·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184125
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·TANTRIK TEXTS
TRTINI RIVO
VOL 1
KILI AUDOTIFRIPIVISIIDS

·No text on this page.

·OUP-68-11-1.682,000.
OSMANIA UNIVERSITY LIBRARY
$294.5
Accession No. SIYO
*)
Call No. 525T
Author 21127, starta. ed.
Title of baxis, tricht 3979023
Yol. 11: 1939 ·
This book should be returned on or before the date
last marked below.

·PRINTED BY S. ('. CHOWDITURI
MAHAMAYA VANTRA,
29, KALIDAS SINGHEE IANE.
CAI CUTTA.

·TANTRIK TEXTS
EDITED BY
ARTHUR AVALON
VOL. XI
KAULA AND OTHER UPANISHADS
WITH COMMENTARY BY
BHASKARARAYA
EDITED BY
SÎTÂRÂMA SHẬSTRÎ
CALCULIA
AGAMÅNUSANDHÅNA SAMITI
SANSKRIT PRESS DEPOSITORY
30, CORNWALLIS STREET
LONDOV
LUZAC & CO
46, GREAT RUSSELL STREET.
1922

·No text on this page.

·TANTRIK TEXTS Rs. d. 2 0 Vol. I. TANTRÂBHIDHÂNA with Vijanighantu and Mudra-Nighantu.--A Tantrik Dictionary, Edited by Târânâtha Vidyâratna with an Introduction in English by Arthur Avalon Vou. II. SHATCHAKRANIRŪPANA.-A work on the six centres of the body by Purnananda Svâmí, with Commentary of Shangkara. Paduka panchaka ("Five-fold foot-stool of the Guru"), with Commentary of Kalicharana and Notes from the Tîka of Vishvanatha on the Second Patala of Kaivalya Kalika Tantra ; with an Introduction in English by Arthur Avalon 2 0 Vol. III. PRAPANCHASARA TANTRA.--Edited hy Târâ nàtha Vidyâratna, with an Introduction in English by Arthur Avalon. Vol. IV. KULACHÙ DÂMANI NIGAMA.---- Edited by Girisha Chandra Vedântatîrtha. With an Introduction by Akshaya Kumar Maitra 2 0 Vol. V. KULARNAVA TANTRA Editor by Târânâtha Vidyâratna, with an Introduction in English by Arthur Avalon 3 0 Vol. VI. KÂLÈVILÂSA TANTRA--Edited by Pârvati Charana Tarkatîrtha with an English Introduction by Arthur Avalon O ... ... Vol. VII. SHRICHAKRASMABHARA.- A Buddhist Tantra Edited by Kazi Dausamdup with it foreword on the Vajrayana by Arthur Avalon 5 0 ..c ·... VOL. VIII. First Part TANTRARÂJA, (Kâdimata). Edited by Mahậmahopadhyâya Lakshmana Shastrî Dravida with full Summary in English by Arthur Avalon 3 0 Vol. IX. KARPURÂDI STOTRA. Text, with Introduction and Commentary by Vimalânanda Svâmî. Translated by and notes of Arthur Avalon. 3 0 Vol. X. KÂMAKALÂVILÂSA, a Tantrik Prakarana of the Kashmir School by Punyânanda with Commentary by Natanânandanâtha. Edited by Mahamahopadhyâya Sadâshiva Mishra. Complete translation by and notes of Arthur Avalon. 3 0 Vol. XI. KAULOPANISHAD, TRIPURAMAHO- PANISHAD, BHAVANOPANISHAD, BAHV- CRIHOPANISHAD, ARUNOPANISHAD, ADVAITABHÂVANOPANISHAD, KÂLIKO- PANISHAD TÂROPANISHAD Edited by Sitarama Shastri. With Introduction by Arthur Avalon. 3 0 Vol. XII. TANTRARÂJA The Second Part. In preparation with English Summary by Arthur Avalon. In the press WORKS ON TANTRA BY ARTHUR AVALON TANTRA OF THE GREAT LIBERATION (MAHÂNIRVÂNA TANTRA). A Translation from the Sanskrit, with Introduction and Commentary. (Out of print). PRINCIPLES OF TANTRA (TANTRATATTVA). Vols. I and II. THE SERPENT POWER (SHATCHAKRANIRO. PANA). A translation of Vol. II Tantrik Texts and Introduction by Arthur Avalon with coloured plates of the Chakras

·"WAVE OF BLISS" (Ânandalaharî) (out of print).
CREATION according to Tantra.
I 0
"GREATNESS OF SHIVA” (Mahimnastava) (out of print).
SHAKTI & SHÂKTA, 2nd Ed. Studies in Kaula doctrine
and ritual.
7 8
GARLAND OF LETTERS. Studies in the Mantra Shastra
BY ARTHUR & ELLEN AVALON
HYMNS TO THE GODDESS (from the Tantra and
the Stotra of Shang karâchâryya).
3 ()

·No text on this page.

·INTRODUCTION. The Upanishads published in this volume belong, with the exception of the Aruna and the Bahvricha, to the Saubhagya Kânda of the Atharva Veda. Some reader may ask why they are published in this series of Tantrik Texts seeing that they are not Tantras ; nor can they be called (as some might do) Tântrik Upanishads for there does not exist any such thing. To the followers of the Igama Upanishad is Upanishad and of authority as Shruti and not a Tântrik or otherwise qualified Upanishad. In fact the adjective Tântrik is largely a western term. In the Sûta Samhitî (I. 5. 4.) the expression “Tân. triki” is used as a form of worship distinguished from the Vedik form in ritualistic details. The verse, where the expression occurs, says that Parî Shakti may be worshipped according to Vedik or Tântrik rites according to the Adhikara of the worshipper. A follower of the âgama calls himself an Agamavâdi, Kaula, Shâkta, Shaiva and so forth. The Tantras are il recognisel part of the scriptures of that which is generally called “Hinduism.” The Sûta Samhitî (I. 1. 12) says the Puranas are of authority in the same way as the different îgamas (Kâmikî &c.) The commentator speaks of the Ayamas of equal authority with Shruti (Shrutiscimya) and he further Says that for a full understanding of the Vedâuta it is necessary to know among other scriptures the îyana. The Upanishads here published arc inccorded at place in this series because they contain doctrine and practice of and are referred to as authority by the Agama vadins. The Âgamas are based on and are as Professor Grunwedal has pointed out in his "Der Weg Nach Sambhala" a continuation of the Vedas (Dic Tantras sind eben die fortzetzung des Vedas). It is of interest to here note that, for reasons which have not yet been explained, the Tantra Shistra at any rate in its Shikta form appears to have a special affiliation with the Atharva Veda. This however does not of course mean that Mantras and Das is ·2 INTRODUCTION Yantras, Chakras or other elements of Upisan i belong to this Veda alone as appears in this Volume from the Arunâu Upanishad which belongs to the Krishna Yajurveda and Bahvricha which belongs to the Rigvedd. The authority of the Atharva Veda has been called in question. The argument is that as the Vedas are spoken of as Trayi Vidyâ it is only the Rik, Yajus and Sima which are the original Vedas. The Atharva Veda is said to be of liter date. Reference is made to the fact that it is replete with ritual and magic. The meaning however of the term Trayî Vidya is not understood. Trayî does not refer to the number of the Vedas but to the three Kândas, Karma, Upisanâ and Jnând. [Sce among others Raghava Bhatta under Shâradâtilaka I 1.] The “threc-fold knowledge" has therefore nothing to do with the number of the Vedas. The word "Veda" significs four, as when it is said of Brahma, that he is Vedavâhu or Fourarmed. There are Brahmanas who are called Chaturvedis (proficient in the four Vedas just as there are others called Trivedis and Dvivcdis. Not merely, the Atharva Veda but the others also contain ritual injunctions. The name Atharvan occurs in the other three Vedas. The four chisses of priests are also well-known, namely, Adhvaryu, Ilotâ, Udgâtâ and Brahmâ the last of whom superintend the work of the other Ritviks. It is said by some that the Atharva Veda is named after a great Brahmâ who belonged to the line of Angirî. In the Mundaka Upanishad (1. 1.) that Brahmi communicated to his first born son Atharva the Brahma-vidya which is the storehouse of all Vidyâ and Atharva communicated it to Angira. (See also as to this Veda, Sûta Samhitâ l. 1. 44-48 ; Markandeyapurâna Ch. 102 ; Kûrma Purâna Ch. 49). From Brahmanik standpoint it is an error to attribute to any Veda or Upanishad higher authority than the rest. The Sûta Samhità (1. 1. 37, 38) says "Veda is one and the goal thereof is one also, but it is divided into different Shâkhâs or branches" and as such the “Vedas verily are endless” (Anantâ vai cedûh). Mâdhavâcharya in his commentary to the above verses cites the Shruti text.

·INTRODUCTION 3 “These verily are Vedas—the Vedas verily are endless, (Vedâh vâ cte anantâ vai vedåh). There is yet no contradiction here. Though Shruti is endless it points to one Veda or Truth. Some only of the Upanishads of the Atharva Veda have been published. The Asiatic Society of Bengal has published 27 of the Îtharvana Upanishads with commentary of Narayana, as also one page of the Garudopanishad. The Government of Bombay has published cleven Upanishads of the Atharva Veda including the Garudopanishad with (in the case of two of them) the commentaries of Narayana and Shang karananda. Seven have the commentary of Narayana and the rest are without any commentary. The Ânanclashrama of Poona has published a volume contaning 32 Upanishads some of which belong to the Atharva Veda, a number of these have commentaries both by Narayana and Shangkarananda. The Theosophical society have published two volumes containing 40 Upanishads the first of which was edited by Dr. Schrader and the second containing Yoga Upanishads by Pandit Mahadeva Shâstrî together with the commentaries of Brahmachârî. Some of these belong to the Atharva Veda. Srîyukta Mahesha Chandra Půla published some Upanishads of this Veda in Bengali character with Bengali translations. The Nirnayasagara Press of Bombay has published a volume containing the text only of 108 Upanishads which is erroneously believed by not a few to be a complete list. Preference (it may be here obscrved) has been given to some Upanishads because of the authority which they gained by reason of Shangkaracharya's commentaries on them. Doubtless this fact is proof of their authority but it does not necessarily follow that the Upanishads not so dealt with by him are without authority. He may neither have had the time nor considered it necessary to comment upon other Vedanta Shastras as did Appaya Dikshita, Nârâyana, Shang karananda and others. In this volume are published the Kaulopanishad the Tripurámahojan:shad, the Kalikopanishad, the Advaitabhavanopanishad, the Taropanishad, the Arunopanishad, the ·4 INTRODUCTION Bahvrichopanishad, and the Bhavanopanishad. The first four are here published for the first time. The Venkateshvara Press of Bombay has in the volume named Shâktapramoda included Taropanishad which however is a different Upanishad from that which is here published under the same name though it is possible that what is there and here published may belong to one and the same Upanishad. The text of the Arunopanishad here published is a different work from that of the Âruneyopanishad published in the 108 Upanishads of the Nirnayasagara Press. Therefore these two texts here published under these two names are also published for the first time. The Bhavanopanishad has been previously printed by the Mysore Government but not the Prayoga or practical application of its directions which is now published for the first time. To three Upanishads (Kaula, Bhâvanâ and Tripurâ - maha) are attached the commentary of the great Bhîskararîya an exponent of Kadimata. To the Bhâvanopanisad and Tripuramahopanishad are also added short commentary by Appaya Dikshita, with the Arunopanishad is given the commentary by Lakshmîdhara. The rest are published without commentary as it has not yet been found possible to secure any. The Kaulopanishad is as it were the seed of the Kaula doctrine and form of worship which is amplified in the Kulârnava and other Tantras and Samhitâs. There appear to have been differing forms of Kaula worship as evidenced by the commentary of Lakshmîdhara on the Saundaryalaharî who was himself a Kaula and a man of great lcarning but spoke with severe condemnation of some of the practices of what he calls the Uttara or Northern Kaulas. Bhåskararxiya, a man of considerable breadth of view and tolerance, condemns any depreciation of the faiths and rites of others. Commenting on the Riks of the Kaulopanishad which say :-"Even weak argument may be valid" (Anyâyo nyayah) and "Condemn not others” (Lakán na nindyat), Bhâskara says that some times it so happens that an objector by reason of his own weakness is not able to state his case rightly. With regard ·INTRODUCTION 5 to the injunction not to condenin others he says that different Darshanas arc of authority for different people according to the path they pursue and their respective Adhikâra. A man who is not an Adhikârî for a particular Darshana should not be initiated therein. It is on this account, says Bhaskararaya, the Lord (Gîtâ III. 26) has said that men are not to weaken the faith of the ignorant in the efficacy of ritualistic observances. This Upanishad is an enquiry (Jijná så = J nânâya vichårah) rclating to Dharma or Vimarsha Shakti. Vimarsha Shakti is Dharma because she is inherent in the Brahman who is the possessor of Dharma (Dharmî). In this Upanishad the oneness of Brahman with Vimarsha Shakti and with the universe is established, One of the Riks says Adharma, that is, the Nishkala Brahman is Dharma (Adharma cva dharmah). This is the same thing as saying that Shakti or Dharma is not separate from that in which she inheres (Adhara) which is here the Brahman. Towards the end of the Upanishad is to be found the injunction against the indiscriminate prcaching of Kaula (Kula faith and doctrine). Kaulapratishthang na kuryát. This is because it is likely to be, as it often is in fact, misunderstood as by persons who say that the Doctrine teaches and sanctions among others things incest. (See introcluction to the Karpûrâdi Stotra in this series). The Upanishad ends by saying “Be the equal of all”-(Sarvasamo bhavet). "Such an one becomes liberated”—(Sa mukto bhavati). The Bahvrichopanishad which belongs admittedly to the Rig Veda is here printed with a commentary by Appaya Dikshita. This speaks of Sadividyâu besides Kadi and Hadi. Appaya in his commentary gives the first Kata of cach of the three Vidyas. The Tripurâ mahopanishad consists of 16 Riks. Bhéiskararîya who quotes the eighth Rich in his commentary to the Nityåshodashikârnava Tantra (Ch. I, vv. 118, 119) speaks of it as belonging to the Shaunakashakha of the Atharva Veda and according to the Triplicane text of the commentary on the Kîmakalâ vilîsa wherein the same ·6 INTRODUCTION Rik has been cited under verse 17, it belongs to the Sângkhyâyana Shâkhâu of the Rigveda and contains the Panchadashâksharî Vidya. Bhaskara under verse 8 of the Varîvasyarahasya speaks of it as belonging to the same Shruti. Rik 9 gives the Vâgbhava Kûta of the Panchadashikaramantra according to Hâdimata. It may be noted here that both Bhaskararîya who belongs to the Hâdimata and the Commentator on Kâmakalâ vilasa an adherent of the Hadimata are agreed as to the authority aud significance of the Rik. In the first Rik the Binduchakra is spoken of as containing within itself the letters A, Ka, Tha, (the A-Ka-Tha triangle) in a subtle state (sce A. Avalon's "Serpent Power"). In Rik 2 the first Chakra of one triangle and the second of cight triangles are spoken of. In this way in the first five Riks the Shrîchakra of Tripurasundarî is described. (See Introduction to Tantrarâju and also Kâmakalavilâsa. Ed: A. Avalon). Rik 6 says all the Devis spoken of elsewhere are but Tripurâ. Rik 7 says that by knowing Her the Sadhaka enters this Light of Tripurî. The fourteenth Rik speaks of the equality in greatness (Samapradhậnatvanı) of the Female (Strî, Shakti) and the Male (Pumân, Shiva) phases in the Universe. Bhiskararîya in his commentary to this Rik cites the well-known verse from Agama which says that Shiva bereft of Kundalinî is no better than a corpse (Shava). Rik 15 speaks of the fruit of Nirguna Dhyâna and the way to perform it. Under this Rik Bhaskara, discusses the arguments for and against the use of wine. The Bhâvonopanishad belongs, as is stated in the body of the Upanishad, to the Kâdimata with which The Tantrarâ já (Vol. VIII. Tantrik Texts and Vol. XII and in the Press) fully deals. In Chapter XXXV of that Tantra commonly called the Vâsanâpatala it gives a summary which explains this Upanishad. The first Rik of this Upanishad says that Shakti who is the cause of all (Sarva-karana-bhútá Shakt:h) is the adored Guru (Shríguruh) as is also stated in the Tantraraja in Chapter I and also in the Vâsanapatala. In the Vâmakeshvara ·INTRODUCTION 7 Tantra (Nityashodushika Ch. VI) the same is affirmed. So the great poet Kâlîdîsa in his Hymn to the Mother (Ambîstotra) speaks of Her as "the very self of the Guru of boundless mercy.” (Suikshádapárakaruni gurumártir eva). The second Rik says that “Her body consists of nine openings,” (Tena navarındhrarúpo dehal). The Tantrarâja explains this and Says that the ninefold character (Navati'am) of Her body (i, e. the body of Vimarsha Shakti) manifests itself (cAvabha sate) in the nature of apertures (Randhràticna). These nine apertures are the nine Gurus. The two organs of hearing and that of speech are the three gurus of the Divya class. The two organs of vision and that of generation constitute the Siddha class and the two organs of smell and that of excretion the Minava class. In Rik 3 it is said that the Shrîchakra is made up of nine Chakras, and Rik 6 that the body is made up of nine Gurus. In this way the correspondence is shown between the human body and the Shrîchakra. The 10th Rik says that to worship the Shrîchakra is to realise the identity of Jnâtâ, Jnana and Jueya. The other Riks speak of the identity of the different parts of the human body with those of the Shrîchakra and the Shaktis abiding therein. Rik 27 says that one's Âmî (Svátmá) which is ever Bliss and Whole (Sadinandapírna) is the Supreme Devatî Lalitâu (or Tripurâu)" In Rik 30 it is said that the end or accomplishment (Siddh:) is in the realisation of this unity. Ananych:ttatvena cha Siddhih. Rik 31 says "Homa consists in the dissolution (Vilápana) in the Âtmâ of all sense of duality as shown in I and Thu, Being and Non-being, Injunction and Prohibition, and the like. (<A ham tvam asti násti kartai'yam akartazyyam upasilavyam iti vkalpânám almani vilipanam homah). The sense of this, says Bhaskararâya, is that all sense of duality should be destroyed and the many Shaktis which are the causes of it should be thought of as if dissolved or absorbed into the Devatâ. Rik 33 declares the oneness of the fifteen Nityas with the fifteen lunar days. The Prayoga shows how the Sâdhaka should do the rituals ·8 INTRODUCTION with the Riks. The proper (Svadhyâyaparayana) student of Vedas not merely understands the text but practises it in such a way that he becomes an embodiment of Veda which thus rules him in all his actions leading him ultimately to Liberation which is the final goal of all who belong to the Brahmanik Faith. Thus the first three Riks of the Bhâvanopanishad are thosc already mentioned (1) Shri-Guruh sarva-kâranabhútå Shaktih. (2) Tena navarandhraríipo dehah. (3) Navachakrarúpam Shrí-chakram. The Prayoga is as follows: Do Pranayama with the Mûlamantra and do Rishinyasa and other two Nyâsas prescribed. Then say obeisance to Shrîguru who is Sushumna and Vivekavritti being an Ang sha of Chit Shakti itself,” and touch the Brahmarandhra. Then say: "Obeisance to Shrî-Prakashûnandanatha who is the right ear and Payasvinî (the Nâdî of that name ); Obeisance to Shrî-Vimarshậnandanatha who is the left car and Shangkhinî; Obeisance to Shrî-Anandanâtha and Sarsvati. In this way obeisance is to be made to cach of the other six Gurus of the Siddha and Manava classes, mentioning along with the name of each the name of the associated organ and Nadi and touching the organs named and last of all Vyapaka Nyâsa should be done saying obeisance to the (Her) body which is the Shrîchakra composed of nine Chakras. Bhâskararâya in the Prayoga has given the entire process of which the above is a sample. As regards the Arunopanishad it is said by some that the whole of the first Prapâthaka of the Taittiriya Aranyaka is the Arunopanishad as it is devoted to Arunâ and Arunaketu. The word Arunâ means “ She who is red." Redness ( Lauhityam ) is Vimarsha. Red is the colour of Rajas Guna. The Tantraraja says : "Lauhityang tadvimarshah syat," and the Bhâvanopanishad (Rik 29) says the same. have here published only that portion of the 27th section of the first Prapathaka of the Taittiriya Aranyaka which is by all admitted to be the Arunopanishad. There is a commentary to the Taittiriya Aranyaka by Siyanâchârya and ·INTRODUCTION 9 it, like the generality of his commentary, deals with the surface of things and does not go into the inner significance of the texts commented upon. I have given the lucid con. mentary of Lakshmîdhara. The Arunopanishad belongs to the Krishna Yajurveda and not to the Atharva Veda. The Upanishad begins with the text : "We now discuss this (the Chakravidya) and the Bhuvanas.” (See A. Avalon's "Garland of Letters”) The speakers are a class of Rishis named Prishnis—the name appears at the end of the Upanishad. Natanananda cites two of the Riks of this Upanishad in his commentary to the Kâmakalâvilåsa under verse 35 of that book. These two Riks are: Marichayah svậyambhuvâh. Ye sharirâni akalpayan. Sâyana has made no attempt to state their inner sense. Lakshmîdhara gives a full explanation and shows how on the authority of the Taittirîya Brâhmana and having regard to the context the two Riks refer to the countless rays which emanate from Supreme Self or the Devî and are indicative of Time and the divisions thereof as seen in Creation. The short Upanishad called Advaitabhava is nothing but a string of affirmations of the identity of the self with all and has importance only as evidence of the adoption of Advaitabhâva. Kalika and Târâ Upanishads give the Mantras and Yantras of these Devis and their Âvarana Devatậs and prescribe Kaula Sadhanå for the realization of the unity of the Sadhaka with his Ishta Devatî whether Kâlî or Târâi according to the Sadhaka's Adhikâra. At the erd of the book (Appendix api ) is printed a text of the Kaulopanishad received from the Varendra Anusandhana Samiti of Rajshahi. CAI CUTTA, ARTHUR AVALON, 23, July, 1922.

·No text on this page.

·॥ श्रौः॥ कौलोपनिषत्। शन्नः कौलिकः शन्नो वारुणी शन्नः शुद्धिः शन्नोऽग्निशनः सर्व समभवत् । नमो ब्रह्मणे नमः पृथिव्यै नमोऽभयो नमोऽग्नये नमो वायवे नमो गुरुभ्यः । त्वमेव प्रत्यक्षं सैवासि । त्वामेव प्रत्यक्षं तां वदिष्यामि । ऋतं वदिष्यामि । सत्यं वदिष्यामि । तम्मामवतु । ॥ श्री. ॥ ॥ कीलोपनिषद्भाष्यम् ॥ । श्रीगुरुभ्यो नमः । श्रीगुरुचरणामकिरणविसरणनिधूतहगतावरो भास्कररायः कौलोपनिषद- माथर्वणीं विकासयति । वक्ष्यमाणातिरहस्यार्थोपदेशेऽवश्यम्भाविविघ्ननिरासाय देवता: प्रार्थयते- 'शन्नः कौलिकः शन्नो वारुणी शन्नः शुद्धिः शन्नोऽग्निशनः सर्व समभवत्'। कुलमार्गप्रवर्तकः कौलिकः परः शिवः शं विघ्ननिराकरण- पूर्वकखात्मानन्दप्रापको नोऽस्माकं समभवत् भूयात् । वारुणो प्रथमाभिमानिनी महती देवता च शन्नो भूयात् । शहि: हितोयाभिमानिनी देवताऽपि शत्रो भूयात्। अग्निस्तेजः, किं बहुना सर्वमपि सुखकरं भवतु । 'नमो ब्रह्मणे, नमः पृथिव्यै, नमोऽङ्गो, नमोऽग्नये, वायवे, नमो गुरुभ्यः', परब्रह्मण पृथिव्यादिचतुष्टयदेवताभ्यः परमशिवादि स्वगुरुपयन्तेभ्यश्च नमः । भूतचतुष्टयमाकाशस्याप्युपलक्षणम् । 'त्वमेव प्रत्यक्ष सैवासि। स्वामेव प्रत्यक्षं तां वदिष्यामि' । प्रत्यक्षं यहंप्रत्ययव्याजन सवेरनुभूयमानं ब्रह्म सैव त्वमवासि. त्रिपुरसुन्दरीरूपकीलोपनिषदसि। अत .

·२ कौलोपनिषत्। तहतारमवतु। अवतु माम् । अवतु वक्तारम् । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । अथातो धर्मजिज्ञासा। ज्ञानं बुद्धिश्च। ज्ञानं मोक्षक- कारगाम्। मोक्षस्मर्वात्मतासिङ्गिः । पञ्च विषयाः प्रपञ्चः । तेषां ज्ञानस्वरूपाः। योगो मोक्षः । एव हे कौलोपनिषत् त्वामेव तदभिन्नामहं वदिष्यामि। 'ऋतं वदिष्यामि । सत्यं वदिष्यामि । तन्मामवतु । तहतारमवतु। अवतु माम् । अवतु वक्तारम् । ऋतशब्दो ब्रह्मपरः । सत्यशब्दोऽपि तथैव । प्रादरे वीप्सा स्पष्टमन्यत्। 'ओं शान्तिः शान्तिः शान्तिः । विघ्नशान्तिप्रार्थनेयम् । 'अथातो धर्मजिज्ञासा' । अथ ब्रह्मजिज्ञासाऽनन्तरम्, अतः धम्मि जानस्य जातत्वात्, धम्मजिज्ञासा धर्मस्य विमर्शशक्तेजिज्ञामा ज्ञानाय विचार: कर्तव्यः । 'ज्ञानं बुद्धिश्च' । ब्रह्मापरोक्षानुभवो ज्ञानम्. तज्जनकन्तु* परोक्ष- जानं बुद्धिः । यस्यानुभवपर्यन्ता बुद्धिस्तत्त्व प्रवर्तते । इत्यादौ दैविध्यव्यवहारदर्शनात् तदुभयमपि धम्मस्वरूपमेवेत्यर्थः । चकारादनुक्तानां चैतन्यादिधम्माणां नागानन्दादिभिर्गणितानां परिग्रहः । 'ज्ञानं मोक- कारणम्' । स्पष्टोऽर्थः । 'मोक्षः सर्वात्मतासिद्धिः' । सर्वस्य खात्माभेदः सर्वात्मता तस्याः सिडिस्तहिषयसविलासाजाननिवृत्तिः। तेन देवीभागवते कथितार्थस्य श्लोकभागवतस्य-- 'सर्वं खल्विदमेवाह नान्यदस्ति सनातनम्।' इत्यस्य समानार्थकज्ञानं मोक्षजनकमिति ध्वनितम् । तादृशज्ञानजन्यमखण्डं वृत्त्यन्तरं वा। ‘पञ्च विषयाः प्रपञ्चः' । सर्वपदं विवृणोति शब्दादिपञ्चक प्रपञ्चशब्देनोच्यते तेषां भूतसूक्ष्मत्वेन स्थूलभूतानां तदभेदात्। षट्त्रिंशतोऽपि तत्त्वानां तेष्व वान्तर्भावात्। सर्वत्र पञ्च भूतानि षष्ठकिञ्चिन्न विद्यते । इति वासिष्ठात् । 'तेषां ज्ञानवरूपाः' । जड़जातं निर्दिश्य चेतनजातं तजनिका न नानं बुद्धिरिति पाउ: ।

·सभाष्या स्वरूपाः, अधर्मकारगाज्ञानमेव ज्ञानम् । प्रपञ्च ईश्वरः। पनित्यं नित्यम्। अज्ञानं ज्ञानम् । अधर्म एव धर्मः । एष मोक्षः । पञ्च बन्धा ज्ञानखरूपाः । पिण्डाज्जननम्। तत्रैव मोक्षः । एतज्ज्ञानम् । सर्वेन्द्रियाणां नयनं प्रधानम् । धर्माविरुद्धाः कार्याः। धर्मविहिता न कार्याः। सर्व शाम्भवीरूपम् । निर्दिशति। जश्वासावनय ज्ञानम्। विषयाञ्जानाति प्राणिति चेत्यर्थः । तादृश- जीवा इति यावत् । 'योगो मोक्षः' । योगो वृत्तिनिरोधो, मोक्षोऽपि । 'अधर्मकारगाज्ञानमेव ज्ञानम्' । अधम्मः परं ब्रह्म धर्मरहितत्वात्, तस्य यत् कारणज्ञानं तद्दिषयकमूलाज्ञानमेव ज्ञानम् । एवकारो भिवक्रमः । विषया जीवा योगो मुक्तिरविद्या चेति सर्व ज्ञानमेव, शक्तर्भिनं न भवतीत्यर्थः । भेदस्य मिथ्यात्वादिति भावः। 'प्रपञ्च ईश्वरः' । 'प्रपञ्च ईश्वरः'। भेदव्याप्यस्य नियम्य- नियन्टभावस्यापि व्यापकविरुद्धोपलब्धया मिथ्यात्वात् प्रपञ्च एवेश्वरः । 'अनित्यं नित्यम्'। अनित्यत्वेन भासमानं घटादिकमपि नित्यमेव शक्तिरेव । 'अज्ञानं ज्ञानम् । अवस्थारूपमज्ञानमपि ज्ञानरूपमेव शक्तिरेव । 'अधर्म एव धर्मः'। शक्तिरूपो धर्मोऽपि न पदार्थान्तरं किन्तु धम्माधार धर्मरूपब्रह्मव। 'एष मोक्षः'। एष एव पन्था मोक्षस्य नान्यः । 'पञ्च बन्धा ज्ञानवरूपाः'। अनात्मन्यात्मता हिरात्मन्यनात्मताबु। द्धिरित्यादिज्ञानान्येव बन्धरूपाणि। 'ज्ञानं बन्धः' इति शिवसूत्रात्। जोवानां परस्परं भेद, ईखराद भेदश्चैतन्याझेद इति ज्ञानत्रयेण सह पञ्च । 'पिण्डाज्जननम्' । ईदृशबन्धसद्धावादेव पिण्डाण्डसम्बन्धरूपं जननं भवति। 'तत्रैव मोक्षः । परन्तु कोलज्ञानमहिना मोक्षोऽपि तत्रैव पिण्डाण्ड एव भवति। न पुनश्शताधिकनायुत्क्रमणं देवयानेन गतिर्ब्रह्मणा सह मुक्तिरित्येवंरूपो विलम्बः । 'तस्य तावदेव चिरं' 'न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति' इत्यादिश्रुत्यन्तरात् । 'एतज्ज्ञानम्। प्रथमं शास्त्र सिद्धान्तमुना ज्ञाननिष्कर्षमाह-एतत् वक्ष्यमाणं जानसर्वस्वम्। 'सर्वेन्द्रियाणां नयनं प्रधानम्' । ब्रह्म प्रति मयेत्। षड्भिरपीन्द्रियैर्जन्येषु प्रत्यात्मकज्ञानेषु अहमिदं जानामि'इत्यादिप्रकारकेषु धर्ममवधीति पाठः।

·कोलोपनिषत्। आम्नाया न विद्यन्ते। गुरुरेकः । सर्वैक्यताबुद्धिमन्ते । आमन्वसिद्धः। मदादिस्त्याज्यः । अहंतया भासमानं ब्रह्मव प्रधानम्। 'तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्' इति श्रुत्या तदितरस्य सर्वस्याप्यनुभासमानतोक्तेः। ईदृशविवेचनं सर्वत्तिषु यथा स्यात्तथा यतेत। एकेन्द्रियजन्यमपि ज्ञानं विवेचनमन्तरण प्रधानं नयेत्। ग्राह्यग्राहक संवित्तिसामान्ये सर्वदेहिनां तु विशेषोऽयं सम्बन्धसामान्ये सावधानतति वचना- दविवेचनाभाव एव ज्ञानसर्वस्वमित्यर्थः। 'धर्मविरुवाः कार्याः'। इत प्रारभ्योपासकप्रकाराननुशास्ति । ताविवेचकज्ञानाधारकरसिकानां चित्त स्वाद्यर्थम् कम्मकालेऽपि संविदादिसेवनं धर्मशास्त्रविरुई प्रतिकत्तुं युक्तम् । 'धर्मविहिता न कायाः'। धर्मशास्त्रविहिता अपि ज्योतिष्टोमादय- स्तादृशधाराविरोधसम्भावनायां प्रतिकत्तुं युक्ताः। करणाकरणयोरभ्यनुज्ञानमिदं न त्वात्यन्तिकविधिनिषेधरूपम्। गौतमेनापि चत्वारिंशत्संस्कारान् बहिरङ्गानष्टा- वन्तरङ्गांचोबाऽऽन्तरशुद्यात्तरं बहिरङ्गानामनावश्यकतोता। मनुनाऽपि सर्वान् धम्मान्विस्तरेणोका शास्त्रान्ते ब्रह्माभ्यासं विधाय तत्पराणां स्वपूर्बोक्तधम्मानादर उक्तः । तादृशस्मृतेरियमेव श्रुतिर्मूलम् । 'सर्व शाम्भवीरूपम्' । विहिताचरण इव निषिद्धाचरणऽपि त्रिपुरसुन्दO भावनस्याविशेषात्। तद्भावनवैषम्यवतां भ्रष्टानामेव विधिनिषेधकतो बन्ध इति भावः । अतएव भगवदाक्यम्- मत्कम्म कुर्खतां पुंसां कमलोपो भवेद यदि । तत्कम्म ते प्रकुर्वन्ति त्रिंशत्कोव्यो महर्षयः ॥ इति। 'अाम्नाया न विद्यन्ते'। ज्ञातत्वात्तं प्रति वेदा अपि न प्रवत्तन्त । अतएवोक्त भगवत्यादैरध्यासभाथे–'अविद्यावविषयाणि शास्त्राणोति'। रभ्यनुज्ञयात्वर्थवादरूपे सूत्रे । 'गुरुरेकः'। एकस्य यथोक्तालक्षणलक्षितस्य गुरोरुपास्त्याऽयमर्थो लभ्यते। गुरुबाहुल्येनोपदेशवैषम्ये संशयावश्यम्भावात् । अतएव कल्पसूत्रे -- 'एकगुरूपास्तिरसंशय' इति । 'लब्धा कुलगुरुं सम्यङन गुर्वन्तरमात्रयेद।' इति कुलाए वोक्तनिषेधस्येयं श्रुतिर्मूलम्। लम्वत्युक्त्य व 'कौलिके गुरवोऽनन्ता' इति शतिरहस्यं सादृशगुरोरलाभाभिप्रायम् । 'सर्वैक्यताबुद्धिमन्ते'। ऐक्यमिति स्वार्थे थञ्। एवंरीत्या वर्तमानः साधकोऽप्यन्तकालेऽप्यदैतबुद्धिमेव .

