·No text on this page.

·1023.
time
THE
HOWKHAMBA SANSKRIT SERIES;
COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRITTORKS,
No. 296.
साङ्खचकारिका
ईश्वरकृष्णविरचिता।
माठराचार्यविरचित-माठरवृत्तिसहिता।
साहित्योपाध्याय पं० विष्णुप्रसाद शर्मणा
संशोधिता।
SÂNKHYA KARIKA
BY
ISWARA KRISHNA
With a commentary of Mashara Charya.
Edited by Sahitya Charya, P. Vishnu Prasac Sarma.
FASCICULUS I-T
PUBLISHED & SOLD BY THE SECRETARY,
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICF, BENARES.
AGENTS:-OT TO HARRASSOWITZ, LEIPZIG:
PANDITA JYESHTHARAM MUKUNDAJI, BOMBAY:
PROBST HAIN & CO; BOOKSELLERS LONDON.
Printed by Jai Krishna Das Gupta,
at the Vidya Vilas Press, Benures.
1922.

·॥ श्रीः॥ आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता ॥ सुवर्णाऽङ्कितभन्याभशतपत्त्रपरिष्कृता ॥ १ ॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जलदर्शना॥ रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दाऽऽमोदमोहितम् ॥ २ ॥ स्तवकः-२९ ·भूमिका । PM सायदर्शनमधिकृत्य सतोरपि तत्वसमास-साङ्ख्यप्रवचन- सूत्रग्रन्थयोरस्य साथसप्ततिग्रन्थस्य प्राचीनत्वाद्विशदत्वाच म. इती प्रतिष्ठा । श्रीशङ्कराचार्यैः प्राचीनवौद्धजनग्रन्थकारैश्च तत्र तत्र साङ्यमतनिरूपणे तत्खण्डने वा साङ्यसप्ततेरेवार्या उदाहताः, न तु सूत्रग्रन्थयो कानिचिदपि सूत्राणोति सूत्रग्रन्थयोः प्राचीनतरत्वे संशयः । सतीष्वपि बद्धोषु टीकासु सासयसप्ततिग्रन्थस्य, अब प्र. थमवारं मुद्रणतां नीता माठरवृत्तिः प्राचीनतरा सरलतरा चेति साङ्खयसिद्धान्तजिज्ञासूनामतीवोपकारिणी । तत्र कदाऽस्याः प्रादु- भवी जात इति विचार्यमाणे मूलभूनायाः साङ्मयसप्ततेर्विरचन. समयस्यादौ निर्णय आवश्यकः । ईश्वरकृष्णः। साङ्ख्य सप्ततेः कर्ता ईश्वरकृष्णो नाम साजयाचार्यः, 'भगवान् 'भगवतीक्तम्'इत्यादिबहुमानसूचकैः पदैर्माठरवृत्तौ लक्षितः । चीन- भाषायां परमार्थनाम्ना बौद्धपण्डितेन स्वगुरोर्वसुबन्धोश्चरितं निब. द्धम् । तस्माज्ञायते यबसुबन्धोर्गुरुर्बुद्धमित्रो भर्तृबुद्धो वा साया. चार्येण वार्षगण्यशिष्येण विन्ध्यवासिना वादे पराजितः, येन हि- रण्यसप्ततिः सुवर्णसप्ततिरिति वा ग्रन्थो रचितः । एतस्मात्केचन पण्डिता वियवास्येव ईश्वरकृष्ण इत्यनुमिमते । एतदशुद्धमि त्यने प्रतिपादयिष्यते । इदमपि वसुबन्धुनोतं यद्विन्ध्यवासिप्रणी- तस्य ग्रन्थस्य खण्डनं वसुबन्धुना परमार्थसप्ततिरित्याख्यया कृमा विष्कृतमिति । वि. केषांचिदपरेषां चीनदेशीयपण्डितानामैतिहो स्वीश्वरक धसुबन्धुशिष्येण दिङ्नागाचार्येण सह विवादः सञ्जातः, तर श्वरकृष्णः पराजितोऽपि समयानुबन्धमविगणरय बौद्धधर्म न चकार, तेन दिङ्नागो विषण्णो लोकोपदेशाद्विरराम, पश्चाश्चात- जुश्रीप्रेरणया प्रमाणसमुच्चयाख्यं ग्रन्थं रचयामासति । बहूनां . पण्डितानी मतानुरोधेन वसुबन्धोस्तु समयः सि.

·सं० ४७६-५५६, ई. सं० ४२०-५००) वर्तते । दिङ्नागसमय:-'वि० सं० ५३६-५७६, ई० सं० ४८०-५२०, परमार्थसमयस्तु (वि. सं०५५५-६२५, ई० सं० ४९९-५६९, वर्षसम्मितः । यद्यपि घसुबन्धोः कालः कश्चित् एतस्मादपि शतवर्षपूर्वमनुमीयते, तथापि षामनीयकाव्यालङ्कारसूत्रवृत्तौ समुद्धृतस्य "सोऽयं सम्प्रति चन्द्र गुप्ततनयः" इत्यादिश्लोकार्धस्य वृत्तौ "आश्रयः कृतधियामित्यस्य वसुबन्धुसाचियोपक्षेपपरत्वातू साभिप्रायत्वम् ” इति दर्शनेन वसुबन्धुर्गुप्तवंशीयमहाराजाद्वितीयचन्द्रगुप्तकुमारस्य महाराजकु- मारगुप्तस्य समये ( वि० सं० ४७१-५११, ई० सं० ४१५-४५५) आसीदिति ज्ञायते । अत ईश्वरकृष्णो भवतु वसुबन्धोस्तच्छिष्य- स्य दिङ्नागस्य वा समकालीनः, तथापि (वि० सं० ५११ ई० सं० ४५५) परिसरे वर्तमानोऽभूदिति प्रतीयते । प्रयुक्तपदमार्याख्यस्य कोशस्य कर्ता ईश्वरकृष्णकालिदासः अयमन्यो वा इति न ज्ञायते। एतत्पूर्वीयाः साङ्ख्याचार्याः। ईश्वरकृष्णेन पूर्वेषां साङ्ख्याचार्याणां मतं सङ्क्षिप्येयं सप्ततिर्वि- रचितति ७१ । ७३ । आर्याभ्यां स्फुटम् । तत्र परमर्षिः कपिलः सायदर्शनस्याद्यद्रष्टेति सर्वसम्मतम् । तेनैव तत्त्वसमासाख्यसाङ्ख्यसूत्राणि प्रणीतानीति प्राचां मतम् । नवीनास्तु तथा न मन्यन्ते । आसुरिनामा तच्छिष्यः । अस्य- "विविक्त दृक्परिणतौ वुद्धौ भोगोऽस्य कथ्यते । प्रतिबिम्बोदयः स्वच्छे यथा चन्द्रमसोऽम्भसि ॥" इति श्लोकस्य गुणरत्नसूरिकृतायां षड्दर्शनसमुच्चयटीकायां ४४) समुद्धरणेन ज्ञायते यदनेन कोऽपि कारिकाबद्धःप्रब- निर्मितः। स्य शिष्यः पञ्चशिखो नाम । स च विज्ञानभिक्षुमतेन (ब्र. प्रऋजुन्याख्यायां) तत्वसमासाख्यभाष्यस्य कर्ता । तथाहि त. छभ्यः भावागणेश:- 'समाससूत्राण्यालम्ब्य व्याख्यां पञ्चशिखस्य च ।' इति तत्त्वयाथार्थ्यदीपने भिहितवान्। तथा तत्र (पृ०-८१) तेनैव - ..

·.. का श्लोकः "उक्तं च पञ्चशिखाचार्यः"इत्यवतरणपूर्व समुद्धृतः । योगसूत्रव्यासभाष्ये (१४) "तथा च सूत्रम्-एकमेव दर्शन ख्यातिरेव दर्शनम् इति" इत्यस्य टीकायाम् "इदं पञ्चशिखाचार्य- स्य सूत्रम्" इति वाचस्पतिमिश्रः । तथा तस्मिन्नेव भाध्ये ( २११३) "स्यात्स्वल्पः सङ्करः सपरिहारः" इत्यादिकमवतारितम् । तदपि पञ्चशिखवचनमिति वाचस्पतिः । इदं च पञ्चशिखसूत्रमिति साङ्खय. तत्वकौमुदीटीकायां स्वप्नेश्वरः । तथा तत्रैव (३ । १३ ) "रूपातिश- या वृत्यतिशयाश्च विरुध्यन्ते" इति, तदपि पञ्चशिखाचार्यसम्मति- रित्याह वाचस्पतिः । अतः पञ्चशिखाचार्येणापरः कोऽपि सा- त्ययोगसूत्रात्मको अन्धो व्यरचि इत्यनुमीयते । वार्षगण्योऽपि कश्चन प्राचीनः साङ्ख्ययोगाचार्यः । एतस्य एक वचनं व्यासभाध्ये (३।५३) उपलभ्यते । एतदुत्तरं कस्मिंश्चित्काले जातो विन्ध्यवासिनामकः प्रसिद्ध आचार्यः । अयमेवेश्वरकृष्ण इति केषांचिन्नवीनानां मतम् । अपरेषा तु नव्यानां वार्षगण्यो विन्ध्यवासी चोभौ ईश्वरकृष्णात् परस्ता- जातौ इति मतम् । तदिदं मतद्वयमपि दुष्टं भाति । तथाहि-"अथ ध्याडिविन्ध्यस्थो नन्दिनीसुतः । मेधावी च" (२१७। २४-२५) इति त्रिकाण्डशेषात , “अथ व्याडिविन्ध्यवासी नन्दिनीतनयश्च सः (३।५।६) इति हैमकोशात् , “अव्याधो विन्ध्यवासी च मरुन न्दन इत्यपि।" (१०) इति संयमिनाममालायाश्च स्फुटमवगम्यते पद व्याडिरेव विन्ध्यवासीति । स च भगवतो वर्षस्य शिष्योन- दिसमकालीनः (कथासरित्सागरे ११२। ). पाणिनिसूत्राणां सङ्क- हाख्यटीकायाः कस्यचित् कोशस्थ च कर्ता, दाक्षायणः पतजले. रपि पुरोगामी, साङ्ख्ययोगाचार्यश्च । देवभद्रकृतन्यायावतारटि- प्पणे गुणरत्नसूरिकृतषड्दर्शनसमुच्चयटीकायां ( ३ । ४१ ) च "वि. ध्यवासी त्वेवमाचष्टे- "पुरुषोऽविकृतात्मैव स्वनिर्भासमवेतनम् । मनः करोति सान्निध्यादुपाधिः स्फटिकं यथा ॥” इति । वादमहार्णवे च-"बुद्धिदर्पणसङ्क्रान्त" इत्यादिकस्य तत्कृत- लोकस्य दर्शनादयमार्याग्रन्थकर्तुरीश्वरकृष्णाद्भिन्न एव । हरि. भद्रसूर्यादिभिः प्राचीनैरपि द्वयोरुल्लखो भिन्न एव कृतः । , ·.. रिजारू एग्रन्थमालायां मुद्रितम) तत्तु माउरवृत्त्याः केनचित्कृतः सङ्के प इति भाति । नहि परकृतेः सङ्कपत्यं श्रीशङ्कराचार्यपरमगुरुषु गौडपादेषु सम्भवति । अस्य च उत्तरगीताव्याख्यायाश्च प्रणेता क- श्चिपदरो गौडपादः सम्भाव्यते । मलधारि-राजशेखरमूरिणा (वि० सं० १३५०, ई० सं० १२९४) स्वतषड्दर्शनसमुच्चये माउरो गौडपादश्च सायग्रन्थकर्तारौ पृथ. गुक्तौ । तदुनुसारी गुणरत्नसूरिरपि हरिभद्रीयषड्दर्शनसमुच्चय- टीकायाम् (३।४३)-"सावथानां तर्कग्रन्थाः षष्टितन्त्रोद्धाररूपं साङ्ख्यसप्ततिनामक,माठरभाध्यं,..गौडपादंच" इत्युक्त्या द्वयोः पृथक्त्वं सूचयति । अतो गौडपादीयं माठरवृत्त्या एव सङ्केप इति भाति । मूल कारिकासङ्घयाविवेकः । माठरवृत्तौ व्याख्यातानां कारिकाणां सङ्ख्या ७३ परिमिता वर्त- ते । वाचस्पतिमिश्रकृतटीकायां नारायणतीर्थकृतटीकायां च अत्र. स्था अन्तिमा आर्या नोपलभ्यते अतस्तयोरार्यासङ्ख्या ७२ मिता। गौडपादीयं तु ६९ आर्या यावर्नते । चीनभाषापरावर्तने तु ६३ तमी आयां प्रभ्रष्टेति तत् ७१ आर्यासम्मितम् । प्रकृते "सप्तत्यां किल येऽर्थाः।” (७२) इत्युक्तत्वात् आर्यास. वयायां चोक्तप्रकारेण न्यूनाधिक्यदर्शनेन तत्र पण्डितानां विवादः । तत्र केचन ६९, आर्याया ऊर्ध्व स्थितमार्याचतुष्टयं प्रक्षिप्तं मन्यन्ते । मध्ये च कुत्रचिदेकाऽऽर्या प्रभ्रति च सप्ततिसङ्खयापूरणाय तर्कय. न्ति । तत्र वस्तुतस्तु अन्तिममार्याचतुष्टयं न प्रक्षिप्तम् । तथाहि शेष. प्रणीतपरमार्थसारापरनानि आर्यापञ्चाशीतिरित्याख्ये प्रबन्धे८७आर्या वर्तन्ते। तथापि तत्र अवतरणरूपामाद्यामार्या ग्रन्थकर्तृनामादिप्रका. शिकांचरमामा- विहाय वेदान्तसिद्धान्तस्तु तन्मध्यस्थे पञ्चाशीति. सङ्खयाके आर्यासमूहे प्रतिपादित इति आर्यापञ्चाशीतिरित्याख्ययैव तस्य व्यवहारः । तथा अभिनवगुप्ताचार्यप्रणीते परमार्थसारे १०५ आर्या वर्तन्ते । तथापि आरम्भे आर्यात्रयमवतरणरूपमन्ते चार्याद्वय मुपसंहारात्मकम्, सिद्धान्तस्तु तन्मध्यस्थेन आर्याशतकेन निबद्ध इति तेनैव तत्र प्रकाशितम् । "आर्याशतेन तदिदं सङ्क्षिप्तसारमति- गूढम् । अभिनवगुप्तेन मया" (९०५) इत्यादि । एवमन्यत्रापि ब. हुषु शतकान्तनामसु लघुकाव्येषु वृत्तसङ्ख्यायाः शतकाधिक्यदर्श ·. नेऽपि तेषां शतकमित्यनेनैव पदेन व्यवहारः। तत्र तत्रच प्रतिपाय निर्दिष्टसङ्ख्याकैः पद्येरेव प्रतिपादितम् । तथैव सासयसप्ततिरिति अस्य संज्ञायामपि बोध्यम् । अतो नान्तिममार्याचतुष्टयं प्रक्षिप्तम् । एवं प्रकृतेऽपि साङ्ख्य सप्ततिरिति ग्रन्थनास्नान सिद्धान्त- प्रतिपादिकानामार्याणां सप्ततिरपेक्षिता । परन्तु स सर्वपुस्तकेषु ६९ आर्याभिरेवोक्तो लभ्यते । अतः तिलकोपाहा गङ्गाधरसूनुर्वालप. ण्डितः ६१ कारिकाया माठरवृत्ति सूक्ष्मक्षिकया विचार्य तद्गतः "तत्र सुकुमारत्वं वर्णयति" (पृ. ७, पं०९ ) इत्यारभ्य “सुकुमा रतरम इत्येततत् वाक्यशेषः कृतः।" पृ० ७६ पं० १२-१३) इत्य- न्तो वृत्तिमागोऽपरार्याविशेषस्य व्याख्यानमित्यवधार्य तस्मात्- "कारणमीश्वरमेके पुरुषं कालं परे स्वभाव वा। प्रजाः कथं निर्गुणतो, व्यक्तः कालः स्वभावश्च ।" इत्यार्थी सङ्कलितवान्, तां च ६२ संख्यया अङ्कयित्वा सप्त तस. बधापूरणं कृतवान् । इयमेतदर्थका वा एका आर्या लेखकादिप्रमा. देन मूलाभ्रष्टा इति तस्य मतम् । इदमप्यत्र विचारणीयम् यद्वराहमिहिरकृतवृहत्संहिताया वि. वृती (अ०१।७) भट्टोत्पलकृतायां (वि० सं० १०२२, ई० सं० ९६६) २७ आर्यायाः "सङ्कल्पकमत्र मनस्तञ्चेन्द्रियमुभयथा समाख्यातम् । अन्तस्त्रिकालविषयं तस्माद्भयप्रचारं तत् ।" इति पाठो दृश्यते । अत्रोत्तरार्धस्य पाठः प्रचलितपाठाद्भिन्नः । तत इदमपि सन्देग्धुं शक्यं यन्मुद्रितोत्तरार्धमधिकृत्य तस्य पूर्वा- धै भ्रष्टम् । तेन सह "गुणपरिणामविशेषात्" इत्याधुत्तरार्धात्मिका आर्या.२८ संख्याङ्किता स्यादिति । एवं भ्रष्टैकार्याविषयको निर्णयो विशेषान्वेषणाधीनः। उपसंहारः। श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मेषु कपिलासुरिपञ्चशिखा- नां मतानि लभ्यन्ते । तत्र तेषामभिप्रायाः लालचसप्ततिप्रक्रियाया बहुवंशेषु भिन्ना अपूर्णाश्च । उपनिषद्वाक्यविशेषानुपजीव्य साथ योगदर्शनयोः पुरातनकाले प्रवृत्तिर्जाता । तत्र केवलं तत्त्वविवेचन- ।

·} मबलम्ध्य साशयदर्शनं निरीश्वरवाद परिणत, क्रियाविशेषात्मक योगदर्शनं च स वग्वादे परिणतम् । सायदर्शनं योगदर्शनस्य शेष्यपि वै पुरा भिन्न एव मते । प्रकृतिपुरुषयोः पृथक्करणं द्वयोरेव लक्ष्यमासीत् । ततः पुराकाले भगवहीतादिषु अर्वाचीने व विज्ञान- भिक्ष्वादिभिस्तयोः समन्वये प्रतितम् । तत्र साङ्खधं विचारप्रधान, योगं च क्रियाप्राधान्यम् , द्वयारङ्गाङ्गिभावश्च सम्बन्धः प्रतीयते । सामयमतविकासादिचचीया विस्तरभियाऽत्रैव विरम्यते । इति । अस्यां वृत्तौ “यथा पडून पङ्काम्भः" इत्युदाहृतः श्लोकः (पृ०८), श्रीमद्भागवते (१! ८१ ५२) वर्तते, तथैव "एष आतुरचित्ताना" (पृ०६९) इत्यपि तत्रैव (श्रीमद्भागवते ११६।३१) किञ्चित्पाठभेदेन दृश्यते । अतोऽनुमीयते यत् श्रीमद्भागवतं माठरवृत्तिसमयात्पुरा. तनम् ॥ इति। विदुषामनुचर:- त्रिपाठशाला श्रीमनःसुखरामात्मजः तनुसुखरामशर्मा। सेयं वृत्तिः तत्वकौमुद्याद्यपेक्ष्य अन्यथैव सरण्या सरलतया वैशयन च कारिकार्थ सायचीयविषयजातं च तथा प्रतिपादयति यथा साधारणजना अप्यनायासेन साङ्क्षयरहस्यान्यवबोद्धुं शक्नु. वन्ति इत्यपूर्वाया अमुद्रितचराया अप्यस्या एकमेव पुस्तकं नाति. शुद्धप्रायमुपरिस्थभूमिकाकर्तृमहाशयसकाशाल्लुब्ध्वा श्रीविष्णुप्र. सादविदुषा संशोधय्य मुद्रणतां नीता। तदत्र सपरिश्रमं कृतशोधनेऽपि भानुष्यकनान्तरीयकानयधा- नजनितान् दोषान् मर्पयित्वा तितिक्षावद्भिर्गुणेकपक्षपातिभिः स्व. कीया अपूर्वसाहयग्रन्थदिक्षा सफलं विधास्यत इति- विद्वद्विधेयः जयकृष्णदासगुप्तः चौखम्भा-संस्कृतसिरीज़ बनारस namala ·पाठरवृत्ती प्रमाणवेन समुद्भुनानां वाक्यादीनां वर्णानुक्रमणी। प्रतीकम् पृष्ठम् अक्के चेन्मधु अक्षो जन्तुरनीशोऽयं अनाश्रितः कर्मफलं ४. भगवद्गीतायाम् अप्यक्षरवर्ण ३७ निरुतं अभक्ष्यपरिहारस्तु अवश्यमेव भोक्तव्य अस्तित्वमेकत्वमा अहङ्कारो धियं बूते अहिंसा प्रतिष्ठायां ८१ योगसूत्रम् २.३० आगमो ह्याप्तवचनं इहोपपत्तिर्मम केन उत्पत्ति प्रलयं चैव एतावानेव पुरुषो एष आतुरचित्ताना ६९ भागवते १६३५ कालः सृजति भूतानि दक्षिणेन तु विन्ध्यस्य देहे मोहाश्रये भग्ने धारणार्थो धृत्रित्येष नहि हस्तावसन्दिग्धी नाभुक्तं क्षीयते कर्म नासतो विद्यते भावो २७ भगवद्गीतायाम् ॥१६॥ पञ्चविंशतितत्वज्ञो' ३८ (१) अत्र श्रुतिवाक्यानि न सङ्ग्रहीतानि । (२) शाबरभाध्ये ( ११२१४) (३) महाभारते ( ३१३० ३८) (५) अयं श्लोकः "तथा चोक्तं पञ्चशिखेनं प्रमाणवाक्यं" इत्युल्लेखपूर्वमुघृतस्तत्वयः- थार्थ्यदीपने, हरिभद्रसूरिणा (वि० सं० ७८१, ई० सं० ७२५ ) च शासवान समुच्चये ।

·५ ४० भगवद्गीतायाम् ॥२४॥ मशकोदुम ८ भागवते १८५२ ८१ भगवद्गीतायाम् ४.३७ प्रतीकम् पुनाहः समुत्पन्नः पुष्पिताक्षः शलाकी च ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविः मयि निष्ठत्यहद्वारे स्बरेपीका यथा दर्पणाभाव आभास यथा पदेन पकाम्मः यथयांसि समिद्धोऽग्नि: यानि कानि च मूलानि येन शुक्लीकना हंसाः योऽसौ सर्वेश्वरो देवः रजसो मिथुनं सत्त्वं वितर्कबाधने वितको हिंसादयः विश्या विनिवर्तन्ते वृक्षान् छित्वा पशुन् हत्वा वैद्य वैद्य नमस्तुभ्य प, शतानि नियुज्यन्ते सोमवृष्ट्यन्नरेतांसि स्थान्युपनिमन्त्रणे स्वकर्मण्यभियुक्तो यः हस पिव लल मोद नित्यं ८१ योगसूत्रम् २॥३३॥ ३९ भगवद्गीतायाम् २०५९ ५६ ८१ योगसूत्रम् ३१५१॥ १३ १) हस्तामलकरते। यस्य कस्य नगेलइत्यादिः पाठः प्रसिद्धः । ३) अगमः अयनित दादशकारिक टीकायां वाचस्पतिभिश्रः(वि०सं० २०३२ ई०सं० ९७६ (४) 'वैवराज नमस्तुभ्य' इति पाठः प्रसिद्धः । (५) यजुर्वेदनहिताया २४ अध्यायेऽन्तिममन्त्रस्य महीधरभाष्ये अस्योत्तरार्धे 'अश्वमेधस्य यज्ञस्त्र नवमिवाधिकानि च इते पाठभेद उपलभ्यते। (६) अयं गुणरत्ननू रेणा षड्दर्शनसमुच्चयटीकायां (३।३३ ) "तदुक्तं माठरप्रान्ते (भाध्ये?) 'हस रिवलल खाद मोद नित्यं, भुव च भोगान्यथाभिकामम् । यदि विदितं ते कापलमतं तत्त्रास्वसि मोक्षमाचरेण ।" इति पाठभेदेन समुद्धृतम् । .

·शुद्धिपत्रम पृ. ५० अशुद्रम् शुद्धम् वेदवादिनां परिमाणवदेव विषयाः, १३ १५ वेदान्तवादिनां परिमाणवदव विषया, लक्षणा गुण लाक्षणात्रैविध्यम् योज्य। परस्परावरुद्धा. होश्वित् शिवदकतेति । लक्षणागुण लक्षणात्रैविध्यम् योज्ये। परस्परविरुद्धा- होस्वित् स्विदकर्तेति । ३२१३ स्तै सह स्तैः सह ३ ૨૨ ૨૨ तावहर्शनार्य साकित्वरूपाणि एवं विधाया वदति कर्म आहोश्वित् অষ্ট स्वभावेनेति। ध्यवमाय गन्धं- नामाभिपायः। पकाशकरमू। प्रकाश सुप्त माधर्य सूक्ष्मशररिम सूक्ष्म तावद्दर्शनार्थ सात्त्विकरूपाणि एवंविधाया (?) आहोस्वित् अथै- स्वभावेन वेति ध्यवसाय गन्धं नामाभिप्रायः । प्रकाशकरम्। प्रकाशित सुप्तं माधुर्य- सूक्ष्मशरीरम सूक्ष्म ४८ २२ ४९१० ५७१३ ·3. वासनवन् सुगमम् एवंत्यर्थः। वासनवत् । (?) सुगमम् ॥१७॥ एवेत्यर्थः। केन- . साधु आहोविन् हुः खाया आहोस्वित् दुःखप्राया भूनसर्गः जरामरण मृतमनः जबामणर m भहदादि महदादि केचिदा के चित् सहसवं चिशूची कि सर्वनिधी हेतोरु-प. विशन्तिः मनुपा केचिदा० केचित् सहसैव विसूची २ सर्वनिषेधी हे तोरुत्प. च शेषवृत्तिः ·साइख्यकारिका दुःखत्रयाभिघाताजिज्ञासा तदभिघातके हेती। ऐसाऽपार्था चेन्नैकान्तात्यन्ततोऽभावात् ॥ १ ॥ दृष्टवदानुश्रविकः स ह्यविशुद्धःशयातिशययुक्तः । तद्विपतिः श्रेयान् व्यक्ताव्यक्तज्ञविज्ञानात् ॥ २॥ मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त । षोडशकस्तु विकारो न प्रकृतिर्न विकातेः पुरुषः ॥ ३ ॥ दृष्टमनुमानमाप्तवचनं च सर्चप्रमाणसिद्धत्वात् । विविध प्रमाणमिष्टं प्रमेयसिद्धि प्रमाणाद्धि ॥४॥ प्रतिविषयाध्यवसायो इष्टं त्रिविधमनुमानमाख्यातम् । तल्लिङ्गलिङ्गिपूर्वकमातश्रुतिराप्तवचनं तु ॥ ५ ॥ सामान्यतस्तु दृष्टादतीन्द्रियाणां प्रतीतिरनुमानात् । तस्मादपि चाऽसिद्धं परोक्षमाप्तागमात्सायम ॥ ६ ॥ अतिदूरात्सामीप्यादिन्द्रियघातान्मनोऽनवस्थानात् । सौक्ष्माद्यवधानादभिभवात्समानाभिहाराच्च ॥ ७ ॥ सौक्ष्म्यात्तदनुपलब्धिर्नाऽभावात् कार्यतस्तदुपलब्धिः । महदादि तश्च कार्य प्रकृतिविरूपं सरूपं च ॥ ८॥ असदकरणादुपादानग्रहणात्सर्वसम्भवाभावात् । शकस्य शक्यकरणात् कारणभावाश्च सरकार्यम् ॥ ९ ॥ हेतुमदनित्यमव्यापि सक्रियमनेकमाश्रितं लिङ्गम् । सावयवं परतन्त्रं व्यक्तं विपरीतमव्यक्तम् ॥ १०॥ त्रिगुणमविवेकि विषयः सामान्यमचेतनं प्रसवधर्मि । व्यक्तं तथा प्रधानं तद्विपरीतस्तथा च पुमान् ॥ ११ ॥ प्रीत्यप्रतिविषादात्मकाः प्रकाशप्रवृत्तिनियमार्थाः। अन्योन्याभिभवाश्रयजननामधुनवृत्तयश्च गुणाः ॥ १२ ॥ सत्त्वं लघु प्रकाशकमिटनुपष्टम्भकं चलं च रजः।

·सांख्यकारिका
*
गुरु चरणकमेव तमः प्रदीपचाऽर्थतो वृत्तिः ॥ १३ ॥
अविवक्यादिः सिद्धस्त्रगुण्यात्तद्विपर्ययाभावात् ।
कारणगुणात्मकत्वात् कार्यस्याऽध्यक्तमपि सिद्धम् ॥१४॥
भेदानां परिमाणात् समन्वयात् शक्तितःप्रवृत्तेश्च ।
कारणकार्यविभागादविभागाद्वैश्वरूप्यस्य ॥ १५ ॥
कारणमस्त्यव्यक्तं प्रवर्तते त्रिगुणतः समुदयाश्च ।
परिणामतः सलिलवत् प्रतिप्रतिगुणाश्रयविशेषात् ॥ १६ ॥
सङ्घातपरार्थत्वात्रिगुणादिविपर्ययादधिष्ठानात् ।
पुरुषोऽस्ति भोक्तृभावात् कैवल्यार्थप्रवृत्तेश्च ॥ १७ ॥
जन्ममरणकरणानां प्रतिनियमादयुगपत्प्रवृत्तेश्च ।
पुरुषबड्डत्वं सिद्धं त्रैगुण्यविपर्ययाच्चैव ॥ १८ ॥
तस्माच्च विपर्यासात्सिद्धं साक्षित्वमस्य पुरुषस्य ।
कैवल्यं माध्यस्थ्यं द्रष्ट्टत्वमकर्तृभावश्च ॥ १९ ॥
तस्मात्तत्संयोगादचेतनं चेतनावदिव लिङ्गम् ।
गुणकर्तृत्वेऽपि तथा कव भवत्युदासीनः ॥ २० ॥
पुरुषस्य दर्शनार्थ कैवल्यार्थ तथा प्रधानस्य !
पङ्ग्वन्धवदुभयोरपि संयोगस्तत्कृतः सर्गः ॥२१॥
प्रकृतेमहांस्ततोऽहङ्कारस्तस्माद्णश्च षोडशकः।
तस्मादपि षोडशकात् पञ्चभ्यः पञ्च भूतानि ॥ २२ ॥
अध्यवसायो बुद्धिर्धर्मों क्षानं विराग ऐश्वर्यम् ।
सात्त्विकमेतद्रूपं तामसमस्माद्विपर्यस्तम् ॥ २३ ॥
आभिमानोऽहङ्कारस्तस्मात् द्विविधः प्रवर्तते सर्गः।
ऐन्द्रिय पकादशकस्तन्मात्रपञ्चकश्चैव ॥ २४ ॥
सात्त्विक एकादशकः प्रवर्तते वैकृतादहङ्कारात् ।
भूतादेस्तन्मात्रः स तामसस्तैजसादुभयम् ॥ २५ ॥
बुद्धीन्द्रियाणि श्रोत्रत्वक्चक्षुरसननासिकाख्यानि ।
वाक्पाणिपादपायूपस्थान् कर्मेन्द्रियाण्याहुः ॥ २६ ॥
उभयात्मकमत्र ममः सङ्कल्पकमिन्द्रियं च साधात् ।
गुणपरिणामविशेषान्नानात्वं ग्राह्यभेदाच ॥२७॥
शब्दादिषु पञ्चानामालोचनमात्रमिष्यते वृत्तिः ।
वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दाश्च पञ्चानाम् ॥ २८ ॥

