Prakrit Bharati Academy, Jaipur
Vritratnakar
Front matter
"
यह पुस्तक गंगाविष्णु श्रीकृष्णदासने कल्याण, निज " लक्ष्मीवेंकटेश्वर
स्टीम् प्रेसमें छापकर प्रकाशित की,
-
उदाहारः। " ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्चेति " महामतेसहानु- भावस्य महतो मुनिमूर्धमुकुटमणेर्महीमण्डलमण्डनस्य महर्षिवर्यस्य महाशयस्य पत- जलेरनुशासनात् षडङ्गेषु छन्दोऽभिधानाच्छिक्षायां " छन्दः पादौ तु वेदस्य " इति पादरूपेण निरूपणाद्वेदस्य पादरूपमेकमङ्ग छन्दोऽस्ति । छन्दसैव समस्त व्याप्तमिद वाड्मय छन्दसैव निगमागमाना प्राचीना चीनाचार्थनिर्मितोत्तमो- त्तमनिबन्धनिकराणां भवति सञ्चालन तेन विना तेषां सञ्चालनाभावश्च संभाव्यते । दृश्यते खलु जगति जनता प्रचलति पझ्या न तद्धीनेति प्रत्यक्षम् । तदिदं वेदाङ्गत्वाच्चतुर्दशविद्यान्तर्गतत्वाद्विष्णुरिव सर्वव्यापकत्वात्तदपरिज्ञाने प्रत्यवायश्रव- णाचाध्येय ज्ञेयमवश्यञ्चेति । श्रीमता विद्वद्वत्सलेन कव्युपकारमातेना पिङ्गलाचा- येणापि छन्दोज्ञानार्थमेव सूत्रात्मकमष्टभिरध्यायैः प्रणीत “ छन्दःशास्त्रम् "। तत्र सर्वेषा वैदिकाना लौकिकानाञ्च छन्दसा सम्यक्तया सूत्रैरेव निरूपणमस्ति तदेव छन्दोग्रन्थेष्वार्षत्वान्मेष्य वेद्य श्लाघ्य प्रधानश्च । “ प्रधाने च कृतो यत्नः फलवान् भवति ” इति सत्सिद्धान्तत्वेऽपि तत्काठिन्य दृष्ट्वा प्रथमतस्तदध्ययनो- सुकाना वृत्तजिज्ञासूना विद्यार्थिगणाना कुण्ठिता धीश्चेत्तर्हि ते विगतमनोरथा भविष्यन्त्यतो लौकिकच्छन्दुसा ज्ञानानन्तरमेव प्राप्तबोधाना तदध्ययन श्रेयस्कर- मिति मत्वा परमकारुणिकेन श्रीकेदारभट्टेन विरचितमिद वृत्तरत्नाकरम् ॥ मयाप्यस्योपरि “ छन्दासुबोधिनी " नाम्नी सस्कृतटीका “ सरला ? नाम्नी च भाषाटीका ह्येव द्वे टीके रचिते स्तः । प्रदार्शतानि च समस्तवृत्तोदाहरणान्यतः स्वल्पबोधवतामपि पुसामैतदध्ययनेन लौकिकानामस्मिन्नुक्ताना सर्वेषा मात्राच्छन्दसा वर्णच्छन्दसा च सम्यग् ज्ञान भविष्यतीति निश्चितम्, तस्मात् सर्वैस्सज्जनै; काव्य- रसिकै कविभिश्चेद् स्वीकर्तव्यमित्याशास्महे | यचात्र मद्रचितटीकोल्लेखे भ्रमप्रमादां- शश्चेत् सकृपालुमि; कविभिस्सशोधनीयः, सुप्रसिद्धमपि " धावतः स्खलन न दोषाय मवति' । अस्य छन्दीग्रन्थस्य सर्वदा सर्वथा मुद्रणादिविषयकाः सर्वाधिकाराः मुबईस्य खेमराज श्रीकृष्णदास श्रीवेंकटेश्वर ( स्टीम् ) यंत्रालयाध्यक्षाभ्यां महानुभावाभ्या रावसाहब श्रीरंगनाथ-श्रीनिवासाभ्यां समर्पितः । इति । भवदीयः- दाधीचपण्डित ज्ञारसरामशर्मा, कामठीस्थः।
No text on this page.
. श्रीगणेशाय नमः। वृत्तरत्नाकरविषयानुक्रमणिका । - * -- पृष्ठाङ्काः | विषयाः ६ . ::: :: :: :: विषयाः मङ्गलाचरणम् छन्दशास्त्रलक्षणम् मगणादिलक्षणम् आर्यगणकथनम् (सबके उदाहरण)... समवृत्तादिलक्षण उक्तादिजातिसंख्या आर्यालक्षणम् पथ्यालक्षणम् विपुलालक्षणम् चपलालक्षणम् मुखचपलालक्षणम् जघनचपलालक्षणम् गीतिच्छन्दोलक्षणम् उपगीतिलक्षणम् उद्गीतिलक्षणम् आर्यागीतिलक्षणम् वैतालीयलक्षणम् औपच्छन्दसिकलक्षणम् मापातलिकालक्षणम् . दक्षिणान्तिकालक्षणम् उदीच्यवृत्तिवृत्तलक्षणम् प्रान्यवृत्तिलक्षणम् प्रवृरकलक्षणम् अपरन्तिकालक्षणम् चारहसिनीलक्षणम् वक्रलक्ष्णम् पथ्यावलक्षणम् पृष्ठाङ्काः र विपरीतपथ्यावक्रलक्षणम् ...३ चपलावलक्षणम् २८ ...४ युग्मविपुलालक्षणम् भविपुलालक्षणम् . २९ रविपुलालक्षणम् नविपुलालक्षणम् ३० १० तविपुलालक्षणम् १३ अचलधृतिलक्षणम् ३२ १४ मात्रालमकलक्षणम् १६/विश्लोकलक्षणम् .३२ १७ वानवासिकालक्षणम् २८ चित्रालक्षणम् १९ उपचित्रालक्षणम् पादाकुलकलक्षणम् २० गुरुलघुज्ञानक्रिया ३४ .२१ शिखालक्षणम् खनालक्षणम् २२ अनङ्गक्रीडालक्षणम् । अतिरुचिरालक्षणम् ३७ २३ श्रीछन्दोलक्षणम् ३८ २४ स्त्रीच्छन्दोलक्षणम् ..., नारीछन्दोलक्षणम् २५ मृगीछन्दोलक्षणम् कन्याछन्दोलक्षणम् पंक्तिच्छन्दोलक्षणम्. २६ तनुमध्याछन्दोलक्षणम् शशिवदनाछन्दोलक्षणम् ... २७ वसुमतीछन्दोलक्षणम् विद्युन्मालालक्षणम्(गायत्री)..., : :: 20mm २ वृत्तरत्नाकरस्य- पृष्ठाङ्काः | विषयाः ५३ . ..." ... ५४ ..." " s: ५६ ... विषयाः पृष्ठाङ्काः स्त्रग्विणी लक्षणम् ... ४० सुमुखीछन्दोलक्षणम् ५२ सोमराजीलक्षणम् ४१ दोधकच्छन्दोलक्षणम् सोमकुलछन्दोलक्षणम् शालिनीलक्षणम् कामलतिकालक्षणम् वातोर्मीलक्षणम् मधुमतिच्छन्दोलक्षणम् ४२ श्रीछंदोलक्षणम् (त्रिष्टुभि) कुमारललितालक्षणम् लान्द्रपदलक्षणम् हंसमालालक्षणम् ... १, भ्रमरविलसितालक्षण मदलेखाछन्दोलक्षणम् ४३ रथोद्धतालक्षणम् विद्युन्माला (अनुष्टुप् ) लक्ष०..." स्वागतालक्षणम् चित्रपदालक्षणम् ..., शिखण्डितछन्दोलक्षणम् माणवकछन्दोलक्षणम् ... १४ वृत्ताछन्दोलक्षणम् हंसरुतलक्षणम् ..., भद्रिकालक्षणम् कुमारललिताछन्दोलक्षणम् ..., श्येनिकालक्षणम् समानेकाछन्दोलक्षणम् ४५ उपस्थितिछन्दोल० ५७ प्रमाणिकाछन्दोलक्षणम् इन्दिराछन्दोलक्षणम् .." वितानछन्दोलक्षणम् , चन्द्रवतीछन्दोलक्षणम् नाराचकलक्षणम् ४६) वंशस्थछन्दोलक्षणम् सिहलेखालक्षणम् ... १, इन्द्रवंशाछन्दोलक्षणम् हलमुखीलक्षणम् ... ... तोटकछन्दोलक्षणम् भुजगशिशुभृतालक्षणम् ४७ द्रुतविलंवितछन्दोलक्षणम् ५९ भद्रिकाछन्दोलक्षणम् नवमालिनीछन्दोलक्षणम् शुद्धविराट्छन्दोलक्षणम् मौक्तिकदामछन्दोलक्षणम् पणवनामछन्दोलक्षणम् ४८ पुटछन्दोलक्षणम् चम्पकमालालक्षणम् मुदितवदनालक्षणम् मयरसारिणीलक्षणम् ... ४९ कुसुमविचित्राछन्दोलक्षणम् ... ६६ दीपकमालाछन्दोलक्षणम् जलोद्धतगतिछन्दोलक्षणम् हंसीछन्दोलक्षणम् ततिच्छन्दोलक्षणम् . ५० भुजङ्गप्रयातछन्दोलक्षणम् ६२ त्रग्विणीछन्दोलक्षणम् उपस्थितालक्षणम् प्रियंवदाछन्दोलक्षणम् इन्द्रवज्रालक्षणम् मोचचामरछन्दोलक्षणम् उपेन्द्रवज्रालक्षणम् .५१ मणिमालाछन्दोलक्षणम् लालताछन्दोलक्षणम् " ... ५८ -- " " :: ६० : :: 13 मत्ताछन्दोलक्षणम् मनोरमालक्षणम् उपजातिलक्षणम् 7 " अनुक्रमणिका. (३) पृष्ठात्राः | विषयाः ७७ " ७८ " .७९ ८० ..." " " विषयाः पृष्ठाङ्काः प्रमिताक्षराछन्दोलक्षणम् ६४ मणिगुणनिकरच्छन्दोलक्षणम्...७६ उज्ज्वलाछन्दोलक्षणम् मालिनीछन्दोलक्षणम् वैश्वदेवीछन्दोलक्षणम् प्रभद्रकच्छन्दोलक्षणम् जलधरमालाछन्दोलक्षणस् ६५/ एलाछन्दोलक्षणम् मालतीछन्दोलक्षणम् चन्द्रलेखाछन्दोलक्षणम् तामरसछन्दोलक्षणम् ..., कामक्रीडाछन्दोलक्षणस् पञ्चचामरछन्दोलक्षणम् ६६ ऋषभवृत्तलक्षणम् क्षमाछन्दोलक्षणम् .... चन्द्रकान्ताछन्दोलक्षणम् प्रहर्षिणीछन्दोलक्षणम् रमणीयकच्छन्दोलक्षणम् रुचिराछन्दोलक्षणम् ६७ ऋषभगजविलसितच्छन्दोल० मत्तमयूरछन्दोलक्षणम् वाणिनीछन्दोलक्षणम् उपस्थितछन्दोलक्षणम् मणिकल्पलताछन्दोलक्षणम् मंजुभाषिणीलक्षणम् ६८ अश्वगतिच्छन्दोलक्षणम् चन्द्रिकाछन्दोलक्षणम् पञ्चचामरच्छ० ( अष्टौ) ...८१ मंजुहासिनीलक्षणम् शिखरिणीछन्दोलक्षणम् नवनन्दिनीछन्दोलक्षणम् ६९ पृथ्वीछन्दोलक्षणम् ८२ कुटिलगतिछन्दोलक्षणम् ... वशपत्रपतितच्छन्दोलक्षणम् असंबाधाछन्दोलक्षणम् ७० हरणीछन्दोलक्षणम् . अपराजिताछन्दोलक्षणम् ...” मन्दाक्रान्ताछन्दोलक्षणम् ८३ प्रहरणकलिताछन्दोलक्षणम् ..." मर्कटच्छन्दोलक्षणम् वसन्ततिलकाछन्दोलक्षणम् ७१ कोकिलकच्छन्दोलक्षणम् वसुधाछन्दोलक्षणम् ... अतिशायिनीछन्दोलक्षणम् इन्दुवदनाछन्दोलक्षणम् ७२ कुसुमितलताबेल्लितच्छन्दोल० अलोलाछन्दोलक्षणम् ..., लालसाछन्दोलक्षगस् कुटिलच्छन्दोलक्षणम् ७३ सिहविस्फूर्जितच्छन्दोलक्षणम् धुतिच्छन्दोलक्षणम् ... , हरनर्तनच्छन्दोलक्षणम् हखश्येनीछन्दोलक्षणम् मेघविस्फूर्जितच्छन्दोलक्षणम्. चन्द्रोतसश्छन्दोलक्षणम् ...७४ शार्दूलविक्रीडितच्छन्दोलक्षणम् ८७ तनुच्छन्दोलक्षणम् ..., रचनाछन्दोलक्षणम् . वासन्तीछन्दोशक्षणम् ...., वल्लकीछन्दोलक्षणम् वसन्तच्छन्दोलक्षणम् ...७५/सुवदनाछन्दोलक्षणम् शशिकलाछन्दोलक्षणम् वृत्तछन्दोलक्षणम् नगछन्दोलक्षणम् ... ७६ तुबंशाछन्दोलक्षणम् ..." ८४ ... " ..८५ " ..८६ ... .." " ..." ...८८ " ८९ (४) वृत्तरत्नाकरस्यानुक्रमणिका। ..." ... १०७ विषयाः पृष्ठानाः | विषयाः पृष्ठाङ्काः स्रग्धराछन्दोलक्षणम् ... ८९ मालभारिणीछन्दोलक्षणम् २०२ भद्रकच्छन्दोलक्षणम् ९० पदचतुरूर्ववृत्तलक्षणम् महास्नग्धराछन्दोलक्षण आपीडच्छन्दोलक्षणम् अश्वललितछन्दोलक्षणम् ... ९१ कलिकाच्छन्दोलक्षणम् १०४ मताक्रीडच्छन्दोलक्षणम् लवलीछन्दोलक्षणम् १०५ तन्वीछन्दोलक्षणस् ९३ अमृतधाराछन्दोलक्षणम् १०६ क्रौश्चपदाछन्दोलक्षणम् उद्गताछन्दोलक्षणम् भुजङ्गविजूंभितच्छन्दोलक्षणम् ९३ सौरभकच्छन्दोलक्षणम् १०८ अपवाहाख्यवृत्तलक्षणम् ललितच्छन्दोलक्षणम् १०९ दण्डकाः ९४ उपस्थितप्रचुपितच्छन्दोल०. चण्डवृष्टिप्रयातदण्डकल० प्रवर्धमानच्छन्दोलक्षणम् ११० अर्णादिदण्डकानांलक्षणम् ९५ शुद्धविराडार्षभच्छन्दोल० १११ प्रचितकदण्डकलक्षणम् गाथालक्षणम् उपचित्रच्छन्दोलक्षणम् ९७ षट्प्रत्ययाः ११२ द्रुतमध्याछन्दोलक्षणम् ११३ वेगवतीछन्दोलक्षणम् ...९८ प्रस्तारचक्रम् भद्रविराट्छन्दोलक्षणम् नष्टस् ११६ केतुमतीछन्दोलक्षणम् .९९ उद्दिष्टम् आख्यानिकीछन्दोलक्षणम् विपरीताख्यानिकीछन्दोल० एकट्यादिलगक्रिया . ११८ १०० हारणप्लुत्ताछन्दोलक्षणम् संख्या १२० अध्वयोगः... अपरवऋछन्दोलक्षणम् १२१ १०१ पुष्पिताग्राछन्दोलक्षणम् ग्रन्थकर्तुर्वशादिप्रशास्तः १२२ यवमतीछन्दोलक्षणम् ... १०२ टीकाकर्तुशादिवर्णनम् ... १२४ प्रस्तारः ... ११५ :: " ... ११७ " :: इति विषयानुक्रमणिका समाप्ता।
॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ अथ वृत्तरत्नाकरः। टीकाद्वयोपेत प्रथमोऽध्यायः । सुखसन्तानासिद्ध्यर्थं नत्वा ब्रह्माच्युताचितम् । गौरीविनायकोपेतं शङ्करं लोकशङ्करम् ॥ १ ॥ वेदार्थशैवशास्त्रज्ञः पब्बैकोऽभूद्विजोत्तमः । तस्य पुत्रोऽस्ति केदारः शिवपादार्चने रतः ॥२॥ तेनेदं क्रियते छन्दो लक्ष्यलक्षणसंयुतम् । वृत्तरत्नाकरं नाम बालानां सुखसिद्धये ॥ ३ ॥ छन्दःसुबोधिनीटीका। नत्वोमेशं च मेशं च देवी पीताम्बरां वराम् । कुर्वे ज्ञारसरामोऽहं टीकां छन्दःसुबोधिनीम ॥ भाषायां सरलां चान्यां वृत्तरत्नाकरस्य वै। उदाहरणसंयुक्तां बालबोधाय सन्सुदे ॥ " माङ्गलिक आचार्यो महतश्शास्त्रौघस्य मङ्गलार्थ सिद्धशब्दमादितः प्रयुङ्क्ते । मङ्गलादीनि शास्त्राणि प्रथन्ते वीरपुरुषाणि च भवन्ति आयुष्मत्पुरुषाणि च अध्येतारश्च सिद्धार्था यथा स्युः” इत्यमलमतेर्भगवतः पतञ्जलेरनुशासनाच्छिष्टस- म्मतत्वाच्च प्रारीप्सितग्रन्थस्य निर्विघ्नसमाप्तये शिष्यशिक्षायै च स्वकृतवृत्तरत्नाकर- स्यादौ श्रीकेदारभट्टकविः शिवनमस्कारात्मकं मङ्गलमाततान--सुखेति । तेन- केदारेण इदं छन्दः क्रियते । क्रियमाणस्य करिष्यमाणस्यापि छन्दसो धीस्थ- त्वादिदमिति निर्देशः । प्रज्ञास्थमिद क्रियत इति तृतीयश्लोकेनान्वयः । कि कृत्वा शङ्कर--श कल्याण' करोतीति शङ्करो महादेवस्त शिवम् । नवा-नमस्कृत्य । १ कुत्रचित् पठ्येक पाठ;। २ छन्दोग्रन्य ।
वृत्तरत्नाकर:- [प्रथमो- किमर्थ सुखसन्तानसिद्धयर्थ -सुखसंतानस्य सुखसमूहस्य सिद्धयर्थमिति भावः । यद्वा सुख त्रिविधदुःखात्यन्तनिवृत्तिरूपम्, सतानः पुत्रपौत्रादिरूपः, सिद्धयोऽष्टसि- यस्तदर्थम् । किविशिष्ट शङ्करम् १ लोकशकर--लोकानां मङ्गलकर्तार किमुत भक्ता- नामिति लोकमङ्गलकर्तुप्रेन्थादावभिवादनात्मकमङ्गलमुचितमेव । पुनः किविशिष्टम्, ब्रह्माच्युतार्चित--विधिविष्णुभ्यार्चित पूजित सत्कृतमित्यर्थः । शिवविष्णुब्रह्मणा- मेकरूपेणैव कैवल्योपनिषदि निरूपणाच्छिवनमस्कारेण तावपि वन्दितौ स्तः । एतेन त्रयाणामैकात्म्य सूचितम् । प्रमाणमपि स ब्रह्मा स विष्णुः स 'रुद्रस्स शिव सोऽक्षरः स परमः स्वराट्।। इति । पुनः किविशिष्टम् ? गौरीविनायकोपेतम्- गौरी पार्वती विनायको गणेशश्च ताभ्यामुपेत सहितम् । ताभ्या सहितत्वात्त- द्वन्दनेन तयोरप्यभिवन्दनमतो न पृथ नमस्कृतिरिति भावः ॥ १ ॥ तेन केनेत्या- शङ्कायाम् यस्तस्य पुत्रः शिवपादार्चने-शिवस्य शम्भोः पादयोरर्चन पूजन शिव- पादार्चन तस्मिन् रतोऽनुरक्तः केदारोऽस्ति तेनेत्यर्थः । तस्य कस्य पुत्र इत्यपेक्षायां पब्बैकः-पब्बैकनामा । द्विजोत्तम.--द्विजानामुत्तमो ब्राह्मणः पण्डितविप्रोऽभूत्तस्य पुत्र इति योजनीयः । किविशिष्टः १ वेदार्थशैवशास्त्रज्ञः-वेदानामों वेदार्थ. वेढार्थश्च शैवशास्त्रञ्च वेदार्थशैवशास्त्रे वेदार्थशैवशास्त्रे जानातीति वेदार्थशैवशास्त्रज्ञः । केदारस्यापीद विशेषण वा भवति गौणम् ।। २ ॥ किविशिष्ट छन्दः १लक्ष्यलक्षण- तयुतम्-लक्ष्यमुपदेश्यमार्याठिकम्, लक्षण तत्प्रतिपादकवचनम् । यथा “ लक्ष्मै- तत्सप्तगणा गोपेताः " इत्यादयः । लक्ष्यञ्च लक्षणञ्च लक्ष्यलक्षणे लक्ष्यलक्षणाभ्या सयुत युक्त लक्ष्यलक्षणसयुतम् । " चिह्न लक्ष्म च लक्षणम्" इत्यमरः । एकमेव पद्य लक्ष्य लक्षणञ्चतेन लक्षणरूपेभ्योऽन्यग्रन्थेभ्यः श्रेष्ठत्वादुभयात्मकस्यैवास्योपा- देयत्व सुचितम् । नाम-नामधेय तु । वृत्तरत्नाकरम्-वृत्तान्येव रत्नानि वृत्तरत्नानि वृत्तरत्नानामाकर " वृत्तरत्नाकरम् " छन्दोरत्नोत्पत्तिस्थानमित्यर्थः । प्रयोजन किमिति चेत्तदाह--वालाना सुखसिद्धये--वालानामल्पमतीनामपटितछन्दःशास्त्राणां सुखेन-स्वत्पायासेन सिद्धये व्युत्पत्तये । सुखबुद्धये कचित्पाठः ॥ ३ ॥ भाषादीका सरला। आरंभित ग्रंथकी निर्विन्न समाप्ति और शिष्यशिक्षाके लिये ग्रंथकर्ता केदारभहने श्रीशङ्कर-नमस्कारात्मक मङ्गल किया है।
ऽध्यायः १.]
टीकाद्वयोपेतः।
३६०
श्लोकार्थ-सुख समूहकी सिद्धिके लिये ब्रह्मा और विष्णुसे पूजित,
पार्वती और गणपतिसे युक्त जगदके कल्याणकर्ता महादेवजीको नमन
करके ॥१॥ वेदोके अर्थ और शैवशास्रोको जाननेवाले पब्वा नामक ब्राह्म-
णके केदारभट्ट नामका शिवभक्त पुत्र हुआ ॥ २ ॥ उन केदारभट्टजी करके
लक्ष्य (उदाहरण) और लक्षण (छन्दोके बनाने की क्रिया) वाला यह
वृत्तरत्नाकर नामका छन्दोग्रन्थ वालको [ छन्दशास्त्रके न जाननेवालों के
सुखसिद्धि (स्वल्पपरिश्रमले जानने) के लिये किया जाता है ॥ ३ ॥
पिङ्गलादिभिराचार्यैर्यदुक्तं लौकिकं द्विधा ।
मात्रावर्णविभेदेन छन्दस्तदिह कथ्यते ॥ ४ ॥
षडध्यायनिवद्धस्य छन्दसोऽस्य परिस्फुटम् ।
प्रमाणमपि विज्ञेयं षट्त्रिंशदधिकं शतम् ॥ ५ ॥
म्यरस्तजनगैर्लान्तैरेभिर्दशभिरक्षरैः।
समस्तं वाङ्मयं व्याप्तं त्रैलोक्यमिव विष्णुना ॥ ६ ॥
छ० टी०-नन्वत्र तृतीयश्लोके तेन केदारेण इद छन्दः क्रियत इति कथनानिखि-
लच्छन्दसा करण सिद्धम् । इह तु वैदिकच्छन्दसामनभिधानात् प्रतिपाद्यप्रतिज्ञाभन-
दोषाप्तिस्स्यादित्याशङ्कायामाह-पिङ्गलेति । पिङ्गलादिभिराचार्यैः पिङ्गलकश्यपसैतधैः
यन्मात्रावर्णविभेदेन मात्रावर्णयोविभेदेन । द्विधा--द्विप्रकारकम् । “सख्याया विधार्थे
धा (५।३।४३)" उक्त तल्लौकिकम्-लोके भव लौकिक छन्द बहात्र कथ्यते न तु
तद्वैठिकमतो न प्रतिज्ञामङ्गदोषाप्तिः॥४॥ अस्यच्छदसः-वृत्तरत्नाकरच्छदोग्रन्थस्य ।
विशदधिक शत प्रमाणमपि पारस्फुटम्--परि समन्तात् स्फुटं प्रकट विशद
स्पष्टम्।विज्ञेय-ज्ञातव्यम् । किंविशिष्टस्य छंदसः?षडध्यायनिबद्धस्य-षट् च तेऽध्या-
याच षडव्याया' षडध्यायैर्निवद्धं षडध्यायनिवद्धं तस्य । अत्राप्यभिव्याप्तावतस्स-
कलग्रन्थस्यास्यानुष्टपश्लोकसंख्ययेदं प्रमाण वोध्यम् । ग्रन्थश्लोकप्रमाणगणनाया-
मनुष्टपश्लोकसख्ययैव परिगणन भवतीति लोकप्रसिद्धमस्ति ।। ५॥ लान्तैर्लम्वन्तै-
प्रस्तजन्नगै.-म, य र स त ज मन गलै. मगण ऽऽऽ, यगण ।ऽऽ, रगण
5.s, सगण ।।s, तगणऽऽ, जगण।5।, भगणs11, नगण।।।, एवमष्टभि
गणैः सह गुरुलध्वक्षरौ मिलित्वा एमिर्दशभिरक्षरैः दशसंख्याकैर्वर्णैः । समस्तमशेष
वाड्मय वाग्जाल व्याप्तम् । केन किमिव १ विष्णुना नारायणेन त्रैलोक्यमिव ।
म्बरस्तेत्येवदेशोऽत्र लाघवार्थमस्त्यग्रेऽप्येवं ज्ञेयम् ॥ ६ ॥
४, वृत्तरत्नाकर:- [प्रथमो- , भा० टी०-पिङ्गल आदि आचार्यों करके मात्रा और वर्ण छन्दोके भेदसे जो दो प्रकारके लौकिक छन्द वर्णन किये हैं, वे ही दोनों प्रकारके छन्द इस ग्रन्थमें कहे जातेहैं ॥४॥ छः अध्यायोंसे रचित इस वृत्तरत्नाकर ग्रन्थकी लोकसंख्या १३६ हैं, यहां श्लोकोंकी संख्या अनुष्टुप् छन्दसे जानिये ॥५॥विष्णुसे जिस प्रकार त्रिलोकी व्याप्त है, उसी प्रकार मगण, यगण, रगण, सगण, तगण, भगण, जगण, नगण गुरु और लघु इन १० अक्षरोंसे समस्त वाणीमयी जाल व्याप्त है ॥ ६॥ सर्वगुर्मों सुखांतलौ यरावन्तगलौ सतौ। ग्मध्याद्यौ ज्भौ त्रिलो नोऽष्टौ भवन्त्यत्र गणास्त्रिकाः ॥ ७॥ छ० टी०-अथ मगणाधष्टानां स लक्षणसज्ञामाह । अत्रास्मिन् ग्रन्थेऽष्टावेव गणा भवन्ति न्यूनाविकाच नेति । किविशिष्टा गणाः । त्रिकाः--त्रयोऽवयवाः परिमाणं येषां ते त्रिकाः ( सख्यायामवयवे कः) सर्वगु:-सर्वे गवो गुरवो यत्र स सर्वगुः उच्चारणार्थोऽत्रोकारः । मः १ मगणस्त्रिगुरुरित्यर्थः sss, मुखा- न्तौ-मुखे आदौ अन्तर्मध्ये लो लघुर्ययोस्तौ मुखान्तलौं । यरौ-यश्च रश्च यरौ यगणरगणौ आदिलघुर्यः २ यगणः ।ऽऽ, मध्यलघुश्च रः ३. रगणः ऽ । ऽ, अन्तगलौ-गश्च लश्च गलौ अन्ते अवसाने गलौययोस्तौ अन्तगलौ। सतौ-सश्च तश्च सतौ सगणतगणौ। अन्तगुरुः सः ४ सगणः।।5, अन्तलघुस्तः५ तगणः ऽऽ। ग्मध्याद्यौ-मध्यश्च आद्यश्च मध्याद्यौ गौ मध्याद्यौ ययोस्तौ ग्मध्याद्यौ। भौ-जगण- भगणौ मध्यगुरुजः ६ जगणः । ।, आदिगुरुर्भः ७ भगणः ।।।, त्रिल:- त्रयो ला लववो यत्र स त्रिलः । नः ८ नगणस्त्रिलघुः ।।। एवं सर्वे मिलित्वा अष्टाणा भवन्तीत्यर्थः । कालिदासकृतलोकस्त्वेवम् " आदिमध्यावसानेषु भजसा यान्ति गौरवम् । यरता लाघवं यान्ति म्नौ तु-गुरु लघुत्रिकौ ॥ ग्रन्थान्तरे "मो भूमिस्त्रिगुरुः श्रियं दिशति यो बुद्धि जलञ्चादिलो रोऽग्निर्मध्यलघु- विनाशमनिलो देशाटन सोऽन्त्यगः । तो व्योमान्तलघुर्धनापहरणं जोऽकों रुज मध्यगो भश्चन्द्रो यश उज्ज्वलं मुखगुल्नॊ नाक आयुस्त्रिलः ॥ २ ॥" ॥ ७ ॥ भा० टी०-अव मगण आदि आठ गणोके लक्षण कहते हैं-तीन अक्षरके समुदायका नाम गण है ऐसे आठ गण इस छन्दोग्रन्थमें माने गये हैं। उनके भिन्न नाम और लक्षण इस प्रकार हैं। जिसमें तीनो गुरु (दीर्घ 5) अक्षर हो वह "मगण' १३, जिसके आदिमें एक लघु (हस्व । ) अक्षर अन्यच्च - ऽध्यायः १.] टीकाद्धयोपेतः। ५ और मध्य तथा अन्तमें दो गुरुवर्ण हो वह २ यगण 155, जिसके मध्यमें लघु और आदि अन्तमें दो गुरु वर्ण हो वह ३ रगण Sis, जिसके अन्तमें एक गुरु और आदि मध्यमें दो लघु वर्ण हो वह ४ सगण ॥5, जिसके अन्तमें एक लघु और आदि मध्यमें दो गुरु वर्ण हो वह ५ तगण 551, जिसके मध्यमें एक गुरु और आदि अन्तमें दो लघु वर्ण हो वह ६ जगण ISI, जिसके आदिमें एक गुरु और मध्य अन्तमें दो लघु वर्ण हो वह ७ भगण ॥, और जिसमें तीनों वर्ण हो वह ८ नगण ।।। कहाता है । इस प्रकार ये आठ गण माने गये हैं । इन आठो गणोके उदाहरण नीचे लिखे अनुसार जानो। आठों गणोंके उदाहरण. १ मगणका उदाहरण (धीश्रीस्त्री) २ यगणका उदाहरण (वरासा ) ३ रगणका उदाहरण (कागुहा) लगणका उदाहरण (वसुधा)५ तगणका उदाहरण (सातेक) ६ जगणका उदाहरण (कदास)७ भगणका उदा- हरण (किंवद) ८ नगणका उदाहरण , (नहस ) यह आठो गणोके उदा- हरण जानो। गणसंख्या, गणनाम, गणरूप, गणदेवता और गणोंके फलको दिखलानेवाला यन्त्र । गणसंख्या नाम रूप देवता १ मगण यगण ३ रगण सगण IIS 555 भूमी लक्ष्मी आदि शुभ फल देनेवाला है Iss जलम बुद्धि आदि शुभ फल देनेवाला है 5Is अग्नि विनाश आदिअशुभ फल देनेवाला है वायु देशाटन आदि मध्यम फल देनेवाला है नभः धन हानि आदि अशुभ फल देनेवालाहै सूर्य रोग आदि अशुभ फल देनेवाला है चन्द्र उज्ज्वल यश आदिशुभ फल देनेवालाहै ॥ स्वर्ग आयुर्वृद्धि आदि शुभ फल देनेवाला है तगण 551 ६ जगण 151 ७ भगण SIL ८ नगण सूचना-यह गणोंकी संख्या, रूप, देवता और शुभ अशुभ फल दिख- लानेवाला ऊपर लिखा हुआ यन्त्र सातवें श्लोककी टीकाके अन्तर्गत ग्रन्था- .६ वृत्तरत्नाकरः- [ प्रथमो- 'न्तरसे जो “मो भूमिस्त्रिगुरुः" यह संख्या २ का श्लोक लिखा है, उसीके अभिप्रायानुसार बनाकर विद्यार्थियोंके समझनेके लिये लिखा गया है। ज्ञयाः सन्तिमध्यादिगुरवोत्र चतुष्कलाः। गणाश्चतुर्लघूपेताः पञ्चा-दिषु संस्थिताः॥ ८॥ सानुस्वारो विसर्गान्तो दीर्घो युक्तपरश्च यः। वापादान्तस्त्वसौ ग्वको ज्ञेयोऽन्यो मातृको लजुः ॥९॥ छ० टी०--इदानीमार्यादिषु चतुर्मात्रिकं गणपरिमाण पञ्चानामेव गणाना स्थितिश्चाह । अत्रास्मिन् शास्त्रे । आर्यादिषु-आर्यामात्रासमकादिषु पञ्चैव गणाः (म स ज भ नाः) सस्थिता इति ज्ञेयाः । किंविशिष्टाः १ सर्वान्तमध्यादिगुरवः- सर्वे च अन्तश्च मध्यश्चादिश्च ते सर्वान्तमध्यादयः सर्वान्तमध्यादयो गुरवो यत्रति सर्वान्तमध्यादिगुरवः । यथा सर्वगुरुः १ मगणः । अन्तगुरुः २ सगणः। मध्यगुरुः३ जगणः । आदिगुरु ४ भगणः । मसजभाश्चेत्यर्थः । पुनः किंविशिष्टा गणाः ? चतुर्लघूपेता:-चत्वारो लघवः सन्ति यस्मिन् स चतुर्लघुश्चतुर्लघुना नगणेन उपेताः समन्विताश्चतुर्लघूपेताश्चैव पञ्च “ म स ज भ नाः" । पुनः किविशिष्टाः ? चतुष्कलाः--चतस्रः कला मात्रा परिमाणं येषां ते चतुष्कलाश्चतुर्मात्रिका इत्यर्थः । अत्रेदमवधेयम् चतुष्कलत्वरक्षार्थ मगणस्यैको गुरुस्त्याज्यः, नगणस्य लघुत्रय- त्वेऽपि वर्धनीयश्चैको लघुः । सत्येव मगणस्य सर्वगुरुसज्ञा, नगणस्य चतुर्लघुसज्ञा युक्तैवार्यादिषु । अन्यथा एभिर्दशभिरक्षरैरिति प्रतिज्ञाभङ्गः स्यादवशिष्टगणेषु “यर- तेपु” चतुर्मात्राणामभावात् पञ्चानामेव "मसजभनानां" स्थितिरत्रेति भावः ॥८॥ गुरुलब्बोलक्षणमाह । यः सानुस्वारः-सहानुस्वारेण वर्तत इति सानुस्वारः । विसर्गान्तः-विसर्गोऽन्ते यस्य स विसर्गान्तः । दीर्घः स्वभावत एव दीघश्च यथा आकारादिः। युक्तपरः-युक्तः सयुक्तः सयोगावीशष्टोऽक्षरः परो यस्माद्यस्येति वा स युक्तपरः सयुक्ताक्षरात् पूर्वो वर्ण इत्यर्थः । च-चकारात् । स्वररहितव्यञ्जना- न्तोऽपि गृह्यते सग-गुरुर्दीर्घमातृको ज्ञेयः । अन्यः-अतोऽन्यः पूर्वोक्तानु- खाराद्यनुपेतः । मात्रिकः-एकमात्रिको लु लघुज्ञेयः । असौ लघुः पादान्तः- श्लोकस्य तुर्याशः पादः, पादस्यान्ते यः स पादान्तः पादान्ते- वर्तमाने वा १ वेति दुरुक्त पिङ्गलाचार्येणाऽनुक्तत्वात्तत्र गृल गन्ते चेति मूत्रद्वयप्रदर्शनात् । . - ऽध्यायः १.] टीकाद्वयोपेतः। ७ । विकल्पेन लघुज्ञेयः । गुरुकार्येऽपेक्षिते गुरुर्भवति, लघुकार्येऽपेक्षिते लघुरेव तिष्ठति व्यवस्थितविभाषेयम् । किविशिष्टः स गुरुः १ वक्रो वक्राकृतिक प्रस्तारे वक्ररूपे- णेढक् (s) स्थापनीयः । किविशिष्टोऽसौ लघुः १ लजु.-सरलाकृतिकः प्रस्तारे सरलरूपेणेढा (1) स्थापनीयः ॥९॥ भा० टी०-अब आर्या आदि मात्रा छन्दोमें गणोका नियम वर्णन करते हैं। इस छन्दोग्रन्थमें आर्या आदि मात्रिक छन्दोंमें पांच ही गण नियत किये गये हैं। जिसमें सब गुरु हो ऐसा एक १ मगण Sss, जिसके अन्तमें गुरु ही ऐसा दूसरा २ सगण ।। , मध्यमें गुरु हो ऐसा तीसरा ३ जगण 151, आदि गुरु हो ऐसा चौथा ४ भगण ।।।, और जिसमें चार ४ लघु वर्ण हो ऐसा पांचवा ५ नंगण ।।।, इस प्रकार चार२ मात्राके५ पांचही गण माने गये हैं। विशेषता यह है कि यद्यपि १ मगण ३ गुरु sss का होताहै तथापि उसे ४ चार मात्राका बनानेके लिये मगणमें १ गुरुकी कमी और ३ तीन लघुके नगणमें लघुकी वृद्धि की गई है, जिससेपांचो (म स ज- मन ) गण चार २ मात्राके ठीक २ बन जावें इनसे शेष रहे जो तीन ( य र त ) गण उनमें चार २ मात्रा न होनेसे वे आर्यादि मात्राछन्दोमें ग्रहण नही किये गये ॥ ८॥ अब गुरु और लधुके लक्षण कहते हैं जो वर्ण अनुस्वारसहित हो जिसके अंतमें विसर्ग हो जो स्वतः ही दीर्घ हो और जिससे परे जोडाक्षर अथवा स्वरहीन व्यंजन हो, सो दो मात्रावाला गुरु माना जाता है । यह शुरु प्रस्ता- रमें ऐसा (5) टेढा लिखा जाता है। और उक्त चारों लक्षणोसे भिन्न जो हस्व वर्ण हो सो एक मात्रावाला लघु माना जाता है । यह लघु प्रस्तारमें ऐसा सरल (।) सीधा लिखा जाता है । यदि यही लघु श्लोकके किसी चरण (पाद) के अंतमें हो तो प्रकरणवश कही गुरु और कही लधु माना जाता है । पर यह पिङ्गलाचायजीको अभिमत नहीं है । सबके उदाहरण नीचे देखो- १ जैले अनुस्वारसहित वर्णका उदाहरण (यं यं) यहां यकारपर अनु- स्वार होनेले यह यकार दो मात्रावाला गुरु जानो। २ विसर्गका उदा- हरण जैसे ( यः सः) यहां यकारके आगे विसर्ग होनेसे (:)यकार और सकारके आगे विसर्ग होनेसे सकार द्विमात्रिक गुरु जानो। ३ दीर्वका उदा- हरण जैसे (काशी) यहां का और शी ये दोनो वर्ण स्वतः दीर्घ होनेके कारण ये दोनो ही द्विमात्रावाले गुरु जानो। ४ जोडाक्षर तथा स्वरहीन व्यंजनका उदाहरण जैसे (तस्याः) यहां तसे परे स्याः यह जोडाक्षर है अतः जो स्याके पूर्व हस्व त है सो भी द्विमात्रिक गुरु जानो । एवं (यत) ।
८ वृत्तरत्नाकर:- प्रथमो- । यहां स्वरहीन व्यंजन (हल) वर्ण त् यके अंतमें होनेसे लघु (हस्व) वर्ण य भी द्विमात्रिक गुरु जानो । ये चारों उदाहरण गुरुके हुए । अव लधुके. उदाहरणको समझो। जैसे (ननु) यह पूर्वोक्त गुरुके चारों लेक्षणोसे भिन्न होनेसे "न" और "नु" ये दोनो हस्व वर्ण एक मात्रावाले लघु जानो। इसी प्रकारसे (जगति ) यहां तीनो (हर हर ) यहां ४ चार और (शिव- तनय ) यहां पांचों वर्ण एक एक मात्रावाले लघु ही जानो। पादान्तमें लघुको गुरु मानेजानेका उदाहरण । "भवन्नखाः कुन्ददलश्रियो ये नमन्ति लक्ष्मीस्तुतलेखनेऽपि । उपेन्द्रवज्रादपि कर्कशत्वं कथं गतास्ते रिपुदारणायाम् ॥ (उपेन्द्रवज्रावृत्तमिदम् ) यह उपेन्द्रवज्रा छन्दका उदाहरणरूप श्लोक है और उपेन्द्रवज्राके प्रत्येक पादके अन्तमें गुरु (दीर्घ ) वर्ण ही रहता है परन्तु यहां इस श्लोक- के दूसरे पादके अन्त में जो “पि" लघु (हस्व) वर्ण है सो गुरु माना गया है यदि गुरु न माना जावे तो छन्दोभंग होगा। इसी प्रकार रघुवंशके दूसरे सर्गके पहिले और दूसरे श्लोकमें देखो ( यशोधनो धेनुमृषमुमोच ( ॥१॥) यहां " च" और (तस्याः खुरन्यासपवित्रपांसु ) यहां पादके अंतमें जो सु" लघु वर्ण है सो भी गुरु (दीर्घ) माना गया है ॥९॥ पादादाविह वर्णस्य संयोगः क्रमसंज्ञकः । पुरः स्थितेन तेन स्याल्लघुतापि क्वचिद्गुरोः ॥१०॥ छ० टी०-इह--अस्मिन् ग्रन्थे। पादादौ-"सुप्तिङन्तं पदम्" पादस्य सुप्ति- हन्तपदस्य आदि पादादि तस्मिन् पादादौ विभक्त्यन्तपदादावित्यर्थः । वर्णस्य--वर्त- मानाक्षरस्य सयोगः-संयुक्ताक्षररूपः क्रमसज्ञकः भवति । ननु या या सज्ञा सा सा फलवाति किमस्याः क्रमसज्ञायाः फलमत आह । तेन क्रमसज्ञकेन संयुक्तवर्णेन । पुरस्थितनाग्रस्थितेनापि गुरोः क्रमसज्ञकात् पूर्वस्य गुरोः क्वचित् कुत्रचिनुता स्यान्न तु सर्वत्र । नहि काचित्को विधिः सर्वत्र प्रवर्तत इति॥१०॥ भा० टी०-अव क्रमसंज्ञाका वर्णन करते हैं। सुबन्त और तिङन्त (सुप आदि प्रत्यय तथा तिङ्-आदि प्रत्यय जिनके अन्तमें हो उस) को पढ कहते हैं उस पढ़के आदिमें जो वर्णका संयोग सो " क्रमसंज्ञक कहता ह उस क्रमसंज्ञक (जोडाक्षर) के आगे रहनेपर भी उससे पूर्वके गुरुको ५ पादादौ चरणादाविति व्याख्याने त्वार्यादौ पादव्यवस्थाऽभावादोषाप्ति. । मन्मते तु पदादाविह " पाठयेत्साधु ॥ " .
