याह यस्मात्सर्वत्रैवेति । कुत- स्तेषामन्यतमन्नास्तीत्यवगम्यत इत्यत आह यत आहेति । "वायुर्वै क्षेपिष्ठा देवता" "अग्निहिमस्य भेषजम्" इत्यादिवन्मानान्तराधिगतस्याप्रतिपाद- १२ नान्नानुवादलक्षणमप्रामाण्यमित्यर्थः । मानान्तराधिगतत्वे हेतुः निर्दुःखी- ति । अहं दुःखीत्यादिवत्संसारातीतत्वस्य मानान्तरानधिगतत्वादेव"आ- दित्यो यूपः” इत्यादिवद्विपरीतप्रतिपादनलक्षणमप्यप्रामाण्यं नाशङ्कनीय- १५मित्याह आत्मानमञ्जसेति । आत्मनः स्वरूपेणाबाध्यत्वादिति भावः॥३५॥ तर्हि संशयितावगमकत्वादप्रामाण्यमित्यत आह न च संशयितव्य- ६ अन्यतरत् S. + संशयितं M; अवगम प्रति S.

·-iii..38] तृतीयोऽध्यायः। सर्वसंशयहेतौ हि निरस्ते कथमात्मनि । जायेत संशयो वाक्यादनुमानेन युष्मदि ॥ ३६ ॥ अपिच । यत्र स्यात्संशयो नासौ ज्ञेय आत्मेति पण्डितैः । न यतः संशयप्राप्तिरात्मनोऽवगतित्वतः ॥३७ ॥ अनवबोधकत्वं तु दूरोत्सारितमेव । यत आह । बोध्येऽप्यनुभवो यस्य न कथंचन जायते । तं कथं बोधयेच्छास्त्रं लोष्टं नरसमाकृतिम् ॥ ३८ ॥ मिति । कुत इत्यत आह यत इति । सर्वसंशयानां हेतौ युष्मद्यहंकार- प्रमुखेऽनात्मनि चतुर्विधान्वयव्यतिरेकलक्षणानुमानेन निरस्ते सति वा-३ क्यादात्मनि कथं संशयो जायेतेत्यर्थः ॥ ३६॥ पूर्व प्रमाणस्वभावपर्यालोचनया संशयो न भवतीत्युकम् । इदानीं प्रमेयभूतात्मस्वभावपर्यालोचनयापि न संशयसंभव इत्याह अपि चेति । योति । यत्र संशयः स्यादसावात्मेति न ज्ञेय इत्युकं तत्र हेतुमाह न ३ यत इति । आत्मनो निस्सामान्यविशेषस्य स्वयंप्रकाशत्वेन नित्यापरोक्ष- तया संशयायोग्यत्वाध्यारोपितदृश्यप्रपञ्चस्य तस्मिन्त्संशयालम्बनत्व- संभवेऽपि विशिष्टरूपत्वेनानात्मत्वात्स्वरूपे तावन्मात्रे संशयो न भवती-६ त्यर्थः॥ ३७॥ तर्हि तस्याप्रतिपादकत्वादप्रामाण्यमस्त्वित्यत आह अनवबोधकत्व- मिति । ननु श्रुतवाक्यस्यापि बोधोत्पत्त्यदर्शनादनवबोधकत्वं दूरोत्सारित- मिति न शक्यते वकुमित्याशङ्कय गाढमूढचेतस्त्वेन प्रतिपत्तियोग्यमपि ३ विषयमप्रतिपद्यमानस्यानधिकारित्वादधिकारिणः प्रमितिजनकों वेद इति न्यायाच्च श्रुतवाक्यस्यापि बोधो न जायते न तु वाक्यस्यानवोंध. कत्वादतो नानवबोधकत्वलक्षणमप्रामाण्यमित्याह बोध्येऽपीति । सुखेन ६ बोर्बु योग्येऽपि यस्य बोधो न जायते तं कथं शास्त्रं बोधयेदित्यर्थः । * बोधेऽपि BD. १७ [नै. सि.]

·नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 39- अन्वयव्यतिरेकपुरस्सरं वाक्यमेवावाक्यार्थरूपमात्मानं प्रतिपादयती- त्यस्य पक्षस्य द्रबिन्ने श्रुत्युदाहरणमुपन्यस्यति । जिघ्राणीममहं गन्धमिति यो वेत्त्यविक्रियः । स आत्मा तत्परं ज्योतिः शिरसीदं वचः श्रुतेः ॥ ३९ ॥ यथा "तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि" इत्यस्य शेषत्वेनान्वयव्यति- रेकश्रुतिर्यथा " य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते " इत्याद्या बोधेऽपीति पाठे स्वप्रकाशबोधस्वरूपात्मन्यपि यस्यानुभव आपरोक्ष्यं न ९जायत इत्यर्थः॥३८॥ अन्वयव्यतिरेकलक्षणस्य तर्कस्य पदार्थशोधनद्वारेण वाक्यार्थप्रति- पत्तिहेतुत्वमुकम् । तत्राविशेषेण पुरुषोत्प्रेक्षारूपाणां तर्काणां तद्धेतुत्व- ३ प्रसकौ वाक्यार्थप्रतिपत्तिनियमो न स्यात् पुरुषोत्प्रेक्षारूपाणां निरङ्कुशत्वा- दित्याशङ्कय प्रतिवेदान्तं सृष्टिस्थितिप्रलयनियमनप्रवेशार्थवादसूचिताना- मेव तर्काणां तद्धेतुत्वं न तु पुरुषोत्प्रेक्षारूपाणामिति दर्शयति अन्वयव्यति- ६ रेकेति । छन्दोगानां महावाक्यं तच्छेषभूतन्यायप्रदर्शकावान्तरवाक्यं च श्लोकेन दर्शयति जिघ्राणीममिति । अहमिमं गन्धं जिघ्राणीति व्यवस्थित प्रमातारं यो वेत्तीति व्यभिचारिणीनां गन्धादिवृत्तीनां तदाश्रयस्य च प्रमातुर्यः साक्षी तमन्यभिचारिणं त्वंपदार्थमन्वयव्यतिरेकाभ्यां विविच्य परंज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमः पुरुष इति तत्प- दार्थरूपतामस्याचष्ट इत्यर्थः ॥ ३९ ॥ यथा छन्दोगानां तत्त्वमसीतिमहावाक्यशेषत्वेनावस्थात्रयसाक्षिणोऽ न्वयव्यतिरेकश्रुतिरुदाहृता तथा वाजसनेयिनामप्यहं ब्रह्मास्मीति महा- ३ वाक्यशेषत्वेन “योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृधन्तोतिः पुरुषः” इत्या- दिवाक्यं श्रूयते तथा प्रतिवेदान्तमित्थमन्वयव्यतिरेकश्रुतयो द्रष्टव्यास्तेन न शुष्कतर्काणामिहानुप्रवेश इत्यभिप्रेत्याह यथेति । पूर्वश्लोकेनाथ ६ यो वेदेदं जिघ्राणीति स आत्मा गन्धाय घ्राणमित्यन्तस्य तत्त्वमसीति- * अन्वयव्यतिरेकसचिवं M.

·-ii. 41]
तृतीयोऽध्यायः ।
अथ यो वेदेदं जिघ्राणि" इत्यन्ता । तथा “ अहं ब्रह्मास्मि"
इत्यस्य शेषः।
अहमः प्रत्यगात्मार्थो निरस्ताशेषयुष्मदः।
बम्भणीति श्रुतिाय्या योऽयमित्यादिनाऽसकृत् ॥ ४० ॥
कथं पुनरयमर्थोऽवसीयते अहव्याजेनात्रात्मार्थो बुबोधयिपित इति ।
यतः।
एष आत्मा स्वयंज्योती रविसोमानिवाक्षु सः ।
इतेष्वस्तं दृगेवास्ते भासयश्चित्तचेष्टितम् ॥ ४१ ॥
महावाक्यशेषभूतस्यार्थमभिधायाधुनानेन श्लोकेनाहं ब्रह्मास्मीति महा-
वाक्यशेषभूतस्य योऽयं विज्ञानमय इत्यादिवाक्यस्यार्थमाह अहम इति ।
अहं ब्रह्मास्मीति महावाक्यगताहंपदस्य लिलक्षयिषितवाक्यार्थानु- ९
रोधेन निरस्ताशेषयुष्मदो ब्यावर्तिताशेषानात्मजातस्य प्रत्यगात्मा ल-
क्ष्योऽर्थ इति "योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तज्योतिः पुरुषः” इति
श्रुतिश्चतुर्विधान्वयव्यतिरेकलक्षणन्यायोपेता तात्पर्येणाचष्ट इत्यर्थः । १२
यद्वा । निरस्ताशेषयुष्मदः शोधिततत्त्वंपदार्थस्य मुमुक्षोरित्यर्थः ।
अथवा । निरस्ताशेषयुष्मद् इति हेतौ पञ्चमी । निरस्ताशेषयुष्मत्त्वा-
दित्यर्थः ॥ ४०॥
कया पुनरुपपत्त्याहंशब्दो वाच्यार्थ परित्यज्य लक्षणया कूटस्थात्मनि
प्रवर्तत इत्युत्तरश्लोकापेक्षामाह कथमिति । वाक्यशेषान्यथानुपपत्त्ये-
त्युत्तरश्लोकमवतारयति यत इति । एष इति । “अस्तमित आदित्ये ३
याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तमिते शान्तेऽनौ शान्तायां वाचि किंज्योतिरेवार्य
पुरुष इति” इत्युपक्रम्यादित्यादिबाह्याभ्यन्तरज्योतिषामुपरमे " आत्मै.
वास्य ज्योतिर्भवतीत्यात्मनैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते वि.६
पल्येति" इति च बुद्धयादिसाक्षिणः कूटस्थत्वेन प्रतिपादितत्वादि.
त्यर्थः॥४१॥

·१३२ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 42- निर्णेनेक्ति च पृष्टो मुनिः। आत्मनैवेत्युपश्रुत्य कोऽयमात्मेत्युदीरिते । बुद्धेः परं स्वतोमुक्तमात्मानं मुनिरभ्यधात् ॥ ४२ ॥ यस्माचात्मात्राहव्याजेन प्रत्यङ्मात्री जिग्राहयिषितस्तस्मादहंदृत्तिः स्वरूपस्य विलयेनैव वाक्यार्थावगमाय कारणत्वं प्रतिपद्यत इतीममर्थमाह । अहंवृत्त्यैव तब्रह्म यस्मादेषोऽवगच्छति । तत्स्वरूपलयेनातः कारणं स्यादहंकृतिः ॥ ४३ ॥ अत एव च यः प्रतिज्ञातोऽर्थों " नाहंग्राह्ये न तद्धीने" इत्यादिः आत्मनेवायं ज्योतिषास्त इत्युक आत्मशब्दस्य च कोशपञ्चके साधा- रणत्वात् “कतम आत्मा” इति जनकेन पृष्टो याज्ञवल्क्यो मुनिः “योऽयं ३ विज्ञानमयः प्राणेषु" इति देहेन्द्रियाणि व्युदस्य हृदीत्यधिदैवं रूपं व्युदस्य विज्ञानमयशब्देनोपात्तां बुद्धिमन्तरिति व्युदस्य जडविशेषोपादानतया प्राप्तमव्याकृतं ज्योतिरिति व्युदस्य जडविशेषेषु प्रतिबिम्बितं चैतन्यं ६ पूर्णत्वात्पुरुष इति व्युदस्य तेभ्यः परं प्रत्यगात्मानमहंशब्दार्थ यतोऽति- शयेन निश्चित्य दर्शयति ततोऽप्युकार्थोऽवसीयतामिति श्लोकमवतारय- ति निर्णेनेति चेत्यादिना । निर्णेनेकि अतिशयेन निर्णेजयतीत्यर्थः॥४२॥ नन्वहंकारस्य लक्षणतया स्वरूपेणावस्थितत्वाल्लक्ष्यस्याद्वितीयत्वासि- द्धिरवस्थित्यभावे च लक्षणाभावादेव यदसिद्धिरित्याशङ्कय लक्ष्यस्वरू- ३ पानुरोधेन लक्ष्यबुद्धयुत्पादनसमय एवाहंकारस्य तत्रारोपितस्य विलया- नोकदोष इत्युत्तरलोकतात्पर्यमाह यस्माच्चेति । यस्मादेष मुमुक्षुरहं ब्रह्मास्मीत्यहंकारेणैव ब्रह्म प्रतिपद्यते ततोऽहंकारस्वरूपबाधयैवाहंकारो ६ वाक्यार्थप्रतिपत्तिकारणं भवति सो रज्जुरितिवदिति श्लोकयो- जना ॥४३॥ तत्त्वमस्यादिवाक्याथै प्रत्यक्षादिविरोधो नास्तीति द्वितीयाध्याये * विलयेनैवावाक्यार्थ. S. मत्स्वरूप J.

·-iii.46] तृतीयोऽध्यायः। स युक्तिभिरुपपादित इति कृत्वोपसंह्रियते । गृहीताहंपदार्थश्चेत्कस्माज्ञो न प्रपद्यते । प्रत्यक्षादिविरोधाच्चत्पतीच्युक्तिर्न युष्मदि ॥४४ ॥ पूर्वस्यैव श्लोकार्थस्य* विस्पष्टार्थमाह । पराश्येव तु सर्वाणि प्रत्यक्षादीनि नात्मनि । प्रतीच्येव प्रवृत्तं तत्सदसीति वचोऽञ्जसा ॥ ४५ ॥ तस्मात्प्रमातृप्रमाणप्रमेयेभ्यो हीयमानोपादीयमानेभ्योऽन्वयव्यतिरेका- भ्यां मुञ्जेषीकावदशेषबुद्धिविक्रियासाक्षितयात्मानं निष्कृष्य तत्व- मस्यादिवाक्येभ्योऽपूर्वादिलक्षणमात्मानं विजानीयात् । तदेतदाह ।३ अहं दुःखी सुखी चेति येनायं प्रत्ययोऽध्रुवः । अवगत्यन्त आभाति स म आत्मेति वाक्यधीः ॥ ४६॥ ३ ur यत्प्रतिज्ञातं तदित्थमुपपादितमिदानीमुपसंहियत इत्याह अत एवेति । प्रतिपन्नाहंपदार्थप्रतिपत्तौ किमित्यहं ब्रह्मास्मीति वाक्यार्थ न प्रतिपद्यत इत्युके पूर्ववाचाह प्रत्यक्षादीति । उत्तरमाह प्रतीचीति । तत्त्वमस्याधुकिः प्रतीचि प्रत्यगात्मनि न युष्मदि प्रत्यक्षादि तु सुखदुःखादिविशिष्टबुद्धथु- पाधिके वर्तते न प्रतीचीति ततो भिन्नविषयत्वेन प्रत्यक्षाद्यागमयो- विरोधाभावाच्छोधिताहंपदार्थोऽहं ब्रह्मास्मीत्यवाक्यार्थ प्रतिपद्यत एवे- त्यर्थः॥४४॥ प्रतीच्युतिर्न युष्मदीति श्लोकभागः प्रपश्यत इत्याह पूर्वस्यैवेति । पराश्चि पराग्विषयाणीत्यर्थः ॥४५॥ यस्माच्छोधितपदार्थस्यावाक्यार्थप्रतिपत्तौ न मानान्तरविरोधस्तस्मा- त्तदर्थे ततः प्रतिपत्तिर्घटत एवेत्युपसंहरति तस्मादिति । अवस्थात्रयसं- सृष्टस्वभावेभ्यः प्रत्यगात्मानं निष्कृष्य महावाक्यात् “अपूर्वमनपरमन-३ न्तरम्” इत्यायतदारोपनिवर्तकवाक्यैः “सत्यं शानमनन्तम्” इत्यादिस्व- रूपविशेषप्रतिपादुकवाक्यैश्च प्रमितं ब्रह्म प्रत्यक्त्वेन जानीयादित्यर्थः । * पूर्वस्यैव पदार्थस्य J; विस्पष्टतामाह M. + मुजेषीकादिवत् . ..

·नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [iii.47- प्रमाणान्तरानवष्टब्धं निरस्ताशेषकार्यकारणात्मकद्वैतप्रपञ्च सत्यज्ञाना- नन्दलक्षणमात्मानं तत्त्वमस्यहब्रह्मास्मीत्यादिवाक्यं संशयितमिथ्या- ३ज्ञानाज्ञानप्रध्वंसमुखेन साक्षादपरोक्षात्करतलन्यस्तामलकवत्प्रतिपाद- यत्येवेत्यसकृदभिहितम् । तत्र केचिदाहुः-तत्त्वमस्यादिवाक्यैर्यथाव- स्थितवस्तु याथात्म्यान्वाख्याननिष्टर्न यथोक्तोऽर्थः पतिपतुं शक्यतेऽ- ६भिधाश्रुतित्वात्तेषाम् । न हि लोकेऽभिधाश्रुतेः प्रमाणान्तरनिरपेक्षाया नद्यास्तीरे फलानि सन्तीत्यादिकायाः प्रामाण्यमभ्युपगतम् । अतो नियोगमुखेनैवाभिधाश्रुतेः प्रामाण्यं युक्तं प्रमाणान्तरनिरपेक्षत्वान्नियो- ९गस्य । अस्य परिहारार्थमशेषप्रत्यक्षादिप्रमेयत्वनिराकरणद्वारेणाती- न्द्रियार्थविषयत्वाद भिधाश्रुतेः प्रामाण्यं सुप्तपुरुषप्रबोधकवाक्यस्येव ६ अहं दुःखीति दुःखित्वादिप्रत्यय आगमापायित्वाभ्रुवोऽवगत्यन्तः प्रमि- त्यन्तो येन साक्षिणाभाति स एव सर्वज्ञः परमेश्वरो ममात्मेति वाक्यार्थधीर्भवतीत्यर्थः॥४६॥ एतदेवमनुवदति प्रमाणान्तरेति। उत्तरश्लोकद्वयव्यावामाशङ्कामाह तत्र केचिदिति । ननु किमिति सिद्धवस्त्वनुवानिष्ठैः प्रतिपत्तुं न ३शक्यत इत्यत आह अभिधाश्रुतित्वादिति । विधिपदरहितवाक्यत्वादि- त्यर्थः । अस्याप्यनधिगतार्थगन्तृत्वात्प्रामाण्यमस्त्वित्याशङ्कयाह न हि लोक इति । सिद्धार्थविषयवाक्यस्य नधास्तीरे फलानि सन्तीत्यादि- ६ वत्सापेक्षत्वेनाप्रामाण्यं भवतीति यतस्ततः कार्यपरत्वं वाक्यस्याभ्युपेयं कार्यार्थस्य प्रमाणान्तरायोग्यत्वात्प्रमाणान्तरायोग्यविषयस्य च वेदस्य निरपेक्षप्रामाण्यसंभवादित्युपसंहरति अत इति । उत्तरश्लोकयोस्तात्पर्य- ९ माह अस्य परिहारार्थमिति । न हि सिद्धार्थविषयत्वं प्रमाणान्तरसा- पेक्षत्वे प्रयोजक लोके गामानयेत्यादिप्रवर्तकवाक्येष्वपि तदर्शनात् । + याथात्म्यव्याख्यान S. + अनिन्द्रियार्थविषयत्वात् S.

·-iii. 49] तृतीयोऽध्यायः । वक्तव्यमित्ययमारम्भः। नित्यावगतिरूपत्वादन्यमानानपेक्षणात् । शब्दादिगुणहीनत्वात्संशयानवतारतः ॥४७॥ तृष्णानिष्ठीवनैर्नात्मा प्रत्यक्षायैः प्रमीयते । प्रत्यगात्मत्वहेतोश्च स्वार्थत्वादप्रमेयतः ॥४८॥ श्रुतिरपीममर्थं निर्वदति । दिक्षितपरिच्छिन्नपरा]पादिसंश्रयात् । विपरीतमतो दृष्टया स्वतोबुद्धं न पश्यति ॥ ४९ ॥ ततश्च सिद्धवस्तुनिष्ठं कार्यनिष्ठं वा यद्वाक्यं पौरुषेयं तन्मानान्तरसा- पेक्षं दृष्टमिति पौरुषेयत्वमेव सापेक्षत्वे प्रयोजकम् । इह पुनर्वेदान्तेषु तभावान्मानान्तरायोग्यविषयत्वाच्च सुतरां मानान्तरानपेक्षत्वम् । सु-१२ तपुरुषप्रबोधकवाक्यस्येव बोध्यपुरुषमात्रविषयतया तदनवबोधनिव- तनेन प्रामाण्यं चोपपन्न मिति भावः । उक्नेऽथै श्लोकमवतारयति अय- मारम्भ इति । स्वभावतोऽवगतिरहितस्य मानान्तरापेक्षा दृष्टा । आत्म-१५ नः कूटस्थस्यावगतिरूपत्वेन मानान्तरानपेक्षत्वात्प्रत्यगात्मत्वादेव व्यव- धानाभावात्स्वार्थत्वादेवान्योपभोग्यताभावादविषयत्वेन च प्रमेयतायो- ग्यत्वाच्छ्रोत्रादिप्रवृत्तिविषयशब्दादिगुणरहितत्वादहमस्मि न वेति संदे-१८ हरहितात्मस्वभावत्वेनानुमानादिप्रवृत्त्ययोग्यत्वाद्ग्राहकप्रवृत्त्युत्तरकाली- नदिदृक्षाप्रयुककरणव्यापारजन्यतया तृष्णाकार्यभूतैः प्रत्यक्षादिकैरात्मा न विषयीक्रियत इत्यर्थः॥४७॥४८॥ प्रत्यक्षाद्यविषयत्वप्रतिपादकश्रुतितात्पर्याभिधायक उत्तरश्लोक इत्या- ह श्रुतिरपीति । दृश्यदेशादिपरिच्छिन्नपराग्भूतरूपादिविषयत्वात्प्रत्य- क्षदृष्टस्तथा तद्विपरीतमदृश्यमपरिच्छिन्नं प्रत्यग्भूतं रूपादिरहितं स्वप्र-३ काशमात्मानं न पश्यतीत्यर्थः । यद्वा । दिदक्षितादृश्यात्परिच्छिन्नात् पराग्भूताद्रूपाद्याश्रयाश्चातो घटादेविपरीतमात्मानं प्रत्यक्षरूपतया दृष्ट्या कोऽपि न पश्यतीत्यर्थः॥४९॥ २१ ६ ·नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [iii, 50- न्यायसिद्धमतो वक्ति दृष्टेष्टारमात्मनः । न पश्येत्प्रत्यगात्मानं प्रमाणं श्रुतिरादरात् ॥ ५० ॥ अनुमानाविषयत्वेऽन्यदपि कारणमुच्यते । प्रत्यक्षस्य पराक्त्वान संबन्धग्रहणं यतः । आत्मनोऽतोऽनुमित्यास्यानुभवो न कथंचन ॥५१॥ एवमयं प्रमातृप्रमाणप्रमेयव्यवहारः सर्व एव पराचीनविषय एव न प्रतीचीनमात्मानमवगाहयितुमलम् । एवं च सत्यनेनैव यथोक्तो ३ऽर्थोऽवसातुं शक्यत* इत्याह । प्रमाणव्यवहारोऽयं सर्व एव पराग्यतः । सुविचार्याप्यतोऽनेन युष्मद्येव दिदृक्षते ॥ ५२ ॥ इत्थमर्थमुपवर्ण्य तत्र श्रुतिमवतारयति न्यायसिद्धमिति । यतो रू- पादिहीनत्वमतो न दृष्टेष्टारं पश्येः” इत्यादिका प्रमाणभूता श्रुति- ३ दृष्टेर्दष्टारमात्मनः स्वस्य च तं प्रत्यग्भूतमात्मानं न पश्यरित्युकयुकि- सिद्धं तात्पर्यतो वकीत्यर्थः । यद्वा । दृष्टेरात्मनः स्वरूपद्रष्टारं न पश्ये- दित्यर्थः ॥ ५० ॥ अनुमानविषयत्वे निराकृते सत्यर्थापत्त्यादिविषयत्वमपि निराकृत- मेव भवतीति मन्यमान आह अनुमानेति । प्रत्यक्षस्येति । प्रत्यक्षस्या- ३ विनाभावलक्षणसंबन्धग्राहकस्य पराक्त्वात्सामान्यविशेषवदनात्मवस्तु- गोचरतया तद्रहितात्माविषयत्वादनुमानादप्यात्मा नानुभूयते नाप्यर्था- पत्त्यादिभिरित्यर्थः ॥५१॥ एवमुकयुक्तिभिरात्मनः प्रमाणान्तरागोचरत्वं निश्चेतव्यमित्युपसंह- रति एवमिति । यथोकोऽर्थः । आत्मनः प्रमाणान्तराविषयत्वमित्यर्थः । ३ अनेन युष्मद्येवेति । प्रत्यक्षादिना युष्मद्यनात्मन्येव दिदृक्षां करोती- त्यर्थः॥५२॥ * अनुमातुं शक्यते S, अवसितुं शक्यते M.

·-iii. 54] तृतीयोऽध्यायः। यस्माल्लौकिकमत्यक्षादिप्रमाणानधिगम्योऽहंब्रह्मास्मीति वाक्यार्थस्त- स्मात् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां निरस्याप्राणतो यतेः । वीक्षापन्नस्य कोऽस्मीति तदसीति* श्रुतिर्जगौ ॥ ५३ ॥ सोऽयमन्वयव्यतिरेकन्याय एतावानेव यदवसानो वाक्यार्थस्तद- भिज्ञस्याहंब्रह्मास्मीत्याविर्भवति । द्रष्टुदृश्यविभागेनागमापायिसाक्षि- विभागेन च श्रुत्यभ्युपगमतः संक्षिप्योच्यते । ३ दृश्यत्वाद्धटवदेहो देहवचेन्द्रियाण्यपि । मनश्चेन्द्रियवज्ज्ञेयं मनोवनिश्चयादिमत् ॥ ५४ ॥ अतो वेदान्तानामात्मनि प्रामाण्यमित्येतदपि सिद्धमित्युपसंहरति यस्मादिति । देहादिप्राणपर्यन्तमनात्मजातमन्वयव्यतिरकाभ्यामनात्मतया निरस्य कोऽस्म्यहमित्यात्मस्वरूपजिज्ञासोस्तत्स्वरूपप्रतिपादनाय तत्त्वम-३ सिवाक्यं प्रवृत्तमित्यर्थः॥५३॥ अवाक्यार्थज्ञानसाधनपदार्थविवेकहेतुभूतयोरन्वयव्यतिरेकयोः पूर्वा- ध्यायोदितयोः पुनः संक्षेपतः प्रदर्शनायोत्तरो ग्रन्थ इति तात्पर्य वक्ष्यन्प्र- थमं तयोरव्यवहितं विषयं निर्दिशति सोऽयमिति । एतावानेव । ताव- त्पर्यन्त इत्यर्थः । कियत्पर्यन्त इत्यत आह यदवसान इति । अवसीयते निश्चीयतेऽनेनेत्यवसानो योऽयमन्वयव्यतिरेकन्यायोऽवसानो निश्चाय- कोऽस्य वाक्यार्थस्येति यदवसानः । असंभावनाविपरीतभावनानिरासेन ६ वाक्यार्थनिश्चयस्यान्वयव्यतिरेकन्यायाधीनत्वाद्यवसानो वाक्यार्थोऽन्व- यव्यतिरेकाभिज्ञस्याहंब्रह्मास्मीत्याविर्भवति स वाक्यार्थनिर्णयोऽन्वयन्य- तिरेकानुसंधानपर्यन्त इत्यर्थः । यद्वा । यस्य पदार्थस्यावसानो निर्णयः९ पुष्कलकारणं वाक्यार्थस्येति यदवसानो वाक्यार्थस्तदभिशस्य न्यायतः पदार्थाभिज्ञस्याहंब्रह्मास्मीत्याविर्भवति स पदार्थनिर्णयो न्यायानुसंधान- All Mss. except EMS read सदसीति. १८ [नै. सि.]

·BALRAMwamethampirenaasan नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 55- तथा सकलकार्यकारणागमापायि विभागसाक्षित्वेनापि । प्रागसद्याति पश्चात्सत्सच यायादसत्तथा । अनात्माभिजनं तित्स्याद्विपरीतः स्वयं दृशिः ॥ ५५ ॥ तत्र घटादीनां दृश्यानामनात्मत्वं द्रष्ट्रात्मपूर्वकं प्रत्यक्षेणैव प्रमाणेनो- पलभ्यानात्मनश्वासाधारणान्धर्मानवधार्य तैदृश्यत्वागमापायादिभि- ३धमैः शरीरेन्द्रियमनोनिश्चयादिवृत्तीरनात्मतया व्युदस्याईवृत्तिमतोऽपि दृश्यत्वाविशेषाद्दष्टपूर्वकत्वमवसीयते । तदेतदाह । घटादयो यथा लिङ्गं स्युः परंपरयाहमः। दृश्यत्वादहमप्येवं लिङ्गं स्यादृष्टुरात्मनः ॥ ५६ ॥ १२ पर्यन्त इत्यर्थः । इदानीमुत्तरग्रन्थसंदर्भस्य तात्पर्यमाह द्रष्टदृश्येति। दृश्य- त्वाद्धटवदेह इति । घटवदनात्मेत्यर्थः । निश्चयादिमदन्तःकरणम् ॥ ५४॥ इदानी द्वितीयमन्वयव्यतिरेकं दर्शयति तथेति । प्रागिति । जनेः प्राग- सद्भूत्वा पश्चात्सद्याति सत्त्वं प्राप्नोति सच्च भूत्वा प्रध्वस्तमसत्त्वं प्राप्नु- ३यादित्येतदनात्माभिजनमनात्मस्वाभाव्यम् । तत्साक्षी पुनस्तद्विपरीत आगमापायशून्यः कूटस्थ इत्यर्थः । यद्वा । जामदाद्यवस्थात्रये यदभूत्वा भवति भूत्वा च न भवति तदनात्माभिजनमनात्मस्थानम् । तस्माद्विप- ६रीतोऽवस्थात्रयसाक्षी सदैव भूत्वागमापायशून्यः कूटस्थ इत्यर्थः॥ ५५ ॥ इदानीं द्रष्टकोटिनिविष्टतया परैरात्मत्वेनाभिमन्यमानस्याहंकारस्या- नात्मत्वं साधयति तत्रेति । असाधारणधर्मा दृश्यत्वागमापायरूपादि- ३मत्त्वादयः । घटादय इति । देहाद्वाह्या घटायो विषया देहादिविशि- ष्टस्य द्रष्टुर्लिङ्गं भवन्ति । एवं देहोऽपीन्द्रियविशिष्टस्य सोऽपि मनसस्त- दपि बुद्धः साप्यहंकारस्य यथा लिङ्गं भवति एवमहंकारोऽपि दृश्य- ६ त्वात्स्वन्यतिरिकद्रष्टुर्लिङ्गमित्यर्थः ॥ ५६ ॥ * आगमापाय CF. + तस्माद्विपरीतस्त्वयं दृशिः M. * प्रत्यक्त्वेनैव AB.

·-iii.57 ] तृतीयोऽध्यायः। ननु द्रष्टुदर्शनदृश्यानां जाग्रत्स्वमसुषुप्तेष्वागमापायदर्शनाद्यत्साक्षिको तेषामागमापायौ स आगमापायविभागरहित* आत्मा यथा यनिव- धनौ जगतः प्रकाशाप्रकाशौ स प्रकाशाप्रकाशविभागरहितः सूर्य ३ इति । यदा चैवं तदा वाक्यावगम्यस्यार्थस्यानुदितानस्तमितविज्ञान- मात्रस्वभावस्यानुमानेनैव प्रतिपन्नत्वात्पुनरपि वाक्यस्य निर्विषयत्व- प्रसङ्गः । नैष दोषः । लिङ्गव्यवधानेन तत्पतिपत्तेः । ननु साक्षाद-६ परोक्षादात्मस्वभावेनानात्मनो हानोपादानयोः संवन्धग्रहणात्कमतिशयं वाक्यं कुर्यात् । मैवं वोचः । लिङ्गाधीनत्वात्तत्प्रतिपत्तेः । न हि एवमन्वयव्यतिरेकयोरामावगतिहेतुत्वे प्रपञ्चिते पुनरपि वाक्यस्य निर्विषयत्वं प्राप्तमिति सांख्यमतमुत्थापयति ननु द्रष्ट्टदर्शनदृश्यानामिति । स प्रकाशाप्रकाश विभागरहितः सूर्य इति । प्रतिक्षणं जायमानप्रकाश-३ रहितः सूर्य इत्यर्थः । लिङ्गजनितविज्ञानस्य व्यवहिततया परोक्षतया वस्तुग्राहकत्वादपरोक्षतया ग्रहणाय वाक्यमेवापेक्ष्यत इति समाधत्ते नैष दोष इति । यद्वा सामान्योपाधौ गृहीतव्याप्तिकेन लिङ्गेन व्याप्ति ६ प्रति संबन्धिभूतसामान्यतिरस्कृततयात्मनोऽग्रहणादतिरस्कृतस्वरूपमा- त्रग्रहणाय वाक्यमेवापेक्ष्यत इति समाधत्ते नैष दोष इति । ननु द्रष्ट्टदर्शन- दृश्यानां सर्वेषामनात्मनामागमापाययोः साक्षादपरोक्षस्वभावेनैव साक्षि-९ णा साक्ष्यसाक्षिभावसंबन्धस्य गृहीतत्वात्तयोः साक्ष्यत्वेन साक्ष्यनुमानम- पि साक्षादपरोक्षस्वभावेनैव भवेत् । तस्मादपरोक्षज्ञानार्थमपि न वाक्या- पेक्षा स्यादिति पुनश्चोदयति ननु साक्षादिति दृष्टान्तदान्तिकान्वित-१२ साधारणाकारस्यैवानुमानप्रमेयत्वादन्यथानुमानानुदयात्ततश्च साधारणा- कारतिरस्कृतत्वेनानुमानादात्मप्रतिपत्तिर्न निर्विशेषासाधारणाकारेण साक्षात्प्रतिपत्तिः । तस्मादपरोक्षज्ञानोत्पत्तये वाक्यापेक्षेति समाधत्ते मैवं १५ वोच इति । नन्वसाधारणाकारेण साक्षात्प्रतिपत्तिर्मा भूर्तिक तयेत्याश- यासाधारणाकारेण साक्षादधिगतिर्मोक्षसाधनमिति श्रूयत इत्याह यमे- वैष इति । यमेव केवलं निर्विशेषणमेवात्मानमेष साधको वृणुते निरन्तरं १८ तु * आगमापायरहितःS.

·--- in unwirent, tram. ":"nam.in. नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 57- ९लिङ्गव्यवधानेनात्मप्रतिपत्तिः साक्षात्मतिपत्तिर्भवति “यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः" इति श्रुतेः । अत आह । लिङ्गमस्तित्वनिष्ठत्वान्न स्याद्वाक्यार्थबोधकम् । सदसमुत्थितात्माऽयमतो वाक्यात्प्रतीयते ॥ ५७ ॥ ननु यदि व्यावृत्तसदसद्विकल्पजालं वस्त्वभीष्टं वाक्याद्भवतस्तथापि तूत्सार्यते वाक्यविषया तृष्णा-यस्मादन्तरेणापि वाक्यश्रवणं निरस्ता- ३शेषविकल्पमागोपालाविपालपण्डितं सुषुप्ते वस्तु सिद्धमतो नार्थों वाक्य- श्रवणेन । नैतदेवम् । किं कारणम् । सर्वानर्थवीजस्यात्मानवबोधस्य सुषुप्ते संभवात् । यदि हि सुषुप्तेऽज्ञानं नाभविष्यदन्तरेणापि वेदान्त- ६वाक्यश्रवणमनननिदिध्यासनान्यहं ब्रह्मास्मीत्यध्यवसायात्सर्वप्राण- भृतामपि स्वरसत एव सुषुप्तपतिपत्तेः सकलसंसारोच्छित्तिप्रसङ्गः । न च कैवल्यात्पुनरुत्थानं न्याय्यमनिर्मोक्षप्रसङ्गात् । न चान्य एव तन्निष्ठतया भजते तेन परमात्मनाऽयमनात्माऽनेन साधकेन लभ्यः। कथम्। तस्यैष आत्मा स्वां तनुं तस्य साधकस्य प्रकृतः प्रत्यगात्मा स्वामसाधा- २१ रणां समस्तविशेषणनिर्मुकतया निर्विकल्पां तनुं विवृणुते विवृतां करोति स्पष्टमभिव्यञ्जयतीत्यर्थः । यद्वा । यमेव साधकमेवैष परमेश्वरो मामयं जानात्वित्यनुगृह्णाति तेन साधकेनायं लभ्यः । शेषं पूर्ववत् । उक्केऽर्थे २४ श्लोकमवतारयति अत आहेति । लिङ्गस्यास्तित्वनिष्ठत्वादस्ति कश्चिदा- त्मेति धर्मिसद्भावमात्रनिष्ठत्वात्सदसदादिविकल्पशून्यासाधारणस्वभाव- बोधकं न भवति ततस्तत्प्रतिपत्तिर्वाक्यादेवेत्यर्थः ॥ ५७ ॥ ननु गोपालाविपालपण्डितपर्यन्तानां प्राणिनामशेषविकल्पहीनवस्तुनः सुषुप्ते वाक्यमन्तरेण सिद्धत्वात्पुनर्वाक्यवैयर्थ्यमापतितमिति शङ्कते नन्वि- ३त्यादिना । कार्योपाधिभेदस्य विलीनत्वेऽपि सर्वानर्थहेत्वज्ञानस्य सुषुप्ते- ऽपि विद्यमानत्वान्न वाक्याधिगम्यं निर्विकल्पकं वस्तु तत्र सिद्धमिति परिहरति नैतदिति । अज्ञानसद्भावमेव विपक्षे बाधककथनेन साधयति ·-iii.591 तृतीयोऽध्यायः। सुषुप्तोऽन्य* एवोत्थित इति शक्यं वक्तुं नाद्राक्षमहं सुषुप्तेऽन्यत्कि-९ चिदपीत्युत्थितस्य प्रत्यभिज्ञादर्शनात् । तस्मादवश्यं सुषुप्तेऽज्ञानम- भ्युपगन्तव्यम् । ननु यदि तत्राज्ञानमभविष्यद्रागद्वेषघटाज्ञानादिवत्म- त्यक्षमभविष्यद्यथेह लोके घटं न जानामीत्यज्ञानमव्यवहितं प्रत्य-१२ क्षम् । अत्रोच्यते । न । अभिव्यञ्जकाभावात् । कथमभिव्यञ्जकाभाव इति चेच्छृणु। बाह्यां वृत्तिमनुत्पाद्य व्यक्तिः स्यान्नाहमो यथा । नर्तेऽन्तःकरणं तद्वद्धान्तस्य व्यक्तिराजसी ॥ ५८ ॥ कश्चिदतिक्रान्तं पतिस्मृत्य "दृश्यत्वादहमप्येवं लिङ्गं स्याइष्टुरात्मनः" इति नियुक्तिकमभिहितमित्याह । किं कारणम् । अहंतज्ज्ञात्रोविवे- यदि हीति । नन्वस्तु सुषुप्तौ समूलसंसारोच्छेद इत्याशङ्कय मैवं ६ पुनरुत्थानदर्शनादित्याह न च कैवल्यादिति । ननु सुषुप्तौ मुक्क एव पुनरुत्थानं चान्यस्यैवेत्याशङ्कय सुषुप्तोत्थितयोः प्रत्यभिज्ञयैकत्वाभि- गमान्मैवमित्याह न चान्य इति । ननु सुषुप्त्यवस्थायां साक्षिवेद्यं ९ चेदज्ञानमभ्युपगम्यते तर्हि तत्कालेऽपि ब्रह्मज्ञानमिति विशेषाकारेण व्यवहार्य स्याद्रागद्वेषघटाज्ञानानां साक्षिवेद्यानां जाग्रत्यपरोक्षत्वेन व्य- वहारयोग्यत्वदर्शनादित्याशङ्कते ननु यदीति । निर्विकल्पकानुभवसि-१२ द्धस्याप्यस्य स्फुटाभिव्यञ्जकोपाधेरन्तःकरणस्याभावान्न स्फुटप्रतिपत्ति- यथाहंकारस्य निर्विकल्पकानुभवसिद्धस्य बाह्यघटादिविषयबुद्धिवृत्त्यनु- दये स्फुटप्रतिपत्तिर्न संभवति तद्वदिति श्लोकमवतारयन्परिहरति अत्रो-१५ च्यत इत्यादिना ॥ ५८॥ उत्तरश्लोकस्य नातीतानन्तरश्लोकेन संबन्धः किंतु दृश्यत्वादहम- प्येवमित्यनेनैव संबन्धं कथयंस्तद्यावामाशङ्कामाह कश्चिदतिक्रान्त- मिति । अहं पश्यामीत्यहम एव दृश्यस्य द्रष्टुत्वानुभवादहंद्रष्ट्रोर्विभागो३ * सुप्तोऽन्यः M.

·RRENTNI नैष्कसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 59- ३काप्रसिद्धः । यथेह घटदेवदत्तयोग्राह्यग्राहकत्वेन स्फुटतरो विभागः प्रसिद्धो लोके न तथेहाहंकारतज्ज्ञात्रोविभागोऽस्तीति तस्मादसाध्वे- तदभिहितमिति । अत्रोच्यते । दाह्यदाहकतैकत्र यथा स्याद्वह्निदारुणोः । ज्ञेयज्ञातृकतैवं स्यादहंज्ञात्रोः परस्परम् ॥ ५९ ॥ एवं तावदविद्योत्थस्यान्तःकरणस्य बाह्यविषयनिमित्तरूपावच्छेदाया- हंवृत्तिाप्रियते । तयावच्छिन्नं सत्कूटस्थप्रत्यगात्मोपादानावबोध- ३ रूपस्या व्यवधानतया विषयमावं प्रतिपद्यत इति । तत्र तयोर्जात्रहंता- यथा नास्ति । तस्मादहमो घटवदृश्यत्वेनैव स्वव्यतिरिकद्रष्ट्रनुमापकत्वमनुप- पन्नमित्यर्थः। यद्यप्यहं पश्यामीत्यत्र ग्राह्यत्वं ग्राहकत्वं चैकाश्रयं प्रती- ६ यते । तथाप्यन्यत्रानयोविभिन्नाधिकरणत्वदर्शनाच्चिद्धातोरहंकारव्यतिरे- केण सुषुप्त्यादौ द्रष्टत्वदर्शनादहंकारस्य च सुखदुःखादिवेधधर्मविशि- ष्टस्य घटादिवद्दष्तृत्वानुपपत्तेाह्यत्वमेव न ग्राहकत्वम् । ग्राहकत्वं ह्यहं- ९ कारात्मनोरैक्याध्यासादात्मगतमेव विशिष्टगतत्वेन प्रतीयते केवलं वह्निगतमेव दग्धृत्वं वह्निविशिष्टदाह्यकाष्ठगतत्वेन प्रतीयते । तस्माद्ग्राहकानुमापकत्वमुपपद्यत इति परिहरति अत्रोच्यत इति । १२ दाह्येति ॥ ५९॥ ननु यदि घटादिवदहंकारोऽपि साक्षिचैतन्यविषयस्तहि विषयत्वा- विशेषाद्धटादाविवाहंकारेऽपीमं पश्यामीतिवन्ममबुद्धिः किं न स्यादहं ३ पश्यामीत्येव कुतः प्रतीतिस्तथा घटादावस्यहमितिबुद्धिः किं न स्यान्म- मेतिबुद्धिरेव कुत इत्याशङ्कय तदुपपादयन्नुत्तरश्लोकमवतारयितुं तदुप- योगिवृत्तमर्थ तावदनुवदति एवमिति । बाह्याः शब्दादयो विषयास्तन्नि- मित्तं रूपमन्तःकरणस्य तदाकारपरिणामस्तेन तस्यावच्छेदाय जाना- मीति तद्विशेषितत्वायाहंवृत्तिरहमित्याकारा जायतेऽन्यथा स्वपरवेद्य- योर्विशेषाभावप्रसङ्गादित्यर्थः । तथाप्यन्तःकरणस्य कथं प्रतीतिरित्यत ६ अनवबोधरूपस्य AB.