·मांग्यकारिका। बन . स्वालमण्या वृत्तिस्त्रयस्य सैपा भवत्यसामान्या ! सामान्यकरणवृत्तिः प्राणाद्या वायवः पञ्च २९ ।। युगपञ्चतुएयस्य हि वृत्तिः क्रमशश्च तस्य निर्दिष्टा । दृष्टे तथाऽप्यदृष्टे त्रयस्य तत्पूर्विका बृत्तिः ॥ ३२ ॥ स्वा स्वा प्रतिपद्यन्ते परस्पराकृतहेतुको वृत्तिम् । पुरुषार्थ पव हेतुर्न केनचित्कार्यते करणम् ॥ ३१ ॥ करणं त्रयोदशविधं तदाहरणधारणप्रकाशकरम् । कार्य च तस्य दशधाऽऽहार्य धार्य प्रकाश्यं च ॥ ३२ ॥ अन्तःकरणं त्रिविधं दशधा बाहां त्रयस्य विषयाख्यम् । साम्प्रतकालं याचं त्रिकालमाभ्यन्तरं करणम् ॥३३॥ बुद्धीन्द्रियाणि तेषां पञ्च विशेषाविशेषविषयाणि । वाग्भवति शब्दविषया शेषाण्यपि पञ्चविषयाणि ॥३४॥ सान्तःकरणा बुद्धिः सर्व विषयमवगाहते यस्मात् । तस्मात्रिविधं करणं द्वारि द्वाराणि शेषाणि ॥ ३५ ॥ एते प्रदीपकल्पाः परस्परविळक्षणा गुणविशेषाः । कृत्स्नं पुरुषस्याऽर्थ प्रकाश्य बुद्धौ प्रयच्छन्ति ॥ ३६॥ सर्व प्रत्युपभोगं यस्मात्पुरुषस्य साधयति बुद्धिः सैव च विशिनष्टि पुनः प्रधानपुरुषान्तरं सूक्ष्मम् ॥ ३७ ॥ तन्मात्राण्यविशेषास्तेभ्यो भूतानि पञ्च पञ्चभ्यः ॥ एते स्मृता विशेषाः शान्ता घोराश्च मूढाश्च ॥ ३८ ॥ सूक्ष्मा मातापितृजाः सह प्रभू स्त्रिधा निशेषाः स्युः । सूक्ष्मास्तेषां नियता मातापितृजा निवर्तन्ते ॥ ३९ ॥ पूर्वोत्पन्नमसक्तं नियतं महदादिसूक्ष्मपर्यन्तम् । संसरति निरुपभोगं भावैरधिवासित लिङ्गम् ।। ४० ॥ चित्रं यथाऽऽश्रयमृते स्थाण्वादिभ्यो विना यथा उछाया। तद्वद्विना विशेषैस्तिष्ठति न निराश्रय लिङ्गम् ॥४१॥ पुरुषार्थहेतुकमिदं निमित्तनैमित्तिकप्रसङ्गेन । प्रकृतेर्विभुत्वयोगानटवद्यवतिष्ठते लिङ्गम् ॥ ४२ ॥ सांसिद्धिकाश्च भावाः प्राकृतिका वैकृताश्च धर्माद्याः । दृष्टाः करणाश्रयिणः कार्याश्रयिणश्च कललाद्याः॥४३॥ धर्मेण गमनमूर्व गमनमधस्ताद्भवत्यधर्मेण ।

·सांख्यकारिका।
गुरु वरणकमेव तमः प्रदीपश्चाऽर्थतो वृत्तिः ॥ १३ ॥
अविवस्यादिः सिद्धस्त्रगुण्यात्तद्विपर्ययाभावात् ।
कारणगुणात्मकत्वात् कार्यस्याऽध्यक्तमपि सिद्धम् ॥१४॥
भेदानां परिमाणात् समन्वयात् शक्तितः प्रवृत्तेश्च ।
कारणकार्यविभागादविभागाद्वैश्वरूप्यस्थ ॥ १५ ॥
कारणमस्त्यव्यक्तं प्रवर्तते त्रिगुणतः समुदयाश्च ।
परिणामतः सलिलवत् प्रतिप्रतिगुणाश्रयाविशेषात् ॥ १६ ॥
सातपरार्थत्वात्रिगुणादिविपर्ययादधिष्ठानात् ।
पुरुषोऽस्ति भोक्तृभावात् कैवल्यार्थप्रवृत्तेश्च ॥ १७ ॥
जन्ममरणकरणानां प्रतिनियमादयुगपत्प्रवृत्तेश्च ।
पुरुषबहुत्वं सिद्ध त्रैगुण्यविपर्याञ्चैव ॥ १८ ॥
तस्माच्च विपर्यासात्सिद्धं साक्षित्वमस्य पुरुषस्य ।
कैवल्य माध्यस्थ्यं द्रष्ट्टत्वमकर्तृभावश्च ॥ १९ ॥
तस्मात्तत्संयोगादचेतनं चेतनाचदिव लिङ्गम् ।
गुणकर्तृत्वेऽपि तथा कतैव भवत्युदासीनः ॥ २० ॥
पुरुषस्य दर्शनार्थ कैवल्यार्थ तथा प्रधानस्य ।
पङ्ग्वन्धवदुभयोरपि संयोगस्तत्कृतः सर्गः ॥२१॥
प्रकृतेर्महांस्ततोऽहङ्कारस्तस्माद्गणश्च षोडशकः ।
तस्मादपि षोडशकात् पञ्चभ्यः पञ्च भूतानि ॥ २२ ॥
अध्यवसायो बुद्धिर्धर्मों ज्ञानं विराग ऐश्वर्यम् ।
सात्त्विकमेतद्पं तामसमस्माविपर्यस्तम् ॥ २३ ॥
अभिमानोऽहङ्कारस्तस्मात् द्विविधःप्रवर्तते सर्गः ।
ऐन्द्रिय एकादशकस्तन्मात्रपञ्चकश्चैव ॥ २४ ॥
सात्त्विक एकादशकः प्रवर्तते वैकृतादहङ्कारात्।
भूतादेस्तन्मात्रः स तामसस्तैजसादुभयम् ॥ २५ ॥
बुद्धीन्द्रियाणि श्रोत्रत्वक्चक्षुरसननासिकाख्यानि ।
वाक्पाणिपादपायपस्थान् कर्मेन्द्रियाण्याहुः ॥ २६ ॥
उभयात्मकमत्र मनः सङ्कल्पकमिन्द्रियं च साधम्यात् ।
गुणपरिणामविशेषान्नानात्वं ग्राह्यभेदाच ॥ २७॥
शब्दादिषु पञ्चानामालोचनमात्रमिष्यते वृत्तिः ।
वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दाश्च पञ्चानाम् ॥२८॥

·मान्यकारिका। . स्वालक्षण्या वृत्तिस्त्रयस्य सैषा भवत्य सामान्या। सामान्यकरणवृत्तिः प्राणाद्या वायवः पञ्च ।। २९ ।। युगपञ्चतुएयस्य हि वृत्तिः क्रमशश्च नस्य निर्दिष्टा । दृष्टे तथाऽप्यदृऐ त्रयस्य त-पूर्विका वृत्ति. ॥ ३२ ॥ स्वा स्वां प्रतिपद्यन्त परस्पराकूतहेतुको वृत्तिम् । पुरुषार्थ एव हेतुर्न केनचित्कार्यते करणम् ॥ ३९ ॥ करणं त्रयोदशीवधं तदाहरणधारणप्रकाशकरम् । कार्य च तस्य दशधाऽऽहार्य धार्य प्रकाश्यं च ॥ ३२ ॥ अन्तःकरणं त्रिविधं दशधा बाह्य त्रयस्य विषयाख्यम् । साम्प्रतकालं बाह्यं त्रिकालमा अन्तरं करणम् ॥३३॥ बुद्धीन्द्रियाणि तेषां पञ्च विशेषाविशेषविषयाणि । वाग्भवति शब्दविषया शेषाण्यपि पञ्चविषयाणि ॥३४॥ सान्तःकरणा बुद्धिः सर्व विषयमवगाहते यस्मात् । तस्मात्रिविधं करणं द्वारिद्वाराणि शेषाणि ॥ ३५ ॥ एते प्रदीपकल्पाः परस्परविलक्षणा गुणविशेषाः । कृत्स्नं पुरुषस्याऽर्थ प्रकाश्य वुद्धौ प्रयच्छन्ति ॥३६॥ सर्व प्रत्युपभोगं यस्मात्पुरुषस्य साधयति वुद्धिः सैव च विशिनष्टि पुनः प्रधानपुरुषान्तरं सूक्ष्मम् ॥ ३७॥ तन्मात्राण्यविशेषास्तेभ्यो भूतानि पञ्च पञ्चभ्यः ॥ एते स्मृता विशेषाः शान्ता घोराश्च मूढाश्च ॥ ३८ ॥ सूक्ष्मा मातापितृजाः सह प्रभूनेत्रिधा निशेषाः स्युः । सूक्ष्मास्तेषां नियता मातापितृजा निवर्तन्ते ॥ ३९ ॥ पूर्वोत्पन्नमसक्तं नियतं महदादिसूक्ष्मपर्यन्तम् । संसरति निरुपभोग भावैरधिवासितं लिङ्गम् ॥ ४० ॥ चित्रं यथाऽऽश्रयमृते स्थाण्वादिभ्यो विना यथा च्छाया। तद्वद्विना विशेषैस्तिष्ठति न निराश्रयं लिङ्गम् ॥ ४१ ॥ पुरुषार्थहेतुकमिदं निमित्तनैशित्तिकप्रसङ्गेन । प्रकृतेर्विभुत्वयोगानटवद्यावतिष्ठते लिङ्गम् ॥ ४२ ॥ सांसिद्धिकाश्च भावाः प्राकृतिका वैकृताश्च धर्माद्याः । दृष्टाः करणाश्रयिणः कार्याश्रयिणश्च कललाद्याः॥४३॥ धर्मेण गमनमूर्व गमनमधस्ताद्भवत्यधर्मेण । --

·मान्यकारिका
.4
आनन चाऽप्रवर्गो विपर्ययादिष्यने बन्धः॥४४॥
वैराग्यात्प्रकृनिलयः संसारो राजसाद्भवति रागात् ।
पश्वर्यादविधातो विपर्ययात्तद्विपर्यासः ॥ ४५ ॥
पर प्रत्ययसो विपर्ययाशक्तितुष्टिसिधाख्यः ।
गुणवैषम्यविमर्दन तस्य भेदास्तु पञ्चाशत् ।। ४६ ।।
पञ्च विपर्ययभेदा भवन्त्यशक्तिश्च करणवैकल्यात् ।
अष्टाविंशतिभंदा तुष्टिनवधाऽधा सिद्धिः ॥ ४७ ॥
भेदस्तमसोऽविधो मोहस्य च दशविधो महामोहः ।
तामिस्रोपटादशधा तथा भवत्यन्धतामिस्रः ॥४८॥
एकादशेन्द्रियवधाः सह बुद्धिवधैरशक्तिरुद्दिष्टा ।
सप्तदश वधा बुद्धेविपर्ययात्तुष्टिसिद्धीनाम् ॥ ४९ ॥
आध्यात्मिक्यश्चत नः प्रकृत्युपादानकालभाग्याख्याः।
बाह्या विषयोपरमात् पञ्च नव चतुष्टयोऽभिमताः ॥ ५॥
ऊहः शब्दोऽध्ययनं दुःखविधातत्रयं सुहृत्प्राप्तिः ।
दाचं च सिद्धयोऽनौ सिद्धेः पूर्वोऽङ्कशस्त्रिविधः ॥ ११ ॥
न विना मावलिङ्गं न विना लिङ्गन भावनिर्वृत्तिः।
लिङ्गाख्यो भावाख्यस्तस्मात द्विविधः प्रवर्तते सर्गः॥५२॥
अष्टविकल्पो देवस्तैर्यग्योनश्च पञ्चधा भवति ।
मानुष्यश्चैकविधः समासतो भौतिकः सर्गः ॥ ५३ ॥
उर्व सत्त्वविशालस्तमोविशालश्च मूलतः सर्गः।
मध्ये रजोविशालो ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तः ॥५४॥
अत्र जरामरणकृतं दुःखं प्राप्नोति चेतनः पुरुषः ।
लिङ्गस्याऽविनिवृत्तेस्तस्मात् दुःखं समासेन ॥ ५५॥
इत्येष प्रकृतिकृतो महदादिविशेषभूनपर्यन्तः।
प्रतिपुरुषविमोक्षार्थ स्वार्थ इव परार्थ आरम्भः ॥ ५६ ॥
वत्सविवृद्धिनिमित्त क्षीरस्य यथा प्रवृत्तिरशस्य ।
पुरुषविमोक्षानिमित्तं तथा प्रवृत्तिः प्रधानस्य ॥ ५७ ॥
औत्सुक्यनिवृत्त्यर्थ यथा क्रियासु प्रवर्तते लोकः।
पुरुषस्य विमोक्षार्थ प्रवर्तते तद्वदव्यक्तम् ॥ ५८ ॥
रङ्गस्य दर्शयित्वा निवर्तते नर्तकी यथा नृत्यात् ।
पुरुषस्य तथाऽऽत्मानं प्रकाश्य विनिवर्तते प्रकृतिः ॥१९॥

·मान्यकारिका । नानाविधरुपायैरुपकारिण्यनुपकारिणः पुंसः । गुणवत्यगुणस्य सतस्तस्याऽर्थमपार्थक चरति ॥६॥ प्रकृतः सुकुमारतरं न किञ्चिदस्तीति म मतिभवति । या दृष्टाऽस्मीति पुनर्न दर्शनमुपैति पुरुषस्य ॥ ६९ ॥ तस्मान्न बध्यते नापि मुच्यते नाऽपि संसरति कश्चित् । संसरति बध्यते मुच्यते च नानाश्रया प्रकृतिः ॥ १२ ॥ रूपैः सप्तभिरवं बध्नात्यात्मानमात्मना प्रकृतिः। सैव च पुरुषार्थ प्रति विमोचयत्येकरूपेण ॥६३ ॥ एवं तत्त्वाभ्यासान्नाऽस्मि न मे नाऽहमित्यपरिशेषम् । अविपर्ययाद्विशुद्धं केवलमुत्पद्यते ज्ञानम् ॥ ६४ ॥ तेन निवृत्तप्रसवामर्थवशात्मप्तरूपविनिवृत्ताम् । प्रकृति पश्यति पुरुषः प्रेक्षकवदवस्थितः स्वस्थः ॥ ६॥ दृष्टा मयेत्युपेक्षक एको दृष्टाऽ हमित्युपरमत्यन्या । सति संयोगेऽपि तयोः प्रयोजनं नाऽस्ति सर्गस्य ॥६६॥ सम्यग्ज्ञानाधिगमाद्धर्मादीनामकारणप्राप्तौ। तिष्ठति संस्कारवशाचक्रभ्रमवत् धृतशरीरः ॥६७ ॥ प्राप्ते शरीरभेदे चरितार्थत्वात्प्रधानविनिवृत्तौ । ऐकान्तिकमात्यन्तिकमुभयं कैवल्यमाप्नोति ॥६८॥ पुरुषार्थज्ञानमिदं गुह्यं परमर्षिणा समाख्यातम् । स्थित्युत्पत्तिप्रलयाश्चिन्त्यन्ते यत्र भूतानाम् ॥६९ ॥ एतत्पवित्रमग्यं मुनिरासुरयेऽनुकम्पया प्रददौ । आसुरिरपि पञ्चशिखाय तेन च बहुलीकृतं तन्त्रम् ॥ ७० ॥ शिष्यपरम्परयाऽऽगतमश्विरकृष्णेन चैतदार्याभिः। सङ्गितमार्यमतिना सम्यग्विज्ञाय सिद्धान्तम् ॥ ७१ ॥ सप्तयां किल येऽस्तेऽर्थाः कृत्स्नस्य षष्टितन्त्रस्य ! आख्यायिकाविरहिताः परवादविवर्जितावाऽपि ॥ ७२ ॥ तस्मात्समासदृष्टं शास्त्रमिदं नार्थतश्च परिहीनम् । तन्त्रस्य [१][च] बृहन्मूर्तेर्दर्पणसङ्क्रान्तमिव बिम्बम् ॥ ७३ ॥ ॥ इतीश्वरकृष्णविरचितसालयकारिका समाप्ता॥ [१] अत्र चकारसत्त्वे छन्दोमाञ्चकारः प्रामादिक इति प्रतिभाति ।

·साङ्ख्यकारिकाया अकारादिक्रमेण- सुची। अ. का. .. २ ७१ ३ २३ ४ अतिदुरात्सामीप्यात् अत्र जरामरणकृतं अध्यवसायो बुद्धिः अन्तःकरणं विविध अभिमानोऽहङ्कारः अविवेक्यादिः सिद्धः अष्टविकल्पो देवः असदकरणादुपादान ३३ २४ ५ ६ ५३ ९ आध्यात्मिक्यश्वतस्रः ५० १० ७२ इत्येष प्रकृतिकृतः उ. उमयात्मकमत्र मन: २७ ७१ १२ १३ ऊर्व सत्त्व विशाल ऊहः शब्दोऽध्ययन एकादशेन्द्रियवधाः ४९ एतत् पवित्रमर ८३ ·[२] पृ. १६ एते प्रदीपकल्पाः एवं तत्वाभ्यासात् ७८ एष मत्ययसर्गः २० औ. औत्सुक्यनिवृत्त्यर्थ क. करणं त्रयोदशविधं कारणमस्त्यव्यक्तं च. चित्रं यथाऽऽश्रयमृते २१ २२ ४१ ५८ जन्मरणकरणानां १८ ३८ ३२ २४ २५ २६ २७ २८ तन्मात्राण्यविशेषाः तस्माच्च विपर्यासात् तस्मात्तत्संयोगात् तस्मान बद्ध्यतेऽद्धा तस्मात्समादृष्टं तेन निवृत्तप्रसा त्रिगुणमविवेकि विषयः ८५ १९ ३ १ १० दुःखत्रयाभिघातात् दृष्टमनुमानमात दृष्टवदानुश्रविकः दृष्टा मयेत्युपेक्षक २ ७९

·No text on this page.

·अथ माठरवृत्तिसहिता साइच- कारिका। with सर्वविद्याविधातारमादित्यस्थं सनातनम् । नतोऽस्मि परया भक्त्या कापिलं ज्योतिरीश्वरम् ।। ।। कपिलाय नमस्तस्म येनाविनोद जानिमग्न कारुण्यात्सालयमयी ननिविदा प्राणाय।। २ ।। नमस्कृत्य तु तं तस्य वक्ष्य हानस्य कारणम् । हिताय सर्वशिष्याणामन्यनत्रयम् ॥ ३॥ दुःखत्रयाभिधाताजिज्ञासा तदभियानक हतौ। दृष्टे साऽर्था चेन्नै कान्तात्यन्ततोऽभावात् ॥ १ ॥ अस्था आर्याया उपोद्घातः क्रियते--- स्थानं निमित्तं वक्ता च ऋता शोतप्रयोजनम् । सम्बन्धाद्यभिधानं च उपोहातः स उच्यते ।। इह हि भगवान्महर्षिः सांसिद्धिकधर्मज्ञानवैराग्यश्चर्यसम्पन्नो भगवतः पुराणपुरुषस्यावतारो जगदनुजिघृक्षया मजापतेः कई- मस्य पुत्रः स्वायम्भुवस्य मनोर्दुहितरि देहत्यां कपिलो नाम बभूव । स तेन गुणमान्नरोपलाधरूपेण ज्ञानेनावारपारं दिदर्शिपया हस्तावलम्हेनेव, कालादिंदश्यमानजनतः सुधा- मणिनेव, दुश्चिकित्स्यस्य भवव्याधेरपनयनाय सम्यगौपधेनेव, अविद्यान्धकारमध्वंसनमदीपेनेव, मुक्तिमार्गविरोधिमोहवृक्षवि- व्रश्चनकुठारेणेवाऽमुनाऽववोधन सम्पन्नोऽन्धे तमसि मज्जज्जग. दिदमद्राक्षीत् । तदवलोक्यास्य कारुण्यमुदपादि। अहो बल्विदं ·सायकारिका जगदनादिकालसम्बद्ध निमगादव अन्ध तमसि वर्तत इति । अथासी महायोगी कथमस्य वराकस्य अन्धे तमसि वर्त- मानस्य विश्वस्यानुग्रहः कार्य इति समुत्पन्नकारुण्यो मनसि चिन्तामापेढे । म एवं विचिन्तयन् आसुरिसगोत्रं ब्राह्मणविशेष वर्षसहमयानिनमधिकारिणमवगत्य ब्रह्मोपदेशविद्यया अतन्द्रि- नो भृत्वा वाचमित्युवाच- 'भो भो आमुरे३ रमसे गृहस्थधर्मेण' इनि । स तमुवाच-रमे भो' इति । स एवमुको मुनिरीपदनि- प्पन्नविवेकवैराग्योऽयमिति व्यवस्य निर्गम्य भूयोऽपि द्वितीये वर्षसहस्र पूर्णे प्रत्यागत्य तथैवाभ्युवाच- 'भो भो आसुरे३ रमसे गृहस्थधर्मेण इति । स तमुवाच-'रमे भो' इति । अथासौ महा- योगीन्द्रस्तथैव निर्गम्य तृतीय वर्षसहस्र सम्पूर्णे अभ्येत्योवाच- 'भो भो आमुरे रमसे गृहस्थधर्मेण इति । स तमुवाच - 'न रमे भो'इति । अथ स भगवता उक्तः-कथमिति । पुनराह आसुरिः- 'दुःवत्रयाभिघातात्' इति । अथाह कपिलः- तात उत्सहसे ब्रह्मचर्यवान वस्तुं यदि तदामीषां दुःखत्रयाणां प्रतीकारं वयमुपदे- क्ष्यामः । सोऽब्रवीत्-'भगवन् बाढं शक्तोऽहं भगवतामादेशम- नुगन्तुम्' इति । स एवं गृहस्थधर्ममपहाय पुत्रदारादिकं च प्र. वजितो भगवतः किल कपिलाचार्यस्य योगिनः प्राणाः शि- प्यो बभूव । तत्र यदि कश्चिदेवं ब्रूयात्- कुतोऽस्य जिज्ञासा समुत्पन्ना ययाऽसौ गुरुकुलमभिगत इति । तत्रायं प्रतिवादः । दुःखत्रया- भिघाताज्जिज्ञासा समुत्पन्ना । किमिह परं, किं याथात्म्यं, किं निःश्रेयस, किं कृत्वा कृतार्थः स्यामिति मत्वाऽसौ गुरुकुल लमभिगत इति । तथा हि- तत्तपः स जपः सा धीः तज्ज्ञानं सा च वैदुषी। NE ·माटरवृतिमहिना यता नव निपातः म्यादन्तःमंमारमा गरम । इति श्रव गान् । किञ्च-- इह पपत्तिर्मम केन कर्मणा क च प्रयानव्यमिनो भवानिति विचारणा यस्य न जायते शिनो क म धमनवगो भविष्यात तम्मात्समीचीनमिदं यदस्मेनिजिज्ञासा समुदपादि। कि पुनस्तदुःखत्रयं तदाह-आध्यात्मिकम् आधिभौनिकम् , आधिदैविकम् । तत्र प्रथमं द्विविध, शारीरं मानमं च नत्र शा- रीरं वातपित्तश्लेष्मणां दधातूनां सम्यान या दुःख मान्मानं देहमधिकृत्य ज्वरातीमारादि प्रवर्तते । मानमं प्रियवियोगाद- प्रियसंयोगाच्च द्विविधम् । एनदाध्यात्मिकं दुःवमभिहितम् । आधिभौतिकं तु भृतान्यधिकृत्य यत्नवतेने मानुषपशुपतिसरी. सृपस्थावरनिमित्तम् । आधिदैविकं तु दिवमधिकृत्य यन्प्रवर्त- ते शीतोष्णवातादिकम् । एवमेतस्त्रिभिदुःवरभिहतम्यासुरि- सगोत्रस्य ब्राह्मगस्य जिज्ञासा सत्रुत्पन्ना। क्व विषये ? नदभिः घातक हनी । तेषां त्रयाणां दुःखानामभिघातको विनाशको योऽसौ हेतुस्तत्र । तां जिज्ञासामाह । किममूनि दुःखानि वपुष आहोस्वित्तद्वयतिरिक्तोऽस्ति कश्चिदन्यः पुरुषो यस्येमानि त्रीणि दुःखानि जायन्ते, उतामीषां प्रतीकारोपायोऽप्यस्ति न वा । यद्यस्ति तदानीं तमेवास्थास्यामः । नो चेत् प्रथमप्राडासारं षण्ड[?] इवामूनि निमीलित नेत्रा वयं सोहारः । वृश्चिकादिदष्ट एव विषप्रतीकाराय जाङ्गुलिकं गवेषयति नो वा विषभवपीडा- सहः । एवमसह्यदुःखाभिभूतस्यासुरेस्तदभिघातके हेतौ जिज्ञासा समुत्पन्ना । स च समुत्पन्नदुःखाभावं जिज्ञासुस्तत्प्रतीकारकुशलं भगवन्तं कपिलाचार्य शरणमभ्युपगतः । अयं मदभिलषितदुःख प्रतीकारापायं वक्ष्यतीति ।

·सावकारिका ननु दुःखेभ्य एव जिज्ञासा समुत्पन्ना कथं तेषामेवाभा- आय कारणत्वापयाति । न हि जनवित्रीसकाशादुत्पन्नस्तनय- मतस्या एवं व्यापादनं कुरुते । सत्यम् । इह लोके यशस्मादु- त्पात बत्तस्यापि विपत्तिकारणं दृश्यते । यथा कर्कटकोऽश्व- तरो वा सदनियाः समुत्पन्भतानेत्र व्यापादयति । यद्वा यथा कश्चिदाशीविषः पुष्पकुलपदेशे स्थितः प्रतिसर्प दृष्ट्वा कुद्ध- स्तस्य पुरसनिःश्वासनिगतो वह्निस्तृगानि तं वाऽपि सर्प ददाह । अउना न्यारेल दुःखेन्य एव जिज्ञासा निष्पन्ना दुःखानामेवा- भावं करिप्यतीत्यर्थसातिः। अच्यते । दृष्टे साऽपार्था चेत् । चेदित्ययं निपातः शङ्कायो वर्तते । इह लोके सकलसमुत्पन्नदुःखानां प्रतीकारो. ऽस्त्येव में दर्थ कपिलोपसपणेनेति भावः । तमेव हेतुं दृष्टं दर्शयति । शारीराध्यात्मिकानां ज्वरातीसारादिसकलव्याधी- नां सन्त्येवागदङ्कारा अष्टाङ्गायुवेदविदो भिषजः कायशल्य. शलाकारिपोन्मादल्लीवजराकुमारचिकित्सानिपुणाः । मानसस्या- ध्यातिलकलापस्य प्रतीकारः प्रियवस्तुसंयोगादप्रियस्य दूरतः परिहरणाच । आधिभौतिकस्य तु ग्रामनगरादिकल्पनया प्रहा- णोपपत्तिः । आधिदैविकस्य अभिवातयातप्रावरणावरणादि- भिः । अतस्तदभिघातकारणात् किं कपिलोपसपणेनेति भावः । तथा च लौकिकानामाभाणकः अर्के चेन्मधु विन्देत किमर्थं पर्वतं व्रजेत् । इष्टस्य लीलया सिद्धौ को विद्वान् यबमाश्रयेत् ॥ अत्रोच्यते-न । न इत्ययं पूर्वपक्षवाक्यनिवेधे । नैवं वाच्य- मित्यर्थः । एकान्तात्यन्ततोऽभावात् । एकान्ततोऽवश्यं ।