ऽध्यायः १.] टीकाद्वयोपेतः। कही २ लघु (हस्व ) माना है न कि सर्वत्र । इसीका उदाहरणरूप आगेका श्लोक है ॥ १०॥ तरुणं सर्षपशाकं नवौदनं पिच्छलानि च दधीनि । अल्पव्ययेन सुन्दरि ग्राम्यजनो मिष्टमश्नाति ॥ ११॥ छ० टी० क्रमसज्ञकसंयोगे ज्ञेयमिदमुदाहरणम् । अत्र ग्राम्यजन इत्येतत्पद- स्यादौ ग्राऽस्य वर्णस्य गर विशिष्टो यः सयोगः स क्रमसज्ञकोऽस्ति तेन पुर- स्थितेन सुदारशब्दे रिकारस्य गुरुत्व न भवति, सतिं गुरुत्वे गणस्य पञ्चमात्रि- कत्वापत्तेः। विरुद्ध तच्चार्यायां तत्र चतुष्कलानामेव विधानादन्यत्सर्व स्पष्टमेव ॥११ भा० टी०-क्रमसंज्ञकका उदाहरण-सुंदरि ग्राम्यजनः । यहा पूर्वोक्त १० वें श्लोकानुसार ग्राम्यजनः इस पदके आदिमें " "ग्रा" इस अक्षरके ग् और र इन दोनोका संयोग "क्रमसंज्ञक " माना गया है। इस क्रम- संज्ञक संयोग “ग्रा" के आगे रहनेपर भी “ सुंदरि" का हस्व रिकार जो कि संयोग (जोडाक्षर परे रहते गुरु दीर्व) होना चाहिये सो न हुआ किन्तु लघु ही माना गया है। । यदि गुरु (दीर्व) मान लेवेंगे तो गण ५ मात्राका हो जानेसे "आर्या छन्द (तरुणं सर्षपशाकं) ये बिगड़ जावेगा कारण आर्याछन्दमें ४ मात्राके गमकाही ग्रहण किया गया है कम न्याद- हका नही । उक्त विषयमें और भी उदाहरण लिखतेहैं। तव हियापाहियो मम वीरभूच्छशिग्रहेऽपि द्रुतं न धता ततः । वहुलभ्रामरमेचकतामसं मम प्रिये व समेष्यति तत् पुनः ॥" इस द्रुतविलंबित छन्दमें कई जगह संयुक्ताक्षर परे रहने पर भी पूर्व वर्ण लघु ही माने गये हैं । जैले (तव ) यहां व (मम ) यहां म (शशि) शि इत्यादि ॥ यह विधि कही २ ही होती हैं सब जगह नही होती अतः छात्र- गण क्रमसंज्ञक विधिको सव जगह काममें न लावें । (तरुणं सर्षपशाकं) इस ११ वें श्लोकका अर्थ यह है कोई नगरनिवासी जन अपनी स्त्रीसे कह- ताहै । हे सुंदरि। यह गांवमें रहनेवाला मनुष्य थोड़ा द्रव्य (पैसा) खर्च करके नये सरसोके पत्तोका शाक नये चावलोका भात और चिकना दही इन वस्तुओंको बडी स्वादु मानके खाता है । सत्य है गांवठी आद- मीको जैसी ये वस्तुएं प्रिय लगती है वैसी दूसरी नही लगती ॥ ११ ॥ अधिभूतरसादीनां ज्ञेयाः संज्ञास्तु लोकतः । ज्ञेयः पादश्चतुर्थाशो यतिर्विच्छेदसंज्ञिका ॥ १२ ॥ “ १० वृत्तरत्नाकरः- प्रथमो-- छ० टी०-उत्तरत्र वृत्तव्यवहारागभूताः सज्ञाः सख्यात्मिका आह । अधि- भूतरसादीनां शब्दानां सज्ञाश्चतुः-पञ्च-घडादि सख्यारूपाः सज्ञाः । लोकत:- ज्योतिश्शास्त्रान्नाममालादिकोषतो वा ज्ञेयाः । चतुर्थांश:-श्लोकस्य तुर्याशः । पादश्चरणोऽत्रियः । विच्छेदसज्ञिका-विच्छेदोऽवसान विरामो विरतिरिति सज्ञा यस्याः सा विच्छेदसज्ञिका यतिज्ञेया । सा चाब्धिभूतरसाद्यवच्छिन्नेष्वक्षरेषु भवति । तन्नियमस्तु-" यतिः सर्वत्र पादान्ते श्लोकाचे तु विशेषतः । समुद्रादिपदान्ते च व्यक्ताव्यक्तविभक्तिके ॥ १ ॥ कचित्तु पादमध्येऽपि समुद्रादौ यतिर्भवेत् । यदि पूर्वापरौ भागौ न स्यातामेकवर्णकौ ॥ २ ॥” इत्यादयो यतिनियमा अपि लोकतो ज्ञेयाः ॥ १२ ॥ भाण्टी-छन्दोके उपयोगमें आनेवाली और भी संज्ञाओंको दिखलाते हैं। अब्धि (चार ४ ), भूत (पांच ५), रस (छः ६ ), आदि संख्यावाचक शब्दोंकी संज्ञा ज्योतिष शास्त्रसे अथवा नाममालादिकोषले जानना चाहिये। श्लोकके चतुर्थाश (चौथे भाग) को पाद (चरण) कहते हैं। और छन्दोमें जितने २ वर्णोपर जो विराम (ठहरना) होता है सो यति ( विरति ) कहाती ह । यतिका उदाहरण:-" (पंचरसैः श्रीर्मतनगगैः स्यात् )" जैसे इस श्रीछन्दमें पहिले ५ अक्षरोंपर और फिर ६ अक्षरोपर ठहरना पड़ताहै इलीको यति कहते हैं ॥ १२॥ युक् समं विषमं चायुक् स्थानं सद्भिनिगद्यते । सममर्धसमं वृत्तं विषमं च तथा परम् ॥ १३ ॥ अझयो यस्य चत्वारस्तुल्यलक्षणलक्षिताः। तच्छन्दःशास्त्रतत्त्वज्ञाः समं वृत्तं प्रचक्षते ॥ १४ ॥ प्रथमाव्रिसमो यस्य तृतीयश्चरणो भवेत् । द्वितीयस्तुर्यवद्वृत्तं तदर्धसममुच्यते ॥ १५॥ यस्य पादचतुष्केपि लक्ष्म भिन्नं परस्परम् । तदाहुर्विषमं वृत्तं छन्दःशास्त्रविशारदाः ॥ १६ ॥ छ० टी०-सद्भिः-छन्दोविद्भिःोयुक्-समजातीयसख्यायुक्त द्वितीयचतुर्थादि- कम् । सम-समसंज्ञकम् । अयुक्-विषमजातीयसंख्यायुक्त प्रथमतृतीयादिकम् । स्थानं विषम-विषमसंज्ञम् । निगद्यते चकारात् समविषमयोरपरापि सज्ञा ज्ञेया ।
ऽध्यायः १.] टीकादयोपेतः। ११ अनोजः समः ओजः विषमश्चेति " वृत्त-छन्दः । एकं सम-समसंज्ञ। च-पुनः। द्वितीयमर्धसमम् अर्धसमसंज्ञं । तथा-तथैव । अपर तृतीय विषम-विष- मसज्ञम् । एव त्रिविध ज्ञेयम् ॥ १३ ॥ तत्र समवृत्तलक्षणमाह । छन्दःशास्त्रतत्त्वज्ञाः-छन्दसा शास्त्र छन्दश्शास्त्रं छन्दः- शास्त्रस्य तत्त्व जानन्तीति छन्दःशास्त्रतत्त्वज्ञा । तत् सम वृत्त-समसज्ञ छन्दः । प्रचक्षते वदन्ति । तत् किम् ? यस्य-वृत्तस्य । चत्वारोय.-चत्वारः पादाः । तुल्यलक्षणलक्षिताः-तुल्येन समजातीयेन लक्षणेन लक्षिताश्चिह्निता इति सम- लक्षणलक्षिताः स्युस्तदित्यर्थः ॥ १४ ॥ अर्धसमलक्षणमाह । यस्य वृत्तस्य प्रथमानिसमः-प्रथमचरणतुल्यः । तृतीय- श्ररणः-तृतीयपादः भवेत् । द्वितीयः-द्वितीयपादः । तुर्यवत्-तुर्यचरणसमश्चतुर्थ- पादतुल्यो भवेत् । तद्वृत्तं तच्छन्दः। अर्धसमम्-अर्धसमसंज्ञम् उच्यते ॥१९॥ विषमवृत्तलक्षणमाह । छन्दःशास्त्रविशारदाः-छन्दश्शास्त्रे निपुणास्त. वृत्त-तच्छन्दः । विषम-विषमसज्ञम् । आहुः प्रोचुतस्तत् किं; यस्य-यवृत्तस्य । पादचतुष्के-चरणचतुष्टयेऽपि । परस्पर भिन्न-विभिन्न भेदयुक्त लक्षण । चिह्न लक्ष्म च लक्षणम्" इत्यमरः । भवेदिति ॥ १६ ॥ स्थानोंकी समविषमसंज्ञा । भा० टी०-छन्दशास्त्रके जाननेवालो करके युक अथवा अनोज अर्थात् समसंख्यावाला जैसा २ दूसरा ४ चौथा और ६ छवां आदि स्थान सम- संज्ञक और अयुक् अथवा ओज अर्थात् विषमसंख्यावाला जैसा १ पहिला, ३ तीसरा, पांचवां आदि स्थान विषमसंज्ञक कहा गया है। ऐसे ही छन्द भी तीन प्रकारके होते हैं । १ एक समसंज्ञक ।२ दूसरा अर्धसमसंज्ञक और ३ तीसरा विषमसंज्ञक जानो ॥ १३ ॥ १--समसंज्ञक छन्दके लक्षण । जिस छन्दके ४ चारों चरण समान (एकसे) लक्षणवाले हों उसको छन्दःशास्त्रके तत्त्ववेत्ता “समवृत्त" (समसेज्ञक छन्द) कहते हैं ।। १४ ॥ २-अर्धसमसंज्ञक छन्दके लक्षण । जिस छन्दके १ पहले चरणके समान ३ तीसराचरण और ४ चौथे चरण- के समान २ दूसरा चरण हो वह अर्धसमवृत्त (अर्धसमसंज्ञक छन्द) कहाता है ॥१५॥ "
१२
-
वृत्तरत्नाकरः-
[प्रथमो--
1
३-विषमसंज्ञक छन्दलक्षण ।
जिल छन्दके चारो चरणोमें भिन्न (न्यारे न्यारे) लक्षण हो उस छन्दको
छन्दशास्त्रके जाननेवाले विषमवृत्त (विषम संज्ञक छन्द ) कहते हैं ।। १६ ॥
आरभ्यैकाक्षरात्पादादेकैकाक्षरवद्धितः ।
पृथक्च्छन्दो भवेत्पादैर्यावत् षड्विंशात गतम् ॥ १७ ॥
तदूर्ध्व चण्डवृष्ट्यादिदण्डकाः परिकीर्तिताः ।
शेष गाथास्त्रिभिः षड्रभिश्चरणैश्चोपलक्षिताः ॥ १८ ॥
छ० टी०-एकाक्षरात् पादात् आरभ्य-एकाक्षरांघ्रिमादितः कृत्वा । एकका-
क्षरवर्धितैः-एककमक्षर वर्चित येषु ते एकैकाभरवर्धितास्तैरेकैकाक्षरवर्धितः ।
पादैश्चरणयावत् षड्विशति-षड्विशत्यक्षरपादपयन्तम् । गत-प्राप्तम् । तावत्
पृथक् छन्दः-भिन्न वृत्तं भवेत् । तद्यथा प्रथमजातावुक्ताया चत्वारोऽपि चरणाः
एकाक्षराश्चतुरक्षरात्मकश्च श्लोको भवति । एवमत्युक्ताया यक्षराश्चत्वारोऽपि
चरणाः श्लोकोऽष्टाक्षरश्च भवत्येवमकैकाक्षरवर्धनक्रमेणोत्कृत्यां जातौ षड्विशत्य-
क्षराणामेकैकश्चरणस्तादृशैश्चतुर्मिश्चरणैः संयुतश्चतुरुत्तरशताक्षरसख्यात्मको भवति
श्लोकोऽनेनाग्रे वक्ष्यमाणाः षड्विशतिजातयो भवन्ति च्छन्दसामिति सुचितम्॥१७॥
तदने दण्डक गाथाश्चाह । तत्-तस्मात् षड्विशत्यक्षरपादात् । ऊर्ध्वम्
उपारे । चण्डवृष्ट्याढिदण्डकाः-चण्डवृाप्टरादिर्येषां ते चण्डवृष्टयाढयश्चण्डवृष्टया-
दयश्च ते दण्डकाश्च चण्डवृष्टयादिदण्डका परिकीर्तिताः कथिता इत्यर्थः ।
शेषम्-पूर्वोक्तातिरिक्त छन्दः । गाथा-गाथासज्ञ भवति । किविशिष्टा गाथा ?
त्रिभिः षड्भिश्चरणैश्चकाराद्विषमाक्षरैः पादैः । उपलक्षिताश्चिह्निताः ॥ १८ ॥
भा० टी०-एक अक्षरके चरणसे लेके जिनमें एक एक अक्षर बढते जावे
ऐसे (२६) छावीस अक्षरके चरण पर्यंत निराले २ प्रकारके छन्द होते हैं।
जैसे प्रथम उक्ता जातिमें एक एक अक्षर (वर्ण) के ४ चरण और ऐसे ४
चार चरणोयुक्त (४ अक्षरों) का १ श्लेक होता है। एवं अत्युक्तामें दो दो
अक्षरोंके चार चरण और ऐसे चार चरणयुक्त ८ अक्षरोंका १ श्लोक होता है।
इसी प्रकार एक एक अक्षर प्रत्येक जातिमें बढाते २ उत्कृति ( जो २६) छ:
बीसवी जाति है। उसमें छः वीस २ अक्षरोको एक एक चरण और ऐसे ४
चार चरण युक्त १०४ अक्षरोका १ एक श्लोक होता है। ऐसी २६ छःवीस
जाति छन्दोंकी है ॥ १७॥
ऽध्यायः १.] टीकाद्वयोपेतः। १३ २६ छःबीस अक्षरके चरणसे ऊपर “चंडवृष्टि" आदि दण्डक कहाते हैं। और उक्त छन्दोसे भिन्न लक्षणवाली (निराले प्रकारकी ) जिसके विषम (कम ज्यादह) अक्षरवाले ३ तीन अथवा ६ छः चरण हो सो गाथा कहाती है ॥ १८॥ उक्तात्युक्ता तथा मध्या प्रतिष्ठाऽन्या सुपूर्विका । गायत्र्युष्णिगनुष्टुप् च बृहती पतिरेव च ॥ १९ ॥ त्रिष्टुप् च जगती चैव तथातिजगती मता । शक्करी सातिपूर्वा स्यादृष्टयत्यष्टी ततः स्मृते ॥ २० ॥ धृतिश्चातिधृतिश्चैव कृतिः प्रकृतिराकृतिः । विकृतिः संस्कृतिश्चापि तथाभिकृतिरुत्कृतिः॥ २१ ॥ इत्युक्ताश्छन्दसां संज्ञाः क्रमशो वच्मि साम्प्रतम् । लक्षणं सर्ववृत्तानां मात्रावृत्तानुपूर्वकम् ॥ २२ ॥ इति श्री केदारभट्टकृते वृत्तरत्नाकरे संज्ञानिरूपणं नाम प्रथमोऽध्यायः॥ छ० टी०--अथ छन्दसामुक्तादिजातिसज्ञामाह ।१ उक्ता २ अत्युक्ता तथा ३ मध्या ४ प्रतिष्ठा । सुपूर्विका–सु पूर्व यस्याः सा सुपूर्विका । अन्या-अपरा । प्रतिष्ठा-५ सुप्रतिष्ठा ज्ञेयेत्यर्थः । ६ गायत्री ७ उष्णिक् अनुष्टुप् च-पुनः । ९ बृहती च एव–पुनरेव । १० पतिः ॥ १९ ॥११ त्रिष्टुप् च-पुनः १२ जगती तथा एव च-तथैव च । १३ अतिजगती १४ शकरी । अतिपूर्वा अति पूर्वं यस्याः सा अतिपूर्वा एवविधा सा पूर्वोक्ता शकरी-१५ अतिशकरी स्यात् । ततः तदने । अष्ट्यत्यष्टी-अष्टिश्च अत्यष्टिश्च अष्टयत्यष्टी । स्मृते-कथिते। एका १६ अष्टिः १७ अत्यष्टिश्चान्येत्यर्थः ॥ २० ॥ च-पुनः । १८ धृतिः १९ अतिधृतिः । च एव-पुनरेव । २० कृतिः २१ प्रकृतिः २२ आकृतिः २३ विकृतिः २४ सस्कृतिः च अपि-पुनरपि । २५ अभिकृतिः । तथा तथैव । २६ उत्कृतिः ॥ २१ ॥ मयेति शेष-मया केदारभट्टेन । इति-पूर्वोक्तप्रकारेण । छन्दसा-वृत्तानाम् । संज्ञाः--उक्तादिषड्विशतिजातिसज्ञा । उक्ताः-कथिताः । सांप्रतम्-इदानीम् । क्रमशः-यथाक्रमात् । सर्ववृत्तानां-निखिलच्छन्दसाम् । लक्षणम् चिह्नम् । मात्रावृत्तानुपूर्वकम्-मात्रावृत्तमार्यादिवृत्तमनुपूर्व प्रथम यस्या क्रियायां तन्मात्रावृत्तानुपूर्वकं यथा भवति तथा । वच्मि-कथयिष्यामि । “वर्तमानसामीप्ये १४ वृत्तरत्नाकर:- [द्वितीयो-- वर्तमानवद्वा । ३।३। १३१ । " इति सूत्राद्वर्तमानसामीप्येऽय वर्तमान- प्रयोगः। अत्रेदमवधेयम् मात्रावर्णविभेदेनेति पूर्वोक्तचतुर्थश्लोके मात्राशब्दस्य प्रथ- मप्रयोगादादौ मात्रावृत्तमभिधाय पश्चाद्वर्णवृत्तानां लक्षण वच्मीति भावः ॥२२॥ छन्दोंकी उक्ता आदि २६ जातिके नाम । भा० टी०-१ उक्ता २ अत्युक्ता ३ मध्या प्रतिष्ठा ५ सुप्रतिष्ठा ६ गायत्री ७उणिक् ८ अनुष्टुप् ९ वृहती १०पंक्ति ११ त्रिष्टुप् १२ जगती १३ अतिजगती १४ शकरी १५ अति शकरी १६ अष्टि १७ अत्यष्टि २८ धृति १९ अतिधृति २०कृति २१ प्रकृति २२ आकृति २३ विकृति २४ संस्कृति २५ अभिकृति और २६ उत्कृति ये छःवीस छन्दोकी जातिके नाम हैं ॥ १९॥ २० ॥२१ ॥ इस प्रकार केदार भट्टजी द्वारा छन्दोकी २६ जातिसंज्ञा कही गई हैं। अव इसके आगे यथाक्रमसे पहिलं मात्रा छन्द ( आर्या आदि ) और फिर वर्णछन्द (श्री आदि) एवं समस्त लौकिक छन्दोके लक्षण कहेंगे ॥ २२ ॥ इति श्रीकविराजदाधीचपण्डित ज्ञारसरामशास्त्रविरचितायां छन्दःसुवोविन्यां सरलाया च सज्ञाप्रकरणनिरूपणं नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ अथ द्वितीयोऽध्यायः। आर्यालक्षणम् । लक्ष्मैतत्सप्तगणा.गोपेता भवति नेह विषमे जः। पष्ठोऽयं नंगणो वा प्रथमार्धे नियतमार्यायाः॥१॥ षष्ठे द्वितीयलात्परके न्ले मुखलाच्च स यतिपदनियमः । चरमेऽधै पञ्चमके तस्मादिह भवति षष्ठे लः ॥२॥ छ० टी०-तत्रादावार्यालक्षणमाह । आर्यायाः-आर्यावृत्तस्य । एतलक्ष्म-- एतल्लक्षणम् । नियत--निश्चितम् । तत् किम् ? यत् प्रथमार्वे--प्रथमञ्च तत् अधञ्च प्रथमा तस्मिन् प्रथमा, प्रथमे अर्धे पूर्वार्ध इत्यर्थः । सप्तगणाः-पूर्वोक्तेषु मस- जभनेषु चतुर्मात्रिकेष्वेव चतुर्मात्रिकाः सप्तगणाः भवन्ति । किंविशिष्टाः सप्तमणाः ? गोपेता.--गेन गुरुणा उपेताः गोपेताः । आदौ सप्त गणाश्चान्ते गुरुरेको भवती- त्यर्थः । इह--आर्यायाम् । विषमे--विषमस्थाने--प्रथमतृतीयपञ्चमसप्तमे । जः जगणः पष्टाऽय च न लदुर्वा " इति कुत्रचित्पाठ. । १ ऽध्यायः २.] टीकाद्वयोपेतः । १५ न भवति, किन्तु मसभनानामन्यतमो भवति । अयं--जगणः । षष्ठः षष्ठस्थानस्थः स्यादेव । वा--अथवा । नगणः--लघुचतुष्टयात्मकः षष्ठः स्यादेव ताभ्यामन्यो गणः षष्ठस्थाने न भवतीतिनियमः ॥ अत्रार्धमात्रमेवाधिकृत्य लक्ष्मनिरूपणात " स्वराअर्धञ्चार्यार्धम् । ४ । १४ ।” इति पिगलाचार्योक्तसूत्रदर्शनाचार्यायां पदव्यवस्थाभावोऽवगम्यते ॥ १ ॥ आर्योत्तरार्धलक्षण यतिनियमञ्चाह। इह--आर्यायाम् । चरमे अर्वे--उत्तरार्धे । षष्ठे--पष्टगणस्थाने । ल:--एको लघुरक्षरः कार्यः । पूर्वार्धवन्नान्यो गणः कतन्यो- ऽनेन त्रिशन्मात्रात्मकः पूर्वार्धः सप्तविशतिमात्रात्मकश्चोत्तरार्धः सूचितः सर्वमन्यल्लु- क्षण पूर्वार्धवदेव बोध्यम् । यतिपदनियमस्त्वेवम् । इह-आर्यायाम् । प्रथमार्धे--पूर्वार्धे । षष्ठे-षष्ठे गणे । न्ले-चतुर्मात्रात्मके नगणरूपे सर्वलघौ सति द्वितीयलात् षष्ट- गणस्य द्वितीयलघोः प्राक् पूर्व-प्रथमलध्वन्ते । सः प्रसिद्धो यतिपदनियमः--यतेः पद स्थान यतिपदम्, यतिपदस्य नियमो यतिपदनियमः स्थाननिश्चयो विरामो विरतिर्भवतीत्यर्थः । यथास्मिन्नेव द्वितीयश्लोके षष्ठगणस्य चकारान्ते सकारादौ विरामः । च पुनः परके-सप्तमगणे । न्ले-सर्वलघौ । सति मुखलात्-सप्तमगणस्य प्रथमलघो. प्राक् पूर्वं षष्ठगणान्ते स यतिपदनियमो भवेत् यथात्रैव सप्तमग- णस्य पकारादौ तिकारान्ते विरामः पूर्वार्धे यतिव्यवस्थेय ज्ञेया । तथा चरमेऽर्चे- उत्तरार्धे । पञ्चमके--पञ्चमगणे । न्ले--सर्वलवौ सति । तस्मात्--पञ्चमगणात् । पूर्वं चतुर्थगणान्तेः यतिः--विरामः भवति । यथात्रवोत्तरार्धे " स्यान्ते विरामः । भवतोऽत्र श्लोकौ-" षष्ठे द्वितीयमारभ्यारम्भे चारभ्यते पदम् । सप्तमे ने पुनर्मुख्या पूर्वार्धेऽसौ यतिः स्मृता ॥ पदमारभ्यते नित्य गृहीत्वा प्रथम लघुम् । पञ्चमे ने बुवैरेव चरमार्धे यतिः स्मृता॥" सर्वत्रात्रोदाहरण तु लक्षणपद्यमेव ज्ञेयम् । लक्ष्यलक्षणसयुक्तमित्युक्तत्वाद्विद्यार्थिना छन्दोबोधाय तु मद्दत्तान्यखिल- छन्दसामप्युदाहरणानि च सरलाया दृष्टव्यानि ॥२॥ आर्याछन्दका लक्षण । भा० टी०-आर्याछन्दमें १ पूर्वार्ध और २ रा उत्तरार्ध एवं दो ही भाग रहते हैं पूर्वाधं (प्रथम भाग) में चार २ मात्राके ७ गण और अन्तमें ? गुरु (दीर्घवर्ण) होना चाहिये पर इस वातका पूरा ध्यान रहे कि विषमस्थान (जैसे १ पहिले ३ तीसरे ५पांचवे और सातवें गणकी जगह) में जगण १ अत्र पञ्चमी प्राक्सचिका यथा पाटलिपुत्रादृष्टो देव. । स्ला इत्य- १६ वृत्तरत्नाकर:- [द्वितीयो- -- - न हो किन्तु यह.जगण अथवा ४ मात्राका नगण ६ छठे गणकी 'जगह अवश्य हो यह लक्षण आर्याके पूर्वार्ध (पहिले भाग) का जानो॥१॥ उत्त- रार्ध (आर्याके पीछेके आधे भाग) में ६ छठे स्थानसे (६वें गणकी जगह) केवल एक मात्राका एक लघु ह्रस्व वर्ण ही रहना चाहीये, और समस्त लक्षण पूर्वार्धके समान ही हो, सारांश (निचोड़) यह कि आर्याछन्दमें उक्त रीतिके अनुसार ३० मात्राका पहिला और २७ मात्राका दूसरा (उत्तर) दल होना चाहिये ॥१॥ आर्याछन्दमें यतिका नियम । यदि आर्याक पूर्वार्ध (पहिले भाग) में ६ वां गण ४ मात्राका सव लघु रूप ही हो तो, उस ६वें गणके दूसरे लघु वर्णसे जो पूर्व (पहिला लघु वर्ण) उसके अंतमें यति (विराम) हो जैसे इसी दूसरे श्लोकमें ६ वां गण (च स यति ) यह सब लघुरूप है अतः इसके २रे लघुवर्ण “स” से जो पूर्व (पहिला लघु वर्ण)"च" है, इसके अंतमें यति (विराम) हो। और जो ७ वां गण ४ मात्राका सब लघु रूप हो तो७ वें गणके पहिले लघुसे पूर्व अर्थात् ६ वें गणके अंतमें यति (विराम ) होय ॥ जैसे इसी श्लोकमें ७ वां गण ( पदनिय ) यह सब लघुरूप है अतः इस ७ वें गणके प्रथम लघु (प) से पूर्व ६वें गणके अंतमें जो (ति) है यही यति (विराम ) जानो । आर्याक पूर्वाध यतिका नियम इस प्रकार है। इसके आगे आर्याक उत्तरार्धमें यतिक नियम बतलाते हैं। यदि आर्याके उत्तरार्ध (पीछेके आधे भाग ) में ५ वां गण सर्व लघु हो तो उस ५वें गणसे पूर्व ४थे गणके अन्तमें यति (विराम) हो । जैसे इसी श्लोकके उत्तरार्धमें ( तस्मादिह भवति षष्ठे लः) यहां दिहभव" यह ५ वां गण सर्व लघु होनेसे इस ५वें गणसे पूर्व (पहिला) जो ४ था गण (तस्मा) इसके अंतमें यति (विराम ) जानो ॥२॥ आर्याछन्दका उदाहरण । (यथा मम) " श्रीपाणिनिना प्रोक्ता आर्या ब्राह्मणकुमारराजानः। आर्या वैश्याः सर्वे भवन्ति शूद्राः कथं चार्याः ॥१॥ रामस्त्रिभुवननाथो गुरुरपि पितृवाक्यमुदितशुद्धमनाः । चक्रे काननवासं धर्म नहि जहति जात्वार्याः ॥ २॥ ये दोनो श्लोक आर्याछन्दके उदाहरणरूप जानो। पथ्यालक्षणम् । त्रिवंशकेषु पादो दलयोरायेषु दृश्यते यस्याः। पथ्यति नाम तस्याश्छन्दोविद्भिः समाख्यातम् ॥ ३ ॥ - ऽध्यायः २.] टीकादयोपेतः। १७ छ० टी०-यस्याः--आर्यायाः। दलयोः--पूर्वोत्तराद्धयोर्द्वयोरपि । आयेपु--अदौ भवा आद्यास्तेष्वाद्येषु । त्रिषु अशकेषु आद्यगणत्रयान्तेषु द्वादशमात्रास्वित्यर्थः ।। पादः-यतिः दृश्यते पादग्रहणमत्र यत्युपलक्षणार्थम् । तस्याः-आर्यायाः । छन्दो-- विद्भिः-छन्दःशास्त्रज्ञैः । पथ्या इति नाम समाख्यातम्-प्रकथितम् । सर्व- मन्यलक्षणमार्यावदेव ज्ञेयम् ॥ ३ ॥ भा० टी०-जिस आर्याके दोनो दलो (पूर्वार्ध और उत्तरार्ध) के पहिले ३ तीन गणो ( १२ मात्रा) के अन्तमें यतिः (विराम ) हो उस आर्याका. छन्दशास्त्रके वेत्ताओं करके "पथ्या" नाम कहा गया है ॥३॥ पथ्या छन्दका उदाहरण । "पथ्याशी व्यायामी स्त्रीषु जितात्मा नरो न रोगी स्यात् । यदि वचला मनसा वा द्रुह्यति नित्यं न भूतेभ्यः ।। यदि तव हदयं विद्धन् सुनयं स्वप्नेऽपि मास्म सेविष्टाः । सचिवजितं षण्ढजितं युवतिजितं चैव राजानम् ॥ विपुलालक्षणम् । संलङ्घय गणत्रयमादिमं शकलयोद्धयोर्भवति पादः । यस्यास्तां पिङ्गलनागो विपुलामिति समाख्याति ॥ ४ ॥ छ० टी०-यस्याः-आर्यायाः । द्वयोः शकलयोः-पूर्वोत्तरार्धयोः । आदिम-प्रा- थमिकं गणत्रय द्वादशमात्रात्मकम् । संलवय-अतिक्रम्य । पाद: यतिः भवति । पिङ्गलश्चासौ नागश्च पिङ्गलनाग:-पिङ्गलाचार्यः । पिङ्गलाचार्यस्य शेषांशभूतत्वा- दन्वर्थमिद नाम । तां आर्या-विपुलाम् इति समाख्याति ॥ सामान्येनैतद्विधा- नमुभयविपुलालक्ष्मघटितत्वाद्विशेषस्त्वाद्यन्तोभयभेदेनेयं विपुला त्रिविधा भवति । यथाहि-यस्या आर्यायाः पूर्वार्धे त्रिष्वाद्यगणेषु" पादो न विश्राम्यति सा १ आदिविपुला भवति । उत्तरार्धे त्रिष्वाद्यगणेषु पादो न विश्राम्यति सा २' अन्त- विपुला भवति । द्वयोरपि पूर्वोत्तराधयोस्त्रिष्वाद्यगणेषु पादो न विश्राम्यति सा ३ उभयविपुला भवतीति ॥ १ ॥ भा० टी०-जिस आर्याके पूर्वाध और उत्तरार्ध (पहिले और दूसरे भाग) के पहिलेके ३ गणोको लांघकर यति (विराम ) हो उसको पिगलाचार्य "विपुला छन्द " कहते हैं । केदारभट्टजीका यह कथन उभय विपुलाके लक्षणमें घटित होनेसे सामान्यतः विपुलाका लक्षण जानो । विशेषतः २ .१८ वृत्तरत्नाकर:- [ द्वितीयो- . . आदि अन्त और उभय इन ३ भेदसे यह विपुला ३ तीन प्रकारकी होती है। 'जैसे जिस आयर्याक पूर्वार्धके पहिलेके तीनों गणोंको लांघकर यति (विश्राम ) हो वह १ आदिविपुला उत्तरार्धके पहिलेके ३ तीनों गणोको लांधकर यदि यति (विश्राम) हो तो वह २ अन्तविपुला और पूर्वार्ध तथा उत्तरार्ध दोनो भागके पहिलेके ३ तीनों गणोंको लांघकर यति (विश्राम) हो तो वह " उभय विपुला" कहाती है ॥ जैसे केदारभकृत लक्षणरूप ४ चौथा श्लोक ॥४॥ तीनों प्रकारकी विपुलाके उदाहरण ! आदिविपुला"-स्निग्धच्छापालावण्यंलेपिनी 'किश्चिदवनतघ्राणा। मुखविपुला सौभाग्यं लभते स्त्रीत्याह माण्डव्यः ॥ १ ॥ अन्तविपुला-चित्तं हरन्ति हरिणीदीर्घदृशः कामिनां कलालापैः। नीविविलोकनव्याजकथितजघना जघनविपुला, ॥ २॥ उभयविपुला-या स्त्री कुचकलशनितम्बमण्डले जायते महाविपुला । गम्भीरनाभिरतिदीर्घलोचना भवति सा सुभगा ॥३॥" चपलालक्षणम् । उभयार्धयोर्जकारौ द्वितीयतुर्यो गमध्यगौ यस्याः। चपलेति नाम तस्याः प्रकीर्तितं नागराजेन ॥५॥ छ० टी० यस्याः आर्यायाः । उभयाद्धयोः-उभयञ्च तदर्धञ्च उभयाध तयोः उभयार्द्धयोः उभयोरप्यर्द्धयोः । द्वितीयतुर्यो-द्वितीयचतुर्थस्थानीयौ । कारौ जगणौ स्याताम् । तस्याः-आर्यायाः । नागराजेन-नागानां राजा नागराजस्तेन नागराजेन. शेषाशभूतेन पिङ्गलाचार्येण । चपला इति नाम प्रकीर्तितम्-वर्णि- तम् । किंविशिष्टौ जकारौ । गमध्यगौ-गौ गुरू मध्यगौ. ययोस्तौ गमध्यगौ गुरुमच्यावित्यर्थः । ननु जकारग्रहणेनैव गमध्यगतत्वलाभे पुनः किमर्थ गमध्यगाविति निरर्थकविशेषणमत्रोच्यते "चपलाद्वितीयचतुर्थी मध्ये जौ। ४ । २४ । इति भगवता पिङ्गलाचार्येणोक्तत्वादिह गमध्यगाविति विशेषणं युक्तमेव । गूढाशयस्तु गमध्यगाविति वदता ग्रन्थकारेण प्रथमो गणोऽन्तगुरुरेव । तृतीयो गणो द्विगुरु- रेव । पञ्चमो गणोऽपि द्विगुरुरेवेति नियमः सूचितः ॥ ५ ॥ भा०टी०-आर्याके पूर्वार्ध,( पूर्वभाग) और उत्तरार्ध ( उत्तर भाग ) के २दूसरे और ४ चौथे स्थानमें गुरु है मध्यमें जिसके ऐसा जगण (15i) हो उस आर्याको पिङ्गलाचार्यजीने " चपला" नामका छन्द कहा है। ध्यान ..
ऽध्यायः २.] टीकाद्वयोपेतः। रहे कि चपला छन्दसे उक्त लक्षणेके सिवाय १ पहिला गण अंत गुरु- वाला । ३ तीसरा गण दो गुरुवाला और ५पांचवां गण भी दो गुरुवाला होना ही चाहिये शेष लक्षण आर्याके समान जानो॥५॥ चपला छन्दका उदाहरण । " चपलामितीह लक्ष्मी विचिन्त्य नित्यं हरिं चिदानन्दम् । कमनीयमादिदेवं भजेश्वरं मुक्तिदातारम् ॥" मुखचपलालक्षणम्। आयं दलं समस्तं भजेत लक्ष्म चपलागतं यस्याः । शेषे पूर्वजलक्ष्मा मुखचपला सोदिता मुनिना ॥ ६ ॥ छ० टी०-यस्याः-आर्यायाः । आद्य दल-पूर्वार्द्धम् । समस्त-समग्रमपि । चपलागत-चपलायां गत प्राप्तं यत्तचपलागतम् चपलाश्रित लक्ष्म-लक्षणम् । जेत-सेवेत । शेषे अवशिष्टे उत्तरार्धे । या पूर्वजलक्ष्मा-पूर्वायां पथ्याया जातं पूर्वज पूर्वोक्त लक्ष्म चिह्न यस्याः सा पूर्वजलक्ष्मा पथ्यासमान' लक्षणेत्यर्थः । सा मुनिना--पिङ्गलाचार्येण । मुखचपला उदिता-कथिता ॥ ६ ॥ भा० टी०-जिस आर्याका पूर्वार्द्ध चपलाके समान हो और उत्तरार्द्ध में जिसका पथ्याके समान लक्षण हो वह पिङ्गलाचार्यद्वारा "मुखचपला" नामक छन्द कहा गया है ॥६॥ मुखचपला छन्दका उदाहरण । . "नाहं वृणोमि राज्यं न वा सुराधीशसंपदं किन्तु ! हरिचरणाम्बुज़रेणी परिलुण्ठनमालि सौभाग्यम् ॥" जघनचपलालक्षणम् । प्राक्प्रतिपादितमधे प्रथमे प्रथमेतरे तु चपलायाः। . लक्ष्माश्रयेत सोक्ता विशुद्धधीभिर्जघनचपला ॥७॥ छ० टी०-या प्रथमे अर्द्ध-पूर्वार्द्ध । प्राक्प्रतिपादितं पूर्वोक्तम् आर्या- पूर्वार्द्धप्रतिपादितम् । लक्ष्म-लक्षणम् । आश्रयेत । तथा प्रथमेतरे-प्रथमात् पूर्वार्धादितर प्रथमेतरं तस्मिन् प्रथमेतरार्दै उत्तरार्दु, । चपलायाः. . लक्ष्म- लक्षणम् । आश्रयेत सार्या विशुद्धधीभिः-विशुद्धा निर्मला धीर्बुद्धिर्येषा ते विशुद्धधियस्तैर्विशुद्भधीभिर्विमलमतिभिर्जघनचपला-जघने पश्चाद्भागे चपला, इबेति - - २० वृत्तरत्नाकर:- [द्वितीयो- " " योगार्थोऽपि । उक्ताकथिता । अत्र पथ्यादिजवनचपलान्तानां परस्परसाङ्कर्यात षोडश भेदा भवन्ति संग्रहोऽयमत्र- एकैव भवति पथ्या तिस्रो विपुला ततश्चतस्रस्ताः । चपलाभेदैस्त्रिभिरपि भिन्ना इति षोडशाऱ्याः स्युः ” ॥ ७ ॥ भा० टी-जो पूर्वार्ध (पहिले भाग) में आर्या छन्दके पूर्वार्धके लक्षणयुक्त हो और उत्तरार्ध (उत्तरभाग) में चपलाके लक्षण (२रे ४थे स्थानमें जगण) युक्त हो सो विद्धानोद्धारा “जधनचपला" कही गई है ॥ ७ ॥ जघन चपला छन्दका उदाहरण । यत्पादतलकनिष्ठा न स्पृशति महीमनामिका चापि। सा सर्वधूतभाग्या भवेदवश्यं जघनचपला ॥ इत्यार्याप्रकरणम् । गीतिच्छन्दोलक्षणम्। आर्याप्रथमदलोक्तं यदि कथमपि लक्षणं भवेदुभयो। दलयोः कृतयतिशोभा तां गीति गीतवान् भुजङ्गेशः॥ ८ ॥ छ० टी०-आर्याप्रथमदलोक्तम्-प्रथम च तद्दल च प्रथमदलम् आर्यायाः प्रथमदलम् आर्याप्रथमदलम् आर्याप्रथमदले उक्तमार्याप्रथमदलोक्तम् आर्या- पूर्वार्द्ध कथितमित्यर्थः । लक्षण कथमपि-पथ्याविपुलान्यतमप्रकारेण । उभयोः दलयोः पूर्वोत्तरार्धयोर्यदि भवेत् तर्हि भुजङ्गेशः-भुजङ्गानामीशः पिगलनागः । ताम् आर्यां गीर्ति गीतवान् । किविशिष्टां गीतिम् ? कृतयतिशोभाम्--कृता यति- मियथोक्तस्थानीयविरामैः शोभां यस्यां सा कृतयतिशोभा तां कृतयतिशोभाम् । षोडश भेदा भवन्त्यस्याश्चापि ॥ ८ ॥ भा० टीव-आर्याक पूर्वार्धक समान जिसके दोनों दलों (पूर्वाध और उत्त- रार्ध) के एकसे लक्षण हों उसको पिङ्गलाचार्यजीने गीतिछन्द कहा है ॥ ८॥ गीतिछन्दका उदाहरण । (यथा मम) मधुरं वीणारणितं पश्चमसुभगश्च कोकिलालापः। गीतिः पौरवधूनां मधुना कुसुमायुधं प्रबोधयति ॥ मुन्यध्यकाब्जेऽब्दे त्वोर्जे शुक्तकंजे च विश्वतिथौ। चक्रे ज्ञारसरामो भारतशिक्षासुदर्शनं पूर्णम् ॥" 1 ऽध्यायः २ ] टीकाइयोपेतः। २१ - उपगीतिलक्षणम् । आर्याद्वितीयके यद्गदितं'लक्षणं तत्स्यात् । याभयोरपि दलयोरुपगीति तां मुनिबूते ॥ ९॥ छ० टी०-आर्याद्वितीयके-आर्याया द्वितीयकमार्याद्वितीयक तस्मिन्नार्या- द्वितीयके । अर्द्ध आर्योत्तरार्धे यल्लक्षण गदित-चरमेढ़े षष्ठे ल इत्येवरूपं कथित तल्लक्षण यदि । उभयोरपि दलयोः-पूर्वोत्तरार्द्धयोः । स्यात्तर्हि मुनिः पिङ्गलाचार्य- स्तामार्याम् उपगीति ब्रूते-कथयति ॥ ९ ॥ भा० टी०-आर्याके उत्तरार्धमें जो लक्षण (६वें स्थानमें १ लघुवर्णका होना) कहा गया है। वही लक्षण जिसके पूर्वार्ध और उत्तरार्ध दोनोमें हो उसे पिङ्गलाचार्यजीने “उपगीतिछन्द" कहा है ॥ ९ ॥ उपगीति छन्दका उदाहरण । "गांधर्व मकरध्वजदेवस्यास्त्रं जगद्धिजये। इति समवेक्ष्य मुमुक्षुभिरुपगीतिस्त्यज्यते देशे ॥" दूसरा और भी- " हित्वा श्रुत्युपगीतं व्यापकमानन्दमात्मानम् । दुःखश्रेणिविदग्धे बत हत कनके रति कुर्मः ॥" उद्गीतिलक्षणम् । आर्याशकलदितयं व्यत्ययरचितं भवेद्यस्याः। सोद्गीतिः किल गदिता तद्वद्यत्यंशभेदसंयुक्ता ॥ १० ॥ छ० टी०-आर्याशकलद्वितयम्-आर्यायाः शकलद्वितयम् आर्याशकलद्वि- तय पूर्वोत्तरार्धरूपं खण्डद्वयम् । व्यत्ययरचितम् व्यत्ययेन वैपरीत्येन रचितं व्यत्यय- रचितम् । उत्तरार्द्धलक्षण पूर्वार्धे पूर्वार्धलक्षणमुत्तरार्धे रचित यस्या भवेत् किलेति निश्चित सा उद्गीतिर्गदिता--कथिता । किविशिष्टा १ तद्वद्यत्यशभेदसंयुक्ता-सद- . दार्यावत् यतिश्च अशश्च यत्यशौ विरामगणौ तयोर्भेदेन सयुता तद्वद्यत्यशभेद- सयुक्ता ॥ १० ॥ भा० टी०-आर्याके पूर्वार्धका लक्षण उत्तरार्धमें भौर उत्तरार्धका लक्षण पूर्वार्धमें जिसके हो वह "उद्गीति" कहाती है । उद्गीतिमें विराम और गण आर्याके समान ही रहते हैं ॥१०॥ - २२ वृत्तरत्नाकर:- [द्वितीयो-- . " - उद्गीतिका उदाहरण । यस्याऽज्ञानसमुत्थं दुःखं कामादिकं यस्मिन् । वेदोद्गीतेऽवगते नश्यति तस्मै नमो नमो भूयः ॥ आर्यागीतिलक्षणम् । आर्यापूर्वाई यदि गुरुणैकेनाधिकेन निधने युक्तम् । इतरत्तद्वन्निखिलं यदीयमुदितेयमार्यागीतिः ॥ ११ ॥ छ० टी०-आर्यापूर्वार्धम्-पूर्वञ्च तदर्धञ्च पूर्वार्धम् आर्यायाः पूर्वार्धम् आर्या- पूर्वार्धम् । निधने-गोपेतसप्तगणान्ते । यद्येकेनाधिकेन गुरुणा-द्विमात्रिकेण । युक्त समन्वित स्यात् । इतरदन्यदलमुत्तरार्धमपि निखिल समस्त यदि तढेव-पूर्वार्धवदेव भवति चेत्तर्हि इयपार्या गीतिरुदिता-गदिता । पूर्वार्धे चोत्तरार्धे द्वात्रिशत्कला- त्मिकार्यागीतिर्भवतीति पिङ्गलाचार्याणामपि सम्पतम् । “अर्धे वसुगण आर्यागीतिः" इति सूत्रपाठात् । माघेऽपि तथैवोदाहरणप्रदर्शनाच्च ॥ ११ ॥ भा० टी०-यदि आर्याका पूर्वार्धके ७ गण और १ गुरुके अन्तम और भी एक अधिक गुरु युक्त हो अर्थात् आर्याक नियमानुसार ३० मात्राका जो पूर्वार्ध होता है सो ३२ मात्राका हो और इसीप्रकार पूर्वार्धके समान लक्षण युक्त ३२ मात्राका उत्तरार्ध भी हो तो वह आर्यागीति छन्द कहाता है ॥ ११॥ आर्यागीतिका उदाहरण । अज़मजरममरमेनं प्रत्यक्चैतन्यमीश्वरं ह्यानन्दम् । आत्मानं भावयतो भवमुक्तिस्स्यादितीयमार्यागीतिः ॥" ॥ इति गीतिप्रकरणम् ।। वैतालीयलक्षणम् । षड् विषमेऽष्टौ समे कलाः ताश्च समे स्युनों निरन्तराः। न समात्र पराश्रिता कला वैतालीयेऽन्ते रलौ गुरुः ॥ १२ ॥ छ० टी०-अत्र-वैतालीयवृत्ते । विषम-विषमपादेः प्रथमतृतीये चादौ षट्कला:-धण्मात्रा भवन्ति । तथा समे:-समपादे द्वितीय, चतुर्थे । चादावष्टौ कला अष्टमात्रा भवन्तीति प्रथमो नियमः । च पुनस्ताः कला अष्टसख्यकाः समे-द्वितीयचतुर्थरूपे समपादे । निरन्तराः अन्तररहिता, अव्यवधानेन सर्वाः १ मीश्वर ब्रह्मपरमपि पाठ ।
ऽध्यायः २ ] टीकाद्धयोपेतः । २३ लघुरूपा एव । नो-न स्युन भवेयुः किन्तु दीर्घमिश्रिता एव स्युरिति. द्वितीयों नियमः । अत्र वैतालीये समाः कला:-सममात्रा, द्वितीया तृतीया चतुर्थी षष्ठी अष्टमी च पराश्रिता परामग्रस्थामाश्रिता मिलिता पराश्रिता " द्वितीयाश्रितेति " सूत्रात्समासः न भवति किन्तु पूर्वाश्रिता भवति । अत्रेदमवधेयम् द्वितीया मात्रा तृतीयाश्रिता न, चतुर्थी मात्रा पञ्चम्याश्रिता न, षष्टीमात्रा सप्तम्याश्रिता न अष्टमी मात्रा च नवम्याश्रिता न किञ्च , द्वितीया प्रथमाश्रिता चतुर्थी तृतीया- श्रितेति 'दिक् । लक्ष्ये स्फुटत्वादिति तृतीयो नियमः । अन्ते-विषमपादे षट्कलान्ते । समपादे-चाप्टकलान्ते । रलौ-रगणो लघुश्च ततो गुरुरेकः कार्यः । षण्मात्रान्तेऽष्टमात्रान्ते च रगणलघुगुरवो भवन्तीति चतुर्थों नियमश्चैव वैतालीय सिद्ध्वति । वेतालशब्दात् कृशाश्वादेराकृतिगणत्वाच्छण्प्रत्ययश्चातुर- र्थिकोऽत्र पादग्रहण ज्ञापयत्यतश्चतुष्पादात्मक वैतालीयम् ॥ १२॥ भा० टी०-वैतालीय छन्दके विषम पादमें ( पहिले और तीसरे चरणके आदिमें ) ६ मात्रा और सम पादमें (दूसरे और चौथे चरणके आदिम)८ मात्रा हो । और वे २ रे तथा ४ थे चरणकी ८ मात्राएं भी सब लघुरूपही न हों किन्तु दीर्व वर्णमिश्रित हों । तथा वैतालीय छन्दमें चारों ही चरणोकी सम- मात्राएं जैसे २ री, ४ थी, ६. वी और ८ वी मात्रा ऑगेकी मात्रामें अर्थात् ३री, ५ वी, ७ वी और ९ वी मात्रामें न मिलें तथा विषम पादमें ( १ ले ३रे चरणमें ) ६ मात्राके अन्तमें और समपादमें (२रे ४ थे चरणमें ) ८ मात्राके अन्तमें रगण, लघु और गुरु हो । इस प्रकार वैतालीय छन्द बनता है॥१२॥ बैतालीयका उदाहरण । "शवशोणितपञ्जराश्चितं पुरुषान्त्रग्रथितोर्द्धमूर्द्धजम् । वपुरन्तरवहिदीपितं वैतालीयमिदं विलोक्यताम् ॥" घटखपरे च- "निचितं खमुपेत्य नीरदैः प्रियहीनाहृदयावनीरदैः । सलिलैर्निहितं रजः क्षितौ रविचन्द्रावपि नोपलक्षितौ ।। औपच्छन्दसिकलक्षणम् । पर्यन्ते यौं तथैव शेषं त्वौपच्छन्दसिकं सुधीभिरुक्तम् ॥१३॥ छ० टी०-पर्यन्त-वैतालीयविषमपादे षण्मात्रान्ते समे चाष्टमात्रान्ते । यी-गणयगणौ स्तः । शेष-सर्वमन्यल्लक्षणं तु । तथैव-वैतालीयवदेव । - .