·सभाथा ५ प्राकट्यं न कुर्यात् । न कुर्यात्पशुसम्भाषणम्। अन्यायो न्यायः। लभते । 'आमन्त्रसिहः'। अधिकारोऽयम् । इत पारमा मन्त्रसिद्धिपूर्व- काले ये नियमानुष्ठेयास्ते धम्माः कथ्यन्त इत्यर्थः। तेन वश्यमाणेष्वेकस्याप्यनादर सिद्धिहानिरेवेति भावः । 'मदादिस्त्याज्यः' । मादकद्रव्यमेवनजन्यो विकार विशेषो मदः। विकारान्तराण्यादिपदग्राह्याणि । अरिषड्वर्गव सम्याज्य एव । मन्त्रसिङ्घात्तरन्तु खत एव कामक्रोधादयो न प्रसरन्ति। विकारविशेषास्तु पूर्व- मेवाभानुज्ञाताः। तथाच यावत्र चलते दृष्टिः' 'पागलान्तं पिबेद्रव्यम्' इति वचनयोर्मन्वसाधकसिद्धमन्त्रपरत्वेन व्यवस्थासि रविरोधः । 'प्राकव्यं न कुयात्' । स्वकीयमन्त्रदीक्षोपास्तिरहिता धर्मान्तरे. वत्यन्तादरशोला: खोयमन्त्रोपासकाभासाच सर्वेऽपि बहिमुखास्तर्यथान्यायमेत दुपासक इति न ज्ञायेत तथोपास्ति गोपयेत्। इदञ्च दीक्षान्तरेष्वपि तुख्यम् । 'नैनमदीक्षिता व्रतयन्तं पश्यन्ति इत्यादितत्तत्प्रकरणगतवचनात् । यद्यप्यस्या दीक्षाया वेदेष्यारण्यककाण्डे विहितत्वादेव रहस्यता सिद्धा क्रत्वङ्गप्रवादिवत्, तथाऽपि पुनः कण्ठरवण तहिधानं रहस्यान्तरेभ्यो वैलक्षण्यार्थम् । धम्मान्तरेषु रहस्यभङ्गे क्रतुवैगुण्यमात्रमिह तु तथात्वे नरक एवेति। तथाच भगवान्परशरामः- 'प्राकट्याबिरयः' इति । 'न कुर्य्यात्पशसम्भाषणम्' । बहिर्मुखाः सर्वेऽपि पशवो विद्याहीनत्वात्, एतदुपास्तेरेव विद्यात्वात्। 'न शिल्पादिज्ञानयुक्त विद. च्छब्दः प्रयुज्यते' इत्यादिवचनात्। तैस्मह सम्यक् स्वहृदयज्ञापनपर्यन्तं भाषणं न कार्यम्, तेनापातभाषणस्य न निषेधः । 'अन्यायो न्यायः' । यदि कवि हावदूकः पूर्वोत्तरमीमांसान्यायैः कौलिकाचारं दूषयेत्तथापि न मनागपि कोप: कार्य इत्याशयेनाह-अन्याय इति। अल्पार्थो नञ्। अल्पबलो न्यायः पूर्वपक्ष- न्याय इति यावत्। सोऽपि न्याय एव। न हि पूर्वपक्षोऽपि न्यायोपन्यासमन्त- रेण प्रवर्तते। अतस्तादृशन्यायसिद्दोऽपि न्याय्य एवायं पन्याः । न चैवं मति सिद्धान्तन्यायेनापवादात्कथमाखासः । सिद्धान्तानामृषिभेदेन बहुविधत्वेन तदभि- मानिभिस्तथा तथोपपादनस्य परस्परविरुदस्य पूर्वोत्ततम्बस्वदेवताधिकरणादिषु बहुशो दर्शनात्। वादिनो दौर्बल्यं न तु न्यायस्येति भावः । 'तर्काप्रतिष्ठानाद' इति भगवान्यासः। - ·कोलोपनिषत् । न गणयत्कमपि । आत्मरहस्यं न वदेत् । शिष्याय वदेत् । अन्त: शाक्तः । बहिः शैवः । लोके वैष्णवः । अयमेवाचारः । आत्मज्ञानान्मोक्षः। अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केण योजयेद। इति च । ईदृशन्यायानां चित्तसमाधानकफलकानां सम्प्रदायाविरोधेनैवोपन्यासस्योचित- वात्। यथा श्रुतिस्मृतिसम्प्रदायानामुत्तरोत्तरस्य दुर्बलत्वेऽपि प्रकृततन्त्रे वैपरीत्य- मूह्यम्। न चायं भुतरामन्यायः । धर्मशास्त्रविद्भिरप्युत्तरोत्तरेण पूर्वपूर्व सङ्कोचस्य बहुश: स्वोकारात्। 'न गणयेत्कमपि । ब्रह्माणमपि स्वसिद्धान्तविरोधवादिनं न गणयेत् । अतीव दृढ़ विश्वसेदित्यर्थः । अतएव विश्वासभूयिष्ठं प्रामाण्यमिति कल्पः । 'आत्मरहस्यं न वदेत् । प्राकट्यापत्तेर्मित्रायापि नैव वदेदित्यर्थः । 'शिष्याय वदेत् । अतएव ‘कर्णात्कर्णोपदेशेन सम्प्राप्तमवनोतलम्' इति स्मृतिः। ईदृश- सम्प्रदायकन्जेयत्वेनैवेदृशार्थविषये श्रुतिस्मृत्यपेक्षया सदाचारस्यैव बलवत्त्वम् । व्याकरणापेक्षया सत्प्रयोगरूपाचारस्यैवेत्यादिकमूद्यम् । 'अन्तः शाताः। वहिशवः । लोके वैष्णवः'। अप्राकव्ये ऽपि कर्त्तव्यतामेव विवृणोति । शक्तरूपास्तिरन्तःकर कवेद्या काया। कुचन्दनेन शाक्तानां भ्रमध्ये बिन्दुरिष्यत । इति चिहानि विदितान्यपि विभूतिधारणादिशैवचिहैराच्छादितान्ये व कार्याणि । शिवस्यापि शक्त्यभेदात्। मामेव पौरुषं रूपं गोपिकानयनामृतम् । इत्यादिवचनैर्विष्णुस्वरूपस्य परशिवावरोधत्रिपुरसुन्दरीप्रकटरूपान्तरात्मकतया सभासु विष्णुनामामेडनादिना विष्णूपास्तिमेव प्रकटयेद् इति सूत्रत्रयार्थः । अत एव विष्णु शिवशतोनामुत्तरोत्तरफलाधिक्यमुत्तरोत्तररहस्याभिप्रायेणोक्तं रहस्य- नामसाहस्र। 'अयमेवाचारः'। सन्त्यन्येऽपि कोलिकानामाचारास्तन्वेषु विहितास्तेषां सर्वेषां मध्ये प्राकव्याभावरूपाचार एवातीव मुख्य इत्यर्थः । 'पात्मज्ञानान्मोक्षः' । कम्भवेदेऽतोवाचार एवासक्तस्मवात्मानुसन्धान न प्रमा होत, अपि तूभयमपि सम्यगनुतिष्ठेतति द्योतनायेह पुनः स्मारणम् ।

·सभाया लोकान्न निन्द्यात् । इत्यध्यात्मम् । व्रतं न चरेत् । न तिष्ठेनियमेन । नियमान मोक्षः। कौलप्रतिष्ठां न कुर्य्यात् । स मुक्तो भवति। सर्वसमो भवेत् । 'लोकान्न निन्द्यात्' । प्रवाहणादिरूपाणि नानाविधानि दर्शनानि माण्यपि तत्तदधिकारिभेदेन प्रमाणान्येव । तानि सर्वथा न निन्देत् । तबिन्द- नेन तदधिकारिणां संशयोत्पत्त्या स्वावलम्बितदर्शनऽप्यविश्वास: । कोलिकेऽप्यनधि- कारादुभयभ्रष्टतापत्त्या छिवाभ्रवन्नाशापत्तेः । तेनोपासकस्य निन्दनीयत्वापत्ते- वैगुण्यम्। अतएव- न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् । इति भगवान् कृष्ण: । सर्वदर्शनानिन्दनमिति भार्गवरामश्च । 'दूत्यध्यात्मम् । सर्वदर्शनानिन्दनं कोपयुज्यत इत्याशङ्कायामाह परषां छिवाधववाशापेक्षया स्वस्य सात्मभावे न्यूनतापत्तेरयमाचारोऽप्यात्मज्ञान एवोपकुरुत इत्यर्थः। 'व्रतं न चरेत् । पुरुषार्थरूपाणि व्रतानि नाचरेत्, सेः प्राप्यस्यार्थस्येतोऽप्यधिक स्या भावात्। यानि वर्णाश्रमधर्मरूपाणि पुरुषार्थसाधकत्वेन प्राप्तानि, प्राप्तानां नित्यनैमित्तिकानामङ्गत्वेन प्राप्तानि दर्शपूर्णमासाद्यङ्गभूतानि क्रत्वर्थव्रतानि तानि तु कार्याण्येव नित्यनैमित्तिकानां त्यागाविधानात् । 'न तिष्ठेन्नियमेन'। तस्यैवेदं विवरणम्। नियमनस्य निर्बन्धनरूपत्वेनात्मानुसन्धानविरोधित्वात् । 'नियमान मोक्षः'। आत्मानुसन्धानाभावादेव मोक्षे विलम्बापत्तरिति हेत्वर्थः। 'कौलप्रतिष्ठां न कुर्यात् । यदि कश्चिन्यायोपन्यासनिपुण: कोलं मन्यायैरेव स्थापयितुं क्षमेत सोऽपि नेम मा प्रतिष्ठापयेत्, प्राकव्यभङ्गा- पत्तेः। अतएवैतच्छास्त्र विषये ग्रन्थकारस्यापि कौलप्रतिष्ठारूपत्वेन तत्रापि निषेध- प्रहल्या साम्प्रदायिकानां कतिपयांशानामप्रकटनाय गुरुमुखादेव ज्ञेयमिति तत्र तत्र लेखः सङ्गच्छते। 'सर्वसमो भवेत्। एतच्छास्त्रेष्वे वाचाराविष्कृथ विधत्ते प्राणिमात्रे स्थावरमावे वा समो भूयात् अनन्यभावेन वर्तत अतएव विष्णुभागवते खं वायुमग्निं सलिलं महीं च' इत्यादि। 'स मुक्तो भवति' । स एव सद्यो मुच्यते तादृशविषधौरेयात्। ईषवृानास्तु गनेशनैर्मुच्यन्त एवेति भावः । ।

·कोलोपनिषत् । पठेदेनानि सूत्राणि प्रातरुत्थाय देशिकः । प्राजासिद्धिर्भवेत्तस्य इत्याचा पारमेश्वरी॥ यश्चाचारविहीनोऽपि यो वा पूजां न कुर्वते । यदि ज्येष्ठ न मन्येत नन्दते नन्दने वने ॥ शन्नः कौलिकः । । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । ॥ कौलोपनिषत्समाप्ता॥ 'पठेदेतानि सूत्राणि प्रातरुत्थाय देशिकः । अाज्ञासिद्धिर्भवेत्तस्य इत्याज्ञा पारमेश्वगै॥' अर्थानुसन्धानपूर्वकमेतानि सूत्राणि य: पठति स एव देशिकः, तस्यैवाचासिदिः प्रतिहताज्ञता शिवभाव इति यावत्। एवं परमेश्वरस्यानाऽतोऽनाखासो न कार्य इतिभावः। “यश्चाचारविहीनोऽपि यो वा पूजां न कुर्वते । यदि ज्येष्ठ न मन्येत नन्दते नन्दने वने ॥" पूर्वोत्ताचारान् नानुतिष्ठति संशयापनमनास्तु तदुक्तविधां सपयां न करोति । वचनव्यत्यय छान्दस: । अयं पन्यास्सर्वोत्तम इति न मन्यते एतादृशोऽप्युपासका भास उक्तफलालाभेऽपि स्वर्गमानं लभत एव। किमु तदुपासकस्य यथोक्तफल- प्राप्तिरिति भावः। इति कौलमार्गपारावारपारीणश्रीमद्भास्कररायविरचितं कौलोपनिषद्भाष्यं समाप्तम् ।

·श्रीः। त्रिपुरामहोपनिषत्। ॥ ओम् वाड्मे मनसौति शान्तिः ॥ ॥ श्रीरस्तु ॥ । त्रिपुरामहोपनिषद्भाष्यम् । ॥ ओम् शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ सहस्रदलपने श्री' नाथामदये सति । कमले कमलोत्पत्तिर्न दृष्टेत्युक्तयः कथम् ॥ १ ॥ श्रोसाङ्ख्यायनकल्पसूत्रविधिभिः कर्माणि ये कुर्वते येषां शाकल' एव मन्त्रनिचयः कोषोतक ब्राह्मणम् ॥ तैरारण्यक मध्यमन्त्रविततिर्या पठ्यते बरवचः ऋभिः षोड़शभिर्महो पनिषदं व्याचक्ष्महे तां वयम् ॥ २ ॥ रह खलु वैवर्णिकैरध्येतव्यो वेदः पूर्वोत्तरकाण्डभेदेन विविधः। स उभय- विधोऽपि साक्षात्परम्परया वा क्रियाविशेषविधानाय प्रवृत्तः। क्रियाच काबिल- देवताकाः, काश्चिददेवताका: अग्निहोत्रस्नानादयो रामवष्णोपास्तियोषिदग्न्या- युपास्त्यादयश्च। अधिकारिणस्त देहातिरिक्त प्रात्मा परलोकयातायातक्षमोऽस्तोति विखासशीला एवामुभिकफलक्रियासु यथाऽधिक्रियन्ते, तथा तेष्वपि देवतानामस्म- दादिभिरहश्यमानानामपि अभिमतफलदानक्षमा शक्तिः काचिदस्तीति विखास. शोला एव रामकृष्णाद्युपास्तावधिक्रियन्ते। ईदृशजनाभिप्रायेव देवताना विग्रहादिकं समर्थितं बादरायणादिभिः । येषां तु देवतासनावे जन्मान्तरकर्म- १ख नाति पाठः। २ शाकलमूवमन्वेति पाठः । ३ कौषीतकवाझवम् इति पाठः । ४तराराधक मन्वेति पाठः। ५ भिसतोपैति पाठः । ६ कागि 'ताका: इति पुस्तकातरे मास्ति । ७ अदृश्यमानाऽपि इति पाठः। शक्तिरित्यधिकम् ।

·१० त्रिपुरामहोपनिषत्। वशादनाखास प्रास्तिकता च, ते पूर्वकाण्डोतकम्मस्वेवाधिकारिणो न देवतोपा- सनायाम्। तादृशजनाभिप्रायेणैव देवताना विग्रहादिपञ्चकनिरासेन' कम्म- प्राधान्यवादः समर्थितो जैमिन्यादिभिः । अत एव ताशकम्मेठानामेव की- परिपाकवशात्कतिपयानां शिवभक्तिपूजायां प्रवृत्तौ सत्यां मीमांसकमतपरित्याग- प्रयुक्त उपहासो वृत्तौ वर्णितो मृगेन्द्रसंहितायाम्। ये तु देवतोपासकास्तैरपि विग्रहादिपञ्चकापहवाभिप्रायरहस्यं जानानैरपि कम्मप्राधान्यवादो न निरसनोयः । तथा वे तादृशकमठानां चित्तपरिपाकविशेषमन्तरण समर्म्यमानार्थे विश्वासानुद- यात्। निरसनयुक्तिभिस्तदवलम्बितार्थे सन्देहोदये तु तेषामुभयभ्रष्टतापत्तेः । अत एव तेषां संरक्षणार्थमेवोपासकैरपि तानि कर्माणि तहदेव सविखासमिव कार्याख्येव। एतदभिप्रायेणैव- लोकसंग्रहमेवापि सम्पश्यन् कत्तुमर्हसि। इत्यादयो विधयः, न बुधिमेदं जनयेदज्ञानां कमसङ्गिनाम् । इत्यादयो निषेधाच। उत्तरभूमिकाधिरूढ़ेरपि पूर्वभूमिकाया: ममर्थनं स्वभूमि- काया अप्रकाशनं चावश्यं कार्यमिति पिण्डितोऽर्थः । तेनैती विधिनिषेधौ निस्वैगुण्ये पथि विचरतां जीवन्मुक्तानामप्यावश्यकाविति सिध्यति। येषां तु बहुजन्मसु पूर्वकाण्डोतकर्मानुष्ठानवशाञ्चित्तपरिपाको दृढ़ो दृश्यते तादृशान् प्रति तु सम्यक् परीक्ष्य स्वभूमिका शनैः शनै: प्रकाशनीयैव। अन्यथा सम्प्रदाय- विच्छेदापत्तेः। त्रिपुरसुन्दर्युपास्तिपर्यन्ता ये भूमिकाभेदास्ते तु सविस्तार वामकैखरतन्त्रव्याख्याने सेतुबन्धे स्माभिः प्रदर्शिताः । उपासनाशास्त्रे तु देवता- प्राधान्य वाद एव, न कर्मण: प्राधान्यम् । क्रियाप्राधान्याभावादेव देवतारूपसिद्ध- वसुबोधका वेदान्ता इति वाचोयुक्तिः। देवतायाश्च त्रीणि रूपाणि स्थूलं, सूक्ष्म, परश्चेति । तत्राद्यं तत्तयानलोकोक्त, हितोयन्तत्तन्मूलमन्त्रात्मकं," तोयन्तू". पासनात्मकम्। देवतारूपवैविध्यात्तदुपास्तिरपि त्रिविधा बहिर्यागजपान्तर्याग- भेदात्। सदिदं सपरिकर मृग्वेदपुरुषो'३ महोपनिषद्रूपेणोपदिशति- । - १ निरासनेनेति पाठः । २ वाद एवेति पा० पु०। ३ कतो वर्णित इति पा० पु०। ४ तथा चैतादृशेति पाठः। ५ दयेतु इति पाठः । ६ परिपाकविशेषो दृढ़ इति पाठः । ७ सेतुबन्धाख्याने इति पा० पू०। ८ प्राधान्यं नेति पाठः । शेति पा०। १० त्मत्वमिति पा०। ११ तूपास्त्यात्मकमिति पाठः, वासनात्मकम् इति वा पाठः। १२ सपरिकरमिति पुस्तकान्तर नास्ति । १३ पुरुष इति पु० नास्ति।

·सटीका तिस्रः पुरविपथा विश्वचर्षणी पवाकथा पक्षरा सन्निविष्ठा । अधिष्ठायैनामजरा पुराणी महत्तरा महिमा देवतानाम् ॥ १ विसापुर इत्यादिनेत्युपनिषदित्यन्तेन । अस्या उपनिषद: परदेवताकृती विनियोगस्तृतोयदशमर्चमन्त्रलिङ्गात् । तत्र प्राधान्येन देवता निर्देष्टुं प्राथमिकी मृचमाह- "तिस्रः पुरस्त्रिपथा विश्वचर्षगी अत्राकथा अक्षरा संनिविष्टा । अधिष्ठायैनामजरा पुराणी महत्तरा महिमा देवतानाम् ॥ १॥ मुतिस्तावत्पञ्चविधा सालोक्य मेक, सामीप्य सारूप्यसायुज्यत्रितयं, कैवल्यं चेति । ताखाद्यान्ये प्रत्येक हौ मार्गों, मध्यमवयमेको मार्ग: तथाच तैशिरोया आमनन्ति-“य एवं विहानुदगयने प्रमीयते देवानामेव महिमानं गत्वाऽऽदित्यस्य सायुज्यं गच्छत्यथ यो दक्षिणे प्रमीयते पितॄणामेव महिमानं गत्वा चन्द्रमस: सायुज्य सलोकतामाप्नोत्येतो वै सूर्याचन्द्रमसोमहिमानौ ब्राह्मणो विद्यामभि- जयति तस्मादह्मणो महिमानमाप्नोति तस्मानमणो महिमानम्" इति। अयं भाव:-जईरतसां स्वाश्रमोक्तकर्मानुष्ठानवतां चन्द्रलोकप्राप्तिः सालोक्यरूपा, प्रतीकोपासनया खस्वामिभावेनोपासनयाऽहंग्रहोपासनया सामीप्यादित्रयरूपा- ऽऽदित्यप्राप्तिः, निर्गुणोपास्तिरूपब्रह्मज्ञानवतां तु कैवल्यरूपब्रह्मपदप्राप्तिरिति । एतन्मार्गत्रयमेवोपबृहितं विष्णुपुराणे टतीयेऽशे- "उत्तरं यदगस्त्यस्य अजयोप्याच दक्षिणम् । पिटयाण: स वैखानरपथाहहिः॥" पन्था तदिदमा "विवेकन्नानदृष्टञ्च तहिष्णोः परमं पदम्।" इत्यन्तेन। मार्गवैविध्याहन्तव्याः पुर्योऽपि तिस्रः। ईदृशपुरवयप्रापकत्वात्पर- देवता त्रिपुरेत्युच्यते। प्रामबुद्धया प्रतीकेन माबुयाऽप्यहंधिया। कम्मेणाऽपि भजन्मीः कैवल्यं पदमश्नुते ॥ इत्यनेन पञ्चविधात्मविविधभजनेनापि वैपुरप्राप्तेषतत्वात्। तस्मात्सव तिस्रः पुरः * यैना अजेति पाठः । १ प्रधानदेव नेति पाठ। २ मामीप्येति पाठः। ३ मालीक्येति पाठः।

·पाद्यते। १२ त्रिपुरामहोपनिषत्। विपुरा। बयः पन्थानो यस्यास्सा। तत्पुरुषानङ्गीकारादेव “पय:संस्थाव्ययाद:" इति नपुंसकत्वं न। चर्षणीशब्दो वैदिकनिघण्टुरीत्या प्रजावाचकः। विश्वा: समस्ताचर्षक्षयः प्रजा' यस्यां सा विश्वचर्षणो देव्येव । समस्तपास्युत्पादिकेति यावत्। विखदृष्टि इदमत्र बोध्यम्-“तदक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति" श्रुतिसिह यद ब्रह्मण: प्राथमिकमीक्षणं तदेव सर्वजनक तदेवेच्छारूपं कृतिरूपं च। “सोऽकामयत, तपोऽकुरुत" इति श्रुत्यन्तरात् । “स्वाभाविको जानबलक्रिया च" इति श्रुत्थाऽप्येकैव ब्रह्माभिवा प्राथमिकी वृत्तिनिच्छाकृतिरूपेति प्रति- सा वृत्तिरेवेच्छाज्ञानक्रियासमष्टिरूपत्वाच्छान्से'त्युच्यते, पश्यन्ती- मध्यमावैखरीसमष्टिरूपत्वात्परत्युच्यते, वामाज्येष्ठारौद्रीसमष्टिरूपत्वादम्बिके- व्युचते। सा शान्तामिका देवतैव यौचक्रस्यं बिन्दुचक्रम् । तदुक्तं नित्याहृदये परब्रम प्रक्राम्य--- "प्रस्तं विखलहरीस्थानं मात्रयात्मकम् । बैन्दवं चक्रम्” इत्यादि। तदेव च तिन:पुर इत्यादिविशेषणत्रयनिर्दिष्टम्। विशेषणेषु बहु- बचनेकवचमाभ्यां विशेषस्य विरूपत्वमेकरूपत्वञ्च सूचितम्। तादृशमोक्षा- वच्छिन हा प्रक्रम्य कालिकापुराणेऽप्युक्तम्- “त्रिकोणमण्डलं चास्या भूपुरश्च विरेखकम् । मन्त्रोऽपिवाक्षरः प्रोक्तास्तथा रूपवयं पुनः ॥ विविधा कुगडलीशक्तिस्त्रिदेवानाञ्च सृष्टये । सर्व वयं त्रयं यस्मात्तस्मात्तु त्रिपुरा मता ॥" इत्यादि। पर्थमुष्टिजनकत्वेन तां निहिश्य शब्दसृष्टिजनकखनापि ता यवेति। यत्र यस्यां शान्ताम्बिकादिरूपायां त्रिपुरायाम् । प्रकारावा: ककाराद्यासकाराद्याः षोड़श षोड़श, पक्षग, पक्षर संनिविष्टा, संनिविष्टानि । वटबीजे वृक्षवत् सम्यक नितरां च वर्तन्ते। हकारो हिविमर्शस्वरूप एवेति न व्यष्टिवेषेण पृथगण्यते । इकारार्ण: कलारूपो विमाख्यः प्रकीर्तितः । इति वचनात्। कारस्तु लकाराम भिद्यते। कारस्तु कषसंयोगरूप एव १ पूनावाचक रति पाठः । २ पूजति पाठः। १ दृष्टीव इति पाठः। ४ सर्वप्रयोजनकमिति पाठः । अतिरिति पाठः। वित्रीति पाठः । ७ हकागतः, हकागेऽन्य इति वा पाठः । ८ सम्पक इति पाठः।

·सटोका १३ रहिता। म स्वतन्त्रः। तेनाष्टाचत्वारिंशदेव माढकाः। एत एव मालकाः। सूतसंहितायाम्- एकधा च विधा चैव तथा षोड़शधा स्थिता । हाशिनेदसभिवा या तां वन्दे पर कलाम् । इति। द्विविधा खरव्यञ्जनभेदेन। खरः षोड़शरूपो व्यञ्जनं हात्रिंशद्रूपम् इति' तदर्थः। अक्षरादि पदहये जसो डादेशछान्दसः। एवं पूर्वाईन बिन्दुचक्र- खरूपमुपदिश्य' तदधिष्ठात्रीमुपास्यां परदेवतामाह अधिष्ठायेति । एनां साम्प्रतमुपदिष्टां त्रिविन्दुरूपां त्रिपुरामधिष्ठाय काचिदस्ति देवता। 'पस्तिर्भवन्तो- पर: प्रथमपुरुषोऽप्रयुज्यमानोऽप्यस्ति' इति कात्यायनवचनादस्तरध्याहारः, उत्तर. मन्त्रस्थक्रियया वा ल्यपोऽन्वयः । सा देवता मजरा मरणरहिता। “जृष् वयो- हानो" इत्यत्र हानिपटेनायुषो नाशस्यैव कथनात्। पुराणी अनादिः, जन्म- देवतानां ब्रह्मविष्णुशिवादोनामतिप्रसिद्धानां मध्ये महत्तरा सर्वो- स्कृष्टा। तासां देवतानां यो महिमा तद्रूपा । देवतान्तराणां माहात्म्यस्या प्येषेव निदानम्। एतदुपासनयैव तेषां महिमलाभ इति भावः । त्रिपुरोपनिषदि, तत्तदनुयायिपुराणतन्त्रादिषु च शिवविष्णाद्युपासितानां विद्यानां बहुश: प्रदर्शनात्। “शम्भुः पूजयते दैवी मन्त्रशक्तिमयौं शभाम् ।" इत्यादिना निखिलदेवपूजनीयानां प्रतिमाभेदानां पाद्मपुराणे विस्तरेण कथनाच्च । नथाच 'न हि भिक्षुको भिक्षुकान्तरं याचितुमर्हति सत्यन्यसिमबभिक्षुके' इति व्यायेन देवताम्सरोपास्त्यपेक्षया परदेवतोपास्तिरेव ज्यायसीति तु ध्वन्योऽर्थः । तदिदमस्माभिरतां परशिवस्तवे- त्वहसखयंभाज: परमशिव कथारमन्यान् सुरेन्द्रान् याचे देहीति शक्रद्रुहिणहरिमुखान् भिक्षुकान भिक्षुकोऽहम् ॥ मनोऽपि हादशाहक्रतुविततिशतस्थान भूतोऽपि चोक्थ्यो ज्योतिष्टोमोक्थ्यधर्मानभिलषति न तु हादशाहोक्थ्यधर्मान् ॥ इति। पजरेत्यादिभिर्बालिङ्गब्रह्मचक्राधिष्ठात्री देवता परं ब्रामवेत्युतम् । १शयात का इति पाठः। २ परात्परामिति पाठः। ३ बस्यर्थ इति पाठ: । ४ अक्षगदिपदस्य रत्यादिकम् । ५ महिखेति पाठः । ६ कयाचिदिति लेखः । ७ शतोकथ्या ति, शतोन्यारेति च पाठी । ८ अधिष्ठितति पाठः । भवतीत्यधिक पुम्नकान्तरे। .

·१४ त्रिपुरामहोपनिषत्। नवयोनीनव चक्राखि दौधिरे नवैव योगा नव योगिनीय । नवानां चक्रे अधिनाथाः स्योना नव मुद्रा नत भद्रा महीनाम् ॥२॥ देवतापदस्य विशेषताभिप्रायेण स्त्रीत्वम् । अजरादिपढानामतएव श्रुत्यन्तरे नपुंसकत्वेन निर्देशः। तथाच स्पष्टमाथर्वणिका आमनन्ति- अष्टाचका नवहारा देवानां पूरयोध्या । तस्यां हिरण्मयः कोशः स्वर्गो लोको ज्योतिषावृतः ॥ तस्मिन्हिरण्मये कोश त्रास्र त्रिप्रतिष्ठिते । तस्मिन्सद्यक्षमात्मन्वत्तई ब्रह्मविदो विदुः ॥ इति। भूपुरादित्रिकोणान्तचक्राष्टकोपरि य: कोशो गर्भीकतरूपत्रयो बिन्दुरिति यावत्, तस्मिन्यक्षं महद् भूतमस्ति । बहिःपूजाऽयोग्यत्वाद्यक्षपदेन निर्देशः । तत् खात्मन्येव ब्रह्मविदो विदुर्नान्य इति तदर्थ इति सेतुबन्धे विस्तरः ॥ १ ॥ एवं बिन्दुचक्रमुबा त्रिकोणवसुकोणचक्रहयसमष्टिरूपं नवयोन्यात्मकं चक्र मुपदेष्टुं हितोयामचमाह- "नवयोनौनव चक्राणि दौधिरे नवेष योगा नव योगिनीश्च । नवानां चक्रे अधिनाथाः स्योना नव मुद्रा नव भद्रा महीनाम्" ॥२ तिस्रः पुगे नव योनीर्दीधिरे। एकमपि बिन्दुचक्रं वयात्मकत्वात् प्रत्येक रूपवयं दधे । 'दोधोङ दोप्तिदेवनयोः' ( पा० धातुसूत्रम् ) इतिच्छान्दसधातोरिदं रूपम्। दोपनं प्रकाशनम्, फलत उत्पादनमवेह विवक्षितोऽर्थः । शान्तावाव. च्छेदेनेच्छाशक्ति'निशक्ति: क्रियाशक्तिश्चेति तिस्रो देवता उपादधात्, अम्बिका वावच्छेदेन ब्रह्मविष्णुरुद्रात्स्त्रोरूपान् वामाज्येष्ठारौद्रीशक्ति नामकानजनयत्, परात्वावच्छेदेन पश्यन्तीमध्यमावैखरोतिवाग्द वता अजीजनदित्यर्थः । परदेवतेवैनां त्रिपुरामधिष्ठाय नव योनीश्चक्रे इति वाऽन्वयः । एता नव देवता एव नवयोनिचक्रात्मना परिणता इति तु वासनाध्वनिः। किञ्च त्रैलोक्यमोहना- दीनि नवचक्राणि जातजनिष्यमाणानि संस्कारात्मना नवयोनिष्व व सन्ति तदेत- दाह नवचक्रोणि कर्तृ णि नवयोनीर्दीधिरे इति । शक्तित्रिकोणइय- वहित्रिकोण केन हि नवयोनिचक्र'निष्यत्तिः। प्रतित्रिकोणं तिस्रो रेखा इति मवानां रेखाणां योगा प्रपि कोणरूपा नवैव, तेन नव योगिनीर्दोधिरे। सा नव १ शक्ति क्रियानिनिनिरिति पाठ । २ शनिपानिनि पाठ । ३ चक मिध्यति सति पाठ ।

·सटीका १५ एका सा आसोत्प्रथमा सा नवासौदासोनविंशदासोनविंशत् ॥ चत्वारिंशदथ* तिस्रः समिधा उशतीरिव मातगे मा विशन्तु ॥३॥ चक्राणामिह सत्वादेव तत्रत्यप्रकटादियोगिनोनवकमपि कोणात्मनेहेव तिष्ठत्तीति भावः। देशकालानवच्छिन्नं तदूच परमं महः । इत्यादिव्यवहाराद्देशाद्यवच्छिन्नो' बिन्दुचक्रादिप्रपञ्चो ब्रह्मणोऽधोऽधस्तिष्ठतीति लभ्यते। एतन्मूलक एव श्रीचक्रस्य मेरुप्रस्तारोऽपि। तेनैकस्मिंश्चक्रे भूपुरादि बिन्दन्ता उपर्युपरि नव भूमिकाः, तासामधिपतयोऽपि त्रिपुराचक्रेखादिनामानो नवैव। ता अपि नवयोनिष्वेव सूक्ष्मरूपेण क्रमेण तिष्ठन्तोत्याह चक्रे नवानां महोनामधिनाथा अपि को नवयोनोर्दीधिरे इति। स्योना इति चक्रेश्वरी- विशेषणम्, सुखहेतुभूता इत्यर्थः। नवमुद्राः सोभिण्यादियोन्यन्ता अपि इहैव स्थिताः। नवभद्रास्तु तन्त्र विवृताः 'धम्माधम्र्मी तथाऽत्मानो माटमये तथा प्रमा।' इति । पुण्यं, पापम्, आत्मा, अन्तरात्मा, परमात्मा, ज्ञानात्मा, प्रमाता, प्रमेय, प्रमति नवकं तदर्थः । आत्मचतुष्टयस्वरूपविवरणमात्मोपनिषदि द्रष्टव्यम् । चक्र नवात्मकमिदं नवधा भित्रमन्त्रकम् । इत्युपञ्चहणदर्शनात्। भद्रापदेन मन्त्रा वा ग्राद्याः। ते च नवचक्रखरीमन्ना इति केचित्। सान्निध्यान्मुद्रामन्त्रा एवेति युक्तम् । बिन्दुत्रिकोणवसकोणात्मक- चक्रत्रयरूप संहारचक्र एव सर्व श्रीचक्र सूक्ष्मरूपेण तिष्ठतोति पिगिडतोऽर्थः । आपत्कालिकसजिप्तपूजाप्रकारेषु वसुकोणादिबिन्हन्तमापूजाविधिर्यस्तन्त्र धूप लभ्यते, तत्रेय मेव श्रुतिर्मूलम्। अत्र सर्वतोपबृहणानि सन्त्रपुगणवचनानि तु विस्तरभयाव लिख्यन्ते ॥२॥ अथ दशारहयमन्वयरूपं स्थितिचक्रमुपदेष्टुं टतोयामृचमाह- "एका सा आसीत्प्रथमा सा नवासीदासोनविंशदासोनविंशत् ॥ चत्वारिंशदथ तिस्रः समिधा उशतीरिव मातरो मा विशन्तु ॥३॥ पाभ्यो नवयोनिभाः सूक्ष्मभूतानि पञ्च स्थूलभूतानि पञ्चेति भूतदशकमभवत् । * दधीति पाठः । १ देशाधनवच्छिन्नेति पाठ. । २ इति। दीधीङदीप्तिदेवनयोरितिच्छान्दमो लोटि रूप- मिदमिति पाठ: । ३ सत्रयमेवेति पाठः । ४ दधीति पाठः।