·मानिनांना बभिनं प्रतीकारः ! यतश्विक मकानों नत्रशुशानदानां यथाशक्ति यतनामपि कनाविन्तुविदा कदामिनीव- ति। वैद्यपि य घुसलधारितीनामरिताय गद शेनान्नाचशान्तिकलाकार प्रामानिशम्य अमर अन्धन तोऽपि नामी प्रतीकारः । आदेन नीमनानामपि यादो- नां पुनः कलिय पदिवलेन लत्पनिदान प्रतः पवमा भात्य- निकोपि न ः प्रवीकार वाभिमान बन सनः । वसन्तादीनानगतानामपि पुनगगननान भर चात्र श्लोकाः- पुनाडः समुत्पन्नः पुन जातश्च पाः । बाधते च पुनर्हिका ज्वरश्च पुनरागतः ।। अन्यब- पुष्पिताक्षः शलाकी च कुष्ठी कायचिकिल्लकः । पृच्छन्ति बालभिषजं कथं ते दारका मृताः ॥ किञ्च नास्ति सम्यग्धानुपरिज्ञाननिपुणतया भैषज्यम् । तथा हि- यानि कानि च मूलानि येन केन च पेपयेत् । यस्मै कस्मै च दातव्यं यहा तवा भविष्यति ॥ अन्यच्च-झार्यार्थिननद्रव्यभक्षणाय स्वशक्तिख्यापनाय च स्वल्पमपि रोग पुरस्तादयन्ति भिषजः । ततश्च कदाचिद- सौ तेषामेरामाध्यतामायाति । तथा च- वैद्य वैद्य नमस्तुभ्यं क्षपिताशेषमानव । त्वयि विन्यस्तभारोऽयं कृतान्तः सुखमेधते ।। एवमसौ दृष्टेनागदादिहेतुना, एकातन्तोऽवश्यम्, अत्यन्त- तः सर्वथा, शारीरस्याध्यात्मिकदुःखस्य न प्रतीकारः । एवं aane ·मालधकारिका मा नमस्यापि शब्दादिविय संयोगादपि कदाचिन निवृत्तिः । एवमाधिभौतिकमप्युपायः कदाचित् व्यपैति कदाचिच्च नेति । एवमाधिदैविकमपि कदाचिद्व्यपैति कदाचिच्च न । किञ्च व्यपगनिरपि दुःबस्य पुनरुत्पादादनर्थिकति । अस्य तु शिष्य- म्यैकान्तिक आयन्तिकश्च दुःखव्यपगमे हेतुरिष्टः । तस्मायुक्तं तदर्थ गुरूपसर्पणमिति ॥ १॥ यद्येवं तदा दृष्टव्यतिरेकेणाप्यानुश्रविकः श्रुतिप्रणीतः स्व- गादिसाधनरूपो यज्ञादिहेतुरस्तु। नाकपृष्ठेऽपि तापत्रयासम्भवात् । नत्रैमान्तिकमात्यन्तिकं वानुश्रवे वेदे श्रूयते । गुरुणोक्तं पश्चाद्वेदं शृण्वन्ति निप्या इत्यनुश्रवो वेदः । तत्र भव आनुश्रविकः । श्रीतो यज्ञादिरूपोऽयं दुःखत्रयप्रतीकारहेतुलाचतोऽस्ति इति । एवं याह–'तरति मृत्यु, तरति शोकं, तरति पाप्मानं, तरति ब्रह्महत्यां योऽश्वमेधेन यजते' इति । यच्चनं देवाः पुनरप्याहुः 'अपाम सोमममृता अभूमागन्म ज्योतिरविदाम देवान् । किं नृनमस्मांस्तृणवदरातिः किमु धूर्तिरमृतमर्त्यस्य' इति । इह श्रुनावैकान्तिकमात्यन्तिकं च फलं श्रूयते । अत्रास्य व्याख्या- कदाचित् किलेन्द्रो देवानुपस्थितानिशम्य इत्यवोचत् । भो भो देवत्वादन्यदपि किमप्यस्ति मुखम् । ततस्ते देवा ऊचुः नास्त्यन्यत्सुखम् । अत एवास्मन्निवासस्य नाक इत्यभिधानम् । कमिति मुखनाम तस्य निवेधः अकम् असुखं तन्न इति नाकम् । केवलं सुखमेव। द्वौ नौ प्रकृतमर्थ गमयतः । ततः प्राहेन्द्रः- कथ- मिति । ततस्ते ऊचुः-अनेन हेतुना अपाम पीतवन्तः। सोमं यज्ञे सोमरसं, तेन तत्पानेन अमृता अमरा अभूम सम्पन्नाः । किं च अगन्म प्राप्तवन्तः ज्योतिः स्वर्गम् । अन्यच्च अविदाम जानी- मः देवान् । अस्मिन् स्वर्गे इयन्तो देवा इति विद्मः । किमित्या- ·माठरनिमहिना । क्षेप नूनं निश्चितम् । अम्मान अम्माकम् विभक्तिविपरिणा- मः । णवन् कर्ता : अगतिः शत्रुमन्युः । किंवा धृतिर्जग अ. स्माकं करिष्यति । अमृतमत्यम्य अस्तपायिनां मन्यानाम इति । 'बहुलं छन्दसी ति वचनविपरिणामः । एवमन्योऽपि यः मोम पास्यति तस्यैकान्तिकोऽवश्यमान्यन्तिकः सवथा दु ग्वत्रया- भिघातो भविष्यति । अतो अमः किं प्रवन्यया मायज्ञानेन वा कार्य वेदोक्तं करिष्यामः । दुःखप्रतीकारश्च स्वर्गों भावीति वेदान्तवादिनां वचनमुपश्रुन्य मावयाचायतीन्नवारणाय म्व- मतप्रतिष्ठाय च द्वितीयामायामाह-- दृष्टव दानुविकः स ह्यावशुद्धः क्षयातिशययुक्तः । ताविपरीतः श्रेयान व्यक्ताव्यक्तजविज्ञानात् ॥ २ ॥ य एष आनुश्रविकः श्रोतोऽग्निहोत्रादिकः स्वर्गसाधनतया तापत्रयप्रतीकारहेतुरुक्तः सोऽपि दृष्टवत् अनैकान्तिकः प्रतीका रः । तथा हि 'मध्यमपिण्डं पुत्रकामा पत्री प्राश्नीयात् 'आपत्त पितरो गर्भम् इति मन्त्रेण । तदेवं वेदवचमा बहून पिण्डान् परःश तानश्नाति यावदेकोऽपि पुत्रो न जायते । तथा “पश्येम श- रदः शतं जीवेम शरदः शतम् इति श्रुतावास्ते । परं गर्भग्यो जातमात्रो वालो युवापि कुमारो म्रियते । किं चान्यत-म श्रोतो हेतुः अविशुद्धः पशुहिंसात्मकत्वात् । क्षययुक्तः पुनः पाता- त् । अतिशययुक्तः तत्रापि स्वामिभृत्यभावश्रवणात् । उक्तं च- "पट्शतानि नियुज्यन्ते पशूनां मध्यमेऽहनि । अश्वमेधस्य वचनानानि पशुभित्रिभिः ॥" पशुवधोऽग्निष्टोमे मानुषवधः गोसवव्यवस्था सौत्रामण्यां सुरापानं रण्डया सह स्वेच्छालापश्च ऋत्विजाम् । कल्प- सूत्रेऽन्यदपि अकृत्यं भूरि कर्तव्यतयोपदिश्यते । 'ब्रह्मणे ब्रा- ·८ मयसारिका अगाला अपाय गजन्य गरयो वर्ष हरत तस्बरं नासाय वीरडगम् इत्यादिश्रमणात् । किञ्च- यथा पडून पक्षाम्भः सुरया वा सुरातन् । भूतहन्यां तथेत्रमा न यज्ञेनाष्टुमईति ।। ननिस्तावन्दिग्दी रवि शुद्धय लः ! 'तयथाऽस्मिन् लोके मनुष्याः पशुनकनन्ति तथाभिभुञ्जत एवमसुष्मिन् लोके पशवो मनुष्यानश्नन्ति इति श्रुतिशतश्रय- मात् । अन्यत्र- वृक्षान् छिन्वा पशून हत्या कृत्वा रुधिरकर्दमम् । यज्ञवदन्यने स्वर्गो नरक केन गम्यते ॥ इन्यविशुद्धियुक्तः सर्वथा श्रीलो दुःखत्रयमतीकार हेतुः । अथ 'अपात्र सोमजा अभून' इति प्रागुक्तम् । तत्रेदं प्रत्युत्तरम् । सोमपायिनामपि नृगनहुपेन्द्रययातीनां वधबन्धपरिक्लेशा बहु- विधाः । कर्मण उपभोगादितरेषां पतनं च । एकाहादीनां स- त्राणां दिनपरिमाणवी कारणानां परिमाणवदेव स्वर्गादि कार्य दृष्टम् । कारणानुसनत्वात्कार्यस्य । परिमाणवन्मृत्पिण्डा- परिमाणवानेव घटः स्यात् । एवमानुषिकाणां फलपरिमाण- वान् पुनः क्षयः । अतिशययुक्ताय । यथा आन्यमवलोक्य दरि- द्रस्य दुःवं स्यात् , सुनां च वीक्ष्य कुल्पस्य, माझं दृष्ट्वा मूर्खस्य तथा शताप्सरनं स्वनिणं दृष्ट्वा पञ्चाप्सरसस्तं दृष्ट्वैकाप्सरसो दुःखमुत्पद्यते। एवमयं दृष्टवत् । तदेवनन्योन्यातिशयात् स्वर्गेऽपि दुःखमव्यावृत्तम् । तस्मात् तहिपरीतः श्रेयान् । ताभ्यां दृष्टानुश्रविकाभ्यां हेतुभ्यां विपरीतो विसदृश कान्तिक आत्य- न्तिको विशुद्धः अक्षयः अनन्तफलः कैवल्यान्निरतिशयो हेतुः ·माठरवृत्तिमहिना। स श्रेयान् प्रशस्यः । कथं पुनरमा भवीन्याह-व्यक्ताव्यक्तज्ञ- विज्ञानात् । व्यक्तं च अव्यक्तं च ज्ञश्च नेपां त्रयाणां वि- ज्ञानादनुभवात् । भवति ह्यसौ अवश्यं फलदानादेकान्तिकः, प्रकृतिज्ञानादात्यन्तिकः, यमनियमादिमत्त्वान् शुद्धः, शरी- रभेदे पुनरनावश्यत्वादक्षयफल: । केनल्यादनुत्तरत्वाच्च नि- रतिशयफलामति वाक्यशेषः । तत्र व्यक्तं बुद्ध्यहकारे- न्द्रियतन्मात्रभूतभेदात्रयोविंशनिकम् । अव्यक्तं प्रधानम् । व्यक्तोत्पत्तिकारणम् । न ह्यकारणं कार्यमित्यस्य सिद्भिः । ज्ञः पुरुषः । सन्निधिसत्तामात्रेण चुम्बक इव लोहस्य प्रवृत्ति कारणम् । अतः प्रधानस्य जडस्य प्रवृत्तिहेतुरयमस्तीति सिद्धिः । एतानि पञ्चविंशतितत्त्वानि व्यक्ताव्यक्तज्ञसंज्ञानि । यद्विज्ञानाद- वश्यं सर्वथा तापत्रयेण विमुच्यते ॥ २ ॥ नवमीषां कतिधा प्रविभाग इत्यत्रोच्यते चतुर्धा । कथ- मिति चेत्तदुच्यते- मूलप्रकृतिरविकृतिमहदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त । षोडशकस्तु विकारो न प्रकृतिन विकृतिः पुरुषः ॥३॥ मूलप्रकृतिः प्रधानं मूलभूतत्वात् । मूलं सप्तानां प्रकृति- विकृतीनामादिरित्यर्थः । प्रकरणात्प्रकृतिः । प्रसवधर्मकत्वात्सा प्रकृतिः । न विकृतिरविकृतिरन्यस्मादनुत्पत्तेः । कारणमेव सा न कार्यमित्यर्थः । अनुत्पन्नत्वादुत्पादकत्वाच्च । महदाद्यास्तु सप्त प्रकृतयो विकृतयश्च । महानहङ्कारः पञ्चतन्मात्राणि चेति सप्त प्रकृतयोऽन्येषां कारणतया, विकृतयश्च कार्यतया स्वयम् । तत्र व्यक्तिमाह-प्रधानात् बुद्धिरिति विकृतिः, सा च अहङ्कारं ज- नयतीति प्रकृतिः । अहङ्कारो महत उत्पन्न इति विकृतिः, त- ·साक्यकारिका न्मात्राणि जनयतीति प्रकृतिः । तन्मात्राण्यहङ्कारादुत्पन्नानीति विकृतयः पञ्चापि,ततः पञ्च महाभूतानि जायन्त इति प्रकृतयः । उत्पन्नत्वादुत्पादकत्वाच्च सप्तेमाः प्रकृतयो विकृतयश्च । तन्मा- त्राणि शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाख्यानि। पोडशकस्तु पुनर्विकार एव कार्यत्वात् । न तु तस्य प्रकृतित्वमकारणत्वात् । तद्यक्तिमाह- चकृतिकादहङ्कारादुत्पन्नान्येकादशेन्द्रियाणि तन्मात्रेभ्यः पञ्चम- हाभूतानीति पोडशकोऽयं गणो विकारोऽन्यस्मादुत्पन्नो न हि ततोऽन्यदुत्पद्यत इत्यर्थः । उत्पन्नत्वादनुत्पादकत्वाच्च । पुरुषस्तु पुनर्न प्रकृतिरनुत्पादकत्वात् न च विकृतिरनुत्पन्न- त्वात् । नैवासी कारणं न च कार्यमित्यर्थः । एवमेष प्रकृतिः, प्रकृतिविकृतिः, विकृतिः, न प्रकृतिर्न च विकृतिरितिभेदाचतुर्धा प्रकृतिविकृति विभागोऽभिहितः ॥३॥ एपां व्यक्ताव्यक्तज्ञानां प्रमेयाणां साधनाय प्रमाणान्याह । प्रमाणप्रमेयप्रमातृप्रमितिक्रमेण हि सकलस्य सिद्धिष्टा । दृष्टमनुमानमाप्तवचनं च सर्वप्रमाणसिद्धत्वात् । त्रिविधं प्रमाणमिष्टं प्रमेयसिद्धिः प्रमाणाद्धि ॥४|| दृष्टमिति प्रत्यक्षपर्यायः । अक्षमिन्द्रियं प्रतीत्य यदुत्पद्यते ज्ञानं तत् प्रत्यक्षं दृष्टमुच्यते । यथा श्रोत्रादीनां शब्दादयः पञ्चेन्द्रियार्थाः पञ्चानां दृष्टं प्रमाणम् । प्रथममिदं मुख्यं सकल- प्रमाणानाम् । योऽर्थोऽमुना दृष्टेन साधयितुं न पार्यते तत्रानुमा- नस्यावकाश । तच्च त्रिसाधनं पञ्चसाधनं वा व्यवयवं पञ्चा- वयवमित्यपरे । तच्च त्रयस्त्रिंशदाभासरहितं प्रत्यक्षाभावे प्रतन्यते ऽनुमानम् । कमपि हेतुमन्वीक्ष्य तस्य हेतोः पश्चान्मीयत इत्य- नुमानम् । यथा धूमं हेतुमन्वीक्ष्य महानस इव पूर्व वह्निदर्श- ।

·। : माउरवृत्तिहिता। नादग्नरस्तित्वं साध्यन इत्यनुमानम् । प्रत्यक्षानुमानाभ्यां यो- ऽर्थः साधयितुं न शक्यस्तत्रामवचनम् । यथा स्वर्गऽप्सरसः सन्ति, नन्दनं वनं, तत्र विशेषाः शब्दादयो विषया, विमाने- अधिवास इति । आमा रागद्वेनादिरहिता ब्रह्मसनत्कुमागदयः, श्रुतिर्वेदः, ताभ्यां उपदिष्टं तथेनिश्रद्धेयमामवचनम् । नन्वापत्तिः सम्भवोऽभावः प्रतिभा ऐतिद्यमुपमानं चेति. प्रभृतीनि सन्ति वहनि प्रमाणान्तराणि कथमत्र त्रिविधं प्रमाण मिति सङ्गतिः । अत्रोच्यते-सर्वप्रमाणसिहत्वात् । सर्वाणि हि प्रमाणानि प्रमाणत्रयेऽविरुद्धानि । तत्र पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्त इत्युक्ते रात्रौ भुङ्क्त इत्यर्थः । सारित्तिरनुमान- मेव । प्रस्थ इत्युक्ते चत्वारः कुडवा इति बोधः सम्भवः । सोऽप्यनुमानमेव । अभावश्च प्रागितरेतरप्रध्वंसात्यन्ताभावभे- दाच्चतुर्दा । यथा बीहिशोषणदर्शनान्न वृष्टो देव इति वृष्टेरभावं साधयति । सोऽप्यनुमानभेदः । प्रनिभा यथा-- दक्षिणेन तु विन्ध्यस्य सह्यस्य तु यदुत्तरम् । पृथिव्यामासमुद्रायां स प्रदेशो मनोरमः ।। इत्युक्ते तत्र शोभना गुणाः सन्तीति प्रतिभोत्पद्यते । प्रति. भा जानतां ज्ञानम् । साऽप्यनुमानवमेव । ऐतिह्यं यथा-अस्मिन् वटे यक्षिणी प्रतिवसति इति जना वदन्ति इत्युक्ते, सा विघ्नं करो- ति, धनादि यच्छतीति ज्ञानं, तदप्यनुमानमेव । उपमानम्-यथा गौस्तथा गवय इत्यप्यनुमानमेव । किं च (१)षितस्याञ्जलिना, क्षुधितस्य पञ्चाङ्गुलियोगात्, पृथुलाक्षिप्रभृतिदर्शनात् दुर्बलस्य, तर्जनीपङ्कदर्शनात् ? ज्ञानमित्याद्यनुमानमेव । तस्मात्रिष्वेवान्यद- न्तर्भवतीति युक्तमभिहितं त्रिविधं प्रमाणम् । इष्टमिति अभिप्रे- (१) कैश्चित्प्रमाणतया परिगृहीतं चेष्टादिकं निरस्यति ।

·। साधकारिका तमित्यर्थः । तेन प्रमाणेन किं साध्यमित्याह-प्रमयसिद्धिः प्रमाणाद्धि। यस्मात्प्रमेयं सकलं प्रमाणेन ममीयते यथा तुल- या चन्दनादि, कर्पादिना घृतादि, प्रस्थादिना वा ब्रह्यिादीत्या- दिवत् । प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि । प्रमेया व्यक्ताव्य- तज्ञाः । प्रमाता आत्मा । तत्र त्रयोविंशतिकं व्यक्तम् । अव्यक्तं प्रधानम् । ज्ञः क्षेत्रज्ञः । तदमीषां मध्ये किञ्चित्प्रत्यक्षे- णान्यदनुमानेनेतरदाप्तानुमानाभ्यां प्रमीयते । तस्मादाचार्येण भगवता युक्तमभिहितम्-'प्रमेयसिद्धिः प्रमाणाद्धि' इति ॥ ४ ॥ तत्र त्रिविधस्य प्रमाणस्य पृथक् लक्षणमुपन्यस्यते । प्रतिविषयाध्यवसायो दृष्टंत्रिविधमनुमानमाख्यातम्। तल्लिङ्गलिङ्गिपूर्वकमाप्तश्रुतिगतवचनं तु ॥५॥ विषयं विषयं प्रति योऽध्यवसायो नेत्रादीनामीन्द्रियाणां पञ्चानां रूपादिषु पञ्चसु, तत्प्रसक्षं प्रतिपत्तिरूपं दृष्टाख्य- म् । अनुमानं त्रिविधम् । त्रिसाधनं व्यवयवं पञ्चावयव- मित्यपरे । तदाख्यातं कथितम् । पक्षहेतुदृष्टान्ता इति व्यव- यवम् । पक्षः प्रतिज्ञापदम् । यथा-वह्निमानयं प्रदेशः । सा- ध्यवस्तूपन्यासः पक्षः । इतरे पक्षाभासाः प्रत्यक्षविरुद्धादयो नव । त्रिरूपो हेतुः । त्रैरूप्यं पुनः पक्षधर्मत्वं सपक्षे सत्त्वं विपक्षे चासत्वमिति । अत्रोदाहरणं यथा धूमवत्त्वादितिः । अन्ये हेत्वाभासाः चतुर्दश । असिद्धानकान्तिकवि- रुद्धादयः । साधर्म्यवैधाभ्यां द्विविधं निदर्शनम् । यथा महानसम् । इतरे निदर्शनाभासा दश । एवं त्रयस्त्रिं. शदाभासरहितं व्यवयवमतुमानम् । पञ्चावयवमित्यपरे । तदाह-अवयवाः पुनः प्रतिज्ञापदेशनिदर्शनानुसन्धानपत्याम्ना- ·माठरवृत्तिमहिना याः । एवं पञ्चाक्यवन वाक्येन स्वनिश्चितार्थप्रतिपादनं परार्थ- मनुमानम् । तच त्रिविधम् । पूर्ववन् शेपवन सामान्यतादृष्टं च । तत्र विशिष्टमेघोन्नतिदर्शनात् भवित्री वृष्टिं सम्भावयनि । पूर्वमि- यं दृष्टेति पूर्ववत् । नदीपूरदर्शनादुपरि वृष्टो देव इति वा पनी- निः । शेषवद्यथा-समुद्रोदकविन्दुं प्राश्य शेपम्य लवणभावो- ऽनुमीयते इति शेपवत् । सामान्यतो दृष्टम्-पुष्पिताम्रदर्शना- र अन्यत्र पुष्पिता आम्रा इति । पुनर्यथा-वहिरुयोत इति के नाप्युक्तं, तत्रापरेणाप्युक्तम् । चन्द्र उदितो भविष्यतीत्यर्थ- सङ्गतिः । तल्लिङ्गलिभिपूर्वकामिति । लिङ्गेन त्रिदण्डादि- दर्शनेनादृष्टोऽपि लिङ्गी साध्यते नूनममा परित्राइस्ति य- स्येदं त्रिदण्डमिति । आप्तश्रुतिराप्तवचनं तु । तृतीयं प्रमाणम् । आप्ता ब्रह्मादय आचार्याः, श्रुति(१)वेदस्तदेत- दुभयमाप्तवचनम् । आप्तिः साक्षादर्थप्राप्तियथार्थोपलम्भः तया वर्तत इत्याप्तः साक्षात्कृतधर्मा यथार्थाप्त्या श्रुतार्थग्राही तदुक्त- माप्तवचनम् । तत्रापि प्रसिद्धिलक्षणा गुणयोगात्तिस्रः शब्द- वृत्तयः । तत्र लाक्षणात्रैविध्यम् । जहल्लक्षणाऽजहल्लक्षणा जहदजहल्लक्षणा चेत्यादि प्रमाणशास्त्रेषु वहुतरः प्रपञ्च आस्ते । तत्र पक्रान्तमेव तावदभिधीयते भगवतः कपिलस्य मतम् । आगमो ह्याप्तवचनमाप्तं दोपक्षयाद्विदुः । क्षीणदोपोऽनृतं वाक्यं न ब्रूयाद्धत्वसम्भवात् ।। स्वकर्मण्यभियुक्तो यो रागद्वेषविवर्जितः । पूजितस्तद्विधैनित्यमाप्तो ज्ञेयः स तादृशः ।। तदेवमेतत्रिविधं प्रमाणम् ॥ ५॥ (१) आर्षत्वादेकवचनम् । सहितशब्देन सह मध्यमपदलोपी समासो वा । .

·साहयकारिका तदेवं व्यक्ताव्यक्तदाख्यस्य प्रत्यक्षादित्रिविधप्रमाणेषु केन कस्य सिद्धिः स्यात् इति अत्रोच्यते- सामान्यतस्तु दृष्टादतीन्द्रियाणां प्रतीतिरनुमानात् । तस्मादपि चामिई परोक्षमाप्तागमात्साध्यम् ॥ ६ ॥ अत्र प्रधानपुरुषावतीन्द्रियौ तयोः सामान्यतो दृष्टादनु- मानान्सिद्धिः । यस्मान्महदादि लिङ्गं त्रिगुणं दृष्ट्वा कार्य तत्का- रणमष्टमप्यस्ति त्रिगुणं चेति साध्यते प्रधानम् । न ह्यसतः सदुत्पत्तिः स्यादिति । न च कारणासदृशं कार्य स्यादिति । व्यक्तं तु प्रत्यक्षेणैव साधितमिति तदर्थे न प्रयत्नः। यस्माज्जडम- पि प्रधान प्रतिक्रियायां प्रवर्तते तस्मादस्ति लोहस्य चलन- क्रियाशक्तिहेतुचुम्बकवदवश्यं पुरुष इति ज्ञसिद्धिः ॥ ६ ॥ ननु प्रत्यक्षेण योऽर्थो नोपलभ्यते स सर्वथा नास्तीति मतं सङ्गच्छते । यथा द्वितीयमनीश्वरशिरः, तृतीयो बाहुः, श- शविषाणादयो वा । एवं प्रधानपुरुषो नोपलभ्येते तस्मात्तावपि न स्त इत्याशङ्कानिरासायाह- अतिदुरात्सामीप्यादिन्द्रियघातान्मनोऽनवस्थानात् । सौम्यायवधानादभिभवात्समानाभिहाराच्च ॥ ७ ॥ इह लोके सतामप्यर्थानामष्टधा नोपलब्धिः । तथा हि दर्श यति-यथा सतामपि देवदत्तविष्णुमित्रयज्ञदत्तानां देशान्तरगता- नामतिदूरानोपलब्धिः । तत् किं ते न सन्ति । यथा वा च- क्षुरतिसामीप्यात् कजलं नोपलभते । तत्किमिदं नास्ति । यथा बधिरान्धौ शब्दरूपे नोपलभेते । तत्कि ते न स्तः । अन वस्थितचित्तो राजानमपि यान्तं न पश्यति । तत्किमसौ न गतः । धूमोष्मत्रुटिनीहारपरमाणवो नोपलभ्यन्ते । तत्किममी- - ·साङ्ख्यकारिका पामभावः । कुड्येन व्यवहितं नोपलभ्यते । तन्कि नास्ति । यू- यादितेजमाऽभिभूतानां ग्रहनक्षत्रतारकादीनामनुपलम्भान् ते- पां किमभावः शक्यते परिकल्पयितुम् । मुद्गराशिकुवलयामलक- मौक्तिककपोतादिनिकुरम्बे क्षिप्त समानं यदि नापलभ्यो नदवे- दमिति । ततिक नास्ति । एवमष्टधा सनामप्यनुपलम्भा- ऽभिहितः । इदानीमसतां चतुर्धा भवति । तत्रांच्या प्राक्प्रध्वंसेतरेतरात्यन्ताभावभेदात् । तत्र मृत्पिण्डे घटः प्रागुत्पत्तेनोंपलभ्यत इति प्रागभावः । प्रध्वंसाभावो यथा मुद्राभिघातात् प्रध्वस्तो घटो नोपलभ्यते । इतरेतराभावो यथा अश्वे गोत्वम् , गवि अश्वत्वम् । अत्यन्ताभावो यथा द्विती- यमनीश्वरशिरः, तृतीयो वाहुः, शशविषाणादयों वा । एवीमयं द्वादशधा अनुपलब्धिः । सतामष्टधा ह्यसतां चतुर्धा | एवं प्रधा नपुरुषावपि सन्तौ नोपलभ्यते ॥ ७ ॥ तदीपा मध्ये केन हेतुनेमा नोपलभ्यते । तदुच्यते- सौक्ष्म्यात्तदनुपलब्धि भावान् कार्यतस्तदुपल पब्धिः । महदादि तच्च कार्य प्रकृतिविरूपं सरूपं च ॥ ८ ॥ तस्य प्रधानस्यानुपलब्धिरनवगमः सौक्ष्यात् हेतो भा- वात् । सूक्ष्म प्रधानं शब्दावलक्षणत्वात् परमाण्वादिवत् । न पुनरेवं, यन्नास्ति प्रधानमतो नोपलभ्यते । किं नु अस्ति प्रधानं नोपलभ्यते सौम्यात्परमाण्वादिवत् । तर्हि कथमुपल. भ्यत इति । अत्राह-कार्यतस्तदुपलब्धिः। कार्यं दृष्ट्वा कारण- मनुमेयं वटधान्यवत् । यथा वटधान्यं कारणं वटं कार्यमालो- क्यानुमीयते । एवं सदेव प्रधान कारणं मइदादेः सतः कार्या- दनुमीयते । न पुसतः सदुत्पत्तिर्भवतीति । महदादि- .

·माठरवृत्तिमहिना। महानहङ्कारः पञ्चतन्मात्राणि एकादशेन्द्रियाणि पञ्च म. हाभूतानि चेति त्रयोविंशतिकम् । एतन्महदादि कार्य त्रिगुणं दृष्ट्वाऽनुमीयते अस्ति प्रधानमपि त्रिगुणं कारणं यस्येदं त्रिगुणं कार्यमिति । किं चान्यत् । तच्च कार्य प्रकृतिविरूपं मरूपं च। प्रधानाद्विसदृशं सदृशं चेत्यर्थः । सन्ति ते हेतवो यैरे- तत् प्रधानं विसदृशं सदृशं च । यथा लोके पुत्रः पितुः सदृशो विसदृशः स्यात यदि रूपेण तदा न गुणैः यदा गुणैस्तदा न रूपणति यावत् । तांश्च हेतू नुपरिष्टावक्ष्यामः ॥ ८ ॥ तिष्ठतु तावदेतत् । अन्यत्पृच्छामः-किमेतन्महदादि प्रागुत्प- तेः प्रधाने सन् जायते उतासन् सम्भवति । अत्राचार्याणां विष- तिपत्तिरतः संशयः । अत्र वैशेषिका विप्रतिपन्ना असंतः स- द्भवतीति मन्यन्ते । मृत्पिण्डे हि प्रागुत्पत्तेर्घटो नास्तीति व्य- वसितास्ते । अस्ति नास्तीति वराका जीवकाः । नैवास्ति न च नास्ति । एप बौद्धानां पक्षः । एवमन्योन्यविरोधवादिषु दर्शिषु को नाम निश्चयः । तदुच्यते । तत्र तावत्सदस- द्वादिनो जीवकाः स्ववचनविरोधेनैव निरस्ताः । यदि सत्तदाऽसन्न भवति । उतासत्तदा सद्भावो न । यतः सदसतोरेकत्र विरोधात् । अत्र दृष्टान्तो यथा देवदत्तो मृतो जीवति चेतिवत् । वौद्धानां तु नास्ति न च नास्तीति पक्षपरिग्रहाभावात्तैः सह स. अल्प एव न युज्यते । वैशेषिकाणां तु असतः सद्भवतीति मतप्रतिपेधाय उच्यते- असदकरणादुपादानग्रहणात् सर्वसम्भवाभावात् । शक्तस्य शक्यकरणात् कारणभावाच सत् कार्यम्॥९॥ इह लोक सदेव सद्भवति । असतः करणं नास्ति । यदि on ·माटरवृत्तिमहिना। स्यात्तदा सिकताभ्यस्तैलं, कूर्मरोमभ्यः पटमावरणम् , बन्ध्या- दुहितृभूविलासः, शशविपाणं, खपुष्पं च स्यात् । न चास्ति तस्मादनुमीयते प्रधाने मागुत्पत्तर्महदादिकमस्त्येव । उपादा- नग्रहणात् । इह लोके यो येनार्थी म तदुपादानग्रहणं करो- ति । तन्निमित्तमुपादत्ते । तद्यथा दध्यर्थी क्षीरस्योपादानं कुरुते । यदि चाऽसत्कार्य स्यात्तदा दध्यधीं उदकस्याप्युपादानं कुर्यात्, न च कुरुते, तस्मान् प्रधाने महदादि कार्यबस्तीति । किं च सर्वसम्भवाभावात् । इह लोक यन् यस्मिन विद्य ने तस्मा- देव तदुत्पद्यते । यथा तिलेभ्यस्तैलं, दन्तो धृतम् । यदि चाऽस- कार्य स्याचदा सर्व सर्वतः सम्भवेत्ततश्च तृणपांसुवालुकादिभ्यो रजतसुवर्णमणिमुक्तापवालादयो जायेरन् । न च जायन्ते । त- स्मात्पश्यामः सर्वसम्भवाभावादपि महदादि कार्य प्रधाने सदेव सद्भवतीति । अतश्चास्ति-शक्तस्य शक्यकरणान् । इह लोके शक्तः शिल्पी करणादिकारणोपादानकालोपायसम्पनः शक्या- देव शक्यं कर्म आरभते नाशक्यमशक्यात् । तद्यथा- शक्तः कुम्भकारः शक्यादेव मृत्पिण्डात् शक्यदण्डचक्रसूत्रो. दकविदलतलादिभिः सम्पन्नो घटशरावोदञ्चनादीन्यारभमा- णो दृष्टः । न च मणिकादि, अशक्यत्वात्तावता पिण्डेन तस्य । यदि पुनः करणनियमो न स्यात् अशक्यादप्यशक्य. मारभ्येत । तस्मात् सत् कार्य स्थानासन् । किं च-कारणभा- वाच्च । कार्य सदेव स्यात् । इह लोके यल्लक्षणं कारणं तल्ल- क्षणं कार्य स्यात् । यथा कोद्रवेभ्यः कोद्रचा, व्रीहिभ्यो व्रीह- यः स्युः । यदि चाऽसत्कार्यं स्यात् तदा कोद्रवेभ्यः शालीनाम- पि निष्पत्तिः स्यात् । न च भवति । तस्नाकारणभावादपि पश्यामः प्रधाने महदादि कार्यमस्तीति । साधितमेवमेतैः ३ ·साधकारिका पञ्चभिहेतुभिः सत् कार्यम् । 'भदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवा- द्वितीयं तद्धक आहुरसदेवेदमन आसीत्' इत्यारभ्य 'सत्त्वेव सोम्येदमग्र आसीत् छो० अ० ६ । खं०२] इति श्रुतेः ॥ ९ ॥ तत्र यदुक्तं पूर्वस्यामार्यायां प्रकृतिसरूपं विरूपं च इति । तत्माधम्यवैधर्म्यप्रतिपादनाय इदमारभ्यते-- हेतुमदनित्यमव्यापि सक्रियमनेकमाश्रितं लिङ्गम् । सावयवं परतन्त्रं व्यक्तं विपरीतमव्यक्तम् ॥ १० ॥ हेतुमदिति । यस्योत्पत्तिकारणमस्ति तद्धेतुमत् । हेतुरप- देशो निमित्तं प्रकृतिः कारणमित्यनान्तरम् । प्रधानस्यैते प- र्यायशब्दाः । तस्मात्प्रधानन हेतुना सकारणमिदं महादिभूतप- र्यन्तं त्रयोविंशतिकं लिङ्गम् । तथा हि- महत् बुद्धितत्त्वं तत्प्रधानेन हेतुमत् । तेनाहकारोऽमुना एकादशेन्द्रियाणि तन्मात्राणि च । तैश्च भूतानीति सर्वमेवेदं परस्परहेतुमत् । अथ च द्विविधो हेतुः कारको ज्ञापकश्च । तत्र प्रधानबुद्ध्यहङ्कारतन्मात्र- लक्षणश्चतुर्विधः कारकः । विपर्ययाशक्तितुष्टिसिद्ध्यनुग्रहभेदात्प- वधा ज्ञापकः । तत् द्विविधेनापि हेतुना युक्तं हेतुमदिदं सिद्धम् । किं च-अनित्यम् प्रलयं गच्छति । यस्मादुत्पत्तिमत्त- स्मादनित्यम् । अकारणवत् नित्यमिति नित्यस्य लक्षणम् । तद्विपरीतमिदमतोऽनित्यम् । तद्यथा-मत्पिण्डादुत्पन्नो घटः स चानित्यो दृष्टः । एवं महदादि प्रधानादुत्पन्नं तस्मादनित्यं त- स्मिन्नेव च लीयते । तथा हि-प्रधाने बुद्धिस्तस्यामहङ्कारस्त- स्मिन्निन्द्रियाणि तन्मात्राणि च तेषु भूतानि प्रलयकाले ली- यन्ते । तस्मादनित्यम् । किञ्च-अव्यापि असर्वगतम् । यथा प्रधानपुरुषौ सर्वगतो न तथेदमित्यर्थः । इदं हि यस्मिन्ने- ·११ माटरवृत्तिमहिना। व प्रदेशेऽवस्थितं तस्मिन्भव वर्तते । किं च-मत्रियम् । यस्मात्संसरणकाले महदादि कार्य मृक्षपदार्गरमाश्रित्य संसर- ति तस्मात्सक्रियम् । किं च-अनेकम बहुविध त्रयोविंशनिय- कारम् । इतर च-आश्रितम् । यन् यस्मादुल्पद्यते तत्तदाश्रितम् । बुद्धिः प्रधानमाश्रिता, तां चाहङ्कारः, तं चन्द्रियाणि नन्मा- त्राणि च, तानि महाभूतान्याश्रितानि । एवमाश्रितम् । लयं गच्छतीति लिङ्गन । सावयवमिति । अत्रयन्तीत्यवयवा यथा पिण्डस्य हस्तपादाद्याः। शब्दम्पर्शरसरूपगन्धाद्यवयवसम्पन्नं व्य- क्तम्। किं च-परतन्त्रम् पराधीनम् । यथा पितरि जीवति पुत्रो न स्वतन्त्र एवं व्यक्तम् । प्रधानतन्त्रा बुद्धिः, बुद्धितन्त्रोऽहङ्कारः, अहङ्कारतन्त्राणि इन्द्रियाणि तन्मात्रागि च, तन्मात्रतन्त्राणि महाभूतानीति । एवं परतन्त्रम् । व्यक्तमुक्तम् । एतद्विपरीतलक्ष- णमव्यक्तम् । अहेतुमत् अनुत्पन्नत्वात् । नित्यम् अकारणवत्त्वा- त् । व्यापि सर्वगतत्वात् । आब्रह्मस्तम्बपर्यन्नं पुरुषवत् व्याप्य प्रधानमवस्थितम् । निष्क्रियं सर्वव्यापकत्वात् । एक सर्वकारण- त्वात् । अनाश्रितं प्रभविष्णुत्वात् । अलिङ्गमनुत्पत्तिकत्वात् । निरवयवममूर्तत्वात् । स्वतन्त्रं सर्वोत्पत्तिकारणत्वात् ।। १० ॥ एवमनया आर्यया व्यक्ताव्यक्तयोर्वेधर्म्यमभिहितम् । सा- धर्म्यमुच्यते- त्रिगुणमविवेकि विषयः सामान्यमचेतनं प्रसवधर्मि ।। व्यक्तं तथा प्रधानं तद्विपरीतस्तथा च पुमान् ॥ ११ ॥ त्रिगुणं व्यक्तं महदादि । प्रधानमपि त्रिगुणम् । का- रणानुगतत्वात्कार्यस्य । यथा कृष्णतन्तुः कारणं पटः कार्य- मपि कृष्णमेव भवति । त्रिगुणेन कार्येणास्य कारणमपि .