४ वृत्तरत्नाकरः- [ द्वितीयो- ३ तच्छन्दः सुधीभिः--कविभिः । औपच्छन्दसिकम् उक्तं भणितमित्यर्थः । पिङ्गल- सूत्रमपि “ गौपच्छन्दसिकम् " (४ । ३३)॥ १३ ॥ भा० टी०-वैतालीय छन्दके ही विषम पादमें ६ मात्राके और सम पादमें ८ मात्राके अन्तमें रगण और यगण हो तो उसे " औपच्छन्दसिक" छन्द कहते हैं ॥ १३॥ औपच्छन्दसिकका उदाहरण । " परमर्मनिरीक्षणानुरक्तं स्वयमत्यन्तनिगूढचित्तवृत्तिम् । अनवस्थितमर्थलुब्धमारादौपच्छन्दसिकं जहाति मित्रम् ॥" आपातलिकालक्षणम् । आपातलिका कथितेऽयं भाद्गुरुकावथ पूर्ववदन्यत् ॥,१४ ।। छ० टी०--यदि विषमे षण्मात्रान्ते समेऽष्टमात्रान्ते । भाद् गुरुकौ--भगणात परको गुरू भवतः । अय--अनन्तरम् । अन्यत्--सर्वम् । पूर्ववत्--वतालीयवद्भवति । तदा इय आपातलिका कथिता--गदिता । वैतालीयमेव आपातलिका नाम वृत्त भवतीत्यर्थः ॥ १४ ॥ भा० टी०--यदि विषम चरणमें ६ मात्राके और सममें ८ मावाके अन्तमें भगण तथा उससे आगे २ गुरु हों और समस्त लक्षण वैतालीयके समान ही हो तो यह " आपातलिका" कही गई है ॥ १४॥ आपातलिका छन्दका उदाहरण । पिङ्गलकेशी कपिलाक्षी वाचाटा विकटोनतदन्ती। आपातलिका पुनरेषा नृपति कुलेऽपि न भाग्यमुपैति ॥" दक्षिणान्तिकालक्षणम् । तृतीययुग्दक्षिणान्तिका समस्तपादेषु द्वितीयलः ॥ १५ ॥ छ० टी०--यदि समस्तपादेषु वैतालीयचतुर्ध्वपि चरणेषु । द्वितीयलः-द्वितियो लघुः । तृतीययुक्-तृतीयेन लघुना साक युज्यत इति तृतीययुक् द्वितीयमात्रा तृती- याश्रिता भवतीत्यर्थः। तदा वैतालीयमेव 'दक्षिणान्तिका नाम छन्दो भवतीत्यर्थः । न समात्र पराश्रितेत्यस्यापवादरूपमिद वृत्तम् ॥ १५ ॥ भा० टी०-यदि वैतालीय छन्दके चारों ही चरणोंमें दूसरी मात्रा तीसरी मात्रासे मिली हुई हो और शेष सर्व लक्षण वैतालीयके ही हों तो वह दक्षि- गांतिका छन्द कहता है ॥ १५॥ १ अस्थिरेति भाव. । . - - ऽध्यायः २.1 टीकाइयोपेतः। २५ 1 दक्षिणान्तिका छन्दका उदाहरण । यदा नरो दक्षिणान्तिकप्रयाणकालेपि प्रभोरिमौ। शिवेति वर्गो सकृज्जपेत् स इन्द्रचन्द्रादिप्रथामियात् ॥" उदीच्यवृत्तिवृत्तलक्षणम् । उदीच्यवृत्तिद्धितीयल: सक्तोऽग्रेण भवेदयुग्मयोः॥१६॥ छ० टी०--अयुग्मयोः-वैतालीयस्यैवायुग्मयोर्विषमपादयोः प्रथमतृतीययोः । द्वितीयल:--द्वितीयो लघुः । अग्रेण--तृतीयेन लघुना सह । सक्तः--सम्मिलितः। सर्वमन्यच्च वैलीयवदेव लक्षणश्चेत्तदा उदीच्यवृत्तिवृत्त भवेत् ॥ १६ ॥ भा० टी०-वैतालीयके श्ले और ३ रे चरणका दूसरा लघु तीसरे लघुके साथ मिला हो अर्थात् २ री मात्रा ३ री मात्रासे मिली हो और समस्त लक्षण वैतालीयके समान ही हो तो वह उदीच्यवृत्ति नामका छन्द हो॥१६॥ उदीच्यवृत्तिछन्दका उदाहरण । " उदीच्यवृत्तिः सुरापगा मणिकर्णितटभूमिभूषिता। पुनातु मां पञ्चवाहिनी प्रथिता माधवविन्दुसविधौ॥" प्राच्यवृत्तिलक्षणम् । पूर्वेण युतोऽथ पञ्चमः प्राच्यवृत्तिरुदितेति युग्मयोः ॥ १७ ॥ छ० टी०-युग्मयो:--वैतालीययुग्मयोस्समपादयोर्द्वितीयचतुर्थयोः पञ्चमः पञ्चमो लघुः पूर्वेण चतुर्थेन लघुना युतस्सर्वमन्यद्वैतालीयवद्भवति चेत्तढा प्राच्यवृत्तिः । उदिता--कथिता प्राज्ञैरिति शेषः ॥ १७ ॥ भा० टी०-यदि वैतालीय छन्दके २ रे और ४थे चरणका ५ वां लघु पिछले (४थे) लघुसे मिला हो अर्थात् ५ वी मात्रा ४ थी मात्रासे मिली हो और समस्त वैतालीयके समान ही हो तो वह छन्द कहा गया है ॥ १७॥ प्राच्यवृत्ति छन्दका उदाहरण । "दिननायककन्यया युता प्राच्यवृत्तिरथ जन्हुकन्यका । कमलात्मजजानिषेविता सा पुनातु भवपाशभेदिनी ॥" प्रवृत्तकलक्षणम् । यदा समावोजयुग्मको पूर्वयोर्भवति तत् प्रवृत्तकम् ॥ १८ ॥ छ० टी०-यदा ओजयुग्मको-वतालीयस्यैवौमयुग्मको विषमसमपाढौ । पूर्वयोः -पूर्वोक्तयोरुदीच्यवृत्तिप्राच्यवृत्त्योः । समौ--यथासख्येन तुल्यौ स्तः। " प्राच्यवृत्ति " नामका ६ . वृत्तरत्नाकर:- [द्वितीयो-- " 1 उदीच्यवृत्तिसमः प्रथमस्तृतीयः पादः प्राच्यवृत्तिसमो द्वितीयश्चतुर्थः पादो भवति तदा प्रवृत्तक नामच्छन्दो भवति ॥ १८ ॥ भा० टी०-यदि वैतालीयका प्रथम तृतीय चरण उदीच्यवृत्तिके और दूसरा तथा चौथा चरण प्राच्यवृत्तिके समान हो तो वह “प्रवृत्तक" नामका छन्द हो ॥१८॥ प्रवृत्तक छन्दका उदाहरण । " जयं भरतवंशभूभृतां श्रूयतां श्रुतिमनोरसायनम् । पवित्रमधिकं शुभोदयं व्यासवकथितं प्रवृत्तकम् अपरान्तिकालक्षणम् । अस्य युग्मरचिताऽपरान्तिका ॥ १९ ॥ छ० टी०--अस्य--प्रवृत्तकस्य । युग्मरचिता-युग्मैश्चतुर्भिः समपादैः रचिता युग्मरचिता अपरान्तिका भवति । अयमाशयः यस्याः प्रवृत्तकसमपादसमाश्चत्वारः पादाः सन्ति सा अपरान्तिका ज्ञेया ॥ १९ ॥ भा० टी०-जिसके प्रवृत्तक छन्दके समपादके समान चारों चरण हो उसे "अपरान्तिका" छन्द जानो ॥ १९ ॥ अपरान्तिका छन्दका उदाहरण । " स्थिरविलासनतमौक्तिकावली'कमलकोमलाङ्गी मृगेक्षणा । हरति कस्य हृदयं न कामिनः सुरतकेलिकुशलाऽपरान्तिका ॥" चारुहासिनीलक्षणम् । अयुग्भवा चारुहासिनी ॥ २० ॥ छ० टी०--अस्य प्रवृत्तकस्यैव अयुग्मवा-अयुग्मैश्चतुर्विषमपादैर्भवः प्रादु- र्भावो यस्याः सा अयुग्भवा चारुहासिनी कथ्यते ॥ २० ॥ भा० टी-प्रवृत्तक छन्दके विषम पादके समान जिसके चारों चरण हो सो" चारुहासिनी छन्द" कहाता है ॥२०॥ चारुहासिनी छन्दका उदाहरण । मनाक् प्रसृतदंतदीधितिः खरोल्लसितगण्डमण्डला । कटाक्षवलिता तु कामिनी मनोहरति चारुहासिनी ॥" इति वैतालीयप्रकरणम् ॥ ।
ऽध्यायः २ ] टीकाद्वयोपेतः २७ वक्रलक्षणम् । वत्रं नाद्यान्नसौ स्यातामधेर्योऽनुष्टुभि ख्यातम् ॥ २१ ॥ छ० टी०-अनुष्टुमि--अष्टाक्षरपादजातौ । आद्यात्--पादस्याद्यात् प्रश्रमा- क्षरात् । परौ नसौ--नगणसगणौ । न स्याताम्--न भवेताम् । तथा अब्धे:- चतुरक्षरात् परो यः--यगणो नियमेन स्यात् तत् वक्र नाम छन्दो भवेत्॥२१॥ भा० टी०-अनुष्टुप् (आठ अक्षरोकी पाद जाति) छन्दमें प्रत्येक चरणके पहिले अक्षरसे आगे नगण और सगण नही हो तथा चौथे अक्षरसे आगे यगण अवश्य ही हो, वह "वक्र नामका छन्द होता है ॥२१॥ वक्रछन्दका उदाहरण । व संपूर्णचन्द्राभं लोके विख्यातमीशायाः। पूर्णश्चासौ मृगाको न लक्ष्म्यानीतं न पूर्णत्वम् ॥" अन्यच्च-“दुर्भाषितेऽपि सौभाग्य प्रायः प्रकुरुते प्रीतिः । मातुर्मनो हरन्त्येव दौलालित्योक्तिभिर्वालाः॥" पथ्यावक्रलक्षणम्। युजोर्जेन सरिद्भर्तुः पथ्यावकं प्रकीर्तितम् ॥ २२ ॥ छ० टी०-युजोः--बक्रस्यैव सम्पादयोतिीपचतुर्थयोः । सरिद्भर्तुः-साग- राच्चतुर्थाक्षरात् । जेन--जगणेन कृत्वा पथ्यावक्र नाम वृत्त प्रकीर्तितम्- कथितम् । विषमपादयोस्तु रचना वक्रवदेव ॥ २२ ॥ भा० टी०-वक्र छन्दके दूसरे चौथे चरणके चौथे वर्णसे परे जगण होने पथ्यावक्र" नामका छन्द कहाता है। इसके विषम पाद ( १ ला और ३ रा चरण ) वक्रके समान ही रहना चाहिये ॥२२॥ पथ्यावक्रका उदाहरण । "पार्वतीमौषधीभेकामपणां मृगयामहे । शूली हालाहलं पीत्वा यया मृत्युञ्जयो भवेत् ॥ वागर्थाविव संपृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये । जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ॥ नित्यं नीतिनिषण्णस्य राज्ञो राष्ट्रं न सीदति । नहि पथ्याशिनः काये जायन्ते व्याधिवेदनाः ।।" विपरीतपथ्यावक्रलक्षणम् । ओजयोर्जेन वारिधेस्तदेव विपरीतादि ॥ १३ ॥ -- पर - . - २८ - वृत्तरत्नाकर:- [ द्वितीयो- छ० टी०--ओजयोः--बक्रस्यैव विषमपादयोः प्रथमतृतीययोः । वारिधेः- चतुर्थाक्षरात् । जेन--परेण जगणेन । कृत्वा तदेव विपरीतादि-विपरीत विप- रीतशब्दमादौ यस्य तत् विपरीतादि । विपरीतपथ्यावत्र नाम छन्दो भवति । समपादयोस्त्वत्र रचना वक्रवदेव ॥ २३ ॥ भा० टी०-वछन्दके विषम पाद (१ ले और ३रे चरण) के चौथे अक्ष- रसे परे जगण हो और समपाद (२ रा तथा ४ था चरण) वक्रके समान ही हो तो वह “विपरीतपथ्यावक्र" नामक छन्द कहाता है ॥२३॥ विपरीतपथ्यावफ्रका उदाहरण । भतुराज्ञानुवर्तिनी या स्त्री तस्याः स्थिरा लक्ष्मीः । स्वप्रभुत्वाभिमानिनी विपरीता परित्याज्या ॥ चपलावलक्षणम् । चपलावक्रमयुजोर्नकारश्चेत् पयोराशेः॥ २४ ॥ १० टी०-अयुजोः-वक्रस्यैवायुजोः-विषमपादयोः। पयोराशेश्चतुर्थाक्षरात् । नकार:-परो नगणश्चेत् । समपादयोस्तु वक्रवदेव रचना, चतुर्थाक्षरात् परो यगणो भवेदित्यर्थः । तदा चपलावक्र नाम वृत्त भवति ॥ २४ ॥ भा० टी०-यदि वक्र छन्दके १ ले और ३ रे चरणके चौथे अक्षरसे परे नगण हो और समपाद (२रे और ४थे चरण ) में चौथे वर्णसे परे यगण ही हो तो वह “चपलावक्र" छन्द कहाता है ॥२४॥ चपलावक्र छन्दका उदाहरण । "क्षीयमानाग्रदशना वज्रनिर्मासनासाया। कन्यका वाक्यचपला भजते धूर्तसौभाग्यम् ॥" युग्मविपुलालक्षणम् । यस्यां लः सप्तमो युग्मे सा युग्मविपुला मता ॥ २५ ॥ छ० टी०-यस्यामनुष्टुभि युग्मे--समपादे । सप्तमः-सप्तमोऽक्षरः । लः लघुः (।) स्यात् विषमपादे तु तुर्याक्षरात् परो यगण एव स्यात् । सा-अनु- टुप् । युग्मविपुला मताऽभिप्रेतेत्यर्थः । ननु पथ्यावलक्षणान्तर्भूतत्वात् पौनस्क्त- मेतदिति चेन्न, विपुलाऽधिकारस्येदानीमादिश्यमानत्वात्तद्विनाऽनुपपत्तेः ॥ २५ ।। भा० टी०-जिस अनुष्टुप् ( ८ अक्षरके चरणवाले) छन्दके समपाद (२रे और ४ थे चरण ) में सातवां अक्षर लघु हो। और विषमपाद (श्ले और .
ऽध्यायः २.] टीकाद्वयोपेतः। २९ . ३रे चरण) के ४ थे वर्णसे आगे यगण ही हो तो उसे "युग्मविपुला" नामक छन्द जानो ॥२५॥ युग्मविपुलाका उदाहरण । विपुलश्रोण्युरुस्फिग् या चन्द्रास्या विपुलस्तनी। विपुलानन्ददा नारी सा युग्मविपुला मता ॥" सैतवस्याखिलेष्वपि ॥२६॥ छ०टी०--मतान्तरमाह । सैतवस्य--सैतवाचायस्य मते । अखिलेषु--चतुर्ध्वपि पादेषु । सप्तमो वर्णो लघुरेव कर्तव्यः सा युग्मविपुला भवति ।। २६ ॥ भा० टी०-विशेषता सैतवाचार्यके मतमें वह युग्मविपुला मानी गई है कि जिसके चारो चरणोमें सातवां अक्षर लघु (हस्व) ही हो॥२६॥ चारों चरणों में हस्वाक्षरवाली युग्मविपुलाका उदाहरण । " सैतवेन पथार्णवं तीर्वा दशरथात्मजः। रक्षाक्षयकरी पुनः प्रतिज्ञां कृतवान् विभुः॥" भविपुलालक्षणम् । भेनाधितो भाद्विपुला ॥ २७ ॥ छ० टी०--अत्र सैतवस्येति निवृत्तम् चपलावक्रमयुजोरित्यस्मादयुजोरित्यनुवर्त- नीयम् यस्यां लः सप्तमो युग्मेऽस्माद्युग्मे सप्तमो ल इत्यनुवर्तनीयम् । चार्थस्तु विपु- लायामेवायुजोः--विधमपादयोः प्रथमतृतीययोः । अब्धित --चतुर्थाक्षरात् । भेन--परेण भगणेन । समपादे तु सप्तमो लघुश्चेत् तदा भात्--भकारादुत्तरा विपुला-भविपुला नाम छन्दो भवतीत्यर्थः ॥ २७ ॥ भा० टी०-जो विपुलाके विषमपाद (१ ले और ३ रे चरण) के ४ थे वर्णसे आगे भगण (51) हो और समपाद (२रे और ४थे चरण) में ७ वां लघु वर्ण ही हो तो वह “भविपुला" छन्द कहाता है ॥२७॥ भविपुलाका उदाहरण । चन्द्रानना मानवती-भकुंभविपुलस्तनी। मनोहरा हंसगमा कस्य न स्याद्रतिप्रदा ॥" रविपुलालक्षणम् । इत्थमन्या रश्चतुर्थात् ॥ २८ ॥ छ० टी०-इत्थ--पूर्वोक्तप्रकारेण । विषमपादयोश्चतुर्थात्-चतुर्थाक्षरात् ।
३० वृत्तरत्नाकरः- [द्वितीयो- . - र:--परो रगणो '(55 1 ) भवति समपादयोश्च सप्तमो लघुरेव तदा अंन्या--भर्वि- पुलावदन्या रविपुला भवतीत्यर्थः ॥ २८ ॥ भा० टी०-पूर्वोक्तरीत्यनुसार विषम पादके थे वर्णसे आगे रुगण SI5 हो और समपादमें ७ वो वर्ण लघु ही हो तो वह "रविपुला" छन्द कहाता है२८ रविपुलाका उदाहरण । "महावलो वेगगामी हनूमानञ्जनी सुंतः। नदन्नुग्रं दीर्घवाहुस्ततार विपुलांबुधिम् ॥" नविपुलालक्षणम् । नोऽम्बुधेश्चेन्नविपुला ॥ २९ ॥ छ० टी०--अयुग्मपादयोः अम्बुधेश्चतुर्थाक्षरान्न:--नगणश्चेत् । समपादयोस्तुं सप्तमो लघुरेव सा नविपुला भवति ॥ २९ ॥ भा० टी०- पूर्वोक्त प्रकारानुसार विषम पादके थे अक्षरसे आगे नगण (1) हो और समपादमें ७ वां वर्ण लघु ही हो तो उसे " नविपुला छन्द जानो॥२९॥ नविपुलाका उदाहरण। "सुंदरीमानविपुला पूर्णचन्द्रनिभानना। कुरङ्गाक्षी पृथुतरस्तनी राजति रागिणी ।।" तविपुलालक्षणम् । तोऽब्धेस्तत्पूर्वान्या भवेत् ॥ ३० ॥ छ० टी०-यत्र विषमपादयोः-अब्धः चतुर्थाक्षरात् । त:--परस्तगणःऽऽ। समपादयोः सप्तमो वर्णो लघुरेव सा अन्या तत्पूर्वा-तगणः पूर्वो यस्यां सा तत्पूर्वा तविपुला भवतीत्यर्थः । अत्रेदमवधेयम् वक्रादीनां तविपुलीन्तोनों परस्पर- संहत्या बहवो भेदा ऊहनीयाः ॥ ३० ॥ भा० टी०-यदि विषम पादके ४थे वर्णसे आगे तगण 55। हो और सम- पादमें ७ वां वर्ण लघु ही हो तो वह "तविपुला" नामक छन्द कहाता है३० तविपुलाका उदाहरण । वन्दे देवं सोमेश्वरं जटामुकुटमंडितम् । खट्वाङ्गधरं चन्द्रमःशिखामणिविभूषितम् ॥ " इत्यनुष्टुप्रकरणम् ॥
ऽध्यायः २.] टोकाइयोपेतः। .३१ । अचलंधृतिलक्षणम् । द्विगुणितवसुलघुरचलधृतिरिति ॥ ३१ ॥ छ० टी०-द्विगुणितवसुलघुः-दावेव द्विकौ द्विकाभ्यां गुणिताः द्विकगुणिताः द्विगुणिताः वसवोऽष्टौ लघवो यस्या सा विकगुणितवसुलघुः षोडशलघुः । अचल- धृतिः इति--पोडशलध्वक्षरात्मकमचलति मछन्दोभवतीत्यर्थः । पिङ्गलाचास्त्विय गीत्यार्येत्युक्ता । अत्रारभ्याधिकारसमाप्तिपर्यन्तमेकैकत्यैव पादस्य लक्षणमुक्तम्, तत्स- मानमेवान्येषामपि पादत्रयाणां लक्षण बोध्यम् । चतुर्ध्वपि पोदषु मात्राणा समा- नत्वादेवैतन्मात्रासमप्रकरणमुच्यते ॥ ३१ ॥ भा० टी०-अचलधृतिका जिसके प्रत्येक चरणमें सोलह लघु (हस्व ) वर्ण हो सो “अचलधृतिनामक " छन्द कहाता है । इसीको पिङ्गलाचार्यजीने गीती आर्यानामका छन्द कहा है ॥ ३१ ॥ अचलधृतिका उदाहरण । " मदकलखगकुलकलरवमुखरिणि । विकसितसुरभितपरिमल सुरभिनि । गिरिवरपरिलरसरसिं महति खलु । रतिरतिशयमिह मम हदि विलसति ॥" मात्रासमकलक्षणम् । मात्रासमकं नवमो लूगान्तम् ॥ ३२ ॥ छ० टी०-पिङ्गलाचार्यैः "गान्ता द्विर्वसवो मात्रांसमकलनवमः" इत्युक्तत्वाढत्रा- विकारे मात्राः षोडशैव भवन्ति ताश्च कविभिर्यथेच्छ गुरुलघुमिश्रिताः कार्यास्तासु या नियम्यते सा नियमोक्तैव कार्येति नियमः । श्लोकार्थस्तु यस्य नवमः-षोडश- मात्रासु नवमो मात्राभागः । ल्-लचुर्भवति तन्मात्रासमकं नाम छन्दो भवति किवि- शिष्ट छन्दः १ गोन्तम्-ग अन्तेऽवसाने यस्य तद्गान्तम् । मात्रासमकमस्य गान्त- मिति विशेषण ज्ञेयम् ॥ ३२ ।। भा० टी०-मात्रासमाधिकारमें गुरु लघुमिश्रित १६ मात्रा ही प्रत्येक चर- णमें होती हैं । जिस छन्दके प्रत्येक चरणमें १६ मात्राओमेसे ९ वी मात्रा स्वतन्त्र लघुरूपा (केवल हस्वाक्षरवाली) हो और अन्तही अन्तमें गुरु वर्ण (दीर्घाक्षर ) हो तो उसे “मात्रासमक" नामक छन्द जानो ॥ ३२ ॥ मात्रासमकका उदाहरण । धूलीधूसरकृततनुशोभः प्रकटितनूतनदशनद्वन्द्वः । प्रमुदितवदनो जटिलशिरस्कः खेलति मात्रासमकं वालः ॥
-
३२
वृत्तरत्नाकर:-
[ द्वितीयो-
"
पुनरपि जननं पुनरपि मरणं पुनरपि जननीजठरे शयनम् ।
इह संसारे खलु दुस्तारे कृपया पारे पाहि मुरारे ॥"
विश्लोकलक्षणम् ।
जो नोथवाम्बुधेविश्लोकः ॥ ३३ ॥
छ० टी०-यत्र अम्बुवेः-मात्राचतुष्टयात् । परो जः-जगणः । अथवेति
पक्षान्तरे वा । नः--नगणो भवति । स विश्लोकः--विश्लोकनाम छन्दो भवति ।
शेषं सर्व पूर्वदेव लक्षणं ज्ञेयम् ॥ ३३ ॥
भा० टी०-जिसके प्रत्येक चरणमें ४ मात्रासे आगे जगण (15) हो
अथवा नगण (m) हो तो वह “विश्लोक " नामका छन्द होता है शेष
लक्षण पूर्वक समान ही जानो ॥३३॥
जगणक विश्लोकका उदाहरण ।
मा कुरु गुरोः कदाप्यपमानं कर्तुस्तपोयशःश्रीज्ञानम् ।
नश्यति बलं सखे सदानं प्राञ्चं पठात्र शक्राख्यानम् ॥" (मत्कृति )
नके विश्लोकका उदाहरण ।
भ्रातर्गुणरहितं विश्लोकं दुर्नयकरणकदार्थतलोकम् ।
जातं महति कुलेऽप्यवनीतं मित्रं परिहर साधु विगीतम् ॥"
वानवासिकालक्षणम्।
तयुगलाढानवासिका स्यात् ॥ ३४ ॥
छ० टी०--तद्युगलात्-तस्याम्बुधेर्युगल तद्युगल तस्मात्तद्युगलात् । अष्टाम्यो
मात्राभ्यः परोजगणो नगणो वा स्यात्तदा वानवासिकानाम छन्दो भवति ॥ ३४ ॥
भा० टी०-आठमात्रासे आगे जगण (151) अथवा नगण (।।।) हो तो
वह वानवासिका नामका छन्द होता है शेष लक्षण पूर्ववत् ॥ ३४ ॥
(ज) वानवासिकाका उदाहरण ।
"साध्वी सीता रमाशजाता जनको जनको धरा सुमाता।
यस्या रामोधवो नृपाता चित्रं चैतद् वने प्रयाता॥” (मत्कृतिः)
(न) वानवासिकाका उदाहरण ।
मन्मथचापध्वानेरमणीयः सुरतमहोत्सवपटहानेनादः।
वनवासस्त्रीस्वनितविशेषः कस्य न चित्तं रमयति पुंसः ॥"
चित्रालक्षणम् ।
वाणाष्टनवसु यदि लश्चित्रा ॥ ३५ ॥
ऽध्यायः २.] टीकाइयोपेतः। ३३ . . . तो वह 1 . 'छ० टी०--यदि-यदा । बाणाष्टनवसु--पञ्चमाष्टमनवमेषु मात्रास्थानेषु । लः लघुर्भवति । तदा चित्रा नाम छन्दः स्यात् ॥ ३५ ॥ : भा० टी०-यदि ५ वीं, ८ वीं और ९ वी मात्राके स्थानमें हस्व अक्षर हो "चित्रा" छन्द जानो॥ ३५॥ । चित्राका उदाहरण । "यदि वाञ्छसि परपदमारोदु मैत्री परिहर सह वनिताभिः । मुह्यति मुनिरपि विषयासाच्चित्रा भवति हि मनसो वृत्तिः ॥ उपचित्रालक्षणम् । नषमे भवति गुरादुपचित्रा ॥ ३६ ॥ छ० टी०--नवमे--नवममात्रास्थाने । गुरौ--द्विमात्रिके दीर्घाक्षरे सति उप- चित्रा भवति । नवमे गुरावित्यनेन नवममात्रायाः परयुक्तत्व सूचितम् । तथा च सूत्रम्-" परयुक्तेनोपचित्रा-४-४६" ॥ ३६॥ भा० टी०-यदि ९ वी मात्राके स्थानमें गुरु (दो मात्रावाला दीर्वाक्षर) हो तो वह " उपचित्रा" छन्द जानो यहां गुरु अक्षरके कहनेसे यह बात सिद्ध होती है कि उपचित्रा छन्दमें ९ वी मात्रा १० वी मात्राके साथ मिली रहती है ॥ ३६॥ उपचित्राका उदाहरण । "यच्चित्तं गुरुसत्तमुदारं विद्याभ्यालमहाव्यसनं वा । पृथ्वी तस्य गुणैरुपचित्रा चन्द्रमरीचिानभैर्भवतीयम् ॥" पादाकुलकलक्षणम् । यदतीतकृतविविधलक्ष्मयुतैर्मात्रासमादिपादैः कलितम् । अनियतवृत्तपरिमाणसहितं प्रथितं जगत्सु पादाकुलकम्॥३७॥ छ० टी०-यत्-यद्वृत्तम् । मात्रासमादिपादैः-मात्रासमा आदी येषा तानि मात्रासमादीनि छन्दासि मात्रासमादीना मात्रासमक-विश्लोक-वानवासिका-चित्रो- पचित्राछन्दसाम् । पौद:-पञ्चानामपि यैः कैश्चिदपि चतुर्भिश्चरणैः । कलितम्- राचितम् । तद्वृत्त जगत्सु-लोकेपु । पादाकुलक प्रथित-रव्यातम् । किविशिष्टैः पादैः अतीतकृतविविधलक्ष्मयुतैः-अतीत कृतम् अतीतकृतं पूर्वकृत यद्विविध विचित्रं लक्ष्म लक्षणं तेन युतैः युक्तरित्यर्थः । किविशिष्टम् पादाकुलकम् अनियतवृत्त- - - - 7 ३ •. A - ३४ वृत्तरत्नाकर [द्वितीयो- परिमाणसहितम् अनियत मांदारहितमनिश्चित्तं । अद्वृत्ताना-सानासमादीनां । परि- माणं तेन सहित-समन्वितमित्यर्थः ॥ ३५ ॥ । भा० टी०- जो छन्द १ मात्रासमक २ चिश्लोक ३ वानवासिका ४ चित्रा और ५ उपचित्रा इन पांचो छन्दोंमें चाहे जिसका एक एक-चरण -लेकर ४ चार चरणोसे रचागया हो वह छन्द लोकमें पादाकुलक"कहाता है॥३७॥ पादाकुलकका उदाहरण। .. "दक्षिणमारुतचलिताशोके कोकिलकलरवमुदिते लोके । मुग्धे मन्मथसुहृदि वसन्ते पादाकुलकं याति पतिस्ते ॥ अन्यच्च-"कोऽहं कस्त्वं कुत आयातःका ते जननी कस्ते तातः। इति परिभावय सर्वासारं सर्व-त्यक्त्वा स्वप्नविचारम् ॥" इति मात्रासमकप्रकरणम् ॥ गुरुलघुज्ञानक्रिया। वृत्तस्य लो विना वर्णैर्गावर्णा गुरुभिस्तथा। गुरवो लैर्दले नित्यं प्रमाणमिति निश्चितम् ॥३८॥ छ० टी-निखिलवृत्तानां गुरुलघुज्ञानार्थ क्रियामाह । वृत्तस्य--गुरुलघुज्ञातु- मिष्टस्य यस्यकस्यापि छन्दसः। लः--सर्वमात्रासख्याङ्करूपा लघवः । वर्णैः--वृत्ताक्षर- संख्याकैः । विना --रहिताः । गाः गुरवः गुरुसख्याङ्का भवन्ति । गुरुभिः--गुरु- सख्याकैः । विना-रहितास्त एव मात्रासख्यारूपा लघवः वर्णाः वृत्ताक्षरसख्यांका भवन्ति । तथा-तथैव । गुरुभिः--गुरुसंख्याकैः । विना-रहिताः । वर्णा:- वृत्ताक्षरसख्याङ्काः । लः-लघुसख्याङ्काः भवन्तीत्येका क्रिया ॥ द्वितीयाचाह ॥ त एव सर्वमात्रासंख्याङ्करूपा लघवः । लैलेघुभिः लधुसख्याकैः । विना-रहिताः । पुनस्तेषा दलेऽर्द्ध-अर्द्धसख्याङ्के कृते सति तत्संख्याङ्काः । गुरवः-गुरुसख्याङ्का भवन्तीति । नित्यम्-अजस्रम् । प्रमाणम्-गुरुलघुप्रमाणम् । निश्चित-निर्णीतमि- त्यर्थः । अत्र पृथग्विनानानाभिस्तृतीयान्यतरस्यामित्यनेन तृतीया ॥ ३८ ॥ भा० टी०-क्रिया १ ली-जिस किसीछन्दके गुरु लघु जानना हो उसकी पहिले गुरु और लघुरूप समस्त मात्राओकी लघुरूपसंख्या कर लो उस लवुरूप की हुई मात्रासंख्या छन्दकी वर्णसंख्या घटानेसे शेषात गुरुसंख्या होगी यह गुरुसंख्या पूर्वोक्तमात्रासंख्याम पटानेसे शेष वर्णसंख्या और वर्णसंख्या घटानेले शेष लघुसंख्या होगी, इस प्रकार प्रत्येक छन्दके 'गुरु- लधुवर्ण जानलेना चाहिये । ।
- - 1 ऽध्यायः २.] टीकाइयोपेतः। क्रिया री-लघुरूप की हुई मात्रासंख्या में छन्दके लघु वर्णों की संख्या घटानेसे जो शेषसंख्या रही उसकी आधी संख्या करो वही गुरुसंख्या होगी इस प्रकार गुरु लघुके जाननेका प्रमाण-नित्य निश्चित किया गया है ॥ ३८ ॥ उदाहरण "माधचोमाधवाचीशौ सर्वसिद्धिविधायिनौ. वन्दे परस्परात्मानौ परस्परनुतिप्रियौ ।' १ ली क्रिया- इस छन्दमें कुल मात्रासंख्या ५१ है इसमें छन्दकी वर्ण- संख्या ३२ घटानेसे शेष अङ्क १९ रहे यह १९ गुरुसंख्या हुई (इस छन्दमें १९ गुरु है) इस गुरुसंख्या १९ को पूर्वमात्रासंख्या ५१ में घटानेसे शेषाङ्क ३२ रहे यह ३२ वर्णसंख्या हुई (इस छन्दमें ३२ वर्ण है) इस वर्णसंख्या ३२ . में गुरुसंख्या १९ घटानेसे शेषाङ्क १३ लघुसंख्या हुई इस क्रियासे यह जाना- गया कि इस छन्दमें १९ गुरु और १३ लघु है । यह १ली क्रिया हुई । २री क्रिया-मात्रासंख्या ५श में लघुवर्ण १३ संख्या घटानेसे शेष संख्या ३८-रही इसकी आधी संख्या की गई तो १९ हुई, यह १९ गुरुसंख्या जान इस २ री क्रियासे गुरुसंख्या निकाल पूर्व १ ली. क्रियानुसार वर्ण संख्या निकाललो॥ शिखालक्षणम् । शिखिगुणितदशलघुरचितमपगतलघुयुगलमपरमिदमखिलम् । सगुरु शकलयुगलकमपिसुपरिघटितललितपदनिचिति भवति शिखा। छ० टी-सिखा अस्यास्तीति शिखी, वहिन्निसख्यावाचकोऽग्निः शिखिभि- त्रिभिर्गुणिता दश लघवः शिखिगुणितदशलघवः शिखिगुणितदशलघुभिः त्रिश- लघुभिः रचित यत्तत् शिखिगुणितदशलघुरचितम् । पुनः किं विशिष्टम् । अपगत लघोर्युगल यस्मात्तत् अपगतलघुयुगलम् अष्टाविंशतिलधुरचितमित्यर्थः । इद-पूर्वार्धम् । अपरम्-उत्तरार्धम् । आखलं-समय त्रिंशलघुयुतमेवेत्यर्थः । तथा शकलयुगलक-पूर्वोत्तरार्धद्वयमपि । सगुरु-गुरुणा सहित यत्तत् सगुरु पूर्वार्धेऽष्टा- विशतिलघुवर्णान्ते चोत्तरार्धे त्रिंशल्धुवर्णान्ते गुरुः इत्यर्थः । तथा सुशोभनप्रका- रेण परिवटितानां ललितानां पदानां निचितिः समूहो. रचना वा यत्रेति तत् सुपरिघटितललितपदनिचिति । शिखा-शिंखा.नाम छन्दो भवतीत्यर्थः ॥ ३९ ॥ भा० टी०-जिसके पूर्वार्ध (१ ले दल) में २८ लघुवर्णों के अन्तमें १ गुरु होय और उत्तरार्ध (२ रे दल) में ३० लघु वोके अन्तमें गुरु होय वह " शिखा” छन्द कहाता है ॥ ३९ ॥ ८ .
-- १ वृत्तरत्नाकरः- [द्वितीयो शिखाका उदाहरण । . .: (मत्कृतिः) '" जयजय सुरवर भव भवभयहर शशधर धररुजमुपहर मे । विनयन खलदलदहन सुमतिंकर दशकर सुखकर वस हर हदि मे ॥" खञ्जालक्षणम्। विनिमयविहितशकलयुगललघु, ललितपदविततिरचितगणनिचया । श्रुतिसुखकृदियमपि जगति जशिरउपगतवति ञि सति भवति खजा। छ० टी०-इय-शिखैव । विनिमयेन व्यत्ययेन विहितं यत् शकलयुगलं दल- द्वय पूर्वोत्तरार्द्धम् । तस्य लघवस्तैललितानि यानि पदानि तेषां विततिः श्रेणि- स्तथा रचितो निवद्धों गणनिचयो गणसमूहो' यस्या सा विनिमयविहितेशकळ- युगललघुपदविततिरचितगणनिचया । श्रुतेः श्रवणस्य सुखं करोतीति श्रुतिसुख- कृत् श्रवणसुखकारिणीत्थभूता- । जगति-लोके । खज़ा भवति । के सति जि-चवर्गपञ्चमाक्षरे अकारे । जस्य-खजाशब्दस्थितजकारस्य । शिरः-ऊर्ध्व- भागस्तम् उपगतवति सति । खजेत्यस्य जकारोव॑भागे अयोगे खजापि खञ्जा नाम छन्दोभवतीत्यर्थः ॥ ४० ॥ भा० टी०- जो शिखाका पूर्वार्ध (१लाभाग ) उत्तरार्धकी जगह और उत्तरार्ध (२रा भाग) पूर्वार्धकी जगह हो तो वह " खंजा" छन्द कहाता है.॥४०॥ खंजाका उदाहरण (मत्कृतिः) कमलजनुतपदकमल कमलकर करधृतदरवर खलु सुजनकृते। श्रुतिपथरत सदवितुमिह भवति हि कमलनयन भुवि जनिरजते ।" अनङ्गक्रीडालक्षणम् । 'अष्टावधैं गा व्यभ्यस्ता यस्याः साऽनङ्गक्रीडोक्ता । दलमपरमपि वसुगुणितसलिलनिधिलघुकविरचितपदवितति भवति ॥ ४१।। छ० टी०-यस्या अर्धे-पूर्वार्द्ध । अष्टौ गा गुरवो भवन्ति। किं विशिष्टा गाः द्वाभ्यामभ्यस्ता गुणिता यम्यस्ताः द्विगुणिताः षोडशेत्यर्थः । अपरं दलम्-उत्त- रार्धम् अपि । वसुगुणितैः–अष्टगुणितैः । सलिलनिधिभिश्चतुर्मिलघुकै. द्वात्रिश- लघुभिः विरचिता पदानां विततिः श्रेणियस्मिन् तत् वसुगुणितसलिलनिधिल- घुकविरचितपढवितति । सा अनङ्गक्रीडा उक्ता कविभिरिति शेषः । अनङ्गक्री- - . 1 . . 4 र १ हे भव ।
.ऽध्यायः २.] टीकाइयोपेतः। ३७ 4 an डायाः पूर्वार्द्ध षोडश गुरखश्चोत्तरार्धे द्वात्रिंशलववो भवन्तीति. नियमः । पिङ्गला- चार्यैस्सौम्यशिखेयमुक्ता ॥ ४१ ॥ भा० टी०-जिसके पूर्वार्धमें १६गुरु (दीर्घ ) वर्ण और उत्तरार्धमें ३२ लघु (हस्व ) दर्ण हो सो "अनंगक्रीडा" नामक छन्द कहा गया है ॥४१॥ अनंगक्रीडाका उदाहरण । "आत्मज्योतिर्योगाभ्यासाद् दृष्ट्या दुःखच्छेदं कुर्यात् । यदि सुखमनुपममपरमभिलषसि परिहर युवतिषु रतिमतिशयमिह ॥" अतिरुचिरालक्षणम् । त्रिगुणनवलपुरवसितिगुरुरिति दलयुगकृततनुरतिरुचिरा ॥ ४२॥ इति श्रीकेदारभकृते वृत्तरत्नाकरे मात्राप्रकरणे द्वितीयोऽध्यायः ॥ १... छ. टी०--त्रिभिर्गुणितास्त्रिगणास्त्रिगुणा नव सप्तविशतिसंख्यकाः लघवो यस्या सा त्रिगुणनवलघुः अवसितौ सप्तविंशतिलघ्ववसान गुरुयस्यास्सा अवसिति- गुरुः । इति -एवम् । दलयुगेन खण्डद्वयेन--पूर्वोत्तराभ्यां । कृता तनुराकृतिर्यस्याः सा ढलयुगकृततनुः समानोभयदलेत्यर्थः । अतिरुचिरा-अतिरुचिरा नाम छन्दो भवति ॥ ४२ ॥ भा० टी०-जिसके पूर्वार्ध और उत्तरार्ध दोनोंहीमें सत्ताईस सत्ताईस लघु (हस्व ) वर्णके अंतमें एक एक गुरु ( दीर्घ ) वर्ण हो वह अतिरुचिरा" नामक छन्द कहाता है॥४२॥ अतिरुचिराका उदाहरण । जनप जयति जगदघहर तव हि जलधरतनुछविरतिरुचिरा। ब्रजजनसुखकर गिरिधर जंगति सुरनैरमुनिवरहदयहरा ॥ (मत्कृतिः) इति श्रीकविराजदाधीचपण्डित ज्ञारसरामशान्त्रिविरचितायां छन्दःलुबोधिन्या सरलाया च मात्राप्रकरणनिरूपणं नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ . N - - . 1. . - h- .
३८ वृत्तरत्नाकर [ तृतीयों- अथ तृतीयाध्यायः। का 4. A - श्रीछन्दोलक्षणम । १ उक्तायाम्-गः श्रीः ॥ १॥ छ० टी.-अथोक्तादिक्रमेण वर्णवृत्तानि कथ्यन्ते । तत्रादौ श्रीछन्दोलक्षणम् । उक्तायामेक्लक्षरपादजातौ प्रतिचरणे यदैको गः-गुरुः । भवति तदा श्री:-श्रीनाम छन्दस्स्यात् ॥१॥ भाण्टी०-अव पूर्वोक्त उक्ता आदिके क्रमसे वर्ण छन्दोको कहते हैं इनमें १चरणके समान हीरो चरणोके लक्षण.जानो। श्रीछन्दका लक्षण-१उक्ता (एक अक्षरके चरणवाली) जातिमें प्रत्येक चरणमे एक एक गुरु' (४ रो चर णमें गुरु) हो तो वह "श्रीछन्द" कहाता है ॥१॥ श्रीछन्दका उदाहरण। "श्रीस्ते सा स्यात् ॥” स्त्रीछन्दोलक्षणम् । २ अत्युक्तायाम्-गौ स्त्री ॥२॥ छ० टी०--अत्युक्तायां-यक्षरपादजातौ । गौ-प्रतिपादे द्वौ गुरू स्तः । तदा स्त्रीनाम छन्दः स्यात् ॥ २ ॥ भा० टी०-अत्युक्ता (दो अक्षरके चरणवाली) जातिमें प्रत्येक चरणमें दो दो.गुरु (४ रों चरणमें ८ गुरु) हो तो वह "स्त्री छन्द" जानो॥२॥ स्त्रीछन्दका उदाहरणं । "धीश्चेत्पुंसः । श्रीः स्त्री च स्यात् ॥” (मत्कृतिः) ---नारीछन्दोलक्षणम् । ३ मध्यायाम्-मोनारी ॥३॥ छ० टी०-मध्याया--त्र्यक्षरपादजातौ ।. यदा मः--मगणः sss तदा नारीनाम छन्दः स्यात् ॥ ३ ॥ भा० टी०-मध्या (३ अक्षरकै चरणवाली)जातिमें यदि प्रत्येक चरणमें ममण(555) ही हो तो वह “नारीछन्द जानो॥३॥ नारीछन्दका उदाहरण । " संसारे या साध्वी । सा धन्या वै नारी॥” (मत्कृतिः) .
مع T 7 । . - . . ऽयाय ३1 टीकाद्वयोपेतः मृगीछन्दोलक्षणम् । रो मृगी ॥४॥ छ० टी०-मध्यायामेव प्रत्येकपादै याद र-रगणो भवति ऽ ।ऽ तदा मृगीछन्दः स्यात् ॥ ४ ॥ भा० टी०जो. मध्या (३ अक्षरके चरणवाली) जातिके प्रत्येक . चरणमें रंगण (515)ही हो तो वह "मुंगीछन्द" जानों ॥४॥ मृगीछन्दका उदाहरण।- सा मृगी प्रेक्षणी । पार्वती पातु नः॥" कन्याछन्दोलक्षणम्। ४ प्रतिष्ठायाम्-म्गौ चेत्कन्या ॥५॥ छ० टी०-प्रतिष्ठायाम्- चतुरक्षरपादजातौ । गौ--म् च गश्च म्गौ मा- णश्चकगुरुः प्रतिपादे चेत्तदा कन्या-कन्याच्छन्दो भवति ॥ ५ ॥ भा० टी०-यदि प्रतिष्ठा (४ अक्षरके चरणवाली ) जातिक प्रत्येक चर- णमें मगण (555) और एक गुरु हो तो वह "कन्या छन्द" कहता है ॥ ५॥ कन्याछन्दका उदाहरण । "भास्वत्कन्या सैका धन्या । यस्याः कूले कृष्णोऽखेलत्" ॥ पङ्किछन्दोलक्षणम् । ५ सुप्रतिष्ठायाम्-भगौ गिति पंक्तिः ॥६॥ छ० टी०-सुप्रतिष्ठाया-पञ्चाक्षरपादजातौ । गश्च गश्च गौ म् च गौ च भगौ-भगणो ॥ गुरुद्वय च प्रतिपादे स्यात् तदा पक्तिच्छन्दः स्यात् ।। ६ ॥ भा० टी०-यदि सुप्रतिष्ठा; (५ वर्णके चरणवाली )जाति प्रत्येक चरणमें भमण (5।।) और गुरु हो तो वह" पंक्तिछन्द" कहाता है ॥६॥ पंक्तिछन्दका उदाहरण।। नीरदपंक्तिश्यामलदेहम् । माधवमेकं पूजय देवम् ॥ तनुमध्याछन्दोलक्षणम् । ६ गायत्र्याम्-त्यौं स्तस्तनुमध्यां ॥ ७॥ छ० टी०--यदा गार्यत्र्यां-घडक्षरपोदजातौ । त्यौ-तगण ( ss) यगणौ । ऽ ऽ स्तस्तदा तनुमध्याछन्दः स्यात् । पादान्तेऽत्र विश्रामः ॥ ७ ॥ भा० टी०-गायत्री (६ अक्षरके पादवाली)जातिमें यदि तगण और यगणे प्रत्येक चरणमें हो तो वह "तनुमध्या" छन्द कहाता है॥७॥ तनुमध्याका उदाहरंग। बाला मृगनेत्री विद्याधररम्या । प्राप्या नहि भाग्यहीनस्तेनुमध्या। L “ - . वृत्तरत्नाकरः- [ तृतीयो- शश्चिवदनाछन्दोलक्षणम् । शशिवदना न्यौ ॥८॥ छ० टी०-यदि षडक्षरपादजातीक्व न्यौ-नगण ।।। यगणौ ।.. स्तस्तदा शशिवदनाछन्दः स्यात् । इदमेव चण्डरसावृत्तमिति केचित् ॥८॥ भा० टी-जो ६ अक्षरके पादवाली जातिमें ही प्रत्येक चरणमें नगण (111) और वगण (15) हो तो वह शशिवदना" छन्द कहाता है ॥८॥ शशिवदनाका उदाहरण । (मत्कृतिः) भज भवमी भवभयनाशम् । कविवर किं ते शशिवदनाभिः ॥" वसुमतीछन्दोलक्षणम् । सौ चेद्वसुमती ॥९॥ छ० टी०-यदि षडक्षरपादजातादेव त्सौ-तगण 55। सगणौ ।। भवतस्तदा वसुमतीनाम छन्दः स्यात् ॥ ९॥ भा०टी०-जो ६अक्षरके चरणवाली जातिमें ही प्रत्येक चरणमें तगण, 551 और सगण।। ऽ ये दोनो ही हों तो वह“वसुमती" नामकाछन्द जानो ॥९॥ ..:. वसुमतीका उदाहरण ।, " पृथ्वीधृतवता राज्ञा नयवता! उद्यजनपदा श्लाघ्या वसुमती॥ विद्युन्मालाछन्दोलक्षणम् ।। विद्युन्माला मो-मः ॥ १०॥ छ टी-यदा षडक्षरपादजातावेव मः मः-मगण (Sss!'.sss) म भवति तदा-विद्युन्मालानाम छन्दो भवति ॥ १० ॥ भा० टी०- जो ६ अक्षरके पदिवाली जाति (गायत्री) में ही प्रत्येक चर- णमें दो मगण (555555) हो तो वह "विद्युन्माला"नामका छन्द जानो१० विद्युन्मालाका उदाहरण । (मत्कृतिः) " भाति स्वादैर्बाला छात्रविद्याशाला। शैले वन्हिज्वला मेघर्विद्युन्माला।। । स्वग्विणीछन्दोलक्षणम् । ....H :स्यादरौं स्रग्विणी-॥ ११ ॥ .. छ०टी०-यदा-घडक्षरपादजातावेव, रग-रगणौ द्वौ .s-sऽ स्तस्तढा स्रग्विणीछन्दस्स्यात् ॥ ११ ॥ भा० टी०- यदि६अक्षरके पादवाली जातिमें ही प्रत्येक चरणमें दो रगण हो तो वह " स्रग्विणी छन्द "जानो ॥ ११ ॥ २ विद्युन्मालाको कहीं शेषरान छन्द भी माना है। 1 - " ... -- - " -- . -. 4. - ऽध्यायः ३.] टीकाइयोपेतः। ४१. । J -- - - स्रग्विणी छन्दका उदाहरण । "कैर्मुदा कौमुदी भुज्यते सुन्दरी।सुप्रियासनगा विद्यते येषु तैः॥" सोमराजीछन्दोलक्षणम् ।। ययौ सोमराजी ॥ १२॥ छ० टी०-यदा षडक्षरपादजातादेव ययौ-धौ यगणौ ।ऽऽ ।ऽs स्तस्तदा सोमराजीछन्दस्स्यात् ॥ ११ ॥ भा० टी०-जो ६अक्षरके चरणवाली जातिमें ही प्रत्येक चरणमें दो यंगण हो तो वह " सोमराजी" छन्द जानो ॥१२॥ सोमराजीछन्दका उदाहरण । "हरे सोमराजीसमा ते यश श्रीः। जगन्मण्डलस्य छिनत्यन्धकारम् ॥" सोमकुलछन्दोलक्षणम् । 'स्यान्मसौ सोमकुलम् ॥ १३ ॥ 'छ० टी०-यदा गायत्र्यामेव मसौ-मगणऽऽऽ सगणौ।।ऽस्तस्तदा सोम- कुल छन्दस्स्यात् ॥ १३ ॥ भा० टी०-यदि ६ अक्षरके चरणवाली जातिमें ही प्रत्येक चरणमें मगण (sss ) और सगण (15) हो तो वह “ सोमकुल"छन्द जानो ॥ १३ ॥ सोमकुल छन्दका उदाहरण । (मत्कृतिः ) "धातु प्रार्थनया यत्रासीद्धि हरिः। कृष्णः कंसहरोधन्यं सोम कुलम् ॥" कामलतिकाछन्दोलक्षणम् । कामलतिका भ्यौं ॥ १४ ॥ छ० टी०-यदा गायत्र्यामेव भ्यौ-भंगण' ।। 155 यगणौ भवतस्तदा कामलति काछन्दो भवति ॥ १४ ॥ भा०टी०-जो ६अक्षरके पादजातिमें ही प्रत्येक चरणमें भगण (5) और यगण (155) हो, तो वह " कामलतिका" छन्द जानो ॥ १४ ॥ • कामलतिका छन्दका उदाहरण । (मत्कृतिः ) "कामिजनलोला कामदकपोला । कामिजनकाङ्क्षी कामलतिकात्री॥" . . १ शखनारीति केचन ।
१८ स वृत्तरत्नाकरः- : तृतीयो.. . मधुमतिच्छन्दोलक्षणम् । । . . ७ उष्णिहि-मधुमति ननंगाः ॥ १५ ॥ छ० टी०-उष्णिहि-सप्ताक्षरचरणजातौ । मधुमति-मधुमतिच्छन्दसि । ननगाः-नश्च नश्च गश्च ननगाः ।।।।।।5 प्रतिचरणे नगणनगणगुरखो भवन्तीत्यर्थः ।। १.५ ॥ भा० टी०-उष्णिक (७ अक्षरके पादवाली जातिमे) दो नगण (1|m) गुरु प्रत्येक चरणमें हो तो उसे-“ मधुमतिछन्द" जानो ॥ १५ ॥. मधुमतिछन्दका उदाहरण:। “मधुमति वदने सरसिजदमने । अलिवरसुभगं विलसति नयनम् ॥" कुमारललिताछन्दोलक्षणम्। कुमारललिता सौम् ॥ १६॥ छ० टी०-यदि सप्ताक्षरपादजातावेव सौ-जगण ।5। सगणौ ।। ग् गुरुश्चैकस्तदा कुमारललिताछन्दः स्यात् । केचिदन्त्र-- द्वाभ्यां पञ्चभिश्च यतिः कथयन्ति ॥१६॥ भा० टी०-जो ७ अक्षरके चरणवाली जातिके प्रत्येक चरणमें जगण (151), सगण (15) और एक गुरु (दीर्घ वर्ण ) हो तो उसे “ कुमा- रललिता" छन्द जानो ॥१६॥ कुमारललिताका उदाहरण " पतिर्जगति यस्याधिको न वयसा वै । कुमारलंलिता सा कुलात् पतति नारी॥" हसमालाछन्दोलक्षणम् । सरगाः हंसमाला ।। १७ ।। छ० टी०-सप्ताक्षरपादजातौ यदा प्रतिपादे सरगा:-सगण || रगण s। 5 गुरवो भवन्ति । तदा हंसमालाछन्दः स्यात् ॥ १७ ॥ भा० टी०-जों ७ अक्षरके पांदवालीजातिके प्रत्येक चरणमें सगणं (115) रगण (SIS) और एक,गुरु (दीर्घवर्ण) हो तो उसे हंसमाला" छन्द जानो ॥ १७॥ -- - १ मधुमती नभागा इति कचित्पाठ:।
.