·त्रिपुरामहोपनिषत् । ऊर्ध्वज्वलज्ज्वलनज्योतिरग्रे तमो वै तिरश्चीनमजरं तद्रजोऽभूत् ॥ पानन्दनं मोदनं ज्योतिरिन्दोरता उ वै मण्डला मण्डयन्ति ॥४॥ । तेभाः स्यु लसूक्ष्मभेदेन शब्दादितन्मात्रदशक मभूत् । तभाच कर्मेन्द्रियाणि पञ्च, जानेन्द्रियाणि पश्चान्त:करणानि चत्वारोति चतुर्दशकमभवत्। एता: सा अपि देवताः स्त्रीरूपत्वाद्योनिरूपा एव। तदिदं सर्व- "भूततन्मात्रदशकप्रकाशालम्बनत्वत: । हिदशारस्फुरद्रूपम्। इत्यादिना तन्त्र विद्वतम्। सैव प्रक्रिया पूर्वानुवादपूर्वकमिहोपदिश्यते- प्रथमा सर्वजगत्कारणभूता देवता सैकैव पूर्वमासीत् बिन्दुचक्ररूपा अथ नवासीत् नवयोन्यात्मना। अथोनविंशत् एकोनविंशतिस्वरूपा पास नव- योनयोऽन्तर्दशारयोनयश्चेति। विंशदित्यादिच्छान्दसम्। अथोनविंशदास बहिर्दशारयोनीनां मेलनेन । अथ चत्वारिंशत्तिसश्च पूर्वासु च चतुर्दशमलनेन विचत्वारिंशद्योनिखरूपैकेव देवी जातत्यर्थः। बिन्दुचक्रस्यान्तराकारत्वेन 'एका सासोद इत्यस्य योन्यावतीनां मध्ये परिगणनम्। समिधा देदीप्यमाना एता मातरो मा विशन्तु मां प्रविशन्तु मच्छरीरस्यापि श्रोचक्ररूपत्वादिति स्तोटक्कत प्रार्थनम्। उशतौरिव कामयमाना इव, वस्तुतो निष्कामत्वात्। धनवोऽपि वत्ससामीप्य मिच्छन्तयो वनान्द्रुतं यथा गोष्ठं प्रविशन्ति तथैताः प्रविशन्वित्यर्थः । इयमेव श्रुतिश्चक्र'न्यासविधोनां तन्त्रस्थानां मूलम् । एतासामेव देवतानां खशरीरे न्यस्तव्यत्वात्. “योगिन्यो यास्तु ता: सवा गेहं कुर्वन्तु मे वपुः ।" इति शक्तिन्यासमन्त्रलिङ्गवादात्तस्यापि मूलम् ॥ ३ ॥ अथ सृष्टिचक्र प्रवशिष्टे वृत्तत्रयविशिष्टं पद्मइयमुपदेष्टुं चतुर्थीमचमाह- "जवं ज्वलज्ज्वलनज्योतिरग्रे तमो वै तिरश्चौनमजरं तद्रजोऽभूत्। पानन्दनं मोदनं ज्योतिरिन्दोरता उवै मण्डला मण्डलयन्ति ॥४॥ चतुर्दशारमधाऽधी हि हे चक्रे अष्टदलषोड़शदलपनात्मके वर्तते तयोः * मण्डलमिति पाठः । १ दशकमिति नास्ति पु० । २ विधिशक्रन्यासविधीना तबस्थानान्मुलमिति पाठः ।

·सटोका १७ तिस्रव रेखाः सदनानि भूमेस्त्रिविष्टपास्त्रिगुणास्त्रिप्रकाशाः । एतत् पुरं पूरकं पूरकाणामव प्रथेते मदनो मदन्या ॥ ५ ॥ कर्णिका वृत्ते बाद्यवृत्तमेकमेव बोणि वृत्तानीति कतिपयसिद्धान्तः। अतएव- 'ज्येष्ठारूपं चतुष्कोणं वामारूपं भ्रमि त्रयम् । इत्यत्र भ्रमित्रयपदस्य वृत्तत्रयान्तरालयवर्तिपद्मयलक्षकत्वेन प्राचामाचार्याणां व्याख्या युज्यते वृत्तत्रितयसंयुतम् । सरोरुहहयं शारग्नीषोमात्मकं प्रिये ॥ इति वचनेऽप्येषैव व्याख्या। तानि च वृत्तान्यग्निसूयसोमगुणत्रयरूपाणीति प्रकतायाभूचि वर्णनेनैव तदन्तराल पद्मयं वर्णितं वेदितव्यम् । अक्षरार्थस्तु अग्रे स्थितिचक्रोत्तरचक्रेषु प्रथमं तमो वै तमोगुणात्मक ज्वलननामक ज्योतिर्मण्डल- मभूत् । अर्ध्वज्वलदितिविशेषणेनाग्निज्वालारूपत्वदृढ़ोकारः । ज@भागे कज्जलदर्शनेन तमोरूपत्वदृढ़ीकारश्च । अत एव तेजोमयस्य तमस्त्वोत्तावसाङ्गस्य शङ्खापरिहारायैव वै' इत्यव्ययम् । ततः परं तिरश्चीनं तिर्यक्प्रसारिज्योति- मण्डल रतत्वाद्रजोगुणमभूत् । तच्च सूर्यरूपम्। अग्निसूर्ययोरूर्वतिर्यप्रसृतेः प्रत्यक्षत्वात्। यदाहुरभियुक्ताः- गतं तिरश्चीनमनूरुसारथे: प्रसिद्धमूर्ध्वज्वलनं हविभुजः ॥ ( माघ० १-२) इति। अजरभितिविशेषणमग्नितो वैलक्षण्यदृढ़ीकाराय । ततो मोदनं वैष- यिकसुखोत्पादकमिन्दोोतिर्मण्डलमभूत्। आनन्दपदेन सत्वगुणात्मकतोला । सत्त्वाधिक्यस्यैव ब्रह्मानन्दव्यञ्जकत्वात् । उवै इति कोमलामन्त्रणे, एवकारार्थे वा । एवं त्रीणि मण्डलानि वृत्तानि एता मातृः मण्डयन्ति शोभावतीः कुर्वन्ति । वृत्तत्रयान्तरालवर्तिकमलयुगलविशिष्टं श्रीचक्र कार्यक्षम, न" केवलं मन्नधान्त- मित्यर्थः । मन्वश्रादिबिम्हन्तपूजाया आपत्कल्पत्वादिति भावः ॥ ४ ॥ - * तिस्रो रेखा इति पाठः । १ कमिडकैति पाठः । २ मेव नीति पाठः। ४ भूमिवयमिति पाउः । ५ भूमित्रयेति पाठः। ६ संभूसमिति पाठः । ८ मावमिति पाठः । ९ कुर्चत इति पाठः। १० मेति पाठ: । ३ चकाराघटितः पाठः । ७ अन्तरालपदेति पाठः।

·१६ त्रिपुरामहोपनिषत् मदन्तिका मानिनी मङ्गला च सुभगा च सा सुन्दरी शुद्धमत्ता*। लज्जा मतिस्तुष्टिरिष्टा च पुष्टा लक्ष्मौकमा ललिता लालपन्ती ॥६॥ नवमं भूगृहात्मकं चक्रमुपदेष्टुं पञ्चमीमचमाह- तिसच रेखाः सदनानि भूमेस्त्रिविष्टपास्त्रिगुणास्त्रिप्रकाशाः । एतत् पुरं पूरकं पूरकाणामत्र प्रथेते मदनो मदन्या ॥ ५ ॥ तन्वान्तर कर्णिकावृत्तहयातिरिक्तानि पद्मयाइहिस्त्रीणि वृत्तानि विहितानि दृश्यन्ते। तत्पक्ष तिसश्च रेखा इत्येतावन्मात्त्रं वृत्तरेखावयपरं नेयम् । न चैवं सति कर्णिकाइयस्यैवावशेषेण मण्डललयकथनासङ्गतिरिति वाच्यम्। तन्त्रराजे मन्ववाहहिर्मर्यादावृत्तस्याष्टदलकर्णिकावृत्तातिरिक्तस्य कथनेनास्याः श्रुतस्त- भूलत्वोपपत्तेः । भूमेः सदनानि तिम्रो रेखा इति सामानाधिकरण्यं त्वक्लिष्टो. ऽर्थः। ता एव विविष्टपा भुवनत्रयरूपाः, देवताऽऽवासभूमित्वात् स्वर्गरूपा वा। त्रिगुणा गुणवयरूपाः, त्रिप्रकाशाः सूर्यचन्द्राग्निरूपवृत्तत्रयप्रकाश- रूपाः। श्रीचक्रवर्णनमुपसंहरति एतदिति । साईचतुष्टयेन वर्णितं पुरं श्रोपुर मिव सपरिवारपरदेवतानिवासस्थानं चक्रं पूरकाणां भक्तमनोरथपूरकाणां शिव- विष्णादीनामपि पूरक मनोरथपूरकम् । अत्र श्रीचक्र मदन: शिव:' कामेश्वरः, मदन्या शिवकामसुन्दरी च प्रथेते स्वमयूखात्मकाणिमादिनाऽनादिरूपविस्तारण विलसत इत्यर्थः । मदनी वा इति च्छेदो वा। पुंयोगलक्षणो डोष्। आप्रथेते प्रत्यन्वयः । “छन्दसि परेऽपि, व्यवहितास” ( पा. सू० ८१, ८२ पा० ४ अ०१) इत्यभ्यनुजानात् ॥ ५॥ वेषु विविधषु नामभेदेन यानि देवोरूपाणि पुराणेषु तन्त्रेषु चोपलभ्यन्ते तानि सवाल्यस्या एवेत्युपदेष्टुं षष्ठीमचमाह- मदनिका मानिनी मङ्गला च सुभगा च सा सुन्दरी शुद्धमत्ता । लज्जा मतिस्तुष्टिरिष्टा च पुष्टा लक्ष्मौरुमा ललिता लालपन्ती ॥६॥ पापुरासे देवीतीर्थपरिगलनावसरे कतिपयानि रूपायुक्तानि- - * सिद्धिमत्तेति पाठः । १ कर्णिकात्तानि वीणि बहिन बीणि इमानीत्यर्थः सम्पद्यते। पसातिरिति वाध्यमिति पाठः । २ शिवेति नाति पु० । न चैव रेखाया ·सटीका २८ इमां विज्ञाय सुधया मदन्ति परिसुता तर्पयन्तः खपीठम् । नाकस्य पृष्ठे महतो वसन्ति परधाम वैपुरं चाविशन्ति ॥ ..... ..... 'प्रयागे ललिता देवी' "इत्यादि, लङ्कायां मङ्गला नाम त्रिकूटे भद्रसुन्दरी। करवीर महालक्ष्मीस्तथा देवी विनायके । देवदारुवने पुष्टिमधा काश्मीरमगड ले ॥ "तुष्टिवत्सेखरे तथा ॥ इत्यादौनि अन्यान्यपि रूपाणि तत्र तत्रान्वथाणि। मदन्तिकेत्यादिचतुर्दशक वाराणस्यां विशालाक्षीत्यादीनामुपलक्षणम् । यदेव किञ्चिद्देवीरूपं तत्त्वेन लालप्य. मानाऽपि सैवेत्यर्थः । लालपन्तीपदं लालप्यमानापरम्। 'प्रातिपदिकादुश्चरन्ती विभक्तिः, प्रातिपदिकार्थो विशेषक इत्याह' इति शाबरभाष्ये (मो० सू० २५ पा० १ अ० १) प्रयोगदर्शनात् । अथवा पञ्चदशाक्षराणां पञ्चदशेमा देवताः । शुद्धमत्तेत्यत्र सिद्धिमत्तेत्याथर्वण: पाठः ॥ ६ ॥ एवं वर्णिताया देवताया उपास्तिं विधातुं सप्तमीमचमाह- इमां विज्ञाय सुधया मदन्ति परिसुता तर्पयन्तः खपीठम् । नाकस्य पृष्ठ महतो वसन्ति परं धाम वैपुरं चाविशन्ति ॥ ७॥ इमां पूर्वोक्तां परदेवतां विज्ञाय विधिविशेषपूर्वकं ज्ञात्वा गुरूपसदनदीक्षादि- पूर्वकमुपास्तिं खोक्कत्य खपीठं स्वशरीराभिवं श्रोचकं तत्र देवतां सावरणां सुधया परिस्रुता पोयूषोक्कतेन द्रव्येण तर्पयन्तस्तर्पणाद्युपचारैः पूजयन्तो ये मदन्ति विषयभानप्रमोषपूर्वकं स्वात्मकविषयकनिर्विकल्पविषयभाजो भवन्ति ते महतो नाकस्य पृष्ठे वसन्ति वैपुरं परं धाम चाविशन्ति चेत्यर्थः । अमृतीकरणं संस्कारान्तराणामुपलक्षणम् । तदभिमानिदेवतायां सुधादेवोति संविञ्च संस्कारमन्त्रवर्णादवगम्यते । 'मन्यसंस्कारसंशुद्ध तदेवामृतमुच्यते।' इति बद्रयामलञ्च । महानाकपृष्ठवासस्त्रिविधपुरुषार्थफलोपलक्षकः । विपुरायाः परं धाम त मुक्तोपसर्तव्यं स्वरूपम्, तेन मोक्ष उच्यते। सर्वान् कामामी चाप वन्तीति भावः ।

·त्रिपुरामहोपनिषत्। 'एवं सर्वगता शक्तिः सा ब्रोति विविद्यते ॥ सगुणा निगुणा चेति हिविधोक्ता मनीषिभिः ॥ सगुणा रागिभिः पूज्या निर्गुणा तु विरागिभिः ॥ धर्मार्थकाममोक्षाणां स्वामिनी सा निराकुला ॥ ददाति वाञ्छिताना नर्चिता विधिपूर्वकम् ॥' इति देवीभागवत स्मरणात् । श्रीविद्यादौक्षितो यवता स्वपोठार्चनेन निर्विकल्पवृत्तिहारा सर्वान् कामान् भावयेदिति भावनाविशिष्टभावनान्तरविधिः पर्यावस्यति । सर्वथा मतिमान्दोक्षेत- त्यादिकल्पसूत्रादिगतविशेषणविधीनामियमेव श्रुतिर्मूलम् । 'विज्ञाय तपर्यन्त' इत्यधिकारिविशेषणतया श्रुतमपि तर्पणं फलभावनाकरणत्वेन सम्बध्यते 'हिरण्यदा अमृतत्वं भजन्ते' इतिवत् । अप्राप्तार्थकत्वाहिधिशक्तिप्रतिबन्धाभावाच्च मन्त्रत्वेऽपि न विधिव्याघातः। 'वसन्ताय कपिञ्जलानालभते', 'प्रणोयादिवाधमानाय तव्यान्', 'पास्य जानन्तो नाम चिहिवतान' इत्यादिमन्त्राणामपि बहुशो विधित्व खोकारात्। वस्तुतो मदन्तीत्यस्य यदाग्नेयवाक्य इव लेटत्वकल्पनया भावार्थाधि- करणन्यायेन चिद्देव्यभिवाममात्रविषयकत्तिविशेषबोधकमदधात्वर्थस्यैव कर- णत्वम्। अन्तर्यागपदवाच्यताऽपि तस्यैव, यजत्तिविशेषवाचकत्वात्। परि तेति तु मत्वर्थलक्षणया धात्वर्थेनान्वे ति, भावनान्वितयोरुभयोररुणकहायनी. न्यायेन वा पार्टिकोऽन्वयः। प्रतितिष्ठन्तोत्यस्येव 'नाकस्य पृष्ठे' इत्यादेर्भाव्यसम पैकत्वम्। चकारण फलान्तरसमुच्चयकथनात् । 'पृत एव तेजस्खाबाद इन्द्रियावो पशुमान् भवति' इत्यवेव सम्बन्धिसम्वलिताऽधिकारत्वम्। अनेकेषां पुरुषार्थानां व्यासव्यत्तिफलत्वमिति यावत्। न पुन: ‘सर्वेभ्य: कामभ्य' इतिवत्प्रत्येक- पर्याप्तम्। सर्पणन्तु फलवदफलन्यायेनाङ्गम्। 'इमां विज्ञाय' इति विहत्ताऽधि कारितावच्छेदको धम्मः । अत एव- 'कुलदीक्षाविहीनानां नाधिकारो हिजन्मनाम् । इति समयाचारस्मृतिरुपपद्यते। इह तर्पयन्त' इति शहप्रत्ययेन बहिर्यागविधी वखमाणे (१२ ऋचि ) 'निवेदयन्, स्वात्मीकत्य' इति च शल्यप्प्रत्ययाभ्यां देवतानिवेदनखात्मोकरणयोः समानकालत्वकथनाद् दिव्यपानविधाविव श्रुतः खारस्यम्, न वौरपानविधौ। तेन- ·सटीका २१ कामो योनिः कमला वचपानिर्गुहा हसा मातरिश्वाऽभमिन्द्रः ॥ पुनर्गुहा सकला मायया च पुरुच्येषा विश्वमाताऽऽदिविद्या ॥८॥ पानन्तु विविध प्रोक्तं दिव्यवीरपशुक्रमः । दिव्यं देव्यग्रत: पानं वोरमुहासने कृतम् ॥ इति स्मृतमूल श्रुत्यन्तरमन्वे थम् । पुरुषार्थनिषेधास्तु रागप्राकविषयत्वात् कवर्ष वेन विहितषु न प्रवर्तन्त एव । येन केनाप्युपायेन शिवे चित्तं निवेशयेत्। तस्मात्केनाप्युपायेन मनः कृष्णे निवेशयेत् ॥ इत्यादिपोराणवचसामोदृशाशय एव स्वारस्यात्। स्पष्टानां तत्र वचमां क्रत्वर्थ- सर्ववर्णाद्देशन विधायकानां बहुलमुपलम्भात् । तेषां चेशानेकअतिप्रत्यक्ष श्रुति- मूलकत्वेन बलाबलचिन्तानवकाशादिति दिक् ॥ ७ ॥ एवं पररूपोपास्तिं विधाय सूक्ष्मरूपोपास्तिविधिमयाऽष्टमीमचमाह-- कामो योनिः कमला वचपाणिर्गुहा हसा मातरिश्वाऽभ्रमिन्द्रः ॥ पुनर्गुहा सकला मायया च पुरूच्येषा विश्वमाताऽऽदिविद्या ॥८॥ इह पञ्चदशाक्षरो मन्त्र उछियते । स च स्त्रोदेवत्यत्वाचिद्रूपत्वाच्च विद्या- पदेनोयते । क्वचित्तादृश्यपि वेदमाता गायत्री कण्ठरवेण पठ्यते। अस्यास्तु प्रत्यक्षरं तहाचकपदमन्तरेण कतिपयानां निर्देशादतिरहस्यत्वं मन्त्रस्य, सहारा तदधिकारिककर्मणाञ्च तथात्वं ध्वनितम्। किंबहुना गायत्राप्यादिविद्योहारिक- वेति विपुगतापिन्यां स्पष्टं प्रदृश्यते। भागवतप्रथमनोकोऽप्येवमेवोपर्वहयति- सर्वचैतन्यरूपां तामाद्यां विद्याश्च धीमहि । बुद्धिं या नः प्रचोदयात् ॥ इति। अतिरहस्यत्वादेव नाथचरणकावगमनोयोऽयं मन्त्रः। मातरिखा कामच चतुर्मुखवाचकमक्षरं, कमलायोनी चतुर्थेकादशस्वरौ। इन्द्रवचपाणी ढतोय मन्तस्थाक्षरम्. गुहामाये भुवनेश्वरीबीजम्, अनं तस्या एवाद्यमक्षरं इकार: शेषपञ्चक स्वरूपम् । एषा प्रादिविद्या पुरूचो पुरातनो विश्वमाता जगज्जनयित्री, विद्याक्षरैर्जगदुत्पत्तेर्योगिनीहृदये सम्प्रदायार्थप्रकरण सविस्तर वर्णनात्। मन्त्रा- - ३ १ ते इति पाठ. २ क्वचिदिति पम्नकान्तर नाम्नि । ३ मारकमिति पाठ ।

·त्रिपुरामहोपनिषत् । षष्ठं सप्तममय पहिसारथिमस्या मूलविकमावशयन्तः ॥ कथ्थं कविं कल्पकं काममौशं तुष्टुवांसो अमृतत्वं भजन्ते ॥६॥ र्थस्तु दत्तात्रेयागस्त्यादिभिर्बहुभिस्तन्त्रभेदेन बहुधोक्तः, स चास्माभिर्वरिवस्थारहस्ये यथामति सद्य दर्शित इति तत एवावगन्तव्यः ॥ ८ ॥ कामराजोपासितां विद्यामुपदिश्य लोपामुद्रोपासितां विद्यामुपदेष्टुं नवमोमच- माह- - - कामम्, षष्ठ सप्तममथ वह्निसारथिमस्या मूलविकमावेशयन्तः ॥ कथ्यं कविं कल्पकं काममीशं तुष्टुवांसो अमृतत्वं भजन्ते ॥६॥ पस्या एव विद्याया मूलविकं प्राथमिकमक्षरत्रयम्, उन्मूल्येति शेषः । तत्स्थाने- ऽपि षष्ठादिवर्णत्रयमेव निवेशयन्तो जापका विद्याइयान्यतरण संशव सखोपा- धिक परशिवं तुष्टुवांसः स्तुवन्तो जपन्तः, अमृतत्वं भजन्ते विद्याजपेन मोक्ष' भावयेदित्यर्थः । ईशं विशिष्टि 'सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेय' इति श्रुतिप्रतिपाद्यत्वेनेक्षत्यधिकरणे निर्णीतम् । कल्पकं जगत्कल्पना- धिष्ठान जन्माद्यधिकरणोक्तम्, कविम्, वेदप्रणतारम्, कथ्यम्, वेदवेद्यम्, शास्त्रयोन्यधिकरणे वर्णकहयेनोक्तं परं ब्रह्मवेति तु विशेषणसमर्पितोऽर्थः। 'अजरा- पुराणों' इत्यादिभिर्ब्रह्मलिङ्ग रिह पुंलिङ्गवचमाणकामकलाध्यानगतस्त्रीलिङ्गेश्च पर- देवतायास्त्रिविधं ध्यानं विहितं भवति। तथाचोपटंहितं कुलार्णवे- पुंरूपा या स्मरेद्देवौं स्त्रीरूपा वा विचिन्तयेत् । अथवा निष्कलं ध्यायेत्सञ्चिदानन्दलक्षणम् ॥ इति। यद्यपि परोपास्तौ निष्कल' जपेत् पुंरूपं बहिर्यागे स्त्रोरुपमध्येयमिति व्यवस्था सुवचा तथाऽपि स्त्रीपुंसयोः समप्राधान्यस्य वक्ष्यमाणतया सम्प्रदायाच्चैच्छिक एव विकल्पः । मनुचन्द्राद्युपासितविद्यानामन्यासामपि त्रिपुरातापिन्या उहार- दर्शनेऽपि प्रकते हयोरवोद्धारस्ताखेनयोराधिक्यध्वननार्थः। अत एव ज्ञानार्णवे हादविधा विद्या उद्धृत्व 'विद्याइयमिदं भद्रे देवामामपि दुर्लभम् । - १ षष्ठो सप्तमाम्, षष्ठसप्तममिति च पाठी। २ वडसारारथिमिति पाठः । ४ संध्येति पाठ । ५ रूपमिति पाठ । (म्बीवपमिति पाठः । ३ आदिश्यन्त इति पाठः।

·मटीका
-
विविष्टपं विमुखं विश्वमातुर्नवरेखा:खरमध्यं तदीले ।
बृहत्तिथीर्दशपञ्चादिनित्या सा षोड़शौ पुरमध्यं बिभर्ति ॥१०॥
इत्यादिनोपबृहितम् । अनयोरपि मध्ये कादिविद्याया एव प्रथममुहारादाधिक्य.
अनिः। प्रत एव-
'श्रीविद्यैव तु मन्त्राणां तम्घकादिर्यथा परा' ।
इति ब्रह्माण्डपुराण उपबृहणम् ।
वस्तुत: सर्वासां विद्यानामभेदात्तारतम्योक्ति: प्रशंसामावमिति समर्थित सेतु.
बन्ध स्माभिः।
अत एव श्रीमदाचार्यभगवत्पादै_परीत्येनैनघोरुहारः प्रदर्शितः सौन्दर्य-
लहाम्। तत्रापि प्रक्तश्रुत्यानुगुण्याय शिवशक्तिकामपदानां चान्यथा व्याख्यानं
कतिपयानां क्लिष्टत्वाविरर्थकत्वाच नादर्तव्यम्। अनान्तर्यागस्यैव प्रकरणित्वेन
तदीयद्रव्यानुवादेन गुणान्तरसमुच्चयस्य द्वादश्यामृचि विधास्यमानत्वेन प्रकरणा-
नुवृत्तेर्वक्तव्यतया तन्मध्यपतितस्य जपस्य प्रकरण्यन्तर्यागाङ्गत्वाद् । 'अमृतं भजन्ते'
इति अपापलोकश्रवणवदर्थवादः। मन्त्रत्वेऽपि विधित्वस्येवार्थवादत्वस्थापि
खोकार बाधकाभावात्। 'तिस्रः पुरः' इत्यादेस्त्वन्तर्यागविधिशेषत्वेऽपि नार्थ-
वादत्वम्। विधिशेषत्वस्यार्थवादव्याप्यत्वे मानाभावात् । अर्थवादत्वेऽपि वा
भूतार्थवादत्वेन स्वार्थे प्रामाण्याच्च ।
न च हादश्यामृचि स्थूलोपास्तिर्भिनव बहिर्यागरूपा विधीयत इति वाच्यम् ।
तथाऽपि पञ्चदश्यामृचि मदधात्वर्थविवरणेनोपसंहारदर्शनात्प्रकरणानुवृत्तेदुर्वारत्वात्।
वस्तुत उपास्तित्रयस्य समप्राधान्यमेव, विधिनयेऽपि फलश्रवणेनान्यतमस्य
प्रकरणित्वकल्पने विनिगमनाविरहात्। आग्नेयादिषट्कस्येव मिलितानामेव च
फलजनकत्वम् ।
अन्तर्यागबहिर्यागौ ग्रहस्थ: सर्वदाऽऽचरेत् ॥
चक्रराजार्चन विद्याजपो नाम्नाञ्च कीर्तनम् ॥
भक्तस्य कत्यमेतावदन्यदभ्युदयं विदुः ॥
इत्यादिवचनात्।
अधिकारिविशेषेण तु केवलान्तर्यागजपयोः फलजनकत्वन्तु वचनात् । असोम-
याजिनोऽम्बोषीमीयपुरोडाथसाहित्याभावेऽपि फलसिधिवदित्यादिक न्याय विधि-
कधम्॥८॥

·२४ त्रिपुरामहोपनिषत्। अःवरस्य मध्यम- अथ स्थूलोपास्तिविधिमया मूलदेवताया अन्तस्मगुणत्वेन चिन्तिताया बहि सके स्थापनाय स्थूलविशेषं निर्देष्टुं दशमीमृचमाह- विविष्टपं विमुखं विश्वमातुर्नवरेखा:स्वरमध्यं तदीले । बृहत्तिथोर्दशपञ्चादिनित्या सा षोड़शी पुरमध्यं बिभर्ति ॥१०॥ रेखापदोत्तरं षोड़शस्य विसर्गखरस्य प्रश्लेषः । नवरेखासु नवयानिघटितासु 'अः' इति खरस्थानीयो मध्योऽस्य तद् । यहा नवसंख्या रेखा यस्य तववरखं संहारचकं तस्य अःस्वरोपलक्षितं स्थानं मध्यं यस्य तद् । 'अः' इत्याकार एव स्वरो यस्मिंस्तद् अःस्वरमिति वा विग्रहः। तादृशं विमुखं त्रिकोणं मध्यत्रिकोण- मिति यावत् । तद् विश्वमातुस्त्रिपुरसुन्द-स्विविष्टपं. निवासस्थानं पूजा- स्थानमिति यावत् । स्वर्गस्य देवतावासभूतत्वेन वाचकपदेनात्र स्थाननिर्देशः । तदीले इति स्तोतुर्वाक्यम्। 'हयोश्चास्य स्वरयोर्मध्यमेत्य सम्पद्यते स डकारो लकारः' इति प्रातिशाख्यविधितो डकारस्य लकार: सञ्जातः । इयमेवोपनिषदाथ- वणिकैरपि पठयते, तत्पक्षे न दुःस्पृष्टादेश इति व्यवस्था । वोक्तावतरेषां पञ्चदशवराणां रेखात्रये बिन्दुमभित: 'समं स्याद्' इति न्यायेन पञ्च पञ्चधा विभज्यावस्थानं ध्वनितम् । तत्रिकोणं बृहट् विभावितं सद्दशपञ्च तिथोः दशपञ्चतिथिदेवताका नित्याः कामेश्वर्यादिचित्रान्ता बिभर्ति। दक्षिणोडोत्तर- रेखासु पञ्च पञ्च नित्या: पूजनीया इति भावः। तदुपबृहितं ज्ञानार्णवे -- विभाव्य च महत्त्यसमग्रदक्षोत्तरक्रमात् । रेखासु विलिखेत्पश्चात् पञ्च पञ्च क्रमेण ह ॥ अकाराद्यानुकारान्सान्दक्षिणायां विचिन्तयेत् । ततश्च पूर्वरेखायां दीर्घकर्णादिपञ्चकम् ॥ विलिख्योत्तररेखायां शक्त्यादि विलिखेत्ततः । अनुस्खारान्तं मध्ये च विसर्गे षोड़शों यजेत् ॥ इति । चन्द्रस्य कला धिक्षयशालिन्यः पञ्चदश, ता एव हि तिथयः दर्शाद्याः पूर्णिमान्ताच कलाः पञ्चदशैव तु । इत्यादिना तन्वे निर्दिष्टः, 'दर्शा दृष्टा दर्शता' (तै ब्रा० ३, १०, १) इत्यादिना तैत्तिरीयैरानाताच। एतासां कारणभूता वृदिक्षयशून्या सदाख्या षोड़शो कला, सा च पञ्चदशानां नित्यानां कारणत्वादादिमित्योचते। सा पूर्व वर्णिता त्रिपुर- सुन्दरो आदित्यस्वरूपा सतो पुरस्य श्रीचक्रस्य मध्यं विसर्गखरस्थान बिभर्ति ।

·सटीका हा मण्डला हा स्तना बिम्बमेकं मुखं चाधस्त्रीणि गुहा सदनानि । कामों कलां काम्यरूपां विदित्वा नगे जायते कामरूपच काम्यः॥११ अध्यास्ते प्रकाशविमर्शरूपाकारहकारव्यञ्जकत्वात् षोड़शस्वरस्य सदात्मकताया युक्तत्वाद् इति द्रष्टव्यम् ॥१०॥ प्रसङ्गात्कामं कामकलाध्यानं बहिर्यागाश्रितमुपदेष्टुमेकादशीमृचमाह- हा मण्डला हा स्तना बिम्बमेकं मुखं चाधस्त्रीणि गुहा सदनानि । कामों कलां काम्यरूपां विदित्वा नरोजायते कामरूपश्च काम्यः॥११ हो मण्डलो, दो स्तनो, एक बिम्बं मुखं बोणि सदनानि भूयहाणि गुहा हकाराई- रूपा। यद्यपि बिम्बोऽस्त्री मण्डल विधिति कोशेन बिम्बपदस्थापि मण्डलवाचक- वेन चतुामृचि वर्णितानां त्रयाणां मण्डलानामवैष विभागस्तत्रापि वडिसूर्य मण्डलावेव स्तनी बिम्बपदस्वारस्यात्. पाठक्रमात्तदधस्तनमिन्दुबिम्बमेव मुखम, अध:पदस्वारस्यात्, तदधस्तनमेव भूपुरं हकाराई मिति स्पष्टं प्रतोयते, मन्ति व्यत्यस्तान्यपि कामकलारूपाणि बहुविधानि तन्त्रेषु तत्र तत्र निर्दिष्टानि, तथाऽपि भगवत्पादः 'मुखं बिन्दं कृत्वा कुचयुगमधस्तस्य तदधो, हकाराई ध्यायेत्' इति उपबृहणादार्थक्रमेण पाठक्रमबाधात्। बिम्बपद बिन्दुपर' सद् बिन्हादि- मन्वयान्तचक्रगापरम् । 'मण्ड लत्रयारूपन्तु चक्रशक्त्यानलात्मकम्' इति सुन्दरोश्लोके मण्डलपदस्य दशारादि चक्रपरत्वेनापि व्याख्यानदर्शनात् । बिन्दादिमण्डलाना पस्मामेकावयवत्वेन विभावनायैकमिति पदम्। हामण्डलेति अष्टदलषोड़शदलचक्रहयपरमिति योज्यम्। इदमवयवत्रयकथनं सर्वावयवोप लक्षणम् । वस्तुत: शरीरेऽपि त्रय एवावयवाः शीर्षादिघण्टिकान्तः कण्ठादिस्तनान्तो हृदयादिसौवन्यन्तश्च। केशपाणिपादन्तु तत्तच्छाखा इति। एवं सर्वचक्रात्मना परिणता कामी कामेखरामकमन्मथसम्बन्धिनों कलां चित्कलां काम्यरूपां कमनीयस्वरूपां विदित्वा ध्यात्वा । चिकित्त्वति शाखान्तरे पाठः । नर उपासकः कामरूपो मन्मथसुन्दरस्मद्यस्मकलवनिताक्षोभकरो जायते। प्रत्यल्पमिदमुचत १ युक्त सदिति पाठ. । २ वययुक्तमिति पाठः । ३ दशापि चेति पाठः । ४ व्याख्यामादिति पाउः । ४ ·२६ त्रिपुरामहोपनिषत्। परिस्रुतं झषमाां पलं च भक्तानि योनौः सुपरिष्कृतानि । निवेदयन्देवतायै महत्यै स्वात्मकृत्य मुकतो सिद्धिमेति ॥ १२ ॥ इत्याह काम्य इति विशेषणश्रवणात्रिभुवनान्तर्वतिसकलजनैरभिलषणीयरूपच भवति। तदुक्तं भगवत्पादैः- 'ध्यायेद्यो हरमहिषि ते मन्मथकलाम् । स सद्य: संक्षोभं नयति वनिता इत्यति लघु त्रिलोकीमप्याशु भ्रमयति रवीन्दुस्तनयुगाम्' ॥ इति । कामरूपत्वकाम्यत्वकाम: कामकलां ध्यायेदिति गुणफलसम्बन्धविधिः । पत्र फलार्थतया विधेयस्य ध्यानस्य स्वतःक्रियारूपस्याश्रयान्तरानपेक्षतया श्येनक्रत्वादेः सौमिकाङ्गसंवलितत्वस्येव बहिर्यागाङ्गसंवलितत्वस्याप्यभावेन बहिर्यागाहहिरप्य- नुष्ठानात् फलमिति तु भगवत्पादाशयः । बिन्दु संकल्प्य वक्त' तु तदधःस्थं कुचद्दयम् । तदधः सपराई तु चिन्तयेत्तदधोमुखम् ॥ इति नित्याषोडशिकार्णवे। क्रतुप्रकरणस्थ विधिना ऽस्य ध्यानस्य क्रत्वर्थत्वमपि स्मर्यत इति चेत्, किं तावता ? । अनाद्यकामनाफलकावेष्टेरिव फलार्थिना बहि:- प्रयोगस्याप्यक्षतत्वात् । अत एव भगवत्स्मरणमुपक्रम्योक्तं भक्तिसूत्रे ‘बहिरन्तस्त- मुभयमवेष्टिवत्सर्वमिति' ॥ ११ ॥ बहिर्यागद्रव्याणि बहिर्यागं द्रव्यप्रतिपत्तिं च विधातु हादशीमचमाह- परिसुतं भषमाद्य पलं च भक्तानि योनीः सुपरिष्कृतानि । निवेदयन्देवतायै महत्यै खात्मौकृत्य सुकृती सिद्धिमेति ॥ १२ ॥ भषो मत्यः । पलं मांसम्। झषस्याद्यं परिसुतः प्रथमस्थोत्तरं द्वितीय- मित्यर्थः। तेन षस्वतीयः। भत्तानि वटकचणकादिमुहाद्यात्मकानि नाना- विधाग्यवामि। चतुर्थ योनिपटं कुण्डगोलोइवोपलक्षणं तत् पञ्चमम् । योनी- रिति बहुवचनं तु ब्राह्मणक्षत्रियादिकतिपयजातिभेदाभिप्रायम् । तदुपबृंहणं कलाष्टकादिपदेन सम्वेषु द्रष्टव्यम्। चकारः पश्चानां समुच्चयपरः । झषोत्तरं पठितस्यापि झषात् पूर्वमाद्यपदेन निवेशान् मकाराणां क्रमो विव- क्षितो वन्यते। तेन मुख्यालाभे प्रतिनिधिभिरर्चनस्य न्यायेन मपञ्चकालाभेड १। पाद्यमतुमर्ह तेन गज यावादीमा मांसानामन्येषां स्मृतिविकखाना निगम: नि केचित् ।