·-iii. 60] तृतीयोऽध्यायः । १४३ रूपयोरवभासकावभास्यत्वसंबन्धव्यतिरेकेण नान्यत्संबन्धान्तरमुपप- द्यते । अहंतारूपं त्वात्मसात्कृत्वाऽहंकञ्चकं* परिधायोपकार्यत्वोपकार- कत्वक्षमः सन् बाह्यविषयेणोपकारिणापकारिणा वात्मात्मीयं संबन्धं प्रतिपद्यते । तदभिधीयते । इदं ज्ञानं भवेज्ज्ञातुर्ममज्ञानं तथाहमः । अज्ञानोपाधिनेदं स्याद्विक्रियातोऽहमो मम ॥ ६० ॥ नावभासत आह तयावच्छिन्नमिति । कूटस्थो यः प्रत्यगात्मा तदुपादानस्तजन्यो ९ योऽवबोधरूपोऽहंवृत्त्यवच्छिन्नान्तःकरणप्रतिबिम्बितश्चिदाभासस्तद्धीन- त्वात्तस्य जन्यत्वं तस्येन्द्रियव्यवधानमन्तरेणावृत्त्यवच्छिन्नमन्तःकरणं विषयत्वं प्रतिपद्यत इत्यर्थः । तथापि घटादिवदात्मीयतया किमिति १२ इत्याशङ्कयोपकार्योपकारकलक्षणसंबन्धान्तराभावादित्याह तत्र तयोरिति । घटादीनामात्मीयत्वेनावभासस्तर्हि कथमित्याशङ्कय संबन्धान्तरसंभवादित्याह अहंतारूपमिति । अहंकारात्मकमन्तःकरण-१५ मात्मसात्कृत्वाहंपरिच्छेदं चात्मन्यध्यस्य व्यवस्थितः प्रत्यगात्मा तत एव हेतोघंटाघुपकारापकारविषयत्वयोग्यो भवति । तत एव घटादिविषयैरा- त्मीयत्वेन संबन्ध प्रतिपद्यते । तत एव स्वस्वामिलक्षणसंबन्धान्तरस्य १८ विद्यमानत्वाद्धटादीनां ममेतिबुद्धिविषयत्वमित्यर्थः । उपपादितेऽर्थे श्लोकमवतारयति तदभिधीयत इति । ज्ञातुः साक्षिण इदमिति ज्ञानं साक्षात्स्वावभास्येऽन्तःकरणेऽहंवृत्त्यवच्छिन्ने स्यात्तस्यैव चाहमोऽहं-२१ कारतामापन्नस्याहंकञ्चकस्य ममेति ज्ञानं घटादिषूपकार्योपकारकभाव- लक्षणसंबन्धाद्भवतीत्यर्थः । कुतोऽयं विभाग इत्यत आह अज्ञानेति । अज्ञानमुपाधिर्यस्येत्यज्ञानोपाधिश्चैतन्याभासस्तेनेदमिति प्रत्ययः स्याद-२४ तःपरं बाह्योपकारादिसंबन्धवशादहमो ममेति विक्रियाज्ञानपरिणामः स्यादित्यर्थः । यद्वा । अहंकारापन्नस्य ज्ञातुर्घटादौ विषय इदमिति * अहंकर्तृकं परिधाय A; परिधायोपकार्यत्वापकार्यत्व CF. + बाह्यविषयोपकारिणा F. + अज्ञानोपाधिनैवं स्यात् S.

·नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 61- एकस्यैव ज्ञातुरन्ताद्यनिमित्तभेदाद्विभिन्ने ऽपि विषय इदं ममेति ज्ञानं द्वैरूप्यों जायत इत्युक्तम् । अत्रोपक्रियमाणापक्रियमाणस्यैव ज्ञातुर्वि- ३षये ममप्रत्ययो भवति विपर्यये चेदंप्रत्यय इति कथमवगम्यते । अवगम्यतामन्वयव्यतिरेकाभ्याम् । तत्कथमित्याह । अनुपक्रियमाणत्वान्न ज्ञातुः स्यादहं मम । घटादिवदिदं तु स्यान्मोहमात्रव्यपाश्रयात् ॥ ६१ ॥ ज्ञान- २७ ममेति च ज्ञानद्वयमुत्पद्यते । तत्रेदमिति ज्ञानमज्ञानमात्रोपाधिकं ममेति ज्ञानमहमो विक्रियातः स्यादुपकारकमपकारकमित्यहंकारविक्रियोपाधि- कमित्यर्थः ॥६०॥ उकविभागे प्रमाणदर्शनायोत्तरश्लोक इति वृत्तं कीर्तयन्नाह एक- स्यैवेति । अन्तर्बाह्यनिमित्तभेदादन्तर्निमित्तं चैतन्याभासो बाह्यनि- ३ मित्तमुपकारादिविषयज्ञानपरिणामस्तद्भेदाद्विभिन्नेऽपि विषयेऽन्तःकरणे घटादौ चेदमिति ममेति च ज्ञानद्वयं जायत इत्युकमित्यर्थः। यद्वा । एकस्मिन्नेव घटादौ विषये ज्ञातुरेकस्यैवाज्ञानमानोपाधिवशाद्धीदमिति ६ ज्ञानमुपकारकमपकारकमित्यहंकारविक्रियावशान्ममेदमिति च द्वयं जायत इत्युकमित्यर्थः । अत्रेति । अहंकारोपाधिकस्य घटादिवि- षये स्वस्वामित्वलक्षणसंबन्धान्ममप्रत्ययो भवति-अज्ञानमात्रोपाधि- ९ कस्यान्तःकरण इदंप्रत्ययो भवतीति कथमवगम्यत इत्यर्थः । अथवा । उप- कारापकारविषयभावं प्रतिपन्नस्य विशिष्टस्य ज्ञातुरुपकारापकारसाधन- त्वविशिष्टे ममप्रत्ययो भवति केवलस्य ज्ञातुः केवले घटादाविदंप्रत्यय १२ इति कुतोऽवगम्यत इत्यर्थः । अनुपक्रियमाणत्वादिति । ज्ञातुः साक्षि- णोऽहंकारेणानुपक्रियमाणत्वादनपक्रियमाणत्वाचाहमहंकारो घटादिवन्मम न भवति ममप्रत्ययविषयो न भवति-मोहमात्रमेव व्यपाश्रयो यस्य १५चिदाभासस्य तद्वत्त्वादिदं तु स्यादिमित्यवभास्यत्वमात्रमेव स्यादि- त्यर्थः । उपकारकत्वादिशून्ये ह्यहंकारे तत्साक्षिण इदमित्येव प्रत्ययस्य * भेदाभिन्ने BCM. + ज्ञानद्वैरूप्यं S.

·-iii. 63 तृतीयोऽध्यायः। १४५ मोहतत्कार्याश्रयत्वाज्ज्ञातृत्वविक्रिययोः पूर्वत्रेदममज्ञानान्वयः प्रद- र्शितः । अथाधुना तब्यतिरेकेण व्यतिरेकप्रदर्शनार्थमाह । विक्रियाज्ञानशून्यत्वान्नेदं न च ममात्मनः । उत्थितस्य सतोऽज्ञानं नाहमज्ञासिषं यतः ॥ ६२ ॥ आत्मानात्मविवेकस्येयत्ताप्रदर्शनार्थमाह । वाक्यप्रत्यक्षमानाभ्यामियानर्थः प्रतीयते । अनर्थकृत्तमोहानिर्वाक्यादेव सदात्मनः ॥ ६३ ॥ १८ दर्शनात्तादृशे घटादाविदमित्येव प्रत्ययः स्यादुपकारकत्वादिधर्मसहिते ममप्रत्ययः स्यादिति द्रष्टव्यम् ॥ ६१ ॥ अज्ञानतत्कार्यव्यतिरेक इदं ममेति च ज्ञानद्वयव्यतिरेकं प्रदर्शयितुमु- त्तरश्लोक इति वक्ष्यन्प्रदर्शितमन्वयमनुवदति मोहेति । यस्मादज्ञानोपाधि- कमात्मनोऽहंकारसाक्षित्वं यस्माच्च तत्कार्यपरिणाम्यन्त:करणसंबन्धोपा-३ धिकमात्मनः परिणामाश्रयत्वं तस्मादज्ञानतत्कार्योपाधिद्वारेणात्मनोऽहं- कारे घटादौ चेदं ममेति च ज्ञानद्वयं भवतीत्यर्थः । विक्रियेति । सुषुप्तौ शब्दाद्याकारपरिणामलक्षणविक्रियाऽभावादज्ञानाभावाञ्चेदंज्ञानं ममज्ञानं ६ च न दृश्यत इत्यर्थः । ननु कथमज्ञानशून्यत्वं सुषुप्तेऽप्यज्ञानस्य साधि- तत्वादित्याशङ्कय तत्राज्ञोऽहमिति स्फुटतरव्यवहाराभावात्तथोच्यत इ- त्याह उत्थितस्येति । उस्थितस्यैव सतो नाहमज्ञासिषमित्यज्ञानं संभव-९ तीति-यत इत्याकाङ्कितपदपूरणेन योजना ॥ ६२ ॥ आत्मानात्मविवेकस्येयत्ता नाम सर्वानात्मविविकसाक्षिस्वरूपावगति- पर्यन्तता तत्प्रदर्शनायोत्तरश्लोक इति संबन्धमाह आत्मानात्मेति।वाक्येति। वाक्यं त्वंपदार्थशोधकं "कतम आत्मा” “कोऽयमात्मा" इत्यादिकं ३ प्रत्यक्षमन्वयव्यतिरेकजन्यमात्मानात्मविवेकानुभवनं ताभ्यां प्रमाणाभ्या- मियानर्थः सकलानात्मविविकः कूटस्थः प्रत्यगात्मा प्रतीयतेऽनुभूयत इत्यर्थः । तर्हि तत्त्वमस्यादिवाक्यमनर्थकं प्राप्तमित्याशङ्कय मैवं तस्यैव ६ मूलाज्ञाननिवर्तकत्वादित्याह अनर्थकृदिति ॥ ६३॥ १९ [नै. सि.]

·१४६ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [iii. 64- द्वितीयाध्यायादौ श्रोतृचतुष्टयमुपन्यस्तम् । तत्र कृत्स्नानात्मनिवृत्तौ सत्यां यः प्रत्यगात्मन्यवाक्यार्थतां प्रतिपद्यते स क्षपिताशेषान्तराय- ३ हेतुरिति न तं प्रति वक्तव्यं किंचिदप्यवशिष्यते । योऽपि वाक्य- श्रवणमात्रादेव प्रतिपद्यते तस्याप्यतीन्द्रियशक्तिमत्त्वान्न किंचिदप्यपे- क्षितव्यमस्ति । यश्च श्राविततत्त्वमस्यादिवाक्यः स्वयमेवान्वयव्यति- ६रेको कृत्वा तदवसान एव वाक्यार्थ प्रतिपद्यतेऽसावपि यथार्थ प्रति- पन्न इति पूर्ववदेवोपेक्षितव्यः । यः पुनरन्वयव्यतिरेको कारयित्वापि पुनःपुनर्वाक्यं श्राव्यते यथाभूतार्थप्रतिपत्तये तस्य कृतान्वयव्यति- रेकस्य सतः कथं वाक्यं श्राव्यत इति । उच्यते । नवसंख्याहृतज्ञानो दशमो विभ्रमाद्यथा । न वेत्ति दशमोऽस्मीति वीक्षमाणोऽपि तान्नव ॥ ६४ ॥ अथ दृष्टान्तगतमर्थ दाष्टन्तिकार्थे समर्पयिष्यन्नाह । ननु यदि तत्त्वमस्यादिवाक्यं तमोनिवर्तकं तर्हि सकृत्प्रवृत्तमेव प्रत्य- क्षवत्स्वकार्य कुर्यादित्याशङ्कय क्षपिताशेषप्रतिबन्धेऽधिकारिविशेषे तथै- ३ वास्त्वित्यभ्यनुज्ञायाक्षपितप्रतिबन्धेऽधिकारिविशेष प्रतिबन्धक्षयमपेक्ष्या- न्वयव्यतिरेकसहकृतं पुनःपुनराश्राव्यमाणं स्वकार्य कुर्यादिति दृष्टा- न्तेन प्रतिपाद्यन्नुत्तरश्लोकसंदर्भस्य तात्पर्यमाह द्वितीयाध्यायेति । तत्र ६ दृष्टान्तं तावदर्शयति नवसंख्येति । यथा दशसंख्याकाः पुरुषाः समु. द्दिष्टसमिदाहरणादिप्रयोजनाः संभूय ग्रामादरण्यं गतास्ततस्ततः परि- क्रम्य निर्वर्तितसमिदाहरणादिप्रयोजनाः प्रत्याहृत्यैकत्र मिलिताः सन्तः ९ सर्वे वयं समागता न वेति विमृश्य परिगणनाय प्रवृत्तः कश्चित्स्वाति- रिक्तान्नव पुरुषान्वीक्षमाणोऽपि तद्गतनवसंख्ययैवापहृतज्ञानो दशमो- ऽसीत्याप्तवाक्यश्रवणं विना स्वात्मानं दशमोऽसीति विभ्रमाद्यथा न १२ वेत्तीत्यर्थः॥६४॥ अपविद्धति । एवमपि संसारित्वेनाभिमतः प्रत्यगात्मा साक्षात्परमा ·-iii. 67] तृतीयोऽध्यायः। अपविद्धद्वयोऽप्येवं तत्त्वमस्यादिना विना । वेत्ति नैकलमात्मानं नान्वेष्यं चात्र कारणम् ॥ ६५ ॥ नान्वेष्यं चात्र कारणमित्युक्तं तत्कस्मादिति चोदिते प्रत्याहान्वे- षणासहिष्णुत्वात् । तत्कथमित्याह । सेयं भ्रान्तिनिरालम्बा सर्वन्यायविरोधिनी । सहते न विचारं सा तमो यद्वदिवाकरम् ॥ ६६ ॥ तस्याः खल्वस्या अविद्याया भ्रान्तेः सम्यग्ज्ञानोत्पत्तिद्वारेण निवृत्तिः । बुभुत्सोच्छेदिनी चास्य सदसीत्यादिना दृढम् । प्रतीचि प्रतिपत्तिः स्यानासौ मानान्तराद्भवेत् ॥ ६७ ॥ त्मस्वभावोऽपि सन्त्रज्ञानापहृतस्वभावत्वात्तत्त्वमस्यादिवाक्यमन्तरेणाहम- स्मि परं ब्रह्मेति न प्रतिपद्यत इत्यर्थः । ननु स्वयंप्रकाशाद्वयात्मनि कथम-३ ज्ञानमुपपद्यत इत्याशङ्कय दुर्निरूपत्वेन प्रतिभासमात्रशरीरत्वाद्धेतुर्नान्वे- षणीय इत्याह नान्वेष्यं चात्र कारणमिति ॥६५॥ सेयमिति । येयमात्मनः स्वरूपाप्रतिपत्तिविपरीतकर्तृत्वादिप्रतिप- त्तिश्च सेयं भ्रान्तिलॊकसिद्धपदार्थवत्कृप्तकारणशून्याऽत एव निराल- म्बोचितालम्बनशून्या सर्वन्यायविरोधिनी च लोकप्रसिद्धपदार्थान्तर-३ वत्सत्तायां स्थितौ प्रतीतौ च ये न्यायास्तेषां विरोधिन्यत एव विचार- न्यायाघातं न सहते यथा तमः स्वनिवर्तकप्रकाशं न सहते तद्वदि. त्यर्थः॥६६॥ तर्हि सकार्याज्ञानस्य प्रमाणज्ञाननिवर्त्यत्वात्प्रत्यक्षादिमानान्तरादपि निवृत्तिसंभवात्पुनरपि वाक्यानुपयोग इत्यत आह तस्याः खल्वित्या- ६ दृढा M.

·नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [iii. 68 Read कथं पुनर्वाक्यं प्रतिपादयत्येवेति चेद् दृष्टान्तोक्तिः । जिज्ञासोर्दशमं यद्वन्नवातिक्रम्य ताम्यतः । त्वमेव दशमोऽसीति कुर्यादेवं प्रमां वचः ॥ ६८ ॥ सा च तत्त्वमस्यादिवाक्यश्रवणजा प्रमोत्पन्नत्वादेव । न च नैवमिति प्रत्ययान्तरं जायते । तदेतदृष्टान्तेन प्रतिपादयति । दशमोऽसीति वाक्योत्था न धीरस्य विहन्यते । आदिमध्यावसानेषु न नवस्वस्य संशयः ॥ ६९ ॥ एवं तत्त्वमसीत्यस्माद्वैतनुत्पत्यगात्मनि । सम्यग्ज्ञातत्वमर्थस्य जायेतैव प्रमा दृढा* ॥ ७० ॥ ३ दिना । सर्वसंसारविभ्रमाधिष्ठानस्य प्रत्यगात्मनो मानान्तरायोग्यत्वा- त्तत्प्रतिपादकवाक्यजन्यमेव ज्ञानं तन्निवर्तकमित्यर्थः ॥ ६७॥ ननु प्रमाणान्तरादशक्यामधिगतिं वाक्यं कथं कर्तुं शक्नुयादित्या- क्षिप्य दृष्टान्तप्रदर्शनेन समाधत्ते कथमित्यादिना । नवातिरेकेण दशमं ३ जिज्ञासोस्ताम्यतः किश्यतस्त्वमेव दशमोऽसीति वचो यथा प्रमा कुर्यादेवं तत्त्वमस्यादिमहावाक्यमपि ब्रह्मजिज्ञासोः प्रमां कुर्यादि- त्यर्थः॥६८॥ ननु दशमस्त्वमसीति वाक्यादुत्पन्ना धीः प्रमाणान्तरबाधाभावात्प्र- माणं भवतु तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्या तु द्वैतप्रत्ययैः पूर्वोत्पन्नैरुत्तरका- ३ लीनैर्वा बाधात्प्रमा न भविष्यतीत्याशङ्कय समस्तद्वैतप्रत्ययबाधेनैवोत्प- नत्वान्न पूर्वकालीनैर्बाध्यते-उत्तरकाले तु तद्विरुद्धप्रत्ययान्तरमेव नो- त्पद्यत इत्येतदृष्टान्तेन प्रतिपादयति सा चेति । दशमोऽसीति । दशम- ६ ज्ञानोत्पत्तेः पूर्व तत्समकालमुत्तरकालं वा नवसु बालेषु परिगणयतः संशयाभावादशमोऽसीति वाक्यादृढप्रतीतिरुपजायत इत्यर्थः ॥ ६९ ॥ दाटन्तिकमाह एवमिति । सर्वस्य कस्मान्न जायत इत्याशङ्कय पदार्थ- परिशोधनाभावादित्याह सम्यग्ज्ञातत्वमर्थस्येति । सम्यग्ज्ञातत्वमर्थस्य ३शोधितत्वंपदार्थस्येति यावत् ॥ ७० ॥ * जायते वै प्रमा दृढा M.

·-iii. 72] तृतीयोऽध्यायः। प्रत्यगात्मनि प्रमोपजायत इत्युक्तं तत्र चोद्यते । किं यथा घटादि- प्रमेयविषया प्रमा कादिकारकभेदानपह्नवेन जायते तथैवोताशेष- कारकग्रामोपमर्दैन कर्तुः प्रत्यगात्मनीति । उच्यते । ३ प्रत्यक्तास्य स्वतोरूपं निष्क्रियाकारकाफलम् । अद्वितीयं तदिद्धा धीः प्रत्यगात्मेव लक्ष्यते ॥ ७१ ॥ यस्मादेवम् । विपश्चितोऽप्यतस्तस्यामात्मभावं वितन्वते । *दवीयस्स्विन्द्रियार्थेषु क्षीयते ह्युत्तरोत्तरम् ॥ ७२ ॥ ६ ननु सा किमद्वैतप्रमा कादिकारकानुपमर्दैन जायते किं वा तदुप- मर्दैन । प्रथमे नाद्वैतसिद्धिः कादिद्वैतावस्थानात्-द्वितीये त्वद्वितीयत्व- प्रमानुदय इति शङ्कते प्रत्यगात्मनि प्रमोपजायत इत्युकमिति । अप्रमे-३ यस्य प्रत्यगात्मनः समस्तक्रियाकारकफलशून्याद्वितीयस्वरूपत्वात्तत्प्रमापि तदनुरूपा समस्तप्रमात्रादिप्रपञ्चोपमर्दैनोपजायत इति मत्वा सर्वान्तरं निष्क्रियमकारकमफलमद्वयमात्मनः स्वाभाविक रूपमितरत्त्वविद्याध्यारो- पितमिति श्लोकेन दर्शयति उच्यत इति । विद्योत्पत्तेः प्राक्प्रमात्रादि संभवति । उत्पन्नविद्यस्याविद्यानिवृत्तौ प्रमात्राघसंभवान्नाद्वैतविरोधः। नाप्यद्वैतप्रमानुदयस्तदुत्पत्तेः प्रागारोपितरूपेण प्रमात्रादीनां संभवादिति ९ भावः । ननु कथं प्रत्यगात्मनः क्रियाकारकादिशून्यस्वरूपत्वं तस्य कर्तृ- त्वेन भोकृत्वेन च प्रतीयमानत्वादित्याशङ्कय तत्प्रतीतेरन्तःकरणोपाधि- विशिष्टविषयत्वान्न विरोध इत्याह तदिद्धति । तदिद्धा चैतन्याभास-१२ दीप्तेत्यर्थः॥ ७१ ॥ व्यवहारगोचराणां विदुषां तस्यां बुद्धौ त्वात्मविभ्रमोऽपि तस्याः प्रत्यगात्मचैतन्याभासानुविद्धतां गमयतीत्याह यस्मादेवमिति । बुद्धिप्रति- बिम्बितचैतन्याभासव्यवधानादात्मविभ्रमस्य विरलत्वदर्शनादप्येतदवग-३ * दवीयसेन्द्रि' M.

·१५० नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii.73- आह । यदि वाक्यमेव यथाभूतार्थावबोधकमथ कस्य हेतोरविद्यो- स्थापितस्य कर्तृत्वादेरुपदेश इत्युक्ते प्रतिविधीयते । भ्रान्तिमसिद्ध्यानूद्यार्थ तत्तत्त्वं भ्रान्तिबाधया । अयं नेत्युपदिश्येत तथैवं* तत्त्वमित्यपि ॥ ७३ ॥ इममर्थ दृष्टान्तेन बुद्धावारोहयति । स्थाणुः स्थाणुरितीवोक्तिर्न नृबुद्धिं निरस्यति । व्यनुवादात्तथैवोक्ति_न्ति पुंसो न बाधते ॥ ७४ ॥ - न्तव्यमित्याह दवीयस्स्विति । बुद्धेर्दूरतरेषु शरीरादिवाह्यपदार्थेष्वात्मभा- वो विवेकिनामपचीयत इत्यर्थः॥७२॥ आहेति। "येन वा पश्यति येन वा शृणोति" "द्रष्टा श्रोता मन्ता कर्ता बोद्धा विज्ञानात्मा पुरुषः” “पिप्पलं स्वात्ति” इति च त्वंपदाभिधेये जीवे ३ कर्तृत्वादिसंसारधर्मोपदेशः कस्मादित्यर्थः । एतदुत्तरश्लोकेन समाधीयत इत्याह उके प्रतिविधीयत इति । भ्रान्तीति । स्थाणुवा पुरुषो वेति संदिग्धे पुरुष एवेति विपर्यस्ते वा विषये भ्रान्तस्य श्रोतुः प्रसिद्धपुरुषानुवादेन ६ योऽयं पुरुषः सोऽयं स्थाणुर्न पुरुष इति पुरोवर्तिनस्तत्त्वमारोपितपुरुषा- कारबाधेन यथोपदिश्यते तथाऽविद्याध्यारोपितकर्तृत्वाद्यनुवादेन जीव- स्यापि याथात्म्यं तयुदासेन बोध्यत इत्यर्थः ॥ ७३ ॥ एतदेव व्यतिरेकमुखेन दर्शयति इममिति । व्यनुवादाद्विगतानुवा- दादारोपितपुरुषाकारानुवादाभावादेकविषयत्वेन विरोधास्फुरणात्केव- ३ लमयं स्थाणुरिति बुद्धिः पुरुषबुद्धिं न निवर्तयति यथा तथा तदसीति तावन्मात्रोक्तावपि विरुद्धाकारानुवादाभावे संसारित्वनिराकरणमपि स्फुटं न भवेदित्यर्थः ॥ ७४॥ * यथैवं .

·-iii. 76] तृतीयोऽध्यायः। यस्माच्छ्रोतृप्रसिद्धानुवाद्येव त्वमितिपदं तस्मादुद्दिश्यमानस्थत्वादु:- खित्वादेरविवक्षितत्वमेव । विधीयमानत्वे हि सति विरोधप्रसङ्गो न तु विधीयमानानूद्यमानयोरिति । स्वप्रधानयोर्हि पदयोर्विरोधाशङ्का ३ सामान्यालिङ्गितत्वात्तयोर्न विपर्यये । अनालिङ्गितसामान्यौ न जिहासितवादिनौ । व्युत्थितौ तत्त्वमौ तस्मादन्योन्याभिसमीक्षणौ ॥ ७५ ॥ अपास्तसामान्यार्थत्वादनुवादस्थत्वाद्विधीयमानेन च सह विरोधादु:- ननु संसारित्वेन प्रत्यक्षमनुभूयमानस्त्वंपदार्थः कथमसंसारिब्रह्मरू- पेण प्रतिपाद्यत इत्याशङ्कय ब्रह्मस्वरूपविधानाय केवलमनूद्यमानत्वेना- विधेयत्वाद्विधेयरूपेणानूधमानस्य दुर्बलत्वाद्वाध्यत्वमेव न तु बाधकत्व-३ शङ्कापीत्युपसंहरन्नाह यस्मादिति । पदार्थस्वभावपर्यालोचनया विरो- धाभावमुक्त्वा पदस्वभावालोचनयाप्येवमित्याह स्वप्रधानयोरिति । स्व- प्रधानयोः पदयोः किमिति विरोधाशङ्केत्यत आह सामान्यालिङ्गितत्वा-६ दिति । गौरश्व इति स्ववाच्यसामान्ययोरपरित्यागात्तथाभूतयोः पदयोः सामानाधिकरण्यं विरुध्यते न विपर्यये । शेषशेषिभावेन वर्तमानयोस्तु पदयोन विरोध इत्यर्थः । तदेतदाह अनालिङ्गितेति । अनालिङ्गिते परि-९ त्यतेऽविवक्षिते सामान्ये स्वप्रवृत्तिनिमित्तभूते शबले वाच्ये याभ्यां तत्त्वंशब्दाभ्यां तौ तत्त्वमावनालिङ्गितसामान्यौ तस्मान्न तयोर्विरोध इत्यर्थः । अनालिङ्गितसामान्यत्वं कस्मादित्यत आह न जिहासितवादि-१२ नाविति । तौ तत्त्वंशब्दो प्रतिपिपादयिषिताखण्डाद्वितीयवाक्यार्थविरो- धाज्जिहासितं पारोक्ष्य सद्वितीयत्वं परिच्छिन्नत्वं चास्मिन्प्रयोगे न वदतो न प्रतिपादयतो यस्मादित्यर्थः । तदपि कुत इत्यत आह व्युत्थिताविति । १५ तौ तत्त्वंशब्दावन्योन्यमभिसमीक्ष्यमाणौ तस्मात्स्ववाच्यार्थसामान्यरूपा- झुत्थितौ तात्पर्यविषयैकत्वानुरोधेन परस्परविरुद्धाशं परित्यज्याविरुद्धा- शमात्र व्यवस्थितौ यस्मात्तस्मादित्यर्थः॥ ७५॥ ननु वाच्यार्थयोः परोक्षसद्वितीयत्वयोः सामान्यार्थत्वेनापास्तत्वाद्दुः- * अन्योन्याभिसमीक्षणात् M. १८ ·१५२ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii.76- खित्वादेरस्तु कामं जिहासितार्थयोरसंसर्गो यथोपन्यस्तदोषविरहा- ३ त्तत्त्वमर्थयोः संसर्गोऽस्तु नीलोत्पलवदिति चेन्नैवमप्युपपद्यते । तस्मात् । तदर्थयोस्तु निष्ठात्मा द्वयपारोक्ष्यवर्जितः । नाद्वितीयं विनात्मानं नात्मा नित्यदृशा विना ॥ ७६ ॥ अत्राह । किमिह जिहासितं किं वोपादित्सितमिति । उच्यते । प्रत्य- गात्मार्थाभिधायिन स्त्वंपदादुभयं प्रतीयतेऽहं दुःखी प्रत्यगात्मा च । ३ तत्र च प्रत्यगात्मनोऽहं दुःखीत्यनेनाभिसंबन्ध आत्मयाथात्म्यानव- बोधहेतुक एव । अतोऽहमर्थोऽनर्थोपसृष्टत्वादज्ञानोत्थत्वाच हेय इति प्रत्यक्षतोवसीयते । तदर्थे किं हेयं किं वोपादेयमिति नावधियते । ६तत इदमभिधीयते । खितादेरनूधमानस्थत्वाद्विधीयमानेन सह विरोधाच्च तयोर्वाच्यार्थयोः ३ संसर्गाभावेऽपि लक्ष्यार्थयोः संसर्ग एवास्त्विति चोदयति अपास्तसा- मान्यार्थत्वादिति । अपास्तौ च तो सामान्यार्थौ चेत्यपास्तसामान्याौँ । तद्भावोऽपास्तसामान्यार्थत्वम् । तथाभूतत्वाजिहासितार्थयोरिति सं- ६ बन्धः । श्लोकमवतारयन्परिहरति नैवमपीति । तयोस्तत्त्वंपदयोल- क्षणभूतयोर्निष्ठा पर्यवसानं लक्ष्यभूत आत्मा द्वित्वपारोक्ष्यवर्जितोऽख- ण्डैकरसः केवलस्तत्कथं प्रकृत्यर्थयोर्नीलोत्पलवद्विभागेनाप्रतिपत्तौ सत्यां ९ संसर्गः स्यादिति भावः । विभागेनाप्रतिपत्तिरपि कुत इत्यत आह नाद्वितीयमिति । अद्वितीयं तत्पदलक्ष्यं ब्रह्म न प्रत्यगात्मानं विना स्वरूपं लभते । तथा सत्यद्वितीयत्वायोगात् । आत्मा च त्वंपदलक्ष्यो १२ नित्यसिद्धचैतन्यज्योतिषा तत्पदलक्ष्येण विना स्वरूपं न लभते । तथा सति नित्यापरोक्षचिद्रूपत्वायोगात् । तदेवंविभागेनाप्रतीतेरखण्डैकरसा- र्थनिष्ठत्वं तत्त्वंपदयोरित्यर्थः ॥ ७६ ॥ ननु त्वंशब्दस्य प्रत्यगात्ममात्राभिधायकत्वात्त्वमित्युक्त तत्र हेयांशो * अर्थविधायिनःJ.

·-iii.78] तृतीयोऽध्यायः। पारोक्ष्यं यत्तदर्थे स्यात्तद्धेयमहमर्थवत् । प्रतीचेवाहमोऽभेदः पारोक्ष्येणात्मनोऽपि मे ॥ ७७ ॥ कथं पुनस्तदर्थोऽद्वितीयलक्षणः प्रत्यगात्मोपाश्रयं सद्वितीयत्वं दुःखित्वं निरन्वयमपनुदतीति । उच्यते । न चैतयोनिवर्तकनिवर्त्यभावं वयं ब्रूमः । कथं तर्हि । त्वमर्थे प्रत्यगात्मनि प्रागनवबुद्धाद्वितीयता साने-३ नावबोध्यते । अतोऽनवबोधनिरासेन तदुत्थस्य सद्वितीयत्वस्य त्वम- र्थस्थस्य परोक्षत्वस्य च तदर्थस्थस्य निरसनान वैयधिकरण्यादि- चोद्यस्यावसरोऽस्तीति । तदिदमभिधीयते । न संभवतीति चोदयति अत्राहेति । त्वंशब्दस्य न प्रत्यगात्ममात्राभिधा- यकत्वं किंत्वहंकारविशिष्टात्माभिधायकत्वम् । अतस्त्वंशब्दाहुःखित्वा-३ दिधर्मविशिष्टोऽहंकारः प्रत्यगात्मा च प्रतीयते । ततश्च हेयांशः संभव- तीति परिहरति उच्यत इति । ननूभयं प्रतीयते चेदुभयमप्युपादेयमेवास्तु किमित्येकतरस्यांशस्य हेयत्वं हेयत्वे वा प्रत्यगात्मांश उपादेयो दुःख्यंशो६ हेय इति विनिगमने किं कारणमित्यत आह तत्र चेति । अनर्थहेतुत्वाद- सत्यत्वादहंकारस्य हेयत्वं वाक्यार्थान्वयितया साक्षिभागस्योपादेयत्वमि- त्यर्थः । ननु तदर्थे सर्वज्ञत्वाचंशस्य पुरुषार्थत्वाद्धेयत्वं नास्तीति मत्वा९ चोयति तदर्थ इति । श्लोकमवतारयन्परिहरति तत इदमभिधीयत इति । अहमर्थवत्पारोक्ष्यस्य हेयत्वं कुत इत्याशङ्कयाज्ञाननिबन्धनत्वादि- त्याह प्रतीचेवेति । अहमोऽहंकारस्य यथा प्रतीचा प्रत्यगात्मना सहा-१२ ज्ञाननिबन्धन एवाभेदस्तथा मे साक्षिस्वभावस्य परमात्मनोऽपि पारोक्ष्ये- णाभेदस्तन्निबन्धन एव ततो हेयत्वमित्यर्थः । यद्वा । अहंकारस्य प्रत्यगा- मना सह भेदवत्पारोक्ष्येण सह परमात्मनो मम भेदोऽस्ति तस्माद्धेयत्व-१५ मित्यर्थः॥ ७७॥ ननु तत्पदार्थसामानाधिकरण्यात्त्वंपदार्थगतदुःखित्वादिकं हेयमित्युकं तयुकं तत्पद्स्य त्वंपदार्थानवबोधकत्वेन वैयधिकरण्यात्तस्मिन्नारोपित- संसारित्वनिवर्तकत्वानुपपत्तेः । न हि शुकिविषयज्ञानाद्रज्जुसर्पभ्रमो ३ २० [नै. सि.] -- ·१५४ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 78- तत्त्वमर्थेन संपृक्तो नानात्वं विनिवर्तयेत् । निापरित्यक्तपारोक्ष्यं त्वं तदर्थं सिसृप्सति ॥ ७८ ॥ कस्मात्पुनः कारणात्तदर्थोऽद्वितीयलक्षणस्त्वमर्थेन प्रत्यगात्मना पृथ- गर्थः सन्नविद्योत्थं सद्वितीयत्वं निहन्तीति । उच्यते । विरोधात् । ३ तदुच्यते । संसारिताद्वितीयन पारोक्ष्यं चात्मना सह । प्रासङ्गिक विरुद्धत्वात्तत्त्वम्भ्यां बाधनं तयोः ॥ ७९ ॥ निवर्तते । अथ वैयधिकरण्यपरिहाराय तत्पदमपि त्वंपदार्थमवबोध- यतीत्युच्येत तर्हि पौनरुक्त्यबुद्धिसंकरपदान्तरवैयर्थैकपदवाक्यत्वादि- ६ दोषाः प्रादुष्प्युरित्याक्षिपति कथं पुनरिति । समाधत्ते उच्यत इति । त्वमर्थोपाधौ तच्छब्देनाद्वितीयब्रह्मरूपत्वविधानात्तदनवबोधनिवृत्त्या तत्कार्य संसारित्वमपि निवर्तत इत्येतावद्वदामो न त्वनयोः पदयोस्तदर्थ- ९ योर्वा साक्षान्निवर्त्यनिवर्तकभावोऽस्तीति । तस्मान्न त्वदुक्कवैयधिकरण्या- दिदोषाणां प्रसकिरित्यर्थः । उकेऽर्थे श्लोकमवतारयति तदिदमभिधीयत इति । तच्छब्दार्थो विधीयमानस्त्वमर्थेनोद्देश्येन संबद्धस्तदनवबोधनि- १२ वृत्त्या तद्गतं नानात्वं निवर्तयति । एवं त्वंपदार्थोऽप्यपरित्यकपारोक्ष्य- लक्षणं विरुद्धधर्म तदर्थं ब्रह्म नैकत्वेन प्रतिपद्यते । तेन तद्गतमपि पारो- क्ष्यं नान्तरीयकतया निवर्त्यत इत्यर्थः । संपृकाविति पाठे तच्छब्दार्थस्य १५ त्वमर्थेन संपृको संपर्क सति नानात्वं निवर्तत इति योजना ॥ ७८॥ ननु वाक्यस्यैक्यतात्पर्यवत्त्वेन दुःखित्वादिनिवृत्तौ तात्पर्याभावादुभ- यत्र तात्पर्ये वाक्यभेदप्रसङ्गान्निवर्तकत्वमनुपपन्नमित्यभिप्रेत्य शङ्कते ३ कस्मादिति । वाक्यतात्पर्यविषयैकत्वविरोधानान्तरीयकी दुःखित्वादि- * संपृको s. + नापरित्यज्य S. * अपृथगर्थः .

·-iii. 81] तृतीयोऽध्यायः। तत्त्वमर्थयोस्तु बाधकत्वेऽन्यदपि कारणमुच्यते । अज्ञातपुरुषार्थत्वाच्छ्रौतत्वात्तत्त्वमर्थयोः । स्वमर्थमपरित्यज्य बाधको *स्वां विरुद्धयोः ॥८॥ एवं तावद्यथोपक्रान्तेन प्रक्रियावर्त्मना न प्रत्यक्षादिप्रमाणान्तरैर्वि- रोधगन्धोऽपि संभाव्यते । यदा पुनः सर्वप्रकारेणापि यतमाना नैवेमं वाक्याथ संभावयामः प्रत्यक्षादिप्रमाणान्तरविरोधत एव३ तस्मिन्नपि पक्ष उच्यते। निवृत्तिः स्यादिति समाधत्त उच्यत इति । अर्थमुपपाच श्लोकमवता- रयति तदुच्यत इति । संसारित्वमद्वितीयेन सह विरुध्यते । पारोक्ष्य चापरोक्षणात्मना सह विरुध्यते । एवं तयोः प्रतिपाद्यमानेनाद्वितीयेन ६ प्रत्यक्त्वेन च विरोधादेकत्वपराभ्यां तत्त्वम्भ्यां तयोर्वाधनं प्रासङ्गिक ना- न्तरीयकं स्यादित्यर्थः । प्रासङ्गिकविरुद्धत्वादिति पाठे प्रासङ्गिके च ते अद्वितीयप्रत्यक्त्वाभ्यां विरुद्ध चेति प्रासङ्गिकविरुद्ध तद्भावस्तत्त्वम् । प्रा-९ सङ्गिकत्वादारोपितत्वाद्विरुद्धत्वाच्च तयोर्बाधनं क्रियत इत्यर्थः ॥ ७९ ॥ ननु विरुद्धत्वाञ्चेत्संसारित्वपारोक्ष्ययोस्तत्त्वमर्थाभ्यां बाधनं तर्हि विरुद्धत्वाविशेषात्तत्त्वमर्थयोरेव बाध्यत्वमितरयोर्बाधकत्वं किं न स्या- दित्याशङ्कय तयोर्बाधकत्वे कारणमुत्तरश्लोकेनोच्यत इत्याह तत्त्वमर्थ-३ योरिति । तत्त्वमर्थयोरन्योन्यविशेषणविशेष्यभावस्याज्ञातत्वे सति पु- रुषार्थत्वेन श्रुतितात्पर्यविषयत्वादितरयोस्तु तद्विपरीतार्थत्वात्तत्त्वमर्था- वेव स्वमर्थमन्योन्यविशेषणविशेष्यमावलक्षणमपरित्यज्य यद्विरोधिनोः पारोक्ष्यदु:खित्वयोर्बाधकाविति युकमित्यर्थः ॥ ८०॥ एवं तत्त्वंपयोर्लक्षणावृत्त्या बोधकत्वे प्रत्यक्षादिविरोधो नास्तीति वृत्तं दर्शयति एवं तावदिति । इदानी प्रत्यक्षादिविरोधमसन्तमभ्युप- * बाधकौ स्तःS.

·नैष्कर्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 81- प्रत्यक्षादिविरुद्ध चेद्वाक्यमर्थं वदेत्कचित् । स्यात्तु तदृष्टिविध्यर्थं योषाग्निवदसंशयम् ॥ ८१ ॥ यदा तु तत्वमस्यादिवाक्यं सर्वप्रकारेणापि विचार्यमाणं न क्रियां कटाक्षेणापि वीक्षते तदा प्रसंख्यानादिव्यापारो दुस्संभाव्य इति । ३तदुच्यते । वस्त्वेकनिष्ठं वाक्यं चेन तस्य स्याक्रियार्थता । वस्तुनो ह्येकरूपत्वाद्विकल्पस्याप्यसंभवः ॥ ८२ ॥ भिन्नविषयत्वाच न प्रमाणान्तरविरोधः । कथम् । उच्यते । ३गम्य प्रसंख्यानपरतां वाक्यस्य ये मन्यन्ते तन्मतनिराकरणायोपन्य- स्यति यदा पुनरिति । तन्निराकरणत्वेन श्लोकमवतारयति तस्मिन्नपि पक्ष इति । एवं सति वाक्यस्य वस्तुनिष्ठत्वमपहाय दृष्टिविध्यर्थमङ्गी- ६ कृतं स्यादित्यर्थः ॥ ८१ ॥ अस्तु तर्हि तत्त्वमस्यादिवाक्यस्यापि प्रमाणान्तरविरुद्धत्वात्प्रसंख्यान- द्वारेण वस्तुनिष्ठत्वमिति तत्राह यदा विति । उपक्रमोपसंहारादिभिर्वि- ३चार्यमाणं तत्त्वमस्यादिमहावाक्यं न क्रियापरं दृश्यते । तस्मादुपासना- विधिपरत्वं न स्यादित्यर्थः । उकेऽर्थे श्लोकमवतारयति तदुच्यत इति । वाक्यस्य केवलवस्तुनिष्ठत्वाद्वस्तुनश्च कूटस्थत्वेन क्रियासाध्यत्वायोगात् ६ कूटस्थत्वादेव नित्यसिद्धं वोपासनादिक्रियासाध्यं वा तदिति विकल्प- स्याप्यसंभवात्तत्त्वमस्यादिवाक्यं न प्रसंख्यानविधिपरमित्यर्थः ॥ ८२॥ प्रमाणान्तरविरोधमभ्युपगम्यैतदुकं स एव नास्तीत्याह भिन्नविषय- त्वाञ्चेति । तत्कथमित्यपेक्षायां श्लोकमवतारयति उच्यत इति । अपू. ३ वर्वाधिगमं कुर्वत्प्रमाणान्तरानधिगतमर्थमेव गमयत्प्रमाणं भवति । न चे- दनधिगतमर्थमवगमयेदधिगतमेवावगमयेदनुवादश्रुत्यादिवत्प्रमाणमेव न ·-iii. 85] तृतीयोऽध्यायः। १५७ अपूर्वाधिगमं कुर्वत्प्रमाणं स्यान्न चेन्न तत् । न विरोधस्ततो युक्तो विभिन्नार्थावबोधिनोः ॥ ८३ ॥ य एवमपि भिन्नविषयाणां विरोधं वक्ति सोऽत्रापि विरोधं ब्रूयात् । नायं शब्दः कुतो यस्माद्रूपं पश्यामि चक्षुषा । इति यद्वत्तथैवायं विरोधोऽक्षजवाक्ययोः ॥ ८४ ॥ प्रमाणानां सतां न विरोधः श्रोत्रादीनामिव भिन्नविषयत्वात् । ययोश्चाभिन्नविषयत्वं तयोराखुनकुलयोरिव प्रतिनियत एव बाध्य- बाधकभावः स्यात् । अतस्तदुच्यते । प्रत्यक्षं चेन शाब्दं स्याच्छाब्दं चेदक्षजं कथम् । प्रत्यक्षाभासः प्रत्यक्षे ह्यागमाभास आगमे ॥ ८५ ॥ ३ भवति । तस्माद्विभिन्नार्थविषयत्वमेव प्रमाणानामङ्गीकार्यम् । ततश्च तत्त्व- मस्यादिवाक्यप्रत्यक्षादिकयोः प्रमाणतयाऽन्योन्यवार्तानभिज्ञयोर्न विरोध ६ इत्यर्थः ॥ ८३॥ भिन्नविषययोर्वाक्यप्रत्यक्षयोः परस्परवार्तानभिशतया विरोधो नास्ती- त्युकमर्थ दृष्टान्तेन स्पष्टयितुमाह य एवमपीति । यथा रूपग्राहकशब्द- प्राहकयोश्चक्षुश्श्रोत्रयोर्न कोऽपि विरोधः संभवत्येवं प्रत्यक्षागमयोरपी-३ त्यर्थः ॥ ८४॥ ननु सैवेयं ज्वालेति प्रत्यक्ष प्रभाविततिलिङ्गानुमानाद्वाध्यते तथा पदा- र्थत्वेनाग्नेरनुष्णत्वानुमानमुष्णत्वग्राहिप्रत्यक्षेण बाध्यते तथा न हिंस्या- सर्वभूतानीत्यागमोऽग्नीषोमीयं पशुमालमेतेत्यागमान्तरेण बाध्यते त-३ कथं प्रमाणानां विरोधाभाव इत्याशङ्कय ययोनियोरेकपदार्थोपाधौ विभिन्नस्वभावत्वालम्बनत्वं तयोर्बाध्यबाधकभावेऽपि न द्वयोः प्रामाण्यं बाध्यस्याभासत्वाद्वाधकस्यैव प्रमाणत्वादित्येतदाह प्रमाणानां सतामिति । ६ प्रत्यक्षं चेदिति । यत्प्रत्यक्षसिद्धं न तच्छाब्देन बाध्यते बोध्यते वा । तेन ·१५८ नैकसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 86- न च प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तन्याय इह संभवति शब्दादीनां प्रत्येकं प्रमा- णत्वादत आह। स्वमहिम्ना प्रमाणानि कुर्वन्त्यर्थावबोधनम् । इतरेतरसाचिव्ये प्रामाण्यं नेष्यते स्वतः ॥ ८६ ॥ न च सुखदुःखादिसंवन्धोऽवगत्यात्मनः प्रत्यक्षादिप्रमाणैर्गृह्यते येन विरोधः प्रत्यक्षादिप्रमाणैरुद्धाव्यते । कथम् । शृणु । न तच्छाब्दं शब्दप्रमाणकम् । यञ्च शाब्दं शब्दप्रमाणकं तदपि न प्रत्यक्षेण ९ बाध्यते बोध्यते वा । तेन न प्रमाणानां विरोधः। ययोः पुनर्बाध्यबाधक- भावस्तयोरन्यतरस्यैव प्रमाणत्वमितरस्याभासत्वाधथेयं शुकिरिति प्रत्य- क्षेऽभ्युपगते सतीदं रजतमिति प्रत्यक्षज्ञानं प्रत्यक्षाभासस्तथैकस्मिन्नागमे- १२ऽभ्युपगते तेनापहृतविषयोऽपर आगमाभास एवमागमप्रत्यक्षयोः प्रत्य- क्षानुमानयोश्च बाध्यबाधकप्रसिद्धिर्नेतरथेत्यर्थः ॥ ८५ ॥ ननु तत्त्वमस्यादिवाक्यमप्रमाणं प्रत्यक्षादिविरुद्धार्थत्वात् “आदित्यो यूप " " यजमानःप्रस्तरः” इत्यादिवाक्यवदित्यनुमीयत इत्यत आह न ३ च प्रतिज्ञेति । आदित्यो यूप इत्यादावादित्यादिपदार्थस्य पशुबन्धनाचयो- ग्यस्य यूपे पशुबध्नाति" इति शेषिवाक्यविरोधादप्रामाण्यं न तु प्रमाणान्त- रविरोधात् । प्रमाणानां स्वतःप्रामाण्यात्प्रमाणान्तरसंवादानपेक्षत्वात्स्वा- ६ र्थावबोधमात्रेणैव प्रामाण्योपपत्तेरन्यथानवस्थाप्रसङ्गाच्चेत्यर्थः । अथवा । प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तानां यथान्योन्यापेक्षयैवार्थावबोधकत्वं तथा प्रत्यक्षानु- मानादीनामपीत्याशङ्कयाह न च प्रतिक्षेति । प्रतिज्ञादीनां प्रमाणावयवत्वा- ९ दन्योन्यापेक्षया बोधकत्वेऽपि प्रत्यक्षादीनां स्वत एव प्रमाणत्वान्नेतरेतरा- पेक्षा । इतरेतरापेक्षया प्रामाण्ये सति स्वतः प्रामाण्यभङ्गप्रसङ्गादेकप्रमा- गत्वप्रसङ्गाञ्चेत्यर्थः ॥८६॥ पूर्वमात्मनो दुःखित्वादेः प्रमाणान्तरग्राह्यत्वमङ्गीकृत्य न तद्विरोधा- त्तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य प्रामाण्यभङ्गप्रसकिरित्युकम् । इदानीं प्रमाणा- ३न्तरग्राह्यत्वमेव नास्तीत्याह न च सुखेति । प्रतिज्ञातार्थहेतुत्वेन श्लोक- ६ * प्रमाणैरुद्भाव्यते M.