ऽध्यायः-३1 टीकाद्वयोपेतः।
हंसमालाछन्दका उदाहरण.।
मनुजानां मैनों वैजंगति स्त्री विशाला
हरते दर्शनाद्वै गंगने हंसमाला ॥” (मत्कृतिः)
मदलेखाछन्दोलक्षणम् ।
म्सौगः स्यान्मदलेखा ॥ १८ ॥
छ० टी०-यंदा उष्णिहि म्सौं–मगणसगणौ । गः-गुरुश्चैकः । तदा मद-
लेखा-मदलेखाछन्दः स्यात् ॥ १८ ॥
भा० टी०-जो'७ अक्षरके.चरणवालीजातिके प्रत्येक पादमें मगण (555)
सगण (115) और एक गुरु हो तो उसे “ मदेलखा" छन्द जानों ॥१८॥
मदलेखा' छन्दका उदाहरण ।
" लावण्याम्भसि मग्ने तस्याः काममहेभे ।
भ्रष्टेयं स्तनकुंभाद्रोमाली मदलेखा॥"
विद्युन्मालाछन्दोलक्षणम् ।
८ अनुष्टुभि-मो मो गो गो विद्युन्माला ॥ १९॥
छ० टी०-८ अनुष्टुमि---अष्टाक्षरचरणजातौ । मः मः-मगणद्वयम् । गः
गः-गुरुद्वयञ्च स्यात्तदा विद्युन्मालानामच्छन्दस्स्यात् चतुर्भिश्चतुर्भिर्यतिरत्र ।। १९ ।।
मा० टी०-अनुष्टुप ( ८ अक्षरके पादवाली जातिमें) दो मगण (555२)
और दोही गुरु ( दीपाक्षर) प्रत्येक चरणमें हो तो वह “ विद्युन्माला
नामक छन्द जानो ॥ १९ ॥
विद्युन्माला छन्दका उदाहरणं ।
"देवं राम चित्ते धृत्वा ज्ञानांभोधौ तिष्ठांजस्ताम् ।
ज्ञात्वा लोके भूयो भूयो लक्ष्मी विद्युन्माला लोलाम्॥"
चित्रंपदार्छन्दोलक्षणम्।
भौ गिति चित्रपदा गः ॥२०॥
छ टी०-अनुष्टुमि भौ-दौ भगणौ । गुगः द्वौ गुरूं च । भवतस्तदा
चित्रपदा-चित्रपदाछन्दः स्यादिति ॥ २० ॥
भा० टी०-जो ८ अक्षरके चरणवाली जातिमें ही दो भगण और दोही
गुरु (दीर्घाक्षर ) हो तो वह " चित्रपदा" छन्द-जानों-50-5055॥२०॥
। भा० टी०-यदि आठ अक्षरके पादवाली जातिमें जगण (151) सगण ४४ वृत्तरत्नाकरः- [ तृतीयो-- चित्रपदा. छन्दका उदाहरण । " यस्य मुखे प्रियवाणी चेतसि सज्जनता च । चित्रपदापि च लक्ष्मीस्तं पुरुष न जहाति ।।" माणवकछन्दोलक्षणम् । माणवकं भात्तलगाः ॥२१॥ छ० टी०-अष्टाक्षरपादजातावेव यदि भान्-भगणात् || तलगा:-तगण ss । लघु । गुरवः । सन्ति तदा माणवक 'छन्दो भवति ।। पिङ्गलसूत्रे तु माणकक्रीडितकमिदमव, भाणतम् । अत्र चतुभिश्चतुभिर्यतिः॥ २१॥ भा० टी०-जो ८ अक्षरके चरणवाली जातिमें प्रत्येक चरणमें १ भगण (511) १ तगण (551),१ लघु (हस्व वर्ण.) और १ गुरु (दीर्घवर्ण) हो तो उसे "माणवक" छन्द जानो ॥ २१ ॥ माणवक छन्दका उदाहरण । " शीतल्जान्योन्यरणद्दन्तरवैविस्तरकम् । साम पठन् माणवकोऽशासि मुहूर्यत्र शुकैः॥" हंसरुतच्छन्दोलक्षणम् । नौ गौ हंसरुतमेतत् ॥ २२॥ छ० टी०-अनुष्टुम्येव म्नौ-मगणनगणौ । गौ-द्वौ गुरू च भवतः एत- द्धसरत छन्दः ॥ २२ ॥ भा० टी०-यहि अनुष्टुप्में ही मगण (555) नगण (।।।).और दो गुरु हो तो वह " हंसरुत" छन्द कहाता है ।। २२ ।। । हंसरुत छन्दका उदाहरण । दृष्ट्वा काशकुसुमानि श्रुत्वा हंसरुतमेतत् । कामार्तः शरदि यः स कष्टं भावयति सर्वम् ॥" कुमारललिताछन्दोलक्षणम् । कुमारललिता जसौ गौ ॥ २३ ॥ छ० टी०-अष्टाक्षरपादजातावेव जसौ-जगण ।।, सगणौ ।। ऽ गौ द्वौ गुरू स्तस्तदा कुमारललिताछन्दः स्यात् ॥ २३ ॥ (115) और दो गुरु (२ दीर्घातर) प्रत्येक चरणमें हो तो वह "कुमारल- लिता" छन्द जानो ॥२३॥ { 1;..... - -- -- T 1.
ऽध्यायः ३.] टीकादयोपेतः - स. h 11 - - r " कुमारंललिता छन्दका उदाहरण । " कुमारललिता जाया नवा स्थंविरनारी या। कलेश्छलवती छाया कथं न कुलटा सा या॥” (मत्कृतिः) समानिकाछन्दोलक्षणम् ।। जाँ समानिका गलौ च ॥ २४ ॥ छ० टी०--यत्रानुष्टुब्जातौ /--गण ऽ । ऽ- जगणौ । ऽ। गलौ- गुर- लघू च भवतस्तदा समानिकाछन्दो भवति ॥ २४॥ भा० टी०-८ अक्षरफे चरणवाली जातिमें यदि प्रत्येक पादमें रगण (515) जगण (151) १ गुरु और १ लघु हो तो उसे " समानिका छन्द जानो ॥ २४ ॥ समानिका छन्दका उदाहरण । कामकोपलोभमोह शत्रुभिः सदाजितस्य । योगिनो धराधवेषु नो समानिका कलापि ॥” (मत्कृतिः) प्रमाणिकाछन्दोलक्षणम् ।. प्रमाणिका जरौ लगौ ॥ २५ ॥ छ० टी०--यदा अष्टाक्षरपादजातादेव जरौ-जगण । ऽ । रमणौ ऽ।ऽ। लगौ-लघुगुरू च स्तस्तदा प्रमाणिकाछन्दो भवति ॥ २५ ॥ भा० टी०-जो अनुष्टुप् (८ अक्षरके चरणवालीजाति) में ही जगण (151) रगण (515) लघु और गुरु प्रत्येक चरणमें हो तो वह "प्रमाणिका" छन्द जानो ॥२५॥ प्रमाणिका छन्दका उदाहरण । "प्रवाति दक्षिणानिलः सुपुष्पिताम्रकिशुकः । वसन्त एव सांप्रतं प्रमाणिकाव कोकिला ॥ वितानच्छन्दोलक्षणम्। वितानमाभ्यां यदन्यत् ॥ २६ ॥ छ० टी०--यस्यामेवानुष्टुमि आम्याम्-समानिकाप्रमाणिकाभ्याम् । यत्- अन्यल्लक्षण तद्वृत्त वितान नाम स्यात् । वितानात्मके छन्दसि य कचन गण- नियममन्यथा कुर्यादस्यानेकप्रकारत्वात् ।। २६ ॥ १ अन नो निषेधार्थे । अमा नो ना प्रतिषेधे वक्तव्य " इति। - .
.
--
१२
३
वृत्तरत्नाकर:-
[[तृतीयो-
भा० टी०-अनुष्टुप् जातिमें ही जो समानिका और प्रमाणिकासे भिन्न
लक्षण जिसके हों वह विताननामक छन्द जातो। वितान छन्द्र में चाहे सो
गण ले सकते हैं क्योंकि इसके अनेक प्रकार हैं ॥ २६ ॥
वितानछन्दका उदाहरण ।
कङ्काल्यमाल्यधारिणं कन्दर्पदर्पदारिणम् ।
संसारबंधमोचनं भजामहे त्रिलोचनम् ॥"
नाराचकछन्दोलक्षणम् ।
नाराचकं तरौ लगौ ॥ २७॥
छ० टी०--यद्यष्टाक्षरजातावेव तरौ-तगण गणौ ऽ।ऽ लगौ-
लघुगुरू । स्तस्तदा नाराचक वृत्तं स्यात् ॥ २७ ॥
भा० टी०- ८ अक्षरके पादजातिमें तगण (551) रगण (15) लघु
(हस्व वर्ण) गुरु (दीर्घवर्ण) प्रत्येक चरणमें हो तो वह “नाराचक
नामका छन्द जानो ॥२७॥
नाराचक छन्दका उदाहरण ।
"पापे रता सदा मतिर्नारायणे न वै रतिः ।
गाथा श्रुता न भारती.पुंसः कथं भवद्गतिः ॥” (मत्कृतिः)
सिंहलेखाछन्दोलक्षणम् ।
जौ गगौ च सिंहलेखा ॥ २८ ॥
छ० टी०-यद्यनुष्टुभि -ौ-रगण ऽ । ऽ जगणौ । ऽ । “गगौ-द्वौ गुरू ।
स्तस्तदा सिहलेखाछन्दो भवति ॥ २८॥
भा० टी०-जो अनुष्टुपु (८अक्षरके चरणवाली) जातिमें प्रत्येक चरणमें
रगण (515) जगण (15) और दो गुरु हों तो वह "सिंहलेखा" नामक
लन्द जानो ॥२८॥
सिंहलेखा छन्दका उदाहरण ।
"सिहविक्रमस्य भार्या सिंहविक्रमा स्वयं या ।
सिंहविक्रमप्रसूश्चेत् सा भवेच्च सिहलेखा ॥” (मत्कृतिः)
हलमुखीछन्दोलक्षणम् ।
९ बृहत्याम्-रान्नसाविह हलमुखी ॥ २९ ॥
छु० टी०-बृहत्याम्-नवाक्षरपादजातौ । रात्-गणात् । परौ नसौ-लगण-
सगणौ । स्तस्तदा इह छन्दःशाख्ने हलमुखीछन्दो भवति । त्रिभिष्षड्भिश्न यति-
2
-
रित्यान्नायः ॥ २९ ॥
ऽध्यायः ३.] - टीकादयोपेतः। L भा० टी०-बृहती (९ अक्षरके चरणवाली जातिमें ) रगण (515) नगण (।।।), और सगण (115) प्रत्येक चरणमें हो तो'छन्दशास्त्रमें वह "हलमुखी" छन्द जानो ॥ २९॥ हलमुखीछन्दका उदाहरण । "निन्दितां वपुषि पुरुषद्वेषिणी विरलदशनाम । तां सखे परिणयविधौ दूरतस्त्यज हलमुखीम् ॥" भुजगशिशुभृताछन्दोलक्षणम्। भुजगशिशुभृता नौ मः॥ ३० ॥ छ०टी०-यदि नवाक्षरपादजातौ नौ-दौ नगणी स्तः । मः-मगणवैकः स्यात्तदा भुजगशशिभृताछन्दः । पिङ्गलसूत्रेतु भुजगशिशुसुतेयम् । सप्तभिभ्या- ञ्चात्र विश्रामः ॥ ३०॥ भा० टी०-जो ९ अक्षरके पाद्वाली जातिमें दो नगण,(III) और एक मगण (555) प्रत्येक पादमें हो तो उसे 'भुजगशिशुभृताछन्द" जानो॥३० भुजगशिशुभृता छन्दका उदाहरण । "सुरतरुलवलीवल्ली-किसलयगहनाच्छन्नाः । भुजगशिशुभृता रम्या मलयगिरिवनोद्देशाः॥" भद्रिकाछन्दोलक्षणम्। भद्रिका भवति रो नरौ ॥ ३१॥ छ० टी०-वृहत्यामेव रः-गणः । नरौ-नग़णरगणौ · च स्तस्तदा भद्रि- काछन्दो भवति ॥ ३१ ॥ भा० टी०-जो ९ अक्षरके चरणवाली जातिमें रगण (515) नगण (।।।) और फिर रगण (515) प्रत्येक चरणमें हो तो वह " भद्रिका छन्द जानो ॥३१॥ भद्रिका छन्दका उदाहरण । " भद्रिका हरिणलोचना कामिनी.सकलसुन्दरी। पुण्यतो भवति नान्यथा गेहिनी मदनवल्लरी॥" शुद्धविराट्छन्दोलक्षणम् । १० पती-म्सौ ज्गौ शुद्धविराडिदं मतम् ॥ ३२ ॥ छ० टी०- पनौ-दशाक्षरपाढजातौं । म्सौ-मगणसगणौ । गौ- 1 तृतीयो-- ४८ १ वृत्तरत्नाकर:- m → - - " - . प जगणगुरू च स्तः । इदं शुद्धविराट् नाम वृत्त मतम्-अभिप्रेतमित्यर्थः । पादा- न्तेऽन' यतिः ॥ ३२॥ भा० टी०-पंक्ति (१० अक्षरके चरणाली जाति) में मगण (555), सगण (115), जगण (151) और १ गुरु (दीर्घाक्षर ) प्रत्येक चरणमें हो तो वह “शुद्धविराट् छन्द माना गया है ॥३२॥ शुद्धविराट् छन्दका उदाहरण । "विश्वं तिष्ठति कुक्षिकोटरे वक्रे यस्य सरस्वती सदा । अस्मद्वृद्धपितामहो गुरुर्ब्रह्मा-शुद्धविराट् पुनातु नः॥" पणवनामछन्दोलक्षणम् । - म्नौ-यगौ चेति पणवनामेदम् ॥.३३॥ छ० टी०-पक्तावेव म्नौ-मगणनगणौ । यौ-यगणगुरू च । भवतस्तदा इद-वृत्तम् पणवनाम इति । अत्र पञ्चभिः पञ्चभिर्यतिरित्याम्नायः ॥ ३३ ॥ भा० टी०-१० अक्षरके पादवाली जातिमें मगण (555) नगण (1) यगण (155) और १ गुरु हो तो उसे “पणव" नामक छन्द जानो ॥३३॥ पवण छन्दका उदाहरण । “यांसां वक्षसि घनवक्षोजे हारः संप्रति शुशुभे नारः। पादौ नूपुररवसंलोलौ भ्रातस्ताः पणवनिताः पश्य ॥" चम्पकमालॉछन्दोलक्षणम् । चम्पकमाला चेद्भमसाद्गुः ॥ ३४ ॥ छ० टी०-पक्तावेव भमसात्-भगणमगणसगणेभ्यः । परो गुः गुरुर्दीर्घ- वर्णश्चेत् तदा चम्पकमालाछन्दो भवति । पिङ्गलसूत्रे त्वियमेव रुक्मवती । अत्रापि पादान्ते पञ्चभिर्वा यतिरिति वृद्धाः ॥ ३४ ॥ भा० टी०-१०अक्षरके चरणवाली जातिमें भगण (5।।) मगण (555) सगण (115) और १ गुरु वर्ण प्रत्येक चरणमें हो तो उसे " चंपकमाला" छन्द जानो। इसीको रुक्मवती और मणिबंध भी कहते हैं ॥ ३४ ॥ चंपकमाला छदन्का उदाहरण । " वक्षसि यस्याश्चम्पकमाला चंपकपुप्पालंकृतवाला। चंपकवर्णाऽतीव विशाला रुक्मवतीयं किं तव वाला।"(मत्कृति.) १ वाला. केशा. यस्या. सतिविग्रहः । - .
। मयूर सारिणी" ऽध्यायः ३.] टीकाद्वयोपेतः। ४९ मयूरसारिणीछन्दोलक्षणम् । जौ रगौ मयूरसारिणी स्यात् ॥ ३५ ॥ छ० टी -पक्तावेव जौ-गणंजगणौ । रगौ-रगणगुरू च । यदा भवतस्तदा मयूरसारिणीछन्दस्स्यात् । अत्र पादान्ते यतिः ॥ ३५ ॥ भा० टी०-१०अक्षरके पादवाली जातिमें जो रगण (515) अगण (151) रगण (515) और १ गुरु प्रत्येक पादमें हो तो वह छन्द हो ॥३५॥ मयूरसारिणीका उदाहरण । "विस्तरेण वहभाररम्या बहिणो मयूरसारिणीयम् । गर्जितं निशम्य वारिदानां नृत्यति प्रमोदनिर्भराङ्गी ॥" दीपकमालाछन्दोलक्षणम् । दीपकमाला चेद्भमौ जगौ ॥ ३६ ॥ छ० टी०-दशाक्षरपादजातावेव भमौ–भगणमगणौ । जगौ-जगणगुरू च । भवतश्चेत्तदा दीपकमालाछन्दो भवति ॥ ३६ ॥ भा० टी०-दश अक्षरके पादवाली जातिमें यदि भगण (5।।) मगण (555)जगण (151) और १ गुरु (दीर्घाक्षर ) प्रत्येक पादमें हो तो वह "दीपकमाला "छन्द हो ॥३६ ॥ दीपकमाला छन्दका उदाहरण । "कार्तिकमासे भानुजातटे मानवदत्ता निर्मले जले । भाति निशायाश्चेन्दिरार्चने दीपकमाला श्रीमतां गृहे ॥"(मत्कृतिः।) हंसीछन्दोलक्षणम् । ज्ञेया हंसी मभनंगयुता ॥ ३७ ॥ छ० टी०-दशाक्षरपादजातावेव मश्च भश्च नश्च गश्च ते मभनगाः ममन- गैर्युता मभनगयुता मगणभगणनगणगुरुभिस्सयुता । हंसी ज्ञेया ॥ ३७॥ भा० टी०-१० अक्षरके चरणवाली जातिमें ही जो मगण (555) भगण (5।।) नगण (।।।) और १ गुरु युक्त हो सो"हसी छन्द"जामो ॥ ३७॥ हंसी छन्दका उदाहरण । मंदाक्रांतांत्ययतिरहिता सालंकारे भवति यदि सा। तद्विद्भिविमभिहिता ज्ञेया इंसी कमलवदने ॥" ४ ५० वृत्तरत्नाकर:- [तृतीयो--- : मत्ताछन्दोलक्षणम्। ज्ञेया मत्ता मभसगयुक्ता ॥ ३८ ॥ छ० टी.-पंक्तावेव मभसगयुक्ता-मगणभगणसगणगुरुभिर्युक्ता । मत्ता ज्ञेया । चतुर्भिः षड्भिर्यतिरत्र ॥ ३८ ॥ भा० टी०-१० अक्षरके चरणवाली जातिमें ही जो मगण (555) भगण (5।।) सगण (115) और १ गुरुयुक्त हो सो "मत्ता'छन्द जानो॥३८॥ मत्ताका उदाहरण। " आम्र श्रेष्ठाः स्मरशरवन्धो वद्धावासाः पिकरुहचर्याः ॥ गायन्त्यस्ताः कलमतिमत्तास्तन्मध्येऽहं सखि मधुरेषः ॥" मनोरमाछन्दोलक्षणम् । नरजगैर्भवेन्मनोरमा ॥ ३९ ॥ छ० टी०-दशाक्षरपादजातावेव नरजगैः-नगणरगणजगणगुरुभिः । मनो- रमाछन्दो भवेत् ॥ ३९ ॥ भा० टी०-१० अक्षरके पादवाली ( पंक्ति) जातिमें ही नगण (111) रगण (515) जगण (151) और १ गुरु युक्त प्रत्येक चरण हो तो वह "मनोरमा " छन्द हो ॥ ३९ ॥ मनोरमा छन्दका उदाहरण । युवतिरिन्दुसुन्दरा रमा पृथुघनस्तनी कृशोदरी। गुरुनितंबभारमन्थरा हरति मनो मे मनोरमा॥" उपस्थिताछन्दोलक्षणम् । जौ जो गुरुणेयमुपस्थिता ॥ ४० ॥ छ०-टी-पक्तावेव जौ-तगणजगणौ । जः-जगणः । गुरुणा-गुरुणै- केन । इयं उपस्थिता स्यात् । द्वाभ्यामष्टभिर्यतिः ॥ ४० ॥ भा० टी०-१० अक्षरके चरणवाली जातिमें ही जिसके प्रत्येक चरणमें एक तगण (55। दो जगण (151) और १ गुरु (दीर्घवर्ण) हो तो वह " उपस्थिता" छन्द हो ॥१०॥ उपस्थिता छन्दका उदाहरण । एषा जगदेकमनोहरा कन्या कनकोजबलदीधितिः । लक्ष्मीरिव दानवसूदनं पुण्यनरनाथमुपस्थिता ॥" इन्द्रवज्राछन्दोलक्षणम्। ११ त्रिष्टुभि-स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः ॥४१॥ H ।
ऽध्यायः ३.] टीकाद्वयोपेतः। छ० टी०--त्रिष्टुभि-एकादशाक्षरपादजातौ ।. यदि-यदा । तौ-तगणौ जगौ--जगणगुरू । गः-गुरुश्च । स्यात्तदा इन्द्रवजा नाम छन्दस्स्यात् । पादा- न्तेऽत्र यतिः ॥ ४१ ॥ भा० टी०-यदि ११ अक्षरके चरणवाली जातिमें दो तगण (51) एक जगण (151) और २ गुरु (दीर्घाक्षर) प्रत्येक चरणमें हो तो “इन्द्रवज्रा" छन्द हो॥४१॥ इन्द्रवज्रा छन्दका उदाहरण । "ये दुष्टदैत्या इह भूमिलोके द्वेष व्यधुर्गोंद्रिजदेवसद्धे । तानिन्द्रवज्रादपि दारुणागानावीवधद्यः सततं नमस्ते ॥" उपेन्द्रवज्रालक्षणम् । उपेन्द्रवजा जतजास्ततो गौ ॥४२॥ छ० टी०-एकादशाक्षरपादजातादेव-जतजाः-जगणतगणजगणाः । ततः पुरतः गौ-द्वौ गुरू। स्तस्तदा उपेन्द्रवज्राछन्दस्स्यात् । पादान्तेऽत्रापि यतिः॥४२॥ भा० टी०-जो ११ अक्षरके पादवाली जातिमें ही जगण (15) तगण (551) जगण (151) और २ गुरु (दीर्घवर्ण)प्रत्येक पादमें हो तो वह " उपेन्द्रवज्रा" छन्द हो ॥ ४२ ॥ उपेन्द्रवज्रा छन्दका उदाहरण । उपेन्द्रवज्राक्षिमहाभिघातः प्रयाति नाशं स्मरतो नरस्य । अहर्निशं त्वां विजिता मुरारे मुकुन्द विष्णो कुरु मे प्रसादम्।' उपजातिच्छन्दोलक्षणम् । अनन्तरोदीरितलक्ष्मभाजौ पादौ यदीयावुपजातयस्ताः। इत्थं किलान्यास्वपि मिश्रितासु स्मरन्ति जातिविदमेव नाम॥४३॥ छ० टी०-अत्रानन्तरोदीरितानेन पूर्वोक्तवृत्तयोरिन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्रयोहणमव- धेयम् तच्च व्याख्याने स्पष्टमेव । न अतरम् अनन्तरम् अनंतरेण व्यवधानराहि- त्येन उदीरिते वर्णिते अनन्तरोदीरिते पूर्वोक्तेन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्र तयोर्लक्ष्म लक्ष- णम् तद्भजतस्तौ अनन्तरोदीरितलक्ष्मभाजौ । यस्या इमौ-यदीयौ पादौ दलद्वयेपि चरणौ । स्तस्तास्स्युरुपजातयः किल-इति वृद्धाम्नाये । इत्थम् अनेनैव प्रकारेणेन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्रावत् । अन्यासु वक्ष्यमाणास्वपि जातिपु-जगत्यादिपु । मिश्रितासु-मिलितासु । इदम् एव नाम-उपजाति नाम स्मरन्ति प्राञ्चः । कुमार- सभवादिकाव्येषु बन्युपजात्युदाहरणानि सन्ति ॥ ४३ ॥ " , वृत्तरत्नाकर:- [तृतीयो- - " भा० टी० इन्द्रवज्रा और उपेन्द्रवज्रा इन दोनोके लक्षण युक्त जिसके चरण हों वह उपजाति छन्द कहाता है। इसीप्रकार और भी समान जातिमें भिन्न भिन्न लक्षणवाले वृत्तोके पाद मिलजानेपर जगतीजातिमें वंशस्थ और इन्द्रवंशा, त्रिष्टुप्जातिमें शालिनी और वातोर्मी अथवा शालिनी और इन्द्रवंशा आदिके परस्पर पादोके मिलजानेपर भी प्राचीन आचार्योंने उसे“ उपजाति" नामक छन्द ही माना है ।। ४३ ।। त्रिष्टुपूजातिमें-इन्द्रवज्रा और उपेन्द्रवज्राके योगवाले उपजातिका उदाहरण। . विहाय पंकेरुहकाननानि स्फारत्स्फुरत्केतकमप्यपास्य । मेघागमेऽस्मिनुपजातिसर्वे भ्रमन्त्यमी षट्चरणा रणन्ते ॥ १ ॥ त्रिष्टपजातिमें-शालिनी और वातोम्मीके योगवाले उपजातिका उदाहरण । सा स्त्री श्यामा स्निग्धमुग्धायताक्षी पीनश्रोणी दक्षिणावर्तनाभिः । मध्ये क्षामा धनपीनस्तनीया श्लाघ्या भर्तुः शालिनी कामिनीस्यातार, शालिनी और इन्द्रवजाके योगवाले उपजातिका उदाहरण । कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसंमूढचेताः। यच्छेयः स्यानिश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्॥३॥ जगतीमें-वंशस्थ और इन्द्रवंशाके योगवाले उपजातिका उदाहरण । गगातरङ्गार्कसुतापयासदृमूलाग्रभागा हरिणाक्षि तावकान् । कटाक्षपातानुपजातिसंस्थिता द्विरेफमालाऽनुकरोति चंचला ॥ ४॥" सुमुखीछन्दोलक्षणम् । नज़जलगैर्गदिता सुमुखी ॥ ४४ ॥ छ०' टी०-एकादशाक्षरपादजातौ नजजलगैः-नगण-जगण-जगण-लघु- गुरुभिः । सुमुखी गदिता-कथिता । सप्तभिश्चतुर्भिर्यतिरत्र ॥ ४४ ॥ भा० टी०-११अक्षरके पादवाली जातिमें नगण (।।।) जगण. (151) जगण (151) लघु (हस्व) और १ गुरु (ऽ दीर्ववर्ण) प्रत्येक पादमें हो तो वह “ सुमुखी" छन्द कहागया है ॥४४॥ सुमुखी छन्दका उदाहरण । "कनकरुचिर्वनपीनकुचामनसिजविभ्रमकेलिगृहम् । चलनयना नवकुंददती न हरति कस्य मनः सुमुखी॥ , 1 ऽध्यायः ३.] टीकाद्वयोपेतः। - - २ - दोधकछन्दोलक्षणम् । दोधकवृत्तमिदं भभभागौ ॥ ४५ ॥ छ० टी०–त्रिष्टुभ्येव भभभात्-भगणत्रयात् । परौं गौ-धौ गुरू । स्तस्तदा इदं दोधकवृत्त-दोधकनामछन्दः । पादान्तेऽत्र यतिः ॥ ४५ ॥ भा० टी०-जो ११ अक्षरके पादवाली जातिमें ३ भगण और २ गुरु प्रत्येक पादमें हो तो यह " दोधक "नामका छन्द कहाजाता है ॥ ४५ ॥ दोधक छन्दका उदाहरण । "दोधकमर्थविरोधकसुग्रं स्त्रीचपलं युधि कातरचित्तम् । स्वार्थपरं मतिहीनममात्यं मुश्चति यो नृपतिः स सुखी स्यात् ॥ शालिनीछन्दोलक्षणम् । शालिन्युक्ता म्तौ तगौ गोब्धिलोकैः ॥ ४६॥ छ० टी०-एकादशाक्षरपादजातादेव यदि म्तौ-मगणतगणौ । तमौ-तग- णगुरू । गः-गुरुश्च । भवति सा शालिनी उक्ता-कथिता । अब्धिलोकैः-चतुर्भिः सप्तभिश्चात्र यतिः । ॥ ४६ ।। भा० टी०-११ अक्षरके पादवाली जातिमें १ मगण (555) दो तगण (55) और २ गुरु (दीर्घवर्ण) प्रत्येक पादमे हो तो वह “शालिनी" नामका छंद कहाजाता है । शालिनी छन्दमें ४ और ७ अक्षरोंपर विश्राम होता है ॥४६॥ शालिनी छन्दका उदाहरण । "ग्रामे वासो नायको निर्विवेकी कौटिल्यानामेकपात्रं कलत्रम् । नित्यं रोगः पारवश्यं नराणामेतत्सर्व जीवितामेव मृत्युः ॥" वातोर्मीछन्दोलक्षणम् । वातोर्मीयं गदिता म्भौ तगौ गः ॥ ४ ॥ छ० टी०-त्रिष्टुभि म्भौ-मगणभगणौ । तगौ-तगणगुरू ।। गः-गुरुश्च । भवति तदा इद वातोर्मी गदिता । यतिस्त्वत्रापि शालिनीवदेव ॥४७॥ भा० टी०-११ अक्षरके पादवाली जातिमे मगण (555) भगण (11) तगण (551) और २ गुरु प्रत्येक चरण में हो तो वह “वातोर्मी"छन्द कहा गया है। यति (विश्राम) शालिनीके समान ही जानो॥४७॥ वातोर्मी छन्दका उदाहरण । "यात्युत्प्रेक्षं सपदि प्राप्य किश्चित् स्यादा यस्याश्चपला चित्तवृत्तिः । १ वृत्तरत्नाकरः [तृतीयो- या दीर्घाङ्गी स्फुटशब्दाट्टहासा वातोर्मी सा वनिता चाशु हेया॥" श्रीछन्दोलक्षणम् । पञ्चरसैः श्रीर्मतनगगैः स्यात् ॥ ४८ ॥ छ० टी०-एकादशाक्षरपादजातौ भतनगगैः-भगणतगणनगणद्विगुरुभिः । श्री:-श्रीछन्दः स्यात् । पञ्चरसैः-पञ्चभिः षड्भिश्च यतिः । इयमेव मौक्तिक- माला चोभयोर्लक्षणाभिन्नत्वाच्चानुकूलाप्येके ॥ १८॥ भा० टी०-११ अक्षरके चरणवाली जातिमें भगण (5।।) नगण (11) और दोगुरु यदि प्रत्येक चरणमें हो तो वह"श्रीछन्द" हो । इसीका नाम मौक्तिकमाला और कही अनुकूला भी है ॥ ४८ ॥ अनुकूला या मौक्तिकमाला अथवा श्रीछन्दका उदाहरण । “वल्लववेषा मुररिपुमूर्तिर्गोपमृगाक्षीकृतरतिपूर्तिः। स्यादनुकूला जगति न कस्य वांछितसिद्धौ प्रणतिपरस्य ॥" सान्द्रपदछन्दोलक्षणम् । सान्द्रपदं भ्तौ नगलघुभिश्च ॥४९ ॥ छ० टी०-एकादशाक्षरपादजातौ भ्तौ-भगणतगणौ । च-पुनः । नग- लघुभिः-नमणगुरुलघुभिः । सान्द्रपद नाम छन्दस्स्यात् । पञ्चरसैरत्रापि यतिः॥४९॥ भा० टी०-११ अक्षरके पादवाली जातिमें भगण (5।।) तगण (55) नगण (1) गुरु () और अंतमेंश्लघु । हस्वाक्षर) प्रत्येक पादमें हो तो वह "सांद्रपद" छन्द हो । इसमें ५ और ६ अक्षरोपर यति (विश्राम )होता है। मौक्तिकमालाके अन्त में गुरु और इसमें लघुका होनाही भिन्न लक्षण पाया जाता है।॥४९॥ भ्रमरविलसिताछन्दोलक्षणम् । म्भौ न्लौ गः स्याद्ममरविलसिता ॥ ५० ॥ छ० टी०-त्रिष्टुमि यदि म्भौ-मगणभगणौ । न्लौ–नगणलघू । गः-- गुरुश्च । तदा भ्रमरविलसिता स्यात् । पिङ्गलसूत्रे तु भ्रमरललितमिदम् । अत्र चतुर्भिः सप्तभिर्यतिः ॥ ५० ॥ भा० टी०-११ अक्षरके चरणवाली जातिमें ही जो मगण (555) भगण (SII) नगण (।। लघु (हस्व) और गुरु (दीर्घाक्षर ) प्रत्येक चरणमें दो तो वह " भ्रमरविलसिता" छन्द हो। इसमें भी ४ और ७ अक्षरोंपर विश्राम होता है॥५०॥ , ६५ - , ऽध्यायः ३.] टीकाद्वयोपेतः । भ्रमरविलसिताका उदाहरण । "कान्ते वकं चलदलचकितं किंवा पद्मभ्रमरविलसितम् । इत्येवं मे जनयति मनसि भ्रान्तिः कान्ते परिसर सरसि॥" रथोद्धताछन्दोलक्षणम् । रो नराविह रथोद्धता लगौ ॥ ५१॥ छ• टी०-एकादशाक्षरपादजातावेव र:-गणः । नरौ-नगणरगणौ । लगौ-लघुगुरू च । यदा भवतस्तदा । इह-छन्दश्शास्त्रे । रधोद्धता स्यात् । पादान्ते यतिः ॥ ५१ ॥ भा० टी०-११ अक्षरकी पादवाली जातिमें यदि प्रत्येक पादमें यदि रगण (515) नगण (11) रगण (515) १ लघु और १ गुरु (दीर्घाक्षर) हो तो " रशोद्धता" छन्द हो । इसके पादान्तमें यति होती है ॥ ५१ ॥ रथोद्धता छन्दका उदाहरण। या करोति विविधैर्विटैस्समं सङ्गतिः परगृहे रता च या । म्लानयत्युभयतोऽपि वान्धवान् मार्गधूलिरिव सा रथोद्धता ॥" स्वागताछन्दोलक्षणम् । स्वागतेति रनभाद्गुरुयुग्मम् ॥ ५२ ॥ छ० टी०-यत्र त्रिष्टुभि रनभात्-रगणनगणभगणात् । पर गुरुयुग्मम्-गुरु- द्वय च भवति । सा स्वागता इति–स्वागतावृत्त भवतीत्यर्थः । पादान्तेऽत्र यतिः।।१२।। भा० टी०-११ अक्षरके पादवाली जातिमें रगण (515) नगण (111) भगण (5।।) और २ गुरु प्रत्येक पादमें हो तो वह छन्द हो । इसमें पादान्तमें यति होती है ।। ५२ ॥ स्वागता छन्दका उदाहरण । " तार्किका घटपेटति घटेरन् शाब्दिका खफछठति रटेयुः। मादृशेन सततं स्मरणीयौ रामचन्द्रचरणौ रमणीयौ ॥" शिखण्डितछन्दोलक्षणम्। शिखण्डितमिदं ज्सौ त्गौ गुरुश्चेत् ।। ५३ ॥ छ० टी०-एकादशाक्षरपादजातावेव सौ-जगणसगणौ । गौ-तगणगुरू । गः-पुनरपि गुरुश्चेत् । इद शिखण्डितम्-शिखण्डित वृत्त स्यात् ॥ ५३ ।। भा० टी०-११ अक्षरके पादवाली जातिमें यदि जगण - (151) सगण (15) तंगण (551) और २ गुरु प्रत्येक पादमें हो तो वह "शिसंडित" नामका छन्द हो ॥ ५३ ।। स्वागता . ५६ वृत्तरत्नाकर:- [ तृतीयो- वृत्ताछन्दोलक्षणम् । ननसगगुरुरचिता वृत्ता ॥ ५४॥ छ० टी०-त्रिष्टुभ्येष ननसगगुरुरचिता-नगण नगणसगणगगुरुभिश्च रचिता। वृत्ता भवति । चतुर्भिर्यतिरत्रापि ॥ १४ ॥ भा० टी०-११ अक्षरके पादवाली जातिमें २ नगण (।।।२)१ सगण, ।।5),और.२ गुरु (दीर्घाक्षर) जिसके प्रत्येक पादमें हो सो वृत्ता" छन्द हो। इसको वृन्ताभी कहते हैं॥५४॥ वृत्ता छन्दका उदाहरण । "द्विजगुरुपरिभवकारी यो नरपतिरतिधनलुब्धात्मा । ध्रुवमपि निपतति पापोऽसौ फलंमिव पवनहतं वृत्ता (न्ता) त्॥" भद्रिकाछन्दोलक्षणम् । ननरलगुरुभिश्च भद्रिका ॥ ५५॥ छ० टी०-एकादशाक्षरपादजातावेव ननरलगुरुभिः-नगणनगणरगणलघु- गुरुभिश्च । भद्रिका ॥ १५ ॥ भा० ठी०-११ अक्षरके पादवाली जातिमें दो नगण (।।।२) एक रगण (515) लघु (हस्व) और १ गुरु ( दीर्घाक्षर ) प्रत्येक पादमें होनेसे "भद्रिका" छन्द होता है ॥ ५५ ॥ भद्रिका छन्दका उदाहरण। कुरु भगवति कालिके कृपां मयि मतिरहिते जने तव । न कथमपि कृपां विना क्षमा सुरनरदनुजादिचेतना ॥" श्येनिकाछन्दोलक्षणम् । श्येनिका रजौ रलौ गुर्यदा ॥५६॥ छ० टी०-त्रिष्टुभि जातावेव यदा' रजौ-गणजगणौ ।' रलौ-गणलघू गुरुश्च तदा श्येनिकाछन्दः स्यात् । पादान्तेऽत्र यतिः ।। ५६ ॥ भा० टी०-११ अक्षरके पादवाली जातिमें ही रगण (515) जगण (151) रगण (515) १ लघु इस्ववर्ण और १ गुरु (दीर्घाक्षर')यदि प्रत्येक पादमें हो तो वह “श्येनिका" छन्द हो ॥ ५६॥ श्यनिका छन्दका उदाहरण । " क्रूरदृष्टिरायताग्रनासिका चञ्चला कठोरतीक्ष्णवादिनी--, युद्धकांक्षिणी सदामिप्रिया श्येनिकैव सा विगहिताङ्गना ॥" - " - ५ - , ऽध्यायः ३.] टीकाइयोपेतः। ५७ उपस्थितछन्दोलक्षणम् । उपस्थितमिदं ज्सौ ताद्कारौ ॥५७॥ छ० टी०-त्रिष्टुमि-एकादशाक्षरपादजातावेव यढा ज्सौ-जगणसगणौ । तात्-तगणात् । परौ गकारौ-गुरू । च भवतस्तदा इद उपस्थित वृत्त ज्ञेयम् । शिखंडितस्याप्युदाहरणमिदमेवैकलक्षणत्वात् ॥ ५७ ॥ भा० टी०-११ अक्षरके चरणवाली जातिमें जो जगण (15) संगण (115) तगण (551) और २ गुरु (दीर्घाक्षर) प्रत्येक पादमें हो तो उसे उपस्थित छन्द जानो ॥ ५७ ॥ उपस्थित छन्दका उदाहरण । " उपस्थितं वरं कार्य हि हित्वाऽनुपस्थितमरं यो याचते वै। स याति गतधीर्लोकोपहास्यं यथा सुतरुणीसङ्गे च वृद्धः ॥"मत्कृति.) इन्दिराछन्दोलक्षणम् । यदि नरौ रलौ गस्तदेन्दिरा ॥ इति ग्रन्थान्तरे ॥ छ० टी०-त्रिष्टुभ्येव यदि नरौ-नगणरगणौ। रलौ-गणलघू । ग:- गुरुश्च । भवति तदा इन्दिरा-इन्दिरा नाम छन्दः स्यात् । कनकमञ्जरी भामिनी चाप्येके लक्षणमिद ग्रन्थान्तरेऽस्ति । न च वृत्तरत्नाकरे ॥ भा० टी०-त्रिष्टुप्- ११ अक्षरके चरणवाली जातिमें ही यदि १ नगण (।।।) २ रंगण (15) १ लघु (। ह्रस्व) और १ गुरु ( दीर्घाक्षर) हो तो वह "इन्दिरा" नामका छन्द होता है इसीको कई कनकमलरी तथा भामिनी छन्द भी कहते हैं । यह लक्षण वृत्तरत्नाकरादिमें नही है हमने ग्रंथान्तरसे लिया है। इन्दिरा छन्दका उदाहरण । "जयति तेऽधिकं जन्मना व्रजः श्रयतइन्दिरा शश्वदत्र हि । दयित दृश्यतां दिक्षु तावकास्त्वयि धृतासवस्त्वां विचिन्वते॥" चन्द्रवर्तीछन्दोलक्षणम् । १२ जगत्याम्-चन्द्रवर्मगदितं तु रनभसैः॥५८ ॥ छ० टी०-जगत्या-द्वादशाभरपाढजातौ । रनमसैः-गणनगणभगण- सगणैः । चन्द्रवर्ती छन्दस्तु गठितम्-वर्णितम् ॥ १८ ॥ भा० टी०-जगति (१२ अक्षरके चरणवाली) जातिमें रंगण (515)
वृत्तरत्नाकर:-
| तृतीयो-
-
नगण (111) भगण (5।।) और सगण (115) प्रत्येक चरणमें हों तो
वह " चन्द्रवर्म" छन्द कहा गया है ।। ५८ ॥
चन्द्रवर्तीछन्दका उदाहरण ।
" चन्द्रवमपिहितं घनतिमिरैः राजवम रहितं जनगमनः ।
इष्टवर्म तदलंकुरु सरसे कुचवमनि हरिस्तव कुतुकी ॥"
वंशस्थछन्दोलक्षणम् ।
जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौ ॥ ५९॥
छ० टी०-जगत्यामेव जतौ-जगणतगणौ । तु-पुनः । जरौ-जगणरगणौ ।
यदास्तस्तदा वशस्थम्-वशस्थवृत्तम् । उदीरितम्-कथितम्।यतिरत्र पादान्ते॥१९॥
भा० टी०-१२ अक्षरकी पादवाली जातिके प्रत्येकचरणमें यदि जगण
(151) तगण (551) जगण (151) और रगण (515) हो तो वह
" वंशस्थ " छन्द कहा गया है ।। ५९ ॥
वंशस्थ छन्दका उदाहरण ।
"विशुद्धवंशस्थमुदारचेष्टितं गुणप्रिय मित्रमुपात्तसज्जनम् ।
विपत्तिमानस्य करावलम्बनं करोति यः प्राणपरिक्रयेण तम् ॥
इन्द्रवंशाछन्दोलक्षणम् ।
स्यादिन्द्रवंशा ततजैरसंयुतैः॥६॥
छ० दी०-द्वादशाक्षरपादजातावेव रसंयुतैः-गणसमन्वितैः । ततजैः-
णतगणजगणैः । इन्द्रवशा स्यात् । पादान्तेऽत्र यतिः ॥ ६० ॥
भा० टी०-१२ अक्षरकी पादवाली जातिमें प्रत्येक पादमें यदि २ तगण
(551) १ जगण (151) और १ रगण (515) हो तो वह " इन्द्रवंशा
छन्द हो ॥६०॥
इन्द्रवंशा छन्दका उदाहरण ।
"कुर्वीत यो देवगुरुद्धिजन्मनामुर्वीपतिः पातकमर्थलिप्सया ।
तस्येन्द्रवंशेऽपि गृहीतजन्मनः संजायते श्रीः प्रतिकूलवर्तिनी ॥"
तोटकछन्दोलक्षणम्।
इह तोटकमम्बुधिसैः प्रथितम् ॥ ६१ ॥
छ• टी०-जगत्यामेव इह-छन्दश्शाने । अम्बुधिसैः-चतुर्भिः सगणैः। तोटकं
प्रथितम्-विस्तृतम् । पादान्तेऽत्रापि यतिः ॥ ६१ ॥
ऽन्यायः ३.] टीकाद्धयोपेतः। , भा० टी०-१२ अक्षरके पादवाली जातिमें यदि प्रत्येक पादमें ४ सगण हो तो उसे “ तोटक" छन्द जानो॥ ६१ ॥ तोटक छन्दका उदाहरण। " द्विजराजमुखी मृगराजकटी गजराजविराजितमंदगतिः। यदि सा दयिता हृदये वसति व जपः क्व तपः क्व समाधिरतिः॥ द्रुतविलम्बितछन्दोलक्षणम् । द्रुतविलम्बितमाह नभौ भरौ ॥ ६२ ॥ छ० टी०-द्वादशाक्षरपादजातादेव नभौ-नगणभगणौ । भरौ-भगण- रगणौ । स्तस्तदा द्रुतविलम्बितम् । आह पिङ्गलाचार्य इति शेषः । पूर्ववदेवात्र पादान्ते यतिः॥ ६२॥ भा० टी०-१२ अक्षरवाली पादजातिकै प्रत्येक पादमें १ नगण (।।।) २ भगण (5।।) और १ रगण (515) हो तो वह “द्रुतविलम्बित''छन्द कहाता है ॥ १२॥ द्रुतविलम्बित छन्दका उदाहरण । "द्रुतगतिः पुरुषो धनभाजनं भवति मन्दगतिश्च सुखोचितः। द्रुतविलंबितखेलगतिर्नुपः सकलराजसुखं श्रियमश्नुते ॥" नवमालिनीछन्दोलक्षणम् । इह नवमालिनी नजपरौ भ्यौ । ६३ ॥ छ० टी०-जगत्यामेव नजपरौ-नगणजगणाभ्यां परौ । भ्यौ भगणयगणौ । स्तस्तदा इह-अस्मिन् वृत्तशास्त्रे । नवमालिनी ज्ञेया । यतिरत्राष्टभिश्चतुर्भिः।।६३॥ भा० टी०-१२ अक्षरके पादवाली जातिमें जो नगण (।।। ) जगण (15। भगण (5।।) और यगण (155) प्रत्येक पादमें हो तो उसे " नव- मालिनी" छन्द जानो इसे कोई नवमालती भी कहते हैं ।। ६३ ।। नवमालिनी छन्दका उदाहरण । धवलपयोशुकेन परिवीता सकलजनानुरागघृणाक्ता। दृढगुणबद्धकीर्तिकुसुमौघेस्तव नवमालिनीव नृपलक्ष्मीः॥ मौक्तिकदामछन्दो लक्षणम् । चतुर्जगणं वद मौक्तिकदाम ॥ ६४ ॥ छ० टी०-द्वादशाक्षरपादजातावेव चतुर्जगणक-चतुर्जगणात्मकम् ।मौक्ति- कदामछन्दो वद-कथय ॥ ६४ ॥ ।
६० वृत्तरत्नाकरः- [तृतीयो- - - भा० टी०-१२ अक्षरके पादवाली जातिमें जिसके प्रत्येक चरणमें ४ जगण हों उसे "मौक्तिकदाम" छन्द कहो॥६४॥ मौक्तिकदाम छन्दका उदाहरण । "सुवर्णघटाभपयोधरयोश्च नितम्बिनि योजय मौक्तिकदाम । विलासरसप्रियनायकमाशु विनोदय मानमुपाहर सुभ्रु॥" 'पुटछन्दोलक्षणम् । वसुयुगविरतिनौं म्यौ पुटोऽयम् ॥ ६५ ॥ छ० टी०-जगत्यामेव यस्य प्रतिपादे नौ-नगणौ । म्यौ मगणयगणौ । स्तस्तदा अय पुट:-पुटछन्दो भवति । कि विशिष्टः पुटः । वसुयुगविरतिः-वसु- युगाभ्यां विरतिर्विश्रामो यस्य । अष्टभिश्चतुर्भिर्यतिरित्यर्थः। पिङ्गलसूत्र श्रीपुटोऽयम्६५ भा० टी०-२२ अक्षरके पादवाली जातिमही जिसके प्रत्येक पादमें दो नगण (।।।) १ मगण (555) भौर १ यमण (155) हों जो वह "पुट- नामका"छन्द होता है । इसको पिङ्गलाचार्यजीने श्रीपुट नाम लिखाहै ॥६५॥ पुट छन्दका उदाहरण । "बसुनि शिथिलमुष्टिः पार्थिवो यस्त्वमृतपुट इवासौ पुण्यकर्मा । भवति जगति सेव्यः सर्वलोकैः कविजनकृतकीर्तिः श्लाघ्यश्लोकैः॥" प्रमुदितवदनाछन्दोलक्षणम् । प्रमुदितवदना भवेन्नौ ररौ ॥ ६६ ॥ छ० टी०-जगत्यामेव नौ-द्वौ नगणौ । ररौ-द्वौ रगणौ च भवतस्तदा प्रमु- दितवदना भवेत् । प्रभाप्यस्यैवाख्या नतु भिन्नोभयोरेकलक्षणत्वात् । सप्तमा- क्षरैः पञ्चाक्षरैरत्र यतिः पिङ्गलाचार्येरियमेवोक्ता चञ्चलाक्षिका ॥ १६॥ भा० टी०-१२ अक्षरके पादवाली जातिमें ही दो नगण (III) और दोही रगण प्रत्येक पादमें हों तो वह “प्रमुदितवदना"छन्द कहाता है । इसीका दूसरा नाम प्रभा छन्द भी है इन दोनोंका लक्षण एकही होनेसे “प्रमुदित वदना से प्रभाभिन्न मत मानो । ७ और ५ अक्षरोंपर विश्राम है यही चञ्च- लाक्षिका है मंदाकिनी भी यही है ॥ ६६ ॥ प्रमुदितवदना छन्दका उदाहरण । "बुधवरसदना सभामानदा विधुकररदनामाला ज्ञानदा । प्रमुदितवदना परा पारदा प्रविशतु हदि मे सदा शारदा।"(मत्कृतिः) ऽध्यायः ३.] टीकाइयोपेतः। ६१ कुसुमविचित्राछन्दोलक्षणम् । नयसहितौ न्यौ कुसुमविचित्रा॥ ६७ ॥ छ० टी०-द्वादशाक्षरपाइजातावेव नयसहितौ-नयाभ्या सहितौ । न्यौ-नग- णयगणौ । स्तस्तदा कुसुमविचित्रा ज्ञेया । षड्भिरत्र यतिः ॥ ६७ ॥ भा० टी०-१२ अक्षरके पादवाली जातिमें यदि नगण (।।।) यगण 155) और फिर भी नगण (।।।) यगण (155) प्रत्येक पादमें हो तो "कुसुमविचित्रा" छन्द हो । इसमें ६ अक्षरोंपर विश्राम होता है ॥ ६७ ॥ कुसुमविचित्रा छन्दका उदाहरण । " विगलितहारा सुकुसुममाला सचरणलाक्षावलयसुलाक्षा। विरचितवेशं सुरतविशेषं कथयति शय्या कुसुमविचित्रा ॥" जलोद्धतगतिच्छन्दोलक्षणम् । रसैर्जसजसा जलोद्धतगतिः ॥ ६८ ॥ छ० टी०-जगत्यामेव' यस्य पादे जसजसाः-जगणसगणजगणसगणाः । भवन्ति सा जलोद्धतगतिर्भवति । रसैः षड्भिर्यतिः ॥ ६८ ॥ भा० ठी०-१२ अक्षरके चरणवाली जातिमें ही जिसके प्रत्येक पादमें जगण (15।) सगण (15) फिर जगण (151) सगण (।।) हो तो वह "जलोद्धतगति" छन्द हो। ६ अक्षरोंपर यति (विश्राम) हो॥ ६८ ॥ जलोद्धतगति छन्दका उदाहरण । "भणक्ति समरे बहूनपि रिपून-हरिः प्रभुरसौ भुजार्जितवलः। जलोद्धतगतिर्यथेव मकरस्तरङ्गनिकरं करेण परितः॥" ततिच्छन्दोलक्षणम् । भवति तति नजजै रसंयुतैः ॥ ६९ ॥ छ. टी-जगत्यामेव नजजैः-नगणजगणनगणैः । रसयुतैः-रगणसहितः। ततिच्छन्दो भवति । षड्भिरत्र यतिः ॥ १९ ॥ भा० टी०-१२ अक्षरके पादवाली जातिमें १ नगण (111) २ जगण (15) और १ रगण (15) हो तो “तति" नामक छन्द जानो ॥ ६९ ॥ तति छन्दका उदाहरण'। " निगमपथि गमने यदा-मतिहरिहरचरणयोर्यदा रतिः । भवति हि जगति नुस्ता ततिर्जनधनगृहसुते यदाऽरतिः॥"(मत्कृति.)
