·परीक्षोपयोगिपाठयग्रन्थानां सूचीपत्रम्- लघुसिद्धान्तकौमुदी- संक्षिप्तपालबोधिनीटीकासहिता। प्रथमापरीक्षोपयोगि "संक्षिप्सबालचोधिनी टीका-( वार्तिकपाठ-धातुपाठ-गण. पाठ-सूत्रानुक्रमणिका-पाणिनीयशिक्षा सहित ) इस लघुकौमुदी में सूत्र बड़े भईप में स्वतन्त्र पति में तथा वृत्ति पृथक् उसके नीचे दूसरी पति में छापी गई है। यह परीक्षोपयागि संक्षिप्तवालबोधिनी टीका विद्यार्थियों के बड़े उपयोग को हुई है। मूल्य लागत मान सजिल्द उत्तम संस्करण ) मध्यम संस्करण ) सारस्वतम्- संक्षिप्तबालवोधिनीटीकासहितम् । इसमें भी लघुकौमुदी के अनुसार सूत्र स्वतन्त्र टाईप में तथा वृत्ति पृथक् पति छापी गई है तथा समस्त कठिन २ स्थलों पर पं० नरहरिशास्त्रीजीकृत परीक्षोपयोगि संक्षिषवालबोधिनी टीका विद्यार्थियों के बड़े उपयोग की हुई है । साथ में १५ वर्षों के परीक्षा के प्रश्न पत्र तथा अन्य समाप्ति में सारस्वतकी संपूर्ण अष्टाध्यायी भी छपी है। इतने उपयोगि विषय सहित अत्युत्तम संस्करण पूर्वाद्धं का मूल्य लागत मान्न ।) सिद्धान्तचन्द्रिका- संक्षिप्तबालबोधिनीटीकासहिता। प्रथमापरीक्षोपयोगि "संक्षिप्वालबोधिनी" टीका सहित इसमें भी लघुकौमुदीके अनुसार सूत्र स्वतन्त्र मोटे अक्षरों में तथा वृत्ति पृथक् पति में छपी है । इसको भी संक्षिप्तबालबोधिनी टीका विद्यार्थियों के बड़े उपयोग को हुई है। मूल्य ॥) है। इसका केवल उत्तरार्द्धभाग पृथक भी मिलता है । मूल्य ॥) मनुस्मृतिः-द्वितीयाध्यायः। मन्वर्थमुक्तावली संस्कृतटीका, मुबोधिनीनाम्निभाषाटीकासहितः । बिहार के मध्यमापरीक्षा पारः ग्रन्थों में मनुस्मृतिः द्वितीयाध्यायमान ग्रन्थ नया निर्धारित हुमा है इस लिए विद्यार्थियों के लाभ के हेतु हमने केवळ द्वितीयाध्याय मान मनुस्मृतिः कुल्लुकभप्रणीत मन्वर्थमुक्कावली तथा पण्डित जनार्दनशर्माजी विरचित परीक्षोपयोगि सुबोधिनी नामक भाषा टीका सहित गवीन छपवा कर प्रकाशित किया है मूल्य भी अत्यन्त अल्प ।) मात्र है प्राप्तिस्थानम्-श्रीहरिकृष्णनिबन्धभवनम्, बनारस सिटी। - -- -

·WITH THE SUDHA SUMENTARIES
SHRI SANMATEN
SRI HARIKRISHNA NIBANDHA MANI MALA
NO. 1
VALMIKIRA MAY
( Ist Sarga
KAYYATIRTHA JYAITIS ACHARYA
PANDIT SURI GANGADHAR MISTÅ
गसि पुस्तामा
ओ
जयपुर
वाल्मीकिरामायणम्
5
प्रथमसर्गमात्रम्
प्रथमपरीक्षापाठ्यपुस्तकम् ।
काव्यतीर्थ-ज्यौतिषाचार्यपदवीधारिणा मिश्रोपनामकेन
श्रोगङ्गाधरशर्मणा कृतया सुधाटीकया समन्वितम् ।
प्रकाशक
श्रीहरिकृष्णनिबन्धभवनम् , बनारस सिटी।
१९९१
राजशासनानुसारेण सर्वेऽधिकाराः प्रकाशकेन स्वायत्तीकृताः ।
१५

·. . - काशीस्थराजकीयसंस्कृतमहाविद्यालयपरीक्षानिर्धारितपाठ्यक्रमit निषिद्धाश्लीलांशवर्जम् ण्डितभानुदत्तशास्त्रिणाकृतया विपमस्थलबोधिन्याविवृत्त्या सहित- 43. पञ्चतन्त्रकम् - संस्कृत के प्रेमियों एवं विद्यार्थियों से यह कहने की विशेष आवश्यकता नहीं कि संस्कृतसाहित्य में पञ्चतन्त्र कितना उपयोगी और महत्त्वपूर्ण समझा जाता है । उपयोगिता तथा महत्ता के कारण ही इसको भारत की सभी सरकारी और स्वतन्त्र संस्कृतशिक्षा संस्थाओं की अनेक संस्कृतपरीक्षाओं में स्थान प्राप्त हो चुका है। भाषा की सरलता, रोचक-वर्णनशैली ये दोनों गुण एक स्थान पर प्रायः देखने में नहीं आते किन्तु इस ग्रन्थ के कुशल सहकार उक्त दोनों गुणों का एकत्र समावेश जिस कुशलता एवं सफलता के साथ किया है उसका परिचय पाठकों को आदि से अन्त तक मिलेगा। थोड़े से शब्दो में सुगमता के साथ नीति जैसे गूढ़ विषय औ. अतिजटिल लोकव्यवहार के मर्म को प्रकट करने में तो यह ग्रन्थ अपना जोड़ नहीं रखता । यद्यपि इस की उपादेयता में किसी को संदेह नहीं तथापि इसका अश्लील गद्यपद्यभाग बालकों के लिये अत्यन्त अनिष्ट होने के कारण शिक्षा के अनुभवी विद्वानों को बहुत खटकता था। सम्भवतः यही समझ · कर काशीस्थराजकीयसंस्कृत- कालेज के अधिकारियोंने भी । उक्त भाग को पाठ्यविधि से निकाल दिया है । अत एव प्रस्तुत ग्रन्थ का एक ऐसा संस्करण अपेक्षित था जो अश्लीलतादोष से उन्मुक्त होने के साथ साथ राजकीय- संस्कृतकालेज की पाठ्यविधि के अनुकूल हो। यह संस्करण ऊपर की दोनों बातों को ध्यान में रखकर निकाला गया है। हमें अपने कार्य में सफलता कहाँ तक हुई है इसका अनुमान तो पुस्तक के पढ़ने पर ही होसकेगा। आशा है संस्कृतके शुभचिन्तक तथा प्रेमी पाठक इस ग्रन्थको अपनाकर हमको सरस्वतीसेवा का अधिकाधिक अवसर प्रदान करेंगे। मूल्य प्रथमतन्त्र ।) द्वितीयतन्त्र =) तृतीयतन्त्र ।) चतुर्थतन्त्र ) पञ्चमतन्त्र =) सम्पूर्ण ग्रन्थ का ॥) मात्र ·Y भूमिका । साम्प्रतं भारते प्रचलितासु यावतीपु सकलसंस्कृतपरीक्षास प्रथमकक्षायामुः- त्सुकानां छात्राणां यथाऽक्लेशेनैहिकामुमिकासुखसाधनोचितज्ञानं भवेत्तथा तनियः मविधायकैविज्ञयौ यो २ विचार्य पाठ्यपुस्तकत्वेन निर्धारितेषु पुस्तकेपु साधारण.. तथा मूलरामायणापरनामधेयं वाल्मीकिरामायणीयबालकाण्डप्रथमसर्गात्मकं पुस्त.. कमिदमपि वर्तते । न तायदादिमस्य मूलरामायणस्य वैशिष्टयं फेन शब्देन वर्णयनानृण्यं प्रा.. प्नोमोति प्रयोक्तुं सरस्वतीयदनेगापि जनेन प्रायो न शक्यते, का कथा मादृश- स्याल्पमतः । तथाऽपि यस्तुती भूमौ न च तादृशः प्रदेशः, न च ताशी जातिः, न च ता. शी भापा, नताशा विभिनोऽपि धर्मः, न च ताशी जनसमाजो वर्तते, यत्र. रामायणेन निजसाम्राज्यं न विस्तारितम् , किमधुना बहुना नानाऽभिनवधर्मः स्व. स्वाधिपत्यप्रशारणायोपद्रुतस्य सनातनधर्मल्यास्ति चेकिमपि रक्षकन्तदा सकल.. दुचारित्यारणं योगिशरणं रामायगमेवैकमिति हस्तायुत्थाप्योच्चैर्वक्तुं शक्यते । तास्य वाल्मीकिनगीतस्य तस्य निदानरूपः प्रकृतपन्य एव मूलरामाय-- गसंह: श्रीमद्देवपिणा नारदेन महर्पय आदिकवये वाल्मीकय उपदिष्टः । कल्यां कस्यां दशायां फेन फेन रूपेण व्यवहव्यमितिलोकरीतिनीति जिज्ञा-- सूनां दुर्व्यवहारहालाहलमूच्छितांनामिदमेव शिक्षापीयूपपूरम् , मोक्षार्थिनामिदमेव चित्स्थानसोपानम् , अयान्धवानामिदमय बन्धुः, दरिद्राणामिदमेवाक्षरमैश्चर्यम् सन्धानामतदेव जाग्रज्योतीरूपं चक्षुः, कामादिशत्रूणां परिभवायैतदेव ब्रह्मास्त्रम् । मज्ञानतिमिरान्धानामेतदेवामृताञ्जनम् , अनुत्साहानामुत्साहवर्धकमिदमेवेति । विदित्वैव लालशिक्षाप्रधानमन्यस्य सारभृतं पुस्तकमिदं पाठ्यपुस्तकत्वेन नियुक्तम् । तद् यनियंत्र मुन्द्रापितेनापि याहगेन भाव्य, नहि तथाभूतमवलोक्य सं. हतपुस्तक मुद्रणापितयावद्वित्तप्राणोत्साहेन "श्रीहरिकृष्णदासगुप्त" महाशयेन निदितोऽहं तदुतपुस्तकमन्वयादिभिस्तत्तनिर्गतशिक्षाभिः प्रश्नैश्च कतिपयैः सरलतिहासैश्च संयोज्य मुद्रणार्थ तस्मै सकलाधिकारप्रदानपुरःसरं समर्पितवा- नस्मि, तेन च महता परिश्रमेण भूरि वित्तव्ययं कृत्वा संमुद्रय छात्राणामुपकाराया प्रकाशितम् । तत्र यथामति सावधानेन संशोधितमपि यत्र यत्र सुलभमानवदोपेण बुटिस्ति- धति, तान्तां कृपया विद्वांसः संशोध्याध्यापनसमये शिष्यत्रमं निराकृत्य मत्परित्र- में सफलं कुर्वन्त्विति तानहं सादरं प्रार्थये- नम्र निवेदका श्रीगङ्गाधरमिश्रः ( मैथिलः) ha - ·अथ रामायणस्य पात्रपरिचयः। (१) दशरथः-रघुवंश्यः सुरेन्द्ररूपी महाप्रतिष्टो भूपतिविशेप मासीत् । (२) कौशल्या-सुमित्रा-कैकयोति तिन स्त्रियो दशरयस्यासन् , तय की को. शल्या-प्रथमा, सुमित्रा-मध्यमा, कैकयी-कनिष्टाऽसीत् । (३) रामः-कौशल्याया आत्मजः, सकलसद्गुगशालो विप्योः साक्षादव- तारोऽसुरदानवसंहरणाय भूमायवतीर्णोऽनुपमरूप आसीत् । .(४) भरत:-कैकेय्याः पुनः परमपवित्रचरित्रो महात्माऽऽसीत्। (९) लक्ष्मणः-सुमित्रापुत्रो रामस्यानुपमा भनोऽतिशीर्यवान् गौरवश्वासीत् । (६) शत:-सुमित्रापुत्री भरतानुरकः परमसहिष्णुरासीन् । (0) जनक:--मिथिलाऽधिपतिः सफलशानमर्मज्ञो राजपिरासीत् । (८) वसिष्ठः-रघुवंश्यानां कुलगुरुः परमोचविचाराचारयान महपिः। (९) सीता--परमपवित्रा जनकल्य पालिसकन्याऽनिर्वचनीयसोन्दर्ययुफा. ऽवर्णनीयपातिव्रत्यसमन्विता चासात् । (१०) लक्ष्मणस्यामिला, भरतस्य माण्डवी, शल्य श्रुतकीर्तिर्दयिताऽऽसीत्। (११) गुहः--ङ्गवेरपुरनिवासी निपादजाति कावहनवृत्त्या जीवनयात्रा निवाहयनासीत् । (१२) भारद्वाजः-गङ्गादक्षिगत प्रयागेऽवसद्, अद्यापि वर्तते तदाधमः, अयं महपीणामप्रगण्यः परममाननीयवासीत् । (१३) सुमन्त्रः-दशरयल्य सारथिरेव नहि, अपि त मन्त्री चासीत् । (१४) विवामिनः-पूर्व क्षत्रिय भासीत् , देवादेकदा नन्दिन्यधैं वसिष्टेन सह तस्य विरोधे जाते, वसिष्ठप्रयुस्तकप्रदण्डवशानाशित 'सालसैन्ये राज्य त्यत्वा ब्रह्मतेजोऽधिगन्तुमत्युपं तपस्तेपे, तेनादौ राजर्पिस्तद्नु प्रापिरपि संवृत्तः, भनेनैव पूर्व वसिष्टविरोधेन हरिश्चन्द्रस्य राज्यादिकं नाशितम् । (११)सुप्रीवः-वानराणां राजा वालिन्नाता, वीरवरो रामस्य परमःसखाचासीत्। (१६) वाली-सुग्रीवस्य ज्येष्ठो भ्राताऽभुतपराक्रमी पूर्वमयमेव वानरा. धिपतिरासीद, अयमनुजवधूगामी, तेनाततायित्वेन रामेण हतः। (१७) हनूमान्-वायूपुत्रोऽमितवलत्रुद्धिशाली परमस्वामिभकोऽसाध्यला. धको रामस्यानुपमभक्तियुक्तो रामायणप्रधानपानमासीत् । (१८) जययुः-सम्पातिगृध्रल्यानुजो महापराक्रमो आसीत् । (१९) सम्पाति:-गृध्रोऽतिबलवान पक्षी आसीत्, अस्योपदेशेनैव हनूनान् सीताऽन्वेपणाय लयं गतवान् । (२०) कबन्धः-गन्धर्वविशेषः स्थूलशिरसो मुनेः शापादाक्षसत्वं गतः। (२१) शबरी-भिल्लजातिः परमरामभक्तिमती आसीत् । (२२) जाम्बवान्-ऋक्षराजोऽभुतपराक्रमी आसीत् । (२३) रावणः-एप.राक्षसानामधिपतिः सुरासुरविजयी महान् विद्वान् माझ. •णवर्णोऽभिचारनिरतोऽत्याचारनिपुणः शैव आसीत् । इति सक्षेपतः पानपरिचयः ।

·अथ मूलरामायणकथानकम् । पुरंगमा गुनिवरतपायी वाम्मीकिः सतत्तपोरदाध्ययननिरतं देवपिप्रवर मा सममिगर अपने माली, साल्गुगगणालातः सत्योक्तिप्रयोक्ता, Pा, निनिदाचारनिगरान, सर्वप्रागिकल्यागरगधुरीगः, सफलनिगमाग. मनिलामा अमेरिकमांशातिरमगीयाकारः, जितकामकोध्रप्रभृतिदोपः, को मानासिने शापायय, यतम्त्यमेव टोस्पसमाचारविज्ञोऽसोति पृष्टवान् । नारमाऽपि यास्मोपः परम जिवामां निगम्य तं प्रत्युवाय, चेत्तर ताहरा- जनमानाय विधन नापतीच्या, तदा सावधानी नृत्या शृगु, यद्यपि त्वया ये ये मन यनितारने के वकस्मिाने दुरलभाः सन्ति, तथापि फियदिनात्तथाविधा- ऽभूतपूर्णः पुरनिगेपः समननि भूमी। स चायोम्पायामिभ्यागुश्यः सकललोकविदितोऽवर्णनीयविद्यापद्धिवि. भयः, महाराज दशरथस्य यः पुत्री विद्यते, यस्य विततकराटमिन महविस्तृत ग्राणम्, आजानुलयिनी परिघोपनी यापू, कर्णान्तदीर्थे रक्तान्ते लोचने, प्रनामा निर, वार्धचन्द्रपालासा, कमलकोमलो करचरणी, गजसिंहगमनमिर गमनम् , श्यामः, सम्मिलिसकलागायययः, प्रतिज्ञः, प्रजाहितनिरतः, श. (१)मारस्पतिः पन्या, कोशल्या मुमिया यासि नाम्य उत्तरोत्तर लन्य मास , सासा स्पेठापा: कौशल्पापाः पुत्री रामः, मध्यमायाः अभिप्राया लक्ष्मणरालो, कनिहाया हया मरतः, एवं सपारसनयारपु मध्ये रामरतदनुजो मरसतदनुजो हरमनग्युन पन रोपा अमक्रमोऽमता सेय यदाऽशेपारशलशिक्षा प्रयोगी भूमाता सविनविपातार विश्वामित्रो महाराजारणस्य ममोपमागत्य रामलक्ष्मगी লিভানা খান। सा: पुषमा दार नानातुम मिचीभिः सन्मोध्य, सेन नासपिंगा रामलदन जो स्यामनमानी, राममो सुनिशितः मम तापक, विक्षेपणास्त्रंश प्रक्षिप्य मा. रोचं दादिगोसम्मशिनमटे, सदनुयायिनः शमनमानस्यातिथीन् विधाय एवं तस्य यश विधादिरस्य वस्नुपान सा प दिम्यानममूहान् सरइस्यानपिगत्य तदनुरोधेन तेनेव सर' निषिसे परस्य धनुशायठोरनाय मिथिगामिनुलं प्रस्थिती। मय मागे नानागननरपतिनगरवियिणीविविधा पाण्यायिका भाकर्णयन्तौ गोतमाश्रम गरसिया पद संपदोपहेतुलतिशापेन शिरिमायास्तापल्या भल्याया पाश्रमं गवा,. सिवानरः पुनसंरपनि निम्पा विपाय जनकपुरमुपागतो, सत्र रामो देवदानवमा. नवेन्द्ररम्यवाल्य दरवामान्य, जनकरामप्रतिमा परिपाल्प, तत्कन्यकायाः करग्रहं कृत्वा स्व. रानधानोमयोध्यामाजगाम, माःपरं मूले विषते कया- ·. ६ संतितकथासारः। असहनश्व साधुपुयोजनैरभिगतः, गाम्भीर्य समुद्र इव, धैर्य हिमालय इव, वीर्य वि. 'प्णुरिव, ले चन्द्र इव, क्रोधे प्रस्थान्तक इत्र, क्षमया धरणीय, दाने कुबेर श्य, सत्ये धर्म इवास्ति। ईदृशं ज्येष्ठ पुत्र राम, प्रजानाममत्यादीनां विचारण, स्वोत्कग्यानिवृत्त्यै चा. 'नुपस्थितेऽपि भरते ततो रामामिपेकविरमालय, छरिति यौवराज्यन मंपोमें. छचज्जनको महाराजो दशरथः । परन्तु तदानीमेव 'चेदामोऽयोध्यायां नृपतिर्भूत्वा तिहेत, तदा भूमारभूतानां विराधकवन्धखरदूपणादीना, क्या लवानियासिनां दानवानां विना गानुरपत्या च संसारख्यासमय एव संहारसम्भावनया, देवलीलया मन्थरामुग्न कोणाः स्या- र्थान्धा बुद्धिर्जाता, ततस्तया प्राचीनं देवासुरसमरोपलाचं वरद्वयं स्मृत्वा, तयोरकेग रामस्य चतुर्दशवर्षावधि वनवासः, द्वितीयेन 'मत्युत्री भरती राजा भवतु' इति दपारयो याचितः। ततो दशरथः सर्वथा स्वेच्छाप्रतिकूलामपि तदाकरिमझदुर्घटना विज्ञाय सत्य- 'पालनवतपरवशो भृत्वा रामवनायाज्ञापितवान् । रामोऽपि तमसामयिक सहसाऽद्भुतं वृत्तं श्रुत्वाऽपि पिनुः प्रतिज्ञा पालयन् 'प्रमुदितचित्त एव, 'पुतांवांश्चतुर्दशवर्षात्मकः कालः स्वरत्न्यारनं गमिष्यति, अनो मां पुत्रप्रेमपरवशतया मा गृहाण' इत्यादिभिमांतरमाश्याल्प, मीतामपि तनिष मुनिवेपेण वनं प्रस्थितुं प्रवृत्तः, परन्तु सीता महता दुराग्रहेण पातियत्यपालनधिया लक्ष्मणोऽपि भ्रातृभक्त्या तेनैव सह प्रतस्थे, ततः सहजजराजर्जरतत्कालखेदजनक- दुर्घटनातिखिन्नदेहो महाराजो दशरथोऽपि किञ्चिदूरं तमनुगतः, अयोध्यावासिनो जनास्तु 'रामेण साकमेव वने वत्स्याम' इति, तया-'यती रामो गमिष्यति तय वयं गमिष्यामः- इति च धियाऽतिदूरं गताः । परन्तु तान्निशाशेपे गौतमोतटे निद्रितानेव विहाय सुमन्त्रेण प्रेर्यमाणे स्य. -न्दने सीतारामलक्ष्मणाः समारुह्य गङ्गातटनिकटवतिधेरपुरं प्राप्ताः, तन निपा- दाधिपेन गुहनामकेन सह सङ्गत्य, सह स्थातुं भृशं प्रार्थयन्तमपि सुमन्त्र मिया- दीनां रक्षार्थं व्यसर्जयन् । ततो गुहेन सह सानुरागमालापं कृत्वा, तदुयोगेन गङ्गामुत्तीर्य, भरद्वाजण्या- श्रममागत्य, तेन सह संगम्य च तदाज्ञया चित्रकूटमेव वासार्थे प्रस्थिताःतन गत्वे के सुरुचिरं पर्णकुटीरं निर्माय, सानन्दमितस्ततो दिवा श्रमन्तो निशायां तस्मिन् न्यवसन्। अथायोध्या प्रतिनिवृत्त, रामलक्ष्मणाभ्यां विहीनमेकाकिन सुमन्त्रमालोक्य, दुःसहसुतविरहानलसंतप्तचित्तो दशरथः 'हा राम !!! हा सोते !!, हा लक्ष्मण !' इति विलपन स्वीजितसुखमनुभवन् प्राणं तत्याज । .

·७ संक्षिप्तकथासारा। ततो वसिष्ठजाबालिप्रमुखैर्गुरुजनै राज्यमराजकं ज्ञात्वा तदाज्यकार्यसञ्चाल. नाय, तथा तत्पारलौकिकक्रियासम्पादनाय च मातुलकुलात्समानीतो भरता राज्य- भारवहनार्थ साग्रहमनुज्ञातोऽपि सखेदं स्वजननी नितरां परिभस्य, गुरुजनैर्मातव. गैश्च सह रामप्रत्यानयनाय चित्रकूट प्रस्थितः । तत्र गत्वा सकरुणं सानुनय साग्रहं च राज्यभारवहनाय बहुभिर्हेतुमद्भिर्वाक्य- प्रांतमको भरतः सपली रामं सप्रणामं याचितवान् । ततोऽतिप्रियस्यापि तस्य निवेदनं निशम्य रोमः पितुरादेशपालनार्थ भरवा. अहं न स्वीकृतवान् , परन्तु राज्यभारनिर्वाहार्थं स्वप्रतिनिधिरूपे काष्टपादुके भर. ताय दत्वाऽप्रतिम भरतं निवर्तयामास । ततो भरतोऽप्यन्ततो गत्वा, ते अपि गृहीत्वा, ततो निवृत्त्य 'नाहं रामं वि- गोऽयोध्यां गमिष्यामिहति पणं कृत्वा, मुनियेपं धृत्वाऽयोध्यातो दक्षिणस्यां दिशि क्रोशान्तरिते नन्दिग्रामे स्वनिवासमकरोत्, तत्र तत्पादुकयो राज्यभार समl पश्चात् स्वयं प्रजापालनं कृतवान् । अथ चित्रकूटे भ्रातृपत्नीभ्यां सहितो रामः पुनः स्वदेशीयजनानामागमनश- ड्या वासमनिच्छंस्ततो नातिदूरे दण्डकारण्यं प्रविश्य-तत्रैव वासस्थानं कृतवान् । तत्र तु. एकदाऽभुतं विरोधं हत्वा, ततः शरभङ्ग सुतीक्ष्णमगस्त्यं तत्भ्रातरन सङ्गम्य ददर्श, अथागस्त्याश्रमं गत्वा तेन सादरं दानवेभ्यो दरदूरीकरणायार्पिताम् शरासनासितूणीराज जग्राह, तत एकदा तैः सह वसतो रामस्यान्तिकं, दानवानां नाशाय ऋपयो मुनयश्च समागताः, रामोऽपि 'उद्दण्डा अवश्यं दण्डनीया-इति तेषां वचोऽङ्गीकृतवान् । अथ तेनैवादेशेन शुर्पणखा दैवादामालौकिकरूपसौन्दर्य विलोक्य तत्काल क- न्दर्पदर्पपराभूता स्वपाणिग्रहाभिलापं तस्मै न्यवेदयत् , तच्छ्रुत्वा रामः 'अहं कृत- दारोऽस्मि मदनुजोलक्ष्मणोऽविवाहितोऽस्ति, तेन तमेव स्वोचितं वरं कुरुष्व' इति तामववीत् , ततस्तया लक्ष्मणान्तिकं गत्वा लक्ष्मणं प्रति स्वेच्छा प्रकटीकृता, तत- स्तदिच्छां विदित्वा लक्ष्मणस्तामुवाच-'अयि सुन्दरि ! अहं तस्य रामस्य किङ- रोऽस्म्यतो मम पत्न्यपि तत्किवरी एव भविष्यति, मत्पाणिग्रहेणैव सदैव त्वया स. हजक्लेशया पराधीनदशया भाव्यम् , अतस्तमेव भूयः प्रार्थया-इति, ततो नाशि. तानेकमखा शुर्पणखा रामान्तिकं गत्वा पुनः पूर्वप्रार्थनामकरोत् । तन्निशम्य रामो नाङ्गीचकार, ततः 'यतोऽस्य विद्यते भार्याऽतो मां न गृह्णा. ति' तेन तावदस्य गृहिणी एव मारणीया, तदनु स्त्रीरहितो ध्रुवमेव ग्रहीष्यति माम्। इति तकेंण सीतां भक्षणार्थ धाविता, एवं तदत्याचारकरणोद्यतां तामवलोक्य, स. स्वरमेव तस्या विरूपकरणार्थ रामो लक्ष्मणायाज्ञां दत्तवान्, तदा प्रकृत्यैव वीरोद्ध- तस्तत्रापि रामाज्ञाऽनिलप्रेरितः . कोपप्रज्वलितो लक्ष्मणस्वीक्ष्णासिना, तस्या नासां चिच्छेद । .

·संक्षिप्तकथासारः। ततः स्खलन्ती पतन्ती रुदन्ती सा खरादीनां पुरत आगत्य स्वदशा निवेद्य | "यूयं सर्व कापुरुषा" इत्येवं धिकृतवती,ततः स्वमगिनीविरूपकरणजनितकोपपरव- शास्ते खरदूपणादयश्चतुर्दशसहनसङ्ख्याकानि सैन्यान्यादाय रामेण सह योद्धमागतात. अथ रामोऽपि (सीतां लक्ष्मणेन रक्षितां विधाय ) एकाकी एव ससैन्यांस्ता. निमिपार्थेन सहृत्य शमनसदनातियांश्चकार, ततः शुर्पणखाऽपूर्णमनोरया स्वकीयां, तथा वदीयां च दशां रावणाय न्यवेदयत् , ततस्तद्दशां दृष्ट्वा क्रोधमूच्छितो रावणः स्वसाहाय्याय मारीचम् (यो हि रामस्येकेन वाणेन प्रेरितः सागरपरपारं प्राप्त आसीत् ) अकथयत् । अथासौ रावणनिवेदनं निशम्य, रामल्यालौकिकं विक्रम तस्मै निवेदितवान् , ततो रावणस्तकर्तव्यव्यवहारात्प्रतिनिरूद्धोऽप्यासन्नमृत्युपाशबद्धस्तद्वाक्यमनाइत्य मारीचं स कृत्वा रामस्याश्रमसमीपमागतः । तत्र मायया मृगकाञ्चनरूपं दधता मारीचेन मृगयालोलुपौ रामलक्ष्मगौ दूर मपवाहितो, पश्चादेकाकिनी सीतां भिक्षाव्याजवञ्चनया समीपमागत्य रावणोऽपढ़- स्यातिविलपन्तीमप्यादाय लवाऽभिमुख प्रस्थितः । परन्तु मागं एव सीतायाः करुगपरिदेवनं निशम्य जराजर्जरोऽपि जटायुगंध. राजो निजकोटरान्निर्गत्य सहसा रावणेन सह समरमुत्पादितवान् , तत्र तत्र तद्ग- धनखचन्चुपक्षप्रहारपरिक्षतो रावणो जटायुपं प्राणशेणं कृत्वा लामुपगतः । मय पश्चान्मृगयानिवृत्तौ रामलक्ष्मणौ सीताविरहितां पञ्चवर्टी विलोक्य, ना. नाङ्गाऽऽकुलितचित्तावितस्ततोऽन्विष्य तामनवाप्य बहु विलेपतुः, परं ततो ना. तिदूरे प्रस्थिते वेदनाऽऽर्तस्य तस्यैव जटायो दं निशम्य सावधानी तत्सकाशं ग. त्वाततः सर्वे सीताहरणात्मकमुदन्तं ज्ञात्वा, स्वहितहेवोर्गता पक्षिरा शोकानि. ना संस्कृत्य, तत्पारलौकिक्रगत्यर्थं मांसाशिभ्यः पक्षिभ्य आमिपभोज्य वितीर्य पुरः प्रस्थिते घोरदर्शनं कवन्धं नाम राक्षस दहशतुः, अथ तेनोपद्रुतौ तं हत्वा यावत्स्व. स्यौ वभूवतुस्तावत्स च दिव्यगन्धर्ववेपं धृत्वा राम प्रति सविनयं हे प्रभो ! अत्रैव परमधर्मचारिणी स्वानुपममकिशालिनी श्रमणां, स्वगमनेन कृतार्थी कुरु' इत्यु- क्त्वा दिवं ययौ। ततोऽतिविस्मिती, रामलक्ष्मणौ तस्या आश्रमं गत्वा, तां सन्तोष्य, तयाऽ तिसत्कृतौ पश्चात्पुरः पम्पातटे प्रस्थिती, तावत् किष्किन्धागिरिस्थः सुग्रीवश्चारमु. खेन रामलक्ष्मणयोरागमनं निशम्य, तत्प्रवृत्ति ज्ञातुमिच्छुः सत्वरं निजमन्त्रिप्रवरं हनुमन्तं प्रेषयामास। ' अथ तेनापि दुतं तयोः समीपं गत्वा सर्वे तद्वृत्तं ज्ञात्वा 'अनेन मम प्रभो सुग्रीवस्य महानुपकारो भविष्यति' इति मनसि निश्चित्य तो ससत्कार सुग्रीवस -मीपमानीतो। - ·संक्षिप्तकथासारः। A. ततः सुपीयोऽपि सबहुमानमानीयमानी तो विलोक्यावर्णनीयानन्दसन्दोहमान- स्तयोः कुशलमञ्छत ततो हनुमत्सुपीवयोः सनत्या सम्भावितसाहाय्येन परमस. न्तुष्टः धीरामः सर्वमतीतं स्वकीयं वनवासादिलीताहरणान्तं समाचारमकथयत् । अय सुप्रीवेणापि तनिखिलं निशम्यामिं साक्षीकृत्य रामेण सह सख्यं कृत्वा स्नहोदारिताहदवन वालिहेतुकं सर्वे दुःखनाल रामाय निवेदितम् , जातमित्रत्वस्य सुग्रीवस्य दुःखं निशम्यावश्यमहं वषिष्यामि चालिनमिति प्रतिज्ञा कृतवते रामाय. स्वानोवोलिनोऽमित चौर्यमययत्सा तथा रामो वालिपराजययोग्यो न वेति संश- यापन्नो बालिना हतल्य दुन्दुभेः पर्वतोपममल्यिकालं च प्रदर्शयामास, ततो रा. मोऽपि सुग्रीवस्यायं विज्ञाय, तस्य विचासं जनपन्नुस्मयित्वाऽवहेलया चरणामु. हैन तदस्यि दसपोजन प्रचिोप, तथा चैकन बाणे सप्त तालान् पर्वतं रसातलंच. विभेद, ततस्तमझौकिकं विक्रमं रामस्य दृष्ट्वाऽतीय मुदितः सुप्रीवो वालिना सह यु. दुकरगाय रामेग सार्क किष्किन्धा जगाम, तत्र गत्वाऽसौ युद्धदाननिवेदनसूचक चोरगर्जत अथ तस्यान्तपूर्वरचं श्रुत्वा वाली स्वधर्मपत्न्या ताराया निरोधकरणं न म. त्या तां सन्तोप्य प्रासादानिर्गत्य मुग्रीवेण सह युद्धार्यमुपगतः, तदानी राम एकेन. शरेण वालिनं जपान । ततस्तसिहासने सुप्रीवं संस्थाप्य, तारामङ्गदश्च सामवाक्यैरतोपयत्, ततेो मासान्तरे देशदेशान्तरादाटूतान् कपीन् सीताऽन्वेषणाय दशापि दिशः प्रस्थाप. यामास, तर दक्षिणदिशि हनूमदपजाम्बवत्प्रभृतयो गतवन्तः, तेपु बली हनुमान सम्पातिगृतस्योपदेशेनशनयोजनविस्तीर्णे समुद्रमुल्लुत्यरावणरक्षितालाप्रविश्य, प्रवेशसमये राक्षसरूपपरिणता लगापुरी मुष्टिनेकेन जित्वा भवने भवने भ्रमन, अः न्तेऽशोकवनिकायां शिशपावृक्षमूले गमं ध्यायन्ती रावणेन तर्जितां सीतां ददर्श, तय रावणेऽपगते रामदत्ताहुलीयकं प्रत्यभिज्ञानरूपं दत्वा क्षेमं चोक्त्वा शोकना- शर्वचनैतामाश्यास्य तोरणं समर्थ तदुपद्वनिवृत्त्यर्थमागतान पञ्चसेनाऽध्यक्षान्, सत मन्त्रिसुतान् संहत्याक्षनामक मन्दोदरीपुत्रं च निहत्य रावणदर्शनेच्छया मेव. नादप्रयुक्तबमाबन्धनाधोना जातः । यदा तु रावणसभां गत्वा तस्कौ परुपं वचनं श्रावयित्वा निर्भीक उपविष्टस्तदा तदुक्तं वचनं निशम्य कोपप्रज्वलितो दशाननो हनूमतः प्राणदण्डं प्रतिज्ञातवान् । तत्र विभीपणो "नेतणुक्तं, कुयापि दूतो वध्यो न भवति, परन्तु वानरस्या लागुलं महदिष्टं तेन तदेव वैकृत्यं प्रापणीयम्" इत्यादिभिः सान्त्वनैः कोपप्रज्वलित रावणं प्रशमयामास, ततः प्रत्योपदविभिहिंसाशीलस्तत्रापि रावणानसर्दी- नवैर्वहुभिस्तूलकन्याऽदिभिस्वलाशूलं परिवेष्टय, तैलेनाप्लाव्य वहिं प्रक्षिप्या प्रतिरथ्यां हनुमान भ्रामितः।

·. १० संक्षिप्तकथासारः। अथ प्रचलितेऽनौ सत्वरं स्फुयोत्प्लुत्य सौधं, केवलामशोकवनिकां विमी. पणगृहमपि विहाय क्षणेनैव सकलां लूडो भस्मीचकार, ततः पुनः सोतामाश्चास्य सागरमुत्तीर्य तत्तदस्थितैरङ्गादादिमिः कपिमिः सङ्गम्य, मधुवनमुपद्राव्य रामसमीपं मत्वा तं प्रणम्य 'मया सीता दृष्टेति हनुमता निवेदितम् । ततो रामः सत्वरमेव सैन्योद्योगकरणाय सुग्रीवमानापितवान् , अयं स देशदे- शान्तराद् गोलायूलान् रक्तमुखान् कपीन् मल्लूकांश्चैकीकृत्य रामलक्ष्मणाभ्यां सह समुद्रतटांगम्य स्थितः,। परन्तु कथं विना समुद्रानुग्रहं ससैन्योऽहं परपारं गमियामीति धिया तमनु. कुलयितुं दिनत्रयमुपवासनिरतः कुशासने चापविष्टो रामो न कमपि समुद्रप्रसादम. वगम्य क्रोधवशीभूतः सूर्यसदृशैः शरैस्तं क्षोभयामास, ततो झटिति सागर आग. त्य रामाय स्वरूपं दर्शयामास, एभिरेमिः प्रदेशनलद्वारा सेतुर्वध्यतामित्युवाच च, अथ रामोऽपि तथैव कृत्वा, तेन पया लागरमुत्तीर्य लवां गत्वा समरे सपुत्रामात्य घान्धवं रावणं हत्वा सीतां लोकापवादशड्या वद्विपरीक्षया शुद्धां विधाय तेन कर्म- णा त्रैलोक्यं चकितं च कृत्वा विभीषणं लाराज्येऽभिषिच्य ततोव्योमयानमाला विभीपणसुग्रीवागदादिभिरिष्टमित्रौः सहितः प्रयोग भरद्वाज-पैराश्रममुत्तोर्य तं प्रण. म्य, तत्र तत्राग्रहेण दिनमेकं स्थातुकामो भरतस्य निजप्रत्यागमनसवाद हनुमता ज्ञापयित्वा, पुनोमयानेनैव नन्दिप्रामं गत्वा भ्रातृभिः सङ्गम्य तत्र मुनिवपं वि. हाय, सीतयाच सहायोव्यामागत्य, तत्र सर्वपामाग्रहेग राज्यभारमनीकृतवान्, तन्न रामराज्ये सब लोकाः प्रमुदितास्तुष्टाः सुधार्मिका निरामया दुर्मिक्षभयरहि- ता आसन् , स्त्रियः सर्वाः सौभाग्यवत्यः पतिव्रताश्च वभूवुः, न हि कदाचिन् क्वाप्यग्निज मयं, नहि कोऽपि जले निमज्ज्य मृतः, न हि कस्यापि वातन्या धिन कस्यापि ज्वरोपद्रव, न हि कुत्रापि चौरोपद्रवः, सर्वत्र धनधान्यः पूर्णव वसुन्धराऽऽसीद् , यथा सत्ययुगे लोकाः प्रसन्नास्तथैव तदानीं सर्वः विधैः सुखसौमनस्यैः सहिता बभूवुः । तत्र रामो नानाविधान् बहुदक्षिणावतोऽश्चमेधादीश्च यज्ञान् कृत्वा गवां निखर्व च ब्राह्मणेभ्यो दत्वा देशे देशे प्रजोपशमनाय खण्डराज्यं स्यापयित्वा सर्वान् स्वस्ववर्णाशमधर्म नियोज्यौकादशसहस्त्रवागि राज्यं कृत्वा ब्रह्मलोकं गतवान्, एतत्कथानकं यः पठिष्यति, स पुत्रपौत्राभ्यां सहितः स्वर्ग गमिष्यति, संथा सर्वस्वस्वामिलापं प्राप्स्यन्ति च । इति मूलरामायणक्यानकं समाप्तम् ।

·श्रीजनकनन्दिन्यो नमः। मूलरामायणम् . ध्यात्वा श्यामापदानं हृदि गुरुचरणं भक्तितोऽहं प्रणम्य कुर्वे व्याख्या सुचाऽख्यां शिशुसुमतिकरी मूलरामायणस्य । वाल्मीकिर्नारदाय सकलहितकरं प्राप्य रम्योपदेश पश्चा विस्तरेणामलनिजमनसा निर्ममे काण्डरूपम् ॥ १ ॥ तपास्वाध्यायनिरतं तपस्वी वाग्विदां वरम् । नारदं परिपप्रच्छ बाल्मीकिर्मुनिपुङ्गवम् ॥ १ ॥ अन्वयः-तपस्वी, वाल्मीकि, तपस्याध्यायनिरतं, वाग्विदा, वरं, मुनिपु. वं, नारद, परिपप्रच्छ। व्याया-तपस्वी तापसः, वाल्मी(१)कि वल्मीकभवो मुनिविशेषः, तपास्वाध्यायनिरतम् - तपश्चान्द्रायगादि, स्वाध्यायो वेदस्तदध्ययनं वा, तयोनि- रतं = सन्ततमासक्तम् , वाग्विदां वाक्तत्त्वज्ञानां, वरं श्रेष्ठम् , मुनिपुङ्गवम् मुनिश्रेष्ठम् , नारदम् - एतन्नामकं ब्रह्मणो मानसपुत्रं, परिपप्रच्छ सर्वथाऽऽदरेण पृष्टवान्। समासादि-तप्यते भवबन्धनाशायेति तपः, प्रशस्तं तपोस्थास्तीति तप. स्वी, वल्मीकस्यापत्यं पुमान् वाल्मीकिः, मुनिपु पुचो मुनिपुङ्गवस्तम् । नारे ज्ञान ददातीति नारदः, यहा-नरति सद्गति प्रापयतीति नरः परमात्मा, यथोक भारते-'नरतीति नरः प्रोक्तः परमात्मा सनातन इति, नर एव नारस्तं ददात्युप- दिशाति नारदस्तम् । (९) मन्त्र वल्मीक एतजनकः कश्चिन्मुनिविशेषः, अश्या-वल्मीको वामलूरस्तस्य कर्य पुत्र यत्रेयं वृद्धपरम्परया कथा श्रूयते, यत् तपसि चिरं प्रवर्त्तमानमेतन्मुनि वल्मीक स्वम्- तिकयाSSछादितवान् , पश्चात् बहुमिवृष्टिपमृतिमिरपगतायां तन्मृत्तिकायां स च मुनि अकटीभूत इत्यवो वक्ष्मीकजात इति ।

·१२ मूलरामायणम् । व्याकरणम्-परिपप्रच्छ = परि+प्रच्छ+लिट् + कर्तरि । वाच्यान्तरम्-तपस्विना वाल्मीकिना नारदः परिपप्रच्छ । कोप:-'तपः कृच्छादिकर्मसु इत्यमरः । 'स्वाध्यायों पंदतपसोः इति वैन. यन्ती । 'तपस्वी तापसः पारिकासी चाचंयमो मुनिः' इत्यमरः । दबावृतं वरः श्रेष्ठ इत्यमरः । 'बुधे च पुचः श्रेष्ठ इति विधः । सारार्थ:--एकदा तपोधनो वाल्मीकिमुनि रदं प्रति सकरशुभसक्षगलक्षित. स्य जनस्य जिज्ञासार्थं वक्ष्यमाणविपयं पृष्टवान् । रामायणकथासन्दर्भ:-अनेन पधेन पुत्रलाभाशया राज्ञो दशस्यस्य स्वकुल गुरु वसिष्ठं प्रति प्रश्नः सूचितः, यतो मूलरामायणोपदेशात्तत् काण्डसप्त रामायण तेन कृतम् , अतः प्रत्येककथावोजरूपमेकैकं पद्यं मूलरामायणस्य विद्यते । मापाऽर्थः--(किसो समय ) तपस्वी वाल्मीकिजो, तपस्या और वेदपाल में निरन्तर लगे हुए, सभी बातों के तय के जानकारों में श्रेष्ठ मुनियों में प्रधान नारदजी से (आगे आने वाली बातें) पूछने लग ॥ १ ॥ को न्वस्मिन साम्प्रतं लोके गुणान् कश्च वीर्यवान् । धर्मशश्च कृतज्ञश्च सत्यवाक्या हदवनः ॥ २ ॥ अन्वया-अस्मिन्, लोके, नु, साम्प्रतं, का, गुणवान् , कन, वीर्यवान् , धर्म.. ज्ञश्व, कृतज्ञश्च, सत्यवाक्या, दृढवता, अस्तीति शेपः । व्याख्या-अस्मिन - परितो दृश्यमाने, लोके - भुवने, नु- प्रश्ने, साम्प्र. तम्-अधुना, का = अपरिचितः, गुणवान प्रशस्तगुणयुकः, तथा कम्य जनः, वीर्य. वान् बलवान् , सर्वेन्य इति सर्वत्र योज्यम् । धर्म: वर्णाश्रमधर्मयता, कृत. शा- परोपकारक्षः, सत्यवाक्यः = सत्यवचनः, दृढवत: दृढनियमः, (न कदापि कृषिसङ्कल्पोच्छेदकरः) । क एवंरूपो जनो वर्तते ? इति । समासादि-गुणाः वर्तन्तेऽस्येति गुणवान् । वीय विद्यतेऽस्पेति वीर्यवान् । धर्मान जानातीति धर्मज्ञः । कृतं जानातीति कृतज्ञः । सत्यं वाक्यं यस्य स सत्य वाक्यःदृढं व्रत-यस्य स दृढवतः । व्याकरणम्-अनाऽस्ति क्रियाऽध्याहारः कार्यः । अस्ति अस्+लट + वाच्यान्तरम्-अस्मिन लोके साम्प्रतं केन गुणत्रता भूयते । कोषा--एतहि सम्प्रतीदानीमधुना साम्प्रतं तथा' इत्यमरः । 'लोकस्तु भुवने जने' इत्यमरः । 'नु पृच्छायां विकल्पे च' इत्यमरः । 'सत्वशौर्यसन्ध्यादिक गुगः' इति । वीर्य बले प्रभावे च' इति चामरः । 'सत्यं तथ्यमृतं सम्यग' इत्यमरः। 'नि. कतरि। - । यमो नतमस्त्री इत्यमरः। सारार्थ:--अस्मिन् संसारेऽधुना सकलैः शुभलक्षणेः सहित आदशपुरुषः को-

·सुधाऽऽख्यया टीकयोपेतम् ।
१३
इस्तीति कथय, अन स्वजलक्षणं यथा-"कथन्निदुपकारेण कृतेनैकेन तुष्यति । न
स्मरत्यपकाराणां शतमप्यात्मवत्तया" इति । तया सत्यवचनपालनप्रतिपादनं यथा-
"अनृतं नोकपूर्व मे न च वक्ष्ये कदाचन इति । दृढव्रतत्वं तया- अध्यहं जी-
वितं जहां त्वां वा सोते ! सलक्ष्मगाम् । नहि प्रतिज्ञा संश्रुत्यं ब्राह्मणेभ्यो विशे-
पतः" इति।
भापाय:-इस संसार में सभी कोन गुगवान् , बलवान् और धर्म का जानने
चाला, अपकार को मानने वाला, और सत्य बोलने वाला, हद-नियम वालो
पुरप है ? ॥२॥
चारित्रेण च को युक्तः सर्वभूतेषु को हितः ।
विद्वान् कः कः समर्थश्च कश्चैकप्रियदर्शनः ॥ ३ ॥
अन्वयः-('इह लोकधुना इति सर्वत्र-योज्यम् ) कश्च, चारित्रेण, युक्तः,
फैश्च, सर्वभूतेप, हितः, क, विद्वान् , कश्व, समर्थः, एकप्रियदर्शनः, च, कः, ।
व्याख्या-वारिण- देशकुलाचारेण, च, का, युक्तः समन्वितः, सर्वभूतेषु-
प्राणिमात्रेपु, हिता इष्टसाधकः, का, (सापराधानामपि जनानां हिते रतो हितक-
ति)।, विद्वान् सर्वशासनः, का, समर्थः सर्वकार्यधुरन्धरश्च का, एकप्रिय-
दर्शन:- प्रधानप्रियदर्शनः । अस्तीति शेषः ।
समासादि-चरित्रमेव चारित्रम्, तेन चारित्रेण सर्वाणि च तानि भूतानीति
सर्वभूतानि तेषु सर्वभूतेषु, वेत्तोति विद्वान् , एक केवलं, प्रधान वा प्रियं मनोहर
दर्शनमवलोकन यस्य सः।
व्याकरणम्-अत्राप्यस्तिक्रियाऽध्याहारो बोध्यः । युक्ता=युज = कः ।
वाच्यान्तरम्-फेन चारित्रेण युक्तेन सर्वभूतेषु हितेन विदुषां समर्थन, एक-
प्रियदर्शनेन भूयते।
कोप-'भूतं मादी च जन्ती च' इति वाणः । विद्वान विपश्चिदोपज्ञा'
इत्यमरः । 'समर्थनिषु शक्तिस्थे' इत्यमरः । एकोऽन्याय प्रधांने च प्रथमे केवले
तथा इति कोपः।
सारार्थ:--: सच्चरित्रः, कः सकलकल्याणकर, कः पण्डितः कः सर्वलोकेभ्यः
सुन्दर इति कयय।
भाषाऽर्थ:--अच्छी चाल चलनेवाला, सयों का कल्याण करने वाला, समझ.
दार, बलवान और सबसे सुन्दर कौन है ? ॥३॥
आत्मवान् को जितक्रोधे। द्युतिमान कोऽनसूयकः ।
कस्य बिभ्यति देवाश्च जातरोषस्य संयुगे ॥ ४ ॥

·१५ मूलरामायणम् । । -- अन्वयः-का, आत्मवान् ?, कः, जितक्रोधः ?, कः, शुतिमान् ?, कः, अनसू- यकः, संयुगे, जातरोपस्य, कस्य, देवा, च, विभ्यति । व्याख्या-का, भात्मवान् = वशीकृतान्तःकरणः, धुतिमानू या, का, जित. । क्रोध:- संयतकोपः, व्यर्थ क्रोधरहित इति यावत् । का, एतिमान् - कान्तिमान ,. का, अनसूयका = अन्यगुणदोपकल्पनाहीना,संयुगे- समामे, जातरोपल्या उत्पन्न कोपस्य, कल्य, देवाः = अमराः, च%आप, विभ्यति मयं प्राप्नुवन्ति, निप्राइस. मर्था अपि भयभीता भयन्ति, का पुनः प्रतिपक्षिणां कति भावः । अर्याद देवेभ्यो. ऽप्यधिकशक्तिशाली कः ? इति प्रश्नः । समासादि-आत्माऽस्यास्तीत्यात्मवान् । जितः क्रोधी येन स जितक्रोधः । धुतिविधते यस्य स पुतिमान । गुणेषु दोपाविष्करणमसूया न विद्यते यस्य सोना सूयकः । जातो रोयो यस्य स जातरोपस्तम्य। व्याकरणम्--अत्रास्तिक्रियाऽध्याहारः । 'पतमी भयेन-इति सूत्रेण भय. योगे पञ्चमीविधानात् कस्य विभ्यतीति न साधुरिति नाशदुनीयम् , सम्बन्धसा. मान्यविवक्षणादार्पत्वाद्वा तस्य साधुत्वात् । वाच्यान्तरम्--आत्मयता जितक्रोयेन तिमताऽनसूयकन भूयते; फस्य देवे. भीयते। कोप:--मात्मा यत्नो प्रतिबुद्धिः इत्यमरः । 'कोपक्रोधामपरोपप्रतिया रुद- क्रुधौ स्त्रियो' इत्यमरः । "शोभा कान्तिद्युतिश्छविः इत्यमरः । 'शक्षान्तिरोन्या. ऽसूया तु दोषारोपो गुणेष्वपि इत्यमरः । 'अमरा निरा देवा इत्यमरः । 'संयुगो. ऽस्त्री रणे इति कोपः। सारार्थ:-क सकलगुणयुक्तः सन्नपि सकल दोपशुन्य इति । . भापार्थ:-कौन आत्मज्ञानवान है ? कौन व्यर्थ क्रोध नहीं करता है ? कौन कान्तिमान् है ? कौन दूसरे के गुणों पर दोपारापण नहीं करता है ? किसको क्रोधित देखकर लड़ाई में देवता लोग भी डर जाया करते हैं ? ॥ ४ ॥ एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे। महर्प ! त्वं समयोऽसि ज्ञातुमेवेंविधं नरम् ॥ ५॥ अन्वयः-हे महर्प ?, अहं (वाल्मीकिः), एतद् , श्रोतुम् , इच्छामि, हि.. मे, परं, कौतूहलम् , ( अस्ति ) त्वम् , एवविध, नरं, ज्ञातुं समर्थः, असि । व्याख्या-हे महर्षे! नारद !, भह प्रश्नकर्ता वाल्मीकिः, एतत् = पूर्वा- कसकलशुभलक्षणलक्षितं पुरुष, श्रोह-तन्नाम ज्ञातुम् , इच्छामि अभिलपामि, हि= यतः, मे मम (वाल्मोकेः) परम् उत्कटं, कौतूहलं कौतुकं, वर्त्तते मन. सीति शेषः । त्वं-नारदः, एवंविध=पूर्वश्लोकचतुष्टयोकलक्षणोपेतं, नरंजन, ·सुधाऽऽस्थया टीकयोपेतम् । M ज्ञातुम् अवगन्तुं, समर्थः = कुशलः, असि वर्तसे । नवहतेऽन्यः कोऽपि कथयि- व्यति, यतस्त्वमेव सततं सर्वगः सर्वसन योगबलेनेति शेषः । समासादि-कुतूहलमेय कौतूहलम् । महाश्चासौ कपिमहर्पिस्तत्सम्बुद्धौ । व्याकरगम्-इच्छामि ३५+लट् +मिए । श्रोतुम् =श्रु+तुमुन् । असि अस्+ल+सिए । ज्ञातुम् ज्ञा+तुमुन् । वाच्यान्तरम्-मया श्रोतुमियत, त्वया समधेन भूयते । कोपः--'फोतलं कौतुकं च कुनु च कुतुहलम्' इत्यमरः । सारार्थ:--पूर्वोक्तसकललक्षणवन्नं जनं मे करया बहि, एतदर्थ मेऽतीवोत्कण्ठा . वर्तते। भापार्थ:-हे नारदजी ! मैं यह सुनना चाहता हूँ, क्योंकि मुझे जानने को उत्कट आकसा यनी है, सो आप हो वैसे पुरुष को जानने में समर्थ है, ( इसलिए आप पाकर मुझे बताइये ॥५॥ धृत्वा चैतत् त्रिलोकझो बाल्मीकेारदो वचः । श्रूयतामिति चामन्य प्रहप्टो वाक्याब्रवीत् ॥ ६ ॥ अन्ययः-त्रिलोकज्ञः, नारदः, च, वाल्मीकः, एतद्, वचः, श्रुत्वा, (भो वाल्मोके !) श्रूयताम्, इति, च, आमन्त्र्य, प्रहः, (भुत्वा) वाक्यम् , भत्रवीत्। व्याख्या-त्रिलोकना - भृभुवःस्वीफसमाचारजः, (अत एव तादृशं जर्न ज्ञास्यति ) नारदः- ब्रह्मपुत्रः, सुरर्पिः, च वाल्मोकः- वाल्मोकिनकमुनेः, एतत् पूर्वपयोक्तम् , वच:- धवन, शुन्या = निशम्य, ततो वाल्मीकि प्रति भो मुने?, भ्रूयताम् = आकर्ण्यताम् , त्ययेतिशेषः । इति च = एतदपि, (पूर्वम् ) भामन्य अभिमुखीकृत्य, प्रदृष्टः- परमहर्पितः, प्रमुदितः सन् , वाक्यं = वक्ष्यमाणं भापितम् , अपवीत् = स्पष्टमुक्तवान् । समासादि-त्रयाणां लोकानां समाहारस्त्रिलोकम् , तज्जानातीति त्रिलो. कमः । प्रकर्षण इष्ट इति प्रष्टः। व्याकरणम् -श्रुत्वा = श्रु+क्त्वा । श्रूयताम् = श्रु+कर्मणि लोट् । आम. न्य = आद+मन्त्र+ल्यप् । अग्रवीत् =+ला । वाच्यान्तरम्-त्रिलोकनेन नारदेन वाक्यमबोधि । कोप:-'सर्वज्ञ त्रिलोकनो दिव्यचक्षुरतीन्द्रियः' इति कोपः । ' तिमुवन्त. चयो वाक्यम्' इत्यमरः । 'हटे मत्तस्तृतः प्रहः प्रमुदितः प्रीतः' इत्यमरः । सारार्थ:--'सर्वोत्तमपुरुपं ज्ञातुमस्य परमोत्कण्ठा वर्तते। इति वाल्मीके- रिच्छां ज्ञात्वा सर्वलोकवृत्तान्तवेत्ता नारदमुनिः प्रसन्नो भूत्वा तस्मै वाल्मीकये, सावधानकरणार्थ 'श्रूयतामित्युत्तरमायासनं दत्वा ततो वक्ष्यमाणं वचनमूचे, यथा ·अन्वयः- मूलरामायणम् । यथा श्रोतुराग्रहस्तथा तथा वक्त प्रतिपादने चादरो भवतीति प्रसिदिः, श्रोता यथा चैकमनाः शृणोति वक्ता तथा प्रीतमना प्रवीति । भापाऽर्थ- तीनों लोक के समाचार को जानने वाले, नारद मुनि जी, वाल्मोकिजी के पहले का प्रश्न सुन, प्रसन्न होकर, 'साप सुने। यह पहले आशा देकर, पश्चात् आगे आने वाली बातें कहने लगे ॥६॥ वहवा दुर्लभाश्चैव ये त्वया कीर्तिता गुणाः । मुने ! वक्ष्याम्यहं बुद्ध्वा तैयुक्तः श्रूयतां नरः ॥ ७ ! -हे मुने! ये, वहयः, दुर्लभाः, च, गुगाः, पत्र, त्यया, कीसिताः, ता, युक्तः, नरः, श्रृयताम् , अहं बुद्ध्वा, वक्ष्यामि । व्याख्या-हे मुने ! = वाल्मीफे !, ये पूर्वोक्ताः, यहया अनेक, अपरि- च्छिन्नाः, (तत्रापि) दुर्लभाः लम्घुमशक्याः, एकत्र जने, इति गेपः । ३ गुणाः= शोर्योदार्यगाम्भीर्यादयः, एव=निश्चयेन, त्यया वाल्मीकिना, कोगिता: टा:, =पूर्वोक्तः, गुणैः, युतः समन्धितः, नरः पुरुषः, (योऽस्ति सः) श्रूयताम् = आफयंताम् , आई-नारदा, () बुध्या मनसि विचिन्त्य, निश्रित्य, (त्वां), वक्ष्यामि कथयिष्यामि, अया त्वं निराशो मा भूः, यते ताशः पुर. 'यश्रेष्ठ इति श्रूयताम् । समासादि-दुःखेन लधुमहर्हा इति दुर्लभाः। व्याकरणम्-वक्ष्यामिपू+लट् । बुद्ध्या - युध्+क्त्वा । श्रूयताम्- श्रु+कर्मणि लोट् । वाच्यान्तरम्-त्वं यान गुणान् कीर्तितवान् , तैर्युकं न त्वं रणु, मपास वक्ष्यते। - सारार्थ:--ये येऽनेके, तत्रापि दुर्लभा गुणास्त्ययोकास्तैर्युको नरो वर्तते, इदानीं भुवि, तमहमविलम्बितं कथयामि, भवता श्रूयतां तत, श्योतव्यं च तत् । मापाऽर्थ:-हे वाल्मीकिजी! आपने जो जो अनेक दुर्लभ गुगों का वर्णन 'किया, उससे भूपित जो महापुरुप है। उसे मैं जान चूम कर कहता हूं, आप सुनें ॥७॥ अथ कस्ताहशो नर इत्याह- इक्ष्वाकुवंशप्रभवो रामो नाम जनैः नियतात्मा महावीर्यो द्युतिमान् धृतिमान वशी ॥८॥ अन्वयः-इक्ष्वाकुवंशप्रभवः, नियतात्मा, महावीर्यः, द्युतिमान्, एतिमान् , ग्वशी, जनैः श्रुतः रामः, नाम, (रामनामकः) (अस्ति)। व्याख्या-इलाकुवंशप्रभवः = इक्ष्वाकुकुलोत्पन्ना, इक्ष्वाकुनाम वैवस्वतम. नोज्येष्ठः पुत्रः, तस्य वंशोऽन्वयः प्रभव उत्पत्तिस्यानं यस्य स इत्यनेन कुलपरिचयो श्रुतः।