·मानारिका त्पन्नने अबानाया । कि चान्यन्-अन्योन्याश्रयाश्च गुणाः । सत्त्वं हि प्रवृत्तिनियमावाश्रित्य प्रकाशयति । रजः प्रकाश- नियमावाश्रित्य प्रवतयति । तमः प्रकाशप्रवृत्ती आश्रित्य निय- मयनि । त्रिदण्डाविष्टम्भवदनी वेदितव्या इति । किं चान्य- -अन्यान्य जननाश्च गुणाः । अन्योन्यं जनयन्ति । क- दाचित् मत्र रजस्तमसी जनयति । कदाचित्तमः सत्त्वरजसी जनयति । यथा सपरिकरकुम्भकाराधिष्ठितो मृत्पिण्डो घटं जन- यति तद्वन्जनयन्ति । अन्योन्यं वोधयन्तीत्येतत् प्रतिगृश्यते । यथा देवदत्तयज्ञदत्तो परस्परं बोधयत एवं बुद्धिस्था गुणाः सत्त्वरजस्तमांसि परस्परं बोधयन्ति । एवमन्योन्यजनका गुणाः। किं चान्यत्-अन्योन्यमिथुनाश्च गुणाः । अवियोगकधर्म- त्वान् । एवं श्याहुः- रजसो मिथुनं सत्वं सत्त्वस्य मिथुनं रजः । उभयोः सच्चरजसोमिथुनं तम उच्यते ।। किं चान्यत्-अन्योन्यवृत्तयश्च गुणाः । अन्योन्यस्य वृत्तिं जनयन्ति । यथा काचित् स्त्री नयविनयविलासली- लावती भर्तुरात्मनो वन्धुवर्गस्य च प्रीतिं जनयति । सैव सप- नीषु दुःखमोही जनयति । एवं सत्त्वेन स्त्रीभूतेन रजसस्तमसश्च वृत्तिर्जनिता । एवमन्येष्वपि योज्यम् ॥ १२ ॥ अत्राह-न खलु सत्त्वरजस्तमांसि जात्यन्तराणि । कुतः । स्वभावेष्ववस्थानात् । इह खलु रूपयौवनदाक्षिण्यमातसाधुत्वस्मृ. त्युग्रभावाभावलीलाविलाससम्पन्ना स्त्री सत्त्वस्य रूपमुपदिश्यते । सा च भर्तुः सुखावहा भवति, सपत्नीनां दुःखाय रागिणां मोहाय च। तथा क्षत्रिया दुःखाहरणकृतापराधां दस्युसेनामभिनिन्नती रजसो रूपमित्युपदिश्यते । तेन च दस्युभिरुपद्रुतानां दार्यमाणानां ·- माटरवृत्तिमहिना। सुखावहा भवनि । दस्यूनां दुःखाय मोहाय च । तथा बनायो महाकृष्णो मेघस्तीयाध्मानोऽवलम्बी ग्रममान इब नभो भूमि चाभिवर्धमानः सबलाकः मविद्युम्भीरस्तनितस्तरमा रूप- मित्युपदिश्यते । स च कपकाणां सजीकृत जोपकरणानां मुखो भवति । स एवानाच्छादितशरणानामनुपातिभक्तस्नेहल- वणानामप्रगुणिततृणकाष्ठानां प्रोपिनबधूनां च दुःखो मुढश्च । तदेवमवस्थितस्वभावत्वादकं सत्वरजस्तमामि । अनोच्यते जात्यन्तरममृनि त्रीणि । लक्षणपृथक्वव्यव- स्थानात् । कथमिति चेत्तदुच्यते- सत्त्वं लघु प्रकाशकमिष्टमुपष्टम्भकं चलं च रजः। गुरु वरणकमेव तमः प्रदीपश्च्चार्थतो वृत्तिः॥ १३ ॥ अत्र यत् पूर्वस्यामार्यायामभिहितं सत्त्वलक्षणं तल्लघुत्व- प्रकाशकलक्षणं च । यदा सत्वमुत्कटं भवति देवदत्ते तदा लघून्यङ्गानि, विशुद्धानीन्द्रियाणि स्वविषयग्रहणसमर्था- नि भवन्ति । तदा मन्तव्यमय मे सत्वमुत्कटत्वेन वर्तते । इष्टं च स्वरूपसाधनहेतुत्वात् । उपष्टम्भक चलं च रजः । उपष्टम्भकं प्रेरकमुन्नाडिरित्यर्थः । यथा मत्तवृषो नृपं दृष्ट्वा उद्ध- तो भवति तद्वत् । अथ वा गर्वश्चला क्रियेत्यर्थः । एवं यस्मिन् देवदत्चे यज्ञदत्ते वा रज उत्कटं भवति स कलहं मुगयते । कि चान्यत् चलचित्तश्च भवति ग्रामं गच्छामि स्त्रियं कामये तपः करोमि इत्यादि । एवं नित्यमुत्सुकमना भवति । एतत् रजोल- क्षणम् । तम आह-गुरु चरणकमेव तमः । यद्गुरुत्वमाव- रणत्वं चास्ति तत्तमः । यदा गुरूण्यङ्गानि भवन्ति । इन्द्रिया- ण्यलसानि स्वविषयग्रहणासमर्थानि भवन्ति । तदानीं मन्तव्य- ·साङ्खयकारिका मेनत्तम उत्कटत्वेन वर्तत इति । तस्माजात्यन्तराण्येव सत्वरज- स्तमांसि । यत्पुनरभ्यधायि-स्त्री क्षत्रिया मेघश्चेति । अत्र त्रयेऽपि ब्रूमः । सत्त्वं रजस्तमसी आश्रित्य स्वेन रूपेणाङ्गाङ्गिभावं गच्छति । तस्यापकारादुःखमुत्पयते । एवं रजस्तमसी योज्यं । परस्पर- विरुद्धानां गुणानां कथसेका वृत्तिर्भवतीत्यत्राह-परस्परविरुद्धाः शत्रवो न कमर्थं कुर्वन्ति । इमे च गुणाः परस्परवि- रुद्धा अपि पुरुषार्थ कुर्वन्ति । कुतः । प्रदीपबच्चायतोवृत्तिः। प्रदीपेन तुल्यं प्रदीपवत् । अर्थतः कार्यवशात् । परस्परविरुद्धा- नामप्यमीपां वृत्तिदृष्टा । यथा तैलाग्निवर्तिकासंयोगात्परस्पर- विरुद्धा अपि पदार्थाः संहत्य एकमर्थ प्रकाशरूपं निष्पादयन्त्येवं गुणा अपि परस्परविरुद्धाः संहत्य पुरुषार्थ कुर्वन्ति ॥ १३ ॥ अत्राह-अयमन्तरः प्रश्नो हि । यदुक्तं पूर्वस्यामार्यायां 'त्रिगुणमविवेकि विषयः सामान्यमचेतनं प्रसवधर्मि । व्यक्तम्-' तत्कथमेवं ज्ञायतेऽव्यक्तमपि त्रिगुणत्वादियुक्तम् । अत्रोच्यते-- अविवेक्यादिः(१) सिद्धस्तैगुण्यात्तद्विपपर्याभावात् । कारणगुणात्मकत्वात् कार्यस्थाव्यक्तमपि सिद्धम् ॥१४॥ योऽयमविवेक्यादिर्गुणः प्रसवधर्मान्तः स व्यक्तऽपि सि- द्धोऽव्यक्तेऽपि सिद्धः । कथं गम्यते । त्रैगुण्यात् । यत्रिगुणं तदविविक्तम् , यत् अविविक्तं तद्विषयं, यद्विषयं तत्सामान्यं, यत्सामान्यं तदचेतनम् , यदचेतनं तत् प्रसवधर्मि । तस्माद विवेक्यादिर्गुणस्बैगुण्यादेव सिद्धः । तद्विपर्ययाभावात्(२)। इह हि यत्र तन्तवस्तत्रैव पटः यत्र पटस्तत्रैव तन्तवः, यस्तन्तून् (१) अविवकित्वादिकम् । (२) तस्य अविवेकित्वादविपर्ययो विवेकित्वादिकम् तस्य अभावात् । एतदेव दर्शयति यत्र ततव इत्यादिना । .

·माटरवृतिसहिना । । पश्यति स पटं पश्यति, यो वा पटं पश्यनि मनन्दन पश्यति । एवमेव तन्तुष्टयोरिव व्यक्ताव्यक्तयोः सम्बन्धः । दुरे हि प्रधान सनिकृष्ट व्यक्तम् । यो हि व्यक्तं पश्यतिल चादक्तमपि एम- ति। यो वा योगी प्रधानं पश्यति म व्यत्तामपि पश्यति । तम्माहि. पर्ययाभावादविवेक्यादिगणेन सिद्धमव्यक्तम् । इनश्च नितम् । कारणगुणात्मकत्वात् कार्यस्वाच्यतामपि सिद्धम् । कारणस्य गुणाः कारणगुणास्ने मान्मा स्वभाव यस्य नद्भावः कारणगुणात्मकत्वम् । आमशब्दः स्वभाव बनते ! कारणगुणम्व भावत्वात् कार्यस्य । इह लोक यदात्मकं कारणं तदात्मकमेच कार्यमपि भवति । कारणानुगतत्वात् कार्यस्य । यथा कटुनिम्व- वृक्षातू कटुरेव रसो भवति मधुराच मधुरो द्राक्षादिरमः । त- स्मादविवेक्यादिगणेन सिद्धमव्यक्तम् । तत्र यदुक्तं भवता तत् कथमेवं ज्ञायते अव्यक्तमविवेक्यादिगणेन युक्तमिति तदेवमेव त्रिभिहेतुभिः प्रतिपादितम् । अत्राह-इह लोके यन्न विद्यते तन्नास्ति । यथा द्वितीयमनीश्वरशिरः, तृतीयः पाणिः, शशविपाणं, वन्ध्यापुत्रिकाधूविलासादयो वा । नैव तावत् प्रधानपुरुषात्रुप- लभ्येते, तो कयं हि स्त इति गम्यते । हिमवत उपलगणपरि- माणं नोपलभ्यते । किं तन्नास्ति । एवं प्रधानपुरुषाचनुपलभ्य- मानावप्युपलभ्येते हेतुभिः । तांश्च हेतूनुपरिष्टावक्ष्यामः ।।१४।। त उच्यन्ते- भेदानां परिमाणात् समन्वयात् शक्तितः प्रवृत्तेश्च । कारणकार्य विभागादविभागाढेश्वरूपयस्य ॥ १५ ॥ अस्ति प्रधानम् । कुतः । भेदानां परिमाणात् । लोके यत्र कर्तास्ति तस्य परिमाणं दृष्टम् । यथा कुलालः परिमितान् मृत्पिण्डाल परिमितमेव घटं कुरुते प्रस्थग्राहकमाढकग्राहक वा । -~- ·साधकारिका एवं व्यक्तं परिमिनम् । एका बुद्धिरकोऽहङ्कारः पञ्च तन्मात्राणि एकादशीन्द्रयाणि पञ्च महाभूनानि इति त्रयोविंशतिकम् । एव. मतन् परिमितं व्यक्तं दृष्ट्वाऽनुमानेन साधयामोऽस्त्यस्य कारणं प्रधानं यध्यक्तं परिमितमुत्पादयति । यदि च प्रधानं कारणं न स्यान्निप्परिमाणमिदं व्यक्तं स्यात् । अस्ति चास्य परिमाणं तस्मा- दस्ति प्रधानम् । इतश्चास्ति समन्वयदर्शनात् । कस्य समन्वयात् भदानामेव । अस्मादेव कारणात् शकलकपालमात्रसमस्तसम- न्वयः । भूपणादीन् दृष्ट्वा तत्त्वेन दर्शयति । सामान्यप्रकरणालो- कभेदानामेकजातिसमन्वयो दृष्टः । तेषां धर्मोऽन्वयः तस्मा. समन्वयदर्शनात् पश्यामोऽस्ति प्रधान कारणमिति । इतश्चास्ति- शक्तितः प्रवृत्तेश्च । इह यो यस्मिन्नर्थे शक्तः स तस्मिन्नेव प्रवर्तते । तद्यथा कुम्भकारो घम्घटिकाशरावोदञ्चनादिकरणे शक्तः । अतः साधयामः प्रधानस्याप्यस्ति शक्तिर्यया शक्त्या व्यक्तमुत्पादयति । सा च शक्तिनिराश्रया न भवति । तस्या- दस्ति प्रधानं यत्र शक्तिरवतिष्ठते । इतश्चास्ति- कारणकार्य- विभागात् । करोतीति कारणम् , क्रियत इति कार्यं तयोविभा- गस्तस्मात् । तद्यथा मृत्पिण्डः कारणं घटः कार्यम् । स एव हि मधूदकपयामभृतीनां धारणे समर्थो न तु मृत्पिण्डः । एवं व्य- क्ताव्यक्तयोविभागः । अन्यत् व्यक्तं महदारतन्मात्रेन्द्रिय- महाभूतपर्यन्तं, तञ्च कार्यम् । अन्यच्च अव्यक्तं प्रधान विपरीत कारणमिति । तस्मादस्ति प्रधानम् । इतश्चास्ति-अविभागा- द्वेश्वरूप्यस्य । न विभागोऽविभागः । विश्वरूपस्य भावो वै- (१)समन्धधात्समानधर्मदर्शनात् । व्रतचारिणं बटुं दृष्ट्वा सम- न्वीय नूनमस्यास्ति ब्राह्मण्यम् । एवमिदं त्रिगुणं महदादि दृष्ट्वा साधयामोऽस्य यत्कारण भविष्यतीति ।

·नामवृत्तिमापिना। २७ श्वरुप्यम् । बहुरूप मित्यर्थः । नस्य। लोक्यं पञ्चनु महाभूतेष्व- विभागं गच्छनि । पञ्चमहाभूतानि तन्मात्रयविभागं गच्छन्ति । पञ्चतन्मात्राणि एकाहन्द्रियाणि चाइनारे । अागे बुद्धौ । सा च प्रधान । इत्थं यो लोकाः प्रलयकाले प्रधान विभक्ताः। प्रकर्षेण धीयते स्थाप्यने अत्रास्खिलमिनि प्रधानम् । तनी हि सृष्टौ सदेवाविर्भरति । न ह्यमत उत्पत्तिन च सतोऽभावः । नासतो विद्यते भावो नामात्र विद्यते मनः । इति गीतानु । 'सदेव मोम्येदमग्र आसीन्'इति श्रुतेश्च । तद्यथा-दध्यादयः प्राक प्रमृतेः शीऽविभक्ताः सन्त्येव । यद्यमत उत्सत्तिस्तदा काष्टखण्डाइपि घटायुत्पत्तिः स्यात् । यतो न भवति । तस्मान्मृत्पिण्ड कारणे घादेः माल एवात्पतिरिति समी- चीनम् । यथा जलभूयोरतद्र मान्धादिवैश्याप्पमविभक्तमन्ये. व स्थावराणां जङ्गभेषु जनमानां स्थावरेषु । एवं जात्यनुच्छेदन सर्व सर्वात्मकमिति ॥ १५ ॥ अस्ति प्रधानं यत्र महदादिलिपविभागं गच्छति । इसेव. मवश्यम्भावी अविभागः पश्चाद्विभागश्चावि भवति तत्प्रधानम् । अत्रोच्यते- कारणमस्त्यव्यक्तं प्रवर्तते त्रिगुणतः समुदयाच्च । परिणामतः सलिलवत् प्रति प्रनिगुणाअयविशेषात्॥१६॥ कारणमस्त्यव्यक्तमिति । तदेवं पञ्चभिरेभिहेतुभिज्ञाय- ते अस्ति तत्कारणमेकमस्य जगतोऽव्यक्तं मूलमिति । अत्राह यद्येकं प्रधानं कथं तर्हि अनेक कार्य मुत्पादयति । तथा हि नै- कस्तन्तुः पटाख्यं कार्य जनयति । इत्थं प्रधानमेकमने कार्य जनयतीति न जाघटीति । अत्र समाधीयते-प्रवर्तते त्रिगुणतः । प्रधाने हि सत्त्वरजस्तमसामवस्थानात् बहुत्वसम्भवः । तस्मा- ·साधकारिका त्रिगुणनः प्रदर्तत त्रिधा व्यवहारः । समुद्याच्च । यथा ग. झायां स्रोतांनि समुदितानि गङ्गायारमन्ते, यथा वा तन्तबः स. मुदिताः पटं कुर्वन्ति एवं सच्चरजस्तमांसि त्रयो गुणाः समुदिताः प्रधानस्था व्यक्तं कुर्वन्ति । अत्राह-इह लोके द्विविधं कारणं परिणामकत्वादपरिणामकत्वाच । तत्रापरिणामकत्वात् मृत्पि- ण्डदण्डवोदकविदलान् पश्यामः । परिणामतश्च क्षीरं दधी. नि । तत्र प्रधानं कथं कारणमित्यत्रोच्यते-परिणामतः। यथा क्षीरं दधिभावेन परिणमति, यदेव क्षीरं तदेव दधि, एवं प्र- धान व्यक्तभावेन परिणमति । दधिवत् व्यक्तं क्षीरवत् प्रधान- मित्यर्थः । यदेवाव्यक्तं तदेव व्यक्तमिति । तस्मादुच्यते परिणा- मतः प्रधान कारणमिति । अत्राह को दृष्टान्तः? तदुच्यते-सालि- लवत् । यथा सलिलमेकं हिमवत् हिमभावेन परिणपति, यथा च इक्षुरसो रसिकापण्डमत्सरिकाशर्कराफाणितगुडभावेन परि- णमति । यथा वा क्षीरं द्रप्स्यदाधिमस्तुनवनीतवृतारिष्टकिलाट- कूर्चिकादिभावेन परिणमति । एवमेवाव्यक्तम् आध्यात्मिकेन बुद्ध्यहङ्कारतन्मात्रेन्द्रियभूतभावेन परिणमनि, आधिदैविकेन शीतोष्णवातवर्षादिभावेन परिणमति । अवाह-एकस्मात्प्रधानाद उत्पन्नात्यो लोकाः कथं विषमाः । इह ये देवास्ते सुखिनो मनुष्यास्ते दुःखिनस्तियञ्चो मूढाः । एकस्मात्प्रधानादुत्पन्नानां त्रयाणां लोकानां कथं वैपम्यं मृढत्वादिनेसत्रोच्यते-प्रति- प्रतिगुणाश्रयविशेषात् । तद्यथा एकरसफन्तरिक्षात् जलं प- तितम् । तत्र मेदिनीं प्राप्य नानारसता याति। पृथग्भाजनविशे. पात् । एवमिमे त्रयो लोका एकस्यादपि प्रधानादुत्पन्ना गुण (१) प्रतिप्रतीति वीप्सा गुणानामाश्रयस्तस्य विशेषस्तं श्रयविशेष प्रतिनिधाय अङ्गीकृत्य गुणाश्रयविशेष परिणामात्प्रवर्तते ।

·माटरांनमांदना ? वैषम्यात् पृथरमा गताः । यथा देने का मुकट न साने मुखिनः, तत्रापि रजस्तमसी गौणन या नः । पा रज उत्कटं ततस्ते दु:खिताः, नवपि रचतममी सनः । यिन्यां- निगनेषु तम उन्कटं ततस्ने नृताः । नववि पत्रकनी म्नः । एवमेकम्पादुत्पन्नानां त्रयाणां लोकानां नैपन्यं भवति । १६ ।। एवं द्वाभ्यामार्याभ्यां प्रधानस्याधिामः कृतः । अनऊ पुरुषम्याधिगयं करिष्यामः । अबाद-केचिदाचार्या इनि मन्यन्त शरीरेन्द्रिययुद्धयादिव्यतिरिक्त नास्ति परमात्मा । प्राच- एतावानेव पुरुषो यावदिन्द्रियगोचरः । इति । अत्रोच्यते- शरीरेन्द्रिाद्धयादिव्यतिरिक्त आत्मा अस्ती. ति । को दृष्टान्तः ? यथा असिकोशवन् ! मुझेपीकावन् । उक्तं च- मशकोदुन्वरेपीकामुञ्जमाभ्याम्भसां यथा । एकत्वेऽपि पृथग्भावस्तथा क्षेत्रात्मजाय ॥ एवं शरीरेन्द्रियबुझ्यादिभिः क्षीरनीरवदेकीभूतोऽपि तव्यनि- रिक्तोऽस्ति परमात्मा पुरुषोऽपि प्रधानवन मूक्ष्मत्वान्नोपलभ्यत इति तदधिगमाय हेतुरभिधीयते- सङ्घातपात्यान् त्रिगुणादिविपर्णपादधिष्ठानात् । पुरुषोऽस्ति भोक्तभावात् कैवल्यार्थप्रवृत्तश्च ॥ १६ ॥ अस्ति पुरुषः । सङ्घातपरार्थत्वात् । यतः सङ्घानश्च परार्थः । तस्मान् हेतोः । इह लोके ये सातास्ते परार्या दृष्टाः पर्यङ्करथशरणादयः । एवं गात्राणां महदादीनां सङ्घातः समुदा- यः परार्थ एव । (तम्यादस्ति नूनमन्योन्याधिष्ठितो यदर्थोऽयं सङ्घात इति सङ्गतिः ।) पर्थङ्करथादयः काष्ठसङ्घाताः । गृहादयः काष्ठेष्टकादिसङ्घाताः । न हि ते स्थगृहपर्यादयः किमपि स्वा-

·मायकारिका
य साधयान्ति । न वा परस्पराः । किं तु अस्ति असौ देव-
दत्तादियोऽस्मिन् पर्यत शेते रथेन गच्छति गृह निवसतीति ।
(चेतसः प्रनीत्या) । एवममी महदादयश्चक्षुगइयो न स्वार्था न
च परस्पराः, किंतु परार्थाः । यथालो परः स चात्मा ।
तस्मादनुमीरहे अस्ति पुरुषः, यस्पार्थे चक्षुरादिसङ्घातः शरीर-
मुत्पन्ननिति । इनश्चास्ति-त्रिगुणादिविपर्ययात् । त्रयो गुणा
यस्य गणस्यादौ सम्भवन्ति स त्रिगुणादि।। त्रिगुणादेविपर्ययः ।
तस्मात्यसामोऽस्ति पुरुष इति । उक्तं पूर्वस्यामार्यायाम
त्रिगुणमविवेकीत्यादि व्यक्तधानमाधर्म्यम् । तद्विपरीतस्तथा
च पुपान्'इति । अगुणविवेक्यविषयासामान्यचेतनामसत्र-
धर्मादिविपर्ययादात्मनोऽस्तित्वं पृथक्त्वं च सिद्धम् । अतश्चा
स्ति । अधिष्टानात् । न छन्तरेणाधिष्ठातारं भवति वस्तुजात.
म् । तद्यथेह लोके लङ्घनप्लवनधावनसमथैरश्वैर्युक्तो रथः सार-
धिनाधिष्ठितः प्रवर्तते । अथ साराधिनानाधिष्ठितः भवर्तते ततः
शरीरनाशः स्यात् । न चात्मविनाशाय प्रवर्तते । अपि चोक्तं षष्टि-
तन्त्रे-'पुरुषाधिष्ठितं प्रधानं प्रवर्तते' इति । ततः पश्यामोऽसौ प.
रमात्मा अस्ति पुरुषो येनाधिष्ठितं प्रधानं महदहङ्का रतन्मात्रन्द्रि-
यभूतान्युत्पादयति । तस्मादस्ति पुरुष इति । इतश्चास्ति-भो.
क्तृभावात् । इह मधुराम्लतिक्तलवणकटुकषायाः षट् रसाः ।
एतैः षड्भी रसयुक्तं भोजनं दृष्ट्वा भोक्ता साध्यते । अस्ति भो-
क्ता यस्येदं भोजनम् । एवमिदं व्यक्ताव्यक्तं दृष्ट्वा साधयामो-
ऽस्त्यसौ परमात्मा पुरुषो यस्येदं भोक्तुळक्ताव्यक्तं भोग्य
मिति । इतश्चास्ति-कैवल्यार्थप्रवृत्तेश्च । केवलभावः कैवल्यं
मोक्ष इत्यर्थः । या तस्य प्रधानस्य प्रवृत्तिः सा कैवल्यार्था प्र.
वृत्तिः प्रधानस्येति ॥ १७॥

·माठरतिमहिना। . -- अत्राह - गृत्रीवस्तादमिः पञ्चभिरधीन हेनुभिः शारीरग तिरिक्तोऽसौ पुरुषोऽस्तीति । म कि सबैशरीरप्वकः पुरुष आ- होशित प्रतिशरीरं भिन्नः पुमा त । अतः संमय इति चंची- दक आचार्यविप्रतिपत्तेः संशयः । इइ केचिहावाली बंद व दि न इति मन्यन्ते-एकोऽयं पुरुपः सर्वशरीर पलभ्यते मणिमत्र- वत् । इह रसनार्या यावन्तो मणमस्तेषु सर्वेष्यकम व मूत्रं भव- तेने । एवं मणिभूनेषु शरीरेषु किमकः मृत्रभूनः परयामा । आहोश्विन जलचन्द्रव पुरुष इति एक एक बहुषु नदीप- तडागादिष्विापलभ्यते इनि । अतः संशयः किमेकः पुरुषो गुणमूत्रन्यायेन आहोरिइन् बहवः पुरुषाः । अत्रोच्यते-वहा पुरुषाः कथमिति चेत्तदुच्यते- जन्ममरणकरणानां प्रनिनियमादयुगपत्तेश्च । पुरुषबहुत्व सिद्ध वैगुण्यविपर्ययाच्चैव ॥ १८ ॥ जन्ममरणकरणानामिति । जन्यनियमान इह के चिनीचजन्मानः, के चिन्नध्यमजन्मानः, केचिदुत्कृष्ट जन्मा- नः । यदि पुनरेकः पुरुषः स्यात्स एव नीचकुले - त्पन्नः स्यात् स एव उत्कृटकुलोत्पन्नः स्यात् । कस्मात् ? पुरुषैकत्वात् । अस्ति चायं नियमः, अन्ये अधमा अन्ये उत्कृ. टाः । तस्माइहवः पुरुषाः । अतश्च-~-मरणनियमात् । मरणेऽपि नियमो दृष्टो मम भ्राता मृतो मम पिता च । तस्माद्दवः पुरुषाः । अपरे पुनरित्यङ्कारं वर्णयन्ति-जन्ममरणनियमात् । इह कश्चित्कदाचिन्त्रियते तदैव परो जायते । ययकः पुरुषः स्यात् तर्हि एकस्मिन् जायमाने सर्वेऽपि जायेरन् । न चैवम् । म्रियमाणे सर्वे त्रियेरन् । न चैवम् । तस्मादयः पुरुषाः । इत- श्व पश्यामः । करणनियमात् । करणानीन्द्रियाणि श्रोत्रादी- ·सापकारिका नि । इह लोके के चिनधिरान्धसूकादयः । इतरे च पटुनरक- रणाः । अतः पश्यामो ये उपहलेन्द्रिपास्ते अन्ये, ये चानुप. हनेन्द्रियास्ते चान्ये । तस्मात्मतिनियतकरणत्वादपि पश्यामो ऽने के पुरुषा इति । (१)उतश्च एश्यामः । गुण्पविपर्ययाचैव । चः समुच्चये । पूर्वोक्तहेतुभिः । अस्माच्च हेतोरित्यर्थः । इहै- कस्य वाम गस्य त्रयः पुत्राः सब्रह्मचारिण एकेनैव एकस्यां भार्यायां जाताः । सबैकः सात्त्विको मेधावी शुचिः मु. खी । द्वितीयो राजसो दुर्मेधावी. दुःखो । तृतीयस्तामसो मूढो नास्तिकः । यद्यक आत्मा स्यादेकस्मिन् साधिके राजसे ता. मसे वा सर्वे तथा स्थुः । न तथा भवन्ति । अतः पश्यामोऽने- के पुरुषाः ॥ १८ ॥ अत्राह-अयं संशयः । किं खलु कर्ता पुरुषोऽस्त्याहो- श्विदकर्तेति । कुतः संशय इति चेत्, आचार्यविप्रतिपत्तेः । लो- के तावत् पुरुषो गच्छति धावति तिष्ठति शोचति, पुरुपेणे कृ. तमिति विप्रतिपत्तिः । एवमाचार्या वेदवादिनो ब्रुवते । वैशेषि- का अपि कर्ता इति मतं प्रतिपन्नाः । अषः संशयः । अत्रोच्य. ते-अकर्ता पुरुषः । कथमिति चेत्तदुच्यते- (२)तस्माच विपर्यासात् सिद्धं साक्षित्वमस्य पुरुषस्य । कैवल्यं माध्यस्थ द्रष्दृत्वकर्तृभावश्च ॥ १९ ॥ तस्माञ्च विपर्यासादिति । (३)कर्तृकारणानां को (१) अब 'अयुगपत्प्रवृत्तेश्व'इत्यस्य व्याख्यानग्रन्थस्त्रुटिनो भाति । (२) पूर्वोक्तत्रिगुणविपर्ययात् वैपरीत्यात् त्रैगुण्यस्य । निर्गुणः पुरुषो विवेकीति विपर्यय उक्तः, तस्मात्सत्त्वरजस्तमःसु कर्तृभूतेषु साक्षित्वं सिद्धं पुरुषस्य, गुणा एव प्रवर्तते कर्तारः। साक्षी न प्रवर्तते नापि निवर्तते। (३) अनापि ग्रन्थस्शुटितो भाति । ।

·मानवृत्तिमहिना। विशषः अत्रोच्यते । तद्यथा कश्चिद्यमनियमानः साजयघो- गाचार्यरतो भिक्षुनंगरे प्रभिवमति । स च जनादिषु प्र. निवर्णाश्रमविहिनासु क्रियामु प्रयतमानानां बनगरवासिना साक्षिमात्रा भवति । ऋनुवशान् शीनोष्णादानायानाननुभवांन । तदयं नानावस्थे गुणविमर्दै वर्तमानो वैवम्यान क्षेत्रत्रः साक्षिमात्रः स्यात् । एवं साक्षित्वं सिद्धमस्य पुरुषस्य । केवलभावः कैवल्यं नाय त्रिभ्यो गुणेभ्योऽन्यत्वम् । यथाऽसौ भिक्षुः कदाचिन्नागराणां विवदतां(१) वक्ता भवति त्वया साधु- कृतमिति त्वयाऽसाध्विति । किमेवं पुरुषो भवति । अत्राच्यते. माध्यस्थ्यम् । नास्य केन चित्कृत्यमस्ति । उदासीनो ह्ययम् । (२)अनाह-यद्यकर्त्ता ताकि परकृतानां प्रयोक्ता । अत्रीच्यते- कर्तृभावश्च विविधो हि, प्रयोक्ता कर्ता च । अत्रोदासीनस्य पुरुषस्य कर्तृत्वं प्रतिषिद्धं गुणलक्षणेन ॥ १९ ॥ अनाह-यद्यकर्ता पुरुषः, अध्यवसायं तर्हि किं करोति धर्म करिष्याम्यधर्म चेति । यदि गुणा अध्यवसायं कुर्वन्ति तर्हि तेपा सचेतनत्वं स्यात् । अमीपां चाचेतनत्वमेव प्रागुपन्यस्तम् । अथ पुरुषोऽध्यवसायं कुरुते तदा तस्य कर्तृत्वप्रसङ्गः । तस्मा- दुभयथापि दोष इति । अत्र समाधीयते नायं दोषः । कथमिति चेत् , तदुच्यते- तस्मात्तत्संयोगादचेतनं चेतनाव दिव लिङ्गम् । ... गुणकर्तृत्वेऽपि तथा कर्तेव भवत्युदासीनः ॥ २० ॥ यस्माचेतनस्वभावः पुरुषः तस्मात् तत्संयोगादचेतनं महदादि लिङ्गम् अध्यवसायाभिमानसङ्कल्पालोचनादिषु वृत्तिषु (१) आर्षोऽयं प्रयोगः। (२) अ 'अत एव द्रष्टा अत एव अकर्ता' इत्यपेक्षितः।