६२ वृत्तरत्नाकर:- | तृतीयो-, - 1 J भुजङ्गप्रयातच्छन्दोलक्षणम् । भुजङ्गप्रयातं भवेद्यैश्चभिः ॥ ७० ॥.. छ० टी०-जगत्यामेव चतुर्भिः यैः यगणैः । भुजङ्गप्रयात भवेदत्र पादान्ते यतिः ॥ ७० ॥ भा० टी०-१२ अक्षरके पादवाली जातिमें जिसके प्रत्येक पादमें चार यगण (155) हों वह “भुजङ्गप्रयात" छन्द हो । इसमें पादान्तमें यति होती है ॥ ७० ॥ भुजङ्गप्रयात छन्दका उदाहरण । पुरः साधु भद्रातिमिथ्याविनीतः परोक्ष करोत्यर्थनाशं हताशः। भुजङ्गप्रयातोपमं यस्य चित्तं त्यजेत्तादृशं दुश्चरित्रं कुमित्रम् ॥" स्रग्विणीछन्दोलक्षणम् । रैश्चतुभिर्युता स्रग्विणी संमता ॥ ७१ ॥ छ० टी०-द्वादशाक्षरजातावेव चतुर्भिः रैः-गणः । युता-सयुता । स्रग्विणी समता-अभिमतेत्यर्थः । पादान्तेऽत्रापि यतिः ॥ ७१ ॥ भा० टी०-१२ अक्षरके पादवाली जातिमें ४ रगण जिसको प्रत्येक यादमें हो उसे "स्त्रग्विणी" छन्द जानो। इसके पादान्तमें यति (विराम) होता है ॥ ७१ ॥ स्रग्विणी छन्दका उदाहरण । " यो रणे युध्यते निर्भरं निर्भयस्त्याजितो यस्य सर्वश्च दानावधिः । तं नरं वीक्ष्य लक्ष्मीर्यशः स्रग्विणी नूनमभ्येति सत्कीर्तिशुक्लांशुका॥" प्रियंवदाच्छन्दोलक्षणम्। भुवि भवेनभजरैः प्रियवंदा ॥ ७२ ॥ छ० टी०-द्वादशाक्षरपादजातादेव नमजरैः-नगणभगणजगणरगणैः। प्रियं- वदा भुवि-भूम्यां । भवेत् ॥ ७२ ॥ भा० टी०-१२ अक्षरके पादवाली जातिमें नगण (।।।) भगण (511) जगण (151) और रगण (SIS) जिसके प्रत्येक पादमें हों वह "प्रियं- वदा" छन्द हो ॥ ७२ ॥ प्रियंवदा छन्दका उदाहरण । " शिवशिवेति हदि यः स्मरेन्मुदा वसति तस्य कमला गृह सदा । वदति वाग्धरिगुणाश्च सर्वदा भवति साऽभ्युदयदा प्रियंवदा ॥"
ध्यायः ३ ] टीकाद्धयोपेतः। ६३ " मोचचामरच्छदोलक्षणम् । जरौ जरी वदस्व मोचचामरम् ॥ ७३ ॥ छ० टी०-जगत्यामेव जरौ-जगणरगणौ । जरौ-पुनरपि जगणरगणौ । भवतस्तदा मोचचामर वदस्व । इदमेव विभावरीवृत्तमपि ॥ ७३ ॥ भा० टी०-१२ अक्षरके पादवाली जातिमें जगण (15) रगण (15) और फिर भी जगण (II) रगण (5। ) जिसके प्रत्येक पादमें हो उसे "मोचचामर" छन्द कहो। इसीको विभावरी छन्द भी कहते हैं ।। ७३ ॥ मोचचामर वा विभावरी छन्दका उदाहरण । अवाप्य मानुषं सुजन्म यो नरः करोति धर्मसंग्रहं सुधीवरः। सदाऽवतीह तं विपत्स्वयं वृषः स मानवेषु धार्मिको यशोधरः॥" मणिमालाछन्दोलक्षणम् । त्यौ त्यौ मणिमाला छिन्ना गुहवक्रैः॥ ७४ ॥ छ० टी०-द्वादशाक्षरपादजातावेव त्यौ त्यौ-तगणयगणौ द्विरावृत्तौ। स्तः सा मणिमाला भवति । किविशिष्टा १ गुहवरैः-षभिः । छिन्ना-कृतयतिरित्यर्थः। इयमेव पुष्पविचित्रा ॥ ७४ ॥ भा० टी०-१२ अक्षरके पादवाली जातिमें यदि दोबार तगण (551) यगण (155) प्रत्येक चरणमें हों तो वह “मणिमाला" छंद हो । इसीको पुष्पविचित्रा भी कहते हैं । इसमें छः छः अक्षरपर यति होती है ॥ ७४ ॥ मणिमाला छन्दका उदाहरण । " प्रवाऽमरमौलौ रत्नोपलक्लप्ते जाता प्रतिविम्वा शोणा मणिमाला। गोविन्दपदाब्जे राजीनखराणामास्तां मम चित्ते ध्वान्तं शमयन्ति॥" ललिताछन्दोलक्षणम् । धीरैरभाणि ललिता तभी जरौ ॥ ७५ ॥ १० टी०-जगत्यामेव तभौ-तगणभगणौ । जरौ-जगणरगणौ । यदि भव- धीरैः-सुधीभिः । ललिता अभाणि ॥ ७९ ॥ भा० टी०-१२ अक्षरके पादवाली जातिमें जिसके प्रत्येक पादमें तगण (55) भगण (5।।) जगण (151) और रगण (551) हो वह पंडि- तोकरके "ललिता".छन्द कहा गया है ॥ ७५ ॥ ललिता छन्दका उदाहरण । "यस्यावला सुललितास्ति धीमती चन्द्रानना हरिणलोचना सती । तस्तदा वृत्तरत्नाकर:- - [ तृतीयो- " वश्यात्मजा वदनगा सरस्वती धन्यः पुमाँस्त-नृषु भारते स्थितिः (मत्कृति) प्रमिताक्षराछन्दोलक्षणम् । प्रमिताक्षरा सजससैरुदिता ॥ ७६ ॥ छ० टी०-जगत्यामेव सजससैः-सगणजगणसगणसगणैः । प्रमिताक्षरा उदिता कथिता । पादान्तेऽत्र यतिः ॥ ७६ ॥ भा० टी०-१२ अक्षरके पादवाली जातिमें जिसके प्रत्येक पादमें सगण (115) जगण (151) और फिर दो सगण (115) हो तो वह " अमिता- क्षरा छन्द कहा गया है ॥ ७६ ॥ प्रमिताक्षरा छन्दका उदाहरण । “ अपि शुद्धवाक्यरचनातिशयं परिषिश्चति श्रवणयोः स्मृतम् । प्रमिताक्षरापि विपुलार्थवती तव भारती हरति मे हृदयम् ॥" उज्ज्वलाछन्दोलक्षणम्। ननभरसहिताभिहितोज्ज्वला ॥ ७७॥ छ० टी०-जगत्यामेव या ननभरसहिता-ननभरैः समन्विता । सा उज्ज्वला अभिहिता-कथिता ॥ ७७ ॥ भा० टी०-१२ अक्षरके पादवाली जातिमें जिसके प्रत्येक पादमें २ नगण (।।।२)१ भगण (511) और १ रगण (515) हो वह " उज्ज्वला" छन्द कहाता है ॥ ७७॥ उज्ज्वला छन्दका उदाहरण । "गुणिपरिपदि यस्य महोज्ज्वला भवति यदि कृतिः कृतिनस्तदा । खलु बहुसुकृतानि चकार सः दिवि निवसति पुण्ययुतः सदा ॥ वैश्वदेवीछन्दोलक्षणम्। पंचाश्वैश्छिन्ना वैश्वदेवी ममौ यौ ॥ ७८ ॥ छ० टी०-द्वादशाक्षरपादजातादेव ममौ-दौ मगणौ । यौ-दौ यगणौ । यदा भवतस्तदा वैश्वदेवी भवति । किभूता १ पञ्चाश्वैः-पचभिः सप्तभिश्च । छिन्ना- कृतयतिरिति । ।। ७८ ॥ भा० टी०-१२ अक्षरके पादवाली जातिमें जिसके प्रत्येक चरणमें २ मगण (55) और दो ही यगण (155) हों वह “वैश्वदेवी" छन्द होता है । इसमें ५ और ७ वापर विश्राम होता है ।। ७८ ॥ १ ६५ ऽध्यायः ३.] टीकाद्वयोपेतः। वैश्वदेवी छन्दका उदाहरण । धन्यः पुण्यात्मा जीविते कोपि वंशे तादृक्पुण्योऽसौ येन गोत्रं पवित्रम् ।। गोविप्रजातिस्वामिकार्ये प्रवृत्ते शुद्धशास्त्रादौ वैश्वदेवी भवेद्यः ॥" जलभरमालाछन्दोलक्षणम् । अन्ध्यङ्गैः स्याज्जलधरमाला म्भौ स्मौ ॥ ७९ ॥ छ० टी०-यदा म्भौ-मगणभगणौ । स्मौ-सगणमगणौ च । भवतस्तदा जलधरमाला स्यात् यतिरत्र अब्ध्यङ्गैः-चतुर्भिरष्टाभिश्च ॥ ७९ ॥ भा० टी०-१२ अक्षरके चरणवाली जातिमें जिसके प्रत्येक चरणमें मगण (555) भगण (5।।) सगण (115) और मगण (555) हो तो वह "जलधरमाला'छन्द हो। इसमें भी ४ और८अक्षरोंपर विश्राम होता है।॥७९॥ जलधरमाला छन्दका उदाहरण । “यो भक्तानां कलिदुरितोत्तप्तानां तापोच्छेदे जलधरमाला नव्या। भन्याकारा दिनकरपुत्रीकूले केलीलोला हरितनुरव्यात्सा नः॥ मालतीछन्दोलक्षणम् । भवति नजावथ मालती जरौ॥ ८०॥ छ० टी०--यत्र नजौ-नगणजगणौ । अथ-तदनन्तरम् । जरौ-जगण- रगणौ। भवतस्तदा मालती-मालतीछन्दो भवति।सप्तभिः पञ्चभिश्चात्रापि यति.॥८॥ भा० टी-१२ अक्षरके पादवाली जातिमें १ नगण ( ।।। ) २ जगण (151) और १ रगण (15) प्रत्येक पादमें हो तो वह "मालती" छन्द हो यहां पर ७ और ५ अक्षरोंपर विश्राम होताहै ॥ ८० ॥ मालती छन्दका उदाहरण । "इह कलयाच्युतकेलिकानने मधुरससौरभसारलोलुपः । कुसुमकृतस्मितचारुविभ्रमामलिरपि चुम्बति मालती मुहुः ॥ तामरसछन्दोलक्षणम् । इह वद तामरसं नजजायः।। ८१ ॥ छ० टी०-जगत्यामेव नजजात्-नगणजगणजगणेभ्यः । परो यः-यगणः चेत्तत्तामरसं छन्दः । इह-अस्मिन् प्रकरणे छन्दःशास्त्रे वा। वद-कथय । भो सखे इति शेषः ॥ ८१ ॥ भा० टी०-१२ अक्षरके पादवाली जातिमें यदि १ नगण (।।।)२ जगण (15) और १ यगण (155) प्रत्येक पादमें हो तो हे मित्र । उसे तुम "तामरस" छन्द कहो ॥ ८१ ।। - ६६ वृत्तरत्नाकर:- - [तृतीयो- 4 1 -- तामरस छन्दका उदाहरण । स्फुटसुषमामकरन्दमनोज्ञं व्रजललनानयनालिमिपीतम् । तव.सुखतामरसं मुरंशत्रो हदयतडागविकासि ममास्तु ॥" : पञ्चचामरछन्दोलक्षणम् । जभौ जरी वदति पञ्चचामरम् ॥ ८२॥ छ० टीजगत्यामेव जमौ-जगणभगणौ । जरौ-जगणरगणौ च । भवत- स्तद्वृत्त पञ्चचामर वदति ॥ २ ॥ भा० टी०-१२अक्षरके पादवाली जातिम ही जगण (151) भगण (5।। जगण (15) और रगण (sis) प्रत्येक पादमें हो तो उसे “पञ्चचामर" छन्द कहते हैं। ८२ ॥ पंचचामर छन्दका उदाहरण । “उमाधवं मनसि माधवं नरो निरन्तरं भजति भक्तितत्परः। श्रियं हरिः सपदि राति चाक्षरां जनाय सन्मतिमलं महेश्वरः॥" क्षमाछन्दोलक्षणम् । १३ अतिजगत्याम्-तुरगरसयतिौ ततौ गः क्षमा ॥ ८३ ॥ छ० टी०-अतिजगत्या-त्रयोदशाक्षरपादजातौ । नौ-दौ नगणौ । ततौ- तगणतगणौ । गः-गुरुश्चैकश्चेत्तदा । क्षमा भवति । किंविशिष्टा क्षमा ? तुर- गरसयतिः-तुरगैः सप्तभिः रसैः षड्भिर्यतिर्विरतिर्यस्याः सा ॥ ८३ ॥ भा० टी०-अतिजगती ( १३ अक्षरके पादवाली)जातिमें २ नगण (1) २ तगण (551) और १ गुरु दीर्घाक्षर प्रत्येक पादमें हो तो वह "क्षमा" छन्द होता है । इसमें ७ और ६ अक्षरोंपर विश्राम होता है ॥ ८३ ॥ क्षमाका उदाहरण । शरदमृतरुचश्चन्द्रिकाक्षालिते.दिनकरतनयातीरदेशे हरिः । विहरति रभसागोपिकाभिः समंत्रिदिवयुवतिभिःकोऽपि देवो यथा॥" प्रहर्षिणी छन्दका उदाहरण । म्नौ नौ गस्त्रिदशयतिः प्रहर्षिणीयम् ॥ ८४ ॥ छ० टी०-त्रयोदशाक्षरपादजातौ नौ-मगणनगणी । जा-जगणरगणौ । ग:-गुरुश्च । त्रिदशयतिः-त्रिभिर्दशभिरक्षतिः । इयं प्रहर्षिणी ॥ ८४ ॥ भा० टी०-१३ अक्षरके पादवाली जातिमें मगण (155) नगण (111 जगण (151) गण (151) ओर १ गुरु प्रत्येक पादम हो और जिसका विश्राम ३ तथा १० अक्षरोंपर हो वह "प्रहर्षिणी" छन्द जानो ॥ ८ ॥ LI . ऽध्यायः ३ ] टीकाद्धयोपेतः। प्रहर्षिणी छन्दका उदाहरण । उत्तुङ्गस्तनकलशद्धया नतांगी लोलाक्षी विपुलनितम्बशालिनी च । बिम्बोष्ठी नरवरमुष्टिमेयमध्या सा नारी भवति मनः प्रहर्षिणीति।" रुचिराछन्दोलक्षणम् । चतुर्ग्रहैरिह रुचिरा जभौ स्नगाः ॥ ८५ ॥ छ० टी०-अतिजगत्यामेव यदा जभौ-जगणभगणौ । स्जगाः-सगणजगण गुरवश्च भवन्ति तदा इह-छन्दश्शास्त्रे । रुचिरा भवति चतुहै:-चतुर्भिवभि- श्चात्र यतिः ॥ ५ ॥ भा० टी०-१३ अक्षरके पादवाली जातिमें जगण (15) भगण (su) लगण (।।5) जगण (151) और १ गुरु (दीर्घाक्षर ) प्रत्येक पादमें हो तो "रुचिरा" छन्द हो । यहां ४ और ९ वर्णोपर विश्राम होता है । इसीको प्रभावती कहते हैं ॥ ८५॥ रुचिरा छन्दका उदाहरण । "मनीषिता हिमरुचिरापि निष्फला समाकुले खलपटले नमंडले। नभस्तले घननिवर्हनिरन्तरे सुधारुचे करनेकरः करोति किम् ॥ मत्तमयूरच्छन्दोलक्षणम्। वेदैरन्धैम्तौ यसगा मत्तमयूरम् ॥ ८६ ॥ छ० टी०-त्रयोदशाक्षरपादजातावेव म्तौ-मगणतगणौ । यसगा:-यगणस- गणगुरवश्व । यदि स्युस्तदा मत्तमयूरं वृत्त भवेत् । यतिरत्र वेदैः-चतुर्भिः। रन्धैः नवभिश्च । रन्ध्रशब्दस्येन्द्रियवाचकत्वाद्रन्ध्रशब्देनात्र नवाग्रहणम् ॥ ८६ ॥ . - भा० टी०-१३ अक्षरके चरणवाली जातिमें मगण (555) तगण (55) यगण (155) सगण (115) और १ गुरु (दीर्घाक्षर) प्रत्येक पादमें हो तो “मत्तमयूर" छन्द हो। इसमें ४ और ९ वर्णोपर विश्राम होता है। ८६ ।। मत्तमयूर छन्दका उदाहरण । व्यूढोरस्कः सिहलमानानतमध्यःपीनस्कन्धो मांसलहस्तायतबाहुः। कम्बुग्रीवः स्निग्धशरीरस्तनुलोमा भुक्ते राज्यं मत्तमयूराकृत्तिनेत्रः॥" उपस्थितच्छदोलक्षणम् । उपस्थितमिदं सौ सौ यदि गुरुः स्यात् ॥ ८७ ॥ छ० टी०-त्रयोदशाक्षरपादजातावेव सौ-जगणसगणौ । सौ-तगणसगणौ । यदि गुरुश्च स्यात्तदा इढम् उपरिथतं वृत स्यात् ।। ८७ ॥ , - ८८ M ६८ वृत्तरत्नाकर:- [तृतीयो- भा० टी०-१३ अक्षरके चरणवाली जातिमें जगण (151) सगण (115) तगण (551) सगण (115) और १ गुरु प्रत्येक पादमें हो तो वह "उप- स्थित" छन्द हो ॥ ८७ ॥ 'उपस्थित छन्दका उदाहरण । उपस्थितमहोराज्यसपदिरामो विहाय पितृवाक्याद्यो मुनिविरामः । जगाम विपिनं श्यामोविजितकामः सकौशलधवोऽव्याद्रः सदभिरामः" मञ्जुभाषिणीछन्दोलक्षणम् । सजसा जगौ भवति मंजुभाषिणी ॥ ८८ ॥ छ० टी०-यत्र सजसाः-सगणजगणसगणाः। जगौ-जगणगुरू च । भवतः सा मंजुभाषिणी भवति । प्रबोधितापि चेयम् ॥ ८८ ॥ भा० टी०-१३ अक्षरके पादवाली जातिमें सगण (115) जगण (151) फिर भी सगण (1।5) जगण (15।) और १ गुरु प्रत्येक पादमें हो तो वह " मंजुभाषिणी" छन्द हो। इसीको प्रबोधिता छन्द भी कहते हैं ॥८८ मञ्जुभाषिणी छन्दका उदाहरण । अमृतोर्मिशीतलकरण लालयंस्तनुकान्तिचोरितविलोचनो हरेः। नियतं कलानिधिरसोऽतिवल्लवी मुदमच्युते व्यधित मजुभाषिणी" चन्द्रिकाछन्दोलक्षणम् । ननतरगुरुभिश्चन्द्रिकाश्वषभिः ॥ ८९ ॥ छ० टी०-अतिजगत्यामेव ननतरगुरुभिः-नगणद्वयतगणरगणगुरुभिः । चन्द्रिकाछन्दो भवति । अश्वषड्मिः-सप्तभिः षड्भिश्वान यतिः ॥८९ ॥ भा० टी०-१३ अक्षरके पादवाली जातिमें २ नगण ( ।।।) १ तगण (551) १ रगण (515) और १ गुरु (दीर्घाक्षर) प्रत्येक चरणमें होनेसे "चन्द्रिका" छन्द होता है । इसमें ७ और ६ अअरपर विश्राम लेना चाहिये ॥ ८९॥ चन्द्रिका छन्दका उदाहरण । " समविधुगगने चारुचन्द्रिकैवं बुधवरबदने शब्दचन्द्रिकैवम् । शुभमतिधानेके दानचन्द्रिकैवं शिवशिव हदि मे ज्ञानचन्द्रिका स्तात्" मञ्जुहासिनीछन्दोलक्षणम् । जतौ सजौ गो भवति मनुहासिनी ॥ ९० ॥ . h ऽध्यायः ३.] टीकादयोपेतः। ६९ छ० टी०-अतिजगत्यामेव जतौ-जगणतगणौ । सजौ-सगणजगणौ । गः-गुरुश्च । तदा मजुहासिनी भवति ॥ ९० ॥ भा० टी०-१३ अक्षरके पादवाली जातिमें यदि जगण (151) तगण (55) सगण (15) जगण (151) और १ गुरु (दीर्घाक्षर) प्रत्येक पादमें हो तो यह "मंजुहासिनी" छन्द हो ।। ९०॥ मंजुहासिनी छन्दका उदाहरण । यया स्तुता सा जगति विन्ध्यवासिनी सकृत्सुरूपा विबुधवैरिनाशिनी। रमाथवोमा सुमतिसंप्रकाशिनी पतिप्रिया स्त्री भवति मंजुहासिनी॥" नवनंदिनीछन्दोलक्षणम् । नवनंदिनी सजससैर्गुरुयुक्तैः ॥९१ ॥ छ० टी०-त्रयोदशाक्षरपादजातावेव सजससैः-सगणजगणसगणसगणः । गुरुयुक्तैः-गुरुणा युक्तैः । नवनदिनीनामच्छन्दो भवति । इदमेव कलहसवृत्तं सिहनादनाम चापि ॥ ९१ ॥ भा० टी०-१३ अक्षरके पादवाली जातिमें ही सगण (115) जगज (15) और २ सगण (115) तथा १ गुरु प्रत्येक पादमें हो तो वह नामक छन्द हो । इसीको कलहंस और कहीं सिंहनाद भी कहा है ॥ ९१॥ नवनंदिनी छन्दका उदाहरण । यमुनाविहारकुतुके कलहंसो ब्रजकामिनी कमलिनीकृतकेलिः । जनचित्तहारिकलकण्ठनिनादः प्रमदं तनोतु तव नन्दतनूजः ॥" कुटिलगतिछन्दोलक्षणम् । कुटिलगतिर्नजौ सप्तभिस्तौ गुना ॥ ९२॥ छ० टी०-अतिजगत्यामेव नजौ-नगणजगणौ । तौ-तगणौ । गुना-एकेन गुरुणा सह यदि भवतस्तदा कुटिलगतिच्छन्दस्स्यात् । सप्तभिः-सप्ताक्षरैः । षड्भिश्च यतिरिति शेषः ॥ ९२ ॥ भा० टी०-१३ अक्षरके पादवाली (अतिजगति) जातिमें यदि नगण (।।।) जगण (151) २ तगण (551) और १ गुरु (दीर्घाक्षर ) प्रत्येक पादमें हो तो वह “कुटिलगति" छन्द हो । इसमें ७ और ६ अक्षरपर विश्राम होता है ॥ १२ ॥ “नवनंदिनी ८. १ ७० वृत्तरत्नाकर:- [ तृतीयो- कुटिलगति छन्दका उदाहरण । "कुटिलगतिः कुधीर्मानहानि सदा सरलगतिः सुधीर्याति कीर्ति पराम् । नृपसदसि प्रियो राष्ट्रगोष्ठयां प्रियो भवति जनप्रियो मानवः सत्मियः ॥" असम्बाधाछन्दोलक्षणम् । १४ शक्काम्-म्तौ सौ गवाक्षग्रहविरतिरसम्बाधा ॥ ९३ ॥ छ० टी०-शकर्याम्-चतुर्दशाक्षरपादजातौ । म्तौ-मगणतगणौ । सौ- नगणसगणौ । गौ-दौ गुरू च । स्तस्तद्वृत्तं असंबाधा नाम भवति । अत्र अक्ष- ग्रहविरतिः-अक्षैः पंचभिर्महेर्नवभिर्यतिः । ॥ ९३ ॥ भा० टी०-शकरी (१४ अक्षरके पादवाली जाति) में मगण (555) तगण (551) नगण (।।।) सगण (115) और २ गुरु हो तो "असंवाधा" नामका छन्द हो यहां ५ तथा ९ अक्षरोंपर विश्राम होता है ९३ असंबाधा छन्दका उदाहरण। "भक्त्वा दुर्गाणि द्रुतवनमखिलं छित्वाहत्वा तत्सैन्यं करितुरगवलं हत्वा । येनासंवाधां स्थितिरजनिविपक्षाणां सर्वोर्वीनाथःस जयति नृपतिर्मुखः॥ अपराजिताछन्दोलक्षणम् । ननरसलघुगैः स्वरैरैपराजिता ॥ ९४ ॥ छ० टी०-चतुर्दशाक्षरपादजातावेवं ननरसलघुगैः-नगणनगणरगणसगण- लघुगुरुभिः । अपराजिता भवति । स्वरैः-सप्तभिः यतिश्च ॥ ९४ ॥ भा० टी०-१४ अक्षरके पादवाली जातिमें दो नगण (111) १ रगण (515) १ सगण (15) १ लघु (हस्व) और १ गुरु (दीर्घाक्षर) प्रत्येक पादमें हो तो यह "अपराजिता" छन्द हो। इसमें सात सात अक्षरोपर विश्राम होता है ॥ ९४ ॥ अपराजिता छन्दका उदाहरण । "फणिपतिवलयं जटामुकुटोज्ज्वलं मनसिजमथनं त्रिशूलविभूषितम् । स्मरसि यदि सखे शिवं शशिशेखरं भवति तव तनुः परैरपराजिता ॥ प्रहरणकलिताछन्दोलक्षणम् । ननभनलगिति प्रहरणकलिता ॥ ९५ ॥ छ० टी०-चतुर्दशाक्षरपादजातादेव नेनभनलग-दौ नगणौ भगणनगणौ लघुगुरू च । इति-रीत्यानया प्रहरणकलिताच्छन्दो भवति । सप्तभिर त्रापि यतिः ॥ ९५ ॥ - J ऽध्यायः ३..] टीकाइयोपेतः। ७ T 1 , भा० टी०-१४ अक्षरके पादवाली जातिमें दो नगण (।।1) एक भगण (5।।) फिर १ नगण (।।।).१ लघु (ह्रस्वाक्षर.)-और १ गुरु (दीर्घाक्षर )- प्रत्येक पादमें हो तो “प्रहरण कलिता" छन्द हो । इसमें भी सप्ताक्षरंपर यति जानो ॥९५॥ प्रहरणकलिता छन्दका उदाहरण । "सुरमुनिमनुजैरुपचितचरणां रिपुभयचकितत्रिभुवनशरणाम्। प्रणमत महिषासुरतनुकुपितां प्रहरणकलितां:पशुपतिदयिताम् ॥" वसन्ततिलकाछन्दोलक्षणम् । उक्ता वसंततिलका तभजा जगौ गः । सिंहोदतेयमुदिता मुनिकाश्यपेन । उद्धर्षणीति गदिता किल सैतवेन । नागेन सैव गदिता मधुमाधवीति ॥ ९६ ॥ छ० टी०-शकर्यामेव तभजाः-तगणभगणजगणाः । जगौ-जगणगुरू । गः-पुनरपि गुरुश्चेत् । तदा वसन्ततिलका उक्ता-कथिता ।। इयमेव वसन्तति- लकैव । काश्यपेन मुनिना-काश्यपमहर्षिणा । सिहोद्धता उदिता-वर्णिता । सैत- वेन-सतबमुनिना । किल-निश्चयेन स्वमते वा । इयमेव " उद्घाषणी " इति गदिता । नागेन-श्रीपिङ्गलाचार्येण । सा एव-वसन्ततिलकैव "मधुमाधवी " इति गदिता । पादान्तेऽत्र यतिः ॥ ९६ ॥ भा० टी०-१४ अक्षरके पादवाली जातिमें १: तगण :(:55।) १ भगण (511)२ जगण (151) और दो गुरु (दीर्घवर्ण) प्रत्येक पादमें- हो तो वह वसन्ततिलका छन्द कहागया है । इसीको काश्यप ऋषिने सिहोद्धता सैतवमुनिने उद्धर्षिणी और पिङ्गलाचार्यजीने “ मधुमाधवी" छन्द कहा है। इसमें पादान्तमें यति होती है ॥ ९६ ॥ वसंततिलका छन्दका उदाहरण । "उद्धर्षिणी जनदृशां स्तनभारगुर्वी नीलोत्पलद्युतिमलिम्लुचलोचना च । सिहोन्नतत्रिकतटा कुटिलालकान्ता कान्ता वसन्ततिलका नृपवल्लभासौ॥" वसुधाछन्दोलक्षणम् ।' - : सजसायलगाश्च वसुधा संपग्रहैः ॥ ९७ ।। १ सूत्रे तु सिंहोनोंति पाठ सूत्रञ्च (सिंहोनता काश्यपस्य । ७-८) २ मधुमाधवीत्याख्या चिन्त्या पिंगलाचाय्यैरनुक्तत्वात् । 1 m R ३ - +- 7 پیا Are- ७२ वृत्तरत्नाकर:- [तृतीयो-- " छ० टी०-चतुर्दशाक्षरपादजातौ संजसाय्लगा:-सगणजगणसगणयगण- लघुगुरवश्च । भवन्ति तदा वसुधाछन्दस्स्यात् । पञ्चग्रहै:-पञ्चभिर्नवभिर्यतिः॥९॥ भा० टी०-१४ अक्षरके पादवाली जातिमें सगण (115) जगण (151) सगण (115) यगण (155)? लघु (हस्व) और १ गुरु (दीर्घाक्षर) प्रत्येक पादमें हो तो “वसुधा" छन्द हो । यहां विश्राम ५ और ९ अक्ष- रोंपर होता है ।। ९७ ॥ वसुधा छन्दका उदाहरण । स्थगयन्त्यमूः शमितजातकार्तस्वराः जलदास्तडित्तुलितकान्ति- कार्तस्वराः। जगतीरिह च्छुरितचारुकामीकराः सवितुः क्वचित् कपिशयन्ति चामी कराः ॥" इन्दुवदनाछन्दोलक्षणम् । इन्दुवदना भजसनैः सगुरुयुग्मैः ॥ ९८ ॥ छ० टी०-चतुर्दशाक्षरपादजातावेव भजसनैः-भगणजगणसगणनगणैः । किंविशिष्टैः ? सगुरुयुग्मैः-गुरुयुग्माभ्यां सहिताः सगुल्युग्मास्तैः गुल्द्वयेन युक्तैरि- त्यर्थः : । इन्दुवदना नाम छन्दो भवति ॥ ९८ ॥ भा० टी०-१४ अक्षरके पादवाली जातिमें भगण (511)जगण (151) सगण (115) नगण (1।।) और दो गुरु (दीर्घाक्षर ) प्रत्येक पादमें हो तो इन्दुवदना" छन्द हो ॥९८ ॥ इन्दुवदना छन्दका उदाहरण । "मारुतरुतप्रचलितोत्पलदलाक्षं शोभनललाटतटमध्यकृतपुण्ड्रम् रे पथिक संप्रति मधौ मदनबन्धौ संस्मरसि तदनमिन्दुवदनायाः॥" अलोलाछन्दोलक्षणम्। द्विःसप्तच्छिदलोला म्सौ मभौ गौ चरणे चेत् ॥ ९९ ॥ छ० टी०-चतुर्दशाक्षरपादजातादेव म्सौ-प्रगणसगणी । मभौ-मगण माणौ । गौ-द्वौ गुरू । चरणे-पादे चेत् तदा अलोलाछन्दो भवति । सप्त- भिस्सप्तभिरत्र यतिः ॥ ९९ ॥ भा० टी०-१४ अक्षरकी पादवाली जातिम मगण (555) सगण (15) मगण (555) भगण (511) और २ गुरु (दीर्घाक्षर ) प्रत्येक चरणमें हो तो वह "अलोला" छन्द हो। इसीको कहीं लोलाछन्द भी माना है। इसमें सात २ अक्षरोपर यति होती है ॥ ९९ ।।
ऽच्यायः ३]
टीकाइयोपेतः।
७५
14
अलोला छन्दका उदाहरण ।
" आत्मारामपंदैकव्यापाराभिरतानां संसाराब्धिरगाधस्तेषां गोपदमात्रम् ।
अन्तस्तत्त्वसमाधेः प्राणायामनिरोधान्नासावशांतिखिन्ना येषां दृष्टिरलोला"
कुटिलच्छन्दोलक्षणम् ।
युगदिग्भिः कुटिलमिति मतं स्भौ न्यौ गौ ॥ १० ॥
छ०टी०-चतुर्दशाक्षरपाठजातादेव स्मौ संगणभगणौ । न्यौ–नगणयगणौ।
गौ-दौ गुरू । स्तस्तदृत्त कुटिलम् इति मतम्-कथितम् । युगदिग्भि:-चतुर्भि-
दशमिश्चात्र यतिरिति शेषः ॥ १०० ॥
भा० टी०-१४ अक्षरके पादवाली जातिमें सगण (15) भगण (5।।)
नगण (।।।) यगण (155) और २ गुरु प्रत्येक पादमें हो तो वह
"कुटिल" छन्द माना गयाहै । इसमें और १० अक्षरोपर विश्राम
होता है ॥ १०० ॥
कुटिल छन्दका उदाहरण ।
बुध शीघ्र कुटिलमपि नरश्चेन्मित्रं गतलज्जं त्यज कितवतरं सश्वित्रम् ।
धनलुब्धं जनकलहकरञ्च क्रूरं खलु दूतं गृहगृहविचरंस्त्रीशूरम् "(मत्कृति )
धृतिच्छन्दोलक्षणम् ।
नजभजलग्युता धृतिरियं कथिता ॥ १०१॥
छ० टी०-नजभजलग्युता-नगणजगणभगणजगणलघुगुरुभिर्युता । इय धृतिः
कथिता ॥ १०१ ॥
भा० टी०-१४ अक्षरके पादवाली जातिमे प्रत्येक पादमें जो नगण (।।।)
जगण (151) भगण (151) जगण (151) लघु (हस्व ) और गुरु
(दीर्घ ) युक्त हो वह "धृति” छन्द कहा गया है ॥ १०१ ॥
धृति छन्दका उदाहरण ।
"विपदि धृतां पदं हरति या च भयं सदसि धृता जनहदि ददाति धियम् ।
खलु सचिवैधृता धृतिरियं सुनयं तव हृदयं करोतु नृप सा सदयम् ॥” (मम)
हंसश्येनीछन्दोलक्षणम् ।
म्भौ न्यौ गौ चेज्जलधिदश च हंसश्येनी ॥ १०२ ॥
छ० टी०-चतुर्दशाक्षरपाढजातादेव म्मी-गणभगणौ । न्यौ-नगणयगणौ ।
गौ-दौ गुरू चेत् । च तथा । जलधिदश-चतुर्भिर्दशभिर्यतिस्तदा हसश्येनीछन्दो
भवति ॥ १०२ ॥
७४ वृत्तरत्नाकरः- [तृतीयो--- भा० टी०-यदि १४ अक्षरके पादवाली जातिमें मगण (555) भगण (511) नगण (111) यगण (155) और २ गुरु प्रत्येक पादमें हो तो वह हंसश्येनी" छन्द हो। यहां ४ और १० अक्षरोंपर विश्राम होता है॥१०२॥ हंसश्येनी छन्दका उदाहरण । "हवें हंसीव चलति नवमुक्ताहारा पर्यङ्के या पतति-सपदि सालं- कारा। हंसश्येनी भवति पतिरताल्पाहारा गौरागी स्त्री हिमकरसु: मुखी स्वाचारा॥" (मत्कृतिः) चन्द्रौतसश्छन्दोलक्षणम् । म्भौ न्यौ लगौ चेद्भवति जगति चन्द्रौतसः ॥ १०३ ॥ छ० टी०-चतुर्दशाक्षरपादजातादेव म्भौ-मगणभगणौ ।न्यौ-नगणयगणौ। ल्गौ-लघुगुरू । चेत्तदा जगति-लोके । चन्द्रौतसश्छन्दो भवति । यतिनियमस्तु हंसश्येनीवदेव ॥ १०३ ॥ भा० टी०-यदि १४ अक्षरकी पादवाली जातिमें मगण (555) भगण (511) नगण (111) यगण (155)१ लघु (ह्रस्व) और १ गुरु (दीर्घा- क्षर)प्रत्येक पादमें हो तो लोकमें वह " चन्द्रौतस" छन्द हो । इसमें भी ४ और २० अक्षरोपर विश्राम होता है ॥ १०३ ॥ चन्द्रौतस छन्दका उदाहरण । "स्मारंस्मारं स्मरहरमनिशं शङ्करं भक्ताधारं सुभुजगगलहारं परम् । येनाश्वोग्रंखलुजगति निपीतं गरं वन्दे सर्व हदिशशधरमौलि वरम् ॥"मत्कृति. तनुच्छन्दोलक्षणम्। देवर वरतनुभनननलघुगैः ॥ १०४ ॥ छ० टी०-देवरेति सम्बोधनम् । भनननलघुगैः-भगणनगणत्रयलधुगुरुभिः । स्यात् तनुच्छन्दः । कुत्रचिदिदमेव चक्रपदम् ॥ १०४ ॥ भा० टी०-१४ अक्षरके पादवाली जातिमें १ भगण (STI) ३ नगण (।।।) १ लघु और १ गुरु प्रत्येक पादमें होनेसे "तनु" छन्द होता है । इसीको कही चक्रपद छन्द भी माना है ॥ १०४ ॥ तनु छन्दका उदाहरण । "चन्द्रकरनिभतरलतरसुयशः कस्य हि सुहृदय कुमुदमतिशयम् । काशयति जगति नच रघुवर ते रावणवधकृतजगदुपकृतिजम् ॥" वासन्तीछन्दोलक्षणम् । मस्तो नो मो गौ यदि गदिता वासन्तीयम् ॥ १०५ ॥ , 4 ऽध्यायः ३.] टीकाइयोपेतः। ७५ छ० टी०-चतुर्दशाक्षरपादजातौ मः-मगणः । तः-तगणः । नः-नगणः । मः-मगणः । गौ-द्वौ गुरू चेत् तदा इयं वासन्ती गदिता ॥ १०५॥ भा० टी०-१४ अक्षरके पादवाली जातिमें मगण (555) बगण (551) नगण (।।1) मगण (555) और दो गुरु (दीर्घवर्ण) प्रत्येक पादमें हो तो उसे " वासन्ती” छन्द जानो ॥ १०५ ॥ वासन्ती छन्दका उदाहरण । "भ्राम्यद्भुङ्गीनिर्भरमधुरालापोद्गीतैः श्रीखण्डानेरद्भुतपवनैर्मन्दादोला । लीलालोलापल्लवविलसद्धस्तोल्लासैः कंसारातौ नृत्यति सदृशी वासन्तीयम्" वसन्तच्छन्दोलक्षणम् । भवति ननततैः सप्तभिर्गों वसन्तः ॥ १०६॥ छ० टी०-चतुर्दशाक्षरपादजातौ-शक- । ननततैः- नद्वयेन तयेन च । गौ-द्वौ गुरू । स्तः वसन्तनाम वृत्त भवति । सप्तभिः-सप्ताक्षरैर्यति. । कुत्र- चिदिदमेव नान्दीमुखी नाम ॥ १०६ ॥ भा० टी०- १४ अक्षरके पादवाली जातिमेंरेनगण (111)२तगण (55) और २ गुरु (5) हो तो“वसन्त " नामका छन्द हो। इसमें सात २ अक्ष- रोंपर विश्राम होता है। इसीका कही नान्दौमुखी छन्द भी नाम दिया है१०६ वसन्त छन्दका उदाहरण । "हरिमिह हृदये चार्चयन्तो हि सन्तः पिकशुककुसुमैश्चाम्रवृक्षा हसन्तः। नवकमलदले भान्ति भृङ्गा वसन्तःसुरनरसुखदश्चागतोऽयं वसन्तः॥" शशिकलाछन्दोलक्षणम् । '१५ अतिशकर्याम्-द्विहतहयलघुरथ गिति शशिकला ॥ १०७ ॥ छ० टी०-१५ अतिशक्वर्या-पञ्चदशाक्षरपादजातौ । द्विहतहयलघुः । द्वाभ्या हता आवृता हयाः सप्त लघवो यस्या सा चतुर्दशलघुयुक्तेत्यर्थः । अथ- तदन्ते । ग्–एको गुरुश्चेत् । तदा शशिकला नाम इति । पिङ्गलाचार्यस्तु चन्द्राव- तेति । सप्तभिरष्टभिर्यतिरत्रेत्याम्नायः ॥ १०७ ॥ भा० टी०-अतिशक्करी (१५ अक्षरके पादवाली जाति) में १४ लघु (हस्व) और अन्तमें १ गुरु (दीर्घाक्षर )प्रत्येक पादमें हो तो"शशिकला" नामका छन्द जानो। इसीको पिङ्गलाचार्यजीने चन्द्रावती भी कहा है । यहां और ८ अक्षरोंपर विश्राम जानो १०७ ॥
७६ वृत्तरत्नाकर:- [तृतीयो- शशिकला छन्दका उदाहरण । “पटुजवपवनचलितजवलहरी तरलितविहसनिचयरवमुखरमाविक- सितकमलसुरभिशुचिसलिलं विचरति पथिकमनसि शरदि.सरः ।। सग्छन्दोलक्षणम् । सगिति भवति रसनवकयतिरियम् ॥ १०८ ॥ छ० टी०-इय-शशिकलैव । यदा रसनवकयतिः--षड्भिर्नवभिश्च यतियुता तढा स्रम् इति नाम भवति । मालेय पिङ्गलः ॥ १०८ ॥ भा० टी०-६और ९ अक्षरोपर यति (विश्राम) होनेसे यह शशिक- लाही "स्त्रग" नामक या माला नामक छन्द कहाता है ॥ १०८ ॥ स्रग् छन्दका उदाहरण । " नवविकसितकुवलयदलनयने निगमय नवजलधरमिह गगने। अप- नयरुषमपसर मम सचिवं यदि रतिसुखमभिलषसि.बहुविधम् ॥ मणिगुणनिकरच्छन्दोलक्षणम् । वसुहययतिरिह मणिगुणनिकरः॥ १०९ ॥ छ. टी०-इह-अस्मिश्छन्दश्शास्त्रे । यदा वसुययतिः-अष्टभिः सप्तभिश्च यतिर्भवति । तदा सैव शशिकला मणिगुणनिकरो नामच्छन्दो भवति ।। १.९॥ भा० टी०-इस छन्दशास्त्रमें जो प्रथम ८ अक्षरोंपर और पश्चात् ७ अक्ष- रोपर यति (विश्राम) हो तो वहीं शशिकला “मणिगुणनिकर" नामक छन्द होजाता है ॥ १०९ ॥ मणिगुणनिकर छन्दका उदाहरण । कथमपि निपतितमतिमहति पदे नरमनुसरति न कमलमुपचितम् । मयि वरयुवतिषु कुचतरनिहतः स्पृशति न वपुरिह मणिगुणनिकरः।" मालिनीछन्दोलक्षणम् । ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः ॥ ११० ॥ छ० टी०-यदा पञ्चदशाभरपाढ जातादेव ननमयययुता-नगणद्वयेन मगणेन यगणद्वयेन च युक्ता । तथा भोगिलोक:-मोगिभिरष्टामिलोंकैस्सप्तभिर्यतिश्च । स्वादियं मालिनी-मालिनीनामच्छन्दो भवति ॥ ११० ॥ भा० टी०-यदि १५ अक्षरवाली पाद जातिम २ नगण (111) मगण (555) और २ यगण (551) प्रत्येक पादमें हो तथा ८ और ७ वर्णोपर यति (विराम) हो तो वह “मालिनी" छन्द हो ।। ११०॥
ऽव्यायः ३.] टीकाइयोपेतः। ७७ मालिनी छन्दका उदाहरण । अतिविपुलललाटं पीवरोरकपाटं सुघटितदशनोष्टं व्यालतुल्य- प्रकोष्ठम् । पुरुषमशनिलेखा लक्षणं वीक्ष्य लक्ष्मी रतिसुरभियशोभि- मालिनी चाभ्युपैति ॥" प्रभद्रकच्छन्दोलक्षणम् । भवति नजौ भजो रसहितौ प्रभद्रकम् ॥ १११॥ छ० टी०-अतिशकर्यामेव नजौ-नगणजगणौ । भजौ-भगणजगणौ । रसहितौ-रगणेन सहितौ रसहितौ रगणसमन्वितौ । स्तस्तदा प्रभद्रक नाम छन्दो भवति ॥ १११ ॥ भा० टी०-१५ अक्षरके पादवाली जाति (अतिशकरी) में नगण (।।।) जगण (151) भगण (5।।) जगण (151) और रगण (515) प्रत्येक पादमें हो तो "प्रभद्रक" छन्द हो ॥ १११ ॥ प्रभद्रक छन्दका उदाहरण । अलभत दुश्चरेण तपसा हिमाद्रिजा यमिह पति हरं त्रिजगतामधीश्वरम् । पवनसमुद्गतानलशिखाहतस्मरो दिशतु सतां सदैव स विभुः प्रभद्रकम्॥' एलाछन्दोलक्षणम् । सजना नयौ शरदशकविरतिरेला ॥ ११२ ॥ छ० टी०-अतिशकर्यामेव सजना-सगणजगणनगणाः । नयौ-नगण- यगणौ च । तथा शरदशकविरतिः-पञ्चभिर्दशभिश्च यतिर्भवति । तदा एलानाम छन्दः स्यात् ॥ ११२ ॥ भा० टी०-१५ अक्षरके पादवाली जातिमें प्रत्येक चरणमें सगण (115) जगण (151) दो नगण (।।।) और १ यगण (155) हो और ५ तथा १० वर्णोंपर विश्राम हो तो वह “एला" नामका छन्द हो ॥ ११२ ॥ एला छन्दका उदाहरण । "रमणीमुखाद्यदि वहति सुरभिवायुः नियतं हि सा भवति नरपतिसुभोग्या । स्वपतिप्रिया च भवति बहुधनयुक्ता कमला यथा हरिहदयवसतिमात्मा।" चन्द्रलेखाछन्दोलक्षणम् । नौ म्यौ यान्तौ भवेतांसप्ताष्टभिश्चन्द्रलेखा ॥ ११३ ।। छ• टी०~-अतिशकर्यामेव म्रौ-मगणरगणौ । म्यौ-मगणयगणौ । किवि- 7 96 वृत्तरत्नाकरः- [तृतीयो- शिष्टौ ? यान्तौ-यगणोऽन्ते ययोस्तौ यगणान्तावित्यर्थः । भवेतां तथा सप्ताष्टभिः- सप्तभिरष्टभिश्चाक्षरैतिश्चेत् तदा चन्द्रलेखानाम छन्दः स्यात् ॥ ११३ ॥ भा० टी०-जो अतिशकरी ( १५अक्षरके पादवली जाति ) में ही मगण (555) रगण (515) मगण (555) और २ यगण (155) प्रत्येक पादमें हो और ७ तथा ८ अक्षरोपर, विश्राम हो तो वह "चन्द्रलेखा" छन्द हो ॥११३।। चन्द्रलेखा छन्दका उदाहरण । "विभ्राणश्चन्द्रलेखां चूडामणिस्थानभूतां ताीयं चापि नेवं जाज्वल्य- माने ललाटे । कण्ठे यस्यास्थिमाला भस्माङ्गरागे शरीरे कल्याणं वो हि दिश्यात् त्रैलोक्यनाथो गिरीशः॥" कामक्रीडाछन्द्रोलक्षणम् । मा वाणाः स्युर्यस्यां सा कामक्रीडा संज्ञातव्या ॥ ११४ ॥ छ० टी०-यस्यां मा सगणाः । वाणाः-पञ्च पञ्च मगणाः स्युः ।, सा काम- क्रीडा सज्ञातव्या ॥ ११४ ॥ भा० टी०-जिसमें ५ मगण (555) प्रत्येक पादमें हो उसे "कामक्रीडा," छन्द जानो। इसे सारंगिका भी कहते हैं ॥ ११ ॥ कामक्रीडा छन्दका उदाहरण । "माकान्ते पक्षस्यान्ते पर्याकाशे देशे स्वाप्सीः कान्तं वृत्तं वनं पूर्ण चन्द्रं मत्वा रात्रौ चेत् । क्षुत्क्षामः प्राढं चेतश्चेतो राहुः क्रूरः प्राद्यात् तस्माद् ध्वान्ते हर्म्यस्यान्ते शय्यैकान्ते कर्तव्या ॥" ऋषभवृत्तलक्षणम्। भवतः सजौ ससयुतावृषभस्ततो यः ॥ ११५ ॥ छ० टी०-यत्र सजौ-सगणजगणौ । ससयुतौ-ससाम्यां द्वाभ्यां सगणाभ्यां युतौ समन्वितौ । भवतस्ततोऽग्रे यः-यगणश्च । तद्वृत्तमृषभं नाम ॥ ११५ ॥ भा० टी०-१५ अक्षरकी पादजातिमें सगण (115) जगण (15 फिर दो सगण (115) और १ यगण (155) एवं ५ गण प्रत्येक पादमें हो तो उसे "ऋपभ" छन्द जानो॥ ११५ ॥ ऋषभ छन्दका उदाहरण । "ऋषभोऽङ्गजः स्ववनितावशगो न यो वै पितृवाक्यकृजगति दाशर- थियथा सः। लभतेऽचलां सुकमला सकलां च विद्या- विपुलां ककृप्सु बिततां विमलां च कीर्तिम् ।। ' (मम) .