·-iii. 89] तृतीयोऽध्यायः । १५९ दुःखितावगतिश्चेत्स्यान प्रमीयेत सात्मवत् । कर्मण्येव प्रमा न्याय्या न तु कर्तर्यपि कचित् ॥ ८७ ॥ अभ्युपगमेऽपि च प्रसंख्यानशतेनापि नैव त्वं संभावितदोषा- न्मुच्यसे । अत आइ। प्रमाणबद्धमूलत्वादुःखित्वं केन वार्यते । अग्युष्णवन्नित्तिश्चेन्नैरात्म्यं ह्येति सौगतम् ॥ ८८ ॥ अथ मतम् । मवतारयति कथं ण्विति । सुखदुःखादिधर्माणामात्मसमवेतत्वे तेषा- मात्मवत्प्रमागोचरत्वं न स्यात् । धर्मित्वेनात्मनः प्रमागोचरत्वमन्तरेण तद्धर्माणां प्रमागोचरत्वायोगात् । आत्मा च न प्रमागोचरः प्रमायाः६ कर्मैकगोचरत्वात्कर्मकर्तृविरोधप्रसङ्गाच्चेत्यर्थः ॥ ८७॥ पूर्व प्रमाणानां भिन्नविषयत्वात्तदुःखित्वादेः प्रमाणगम्यत्वासंभवाञ्च प्रमाणान्तरविरोधाभावात्प्रसंख्यानविधिपरत्वं वाक्यस्य नास्तीत्युक्तम् । इदानीं दुःखित्वादेः प्रमाणगम्यत्वं तद्विरोधाद्वाक्यस्य प्रसंख्यानपरत्वं ३ चाभ्युपगम्यापि दुःखित्वादिलक्षणात्संसारादनिर्मोक्षप्रसक्किरित्याह अ- भ्युपगमेऽपि चेति । आत्मनः संसारित्वस्य प्रमाणावगतत्वेन पारमा- र्थिकत्वान्न केनापि तस्य निवृत्तिः संभवति यथाग्नेरुष्णता न केनापि वार्यते तद्वदित्यर्थः । विपक्षे दोषमाह निवृत्तिश्चेन्नैरात्म्यमिति । दुःखि- त्वादिपरिणामस्य परिणामिनिवृत्तिव्यतिरेकेणात्यन्तनिवृत्त्ययोगात्परि- णामिनिवृत्तौ शून्यवादप्रसङ्ग इत्यर्थः । अथवा। यथाग्नेरुष्णत्वं प्रामाणि-९ कमपि निवर्तते तद्वदुःखादिकमपि निवर्ततामिति शङ्कित्वाझ्युष्णत्वस्य धर्मिनिवृत्तिव्यतिरेकेण निवृत्त्यदर्शनादिहापि दुःखित्वादेर्धर्मिनिवृत्ति- व्यतिरेकेण निवृत्त्यसंभवात्तेनैव सह निवृत्तिर्वाच्या । तथा च सति १२ शून्यवादप्रसङ्ग इति परिहरति अग्युग्णवदिति ॥ ८८॥ नन्वनिराकृत्यैवात्मनः स्वरूपं दुःखित्वादिविपरीतप्रमामुत्पाच प्रसं- ख्यानमेव दुःखित्वादिकं निराकरिष्यतीति शङ्कते अथ मतमिति ।

·नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 89- निराकुर्यात्मसंख्यानं दु:खित्वं चेत्स्वनुष्ठितम् । प्रत्यक्षादिविरुद्धत्वात्कथमुत्पादयेत्ममाम् ॥ ८९ ॥ ननु प्रसंख्यानं नाम तत्त्वमस्यादिशब्दार्थान्वयव्यतिरेकयुक्तिविषय- बुद्धयानेडनमभिधीयते तच्चानुष्ठीयमानं प्रमितिवर्धनया परिपूर्णा ३अमितिं जनयति न पुनरैकाग्र्यवर्धनयेति । यथाशेषाशुचिनीडे स्त्रीकुणपे कामिनीति निर्वस्तुकः पुरुषायासमात्रजनितः प्रत्यय इति । तन्न। यतः। अभ्यासोपचयादुद्धर्यत्स्यादैकायमेव तत् । न हि प्रमाणान्यभ्यासात्कुर्वन्त्यर्थावबोधनम् ॥ ९० ॥ अभ्यासोपचिता कृत्स्नं भावना चेन्निवर्तयेत् । नैकान्तिकी निवृत्तिस्स्याद्भावनाजं हि तत्फलम् ॥ ९१ ॥ ३ प्रसंख्यानस्य चित्तैकाग्र्यरूपस्याप्रमाणत्वात्प्रमाणत्वेऽपि प्रत्यक्षादिवि- रोधान्मैवमिति परिहरति प्रत्यक्षादीति ॥ ८९ ॥ ननु प्रसंख्यानस्य प्रमोत्पादकत्वमनुपपन्नमिति कथमुच्यते तस्य तत्त्वमस्यादिवाक्यार्थज्ञानतदुपकरणयुक्त्यभ्यासरूपत्वेन प्रमितिवर्धक- ३त्वोपपत्तेः श्रुतौ च "निदिध्यासितव्यः" इत्यात्मदर्शनहेतुत्वेन तस्याङ्गी- काराल्लोके च भावनाप्रचयस्यावस्तुन्यपि प्रत्ययदायहेतुत्वदर्शनादिति शङ्कते ननु प्रसंख्यानमिति । तदुत्तरत्वेन श्लोकमवतारयति तन्न यत इति। ६ प्रमाणाभ्यासोपचयस्य च पदार्थनिश्चयद्वारेण वाक्यार्थविषयासंभावना- विपरीतभावनालक्षणप्रतिबन्धनिरासेनैवोपयोगानिदिध्यासनस्य चैका- ग्यजनकत्वेन चित्तविक्षेपलक्षणप्रतिबन्धनिरासकत्वात्समाहितमनसश्च ९ प्रमाणसामग्रीतः स्वत एव प्रमोत्पत्तः प्रत्यक्षादेश्चाभ्यासापेक्षया प्रमितिजनकत्वादर्शनान्न साक्षात्प्रसंख्यानस्य प्रमोत्पादकत्वमित्यर्थः॥९॥ नन्वभ्यासजनिताया भावनायाः समस्तसांसारिकदुःखनिवर्तनेन ब्रह्मरूपताप्राप्तिहेतुत्वं “स यथाक्रतुरस्मिल्लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य ·-iii. 931 तृतीयोऽध्यायः। अपि चाह । दुःख्यस्मीत्यपि चेद्धस्ता कल्पकोटयुपबृंहिता । स्वल्पीयोऽभ्यासजा* स्थास्त्वी भावनेत्यत्र का प्रमा ॥१२॥ ननु शास्त्रात्स्थास्नुत्वं भविष्यति । नैवम् । यथावस्थितवस्तुयाथा- त्म्यावबोधमात्रकारित्वाच्छास्त्रस्य । न हि पदार्थशक्त्याधानकृच्छा- स्त्रम् । प्रसिद्धं च लोके। भावनाज फलं यत्स्यायच्च स्यात्कर्मणः फलम् । न तत्स्थास्त्विति मन्तव्यं द्रविडेष्विव सङ्गतम् ॥ ९३ ॥ ३ भवति" इति श्रूयत इति शङ्कते अभ्यासोपचितेति । सत्यं श्रूयते । सा तु३ प्राप्तिरात्यन्तिकी न भवति भावनाजन्यत्वेनानित्यत्वादिति परिहरति नैकान्तिकीति ॥ ९१॥ किमु वक्तव्यमिति न्यायान्तरं दर्शयति अपि चाहेति । अनादिकाल- प्रवृत्ताप्यहं सुखी दुःखीति भावना ध्वस्ता चेदल्पकालाभ्यासजनिता ब्रह्मभावना निवर्तत इति किमु वकन्यं तथात्वेऽपि स्थास्तुत्वे प्रमा-३ णाभावादित्यर्थः॥९२॥ ननु का प्रमेति कथमभिधीयते सगुणोपासनाफलत्वेन " न च पुन- रावर्तते” इत्यनावृत्तः श्रूयमाणत्वादिति शङ्कते ननु शास्त्रादिति । तत्रापि शास्त्रस्य पदार्थशक्त्याधानकारित्वायोगान्न च " न च पुनराव-३ तते" इत्यादेरपि शास्त्रस्य नित्यत्ववोधकत्वमेवेति वाच्यम् । तथा च सति "नास्त्यकृतः कृतेन" इत्यादिश्रुतिसहकृतस्य भावनाजन्यत्वेनानित्य- त्वानुमानस्य बलवत्तरत्वादनावृत्तिश्रुतेश्च ज्ञानद्वारापेक्षयापि संभवात्। "न च पुनरावर्तते” इत्यस्य न नित्यत्वबोधकत्वमिति परिहरति नैवमिति । किं च भावनाजन्यफलस्यानित्यत्वं प्रसिद्धं तस्मादपि शास्त्रान नित्यत्वं प्रतिपत्तुं शक्यत इत्यत्र श्लोकमवतारयति प्रसिद्धं वेति ॥ ९३ ॥ * स्वल्पीयाभ्यासजा S. + संगतिः M. २१ [नै. सि.]

·नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 94- यद्यपि प्रत्यक्षादिप्रमाणोपात्तमात्मनो दुःखित्वम् । तथापि तत्त्वमस्या- दिवाक्योत्थप्रत्यय एव बलीयानिति निश्चयोऽव्यभिचारिमामाण्य - ३वाक्योपात्तत्वात्प्रमेयस्य च स्वत एव निर्दुःखित्वसिद्धेः । प्रत्यक्षा- देस्तु सव्यभिचारित्वात्संभावनायाश्च पुरुषपरिकल्पनामात्रावष्ट- म्भत्वाच्चेति । निर्दुःखित्वं स्वतस्सिद्धं प्रत्यक्षादेश्व दुःखिता । को ह्यात्मानमनादृत्य विश्वसेद्धाह्यमानतः ॥ ९४ ॥ पूर्व प्रमाणानां परस्परविरोधाभावाहुःखित्वस्य प्रमाणान्तरायोग्य- त्वात्तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य मानान्तराविरुद्धार्थतया प्रसंख्यानपरत्वं नि- ३ राकृतम् । इदानीं दुःखित्वस्य प्रत्यक्षादिसिद्धतामभ्युपगम्यापि तत्त्वम- स्याद्यागमजन्यज्ञानमेव मानान्तरसिद्धार्थबाधकं स्यादित्याह यद्यपीति । कुतस्तस्यैव बाधकत्वमपीत्यत आह अव्यभिचारीति । अपौरुषेयत्वेना- ६ संभाविताशेषपुरुषदोषवाक्यजन्यत्वादित्यर्थः । इतश्चागमजन्यज्ञानस्य बाधकत्वमित्याह प्रमेयस्य चेति । आत्मनः सुषुप्त्यादी स्वयंप्रकाशमान- तया निर्दुःखित्वस्य सिद्धत्वादुःखित्वग्राहिप्रत्यक्षस्य वाध्यत्वमित्यर्थः । ९इतश्च तस्यैव बाध्यत्वमित्याह प्रत्यक्षादेस्त्विति । प्रत्यक्षादेः संभावित- दोषत्वादुःखित्वग्राहिप्रत्यक्षस्य बाध्यत्वमित्यर्थः । यद्वा । सुषुप्त्यादावा- त्मनि प्रकाशमानेऽपि दुःखित्वग्राहिप्रत्यक्षादेर्व्यभिचारित्वाद्वाध्यत्व- १२ मित्यर्थः । इतश्च दुःखित्वप्रतिपत्तिर्बाध्येत्याह संभावनायाश्चेति । आ- त्मनो दुःखित्वस्य संभावनामात्रसिद्धत्वादपि तद्ग्राहिप्रत्यक्षादेबाध्यत्व- मित्यर्थः । ननु स्वतस्सिद्धात्प्रत्यक्षादिसिद्धस्यैव प्राबल्यं किं न स्यादि- १५ त्यत आह को हीति । निर्दुःखित्वं निर्दोषागमवाक्यात्स्वत एव प्रतीयते दुःखित्वं तु संभावितदोषात्प्रत्यक्षादेः परत एव प्रतीयते तत्र निर्दोष- सदोषप्रमाणाभ्यां स्वतः परतः प्रतिपन्नयोर्निर्दोषप्रमाणेन स्वतःप्रति- १८ पन्नेऽविभ्रमः कर्तव्य इत्यर्थः ॥९४॥ Instead of प्रामाण्य, DF have प्रामाण्येन, and so originally A. The reading of B is प्रामाण्ये and of C प्रमाण ·-iii.97] तृतीयोऽध्यायः। संबन्धार्थ एव । अपि प्रत्यक्षबाधेन प्रवृत्तिः प्रत्यगात्मनि । "पराञ्चि खानी" त्येतस्माद्वचसो गम्यते श्रुतेः ॥ ९५॥ अभ्युपगम्यैवमुच्यते न तु प्रमाणं सत्यमाणान्तरेण विरुध्यत इत्य- सकृदवोचाम । यत्रापि वाक्यप्रत्यक्षयोर्विरोधाशङ्का तत्रापि पुरुष- मोहवशादेव सा जायते न तु परमार्थत इति । अत आह । प्रमां चेन्जनयेद्वाक्यं प्रत्यक्षादिविरोधिनीम् । गौणी प्रत्यक्षतां ब्रूयान्मुख्यार्थासंभवाळुधः ॥ ९६ ॥ तस्यार्थस्य सुखप्रतिपयर्थमुदाहरणम् । ३ ३ पूर्वश्लोकसंबन्धग्रन्थोकार्थे श्रुतिप्रतिपादनायोत्तरश्लोक इत्याह संब- न्धेति । प्रत्यक्षबाधेन प्रत्यगात्मनि श्रुतेः प्रवृत्तिरित्येषोऽर्थः “ पराञ्चि खानि" इत्येतस्माद्वचसो गम्यते । “तस्मात्पराङ्पश्यति नान्तरात्मन् "३ इति प्रत्यगात्मनः प्रत्यक्षाचयोग्यत्वकथनादित्यर्थः ॥९५ ॥ अभ्युपगमवादमिदानीं त्यजति अभ्युपगम्यैवमिति । ननु प्रमाणं सत्प्र- माणान्तरेण न विरुध्यत इति कथमुच्यते तत्त्वमस्यादिवाक्यदुःखित्वा- दिप्रत्यक्षयोर्विरोधदर्शनादित्याशङ्कय तत्रापि प्रमाणवृत्त्यपरिज्ञानादेव ३ विरोधाशङ्का पुरुषस्य जायते न तु परमार्थतस्तयोर्विरोधोऽस्तीत्याह यत्रापीति। कथमेवं निश्चीयत इत्याशङ्कच श्लोकमवतारयति अत आहेति। अहं दुःखीत्यात्मनो दुःखित्वप्रत्यक्षतां गौणी ब्रूयादन्तःकरणगतदुःखि-६ त्वप्रत्यक्षता तद्गुणयोगात्प्रत्यगात्मनि वर्तत इति ब्रूयात् । स्वयंप्रकाशचैत- न्यस्वभावस्यात्मनो दुःखित्वादिपरिणामित्वासंभवेन तस्मिन्दुःखीति प्रत्यक्षस्य मुख्यार्थतायोगात् । ततश्चैतन्यस्वभावस्यात्मनो ब्रह्मत्व-९ बोधकेन तत्त्वमस्यादिवाक्येन सह दुःखित्वप्रत्यक्षस्य न विरोध इत्यर्थः ॥९६॥ अहं दुःखीतिप्रत्ययेन गुणवृत्त्यात्मोच्यत इत्येतदृष्टान्तेन प्रतिपादय- ·नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii.97- अग्निस्सम्यगधीतेऽसौ जहासोचैश्च मञ्चकः । यथा तद्वदहवृत्त्या लक्ष्यतेऽनर्हयापि सः ॥ ९७ ॥ कस्मात्पुनः कारणात्साक्षादेवात्मा नाभिधीयते किमनया कल्पनयेति तत्राह। त्वमित्येतद्विहायान्यन्न वात्मावबोधने । समस्तीह त्वमर्थोऽपि गुणलेशेन वर्तते ॥ ९८ ॥ तीत्याह तस्यार्थस्येति । अग्न्यादिशब्देनाध्येतृचेतनाभिधानानhण माण- ३वको लक्ष्यते यथा तद्वत्स्वयंप्रकाशचैतन्याभिधानानहयाहंवृत्त्यात्मा लक्ष्यत इत्यर्थः ॥ ९७॥ ननु मुख्यया वृत्त्यात्मनोऽभिधायकं पदमस्ति न वा । नास्ति चेन्न लक्ष्यत्वं स्वशब्दवाच्यस्यैव लोकेऽन्यपदलक्ष्यत्वदर्शनात् । अस्ति चेत्ते- ३ नैवाभिधीयतां किमनया लक्षणाकल्पनयेति शङ्कते कस्मात्पुनरिति । त- दुत्तरत्वेन श्लोकमवतारयति तत्राहेति । त्वमहमित्येतत्पदं विहायात्मा- वबोधने पदान्तरं न संभवति । तच्च त्वमहमादिपदं गुणलक्षणयोरन्य- ६ तरवृत्त्यैवात्मनि वर्तते न तु मुख्यया वृत्त्यात्माभिधायकं पदान्तर- मस्ति । तथापि नालक्ष्यत्वप्रसङ्गो वाच्यत्वस्य लक्ष्यत्वाप्रयोजकत्वान्मु- ख्यार्थसंबन्धो विवक्षितार्थप्रतिपत्त्युपयोगित्वाल्लक्ष्यत्वे प्रयोजको न तु वाच्यत्वमुकप्रयोजकसद्भावे वाच्यत्वाभावापराधेन लक्ष्यत्वाभावाद- र्शनादात्मनश्च “ यतो वाचो निवर्तन्ते” इत्यादिश्रुतेर्जात्यावभावाञ्च निरुपाधिकस्य वाच्यत्वानुपपत्तेस्त्वमहमादिशब्दवाच्यप्रमातृसाक्षि- १२ तया तत्संबन्धस्य भावाभीष्टसर्वप्रत्यक्त्वप्रतिपत्तिप्रयोजनभावात्त्वम- हमादिशब्दवाच्यान्तःकरणोपाधावेव स्फुटतरव्यवहारयोग्यत्वात्तद्वाच- कशब्दैरात्मा लक्ष्यत इत्यर्थः । त्वं प्रमाता अर्थो यस्य शब्दस्य स त्वमर्थ- १५स्त्वंशब्द इति यावत् ।। ९८॥

·-iii. 100] तृतीयोऽध्यायः। कस्मात्पुनर्हेतोयहमित्येतदपि गुणलेशेन वर्तते न पुनः साक्षादेवेति । विधूतसर्वकल्पनाकारणस्वाभाव्यादात्मनः अत आह । व्योनि धूमतुषाराभ्रमलिनानीव दुर्धियः । कल्पयेयुस्तथा मूढाः संसारं प्रत्यगात्मनि ॥ ९९ ॥ ननु *सर्वकल्पनानामप्यात्मन्यत्यन्तासंभवे समानेऽहंवृत्तौ का पक्षपाते हेतुर्येन · तृत्त्यन्तराणि विधूयाईवृत्त्यैवात्मोपलक्ष्यत इति । उच्यते । चिनिमेयमहंवृत्तिः प्रतीचीवात्मनोऽन्यतः । पूर्वोक्तेभ्यश्च हेतुभ्यस्तस्मादात्मानयोच्यतौ ॥ १० ॥ ननु त्वमहमादिपदानां प्रत्यङ्मात्रवाचित्वात्साक्षादेवात्माभिधीयतां किं तत्र लक्षणाकल्पनयेति शङ्कते कस्मात्पुनहेंतोरिति । तत्र वाच्यवा- चककल्पनानां कारणभूतगुणक्रियादीनां वस्तुतोऽभावादिति श्लोकम-३ वतारयन्परिहरति विधूतेति । संसारशब्दप्रवृत्तिनिमित्तभूतं षष्ठयादि- कमित्यर्थः ॥ ९९॥ नन्वहंकारस्येव देहघटादेरप्यात्मन्यधिष्ठाने कल्पितत्वाविशेषात्तद्वा- चकैरपि शब्दैरात्मा कस्मान्न लक्ष्यत इत्याशङ्कय श्लोकेनोत्तरमाह नन्वि- त्यादिना । अहंवृत्तिात्मविवर्ततया तप्तायःपिण्डवञ्चिन्मयी भवति ।३ आत्मनो यदन्यत्तस्माञ्चिद्यतिरिकपदार्थेभ्यः प्रतीचीव प्रत्यग्भूतेव भ- वति । यद्वा । आत्मनः प्रत्यगात्मनः समनन्तरमन्यतो देहादिभ्यः प्रत्य- ग्भूतेव भवति । यद्वा । स्वस्मादन्यतोऽन्यस्मात्प्रतीचि प्रत्यगात्मनीव स-६ न्तिरत्वं भातीति यस्मात्तस्मात् आत्मना चाविनाभावम्"इत्यादिपूर्वोक- हेतुभ्यश्च तच्छब्दैरेवात्मा लक्ष्यत इत्यर्थः ॥ १०॥ * सर्वविकल्पकल्पनानां M. आत्मा तयोच्यते .

·नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 101- वृत्तिभिर्युष्मदर्थाभिलक्ष्यते चेद्दशिः परः । अनात्मत्वं भवेत्तस्य वितथं च वचः श्रुतेः ॥१०१ ॥ यथोक्तेन । अनेन गुणलेशेन ह्यत्यहकर्तृकर्मया । लक्ष्यतेऽसाववृत्त्या नाञ्जसात्राभिधीयते* ॥१०२ ॥ नाञ्जसात्राभिधीयतां इति को हेतुरिति चेत् । षष्ठीगुणक्रियाजातिरूढयः शब्दहेतवः । नात्मन्यन्यतमोऽमीषां तेनात्मा नाभिधीयते ॥ १०३ ॥ विपक्ष दोषमाह वृत्तिभिरिति । घटादिवृत्तिभिस्तदभिधानैश्चात्मनो लक्ष्यत्वे घटादिवदनात्मत्वस्यैव प्रतीतिप्रसङ्गाह्मात्मत्वेन प्रतीतिर्न ३ स्यात्तथा च "अहं ब्रह्मास्मि' "तत्त्वमसि" (इति) आदिवाक्यानामेकत्व. प्रतिपादकानां वैयर्थ्यमपुरुषार्थपर्यवसायित्वं च स्यादित्यर्थः ॥ १०१ ॥ उकार्थनिगमनपरं श्लोकमाकाङ्कितपदं पूरयन्नवतारयति यथोके- नेति । अहंकारं प्रमातारं तत्कर्म च देहघटादिकमतीत्य या वर्तते ३कूटस्थचिन्निभा याहंवृत्तिस्तया । यद्वा । अतिशयेनाहंकतॆव कर्म विषयो यस्यास्तयासौ प्रत्यगात्मा लक्ष्यते । अत्रात्मन्यञ्जसा साक्षादभिधावा- च्यत्वं यतो न संभवति तत इत्यर्थः । गुणलेशेनेति हेतौ ६ तृतीया ॥ १०२॥ ननु हेत्वभिधानमन्तरेणात्मनि नाभिधायकः शब्द इति न शक्यते वकुमित्याशङ्कय शब्दप्रवृत्तिनिमित्तानां संबन्धादीनामात्मन्यसंभवो ३ हेतुरिति श्लोकेन परिहरति नाजसात्राभिधीयत इत्यादिना । षष्ठीति । तद्वाच्यः संबन्ध इत्यर्थः । क्वचित्षष्ठयर्थः संबन्धः शब्दप्रवृत्तिनिमित्तं यथा राजपुरुष इत्यादिः । क्वचिद्गुणयोगो यथा शुक्ल: पट इत्यादिः । ६क्वचिक्रियायोगो यथा पाचक इत्यादिः। क्वचिजातियोंगो यथा गौरश्वः All Mss but E & S read अभिधायकः। + ABCD omit नाजसात्राभिधीयते । .

·-iii. 105] तृतीयोऽध्यायः । १६७ * यदि शब्दोऽभिधानाभिधेयत्वसंबन्धाङ्गीकारेण नात्मनि वर्तते कथं शब्दादहं ब्रह्मास्मीति सम्यग्बोधोत्पत्तिः । उच्यते । असत्ये वर्त्मनि स्थित्वा निरुपायमुपेयते । आत्मत्वकारणाद्विमो* गुणवृत्त्या विबोधिताः ॥ १०४ ॥ कथं पुनरभिधानमभिधेयेनानभिसंबद्धं सदनभिधेयेऽर्थे प्रमां जन- यतीति । शृणु यथानभिसंबद्धमप्यनभिधेयेऽर्थे विद्यानिराकरणमुखेन बोधयतीत्याह । शयानाः प्रायशो लोके बोध्यमानाः स्वनामभिः । सहसैव प्रबुध्यन्ते यथैवं प्रत्यगात्मनि ॥१०५ ॥ पुरुष इत्यादिः। क्वचिद्रूढिर्यथाकाशो द्यौरभ्रमित्यादिः । एतेषां शब्द- प्रवृत्तिनिमित्तानामन्यतमस्याप्यात्मन्यसङ्गत्वादगुणत्वादविक्रियत्वादसा- मान्यत्वात्प्रमाणान्तरायोग्यत्वेनागृहीतसंबन्धत्वाचाभावान्नाभिधेय आ-९ त्मेत्यर्थः॥ १०३॥ आत्मनः परमार्थतः पदेन वाच्यवाचकलक्षणसंबन्धाभावे पदविषय- त्वाभावाद्वाक्यात्सम्यग्बोधोत्पत्तिर्न स्यादित्याशङ्कय परिहरति यदीत्या- दिना । असत्य आरोपितरूपे वर्त्मन्युपाये शबलात्मनि स्थित्वावस्थाय ३ निरुपायं सत्ताप्रतीतौ साक्षादुपायरहितमात्मतत्त्वमुपेयते प्राप्यते यथा शाखाग्रे चन्द्रो यथा रेखाभिः सत्या वर्णा इत्यर्थः । तथापि प्रमाणान्तर- सिद्धस्य लोके लक्ष्यत्वदर्शनात्तस्य प्रमाणान्तरासिद्धस्य लक्षणयाप्यव-६ गतिर्नोपपद्यत इत्याशङ्कयात्मत्वादेव हेतोः स्वप्रकाशतया सिद्धत्वाल्लक्ष- णावृत्त्या तवगतिरुपपद्यत इत्याह आत्मत्वकारणादिति ॥ १०४॥ उपायमात्रस्योपेयेन सत्यसंबन्धरहितस्य बोधकत्वेऽप्यभिधानस्यार- हीतसंबन्धस्य बोधकत्वं क्वापिन दृश्यत इति विशेषमाशङ्कय संबन्ध- ग्रहणमन्तरेणापि बोधकत्वं यथोच्यते तथा शृण्वित्याह कथं पुनरित्या-३ दिना । यथा निद्रितः पुमानुत्तिष्ठ देवदत्तेत्यामन्त्रणशब्देनागृह्य- * कारणात्सिद्धा ABCDF; विबोधिता E, विबोधितः ABDF.

·नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 106- ३ न हि नाम्नास्ति संबन्धो व्युत्थितस्य शरीरतः । तथापि बुध्यते *तेन यथैवं तत्त्वमित्यतः ॥ १०६ ॥ यथा च । बोधाबोधौ नभोऽस्पृष्ट्वा कृष्णधीनीडगौ यथा । बाध्येतरात्मको स्यातां तथेहात्मनि गम्यताम् ॥ १०७॥ माणाभिधेयसंबन्धेनैव बोध्यमानः प्रबुध्यते तद्वत्तत्त्वमस्यादिनाप्य- ६ विद्यया निद्रितः पुमानगृह्यमाणसंबन्धेनैव बोध्यमानः प्रबुध्यत इत्यर्थः ॥१०५॥ ननु नामभिः पूर्वसंबन्धग्रहणमस्त्येव तस्माद्गृहीतसंबन्धानामेव तेषां तत्रापि बोधकत्वमित्यत आह न हीति । शरीराद्युत्थितस्य देहन्द्रिया- भिमानरहितस्य सुषुप्तस्य स्ववाचकशब्दश्रवणसंबन्धस्मरणयोरभावा- त्तद्भावे च सति शरीरसंबन्धे प्रतिबोधः प्रतिबोधे सति शरीरसंबन्धः अथवा प्रतिबोधे सति श्रवणं श्रवणाच प्रतिबोध इति परस्पराश्रयत्वप्र- ६ सङ्गादमर्यमाणसंबन्धस्यैव बोधकत्वं सुषुप्तावङ्गीकर्तव्यम् । तस्माद्वाच- कशब्दस्य वाच्य एव संबन्धज्ञानापेक्षा न लक्ष्ये । अन्यत्र गृहीतसंबन्ध- स्यापि गङ्गाशब्दस्य संबन्धग्रहणं विनैव तीरादौ बुद्धिजनकत्वप्रदर्शनात्। एवं शबलेऽपि गृहीतसंबन्धानामपि तत्त्वमस्यादिशब्दानां लक्षणया- खण्डैकरसपर्यवसायित्वं नानुपपन्नमिति भावः ॥ १०६॥ ननु भवत्वेवं शब्दादात्मनि शानोत्पत्तिस्तथापि निवर्त्यनिवर्तकाज्ञान- ज्ञानाश्रयत्वादात्मनः सविकारत्वं प्राप्तमित्याशङ्कय दृष्टान्तेनैव तन्निराचष्टे ३ यथा चेति । अमूर्तत्वान्नीरूपमाकाशमिति बोधो नीलोत्पलदलवन्नील- मित्यबोधस्तौ यथा नभो गगनमस्पृष्ट्वा विकारमकृत्वैव बाध्यबाधकौ स्या- ताम् । कथं तर्हि तयोरप्यन्तरेण विषयगतमतिशयं निवर्त्यनिवर्तक- भावः स्यादित्याशङ्कयाह कृष्णधीनीडगाविति । कृष्णाकारा धीः कृष्णधी- स्तस्या नीडमालम्बनं विषय इति यावत् । तद्गतौ तद्विषयौ नीरूपं रूपवञ्चेति विरुद्धाकाराकारितौ तावन्मात्रस्यैव यथा निव-निवर्तको ९भवतस्तथात्मानमविकृत्यैव संसार्यसंसारीति बोधाबोधौ निवर्त्य निव- तको स्यातामित्यर्थः ॥ १०७॥ * बुध्यते येन S.

·-iii. 110] तृतीयोऽध्यायः। १६९ " असत्ये वर्त्मनि स्थित्वा" इत्युपश्रुत्यातिविस्मितो महता संभ्रमेण कश्चिचोदयति । नासन्नुपायो लोकेऽस्ति परमार्थविनिश्चये । नासल्लिङ्गाद्धि बाष्पदेः कश्चिदग्निं प्रपद्यते ॥ १०८ ॥ इत्येवं चोदयेद्योऽपि जोषयेत्तं* घटादिना । सदसद्भयां विभक्तोऽसौ पर्यायश्च न चानयोः ॥१०९ ।। एवं कुचोधमुन्मूल्याथेदानी प्रकृतमभिधीयते । प्रकृतं चानभिधेये ननु यस्य यद्रूपं मिथ्या तस्य तत्प्रयुक्तकार्यकरत्वं नास्ति यथा बाष्प- धूमस्य धूमत्वाभावान्न तत्प्रयुकाग्निगमकत्वमेवं श्रुत्याचार्यादेस्तद्रूपेण मिथ्यात्वान्न तत्प्रयुक्तबोधहेतुत्वसंभव इति चोद्यतीत्याह असत्ये ३ वर्त्मनि स्थित्वेत्युपश्रुत्येत्यादिना ॥ १०८ ॥ परिहरति इत्येवमिति । ब्रह्मव्यतिरिकस्य कृत्स्य घटपटादेः प्रप- ञ्चस्य मायामयत्वाङ्गीकारात्तस्य चार्थक्रियाकारित्वे तवाप्यविवादात्तु- च्छतायाश्च मयेव त्वयाप्यनङ्गीकाराद्घटादिनैव दृष्टान्तेन प्रीणातु भवा-३ नित्यर्थः । दृष्टान्तोऽप्यसंप्रतिपन्न इति मन्वानं प्रत्याह सदसङ्ग्यामिति । न हि घटादिः सन्नास्तीत्यपि दर्शनानाप्यसन्नभावप्रतियोगित्वात्ततः सदसद्भ्यां विलक्षण इत्यर्थः । तर्हि क्रमेण सत्त्वमसत्त्वं चेत्याशङ्कयाह ६ पर्यायश्च न चानयोरिति । यस्मिन्धर्मिणि सत्त्वासत्त्वयोःक्रमेण समावेश इज्यते तस्य सत्वेऽसत्त्वे च न समावेशः संभवति वैयर्थ्याद्विरोधाच्च । उभयविलक्षणत्वे चानिर्वचनीयता बलादापतति । बाष्पधूमादेस्त्वव्या-९ तत्वादेवागमकत्वं प्रमेयत्वादिवन्न त्वसत्यत्वादसत्यस्यापि प्रतिबिम्बव- दैर्ध्यादेर्गमकत्वदर्शनात्सत्यस्यापि घटपटादेरव्यातस्य गमकत्वादर्श- नाच्चेति भावः॥ १०९ ॥ वृत्तकीर्तनपूर्वकं वर्तिष्यमाणस्य तात्पर्यमाह एवमिति । कारणान्तर- मिति । अविद्यानिरासिज्ञानोत्पादकशब्दशक्त्यालोचनयागृहीतसंबन्ध- स्यापि निवर्तकत्वं पूर्वमुदितमिदानी निवाविद्यास्वभावपर्यालो-३ १२ *. योजयेत्तं S. + विविकोऽसौ . २२ [ नै. सि.]

·नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [iii, 110- कथमभिधाश्रुतिरविद्याध्वंस्यात्मनि ज्ञानं जनयतीति । तत्रैव कारणान्तरमुच्यते । अतिदुस्स्थोऽप्रवोधोत्र ह्यात्मैवास्य प्रबुद्धता । निमित्तमात्राब्येत्येषा नासाग्रे बदरं* यथा ॥११० ॥ अनुदितानस्तमितकूटस्थबोधमात्रस्वाभाव्यादात्मनो दुस्संभाव्यो- ऽविद्यासद्भाव इति चेन्न । अविद्यापसिद्ध्यैव तत्सद्भावसिद्धेरुलूक- ३निशावदित्यत इदमुच्यते । अहो पाष्टर्यमविद्याया न कश्चिदतिवर्तते । प्रमाणं वस्त्वनादृत्य परमात्मेवी तिष्ठति ॥ १११ ॥ यस्मादविद्यापसिद्धयैवाविद्यासद्भावसिद्धिरत आत्मवस्तुवृत्तानुरोधेन चनयापि तदुपपन्नमित्युच्यत इत्यर्थः । अतिदुस्स्थतामेवोपपादयति आत्मैवेति । अनुदितानस्तमितप्रकाशस्वभाव आत्मन्यबोधः स्वप्रकाश- ६ स्वभावे सवितरीव तमःप्रतिभासव्यतिरेकेण वस्तुतो नोपपन्नस्तेन य- त्किचिन्निमित्तमासाद्य नासाग्रस्थबदरमिव व्येत्यपगच्छतीत्यर्थः॥ ११०॥ ननु तर्युक्तयुकिबलान्न भवेदात्मन्यविद्येति चोद्यमुद्भाव्य प्रसिद्धत्वेन तस्याः सद्भावापह्नवायोगान्नित्यपरतन्त्रतया प्रतीतेः स्वातन्त्र्यायोगाज- ३ डाश्रयत्वस्य च निरस्तत्वादहमज्ञो मामन्यं च न जानामीति भासानु- सोरणात्माश्रयत्वमेष्टव्यमिति परिहरति अनुदितेत्यादिना । उलूकनिशा- वदिति । यथा प्रमाणतर्काभ्यां स्वप्रकाशस्वभावस्याह्नो रात्रित्वासंभ- ६ वेऽप्युलूकानामपरोक्षत्वादह्न एव रात्रित्वं तद्वत्प्रमाणतर्काभ्यामात्मन्य- विद्यासद्भावाभावेऽप्यपरोक्षत्वादस्तीत्यभ्युपेयमित्यर्थः । धाष्टर्थमेवोप- पादयति प्रमाणमिति। प्रमाणं वस्तुवृत्तं चानपेक्ष्य स्वयमेव परमार्थ- ९ ववभासते तस्मादविद्याया धाष्टय विद्वानीश्वरोऽपि नातिवर्तितुं शक्नोतीत्यर्थः ॥१११॥ ननु प्रसिद्धबलाच्चेदात्मन्यविद्याभ्युपेयते तर्हि प्रसिद्धः सार्थकत्वाय * व्येत्येव नासाग्रबदरं M. + परमार्थेव M.

·-iii. 114] तृतीयोऽध्यायः। १७२ न कथंचनापि तत्संभावनाप्यस्ति यत आह । ज्ञानं यस्य निजं रूपं क्रियाकारकवर्जितम् । संभावनाप्यविद्यायास्तत्र स्यात्केन हेतुना ॥ ११२॥ सोऽयमेवमनुदितानस्तमितावगतिमात्रशरीर आत्मापि सन्नविचारित- प्रसिद्धाविद्यामात्रव्यवहित एवातथैवेक्ष्यते यतोऽतः । अनुमानादयं भावाध्यात्तोऽभावमाश्रितः । ततोऽप्यस्य निवृत्तिः स्याद्वाक्यादेव बुभुत्सतः ॥ ११३ ॥ भाववदभावादपि निवृत्तिरनुमानादेव किमिति न भवतीति चेच्छृणु । वास्तव एव सद्भावः किं न स्यादित्याशङ्कय युकिबलान्मैवमित्याह यस्मादित्यादिना । ननु ज्ञानस्य जन्यत्वात्परिणामादिक्रियावत्त्वाच्च कथ-३ मात्मरूपत्वमित्यत आह क्रियाकारकेति ॥ ११२ ॥ ननु भवत्वेवमविद्यासद्भावः प्रसिद्धिबलादात्मनि तथापि कथं तन्नि- वृत्तिरित्याकाङ्क्षायां पूर्वोकान्वयव्यतिरेकलक्षणानुमानोपकृताद्वाक्यादि- ति श्लोकतात्पर्यकथनपूर्वकमवतारयति सोऽयमित्यादिना । पूर्वमात्म-३ त्वेन गृहीतादेहेन्द्रियात्मकाद्भावादन्वयव्यतिरेकलक्षणानुमानाद्यावृत्तो देहादिरात्मा न भवतीति विविकत्वेनाधिगतोऽयमात्मा भावरूपदेहा- दिभ्यो व्यावृत्तत्वेनाधिगतत्वादेवाभावमाश्रितोऽभावरूपतामिवापन्नः । भवतीति शेषः। स्वरूपनिर्धारणाभावात् । अतः सत्त्वेन प्रतिपनदेहादिभ्यो व्यावृत्तस्य कोऽस्मीति बुभुत्सोरस्य वाक्याब्रह्मात्मत्वप्रतिपत्तौ सत्यां विशेषस्वरूपनिर्धारणाभावाद्यावृत्तिः स्यात्। ततः । अन्वयव्यतिरेक-९ सहकृताद्वाक्यादविद्यानिवृत्तरित्यर्थः ॥ ११३ ॥ ननु देहाद्यावृत्तिर्यथानुमानात्सिद्धयति तद्वदभावो नात्मा दृश्यत्वात् देहादिवदित्यभावाद्यावृत्तिरप्यनुमानासिद्धयति ततः कथमन्वयव्यतिरे- कसहकृताद्वाक्यादात्मावगतिः स्यादित्युच्यत इति शङ्कोत्तरत्वेन श्लोक-३ मवतारयति भाववदित्यादिना । भावाद्देहेन्द्रियाद्यात्मलक्षणाद्यथा- स्मनो व्यावृत्तिर्न भावत्वाकारेणैव भवत्युभयोर्भावस्वभावत्वाविशेषात् ·૨૭૨ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 114- न व्यावृत्तिर्यथा भावाद्भावेनैवाविशेषतः । अभावादप्यभावत्वा घ्यावृत्तिर्न तथेष्यते ॥ ११४ ॥ यतो नानुमानेन व्याविद्धाशेषक्रियाकारकफलात्मनि स्वाराज्येऽभि- षेक्तुं शक्यते तस्मात् । अविद्यानिद्रया सोऽयं प्रसुप्तो दुर्विवेकया। भावाभावव्युदासिन्या श्रुत्यैव प्रतिबोध्यते ॥ ११५ ॥ अत्राहानुदितानस्तमितविज्ञानात्ममात्र स्वरूपत्वाहुस्संभाव्या विद्येति। नैतदेवम् । कुतः । यत आह । कुतो विद्येति चोद्यं स्यान्नैव प्राग्वेत्वसंभवात् । कालत्रयापरिच्छित्तेन चोर्ध्व चोद्यसंभवः ॥ ११६ ॥ यत ६ किन्तु द्रष्टदृश्यादिचतुर्विधान्वयव्यतिरेकलक्षणानुमानबलादेव निश्ची- एवमभावादेहायात्मवैधुर्यादनुमानविषयीकृतायावृत्तिरनुमानेनैव न प्रतीयतेऽनुमानविनिश्चिताभावत्वादेव । ततो भावाभावविलक्षण- ९ ब्रह्मरूपत्वप्रतिपादकवाक्यादेवाभावव्यावृत्तिप्रतीतिरिति भावः ॥ ११४ ॥ फलितार्थमुपसंहरति यत इत्यादिना । दुर्विवेकया प्रमाणान्तरण निवर्तयितुमशक्ययेत्यर्थः ॥ ११५॥ पूर्वोकमनवबोधमुद्भाव्य प्रकारान्तरेण परिहरति अत्राहेत्यादिना। किम- नुदितायां विद्यायामविद्या न संभवतीति चोद्यमुतोदितायाम् । नाद्य- ३ स्तदानीमात्मनोऽनुदितानस्तमितविज्ञानस्वभावतयानवगमादेवंभूते कथ- मविद्येति चोद्यानवतारादविद्यानुभवविरोधाच्च । नापि द्वितीय आत्मन्यविद्या नासीदस्ति भविष्यतीत्यवगतेस्तादृशचोद्यानवसरत्वा- ६दित्यर्थः॥ ११६ ॥ * अवशेषतः M. + अन्यभावत्वात् M. * अनिद्रो निद्रया M. मात्र occurs in CF only.