·साङ्खयकारिका । चतनावत् प्रवर्तते । को दृष्टान्तः-तद्यथा-अनुष्णाशीतो घटः शीलाभिराद्भिः संस्पृष्टः शीतो भवति । अग्निना संयुक्त उष्णो भवति । एवं महदादि लिङ्गमचेतनमपि भूत्वा चेतनावद्भवति । तस्मादध्यवसायं कुर्वन्ति गुणाः कार्यादिषु । यदप्युक्तम्-लो- कोपचारात् कर्ता पुरुष इति । अत्र ब्रूमः- शुणकर्तृत्वेऽपि तथा कर्नेव भवत्युदासीनः । अत्र दृष्टान्तश्च । के चि. किल चौरा ग्रामं हत्वा द्रव्यं गृहीत्वा नामान्तरं गच्छन्ति कृत- कार्याः । तैः सह सार्थेन श्रोत्रियो ब्राह्मणः पन्थानं गच्छति । तत्पदानुसारिभिरारक्षिभिस्ते गृहीताः । कृतापराधैस्तै सह सो पि ब्राह्मणो गृहीतस्त्वमपि चोर इति । तद्यथाऽसावचोरस्त- संसर्गदोषेण चौरतया प्रतीतस्तैः। तथा सत्त्वादयो गुणाः कतारस्तैः संयुक्तः पुरुषोऽपि अकर्ताऽपि कर्ता भवति । कर्तृ- संसर्गात् कतेंव । परं परमार्थतया अकर्ता पुरुषः ॥ १० ॥ अत्राह-तस्मात्तत्संयोगात् इति प्रधानपुरुषसंयोग इति चेत् , संयोगः कः। अनेकविधो हि संयोगः। अन्यतरकर्मजो यथा स्थाणुश्येनयोः, (१)सम्पातजो द्वयोर्वा संयोगो यथा व्यङ्गु- लाकाशयोः, स्वाभाविको यथाग्न्युष्णयोः, शक्तिहेतुको यथा म. त्स्योदकयोः,यादृच्छिकः सुपर्णयोर्वाऽऽकस्मिकः । अतः संशयः । अत्रोच्यते-अन्यतरकर्मजसंयोगश्च(२) संयोगो नैव प्रधानपुरुष- योः विभुत्वात् निष्क्रियत्वात् । नास्ति स्वाभाविकोऽपि । तयोनित्यत्वात् मोक्षाभावः स्यात् अवियोगत्वात् । एवमेव विषयहेतुकशक्तिहेतुकत्वे च । अत्राह-कस्तर्हि प्रधानपुरुषयोः संयोग इति । अत्रोच्यते । अर्थहेतुकः । कश्चासावर्थ इत्यत्राह- (१) अत्र 'उभयकर्मज' इत्यधिक अपेक्षितः । अग्रे च यमुला- काशयोः' इत्यत्र द्वयोरगुल्योरिति पाठः समीचीनः । (२) अन्यतरकर्मज उभयकर्मजश्व संयोग इति पाठः समीचीनः। ।

·माउरवृत्तिमाहिना। पुरुवरूप दर्शना कैयन्यार्थ तथा प्रधानस्य । पनवन्धयुभवोरपि संयोगानन्कनः मर्गः ॥२१॥ पुरुषस्य तावदर्शनायें संयोगः । पुरुषः प्रधानन मह में- युज्यते मुगुणां प्रकृति याम्ययमयः । कैवल्या नया प्रया नस्य संयोगः । अस्य तपस्विनः पुरुषस्य ज्ञान वर्तमानम्ब के- वल्यं करिष्यामीति । कैवल्यं मोक्ष इत्यर्थः । यथा गना पुरु- ण संयुज्यते प्रेषणं मे करिष्यतीति । पुरुषोऽपि राज्ञा संयुज्य- ते वृत्ति में दास्यतीति । एवं तावदाजपुरुपयोरथहेतुकः सम्ब- न्धः । तथा प्रधानपुरुपयोरप्यथहेतुकः सम्बन्धः संयोगः । किं चान्यत् । पङ्ग्बन्धबहुभयोरपि संयोग इति । अपि चात्र दृष्टान्तः । यथा किल कचिदन्यः सार्थेन समं पाट- लिपुत्रं प्रस्थितः स च सार्थश्चौरंगभिहतः । अन्धोऽपि अव- शेपजीवितः कृच्छेग भहता निर्जगाम । स च सर्वस्वजनविरहित इतश्चेतश्च परिभ्राम्यन् पन्थानमपश्यन् समन्ताच्चक्रममाणः केन चिनमध्यस्थेन पङ्गुना दृष्टः प्रोक्तश्च । भोभो अन्ध मा भैषी- रहं पङ्गुार्गदर्शने कुशलो गन्तुमसमर्थः । अन्धेन प्रतिवचनं प्रो- क्तम्-भो पङ्गो यथा भवान् गमनाशक्तस्तथाऽहमपि न शक्नोमि द्रष्टुं, गन्तुं मम सामर्थ्यमस्ति । तव दर्शनसामर्थंनाहं भवन्तं स्कन्धेनादाय गच्छाम्येवमुभयोर्दुःखपरिहारलक्षणा कार्यसिद्धि- रस्तु । एवं तयोर्यथा स्वार्थलब्धिहेतुका सम्बन्धः संयोग- स्तुल्यः । तद्वत् । पङ्ग्बन्धवत् प्रधानपुरुषौ द्रष्टव्यौ । पङ्गु- वत् पुरुषो द्रष्टव्यः । अन्धवत् प्रधानम् । पुरुषस्य दृक्- शक्तिः । प्रधानस्य क्रियासामर्थ्यम् । * एवं प्रधानमपि पुरु- * अत्र 'यथा चानयोः पङ्ग्वन्धयोर्विभागले भविष्यतीप्सित. स्थानप्राप्तयो'इत्यधिकः पाठोऽपेक्षितः । -- - ·पस्य पोक्षे छन्वा निवर्तते । पुरु: प्रधानं दृष्ट्वा मोक्षं गच्छति । कि चान्यन्- सातः सर्गः। तच्छदेन प्रधानपुरुषौ सम्बध्ये- ते : ताभ्यां प्रधान पुरुषाभ्यां कृतस्तरकृतः सर्गः । तद्यथा-स्त्री- पुरुपसंयोगान् पुत्रः सम्भवति । एवं प्रधानपुरुषसंयोगात्सर्गो- त्यत्तिभवति । सर्गशब्दन महदादिलिङ्गोत्पत्तिरिति ब्रुवते ॥२१॥ नात्यात वनः- प्रकृतिमहस्तितोऽहङ्का स्माइणश्च छोडशकः। तस्मादपि पोडशकात् पञ्चभ्यः पञ्च भूतानि ॥२२॥ प्रकृतिः प्रधानमधिकुरुते । ब्रह्म अव्यक्तं बहुधात्मकं मायेति पर्यायाः । तस्याः प्रकृतेर्महानुत्पद्यते प्रथमः कश्चित् । महान् , बुद्धिः, मतिः, प्रज्ञा, संवित्तिः, ख्यातिः,चितिः, स्मृतिरासुरी हरिः, हरः, हिरण्यगर्भ इति पर्यायाः। ततोऽहङ्कारः। तस्मान्महतोऽह. कार उत्पद्यते । तस्य इमे पर्यायाः-वैकृतस्तैजसो भूतादिरभिमा- नोस्मिता इति । चतुःषष्टिवणैः(१) परादिवैखरीपर्यन्ताभिधेयर्य- किमप्यभिधीयते बुद्धया समर्थ्य तत्सकलमाद्यन्ताकारहकार वर्गद्वयग्रहणेनोपरिस्थितपिण्डीकृतानुकारिणा विन्दुना भूपितः प्रत्याहारन्यायेनाहङ्कार इत्यभिधीयते। तस्मात् अहङ्कारात् षो. इशको गण उत्पद्यते । तामसात् भूतादिनाम्नः पञ्चतन्मात्राणि शब्दादीनि । अत एव तानि मूढानि । सात्त्विकात् वैकृताभिधा- नात् बुद्धिकर्मात्मकानि मनःसहितानि एकादशेन्द्रियाणि । (१) स्वरा एकाशतिः । इस्वदीर्घपलुतप्रयोगेण अ-इ-उवर्णा- स्त्रिविधा नद, ऋवर्णः प्लुतहीनो द्विविधा, लकारोऽपि विविध एव दीर्घहीनः, सन्ध्यक्षराणि ए ऐ इत्यादीनि एवमेवाष्टो, एवमेकविंशतिः स्वराः। स्पर्शाः पञ्चविंशतिः। यादयो हान्ता अष्टौ अन्तस्था ऊष्मा. आश्चेति । अनुनासिकाः पञ्च । अनुस्वारविसर्जनीयजिह्वामूलीयो- पध्मानीयाः। एवं त्रिषष्टिधैखरी चतुःषष्टिर्मुखतः ।

·माटरनिमाकिता। अन एव तानि कि चिन् जानन्ति । गजमान तेजसा- भिधानादुभयम्(१)। मूढत्व द्धि तमः । प्रकासन्वान् सत्त्वम् । उभयगुणयोगान् पोडशको गणः अहङ्कारादुत्पद्यने । ल- स्मादपि पोडशकात् मध्ये यानि पञ्च शन्दादितन्मात्रागि तेभ्यः पञ्च भूतानि आकाशादीनि । तत्र शब्दनन्मात्रा- दाकाशं, सर्शनन्मात्रान् वायुः.(२) रूपतन्मात्राने मः, रज- तन्मात्रादापः, गन्धतन्मात्राकृथिवी इत्यादिक्रमेण पूर्वपूर्वा. नुप्रवेशेनैकद्वित्रिचतुष्पञ्चगुणानि आकाशादिष्पृथ्वीपयन्तानि महाभूतानीति सृष्टिक्रमः ३) । अत एव भूतानामुत्पत्तिय लया- ववोधनात् म इति । आगतिगतिपरिज्ञानात् ग इति । विदन्यो- गी इति व । अनति चलतीति अन् । सकलयसम्प्रदायात् भगवानित्यभिमानसिद्धिः । 'अप्यक्षरवर्गसामान्यान्निव्यान्न संस्कारमाद्रियेत' इति नैरुक्तश्रुतिप्रामाण्यात् । उक्तं च- उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानामागतिं गतिम् । वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानिति ।। श्रीविष्णुपुराणे षष्ठेशे पराशरवचः । यदुक्तम्-व्यक्ताव्यक्तज्ञ- विज्ञानान्मोक्षः प्राप्यत इति । तत्र महदादिभूतपर्यन्तमित्येतत् व्यक्तं व्याख्यातम् । अव्यक्तमपि भेदानां परिमाणात्' इत्या- " (१) एकादशेन्द्रियाणि तन्मात्राणि च । (२) अत्र 'शब्दतन्मात्रसहितात्स्पर्शतन्मात्राद्वायुः, शब्दस्प. शतन्मात्रसहितायतन्मात्रात्तेजः, शब्दस्पर्शरूपतन्मात्रसहितास- तन्मात्रादापः, शब्दस्पर्शरूपरसतन्मात्रसहिताद्गन्धतन्मात्रात्पृथिवी' इति पाठ उचितः । (३) भगवता कपिलेनोक्त इत्यधिकः पाठोऽत्रापक्षित उत्तर- ग्रन्थस्वारस्येन।

·मायकारिका दिभिः पञ्चभिहेंतुभिर्व्याख्यानम् । (१)यदुक्तम्-- पञ्चविंशतितत्त्वज्ञो यत्र तत्राश्रमे रतः । जटी मुण्डी शिखी वाऽपि मुच्यते नात्र संशयः ॥ २२ ॥ अत्राह-प्रकृतमहानित्युक्तम् । तस्य महतः किं लक्षणमि- त्यत्रोच्यते- अध्यवसायो बुद्धिधर्मो ज्ञानं विराग ऐश्वर्यम् । सात्त्विकमेतद्रूपं तामसमस्माद्विपर्यस्तम् ॥ २३ ॥ अध्यक्षमायो बुद्धिरिति । अध्यवसायो निश्चयः प्र- निपत्तिः अयं स्थाणुरयं पुरुष इति बुद्धेर्लक्षणम् । सा च बु- द्धिरष्टाङ्गा । सात्विकतामसरूपभेदात् । तत्र बुद्धेः सा- विकं रूपं चतुर्विधं भवति धर्मो ज्ञान वैराग्यमैश्वर्यमिति । तत्र धर्मो नाम वर्णिनामाश्रमिणां च समयाविरोधेन यः प्रोक्तो यमनियमलक्षगः स धर्मः । तत्र पश्च यमाः पञ्च नियमाः। अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्याऽपरिग्रहा यमाः । शौचसन्तोषतपः- स्वाध्यायश्वरप्रणिधानानि नियमाः । एभिर्यमनियमैर्यः सा- ध्यते स धर्मः। धारणार्थो धृनित्येष धातुः शाब्दैः प्रकीर्तितः । दुर्गतिपपतत्प्राणिधारणात् धर्म उच्यते ॥ तत्र या स्थावरजङ्गमानां भूतानां वाङ्मनःकायकर्मभिरद्रो- हता सा अहिंसा । तथा यत् भूतहितमत्यन्तं दृष्टश्रुतानुमिति- विज्ञातेष्वर्थेषु यथाऽन्तःकरणप्रत्ययोपस्थितं तथैव इन्द्रियाणि (१) 'पुरुषोऽपि सङ्घातपरार्थत्वादिभिर्हेतुभिर्व्याख्यातः । एव- मेतानि पञ्चविंशतितत्त्वानि यस्तैस्त्रैलोक्यं व्याप्तं जानाति स मुच्य- ते' इत्यधिकमवापेक्षितम् ।

·माठरवृत्तिमहिना। अविलुप्य वञ्चनाभ्रान्तिप्रनिपत्तिवन्ध्यताविरहिनवागुच्चारणं नन् सत्यम् । तथा यत्मम्भ्रमेष्वन्येषु वात्यन्तिकंषु प्रयोजनेषु स्वे स्त्र स्थान समन्चात् ग्रहणम्योपरमः तदम्तयम् । नया स्त्रीपुरुपसंयोगे परस्पगलिङ्गसंयोगे शब्दपरिसरूपगन्धेषु यः सङ्गव्युदासः श्रोत्रायुपातिः असङ्कल्पश्च मन्स उपगतिः स अष्टाङ्गं ब्रह्मचर्यम् । एवं बाहुः संयोगशब्दस्पर्शरसरूपगन्धस- कल्पस्मृतिधर्मफलत्यागाद्यष्टाझं ब्रह्मचर्यमिति । अन्यच्च । ब्रम वीजं रतस्तच्चरति न मुश्चतीति ब्रह्मचारी । ब्रह्म वेदं वा गु. रुणा प्रदत्तं चरतीति । ब्रह्मा स्वयम्भूस्तस्वायं दण्डकमण्डलु- धारणादिरूप आकारी ब्रह्मवञ्चरतीति वा । एवमजनक्रय- विक्रयादिकल्पनाभेदानामनुपादानं सर्वथा सर्वस्यास्वीकरण:- परिग्रहः । इति पञ्च यमाः । (१)यश्चेन्द्रियाणामन्तःकरणोपर- मस्तच्छौचं बाह्यं मृजलादिना । अभक्ष्यपरिहारस्तु संसंगधाप्यनिन्दितैः । स्वधर्मे च व्यवस्थानं शौचमेतत्प्रकीर्तितम् ॥ तथा यद्भक्षार्जितन हविपा प्राणयात्रा । आध्यात्मिकस्या- नमन्त्रगृहीतेन होमः कर्तव्यः । अहन्यहनि यज्ञशेप अशनार्थमे- तदाहारलाघवं सन्तोपः । स यांप्रथमानाहुनि जुहुयान् प्राणाय स्वाहा"(छां० उ० अ० ५। खं० १९) इत्यारभ्य “स य इदमविद्वानग्निहोत्रं जुहोति यथाङ्गारानपोय भस्मनि हुतं ताइक् तत्स्यात्"(छां० उ० अ० ५। खं० २४ ।) इति श्रुतेः । तपः कृच्छ्रचान्द्रायणादि शरीरशोषणरूपम् । विपया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः । इति स्मरणात् । नातपस्विनो योगः सिद्ध्यति । अनादिवा- (१) अत्र किञ्चित् त्रुटितं भाति ।

·साङ्लाकारिका सनाविचित्रा प्रत्युपस्थितविषयजाला चाशुद्धिर्नान्तरेण तपः सम्भेदमापद्यत इति तपस उपादानम् । तच्च चित्तप्रसादनमशध- मानमासेव्यमिति मन्यन्ते । स्वाध्यायः प्रणवादिपवित्राणां जपः । ईश्वरप्रणिधानं क्रियाणां परमगुरावर्पणं तत्फलसंन्यासो वा । "ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविः" इति । “अनाश्रितः कर्मफलम्" इति श्रवणात् । इत्यमीषां यमनियमादीनां सेवनात् 'अहिंसाप्र- तिष्ठायां तत्सन्निधौ वैरत्याग' (पा० यो० पा० २ । सू० ३५ ) इत्यायाः सिद्धयः । वैपरीत्ये तु 'वितर्कबाधने प्रतिपक्षभावन- म्' । (पा० यो० पा०.२ । सू० ३३ । ) 'वितर्का हिंसादयः कृतकारितालुमोदिता लोभक्रोधमोहपूर्वका दुःखाज्ञानानन्तफला इति प्रतिपक्षभावनम्' । ( पा० यो० पा० २ । सू० ३४ ) एवं च वर्तमानस्य योगिनः 'स्थान्युपनिमन्त्रणे सङ्गस्मया- करणं पुनरनिष्टप्रसङ्गात्' । ( पा० यो० पा० ३ । सू० ५१ ।) इति भिक्षोरेते यमनियमाः। एभिर्यमनियमैर्वा साध्यते स धर्मो व्याख्यातः । अधुना ज्ञानमाह-ज्ञानं द्विविधम् । बाह्यमाभ्यन्तरं च । तत्र वायम्-वीणापणवगन्धर्वचित्रकथागणितव्याकरणशा- स्वाणि । आभ्यन्तरम्-गुणपुरुषान्तरोपलब्धिलक्षणम् । अन्ये गुणाः सत्त्वरजस्तमांसि अन्यः पुरुष इति । वाह्येन ज्ञानेन लोकोपप- त्तिराभ्यन्तरेण मोक्ष इति । एतत् ज्ञानं विषयोपरमात् । वैराग्य- माह-(१)अर्जनरक्षणक्षयावृप्तिहिंसादिदोषान् दृष्ट्वा यो विषयेभ्यो विरक्तस्तस्य मोक्षो नास्तीति । आभ्यन्तरेण ज्ञानपूर्वकेण वैरा- ग्येण मोक्षो भवति बाह्येन संसार इति । ऐश्वर्य ईश्वरभावेने- (१) अत्र वैराग्यमपि द्विविधम् । आभ्यन्तरं वाह्य च । आभ्य. न्तरं प्रधानमप्यत्र स्वप्नेन्द्रजालसइशमिति विरक्तस्य मोक्षप्सोर्यदु: त्पद्यते तत्' इत्यधिकमपेक्षितम् ।

·माटरवृत्तिसाहना। त्यष्टविधम् ! अणिमा लघिमा गरिमा महिमा प्राप्तिः प्राकाम्य- मीशित्वं वशित्वं यत्रकामावमायित्वमिति(१) । एतानि धमा दीनि चत्वारि साकित्त्वरूपाणि बुद्धः । यदा मच्चन रजस्तमसी अभिभूते स्तस्तदा सत्त्वोद्रिक्तः पुमानेतान् गुणानामानि । कि चान्यत् । तामसमस्मात् विपर्यस्तम् । अस्मात् साचिका- धर्मादः विपर्यस्तं विपरीतम् अधर्माज्ञानाद्यं चतुर्धा बुद्ध रूपं तामसम् । ये हिंसादयो वितको एकाशीतिभेदाः। पृथक् दशापि यमनियमाद्याः(२)। तथा अधर्मोऽज्ञानमवैराग्यमनश्वयमित्यष्टया सात्विकतामसभेदा बुद्धिः । अस्या एवं विधाया बुद्धेरहङ्कारो जायते ॥ २३ ॥ इदानीमहङ्कारस्य लक्षणं व्याख्यास्यामः । तदुच्यते- अभिमानोऽहङ्कारस्तस्माद्विविधः प्रवर्तते सर्गः । एन्द्रिय एकादशकस्तन्मात्रपञ्चकश्चैव ॥ २४ ॥ अभिमानोऽहङ्कार इति। रूपे(३) अहम् रसे अहम् गन्धे अहम्, अहं विद्वान् , अहं दर्शनीय इत्येवमाद्यभिमानोऽहङ्कारः । तस्मात् अभिमानलक्षणादहकारात् द्विविधः प्रवर्तते सर्गः! सर्ग इति सृष्टेः पर्यायः । कश्चासौ सर्गः ? तदुच्यते । ऐन्द्रिय एकादशकः । श्रोत्रादीनीन्द्रियाणि मनःपर्यन्तानि । तन्मात्र- पञ्चकश्चैव । तन्मात्राण्यत्र शब्दादीनि गन्धपर्यन्तानि । एवमे- कादशन्द्रियाणि पञ्चतन्मात्राणि चोत्पन्नानि ॥ २४ ॥ (१) यत्रकामावसायित्वशब्दस्तान्त्रिक्या परिभाषया सत्य- सङ्कल्पत्वार्थः। यत् यदर्थत्वेन सङ्कल्पयति तत् तस्मै प्रयोजनाय क- ल्पते विषमप्यमृतकार्ये सङ्कल्प्य भोजयन् जीवयति न मारयतीत्यर्थः । (२) अत्र त्रुटितं भाति। (३) अत्र रूपयामि रसयामि जिघ्रामि इति प्रयोगाः साधवः।

·साङ्ख्यकारिका
।
अत्राह-त्रिविधोऽहङ्कारस्तं व्याख्यास्यामः । तत्र कतरस्मा-
दहङ्कारात् इन्द्रियाणि उत्पद्यन्ते, कतरस्माद्वा तन्मात्राणीति ।
अत्रोच्यते-
सात्त्विक एकादशकः प्रवर्तते वैकृतादहङ्कारात् ।
भूतादेस्तन्मात्रः स तामसस्तेजसादुभयम् ॥ २५ ॥
सात्विक इति । यदा सत्त्वमुत्कटं भवति अहङ्कारे तेन च
सत्त्वेन रजस्तमसी अभिभूते स्यातां तदा सात्विकोऽहकार उ.
च्यते । तस्य सात्त्विकस्य वैकृतिक इति पूर्वाचार्यैः संज्ञा कृता ।
स वैकृतिको भूत्वा अहङ्कार एकाशेन्द्रियाणि उत्पादयति । तस्मा-
सात्त्विकानीमानि विशुद्धानि स्वविषयग्रहणसमर्थानि भवन्ति ।
तस्मादुच्यते-'सात्त्विक एकादशकः प्रवर्तते वैकृतादहङ्कारात्'
इति । भूतादेस्तन्मात्रः । भूतादेः तमोबाहुल्यात् गौणीभूतस-
स्वरजसो भूतादिनाम्नः पूर्वाचार्यनिरूपितादहङ्कारात् तन्मात्रः
शब्दादिपञ्चको गणो जायते । अभिभूतसत्त्वतमसो राजसात्
तैजसाभिधानादहङ्कारात् मवृत्तिकर्मण उभयं प्रकाशात्मकमेका-
दशेन्द्रियकं मोहात्मकं तान्मात्रिकं चासीदिति सम्बन्धः । तैजस
एव राजसेऽहङ्कारे क्रियाशक्तिरस्ति । सत्वं निष्क्रियमेकाकि न
शक्नोति उत्पादयितुम् । तमश्च मूढत्वादक्रियमसमर्थ विना रजः
सृष्टिमुत्पादयितुम् । अत उभे सत्वतमसी सृष्टिविषये रजसाऽनु-
गृहीते ऐन्द्रियकं तान्मात्रिकं च गणद्वयं जनयत इति तात्प-
र्यार्थः ॥ २५ ॥
तत्र कानि बुद्धीन्द्रियाणि कानि कर्मेन्द्रियाणीति ? उच्यते-
बुद्धीन्द्रियाणि श्रोत्रत्वकलरसननासिकाख्यानि ।
वाक्पाणिपादपायूपस्थान् कर्मेन्द्रियाण्याहुः ॥ २६ ॥

·माठरवृत्तिसाहिता। श्रोत्रादीनि बुद्धीन्द्रियाणीनि उच्यन्ते । शब्दस्पर्शरूपरसग- न्यान् बुद्ध्यन्त इति बुद्धीन्द्रियाणि । इन्द्राण्येव तानीन्द्रियाणि ! इ- न् इति विषयाणां नाम, तानिनः विषयान् प्रति द्रवन्तीति इन्द्रियाणि । वाक्पाणिपादपायूपस्थान् कर्मेन्द्रियाण्याहुः । कर्म कुर्वन्ति कास्यन्ति च । कर्मेन्द्रियाणां वृत्तिः । वाक् वदतिकर्म, हस्तौ ग्रहणकर्माणौ, पादौ विषमसमनिम्नोन्नतभूमदेशेषु काम- तः, पायुर्यथाभुक्तानोदकमल गुन्सृजति, उपस्थ आनन्दं करो- ति पुत्रमुत्पादयतीत्यर्थः । एवमेताः कर्मेन्द्रियाणां वृत्तयो व्या- ख्याता:॥ २६॥ laman । अत्राह- मन इन्द्रियं तत् किं लक्षणमिति । अत्रोच्यते-- उभयात्मकमत्र मनः सङ्कल्पकमिन्द्रियं च साधात् । गुणपरिणामविशेषान्नानात्वं ग्राह्यभेदाच ॥ २७ ॥ उभधात्मकमत्र मनः । कर्मेन्द्रियेषु कर्मेन्द्रियम् , बुद्धी- न्द्रियेषु बुद्धीन्द्रियम् । यथा देवदत्तो गोपालमध्ये स्थितो गोपालवं कुरुते मल्लमध्ये स्थितो मल्लत्त्वं कुरुते । कस्मात् ? यस्मात् बुद्धीन्द्रिया- णां वत्ति सङ्कल्पयति कर्मेन्द्रियाणां च । तस्मादुभयात्मकं मनः। किं चान्यत् । इन्द्रियं च साधात् । सहधर्मस्य भावः साधर्म्यम् । यस्मात् कर्मेन्द्रियाणि बुद्धीन्द्रियाणि च सात्त्विकादहङ्कारादुत्प- धन्ते,मनोऽपि तस्मादेव उत्पद्यते । तस्मादिन्द्रियं मनः । तत्र मनसः का वृत्तिः ? सङ्कल्पो वृत्तिः । बुद्धीन्द्रियाणां शब्दादयो वृत्तयः, कर्मेन्द्रियाणां वचनादयः । एवमेकादशेन्द्रियाणि सह वृचिभि- र्व्याख्यातानि । अत्राह-एकादशेन्द्रियाणि केन कृतानि पुरुषे. ण ईश्वरेण आहोश्वित् स्वभावेनेति । कुत इयमाशङ्केति चेत्, इमान्येकादशेन्द्रियाणि एकादशविषयग्राहकाणि भवन्ति ।

·- । साजयकारिका तत्रान्तःकरणप्रधानबुद्ध्यहङ्कारायचेतनम् । ततश्च नूनं चेतनेन पुरुषणेश्वरेण वा स्वभावेनेति । अत्रोच्यते-गुणपरिणाम विशेषान्नानात्वं ग्राह्यभेदाच्च। सत्त्वादयस्त्रयो गुणास्ते यथा परिणमन्ति तस्माद्गुणपरिणामविशेषादिमान्येकादशेन्द्रियाणि नाना । तदर्थानि भिन्नानि । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः पञ्चानां वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दाः पञ्चानां, मङ्कल्पश्च मनसः एनेपामेव एकादशानामिन्द्रियाणि ग्राहकाणि भविष्यन्ति । अथै तन्नानात्वं नेश्वरेण न बुद्ध्या नाहङ्कारेण न धानेन न पुरुषे ण न स्वभावेन कृतम्, गुणपरिणामेनेति । यद्यपि उक्तमचे तनानां गुणानां वृत्तिरयुक्तेति । तन्न । कस्मादिनि चेत् , तदुच्या ते । अचेतनानामपि प्रवृत्तिष्टा । वक्ष्यति हि-- 'वत्सविद्धिनिमित्तं क्षीरस्य यथा प्रवृत्तिरज्ञस्य । पुरुषस्य विमोक्षार्थ तथा प्रवृत्तिः प्रधानस्य ॥ इति । तस्मादचेतना अपि गुणा एकादशन्द्रियभावेन परिणमन्ति । अत्राह-गृह्णीमस्तावदेकादशेन्द्रियाण्यहङ्कारादुत्पन्नानीति । एते. पामिन्द्रियाणां यथास्थाननिक्षेपः केन कृतः । चक्षुरुचैः सन्नि- विष्टं दूरालोकने समर्थं भविष्यतीति । शिरःपदेशे श्रोत्रं सन्नि- विष्टं दरात श्रवणसमर्थं भविष्यतीति । त्वक् शरीराभ्यन्तरे बहिश्च सन्निविष्टा नानास्पर्शग्रहणसमर्था भविष्यतीति । जिहा मन्तमुखसनिविष्टा नानारसग्रहणसमर्था भविष्यतीति । एवं ना. सिका(१) वाक् । एवमिन्द्रियाणां निक्षेपः पुरुषेण वा कृत ईश्वरेण वा स्वभावेनेति । अत्रोच्यते-इह साङ्खये पुरुषेश्वरस्वभावा न कारणम् । किं तर्हि-अस्मिन्नहङ्कारे स्थितैः सत्वरजस्तमोभिस्त्रि. भिगुणौनिक्षेपः कृतः। तस्माद्रूमः-'गुणपरिणामाविशेषान्नानात्वं (१) अत्र 'धागादि च' इति पाठोऽपेक्षितः । ।

·माठरांत्तमाहिता। meas- ग्राह्य भंदाच्च । गुणपरिणामविशेषादेकादशीन्द्रियाणां भेदः । ग्राह्य भेदाच । ग्राह्या एकादशीन्द्रियास्तियां भदादपीन्द्रियाणां भदः ॥ २७॥ अत्राह-का कस्य वृत्तिः ? उच्यो- रूपादिषु पञ्चानामालोचनमात्रमिष्यते वृनिः । वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दास्तु पश्चानाम् ॥२८॥ मात्रशब्दो विशेषार्थः । यथा भिक्षामात्र लभ्यते नान्यो विशेषः । सथा चक्षुः । गतार्थे आलोचनमात्रमिति । एकैकस्य प्रतीन्द्रियं स्त्र विषयग्रहणसामर्थ्यमेव । न हि चक्षुः श्रवणसमर्थे दानादानसमर्थं वा ॥ २८ ॥ अत ऊर्ध्व वुद्ध्यहङ्कारमनोवृत्ति वक्ष्यामः । तदुच्यते- स्वालक्षण्या वृत्तिस्त्रयस्य सैषा भवत्यसामान्या । सामान्यकरणवृत्तिः प्राणाया वायवः पञ्च ॥२९॥ स्वालक्षण्यति । बुद्धस्थ्यवसाय उक्तः प्राक् लक्षणम् । तस्याः स एवाध्यवसायो वृत्तिः । एवमभिमानोऽहङ्कारलक्षणम् । तस्य वृत्तिरपि स एव । मनसः सङ्कल्पो लक्षणम् । तस्यापि स एव दृत्तिः । येन येन लक्षणेनामी लक्ष्यन्ते तेषां स एव वृत्तिः । एवं या बुद्धीन्द्रियाणां न सा कर्मेन्द्रियाणाम् । या च कर्मेन्द्रि- याणां न सा बुद्धीन्द्रियाणाम् । बुद्ध्यहङ्कारमनसां वृत्तिरभिहि. ता। साऽप्यसामान्या । अध्यवसायाभिमानसङ्कल्पलक्षणा । सैषा भवत्यसामान्या असाधारणा एवमुक्ते अर्थात् गम्यते सामान्याऽपि साधारणाऽपि वृत्तिरस्ति । यदपेक्षयाऽसामान्येत्यु- च्यते । एवमिन्द्रियाणामसामान्या वृत्तिराख्याता कुलस्त्रीम- स्थानीया । अत अर्व सामान्या वृत्तिरुच्यते । सामान्यकरण- ·माङ्खयकारिका । धृत्तिः प्राणाद्या वायवः पञ्च। सामान्यकरणात्तिः-समस्त- स्यान्तःकरणस्येवर्थः । प्राणाया वायवः पश्चेति प्राणापानोदान- समानव्यानाः सर्वेपामिन्द्रियाणां मामान्यं कुर्वन्ति । स माणो नाम यो मुखनामान्तरगो बाह्ये चास्य विषये वृत्तिः । प्राणनात् माण एष इत्यभिधीयते । अस्मिन् पाणे यत् स्पन्दनकर्म तत् कत- मेन कृतम् इत्यत्रोच्यते-त्रयोदशविधेन करणेन कृतम् । यत- चैवम् तस्मात् प्राणकर्म सर्वस्य करणग्रामस्य वृत्तिः सामान्या । अपि चात्र दृष्टान्तः-यथा कस्मिंश्चित् राजगृहे पञ्जरे शुकाः प्रतिवसन्ति । तेभ्यो देवदत्तेन ओदनो दर्शितः । ओदनं दृष्ट्वा सर्व प्रचलिताः । तदा पञ्जरकमपि चालतम् । यत् पञ्जरस्य प्रचल- नं कर्म तत् सर्वेषां शुकानां सामान्यम् । तद्वत् प्राणे यत् स्पन्द. नकर्म तत् सर्वेषामिन्द्रियाणां सामान्यम् । किं चान्यत्-अपाने- नोन्सृजति । इतश्चापक्रमणादपान इत्युच्यते । अपानबहुलश्च देव- दत्तः सर्प दृष्ट्वा अपसर्पति एषोऽपानः । तस्मिन्नपाने यत् स्पन्दन- कर्म तत् सर्वेषामिन्द्रियाणां सामान्या वृत्तिः। आरोहणादर्थोत्कर्षे उदान इत्यभिधीयते। नाभिप्रदेशादुत्थितं गच्छति । उदानवृत्तिश्च देवदत्त आनन्दोत्कर्ष मृगयति । अहमादयोऽस्मादाव्यतरः कथं स्यामित्येष उदानः । अस्मिन्नुदाने यत्स्पन्दनकर्म तत् सामान्या वृत्तिः सर्वेन्द्रियाणाम् । किञ्चान्यव-हृयवस्थानं सहभावश्च तेन समानः । यो वायुः हृद्देशे वर्तते स समानः। तद्बहुलश्च एकाकी न रमते एष समानः । तस्मिन् यत् स्पन्दनकर्म तत् सर्वेन्द्रि- याणां सामान्यत्तिः । किश्चान्यत्- शरीरव्यापितया व्यानः । आनखादाकेशान्तं शरीरं व्याप्य अनति चलतीति व्यानः । व्यानबहुलो देवदत्तश्च अत्यन्तमन्येन विना रमते । तस्मिन् व्या- ने यत् स्पन्दनकर्म तत् सर्वेषामिन्द्रियाणां सामान्यवृत्तिः ।