ऽध्यायः ३ । टीकाद्वयोपेतः। ८७९ -- - चन्द्रकान्ताछन्दोलक्षणम् । चन्द्रकान्ताभिधारौ म्यौ यो विरामः स्वराष्टौ ॥ ११६ ॥ छ० टी-यत्र रौ-धौ रगणौ । म्यौ-मगणयगणौ। यः-पुनरपि यगणश्च । तथा स्वराष्टौ विरामः-सप्तभिरष्टभिरक्षरैर्विश्रामः । सा चन्द्रकान्ताभिधा-चन्द्र- कान्ता नामच्छन्दः ॥ ११६ ॥ भा० टी०-जिसके प्रत्येक पादमें २ रगण (15)१ मगण ( 55 ) और फिर २ यगण (155) हो तथा ७ और,८ वर्णोंपर विश्राम हो तो वह "चन्द्रकान्ता" छन्द हो ॥ ११६ ॥ चन्द्रकान्ता छन्दका उदाहरण । " स्वर्णवर्णा शुभाङ्गीयं चारुनेत्रा च दान्ता । भर्तृपूजानुरक्तार्दा वक्र- कृष्णालकान्ता । पश्य तां मित्र पुण्यां साध्वी स्वकान्तेल कान्ता। भाति चन्द्रेण भान्ताभ्रे चन्द्रकान्तेव शान्ता ॥” (मत्कृतिः) रमणीयकच्छन्दोलक्षणम् । रानभद्वितयरैरुदितं रमणीयकम् ॥ ११७ ॥ छ० टी०-यत्र पञ्चदशाक्षरपादजातौ रात्-गणात्परैः । नभद्वितयरैः- नगणभगणद्वयरगणैः । रमणीयक वृत्तमुदितम्-कथितम् । स्वराष्टयतिस्त्रापि ११७ भा० टी०-१५ अक्षरके पादवाली जातिमे प्रत्येक पादमें रगण (15) नगण (।।।) दो भगण (51) और १ रगण (5 1 5) होनेसे "रमणीय" छन्द कहा गया है। इसमें भी ७ और ८ अक्षरोपर यति (विराम)जानो११७ रमणीय छन्दका उदाहरण। यज्ञदानतपसां निचयाञ्च हरिस्तवात् पूजनाच्च पितरावानेशं गुरुवन्दनात् । पुण्यतीर्थगमनाद्धृदि मंत्रजपाजनो मानुषं वपुरिद लभते रमणीयकम् ॥ (मत्कृतिः) ऋषभगजविलसितच्छन्दोलक्षणम् । १६ अष्टौ-भ्रत्रिनगैः स्वरात्खमृषभगजविलसितम् ॥ ११८ ।। छ० टी०-अष्टौ षोडशाक्षरपादजातिस्तत्र । भ्रत्रिनगैः-भगणरगणत्रिनगण- गुरुभिः । ऋषभगविलासितनामच्छन्दो भवति । अत्र स्वरात्-सप्तभ्यो वर्णेभ्यः परम् । खम्-नवाक्षरम् । तत्र यतिः-सप्तभिर्नवभिर्यतिरित्यर्थः ॥ ११८ ॥ भा० टी०-१६ सोला अक्षरके पादवाली ( अष्टि)जातिमे भगण (51) रगण (51) तीन नगण (।।।) और २ गुरु (दीर्घाक्षर ) प्रत्येक पादमें S वृत्तरत्नाकरः- [ तृतीयो- ? हो तो वह "ऋषभगजविलसित" नामक छन्द होता है। इसमें ७ और ९ अक्षरोपर विश्राम (यति ) का नियम है ॥ १२९ ॥ ऋषभगजविलसित छन्दका उदाहरण । आयतवाहुदण्डमुपचितपृथुहृदयं पीनकटिप्रदेशमृषभगजविलसि- तम् । वीरमुदारसत्वमतिशयगुणरसिकं श्रीरतिचञ्चलापि न परिह- रति पुरुषम् ॥ वाणिनीछन्दोलक्षणम् । नजमजरैः सदा भवति वाणिनी गयुक्तैः ॥ ११९ ।। छ० टी० -षोडशाक्षरपादजातौ नजभजरैः-नगणजगणभगणजगणरगणैः ।, किंविशिष्टैः १ गयुक्तैः -गेन दीर्घाक्षरेण युतैः । सदा वाणिनीछन्दो भवति ।।११९॥ भा० टी०-१६ अक्षरके पादवाली (अष्टि) जातिमें नगण (11) जगण (151) भगण (511) जगण (151) रगण (515) और अंतमें १ गुरु (दीर्वाक्षर) युक्त प्रत्येक पादमें होनसे “वाणिनी" छन्द हो ॥ ११९ ॥ वाणिनीछन्दका उदाहरण । " चकितमृगेक्षणा गुरुनितंबबद्धकांची शुभगुणकिंकिणीरवविबोधिता समेतुम् । जनयति वाणिनी चतुरचारुलोलनेत्रा मनसि समादधाति मुदमिन्दुसुन्दरास्या ॥ मणिकल्पलताछन्दोलक्षणम् । नजरभमेन गेन च स्यान्मणिकल्पलता ॥ १२० ॥ छ० टी०-नजरभमेन नगणजगणरगणभगणभगणेन । च-पुनः । गेन- गुरुणा । मणिकल्पलता स्यात् ।। १२० ॥ भा० टी०-१६ अक्षरकी पाढवाली जातिमें नगण (111) जगण (151) रगण (515) दो भगण (511) और १ गुरुवर्ण प्रत्येक पादमें हो तो " मणिकल्पलता" छन्द हो ॥ १२०॥ मणिकल्पलता छन्दका उदाहरण । भवति जनान्प्रसूः सुतान्येव हि सर्वगता जनक इव श्रियं धियं यच्छति सर्वरता। नृपतिरिवार्चनश्च सर्वत्र तु सर्वमता जगति दात्यतोऽस्ति विद्यामणिकल्पलता ॥" (मत्कृतिः) अश्वगतिच्छन्द्रोलक्षणम् । पञ्चभकारकृताश्वगतिर्यदि चान्तगुरुः ॥ १२१ ।।
ऽध्यायः ३.] टीकाइयोपेतः। ८१ छ० टी०-पञ्चभकारकृता-पञ्चभगणरचिता अश्वगतिर्भवति । यदि च अन्त- गुरु-अन्ते पंचभगणान्ते गुरुश्चेत् । लीलेयमेवोक्ता कुत्रचित् ॥ १२१ ॥ भा० टी०-जिसके प्रत्येक पादमें ५ भगण (11) और अंतमें १ गुरु (दीर्घवर्ण) हो तो उसे " अश्वगति" छन्द जानो। इसीको लीला छन्द भी कहते हैं। १२१॥ अश्वगति छन्दका उदाहरण । " कुश्चितकुन्तलशोभितमोहितगोपिगणं चन्द्रनिभं मुखमाशु च दर्शय कृष्ण विभो । कोमलपङ्कजपादयुगं कुरु मच्छरणं नाशय नाशय माधव जन्म ममाशु हरे॥" पञ्चचामरच्छन्दोलक्षणम् । जरौ जरौ जगाविदं वदंति पंचचामरम् ॥ १२२ ॥ छ० टी०-यत्र जरौ-जगणरगणौ।जरौ-भूयोऽपि जगणरगणौ । जगौ-. जगणगुरू च । भवतस्तदा छन्दोविदः पञ्चचामरमिद वृत्तं वदन्ति-कथयन्ति । नाराचमिदमेव ॥ १२२ ॥ भा० टी०-यदि १६ अक्षरवाली जातिके प्रत्येक पादमें जगण (151) रगण (515)जगण (151) रगण (15)जगण(15।) और १ गुरु हो तो उसे “पंचचामर" छन्द कहते हैं। इसीको नाराच भी कहते है ॥२२॥ पञ्चचामर छन्दका उदाहरण । " यतोऽभवञ्चराचरं जगत्तमीश्वरं हरं भजामि चन्द्रशेखरं परात्परं महेश्वरम् । नरामरासुरार्चिताड्विसुन्दरं मनोहरं गुणाकरं कृपाकरं नमामि शङ्करं वरम् ॥” (मम) शिखरिणीछन्दोलक्षणम्। १७ अत्यष्टौ-सै रुद्वैश्छिन्ना यमनसभला गः शिखरिणी ॥ १२३ ॥ छ० टी०-अत्यष्टौ सप्तदशाक्षरपादजातौ । यत्र यमनसभला:-यगणमगण- नगणसगणभगणलघवः । गः-गुरुश्च । सा शिखरिणी ज्ञेया। किविशिष्टा ? रसै.- षड्भिः । रुदैः-एकादशभिः । छिन्ना-कृतविरतिः ॥ १२३ ॥ भा० टी०-१७ अक्षरकी पादवाली (अत्यष्टि) जातिमें यदि यगण (155) मगण (555) नगण (।।।)सगण (115) भगण (5।।) लघु (हस्व- वर्ण) और १ गुरु (दीर्घवर्ण) प्रत्येक चरणमें हो तो उसे शिखरिणी" छन्द जानो। शिखरिणी छन्दमें ६ छः और ११ अक्षरपर विश्राम होता है।।१२३॥ ६ ८२ वृत्तरत्नाकर:- [तृतीयो- ८. छन्द हो । शिखरिणी छन्दका उदाहरण । " यशःशेषीभूते तुरिनगरनाथे गुणनिधौ प्रवृत्ते वैराग्ये विषयरस निष्क्रान्तमनसाम् । इदनीमस्माकं घनतरुलतानिझरवती तपस्तप्तुं चेतो हरति गिरिमाला शिखरिणी॥" पृथ्वीछन्दोलक्षणम् । जसौ जसयला वसुग्रहयतिश्च पृथ्वी गुरुः ।। १२४ ॥ छ० टी०-अत्यष्टावेव यदि जसौ-जगणसगणौ । जसयलाः-जगणसगण- यगणलघवः । गुरुश्च तथा वसुग्रहयतिः-अष्टभिर्नवभिर्यतिः। सा पृथ्वी भवति॥१२४ भा० टी०-१७ अक्षरकी पादवाली जातिके प्रत्येक पादमें जगण (15) सगण (115) फिर भी जगण (151) सगण (115) यगण (155) १ लघु (ह्रस्व) और १ गुरु (दीर्घ ) वर्ण हो तो वह " पृथ्वी" इस छन्दमें ८ अक्षर और ९ अक्षरपर विराम होता है ॥ १२४ ॥ पृथ्वी छन्दका उदाहरण । "क्षणं रजसि खेलनं क्षणमतीव भूषादरः क्षणं द्रुततरा गतिः क्षणमतीव मन्दा गतिः । क्षणं सरलवीक्षणं क्षणमपासवीक्षणं क्षणक्षणविल- क्षणं जयति लक्षणं सुभ्रवः॥" वंशपत्रपतितच्छन्दोलक्षणम् । दिङ्मुनि वंशपत्रपतितं भरनभनलगैः ॥१२॥ छ० टी०-अत्यष्टावेव भरनभनलगैः-भगणरगणनगणभगणनगणलघुगुरुभिः । वशपत्रपतित छन्दो भवति । दिङ्मुनि-दशभिस्सप्तभिश्चात्र यतिः ॥१२५ ॥ भा० टी०-१७ अक्षरकी पादचाली जातिके प्रत्येक पादमें भगण (5।।) रगण (51) नगण (।।।) अगण (51) नगण (।।।) १ लघु (हस्व) और १ गुरु (दीर्घ ) वर्ण हो तो “वंशपत्रपतित नामक छन्द हो । इस छन्दमें-१० और ७ अक्षरोपर विश्राम (यति) हो ॥ १२५ ।। वंशपत्रपतित छन्दका उदाहरण । अद्य कुरुष्व कर्म सुकृतं यदि परदिवसे मित्र विधेयमास्ते भवतः किमु चरयसि तत् । जीवितमल्पकालकलनालघुतरलतरं नश्यति वंशपत्रपतितं हिमसलिलमिव ॥" हरिणीछन्दोलक्षणम् । रसयुगहयैः न्सौ नौ स्लौ गो यदा हरिणी तदा ॥ १२६ ॥ छ० टी०-अत्यष्टावेव यदा सौ-नगणसगणौ । म्रौ-मगणरगणौ । . 1 ऽध्यायः ३ ] टीकाद्वयोपेतः। ८३ - स्लो-सगणलघू । गः-गुरुश्च । तदा हरिणीछन्दो भवति । रसयुगहयैः-षद्भिश्च- तुर्भिः सप्तभिश्चात्र यतिः । ॥ १२६ ॥ भा० टी०-१७ अक्षरकी पादवाली जातिके प्रत्येक चरणमें जो नगण (।।।) सगण (।।5) मगण (555) रगण () सगण (115)१ लघु और १ गुरु हो तो वह "हरिणी" छन्द हो । इसमें ६ छः चार ४ और सात ७ अक्षरोपर यति (विराम) होता है ॥ १२६ ॥ हरिणीछन्दका उदाहरण । " वदनममलं धत्ते शोभांशशाङ्कसमाश्रितां विपुलजयनं दोलालीला तनोति मनोभुवः। स्तनपरिसरे हाराः स्फाराः स्फुरन्त्यतिनिर्मलाः किमिह न भवेऽस्या नूनं स्त्रियो हरिणीदृशः॥" मन्दाक्रान्ताछन्दोलक्षणम् । मन्दाक्रान्ता जलधिषडगैम्भॊ नतौ ताद्गुरू चेत् ॥ १२७ ॥ छ० टी०-सप्तदशाक्षरपादजातावेव म्भौ-मगणभगणौ । नतौ-नगण- तगणौ । तात्-तगणात् । परौ गुरू-द्वौ गुरू । चेत्तदा मन्दाक्रान्ता नामच्छन्दो भवति । जलधिषडगैः-चतुर्भिः षड्भिः सप्तभिश्च यतिः ॥ १२७ ॥ भा० टी०-१७ अक्षरकी पादवाली जातिमें यदि मगण (555) भगण (511) नगण (III)तगण (551) फिर तगण (55) और अन्तमें २ गुरु (दीर्घवर्ण ) प्रत्येक पादमें हो तो “मन्दाक्रान्ता" नामक छन्द हो। इसमें ४-६ और ७ अक्षरोंपर विश्राम होता है ॥ १२७ ॥ 'मन्दाक्रान्ता छन्दका उदाहरण। मन्दाक्रन्ताधरकिसलयं पाणिपनं धुनाना गाढाश्लेषप्रणयशिथिला वेपमानाङ्गयष्टिः । स्विद्यका पुलकिततनुः किञ्चिदामीलनाक्षी सद्यः प्रीतिं जनयति भृशं नूतनोढा हि वोदुः ॥" मर्कटच्छन्दोलक्षणम् । हयदशभिर्नजी भजजला गुरुर्मर्कटकम् ॥ १२८ ।। छ० टी०-अत्यष्टावेव यदि नजौ-नगणजगणौ। भवतः । तथा भजजला:: भगणजगणजगणलघवः । गुरुश्च तदा मर्कटक नामच्छन्दः स्यात् । नकुटक- मित्यन्ये कुटकमेके । अन्न हयदशभिः-सप्त-दशभिः । यतिः ॥ १२८ ।। भा० टी०-यदि सतरह अक्षरकी पादजातिके प्रत्येक पादमें नगण (1) जगण (151) भगण (50) जगण (151) जगण (151)१ लघु और ? )
वृत्तरत्नाकरः-
[तृतीयो-
3
गुरु हो तो "मर्कटक ” छन्द हो । इसीको कई नकुटक या कुटक छन्द भी
कहते हैं। इसमें ७ और १० वर्गों पर विराम होता है ।। १२८ ।।
मर्कटक छन्दका उदाहरण ।
जयजय जयजामजितदोषगृभीतगुणां त्वमसि यदात्मना समवरु-
द्धसमस्तभगः । अगजगदोकसामखिलशक्त्यवबोधक ते कचिदज-
यात्मना च चरतोऽनुचरेनिगमः ॥
कोकिलकच्छन्दोलक्षणम् ।
मुनिगुहकार्णवैः कृतयतिं वद कोकिलम् ॥ १२९ ॥
छ० टी०-यदि मर्कटकमेव मुनिगुहकार्णवैः–सप्तषट्चतुर्भिः । कृतयति तदा
कोकिलक नामच्छन्दस्त्वं वद-कथय ॥ १२९ ।।
मा० टी०-जो ७-६ और ४ वर्णोपर यति (विराम)किया जावे तो उसे
"कोकिलक" छन्द कहो । और सव लक्षण मर्कटक छन्दके समान ही रहेंगे
किन्तु यतिमात्रका अंतर है ॥ १२९ ॥
कोकिलक छन्दका उदाहरण ।
" लसदरुणेक्षणं मधुरभाषणमोदकर मधुसमयागमे सरसकेलिभिरु-
ल्लसितम् । अलिललितद्युति रविसुतावनकोकिलक ननु कलयामि
तं सखि सदा हदि नन्दसुतम् ॥
अतिशायिनीछन्दोलक्षणम् ।
ससजैरतिशायिनी मता भजपरैर्गुरुभ्याम् ॥ १३० ॥
छ० टी०-सप्तदशाक्षरपादजातावेव भजपरैः-भश्च जश्च भजौ भजौ परावुत्तरौ
येषां ते भजपरास्तैस्तादृशैः । ससजैः-सगणसगणजगणैः । गुरुभ्या-गुरुद्वयेन ।
च आतिशायिनी मता ॥ १३० ॥
भा० टी०-१७ अक्षरकी पादजातिमें सगण (115) सगण (115)
जगण (151) भगण (।।) जगण (151) और दो गुरु प्रत्येक पादमें
हो तो वह “अतिशायिनी" छन्द हो ॥ १३० ॥
अतिशायिनी छन्दका उदाहरण ।
महिला विषमं विचिन्वते पतिपितुःस्वलुब्धा । स्वगृहे ह्यतिशायिनी
च या सुचपलासुरूपा । पतिवञ्चनतत्परा छलैः पररतास्ति सद्भिः !
कुलटाकुलटा सती न सानिशमविश्वसनीया ॥ (मत्कृतिः)
कुसुमितलतावेल्लितच्छन्दोलक्षणम् ।
१८ धृत्तौ स्याद्रूतर्वश्वैः कुसुमितलतावेल्लितं म्तौ नयौ यौ ॥१३१॥
-- ऽध्यायः ३] टीकाद्वयोपेतः। ८५ छ० टी०--अष्टादशाक्षरपादजाती-धृतौ । म्तौ-मगणतगणौ। नयौ-नगण- यगणौ । यौ-यगणौ । भवतस्तथा । भूतवश्वैः-भूतानि पच ऋतवः षट् अश्वाः सप्त तैर्विरामस्तदा कुसुमितलतावेलित नामच्छन्दः स्यात् ॥ १३१ ॥ भा० टी०-१८ अक्षरकी पाद जातिमें मगण (555) तगण (551) नगण (।।।) और ३ यगण (155) प्रत्येक पादमें हो तथा ५-६ और ७ अक्षरोंपर विराम हो तो “कुसुमितलतावेल्लित" नामक छन्द हो ॥ १३१ ।। कुसुमितलतावेल्लित छन्दका उदाहरण । "उद्यानाजानां प्रचुरधुननप्राप्तलौरभ्यसंपत्कंकोलादीनां कुसुमितल- तावेल्लितामाततानः । आगस्त्यो वायुर्विविधसुरतावासजानङ्गनानां स्वेदाम्भोबिन्दून्हरति पुनरप्यादिशन्सङ्गमेच्छाम् ॥ " सालसाछन्दोलक्षणम् । दशवसुविरतिर्ननौ रैश्चतुर्भिर्युता सालसा ॥ १३२ । छ० टी०-धृतावेव ननौ-द्वौ नगणौ । चतुर्भिः रैः-गणैश्च । युता-नगण- द्वयरगणचतुष्टयसमन्विता । सालसा स्यादत्र दशवसुविरतिः-दशभिरष्टभिश्च विरामः ॥ १३२ ॥ भा० टी० १८ अक्षरकी पादजातिमें जो २ नगण (11) और ४ रगण (515) युक्त हो वह "सालसा" छन्द हो । यहां १० और ८ अक्षरोंपर विराम होता है ॥ १३२ ॥ सालसा छन्दका उदाहरण । “सुतसुत वसु देहगेहे सदा यस्य नुर्लालसा। भगवति भवसिन्धुपोते हरे चेन्मतिः सालसा । मुनिनिवहनिषेवितेऽस्मित्रिदं तेन सद्भारते सुकृतमहह किं कृतं वा वपुः प्राप्य (मत्कृतिः) सिंहविस्फूर्जितच्छन्दोलक्षणम् । स्यातवंश्चैौ भ्मौ विरतिश्चेत्सिंहविस्फूर्जितं यौ ॥ १३३ ।। छ० टी०-यत्र मौ-धौ मगणौ । मौ–भगणमगणौ । यौ-यगणौ । स्तस्तथा भूतर्वश्वैः-पञ्चषट्सप्तभिश्च । विरतिस्तत् सिहविस्फूर्जित नामच्छन्दः स्यात्॥१३॥ भा० टी०-१८ अक्षरवाली पाद जातिके प्रत्येक पादमें २ मगण (555) १ भगण (5।।) फिर १ मगण (555) और २ यगण (iss) तथा ५-६ और ७ वर्णोंपर विराम हो तो वह "सिहविस्फर्जित" छन्द हो ॥ १३३ ॥ सिंहविस्फूर्जित छन्दका उदाहरण । "आपद्धन्तारं संग्रामजितारि सर्वपं सत्यसन्धं सम्पदातारं शूरं जन- . । वै मानुषम् ॥"
वृत्तरत्नाकर:- [ तृतीयो- - ८. वन्द्यं राजसिंहं नृसिंहम् । नीतिज्ञ प्राज्ञ पद्मायतनेनं पूर्णकोशं सुमन्त्रिं श्रीशं श्रीरैवं भूर्याति सुभूपं सिहविस्फूर्जितं वै ॥" (मत्कृतिः) हरनर्तनच्छन्दोलक्षणम् । सौं जजौ भरसंयुतौ करिवाणखैहरनर्तनम् ।। १३४ ॥ छ० टी०-यत्र सौं-गणसगणौ । जजौ-जगणौ । किविशिष्टौ ? भरस- युतौ भगणरगणसहितौ । भवतस्तथा करिवाणखैः-अष्टभिः पञ्चभिः पञ्चभिश्च यतिः । तद्वृत्त हरनर्तन नाम ॥ १३४ ॥ भा० टी०-यदि १८ अक्षरके पादवाली जातिमें रगण (5। 5 ) सगण (15)२ जगण (151) फिर भगण (5।।)और रगण (515) प्रत्येक पादमें हो तथा ८-५ और ५ वर्णोंपर विराम हो तो वह "हरनर्तन" नामक छन्द हो ॥ १३४॥ हरनर्तन छन्दका उदाहरण । " वाद्यवादननायकैः सुरगायकैदिवि संस्तुतं खिन्नगोपगणेक्षित फाणपत्नीभिः परिशोभितम् । नागमूर्ध सुपादयोर्यमुनाइदे परिवर्तन वीक्ष्य विस्मितमानसा ह्यभवन्सुरा हरिनर्वनम् ॥" (मम) मेघविस्फूर्जितच्छन्दोलक्षणम् । १९ अतिधृतौ-रसवश्वमौ सौ ररगुरुयुतौ मेघविस्फू- र्जिता स्यात् ॥ १३५ ॥ छ० टी०-१९ अतिघृतौ-एकोनविशत्यक्षरपादजातौ । यमौ-यगणमगणौ न्सौ-नगणसगणौ । किविशिष्टौ १न्सौ-रगुरुयुतौ रश्च रश्च गुरुश्च ररगुरव- स्तैयुतौ रगणरगणगुराभिस्सयुतौ भवतस्तदा मेघविस्फूर्जिता स्यादत्र । रसवश्वैः-- षट्पट्सप्तामतिः ॥ १३५॥ भा० टी०-१९ अक्षरकी पादवाली (अतिधृति) जातिमें यदि यगण (155) मगण (555) नगण (1।।) सगण (1) रगण (15) रगण (515) और गुरु (दीर्घवर्ण) प्रत्येक पादमें हो तो “ मेघविस्फू- र्जिता" छन्द हो । यहां ६-६ और ७ अक्षरोंपर विराम जानो ॥ १३५ ॥ मेघविस्फूर्जिताका उदाहरण । "कदम्बामोदाढ्या विपिनपवनाः केकिनः कान्तकेकाः । विनिद्राः कन्दल्यो टिशिदिशि मुदा दर्दुराहप्तनादानिशा नृत्यद्विद्युद्धिलसित- . लसन्मेघविस्फूर्जिता चेत् । प्रियः स्वाधीनोऽसौ दनुजदलनो राज्यमस्मात्किमन्यत् ॥" . com ।
ऽव्यायः ३.] टीकाइयोपेतः। ८७ " शार्दूलविक्रीडितच्छन्दोलक्षणम् । सूर्याश्वैर्मसजस्तताः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम् ॥ १३६ ॥ छ० टी०-अतिधृतावेव यदा मसजस्तताः-मगणसगणजगणसगणतगण- तगणाः । सगुरवः-गुरुणा सहिताः । स्युस्तदा शार्दूलविक्रीडित वृत्त स्यात् । सूर्याश्वैः-द्वादशभिस्सप्तभिश्चात्र यतिः ॥ १३६ ॥ भा० टी०-१९अक्षरकी पादवाली जातिमें मगण (555) सगण (115) जगण (151) सगण (115) दो तगण (551) और १ 'गुरु प्रत्येक चरणमें हो तो वह “शार्दूलविक्रीडित छन्द हो । यहां १२ और ७ अक्षरो- पर विराम होता है ।। १३६ ॥ शार्दूलविक्रीडित छन्दका उदाहरण । कम्युग्रीवमुदग्रबाहुशिखरं रक्तान्तदीर्घक्षणं शालप्रांशुशरीरमाय- तभुजं विस्तीर्णवक्षःस्थलम्।कालस्कन्धमनुद्धतं परिजने गम्भीरधी- रस्वनं राज्यश्रीः समुपैति वीरपुरुषं शार्दूलविक्रीडितम् ॥" रचनाछन्दोलक्षणम् । नजभयसा जगौ च रचना शूलिककुद्भिरत्र सा ॥ १३७॥ छ० टी०-यत्र नजमयसा-नगणअगणभगणयगणसगणाः । जगौ-जगण- गुरू च । च सा रचना अत्र शूलिककुद्भिः-एकादशभिरष्टभिश्च यतिः ॥१३७॥ भा० टी०-१९ अक्षरकी पादवाली जातिमें नगण (1।।) जगण (15) भगण (5।।) यगण (155) सगण (।।5) जगण (151) और गुरु वर्ण प्रत्येक पादमें हो तो वह "रचना" नामक छन्द हो । यहां ११ और ८ अक्षरोपर विश्राम होता है ॥ १३७ ॥ रचना छन्दका उदाहरण । कमलज तेऽद्धतास्ति रचनैका वनितापरो नरो भवति नपुंसकं व चिदहोऽज्ञः खलु कोविदोऽपराविषममिदं कृतश्च विधिना सत्स्वपि तद्विभाति किल्लगति वदन्ति ते समदृशो ये हि बुधास्तवायशः ॥" वल्लकीछन्दोलक्षणम् । भी जतौ तौ सगुरुको यदा दिग्ग्रहच्छेदभाग्वल्लकी ॥ १३८ ॥ छ० टी०-एकोनविशत्यक्षरपादजातादेव भौं-रगणभगणौ जगणतगणौ । सगुरुको तौ-गुरुणा सहितौ द्वौ तगणौ । भवतस्तदा वल्लकी नामच्छन्दो भवति । दिग्ग्रहच्छेदभाग-दशभिर्नवभिश्चात्र यतिः ॥ १३८ । यदा । जतौ- । + - ८८ वृत्तरत्नाकरः तृतीयो- भा० टी०-१९ अक्षरकी पादवाली जातिम रगणं (515) भगण (७।।) जगण(15)तीन तगण (55) और श्गुरु प्रत्येक पादमें हो तो"वल्लकी" नामका छन्द हो। इसमें १० और ९ अक्षरोंपर विराम होता है ।। १३८ ॥ वल्लकी छन्दका उदाहरण । " भाति निट भैरिव मनोहरा यत्करे पाणिजैवल्लकी कच्छपी कुन्दक- लिकालिवद्यन्मुखे शुभ्रदन्तवालिदिव्यमाल्याम्बरविभूषणैर्भूषितां सर्वदां सिद्धिदां नौमि तां संसदि सुबुद्धिदा कोटिचन्द्राननां शारदाम्" सुवदनाछन्दोलक्षणम् । २० कृतौ ज्ञेया सप्ताश्वषभिर्मरभनययुता भ्लौ गः सुवदना॥१३९॥ छ० टी०-कृतौ-विशत्यक्षरपादजातौ । या मरंभनययुता-सगणरगणभगण- नगणयगणसहिता । तथा म्लौ-भगणलघू । गः-गुरुश्च । सप्ताश्वषड्भिः-सप्त- सप्तषड्भिर्यत्र यतिः । सा सुवदना ज्ञेया ॥ १३९ ॥ मा० टी०-२० अक्षरकी पादजाति (कृति) में मगण (555) रगण (5। भगण (5।।) नगण (।।।) यगण (155) भगण (5।।) लघु (हस्व) और गुरु (दीर्घवर्ण) प्रत्येक पादमें हो तो वह “ सुवदना " नामक छन्द हो। यहां ७-७ और ६ अक्षरोपर विराम होता है ॥ १३९ ॥ सुवदना छन्दका उदाहरण । " रंभास्तंभोपमोरुः सगुरुघनकुचा सारङ्गनयना मध्यक्षामा सुरोमा- वलिरमललसदृग् चेन्दुवदना । हत्स्थं भावं कटाक्षर्निजमिव कथ- यंत्यार्या सुवदना यूनां चेतांसि सद्यो रमयति युवतिः श्लोकोक्ति- कुशला ॥ वृत्तछन्दोलक्षणम् । त्री रजौ गलौ भवेदिहेदृशेन लक्षणेन वृत्तनाम ॥१४०॥ छ० टी०-इह-अस्मिन् विंशत्यक्षरपादजातिप्रकरणे । त्रीरजौ-त्रिस्त्रीन् वारान् रगणजगणौ त्रिवारगुणितौ रगणजगणौ क्रमेण स्यातां ततोऽये । गलौ- गुरुलचू च । ईदृशेन लक्षणेन । वृत्तनाम वृत्तं भवति गुरुलघुक्रमेण विंशत्यक्षराणि भवन्त्यत्रैत्यर्थः । पादान्तेऽत्र यतिः ।। १४० ॥ भा० टी०- २० अक्षरकी पादवालीजातिके प्रत्येक पादमें रगण (515) फिर जगण (151) फिर रगण (515) फिर जगण (ii) फिर रगण (515) फिर जगण (151) अन्तमें १ गुरु और १ लघु हो अर्थात् गुरु लघु --- ऽध्यायः ३.1 टीकाद्वयोपेतः। ८९ 3 क्रमले २० हो तो वह " वृत्त नामक" छन्द हो। यहां पादान्तमें विराम होता है ॥ १४०॥ वृत्त छन्दका उदाहरण । "सत्समागमाच्च सज्जनोपदेशधारणात्सदा हि। हीनबुद्धयोऽपि मानवाः सुबुद्धयो भवन्ति संशयो न । सत्यभाषणाञ्च मातृपितृसेवया वराः सुरा इवात्र । वृत्तमेतदुत्तमं हरे शिवस्य चार्चनं धियैकयैव ॥” (मम) सुवंशा छन्दो लक्षणम् । ख्याता पूर्वैः सुवंशा यदि मरममास्तद्वयं गो गुरुश्च ॥१४१॥ छ० टी०-कृतावेव यदि मरभना:-मगणरगणभगणनगणाः। तद्वय-तगणद्वयम् । गः पुनश्च गुरुः-गद्वयमित्यर्थः । तदा पूर्वैः--प्राचीनैः। सा सुवशा ख्याता॥ १४ १।। मा० टी०-२० अक्षरकी पादवाली जातिके प्रत्येक पादमें जो मगण(5ss) रगण (515) भगण (5।।) नगण (।।।) दो तगण (551) और फिर दो गुरु हो तो वह “सुवंशा" छन्द कहाता है ॥ १४१॥ सुवंशा छन्दका उदाहरण । " योषस्युत्थाय योषास्ति नमति धवं गेहकार्येष्ठ लग्ना नित्यं स्नाता सुवस्त्राप्रमुदितवदना कुंकुमाक्तातिभाला। गेहश्रीः श्रीरिवाढ्या सुसुतजननी सद्गुणालंकृताङ्गी सासाध्वी सत्यशीला पतिरतिरता श्लाघनीया सुवंशा॥"(मत्कृतिः) स्त्रग्धराछन्दोलक्षणम् । २१ प्रकृती-मनैर्यानां त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्ति- तेयम् ॥ १४२॥ छ. टी-प्रकृतौ-एकविशत्यक्षरपादजातौ । मन्नैः-मगणरगणभगणनगणः । याना त्रयेण यगणत्रयेण । च इय स्रग्धरा कीर्तिता । किविशिष्टा ? त्रिमुनियतियुता- त्रिभिर्मुनिभिर्यत्या युता--सप्तभिः सप्तभिः सप्तभिश्चाक्षरैः कृतविश्रामेत्यर्थः ॥१४२॥ भा० टी०-२१ इक्कीस अक्षरकी पादवाली ( प्रकृति) जातिमें मगण (555) रगण (515) भगण (5।।) नगण (।।।) और तीन यगण (155) जिसके प्रत्येक पादमें हो और ७-७-७ वर्णोपर विराम हो वह छन्द कहा गया गया है ॥ १४२ ॥ स्रग्धरा छन्दका उदाहरण ।' " रेवाम्भःशुभ्रदन्ता द्युतिहसितशरच्चन्द्रिकाचोरुमूर्ति- धित्मातङ्गलीलागतिरतिविपुलाभोगतुङ्गस्तनी या। स्त्रग्धरा ९० वृत्तरत्नाकरः- [ तृतीय- ५ रम्भास्तंभोपमोरूलिमलिनघनस्निग्धधम्मिल्लहस्ता विम्बोष्टी चारुकण्ठी दिशति रतिसुखं स्रग्धरा सुन्दरीयम् ॥ भद्रकच्छन्दोलक्षणम् । २२ आकृती-भ्रौ नरना रनावथ गुरुर्दिगर्कविरमं हि भद्रक- मिदम् ॥ १४३ ॥ छ० टी०-आकृतौ-द्वाविशत्यक्षरपादजातौ । भौ--भगणरगणौ । नरनाः- नगणरगणनगणाः । रनौ--रगणनगणौ । अंथ--तदनन्तरम् । गुरुश्चेत्तदा हि--निश्च- येन । इद भद्रकं नाम वृत्तम् । किविशिष्टम् ? दिगर्कविरमम्--दशभिर्द्वादशभिर्वि- रामो यस्मॅिस्तत् ॥ १४३ ॥ भा० टी०-२२ अक्षरकी पादवाली जातिमें जो भगण (।।) रगण (515) नगण (1।।) रगण (15) नगण (111) रगण (515) नगण (111) और गुरु प्रत्येक पादमें हो तो उसे “भद्रक" नामका छन्द जानो। इसमें १० और १२ अक्षरोपर विराम होता है ।। १४३ ।। भद्रक छन्दका उदाहरण । देव जगत्वयकतिलक प्रभो प्रणयिलोककल्पविटपिन् पुण्यवतां शिरोमणिपदव्यभाजि सुरनाथ तैरिह जनैः । ये विकचैश्चिराय चरणाम्बुजद्धयमिहार्चयन्ति कुसुमैः भद्रकगीतिनुतिभिरभिष्टुवन्ति च चरित्रमत्रभवतः॥" महास्रग्धराछन्दोलक्षणम् । सजता नसौ ररौ गः वसुतुरगहयैः स्यान्महास्नग्धराख्या॥१४४॥ छ० टी०-आकृतावेव यदि सजता:-सगणजगणतगणाः । नसौ-नगण- सगणौ । रौ-गणरगणौ । गः-गुरुश्च । तथा वसुतुरगहयैः-अष्टसप्तसप्तभि- यतिः । सा महास्रग्धराख्या स्यात् ॥ १४४ ॥ भा० टी०-२२ अक्षरकी पादवाली जातिमें जो सगण (15) जगण 151)तगण (551) नगण (।। सगण (।।5) दो रगण (515) और १गुरु (दीर्घ) वर्ण प्रत्येक पादमें हो तो महास्त्रग्धरा " नामक छन्द हो । यहां ८७ और ७ वणापर विराम होता है ।। १४४ ॥ महासग्धरा छन्दका उदाहरण । खलु मेऽधनी धनी ते भवति सुदयया पण्डितः पण्डितः कि शृणु ते विनतिनाकं जगति हि सुजनं चापि के कोविदं वै । " वह CL ऽध्यायः ३.] टीकादयोपेतः। ९१ भवनं यशः सुमानं शशधरवदनालंकृता चम्पकाङ्गी सततं नमामि तां त्वां मृगशिशुनयनाऽहो महास्रग्धरा स्त्री॥” मत्कृतिः), अश्वललितच्छन्दोलक्षणम् । २३ विकृतौ-यदिह नजौ भजीजभलगास्तदाश्वललितं हरा- यतिमत् ॥ १४५॥ छ० टी०--विकृतौ-त्रयोविशत्यक्षरपादजातौ । यत्र नजौ-नगणजगणौ। भजौ-भगणजगणौ । भ्जभलगाः-भगणजगणभगणलघुगुरवः । तदा अश्वललितं नामच्छन्दः स्यात् । कि विशिष्टम् ? हरार्कयतिमत–हरैरेकादशभिरकादशभिर्यति- विरामो यत्र तत् ।। १४५ ॥ भा० टी०-२३ अक्षरकी पादवाली जाति (विकृति) में नगण (।।।) जगण (।।) भगण ( ।।) जगण (151) भगण (5।।)जगण (15) भगण (5।।) १ लघु और १ गुरु प्रत्येक पादमें हो तो वह “अश्वललित" नामका छन्द हो। इसमें ११ और १२ अक्षरोंपर विराम होता है ॥ १४५ ॥ अश्वललित छन्दका उदाहरण । "पवनविधूतवीचिचपलं विलोकयति जीवितं तनुभृतां वपुरपि हीयमानमनिशं जरा वनितया वशीकृतमिदम् । सपदि निपीडनव्यतिकरं यमादिव नराधिपान्नरपश्नः परवनितामवेक्ष्य कुरुते तथापि हतबुद्धिरश्वललितम् ॥" मत्ताक्रीडच्छन्दोलक्षणम् । मत्ताकीडं लौ नौ न्लौ गिति भवति वसुशरदशयतियुतम्॥१४॥ छ० टी०-विकृतावेव मौ-द्वौ मगणौ । त्नौ-तगणनगणौ । नौ-दौ नगणौ। न्लौ-नगणलघू । ग्-गुरुश्च । इति-अमुना लक्षणेन । मत्ताक्रीड छन्दो भवति । किविशिष्ट मत्ताक्रीडम् १ वसुशरदशयतियुतम्-अष्टभिः पञ्चभिर्दशभिश्च यति- स्तया समन्वितम् ॥ १४६ ॥ भा० टी०-यदि २३ अक्षरके पादवाली जातिमें दो मगण (555) तगण (551) चारनगण (।।।) १ लघु और १ गुरु प्रत्येक पादमें हो तो वह “मत्ताक्रीड" नामका छन्द हो । इसमें ८-५ और १० अक्षरोपर विराम होता है ॥ १४६॥ मत्ताकडि छन्दका उदाहरण । हृद्यं मद्यं पीत्वा नारी स्खलितगतिरतिशयरसिकरुपया मत्ताक्रीडालोलेरङ्गमदमखिलविटजनमनसि कुरुते । " ९२ वृत्तरत्नाकर:- [तृतीयो- छन्द हो। वीतब्रीडा लीलालापैःश्रवणसुखशुभगसुललितवचना नृत्यैर्गातै भ्रूविक्षेपैः कलभणितविविधविहंगरुतकृतैः ॥" तन्वीच्छन्दोलक्षणम्। २४ संस्कृती-भूतसुनीनैर्यतिरिह भतनाः स्भौ भनयाश्च यदि भवति तन्वी ॥ १४७॥ छ० टी०-सस्कृतौ-चतुर्विशत्यक्षरपादजातौ । यदि भतनाः-भगणतगण-- नगणाः । स्भौ-सगणभगणौ । भनयाः भगणनगणयगणाश्च । स्युस्तदा तन्वी- छन्दो भवति। इह-तन्वीछन्दसि । भूतमुनीनैर्यतिः-पञ्च सप्त द्वादशभिर्विरामः।।१४७ भा० टी०-२४ अक्षरके पादवाली जातिके प्रत्येक पादमें जो भगणे (51) तगण (551) नगण (11) सगण (15) भगण (51) भगण (511) नगण (111) और यगण (155) हो तो "तन्वी" इसमें ५-७ और १२ वर्णोंपर विश्राम होता है ॥ १४७ ॥ तन्वी छन्दका उदाहरण । "पेशलशब्दा शशधरविशदालंकरणोज्वलसुललितपादा । सुंदरवृत्ता नवरलसहिता श्लेषकलाजनजनितमुहर्षा ! शोभनवर्णाविलसितललना निर्मललक्षणपरिचयरम्याँ। वेश्माने तन्वी सुललितवदनां तत्कविता भुवि कृतसुकृतानाम् ॥" क्रौञ्चपदाछन्दोलक्षणम् । २५ अभिकृतौ-क्रौञ्चपदा भ्मौ स्भौ नननन्गा इषुशरवसु- सुनिविरतिरिह भवेत् ॥ १४८ ॥ . छ० टी०-अभिकृतौ पचविशत्यक्षरपादजातौ । म्मौं-भगणमगणौ । स्भौ- सगणभगणौ । नननन्गा-नगणश्चत्वारो गुरुश्चैकः । ईपुशरवसुमुनिविरतिः-पंचभिः पचभिरष्टभिः सप्तभिर्यतिश्चेत् । तदा इह-छन्दश्शास्त्रे । " क्रौञ्चपदा " छन्दों भवेत् ॥ १४८ ॥ भा० टी०-२५ अक्षरकी पीदवाली (अभिकृति) जातिमें भगण (5।।) मगण (555) सगण (115) भगण (51) ४ नगण (।।।) और १ गुरु (दीर्घवर्ण) प्रत्येक पादमें हो तथा ५-५-८ और ७ अक्षरोपर विराम हो तो इस छन्दोत्रन्थम वह "क्रौंचपदा" नामका छन्द हो ॥ १८ ॥ कौश्चपदा छन्दका उदाहरण । या कपिलाक्षी पिडुलकेशी कलिरुचिरनदिनमनुनयकठिनौ दीर्वतराभिः स्थूलशिराभिः परिवृतवपुरतिशयकुटिलगतिः ।।