·--iii. 119] तृतीयोऽध्यायः। यस्मात्तत्त्वमस्यादिवाक्यमेवात्मनोऽशेषामविद्या निरन्वयामपनुदति तस्मात् । अद्धातममनादृत्य प्रमाणं सदसीति ये। *बुभुत्सन्तेऽन्यतः कुर्युस्तेऽक्षणापि रसवेदनम् ॥ ११७ ॥ एवमप्रतिहतामहं ब्रह्मेति प्रमां तत्त्वमस्यादिवाक्यं कुर्वदपि न प्रति- पादयतीति चेदभिमतं न कुतश्वनापि प्रतिपत्तिः स्यादत आह । इदं चेदनृतं ब्रूयात्सत्यामवगतावपि । नि चान्यत्रापि विश्वासो ह्यवगत्यविशेषतः ॥ ११८ ॥ न चोपादित्सिताद्वाक्यार्थाद्वाक्यार्थान्तरं कल्पयितुं युक्तम् । यस्मात् । प्रसंख्यानादीनां नाविद्यानिवर्तकत्वमित्युपसंहरति यस्मादित्यादि- ना । अद्धातमं साक्षादात्मतत्त्वप्रमितिसमर्थतया निश्चिततमं तत्त्वम- स्यादिवाक्यमनादृत्य प्रसंख्यानादिनात्मतत्त्वं येऽवगन्तुमिच्छन्तः प्रव-३ तन्ते ते चक्षुरिन्द्रियेण रसविशेषान्प्रतिपत्तुमिच्छन्तीत्यर्थः ॥ ११७ ॥ उकन्यायेन वेदान्तानां प्रामाण्योपपत्तावपि यदि वैयर्थ्यादप्रामाण्यं ब्रूयात्तर्हि कृत्स्नस्यापि वेदस्य प्रत्यक्षादेश्चाप्रामाण्यं स्यादित्यतिप्रसङ्ग- माह एवमिति । तत्त्वमस्यादिवाक्यानिश्चिततात्पर्यावगतौ सत्यामपि ३ यदि कश्चिदिदमनृतमप्रामाण्यं ब्रूयात्तस्यात्मन्यन्यत्रापि कृत्स्नवेदेऽपि प्रत्यक्षादौ चावगतौ सत्यामप्यविशेषाद्विश्वासो न स्यात् । ततश्च स्वतः- प्रामाण्यं व्याहन्यत इत्यर्थः ॥ ११८ ॥ ननु न च वयमप्रामाण्यं वेदान्तानां धूमः किन्त्वहं ब्रह्मास्मीत्युपासी- तेत्युपासनाविधिपरत्वेन प्रामाण्यमिति तत्राह न चोपादित्सितादिति । अवगततत्त्वंपदार्थस्य यदि वाक्याद्वाक्यार्थज्ञानं न जायेत तदा विधिप-३ रत्वं कल्प्यम् । न चैतदस्ति विज्ञातपदार्थस्याधिकारिणो वाक्यात्प्रमित्यु- बुभुत्सन्त: E. + न चान्यत्रापि वाक्ये स्याद्विश्वासो ह्यविशेषतः M. ६ ·१७४ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iii. 119- न चेदनुभवोऽतः स्यात्पदार्थावगतावपि । कल्प्यं विध्यन्तरं तत्र न ह्यन्योऽर्थोऽवगम्यते ॥ ११९ ॥ न च यथाभिमतोऽर्थों यथोक्तेन न्यायेन नावसीयते । कोऽसौ न्याय इत्याह । नामादिभ्यो निराकृत्य त्वमर्थ निष्परिग्रहः । निस्स्पृहो युष्मदर्थेभ्यः शमादिविधिचोदितः ॥ १२० ।। भङ्क्त्वा चान्नमयादींस्तान्पश्चानात्मतयार्गलान् । अहं ब्रह्मेति वाक्याथ वेत्ति चेन्नार्थ ईहया ॥ १२१ ॥ न चेदेवमुपगम्यते वाक्यस्य प्रमाणस्य सतोप्रामाण्यं प्राप्नोति । तदाह। त्पत्तेरुकन्यायेन मुख्यार्थसंभवे विधेः कल्पयितुमशक्यत्वाच्च न विधि- ६ परत्वेन प्रामाण्यं वाच्यमित्यर्थः। इतश्च न विधिपरत्वं कल्पनीयमि- त्याह तत्र न हन्योऽर्थ इति । तत्त्वमस्यादिवाक्यप्रकरणे विधिपदाश्र- वणादित्यर्थः ॥ ११९ ॥ कथं तर्हि पदार्थावगतिहेतुतया वाक्यार्थप्रतिपत्त्युपयोगी न्याय इति तं दर्शयितुं न्यायस्य तावत्पदार्थसाधकत्वमस्तीत्याह न चेति । प्रश्नपू- ३र्वकं श्लोकद्वयमवतारयति कोऽसाविति । नामादिभ्यः प्राणान्तेभ्यश्छा- न्दोग्योपनिषत्प्रदर्शितेभ्य आत्मानं विविकतयाधिगम्याहमभिमानं वर्ज- यित्वा ममत्ववर्जनाच्च निष्परिग्रहः क्षेत्रपुत्रादिपरिग्रहरहितो युष्मद- ६ थेभ्यो निस्स्पृहस्तदुपभोगतृष्णावर्जितः शमाद्यधिकारिविशेषणसंपन्न- स्तैत्तिरीयकोपनिषत्प्रतिपादितान्नमयादिपञ्चकोशेष्वहंममाभिमानहीनःक्ष- पितसमस्तप्रतिबन्धतया ब्रह्मात्मतां प्रतिपद्यते चेकि तत्रोपासनादि- ९व्यापारेण कृत्यमित्यर्थः ॥ १२० ॥११॥ एवमुकाधिकारिणो. वेदान्ताः प्रमितिमुत्पादयन्तीत्युक्तमिदानीं ·-iii. 125] तृतीयोऽध्यायः। VIE यदर्थं च प्रवृत्तं यद्वाक्यं तत्र न चेच्छुतम् । प्रमामुत्पादयेत्तस्य प्रामाण्यं केन हेतुना ॥ १२२ ॥ अथ मन्यसे । जानीयाचेत्मसंख्यानाच्छब्दस्सत्यवचाः कथम् । पारोक्ष्यं शब्दो नः प्राह प्रसंख्यानात्वसंशयम् ॥ १२३ ॥ न च युक्तिशब्दावृत्तिलक्षणात्मसंख्यानाद्यथावत्मतिपत्तिर्भविष्यतीति संभावयामः । यस्मात् । युक्तिशब्दौ पुराप्यस्य न चेदकुरुतां प्रमाम् । साक्षादावर्तनात्ताभ्यां किमपूर्व फलिष्यति ॥ १२४ ॥ अथैवमपि प्रसंख्यानमन्तरेण प्राणान्धारयितुं न शक्नोषीति* चेच्छू- ६ तदनङ्गीकारे तेषामप्रामाण्यं प्रसज्यतेति दोषमाह न चेदेवमि- त्यादिना ॥ १२२॥ ननु भवतु प्रामाण्यं तथापि तत्पसंख्यानविधिपरत्वेनैवेति शङ्कां दर्शयतीत्याह अथ मन्यस इति । उत्तरमाह शब्द इति । अन्यपरस्य वा- क्यस्य प्रत्यक्षादिविरोधादद्वितीये ब्रह्मणि प्रामाण्यं न स्यादित्यर्थः । ३ पुनः पूर्ववाद्याह पारोक्ष्यमिति । शब्दः संसृष्टपरोक्षार्थविषयत्वान्नापरो- क्ष्यहेतुः शब्दयुक्त्यभ्यासरूपं तत्प्रसंख्यानं निर्विचिकित्सं ब्रह्मात्मत्वं साक्षादनुभावयिष्यतीति भावः ॥ १२३॥ तदुत्तरत्वेन श्लोकमवतारयति न च युक्तीति । युक्तिशब्दौ यदि पूर्वमपरोक्षप्रमां न कुर्वाते परोक्षप्रमामेव कुरुतः पश्चात्कथमभ्यासात्तां कुर्वीयातां परोक्षतयानुमानाधिगतवढ्यादावभ्यासादापरोक्ष्यादर्शना-३ दित्यर्थः॥ १२४॥ ननु “ आवृत्तिरसकृदुपदेशात्" इति सूत्रकारेण शब्दयुक्त्यभ्यास- रूपप्रसंख्यानस्य स्वीकृतत्वान्न तदन्तरेण वाक्यं बोधकमिति शति- वास्य ब्रह्मात्मवस्तुनो ज्ञानसाधनश्रवणमननादावेवावृत्तिः सूत्रकृता-३ न शक्नोमि M.

·१७६ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता । [ iii. 125- वणादावेव संपादयिष्यामः । कथम् । प्रसंख्याने श्रुतावस्य न्यायोऽस्त्वानेडनात्मकः । ईपच्छूतं सामिश्रुतं सम्यक्श्रुत्वावगच्छति ॥ १२५ ॥ ननु पसंख्यानविधिमनभ्युपगच्छतः पारमहंसी चर्या बौद्धादिचर्याव- दशास्त्रपूर्विका प्रामोति ततश्चारूढपतितत्वों न स्यादशेषकर्मणां च ३निवृत्तिन मामोतीति । उच्यते । भ्युपगता तत्रापाततोऽधिगतशब्दयुकीनामावृत्तिव्यतिरेकेण सम्य- क्स्वरूपावधारणाभावादावृत्तेरुपयोगो न तु श्रवणादिसाध्यविज्ञान ६ इति परिहरति अथैवमित्यादिना ॥ १२५ ।। ननु मुमुक्षोर्नित्यनैमित्तिकविधिप्रापितकर्मप्रवृत्तीनामनभ्युपगमात्प्रसं- ख्यानविध्यनभ्युपगमाञ्च वैधस्य प्रवृत्त्यन्तरस्याप्यभावात्तदर्थतया नित्य- ३ नैमित्तिककर्मपरित्यागस्य वकुमशक्यत्वात्पाषण्डचर्यावन्निर्मूलैव पर- महंसचर्या स्यादिति शङ्कते नन्विति । उत्पन्नविवेकेनानुष्ठितस्याचार- स्याशास्त्रीयत्वे को दोष इत्याशङ्कयाह ततश्चेति । सकलश्रुतिस्मृतिपुरा- ६णेषु प्रसिद्धमारूढपतितत्वं न सिध्यतीत्यर्थः । आरूढपतितत्वं च स्या- दिति पाठे विधिपरिप्रापितसकलकर्मपरित्यागादारूढपतितत्वं स्या- दित्यर्थः । किं च प्रसंख्यानविध्यनभ्युपगमे नित्यनैमित्तिककर्मनिवृत्तिन ९ सिध्यतीत्याह अशेषेति । प्रसंख्यानविध्यभ्युपगमेऽनवरतमनन्यचित्त- तया ज्ञानाभ्यासात्तद्विरुद्धनित्यनैमित्तिककर्मणां निवृत्तिर्भवति तदन- भ्युपगमे तु यावज्जीवमग्निहोत्रमित्यादिश्रुतिचोदितकर्मणोऽनुष्ठेयत्वात् १२ सर्वकर्मसंन्यासस्यावसर एव नास्तीत्यर्थः । एतदुत्तरत्वेन श्लोकमवता- रयति उच्यत इति । त्वंपदार्थविवेकाय श्रवणादिविधेरभ्युपगमात्तद्- ङ्गत्वेन च सर्वकर्मसंन्यासस्य श्रुतिस्मृत्योर्विहितत्वान्नोक्ताशास्त्रीयत्वा- * प्रसंख्यानं ES; प्रसंख्यान CF. + After पतितत्वं the reading of A was originally न च but the च has been erased; B has neither. CDE have 7, but in the margin of the two last च is substituted. The latter is the reading of F.

·-iii. 126]] तृतीयोऽध्यायः। त्वमर्थस्यावबोधाय विधिरप्याश्रितो यतः । तमन्तरेण ये दोषास्तेऽपि नायान्त्यहेतवः ॥ १२६ ॥ इति श्रीसुरेश्वराचार्यकृतनैष्कर्म्यसिद्धिसंबन्धोक्तौ तृतीयोऽध्यायः ॥३॥ दिदोषप्रसकिरित्यर्थः ॥ १२६ ॥ इति श्रीज्ञानोत्तममिश्रविरचितायां नैष्कर्म्यसिद्धि- चन्द्रिकायां तृतीयोऽध्यायः॥३॥ २३ [नै. सि.]

·चतुर्थोऽध्यायः। -- ॐ पूर्वाध्यायेषु यद्वस्तु विस्तरेणोदितं स्फुटम् । संक्षेपतोऽधुना वक्ष्ये तदेव सुखवित्तये ॥१॥ संक्षेपविस्तराभ्यां हि मन्दोत्तमधियां नृणाम् । वस्तूच्यमानमेत्यन्तःकरणं तेन भण्यते ॥ २ ॥ आत्मानात्मा च लोकेऽस्मिन्प्रत्यक्षादिप्रमाणतः । सिद्धस्तयोरनात्मा तु सर्वत्रैवात्मपूर्वकः ॥३॥ अनात्मत्वं स्वतस्सिद्धं देहाद्भिन्नस्य वस्तुनः । ज्ञातुरप्यात्मता तद्वन्मध्ये संशयदर्शनम् ॥ ४ ॥ श्रीगणपतिसरस्वतीसद्गुरुभ्यो नमः । हरिः ॐ। एवं प्रथमद्वितीय- तृतीयाध्यायः क्रमेण समन्वयाविरोधवाक्यार्थज्ञानसाधनानि विचार्य ३चतुर्थाध्यायेन फलविचारं प्राधान्येनारभमाणः “एष संक्षेपतः पूर्वाध्याय- त्रयस्यार्थ उकः” इत्यतः प्राकनस्य ग्रन्थस्यातीताध्यायत्रयेण पौनरुक्त्यं परिहरति पूर्वाध्यायेष्विति ॥ १॥ ननु विस्तरेणोकमपि न प्रतिपद्यन्ते चेत्कथं संक्षिप्योकं सुखं प्रति- पद्येरन्नित्यत आह संक्षेपविस्तरेति ॥२ संदिग्धे न्यायः प्रवर्तत इति न्यायात्संदिग्धस्यैव विचार्यत्वात्तत्परि- शोधयितुमविप्रतिपन्नमर्थ तावदर्शयति आत्मेति । ननु प्रत्यक्षादिप्रमा- ३णैरनात्मैव सिद्धो न पुनरात्मेत्याशङ्कय द्रष्टसिद्धिव्यतिरेकेण दृश्यस्या- सिद्धेमैवमित्याह तयोरिति ॥३॥ किंलक्षणौ तात्मानात्मानौ प्रसिद्धावित्यत्राह अनात्मत्वमिति । दृश्या घटायोऽनात्मानो द्रष्टैवात्मेति प्रसिद्धमित्यर्थः । कुत्र तर्हि ३ संशय इत्याह मध्य इति । घटादेः प्रत्यगात्मनश्चान्तराले शरीरेन्द्रियादौ कतमो द्रष्टेति वादिविप्रतिपत्तेः संशय इत्यर्थः ॥४॥ ।

·-iv 8] चतुर्थोऽध्यायः। १७९ असाधारणांस्तयोर्धर्मान् ज्ञात्वा धूमाग्निवद्भुधः । अनात्मनोऽथ बुद्धयन्तान् जानीयादनुमानतः ॥५॥ इदमित्येव बाह्येऽर्थे ह्यहमित्येव बोद्धरि । द्वयं दृष्टं यतो देहे तेनायं मुह्यते जनः ॥६॥ केन पुनायेनात्मानात्मनोरश्वमहिषयोरिव विभागः क्रियत इति । उच्यते। न्यायः पुरोदितोऽस्माभिरात्मानात्मविभागकृत् । तेनेदमर्थमुत्सार्य ह्यहमित्यत्र यो भवेत् ॥ ७॥ विद्यात्तत्त्वमसीत्यस्माद्भावाभावदृशं सदा । अनन्तरमबाह्यार्थ प्रत्यक्स्थं* मुनिरञ्जसा ॥८॥ कथं तर्हि निर्णय इत्याह असाधारणानिति । द्रष्टत्वाजडत्वाद्यो ह्या- त्मनोऽसाधारणधर्मा दृश्यत्वजडत्वादयस्त्वनात्मधर्मास्ताज्ञात्वा धूमे- नाग्निमिव देहादीन्बुध्यन्तान्दृश्यत्वादिलिङ्गकानुमानैरनात्मनो जानी-३ यादित्यर्थः ॥ ५॥ "मध्ये संशयदर्शनम्" इत्युकं किं तत्र संशयकारणमित्यत्राह इदमिति । इदमित्येव घटादिबाह्यविषये बुद्धिर्भवति । अहमित्येव शातरि बुद्धिः। शरीरे तु ममेदं शरीरमहं मनुष्य इति च बुद्धिद्वयमुपलभ्यते । तेन ३ संशयो जायत इत्यर्थः॥६॥ किंपुनस्तन्निर्णयकारणमित्याकाङ्कायां द्रष्टदृश्यादिचतुर्विधान्वयव्य- तिरेकलक्षणो न्यायः पूर्वाध्यायेषूपपादित इत्याह केन पुनरित्यादिना । तेनेदमिति । इदमनिदंरूपसंभिन्नेऽहंकारे य इदमंशस्तं दृश्यत्वादिहेतु-३ भिरनात्मतयोत्सार्य यः परिशिष्टोऽनिदमंशस्तमात्मानमुक्कलक्षणं तत्त्व- मसीति वाक्याज्जानीयादित्यर्थः ॥७॥ विद्यादिति ॥ ८॥ * प्रत्यञ्चं M.

·नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [iv9- उच्यतां तर्हि कया तु परिपाव्या वाक्यार्थ वेत्तीति । उच्यते । अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् । त्यक्तकृत्स्नेदमर्थत्वात्यक्तोऽहमिति मन्यते । नावगच्छाम्यहं यस्मानिजात्मानमनात्मनः ॥९॥ अथ शरीरादिबुद्धिपर्यन्तः स सर्वोऽनात्मैवेति प्रमाणाद्विनिश्चित्य किमिति बुभुत्सातो नोपरमते । शृणु। अनुच्छिन्नबुभुत्सश्च प्रत्यग्घेतोरनात्मनः । दोलायमानचित्तोऽयं मुह्यते भौतवन्नरः ॥१०॥ अविलुप्तविज्ञानात्मन आत्मत्वादेव नित्यसान्निध्या भुत्सुः किमिति न प्रतिपद्यत इति । यस्मात् । । कस्तर्हि वाक्यार्थप्रतिपत्तौ क्रम इत्याकाङ्क्षायां प्रथममन्वयव्यतिरे- काभ्यां बुद्धयादीननात्मत्वेनोत्सार्य ततो विविकं प्रत्यगात्मानं तत्साक्षि- ३ णमधिगम्य वाक्याब्रह्मात्मतां प्रतिपद्यत इति क्रममभिप्रेत्याह उच्यता- मित्यादिना । वाक्यापेक्षायां कारणं दर्शयितुमाह त्यककृत्स्नेति । पूर्व देहादेर्बुद्धयन्तस्याहमित्यात्मत्वेन गृहीतस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यामनात्मतया ६ परित्यकत्वादहमात्मापि परित्यक इति मुमुक्षुर्मन्यते । कुतः। यतोऽना- त्मनः सकाशान्निष्कृष्य निजमात्मानं नाहमवगच्छामि तस्मादहं नष्टो- ऽस्मीति मन्यते ततस्तनिर्धारणाय बुभुत्सोर्वाक्यापेक्षेत्यर्थः ॥९॥ उक्कमेवार्थ प्रश्नपूर्वकं विशदयति अथेत्यादिना । अनुच्छिन्ना बुभुत्सा बोटुमिच्छा यस्य स तथोकः । तत्र हेतुः प्रत्यग्घेतोरिति । अनात्मनः ३ सकाशात्प्रत्यगात्मनः प्रतिपत्तिहेतोः प्रतिपत्त्यर्थमिति यावत् । भौतो भूतोपनिगृहीतो भ्रान्तस्तद्वदित्यर्थः ॥ १०॥ नन्वात्मनः स्वसत्ताप्रयुक्तप्रकाशकत्वाद्देशादिव्यवधानाभावाच्च ना- प्रकाशो युकस्तत्कथं बुभुत्सानुपरम इति शङ्कते अविलुप्तेति । तदुत्तर- त्वेन श्लोकमवतारयति यस्मादिति । यैश्चक्षुरादिभिः करणैर्विवेकोदयात् ·KTH -iv 14] चतुर्थोऽध्यायः। यैरद्राक्षीपुरात्मानं यमनात्मेति वीक्षते । दृष्टेम्रष्टारमात्मानं तैः प्रसिद्धैः प्रमित्सति ॥ ११ ॥ कस्मात्पुनर्हेतोः पराचीनाभिः *शब्दाचवलेहिनीभिर्बुद्धिभिरात्मान- मनात्मवन्न वीक्षत इति । उच्यते । चक्षुर्न वीक्षते शब्दमतदात्मत्वकारणात् । यथैवं भौतिकी दृष्टिनात्मानं परिपश्यति ॥ १२ ॥ प्रत्यक्षादिपमाणस्वाभाव्यानुरोधेन तावत्तददर्शनकारणमुक्तम् । अथ प्रमेयस्वाभाव्यानुरोधेन प्रतिषेध उच्यते । धीविक्रियासहस्राणां हानोपादानधर्मिणाम् । सदा साक्षिणमात्मानं प्रत्यक्त्वान्नाहमीक्षते ॥ १३ ॥ क पुनरियं विवेकबुद्धिः किमात्मन्युतानात्मनीति । किंचातः । यद्यात्मनि कूटस्थत्वव्याघातोऽनात्मदर्शित्वात् । अथानात्मनि ६ पूर्व देहादिलक्षणमात्मानमद्राक्षीद्यमिदानी विवेकोदये सत्यनात्मेति मन्यते तमद्राक्षीदित्यन्वयः। तैः प्रसिद्धैः करणैः प्रमातुरपि साक्षिणं प्रमातुमिच्छति यस्मात्तस्मान्न प्रतिपद्यत इति संबन्धः ॥११॥ इन्द्रियाणामनात्मविषयत्वे कारणं प्रश्नपूर्वकं दर्शयति कस्मादित्या. दिना । यथा चक्षुः शब्दं न पश्यत्यतदात्मत्वकारणादशब्दगुणद्रव्य प्रकृतिकत्वादेवं भौतिकान्तःकरणजनितं विज्ञानमन्तःकरणाप्रकृतिकमा-३ त्मानं न पश्यतीत्यर्थः॥ १२॥ नाहमीक्षत इति । आत्मनः समस्तबुद्धिवृत्तिभावाभावसाक्षितया- ऽविषयत्वेन प्रत्यक्त्वादहमन्तःकरणं विषयिणं न पश्यतीत्यर्थः॥ १३॥ एवं द्रष्टदृश्यादिविवेकेनात्मानात्मविवेको दर्शितः । सेयं विवेकबु- द्धिः किमाश्रयेत्याक्षिप्य समाधत्ते क्व पुनरित्यादिना । अनात्मदर्शित्वादना- Instead of अवलेहिनीभिः the reading of E is अवलोडिनी (?). + नाहमेक्षते ABC.

·३ नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iv. 14- तस्याप्यचैतन्यान्न विवेकसंबन्ध इति । उच्यते दाह्यदाह- कतैकत्र" इत्युक्तपरिहारात् । बुद्धावेव विवेकोऽयं यदनात्मतया भिदा । बुद्धिमेवोपमृद्गाति कदली तत्फलं यथा ॥ १४ ॥ सोऽयमतत्त्वे तत्त्वदृक् । अनुमानप्रदीपेन हित्वा सर्वाननात्मनः । संसारैकावलम्बिन्या तदभावं धियेप्सति ॥१५॥ योऽयमन्वयव्यतिरेकजो विवेक आत्मानात्मविभागलक्षणोऽनात्मस्थ: ३त्माकारज्ञानपरिणामाश्रयत्वाङ्गीकारादित्यर्थः । दाह्यदाहकतैकत्रेति । "दादाहकतैकत्र यथा स्याद्वह्निदारुणोः” इत्यत्राहंकारात्मनोराध्यासिक- तादात्स्यादहंकारस्याचेतनस्यापि ज्ञातृत्वमुपपादितं तेनाहंकारपरिणाम- ६ लक्षणं विवेकज्ञानमात्मन्यध्यारोप्यते । तस्मान्नात्मनः कूटस्थत्वव्याघातो नापि केवलाचेतनस्य ज्ञानाश्रयत्वमित्यर्थः । विशिष्टाश्रयोऽपि विवेक- ज्ञानपरिणामो बुद्धयुपादानकत्वाद्बुद्धिगत एवात्मन्यध्यारोप्यते परमि- ९ त्याह बुद्धाविति । यदनात्मतया यस्या अनात्मतयात्मनः सकाशाद्भेदो- ऽवगम्यते तस्यामेव बुद्धौ विवेक इत्यर्थः । कथं तर्हि तत्परिणामस्य तन्निवर्तकत्वमित्यत आह बुद्धिमेवेति ॥१४॥ एवं तर्हि यथोकविवेकेनैव बुद्ध्यादिद्वैतप्रपञ्चस्य निवर्तितत्वात्ति वाक्येनेत्यत आह सोऽयमित्यादिना । आत्मानात्मनो? भेदेतरेतराभा- ३ वी तावप्यद्वैतविपरीतरूपत्वादतत्त्वम् । अतस्तथाभूता विवेकधीरपि भ्रान्तिरेव द्वैतलक्षणसंसारैकावलम्बनत्वात् । तेन वाक्यार्थज्ञानं विना तयैव भेदेतरेतराभावावलम्बनया न संसारनिवृत्तिरिति भावः ॥ १५॥ ननु वाक्येनाप्यनात्माकारपरिहारेणात्मनोऽसाधारणाकारसमर्पण- मेव क्रियते नाधिकमेवमन्वयव्यतिरेकाभ्यामप्यनात्मपरिहारेणात्मासाधा- ३ रणस्वरूपपरिग्रहणात्तत एव मुकिः किं न स्यात्कि वाक्येनेत्याशङ्कयाह योऽयमिति । यद्यपि देहाचनात्माकारपरिहारेणान्वयव्यतिरकाभ्यामा- तस्या अप्यचैतन्यस्य J; विवेकसंभवः C.

·३ -iv. 18] चतुर्थोऽध्यायः। स्थाणौ* संशयावबोधवत्मतिपत्तव्योऽयथावस्तुखाभाव्यान्मृगतृष्ण- कोदकप्रबोधवादित्यत आह । संसारबीजसंस्थोऽयं तद्धिया मुक्तिमिच्छति । शशो निमीलनेनेवा मृत्यु परिजिहीर्षति ॥ १६ ॥ अस्यार्थस्य द्रढिम्ने श्रुत्युदाहरणम् । इममर्थ पुरस्कृत्य श्रुत्या सम्यगुदाहृतम् । 'यच्चक्षुषे" ति विस्रब्धं "न दृष्टे"रिति च स्फुटम् ॥ १७॥ बुद्ध्यन्तमपविद्धयैवं को न्वहं स्यामितीक्षितुः । श्रुतिस्तत्त्वमसीत्याह सर्वमानातिगामिनी ॥ १८ ॥ मा समय॑ते। तथाप्यनात्मभ्यो भेदेन समर्पणाद्भेदस्याखण्डैकरसप्रत्यगा- त्मस्वभावत्वाभावात्तद्विषयं ज्ञानं संशयविपर्यासज्ञानवदात्मासाधारण-६ स्वभावावलम्बनं न भवति । तेन वाक्यजमद्वैतज्ञानमेव मुकिहेतुर्न विवे- कज्ञानमित्यर्थः । संसारबीजेति । संसारबीजमज्ञानं तत्संस्थ एव विवेक- दर्शी भेदज्ञानस्याज्ञानजन्यत्वादेवंविधस्तद्धिया संसारगोचरया विवेक- ९ दृष्टया मुकिमिच्छति सोऽयं नयननिमीलनेन मृत्यु परिजिहीर्षति यः शशः स इव भवति । अत तुमेव तद्धेतुं मन्यत इत्यर्थः ॥ १६ ॥ एवं द्वैतग्राहकप्रत्यक्षादिप्रमाणानामविषयत्वमात्मनस्तर्केणोपपाद्य तस्य प्रशिथिलमूलत्वपरिहाराय प्रमाणमुदाहर्तुमाह अस्येति । “यच्चक्षुषा न पश्यति" "न दृष्टेष्टारं पश्येः” इत्यादिश्रुत्या सर्वप्रमाणाना-३ मविषयत्वमात्मनो दर्शितमित्यर्थः ॥ १७ ॥ यदि प्रत्यक्षाधगम्यं केन तर्हि प्रमाणेनावसीयत इत्यत आह बुद्धयन्त- मिति । एवं पूर्वोकान्वयन्यतिरेकाभ्यामनात्मनो निराकृत्य कोऽहमित्या- त्मस्वरूपविशेष बुभुत्सोः श्रुतिः सर्वमानान्यतीत्य तदगोचरं वस्त्वधि ३ गन्तुं शीलमस्या अस्तीति सर्वमानातिगामिनी तद्ब्रह्म त्वमसीति विशेषस्वरूपमवगमयतीत्यर्थः ॥ १८ ॥ अनात्मस्थः सन् CFS; स्थाणोः ABF. + दृशो निमीलनेनेव M. * ईक्षितुं ABD. * ·नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iv. 19- एष संक्षेपतः पूर्वाध्यायत्रयस्यार्थ उक्तः । सोऽयं न्याय्योऽपि वेदा- न्तार्थः शास्त्राचार्यप्रसादलभ्योऽप्यनपेक्षितशास्त्राचार्यप्रसादोऽनन्या- ३पेक्षसिद्धस्वभावत्वाकैश्चिच्छूद्दधानैर्न प्रतीयते । तेषां संग्रहार्थमभि- मतप्रामाण्योदाहरणम् । भगवत्पूज्यपादैश्च उिदाहार्येवमेव तु । सुविस्पष्टोऽस्मदुक्तोऽर्थः सर्वभूतहितैषिभिः ॥ १९ ॥ कि परमात्मन उपदेश उतापरमात्मन इति । किं चातः । यदि पर- मात्मनस्तस्योपदेशमन्तरेणैव मुक्तत्वानिरर्थका उपदेशः। अथापर- वृत्तकीर्तनपूर्वकं वर्तिष्यमाणग्रन्थस्य तात्पर्यमाह एष इत्यादिना । एवं वेदान्ताओं न्यायोपेतोऽपि शास्त्राचार्यप्रसादलभ्योऽप्यनपेक्षितशा- ३ स्त्राचार्यप्रसादः स्वगुर्वनुग्रहप्राप्तवेदान्तार्थसंप्रदायो न भवत्यनन्यापेक्ष- सिद्धस्वभावत्वात्केवलं स्वमनीषिकामात्रपरिकल्पितत्वादिति गुरुसंप्र- दायावगतवेदान्तार्थश्रद्धालुभिः कैश्चिन्न प्रतीयते न संगृह्यते । ततस्तेषां ६ बुद्धिसंग्रहायाभिमतप्रामाण्याचार्यस्य वाक्यं मयोदाहियत इत्यर्थः । यद्वा । वेदान्तार्थोऽविद्यादशायां शास्त्रायधीनोऽपि विद्योत्तरकालं स्वा- नुभवसिद्धत्वादनपेक्षितशास्त्राचार्यप्रसाद एव । तथापि गुरुसंप्रदायाव- ९ गतवेदान्तार्थश्रद्धालुभिर्गुरुसंप्रदायदर्शनं विना न निश्चीयते । ततस्तेषां संग्रहायोदाहरणमित्यर्थः । अथवा । वेदान्ताओं न्याय्योऽप्यनन्यापेक्ष- सिद्धस्वभावत्वादनपेक्षितशास्त्राचार्यप्रसादोऽपि शास्त्राचार्यप्रसादलभ्य १२ एवेति श्रद्दधानः कैश्चिद्गुरुसंप्रदायदर्शनं विना न निश्चीयते । अतस्तेषां संग्रहाय तत्प्रदर्शनं क्रियत इत्यर्थः ॥ १९ ॥ इदानीमुपदेशसाहस्यां भगवत्पादाचार्यैः पूर्वपक्षत्वेनोकमर्थमुदाहरति किं परमात्मन इति । एतदुत्तरत्वेन भाष्यकारीयमेव वचनं दर्शयति * प्रामाण्योदीरणं M. | चाप्युदाहारि S. I fareitai leaving out sugat: BCF.

·iv. 21] चतुर्थोऽध्यायः। मात्मनस्तस्यापि स्वत एव संसार स्वभावत्वानिष्फल उपदेशः ।३ एवमुभयत्रापि दोषवत्त्वादत आह । "अविविच्योभयं वक्ति श्रुतिश्चेत्स्याद्ग्रहस्तथा" । इति पक्षमुपादाय पूर्वपक्षं निशात्य च ॥ २० ॥ तच्चेदमविवेकात्स्वतो विविक्तात्मने तत्त्वमसीत्युपदिष्टम् । युष्मदस्मद्विभागज्ञे स्यादर्थवदिदं वचः । यतोऽनभिज्ञे वाक्यं स्यादधिरेष्विव गायनम् ॥ २१ ॥ अविविच्येति । उभयमिदमनिदंरूपमात्मानात्मलक्षणं वस्त्वविविच्या-३ ध्यस्यान्तःकरणकञ्चकं परिधायाहमिति व्यवस्थितं प्रत्यगात्मानमु- द्दिश्य यदि तत्त्वमसीत्युपदिशेच्छास्त्रं तथा सत्युपदेशः संभवतीति स्वीकारः स्यात्केवलानात्मनः केवलपरमात्मनश्चोपदेशासंभवस्य ६ दर्शितत्वात्तौ पक्षौ पूर्वपक्षत्वेन निराकृत्येमं च पक्षं सिद्धान्तत्वेन स्वी- कृत्य भगवत्पूज्यपादैरुदाहारीति संबन्धः। तदित्थं व पुनरियं विवेकबु- द्धिरिति पूर्वपक्षीकृत्य दाह्यदाहकतैकत्रेति न्यायेन बुद्धावेव विवेकोऽय-९ मिति यदस्माभिरुकं तदेतद्भाष्यकारैरपि निदर्शितमिति भावः ॥२०॥ एवं "ब्रह्म वा इदमन आसीत्तदात्मानमेवावेत्" इत्यादिवाक्यतात्पर्या- लोचनया परमात्मन एवान्तःकरणकञ्चकस्य तद्विविकस्योपदेश इति दर्शितम् । तात्मानात्मविवेकान्वयव्यतिरेको व्यर्थावित्याशङ्कयाह तच्चे-३ दमिति । स्वतो वाक्यप्रवृत्तेः प्रागेवान्वयव्यतिरेकाभ्यां कार्यकारणसंघा- ताद्विविको विवेचित आत्मा यस्य तस्मै तदिदं ब्रह्मात्मत्वं तत्त्वमसी- त्युपदिष्टम् । तस्मादन्वयव्यतिरेकयोर्न वैयर्थ्यमित्यर्थः । तन्वयव्यतिरे-६ काभ्यामेव विमुकत्वात्किमर्थमुपदेश इत्यत आह अविवेकादिति । अविवेकस्यानवबोधस्याज्ञानस्य स्थितत्वात्तन्निराकरणायोपदेश इत्यर्थः । विपक्षे दोषमाह यतोऽनभिज्ञ इति । पदार्थानभिज्ञस्य वाक्यं वाक्यार्थ-९ बोधकं न स्यादित्यर्थः ॥२१॥ * संसारि २४ [नै. सि.]

·नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iv. 22-
तस्य च युष्मदस्मद्विभागविज्ञानस्य का युक्तिरुपायभावं प्रतिपद्यते ।
शृणु।
"अन्वयव्यतिरेको हि पदार्थस्य पदस्य च ।
स्थादेतदहमित्यत्र' युक्तिरेवावधारणे" ॥ २२ ॥
कथं तौ युक्तिरित्यत्राह।
"नाद्राक्षमहमित्यस्मिन् सुषुप्तेऽन्यन्मनागपि ।
न वारयति दृष्टिं स्वां प्रत्ययं तु निषेधति" ॥ २३ ॥
"एवं विज्ञातवाच्यार्थे श्रुतिलोकप्रसिद्धितः ।
श्रुतिस्तत्त्वमसीत्याह श्रोतुर्मोहापनुत्तये" ॥ २४ ॥
अन्वयव्यतिरेको पदपदार्थविवेककारणमिति यदस्माभिरुकं तदपि
भगवत्पादाचार्यः प्रदर्शितमित्याह तस्य चेति । पदपदार्थयोरन्वयव्यति-
३रेकावेवैतदिदमनात्मरूपमहमात्मेत्यस्मिन्नवधारणे युकिरुपायः स्यादि-
त्यर्थः । यद्वा । एतदहंकाररूपमेतत्साक्षिरूपमित्येतस्मिन्नवधारणे युतिः
स्यादित्यर्थः ॥२२॥
आगमापायितदवध्यन्वयव्यतिरेकावपि पदार्थविवेकोपायत्वेनास्मदु-
कावाचायैरपि दर्शिताविति दर्शयति कथमिति । अहमिदानीमस्मिन्सु-
३षुप्ते नात्मनोऽन्यदीषदद्राक्षमिति सुषुप्तादुत्थितः परामृशन्स्वात्मभूतां
दृष्टिं न निवारयति परामर्शापेक्षितपूर्वानुभवरूपत्वेन तत्र स्थितत्वात्
किंतु घटपटादिविषयप्रत्ययमेव निषेधति । तेनात्मैवाव्यभिचारी
६ अनात्मा तु व्यभिचारीत्युकलक्षणान्वयव्यतिरेको दर्शितावित्यर्थः । अत्रेति
पाठ आत्मन्यस्मिन्काले वेत्यर्थः ॥२३॥
इत्थं कृतान्वयव्यतिरेकस्य वाक्यमेवैकत्वप्रतिपादकं नान्यदिति
यदुक्तं तदाचार्यैरप्युकमित्याह एवमिति । "न हि द्रष्टुः” इत्यादिश्रुतिः।
३लोकप्रसिद्धिद्वारेण विज्ञातवाच्याथै विविकज्ञातवाच्यार्थेऽनात्मनिरा-
सेनावगतवाच्यार्थ इत्यर्थः। विज्ञातवाक्यार्थ इति पाठे विज्ञातपदार्थ
इत्यर्थः । पदार्थस्यैव वाक्यार्थत्वात् ॥ २४॥

·-iv. 39] चतुर्थोऽध्यायः। स किं सकलसंसारप्रविविक्तमात्मानं वाक्यात्पतिपद्यत उत नेतीति । अत्र ब्रूमः । कूटस्थावगतिशेषमात्रत्वा मतिपत्तेरत आह । दण्डावसाननिष्ठस्स्याद्दण्डसो यथा तथा । नित्यावगतिनिष्ठं स्याद्वाक्याज्जगदसंशयम् ॥ ३८ ॥ कुत एतत् । यस्मात् । पश्यन्निति यदाहोचैः प्रत्यक्त्वमजमव्ययम्।। अपूर्वानपरानन्तं त्वमा तदुपलक्ष्यते ॥ ३९ ॥ ननु भवत्वेवं बोधोत्पत्तिस्तथापि किं प्रपश्चाद्भेदेन ब्रह्मावबोध्यत उताभेदेन । आचेऽद्वैतव्याघातो द्वितीये च सप्रपञ्चत्वमित्याशङ्कय प्रपञ्च. स्यात्मन्यविद्याध्यारोपितत्वान्न ततो भेदेन नाप्यभेदेनासौ बोध्यते किं-३ त्वन्वयव्यतिरेकाभ्यां भावपरिहारेण तावन्मात्रतयेति दृष्टान्तेन दर्श- यति स किमित्यादिना। कूटस्थावगतिशेषमात्रत्वात्प्रतिपत्तेरिति । कूट- स्थावगतिरेव यथा शिष्यते तावन्मात्रैव प्रतिपत्तिन पुनः प्रपञ्चभावाभा-६ वावलम्बिनीत्यर्थः । दण्डावसाननिष्ठस्स्यादिति । दण्डरूपेणावसानं पर्यवसानं तदेव निष्ठा काष्ठा यस्य दण्डे परिकल्पितसर्पस्य स तथोकः न हि तत्र सर्पस्य दण्डे भावरूपता बाध्यत्वात् । नापि तत्राभावः कल्पि-९ तसर्पस्य प्रतियोगित्वेन क्वाप्यभावात् । तदेवमन्वयव्यतिरेकाभ्यां भावा- भावपरिहारेण यथा सर्पस्य दण्डतावन्मात्रत्वं तथा जगतोऽप्यवगति- रूपब्रह्ममात्रत्वमित्यर्थः॥ ३८॥ उक्केऽर्थे हेतुपरत्वेनोत्तरश्लोकमवतारयति कुत एतदिति । यस्मा- दिति । अयं शब्दस्त्वमा तदुपलक्ष्यत इत्यनेन संबध्यते । “ यद्वै तन्न पश्यति पश्यन्वै तन्न पश्यति न हि द्रष्टुर्दष्टेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशि-३ त्वान्न तु तद्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभकं पश्येत्” इति यन्निरस्तसमस्त- द्वैतं कूटस्थदृष्टिमात्मानं सुषुप्त्यवस्थायां दर्शयति तदेवापूर्वादिलक्षणं १२ * मात्रशेषत्वात् ABEF. + अजमद्वयं ACDF.

·नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iv. 40- तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थविज्ञानेनैव बाध्यते । यस्मात् । अस्माद्यदपरं रूपं नास्तीत्येव निरूप्यते । अन्यथाग्रहणाभावाद्वीजं तत्स्वमबोधयोः ॥४०॥ अस्यार्थस्य द्रढिन्न उदाहरणम् । "कार्यकारणबद्धौ ताविष्यते विश्वतैजसौ । प्राज्ञः कारणबद्धस्तु द्वौ तौ तुर्ये न सिध्यतः" ॥४१॥ ६ वस्तु त्वंपदेन लक्ष्यते यस्मात्तस्मात्तद्विपरीतं द्वैतजातमविद्याध्यारोपितं विद्यया निवर्त्यमानमात्ममात्रावशेषमेव निवर्त्यत इति भावः ॥ ३९ ॥ निरस्तसमस्तद्वैतं वस्तु सुषुप्स्यवस्थायां स्वत एव सिद्धं चेतिक तत्त्व. मस्यादिवाक्यजन्यविज्ञानेन तेन विनापि तस्य सिद्धत्वादित्याशङ्कयाह ३ तत्त्वमस्यादीति । यस्मादविद्या पूर्वोकन्यायेन तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थवि- ज्ञानेनैव बाध्यते तस्मादविद्यानिवृत्तये वाक्यमपेक्षणीयमित्यर्थः । ननु यद्यविद्यानिवृत्तिस्तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थविज्ञानेनैव क्रियते कथं तर्हि नि- ६ विशेषं वस्तु सुषुत्यवस्थायां सिद्धमिति “न तु तद्वितीयमस्ति” इत्यादि. श्रुत्योच्यत इत्याशङ्कयाह अस्माघदपरमिति । सुषुप्तिदशायामन्यथाग्रह- णाभावाद्वैतरूपग्रहणाभावाद्वैतरूपजाग्रत्स्वप्नयोरभावादस्मात्प्रकृतादा- ९ त्मनोऽपरं रूपं नास्तीति “न तु तद्धितीयमस्ति" इत्यादिश्रुत्या निरूप्यते न तु तत्कारणस्याग्रहणाभावात् । तच्चाग्रहणं स्वप्नप्रबोधयो/जं तत्रास्त्येव तेन तन्निवर्तकं वाक्यमपि सार्थकमित्यर्थः ॥४॥ वाक्यश्रवणे सत्येवाग्रहणं निवर्तते । ततः प्राक्सुषुप्तेस्तन्निवृत्तिर्ना- स्तीति यदुक्कं तत्र प्रमाणत्वेन गौडपादीयवाक्यमुदाहरति अस्येत्या- ३ दिना । कार्यमन्यथाग्रहणं कारणं तत्त्वाग्रहणं ताभ्यां बद्धौ संगृहीतौ जाग्रत्स्वप्नाभिमानिनौ विश्वतैजसो । प्राज्ञः पुनः सुषुप्त्यभिमानी कार- णेनैव तत्त्वाग्रहणेनैव बद्धः । द्वावप्येतौ कार्यकारणपदार्थों तुर्यावस्थायां ६न सिध्यतो न संभवत इत्यर्थः॥४१॥ बुद्धौ तु ABCDF.