·माटरवृत्तिमहिना। तदेवं सामान्यकरणवृत्तिः पाणाद्या वायवो व्याख्याताः ॥२९|| वृत्तिं व्याख्यास्यामः । तदुच्यते- युगपञ्चतुष्टयस्य हि वृत्तिः क्रमशश्च नस्य निर्दिष्टा । दृष्टे तथाऽप्यदृष्टे त्रयस्य तत्पूर्विका वृत्तिः ॥३०॥ बुद्धिरहङ्कारो मनश्चक्षुरित्येतानि चत्वारि युगपत् रूपं प- श्यन्ति अयं स्थाणुरयं पुरुष इति । एवं शब्दं स्पर्श रमं गन्ध चत्वारि युगपत् गृह्णन्ति । एव पेश युगपञ्चतुष्टयस्य वृत्तिः । कि चान्यन् । क्रमशश्च तस्य निर्दिष्टा बुङ्कारमनश्चक्षुश्चतुष्टय. स्य क्रमशो वृत्तिर्भवति । द्वारिद्वारविभागोपदेशान् इस्वकालत्वान् विभागो न शक्यते वक्तुं ततो युगपदिन्युच्यते । यथा वाल- पत्रशतं मूच्यग्रेण विद्धमिति । तद्यथा । देवदत्तः पन्थानं गच्छन् स्थाणुं पश्यति तत्र तस्य संशयो भवति किमयं स्थाणुरुत पुरुष इति । तत्र स्थाणुरूपं पश्यति शकुनिं च तत्रस्थं ततोऽस्य बुद्धिर्भवति स्थाणुरयमिति । आकुश्चनप्रसारणे करोति ततोऽपि पुरुषोऽय- मिति प्रतीतिः । एवं बुद्ध्यहङ्कारमनश्चक्षुषां क्रमशो वृत्तिदृष्टा च- क्षु रूपं पश्यति, मनः सङ्कल्पयति, अहङ्कारोऽभिमानयति, बुद्धि- रध्यवस्यति । एवं रसनादिष्वपि द्रष्टव्यम् । किं चान्यत्-दृष्टे तथाऽप्यदृष्टे । (१)त्रयस्य तत्पूर्विका वृत्तिः । तच्छब्देन समनन्तरोक्तानि बुद्धीन्द्रियाणि भवन्ति । रूपे चक्षुःपूर्विका, श- ब्दे श्रोत्रपूर्विका, स्पर्शे त्वक्पूर्विका, रसे जिहापूर्विका, गन्धे घ्रा- णपूर्विका बुद्ध्यहङ्कारमनसां वृत्तिरिति ॥ ३० ॥ अत्राह--अचेतनानीन्द्रियाणि बुद्ध्यहङ्कारौ मनश्चेति । केन हेतुना स्वां स्वां वृत्ति प्रतिपद्यन्ते इत्यत्राह- (१) किश्चित् त्रुटितं भाति ।

·मायकारिका । स्वां स्वां प्रतिपद्यन्ते परस्पराकूतहेतुका वृत्तिम् । पुरुषार्थ एव हेतुर्न केनचित् कार्यते करणम् ।। ३१ ।। स्वां स्वामिनि वीप्मामिच्छन्ति । (इति त्रयोदशाविधस्य कर. णस्य ग्रहणं कृतं भवनि) । प्रतिपद्यन्ते गृहन्नीत्यर्थः । किं चान्यन्- परस्पराकूतहेतुकांवृतिम्। बुद्धराकूतं ज्ञात्वा अहङ्कारोऽभिमा- नयति, मनः मङ्कल्पयति, इन्द्रियाणि स्वां स्वां वृत्ति प्रतिपद्यन्ते । आकून नामाभिमायः । यथा किल चौरसेना ग्रामं हन्तुं गच्छति तत्र चौरसेनापतिना सङ्केतः कृतोऽस्ति यदाऽहं हा हेति ब्रवीमि तदा सर्वेः समनायेन प्रचेष्टव्यम् । यदा पुनरहमहा हेति ब्रवीमि तदा निर्गन्तव्यम् । एतां चौरसेनापतेराज्ञामाकूनं ज्ञात्वा चौराः प्रविशन्ति निगच्छन्ति च । तथेह चौरसेनापतिस्थानीया बुद्धिः चौरस्थानीयानीन्द्रियाणि । किं स्वार्थ विषयं प्रतिपद्यन्ते आहो- स्वित् परार्थमित्रोच्यते । परार्थ गम्यते । यस्मादाह-पुरुषार्थ एव हेतुः पुरुषार्थः कर्तव्य एव इति गुणाना प्रवृत्तिः । तस्मा- देतत् त्रयोदशविधं करणं पुरुषार्थः प्रवर्तयति । यदप्युक्तम्- अचेतनानि करणानि कथं प्रवर्तन्त इति । अत्र ब्रूमः-न केन चित् कार्यते करणम् । नेश्वरेण नापि पुरुषेण । स्वभावो नाम कश्चित्पदार्थो (ना)स्ति । यस्मात्स्वयमेव च त्रयोदशविधं करणं स्वे स्त्रे विषये प्रवर्तते इति ॥ ३१ ॥ अत्राह-उक्तं च भगवता न केन चित् कार्यत करणमिति । तत् कतिविधं करणमिति ? अत्रोच्यते-- MaratsaikTit grozgin holding calight and करणं त्रयोदशविधं तदाहरणधारणप्रकाशकरम् । कार्य च तस्य दशधाऽऽहार्य धार्य प्रकाश्यं च ॥ ३२ ॥ यदत्र करणमित्युक्तं तत् त्रयोदशविधमिति बोध्यम् । पञ्च ·। माठरवृत्तिहिता। कर्मेन्द्रियाणि, पश्च बुद्धीन्द्रियाणि, बुद्ध्यहवारी मन इति एतत् प्रयोदशविध करणमिति । अत्राह-आहारक धारकं प्रकाश च तदिति । तत्राहारकमिन्द्रियकक्ष गम् । घारकमभिमानलक्षणम् । प्रकाशकं बुद्धिलक्षणम् । अत्राइ-किं तदस्ति यस्याहरणं धारणं प्रकाशनं च क्रियते । अत्रोच्यते-कार्य च तस्य दशधाऽऽहार्य धार्य प्रकाश्यं च । कार्यमिति शब्दस्पर्शरसरूपगन्धाः पञ्च, वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दाः पञ्च । एते दश विषयाः का- यमित्युच्यते । तं दशविधं विषयं बुद्धीन्द्रियैः प्रकाशितमर्थ करें- न्द्रियाण्याहरन्ति धारयन्ति च । तद्यथा तमसि स्थितं प्रदीपेन प्रकाशित घटं हस्त आदत्ते धारयति च । तदेवं यथा घटं तथा शेषाण्यपि ॥ ३२॥ अन्तःकरणं त्रिविधं दशधा वाह्यं त्रयस्य विषयाख्यम्। साम्प्रतकालं बाह्यं त्रिकालमाभ्यन्तरं करणम् ॥ ३३ ॥ अन्नाकरणं त्रिविधमिति बुद्ध्यहङ्कारमनसां ग्रहणम् । एतत् त्रिविधमन्तःकरणसंज्ञितम् । दशधा बाह्यं बुद्धिक- मेंन्द्रियभेदात् । किं चान्यत् । त्रयस्य विषयाख्यं बुद्ध्य. हङ्कारमनसां त्रयाणामन्तःकरणानां बाह्य दशविधं करणं विषयाख्यं विषय उपभोग्यमिति । आभ्यन्तरं त्रिकं स्वा- मिभूतं बाह्यं दशविघं मृत्यभूतमित्यर्थः । किं चान्य- द-साम्प्रतकालं बाह्यम् । यदेतद्वाह्यं दशविधं करण- मुक्तं तत् साम्प्रतकालं वर्तमानविषयग्राहकं भवति । श्रोत्रत्व- चक्षुर्जिहाघ्राणानि वर्तमानान्येव शब्दादीनि गृह्णन्ति । नाती- तानि न च भावीनि । एवं वाक्पाणिपादपायूपस्थानि वर्तमानेषु वचनादेयभूमिमलोत्सर्गानन्देषु प्रवर्तन्ते नातीतभविष्यतोः ।

·साङ्ख्यकारिका किंचान्यत्-त्रिकालम् आभ्यन्तरं मनोऽहङ्कारबुद्धिरूपं करणं प्रवर्तते । बुद्धिवर्तमानं घटं बुद्ध्यते अतीतं भविष्यन्तं च स्मर- ति । तद्यथा-युधिष्टिरभीमसेनावास्ताम् अतीतविषयग्राहिणी बुद्धिः । कल्की भविष्यति भाविवस्तुग्राहिणी । एवमहङ्कारोऽपि त्रिकालवान् । यथाऽहमस्मिन् गृहे स्वामी आसं भविष्यामि चति । एवं मनोऽप्यतीत सङ्कल्पयति वर्तमानं भावि च । यत एवं तस्मादुच्यते 'त्रिकालमाभ्यन्तरं करणम् इति ।। ३३ ।। अत्राह-कानि इन्द्रियाणि सविशेष विषयं गृहन्ति, कानि - यम् । अत्रोच्यते- बुद्धीन्द्रियाणि तेषां पञ्च विशेषाविशेषविषयाणि। वाग्भवति शब्दविषया शेषाण्यपि पञ्चविषयाणि॥३४॥ तेषाम् करणानां मध्ये येषामयमधिकारो वर्तते तेषां यानि बुद्धीन्द्रियाणि श्रोत्रत्वञ्चक्षुर्जिहाघ्राणानि पञ्च तानि सविशेष गृहन्ति अविशेषमपि विषयं गृह्णन्ति । अत्राह-कस्य सविशेष विपयं गृह्णन्ति कस्य निर्विशेषमिति । अत्रोच्यते शब्दस्पर्शरस- रूपगन्धाः पञ्च देवानां तन्मात्रसंज्ञिता निर्विशेषाः केवलमुखल- क्षणत्वात् । यस्मात्तत्र दुःखमोहौ न स्तः तस्मानिर्विशेषास्ते इति । तथा हि । विशिष्यन्ते शान्तघोरमूढत्वादिनेति विशेषाः तैः सह सविशेषाः, केवला निर्विशेषा इति तात्पर्यम् । एवं शब्दादयो मनुष्याणां सविशेषाः सुखदुःखमोहयुक्ता इत्यर्थः । देवानां तु बुद्धीन्द्रियाणि निर्विशेष सुखात्मकं प्रकाशयन्ति । उक्तानि बुद्धी- न्द्रियाणि देवानां मानुषाणां च । कर्मेन्द्रियाणि वक्ष्यामः । वाग्भवति शब्दविषया शेषाण्यपि पञ्च विषयाणि । तत्र देवानां वाक् पादं पादार्धे श्लोकमुच्चारयति । अस्माकमपि ·माठरवृत्तिमहिना । तथैव । अतो देवानामस्माकं च वागिन्द्रिय तुल्यमित्यर्थः । कि चान्यत्-शषाण्यपि पश्चाविषयाणि इति । तेषां चतुणामक पञ्चविषयम् । पाणिस्तावत् शब्दस्पर्शरसरूपगन्धयुक्तः । एवं पञ्चलक्षणमेव पाणीन्द्रियं सन्निकृष्टं पञ्चलक्षणं घटं गृहाति । (यस्मात् पश्चलक्षणं हस्तं हस्तन्द्रियं च) । एवं शब्दादिपञ्चल- क्षणः पादः पश्चात्मिकायामेव भुवि विहरति । एवं पञ्चलक्षणे पायू- पस्थे अपि पञ्चलक्षणावुत्सर्गानन्दौ कुरुतः । तस्मात् युक्तम- भिहितम्-'पाण्यपि पञ्चविषयाणि' इति ॥ ३४ ॥ इदानीं बुद्धिविषयख्यापनाय इदमुच्यते- सान्तःकरणा बुद्धिः सर्व विषयमवगाहने यस्मात् । तस्मात्त्रिविधं करणं द्वारि द्वाराणि शेषाणि ॥ ३५ ॥ सान्तःकरणा अन्तःकरणे अहंमनसी ताभ्यां सहवर्तते या बुद्धिः सा तथोक्ता। सा बुद्धिः सर्व विषयं निरवशेषं त्रिष्वपि का- लेषु यस्मादवगाइते व्याप्नोति गृह्णाति शब्दाद्यं पञ्चविधं तस्या- देव तन्मनोबुद्ध्यहङ्कारलक्षणं त्रिविधमेव करणं साधनं, क्रियते ऽनेनेतिकृत्वा । शेषाणि पुनः द्वारि बाये यानि बुद्धिकर्मेन्द्रिय- तया प्रतीतानि श्रोत्रवाक्प्रभृतीनि दशा तानि तस्या एव मनो- ऽहङ्कारयुक्ताया बुद्धेविषयग्रहणाय द्वाराणि प्रतीकान्येव न तु फरणतया सान्वयानि । तथा एतैदर्शभिद्वारैः सान्तःकरणा यु- द्धिरेव विषयान् गृहातीति त्रिविधमेव करणमित्यर्थः ॥ ३५ ॥ किञ्चान्यत्- एते प्रदीपकल्पाः परस्परविलक्षणा गुणविशेषाः । कृत्स्नं पुरुषस्यार्थ प्रकाश्य बुद्धौ प्रयच्छन्ति ॥ ३६ ।। एते इति बुद्धिकर्मान्त:करणभेदाः त्रयोदश प्रदीपकल्पा: अब ·साङ्ख्यकारिका प्रदीपतुल्याः । किं चान्यत् । परस्परविलक्षणाः । भिन्नलक्षणा विसदृशा इयर्थः । श्रोत्रं हि शब्दं गृह्णाति, न स्पर्शादीन् । एवमितरत्र । वाग्वक्त्येव न गृह्णाति गच्छति विहरत्यानन्दति। एवं पाण्यादिषु । मनः सङ्कल्पयति नाहं कुरुते । अहङ्कारश्चाभिमनुते न सङ्कल्पयति । एवं द्वादशापि स्वं स्वमर्थ पुरुषभोग्यतया प्रकाश्य बुद्धौ प्रयच्छन्ति निक्षिपन्ति । तत् बु- दिस्य विषयं सुखदुःखाचं पुरुष उपलभते ॥ ३६ ॥ - किन्चान्यत्- सर्व प्रत्युपभोगं यस्मात्पुरुषस्य साधयति वुद्धिः । सैक च विशिष्टि ततः प्रधानपुरुषान्तरं सूक्ष्मम् ॥३७॥ निर्विशेषं त्रिष्वपि कालेषु यो यो विषयं प्रति उपभोगो देवतिर्यक्योनिषु तं तं पुरुषस्य यस्मात् हेतोः बुद्धिरेव साध- यति निष्पादयति । राजामात्यवत् । यथा सर्वेषां भृत्यानां म- न्त्री उपलब्धिं विधाय राजनि निवेदयति । एवं कर्मेन्द्रियाणि प्रकाश्य बुद्धौ प्रयच्छन्ति । बुद्धिरपि पुरुषाय प्रयच्छति समर्प- यति । अनेन प्रकारेण बुद्धिरभ्युदयफलेन यावज्ज्ञानं नोत्पद्य- तावत् पुरुषं योजयति । स्वैरिणीव कामुकं मुढविज्ञानं घृता- धुपचारैः । बुद्धिमेरिता अहंमनोबुद्धिकर्मेन्द्रियाख्या विषयान् न स्वार्थ न च बुद्ध्यर्य किं तु पुरुषार्थमेव साधयन्ति । यथ सलक्ष्मीकस्वैरिणीगृहे दास्यस्तदादेशेन रसवतीं न स्वार्थ न च स्वामितयाऽवस्थितस्वैरिण्यर्थं किं तु तयापहृतविवेकविज्ञान- स्य कामुकस्य कृते निर्वर्तयन्ति तद्वत् । यावदसौ विमूढस्ता- वदनया बुद्ध्या स्वैरिण्येव कामुको विषयैरुपहियते । यदासौ कथमपि गुरुशास्त्रात्मानुभवादिभिरात्मानं चेतयते तदा स्वैरि- ते ·माटर निमहिना। णीव बुद्धिरपि पुरुषं विहाय संशाम्यति । ततोऽसौ केवल. तयाऽवतिष्ठते । तदनुभवावस्थितिमुक्तिरिति यन् किश्चिदिदम- प्रस्तुतम् । प्रस्तुतमुच्यते। किश्चान्यत् । अतः सैव च विशिन- ष्टि ततः प्रधानपुरुषान्तरं मनम् । मूक्ष्मं दुर्विज्ञेयम् । प्र- धानपुरुषान्तरं नानात्वम् । सूक्ष्मत्वादनीव दुवधिमिति यावत् । बुद्धिर्हि अध्यवसायात्मिका स्वव्यापारण चाध्यवसायन मा- धयति । अहङ्कारेन्द्रियतन्मात्रभृताध्यवमायन जगन् प्रधान- पुरुषान्तरविवेचनेन विविच्य स्वयं म्रियते । अत एवोक्तम्- अहङ्कारो धियं ब्रूने मैनं मुप्त प्रबोधय । प्रबुद्धे परमानन्दे न त्वं नाहं न तज्जगत् ।। मयि तिष्ठत्यहङ्कारे पुरुषः पञ्चविंशकः । तत्त्ववृन्दं परित्यज्य स कथं मोक्षमिच्छति ।। योऽसौ सर्वेश्वरो देवः सर्वव्यापी जगद्गुरुः । देहीतिपदमुच्चार्य हा मयात्मा लघुः कृतः ॥ अकृतपुण्यचरणैर्न प्राप्यं प्रधानपुरुषयो नात्वम् । तयोरे- वान्तरं दर्शयति । त्वमन्यमात्मानं न वेत्सि । प्रधानमन्यत् । सत्त्वरजस्तमांसि त्रयो गुणाः प्राधानिका अमूर्ताः साम्या- वस्थायां प्रधानाख्या: । तेषामेकतमोद्रेकात्रिगुणा बुद्धि- रन्या, पञ्चतन्मात्राण्यन्यानि, एकादशेन्द्रिया- ण्यन्यानि इति बुद्धा तत्त्वानि मोक्षं गच्छन्ति । न हि भगवतः कपिलस्य मते किमपि कर्तव्यमनुष्ठेयतया, किं तु. साङ्ख्यानां पञ्चविंशतितत्त्वज्ञानमेव साधम्र्येण वैधयेण च निःश्रेयसहेतुः । उक्तंच- इस पिब लल मोद नित्यं विषयानुपभुञ्ज कुरु च मा शङ्काम् । यदि विदितं ते कपिलमतं तत्प्राप्स्यसे मोक्षसौख्यं च ॥३७॥ अन्योऽहङ्कारः, ·? मायकारिका अत्राह-उक्तं भगवता पूर्वस्यामार्यायां 'विशेषाविशेषविष- याणीन्द्रियाणि' इति । तत्र के विशेषा के विशेषा इति । अत्रोच्यते- सन्मात्राण्यविशेषास्तेभ्यो भूतानि पञ्च पश्चभ्यः । एते स्मृता विशेषाः शान्ता घोराश्च मूढाश्च ॥ ३८॥ यानि भृतादिसंज्ञात्तामसादहङ्कारादुत्पन्नानि पञ्च तन्मात्रा- णि शब्दादीनि तान्यविशेषा इत्युच्यन्ते । देवानां तन्मा- त्राणि सुखलक्षणा विषयाः तत्रापि रजस्तमसी स्तः किं तु त. त्र सत्त्वमुत्कटत्वेन वर्तते तस्मादविशेषा इत्युच्यन्ते । न वि. शिष्यन्ते शान्तघोरमूढत्वादिभिः सत्त्वोदेकात् केवलसुखतया इत्यर्थः । तहि विशेषाः के ? अत्राह-तेभ्यो भूतानि पञ्च पञ्चभ्यः। शब्दादिभ्यः पञ्चभ्यः आकाशादीनि पञ्चमहाभू. तानि पूर्वपूर्वानुप्रवेशादेकद्वित्रिचतुष्पञ्चगुणान्युत्पद्यन्ते । एते स्मृता विशेषाः । अत्राह-एतेषां किं कक्षण- मिति । अत्रोच्यते । एतानि पञ्च महाभूतानि मनुष्याणां विष- याः । शान्ता घोरा मूढाश्च । तत्राकाशं शान्तं घोरं मुदं च । शान्तं तावत् सुखलक्षणम् । यथा कश्चिद्गर्भगृहात् निष्क्रान्तः अवकाशस्थितः तस्य तदाकाशं सुखहेतुत्वाच्छान्तं स्यात् । तदेवोष्णशीतवातादिसंयोगात् दुःखत्वात् घोरं स्यात् । पथि गच्छतः क्रान्दिशीकस्य केवलं सर्वत्राकाशं पश्यतो मार्गाधनभिज्ञस्य पुंसस्तदेव मुढं स्यात् । एवं वायौ त्रैविध्यम् । यथा गर्भगृहवासिनो वातायनद्वारेण वायुः प्रविशन् सुखहेतु- त्वाच्छान्तः । तेनैवोष्णमासि सम्पन्नेन दुःखोत्पादकतया दुःखी स्यात् इत्यसौ वायुर्घोरः । स एव वायुः शीतकाले शीतं ज- नयन् मूढः । एवमग्निः शीतार्तस्य शान्तः । ग्रीष्मकाले तापात- ।

·N am MA माटरवृत्तिमाहिनी स्य घोरः । ग्रामादिदाहे प्रवृद्धोऽग्निः पुमी मोहोत्पादकनया मुहः । एवमापो घमातस्य सुखदत्वा च्छान्नाः । हेमन्त दुःखद- त्वात् घोराः । समुद्रमध्यगतस्य पुंसः तीरमपश्यना माहहेतुत्वा- न्मूढाः । एवं पृथ्वी नवशालोपचिता प्रापि सुग्वकारिणीति शान्ता । ग्रीष्मकाले उष्णवालुका घोरा । सव पथिकस्य मागा- नभिज्ञस्य प्राणिग्रामाद्यपश्यतो मुढा । एवं देवानां निर्विशेषा वि- षयाः । तन्मात्रसंज्ञिता निर्विशेषाः केवला एवानन्दमयाः शा. न्तघोरमूढतयाऽविशिष्टाः स्वभावरूपाः शर्कराकतिक्तादिग्सा निश्चितं स्वभावमाधुर्यामृता उपमेयसुखशालिक्षीरमिव । माधुर्य क्षारकट्वादिपार्थिवगुणसंपृक्तं स्वभावरसं जलमिवामी विष: याः(१) । देवानामेवं निर्विशेषाः स्युः । तन्मात्रसंशिताः सुग्वलक्ष- णा एव । मनुष्याणां वियदादिभूतमयत्वात् भूतानीव सुखदुःख- मोहलक्षणास्ते इत्यर्थः ।। ३८ ॥ अत्राह-किमेतावन्त एव विषयाः, न हि । किं त्वन्येऽपि सन्ति । के पुनस्ते इति ? उच्यते। सूक्ष्मा मातापितृजाः सह प्रभूतस्त्रिधा विशेषाः स्युः । सूक्ष्मास्तेषां नियता मातापितृजा निवर्तन्ते ।। ३९ ।। तत्र सूक्ष्मास्तावत् पञ्चतन्मात्रकाः तेरेवादिसर्गे सूक्ष्मशरी- राणि त्रयाणामपि लोकानां प्रारब्धानि । तत् सूक्ष्मशरीरमृ- तुकाले मातुरुदरं प्रविशति । मातू रुधिरं पितुः शुक्रम् । वेदा- न्तवादिनोऽप्येवमाहुः । प्राणिनः स्वर्गनरकादिषु स्वकर्मभो- गानन्तरमत्राजिगमिषवः सोममण्डले लीना भूत्वा वृष्टयो भव- न्ति । ततोऽन्नम्, तत् स्त्रीपुंसाभ्यामुपभुक्तं शुक्रशोणिते, ततः पुरुष इति । “वेत्थ यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषव- ·सायकारिका चस (छां० उ० अ० ५ न० ३ ३० ३।) इत्यारभ्य "इति तु पञ्चम्यामाहुतावाप" (छ/० उ० अ० ५ खं० ९ कं० १) इत्याहुः । पुराणेष्वपि सोमवृष्ट्यनरतांसि पुरुषस्तत्र पञ्चमः । स जीवत्यग्नये पश्चाद्धरन्त्यस्माअतोऽभवत् ॥ इति । तदेवं मूक्ष्मशरीरस्योपचयं करोति । मातुरशितपीता- भरसो मातृनाडीसम्बन्धेन प्रविश्य सूक्ष्मशरीरस्य शुक्रशोणि- तमयस्योपचयं कुरुते । मातुश्च नाड्या बालस्य नामिरन्ध्र प्रविशति । यथैकेन मार्गेण शाकवाटस्याप्यायनमुदकं करोति । एवमन्नपानस्य स्सो मातृनाडीगतो बालस्य नाभिं प्रविशति । प्रविश्य बालशरीरस्याप्यायनं करोति । तत्र सूक्ष्मशरीरस्याक- तिः यादृग्लक्षणा बहि:शरीरस्य भवति हस्तपादाशिरःपृष्ठो- दरजङ्घागुल्फ इति । अपि च शिष्टा वदन्ति बहिःशरीरं षा- कौशिकमिति । रुधिरमांसत्वचो मातृजाः स्नायवस्थिमज्जान पितृजाः । एवमेतद्वाह्यशरीरमाभ्यन्तरसूक्ष्मशरीरस्योपचयं कुरु- ते । तस्यैव बहिःशरीरोपचितस्य सूक्ष्मशरीरस्य प्रसवका ले योन्या निर्गतस्य मातुरुदरात् बाह्यानि पञ्चमहाभूतानि पृथिव्यादीनि विहरणसंस्थानीयानि कृतानि । यथा कस्य चि. व राजकुमारस्य मातापितृभ्यामुपचितस्य पञ्चमहाभूतानि - तानि । आकाशमवकाशने, भूमिर्विहरणे, आपः पिण्डीकरणे शुद्धौ च, अग्निराहारपचने, वायुयूंहने अस्य शरीरस्यैवयेते विशेषाः त्रिविधाः । सूक्ष्मा मातापितुजाः सह प्रभूतैः । प्र इत्युपसर्गः । एवं मुक्ष्मा मातापितृजा भूतानि चेत्यर्थः । तानि च पृथिव्यादीनि । एवमेते त्रिधा विशेषाः । ये चान्ये प्रा- गभिहिता विशेषाः शान्ता घोरा मूढाश्च । अत्राह-एतेषु त्रिष्वपि " ·माठरवृत्तिमर्माहता। । विशेषेषु के नित्याः केऽनित्या इत्यत्रोच्यते-मृक्षमास्तेषां नियताः । मूक्ष्मा इनि येरादिसगारम्भस्ते नियता निन्या इत्यर्थः । तैरार, सूक्ष्मशरिमस्मिन् स्थूलशरीरे पतति तदधर्मेण संयुक्तं पशुमृगपक्षिमरीमुपस्थावरान्नानि पञ्च स्थाना- नि पश्यति । धर्माधर्मयोः साम्येन ब्राह्मणादीनि चण्डालान्ता- नि पश्यति । एवं मूक्ष्मशरीरं नियतं यावत् संसारमित्यर्थः । तत् यावत् ज्ञानं गुणपुरुषान्तरोपलब्धिकरं नोत्पद्यते तावत्सं. सरति उत्पन्ने ज्ञाने निवर्तते । तस्मिंश्च निवृत्ते पुरुषो मोक्षं गच्छति । उक्तं च- देहे मोहाश्रये भग्ने युक्तः स परमात्मनि । कुम्भाकाश इवाकाशे लभते चैकरूपताम् ।। "यथा दर्पणाभाव आभासहानों" इत्यादि । तस्मादेतत् सूक्ष्मम्(१) । मातापितृजा निवर्तन्ते तत् मूक्ष्मशरीरं परित्यज्य मरणकाले मातापितृ पतति । तत् मूक्ष्मशरीरं ज्ञानमविदुषां संसरति ॥ ३९ ॥ अत्राह-उक्तं च भगवता-'मातापितृजा निवर्तन्ते तत् सूक्ष्मं संसरतीत्यर्थः । (२)अत्रोच्यते- पूर्वोत्पन्नमसक्तं नियनं महदादिसूक्ष्मपर्यन्तम् । संसरति निरुपभोगं भावैरधिवासितं लिङ्गम् ॥ ४० ॥ पूर्वोत्पन्नमित्यादि । सर्गोत्पन्नमित्यर्थः । यावत् ज्ञानं नो- त्पद्यते तावत् संसारे स्थिरतरं स्थितमित्यर्थः । फिश्चान्यत्-अ. सक्तं, कचिन्न सक्तमित्यप्तक्तम् देवमानुपतिर्यक्षु सूक्ष्मत्वात् । नियतं नित्यमित्यर्थः । पञ्च कर्मेन्द्रियाणि पश्च बुद्धीन्द्रियाणि (१) अत्र 'नियतम्' इत्यपेक्षितम् । (२) अत्र 'कथमिति चेत्' इत्यपेक्षितम् । more ।

·साहयकारिका . । पञ्च तन्मात्राणि मनोबुद्धिरहङ्कार एवमष्टादश-महदादिसूक्ष्म. पर्यन्तमिति । महान्यस्यादौ, मूक्ष्माणि तन्मात्राणि शब्दादिवि. षयाख्यान्यन्ते यस्य तत्तथोक्तम् । अन्तःकरणबहिःकरणानि- त्रयोदश तन्मात्राणि पश्च चेति । अत्राह-तत्किं करोति । अत्रो. च्यते-संसरति देवमानुषतिर्यक्योनिषु जीवभावमागच्छति । तद्धि निरुपभोगं शब्दादयो विषया उपभोगास्तविरहितम् । त्रयोदशकरणात्मकमेवेत्यर्थः । भावरधिवासितं देवमानुपति- र्यक्भावाधिवासितमेवेत्यर्थः । यथा तिलपतनवस्त्रवासनवत् ? तद्वत् शान्ता भावा भवन्ति । देवभावाः शुभेन मिश्रेण मानुषा अशुभेन तिर्यक्त्वं । लिङ्गं प्रलयकाले प्रधाने लयं गच्छति इति लिङ्गम् । प्रकर्षेण धीयते क्षिप्यतेऽत्र सर्वमिति प्रधानम् ।। ४१ ।। अत्राह-सूक्ष्मशरीरेण नास्ति प्रयोजनम् । तर्हि त्रयोद. शविधं करणमेव कथं संसरतीति ? अत्रोच्यते- चित्रं यथाऽऽयमृते स्थापनादिभ्यो विना यथा छाया। तद्वद्विना विशेषैस्तिष्ठति न निराश्रयं लिङ्गम् ॥४१॥ इहाश्रयाश्रयिणोः सम्बन्धो दृष्टः । न ह्याश्रयं विनाऽऽश्र. यी तिष्ठति । कुड्यपटाश्रयं कृत्वा चित्रमवतिष्ठते । तदिदं सूक्ष्म- शरीरं कुख्यपटस्थानीयं चित्रसंस्थानीयं त्रयोदशविधं करणम् । तदेवं सति यदुक्तं भवता त्रयोदशविधं करणमेव संसरति इति त- न्मिथ्याकिं चान्यत्-स्थाण्वादिभ्यो विना यथा छाया इति। स्थाणुपुरुषादिभिर्विना यथा छाया न भवति । छायां विना ते च न भवन्ति । यथाऽग्निना विना प्रकाशो न भवति । तददिना- विशेषैस्तिष्ठति न निराश्रयं लिङ्गमिति । अविशेषा इति तन्मात्राणि स्वाभाविकक्षीरजलवत् शान्तघोरमूढत्वरहितत्वात् ।

·माठरवृत्तिमाहिता । तैरारब्धं मूक्ष्मशरीरम् । तेन मूक्ष्मशरीरेण समादिप्रारब्धेन विना निराश्रयं त्रयोदशकरणाख्यं लिङ्गं न तिष्ठति । अतो यदुक्तं भवता 'किमविशेषेरारब्धमूक्ष्मशरीरकल्पनया प्रयोजनं त्रयोद. शविधं करणमेव संसरनि इति' तत् मिथ्या ।। ४१ ।। अत्राह-मूक्ष्मशरीरं त्रयोदशविधकरणसम्पन्नं केन हेतु- ना संसरतीति ? अत्रांच्यते- पुरुषार्थहेतुकमिदं निमित्तनैमित्तिकप्रसङ्गेन । प्रकृतर्विभुत्वयोगान्नटवावतिष्ठते लिङ्गम् ॥ ४२ ॥ पुरुषार्थः कर्तव्य इति प्रधानस्य तावत् प्रवृत्तिः । स चार्थो द्विविधः । शब्दाद्युपलब्धिलक्षणो गुणपुरुषान्तरोपलब्धिलक्ष- णश्च । शब्दाद्युपलब्धिर्ब्रह्मलोकादिषु भोगावाप्तिर्गुणपुरुषा- न्तरोपलब्धिोक्ष इति । तस्मादुक्तम्-पुरुषार्थहेतुकमिदं मूक्ष्मशरीरमिति । किंचान्यत्-निमित्तनैमित्तिकप्रसङ्गे- न । तत्र निमित्तं धर्माद्यष्टविधम् (१) । तत् पुरस्तात् व- क्ष्यामः 'धर्मेण गमनमूर्ध्वम् इत्यादि । प्रकृतिः प्रधानम् । विभु. स्वं प्रभुत्वं तस्य योगात् (तद्विभुत्वयोगात्) । यथा कश्चित् राजा प्रभुत्वयोगेन स्वराष्ट्रे यत् यत् इच्छति तत् तत् करोति । एवं प्रधा- नमपि प्रभुत्वयोगेन मानुष्यं वा देवं वा तैयन्योन्य वा कुरुते । एवं सूक्ष्मशरीरं त्रयोदशविधेन करणेन संयुक्तं हस्तिन्या उदरं प्रविश्य हस्ती भवति । स्त्रीशरीरं प्रविश्य मनुष्यो भवति। (२)प. शुर्भवति । तस्मात् न(३) टवत् व्यवतिष्ठते लिङ्गम् ॥ ४२ ॥ (१) अत्र 'नैमित्तिकमूर्ध्वगमनादि'इत्यपेक्षितम् । (२) अत्र 'पशुशरीरं प्रविश्य' इत्यपेक्षितम् । (३) यथा नटः पटान्तरेण प्रविश्य देवो भूत्वा निर्गच्छति पु.