·. सुधाऽऽख्यया टीकयोपेतम् । १७ दत्तः । नियतात्मा संयतचित्तः, अनेन गुणवान् कस्तथा-आत्मवान् कः ? इत्य- स्योत्तरं दत्तम् । महावीर्य: अद्भुतपराक्रमशाली, अनेन को वीर्यवानित्यस्योत्तरं जातम् , अथ'च विश्वामित्राश्रमे ताडकासंहारः, मारीचस्य समुद्रपरपारे विक्षेपश्च सूचितः। एंतिमान् = कारितमान, अतिकमनीयकलेवरः, अनेनैवदर्शनेन जनकरा- जधानीजनताया मनों रामचन्द्रसौन्दर्यावलोकनलोलुपं जातमिति सूचितम् , तथा च कश्चैकप्रियदर्शन इत्यस्योचरं जातम् । तिमान् = सन्तोपवान् , वशी- जिते- न्द्रियः, वा-अखिलजगदशङ्करः, सर्वस्वामी, अनेन 'कस्य विम्यति देवाश्चे' त्यादे- रुत्तरं जातम् । (एवंविधः) जनः महनिलोकः, श्रुत:ज्ञातः, न साधारणैः श्रुतः । राम:= एतनामका, नाम =प्रसिद्धौ, अस्ति, अर्थात्तन्नामश्रवणेनापि लोकानां प्रत्य- वायनाशो भवति। अनेन पद्येन वंशगुणनाम्ना परिचया जात इति । समासादि-इक्षुमाकरोति, वा "इक्षु" इति शब्दमकति यः स इक्ष्वाकु: सूर्यवंश्यो भूपविशेषः, तस्य यो वंशः स एव प्रभव उत्पत्तिस्थानं यस्य स इक्ष्वा. कुवंशप्रभवः । नियतः संयत आत्मा यस्याल नियतात्मा । महद्वीर्य यस्य स महा. वीर्यः । श्रुतिः कान्तिरस्यास्तीति द्युतिमाम् । वशोऽस्यास्तीति वशयतीति वा वशी । रमन्ते योगिनो यस्मिन्नसौ रामः । व्याकरणम्-श्रुतः-श्रु+कं । वाच्यान्तरम्-जना इक्ष्वाकुवंशप्रभवं राममोपुः, जनैः श्रुतेन रामेण भूयते । कोपः-"इक्ष्वाकुः कटुतुम्व्या स्त्री सूर्यवंशनृपे पुमान्" इति कोशः। 'वंशोऽन्व- वायः सन्तानः' इत्यमरः । "श्रुतं शास्त्रावस्तयो" इत्यमरः । सारार्थः:-ताशः सकलगुणगणालङ्कृतः सूर्यवंशावतंसो रामनामको महापु. रुपोऽस्ति, अनेन वंश-प्रवृत्ति-नाम्ना परिचयो दत्तः, तत्र सूर्यवंशयानां साम्राज्य. मवधदेश एव सदात आसोदतो वंशपरिचयेनैव देशस्यापि परिचयो जातः । भापाऽर्थ:-सूर्यवंशी महाराज इक्ष्वाकु के वंश में उत्पन्न, अपने मनको वश में रखने वाला, बढ़ा बलवान् , और बड़ा ही सुन्दर, धैर्यशाली, सबको अपने वशीभूत करने वाला, लोगों में मशहूर, एक राम नाम से विदित ऐसा पुरुष है, जैसा आप पूछते हैं ॥८॥ बुद्धिमान् नीतिमान् वाग्मी श्रीमाञ्छत्रुनिवर्हणः । विपुलांसो महावाहुः कम्वुग्रीवो महाहनुः ॥९॥ अन्वयः-बुद्धिमान, नीतिमान्, वाग्मी, श्रीमान् , शत्रुनिवर्हणः, विपु- लांसः, महाबाहुः, कम्युग्रीवः, महाहनुः ( स चास्ति)। व्याख्या बुद्धिमान् =मतिमान = अतिशयबुद्धिविशिष्टः, नीतिमान् -मर्या- दावान् ( सर्वत्र स्वचरिते सदा मर्यादापालनं कृतवान.) चाणक्य-कामन्दकीय. शुक्रनीतिज्ञो वा । ( कथं राज्यपालन विधेयं, कथं वा मुनयो माननीयाः, कथं वा M . २०रा० ·-- मूलरामायणम् । दुष्टाः स्तेनादयो दण्डनीया इत्यादि विधानेऽतीव पटुरिति भाव) वाग्मी- सर्वसमयोचितचातुरीचचितवचनवान्, श्रीमान् सर्वातिशायिशोमपादियुका, शनिबर्हण: = शत्रुविनाशका, नीतिप्रतिकूलजनशातयिता, अनेन प्रभावातिशयः सूचितः । विपुलांसा उन्नतकन्धरः, अनेन अतिमाग्यवत्ता सचिता (१) तया. च-उन्नतकन्धरतया व्यायामहढगात्रत्वमपि सूचितम् । (२) महाया:-आजानु. बाहुः, (३) कम्बुग्रीवः शंखसहशरेखात्रयविशिष्टकण्टः, (१) महाएनुः - मांस. लकपोलाधोभागः, एवंभूतः स महापुरुषोऽस्ति । समासादि-बुद्धिरल्यास्तोति धुद्धिमान् । नीतिः कामन्दक्यादिरस्यास्तीति नीतिमान, प्रशस्ता वागस्यास्तीति वाग्मो, श्रीलक्ष्मीरस्यास्तीति श्रीमान् । शत्रं. निवर्हति दूरीकरोतीति शनिबर्हणः । विपुलावंसौ स्कन्धौ यस्य स विपुलांसः । महान्तौ मांसलौ लम्बितौ च वा याहू भुजौ यस्य स महावाहुः । कम्बुप्रोत्रः कम्युरिव रेखात्रयविशिष्टा ग्रीवा यस्य सः। महत्या पुष्टे हनू यस्य स महाहनुः । वाच्यान्तरम्-बुद्धिमता रामेण भूयते । कोप:-'बुद्धिर्मनीपा धिपणा धी: प्रज्ञा शेमुपी मति इत्यमरः । 'वाचोयु.. किपटुर्वाग्मी' इत्यमरः । द्विविपक्षाहितामिनदस्युशनवरात्र इत्यमरः । 'बडो. ह विपुलं पोनपीनी तु स्थूलपीवरे' इत्यमरः । 'संस: स्कन्धः कन्धरस्तु' इति कोषः । भुजवाहू प्रवेष्टो दो' इत्यमरः । 'कम्बुप्रीवा निरेखा साऽवटुवाटा फुकाटि. का' इत्यमरः । 'शङ्खः स्यात्कम्बुरस्त्रियाम् इत्यमरः । साराऽर्थ:--अतिशयवुद्धिविशिष्टः सकलनीतिशास्त्रशः, वाक्पटुर्लक्ष्मीवान् शत्रुसदना, दृढशुभलक्षणाङ्गः, स रामनामकोऽस्ति । भाषाऽर्थ:-बड़े ही बुद्धिमान, और नीतिशास्त्र को जाननेवाले, मौके पर चातुर्यभरी बातें बोलने वाले, सबसे पढकर शोभा तथा ऐवयं से युक्त, शत्रुका संहार करनेवाले, जिनके उन्नत दोनों कन्धे तथा लम्बो २ दोनों भुजाये हैं, और (१) यत उक्त सामुद्रिके-कक्षः कुक्षिश्च वक्षश्च माणस्कन्धी ललाटिका । सर्वभूतेषु निर्दिया उन्नतास्ते सुखप्रदाः" इति। (२) यस्य जानुपर्यन्तं वाहू लम्बिती भवतः स चातीव मान्यवन भूमिपतिर्भवतीति, यथोक्तं सामुद्रिके "भाभानुलम्बिनी बाडू वृत्तपीनौ मशीवरे" इति । (३) यस्य गले रेखाश्यं विषत स च महाराजो मरतीति, यथोक्तं सामुद्रिके-"कम्बु. प्रीवश्च नृपतिर्लम्बकर्णोऽतिभूषणः" इति । तत्रोक्त कम्युग्रोवलमगम्-"कम्बुनीका निरेखा सावर्षाय कृकाटिका" इति । (४) यथा सामुद्रिक-मांसली तु इनू यस्य भवतस्वीषदुन्नती।स नरो मृष्टम- नाति यावदायुः सुखान्वितः" इति, तथा च संहितायाम्--"पूर्णमासलानुस्तुभूपतिः" इति ।

·m सुधाऽऽख्यया टीकयोपेतम् । जिसके गले में फे सहश तीन रेखा से युफ शुभरक्षण मौजूद हैं ऐसे वह (राम नामफे) महापुरुष है ॥ ९ ॥ महोरक्को महेष्वासो गूढजररिन्दमः। आजानुपाहुः सुशिराः सुलालटः सुपिकमा ॥ १० ॥ सन्धयः-सः, महोरस्कः, महेप्यासः, गूढज, अरिन्दमा, आजानुयाः, सुशिराः, सुटलाटा, सुपिनमः, (अस्ति)। घ्याल्या-रामः, महोरस्कः-विस्तीर्णवक्षाल्यला, महेप्यासः- वृहदभे- पधनुः, गूटज निमामांसदयत्तिसरियका, मरिन्दमः - शायः, आजानुबाहुः जहाऽन्तलम्बितभुजः, सुशिरा उमाकृतिमस्तकः, सुललास = अर्धचन्द्राकृति: माला, सुविक्रमः- गजसिंहगमना, भस्ति* समासादि-महदू विशालमुरो पक्षो यस्यासौ महोरस्कः। महानिष्यासो धनुर्यस्यासौ महेप्यासः । गृढे मांसलस्येन निमग्ने जनुगी अंसद्वयमध्यवर्तिनी सक्थिनी यस्यासौ गूढजनुः । मशिनन्दमयतोत्यरिन्दमः, वा-अरिन्दमा शबुद- मना रेखा यस्य सोऽरिन्दमः । साजानु जानुपर्यन्तं याहू यस्य स आजानुयाहुः ।। सुशिराः सुप्ठ शिरो यस्य सः । शोभनं ललाट यस्य स सुललाटः । शोभनो वि. मः पादविझेपो यल्प सः। वाध्यान्तरम्-महोरस्फेनेत्यादिविशेषणवशिष्टेन रामेण भूयते । फोप:-'उरो वत्संच यक्ष' इत्यमरः । 'इबासोऽप्यय कर्णस्य कालपृष्टं शरासनम् इत्यमरः । 'स्कन्धो भुजशिरोंसोऽस्त्री, सन्धी तल्यैव जाणी' इत्यमरः । उत्तमाशिरः शीर्ष मूर्धा ना मस्तकोऽखियाम्' इत्यमरः । 'मालं ललाटं गोधि: स्याद्' इति कोशः । 'क्रान्तौ च विक्रमः इत्यमरः । सारार्थ:-विस्तीर्णवक्षाः, महाधनुः, पुष्टस्कन्धप्रदेशः, शनदमनशीलः, जानु. पर्यन्तलम्बितबाह, शोभनमस्तकः, गर्धचन्द्राकृतिसमभालः, शोभनगतिः स चो. तपूर्वो रामोऽस्तीति, एते सर्वे गुणास्तस्मिवेध वर्तन्ते 'नान्यस्मिन्निति शेषः । भाषा-चौदा है सीना जिसका, पढ़ा है धनुप जिसका, छिपी हैं कन्धे परकी इदिइयां जिसकी, और शन्नु को दबानेवाले, ठेउने तक गिरती हुई चाहावाले, (१) सानि शुमलक्षणानि सार्वभौमसम्मवसूचकानि सन्ति । तमा चोक्तं सामुद्रिक- स्थिर विशालं कठिनमुन्नत मांसल समम् । वनो यस्य महीपालस्तरसमो वा भवेन्नरः ॥ विषमे. * जमिनिःस्वा मतिसूक्ष्मेश्च मानवाः । उनमोगिनो निम्ननि:स्वाः पोनैनराधिपाः ॥ दीर्घ. बाइमुकच विरसीवी पनी नरः ॥ समवृत्तशिराश्चैव छत्राकारशिरस्तथा। एकच्छवा मही. : मुक्ते दीर्घमायुश्च विन्दति ॥ भचन्द्रनिमं तुम ललाटं यस्य स प्रमुः॥ सिंहपमगजव्यान.. । गतयो मनुजामुने ! । सर्वत्र सुखमेधन्ते सर्वत्र जयिनस्तथा इति । - ·। २० मूलरामायणम् । छन्न की आकृति के समान सुन्दर शिर वाले आधे चन्द्रमा के समान मालवाल, और हाथी के सदृश अच्छी चाल चलनेवाले, ऐसे वह राम है ॥१०॥ समः समविभक्ताः स्निग्धवर्णः प्रतापवान् । हनवता विशालाक्षो लक्ष्मीवाछुभलक्षणः ॥ ११ ॥ अन्वयः-समः, समविभक्तामा, स्निग्धवर्णः, प्रतापवान् , पोनवक्षाः, विशा. लाक्षः, लक्ष्मीवान्, शुभलक्षणः स चास्ति । व्याख्या-समः= नातिप्राशुन वाऽतिवामनः, अर्थान्मध्यमोनतः । अर्थाद- 'पण्णवत्यङ्गुलोत्सेधः सार्वभोमो भवेन्नृपः' इति लक्षणवान् । समविभक्ताना=स. मविभागीकृतसकला(१), स्निग्धवर्णः = चित्रणत्वग्विशिष्टोऽधाच्छयामलवर्ण:(२) प्रतापवान् विक्रमवान् , अनेन ताडकामारीचप्रमुसदानवस्य संहाराय विधामित्र. स्य सुनेराश्रमगमन, तथा दानवोपद्रवदूरीकरणमपि सूचितम् , कथमन्यथा मूलमा. त्रोपदेशात्सप्तकाण्डात्मकं रामायणं निर्मितं वाल्मीकिना। पीनयक्षा:=पुष्टयक्षा स्थला, मांसलत्वेनोन्नतोरस्क इत्यर्थः । पूर्वलोके 'महोरस्क' इत्यनेन विस्तृतवक्षाः, अन्न मांसलवक्षाः, अतो न पुनरुक्तिः । तथा चानेन व्यायामबाहुल्यकरणं सचि. तम् । तथा च मांसलवक्षस्थलत्वेनाधिकचलवत्तया दानवपराजयोऽपि सूचितः । विशालाक्षः = कर्णपर्यन्तदीर्घलोचनः, अनेन हावभाववेत्तृत्वं सूचितम् , पुरतो जन कपुरे स्वयंवरसम्भवात् । लक्ष्मीवान्-सवियवशोभासम्पन्नः, सर्वाधिकसम्पत्ति शाली वा, शुभलक्षणः = पूर्वोक्तसालसामुद्रिकशुभलक्षणलक्षितः, अनेन निजचरण. कमलस्पर्शनाहल्योद्धरण सूचितम् , यतो हि किमन्यच्छुभलक्षणवत्त्वं कथनीयम्- यत्पादरजःस्पर्शादेव प्रस्तरजडदेहाऽपि सा सुकोमलाङ्गी सम्पन्ना। समासादि-समानि न्यूनाधिकपरिमाणशून्यानि, विभक्तान्यमिलितान्यज्ञानि यस्य स समविभक्ताङ्गः, स्निग्धः = चिक्कणो वर्ण: श्यामलो यस्य स स्निग्धवर्णः, अग्रे सुन्दरकाण्डे चोकत्वात् । पीनं मांसलं वक्षो यस्य स पीनवक्षाः । विशाले दोघे अक्षिणी नयने यस्य स विशालाक्षः । शुभलक्षणः = शुभानि सामुद्रिकोक्तानि सक. लानि लक्षणानि यस्यासौ शुभलक्षणः । वाच्यान्तरम् -समेनेत्यादिविशेषणविशिष्टेन रामेण भूयते । कोप:-'चिक्कणं महणं स्निग्धम्' इत्यमरः । 'चड्रोरुविपुलं पीनपीन्नी तु स्थूलपीवरे इत्ममरः । विशङ्कटं पृथु बृहद्विशालं पृथुलं महत्' इत्यमरः । 'लोचन नयन नेत्रमीक्षणं चक्षुरक्षिणी' इत्यमरः । 'चिह्न लक्ष्म च लक्षणम्' इत्यमरः । (१) यथा चोक्तं सामुद्रिके-"ध्रुवौ नासापुटो नेवे कर्णावाठो च चूचुके। कूपरी मणिबन्धौ च जानुनी वृषगौ कटी। करौ पादौ च सुस्फोती यस्य सः स तु भूपतिः" इति । (२) तथा चोक्तम्-स्निग्धेन्द्रनीलवर्णस्तु भोगं विन्दति पुष्कलम्" इति । .

·सुधाऽऽख्यया टीकयोपेतम् ।
२१
सारा2-मध्यमोन्नतः, समुचितसंयुक्तसकलावयवः, नीलकमलदेहरागः (श्या-
मलः) पराक्रमी, पृथुलदक्षाः, अलौकिकशोभैश्वर्यशाली सकलशुभलक्षणलक्षितः स
च रामनामधेयो वर्तते ।
भोपाऽर्थः-मध्यम दर्ज के लम्बे, ठीक रूप से सब अड्डों के विभाग और
जुड़ाम वाले, चिकने श्याम वर्णवाले, प्रतापशाली, चौड़े सीने वाले, बड़ी बड़ी
आंखवालें, हर एक अच्छे लक्षणों से युक्त, एसे वह राम हैं ॥ ११ ॥
धर्मज्ञः सत्यसन्धश्च प्रजानां च हिते रतः
यशस्वी ज्ञानसम्पन्नः शुचिर्वश्यः समाधिमान् ॥ १२ ॥
अन्वयः-धर्मज्ञः, सत्यसन्धश्च, च, प्रजानां, हिते, रतः, यशस्वी, ज्ञानसम्पन्ना,
शुचिः, वश्यः, समाधिमान, स चास्ति ।
व्याख्या-धर्मज्ञः श्रौतस्मार्तधर्मज्ञाता । सत्यसन्धः = दृढ़प्रतिज्ञः, च.
तथा चोक्तम् "अप्यहं जीवितं जयां त्वां वा सीते ! सलक्ष्मगाम् । नहि प्रतिज्ञां सं.
श्रुत्य ब्राह्मणेभ्यो विशेषतः इति । च, प्रजानां जनानां, हिते= हितकरणे, रत:-
= तत्परः, यशस्वी कीर्तिमान् , अर्थाद-यस्मिन् कार्ये हस्तक्षेपं करोति, तत्र तत्.
साफल्यं लभत एवेति, ज्ञानसम्पन्नः ब्रह्मज्ञानसम्पन्नः, वा- भूतपूर्वेतिहासज्ञानसं.
युतः, अनेन विश्वामित्रमुनेः सकाशान्सिथिलामार्गवर्तिपूर्वभूपतीनां नगराणि दृष्ट्वा
तद्विपयकेतिवृत्तश्रवणेनातीवज्ञानसंयुतः । शुचिः = अतिशयबाह्याभ्यन्तरशुद्धः, अ-
नेन विश्वामित्रस्य सहवासेन मुनिवृत्तित्वं सूचितम् । वश्यः- वशता, गुरूणा..
मिति शेषः । वा-भकपराधीनः, अनेन गुरुभचिरतीव सूचिता, तेन चोपदेशदानया.
ग्यत्वमपि सूचितम् । समाधिमान् = आश्रितरक्षणविषयकविचारविशिष्टः, वा-वि..
श्वामित्रोपदिष्ट दिव्यास्त्रमन्त्र-तन्त्रपरिशीलनासक्तः ।
समासादि-धर्मान् छरणागतरक्षणादीन जानातीतिः धर्मज्ञः । सत्याग्मोद्या
संन्धा प्रतिज्ञो यस्य स सत्यसन्धः । प्रशस्तं यशोऽस्यास्तीति यशस्वी । ज्ञान:
सम्पन्न इति ज्ञानसम्पनः । समाधिरस्यास्तीति समाधिमान् ।
वाच्यान्तरम्-धर्मक्षेनेत्यादिविशेषणविशिष्टेन रामेण भूयते ।
कोपा-'प्रतिज्ञानेऽवधौ सन्धा' इति वैजयन्ती। 'प्रजास्यात्सन्ततौ जने' इ.
त्यमरः । 'शुचिमध्ये सिते शुक्त इति कोपः । 'समाधिोंगचिन्तनम्' इति कोपः ।
सारार्थ:-सच रामः सकलधर्मवेत्ता स्थिरप्रतिज्ञा, प्रजापालकोऽहल्योद्धर.
णमुनियज्ञरक्षणप्रभृतभिरलौकिककर्मभिः सातिशययशस्वी, नानाविषयकज्ञानवान्,
अतिपवित्रो गुरुजनसेवा स्वयं च समाधिनिष्ठोऽस्ति।
भाषाऽर्थः-धर्म को जानने वाले, दृढ़प्रतिज्ञ, प्रजाओं के कल्याण करने में
सदैव लगे हुए अति यशस्वी, सब प्रकार के ज्ञान से भरे हुए, परम पवित्र, गुरु के
आज्ञाकारी, योगक्रिया करने वाले हैं ॥ १२ ॥

·-- मूलरामायणम् । प्रजापतिसमः श्रीमान् धाता रिपुनिपूदनः । रतिता जीवलोकस्य धर्मस्य परिरक्षिता ॥ १३ ॥ सन्वयः-प्रजापतिसमः, श्रीमान् , धाता, रिपुनिषूदनः, जीवलोकाय, रक्षि- सां, धर्मल्य, परिरक्षिता, "च" स, वर्तते । व्याख्या-प्रजापतिसमः = ब्रह्मशः, सर्वजीवनियन्तेति भावः श्रीमान्। शोभावान्, अनेन जनकपुरे रामस्य सौन्दयोंधिस्य सूचितम् । धाता-पितृव- 'पालकारिपुनिपूदनः शत्रुसंहारकः, अनेन जनकपुरे पराक्रमोत्कर्पदर्शनजनितस्य नृपाणामसूयाक्षोभादेः शत्रोः संहारका, वा-शमक्रोधादिशबोशिका, वा-विधा- मित्रस्य मुनेरांशमे मखविनकराणां नाशयिता । जीवलोकस्य प्रागिमात्रस्य, रक्षिता = संरक्षकः, ननु पूर्व शत्रुनाशक इत्युक्तं, शबोरपि जनमात्रध्यान्तर्गत- स्वाद, अधुना जीवस्य रक्षक इति विशेषण परस्परविरुद्धं श्यते तत्कयं युक्त. मित्युच्यते, शबोरपि दण्डदानेन परिगामे सुखप्रातिरेच, शिक्षालाभो वा भवति, न्तेन शबोरपि संहरणं वस्तुतः संरक्षगमेव(१)। धर्मस्य श्रौतस्मात्य, परिरक्षि. तां सर्वतोभावेन संरक्षक, इति । समासादि-पाति रक्षतीति पतिः, प्रजानां जनानां पतिरिति प्रजापतिः, तेन समः सदशहति प्रजापतिसमः । श्रीरस्यास्तीति श्रीमान । रिपून शत्रून् वा कामा- दीन् निषूदयतीति शधुनिषूदनः । जीवानां लोक इति जोवलोकन्तस्य जोवलोकस्य । वाच्यान्तर-प्रजापतिसमेनेत्यादिविशेषणविशिष्टेन रामेण भूयते । . कोषा-'धाता प्रजापतिधंधा विधाता विधविधिः' इत्यमरः । सारा स च रामो ब्रह्मसमः, लक्ष्मीवान् , शत्रुसंहारका, जीवमात्ररक्षका, धर्मरक्षक वर्तत इति । भाषा:-ब्रह्माके समान, लक्ष्मीवान, सबको पालनेवाले, शत्रुओं को दण्ड देनेवाले, प्राणिमात्रको रक्षा करनेवाले, और धर्मपालक हैं ॥ १३ ॥ रतिता स्वस्य धर्मस्थ, स्वजतस्य च रक्षिता । वेदवेदाङ्गतत्वज्ञो धनुर्वेदे च निष्ठितः ॥ १४ ॥ अन्वयः-स्वल्य, धर्मस्य, रक्षिता, स्वजनस्य, च, रक्षिता, वेदवेदाङ्गतत्वज्ञः, . धनुर्वदे, च, निष्ठितः, "सच, रासोऽस्ति । व्याख्या-स्वल्य-क्षत्रियजाते, धर्मस्य-राजशासनपद्धतिरूपस्य, रक्षि. ता-पालका, सदैव राजधर्मानुसरणशीला, अपराधिनं पुन्नकलत्रमित्रादिकमपि दण्ड. यति, उत्तमकार्यकर तुच्छजनमपि पालयतीति भावः । अनेन पूर्वश्लोकोतविशेषण. (१) एवमेवोकं सप्तशत्याम्-"त्रैलोक्यमेतदखिलं रिपुनाशनेन त्रात त्वयासमरमूर्धनि वेऽपि हत्वा । नीत दिवं रिपुगणा भयमध्यपास्वमस्माकमुन्मदरारिम नमस्ते " इति ।

·सुधाऽऽख्यया टीकयोपेतम् । २३ विरोधपरिहारो जातः, तया व जनकस्य प्रतिज्ञापालन सूचितम् । प्रतिज्ञापालन क्षत्रियस्य मुख्यो धर्मः । स्वजनस्य- निजाध्यत्तिनो भक्तस्य, रक्षिता -इच्छा. 'पूरकः, अनेन स्थानुरागशालिन्याः सतीशिरोमणिरूपायाः सीताया मनोरथपूर्ति- करत्वं सूचितम् । वेदवेदातत्वज्ञः सर्वज्ञः, वेदा ऋग्यजुःसामाथर्वसंज्ञकाः, वेदा. । झानि च शिक्षाऽऽदीनि(१), तेपां तत्त्वज्ञः सारार्यवेत्ता, अनेन सर्वविधनिगमागम. चेतृत्वं सूचितम् । (धनुर्वेदेशरमहरणप्रभृतिशस्त्रप्रयोगे, च, चकारादन्योप- : येदेऽपि, निरितः प्रतिष्ठितः, अनेन शिवधनुर्भङ्गः, परशुरामपराजयश्च सूचितो नारदेन । समासादि-स्वश्वासो जनश्चेति स्वजन स्तस्य । चेदस्याङ्गानि वेदाङ्गानि, वेदान्त्र वेदाङ्गानि च वेदवेदाङ्गानि तेषां तत्वं जानातीति वेदवेदाङ्गतत्वज्ञः । धनुषो ! वेदो धनुर्वेदस्तस्मिन् धनुदे । वाच्यान्तरम्-स्वस्य धर्मस्य रक्षिन्ना रामेण भूयते । कोपः- "ऋगधर्वसामयजुषो वेदाश्चत्वार एव हि" इति । सारायः स चोक्तपूर्वो रामो राजधर्मरक्षकः, स्वपरिजनपालक, निगमागम. ज्ञानसम्पनः, धनुर्वेदपरिनिष्टितश्वास्ति । मापा:-अपने (क्षत्रिय) धर्मको रक्षा करनेवाले, और अपने आत्मीय जनों को भी रक्षा करनेवाले, चेदों (घर, साम, यजुः, अ) के, तथा वेदाङ्गों (शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक, छन्द, ज्यौतिप) के तत्त्व (सारांश ) को बाननेशले, धनुर्वेद में तथा उपवेदों में भी परिनिष्ठित (अच्छी तरह से समझ- बार) हैं॥१४॥ सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञः स्मृतिमान प्रतिभानवान् । सर्वलोकप्रियः साधुरदीनामा विचक्षणः ॥ १५ ॥ मन्वयः-सर्वशाचार्य तत्त्वज्ञा, स्मृतिमान् , प्रतिभानवान्, सर्वलोकप्रिया, साधुः, अदीनात्मा, विचक्षणध, स रामोऽस्ति । व्याख्या-सर्वशास्त्रार्थतत्वज्ञः= निःशेपागमाशयसारतः, स्मृतिमान् = स्म- रणशकिशाली, यदधीतं तत्सर्व कण्ठान एवं वर्तते, न पुस्तकावलोकनावश्य- 'कत्वम् , अनेनालौकिकीमेधा प्रतिपादिता। प्रतिमानवान् = प्रत्युत्पन्नमतिशाली, सर्वलोकप्रिया सकल जनरक्षकः । शत्रुरपि रामाचरणेन मुदितो भवति, का कथा (१)ता यथोक्तम्-शिक्षा कल्शे व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषां गतिः । छन्दसा विचितिश्चेति षडङ्गादि प्रचक्षते ॥ (२) तमोपवेदगगनन्वेवम्-"मायुर्वेदो धनुर्पदो वेदो गान्धर्वसंशः अर्थशास्त्रमिति मोकमुपवेदचतुष्टयम् ।

·२४ मूलरामायणम् । मिन्नस्य । अर्थादू--हरधनुङ्गानन्तरं सत्वरमागतस्य प्रातिकोपनत्य परशुराम स्यापि रामोपरि तावत्कालमेव कोप आसीद् , यावत् तंग सहालापन जातः, अत एवालापानन्तरं रामपराक्रमं विदित्वा परशुरामोऽपिशान्तस्यान्तोऽभूत् । साधः- सज्जना, मधुरस्वभावः । अदीनात्मा सदोत्साहयुक्तः, विरक्षणः- सन्धयः, पण्डितः । अन्ति। समासादि-सर्वाणि च तानि शाखाणीति सबैशामाणि, तपामयाँ अभि. प्रायाः सर्वशास्त्रार्थाः, तत्त्व जागातीति तत्त्वज्ञः, सर्वशालायांगां तय हति च शास्त्रार्थतत्त्वज्ञः । स्मृतिधर्मसंहिताऽस्यास्तीति, या मृतिः स्मरणरागिरस्या. स्तीति स्मृतिमान्, प्रतिभान प्रतिमाऽस्यास्तीति प्रतिभागवान सर्वे च ते लोका इति सर्वलोकास्तेषां प्रिय इति सर्वलोकप्रियः । न दीन इत्यदाना, आदीन आत्मा यस्य सोऽदोनात्मा। वाच्यान्तरम्-सर्वशासार्थतत्त्वतेन रामेण भूयते । कोप:-'स्मृतिस्तु धर्मसंहिता समातिस्तु संग्रह प्रस्चनरः । 'महाकुल कुलीनार्यसभ्यसज्जनसाधवः' इत्यमरः । 'धीमान सूरिः एती हष्टिलम्चयों विध. क्षणः इत्यमरः। सारार्थः स च सकलशाखाभिप्रायलक्ष्यतः, स्मरणशक्तिशाली, प्रतिभासम न्वितः, सकलजनानन्दनः, सजना, अकाण्यप्रतिः, प्रामारतीति । भापाऽर्थ:-सच शास्त्रों के तत्त्व को समझने वाले, स्मगनिमाले, और प्रतिभाशाली, सब लोगों के प्रिय, और परम सज्जन, उत्साह से भरे हुए, अच्छे विज्ञानी भी है ॥ १५ ॥ सर्वदाऽभिगतः सद्भिः समुद्र इव सिन्धुभिः । आर्यः सर्वसाश्चैव सदैव प्रियर्शनः ॥ १६ ॥ अन्वयः-समुद्रः, सिन्धुमिः, इच, 'स रामः' सर्वदा, सनिः, अमिगतः, (तया आर्यः, सर्वसमः, एव, च, पुनः, सदैव, प्रियदर्शनः, अस्ति । व्याख्या समुद्रः = सागर:, सिन्धुभिः = सरिधिः, इय, (स, रामः) स. बदा-होमदेवपूजासभाऽधिष्टानकालेपु, सद्भिः सात्त्विाजनैः, पूर्वमात्यपुरोहितः, अभिगतः समता, वा-सदा-सदा, सद्धिः साधुभिः, अभिग: सेवितः, आर्यः = सर्वयुज्योऽपि, सर्वसमः- वैपम्यरहितः, यथैवान्या स्वपरिवारस्तवासा. वपि । सदैव शम्बत् , प्रितदर्शनः प्रसन्नरूपः, न कदाचित् खिन्नचित्तो भवतीति। अनेन हरधनुर्भङ्गानन्त सहसाऽऽगत कोपप्रज्वलितं परशुराममपि विलोक्य रामल्य क्षोमहीनत्वं सूचितम् । समासादि-सः सम इति सर्वसमः । प्रियं दर्शनं यस्य स प्रियदर्शनः । और ॥

·सुधाऽख्यया टोकयोपेतम् । २५ व्याकरणम्-अभिगत: अभि गम् + क्तः । पाच्यान्तरम्-सर्वदाऽभिगतेन"रामेण भूयते । फोपः-मर्षदा सदा" इत्यमरः । 'समुद्रोऽब्धिरकृपारः पारावारः सरित्पतिः इत्यमरः । सिन्धुना सरिति खियाम्' इत्यमरः । 'आर्यः पूज्यः कुलीनोऽस्त्री' इति कोपः। सारार्थ:-यया सदा नदीभिः समुद्रः संयुतो वर्तते, तथैव रामोऽपि बहु. भिमन्त्रिप्रधानप्रभृतिभिरित: शोभते, न कदाऽप्येकाको कमप्यर्थ विचारयति, स्वयं साहटोऽपि सपलसाधारणवत्सरलचित्तः, दुःखोचितसमयेऽपि प्रसन्न एव वियत इति। भापा:-जैसे समुद्र नदियों से सब दिन मिला रहता है, वैसे ही रामब- न्द्रजी भी सज्जन महात्माओं से सम्मिलित रहते हैं, और परम पूज्य होने पर भी सकल साधारग के ऐसे सरल स्वभाव, और सदा प्रसन्न रहते हैं ॥ १६ ॥ स च सर्वगुणांपेतः फौशल्याऽनन्दवर्धनः । समुद्र इंच गाम्भीर्य, धैर्यण, हिमवानिव ॥ १७ ॥ अन्ययः-सः ( रामः ) च, सर्वगुणोपेतः, कौशल्याऽनन्दवर्धनः, गाम्भी, समुद्रः, इय, धैर्यग, हिमवान् , इच, वर्तते । व्याख्या-सः- प्रसङ्गवर्णनीयो रामः, च, सर्वगुणोपेतः = सफलोक्तानुक्तगुणा- लक्ष्कृतः, कौशल्याऽऽनन्दवर्धनः निजजननीहर्षजनकः, अनेन ससीतस्य रामल्या. योध्यायामगमनं सूचितम् । अलौकिकरूपगुणवत्या नववध्वाः सीताया दर्शनेन परि. णतवयाकाणः कौशल्यायाः श्वश्रा आनन्दाधिक्योदयः स्वाभाविक एव, एवं तदि. नमासीधन पुत्रोत्पतेः सर्वथा नैराश्यम् , अव तु तद्दिनं, यत्र सवधूकपुत्रमुखदर्शन जातमतस्तयुक्तमेव । तथा च कौशल्याऽऽनन्दवर्धन इत्यनेन पितुरपेक्षया मातुः(१) पुनोत्पत्तावानन्दातिशयो भवतीति सूचितम् । गाम्भीर्य = गभोरत्ये, समुद्रः सागरः, इव, यथैव स्वान्तर्वतिविविधरत्नजालं नागाशुभाशुभवस्तूनि वा समुद्रः स्वकीयागा हदयतले रक्षति, तथैवार्य रामोऽपि स्वेपा परेपामपि गोपनीयं समा. चारसमूह गोपति, न साधारणवाल इच चालत्वसुलभचाञ्चल्ययुक्त इति भावः । धेयण =इत्या, हिमवान् = हिमालयः, तुपारपर्वतः, इव, वर्तते, यथानिशमतुलैः पतितस्तुहिनः स च गिरिरव्यथो निर्विकारच दृश्यते तथैवार्य रामोऽपि प्रत्युप. - - 2 (१) सोवोक्त भारतोयानुशासनपर्वणि ३४ अध्याये- सियासस्वम्यधिक स्नेहो न तथा पुश्पस्य वै। तस्मात शके जीवन्तु यें जाताः स्त्रीकृतस्य वै ॥ ४०॥ :

·मूलरामायणम् । स्थितैः कठिनकार्यशतैः स्वशिरसि वर्तमाननिर्विकारो लक्ष्यते, भनेन राज्याधिरो. हणयोग्यतो सुचिता। समासादि-सर्वे च ते गुणाः सर्वगुणास्तैरुपेतः संयुत इति सर्वगुणोपेतः । आनन्दं वर्धयतीत्यानन्दवर्धन:, कौशल्याया आनन्दवर्धन इति कौशल्याऽऽन. न्दवर्धनः। वाच्यान्तरम्-सवगुणोपेतेन रामेण भूयते । कोषा-'ल्यादानन्दधुरानन्दः शर्मशातसुखानि च' इत्यमरः । 'हिमवान् हिमशैलस्तु प्रालेयादिहिमालयः' इत्यमरः । साराऽर्थः-सकलसद्गुणालङ्कृतो निजजननीमोदकरोऽसौ रामः समुद्र इव गम्भीरो हिमालय इव धैर्यवानस्ति । भाषाऽर्थ:-वह रामजी हर एक गुणों से भरे हुए, कौशल्या ( अपनो माय) के हर्प को बढ़ाने वाले, समुद्र के सहश गम्भीर हैं। अर्थात् जैसे समुद्र का थाह कोई नही पाता, वैसे राम जी के हृदय का भी गुप्तविचार कोई नही जान सकता, और धैर्य में हिमालय के समान हैं। अर्थात् जैसे हर समय वरफ से पीड़ित होने पर भी हिमाचल तिल भर नहीं डोलता, वैसे अनेक कार्य भार से राम जी भी नहीं हिचकते ॥१७॥ विष्णुना सदृशो वीर्य, सोमवत्प्रियदर्शनः । कालानिसदृशः क्रोधे, क्षमया पृथिवीसमः ॥ १८ ॥ अन्वयः-वोय, विष्णुना, सशः, सोमवत्, प्रियदर्शनः, क्रोधे, कालाग्निस- डशा, क्षमया, पृथिवीसमः, अस्ति । व्याख्या-वीर्य = वक्रिमे, युद्धाद्यवसरे प्राप्ते सतीत्यर्थः । विष्णुना=नारा. यणेन, सदृशः= समः, यथा ये येऽन्यदेवजयिनो दैत्यास्ते ते विष्णुनैव नाशितास्तथै- व सकलदेवदुर्जया अपि दानवा रामेण पराजिता भवन्ति । सोमवत् = चन्द्रवत्, प्रियदर्शना = नयनाकर्षकः, यथैवान्यपदार्थावलोकनाभिलाषवानपि जनः प्रमादेनापि जयनगोचरीभूतं प्रतिदिनदृष्टमपि चन्द्रबिम्ब क्षणं पश्यत्येव, तथैव दृष्टरामचन्द्रेणा- पि जनेन रामो भूयः सादरमेवालोक्यत इति भावः । क्रोधे क्रोधावसरे, युद्धादौ, कालामितुल्या प्रलयानलसदृशः, यथा प्रलयसमये वन्हिः परितो युगपद् ज्वल. ज्वालाजालै स्थान् पदार्थान् भस्मीकरोति, तथैवायं रामोऽपि परितो मोचितै- बाणैः प्रतिपक्षिणं क्षणेनैव नाशयति । क्षमया शान्त्या, पृथिवीसमः धरणीसह- शः । यथा पृथिव्यां लोकाः स्वसुखसिधै कणखननचलनाधुपद्वान् कुर्वन्ति, परन्तु ज्ञात्वाऽपि तान् सा न कमपि प्रतीकारं कर्तुमिच्छति, प्रत्युत स्वव्यथामपि न प्रकटीकरोति, तथैव सदाऽयं रामोऽपि स्वपुखनिरपेक्षः परसुखलाभाय सहनशील: सनू वर्तते । समासादि-प्रियं दर्शनमवलोकनं यस्य सः। कालस्य प्रलयसमयस्य, अग्निः .

·सुघाऽऽख्यया टीकयोपेतम् । ৩ . कालामिः, कालाशिना सहश इति कालाग्निसहशः । पृथिव्या समः पृथिवीसमः । पाज्यान्तरम्-चोयें विष्णुना सहशेन, सोमवत्प्रियदर्शनेन, क्रोधे कालाग्नि- -सोन, क्षमया पृथिवीसमेन ( रामेण ) भूयते । कोपः-विष्णुनारायणः कृष्णो चैकुण्ठो विष्टरश्रवा इत्यमरः । 'वाच्यलिङ्ग. समस्तुल्यः सक्षः सदृशः सरफ्ः इत्यमरः । 'वीर्य चले प्रभाव छ' इत्यमरः । 'अ. जो बातृकः सोमो ग्लौसंगाः कलानिधिः' इत्यमरः । शान्तिः क्षमा तितिक्षा च' इत्यमरः । 'गोत्रा कु पृथ्वी पृथ्वी क्ष्मावनिर्मेदिनी मही' इत्यमरः । सारार्थ:-विष्णुसमा पराक्रमे, दर्शने चन्द्रवदालादकः, क्रोधे प्रलयाग्निरिव सर्वध्वंसक, शान्तौ पृथ्वीसमोऽस्ति । भापाय:--यह पराक्रम में विष्णु के समान, देखने में प्रिय चन्द्रमा के ऐसे, क्रोध के समय प्रलयकाल के अग्नि के यरायर, और सहनशीलता में पृथिवी के समान हैं ॥१८॥ धनदेन समस्त्यागे, सत्ये धर्म इवापरः । अन्वया-त्यागे, धनदेन, समः, सत्ये, भपरः, धर्मः; इच, (स हि रामो वि. चत इति शेषः)। व्याख्या-त्यागे धनवोतरणे दाने, धनदेन कुरेण, समः सदृशः, स. मानः, सत्ये सत्यव्यवहारे, अपर:- द्वितीयः, धर्म: धर्मराजः, इव, रामस्तु देह. धारी धर्म एव, तयोरम् "रामो विग्रहवान् धर्मः" इति । वा-असत्ये असत्यपा. लके जने, अपरः, अधर्म इव फर इव, अर्थात् पापिना दण्डदाने महानदयः, एत- त्पदन्तमेव चालकाण्डीया कथा वते, मतः परमयोध्याकाण्डस्य कथाऽस्ति । समासादि-धनं ददातीति धनदस्तेन । वाच्यान्तरम्-त्यागे धनदेन समेन, सत्येऽपरेण धर्मणेव, तेन रामेण भूयते । कोप:-'मनुष्यधर्मा धनदो राजराजो धनाधिपः" इत्यमरः । त्यागो विहा. 'पितं दानमुत्सर्जनविसर्जने' इत्यमरः। 'सत्यं तथ्यमृतं सम्यगमूनि त्रिपु तद्वति' इत्यमरः । 'स्यादर्ममस्त्रियां पुण्यश्रेयसी सुकृतं वृपः, इत्यमरः । सारार्थ:-स रामः कुरेर इव दानशीलः, शरीरी धर्म इव सत्यप्रियोक्ताऽस्तीति । भापा:-'वह रामचन्द्र, दान में तो राजराज कुबेर के समान और सत्य- व्यवहार में साक्षाद् दूसरे धर्म ही है। इति बालकाण्डकथा ·- अथायोध्याकाण्डकथावीजम् । तमेवं गुणसम्पन्न रामं सत्यपराक्रमम् ॥ १६ ॥ ज्येष्ठं ज्येष्ठगुणैर्युक्तं प्रियं दशरथः सुतम् । प्रकृतीनां हितैर्युक्तं, प्रकृतिप्रियकाम्यया ॥ २० ॥ यौवराज्येन संयोक्तुमैच्छत प्रीत्या महीपतिः। अन्वयः-महीपतिः, दशरथा, सत्यपराक्रम, ज्येष्ठं, ज्यटगुणैः, युक्त, प्रकृतीना, हितः, युक्त, एवं, गुणसम्पन्न, प्रियं, सुतं, तं, राम, प्रकृतिप्रियकाम्यया, प्रीत्या, यौवराज्येन, संयोक्तुम् , ऐच्छत् । व्याख्या-महीपतिः सकलपृथ्वीपालकः, भूपः । दारयः एतनामकः, स. त्यपराक्रमम् =अव्यर्थविक्रमम् , (१)ज्येष्टम् = चनुपि भ्रातृ पूर्वजम् , ज्येष्टगु. * सर्वश्लाघ्यगुणैः, युक्तम् = सहितम् , प्रकृतीनां = प्रजानां, हितः = फल्याणका रोपायैः, युक्तं = सहितम् , एवं पूर्वोक्तवर्णनानुसार, गुगसम्पन्नम् - शोर्योदार्य- गाम्भीर्यादिपूर्णम् , प्रियम् = प्रेमपात्रम् , सुतम् - पुनं, तं- पूर्यास्त, रामम् एत. नामकम् , प्रकृतिप्रियकाम्यया = अमात्यादिजनप्रीतिकरणेञ्छया, अनेन रामो राजा मवतु' इति प्रजामिलापः सूचितः । प्रीत्या स्वप्रीत्या च, यौवराज्येन- नयन. पतित्वेन, संयोक्तुम् = संयोजयितुम् , ऐच्छत् = अभिलपितवान् । समासादि-गुणैर्दयादाक्षिण्यादिभिः सम्पन्न इति गुणसम्पन्नस्तम् । सत्यः पराक्रमो यस्य तम् । ज्येष्ठाः श्रेष्ठाश्च ते गुणा इति ज्येगुगास्तः, वा-ज्येष्टानां पू. जोचितानां गुणा इति तैः । दशसु दिक्षु रथोऽप्रतिहतो यल्य स दशरथः। प्रिय. ख्य काम्या प्रियकाम्या, प्रकृतीनां प्रियकाम्या प्रतिप्रियकाम्या तया । युवा गा. सौ राजा युवराजस्तस्य भावो यौवराज्य तेन यौवराज्येन । महाः पृथिव्याः प. तिमहीपतिः। व्याकरणम्-सम्पन्नं सम् + पद्+क्तः । युक्तम् - युज+क। ऐच्छत्- इप+लका वाच्यान्तरम्-दशरथेनैवं गुणसम्पन्नः सुतो रामो यौवराज्येन संयोक्युरीप्यत । कोष:-'प्रकृतिः पञ्चभूतेषु स्वभावे मूलकारणे । छन्दाकारणगुोपु जन्मामा. त्यादिमातृपु' इति वैजयन्ती। - - -- (१) सर्वज्येष्ठो रामस्तदनुजो भरतः, तदनुजो लक्ष्मणा, तदनुजः शत्रुघ्नः एवं जन्म कमस्तेषाम् ।

·२६ सुधाऽऽख्यया टीकयोपेतम् । सारार्थ:-दशरथ एवं सकलसद्गुणगणालङ्कृतं ज्येष्ठपुग्नं रामममात्यायनुरो- चैन, स्वसौहार्दन च यौवराज्येन संयोजयितुमभिलपितवान् । भापा:-मदाराज दशरथजी ने, हड़प्रतिज्ञ, और सब पुत्रों में बड़े, बड़ों के सब गुणाले भूपित, प्रजामों के उपकार में तत्पर, ऐसे पहले कहे हुए गुणों से अलं. हत प्यारे पुत्र रामचन्द्रजी को मन्त्रियों के अनुरोध से और अपने विचारसे भी युवराज बनाने के लिये चाहा ॥ १९ ॥२०॥ तस्याभिषेकसभारान दृष्ट्वा भार्याऽध कैकयी ॥ २१ ॥ पूर्व दत्तवरा देवी वरमेनमयाचत । विवासनं च रामस्य भरतस्याभिपेचनम् ॥ २५ ॥ अन्वयः-अय, पूर्व, दत्तवरा, भार्या, देवी, कैकयी, तल्य, अभिषेकसभारान्, दृष्ट्वा, रामस्य, विपासनं, भरतस्य, अभिपेचनं, व एनं, वरम् , अयाचत । व्याख्या-अथ अनन्तरम्, पूर्व - प्रथम, दत्तवरा - अर्पिताभिलापा, पूर्व- स्मिन् समये इन्द्रलहायार्थ प्रवृत्तस्य दशरथस्य दैत्येर्युद्धे जाते, दैत्यप्रयुक्तामासुरी. मायांधवलासमुनिदत्तया विधया निवारयिन्यै कैकेय्यै, तुम्टेन दशरथेन दत्तो वरा- वितिकवाऽस्ति । भार्या भ योग्या, जाया । कैकयी एतनामिका, दशरथस्य राज:(१)कनीयसी स्त्री कृत्रचि मध्यमा ल्वोत्युक्तं तन्न । तस्य - रामस्य, अभि. पंकसम्भारान् = राज्याभिपेकोपकरणादि, दव्यक्षतर्वाच्छत्रचामरादीनीति यावद् । दृष्ट्वा = मन्यराचंटीवचनापदेशात् स्वार्थान्धनयनेन विलोक्य, तथा समाते स्थाहानि विचिन्त्य, स्वार्थसंसाधनाय पूर्वस्वीकृतवरद्वयं स्मृत्वा, प्रसन्ना भृत्वा, रामस्य = यौवराज्यार्थमुद्योजितस्य, विवासनम् = राज्याद्वासनम्, "राम- अनुदेशवाणि राज्यं विहाय यने गच्छतु" इत्येवमेकम् , तया-भरतस्य = एतन्नाम- कान्य निजात्मजल्य, तत्काले मातामहनगरस्यस्य । अभिषेचन - राज्याभिपेचन- मित्येव द्वितीयं, वरम् - मनोरथन् , पुनं - दशरय प्रति, अयाचत अथवती । समासादि-फेकयस्य केकयदेशानां राज्ञोऽपत्यं स्त्री चेत् कैकयी । अभिपे. कस्य सम्भाराअभिपेकसम्भारास्तानभिपेकसम्भारान् । दत्तावर्पितौ वरौ यस्या सा दत्तवरा। (१) तथा चोक्तं या० का० १३ सर्गे-पायसदानक्रमेण ज्येष्ठकनिष्ठत्वम् । एवंच हिवेरपुरे समन्त्रस्यावर्तनसमये रामौक्ति:- 'नगरी वां गतं दृष्ट्वा जननी मे यवीयसी। कैकेयी प्रत्ययं गच्छेदिति रामो वनं गतः ॥ इति । एकत्र कुत्रविद् मध्यमाऽम्या' इति पर्तते, परन्तु ततस्त्रोत्रितयेतरसाधारणत्रीजना. 'पक्षयोक्तमिति।

·मूलरामायणम् । व्याकरणम्-वा-श्+क्त्वा । सयाचत याच+ला , वाच्यान्तरम् कैकय्या एव दशरयो वरमयाच्यत । कोषा-'अभिपेकोऽभिपेचनम् इति कोपः । 'निष्कासन निर्गमनं निष्क्रमण विवासनम्। इति कोपः। सारार्थ:-स्वपरिचारिकाया सत्यराया उक्त्या रामस्य राज्यामिपेकोलाई श्रुत्वा, तस्याएवाग्रहेण परिवर्तितमतिः सा भरतमाता कयो रामे भूमिपती सति, स्वपुत्रस्य भूमपतित्याभावेन पुत्रस्नेहवशीभूता, तत्क्षणे पूर्वप्रवृत्तशम्बरसमरोपह तिकरुणोपार्जितौ दशरथावरौ स्मृत्वा तयोरैक "रामस्य चतुर्दशवपांचधि चनवास: इति द्वितीयं तु "मत्पुत्रो युवराजो भवत्विति, स्वपतेः सकाशाद याचितवतीति । भाषाऽर्थ:-इसके बाद पहले जिस महाराज दशरय से दो घर मिल चुके थे। ऐसी उनकी छोटी रानी कैकयी ने (अपनी लोढी मन्थरा के यार वार मन यहकाने पाली बातों से ) उन राम जी के लिये राज्याभिषेक की सामग्री (दही अक्ष- दूर्वा-छन्न-चामरादिक को ) देख कर, (तुरत कभी पहले देवासुर संपाम में अपने पति से पाये दो वरों को याद कर उसमें से ) एक से राम को (चौदह वर्ष) वनवास, और दूसरे से अपने पुत्र भरत को राज्य, ये दो वर उन (महाराज दयस्थ) से मांगतो भई। यहां परम्परा से यह कया है कि एक समय देवता के तरफ से दानवों से दशरथ लढते थे, उस समय दशथरथ के ऊपर आसुरो माया फैलती हुई देख कैकेयी ने खुद दानवों से लड़कर माया को नष्ट कर दिया, और अपने पति को बचाया, तब खुश होकर दशरथ ने दो वरदान दिये, जो पहिले के बाकी ही थे ॥ २१ ॥ २२ ॥ स सत्यवचनाद्राजा धर्मपाशेन संयतः । विवासयामास सुतं रामं दशरथः प्रियम् ॥ २३ ॥ अन्धय--सत्यवचनाद, धर्मपाशेन, संयता, सः, राजा, दशरथः, प्रियं, सुर्त, राम, विद्यासयामास। व्याख्या-सत्यवचनात् - सत्यभाषणववाद, यददति तत्करोत्येव नियमाद्। धर्मपाशेन-पूर्वाङ्गोकववरदानद्वयदाम्ना, संयता गाढ़ नियन्त्रिता, स- रामा. भिषेकविघ्नप्रहारमूर्छितः, राजा-असमर्पितरामराज्यभारः, चा-सर्वरक्षको दारयः, प्रियं = प्राणेभ्योऽपि प्रेमभाजन, सुतं-पुत्रं, राम-भरताज, निवासयामास- प्रस्थापयामासा समासादि-सत्यं तथ्य व तद्वचन, सत्यवचनं तस्मात् । धर्म एव पाशोध. भपाशस्तेन धर्मपाशेन । व्याकरणम्-यतः सम् +यम् + । विवासयामास-वि+पर+णि छु+लिद ·सुधाऽऽख्यया टोकयोपेतम् । ३१ - वाच्यान्तरम्-राजा दशरथेन रामो विवासितः। कोप:-"नियन्त्रितः संयतः स्याद् इति । सारार्थ:-राजा दशरथा, पूर्वाङ्गीकृतवचनपालनार्थ, धर्मरक्षणपरवशो भूत्वा प्राणप्रियमपि पुत्रं वनं प्रेषितवान् । भाषा:-सत्य वचन पालन करने के कारण, धर्म रूप फांस से जकड़े हुए उस राजा दशरय ने प्यारे पुत्र राम को वन भेजा ॥ २३ ॥ स जगाम वनं वीरः प्रतिज्ञामनुपालयन् । पितुर्वचननिर्देशात् कैकेय्याः प्रियकारणात् ॥ २४ ॥ वीरः, सः, (रामः ) कैकेय्याः, प्रियकारणात् , पितुः, वचननिर्दे- शात् , प्रतिक्षाम् , अनुपालयन् , "सन्" वन, जगाम । व्याख्या-वीरः विरोधिविध्वसकोऽपि, सः रामः, कैकेय्पा:- कनीय. स्या, विमातुः । प्रियकारणार - प्रोविहेतोः, अर्थाद्-'भवत्याः पुत्रो मरत एव रांजा भयत, क्या चाहं वनमेव गच्छामि, एवमेव चेद्भवती मुदिता भविष्यति, तर्हि मवत, पुत्रेण मातुरानन्दकरं कर्म ध्रुवं कर्तव्यम्' इति हेतोः पितुः = दशरथल्य, वचन निर्देशा-आज्ञातः, प्रतिज्ञा कैकेयीपुरस्कृतां, सन्धाम् । अनुपालयन् - सम्पूरयन् , 'सन्' वन-विपिन, जगाम- ययौ । समासादि-वचनस्य निर्देशो वचननिर्देशस्तस्माद वचननिदशात् । प्रियस्य कारणं प्रियकारणम् , तस्मात्प्रियकारणात् । व्याकरणम्-जगाम= गम् + लिट् । अनुपालयन = अनु+पाल+णि+शत वाच्यान्तरम्-तेन वीरेण वनं जन्मे। कोप:-'अटव्यरण्यं विपिन गहनं काननं वनम्' इत्यमरः । 'विरोधिध्वंसने दक्षो वीर इत्यभिधीयते इति कोपः। सारार्थ:-कैकेय्याः प्रियकरणहेतवे बद्धवाक्यस्य दशरथस्याज्ञा. 'अवश्यमहं. चतुर्दश समा वने वत्स्यामि' इति प्रतिज्ञा पालयन् रामो वनं जगामेति । मापार्थ-वीरवर वह रामचन्द्र, कैकेयी के प्रसन्नता का कारण स्वरूप, (उसके प्रेमवन्धन में पड़े हुए) पिता की आज्ञा से ('अवश्य मैं वन में रहूँगा,इस) प्रतिज्ञा को पालन करते हुए वन में गये ॥ २४ ॥ तं व्रजन्त प्रियो भ्राता लक्ष्मणोऽनुजगाम ह । स्नेहाधिनयसम्पन्नः सुमित्राऽऽनन्दवर्धनः ॥ २५ ॥ भ्रातरं दयितो भ्रातुः सौमात्रमनुदर्शयन् । अन्वया-धातुः, दयितः, प्रिया, विनयसम्पन्नः, सुमित्राऽऽनन्दवर्धनः, भ्रा-

·३२
मूलरामायणम्।
ता, लक्ष्मणः, सौभागम् , अनुदर्शयन् , प्रजन्तं, तम् , भ्रातरं, स्नेहा , अनु.
जगाम,
व्याख्या मातुः रामस्य, दयितः इष्टतमः, प्रियः नित्यं रामविषयक.
प्रीतिमान् , विनयसम्पन्न - नन्नताऽन्यित्तः, अनुदतः । सुमित्रानन्दवर्धनः
निजजननीमोदवर्धकः, अर्थाद-लक्ष्मणो रामेण सह वनं गच्छतोति श्रुत्या सुमित्रा-
या आनन्द एव संवृद्धः, यतउक्तं तया तदवसरे "राम दशरथं विद्धि विदि मां
जनकात्मजाम् । अयोध्यामबी चिन्द्रि गच्छ तात ! यथा मुखम्" इति । त्राता
अनुजः, लक्ष्मणः - शत्रुमाग्रजः, सौभात्रम् = सुभातृत्वम्, भ्रातृसौजन्यमिति या.
वत् । अनुदर्शयन् = आचरन ! वजन्तं वनं गच्छन्तं, तं-- पूर्णक, प्रातरम् अ.
ग्रज, रामम् । स्नेहात्-- प्रेमतः, नाहमेकाकी स्वजन्मस्मानमपि रामं विना मुम्बई
मन्ये, यत्रैव रामस्तत्रैव मम प्राम इति धिया, अनुजगाम अनुबरो भूत्वानस्थि.
तः,ह- इति महत् सुप्रसिद्धम् । अग्रे रामन्तदनु सोता. तत्पृष्टे लक्ष्मग एवं ते वन
गतवन्तः, अत एव रामोपासका स्थललाटे मध्ये रावणी सीतारमा चन्दनरेगा,
तदुभयतः शुचाचणे रामलक्ष्मणयो रूपयोधके रेखे, एवं तिलक कुर्वन्ति । रामल्य
कैकेयीकृतं वनप्रस्थानं निशम्य मुद्धेन लक्ष्मगेन रानं प्रति मन्दनिनादयत्वं सुचि.
तम् , पश्चाद् रामोपदेशाच्छान्तो भूत्माऽनुगानमेव लवानिति तस्य सौनानम् ।
समासादि-विनयेन सौशील्येन सम्पन्नः संयुक्त इति विनयसम्पन्नः । आ.
नन्द वर्धयतीत्यानन्दवर्धनः, सुमिनाया दशरथस्य मध्यमपत्न्या आनन्दवर्धन इति
सुमित्राऽऽनन्दवर्धनः । शोभनो माता सुभ्राता तस्य भावः सौभागम् ।
व्याकरणम्-व्रजन्तम्-शत् । अनुजगान-अनु+गम्+लिट् । अ.
नुदर्शयन - अनु++णिच्+शत ।
वाच्यान्तरसू-लक्ष्मणेन सोऽनुजामे ।
कोषा-'प्रेमा ना प्रियता हार्द प्रेम स्नेहोऽथ दोहदम्' इत्यमरः । 'मुत्नोतिः
प्रमदो हर्पः प्रमोदामोदसमदाः । स्यादानन्दथुरानन्दः शर्मशातमुखानि च' इत्यम
२२ । 'दयितः प्रिय इयानुकुलोभिन्नमानसः' इति ।
सारार्थ:-वनीतो सिमप्रियो भ्रातृवत्सलो लक्ष्मणोऽनुकर्तव्यमनुपालयन् ।
वन गच्छन्तमपि ज्येष्ठनातरं रामं स्नेहानुजगाम, वस्तुतो लक्ष्मगसमो भ्रातृभक्तो
न कोऽपि जात इति ।
भाषा:-बड़े भाई रामजी के प्रिय, तथा उनमें स्वयं प्रेम रखनेवाले, अत
एव विनय से सम्पन्न, सुमित्रा के आनन्द को बढ़ाने वाले, छोटे भाई लक्ष्मणजी
भ्रातृसम्बन्धी मुजनता को दिखाते हुए वन जाते हुए रामजी के स्नेह के कारण
पीछे २ चले ॥२५॥

·सुधाऽऽख्यथा टीकयोपेतम् । ३३ -- रामस्य दयिता भार्या नित्यं प्राणसमा हिता ॥ २६ ॥ जनकस्य कुले जाता देवमायव निर्मिता। सर्वलक्षणसम्पन्ना नारीणामुत्तमा वधूः॥ २७ ॥ सीताऽप्यनुगता राम, शशिनं रोहिणी यथा । अन्वयः-रामस्य, दयिता, भार्या, नित्यं, प्राणसमा, हिता, जनकस्य, कुले, जाता, देवमाया, इव, निर्मिता, सर्वलक्षणसम्पन्ना, नारीणाम् , उत्तमा, वधूः, सी. ता, अपि, यथा, रोहिणी, शशिनम् , ( अनुयाति तथा ) रामम् , अनुगता। व्याख्या-रामस्य = वनवासश्रवणेनापि रमणीयाकारस्य, रामस्य । दयि. ता- प्रिया, समदुःखसुखेति यावत्। या स्वार्थिनी भवति, सा दुःखावस्थां गतं पति नानुचरति, इयं देवी राजप्रासादमपि निर्जनवनमिव परित्यज्य वनं गच्छन्तमपि पतिमनुप्रस्थितेति भावः । भार्या = भोग्या, यथा रामः साक्षात्परमेश्वरः, तथै- चेयमपि परमेश्वरी साक्षादुभयोर्योग्यः समागमः । नित्यं = सदा, प्राणसमा= असुस- शी, यथोक सुन्दरकाण्डे 'न चास्य माता, न पिता, न चान्या स्नेहाद्विशिष्टोऽस्ति मया समो वा, इति । हिता = कल्याणकारिणी, न कदापि पतिप्रतिकूलव्यापारे- इति । जनकस्य = सीरध्वजस्य, कुले = वंशे; जाता उत्पन्ना, जनितेति भावः। यद्यपीयमयोनिजा, तथापि जनकस्य देवयज्ञावसरे लागलविदारिताया भूमेरुत्पन्ना, अतो जन्मानुरूपं 'सीता लागलपद्धति' रित्युक्तस्यात् 'सीता' इति नामापि रक्षितं जनकेन । देवमाया देवनिमितमाया, इव-- यथा, निर्मिता-रचिता, यथा देवदा. नवसमरे देत्यनाशाय देवैर्माया निर्मीयते, तथैवेयं रावणवधाय रचितेति भावः । सर्वलक्षणसम्पन्ना= सकलसामुद्रिकोतपातिव्रत्यसौभाग्यचिह्नसम्पूर्णा, यथाऽऽदौ रामस्य गुणाः सामुद्रिकोक्ता उक्तास्तथैवाल्या अभ्यासन्निति भावः । नारीणाम् = स्त्रीणाम् , उत्तमा मुख्या, स्वभावसौन्दर्यादिभि तत्समाकाऽपि तदानीमिति भावः । वधूः = नवविवाहिता, वा-दशरथस्नुषा, अनेन तदानीं सीतायाअयोध्या. यामेवोपस्थितिरुका, ईदृशी। सीताऽपि जानक्यपि, यथा = यद्वत् , रोहिणी ता. राविशेषः, शशिनं चन्द्रम् , अनन्ताकाशे भ्रमन्तमप्यनुयाति, न कदापि तं ज. हाति, तथैव, सा। राम-स्वपति, वनं प्रस्थितमपि । अनुगता= पृष्ठतः प्रस्थिता। तथोक्तम् "वरिष्ठा सर्वनारीणामेपा दिवि च देवता । रोहिणी न विना चन्द्रं मुहू- मपि दृश्यते इति । समासादि-प्राणैरसुभिः समा प्राणसमा । देवानां माया देवमाया । सर्वाणि च तानि लक्षणानि, सर्वलक्षणानि तैः सम्पन्ना, इति सर्वलक्षणसम्पन्ना। व्याकरणम्-अनुगता= अनु+गम्+का+टाप् । वाच्यान्तरम्-रोहिण्या शशीव सीतयाऽपि रामोऽन्वगामि । ३ मूळरा० - न ·मूलरामायणम् । कोप:--'सि भृम्न्यसवः प्राणाः इत्यमरः । 'सततेऽनाराधान्तसन्त. ताविरतानिशम् इत्यमरः । 'नित्यानधाताजनम् इत्यमरः । 'चिह्न लक्ष्न व लक्षणम्' इत्यमरः । अचिरोदा नववधू' इति वैजयन्ती । 'द्विजराजा धरो ना. वेशः क्षपाकर इत्यमरः । रोहिणी ब्रह्मानक्षत्रं चन्द्रप्राणप्रियाऽपि ' इति कोषः । सारार्थ:-यथैवासीमे निरवलम्चे दिवि रोहिणी चन्द्रमनुवति, तथैव राम- स्य प्राणप्रिया सकलशुभचिनसमन्यिता जानकी रामेण बहुशो निवारिताऽपि पा. तिव्रत्यपालनेच्छया सम्भावितविविध शेऽपि वने तमेवानुजगामेति । भाषाऽर्थ:-रामजी की प्यारी भार्या, नित्य प्राणक समान, कल्याणकारिंगी, जनक महाराजके वंश में उत्वन्न हुई जो कि देवताओं की माया की भांति उत्रन हुई थी ऐसी सव शुभ लक्षणों से विभूषित सियों में श्रेष्ठ महाराज दशरथ की पुत्र. वधू सीताजी भी जैसे रोहिणी चन्द्रमा के पीछे २ चलती है, बस रामजीके पीछे २ चली ॥ २६ ॥ २७॥ पौरस्तुगतो दूरं पित्रा दशरथेन च ॥ २८ ॥ शिवेरपुरे सूतं गङ्गाकूले व्यसर्जयत् । गुहमासाद्य धर्मात्मा निपादाधिपति प्रियम् ॥ २९ ॥ अन्वयः-पौरः, पिना, दशरथेन, च, दूरम् , अनुगतः, धर्मात्मा, रामः, गङ्गा- फूले, शिवेरपुरे, प्रियं, निपादाधिपति, गुहम् , असाय, सूत, व्यसनयत् । व्याख्या-पौर:=पुरवासिभिः, अयोध्यावासिभिरित्यर्थः । पित्रातातेन, दशरथेन, = एतन्नामकेन, च = भपि, दूर-दीर्घमार्गपर्यन्तम् , अनुगत: अनस्ता, धर्मात्मा-धर्मस्वरूपः, अत्रापकत्तुरप्यनपकारक इति भावः । रामः = भरताग्रज गङ्गापूले = भागीरथीतटे, शृङ्गिवेरपुरे - शिवेरपुरसंज्ञकग्रामे, अधुना 'मानापुरे' ति प्रसिद्ध । प्रियं-सुहृदं, निपादाधिपतिम् = मृगयातकस्यामिनन् , गुहम्एत. नामानम् , नीचजातिमपि । आसाद्यप्राप्य, सूत = स्थवाहकम् , सुमन्त्रमित्यर्थः । व्यसर्जगत-निवर्तयामास । पपासादि-पुरे भावः पौरास्तै पौः । शङ्गिणः कृष्णसारादयः, तेषां घेराणि प्रतिरूपाणि सन्ति यस्मिन् पुरे, तदृश्शङ्गिवेरपुरम् , तस्मिन् शृद्भिवेरपुरे । गङ्गाया जानध्याः पूलं तटमिति गङ्गाफूलं तस्मिन् गङ्गाकूले । धर्म आत्मा यस्य स धर्मात्मा। निपादानां मृगघातिनामधिपतिः प्रभुरिति निपादाधिपतिस्तम् । गृहति गोपयंति वञ्चयति परधनानि, इति गुहस्तम् गुहम् । प्रीणातीति प्रियस्तं प्रियम् । व्याकरणम्-अनुगतः= अनु + गम् + क्तः । व्यसर्जयत्-वि+सृज् + णिच. +लह । आसाद्य = आइ+सद् + णिच् + ल्यप् । नाच्यान्तरम्-पौरः पित्रा चानुगतेन रामेण सुवो व्यसनि । .