·सटीका मृण्येव सितया विश्वचर्षणिः पाशेन प्रतिबनात्यभौकान् । इषुभिः पञ्चभिर्धनुषा च विध्यत्यादिशक्तिररुणा विश्वजन्या ॥१३॥ - । पि 'नित्यक्रम प्रत्यवममृष्टिः' इति कल्पसूत्रेण च सिहले ऽपि पूर्वपूर्वालाभे सति नोत्तरोत्तरस्य मुख्यस्य लाभेऽपि ग्रहणमिति द्योतितम्। प्रथममावा- लाभेऽपि चतुर्थस्य नैवेद्यार्थमावश्यकत्वात्तावन्नावग्रहणं संप्रयदायलभ्यम् । भाज्यमिति शाखान्तरीयपाठे तु वृतमेवार्थः, तत्र पक्कमित्यर्थेन तत् काकाक्षि- गोलकन्यायेनोभयोर्विशेषणम् । अजसम्बन्धोति व्याख्या तु न युक्ता । तन्त्र विका- रार्थकस्य दर्शनात्। सूत्रोक्तानां पञ्चत्वादिना परिसंख्यापत्तेश्च। परदेवतातर्पण- मानपर्याप्तमात्रमा लाभे ऽपि न प्रतिनिधिना यागः। बहिर्यागे स्वात्मीकारसा प्रतिपत्तित्वेन तल्लोपेऽपि बाधकामावादित्यादिकन्तु षाष्ठन्यायसिद्धमूह- नीयम्। सुपरिष्कृतानि दृष्टादृष्टसंस्कारैः संस्कृतानि। ते च पाकादिरूपा लौकिका:, शापमोचनादिरूपा वैदिकाश्च बहवस्तन्वेषु प्रसिद्धाः। 'बवल्पं वा खग्टह्योक्तम्' इति न्यायेन कल्पसूत्रोक्तमात्रा वा। महत्यै देवतायै महादेव्यै निवेदयन् यजन् सुकृती बहिर्यागकर्ता तानि खात्मीकृत्य खयमपि भक्षयित्वा सिद्धि यागफल मेति प्राप्नोति। परस्यरसमुच्चितप्रथमादिमपञ्चक वता यागेन महादेवीदेवताकैनष्ट सिद्धिं भावयेदिति विधिपर्यवसानादिप्रकारोऽ- सर्यागविधिवदेव द्रष्टव्यः ॥ १२ ॥ देवताया: सगुणं ध्यानं क्रत्वङ्गमुपदेष्टुं त्रयोदशीमचमाह- सृण्येव सितया विश्वचर्षणिः पाशन प्रतिबधात्यभीकान् । इषुभिः पञ्चभिर्धनुषा च विध्यत्यादिशक्तिररुणा विश्वजन्या ॥१३॥ मृण्येव सितयेति इत्थंभूतलक्षण हतीया। सितया खेतया रजतमय्या सशयोरभेदाबिशितया तीक्ष्णधारया वा सृण्यांऽकुशेनेवोपलचिता विश्वजन्या विश्व जन्यं यसपाः सा विश्वजगज्जननी अरुणा लौहित्यवतो पादिशक्ति- महात्रिपुरसुन्दरी विश्वचर्षणिः प्राणिमावसा शुभाशभकर्मट्टी सती अभीकान् कामकान् तृष्णया लोल्येनेह मार्ग प्रवर्तमानान् भ्रष्टान् प्रतिबधाति तान् बध्वा धनुषा पञ्चभिरिषुभिर्बाणैर्विध्यति च। - ·२८ त्रिपुरामहोपनिषत्। भगः शक्तिभंगवान् काम ईश उभा दाताराविह सौभगानाम् । समप्रधानी समसत्त्वी समोतयोः समशक्तिरजरा विश्वयोनिः॥१४॥ अध: पातयतीति यावत्। कृष्णा होनान् वैधधिया प्रवर्तमानानूल नयतीति तु विधिसिइमेवेनि पुनर्नोक्तम्। तदुक्तम्- विधिबुद्धव सेवेत तृष्णया चेत्स पातको। यैरव पतनं द्रव्यमुक्तिस्तैरेव चोदिता ॥ पभोकस्यानभोकस्ये त्येवमेत व्यवस्थिताः । इत्यादि । मुण्येवेति हिविधा सूणिर्भवति भर्ता च हन्ता चेति तु यास्कः । शब्दः सर्ववान्वित: सन् सगुणरूपसा भक्तानुग्रहार्थं कल्पितत्वेन निर्गुणरूपस्यैव पारमार्थिकत्व व्यञ्जयमि ॥ १३ ॥ सगुणसा कल्पितत्वादेव स्त्रीपुंसरूपयो: ममप्राधान्यमपदेष्टुं चतुर्दशीमच- माह- भगः शक्तिभंगवान् काम ईश उभा दातागविह सौभगानाम् । समप्रधानी समसत्त्वी समोतयोः समशक्तिरजग विश्वयोनिः ॥१४ भगो ऽपि देशपर्यायः । एखय्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यशस: श्रियः । ज्ञानविज्ञानयोश्चैव षसां भग इतोरणा ॥ इत्यादिस्मृतिप्वोशस्थ शरीरघटको यावान् धर्मराशि: स सर्वोऽपि भगपदेनेह निर्दिष्टः। तादृशो धर्मसमूह एव शक्तिरित्युच्यते। उपास्यत्वेन वर्णितायाः सोरूपाया देवताया इदं स्वरूपम्। तदुक्तं नागानन्दसूत्रे प्रकाशात्मनो ब्रह्मण: स्वभावात्मकविमर्श प्रक्रम्य 'एष एव विमर्शचितिश्चैतन्यमात्मा खरसोदिता परा वाक खातन्वाम् परमात्मोन्मखामखय्यं सतत्त्व सत्ता स्फुरत्ता सारो माका मालिनी दयमूर्मिः खसंवित्स्पन्द इत्यादिशब्दैरागमैरुहोप्यते' इति । एतेषां धर्मविशेषाणां विवरणं तहाथ एव द्रष्टव्यम्। भगवान् तादृशधर्मविशिष्ट एव काम ईशः कामेश्वरः इदमेवोपासादेवतायाः पुमात्मक रूपम् । इहो- पासनायां सौभगानां धर्मार्थकामरूपाणां विविधफलानां दाताराभावपि ·सटीका २८ परिसूता हविषा पावितेन प्र संकोचे गलिते वै मनस्तः । सर्वः सर्वस्य जगतो विधाता धर्ता हर्ता विश्वरूपत्वमेति ॥१५॥ एकसया एव देवताया हे वाऽपि सगुणध्याने त्रिवर्गसिद्धिरित्यर्थः। समप्रधानी समसत्त्वो। सत्त्वगब्दो गुणपरस्तेन परस्परं गुणगुणिभावापनावित्यर्थः । कमिश्वर्याः कामेखराजनिलयचेन ध्यान शिव आधारत्वात् गुण: शक्ति: प्रधान शिवसपार्धाम्बिकासमायुक्तत्वेन ध्याने करशोर्षाद्यवयवविशेषरूपत्वाच्छतिगुण: शिव एव प्रधानमिति भावः। एवमभिमतफलदानसामर्थ्यस्यान्योन्यगुणप्रधानभावसा साम्येऽपि जगत्कर्तृत्वांश: शक्तिनिष्ठ एव। तन स्त्रीरूपध्यानेनैव शीघ्र फल- सिहिरिति ध्वनयवाह-समोतयोरिति । सम्यक् परस्पराभेदेनोतयोर्मिलि- तयोरईनारीखररूपयो: शिवशक्त्यामध्ये समशक्तिः सर्वशक्तिनिखिलधर्मसमूहाः मिका देव्येव विश्वयोनिर्जगत्कों। तथाच शक्तिसूत्रम् -'चितिः स्वतन्त्रा विखसिदिहेतुरिति । समशब्द 'उरुष्था णो अघायत: समस्माद' इत्यादी प्रसिद्धः सर्वपर्यायः। अजरति विश्वयोनित्वांशे विशेषणम् । जगत्कर्तृत्वं प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धत्वेन शङ्काकलंकरहितत्वाहतमित्यर्थः। तदुक्तं भागवते - शक्ति: करोति ब्रह्माण्डं सा वै पालयते ऽखिलम् । इच्छया संहरत्येषा जगदेतचराचरम् ॥ न विष्णुन हरो नेन्द्रो न ब्रह्मा न च पावकः । नार्का न वरुणः शक्ताः खे खे कार्य कथञ्चन ॥ तया युक्ता हि कुर्वन्ति स्वानि कार्याणि ते सुगः । कारणं सर्वकार्येषु प्रत्यक्षेणावगम्यते ॥ इति। अन्यत्रापि- शिवोऽपि शवतां याति कुण्डलिन्या विवर्जितः शक्तिहीनो ऽपि यः कश्चिदसमर्थः स्मृतो बुधैः ॥ इत्यादि। विशेषः सेतुबन्धे द्रष्टव्यः । तेन शिवसा विद्यमानमपि फलदासत्वा- दिकं शक्यधीनत्वाहिलम्बितं शतोस्तु निरपेक्षत्वादविलम्बितमिति गोत्रप्रसिद्धि- कामः स्त्रीरूपैव देवता ध्यातुयुक्तति भावः ॥ १४ ॥ एवं सगुणध्यानमुना निगुणध्याने वक्तव्यांगाभावात्तनम्यफल तज्जनन- प्रणालिका चोपदेष्टुं पञ्चदशीमचमाह- ·त्रिपुरामहोपनिषत्। परिनुता हविषा पावितेन प्र संकोचे गलिते वै मनस्तः । सर्वः सर्वस्य जगतो विधाता धर्ता हर्ता विश्वरूपत्वमेति ॥१५॥ परिसुतेति। कर्ममार्गज्ञानमार्गभक्तिमार्गेषु तच्छास्त्रप्रवर्तकैः प्रणालिका नानाविधाः परस्परविलक्षणा उताः । ताः सर्वा अपि दुःसाध्याचिरकालफलप्रदा इति तु तच्छास्त्रविदां स्पष्टमेव । अत्र तु द्रव्यखोकारैरावर्तमानरुलासपरंपरेव प्रणालिका। तत्र प्रौढोल्लासपर्यन्तं समयाचारकता धर्मास्तदन्तोल्लासे याथाकाम्यं चरमोलासे ब्रह्मस्वरूपतति । तथाच कल्पसूत्रम्- तथाच कल्पसूत्रम्-'पारम्भतरुणयौवनप्रौढतदन्तो- मन्यनवस्योल्लासेषु प्रौढान्तं समयाचार:, ततः परं यथाकामीति'। उल्लास सप्तकलक्षणानि कुलार्णवादिषु द्रष्टव्यानि । यद्यपि प्रतिदिनं ब्रह्मस्वरूपातावाप्ति- र्जायत एव, तदानीं मनसो विलीनत्वात्, तथाऽप्यविद्यापरिणामविशेषरूपया निद्रया संवलितत्वाब सा पुरुषार्थः। निद्राराहित्येन तादृशी दशा तु पुरुषार्थ एव यां ज्ञानभूमिकासु सप्तमौं मन्यन्ते ज्ञानिनः । यां च निर्विकल्पकसम्बधित्वेन व्यवहरतो ऽनुभवन्ति योगिनः। सैव च दशा उन्मनोत्तरानवस्थारूपोल्लासे ऽपि योगिभिरनुभूयते। तदुक्तम्- पानन्दं ब्रह्मणो रूपं तच्च देहे व्यवस्थितम् । तसमाभिव्यञ्जकं द्रव्यं योगिभिस्तेन पोयते ॥ इति । कल्पसूवे तु तस्याभिव्यञ्जकाः पञ्च मकारा इत्युक्तम्। परन्तु तदेव द्रव्यमय- जाङ्गमपवित्रं चेत् पोतं तदा पुरुषार्थ निषेधावत्या पापन प्रतिबन्धान तां दशां मुत्पादयितुं क्षमम् । मन्त्र : पावितं हवीरूपमेव तु समाधिदशामुत्पादयति । तदुतां समयाचारस्मृती- असंस्कृतं पशोः पानं कलहोहेगपापकत् । मन्त्रपूजाविहीनं यत् पशुपानं तदेव हि ॥ पशुपानविधौ पोत्वा वोरो ऽपि नरकं व्रजेत् । संस्कृत बोधजनकं प्रायश्चित्तं च शुद्धिवत् ॥ मन्त्राणां स्फुरणं तेन महापातकनाशनम् । पायुः श्रोः कान्तिसौभाग्यं ज्ञानं संस्कृतपानत: ॥ अष्टेवयं खेचरत्वं पतनं विधिवर्जितम्। सौवामस्या कुलाचार मदिरा ब्राह्मण: पिवेत् ॥ पन्यत्र ब्राह्मण: पीत्वा प्रायश्चित्तं समाचरेत् ।

·सटोका ३१ इत्यादि। परन्तु- परं प्राणाः प्रगच्छन्तु ब्राह्मणो नार्पयेत्सुराम् । ब्राह्मणो मदिरां दत्वा ब्राह्मण्यादेव होयते ॥ इत्यादिशक्तिसंगमतन्वराजादिवचनैनिषिद्धत्वादिह धर्मपाशनिरसनोपायः सत्संप्रदायादेवावगन्तव्यः । व्यवस्थाप्रकाराच कोलोपनिषताथे ऽस्माभिः प्रदर्शिताः । ततच तदधिकारिणां तादृशौरुलासरन्त:करणावच्छिवस्य जीवात्मनोऽन्त:करणोपा धिकृतसंकोचापनये सति ब्रह्मभावे सति किमवशिष्यत । नच द्रव्योमासस्थागमापा- यित्वेन न तावतैव कतार्थ तेति वाच्यम् । असा पर्यनुयोगस्य समाधावपि तस्यत्वात्। अथ तत्र पवननियमनादिभिरुपायैः पुनः पुनः समाधिप्रवेशन चिराभ्यासपाट- वेन कतिपयदिवसोत्तरं विनाऽपि पवननिगेधं सार्वकालिकः समाधिरुत्पद्यते, समुद्र नौकामारुह्य गच्छतां तत्कजोलैः सुचिरमान्दोदितवतां नौकावरोहणे ऽप्यान्दोलनानुत्तिदर्शनादिति चेत्, तुल्यं प्रकत ऽपि, संस्कृततद्रव्यपानजन्यो- मन्यवस्थाभ्यासपाटवेन विनाऽपि द्रव्यं कतिपयदिवस: तादृशदशाया प्रतिमायाः सिद्धेः। अक्षरार्थस्तु पावितेन मन्त्रसंस्कारसंस्कृतेन हविषा देवीपूजाशेषभूतन परिसता पोयमानेन मनस्तः अन्तःकरणाज्जाते संकोचे प्रात्मनः परिच्छेदे प्रगलिते निव्युत्थानाद विलीने सति उन्मन्युल्लासोत्तरानवस्थायामिति यावत् । वै निश्चयेन सर्व: सर्वात्मको भवति । तन स्वात्मकविषयकनिर्विकल्पककृत्तिजनको मद एवान्तर्यागविधायकवाक्ये धात्वर्थ इत्युपसंहृतं भवति। अनेनैवाशयेन तन्वे मत्तसा बहुविधता प्रतिपाद्यत- रमन्ते कामुका मत्ता मत्तः कुप्यति कोपनः । गायन्ति गायका मत्ता मत्ता ध्यायन्ति कोपनः ॥ इति। तेन योगिविशेषो ऽप्येतत्सहायत्वेनाक्षिप्तः । सर्वात्मकत्वमेव विवृणोति सर्वस्य जगतो विधाता ब्रह्मा भर्ता विष्णुहर्ता रुद्रः स एव। कि बहुना दासदाशकितवादिप्राणिमात्ररूप: स एव भवतोत्याह-विश्वरूपत्वमेति। शरीरपातस्तु प्रारब्धवशाद् यदा कदापि यत्र कापि भवतु न तावता ऽसा कोऽपि विशेषः कृतकृत्यत्वाटिति भावः। उक्तं च कल्पसूत्रे - 'इत्थं विदित्वा विधिवदनुष्ठितवतः कुलनिष्ठसा सर्वतः शरीरत्यागे खपचग्रहकायो नान्तरं स जीवन्मुक्तं इति ॥ १५ ॥ छतकत्यता ·३२ त्रिपुरामहोपनिषत् । इयं महोपनिषतिपुराया यामक्षरं परमे गोभिरौटे। एषग्यजुः परमेतञ्च मामेवायमथर्वेयमन्या च विद्यो३म् ॥१६॥ एवं वेदेत्युपनिषट् ॥ इत्थं वैपुरसिद्धान्तं कथितमुपसंहरबेतदध्ययनादपि फलमस्तोत्युपदेष्टुं षोडौं यजुरन्तामृचमाह- इयं महोपनिषतिपुगया यामक्षरं परमे गौर्भिरौटे। एषय॑जः परमेतच्च सामेवायमर्वेयमन्या च विद्यो३म् ॥१६॥ एवं वेदेत्युपनिषत् । इयं महोपनिषदिति । उपबृंहितं चेतत्कल्पसूत्रवता भगवता श्रीपरशुरा. मेण- य इमां दशमखण्डों महोपनिषदं महापुरसिद्धान्तसर्वस्वभूतामधोते सर्वेषु यनेषु यष्टा भवति यं यं क्रतुमधोते तेन तेनासा क्रतुनेष्टं भवतीति हि श्रूयत इत्युपनिषदिति शिवम्'इति। एतेनासयां महोपनिषदि ये ऽकथिता अपेक्षिता अर्थाः कल्पसूत्राहायाः। कल्पसूत्राधिकरणे शाखाभेदेन विप्रकीर्णानामङ्गाना- मुपसंहारासमर्थान् प्रत्येव प्रयोगशास्त्रमा प्रामाण्यसमर्थनादिति सिध्यति । अक्षरार्थस्तु दूयं त्रिपुराया महोपनिषट् रहसयप्रतिपादकवाक्यसन्दर्भरूपा पठनोयेति शेषः । तन हेतुमाह-यामित्यादिना । परममक्षरं ब्रह्म कर्ट यामुपनिषदं गीर्भिः स्तुतिवाग्मिगै? स्तौति। ईड स्तुतावित्यसा रूपम् । परमे इति सो: शे प्रादेशः छान्दसः। यांब्रह्मेतिपदयोय॑त्यासेन प्रथमाहितोया स्तत्वस्वीकारणोपनिषत्कर्तृकब्रह्मकर्मक कस्तुतिर्वा । परमेखरेणापि स्तुतत्वात्तत्स्ताव. कत्वाचेत्यर्थः। हल्लेखाक्षरं यां त्रिपुरा स्तोतोति वा। परम् ए इतिच्छेदः । एकाररूपमक्षरमिति वा । यदेकादशमाधारं बीजं कोणत्रयोद्भवम् । ब्रह्माण्डादिकटाहान्तं जगदद्यापि दृश्यते ॥ इतिवचनात्। एकारे ऽपि प्र+ई इतिच्छेदो वा। “अकारो वै सर्वा वाक्"। "यदी शृणोत्यलकं शृणोति" इति श्रुतेः। चरम ओंकारो वा ·मटीका पचर विशेषत्वेनावति। स गीर्भिरकारोकारमकारः परमो ऽसलोऽपि यो स्तोतीत्यर्थः । “समस्त व्यस्तं वा शरणद गणायोमिति पदम्" इति शिवरहस्से स्मरणात्। “खाध्यायो ऽध्धेतव्य" इति विधिविहितविविधाध्ययनान्धवेतदमा यनेनैव सिध्यन्तीत्याह-एषति। ऋगादिशब्दा वेदपरा न त्वेककमनपरा अथर्वादिपायपाठात्। एषाएतदयमितिशब्दा ऋग्यजुराधर्वणां विशेषत्वाभिप्रायेण सानो ध्वनिरूपत्वेनानपरत्वादिवेतिपदेन पक्षरषु तत्तुल्यफलकत्वद्योतनम् । अष्टादशविद्यासु चतुर्थामुपादानादन्यपदेन उपदेशाधाचतुर्दश पद्यन्ते। सर्व- खरूपयमुपनिषदित्यर्थः। प्रणवस्वरूपाऽप्येषेवेत्याह-मोमिति। 'पोमाडो- व'इति पररूपम्। तेन यतिभिरप्यध्येतव्येति भावः। इयमुपनिषदेताहीत्येवं यो घेतस्था महिमा तं श्रुतिरपि वामसमर्था। तस्खा ब्रोकरूपत्दात् तब वाचामप्रहत्तेरित्याशयेन श्रुत्या मौनमास्थितम्। इत्युपनिषद समामेस्वर्थः । इतोऽधिकस्य रहस्यस्य वताव्यांशस्याभावाद् इति भावः ॥ इति श्रीभास्कररायेग्णाग्निचिता विपुरामहोपनिषदो ऽर्था: प्रकटयितुमयोग्या अपि विदुषां तोषाय कतिपये कथिताः । इति भास्कररायतं त्रिपुरामहोपनिषताचं सम्पूर्णम् ॥ ॥शुभम् ॥ ५ ·* मुन्दराचार्यशिष्याप्पय्यदीक्षितकृतं महोपनिषद्धाष्यम् । औरस्तु। श्रीरामकृष्णाभ्यां नमः । त्रिपुरोपनिषडाष्यम् । ब्राह्मणानां तु या पारायणमानोपयोगिनी । त्रिपुरोपनिषत्सेयं मम्यग्याख्यास्यतेऽधुना ॥ १ ॥ अस्यास्त्रिपुरोपनिषदस्मकामक्षत्रियकर्तृककौलशाक्तमार्गानुसारिबाच्याराध- लस्यैव प्राधान्येन वर्णनाद ब्राह्मणकर्तृकपारायणमानोपयुक्तता स्यात्। यथा च वेदोक्ताखमेधप्रकरणानां ब्राह्मणपारायणमानयोग्यता ऽस्ति तहत्। कुतः ? सुरा- पानादीनामत्र विहितत्वात्। 'ब्राह्मणो न सुरां पिबेद'। 'न कलचं भक्षयेद्' इति सुरापानादेस्मुतरां प्रतिषिद्धत्वाञ्च। क्षत्रियस्य तु देवीप्रसादबुद्ध्या तत्यानपूर्वक- युद्धादिप्रवृत्त्यौचित्याव क्वचिदपि तत्प्रतिषेध: स्यात्। गुरुज्ञानवासिष्ठोपासना काण्डे घेशी बाह्यशक्तिपूजा तन्वानुसारिणी सर्वथा ब्राह्मणानहीं क्षत्रियमात्रा- हेति च बहुशो ऽभिहिता ऽस्ति । नच क्षत्रिया इव सुरापानादिभिरनिन्द्या इत- रवर्णिन: संकरा वा ऽस्यामुपासनायामहन्तीति वाच्यम्। तेषां वेदाधिकारस्य सर्वत्र प्रतिषिद्धत्वात्। नापि ब्राह्मणानां सौत्रामण्यां वाजपेयपौण्डरीकादिषु च यागेषु मधुमांसस्त्रोविषयभोगादिविधानवदत्रापि अधिकारो ऽनवद्यः स्यादिति शश्यम् । यदघ्राणभक्ष इतिभागवते तत्तदाघ्राणमात्रस्य विहितत्वेन तत्तक्ष. णस्याविहितत्वात्। नच सद्यो मदाभावेन कर्मलोपाभावे ऽप्याघ्राणजनितं पापं तेषां भवतोति शडयाम्। श्रुतिपुराणविहितत्वधिया क्रियमाणत्वेन पापाप्रसक्तः । निष्कामस्य तु इन्सपासनं तानि कर्माणि च सर्वथाऽननुष्ठेयान्येव । 'पासु निवृत्तिरिष्टा' इति भागवतावधारितत्वात्। नन्विह परिसुतादीनि महत्यै देवतायै निवेदयन्मुक्कत्येव सिहिमेतीत्युक्तं नतु तत्पानादिकतेति। नायं दोषः । खोपास्य- देवतायै निवेदितानां सर्वेषां पदार्थानां यथोपयोगमुपासकैः प्रसादबुद्धया परि- ग्राहयत्वोपपत्तेः। तथा लोकप्रसिधेश्च । यहा परिसता तर्पयन्तःस्खपीठमित्यत्र खपीठं कामपोठं मूलाधारात्मक प्रसिद्धम्। तस्य तर्पणं पानेनैव भवितुमर्हति नच स्वात्मोक्कत्येत्येष शब्द उपासकस्य खोपभोगार्थको भवितुमर्हति। स्वात्मार्थं करोतीतितत् तस्यै देवतायै इतिदेवताविशेषणत्वात्। ननु भगवान् विष्णुः कामशः परशिवस्तयोः शतिरजग विखमायेत्यर्थः। सा विश्वमातत्यादिविद्येति ·त्रिपुरामहोपनिषडाष्यम् । चाभिधीयमानत्वात्तुष्टुवांसस्तुवन्तो ऽमृतत्वं भजन्त इति मोक्षप्रात्यभिधानाच्च न केवल काव्यप्रयोजनवमस्या इति वाच्यमिति चेन। परिस्ता हविषा पावि- तेनेत्युक्त्या पूर्ववत्सकामोपास्याया एव देवताया अभिधोयमानत्वाव मोक्षप्रयो: जनता वाया। यहा मोक्षप्रयोजनवर्जितायाः कस्याखिदप्युपनिषदस्मत्वानुपपत्ते- रियंचोपनिषदुपसंहारवाक्यं : सगुणनिर्गुणोभयब्रह्मविद्यापराऽवगन्सव्या । ह्येषय॑जुरित्यादिषु चतुर्वेदमयो सगुणब्रह्ममयो अन्याच विद्येति निर्गुणब्रह्ममयो चाभिधीयते। तस्मात्कच्छ्रेण निर्गुणब्रह्मपरतामवगम्य शुजाचारा: सब्राह्मणा: श्रुत्यन्तरोतप्रकारकध्यानसमाधियोग्योपायाः संसारबन्धेभ्यो मुक्ति यान्तु। नत्व- नोक्तप्रकारकपरिस्तादिनिवेदनानि स्वप्रेऽप्याचारन्तु । तथा. इति सुन्दरेश्वरतातपादशिष्याप्पय्यदीक्षिताचार्यविरचितो पनिषद्भाष्ये त्रिपुरोपनिषडाष्यम् । ॥ समाप्तम् ओश्म॥

·No text on this page.

·श्रीः। भावनोपनिषत् । खाविद्यापदतत्कायं श्रीचक्रोपरि भामुग्म् । बिन्दुरूपशिवाकारं रामचन्द्रपदं भजे ॥* ॐ भद्रं कर्णेभिरिति शान्तिः । हरि: ॐ आत्मानमखण्डमण्डलाकारमावत्य सकलब्रह्माण्ड- मण्डलं खप्रकाशं ध्यायेत् । श्रीगुरुः सर्वकारणभूता शक्तिः ॥१॥ भास्कररायविरचितं भावनोपनिषड्नाष्यम् । श्रीनाथाधिपरागैकोपरागादपरागधीः । भावनोपनिषनाथं भाषत भास्करस्मुधीः ॥ इह खलु श्रीत्रिपुरसुन्दाः स्थूलसूक्ष्मपररूपभेदेन त्रिविधाया उपास्ति- रूपा क्रियाऽपि त्रिविधा-कायिको वाचिको मानसी चेति। तासां बहिO- गान्तर्यागभावनारूपाणमिकैकस्यामितरयोस्संवलितत्वे ऽपि प्राधान्यप्रायाभ्यां कायिकत्वादिव्यपदेशः । एताखादिमं हयं त्रिपुरातापिन्याद्युपनिषत्सूपदिश्य ततो ऽपि रहस्यभूतां कालचक्रान्तर्गतश्रीचक्रस्य भावनानाम्नी हतीयामुपास्तिमथर्व- नामा दिवेदपुरुषो योगिजनानुजिक्षया प्रकाशयबादौ सदगुरोः परं रूपं विधत्ते–'श्रीगुरुः सर्वकारणभूता शक्ति: 'इत्यादिवाक्यहयेन। तत्र चोपनिषदि धूयमाणं 'भावनापरो जीवन्मुल्लो भवति' इति वाक्यमाग्नेयादिवाक्यवद भाव- नया जीवन्मुक्तिं भावयेदिति परिणतं सद् अपूर्वविधिः। आर्थभावनाकरणी भूतायाश्च भाव्यार्थोपायपररूपभावनायाः स्वर्गवदलौकिकत्वेन तत्स्वरूपनिरूप- णार्थः श्रीगुरुरित्यादिरसर्वोऽपि तदिध: शेषः । तेन 'यत्र दुःखेन' इत्यादिवाक्य- वद विध्येकवाक्यतया स्वार्थे प्रामाण्यमस्यावधयम्। ताच भावना यद्यपि कादि- * खत्यारम्य ध्यायदित्यन्तः पाठ: पुस्तकान्तर अधिकः ।

·भावनोपनिषत्। तेन नवरन्धरूपो देहः ॥ २ मतकोलमतभेदेन हिलक्षणास्तन्त्रेषुपलभ्यन्ते,तथाऽपि प्रकृतोपनिषदि कादिमतानु. सारणव वर्ण्यन्ते, 'कादिमतनान्तश्चक्रभावनाः प्रतिपादिता, य एवं वेद' इत्युप- संहारात्। तेनास्यामेवोपनिषदि शाखाभेदेन पाठभेददर्शने ऽपि कादिमतीय- तन्त्रसूत्राद्युपबृंहणानुगुणं पाठमनुसृत्येहास्माभिर्व्याख्यायते। अतएव प्रयोगविधि- लेखनावसरे प्रकतशाखायामश्रूयमाणो ऽप्यंशो ऽपेक्षितत्वानित्याहृदयतन्त्रराज- बिन्दुसूत्रादिभ्य उपसंहृत्य वर्णयिष्यते- श्रीगुरुः सर्वकारणभूता शक्तिः ॥ १ ॥ तेन नवरन्धरूपो देहः ॥ २ ॥ इदं च वाक्यहयमुपबृंहितं तन्त्रराजे- गुरुराद्या भवेच्छक्तिरसा विमर्शमयो मता। नवत्वं तस्य देहस्य रन्ध्रत्वेनावभासते॥ इति। अन पायेति सर्वकारणभूतेत्यस्य विवरणम्, कारणस्य कार्यपूर्वभाविवेना- द्यत्वात् । ईखरानुग्रहवशेन जायमानो विवेकः सर्वसंशयभेदनेन मन्त्रवीर्यप्रकाश- नेन तात्त्विकपदार्थानामवकाशप्रदानादिमर्शपदाभिधेयः गुरुः, गुर्वभिन्नरन्ध्रवान् । तेषु श्रोत्रयं वाक्च दिव्यौघः, दृग्हयमुपस्थस्सिद्धौधः, 'नासापायवो मानवोध इति संप्रदायः। एतहिमर्शनवकस्य मूलभूता सुषुम्नानायव नवरन्ध्रसुषुम्ना- मूलभागे थोत्रादिनाडीनां मिलितत्वेन सुषुम्नावच्छिन्नचिच्छक्तरेव तत्तबाडी. हारा तत्तविषयावभासकत्वात्। नाडीनामवस्थानप्रकारो यथा -- अथ भावनोपनिषत्प्रयोगः । अथ भावनोपनिषदा मुक्ती या भावनाः कथिताः । भास्कररायो रचयति तासामेवं प्रयोगविधिम् ॥ मूलेन प्राणानायम्य ऋष्यादिन्यासत्रयं कृत्वा विवेकवृत्त्यवच्छिबचिच्छक्ति- रूपसुषुम्नात्मने श्रीगुरवे नमः इति ब्रह्मरन्ध्र स्पृष्ट्वा दक्षत्रोत्ररूपपयखिन्यामन प्रकाशानन्दनाथाय नमः। वामथोत्ररूपशंखिन्यात्मने विमर्शानन्दनाथाय नमः । जिहारूपसरखत्यामने श्रीपानन्दनाथाय नमः। दक्षनेत्ररूपपूषामने श्रीज्ञाना- नन्दनाथाय नमः । वामनेत्ररूपगान्धार्यात्मने श्रीसत्या'नन्दनाथाय नमः । ध्वज- १ तर इति पाठः। २ निषदामिति पाठः । ३ मूलमन्त्रणेत्यर्थः । ४ रन्ध इति पाठ: । ५ मूति पाठः ।