·Hom- साङ्ख्यकारिका अगह-उक्तं पुरा भावरधिवासितं लिङ्गं सूक्ष्मशरीरं सं. सरति । तत्के भावा इति ? अत्रोच्यते- सांसिद्धिकाश्च भावाः प्राकृतिका वैकृताश्च धर्माद्याः । दृष्टाः करणाश्रयिणः कार्यायिणश्च कललाद्याः ॥४३॥ त्रिविधा भावाश्चिन्त्यन्ते । तत्र केचित् सांसिद्धिकाः, के. चित् प्राकृतिकाः, केचित् वैकृताः । तत्र सांसिद्धिकास्तावत् । यथा कपिलस्य भगवतः परमर्षेरादिसर्गे उत्पन्नस्य इमे चत्वा- रो भावाः सहोत्पन्ना धर्मो ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यमिति । एते सांसिद्धिका उच्यन्ते । प्राकृतिका नाम ब्रह्मणः पुत्राः किल सनकादयो बभूवुः । तेषामुत्पन्नकार्यकारणानां शरीरवतां घोड- शवर्षाणामेवैते चत्वारो भावा अकस्मादेवोत्पन्ना निधिदर्शनव- त् । एते च प्राकृतिका भावा उच्यन्ते । वैकृतिका यथा-आचा- र्यादिमूर्तिमधिकृत्य उत्पन्ना वैकृतिका इत्युच्यन्ते । आचार्य निमित्तं कृत्वा ज्ञानमुत्पद्यते । ज्ञानात् वैराग्यं, वैराग्याद्धर्मो, धर्मादैश्वर्यम् । एवमेते चत्वारो भावा अस्मदादिष्वपि वर्तन्ते । तदेवं वैकृता इत्युच्यन्ते । एवमेते त्रिधा भावा व्याख्याता रधिवासितं महदादि लिङ्गं संसरति । अत्राह-धर्मो, ज्ञान, वैरा- ग्यमैश्वर्यम् अधर्मोऽज्ञानमवैराग्यमनैश्वर्यम् । एवमेतेऽष्टौ भावाः क वर्तन्ते ? पूर्वर्षिभिः दृष्टाः करणाश्रायिणः । करणान्यु- ध्यन्ते बुद्धिकर्मान्तःकरणभेदाः त्रयोदश । तान्याश्रियाष्टौ भावाः प्रवर्तन्ते । उक्तं हि "अध्यवसायो बुद्धिर्धर्मो ज्ञानं विराग ऐश्वर्यम्" इत्येवमादि । किं चान्यत्-कार्यायिणश्च कल- लाद्याः । यथा सूक्ष्मशरीरमुत्पत्तिकाले मातुरुदरं प्रविशति । नर्मानुषः । एवं लिङ्ग निमित्तनैमित्तिकप्रसंङ्गेन उदान्तः प्रविश्य मानारूपं धत्ते। यै- ·माठरवृत्तिसाहिता। मातुः रुधिरं पितुः शुक्रं तस्य मूक्ष्मशरीरस्योपचयं कुरुते । कललबुबुदधनमांसपेशीगर्भकुमारयौवनस्थाविरादयोऽनपानर- सनिमित्ता उत्पद्यन्ते । सत उच्यते-'कार्यायिणश्च कललाद्या' इति । कललग्रहणं विरागनिमित्तम् ॥ ४३ ॥ उक्तं पूर्वस्यामार्यायां 'निमित्तनैमित्तिकासन' 'नटवन् व्यवतिष्ठते लिङ्गम्' इति । तत्र किं निमित्तं किं च नैमित्तिक- मिति ? अत्रोच्यते- धर्मेण गमनमूर्ध्वं गमनमधस्तात् भवत्यधर्मग । ज्ञानेन चापवर्गों विपर्ययार्दिष्यते बन्धः ।। ४४ ॥ तत्र धर्मो निमित्तम् । इह लोके धर्म यः कुरुते तन्निमित्तं कृत्वा सूक्ष्पशरीरमृर्व गच्छति । ऊर्च मिति अष्टानां देवयो. नीनां ग्रहणम् । तत्र आद्यं ब्राह्मम् । प्राजापत्यम् , ऐन्द्रं. पित्र्यं, गान्धर्व, यासं, राक्षस, पैशाचम् इत्येतान्यष्टौ स्थानानि मूक्ष्म- शरीरं गच्छति । तत्र धर्मो निमित्तम् , ऊर्ध्वगमनं नैमित्तिकम् । कि चान्यत्-गमनमधस्ताद्भवत्यधर्मेण । इह लोके यमनि- यमलक्षणो धर्मस्ताविपरीतो ह्यधर्मः तेनाधर्मेण मूक्ष्मशरीरमध- स्ताद्गच्छति पश्वादि । पशुमृगपक्षिसरीसृपस्थावरमिति पञ्चधा तिर्यक् स्थावरान्तम् । अत्राऽधर्मो निमित्तम् अधोमगनं नैमि- त्तिकम् । किं चान्यत्-ज्ञानेन चापवर्गः । यत् पञ्चविंशति- तत्त्वज्ञानं तेन ज्ञानेन तत्सूक्ष्मशरीरं निवर्तते । परमात्माऽपवर्ग प्राप्नोति मोक्षं गच्छत्यिर्थः । अतो ज्ञान निमित्तं अपवर्गो नै- मित्तिकः । अन्यच्च विपर्ययादिष्यते बन्धः । कस्य विपर्य- यात् । ज्ञानस्य विपर्ययोऽज्ञानं, तेनाज्ञानेनाई दर्शनीयः सुभगो- ऽहं भोक्ताऽहमिति मन्यते । तेनाज्ञानेन मनुष्यतिर्यकदेवेष्वात्मानं ·साङ्ख्यकारिका । - निवनाति । न मोक्षं गच्छनीत्यर्थः । अतोऽज्ञानं निमित्तं बन्धो नैमित्तिकः । स च बन्धविविधः । प्रकृतिबन्धो वैकारिकवन्धो दक्षिणाबन्धश्चेति । तत्र प्रकृतिबन्धो नामाष्टासु प्रकृतिषु परत्वे. नाभिमानः । बैंकारिकवन्धो नाम ब्रह्मादिस्थानेषु श्रेयोबुद्धिः । दक्षिणाबन्धो नाम गवादिदानेज्यानिमित्तः । एवं चतुर्विधं निमित्तनैमित्तिकं व्याख्यातम् ॥ ४४ ॥ अन्यदप्येवंविधमुच्यते चतुर्धा- वैराग्यात्प्रकृतिलयः संसारो राजसाद्भवति रागात् । ऐश्वर्यादविघातो विपर्ययात्तद्विपर्यासः ॥ ४५ ॥ यथा कस्यचिद्वैराग्यमस्ति । ( जितेन्द्रियो विषयेभ्यो विर. तो न यमनियमपरः केवलम् ) न तु ज्ञानमस्ति गुणपुरुषान्त- राख्यम् । सेनाज्ञानन वैराग्यपूर्वेण नास्ति मोक्षः । केवलमष्टासु प्रकृतिषु लयो भवति प्रधानवुद्ध्यहङ्कारतन्मात्रेषु । तत्र लीनमा- स्मानं मुक्तमिसवगच्छति । भूयः संसरणकाले संसरति त्रिषु लोकषु शरीरोत्पत्तिर्भवति । तत्र वैराग्यं निमित्तं प्रकृतिलयो नै. मित्तिकः । किं चान्यत्-संसारो राजसाद्भवति रागात् । योऽयं राजसो रागोऽवैराग्यम् यज्ञं करोति दानं ददाति अमु- ना अमुष्मिन् लोके सुखं मे भावीति । तेन रागेण संसारो भ- वति । ब्रह्मादिस्थानेषु जन्म भवति । तत्र रागो निमित्तं संसारो नैमित्तिकः । किं चान्यत्-ऐश्वर्यादविघातः यत्पूर्वमैश्वर्यम- णिमादिकमष्टविधं निर्दिष्टं तस्मादैश्वर्यात् प्रार्थितानामविघातो भवति न मुक्तिः। अविघातोऽस्खलनम् । विपर्ययात्तद्विप. सः । विपर्ययादनैश्वर्यात्तद्विपर्यासः प्रार्थितानामप्राप्तिरिय- यः । तत्रानश्वर्य निमित्तम् । प्रार्थितस्याप्राप्तिलक्षणो विपर्यासो ·. माठरवृत्तिमाहिता। नैमित्तिकः । एवं पोडशको नित्यनैमित्तिकपमङ्गो व्याख्यातः प्रकृतिलयः प्रकृतिवन्ध इत्युच्यते । यज्ञादिभिदाक्षिणाबन्ध इन्यु. ध्यते । ऐश्वर्यादिनिमित्तो भागो वैकारिक इत्युच्यते ।। ४२ ॥ ननु निमित्तनैमित्तिकप्रसङ्गः किमान्मक इति ? अत्रोच्चने- एष प्रत्ययसर्गो विपर्ययाशक्तितुटिसिडयाख्यः । गुणवैषम्यविमर्दैन तस्य भेदास्तु पञ्चाशत् ।। ४ ।। एष इति। आद्वियेन पाडसविधा नैमित्तिकः सर्ग उक्तः। प्रत्ययसर्ग उच्यते । प्रत्ययात् बुद्धरुत्पन्नो यस्मात् तस्मात् प्रत्य- यसर्ग इत्युच्यते । उक्तं हि पुरस्तात् 'अध्यवसायो बुद्धिः' इत्या- दि । सोऽयं प्रत्ययसर्गो भूयश्चतुर्दा भियते । यस्मादाइ-विप- र्ययाशक्तितुष्टिसिद्ध्याख्यः । संशयबुद्धिविपर्ययः स्थाणुर- यं पुरुषो वेति । भूयोऽपि स्थाणुं प्रममीक्ष्य न शक्नोत्यनार गन्तुमेवमस्याशक्तिरुत्पन्ना । ततस्तृतीयः(१) तमेव स्थाणुं ज्ञातुं संशयितुं वा नेच्छति किमननाम्माकमित्येपा तुष्टिः । भूयश्चतुर्थो (दृष्ट यस्तस्मिन्) स्थावादिरूढां वल्लीं पश्यति शकुनि वा । ततो. ऽस्प निश्चय उत्पद्यते स्थाणुरयमित्येषा सिद्धिः । एवमेष प्र. त्ययसर्गो भिन्नश्चतुर्धा विपर्ययाशक्तितुष्टिसिद्धयाख्यः । तस्य चतुर्विधप्रत्ययसर्गस्य गुणवेषम्यविमर्दैन पञ्चाशत् भेदा भव- न्ति । सत्वरजस्तमांसि त्रयो गुणास्तेषां वैषम्यं तद्रिमर्दैन । य- दा सत्वमुद्रिक्तं तदा रजस्तमसी गौणे । यथाऽऽदित्योदयान्न- क्षत्रतेजसो गौणत्वम् । एवं यदा रजसा सत्त्वतमसी तमसा सत्व- रजसी गाणे तदा तद्विमर्दो भवति । तेन विमर्दैन तस्य चतुर्विधस्य प्रत्ययसर्गस्य पञ्चाशत् भेदा भवन्ति ॥ ४६ ॥ (१) विपर्यय इति शेषः।

·लायकारिका तानाहaaye पञ्च विपर्ययभेदा भवन्त्यशक्तेश्च करणवैकल्यात् । अष्टाविंशतिभेदा तुष्टिनवधाऽष्टधा सिद्धिः ॥ ४७ ॥ मुगमम् । विपर्ययस्य च तमो माहो महामोहस्तामिस्रोऽन्धतामिस्र इति पञ्च भेदाः । तेषां भेदान्तराण्याह- भेदस्तमसोऽष्टविधो मोहस्य च दशविधो महामोहः । तामिस्रोऽष्टादशधा तथा भवत्यन्धतामिस्रः ।। ४८ ॥ तमसस्तावदष्टविधा प्रकृतिः । तद्वस्तु मलयतीति तमः । तस्य परमष्टासु प्रकृतिषु लयो भवति । तद्यथा प्रधानं बुद्धिम्हतारः पञ्चतन्मात्राणीत्येतेषु । तत्र लीनमात्मानं मुक्तोऽहमिति मन्यते । स च तस्य विपर्ययः । एवं तमसोऽष्टधा भेदः । मोहस्य च अष्ट- विध एवेत्यर्थः । यत्तदणिमाद्यष्टविधमैश्वर्य मुक्तं तस्मिन् सक्ता ब्रह्मादयो देवता न मोक्षपदामिच्छन्ति । तस्यैश्वर्यस्य शुभकर्म- जोपात्तस्य क्षये पुनः संसरन्ति । अयमष्टविधो मोहस्यापि भेदः। महामोहस्य दशविधो भेदः । देवानां शब्दादयः पञ्चतन्मात्राख्या विषया अविशेषाः केवलानन्दरूपा निरुपाधिदुग्धवच्छान्तादिस- जातसुखादिविरहिता ये भवन्ति स्वर्गप्राप्तौ । एवं मनुष्या. णां भौतिकशरीरतया मुखदुःखमोहसम्पन्नाः शान्तघोरमूढा भवन्तीत्येष दशविधो महामोहः । तदेतेषु दशसु ब्रह्मेन्द्रादयो देवा मनुष्याश्च तिर्यग्योन्यासक्ताश्च दृश्यन्ते । ते न हि विषयेभ्यः परमस्तीति मूढविज्ञानास्तदासत्त्या गुणपुरुषान्तरोपलब्धिरूपं नित्यनिरतिशयमुखाभिव्यक्तये ज्ञानावबोध न कुर्वन्ति इत्येष महामोहः। तेनामी से मुक्तिं न भजन्ते । तामिस्रोऽष्टादशधेति।

·माठरवृत्तिसहिता। देवमनुष्याणां दश विषयाः प्रागाभिहिता अविशेषसविशेषनया। अणिमाद्यैश्वर्यं चाष्टगुणम् एवमष्टादशधा भवति । तेभ्यः केन चिद्वैगुण्येनाप्राप्याऽभिहनस्य यः क्रोधः स तामिस्र इत्युच्यते । तथा अष्टादशधा चेत्यर्थः । अन्यनामिस्रोऽपि भवति नत्मङ्ख्य एव । तथा एवमष्टादशधात्रापि । (१)नेषु च मरणत्रासान् दुःखमु- त्पद्यते । ऐश्वर्ये विद्यमान ऐश्वर्य परित्यज्य मृत्युना हियमाणस्य गच्छामीति सङ्कल्पयनो यस्त्रासः सोऽन्धनामिस्र इत्युच्यते । दश विषयानैश्वर्यं प्राप्यापि भोक्तुं न लभते अन्तरालेऽपि म्रिय- त इति यावत् । एवममी विषयंयस्य तमःप्रभृतयः पञ्च भेदा विभिद्यमाना द्विषष्टिभेदाः सञ्जाताः । अत ऊर्ध्वमशक्तेरष्टात्रि- शतिभेदान् वक्ष्यामः । ४८ ॥ एकादशेन्द्रियवधाः सह बुद्धिवधैरशक्तिरूद्दिष्टा । सप्तदश वधा बुद्धविपर्ययातुष्टिसिद्धीनाम् ॥ ४९ ॥ एकादशेन्द्रियवधाः आन्ध्यवाधिर्यघ्राणपाकजहत्वकुष्ठ- स्वमूकत्वकुणित्वपङ्गुत्वगुदावर्त क्लैव्योन्मादा इत्येकादशेन्द्रियव- धाः । इन्द्रियाणां स्वविषयग्रहणामामर्थ्य वध इव वधः । यथेह लाके कश्चित् देवदत्तो यज्ञदत्तमाहूय अब्रवीत्-भो दुःखितोऽस्मि किं करवाणीति । स तेनोक्तः साङ्ख्यज्ञानाधिगमं कुरुष्व दुःखान्तमोक्षं प्राप्स्सीति । एवमुक्तोऽसावाद-नाहमेतदभ्यास कर्तुमलम् । बाधिर्यात् गुरुवचनं न श्रृणोमि, शुश्रूषायामममर्थो- ऽस्मि । आन्ध्यकुणित्वपङ्गुत्वादिदोषाश्रयत्वात् कुतो मम ज्ञाना- धिगम इति । एवमेवान्ध्यमूकत्वोन्मादादय इन्द्रियोपघाता विद्या- ग्रहणे असमर्था(२) बोद्धव्याः । एवमेते एकादशेन्द्रियवधा अ. (१) अत्र किश्चित् त्रुटितं भाति । (२) प्रतिबन्धा इत्युचितम् ।

·? साङ्ख्यकारिका तरुच्यन्ते । किञ्च-सह बुद्धिवधैरिति । बुद्धधा बुद्धिवधा- स्तैः सह । के ते बुद्धिवधाः ? सप्तदशसङ्ख्याः । ते च सप्तद- शापि-नव तुष्टिभेदा अष्टौ सिद्धयः । तन्निरूपणप्रस्तावे व्या- ख्यास्यामः ॥४२॥ तत्र नवधा तुष्टिमाह- आध्यात्मिक्यश्चतस्रः प्रकृत्युपादानकालभाग्याख्याः। बाह्या विषयोपरमात् पञ्च नव चतुष्टयोऽभिहिताः ५०॥ (१)आत्मन्यधिकृत्य प्रवर्तन्ते ताश्चतस्रस्तुष्टयः। प्रकृतितुष्टि- रुपादानतुष्टिः कालतुष्टिः भाग्यतुष्टिश्चेति । यथा कश्चित्प्रकृति- मात्रं वेति न तु जानीते सगुणागुणत्वनित्यानित्यत्वचेतनाचे- तनत्वसर्वगतत्वधर्मानस्याः केवलं प्रकृत्यस्तित्वमात्रज्ञानेन अहं जानामीति तुष्टः प्रत्रजितस्तस्य नास्ति मोक्षः । एपा प्रकृतितु- ष्टिः कश्चित् त्रिदण्ड कुण्डिकाक्षमालाकृष्णाजिनोपादानमात्रेणैवा. हं मुक्त इत्यभिमानी ब्रूते । तेन मम मोक्षो भावीति । एताव- न्मात्रेण तुष्टो ज्ञानाधिगमे न प्रवर्तते । तस्यापि न मोक्ष इत्ये. पा उपदानतुष्टिः । कश्चिदेवं ब्रूते कालेन स्वयं मोक्षो भावी किं बच्चविज्ञानेनेति । ज्ञाने अप्रवृत्यैव तुष्टः । तस्यापि न मोक्ष इति कामतुष्टिः । कश्चिदेव महाभाग्येनैव मुक्तो भवति । तस्मात् ज्ञानमसाधकं मुक्तेः स्यात् इति तावता तुष्टः तस्य न मोक्ष एषा भाग्यतुष्टिः । एवमेला आत्मन्याधिकृस जायन्ते इत्याध्या- त्मिक्यश्चतस्रस्तुष्टयः । वाह्यास्तु पञ्च तुष्टयः । पञ्चानां विषया. णामुपरमाद्भवन्ति अर्जनरक्षणक्षयातृप्तिहिंसादोषान् भावय. तः पञ्च । एवमुभयत्र नव तुष्टयः । तत्रार्जनं नाम विषयाणां । (१) अध्यात्म भवा आध्यात्मिक्य इति समुचितम् ।

·माठरवृत्तिसाहिता। तदर्थ कृषिपाशुपाल्यादिव्यवसायदुःखपवधार्य तेभ्य एवोपरत- स्तुष्टिं लभते । एषा पञ्चमी तुष्टिः । अर्जितानामपि राजारा- दिभ्यो दुःखं विषयाणां रक्षणं कर्तुं तम्मान्न विषयः कार्यमि- त्युपरतन्तुष्टिं लभते सा पष्ठी तुष्टिः । रक्षणेऽपि कृते उपभुज्यमा- नास्ते क्षीयन्ते इति न तैः कार्यमित्युपरतस्तुष्टिं लभने एपास- समी । तथाऽर्जनक्षयादिप्रतीकारैरपि कृतास्ति इन्द्रियाणां वै- तृष्ण्यम् तस्मान्न तैः कार्यमित्युपरतस्याष्टमी तुष्टिः । मोक्ता- नां प्रतीकारे कृतेऽपि अर्जनादिप्रवृत्तेन हिंसामन्तरेण भूता. परोधं विनामी न प्राप्यन्ते तस्मान तैः कार्यमित्युपरतः तुष्टिं लभते एपा नवमी तुष्टिः । एवमेताः पञ्च वाह्यास्तुष्टयः । उभयं (१)नव भवन्ति । (एवामेताभिस्तुष्टिभिः ज्ञानं विना मोक्षो- ऽस्तीति केवलेन वैराग्येण तुष्टः 1) आसां नवानामपि तुष्टीना ग्रन्थान्तरे संज्ञान्तराणि । तद्यथा-अम्भः सलिलम् ओघो वृष्टिः तारं मुतारं सुनेत्रं सुपरीचम् उत्तमाम्भसिकमिति । आसा विपरीता अतुष्टय अनम्भ इत्याद्याः । एवं तुपयतुष्टयो ब्या- ख्याताः॥ ५० ॥ इदानीं सिद्धयो व्याख्यायन्ते- जहः शब्दोऽध्ययनं दुःख विघातत्रयं सुहृत्प्राप्तिः। दानं च सिद्धयोऽष्टौ सिद्धेः पूर्वोऽङ्कुशस्त्रिविधः ॥५१॥ तत्र ऊहो नाम यथा कश्चित् चिन्तयति, किं परं याथात्म्यं, किं निःश्रेयसम् , किं कृत्वा सुखं प्राप्यते । एवमस्य चिन्तयतो ज्ञानमुत्पद्यते स्वतः शास्त्रतो गुरुतो वा। यत् प्रधानबुद्धयहङ्कारतन्मात्रेन्द्रियभूनान्यन्यानि अहमन्य (१) मिलित्वति शेषः।

·-- । साङ्ख्यकारिका इति वतो मोक्षं गच्छति एषा अहसिद्धिः प्रथमा । चौरसाधु तदनुगामिस्वामिपथिकसंयोगादिवत् । प्रकृतिपुरुषशिष्यगुरुक- मज्ञानम् । तद्यथा ग्राममाच्छिद्य चौरा यान्ति । तत्सार्थमध्ये साधुरेको गच्छति । तदनुगामी च स्वामी । चतुर्थः पथिक- स्तदभिज्ञः । पथिकचौरमध्ये साधुरपि चौरगुणास्पृष्टोऽपि तद- नुगामिना चौरतया प्रतीतस्तादृग्गणनायां (प्रतीतः)तदभिज्ञेन पथिकन स्वामी सम्बोधितो यदहं सर्व जानामि अमी चौरा अयं साधुरेव तत्सार्थानुवर्तीति । एवं चौरस्थानीयो बुद्धध- हङ्कारतन्मात्रन्द्रियभूतसमवायः, साधुस्थानीयश्च पुरुषः, तद- नुगामिस्थानीयः शिष्यो, भेदेन बोध्याः । पथिकस्थानीयो गुरुः । तस्माज्ञानं प्रतीकत्रयेणैवावगम्यते-गुरुतः, शास्वतः, स्वत इत्यूहासद्धिः प्रथमोक्ता । शब्दो नाम यथा कस्यचि- पठतः (तमस्य जनं ) शब्दं श्रुत्वाऽन्यत् प्रधानमन्योऽहमिति तन्मार्गप्रवृत्तिप्रबुद्धो मोक्षं गच्छति एवमेषा द्वितीया सिद्धिः शब्दत उत्पन्ना। कश्चित् गुरूपासनया ततोऽधीत्यावगम्य सकलं ज्ञानमाप्नोति । तृतीयाध्ययनसिद्धिः सायज्ञानमधीय स- जाता। एवमेतास्तिस्रः सिद्धयः । शेषा व्याख्यायन्ते । दुःखवि- घातत्रयमिति । यथा कश्चिदादावमिहिताध्यात्मिकादिदुःख- त्रयेणाभिभूतोऽस्य प्रतीकाराय ऊई शब्दमध्ययनं वा प्रतिप. ध ज्ञानमधिगम्य मोक्षं यातीति दुःखविधाताय यत्रोहादित्रय- मधिकुरुते तदपि सिद्धित्रयम् । एवं षट् सिद्धयः । कश्चिद्दुर्मेधा गुरोः सकाशात् नावधारयति । तत् केनचित् प्रत्युपकारानपे. क्षेण मुहृदा तस्मात् संसारकूपात उजिहीर्षुणा तदनुकूलतया कृपावता मुगमवचोभिर्वैराग्यपूर्वकं गुणपुरुषान्तरोपलब्धिरूपं सायज्ञानमुपदिशता समुद्धृतमालोक्याह भगवान् शास्त्रकारः ·। माठरवृत्तिमहिना। सुहृत्प्राप्तिरिति । ते हि सुहृदस्नथोपदिशान्ति सुह,नया यथा पाषाणोऽप्यवबुध्यते । उक्तं च- एप अातुरचित्तानां मात्रास्पशेंच्छ या विभुः । भवसिन्धुलयो दृष्टः यदाचायानुवर्तनम् ॥ एषा सप्तमी सिद्धिः । कश्चिदावाहनमंवाहनभिक्षापात्रवस्त्र- च्छत्रकमण्डलुप्रभृतिदानेन गुरूनाराध्य सायमधिगम्य माई गञ्छनीत्येषाऽटपी सिद्धिः दानादिभिरुपायनिष्पन्ना । आ- सामष्टानां पूर्ववन्नामान्तराणि । तारं मुतारं तारतारं प्रमोदं प्र- मुदितं मोहनं रम्यकं सदावमुदितामिति । विपरीता असिद्धयः । तद्यथा अतारामित्याद्याः । ततश्च एकादशीन्द्रियवधा, नवानां तु. टीनां विपर्ययाः प्रकृत्युपादनकालभाग्याख्यानां पञ्चविप- योपरमतुष्टीनां च । अष्टानां सिद्धीनां विपर्षया अनूहादयः । सप्तदश वधा वुद्ध रेवमकादश सप्तदश चाष्टाविंशतिभेदा अशक्ते- रभिधीयन्ते । एवं विपर्ययाशक्तितुष्टिसिद्धीनामुद्देशः(१) कृत इति वाक्यशेषः । सिद्धेः पूर्वोऽङ्कशस्त्रिविधः । या अहाद्या अ- टधा मिद्धिस्तस्याः पूर्वो विपर्ययाशक्तितुष्टिरूपो ऽङ्कुशो नियाम- कः । त्रिविधस्विकार इत्यर्थः । यथा अङ्कुशेन गृहीतो गजो वश्यो भवति । एवं विपर्ययाशक्तितुष्टिरूपं त्रिविधं प्रत्ययसर्ग हित्वा सिद्धिः संभेव्या सिद्धेस्तत्त्वज्ञानं तस्माच मोक्ष इति तात्पर्यम् ॥ ५१ ॥ अत्राह-भगवता उक्तं पूर्वस्यामार्यायां भावरधिवासितं लिङ्ग संसरति । तत्र किं लिङ्गं पूर्वोत्पन्नम् आहोश्वित् भावा इत्यत्रोच्यते-लिङ्गं तावत्सूक्ष्म तान्मात्रिकं शरीरमनादिकालोप- नं त्रयोदशविधेन करणेन संयुक्तं भावैधिवासितं संसरति । (१) अत्र निर्देश इति पाठोऽधिकोऽपेक्षितः ।

·साह्मयकारिका करणानि बुद्ध्यहङ्कारमनोबुद्धिकर्माख्यानि त्रयोदश ! एवं त्रयो- दशविधकरणमाश्रित्य मूक्ष्मशरीरं तान्मात्रिकं संसरति । शरी- रं करणानि च एतल्लिङ्गमित्यत्रोच्यते । भावरधिवासितमिति भावा धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्याणि चत्वारः सात्त्विकाः । विपरीता. स्तामसाः । एवमष्टौ भावाः । तत्र सन्देहः । किं लिङ्गं पूर्वो- त्पन्नम् उतस्वित् भाषा इति । उच्यते- न विना भावैलिङ्गन विना लिङ्गेन भावनिर्वृत्तिः । लिङ्गाख्यो भावाख्यस्तस्माद्भवति द्विधा सर्गः ॥२॥ लिङ्गन विना भावो न भवति भावैश्च विना लिङ्गं न भवति । यथाऽमिना विना नोष्णत्वमुष्णत्वं विना नाग्निः । एव. मेतयोलिङ्गभावयोर्युगपदुत्पत्तिः । गोविषाणवत् , कुमारी- स्तनवत् । यत्र लिङ्गं तत्र भावा यत्र भावास्तत्र लिङ्गम् । तस्मादुच्यते-लिङ्गाख्यो भावाख्यः । लिङ्गेन आख्यायते स लिङ्गाख्यः । भावैराख्यायत इति भावाख्यः । तस्मात् द्विधा सो भवति जायते ॥ ५२ ।। अत्राह-किं द्विविध एव सर्गः किं तस्मादन्यस्तृतीयोऽप्य- स्ति इति । अवोच्यते- अष्टविकल्पो दैवस्तैयग्योनश्च पञ्चधा भवति । मानुष्यश्चैकविधः समासतो भौतिकः सर्गः॥ ५३ ॥ अष्टविकल्पो दैव इति । तद्यथा-ब्राह्मं प्राजापत्यम् ऐन्द्रं पैत्रं गान्धर्व याक्षं राक्षस पैशाचमिसेवमष्टविधो देवसर्गः । तैर्यग्योनश्च पञ्चधा भवति । अत्र तुल्यलिङ्गत्वाद्भवति पशुपक्षिमृगसरीसृपस्थावरान्तश्च इति । मानुष्य एकविधस्तुल्य. लिङ्गन्त्वात् ब्राह्मणादिचाण्डालान्तः । समासतः सङ्घपेण - ।