·सुधाऽऽख्यया टीकयोपेतम् । ३५. कोप:-'सुदरं दीर्घमायतम् इत्यमरः । 'तातस्तु जनकः पिता' इत्यमरः । 'प्र. तिच्छन्दः प्रतिनिधिये सप्रतिरूपकम्' इत्यमरः । 'पृ: खी, पुरीनगर्यो वा पत्तनं पुटभेदनम्' इत्यमरः । 'निपादो मगघाती स्यादु' इति वैजयन्ती । 'सूतः क्षत्ता च सारथिः इत्यमरः। सारार्थ:-यदा रामो लक्ष्मणेन सीतया च सहितो वनगमनायोचतस्तदा दशर. थाज्ञया सुमन्त्रो रथोपरि वान संस्थाप्य, अयोध्यातो दक्षिणाभिमुखं प्रस्थितस्तदानीं पुत्रवात्सल्यात् किचिद् दूरं दशरथोऽतिशोकशिथिलत्वादनुजगाम, पौरास्तु गौत- मीतटपर्यन्तमनुगता, ततोगडातटस्यं शियर सुरं प्राप्य तत्र च परमप्रियं भक्ति- मन्तं नीचजातिमपि गुह समधिगम्य, सरथं सारथिं ( सुमन्नं ) प्रत्यावर्तयामास। मापाऽर्थ:-नगरनिवासियोंने तथा पिता महाराज दशरथने दूर तक जिनका पीछा किया था, ऐसे धर्मात्मा रामजी गङ्गा के किनारे ऋगिवेरपुर नामक ग्राममें, प्रिय, निपाद जातियों का राजा जिसका 'गुहः ऐसा नाम था उसे पाकर सारथि मुमन्त्र को लौटा दिया(१) ॥ २८-२९॥ गुहेन सहितो रामो लक्ष्मेणन च सीतया । ते वनेन धनं गत्वा नदीस्ती बहृदकाः ॥ ३० ॥ अन्वयः-गुहेन, लक्ष्मणेन, सीतया, च, सहितः, रामः, (इति) ते, वनेन, वन, गत्वा, वहदकाः, नदी, तीत्वा, (अग्रे गताः)। व्याख्या--गुद्देन- एतनामकेन, निपादाधिपेन । लक्ष्मणेन - सुमित्रातनयेन, 'सीतया-जानस्या, च= अपि, सहित: संयुतः, रामः - भरताग्रजः, (इति) ते चित्वारो जनाः, बनेन वनम् = एकस्मादनादन्यद्वन, गत्वा यात्वा, अनेन तदानी 'गणोत्तरमागे विशेपलंपण यनमासीदिति सूचितम् , तथा च गङ्गातटे पुर्व प्राप्ते. प्वपि तेषु त्रिपु पुनर्यनादनान्तरगमनदर्शनात् तत्पुरात्पूर्वाभिमुखं तत्तटवर्तिवने भ्रम सिञ्चति ततः किश्चिदरे गोत्तरणाय घट्ट आसीदस्ति चाधावि । वा- 'तेवनन = पादचारेण, वनं गत्वा, बदका: अगाधसलिलाः, नदी धुनी , गङ्गा- धाराः, एकस्या एवानेका धारा आसँस्तदानीम् , वाऽऽदराथै बहुवचनः । ती. 'व- उत्तीर्य, गङ्गादक्षिणतटं प्राप्येत्यर्थः, गुहं त्यक्त्वा ते भरद्वाजायसं गा इति ४ भावः । (१) जब लक्ष्मण और सांता के साथ, राम वन को चले, तव सुमन्त्र उन तीनों को रथ पर चढ़ाय दक्षिण मुह ले चले, तर मूर्छित दशरथ ने शोक से विशाल होने के कारण कुछ दूर, और पुरवासी लोगों ने दूर तक उन लोगों का पीछा किया,. वाद राम जी उन पुरखा. सियों को सोये हुए वही छोड कर के, गङ्गा किनारे में गिवेरपुर पहुंच कर, प्रिय गुह निषादको पाकर, सुमन्त्र सारथी को लौटा दिया।

·३६ मूलरामायणम्। - समासादि-यहून्युदकानि सन्ति यासु ता यादकाः । व्याकरणम् - सदितः = सह + इतन् । गत्यागम् + क्त्वा । तीस्या- स्त्वा । गुहेन लक्ष्मणेन सीतयेत्यत्र सहार्य तृतीया । कोप:-'तेवनं पादचारः स्याल्लीला चति निगराने इति । नदी नी जेर. लिनी नवन्ती तटिनी सरित' इति । 'उदकं सलिलं. जलम्' इत्यमरः । सारार्थ:-सोतारामलक्ष्मगा गुइन सहितास्तदुचांगन गागुलीय, गुनप्रय त्यस्त्वा, भरवाजाश्रमं गता इति । भाषाऽर्ध:-(तम ) निपादाधिपति गुह तथा सन और सीता, के साथ रामजी, ये चारों जन एक वन से दूसरे बन जाकर, तथा अशाह जरयाली नदियों का अर्थात् गङ्गाजी की धारा को पार कर, (पदो गुट को चोदा ये तीनों भरद्वाज ऋपि के आश्रम को गये) ॥३०॥ चित्रकूटमनुप्राप्य भरद्वाजस्य शासनात् । रम्यमावसर्थ कृत्वा रममाण बने त्रयः ॥ ३१ ॥ देवगन्धर्वसकाशास्तत्र ते व्यवसन्सुखम् । अन्वयः-भरद्वाजस्य, शासनात्, विटा , अनुप्राप्य, तर, रममावा, देवगन्धर्वसङ्काशाः, ते, त्रयः, रम्यम् , आवस, हत्या, सुख, न्ययमन् । व्याख्या-भरद्वाजस्यतनामकस्य मुनेः, शासनान् - उपदेशात् , युमा चित्रकूटे वसतिरुचितेति तत्रैव गच्छतेत्येवमाता इति भावः । चिनहटम् - २त. नामक पर्वतम् , अनुप्राप्य द्रुतं साम्य, तर विन गटे, रमनागा विहरता, देवगन्धर्वसाशाः देवगन्धनिभाः, ते पूर्वोक्ताः, अयः- सीतारामलक्ष्मणाः, रम्य = मनोहरम् , आवसर्थ = पर्गशालारूपं कुटीरम् , त्या निर्माय, मुखम् । अक्लेशम् , न्यवसन् नियासं चक्रुः । समासादि-चित्रागि नानावानि फूटानि शिसराणि वन्ति यस्मिन् स चित्रकूटः पर्वतस्तं चित्रकूटम् । देवाश्च गन्धवाश्येति देवगन्धवास्तैः साशा इति -देवगन्धर्वसङ्काशाः। व्याकरणम्-अनुप्राप्य अनु+प्र+आप+ल्यप् । फुत्वाम्+क्त्वा । न्यवसन् = नि+वस्+लङ् । वाच्यान्तरम्--रामादिमिखिभिः सुखं न्यवासि। कोपः - धिष्ण्यभोको निवसन स्थानावसयवास्तु वा इत्यमरः । 'निनसवाल शनीकाशप्रतीकाशोपमादयः' इत्यपि । सारार्थ:--सीतारामलक्ष्मणा भरद्वाजमुनेराश्रमं गत्वा तस्योपदेशेन चित्रकूट गत्वा तत्र रुचिरं निर्वाहयोग्यं पर्णकुटी निर्माय, इतस्ततो विहरन्तः सुखमतिष्ठन् । - ·सुधाऽऽरयया टीकयोपेतम। ३. भाषाऽय:--(पे तीनों भरवाज मुनि फे भाप्रम को गवे वहां) उनकी शिक्षा से, (टहरने के लिये) चित्रपट जाकर, यहां पर विहार करते हुए देवता और गन्धर्व के समान ये तीनों जन ( राम-लक्ष्मण-सीता ) सुन्दर (पसों से एक ) फुटो बनाय, मानन्द से रहने लगे ॥ ३१॥ चित्रकूट गते रामे पुत्रशोकातुरस्तदा ॥ ३२ ॥ राजा दशरथः स्वर्ग जगाम विलपन् सुतम् । अन्वयः-रामे, चित्रपट, (प्रति), गते, (ससि) तदा, पुत्रशोकातुर, राजा, दारयः, सुत, विलपन , स्वर्ग, जगाम । व्याख्या-राम-भरतापजे, चित्रपूटम् - तन्नामकगिरिम् , गते - याते, स. तीति शेपः । बदा-तस्मिन्नवसरे, पुत्रशोकातुरः = वृद्धययः सातसुतविच्छेदखेदा. दितः, राजा-पुनरारोपितराज्यभारो दशरथः, सुतम् - पुत्रम् , हा राम ! हा लक्ष्मग ! हा सीते! एवं, विलपन -विलापं कुर्वन् , स्वर्ग=दिवं, जगाम - गतः । समासादि-पुत्रयोः शोकः पुनशोकस्तेनातुर इति पुत्रशोकातुरः। व्याकरणम्-जगाम= गम् +लिट् । विलपन्-वि+लप्+शत् । वाच्यान्तरम्-विलपता राजा दशरथन स्वीजग्मे । सारार्थ:-सीतारामलक्ष्मणेषु चित्रपूट गतेषु पुत्रत्यागानुतापपादितो दशरयो विलपन स्वर्ग जगाम, ततो वसिष्ठादयोराजकं राज्यं विज्ञाय फकयदेशाद् भरत. स्यानयनाय दूत प्रेपितयन्तः। मापाऽर्थ: -जय सीता, राम, लक्ष्मण चित्रट को गये, तब पुत्रशोक से अ. त्यन्त पीड़ित राजा दशरय ने, ( हा राम ! हा लक्ष्मण! हा सोते ! इस तरह ) बिलखते हुए प्राण छोड़ दिया, (तब राजहीन राज्य देख वसिष्टजो भरत को ननि. हाल से लाने के लिये दूत भेजे) ॥३२॥ गते तु तस्मिन् भरतो वसिष्ठप्रमुखैद्विजैः ॥ ३३ ॥ नियुज्यमानो राज्याय नैच्छद्राज्यं महाबलः । -तम्मिन् ( दशरथे ), गते, तु, वसिष्टप्रमुखैः, द्विजैः, राज्याय, नियु. ज्यमानः, महापला, भरतः, राज्य, न, ऐच्छत् । व्याख्या-तस्मिन् = दशरथे, गते = पञ्चत्वं प्राप्त सति, वा-तस्मिन् = रामे, गते = वनं याते, पसिष्टप्रमुखैः वसिष्ठादिभिः, द्विजैः प्राह्मणैः, राज्यरक्षकैरिति भावः । न केवलं तदानीन्तनाः पुरोहिता गुरवश्च स्वोदरपूरणार्थमातुरा आसन, प्र. त्युत राजोपद्रव स्वोपदेशेन राज्यभारमपि वहन्ति स्म । राज्याय राज्यं कर्तु, नियुज्यमानःप्रेर्यमाणः, महाबलः = राज्यमारवहनदक्षः, अपि । भरतः केकयी. पुत्रः (यदर्थे तन्माता राज्य वधे : ) राज्यम् - राजत्यम् , राज्यमारम् । न ऐच्छ. अन्चय:- ·मूलरामायणम् । त्-न सभ्यलपत्। उक्तं च तेन-"मयं दारयानातोभदायापहारक" इति । समासादि-वसिमः प्रमुखों मुग्यो वेशं तं वसिष्टमुरासिन्दा मुरः । द्वाभ्यां जन्मसंस्काराभ्यां जायन्ते येत दिवास्तद्धितः । महद् पलं. यस्यम महाबलः । व्याकरणम्-गते गम् + कर्तरि + ः। नियुबमान:-गि युजन या शानच् । ऐच्छत् = इप+ला । वाञ्यान्तरम्-नियुज्यमानन भरतन राज्यमा । कोप:-'सोये प्रधान प्रमुसमवेकानुत्तमोगमाः । मुख्य योण्याचा इत्यमरः 'दन्तविप्राग्जा द्विजाः' इत्यमरः । साराय:-महाराजे नृत, अराजक्ता ज्ञात् सत्व पशिलादिभिः फायदे शस्यो भरतीदूतद्वारा समानीतः, राज्य कर्तुं यश उपदिष्टोऽपि मरतो राय ना. गीकृतवान्, प्रत्युत स्वमातरं कैकयी निनिन्द। भापाऽर्थ:-महाराज के मरने के बाद (फेकपदेश से युद्धगये गये) बसिष्ट आदि ऋपियों के राज्य करने के लिये कहने पर भी मानवान् भरत जीने राज्य नहीं किया ॥३३॥ स जगाम वनं वीरो रामपादप्रसादकः ॥ २४ ॥ गत्वा तु स महात्मानं रामं सत्यपराकमम् : अयाचद्व्रातरं राममाऽऽर्यभावपुरस्कृतः ॥ ३२ ॥ মন যা ঘময়াদি ম নামমীন। अन्ययः-वीरः, रामपादप्रसादक,सव, जगान, रामनाभायपुरस्कृतः, सः (वन) गत्वा, महात्मान, सत्यपराक्रम, भातर, रानम् , अपाचन (सिमित्या. ह) त्वम् , एव, धर्मज्ञः, राजा, इति, वय, रामम् , अवयीत् । व्याख्या-वीर: उत्साहवर्धनः, रामपादप्रसाद रामबागसेवका, स- भरतः, वनं चित्रन्टोपवनम् , जगाम प्राप, राममायभायपुरस्मत:- रामव. न्द्रस्य परमसम्पत्तिलातायां श्रेष्टत्वभावान्, स- भरतः, गत्या- चिनकूट प्राप्य, महात्मानम् - महाधियम् , सत्यपराक्रमम् = अन्यर्थविक्रमान् , मातरं - पूर्वजम् , रामम् एतन्नामरम्, अयाचत्= प्रार्थयामास, फिमित्याइ-रवम् भवान् , एवं -निश्चयेन, राजा-राज्यभारवहनयोग्यः, धर्मज्ञः = राजनीतिज्ञः, नयां-ज्येने विद्यमाने कनिष्ठो न राज्यमहतीति धर्मवेत्ता, अस्तीति शेपः । इति एतदू, पवः -वचनम् , रामम् = निजाग्रज, प्रति । अबवीत्-उवाच । समालादि-रामस्य पादौ, रामपादो, ती प्रसादयतीति रामपादप्रसादकः । स्वा-रामपादप्रसादेन के सुखं यस्य स रामपादप्रसादकः । महानात्मा यस्य सम. ।

·सुधाऽऽख्यया टीकयोपेतम् । हात्मा तम् महात्मानम् । सत्यः पराक्रमो यस्य स सत्यपराक्रमस्तम् । आर्यस्य भाव आर्यभावः, रामस्य मा परमसम्पत्तिः सीतेति राममा, तस्यामार्यभाव इति रा- ममाऽऽर्यभावस्तेन पुरस्कृत इति राममाऽऽयंभावपुरस्कृतः । धर्म जानातीति धर्मज्ञः॥ व्याकरणम्-जगाम = गम् +लिट् । गत्वा गम् + क्त्वा । अयाचत् = याच+लड्। वाच्यान्तरम्तेन वीरेण वनं जग्मे, तेन महात्मा रामोऽयाचि, रामो वचो. ऽचोचि च। कोपः-उत्साहवर्धनो वीरः' इत्यमरः । 'प्रसादस्तु प्रसन्नता' इत्यमरः । सारार्थः-रामस्यैकान्तभको भरतः, वसिष्ठादिमिर्गुरुजनः, मातृभिश्च सहितो भूत्वा चित्रकूटं गत्वा, त्वमेव राज्याधिकारी, न कुत्रापि ज्येष्ठे विद्यमाने कनिष्ठो राज्यमागिति हेतोरयोध्यां निवर्तत्व, इति सविनयं रामं प्रार्थयामास । भापाऽर्थ:-वीर, रामजी के चरणानुरागी, वे भरतजी ( गुरुजनों के साथ ) वन को गये, रामजी की परम सम्पत्ति स्वरूपा जानकीजी में श्रेष्ठता का भाव (हृदय में ) रक्खे हुए (विनीत वेष से ) वे (भातजो) चित्रकूट जाकर महात्मा, अव्यर्थ पराक्रमी, सुन्दर स्वरूप वाले, भाई राम से राज्य करने के लिये प्रार्थना की, और 'आप ही धर्म के जानने वाले राजा हैं, ऐसा वचन उन (रामजी) से वोले ॥३४॥ ३५ ॥ रामोऽपि परमोदारः सुमुखः सुमहायशाः ॥ ३६॥ न जैच्छत् पितुरादेशाद्राज्य, रामो महाबलः । पादुके चास्य राज्याय न्यारं दत्वा पुनः पुनः ॥ ३७ ॥ निवत्यामास ततो भरतं भरताग्रजः । अन्वयः-एरमोदारः, सुमुखः, सुमहायशाः, रामः, अपि, पितुः, आदेशाद , राज्य, न, च, ऐच्छत् ( अपि तु), महाबलः, भरताग्रजा, गमः, अस्य, राज्याय, न्यासं, पादुके, दत्वा, ततः, पुनः, पुनः, भरतं, निवर्तयामास,। व्याख्या-परमोदारे: स्वार्थविमुखः, सुमुखः अम्लानवदनः, प्रसन्नानन इति वा, सुमहायशाः= प्रसिद्धकीर्तिः, रामः = कौशल्यातनयः अपि-प्रार्थितोऽपि बहुशः, पितुः दशरथस्य, आदेशानिर्देशात्, राज्यम्-राजत्वं, न च ऐच्छत्, नाप्यमिलषितवान्, अर्थाद्-भरतप्रार्थनास्वीकारे पितुः सत्यभङ्गः स्यादू, यद्यपि भरतोऽपि रामस्य प्राणसमः प्रिय आसीत्परन्तु पितुरपेक्षया लघुभ्रातुः सां- धारणाहत्वाद्, योग्यो विचारो रामस्य । अथ च-महाबलः-अपरिमितवीर्यः, .. रताग्रजः- भरतज्येष्ठः, (अनेन रामस्य भरतवाक्यानङ्गीकारे न दोषः, भरतस्य तु रामवाक्यास्वीकारे दोपः सूचितः ) रामः-सीतापतिः, राज्याय-राज्यं कर्तुम् , ·मूलरामायणम् । अस्य भरतस्थ, भरतायेत्यर्थः । पादुके = काठपादुके, न्यासं स्वप्रतिनिधिरूपं, दत्वा-समी, ततः=चित्रकूटोपबनात, पुनः पुनः, वारंवारं, भरतं =केकयी. सनयं, निवर्तयामास =न्यवर्तयत्, पुनः पुनरित्यनेन भरतस्य, राम एव राजा भव. वित्यर्थे महानाग्रहः सूच्यते । समासादि-समुहदू यशो यस्य स सुमहायशाः । भरतस्याग्रजो भरताग्रजः, वा-भरतादग्रजो भरताग्रजः। व्याकरणन-ऐच्छत् = इप्+लङ् । दत्वा-दा+क्त्वा । निवर्तयामास- नि+वृत्+णिच् + लिट् । वाच्यान्तरम्--रामेणाऽपि राज्यं नैष्यत, रामेण भरतो निवर्तयाके। कोष:--'दक्षिणे सरलादारौ' इत्यमरः । 'आदेश उपदेशः स्वाच्छिमाऽनुहा. नमित्यपि' इति । 'अथ पादुका । पादूरुपानस्वी सैवानुपदीना पदायता' इत्यमरः । 'धुमानुपनिधिन्यासः' इत्यमरः । सारा--भरतेन भूयो भूयो राज्याय प्रार्थितोऽपि रामः पितुरादेशपालमत्र. तभङ्गाभिया राज्यं नाङ्गीकृतवान् , तथा च भरतस्याग्रहनिर्वाहार्थ निजगदुके रा- ज्यन्यासाय दत्ते. यदस्योपरि राज्यभारं समय ततः स्वयं राज्यं कुर्विति सम्बोध्य' भरतं रामो निवर्तयामास । भाषाऽर्थ:--अत्यन्त उदार, प्रसन्नवदन, बड़े यशस्वी रामजी ने पिताजी की आज्ञा का रक्षण करने के लिये, राज्य को नहीं चाहा, अर्थात्-भरत का हठन माना-किन्तु अतिबलवान् भरतजी के बड़े भाई रामजी ने राज्य करने के लिये, भरतजी को अपने प्रतिनिधि में पादुका (खडाऊ) देकर (इस पर राज्यभार स. मर्पण कर पीछे खुद सब काम काज चलाना, यह कह कर ) वार बार चित्रकूट से भरतजी को अयोध्या को लौटाया ॥३६॥३७॥ स काममनवाप्यैव रामपादावुपस्पृशन् ॥ ३८ ॥ (१)नन्दिग्रामेऽकरोद्राज्य, रामागमनकातया । अन्वयः--सा कामम् , अनवान्य एव, रामपादौ, उपस्पृशन्, नन्दिप्रामे, रामागमनकासया, राज्यम् , अकरोत् । व्याख्या--स: भरतः, कामम्-अभिलापम् , रामानयनरूपम्, अनवाप्य - || अप्राप्य, बहुशो यत्ने कृतेऽपि स्त्रमनोरयासिद्धिं ज्ञात्वा तत्पादुके आदरेणादाय "सर्वनाशात्स्वल्पनाशोऽपि वरम्" इति न्यायात् । रामपादोपनिहितपादुके, उप. स्पृशन् राज्यकार्य निवेदयन् सन् , नन्दियामे- एतनामके ग्रामे, अयोध्यातो द. (१) क्रोशमात्रे वयोध्यायाश्चीरकृष्णाजिनाम्बाम् । ददर्श भरतं दोनं कृशमाश्रमवासिनम् ॥ ल. का० १३५ सर्ग।

·सुधाऽऽख्यया टोकयोपेतम् । ४१ क्षिणस्यां दिशि कोशान्तरितइत्यर्थः । रामागमनकामया-रामागमनसमयप्रतीक्ष- या, यावचतुर्दश वपांणि रामो बनानागमिष्यति, तावदहमत्रैव स्थित्वा तदादेगेन सर्वे सन्मादविन्यामि, नाहमयोध्यां गमिष्याम्येकाकी, रामलक्ष्मणाभ्यां सहैव या. स्यामि तत्रेति नातस्यापूर्वी विवारः । राज्यं प्रजापालनरूपम् , अकरोत्- घकार। समासादि-रामस्य पादौ रामपादो। आगमनस्यका त्यागमनकासा, रा. मस्यागमनकाहोति रामागमनकाहा, तया रामागमनकाल्या । कोप:-'कामोमिलापः कन्दर्पश्च' इति विधः । सारार्थ:-भरतस्तु रामप्रत्यानयनरूपं स्वमनोरथमलव्ध्वान्ते तत्पादुके गृ. होत्या 'विना राममयोध्या नाएं गमिष्यामि' इति निश्चित्यायोध्यादक्षिणभागेवर्स. माने नन्दिमामे स्यनिवासं हत्वा तत्पादुकयोपरि राज्यभार समय, पश्चात् स्वयं म. सम्पादयन्तच स्थितः । भाषा:-यह मरतजी 'रामजी को जरूर लौटाउङ्गा, यह मनोरथ न पाकर, जब तक रामजी न सायेगे, मैं अयोध्या नहीं जाऊङ्गा, यह नियम कर ) रामजीकी पादुका से राजकार्य निवेदन करते हुए, नन्दिग्राम में अयोध्योसे एक कोस दक्षिण भागमें रामजी के लौटने के समय की प्रतीक्षा करने के कारण से ( रहते हुए) राज काज चलाने लगे ॥ ३८॥ गते तु भरते श्रीमान् सत्यसन्धो जितेन्द्रियः ॥ ३ ॥ रामस्तु पुनरालक्ष्य नागरस्य जनस्य च । तत्रागमनमेकालो दण्डकान् प्रविषेश ह ॥ ४० ॥ अन्वयः-भरते, गतं, तु, श्रीमान्, सत्यसन्धः, जितेन्द्रियः, रामा, तु, तत्र,नाग रस्य, जनस्य, पुनः, आगमनम् , आलक्ष्य, एकाग्रः (सन्), दण्डकान, प्रविवेश,ह । व्याख्या-मरते - केकयीपुत्रे, गत - याते, चित्रकुटात्प्रस्यिते, तु श्रीमान् = शोभावान् , सत्यसन्धः - सत्यप्रतिज्ञा, अत एव । जितेन्द्रियः वशीकृतेन्द्रियगणः, रामस्तु-रामोऽपि, तत्र चित्रकूटे, नागरस्य अयोध्यावासिनः, वा-चित्रकूटनि. कटवधिप्रामनियासिनः, जनस्य - लोकस्य, च-पुनः, द्वितीयतृतीयादिवारम्, आ. गमनम् यातायातम्, आलक्ष्य- आलोच्य, एकाम:-स्थिरलक्ष्यः, वा-सजः सन्। दण्डकान् = दण्डकारण्यानि, प्रविवेश= अन्तर्ययो । ह इति प्रसिद्धौ। समासादि-सत्या सन्धा यस्य स सत्यसन्धः। जितानीन्द्रियाणि येन स जितेन्द्रियः। नगरे भवो नागरस्तस्य नागरस्य । व्याकरणम् -गते = गम् + कतरि+कः । आलक्ष्य - आर+लक्ष ल्यप् । प्रविवेश-प्र+विश्+लिट।

·જર मूलरामायणम् । वाच्यान्तरम् -रामेण दण्डकाः प्रवियिशिरे। कोप:-'सन्धा,प्रतिज्ञा मर्यादा' इत्यमरः । 'एपीक विषयीन्द्रियम्' इत्यार। 'प्रामस्तु नगरं पुरम्' इत्यमरः । सारार्थ:-चिप्रमूटादरते प्रस्थित समस्त : स्वदर्शनमिलनार्थिनां सम्म माविनं विचार्य दण्डकारण्यं सपरिजनः प्रविवेश, उचितमतदकान्तवासप्रियल मनस्विनः। भाषाऽर्थ:-चित्रकूट से जब भरत जो चले आये, तब श्रीमान् , सत्यप्रतिज्ञा वाले जितेन्द्रिय रामजी भी वहां पर नगरनिवासी अथांत् अपने देश पासी लोगों का फिर आना समझ कर, अपने लक्ष्य पर स्थिर रहने वाले होते हुए दण्डकारण्यमें चले गये ॥ ३९ ॥ ४०॥ प्रविश्य तु महारण्यं रामो राजीवलोचनः । विराधं राक्षसं हत्या, शरमहं ददर्श ह ॥ ४१ ॥ सुतीक्षणश्चाप्यगस्त्यञ्च अगस्त्यमातरं तथा । अन्वयः-राजीवलोचनः, रामः, महारण्य, तु, प्रविश्य, विराध, राक्षसं इत्या, शरभङ्ग, सुतीक्ष्णं, च, अगस्त्यम् , अपि, तथा, आगस्त्यमातरं, च, ददर्श, ह । व्याख्या-राजीवलोचनः = कमलनयनः, रामः प्रसिद्धः, कौशल्यातनयः । महारण्यं = दण्डकवनं, तु, प्रविश्य प्रवेश सत्या, विराधम् = एतनामक, राक्षसंधन कौणपं, हत्वा मारयित्वा, शरभङ्गम् - एतनाम मुनिविशेष, तथा । सुतीक्ष्णं च-एतनामक मुनिमपि, अगस्त्यमपि = एतकाम समुद्रशोक मुनिज, तथा - तेन प्रकारेण, अगस्त्यभ्रातर = सुदर्शननामानमपि, ददर्श श्यान, ह- इति प्रसिद्धौ, तथाचोक्तं सनत्कुमारसंहितायाम्-'ययोयानेप में भ्राता सुदर्शन इति स्मृतः इति। समासादि-राजीवे इव लोचने यस्य स राजीवलोचनः । आगस्त्यस्य भ्रा. ताऽगस्त्यभ्राता, तमगस्त्यभ्रातरम् । व्याकरणम्-प्रविश्य =प्र+विश्+ ल्यप् । हत्या - हन् + क्त्वा । ददर्श वाच्यान्तरम् - रामेण शरभङ्गादयो दशिरे । कोपा-पढ़ेरहं तामरसासारसं सरसोरुहम्' । 'विसप्रसूनराजीवपुष्कराम्भोरु. हाणि च इत्यमरः । 'राक्षसः कौणपः क्रव्यात्क्रयादोऽसर आशर इत्यमरः । 'भ. गस्त्यः कुम्भसम्भवः' इत्यमरः। सारार्थ:-कमललोचनो रामो दण्डकारण्यं प्रविश्य विराधनामक राक्षसं हत्वा शरभङ्गसुतीक्ष्णाचगस्त्यं तद्भात सुदर्शनञ्च ददर्शति । दृश्+लिट् ।

·सुधाऽऽख्यया टीकयोपेतम् । (४३ - .. भाषाऽर्थ:-कमल नयन श्री रामजी ने दण्डक बनमें घुस कर, विराध नामक राक्षस को मार कर, शरभङ्ग, सुतीक्ष्ण, और अगस्त्य, तथा अगस्त्य के । भाई सुदर्शन (आदि) मुनियों का दर्शन किया ॥ ११ ॥ अगस्त्यवचनाच्चैव जाहैन्द्र शरासनम् ॥ ४२ ॥ खड्गं च परमप्रीतस्तुणी चाक्षयसायको। अन्वयः-परमप्रोतः, ( रामः ), अगस्त्यवचनात् , च, एव, ऐन्द्रं, शरासनम् , खड्ग, च, अक्षयसायको, तूष्णी, च, जग्राह । व्याख्या-परमप्रीतः=अतिप्रसन्नः, ऋषीणां दर्शनादुपदेशाच्चेत्यर्थः । अग- स्त्यवचनाद् = अगस्त्यवाक्याद् , च= समुच्चयेऽर्थे, पुच, = निश्चयेन, ऐन्द्रम् इन्द्र सम्बन्धि, शरासनम् = धनुः, तथा चैन्द्रमेव । खड्गं = चन्द्रहासम् , च अपि, ऐन्द्रौ, एव । अक्षयसायको = अध्ययशरौं, तूणी निषङ्गो, च= अपि, जग्राह - स्वीकृतवान् । समासादि-अगस्त्यस्य वचनमगस्त्यवचनम् , तस्मादगस्त्यवचनात् । पर. मश्चासौ प्रोतः परमप्रीतः । अक्षयाः सायकाः शरा ययोस्तावक्षयसायको । व्याकरणम्-जमाह = ग्रह+लिट् । वाच्यान्तरम्-रामेणैन्द्रं शरासनं जगृहे । कोपः-शरासनं धनुश्चापो कोदण्ड कार्मुक तथा' इति सरस्वती। 'खड्गे तु निस्विंशचन्द्रहासासिरिष्टयः' इत्यमरः । 'तूणोपासङ्गातूणीरनिपङ्गा इषुधियों 'इत्यमरः । सारार्थ:-अगस्त्यमुनेपदेशात् परमसन्तुष्टस्तत्सकाशादिन्द्रस्य धनुः, ख. गम् , अक्षयशरौ, तूणीरो, च, जग्राह । भापाऽर्थ:-अत्यन्त प्रसन्न रामजी ने अगस्त्यजी के कहने से, इन्द्र के धनुष तलवार, अक्षयशर वाले तूणीर को भी ग्रहण किया ॥ ४२ ॥ वलतस्तस्य रामस्य वने वनचरैः सह ॥ १३॥ ऋषयोऽभ्यागमन सर्वे वधायासुररक्षसाम् । स तेषां प्रतिशुश्राव राक्षसाना तदा वने ॥ ४४॥ अन्वयः-सवें, अपयः, वने, वनचरी, सह, वसंतः, तस्य, रामल्य, (स्थाने) असुररक्षसाम्, वधाय, अभ्यागमन् । तदा सः, राक्षसोना, वने, तेषां (तथा) प्र. 'तिशुश्राव । यथा तैरर्थितम् । व्याख्या-सर्वे = सकलाः, ऋपयः = शरभङ्गादयः, वने कानने, वनच चानप्रस्थ, सह-साकम् , वसतः= तिष्ठतः, तस्य = पूर्वोक्तस्य, रामस्य = भरता. अजस्य, स्थाने । असुररक्षसाम् = असुराः कन्धादयः, रक्षांसि खरादयः, तेषाम् । . . और - ·५४ मूलरामायणम् । वधाय=वधं कारयितुं, 'तेषां हननं कुरु' इति प्रार्थयितुं वा । अभ्यागमन - आमः मुखतया समागताः, तदारपीणामागमनकाले, सः रामः, राक्षसाना-विरा. धादीनां, बने - विपिने, दण्डकारण्ये । तपाम्-भापीणाम् , तथा । प्रति शुश्राव यथा तैरर्थितं तथा प्रतिज। समासादि-वने चरन्तीति वनवरातैर्वनचरैः । असुराश्य रक्षांसि चासुरर. क्षांसि, तेपामसुररक्षसाम् । व्याकरणम्-वसतः वस्+शत+स् । सभ्यागमन - अभि+आ+ गम्+लुहा वाच्यान्तम्-स -सनैऋषिभिरभ्याजग्मे । कोप:-'तप: क्लेशसहो दान्तो चर्णिनो प्रमचारिगः । पयः सत्यवचमः इत्यमरः । असुरा दैत्यदेतेयदनुजेन्दारिदानमा इत्यमरः । 'यातुधानः पुग्यजनो नैनतो यातुरक्षसी' इत्यमरः । सारार्थ:- वनचरेंः सह वने निवसतो रामशास्त्रमे दैत्यानां नाशविधानाय सर्व पयः समागताः। भाषाऽर्थ:--सम्पूर्ण अपि लोग वन में वनवासियों के साथ रहते हुए उन राम जी के पास दैत्य दानवों के संहार करवाने के लिये आये, तब उस समय उन्होंने राक्षसों के दण्डकवनमें उन ऋपियों से वैसी प्रतिज्ञा की कि-जैसी ये सब चाहते थे, अर्थात-राक्षसों के मारने की प्रतिज्ञा की ।। ४३ ॥ ४४ ।। प्रतिज्ञातश्च रामेण चधः संयति रक्षसाम् । ऋषीणामग्निकल्पानां दण्डकारण्यवासिनाम् ॥ ४५ ॥ अन्वयः--रामेण, अग्निकल्पानां, दण्डकारण्यवासिनाम् , पीणाम् ( समोर एव ) संयति, रक्षसां, वधः, प्रतिज्ञातः, च, व्याख्या-(तदा)रामेण भरताग्रजेन, अग्निकल्पानांवक्षिसहशतेजोयुक्का. माम् , दण्डकारण्यवासिनां - दण्डकवनल्यानम् , अपोगां सत्ययवसां, पुरत एव । संयति-युद्ध, रक्षसां खरादीनां, वधः = नाशः, प्रतिक्षातः = प्रत्यभूयत, च-एव, अर्थाद्--मुनीनामये एव दैत्यसंहाराय प्रतिज्ञा रामेण पूता । समासादि-अग्ने कल्पाः प्रतिरूपा इत्यग्निकल्पास्तेपाम् । दण्डकारण्ये वस्तुं शीलमेपांदण्डकारण्यवासिनस्तेपां दण्डकारण्यवासिनाम् । व्याकरणम्-प्रतिज्ञाताप्रति+ज्ञा+ता। वाच्यान्तरम्-रामो रक्षसां वध प्रत्यज्ञासीत् । कोषा-आश्रवः सङ्गरं सन्धा प्रतिश्रवः संश्रयः प्रतिज्ञा च" इति हलायुधः । समुदायः स्त्रियां संयत् समित्याजिसमिधुध इत्यमरः । सारार्थ:-मुनीनां समक्षमेव राक्षपहननस्य प्रतिज्ञा रामेग कनेति । .५ ·सुधाऽऽस्यया टोकयोपेतम् । ४५. भावार्थ:-और राम जी ने अग्नि के समान तेजस्वी, दण्डकारण्यवासी सपियों के सामने युद्ध में राक्षसों के मारने की प्रतिज्ञा की ॥ ४५ ॥ तेन तव घसता जनस्थाननिवासिनी । शिलपिता शुर्पणखा राक्षसी फामरूपिणी ॥ ४६ ॥ अन्यया-तन, एव, यसता, तेग, जनस्थाननिवासिनी, कामरूपिणी, राक्षसी, -गुणता, निरुपिता व्याया-उन दण्डकारण्ये, एव-निश्वयेन, वसता तिष्ठता, तेन - रामेण, ( बस्नुतोरामानुज्ञातलक्ष्मगेन) । जनस्याननिवासिनी-जनस्थानस्थायिनी, काम- रूपिणी स्वेच्छारूपधारिणी, राक्षसी-रात्रिचरी, शूर्पणखा-तग्रामिका रावणभ- गिनी, विलपिता- नासिकाच्छेदेन कुत्सितरूपं प्रापिता । समासादि-बनल्याने गवगसंन्यनिवाले निवस्तुं शोलमस्या इति जनस्या- ननिवासिनी । काम यधेनं रुपं यस्याः सा कामरूपिगी। शूर्पा इव उचाना नखा यस्याः सा शुर्पणखा। चाव्यान्तरम्-रामो वसन् शूर्पणखां व्यरुपयत् । मारार्थ:-एकदा देयाद शुर्पणखा राममतिमनोहरं विलोक्य कामाता भूत्वा विवाहार्य प्रार्थितयती,परन्तु तत्प्रार्थनामनात्य दूरं गच्छेति कविता सीतामेव भक्षणाय यायिता, तथाविधामुपद्रयकरी शूर्पणखां दृष्ट्वा रामो 'दुष्टायदण्डो दातव्य' इति धिया लक्ष्मणमादिश्य नासाञ्छेदन कारितवान् । भापाय-यहीं (दण्डकारण्य में) रहते हुए उन रामजी ने अर्थात् उनकी माज्ञा से लक्ष्मणजी ने वहां की रहने वाली नाना रूपधारण करने वाली, राक्षसो, पूर्पणखा को विरूप (नासाछेदन ले ) कर दिया ॥ ४६ ॥ ततः शुर्पणखाचाफ्यादुद्युकान सर्वराक्षसान् । खरं त्रिशिरसं चैव दूषणं चैव राक्षसम् ॥ ४७ ॥ निजधान रणे रामस्तेषां चैव पदानुगान् । अन्यया-ततः, रामः, शुर्पणखावाक्याद्, उद्युक्तान् , सर्वराक्षसान् , खरं, त्रि- शिरस, चैप, दूपर्ण, राक्षस, चैव, तेपा, पदानुगान्, च, एव, रणे, निजधान । व्याख्या-तत: -शूर्पणखाविरूपकरणानन्तरम् , रामः- भरणाग्रजः, एकाकी एय,शुर्पणखावास्यात्-शूर्पणखाधिकाररूपवचनाद, (सर्व यूयं नपुंसकाः कथमन्य. था युप्मा जीवत्सु यो भगिन्या ममेहशी दशा स्यात् साऽपि तापस नरेण कृता, अहह! सर्वया राक्षसकुले नहि विद्यन्ते केऽपि साम्प्रतं वीराः कुलमर्यादापालका इत्येवं रूपाद), रघुक्तान् = कृतयुद्धायोगान्, सर्वराक्षसान्- सकलरजनीचरान् , (तथा तेषु प्रधान ) खरं, त्रिशिरस, चैव, दूपणम् -तनामकम् , राक्षसंक्रयाद, च= ..

·मुलरामायणम् ।
.
अपि, एव-निश्चयेन, तथा-संपाम्परादीनाम् , पदानुगामघरगानुपान् ,
चतुर्दशसंख्यकान् । घअपि, एव नियन, रणे समरे, निजयान- हयान् ।
समासादि-शूर्पणखाया यार शुर्पणावाक्पम् , वल्मानपणापायास्यात् ।
सर्वे च ते राक्षसाः सराक्षसास्तान् । पदस्पानु पवाद गन्ति ये ते पदानुगा.
स्तान पदानुगान्।
व्याकरणम्-निजयान-नि++लिट् ।
पाच्यान्तरम्-रामेण सबै राक्षमा नितिरे।
कोश:-संग्रामः सङ्गरो रणः' इति शब्दचन्द्रिका ।
सारार्थ:-शूर्पणखा विरपिता भूत्या परादीनां समीप पिलान्ती गरया
स्वविरुपकरणं श्राययित्वा या धिक्तवती, गतिशय युद्धापोधाता अगुवंगामह
स्रसंख्यान् रजनीचरान् राम एकाकी एव निमिशन इत्यान, तप परीय
रावणान्तिकं दुःपनिवेदनार्थ सा गता।
भाषाऽर्थः-उसके (शूर्पणखा को विस्प फर शुरूने गे)बाद रामती ने पै.
णखा के वाक्य से लड़ाई करने के लिये तैयार हुए लय राक्षसों को तथा उन में
प्रधान खर-त्रिशिरा तथा दुपण नामक राक्षस को तथा उन सयों के पदानुपायी
(१४ हजार ) राक्षसों को भी युद्ध में मारा ॥ ४ ॥
बने तस्मिन् निवसता जनस्थाननिवासिनाम् ॥ ४॥
रक्षसां निहतान्यासन्सहस्राणि चतुर्दश ।
अन्वयः-तस्मिन् , चने, नियसता, (रामेण ) जनल्याननिवासिनी, रक्षा,
चतुर्दश, सहस्राणि, निहतानि, आसन् ।
व्याख्या-तस्मिद् = पूर्वोक्त, वने - विपिन, दण्डकारण्य इति यावद् निय-
सतावानं कुर्वता, रामेणेति शेषः । जनस्थाननियासिनो - रावगसैन्यनिशिल्या.
नस्थायिनां, रक्षसां राक्षसानां, चतुर्दशसहवसायासाग्यातानि, सैन्यानी-
त्यर्थः । निहतानि-नाशितानि, आसन्- अभवन् ।
समासादि-जनानां स्थानमिति जनम्यान, जनधाने निवस्तुं शोलमेषा.
तानि जनल्याननिवासीनि तेषां जनस्थाननिवासिनाम् ।
व्याकरणन-निहतानि-नि+हन + । आसन्-अस्+लट ।
वाच्यान्तरम्-निहतै रक्षसां चतुर्दशसहनैरासे ।
सारार्थः-पञ्चवटीसमीपे एकाकिना रामेण चतुर्दशसहससंख्यका राक्षसा'
निमिपाधन निहता इति ।
भाषाऽर्थ:-उस वन में रहते हुए रामजी ने जनस्थान में रहने वाले चौदह
हजार खर-दूपर्ण-त्रिशिरा आदि राक्षसों को मारा ॥४८॥

·सुधाऽऽख्यया टीकयोपेतम् । ४७ - ततो शातियधं श्रुत्वा रावणा मोधमूच्छितः ॥ ४९ ॥ सहायं घायामास मारीचं नाम राक्षसम् । सन्धयः-- {पंगसागुखाद), शातिवधं, श्रुत्वा, भोधमूच्छितः, राव. पा, मारी, नाम, राक्षस, सहाय, घरपानास । प्यारपा:-त8:शुर्पणखायाफ्यादेव, ज्ञातिर, निजयन्धुखरादिनाशं, ( सरदूपनिशिरांलो रावणस्य माया आसन् ) श्रुत्या निशम्य, मोधमूच्छि. त: मोधर्णितः, अमहतनेतनः । रावण: ARIमकः, विधवसः पुत्रः, लहाऽधि. राजः गुणसादुलपतीकाराय सादिनाशामर्पदरीकरणाय च । मारीचम् तना. मरम्, नाम-प्रसिद्धी, राक्षसं रजनीपरम् , सायम् - सीताहरणे कर्तव्ये सहायकम् , परयामास ययाचे। सनासादि-शानानां यो मातिवधस्तं ज्ञातिवधम् । रावयतीति रावणः, मूच्छा जातामेति न्सिः, मोन मूच्छितः, मोधमूच्छितः । पाफरणम्-प्रत्या+पत्या । परयामासम्पर+णि+लिट् । याध्यान्तरम्-शोधनियतन रावणेन मारीचः सहायो यने। योश-'सगोवान्धवज्ञातिवन्धुत्वस्यजनाः समाः' इत्यमरः । 'मालम्भ- पिक्ष-वितर-घाती-माग-वधा अपि। स्यात्पक्षता कालधर्मा दिधान्तः प्रलयो. ऽत्ययः' इत्यमरः । 'फोपोधामरोपप्रतिधा रट्झची स्त्रियौ' इत्यमरः । 'अनु. प्रायः सहायशानुचरोऽभिसरः समाः' इत्यमरः । सारार्थ:-शुपंणसामुग्यात्तल्या दुर्दशां तथा खरदूपणाश्च वधं धात् कितव्यविमूत्रः सन रामविप्रतिकाराय मारीचं साहाय्यार्थ रावगावर, यतों मारी रामेण विश्वामित्राश्रमाद् दूरनपवाहितस्तेनासौ राम सवि प्यन्, तत्य हानि करिष्यत्येवेति वृद्धहामारीवमेव जगाम । भापा-बसरे याद (शूर्पणखा के मुख से उसको दुर्दशा । :: ::पने भाइयों का नाश सुन कर शोध ने व्याकुन हुआ रावण मारामार से सीता हरण करने में सहायता मांगी ।। ४९ ॥ पार्यमाणः सुबाशो सारोचेन स रावणः ॥ ५. i नविरोधी बलयता क्षमो रावण! तेन ते। अनादृत्य तु तद्राक्यं रावणः कालचोदितः॥ ५ ॥ जगाम सहमारीचस्तस्याश्रमपदं तदा । अन्वयः रावण!, बलवता, तेन, ते, विरोधः, न, क्षमः, (ए) बहुशः, मारोचन, सा, रावणः, वार्यमाणः, (अमृत), तु, तदा, रावणः, कास..दितः,, (सन् ) तवाक्यम्, अनाहत्य, सहमरीचः, तस्य, आश्रमपदं, जगाम: - ·मूलरामायणम् । 0. अलौकिम्वीर्यशालिना, व्याख्या-हे रावग != लाऽधिपते !. यलबत्ता- तेन रामनामकेन, ते तव, मितवीर्यस्य । विरोध:-कलहः, न-कथमपि नहि, क्षनः युक्तः, यतोऽहं तवागप्रेरित एवं विद्या मित्राप्रमात् सागरापरपारं प्रातः, अतस्तदलौकिक श्लाघ्य विक्रम स्मृत्वा तस्य छायामप्यतिकामितुमिच्छा में नोदेति, अतो नैव भवता कालविषधरल्य शिरसि पादारोपगवद् दुःसाहसं कर्तव्य. मित्येवम् । सुबहुशः - अनेकशः, तत्कथोपकथनैः । मारीचेन तन्नामराक्षसेन, स:- प्रसिक्षा, रावणः-देशमुखः, वार्यमाणः=निवारितः, अभूदिति शेषः। तु- किन्तु तदा तस्मिन् काले, रावणः- दशमुखः, कालचोदितः मालनमाविमरणेन प्रेरितः, सन्निति शेपः । तद्वाक्य-मारीचवचनम् , अनादत्य अस्वीहत्य, सह- मारी-मारीचेन सह वर्चमानः, तल्य-रामस्य, आश्रमपदम् -पजवटीस्याना. न्तिकम्, जगाम-गतवान् । समासादि-कालेन भाविनिस्टमृत्युना चोदितः प्रेरित इति कालचोदितः । मारीचेन सह वन्त इति सहमारीचः, सहयोगे तृतीयेति । आत्रमस्य पदमा० शामपदन्तद् साभमपदम् । व्याकरणम्-वार्यमाणः = वारि+पर+शानम् । अनाहलन+आ+ E+ ल्यप् । जगाम= गम् + लिट् । वाच्यान्तरम्-सहमारीचेन रावणेनाश्चमपदं जन्मे । कोश-विरोधो वैरभावः स्यात्कलहार इत्यपि इति शब्दयोधः । 'युके क्षम शक्के हिते त्रिपुर इत्यमरः । 'कालो दण्डधरः श्राद्धदेवो ववस्वतोऽन्ता इत्यमरः । 'साकं सत्रास सहा इत्यमरः । सारार्थ:-अहो रावण ! यदुक्तं भवत्ता तत्तद्वीर्यप्रनावाज्ञानेन, प्रभो! जा. नामि तद्वलं, एकवाणेनैवाहं विवामित्रस्य मुनेराश्रमादिह सागरपारे पतितः, एतदेव, बहु मन्ये यत्प्राणा न गताः, सतो मम वाक्यं सत्यमेव मत्वा निवर्तस्व, अन्यथा मन प्राणा यास्यन्त्येव भवतोऽपि तिलाञ्जलिदायकः कुले कोनि नल्या. ल्यतीति बहुशो निवारितोऽपि रावणः प्रहत्या हो तदुपदेशं मुमूर्परौपधमिवाना- हत्य, स्वसाहाय्यार्थं मारीचं सङ्ग कृत्वा रामाश्चमसमीपं गतवान् । भाषाऽर्थ:-हे महाराज रावण ! बलवान उन रामचन्द्रजी के साथ आपका विरोध करना ठीक नहीं है ऐसा कह कर ( यद्यपि ) वहुत प्रकार से मारीच ते वह रावण, रोका गया किन्तु उस समय (चेतावनी के समय ) रावण काल से प्रेरित होता हुआ मारीच के वचनों का अनादर करके उसे (मारोच को) साथ लेकर उन रामजी के साश्रम की तरफ गयो । १०-११॥ तेन मायाविना दूरमपवाह्य नृपात्मजौ ॥ ५२ ॥ जहार भार्या रामस्य, गृधं हत्वा जटायुषम् ।

·सुधाऽऽख्यया टीफयोपेतम् । ५९ अमय:-मायापिना, तन, मृतात्मजी, दूरम् , अपवाय, समल्य, मार्यो, जहार, (ततः सीता इत्या पलायमानमात्मानं विरोधपन्तम् ) जटायुपं, गृधं, हत्या, (रक्षा प्रापयामासतिशः)। प्यारा-मापाविना नानाविधकपटपटुना, तेन =मारीचेन, काचनमयम- गपधारिणत्पर्धः । पामजी = राजकुमारी, रामलक्ष्मणौ। दूरं दीर्घमध्यानम्, गयाऽमिलापमा । सयाल अपसार्य, तावत् तापसभिक्षुकयेपं त्या रावगो. इसमायिनीम् । रामस्५% प्रसिद्धस्य, भायांम् = भोग्याम्, सीता विलपन्ती. मपि। जहार हनवान, चौरपदिति भावः। तदनन्तरं सीताविमोचनायोप. स्थितम् । जटायुपाम् = सन्नामरू, गृधं = मांसा शिमहापक्षिजातिविशेषम् , सम्मातिमातरम् । हत्या =मरणपर्यवसायिनी हिंसा विधाय, लाऽभिमुख प्ररिया इति। समासादि-'मायापास्तीति मायावी, तेन मायाविना । नृपस्यात्मजी पात्मनी तो। ज्याफरगम्-अपराल अग+या+णिच् + ल्यप् । जहार-ह+लिट् । इस्यादन+श्चा। याच्यान्तरम्--रावणेन समस्य मायां हैं। कोश:-मायावी रपटी धूनों विलाप्रतिकस्तथा' इति शब्दरत्नाकरः । 'दाक्षाय्यधा इत्यमरः । सारार्थ:-पूर्वे यावत् 'कपटकाजनरूपमयं मां दृष्ट्वा नियतं मृगयार्थी रामो ममानुगमनं करिष्यत्येव, वतो रामस्वरेण 'हा लक्ष्मण ! हतोऽहमनेन' एवमानु. श्यमाने मवि नियतं सीतां विहाय स्वयं वा सीतया सशङ्ख्या प्रेरितो लक्ष्मणो राममनुधावन् यदा दूरं यास्यति, तदाऽसहायिनी सोतां भवान हरिष्यति एवं सं. व्य रामलक्ष्मणो मारीचन दूरं निसारितो, तावद् रावणेन विलपन्ती सीताऽपहता, खामादाय प्रख्यितस्य रावणस्याभिमुखं जटायुरागत्य मागावरोधं कृतवान् , तथा- विध विघ्नकर तं मृतप्रायं विधाय पुनः सीतामादाय लकाभिमुखं रावणो गतवान् । मापा:-माया के जानने वाले उस मारीच के द्वारा राम और लक्ष्मण को दूर हटा कर,(पीछे ) रामजी की स्त्री सीता जी का ( रावण ने ) हरण किया, ( उस के बाद सीता जी को हरण कर के भागते हुवे अपने को मार्ग में रोकते हुवे ) जटायु नामक गृध्र को मार कर ( लला की तरफ चल पड़ा) ॥ १२ ॥ गृधं च निहितं दृष्ट्वा, हनां श्रुत्वा च मैथिलीम् ॥ ५३ ॥ राघवः शोकसंतप्तो विललापाकुलेन्द्रियः । अन्ययः-राघवः, गृधं, च, निहतं, दृष्ट्वा, हृता, मैथिली, च, श्रुत्वा, शोकस- न्ततः, आकुन्द्रियः, (सन् ) विललाप । ४ मृ०रा० ·yo मूलरामायणम् । व्याख्या-राघवः रघुवंश्यः, राम इति यावद माराच हत्वा प्रानिवत्ता मानः पञ्चवट्यां सीतां न दृष्ट्वा, शङ्कितचित्तः, इतस्ततो यावदन्वेपमकरोत् , सावत्। गृधं जटायु मान, निहतं - दूरतो मृतमिव निश्चेष्टम् , समीपगमनेनासत्रमरणं, दृष्ट्वा अवलोक्य, तन्मुखादेव रावणेन । हता- चोरितां, मैथिली च सीतामपि श्रुत्वा = निशम्य, शोकसन्ततः = दुःखदग्धा, अत एव ।आकुलेन्द्रिय-विकलकरणः, सन् । विललाप-परिदेवनमकरोत् । हा सीते! मां विहायक गतासि, कि कथ- यिष्यामि मातरं, शुरं, वा, अहो मया महान् प्रमादो विहितः, एवं करुणाकन्द. नमकरोत् । समासादि-शोकेन सन्ततः शोकसन्तप्तः। आकुलानीन्द्रियाणि यस्य स आकुलेन्द्रियः। व्याकरणम्-निहतं नि+हन्+कः। दृष्ट्वा दृश्+क्त्वा । हता-ह+ का+टाप्+अम् । श्रुत्वा-श्रु+क्त्वा । विललाप - वि+लप+लिट् । वाच्यान्तरम् =राघवेण विलेपे । कोष:-'भातायिचिल्लो दाक्षाय्यगृधौ इत्यमरः । सारार्थः-मृगयानिवृत्तो रामः पञ्चवट्यां सीतामदृष्ट्वा संशयमापन्न इतस्ततो यावदन्वेपणं करोति तावद् गतप्राणसदृशं गृध्रमेकं तथा भग्न रखें चावलोक्य महान हेतुरत्र भविष्यतीति धिया तत्समीपं गत्वा तन्मुखानिखिलं वृत्तं सीताहरणात्मक विदित्वा स्त्रीविरहदुःखदग्धः सन् समधिक विललापेति । भाषाऽर्थः-रघुवंशी रामजी (शिकार से लौटने पर, पञ्जवटी में सीता को न देख इधर उधर उसे ढूंढते हुए, जब आगे बढ़े तो) गृध को मरा हुआ अर्थात् दूर से मरे हुचे के समान निश्चेष्ट और समीप जाने से मरने के करीब पहुँचा हुआदेख, (उससे रावण के द्वारा) हरण की गई सीता को सुनकर अत्यन्त दुःखी हो व्या. कुल इन्द्रिय वाले होते हुवे अर्थात् घवाते हुवे विलाप करने लगे ॥ १३ ॥ ततस्तेनैव शोकेन गृळ दग्ध्वा जटायुषम् ॥ ५४॥ मार्गमाणो बने सीता राक्षसं स ददर्श ह । कबन्धं नाम रूपेण विकृतं घोरदर्शनम् ॥ ५५ ॥ अन्वयः-ततः, तेन एव, शोकेन, (व्याप्तः सन्) जटायुपं, गृधं दरध्वा, (ततः) वने, सीता, मार्गमाणः, सः, (रामः), रूपेण, विकृतं, घोरदर्शनम् , कबन्धं, नाम, राक्षस, ददर्श, ह। व्याख्या-ततः जटायुर्मुखात्सीताहरणवृत्तान्तश्रवणानन्तरं, तेनैव- सी. ताहरणजनितेनैव, शोकेन = शुचा, व्यासः समिति शेषः । जटायुपम् = तमामकम् । गृधम् -दाक्षाय्यम् , दग्ध्वा प्रज्वालय, तस्यौदैहिकी क्रियां कृत्वा, पक्षिम्मो मांसादिभक्ष्यभोज्यं दत्वा (ततः) वने = दण्डकारण्ये, सीता-जानकी, माग- ·सधाख्यया टीकयोपता , माण: सन्दिप्पन , स- रामा, रूपेण- साकारेण प्रतिमा विकास किये निक्षितमसमित्यर्थः । (मत एव) घोरदानम्-भयतया वरनामा पन्धनान्ना प्रसियम , राक्षसं कोणर्ष, ददर्श अपलोस्यामास, ह इति प्र. सिद्धी इन्वयनप्रहारेण स्टिरोनीया तन्दुरमध्येऽन्तर्भूता, अतोश्रीवाहीनस्य का पन्धवियु नाम। समासादि-घोरं दम यस्य स पारदर्शनस्तम् । प्पारगम्-दाध्या वा+पत्वा । ददर्श+लिट् । याच्याम्वरम्-तेन राक्षसो दरगे। कोप:-राक्षस: कोणत्या यादोऽत्रए आशर इत्यमरः । शिरोहीनः शिरोऽयोग करन्धः सपते बुधः इति । सारा:-रातः सोसाहरगयाचांफ्यनोसामृतम्य जटायुपःशरीरं दग्ध्या, तस्य साविलामाय समातिपक्षियो मृगमांसादिकं समय, तस्मानिवृत्तः सीतामन्येप. पप्र मपार यमन्धं ददर्शी भापाय---उसके (सटायु के मुख से सीता के घर जाने का वृतान्त सुनने क) बाद उसी सीसा धरण जन्य दुःस से भरे हुये अान् घड़े शोक के साथ ( मरे हुये ) बटायु को जन्ना पर पन में सीता को एंढ़ते हुवे ये रामजी (जैसे हो आगे. बस ही, एफ)चित रूप पाला (जिसमा मस्तक इन्द्र के यन्त्र प्रहार से पेट में घुस गया.या) ऐसा देखने में भयर कयन्ध नामक राक्षस को देखा ॥३४॥९t. तं निहत्य महाबाहुर्ददाह स्थर्गतश्च सः । स चास्य कथयामास शयरी धर्मचारिणीम् ॥ ५६॥ श्रमणी धर्मनिपुणामभिगच्छेति राधव ! | सत्ययः-महापा, निहत्य, ददाय, सा, च, स्वर्गतः, सः, च, हे राघव ,. धर्मनिपुणां, श्रमी, धर्मगरिणी, शबरीम् , अभिगच्छ, इति अस्मै, कथयामास । च्यारया-महायाहुः आजानुलम्बितभुना, (रामः), कबन्धभुजान्तर्गतं. यधिप्रपमरोस्य, संयन्ध राक्ष, निहत्य संहत्य, ततः सनातदिव्यरूपस्य तस्य प्रार्थनया नग्य पूर्व, ददाह-दाधवान् । सः- कवन्धः, च= भपि,स्वः स्वर्ग, गतः-प्रातः । परन्तु चलनसमये । सः- दिव्यगन्धर्ववेपधारी, अपि,. ६ रोवय ! हे रघुवंश्य राम!, धर्मनिपुणां-परमधर्मनाम् । अत प्वालमणां परिवाजिक, तपस्विनीमिति कायद् । अत एव । धर्मचारिणों में परमधर्माचरणरता, शवरी-पिलोमनियं, नीचजाविमिति यावद् । भिगच्छ आभिमुख्यन गच्छ, तर मुखं याहीत्य इति एतदू, अस्मै - अस्य रामायेत्यर्थः । कथयामास' उभयान, - ·પુર मूलरामायणम् । समासादि= महान्तौ वाहू यस्य स महायाहुः । धर्म चरितुं शीलमस्या इति धर्मचारिणी, तां धर्मचारिणीम् धर्म निपुणा धर्मनिपुणा, o धर्मनिपुणाम् । व्याकरणम्-निहत्य=नि+हन् + ल्यप् । ददाह-दह+लिट् । कथयामास - य+णिच् +लिट् । अभिगच्छ%अमि+गम्+लोट् । वाच्यान्तरम्-महावाहुना तेन देहे तेन च स्वर्जग्मे, तेन शयरी कथया । कोपः-स्वरव्ययं स्वर्गनाकत्रिदिवत्रिदशालयाइत्यमरः । 'नृपाणां वैश्यतो . जातः शवरः परिकीर्तितः । मधूनि वृक्षान्यादाय विक्रोणोते स्ववृत्तये ॥ इति नारदीयम् । सारार्थः-महापराक्रमी रामः, कयन्धं हत्या, पश्चाद्गन्धर्वरूपधारिणस्तस्य प्रार्थनया, तस्य प्राकनं शरीरंददाह, अथ स गन्धर्चा रामाय शवरीपरिचयं दत्वा, तस्यै दर्शनं देहीति सानुनयमुक्त्वा स्वयं सत्वरमेव स्वर्ग प्रस्थितः । भापाऽर्थः-आजानुबाहु रामचन्द्र ने उस कबन्ध को मारकर जलाय दिया बाद को वह स्वर्ग को गया, और दिव्य गन्धर्व प धारण करके (स्वर्ग को जाते हुवे ) उसने 'हे राम जी ! परधर्म को जानने वालो अत एव संन्यासिनी मत एव परधर्म का आचरण करने वाली भोलिनी के पास आप जाचे, ऐसा उन ( राम जी) से कहा ॥१६॥ सोऽभ्यगच्छन्महातेजाः शवरीं शत्रुसूदनः ॥ १७ ॥ शवर्या पूजितः सम्यग रामो दशरथात्मजः । पम्पातीरे हनुमता सङ्गतो वानरेण ह ॥५८ ॥ सन्चया- महातेजाः, शनुसूदनः, सः, शबरीम्, अभ्यगच्छत्, (ततः), शवर्या, सम्यक् , पूजितः, (आसीत्) दशरथात्मजः, गमः, पम्पातीरे, वानरेण, हनुमता, साता, (आसीत् ) ह। व्याख्या-महातेजाः= अतितेजस्वी, शसूदनः - रिपुसंहारकः, सांरामः, शबरीम् एतनामिका, स्वभकिमतीम् । अभ्यगच्छत् =अभिजगाम । ततः । श. वर्या = एतनामिकया, सम्यक् = उत्तमरूपेण, भोजनादुपचारेणेति शेपः। पूजितः लत्कृतः । आसीदिति शेषः । एतावत्पर्यन्तमारण्यकाण्डकथाबीजम् । अतः परं कि. ष्किन्धाकाण्डकथाऽस्ति । तदनन्तरम् । दशरथात्मजः = दशरथपुत्रः, रामा-भर. ताग्रजः, पम्पातीरे= पद्मसरस्तीरे, वानरेण - कपिना, हनुमता= एतन्नाम्ना, सङ्गतः =सम्मिलिता, आसोदिति शेषः । ह-इति ह । समासादि-महत् तेजो यस्पासौ महातेजाः । शत्रून सूदयतीति शत्रुसूदनः दशरथस्यात्मजो दशरथात्मजः । पम्पायास्तीरं पापातीरं तस्मिन् पम्पातीरे । ध्याकरणम्-अभ्यगच्छत् = अमि = गम् + लङ् । पूजितः = पूजु + क्तः। ।