·-iv. 45] चतुर्थोऽध्यायः। अन्यथागृह्णतः स्वमो निद्रा तत्त्वमजानतः । विपर्यासे तयोः क्षीणे तुरीयं पदमश्नुते" ॥ ४२ ॥ तथा भगवत्पादीयमुदाहरणम् । "सुषुप्ताख्यं तमोऽज्ञानं बीजं स्वमप्रबोधयोः । आत्मबोधमदग्धं स्याद्वीजं दग्धं यथाभवम्" ॥ ४३ ॥ एवं गौडेविडैनः पूज्यैरयमर्थः* प्रभाषितः । अज्ञानमात्रोपाधिस्सन्नहमादिगीश्वरः ॥४४॥ तत्रान्यथाग्रहणवदन्यथाग्रहणबीजमग्रहणमनात्मधर्म एवेत्याह । कदा पुनस्तुरीयपदप्राप्तिरित्याशङ्कयाह अन्यथेति । स्वप्नजागरितयो- स्तत्त्वमन्यथागृह्णतः स्वप्नो विपरीतग्रहणम् । तत्त्वमजानतः सुषुझ्यव- स्थायां निद्रा तत्त्वाग्रहणं बीजाज्ञानम् । तत्रजाग्रत्स्वप्नावन्यथाग्रहणप्रधा-३ नत्वात्कार्यस्थानम् । सुषुप्तिः केवलाग्रहणप्रधानत्वात्कारणस्थानम् । तयोश्च कार्यकारणस्थानयोर्विपर्यासे विपरीतग्रहणलक्षणे केवलाग्रहण- लक्षणे च तत्त्वप्रतिबोधतः क्षीणे तुरीयं पदं प्राप्नोतीत्यर्थः ॥४२॥६ उपदेशसाहस्यामप्येतदुक्कमित्याह तथेति । सुषुप्ताख्यमिति । सुषुप्तं तमोऽज्ञानमिति पर्यायाः । तदेवंशब्दवाच्यमज्ञानं स्वप्नप्रबोधयोर्वीजं स्वा- त्मबोधेन प्रकर्षण दग्धं सद्भवं न पुनः कामकर्मादिप्रसवार्थ स्यात् ३ दग्धबीजमिवेति वदन्सुषुप्तावज्ञानसद्भावं तस्यात्मज्ञाननिवर्त्यत्वं च दर्श- यतीत्यर्थः॥४३॥ उपसंहरति एवमिति । गौडैर्गौडपादाचारसदाराध्यैः द्राविडै- भगवत्पूज्यपादाचार्यैः । पञ्च द्राविडा इति केवलानामपि द्राविडत्व- प्रसिद्धः। कोऽसावों भाषित इत्यत आह अज्ञानमात्रेति । ईश्वरः पर-३ मात्मैवाज्ञानमात्रोपाधिरहंकारादीनां साक्षितया जीवत्वेनावस्थित इत्य- स्मदुकं तेषामप्यभिमतमित्यर्थः ॥४४॥ ननु "तम आसीत्" "आसीदिदं तमोभूतम्" इति श्रुतिस्मृतिप्रसि- * पूर्वैरयं M. २५ [ नै. सि.]

·नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iv. 45- इदं ज्ञानमहं ज्ञाता ज्ञेयमेतदिति त्रयम् । योऽविकारो विजानाति परागेवास्य तत्तमः ॥ ४५ ॥ यत एतदेवमतस्तस्यैव बीजात्मनस्तमसश्चित्तधर्मविशिष्टस्य स्वकार्य- द्वितीयाभिसंबन्धो न त्वविकारिण आत्मन इत्याह दृष्टान्तेन । रूपप्रकाशयोर्यद्वत्संगतिविक्रियावतः । सुखदुःखादिसंबन्धश्चित्तस्यैवं विकारिणः ॥ ४६॥ तदेतदन्वयव्यतिरेकाभ्यां दर्शयिष्यन्नाह । संप्रसादेऽविकारित्वादस्तं याते विकारिणि । पश्यतो नात्मनः किंचिद्वितीयं स्पृशतेऽण्वपि ॥ ४७ ॥ द्धस्य जगदीजस्याज्ञानस्य परमेश्वरशकितया तभेदात्कथं तस्य ज्ञाननि- ३ वर्त्यत्वमित्यत आह तत्रेति । ज्ञानादित्रयमनापन्नविकारतया योऽवभा- सयति तस्य परागेव बहिरेव तमस्तस्यात्मनः स्वरूपं धर्मश्च न भवति जडत्वादृश्यत्वाञ्च । आत्मशक्तित्वव्यपदेशश्चास्य सत्ताप्रतीत्योस्तत्पर- ६ तन्त्रत्वादेवेति भावः ॥४५॥ ननु सुखदुःखादिसंबन्धवदज्ञानसंबन्धोऽप्यात्मनः किं न स्यादित्या- शङ्कयाविकारित्वादेवात्मनः सुखदुःखसंबन्धासंभवान्मैवमिति दृष्टा- ३ न्तेन दर्शयति यत एतदेवमित्यादिना । आत्मा विकाररहित एव जानाति यतस्ततश्चित्ताख्यपरिणामविशिष्टस्यैवाज्ञानस्य द्वितीयसंबन्धो न त्वात्मनः। तस्य त्वज्ञानजनितचित्तोपाधिद्वारा भवति न तु स्वभावत ६ इत्यर्थः । रूपप्रकाशयोरिति । सुखदुःखादिसंबन्धोऽपि विक्रियावत एव भवितुमर्हति संवन्धत्वाद्रूपप्रकाशसंबन्धवदित्यर्थः ॥ ४६ ॥ सति चित्तसंबन्धे सुखदुःखादिसंबन्धो नास्तीत्युकमर्थमन्वयव्य- तिरेकाभ्यां दर्शयितुमुत्तरश्लोक इत्याह तदेतदिति । संप्रसादे सुषुप्तिस- ३ मये विकारिणि चित्तेऽस्तं याते सत्यात्मनोऽविकारित्वात्कूटस्थदृष्टित्वात् * विक्रियावतोः ABCDF.

·D -iv.51] चतुर्थोऽध्यायः। सोऽयं कूटस्थज्ञानमूतिरात्मा । यथा प्राज्ञ तथैवायं स्वमजागरितान्तयोः । पश्यन्नप्यविकारित्वाद्वितीयं नैव पश्यति ॥४८॥ एवं ज्ञानवतो नास्ति ममाहंमतिसंश्रयः । भास्वत्प्रदीपहस्तस्य ह्यन्धकार इवाग्रतः ॥ ४९ ॥ तत्र दृष्टान्तः। आ प्रबोधाद्यथा सिद्धिद्वैतादन्यस्य वस्तुनः । बोधादेवमसिद्धत्वं बुद्ध्यादेः प्रत्यगात्मनः ॥ ५० ॥ स एष विद्वान्हानोपादानशून्यमात्मानमात्मनि पश्यन् । सर्वमेवानुजानाति सर्वमेव निषेधति । भेदात्मलाभोऽनुज्ञा स्यानिषेधोऽतत्स्वभावतः ॥५१॥ पश्यतोऽपि तस्यात्मनो नाण्वपि द्वितीयं स्पृशते नात्मना संबध्यत इत्यर्थः॥४७॥ संप्रसादइतिविशेषणादितरावस्थयोर्द्वितीयसंबन्धोऽभिमत इत्या- शङ्कय तयोरप्यवस्थयोः परमार्थतस्तत्स्पर्शाभावं दर्शयति सोऽयमित्या. दिना । प्राज्ञावस्थायामिव स्वप्नजागरितयारण्यात्मनो द्वितीयसंस्पर्शी ३ नास्तीत्यर्थः। अत्रान्तशब्दः स्वरूपवचनः ॥४८॥ अवस्थात्रयेऽपि कूटस्थ आत्मेति विजानतः फलमाह एवमिति । म- माहमिति।यदिदं शानद्वयमन्तःकरणाश्रयं तदेवंविदो नास्तीत्यर्थः॥४९॥ आप्रबोधादिति। द्वैतादन्यवस्तुविषयबोधपर्यन्तं द्वैतसिद्धिर्यथा तथा बाधकबोधोदयादूर्ध्व तस्यासिद्धिर्युकैवेत्यर्थः । यद्वा । बोधात्पूर्व यथा द्वैतादन्यस्याद्वितीयवस्तुनोऽसिद्धिरेवं बोधादूर्ध्व प्रत्यगात्मनो बुध्धा- ३ दिसंबन्धासिद्धिरित्यर्थः ॥ ५० ॥ विदुषोऽनुभवप्रकारमिदानीं दर्शयति स एष इति। कथमेतद्विरुद्ध- मभिधीयत इत्यत आह भेदात्मेति । व्यवहारदृष्टया द्वैतप्रपञ्चस्य स्वरूप- लाभोऽनुशा तत्त्वदृष्ट्या तदभावो निषेध इत्यर्थः ॥५१॥ । । ३ ·.anammy appermetaSHEKw.pany नैष्कम्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iv. 52- सर्वस्योक्तत्वादुपसंहारः। परमार्थात्मनिष्ठं यत्सर्ववेदान्तनिश्चितम् । "तमोपनुद्धियां ज्ञानं तदेतत्कथितं मया ॥ ५२ ॥ एतावदिहोक्तम् । नेहात्मविन्मदन्योऽस्ति न मत्तोऽज्ञोऽस्ति कश्चन । इत्यजानन्विजानाति यस्स ब्रह्मविदुत्तमः ॥ ५३ ॥ एवमात्मानं ज्ञात्वा किं प्रवर्तितव्यमुत निवर्तितव्यमाहोस्विन्मुक्त- प्रग्रहतेति । उच्यते। इदानी प्रकरणमुपसंहरति सर्वस्येति । सर्ववेदान्तनिश्चितं स्वान्ता- न्धकारनिवर्तकं यज्ज्ञानं परमार्थवस्तुविषयं तदेतदस्मिन्प्रकरणे मया ३ कथितं नातः परं ज्ञातव्यमवशिष्यत इत्यर्थः॥५२॥ साङ्ख्यानामिव नानात्मवादशङ्कानिरासार्थ पुनरपि संगृह्योकमर्थं दर्शयति एतावदिति । विजानातीत्युक्त ज्ञानपरिणामित्वं प्राप्तमित्यत ३ आह अजानन्निति । अपरिणामिना कूटस्थचैतन्येनैवानुभवतीत्यर्थः। यद्वा । स्वात्मानं विजानाति चेत्तस्य कर्मत्वं कर्तृत्वं च स्यादिति विशि- नष्टि अजानन्निति । वृत्तिज्ञानात्कर्मत्वेनाजानन्नपि स्वरूपचैतन्येन स्वयं- ६ प्रकाशतयानुभवतीत्यर्थः । सोपाधिकचैतन्यानामुपाधिप्रधानत्वादुपा- धिभेदवदेव परिकल्पिततया ज्ञानाज्ञानाश्रयत्वायोगादपास्तसमस्तो- पाधेरद्वैतचैतन्यस्यैव मम तदाश्रयत्वमिति भावः । इह लोके मत्तोऽन्यः ९कश्चिदात्मविषयाज्ञानाश्रयो नास्ति नापि तद्विषयज्ञानाश्रयः किं त्वहमेक एव ज्ञानाज्ञानाश्रयो मत्तोऽन्यस्य चैतन्यस्याभावादित्यद्वैतमात्मानं वृत्तिज्ञानेनाजानन्स्वरूपचैतन्येन स्वयंप्रकाशतया विजानाति स ब्रह्म- १२ विदुत्तम इत्यक्षरयोजना ॥ ५३॥ एवं तत्त्वविचारं समाप्य तत्त्वविदश्चर्यामिदानीं निरूपयन्कि ब्रह्म- विदा वर्णाश्रमधर्मेषु प्रवर्तितव्यमुत तेभ्यो निवर्तितव्यमथवा स्वच्छन्द * तमोऽपनुद्धि यज्ज्ञानं M. + न मत्तोऽन्योऽस्ति E.

·-iv. 56] चतुर्थोऽध्यायः। ज्ञेयाभिन्नमिदं यस्माज्ज्ञेयवस्त्वनुसार्यतः । न प्रवृत्तिं निवृत्तिं वा कटाक्षेणापि वीक्षते ॥ ५४॥ कुत एतज्ज्ञेयाभिन्नमिति । यतः । प्रागात्मबोधारोधोऽयं बाह्यवस्तूपसर्जनः । प्रध्वस्ताखिलसंसार आत्मैकालम्बनः श्रुतेः ॥ ५५ ॥ एवमवगतपरमार्थतत्त्वस्य न शेषशेषिभावस्तत्कारणस्योत्सारितत्वा- दित्याह । वास्तवेनैव वृत्तेन निरुणद्धि यतो भवम् । निवृत्तिमपि मृद्राति सम्यग्बोधः प्रवृत्तिवत् ॥ ५६ ॥ वर्तितव्यमिति पृच्छति एवमिति । ज्ञानस्य ज्ञेयाद्वैतचैतन्याभिन्नतया ३ तदनुसारित्वाज्ज्ञेयस्य च प्रवृत्तिनिवृत्तिशून्यस्वभावत्वात्तद्रूपेण ब्रह्म- विदोऽवस्थानं न तु प्रवृत्तिनिवृत्त्यादिसंबन्ध इत्युत्तरमाह उच्यत इति ॥ ५४॥ ज्ञानस्य ज्ञेयाभिन्नत्वं कुत इत्याशङ्कय तदुत्तरत्वेन श्लोकमवतारयति कुत एतदित्यादिना । “यत्र चान्यदिव स्यात्तत्रान्योऽन्यत्पश्येद्यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्” इतिश्रुतेरविवावस्थायां ज्ञानस्य भेदाव-३ लम्बनत्वं विद्योदयेनाशेषसंसारनाशे त्वात्मैकमात्रपर्यवसानमवसीयत इत्यर्थः॥ ५५॥ ननु विदुषः प्रवृत्तिधर्माणामभावेऽप्यमानित्वादयो निवृत्तिधर्मा विद्यन्तेऽतस्तद्विधिशेष एवायं विद्वानित्याशङ्कय तत्रापि वस्तुस्वभावात् प्रवर्तते न तु शास्त्रान्नियोज्यत्वकारणभूतार्थित्वहेत्वविद्यायास्तत्त्वज्ञानेन ३ निवृत्तत्वादित्याह एवमिति । वास्तवेनैवेति । यतः सम्यग्बोधः प्रवृत्ति- निवृत्तिशून्यात्मवस्तुवृत्तानुरोधेन संसारं निवर्तयत्यतो वैधप्रवृत्तिव- द्वैधनिवृत्तिमपि निवर्तयति । तस्माद्वस्तुस्वभावादेवामानित्वादौ विद्वा-६ न्वर्तत इत्यर्थः॥५६॥ * बाह्यवस्तूपसर्जनं ABD. + आत्मैकालम्बनं ABD. ६ ·PHOTMar-10%ATHOREAMINATRIOR नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता [ iv, 57- सदात्मप्रसूत्यैव निरुणद्धयखिलं भवम् । ध्वान्तमात्रनिरासेन न ततोऽन्यान्यथामतिः ॥ ५७ ॥ देशकालाद्यसंबद्धा देशादेमोहकार्यतः । नानुत्पन्नमदग्धं वा ज्ञानमज्ञानमस्त्यतः ॥ ५८ ॥ सम्यग्ज्ञानशिखिप्लुष्टमोहतत्कार्यरूपिणः । सकृन्निवृत्तेर्बाध्यस्य किं कार्यमवशिष्यते ॥ ५९ ।। ननु यदि सम्यग्बोधः स्वोत्पत्तिमात्रेणैव संसारं निवर्तयेत्तदैवं स्यान्न स्वेतदस्ति तस्यानादिकालप्रवृत्तमिथ्याज्ञानतत्संस्कारनिरासायाभ्यासा- ३ पेक्षत्वात्तदवसरे च निवृत्तिविधीनामपि सावकाशत्वादित्यत आह सकृदिति । स्वोत्पत्तिमात्रेणाविद्यानिवर्तकत्वे गृहीतान्वयव्यतिरेकः स- म्यग्बोधः स्वोत्पत्तिमात्रेणाविद्यां निवर्तयंस्तदानीमेव मिथ्याज्ञानतत्सं- ६ स्कारलक्षणं सकलमपि संसारं निवर्तयति न त्वभ्यासादिकमपेक्षत इत्यर्थः । कुतस्तदानीमेव मिथ्याज्ञानादिकं निवर्तयतीत्यत आह न ततो ऽन्येति । मिथ्याज्ञानादिरविद्याकार्यत्वान्नाविद्यातो विलक्षणस्तस्माद- ९विधां निवर्तयन्बोधस्तदानीमेव मिथ्याज्ञानादिकं निवर्तयतीत्यर्थः ॥५७॥ ननु कथं सकृदेव सकलाज्ञाननिवर्तकं ज्ञानमुत्पद्यते यावता लोके प्रमाणज्ञानानां स्वदेशकालोपाधावेव स्वविषयाज्ञाननिवर्तकत्वं न तु ३ सकलाज्ञाननिवर्तकत्वं दृश्यत इत्याशङ्कयाह देशकालेति। घटादीनां दे- शकालावस्थादिपरिच्छिन्नत्वाजडत्वाञ्च तद्विषयज्ञानानां देशकालाचपे- क्षया तत्तदज्ञाननिवर्तकत्वेऽप्यात्मनोऽविद्याकार्यदेशकालादिभिरसंस्पृ- ६ष्टत्वात्स्वयंप्रभत्वाञ्च तत्रानिवृत्तमज्ञानान्तरं तन्निवृत्तयेऽपेक्षितमनुत्पन्नं ज्ञानान्तरं वा नास्तीत्यर्थः । अनुत्पन्नं ज्ञानमदग्धमज्ञानं वा नास्ती- त्यन्वयः॥ ५८॥ तस्मात्सम्यग्ज्ञानोत्पत्तौ सकलाज्ञाननिवृत्तेन शेषशेषिभाव इति युक- मेवोकमित्युपसंहरति सम्यगिति । सम्यग्ज्ञानाग्निना दग्धाविद्या- ३ तत्कार्यस्वभावस्यात्मनः कार्य किंचिन्नावशिष्यते बाधयोग्यस्य सर्वस्य सकृदेव निवृत्तत्वात् । ततश्च न शेषशेषिभाव इत्यर्थः ॥ ५९ ॥ * असंबन्धान S; देहादेः M.

·-iv. 62] चतुर्थोऽध्यायः । वास्तवेनैव वृत्तेनाविद्यायाः प्रध्वस्तत्वान किंचिदवशिष्यत इत्युक्तः परिहारः । अथापरस्साम्प्रदायिकः । निवृत्तसर्पस्सोत्थं यथा कम्पं न मुञ्चति । विध्वस्ताखिलमोहोऽपि मोहकार्य तथात्मवित् ॥ ६० ॥ यतः प्रवृत्तिबीजमुच्छिन्नं तस्मात् । तरोरुत्खातमूलस्य शोषेणैव* यथा क्षयः । तथा बुद्धात्मतत्त्वस्य निवृत्त्यैव तनुक्षयः॥६१ ॥ अथालेपकपक्षनिरासार्थमाह । बुद्धाद्वैतसतत्त्वस्य यथेष्टाचरणं यदि । शुनां तत्त्वदृशां चैव को भेदोऽशुचिभक्षणे ॥ ६२ ॥ एवं सद्योमुक्तिपक्षमङ्गीकृत्य शेषशेषिभावः परिहृतः साम्प्रतं जीवन्मु- किपक्षेऽपि न शेषशेषिभाव इत्युत्तरग्रन्थस्य तात्पर्यमाह वास्तवेनैवेत्या- दिना । सम्यग्बोधाद्वाधितसर्पविश्नमस्य पुंसो यथा भयकम्पादिकं कंचि-३ कालमनुवर्तते तथा विदुषोऽपि बाधितोऽपि संसारः प्रारब्धकर्म- फलभोगपर्यन्तमनुवर्तते इत्यर्थः॥६०॥ भवत्वेवं तथापि कथं शेषशेषिभावासंभव इत्यत आह यत इति । विविधवैधप्रवृत्तिबीजमविद्याकामादिकं सम्यग्ज्ञानादुच्छिन्नमिति यत- स्ततश्च न शेषशेषिभावस्ततश्च निवृत्त्या प्रारब्धकर्मणो भोगेनैव निवृत्त्या ३ प्रातिभासिकस्य शरीरादेः क्षय इत्यर्थः ॥६१ ॥ ननु विदुषो दृश्यमानानां प्रवृत्तीनां विधिनिबन्धनत्वाभावेऽपि राग- द्वेषादिनिबन्धनत्वं स्यात्तथा च न स्वैरचेष्टायां दोष इति प्राप्तमित्या- शङ्कय तन्निरासायोत्तरश्लोक इत्याह अथेत्यादिना । तत्त्वदृशां संस्कार-३ वशान्मनुष्यत्वजात्युचितैव प्रवृत्तिर्न तु यत्किचिज्जात्युचितेति यथा त्वयेष्यते तथा प्रातिभासिकवर्णाश्रमोचितैव प्रवृत्तिस्तत्संस्कारवशा- द्भवति नेतरेत्यभ्युपेयं तस्मान्न स्वैरचेष्टाप्रसङ्ग इत्यर्थः ॥ १२ ॥ * स्पर्शेनैव ABDFS. ६ ·२०० नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता। [ iv. 63- कस्मान भवति । यस्मात् । अधर्माज्जायतेऽज्ञानं यथेष्टाचरणं ततः । धर्मकार्ये कथं तत्स्याद्यत्र धर्मोऽपि नेष्यते ॥ ६३ ॥ प्रत्याचक्षाण आहातो यथेष्टाचरणं हरिः। यस्य सर्वे समारम्भाः"" प्रकाशं चे" ति सर्वदृक् ॥६४॥ तिष्ठतु तावत्सर्वप्रवृत्तिवीजघस्मरं ज्ञानं मुमुक्ष्ववस्थायामपि न संभ- वति यथेष्टाचरणम् । तदाह । " यो हि यत्र विरक्तः स्यानासौ तस्मै प्रवर्तते। लोकत्रयविरक्तत्वान्मुमुक्षुः किमितीहते" ॥६५॥ ननु वर्णाश्रमाभिमानस्यागन्तुकत्वात्स्वभावसिद्धत्वाच जात्यभिमा- नस्य मनुष्यत्वजातिमात्रोचितैव प्रवृत्तिस्तत्संस्कारवशाकि न स्यादिति ३ विशेषहेतुर्वाच्य इत्याशङ्कयोत्तरलोकेन परिहरति कस्मादित्यादिना जन्मान्तरानुष्ठिताधर्मवशाभक्ष्यभक्षणादौ कर्तव्यताबुद्धिस्ततश्च यथे- ष्टाचरणम् । ज्ञानं पुनरत्यन्तोत्कृष्टपुण्यकार्य "धर्मात्सुखं च ज्ञानं च” इति ६ वचनात् । यस्मिंश्च शाने सति प्रवर्तककामादिदोषाणामत्यन्तमुच्छिन्न- त्वाद्धर्मेऽपि प्रवृत्तिन भवति तथाभूते ज्ञाने सति कथं यथेष्टाचरणम् । "भावितैः करणैरेभिर्बहुसंसारयोनिषु । आसादयति शुद्धात्मा मोक्षं ९वै प्रथमाश्रमे" " अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्” इति स्मरणादतीतानेकजन्मस्वपि यथेष्टाचरणाभावेन तत्संस्कारस्याप्यभा- वान्न तद्वशादपि यथेष्टाचरणमित्यर्थः ॥१३॥ विदुषो यथेष्टाचरणाभावे भगवद्वचनमपि प्रमाणमित्याह प्रत्याच- क्षाण इति ॥६४॥ इदानी कैमुतिकन्यायेनापि विदुषो यथेष्टाचरणाभावमाह तिष्ठत्वि- त्यादिना । मुमुक्षुरपि यत्र न चेष्टते तत्र मुक्तो न चेष्टत इति किमु ३ वकव्यमित्यर्थः॥६५॥ * सत्यदक्. + तत्र प्रवर्तते .

·-iv. 67] चतुर्थोऽध्यायः। २०१ तत्र दृष्टान्तः। क्षुधया पीड्यमानोऽपि न विषं यत्तुमिच्छति । *मिष्टानध्वस्ततृड् जाननामूढस्तज्जियत्सति" ॥६६॥ यतोऽवगतपरमार्थतत्त्वस्य यथेष्टाचरणं न मनागपि घटते मुमुक्षुत्वेऽपि च तस्मात् । रागो लिङ्गमबोधस्य चित्तव्यायामभूमिषु । कुतः शावलता तस्य यस्याग्निः कोटरे तरोः ॥ ६७ ॥ सकळपुरुषार्थसमाप्तिकारिणोऽस्यात्मावबोधस्य कुतः प्रसूतिरिति । उच्यते । किमुवतव्यन्यायमेव दृष्टान्तेन स्पष्टयति तत्र दृष्टान्त इत्यादिना। यथा लोके क्षुत्क्षामस्तन्निवृत्तिसाधने प्रयतमानोऽप्यतत्साधने प्रत्युत प्रतिकूले विषदूषितान्ने न प्रवर्तते तत्र मिष्टान्नेन ध्वस्ततृष्णस्तस्य विष-३ दूषितत्वं जानन्विवेकी न तदत्तुमिच्छतीति किमु वकव्यं तथा मुमुक्षु- रप्राप्तपरमपुरुषार्थस्तत्साधने प्रवर्तमानोऽप्यनित्यत्वादिदोषदूषितैहिका- मुष्मिकादिसुखेभ्यो विरकस्तत्साधनेषु न प्रवर्तते । तत्र किमु वकव्यम् । ६ परब्रह्मानन्दानुभवपरितृप्तो विद्वान्बहुलायासपरिक्लिष्टेषु वैषयिकसुखल- वेषु न प्रवर्तत इति भावः ॥६६॥ यस्मात्सिद्धस्य साधकस्य च न रागद्वेषनिबन्धने प्रवृत्तिनिवृत्ती भवतस्तस्मात्प्रवृत्त्यादिनानुमितो रागोऽविद्वत्ताया एव लिङ्गमित्युपसंह- रति यत इत्यादिना । चित्तव्यायामभूमिषु चित्तस्य स्वारसिकप्रवृत्त्या-३ लम्बनेषु शब्दादिषु यो रागः सोऽयमबोधस्य लिङ्गम् । तत्र दृष्टान्तः कुत इति । यथा यत्राग्निस्तत्र न शाङ्कलता तथा यत्र रागस्तत्र न बोध इत्यर्थः ॥६७॥ एवं प्रसङ्गागतमलेपकपक्षनिरासं समाप्य पूर्वोदिततत्त्वंपदार्थविवे- कमात्रस्यैव ज्ञानसाधनत्वमिति शङ्कानिरासाय सम्यग्दर्शनसाधनानि * मृष्टान्नं ACDFM. ६

·नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता
[iv. 68-
अमानित्वादिनिष्ठो यो यश्चाद्वेष्ट्रादिसाधनः।
ज्ञानमुत्पद्यते तस्य न बहिर्मुखचेतसः॥ ६८॥
उत्पन्न आत्मविज्ञाने किमविद्याकार्यत्वात्मवृत्तिवन्निवृत्त्यात्मकामानि-
त्वादयो निवर्तन्त उत नेति । नेति ब्रूमः । किं कारणम् ।
३ निवृत्तिशास्त्राविरुद्धस्वाभाव्यात्परमात्मनो न तु नियोगवशात् ।
कथं तर्हि । शृणु।
उत्पन्नात्मप्रबोधस्य त्वद्वेष्तृत्वादयो गुणाः ।
अयत्नतो भवन्त्यस्य न तु साधनरूपिणः॥ ६९॥
यत एतदेवमतः।
इमं ग्रन्थमुपादित्सुरमानित्वादिसाधनः ।
यत्नतः स्यान्न दुर्वृत्तः प्रत्यग्धर्मानुगो ह्ययम् ॥ ७० ॥
३ संकलय्य दर्शयति सकलेति। "अमानित्वमदम्भित्वम्" "अद्वेष्टा सर्वभूता-
नाम्" इत्यादिभगवद्गीतोकगुणवत एव सम्यग्ज्ञानोत्पत्तिर्न विषयाभिमुख-
चेतस इत्यर्थः॥६॥
ननु साधकस्यामानित्वादिकं साधनं चेत्सिद्धस्य तर्हि "साध्याभावे
महाबाहो साधनैः किं प्रयोजनम्" इति न्यायेन तेषामविद्याकार्याणां विद्या-
३ विरोधाच्चासंभवः संभवे वा निवृत्तिशास्त्रनियोज्यत्वं विदुषः प्रसज्ये-
तेत्याशङ्कय विधितस्तेषां नियोज्यत्वाभावेऽपि विद्याविषयपरमार्थात्म-
स्वभावाविरोधादयत्नसाध्या अमानित्वादयो विदुषो लक्षणत्वेनानुव-
६ र्तन्त इति परिहरति उत्पन्न इत्यादिना ॥ ६९॥
यस्मादेवं साधकस्य साधनत्वेन सिद्धस्य च लक्षणत्वेन सर्वथाप्य-
ङ्गीकार्यास्तस्मात्परमहंसो ज्ञानसाधनभूतनैष्कर्म्यसिद्धिप्रकरणश्रवणाच-
३ भिमुखोऽप्यमानित्वादिनिष्ठो भवेदित्याह यत इत्यादिना । प्रत्यग्धर्म
आत्मा। प्रत्यक् चासौ धर्मश्चेति । तमनुगच्छति तद्याथात्म्यप्रतिपत्तिप्रति-
पादकत्वेनायं ग्रन्थ इति प्रत्यग्धर्मानुग इत्युकम् ॥ ७० ॥

·-iv.74] चतुर्थोऽध्यायः। २०३ न दातव्यश्चायं ग्रन्थः। नाविरक्ताय संसारान्नानिरस्तैषणाय च । न चायमवते देयं वेदान्तार्थप्रवेशनम् ॥ ७१ ॥ ज्ञात्वा यथोदितं सम्यग्ज्ञातव्यं नावशिष्यते । न चानिरस्तकर्मेदं जानीयादञ्जसा ततः ॥ ७२ ॥ *निरस्तसर्वकर्माणः प्रत्यक्प्रवणबुद्धयः । निष्कामा यतयः शान्ता जानन्तीदं यथोदितम् ॥ ७३ ।। श्रीमच्छङ्करपादपद्मयुगलं संसेव्य लब्ध्वोचिवान् ज्ञानं पारमहंस्यमेतदमलं स्वान्तान्धकारापनुत् । मा भूदत्र विरोधिनी मतिरतः सद्भिः परीक्ष्यं बुधैः सर्वत्रैव विशुद्धये मतमिदं सन्तः परं कारणम् ॥ ७४॥ एवं शिष्यस्य नियममभिधायाचार्यस्य नियममाह न दातव्य' इति । यमा अहिंसादयस्ते यमादयो यस्य विद्यन्ते स यमवान् । न यमवानय- मवान् । तस्मा अयमवते कुतो न देयमित्यत आह वेदान्तेति । वेदा-३ न्तानामर्थे प्रवेशोऽधिगमोऽनेनेतीदं प्रकरणं वेदान्तार्थप्रवेशनम् । तेन य एवं वेदान्तश्रवणादिष्वधिकृतो मुमुक्षुः स एवात्राधिकारीति। नान्यः। त- सात्कुतूहलाद्बहुश्रुतत्वादिबुद्ध्या वा प्रवर्तमानायेदंन देयमित्यर्थः॥७१॥६ ननु किमेतत्प्रकरणपरिज्ञानाद्भवति येनावानधिकारिणां प्रवेशो न सिद्धयेदित्यत आह ज्ञात्वेति । तेन कुतूहलादिवशात्प्रवृत्तो न फल- पर्यन्तं ज्ञानमधिगच्छतीत्यर्थः। तदाह न चानिरस्तेति ॥७२॥ के तर्हि प्रकरणाथै सम्यक्प्रतिपद्यन्त इत्यत आह निरस्तेति ॥ ७३ ॥ इदानीमसत्प्रकरणस्य विशिष्टगुरुसंप्रदायपूर्वकत्वादत्र दोषदृष्टिर्मा- भूकिंतु यत्नात्सद्भिः परीक्षणीयमिदं प्रकरणं यतः सन्त एव गुणदो- षावधारणे परं कारणं तस्मात्परीक्षणीयमेवेति विद्वज्जनेष्वात्मनोऽनौ-३ द्धत्यं दर्शयति श्रीमदिति । ऊचिवानुकवानित्यर्थः ॥७४॥ * निरस्य सर्वकर्माणि ABCDFM. ३

·नैष्कर्म्यसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता
[iv.75-
सुभाषितं चार्वपि
नामहात्मनां
दिवाकरो नक्तशामिवामलः ।
प्रभाति भात्येव विशुद्धचेतसां
निधिर्यथापास्तवृषां महाधनः ॥ ७५ ॥
विष्णोः पादानुगां यां निखिलभवनुदं शंकरोऽवाप योगात्
सर्वज्ञं ब्रह्मसंस्थं मुनिगणसहितं सम्यगभ्यर्च्य भक्त्या ।
विद्यां गङ्गामिवाहं प्रवरगुणनिधेः प्राप्य वेदान्तदीप्तां
कारुण्यात्तामवोचं जनिमृतिनिवहध्वस्तये दुःखितेभ्यः ॥ ७६ ॥
ये पुनरनुनीयमाना अनुनयादेवानुनेतुरशकिं मन्यन्ते दुर्विदग्धास्ता-
न्प्रति साविष्कारमात्मनो वैदग्ध्यं दर्शयति सुभाषितमिति । निस्स्पृहाणां
३हि निधयः प्रकाशन्ते । तदुकं भगवता पतञ्जलिना "रत्नोपस्थानम्” इति ।
अस्तेयप्रतिष्ठायामात्मस्पृहायां रत्नोपस्थानं सर्वदिकालस्थान्यस्योपति-
टन्ते रत्नानीत्यर्थः॥७५॥
एवं विशिष्टगुरुसंप्रदायप्राप्तस्य प्रकरणस्य परानुग्रह एव प्रयोजनं न
तु दृष्टमदृष्टं वा विद्यया कृतार्थत्वादिति दर्शयति विष्णोरिति । विष्णो-
३ र्व्यापिनो जगत्कारणस्य पदमधिष्ठानं सच्चिदानन्दैकरसमनुगच्छतीति
विष्णोः पदानुगा विद्या । गङ्गापि विष्णोः पुरुषोत्तमस्य चरणमनुसृत्य
गच्छतीति “वामपादाङ्गुष्टनखस्रोतोविनिर्गताम्" इति स्मरणात्। पुन-
६ रपि विवागङ्गयोः समानं विशेषणमाह निखिलभवनुमिति । यामेवंविधां
विद्यां गङ्गां च भगवत्पादाचार्यः परमेश्वरश्च योगसामर्थ्यादवाप तमा-
चार्य सर्वज्ञं ब्रह्मसंस्थं मुनिगणैः सहितं भक्त्या सम्यगभ्यर्च्य तस्मात्प्रवर-
९ गुणनिधेराचार्यात्तां वेदान्तदीप्तां परमेश्वरं समभ्यर्च्य तस्माद्भगीरथो
वेदान्तदीप्तां "सितासिते" "इमं मे गङ्गे" इत्यादि वेदान्तप्रतिपाद्यांगङ्गामिव
साकल्येनाहं प्राप्यार्थिभ्यः सकारणसंसारनिवृत्तयेऽवोचमित्यर्थः॥७६ ॥

·-iv.78] चतुर्थोऽध्यायः। २०५ वेदान्तोदरवर्ति भास्वदमलं ध्वान्तच्छिदस्मद्धियो दिव्यं ज्ञानमतीन्द्रियेऽपि विषये व्याहन्यते न कचित् । यो नो न्यायशलाकयैव निखिलं संसारबीजं तमः प्रोत्सार्याविरकार्पोद्गुरुगुरुः पूज्याय तस्मै नमः ॥ ७७ ॥ संबन्धोक्तिरियं साध्वी प्रतिश्लोकमुदाहृता । नैष्कर्म्यसिद्धात्वेमां व्याख्यातासौ भवेद्धवम् ॥ ७८ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरपूज्य- पादशिष्यश्रीसुरेश्वराचार्यविरचितायां नैष्कर्म्य- सिद्धौ संबन्धोक्तौ चतुर्थोऽध्यायः समाप्तः ॥४॥ इति नैष्कर्म्यसिद्धिप्रकरणं समाप्तम् ॥ गुरुभकेर्विद्यां प्रत्यन्तरङ्गसाधनत्वं दर्शयितुं प्रकरणारम्भ इव प्रक- रणपरिसमाप्तावपि गुरुनमस्कारं करोति वेदान्तेति । वेदान्तोदरवर्ति वेदान्तप्रमाणजन्यं भास्वच्छुद्धसत्त्वात्मकममलं रागादिदोषरहितं ३ ध्वान्तछिदस्मद्धियोऽस्मदन्तःकरणतमोनिवर्तकं दिव्यं स्वयंप्रकाशा- भिव्यञ्जकम् । पुनरपि तदेव ज्ञानं विशिनष्टि अतीन्द्रियेऽपीति । यस्य ज्ञानस्यातीन्द्रियवस्तुविषयत्वान्न प्रत्यक्षादिविरुद्धार्थविषयत्वमित्यर्थः । ६ एवंविधं ज्ञानं यो गुरूणामपि गुरुर्नोऽस्माकमाविरकार्षीदिति संबन्धः। किं कुर्वन्नाविरकार्षीत्तत्राह निखिलमिति । सकलसंसारबीजं तमो न्यायशलाकया प्रोत्सारयन्य एवमाविरकार्षीत्तस्मै नम इति संबन्धः। निच्छार्दूलविक्रीडितमेतत् । “न्यूनाधिकेनैकेन निवृद्भुरिजौ" इत्यु- कत्वात् ॥७७॥ नैष्कर्म्यसिद्धेाख्यानक्षमतात्पर्यपरिक्षाने किं कारणमित्याशङ्कायां संबन्धोकिरेवेत्याह संबन्धोकिरिति ॥ ७८ ॥ * व्याख्यातास्य S.

·२०६ नैष्कसिद्धिश्चन्द्रिकासहिता पदकशतहतकुमारिलसौगतगुर्वक्षपादकणभक्षः । यमनियमनिलयधिषणो जयति श्रीसत्यबोधाचार्यः॥१॥ वस्तुख्यातिविघातिवादितिमिरं नैष्कर्म्यसिद्धिस्फुट- व्याख्याचन्द्रिकया विधूय सुधियां सदृष्टिमुन्मीलयन् । अन्तःसंभृतशान्तवेदनसुधोहयोतः समुद्दयोतते सर्वज्ञाश्रमचन्द्रमास्त्रिजगतीसर्वज्ञचूडामणिः ॥२॥ इति श्रीमहोपाध्यायज्ञानोत्तममिश्रविरचितायां नैष्कर्म्यसिद्धिचन्द्रिकायां चतुर्थोऽध्यायः समाप्तः ॥४॥ इति नैष्कय॑सिद्धिप्रकरणव्याख्या समाता ।।

·NOTES ·NOTANDA In the pages which follow, the figures on the left refer to the section or verse. are Except when otherwise stated, lines counted from the beginning of a section, and not from the top of a page. If followed by (c), then the Commentary is indicated. Vārtika = Sureśvara's Vārtika on the Brhadāranyakopanişadbhāşya. (Anandāśrama Sanskrit Series, 1892-94). S = Sārārtha, commentary on Naişkarnıya-siddhi. VS = =Vidya-surabhi V = Naişkarmya-siddhi-vivarana BTP = Bhāva-tattva-prakāśikā do. J = Note by previous Editor, Col. G. A. Jacob.