·सभाष्यप्रयोगा - प्रागुतामूलाधारस्य मध्यस्थतानमध्यतः । सुषुम्ना पृष्ठवंशाख्यवीणादण्डस्य मध्यगा। मूईनि ब्रह्मरन्ध्रान्ता नासाग्राहादशाङ्गुला। तन्मूलात्यायुगा प्रोक्ता ऽलम्बुसाख्या तु नाडिका ॥ नासाग्रादुस्थिता नाडो कुहर्नाम ध्वजान्तगा। तड़ामदक्षपार्खाभ्यां हे विखोदरवारुण ॥ जठरान्ता सर्वगा च प्रोक्तो तहदनन्तरे। हस्तिजिह्वायशखिन्यो पादाङ्गुष्ठान्तविस्तृते ॥ तथैवेडापिङ्गले हे नासारन्ध्रहयान्तगे। गान्धारी च तथा पूषा नेत्रदयगते क्रमात् ॥ तथैव कर्णगामिन्यौ शंखिनी च पयस्विनी जिह्वाग्रगा सरस्वत्याख्यैवं नाड्यश्चतुर्दश ॥ मूलाधार नाडीनां स्थितिक्रमो यथा- मूलाधार त्रासमध्ये सुषुमाऽलम्बुसे उभे । प्राक्प्रत्यगास्थिते अन्यास्त्रिकोणाग्रात्प्रदक्षिणाः ॥ 'या लेखासंस्थिता नाद्यः कुहश्चैव तु वारणा। यशखिनो पिङ्गला च पूषानाम्रो पयखिनी ॥ सरस्वती शंखिनी च गान्धारी तदनन्तरे । इडा च हस्तिजिह्वा च ततो विश्खोदगभिधा। रन्धपायुध्वजाशेषपवासानेत्रकर्णयोः । जिह्वाकर्णाक्षिनासाधिजठरान्ताश्चतुर्दश ॥ इति । तदुक्तम् ‘गुरुरुपायः' इति शिवसूत्रे वार्तिकता- गुरुरेव परा शक्तिरीश्वरानुग्रहात्मिका । अवकाशप्रदानेन सैव यायादुपायताम् ॥ रूपकुवात्मने श्रीपूर्णानन्दनाथाय नमः । दक्षनासारूपपिङ्गलात्मने स्वभावानन्द नाथाय नमः । वामनासारूपेडात्मने प्रतिभानन्दनाथाय नमः । पायुरूपालंबुसामने सुभगानन्दनाथाय नमः । इति तत्तत्स्थानानि संस्पृश्य नवचक्ररूपत्रीचक्रामने १। यद्यपि मुद्रितपुस्तकइये 'या लखाः' इत्यारभ्य चतुईशेत्यन्त ग्रन्यो 'नव नाथा इति' गन्योत्तर मुद्रिती दृश्यते तथापि ततस्यासम्बहतया तत उत्कष्याव सनिवेशः कृतः । दृश्यने प्रकतानुगुण्यमव-नाडौषु मधुबालम्बुमाभ्यामपक्रमम्य स्थानेषु भूपायभ्यामपक्रमेण सातत्वाद इति मुधियी विभावयन्तु ।

·४. भावनोपनिषद् । नवचक्ररूपं श्रीचक्रम् ॥ ३ ॥ अकृत्रिमाहमामर्श स्वरूपाद्यन्तवेदनात् । परमेष्ठिसमत्वेन परमोपायता गुरोः ॥ इति । मालिनीतन्त्रेऽपिं- स गुरुर्मसमः प्रोक्तो मन्त्रवीर्यप्रकाशकः । आदिमध्यान्तहीनास्तु मन्त्राः स्युः शरदभवत् ॥ गुरोर्लक्षणमेतावदादिमान्त्य निवेदयेत् ॥ इति । तादृशविवेकाख्यवृत्त्यवच्छिन्नचिच्छक्तिस्तु प्राणशक्तिविहारमहभूता सुषुम्नाख्या नाद्येव विमर्शमयीत्युच्यते। श्रीगुरोस्तावहिव्यसिद्दमानवभेदेन रूपत्रयम् । तत्रै कैकं पुनस्त्रिविधमिति प्रकाशानन्दनाथादिसुभगानन्दनाथान्तभेदेन नवरूपता तन्त्र प्रसिद्धा। तहासनामाह तेनेति । षष्ठ्यर्थे तृतीया। तस्याः विमर्श- शक्तदेहः स्वरूपं नवरन्ध्रमयम् । श्रोत्रचक्षुर्नासानां हयं इयम्। जिह्वागुद्य- पायव एकैक इति नवभी रन्धेः स्वस्वविषयविमर्श उपादेयोपदेशग्रहणमनुपादेय- मोचनादिकं च भवतीत्यादिसाधर्म्यात्तानि विमर्शरूपाण्येव । वस्तुतो 'धान्येन धनी' इतिवदभेदे टतोया। तदभिन्नरन्ध्रनवकवान् स्वदेह इत्यर्थः। तन्त्रराजे ऽपि तस्येत्यस्य नवत्व एवान्वयो न देहपदेनान्वयः । देहरन्ध्रनवत्वेन गुरोर्नवत्वं भामत इत्यर्थः । स्वदेहगतनवरन्धाणि नव नाथा इति। तेन रन्धनवककार्य- भूतस्वस्वविषयविमर्शममष्टिं गुर्वभेदेन भावयेदिति मिध्यति । केचित्तु श्रोत्राद्यवयवानां तत्तबाडोनां च तत्तया अभेदभावनामिच्छन्ति । नवचक्ररूपं श्रीचक्रम् ॥ ३ ॥ देह इत्यनुवर्तते। स्वकीयदेह एव त्रैलोक्यमोहनादिनवचक्रसमष्टिरूप- श्रीचक्राभिवः । अवान्तरचक्र विभागस्तु आवरणदेवतास्थानयंतीभविष्यति तानि च स्थानानि शाखाभेदेनैव विकृतानि रहस्यत्वात्। अत एव तन्वराज ऽप्यनुक्तानि नित्याषोडशिकार्णवे वितत्वात्। तदिदमुक्त बिन्दुसूत्रे-अपर- शिवोदितव्याकुलस्थाननिर्णीतचरणदेशिकप्रसादाधिगतविभावनारहस्यमुपसंहारम्' इति। एकः शिवस्तन्त्रकर्ता प्रसिद्धः, अपर: शिवो वेदपुरुषस्तेनापि व्याकु- लतया शाखाभेदेनोत्तानां स्थानानां निर्णयनसमर्थस्य गुरोः प्रसादादधिगर्न ·सभाष्यप्रयोगा ४१ वाराही पिटरूपा कुरुकुल्ला बलिदेवता माता ॥ ४ ॥ पुरुषार्थाः सागराः ॥ ५ ॥ यदीयभावनारहस्यं तादृशं देहरूपं श्रीचक्रमपरोक्षानुभवोपायेषु रहस्यं प्रति उपतरमिति तदर्थः पद्मपादाचार्येर्वर्णितः । अदृशूला जनपदाः शिवशूलाचतुष्पथाः ॥ इतिभारतश्लोके शिवशब्दस्य वेदपरत्वेनैव प्रयोगात्। अपरशिवः शाखान्तरै- रित्यर्थः सुवचः ॥ ३॥ वाराही पिटरूपा कुरुकुल्ला बलिदेवता माता ॥ ४ ॥ पुरुषार्थाः सागराः ॥ ५ ॥ खदेहेन्द्रियबुद्धयादिषु संक्रान्ता ये जनकजनन्योरंशविशेषा प्रस्थादि- मांसादिरूपा स्ते वाराहीत्वेन कुरुकुल्लात्वेन क्रमाद् भावनीयाः। वारायानीखे. ऽपि तन्मुखस्य पुंरूपत्वापिटरूपतोपपत्तिः । पश्चिमाद्युत्तरान्तदिश विद्यमाना इक्ष्विरातक्षीरसागरा: खोयधर्मादिपुरुषार्थचतुष्टयरूपाः। तन्त्रराजेऽप्युक्तम्- बलिदेव्यः स्वमाया: स्युः पञ्चमी जनकात्मिका । कुरुकुल्ला भवेन्माता पुरुषार्थास्तु सागराः ॥ इति । अत्र प्रथमश्चरण: शाखान्तरमूलक: । सर्ववेदान्तप्रत्ययन्यायेनोपास्त्वैक्ये ऽपि न तस्योपसंहारः। कुरुकुल्लायामेव बलिदेवतात्वविशेषणसामर्थ्याद पतस्मिंस्तद- बुद्धिं जनयित्वा उन्मार्गप्रवर्तिकाः शक्तयः स्वमायापदेनीच्यन्त इति मनो- - रमाकारः ॥ ४,५॥ देहाय नमः। पिटरूपास्थ्याद्यवयवात्मने वारायै नमः। मातरूपमांसा- यवयवात्मने बलिदेवतायै कुरुकुलायै नमः। निर्व्यापकम्। देहपश्चासाग- रूपधर्मात्मन इसुसागराय नमः । देहदक्षिणभागरूपार्थात्मन इरासागराय नमः । देहप्रागभागरूपकामात्मने तसागराय नमः। देहोदग्भागरूपमोक्षामने क्षीरसागराय नमः। देहात्मने नवरत्नहोपाय नमः । व्यापकम् । मांसामने पुष्परागरत्नाय नमः। रोमात्मने नीलरत्नाय नमः । स्वगात्मने वैदूर्यरलाय १ व सर्वत्र पात्मने' इत्यस्य स्थाने पात्मिकायै इति पाठः ।

·४२ भावनोपनिषत् । देहो नवरत्नदीपः ॥ ६॥ त्वगादिसप्तधातुरोमसंयुक्तः ॥७॥ संकल्पाः कल्पतरवस्तेजः कल्पकोद्यानम् ॥ ८॥ देहो नवरत्नहीपः ॥ ६॥ त्वगादिसप्तधातुगेमसंयुक्तः ॥७॥ संकल्पाः कल्पतरवस्तेजः कल्पकोद्यानम् ॥ ८॥ त्वगादिरित्यतद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः। तेन त्वगेका रुधिराद्यस्था- न्तास्मप्त लोमानि चेति नवकं नवरत्वात्मकं खण्डनवकमिति सिध्यति। अत्रायं संप्रदायलभ्योऽर्थः--'मांसरोमत्वग्रुधिर शुक्रमज्जास्थिमिदोजांसि पुष्परागनीलवैदूर्य- विद्रुममौक्तिकमरकतवज्रगोमेदपद्मरागात्मकनवरत्नमयखण्डरूपाणि प्रतीच्यादिनि- ऋत्यन्तदितु मध्ये ऽवस्थितानीति विभावयेदिति। 'सर्वशाखाप्रत्ययमकं कर्म 'सर्ववेदान्तप्रत्ययमेकमुपासनम्' इति पूर्वोत्तरमीमांसान्यायाभ्यां गुणोपसंहारस्या. वश्यकतया कालचक्रवर्यादिदेवतानवकाभेदो ऽप्येतेष्वेव धातुषु शाखान्तरोक्तो ऽपि भावनीयः। तत्प्रकार: प्रयोगश्च स्पष्टोकरिष्यते । मानसारसंकल्पविशेषा एव सन्तानादिकल्पवृक्षाः, संकल्पपुरस्सरं कर्मप्रवृत्त्या ऽभिमतफलसिद्धेः । तेषामाधार- नमः। रुधिरात्मने माणिक्यरत्नाय नमः । शुक्रात्मने मोक्तिकरत्नाय नमः । मज्जात्मने मरकतरनाय नमः । अस्थयात्मने वजरत्नाय नमः । मेदात्मने गोमेद- करवाय नमः। ओजामने पद्मरागरत्नाय नमः । मांसाधिदेवतायै कालचक्रेश्वर्य ममः । रोमाधिदेवतायै मुद्राचक्रवर्यै नमः। त्वगधिदेवतायै माटकाचक्रेश्वर्य नमः । रुधिराधिदेवतायै रत्नचक्रेश्वर्यै नमः। शुक्राधिदेवतायै देशचक्रेखये नमः। मज्जाधिदेवतायै गुरुचक्रेश्वर्यै नमः। अस्थाधिदेवतायै तत्त्वचक्रेश्खये नमः । मेदोऽधिदेवतायै ग्रहचक्रेश्वर्यै नमः। ओजोऽधिदेवतायै मूर्तिचक्रेश्खये नमः। संकल्पात्मभ्यः कल्पतरुभ्यो नमः। तेजपात्मने कल्पकोद्यानाय नमः । मधुररसात्मने वसन्ततवे नमः । अम्लरसात्मने ग्रीष्मतवे नमः। विक्तरसात्मने वर्षर्तवे नमः । कटुरसात्मने शरदृतवे नमः। कषायरसात्मने हेमन्ततवे नमः । लवणरसात्मने शिशिरतवे नमः । इन्द्रियात्मभ्योऽखेभ्यो नमः। इन्द्रियार्था- १ अव मूलपुस्तकपाठी रसमासेत्यारभ्य मेदांसौति मैदःशब्दान्तो दृश्यते परन्त सरव रत्ननवकक्रमानुरोधेन विपर्यसनीय इति विपर्यस्तः । तत्रापि रसशब्दस्य प्रकताननुगुणत्वमिति विचार्य तत्स्थान विपर्यस्त क्रमेणौजः- शब्दोऽवस्थापितः। प्रयोगदर्शनमप्यत्र पाठे ऽमुकलमिति सुधौभिर्विचारणीयम् । २ विद्रुमेति पाठः। ३ शुल ति पाठः । ४ गोमेधति पाठ. । ५ शुक्लेति पाठः

·सभाथप्रयोगा
रसनया भाव्यमाना मधुराम्नतितकटुकषायलवणरसाः षवृतवः ॥६
ज्ञानमयं ज्ञेयं हविर्ताता होता जाटज्ञानज्ञ यानामभेदभावनं
श्रीचक्रपूजनम् ॥१०॥
भूतं तेजो मन एव कल्पकोद्यानम्। 'मनो ज्योतिः' (तै० सं० १-५-३ ) इति
श्रुतिव्यवहारादिह संकल्पविकल्पात्मकं मन एव तेज:पदेनोच्यते ॥ ६, ७, ८॥
ग्सनया भाव्यमाना मधुराम्नतिक्तकटकषायलवणरसाः षड्तवः ॥६
मधुरादयो यदा रमनयाऽनुभूयन्ते तदा तादृशानुभूयमानत्वविशिष्टेषु वस-
न्तादिऋत्वभेदेन भावनम्, केवलानां तु तेषां खभिन्नपदार्थान्तरनिष्ठत्वेन मनसः
परागवृत्त्यापत्तेः। अस्या भावनायाः प्रत्यग्वत्त्यभ्यासरूपत्वेन तदितरनिरोधा.
योगात्। अतएव रसनाभाव्यत्वविशेषणम्। तेन त्वगादिनिष्ठानां व्यावत्तिरपि
फलति। तन्त्रराजे तु-
रत्नहोपो भवेद्देहो नवत्वं धातुरोमभिः ।
संकल्पा: कल्पतरवः स्वाधारा ऋतवः स्मृताः ॥
स्वाधारपदेन डाकिन्यादियोगिनीषट्काधारभूतानि सुषुम्नान्तर्गतानि षट्-
चक्राण्युच्यन्ते। भुषुम्नाया इडापिङ्गलात्मक चन्द्रार्कसंयोगेनानुमितकालात्मकतया
तहतानां चक्राणामृत्वात्मकत्वं युक्तमिति व्याचक्षते। वस्तुत: प्रत्यक्षश्रुत्यनुरो-
धात् स्वानुभूयमानरसपरत्वमेव स्वाधारपदस्य युक्तम् । ननु भाव्यमान इति शानचा
वर्तमानकालकथनादुपास्तिकाले ऽनुभूयमानरसाभाव इति चेत्, न, अनुभवाना-
मेव संस्कारात्मना तदानीमपि सत्त्वात्। स्वमात्मा आधारः समवायो येषामिति
व्युत्पत्त्या स्वाधारपदस्य रसानुभवजन्यसंस्कारपरत्वस्यैव सुवचत्वात्। डाकिन्या.
दीनामितः पूर्वमनुपस्थिततया स्वपदेन तत्परामायोगात्। वैद्यके ऋतुभेदेन
रसव्यवस्थायाः कथनेन ऋतुसंस्कारयोरभेदस्य युक्तत्वाच्च । एवंरोत्योपपत्ती
शाखान्तरमूलकत्वानुमितेरप्रसङ्गाच्च । इहाखगजानां परिखामण्डपयोश्च भाव-
नोपसंहारः ॥८॥
जानमयं जयं हविर्जाता होता जाज्ञानजयानामभेद-
भावनं श्रीचक्रपूजनम् ॥ १० ॥

·भावनोपनिषत् । नियतिः शृङ्गारादयो रसा पणिमादयः ॥११॥ - । एतच्चोपबृंहितं तम्बराजे- जाता खात्मा भवेज् ज्ञानमयं ज्ञेयं हवि: स्थितम् । श्रीचक्रपूजनं तेषामकीकरणमीरितम् ॥ इति । ज्ञानशब्दो घटादिज्ञानपरः । अर्घ्यशब्दः पूजासामग्रोपरः । नेय. शब्दो बाधविषयमात्रपरः । यावानिदंताविषय स्म सर्वो ऽपि हविष्ट्वेन श्रुती निर्दिष्टः। नैवेद्यमिति यावत् । अत एवार्यशब्दस्तदितरविशेषार्थ्यपरतया संकोच्यः । पूज्या देवता तु चिद्रूपा प्रसिद्धत्वानोक्ता । अहन्ताविषयो ज्ञाता पूजकः, प्रमतत्वाद् विशिथ श्रुतावनुत्तो ऽपि तन्त्रे निर्दिष्टः। खात्मचैतन्याद्भेदेन प्रतोय मानानां शाज्ञान यानां भेदकनामरूपाननुसन्धानपूर्वक चिन्मात्ररूपतया विभा- वनमिह विधीयते। तन्त्र भावे ल्युडन्तपूजनपदार्थस्तु त्रितयाभेदमात्रम् न त्वभेद विभावनम्। लोके हि विशेषार्थ्यजलबिन्दादेनैवेद्यस्य खात्मनश्च देवतायां समर्पणसम्बन्ध एव पूजा। तहत् प्रकृतेऽपि त्रयाणां चिता सह तादात्मास्यैव तथात्वमुचितम्। तदनुकूला कतिहि विभावनमत्राभिधीयते। विभावनस्यैव पूजनपदार्थत्वे विभावनपूजनयोरभेदेन विभावनान्तरमापद्येत । तन करण बुडन्तः श्रोतः पूजनशब्द: पूजानुकूलकतिविषयपर इति द्योतनायैकीकरण- मित्युपबृंहितम् ॥ १० ॥ नियतिः शृङ्गारादयो रसा अणिमादयः ॥ ११ ॥ नियति: प्रारब्धमेकम्, शृङ्गारादयो नव । आदिपदाभयानकरौद्रबीभत्सहा. सवीरकरुणाद्भुतशा'तपरिग्रहः । एतेषां दशानां क्रमेणाणिमादिसिद्धिदशकाभेदः । स्मभ्यो गजेभ्यो नमः । करुणात्मिकायै तोयपरिखायै नमः। ओजःपुञ्जात्मन माणिक्यमण्डपाय नमः । ज्ञानात्मने विशेषााय नमः। ज्ञेयात्मने विषे नमः। जात्रात्मने स्वात्मने नमः। चिदात्मने श्रीमहात्रिपुरसुन्दये नमः। इति तत्तदनुसन्धानपूर्वकं मनसा नत्वा जाटज्ञान यानां नाम रूपविलापनानुसन्धानेन चिमात्ररूपताविभावनेन क्षणं वित्रम्य पञ्चदश नित्या यजेत् । हृदि हस्तं निधाय चत्वारिंशदधिकचतुर्दशशतवासात्मने २। चिदात्मिकाय इति पाठः । १। शनीति पाठः । ३। श्वासात्मिकाया इति पाठः ।

·सभाष्यप्रयोगा ४५ कामक्रोधलोभमोहमदमात्सर्यपुण्यपापमया ब्राह्मवाद्यष्ट शतायः॥१२॥ आधारनवकं मुद्राशक्तयः ॥ १३ ॥ पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशश्रीवत्वक्चक्षुर्जिवाघ्राणवाक्पाणिपाद- पायूपस्थानि मनोविकार: कामाकर्षिण्यादिषोडश शक्तयः ॥१४ अत्र क्र मूलं बिन्दुसूत्रतो ज्ञेयम्। शृङ्गारादीत्यादिपदेन गृहीतानां क्रमस्या- जातत्वेनान्यतो ग्रहणस्योचितत्वात् । कामाकर्षिण्यादिवक्ष्यमाणवासिनीनां तु पाठ. क्रमेण निर्णयसम्भवाब्रिधिकारोक्तव्यत्क्रमो यावन्मूलदर्शन न विश्वसनीय: ॥११॥ कामक्रोधलोभमोहमदमात्सर्यपुण्यपापमया ब्राह्मयाद्यष्ट शक्तयः ॥ १२ ॥ अत्र मयट्प्रत्ययो ब्रह्ममयं जगदित्यादाविवाभेदार्थकः । यत्तु तन्वराज- श्रीचक्रे सिद्धयः प्रोक्ता रसा नियतिसंयुताः । जर्मय: पुण्यपापे च ब्राह्मगाद्या मातरः स्मृताः ॥ इत्युक्तं तत्राप्यूर्मिशब्द: कामाद्यरिषड़गपर एंव, पुराणषु कामादेरप्यूमिपदेन कचियवहारदर्शनात्। तेन क्षुधापिपासाशोकमोहजरामरणपरत्वेन परेषां व्याख्यानं प्रत्यक्षश्रुतिविरोधादनादेयम् ॥ १२ ॥ आधारनवकं मुद्राशतायः ॥ १३ ॥ पृथिव्यप्तेजोवावाकाशश्रोवत्वकचक्षुर्जिहाघ्राणवाक्पाणिपाद- पायूपस्थानि मनोविकार: कामाकर्षिणवादिषोडश शक्तयः ॥१४॥ प्रतिपत्तिथिरूपकामखरीनित्यायै नमः । तदुत्तरचत्वारिंशदधिकचतुर्दशशत- खासात्मने द्वितीयातिथिरूपभगमालिनीनित्यायै नमः । तदुत्तरचत्वारिंश- दधिकचतुर्दशशतखासात्मने तृतीयातिथिरूपनित्यक्तिवानित्यायै नमः। तदुत्तर- चत्वारिंशदधिकचतुर्दशशतवासात्मने चतुर्थी तिथिरूपभेरुण्डानित्यायै नमः । तदु- तरचत्वारिंशदधिकचतुर्दशशतवासात्मने पञ्चमीतिथिरूपवङ्गिवासिनोनित्यायै नमः ।

·भावनोपनिषत् । मूलाधारादिष मूर्ध्वाध:सहस्रदलकमले हे लम्बिकाग्रमकमिति नवा- धारास्तेषां समष्टिरेकेति दश। एतैः संक्षोभिण्यादित्रिखण्डान्तमुद्राभिमानि- दशकस्याभेदः। तन्त्रान्तरे तृतीयरेखाभिमानिदेवताभावात्तदनुयायिबिन्दुसूत्री- तानामावरणदेवतास्थानानामिह न ग्रहणम्, अपितु योगिनीहृदयस्यापि कादि- मतानुयायित्वात्तत्र मुद्रादेवतानां शरीरावयवेषु अवस्थानकथनात्तान्येव स्थानानि - नमः। तदुत्तरचत्वारिंशदधिकचतुर्दशशतवासात्मने षष्ठी तिथिरूपवजे खरोनित्यायै नमः । तदुत्तरचत्वारिंशदधिकचतुर्दशशतवासात्मन सप्तमौतिथिरूपशिवदूतोनित्यायै नमः । तदुत्तरचत्वारिंशदधिकचतुर्दशशतश्वासात्मने अष्टमी तिथिरूपत्वरितानित्यायै नमः । तदुत्तरचत्वारिंशदधिकचतुर्दशशतवासात्मने नवमोतिथिरूपकुलसुन्दरोनित्यायै तदुत्तरचत्वारिंशदधिकचतुर्दशशतवासात्मने दशमीतिथिरूपनित्यानि- त्यायै नम: । तदुत्तरचत्वारिंशदधिकचतुर्दशशतवासात्मने एकादशीतिथि- रूपनोलपताकानित्यायै नमः । तदुत्तरचत्वारिंशदधिकचतुर्दशशतवासात्मने हादशोतिथिरूपविजयानित्यायै नमः। तदुत्तरचत्वारिंशदधिकचतुर्दशशतवासा- मने त्रयोदशोतिथिरूपसर्वमङ्गलानित्यायै नमः । तदुत्तरचत्वारिंशदधिकचतु- दशशतवासात्मने चतुर्दशीतिथिरूपज्वालामालिनीनित्यायै नमः । तदुत्तर- चत्वारिंशदधिकचतुर्दशशतवासात्मने पौर्णमासोतिथिरूपचित्रानित्यायै नमः । नित्यामन्त्रानपि तत्तदादौ केचित्पठन्ति। इयं नित्या भावना सर्वान्त एव वा कार्या। चतुरश्राद्यरेखायै नम इति वक्ष्यमाणस्थानेषु व्यापकं न्यस्य। दक्षा- सपृष्ठरूपशान्तरसात्मने ऽणिमासिद्धेय नमः । दक्षपाण्यङ्गल्यग्ररूपाडतरसात्मने लधिमासिद्धेय नमः । दक्षस्फिग्रुपकरुणरसात्मने महिमासिव नमः । दक्षपादा- ङ्गल्यग्ररूपवीररसात्मन ईशितासिद्धेय नमः। तामपादाङ्ग ल्यग्ररूपहास्यरसात्मने वशितासिय नमः। वाम स्फिग्रूपबीभत्सरसामने प्राकाम्यसिद्धेय नमः । पाण्यङ्ग ल्यग्ररूपरौद्ररसात्मने भुक्तिसिध नमः । वामांसपृष्ठरुपभयानकरसात्मन इच्छासिय नमः। चूलीमूलरूपशृङ्गाररसात्मने प्राप्तिसिद्य नमः। चूलीपृष्ठरूप- नियत्यात्मने सर्वकामसिय नमः । चतुरस्रमध्यरेखायै नम इति । तदन्तर्व्यापक न्यस्य पादाङ्गुष्ठहयरूपकामात्मने ब्राझेर नमः। दक्षपाखरूपक्रोधात्मने माहेश्वर्यै नमः । मूईरूपलोभात्मने कौमार्यै नमः । वामपार्वरूपमोहामने वैष्णव्यै नमः । वाम १। नित्यं भावनेति पाठः ।

·सभाष्यप्रयोगा वचनादानगमनविसर्गानन्दहानोपादानोपेक्षाख्यबुद्धयोऽन- ङ्गकुसुमाद्यष्टौ ॥ १५ ॥ अलंबुसा कुहूर्विश्वोदग वारणा हस्तिजिह्वा यशोवती पय- खिनौ गान्धारौ पूषा शंखिनौ सरखतौडा पिङ्गला सुषुम्ना चेति चतुर्दश नाद्यः सर्वसंक्षोभिगवादिचतुर्दश शक्तयः ॥ १६ ॥ ग्राह्याणि । एतदुपनिषदुक्तदेवताविभानस्य पूजान्यासोभयरूपताया निधिकारादि- साम्प्रदायिकसम्मतत्वात्। तेन कतिपये न्यासधर्मा स्तन्त्रोक्ता इह योजनोया इत्याहुः । ते चतुरश्राद्यरेखायै नमः' इत्यादितो 'न्य सेत्' इत्यादयः प्रयोग- विधावुपसंहरिथन्ते। अत्र प्रत्यावरणमेकैकस्याः सिद्धे मुद्रायाश्च विभावनमग्रे विधास्यते। तत्तचक्रखरीविभावनमप्यन्यत्रोक्तमुपसंहार्यम् । पञ्चभूतानि एका- दशेन्द्रियाणि च सर्वाशापरिपूरकचक्रस्थ देवताभिवाः । अत्र विकारशब्दः षोडश- संख्यापरः । मनोविकार इत्येक पदं वा। विकतं मन इत्यर्थः । 'कदभिहितो भावो द्रयवत् प्रकाशत' इति व्युत्पत्तेः। तन मन इक्षुधनुरित्यनेन न पौनरुत्यम् ॥ १३, १४ ॥ वचनादानगमनविसर्गानन्दहानोपादानोपेक्षाख्यबुद्धयोऽन- ङ्गकुसुमाद्यष्टौ ॥ १५ ॥ अलंबुसा कुहूर्विश्वोदरा वारणा हस्तिजिह्वा यशोवती पय- खिनो गान्धारी पूषा शंखिनौ सरखतौडा पिङ्गला मुषुम्ना चेति चतुर्दश नायः सर्वसंक्षोभिण्यादिचतुर्दश शक्तयः ॥ १६ ॥ कर्मेन्द्रियाणां वचनादयो विषयाः पञ्च । हानं त्यागः । उपादानं ग्रहणम् । उपेक्षा औदासीन्यम्। ईशबुद्धित्रयं चेत्यष्टो। इदमेव बुद्धित्रय दोषपदेनोक्त तन्त्रराजे- वामजानुरूपमदात्मने वाराह्ये नमः । दक्षजानुरूपमात्सर्या मन इन्द्राण्यै नमः । दक्षबहिरसरूपपुण्यात्मने चामुण्डायै नमः । वामबहिरंमरूपपापात्मने महालक्ष्म्यै नमः । चतुरस्रान्त्यरेखायै नम इति तदन्तर्व्यापकं न्यस्य पादाङ्गुष्ठदयरूपाध: सह- -- १। ततोऽप्यन्तरिति पाठः । २। रुपायेति पाठः।

·४८ भावनोपनिषत् । भूतेन्द्रियमनांस्येव क्रमादित्याः कला: पुन: । कर्मेन्द्रियार्थदोषाश्च जेया: स्युः शक्तयोऽष्टकाः ॥ इति । स्रदलकमलात्मने सर्वसंक्षोभिणीमुद्रायै नम: । दक्षपार्श्वरूपमूलाधारात्मने मविद्राविणोमुद्रायै नमः । मूर्धरूपवाधिष्ठानात्मने सर्वाकर्षिणोमुद्रायै नमः । वामपार्श्वरूपमणिपूरात्मने सर्ववशंकरीमुद्रायै नमः। वामजानुरूपानाहतात्मने सर्वोन्मादिनीमुद्रायै नमः। दक्षजानुरूपविशुद्धात्मने सर्वमहांकुशामुद्रायै नमः । दक्षान्तगंसरूपवियोन्यात्मने सर्वखेचरीमुद्रायै नमः। वामान्तरांमरूपज्ञानात्मने सईबोजमुद्रायै नमः। द्वादशान्तर रूपोर्ध्वसहस्रदलकमलात्मने सर्वयोनिमुद्रायै नमः । पादानुष्ठरूपाधारनवकात्मने सर्वत्रिखण्डामुद्रायै नमः। 'हृदूपत्रैलोक्यमो- हनचक्रेश्वर्यै त्रिपुराये नम इति तत्तत्स्थानानि स्पृष्ट्वैताः सर्वाः स्वात्माभिन्नत्वेन विभाय स्वात्मनः परिच्छेदराहि यं विभावयेत्। प्रकटयोगिनोरूपस्वात्मात्मनेऽणि- मासिए नमः। अपरिच्छिन्नस्वात्मात्मने सर्वसंक्षोभिणीमुद्रायै नमः। इति प्रयोगपूर्वकं वा' विभावयेत्। षोडशदलपद्माय नम इति तदन्तर्व्यापक न्यस्य । दक्षश्रोत्रपृष्ठरूपपृथिव्यात्मने कामाकर्षिणोनित्याकलायै नमः । दक्षांसरूपा- बात्मने बुयाकर्षिणीनित्याकलायै नमः। दक्षकूर्पररूपतेजआत्मने अहंकारा- कर्षिणोनित्याकलायै नमः। दक्षकरपृष्ठरूपवा यात्मने शब्दाकर्षिणोनित्याकलायै नमः । दक्षोरुरूपाकाशात्मने म्पर्शाकर्षिणीनित्याकलायै नमः । दक्षजानुरूप- श्रोत्रात्मने रूपाकर्षिणोनित्याकलायै नमः। दक्षगुल्फरूपत्वगात्मने रसाकर्षि- णोनित्याकलायै नमः । दक्षपादतलरूपचक्षुरात्मने गन्धाकर्षिणोनित्याकलायै नमः । वामपादतलरूपजिह्वात्मने चित्ताकर्षिणीनित्याकलाय नमः । वामगुल्फरूपप्राणा- त्मने धैर्याकर्षिणीनित्याकलाय नमः । वामजानुरूपवागात्मने स्मृत्याकर्षिणीनित्या कलायै नमः । वामोरुरूपपाण्यात्मने नामाकर्षिणोनित्याकलायै नमः । वामकरपृष्ठ- रूपपादात्मने बीजाकर्षिणोनित्याकलायै नमः। वामकूपररूपपायात्मने अात्मा- कर्षिणोनित्याकलायै नमः । वामांसरूपोपस्थात्मने ऽमूताकर्षिणीनित्याकलायै नमः । १। रुपन्द्रयो नोति पाठः। २ । पाजानात्मने इति न पुस्तकान्तरे । ३ । एतद्रूपेति पाठः । ४। द्रूपवैलोक्यमोहनचक्र वयं विपुरायै नम इति तत्तत्स्थानानि स्पृष्ई ता इति पाठोऽधिक: पुस्तकान्तरे । ५। वेत्यधिक पाठः। ६। पारवेति पाठः। । अहंकाराकर्षीति पाठः । । प्रात्माकर्षिणीति पाठः ।