·सुधाऽऽरयया टीकयोपेतम् । '५३ हनुमद्वचनाच्चैव . पाच्यान्तरम्-महातेजपा तेन शयरी सभ्यगम्यत । कोप:--'हरिः कपिन शाखामृगति कोपः। सारार्थ:-जयन्धकयनाद शवयोः समीपं गतस्तया सादरं कृतसत्कारो रामः पम्पातीर एनुमतासनतो बभूव । भापाs:-अत्यन्त तेजस्वी, शनुसंहार करने वाले, वे रामजी शबरी के यहां गये और शयरी से अच्छी तरह से पूजित हुये वाद दशरथ के पुत्र रामजी (जैसे ही आगे बढ़े, कि देते हो) पम्पासरोवर के किनारे वानर हनुमानजी से. निल॥१७॥१८॥ व सुग्रीवेण समागतः। सुग्रीवाय च तत्सव शंसद्रामो महावल: ॥ ५६ ॥ आदितस्तथा वृत्तं सीतायाश्च विशेषतः । अन्वयः-हनुमहरनार , उ, एव, सुग्रीवेण, समागतः (ततः) महाबलः,. रामः, सुप्रीवाय आदितः, तत् , ( स्वकीय), संत्रे, सीतायाश्च, (तत् सर्व हरणरूप) : वृत, विशेषतः, यया, शंसन् । व्याख्या-हनुमद्वचनाद- हनुमतः सामहानुनयनिवेदनात्, च, अपि, एव निश्चयेन, सुप्रीवेण एतन्नाम्ना वालिसहजेन, समागतः = सम्मिलितः, ततोऽ. ग्निसाक्षि सिद्ध सौहादें । महावलं: अतिबलशाली, रामः, भरताग्रजः, सुपी. वाय-धालिसजाय, आदितः स्वजन्मतः प्रभृति, तत् =स्वकीयं वनवासगमः नादिक, सर्व - निःशेष, तथा च । सीताया:- जानक्याः, च = अपि, तदू = हरणा- दिकं सर्वम् । वृत्तं वृत्तान्तं, विशेषतः विस्तरतः, यथा- यथावदू, शंसत्- सशंसन, अकययत् । समासादि-हनुः ( इन्द्रवज्रप्रहारेण विकृतः) यस्य स हनुमान , तस्य : यवचनं, तस्मादनुमद्वचनात् । सुन्दरी ग्रीवा यस्य स सुग्रीवः । महद् बलं यल्यासौ महावला व्याकरणम्-समागतः= सम् +आ+गम् +कर्तरि कः। शंसत्-शस्+ ला आत्यादउमावः। घाच्यान्तरम्-महावलेन रामेण सर्व वृत्तमशल्यत । कोषः-वाची प्रवृत्तिवृत्तान्त उदन्तः स्याद्' इत्यमरः । सारार्थ:-हनुमतः परिचयेन सुग्रीवेण सह. रामस्य परिचयो जातः, ततो रामो चाल्यात्प्रति वनगमनावधि स्वस्य, तथा सीतायाश्च हरणादिकं सर्व वृत्तं सुग्री- वायाकथयत्। भावार्थ:-हनुमान जी के वचन से, ही सुग्रीव से जान पहचान होने पर महाबली राम जी ने, सुग्रीव से शुरू से वह सब वनवास गमन आदिकसपना तथाः - ·१४ मूलरामायणम् । सीता जी का भी हरण आदिक जो वृत्तान्त था (बह सा) विस्तार पूर्वक जैसा का तैसा कहा ॥ १९॥ सुत्रीवश्चापि तत्सवं श्रत्या रामस्य वानरः ॥ ६ ॥ (१)चकार सण्यं रामेण प्रीतश्चैवाग्निसाक्षिकम् । अन्वयः-च, वानरः, सुपीवः, अपि, रामस्य, तत्, सर्वे, श्रुत्वा, प्रोतच, रा. मेण, (सह ) एव, अनिसाक्षिक, सल्यं, चकार । व्याख्या-च- समुच्चयाथै, वानरः = कोशः, सुपीवा एतनामकः, अपि- निश्चयेन, रामस्य = भरताग्रजस्य, तत् स्ववृत्त, सीताऽपहरणवृतंच, सर्वे - निखि. लम् , श्रुत्वा- निशम्य, प्रोत:- प्रसन्नः, च -सपि, नियोजसकलरहस्यनिवेदनेन प्रीतेरुत्पति सहजेवेति । रामेण = भरताग्रजेन, (सह ) एव = निश्चयेन, अमिसा. क्षिकम् - अग्निमध्यस्थतार्क, सत्यम् -मित्रत्वम्, चकार मूलबान । अत्र यथा. ऽहं स्त्रीविरहितस्तथैवायमपीति तुल्यदुःखपीडितत्वाद् मियो मंत्री जाता। समासादि-अग्निः साक्षी द्रष्टा यस्मित्तत् कर्म-अग्निसाक्षिकम् । व्याकरणम्-श्रुत्वा-ध्रु+क्त्वा । चकार - कृ+लिद । वाच्यान्तरम्-रामेण सह मुग्रीवेण सख्यं चके । कोप:-'मर्कटो वानस कीश' इत्यमरः । साक्षी द्रष्टा समक्षस्थः' इति कोपः । सारार्थ:-रामस्य सर्वमशेपतो वृत्तान्तं श्रुत्वा, मुग्रीवोऽग्नि साक्षीकृत्य रा. मेण सह मैत्री संयोजितवान् । भाषा:-और वानर सुप्रीव ने, भी रामजी का वह सब (सोता हरणा. दिक वृत्तान्त) सुन कर और प्रसन्न होता हुआ राम जी के साय निश्चित रूप से अग्नि को साक्षी रख कर मैत्री की॥६०॥ ततो वानरराजेन वैरानुकथनं प्रति ॥ ६१ ॥ रामायावेदितं सर्व प्रणयाद् दुःखितेन च । अन्वयः- ततः, दुःखितेन, वानरराजेन, वैरानुकथनं प्रति, सर्वे, प्रणयात्, च, रामाय, आवेदितम् । १ -- तर्थव (१) अत्र बहवो जना एवं शङ्का कुर्वत, यद् गर्थवानुजवधूगामा वाला , ज्येष्ठनायाविहारी सुग्रीवोऽपि पातको आसीत् (यदा दुन्दुभिदैत्यहननाय सुग्रीवेण सह वाली गंतवान्ः सदा तत्समयातिक्रमं विशाय,, रुधिरधाराऽवलोकनभीत: सुग्रीवस्वत भागत्य सारा वालि पत्नी स्वशय्यायामारोपितवान् ।). तदा कथं सुरविण मैत्री, वालिना वैरमित्युभ्यते । सत्रोत्तरम्, रामस्य दयिताविरहगुःखं दयिताविरही सुग्रीवएव शास्यति, न तु तथा सोको पाली, तथा व सुप्रीवः सूर्यपुत्रत्वेन सगोत्र मासीत् । अपवा तदानी देवराञ्च सुरोपत्तिः' इति व्यवहार भासीदत्तो वाली एव रामेण इत इति ।

·- सुधाऽऽख्यया टीकयोपेतम् । ५५ व्याख्या-ततः- मियो मित्रत्वयोजनानन्तरं, दुःखितेन =कृतदुःखसूचकचे. टितेन, वानरराजेन-सुप्रीवेण, वैरानुकथनं प्रति शवत्वहेतुप्रश्न प्रति, कर्थ ज्येष्ठेन चलवता वालिना तव विरोधो वृद्ध इति रामप्रश्न प्रति उत्तरमित्यर्थः। सर्व-स. कलं, स्पष्टतया। प्रणयात्= स्नेहाद्, वा-विद्यासाद् । च-एव, रामाय-भरता- मजाय, मावेदितम् -निवेदितम् । समासादि-वानराणां राजा वानरराजस्तेन वानरराजेन । वैरस्य वालिवि. रोधल्यानुकयनमनुफूलकथनमिति वैरानुकथनं तद् । वाच्यान्तरम्-वानरराजः सर्वमावेदितवान् । कोप:-'प्रणयास्त्वमी। विनम्मयाचाप्रेमाणः' इत्यमरः । सारा-ततो जाते सख्ये, कथं तव वालिना विरोधो जात इति रामेण पृष्टे, E आदितोदुन्दुभिवधादि सर्व तस्मै सुप्रीवेण निवेदितम् । भाषाऽर्थः-उसके बाद (राम, सुप्रीव इन दोनों में मित्रता होने पर) दु:- खित वानरों के राजा सुग्रीव ने कैसे वालि के साथ दुश्मनी हुई, यह रामजी के प्रश्न के उचित प्रत्युत्तर रूप में सब खुलासा हाल विद्यास होने से, ही रामजी से कह दिया ॥१॥ प्रतिज्ञातं च रामेण तदा वालिवधं प्रति ॥ ६२ ।। वालिनश्व घलं तत्र कथयामास वानरः। सुग्रीवः शक्तिश्चासीन्नित्यं वीर्येण राघवे । ६३ ॥ अन्वयः-तदा, रामेण, च, वालिबधं, प्रति, प्रतिज्ञावम् , (किन्तु) सुग्रीवः, नित्य, राघवे, वीर्येण, शङ्कितः, च, आसीत, तत्र, वानरः, वालिना, वलं, च, कथ. बामासा व्याख्या-तदा-सुग्रीवदुःखश्रवणसमय एव, रामेण भरताग्रजेन, च,-मि- चक्रमसूचकः, वालिवधं प्रति-सुग्रीवस्य विरोधिनी ज्येष्ठनातुहननमुद्दिश्य, प्रति- ज्ञातम् - सङ्कल्पितम् , अवश्यमेवाहं तव शवरूपं भातरं हनिष्यामीति प्रतिज्ञा कृतेति । परन्तु । सुग्रीवः = चालिसहजः, (यतः)नित्यं सदा, राघवे-रामे, वीर्य- ण - विक्रमेण, सहितं = सन्दिग्धः, च = एव, मासीत् = अभूत्, (अत एव) तत्र- किष्किन्धायाम, वानरः- सुग्रीवः, वालिनः स्वरिपोः, बलम् - वीर्यम् , अरुगोद. गानन्तरं सूर्योदयात्प्रागेव रावणं गृहीत्वा चतु:समुद्रलंघनादिरूपम् च- भपि, के- थयामास- उक्वान् । समासादि-बालिनो वधो वालिवधस्तं वालिवधम् । व्याकरणम्-प्रतिज्ञातः-प्रति+ज्ञातः। कयामास कथ+णिच् + लिट् । आसीत्- अस्+लक । 4. ..

·इत्यमरः। ५६ मूलरामायणम् । वाच्यान्तरम्--रामः प्रत्यनासीद्, मानरेण वालिनी यलं कययाचके, सुग्री.. वेण शक्तिनाभूयत। कॉपी-सतततेऽनारतानान्तसन्तताविरता नशम् । नित्यानवरताजम्नम्। सारार्थ:-सुग्रीवदुःखहेतुं श्रुत्वो रामेण प्रतिज्ञातं 'यदाई सत्वरमेव तर म हनिष्यामि एवं प्रतिज्ञा श्रुत्वा मुग्रीवस्य हदि सन्देह उत्पनोऽभूत् यदर्थ रामो बा. लिन समो वीयेऽस्ति न वैति हेतो रामाय रावणतोलनरूपं पालिनो विनोदं, या- वक्ष्यमाणं विक्रमं कथयामास । भाषाऽर्थ:-तब ( सुग्रीव के दुःख को सुन कर ) राम ने भी पाली के मा. रने के उद्देश्य से प्रतिज्ञा को, परन्तु सुग्रीव भो राम बलमें पाली के समान है, या नहीं, इस सन्देह में पड़ा हुआ था, अत एवं उसने वाली का पराक्रम, (कैसे रावण को बगल में दवाकर चारो ओर समुद्र लांब माया था सो) कहा ॥३२॥३॥ राघवप्रत्ययार्थं तु दुन्दुभेः कायमुत्तमम् । दर्शयामास सुग्रोधो महापर्वतसन्निभम् ॥ ६४ ॥ अन्वयः-सुपीवः, राघवप्रत्ययाय, तु, महापर्वतसनिभम्, उत्तम, दुन्दुभेः, कार्य, दर्शयामास। व्याख्या-सुप्रीवः = वालिसोदयः, राघवप्रत्ययाय रामविधासायं, वाली कीशोवली वर्तत इति योधनायेत्यर्थः । तु= एव, महापर्वतसन्निभम् - अतिवि. शालशैलस पाम्, उत्तमम् - उन्नतं, वा-बलप्रत्यायने परम निमित्तम् । दुन्दुभेः- एतनामकल्य राक्षसख्य, कार्य-शरीरम्, अस्थिमात्रावशेषमपि । दर्शयामास- अदर्शयत्। समासादि-राघवल्य प्रत्ययो राघवप्रत्ययस्तस्यार्थ राघवप्रत्ययार्यम् । महा- श्वासौ पर्वतोमहापर्वतस्तेन सन्निभ इति महापर्वतसन्निभस्तं महापर्यतसबिभम् । व्याकरणम्--दर्शयामास = दृश+ णिच्+लिट् । वाच्यान्तरम्-उत्तमो दुन्दभेः काय: सुप्रीवेण दर्शयासक्रे । कोषा-प्रत्ययोऽधानशपथज्ञान विश्वासहेतुपु' इत्यमरः । शैलोऽनिः पवतो नाग इति शब्दार्णवः । सहशः सनिभः सम इति शब्दार्णवः । सारार्थ:-वाली मद्भाता कोशो बलवानिति रामस्य विश्वसाथै दुन्दुभेर. युवतमस्थिकड्डालं तस्मै दर्शयामास, अर्थाद्-गलितेऽपि मांसादौ यस्येशमस्थि: पारमस्ति, त हत्वा, एकहस्तेनोचोल्य मतङ्गमुनेराममेऽत्र वालिनोरिक्षतम्, अने. नैव तद्विक्रम जानीहि। भाषाऽर्थः-सुग्रीव ने राम को विद्यास दिलाने के लिये कि वाली कैसा ब. लवान् है भारी पर्वत के ऐसे उन्नत अथवा वाली के बल का घोतक ( मरेहुवे) ·सुधाऽऽस्यया टोकयोपेतम् । ५७ दुन्दुभि दानव के शरीर को दिखाया ॥ ६ ॥ उत्स्मयिस्या महाबाहुः प्रदय चास्थि महाबलः । पादानुष्ठेन चिक्षेप सम्पूर्ण दशयोजनम् ॥ ६५ ॥ अन्वयः-महायातुः, महायला, अल्धि, प्रेक्ष्य, च, उत्स्मयित्वा, पादाङ्गुष्ठेन, सम्पूर्ण, दशयोजनम् , चिक्षेप। व्याया- महाबाहुः-विशालभुजा, महाबलः - अपरिमेयबलः, (राम) महो दुन्दुभेः) अस्थि- फुल्यम् , प्रेक्ष्य-विलोक्य, च- पुनः, उत्स्मयित्वा- सा: फियन्मात्रमेतद्, इत्यनादरेणेपदास कृत्वा पादाङ्गुऐन = चरगोङ्गुष्ठेन, अवहे- लयेति भावः । सम्पूर्णम् अन्यूनम् , दायोजनम् चत्वारिंशत्क्रोशमित दूर, दि. क्षेप-निक्षिप्तवान् । ममासादि--महान्तीयाहू यस्य स महाबाहुः । पादस्याङ्गुष्ठं पादाअष्टम् , तेन पादागुन। व्याकरणम्--उरामयित्वा- उद्+स्मीठ + क्त्वा प्रेक्ष्य - प्र+ईक्ष+ ल्यप, विक्षेप-क्षिप+लिट् । वाच्यान्तरम् --महाबलेन रामेण चिक्षिपे । कोप:--'कीकसं कुल्यमस्थि च इत्यमरः । 'पदपादानिचरगां इति कोपः । सारार्थ:-महाबलो रामः सुप्रीवं शहितं ज्ञात्वा पुरःस्थितं दुन्दुभेरस्थिपञ्जर घ्या, मा कियदेतदिति विहल्य, चरणामृप्ठेन न्द दशयोजानान्तरे चिक्षेप । भाषाऽर्थ:--लम्बी भुजा वाले बड़े बलवान् (राम सुप्रीव के सन्देह को स.. मझ कर उस दुन्दभि के) हड्डी को देख और ( अरे यह कितना है ऐसा अनादर दिखाते हुये ) थोड़ा हंस कर पांव के अंगूठ से (उसको) पूरे दशयोजन (चालोस कोस ) की दूरी पर फेक दिया ॥६९ ॥ विभेद च पुनः(१) सालान् सप्तैकेन महेषुणा । गिरि रसातलं चैव जनयन् प्रत्ययं तदा ॥ ६६ ॥ अन्वयः--तदा, पुनः, प्रत्ययं, जनयन् , एकेन, महेपुणा, सप्त, सालान् , गि रि, रसातल च, एव, विभेद । व्याण्या-तदा तदानी, सुग्रीवसन्देहदूरीकरणावसरे । पुनः = भूयः, (सुग्रीव- स्य चित्ते) प्रत्ययं - विश्चासम् , जनयन् - उत्पादयन् , (रामः) एकेन:-अद्वितीयेन, एकमात्रेणेत्यर्थः । महेषुणा-दिव्यशरण, सप्त= सप्तसंख्याकान् , सालान्सर्जव- क्षान, कचिव । तालान् - तृणराजान् , गिरि-पर्वत, रसातलं = पाताल, च-म पि, एवं निश्चयेन, विभेद-अभिनत् । (१)मालानित्यपि पाठः। 1 ।

·मूलरामायणम् । समासादि-महांकासाविधुर्महेपुस्तेन महेपुणा । व्याकरणम्--विभेद -भिद्+लिट् । जनयन+जन +गि+शत । वाच्यान्तरम्-रामेणैकेन महेपुणा सह ताला विभिदिरे काप-'तृणराजाह्रयस्तालो नालिकेरस्तु लागलो' इत्यमरः। अदिगोत्र. गिरिणवाचलशैलशिलोचया: इत्यमरः । प्रत्ययोऽधीनशपयज्ञानविषासहेतुपुर इत्यमरः। सारार्थ:-सुपीवस्य विधासोत्पादनाय रघुनाथ एकेन गाणेन सह तालान् , पर्वतं च, भिन्दन रसातलं च विभेद, अनेन वालिनोऽधिस्यलवान राम इति सुप्री. वल्य विक्षासो जातः । भाषाऽर्थ:-तब फिर से (सुप्रीव के वित्त में ) विवास दिलाते हुये (गम ने) एक ही (दिव्य) वाण से, बड़े सात ताड़के पेड़ो को, और पर्वत तथा पाताल को भी छेद दिया ॥६६॥ ततः प्रीतमनास्तेन विश्वस्तः स महाकपिः । किष्किन्धा रामसहितो जगाम च गुहां तदा ॥ ६७ ॥ अन्वयः--ततः प्रीतमनाः, तेन, विधस्तः, महाकपिः, सा, रामसहितः, (सन) सदा, च, किष्किन्धा, गुहां, जगाम । व्याख्या--तत:= रामपराक्रमदर्शनानन्तरम् , प्रीतमना:-प्रमनचित्तः, तेन +कणा, सप्ततालोज्छेदनादिरूपेण । विश्वस्तः - विश्वास प्राप्तः, महाकपिः वानरश्रेष्ठ, स= सुग्रीवः, रामसहितः = भरताग्रजयुक्तः, (सन् ) तदा तरक्षण, घ- अपि, किष्किन्धाम् = एतन्नामिकाम्, गुहाम्-गवरम् , वालीराजबानीमिति भावः । प्रति । जगाम- ययौ। समासादि-प्रीत मनो यस्यासौ प्रीतमनाः । महांबासौ कर्मिहाकपिः । रामेणसहितो रामसहितः। व्याकरणम्-विश्वस्तः = वि+वस्+कर्तरि + | जगाम गम् + लिम्! वाच्यान्तरम्-विश्वस्तेन तेन सुप्रीवेण किष्किन्धा जग्मे । कोष:-'कपिप्लवङ्गप्लवगशाखामृगवलीमुखाः। मटो वानरः कीशो वनौ. कोइत्यमरः । 'गह्वरंगुहा' इति कोपान्तरम् । सारार्थः-सुग्रीवस्तु रामस्य पराक्रम विलोक्य, अवश्यमयं वालिहननयोग्य इति जातविधासेन परमप्रसन्नः परहस्तगतं सत्रीक राज्य पुनर्हस्तगतमिव मन्य: मान, वालिविजयायरामेण सह किष्किन्धा स्वराजधानी प्रति जगामेति । भाषाय:-उसके (रामजी का पराक्रम देख चुकने के बाद प्रसन्न मन वाला होता हुवा उस तालों के वैध कर देने रूप कार्य से जिसे विधास हो गया ·सुधाऽऽख्यया टीकयोपेतम् । ys - या ऐसो वह वानरों में बड़ा (श्रेष्ठ) सुप्रीव रामजी के साथ (होकर ) उसी समय किष्किन्धा नाम की गुहा की तरफ ( वाली के ऊपर चढ़ाई करने को) चला ॥३७॥ ततोऽगर्जद्धरिवरः सुग्रोवो हेमपिङ्गलः। तेन नादेन महता निर्जगाम हरीश्वरः ॥ ६ ॥ अन्वयः-ततः, हेमपिङ्गला, हरिवरः, सुग्रीवः, अगर्जत् , तेन, महता, नादेन, हरीधरः, (च)निर्जगाम । व्याख्या-तत:-किष्किन्धागमनानन्तरं, हेमपिङ्गाल:सुवर्णवर्णः, हरिव. २- वानरः, सुप्रीवः = एतन्नामकः, अगर्जत् जगज, यथा वाली शृणोतु, तथा शब्दं चकार । पश्चात् । तेन-क्रोधसूचकेन, वा-आक्रमणसूचकेन । महता पूर्वा पेक्षयाधिकेन, नादेन-शब्देन, हरीयस वानराधिपतिः, वाली। च । स्वराज. धानीतः । निर्जगाम- शत्रुनाशाय वहिर्गतः । समासादि-हरिपु वर इति हरिवरः । हेम इव पिङ्गलो हेमपिङ्गलः। हरिप्वी- चरोहस्विरः। व्याकरणम्-अगर्जत् गर्जलिङ् । निर्जगाम-निर+गम् +लिट् । वाच्यान्तरम्-हरिवरेणागय॑त, हरीधरेण निर्जन्मे। कोप-हरिरिन्द्र हरिविष्णौ हरिः शाखामृगे तथा' इति कोपः । 'स्वर्ण सुवणे कनकं हिरण्यं हेम हाटकम्' इत्यमरः । 'पिशङ्गः कटुपिडालौ' इत्यमरः । सारार्थ:-रामसहायः सुयोवः किष्किन्धां प्राप्य, युद्धाय वालिनमाह्वयत्, वाली च तस्य शब्दमनुमान्य तज्जयाय बहिः प्रस्थित इति । भावार्थ:--उसके ( किष्किन्धा जाने के ) वाद सोने के समान पीत वण चाले, वानरों में श्रेष्ठ सुग्रीव ने गर्जना की (कि-जिस से वाली को मालूम होजावै) बाद को बड़े भारी उस शब्द के होने से वानरों में श्रेष्ठ वाली भी (अपनी राज. 'धाना से निकला ॥६॥ अनुमान्य तदा तारां सुग्रीवेण समागतः । निजधान च तनं शरेणैकेन राघवः ॥ ६९ ॥ अन्वयः-तदा ताराम्, अनुमान्य, सुप्रीवेण, समागतः, च, तत्र, राघवा, एनम् , एकेन, शरेण, निजधान । व्याख्या-तदा-निर्गमनानन्तरं, (सुग्रीवस्य रामेण मैत्री जातेति श्रूयते, अतोऽसौ तत्सहायो जेतुमंशस्यः, अतस्तत्र न त्वया गन्तव्यः, इति गन्तुकाममा- स्मानं निवारयन्तीम् ) ताराम् एतनामिका स्वपत्नीम् (वाली) अनुमान्य- 'सन्तोष्य, (धर्मात्मा पक्षपातरहितो रामोऽनंपराधीन मां न हनिष्यतोत्यादिवा. - ·६० मूलरामायणम् । क्यैस्तचिन्तां दूरीकृत्य, पश्चात् ) सुग्रीवेण = स्वलघुसोदरेणं, (सह, युद्धायम् ) समागतः उपस्थितः, च = अन्वाचयेऽर्थे, तत्र-किष्किन्धायाम् , (जाते तयोः समरे ) राघवः = रामः, एनं = वालिनम् , आततायिन विज्ञाय । एकेन= अद्विती. थेन, शरेण वाणेन निजघान हतवान् । व्याकरणम्-अनुमान्य = अनु+मन+णिच् + ल्यप् । निजघान-नि+ हन्+लिट् । वाच्यान्तरम्-राघवेणैकेन शरेण वाली निजम्ने । कोपा-'हरिश्चन्द्रप्रिया तारा, तारा वालिप्रियासु च' इति । 'बाणःशर इप: इति कोपः। सारार्थ:-अङ्गदमुखेन रामसुग्रीवयोमैत्री श्रुत्वा, तथा रामस्य सपतालवेध. नायनिर्वचनीय पराक्रमं च ज्ञात्वा, स्वामिजयाशाहीना तारा स्वसौभाग्यरक्षणे. च्छया,पतिबहिर्गन्तुमिच्छन्तं रुरोध, परन्तु वीरवरो वाली रामस्य निष्पक्षपाततां प्रदर्श, बहुविधैर्यास्ता सन्तोप्य सुप्रोवेण सह युद्धार्थमागतो युयुधे, तत्र सुग्रीवं क्षीणवीर्यमालक्ष्य, एकेनैव शरेण रामो वालिनं हतवान् । भापाऽर्थः-उसके ( अन्तःपुर से वाली के निकलने के बाद (यह सुना जाता है कि सुग्रीव की रामजी के साथ मैत्री हुई है, अतः यह रामजी की सहायता पाया हुआ सुग्रीव जीतने में अशक्य है, इस हेतु से आप न जावे, ऐसा कहकर अपने को लड़ने जाने से रोकती हुई) तारा को (रामजी धर्मात्मा पक्षपात रहित हैं, अत:- निरपराध मुझे नहीं मारेगे इत्यादि वाक्यों से ) समझा कर अर्थात् उसकी चिन्ता दूरकर ( वाली ) सुग्रीव के साथ लड़ने को आया, और वहां ( कि ष्किन्धा में उन दोनों में युद्ध होने पर ) राम ने एक ही शर से उस वाली को मार दिया ॥६॥ ततः सुप्रीववचनाद्धत्वा वालिनमाहवे । सुग्रीवमेव तद्राज्ये राघवः प्रत्यपादयत् ॥ ७० ॥ अन्वयः-ततः, राघवः, सुप्रीपवचनादू , आहवे, वालिन, हत्वा, तद्वाज्ये, सुप्रीवम् , एव, प्रत्यपादयत्। व्याख्या-ततः = युद्धानन्तरम् , राघवः रामः, सुग्रीववचनात्-सुप्रीवकर- णवाक्यादू, माहवे = युद्धे, वालिनं = सुप्रीवप्रतिपक्षिणं, हत्वा मारयित्वा, तदा- ज्ये = वालिराज्ये, कपिराज्ये वा । सुग्रीव वालिलघुसोदर्यम् , एत्र-निश्चयेन, प्र. त्यपादयत्-स्थापयामास । समासादि-सुग्रीवस्य वचमं सुग्रीववचनं, तस्मात्सुग्रीववचनात् । व्याकरणम्-हत्वा-हन्+क्त्वा । प्रत्यपादयत्-प्रति+पद+णिच् +ला।

·सुधाऽऽख्यया टोकयोपेतम् । ६१ पाच्चान्तरम्-राधरण सुपीवो राज्य प्रत्यपाद्यत । कोप:-'भाषितं वचनं ययः' इत्यमरः । 'आहवः समरोरणः इति कोषः । नारार्थ:-उपस्थित वालिमुग्रीवयोः प्रामे, सुमीवस्य पराभवसूचकं वाक्यं अल्या दुचलपक्षपोपफेण रामेण, एफेन शरण वालिनं हत्वा कपिराज्यं सुप्रीवाय समर्पितम्। मापाsध:-याद रामजी ने सुप्रीव के कहने से, लड़ाई में वालो को मारकर, उसको राजगी र सुग्रीव को बैठाया ॥ ७ ॥ सच सर्वान् समानीय वानरान् वानरर्पभः । दिशः प्रस्थापयामास दिद्वक्षुर्जनकात्मजाम् ॥ ७१ ॥ अन्ययः-यानरमः, साब, सर्वान्, वानरान् , समानीय, जनकात्मजाम् , विद्यः, दिशा, प्रस्यापयामास । स्पारया-यानरर्पमा कपिप्रधानः, स सुपीवः, च- अपि, सर्वान् -नि. खिलान् , राज्यत्तिनः । वानरान् - कपीन् , समानोय- आहूय, जनकात्मजाम् - जानकी हवामिति गेपः। दिनुः इष्टुमिच्छा, अन्वेपिपुः, कास्ति सा, इति शातुकामः । दिश: चत्तत्र आशाः, प्रति । प्रत्यापयामास-प्रेपितवान , सीवां दृष्ट्वाऽगमत, इत्यादिष्टवान् । समासादि-वानरेषु नपभा श्रेष्ठ इति धानरर्षभः । जनकल्यात्मजा जनका- मजा तो जनकात्मजाम् । जाकरणम्-समानीय-सम्+आ+नी+ल्यप् । प्रस्यापयामासप्र+ स्था+णि+लिट् । दि :- + सन् +ः। याध्यान्तरम्-तेन सुप्रीवेग सर्वे वानराः प्रत्यापयामासिरे । कोपः-'दिनानु कुमः काप्ठा आशाश हरितश्च ता. इत्यमरः । साराधः-बानराधिपतिपद ल्यितः सुमोवी निखिलान्वानरान्समाहूय सोता- उन्षगाय सर्वा दिशः पितवानिति । भावार्थ:-वानरों के (राजा) उन सुपीवजों ने भी, सब वानरों को बुलाकर -सीता को टूटने के लिये सब दिशाओं को भेना ॥ १ ॥ इति किष्किन्धाकाण्डक्रयावीजम् ।

·अथसुन्दरकाण्डकथाऽऽरभ्यते। ततो गृध्रस्य वचनात्सम्पातेहुँनुमान् बली। शतयोजनविस्तीर्ण पुप्लुवे लवणार्णवम् ॥ ७२ ॥ अन्वयः-ततः, वली, हनुमान , सम्पातेः, गृध्रस्य, वचनाद, शतयोजनकि स्तीर्ण, लवणार्णवम् , पुप्लुवे। व्याख्या-तता प्रस्थानानन्तरम् , वली- अपरिमेयबलशाली, हनुमान+ एतनाम्ना प्रसिद्धः, सम्पातेः = तन्नामकस्य, गृध्रस्य = दाक्षाय्यस्य, पक्षिविशेषस्य जटायुज्येष्ठनातुः । वचनादू- वाक्यादू, शनयाजनविस्तीर्ण = चतुःशतकोशमित-- विस्तर, लवणार्णवम् = क्षारसमुद्र, पुल्लुवे = उल्लषितवान् । समासादि-शतं योजनानि शतयोजनानि विस्तो! यः, शम्योजनविस्तीर्ण... स्तं शतयोजनविस्तीर्णस् । लवणल्यार्णवो लवणार्णवस्त लवणाणवम् । व्याकरणम्-पुप्लुवे-प्लु+लिट् । वाच्यान्तरम्--हनुमता शतयोजनविस्तीर्णो लवणार्णवः पुग्लुवे । कोप-योजन क्रोशतुर्यकम्' इति कोपः। 'विस्तारो विस्तृतिर्मता इति कोषः । सैन्धवं लवणं क्षारम्' इति कोषः । 'अर्णवस्तूद्धधिः पारावारः पथोधिरि- स्थपि' इति । सारार्थ:--दक्षिणादिशि प्रस्थितानां महत्ता जाम्बवदादनीलनलहनुमतां मध्ये, बलवत्तमो, हनुमान् सम्पातिदर्शितमार्गेण, लङ्काममिलक्ष्य शतयोजनायाम क्षार- सागरमुत्तीर्णवान् । भाषाऽर्थ:-उसके (किष्किन्धा से कूच करने के ) बाद बलवान हनुमानजी (दक्षिण सागर के तट पर ) सम्पाति नाम गृद्ध के कहने से सौ योजन चौड़े क्षार समुद्र को लांघ गये ॥ ७ ॥ तत्र लङ्का समासाद्य पुरी रावणपालिताम् । . ददर्श सीतां ध्यायन्तीमशोकवनिकां गताम् ॥ ७३ ॥ अन्वयः-तन, रावणपालिता, ला, पुरी, समासाद्य, अशोकवनिकां, गता, ज्यायन्ती, सीता, ददर्श, (हनुमानिति शेषः)। व्याख्या-तत्र-दक्षिणसागरस्य दक्षिणे तटे, रावणपालिताम् = दशमुखर क्षिताम् , लाम्- एतन्नामिकाम् , पुरी = नगरीम्, समासाद्य-प्राप्य, भवने भवनेऽन्वेपयन् । अशोकवनिकां = वन्जुलवाटिकाम् , गतां वर्तमानाम् । तिहम्ती- ·सुधाऽऽख्यया टोफयोपेतम् । ६३ मिात यावद । ध्यायन्ती-रामचरणाम्युज स्मरन्ती, सीताम् जानकी, ददर्श- श्वान् । हनुमानिति शेषः। समासादि-रावणेन पालिता रावगपालिवा तां रावणपालिताम् । अशो. कानां पनिकाशीपयनिका तामशोकयनिकाम् । ज्याकरणम्-समासाध-सम् + +सद् +णि व्यप । ददर्श ए+लिट। याच्यान्तरम्-(तेन हनुमता ) सीता दहो, कोषा-'पु: खी पुरीनगर्यो या पत्तनं पुटभेदनम् इत्यमरः । 'सीता विदेहत. नया सौता लालपद्धतिः इति । बन्जुलोऽशोक इत्यमरः । साराय:-समुदमुलर लाप्रशादी ला नाम राक्षसीमेकेन मुष्टिना जिया, रात्री विद्यालसर विधाय, गृहे गृहे सीता मागंमागे। नहि तो तमा- पलोस्य निर्वेदमापमोहनुमानन्ते उत्साह वर्धयित्या, पुनरन्पगतत्परोऽन्ते शाकर- निकायां समं ध्यायन्ती तां ददति । भापाऽर्थ:-यहां (दक्षिग समुद्र के दक्षिण तट) पर रावण जिसका पालन करता था ऐसी का नाम की पुरी में पहुं३ कर ( हनूमानजी ने ) सोता को इते २ आखिर में ) अशोक वाटिका में, शिरा (सांसम) वृक्ष के नीचे बैठी हुई ( राम का ) ध्यान करती हुई सोता को देखा ॥ ३ ॥ निवेदयित्वाऽभिज्ञानं प्रवृत्ति विनिवेद्य च । समाश्वास्य च वैदेही मर्दयामास तोरणम् ॥ ७ ॥ अन्वयः-( हनूमान् ) अभिज्ञानं, निदायित्वा, च, प्रवृत्ति, विनिवेद्य, च, - वहीं, समाश्यास्य, वारणे, मईयामास । ज्याग्न्या-( हनूमान् सीताय) अभिज्ञानम् - अङ्गुलीयकरूपं परिचायकम् , निवेदपित्या- ममर्य, च-सपि, प्रतिवात्ती, सुप्रीवसख्यादिकाम् । विनिवेद्य टक्त्या, च-पुनः, वैदेवी-जानकीम् , समाचाल्य+सन्तोप्य, (सद्यस्ते पतिः सैन्यान्यादायागमिप्यतीत्येवं सान्त्वयित्या ) तोरणम् - अशोकवनिकावहिद्वारम् , मर्दयामाल-पूर्णयामासा व्याकरणम्-निरदयित्वा-नि+विदू+णिच्+क्त्वा । विनिवेद्य-वि+ , नि+पिद-गि ल्यप् । समाचास्य सम्+आप+यस्+ णिच् + ल्यप् । । मईयानास-मई+णि + लिट् । पायान्तरम्-(तेन हनुमता ) तोरणं मदयाचक्रे । कोषा-'तोरण तु बहिरिम्' इति शब्दार्णवः । वार्ता प्रवृत्तिचान्त उद.. न्तः स्यादः इत्यमरः । 'अभिज्ञानं ज्ञाएकं स्यात्परिचायकमित्यपि इति कोमः। - .

·६४. मूलरामायणम् । सारार्थ:-हनूमानशोकवनिकामध्ये सीतां व्रतादिभिः पतिविरहेण चातिक. शामालक्ष्य, प्रथमं रामकथाकथनेन तत्परीक्षामालापं च कृत्वा, पश्चाविश्वसितायै तस्यै रामाङ्गुलीयकं दत्वा, रामसुप्रीवयोः सख्यं, सेनासंघट; रामचि, सीताविर: हेण रामचेष्टा च विनिवेद्य मासद्वयमध्य एव ससैन्या समित्रो राम आगमिष्यति, वा-मत्पृष्ठमारुह्याचैव तं पश्य, अहमेव केवलः सरावणां लड्डा चूर्णयितुं दक्षः, किम- न्यैमहनिः कपिभिरित्युक्त जातशहायाः प्रतीत्यर्थे स्वविराटस्वरूपं च प्रदर्य, राब. गदर्शनार्थ किञ्चिदुपद्रवकरणं निश्चित्य, अशोकवनिकावहिरि चूर्णीकृतवान् । भाषाऽर्थः-( हनूमानजी ने, सीताजी को रामजी की ) निशानी (मुद्रिका ) दे कर, और (सुग्रीव से मैत्री, होना तथा सेना-संघटन आदि का ) हाल कहकर, और ( जल्दी आगे, घबड़ाना नहीं राम के वाण, के आगे रावण नहीं ठहर सकता इत्यादि वातों से ) जानकी जी को आश्वासन देकर (अशोक वाटिका के बाहरी दरवाजे.) तोरण (गुमज ) जो तोड़ डाला ॥ ७ ॥ पञ्च सेनाऽग्रगान हत्वा सप्त मन्त्रिसुतानपि । शूरमक्षं च निष्पिण्य ग्रहणं समुपाविशत् ॥ ७ ॥ अन्वयः-पच्च, सेनाऽग्रगान , सप्त, मन्त्रिसुतान् , अपि, हत्या, च, शूरम्, अक्षं, निष्पिष्य, ग्रहणं, समुपाविशत् । व्याख्या-(हनूमान् ) पञ्चपञ्चसंख्यकान्, सेनाऽग्रगान सेनापतोन् , पिङ्गलनेनादीन् , ससैन्यानिति शेषः । सप्त= सप्तसंख्यकान्, मन्त्रिसुतान् = अमा. त्यपुत्रान , जाम्बमाल्यादीन् । अपि = समुच्चयेऽर्थे, हत्वा निहत्य, च-अपि, शूरं शौर्ययुक्तम् , अक्षम् =अक्षयकुमारम्, निष्पिप्य-विनाश्य, चूर्णीकृत्य । पश्चादू । ग्रहणम्-मेघनादप्रयुक्तब्रह्मास्त्रबन्धनम् , ब्रह्मणः प्रतिष्ठारक्षणाय । समु. . 'पागमत-प्राप्तः। समासादि- अग्रे गच्छन्तीत्यग्रगाः, सेनानामप्रगाः सेनाऽनगाः, तान सेना- ग्रगान् । मन्त्रिणः सुता मन्त्रिसुवास्तान् । व्याकरणम्-हत्वा हन्+क्त्वा । निष्पिन्य निस्+पिए + ल्यप् । समु- पाविशत् = सम् + उप+आ+ विश+लङ् । वाच्यान्तरम् (तेन हनुमता ) (बन्धन ) ग्रहणं समुपाविश्यत । कोषा-ध्वजिनी वाहिनी सेना पृतनाऽनीविनी चमूः । वरूथिनी वलं सैन्य च, चानीकमस्त्रियाम् इन्यमरः । मन्त्री धासचिवोऽमात्यः' इत्यमरः ।.'आत्मजः स्तनयः सूनुः सुतः पुत्रः स्त्रियां त्वमी' इत्यमरः । 'शूरो वीरश्च विक्रान्तः इत्यमरः । - सारार्थ:-हनूमान सीता प्राप्य, सफलसागरपारपरिश्रमः, स्वबाहुबलपरिच. यदानार्थ रावणभावरूपदर्शनार्थ च प्रथमशोमवनिकायामुपद्रवं कृत्वा, तक्षकान ·सुधाऽऽख्यया टीकयोपेतम् । . राक्षसांश्च निहत्य, पुनरागतान् सैन्यनायकान मन्त्रिसुतांश्च हत्वाऽन्ते' मेघनादेन तुमुलं समरं विधाय तत्प्रयुक्तब्रह्मास्त्रबन्धनाधीनो जात इति । भाषाऽर्थ:-हनुमानजी पांच सेनापतियों को, (और ) सात. मन्त्रिपुत्रों को भी मार कर और शूर अक्षयकुमारको चूर चूर कर, (पीछे मेघनाद से छोड़े गये ब्रह्मास्त्र से) बन्धन को प्राप्त हुवे ॥ ७९ ॥ अस्त्रेणोन्मुक्तमात्मानं शास्वा पैतामहाद्वरात् । मर्षयन राक्षसान घोरो यन्त्रिणस्तान यदृच्छया ॥ ७६ ।। मन्वया-वीस, हनुमान् , पैतामहात्, वरात्, अस्त्रेण, उन्मुक्तम्, आत्मानं, ज्ञात्वा, यदृच्छया, तान्, यन्त्रिणः, राक्षसान्, मर्पयन् , (आस्ते इति शेषः)। व्याख्या-वीसभनेकराक्षससंहारका, हनूमान्-अञ्जनीनन्दनः, सुग्रीवस. 'चिवः । पैतामहात-पितामहदत्तात्, दरात्-वरदानात, मदवादपि निर्मुक्ति वि. व्यतीति वरादिति भावः । अस्त्रेण-ब्रह्मास्त्रेण, उन्मुक्त = परित्यकम्, आत्मानं :- निजम् , ज्ञात्वा-विदित्वा, यहच्छया-स्वेच्छया, रावणसभागमनहेतुना । तान् प्रसिद्धान्, यन्त्रिणः = बन्धकान् , बद्ध्वा नेतृनिति यावद् । राक्षसान् = कोण. 'पान्, मेघनादकिङ्करानिति यावद् । मर्पयन्-तदपराधान क्षममाणः, आस्व इति शेपः। व्याकरणम्--ज्ञात्वा-ज्ञा+क्त्वा । मर्पयन - मृष+णिच् +शत । अत्रा. ऽस्ते-इति क्रियाऽध्याहारो वोध्यः । वाच्यान्तरम्--वीरेण हनुमता ( आसे)। कोप:--'मायुधं तु प्रहरणं शस्त्रमस्त्रमथास्त्रियाम् इत्यमरः । राक्षस: कौणपः क्रव्यात्मव्यादोऽस्त्रप आशरः' इत्यमरः । सारार्थ:---वस्तुतो ब्रह्मास्त्रेणाप्यवशीभूतः स हनूमान् मार्गे नानोपद्वविधा. यकानां राक्षसानामखिलमुपद्रवं क्षममाणो रावणसभागमनधिया मौनावलम्बनमे. चाङ्गीकृतवान् । भापाय--वीर हनुमानजी ब्रह्माजी के वरप्रदान से ब्रह्मास्त्र से छुटकास पावे हुवे अपने को जानकर (भो) अपनी इच्छा से रस्सों से बांध कर ले जाने घाले राक्षसों का अपराध सहते हुवे स्थित रहे ।। ७६ ॥ ततो दग्ध्या पुरीं लङ्कामृते सीतां च मैथिलीम् । रामाय प्रियमाख्यातु पुनरायान्महाकपिः ॥ ७७ ॥ अन्वयः-ततः, महाकपिः, मैथिली, सीता, च, अते, लङ्का, पुरी, दग्ध्वा, रामाय, प्रियम्, आख्यातुम् , पुनः, आयात् । व्याख्या-तता रावणदर्शनसंवादायनन्तरम्, महाकपिः = वानरर्षभः, हनु. मानिति वावद् । मैथिली-मिथिलेशंकग्यकाम् , सीताम् = एतन्नामिकाम्, अर्थात ५मू०रा. . .

·. , मूलरामायणम् । सीतावासस्थानम् । च= चकाराद् विभीपणगृहमपि, ऋते - विना, सर्वाम् । लङ्काम् = एतन्नासिकां, पुरी = नगरी, दग्ध्वा सन्दहा, निजपुच्छप्रचालितज्या.. लया भस्मसात्कृत्येति यावद् । रामाय-भरनाग्रजाय, सीतोरलब्धिसमुत्सुक्राय । प्रियम् = सीतादर्शनरूपम् , आख्यातुं निवेदयितुम् , पुनः= भूयः, निवृत्येति भावः। आयात्-आगतः। समासादि-महांश्चसौ कपिमहाकपिः। व्याकरणम्-दग्ध्वा-दह+क्त्वा । आख्यातुम- आ+ख्या+तुमुन् । आयात्-आ+था+लड्। वाच्यान्तरम्-महाकपिना पुनरायायत । सारार्थ:-हनूमान् रावणसभां गत्वा रावणाजया राक्षसकृतवन्हियोजन विधा नवता पुच्छेन सीतास्थानं विभीपणभवनं च विहाय सकलां ल भस्मसात्कृत्वा, पुनः सोतां प्रणम्य समुद्रमुल्लष्य, उत्तरतटस्थान् प्रतीक्षकान् वानरान सन्तोष्या. तैः सह मधुवने मघुनि पीत्वा ततः सत्वरं सीतादर्शनवृत्तान्तनिवेदनाय किष्कि न्धास्थं रामं प्रत्यागतः । भाषाऽर्थ:--उसके बाद वानरों में श्रेष्ठ ( हनुमान जी) मिथिला देव की राजकुमारी सीता को (सीताजी के वासस्थान और विभीषण के महल को) छोड़, (सारी) लङ्कापुरी को खाक कार, राम से प्रिय ( सन्देशा ) कहने के लिये (लौट ) आये ॥ ७ ॥ सोऽभिगम्य महात्मानं कृत्वा रामं प्रदक्षिणम् । न्यवेदयदमेयात्मा द्वष्टा सीतेति तत्वतः ॥ ७८ ॥ अन्वयः-अमेयात्मा, सा, महात्मानं, रामम् , अभिगम्य, प्रदक्षिणम्, कृत्वा, तत्त्वतः, सीता, दृष्टा, इति, न्यवेदयत् । व्याख्या-अमेयात्मा अप्रमेयबलबुद्धिर्यादिमान् , सहनूमान्, म.. हात्मानं परमधैर्यवन्तम् , परमात्मानम् । रामम् - एतन्नामकम् , अभिगम्य- आभिमुख्येन प्राप्य, प्रदक्षिणम् - परिक्रमणं, कृत्वा = विधाय, तत्वतः- वस्तुतः, सीता-जानकी, भवत्प्राणप्रियेति भावः । दृष्टा अवलोकिता, सम्भाषिता चेति शेषः । इति = एतत्, रामाय । न्यवेदयत् = कथयामास,-रावगी तब विरहे: मानपानमपि विहाय भवद्दशनसंभावनया कथं कथमपि प्राणान् धारयति, मास. द्वयोवं निराशा भूत्वा, न सा जीवनं धारयिष्यतीति । समासादि-महानात्मा यस्यासौ महात्मा, तं महात्मानम् अमेयः (अपरि- च्छेचः) आत्मा यस्य सोऽमेयात्मा। व्याकरणम्-अभिगम्य = अभि+ गम् + ल्यप् । कृत्वा = कृ+क्त्वा । न्ये. वेदयत् ॥ नि+विदू+ णिच् +लः । - . - ·. . . सुधाऽऽख्यया टीकयोंप्रेतम् । ६५ वाच्यान्तरम् अमेयात्मना तेन न्यवेद्यत । कोपः-'तत्त्वतो वस्तुतो ध्रुवम्' इति कोपः । सारार्थ:-हनूमान् रामस्य समीपं गत्वा प्रदक्षिणों प्रणामं च कृत्वा, यथा सीताऽवलोकिता, तथा सर्व सत्यं सत्यं तस्मै कथयामास । भाषाऽर्थ:-अमित वलवुद्धिशाली उन हनुमान जी ने परम धैर्यशाली रामजी के संमुख जाकर प्रदक्षिणा (और) प्रणाम कर, ( उनसे ) वस्तुतः सीता (मैंने) देखी, यह निवेदन किया ॥ ७८ ॥ इति सुन्दरकाण्डकथावोजम् । J अथ युद्धकाण्डकथाऽऽरभ्यते। ततः सुग्रीवसहितो गत्या.तीरं महोदधेः । समुद्रं क्षोभयामास शरैरादित्यसन्निभैः ॥ ७९ ॥ अन्वयः-ततः, सुप्रीवसहितः, (रामः) महोदधेः, तीरं, गत्वा, अदित्यसं. न्निभैः, श, समुद्र, क्षोमयामास । व्याख्या-ततः हनुमद्वचनात् सीतावृत्तान्तज्ञानानन्तरं, (सर्वान् वानरान् मल्लकाश्चैको त्य) सुग्रीवसहितः= वालिलघुसोदर्ययुक्ता, सुग्रीवो वानराणां राजा, तेन संयुतः सन् । (रामः) महोदधेः- वृहज्जलनिधेः, शतयोजनविस्तरस्य समुद्रस्य । तीरं - तर्ट, गत्वा उपगम्य, (सागरं दुष्पारमवगम्य, सागरल्या. नुकूल करणाय निरानं तत्तटे कुशासने चोपविश्योपवासो रामेण कृतः, तथापि समुद्रल्यानुकूल्यं न किमपि दृष्ट्वा संजातामः सन् ) आदित्यसन्निम:- सूर्य. सदृशैः, शयाणैः, अतितीक्ष्णैरित्यर्थः । समुद्रम् = क्षारसागरम् , क्षोभयामाल' मापातालमाकुलीचकार। समासादि-सुग्रीवेण सहितः, सुप्रीवसहितः । महांश्वासावुदधिर्महोदधिः ।। अदितेरपत्यं पुमानादित्यः सूर्यः, तेनादित्येन सनिभाः सदृशा ये त आदित्यस- निमाः, तैरादित्यसविभः । व्याकरणम्-गला-गम्+क्त्वा । क्षोभयामास-शुभ+णि+लिट् । वाच्यान्तरम्-सुग्रीवसहितेन (रामेण ) समुद्रः क्षोभयाञ्चके। कोप:-'महोदधिरपा नाथोऽम्भोधिः पाथोधिवारिधी' इति कोपः। सूरसूर्यमादित्यद्वादशात्मदिवाकराः इत्यमरः । साराऽर्थ:-ससैन्येन सुप्रीवेण सह रामो, दक्षिणसमुद्रस्योचरतटमुपगम्य 'कथं सैन्यं तरिष्यति दुस्तरं सागरम्' इति चिन्तितः, समुद्रस्य प्रसाद विना नैतदः भविष्यतीति तत्तटे त्रिरात्रमुपवासनिरतः सन् स्थितोऽपि समुद्रस्य किमपि प्रसन्न ·. मूलरामायणम् । तासूचक लक्ष्म नानुभूय, पश्चात्स्यापमानजनिवामर्पज्वलितोऽसो सूर्यदीक्षितल्यैः शरैः समुद्रमापातालं व्याकुलीस्ववानिति । भाषा:-उसके बाद सुप्रीम के साथ ( राम जी ने) दक्षिण समुद्र के .( उत्तर ) किनारे पर पहुंच कर, सूर्य के समान घमकोले बाणों से, समुद्रका पाताल तक व्याकुल कर दिया ॥ ७९ ॥ दर्शयामास चात्मानं समुद्रः सरितां पतिः । समुद्रवचनाच्चैव नलं सेतुमकारयत् ॥ ८० अन्वयः-सरिता, पतिः, समुद्रा, आत्मानं, दशंपामास, च, समुद्रवचनात, च, एव, नलं, सेतुम् , अकारयत् । व्याल्या-सरिता= नदीनां, पति: अधिपः, समुद्रः सागरः, अयांत- सपत्नीका समुद्रः पुरुश्रूपेणेति भावः । (रामाय) आस्मानम् -स्वस्वरूपम् , दर्शयामास = प्रदर्शितवान् , अपराधक्षमापनहेत शाश्रितः समुद्र उपस्थित इति । च- चकारात्स्वापराधक्षमापनवचनं समचारयामास, (ततः प्रसन्ना रामः ) समुद्रवचनात् = सागरोपदेशात् , च = चकारात्स्वाभितमल्याणाय, एव-नित्रयेन, नलम् = एतन्नामको नरम्, सेतुं - जल्लोररि स्थलरूपमार्गम्, मकारयत्-का. रितवान्, समुद्रप्रार्थनया नडेन सेतुं रचयामासति । व्याकरणम् दर्शयामास-En+णि+लिद+अकारयत्-+गिय+लए वाच्यान्तरम्-समुद्रेणात्मा दर्शयाच ( रामेग ) नलं सेतुरकार्यत । कोप-अथ नदी सरित्' इत्यमरः । 'स्मात्सेतुजलमार्गोऽयो' इति कोपः । सारा-कोपज्वलितं राममवगम्य, समोसा सागरः प्रत्यक्षरूपेण रामस्या- "न्तिकमागत्य स्वकृतापराधक्षमापयन् , पश्चादनेनानेन शीतया सेतुर्भविष्यतीति वदन्, नल एपगोलागलो वानरो विश्वकमणः पुत्रोऽस्ति, मतामुनेः शापान लेऽनेन निक्षित वस्तु निःसारवस्तुवज्जोपरि तिष्यतीति चोक्त्या, पुनर्नले प्रविष्ट. स्ततो नलद्वारा सैन्योसारणाय रामः सेतुं रवयामास । भापाऽर्थः-और (ढरे हुए ) नदियों के पति समुद्रन ( राम जी को) अपना स्वरूप दिखलाया तब उन्हीं के कहने ही से (रामजी ने) नल के द्वारा ( समुद्र में ) बांध बंधवाया ॥८॥ तेन गत्वा पुरी लङ्का हत्वा रावणमाहवे। रामः सीतामनुप्राप्य परां बीडासुपागमत् ॥ ८ ॥ अवा-तेन, ला, पुरी, गत्वा, रामः, 'भाहये, रावणं, हत्या, सीताम, अनुप्राप्य, परां, ब्रीडाम्, उपांगमत् । . .

·- उपागतः सुधाऽऽख्यया टीकयोपेतम् । व्याख्या-तेम-सेतुना, लङ्क- तदाख्या, पुरी- नगरौं, रावणराजधानीमि- ति यावद् । गत्वा-प्राप्य, रावणापमानितेन विभीषणेन मिलितः । रामः- भरताग्रजः, आहवे - संग्रामे, रावण =लङ्काऽधिपति, सपुत्रामात्यबान्धमिति यो. ज्यम् । हत्वा मारयित्वा, खोता जानकीम् , अनुप्राप्य = संगम्य, पराम्-प.. रमाम्, बीडाम् = लज्जाम् , उपागमत् = प्राप्तः, अर्थात्-कामिनो दशाननस्य भवने वर्तमानायाः सीतायाः अङ्गीकारे लोकापवादशङ्कया लज्जापरवंशो जातः । व्याकरणम्-गत्वा = गम् +क्त्वा । हत्वा हन्+क्त्वा । अनुप्राप्य अ- नु+प्र+आप+ ल्यप् । = उप+आ+गम् + कर्तरि कः । पाच्यान्तरम्-रामेण परा चीडोपागम्यत । कोष:-मन्दाक्षं हीस्त्रपा घोडा लज्जा साऽपत्रपाऽन्यतः इत्यमरः । सारार्थ:-निर्मितसेतुना रामो लडां गत्वा रणे दशाननं निहत्य, सीतां प्रा. प्य, चिरात् परगृहे वर्तमानाऽपि सीताऽविचार्य गृहीतेति लोकलज्जावशीभूतो जातः । भाषाऽर्थ:-उस (बांध ) से लङ्का पुरी जाकर रामजी लड़ाई में रावण को मार, पीछे सीता को पाकर ( पराये के घर में बहुत दिन तक रही हुई स्त्री को भी विना विचारे रख लिया, इस लोकापवाद की शङ्का से ) अत्यन्त लज्जित हुए।८१६. तामुवाच ततो रामः परुपं जनसंसदि । अमृष्यमाणा सा सीता विवेश ज्वलन सती ॥ २॥ अन्वया-ततः, रामः, जनसंसदि, तां, परुपम् , उवाच, सा, सती, सीता, अ.. मृष्यमाणा, ज्वलन, विवेश । व्याख्या-तत:- लज्जोत्पादानन्तर; लज्जादूरीकरणाय । रामः= भरताग्रजा- जनसंसदि-वानरसभायाम् , तां सीताम्, परुपम् = कठोरम् , (मर्मकृन्तन यथा स्यातथा) उवाच- अवदत् , यद्यपि जनसमक्षे यदुकं तल्लोकज्ञापनाय, स्वयं तुं रामः सीताया अकथनीयं सतीत्वंजानात्येवेति, तथापि एतावदिनमेतस्य का. मातुरस्य गृहे वसन्त्याः कथं सतीत्वरक्षणं तव निष्पन्न मिति हेतोः स्वीयपातिव्रत्य- स्य परीक्षा जनानां पुरत एव दर्शनीयेतिः रामेणादिष्टा । सा- प्रसिद्धा, लज्जादुः.. खाभ्यामतिनताङ्गी। सती- पतिव्रता, सीता=जानकी, अमृष्यमाणा-असह- माना, ज्वलनम् = अग्निम् , विवेश-प्रविष्टेति । समासादि-जनानां वानराणां संसद् सभेति जनसंसद्, तस्यां जनसंसदि । व्याकरणम्-उवाच- +लिट् । अमृष्यमाणा- मृ+शानच्+याप्, मः व्यमाणा-ततो नमसमासः । विवेश=विश्+लिट् । वाच्यरन्तरम् -रामेण सा ऊचे, अमृष्यमाणया सीतया ज्वलनो विविशे कोप:-'कठोर कर्कश तीक्ष्णं परुषम् । इति शब्दार्णवः । : .