ध्यायः ३.] टीकाद्वयोपेतः। आयतजड्डा निम्नकपोला लघुतरंकुचयुगपरिचितहदया सा परिहार्या क्रौंचपदा स्त्री ध्रुवमिह निरवधिसुखमभिलषता ॥ भुजङ्गविजृम्भितच्छन्दोलक्षणम् । २६उत्कृतौ-वस्वीशाश्वच्छेदोपेतं। मसतनयुगनरसलगैर्भुञ्जङ्ग- विजृम्भितम् ॥ १४९॥ छ० टी०-२६ उत्कृतौ-पड्विशत्यक्षरपादजातौ । ममतनयुगनरसलगैः- ममौ च तश्च नयुग च नश्च रश्च सश्च लश्च गश्च तैः द्विमगणतगणत्रिनगणरगण- सगणलघुगुरुभिः । भुजङ्गविजृम्भित नाम वृत्त भवति । किविशिष्ट तत् १ वस्वी- शाश्वच्छेदोपेतम्-अष्टभिरेकादशभिः सप्तभिश्च छेदो विरामस्तेन युक्तम् ।।१४९ ।। भा० टी०-२६ अक्षरकी पादवाली जातिके प्रत्येक पादमें यदि २ मगण (555)१ तगण (55)३ नगण (11)१ रगण (SIS)१ सगण (115) १ लघु (हस्व ) और १ गुरु (दीर्घ) वर्ण हो तो “भुजंगविजूंभित " नामक छन्द हो । इसमें ८-११ और ७ अक्षरोपर विराम होता है ॥ १४९ ॥ भुजङ्गविजृम्भित छन्दका उदाहरण । "ये सन्नद्धानीकानेकैनरतुरगकरिपरिवृतैः समं तव शत्रवो। युद्धश्रद्धालुब्धात्मानस्तदभिमुखमपगतधियः पतन्ति धृतायुधाः ॥ ते त्वां दृष्ट्वा संग्रामाग्रे तुडिगनृप कृपणमनसः पतन्ति दिगन्तरं । किंवा सोढुं शक्यं मेकैवहुभिरपि लविषविषमं भुजङ्गविजृम्भितम् ॥" अपवाहाख्यवृत्तलक्षणम् । मो नाषद् सगगिति यदि नवरसरसशरयतियुतमपवाहाख्यम्॥१५० छ० टी०-यत्र मः-एको मगणः । षणनाः-षट्नगणाः । सगग्-सगणो गुरुद्वय च । इति-अमुना प्रकारेण । यढि-यदा । नवरसरसशरयतियुतं-नवमिः षड्भिः षड्भिः पचभिश्च यत्या समन्वितम् । तदा तद्वृत्तमपवाहाख्य स्यात्॥१९०॥ भा० टी०-२६ अक्षरकी पादवाली जातिके प्रत्येक पादमें यदि १ मगण (555) ६ नगण (।।।) १ सगण (115) और २ गुरु वर्ण हो तो वह अपवाहाख्य छन्द हो । इसमें ९-६-६ और ५ :वर्णोपर विश्राम होता है ॥ १५० ॥ अपवाहाख्य छन्दका उदाहरण । " श्रीकण्ठं त्रिपुरदहनममृतकिरणसकल कलितशिरसं रुद्रं भूतेशं हतमुनिसुखमखिलभुवनमितचरणयुगमीशानम् ।
४ वृत्तरत्नाकर:- [ तृतीयो- सर्वज्ञ वृषभगमनमहिपतिकृतवलयरुचिरकरमाराध्यं तं वन्दे भवभयभिदमभिमतफलवितरणगुरुमुमया युक्तम् ॥" अत्र खलु मूललक्षितोक्तादीनामेते संक्षेपतो भेदाः प्रदार्शतास्सन्त्य- न्येऽपि भूयस्तरां भेदास्ते नेह विस्तरभयादुक्ताः॥ यहां उक्त आदि २६ जातिके संक्षेपसे यह भेद दिखलाये गये हैं इसी- प्रकार और भी अनेकानेक भेद हैं पर वे यहां ग्रन्थ विस्तार होनेके भयसे नही कहे गये हैं। इत्युक्तादिसमवृत्तप्रकरणम् ॥ २७ अथ दण्डकाः । यत्किंचिद् दृश्यते छन्दः षड्विंशत्यक्षराधिकम् । शेषजात्यादिकं मुक्त्वा तत्सर्व दण्डजातिमत् ॥ १५१ ॥ छ० टी०-षड्विशत्यक्षराया अनन्तर दण्डकस्य पाठात् “दाण्डको नौ रः" इति सूत्राच्च सप्तविशत्यक्षरत्वमेव प्रथमदण्डकस्योचितम् ।। १५१ ॥ भा० टी०-२६ अक्षरसे अधिक अक्षरके पादवाला जो कोई छन्द दृष्ट पड़े तो उसे दण्डक ही जानो । परंतु पहिला दण्डक २७ अक्षरके पादसे ही आरंभ होना चाहिये क्योकि २६ अक्षरके पादवाली (उत्कृति )जातिके पश्चात् दण्डकका पाठ होनेसे पिङ्गलाचार्यजीको भी यही अभिमत है । अतएव केदारभट्टजीने भी प्रथम चण्डवृष्टि दण्डकके लक्षणमें २७ अक्षरका ही पाद माना है ॥ १५१ ॥ चण्डवृष्टिप्रयातदण्डकलक्षणम् । यदिह नयुगलं ततःसप्तरेफास्तदा चण्डवृष्टिप्रयातो भवेद्दण्डकः१५२ छ० टी०-दह-अस्मिन् दण्डकजातौ वास्मिन् शास्त्रे । यत्-यदि । नयुगलं- नगणद्वयम् । तत:-नगणद्वयादने । सप्त रेफाः--सप्त रगणाः । तदा चण्डवृष्टिप्र- यातदण्डको भवेत् । पादान्तेऽत्र यतिः ॥ १५२॥ भा० टी०-यदि दण्डक जातिके प्रत्येक पादमें पहिले २ नगंण(।।।)और फिरतात रगण (515) एवं २७ अक्षरोका पाद हो तो " चण्डवृष्टिप्र- नामका दण्डक हो । यहां पादान्तमें विराम होता है ॥ १५२ ॥ चण्डवृष्टिप्रयात दण्डकका उदाहरण । जय जय जय केशवानन्त गोविन्द विप्णो मुरारे हरे पाहि मां सर्वदा परमपुरुष हा भवाम्बोधिमध्येगतं चण्डवृष्टिप्रयाताकुले वर्त्मनि । कथमिह भुवि मामनाथं भवत्पादपद्मार्पितमानसं दीनमुपेक्षसे भुवनभरणपालने नित्ययुक्तो भवान् भो दयानीरधे धीनिधे श्रीनिधे॥" यात ऽध्यायः ३.] टीकाइयोपेतः। ९५ अर्णादिदण्डकाना लक्षणम् । प्रतिचरणविवृद्धरेफाः स्युरार्णवव्यालजीमूतलीलाकरोदाम- शङ्खादयः ॥ १५३॥ छ० टी०-यदा नगणद्वयाने प्रतिचरणविवृद्धरेफा:--चरण चरणं प्रति वर्ध- माना रगणाः । स्युस्तदा--अणार्णवव्यालजीमूतलीलाकरोदामशङ्खादयः दण्डका भवन्ति । आदिशब्दात्कुमदादयोऽपि विज्ञयाः । भवन्ति चात्र- चण्डवृष्टिप्रयातारव्यः प्रथमो नगणद्वयात् । रगणः सप्तसख्यैः स्यादर्णस्त्वष्टाभिरुच्यते ॥ १ ॥ . अर्णवो नवाभज्ञयो व्यालस्तु दशभिर्भवेत् । जीमूत एकादशभिः सूर्येलालाकरो भवेत् ॥ २ ॥ त्रयोदशभिरुद्दामः शङ्खनामा ततः स्मृतः । स चतुर्दशभिज्ञयो दण्डकः कविभिः क्रमात् ॥ ३॥" इतोऽमे कुमुदादयस्तेषामियं कारिका । वर्णत्रिकगणवृद्धया नद्वितयाढया महा- मतिभिः ॥ नामकल्पना तु कुमुदतक्षकमजुलवारिधिरित्यादिरूपाः । एवमेकोनसह- स्राक्षरपर्यन्ता दण्डकाश्चोक्ताः ॥ १५३ ॥ भा० टी०-यदि२ नगणोके (।।।) आगे प्रत्येक पादमें एक एक रगण (515) बढाते जावे तो अर्ण आदि दण्डक हो । जैसे पहिले २ नगण (11) और फिर ८ रगण (515) हो तो अर्ण । ९ रगण (515) हों तो अर्णव । १० रगण हो तो व्याल । ११ रगण हो तो जीमूत । १२ रगण हों तो लीलाकर । १३ रगण हो तो उद्दाम । १४ रगण हो तो शंख नामका दण्डक हो । इसी प्रकार दो नगणके आगे १५ रगण होनेसे कुमुद । १६ रंगणसे तक्षक । १७ रगणसे मंजुल । और २ नगणके आगे १८ रगण प्रत्येक पादमें हों तो “वारिधि " नामका दण्डक हो। एवं एक कम हजार ९९९ अक्षर पर्यन्त दण्डक कहे हैं। इनके उदाहरण भागवतके ५ वें स्कंधमें तथा प्रबोधचन्द्रोदय नाटकमें देखो ॥ १५३ ॥ प्रचितकदण्डकलक्षणम् । प्रचितकसमभिधो धीरधीभिः स्मृतो दण्डको नयादुत्तरैः सप्तभिः ॥ १५४ ॥ इति केदारभट्टकृते वृत्तरत्नाकरे वर्णवृत्तवर्णनं नाम तृतीयोध्यायः ।।
- ९६ वृत्तरत्नाकरः-- [तृतीयो- छ० टी०-नद्वयात्--नगणद्वयात् । उत्तरैः-अग्रगैः । सप्तभि3:-सप्तयगणैः। प्रचितकसमभिधः--प्रचितकसम्यक् अभिधा यस्य सः प्रचितकसमभिधः दण्डकः । धीरधीभिः वीरा धीर्येषां ते धीरधियस्तैः । कविभिः स्मृतः--कथितः ।। १५४ ॥ अत्रेदमवधेयम्-श्रीमद्भगवता पिङ्गलाचार्येण नगणद्वयोत्तररेफसप्तकादिभिरेव दण्डकः प्रोक्तस्तथापि केदारभट्टेन ग्रन्थान्तरसम्वादात्कवीनां सप्रयोगाच्च गणा- न्तरसन्निवेशोऽत्र 'कृतः संक्षेपतः कथनमेतद्वस्तुतो रगणव्यतिरिक्तैरप्यन्यैर्गणैः प्रचितकदण्डको भवति । तदुक्तं ग्रन्थान्तरे प्रचितक इति हयसत्यैर्भवद्दण्डको नयाद्यैर्मतैर्जयः सभैः समेतः ॥" भा० टी०-यदि २ नगण (।।।)के आगे ७ यगण (155) हो तो वह "प्रचितक" नामका दंडक कहा गया है । यद्यपि भगवान् पिङ्गलाचार्यजीने दो नगणोके आगे ७ रगणोले ही दण्डक कहा है तथापि केदारभट्टने दूसरे ग्रन्थोके अभिप्रायसे और कवियोंके प्रयोग ( कविता ) से यहां यगणका भी सन्निवेश किया है ॥१५४ ॥ प्रचितक दण्डकका उदाहरण । " मुरहर यदुकुलाम्भोधिचन्द्रप्रभो देवकीगर्भरत्नत्रैलोकैकनाथ प्रचितकपटसुरारिवजोहामदन्तावलस्तोमविद्रावणे केसरीन्द्र । चरणनखरसुधांशुच्छटोन्मेषनिःशेषितध्यायिचतोनिविष्टान्ध- कारप्रणतजनपरितापोनदावानलच्छेदमेघ प्रसीद प्रसीद द्रुतं वै॥" इति श्रीकविराजदाधीचपण्डित ज्ञारसरामशास्त्रविरचितायां छन्दःसुबोधिन्यां सरलायां च वर्णवृत्तनिरूपणं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ऽध्यायः ४.] ९७ टीकाइयोपेतः। चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥ अथार्धसमवृत्तप्रकरणम् । उपचित्रच्छन्दोलक्षणम् । विषमे यदि सौ सलगा दले भौ युजि भाद्गुरुकावुपचित्रम् ॥१॥ छ०टी०-यदि विषमे दले-प्रथमतृतीयपादात्मकेऽर्थे । सौ--दौ सगणौ। ततः सलगाः-सगणलघुगुरवः । युजि--समे द्वितीयचतुर्थचरणात्मकेऽर्थे । भौ-दौ भगणौ । ततो भात--भगणद्वयाने वर्तमानात्तृतीयभगणात् । गुरुकौ-गुरुद्वयञ्चेत् । तदा उपचित्र नाम वृत्त भवति ॥ दलशब्देनात्रार्धग्रहणमस्ति-"ढलमर्ध दल पद्म. दल हस्त्यादिसाधनम्" इत्यनेकार्थध्वनिरत्राधसमवृत्ताध्यायेऽनिमश्लोकेष्वपि यत्र यत्र ढलपद नास्ति- तत्र तत्रापि दलमित्येव बोध्यम् ॥ १ ॥ सूचना-अत्र प्रथमपादसदृशस्तृतीयपादः । द्वितीयपादसदृशश्चतुर्थपादः। एव सर्वत्राधसमच्छ- न्दसि विज्ञेय प्राज्ञैः ॥ भा० टी०-यहांसे आगे अर्धसमवृत्तप्रकरणका आरंभ जानो । जो पहिले और तीसरे चरणरूपी विषमपादमयी आधे भागमें अर्थात् छन्दके १ ले और ३ रे पादमें ३ सगण (115)१ लघु ( हस्व ) और १ गुरु (दीर्घ वर्ण ) हो तथा समपादमयी आधे भागमें अर्थात् छन्दके दूसरे और ४ थे पाद (चरण ) में ३ भगण (5।।) और २ गुरु (दीर्घ ) वर्ण हो तो “उपचित्रक" नामका छन्द हो। सूचना-अर्धसमवृत्त प्रकरणमें १ ले चरणके समान ३ रा चरण और २ रे चरणके समान ४ था चरण सदा रहता है॥१॥ उपचित्र छन्दका उदाहरण । अयमत्र नृपः सचिवः स्वसा वेषकुमार इतः प्रतिहारः। उपचित्रमिदं त्वदरे गृहे वक्ति मिथः किल पान्थसमूहः ॥" द्रुतमध्याछन्दोलक्षणम् । भत्रयमोजगतं गुरुणी चेद्यानि च नजौ ज्ययुतौ द्रुतमध्या ॥२॥ छ० टी०-यत्र भत्रयं--भगणत्रयम् । ओजगत--विषमदलगत । भवेत् तदन्ते गुरुणी-द्वे गुरुणी भवतः । गुरुणीति सामान्ये नपुसकम् । युजि च--समपादे ७ ९८ वृत्तरत्नाकर:- [चतुर्था- ? द्वितीयचतुर्थरूपे दले । नजौ--नगणजगणौ । किविशिष्टौ ? ज्ययुतौ--जगणयग- णाभ्यां सहितौ चेत्तत् द्रुतमध्या नाम वृत्तं भवेत् ॥ २ ॥ भा० टी०-१ ले और ३ रे चरण में ३ भगण (5।।) और उनके अन्त में २ गुरु (दीर्घ) वर्ण हों तथा २ रे और ४ थे चरणमें नगण (111) जगण (151) जगण (151) और यगण (155) हो तो "द्रुतमध्या' नामका छन्द हो ॥२॥ इतमध्या छन्दका उदाहरण । " राम दयैकनिधे तव शुद्ध मनसि पुनर्वृतमध्यकमेकम् । नाम पठन्ति जपन्ति च भक्त्या यमनगरं न हि दृष्टिगमेषाम् ॥" वेगवतीछन्दोलक्षणम् । सयुगात्सगुरू विषमे चेद्भाविह वेगवती युजि भाद्गौ ॥ ३ ॥ छ०टी०-इह-अस्मिन्नर्धसमप्रकरणे छन्दसि वा । विषमे-प्रथमतृतीयपादरूपे दले । सयुगात्-सगणद्वयात् । सगुरू-सश्च गुरुश्च सगुरू सगणो गुरुश्चैकश्चेत् । युजि-द्वितीयचतुर्थरूपे दले । भौ-द्वौ भगणौ । ततोऽग्रे भात्--पुनर्भगणादेव । गौ--द्वौ गुरू चेत्तदा वेगवती नाम छन्दो भवति ॥ ३ ॥ भा० टी०-१ ले और ३रे चरणरूपी आधे भागमें ३ सगण ( ।। 5 ) और १ गुरु (दीर्घवर्ण ) हो तथा २ रे और ४ थे चरणरूपी दलमें ३ भगण (511) और २ गुरु (दीर्घवर्ण) हो तो “वेगवती" नामका छन्द हो ॥३॥ वेगवती छन्दका उदाहरण । तव मुञ्चनराधिप सेनां वेगवती सहते समरेषु । प्रलयोमिमिवाभिमुखी तां कः सकलक्षितिभृत्रिवहेषु ॥ भद्रविरादछन्दोलक्षणम्। ओजे तपरौ जरौ गुरुश्चेन्म्सौ ज्गौ ग्भद्रविराड्भवेदनोजे ॥४॥ छ० टी०-यत्र ओजे--विषमे दले । तपरौ--तात्परौ । जरौ--जगणरगणौ । गुरुश्चेत् । अनोजे-समदले । म्सौ--मगणतगणौ । गौ--जगणगुरू । ग् पुन- रपि गुरुश्च । तद्वृत्तं भद्रविराट्नाम भवेत् ॥ ४ ॥ भा० टी०-जो विषमदल (१ ले ओर ३ रे पाद) में तगण ( 55 ) जगण (15) रगण (515) और अंतमें १ गुरु (दीर्घ) वर्ण हो । तथा समदल (२रे और ४ थे पाद ) में मगण (555) लगण (115) जगण (151) और अन्तमें २ गुरु (दीर्घवर्ण ) हो तो "भट्रविराट् छन्द हो॥४॥ " ऽध्यायः ४ ] टीकादयोपेतः। - 7 भविराट् छन्दका उदाहरण । यत्पादतले चकास्ति चक्र हस्ते वै कुलिशं सरोरुहं वा । राजा जगदेकचक्रवर्ती स्याच्छं भद्रविराट् समनुतेऽसौ ॥ केतुमतीछन्दोलक्षणम् । असमे सजौ सगुरुयुक्तौ केतुमती समे भरनगाद्गः ॥५॥ छ० टी०-यदा असमे--विषमे दले। सजौ--सगणजगणौ । किविशिष्टौ सजौ १ सगुरुयुक्तौ--सगणेन गुरुणा च युतौ । भवतः समे--द्वितीयचतुर्थरूपे सम- दले । भरनगात्--भगणरगणनगणगुरुम्यः । ग:--पुनर्गर्भवति चेत्तदा केतु- मतीछन्दः स्यात् ॥ ५ ॥ भा० टी०-यदि विषमदल (१ ले और ३ रे पाद ) में सगण (।। 5) जगण (1.51) सगण (115) और अंतमें ? गुरु (दीर्घ) वर्ण हो । तथा समदल (३रे और ४ थे पाद) में भगण (1) रगण (515) नगण (।।।) ओर अन्तमें २ गुरु (दीर्घवर्ण) हो तो "केतुमती' छन्द हो ॥५॥ केतुमती छन्दका उदाहरण । शुभलक्ष्मपद्मविलसंती केतुमती विभोः पदततिर्या । यमुनातटे विलिखिता वै पातु हरिप्रिया सुमतिदा सा ॥" आख्यानिकीछन्दोलक्षणम् । आख्यानिकी तौ जगुरू ग ओजे जतावनोजे जगुरू गुरुश्चेत् ॥ ६ ॥ छ० टी०-यत्र ओजे-विषमदले । तौ-द्वौ तगणौ । जगुरू--जगणो गुरुश्च । गः--पुनरपि गुरुरेकः । अनोजे--समदले द्वितीयचतुर्थपादरूपे । जतौ- जगणतगणौ । जगुरू--जगणो गुरुश्च । गुरु:-पुनरपि गुरुरेकश्चेत् । तदाआख्या- निकीछन्दो भवेत् ॥६॥ भा० टी०-यदि विषमदल (१ ले और ३ रे पाद) में २ तगण (55) १ जगण (151) और २ गुरु (दीर्घवर्ण) हो तथा समदल (२ रे और ४ थे पाद ) में जगण (ISI) वगण (55) जगण (151) और अन्तमें २ गुरु (दीर्घवर्ण) हो तो" आख्यानिकी" नामका छन्द हो ॥६॥ आख्यानिकी छन्दका उदाहरण । "भृङ्गावलीमङ्गलगीतनादैः जनस्य चित्ते मुदमादधाति ।। आख्यानिकी च स्मरजन्मपाश-महोत्सवस्याप्रवणे क्वणन्ती ।।" १ आख्यानिकी पाठः साधुः पिंगलोक्तत्वात् ।
वृत्तरत्नाकरः- [ चतुर्थो--- - विपरीताख्यानिकीछन्दोलक्षणम् । जतौ जगौ गो विषमे समे स्यात् तौ ज्गौ ग, एषा विपरीतपूर्वा ॥७॥ छ० टी०-यदा विषमे--विषमदले । जतौ--जगणतगणौ । जगौ--जगण- गुरू । गः--पुनरपि गुरुः । तथा समे-समदले । तौ--द्वौ तंगणौ। गौ--जग- णगुरू । गः--पुनरपि गुरुश्चेत् । तदा एषा विपरीतपूर्वा-विपरीतं पद पूर्वे यस्याः सा । विपरीताख्यानिकी स्यात् ॥ एतयोरुपजात्यन्तर्गतत्वेऽप्यर्द्धसमप्रकरणे विशे- घसंज्ञार्थं पाठः । कालिदासेन तु स्वकृतश्रुतबोधे यदेन्द्रवज्राया आद्यचरणत्रयोऽन्ये चरणा उपेन्द्रवज्रायास्तदा विपरिताख्यानिकीति-चोक्ता ॥ ७ ॥ भा० टी०-जो विषम दल (१ ले और ३रे चरण) में जगण (15) तगण (551) जगण (151) और गुरु (दीर्घ) वर्ण हो तथा समदल (२रे और ४ थे चरण ) में दो तगण (55),१ जंगण (151) और २, गुरु (दीर्घ) वर्ण हों तो “ विपरीताख्यानिकी" छन्द हो । विशेषतः कालि- दासजीने अपने रचित श्रुतबोधौ १. ला चरण. इन्द्रवज्राका और शेष तीनो चरण उपेन्द्रवज्राके हो तो विपरीताख्यानिकी हो ऐसा लिखा है। यद्यपि आख्यानिकी और विपरीताख्यानिकी ये दोनों उपजाति छन्दके अन्तर्गत ही हैं तथापि यहां, अर्धसमप्रकरणमें विशेष संज्ञाके लिये इन दोनोंका पाठ है ॥७॥ विपरीताख्यानिकी छन्दका उदाहरण । अलं तवालक्षि वचोभिरभिः स्वार्थप्रिये साधय कार्यमन्यत् । कथं कथावर्णनकौतुकं स्यादाख्यानिकी चेद्विपरितपूर्वा ॥" हारिणप्लुताछन्दोलक्षणम् । सयुगात्सलघू विषमे, गुरुयुजि नभौ च भरौ हरिणप्लुता ॥ ८ ॥ छन्टी० ०-यत्र विषमे--विषमदले। सयुगात्-सगणद्वयात् । सलघू--सश्च लघुश्च सलबू-सगणो लघुश्च । गुरुः--दीर्घश्चैकः । युजि-समदुले । नभौ-नगणभगणौ । च--पुनः । भरौ-भगणरगणौ । भवतस्तदा हारणप्णुतानामछन्दः स्यात् ।। ८ ।' भा० टी०-विषमदल (१ ले और ३रे चरण) में सगण (115) २ लघु (हस्व ) और १ गुरु (दीर्घ ) वर्ण दो तया समदल (२रे और ४ थे चरण में १ नगण (111)२ भगण (11) और १ रगण (515) हो तो " हरि- णप्लुता" नामक छन्द हो॥८॥ हरिणता छन्दका उदाहरण । नरपुअनराधिपविद्विषां भयविवर्जिवकेतुलघीयसाम् । " - । .
ऽध्यायः ४.] टीकादयोपेतः। रणभूमिपरामुखवम॑नां भवति शीघ्रगति हरिणप्लुता ।।" अपरवछन्दोलक्षणम् । अयुजि ननरला गुरुः समे तंदपरवमिदं नजौ जरौ ॥९॥ छ० टी०-अयुजि--विषमे 'दले । ननरलाः--नगणनगणरगणलघवः । गुरुः-- दीर्घश्चैकः । समे--समदले । नजौ--नगणजगणौ । जरौ--जगणरगणौ । चेत्तत्--इदम् । अपरवनामछन्दः स्यात् । वैतालीयान्तर्गतस्याप्यस्यात्र विशेष- सज्ञार्थमुपन्यासः ॥ ९॥ भा० टी०-जो विषमदल (१ ले और ३ रे पाद ) में २ नगण (1।।) १ रगण (515) १ लघु (हस्व) और १ गुरु (दीर्घवर्ण) हो तथा समदल (२रे और ४ थे पाद) में १ नगण (।।।)२ जगण (151) और १ रगण (515) हो तो यह “ अपरवत्र" नामका छन्द हो । यद्यपि यह वैतालीय छन्दके अन्तर्गत ही है तथापि यहां विशेष संज्ञाके अर्थ इसका पाठ है।। ९ ॥ अपरवत्र छन्दका उदाहरण । सकृदपि कृपणेन चक्षुषा नरवर पश्यति यस्तवाननम् । न पुनरपरवक्रमीक्षते स हि सुखितोऽर्थिजनस्तथाविधम् ॥" पुष्पिताग्राछन्दोलक्षणम् । अयुजि नगरेफतो यकारोयुजिच नजौ जरगाश्च पुष्पिताया ॥१०॥ छ० टी०-पदा अयुजि-विषमेऽर्थे । नयुगरेफतः-नगणद्वयरेफाभ्याम् । परो यकार:-यगणः । युजि-समेऽर्धे । नजौ-नगणजगणौ । च-पुनः । जरगाः- जगणरगणगुरवः । स्युस्तदा पुष्पिताग्रावृत्त भवेत् । औपच्छन्दसिकान्तर्गतत्त्वेऽप्य- स्येह विशेषसज्ञार्थ पाठः प्रोक्तश्च । “वदन्त्यपरवत्राख्यं वैतालीय विपश्चित. । पुष्पि- ताग्राभिध केचिदौपच्छन्दसिक तथा।।" महता प्रपञ्चेन किमेतावतैवालं प्राज्ञेषु।॥१०॥ भा० टी०-जो विषमदल (१ ले और ३ रे पाद) में २ नगण (।।।) १ रगण (15) और १ यगण (155) हो । तथा समदल (२ रे और ४ थे पाद) में नगण (11) जगण (157) जगण (15) रगण (515) और १ गुरु (दीर्घवर्ण) हो तो "पुष्पिताना" छन्द हो । यद्यपि यह औपच्छन्दसिक छन्दके अन्तर्गत है तथापि यहां विशेष संज्ञाके लिये इसका पाठ है ॥ १०॥ पुष्पितामा छन्दका उदाहरण । "समशितदशना मृगायताक्षी स्मितसुभगप्रियवादिनी विदग्धा । अपहरति नृणां मनांसि वामा भ्रमरकुलाने लतेव पुष्पिताया ।।
4 १०२ वृत्तरत्नाकरः- [ चतुथों- यवमतीछन्दोलक्षणम् । स्थादयुग्मके रजौरजौ समे तु जरौजरौ गुरुर्यवात्परामतीयम् ॥११॥ छ० टी०-यदा अयुग्मके-विषेमे दले । रजौ-गणजगणौ। रजौ-पुन- रपि रगणजगणौ । समे-समदले । जरौ-जगणरगणौ। जरौ-पुनरपि जगण- रगणौ । गुरुः दीर्घश्च । तदा इय यवात्-यवशब्दात् । परा-उत्तरा । मती भवती-यवमती भवतीत्यर्थः ॥ ११ ॥ भा० टी०-यदि अयुग्मदल (१ ले और मेरे पाद ) में रगण (515) जगण (15)रगण (515) और जगण (151) हो तथा समदल(२रे और ४ थे पाद) में जगण (ISI) रगण (515) जगण (15) रगण (515) और अन्तमें १ गुरु (दीर्घ) वर्ण हो तो " यवमती" नामक छन्द हो ॥ ११ ॥ यवमती छन्दका उदाहरण । "पद्मकं तु कोमले करे विभाति । प्रशस्तमत्स्यलान्छनं पदे च यस्याः । सा यवान्विता भवेद्धनाधिका च । समस्तबन्धुपूजिता प्रिया च पत्युः॥" मालभारिणीछन्दोलक्षणम् । विषमे ससजा गुरू. अनोजे सभरा यश्च तु मालभारिणीयम् ॥१२॥ इति केदारभट्टकृते वृत्तरत्नाकरर्धसमवर्णवृत्तकथने चतुर्थोध्यायः ॥ छ० टी०-यत्र विषम-विषमदले प्रथमतृतीयपादरूपे । ससजा:--सगण- सगणजगणाः । गुरू-गुरुद्वय च । तथा अनोजे-समदले द्वितीयचतुर्थपादरूपे । सभराः सगणभगणरगणाः । तु-पुनः । यः-यगणश्च । तदा इय मालभारिणी-- मालभारिणीनाम वृत्तं स्यात् ॥ १२ ॥ भा० टी०-जो विषमदल (१ ले और ३रे पाद) में दो सगण (115) १ जगण (151) और २ गुरु (दीर्घ)वर्ण हो तथा समदल (२ रे और ४ थे पाद) में सगण (115) भगण (1) रगण (515) और यगण (155) हो तो "मालभारिणी" नामक छन्द हो ॥ १२ ॥ मालभारिणी छन्दका उदाहरण । इह कि नहि पूजिता मयाम्बा भगवत्येव हि मालभारिणीयम् । भगवानपि नार्चितः कदासौ कथमेवं च सुगीर्भवेन्ममेडया ॥ इति श्रीकविराजदाधीचपण्डित-ज्ञारसरामशास्त्रविरचितायां छन्द.सुबोधिन्यां सरलायां चार्धसमवर्णवृत्तनिरूपणं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ । - .
ऽध्यायः ५ ]
१०३
टीकाइयोपेतः।
पञ्चमोऽध्यायः।
2
अथ विषमवृत्तप्रकरणम् ।
पदचतुरूध्ववृत्तलक्षणम् ।
मुखपादोऽष्टभिर्वणः । परेऽस्मान्मकरालयैः क्रमादृद्धाः ॥
सततं यस्य विचित्रैः पादैः सम्पन्नसौन्दर्यम् ।
तदभिहितममलधीभिः पदचतुरूर्वाभिधं वृत्तम् ॥ १॥
छ० टी०-व्याख्यायतेऽथ विषमवृत्ताध्यायः । मुखपाद इति । यस्य छन्दसो
मुखपादः-आद्यपादः । अष्टभिः–अष्टसख्यकैः । वर्णैः-अक्षरैः भवेत् । तथा
अस्मात्-मुखपाढात्प्रथमपादात् । परे–अपरेऽग्रेतनास्त्रयः पादाः । द्वितीयतृतीय-
चतुर्थात्मकाः । मकरालयैः-मकराणामालया मकरालयास्तै.-समुद्रेश्चतुर्भिरक्षरैरि-
त्यर्थः । क्रमात्-क्रमेण । सततम्-अनवरतम् । वृद्धा-प्रवृद्धा. भवन्ति । यथा
प्रथमपादादष्टाक्षरात्मकात् द्वितीयपादो द्वादशाक्षरात्मकस्तृतीयपादष्षोडशाक्षरान्म-
कश्चतुर्थपाढो विशत्यक्षरात्मकः । अमलधीभिः-निर्मलमतिभिः कविभिः । तत् वृत्त
पढचतुर्वाभिधम्-पदचतुरूर्वनामकम् । अभिहितम्-भणितम् । किविशिष्ट
तत् ? विचित्रैः-विभिन्नलक्षणः । पादैः-चरणः । सफ्नसौन्दर्यम्-सम्पन्न सौन्दर्य
यस्य तत्-सम्प्राप्तचारुत्वमिति । गणपदाभावादत्र लघुगुरुश्च नेष्यत इति दिक्॥१॥
भा० टी०-जिसका पहिला चरण ८ अक्षरोका २ रा चरण १२ अक्ष-
रोका ३रा चरण १६ अक्षरोका और ४ था चरण २० अक्षरोका होय उसे
छन्दशास्त्रके जानने वाले "पदचतुरूवं' नामका छन्द कहते हैं । इसमें
गणोका अभाव होनेसे लघु गुरुका कोई नियम नहीं है ॥ १॥
पदचतुरूवं छन्दका उदाहरण ।
तस्याः कटाक्षविक्षेपैः कंपिततनुकुटिलैरतिदीर्वैः : तक्षकदष्ट इवेन्द्रिय-
शून्यः क्षतचैतन्यः पदचतुरूवं न च लति पुरुषः पतति सहसैव ॥१॥
आपीडच्छन्दोलक्षणम् ।
प्रथममुदितवृत्ते । विरचितविषमचरणभाजि ।
गुरुकयुगलकनिधन इह कलितश्चाङ् ।
विधृतरुचिरपदविततियतिरिति भवति पीडः ॥ २॥
१०४ वृत्तरत्नाकर:- [पञ्चमो- ? - २ छ० टी०-इह-अस्मिन्शास्त्रे प्रथम-पूर्वम् । उदितवृत्ते-प्रतिपादिते छन्दसि पदचतुरूंर्बाभिधे । गुरुकयुगलकनिधने-गुरुद्वयमवसाने सति च । आड्कलितः-- आयुक्तः । पीड:--आपीडनाम च्छन्दो भवति । किविशिष्टे वृत्ते १ विरचितविषम- चरणमाजि--विरचिता ये विषमचरणाः पूर्वापूर्वापेक्षयाधिकचतुर्वर्णैर्युक्तास्तादृशां- श्रणान्पादान् भजतीतीदृशे । किविशिष्ट आपीड: ? विधृतरुचिरपदविततियतिः- विधृता रुचिरपदानां वितत्या यतिर्येन स तादृशः । अत्राय विशेषः-पदचतुरू- र्वाभिधे वृत्ते गुरुलघुनियमो नास्त्यापीडे तु चतुर्ध्वपि चरणेषु सर्वे वर्णा लघ- वोऽन्तिमवर्णौ च दीर्धी कार्यों ॥ २ ॥ भा० टी०-जिसके पहिले चरणमें ६ अक्षर लघु और अन्तमें २ वर्ण गुरु हों२ रे चरणमें १० वर्ण लघु और अन्तमें २ वर्ण गुरु हों३रे चरणमें १४ वर्ण लघु और अन्तमें २ वर्ण गुरु (दीर्घ ) हों और ४थे चरणमें १८ वर्ण लगु और अन्तमें २ वर्ण गुरु हों तो वह " आपीड " नामका छन्द हो । पदचतुरूवं छन्दमें और आपीड छन्दमें इतनी ही विशेषता है कि उसमें लघु गुरुका कोई नियम नहीं और आपीडमें उक्त प्रकारसे लघु गुरुका नियम है ॥२॥ आपीड छन्दका उदाहरण । "कुसुमितसहकारे हितहिममहिमशुचिशशाङ्के । विकसितकमल- सरसि मधुलमयेऽस्मिन् । प्रवससि पथिकहतक यदि भवति तव विपत्तिः॥" कलिकाच्छन्दोलक्षणम् । प्रथममितरचरणसमुत्थम् । श्रयति जगति लक्ष्म । इतरदितरजनितमपि भवति तुर्यम् । चरणयुगलकमविकृतमपरमिति कलिका सा ॥३॥ उ० टी०-तृय--चतुर्थाशः । पादश्चरणो वात्रास्ति । ज्ञेयः पादश्चतुर्थाश इति प्रथमाध्याय उक्तत्वात् । यदा आपीडस्यैव प्रथमं तुर्य--प्रथमश्चरणो द्वाद- क्षरात्मकः । इतरचरणसमुत्थम्--इतरस्माचरणाद्वितीयचरणात् समुत्थमुत्पन्नम् । द्वितीयचरणोद्भवं द्वादशाक्षररूप लक्ष्म--लक्षण श्रयति ॥ इतरत्--द्वितीयचरणो द्वादशाक्षरात्मकः । इतरजनितम्--इतरस्मात्प्रथमाज्जनितं समुत्पन्नमष्टाक्षररूपम् । प्रथमपादीयलक्ष्म--लक्षणम् अपि श्रयति । शेषम्--अवशिष्टम् । अपर चरणयुग- २ ऽध्यायः ५.] टीकाद्वयोपेतः। लक--तृतीयचतुर्थचरणात्मकम् । अविकृतं--विकाररहितमापीडापेक्षयाऽप्राप्तान्य- 'थाभावम् । षोडशविंशत्यक्षररूपमेव भवति । सा जगति--लोके । कलिका इति-- कलिकानामच्छन्दः स्यात् । मञ्जरीत्येके ॥ ३ ॥ भा० टी०-जो आपीड छन्दका १ चरण (८ अक्षरका)२रे चरणके स्थान- में हो और २रा चरण ( १२ अक्षरका) पहिले चरणके स्थानमें हो। ३ रा चरण (१६ अक्षरका) और ४ था चरण (२० अक्षरका) ये दोनो अपने अपने स्थानमें जैसेके वैसेही हो तो "कलिका" नामका छन्द हो। इसीको मञ्जरी भी कहते हैं ॥३॥ कलिका छन्दका उदाहरण । हरिसुचरणशरणगतस्य । प्रभवति यमभीः किम् । जगति स सुकृतिरमलमतिरपि भक्तश्चलति नहि पितृपतिपथि कुमतिरिव हरिरक्तः॥" (मत्कृति.) लवलीछन्दोलक्षणम् । द्विगुरुयुतसकलचरणान्ता । मुखचरणरचितमनुभवति तृतीयः॥ चरण इह हि लक्ष्म । प्रकृतमपरमखिलमपि यदि भवति लवलीसा ॥४ छ० टी०-यदि इह-अस्मिन्प्रकरणे छन्दसि वा । हि-निश्चितं । तृतीयच- रण.-षोडशवर्णात्मकः । मुखचरणरचितम्-प्रथमपादसभवमष्टाक्षररूपम् । लक्ष्म चिह्नम् । अनुभवति-आश्रयते । अपरं-प्रथमचरणादिकम् । अखिलं-समग्रम् अपि प्रकृतं कलिकाया प्रकर्षेण कृत । प्रथममितरचरणसमुत्थमित्यादिरूप लक्ष्म लक्षणम् । अनुभवति तदा सा लवली भवति-लवली नाम छन्दः स्यात् । किवि- शिष्टा लवली ? द्विगुरुयुतसकलचरणान्ता-द्वाभ्यां गुरुभ्यां युतः सकलचरणाना अन्ते यस्याः सा । अत्रायमाशयः प्रथमचरणस्थाने द्वितीयचरणलक्ष्म द्वादशा- क्षररूपसू । द्वितीयचरणस्थाने तृतीयचरणलक्ष्म-षोडशाक्षररूपम् । तीतीयचरण- स्थाने प्रथमचरणलक्ष्म-अष्टाक्षररूप भवति चतुर्थचरणस्तु स्वस्थानेऽविकृतो विकाररहितो विशत्यक्षरात्मक एव स्यात्तथा पादचतुष्केष्वप्यन्ते गुरुद्वयमन्ये सर्वे वर्णा लघव एवापीडवदिति नियमः ॥ ४ ॥ भा० टी०-यदि आपीड छन्दका पहिला ८ अक्षरवाला चरण रे चरणके -स्थानमें हो। २ रा १२ अक्षरवाला चरण १ ले चरणकै स्थानमें हो। ३रा १६ अक्षरवाला चरण २ रे चरण के स्थानमें हो और ४था २० अक्षरवाला - १०६ वृत्तरत्नांकर:- [पञ्चमो- " - चरण अपने ही स्थानमें ज्योंका त्यों अपने रूपयुक्त हो तो लवली नामका छन्द हो। ध्यान रहे कि “लवली" छन्दके ४ रो चरणोंमें अन्त २ के दो वर्ण गुरु और शेषवर्ण लघु आपीडके समान ही रहते हैं ॥४॥ लवली छन्दका उदाहरण । प्रणवमहरहर्मनसि मों जपति जननिकर जगति जयति मृत्युम् । ब्रजति स खलु सत्ये । ध्रुव इव वियति यमनियमनिपुणसुधिष्णो यः ॥” (मत्कृति ) अमृतधाराछन्दोलक्षणम्। प्रथममधिवसति यदि तुर्य चरमचरणपदमवसितगुरुयुग्मा । निखिलमपरमुपरितनसममिह ललितपादा । त्रितयममृतधारा ॥५॥ छ० टी०-इह-शास्त्रे । यद्यापीडस्य प्रथम तूर्य-प्रथमश्चरणोऽष्टाक्षरात्मकः। चरमचरणपद-चतुर्थचरणस्थान । “ पदंव्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माघ्रिवस्तुषु " इत्यमरः । अविवसति-आश्रयति । अपरम्-अन्यत् । निखिल-समस्तं । ललित- पादत्रितयं द्वितीयतृतीयचतुर्थचरणात्मकम् । उपरितनसमं स्वस्वापेक्षया उपरि- तना ये पादास्तत्तुल्यं स्यात्तदा अमृतधारा-अमृतधारा नामच्छन्दो भवति । किविशिष्टा अमृतधारा ? अवसितगुरुयुग्मा-अवसितौ प्रतिचरणावसाने गुरुयुग्म यस्याः सा। अयमाशयः अमृतधारायाचतुर्थश्चरणोऽष्टाक्षरात्मकः । तृतीयश्चरणो विशत्यक्षरात्मकः द्वितीयश्चरणो घोडषाक्षरात्मकः । प्रथमश्चरणो द्वादशाक्षरात्मको भवतीति ॥ ५॥ भा० टी०-यदि आपीडका पहिला चरण (८ अक्षरवाला)४थे चरणके स्थानमें हो। दूसरा चरण ( १२ अक्षरवाला) १ ले चरणके स्थान हो । तीसरा चरण (१६ अक्षरवाला) २२ चरणकै स्थानमें हो और चौथा चरण (२० अक्षरवाला ) ३ रे चरणके स्थानमें हो तो "अमृतधारा" नामका छन्द हो। ध्यान रहे कि, अमृतधाराका पहिला चरण १२ अक्षरका। दूसरा चरण १६ अक्षरका । तीसरा चरण २० अक्षरका और चौथा चरण ८ अक्षरका होता है। प्रत्येक चरणमें अन्त २ के दो वर्ण गुरु और शेष वर्ण लघु आपीडके समान ही होते हैं ॥५॥ अमृतधारा छन्दका उदाहरण । जनमुखगतयदमृतपानावृजिनमपहरति जनयति सुकृतं या। नयति दिवि कलिमलमलिनमतिमपि भुवि गङ्गास्ति च संद- मृतधारा ॥ १ ॥"(मत्कृतिः)
LL
ऽध्यायः ५.]