·NOTES CHAPTER I , 1 (p. 1) 1.2 स्वरसतः- instinctively', ' by a law of one's nature'. 1. 4(c) 'प्रकरणमिदमारभ्यते' इत्यन्तेन-See p. 5, (p. 2) 1. 10(c) नापि वर्तमानं स्वत एव निवृत्तेः--I. e. by being experienced. 1. 11(c) अनागतं दुःखं.........शक्यमेव निवर्तयितुम्- Compare 'हेयं दुःखमनागतम्'-Yoga-shtra ii.16. 1. 18(c) 'अशेषपुरुषार्थपरिसमाप्तिः' इत्यन्तेन-See p. 4. 1.5 शोभनाशोभननिमित्तत्वात्-'तत्र रागः......शोभ- नाध्यासनिबन्धनः । एवं द्वेषोप्यशोभनाध्यास- निबन्धनः' (S). (p. 3) 1.8 अतः सर्वानर्थहेतुः......सुखस्य चेत्यादि-Here is a reference to the fast and 3TTERTUT saktis of avidyā. Avidyā not only conceals the true nature of ātman, but also makes it appear other than what it is. 'एवमात्मज्ञानस्य विक्षेपलक्षणानर्थहेतुतामुप- पावानन्दाद्वयस्वरूपाप्रतीतिलक्षणविक्षेपकारणावर- णहेतुतामुपपादयति सुखस्यचेति' (S). 1. 42(c) तस्य तस्मिन्-तस्य विषयभूतस्य तस्मिन् आश्रय- भूते. According to the view propounded in this work, avidyā has its 37T273T as well as its विषय in शुद्धचैतन्य. See i7 and iii 1. Compare Samksepa-sāriraka i. 319. २७ ·210 NAIŞKARMYA-SIDDHI आश्रयत्वविषयत्वभागिनी निर्विकारचितिरेव केवला॥ पूर्वसिद्धतमसो हि पश्चिमो नाश्रयो भवति नापि गोचरः॥ The word art is not found in some MSS. 1.9 तस्यानवबोधः पिधानम्-'तस्य सुखात्मनोऽनव- बोधः पिधानमावरणम् । सुखाप्रतीत्या विपरीत- प्रतीतिहेतुः' (S). (p. 4) 1. 10 अशेषपुरुषार्थपरिसमातिः-Thus the ideal is not merely negative-escape from pain and evil; but also the attainment of positive bliss. The force of अशेष is that nothing remains to be accomplished thereafter in the way of either avoiding pain or securing pleasure. 1.11 तदुपादानं . e. सम्यग्ज्ञानोपादानं. For that alone viz. सम्यग्ज्ञान can dispel avidyāneither karma norupāsana, as will presently be shown. आत्मानवबोधविषय- This is ätman itself which is also the आश्रय of the अनवबोध or avidya. See verse quoted in note on 1. 42 (c) above. 1.12 अनागमिकप्रत्यक्षादिलौकिकप्रमाणाविषयत्वात् Brahman is the object of no variety of knowledge except आगमिकप्रत्यक्ष. For the exact sense in which it is आगमिक- प्रत्यक्षविषय see ii. 105. 1. 71(c) There is no statement in the Upanişads like TEATUA Triora. It seems to be an error for यः प्राणेन प्राणिति ( Br: Up. III. iv. 1) hanuman ·NOTES 211 are 1. 75(c) वाक्यग्रहणं च.......द्योतनाय What is meant is that the very designation महावाक्य implies that Upanişadic statements like तत्त्वमसि अनन्यशेष i.e. of independent significance. 1. 77(c) BTP suggests that FITTE is the reading and it appears to be the correct one. वाक्याभ्यासः वाक्यजन्यज्ञानाभ्यासः (See Introduction II ) (p. 5) 1. 82(c) प्रतिपादनं seems to be the reading and not faqai as implied by BTP. erlagrafisurei-The last explanation of this expression given in the com:(p. 5 1.102) is of somewhat doubtful accuracy, as accordidg to Pāņini V iv. 74 the compound should be खानिलाग्न्यपम् , unless shelter is taken under the maxim FTATEA Carrara: 1. 96(c) The word gei is not found in M. Even if this is left out the use of stai in the neuter is doubtful. 2 The first half of the verse means that all superlative excellences find their ultimate meaning in the guru. गरीयसे-i.e. गुरवे. Compare for a similar use of the word the author's Taittiriyopanişad-vārtika, p. 196 (st: 5). 1. 5(c) fagauti.i. e. when the reading is स्वसंप्रदायस्योदितप्रमाणेत्यादि without the च. BTP has उचितप्रमाण, 3 -Rather a loose expression. VS explains ज्ञानं by ज्ञायतेऽनेनेति i.e. प्रकरणं. But this interpretation, while it rectifies ·212 NAIŞKARMYA-SIDDHI 4 (p. 7) one part of the verse, transfers the difficulty to another; for this meaning does not fit in with epithets like वेदान्तोदरसंगूढं. S suggests a better, though somewhat round-about, explanation-"ज्ञानं वक्ष्ये' इत्यत्र वाक्यप्रयो- गानुकूलव्यापारो वच धातोरर्थः। जनकत्वं द्विती- यार्थः । ततोऽन्वयः॥ See for similar uses iv. 52&74. S suggests a simpler explanation of the first half of the verse than the one given in the commentary-'यस्य सद्रूप- स्यात्मनस्सिद्धौ सत्तास्फूर्तिरूपेण सत्त्वे घटादेदृश्य- स्यापि सत्त्वेन व्यवहारः। यदसिद्धौ न किंचन । अध्यस्तस्याधिष्ठानसत्तातिरिकसत्तानङ्गीकारात् ॥ This states the fundamentally idealistic position of the Advaita. See iv. 3. प्रत्यग्धमैकनिष्ठस्य = जीवस्य according to the commentary. Thus the subject-matter of the work is eventually the same as that of the Sariraka-sutra. The term प्रत्यग्धर्म is again used in iv. 70. 1. 9(c) न कस्यचनेत्यर्थः-सिद्धिरिति शेषः । करणीय करणविषय. BTP reads करणिका या लोक... 1.1 अनुक्त and दुरुक-ine. 'errors of omission and of commission.' सहस्रकिरणव्याते-'आकाशे इति शेषः' (S). There is an apparent contradiction in the motive for composing the work as stated here and in verse 3 above. What should be understood is that the work, though initially undertaken in obedience to the wishes of the guru, 5 6 ·NOTES 213 7 8 LAR 9 serves a two-fold purpose-that of the author as mentioned here and that of the reader as implied in verse 4. 1. 11(c) 'età -See i 4. FETHICHTEXTST-See note on i 1. 1. 42(c) 1. 10(c) Orchat gathRITT-See i 24, and also Introduction II. For a discussion of the nature of laatfagra see Advaitasiddhi. iv. 1. See Vārtika p. 1309 st. 122. सम्यग्ज्ञानाशुशुक्षणिः-The comparison of right knowledge to fire is quite common in Vedāntic works. See for instance Bh. Gita iv. 37.- a: - सात्कुरुते तथा।' दन्दहीति-समूलघातं हन्ति । ऐकान्तिकात्यन्तिकोच्छेदं करोतीति यावत्' (S). 1.1 तत्र ज्ञानमभ्युपगम्य तावदुपन्यास:-assuming that imparting a knowledge of Brahinan-an existent entity-is one of the aims of Vedic teaching. For the other alternative see i 14 to 19. मुकेः क्रियाभिस्सिद्धत्वात्-From क्रिया here should be understood FIE. See the next two verses and ſloka-vārtika : Sambandhākṣepa-parihara : st: 110. 1. 6(c) 'sayunagaard -See p. 12. Compare śloka-vārtika ( same section as above ) st. 108-109. 1. 10(c) ब्रह्मज्ञानमनर्थकं विद्यमानस्याप्यकिंचित्करत्वात्- The opponent here, as stated in the com: representative of the Mīmānsā school of Kumārila Bhatta. See Sloka-vārtika (same section as above ) st: 103–4, 10-11 is a ·214 NAISKARMYA-SIDDHI 12 1. 1 देहारम्भकयोश्चेत्यादि-The existence of the sifaa is overlooked here. It may be because (1) the face A19 performed in this life is supposed to annul it (see i. 82) or ( 2 ) the entirety of karma to one's credit in a life is supposed to give rise to the next birth, so that karma never accumulates according to what is termed the Falare view. See Ananda-jñāna's gloss on Introduction to Commentary on Tait. Upanişad by Šamkara and the same writer's gloss on Vārtika vol. i, st: 42. ज्ञानी and कर्मी-From these words are to be understood exponents of two viewsthat jñāna alone secures mokşa and that karna alone does so, i.e. the vedāntin and the minářsaka respectively. 1. 5(c) कथमकरणाभावात्प्रत्यवायस्य भावस्योत्पत्तिः- According to the imářsaka, fare, when not performed, gives rise to प्रत्यवाय; while according to the advaitin, it brings about when performed the destruction of past दुरित. Non-performance does not therefore give rise to any positive effect-new evil -in this latter view ; but only leaves the old one one as it was. Compare Śamkara's explanation of 'stenelianesi ? (Manu-smrti xi 44), given in the Introduction to his commentary on the Tait: Up: 1.1 न तु यथावस्थितविषयं ज्ञानमस्ति-ie. as the 13 14 ·NOTES 215 15 final import of scriptural statements. This is the view of the Prābhākara school of mīrāṁsakas. 1.2 तत्प्रतिपादकप्रमाणाभावात्-Note that the word Thu is here used in a restricted sense-sruti and smrti-as explained in the commentary. यावन्त्य:-A wrong form for यावत्यः. It has been allowed to remain as MSS. generally agree in having it. For un-Päninean forms in Sureśvara's writings, see Introduction III. façon रुयत्नेन-Supply तदेव (i.e. कर्म) as the object. fazaret arratsa 7:- This refers, as shown by the next verse, only to matters relating to existence after this life. In empirical matters, the mīmārsaka, like others, does, of course, recognise pramānas like an. Hreia gå afa:-'See Ch:Up: V xxivl' (1) 1. 2(c) The implication of what is stated in the com: is that if jīvan-inukti or final release on this side of death is the ideal, the testimony of the Veda, which is invoked only in matters beyond the sphere of positive experience, is not essential. The orthodox conception of mukti, however, is really eschatologial (façage) and therefore necessarily beyond the scope of mere reason. See i. 27. 16 ·216 NAISKARMYA-SIDDHI 19 So far the argument of the opponent has been that the Scripture is not meant to convey a knowledge of an existent entity. Now it is shown that the Veda, being a form of sabdapramāna, cannot be the primary means of knowing such entity. Two points have to be borne in mind in understanding this section.-(1) A word which only recalls to our mind what is already known cannot constitute by itself a pramāna; but a suitable collocation of known words may,-conveying as it does additional information such as H. This distinction is admitted by all disputants. (2) Some schools go farther and state that a collocation of words or a sentence, to serve as an independent means of testimony, should contain a verbal form (whether finite or not) denoting a command &c., so that the final import of a proposition is always an action. The argument here is based on this latter view. न संहन्यन्ते-'अन्वयबोधजनकवाक्यघटकतां न लभन्त इत्यर्थः' (S). From the first half of the verse, three varieties of FF3T are to be understood -कर्मणः ज्ञानेन सह (1) अङ्गभावेन (2) अङ्गिभावेन (3)समप्राधान्येन वा समुच्चयः वाङ्मनःकायकर्मभिः-'तत्र वाकर्माणि सत्यमित- हितभाषणादीनि गुरुपूर्वकनिर्दोषवेदाध्ययनानि च। मनःकर्माणि प्रसादभावशुद्धयादीनि । कायकर्माणि 20 21 ·NOTES 217. 25 26 शौचाचारादीनि नित्यनैमित्तिकप्रायश्चित्ताचरणा- दीनि च यथायथं ज्ञेयानि ॥'(s). 1. 9(c) प्रत्येकमाश्रमविहितेत्यादि-i.e. not all the karınas prescribed in the Veda, but only those meant for one ãśrama, whichever that asrama may be. Even thus, the karına-groups being distinct in their character should presumably yield distinct results and not the same, viz. moksa. 1.1 उत्पत्तितः- स्वर्गकामो यजेतेत्यादिविधितः' (S); i.e. from Vedic texts enjoining karma which in each case state the means, end &c. It is not the उत्पत्तिविधि alone of the four vidhis recognised in Mimāṁsā that is meant here, as it may at first sight appear. The farat treats only of कर्मस्वरूप. उत्पत्तित एव-'उत्पत्तिसिद्धय- नन्तरं विनियोगविधिना विशिष्टसाध्याभिसंबन्धस्य सिद्धत्वात् ' (V). 1.2 पारिशेष्यन्यायसिद्धिः-'पारिशेष्य इत्यत्र भावार्थो न विवक्षितः। परिशेष इत्यर्थः॥ (S). The reading पारिशेष्यन्याय is according to s. 'दुरितक्षपणार्थत्वादित्युपलक्षणं प्रत्यवायपरिहार- स्थापि' (VS). See i 13. स्वर्गादिफलसंबन्धा- ferarie-The pūrva-pakşin has admitted that काम्यकर्म is to be given up (110). There is thus no point in referring to it in general here. The reference should accordingly be, as the commentary states, to such fill as is not declared to have a specific फल. The reward in all such cases is स्वर्ग २८ ·218 NAIŞKARMYA-SIDDHI a HIKARaccording to what is known as the विश्वजिदधिकरणन्याय (Jaimini IV iii 10-16). 1. 3(c) विधेरिष्टसाधनरूपत्वात्-In all the vidhis, there is common factor, viz. इष्टसाधनत्वं. Since the इष्ट, as conceived by the minārnsaka, is Elet, i. e. something to be effected, it cannot be moksa. 1. 9(c) यद्यपि स्वसिद्धान्ते नित्यानां...फलत्वम्- Compare Br Up I v 16. The facciamo is however regarded as incidental, so that in the siddhanta also नित्यकर्म may be described as निष्फल. See i 82. Compare Vedānta-sūra: para: 14. 1. 10(c) मीमांसकदृष्टयपेक्षया......दुरितक्षपणार्थत्वाभ्युपग- HIT-See Tantra-vārtika I iii 25 (p. 241). 1. 10(c) येन केनचन यजेतापीत्यादि *The darvihoma is an oblation of a spoonful of boiled rice to Indra. See Eggeling's translation of Satapatha-brāhmana : Vo. I p 415' (J). 28 नित्यस्याफलवत्वाच्च-i.e. without positive reward. The result is negative whether we regard नित्यकर्म is for प्रत्यवायपरिहार or दुरितक्षपण (See i 82 ). 'अत्रोकस्य नित्यस्याफलवत्वं च दुरितक्षयादिव्यतिरिकभाव- विषयमेव । अन्यथा " नित्यानुष्ठानतश्चेमं प्रत्य- वायो न संस्पृशेत् ” (113) इत्यनेन विरोधः स्यात् (VS ). 1. 4(c) M has यथैनं instead of तथैव. 29 (p.19) 1.5 इदं हितमिमहितमिति विशेषात्परिकल्प्य-The word विशेषान् , not found in the old ommaa ·NOTES 219 6 edition, is inserted on the authority of S. This reading seems to be supported by the Candrikā also. The same remark holds good in the case of the change of निश्चयः into निश्चीयते further on. 1. 7(c) ' For the stor of the commentary see Jaimini VI ii 19-20' (J). (p.20) 1.10 ANTA* ar-In respect of dataoff and release, the basis of activity has been stated to be ignorance. What is now considered is the basis of the rest of secular activity and of religious practices. 'लौकिकं लोकव्यवहारो- पयोगितया प्रसिद्धान्वयव्यतिरेकानुविधायि । आग- मिकं शास्त्रजन्यं शाब्दबोधात्मकम् ॥ (S). See the note after the next one. 1. 17c) 'The nyāya संदिग्धं सप्रयोजनं च etc." will be found in Raghunātha's Laukika -iyāya-saņgraha. p 159 (Benares Edn.)': (J) The argument here is addressed to the inīmāṁnsaka who believes that common unenlightened activity such as doing prohibited deeds is a while activity in accordance with Vedic injunctions is प्रमाणमूलक. The position of the advaitin is that the two kinds of activity are in this respect exactly on the same footing, both being equally based upon ignorance of ultimate truth. Happiness, according to him, is what constitutes the very essence of the self and is not therefore to be secured ·अभार 220 NAIŞKARMYA-SIDDHI through extraneous means. If, in spite of this, the Scripture is found to recommend activity or abstention from it, it should be understood as pointing out, not the way to true happiness, but the true way to such happiness as is ordinarily sought by man, when yet under the sway of avidyā. 30 (p.21) 1.2 षष्ठगोचरवत् = षष्ठप्रमाणगोचरवत् = अभाववत् . What is meant is that though from the absolute stand-point दुःख is अनिर्वचनीय and cannot therefore be described as it has as little relation to Reality as if it were 3THIET. (p.22) 1. 5(c) सौषुप्तिकानुभवलक्षणं प्रत्यक्ष-Note that this is not that in the ordinary sense, for we have no knowledge of the änanda at the time-the senses and maras being then quiescent. 1.4 मिथ्याज्ञानं तु-'मिथ्याज्ञानमेव ' (S). In respect of the of the verse compare Jaimini I iii 4, which supports the advaitin's view. हेतु- दर्शनाच्च” इति सूत्रमप्युक्काथै मानं लेभे। तदर्थस्तु यत्र लोभमूलकत्वं दृश्यते तत्र हेतुदर्शनान्न वेदमूल- कत्वेन प्रामाण्यम् ॥' (S). 1. 12(c) किं तु प्रकाशयत्येवेत्युकम्-See previous section. 33 1. 1 न्याय :-'अर्थनिर्णयहेतुः । युकिप्रकारोऽत्यन्तनि- रूढार्थो वा' (S). जहाति =जह्यातू. There is an extra syllable in the first pāda of the verse. ' एवं च 34 ·NOTES 64-'तत्त्वपक्षपातो हि धियां स्वभावः । यथाहु- 221 N. B. Compare in connection with sections 31-4 Panca-padiki, last paragraph of Varnaka viii and Vārtika, vol. I st, 884-888. 35 1. 9(c) पूर्वोकप्रत्यक्षादिना-See com. on i 29. 36 1.1 अविद्योपादानं-'having avidyā as its cause', i.e. अविद्याकार्यम्. 1.3 आत्मवस्तुस्वरूपमात्राश्रयात्-Note that आश्रय is here used in the sense of विषय. The expression should be regarded as भाव- प्रधान and construed with प्रध्वंसि. 1.5 कर्म पुनरित्यादि-'कर्म पुन: स्वोत्पत्तावपि कादि- सापेक्षम् । उत्पत्त्यनन्तरमाविधककारकापूर्वादि- सापेक्षमित्यर्थः॥' (S). 1.9 अन्यद्रूपान्तरं साधनान्तरं वा-Either meditation (अभ्यास) upon Upanisadic truth or karma. See Introduction II. A similar tautologic expression occurs again in iii 60-अन्यत्संबन्धान्तरं. 38 In connection with the first half of the verse compare the following quoted in Sāṁkhya-tattva-kaumudi on Kärikā : र्बाह्या अपि “निरुपद्रवभूतार्थस्वभावस्य विपर्ययैः । न बाधोऽयत्नवत्त्वेऽपि बुद्धेस्तत्पक्षपाततः" । The second half of the verse is interpreted in two ways-(1) तद्वासना विद्या- वासना विद्यास्मृतेर्निमित्तत्वं यान्ति । (2) तद्वासना अविद्यावासना विद्यास्मृतेनिमित्तत्वं यान्ति ॥ The former is clear. In the latter interpretation, we must remember that the only haarat conceivable in that condition is of the right type. Such vāsanās necessarily revive true know- ·222 NAIŞKARMYA-SIDDHI 39 40 41 ledge so that a lapse from enlightenment, when once attained, is impossible. 'तद्वासना मनोगताविद्यकद्वैतप्रत्ययाधीनसंस्काराः पूर्वनियमादिजन्याः । तेषां विद्योत्पत्त्यर्थत्वाद्वि- द्यास्मृति......जनयन्ति' (S). Compare iii 69-70 as well as Yoga-sūtra iv 27-8. Compare also Vārtika p 1878 st. 958 and Ananda-jnana on Br: Up: p 465 (Anandasrama Edn.). किंकरतां-नियोज्यतां । 'पारतन्ध्यं' (S). The knower of Brahman transcends Vedic injunctions. 'कर्मकाण्डाद्यात्मकस्य वेदस्य मूर्ध्नि अप्रतिपाद्यतया शब्दशक्यगोचर- ब्रह्मपदे वर्तमानो वेदकिंकरो न स्यात् । ब्रह्मभूततया विधिनिषेधातीतत्वात् ॥' (S). See Sambandha-vārtika st 240. 1. 4(c) पूर्वपूर्वमुत्तरस्य हेतु:-referring to अविद्या, कर्तृत्वाद्यभिमान, नियोज्यत्व and कर्मसु प्रवृत्ति mentioned in the text. इममर्थ-i.e. that kāma is the (proximate) cause of saṁsāra. Kāma is eradicated by destroying its cause-ajñāna. The sambandhokti should be taken as having reference only to the first half of the verse, since the second half alludes to a smrti. The two are together referred to by the general term ' TATUT in the previous section, 1.1 FETLYFT:-An un-Pāṇinean form to be justified on the principle समासान्तविधिर- नित्यः आरादुपकारक contributing 43 44 , 45 means ·NOTES 223 , - 47 indirectly." See com, on verse 51 where आरात् is contrasted with साक्षात् ' (J) आरादुपकारकत्वं च प्रधानस्वरूपानिर्वाहकत्वे सति फलजनकतांशे प्रधानस्योपकारकत्वम् । संनिपत्योपकारकत्वं प्रधानस्वरूपनिर्वाह- कत्वम् ॥(S). 1. 1&2(c) 'तन्नाशोऽज्ञानहानतः'...'का त्वसौ श्रुतिरित्यादि' -See the two previous verses. 1. 5(c) काम्ये पुण्येऽप्यानुषङ्गिकी सिद्धिरस्ति-Compare the following stanza from a Purāna quoted by Rama-tirtha in his com. on Vedānta-sära : para : 4. प्राधान्येन फलं शुद्धिरार्थिकी काम्यकर्मणः । प्राधान्येन मनःशुद्धिनित्यस्य फलमार्थिकम् ॥ शुध्यमानं-for शोध्यमानं unless we explain the participial suffix as चानश् ( See Pāņini III ii 129) ईश्वरार्पितकर्मभि:-This is to show that the person performing these karmas has no desire for their fruit. ब्रह्मलोक-reached through karma and upāsana. See e.g. Samkara on Br. Up. I ii & iii. 1.4 'अष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहा इत्यत्र श्रुतौ ग्राहकत्वाद्- ग्रहत्वमिन्द्रियाणामतीवबन्धकत्वात्पुरुषस्यातिग्रह- त्वं कामस्योकम् । तदुच्यते अतिग्रहबडिशेनेति ॥ (V) See Br. Up. III ii. यदा धीरवतिष्ठते-'अवतिष्ठते उद्रिकसत्त्वमात्रं भवति' (S). For the figure used here, see Br. Up. I v. 17. Just as a son carries on the religious duties of his father after he is dead and is a substitute for him, so the 48 49 ·224 NAIŞKARMYA-SIDDHI . 53 54 1.4 1.5 प्रत्यप्रवणता itself, which is born of karma, takes its place and will achieve what remains to be achieved. उत्पाद्यमित्यादि-'भावप्रधानो निर्देशः' (S) See Mimāīsā-paribhāşa p 17 (Nirnayasāgara Press) समुच्चयः-'एककार्यकारित्वं' (S) 'केवलकर्मणां मोक्षसाधनत्वं प्रभाकराभिमतं निराकृत्य संप्रत्यङ्गाङ्गिभावेन वा समप्राधान्येन वा समुच्चितानामपि कर्मणां भाट्टाभिमतं मोक्षसाधनत्वं न संभवतीति प्रतिपाद्यत इत्याह अविद्योच्छित्ता- विति ॥' (S) Note that the particular view criticised in this verse is that jñāna is subsidiary to karma. Jžāna however is in reality the consequent of karma (Vide Br. Up. IV iv 22) and cannot therefore be its antecedent as an anga should be. Compare Vārtika vol I st: 14. पूर्व विदुषः कर्माङ्गीकृत्य समुच्चयो नास्तीत्युकम्। इदानी कर्मैव न संभवतीत्युच्यते।' (VS). अकारकब्रह्मात्मनि-अशेषभूते स्वतन्त्रे ब्रह्मणि. अचोचस्वाभाव्यात्-Compare योगमनिष्टवियोगं वात्मनः प्रयोजनं पश्यंस्तदु- पायार्थी यो भवति स नियोगस्य विषयो दृष्टो लोके न तु तद्विपरीतनियोगविषयब्रह्मात्मत्वदर्शी ॥ (Introd. to Ait. Up.) Compare also iv 56. वीतसंदेहः-The word संदेह is here used in a novel sense. The verse is found in Vārtika (III. iii. 64), where Anandajñāna understands this expression in the same way : 'संशयादिधर्मकसूक्ष्मदेहाभि- . 57 1.1 Samkara-'इष्ट- 58 ·NOTES 225 : as a use-धर्मिणि case 61 60 मानशून्यश्च वीतसंदेहः ' In the commentary here also the correct reading, to judge from BTP, seems to be संशयधर्मक- सूक्ष्म.........It should accordingly be taken secondary धर्मवाचकशब्दप्रयोगः. S after giving the same explanation adds 'यद्वा । विदेह इति देहमात्राभिमानाभाव उकः । वीतसंदेह इति निवृत्तभ्रमादितया चित्तशुद्धिरुका ॥' In this the two epithets should, in construing, be taken in the reverse order : वीतसंदेहः अतएव विदेहः. तद्वत् यथा दृष्टान्ते । तक्रियां-देहादिक्रियां। न वीक्षते-अभिमानेन न गृह्णाति ॥ 'एतदुक्तं भवति । सम्यग्ज्ञानं स्ववाध्यज्ञानप्रयोज्य- कर्मणा वापि न समुच्चीयत इति ।' (V). बुद्धयादिभिस्तथात्मानमध्यारोप्य-आत्मानं बु- याधभेदेन ज्ञात्वा । 'प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम्' इत्यभेदे तृतीया॥ कर्मप्रकरणाकाति-प्रकरणमुभयाकाङ्क्षा i.e. syntactical connection. This is one of the six अङ्गत्वबोधकप्रमाणानि. An upāsana found prescribed in the section dealing with a karma is such a jſāna. Right knowledge, on the other hand, which we are here considering, forms the subject-matter of an independent section of the Veda, viz. the Upanisad. See Jaimini III iii 14 and Arthasarngraha ( Thibauts' Ed., p. 8). श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां षण्णा- मेव प्रमाणानां विनियोगप्रमापकतास्वीकारात्तत्र श्रुत्यादीनामसंभवादेव मनसि निरासं सिद्धवत्कृत्य 63 ·226 NAIŞKARMYA-SIDDHI 64 67 68 69 70 प्रकरणसंभवमाशङ्कय निराकुर्वन् श्लोकमवतारयति यस्मादिति ॥' (S). स्वरूपलाभमात्रेणेति तृतीया अभेदे । धान्येन धनवानितिवत् । तथा चाविद्यानिवृत्तिरेव ज्ञानस्य स्वरूपलाभः । यद्वा । लब्धात्मलाभमेव ज्ञानं प्रौढप्रकाशस्तम इवाशानं हन्ति । न तत्र सहकार्य- न्तरं व्यापारान्तरं वापेक्षते ॥' (S). See Introduction II for the views of Brahma-datta and Mandana hererefuted. This is the view of Bhartr-prapalica, for which also see Introduction II, अनात्मन:-'भावप्रधानो निर्देशः । अनात्मत्वादि. त्यर्थः॥' (S). SITETHE-Compare the explanation of the word en given by Šamkara in commenting upon Br: Up: I iii 1. See also Ch: Up: VIII viii 5. The reading नो नष्ट: adopted in this edition for T 79: is from BC. 1. 21(c) भेदसंसर्गपरित्यागपूर्वकं-See note on iii 2 1. 4 (c). 1.1 न समकालं नापि क्रमेण-'समकालं समप्राधा- न्येन क्रमेणाङ्गाङ्गिभावेन वा' (S). 1.2 काशं कुशं वावलम्ब्य- Catching at straws' (J) अथाध्यात्म पुनर्यायात्-'विद्वानपि सन्...... पुनर्यदि देहादावात्माभिमानं कुर्यात्' (S). अस्य योगिनः-'कर्मयोगिनो विदुषः' (S). निःश्वासोछासवत्-तद्वदप्रयत्नसिद्धत्वात् ' (S). 1.4 317fègd-An un-Paninean form. See also ii 52 71 72-3 76 77 78 ·NOTES 227 as अलौकिकत्वं-अप्रसिद्धत्वं. 1. 8(c) It seems necessary to read TÈT TE:. N. B. A brief analysis of sections 68-78 may be useful here as the interpretation of them, especially of verse 72, has given rise to some difference of opinion among commentators. These sections a whole, refute the FEYE according to the Fifa18 of Bhartrprapañca and others. The several alternatives considered are:- (1) If the ātman is really the same as Brahman, the empirical distinction between them must only be fancied; and their indentity can be realised through right knowledge alone. Karma cannot therefore afford any direct help (See St: 69, 70 & 73-77). (2) If the ātman is really other than Brahınan, neither karra nor jñāna can be of avail; for an actual distinction can by no means be obliterated (See St: 69 & 71). (3) If the ātman is neither quite the same nor other than Brahman (which by the way is a logically impossible position), upāsana or meditation might lead to a provisional union (See iii 93) of the ātrian with Brahman. But this is not jñāna such as is finally taught in the Upanişads; nor can it be combined with karma which is significant only when there is a total ·228 NAIŞKARMYA-SIDDHI difference between the attainer and the attained. (See St: 72 & 78). 80 प्रतिपत्तिकर्म-An incidental matter as distinguished from what is essential. With the quotation in the commentary compare Satapatha IV iv 5,2: " कृष्णविषाणां च मेखलां च चात्वाले प्रास्यति". The चात्वाल is a hole in the ground to receive an oblation or the sacred fire. For its dimensions see Eggeling's translation of Satapatha III v 1,26 and foot-note. See also Jaiminīya-Nyāyamalā-vistara IV ii 7 & XI iii 6' (J). See also Jaimini III ii 40 & IV ii 18. 81 (p.46) 1. 6 अनुपभुक्कफलान्यनारब्धफलानि-i.e. शुभकर्माणि of the kind described, the fruit of अशुभकर्म being avoidable through प्रायश्चित्त. 1. 12 सुनिपुणानामित्यादि- रामादीनामीश्वरावताराणा- मप्ययोग्यवालिवधविलापादिदर्शनात् ' (s). Compare what Ananda-jñāna says in his Tīkā on Tait: Up: Bhāşya (p 4 ). ( Anandasrama Edn. )-यञ्चोकं मुमुक्षुः कास्यानि वर्जयेदिति तदप्यसति विवेकबले दुर्घटम्. (p.47) 1. 13 न च प्रमाणमस्तीत्यादि-What is meant is that there is no vidhi in the fruti about the points mentioned with specific reference to a मुमुक्षु. 82 Seei 28. 83 1. 1 (c) उपात्तदुरितक्षयार्थानि नित्यानीति भट्टादिभिरभ्यु- पगमात-See i 26 and also note on it, ·NOTES 229 86 87 1. 2(c) प्रमाणानां स्वतःप्रामाण्येन-See note on ii 5. See also, in connection with the verse, iii 83-86. BITCHFITA Fereaft:-In the siddhānta, no vidhi is recognised in respect of STICHSITE. Hence we should, with the commentator, understand from this expression आत्मज्ञानायाचार्योपगमनादिविधा- forait:. 1. 3(c) नैष्कर्म्यप्रवणा इत्यादि-'अद्वितीयानन्दब्रह्मात्मैक्य- फलिकाःन तु स्वर्गादिविधिवदाभासफलिका(S). 1. 4(c) उपक्रमाचभिमततात्पर्यवत्त्वं-The correct reading as implied by BTP is probably safetra, not TAHA. These are the six-fold artiosta useful in determining the final sense of a Vedic passage- 'उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वता फलम् । अर्थवादोपपत्ती च लिङ्गं तात्पर्यनिर्णये ॥' See Vedānta-sära: para: 30. Vide Introduction II. For à general discussion of this topic, see Siddhāntaleśa-saņgraha I i. 1. 1 FERETET arratset ::-See i 15. 1. 4 सर्वप्रमाणावतारासंभवं वक्ष्यति-See ii 1. See i 36. The sambandhokti seems to ascribe the authorship of the Vedānta-sūtras to Jaimini; but it is hardly likely that it is the meaning intended by the author. The topic discussed in this section, whether imparting a knowledge of karma is the sole aim of the Veda,- 88 89 90 91 ·230 NAIŞKARMYA-SIDDHI a is almost commonplace of advaitic works (see e. g. Saṁkşepasārīraka i. 294), but nowhere is there so much as a hint that the authors of the Minārnsă-and the Vedānta-sūtras were identical. Again none Again none of the four commentaries consulted for this edition gives any support to such a view. On the other hand, they all take for granted that the two works are by different authors. There is also direct contemporaneous evidence to show that during Sureśvara's time, as later, the Vdānta-sūtras were ascribed to Bādarāyaṇa (Vide e. g. Pañca-padikā p. 33). It would not therefore be right to conclude on the strength of this passage alone, whatever its syntactical significance, that Sureśvara regarded Jaimini as the author of the Vedānta-sūtras. It would be far better to assume that when he wrote the passage, our author was thinking more of the harmony between these two pre-eminently orthodox systems than the difference in their authorship. The difference was not material to him, inasmuch as he looked upon the two sāstras as equally based upon Revelation,-each representing in its own sphere the true teaching of the Veda. A necessary conclusion from this agreement between the sāstras is the agreement between their authors; and this is ·NOTES 231 exactly what is implied in the text. We might quote in this connection the following from the Vivarana-prameyasangraha (p. 260 ) of Madhava- यदि जैमिनीयसूत्रं सिद्धार्थे शब्दसामर्थ्याभावपरं कल्प्येत तदानीमखण्डैकरसे ब्रह्मणि वेदान्तसम- न्वयप्रतिपादकानि बादरायणसूत्राणि विरुध्येरन् । For a somewhat similar disregard of the difference in authorship of the same two works, we might refer to Samkara's commentary on Ved. ST. III. iii. 53. We know indeed that old Indian writers cared more for the exposition than for the exponent. There is no doubt another possibility, viz. that Jaimini composed a different set of Vedāntasūtras; but the terms of the reference in the text do not appear to give much support to it. Besides, whatever evidence may be adduced in favour of a Vedāntin Jaimini, the extant Vedāntasūtra shows him to have been other than the well-known mīmāṁsaka of hat name. (See " Jaimini and Bādarāyaņa by R. A. Nilakantha Šāstrī in the Ind. Antiq. for May 1921). भवत्पक्षेऽपि प्रवृत्तिर्दुर्लक्ष्या-That is even where the injunctive character of Vedic statements is admitted, as in the case of karma, we should necessarily grant that they are addressed to the self which wrongly identifies itself with its empirical adjuncts such as the body. For, according to the mīmāṁsaka also, the 92 1. 1 ·232 NAIŞKARMYA-SIDDHI 96 self as such is not associated with either activity or enjoyment. The validity of the karma-kända thus comes to be confined to the empirical sphere and is therefore conditional, not absolute (see com. on i. 96). S adds 'न चैवं वेदाप्रामाण्यम् । भ्रमसिद्धस्यानुवादकत्वेऽ- पि वेदाप्रामाण्याभावादिति ॥ 1. 7-10(c) The com. refers to two conceptions of teret or agency one involving physical activity (FIT), and the other mere volition (प्रयत्न). For an alternative explanation of this Upanişadic quotation, see Saſkara on Ved. sī. III. iv, 14. 1. 5 graferente—These production, existence, growth, maturity, decay and death as mentioned in Yaska's Nirukta I. ii. 8. एधि-Because according to the mījāņsaka (Prābhākara school) every sentence serving as testimony should contain a word with an imperative sense. See Samkşepa-särīraka i. 282–3. Refers to verse i. 21' (J ). 97 are 99 ·CHAPTER II -- 1 1.1 प्रत्यक्षादीनां-This term includes in addition to the organs of sight, hearing &c, the antah-karana also. By none of these is Brahman known as an object. तेषां स्वारम्भकविषयोपनिपातित्वात्-The theory that the senses are भौतिक i.e. derived from the elements' is the one that is accepted in Advaita as it is e.g. in Nyaya- Vaiseșika. Compare Saṁkara on Br: Up II iv 11: 'विषयसमानजातीयं करणं मन्यते श्रुतिः न तु जात्यन्तरम्। विषयस्यैव स्वात्मग्राहकत्वेन संस्थानान्तरं करणं नाम । यथा रूपविशेषस्यैव संस्थानं प्रदीपः करणं सर्वरूपप्रकाशने ॥. The Samkhya maintains a different view deriving the senses directly from ahankära. As regards the antah-karana, it is an according to Advaita-being derived from the sattva-phase of the five अपञ्चीकृतभूतानि; but it is so neither according to the Sarkhya nor according the Nyaya-Vaisesika. अशेषप्रमेयवेलक्षण्यात्-for the atman is not proved, but is prior to all proof. Compare i 89, ii 37, 57, iii 8 and iv 3. The syntax of the verse is not perfect; and the best way to construe it would be to supply a fer after the third pāda: तत्त्वमसीति (वाक्य) श्रावित: अतः वाक्याथै न वेत्ति चेत् त्वंपदार्थानभिज्ञत्वान्न वेत्ति ॥ त्वंपदेति तत्पदस्याप्युपलक्षणम् । (S). 1.2 - ३० ·234 NAIŞKARMYA-SIDDHI graha : 2 1. 6(c) श्रोत्रं स्वग्राह्यजातीयविशेषगुणेत्यादि.-The organ of hearing is derived from the Sattva-phase of 100t. See Vedānta- Parībhāşā vii. 1.7(c) त्वगिन्द्रियमित्यादि-Compare Tarka-sam- Sections 10–14 ( Bombay Sanskrit Series ). 1. 16(c) TE STATTRACTie-Thus the subjectmatter of the first two adhyāyas is the same as that of the corresponding adhyāyas of the Vedānta-sūtras. The first half of the verse refers to the possibility of attaining inoksa by mere reasoning ( apparently ) and not therefore by means of the väkya. The second half gives instances where mokşa cannot be traced to the vākya when it is first learnt but to subsequent reflection upon its meaning. It should be remembered that the vākya serves as the means of self-realisation through its 3724ars and not directly. 1. 1 JH2E1f-i.e. through the vākya and otherwise than through it. संभावनाय-'सांशयिकत्वदर्शनायेत्यर्थः' (S). This verse adds a fourth example where the mere hearing of the vākya results in self-realisation. Note the story in connection with Pisācaka. It would seem here to be the name of a man'. (J). But compare-Samkhya-pravacana: iv 2. त्रिषु यादृच्छिकी सिद्धि :-i.e. in the case of 3 ·NOTES 235 Viraj, Bhrgu and Pisūcaka,-the instances quoted. सिद्धि:-ब्रह्मात्माभेदप्रतीतिः' (S). स्मार्यमाणे तु निश्चिता-This is in the case of the remaining instance of Svetaketu. Here there was formal feat, but none such in the other cases. Hence what the pūrva-pakşin suggests is that not vakya but vicāra is the proximate cause of self-realisation. See Introduction II. See also iii 64-65. 4 5 1. 2(c) एवं वाक्यस्मरणस्य गमकत्वेऽपीत्यादि-s refers in this connection to the न्याय-'न हि ZITOTIUT SITOTEUTTSFJOTATE:'. 1. 3(c) वाक्यस्मरणस्योभयत्रापि द्वारत्वात्-For the meaning of super here, see note on line 1 of previous section. 1. 4(c) anaefaria, found in M, seems to be the correct reading, 1. 1 वाक्यं च प्रतिपादनाय प्रवृत्तमित्यादि-It is necessary to distinguish between the two views of STATUET alluded to here. The first maintains what is known as yra: JAV,(held by followers of the Nyāya-Vaišeşi ka for example) according to which no cognition is to be regarded as valid unless it is supported ab extra. This, however, the Vedāntin who is an adherent of the opposite view-FETTSTHF-does not recognise. Hence the statement in the com. स्वविषयावबोधनाय प्रवृत्तानां प्रमाणानामित्यादि.

·236 NAISKARMYA-SIDDHI 1. 4(c) ननु न वयं प्रमाणान्तरसंवादाभावात्......किंतु तद्विरुद्धार्थत्वात्-A different objection is now advanced, viz. that when there is, as here, a conflict between a revealed text and experience, the revealed text should be differently explained. The siddhāntin points out that the supposed conflict itself does not exist in the present case. Compareiii 44, 83-86 and Upadeśa-sähasrī xviii 185. çalfa-referring to Ch: Up: VI. freeraufatent-these are two methods of inquiry which may, perhaps, be described as 'method of agreement and 'method of difference. See note on iii 1 1. 27. 1. 1 मध्येऽपि का प्रतिबन्धः-'आदावन्ते च यन्नास्तीति Farra' (S). See Gaudapāda's Kārikas ii 6. The idea is that what was once owned by one is now another's; and that it cannot therefore be really private 8 12 14 to any. 15 16 arent: ficut E-See ii 11. यदि दोषं वदेत्तस्मै-Rather an out-ofthe-way use of the dative. तस्मै agfest' (S). Compare the similar use of ati in the next verse. देहे त्यक्ते-It is the देहाभिमानत्याग that is meant. अद्वितीयोऽनवयवः Ch: Up: III xi 1. 17 18 Šamkara on ·NOTES 237 22 23 24 'न च सूक्ष्मदेहनिराकरणस्यैव प्रतिज्ञाविषयत्वेन अहंत्वेच्छादीनामनात्मधर्मत्वकथनं प्रकृतानुपयो- गीति वाच्यम् । तेषामनात्मधर्मत्वसिद्धौ अन्तःकर- णादेरनात्मत्वसिद्धेः । तेन च तद्घटितसूक्ष्मदेहस्या- प्यनात्मत्वोपपत्तेः॥' (S). Compare Vedānta-Sūtra-bhāşya: III iii 54-"नाग्निरुष्णः सन्स्वात्मानं दहति"' (J). 1. 3(c) स्वरूपभूतं धर्मभूतं-This is according to two views-one that does not recognise the distinction between substance and attritute ( e. g. Sāínkhya ) and the other that does (e. g. Nyaya-Vaisesika). The correct reading seems to be स्वरूप- भूतं धर्मभूतं वा. 1.2 अहंप्रत्ययग्राह्यत्वाग्राहक आत्मा-This is somewhat elliptical and is explained as follows in S-'एकस्यैवात्मनोऽहंप्रत्ययग्राह्यत्वेऽ पि मामहं जानामीतिप्रतीत्या ग्राहकत्वस्यापि संभवात्तादृशप्रतीतिगम्यज्ञानस्य मत्कर्मकत्वमत्कर्तृ- कत्वरूपोभयधर्मवत्वादिति मीमांसावार्तिककृद्भिः भट्टपादैरात्मनोऽशतो जडबोधात्मकत्वाभ्युपगमादि- त्यर्थः॥'. See iii 59. 1.1 आहेत्यस्य चोद्यमित्यनेनान्वयः' (S). न तु= = न तु द्रष्टुर्गुणः । गुणः = " परिणामः' (S). अनैकान्तः-i.e. अनैकान्तो हेतुः। सामानाधि- करण्यरूपो हेतुः साध्यमभिन्नत्वरूपं व्यभिचरतीति भावः॥ The fourth pāda means-तत् वाक्यं अहं- ब्रह्मास्मीतिवाक्यं तद्यपनेतृ अहंबुद्धिबाधकम् । It is to be noted in this connection that there are two ways of explaining the सामानाधिकरण्य in statements like तत्वमसि or अहं ब्रह्मास्सि. The first, as 25 28 29 ·more in 238 NAIŞKARMYA-SIDDHI accepted by Sureśvara here, is to take it as बाधायां सामानाधिकरण्यं ; the other, as ऐक्ये सामानाधिकरण्यं. Of these, however, the latter is the more usual explanation and is what our author also adopts in Ch: iii. (see e. g. section 2). The former would be appropriate in the case of vākyas like 'आत्मैवेदं सर्वम्' (Ch : Up : VII. xxv 2). S in commenting upon the previous Loka refers, as the Candrikā does, to धायां सामानाधिकरण्यं but adds:-'इदमा- पाततः । वस्तुतस्त्वहमर्थजीवबाधे मोक्षासिद्ध्या बाधासामानाधिकरण्यानुपगमाद्भेदभ्रमनिवर्तकमहा- वाक्यैक्यपरत्वेनाखण्डचैतन्यव्यकिनिर्विकल्पकशा- नद्वारा सकार्याज्ञानव्यपनेतृत्वान्न धर्मधर्मिभावपर- त्वं युज्यत इति हृदयम्॥'. See for a discussion of this point Siddhānta-leśa-saņgraha i. 6. See Samkara on Vedānta-sūtras III iii. 9 for the import in general of propositions involving सामानाधिकरण्यं. The alteration made in the text the present edition is supported by several MSS including S, the Siddhanta-leşa-sangraha (i. 6) and the Pancadasi which quotes it as viii 43. 30 The word सिध्येत् is to be construed with फणी. 33 The reference in the second half of the verse is to Upanişadic statements like 'नेह नानास्ति' 'अतोऽन्यदार्तम्'. See ii. 42.