·१७० . मूलरामायणम् । 'कृषीटयोनिचलनो जावेदास्तनूनपाद्' इत्यमरः । 'पुरन्धी सुचरिना तु सती साध्वी पतिमता इत्यमरः । सारार्थः-वानरादीनां समझे सीतयाः शानाशाय परीक्षा भवितुमतियु. केति लोकरीतिपरमचनुसे रामस्तां सतीत्यरक्षगप्रत्ययोपायफरणमादिशा, सीता पिबहिस्तत्कथया खेद प्रकटयन्ती सत्वरमेय प्रज्वलन्या रवितावितायां प्रविष्टा, ततो जीवन्ती पूर्वतोऽपि समधिकशोभाशालिनी सीवां विलोक्य चकित विचाः -सर्वे तस्याः प्रशंसां चः। भापा:-उसके बाद रामजी वानरों की समा में (सब लोगों के सामने हो ) उन सीता जी से कठोर पात योले (तम) या प्रसिद्ध पतियता जानकी जी ( उस वचन को ) न सहती हुई ( २ ) अग्नि में (परीक्षा) बैठ गई ।। ८३॥ ततोऽग्निवंचनात्सोतां शात्या विगत करमपाम् । कर्मणा तेन महता त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ २३ ॥ सदेवर्षिगतुष्ट राघवस्य महात्मनः । वमौ रामः सम्प्रहः पूजितः सर्वदेवतः ॥ ८४ ॥ अन्वयः-ततः, अग्निवचनात्, सीता, विगतम, ज्ञात्या, महात्मनः, राववस्य, महता, तेन, कर्मगा, सदेवपि रणन, सबराबरं, त्रैलोक्यं, तुटम् , (ततः) सर्वदेवतः, पूजितः, सम्प्रहृष्टः, रामः, यमी व्याख्या-ततः = अग्निप्रवेशानन्तरम्, अग्निपचनाद - वहिवाश्यान, "वि. 'शुद्धभावानिष्पापां प्रतिगृहोप्य रायन !" इत्येवं शत् । सीताम् - रायगडवरी. मानां जानकी, विगतकल्मपी-पापसम्बन्धशून्याम् , ज्ञात्या जनान विज्ञाप्य, स्वीचकारेति शेषः । महात्मनः सर्वश्रेष्ठस्य, महाशस्य | रावस्य-रामस्य, महता-अतिविस्मयकारिणा, वा-परमप्रशंसनीयेन, तेन=सीतावक्षिप्रवेशप्पण, कणा-विधानेन, सदेवपिंगणम्-देवपिवृन्दसमन्वितं, सवरावरम् - सजमाया. वर, त्रैलोक्यम् - भूर्भुवस्वरात्मकं तुष्टम् = सन्तुष्ट, जातम् । ततः । सर्वदैवतैः सकलदेवैः, पूजितः = सम्मानितः, (अत एव ) संप्रहरः सम्यग् दृष्टान्त:करणा, रामा भरताग्रजः, अनुगमसतीपतिः । बभौ-शुशुभे । समासादि-अग्नेर्ववनमग्निवचनं, तस्मादग्निवचनात् । विगत (दूरीभूतं) कल्मपं लोकशङ्काऽपवादरूपं यस्याः सा विगत कलमपा, तां विगतकल्मपाम् । स. वाणि च तानि दैवतानिसर्वदेवतानि तैः सर्वदैवतैः । त्रयाणां लोकानां समाहारवि. लोकी, त्रिलोकी एव त्रैलोक्यम् । चराचाचरान चराचराः, चराचरैः सह वर्तत इति सवराचरम् । देवाश्च ऋषयश्च देवर्षया, देवीगां गगा इति देवपिंगणालदेव सह वर्तत इति स देवर्षिगणन् । महानात्मा यस्य स महात्मा तस्य ।

·. .. . सुधाऽऽख्यया टीकयोपेतम् । ७१. व्याकरणम्-ज्ञात्वा-ज्ञा+क्त्वा । तुष्टमित्यस्याने बभूवेति क्रियाऽध्या- हारो बोध्यः । धमो भा+लिट् । वाच्यान्तरम् -सदेवगिणेन सबराचरेण त्रैलोक्येन तुष्टेन बभूवे, पूजितेन सम्प्रहप्टेन रामेण पभे। कोष:--'अग्निश्वानरो वहिव/तिहोत्रो धनञ्जयः इत्यमरः । 'भत्री पई पुमान् पाप्मा पापं किरियपकल्मपम् । इत्यमरः । 'पूजितो महितो मान्यः इति कोपः। सरार्थ:-सीतायाः परीक्षाऽनन्तरमग्निाक्यात् सर्वेभ्यो वानरादिभ्यो जान- क्या अक्षुण्णं पातिवत्यं विज्ञाप्य त्रैलोक्यं पकित विधाय, देवैःपूजितो रामो लडा. तटे शुशुभे । भावार्थ:-तह अग्नि के कहने से सोता को निष्पाप (शुद्ध) समझ कर, महात्मा रघुवंशी रामजी के पास प्रशंसनीय उस ( सीता के अग्निप्रवेश रूप) महान कार्य से देवता और ऋषि गगों के सहित, तथा-चर-अचर के सहित (भू. र्भुवःस्वः) तीनों लोक प्रसन्न हुमा, उसके बाद सब देवताओं से पूजा को प्रात कि. ये हुए अत एव परम प्रसन्न हुए रामजी सुशोभित होने लगे ॥ ८ ॥८॥ अभिषिच्य च लङ्कायां राक्षसेन्द्रं विभीषणम् । कृतकृत्यस्तदा रामो विवरः प्रमुमोह ह ॥ ८ ॥ अन्वयः-लवायां, राक्षसेन्द्र, विभीषणं, च, अमिपिन्य, तदा, कृतकृत्यः, वि. ज्वर, रामः, प्रमुमोद, ह। व्याख्या लक्षायां तदाबायां पुर्यो, रावणराजसिंहासन इति भावः । रा. क्षसेन्द्र राक्षसमुल्यम् , विभीषणम् - एतनामकम् , रावणकनिष्ठमातरम् । च- एव, अभिपिच्यराज्याभिषेक कृत्या, तदा = अमिपेकनिवृत्त्यनन्तरम् , कृतकृत्यः कृतोपकारप्रतीकारस, विज्वरः विगतचिन्ताज्वरः, रामा-भरताग्रजा, अभिला- पस्य पूर्णत्वात् । प्रमुमोद-प्रकर्पण मोदं प्राप, हहपाधिक्ये । समासादि-राक्षसेम्चिन्द्रो राक्षसेन्द्रस्तं राक्षसेन्द्रम् । विभीषयतीति विभी. पणस्तं विभीपणम् । विगतो ज्वरो यस्य स विज्वरः । व्याकरगत्-अभिपिच्च = अमि+पि+यत् । प्रमोद-प्रमु+लिट्! वाच्यान्तरम् कृतकृत्येन विवरण रामेग प्रमुमुदे । कोप:-'निश्चिन्तो विन्धरः सौम्य उत्कण्ठारहितस्तथा' इति शब्दार्णवः । सारार्थ:-रावणराज्येच विभीषणं विधाय, निर्दोपां सीतां चादाय सकला. भीष्टसिद्धयां सर्वथा प्रसबो रामो लक्षातो निवृत्त्यर्थमुद्यत इति । भाषाऽर्थ:--लक्षा में (रावण की राजगद्दी पर) राक्षसों में इन्द्र विभीषग का निश्चित रूप से राज्याभिषेक कर (तिलक देका) उस समय कृतकृत्य मत 1 - 4- ·७२ - मूलरामायणम् । एवं सभी प्रकार से निश्चिन्त हुए रामजी बड़े हपं को पास हुए ॥ ८ ॥ देवताभ्यो वरं प्राप्य समुत्थाप्यं च वानरान् । अयोध्या प्रस्थितो रामः पुष्पकेण सहृवृतः ।। ८६ ॥ अन्वयः-देवताभ्या, वरं, प्राप्य, वानरान, समुत्थाप्य, सुहृवृतः, रामा, पुष्पकेण, अयोध्या, प्रस्थितः। व्याख्या-देवताभ्यः इन्द्रादिदेवेभ्यः, (तदानों रावणवधजनितहर्षवशा. स्वदिक्षया समागतेभ्य इति योज्यम् ) वरम् -माशीर्वादम् , 'सुहोत्थितवदु. तिष्ठन्तु वानरा इत्येवं रूपमिति भावः । प्राण्य-लब्ध्वा, अत एव । वानरान- कपीन् , अक्षांश्चेति शेषः । समुत्थाप्य रणे मृतानपि देवदत्तवरेण यथावत्स्मृ. त्यादिविशिष्टान सम्बोध्येत्यर्थः । (अय सर्व स्वस्वदेशं गच्छन ! 'युष्माकं प्रसा. दाद दुर्जनो रावणो रिपुर्हतः, एवमपि सम्बोध्य ) सुहृवृतः = सुहृद्धिः कतिपयैः सुग्रोवविभीषणहनुमदङ्गदादिभिः, वृत: परिवेटितः, सन । रामः= भरवाजा पुष्पकेण-तदाख्येन विभीषणसमपितकुवेरव्योमयानेन, अयोध्याम् अयोध्याs. भिमुखं, प्रस्थिता चलितः, इति । समासादि-सुहृद्भिर्वृत्तः सुहृतः । व्याकर गम्प्राप्य प्र+आप+ल्यप् । समुत्थाप्य= सम् + उत्+छा+ णि+ल्य। वाच्यान्तरम् -अयोध्या रामेण प्रस्थिता कोप व्योमयानं तु पुष्पकम्' इति शब्दार्णवः । 'विमानं तु पुष्पकम इति चमिरः । अथ मित्रं सखा सुहृदू इत्यमरः । सारा:-रावणनिधनानन्तरं परममुदिता देवा रामसत्कारार्थमागताः, ते. भ्यो मृतवानरसंजीवनाय वर सम्प्राथ्र्य, तेनैव तान् जीवयित्वा, तेभ्योगमनायानुः ज्ञां दत्वा, स्वराजधानीगमनाय विभीषणसमर्पितकुबेरव्योमयानमादाय मित्रवर्गेण सहितो रामोऽयोध्यां प्रति यात्रां कृतवान् । भाषाऽर्थ:-(आये हुए ) देवताओं से, (मरे हुए वानरों के जीने के लिये) वर प्राप्त कर वानरों को जिला कर, (बाद कुछ) इष्ट मित्रों के पुष्पक नामक हाई जहाज से अयोध्या के तरफ रवाना हुए i६ ॥ भरद्वाजाश्रमं गत्वाऽऽरामा सत्यपराक्रमः! भरतस्यान्तिके रोमो हनूमन्तं व्यसर्जयतः ॥ ७ ॥ अन्वयः-सत्यपराक्रमः, आराम, रामः, भरद्वाजाश्रम, गत्वा, भरतस्या अन्तिके, हनूमन्त, व्यसर्जयत् साथ, रामजी ·सुधाऽऽस्यया रोकयोपेतम् । पारया-सत्यपराममा सम्पर्धपीरुपः, आरामः सर्वलोकाभिराम- दाता, रामः एतराम, मरतामजः । भरद्वाजाधम भरद्वाजमुनेराश्रम, गत्या --उपगम्य, लपातः प्रस्थितः प्रयाग एव पुष्पकादयतीर्णः, इति भावः। तत्र भर.' शागेन 'ए दिनमत्र स्यातव्याति प्राधिता, सहियस एव चाशयतः, "a. सुदेशपदिकदिनमपि घेदधिक भविष्यति तदाऽई यही प्रवक्ष्यामि" इति भरतवा. स्पस्मरगाव तत्क्षम एव । भरतस्य-केयीपुत्रस्य, नन्दियामयस्येति शेषः । सन्ति समाप, हनूमन्तं - अलनीनन्दन, व्यसर्जयत् - विसर्जितवान , त्वम गत्या मरताय मम प्रत्यागमन मियदया इति कुशलकयनाय वेगवन्तं तं प्रेरितवा. निति भावः। समासाशि-भरद्वाजल्याप्रमो मरवाजाघमस्तं भरद्वाजामम् । सत्यः- समय:, परारमो यस्य स सत्यपराममः । व्याकरणम् --गत्या-गम्+पा । यसर्जयत् - वि+ए+णिच् +लए । पाध्यान्तरम् -रामेण हनूमान व्यसयंत । कोप:--'उपकण्ठान्तिकाभ्पणांस्यप्रा अप्यभितोऽपपम्' इत्यमरः । सारार्थ:-रामः पुष्पकमारा प्रयागे भरद्वाजमुनेदर्शनार्थ तदाश्रममुत्तीर्णः, परन्तु रावणं इत्या प्रतिनिय राम प्रति स्नेहन दिनमेकमा स्पस्यो भवेति तेन निदित, प्रतिज्ञातसमयाधिस्याद् व्याकुलस्य भरतस्याघासनार्य तत्सकाशे हनू- मन्तं प्रेपितवान् । भाषाऽर्थ:-जिनका पुरुषार्थ कमी व्यर्थ नहीं होने वाला है, ऐसे सब लोगों को आराम पहुंचाने पाले राम जी ने (हवाई जहाज से) भरद्वाज मुनि के आश्रम में उतर कर ( और उनके कहने से एक दिन हर जाने से विलम्य हाने के सयय, अपने लौट आने की सपर देने के लिए) भरतजी के समीप हनूमानजो को भेजा।। १७॥ पुनराख्यायिकां जल्पम् सुग्रीवसहितस्तदा । पुष्पक तत्समारुह्य नन्दिग्राम ययौ तदा ॥ ८८ ॥ (१)किश-सस्याऽयाध्या सात्याधारस्वेन येषान्ते सत्या प्रयोध्यावासिनः, तान् नित्यं पिपताति सायपरम, भत एव न मोऽयोध्यां परित्यज्य न कविद् गछनोत्यक्रमास एवं सति कर्मधारयः भयोपाया नियं स्थित एव सर्वशोकाभिरामदातत्यनेन परिचित्र मतपरिस्छिनसमपि व्यक्रम् । सेनापटिसपटनापटीयश्शक्तिमत्व रघुनाथस्य व्यजितम् । प. नापमू: परिचित्रापरिन्यिारवे प्रमाणम्- 'थ एव विप्रो व्याप्तः परिच्छिनः स एव हि। भयोध्यायां निवसते ततः पादं न गच्छति।' इति सदाशिवसहिनावचनम्। ----- ame- ·७४ मूलरामायणम् । अन्वयः-तदा, सुग्रीवसहितः, ( रामः) तत्, पुप्प, पुनः, समारुह्य, आ. ख्यायिकां, जल्पन् , तदा, नन्दिग्राम, ययौ । व्याख्या-तदा= भरद्वाजाश्रमानिर्गमनसमये, सुयीवसहितः = सुपवित्रमः तिमित्रवर्गवेष्टितः, (रामः)तत्- प्रसिद्ध, व्योमयानम् । पुष्पर्क - तन्नामकम् , पुनः =भूयः, समारुह्य = आरोहणं कृत्वा, आख्यायिकाम् = भरतवृत्तप्रवन्धम् , भरत. प्रशंसामित्यर्थः । जल्पनू = कथयन् , सुप्रीवायेति शेपः । तदा तस्मिन्नेव दिने, नन्दिप्रामम् - तत्कालिकभरतवसतिम् , ययौ जगाम । समासादि-सुप्रीवेण सहितः, सुग्रीवसहितः । व्याकरणम्-जल्पन-जल्+शत् । समारुह्या = सम् +आ+रह+ल्य। ययौ-या+लिट् । वाध्यान्तरम्-आख्यायिका जल्पता सुप्रीवसहितेन रामेण नन्दिपामो यये । कोपा-'आख्यायिकोपलब्धार्था' इत्यमरः । सारार्थ:-पुनर्भरद्वाजाश्रमात पुनः पुष्पकमारय सुपीवेण सह पूर्वानुभूतालाप कुचन रामोनन्दिप्राममुपागतः। भाषाऽर्थः-तब ( भरद्वाज ऋषि के आश्रम से विदा हो) सुग्रीव (आदि) के सहित रामजी उसा पुष्पक नामक हवाई जहाज पर फिर सवार होकर, (सुप्रीव आदिकों से ) गुजरी हुई भरतप्रशंसासम्बन्धी बातें करते हुए, उसी दिन (भरत के निवास स्थान) नन्दिग्राम पहुँचे ॥ ८ ॥ नन्दिप्रामे जसं हित्वा भ्रातृभिः सहितोऽनघः । रामः सीतामनुप्राप्य राज्यं पुनरवाप्तवान् ॥ ८९ ।। अन्वयः-अनघः, रामः, भ्रातृभिः, सहितः, नन्दिपामे, जटां, हित्वा, सी. ताम्, अनुप्राप्य, पुनः, राज्यम् , अवाप्तवान् । व्याख्या-अनधः पापरहितः, पालितपितृपतिज्ञ इत्यर्थः । यद्वा-निरस्त. समस्तव्यसनः । रामः कौशल्यातनयः, भ्रातृभिः = भरतलक्ष्मणशबुन्नैः, सहितः सम्मिलितः, समन्वितः । नन्दिग्रामे = भरतनिवासस्थाने, जटां = शिरुकेशजूट. रूपां, हित्वा शोध्य, सोतां = वैदेहोम , अनुप्राप्य = समीपे लन्ना, दिव्यसि- हासने सीतयाभिषेकम्प्राप्येत्यर्थः । राज्यम् -राजभावं, पित्राज्ञया विस्ष्टम् । पुनः- भूयः, अवासवान् प्राप्तवान् । व्याकरणम्-हित्वा ओहाक+क्त्वा। अनुपाप्य+अनु+प्र+आप+ अयं । आशवान् = भापू+कवतुः । वाच्यान्तरम् -रामेण राज्य पुनराप्तम् । सारार्थ:-सर्वमित्रगणैः संयुतो रामो भरतादिमिमिलित्वा, मुनिवेषं विहाय ·७१ सुधाऽख्यया टीकयोपेतम् । राजाहं रूपं विधाय, सीतां च समीपमुश्वेश्य, ततों राज्यं गृहीतवान् । मापाऽर्थ:-अच्छी तरह से पिता की प्रतिज्ञा पालन करने से निष्पाप रामजी भाइयों (भरत-लक्ष्मग-NR) के सहित नन्दिग्राम में जटा साफ करके (मुनियेष को हटा कर ) सीता को समीप में पाकर पुनः राज्य को प्राप्त किया ॥ ८९ ॥ इति लङ्काकाण्डकथाबीजम् । Partoo- अथोत्तरकाएडकथाऽऽरम्भः। प्रहृष्टमुदितो लोकस्तुष्टः पुष्टः सुधार्मिकः। निरामयो घरोगश्च दुभितभयवजितः ॥ ९ ॥ न पुत्रमरणं केचिद् द्रक्ष्यन्ति पुरुषा कचित् । नार्यश्वाविधवा नित्यं भविष्यन्ति पतिव्रताः॥१॥ अन्ययः-लोक, प्रहरमुदितः, तुEs, पुष्टः, सुधार्मिक, निरामया, अरोगः, दुर्भिक्षभयवर्जितः, च, (मासीत् ) केचित् , पुरुषाः, कचित्, पुत्रमरणं, न, द्रक्ष्य- न्ति, नार्यः, च, अविधवाः, नित्यं, पतिताः, भविष्यन्ति । व्याख्या-(रामे राज्य शासति सति) लोक = रामानुशासनकालिका- 'जागगः, प्रह:-रोमानवत्ता प्राप्तः, मुदितश्च = तत्कारणीभूतसर्वामिलपितप्राति. 'जनितप्रमोदविशिष्टः, स एव स इति कर्मधारयः। अत एव । (च) तुटः बहुप्र. दाजगवतः सांसारिकपारमार्थिकलामात्सन्तुष्टः, अत एव । पुष्टः = दारिद्रयकार्यर. हितः, अत एव । सुधार्मिकः = परमधर्मशीलः, अतएव । निरामयः = मानसव्यथा. रहिसः, अरोगः देहजब्याधिहीना, दुर्भिक्षभयवर्जितः-दुर्भिक्षहेसुकभीतिरहिता, सदा सुमिक्षशालोति यावद् । च-चौरभयवर्जितः, (तदानीमासीत् )। अथ च-केचित्- केऽपि, पुरुषा:-जनाः, कचित्- कुत्रापि प्रदेशे, स्वप्ना. दावपि । पुत्रमरण - सुतनिधनम् , पुत्रशोकमिति भावः। न द्रक्ष्यन्ति = नावलो. किष्यन्ते, पितरि जीवति नपुनमरणम् भविष्यतीति भावः। तथा च-नार्या स्त्रिया, अविधवा:-वैधव्यरहिताः, सौभाग्यवत्य एव । तथा-नित्यं सर्वदा, पतिव्रताः सतीत्वयुक्ताः, स्वस्वपत्यनुकूलवर्तिन्यः । भविष्यन्ति वर्तियन्ते, अन्न दशरथम. रणेनापि कौशल्याऽऽदयो राममातरः, योग्यपुत्रवत्तया वृद्धतया च न विधवा इति ज्ञेयम् , धन्योऽसौ समयो यस्मिन्नीहशो व्यवस्थाऽऽसीत् । समासादि-प्रकण हटः प्रहपश्चासौ मुद्रितश्च प्रहृष्टमुदितः । निर्गत आम. योयस्मात् स निरामयः । न रोगो यस्य सोऽरोगः। मिक्षाणां व्युद्धिर्मिक्षम् , दु. . - .

·. ७६ मूलरामायणम्। भिक्षादनाभावाद् भयं दुर्भिक्षभयं तेन चर्जित इति दुर्भिक्षभयवर्जितः । न विधवा अविधवाः। व्याकरणम्-प्रहट:-प्र+हुए+कः । मुदिता+मुद्+क्तः । तुष्टः-तुए+ कः । पुष्टः- पुए+कः । द्रक्ष्यन्ति - EP+लट् । भविष्यन्ति भू+लट् । वाच्यान्तरम्-लोकेनोभूयत, कैश्चित्पुरुषैः पुत्रमरणं न द्रक्ष्यते, अविधवामि नारीभिर्भविष्यते । कोष:-'हृष्टै मतस्तृप्तः प्रहनः प्रमुदितः प्रीत इत्यमरः । 'लोकस्त भुवने जने' इत्यमरः । 'दुर्भिक्षमनाल्पत्वं च' इति कोपः । 'सती साध्वी पतिव्रता' इत्यमरः । सारार्थ-रामेऽयोध्यायां राज्य प्रशासति, तदाना स जनाः हटा! पुष्टाधा- मिका आधि व्याधिवर्जिता सासन् , दुर्भिक्षस्य चर्चाऽपि न कुनापि, तथा जीवति- पितरि पुत्रो यमसदनं न गमिष्यति, सर्वाः खियः सौभाग्यवत्यः पतिव्रताच भवि. ष्यन्तीति। भाषाऽर्थ:-( जब रामजी राज्य कर रहे थे उस समय ) उनके प्रजागग दृष्ट, पुष्ट, सन्तुष्ट, धर्मात्मा, मानसिक तथा शारीरिक पीड़ा से रहित दुर्भिक्ष (अकाल) के भय से शून्य रहते थे, और कोई भी पुरुष कभी पुत्र के मरण को नहीं देखेगा, और स्त्रियां विधवा नहीं होगी तथा पतिव्रता होगी। ९० ॥ ११ ॥ न चानिजं भयं किञ्चिन्नापसु मज्जन्ति जन्तवः । न घात भयं किंचिन्नापि ज्वरकृत तथा ॥ ९२ ॥ न चापिक्षुद्भयं तत्र न तस्करभयं तथा । नगराणि च राष्ट्राणि धनधान्ययुतानि च ॥ ९३ ।। नित्यं प्रमुदिताः सर्वे यथा कृतयुगे तथा । अन्वयः-तत्र, अग्निर्ज, भयं, न, किंचिदू, च, जन्तवः, अप्पु, न, मज्जन्ति, किंचिद धातज, भयं, न, तथा, ज्वरकृतम् , अपि ( किंचिद् , भयं) न, क्षुद्भयं, च, अपि, ने, तथा, तस्करभयं, न, (भविष्यति), नगराणि, राष्ट्राणि, च, धनधान्ययुः तानि, च, (भविष्यन्ति ) सर्वे, यथा, कृतयुगे, तथा, नित्य, प्रमुदिताः, (भ. विष्यन्ति)। व्याख्या-तत्र रामराज्ये, अग्निजवहिहेतुक, भयं भौतिः, न= नहि, किंचिच अल्पमपि, भविष्यतीत्यर्थः । जन्तवः-प्राणिमात्राः, प्रजाजना इति भावः । अप्सु जलेषु, सरोवरतटाकादावित्यर्थः । न मञ्जन्ति-मक्त्वा न मरि- ध्यन्तीत्यर्थः । इदमुपलक्षणम् । अकालमृत्यु न प्राप्स्यन्तीत्यर्थः। किंचित् स्व- ल्पमंपि, वातज= वायुहेतुक, भयम् = भीतिः, न= नहि, प्रकम्पनझशावातादिना ·७५ - सुधाऽऽस्यया टीकयोपेतम् । भवनप्रासादपटनेनापि नहिं केपाधिन्मरणम् । भविष्यतीत्यर्थः । या-पायुद्ध - शरीरे मुस्तावादिकम् , या उदरपीटाऽऽदिकम् । भविष्यति फेपां चिदपि । तथा । न्यरत स्वरतापादिजम् , अपि च, (किंचिद् भयम् )न-नहि, भविष्य- तीति शेपः। तथा। भुजयम् -सुधाजनितं भयं, पापिन, तथा-तस्करभयं- सोरम, न नदि, भविष्यतीत्यर्थः । एवं च। नगराणि=पुराणि, राष्ट्राणि प्रामादीनि, यसमुच्चयार्ग, धनधान्ययुतानि-सर्वसामुद्धिमन्ति, च= एव, भ. विप्पन्तीत्यर्थ: । न कुमावि धनधान्यवैकल्यम् भविष्यति । अत एव सजे-सालाः, नमा नागरिका जानपदास, यथा- येन प्रकारेण, तयुगे सत्ययुगे, तथा तेन प्रकारेण, (अन तायामपि ) नित्य-निरन्तरम् , प्रमुदिताः-हर्षिताः। भवि- यन्तीत्यर्थः। ममासादि-अनेजांतमप्रिजम् । पाताज्जनितं पातजम् । ज्वरेण कृतं ज्व. रतम् । क्षुधः क्षुधापा भयं चन्द्रयम् । तस्कारादयं तस्करभयम् । धनानि च धा- न्यानि पति धनधान्यानि, तैर्युतानीति धनधान्ययुतानि । ध्याकरणम्-मज्ञान्ति = मस्ज लट् । प्रमुदिता:- प्र+मुद्+कः। योग्य. नायशादन भविन्यति भविष्यन्तीति क्रियाऽध्याहारस। याग्यान्चरम्-सर्वेः प्रमुदितैभविष्यते। कोप:-'आपः स्त्री भूम्नि वावारि सलिई कमलं जलम् इत्यमरः । 'नमस्व. हातपयनश्वमानप्रभञ्जना इत्यमरः । 'भशनाया शुभुक्षा क्षुद्' इत्यमरः । 'चौर- कागारिकस्तनदस्युतस्करमोपका' हत्यमरः । सारार्थ:-रामराज्ये कुतोऽपि भयं न भविष्यति, नहि फेपां चिदकालमरण सम्मविष्यति, न कुधाप्पन्नकस्यम् । अतः सत्ययुगे यथा प्रजाः सानन्दास्तथैव तदानी मुदिता भविष्यन्तीति । भापा:-(राम जी के राज्य में किसी को अग्नि से भय कुछ भी नहीं होगा, और ( कोई भी) प्राणी पानी में हय कर न मरेगा, न वायु से ही किसी को प्राण मय पहुंचेगा, न तो धुखार ही किसी को सतायेगा, न तो भूख के मारे कोई नरेगा, कही भी चोरी नहीं होगी, देहात शहर' सब जगह धन धान्य से भरे रहेमें, जैसे सत्ययुग में लोग खुश थे, वैसे ही इस प्रेता युग में भी आराम से रहेगें । ९२ ॥ ९ ॥ अश्वमेधशतैरिष्ट्या तथा वहुसुवर्णकैः ।। ६४ ॥ गवां कोट्ययुतं दत्वा विद्वद्भ्यो विधिपूर्वकम् । असंख्येयं धनं दत्वा ब्राह्मणेभ्यो महायशाः ॥ ९५.॥ अन्वयः- महायशाः, बहुसुवर्णकी, अममेधशतैः, इष्टा, तथा, विद्वद्रयः, वि.

·७८ मूलंरामायणम् । धिपूर्वक, गया, कोट्ययुरा, दया, मान्यः, समय, धर्म, सत्या। व्याख्या-महायशा का अनुनीतिः, यस परिमिताfer, साथमेशतः त्रिशतकामधयी រ प्रत्या, am-पिनि अयः पण्डितेभ्यः, विधिपूर्वकम् - यथाविधि, पनी पारी मुमाराम- विभूषिताम् । शास्तरका पाठ करपदोलान् । (रविधिना | ग. वाम् म संवत्स्येनूनी, सध्ययुतं - फोटीनां दा STR , PRBENER: . न्मितम् । दत्वा समय, प्रामागेभ्यः न्यायव्ययुगों विप्रेन्यः, अगंगरे- यम् सपरिगणनीयम्, धन-विज (1) दत्वा प्रदाय । समासादि-अचल्य मंगो दिसा ये तेऽधर्मया, तो भाग्यवान तरयमेधशतैः । यानि सुवर्णशनि दीयने मेषु ते यामुग्धाः पविगेपास्ट- सुवर्णकः ।। व्याकरणम्सा-ग्रज+पस्या । इत्यादा+पत्या। वाच्यान्तरम्-अस्य श्लोक्स्योत्सरेण सम्पन्धान याध्यान्तरमन, मिन्नु र सहेति योऽपम् । कोपा-विद्वान् विपधिोपन इत्यमरः । 'विधिविधाने विविध सारार्थ:--पहुसुवर्णदानप्रधानान यांस्तथा विशतवारमध्यपापि, रग गोसेवफेम्यादिभ्यो गवामे निखय दत्या तया मागेभ्योऽगन्नी व दया देशे शान्ति स्थापिता रामेति । भापाय:-अलाविशालो राम जी परत सुवर्ण की दक्षिणा से युक य. सुवर्णक नामक यहुत से यज्ञ तथा तीन सौ वार अजमेघ यज्ञ करके या पदिनों को विधि पूर्वक एक निसर्व REEEEEEEE गाय दान देकर, तपा माक्षों असंख्य धन देकर ॥ ९४ ॥ ९९ ।। राजवंशान शतगुणान् स्थापयिष्यति राघवः । चातुर्वर्ण्य च लोकेऽस्मिन् स्वे स्ने धार नियोश्यति ॥६ दशवर्षसहनाणि दशवर्षशतानि च । रामो राज्यमुपासित्या ब्रह्मलोकं प्रयास्यति ॥ ७ ॥ अन्वया राघवः, शतगुणान् , राजवंशान्, स्थापयिष्यति, रामः, अस्मिन, लोके, चातुपय, स्वे, स्वे, धर्में, नियोक्ष्यति, (तथा ) रामः, सार्पसहरसाणि, दशवर्षशतानि, च, राज्यम् , उपासित्वां, नक्षलोक प्रयास्यति । घ्याख्या-राधका रघुबंधयः, राम इत्यर्थः । शतगुगान् बनेकान्, राजय. शान् = भूपकुलानि, स्थापयिष्यति निवेशयिष्यति, तथा-रामः कौशल्याउन यः अस्मिन- मर्त्य संझे, लोके= भुरने, मयंभुवन इत्यर्थः । चातुर्वण्य - चनुर्व. . । .

·सुधाऽऽस्यया टीकयोपेतम् । गान, मालगानिपौरमानित्यर्थः । स्व-निज निन, धर्मपर्णाधमधर्म इ. पानियोति-प्रापियसि । मोद-रामे राज्य शामसि नहि केऽपि वर्गा मिनधर्मनिरता मरिनीतिमा-राम: भरतामजः, वसवसहस्राणि-द. शपपरहवागि, दशर्षशतानि एकसदरमपांगि, एतदुभययोगेनैकादश मनोपर्धः । राप्रापालनविधानभारम् , उपासित्या - उपास्य, परित्यर्थः । महामोर, प्रयाल्पति गमिष्यति । देवीभागवतेऽपि-- "बादशमहानि याणि पूधियोत। एत्या राज्यम्...३ ० ३०१० । समासादि-शशा राजशास्तान राजवंशान् । चत्वारश्च ते वर्गाचतु- गंगास्त एस पातुर्वर्यम् । स्वा पम् । पारगम्भापयिन्यति स्या+गि+ल। नियोक्ष्यति-नि+युज +ए । समिरा उप+आम् + क्त्वा । प्रयास्पति-प्र+या+लुट् । पायान्तरम्-रायग राजांशाः स्थापयि-पन्ते, शनाश्वमेधादि स्तवता रामेग लोक पातुर्य ( पत्यारो याः) स्व से धर्म नियोक्ष्यते, रामेण नालोको प्रयास्त्पने। कोप:-'लोकस्नु भुवने जने' इत्यमरः। सारा पामेणाने राजवंश स्थापयिष्यन्ने तथा रामे राज्य प्रशासति, सायः ल्यस्ववर्णधर्म निरता भविष्यन्ति केोऽपि न भिन्नधर्मावलम्बिनस्तदानों तया रामराज्यसमगएकादशसहसवातस्यको भविष्यतीति । भाषा--रामजी सैकड़ों (गुने) अर्यात्-अनगिन राजवंशों की स्थापना करेंगे, और इस मर्त्यलोक में चारो वर्गों को अपने २ धर्मा में, ( मामणों को, अध्ययन, अध्यापन, यजन, याजन, दान, प्रविग्रह, इन धर्मो में, क्षत्रियों को प्रजा. पालन, तया गोवामगरक्षण में, वैश्यों को वाणिज्य, और पशुपालन तयो कृपिकार्य में, सूदों को प्राक्षग सेवा आदि में ) लगावेंगे, और रामजी १० हजार वर्ष और हजार वर्ष अर्थात् ६१ हजार वर्ष तक राज्य करके बाद प्राह्मलोक पधारंगे॥६॥९॥ इदं पवित्रं पापघ्नं पुण्यं वैदैश्च सम्मितम् । यः पठेदु रामवरितं सर्वपापः प्रमुच्यते ॥ १८॥ अन्वयः-या, पवित्रं, पापन, पुण्य, वेदो, च, सम्मितम् , इदम् रामचरि- तम्, पटेत्, (सः) मपापः, प्रमुच्यते । व्याख्या-य:-कश्चिद, जनः । पवित्रम् - चित्तशोधनम् , पापघ्नम् : सक- समलमपहरम् , पुण्यम् - निखिलपुण्यसाधकम् , च-पुनः, वेदैः = श्रुतिभि, ऋग- यजुःसामाधरजक, समम् - तुल्यम् , वेदाध्ययनवदस्याप्यध्ययने फलमित्यर्थः । दृशम् इदम् = पुतद्, अधुनोकम् । रामचरितम् , संक्षितरामायणं, पठेद् -

·Co
मूलरामायणम् ।
येदवत् प्रतिदिनं स्वाध्यायमस्य कुर्यात् । (सः एतदध्ययनाचां, सर्वपाणे-
निःशेषदुरितः, प्रमुच्यते - संत्यज्यते, सर्वेभ्यः पापेभ्यो विनिमुंफो भवतीत्यः ।
समासादि-पापानि हन्तीति पापघ्नस्तं पारस्नम् । रामस्य परित,
रामचरितम् । सर्वाणि तानि पापानि सर्वपापानि : सर्वपारी
व्याकरणम्-पटेर-पट + विधि लिए । प्रमुध्यते-प्र+गुच्+गि हद
वाच्यान्तरम्पेन रामचरित पठ्यते, सर्वपापानि तं प्रमुवन्ति ।
सारा:-य इदं पेदोपम मूलरामापणं प्रत्या, पंजाय प्रिविधवारनाशपूर्वक
सर्वविधपुण्यसंचयो भयेत।
भापाय-जो (कोई ) परम पवित्र पापका नाश करने वाला, पुग्यप्रदद
के समान, (ऐसे संक्षिप्त इस) रामचरित (पाने मुलामायग) को पढेगा,
(यह ).सयपापों से छट जायगा ॥ ९ ॥
पतदाख्यानमायुप्य पठन् रामायणं नरः।
सपुत्रपौत्र: सगणः प्रेत्य स्वर्ग महीयते ॥ En
अन्वयः-एतद्, आयुष्य, रामायणम् , आरयान, पठन्, मरः, सपुत्रपौत्रा,
सगणः, प्रेत्य, स्वर्ग, महोयते।
व्याख्या---एतद् इदम् , अधुनोफम् । आयुष्यम् - भायुधम् , रामा.
यणम् - रामचरितम् , आख्यानम् - कथानकम् , पटन् - अभ्यस्यन् , नर-मनुः
प्या, सपुत्रपौत्र-पुत्रपौत्री सहितः, भूत्याऽन्ते । सगगः सपरिवारस, एकदेव
नहि भूलोके कुलशेपः, किन्तु यथा यया यदा यदा उत्पुरजो नियते, तदा तदा ।
प्रेत्य- पूर्वदेहं त्यक्त्या, स्वर्गे देवलोफे, महीयते-पूज्यते, स्वनिभिः सत्रो
मोदव इत्यर्थः।
समासादि-रामोऽयन प्रतिपायो यस्य तद् रामायगन्तद् । पुत्रस्यारत्यानि
पुमांसः पौत्राः पुत्राश्चेति पुत्रपौत्रा, लैः सह वर्तते यः स सपुत्रपौत्रः ।
व्याकरणम्-पठन् = पठ्+शतृ । प्रेत्य-प्र++ ल्यप् । महीयते-क.
ण्डादित्वाद् यक+लट् ।
वाध्यान्तरम्-रामायणं पठता नरेण स्वर्ग (देवैः) महोय्यते।
कोप:-'आख्यानं तु कथानकम्' इति शब्दार्णवः ।
सारार्थ:--इदं रामायणं यः पठिष्यति, स इह चिरजीवि, पुत्रपौौः संयुतो
भूत्वाऽन्ते स्वगं गमिष्यतीति
भाषाऽर्थ:-इस आयु को बढ़ाने वाली रामायण नामको कथा को पढ़ता
हुआ मनुष्य ( इस दुनिया में ) पुत्र पौत्रों के सहित तथा दासी दासादियों के
सहित मरने के पीछे स्वर्ग में (जाकर देवताओं से ) सत्कार पाता है ॥ १९ ॥

·. । सुधाऽऽस्यया टीकयोपेतम्। ८१ पठन हिजो पापभावमीयात् , स्यात् क्षत्रियो भूमिपतित्वमायात् । चणिग्जनः परपफलत्वमीयाजनश्च शूद्रोऽपि महत्त्वमीयात् ॥१०॥ अश्यपः-(एतद् गंमाप) पठन् , बिना, वागृपमत्यम्, ईयार, स्यात्, क्षत्रिपा, भूमिपतित्वम्, यिाव, पगिग, जना, पण्यफलत्यम्, ईयाद , च, पदः, जना, मपि, मात्यम्, पात्। ध्यापया एतद रामापगमापानम्' इति पूर्वपणानेत्तम्पम् । पठन्- अधीयाना, शि: प्राणः, पागृपभत्यम्पाक्पतित्वम, पचनरचनापटुपधानत्वं चेति । ईपाव-प्राप्नुयात, मागस्य स प्राप्यं याचं प्राप्त भवतीति । ल्याद् पनि (सन 'स्पार इस्पस्य पयर्थफेऽन्यो प्रयोगः1) क्षत्रियः- याहुजः, (उदा रामायगं पटन् सन् ) निपवित्यम् - पृथ्योपरत्यमेव सर्वम्प इट यस्तु, १६ संसा. ऽस्ति तेनायुधमुफमेतदपि । पगिग - पैश्यः, व्यापारविधाता। जन लोकः, 'पपपत्यप्रायविक्रयतामरूपम् , पार-प्राप्नुयाद्, यतो वैश्यल्प 'व्यापारे लामो भवत्यिसोऽधिकधिमिच्छित न किमप्यस्ति, भव इदमपि महत्सुन्छ वसंते । पुनः, रातः- चतुर्यों वर्ण, जनः- लोकस्तु, भपि-निधयेऽण, महत्त्व म् - स्वजातिमानपत्वम् ,ईयात्-प्राप्नुयाव, तथा प्रामणः, 'उप स्वाध्यायनिरतम्' इत्यादि महदनछानलब्धालौकिकक वित्वप्रनिर्मपालमीकि विचिन्त्याविणमित्रस्याद्भुतयोगयलं,भरद्वाजवसिष्ठप्रति- महपिचरितं चसन्धार्य कयं न छिमणानुकरणतया बागृपमत्वं लभेत ? अवश्य मेव प्राप्नुयात् । एवं दशरयस्य धर्मकनिष्ठता, जनकल्यादप्रतिज्ञताम्, रामख्य स्वार्यशुन्य. * ताम, भरतल्यानुलोदारताम् , रावणस्य राजनीति, व मनसि विभाव्य कथं न क्ष. त्रियो शातराजनीविभूत्वा भूपतित्वं लभेत!। एवमेव क्षीणोऽपि पैश्या, हनूमत उद्योग साहसं च विचिन्त्य नियतं समुद्रप- रपारपर्यन्त मपि व्यापार कुर्वन् पण्यफलमपूर्वं कथं न लभेत? एवञ्च राम्रोऽपि हनूमद्विभोपगादीनां शांश्च स्वामिसेवानियमेनाद्भुतप्रति- पालामं ज्ञात्या, कयं न सेवापामादरं कृत्वा महत्संगान्महत्वं लभेतेति ?। अन्न चातुर्वर्ण्यस्य स्वल्वामिलपितातुलमहत्वलामोपदेशदशनादस्य रामायः णत्याध्ययन श्रवणं मननन्न परमावश्यक चेति प्रदर्शितम्।, सावधानधिया-एततः पठतः सर्वो दुर्गुणोऽपसर्पति सकला गुणाश्च स्वयं तत्र ल्यातुमायान्ति, अतः सर्वहि- ताभिलादिमिर्जन पठनीयमेवैतचरितमिति भावः । सकलविद्यावलबुद्धिधनविक्रमालिनमपि रावणं तृगवन्मत्वा, वापस राज्य. च्युतमपि राममनुरक्ता सीता आसोदिति विचार्य कथं न शकलोनापि कुलीना ..

·. . २ मूलरामायणम्। भविष्यति ? नीचेन निपादेन रामस्येव, कधं न श्रीमतो जनस्य स्वबान्धवेन । माः धारणेन सह समान व्यवहारः कर्तुमुचितः ? । समासादि-द्वाभ्यां जन्मसंस्काराभ्यां जायत इति द्विजः । पाचि झपमा, वागृपमस्तस्य भावो वागृपमत्वम् । भूमः पतिर्भूमिपतिः, भूमिपतीयो भूमिप. तित्वम् । पर्ण मूल्यं तदन्तिीति पण्यानि प्रयविम्यादणि वस्तुनि, त: साध्य मूलाद द्विगुणत्रिगुणवृप्यादिरूपं फलं यस्यतत्पण्यफलम् तस्य भावः पण्यफलत्वम् : व्याकरणम्-पटन+पद+ शत् । ईयात्ण+विक लिए। वाच्यान्तरम्-पटता द्विजेन घागृपमत्वमीयत, क्षत्रियेण भूमिपतित्वीयेत, वणिग्जनेन पण्य फलत्वमीयेत, शुद्रेणापि महत्त्यमोयेत् । कोपः-'वारभारत्या वयस्यापि इत्यनेका सामाः । 'व्याहार उतिर्लपित भापितं वचनं वचाइत्यमरः । 'अपमः स्यादादिजिने पभे भैपजे स्वर । पूर्णरन्धे कोलपुच्छे श्रेष्ठे चाप्युत्तरस्थिता" इत्यनेकार्यसद्ग्रहः । 'पणो पूतादिपूत्कृष्ट भृतौ मूल्ये धनेऽपि च' इत्यमरः । सराथैः-यः कश्चिदिदं संक्षितरामायणं पठेत् स स्वस्याभीष्टं लभते, अर्यादुका संक्षिप्रामायणे, चातुर्वण्र्याचारशिक्षोपदेशो वर्तते, अतः सर्ग वर्णाः स्वस्यवर्गानु. कूलशिक्षा कथं न प्राप्स्यन्ति ?, तथा योऽलसः स हनुमतोऽनिर्वचनीयमुद्योग शि क्षाधिया.स्वीकुर्यात्तदा कयं नासौ दुःसाध्यमपि सुसाध्य करिष्यति ? योऽव्यवस्थि तचित्तः शिक्षाधिया इदं पठित्वा हदये ल्यापयेत्तस्य, रामस्प स्वार्थत्यागपूर्वव नियमहढ़त्वम् , भरतस्य चालौकिक राज्यत्यागं विलोक्य कथं न परार्थयुधियंत्र स्थितचित्तताऽपि भवेत् ? यः सकलशास्त्रपारङ्गतोऽपि नीचकर्मनिरतो भवेत्, स:- कथं न रावणवत्सगणो नहुक्ष्यति, उद्योगी जनो नलस्य समुद्रबन्धनमिव कि दुःसा. ध्यं न कुर्यात् ।। बलिष्ठोऽपि प्रमादी जनः कथं न वालीव नश्येद् १, रामल्या वानराणामिव लघूनामपि साहाय्य कार्यसाधकमेव भवतीति, रामसुप्रीवयोरिवैक. विषयलक्ष्यवतोमैत्रीजायते, हनुमचरितं हृदये विधाय कथं न स्वामिभको भवेत् ? । भाषार्थ:-(इस रामायण का.) पाठकरता हुआ ब्राह्मण योलने मे श्रेष्ठता को प्राप्त करेगा, यदि क्षत्रिय (हो तो) राज भाव को प्राप्त करेगा (राज होगा) वैश्य हो तो खरीदने वेचने का फल लाभ प्रांस करेगा (लाभ उठावेगा, और शुद्ध हो तो (.अपनी जाति में ) बड़ाई को प्रातः करेगा ( जाति के लोग मादर करेगें.). इति भीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे प्रथमः सर्ग: इंति मूलरामायणं समाप्तम् ।

·अथ रामायणपाठन शिक्षा ग्रहणम् । (१) प्रामणसेवया यज्ञाचरणेन चेह जगति न किमपि दुर्लभ वस्तु विद्यते, यथा जराऽऽतुरस्य दशरथस्य तत्प्रभावादेवेश्वरांशाश्चत्वारस्तनयाः सम्बभूवुः (३) अवश्यं दुःखानन्तरं सुखं सुखानन्तरच दुःख जायते जन्तूनामतः सु. साखयोरवसरे स्थिरचितेन भवितव्यम् । (३) यस्य हेतो£पां निला संकल्पः, सच तेपामवश्यं मिलत्येव, यथाः दशरथस्य पुत्रप्रातिः, जनकल्य हरधनुभङ्गकरणपूर्वकं वरलाभश्चेति। (४) सतां सङ्गत्या जनस्य कि कि नापूर्व गुणरत्नं सिद्धयति ? यथा विश्वा मित्रसहवासादामलक्ष्मणयोर्दान बहननेनालौकिकं यश, दिव्यास्त्रलाभा, याज्ञव. ल्क्यशतानन्दजनकादिभिः - परिचयः, औलोक्यरत्नरूपयाऽवर्णनीयरूपसद्गुणंया. सीतया सह विवाह इत्यादि सञ्जातम् । (५) गृहे निवसतां गुणगौरवपरियो जनानां विशेषतया न जायते, तेन स्वगुणोत्कर्णप्रकाशाय देशभ्रमण करव्य, तदा तद्गुणानां सर्वत्र गन्धः प्रसरति, यथा रामस्य विश्वामित्रेण सह श्रमत एव मारीचादिनिराकरणेन, जनकयज्ञे धनु भनेन च लोकोत्तरं यशः प्रसृतम् । (६) सर्नेषु शुभ कार्येषु विघ्नांनि वर्तन्त एव, तत्रयेधीरास्तेषों पुरस्तानि विलीयन्ते स्वयम् , ये चाधीरास्तानेव वानि बांधते, यथा विवाहसमय राम प्रति परशुरामस्य तर्जनादिकम् । (७) दुर्जनसंसर्गो न कर्तव्यः, तेन साधोरपि मनो वैकृत्यमुपैति, यथाऽतीदर सौजन्ययुक्तायाः कैकेय्या मन्थरासनाद, अती दुर्जनादू दूरमेव स्थातव्यं स.. साधुभिः। (८) स्त्रीणां विश्वासः कदाऽपि नो विधेयः, न चातस्यै हृदयं दद्यादू, अ.. न्यथा प्राणहानिशङ्का जायते, यथा दशरथस्य प्राणनाशोऽभूत् । (९) यः किल राजसिंहासनारुतप्रायस्य, तत्क्षणे पितुईनगमनाज्ञयारण्य प्रस्थितस्य रामस्य प्रसङ्गोपाख्यानं पठिष्यति, स कथं न पितुर्मातुश्चाज्ञापालन करिष्यति । (१०) यः स्वार्थ मुन्नति, तस्यैव स्वार्थसिद्धिर्भवति, यः स्वार्थाय परार्थ- बाधांमाचरति, तस्य प्रत्युत स्वाहानिर्जायते, यथा यद्यपि रामः प्रासमपि"राज्य भरतस्याथै त्यकवान्, तथापि चतुर्दशवर्षाणि वनवासिनी शासको भूत्वा, तदूर्ध्व पुनरयोध्यायामपि राजसिंहासन - लेब्धवानेव; अथ कैकयी तुस्वपुत्रार्थ रामस्य राज्याभिषेके विघ्नं कृतवती, तेन तु नहि भरतः सुखी, अपितु स्वयं विधवाऽनाथा . चजाता।

·शिक्षाग्रहणम् । . (११) या वनिता वनं प्रस्थितेन रामेण सहानुनजन्या जानक्याः कथानक स्मरिष्यति, सा कथं न पतिव्रता, पतिप्राणा च भविष्यति ? । (१२) यो वनवासिनां सीतारामलक्ष्मगानां चरितं पठित्यति स सदा सर्व स्यामवस्थायां प्रसनः ल्याल्यति । (१३) सर्वत्र द्विचत्वारः सखायः, शवश्व तिष्ठन्त्येव, नही केवलं सर्ग शत्रवः नहि केवलं मित्राणि चसंजायन्ते, यथा रामसहशल्यापि वने कियन्तःशत्र: (१४) संकटेऽपरिचितपदेशे. च वृद्धस्य प्रसिद्धस्य संगत्योपदेशो पाया, यथा रामोभरद्वाजाश्रमं गत्वा तस्माद् वनस्य सर्व रहस्य ज्ञातवान् । (१५) स्त्री एवं कलहस्य, सर्वापदोऽपि मूलए, यदि शूर्पणखा रामायणे 'पात्रं न स्यात्, तदा रामरावणयोलोकिकहरायो प्रायो विरोधो न भवेत् । (१६) अतिरूपया कन्यकपा विवाहोऽनर्यमूलक एव, यथा रामः सीताया अलौकिकरूपसम्पदा रावणेन हतायाः कारणादत्यन्तं खिन्नो जातः । (१७) स्वगृहे चेत्साधारणमपि वर्क माण्डं वर्तते, तदा तेनैव निर्वाहः कार्य: नहि विशेष किमपि वस्नु विलोक्य मनो मोकव्यम् , अन्यथा महती हानिर्भवति, यथा काचनमृगमवलोक्य रामस्य सीताहरणं जातम् । (१०) अनाथाऽबलारक्षणार्थ रक्षगीयप्रागल्याप्युत्सर्गः कर्तव्य एव, यथा जटायुषा गृघेण सोताऽणे कृतम् । (१९) प्रत्यक्षे शङ्किताऽपि नीचः शत्रुः परोऽपि हानि करोत्येव, यया रा. चणो रामस्य सीताहरणम् । (२०) नीचजातिकृतोऽपि सत्कार स्वीकर्तव्य एव, यथा रामः शबर्याः स. कारं सहर्षमझीकृतवान् । (२१)विपत्तौ निश्चयमोघरो नानारूपेग साहाय्यं करोति, अतो विपदि धैर्या. चलम्बन युक्तम् , यथा रामस्य सीताहरगदशायां हनूमत्सुपीवप्रभृतयः सहायकाः। (२२) सचरित्र एवं जनो यदि मध्यस्थस्तदोदासोनावपिसम्मेलयति, मध्य. स्थाऽसच्चरित्रस्तु सम्मिलितावपि विवटयत्येव, यथा हनूमान् रामसुप्रीवयोः संयो. जका, शूर्पणखा तु रामरावणयोविरोधवर्धयित्री। ६.२३) तुल्यलक्ष्यवतोर्वास्तवं प्रेम भवति, भिन्नभिनलक्ष्ययोस्तु प्रेम क्षणिक मेव यथा,स्त्रीविच्छेदात्तयोः रामसुमीवयोमंत्री, मिनलक्ष्यवतो रामवालिनोवैरम् । (२४) येन मैत्रीमिच्छेत्तस्यादावोपकारमाचरेत् , तदा पश्चात्स्वस्योपोष्ट. सिद्धिर्जायते, यथा रामस्य पूर्व सुग्रीवशवालिहननात्सीताप्रातिः । (२६) स्नेहो दुःखल्य कारणम् , यतो रामस्य हेतुना सीता, तथा सीतायाः कारणेन रामश्च मिथ एतौ वियोगेन खिनौ । P - ·शिक्षाग्रहणम् (२६) उद्योगे कृते किं न सिद्धयति ? यथा द्वीपान्तरप्राप्ताऽपि सीता कपिना हनुमताऽऽसादिता। (२७) एकोऽपि चेद् गुणी बुद्धिमांश्च जनः कुले भवेत्तदा सर्वे प्रभावादेव प्रचलन्ति, यथा हनूमतः प्रभावादन्येऽपि कपया अथवा नलस्योद्योगेन सर्व समु. नमुत्तीर्णाः। (२८) नहि केनापि सह विरोधः कर्त्तव्यः, येन केनापि मित्रता रक्षणीया, स. समये सुखदेव भवति, यथा रामस्य वानरैरुपकारी जातः। (२९) यावन्धिान न दर्पान्धदृष्ट्या पश्यन्ति, तावशेषां प्राकृतिक ज्ञानं,. सया व परगुणावगमयोग्ययोधो न उत्पद्यते, यथा रामस्य कोपात्समुद्रस्य विनयः । (३०)प्रमीराज्ञां विनाऽपि तद्विरोधिनोऽनिष्टचिन्तनं कार्यम् , तया प्रभोराज्ञः याऽपि सहसा तस्य हानिर्न कार्या, तथा प्रभोराज्ञां यिनाऽपि प्रभोपकारः करीपः, गया हनूमान् रामाज्ञां विनैव लशं ददाह । (३२) येन विरोध उत्पद्यते, वरपक्षीयस्तेन विरुदय चेदागच्छेत, तदा तं यत्नेन मेलयेत् , तेन मणानुपकारो भवति, यथा रामस्य विभीपणद्वाराऽसाध्यसिद्धिः । (३२) कुदेशेऽपि साधवः, सुदेशेऽप्यसाधवो पन्त एव, यथा लक्षायां विभी- पणा मुनीनां वसतावपि दानवाः । (३३) परदारहरणसममन्य_शध्वंसकर कर्म न विद्यते, यथा रावणः सीतामप- इत्य सवंशा यमस्यातिथिमूव। (३४) सदंशजाता, सकलविद्यानिष्णातोऽपि जनः कुसङ्गत्याऽसय सनेन च मिन्यो भवति, यथा रावणः । (३६) कालवशीभूतेन वान्धवादेः पथ्यं वग्नं गरलमिवानुभूयते; अकल्याणमेव येन भवति, तदेवाभूतमिव बुध्यते, यथा रावणल्य विभीषणलन्दोदरीप्रभृतीनां वचन हितमप्यहितमिव । (३६) चीचकर्मणा नियत कस्मिन्नपि समये सर्वेश्वरस्यापि सर्वनाशो भवत्येव, यया रावणमा - (३७) दृढप्रतिजस्यसर्वमीप्सितमीश्वर: स्वयं साधयति तथा रामस्य । एवमनेकारशिक्षा निःसरन्ति रामायणात् किमधिकलेखेनेति इति संक्षेपतो रामायणपाठेन सिक्षालामः । इति रामायणप्रकरणम् । HAT .