·। । माठरवृत्तिमहिना। त्रिविधोऽयं भूतमयः सर्गः । एवं चतुर्दशावधः ।। ५३ ॥ अत्राह-एतेषु त्रिपु स्थानेषु कतरो गुण उत्कटल्वेन वर्नने ऊर्ध्व सत्त्वविशालस्तमोविशालश्च मूलतः मगः । मध्ये रजोविशालो ब्रह्मादिस्तम्यपर्यन्तः ॥ ५४ ।। ऊर्ध्वमिति । ब्रह्मादिपिशाचान्नो योऽष्टविधः सर्गः । असा सचबहुलः। यस्मात्तेषु सत्त्वमुत्कटत्वेन वर्तते । तत्रापि रजस्तम. सी स्तः किं तु सत्त्वस्याद्रिक्तता । तस्मान्मुखपाया देवाः । तमो. विशालश्च मूलतः पश्यादिपु तमस उद्रकान् पश्वादिस्थाव- रपर्यन्तः(१) यस्मात्तेषु तम उत्कटत्वेन वर्तते तत्रापि गौणतया. सत्त्वरजसी स्तः । तस्मात्ते तमोबहुलाः। मध्ये रजोविशालः। तत्रापि सच्चतमसी स्तः । किंतु रज उत्कटवेन वर्तते । तस्मा- ते दुः खपाया मनुष्याः । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तः चतुर्विध एष स्वेदजाण्ड जादिना भूतमर्गः ॥ ५४ ॥ अवाह-भूतसर्ग उत्पन्नो भावसर्गः सम्पन्नो लिङ्गमर्गः सम्पन्न इति यत्र सर्गाः प्राधानिका इति प्रधान कार्य समाप्तमि- ति । उत्पन्नास्त्र यो लोकाः प्रधामं चोपरतमुत्पाद्य लोकान् इति तेषु देवमनुष्यतिर्यग्योनिगतेषु दुःखं कोऽनुभवति । किं चतुर्विंशतितमं प्रधानम् , आहोस्वित् महदादित्रयाविंशतिकम् , उतस्वित्पुरुष इति ? अत्रोच्यते- अत्र जरामणरकृतं दुःखं प्राप्नोति चेतनः पुरुषः । लिङ्गस्याविनिवृत्तेस्तस्माद्दुःखं समासेन ॥ ५५ ॥ अत्र त्रिषु लोकेष्विति । देवलोके मनुष्यलोके तिर्यग् योनी (१) अत्र 'तमोबहुल इत्यधिकमपक्षितम् । anA ·७२ सायकारिका च जरामरणकृतं दुःखं प्राप्नोति चेतनः पुरुषः । तत्र जराकृतं वलीपालतरभिभुतः कासश्वासः परिगृहीतो यष्टिविष्टम्भगामी पुत्रस्नुषाद्यभिभूतो यदुःखमनुभवति तज्जराकृतम् । मरणकृत. मिति । अष्टविधमेश्वर्यमास्त यत्पागभिहितमणिमादि, दश विषयाः सन्ति । देवानां पश्चाविशेषाः कव लसुखरूपाः । म नुष्याणां सविशेषास्त एव शब्दादयः सुखदुःखमोहसम्पन्नाः तन्मग्णपातावस्थायां यदुःखमुन्पद्यले तन्मरणकृतमित्येव । ए. वमेतैर्दुःखैरन्तकाले च जनितदुःखानि सर्वाणि प्राप्नोति चेतनः पुरुष एव प्रधानादीनामचेतनत्वात् । तस्मात्तस्यैव विज्ञानिन या दुःखं न जडानां प्रधानादीनाम् । तर्हि किय. न्तं कालं पुरुषो दुःखमाप्नोति । अत्रोच्यते-लिङ्गस्याधिनि- वृत्तेः यावन्महदादि लिङ्ग न निवर्तते तावत्कालं पुरुषो दुः खभोक्ता । तस्माद्दुःखं समासेन-सझेपेण प्राप्नोति चेतनः पुरुषः । यदा तु तत्प्रतिनिवर्तते भहदादिलिङ्ग ज्ञानोत्पत्या ततो मोक्ष प्रामोति । मोक्षं गतस्य दुःखं नास्ति । ज्ञानेन हि लिङ्गं निवर्तते । यदा प्रयकं प्रधानमहदहंतन्मात्रेन्द्रियभूतान्य- न्यानि अहमन्य इति ज्ञानं तदा लिङ्गाभावः ॥ ५५ ।। प्रकृतेः किं निमित्तमारम्भ इत्यत्रोच्यते- इत्येष प्रकृतिकृतो महदादिविषयभूतपर्यन्तः । प्रतिपुरुषविमोक्षार्थ स्वार्थ इय परार्थ आरम्भः ॥५६॥ इत्येष प्रकृतिकृत इति । एवमादियः पूर्वमुपवर्णितो लिङ्गसो महदादिभूतपर्यन्तः, एष प्रकृतिकृत इति । अत्राह-एवं लिासर्गः प्रधानेन किमर्थं कृत इति ? अत्रोच्यते । प्रतिपुरुषधि- मोक्षार्थम् पुरुषं पुरुषं प्रति विमोक्षस्तदर्थं प्रतिपुरुषविमोक्षा- -- ·माठरवृत्तिसाहिता। ७३ र्थम् । देवलोकगतानां मनुष्यलोकगतानां तिरंग्यामिगतानां च मोक्षामित्यर्थः । स्वार्थ इद परार्थ आरम्भः । स्वकीयोऽर्थः स्वार्थः । इवोपमायाम् । यथा कश्चित् स्वार्थमित्र मित्रार्थ कराति तथा स्वार्थमिव प्रधान पुरुषार्थ करोति । स चार्ज द्विविधः । शब्दाधुपलब्धिरादिगुगपुरुषान्तरोपलाधरन्नश्च । त्रिषु लोकेषु शब्दादिविषयः पुरुषं योजयनि । अन्ते च गुण- पुरुषान्तरोपलब्ध्या मोक्षं कुरुते ।। ६६ ।। अत्राह-उतं भगवता प्रधानं स्वार्थमित्र परार्थमारभते । अथ च त्वया प्रधानमवेतनमुक्तं तत्कथं प्रवर्तते । (१)अचेतना- नामपि प्रवृत्तिष्टा निवृत्तिश्च । वत्सांवाद्धानांमत्तं क्षीरस्य यथा प्रवृतिरज्ञस्य । पुरुषविमोक्षानिमित्तं तथा प्रवृत्तिः प्रधानस्य ।। ५७ ॥ यथा तृणोदकं गवा भक्षितं पीतं च क्षीरभावन परिणमति, वत्सद्धिं करोति, पुष्टे वत्से निवर्तते । एवं पुरुपविमोक्षानिमित्त प्रधानस्याज्ञस्य प्रवृत्तिः॥५७ ।। औत्सुक्यनिवृत्त्यर्थं यथा क्रियासु प्रवर्तते लोकः। पुरुषस्य विमोक्षार्थ प्रवर्तते तव्यक्तम् ॥ ५८ ।। यथा लोक इष्टविषयौत्सुक्ये सति तस्य निवृत्यर्थ क्रियामु गमनागमनासु प्रवर्तते कृतकार्यो निवर्तते । तथाऽव्यक्तं पुरु. षस्य विमोक्षार्थ शब्दादिभोगलक्षणं गुणपुरुषान्तरोपलब्धिलक्ष- णं द्विविधं पुरुषार्थ कृत्वा निवर्तते ॥ ५८ ।। किश्चान्यत्- (१) अत्र उच्यते' इत्यपक्षितम् ।

·७४ सायकारिका रङ्गस्य दर्शयित्वा निवर्तते नर्तकी यथा नृत्यात् । पुरुषस्य तथाऽऽत्मानं प्रकाश्य विनिवर्तते प्रकृतिः॥१९॥ यथा नर्तकी शृङ्गारादिरसैहावभावैश्च निबद्धगीतवादित्र- स्यानि रङ्गस्य दर्शयित्वा कृतकार्या नृत्यान्निवर्तते । एवं प्रकृतिमह- दरका रतन्मात्रोन्द्रयभूतभावेन देवमानुषतिर्यग्रूपासु योनिषु सुख- दुःखमोहाकृतिः शान्तघोरमूढविषया सती आत्मानं पुरुषस्य प्रकाश्य निवर्तते । तस्यां च निवृत्तायामसौ केवलः पुरुषो दुःख- प्रयं नानुभवति । यथा जलवाहकस्य घटाभावे तदाधेयस्योदक- स्याभावः । तथा दुःखाभावः । ततोऽसौ मोक्षं गच्छति ॥५९।। अत्राह-यथा नर्तकी नृत्यादिभिरुपायैरात्मानं प्रकाश्य रङ्गात् विनिवर्तते, एवं प्रकृतिः पुरुषस्य कैरुपायैरात्मानं प्रका- इय विनिवर्तते ? अत्रोच्यते- नानाविधैरुपायैरुपकारिण्यनुपकारिणः पुंसः । गुणवत्यगुणस्य सतस्तस्यार्थमपार्थक चरति ॥ ६ ॥ नानाविधैरुपायैः शब्दस्पर्शादिभिरुपकर्तुं शीलमस्याः सा तथोक्ता । अनुपकारिणः पुंसः निष्क्रियत्वादिति यावत् । तस्योपकारिणी प्रकृतिः तस्योपकृयाहमन्या त्वमन्य इति निव- तते (प्रकृतिः) । किं चान्यत्-गुणवती सा सत्त्वरजस्तमो- मयी । अगुणस्य सतः पुंसः निष्क्रियोदासीनामूर्तादिलक्षण- वच्चात् । एवमस्य पुंसोऽगुणस्यापि सतः (नियस्य) सेयं गुणवती अर्थमपार्थकं चरति करोति । यथा कश्चिद- नुरक्तो मित्रमुहत्त्वमवलम्ब्य मित्रार्थमनुक्तमपि प्रत्युपकारमन- पेक्ष्य कुरुते । एवं प्रधानं पुरुषस्य द्विविधमपि विषयोपलब्धि- मोक्षात्मकमर्थं कुरुते । पुमान् पुनः प्रधानस्प किमपि न प्रत्युप- ·। माठरवृत्तिसहिता। ७५ करोति । तत् प्रधानपुंगोः शिखिपिच्छवदेकपक्षचित्रन्यायः॥६॥ निवृत्ता किं करोति एतदाह- प्रकृतेः सुकुमारतरं न किञ्चिदस्तीति में मतिर्भवति । या दृष्टास्मीति पुनर्न दर्शनमुपैति पुरुषस्य ॥ ११ ॥ प्रकृतिरपि प्रधानमपि कुरुते । यह श्नुषा वीडया स्वगृ. हान्तः प्रविशति अनो ब्रवीनि इयं विशिष्टतरेति । एवामियं प्र. कृतिः मुकुमारतरा । तस्मात्प्रकृतेः सुकुमारतरं नान्यदस्तीति । एवं पुरुषस्य परमात्मनोऽपि मनिरुत्पन्ना। नास्तीति मे मतिभवति । मपेति पुरुष आत्मानं ब्रवीति । तत्र मुकुमारतरत्वं वर्णयति ईश्वरः कारणमिति के चिदाचार्या ध्रुवते । उक्तं च- "अज्ञो जन्तुग्नीशोऽयमात्मनः मुखदुःखयोः । ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्ग नरक मेव वा ।। वेदवादिनः पुनरित्थं कारणमाहुः । 'पुरुष एवेदं सर्वम्' इत्यतः पुरुषः कारणमाहुः । अपरे स्वभावमाहुः । स्वभावः कारणमिति । तथा हि- येन शुक्लीकृता हमाः शुकाश्च हरितीकृताः। मयूराश्चित्रिता येन स नो वृत्ति विधास्यति ।। अत्र साङ्ख्या वदन्ति । ईश्वरः कारणं न भवति । कस्मात् निर्गुणत्वात् । इमाः सगुणाः प्रजाः । सत्वरजस्तमांसि त्रयो गुणाः ते च प्रजासु सन्ति । तांश्च गुणान् दृष्ट्वा साध्यामः । प्रकृतरिमाः समुत्पन्नाः प्रजाः । यदीश्वरः कारणं स्यात्ततो निर्गु- णादीश्वरान्निर्गुणा एव प्रजाः स्युः । न चैवम् । तस्मादीश्वरः कारणं न भवति । एवं पुरुषोऽपि द्रष्टव्यः । स्वभावो नाम न कश्चित्पदार्थोऽस्ति । यतः प्रजानामुत्पत्तिसङ्गतिः स्यात् । तस्मा- HAN

·साङ्ख्यकारिका
यो ब्रूते स्वभावः कारणमिति तन्मिथ्या । के चित् कालं कार-
णतया वर्णयन्ति ।
कालः सृजति भूतानि कालः संहरते प्रजाः ।
कालः सुप्तेषु जागर्ति तस्मात्कालस्तु कारणम् ।।
तदपि सायचो निराकुरुते । कालो नाम न कश्चित्पदार्थों
ऽस्ति । व्यक्तमव्यक्तं पुरुष इति य एव पदार्थाः । तत्र
कालोऽन्तर्भूतः । एवं प्रधानं हित्वा नास्त्यन्यत् कारणम् ।
सत्प्रधानावगमं प्रति यदा पुरुषस्य सम्यग् ज्ञानमुत्पद्यते
तदा तेन ज्ञानेन दृष्टा प्रकृतिः पुरुषसङ्गानिवर्तते । स्वैरिणीव
पुरुषणोपलक्षिता । अये इयमसाध्वी मां मोहयति तस्मान्न
ममानया कार्य मितिवत् । तस्यां च निवृत्तायां मोक्षं गच्छति ।
एवमीश्वरादीनि अकारणानि । सुकुमारतरम् इसेतत् वाक्यशेषः-
कृतः । यस्मात्सुकुमारतरं प्रधानं तस्मादुच्यते-प्रकृतेः सुकु-
मारतरं न किंचिदस्तीति मे मतिर्भवति इति मे पुरुषस्य ।
अत्राह-सा दृष्टा पुरुषेण कथं निवर्तते प्रकृतिः । अत्रोच्यते-या.
दृष्टास्मीति पुनर्न दर्शनमुपति पुरुषस्य । यथा काचि-
स्कुलस्त्री साध्वी स्वगृहद्वारि स्थिता पुरुषेण सहसैवागतेन दृष्टा
सहमैव ब्रीडमाना त्वरितं गृहं प्रविष्टा सा एवं मत्वा दृष्टाऽह-
मनेनेति न पुनदर्शनमुपैति पुरुषस्य । एवं प्रकृतिः परमात्मना
पुरुषेण ज्ञानचक्षुषा दृष्टा सब्रीडा कुलस्त्रीवन्न पुनदर्शनमुपैति
पुरुषस्य । तस्यां च निवृत्तायां पुरुषो मोक्षं गच्छति ।। ६१ ॥
अत्राह- लोके शिष्टा वदन्ति पुरुषो बद्धः, पुरुषो मुक्तः,
पुरुषः संसरति । अत्रोच्यते
तस्मान्न बध्यते नापि मुच्यते नापि संसरति कश्चित् ।
संसरति बध्यते मुच्यते च नानाश्रया प्रकृतिः ॥ ६२॥

·माटरवृत्तिमहिना। पुरुषो न बध्यते सर्वगतत्वान , अविकारत्वान् . निष्क्रि- यत्वात् , अर्तृत्वात् । यस्मान्न बध्यते तस्मान्न मुच्यते । मुक्त एव सः । अबद्धः कुतो मुच्यते । कस्याभुक्तेन विशूची भवति । न संसरति सर्वगतवान् । सर्वगतस्य बन्धमाक्षी कुनः । अनधिगतप्रापणार्थ संसरणमित्युपदिश्यते । तेन च मुनिपुणं सर्व प्राप्तम् । पुरुषं न विदन्ति ये त एवं वदन्ति । पुरुषो बद्धः पु. रुषो मुक्तः पुरुषः संसरति । अवाह-यदि पुंसो बन्धमोक्षसंस. रणानि न स्युः तर्हि कस्य भवन्ति। तदुच्यते-संसरतिबध्य- ते मुच्यते च नानाश्रया प्रकृतिः । प्रकृतिरात्मानं बध्नाति, मोचयति, संसरति च । यत्तत्सर्गादौ मूक्ष्म शरीरं तान्मात्रिक मागुक्तं त्रयोदशविर्धन करणेन संयुक्तं त्रिविधेन वन्धेन बद्धं संसरति । स च वन्धस्त्रिविधः पूर्वमाख्यातः(१) । तदेव सूक्ष्मशरीरमुत्पन्ने ज्ञाने त्रिधा वन्वान्मुच्यते । तस्मान्मुच्यते बध्यते संसरति नानाश्रया प्रकृतिः । नानाश्रया देव- मनुष्यतिर्थक्शरीरभूनेत्यर्थः । एवं यत् प्रधानं तत् मूक्ष्मं शरीरं तत् प्रधान प्रकृतिरियनर्थान्तरम् । तत्र यः पुंसो बन्धमोक्षसंस- रणानि ब्रूते स मूढः ॥ ६२ ॥ अत्राह-सा प्रकृतिः कैर्गुणैरात्मानं बन्धयति, कैर्वा मोच- यतीति ? अत्रोच्यते-- रूपैः सप्तभिरेवं वनात्यात्मानमात्मना प्रकृतिः । सैव च पुरुषस्यार्थ प्रति विमोचयत्येकरूपेण ॥ ६३ ॥ सप्तभी रूपैरियमेवं प्रकृतिधर्मादिभिर्विना ज्ञानम् आत्म- (१) प्रकृतिवन्धो वैकारिकबन्धोदक्षिणाबन्धः।प्राकृतेन च बन्धे. न तथा वैकारिकेण च । दाक्षिणेन तृतीयेन बद्धो ज्ञानेन मुच्यते ।

·साङ्ख्यकारिका नाऽऽत्मानं बध्नाति । सैव च प्रकृतिः गुणपुरुषान्तरोपल. विरूपं प्रति एकरूपेण ज्ञानेनात्मानं विमोचयति ॥ ६३ ॥ कथं तत् ज्ञानमुत्पद्यते- एवं तत्त्वाभ्यासान्नास्मि न मे नाहमित्यपरिशेषम् । अविपर्ययाद्विशुद्धं केवलमुत्पद्यते ज्ञानम् ॥ ६४ ॥ एवमिति । यथा एतानि पञ्चविंशतितत्त्वानि पुरुषाद्यानि भूनपर्यन्तानि तेषामभ्यासस्तत्वाभ्यासः । अभ्यालेनैव तत्त्वदर्श- नम् । तस्मादभ्यासात् पुरुषस्य बुद्धिरुत्पद्यते । नास्मि तत्त्वानि, न मे तत्त्वानि, नाहं तत्त्वानां, किं तु प्राधानिकान्ये- तानि । तस्मात् ज्ञानमुत्पद्यते एवमादि । अपरिशेषं निरव- शेषमित्यर्थः(१) । किं चान्यत् (ज्ञानं यस्मादाह)-अविपर्य- यात् । विपर्ययः मंशयस्तद्विपरीतोऽविपर्ययस्तस्मादविपर्ययाद- संशयाद्यथा नार्थदर्शनाद्विशुद्धम् निरवद्यमव्यामिश्रं केवलं(२) ज्ञानमुत्पद्यते प्रादुर्भवति । किं ज्ञानम् गुणपुरुषान्तरोपल- ब्धिरूपमित्यर्थः ॥ ६४ ॥ अत्राह-तेन ज्ञानेन पुरुषः किं करोति । अत्रोच्यते- तेन निवृत्तप्रसवामर्थवशात्सप्तरूपविनिवृत्ताम् । प्रकृतिं पश्यति पुरुषः प्रेक्षकवदवस्थितः स्वस्थः ॥६५॥ यथा कश्चित्प्रेक्षको रङ्गस्थितो गीतवादित्रनृत्यादिभिर्वर्तमा- नां नर्तकी स्वस्थो निर्विकल्पः पश्यति । एवं पुरुष आत्मक- तेन ज्ञानेन तामु तासु अवस्थासु वर्तमानां प्रकृतिं पश्य. ति इयं सा प्रकृतिर्या सर्व पुराणमात्मानं बध्नाति । प्रे. (१) न में शरीरं यतोऽइमन्यः शरीररमन्यत् नाहम् इत्य परि- शेषम् अहङ्काररहितम् । (२) मोक्षकारणं पञ्चविंशतितत्त्वज्ञानं । ।

·माटरवृत्तिसाहिता। क्षकवत् प्रेक्षकेण तुल्यः स्वस्थः स्वस्मिन् मात्र स्थितः । किं भूतां प्रकृतिम् निवृत्तप्रसवाम् । निवृत्तबुद्ध्यङ्कार कार्याम् । अर्थवशात्सप्तरूपविनिवृत्ताम् नितिनोभय पुरुषप्रयोजन- वशात् यः सप्तभिः रूपैधर्मादिभिरात्मानं वनाति तभ्यो रूपेभ्यो विनिवृत्ताम् । यावज्ज्ञानचक्षुपा दृष्टा प्रकृतिः पुरुषेण तया च पुमान् दृष्टः ॥ ६५ ॥ अत्राह-ज्ञानचक्षुपा दृष्ट्वा प्रकृति पुरुपः किं करोति । अत्रोच्यते- दृष्टा मयेत्युपेक्षक एको दृष्टाऽहमित्युपरतान्या । सति संयोगेऽपि तयोः प्रयोजनं नास्ति सर्गस्य ॥२६॥ यथेमा रङ्गगतां नर्तकीं सास्ववस्थामु वर्तमानां दृष्ट्वा वि- रमति रङ्गाद प्रेक्षकः दृष्टा मयेत्युपेक्षक एकः केवलः शुद्ध पुरुषः । तथा प्रकृतिरपि अनेन अहं दृष्टति निवृत्ता । एका त्रैलोक्यस्यापि प्रधान कारणभूता न द्वितीया प्रकृतिरस्ति । नर्ग- क्यपि अहमनेन दृष्टा इत्युपरमते नृत्यात् एवं पुरुषोऽपि दृष्टा- मया इयं ज्ञानचक्षुषा प्रकृतिः इति प्रेक्षकवत् उपरमो मोक्ष गच्छतीत्यर्थः । तथा प्रकृतिरपि दृष्टाऽहमनेनेति स्वव्यापारात उ. परमत्येव । अत्राह-प्रकृत्योः सर्वगतत्वात् सर्वनिषेधा न शक्य- ते वक्तुम् । तदस्य संसारसर्गस्य विनिवृत्तिरेव । तत्कथामिदं साधनं समीचीनमिति । अवाच्यते-सति संयोगेऽपि तयोः प्रयोजनं नास्ति संगस्थेति । यद्यपि प्रधानपुरुपयोः सर्वग- तयोः संयोगो भवत्येव । तस्मिश्च सति सर्गसम्भवस्तथाऽपि ना- सौ सर्गः स्यात् प्रयोजनाभावात् । यस्मात् प्रधानस्य पुरुषार्थी प्रवृत्तिः । स च पुरुषार्थो द्विविधः । शब्दायुपलब्धिरादिर्गुण- । ।

·मुत्पन्न किमर्थं मोक्षं न गतोऽस्ति अथ वा त्वत्प्रसादात्तत् ज्ञानं सायकारिका पुरुषान्तरोपलब्धिरन्तश्च । ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु पुरुषः शब्दादि- भिर्विषयोजायतव्यः । अन्ते च गुणपुरुषान्तरोपलब्ध्या मोक्ष- यितव्यः : एवं पुरुषदर्शनार्थं सम्पयांगः कृतः । एवं प्रकृतिपुरुष- योस्तयोः शरीरोत्पत्तिनास्ति पुनः ऋणिकधारिणकवत्(१) य. थेह लोके ऋणिकधारिणको उतमाधमर्णों देवदत्तयज्ञदत्तौ यो- ऽस्मिन् ऋगं धारयति स उत्तमर्णस्तेनाधर्मण उक्तः ऋणं मे दे. हीति । ततस्तेन तहत्तं । ततस्ता कृतपयोजनौ परस्परमर्थेन स- न्त्यक्तावथ तयोर्भूयः संयोगो भवति । तथाऽपि नार्थकृत्यं प्रयो- जनाभावात् । रथा वा वृद्धसंयोगादपत्यं न भवति प्रयोजना- भावात् । तथा प्रधानपुरुषयोः कृतपयोजनयोः प्रयोजनं ना. स्तीति सिद्धम् ॥ ६६॥ किंचान्यत् यदि पुरुषस्य उत्पन्ने ज्ञाने मोक्षस्तर्हि मम क- स्मान्न भवति । अत उच्यते- सम्यक्ज्ञानाधिगमात् धर्मादीनामकारणप्राप्तौ । तिष्ठति संस्कारवशाचक्रभ्रमवद्धृतशरीरः ।। ६७॥ यदा पुरुषेण पञ्चविंशतितत्त्वज्ञानमधिगतं भवति तदा धर्मादीन्यकारणानि प्राप्तानि पुनर्जन्मसमर्थानि न भवान्त । को दृष्टान्तः यथेह लोके वीजान्यग्निदग्धानि न परोहसमर्थानि भव- न्ति । धर्मो येषाम् आदिस्तानि धर्मादीनि तेषाम् अकारणानां प्राप्तिरकारणप्राप्तिः। तथा सत्यां पुर्नजन्म न भवति । अत्राह यदि सम्यक् ज्ञानात् मोक्षो भवति तत्राचार्यस्योपदेष्टुः सम्यक् ज्ञान - ममापि सञ्जातं किमहं मोक्षं न गच्छामि । अत्रोच्यते-तिष्ठति (१) ऋणिकनिकवत् इति पाठः समुचितः।

·८. माठरवृत्तिमहिना। संस्कारवशात् । संस्कारो नाम धर्माधर्मो निमिन कुमा शरी- रोत्पनिर्भवति निर्यकमनुष्यदेवादिषु । तस्य संस्कारेण ग्रहगम् । सच संस्कारः फलमदत्वा क्षयं न गच्छनि उत्पन्नज्ञानस्यापि नस्मादिदं शरीरं विनाशं यास्यति । तन्निमित्ताभावादिदं शरीरं पनिष्यति । यथा च विद्वान् मोक्षं यास्यति । तस्मान हेतोरुप- बज्ञानस्यापि धर्माधर्मवशात् तिष्ठति शरीरम् । को दृष्टान्नः ? अत्री- ध्यने-चक्रभ्रमवत् धृतशरीरः यथा कुलालश्चक्र भ्रमयति घंटे करिष्यामीति । स कुलाला घटं कृत्वा यथा स्वस्थो भव- ति अवतिष्ठते । यस्मिंश्चावतिष्ठमाने चक्रं भ्रमत्येव । संस्कारव- शात्-कर्मवशादित्यर्थः । एवमेव पूर्वकृतयोधर्माधर्मयोलवत्त्वात् दुर्बलत्वात् ज्ञानस्य उत्पन्नेऽपि ज्ञाने विद्वांस्तिष्ठति संस्कारवशात् चक्रभ्रमवत् धृतशगरः ।। ६७ ।। अत्राह-उत्पन्नज्ञानः फलनिरपेक्षं कर्म निजि कुर्वन्न देहमा. रमते, आरब्यफलं यावत् जन्मदायि 'नामुक्त क्षीयने कर्म' 'अव- श्यमेव भोक्तव्यं कृतम्' इति क्षपयन् , अनारब्धफलेषु 'यथैधांसि समिद्धोऽग्निः' इति परिहारेण भस्मीकरणम् । एवं कर्मणां धमे उत्पन्ने ज्ञानेऽपि कदा विद्वान् मोक्षं गच्छतीति ? अत्रोच्यते- प्राप्ते शरीरभेदे चरितार्थत्वात्प्रधानविनिवृत्तौ । ऐकान्तिकमात्यन्तिकमुभयं कैवल्यमाप्नोति ॥६८ ॥ तदेवं सति शरीरभेदे देहनाशे प्राप्त आयाते इत्यर्थः । चरितार्थत्वात् । स चार्थो द्विविधः (शाब्दात्मिकः) पूर्वमुक्तः । तस्यार्थस्य चरितार्थत्वात् कृत्वेत्यर्थः । प्रधानविनिवृत्तौ । यदा पूर्वकृतयोधर्माधर्मयोः क्षयो भवति तदा शरीरं भिद्यते । तस्मिंश्च शरीरे भिन्ने पूर्वोक्तेन ज्ञानेन शरीरं प्रधानाख्यं कारणमविशे- ·सावधकारिका windia पमय तान्मात्रिक सर्गादावुत्पन्नं तन्निवर्तते । इह शरीरे यत् पा. र्थिवं तत् पृथिवी प्रविशति । एवमन्यदन्येषु प्रविशति । एवं स्थूलं शरीरं पञ्चधा भिद्यते । प्रधानं च कृतपयोजनं भूयोऽन्यत् शारीरं द्वितीयं नारभते विदुषः । एवमयं विद्वान् तस्मिन् शरीरे भिन्न-ऐकान्तिकमात्यन्तिकमुभयं कैवल्यमानोति । ऐका. न्तिकमवश्यम्भावित्वादात्यन्तिकमपुनरावृत्तित्वात् सर्वथेत्यर्थः । न स्वौषधादिवत् कादाचित्करोगनिवृत्तिवत् । न च निवृत्ते रोगे पुनः सम्भवेदित्युभयोदाहरणमैकान्तिकात्यन्तिकयोः । इत्थमे- कान्तात्यन्ततस्तापत्रयस्याभावात् उपरमादनुत्पत्तेः कैवल्य मोक्ष इत्यर्थः । तमाप्नोति ॥ ६८ ॥ अत्राह-किंप्रयोजनमिदं ज्ञानमुच्यते । अत्रोच्यते- पुरुषार्थज्ञानमिदं गुह्यं परमर्षिणा समाख्यातम् | स्थित्युत्पत्तिप्रलयाश्चिन्त्यन्ते यत्र भूतानाम् ।। ६९॥ यश्चासौ पुरुषार्थो मोक्षस्तदर्थं पुरुषविमोक्षार्थ ज्ञानमिद- मिति । यदेतत् पूर्ववर्णितं ज्ञानं एतत् गुह्यं दुर्विज्ञेयमित्यर्थः । परमर्षिणा कपिलेन समाख्यातं कथितमित्यर्थः । अत्राह- अस्मिन् ज्ञाने के अर्थाश्चिन्त्यन्ते । अत्रोच्यते-स्थित्युत्पत्ति प्रलयाः तत्र देवादीनामष्टौ स्थानानि भवन्ति । मानुष्यं चैक- विधं, भूलोके पञ्चविधं तैर्यक्योनम् । एषु स्थानेषु ब्रह्मादीनि ति- यक्योनिपर्यन्तानि तिष्ठन्ति । एषा स्थितिः । उत्पत्तिं प्रादुर्भाव(१) प्रधानान्महदहङ्कारतन्मात्रेन्द्रियमहाभूतानीत्युत्पत्तिः । एवं भूतो- त्पत्तिर्भावोत्पत्तिश्च व्याख्याता । लयं वक्ष्यामः-भूतानि तन्मा- श्रेषु लीयन्ते, तानीन्द्रियेषु, इन्द्रियाणि लीयन्ते चाहङ्कारे, स (१) 'वक्ष्याम' इत्यपेक्षितम् ।

·माठरवृत्तिमाहिता। बुद्धौ मा प्रधाने लयं गच्छति । प्रधानं तु कचिन्न ली यनेऽवि- कृतत्वात् । एवं मलयः ॥६९॥ अत्राह- यदेतत् भगवना व्याख्यानं पञ्चविंशतितत्त्वज्ञानं, तस्य कुत आगम इति ? अत्रोच्यते- एतत् पवित्र्यमग्न्यं मुनिरासुरयेऽनुकम्पया प्रददौ । आसुरिरपि पश्चशिग्वाय तेन च बहुलीकृतं तन्त्रम् ७० एतत् विज्ञानमधिकुरुते । एतत् पवित्रं, कथं पवित्रम् । यस्मान्नरकप्रेततिर्यक्योनिषु पतनात् त्रायते तस्मात्पवित्रम् । अग्न्यं श्रेष्ठ्यात् । वेदपुराणभारतमन्वादिभ्योऽपि धर्मशास्त्रेभ्य एतत् पञ्चविंशतितत्त्वज्ञानमुत्तमम् । कस्मात् ? ऐकान्तिकस्वात् आत्यन्तिकत्वाच्च । अतो दुःखाभावश्च । मुनिर्भगवान् कपिलः आसुरिसगोत्राय ब्राह्मणाय वर्षसहस्रयाजिनेऽधिकारितामवगम्य (अस्मै) प्रददौ । तदनुकम्पया. तद्विमोक्षार्थम् । अन्धे तमसि अज्ञानेऽयं तपस्वी वर्तते इत्युत्पन्नयाऽनुकम्पया । मुनिर्मननात् । भगवान् भूतानां गतिमागतिं च विदन्ननति चलति इति भ- गवान् कपिलः । प्रत्युपकारानपेक्षसर्वोपकारी मुहृत् इत्यर्थम- वलम्ब्य उवाच । तदेव ज्ञानं भूय आमुरिसगोत्रोऽनुकम्पया पञ्चशिखाय प्रोवाच । पञ्चशिखेन तेन बहुधाकृतं तन्त्रम् । बहूनां शिष्याणां प्रदत्तम् ॥ ७० ॥ तन्त्रमिति व्याख्यायते । 'तम एव खल्विदमग्र आसीत्' । तस्मिंस्तमसि क्षेत्रज्ञोऽभिवर्तते प्रथमम् । तम इति उच्यते प्रकृतिः, पुरुषः क्षेत्रज्ञः । षष्टिपदार्था यस्मिन् शास्त्रे तन्व्यन्ते तत् षष्टिः तन्त्रम् । षष्टितन्त्रं ज्ञात्वा कुशलः किल ईश्वरकृष्णनामा । तेन ईश्वरकृष्णेन विस्तरग्रन्थग्रहणभीरुणा हितार्थ षष्टितन्त्रम्

·No text on this page.

·No text on this page.