·मभाष्यप्रयोगा ४८ प्राणापानव्यानोदानसमाननागकूर्मककरदेवदत्तधनञ्जया दश वायवः सर्वसिद्धिप्रदादिबहिर्दशारदेवताः ॥ १७ ॥ वातपित्तकफा दोषा इत्यन्ये। नाथनक्कवासनाव्याख्यानावसरे नाडीनां खरूपं प्राग्विवृतम् । तदभिन्ना मन्वश्वदेवताः। एतासां नाडौनां पूर्वोक्तपृथि- व्यादिषोडशकस्य च व्युत्क्रमो भूयानेव निधिग्रन्थ दृश्यते। श्रोतक्रमबोधक- प्रत्यक्षश्रुतिमन्तरणानत्यपाठक्रमस्य त्यागायोगात्तत्र मूलं चिन्त्यम् ॥ १५, १६ ॥ प्राणापानव्यानोदानसमाननागकूर्मकरदेवदत्तधनञ्जया दश वायवः सर्वसिद्धिप्रदादिबहिर्दशारदेवताः ॥ १७ ॥ वामश्रोत्रपृष्ठरूपविकतमनात्मने शरीराकर्षिणीनित्याकलायै नमः। हृद्रूपसर्वा- शापरिपूरकचक्रेश्वर्यै त्रिपुरेश्वर्यै नमः। गुप्तयोगिनीरूपस्वात्मात्मने लधिमा- सिद्धय नमः। अपरिच्छिन्नरूपस्वात्मात्मन सर्वविद्राविणीमुद्रायै नमः । अष्टदल- पद्माय नम इति व्यापकं न्यस्य। दक्षशंखरूप'वचनात्मन अनङ्गकुसुमायै नमः । दक्षजत्रुरूपादानात्मने अनङ्गमेखलायै नमः । दक्षोरुरूपगमनात्मने अनङ्गमदनायै नमः । दक्षगुल्फरूपविसर्गात्मने अनङ्गमदनातुरायै नमः । वामगुल्फरूपानन्दा- त्मने अनङ्गरेखायै नम: । वामोरुरूपहानाख्यबुद्ध्यात्मने अनङ्गवेगायै नमः । वाम- जत्रुरूपोपादानाख्यबुद्धयात्मने अनङ्गामुशायै नमः । वामशंखरूपोपेक्षाख्यबुद्ध्यात्मने अनङ्गमालिन्यै नमः । हृद्रूपसर्वसंक्षोभणचक्रवर्यै त्रिपुरसुन्दर्यै नमः । गुप्ततरयो- गिनीरूपस्वात्मात्मने महिमासि.य नमः । अपरिच्छिन्नरूपस्वात्मात्मने सर्वाकर्षिणी. मुद्रायै नमः। चतुशारचक्राय नम इति व्यापकं न्यस्य । ललाटमध्यभागरूपा- लंबुसात्मने सर्वसंक्षोभिणीशक्तय नमः। ललाटदक्षभागरूपकु ह्वात्मने सर्वविट्रा- विणीशक्य नमः। दक्षगण्डरूपविश्वोदरात्मने सर्वाकर्षिणीशक्तय नमः। दक्षा- सरूपवारणात्मने सर्वालादिनीशक्तैध नमः। दक्षपार्वरूपहस्तिजिह्वात्मने सर्व- संमोहिनीशक्तये नमः। दक्षोरुरूपयशोवत्यात्मने सर्वस्तंभिनीशक्तये नमः। दक्ष- जङ्घारूपपयस्विन्यात्मने सर्व भिनोशक्य नमः । वाम 'जङ्घारूपगान्धार्यात्मने सर्व- २। गमनात्मन इति पाठः । १। दशशाखेति पाठः। ४। रञ्जिनीति पाठः । कुन्नात्मन इति पाठः। ६। वामकोणेति पाठः । ५। म्नभिनीति वा पाठः ।

·५० भावनोपनिषत्। एतहायुसंसर्गकोपाधिभेदेन रेचकः पाचकः शोषको दाहकः प्लावक इति प्राणमुख्यत्वेन पञ्चधा जठराग्निर्भवति ॥ १८ ॥ क्षारक उद्गारकः क्षोभको जम्भको मोहक इति नागप्राधा- न्येन पञ्चविधास्ते मनुष्याणां हदेगा भक्ष्यभोज्यचोष्यलेह्यपेयात्म- कपञ्चविधमन्नं पाचयन्ति ॥ १६ ॥ एता दशवह्निकलास्मर्वज्ञाद्या अन्तर्दशारदेवताः ॥ २० ॥ एतद्दायुसंसर्गकोपाधिभेदेन रेचकः पाचकः शोषको दाहकः प्लावक इति प्राणमुख्यत्वेन पञ्चधा जठराग्निर्भवति ॥ १८ ॥ क्षारक उद्गारकः क्षोभको जृम्भको मोहक इति नागप्राधा- न्येन पञ्चविधास्ते मनुष्याणां देहगा भक्ष्यभोज्यचोष्यलेह्यपेयात्म- कपञ्चविधमन्नं पाचयन्ति ॥ १६ ॥ एता दशवह्निकलास्मर्वज्ञाद्या अन्तर्दशारदेवताः ॥ २० ॥ प्राणाद्याः पञ्च महावायवो नागाद्या उपवायवः पञ्चेत्येव दशापि सर्वार्थ- साधक चक्रस्थदेवताभिरभिवाः। तन्त्रराज ऽपि- नाद्यश्चतुर्दश प्रोक्ताः क्षोभिण्याद्यास्तु शक्तयः । वायवो दश संप्रोक्ताः सर्वसियादिशक्तयः ॥ इति । एकस्यैवौदर्याग्ने: प्राणादिदशवायुसम्बन्धेनौपाधिकत्वं वाक्यहयेन विकृतम्। टतोयवाक्ये न पाचकस्य कार्यम्। चतुर्थवाक्य न सर्वार्थसाधकचक्रस्थदेवताभि रभेद उक्तः । धातुसप्तके दोषत्रये च विद्यमानत्वाद् दशधात्वमग्नेरन्ये मन्यन्ते । तन्त्रराजे तु- - वशंकरीशक्तय नमः । वामोरुरूपपूषात्मने सर्वरञ्जिनीशक्तये नमः । वामपाख- रूपशंखिन्यात्मने सर्वोन्मादिनोशी नमः। वामांसरूपसरखत्यात्मने सर्वार्थ- साधिनौशक्ता नमः । वामगण्डरूपेडात्मने सर्वसंपत्तिपूरणीशक्तीय नमः । वामभागरूपपिङ्गलात्मने सर्वमन्त्रमयीशक्तय नमः । ललाटपृष्ठभागरूपसुषुम्नात्मने सर्वहन्द क्षयंकरीशक्य नमः। द्रूपसर्वसौभाग्यदायकचक्रेश्वर्यै विपुरवासिन्यै ललाट.

·संभाष्यप्रयोगा ५१ शीतोष्णसुखदुःखच्छाः सत्त्व रजस्तमो वशिन्यादिशक्तयोऽष्टौ ॥२१॥ शब्दादितन्मात्राः पञ्च पुष्पबाणाः ॥ २२ ॥ मन इक्षुधनुः ॥ २३ ॥ रागः पाशः ॥ २४ ॥ द्वेषोऽङ्कुशः ॥ २५ ॥ वङ्गयो दश सम्प्रोक्ताः सर्वज्ञाद्याश्च शक्तयः । इत्यत्र संप्रोक्ता इत्यस्य श्रुतौ कथिता रेचकादय इत्येवार्थः। केचित्प्रोक्तपदं वक्ष्यमाणार्थक मन्यन्ते। तस्मिवेव पटले- अग्निर्वह्निः शुचिस्तेजः प्रभा दावः शुचिद्युतिः । दाहो ग्रासः * इति नामदशकस्योत्तरत्र कथनात्। परन्तु प्रयोगे मन्नघटकता श्रौतनाम्नामवो- चिता। 'विधिशब्दस्य मन्त्रत्वे' ( जै० सू० २३ पा० ४ अ० १०) इति दाशमिका- धिकरणन्यायात् ॥ १७, १८, १८, २० ॥ शीतोष्णसुखदुःखच्छाः सत्त्व रजस्तमो वशिन्यादिशक्तयोऽष्टो ॥२१॥ शीतोष्णे सुखदुःखे चेति इन्दयम्। इच्छेका सत्वादित्रयमित्यष्टौ वाग्द वताष्टकरूपाः। तन्त्रराजेऽपि- शोतोष्णसुखदुःखेच्छा गुग्णाः प्रोक्ताः क्रमेण वै । वशिन्याद्या: शक्तयः स्युः * ॥२१॥ शब्दादितन्मात्राः पञ्च पुष्पबाणाः ॥ २२ ॥ मन इक्षुधनुः ॥ २३ ॥ रागः पाशः ॥ २४ ॥ हे षोऽङ्कुशः ॥ २५ शब्दस्पर्शरूपरसगन्धास्तन्मात्रपदेनोच्यन्ते । तेच मुखेऽभिमुखा अन्ते परुषाः । अतएव बाणाभिन्नाः। अविकृतं मनः पुण्ड्र क्षुचापरूपम्। विषयपरामर्श- रूपाणामिन्द्रियाणां प्रेरकत्वात्। राग: प्रीतिः । षदत्रिंशदन्तर्गततत्त्वविशेषः, न । । नमः । संप्रदाययोगिनीरूपस्वात्मात्मने ईशितासिय नमः। अपरिच्छिन्वरूप. खात्मात्मने सर्ववशंकरीमुद्रायै नमः। दशारचक्राय नम इति व्यापकं न्यस्य । दक्षाक्षिरूपप्राणात्मने सर्वसिद्धिप्रदादेव्यै नमः। नासामूलरूपापानात्मने सर्व ·५२ भावनोपनिषत् । विच्छासामान्यम् । तेनारुणावाग्देवतावासनया न पौनरुक्त्यम्। बन्धकत्वेन साम्यात्तस्य पाशाभेदः। देषः क्रोधः । तस्य देथानिवारकत्वादकुशत्वम्। उक्त च रहस्यनामसाहस्र- रागस्वरूपपाशाळ्या क्रोधाकारागुशोज्ज्वला । मनोरूपेतुकोदण्डा पञ्चतन्मात्रसायका ॥ इति । तन्त्रराजेऽपि तन्मात्रा: पुष्यसायकाः । मनो भवेदिक्षुधनुः पाशो राग उदीरितः ॥ देषः स्यादपशः प्रोक्त: क्रमेण वरवर्णिनि ॥ इति । २२,२३,२४,२५ ॥ ... ... ॥ संपत्प्रदादेव्यै नमः। वामनेत्ररूपव्यानात्मने सर्वप्रिटकरीदेव्यै नमः। कुक्षी शकोणरूपोदानात्मने सर्वमङ्गलकारिणीदेव्यै नमः । कुक्षिवायुकोणरूपसमाना मने सर्वकामप्रदादेव्यै नमः। वामजानुरूपनागात्मने सर्वदुःखविमोचिनीदेव्यै नमः । गुदरूपकूर्मात्मने सर्वमृत्युप्रशमनोदेव्यै नमः। दक्षजानुरूपककरात्मने सर्वविघ्नविनाशिनीदेव्यै नमः। कुक्षिनिर्ऋतिकोणरूपदेवदत्तात्मने सर्वाङ्गसुन्दरी- देव्यै नमः । कुक्षिवह्निकोणरूपधनंजयात्मने सर्वसौभाग्यदायिनोदेव्यै नमः । हद्रूपसर्वार्थसाधकचक्रेश्वर्यै त्रिपुराश्रियै नमः । कुलकौलयोगिनीरूपस्वात्मात्मन वशितासिय नमः । अपरिच्छिन्वरूपस्वात्मात्मने सर्वोन्मादिनोमुद्रायै नमः। अन्त- दशारचक्राय नम इति व्यापकं न्यस्य । दक्षनासारूपरचकाग्न्यात्मन सर्वज्ञादेव्यै नमः। दक्षसृक्तिरूपपाचकाग्न्यात्मने सर्वशक्तिप्रदादेव्यै नमः । दक्षस्तनरूपशोष- काग्नमात्मने सर्वैखर्यप्रदादेव्यै नमः । दक्षवृषणरूपदाहकाग्नयात्मन सर्वज्ञान- मयोदेव्यै नमः । सोवनीरूपप्लावकाग्नदात्मने सर्वव्याधिविनाशिनीदेव्यं नमः । वामषणरूपक्षारकाग्नदात्मने सर्वाधारस्वरूपादेव्यै नमः। वामस्तनरूपोहार- काग्नदात्मने सर्वपापहरादेयं नमः । वाममृक्तिरूपक्षाभकाग्नयात्मने सर्वानन्द- मयोदेव्यै नमः। वामनासारूपजृम्भकाग्नदात्मने सर्वरक्षास्वरूपिणोदेव्यै नमः । नासाग्ररूपमोहकाग्नयात्मने सर्वेप्सितफलप्रदादेव्यै नमः । हृद्रूपसर्वरक्षाकरचक्रे- श्वर्यै त्रिपुरमालिन्यै नमः । निगयोगिनोरूपस्वात्मात्मन प्राकाम्यसिद्धय नमः । अपरिच्छित्ररूपस्वात्मात्मने महानुशामुद्रायै नमः। अष्टकोणचक्राय नम इति व्यापकं न्यस्य । चिबुकदक्षभागरूपगीतात्मने वशिनोवाग्देवतायै नमः। कण्ठ- ·सभाष्यप्रयोगा ५३ अव्यक्तमहदहङ्काराः कामेश्वरीवजे खरौ भगमालिन्योऽन्त- स्त्रिकोणगा देवताः ॥ २६ ॥ निरुपाधिकसंविदेव कामेश्वरः ॥ २७ ॥ अव्यक्तमहदहङ्काराः कामेश्वरीवञ्च वगै भगमालिन्योऽन्त- स्त्रिकोणगा देवताः ॥ २६ ॥ अत्र महदव्यतशब्दो बुद्धिप्रकृतितत्त्वपरो, अव्यक्तादिपदहये समाहारहन्दः । परन्तु न यथासंख्यम् त्रितययोरभेदः । अपि तु अव्यक्ताहतिमहदाकाराः प्रति लोमतः कामखर्यादिदेव्यः स्युरिति तन्त्रोपबृंहणानुरोधन व्युत्क्रमण वासना ॥२६॥ अत्र मुख्या विशेष्या ललिता। विशेष्यतावच्छेदकः कामेश्वरः । योश्च रक्तचरणरूपके रक्तशुलवौँ। अनयोरेनयोरव सम्बन्धविशेषः। तस्यैव स्थूल सूक्ष्म मिश्रचरणत्वं चेति त्रितयं रूपम्। प्रकारत्वेन विषय उपासकः । तत्र मुख्यविशेष्येण सह सम्बन्धः प्रकारतावच्छेदकश्चेत्येकादश पदार्थीस्विभि- वाक्यं विवेचयति निरुपाधिकेत्यादिभिः नमः। दक्षभागरूपोषणात्मने कामेखरीवाग्देवतायै नमः। हृदयदक्षभागरूपसुखात्मने मोदिनीवाग्देवतायै नमः। नाभिदक्षभागरुपदुःखात्मने विमलावाग्देवताये नाभिवामभागरूपेच्छात्मने अरुणावाग्देवतायै नमः। हृदयवाम- भागरूपसत्त्वगुर ात्मने जयिनीवाग्देवतायै नमः । कण्ठवामभागरूपरजोगुणा- त्मने सर्वेश्वरीवागदेवतायै नमः । चिबुकवामभागरूपतमोगुणात्मने कोलिनी- वाग्देवतायै नमः। द्रूपसर्वरोगहरचक्रेश्वर्यै त्रिपुरासिद्धायै नमः। रहस्य- योगिनीरूपखात्मामने भुक्तिसिझै नमः । अपरिच्छिन्वरूपखात्मात्मने खेचरीमुद्रायै नमः। हृदयत्रिकोणाधोभागरूपपञ्चतन्मात्रात्मकेभ्यः सर्वजम्भनबाणभ्यो नमः । तहक्षभागरूपमनात्मकाभ्यां सर्वमोहनधनुभ्यां नमः । तदूईभागरूपरागात्मकाभ्यां सर्ववशंकरपाशाभ्यां नमः । तहामभागरूपद्देषात्मभ्यां सर्वस्तम्भकरांकुशाभ्यां नमः । त्रिकोणचक्राय नमः। इति व्यापकं न्यस्य । हृदयत्रिकोणाग्रभागरूपमहत्तत्वा- त्मने कामखरीदेव्यै नमः। तहक्षकोणरूपाहद्धारात्मने वच्च वयें देव्यै नमः । १। भाष्यानुरोधेन- 'अन्यतमहदकारम् इति पाठी ऽपेक्षणीयः, परन्तु मुद्रितपुस्तकेषु सर्ववोपरीव पाठदर्शनादेष एवात्र स्थापितः ।

·५४ भावनोपनिषत्। सदानन्दपूर्णः खात्मैव परदेवता ललिता ॥ २८ ॥ लौहित्यमेतस्य सर्वस्य विमर्श: ॥ २६ ॥ निरुपाधिकसंविदव कामेश्वरः ॥ २७ ॥ उपाधिरहितं शुद्ध चैतन्यमेव बिन्दुरूपः कामेश्वरः। 'संवित्कामेखरः स्मृत' इत्युप- बृंहणात् ॥ २७ ॥ सदानन्दपूर्णः खात्मैव परदेवता ललिता ॥ २८ ॥ संविदो निरुपाधिकत्वविशेषणबलात्तदनिलयायाः पग्देवतायाः किञ्चि- दुपाधिविशिष्टत्वमात्रेण ततो भिन्नोपास्यत्वम्। तादृशश्च स्वात्मैव । स्वाभिन्न एव परदेवता उपास्तिरूपज्ञानविशेषनिरूपितमुख्यविशेष्यताशालिनी। तामेवा साधारणनाम्ना निर्दिशति ललितति। अत्न सदानन्दपूर्ण इति उपाधिकथनम् । तेनान्त:करणावच्छिन्नस्य न ललितात्वम् तस्योपासकोटी प्रवेशात्। अतएव खात्मेत्युक्तम् स्वस्थोपासकस्यात्मान्तर्यामीति कथयति। इत्य च एक एवात्माऽन्तः- करणोपाधिकः सनुपासको भवति । सत्त्वचित्त्वानन्दत्वरूपधर्मत्रयविनिमुक्त- धर्मिमात्रमुपास्यदेवताधारभूत: कामखरो भवतीति विवेकः। तदुक्तं रत्नत्रय- परीक्षायां- नित्यं निर्दोषगन्धं निरतिशयसुखं ब्रह्मचैतन्यमकम् । धर्मो धर्मोतिभेदहितयमिति पृथगभूय मायावशेन ॥ धर्मस्तत्रानुभूति: सकलविषयिणी सर्वकार्यानुकूला । शक्तिः स्वेच्छादिरूपा भवति गुणगणवाश्रयस्त्वेक एव ॥ कर्तृत्वं तत्र धर्म कलयति जगतां पञ्चसृष्टयादिकृत्ये । धर्मः पुंरूप प्रात्मा सकलजगदुपादानभावं बिभर्ति ॥ तहामकोणरूपाव्यक्तात्मने भगमालिनीदेव्यै नमः। हृद्रुपसर्वसिद्धिप्रदचक्रेश्खये त्रिपुराम्बायै नमः। अतिरहस्ययोगिनीरूपस्वात्मात्मने इच्छासिय नमः । अपरि च्छिवखात्मात्मने बीजमुद्रायै नमः । बिन्दुचक्राय नम इति व्यापकं न्यस्य । हुन्मध्य- रूपनिरुपाधिकसंविधात्ररूपकामेश्वगानिलयायै सच्चिदानन्दैकब्रह्मात्मने परदेव- तायै ललितायै महात्रिपुरसुन्दयॆ नमः । निरुपाधिकचैतन्यमेव सच्चिदानन्द- धर्मकमन्तःकरणप्रतिबिम्बितम् सदाऽहमवत्यनुसन्धानं ललिताया लौहित्यमिति ·सभाष्यप्रयोगा ५५ एव. अनन्यचित्तत्वेन च सिद्धिः ॥ ३० ॥ स्त्रीरूपं प्राप्य दिव्या भवति च महिषी स्वाश्रयस्थादिकतुः । प्रोक्ता धर्मप्रभेदावपि निगमविदां धर्मिवब्रह्मकोटिः ॥ इति । २८ ॥ लौहित्यमेतस्य सर्वस्य विमर्श: ॥ २६ ॥ सर्वपदेन कामखरो ललिता स्वयं चेति त्रितयम्। एतस्य विमर्शो ऽनुसं धानमेव देवोनिष्ठं लौहित्यम्। सर्वस्य स्वात्मन्सनुरागाद्रागलौहित्ययोरभेदात् । उक्तं च तन्वराजे- खात्मैव देवता प्रोक्ता ललिता विश्वविग्रहा। लोहित्यं तहिमर्श: स्याटुपास्तिरिति भावना ॥ इति । अत्रेदं गुरुमुखैकवेद्यं रहस्यम् -निरुपाधिकपदेन केवलत्वस्य सदानन्द- पूर्णपदेन धर्मविशिष्टत्वस्य कथनेन विशिष्ट कैवल्नयोरवयवावयविनोरिवायुतसिद्धयो- स्तादात्म्यरूप एव संबन्धः, न संयोगादिरूपो भेदघटितः । स च त्रिपुरसुन्दरीकाम- श्वरयोविग्रहात्मकस्थूलरूपदयसंबन्ध: कामेश्वराशनिलयत्वपदेन व्यवलियमाण: शिवशक्तिसामरस्यात्मको लाक्षाद्रवपटयोरिव संयोगविशेष एवेति वासना। मुपाधिविनिर्मुक्तस्यैव शुद्धत्वेन स्फटिकवर्णान्तरोपरागाभावदशायामेवाभिव्यज्य- मानत्वस्य शुद्धस्फटिकाभेदे एव पर्यवसितत्वेन कामखर शुक्लचरणत्ववासना। अनु- सन्धानस्याहमात्मकमानसत्तिविशेषमात्ररूपत्वेन तहिषयतायाः, विषयतासम्बन्धेन वृत्तेर्वा वृत्तिसम्बन्धेन मनस एव वा रागाभेदे पर्यवसानात्तहिशिष्टाया रक्ताचरणत्व- वासनाः। सर्वस्ये त्यनेन विषयताया विशेष्यविशेषणतत्सम्बन्धेषु व्याप्तिकथनाचरण- प्रभयोः समरसभावसम्बन्धरूपमिथचरणस्यापि वासना सूचिता भवतीति दिक् । तन्वनोके 'गुरुराद्या भवेच्छक्तिः' इत्यादिनोक्तानां वासनानामनुसन्धानमुपास्ति- पदवाच्यमिति कथनार्थश्चतुर्थचरणः। अथवोपास्तेरपि त्रीणि रूपाणि विग्रहादि- रूपं स्थूलरूपम्, मानसो जप: सूक्ष्मम्, एषा भावना परं रूपमिति। न पुनरुपास्ति- वासनाविभावनाविधिरिति भ्रमितव्यम् ॥ २८ ॥ अनन्यचित्तत्वेन च सिद्धिः ॥ ३० ॥ प्रत्यावरणमकैका सिदिरेकैका मुद्रा च बहियांगे पूज्यते तहासनाविधा- नार्थमियं श्रुतिः। अनन्यचित्तत्वेनेत्यभेदे तृतीया। चकारो मुद्रासंग्रहार्थः । तथाचोपबृंहितं तन्त्रराजे- सिद्धिस्त्वनन्यचित्तत्वं मुद्रा वैभववासना। इति ।

·५६ भावनोपनिषत् । भावनायाः क्रिया उपचारः ॥ ३१ ॥ तत्तदावरणदेवानां स्वशरीरावयव विशेषाभेदेन भावितानामपि स्वात्मानन्यत्वेन चित्ते भावनमेव तत्तदावरणस्था सिद्धिः । एता मत्तो न भिद्यन्ते इति बुद्धिरेव सिद्धिरिति यावत् । सिद्धिपदमुपास्तिफलसिद्धिपरमिति केचित् । तत्पक्षेऽव्यव- हितपूर्वोक्तभावनायां विषयतावैलक्षण्य प्रयुक्ताभेदस्यानिरासेनोपासना फलती- त्यर्थः। वस्तुतो वक्ष्यमाणतर्पण विषयवेलक्षण्यनिरासादयं ग्रन्थः सियादिपर एव। तासामेव वैभवमुक्तमपरिच्छिन्नता तद्भावनमेव तत्तदावरणस्थमुद्रा- भावनमित्यर्थः ॥ ३० ॥ भावनायाः क्रिया उपचारः ॥ ३१ ॥ उक्तायाः स्वात्माभेदेन ललिताभावनायाः क्रिया: पुन:पुन:करणानि धारावाहिन्यो भावना इति यावत् । उपचारसमर्पणस्य भेटघटितत्वेन यथा- स्थितगन्धादिभावनापने पूर्वविभावितस्य प्रमोषापत्तेस्तदविरोधिनीरवोपचार- भावनाः स्वेच्छया कल्पयेदिति भावः । तदुक्तं तन्त्रराजे-- उपचाराश्चलत्वेऽपि तन्मयत्वाप्रमत्तता। इति । चलत्वं चाञ्चल्यमभेदभावनास्थैर्याभावः । तादृशस्वभावशीलत्वेऽपि ब्रह्ममयत्वांश प्रमादाभावोऽतीव सावधानता यथा स्यात्तथा विभावना एवोपचार इति तदर्थः । यद्यपि चलशब्दोऽवश्यम्भाविप्रमादस्वप्राद्यवस्थापरत्वेन मनोरमायां व्याख्यातस्तथा- ऽप्यपिशब्दस्वारस्येन जाग्रत्काले सावधानतामानावश्यकत्वपरैव सोतिरिति मन्तव्यम् । तादृशोऽप्रमादश्च योगवासिष्ठोक्तशिवपूजायां द्रष्टव्यः । आत्मनो विषयोपभोग- जनितानन्दस्य सर्वस्य स्वात्माभेदेनानुसन्धान प्रारब्धलब्धसुखदुःखस्यापि कर्मक्षय- कारकत्वेन परिणामसुखावहत्वात्कटु कषायवस्तुक्तस्वाङ्गोहर्तनादेरिव भावनायाः सपर्यारूपतैवेति तत्रत्यो निष्कर्षः। 'सपर्यापर्यायस्तव भवतु यन्मे विलसितम्' इत्या- दयो भगवत्पादादीनामुक्तयोऽप्यमुमेवार्थं वदन्ति । परन्त्वीदृशपूजाया अहोरात्रकाल- साध्यत्वेन प्रकृतविधिसितायाश्च भावनाया उक्तमुहर्तादिकालनियमविधिना विरोधादन्यथैवोपचाराः प्रयोक्तव्याः। तत्प्रकारो यथा-'खे महिनि प्रतिविभा- वनमासनम् । ‘पादोऽस्य विश्खा भूतानि' इति श्रुत्या पादरूप वियदादिप्रपञ्चे ·सभाष्यप्रयोगा अस्तिभातिप्रियांशमात्रभावनारूपाभिरद्भिर्नामरूपमलक्षालनं पाद्यम् । तस्यैव सूक्ष्मप्रपञ्चस्यैकदेशविषयाध्यस्तत्वेनापि परिकल्पयोक्तरीत्या मलनिरासोऽय॑म् । भावनारूपजलस्यापि कवलीकार आचमनम्। सत्त्वचित्वानन्दत्वाद्यखिलावयवा- भेदेन भावनाजलसंपर्कः स्नानम्। तेष्वेवावयवेषु उक्तजलसंपर्केण प्रसक्ताया इत्तिविषयतायाः प्रोक्छनभावनं वस्त्रम्। निर्विषयत्वनिरञ्जनत्वाद्यनकब्रह्मलिङ्ग- भूततदभिन्नधर्मविभावनमाभरणम् । खशरीरान्तर्गतपार्थिवनाभसवायवीयतैज- सभागानां चन्द्रमण्डलस्थामृतस्य तन्मण्डलस्य च जडभागापनयपूर्वक सच्चिदा- १ विभाव्य अभेदसम्बन्धेन चित्त्वादिधम्मविशिष्टसंविदश्च तादात्मासम्बन्ध रूपं कामाकर यन्त्रणं विशेषणं विभाव्य ' उपाध्यभावरूपशुलवेनोपलक्षिता सती शसंविदेव शुक्लचरण: । चित्तविशिष्टसंवित्प्राथमिकपराहन्तात्मकतत्तिरूपेण रागणोपलक्षिता सती रक्तचरणः । अहमाकारतत्तिनिरूपिता विषयता चरणयोमिथो विशेषण- विशेष्यभावरूपैव तदुभयसामरस्यमिति विभाय हृद्रूपसानन्दमयचक्रेश्वर्य महात्रिपुरसुन्दर्यै नमः । परापररहस्ययोगिनीरूपस्वात्मात्मने प्राप्तिसिय नमः । अपरिच्छिन्वरूपस्वात्मात्मने योनिमुद्रायै नमः । इति तत्तत्स्थानस्पर्शपूर्वकं सम्य- गनुसन्धायोपचारान् समर्पयेत् । तद्यथा-एवमपरिच्छिनतया २ भाविताया ललितायाः खे महिम्नेव प्रतिष्ठितमासनम् अनुसन्दधामि। वियदादिस्थूल- प्रपञ्चरूपपादगतस्य नामरूपात्मकमलस्य सच्चिदानन्दैकरूपत्वभावनाजलेन क्षालनं पायं भावयामि। सूक्ष्म प्रपञ्चरूपहस्तगतस्य तस्य क्षालनमध्यं चिन्तयामि। भावनारूपाणामपामपि कवलीकाररूपमाचमनं विभावयामि। सत्त्वचित्त्वानन्द- वाद्यखिलावयवावच्छेदेन भावनाजलसम्पर्करूपं स्नानमनुचिन्तयामि। तेष्वेवावयवेषु प्रसताया भावनात्मकत्तिविशेष्यतायाः प्रोञ्छनं वृत्तिविषयत्वभावनेन वस्त्रं कल्पयामि। निर्विषयत्वनिरञ्जनत्वाशोकत्वामृतत्वाधनकधम्मरूपायाभरणानि धर्म्यभेदभावनेन समर्पयामि । स्वशरीरघटकपार्थिवभागानां जडतापनयेन चिन्मानतावशेषरूपं गन्धं प्रयच्छामि। आकाशभागानां तथा भावनेन पुष्याणि ददामि। वायव्यभागानां तयाभावनया धूपयामि। तैजसभागानां तथाकरणे- नोहोपयामि। अमृतभागांस्त या विभाज्य निवेदयामि। षोडशान्तेन्दुमण्डलस्य १। विभाव्यत्यारभ्य सामरस्थमिति विभाव्य त्यन्तपाठो न पुस्तकान्तरे । २। प्रताया इति पाठः । ३। भावनाया इति पाठः । ४। परिच्छिन्नमिति पाठः ।

·५८ भावनोपनिषत्। अहं त्वमम्ति नास्ति कर्त्तव्यमकर्त्तव्यमुपासितव्यमिति विकल्पानामात्मनि विभावनं होमः ॥ ३२ ॥ नन्दमात्रावशेषेण ब्रह्ममयत्वविभावनानि गन्धादिताम्बूलान्ताः षडुपचाराः । उक्तं नित्याहृदये भवती वन्मयैरव नैवेद्यादिभिरर्चयेद् ॥ इति । पञ्चभूतमयं विश्व तन्मयो सा सनातनी ॥ इति च । प्रकृतभावनाङ्गानां पश्यन्तीत्यादिनिखिनशब्दानां खोयानां नादहारा ब्रह्मण्युप- महारविभावना स्तोत्रम् । चित्तवृत्तीनां विषयेवितस्ततो धावमानानां विषयगत- जड़तानिरामपूर्वकं ब्रह्मणि विलापनं प्रदति गम्। विषयेभ्यः परावर्त्तनेन वृत्तीनां ब्रह्मकप्रवणता नमस्कार इति । यदपि बाधान्तःकरणानामकरूपस्थितिरासनम् इति वाक्यानि मूलेष्वपि कचिदृश्यन्ते, तथापि तेषु कतिपयानामुपचाराणां प्रकृतभावनानुगुण्याभावाहहुषु पुस्तकष्वनुपलम्भात्तन्वेषु तदुपजहणादर्शनाच्च तान्यम्माभिरह नादृतानि ॥ ३१ ॥ अहं त्वमस्ति नास्ति कर्त्तव्यमकर्तव्यमुपासितव्यमिति विकल्पानामात्मनि विलापनं होमः ॥ ३२ ॥ अहमिति। मन्ति श्रीचक्रे पूर्वभावितेभ्योऽन्या अप्यनन्ताः शक्तयः । अन्यास्तु शतायश्चक्रगामिन्यो या: ममन्ततः । तास्तु विश्वविकल्पानां कल्पनाः ममुदीरिताः ॥ इत्यादिना तन्त्रे व गाताः। ताम्त त्रिपुरसुन्दयभेदन व नाक नको हामवासना- तया भावनेन ताम्बल कल्पमाचरामि। परापश्यन्त्यादिनिखिल शब्दानां नादद्वारा ब्रह्मण्युपमहारचिन्तनेन तुबोमि। विषयेषु धावमानानां चित्तवृत्तीनां विषय जडतानिगसेन ब्रह्मणि विलापनेन प्रदक्षिणीकरोमि । तामां विषयेभ्यः परावर्तनेन ब्रह्मकप्रवणतया प्रणमामि । इत्युपर्थ जुहुयात् । विहिताविहितविषया वृत्तय उत्पत्रा अदं त्वं २ गुरुर्देवत यादयस्ताः साश्चक्रराजस्थानन्त- शक्ति कदम्बरूपास्त तन्तून्म रूपा ये ये संस्काराव तस चिमात्र मेवेति विभावनया निव्युत्थानं स्वात्मनि जुहोमि। प्रकृतभावनासु ये गुरुचरणादिति कदम्बान्ता -- भाद्यवयवा इत्यधिक पुम्नकान्तम् । २। हमिन्यधिकम्।