·THE
MAHĀBHARATIYA
SHILANIRUPANĀDHYAYA
By
VYASA
WITH THE.SUDHA COMMENTARY BY .
KAVYATIRTHA JYOTISHACHARYA
PANDIT SRI GANGADHAR MISRA
.
,
महाभारतीयशीलनिरुपणाध्यायः
::... श्रीमहर्षिव्यासविरचितः।
"प्रथमपरीक्षापाठ्यपुस्तकम् ।।
कान्यतीर्थ-ज्यौतिषाचार्यपदवीधारिणा-मिश्रोपनामकेन
श्रीगङ्गाधरशर्मणा कृतया सुधाटीकया समन्वितः ।
-
प्रकाशक:
11THER
.
श्रीहरिकृष्णनिबन्धभवनम् , बनारस सिटी।
- १९९१

·न्ध: साता। अथ महाभारतीयशीलनिरूपणाध्यायस्य पात्रपरिचयः। देवयतो वो भीष्मः अस्य माता गङ्गा, पिता महाराजः शन्तनुरासीद, म. यमतीय प्रतिज्ञोक्षुण्णब्रह्मचर्यो धनुर्धराणामाचार्य:, फौरवाणां पाण्डवानां च पितामहनावावविक्रमवशन् , अनेनैव समरे श्रीकृष्णस्यापि प्रतिज्ञा (नाई महा- भारते शल्यं धारयिष्यामीति रूपा ) खण्डिता, महामारते सर्वत्राय पितामह इति संज्ञया प्रयुज्यते। राष्ट्र:-अयमम्पिकायां व्यासेनोत्पादितो गोलकः पुत्रः, गोधानसमये लजया यतोऽम्बिका नयने निमीत्य व्यासान्तिकं गताऽत एव तत्पुत्रोऽसौ जन्मा. पाण्डः-अयं एतराष्ट्रानुजोऽतोव सुन्दरो वीरश्च पाण्डरोगाकान्तोऽपि ज्ये. स्य(जन्मान्धत्वासघुरपि राज्ये नियुक्तः संव: युधिष्ठि:-अयं पाण्डोः प्रथमस्तनयोऽतीव धर्मवान् , अस्य चत्वारोऽनुजा भीमार्जुननकुशसहदेवाभिधाना आसन् , तन नकुलसहदेवौ मादीसुतो, इतरेच प्रयो युधिष्टिराया कुन्तीपुत्राः, एपामेकैव पत्नी द्रौपदी परमपतिवताssसीत् । कुन्ती-इयं कुन्तिभोजस्य यादवप्रवरख्यात्मनाऽनूढा एवातिथ्यतोपितस्य दुर्वाससोमन्त्रप्रभावादाहूतेन सूर्यण बलादुपभुक्का, ततो जायमान तनयं कर्णनामानं ज्यभिचारगोपनाय धानोद्वारा जही; पश्चात्पाण्दुना विवाहिता, इयं श्रीकृष्णस्य पि. सम्बसान्त एव तस्य पाण्डवाः पैतृण्वसेया भ्रावर आसन्। मादीइयं मद्रदेशा (मद्रास ) धिपत्य शल्यस्य भगिनी, अवर्णनीयसौन्द- यशालिनी आसीत् , यदा कुन्त्यां पाण्डोरेकमप्यपत्यं नोत्पन्नं, तदाऽपत्येच्छया तेनाल्या विवाहः संवृत्तः, परं चिरावस्यामपि विवाहफल किमपि न विज्ञायाति. सिनस्य स्वामिनश्चिन्तादूरीकरणाय कुन्ती मुनिदत्तमन्त्रशक्ति तस्मै निवेद्य, तदा- ज्ञया धर्ममाहूय युधिष्ठिर, वायुमाहूय भीमम् , इन्द्रमाहूयार्जुन च जनयामास । तथा च माद्यपि अनपत्यदुःखतप्ततया पति सम्प्रायं तदादेशेन कुन्त्या मन्त्र गृहीत्वातेनाचिनीमारावभिमन्य नकुलसहदेवावुत्पादयामास । गान्धारी इयं गान्धारराजात्मजा एतराष्ट्रस्य धर्मपत्नी, दुर्योधनादीनां श्रा. तृशतानां जनयित्री परमपतिव्रताऽसीत् , अनया जन्मान्धवरेण सह स्वविवाहघ- टनां निशम्यैव पक्किया निजनयने पिहिते। दुर्योधनः-अयं धृतराष्ट्रस्य ज्येष्ठः पुत्रः कौरवाणां राजा दुष्टचित्तो बाल्या. देव पाण्डवविरोधी, सभायां छूनेन पाण्डवं जित्वा तद्दयितां द्रौपदी विवस्त्रां क. मैच्छत। (१) राज्ये संस्थापितः पाण्डुः कनीयानपि मन्त्रिमिः । भन्धत्वात धतराष्ट्रोऽसौ नाधि धारे नियोजितः ॥ मा० द० स्क० ३ ० । ॥

·महामारी निकायबारे मा- पतरकी ब + . इल-गानी शुभ-बिरेन्द्र पुत्र विकसित लान- -- मुरदेव.. गुदिन्नन् देड- गरिक नगर स कुट जीरा नाममा -- m है प्रय भारतीपशोजनिसलाध्यायल्य सचिमच्यानकम्। तेरे बिहान दर्ज कर का दारूति वन किन्नर बहुमुनाल्दिोजहन्ना बाकि इन बदलने पर जन हु मैकगई.डीदेवी व्हिा रे - ·संक्षिप्तकथानकम् । वता प्रवृते राजसूययज्ञे नानादिग्देशात्सचितामतुलां लक्ष्मी, तथा देवसमाऽधिक शोभा भवदीयां समां विलोक्य स्वाभाविकासूयेयाकलुपितान्तः। करणस्तत्रापिः भवद्विरुदतया च विशेपेण सन्तप्तचित्तो दुर्योधनस्तदानोमेव तमासीत् कुरुवरं पितरं एतराष्ट्रामुपगम्यापृच्छत्- अहो ! पितः ! एतावती समृद्धिः सुरेन्द्रस्यापि सदने नास्ति, न चैतत्सम मुख देवा अपि प्राप्नुवन्तीति मन्ये, वत्कथमेते चेदृशा भाग्यवन्तः ?, इति वेत्तुमुः त्कण्ठामपनय। धृतराष्ट्र उवाच- भोः पुत्र ! हन्त !!! त्वयाऽप्यतुलनीयमैश्चर्यमातम् , तवानुजाः, सुहृदादयः परिवाराश्चापि सदा किकुरा इवाज्ञाकरा वर्तन्ते, महाराजाहंबहुमूल्यलब्धानि पह कौशेयादीनि वखाणि परिदधासि, नित्यमगणितमिष्ट पोलिका लप्सिका कुण्डलिनी: शिखरिणीः रसाला-मोदक रसगोल-पिटक-प्रभृतिभिर्मिष्टान्नैरादेकवटी-कृष्मा. ण्डवटो-तुम्बीवटी-मूलवटी-वृन्ताकालुकादिभिर्व्यन्जनहुविधैः पसान्वितैरु. चकैरनेकरूपः, सुकोमलैरन्नैर्दुग्धदधिनवनीतधृतादिभिर्गव्यैश्च नानाविधमकरन्द. वासितसुशीतलनिर्मलजलेन सह सुपचकदली रसाल-पनस-दाडिम द्राक्षाऽवीजा. वीजपूरक नारिकेल-जम्बू प्रभृतिभिर्मणिखचितरजतकाञ्चनमाजने भोजनमाचरसि, सायं प्रातश्च राजमार्ग मनोजवाः स्यन्दननियुक्ताः (योजिताः) वाजिनो वहन्ति (भ्रामयन्ति ) त्वाम् , शारदीयपूर्णचन्द्र चन्द्रिकोज्वले स्फकिसुधाधवले सौधे दुग्धफेननिभशय्योपरि स्वपिपि, नहि साम्प्रतं पाण्डवा अपि प्रतिकूलाः सन्ति, तहि कथं त्वमीदृशः साधारणजन इव परसम्पत्ति विलोक्य विवर्णवदनोऽस्फुटवचनः खिद्यते, इतिश्रुत्वा प्राह दुर्योधनः-- पित ! किमेवं बालमिव मां परिवोधयसि, क्व यौधिष्ठिरी सुरेन्द्रस्पृहणीया.स. मृद्धिः, कच मदीयोऽनयोः पर्वतपरमाण्वोरिव वर्ततेऽन्तरम् । नो चेत्तहि कथय, युधिष्ठिरमहानसे यथा नित्यं, सुवर्णस्थाल्या दशसहस्रसं. ख्यका जनाः पीयूपोपममनेकविधमन्नं भुञ्जते, किं तथैव मदीयेऽपि पाकालये ?, तथा च यावन्ति रत्नानि यावन्तो नानाकृतयो मणयस्तन विलोकितास्तावतस्त. दन्यत्र पुनः क द्रक्ष्यामि ?, एवं दिव्यमृदुलपल्लवसुमनैरनेकैर्भक्ष्यपेयलेह्यचोष्यैः पदा. थ श्ाला कृतां तदीयां सभामद्राक्षम्, नहि ताशी मनोहरा सुधर्माऽपि भवेदिति मन्ये, तत्सर्वस्मृत्वा विस्मरामिनिजनयनस्पन्दनमपि,तथा तित्तिरवर्णान् सिन्धुनदी. यान घोटकांच, नानाविधानि पकौशेयांशुकानि च.विलोक्य, तत्प्रांत मदीय चेतस्ततोऽप्यधिकसम्पत्तिसम्पादनोपायं विचिन्तयदुद्विग्नं तदपह तमिव प्रतिभाति, तयदि जानासि कमप्युपाय, तहि कथय तमिति ?। एतच्छ्रुत्वा धृतराष्ट्रोऽब्रवीत्- - ·. संक्षिप्तकथानकम् । भो यवमिच्छसि, तर्हि केवलं शील (चरित्र) वान भव, यतास्नैलक्यमपि शोलवता जेतुं शक्यते, नहि किमपि दुःसाध्य शोलवतां जनानाम् । तथा हि-पुरैकदा सूर्यवंश्यो मान्धाता नाम नरपतिः शीलालेनैवैकरानेणा- खिलामिलां जितवान् , एवं जनमेजयेन दिनत्रयेण, नाभागेन सप्तरात्रेण, शीलेनैव वसुधा लक्ष्मीच स्वयं तानुपस्थिता। दुर्योधनः-तहिं तच्छीलंकथमुपलभ्यते, तत्सत्वरं कथय ? पृतराष्ट्र:- भो पुत्र! शृणु, पुरैकदा शोलमेवोदिश्य पुरातम एक इतिहासो नारदेन व. गितस्तमुदाहरामि, एकदा शीलपलेन दैत्यप्रवरेण प्रहादेन सुरेन्द्र जित्वा, तस्य पद. मपहृतम् , त्रैलोक्यमपि स्वायत्तीकृतम् , ततो हतप्रभो गतश्रोकः सुरेन्द्रः सुरगरोरा. श्रमं गत्वा, तं प्रणम्य पुरतोवद्वाजलिर्भूत्वाऽपृच्छत्- भो गुरो ! सर्वमुदन्तं वेत्सि एव, नहि किमप्यज्ञातं तब विद्यते, अतः कथय कि तज्ज्ञानं ?, येन सदा क्षेममेव भवति' इति श्रुत्वा वृहस्पतिर्मोक्षविषयकं ज्ञानं तस्मै आदिदेश, परन्तु तदू मनसि त्वाऽपि पुनवाच सुरेन्द्र:-गुरो। इदं तु ज्ञातम् , इतोऽप्यधिकमपि चेद्वेज्ज्ञातव्यं, तदा तदपि कृपयाऽऽदिश, तव पादयोः 'पत्तामि। गुरु:-हे देवेन्द्र ! विरजीव, अय तद्विषोऽस्ति मत्तोऽपि विशेषज्ञो भृगुर्देस्य. कुलगुस्स्तत्सकाशं गत्वा जानीहि तत् । तत इन्द्रो भार्गवसमीपं गत्वा तस्मादपि श्रेयस्कर ज्ञानं साधारणतयाऽवग. भये, तदधिकज्ञानजिज्ञासाञ्च कृतवान् । अथ ज्ञात्वैतामिन्द्रेच्छां भृगुरुचे- है इन्द्र ! एतद्विषये मतोऽपि विशेषज्ञः प्रलादो नाम दत्यराजो वर्तते, इत्यु- क्त्वाऽन्तर्दधे। ततस्तदानीं विप्रवेषं विधाय मेधावी देवराजः प्रह्लादनिकटं गत्वा स्वकीयं ज्ञातव्यं न्यवेदयत् , तच्छ्रुत्ला दैत्यराज आह-त्रैलोक्यराज्यमारव्याख्य मे नास्त्यवकाश: शिक्षयितुम् । इति निराशाजनकमुत्तरं निशम्य कार्यार्थी द्विजवेषधरः सुरेन्द्र उवाच-भो महाराज! यदा भवतामवकाशी भवेत्तदैव मी शिक्षा देया, न हि मदर्थ भवद्भिः स्वकार्यलोपोविधेय इति । अदं धैर्यान्वितं वचनं निशम्य सन्तुः प्रह्लादः शुभेमुहूः तस्मै विप्रवेषधरा. -येन्द्राय ज्ञानतत्त्वं ददौ, ततः स चापि ययोचितां गुरुसेवामाचरन् प्रह्लादस्यातीव विधासपानं भूत्वा पुनरपृच्छडू, भा.ज्ञातव्यं तु सर्वे भवञ्चरणानुकम्पया. ज्ञातम्, किचिदेतत्कौतूहलमवशिष्टं तदपि कथप, कथं भवनिखेलोक्यराज्यमासादितमिति? ततः प्रह्लाद उवाच-अहो।विप्रवर १ श्णु, अहं खलु सर्वेषामुपरि वर्तमानोड पिन हि कदापि राजाऽस्मीति: गौरखेग ब्राह्मणमपश्यम् , हि पश्यामोदानीमपित . . .

·सुधाऽऽस्यया टीकयोपेतम् । अपि सु तेषामुपदेशमादाय सदगे पसामि ते च मम भक्ति अदाच विज्ञाय मां मुकदया भूत्वा स स्पटतथा कथयन्ति, तदेतज्जगति अमृतम्, एतदेव संका शिक्षारहस्यम्, एतदेव दिव्यं सुर्यद माह्मणोपदिष्टं वचनं शिरसिं संध्य प्रव- तिव्यम्। इत्युक्त्वा तस्यातीपशुधपया तोपितो दैत्येन्द्रः सुरेन्द्र प्रत्युवाच- 'भो विप्र ? समानुपमपा सेवया नितरां तुष्टोऽस्मि, तेनान्यदपि वर तुम्य दा. मिच्छामि, स पुणोपेति श्रुत्वाऽतिमुदितचित्त इन्द्रो बालिवान- यवमनुप्रदो मयि, हि फि नाम शीलमिति ज्ञातुं महतीच्छा मम वत्तंते- सयमेव मम परः, तत तीन्द्रस्य गिरं भुवा तस्मै शीलस्योपदेशं तु दत्वा, तदनु, नार्यसाधारगोजनः, अवश्यमेव प्रभायवान् जनः कोऽपिइति चिन्तया विकलो जाता। एवं चिन्तयन् स्वाय शरीराच्छायाति महायुति तेजोविशेपं निर्गतं दृष्ट्वा. ऽतिविस्मयापन्नो दैत्याधिपतिस्तमपृच्छर' 'को भवान् ? 'कुतः क्व प्रयासि ?? इत्येवं तेन : शीलोऽस्म्यहम् त्वया त्यको गच्छामि वस्तु भवच्छुश्रूपके ब्राह्मणे, इत्युक्त्या इन्वशरीरे विशा अयशीले निर्गते दैत्येन्द्रदेशात् पुनधर्मोऽपि पुरुषाकारो निगंतस्तदनु सत्यं, तानुवृत्तं, ततोयलं, तदनन्त कमनीयकान्तिमयी लक्ष्मीश्च निर्ययो। तयते धर्मादयोऽपि प्रसादेनातिविस्मितेन पृष्टाः सन्तः स्वं स्वं नाम, तथा स्वसह विना न कुत्रापि वसामीति गमनकारणं विज्ञाप्य विप्रवेषवत् इन्द्रस्य परिचयम् (यो हि विप्रत्यया शिक्षितः स तव राज्यापहारक इन्द्र आसीत्तेनैक लोयराज्यधारकहेतुभृतं शीलमपट्टतमिति) अपि दत्वा इन्द्रशरीरे विविशुरिति । अय दुर्योधनस्तु सर्व शीलमाहात्म्यं निशम्य स्पष्टतया शीलं विज्ञातुमत्यु. त्कण्टितः स्वजन प्रत्युवाच प्राथ्याज च-- ततोऽवोचद् एतराष्ट्र:--मोः पुत्र! कर्मणा मनसा वाचापि कदापि केष्वपि. प्राणियनमिद्रोहः, सदैवानुग्रहः, ययाति धनवितरणनेति शीलं कथ्यते विज्ञः। तया । येन कर्मणा तु पापामुपकारो नहि भवेत्, प्रत्युत लज्जैव जायते, उत्स्वोपकारकमपि कर्म न करणीयम्, अथवा येनं कर्मणा समाजे कीतिवद्धते, अप. यशो हीयते तदाचरणीयमित्येव शीलस्य लक्षणम् । यद्यपि शील ( चरित) होना अपि जना: कंदांचित् कचिच्छ्रियं लभन्ते, पर- न्तथाऽपि ते न तां सम्यग् मुअते, अपि तु संमूलं नाशमाप्नुवन्ति। तदेतद्रहस्यं विदित्वा शीलवान भव, यदि युधिष्ठिरादप्पधिकां श्रियमिच्छं सीति, एवं तराष्ट्रेण दुर्योधनाय शीललक्षणमुक्तम् । तत् त्वमपि तथैवाचर, ततस्तत्फलं प्राप्स्यसीति । इति संक्षिप्तशीलनिरूपंणाध्यायकथा संमाता। .

·. १ अथ महाभारतीयशीलनिरूपणाध्यायः। प्रणम्य पूर्व गुरुपादपङ्कजं, ध्यात्वा मुहुः श्रीकुलदेवताच । कुर्चे ततः शीलनिरूपणस्य व्याख्यां सुधाऽऽस्यां शिशुयोधहेतोः ॥ इमे जना (१)नरश्रेष्ठ ! प्रशंसन्ति सदा भुवि । धर्मस्य शीलमेवादौ ततो मे संशयो महान् ॥ १ ॥ अन्वयः-हे नरश्रेष्ठ !, भुवि, इमे, जनाः, आदौ, धर्मस्य, शीलम् , एव, प्र. शंसन्ति, ततः, मे, महान् , संशयः, ( भवतीति शेषः )। व्याख्या हे नरश्रेष्ठ !- पुरुषर्पभ ! पितामह! माम! । भुवि-पृथिव्याम् , भूलोकइत्यर्थः । इमे- एते सर्वेऽपि, जनाः = लोकाः, ये परिचितास्ते त इत्यर्थः । आदौ- प्रथमम् , धर्मस्य सत्कार्यस्य, शीलम् =शुद्धचरित्रत्वम् , एव-निश्चयन, प्रशंसन्ति कीत्तयन्ति, ततः तस्मात् , तद्युक्तं वा न युक्तमिति तर्कयतः। मे =मम, महान् = परमः, संशया-सन्देह, जायत इति शेषः । सर्वेषां धर्माचरणानां मध्ये शीलमेव प्रधानं कथमिति मम मनसि शझोत्पद्यत इत्यर्थः । समासादि = नरेषु श्रेष्ठः, नरश्रेष्ठस्वत्सम्बोधन हे नरश्रेष्ठ !! व्याकरणम्-प्रशंसन्ति-प्रशंस+लट् । चाच्यान्तरम्-एमिर्जनधभल्य शीलमेव प्रशस्यते । कोप:-'शुचौ तु चरिते शीलम्' इत्यमरः । सारार्थ:-महाभारतानन्तरं शरशय्योपरिशायिनं भोमं प्रति युधिष्ठिरः पृ. च्छति, यद् हे पितामह ! संर्वधर्माणां शोलमेव मुख्य, तत्कयमिति कयित्वा, मम न्सन्देह दूरीकुर्विति। भाषाऽर्थः-(शरशय्या पर सोये हुए भीष्मपितामह से युधिष्ठिर पूछते हैं, कि, हे पुरुषों में श्रेष्ठ ! पितामह भीष्मजो ! संसार में सब लोग धर्मों में शील (अच्छे स्वभाव ) हो को प्रशंसा करते हैं, इससे ( सो क्यों ऐसा) मुझे भारी सन्देह होता है ( उसे दूर) कीजिये ॥१॥ यदि तच्छश्यमस्माभिर्वातुं धर्मभृतां वर!। श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं ययैतदुपलभ्यते ॥ २ ॥ अन्वया-हेधर्मभृतांवर ! तद्, यदि, अस्माभिः, ज्ञातुं, शक्यम् , यथा, एतद्, उपलभ्यते, च, तत्, सर्वम्, श्रोतुम्, इच्छामि । व्याख्या-हे धर्मभृतां-धार्मिकाणाम् , वर=श्रेष्ट !, धर्मविद्वर! इत्यर्थः । (१) मनुष्येन्द्र ? इति वा पाठः। (व्याख्या-मनुष्पेन्द्र !=मानवेन्द्र !, मनुष्येब्धि. न्द्रः, मनुष्येन्द्र स्तरसम्बोधन हे मनुष्येन्द्र) .

·सुधाऽऽण्यया टीकयोपेतम् । सत्-पीलम्, पदि-न् , जस्मामिः अस्मल्लार्जिनः, ज्ञातुम् = अवगन्तुम् , शम्पम् योग्यम्, तहि । यथा-पतिधिना, एतत् = शीलम् , उपलभ्यते प्राप्य. अपि, तशिक्षणविधानम्, सर्व-निरयशेणं, श्रोतुम् = आकर्णयितुम्, इच्छामि अभिसपालि समित्यल्याध्याहारः कर्तव्यः । समासादि-धर्म विनति येते धर्मनृतस्तपां धर्मभृगम् । पाररणम्-शासम्झा-तुमुन् । इच्छामि स्प्+छट् । उपलभ्यते उप+लग+ फर्मणि लट् । पाच्यान्तरम्-मया घोतमिप्यत, (अहम् ) उपलभे। सारार्थ:-परि-अस्मारशांतच्छीलंकथनाईकथय कथं च तत्प्राप्तुं शक्यते। भाषा:दे धर्मदेताओं में ग्रेट!, पितामह जी! वह (शोल) अगर इम से जानने योग्य हो, तो जिस प्रकार से ( यह ) निश्चय करके मिलै, वह सब सुनने को मैं इच्छा रखता है. ( अर्थात्-रूपाकर बताहगे, वह (शील कैसे मिलता है, यह सब मैं सुनना चाहता हूँ ) ॥२॥ कथं तत्प्राप्यते शीलं ? श्रोतुमिच्छामि भारत!। किलक्षणं च तत् प्रोक्तं १ हि मे वदतां वर! ॥ ३ ॥ अन्वयः-दे भारत !, नदू , शील, कर्थ, प्राप्यते, १ इति, (अहं) श्रोतम् , इच्छामि, हे वदतां वर, ! तत्, , (शील) किंलक्षणं, प्रोक्तम् , (इति) मे, चूहि । प्यास्पा हे भारत ! - भरतभूपवंशोत्पन्न !, तद्- ( यद् धर्मस्य प्रधान ल. अगम् ) पूर्वोक्तम् , शोलम् = उत्तमस्वभावः, कथं =केन उपायेन, प्राप्यते = लभ्यते, इति = एतद् , (अहं- युधिष्ठिरः,) श्रोतुम् = आकर्णयितुम् , इच्छामि = अभिल. पामि, (कथा) हे पदतावरणां, वर != श्रेष्ठ !, परोपदेशकुशल! इत्यर्थः । तधर्ममुख्यम्, चतु, निक्षगम् कीदृशस्वभावम् , प्रोकम् = कथितम् , लक्षणनैरिति शेषः । (इति), मेमां, यूहि कथय । समासादि-कानि लक्षगानि यस्य तत् किलक्षणम् । व्याकरणम्-प्राप्यते-प्र+आप+कर्मणि लट् । इच्छामि-इए+लट् । अहि-पू+लोट् । वाच्यान्तरम्-तत् कधं ( जनाः ) प्राप्नुवन्ति वा (अहम् ) प्राप्नोमि, (मया) श्रोतमिष्यते (त्वया) उच्यताम् । कोप:--'चिह लक्ष्म च लक्षगम्' इत्यमरः । सारा-यदू धर्मपु मुख्यं तच्छील केन विधानेन लभ्यते ? तथा तस्य ल. सणं च फिमिति भो पितामह ! मे कथयेति । . भाषार्थ:-हे भरत वंश में उत्पन्न ! वादा भीष्म जी! वह शील कैसे पाया - ·महामारतीयशीलनिरूपणाध्यायः । जाता है, यह मैं सुनना चाहता हूं, हे बोलने वालों में श्रेष्ठ ! और उस शोल को (लोगों ने) किस लक्षण वाला कहा है, अर्थात्-लोगों ने उस शील के क्या लक्षण बतलाये हैं, इसे (आप) मुझसे कहें ॥३॥ भीष्म उवाच। (भीष्मपितामह बोले। पुरा दुर्योधनेनेह धृतराष्ट्राय मानद ! आख्यातं तप्यमानेन श्रियं दृष्ट्वा (१) तथाऽऽगताम् ॥ ४॥ इन्द्रप्रस्थे महाराज ! तव सम्रातृकस्य ह । सभायां (२)चाह वचनं तस्सवं शृणु भारत ! ॥५॥ अन्वयः-हे मानद !, हे महारांज!, पुरा, इह, इन्द्रप्रस्ये, सत्रातृकल्य, तक, तथा, आगतां, प्रियं, दृष्ट्वा, तप्यमानेन, दुर्योधनेन, एतराष्ट्राय, आख्यातम्, स. मायां, च (यत्) वचनम्, (सः) आह, तत्, सर्व, हे भारत ! (त्वं)णु । व्याख्या-हे मानद !- सत्कारकारिन् !, महाराज! राजशिरोमणे, पुरा - पूर्वस्मिन् समये, इह-अत्रैव विपये, इन्द्रप्रस्थे-तमामके पुरे, सनातृकस्य - ससहजल्य, भीमार्जुननकुलसहदेवादिमिः सहितस्य, तव = भवतः, महाराजयुधि. ष्ठिरस्येत्यर्थः । तथा नानादिग्देशादपरिमेयाम्, आगताम्- आनीताम् , जित्वा समानीतामित्यर्थः । श्रियं = सम्पदम् , लक्ष्मीम् , दृष्ट्वा विलोक्य, तन्यमानेन% मंसूयाऽमिततान्त:करणेन, दुर्योधनेन तत्रामकेन एतराष्ट्रपुत्रेण, पृतराष्ट्राय:स्व. पित्रे, आख्यातम् - कथितम् , समायां संसदि, च = अपि, ( यदु- ययाभूत) वचनं - वचा, (स= दुर्योधनः ) आह= आख्यातवान् , तेत्- पूर्वोकम् , सर्व सम्पूर्णं, हे भारत !- हे भरतकुलोत्पन्ने युधिष्ठिर । ( त्वम् ) ऋणु=निशामय, ह- इति प्रसिद्धौ समासादि-भ्रातृभिः सह वर्चत इति सनातृकस्तस्य सभ्रातृकस्य । व्याकरणम्-आख्यातम्- आप+ख्या+त: । आह-चू+लट् । शृणु- शु लोट् । वाच्यान्तरम-तप्यमान आख्यातवान , उच्यते, श्रूयताम् । (१) तवागताम् । तिवा पाठः। व्याख्या-तव = भवतः, युधिष्ठिरस्येत्यर्थः । म गताम् =समागताम् , परित एकत्रीकृतामिति भावः। (२) चापहसनम् । इति वा पाठः। (भपहसनम् =उपहास:,) मयासुरेण सभा घनमीदृनिर्मित, यत्र दुर्योधनस्य स्थले जलभ्राता धौतवस्रोस्थापनम्, कचिजऽपि स्थर भ्रान्त्या यथावद्गमनेन पिन्छिलतया पतनश्च विलोक्य द्रौपदी जहास, तद्धसनमेव दुर्योधनस विशेषामर्पजनकं जातम, तेनैवासी सभायां घूतक्रीडया द्रौपदी जिवा विवक्षां कर्तुमैं छत तदेवोपासनम् ।। ।

·सुधाऽऽस्थया टोकयोपेतम् । . कोपर-स्यात्प्रपन्धे चिरातीते निकटागामिके. पुरा' इत्यमरः। 'समज्या । परिषगोडो समासमितिसंसद इत्यमरः । याहार उकिर्लपित भापितं. वचन सारा-पुरा इन्नप्रस्थ भयतां राजस्यपावसरे सम्पनामतुला सम्पद वि. लोक्यास्याज्यालासन्तप्तविशेन दुर्योधनेन स्वपिने यात्रियेदितं, तत्समहं कथया- मि, त्वं सावधानेन घेतसाणु । मापा:- पपा योग्य सत्कार करने वाले महाराज! पहले इसी विषय में इग्नप्रस्य में माहयों के सहित तुम्हारी उस प्रकार से (अनेक दिशाओं से) के आई हुई ( लाकर इकट्ठी की गई हुई ) सम्पत्ति को देख कर (ईष्यामि से) जलते हुए दुर्योधन ने ( अपने पिता) एतराष्ट्र से कहा था, और समा में जो वचन उस (दुर्योधन) ने कहा यह सब हे भरत फुलोत्रम! (युधिष्ठिर!) तुम सुनो। भवतस्ता सभां दृष्ट्वा समृद्धि चाप्यनुत्तमाम् । दुर्योधन(१)स्तदाऽऽसीनः सर्व पित्रे न्यवेदयत् ॥६॥ अन्वयः-दा, आसीनः, दुर्योधनः, भवतः, ताम्, समाम्, अनुत्तमाम्, समृदि, च, दृष्ट्वा सर्व, पिने, न्यवेदयत् । व्याख्या-तदा-तस्मिन्समये, मासीनः - उपविष्टः सभायां वर्तमान इत्य. यो । दुर्योधनः राष्ट्रज्येष्टपुत्रा, भवतः = युधिष्ठिरस्य, ताम्,- देवदुर्लभाम् , स्मरणीयाम् , अष्टपूर्वामित्यर्थः । सभा परिषदम्, अनुत्तमा सर्वश्रेष्ठाम्, स- सुद्विम्-धनराशिम्, 1-अपि, दृष्ट्वा-विलोक्य, असूयाग्रस्तो भूत्वा । सर्व- सकलं, भवदतुलसम्पवर्णनम् । (भाः कुतः एतान्यानीतानि ? कथं वा ? अहह कर्थ ममापि तव भविष्यन्ति ?, इत्यादि)न्यवेदयत् = मकथयत् । समासादि -न विद्यत उत्तमो यस्याः सानुत्तमा ताम् । दुःखेन युध्यत इति दुर्योधनः । व्याकरणम्- दृष्ट्वा दृश् = क्त्वा। न्यवेदयत् = नि+विद्+णि+लम् । पाच्यान्तरम् -दुर्योधनेन न्यवेद्यत् । साराय:-युधिष्ठिरल्यातुलां सम्पत्तिमवलोक्यासहमानो दुर्योधनो तराष्ट्रा- याकययत्। भाषाऽर्थ:-उस समय (सभा में) बैठे हुर दुर्योधन ने, आपको उस ( देव. दुर्लभ ) सभा को और सबों से श्रेष्ठ, धन की राशि को (अतुलं सम्पत्ति का. ठाठ बाट) देखकर सब ( अपने पिता एतराष्ट्र से ) कहा ॥ ६ ॥ (१) तदा दीनः' इति वा पाठः। (सदा तदानीम् , युधिष्ठिरसमृदिदर्शनावसर इति भावः। दोन:-खिनः, स्वशनोरभ्युदयं दृष्ट्वा देन्योत्पत्तिः स्वामाविस्येवेति.)::

·- : १० महाभारतीयशीलनिरूपणाध्यायः । श्रुत्वा हि धृतराष्ट्रश्च दुर्योधनवचस्तदा । अब्रवीत् कर्णसहितं दुर्योधममिदं वचः ॥ ७ ॥ अन्वयः-च, तदा, धृतराष्ट्रः दुर्योधनवचः, हि, श्रुत्वा, कर्णसहित, दुर्योध. नम्, इदं वचः, अब्रवीत् । व्याख्या-च-सपि, तदा तस्मिन् काले, एतराष्ट्र तनामको दुर्योधन- पिता, जन्मान्ध इत्यर्थः । दुर्योधनयवा-तनामकपुत्रस्य वाक्य, हि-नित्रयेन, सावधानो भूत्वेत्यर्थः । श्रुत्वा-आकर्ण्य, कर्णसहितम् = कर्णनाम्ना मिग्रेण सह वर्तमानम् , दुर्योधनम् - स्वज्येष्ठपुत्रम्, प्रति । इदं वक्ष्यमा गम्, वचः- यवनम्, अग्रवीत- अवदत् । समासादि-सृत राष्ट्र येन स धृतराष्ट्रः । दुयेन युध्यत इति दुर्योधन- स्तस्य दुर्योधनस्य वचः, दुर्योधनवचः, तद् दुर्योधनवचः। फणेन सह वर्तत इति कर्णसहितः। ध्याकरणम्-श्रुत्वा-श्रु+क्त्वा । अब्रवीत्-घू+लम् । वाच्यान्तरम्-मोच्यत । सारार्थ:-स्वपुग्नकयनं श्रुत्वा कर्णसमक्षे स्वज्येष्ठउन्नं दुर्योधनं वक्ष्यमाणं वचोऽवदद सृतराष्ट्रा। भापाऽर्थ-और तब धाराष्ट्र, अपने बड़े पुत्र दुर्योधन की बातों को सुनकर कर्ण के साथ ( बैठे हुए ) उससे यह ( आगे की बातें घोले ॥ ७ ॥ मृतराष्ट्र उवाच ( एतराष्ट्र दुर्योधन से बोले)। किमर्थं तप्यसे पुत्र! श्रोतुमिच्छामि तत्वतः । श्रुत्वा त्वामनुनेष्यामि यदि सम्यग्भविष्यति ॥ ८ ॥ अन्वयः-हे पुत्र!, किमर्थ, तप्यसे, 'तत्, तत्त्वतः, श्रोतुम्, इच्छामि, श्रुत्वा, यदि, 'तत् । सम्यम्, भविष्यति, तदा, त्वाम् , (अहम् ) मनुनेष्यामि । व्याख्या हे पुत्र ! - दुर्योधन !, 'किमर्थं कस्मै हेतवे, तप्यसे खिग्रसे, तव खेदस्य कि कारणमिति न जाने । (तत्-कारणम् ) तत्वत: यथार्थतः, प्रो. तुम् आकर्णयितुम् , इच्छामि अभिलपामि । तत् स्पष्टं कथयेति भावः । श्रुत्वा निशम्य, यदि-चेत्, (तत्-त्वयोक्तम् ) सम्पा=युक्तियुकम्, भविष्यति भवेत् , (तदा) त्वाम् =दुर्योधनम्, अनुनेष्यामि - उत्तरेण सन्तोषयिष्यामि, अर्थाद् यदि भवदुक्तमलोक स्याचदाऽहं सम्यगुत्तर न दास्यामि, अनेन इतराष्ट्रो यथार्थवक्तेति सूच्यते । समासादि-पुन्नाम्नो नरकाघ्रायत इति पुत्रस्तत्सम्बोधन हे पुत्र !। व्याकरणम्-तन्यसे-तप+कर्तरि लट् । श्रोतम्-श्रु+तुमुन् । इच्छामि ·सुधाऽऽस्या टोकयोपेतम् । ११ रुप । शुत्मा-पत्वा । अनुनेपामि मनु+नी+लट् । भविष्यति - भू+सृट् । पान्यान्तरम् त्वया फिमधे तप्यो, मया श्रोतुमिप्यते, त्यम् मयाऽनुनेष्यते, यदिसमोगा { समोबीनेन) भविष्यते । कोप:-'पयार्थतस्तत्त्वता यनुतः' इति शब्दार्णवः । साराण:-एतराष्ट्रो दुर्गाधनभ्यासूयया बदनं म्लानकमलमिव शिवणे वि. होय तथानफुट पचन पशुत्वा तज्ज्ञानार्थ तं पृष्टवान् । भाषाऽर्थ:-हे बेटा ! तुम किस कारण से खेद कर रहे हो, उसे ठोक ठीक (को) मैं सुनना चाहता सुनकर यदि यह ठीक होगा, तो तुझे समभाऊंगा ॥८॥ १२)बया च महदेश्वयं प्राप्त परपुरसय !। लिया भ्रातरः सर्वे मिनसम्बन्धिनः सदा ॥ ९ ॥ अन्वयः परपुरय!, (दुर्योधन ! ) त्वया, च, महन, ऐचर्यम् , प्राप्तम्, स, मातरः, मित्रसम्बन्धिनः, (च) सदा, सिराः, ( इव. तिष्ठन्ति )। च्याएया-हे पुरपुरअय! शराज्याक्रमणकारक !, यया पाण्डयोऽपि धनं. जयस्तयात्यमपोति भावः । त्वया दुर्योधनेन, च- अपि, महदू-अतुलम् , ऐच- -विमयः, प्राप्ठम् - लब्धम् , यथा पाण्डयन देशदेशान्तराद् भूपतीन् समरे जिल्लाऽसंख्यानि धनान्येकोक्तानि, तथैव त्वयाऽपि भूरिधनान्यगणितान्यानीता. नीति भावः । स सकलाः, (तब )- भ्रातरः- सोदव्याः, एकोनशतसंख्याः । क्या । मित्रसम्बन्धिनः- मुहदो बान्धवाच, किरा: सेवकाः, (इव तिष्ठन्ति)। यथा युधिष्ठिरस्य सर्व. भीमाद्या . अनुजा आज्ञापालकास्तथवावापि, प्रत्युत, तल्यापेक्षया तवैव विशेपेण यान्धवा वृद्धाश्योपतिष्ठन्ति तदा कथं पाण्डवानामैध. यमयलोक्य ते ईशी असूया जातेत्यहं न जानामि, वस्तुतः सन्तापकारणं न विलोपते मयेति भावः । समासादि-पुराणि जयतोति पुरञ्जयः, परस्य शत्रोः पुरञ्जय इति परपुरचय- स्तत्सम्योधनं हे परपुरलय !। किमहं करोमीत्येवं ये स्वामिनं वदन्ति ते किंकराः। मित्राणि च सम्बन्धिनाव मिग्रसम्बन्धिनः । पाकरणम्-प्राप्तम्-प्र+ओ+कः । वाच्यान्तरम्-त्वं महदैश्चर्य प्राप्तवान, सवः किरातृभिः स्थीयते । पारार्थ:-यया पाण्डवैरजितानि धनानि दृश्यन्ते तथा त्वयाऽप्यर्जितानि, (१) यदा या मादैश्वयं मित्रसम्बन्धिवान्धवाः । इति वा पाठः। (व्याख्या-यदा: यस्मिन् समये, मित्रसम्वन्धिवान्धवा मुहतप्रभृतयः स्वपरिवाराः, महदैश्वर्यं = विपुलधनम् , (महदेश्वर्य यस्य तम् साम्-दुर्योधनम् , पश्यांमीति शेषः ।)

·on १२ महाभारतीयशोलनिरूपणाध्यायः । तथा सर्ने परिवारास्तदेवाशाफरास्तदा कि स्वतोऽधिकमाशक्य वं सियम, -- तद् वदेति । - भोपाऽर्थ:-हे शष्ठ के नगर को जीतनेयाले दुर्योधन ! तू ने भी तो बड़ी सम्पत्ति प्राय ( एकही। की और तेरे दोस्त और माई रादर मी तोहर वक्त आज्ञाकारी बने रहते हैं, (तब क्यों यह देश, दुःखी होते हो)॥९॥ माच्छादयसि प्रावारानश्नासि पिशितौदनम् । (१)माजानेया वहन्त्यध्वाः फेनासि हरिणः कृशः ॥ १० ॥ अन्वयः-प्रावारान् . आच्छादयसि, पिशितीदनम् , अनासि, आजानेयाः, अधा, वहन्ति, केन, हरिणः, कृशः, असि । व्याख्या-प्रावारान् - उत्तरीययस्वाणि, कश्मीरपदकोगेयादीनीति भावः । (त्वम् ) माच्छादयसि-परिधत्से, पिशितौदनम् -मांसमिश्रितानम् , अपना. सि भोजनं करोपि, तथा। आजानेया-फुलोनाः, प्रसिद्धोत्तमयोटकवंशजा. तीयाः, श्यामकर्णा इति भावः । आधा घोटकाः, (त्वाम् ) वहन्ति प्रापय न्ति । एते सकलसाधारणभूपगुलभाः प्रत्युत महाराजोपभोगयोग्याः पदायांस्ने सर्वे त्वयि वर्तन्त एव, 'नहि चक्रवर्तिभोगयोग्यवस्तुना केनापि त्वं विरहितोऽसि । (तदा) केन-कीरशेन हेतुना, (त्वम् ) हरिणः- पाण्डवर्णः, चिन्तयाऽपगतरत: सन् । कृपा-दुर्चला, शुष्क इति भावः। असि वसे, तत् फेययेति स्वया नैर्व भाव्यमिति भावः। समासादि-पिशितज्ञोदनं च पिशितोदनम् । व्याकरणम्-आच्छादयसि-आइ+छद्+णिच् + लट् । अश्नासि+अश् +लर । वहन्ति वह लट् । अपि- अस्+लट् । वाच्यान्तरम्-त्वया प्रावारा माच्छाधन्ते, पिशितोदनमश्यते अश्वैस्त्वमु. यसे, केन हेतुना त्वया हरिणेन कृशेन मुयते । कोपः-'द्वौ प्रावारोत्तरासङ्गौसमौ वृहतिका तथा संव्यानमुत्तरीयं च' इत्य. मरः । 'मिस्सा स्त्री भक्तमन्धोऽधमोदनोऽस्त्री सदोदिविः इत्यमरः । 'पिशितं तर्स मांस पललं क्रव्यमामिपम्' इत्यमरः 'भाजानेयाः कुलीनाः स्युविनीताः साधुवा. हिमा इत्यमरः । 'घोटके वीतितुरगतुरङ्गाश्च तुरङ्गमा इत्यमरः । सारार्थ:-त्वं कश्मीरदेशीयकौशेयादिवहुमूल्यवखाणि धारयसि. प्रत्यहं मृग. (१)माजानेया वहति स्वां कस्माच्छोसि पुत्रक !' ॥ (व्याख्या-रे पुत्रक ! - वनय !; माजानेया-श्यामकर्णकुलजीताः, घोटका इति यावद् । स्वां- भवन्तं, दुर्योधनमि- लः। वहन्ति = वाइयंति, तदा (वं.) कस्मात कारणाग्छोचसि. नहि चिंताहेतु विशेषो इश्यत इति भावः) - ५ ·। सुधाऽऽस्यया रोकपोपेतम् । १३ पासनगमांससहितमनमसि, अतीव येगयतोऽश्वान् पाहयसि, पत्रावति महा बस्तु निर्मामानेऽपि कपमसन्नष्टो भूत्या यत्किचित् पाण्यधन विलोक्य सित्वो भवतीति, तध युफमदं मन्ये, इति । मापाऽर्थ:-(नुम) अच्छे शाल दोशाएं आदते पहनते हो. मांस के साथ मा (प्रतिदिन) साते हो, अच्छे खानदानी घोरे पर चलते दो, (फिर भी) स्यों पांडे पर गये तथा सूरा गये हो, ( सो यतामो) ॥१०॥ दुर्योधन उवाच । (दुर्योधन घोले) दश (१)तानि सहस्राणि स्नातकानां महात्मनाम् । भुसते रुक्मपात्रीमियुधिष्ठिरनिवेशने ॥ ११ ॥ अन्ययः-युधिष्ठिरनियशने, महात्मना, स्नातकानां, तानि, दश, सहस्राणि, मात्रीमिः, भुञ्जते । व्याख्या-युधिष्टिरनिवेशने -युधिष्ठिरमहानसे, माहात्मनाम् - महाप्रभा. पागां, स्नातकानां पेदाध्ययननिरतानाम्, तानि-प्रसिदानि, दश सहस्राणि- शतानि, अयुतमितानीत्पर्यः । रस्मात्रीमिः स्वर्णस्यालामिः, भुनते सादन्ति, भोजनं कुर्वन्तीति भावः । समामादि-रस्मल्य सुवर्णस्य पायः स्याल्य इति रुक्मपात्र्या, तामी सम्मपात्रोभिः । युधिष्ठिरस्य निवेशनं युधिष्ठिरनिवेशनं तस्मिन् युधिष्ठिरनिवेशने । ध्याकरणम्-भुमत- भुज+लट् । याध्यान्तरम् - महात्मनां दशभिः सहमभुज्यते । कोप:-'स्वर्ग कास्वर स्क्मं हेमकाचनमित्यपिइति कोपः। सारार्थ:-युधिष्टिरमहानसे प्रत्यहमयुतं प्रामणाः सुवर्णस्याल्यां भुक्षत इति । भाषाऽर्थ:--युधिष्ठिर की रसोई में ( हर रोज) प्रसिद्ध दश हजार महाप्र- मायशाली यंदाध्यायी प्रामण लोग, सोने के थार में खाते हैं ॥११॥ दृष्ट्वा च तां सभां दिव्यां दिव्यपुष्पफलान्विताम् । अश्वास्तितिरकल्मापान (२)वस्त्राणि विविधानि च ॥१२॥ दृष्ट्वा तां पाण्डवेयाना(३)मृद्धिं वैश्रवणीं शुभाम्। अमित्राणां सुमहतींमनुशोचामि (१)भारत ! ॥ १३ ॥ (१)सात सानाणि' इति का पाठः।व्याल्या-सात ! =पित: !! (२) एनानि' इति वा पाठः। (व्यास्पा-रनानि =मणीन् ) (१) 'क्षिमिन्द्रोपमाम्' इति वा पाठः । (व्याख्या-रन्द्रोपमाम् इन्द्र सम्पलिसमाम्, शबिम-ऐश्वर्यम्) (४) मानद!' इति वा पाठः । (व्याया-मानद-सम्मानकारक(१)।

·. महाभारतीयशीलनिरूपणाध्यायः । मन्वया- भारत !, , अमियाणां, पाण्यपेयानाम्, न दिल्या, दिव्यपु. प्पफ्लायिता, समां, वा, तितिरकरमापान, अश्यान, च, विविधानि, यना- णि, प, सुमहती, शुभां, धैश्रवणीम्, प्राविम्, एक्षा, अनुमोचामि । व्याख्या भारत भरतकुलप्रसूत !, पितः !! घ अमित्राणाम् -- विरुद्धपक्षिणाम् , पाण्डयेयानाम् -- पाण्टुपुत्राणाम् , पाण्यानां युधिष्टिरप्रति पश्चभ्रातृणामिति यावद । ताम्-- अटप्याम् , दिव्याम् =रम्याम् , दिव्य- पुष्पफलान्विताम् - स्वर्गीयकुसमुफलसंयुताम् , समाम् - समितिम् , दृष्ट्वा - वि. लोक्य, तथा। तित्तिरसल्मापान - तित्तिरपक्षियर्णसमानवर्णान , अश्यान्-घोट कान् , पुनः, दृष्ट्वा । तथा । विविधानि-नानारूपाणि, वन्त्राणि-पकौशेय. शालादीनि, पारधानानि, उत्तरीयाणि घ, दृष्ट्वा । सुमहतीम-अतिविपुलतमाम शुभाम्--परिष्कृताम्, वैचावणी = कौवेरी , कुरीम, कुबेरसम्बन्धिनोमित्ययः । ऋद्धिम् - सम्पत्तिम् , दृष्ट्वा विलोक्य, अनुशोचामि खेदमनुमयामीति । समासादि-पुष्पाणि च फलानि चति पुष्पफलानि दिव्यानि घ वानि पुप्पफलानिदिव्यपुष्पफलानि, दिव्यपुप्पफलैरन्वितेति दिव्यपुष्यफलान्विता त दिव्यपुष्पंफलान्विताम् । तित्तिरा स्व करमापाश्चियवर्णा ये तान् तित्तिरक. ल्मापान ।वैश्रवणः कुबेरस्तत्सम्बन्धिनी वैश्नवणी ताम् । न मित्राणीत्यमित्राणि तेषामित्राणाम् । व्याकरणम्-या+क्त्वा । अनुशोचामि अनु+गुर+लट् । वाध्यान्तरम्-मायाऽनुशुच्यते । कोप:-'सभासमिति सदा इत्यमरः । 'वोटके वीतितुरगतुरताच तुरङ्गमा" इत्यमरः । चित्रं किरिकल्मापशवलेताश्च कई इत्यमरः । सारा - शत्रूणां पाण्डवानां ध्यसभामिव तां समां, चित्रवर्णान् घोटकांन, कुदेरस्येवसमृद्धिं चालोक्याहमनुशोचामीति । भाषाऽर्थ:-हे भरत कुल में उत्पन्न पिताजी ! और (मैं ) शनुरूप पाण्डवों की उस दिव्य स्वर्गीय पुष्प-फलों से युक्त सभा को देखकर और तितिर के समान भनेक वर्ण वाले घोड़ों को तथा अनेक प्रकार के वनों को देखकर, और सबसे अधिक अच्छी कुदेर के समान सम्पत्ति को देखकर शोक कर रहा हूँ ॥ १२ ॥ १३ ॥ धृतराष्ट्र उवाच । (दुर्योधन से एतराष्ट्र वोले)। यदीच्छसि श्रियं तात! यादृशी सा युधिष्टिरे। विशिधां चा नव्याघ्र ! शोलवान सब पुत्रक ! ॥१४॥ अन्यया नरव्याघ्र !, तात !, युधिष्ठिरे, याशीसा, (वते ताह. शीशियं, यदि, इच्छसि, वा, विशिष्टाम्, इच्छसि, (तदा) हे पुत्रक!, शीलवाद, भव। : ..

·सुधाऽऽख्यया टीकयोपेतम् । १९ ब्यागया-दे नरव्या ! पुरुषभ!, ara-प्रिय !, दुर्योधन ! | युधिष्ठिर ज्येष्माण्डपे, सय रिपापित्यर्थः । यारशी- यथारूपा, सा=उत्तमा श्रीः, (वर्तते तारोम् ) प्रियं-सम्पदाम् , यदि घेत्, त्वम् । इच्छसि अभिलपसि, (तदा -तहि पुत्रक !-हे यत्स!, शीलवान् - सत्स्वभावशाली, भव-भः । आदी शोलमेय सम्पादय, ततः श्री स्वयमागमिष्यति । समासादि-रो व्या इय नख्यानस्तत्सम्मोधन हे नाव्याच!। शीलम- स्पास्तीवि शीलवान् । पाकरणम् इच्छसि इ + लट् । भव - भू+लोट् । वाध्यान्तरम्-त्वनेष्यते हे पुरक ! त्वया शीलवता भृयताम् । सारा-पुत्रस्य वचनं धुत्वा धृतराष्ट्रः प्रत्युत्तरं ददाति हे पुत्र ! यदि तत्सम तदशिक या ऐपये लम्युमिति, तदादी शीलमर्जय, यतः शोलानो जनस्य सविध स्वयं घीरपैति । भापार्थ:-हे पुरुषों में श्रेष्ठ प्रिय ! दुर्योधन ! युधिष्ठिर के पास जैसी वह वेसी यदि सन प्राप्त करने की इच्छा रखते हो अथवा उससे अधिक की तो हे वत्सा तुम ( सबसे पहले ) शीलवान् होवो ॥ १४ ॥ शोलेन हि त्रयो लोकाः शश्या जेतुं न संशयः । न हि किञ्चिदसाध्यं वै लोके शीलवता (१)भवेत् ॥ १५ ॥ अन्ययः-हि, शीलेन, प्रयः, लोकाः, जेतुं, शक्याः, (अत्र) संशयः, न, (अ. स्ति)लोके, शीलवता, चे, फिजिदू, असाध्य, नहि, भवेत् । व्याख्या-हि-यता, शीलेन सत्स्वभावेन, त्रयः-भूर्भुवः स्वः समाख्या. लोकाः भुवनानि, जेतुं - वशीकर्तुम् ,-शक्या:= साध्या, (अत्र ) संशयः = सन्देशः, न = नहि, अस्तीति शेषः.। लोके - भुवने, शोलवताम् = सत्प्रकृतिमताम्,' व-निश्चयन, किलित् - किमपि, असाध्यम् = अशक्यम्, न नहि, भवेद् = मवा, शीलवतां सर्व वस्तु साध्यमेव भवतीति भावः । समासादि-शीलमस्त्येषामिति शोलवन्तस्तेषां शीलवताम् । व्याकरणम्-शक्याशक् + यत् । जेतुम् = जि+तुमुन् । भवेत् भू+वि. घिलि। वाच्यान्तरम्-लोके शीलवतां केनचिदसाध्येन नहि भूयेत्। कोपा-'लोकस्तु भुवने जने' इत्यमरः । साराय:-शीलेनैव सर्व लोका वशीकहुं शक्यन्तेऽतो ये शीलबन्तस्तेषां सर्व करतलगतमिव भवति । (१) सताम्' इति वा पाठः। (व्याख्या-सal = सज्जनानाम् )। MA ·१६ महामारतीयशोलंनिरूपणान्याया। भाषाऽर्थः क्योंकि शील हो से तीनों लोक वश में हो सकते है, इसमें (जरा भी) सन्देह नहीं है, इस दुनिया में शीलवानों के लिये निश्रय करके कुछ भी दुर्लभ नहीं है ॥ १४ ॥ एकरात्रेण मान्धाता ध्यदेण जनमेजयः। सप्तरात्रेण नाभागः पृथिवीं (१)प्रतिपेदिरे ॥ १६॥ . अन्वया-मान्धाता, एकरात्रेण, जनमेजया, त्र्यहेग, नाभागः, समरात्रेण, गृत्रियों, प्रतिपेदिरे । व्याख्या-मान्धाता-एतनामकोऽयोध्यावासो युवनाश्वराजपुत्रा, एका श्रेण= एकाहोरात्रेण, जनमेजया एतनामकः कश्चिद् भूपविशेषः, (अत्रार्जुनस्य प्रपौत्रो जनमेजय इति नाशनीयम् , एकनाम्ना प्रसिद्धा अनेके राजानो भिन्नभिः असमयेऽभवन् , भवन्ति च, अयं सूर्यवंश्यो विशालनाममनृपस्य वंश्यः, सुमतेस्त. नय मासीत्। त्यहेण वासरत्रयेण, नामागाएतनामकः सूर्यवंशोत्पोबरी. पस्य जनको महीपतिरासीत्, संतरांत्रेण दिनसतकेन, पृथिवीं सकलां पृषी, प्रतिपेदिरे- प्राप्ताः, फेवलं शीलेनैवेति भावः । समासादिएका रानिटकरानम् , तेनैकरात्रेण । त्रयाणामहां समाहार. स्यहम् , तेन त्र्यहेण । समानां रात्रीणां समाहारः स रात्रं तेन सप्तरात्रेण । व्याकरणम्-प्रतिपेदिरे-प्रति+पद+लिद । वाच्यान्तरम् मान्धातृप्रभृतिभिः पृथिवी प्रतिपदे। सारार्थ:-शीलबलेनैव मान्धाता नामको महाराज एकेन दिनेनेव, सम्पूण. धरित्रीसाम्राज्यं लब्धवान् , जनमेजयस्तु दिननयेण सकलां पृथ्वों वशीकृतवान्, नाभागनामको राजा तु सप्ताहेन सकलभूमि शोलेन वशोकृत्य तद्वाज्यमा. सादितवान् । भाषाऽर्थ:--महाराज मान्धाता ने एक ही रोज में महाराज जनमेजय ने तीन दिन में और महाराज नाभाग ने एक सप्ताह में इस पृथ्वी को अपने वश में किया ॥ १६ ॥ एते हि पार्थिवाः सर्वे शीलवन्तो दयान्विताः (२)। पतस्तेषां गुणकीता वसुधा स्वयमागता ॥ १७ ॥ मन्वयः-हि, एते, सतें, पार्थिवाः, शोलवन्तः, दयान्विताः, (आसन् ), अतः, तेषां, गुणकीता, वसुधा, स्वयम् , आगता। । ११) मतिपेदिवान् इति वा पाठः। (व्याख्या-प्रतिपेदिवान् -प्र-सवान् )। (२) योऽन्विताः इति वा पाठः । (व्याख्या-यशोऽन्किा कीर्तिमन्तः) ।

·सुधाऽऽस्यया टीकयोपेतम् । . व्याख्या-दि- यतः, एते-हमे, सर्व-पूर्वोदिताः सकला।, पार्थिवा:- भूमिपतयः, शीलवन्तः सत्प्रतियुका, तथा । दयान्विता:- करुणासहिता, समारंयुता (आसन) । अनामस्मार कारणार, तेपाम् भूपतीनाम्, गुण. क्रीता-गुणैवंशोहना, सती। पसुधा-भूमिः, स्ययम् -मात्मना, आगता- समागता। समासादि-शीलमेतपामस्त्रीति शोलयः। दययान्विता दयान्विताः। गुणैर्दयादाक्षिण्यादिमिः फ्रीता वशीपतेति गुणोता। कोप:-क्षान्तिः क्षमा तितिक्षा व दया व फरगा घृणा' इत्यमरः । साराय:-मान्धाताऽऽक्ष्यो भूपाः शीलवन्तो दयादाक्षिण्यादिभिः संयुता सासन, अतस्तेषामघोनेयं पृथ्वी, आसीत् । मापा-मान्धाता आदि सब राजा लोग, शीलवान् और दयावान थे, इसी से उन लोगों के गुण से खरीदी हुई यह पृथ्वी खुद उनके भाधीन थी ॥६॥ दुर्योधन उवाच । (दुर्योधन बोले)। कथं तत्प्राप्यरो शीलं श्रोतुमिच्छामि भारत !। येन शोलेन (१)तैः प्राप्ता क्षिप्रमेव वसुन्धरा ॥ १८ ॥ मन्वया भारत !, तैः, येन, शोलेन, क्षिप्रम् , एव, वसुन्धरा, प्रासा, तत्, शील, कर्य, प्राप्यते, इति, प्रोतम् , इच्छामि। व्याख्या-हे भारत - भरतवंश्य ?, पितः । तैः मान्धाताऽऽदिभिः, येन= यान, शीलेन सत्स्वभावेन, क्षिप्रम्-शीघ्रम्, एव-निश्चयेन, वसुन्धरा-पृ. ध्वी, प्राप्ता अधिगता, तद्-भवदुक्कम्, शीलम् - सत्प्रकृतिः, कयम् केन प्रकारेण, प्राप्यते- लभ्यते, इति = अदा, श्रोतम् - आकर्णयितुम्, इच्छा- मि अभिलपामि, तद् वदति शेषः । व्याकरणम् -प्राप्यते - प्र+आप+कर्मणि लट् । इच्छामि = हप् + लट् । प्राप्ता-प्र+आप+का+टाप । वाच्यान्तरम्-तत् कर्थ प्राप्नोमि, मया श्रोतुमिष्यते । साराय:-मान्धातादिभिर्महाराजैयन शीलेनेयं पृथिवी वशीकृता, तत्कथ. मवाप्यति, कृपया में कथय, मम श्रवणायात्युण्ठा वर्तत इति । भापाऽर्थ:-हे भारतवंश में उत्पन्न पिताजी ! उन राजाओं ने जिस (शील) से जल्दी से ही इस पृथिवी को पाया, वह शील कैसे पाया जाता है, यह मैं सुनना चाहता हूँ ॥१८॥ (१) 'संप्रासा' इति पाठः (व्याख्या-संप्राता = समधिगता )-1... 4.n- २म०भा० ·महाभारतीयशीलनिरूपणाध्यायः । . . -अव. धृतराष्ट्र उवाच (धृतराष्ट्र बोले )। अत्राप्युदाहरन्ती(१)दमितिहासं पुरातनम् । नारदेन पुरा प्रोक्तं शीलमाश्रित्य भारत! ॥ १९ ॥ अन्वयः-हे भारत ! अत्र, भपि, 'विज्ञा' शीलम् , आश्रित्य, पुरा, नारदेन, प्रोक्तम् , इदम् , पुरातनम् , इतिहासम् , उदाहरन्ति । व्याख्या हे भारत ! भरतसंज्ञकनृपवंश्य !, दुर्योधन !। अत्र-शीलविषये, अपि- एव, ( इतिहासज्ञा विज्ञास्तु,) शीलम् = सत्स्वभावम् , आश्रित्य लम्ब्य, पुरा= पूर्वस्मिन् समये, नारदेन = एतन्नाम्ना ब्रह्मणो मानसपुत्रेण देवर्षिणा, प्रोकम् - कथितम् , इदम् = वक्ष्यमाणम् , पुरातनं प्राचीनम् , इतिहासं कथा- नकम् , उदाहरन्ति = उद्विरन्ति, कथयन्तीति यावद् । समासादि-पुराभवं पुरातनं तत् पुरातनम् । व्याकरणम्-उदाहरन्ति= उद्+आज++लट् । प्रोक्तम्-प्रवचन का। आश्रित्य = आइ+धि ल्यप् । .वाच्यान्तरम्-जनैरिदमुदाहियते । कोष:-'इतिहासः पुरावृत्तम् इत्यमरः । : सारार्थ:-शीलविषये नारदेनादाहृतमेकं प्राचीनमितिहासं वृद्धपरम्परया श्रुत साम्प्रतं कथयामि तत् सावधानो भूत्वा शृणु। भाषाऽर्थ:-हे भरत वंशमें उत्पन्न ! दुर्योधन ! इसी विषय में (विज्ञलोग) शीलंका आश्रय लेकर (शालके बारे में ) पहले किसी समय में गारद से कहे हुए इस (आगे कहे जाने वाले ) प्राचीन इतिहास को कहां करते हैं, ( उसको तुमसे मैं कहता हूं, सुनो) ॥ १९॥ प्रहादेन हतं राज्यं महेन्द्रस्य महात्मनः । शीलमाश्रित्य दैत्येन शैलोक्यं च वशे कृतम् ॥ २० ॥ अन्वयः-दैत्येन, प्रह्लादेन, शीलम् , आश्रित्य, महात्मना, महेन्द्रस्य, राज्य, हृतम्, त्रैलोक्यं, च, वयें, कृतम् । व्याख्या-त्येन-दितिश्येन, हिरण्यकशिपुपुत्रेण प्रहादेन एतन्नामकेन, शीलम् = सच्चरित्रमेव, आश्रित्य अङ्गोकृत्य, महात्मनः- महाप्रभावस्य, महेन्द्र- स्य देवेन्द्रस्य, राज्यम् - त्रैलोक्यराज्यम्, हृतम् गुणोत्कर्षतयाऽऽत्मसात्कृतम्, त्रैलोक्यं भुवनंत्रयम्, च = अपि, वशे अधीने, कृतम्-विहितम् । (१.) 'मत्राप्युदाहरन्तोममिमितिहासं पुरावृतम्' इति पाठ एव साधुः । इतिशासशग्न. स्यनित्यपुंल्लिङ्गदर्शनात् । व्याख्या-पुरावृतम् भूतपूर्वम्)।

·सुधाऽऽस्यया टीकयोपेतम् । :
१९
.
M
समासादि-महांबासादिन्द्र महेन्द्रस्ताप महेन्द्रस्य । प्रयाणां लोकानां
समहारनिलोफी संघ त्रैलोक्यम् ।
ध्याकरणम्-दतम् -- आश्रित्य आए+शि+ ल्यप् । कृतम् -
ह+।
पाच्चान्तरम्-प्रमादलोक्य वो तवान् ।
सारा:-केचलं शीलयसेनेव प्रसादेन देवराजो विजितः, त्रिभुवनय वशी.
भाषाs:-दिति के वंश में उत्पा हिरण्यकशिपुफे पुत्र प्रसाद ने शील का
हो आप लेकर जबरदस्त इन्द्रका राज्य हर लिया, और तीनों लोक को वश कर
लिया।॥२०॥
.
ततो बृहस्पति शमा प्रावलिः समुपस्थितः ।
तमुवाच महाप्रातः श्रेय इच्छामि वेदितुम् ॥ २१ ॥
अन्वयः-तता, महाप्राज्ञः, शक्रः, इल्पति, (प्रति) समुपस्थिता, (सन्)
श्रेयो, पेदितुम् , इच्छामि, इति, तम् , उवाच ।
व्याया-ततः प्रसादेनेन्द्रस्य वशीकरणानन्तरम् , महाप्राज्ञा - प्रत्युत्पन्न.
मतिः, प्रालिबद्वालिः, शक- इन्द्रा, वृहस्पतिम् । एतनामक देवगुरुम् ,
(प्रति ) समुपस्थितः- समीपं गतः, (सन् ) तत्र । श्रेया- कल्याणं, स्वोन्नतिक
रमुपदेशमित्यर्थः । वेदितुं ज्ञातुम् , इच्छामि अभिलपामि, इति, एतत् ,
तं- वृहस्पतिम् , उवाच- अवदत् ।
समासादि-प्रकृतोऽालियन स प्राञ्जलिः । प्रकर्षण जानातीति प्रज्ञा, स एव
प्राज्ञः, महाश्चासौ प्राज्ञो महाप्राज्ञः ।
व्याकरणम्-समुपख्यितः सम् + उप+स्था+कः। उवाच=+लिट्.।
इच्छामि इप् + लट् । वेदितम् - विद्+तुमुन् ।
वाच्यान्तरम् -बृहस्पति समुपस्थितेन शक्रेण स उचे, मया श्रेयो वेदितुः
मिप्यते।
कोय:-बृहस्पतिः सुराचार्यो गीष्पतिर्धिपणो गुरुः' इत्यमरः ।
सारा:-तदा प्रह्लादेन विजितो देवराजः स्वगुरोवृहस्पते समीपं गत्वा स्व.
परामवदुरीकरणाय विजयोपायमपृच्छत् ।
मापाऽर्थ:-उसके (प्रलाद से हार जाने के ) वाद बड़े बुद्धिमान्.हाथ जोड़े
हुए इन्द्र ने, वृहस्पति के पास उपस्थित होते हुए, अपना कल्याणजिससे हो उसे
जानने की मैं इच्छा करता हूं, यह उनसे कहा ॥ २१ ॥ .
ततो वृहस्पतिस्तस्मै शान नै श्रेयसं परम् ।
कथयामास भगवान् देवेन्द्राय कुरूद्रह ! ॥ २२ ॥

·- - महाभारतीयशीलनिरूपणाध्यायः । अन्वयः हे कुलदह !, ततः, भगवान , बृहस्पतिः, तस्मै, देवेन्द्राय, पर, नैशेयर्स, ज्ञानम् , कथयामास । व्याख्या-हे कुरुदह ! - कुरुकुलोत्पन्न ! दुर्योधन! । इति भृतराष्ट्रकृतं सम्बो- धनम् । ततः = इन्द्रप्रश्नकरणानन्तरम् , भगवान् - ज्ञानेश्चर्यसम्पन्नः, वृहस्पतिः = एतनामकः सुरगुरु, तस्मै पृच्छकाय, देवेन्द्राय - देवराजाय, परम्परमम् , उ. स्कृष्टमित्यर्थः। नैःश्रेयसम् -शवजालमोक्षविषयकम् , ज्ञानम् =उपदेशरूपम् , कथ. यामास-उवाच। समासादि-देवेविन्द्रः, देवेन्द्रस्तस्मै देवेन्द्राय । उद्वहतीत्युदहः, कुरूणामु. दहः कुरुद्वहस्तत्सम्बद्धौ हे कुरूद्वह ! । व्याकरणम्-कथयामास-कथ+स्वार्थिकणिच् + लिट् । वाच्यान्तरम्-भगवता बृहस्पतिना तस्मै ज्ञानं कथयाचके। सारार्थ:-इन्द्रस्य करुणात्मक वचनं निशम्य बृहस्पतिस्तस्मै पराभवदूरा. करणज्ञानमुवाच । भाषाऽर्थ:-हे कुरुकुलाधिपति दुर्योधन ! उसके बाद, परम विज्ञानवान बृह- स्पति ने उन पूंछने वाले देवराज इन्द्र से अत्यन्त कल्याण कर उपदेश कहा ॥२२॥ एतावच्छ्रेय इत्येव वृहस्पतिरभाषत । इन्द्रस्तु भूयः पप्रच्छ को विशेषो भवेदिति ॥ २३ ॥ अन्वयः- एतावद् , एव, श्रेयः, इति, बृहस्पतिः, अभाषत, इन्द्रा, तु, विशेषः, का, भवेद् , इति, भूयः, पप्रच्छ । व्याख्या-एतावदू-इयत् परं ज्ञानम् , एव = निश्चयेन, श्रेयः कल्याणका रकम् , इवि-ईडरवचनम् , बृहस्पतिः = देवगुरुः, अभापत उक्तवान् । (ततः) -इन्द्रः- देवराज, तु =अपि, ( अस्मादपि ) विशेषः = श्रेष्ठतरस, कः = कश्चिदू, भवेद् =भवतु, इति ईटग, भूयः पुनः, (बृहस्पतिम् ). पप्रच्छ - पृष्टवान् । . व्याकरणम्-अभाषत=भाष - लङ् । पप्रच्छ-प्रच्छ+लिट् । भवेत् = भू+विधिलिङ् । वाच्यान्तरम्-बृहस्पतिनवमभाष्यत, इन्देण भूयः पप्रच्छे, केन विशेपेण भूयते। कोष:--'श्वाश्रेयसं शिवं भद्रं कल्याणं मङ्गलं शुभम्' इत्यमरः । सारार्थ:--निशेयस ज्ञानमुक्त्वा, एतावदेव श्रेयः साधकं वस्त्वस्तीत्यूळे बृ. हस्पतिना, पुनस्तं देवराजोऽपृच्छदू यदतोऽपि किमपि विशेषतरं ज्ञान विद्यते ? इति। 'भाषाऽर्थ:-बस इतना ही कल्याणकर है, ऐसा बृहस्पति ने कहा, उसके बाद फिर भी इन्द्र ने इससे भी और उत्तम कोई है ऐसा- फिर बृहस्पति से पूछा ? ॥२३॥ . .