·NOTES 239 35 38 39 The latter half of the verse is explained as follows in s.-अनित्यधर्माणां विकार- हेतुत्वमुपपादयति । उपयन्निति । उपयन् प्रादुर्भवन् उत्पद्यमानो वा अपयन् तिरोभवन् नश्यमानो (?) वा धर्मः । धर्मिणं विकरोति विविधं करोति परिणामिनं करोतीत्यर्थः । तत्तद्विशेषणनाशे तत्त- द्विशेषणविशिष्टस्यापि नाशापत्त्या (?) अनित्या- हंकारादिधर्मित्वे धर्मधर्मिणोस्तादात्म्यातिरिकसंव- न्धानङ्गीकाराद्धर्माणामनित्यत्वेन धर्मिण आत्मनोऽ प्यनित्यत्वापत्तिः स्यादित्यर्थः॥' 1. 1(c) पूर्व दर्शनक्रियामित्यादि-See ii. 24. 1.1 विस्तब्ध = निःशङ्क' (S); उपगम्यतां - अभ्युप- गम्यतां. According to the first interpretation of the second part of the verse proposed in the com. दृश्यत्व is first denied of द्रष्ट्ट and then द्रष्टुत्व of दृश्य (i.e. विज्ञान or अहंप्रत्ययगोचरबुद्धिवृत्ति); according to the second interpretation only two of the alternatives should be taken to have been considered here, the third viz. द्रष्टुः स्वेन दृश्यत्वं, having already been shown to be untenable (ii. 24-27). The latter interpretation has the advantage of understanding age and far as distinct; the former makes them synonymous. Understand स्यात् after योगपद्यमदृश्यत्वं, and construe आमुयात् with श्रुतिः. 1. 5(c) कूटस्थद्रष्ट्रात्मविषयायाः श्रुतेः-See com. on the next verse. One would expect the third pāda of the verse to be 'स्याञ्चेदगेका निर्दृश्या', as 40 41 ·44 else there is, is ons? 240 NAIŞKARMYA-SIDDHI indeed it is, according to some MSS. Compare ii. 47. 1. 4(c) तथाप्यन्यथाख्यतिप्रभृतीनामिव मिथ्यात्वं स्यात् - That is, though fancied, yet having its basis eventually in what is independently real. The 'silver' that may be seen in the 'shell' is no doubt fancied, but it is to be explained by means of real silver existing elsewhere-'in the shop', as it is stated. The advaitin does not grant such independent being to anything but Brahman, so that whatever and therefore altogether dependent upon it. अन्यथाख्याति is the name given to the theory of Error as formulated in the Nyāya-Vaiseșika. 45 'आत्मवदिति व्यतिरेकदृष्टान्तः । यथात्मनःसि- REFTETT artet:'(S). The world has no independent existence being really not other than Brahman; nor is it the same, for it is jada while Brahman is caitanya. 46 See com. on ii 53. 47 Here we find stated an essential difference between Advaita and Saṁkhya which believes in a plurality of souls. 50 Compare with the second half of the verse the following quoted in the Bauddha-section of the Sarvadarsanasaņgraha. परिव्राटामुकशुनामेकस्यां प्रमदातनौ । कुणपः कामिनी भक्ष्य इति तिस्रो विकल्पनाः॥

·NOTES 241 51 53 नतु परमार्थतः •••• See also Paſcada i iv 23. 1. 6(c) कमनीयाश्रुचिःस्वाद्वीत्यादि-To be taken as referring to itraa as in the text and not with ECE used instead in the commentary. 'We have here again the old story of Soma-sarma-pitā as found in Pañcatantra v. 9. The details as given in the commentary however differ from those of the former work' (1). The story as narrated in the com. is in such doubtful Sanskrit that one conjectures it is a pupil's composition that has wrongly found its way into the commentary. 1. 2. भविष्यति वा-Compare Vārtika vol. I st : 183 'stlag hefur नासीदस्ति भविष्यति। Note the difference in the use of sein the verse. In the first pāda, it describes the Fa:cu (aa'); in the second, it means the साक्षिन्. The word दृश्य also is used here with reference to two things-first, objects like 'sound' or jar’; secondly, the 3178:uiia. The अन्तःकरण is thus the meeting point of the self and the not-self which would otherwise remain altogether unrelated. This is stated in the third pāda, उभयं-आत्मा अनात्मा च. 1. 1(c) '18 Aghi faya-See ii 46 1. 4 वकव्या चेत्यादि-The reading वकन्या वा, which some MSS. give, is better, When we have a, we should understand after 2 54 ३१ ·242 NAISKARMYA-SIDDHI 1. 5 55 सामानाधिकरण्यं प्राप्नोति some such clause as this-'अहंपदस्य प्रत्यगात्मार्थकत्वात् न सामा- नाधिकरण्यानुपपत्तिरिति चेत्'. प्रसिद्धलक्षणागुणवृत्तिभिः-i.e. recognising a distinction between JEJUTT ( based upon relations other than similarity) and sfrute ( based upon similarity ) vrttis, which is not always recognised. See Saṁkşcpa-sārīraka i. 171–2 and Kāvyaprakāśa ii 12. The same three-fold classification of vritis is referred to in Māthara-vrtti on Sāṁkhya-kārikā, st 5. आत्मदृष्टयनुशीलनात्-For, in the case of meditation on the kośas as taught in Tait. Up. ii, the vijñāna-maya-kośa is identifid with the self in one stage. The other explanation suggested in the com. amounts to making the expression the equivalent of स्वच्छत्वात. The word 3TÉ is used in a triple senseantah-karana, the self and what is a blend of these two viz. jīva. Of these three, it is the last that is the primary sense ( TWITT) of the word; the other two are secondary meanings TEATER). This illustrates the principle on which all words are interpreted in the Advaita system. See Saṁkşepasārīraka i 158-9, 178-185 and Pancadasi vii 5-12. अथवा विलयं व्रजेत्--'कल्पितस्याधिष्ठानसत्तां- POFTgtaifa(s). 56 ·NOTES 243 57 on It is ignorance of this gered that explains the failure to understand the significance of the inahā-vākya. The reference here is to Ch: Up: VII i-xxvi' (J). 1. 4(c) ननु प्रमाणान्तरसिद्धस्येत्यादि-A word in its secondary meaning denotes what is already known by some means of proof or other. This is the common view as illustrated by strai alg: where the TT is so known. The advaitin modifies this view by stating that what a word means secondarily should be known-but not necessarily through a pramāna. It may be, as here, selfgiven. See com. iii 104 and Sarksepa-säriraka i 99 and 152-3. 1. 3 Even Firetra is superposed on ätman, for it has reference to a particular centre of experience. The Eleft is अन्तःकरणोपहित though not अन्तःकरणाव- Fosga while the ātman is merely 374:F- रणोपलक्षित. Hence the text has 'अविद्या- परिकल्पितं साक्षित्वमाश्रित्य.' See Vedāntaparibhāşā I xxii. 1. 1(c) 'Teemarate-See note 1. 27. सर्वधियां नृत्तं-For the figure employed here compare Sārnkhya-kärikā, 59 and note the general resemblance of doctrine in this respect between the two systems. See also ii 68 and Pañca- 58 ·244 NAISKARMYA-SIDDHI 59 . 1.2 1.4 daśī x 13 & 14. There is, however, another reading वृत्तं for नृत्तं. Compare ii 82 & 89, where we have वृत्तं. निमिषतू-'परिणामि' (). 'न चेति। संभावयाम इत्यत्र न चेत्यस्यान्वयः' (S). 'सर्वेषां तार्किकादिप्रस्थानानामनुभवातिरिक एव विप्रतिपत्तेरात्मरूपानुभवांशे कस्याप्यविप्रतिपत्ते- स्तत्र विस्रब्धैर्जिज्ञासुभिःसंभाव्यतां स एवात्मेति विश्वासः क्रियतामित्याह विस्त्रब्धैरित्यादिना' (S). Compare Gauda-pāda's Kärikās iii 17. The curious word त्वाच्छिरस्क means ending in the termination-cara" as is the case in argument &c, "So-and-so ( अमुकत्वात्).” I am indebted to my friend Dr. R.G. Bhandarkar for making this clear to me. The commentary is not quite explicit enough' (J). The same expression occurs as a variant reading in Sarva-darśana-sangraha p 6. line 23 ( Anandāśrama Ed. ). not Suresvara's. Uddyotakara quotes it'in Nyāyavārtika III i 5 and he is mentioned in Väsavadattā, a work supposed to be fully 1200 years old. See note of Cowell's on Colebrooke's Essays vol I p. 282. The verse e is quoted also in Bhāmati II ii 26, Tatparya-tokā p. 164 and in the Bauddha system of the Sarva-darsana-saņgraha.' (J) 'वर्षातपाभ्यां चर्मविकारवद्बुद्धिविकारैरनुभवा- त्मनोऽपि चेत्क्षयोदयादिविकारस्तदा तस्यानित्य- 60 - This verse is 61 ·NOTES 245 62 63 त्वम् । यद्याकाशवदात्मनो न विकारस्तदा निर्विकारत्वात्प्रमातृत्वासिद्धिरित्यात्मनो नानुभव- रूपत्वमित्यर्थः' (S). This stanza. also may be a quotation. See com. on ślokavārtika p. 150st. 53. 'As regards the anomalous प्रतिबन्दीन्याय, the following explanation is given in the Vācaspatyam, s. V. प्रतिवन्दी(न्धी):- प्रकृतैककल्पे प्रवृत्तं पुरुषमुद्दिश्याप्रकृतकल्पान्तरा- पादने प्रतिवादिमतेऽनिष्टान्तरप्रसञ्जकवाक्ये । त- त्रार्थे प्रतिबन्दी शब्दोऽपि । तन्मूलं मृग्यम् ॥ See also Bhimācārya's Nyaya-kosa under प्रतिवन्दिः and प्रतिबन्धिः. The latter is defined by Apte as an argument which equally affects the other side"(J). 'Compare Upadesa-sāhasri: v. 3 "नौस्थ- स्य प्रातिलोम्येन नगानां गमनं यथा (J). Verse 64, the last line of 66 and the whole of 67 are found on p. 1540 of the Vārtika.' See also p. 1637 (J). BTP has तथा च for तत्र च. शब्दाद्याकरण निर्भासन्त इति शब्दाचाकारनि- र्भासाः तत्तद्विषयाकारा वृत्तीः। परिणामित्वादेव ताःक्षणप्रध्वंसिनीरनित्याः क्रमिकाश्च ॥' (S). The atman being in reality the substratum of all that is, there can be nothing which is not at any moment within its range, so to speak. It is therefore described as always the same. In the case of the antah-karana, it is ortherwise; for when it apprehends one object it does not apprehend another. See ii.81 and 97. 66 69 70 ·246 NAISKARMYA-SIDDHI 71 73 74 75 77 अपश्यन् चक्षुर्जन्यवृत्त्याकारपरिणामरहित: । पश्यती तज्जन्यवृत्त्याकारेण परिणताम् । एवमग्रे। (S) पश्यतीं-An un-Paninean form. अनिच्छन्-' स्वरूपातिरिकावाप्तव्याभावात्' (S). अमुह्यमानः-An Epic form. स्वार्थ:--'स्वमेवासाधारणः परिपूर्णानन्दाचात्मकः अर्थो यस्य सः' (S). अस्वार्था- ममत्वादिनागृहीतः स्वातिरिको भोगा- पवर्गादिलक्षणोऽर्थो यया सा' (S). पराची- बाह्यां शेषभूतां' (S). प्रत्यक्-'सर्वान्तरः सर्वशेषीत्यर्थः' (S) सावधि-'परिच्छिन्नां' (S). निर्गतेयत्तः-'अपरिच्छिन्नः' (S). The second half of the verse is explained as follows in S:-सर्वविकारसाक्षी आत्मा अविक्रिय एव । स एवाहं ब्रह्मेत्यादाव- हमादिपदलक्ष्यार्थ इति भावः। अहं अहंकारोप- लक्षितः मम संविदा-'मदभिन्नसंविल्लक्षणकूटस्थनित्यसा- क्षिस्वरूपचिदात्मनः' (S) क्षणभङ्गि = अनित्यं । Compare ii 69 and 74 where the term is contrasted with नित्य and कूटस्थ. In connection with this verse generally, compare Vārtika p. 1053,st. 124. प्रमाणमप्रमाणं च प्रमाभासं च यद्भवेत्। चैतन्याकारमेवैतत्प्रथते सर्वमेव तत् ॥ See also ii 83 and 86. farget-An incorrect form. षड्भावविक्रियाः-See note on 97. zaraf means 'Fate' (S) when it is taken with नित्याक्रमहगात्मना. 78 81 82 ·NOTES 247 1. 4(c) सुषुप्त्यभावप्रसङ्गात्-Because in sulupti, the antah-karara becomes latent and ceases to function. See e. g. Prasna- Upd: iv 8. 84 85 86 According to the sainkhya view the buddhi actually undergoes change but its relation to the self (Puruşa ) is unreal; according to the Advaita, change should be taken to have reference to ātınan itself, there being really nothing else, but the change is apparent. Either way the self remains कूटस्थ. 'आत्मनः परमार्थतो विकारो नास्तीत्येतावता साम्येन साङ्ख्यमताभ्युपगमः कृतः पूर्वस्मिन्ग्रन्थे । सिद्धान्ते तु साक्षिणि विकल्पित- परिणामोऽस्तीति कृत्वा श्रौती प्रक्रियामवलम्ब्यो- च्यते।' (V). आसकुं = आसञ्जयितुं. विषयोन्मुखाः-'विषयाकाराः' (S). ब्रह्म-i.e. चतुर्मुखब्रह्म अवस्थादेशकालादिभेदः-' अवस्थापदेन ह्रस्वत्वा- दिपरिमाणमुच्यते कालिकविशेषाङ्गीकारे कालपदेन पुनरुक्त्यापत्तेः' (S). S suggests we might also understand वस्तुपरिच्छेद from the word 37CET here, evidently on the basis of the classification adopted by Śamkara in explaining hard in Tait. Up. II i. 'अवस्था देशकालानां भेदात् ' occurs in Vakya-padiya i. 32. Of the two explanations of the verse suggested in the com., the first requires the reading aft which is found in some 88 89 . 91 ·enten victionary 248 NAIŞKARMYA-SIDDHI MSS.; but then afg: has to be supplied for being construed with the two epithets in the nominative case in the former half of the sloka. In the second interpretation, it should be understood that only the अपारमार्थिकी- दृष्टि is here described. हानोपादानधर्मिणी- उत्पत्तिविनाशादिमती' (S). 1. 2(c) तार्किकैः-i.e. 'rationalists'. 92 दृश्यमानया-i.e. 'मनोवृत्त्या' (S). धियां पति--'सकलबुद्धिवृत्तिप्रकाशकं' (S). 93 जात्यन्धगजदृष्टयेव-For this illustration see Samkara on Ch: Up v xviii. 1. Buddha also seems to have made use of this illustration. See Dialogues vol. I p. 187. 95 अवगत्यात्मनः--तदपेक्षया तत्सकाशादिति वा. In explanation of antigao the following is found in the margin of B: केशोण्डूकवत् । खेऽक्षिदोषण केशसदृशं किंचिद्दश्यते तत्केशोण्डूकम्". See केशोण्ड्रक in where a reference is given to Aitareyaāraryaka 358,10. In explaining बटर- काणि Sayana says " बटरकाणि वर्तुलानि सूक्ष्माणि शुक्लवर्णानि केशोण्डूकशब्दाभिधेयानि संपतन्तीव सम्यनेत्रान्निर्गच्छन्तीव सर्वैर्दृश्यन्ते". See also Nyaya-maijari, p. 444, line 12 and Vivarana-prameya-saņgraha, p. 41, line 16' (J). 97 1.2 निर्माल्यवत्--' गतसारवस्तुवत् ' (S). ' In his commentary on Magha viii. 60, Malli- ·NOTES 249 99. 100 101 9 6 nātha says “Fai Da Tare:" ? (J). ऋते ज्ञानमित्यादि-That the apprehension of an object is dependent upon an apprehending agent is clear. The reality or being also of the object, according to Advaita, is not its own, but is derived from the reality or being of Brahman. Thus nothing but Brahman exists in its own right. T:-- FETTET:. See Vedānta-sūra: para : 28-9. qeTATUA TACITIEIESTE --See verses 101-2 further on. अभ्रयान- मेघाश्रितं चलनं' (S). The first half of the verse is in Vārtika p. 1449' (1). See Vedānta-sāra : para : 29. For the advaitin's definition of TFT see Vedāniaparibhāşā i. 3-Sittaranterarflari- ज्ञानत्वं प्रमात्वम् 1. 2c) The com: uses Fera fagra in the sense of स्वप्रकाशत्व. 1. 2(c) GETTITEARIT49r art is what BTP has, FZETTA-According to the com. this appears to mean Farca Nothing can become aware of its own origin as it takes place- यथा भवति तथा'.S construes amiga with art and understands from both स्वप्रतियोगिकनाशं. अन्वयव्यतिरेकाभ्यां विभज्यानात्मनःस्वयम्--S takes this as part of the Naişkarmyasiddhi and not of the sambandhokti, 105 107 109 111 ma ३२ ·250 NAISKARMYA-SIDDHI 112 as is clear from the following 'सार्धश्लोको वाक्यम् । अस्य गाथासंज्ञा चरणषट्केनोपलक्षि- तत्वातू. A later statement in this com. however implies that some regarded this line as part of the sambandhokti. अविकारया अवगत्यैव वर्तते--' इत्थंभावे तृतीया। अवगतिस्वरूप एव वर्तत इत्यर्थः॥' (S). S introduces the verse as follows: 'अद्वैतात्मन एव परमार्थत्वं द्वैतस्य च मिथ्यात्वं श्लोकेन स्पष्टयति'. नानात्वम्-वस्त्वन्तरत्वम् . 1. 8(c) संयोगसमवायादिसंबन्धाभावात्-दृग्दृश्ययोरिति शेषः. Compare Gaudapāda's Kārikās ii 34. आत्मनश्चेन्निवार्यन्ते- 'यद्यात्मनःसकाशाद्बुद्धिदेह- घटादयः शुक्त्यादे रजतादिवत्पृथक्क्रियन्ते' (s). षष्टगोचरकल्पा:-See not on 1 30 1.2. सिद्धायन्ते धियो बोधा:- बौद्धप्रत्यया बोधपरि- णामिन्यो वा सिद्धायन्ते चिदभिव्यञ्जकत्वयोग्यतां प्राप्नुवन्ति प्रमाणभावं लभन्त इति यावत्' (S). 1. 2(c) अपरोक्षतया स्वतःप्रकाशमानेत्यादि-What is meant is that the only immediate certainty is the self. स्वप्ननिमित्तोत्सारितनिद्रस्येव-As for example a lion seen in a dream might wake up 114 115 117 a man. भानाविव तमोऽध्यास:-Compare the expression उलूकनिशा occurring in iii 111. See also Vārtika Iv 313 (p 492). अपह्नवश्च तथा मयि-- See note on 17 1. 10. 'Compare निष्कलं निष्क्रियं शान्तं of Svetāsvatara-Upd v 19' (J). 119 ·CHAPTER III wea 1 . 1.5 इयमेवर्गग्नि साम-This has reference to meditation. For this variety of सामा- नाधिकरण्य see Samkara's com: on Vedasutras III iii 9 already mentioned. Vide note on ii 29. 1. 13(c) निवांज्ञानस्य निवर्तकज्ञानेनेत्यादि-In ordinary empirical matters, the fact of jñāna and ajñāna is different from the आश्रय as for example in 'shell-silver' though, in any particular case, each is the same for both jñāna and ajñāna. Compare 'ज्ञानेच्छादीनां (i.e. ज्ञानेच्छाकृति- संस्काराज्ञानानां) लोके भिन्नाश्रयविषयत्वदर्श- नात् ' 1. 62 (c) (p 106). The aim of the sambandhokti here is to show that in regard to vidyā and avidyā, the 37727 is identical with the विषय. 1.11 न हि पूर्वसिद्धमित्यादि-See sloka already quoted in note on i. 1 1. 42 (c). 1.12 तदनपेक्षस्य च तस्य निःस्वभावत्वात्-The आश्रय is known to be in its nature independent of the आश्रयि. Thus the anātman, drawing its very being from ajnana, cannot be its आश्रय. Compare 'किं चाधेयाकरनिरपेक्षाकारेत्यादि (p. 104-1. 36(c)). 1. 15 पारिशेष्यात्-there being only atman and anātman. Compare इह च पदार्थद्वयं निर्धारितमात्मानात्मा च (p. 104-1, 6).

·252 NAIŞKARMYA-SIDDHI 1. 18 ज्ञानप्राप्तेश्च संभवस्तस्य ज्ञानकारित्वात्---The reference here is to vrtti-jñāna which owes its distinguishing character to the ātmanı. 1.22 अनन्यत्वाच एकत्वाच. If there should be ajñāna affecting ātman, a relation would be established between the two; and the latter would cease to be the unrelated Absolute it is claimed to be. ज्ञानप्रकृतित्व--See note on 1. 18 above. What the opponent means is that if ātman is the 3TTETT of avidya and also gives rise to jñāna which can dispel avidyā, it becomes contradictory in its nature. 1. 98(c) ज्ञानप्रकृतित्वेनैवाज्ञानाश्रयत्वम्-The ज्ञानप्रकृतित्व characterising ātman, SO far from negating the relation between ajñāna and ātman, establishes it; for the very idea of ज्ञानप्रकृतित्व presupposes ajnana. 1.27 पदपदार्थयोः कृतान्वयव्यतिरेक: पदार्थस्यान्व- यव्यतिरेको नाम-आत्मपदार्थों द्रष्टा साक्षी न कदापि दृश्यः साक्ष्यो वा भवति तस्यालुप्तप्रकाश- सन्मात्रतया स्वतःसिद्धत्वात् । अतोऽनन्याश्रय- त्वान्न कदापि विशेषणमात्मा । तथा यदृश्यं चाहंकारादि विषयान्तं तदन्याधीनप्रकाशसत्ताकत- यान्याश्रयं सत्सदा विशेषणभावं न व्यभिचरति । तस्मादनागमापायिगात्मरूपं सत्यं शुक्त्यादिवत् । तद्विपरीतमसत्यं रजतादिवदित्यनृतजडपरिच्छि- नपराधीनपरागर्थव्यावृत्तः सत्यज्ञानानन्तप्रत्यगा- नन्दरूप आत्मेति विवेचनम् । पदस्यान्वयव्यति. रेको नाम--'आत्मा' चैतन्यं । चैतन्य' 'प्रज्ञानं ब्रह्म सत्' इत्यादिपदानि कर्तेत्याचुपपदविधुराणि ·NOTES 253 , . , , .. केवलस्यैवात्मनः समर्पकाणि न विशेषणतद्विशिष्ट- विषयाण्यसामर्थ्यात् । 'कर्ता' 'भोका'' ज्ञाता द्रष्टा 'श्रोता' 'वका' ন कृशः स्थूलः' इत्यादीनि तु न केवल पूर्णात्मविषयाणि अन्याधीनक्रियाद्युपरागदशायामेव प्रयुज्यमान- त्वादिति विवेचनम् ॥' ( Rāma-tīrtha's commentary on Upadesa-sähasri: xviii. 96). See iii. 31; also note on 1. 110 (c) below. तत्त्वमसि-This represents the form of the teaching and is termed उपदेशवाक्य, while अहं ब्रह्मास्मि represents the form of the realisation and is known as अनुभववाक्य. 1. 110(c) चतुर्विधान्वयव्यतिरेक-See note on ii. 8. This refers to the method by which, as described in the previous chapter, one may effect what is termed पदार्थशोधन and come to discriminate between the self and its empirical adjuncts. This method is usually regarded as four-fold ; but a fifth variety is sometimes also added. They are-(1) दृग्दृश्या- न्वयव्यतिरेको, (2) साक्षिसाक्ष्यान्वयव्यतिरेको, (3) आगमापायितवध्यन्वयव्यतिरेको, (4) अनु- वृत्तव्यावृत्तान्वयव्यतिरेको and (5) दुःखिपरमप्रे- मास्पदान्वयव्यतिरेको. Of these we find clear references to the first three in the present work (Se e g. ii 19, 27, 39 &c; 58, 63, 66 &c; and 12, 19, 32 &c). The first two varieties point to cit as the constant factor given in knowledge, the difference being that while (1) refers to all knowledge, whether it be of ex- ·254 NAIŞKARMYA-SIDDHI as ternal objects or of internal states, (2) does so only to knowledge of internal states. The next two varietes point to sat as the necessary presupposition of all change, the difference being that while (3) refers to change in time, (4) refers to change in space. The last may similarly be taken to point to ānanda the implication of the common distinction between pain and pleasure. Thus this mode of reflection suggests an ultimate ground without which the whole of experience would lose its very significance. It should however be remembered that this method is helpful only in convincing oneself that such a ground inust be. Whatever knowledge of its nature we thereby acquire is not immediate (vide ii 96, iii 57). Nor does it signify the ultimate unity of Being. For getting such an immediate knowledge of it and for realising within oneself the final Unity, the aid of the vãkya is, in the view of the siddhāntin, absolutely necessary (cf iii 33, 63, 65 &c). For a slightly variant explanation of these five terms, see Ratnávali on the Siddhantabindu of Madhusudana-sarasvati viii. 1. 1 अवाक्यार्थतां प्रतिपद्यते अवाक्यार्थतामप्रमेय- ध्रुवसञ्चिधकिमात्रतां प्रतिपद्यते अनुभवति' (S). 1. 4(c) भेदसंसर्गवाक्यार्थविलक्षणां-The import of a proposition is ordinarily taken to be 2 ·NOTES 255 either भेद or संसर्ग, the former signifying भेदसंबन्ध and the latter, अभेदसंबन्ध among the things denoted by the various terms. The first kind of proposition accordingly presents the related things as many, while the second presents them as together constituting a complex whole. See com. on the next section and also Țika on Sambandha-vārtika st. 902. The advaitin formulates a third kind of import described as reuert when a vākya like सोऽयं (देवदत्तः) points to the unrelated object as such, i.e. nere padārtha. The apparent paradox in this case of a vākyārtha amounting to a padārtha or an avākyārtha is explained by the fact that the latter is not वाच्यार्थ, but only TT. This explanation of it and he is according to the Candrikā. It is however doubtful whether it correctly represents the original meaning of these terms as used in old works like the Mahābhāşya ( II i 1), Šābara-bhāşya ( II i 46 ) and by our author also in iii 26. The terms appear to have once signified 'exclusion' and 'inclusion' respectively and to have represented the views of two different schools of thinkers in regard to the meaning of propostions. See Tantravārtika: II i 46. With this verse (found also in Vārtika p1271) compare the following from Šamkara's Svätma-nirūpana (verse 29) 3 ·256 NAIŞKARMYA-SIDDHI .. , 4 'सामानाधिकरण्यं तदनु विशेषणविशेष्यता चेति। अथ लक्ष्यलक्षकत्वं भवति पदार्थानां संबन्धः॥" (J). See also Samksepa-sariraka i. 196-7. In regard to this verse as well as the previous one, see Vedānta-sära : para. 23-8. S summarises the process of realising the वाक्यार्थ as follows-'इयं प्रक्रिया। प्रथमं समानविभक्तिपदयोःसामानाधि- करण्यान्वयः । ततस्तदर्थयोर्विशिष्टाभेदज्ञानं । ततो विरोधप्रतीतिः। ततो लक्षणया शुद्धयोरुपस्थितिः। ततस्तयोरैक्यव्यतिमात्रनिर्विकल्पकम् । ततोऽज्ञान- निवृत्तिःस्वरूपप्रतिपत्तिश्चेति ॥' 1. 11(c) The word प्रथमं is not necessary. 1. 4(c) 'The Nyāya अधिकारिणः &c. has already occurred in the com. on ii 6'. (J). 1.8 आरूढपतितो भवति-Compare iii. 126 and com. thereon. 1. 18(c) नियमादृष्टविशिष्टतयेत्यादि-See i. 88. The advaitin's conception of ajñāna or avidyā has two parallels in the Samkhya:-Prakrti, the source of the material universe, and ajñāna which is a gicga. Prakrti, unlike avidyā, is real; ajñāna is HIFT and has a beginning; so it also is unlike 3TTET- निर्वचनीयाविद्या of the advaitin. It is the second of these two sāṁkhya conceptions that is meant here. See Sāṁkhya-kārika 23 and Yoga-sūtra ii. 5. 'मिथ्याविषयत्वात् मिथ्याभूतं । तदेवाज्ञानं बुद्धिधर्मत्वात् भावात्मकं नान्यदनादीत्यर्थः' (S). 1.2 निःसंधिबन्धनं-बाधकप्रत्ययरहितं' (S). See ii.18. 6 .

·NOTES 257 तन्निबन्धनो ह्यात्मनोऽनेकानर्थसंबन्धः-'अनर्थहेतु- रपीदमेवाज्ञानमित्याह तन्निबन्धन इति। "विपर्यया- दिष्यते बन्धः” इत्युक्त' (S). See Sankzyakārika 44. 7 The verse is explained as follows in S- 'भेदविषयकमेव ज्ञानं । तदविद्याकार्य भ्रमात्मकमेवे- त्यर्थः ।......वचः वाक्यं तात्पर्यविषयीभूतब्रह्मात्मा- कारवृत्तिज्ञानात्मना आत्माज्ञानं त्याजयेत् ऐक्यो- पलक्षितात्मज्ञानद्वारा नाशयेदित्यर्थः'. Now is set forth the Naiyāyika view of ajñāna which is distinguished from HETETT. Ajñāna here is merely the negation of jñāna and cannot therefore be the source of the world, though it is अनादि like अविद्या. The first part of the verse is intended to show that ajñāna must be positive. If we suppose it is merely a negation of jñāna, a knowledge of this negation which characterises suşupti as testified to by the retrospection of the waking state, like knowledge of all negations (3THIESTT) should imply the presence at the time of the knowledge of at least two things-धर्मी (भूतल, say) and प्रतियोगी (घट, say). But there is no possibility of any knowledge in suşupti, the antah-karana being then wholly quiescent. Thus the ajñāna of suşupti, which is in its nature the same as the ajñāna of the other states, cannot be negative. Hence it should be regarded as positive in its character. - ·258 NAIŞKARMYA-SIDDHI . 10 1. 20(c) अज्ञानस्य विषयाकाङ्कस्वभावस्य-See note on iii. 1. 13(c). 8 सोऽज्ञातार्थ:-- स स एवात्मा प्रमाणजन्यज्ञान- निवर्त्यावरणाज्ञानविषत्वादशातार्थः' (S). 9 For the view criticised here, see Introduction II. 1.2 संसर्गात्मकमेव-'सामानाधिकरण्यस्य प्रसकत्वा- सर्व संसर्गात्मकमेवेत्युच्यते। " एष त आत्मा" इत्यादौ तु विशिष्टो वाक्यार्थः ॥' (VS ). 1.1 विशेषणविशेष्ययोः सामोकि:--'विशेष्यविशे- षणवाचकपदयोरखण्डार्थप्रतिपादनसामर्थ्य यथा तथोच्यत इत्यर्थः' (S). 11 This stanza is alluded to in Samkşepasäriraka i. 190. 1. 7(c) BTP has लक्ष्यस्य. 12 See iii. 18 and 19. तयोरैक्यं बुद्धौ-The description of buddhi as 'cognising' and ' inward' is merely relative to the rest of the things belonging to the realm of the non-self; and does not imply that 'congnition and 'inwardness' are distinct. They are really two names for the same thing. 16& 17 The परिणामिन् is the element of identity in a changing series ; the कूटस्थ is the unchanging witness of this identity in difference. Compare Yoga-sutra iv 18. सुषिता-'आवरणाभावात्मकता अवकाशस्वरू- पता' (S). 20 'Compare Upadesa-sahasri xviii 121' (J). , 18 ·NOTES 259 23 26 29 32 अभिधानोत्थमेव-'अभिधानं शब्दः। शत्या तत्पदो- पस्थाप्यमेव । एवकारेण तत्र तात्पर्यविषयतारा- हित्यमुकम्॥'(s). 1. 2 TEST-See note on iii 2 1.4 (C). साक्षात्त्वं तदनात्मन:-Of the two explannations of this suggested in the com. the first means that the belief that a is mediate continues until the falsity of the non-self is discovered; according to the second, the meaning is that the reason why ad appears mediate is the conviction that the non-self is immediate. 1. 15(c) उभयं-आत्मत्वमनात्मत्वं च. The point raised here is of a general nature and is discussed in all works treating of the meanings of words and sentences. See e.g. Kavya-prakāśa ii 1. The view here mentioned, viz. that the meaning of a 'word' is the "universal' or 'general,' is that of the mīmamsakas. पदस्य सामान्यवृत्तिकत्वेऽपि वाक्यवृत्त्या वाक्यार्थबोधो न विरुध्यते' (s). 1. 3 3raha-This should be FFTAH. See Siddhānta-kaumudi under Sūtra 217. S reads rata, which is correct, 1. 4(c) 'The expression नधास्तीरे फलानि सन्ति which occurs also on p 134 line 5 of the text is from Sabara I i 2.' (J). 1. 5(c) 'With regard to stara Akyoralar Compare Mah. Bh. 2, 2196 (II lxiv 11 ): "Hurtorola fact: gard"? (J). 8 35 ·260 NAIŞKARMYA-SIDDHI causes Of the four 37STATUT mentioned in the text, the first two are shown to be inapplicable to the present case in this verse, the third in verses 36 and 37 and the last in 38. 38 39-40 44 45 1. 4(c) 'The Nyāya in the Commentary is found also under ii 6 and iii 4' (J). The implication of these sections is that every HEFT has its own subsidiary vākyas (अवान्तरवाक्यानि) helpful in discriminating between the self and its empirical adjuncts. 1. 3(c) glagagregatit This does not appear to be right and we probably have to read प्रतिपत्ता अहंपदार्थप्रतिपत्ती, where the first word states the meaning of t: occurring in the sloka. विस्पष्टार्थ-विस्पष्टत्वार्थ. it aa-Compare Kath. Up. vi 17. It is the mīnāṁsakaikadesi view that is refuted here. 1.1 STATUTARTOE3t-i. e. not within the range of Perception or Inference, generally speaking. 1. 8 STATUT Fatazaarantik-We would ordinarily expect sfar after this. acertfagiadi-i.e. serving only empirical purposes. तृष्णानिष्ठीवनभूतैः प्रत्यक्षादि- प्रमाणैरात्मा प्रमाणानामप्यवभासको न प्रमीयते न भास्यते सर्वभासकत्वात् ॥' (S). 46 47-8 3 ·NOTES 261 49 १ 51 53 54 दिक्षितं ' दर्शनेच्छाविषयीभूतं दृश्यत्वेनेष्य- माणम्' (S). दृष्टया-'प्रमाणजन्यवृत्तिलक्षणया' (S). Construe the verse thus:-यतः प्रत्यक्षस्य पराक्त्वात् (पराग्विषयत्वात् ) आत्मनो न संबन्ध- ग्रहणं (व्याप्तिग्रहणं) अतोऽनुमित्यास्य (आत्मनः) अनुभवः कथंचन न॥ In place of ra: at the end of the first half of the verse gà: has been inserted in this edition on the authority of S. यतः would be tautologous with यस्मात् in the sambandhokti. 1.2 अहं ब्रह्मास्मीत्याविर्भवति-Undertstand बोधः before the verb. 1.3 श्रुत्यभ्युपगमत:--' श्रुत्यनुरोधतः' (S). 1.6 लिङ्गव्यवधानेन तत्प्रतिपत्तेः-i. e. fact that a thing is safha means it is mediately known. 1. 14(c) It seems necessary to read with M साधारणाकारातिरस्कृतत्वेन. बाह्या वृत्तिमित्यादि-यथा साक्षिचैतन्यानुभव- सिद्धस्याप्यहंकारस्य बाह्यघटादिविषयबुद्धिवृत्त्यनु- दये स्फुटप्रतिपत्तिर्न भवति तथैव सुषुप्तावन्तः- करणस्याभावादहमिति विशिष्टवृत्तेरनुदयात्तत्राहं ब्रह्म न जानामीति नाज्ञानप्रत्यक्षापत्तिरित्यर्थः' (S). 1. 11(c) रागद्वेषघटाज्ञान i. e. राग, द्वेष and घटाज्ञान. 1. 12(c) निर्विकल्पकानुभव-This has to be understood as निष्प्रकारकज्ञान merely and not in the sense special to Advaita. दृश्यत्वादहमप्येवं'-See iii. 56. 57 the very 58 59 ·262 NAISKARMYA-SIDDHI 60 1.3 अव्यवधानतया विषयभावं प्रतिपद्यते--'वढेलो- हमिवाव्यवधानतया विषयभावं व्याप्तिं दृश्यतां भास्यतां प्रतिपद्यते वृत्त्यवच्छिन्नः प्रमाता स्वाव. च्छिन्नस्य स्वतादात्म्यापन्नस्यापि चैतन्यस्य विषयो भवतीत्यर्थः ॥ (S). तत्र तयो......संबन्धं प्रतिपद्यते--The pragmatic attitude is lacking between आत्मन् and . It is found between 31and देहघटादि whence arises the notion of mine' with reference to the latter. For this attitude, in the words of the text, the 316H should put on the mask of अहं ( अहंकञ्चुक ). Separate 'आत्मा' from 'आत्मीयं' and construe it as the subject of आत्मसात्कृत्वा, अहंतारूपं being the object. Note the tautological expression अन्यत्संबन्धान्तरं. Compare अन्यद्रूपान्तरं in i. 36. 1. 25(c) According to the first explanation suggested in the com. the verse states the view already mentioned in the note above. The second explanation classifies all experince as arising in one of two forms (e.g. 'अयं घटः', 'मम घटः') and states the causes of this two-fold manner as follows:-The former is due to mere avidyā, i.e. our losing sight of the underlying unity of existence; the latter, to this plus the thought of practical utility, which marks a further stage in the lapse of the self from its original condition. 1. 7(c) सुषुप्तेऽप्यज्ञानस्य साधितत्वात्-See iii. 58. 62 ·NOTES 263 63 64 Note the peculiar sense in which वाक्य, and ' and 'TTET? are used in the first part of the verse. SITERT is not the महावाक्य but the अवान्तरवाक्य or पदार्थ- शोधकवाक्य and प्रत्यक्ष is realisation of the distinction between the self and the non-self through reflection. See note on iii. 1 1. 110 (c). 1.1 द्वितीयाध्यायादौ-See ii. 2-3. 1.9 i = 'Whence?' 'Why?'. The answer is as stated in the com.-अक्षपितप्रति- बन्धेऽधिकारिविशेषे. स्वकार्य कुर्यादिति. See Introduction II. S remarks in this connection मध्यमाधिकारिणं प्रत्येव प्रायः शास्त्रस्य प्रवृत्तेः. नवसंख्याहृतज्ञान:--'भ्रान्त्या नवसंख्या ie. संख्यानकर्तृत्वप्रतिबद्धसंख्येयत्वज्ञानः' (S). This verse is found on p. 65 of the Vārtika and in a slightly modified form on p. 553 also. The illustration appears to be taken from Samkara's Upadesasahasri: verse 587-9 (xviii 174-6)' (J). अपविद्धद्वयोऽपि-शोधितपदार्थोऽपि । अद्व- योऽपि (S). 1. 4(c) प्रतिभासमात्रशरीरत्वात्-Its essence is its appearance. It has no being apart from the being of ātman. Compare आत्मैवास्य प्रबुद्धता (iii. 110). निरालम्बा--' आश्रयविषयस्वभावापि वस्तुतः आश्रयविषयरहिता' (S), सहते न विचारं सा-- एवंभूता सा विचारं प्रमाणाववधारणानुकूल- व्यापार न सहते। विचार्यमाणा सती स्वरूपशून्यैव 65 66 ·264 NAISKARMYA-SIDDHI 67 69-70 भवतीत्यर्थः' (S). This com. quotes in this connection, अविद्यास्तीत्यविद्यायामेवासित्वा प्रकल्प्यते । ब्रह्मदृष्ट्या त्वविद्येयं न कथंचन युज्यते ॥ which is slightly different from Vārtika: vol. i, st. 176. This verse too with some variations is in Vārtika p. 65' (I Turatosferit—i.e, 'final ', leaving, as it does, nothing more to be known. 1.1 सा चेत्यादि-Construe thus-सा च तत्त्व- मस्यादिवाक्यश्रवणजा प्रमा ( समस्तद्वैतप्रत्यय- मुपमृघ) उत्पन्नत्वादेव (न विहन्यते)। नैवमिति प्रत्ययान्तरं च न जायते ॥ See i. 38. न नवस्वस्य संशयः--The boy in the illustrative story having convinced himself of the presence of nine members of the party may be said to be on the very border of the truth and needs just to be reminded that he is the tenth. To this conviction corresponds, in the present case, the conviction in the result of the पदार्थशोधन. Compare iii. 28. 1. 1 उद्दिश्यमानस्थत्वादित्यादि-See iii 25. 1.4 सामान्यालिङ्गितत्वात्तयोः-See note on iii 32. व्युत्थितौ--'लक्ष्यार्थमात्रोपस्थापकौ' (s). 1.5 प्रत्यक्षतोऽवसीयते-And is therefore clear enough. It is, however, different in the case of the devera and so it needs elucidation. 72 75 77 ·NOTES 265 78 79 S introduces the pūrva-paksa view thus-ननु विरुद्धयो समानधर्मिकत्वे सत्येव निवर्त्यनिवर्तकभावदर्शनात् (e. g. in सोऽयं देव- दत्तः) प्रत्यगात्मधार्मिकसद्वितीयत्वदुःखित्वयोस्त- त्पदार्थब्रह्मर्मिकाद्वितीयत्वनिर्दुःखित्वादिनिवर्त्य- त्वमनुपपन्नम्'--The answer is--the direct aim of the vākya is to dispel avidyā. When once avidya is dispelled, its result necessarily disappears. This disappearance is accordingly consequential and not included in the direct aim. 1. 3{c) वाक्यतात्पर्यविषयैकत्वविरोधादित्यादि. The amplified form of this in S is as follows-तात्पर्यविषयाद्वितीयत्वादिविधाने सति तद्विरोधात्सद्वितीयत्वादिकमर्थादेव निवर्तते । न तु तद्विधाने विध्यपेक्षा येन वाक्यभेदःस्यात् । तदुकं- यश्चार्थादर्थो न स चोदनार्थः' ॥ ननु विनिगमनाविरहात्सद्वयत्वपारोक्ष्याभ्यामेवाप- रोक्षत्वाद्वयत्वयोः बाधोऽस्त्वित्याशङ्कयापूर्वत्वा- दिना श्रुतितात्पर्यविषयत्वादद्वयापरोक्षत्वयोरेव बाधकत्वं नेतरयोरित्याशयेनाह तत्त्वमर्थयोरिति (S). 1.3 न संभावयामः--'इति ये वदन्तीति शेषः' (S). 1. 5(c) एवं सति वाक्यस्य वस्तुनिष्ठत्वमपहाय दृष्टिविध्य- र्थमङ्गीकृतं स्यादित्यर्थः-s adds 'दृष्टिविध्य- र्थत्वेनानर्थहेतुलकार्याशानानिवर्तकतयानर्थक्यमेव स्यादिति न वाक्यं तत्परमिति. 1. 6(c) कूटस्थत्वादेव नित्यसिद्धं वेत्यादि-'न ह्यखण्डैकरसे एकरूपे कूटस्थे निर्धर्मके वस्तुनि सिद्धसाध्या- घनेकधर्मकल्पनावकाशः' (S). For the advaitic definition of Tht see note on ii 105. 80 81 82 83 ३४ ·266 NAISKARMYA-SIDDHI on 85 To say that two pramanas are mutually contradictory is self-discrepant. See fii 96. 86 In sections 83-86 there is a reference to the controversy about what is known as Tarureiga. See Vātsyāyana Nyāya-sūtras: I i 3. 87 दुःखितावगतिश्चेत्-'दुःखिता. यववगतिधर्मत्वेन अवगतिरूपात्मतादात्म्यापन्ना स्यात् (S). दुःखिता and अवगति: are in apposition. The other reading staat is simpler. 88 1. 1(c) दुःखित्वादेः instead of तद्दुःखित्वादेः seems the correct reading. 93 1.2 न हि पदार्थत्यादि-See i 30. "This verse is found also in Vārtika p. 1849, but the last pāda reads quereit- गमनं यथा' (J). N.B. 88-93 See Introduction II. 95 'प्रत्यक्षमुपमृचैव तत्त्वमादिवाक्यस्य प्रत्यगात्मनि प्रवृतिरिति “पराश्चि खानि"इत्यादिश्रुतिवाक्याव- गम्यते ।......तस्मात्प्रत्यक्षादेरात्मनि प्रवृत्तिसंभाव- नापि नास्तीत्याशयः' (S). 97 अनहया-Because the अहंवृत्ति is in itself जडा. 98 गुणलेशेन-This term is here intended to stand for not only the stuft, but also the लक्षणावृत्ति. In fact it is more the latter than the former that is meant. See commentary ; also ii 54-55. 1. 11(c) त्वमहमादिशब्दवाच्यप्रमातृसाक्षितयेत्यादि-Here it is shown that, in the present case, the essential conditions of लक्षणा are satisfied viz. शक्यार्थसंबन्ध and प्रयोजनवत्व. ।

·NOTES 267 Ope 99 103 104 105-6 1. 12(c) त्वमहमादिशब्दवाच्यान्तःकरणोपाधावित्यादि- This is to exclude the possibility of our mistaking that words like at (other than त्वं, अहं &c.) indicate ātman secondarily. See iii 100-101. 1, 4(c) संसारशब्दप्रवृत्तिनिमित्तभूत्तं षष्ठ्यादिकं--See later, stanza 103. The प्रवृत्तिनिमित्त of a word is commonly viewed as one of the following four- जाति, गुण, क्रिया and रूढि. To this is here added षष्ठी i.e. संबन्ध as in राजपुरुष. Compare Vakyapadiya: 'असत्ये वर्त्मनि स्थित्वा ततः सत्यं समीहते' (II 240). गुणवृत्त्या-See note on iii 98. What was stated hitherto was in regard to means and end in general. A false means may conceivably lead to a true end. But how can it be so when the means is a 'word' whose connection with its meaning necessarily requires to be known before it can serve as a means? This question is answered here. Compare Vārtika I iv 859-62. The means in question are not unreal but empirically real. 'एवं प्रमातृशाना- दीनामज्ञानकल्पितत्वेन मिथ्यात्वेऽप्यर्थक्रियाकारि- त्वरूपसत्यत्वाङ्गीकारादुपेयप्रतिपत्तिहेतुत्वं नानुप- पन्नमित्याशयेन परिहरति' (s). पर्यायश्च न चानयोः--as an असत्कार्यवादिन-follower of the Nyaya-vaiseşika-might for instance, say. Compare-'नासतो विद्यते- भावो नाभावो विद्यते सतः' (Bh. Gi. ii. 16.) 109 ·268 NAISKARMYA-SIDDHI 1. 10(c) प्रमेयत्वात्-The allusion here is to fallacious arguments like-पर्वतो वह्निमान् । प्रमेयत्वात्. 110 1.1 अभिधाश्रुतिः- -See com. on iii. 47. आत्मैवास्य प्रबुद्धता--अस्य अप्रबोधस्य प्रबुद्ध- तैव प्रतीतिरेव आत्मा शरीरं. Compare note on iii. 65. 111 उलूकनिशा-Compare ii. 117 and Vārtika referred to in the note thereon. 113-115 See iv 9-18. 119 1. 5(c) न विधिपरत्वेन प्रामाण्यं--i. e. statements like ' तत्त्वमसि' are primarily valid and not as subsidiary to injunctions like 'आत्मानमेवोपासीत'. The secondary explanation is resorted to only when the primary is altogether inadmissible. 120 See Ch. Up. VII i.-xv. 121 See Tait. Up.ii. अर्गलान्-' अध्यस्तत्वेऽपि आवरकतया स्वरूप प्राप्तिप्रतिबन्धकान्' (s). ईहया-उपासनादिरूपेण गुरुतरेणायासाचवि- नाभूतेन व्यापारण' (S), ie. upāsana and karma. 123 जानीयात्-'ब्रह्मात्मैक्यं साक्षात्कुर्यात् ' (s). 125 Construe the former half of the verse as follows--प्रसंख्याने (यः) आम्रेडनात्मक: न्यायः (सः) अस्य (आत्मनः) श्रुतौ (i.e. श्रवणा- दौ) अस्तु. 126 The second part of the verse means-- तं विधिमन्तरेण ये दोषाः ते नायान्ति यतस्ते अहेतवः अविद्यमानकारणाः।

·CHAPTER IV - vom- 1 5 6 8 man 1. 3(c) 'एष संक्षेपतः पूर्वाध्यायत्रयस्यार्थ उकः'-See iv 19. The first pāda of the verse is metrically irregular, containing 9 instead of 8 syllables. देहे-This really stands for देहादौ, i.e. देह, इन्द्रिय &c. 'मध्ये संशयदर्शनम्'-See iv 4. नन्तरं-भेदकधर्मरहितं अखण्डैकरसं (s). प्रत्यक्स्थं-'प्रत्यगभिन्नं' (S). अञ्जसा-सम्यकेन संशयविपर्ययादिराहित्येन' (S). 1. 2. अन्वयव्यतिरेकाभ्यां-to be construed with the words of the verse. त्यकोऽहमिति मन्यते--Because commonly proceeds on the basis that all things are known through pramăna, ignoring what is presupposed by all knowing viz. the self. See verse 11 further on. See sambandhokti to ii 1 and note on l. 1 thereon. यदनात्मतया भिदा-Note the explanation given in the com. The expression is loose. 1. 7(c) विशिष्टाश्रयः-चिदचिद्रूपान्थ्याश्रयः Construe thus-यः ईप्सति सोऽयमतत्त्वे तत्त्वद्दक. Compare iii 6. 1. 2(c) and atacata are commonly regarded as the same; but they are also 12 14 15 ·270 NAIŞKARMYA-SIDDHI 18 19 20 sometimes distinguished and probably stand for difference' and 'opposition' respectively. Compare-Parica-padikavivarana p. 23. सर्वमानातिगामिनी-मानानां चक्षुरादीनां सर्वेषां भ्रमप्रमासाधारण्येन श्रुतेश्चाप्रामाण्यशङ्काकलङ्करा- हित्येन प्रमामात्रहेतुत्वात्स्वतःप्रामाण्याञ्च सर्वमा- नातिगामित्वमित्यर्थः ॥' (S). 1.1 न्याय्योऽपि-उपक्रमादिना श्रुतितात्पर्यसिद्धोऽपि. 1.3 न प्रतीयते-'नाद्रियते न स्वीक्रियते' (S). Strictly speaking the first half of the verse is not metrically correct, there beingno samdhi between the two pādas. The reference here is to the Upadesasahasri. The first half of the verse is from 492 ( xviii 78) of Samkaras Upadesasāhasri.' (J). गायन-Ordinarily this word means गायक: but is used here in the sense of गानं. See Panini III 1 147. Upadesa-sāhasri xviii 96. In regard to the meaning of the first half of the verse, see note on iii. 1 1. 27. प्रत्यय-'प्रतीयत इति प्रत्ययः इति व्युत्पत्त्या प्रमा- तृप्रमाणप्रमेयादिसर्व एव विशेषो गृह्यते । Rāma-tīrtha's Upadesasähasri xviii 97). लोकप्रसिद्धितः-'लोकप्रसिद्धया सुखमहमस्वाप्स- मित्यादिरूपया' (S). 1. 3(c) विज्ञातवाच्याथै विविकज्ञातवाच्यार्थे = शोधित- तत्त्वमर्थे. When the reading is वाक्यार्थे, 21 22 23 com. on 24.