·मभाष्यप्रयोगा भावनाविषयाणामभेदभावना तर्पणम् ॥ ३३ ॥ पञ्चदशतिथिरूपेगा कालम्य पग्गिामावलोकनम् ॥ ३४ ॥ . माहुरहमित्यादिन।। तेन नैवेद्याङ्गनामस्य उपचागइहिः पार्थक्यं न कथनस्य साङ्गत्यम् । तथाच विसज्जनात्मकोपचारपगण्य व अहमित्यारभ्य त्रीणि वाक्यानोति पर्यवसन्नम् युष्मदस्म प्रत्यययोरहत्व मियनन ग्रहणम् । अस्तिनास्तीत्यनेन लौकिकयोविधिनिषेधयोः. कर्तव्यमकर्तव्यमित्यनेन वैदिकयो: कम्मकाण्डस्थयो: उपासितव्यमित्यनेन वेदशिरःस्थ विधिग्रहणम् । नोपामितव्यमिति निषेधस्योप- निषत्वदर्शनादेव तदनुल्ल खः । एतत्सप्पन वृत्तिमामग्रामुपलभ्यते । ईदृशानां विकलपानां स्वात्मन्यम्तमयो दृढम् । इत्युपळहणात्। विकल्पानां नियंत्थानपूर्वकं तद्धे तुशक्तिकदम्बस्य देवतायां विलीनतां भावयेदिति फलितार्थः ॥ ३२ ॥ भावनाविषयाणामभेदभावना तर्पणाम् ॥ ३३ ॥ योगुवादिहोमान्ता यावन्तः पदार्था इह भाविता एव भविथन्ति तेषां सर्वेषामपि परम्पराभेदभावर्जन विपयतावेलनण्य प्रयुक्तभेदभावनस्यापि निगरगन निर्विकल्पतुरीयाखण्डविषयतामापाद्य तस्या अपि त्यागेन स्वात्ममात्रावशेषस्तर्पण- वासना। यद्यपि ताम्बूलमर्चना स्तोत्रं तर्पणञ्च नमस्किया । इति परिगणितमुपचारान्तरमेव तर्पणम्, तथापि तदिहावरणदेवतोपचाररूपत्वा- हिसजनैकदेश एव। तर्पणभावननिरोधकत्वात्तपणताऽपि । एषामन्योऽन्यमभेदभावनं तर्पणं स्मृतम् । इति तन्त्रराजे एषामित्यस्य न्यासजपहोमानामिति मङ्कुचितं निधिकतं व्याख्यानं श्रुतिविरोधादनादेयम् ॥ ३३ ॥ एतावता प्रबन्धेन देहरूपश्रीचक्रस्य स्वात्ममात्रावशेषतामुक्का तन मह बहिरङ्ग- सम्बन्धशालिनः प्रपञ्चस्यापि स्वात्मनि विलापनमाह पञ्चदशतिथिरूपेण कालस्य परिणामावलोकनम् ॥ ३४ ॥ विषयास्ते सर्वेऽपि चिन्मात्ररूपा न परम्परं भिद्यन्त इति भावनया तर्पयामि । तिथिचक्रमुक्तरूपं कालचक्र देशचक्रं च ममस्ति भाति प्रियञ्च न तु नामरूपवद ·है. भावनोपनिषत् । । । सच प्रपञ्चस्त्रिविधः-कालरूपो देशरूप उभयरूपश्चेति। तत्राद्यौ यथा- चन्द्रमण्डलनिष्ठसादाख्यकलातिरिक्ता 'दर्शा दृष्टा दर्शता' (ते. ब्रा० ३-१०-१) इत्यादिश्रुतिपरिगणिताः पञ्चदश कलास्मन्ति ता एव प्रतिपदादिपूर्णिमान्ता- स्तिथयः । तिथिरूपास्ता एव च कामेश्वर्यादिचित्रान्तनित्याभिरभिवाः । सादेव तु ललिता। ईदृशस्य च नित्यं परिवर्त्तमानस्य कालरूपतिथिचक्रस्यान्तरेव श्रीचक्र तिष्ठति न बहिः। द्वितीयो यथा-भूगोलस्योत्तरभागे स्थितो मेरुस्तद्दक्षिणतो जम्बूप्लक्षशाल्मलिकुशक्रौञ्चशाकपुष्कराख्यास्सप्त दीपाः। तेषामन्तरालेषु भूगोलस्य वलयाकारा लवणासुरासर्पिर्मधुक्षीराख्यास्समुद्राः पुष्कराहहिर्मधुरोदस्ममुद्र- स्मप्तमः। ततोऽपि दक्षिणतः परं व्योमत्येवं षोड़श देवताः । तेषु मेर्वादि- व्योमान्तेषु क्रमेण ललितादिचित्रान्ताः क्रमेण नित्या युगप्रथमवर्षे तिष्ठन्ति। हितीये तु वर्षे जम्बूद्वीपादिमेर्वन्तेषु गच्छन्ति। टतीये तु लवणसागरादिजम्बू- होपान्तेषु इत्यादिरीत्या षोडशवर्षे परमव्योमादिमधुरसमुद्रान्तदेशेषु ललिताद्याः षोड़श नियास्तिष्ठन्ति। एवं षोड़शभिः षोड़शभिर्वर्षेनित्यानामेकका परिवृत्तिः । ईदृशदेशरूपचक्रस्याप्यन्तरेव श्रीचक्र न बहिः। तृतीयो यथा - भूगोलस्योप- यंधश्च वलयिताश्चन्द्रबुधशुक्ररविभौमगुरुशनिनक्षत्रकच्यास्तत्तदन्तरालान्यष्टाविति षोड़श देशाः कालचक्ररूपास्मन्ति। तेषु स्थानेषु देशपरिवृत्तिविपरिहत्तिकमतः षोड़श नित्याः परिवर्तन्ते। अस्यापि चक्रस्यान्तरेव श्रीचक्रं न बहिः। अस्य विविधस्यापि चक्रस्य पारमार्थिकरूपं नित्याचक्रमेव ब्रह्मातिरिक्तस्य सर्वस्य देश- कालावच्छिन्नतझेदात्सर्वोऽपि नित्यारूप एव । तासां खात्माभेदभावनैव यत्र विधीयते। अथ षोड़शनित्यानां खात्मत्वे भावनां शृणु। यदा तन्मयता सिद्धा प्रत्यक्षा भवति ध्रुवम् ॥ इत्युपक्रम्य 'गुरुराद्या भवेच्छक्तिः' इत्यादिना ललितायाः साङ्गोपाङ्गायाः खात्मत्व वासनामुन्ना अन्ते- तिथिरूपेण कालस्य परिणामावलोकनम् । नित्याः पञ्चदशैताः स्युरिति प्रोक्तास्तु वासनाः ॥ इत्युपसंहारस्य तन्त्रराजे दर्शनात्। सा च प्रपञ्चोपसंहारफलिकैव। तिथिरूपे- ति विविधचक्रोपलक्षणहारा प्रपञ्चपरम्। प्रपञ्चात्मकतया काल एव परिणतो. अतः सर्व ब्रह्मवेति विभावयामि। अथवा पूर्व लिखितां नित्याभावनामिहेव ·सभाष्यप्रयोगा एवं मुहर्तवितयं मुहर्तहितयं मुहर्तमावं वा भावनापरी जीवन्मुक्तो भवति स एव शिवयोगौति गद्यते ॥ ३५ ॥ ऽस्तीति विभावनमेवान्यासां पञ्चदशनित्यानां विभावनमित्यर्थः। तासां त्रिपुर- सुन्दर्यभेदस्य कृप्तत्वात्तदनुसृत्य भावनाविषयपदेनोक्तानां वच्य माणानां क्रोडी- कारण पूर्ववाक्य एवाभेदभावनाया विहितत्वाहा। वस्तुतस्तु सर्वा अपि शक्तयः षट्शताधिकविंशतिसहस्रसंख्या: खासात्मककाल- रूपाः। तत्समष्टिविग्रहवती ललिता। अन्याः पञ्चदश व्यष्टिवेषेण प्रत्येक चत्वा- रिंशदधिकचतुर्दशशतश्वासरूपा भवन्ति। तास्तथा विभावयेदित्यर्थः । एत- त्यक्षहयभावनाऽऽवरणपूजातः परा कार्येति केचित् । बायपूजायां तथैव स्थानतृप्तः सर्वविलापोत्तरं भावनान्तरानवकाशादिति तदाशयः । वस्तुतस्तु स्वात्ममानपरत्वेन मनसः स्तम्भे सति वासस्तम्भस्यावश्यम्भावाद्देवताया रश्मिविलापनस्य विसर्जन- काल एवोचितत्वान्मनःपवनोभयस्तम्भनस्योत्तरत्रकालस्य विधायेहैवावसरसद्भावा- निरर्थकवाक्यापकर्षस्यायुक्तत्वाच्चे हैव नित्या युक्तेति द्रष्टव्यम् ॥ ३४ ॥ एवमान्तरबानिखिलप्रपञ्चविलापनपूर्वकखात्ममात्रावशेषभावनाया अह- निशं धारावाहिकतावश्यकतां ध्वनयन् तदशक्तेषूत्तममध्यमाधमसाधकभेदेन त्रिविधं कालनियममाह-- एवं मुहूर्त्तत्रितयं मुहूर्त्तहितयं मुहूर्त्तमात्र वा भावनापरो जीवन्मुक्तो भवति स एव शिवयोगौति गद्यते ॥ ३५ ॥ एवमित्यनेन अव्यवहितपूर्वोक्ता स्वात्ममात्रविषयिणी खासस्तम्भनसहिता निर्विकल्पवृत्तिरुच्यते। तद्भिवभावनायां परस्तदेकासत: भावनेतरव्यापारशून्यः, धारावाहिकभावनावानिति यावत्। स जीवन्मुक्तिरूपफलभागी अचिरादेव जायते। जैगीषव्यादयः शिवयोगित्वेन ये व्यवझियन्ते तेऽप्येतादृशभावनाशालि- खादेवेति तत्पदप्रवृत्तिनिमित्तमीदृशभावनेत्यर्थः। वेदत्रयं बहिरङ्ग कम्मप्रति- पादकम्। अथर्ववेदस्तु अन्तरनकम्माण्येव प्रचुरं प्रतिपादयति तस्यापि शिरो- रूपेयमुपनिषत्तु ततोऽप्यन्तरगतमा भावनां वक्ति ॥ ३५ ॥ खासविलापनफलिकां कुर्यात् । तेन मन:पवनामनामैक्यनिफालनेन নী मुहर्त्तान् हावकं मुहर्तमवच्छिवं यापयेत् । ततोऽवतीर्य प्राणायामवयं ऋष्यादि- १। धारयेदिति पाठः ।

·१२ भावनोपनिषत् । कादिमतेनान्तश्चक्रभावनाः प्रतिपादिताः ॥ ३६॥ य एवं वेद सोऽथर्वशिरोऽधीते ॥ ३७॥ कादिमतेनान्तश्चक्रभावनाः प्रतिपादिताः ॥ ३६ ॥ य एवं वेद सोऽथर्वशिरोऽधोते ॥ ३० ॥ प्रस्यां या अन्तश्चक्रभावना: कथितास्ताः कादिनामकशक्तिमतरीत्यैव न तु कौलमतन। अस्या उपनिषद ईदृशभावनाप्रतिपादकत्वमिति पदशो वाक्यशश्च यो वेद स एवाथर्वशिरोऽध्ययनवान् । अध्ययनकरणकभावनाया अर्थावधिभाव्यक- त्वाद् इति भावः । 'योऽर्थज्ञ इत् सकलं भद्रमश्नुते' इति श्रुत्यन्तरे सकलपद स्वारस्यात्तु शब्दमात्रपाठादपि किञ्चिद्भद्रमस्तावेति लभ्यत इति शिवम् । इति भावनोपनिषदोऽथर्वणशिरसोऽतनोद्भाष्यम् । भास्कररायो विदुषां तुष्टय जीवन्मुमुक्षणाम् ॥ ३६॥३७ ॥ समाप्तम्। न्यासवयच कृत्वा गुरुं स्तुवीतेति सर्व शिवम् । अथर्वशिरसि प्रोक्तभावनानां सतां मुदे। इति भास्कररायेण प्रयोगविधिरीरितः ॥ भावनोपनिषत्प्रयोगविधिः समाप्तः ।

·अथ भावनोपनिषड्नाष्यम् । ओं श्रीकृष्णाय परमात्मने नमः । ओ३म् । श्रीचक्राराधनं स्थूलं निन्द्यते भावनान्तरात् । यस्यां व्योख्यास्यते सेयं भावनोपनिषन्मया ॥ अत्र खलु परमकारणभूता शक्ति: श्रीगुवनन्येति नवशक्तिमयं श्रीचक्रं नव- रन्धरूपदेहानन्यदिति चैवमादिनिरूपणैरन्यथाभावनारूपं श्रीचक्रोपासनक्रम- मविज्ञायानया चोपनिषदा स्थूलं बाह्यं च श्रीचक्रोपासनमेवाभिहितमिति “बिन्दु- त्रिकोण" इत्यादिलो कानुरोधेन कचिच्छ्रीचक्र विलिख्योपासते ते तु मन्दबुद्धयोऽना- घ्राताध्यात्मशास्त्रा इह विद्भिः सुतरामुपेक्षणीया एव भवन्ति। कुतः, औपनिषद- श्रीचव पूजनप्रकारानभिज्ञत्वात् । अत्र हि 'ज्ञाटज्ञानज्ञेयानामभेदभावनं श्रीचक्र. पूजनम्' (भा० उ० वा० १०) इति कण्ठरवेणा भिहितम् । एवं विस्पष्टमभि- हितमपि भावनात्मकं पूजनमकुर्वन्तो दुर्बलप्रमाणान्तराश्रयणेन घुणवहिलिख्य काम्यार्थमोहसमुद्र स्वयं मज्जन्तोऽन्यान्मजयन्तश्च बहवो वृथायुषो भवन्ति । यद्यत्र ब्राह्मााद्या अष्ट शक्तय: षो श शक्तयश्च कामादिभ्यः पृथियादिभ्यश्चान्या उक्ताः, तदा तबाह्यस्थूल श्रीचक्रोपासनमुपनिषत्प्रमाणकमिति तत् कत्तुमर्हन्ति, न तु तथोक्ताः । न चाभ्यन्तरं सगुणदेवताभावनात्मकाराधनमिहोपवीते, येन तदवगत्यर्थकमेवेदं प्रतीकोपासनमित्युच्येत। आध्यात्मिकतत्वपरिवारोपतत्वाभि- धानात्त देहो देवालयः प्रोक्तो जीवो देवः सदाशिवः । त्यजेदज्ञाननिर्माल्यं सोऽहंभावेन पूजयेद् ॥ इत्युक्तप्रकारकपूजनमेज विवक्षितमवगम्यते । अत्रैवं सति सगुणमूर्ति- ध्यानात्मकोपासनस्याप्यनवकाशात्क मुतिकन्यायेनैव रेखामादिमयस्य श्रीचक्र- प्रतीकोपासनस्यानवकाश इति स्थितम् । केचिश्चैतत्प्रतीकोपासकाः खेषां प्रबल मन्त्रशास्त्रप्रावीण्यं मत्वा कृतार्थतां मन्यन्ते। न तु ते ·भावनोपनिषत् । उत्तमा तवचिन्ता स्याम्मध्यमं शास्त्रचिन्तनम् । अधमा मन्त्रचिन्ता स्यात्तीर्थभ्रान्त्यधमाधमा । इति श्रुत्यन्तरं जानन्ति। ननु नवरन्धरूपो देहो नवशक्तिमयं श्रीचक्रमित्यादिषु देहाद्यनन्यत्वं श्रीचक्रादीनां भावनीयमित्युक्तं न तथा वाच्यम्, श्रीचक्राद्यनन्यत्व- स्यैव देहादीनां भावनीयत्वाभिप्रायादिति चेन्न। ज्ञानाद्यभेदभावनं श्रीचक्रपूजन- मित्यनेन स्पष्टवाक्य न श्रीचक्रादिषु देहादिबुद्धेः कर्त्तव्यतावगमात्। यदि देहादिषु श्रीचक्रादिबुडेः कर्त्तव्यतोपदिश्येत तदा पूजनस्यैव मुख्यत्वापत्त्या भाव- नोपनिषदित्यस्याः संज्ञाऽनुपपन्नव भवेत्। न चाभ्यन्तरभावनामपेच्य बाह्यतरं पूजनं माध्यमिति कोऽपि ब्रूयात् । यद्यपि देवीविषयकमन्त्रजपमात्रवान्यदा कदा वा तदर्थविचारहारोक्तप्रकारकतत्त्वभावनया निष्कामः क्रमेण मुक्तिपदं प्राप्नुयात्, श्रीचक्रादियन्त्राराधनवांस्तु सकामा न कदाऽपि मुक्तिपदार्हो भवितु. मर्हति । अस्य सर्वदा बहिर्मुखत्वात्। ननु “अव्यक्तमहदहङ्काराः कामेश्वरीवजे. खरीभगमालिन्योऽन्तस्त्रिकोणगा देवताः” (भ०उ० वा. २८) इत्युक्तम् अव्यक्तादीनि तु सर्वाणि तत्त्वानि परमार्थपरतत्त्व प्राप्तार्थमपलापनीयानोति वेदान्ताभिमतम्, एवं सति उक्तदेवतात्रयस्याव्यक्तादिरूपेणावस्थितिं विना विनाशो हि भवेत् । न किमेवं देवताविनाशकर्ता प्रत्यवायो स्यादिति चेन्न। सर्वदेवताधिष्ठानभूताया: कामेश्या अपि सदानन्दघनपूर्णरूपैकीकरणस्य विहितत्वात् । सर्वगतामूर्त खरूपभावनां विना यन्त्रे मूर्त्तदेवतां भावयन् हि प्रत्यवायी भवेत्। ननूता- प्रकारकावाहनासनाऱ्यापाद्याचमनोयनानवस्त्राद्युपचारैर्बाह्यश्रीचक्राराधनं विना भावनामात्रेण कस्यचिदपोन्द्रियाणि विषयव्यापारविमुखानि भवितुमर्हन्ति । नैव कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकम्मलत् । इति स्मरणात्। नापि परतत्त्वज्ञानानधिकारत्वेन मन्दानामपि यन्वाराधकानां तदाराधनाविश्वासजनकोत प्रकारकभावनोपदेशो युक्तः । न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कमसङ्गिनाम् । इति स्मरणात्। तस्मादियमुपनिषत्सर्वानर्थकारित्वादुपेक्षणीयैवेति। अत्रोच्यते यत्राराधका हि लोके खाराधनोत्तमप्रमाणान्वेषणपरा एतदुपनिषत्पुस्तकमादाय महा मुखेभ्योऽर्थशुश्रूषवः प्रार्थयन्ते तेषां यथार्थोपदेशन बुद्धिभेदः स्यान्चेत् तदा श्रुतेरुपदेष्टणां वा को न्वपराधः । न च भावनामात्रेणेन्द्रियाणां विषयव्यापारवेमुख्यं न स्यादिति वाच्यम्। भावनाकर्बया बुद्धी सर्वेषामिन्द्रियाणां लीयमानत्वात्। उक्त प्रकारभावनारहितो हि क्षणमपि अकमक्कन तिष्ठतीति स्मृतः, अतोऽनयोप- ·सभाष्यप्रयोगा . निषदा न स्मृत्युपरोधः । न च बाधाराधनमुपमृद्य देव्या: सगुणमूर्तभावनेवेह प्रतिपिपादयिषितेति वाच्यम् । चिदग्निखरूपपरमानन्दशतिस्फुरणं वस्त्रमिति खव्यतिरिक्तवस्तुसङ्गरहितस्मरणं विभूषणमिति चैवमसङ्गचिद्रूपनिर्गुणब्रह्मभावनाया एव प्रकृतत्वात्। अवस्थात्रयेकीकरणामकताम्बूलेन तुरीयावस्थात्मकनमस्कारण च निगुणब्रह्मभावनैव प्रकता भवति । यद्यपि मूलाधारादाब्रह्मरन्धपर्यन्तमित्या- द्युक्तालक्षणप्रदक्षिणेन व्यष्टितत्त्वभावनेव प्रक्वता, न त्वखण्डबोधानन्दलक्षणसमष्टि- तत्त्वभावनेत्याशीत। न तु सोपपद्यते। कुतः, देहशून्यप्रमातानिमन्ननं बलि- हरणमिति देहशून्यत्वेन भावनया प्रमाटतायाः स्वरूप समष्टिचैतन्ये निमग्न त्वात्। समष्टिमूलाधारब्रह्मरन्ध्योरेश्वरयोर्विवक्षितत्वोपपत्तेश्च । तस्मात्सर्व- गतब्रद्धाभावनैव प्रकृतेति। तर्हि वलिहरणानन्तरकार्यों होमः कोश इत्यत आह नित्येति। नित्यात्मविलापन नित्यस्य कूटस्थघटाकाशस्थानीयस्य पात्मनः परस्मिन्महाकाशस्थानीयचिन्मात्रात्मनि विलापनं होम इति । आज्वलन्तीमित्यत्र मा होमिस्वाहेति नित्यात्मनो होमद्रव्यता श्रवणात्। परिपूर्णध्यानमेव तत्पा. दुकानिमज्जनमित्येवं मुहूर्तत्रयं भावयतो देवताया पात्मना सहेक्य सिध्यति । तथा च श्रुत्यन्तरं त्वं वाऽहमस्मि भगवो देवतऽहं वै त्वमसी' ति। एवं प्रत्यक्ष. रैक्यपर्यबसवामिमां भावनोपनिषदं बायश्रीचक्राराधनाधारभूतां मन्यमानानां पण्डितत्व को नु ब्रूयात् ॥ नच चिन्तितकार्यसिध्यभिधानात्सगुणोपासनमेवात्रोत स्यादिति शङ्कयम्। निर्गुणोपासकानामपि मोक्षकार्यसिद्धेः। तस्मात्सर्वमन- वद्यमवगन्तव्यम्। इति सुन्दरखरतातपादशिष्याप्पयदीक्षितविरचितोपनिषडाथे भावनोपनिषनाथं समाप्तम् ।

·No text on this page.

·बीः वव.चोपनिषत्। 'बस चाखाब्रह्मविद्यामहाखण्डार्थवैभवम् । पखण्डानन्दसामाज्य रामचन्द्रपदं भजे ॥ ॐ एम् वाड्मे मनसौति शान्तिः । देवी धेकाऽय एवासीत् । सैव जगदण्डमसृजत् । काम- कलेति विज्ञायते। शृङ्गारकलेति विज्ञायते । तस्या एव ब्रह्मा पनौजनत् । विष्णुरजीजनत् । रुद्रोऽजीवनत् । सर्वे मारणा पनौजनन् । गन्धर्वाभरसः किन्नरा वादिववादिनः समन्ता- दजीजनन् । भोग्यमजीजनत् । सर्वमजीजनत् । सर्व शाक्त- मजीजनत् । अण्डजं खेदजमुभिज जरायुजं यत्किचैतन प्राणि स्थावरजङ्गमं मनुष्यमजीजनत् । सैषा परा शक्तिः। सैषा शाम्भवी विद्या कादिविद्येति वा हादिविरोति वा सादिविद्येति वा । रहस्यमोंमोवाचि प्रतिष्ठा। 'सैव पुरवयं शरोरत्रयं व्याप्य बहिरन्तरवभासयन्तौ देशकाल. वस्त्वन्तरसङ्गान्महाविपुरसुन्दरी वै प्रत्यचितिः। सैवात्मा ततोऽन्यदसत्यमनात्मा। अत एषा ब्रह्मसंवित्तिर्भावाभावकला- विनिमुका चिविद्याऽहितीयब्रह्मसंवित्तिः सच्चिदानन्दलहरी महात्रिपुरसुन्दरी बहिरन्तरनुप्रविश्य खयमेकैव विभाति । यदस्ति सन्मावम् । यविभाति चिन्मावम् । यत्प्रियमानन्द तदितत्व कारा महाविपुरसुन्दरौ। त्वं चाहञ्च सर्व विश्वं सर्व- देवता। बूतरत्सर्व महात्रिपुरसुन्दरी सत्यमेकं ललिताखा वस्तु तदहितीयमखण्डाथ परं ब्रह्म ।

·बा चोपनिषत् पञ्चरुपपरित्यागादखरूपप्रहाणतः । पधिष्ठानं परं तत्त्वमेकं सच्छिष्यते महत् ॥ इति । "प्रज्ञानं ब्रह्म" इति वा "अहं ब्रह्मास्मि' इति वा भाष्यते। "तत्त्वमसि' इत्येव सम्भाष्यते । "अयमात्मा ब्रह्म" इति वा 'ब्रह्म वाहमस्मि' इति वा 'योऽहमस्मि' इति वा 'सोऽहमस्मि' गन्ध- । बरचोपनिषडाष्यम्। यस्यां देवी महावाक्य चतुर्भिर्भाष्यते परा। बचाख्योपनिषदं व्याख्यास्ये तो हिलिङ्गकाम् ॥ देवीति। अग्रे प्राग्जगदुत्पत्तेर्दैवी सगुणनिर्गुणोभयात्मिका एका घहितीया प्रासीत् । सैव जगदण्डम् अण्डाकारमिदं जगद् आकाशादिपञ्चीकरणहारणासृजत् ससज। सैव सगुणांशेन कामकलेति शृङ्गारकलेति च विज्ञायते । तस्या एवं सकाशाब्रह्मा चतुर्मुखोऽजोजनज्जातः। विष्णुरुद्रमरुगणाश्चाजीजनन् । दिकञ्च सर्व तस्या एवाजीजनत्। सैषा परा शक्तिब्रह्मविष्णुरुद्भ्योऽपि तस्या अधिकत्वेन तुरीयतया स्वप्रधानत्वात् परत्वोपपत्तिः । ननु त्रिमूत्युत्तीर्णत्वं निर्गुणस्यैव स्थाव तु सगुणस्य यदि सगुणस्य च स्यात्तत्रापि शिवस्यैव न तु देव्या इति चेत्र। ब्रह्मविष्णुरुदेखरसदाशिवाख्यैः प्रसिद्धैः पञ्चदेवैस्तुर्यातीतस्यापि सगुणत्वावगमात्तत्र सदाशिवस्थापि परशक्त्यधोनवसत्ताकत्वाच्च । तथाहि ब्रह्मविष्णुरु२खरसदाशिवानां पञ्चानामपि देवानां वाणोरमोमोसमनोन्मनीसंज्ञाभिः प्रतिभिममतानामेव मूर्तिमत्त्वं जगद्यापाराद्यधिक्तत्वं च सिध्यति । निर्गुणब्रह्मखरूपमात्रत्वसिः। तस्मात्परा शक्तिरेव सर्वकारणस्वरूपिणोति । सैषा परा शक्तिरेव शाम्भवी शम्भुसम्बन्धिनी सगुणा निगुणा वा विद्या स्यात् । कएईलहोमित्युक्तप्रथमपादार्थत्वात् कादिविधेति वा हसकलङ्गीमित्युक्तहितीय- पादार्थवाहादिविद्येति वा सकलहोमित्युक्ताटतीयपादार्थत्वात्सादिविद्येति वा या भाषी सेवा पञ्चदशाक्षरी श्रीविद्येव थाम्भवीति तस्या ॐवाचि पोकारवचने प्रतिठेति यत्तद्रहस्यमों सायमित्यर्थः । सेव परा गहिरमुस्यार्थिभिर्मूात्मतयो- अन्यथा १ पयंत्रीकोऽधिक: पुलकानी । २ तपारम्य भियते महदितीत्यन्त: पाठोऽधिक: पुलकारी।

·सभामा इति वा 'योऽसौ सोऽहमस्मि' इति वा या भाव्यते सैषा षोड़शी श्रीविद्या पञ्चदशाक्षरी श्रीमहात्रिपुरसुन्दरी बालाऽम्बिकेति वा सकलेति वा मातङ्गीति खयम्वरकल्याणौति भुवनेश्वरीति चामुण्डेति चण्डेति वाराहीति तिरस्करिणीति राजमातङ्गीति वा शकण्यामलेति वा लघुश्यामलेति वा अश्वारूढ़े ति वा प्रत्यङ्गिरा धूमावती सावित्री गायत्री सरखती ब्रह्मानन्द- कलेति । ऋचः भक्षरे परमे व्योमन् । यस्मिन्देवा पधि विश्वे निषदुः । यस्तन्न वेद किमचा करिष्यति । य इत्तहिदुस्त इमे समासते । इत्युपनिषद् । वाङ्मे मनसौति शान्तिः । समाप्तेयं बखचोपनिषद् । पास्यमानाऽपि निःश्रेयसार्थिभिरमूर्तचैतन्यामतयोपास्यमानत्वात् । “प्रधान बम" इति “अहं ब्रह्मास्मि" इति “तत्त्वमसि" इति “अयमात्मा " इति च सम्भाव्यते। अस्य महावाक्यचतुष्टयस्य रहस्योपनिषदि प्रातिलोम्येन वर्णितार्थत्वादलमति. प्रपञ्चेन। नन्वहमस्मि इति योऽहमस्मीति सोऽहमस्मोति योऽसौ मोजमस्रीति यहाक्यचतुष्टयमुच्यते अस्य पूर्वोक्तप्रज्ञानंब्रोत्यादिवाक्यचतुष्टयार्थाविलक्षणत्वा- त्पुनरुक्तिदोषप्रसङ्ग इति चेदत्रोच्यते । न घस्य पूर्ववाक्यार्थाविलक्षणत्वं शक्य सम्भावयितुम्। पूर्ववाक्यानां प्रातिलोम्येनाधिकारिसम्बन्धविषयप्रयोजनार्थत्वा- दपरवाक्यानां विषयमावार्थत्वाच । यत्वब्रह्मास्त्रौत्यभ्यासविषयवाक्यमुक्तं तस्यात्तिसूचकमपरमिदं वाक्य चतुष्टयं भवितुमईतीत्येवं वैलक्षण्यमवगन्तव्यम् । यथा च "प्रधानं अन" इत्यादिवाक्यानां पूर्वपूर्वसाध्यत्वेन उत्तरोत्तरसाधनत्वमस्ति तथाहममोत्यादि- वाक्यानामपि वातुं युक्तम्। पाद्यस्य निदिध्यासनाभ्यासरूपत्वाहितीयस्थ मनना- भ्यासरूपत्वात्तृतीयस्य श्रवणाभ्यासरूपत्वाचतुर्थस्य दर्शनाभ्यासरूपत्वाच। दर्शन- अवषमनननिदिध्यासनामामुत्तरोत्तरसाध्यत्वेन पूर्वपूर्वसाधनत्वं सर्ववायोचाम। मनासर्वमनवअमिति। ये महावाक्ये महभिर्भाव्यते सैषा निर्गुननसाचैतन्य ·चोपनिषत् समपिती पराशशिर्षवहारयावां प्रापेन सो पोडणी त्रीषिया कादिपवदना परी महाविपुरसुन्दरीत्यादिसगुणनामभिरभिधीयमानाभुदयार्थिभिरपासमाना भवति। तमः ननु निःश्रेयसाभादययोस्तमःप्रकाशयोरिवेतरेतरविरुदत्वं सर्वशास्त्रप्रसिद्धम्। निःश्रेयसस्य जानिविषयत्वादभुदयस्थानानिविषयत्वाच्च । प्रस्वां युपनिषदि निःश्रेयसार्यकं निगुणोपासनमादयार्थकं सगुणोपासनमभिहितं दृश्यते । चावेकवाक्यतोपपद्यते। "प्रज्ञानं ब्रह्म" इत्यादिमहावाक्यानां सगुणवनपरत्व- कल्पनानौचित्यात्। महात्रिपुरसुन्दरील्यादिशब्दानां निर्गुणब्रह्मपरत्वकल्पना- नौचित्याच। तस्मादिमिवेतदुपपादनमिति । प्रतीचते 'नायं विरोधः । प्रवकवाक्यताया अनावश्यकत्वात् । नि:श्रेयसाभादयाख्योभयफलसिद्धार्थकसगुणनिर्गुणसमुच्चयोपासनविषया होयमुप- निषन्मध्यमाधिकारिणमपेच प्रत्ताऽस्ति । मन्दाधिकारिण: सगुणमानोपासक- वाटुत्तमाधिकारिणो निर्गुणमानोपासकवाच । सगुणनिर्गुणयोश्च प्रकाशयोरिव विरहत्वकल्पनमपि उत्तमाधिकारिदृष्टैरव भवितुमर्हति न तु मध्य- माधिकारिदृध्या । समुच्चयोपासनफलभूतनिःश्रेयसाभुदययोः सामानाधिकरण्यं च परमखरनियमिताधिकारवत्सु ब्रह्मविष्णुरुऐन्द्रादिषु श्रूयते एव । न चाधिकारि- व्यतिरिोषप्युभयफलसिपिरिति शक्य सम्भावयितुम् । समुच्चयोपासनसिहावपि फलसमुच्चयासिः। तस्मादधिकारिभेदेनोभयलिङ्गतया प्रवत्तायामस्थामुपनिषदि म कचिदपि विरोध इति। इदानों शब्दब्रह्मविदुषः परब्रह्मवेदनाभावे परम- प्रयोजनाभावम् “ऋच” इत्यादिना दर्शयत्रुपनिषदमुपसंहरति ऋच इति। मादिवेदमन्त्राः विखे सर्व देवाच अक्षर अविनाशिनि परमे सर्वोत्कृष्ट यस्मिन् व्योमन् व्योमनि चिदाकाशेऽधिनिषेदुरध्यवसन्। चिदाकाशात्मक- निर्गुणपरब्रमणमकलवेददेवाधिष्ठानत्वे सति कैमुतिकन्यायेन नरतियंगाद्य- शेवप्रपश्चाधिष्ठानत्वोपपत्तेः। तदक्षरत्वादिलक्षणं परं ब्रह्म यो न वेद न विदित- वान् स मामेक्यविज्ञानहीन ऋचा वेदेन शब्दब्रह्ममाताध्ययनेनेत्यर्थः । किं प्रयोजनं करिवति। शब्दब्रमणि निष्णातो न निष्णायात्पर यदि। अमः अमफलं तस्य धनुमिव रचतः ॥ इति परबमानहीनसाधीवमहामोऽपि बममात्रकखल क्वात्। ये पुन ·संभाष्था स्तत्परता इत् इत्य पूर्वोक्तप्रकारेण विदुर्विदितवन्तस्त इमे वर्तमाना जीवन्मुक्ता एव समासत परब्रह्मणि सम्यगासीना भवन्तीत्यर्थः । अयं भावः-लोके अधीतसमस्तवेदमन्त्रोऽपि पुरुषस्तत्परमतात्पर्यभूतपर- ब्रह्मात्मैक्यापरीक्षञानानुभवहीनश्चेत्तदा तदध्ययनयमश्चित्तशहिमात्रप्रयोजनो भवेत् न तु सद्योमुक्तिप्रयोजन इति । इति श्रीमत्सुन्दरखरतातपादशियाप्पयदीक्षिताचार्यकृती बा चोपनिषनाथं समाप्तम्। ॥ शिवम् ॥

·No text on this page.