·सुधाऽऽरयया टीकयोपेतम् । २१ परस्पतिशाय (पृहस्पति बोल)। विशेषोऽस्ति महांस्तात ! भार्गयस्य महात्मनः । (१)मागमय भद्रं ते भूय एव सुरपंभ! ॥ २४ ॥ अन्यया-सत्रह वा सरर्पमा, महात्मनः, मार्गपल्प, महान् , विशेपः, अस्ति, तस्माद' भूपः, पप, आगमय, ते, भा, भविष्यति। पापा-हे साव!-प्रिय, सुनदेवप्रधान !, इन्द्र । अत्र अस्मिन् शानयिषणे, महात्मनः = महाप्रमावस्य, भार्गवल्य-दैत्यागस्य, शुक्रस्येत्यर्थः । महान् अत्यधिकः, विगेपः-- श्रेष्ठ उपायः, अस्तिस्यते । (तस्मात् कारणात्, स्वं प्रति) भूपः पुनः, एप-निधन, आगमय-प्रापय, आत्मानमिति शेषः। तेवय, इन्द्ररूप । मदम् - फल्यागम् , ( मविप्यति)। समासादि-गोरपत्यं पुमान् भार्गवस्तस्य भार्गवल्य। ध्याफरगम्--अस्ति सस्+लट् । आगमय: + गम् + णिच् +लोट् । पायान्तरम्-मार्गपाप महता विपेण भूयते, त्वयाऽऽगम्यताम्। (णिज- वारकर्मगि लोट् । फोप:- सना भार्गवः कविः इत्यमरः । साराय:-मधिकं ज्ञान शुमो जानाति, सते कथयिष्यति, अतस्तत्सका गत्या शिक्षल्वा मापार्थ:-हे प्रिय देवताओं में प्रधान इन्द्र । इस विषय में महात्मा शुक्रा चार्य का अत्यधिक विप ज्ञान है, ( इससे भी ज्यादे ज्ञान, शुक्र के पास है, इसलिये, फिर तुम यहां जाओ, तुम्हारा कल्याण होगा ।। २४ ।। आत्मनस्तु ततःथेयो (२)भार्गवात् सुमहातपाः । ज्ञानमागमयत्प्रीत्या पुनः स परमद्युतिः ॥ २५ ॥ अन्वयः-तता, सुमहातपाः, परमतिः सः, प्रोत्या, भार्गवाद, आत्मना, श्रेयः, भानम्, पुनः, आगमयत् । व्यास्पा-तत: गुरोरुपदेशानन्तरम् , सुमहातपा:-अतितपस्वी, परम- पुतिः उत्कृष्ट कान्तिः, सा=इन्द्रः, प्रोत्या-भक्त्या, भार्गवात्-शुक्रात, आत्म. नास्यस्य, श्रेय:-क्षेमका, ज्ञानम् =उपदेश, पुनः भूयः, आगमयत्-लंब्धवान् । (१)मागमय भद्र भूय एव सुरोत्तम' !॥त वा पाठः। व्यापा-(त- मार्गवायमे, नरोत्तम !-देवश्रेष्ठ !, देवराजत्यर्थः). शेषउपर्यव व्यापा। (२) मार्गवः सुमहायशाः' इति वा पाठः । व्याख्या [ भार्गवः = भृगुपुत्रः, सुमहाय- शा:- प्रसिदीति:]

·महाभारतीयशीलनिरूपणाध्यायः । . . समासादि-महत्तपो विपते यस्य स महातपाः। सुअतीव महातपा इति सुमहातपाः, परमा = उत्पृष्टा धुतिः कान्तिर्यस्य स.परमद्युतिः । व्याकरणम्-आगमयत् = मा+गम् +णिच् +ला । वाच्यान्तरम्-सुमहातपसेन्द्रेण श्रयो ज्ञानमागमय्यत (णिजन्ताकर्मणि लड़)। सारार्थ:-श्रेयोलाभाय तपस्वीन्द्रो भार्गवान्तिक भक्त्या गत्वा तो ज्ञात. ज्यमधिगतवानिति। भापाऽर्थ:-उसके बाद अति तपस्वी, तेजस्वी उन इन्द्र ने भकि से शुक्र के पास ( जाकर ) उनसें अपने कश्याणकारक ज्ञान को फिर प्रास किया ॥ २५ ॥ तेनापि समनुज्ञातो भार्गवेण महात्मना । श्रेयोऽस्तीति पुनर्भूयः शुक्रमाह शतक्रतुः ॥ २६ ॥ अन्वया-तेन, महात्मना, भार्गवेण, समनुज्ञातः, अपि शतक्रतुः, पुनः या, अस्ति ?, इति, भूयः, शुक्रम्, आह । व्याख्या-तेन - प्रसिद्धन, दैत्यगुरुणा, । महात्मना-महाप्रभावेण, भागव. 'ण = भृगुपुत्रेण, शुक्रणेत्यर्थः । समनुज्ञात:- सम्यगुपदिष्टः, अपि-च, शतक्रतुः- इन्द्रः पुनः= इतोऽधिकमपि, श्रेयः = कल्याणम् , अस्ति-वर्तते ?, इति = एवम् , भूया=पुन:, शुक्रम् = भार्गवम् , आह उवाच । : समासादि-शतं शतसंख्याकाः क्रतवो यज्ञाः सन्ति यस्य स शतक्रतुः । व्याकरणम्-समनुज्ञाता= सम् + अनु+ज्ञा+कः। मस्ति-अस्+लट् । आह+लट् । वाच्यान्तरम्-समनुज्ञातेन शक्रेण पुनर्भार्गव ऊचे। सारार्थ:-शुक्रतो दिव्यमुपदेशं लब्ध्वा पुनरधिरज्ञानलाभलिप्सया सविनय शुक्रमेवाह-यद्यस्ति तर्हि तदप्यादिश मामिति । भाषाऽर्थ:-उन महात्मा शुक्राचार्यजी से अच्छी तरह से ज्ञानोपदेश प्राप्त किये हुए भी इन्द्र ने इससे और भी अधिक कल्याण कारक ज्ञान क्या है!-ऐसा फिर भी उन्हीं शुक्राचार्य से कहा, अर्थात्-और दूसरे ज्ञानोपदेश देने के लिये 'पूछा ॥२६॥ भार्गवस्त्वाह सर्वशः प्रहादस्य महात्मनः । ज्ञानमस्ति विशेषेणेत्युक्तो(१)दृष्टश्च सेोऽभवत् ॥ २७ ॥ अन्वया-त, सर्वज्ञः, भार्गव, महात्मना, प्रह्लादस्य, विशेषेण, ज्ञानम् , अ. स्ति, इति, आह, (भार्गवेण) उक्तः. स, अदृष्टः इ. अभवत् । (१) दृष्टश्च सोऽभवत् । इति वा पाठ:1 व्याख्या-हा- हर्षितः शेष उक्त एव]। . ܝܗܐ .1 .4- ·सुधाऽऽस्यया टीयोपेतम् । २३ '. स्यास्पा-गु-फिन्तु, सर्व घराचरवृत्तान्त:, भार्गव शुकः, महा. स्मनः- महानुभावस्प, प्रशादस्प-हिरण्यकशिपुपुनस्य, यलिपिरित्यर्थः । वि. शेपेण-साधिस्येन, शानम् अपगमकम् , स्ति-पति, इति एवम् , बाह- उपान् (ततो मार्गपेयम् । उपः फपिता, सः इन्द्रः, सर:= अलक्षितः, -अपि, अमात्-जातः । समासादि-सर्वान् जानातीति सम्म । व्याकरणम्-शाम+लट् । अस्ति मस्+ लट् । उकाव+का 'अमपत्-+ला पाच्यान्तरम्-भार्गवण, प्रसादस्य ज्ञानेन भूयते, इत्युच्यते. (भार्गपेण ) रहेन तेनाटेनाम्यता सारा:-मश भवन यज्ज्ञानमुपदिष्ट, ततोऽप्यधिक प्रलादो जानाति, म. तस्तसका गच्छ. स ते उपदेष्यति, भार्गणोको देवेन्द्रोऽलशिवोऽभूत् । मापा:-किन्तु सर्वज्ञ-शुक्राचार्य ने "महात्मा प्रहाद का ( इस विषय में, विशेष रूपसे जानकारी है। ऐसा (इन्द्र से ) कहा, उसके बाद (शुक्राचार्य से इस प्रकार ) कहे गये थे इन्द्र भी अलक्षित होगये ॥२७॥ (१)स ततो ब्राह्मणो भूत्वा प्रहादं पाकशासनः ।, गत्वा(२)ोवाच मेधावी थेय इच्छामि वेदितुम् .॥ २८ ॥ अन्वयः-ततः, स, मेधावी, पाकशासना, प्रामणः, भूत्वा, प्रल्हाद, गत्वा, श्रेयः, पदितुम् , इच्छामि' (इति) प्रोवाच । व्याख्या-aa:- शुभयनानन्तरम् , स- ज्ञानार्थी, मेधावी- धारणाss. स्मकधीमान् , एतेनोपदेशग्रहणयोग्यता सूचिता। पाकशासना= इन्द्रः, बाह्मणः- विप्रः, शिक्षादानयोग्य इत्यर्थः । ब्राह्मणस्य शिक्षायामनिवार्यत्वात् । भूत्वा-सं. माव्य, आत्मानं पास गपं निर्मायेत्य:। प्रह्लादम् - एतनामक, निजविजयिनम् । गत्या-उपगम्य, अनेन ज्ञानशिक्षार्थमपमा शिरसि निधाय येन केन चित्रका रेण यस्मात्मामाचिदपि जनादुपदेशग्रहण कर्त्तव्यम् , तत्रेया न कर्तव्या, अत्र- प्रल्हादपराजित एव ततो ज्ञानलाभामिन्द्रो गतवानिति महानिदर्शनम् ,'मतो नीत "अपमान पुरस्कृत्य मानं त्यक्त्वा च दूरतः । स्वकार्यमुद्धरेद्धीमान कार्यध्वं. सो हि मूर्खता" इत्युकम् । भवद्भ्यः । श्रेयः = कल्याणकरमुपदेशमः, वैदितुम् - मातुम . इच्छामि अभिलपामिः इति । प्रोवाच- उक्तवान् । (१) 8' इति वा पाठ: ( व्याख्या-तत्र प्रसादस्थानगेमनीवसर।। (२) 'स्तुस्वा प्रोवाच' इति वा पाठ। (व्याख्या-स्तुत्ला स्तुति करवा, प्रशंस्यति मायः)। ।' . . .

·. महाभारतीयशीलनिरूपणाध्यायः । व्याकरणम्-भूत्वा भू+क्त्वा । गत्वा = गम् + क्त्वा । प्रोवाच-प्र+ व+लिट् । इच्छामि इप्+लट् । वेदितुम् -विदू+तुमुन् । वाच्यान्तरम्-पाकशासनेन प्रहाद ऊचे, मया श्रेयो पेदितमिष्यते । कोष:-विडोजाः पाकशासनः' इत्यमरः । सारार्थ-शुक्रादेशानुसारं विप्रवेपं विधाय प्रल्हादसमीपं गत्वा, इन्द्र उक. वान् यद्भवद्भ्यो ज्ञानोपदेशं लधुमागतोऽस्मीति । भाषाऽर्थ:-उसके बाद उन धारणा शक्तिवाले इन्द्रदेव ने ब्राह्मण का भेष धारण कर प्रह्लाद के पास जाकर " मैं आप से) कल्याणकारी उपदेश जानना चाहता ई ऐसा (उनसे ) कहा ॥ २८ ॥ प्रहादस्त्वब्रवीत् विप्रंक्षण(१)नास्ति द्विजपम !! औलोक्यराज्यसतस्य ततो नोपदिशामि ते ॥ २९ ॥ अन्वयः-प्रह्लादा, तु, हे द्विजर्पभ!, लाक्यराज्यसकस्य, (मे ), क्षणः, न, अस्ति, ततः, ते, न, उपदिशामि, (इति) विप्रम् , अब्रवीत् । व्याख्या-प्रहादा-हिरण्यकशिपुसूनः, दैत्यराजः प्रसिद्धः। तु=अपि, हे द्विजपम! हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, त्रैलोक्यराज्यसकस्य स्वर्गमर्त्यपाताललोकपालन. तत्परस्य, (मे मम,) क्षणः-समयः, अल्पोऽपीति शेषः । ननहि, अस्ति- विद्यते, ततः = क्षणाभावात. ते-तुभ्यम्, नोपदिशामि= =ज्ञानं न कथयामि । उपदेशेदाने तु शिक्षकस्य समयावश्यकता भवति, समयाभावात्कथमहं भवते उप. देश दास्यामि । (इति ) विप्रं ब्राह्मणवेषधारिणम् , इन्द्रमिति भावः । अत्रवीत समासादि-त्रैलोक्यराज्यं त्रैलोक्यराज्यम् , तस्मिन् सक्क आसकवलोक्य. राज्यसतस्तस्य त्रैलोक्यराज्यसकस्य । व्याकरणम्-अबवीत = +ला । अस्ति = अस्+लट् । उपदिशामिः उप+दिश्+लट् । वाच्यान्तरम् -प्रह्लादेनौच्यत, क्षणेन न भूयते, अतो नोपदिश्यते मया । कोश:-'अष्टादश निमेषास्तु काष्ठा त्रिंशत्तु ताः कलाः । वास्तु त्रिंशत् क्षण: इत्यमरः । साराय:-त्रिभुवनराज्यपालनव्यप्रतया समयाभावादुपदेशदानेऽसमर्थोऽस्मि इति.प्रह्लाद इन्द्रमवदत् । भाषा -प्रह्लाद ने भो हे ब्राह्मण श्रेष्ठ ! मुझे तीनों लोकों के राज काज का भार रहने से फुरसत नहीं मिलती, इस लिये आप.को मैं उपदेश नहीं दे सक- ता' ऐसा ब्राह्मण वेषधारी इन्द्र से कहा ॥२९॥ (१) नास्ति द्विजोत्तम! इति वा पाठ (व्याख्या-द्विजातम् !, ब्राह्मणश्रेष्ठ!)। अवोचत् । -- ."

·सुधाऽऽस्यया टीकयोपेतम् । २५. . . ब्राह्मणस्त्वयाद्राजन् ! यस्मिन् काले क्षणो भवेत् । तदोपदेष्टुमिच्छामि (१)यदाचर्यमनुतनम् ॥ ३० ॥ अन्वयः- माझणः, समबीत, 'य' हे राजन् !, यस्मिन , काले, उपदे. प्दुम्, क्षणः, मह, सदा, अनुत्तमम् , भाचर्यम् , यत्, 'त' इच्छामि । व्यापा-तु-पुनः, मानणा-विप्ररूपधारी इन्द्रः, अग्रवीत् अवदत्, प्रसाद प्रतीविगेपः । 'यद्' हे राजन् ! हेमहाराज प्रहाद । यस्मिन् काले यत्र समये, उपदेष्टुम् - उपदेशं दातुम् , भवतः । क्षगः-समयः, भवेत् स्यात्, तदा तदानीम् , अनुत्तमम् - सर्वश्रेष्ठम् , आचर्यम् - आचरणीयम् , आचरितुं योग्यः मित्यर्थः । यद् - क्षनिर्दिष्टम् , सस्तीति शेपः। 'तदू' इच्छामि - ज्ञातुममिलपामि, मम नायमभिप्रायोऽस्ति यत्स्वकार्यपातं कृत्या, मामुपदिश, किन्तु यदा तेवका शो भये, तदा पयावश्यं कययेदिति । समासादि-नोतमं वियत यतस्तदनुत्तमम् । व्याकरणम्-अययी -5+लन् । भवेत् - भू+विधिलिन् । उपदेष्टुम् - उप+दिय+तुमुन् । इज्छामि इप+लट् । याच्यान्तरम्-पाहाणेनौच्यत, क्षगेन भूयते, मयाऽऽचर्य मिष्यते । सारार्थ:-प्रामणस्वरूपधारिणेन्द्रणोकम् , यद् हे महाराज! नाहं भवता कार्यपातं त्या स्वार्थसाधनं कर्तुमिच्छामि, यदाकाशो भवतो भवेतदेवाह शिक्षणीयः। मापा:-फिर ग्रावण पधारी इन्द्र ने प्रहाद से कहा कि हे महाराज प्रसादजी! जिस समय में 'मापको उपदेश देने के लिये समय मिले, उस समय में सबसे उत्तम आचरण योग्य जो हं. उसे मैं जानना चाहता हूँ अर्थात्-उसे आप . बतला ॥३०॥ ततः प्रोतोऽभवद्राजा प्रल्हादो ब्रह्मवादिनः । तथेत्युक्त्वा (२)शुभे काले ज्ञानतत्वं ददौ तदा ॥३१॥ अन्वयः-ततः, राजा, प्रल्हादा, ब्रह्मवादिनः, 'उपरि प्रीतः, अभवत्, तदा तया, 'अस्' इति, उक्त्वा, शुभे, काले, ज्ञानतत्त्वं, दहौ। व्याख्या-तत:-विप्ररूपिण इन्द्रस्य कथनश्रवगानन्तरम्, राजा त्रैलो. (१) यदि कार्यान्तर मवेत्' इति वा पाठः। (व्याख्या-यदि चेर, कार्यान्तरम् प्रारम्पकर्मावहानभवेत् स्यात् । (२) ददौ काले शानतत्वं द्विजे पदा' इति वा पाठः। (व्याख्या-तदा-तस्मिन् , काले-समये, विप्ररूपपरस्येन्द्रस्योपरि सन्तोषावसरे द्विजे-विगै, विप्रवेषधरांयेन्द्रायेत्यर्थः । शानतावम् = श्रेयःसारं, ददौ)।

·महाभारतीयशीलनिरूपणाध्यायः। इति - क्याधिपतिः, प्रह्लादः- एतन्नान्ना विदितो दैत्यराजः। ब्रह्मवादिन:-ब्रह्म इत्येवं चदितुं शीलं यस्य तस्य प्राह्मणस्येत्यर्थः । उपरि । प्रीत:- सन्तुष्टः, अभवत्-बभू. व, तस्य धैर्यमवलोक्येति भावः। तदा तस्मिन्नवसरे, तथा अस्तु, बाढम् । एवम् , उक्त्वा = उदीर्य, उच्चार्यत्यर्थः । शुभे अनध्यायरहिते, स्वाध्या. योचित इत्यर्थः । काले समये, ज्ञानतत्त्वम् - सूक्ष्मज्ञानम् , ज्ञानवीजमित्यर्थः । ददौ-दचवान् , विप्ररूपिण इन्द्राय दिव्यं ज्ञानं ददावित्यर्थः । समासादि-बह्म ब्रह्मतत्त्वं यदितुं शीलमस्येति ब्रह्मवादी, तस्य ब्रह्मवादि नः । ज्ञानस्य तत्त्वम् , निदानरूपमिति ज्ञानतत्त्वम् । वाच्यान्तरम्-राज्ञा प्रीतेनाभूयत, तेन ज्ञानतत्त्वं ददे। सारार्थ:-विप्रवेपवतो देवेन्द्रस्य सन्तोपकरणं ज्ञात्वाऽतीवसन्तुष्टो दैत्यराजः प्रहादा, हमवश्यं ज्ञानं दास्यामीति तमुक्त्वा शुभावसरे तस्मै ज्ञानतत्त्वं दत्तवान् । भापाऽर्थ:--उसके बाद राजा प्रह्लाद ने उस ग्रामग के रूप में रहने वाले इन्द्र के ऊपर प्रसन्न हुवे और जैसा आप कहते हैं वैसा ही होवै ऐसा कहकर ( मौका पाने पर ) अच्छे मुहूर्त में उनको ज्ञान के सारांश का उपदेश दिया ॥३१॥ ब्राह्मणोऽपि यथान्यायं गुरुवृत्तिमनुत्तमाम् । चकार सर्वभावेन (१)यदस्य मनसेप्सितम् ॥ ३२ ॥ अन्वयः-प्राह्मणः, अपि, यथान्यायम्, अनुत्तमाम् , गुरुवृत्ति, चकार, ( तथा) अस्य, मनसा, यदू, ईन्सितम् , (तदपि ) सर्वभावेन, चकार । व्याख्या ग्राह्मणा विप्रवेषधारी, इन्द्रः, अपि-निश्चयेन, ययान्यायम् - यथोचितम् , अनुत्तमाम् = महोत्कृष्टाम् , गुस्वृत्तिम् गुरुशुश्रूषाम् , धकार कृत. वान्, शिक्षाथिन चिता मन्वादिस्मृतिग्रन्थे यथा वृत्तिरुदिता यथेति भावः । (तथा ),अस्य = दैत्यराजस्य, प्रह्लादल्य । मनसा-मानसेन, यद् यत् किञ्चिद्, ईप्सितम्-इष्टम् , मनोरथ इत्यर्थः। (तत् सर्वमपि ) सर्वभावेन-कायचित्तवच नश्रमेण, चकार कृतवान् । समासादि-गुरोर्वृत्तिः शुश्रूषारूपेति गुरुवृत्तिस्तां गुस्वृत्तिम् । न विद्यत उत्तमा यस्याः साऽनुत्तमा तामनुत्तमाम् । सर्वस्य भावः सर्वभावस्तेन सर्वभावेन । व्याकरणम्-चकार =+लिट् । ईप्सितम् - आप+सन +का। वाच्यान्तरम्-बाह्मणेनापि गुरुवृत्तिश्चक्रे । मारार्थ:-विप्रपधर इन्द्रोऽपि शास्त्रोक्तरीत्या गुरुरूपस्य प्रहादस्य काये. न मन्या वाचा कणा सेवापूर्वक मनोरथसिद्धिं च कृतवान् । (१) यचच्चा मनछति' इति वा पाठः। (व्याख्या-मनसा-चित्तेन, यद् यद, इति = अमिलषति, तत्तदित्यर्थः)। -- ·सुधाऽऽख्यया टोकयोपेतम् । २७, । भाषा:-माह्मणपधारी इन्द्र ने भी नियमानुसार (प्रहलाद की.). च्छी तरह से गुरुसेवा की, मोर उनके मन के जो २ अभीष्ट ये वे २ मीहर एक तरह से परे किये ॥ ३३ ॥ पृष्टश्च तेन बहुशः प्राप्त(१) कथमनुत्तमम् । त्रैलोक्यराज्यं धर्मक्ष ! कारण तद् ब्रवीहि मे ॥ ३३ ॥ अन्वय:-हे धर्मज्ञ !, कथम् , अनुत्तमम् , त्रैलोक्यगज्यम्, प्रासम् , तत्; कारणम्, मे, मोहि, (इति) तेन, च, बहुशः, पृष्टः । ध्याख्या-दे धर्मज्ञ !- हे धर्मवेत्तः!, कथम् - केनोपायेन, अनुत्तमम् अ- 'त्युत्कृष्टम् , लोक्यराज्यम् - भुवनप्रयसाम्राज्यम् -, प्राप्तम् - लब्धम् , तद्- भनिदिष्टम् , कारणम् - हेतुम् , में-महां, विप्रायेत्यर्थः । वाहि कथय , (इति) तेन- इन्द्रेण, अपि, बहुशः पारंवारम्, पृष्टः- अनुयुक्तः, मां कथय मां कथयेत्येवमाग्रहेणोकः। समासादिलोक्यस्य राज्य लोक्यराज्यम् । धर्म जानातीति धर्मजस्त. सम्युदो दे धर्मज्ञ!। व्याकरणम्-पृष्टः-प्रच्छति। 'प्रासम् -प्र+आप+का । प्रवीहि- 5+लोट् । भार्पोऽयं प्रयोगः, व्याकरणतो बृहीत्यस्यैव साधुत्वात् । पाच्यान्तरम्-कारणं त्वयोच्यताम् । कोप:-हेतना कारण वीज निदानन्त्यादिकारणम्' इत्यमरः । सारार्थ:-कथं भवता भुवननयसाम्राज्यमधिगतं तत्कारणं, कृपया कथय काययेति वारंवारं कपटविप्रवेषधारिणा देवनाथेन प्रह्लादः पृष्टः । भाषाऽर्थ:-हे धर्म के जानने वाले प्रलादजी! आप ने कैसे सर्वश्रेष्ठ (दुर्लभ) त्रैलोक्य राज्य पाया, इसका कारण मुझे पताइये, ऐसा उन इन्द्रने बार बार 'ग्रहादसे पूछा ॥.३३.॥. प्रह्लादोऽपि महाराज ! ब्राह्मणं वाक्यमब्रवीत् । नास्यामि द्विजान् विप्र! राजाऽस्मीति(6) कदाचन ॥ (३)वाक्यानि वदतां तेषां संयच्छामि वहामि च ॥ ३४ ॥ अन्वयः-महाराज!, प्रह्लादा, अपि, बाह्मणम् , वाक्यम् , मनवीन (यदू) ह विप्र !, कदाचन, (अह ) राजा, अस्मि, इति, द्विजान, न, असूयामि, वंदा, तेषां, चाक्यानि, संयच्छामि, वहामि, च । (१) 'कथमरिन्दम ! पति वा पाठ (व्याख्या-मारदम ! रिपुसूदन ।।। (२) 'कथं च न' इति वा पाठ (व्याख्या-कथं चन- केनापि विधिना नदि)। (१) 'काम्यानि' इति वा पाठः । (पाल्पा-काम्यानि कमनीयानि, सुकोमलानि)।

·२८ महाभारतीयशीलनिरूपणाध्यायः । व्याख्या-पृतराष्ट्रः स्वात्मजं दुर्योधन प्रति, तथा भीष्मोऽपि युधिष्ठि प्रति वदति यद् । हे महाराज! हे नृपतिशिरोमणे !, प्रह्लाद देत्यराज, प्रसिद्धति ष्णुमक इत्यर्थः अपि च, ब्राह्मणम् - विप्रवेपधरमिन्द्रम्, प्रति । गक्यम्-वर. नम् , वक्ष्यमाणरूपमित्मर्थः । अत्रवीत्-उक्तवान्, यद् । हे विप्र! हे ब्राह्मग !, कदाचन कस्मिन्नपि समये, (आई) राजा-नृपतिः, आदेशकारकः, शासकल, यूयमाज्ञापालका दण्डयाश्च । इति एवम् , द्विजान् = ब्राह्मणान् , ननहि, असू. यामि सदोपान करोमि, वदताम् = उपदिपताम् , तेपाम् ब्राह्मणानाम्, वाक्या. नि-वचनानि, संयच्छामि गृहामि, वहामि च धारयाम्यपि, मनसेति शेषः । तेषामुपय॑तीव भक्तिविद्यत इत्यर्थः । समासादि-महांश्चसौ राजा महाराजस्तवसम्बुद्धौ हे महाराज!। व्याकरणम्-अब्रवीत्। चू+लः । अस्यामि नामधातोणि+लट् । म स्मि-अस्+लट् । संयच्छामि-सम्+यम् +लट् । वहामि: वह+लट । वाच्यान्तरम्-प्रल्हादेन वाक्यमोच्यत, मया न द्विजा मसूयन्ते, तेषां वा. क्यानि संयम्पन्ते-ऊह्यन्ते च । सोरार्थः-प्रह्लादो विप्रवेषवन्तमिन्द्रं प्रत्युवाच यद् 'हे विप्र! सदाऽहं बाम- णान् सम्मानयामि, न कदापि, तेषां जातेऽप्यपराधे दोपोद्घाटनं करोमि, तया तेषां निन्दांच न करोमि, तैर्यदुच्यते, तच्छिरसा गृह्णामि । भाषाऽर्थः हे महाराज! (ब) प्रलाद ने ब्राह्मण भेषधारी इन्द्र से कहा कि 'हे माह्मण ! कभी भी मै राजा हूँ, यह समझ कर ब्राह्मणों के गुणों में दोषों का आरोपण नहीं करता हूं, और कहते हुए उन लोगोंके उपदेशवाक्यों को ग्रहण कर ताई, तथा पालन किया करता हूँ, ॥ ३४ ॥ ते विश्रब्धाः प्रभाषन्ते संयच्छन्ति च मां सदा । (१)ते मां काव्यपथे युक्तं शुश्रूषुमनसूयकम् ॥ ३५ ॥ धर्मात्मानं जितक्रोधं नियतं संयतेन्द्रियम् । समासिञ्चन्ति(२)शास्तारः क्षौद्र मध्धिव माक्षिकाः ॥ २६ ॥ अन्वया-ते, विश्रब्धाः, प्रभाषन्ते,, सदा, मां, संयच्छन्ति च, शास्वार, काव्यपथे, युक्तम् , शुश्रूषुम्, अनसूयकम् , 'धर्मात्मानम्, जितक्रोधम् , नियत संयतेन्द्रियम , माम माक्षिकाः, क्षौद्रं मधु, इव. समासिञ्चन्ति । (१) तेषां कार्यपथे युक्तं शुश्रुषुमनहकृतम्' इति वा पाठः। (व्याख्या-तेषा-वि. प्राणा, कार्यपये कृत्यवमनि, युक्त संलगम्, शुभम् + सेवकम् . मनहतम् + विन. पवन्तम् मनुबमित्या (२) शत्रज्ञाः इति वा पाठा(व्याख्या-शाव:+भांगमशावारः)। , r - १. -

·सुधाऽऽस्यया टोकयोपेतम् ।
२९
व्याख्या-ते-द्विजाः, प्राह्मणा इत्यर्थः । विधधा:-विश्वस्ताः, भूस्वा ।
प्रमापन्ते प्रवदन्ति, अवश्यमेवमद्वच प्रहादो मन्यत इति प्रतीत्या ब्राह्मणा मा.
मुपदिशान्ति, नहि भयात्सोचमाचरन्ति, तथा सति मनोदुःखसम्भवात् । तथा ।
सदा-नित्यम्, मां महादम्, संयच्छन्ति- यया मार्ग प्रस्थितान् वाजिनो
यन्ता नियच्छति, तथा कामक्रोधाहारादिकमार्गगतं मां सन्नियच्छन्ति । च-
अपि, ते-पूर्वोका, माणा इत्यर्थः । शास्तार:=उपदेष्टारः, उपदेशका इत्यर्थः ।
काव्यपये शुक्रोपदिएनीतिमार्ग, युकम्-संलग्नम् , शुभू-सेवकम् , अनसूय-
कम्-प्रशंसकम् , अनिन्दकं वा । धर्मात्मानम् धर्मनिरतम्, जितक्रोधम् - वशी.
मृतकोपम्, शान्तचेतसमित्यर्थः । नियतम् = ध्रुवम् , संयतेन्द्रियम् -वशीकृतदपी-
कम्, माम् प्रमादम्, माक्षिका:- मधुमक्षिकाः, क्षौद्रं -शुद, मधु, इव-यथा,
समासिन्ति प्रसिजन्ति, यथा-मक्षिकाः स्वमधुनोडं सततं नवनवपुष्परससेकेन
मधुमयं कुर्वन्ति, तथैव प्रामणा अपि मां सदा सदुपदेशेन शान्तं गुणनिलयं कुर्व-
न्तीति भावः ।
समासादि-काव्यस्य शुक्रस्य पन्या इति काव्यपथस्तस्मिन् काव्यपथे।
न अस्या विद्यते यस्य सोऽनसूयफस्तमनसूयकम् | धर्म आत्मा यल्य स धर्मात्मा,
त धर्मात्मानम् । जितः क्रोधो येनासो जितक्रोधस्तम् । संयतानि नियन्त्रितानी.
न्द्रियाणि येन स संयतेन्द्रियस्तं संयतेन्द्रियम् ।
व्याकरणम्-प्रभाषन्ते-प्र+मा+लट् । संयच्छन्ति सम् +यम् + लट् ।
समासिनन्त्रि-म+माल+पि+लट् ।
वाच्यान्तरम्-तविश्रब्धः प्रभाष्यते, अहं तैः संयम्ये, संवाह समासिज्ये।
कोप:-शुक्रो दुत्यगुरुः काव्य उशना भार्गवः कविः इत्यमरः । 'हपीक वि.
पयोन्द्रियम्' इति चाप्यमरः ।
सारार्थ:-अस्मचित्तसरलतां विदित्वा विश्वस्ता ब्राह्मणाः सर्वदेव मह्यं हि-
समुपदिशान्ति, तथाऽहमपि सर्वथा तेषां सेवायां वचन पालने च निरतो वत्तंय ।
भाषाऽर्थः-वे ब्राह्मग सब मेरे पर विश्वास रखकर यथार्थ कथा का उपदेश
करते हैं, और सदा मुझे बुरे कामों से रोकते हैं, तथा वे उपदेश देने वाले ब्राह्मण
लोग शुक्राचार्य के बताये हुवे नीति मार्ग में लगे हुवे, सेवा में निरत, असूया
(निदान करने वाले,धर्मात्मा. शांतचित्त, निश्चय करके इन्द्रियों को वशमें रखने
वाले, मुझे, नये नये मीठे मीठे उपदेशों से सन्तुष्ट करते रहते हैं, जैसे मधुमक्षिका
सतत चारों ओर से फूलांके रस लाकर अपने छत्तेको सींचती है. वैसे ही ॥३५॥३६॥
लाऽहं वागमविद्यानां रसानामवलेहिता ।
स्वजात्यानधितिष्ठामि नक्षत्राणीव चन्द्रमाः ॥.३७ ॥

·महाभारतीयशीलनिरूपणाध्यायः । . ,मन्वयः- वागविधानां, रसानाम्, अवलेहिता, स; अहम् , चन्द्रमाः, न- क्षत्राणि, इव, स्वजात्यान् , अधितिष्ठामि । व्याख्या-वांगमविद्यानाम् जिद्वाऽविद्यमानविद्यावताम् , अभ्यस्तसका लशास्त्राणांब्राह्मणानामित्यर्थः । रसानाम् = उपदेशामृतरसानाम् , अवलेहिता आस्वादयिता, स- प्रसिद्धः। अहम् = प्रल्हादा, चन्द्रमा:- नक्षत्रनायकश्चन्द्रः, नक्षत्राणि = ताराः, इव यथा, अर्थाद्-यथा 'चन्द्रः सकललघुतेजस्विनां नक्षत्राणां मध्ये प्रभावशाली वर्तते, तथैवाहमपि स्वजात्यान-दैतेयान् , दानवानित्यर्थः । अधितिष्ठामि अधिवः, स्वजातीयेषु प्रधानोऽस्मीति भावः। . समासादि-वागने जिह्वाऽने विद्या विद्यन्ते येषां ते वागविद्या. स्तेषां वागमविद्यानाम् । जाती भया जात्याः, स्वस्य जात्याः स्वजात्यास्तान्: स्वजात्यान् । व्याकरणम्-अवलेहिता -भव+लिह+तृच् । अधितिष्ठामि अधि+ ठा+लट् । वाज्यान्तरम्-मया स्वजात्या अधिष्ठीयन्ते । कोषा-'नक्षत्रमूक्षं में तारा तारकाऽप्युड वा स्त्रियाम्' इत्यमरः । 'हिमांशुः श्चन्द्रमाश्चन्द्र इन्दुः कुमुदबान्धवः' इत्यमरः । सारार्थः बाह्मणमुखनिःसृतामृतमास्वादयन्त्रह यथा नक्षत्राणां मध्ये चन्द्रः प्रधानतया वर्तन्ते, तथैव स्वजातिवगंषु प्रधानरूपोऽस्मीति । भाषाऽर्थ:-जिन्हों के जिह्वा के अप्रभाग में सारी विधायें हैं ऐसे ब्राह्मणों के अमृतरूप उपदेशों का आस्वादन करने वाला प्रसिद्ध मैं प्रह्लाद, ताराओं में जैसे: चन्द्रमा, प्रधान रूपसे है, वैसे ही अपने जात पात में मुख्य (मुखिया) रूपसे हूँ ॥ ३७॥ एतत् पृथिव्याममृतमेतश्चक्षुरनुत्तमम् । यद् ब्राह्मणमुस्खे (१)वाक्यमेतच्छ्रुत्वा प्रवर्तते ॥ ३८ ॥ अन्वया ब्राह्मणमुखे, यदु, वाक्यम् , तद् एतत्, पृथिव्याम्, अमृतम्, एतदू, अनुत्तमम् , चक्षुः, एतदू, श्रुत्वा, 'जनः प्रवर्तते। व्याख्या-ब्राह्मणमुखे-द्विजवदने, यदू-अनिर्दिष्टं, वाक्यम् - सुप्तिछत्तक यरूपन, ब्राह्मणमुखनिःसृतं वचनमित्यर्थः । 'तत् एतद् इदम्, पृथिव्याम् - भूलोके, अमृतम् - सुधारसोपमम् , अर्थाद-विप्रवाक्यानुसारं ये चलन्ति संसार. यात्रायां, ते कीर्तिशालिना सदैवामरा इव । जीवन्ति, 'कीर्तिर्यस्य स जोवती' स्युकत्वात् । तथा च । एतद्-विप्रवचः, अनुत्तमम् = अत्युत्कृष्टं, दिव्यमित्यर्थः । (१) ल्यमेतच्छुत्वा' इति वा पाठः । ( व्याख्या-इव्यम् - होमीयम्, भोज्यमित्यर्थः). . .

·सुधाऽऽख्यया टीफयोपेतम् । ३९ चक्षुः- नेत्रम्, अस्तीति शेषः । बामणस्योपदिष्टमार्ग प्रजन्त: प्रलयेऽपिन नरके पतन्ति, अत उर्फ युक्तियुतम् । एतद् विप्रवचः श्रुत्वा = आकण्य, (जनः ) प्रवर्तते - प्रचलति, अधुनाऽपि फरालकलिकाले विप्रमुखनिःसृतपन्यानुसारमेय भाषाऽन्तरे धर्मशास्त्रादिशासनपद्धतिर्वर्तते, वस्तुतो 'ब्राह्मणल्य मुखेऽमृतेऽमृतं. जुहोमि स्वाहेति श्रुतिरपि तन्मतं दृढयति । समासादि-प्रालणज्य मुख ग्रामणमुलं, तस्मिन् बामणमुखे। व्याकरणम्-श्रुत्वा-+क्त्वा । प्रवर्तते = प्र+वृत् + लट् । पाध्यान्तरम्-जनैः प्रवृत्यते । कोप:--'पीयूपममृतं सुधा' इत्यमरः । 'नेनं दृ नयनं चक्षुष्टिर्लोचनमि. त्यपि इति कोशान्तरम् । साराऽर्थ:-मालागल्य वचनमेवामृत, दिव्यं चक्षुरपि, तशादेवाधुनाऽपि जगलति, तेन कल्याणाकालिभिर्विप्रवचो ग्राह्यम् । मापा:-प्रामण के मुख में (ब्राह्मण के मुख से निकला हुआ) जो वचन है, वही) यह भूलोक ( संसार ) में अमृत है अर्थात्-प्राह्मणों के कथनानु. सार जो चलने हैं, येही फीतिशाली होते हुवे सदा देवताओं को भांति अमर रहते हैं, क्यों कि-कहा भी है कि "जिसकी कीर्ति है ( वही) जीवित है, वही यह सर्वश्रेष्ठ (दिव्य ) नेत्र है और इसी को सुनकर लोग चलते हैं ॥ ३८ ॥ एतावच्छ्रेय इत्याह प्रह्लादो ब्रह्मवादिनम् । तदा शुश्रूपितस्तेन दैत्येन्द्रो वाक्यमब्रवीत् ॥ ३९ ॥ अन्वयः-प्रहादा, 'एतावद् , श्रेयः, इति, ब्रह्मवादिनम् , आह, तदा तेन, शुभूषितः, दैत्येन्द्रः, वाक्यम् , अब्रवीत् । व्याख्या-प्रह्लाद-बलिदैत्यजनकः, एतावद् =विप्रवचः, (एव) श्रेयः कल्याणम् , इति- इदम् , ब्रह्मवादिनम् = प्राहाणवेषधरमिन्द्रम्, (प्रति) आह- उवाच। तदा तस्मिन्नवसरे, तेन = विप्ररूपधरेणेन्द्रेण, शुश्रूपितः - सेवितः, दैत्येन्ना = दानवाधिपतिः, वाक्यम् = वचनम् , अब्रवीत् = अवदत् । . समासादि-त्येष्विन्द्रो दैत्येन्द्रः। व्याकरणम्-आहबू+लट् । शुभूषितः= श्रु+सन् + कः । अग्रीवत्-. +लड्। वाच्यान्तरम्-प्रह्लादेन ब्रह्मवादी उचे, इन्द्रेण शुश्रूपितेन.. दैत्येन्द्रेण वाक्यमोच्यत। सारार्थ:-विप्रवच एवामृतमित्युक्तस्य प्रह्लादल्य यथाविधि सेवा कुवन्त- मिन्द्र प्रति सच वाक्यमुवाच । .

·३२ महाभारतीयशीलनिरूपणाध्यायः। भाषाऽर्थ:-प्रसाद ने इतने हा कल्याण विषय है, ऐसा ब्राह्मण वेषधारो इन्द्र से कहा, तव इन्द्र से सेवित हुये अर्थात् ( इन्द्र की सेवा से प्रसन्न हुने) दैत्यों के राजा प्रसाद ने (ब्राह्मण से आगे कहो जाने वाली बात ) कहा ॥३॥ यथावद् गुरुवृत्या ते प्रीतोऽस्मि द्विजसत्तम।। वरं वृणीष्व भद्रं ते प्रदाताऽस्मि न संशयः ॥ ४० ॥ अन्वयः-हे द्विजसत्तम !, ते यथावद, गुरुकृत्या, प्रीतः, मस्मि, वर्ग, वृणो. व, ते. भद्र, प्रदाता, अस्मि, 'मत्र संशया, न, 'अस्ति। व्याख्या-हे द्विजसत्तम! हे विप्रवर!, ते-तव, यथावद्- यथोचितं, धर्मशास्त्रानुसारम् । गुरवृत्त्या-गुरुभूपया, प्रीत: हपिता, अस्मि-भवामि, (तेन त्वम् ) घरम् ईप्सितं वस्तु, वृणीष्य-प्रार्थयात्व, ते-तव, भद्रम् - कल्या. णम्, वाश्रेयसमित्यर्थः । प्रदातास्मि-दानायोधतो भवामि, इत्यत्र । संशया सन्देहा, न= नहि, अस्ति। समासादि-गुरोवृत्तिगुरुचिस्तया गुरुवृत्त्या। द्विजेपु सत्तमो द्विजसवमा स्तत्सम्बोधने हे द्विजसत्तम!। ध्याकरणम्-भस्म-अस्+ लट् । वृणीष्व-वृ+ लोट् । अस्मि-अ. स+लट् । वाच्यान्तरम्-प्रीतेन मया भूयते । त्वया वरो वियताम् , प्रदाना मया भूयते। कोप:--'प्रीतः प्रसन्नो मुदितो हर्षितो हष्टमानस' इति कोशान्तरम् । 'यया. विधि यथान्यायं यथोक्तं च यथोषितम्। हति कोपान्तरम् । ईप्सितं वरमिष्टं व इति कोपः। सारार्थ:--प्रह्लादो विप्ररूपिणमिन्द्रमुवाच यदू हे ब्राह्मणश्रेष्ठ ! तव शुश्रूपया सर्वथा प्रसन्नोस्मि, तेन तुभ्यं धृवं वर दास्यामि, त्वं वरं प्रार्थयस्वेति । भापाऽर्थ:--हे ब्राह्मणों में श्रेष्ठ! तुम्हारी यथोचित गुरु सेवा से में प्रसन्न हूँ, (इससे तुम ) वर मांगो, (मैं ) तुम्हारा (जिससे ) कल्याण हो (उस) वरको देने वाला हूं, इसमें सन्देह नहीं है ॥ ४० ॥ कृतमित्येव दैत्येन्द्रमुवाच(१)स च वै द्विजः । प्रह्लादस्त्वद्रवीत् प्रोतो गृह्यतां वर इत्युत ॥ ४१ ॥ अन्वयाः- वै, सः, च, द्विजः, कृतम्, इति, एव, दैत्येन्द्रम् , उवाच, उत, 'तता प्रीता प्रल्हादा तवगृह्यनाम्, इति. अनवीत् । ; . ८.१) द्विजसत्तमः' इति वा पाठः। (व्याख्या-द्विजसत्तमः माह्मणश्रेष्ठः, विप्रवेष धारी इन्द्र इत्यर्थः।) -- ·. नुधाऽऽरयया टीकयोपेतम् । व्याख्या---निश्चयेन, सच- पूर्वोक्तोऽपि, द्विजः = ब्राह्मणः, कृतम् - सलम् , अन्यवरेण व्यर्थम् , फेवलं शीलमेव ज्ञातुमिच्छामि । इत्येव एतदेव । दै. त्येन्द्रम् - प्रसादम्, उवाच, सनयीत् । उत-च, 'ततस्तच्छ्रुत्वा' प्रीतः प्रसन्नः प्रहादा-हिरण्यकशिपुसवा, तुअपि, यर:- ईप्सितं वस्तु, गृह्माज्ञाम् - स्वीक्रि. यताम्, , इति=पतन, प्राक्षणम् । अत्रवीत् = अवदत् । समासादि-दैत्येविन्द्रो दैत्येन्द्रप्तत्सम्बुद्धौ हे दैत्येन्द्र !। व्याकरणम्-उवाच- यू+लिट् । अनवात्-बू+लङ् । गृह्यताम् - ग्रह+ कर्मणि लोट् । वाच्यान्तरम्-हिजेन दैत्येन्द्र ऊचे प्रीतेन प्रसादेन वर (त्वं गृहाणेत्योच्यत । सारा:- वरान्तरस्य प्रयोजन मे नास्ति, केवलं शीलमेवेच्छामि, एवं वाय. णेनोक्तो दैत्यराजः प्रल्हादा, पुनर्ताक्षणं प्रतिवरो गृह्यतामित्युवाच । भापाऽर्थ:-फिर उस माहाण ने "और वर फजूल है" यही दैत्यों के अधिपति से कहा और ( उसके बाद ) प्रसन्न होते हुने प्रसाद ने भी 'जो चाहो सो वर (मुक्षसे ) लो एसा वामग वेपधारी इन्द्र से कहा ॥ ४१ ॥ माक्षण उवाच । (मामण वाले)। यदि राजन् ! प्रसन्नस्त्वं मम चेदिच्छसि प्रियम् । भवतः शीलमिच्छामि प्राप्तुमेष वरो मम.॥ ४२ ॥ अन्वयः-हे राजन् !, त्वं, यदि, प्रसन्नः, असि चेदू, मम, प्रियम् , इच्छसि, 'तदा भवतः, शोलं, प्रातुम् , इच्छामि, एप, मम, वरस, 'अस्ति। व्याख्या-हे राजन् ! हे त्रैलोक्यपालक !, त्वं प्रह्लादः, यदि चे, 'ममोपरि प्रसन्नः = हर्पितः, सन्तुष्ट इति भावः । ( असि, तथा ) चेद, वस्तुतः । नम-विप्रल्य, प्रियम् - अभीष्टम् , 'कर्तुम् इच्छसि = अभिलपसि, (तदा ममा- भीष्टं धूयताम् , अहम् ) भवतः त्वत्तः, प्रह्लादतः । शीलम् = सौजन्यम्, प्राप्तुम् =लब्धुम् , इच्छामि = अभिलपामि । एषा=अयम् , ईडगेव । मम विप्रस्य, घर-कामः, मनोरथो वा मनोगतो भाव इत्यर्थः । अस्ति । ध्याकरणम् इच्छसि= इप्+लट् । इच्छामि हप् लट् । प्राप्तुम् - +प्र+आप तुमुन् । वाच्यान्तरम्-त्वया मम प्रियमिप्यते, मया मवतः शीलं प्राप्तुमिप्यते । सारार्थ:-प्रहादस्य वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणोऽवदत् , हे राजन् ! यदि सत्यमेव ममोपरि भवान् प्रसन्नो भूत्वा वरं दातुमिच्छति, तदा शीलं कथय, इयमेव वरना. थेना मदीयेति । भापाऽथ:-हे महाराजा ! आप अगर प्रसन्न ( खुश) हैं और यदि मेस ३म०भा० ·महाभारतीयशीलनिरूपणाध्यायः । प्रिय (करना) चाहते हैं, तो मैं आप से शील (शील के लक्षण) प्राप्त करने की इच्छा रखता हूं, यही मेरा अभीष्ट है ॥ ४२ ॥ ततः प्रोतस्तु दैत्येन्द्रो भयमस्याभवन्महत् । वर प्रदिष्टे विप्रेण (२)नाल्पतेजाऽयमित्युत ॥ ३ ॥ अन्वयः-तता, विप्रेण, वरे, प्रदिष्टे, दैत्येन्द्रा, तु, प्रीतः, 'अभवत् उत, अयम् , अल्पतेजाः, न, 'अस्ति' इति, अस्य, महदू , भयम् , अमवत् । व्याख्या-ततः= वरप्रार्थनाथवणानन्तरम्, विप्रेण=विप्ररूपरेणेन्द्रेण, = स्वज्ञेयविषये, प्रदिष्टे - प्रतिपादिते, ( सति) दैत्येन्द्र प्रहादा, प्रोत:+ प्रसन्नः, जातः । तु=किन्तु, उत=वितर्क, अयम् =वरमार्थको जना, अल्पतेजाः =तेजोहोना, सामान्यम् । ननहि, मस्ति । अर्थाद-महाप्रभावशाली अतिप्र. तिभावान् वाऽस्ति । इति =अदः, अस्य- प्रहादस्य, मनसि । महत् = परमम् , भयम् - शऽऽत्मकम् , अभवत् =जातम् । वरार्थनमाकग्य तस्याद्भुतं विचार, धनादिभिन्न ज्ञात्वाऽसाधारणोऽयं जन इति प्रहादस्य मानसे शङ्का जातेति भावः। समासादि-अस्पं तेजा यल्य सोऽल्पतेजाः । व्याकरणम्-अभवत् भू+लइ । अल्पतेजाज्यमित्यत्र सन्धिरापः। वाच्यान्तरम्-अस्य महताभयेनाभूयत । सारार्थ:-ब्राह्मगल्यवरार्थनं निशम्य प्रल्हादाप्रसन्नोऽभूत् पश्चातस्यालौकिकी प्रतिमां च विज्ञाय शङ्कितोऽपि जातः । भाषाऽर्थ:-उसके बाद माझग के वर मांगने पर (वर को सुन) दैत्यों में प्रधान प्रह्लाद प्रसन्न हुए किन्तु 'यह ब्राह्मण कोइ साधारण तेजस्वी नहीं है, इससे उन्हे बड़ा भारी भय भी हुवा ॥ ४३ ॥ एवमस्त्विति स प्राह प्रह्लादो विस्मितस्तदा । उपाकृत्य तु विप्राय वरं दुःखान्वितोऽभवत् ॥ ४४ ॥ अन्वयः-तदा, विस्मितः, सा, प्रह्लादः, एवम् , अस्तु, इति, प्राह, तु, विप्राय, वरम् , उपाकृत्य, दुःखान्वितः, अभवत्। व्याख्या-तदा-शाऽवसरे, विस्मिता= चकितः, भयभीत इत्यर्थः । सः पूर्वोक्ता, प्रह्लादा = दैत्यराजा, (अगत्या) एवम् =त्वदुक्त्यनुसारमेव, अस्तु = भवतु, इति = एतत् , प्राह वदति, तु-किन्तु, विप्राय-भूसुराय, ग्राह्मणवेपत्त इन्द्रायेल्यर्थः । वरम् = इष्टम् , उपाकृत्य-समर्पा, दुःखान्वितः = परितापपीडितः, (१) 'नाल्पचेताऽयमिति वा पाठ (प्याख्या-प्रयम् -विपः, भपता: % वसा मतिः, न% नहि, मस्तीति शेषः) - - ·सुधाऽऽरयया टोकयोपेतम् ।। अमरत्वस्व, जात इति भावः। समासादि-दुःखेनान्दितो दुःखान्वितः। व्याकरणम्-अET = अस्+ लोट् । प्राह-प्र+म+लट्, आहादेशः । विस्मितः यि+स्मिा+क | उपाहत्य- उपxभार++ ल्यप् । भभवत् =भू+ला वाच्यान्तरम् --तेन प्रोज्यते, दुःखान्वितेनाभूयत । साराऽर्थ:-'तथास्तु' इत्युक्त्वा प्रहादो विप्रस्यालौकिकी प्रतिमा विलो. स्य 'कोऽयमिति शद्वितः, तस्मै विप्राय वरं दत्वा क्षणं काव्यविमूढो जातः । भापाऽर्थ:--उसके पाद चकित हुये उन प्रसाद ने (हार कर अन्त में) ऐसा (जैसा तुम कहते हो उसके अनुसार हो) होवै यह कहा, किन्तु ब्राह्मण वेषधारी इन्द्र को घर देकर दुःखी हुवे ॥ ४४ ॥ दत्ते बरे गते विप्रे चिन्ताऽऽसीन्महती तदा । प्रहादस्य महाराज ! निश्चयं न च जग्मिवान् ॥ ४५ ॥ अन्वयः-हे महाराज !, वरे, दत्ते, 'सतिः विप्रे, गते. 'सति तदा, प्रहादः स्य, महती, चिन्ता, आसीत् , 'तथा निब्धयं, न, च, जग्मिवान् । व्याख्या हे महाराज! हे नृपतिशिरोमणे!, दुर्योधन ! । एतराष्ट्रस्योकि रियम् । वो अभी, श्रेयासाधनरूप इत्यर्थः । दत्तेअर्पिते (सति ततश्च) विप्रे प्रामणरेपधरे, इन्द्रे । गते-याते, (सति) तदा तस्मिन्नवसरे, प्रह्लादस्य एतनामकदेत्यविशेपल्य, (उदये) महतो परमा, चिन्ता आधिरूपा, आसीत् = बभूव, कोऽयं परमप्रतिभावान् जनः ? कुत आयातः ? इति, प्रायोऽयं देवराजः किम् ? चेत् स एव भवेत्तदाऽस्मन्मूलं तेन गृहीतम्, यद् बलादहं त्रलोक्ये चरो जा. ता, तत्कोऽयमासीद् ? इति महतो चिन्ताऽभूत् । (तथा प्रह्लादः) निश्चयम् -नि- जयं, न जग्मिवान् नहि जगाम, निश्चितरूपेण तं न ज्ञातवानिति यावद् । 'समासादि--जगामेति जग्मिवान् । व्याकरणम् आसीत्-सस्+ला । जग्मिवान् गम् + कसुः । वाच्यान्तरम् - महत्या चिन्तयाऽभूयत, तेन निश्चयो न जग्मे । कोषा-'वरः पूर्णाभिलापे तु' इति कोपः। 'स्याञ्चिन्ता स्मृतिरोध्यानम् इत्यमरः । 'सन्देहद्वापरौ चाथ समौ निर्णयनिश्चयौ' इत्यमरः । सारार्थ:-यदा विप्रवेपधरायेन्द्राय प्रह्लादो वर दत्तवान, स च विप्रो वरमा. दायगतवान् , तदा एकाकि दशायां तस्य प्रह्लादस्यातुला चिन्ताऽभूत् , तथा च परितो ज्ञानचक्षुपि प्रसारितेऽपि निश्चयो न जात इति । भाषाऽर्थ:-हे महाराज दुर्योधन ! वर देने के बाद, ब्राह्मण के चले जाने पर, प्रह्लाद के (दिल में) भारी फिकिर आगयी, और (विचारते विचारत भी .