·NOTES 271 27 29 30 36-37 we should understand from anot the अवान्तरवाक्य explaining the nature of the त्वंपदार्थ and the तत्पदार्थ. See Upadesa-sähasri xviii 99. The third pada of the verse is irregular. Construe सदा with ज्ञाता. यः सदा शाता सः आत्मेति ग्राहाः। 1. 2(c) 'The fifteenth Prakarana is the areat- TESTU referred to in the commentary and takes its name from the opening words of its fist verse--artgrega a &c' (J). -j.e. himself as he was before. 1. 9(c) तथाभूतेभ्योऽपि विद्योदयस्य दर्शितत्वात्-See iii 104-109. 1. 1 Note the metrical character of the prefatory sentence; but MSS. do not seem to regard it as such. The sacuri of avidya persists in सुषुप्ति but not the विक्षेपशकि, so that avidya does not altogether disappear then. The insertion of spy in the second pada spoils the metre and yet all the MSS. have it!' (J). 1. 2(c) aomha sfasage: 'The Vacaspatya (s.v. Fra ) quotes the following verse from Skānda-purāna in regard to the five Drāvidas, कर्णाटाश्चैव तैलङ्गा गुर्जरा राष्ट्रवासिनः। आन्ध्राश्च द्राविडाः पञ्च विन्ध्यदक्षिणवासिनः ॥ 40 44 ·272 NAIŞKARMYA-SIDDHI 45 Who are the kevalas referred to in the commentary? Saṁkarācārya lived in the Malabar country, the ancient name of which was Kerala. Is the other name a synonym of this? In Bhisma-parva line 32 (ch. ix ), Prof. H. H. Wilson met with केवलं as a variant of केरलं; but Dr. Fitz-Edward Hall takes it as qualifying the preceding word मल्लराष्ट्र. See p. 165 vol ii of Wilson's Vişnupurana' (J). 1. 5(c) आत्मशकिव्यपदेश:-As in Svet. Up. परास्य शकिर्विविधैव श्रूयते (vi8). So what we ordinarily take as a characteristic of the self is really a characteristic of the non-self which, however, in this system, is dependent upon the self both for its being and its being known. 1.1 चित्तधर्मविशिष्टस्य- अहमादिरूपान्तःकरणवृत्ति- परिणामविशिष्टस्य चिदाभासविशिष्टाहंकारात्मक- परिणामिन इति यावत्' (S). स्पृशते-an irregular form. BTP implies that स्पृश्यते is the reading-'नाण्वपि द्वितीयं स्पृश्यते नात्मना संबध्यत इत्यर्थः.' The same com. indicates that we should read arata in place of atat in 1.1(c). तमोऽपनुद्धियांशानं-'बुद्धिप्रधानानांजीवानामन्तः- करणाद्यवच्छेदेन यत्तमः तदपनु ज्ञानं' (S). झानं कथितं-See note on i 3. आत्मबोधात्प्रागयं बोधश्चक्षुरादिसंनिकर्षप्रयुक- त्वात् तत एव सविकल्पकत्वाद्वाह्यवस्तूपसर्जन एव विशिष्टावगाह्येव।......संसारस्य सकार्याशानस्य 46 47. 52 . 55 R ·NOTES 273 56 57 62 65 - 69 विद्योदयेन ध्वंसे सति......आत्मैकालम्बनमात्म- व्यतिमात्रावगाहि निर्विकल्पकम् ॥' (S). 1. 1 शेषशेषिभाव:-i.e. either of विधि or निषेध. Compare i 67. 'This verse is quoted in the Vedāntasāra with the addition of a third line taken from the Upadesa-sahasri. See my edition of the former p. 187' (J). The FETT alone is the cause and not रागद्वेषौ; and the संस्कार is necessarily good. There is thus no possibility at all of यथेष्टचेष्टा. See note on i 38. The verse is Upadesa-sāhasri 643 (xviii 231) but the reading there is यो हि यस्मात् ' (J). 'The kārikā is quoted in the Vedāntasāra' (J). 'एवं ससाधनब्रह्मविद्याप्रकरणं समाप्य तदधि- कारिनियमान्दयितुं पूर्वोत्तरश्लोकसंगतिमाह यत इति' (S). 1. 1(c) अङ्गीकार्या:-i. e. अमानित्वादयः अयमवते-See Yoga-sutra ii 30. ज्ञानमूचिवान्-See note on i 3. मतमिदं-A parenthetical clause, meaning such is (my) view'. वेदान्तदीप्तां-'गङ्गापक्षे वेदप्रतिपाद्यामिति । विद्या- पक्षे तत्त्वमस्यादिमहावाक्यैरुद्भाविताम् ' (S). न्यायशलाकया-न्यायः अन्वयव्यतिरेकरूपःप्रागुका, The fourth pada is metrically irregular. The sūtra quoted here and in com. on ii. 111 is Chandas-sutra iii. 59. 70 71 74 . 76 77 ३५

·274
NAIŞKARMYA-SIDDHI
78
The Calcutta edition however has
falgat. The same sutra occurs in
Kātyāyana's Sarvānukramanī (p. 2
Oxford Edn. ), but the reading there
is fara' (I).
Construe नैष्कर्म्यसिद्धेः with व्याख्याता.
As regards the concluding slokas of
the commentary, see Introduction IV.
qa-It is not clear what this means.
It may be the name of a work, a
being equivalent to पाद.

·INDICES

·No text on this page.

·A. Index of Kārikās .... .... .... .... .... ... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... N. B.--The letter (V) shows that the Kārikā is found in Sureśvara's large Vārtika also. पृष्ठं अकुर्वतः क्रियाः काम्याः अग्निःसम्यगधीतेऽसौ १६४ अज्ञात एव सर्वोऽर्थः .... ११४ अज्ञातपुरुषार्थत्वात् .... १५५ अज्ञानमनिराकुर्वत् (V p. 1188) ३७ अज्ञानहानमात्रत्वात् अतःसर्वाश्रमाणां तु .... .... ५७ अतःसर्वाश्रमाणां हि ..... १५ अतिदुःस्थोऽप्रबोधोऽत्र १७० अतीतानागतेहत्यान् .... .... ८४ अत्राभिदध्महे १६ अथाध्यात्म अद्धातममनादृत्य .... .... .... १७३ अधर्माज्जायतेऽज्ञानं .... २०० अधिचोदनं .... ५२ अनात्मज्ञस्तथैवायं १९० अनात्मत्वं स्वतःसिद्धं .... १७८ अनादृत्य श्रुति मोहात् .... .... १२८ अनालिङ्गिन्तसामान्यौ १५१ अनुच्छिन्नबुभुत्सश्च १८० अनुत्सारितनानात्वं .... .... .... ३९ अनुपक्रियमाणत्वात् १४४ .... .... .... .... .... .... .... .... .... ... .... .... ... ....

·278 A. INDEX OF KARIKĀS .... .... .... १८२ १७१ १६६ १३ .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... १३७ ६२ १४७ .... .... ...4 .... ... .... .... ... ... .... .... .... .... .... ... अनुमानमदीपेन अनुमानादयं भावात् .... अनेन गुणलेशेन अन्तरेण विधि अन्यस्यान्यात्मता प्राप्तौ अन्वयव्यतिरेकाभ्यां निरस्य अन्वयव्यतिरेकाभ्यां विना अपविद्धद्वयोऽप्येवं अपश्यन्पश्यती अपहारो यथा भानोः अपि प्रत्यक्षबाधेन अपूर्वाधिगम कुर्वत् अप्रमोत्थं प्रमोत्थेन अभूताभिनिवेशेन अभ्यासोपचयाबुद्धः अभ्यासोपचिता कृत्स्नं अभ्रयानं यथा (cf V p. 1449) अमानित्वादिनिष्ठो यः अमुद्यमानो मुह्यन्ती अयथावस्त्वविद्या अलब्ध्वातिशयं अवगत्यात्मनः अवस्थादेशकालादि अविक्रियस्य भोक्तृत्वं अविद्यानाशमात्रं अविद्यानिद्रया सोऽयं अविविच्योभयं वक्ति १५७ ९६ ७६ १६० .... .... .... .... .... ... ... .... .... ९५ २०२ ... .... .... .... .... .... .... ६ .... ९१ .... ...॥ ... .... ... ८९ ८२ ९६ १७२ १८५ .... .... 4.92 ..

·A. INDEX OF KARIKAS 279 .... .... .... .... .... पृष्ठं १६७ १७९ ८८ १९२ १३२ १३३ ६८ १३१ .... .... असत्ये वर्त्मनि स्थित्वा असाधारणांस्तयोर्धर्मान् अस्तु वा परिणामः अस्माद्यदपरं रूपं अहंवृत्त्यैव तद्ब्रह्म अहं दुःखी सुखी चेति अहंधर्मस्त्वभिन्नः अहमः प्रत्यगात्मार्थः अहंममत्वयत्नेच्छाः अहंमिथ्याभिशापेन अहो धाष्टमविद्यायाः .... .... .... .... .... .... .... .... ७... .... .... १०१ १७० .... .... .... १२१ .... ... ७० .... .... ..... .... .... १०० ७९ १३२ १७८ ... आगमापायिनिष्ठत्वात् आगमापायिहेतुभ्यां आत्मनश्चेदहंधर्मः आत्मनश्चेन्निवार्यन्ते आत्मना चाविनाभावं आत्मनैवेत्युपश्रुत्य आत्मानात्मा च लोकेऽस्मिन् आ प्रबोधाद्यथा सिद्धिः आम्नायस्य क्रियार्थत्वात् आम्रादेः परिणामित्वात् आरुरुक्षोर्मनः आर्तमन्यदृशेः .... ...2 .... १३ ७० .... ... .... ३२ ७३ ... .... .... इति हृष्टाधियां इत्येवं चोदयेद्योऽपि १६९ .... ....

·280 A. INDEX OF KARIKAS .... .... .... .... .... .... पृष्ठं १०२ १७३ १९४ १४३ १७९ २०२ .... इत्योमित्यवबुद्धात्मा इदं चेदनृतं ब्रूयात् इदं ज्ञानमहं ज्ञाता इदंज्ञानं भवेज्ज्ञातुः इदमित्येव बाह्येऽर्थे इमं ग्रन्थमुपादित्सुः इमं प्राश्निकमुद्दिश्य .... .... .... .... .... ... ... ८० .... .... इममर्थं पुरस्कृत्य १८३ .... .... 08.0 .... .... उत्पत्तिस्थितिनाशेषु उत्पत्तिस्थितिभङ्गेषु उत्पन्नात्मप्रबोधस्य उत्पाद्यमाप्यं (cf V p. 1901) उद्दिश्यमानं वाक्यस्थं ९९ ८६ २०२ ३३ १२२ .... .... .... .... ऊर्ध्व गच्छति धूमे ८१ .... .... ऋते ज्ञानं न सन्त्यर्थाः ..... ९३ "" .... .... .... .... .... एकेन वा भवेत् एवं गौडेविडैः एवं चक्रम्यमाणः एवं ज्ञानवतो नास्ति एवं तत्त्वमसीत्यस्मात् एवमेतद्विरुक् एष आत्मा स्वयंज्योतिः (cf V p. 1396) १७ १९३ २८ १९५ १४८ ७३ १३१ .... ..... .... .... एष सर्वधियां ८० ... R ·A. INDEX OF KĀRIKĀS 281 पृष्ठं ऐकात्म्यापतिपत्तिः .... ... .... .... .... १५ ३७ २३ ७५ ११ १७२ .... .... .... कर्मणोऽङ्गाङ्गिभावेन कर्मप्रकरणाकासि (V p. 1904) कर्माज्ञानसमुत्थत्वात् कल्पितानामवस्तुत्वात् काम्यकर्मफलं कुतो विद्येति चोयं स्यात् कुर्वन्नेवेह कर्माणि कूटस्थबोधतोतं कूटस्थबोधप्रत्यक्त्वं कृत्स्नानात्मनिवृत्ती क्षयो नियेन तेषा .... .... .... .... .... .... .... ... ११८ ११६ ५९ .... .... .... .... खानिलाग्न्यब्धरित्र्यन्तं ..." .... ५ ... ८ .... गुरूक्तो वेदराद्धान्तः गृहीवाईपदार्थश्चेत ग्राहकग्रहणग्राह्य .... .... .... १३३ ९७ .... .... .... घटबुद्धेर्घटाचार्थात् घटादयो यथा लिङ्ग घटादिवच १३८ ६४ .... ... .... .... १८१ ८९ ६५ .... .... चक्षुर्न वीक्षते शब्द चण्डालबुद्धः चतुर्भिरुह्यते चिनियमहंत्तिः ... 2... .... ... ... ३ ·282 A. INDEX OF KARIKAS .... .... .... .... .... जानीयाचेत्मसंख्यानात् जिघ्राणीममहं गन्धं (v p. 577) जिज्ञासोर्दशमं यद्वत् ज्ञात्वा यथोदितं सम्यक् ज्ञानं यस्य निजं रूपं ज्ञानात्फले ह्यवाते ज्ञेयाभिन्नमिदं यस्मात् पृष्ठं १७५ १३० १४८ २०३ १७१ ५१ १९७ .... .... .... .... .... .... ... .... .... ..... १५४ ५६ १०९ .... ... .... .... .... .... .... .... .... .... तत्त्वमर्थेन संपृक्तः तत्त्वमस्यादिवाक्यानां तत्पदं प्रकृतार्थ स्यात् तथा पदपदार्थों तदर्थयोस्तु निष्ठात्मा तदित्येतत्पदं लोके तदेतदद्वयं ब्रह्म तदो विशेषणार्थत्वं तद्वत्सूक्ष्मे तथा स्थूले तमोऽङ्गत्वं यथा तमोऽभिभूतचितः तरोरुत्खातमूलस्य तस्मादुःखोदधेः तस्मान्मुमुक्षुभिः १५२ १२१ ९१ १२३ ६४ ४५ .... .... ... .... .... .... .... .... .... १९९ २५ ३२ .००० ... .... .... तस्यैवं दुःखतप्तस्य .... .... ... .... .... .... तृष्णानिष्टीवनर्मात्मा त्यक्तकृत्स्नेदमर्थत्वात् त्वमर्थस्यावबोधाय त्वमित्यपि पदं १३५ १८० १७७ १२२ .... ....

·A. INDEX OF KĀRIKĀS 283 पृष्ठं त्वमित्येतद्विहायान्यत् .... .... .... .... २७ .... ... .... .... १९१ १४८ १४२ .... ० .... .... .... .... .... .... ... ... १५९ ८५ १६१ १७ ७४ १३७ ७४ .... .... दग्धाखिलाधिकारः दग्धृत्वं च यथा दण्डावसाननिष्ठःस्यात् दशमोऽसीति वाक्योत्था दाबदाहकतैकत्र दिक्षितपरिच्छिन्न दुःखराशेर्विचित्रस्य दुःखितावगतिश्चेत्स्यात् दुःखी यदि भवेदात्मा (v p. 545) दुःख्यस्मीत्यपि चेद्धस्ता (v p. 738) दुरितक्षपणार्थत्वात् हगेका सर्वभूतेषु दृश्यत्वाद्धटवदेहः दृश्याःशब्दादयः दृश्यानुरक्तं दृष्टेन्रष्टारमात्मानं देशकालाद्यसंबद्धात् (V p. 721) देहादिव्यवधानत्वात् द्रष्टापि यदि दृश्यायाः द्रष्टुत्वं दृश्यता चैव द्रष्टुत्वेनोपयुक्तत्वात द्विषन्तीमद्विषन् ... .... .... ... .... .... ७७ .... ९० .... ... .... १२५ ..... .... .... .... .. .... .... ७२ ७२ ६८ ८४ .... .... ... .... .... ११७ .... .... धर्मधर्मित्वभेदोऽस्याः धावेदिति न दानार्थे .... ....

·284 A. INDEX OF KARIKĀS पृष्ठं ९८ १८१ .... .... धीवनापेक्षते सिद्धि धीविक्रियासहस्राणां .... .... .... ११८ ४७ .... ८ .... .... .... .... .... .... .... .... ... .... ६१ १७४ ५४ २१ ७४ ८३ ३० ५५ ८५ १४६ ९६ .... न कस्यांचिदवस्थायां न कृत्स्नकाम्यसत्यागः न ख्यातिलाभपूजार्थं न चाध्यात्माभिमानोऽपि न चामुमुक्षोः न चेदनुभवोऽतःस्यात् न तावद्योगः न परीप्सा जिहासा वा न पृथकात्मना न प्रकाशक्रिया (V pp. 1540, 1637) नरकाद्भीर्यथास्याभूत नराभिमानिनं नर्ते स्याद्विक्रियां (v pp. 546, 1446) नवसंख्याहृतज्ञानः (v p. 65) न विदन्त्यात्मनः सत्तां न व्यावृत्तिर्यथा भावात् न स्वयं स्वस्य न हानं हानमात्रेण न हि नानास्ति संबन्धः नाज्ञासिषमिति नात्मना न तदंशेन नामादिभ्यः परो भूमा नामादिभ्यो निराकृत्य नायं शब्दः कुतो यस्मात् ... .... .... .... .... १७२ .... .... .... ... .... ....। ९९ १२० १६८ ७८ .... .... .... ...2 .... .... .... ७९ १७४ १५७ .... .... ....

·A. INDEX OF KARIKĀS 285 पृष्ठं .... .... .." ७२ .... .... .... २०३ १६९ ६१ .... .... ... .... ... .... ... .... .... .... ... .... ... .... ... नालुप्तदृष्टदृश्यत्वं नाविरक्तस्य संसारात् नाविरक्ताय संसारात् नासन्नुपायो लोकेऽस्ति नाहंग्राह्ये नाहं न च ममात्मत्वात् नित्यानुष्ठानतः नित्यां संविदमाश्रित्य नित्यावगतिरूपत्वात्कारकादिः नित्यावगतिरूपत्वादन्य नियमः परिसंख्या वा निरपेक्षश्च सापेक्षा निरस्तसर्वकर्माणः .... निराकुर्यात्मसंख्यानं निर्दुःखित्वं त्वमर्थस्य निर्दुःखित्वं स्वतःसिद्ध .... निवृत्तसर्पःसर्पोत्थं निवृत्तायामइंबुद्धौ निषिद्धकाम्ययोः .... नेहात्मविन्मदन्योऽस्ति नोष्णिमानं दहत्यग्निः न्यायः पुरोदितोऽस्माभिः न्यायसिद्धमतो वक्ति .... ११ १०० ९९ १३५ ५० ८५ २०३ १६० ११५ १६२ .... .... .... .... .... .... .... .... .... ६९ .... .... .... .... १८ १९६ .... ..... .... .... ... १७९ .... .... .... .... १२६ .... पदान्युद्धृत्य वाक्येभ्यः परमात्मानुकूळेन .... .... परमार्थात्मनिष्ठं यत् १९६ .... 4...

·286 A. INDEX OF KARIKAS पृष्ठ .... .... .... ८७ .... २३ .... .... ..aa .... .... .... .... १९१ ४८ .... .... .... ... .... .... .... .... पूर्वाध्यायेषु यद्वस्तु .... .... ३३ १५३ १७८ १४९ ७८ ३१ .... 1600 .... पराश्येव तु सर्वाणि (v p. 546) परिणामिधियां परिहृतावाप्तयोः परीक्ष्य लोकान् पश्यन्निति यदाहोचैः पापापनुत्तये पाप्मनां पाप्मभिः पारम्पर्येण कमैवं .... पारोक्ष्यं यत्तदर्थे स्यात् .... प्रत्यक्तास्य स्वतोरूपं प्रत्यक्त्वादतिसूक्ष्मत्वात् प्रत्यक्मवणतां .... प्रत्यक्षं चेन्न शाब्दं स्यात् प्रत्यक्षस्य पराक्त्वात् .... प्रत्यक्षादिविरुद्धं चेत् .... प्रत्यगुद्भूतपित्तस्य प्रत्यर्थ विभिद्यन्ते प्रत्याचक्षाण आहात: प्रमाणतनिमेषु प्रमाणबद्धमूलत्वात् प्रमाणमन्तरेणैषां प्रमाणव्यवहारोऽयं .... प्रमाणैश्चावगम्यत्वात् .... प्रमां चेजनयेद्वाक्यं भमित्सायां य आभाति ... .... .... .... .... .... १५६ १२६ ..... .... तु ८८ .... .... .... १५९ .... .... १३६ ७१ १६३ .... .... ..... .... .... प्रसंख्याने श्रुतावस्य ....

·A. INDEX OF KĀRIKĀS 287 .... .... पृष्ठ ६२ १३८ १९७ २३ प्रागनात्मैव प्रागसद्याति पश्चात्सत् प्रागात्मबोधाद्बोधोऽयं प्राप्तव्यपरिहार्येषु प्रामाण्याय न बाहुल्यं .... .... .... .... ... .... ...॥ २४ २६ ३४ .... .... .... .... ... .... १४१ १९९ १८२ ८१ .... .... ९२ .. .... .... ... बलवद्धि प्रमाणोत्थं बाधितत्वादविद्यायाः बाध्यबाधकभावात् (v p. 1187) बाह्य आकारवान् बाह्यां वृत्तिमनुत्पाद्य बुद्धाद्वैतसतत्त्वस्य बुद्धावेव विवेकोऽयं बुद्धिजन्मनि पुंसश्च बुद्धरनात्मधर्मत्वं बुद्धेर्यत्पत्यगात्मत्वं बुद्धयन्तमपविद्धयैवं बुद्धयादीनामनात्मत्वं बुभुत्सोच्छेदिनी चास्य (cf V p. 65) बुसव्रीहिपलालांशैः बृहस्पतिसवे (v p. 1187) बोद्धृता कर्तृता बुद्धः बोद्धृत्वं तद्वदेवास्याः बोधात्मागपि बोधाबोधौ नमोऽस्पृष्टा बोध्येऽप्यनुभवो यस्य ब्रह्मात्मा वा .... .... .... ... .... ...4 ... ११९ १८३ १२७ १४७ ६३ ३५ ११७ ११९ ८९ १६८ १२९ ३९ .... .... .... .... .... ... .... .... .... ... ....

·288 A. INDEX OF KARIKAS ब्राह्मण्याचात्मके २७ .... .... ... ... .... .... १७४ २२ .... भगवत्पूज्यपादेव भङ्क्त्वा चान्नमयादीन् भयान्मोहावनद्धात्मा भावनाजं फलं यत्स्यात् (cf V भिन्नाभिन्न भेदसंविदिदं ज्ञानं भ्रान्तिपसिद्धयानूद्यार्थ p. 1849) .... ४५ ११२ १५० .... .... .... मन्यसे तावत् .... .... ... .... .... .... *... ७३ १२८ ७५ १० .... महाभूतान्यहंकारः मानान्तरानवष्टब्धं मित्रोदासीनशत्रुत्वं मुक्तेः क्रियाभिःसिद्धत्वाज्ज्ञानं मुक्तेः क्रियाभिःसिद्धत्वादिति मृत्स्नेभके (v p. 1188) मोहापिधानभङ्गाय .... ... .... ov 00 .... . ... १२ .. यत्कर्मको हि यत्नतो वीक्षमाणोऽपि यत्र त्वस्येति साटोपं यत्र यो दृश्यते यत्र स्यात्संशयो नासौ यत्सिद्धाविदमः यथा जात्यमणेः (v p. 1540) यथा प्राज्ञे तथैवायं :: ६७ १२९ ७ ..... ... ८२ १९५ ·A. INDEX OF KARIKĀS 289 पृष्ठं .... .... ८३ १९० १७५ ८२ .... 9... .... १०८ .... ... २९ .... ... .... यथा विशुद्ध आकाशे यथा स्वापनिमित्तेन यदर्थं च प्रवृत्तं यत् यदवस्था व्यनक्तीति यदा ना तत्त्वमस्यादेः यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते यद्धि यस्यानुरोधेन (v p. 1188) यद्यद्विशेषणं दृष्टं यद्यात्मधर्मोऽहंकारः यावद्यावनिरस्यायं यावन्त्यश्चेह विद्यन्ते युक्तिशब्दौ पुराप्यस्य युष्मदर्थे परित्यक्ते युष्मदस्मद्विभागज्ञे येनैवास्या भवेद्योगः पैरद्राक्षीत्पुरात्मानं ९१ .... 000 .... .... .... १२४ १२ १७५ १११ १८५ . .... .... .... .... ... १८१ योऽयं स्थाणुः .... THIHAR .... ... रागों लिङ्गमबोधस्य रिपौ बन्धौ स्वदेहे च रूपप्रकाशयोर्यद्वव २०१ ६४ .... १९४ .... .... लक्षणं सर्पवद्रज्ज्वाः लिङ्गमस्तित्वनिष्ठत्वात् लिप्सतेऽज्ञानतः १२३ १४० २२ .... .... .... .... .... वर्चस्कं तु ६२ ....

·290 A. INDEX OF KĀRIKĀS .... .... .... .... ..40 पृष्ठं ६४ ११ १५६ १४५ ६० ५१ १९७ १४५ ३५ १७९ .... ७... .... .... .... .... .... ... .... .... .... वर्चस्के संपरित्यक्ते वर्तमानमिदं वस्त्वेकनिष्ठं वाक्यं वाक्यप्रत्यक्षमानाभ्यां वाक्यश्रवणमात्राच वाक्यैकगम्यं वास्तवेनैव वृत्तेन विक्रियाज्ञानशून्यत्वात् विदेहो वीतसंदेहः (v p. 1188) विद्यात्तत्त्वमसीत्यस्मात् विनाज्ञानमहाणेन विपश्चितोऽप्यतस्तस्य विरहय्य क्रियां विशेष कंचिदाश्रित्य विष्णोः पादानुगां वृत्तिभिर्युष्मदर्थाभिः वेदान्तोदरवर्ति वेदान्तोदरसंगूढं वेदावसानवाक्योत्थं व्यवधीयन्त एवामी व्युत्थिताशेषकामेभ्यः व्योन्नि धूमतुषारानं .... ... ... .... १४ ११८ २०४ .... .... .... .... .... .... .... .... २०५ .... ६ .... ९ .... .... ९३ ३१ .... .... .... .... .... .... शब्दाद्याकारनिर्भासा शब्दाद्याकारनिर्भासाः शमादिसाधनः शयानाः प्रायशो लोके .... ८४ ... .... .... .... १६७ ·A. INDEX OF KARIKĀS 291 पृष्ठं .... .... .... शिर आक्रम्य शुध्यमानं तु शुभैः पामोति श्रावितो वेत्ति श्रीमच्छंकरपादपद्म ३० २७ ... .... .... ० .... २०३ .... श्रुतयःस्मृतिभिः .... श्रुतिश्चेमं जगाद २८ .... ८८ .... षट्स भावविकारेषु षष्ठीगुणक्रियाजातिरूढयः ... ... .... ... ... p. 1187) ... १७८ ३४ १९४ २०५ १८३ १५४ ... .... .... .... संक्षेपविस्तराभ्यां हि संनिपत्य न च (V संप्रसादेऽविकारित्वात् संबन्धोक्तिरियं साध्वी संसारबीजसंस्थोऽयं संसारिताद्वितीयेन सकृत्प्रवृत्त्या (V p. 1189) सकृदात्मप्रसूत्यैव (v p. 721) सदाविलुप्तसाक्षित्वं समस्तव्यस्तभूतस्य (v p. 1966) सम्यक्संशयमिथ्यात्वैः सम्यग्ज्ञानशिखिप्लुष्टं (v p. 722 ) सर्वजात्यादिमत्त्वे सर्वधीव्यञ्जकः सर्वप्रमाणासंभाव्यः सर्वमेवानुजानाति सर्वसंशयहेतौ हि .. ... ... १९८ ७१ ४१ १२० १९८ ४२ ८३ ५३ १९५ १२९ ... ... ... ... ...

·292 A. INDEX OF KĀRIKĀS पृष्ठं ... ... ... ... .... .. ८५ ६० १८ १०९ ११५ १२७ ... ... ४४ ८९ ... सर्वाकारां निराकारः सर्वोऽयं महिमा साध्यसाधनभाव: सामानाधिकरण्यं च (V p. 1271) सामानाधिकरण्यादेः (v p. 1271) सामान्यं हि पदं ब्रूते सामान्याच विशेषाच सामान्येतररूपाभ्यां सावशेषपरिच्छेदिनी सुखदुःखादिभिः सुखदुःखादिसंबद्धां (v p. 546) सुभाषितं चार्वपि सुभ्रूःसुनासा सेयं भ्रान्तिनिरालम्बा स्थाणुःस्थाणुरितीवोक्तिः स्थाणुं चोरधिया (V p. 1188 ) स्थाणोःसतत्त्वविज्ञानं ( V p. 1188) स्थूलं युक्त्या निरस्य स्मृतिस्वममबोधेषु स्वमनोरथसंक्लुप्त स्वमहिम्ना प्रमाणानि स्वरूपलाममात्रेण (V p. 1905 ) स्वर्ग यियासुः स्वसाधनं स्वयं नष्टः ... 9.. ... ८६ २०४ ७६ १४७ १५० ३६ .. .. ६५ ܘ ܘ ܘ ८७ ... ... ... ... ... १५८ ३७ ५३ ९८ ... ... ... ... हितं संप्रेप्सतां हेतुस्वरूपकार्याणि (cf. V p. 1189 ) २० ३८ ·B. Index of Quotations in the Nai karmya-siddhi Ch. Up. VIII xii 4 Vedānta-sutra I i 1 Gaudapăda-kārikā i 15 Upadeśa-sähasri xviii 191 xviii 96 अथ यो वेदेदं जिघ्राणीति अथातो ब्रह्मजिज्ञासा अन्यथा गृह्णतःस्वमः अन्वयव्यतिरेकाभ्यां अन्वयव्यतिरेको हि अविद्याबद्धचक्षुष्टात अविविच्योभयं वक्ति अस्थूलम् अहं ब्रह्मास्मि अहंशब्दस्य या निष्ठा । " xviii 175 " " xviii 78 Br. Up. III viii 8 I iv 10 Upadesa-sähasri xviii 101 I iv 7 आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः Br. Up. II iv 5; IV, v, 6 आत्मेत्येवोपासीत आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यम् Jaimini-salra I ii 1 आरुरुक्षोर्मुनेयोगम् Bh. Gita vi3 इति नु (कामयमानः) इयमेवर्गमिः Br. Up. IV iv 6 Ch. Up. I vi 1 Upadesa-sähasri xviii 99 ? एवं विज्ञातवाच्यार्थे N कामवन्धनमेवेदस् कार्यकारणबद्धौ तौ कुतस्तु खलु सोम्यैवं स्यात् कुर्वन्नेह कर्माणि क्षुधया पीड्यमानोऽपि Gauậapada-kārikā i 11 Ch. Up. VI ii 2 Isa Up. 2 Upadesa-sähasri xviii 232 ·294 B. QUOTATIONS IN NAISKARMYA-SIDDHI छित्त्वा त्यक्तेन हस्तेन Upadesa-sähasri vi 1 जन्माद्यस्य यतः ज्ञातैवात्मा सदा ग्राह्यः Vedānta-sutra I i 2 Upadesa-sāhasri vi 4 Ch. Up. VI viii 7, ix 4 &c. तत्त्वमसि तत्सत्यं स आत्मा तस्मात्यक्तेन हस्तेन Upadesa-sähasrī vi 2 दृश्यत्वादहमित्येपः देवो भूत्वा xv 16 Br. Up. IV i2 न जायते न दृष्टेः नवबुद्ध्यापहाराद्धि नहि द्रष्टुः Katha Up. ii 18 Br. Up. III iv 2 Upadesa-sähasri xviii 174 Br. Up. IV iii 23 Upadesa-sähasri xviii 97 xviii 190 Br. Up. II iii 6, III ix 26, IV ii 4 &c. नाद्राक्षमहमित्यस्मिन् नित्यमुक्तत्वविज्ञानम् नेति नेति पराञ्चि खानि परीक्ष्य लोकान् Katha Up. iv 1 Mundaka Up. I ii 12 Bh. Gita. xiv 22 प्रकाशं च ब्रह्मैव सन् Br. Up. IV iv 6 महाभूतान्यहंकारः Bh. Gitā xiii 5 ·B. QUOTATIONS IN NAISKARMYA-SIDDHI 295 य एषोक्षिणि पुरुषो दृश्यते यच्चक्षुषा यत्र त्वस्य यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते Ch. Up. IV xv 1, VIII vii 4 Kena Up. i 6 Br. Up. IV v 15 IV iv 7, Katha Up. vi 14 Katha Up. ii 23 Bh. Gita iv 19 Upadesa-sähasri xviii 231 यमेवैध वृणुते यस्य सर्वे यो हि यत्र विरक्त स्यात् .. वर्षातपाभ्यां किं व्योन्नः विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत विमुक्तश्च विशेषणमिदं सर्वम् Br. Up. IV iv 21 Katha Up. v 1 Upadesa-sahasri vi 3 xviii 192 " सदेवेत्यादिवाक्येभ्यः सुषुप्ताख्यं तमोऽज्ञानम् सोहं भगवो मन्त्रविदेवास्मि xvii 26 Ch. Up. VII i 3

·No text on this page.

·C. Index of Quotations in the Candrika N. B.-Quotations occurring in the Text are not included. 1 Tait. Br. III x, 11, Vāja. Saṁ. xxiii 10 Samnyāsa Up. 4 Panini V iii 30 Br. Up. III vii 23 III ii 11 Bh. Gita xii 13 अग्निमुग्धो हैव धूमतान्तः अग्निर्हिमस्य भेषजम् अजरममरम् अञ्चलक अतोऽन्यदातम् अत्रैव समवनीयन्ते अद्वेष्टा सर्वभूतानाम् अनेकजन्मसंसिद्धः अन्नमशितं त्रेधा विधीयते अपूर्वमनपरमनन्तरम् अभयम् अमानित्वमदम्भित्वम् अम्बुनि मज्जन्त्यलानि अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः vi 45 Ch. Up. VI v 1 Br. Up. II v 19 Br. Up. IV ii 4; Tait. Up. II vii 1&c. Bh. Gită xiii 7 Comp. MBH. II Ixiv 11 Katha Up. ii 5; Mundaka Up. I ii 8 Br. Up. V x 1; Maitr. Up. vi 23 Br. Up. IV iii 6 अशोकम् अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य Ch. Up. VI xiv 2 IV ix 3 आचार्यवान्पुरुषो वेद आचार्यादैव विद्या विदिता आत्मैवानन्दः आत्मैवास्य ज्योतिर्भवति ? Br. Up. IV iii 6 ३८ ·298 C. QUOTATIONS IN CANDRIKA आदित्यो यूपः आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् आवृत्तिरसकृदुपदेशात् आसीदिदं तमोभूतम् See Sabara-bhāsya I iv 25 Tait. Up. III vi 1 Vedānta-süira IV i 1 Manu i 5 इमं मे गङ्गे Rig-veda x lxxv 5 ऋत्विग्दधृक् Panini III ii 59 Br. Up. IV iv 20 एकधैवानुद्रष्टव्यम् एवं त्वयि नान्यथा एषोऽस्य परम आनन्दः Isa Up. 2 Br. Up. IV iii 32 कतम आत्मा कर्मणा पितृलोकः कर्मणा बध्यते जन्तुः कोऽयमात्मा क्षीयन्ते चास्य कर्माणि Br. Up. IV iii 7 Iv 16 MBH. Šānti-parva ccxlii 7 Ait. Up. v 1 Mundaka Up. II ii 8 चात्वा कृष्णविषाणाम् Comp. Śata-patha-Br. IV iv 5, 2 ज्ञात्वा कर्माणि कुर्वीत तद्धितश्चासर्वविभक्तिः तम आसीत् तमेव विदित्वातिमृत्युमेति तस्मात्पराङ् पश्यति दिक् शब्देभ्यः द्वितीयादै भयं भवति Pānini I i 38 Rig-veda Xcxxix 3 Sv. Up. iii 8 Katha Up. iv 1 Panini V iii 27 Br. Up. I iv 2 ·C. QUOTATIONS IN CANDRIKĀ 299 द्रष्टा श्रोता Prasna Up. iv 9 ? धर्मात्सुखं च ज्ञानं च धर्मेण पापमपनुदति Mahā-nar. Up. xxii 1 न च पुनरावर्तते Ch. Up. VIII xv 1 न तु तद्वितीयमस्ति Br. Up. IV iii 23 न तं विदाथ Rig-veda x lxxxii 7 नान्योऽतोऽस्ति Br. Up. III vii 23 नास्त्यकृतः कृतेन Mundaka Up. I ii 12 निदिध्यासितव्यः Br. Up. II iv 5 नेति नेत्यात्मा अगृह्यो न हि गृह्यते IVv 15 न्यूनाधिकैकेन Chandahsutra iii 59 पिप्पलं खादत्ति पुण्यः पुण्येन Mundaka Up. III i 1; Sv. Up. iv 6 Br, Up. IV iv 5 Prasna Up. iii 7 I sa Up. Santi-mantra Mundaka Up. I ii7 पुण्येन पुण्यम् पूर्णमेवावशिष्यते प्लवा ह्येते Br. Up. I iv 10 ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् ब्राह्मणो बृहस्पतिसवेन ? ? भावितैः करणैरेमिः भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः य आत्मा सर्वान्तरः Sv. Up. i 10 Br. Up. III iv 1 Kena Up. i 6 See Sabara-bhāsya I iv 23 यच्चक्षुषा न पश्यति यजमान: प्रस्तरः ·300 C. QUOTATIONS IN CANDRIKĀ यज्ञेन विविदिषन्ति Br. Up. IV iv 22 यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते Tait. Up. III i 1 यतो वाचो निवर्तन्ते II iv 1 यत्र (वा) चान्यदिव Br. Up. IV iii 31 यत्र नान्यत्पश्यति Ch. Up. VII xxiv 1 यः प्राणेन प्राणिति Br. Up. III iv 1 यथा सर्वासामपाम् II iv 11 यदा सुषुप्तः Comp. Kaus. Up. iii 3 यदेव विद्यया करोति Ch. Up. I i 10 यद्यद्धि कुरुते जन्तुः Manu ii 4 यद्वै तन्न पश्यति Br. Up. IV iii 23 येन केनचन यजेतापि वा यन्मदन्यन्नास्ति Br. Up. I iv 2 यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहोति यामिमां पुष्पितां वाचं Blh. Gita ii 42 येन वा पश्यति Ait. Up. v 2 योऽयं विज्ञानमयः Br. Up. IV iii 7 ? ? रत्नोपस्थानं See Yoga-sutra ii 37 ? वामपादाङ्गुष्ठनखस्रोतः वायुर्वै क्षेपिष्ठा देवता विज्ञातारमरे विद्यां चाविद्यां च विधिना त्वेकवाक्यत्वात् विधिरत्यन्तमप्राप्तौ विभिन्नो बहिराभाति विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्याम् Tait. Sain. III iv 3,2 Br. Up. II iv 14, IV, v, 15 Isa Up. 15 Jaimini-sutra I ii 7 Tantra-vārtika I ii 42 Vārtika p. 1226 Nyāya-sūtra I i 41 ·C. QUOTATIONS IN CANDRIKA 301 वेदोषरा वेदान्ताः ? शान्तो दान्तः शाखैकदेशसंबद्धम् Br. Up. IV iv 23 Parāsara-upa-purana xviii 21 Br. Up. II iv 5 श्रोतव्यो मन्तव्यः सत्यं ज्ञानम् स कामेनातिग्रहेण गृहीतः III ii 7 Tait. Up. II i 1 सदेव सोम्य Ch. Up. VI ii 1 स भूमा VII xxiv 1 (स) यथाक्रतुरास्मिल्लोके III xiv 1 स यदा प्रतिबुध्यते Kaus. Up. iii 3, स स्वर्ग:स्यात्सर्वान्प्रत्यविशिष्टत्वात् Jaimini-statra IV iii 15 साध्याभावे महाबाहो सितासिते Rig-veda (Khila) सोऽरोदीत् Tait. Sam. I v 1 स्मरणादिविभागेन Vārtika p. 1225 स्मृतिनिश्चितिसंशीति ... " p. 1225

·No text on this page.

·Errata Page Section 2 33-87, 46 48 " 56 58 1 71 80 " " 82 93 1 line 16(c), read आत्यन्तिक- for आत्यन्तिकः Corner-citation numbers are often wrong. 81 line 5(c), read सर्वकर्मनिवृत्तिः for सर्वकर्मनिवृत्तिः 82 3 विनिवारणम् निनिवारणाम् 98 Star-mark to be after aeri in line 1 and the dagger-mark, after वाक्यार्थान्तरं in line 2. foot-note, read अनेवंविषयत्व for अनेवंविषयत्वं. Similar changes are necessary also in the foot-notes on pp. 127 and 181. 37 line 4(c), read प्रमाणसाधकत्वात् for अप्रमाणसाधकत्वात् 58 foot-note, अवीक्ष्यमाणाः अवीक्ष्यमाणा 63 line 1(c), किमुक्तं विमुक्तं 97 12(c), निष्कृष्टे निकृष्ट 58 10(c), ब्रह्माज्ञानं ब्रह्मज्ञानं 61 अन्तर्बाह्य अन्तवाद्य 64 8(c), प्रत्यावृत्य 75 17(c), विरुद्धाशं विरुद्धाशं 80 6(c), तद्विरोधिनोः यद्विरोधिनोः 94 4 व्यभिचारित्वात् सव्यभिचारित्वात् 102 3(c), omit या 110 6(c), read तमः प्रतिभासव्यतिरेकेण for तम प्रति- भासव्यतिरेकेण 112 प्रसिद्धिबलात् for प्रसिद्धबलात् 14 foot-note, तस्या अप्यचैतन्यातू for तस्या अप्य- चैतन्यस्य A new quotation begins at st. 30 141 " 144 1 146 " प्रत्याहृत्य 151 " " 155 162 " " " 166 170 170 " 1(c), 182 188