टीकाद्वयोपेतः।
१०७
अत्रैवमवधेयम् श्रीमात्पङ्गलाचार्यैस्तु पदचतुरूर्ववृत्तप्रथमपादस्यैव
द्वितीयतृतीय चतुर्थचरणविपर्यासे सति मञ्जरी लवल्यमृतधारा प्रोक्ता ।
तथाच सूत्रम्-
"प्रथमस्य विपर्यासे मञ्जरी लवल्यमृतधारा । ५-२५।"
अस्यायमर्थः-आपीडग्रहणं तेनैव साकं लघ्वक्षरानुज्ञानश्च निवृत्तमतस्त-
देव पदचतुरूर्द्ध प्रथमस्य (प्रथमपादस्य) द्वितीयेन पादेन विपर्य्यासे मनरी
प्रथमपादस्य तृतीयपादेन विपर्यासे लवली । प्रथमपादस्य चतुर्थपादेन
विपासे अमृतधाराभिधानं भवतीति ॥
श्रीमत्पिङ्गलाचार्यजीने तो पदचतुरूर्ध्वछन्दके प्रथम चरणका दूसरे तीसरे
और चौथे चरणसे बदलाव होनेपरही १ मञ्जरी रेलवली ३ और अमृतधारा
कही है । जैसे पदचतुरूवं छन्दका पहिला ८अक्षरका चरण दूसरे चरणके
स्थानमें हो और दूसरा जो कि १२ अक्षरका चरण है वह' पहिले चरणके
स्थानमें हो शेष ज्योका त्यो हो तो मञ्जरी छन्द हो ॥१॥१ ला ८ अक्षरवाला
चरण ३रे चरणके स्थानमेंहो और तीसरा १६ अक्षरका चरण पहिले चरणके
स्थानमें हो तो शेष चरण ज्योके त्यो हो तो लवली छन्द हो ॥२॥ इसी
प्रकार पहिला ८ अक्षरका चरण चौथे चरणके स्थानमें हो और चौथा २०
अक्षरका चरण पहले चरणके स्थानमें हो शेष चरण ज्योंके त्यों अपने २
स्थानमें हो तो अमृतधारा छन्द हो । उक्त तीनों छन्दोमें गुरु लघुका कोई
नियम नहीं । नीचे इन तीनोके उदाहरण देखो-
मञ्जरीका उदाहरण ।
“जनयति महती प्रीति हदये। कामिनां चूतमारी। मिलदलिचक्रच-
चुप रिचुम्बितकेशरा। कोमलमलयवातपरिवर्तिततरुशिखरस्थिता॥"
लवलीका उदाहरण ।
विरहविधुरहूणकाङ्गनाकपोलोपम । परिणतिधरं पीतपाण्डुच्छवि ।
लवलीफलनिदाघे । भवति जगति हिमकरशीतलमतिस्वादूण्णाहरम्"
अमृतधाराका उदाहरण ।
" परिवाञ्छसि कर्णरसायनं सततममृतधाराभिर्यदि हदि वा परमानन्द
वशम् । चेतः शृणु धरणीधर वाणीममृतमयी तत्काव्यगुणभूषणम्॥"
इति पदचतुरूवाधिकारः॥
रद्गताछन्दोलक्षणम् ।
सजमादिमे सलघुकौ च । नसजगुरुकेष्वथोद्गता ॥
त्र्यद्भिगतभनजला गयुताः।सजसा जगौ चरणमकेतः पठेत् ॥६॥
१०८
वृत्तरत्नाकर:-
[पञ्चमो-
छ०टी०-आदिमे-प्रथमे पादे । सज-सश्च जश्च सजं समाहारद्वद्वत्वादे-
कवचनम् । च-पुनः । सलघुकौ-सश्च लघुकश्च सलघुकौ । अथ-द्वित्तीयपादे ।
नसजगुरुकेषु-नगणसगणजगणगुरुषु । सत्सु तथा त्र्यंघ्रिगतभनजला:-त्रिश-
ब्दोऽत्र तृतीयवाचकेस्त्यतस्त्रिश्वासावंघ्रिश्च त्र्यघ्रि तृतीयपादस्तत्र गता भगण-
नगणजगणलघवः । गुरुयुताः-गुरुणैकेन युक्ताः स्युः । तथा चरणम्-अवशिष्ट-
चरणं चतुर्थपाद ! सजसाः-सगणजगणसगणाः । जगौ-जगणो गुरुश्च । सजस-
जगात्मकमेवभूतम् । यदा एकतः-एकस्मिन्मागे चतुर्थभागे पठेत्तदा उद्गता-
उद्गतानाम वृत्तं भवति । कुत्रचिच्चरममेकतः पठेदित्यपि पाठः । अस्मद्विचारे
तु चरणमन्तिम पठेदेवं चेत्पाठः साधुः क्लिष्टकल्पनाभावात् । सजसाजगावित्य-
स्पात्र चरणमित्यनेन सामानाधिकरण्य तु " रक्षोहागमलध्वसदेहाः प्रयोजनम् "
इति महाभाष्ये प्रयोगात् । “ प्रत्यक्षानुमानशब्दाः प्रमाणानि" इति । पातञ्ज-
लयोगदर्शनेऽपि प्रयोगदर्शनाच्च वेदाः प्रमाणमितिवत्समर्थनीयम् । तथाहि वेदाः
प्रमाणं स्मृतयः प्रमाण धर्मार्थरूप वचन प्रमाणम् ॥ यस्य प्रमाण न भवेत्प्रमाण
कस्तस्य कुर्याद्वचन प्रमाणम् ॥ १॥ विषमवृत्तत्वादुद्गतायाः प्रथमे पादे दशा-
क्षराणि । द्वितीयपादेऽपि दशाक्षराणि ।। तृतीयपादे चैकादशाक्षराणि । चतु-
थपादे त्रयोदशाक्षराणि च भवन्ति ॥ ६ ॥
भा० टी०-जो प्रथम चरणमें सगण (115) जगण (15) सगण
(115) और १ लघु (हस्व) हो । दूसरे चरणमें नगण (11) सगण
(15) जगण (151) और १ गुरु (दीर्घ) वर्ण हो तीसरे चरणमें भगण
(511) नगण (।।।) जगण (151) १ लघु (ह्रस्व ) और १ गुरु (दीर्घ)
हो और ४ थे चरणमें सगण (115) जगण (151) सगण (115) जगण
(151) और १ गुरु (दीर्घ) वर्ण हो तो “ उद्गता" नामका छन्द हो ॥ ६ ॥
उद्गता च्छन्दका उदाहरण
" मृगलोचना शशिमुखी च । रुचिरदशना नितम्बिनी ॥
हंसललितगमना ललना । परिणीयते यदि भवेत् कुलोद्गता ॥"
सौरभकच्छन्दोलक्षणम् ।
चरणत्रयं भजति लक्ष्म यदि सकलमुद्रतागतम् । नौं भगौ
भवति मौरभकं चरणे यदीह भवतस्तृतीयके ॥७॥
ऽध्यायः ५.] टीकाद्धयोपेतः। १०९ . छ० टी०-ह-छन्दसि । तृतीयके चरणे-तृतीयपाद । -गणनगणौ। भगौ-भगणगुरू च । यदि भवतः । तथा चरणत्रय-तृतीयवर्ण्यमपर प्रथमद्विती- यचतुर्थात्मक पादत्रयं । यदि उद्गतागतः सकल-समग्रं । लक्ष्म-लक्षण । भजति तदा सौरभक छन्दो भवति ।। ७ ।। भा० टी०-यदि तीसरे चरणमें रगण (SI).नगण (।।।) भगण (5।।) और १ गुरु (दीर्घ ) वर्ण हो शेष तीनो चरण (१-२-४) उद्गता छन्दके समान लक्षणवाले ही हो तो “सौरभक" छन्द हो ॥७॥ सौरभक छन्दका उदाहरण । " विनिवारितोऽपि नयनेन । तदपि किमिहाग्रतो भवान् । एतदेव तव सौरभ । यदुदीरितार्थमपि नावबुध्यते ॥" ललितच्छन्दोलक्षणम् । नयुगं सकारयुगलं च । भजति चरणं तृतीयकम् ॥ तदुदितमुरुमतिभिर्ललितं । यदि शेषमस्य खलु पूर्वतुल्यकम्॥८॥ छ० टी०--यदि-यदा । नयुगं-नगणद्वय । च-पुनः । सयुगल-सगणद्वयं च । अस्य-वृत्तस्य । तृतीयक चरणं-तृतीयपादम् . भजति । शेषम् अवशिष्ट- चरणत्रय प्रथमद्वितीयचतुर्थात्मक । पूर्वतुल्यक-उद्गतासमानं । खलु भवति तत्- वृत्तम् । उरुमतिभिः । प्रचुरधीभिः ललितम् उदितम्-उक्तम् ॥ ८ ॥ भा० टी०-जो तीसरे चरणमें दो नगण (।।।) और दो सगण हो। शेष ( तीनों चरण -१-२ और ४ था ) ये उद्गताके समान ही हो तो वह कवि- योद्वारा "ललित" नामक छन्द कहा गया है ॥ ८॥ ललित छन्दका उदाहरण । " सततं प्रियम्बदमलूनममलहदयं गुणोत्तरम् । सुललितमतिकमनीयतनुपुरुषं त्यजति नतु जातु योषितः । इत्युद्गताप्रकरणम् ॥ उपस्थितप्रचुपितच्छन्दोलक्षणम् । म्सौ ज्भौ गौ प्रथमातिरेकतः पृथगन्य- त्रितयं सनजरगास्तथा ननौ सः॥ त्रिनपरिकलितजयो। प्रचुपितमिदमुदितमुपस्थितपूर्वम् ।। ९ ।।
११०
--
वृत्तरत्नाकर:-
[-पञ्चमो--
छ० टी०--म्सौ-मगणसगणी । भौ-जगणभगणौ । गौ गुरुद्वयं । चैव-
मेकतः प्रथमांघ्रिः-मगणसगणजगणभगणगुरुद्वयात्मकः प्रथमश्चरणः सिध्यति ।
अन्यत् त्रितय-द्वितीयतृतीयचतुर्थचरणात्मकम् । पृथकू-परस्परापेक्षया भिन्नभिन्न-
लक्षण भवत्येव तद्यथा द्वितीये चरणे सनजरगाः-सगणनगणजगणरगणगुरवः। तथा
तृतीये चरणे । ननौ-धौ नगणौ । सः-सगणश्चैकः । चतुर्थे चरणे तु त्रिनपरिक-
लितजयौ-त्रयश्च ते नाश्च त्रिनास्तस्त्रिनैस्त्रिभिर्नगणैः परिकलितौ युक्तौ जयौ
जगणयगणौ चेत् । तदा उपस्थितपूर्व प्रचुपितम्-उपस्थितप्रचुपितम् इद वृत्तम्
उदित-कथित । कविभिरिति शेषः ॥ ९ ॥
भा० टी०-प्रथम चरणमें मगण (555) सगण (।।5) जगण (151)
भगण (5।।) और २ गुरु (दीर्घ ) वर्ण हो दूसरे चरणमें सगण (115)
नगण ( ।।।) जगण (15।) रंगण (515) और १ गुरु (दीर्घ) वर्ण हो
तीसरे चरणमें २ नगण (।।।) और १ सगण (115) हो । चौथे चरणमें
३ नगण (।।।) १ जगण (151) और १ यगण (155) हो तो " उपस्थि-
तप्रचुपित" नामका छन्द हो ॥ ९॥
उपस्थितप्रचुपित छन्दका उदाहरण ।
रामा का सुकरेणुकामृगायतनेत्रा हदयं हरति पयोधरविनम्रा ।
इयमतिशयसुभगा.बहुविधनिधुवनकुशला ललिताब्दी॥"
प्रवर्धमानच्छन्दोलक्षणम् ।
नौ पादेऽथ तृतीयके सनौ नसयुक्तौ ।
प्रथमांत्रिकृतयतिः प्रवर्धमानम् ॥
त्रितयमपरमपि पूर्वसदृशमिह भवति ।
प्रततमतिभिरिति गदितं खलु वृत्तम् ॥ १० ॥
छ० टी०-अथ-पूर्वोक्तवृत्तानन्तरम् । यस्य तृतीयके पादे-तृतीयचरणे ।
नौ-दौ नगणौ । सनौ-पुनः सगणनगणौ । किविशिष्टौ १ नसयुक्तौ-नश्च सश्च
नसौ नसाभ्या नगणसगणाम्यां युक्तौ समन्वितौ । भवतः तथा अपरं त्रितय-
अन्यत्पादत्रय प्रथमद्वितीयचतुर्थात्मकम् । अपि इह-अस्मिन्वृत्ते शास्त्रे वा । पूर्व-
सदृशम् उपस्थितप्रचुपितसमानं भवति तद्वृत्त-छन्दः । प्रततमतिभिः-विस्तृत-
धीभिः । खलु प्रवर्धमान गदितं-कथितम् । किंविशिष्टम् ? प्रथमाघ्रिकृतयतिः
प्रथमानिवञ्चतुर्बप्पध्रिपु कृता यतिर्विरतिर्यस्मिन् तत् ॥ १० ॥
ऽध्यायः ५.] टीकाद्वयोपेतः। १११ " . -- . • भा० टी०-जिसके तीसरे चरणमें दो नगण (।।।) फिर सगण (।। 5) फिर दो नगण (11) और फिर सगण (15) हो तथा शेष तीनो चरण (१-२-४ था) उपस्थितप्रचुपितके समान ही हो तो वह छन्द बुद्धिमानों- करके "प्रवर्धमान' नामका कहा गया है । यहां प्रथम चरणके समान सब चरणोंमें यति (विराम) होता है १०॥ प्रवर्धमान छन्दका उदाहरण । " बिम्बोष्ठी कठिनोन्नतस्तनावनताश्री हरिणीशिशुनयना नितम्बगुर्वी । मदकलकरिगमना परिणतशशिवदना जनयति मम मनसि सुखं मदिराक्षी" शुद्धविराडार्षभच्छन्दोलक्षणम् । अस्मिन्नेव तृतीयपादके तजराः स्युः। प्रथमे च विरतिरार्षभंब्रुवन्ति ।। तच्छद्धविराट्पुरःस्थितम् । त्रितयमपि यदि पूर्वसमं स्यात् ॥ ११ ॥ छ० टी०-अस्मिन् एव-उपस्थितप्रचुपितवृत्ते । तृतीयपादके-तृतीयचरणे । तजराः-तगणजगणरगणाः स्युः । च--पुनः। त्रितयम्-अपरं पादत्रयम् । प्रथम- द्वितीयचतुर्थात्मकम् । अपि यदि पूर्वसमम्-उपस्थितप्रचुपिततुल्य स्यात्तथा थमे-प्रथमचरणे । विरतिस्तदा कवयः शुद्धविराट्पुरःस्थितं आर्षभ शुद्ध विराडार्षभ छन्दः । वदन्ति ।। ११ ॥ भा० टी०-यदि उपस्थितप्रचुपित छन्दके तीसरे चरणमें तगण (551) जगण (151) और रगण (SIS) हों शेष (१-२-४) तीनों चरण उप- स्थितप्रचुपितके समान ही हों तो कविलोग उसको “ शुद्धविराडार्षभ छन्द कहते हैं । इसमें प्रथमचरणमें यति होती है ॥ ११ ॥ शुद्धविराडार्षभ छन्दका उदाहरण । कन्येयं कनकोज्वला मनोहरदीप्तिः । शशिनिर्मलवदना विशालनेत्रा पीनोरुनितम्बशालिनी । सुखयति हृदयमतिशय तरुणानाम् ॥ इत्युपस्थितप्रचुपितप्रकरणम् ॥ गाथालक्षणम्। विषमाक्षरपादं वा पादैरसमं दशधर्मवत् । यच्छन्दो नोक्तमत्र गाथेति तत्सूरिभिः प्रोक्तम् ॥ १२ ॥ इति केदारभकृते वृत्तरत्नाकर विषमवृत्तकथने पञ्चमोऽध्यायः ।। छ० टी०-यच्चोक्त प्रथमाध्याये शेष गाथास्त्रिभिष्षड्भिश्चरणैश्चोपलक्षिता स्तत्स्वरूपमाह-विषमेति । विषमाक्षरपादम्-विषमाणि न्यूनाधिकान्यक्षराणि येषु ते
-
षष्टो-:
११२
वृत्तरत्नाकर:-
विषमाक्षरास्तादृशाः पादाश्चरणा यस्मिन्तात् । यथाऽस्मिन्नेव मूलश्लोके । प्रथम-
चरणेऽष्टावक्षराणि । द्वितीयचरणे दशाक्षराणि । तृतीये चरणे सप्ताक्षराणि।
चतुर्थे चरणे च नवाक्षराणि । ह्येवं न्यूनाधिकाक्षरपादात्मकं । वा-अथवा । पादैः
सर्वचरणैः । असम-त्रिपाद षट्पाद वा । अनेन चतुश्चरणाभावत्वं सूचितम् ।
यच्छन्दः-वृत्तम् । अत्र नोक्त-न गदित । तत्सूरिभिः-कविभिः । गाथा-गाथास-
ज्ञक छन्दः प्रोक्तम् । किंवत् ? दशधर्मवत्-दशधर्मा विद्यन्ते यत्र तत् । यथा'
महाभारते दशधर्मं न जानन्तीति गाथोदाहरणरूपं षट्पाद पद्य तच्चात्रोदाहरणे
द्रष्टव्य प्राज्ञैः ॥ १२॥
मा० टी०-जिसका प्रत्येक चरण एककी अपेक्षा दूसरा कम या अधिक
अक्षरवाला होअथवा जिसके तीन या छः चरण हो जैसे महाभारतमें"दश-,
धर्म नजानन्ती" यह ६ चरणका
" श्लोक कहा है इसके
समान हो और जो इस छन्द शास्त्रमें नामनिर्देशसे नहीं कहा गया हो
वह छन्दवेत्ताओकरके "गाथा नामका" छन्द कहा गया है ॥१२॥
गाथाका उदाहरण ।
"दश धर्म न जानन्ति धृतराष्ट्र निबोध तान्॥मत्तः प्रमत्त उन्मत्तो शान्तः
क्रुद्धो बुभुक्षितः ॥ त्वरमाणश्च भीरुश्च लुब्धः कामी च ते दश ॥"
इति श्रीकविराजदाधीचपण्डित ज्ञारसरामशास्त्रविरचितायां छन्दःसुबोधिन्यां
सरलायां च विषमवृत्तकथन नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥
षष्ठोऽध्यायः६।
गाथारूप
-
षट्प्रत्ययाः ।
प्रस्तारो नष्टमुद्दिष्टमकयादिलगक्रिया ।
सङ्घया चैवाध्वयोगश्च षडेते प्रत्ययाः स्मृताः॥ १॥
छ० टी०-अथोक्ताना वृत्तानां सप्रत्ययार्थं यथोक्तादिजातौ कति वृत्तरू-
पाणि भवन्तीत्यपेक्षायामुक्ताऽनुक्तवृत्तरूपप्रमापकाञ्चटप्रस्तारादीनुद्दिशति । तत्र
प्रस्तार इत्यय द्वारभूतः श्लोकः । १ प्रस्तारः । २ नष्टम् । ३ उद्दिष्टम् । १ एक-
द्यादिलगक्रिया । ५ संख्या । च-पुनः । ६ अध्वयोगः । एते षडेव प्रत्ययाः-
प्रतीयते वृत्तमेभिरिति प्रत्ययाः छन्दोरूपदर्शकाः । स्मृताः पादपूरणे द्विती-
योऽत्र च ॥ १ ॥
ऽध्यायः ६ ] टीकाइयोपेतः। ११३ भा० टी०-इस ६ वी अध्यायमें पूर्वोक्त उक्तादि छन्दोके कितने रूप होते हैं इस बातके स्पष्टीकरणके लिये प्रस्तार आदि छः प्रत्यय दिखलाये जाते हैं। १ प्रस्तार । २ नष्ट । ३ उद्दिष्ट । ४ एकद्धयादिलगक्रिया ।५ संख्या और ६ अध्वयोग ये छः प्रत्यय (छन्दोके रूपादि बतलानेवाले द्वार) हैं ॥१॥ १ तत्रादौ प्रस्तारः। पादे सर्वगुरावाद्याल्लई न्यस्य गुरोरधः । यथोपरि तथा शेवं भूयः कुर्यादमुं विधिम् ॥ २॥ ऊने दद्याद्गुरूनेव यावत्सलघुर्भवेत् । प्रस्तारोऽयं समाख्यातश्छन्दोविचितिवेदिभिः ॥ ३ ॥ छ० टी०-सर्वगुरौ सर्वे गुरवो यस्मिन्नसौ सर्वगुरुस्तस्मिन्सर्वगुरौ । पादे- चरणे प्रथमपक्तौ कृते सति । आद्यात् गुरोः-प्रथमपक्तिस्थाद्यागुरोः । अधः- द्वितीयपक्तावधोभागे । लघु न्यस्य-स्थापयित्वा लिखित्वा । तदने यथा उपरि-उप- रिस्थितपक्तौ । तथा-तथैव । शषं कुर्यात्-यापरिस्थपक्तौ गुरुश्चेत्तदाऽधोपि गुरु- र्यदा लघुश्चेत्तदाधोऽपि लघुरेव लिखेत् । भूय:-पुनरप्यने । अमु विधि-द्वितीय- पक्तिस्थादाद्यागुरोरधो लघुनिक्षेपरूप विधि कुर्यात् । अयमाशयः द्वितीयपंक्ती प्रथममेकलघुत्वेऽपि तदन्ते यो गुरुः स एवात्रादिभूतो मन्तव्यः । स्पष्टमेतदुदाहर- णेषु ॥ २ ॥ ऊने-उक्तप्रकारेण तृतीयपक्तौ गुरोरधः स्थितस्य लघोर्यत्पूर्व पाश्चात्य स्थान तद्न तस्मिन् ऊनस्थाने । गुरून् एव दद्यात्-यावन्तवोपरि लघवस्तावन्तोऽधःपंक्तावूनस्थाने गुरवः कार्याः । एवम्--अमुना प्रकारेण । सर्व- लघुः--सर्वे लघवो यत्र स सवलघुः सर्वलघुरूपः पादः । यावद्भवेत्तावदय विधिः कायः । छन्दोविचितिवेदिभि:--विशेषेण चितिर्विचितिर्ज्ञानं छन्दसा विचितिः छन्दोविचितिस्ता विदन्तीति छन्दोविचितिवेदिनस्तैश्छन्दोविवेकविद्भिः पण्डितैः । अयं प्रस्तार:--प्रस्तार्यत इति प्रस्तारो वर्णविस्तारन्यासः । समाख्यातः कथितः ३॥ भा० टी०-१ प्रस्तार । पूर्व कही हुई उक्त आदि जातिमें छन्नीके जितने २ भेद होते है उनके रूपोको पृथक् २ करके दिखलानेवाली क्रिया ( विधि ) को प्रस्तार कहते हैं। प्रस्तार वनानेकी विधि इस प्रकार जानो। उक्त आदि जातिमें जिस जातिके छन्दका प्रस्तार वनाना हो पहिले उस जातिको देखो कि वह वृत्तरत्नाकर:- [षष्ठो-- कितने अक्षरके पादवाली है वह जितने अक्षरके पादवाली हो उतने ही अक्षरोको गुरु (5) रूपसे पहली पंक्तीमें लिखो इतीको पहला रूप जानो। फिर पहली पंक्तिमें जो पहला रूप लिख चुके हो उस रूपमें जो आद्य (पहला ) गुरु (5) है उसीके नीचे दूसरी पंक्तिमें १ लघु (1) लिखकर उसके भागे ऊपरवाली १ ली पंक्तिमें गुरु या लघु जो हों वह ज्योके त्यो लिख दो यह दूसरा रूप जानो ॥ इस दूसरे रूपके आदिमें लघु (। और दूसरा गुरु (5) सदा रहता है इसलिये तीसरे रूपको बनानेके समय दूसरी पक्तिमें दूसरे रूपमें जो पहले लयूके आगे २ रा गुरू है उसीको आद्य गुरु मानो और उसीके नीचे तीसरी पंक्तिमें लधु (I) लिखकर फिर ऊपरकी २ री पंक्तिमें लघु या गुरु जो हों वह ज्योके त्यो लिख दो अब इस ३ रे रूपसें २ री पंक्तिके २ रे गुरूके नीचे ३ रे पंक्तिमें जो लघु (1) लिखा गया है उससे पहले जो खाली (अपूर्ण) स्थान है उसीको “ऊनस्थान" कहते है। इल ऊनस्थानमें सदा गुरु ही लिखना चाहिये अतःगुरु (5) लिखकर इसे पूणकरलोयह तीसरारूप बन गया। इसी रीतिके अनुसार इस क्रियाको वहांतक करते जावो कि जहां तक सब लघु ही लघुका अन्तिम रूप बन जाये। छन्दशास्त्रके वेत्ताओकरके यह “प्रस्तार" कहा गया है ॥२-३ ॥ इसका उदाहरण देखो- जैले "मध्या" जातिमें छन्दोंके कितने भेद और कैसे २ रूप बनते हैं इस बातके जाननेके अर्थ जब प्रस्तार बताते हो तो देखो मध्या ( ३ अक्षरके पावाली ) जाति है अतः पहली पंक्तिमें तीन गुरु 555 लिखो यही १ ला रूप बन गया । अब दूसरा रूप बनानेकेलिये पहली पंक्तिमें पहले रूपमें ३ गुरुवोंमेंसे जो १ ला गुरु है उसीके नीचे दूसरी पंक्तिमें १ लधु (1) लिख- कर उसके आगे ऊपरकी १ ली पंक्तिमें पहले रूपमेंके जो शेष २ गुरू हैं उन्हें २ रे रूपमें भी 55ज्योंके त्यों लिख दो तो यह । 55 दूसरा रूप वनगया, अब ३ रा रूप बनानेकेलिये देखो दूसरे रूपके आदिमें ? लघु (1) और २ रा तथा ३ रा ये दो गुरु हैं तो २ रे गुरुको ही आद्य गुरु मानकर उसीके नीचे ३ री पंक्तिमें १ लघु (1) लिखकर उसके आगे २ रे रूपका जो ३रा गुरु शेष है उसे ज्योंका त्यों लिख दो तो 15 ऐसा रूप बना अब इस ३ री पंक्तिमें लिखे हुए लघुसे पहले जो खाली स्थान पड़ा है वही जनस्थान है वहां गुरु लिख दो तो यह ३ रा 51 रूप बन गया यही क्रिया (विधि) अन्तका ८ वा भेद सर्व लघुरूप आनेतक करो । बस इसीरीविके अनुसार तुम चाहे जिस जातिका प्रस्तार बनाना चाहोगे उसी जातिका प्रस्तार बना सकोगे। सूचनाः-विद्यार्थियोंके सुबोधार्थ १ अक्षरके पादजाती (उक्ता) से लेकर चार अक्षरकी पादाजती ( प्रविष्टा ) पर्यन्तका प्रस्तार लिखा जाता है।
अथ प्रस्तारचक्रम् । पंक्ति १ उक्तामें रूपभेद | पंक्ति २ अत्युक्तामे रूपभेद | पंक्ति ३ मध्यामें | रूपभेद पंक्ति प्रतिष्ठामें | रूपभेद ऽध्यायः ६.] S १ 55 SSS SSSS पहिला दूसरा १ला २रा 15 or 155 २ 1555 २ रा Au S ar SIS रा nr SISS ३ रा ४ ।। ४था ४ ।।5 ४ था ४ ।।55 ४था ussi ५ वां SSIS ६ w ६वां 151 1515 S115 SIT ७वां ८ वा टीकाइयोपेतः। ८ ८ ।।15 SSSI 1551 ५वां ६ बां ७वां ८वां ९वां १० १२ वां १२ वां १३ व १४ वां १५व १६ वा १० १२ १२ १३ SIS ।।। १ इति प्रस्तारः ॥ 55 ।5।। 5।।। १५ १६ ११५ ।।।।
११६ वृत्तरत्नाकर:- | षष्टो- + २ नष्टम् । नष्टस्य यो भवेदकस्तस्याऽसमे चलः । विषमे चैकमाधाय तस्याः गुरुभवेत् ॥ ४ ॥ छ० टी०-यस्यां कस्याञ्चिदपि जातौ नष्टस्य-वृत्तनष्टरूपस्य । यः अङ्क: सः समे-द्विचतुःषडष्टादिसख्यागते सति । तस्य–समसख्यागतस्याङ्कस्य । च- पुनः । अर्धेऽर्धे-अर्धभागे कृते सति । लः भवेत् लघुर्लभ्यते । च–ऽपुनः । तस्य-- नष्टरूपस्याङ्कस्यायदि विषमे-एकत्रिपञ्चसप्तनवैकादशसख्यागते सति । एकम्-एक- मङ्कम् । आधाय-तन्मध्ये निक्षिप्य सयोजयित्वेत्यर्थः । अर्धेऽधै अर्धभागे कृते सति । गुरुभवेत्-गुरुर्लभ्यते । भूयो भूयोऽत्र क्रियाकरणार्थं वीप्सातोऽर्धेऽर्धे द्वित्वेऽपि दोषाऽभावो ज्ञेयः । सर्वञ्चोदाहरणे स्पष्टमिद द्रष्टव्यम् ॥ ४ ॥ भा० टी०-२ नष्ट । प्रस्तारको हम भली भांती समझा चुके । अब इस नष्टको भी समझो विना प्रस्तारके बनाये ही चाहे जिस जातिमें अमुक संख्याका रूप कैसा बनता है यह जिसके द्वारा जाना जाय उसे " नष्ट कहते हैं। नष्टके वनानेकी क्रिया इस प्रकार है । उक्ता आदि जिस किसी भी जातिमें छन्दका नष्ट रूप पूछा जावे कि अमुक संख्यावाला रूप कैसा है ? तव पहले इस वातको जानना चाहिये कि नष्टरूपकी संख्या अंक समसंख्या (दो चार छः आठ आदि) में है या विषमसंख्या ( एक, तीन, पांच, सात, नव, ग्यारह आदि) में है । जो वह नष्टरूपका अंक सम- संख्यामें हो तो उस समसंख्याके अंकको आधा करो और समसंख्याके अंकसे लघु लिया जाता है अतः १ लघु (।) लेवो । पुनः उस समसंख्याके आधे किये हुए अंकको देखो जो वह फिर भी समसंख्यामें आया हो तो उसे आधा करो और फिर भी १ लघु (1) लेवो इस प्रकार समसंख्यामं आनेले सर्वदा लघु ही लेना चाहिये । और जो वह नष्टरूपके संख्याका अंक विषमसंख्या (१ ३ ५ ७ ९ ११ ) में हो तो उसमें एक और मिलाकर सम बना लो क्योंकि विषमसंख्याका अंक आधा नहीं होलकता अतएव एक मिलाकर ही आधा करो आधाकरनेपर विषमसंख्याके अंकसे गुरु (5) लिया जाता है अतः १ गुरु (5) लेवो । पुनः उस विषम संख्याके आधे किये हुए अंकको देखो जो वह फिर भी विषम संख्या ही आया हो तो उसमें फिर १ मिलाकर आधा करो और फिर भी गुरु (5) लेचोइस प्रकार विषमसंख्या में आनेसे सर्वदा गुरु और समसंख्याम ऽध्यायः ६.] टीकादयोपेतः। ११७ आनेसे उसे आधा करके (लघु ।)लेते जाओ। इस रीतिके अनुसार जहांतक नष्टरूप न बने तहांतक इस क्रियाको किये जाओ "नष्टरूप"बन जावेगा। नष्टका उदाहरण-जैसे पूछा जाये कि ३ अक्षरकी (मध्या) जाति, छन्दका नष्टरूप चौथा कैसा है ? तो यहां नष्टरूपकी संख्याका ४ चौथा अंक समसंख्यामें है इसको आधा किया तो (२) दो हुए समसंख्याके अंकले लघु (1) लिया जाता है अतः पहला १ लघु ही (1) लिखो ॥ अव उस बारके आधे (२) दो किये हुएको देखा जाय तो यह भी समसंख्यामें ही है अतः इस दोका आधा (१) करो और यह दो समसंख्यामें होनेके कारण फिर दूसरा भी लघु (1) ही लिखो । अब दो (२) का आधा किया हुआ एक (१) यह विषमसंख्यामें है और विषमसंख्याका अंक आधा हो नहीं सकता अतः इस एक(१)में एक (१) और मिलाओ तो दो (२) हुए इसका आधा करनेसे एक हुआ अब इस एकसे कोई प्रयोजन नही कितु जिस एकमे तुमने एक मिलाया वह एक(१)विषमसंख्यामें होनेके कारण विषमसं- ख्याके अंकसे गुरु ही लिया जाता है अतः तुम पहले लिखे हुएलघु (11) के आगे ३ रा गुरु (5) और लिख दो तो दो लघु और एक गुरुका ऐसा (115) रूप बन गया यही रूप ३ अक्षरकी (मध्या) जातिमें पूछे छन्दका नष्टरूप है॥४॥ इति नष्टम् ॥ ३ उदिष्टम् । उदिष्टं द्विगुणानाद्यादुपर्यड्डान्समालिखेत् । लघुस्था ये च तत्राङ्कास्तैः सेकैर्मिश्रितैर्भवेत् ॥ ५ ॥ छ० टी०--वृत्तस्य गुल्लघू प्रस्तार्य कतिसख्याङ्कमेतद्वृत्तमित्युद्देशविषयत्वाद- न्वर्थ नाम यदुद्दिष्टमिति तत्करणप्रकारस्त्वस्त्ययम्- आद्यात्-उद्दिष्टा गुरुलघुरूपा यावन्तोऽक्षरास्तेष्वाद्याभरात् आरम्य । उपरि- आचाक्षरस्यैवोपरि तच्छिरसि द्विगुणान् अडान्- यथाद्याक्षरोपर्येक द्वितीया- क्षरोपार द्विक तृतीयाक्षरोपार चतुर्थ चतुर्थाक्षरोपर्यष्टम पञ्चमाक्षरोपरि षोडश षष्टाक्षरोपरि द्वात्रिशतममेवमन्त्याक्षरपर्यन्त द्विगुणिताङ्कान् । समालिखेत्-सम्यक्- प्रकारेण लिखेत् । तत्र-तेष्ववेषु । ये-यावन्तः । लघुस्थाः-लघुवर्णाना लव- झराणासुपरिस्थिताः । अङ्का.--पूर्वस्मात्पूर्वस्माङग्रेऽने द्विगुणितसंख्याङ्काः ।
११८ वृत्तरत्नांकरः- [ षष्ठो- ~ तैः-सर्वैर्लध्वक्षरोपार स्थितैरकैः । मिश्रितैः--परस्परसमिश्रितैरेकीकृतैः।सेकैः--पुन- चैकेन सहितैः । जातं यावत्सख्याकं तावत्संख्योन्मित वृत्तरूपमुद्दिष्टं भवेत् ॥५॥ मा० टी०-अव उदिष्टका वर्णन करते हैं। नष्टमें वृत्तके रूपकी संख्याका अंक बतलाकर वृत्तका नष्टरूप पूछा जाता है और उद्दिष्टमें वृत्तका रूप वतलाकर उसीकी संख्या पूछी जाती है अर्थात् यह नष्टका विपरीत है। जैसे किसी वृत्तके गुरु लघुओसे बने हुए रूपको लिखकर पूछे कि, यह वृत्तरूप कितनी संख्यावाली है ? बस उसी संख्याको बतलानेवाली क्रियाका नाम "उद्दिष्ट' है। उद्दिष्टके बनानेकी क्रिया इस प्रकार है। किसी भी वृत्तका लघु गुरुओंसे बना हुआ जो रूप लिखा गया है उस रूपका पहला अक्षर गुरु या लघु जो हो उसके शिरपर (१) एक, दूसरेपर (२) दो, तीसरेपर ( ४ ) चार, चौथेपर (८) आठ, पांचवेंपर (१६) सोलह, छठवेंपर ( ३२ ) बत्तीस । इसप्रकार अंत ही अंतके अक्षरतक उनके शिरपर दूनी दूनी संख्याके अंक लिखो फिर उन लिखे हुए संख्याके अंकोले लघु लघु अक्षरोपर जितनी जितनी संख्याके अंक हो उन सवोको जोडकर उसमें एक और मिला दो अव देखो कि सब मिलकर कितनी संख्या हुई, वृस जो संख्या आवे वही वृत्तका उद्दिष्ट रूप है। उद्दिष्टका उदाहरण-जैसे वृत्तका रूप ।।5। ये हैं इसे लिखकर पूछा जाता है कि यह वृत्त कितनी संख्याका है ? अब इस रूपके पहले लघु (1) पर एक (१) दूसरे लधु (।) पर दो (२) तीसरे गुरु (5) पर चार (४) और अंत ही अंतके चौथे लघु (1) पर आठ (८) ये एकसे एक आगे दूनी दूनी संख्याके अंक लिखे गये हैं। इन लिखे हुए संख्याके अकोंमेले लघु लघु अक्षरोंपर १-२-८ ये संख्याके अंक हैं। इन सबको जोडनेसे ११ हुए इसमें १ और मिलानेले १२ हुए बल जानले कि यही वृत्तका १२ वां रूप है ॥ ५॥ इत्युद्दिष्टम् ॥ ४ एकट्यादिलगक्रिया। वर्णान्वृत्तभवान्सैकानुत्तरानूर्ध्वतः स्थितान् । एकादिक्रम- शश्चैतानुपर्युपरि निक्षिपेत् ॥ ६॥ उपान्त्यतो निवर्तेत त्यज- कैकसूलतः । उपर्याद्याद्गुरोरेवमेकच्यादिलगक्रिया ॥ ७॥ छ० टी०-वृत्तभवान्वर्णान्-वृत्ते छन्दास भव उत्पत्तिर्येषां ते वृत्तभवास्तान् ऽध्यायः ६ ] टीकाक्ष्योपेतः। ११९ वृत्तैकपादस्थितवर्णसंख्यासमानानैकानित्यर्थः।वर्णशब्दोऽत्र सख्यासकेतार्थे ज्ञेयः । किविशिष्टान् ? सैकान्--एकेन सहितास्सैकास्तान् वृत्तवर्णसख्यैकाधिकान् । पुनः किंविशिष्टान् ? ऊर्ध्वतः--उपरितः । उत्तरान्स्थितान्-एकपक्तावेवोत्तरोत्तरक्रमेण स्थापितान् । च-पुनः । एतान्सर्वान् एकादिक्रमश:-एकमादौ कृत्वा क्रमात् । उपरि उपरि-उपर्युपर्यङ्के। निक्षिपेत्--युङ्ग्यात् ॥ ६ ॥ उपान्त्यतः-अन्त्या- इसमीपात् । निवर्तेत--योगक्रिया न कार्या । किकुर्वन्? एक एक-एकमेकमङ्कम् । उपरि-उपरितनस्थाने । त्यजन्-स्थापयन्सन् । एवम् ऊर्ध्वतः-उपरित आद्याद्-- वामगत्यादिभूतादाद्यात् । गुरोर्गुरुरूपदर्शिका अधस्ताच्च लघोर्लचुरूपदार्शका लगक्रिया भवति ॥ ७ ॥ भा० टी०-जिल क्रियासे छन्दके प्रत्येक रूप जितने जितने लघु और गुरुके हो वे जाने जावे उस क्रियाको एकद्धयादिलगक्रिया कहते है। विधिः-छन्दके एक चरणमें जितने अक्षर हों उनमें एक संख्या मिला कर खड़ी पंक्तिमें उतने एक (१) लिखो, अर्थात् तीन अक्षरके चरणमें ४ तीन अक्षरका चरण (एक) चारमें ५ और ५ में ६ एक लिखो क १ १ १ १ यहां ३ अक्षरके चरणका विधान बतलाते हैं। ख १२३ प्रथम क ख ग और एक अधिक संख्याका ग. १३ घ" इस प्रकार चार एक खड़ी पंक्तिमें लिखे गये । अब खके १ को ऊपरके क् के १ में मिलाओ मिलानेसे २ हुए यह २ संख्या खकी संख्या १ के दक्षिण भागमें दूसरी पंक्तिमें लिखो। अवर संख्या में गकी संख्याको मिलाओ इस प्रकार ३ हुए इसे २ री पंक्तिकी संख्या २ के नीचे लिखो। अव ग् के सामने दूसरी पक्तिकी संख्या ३ को धकी संख्या १ में नही मिलासकते कारण यह उपान्त्य है। यहींसे योगक्रियाको बन्द करो और धके इस एकको दूसरी पंक्तिके आदिमें कके दाहिनी ओर द्वितीय खडी पंक्तिके शीर्षकमें १ लिख दो। यह दूसरी पंक्तिका कार्य हो चुका । अब दूसरे पंक्तिकी २ संख्याको इसी पंक्तिके ऊपरकी संख्या १ में मिलाओ मिलानेसे ३ हुए । इस ३ को खकी तीसरी खडी पंक्तिमें लिखो अव इस तीसरी पंक्तिके ३ की दूसरी पंक्तिके तीनमें नही मिला सकते कारण यह उपान्त्य है इस हेतु योगक्रि- याको वन्द करो और तीसरी पंक्तिके शीर्षकमें एक भरदो। तीसरी पंक्तिका " घ. १ १२० वृत्तरत्नाकरः- [ षष्ठो- ३ स्वयं उपान्त्य है इस हेतु चौथी पंक्तिके अन्तमें दाहिनी ओर ककी चौथी संख्या एकको लिखकर क्रियाको बंद करो कारण यह छन्द ३ अक्षरके चरणका है। इस प्रकार ऊपरकी आडी पंक्ति में जो चौथा एक है उसे आग्रंक मानकर उसीसे आरंभ करो। वह एक अंक छन्दके रूपका और उसके पीछेके अंक ऊपरसे गुरुकी और नीचेसे लघुकी संख्याको बतलानेवाले जानो । जैसे इस ३ अक्षरवाले छन्दमें ऊपरसे देखो तो एक रूप ३ गुरुका तीन रूप २ गुरुके, फिर ३ रूप १ गुरुके और १ रूप अन्तका सर्व (३) लघुका होगा । इसी प्रकार नीचेसे देखोगे तो १ रूप अन्तका सर्व (३) लघुका ३ रूप २ लघुके, ३ रूप १ लघुके और १ ऊपरका रूप सर्व (३) गुरुका होगा ॥६-७॥ इत्येकल्यादिलगक्रिया ॥ ५संख्या। लगक्रियाकसन्दोहे भवेत्संख्या विमिश्रिते । उदिष्टाकसमाहारः सैको वा जनयोदिमाम् ॥ ८॥ छ० टी०-लगक्रियाङ्कसन्दोहे--एकव्यादिलगक्रियाया येऽङ्कास्तेषां समूहे । विमिश्रिते--एकत्र समिलिते । सख्या--वृत्तरूपसख्या भवेत् । यद्वा--उद्दिष्टाङ्क- समाहारः--उद्दिष्टवृत्तवर्णानां मस्तके सस्थापिताङ्कानामेकीभावः । सकः--पुनरेक- सहितः । इमां--वृत्तरूपसंख्याम् जनयेत् ।। ८ ।। भा० टी०-५ संख्या। जिससे विनाप्रस्तार बताये ही छन्दके रूपोकी संख्याका ज्ञान हो जावे कि इस छन्दके कुल इतने रूप होवेंगे इसीको "संख्या " कहते हैं । इसकी क्रिया इस प्रकार जानो । एकद्वयादिलग- क्रियाके रूपदिखलानेवाले जितने अंक आये हो उन सवोंको जोडलो वत यही छन्दके रूपोकी संख्या होगी। अथवा उद्दिष्टमें छन्दके वर्णोपर लिखे हुए अंकोंको जोडकर उसमें एक (१) और मिलाओ यही छन्दके रूपोकी संख्या होगी ॥८॥ संख्याका उदाहरणः-जैसे प्रतिष्ठा (४ अक्षरके पादवाली जाति) में एकद्धयादिलगक्रियाकै रूप दिखलानेवाले ये अंक १-४-६-४ और १ आये हैं इन सवाको जोडनेसे सोलह (१६ ) हुए बस जान लेचो कि ४ अमरके चरणवाले छन्दके १६ रूप भेद है।
ऽध्यायः ६. ] टीकादयोपेतः। १२१ १२४८ संख्याका २रा उदाहरणः-अथवा उद्दिष्टमें छन्दके इस रूपमयी. (1।5।) वर्णोंपर १-२-४ और ८ ये अंक लिखे हैं इन सवोंको जोडनेसे पंदरह (१५) हुए इसमें १ और मिला दिया गया तो सोलह (१६) संख्या हुई, बस जान लेवो कि ४ वर्णके चरणवाले छन्दके रूप भेद १६ है।। इति सख्या ॥ . ६ अध्वयोगः। संख्यैव द्विगुणकोना सद्भिरध्वा प्रकीर्तितः । वृत्तस्यांगलिकां व्यासिमधःकुर्यात्तथांगुलम् ॥ ९ ॥ छ० टी०-सख्या-यस्य कस्यापि वृत्तस्य पूर्वोक्तप्रकारेण या समागता सख्या। सैव-द्विगुणा-द्विगुणीकृता । एकोना-पुनश्चैकेन ऊना । सद्भिः-कोवि- दैः । अध्वा-अध्वयोगो वृत्तस्थानपन्थाः कथितः । स्थापनाप्रकारस्त्वेवमस्य- वृत्तस्य-वृत्तरूपस्य । अगुलिकाम्-एकागुलपरिमिताम् । व्याप्ति-व्याप्तिस्थानभू- मिम् । अथ-वृत्तैकरूपलेखनानन्तरम् । अधः-तदधः अगुलम् एकागुलिपारिमा- णान्तराल च कुर्यात् । तेन प्रस्तारे वृत्तरूपाणा परस्परमेलनं न भवेदिदमधऊर्ध्व प्रमाण ज्ञेय नतु दीर्घतायाः ॥ ९ ॥ भा० टी०-६ अध्वयोग । वृत्तके रूपोको स्थापन जितने अंगुलकी संख्याके स्थानमें हो जाय उतने अंगुलकी संख्याको वतलानेवाली क्रियाको " अध्वयोग" कहते हैं। जिस किसी वृत्तका अध्वयोग बनाना हो उस वृत्तके रूपोंकी आई हुई संख्याको दूनी करके उसमें १ घटा देवो शेष बची हुई संख्याकै समानही अंगुल संख्या जानो अर्थात् उतने ही अंगुल प्रमाणके स्थानमें वृत्तके रूप स्थापन हो सकेंगे। इसके स्थापनका प्रकार यो है-वृत्तके एक रूपको १ अंगुल प्रमाणके स्थानमें लिखो और उसके नीचे एक (१) अंगुलका अंतर छोडकर दूसरा रूप लिखो एवं जितने रूप हों एक एक अंगुलके अंतरसे लिखते जाओ कि जिसले वृत्तके रूप आपसमें न मिल सकें और अध्वयोगसे निकाली हुई अंगुलोकी संख्या ठीक पूरी हो जाय । यह प्रमाण वृत्तरूपोके नीचे ऊपर लिखनेका जानोन कि लंबाईका ॥९॥ अध्वयोगका उदाहरण-जैसे ४ अक्षरकी (प्रतिष्ठा) जातिमें वृत्तके रूपोकी आई हुई सोलह (१६) संख्याको दूनी की तो ३२ हुए इसमे १२२ वृत्तरत्नाकर:- [ षष्ठो- एक (१) घटानेसे एकतीस (३१) रहे यही संख्या अंगुलोकी जानो अर्थात् (३१) अंगुलमें वृत्तके (१६) रूपोका स्थापन होगा । जैसे १६ रूपोंके स्थानमें १६ अंगुल और १६ रूपोके मध्य मध्यके अंतरमें १५ अंगुल एवं ३१ अंगुलका “ अध्वयोग" जानो। इत्यध्वयोगः । वंशेऽभूत्कश्यपस्य प्रकटगुणगणः शैवसिद्धान्तवेत्ता विप्र पब्बेकनामा विमलतरमतिवेदतत्त्वावबोधे । केदारस्तस्य सूनुः शिवचरणयुगाराधनैकाग्रचित्त- श्छन्दस्तेनाभिरामं प्रविरचितमिदं वृत्तरत्नाकराख्यम् ॥१०॥ इति श्रीकेदारभकृते वृत्तरत्नाकरे प्रस्तारादिनिरूपणे षष्ठोऽध्यायः ॥ छ०टी०-वंशेऽभूदिति । कश्यपस्य-कशधातोः “ नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः । ३ । १ । १३४ । ” इत्यच् “ अजाद्यतष्टाप् । ४ । १। ४ इति टाप् तदा कशा भवति । कशति शब्दायते ताडयतीति कशा । अश्वादे स्ताडिनी कशा इत्यमरः । कशाशब्दस्य दण्डादिगणे पाठाप्त दण्डादिभ्यो यः । ५ । ११६६।” इति यस्तदा कश्यशब्दो भवति । कशामर्हति यः स कश्यः। कश्यस्त्रिषु कशा स्यात्" इति विश्वः।" कश्यः कशाहे ? इत्यमरः । कश्याः कशार्हाः कशाघातयोग्याः कामक्रोधलोभादयोऽरयस्तान्पिबति जयति शोषयति नाशयति य. स कश्यपः कामादिशत्रुजेता मुनिः । तदुक्तं गीतायाम् “काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः । महाशनो महापाप्मा विद्धयेन- मिह वैरिणम् ॥ ३७ ॥ तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ । पाप्मान प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् । ४१ ॥" भ.गी. अ.३। अतएवास्य नामनिरुक्तिर्यथा मार्कण्डेयपुराणे-" ब्रह्मणस्तनयो योऽभून्मरीचिरिति विश्रुतः । कश्यपस्तस्य पुत्रोऽ भूत्कश्यपानात्स कश्यपः॥" कश्यानां कामक्रोधादीनां पानादित्यर्थः । यद्वा कश्य ताडनार्हमपि पाति रक्षत्यवतीति कश्यपः । कृपालरित्यर्थः । केनचिन्मन्वादिधर्म- शास्त्रानभिज्ञेन ज्ञेनाप्यज्ञेनेव " कश्य मद्य पिवतीति कश्यपः " इति यत्कृत व्याख्यान तन्नादरणीयम्, धर्मशास्त्रविरुद्धत्वाधिर्मशास्त्रे हि ब्राह्मणानां मद्यपानस्य सर्वथा निषेधात् । तदुक्तं भगवता मनुना-“ यक्षरक्षःपिशाचान्नं मद्य मास +- 4. ६.] टीकाइयोपेतः। १२३ सुरासवम् । तद्ब्राह्मणेन नात्तव्य देवानामश्नता हविः ॥” म. अ. ११ श्लो० ९५ । तथाच निघण्टौ सप्तपञ्चाशद्वाड्नामसु ११ वाणी, १५ भारती, २१ सरस्वती, ४२ कशा चैतच्छब्दाना वाक्यपर्यायत्वात् वाक् कशा इत्युच्यते । पुनरपि निघण्टौ " अश्वाजनी" १९ शब्दस्य निरुक्ते अश्वाजनी कशेत्याहुः । कशा प्रकाशयति भयमश्वाय । कृष्यतेर्वाणुभावात् । वाक्पुनः प्रकाशयत्यर्थान् । अ. ९. ख. १९. । इति प्रधानभूतस्य निघण्टुकोशस्य प्रमाणादत्र कशाशब्देन वाग्ग्रहण भवति । कशां, वाणी, वाच, सरस्वती वाऽर्हन्तीति कश्याः ।सुरासुरनरादयस्तान् पाति रक्षत्यवतीति कश्यपस्तस्य कश्यपस्य कामादिजेतुः प्रजागोतुयागिनो वशे अन्वये पब्बेकनामा विप्रो-ब्राह्मणोऽभूत् । तस्य सूनुस्तदात्मजः केदारोऽभूत् । तेन अभिरामम्-अभितो रमन्तेऽस्मिन्कवयस्तदभिराम लक्ष्यलक्षणसयुतत्वान्मनोरम वृत्तरत्नाकराख्यं वृत्तान्येव रत्नानि वृत्तरत्नानि वृत्तरत्नानामाकरः वृत्तरत्नाकरः सा अख्या यस्य तत् वृत्तरत्नाकरनामधेयम् । इद छन्दश्छन्दःशास्त्र प्रविरचित निर्मि- तम् । किभूतः पब्बेकनामा ? प्रकटगुणगणः-प्रकटाः प्रख्याता गुणाना शीलसन्तो- षादिसद्गुणानां गणाः समूहाः यस्य सः । पुनः किभूतः १ शैवसिद्धान्तवेत्ता--शिवो देवता येषां ते शैवाः सिद्धोऽन्तो निश्चयो यस्मिन् स सिद्धान्तः शैवाना सिद्धान्तः शैवसिद्धान्तस्त वेत्तीति । पुनः किभूत. १ विमलतरमति:--अतिशयेन विमला इति विमलतरा विमलतरा मतिर्यस्य सः । कस्मिन् ? वेदतत्त्वावबोधे-वेदाना तत्वावबोधे वेदतत्वज्ञाने किभूतः केदारः शिवचरणयुगाराधनैकाग्रचित्तः-शिवस्य शम्भोश्च- रणयोयुग युगल तदाराधने एकाग्रं चित्त मनो यस्य । युग्म तु युगलं -युगम् इत्यमरः ॥ १ ॥ भा० टी०-"कश्यपस्य"-कामक्रोधादि शत्रुओंको जीतनेवाले मुनिके वंशेमें शील संतोष आदि श्रेष्ठ गुण संपन्न, शैव सिद्धान्तके ज्ञाता और वेदोंके तत्त्ववेत्ता “पब्ब" नामक एक ब्राह्मण हुए जिनके पुत्र शिवभक्त श्रीकेदा- -रभट्टजी द्वारा यह सुन्दर वुत्तरत्नाकर नामक छन्दोग्रन्थ रचा गया ॥१०॥ . इति श्रीकविराजदाधीचपण्डित ज्ञारसरामशास्त्रिविरचिताया छन्दःसुबोधिन्या सरलाया च प्रस्तारादिनिरूपणं नाम षष्ठोऽध्यायः ॥ " " १२४ । + - - 1 - . । - -- - -- वृत्तरत्नाकरः टीकाकर्तुर्वशादिबोधः श्लोकः । योगीन्द्रामवन्दितस्य 'विमले श्रीमद्दधीचोऽन्वये । विप्रः श्रीवलदेवसूरिरभवत्तत्सूनुना सम्सुदे ।। श्रीमज्ज्ञारसरामशास्त्रिभिषजा साहित्यविद्यावतां । टीका वृत्तसुबोधिनी च सरला छन्दोविदा निर्मिता ॥ १॥ नेत्रोवाङ्कविधावन्दे माघे राकातिथावभूत् ॥ कृतिरिसरामस्य पूर्णेय कविकामदा ॥ २ ॥ इति वृत्तरत्नाकरः टीकाद्धयोपेतः समाप्तः । - " 1 । - 7 ८ - T ३ - 7 - १ हर्षाय । ३ - 1 -- - 7 JAWANT 2 -- -- A + -- . . पुस्तक मिलनेका ठिकाना- गङ्गाविष्णु श्रीकृष्णदास, खेमराज श्रीकृष्णदास, "लक्ष्मीवेंकटेश्वर" स्टीम प्रेस, "श्रीवेंकटेश्वर" स्टीम प्रेम', कल्याण-मुंबई. खेतवाडी-मुंबई. कृत . पानस्य " 1 -पद्यं मांस -
No text on this page.