·३६ महाभारतीयशीलनिरूपणाध्यायः । उस समय कुछ निश्चय न कर सके ( कि यह कौन था?)॥ ४ ॥ तस्य चिन्तयतस्तावच्छायाभूतं महाधुति । तेजो विग्रहवत्तात! शरीरमजहात्तदा ॥ ४६॥ अन्वयः-हे तात!, यदा, चिन्तयतः, तस्य तावद् , छायाभूतम् , महागुति, विग्रहवत, तेजः, शरीरम् , अजहात् । व्याख्या हे तात! हे पुत्र !,दुर्योधन ! । तदा तल्मिम् चिन्ताजनके काले, चिन्तयतः शोक कुर्वतः, तस्य - प्रसादस्य, तावत् तत्क्षणमेव, छायाभूतम् - छायारूपकम् , महाद्युति = अतिकान्तिशालि, विग्रहवत्-शरीरधरम्, तेज: ज्योतिः, प्रतिभेत्यर्थः । शरीरम् - प्रहादतनुम् , अतहात्मतत्याज। समासादि-छाया इव भूतं प्रवृत्तमिति छायाभूतम् । महत्ती धुतिः कान्ति. यस्मिस्तदू महाद्युति । ध्याकरणम्-चिन्तयतः = चिति+णिच् + शतृ । अजहात्- ओहाक+ला ला। वाध्यान्तरम्-विग्रहवता तेजसा शरीरमहीयत । कोप:-'छाया सूर्यप्रिया कान्तिः प्रतिविम्बमनात इत्यमरः । 'गात्रं वपुः संहननं शरीरं वम विग्रहः इत्यमरः । 'सुपमा परमा शोभा शोमा कान्तिद्युति. छवि इत्यमरः। सारार्थ:-यावत्स च प्रह्लादः क्षणं चिन्तितस्तावदतितेजोयुक्तं शरीरीव तेजस्तहादू बहिर्ययो। भाषाऽर्थ:-हे पुत्र दुर्योधन ! तब ( उक्त प्रकार से ) शोच करते हुये उन (दैत्यराज प्रह्लाद ) के उसो समय छाया रूप अत्यन्त कान्ति से युक्त शरीर धारण किये हुए तेज ने शरीर को छोड़ दिया (निकला)। अर्थात्-जय तक प्रहद चिन्तो कर ही रहे थे कि एकाएक उनके शरीर से एक अत्यन्त तेज शाली पुरुष जैसे साक्षात् देह धारण कर तेज हो आया हो, वैसा प्रलाद के शरीर को छोड़ निकला ॥ ४६॥ तमपृच्छ(१)महाकायं प्रह्लादः को भवानिति । प्रत्याह(२) स तु शीलोऽस्मि त्यतो गच्छाम्यहं त्वया ॥४७॥ अन्वयः--प्रह्लादा, तं, महाकायं, 'प्रति' भवान्, क, इति, अपृच्छत्, सः, च, शीला, अस्मि, त्वया, त्यका, अहं, गच्छामि, इति, प्रत्याह । व्याख्या-प्रह्लादा एतनाम्ना सुप्रसिद्धा, तम् = स्वशरीरानिःसृतम्, महा. (१) महाभागः' इति वा पाठः व्याख्या-महाभागः= परमसौमाग्यशीलः ] (२) तं तु इति वा.पाठः [व्याख्या-तं = प्रसादम् ]! -- - ·सुधाऽऽख्यया टोकयोपेतम् । कायम् =विशालदेहम्, पुरुष प्रति। भवान् त्वम्, काकिनामकः, इति एतद, अपच्य-पृष्टयान्। सरीरनिःसृतः, पुरुषः । व-अपि, (अहम् ) शीला सौजन्यरूपः, मस्मि, भवामि, त्वया-प्रलादेन, त्यक्ताप परार्थमुत्सृष्टः, ! (सन् ) मशीला गच्यामि, यामि, यस्मै त्वयाऽई दत्तस्तं प्रति यामि । इति एतत् , प्रत्या प्रतिकथयति। समासादि-महान विशालः कायो देहो यस्य स महाकायस्तम महाकायम् । व्याकरणम्-अपृच्छर-प्र +लाः । प्रत्याह-प्रतिचू+लट । माहा: देशः । एस्मि-सस+लट् । त्यता त्यज+ गच्छामि= गम् + लट् । वाच्यान्तरम्-प्रसादेन स महाकायोऽपृच्छयत, 'मया शीलेन भृयत इति तेन प्रत्युच्यते, त्यया त्यफेन मया गम्यते । साराय:-पारीरनिर्गतमतिविपुलवपुर्ष पुरुपं विलोक्य विल्मियो हतप्रतिभा प्रहादस्तं प्रत्यवदत् को भयानस्ति ? कुतश्शाल्माटरीरात्रिर्गत इति श्रुत्वैव स निर्गतपुरुषः प्रसाद प्रत्युत्तरं ददौ 'यदहं तु शीलोऽस्मि यतोऽहं त्वया तस्मै ब्राह्म. णाय विसर्जितस्तस्मात्तमनुसरन् गच्छामि, इतः परं त्वं शीलहीनो भवेति । मापाऽर्थ:--प्रहाद ने अपने शरीर से निकले हुए उस बड़ें शरीर वाले पुरुष के प्रति आप कौन है ? ऐसा पूंछा, ( यह सुन कर) निकले हुए उस पुरुष ने भी (जवाब दिया कि ) मैं शील हूँ तुमने मुझे छोड़ दिया अतः मैं जाता हूं ॥४॥ तस्मिन् द्विजोत्तमे राजन् ! यत्स्याम्यह(१)मनिन्दित । योऽसौ (२)विप्रत्वमागम्य त्वयि नित्यं समाहितः ॥ ४ ॥ मन्चय:-हे अनिन्दित!, राजन् ! यः, मसौ, विप्रत्वम्, आंगम्य, त्वयि. नित्य, समाहितः, तस्मिन् , द्विजोत्तमे, अहं, वत्स्यामि । व्याख्या--हे अनिन्दित ! हे प्रयासनीय !, सर्वलाध्यगुणोपेत ! इत्यर्थः । हेराजन् ?-हेमहाराज ! प्रहाद ?। यापूर्वोक्ता, असौ-एपः, विप्रत्वम् - प्राह्मणत्वम् , आगम्य-प्राप्य, ब्राह्मणरूपं त्वेति तात्पर्यम् । अनेन स ब्राह्मण: कविद् प्राह्मणेतरः, स्वतः शिक्षालाभार्थमेव विश्वासपात्रता धृतवान, येन त्वं शिक्षादाने नान्यथाभावं करिष्यसि, इति भावः । त्वयि भवति, प्रह्लादे। नित्यम् - अनवरतम् , समाहितः सनिकटवर्ती, आसोत् । तस्मिन् पूर्वोछे, द्विजोत्तमे प्राह्मणश्रेष्ठ, इन्द्र इत्यर्थः । महम् - शीलः, (इतो गत्वा) वत्स्यामि-वासं करिष्यामीति। समासादि-द्विजेपूत्तमो द्विजोत्तमस्तस्मिन द्विजोत्तमे । ननिन्दितोऽनिन्दि. (१) 'भरिन्दम!" इति वा पाठः[व्याख्या-परिन्दम् !- शत्रुसूदन! [। (२) "शिष्यत्वम्' इति वा पाठः।[व्याख्या-शिष्यावम् - अन्तेवासित्वम् ] 1 ·महाभारतीयशीलनिरूपणाध्यायः । तस्तत्सम्बोधने हे अनिन्दित । विप्रस्य भावो विप्रत्वम् । व्याकरणम्-वरल्यामि-वस्+ लृट् । आगम्य भागम् + ल्यप् । समाहितः सम्+आङ दुधान् + क्तः । वाच्यान्तरम्-मया द्विजोत्तमे वत्स्यते, त्वयि नित्यं समाहितेन येनाभूयत । कोप:-'विप्राण्डक्षत्रिया द्विजा इत्यमरः । 'नित्यानबरताजनम् इत्यमरः । सारार्थ:-त्वया विसर्जितोऽहं तस्य निकटं यामि, येनाधुना गुरुवृतिः सम्य. ग्विहिता। भापाऽर्थ:-हे प्रशंसनीय गुणों से युक्त महाराज प्रहाद ! जो यह ( अमि) श्राह्मण बन कर तुम्हारे पास हर वक्त सावधान वित्त होकर (दास की भांति) रहता था ( अब ) उसी बामण में ( रहने के लिय) में (तुमको छोड़ का) जाता हूँ॥४८॥ इत्युक्त्वा(१)सहितं तद्वै शकं चान्याविशत् प्रभो ! | तस्मिन् तेजसि.याते तु तापस्ततोऽपरः ॥ ४६॥ शरीरान्निर्गतस्तस्य को भवानिति (२) चाप्रवीद । धर्म प्रहाद ! मां विद्धि यत्रासौ द्विजसत्तमः ॥ ५० ॥ तत्र यास्यामि दैत्येन्द्र ! यतः शीलं ततो ह्यहम् । ततोऽपरो महाराज ! प्रचलनव तेजसा ॥ १ ॥ शरीरान्निामृतस्तस्ये प्रहादस्य महात्मनः को भवानिति पृष्टश्च तमाह स महाद्युतिः ॥ १२ ॥ सत्यं विद्ध्यसुरेन्द्राद्य प्रयास्ये धर्ममन्वहम् । तस्मिन्ननुगते (३) सत्ये महान चै पुरुषोऽपरः ॥ ५३॥ निश्चक्राम ततस्तस्मात् पृटचाह (४)महाबलः । वृत्तं प्रह्लाद ! मां विद्धि यतः सत्यं ततो यहम् ॥ ५४॥ अन्यया-प्रभो !, (दुर्यान !), तद्, ध, इति, उक्त्वा, सहित, शक्र, (१) 'भन्नहितम्' इति वा पाठः । [ व्याख्या-अन्तहितम् - अलक्षितम् । (२) सोऽजवीत्' इति वा पाठः [ व्याख्या-स:- महादः] (३) धर्म पुरुषे पुरुषोऽपरः' इति वा पाठ: । व्याख्या-पुरुषे - सत्यात्मके इत्यर्थः । मैं-मुक्तम् । भनुगते = अनुयाते, समोति शेषः । अपरः भन्यः, पुरुषः = पुरुषाकारः, संश इति भावः। (४) महातपाः इति वा पाठः[पाल्पा:- मातपा: मानुष्ठान | १ ·-e-Katrina - मुधाऽऽस्यया टीकयोपेतम् । वे, अन्यापितर, तस्मिन, रोजसि, गात, शु. ad, सागुरुपः, अपरः, तस्य, शरी: राह, नियमः भान, फः, इनि, ( Teः, सन् ) मी महाद! त्ये. रा, धर्म, पिसि, ससौ, जिसनः य, र, मास्यामि, दि, यतः, शीलं, ततः अहम् महाराज, सता, तेजपा, प्रयास, इय, अपरः, महात्मनः, समग, प्रास्य, वारा, मियः, प, भवान्, यः, पनि, , महापुतिः, स, तम् ,आरसुरेन्द्र!, मां, सत्य, यिदिrat, घम् , अनुः ,प्रया. स्पे, ' तगिन्, साये, अनुगते, पे, महान् , अपरः, पुरपः, तस्माद, निक्ष. बाम, स. Te, मदायरः, घ, प्रशाद !, मां, पृसं, विन्धि, यतः, सत्यम् , साहि, अदम् इति, भाद। व्यापया- प्रमो ! पास !, दुर्योधन! । सदसौरम्, ( क ) संजोस्पमिस्पः । ..पि, इति त्यपरिचयम् , उपत्या पर्यायस्या सहि. सम् -दिलन सायरमार्ग, समलम् । शकम् - इन्दम् , 2-निश्चयेन, अन्या- वि- अन्तपित, इन्द्रारीरे प्रविष्ट इत्यर्थः। ( पक्षात् ) तस्मिन्-ताशे, तेजसितजोरूप शोले, याते-गते, प्रहादशरीराद गतपति सति । तु । तत:- तदनन्तरम्, वाटप: सध्यस्वरुपः, तेजोक इत्यर्थः । अपर: अन्याः, द्विती. पः पुरप इति भावः । तस्य-प्रमादस्य, शरीरात - देहात्, निःसृतः यहि.. नंतः, आसोदिति शेपः। ( विलोक्य साधर्य प्रसादेन ) भवान् - त्वं, का- किनाम: ? इति-पता, (पृष्टः-जिज्ञासितः, सन् ) अप्रवीत् अवदत्, हे प्रसाद!- हिरण्यकशिपुसूनो !, दैत्येन्द्र ! - दैत्येपर 1, माम् = अपरिचितपुर- परिशेपम्, धर्म-सुरतम् , विद्धि-जनीहि । (तया च) असो- एपः, मधु • नैव यस्त्वतः शिक्षालामायागत आसीत् स इत्यर्थः । द्विजसत्तमः = ब्राह्मणश्रेष्ठ, यन्त्र पस्मिन् देशे, ( वर्तते) व तस्मिन् स्थले, (अहं) याल्यामि-गमि. प्यामि, हि- एव, कयमपि त्वया गृहोतस्त्वयि न स्थास्यामि, इत्यर्थः । 'हि' एवार्यको शेयः। वा-हि-यतः, यस्मात्कारणाद् , यतः यत्र, शीलम् - सौज. न्यम्, (वर्तते या याति ) ततः-तत्र, अहं-धर्मः, ( अपि वने, वा यामि । इ. त्युक्त्वा मध्ये राष्ट्रः स्वात्मज सम्योध्य.वदति-य) हे महाराज ! = हे दुर्यो- धन ?, वत:परिचयकथनगमनानन्तरम्, तेजसा-दीप्त्या, प्रज्वलन् = प्रकर्षण चमत्कान्तिः, अग्निः। इव- यया, अपर:- तृतीया, पुरुष इति भावः । महात्मा महाप्रभावस्य, प्रल्हादस्य एतन्नामकदैत्यविशेषस्य, शरीरादू =देहादू, निस्तः परिभृतः, गन्तुमुघत इति तात्पर्यम् । च-पुना, (गन्तुमुयतः सोऽपि विस्मयोत्फुल्ललोचनेन प्रहादेन, "महो" ) भवान् कः त्वं कोऽसि., इति- एवम्, पृष्टः- अनुयुका, महाद्युतिः अतितेजस्वी, स-तृतीयः, पुरुष। तं-. प्रहादम्, प्रति । माहवदति, हे असुरेन्द्र ! दैत्येन्द्र !, मां-तृतीयम् पुरुषम्, ·महाभारतीयशीलनिरूपणाध्यायः। सत्यं तथ्यम् , विद्वि-जानीहि. अद्य अधुना, महं- सत्यरूमा, धर्म मु. तम्, अनुप्रयास्ये-पृष्टतोगमिष्यामि, अर्थादई धर्मन्य सहचरोऽस्मि, यतो धर्मस्ततः सत्यं वति इति भावः । (एवं ततः तदनन्तरम् ) तस्मिन् । पूर्वाके, सत्ये नाते, अनुगते धर्म प्रति पृष्टतः प्रस्थिते, सति । व-निश्चयेन, महान् विशालकायः, अपर:- अन्यः, चतुर्थ पति यावद् । पुरुष:- पुरशकारः, तामात्- प्रहाददेहाद, निश्चक्राम-निर्गतः, तता-निर्गमनानन्तरन्, (तमपि नि:मृतं विलोक्यातीव चकितेन प्रसादेन ) पृष्टः परिचयायगमा जिम्नासिता, महायना विपुलवीर्यः, चतुर्थ पुरुष इति भावः । वम अपि, हे प्रलाद!- हिरण्यकशि. पुसूनो !, मां-चतुर्श पुरुष, वृत्तम् सदाबारम्, विधि जानीहि, यतः यत्र, सत्यम्-तथ्यम् (-याति ) ततः तत्र हि एय, सह-तरूपोऽपि, ( यामि ) इति एतदू, माह- कथयति, अर्थादहं सत्यानुवरः, सत्पन्तु धर्मानुवर्ग, धर्मस्नु शोलानुचर, अतः, शीलं यत्र वमति तनेय वयं धर्मसत्यवधानि बसाम इति भावः । अर्थाद-शोलधर्मसत्यवृत्तानि मियः सम्बवानीति । समासादि-द्विजेपु सत्तमो द्विजसत्तमस्तत्सम्योधने हे द्विजसत्तम! 1 दैत्य. विन्दो दैत्येन्द्रा, तत्सम्बोधने हे दैत्येन्द्र !! महावासी राजा महाराजस्तत्सम्यो. धने हे महाराज ! । महानात्मा यस्य स महात्मा तस्य महात्मनः । महती पुति. यस्य स महाद्युतिः । ससुरेन्विन्द्रोऽसुरेन्द्रः, तत्सम्बुद्धौ हे असुरेन्द्र ! । महद् अलं यत्य समहाबलः। व्याकरणम् =उक्त्या - बच्+क्त्वा । अन्चाविशत्-अनु+आप+विर+ लङ् । अब्रवीत् = पू+ला । विद्धि -विद् + लोट् । यास्यामि या+लुट् । निःसृतः निस्+स+कः। माह-घू+लट् । साहादेशः। विनि-विद् + लोट् । प्रयास्ये-प्र+या+लट् । निश्चक्राम-निस् + कम्+लिए । पृटः प्रच्छतः। वाच्यान्तरम्-तेन शीलेन शक्रोऽन्वाविश्यत, स्वशरीरानिर्गतेन धर्मग (प्र. हादेन पृष्टेन सता ) ओध्यत, त्वयाऽहं धर्मो विद्यु, अनेन द्विजसत्तमेन यत्र वृत्पने तन मया याल्यते, हि यतः शोलेन वृत्यते ततो मया वृत्यते. शरीराविरतेन पृष्टेन च सत्येन प्रह्लाद उच्यते, अहं सत्यं विधे, मया प्रयाल्यते, वृत्तेन निश्चक्रमे,त्वयाऽहै वृत्तं विद्यु, इति तेनोच्यते। कोषा-'वृत्तं पद्ये चरित्रे च' इत्यमरः । 'असुरा दैत्यदैतेयदलुजेन्दारिदा. सारार्थ:-प्रह्लाददेहानिर्गते शीले, धर्मोऽपि तस्मानिर्गतः सत्यमपि वधि: तम् , सत्ये च निःसृते वृत्तमपि निःसृतमेव शीलधर्मसत्यवृत्तात्मकत्वारोऽपि भावा इन्द्रदेहं गता इति, अतो यस्य गीलमस्ति तस्य धर्मादयस्योऽपि स्वयं भव. 4 . anwar नवा: इत्यमरः। -- ·- सुधाऽऽख्यया टोकयोपेतम् । ४९ न्ति, यरूप नशीलीप नास्ति ताय यामाना सपि धर्मसत्यवृत्तात्मकाः सहसा तस्मागिन्तीति। भापाs:- महाराज दुर्योधन ! उस शील ने भी इस प्रकार से कह कर (प्रसाद को छोड़) कपागयुज इन्ध तरफ चला गया, उस तेज शोल के जाने मे बाद फिर ऐसा हो जल्यो दुमरा (पुरुष)उसके शरोरसे निकला, प्रांत निकल कर पला, ( उप प्रादने) माई! तुम कौन हो! ऐसा ( पूंछा, तर उसने ) जयाय दिया, कि प्रधान ! मुझे तुम धर्म समक्षा, अर्थात्-मैं धम , या माग जहाँ (गये चादी) जाऊँगा, क्योंकि जहां पर शील रहता है, वहीं पर मैं (रहता फिर तराष्ट्र ने अपने पुत्र दुर्योधन से कहा कि) हे महाराज ! टसफे बादतन से जलते हुये (पग्नि) के समान ( उस समय ) जो तीसरा पुरुष हात्पना प्रभावशाली उन प्रसाद जो के शरीर से निकला ( उससे भी) 'माप कौन हैं।मा प्रहाद ने पूछा तो अत्यन्त तेजस्वी उस तीसरे पुरुप ने उन (प्रसादजी) से कहा कि दानपेन्द्र ! मुमो वो आप सत्य समझें, इस समय में धर्म के पीछे जाऊंगा, अर्यात्-जा रहा (यह कह कर वह भी चला) याद उस सत्यरूको पुरुष के ( धर्म के पोछे ) चले जाने पर वटा भारी चौथा पुरुष उन (प्रलादजी के शरीर) से निकला, उसके बाद पूछने पर महायलवान् चौथे पुरुष ने भी 'हे प्रल्हाद! 'मुझे 'पृत याने सदाचार समझो, जहाँ सत्य जाता है, वहीं पर मैं भी जाता हूँ, [क्या करूं माई ! मेरे सब साथी चले गये अकेले में कैसे रहू] ऐसा कहा ugel ॥५०॥५१॥५२॥५३॥५४॥ तस्मिन गते(१)महाशब्दः शरीरात्तस्य निर्ययो । पृप्रवाह पलं विद्धि यतो वृत्तमहं ततः ॥ ५५ ॥ अन्वयः तस्मिन् , गते, तल्य, शरीराद् , महाशब्दा, 'पुरुषः निर्ययो, च, 'टः, आह, मां, वलं, विदि, यतः, वृत्त, ततः, अहम् । व्याख्या-तस्मिन्-वृत्ते, सदाचार इत्ययः । गते निर्गते, तस्य प्रलाद. स्य, शरीरात्-तनोः, देहादित्यर्थः । महाशः अतिदीर्घरवा, पुरुषाकार इति मावः । निर्ययो-निर्गतः, (प्रलादेन) पृष्टः = परिचयज्ञानाय जिज्ञासितः, च- अपि, आह-प्रवीति, (यदू) माम-त्वत्संमुखस्यम्-प्रभावम्, वीर्य वा । विदि जानीहि, कुतस्त्वं निःसृत इत्याशक्याह-यत: यत्र, वृत्तम्-सहा. चारः, ( तिष्ठति ) तताकतन, इव । अहं-वृत्तरूपः, (अपि तिष्ठामि ) त्वं तु सदाचाररुपनित्यकर्मच्युतोऽसि, अतस्त्वां मुञ्चामीति भावः ! १) महाश्वेतः इति वा पाठ.1 [व्याल्या--महाश्वेता प्रतिधवलवणः, गौरा -1 इत्यर्थः] ·महाभारतीयशीलनिरूपणाध्यायः। . - समासादि-महान् शब्दो यस्य स महाशब्दः । व्याकाणम्-निर्ययो निर+या+लिट् । पृष्टः प्रच्छ+ । विद्धि- विद् + लोट् । अपृच्छत्-प्रच्छ+ला । अवयीत्+लइ । वाच्यान्तरम्-महाशब्देन निर्यये, पृष्टेनीच्यते, (त्वया) अहं बलं विधी कोप:-शब्दे निनादनिनदध्वनिध्वानरवस्वनाः इत्यमरः । सारार्थ:-यदा वृत्तं तस्य देहानिर्गतं तदैव यलमपि निमृतम् , यतो- वृत्ताभावे वलं नक्षणमपि वर्तते। भाषाऽर्थ:-उस (सदाचार ) के जाने के बाद उन ( प्रसाद जी) के शरीर से जिसका बड़ा भारी शब्द था ऐसा पुरुप ( बल भी) निकला, और ( प्रहाद ) पूछने पर ( उसने बताया कि मुझे बल समझो, जहां सदाचार रहता है, वहां मैं भी रहता हूं, (वह तुमको छोड़ कर गया, इसी से मैं भी छोड़ कर जाता हूँ॥१५॥ इत्युक्त्वा प्रययौ तत्र यतो वृत्तं नराधिप ?! ततः प्रभामयी देवी शरीरात्तस्य निर्णयौ। तामपृच्छत् स दैत्येन्द्रः सा श्रीरित्येनमत्रचीत् ।। ५६ ॥ अन्वयः-हे नराधिप !, इति, उक्त्वा, यतः, वृत्तं, तत्र, (यलं कर्तृ ) प्रययौ, ततः, प्रभामयी, देवी, तल्य, शरीरादू, निर्ययो, सः, दैत्येन्द्रः, ताम्, अपृच्छत्, सा, ए, श्रीः, इति, अन्वीत् । व्याख्या-हे नराधिप! हे जनेश !, वा नरेश !। इति स्वपरिचयम् , क्त्वा-कथयित्वा, यता यत्र, वृत्तम् - सदाचारः, वर्तते, तत्र तस्मिन् स्यले, (वलं कर्तृ ) प्रययौ गंतवान्, ततः बलगमनानन्तरम्, प्रभामयी- कान्तिरूपा तेजोस्पेति वा । देवी-देवता, तस्य = प्रहादस्य, शरीरादू-देहादू, निर्ययो- निर्गता, (ततः) सः- पूर्वोका, दैत्येन्द्रः = प्रह्लाद, ता = कान्तिमयी देवीम्, का त्वमसीति । अपृच्छत्-पृष्टवान, (ततः) सा-देवी, एन-प्रह्लादम्, 'अहं' श्री लक्ष्मी, "अस्मिा इति-एतद् , अबवीत- अवदत् । समासादि-नरेष्वधिपो नराधिपस्तासम्बोधने हे नराधिप !। व्याकरणम्-उक्त्वा-वच्+क्त्वा । प्रययौ-प्र+या+लिट् । निर्ययो निर्+या+लिट् । अपृच्छत् = पृच्छ = लइ । अग्रवीत्-चू+ला । 'वाच्यान्तरम्-तेन प्रयये, ततः प्रभामय्या देव्या शरीराद निर्यये, दैत्येन्द्रेण साऽपृच्छयत, तया श्रिया एष ओच्यत । कोष:-'स्युः प्रभारुचिस्त्विभामाश्छविधुतिदीतयः' इत्यमरः । सारार्थ:-यत्र वृत्तं गतं तत्रैव बलेऽपि गते सति, एका तेजस्विनी देवी प्र. द्वाददेहानिस्ता, प्रह्लादेन पृष्टा सा 'अहं लक्ष्मोरिति तमुशच । . - Map .

·सुधाऽऽरयया टीकयोपेतम् । ४३ भावार्थ:-जहां वृत्त गया, वहीं यल भी चला गया उस के बाद एक बड़ी कान्निमती देवी उस प्रहाद के शरीर से निकली, और उस दैत्यन्द्र प्रसाद ने उस (देवी) से पूजा (फ एम फोन हो तय ) उसने उस (प्रसाद) से (मैं) (लक्ष्मी), यह कहा अर्यात् उसने अपना नाम लक्ष्मी यताया ॥ १६ ॥ उपिताऽस्मि (१)स्वयं चोर त्ययि सत्यपराकम ! | त्वया त्यका गमिष्यामि, पलं एनुगता घहम् ॥ ५७ ॥ अन्वयः-वीर, सत्यपराकम !, त्वयि, स्वयम्, उपिता, अस्मि, त्यका, 'सती गमिष्यामि, लि, पलम् , हि, अहम् , अनुगता। ध्याएपा-द पोर! हेर !, हे सत्यपराक्रम! हेअमोघविक्रम ! प्रहाद!। स्यपि प्रसाद, स्वपम् - आत्मना, ( मथिताप्रार्थिता), उपिता-निवसन्ती, अस्मि-तियामि, (परन्तु त्वया प्रसादेन), त्यस्ता दूरिकृता, । ( सती,) गमिष्यामि यास्यामि, हि-यतः, बलम् -पोय, हि एव, अईलक्ष्मीः, अनु. गता- अनुपस्थिता, (अस्मि)। समासादि-सत्यः पराममो यस्य स सत्यपराक्रमस्तरसम्बोधने हे सत्यए. व्याकरणम्-उपिता-वस्+का+राप् । मस्मि अस्+लट । त्यका- त्यञ्+का+टाए । गमिष्यामि= गम् + लुट । अनुगता- अनु+गम्+का+ राए। याच्यान्तरम् - त्वया त्यफया मया गमिष्यते । सारार्थ:-यायत् पलं त्वयि स्थितमासीतावदहमपि स्थिता, अधुना तु गते चले, सहमपि तमनुपामि, एवं लक्ष्मीः प्रल्हादं प्रत्युवाच । भापायाहे वीर अन्यर्थ पराक्रम वाले प्रहाद ! (मैं इतने देर तक) तुम्हारे पास स्वयं (गैर कहे ) रहती थी, किन्तु अब तेरे छोडने से मैं जारही हूँ क्यों कि बल का ही में अनुगमन करने वाली हूं, अर्थात्-जहां पल रहता है वहाँ मैं भी रहती हूँ ॥ १७ ॥ ततो भयं प्रादुरासीत प्रहादस्य महात्मनः। (२)अपृच्छत् स ततो भूयः क्व यालि कमलालये! ॥ ५८॥ अन्धयः-वतः, महात्मनः, प्रहादस्य, भयं, प्रादुरासीत् , ad, सः, हे कम. लालये !, 'स्व' क, यासि, 'इति' भृया, अपृच्छत् । (१) सुखं नित्यमिति वा पाठी व्याख्या-सुखम्मानन्दपूर्वकम् , नित्यम् -सर्वदा (२)मपृच्छत च तां भूयः' इति वा पाठ म्यास्या-ताम् = प्रमामयी देवीम् , ल. मीनित्यः भवछत ·महाभारतीयशीलनिरूपणाध्यायः । व्याख्या-तता लक्ष्मीप्रस्थानानन्तरम्, महात्मनः- महानुभावस्य, प्र. हादस्य = एतन्नाम्ना प्रसिद्धस्य दैत्यवरस्य, भयंक भीतिः, (हृदये) प्रादुरासीद् - आविर्वभूव, तता भयजननानन्तरम्, सः- प्रल्हादा, हे कमलालये! हे ल. दिम!, (त्वम् ) =कुत्र, (अधुना), यासि-गच्छसि, (इति) भृयः- पुनः, अपृच्छत् = पृष्टवान्, मां विहाय कस्य शरणं यासीति । समासादि-कमलालयो यस्याः सा कमलालया, तत्सम्योधने हे कमलालये ! व्याकरणम्-प्रादुरासीत् प्रादुर+अम् + ला अपृच्छत् प्र + लइ । यासि-या+लट् । वाच्यान्तरम्-भयेन प्रादुरभूयत, ततस्तेन साऽपृच्छयत, त्वया छ याम्यते । कोप-लक्ष्मीः पमालया पन्ना कमला श्रीहरिप्रिया' इत्यमरः । सारार्थ:-लक्ष्मीमपि गच्छन्ती विलोस्थ प्रहादस्य मनसि महन्द्रयं समा. तम्, निरस्तधैर्यस्त्वरित तामुवाच-भगवति ! वृत्तवलादयस्नु गता एव, तेषां ग. मने न किमण्याश्चर्य किन्तु त्वं मां परित्यज्य के यासि ? 1 भाषाऽर्थ:-उसके वाद (वृत्त, बल, शील, आदिकों के चले जाने पर लक्ष्मी को भी जाती देखकर ) महानुभाव प्रलाद के (हृदत में बढा) भय उत्पन्न हुआ, उसके बाद वह (घबड़ा कर) हे ! लक्ष्मी! तू कहां जा रही है। ऐसा बार यार पूछने लगे ॥ २८॥ त्वं हि सत्यवता देवी लोकस्य परमेश्वरी। कश्चासौ ब्राह्मणश्रेष्ठस्तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ॥ १२ ॥ अन्वयः-हि, त्वं, सत्यवता,लोकस्य, परमेघरी, देवी, मसिच, असौ, बाम गश्रेष्ठ, का, ? 'इति तत्त्वं, वेदितुम् , इच्छामि । व्याख्या-हि-तु, वा-हि-निश्चयेन, त्व- लक्ष्मीः, सत्यवता-तथ्यरू पनियमधारिणी, लोकस्य - संसारख्य, जगतो, वा । परमेश्वरी अध्यक्षा, मुख्या स्वामिनी, पालयित्री, शासिका च वा । देवी-देवता, (असि)। च-सपि, असो-'एषा, ब्राह्मणश्रेष्ठ। द्विजोत्तमः, का- किनामकः, (इति) तत्त्वम्-सारं, रहस्यमित्यर्थों। वेदितुं ज्ञातुम् , अवगन्तुम् । इच्छामि = अभिलपामि । समासादि-सत्यं व्रतं यस्याः सा सत्यत्रता । परमा चासावीश्वरी परमे- स्वरी । ब्राह्मणेषु श्रेष्ठो ब्राह्मणश्रेष्ठस्तत्सम्बुद्धौ हे ब्राह्मणश्रेष्ठ !! व्याकरणम् इच्छामि इषु+लट् । वेदितुम् - विदू = तुमुन् । वाच्यान्तरम्-मया तत्त्वं वेदितमिप्यते । सारार्थ:-त्वया स्वीयः परिचयो दत्ता, जानामि त्वामखिललोकेश्वरी लक्ष्मी- म्, पन्तु योऽसौ मत्सन्निधानेऽध्ययनायागतो "विप्रवरः, यत्पृष्ठनोस्मदेहादू P ·सुधाऽऽस्यया टोकयोपेतम् । ४५ शीलधर्मसत्पत्पलादयो गताः सच का ?, इति मम तत्परिवनोत्कण्ठानिवृत्ति कुर्विति। भापाय:-निसय करके आप सत्यरूप नियम का पालन करने वाली संसार को मालिक, लक्ष्मी देवी है (यह मैं जानताएं) किन्तु वह बाह्मणों में श्रेष्ठ कौन या? कि (जिसके पो मेरे शरीर से निकल निकल शोल, धर्म, सत्य, वृत्त,बल, ये सप बले गए, और हूं भी चलो जाता है) सो इस रहस्य के.जानने के लिये मैं इच्छा रखता हूं अर्धाच जानना चाहता हूँ॥९॥ (लक्ष्मीरवाच) लक्ष्मी पोलो। स शो ब्रह्मचारी यस्त्वत्तथैवोपशिक्षितः। त्रैलोक्ये ते यदेश्वयं तत्तेनापहृतं प्रभो । ॥ १० ॥ मन्वयः-हे प्रमो!, यः, मणचारी, स्वतः च, उपशिक्षितः, सः, शमः, एव, 'मासीत् तेन, प्रैलोक्ये, ते, यद् , ऐचर्य, तद्, अपहृतम् । ज्यारत्या हे प्रभो! हे दैत्यराज!, 'शृणु' इति शेषः । य: अनिर्दिष्टः, मचारी-बालचनियमपालक, जनः । त्वत्ताभवता, च = अपि, उपशिक्षितः प्रातोपदेशः, यस्त्वमाऽध्यापित इति भावः । सा-पूर्वोकः, शक्रः = इन्द्रा, एव- निश्चयन, आसोत, नान्यो जनस्तवैव विदितो विप्रतिपक्षीति । तेन इन्द्रेण, त्रै लोक्ये स्वर्गमयंपातालेवपि, ते-तत्र, प्रलादल्येत्यर्थः । यद्= यावद् ; ऐश- यम् -विभवः, तत्--सर्वम् , अपहतम् = कपटेन स्वायचीकृतम्, इति । नेतः पर तब त्रैलोक्यराज्य विद्यते, यस्य पूर्वमासीत्तस्य हस्त एवं गतम् । व्याकरणम्-उपशिक्षितः- उप+शिक्षकः । अपहृतम् - अप+ह+कः। वाच्यान्तरम्-स इन्द्रस्ते ऐश्चर्येमपतवान् । सारार्थ:-योऽसौ ब्राह्मणस्त्वत्समीपे पठनायागतः स चेन्द्रः साक्षात तेन च तव त्रैलोक्येच गृहीतम् , त्वमधुना फेवलं कथं कथमपि पातालखण्डस्यैव साधा-. नणो नरेशोऽसि, अथ च, इन्द्रस्य करदोऽपि । भापाऽर्थ:-हे महाराज प्रहाद ! जो ब्रह्मचर्य नियम का पालन करनेवाला ब्राह्मण आपसे शिक्षा प्राप्त कर रहा था वह इन्द्र ही था, त्रैलोक्य में आप का जो ऐश्वर्य (राज्य) था उसे ( करट से ) छीन ले गया ॥६॥ शोलेन हि प्रयो लोकास्त्वया धर्मज्ञ.! निजिता |... तद्विज्ञाय सुरेन्द्रेण तव शीलं हृतं प्रभो ! ॥६१ ॥ अन्वयः-वे धर्मज्ञ !, हि, त्वया, शोलेन, त्रयः, लोकाः, निर्जिता, हे प्रभो !, सुरेन्द्रेण, तद्, विज्ञाय, तव, शील, द्वितम् । व्याख्या हे धर्मज्ञ!- हे प्रहाद !, हि यतः, यस्मात्कारणादित्यर्थः वि. -. - .

·४६ महाभारतीयशीलनिरूपणाध्यायः। या भवता, शीलेन सद्वृत्त्या, अया=स्वर्गमर्त्यपातालाख्याः, लोकाः भुवना. नि, निजिता:-वशीकृताः, (तस्माद् )ह प्रभो! हे महाराज !, सुरेन्द्रेण- अमरनाथेन, इन्द्रेणेत्यर्थः । तदू शोलम्, विज्ञाय-विचार्य, तव भवतः, शीलं - सवृत्ति, हतम् + अपहृतम्, माययाऽऽत्मसात्कृतम् । समासावि-धर्म जानातीति धर्मज्ञस्तत्सम्बोधने हे धर्मज्ञ १। सुरेविन्द्रः सुरेन्द्रस्तेन सुरेन्द्रण। व्याकरणम्-निर्जिता-निर +जि+ । हतम्-+। वाच्यान्तरम्-इन्द्रः शीलं हतवान् । सारार्थ:-यस्मात्त्वया पूर्व शालवलेनैव त्रिभुवनं वशीकृतं तद् ज्ञात्वा त्रिभु- वनपतित्वाभिलापिणेन्द्रेण, त्वत्ता शिक्षितम् । भाषाऽर्थ:-हे धर्म को जाननेवाले ! जिस कारण से आपने (सिर्फ) शील से ही तीनों लोक को, जीता है, हे प्रभो ! प्रह्लाद । इन्द्र उस बात को जान कर आपके शील को, (आप से सीख कर ) ले गया ॥ ६१ ॥ धर्मः सत्यं तथा वृत्तं चलं चैव तथाऽप्यहम् । शीलमूला महाप्राश ! सदा नास्त्यत्र संशयः ॥ ६२ ॥ अन्वया-हे महाप्राज्ञ ! धर्म, सत्य, तथा, वृत्तं, बलं, च, एव, तथा, अहम्, अपि, ('एते, वर्ष, स,) सदा, शीलमूला:, (स्मः) अत्र, संशयः, न, अस्ति । व्याख्या-हे महाप्राज्ञ!- हे परमबुद्धिमन् !, धर्मः सत्कृत्याख्या, वेदवा धितकर्तव्यताकः । सत्यं = सकलव्यवहारे मिथ्याशून्यत्वम्, तथा तद्वद्, वृत्तम् = सदाचाररूपम् , स्मृतिप्रोकम् । चलं-वीर्यम्, चअपि, एव-निश्चयेन, तथा तद्वदू , अहम् - लक्ष्मीः, अपि च, (एते वयम्, सर्व) सदा सर्वदा, शील. मूला:- शीलानुचराः, शीलानुगामिनः । (स्मः) यस्मिन् जने केवलं शीलमेव वर्तते, तन्त्र धर्मप्रभृतयो वयं स्वयमनाहूता अपि गच्छाम इति भावः । अन्न अ- मिन विषये, रंशया-सन्देहः, न-हि. अस्ति-विद्यते । सामासादि-शीलम् मूलं येषां ते शीलमूलाः ।.प्रकण जानातीति प्रज्ञः, प्रज्ञ एवं प्राज्ञ, महांश्वासौ प्राश महाप्राज्ञस्तत्संवोधने हे महाप्राज्ञ! व्याकरणम् अस्ति अस्+लट् । वाच्यान्तरम्- (एतैरस्माभिः सवः) शीलमूलभूयते संशयेन न भूयते । सारार्थ:-या विल शीलशाली भवति तस्मिन्नेव जने धर्मसत्यवृत्तवलल. क्षयश्च वर्तन्त एव, भाषाऽर्थ:-हे बड़े समझदार महाराज प्रह्लाद! धर्म, सत्य तथा वृत्त और तथा मैं भी, (ये हम सब) हर वक्त शील ही के आश्रय रहने वाले हैं, ·सुधाऽऽख्यया टीकयोपेतम् । इसमें (जरा भी)सन्देह नहीं है।६२ ॥ भीष्म उवाच। (भीष्म बोले !) एवमुक्त्वा गता श्रीस्तु ते च सर्वे युधिष्ठिर!। दुर्योधनस्तु पितरं भूय एवानवी(१)द्वचः ॥ ६३ ॥ अन्वयः-हेयुधिष्ठिर!, एवम्, उक्त्वा, श्रीः, तु, गता, ते, च, सर्ने, गंता, व दुर्योधनः, भूया, एव, पितरम् , वचः, अग्रवीत् । व्याख्या-हे युधिष्ठिर !- हे ज्येष्ठपाण्डव !, एवम् - अमुना, उपर्युक्तरू. पेण । एक्त्या-फयित्वा, श्री लक्ष्मीः, तु-अवधारणेऽथे, गता-प्रस्थिता, ते- शीलधर्मसत्यवृत्तपलसंज्ञका, च-अपि सर्वे निखिला, गताः= चलिताः, (ततः) दुर्योधनः- पृतराष्ट्रज्येष्ठतनूजा, तु-अपि पितृवचनं ।सर्व श्रुत्वा । भूयः-पुनः, एवम् निश्चयेन, पितरं-जनक, पृतराष्ट्रम् । (प्रति-शोललशगजा- नाय) व पचन, वक्ष्यमाणमित्यर्थः । अग्रवीत् - अवदत् । समासादि-युधि तिष्ठतीत युधिष्ठिरस्तत्सम्बोधने हे युधिष्ठिर ! । दुःखेन युध्यत इति दुर्योधनः। व्याकरणम्-उक्त्वा वच्+क्त्वा । गता+ग+का+टाप् । अबवीत्। +लड़। वाच्यान्तरम्-श्रिया गतम् , दुर्योधनेन पिता भूय ओच्यत । सारार्थ:-एवं स्वस्येन्द्रस्य च परिचयं दत्वा, लक्ष्मीशीलादयः सव इन्द्रं प्रिलि गताः, एतच्छ्रुत्वा दुर्योधनो विशेषेण शीललक्षगज्ञानाय सोत्कण्ठः स्वपितरं पृष्टवान् । भाषाऽर्थ:-हे युधिष्ठिर ! इस तरह से कहकर अर्थात्-अपना और इन्द्रका परिचय देकर लक्ष्मी भी चली गई और वे सब शील धर्मादिक भी चले गए, (और उसके बाद) दुर्योधन ने भी अपने पिता से फिर भी (आगे कही जाने वाली)वात कही ॥६३॥ शीलस्य तत्वमिच्छामि वेतं कौरवनन्दन । प्राप्यते च यथा शीलं तं चोपायं ()वदस्व मे ॥ ६४ ॥ अन्वयः-हे कौरवनन्दन !, शीलस्य, तत्त्वं, वेतुम् , इच्छामि, च, शील, यथा, प्राप्यते, तम् , उपायम्, मे वदस्व । व्याख्या-हे कौरवनन्दन! - हेकुरुवंश्यानन्ददायक !, पितः । शीलस्य = सत्त्वभावस्य, तत्त्वम् = सारलक्षणम् , वेत्तुम् - ज्ञातुम्, इच्छामि = अभिलषामि, (१)ता' इति वा पाठः।[व्याख्या-तदा-तस्मिन् समये, कथाश्रवणसमये । (२) प्रवीहिमे' इति वा पाठः। [व्याख्या-मे-मयम् , प्रवीहि कथय ।।

·स्व-कथया . महाभारतीयशीलनिरूपणाध्यायः । शीलं किंलक्षणमिति मे वदेति भावः । च=अपि, शील- सौजन्यम् , यया -येन उपायेन, प्राप्यते- लभ्यते, तम्-तादृशम् , उपायं-प्रकारम्, मे-मयम् , वद. समासादि-पुरो राज्ञो गोत्रापत्यानि पुमांसः कुरवस्तान् नन्दयतीति कौर- वनन्दनस्तत्सम्बुद्धौ हे कौरवनन्दन, वा कुरुदेशभवा कौरया जनास्तान नन्दयतीति कौरवनन्दनस्तत्सम्बोधने हे कौरवनन्दन !! व्याकरणम् इच्छामि इए+लट। वेत्तुम् -विद् = तुमुन् । प्राप्यते प्र+ आप+कर्मणि लट् । वदस्व- वद्+लोट् । अनाऽऽत्मनेपदस्त्वापः । वाच्यान्तरम्-मया तत्त्वं वेमिष्यते, यया शीलं प्राप्नोमि मे आय न्यताम् । सारार्थ:-हे पितः ? शीलस्य किं कक्षणम् ? तथा तत्कयं लभ्यत इति च कृ. पया कथयेति । भाषाऽर्थ:-हे कुरुवंशियों के आनन्द देने वाले पिताजी ! शील के तत्त्व का मैं जानना चाहता हूं, और शील जिस (आय) से पाया जाता है उस उपा. य को मुझसे आप कहैं ॥४॥ धृतराष्ट्र उवाच (पृतराष्ट्र बोले) सोपायं पूर्वमुद्दिष्टं प्रबादेन महात्मना । सझेपेण तु शीलस्य शृणु प्राप्तिं नरेश्वर । ॥ ६ ॥ अन्वयः-हे नरेश्वर !, पूर्व, महात्मना, प्रलादेन, सोपाय, शीलम्, उदिष्टम्, अधुना' तु, संक्षेपेण, शीलस्य, प्रासिं, णु । व्याख्श-हे नरेश्वर ! = हे जनेश !, दुर्योधन ? । पूर्व प्रथमम् , वा पूर्व- स्मिन् समये । महात्मना= महाप्रभावशालिना, प्रहादेन - एतनाम्ना प्रसिद्धन दैत्येन, सोपायम् - शीललाभप्रकारसहितम् , शीलम् - सवृत्तम्, उद्दिष्टम् -इ. न्द्राय पाठितम् । (अधुना)तु-किन्तु, संक्षेपेण- सूक्ष्मरूपेण, शीलस्य-सत्स्त्र. भावस्य, प्राप्तिम् - लाभयुक्तिम्, (त्वं) शृणु-आकर्णय, मया कथ्यत इति शेपः । समासादि-उपायेन सहितं सोपायं । महानात्मा यस्य स महात्मा, तेन महात्मना । नरप्वीश्वरो नरेश्वरस्तत्सम्बोधने हे नरेश्वर!। व्याकरणम्-शृणु-श्रु+लोट् । वाच्यान्ताम्-शीलस्य प्राप्तिः श्रूयताम् । सारार्थ:-हे पुत्र दुर्योधन ! यत् पुरा प्रह्लादेनेन्द्रायोक्तं, तत्संक्षेपेण तुभ्यं क. भावार्थ:-हे राजन दुर्योधने पहले महानुभाव प्रसाद ने (इन्द्र से ) जो थयामि, शृणु। - ३ ·सुधाऽऽरुपया टोकयोपेतम् । इस मोल पाने के लिये उपाय बताया था, इस समय मुख्तसर से उसा शोल के प्राक्ष करने का उपाय (कहता हूँ) सम सुनो ॥६६॥ अयशोटलमगम् । भद्रोहः सर्पमतेषु कर्मणा मनसागिरा। अनुप्रय दानं च शोलमेतत्पशस्यते ॥६६॥ अन्नपः सर्वभूतेषु, कलंगा, मनसा, गिरा, मनोहः, अनुपहा, घ, दान, च,, तर, मोलम्, प्रास्यते । ज्यास्या-पर्यन्तेषुसालपाणिपु, मणा-क्रियया, वा कार्यण । मनमा -पंससा, या मानसेन । गिरा-पसा या मापाया । अदोहा-द्रोहाभावः, भईसारूपन्यापारः । अनुपह: अभ्युपगमः, दयादर्शनम् । - धनव्ययः, १- भयधारणेऽणे, एतद् इति (शीलम् ) प्रशल्यते - उचमरूपेमा कम्यते। समासादि-नदोहोद्रोहा। सर्वागि घ तानि भूतानि सवभूतानि तेपु स. वभूतेषु। व्याकरणम्-प्रशल्यते-प्र+स्+कर्मणि लट् । पाध्यान्तरम् -जना पतशील प्रशंसन्ति । कोप:-'द्रोहो विरोधो वैरा इति कोपः। चित्तं तु चेतो सदयं स्वान्तं है. न्मानसं मनः इत्यमरः। 'अनुप्रहः कृपा घृगा' इति कोपः। सारार्थ:-सर्वप्राणिनां कर्मणा मनसा वाचा हानि न कुर्यात् , तथा तेपामु. परि सदा दया कर्तव्या, दाज दरिदाय दातव्यमित्येव शीलं निगद्यते । भापाऽर्थ:-सब प्राणियों के विषय में, कार्य, मन तया, वाणी से भी हानि कमी न करना, और दया रखना, तथा दान देना, इसी को लॉग शोल रूप से कहते हैं ॥६६॥ यदन्येषां हितं न स्यादात्मनः कर्म, पौरुषम् । अपत्रपेत वा येन न तत् कुर्यात्कथञ्चन ॥ ६७ ॥ सन्चयः-यत् , अन्येषा, हितं, न, स्यात् , 'वा, येन, अपनपेत, तद् , मा- स्मनः, पौरुपं, कथं, च, न, कुर्यात् । व्याख्या-यत्-कर्म, अन्येषा-परेषाम् , हितं- कल्याणकरम्, न-नहि, स्यात् भवेत्, वा अथवा, पेन यादृशेन, कर्मणा । अपनपेत लज्जत, वत्-- तादृशम् , मात्मनः- स्वल्य, पौरुषम् -पुरुपसम्बन्धि, वा नरोचितम् । कर्म- कार्यम् , फयचन कथमपि दशायाम् , न-नहि कुर्याद = आचरेत् । समासादि-पुरुपस्येदं पौरुषे । A ·. तया . महाभारतीयशीलनिरूपणाध्यायः । व्याकरणम्-अपनपेत- अप+यप्+विधिलिङ । कुर्यात्-कृ+विधिलिछ । वाच्यान्तरम्-येन हितेन न भूयते कर्मणा पौरुपेणापत्रप्येत, तदू न क्रियेत सारार्थः-तदेव कार्य कुर्याद येन लोकानां किमपि कल्याणं भवेत् , लोकाः प्रसन्नाश येन भवेयुः, एतदपि सझेपण शीललक्षणमुक्तम् । भाषाऽर्थ:-जिससे पराये का कल्याण न हो, और जिससे लोक में लज्जित होना पड़े, ऐसा अपने पुरुषार्थ से किया हुमा कार्य किसी तरह से भी नहीं करना चाहिए (यह भी शील ही है ॥ ६७ ॥ तत्तु कर्म तथा कुर्याद् येन श्लाध्येत संसदि । शीलं समासेनैतत्ते कथितं कुरुसत्तम ! ॥ ६॥ अन्वया-येन, संसदि, श्लाव्येत, तत्, तु, कर्म, तथा, कुर्याद, हे कुरुसत्तम!, समासेन, एतत्, शीलम् , ते, कथितम् । व्याख्या-येन= यादृशेन, कर्मणा। संसदि-समायाम्, श्लाव्येत प्रश. स्येत, तत्-ताशा, तु= अपि, कर्म- कार्यम् , त्यातहत, कुर्यात् - समाच. रेत, हे कुरुसत्तम ! है कौरवप्रधान !, समासेन -सक्षेपेण, एतद इदम, शोलम्-सत्स्वभावम्, ते-तुभ्यम्, कथितम् = प्रतिपादितम् । समासादि-कुरुपु सत्तम-इति कुरुसत्तमस्तत्संबुद्धौ हे कुरुसतम ! व्याकरणम्-कुर्यात कृ+विधिलिई। श्लाघ्येत श्लाघ्+कर्मणि लिइ । कथितम्-कथ+का। वाच्यान्तरम्-तथा कर्म क्रियेव । सारार्थ:--येन कर्मणा जनानां प्रस्पो भवेत् , तदू विधेयमिति संक्षेपेण शीललक्षणम् । भाषाऽर्थ:--जिस काम काज से जिस भांति समा में (दस मादमियों में) प्रशंसा होवै वही काम काज उस भांति से करै, सो हे कुरुकुलमुख्य ! सङ्केप में यह शील तुमसे मैने कहा ॥ ६८ यद्यपयशीला नृपते ! प्राप्नुवन्ति श्रियं व चित् । न भुञ्जते चिरं तात! समूलाश्च (१)न सन्ति ते ॥ ६९ ॥ अन्वयः-हे नृपते !, यद्यपि, क्वचित् , अशोलाः, (अपि, लोका) श्रियम्, प्राप्नुवन्ति, (परन्तु ) ते, विरं, ता, न, भुञ्जने, च, समूलाः, न, सन्ति । व्याख्या-हे नृपते !- हेराजन् !, यद्यपि-चेत्, क्वचित् = कुत्रापि, (१) पतन्ति ते' इति वा पाठः। (व्याख्या-वेमशीलाः, राजन इस्यर्थः । पतन्ति= स्वस्थानाद् प्रश्यन्ति)।

·: 'सुधाऽऽण्ययां टीकयेपितम् । मशीला: दुःशीला:, (अपि, जानाः) श्रियं लक्ष्मीम्, ‘प्राप्नुवन्ति-लमन्ते, (परन्तु) ते-दुःशीला:, चिर-दीर्घकालपर्यन्तम्, (लब्ध्वाऽपि ) ताम्- त्रियम्, ननहि भुअते-भोक्तुं प्रभवन्ति, व मंपि, समूला मूलसहिताः, (ते)ननहि, सन्ति भवन्ति, ' सर्वशास्ते विलोनाभवन्तीत्यर्थः । यथा रावणादयो.राजाना! समासादि-अविद्यमान शोलें येषां तेऽशीलाः। व्याकरणम्-प्राप्नुवन्ति-प्र+आप+लट् । भुञ्जते-भुज+लट् । सन्ति अस+लट् । वाच्यान्तरम्-मशीलैः श्रीः प्राप्यते, चिर. न भुज्यते, समूलैश्च न भूयते । सारार्थ:-प्रथमन्तु दुःशीला लक्ष्मी लभन्त एवं नहि, अयं मुख्या पक्षा, अथ. -देवात्कचिद यदि लभन्ते, तदा दीर्घकालं न भोगं कुर्वन्ति, तथा च सवंशाः प्रलयं सर्वे गच्छन्ति दुराशयाः, एवं तेषां दुर्गतिर्भवति । भापाय:-हे राजन ! यद्यपि कहीं शीलहीन जन मी (विना शील के लोग भी) लक्ष्मी को पाते हैं, तो मो वे देर तक उस लक्ष्मी का भोग नहीं कर सकते, बल्कि कुल मूल सहित नष्ट हो जाते हैं जैसे रावणादिक ॥ ६ ॥ धृतराष्ट्र उवाच (तराष्ट्र बोले)। एतद्विदित्वा तत्वेन शीलवान् भव पुत्रक..! यदीच्छसि श्रियं तात ! सुविशिष्टा युधिष्ठिरात् ॥ ७० ॥ अन्वयः-हे तात!, यदि, युधिष्ठिरात्, सुविशिष्टी, श्रियम् इच्छसि, वदा, हे पुत्रक !, वत्वेन, एतद्, विदित्वा, शीलवान् भव । व्याख्या हे तात ! हे प्रिय !, यदि-चे, युधिष्ठिरात् =ज्येष्ठपाण्डवात्, सुविशिष्टाम् = समधिकाम्, श्रियं सम्पत्तिम्, इच्छसि-अभिलपसि, तदा तहि, हे पुत्रक !! = हेवत्स!, तत्वेन यथार्थतया, एतत् = पूर्वोकम् , शीलला. 'मम् । विदित्वा-ज्ञात्वा, शीलवान-शोलसम्पत्रः, मत्र-। समासादि-शीलमस्त्यस्येति शीलवान् । व्याकरणम्-विदित्वा+विद्+क्त्वा । भवभू+लोट् । इच्छसि- इए+लट् । सुविशिष्टाम् =सु+वि+शास्+का+टाए । वांच्यान्तरम्-शीलवता भूयंताम् , यदि श्रीरिष्यते।। साराय:यदि चित्ते ते युधिष्ठिरादधिकैश्चर्यलाभाशया चिन्ता विद्यते, तदा शीलवान भवेति । भाषाऽर्थ:-हे प्रिय दुर्योधन ! अगर तुम्हें युधिष्ठिर से ज्यादे सम्पत्ति पाने की इच्छा होती है, तो हे वत्स ! जो मैंने शोल का लक्षम बताया है उसको ·५२ महाभारतीयशीलनिरुपणाध्यायः । ठीक सीख कर, शीलवान बनो ॥ ७० ॥ एतत् कथितवान पुत्र धृतराष्ट्राधा । एतत् कुरुष्व कौन्तेय ततः प्रापयसि तत्फलम् ॥ ७९ ॥ अन्वयः-नराधिपा, एतराष्ट्र, पुत्रे, एतत्, कथितवान् (द) कौन्ते. य, एतत्, कुरुष्व, तता, तत्फलं, प्राप्स्यसि । ध्याख्या नराधिपा = मनुजेशः, इतराष्ट्र = एतनामकः, दुर्योधनपिता । पुत्रे-दुर्योधने, एतद्-पूर्वोकम् , सर्वम् । कथितवान् उक्तवान् (तत्-तस्मा. त्) है कौन्तेय ! हे युधिष्ठिर!, एतदू = शीलम् , कुरुष्व आचर, ततः तदन. न्तरम्, तत्फलम् -शीलशिक्षणरक्षणपरिणामम् , प्राप्स्यसि-लस्यसे। समासादि--नरेष्वधिपो नराधिपः । कुन्त्या अपत्यं पुमान कौन्तेयस्तस्स. म्बोधने हे कौन्तेय !! व्याकरणम्-कथितवान् कथ+कवतुः । कुरुष्व-कृ+लोद। प्राप्स्यसि 'प्र+आप+लुट.. : वाच्यान्तरम्-त्वयैतत् क्रियताम्, तत् फलं प्राप्स्यते । सारा-एतराष्ट्रस्तु दुर्योधनायैतदेव शीललक्षणमुक्तावान् , हे युधिष्ठिर ! एतत् त्वमपि विदित्वा शीलरक्षणं कुरु, ततस्तु तदलौकिकम् फलम् लप्स्यस इति । भाषाऽर्थ:-महाराज धृतराष्ट्रने अपने पुत्र से यह सब कहा था तो हे युधि. हिर ? तुम भी यह करो इसके बाद इसका फल (जरूर)पावोगे; (ऐसा भीष्म- पितामह ने युधिष्ठर से कहा) ॥१॥ इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि चतुर्विंशत्यधिकशततमोऽध्याया-१२ इति मिथिलादेशान्तर्गतचयनपुरग्रामनिवासिना मिश्नोपनाम्दा श्रीमहाधरशमणा विहिता भारतीयशीनिला मामा सुधाऽऽगव्याया समाप्तिमगात् । र सम्मान स्तकालय मधा:-पर १) महीपतिः इतिचापाठ (रिया-वीपतिः पतिरधिपहिरिति) HAJPIJK May ·। प्रय महाभारतीयशीलनिरूपणाध्यायतःशिक्षाग्रहणम् (Oस उपस्थित विरोपा मारपि प्रष्टव्या, ययेन्द्रेण मार्गवः प्रसादश्च । (३) प्रबलोऽपि रिपुरगपतलोण पराजितो मपत्येप, यपेन्द्रेण प्रसाद । (३) उपस्थित सदर सस्पियर पारेतिदासः स्मसम्यस्तेन तु स्वयं सद- निगृत्तियति। (४) परेशामुमति सजना मोदन्त, दुर्जनाः खिधन्ते । (५) परमापिजनाप में ये शान्ये शत्रया युस्पा मियो मिनत्यव्यवहारामायेऽपि सहना प्रतिस्पते। (६) दुष्टः समुरिसम्पमोऽपि सदैयासन्तुष्ट हय लक्ष्यते, यथा दुर्योधनः । (७) परेपामुमतिमपलोक्य महोप्रतिशीलोऽपि साहचितावत: खिद्यते, यया दुर्योधनः (८) धर्मात्मानः शीलशालिनो जनाः सन्ति, तान् प्रति स्वयं समुत्सुका कामि. नीय लक्ष्मीगच्छति। (१) गुगनवा ध्वसरे स्यशहरपि यदि स्वस्माविशेषगुगवान भरेत् तदा स चापि पर्णनीयएव यवा गुरुणेन्द्राय शुक्रायोकपा कथितः । (E) नोचनात्युत्पनोऽपि चेदात्मनो विशेषज्ञस्तदा निःसोचं तत्समीपं गत्वा ततो गुगाः शिक्षणीयाः, यया प्रल्हादनिकटे इन्द्रो गत्वा विद्यां लब्धवान् । (११) येन रूपेण, येन, स्वभावेन, येनोपचारेण च शिक्षकस्य दया श्रद्धा बोल्प. घते, तथैव फव्यम्, यथा विप्रोपेग शिष्यभावेन विप्रानुकूलस्य प्रद्वादल्य निकटे देवेन्द्रो गत्वा विधामाधवान् । (१२ ) शिक्षकस्य (गुरोः) यदैवावकारःयदैव सुस्यिा, चित्तं मुदिता, तदैव वत्समीप गत्वा स्वजिज्ञासा निवेदयेत् नहि तत्व स्वयमतया कार्यपात कुर्याद, एवं कृते स्थिरधीः सन्तुष्टश्च गुरुहंदयमुद्धाट्य शिक्षति ।। (१३) यया शुश्रूषवे शिष्याय गुरुर्वियां ददाति नहिं तथा धनदायापि । (१४) विप्रसेवानिरतं तद्वाक्यकारकमनिन्दकं धर्मात्मान जितक्रोधं जितेन्द्रिय जन स्वयं श्रीरुपैति । ~ ·[२ ] . (१९) गुरु सन्तोष्य लब्धा विद्या सफला भवति नान्यथा सफलेति। (१६) अन्यो यत्करोति, तत्करोतु, स्वयमपकारप्रतीकारं न कुर्यात् । (१७ ) यत्कर्म परेषा कल्याणकरं न, तत्स्वोपकारकारकमपि न कर्तव्यम् । (१८) येन क्रियमाणेन जनसंसदि प्रशंसा स्यात् तदवश्यं कार्यम् । (१९) यत्रैव शील (सच्चरित्रम् ) वर्तते, तत्रैव सत्यवृत्तधर्मादयोऽपि प्रवर्तन्ते । (२०) स्नेहपरवशेनापि धर्मस्यैवोपदेशो दातव्यः, यथा तराष्ट्रो दुर्योधनाय । (२१) सनाचारेण परपीडया वा सक्षितमपि धन केशपरिणामायैव । (२३) यदि तत्काले सदाचारेण सत्सङ्गेन च हानिरपि जायते, तथापि, तस्मान्न विचलितोभवेद् , नियतमेव कदापि सदाचारस्य फलं शर्म लभेत एवेति । . इति। सर्वविधपुस्तकमाप्तिस्थानम्- श्रीहरिकृष्णनिबन्धभवनम् - : बनारस-सिटी। मुद्रका जयकृष्णदासगुप्त, विद्याविलासं प्रेस, बनारस सिटी।

·A छन्द कौमुदी। ( हिन्दीभाषाटीकाप्रश्नपत्रसहिता ) (प्रथमपरीक्षापाठयनि.रितच्छन्दासंग्रहरूपा) बनारस गवर्नमेंट सान फालेत पी प्रपम परीक्षा में निर्धारित छन्दों का पहा पहुत ही उपयोगी हुमा है। इसमें एन्दाशास प्रणेताओं का नम्प्रदाय प्रम प्रमाण सहित पिसदएप से दिखाया गया है, तया गुरु मधु निपम, पति नियम आदि पावश्यक विषय भी सप्रमाण पिस्तार से कहे गये । माग में विस्तृत भूमिका भी है, जिसमें छन्दशास पा सामान्य और विशेष रूप, तथा सन्दशासचा इतिहास भी दिया गया है। प्रत्येक छन्दों के सक्षम पिङ्गलसूत्र, परित्नाकर और उन्दोमारी से दिये गये हैं, तथा शुत. गाँध फेमणों में योग्य परिवर्तन पार ये लक्षण भी दिये गये हैं। इस संग्रह में दूसरे पुस्तक प्रकाशकों द्वारा प्रकाशित संग्रह के अपेक्षया बहुत कुछ अधि. पता तथा नवीनता भी है, जिसका अनुमय प्रत्यक्ष ही देखने से होगा। अधिक क्या करें, पुस्तक सर्वथा विद्यार्थियों पे उपयुक्त है। इतने पर भी मूल्य बहुत अल्प लागत मात्र). आना है। इस मन्य का यह तृतीय संस्करण बहुत उपयोगी हुआ है, क्योंकि इसमें सन् १९३१ से १९३४ तक के प्रपन तथा उनके उत्तरों का समावेश किया गया है और अन्य उपस्थितकरने का सरल उपाय भी दिखाया गया है। हम निभय से कह सकते हैं कि उक्त प्रकार से उफ प्रश्नों की उप. स्थिति करने से छात्रों के लिये परीक्षा मे छन्दों के प्रश्नों का उत्तर लिखना बहुत सरल होगा और साथही साथ अन्य की तयारी भी अच्छी तरह से हो जायगी। प्रत्येक प्रथम परीक्षार्थी छान को इस तृतीय संस्करण की एक प्रति अवश्य अपने पास रखनी चाहिये। प्रयमा परीक्षा के विद्यार्थियों के लिए यह पुस्तक कितनी सरल तथा परीक्षा में सफलता प्राप्त होने योग्य हुई इसका सबसे उत्तम प्रमाण प्रथम तथा द्वितीय संस्करण छपते ही हाथो हाथ विक्री हो जाना, तथा जिन र विद्याथियों ने इस पुस्तक का अध्ययन कर परोक्षादी उन्हें परीक्षा में पूरी सफलता प्राप्त करना ही है। काशी तथा अन्य स्थानों के अनेक विद्वानों ने पूर्ण सहानुभूति रखते हुए अनेक प्रमाण पत्र भी दिए हैं। प्राप्तिस्थानम्-श्रीहरिकृष्णनिबन्धभवनम्, वनारस सिटी ।

·50105800000202gaope261620 - गणितकौमुदी - ( हिन्दीभाषाटीकाप्रश्नपत्रसहिता) (प्रथमपरीक्षापाठयनिर्धारितगणितसङ्ग्रहपुस्तकम् अत्यन्त हर्प का विषय है कि सिर्फ अल्प ही समय में "गणितकौमुदी का प्रथम तथा द्वितीय संस्करण भी हाथों हाय विक्री हो जाने से अनेक आवश्यक विषयों के प्रवेश से संशोधित तथा परिवद्धित तृतीय संस्करण भी छुपकर प्रस्तुत हो गया। जिसे हम अपने प्रिय पाठकों के कर कमलों में समर्पण करने का सुअवसर प्राय कर रहे हैं। गवर्नमेंट संस्कृत कालेज बनारस तथा 'विहार की प्रथमा परीक्षा में # निर्धारित गणितका यह "गणितकौमुदी संग्रह बहुत ही उपयोगी हुआ है। प्रस्तुत अन्य में संख्या को उत्पत्ति, गणनकम, जोद, बाकी, गुणा, भाग, 8 आदि विषयों के लक्षण तथा अभ्यास के लिये भिन्न २ प्रकार के अनेक 8 उदाहरण, देश काल भेदसे अनेक प्रकार के मान तथा मिन र परिमापाये भी 1 रक्खी गयी हैं। इस संस्करण में बहुत से विषय नवीन सग्निविष्ट किये गये हैं। गणितशास्त्र में अड़ों के बारे में जो कुछ विशिष्ट सिद्धान्त है। जिनकी कि गणित शास्त्र के धुरन्धर विद्वान ही जानते हैं, वे विपय मी 8 अत्यन्त सरल भाषा में उदाहरण, सहित इस संस्करण में रक्खे गये हैं 6 तथा अड़ों के सङ्केत भी सोदाहरण दिये गये हैं। पारिभाषिक शब्दों का B विवरण भी साथ में देदिया गया है। केवल एक इसी अन्य का अच्छी ) 8 तरह अभ्यास करने से परीक्षा में तो सफलता होगी ही, व्यवहारिक जगत् में भी सब प्रकार के हिसावों का सामान्य ज्ञान हो जायगा। तथा संस्कृत के छात्रों पर व्यवहारामुपयोगिता जो कलङ्क लगाया जाता वह भी अंशत: मिट जायगा। जो छात्र आगे मध्यमा परीक्षा में ज्योतिष विषय लेना चाहें, उनको भी इस ग्रन्य के अभ्यास से अग्रिम पाव्यग्रन्थों की तैयारी में बहुत सहायता मिलेगी। प्रथमा परीक्षा के विद्यार्थियों के लिए यह पुस्तक कितनीसरल तथा परीक्षा सफलता प्राव होने योग्य हुई इसका सबसे उत्तम प्रमाण प्रथमतथा द्वितीय संस्करण छपते ही हाथो हाथ बिक्री हो जाना, तथा जिन २ विणर्थियों ने इस पुस्तक का अध्ययन कर परीक्षा दो उन्हें परीक्षा में पूरी सफलता प्राप्त करना ही है। काशी तथा अन्य स्थानों के अनेक विद्वानों ने इस मन्य से पूर्ण सहानुभूति रखते हुए अनेक प्रमाण पत्र भी दिए हैं। ग्रन्थ अत्यन्त उत्तम अक्षरों में सुन्दर मोटे कागज पर साफ छपा है मूल्य भी लागत मात्रा) छ आमा है। प्राप्तिस्थानम्-श्रीहरिकृष्णनिवन्धभवनम्, बनारस सिटी 36909950 ransparonomocom . GoverrorecoGORORGrogcom GORananasranam

·No text on this page.