·श्रीश्रीभगवत्यै नमः ॥
अरुणोपनिषत्।
इमा नुकं भुवना सौषधेम ॥
प्रस्यार्थ:-पृनयो नाम मुनयः परस्परं सङ्गिरम्ते। इमा इमां चक्रविद्या ।
नुकं वितर्के। भुवना भुवनानि। सौषधम अवगच्छाम। चक्रविद्यामुपावित्यैव
भुवनान्यवतिष्ठन्त इति वितर्कयाम इत्यर्थः । यहा-इमां चक्रविद्यां भुवना
भुवनात्मतया सौषधम । नुकं पृच्छायो । 'नु पृच्छायां वितर्के च' इत्यमरः ॥
इन्द्रश्च बिवे च देवाः ॥
अस्य बाक्यस्यार्थः स्पष्ट एव । चक्रविद्यामुपाश्रित्यैव भासत इति शेषः ॥
यज्ञच्च नस्तन्वञ्च प्रजाच ।
आदित्यैरिन्द्रः सह सौषधातु ॥
प्रस्थार्थः-यामग्निष्टोमादिकं न: अस्माकं तन्वं तनू शरीराई पत्नीमिति
यावत्। प्रजां सन्तानं । चकारात् सवाः सम्पदः । श्रादित्यैः मरदगणैः सह
इन्द्रः चक्रविद्योपासनात् प्राप्तपरमैश्वर्यः इन्द्रः चक्रविद्यामस्माकमुपदिश्य सोषधातु
सम्पादितवान् । प्राप्तकाले लोट् ॥
आदित्यैरिन्द्रः सगणो ममभिः ।
अस्माकं भूत्वविता तनूनाम् ॥
मन्त्रहयस्यार्थः- तनूनां पुत्रमित्रकलत्रादीनां अविता
रक्षकः भूत
भवतीत्यर्थः । इन्द्र एवास्माकं योगक्षमसम्पादक इति भावः ॥
मालवख प्रलवस्व ॥
प्रायवक्रविद्या प्रस्तुवन्ति । आपादमस्तकं प्रवनं अमृतनिष्यन्दसेचन
कुरु। प्रकर्षेण प्रवनं दिसप्ततिसहस्रनाडीमार्गेषु पासेचनं कुरु ॥
पाण्डीभव ज मा मुहुः ॥
चोऽयमर्थः-पाण्डी पिण्डाण्डं ब्रह्माण्डच, चिप्रत्ययान्तः, भव
१०

·अरुणोपनिषत् पिण्डाण्डरूपेणास्मदीयेन ब्रह्माण्डरूपेण वाद्येन भवदीयेन प्राप्नुहि, भवत्सायुज्यं देहीत्यर्थः । अज अवगच्छ। मुहम्मामवगच्छ. अनुग्रहाणत्यर्थः। अजगती इति धाताः प्रकारलोपछान्दसः ॥ सुखादौन्दुःखनिधनाम् ॥ अस्यार्थ:-सुखमत्ति प्रादयतीति सुखादी सुखसम्पादक: इन्दुः चन्द्रः वैन्दवस्थानगतः खनिधनां खं वैन्दवस्थानमेव नितरां धन' यस्थाः सा ताम् । यहा-सुखादों सुखप्रथमा सुखामिकाम्। दुःखस्य निधन नाशी यति दुःख- निधनां अविज्ञातदुःखगन्धामित्यर्थः । यहा-सुखादों शोभनेन खेन इन्द्रियेण मनसा पादौ प्राद्यां मनीवेद्यामित्यर्थः । दुःखनिधनां दुःखानां दुष्टे न्द्रियाणां चक्षुरादीनां प्रगीचरामित्यर्थः ॥ प्रतिमुचख खां पुरम् ॥ खां भगवतौं पुरं देहं प्रतिमुच्चख अधितिष्ठ ॥ मरीचयः : खायम्भवाः ॥ प्रस्यार्थ:-स्वयं भगवत्याः सकाशात् भवा उत्पन्नाः मरोचयो मयूखाः साणि भुवनानि आहत्य बर्तन्त इति वाक्यशेषः। सूर्यचन्द्राम्नीनां प्रकाश- कत्वं स्वायम्भुवमरीचिप्रसादादेवेति उत्तरत्र वध्यते ॥ ये शरीराण्यकल्पयन् ॥ प्रस्यार्थ:-ये मयूखाः यष्टुत्तरविशतसंख्याकाः शरीराणि कालात्मकानि षष्टुत्तरतिशतसंख्याकानि दिनानि तान्येव संवत्सरः । 'हायनात्मा प्रजापति इति श्रुतः ॥ ते ते देहं कल्पयन्तु ॥ ते मरीचयः ते तव भगवत्या: देहं कल्पयन्तु देहमात्रयन्तु। देहशब्देन देहावयववरणमुच्यते। भवञ्चरणोत्पना इत्यर्थः । मा च ते ख्या म तौरिषत् ॥ ते तव ख्या ख्याति: जानं मा च तीरिषत् पस्मान् न जहात। भव- हिषयन्जानं पस्याकं सदा सिध्यत्वित्ययः॥

·सभाष्था ७५ -- । इतःपरं प्रत्रयचक्रविद्यानुष्ठाने त्वरमाणाः परस्परं सङ्गिरन्ते- उत्तिष्ठत मा खप्त। अग्निमिच्छध्व भारताः । राजः सोमस्य हप्तासः । सूर्येण सयुजोषसः ॥ प्रयमर्थः हे भारताः भायाँ भारूपायां ज्योतीरूपायां चक्रविद्यायामिति यावत् रताः उपासनारताः। यहा-भारत्याः सरस्वत्याः श्रीविद्याया उपासकाः । सामान्यविहितप्रत्ययस्य विशेषवाचित्वात् भारता इति। उत्तिष्ठत उपासनोपक्रम कुरुत । मा खप्त अप्रमत्ता भवत। अग्निमिच्छध्वं स्वाधिष्ठानगताग्निं प्रज्वलयत । रामचन्द्रस्य। उमया सहितः सोमः। चन्द्रमण्डलान्तर्गतवैन्दवस्थानगतत्वात् देव्याः चन्द्रस्य सोमशब्दवाच्यत्वसिहिः । तस्य चन्द्रस्य निष्यन्दैः हप्तासः तृप्ताः । सूर्येण अनाहतचक्रविशद्धिचक्रयोमध्ये स्थितेन सूर्येण सयुजा, अग्निचन्द्रयोमध्य- वर्तिना इत्यर्थः । यहा-सूर्येण सयुजा राज्ञा हप्तासः इत्यन्वयः। कीदृशाः उषस: मुष्टमायामयलेशाः। यहा-- उषस: उष:काले ध्यानरताः तस्मिन् काले भगवतीनिदिध्यासनादेर्विहितत्वात् । इतः परं पूजासामग्रीमुपदिशन्ति पृश्नय :- युवा सुवासाः॥ अयमर्थः-युवा दृढ़ाङ्गः स्वस्थः । सुवासा: शुभ्रवस्त्रः । इदं शुधभरण शुभ्रमाल्यादीनामुपलक्षकम् । एवंविध: सन् पूजयेदिति शेषः ॥ श्रीचक्रस्य स्वरूपं तावदाहु:- अष्टाचक्रा नवहारा॥ अयमर्थः-अष्टकोण-दशकोणहितय-चतुर्दशकोणाष्टपत्र-षोड़शपवत्रिवलय- त्रिरेखामकानि अष्टाचक्राणि यस्याः सा अष्टाचका। अतएव नवहारा नवानि हाराणि त्रिकोणरूपाणि यस्याः सा नवहारा ॥ देवानां पूरयोध्या ॥ अयमर्थः-देवानामिन्द्रादीनां पूज्यत्वेन सम्बन्धिनी पू: श्रीविद्यानगरम् । यहा, दीव्यन्तीति देवाः पञ्चविंशतितत्वानि तेषां पूरधिष्ठानम्। यहा, सूर्य चन्द्राग्नीनां पू: सोमसूयानलात्मकत्वात् श्रीचक्रस्य । तस्य पुरवयसमष्टिरूपत्वात् पूरित्येक वचनसिहिरिति ध्येयम्। अयोध्या असाध्या अनधिकारिां मन्द भाग्यानामिति शेषः॥

·স্মঘানি ॥ - तस्यां हिरण्मयः कोशः । स्वर्गी लोको ज्योतिषावृतः ॥ - तस्यां पुरि श्रीचक्रमध्ये हिरण्मयः कोश: सहस्रदलकमलकोश इत्यर्थः। वैन्दवस्थान सहस्रदलकमलकोशस्य विद्यमानत्वात्। तस्य कोशस्य ज्योतिषा खर्गो लोक पाहतः । ज्योतिर्लोकः स्वर्गलोक इत्यर्थः अथ पृश्नयः चक्रविद्योपसनाया: फलमाहु :- यो वै तां ब्रह्मणो वेद अमृतेनावृतां पुरीम् । तस्मै ब्रह्म च ब्रह्मा च आयुः कौत्तिं प्रजां ददुः ॥ अयमर्थ:- ब्रह्मणः ब्रह्मस्वरूपाया: भगवत्या: तां पूर्वोक्तां अमृतेन पावतां चन्द्रमण्डलगलत्पीयूषधाराहतां पुरों श्रीचक्ररूपां त्रिपुरायाः पुरं यो वेद ज्ञान- पूर्वकमर्चन करोति तस्मै विदुषे अचकाय ब्रह्म च ब्रह्मस्वरूपा भगवती, ब्रह्मा च ब्रह्मस्वरूपो भगवान् । चकारवयं उभयोम्मेलनं समुच्चिनोति. मिलितयोरेव वैन्दबस्थाने सहस्रार सुधासिन्धुमध्ये मणिहोपे चिन्तामणिग्रह निवासात्। एतौ उभौ पायुः जीवितं कीर्ति यशः प्रजां सन्तानं ददुः दद्यातां इत्यर्थः । व्यत्ययो बहुलं इति वचनव्यत्यय: ॥ शिवशक्त्योः तत्रैव निवासमाहु :- विभ्राजमानां हरिगों यशसां संपगैवृताम् । पुरं हिरगमयों ब्रह्मा विवेशापराजिता ॥ अयमर्थः-विचाजमानां अनन्तकोटिसंख्याककिरणैरिति शेषः प्रकाश- माना । हरिण हिरण्यवर्णी "हिरण्यवर्ण हरिणीम्” इति श्रुतिः । यशसा की. सम्यक्परिवता, ये ये लोके कीर्तिमन्त: ते सधै भगवतीप्रसादसमासादित- कीर्तिमन्त इत्यर्थः। तां वैन्दवो पुरं चिन्तामणिग्रहं ब्रह्मा सदाशिवः 'ब्रह्मा शिवो में प्रस्तु सदाशिवोम्' इतिश्रुतेः पुंलिङ्गब्रह्मशब्दसदाशिवशब्दयो: एक- एवार्थः प्रतीतः। विवेश अपराजिता सादाख्या चन्द्रकला विवेश । वाक्य- हयेन उभयोः प्रवेशभेदप्रतिपादनं 'वैन्दवे चिन्तामणिग्रह सदाशिवः सर्वदा सविहितः। अपराजिता कुण्डलिनी शक्तिः षट्चक्राणि भिवा भूयोभूयः प्रविशति इतीममर्थ ज्ञापयितुम् ॥

·सभाष्था ७७ - । शिवशत्योः तस्मिन् चक्र प्रवखितिप्रकारमाहु :- पराङत्यज्यामयी। परात्यनाशको॥ प्रस्थार्थः-पराइ अधोमुखी चक्ररूपिणी। शिवशक्त्योर्मध्ये शक्ति: प्रज्या मयो ज्यानिरहिता नाशरहिता नित्या दुःखरहिता पानन्दमयी इत्यर्थः । एति बर्तते। यहा-प्रज्यामयी ज्या भूमिः तेन पञ्चभूतानि लच्यन्ते, तन्मयो न भवती- त्यज्यामयी, मनस्तत्त्वादिमयी शिव चक्रात्मकचतस्त्रिकोणामिकेति यावत्, शिव- कोणानाम् वैन्दवस्थानादध: अईमुखतया अवस्थानात्। पनाशको नाशरहिता शक्तिचक्रात्मकपञ्चयोन्यात्मिका। पराड् पधोमुखी एति, पतियोनीनामपि शिवकोणापेक्षया अवाज मुखत्वात्। एवं शिवकोणशलियोनीनाम् परस्परमवाए मुखत्वं चक्रलेखनक्रमादवगम्यते ॥ विदुषः फलमाहु :- दूह चामुख चान्वेति । विद्वान् देवासुरानुभयान् ॥ अस्यार्थः-दीव्यन्तीति देवाः एकादशेन्द्रियाणि। असराः प्रसवः प्राणा: प्राणादिपञ्च वायवः तान् रान्ति प्राददत इति पञ्चतन्मात्रा उच्चन्ते। उभयान् उभयत्र देवामुरेषु पन्वितान् माययशुद्धविद्यामहखरसदाशिवान् । यो विहान पञ्चविंशतितत्त्वजातं विदित्वा शिवशक्तिसम्पुटात्मकं पञ्चविंशतितखविलक्षण षशितत्त्वं यस्तु वेत्ति स बिहान् इह च इह लोके पूजातारतम्यवशात् प्रमुख च परलोक साटिसालोक्यसामोप्यसारूप्यसायुज्यात्मिकया पविधया मुख्या अन्वेति युज्यते सावादिस्वरूपंसप्रपथं पुरस्तात् प्रपश्चात। अथ देवासुरोभयनानोपायमाहु :- यत्कुमारौ मन्द्रयते यद योषिट्यत् पतिव्रता । अरिष्टं यत् किञ्च क्रियते पग्निस्तदनुवैधति ॥ अयमर्थः-कुण्डलिनीशोरवस्थात्रयं विद्यते यदयस्मिन् चक्र कुमारी कुमारावस्थामापत्रा प्रथमं सुप्तोत्थिता मन्द्रयते मन्द्रखरं करोति कूजतीत्यर्य: कुण्डलिन्याः सात्मकत्वात्। सव्वा हि सुप्तोत्याने मन्द्रखरं करोति, सहदित्यर्थः । यदयोषित् यस्मिन् चक्र कुलयोषित् विष्णुन्धिपर्यन्तं गत्वा, रातोति शेषः । कुलयोषित् कुल त्यता राति विष्णोः प्रभेदने । सनत्कुमारवचनात् । यत् यस्मिन् चक्र पतिव्रता पत्या सदाशिवेन साई ·अरुणोपनिषत् चक्र- सहस्रदलकमले विहरमाणा। रिष्टं शुभाभाव 'रिष्टं क्षेमे शुभाभावे' इत्यभि- धानात्, तदन्यदरिष्टं शुभं अमृताखादामित्यर्थः। यत् किश्चित् क्रियते तत् खाधिष्ठानगतोऽग्निः अनुवेधति सहायं करोति । प्रतच अभ्यासवशात् वायुना अग्नि प्रज्वाल्य अग्निशिखानुविनविलीनचन्द्रमण्डलगलत्पीयूषधारानुभवे पञ्चविंशतित खातोता परमेश्वरी इति चातुं सुशकमित्युपदेश: ॥ चक्रविद्योपासनं वर्णिनां पावमिणां जानिनामञानिनाच फलदायक मित्वमिसन्धायाहु :- पतासः शृतासच यज्वानो ये ऽप्ययजनः स्वयंन्तो नापक्षन्ते ॥ प्रयमर्थ:--अश्तासः अपकाः अक्षपितान्तःकरणकल्मषा इत्यर्थः । गृता- सच पक्षाच क्षपितान्तःकरणकल्मषा इत्यर्थः। यज्वानः यजनशीला: तैवर्णिका प्रायमिणव। अयन्वनः यागरहिताः शूद्रादयः । 'तस्माच्छूद्रो यन्त्रेऽनबक्रप्तः' इति श्रुतिः त्रैवर्णिकैकनियताधिकारयज्ञशब्दवाच्याग्निष्टोमादिपरा। विद्योपासने शूद्राणामपि अधिकारचोदनात् निषादस्थपतिवत् वैदिके कर्मण्यधि- कारसिहे: न काचित् क्षतिः । यन्तः, इण्गती, चक्रविद्यामवगच्छन्तः स्वः स्वर्ग नापक्षन्ते ॥ चक्रविद्योपासनाव्यतिरेकेण देवतान्तरोपासनायामनिष्टमाहु : इन्द्रमरिनञ्च थे बिदुः सिकता इव संयन्ति । रश्मिभिः समुदीरिताः अस्माल्लोकादमुनाच ॥ प्रयमर्थ:-सुरासुरमख्यवन्दितचरणारविन्दायाः सर्वभूतान्तर्यामिन्याः सर्च व्यापिन्या: जगदुत्पत्तिस्थितिलयहेतावक्र विद्याया अन्यत्वेन ये इन्द्रमग्नि, चकारात् यमादिलोकपालान् पृथिव्यादिसदाशिवान्ततत्त्वानि च, उपास्यत्वेन ये विदुः ते सिकता इव वालुककणा इव संयन्ति, परस्पर विरला: भ्रष्टा भवेयुरित्यर्थः । किच-रश्मिभिः यमपाशेः समुदोरिताः संयता बहा भवेयुः इत्यर्थः । कि-अस्मासोकात् प्रमुभानोकाञ्च भ्रष्टा भवेयुरिति शेषः । अतएव श्रुत्यन्तरम्- पन्ध तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते । भयमर्थ:-विद्या विद्याविहां जानमार्गविहां इन्वादिसेवा 'वार्च

·सभाष्या
धेनुमुपासीत' इत्येवमध्यारोपितमेवाच ये कुर्वते ते पविक्षांस: मन्वं तमः
प्रविशन्ति पन्धतामिनं प्रविशन्तीत्यर्थः। चकारः प्रकरणसमाप्तिद्योतकः ॥
ऋषिभिरदात् पृग्निभिः ॥
समाप्नेयमुपनिषत् ॥
ॐ तत् सत् ॥
पृथिनामभिः ऋषिभिः एतत् सर्वमदात् पदायि । कम्मणि लुङ, छान्दस:
कम्मणि प्रत्ययलोपः, कर्तप्रत्ययव्यत्ययश्च । ऋषिभिः पश्निभिः एवमुक्तमित्यर्थः ।
यहा -पृत्रिभिः ऋषिभिः सहित: ऋषिसः एवमदात् वाचमिति शेषः उत्ता-
वानित्यर्थः ।
समाप्तेयं लक्ष्मीधराचार्यकता टोका।

·No text on this page.

·कालिकोपनिषत् । ॐ अथ ह एनां ब्रह्मरन्ध्र बह्मरूपिणीमाप्रोति । शुभगां त्रिगुणामुन्ना। शुभगा तु कामरफेन्दिराविन्दुमेलनरूपा। ममष्टिरूपिणी। एतत्विगुणितमादौ । तदनु कूर्चयम्। कूचबोजन्तु । व्योमषष्ठस्वरविन्दुमेलनरूपम् । तदेव हिरुञ्चार्य भुवनाहयम् भुवना तु व्योमज्वलनेन्दिराशून्यमेलनरूपा। तहयम् । दक्षिणे कालिके इति अभिमुख्यता। तदनुबोजमप्तकमुच्चार्य । वृहद्भानुजायामुञ्चरेत् । मत्वा शिवमयो भवेत्। सर्वसिद्धोखरो भवेत् । गतिस्तस्यास्ति । नान्यस्य । स तु नारीश्वरः । स तु देवेखरः । इति ॥ अभिनवजलदसशाशा । घनस्तनो । कुटिल- दंष्ट्रा। स(श)वासना कालिका ध्येया। त्रिकोणं त्रिकोणं नवकोणम् । पद्मम् । तस्मिन् देवी षडङ्गनाभ्यचा । तदिदं माङ्गम् । ॐ काली कपालिनी कुल्ला कुरु- कुल्ला विरोधिनी। विप्रचित्ता । उग्रा । उग्रप्रभा । दीप्ता। नोला। घना । वलाका । मात्रा । मुद्रा । मिता । सैव पञ्चदशकोणगा। ॐ ब्राह्मी माहेखरो चैन्द्रो चामुण्डा कौमारी अपराजिता । वाराही नारमिहो च अष्टपत्रगा। द्वितीयचतुःषष्ठाष्ट[दश]- हादशचतुर्दशषोडशस्वरभेदेन प्रथमेन। प्रणवेन वा। मन्त्र विदध्यात्। अङ्ग तम्मूले(ना)वाहनम्। तदैव पूजनम् । य एनं मन्त्रराजं नियमेन अनियमेन वा । लक्ष लक्षमावर्त्तयति। स पाप्मान तरति । स दुष्व तानि तरति। स ब्रह्म- भाग्मवति । सोऽमृतत्वभागभवति । स सर्वशोकं तरति । स आयुरारोग्यमैश्वर्य लभते सदा । पञ्चमकारण पूजयेत् । मदा भक्तो भवेत्। सदा वेदभक्तो भवेत् । स सर्वशास्त्रं जानाति । स सर्वप्रत्ययकारी भवति । राजानो दासतां यान्ति । सिद्धमन्त्रस्य जपिनाम् । यश्च पाचात्यम् । तन्मयम्। शिव एव हि । जया सर्व देवतम् । मन्त्रं बीजम् । यः स्वयम्। शिव एवायम्। अणिमादिविभूतीना- मोखरः । कालिकां लभेत्। आवयोः पानभूतोऽसी। सुकतो त्यताकल्मषः । जीवन्मुक्तः स विज्ञेयो यः स्मरेद घोरदक्षिणाम् । दशांश होमयेत् । तदनु तर्पयेत् । अथ ह एकेषु यान् कामान् वाहयति भोषयति । अनिरुद्धज्ञानात्। अनिरुद्ध- सरखती । अथ एक कालिकामनु जपेत् । यं (य:) मत्यहात्मा ज्ञानवैराग्ययुक्तः । शाम्भव(व) दोक्षासुरतः । शाक्तो वा दिवा ब्रह्मचारो । रात्री नग्नः । सर्वदा मैथुना- १ स्वरूपिणीति पाठान्तरम् । ११ ·८२ कालिकोपनिषत्। । मतमानमः । जपपूजादिनियमो योषित्सु प्रियकरः। सुभगोदकेन तर्पणम् । तेनैव पूजनम् । मर्व(दा)कालीरूपा(पमा)त्मानं विभावयेत्। सर्वयोषिदाश म)तो भवति । महत्यां तरति। अथ पञ्चमकारण सर्वमाप्रोति । विद्यां पर धन धान्यं सर्व- शस्यश्च । कवित्वञ्च । नान्यः परमः पन्था विद्यत । मोक्षाय । जानाय । धाय । तसर्व भव्यं यत्किञ्चित् दृश्यादृश्यमानं । स्थावरजङ्गम(म) तत्सर्वम् । कालिकातन्त्रे तु । तं प्रोक्तम् । वेदेऽयम् । मनुजापी। स पाप्मानं तरति । मतु अगम्यागमनं तरति । म भ्रूणहत्यां तरति । म सर्वपापं तरति । म सर्वसुखमाप्रोति । स सर्व जानाति । स सर्वसनमामी भवति । म विरक्तो भवति। म वै सर्ववेदकारी भवति। म सर्वमन्वजापो भवति । स सर्व्यशास्त्रवेत्ता भवति । म मयन्त्राधिकारी भवति। प्रावयोर्मित्रभूतो भवति। इत्याह भगवान् शिवः । निर्विकल्प न मनमा यः सर्व करोति। अथ ह एनं मूलाधारे स्मरेदिव्य त्रिकोणां तेजमां निधिम् । तस्याम्नि- रेखामानीय प्रध जई व्यवस्थितम्। नोलतोयदमध्यस्य तडिल्ले खेव भाखराम्। नीलां सुपीतां भास्करवदुपमाम्। तस्याः शिखाया मध्ये परमोचं व्यवस्थिताम्। म ब्रमा म शिवः । स स्मरः स मर्वपापैः प्रमुच्यत। स महापातकेभ्यः पूतो भूत्वा सर्वमिहिं कृत्वा केवल्यं भजतीति। भैरवोऽस्य ऋषिरनुष्टुप्छन्द : लज्जा बीज कञ्च शक्ति: कवित्वार्थे विनियोगः। ऋषिच्छन्दोदैवतं प्रात्वा मन्त्रफलमश्नुते । अथ मवीं विद्यां प्रथममेक इयं वयं वा पुटितं कृत्वा वा जपेत्। गतिस्तस्या म्तोति । नान्यस्य । इह गतिः। ॐ मत्वं (त्यं) तत्सर्वम् (तत्सत्) । पथ हैनं गुरूं परितोष्ण गोहिरण्यादिभिर्गहीयात् । मन्त्रराजम् । गुरुरपि शिथाय । सत्कुलीनाय शुषवे ॥ स्त्रियं दृष्ट्वा स्वयं परिजप्य निशायां विहरीत्। एकाको शिवगैहे। लस तदूर्ध्व वा जघा देयम् । ॐ तत्सत्यम् । ॐ तत्सत्यम्। नान्यप्रकारेग वा सिधिर्भवतीति। कालिकामनो वा भावयति। विपुरामन् वा मर्चस्व दुर्गामनी सिद्धिर्भवतीति ॥ इति पथ-सौभाग्यकाण्डे कालिकोपनिषत् समाप्ता।

·ॐ नमः शिवाय। तारोपनिषत्। अथ हैनां ब्रह्मरन्धु तारिणेमाप्राति । ताग्यतीति तारा । तारा स्यादईपचा- जररूपा ब्रह्मविष्णुमहेश्वरमदाशिवविन्दुमेलनरूपा विद्या । तथा प्रथमं भुवनामुच्च- रेत्। व्योमन्चलनन्दिराकलाविन्दुमेलनरूपा। ततो वधूमुच्चरेत् । (?) षोड़शाहल यस्वरविन्दुमेलनरूपा। तत: कूर्च व्योमषष्ठस्वरविन्दुमेलनरूपम्। नौलाख्या मरस्वती । इमामधीयानस्तांगमपुराणकाव्यादिवागीखगे भवति । तागदिका स्वान्ता चेत् ताग भवति । एतस्या ज्ञानमात्रेण जीवमुक्तो भवेद् वै। तामेत्य मर्चविद्याज्ञानवान् भवति । वारवयं यः पठेत् । म मवामी शिव एव सर्वदेवमयो भवति। ताररहिता पुनरंकजटा भवति । एतद्रूपामधीयाना समानफलदा । नात्र मित्रामिनादिविचारणा । सिहविद्यानामामां फलं दक्षिणावत्। प्रथातो मन्वान् जलशुद्रिक्षालनाचमनकराक्षतप्रक्षेपविविधविनोत्सारणभूम्यभिमन्त्रणं जलाभ्यु- क्षणकुसुमशडियन्वनिम्माणरूपानागमवादी लिखेत्। एकलिङ्ग पिटभूमौ चिर- शून्यनिर्जन देवालये विजन चतुष्यथे उज्जटे भूधरतटे निर्जन देश निर्जनदेवा- गारे श्रीफलमूले विजन नदीतोर चैत्यहर्ट वटाश्वत्थमूले स्वगृह वा पूजा। पञ्च- तत्वविधिना। अक्षोभ्यमुनिरस्यापि छन्दस्तु वृहती कूञ्च बीजं शक्ति वना वधूः कोनकम्। एकजटा तारिणी वज्रोटक कोग्रजटा महाप्रतिमग पिङ्गोकजटा आभिमुख्यन षडङ्गानि इन्द्रनीलवर्णाभा मूलमन्त्रभाजि मूलाधारनाभिहृदयव्रह्म रन्धेषु भुवना बधृकूञ्चशोषण दहनप्रोत्मारणामृतीकृतिमतिर्जननीया तत्त्वबोधन । मजलप्राकृर्षण्यधनराजिनिभाप्यराष्टवर्षा पोनोबतवक्षोरुहा नानाविधस्त्रालङ्कार- विराजिता। खा लम्बोदरी भीमा व्याघ्रत्वगावृता महाचीनगुरुकपालपञ्चमुद्रा विराजिता भोमदंष्ट्रा करानास्या पिङ्गलोकजटा ग्वाणकर्तृदक्षिणकरयुगा कपालो- त्पलवामकरयुगा परुणविनत्रा मावेशस्मरयुता अक्षोभ्यमौन्लोन्दुप्रज्वलिता पिटभूमि- मध्यस्था ध्येया। चित्ततोषणानन्तरं स्वयं तारिणीति आत्म(मा)भेटतया प्रामनि मन्तोष्य पूर्वमोङ्कारं तत प्राकार: पर मुग्ग्वे वग्ग्वे उत्तर कूचं तदन्तास्त्रवति जाया। चतुरस्राष्टदन्नत्रिकोणरूपं यन्त्रम । लक्ष्मो: मरस्वती रतिः प्रीतिः कीर्तिम्तुष्टिः शान्तिः सदाशिवश्चात गमागमवशात् पुष्यालियोगमूलमन्त्ररूपपटलविहित ·८४ तारोपनिषत् । कुसुमपरद्रव्यदानतर्पणम् । नैवेद्यभूतवलिदानादिसुस्थ(मुख्य)षडङ्गानि । गुरूनपि यथादेशं । पूर्वादिदिशि गणेशवटकक्षेत्रपालयोगिन्यः । आग्न यादिषु वैरोचन- शङ्खपाण्डर (१) तारकान्। त्रिकोणेषु बोजनयं। दिशि पद्मान्तकयमान्तकविघ्ना- सकनरकान्सकान्। त्रिकोणेषु बोजवयं ब्राह्मो वैष्णवो माहेश्वरी शक्तित्रययुता यथायोग्य वस्त्रालझार महाशाहमालया लक्ष नियमेनानियमन वा सिद्ध- विद्यानां देवज्ञानप्रकाशकानां संज्ञानसान् । कालिकाविहितानि कल्पानि कुर्यात् । अथ हैनं भगवन्तं परमेष्ठिनं सनत्कुमारः पप्रच्छ येन सर्वस्य सर्व भवति म(त)मन्त्र कथय भगवन् कोहि मन्त्राणां परमा मन्त्रदेवतानाञ्च दैवतं किमुतास्य विद्यायुगशोधनं पुत्रपौत्रकवित्वञ्च धनधान्यकवित्वञ्च निवाणमोक्ष लभते बुधः । केन विधिना आराध्यतै केन मन्त्रेण सर्वमिति । अथाह भगवान् ब्रह्मा मन्त्राणां परमो मन्त्रस्तरिति परमा तारा सा देवतानाञ्च देवता । सर्वदा स्त्रीषु मध्ये जपेत् । स्त्रिया योनौ सदा जपेत् । ऋतुमतौं गच्छेत् । तुलसौं त्यजेत् एवं कृत्वा गुरुः शिष्योऽयुतयं निशायां एकाको शून्यग्रहे तिमिरालये। तदा सर्वस्य सर्वन्तरति यशस्यन्ते नराः ॥ ॐ इति तारोपनिषत् समाप्ता। ॐ तारायै नमः। (१) पद्मनाभसिताभनामकमामकपाहर ।

·ॐ नमः काल्ये अद्वैतभावनोपनिषत् अहतभावनां वक्ष्ये शृणुष्व कमलानने । यस्य विज्ञानमावेण भवेद्गङ्गाधरः स्वयम् ॥ अहं स्त्री । पुरुषोऽहम् । सदाशिवोऽहम् । परमप्रवत्यो तिरऽहम् । परमपुरुषो. ऽहम् । नादोऽहम् । विन्दुरहम् । कलाचाहम् । शब्दब्रह्माहम्। क्रियायोगो. ऽहम् । ब्रह्माहम्। विष्णुरहम् । सौरोऽहम् । ब्राह्मोऽहम् । वैष्णवोऽहम् । शिवा- ऽहम् । नानाशक्त्यहम् । असुरोऽहम् । सुरोऽहम् । उच्चाररहितोऽहम् । विद्याऽहम् । वेदाचाहम् । वेदशाखिन (वेदसाक्षिण)चाहम् । वेदक्रियाऽहम् । कर्मयोगोऽहम् । धमकाऽहम् । पिताऽहम् । माताऽहम् । पुत्रोऽहम् । गुरुरहम् । प्राचार्योऽहम् । आगमोऽहम् । रामायणोऽहम् । महाभागवतोऽहम् । महाभारतोऽहम् । श्रीभाग- वतोऽहम् । श्रुतिशास्त्राण्यहम् । मन्त्रोऽहम् । मन्त्रार्थोऽहम् । स्तवोऽहम् । कवचो- ऽहम् । अहं सहस्रनामानि। अहं गायत्री। बीजान्यहम्। कूटाक्षरोऽहम् । वाक्षरोऽहम् । पञ्चाशमाटकााहम् । पञ्चभूतान्यहम् । पञ्चमहाभूतान्यहम् । तत्त्वा- न्यहम् । स्थूलोऽहम् । सूक्ष्मोऽहम् । कुलाकुलाचाऽहम् । कुलाचलचाऽहम्। प्रमाणादि षोडशपदार्थोऽहम्। ऋषयश्चाऽहम् । मुनयश्चाऽहम् । लक्ष्मीरहम्। स्त्रियोऽहम् । थियोऽहम् । प्रियोऽहम् । गौर्यहम् । भूतोऽहम्। कुष्माण्डोऽहम् । प्रेतोऽहम् । लोकपालाचाऽहम् ग्रहाचाऽहम् । दिग्गजाचाऽहम् । दशदिशोऽहम् । जोऽहम् । अधोऽहम् । चतुर्दशभुवनान्यहम्। तत्स्योऽहम् । तदसंप्रदविहानन्तरम्। तदई संप्रकुर्यात्। जन्मन्त्रं विधानेन संख्यां कुर्वन् विधानतः । न दोषो मानसे जाप इत्याह भगवान् शिवः ॥ इति सदाशिवप्रणीतं प्रहैतभावं समाप्तम् ।

·No text on this page.

·(क) पथातो धविनासा। बानं बुधिय। पानं मोषण वारपन। मोचात् साता बुषिः । प्रपरेचरः। पर विषया: प्रपाः परमवारा: । निषा धान- खरूपाः। योगो मोषः। कुलपवार जानम् । पनिषत्रानन् । साने वर्षः । एषां मोच रत्वमामः । सब्जियावां मयनप्रधानम् । पर्वविधिता न कार्या ध: शान्भवम् । पाममोऽमिन्दा। गुगरकः सर्ववकता । बुधिर्मतिमता प्रका (प्राक) न कुर्यात् । पभाव । पयायो न्यायः । विमपि पामराजं न वदेत शिवाय वदेत्। पन्त: शानः । वहिवः । सो मनिन्दात् । सोके वैषवः । कोलं न निन्दात्। प्रकोप निरयः । तिष्ठेत् । नियमन नियमाव मोघः एतना[चा]मं व्रतवत् । कोलं प्रतिहां कुर्यात् । नि:सा एव भवदित्वापानम्। पनित्यकर्षसोपः। मपथमलाम कम गर्यात्। पत्र गविप्रधानन् । पर्वत निर्भयता फलमाला लतारूपम् । शनि निठुरता न कुयात्। मलेच्छया पक्षम खोकुर्यात् । कुलभष्ट न सभापयेत्। वीरजियमनिछाया म रमत् । स्वियं न मन्यात् एतास्तु अपेत् पातनत्याय देगिकः। तखात्रामिभिवति इति पूजां कुर्वन्ति दिव्यन्ते नन्दने वने । इति सदाशिवप्रीता कोबोपनियत् । समाता।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.