·BHAVAN'S LIBRARY This book is valuable and NOT to be ISSUED out of the Library without Special Permission ॥ विज्ञापनम् ॥ पया सामसप्रमाणकरणस्य तथास्याधस्य जन्मप्रकरणस्यापि श्रीमत्सुपोधिनीहस्ताक्षराणीय श्रीगन्मा. हाल्योगामिना श्रीत्रिमहीलटितमन्दिरे श्रीमपायां विराजन्त एव परं स श्रीमान् गोस्वाम्यधुना सौराष्ट्रपु विरामवीत्यतः गोधनं न जातमतः सम्पूर्णमपि शुद्धिपत्रं मुद्यमाणवामसत्रमेयसाधनप्रकरणसुयोधिनीमन्य एर मार्ट भविष्यतीतिश्रीः ।। बाय २, तिसरा मोरयादा, ६८. धीमदाचापंमाफटामदामदोसयः। म.ग. शास्त्री.

·॥ श्रीनवनीतप्रियो जयति। ॥ श्रीभागवतपीयूपसमुद्रमथनक्षमाय नमः ॥ श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूपितायां श्रीभागवतप्रतिपदमणिवरभावांशुभूषितमूर्तिश्रीमहल्लभाचार्यचरणविरचिलायां श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिन्यां जन्मप्रकरणे तृतीयोध्यायः। ।।श्रीशुक उवाच ॥ अथ सर्वगुणोपेतः कालः परमशोभनः ।। यौवाजनजन्मः शान्तसंग्रहतारकम् ॥ १ ॥ ॥ श्रीसुबोधिनीकारिकाः ।। जननं वर्णनं स्तोत्रे सान्त्वनं गमनं तथा । पवियो भगवानत्र तृतीये विनिरूप्यते ॥१॥ रूपान्तरस्वीकरणमन्यायार्थ इहोदितः । मतीयमानो भगवानिति पदविध उच्यते ।। २॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीत. श्रीसुधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । तृतीयाध्याय व्याख्यातुं सद्गतिमवसररुपां सूचयन्तोर्थविशेषमाहुर्जननमित्यादि, अर पवियों भगवानित्युक्त्या "दिष्टया हरेस्या" इत्यन 'धर्मरूपेणाविर्भावः कर्माण्यानन्दरूपेगानिर्मावो जन्मानीति यः श्रीतसिद्धान्त उक्तः म स्मारितो ज्ञेयः ॥ १॥ अब पानां निरूप्यत्वेध्यायार्याननुगम इत्यत (३) श्रीमद्भगोयामिवल्लमजिन्महाराजरत धीसुबोधिनीलेसः । तृतीयाध्याये प्रथमकारिकायां स्तोत्रे इतिहिनचनान्तं, वसुदेवदेवकीकृतं स्तोनद्वयमित्यर्थः।।१।। अनन्तेषु गुणेषु मन्सु श्रोतव्यविषयतावच्छेदकत्वेन पडेब गुणस्तस्माद् भारते"तिलोक उक्ताः, तथा (५) श्रीमदीक्षितलालुमयोजिता धीमुपोधिनीयोजना । तृतीयाध्यायोक्ती प्रतीयमानो भगवानिति, जीवो हि देहं गृहन् न प्रतीयते, देह एप प्रतीयते, एवममापि देह एव प्रतीतोस्ति तदन्तर्गतो मगनानन्य एव मरिष्यतीति कस्यचिच्छा स्यात तन्निवृत्त्यर्थ (५) भगादीपनियराममनिर्मिता धीमुबोधिनीकारिताव्याख्या। 'स्तोत्रे इति द्विवचनान्त, वसुदेवदेवकीकृतं स्तोनयमित्ययः, अत्र तृतीयाध्याये, परिधो जननादिपझकरणार्यरपो भगवान् यिनिरूप्यन इत्यर्थः ॥१॥पर तृतीयाध्याये 'पए प्रातः शिमुरित्ययोक्त रूपान्तरस्वीकरणमध्यायाः, अनमनीयमानो भायनिवेति- ·श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुघोधिन्यां । [जन्मप्रकरणे . अष्टभिश्च चतुमि दवाभिश्चाष्टभिस्तथा । चतुर्दशभिरष्टामिः पर्याः क्रमतोत्र हि ॥ ३ ॥ ऐश्वर्यमष्टया यस्मादमात्रा हरौ परा। सार्धाएभिरतः मोक्तमैश्वर्यं सर्वमङ्गलम् ॥ ४॥ अधिकारिणि काले चै अनन्ता भगवद्गुणाः । (१) श्रीमत्प्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी। अधिकारिणि काल इति, दक्षिणायनकृष्णपक्षनिशीथादिदोपेषु सर्वकर्मणि निन्दितेषु सत्सु सर्वगुणोपेतत्वोक्तिर्मूलेनुपपन्नेत्याशक्य तत्तात्पर्यमाहुरधिकारिणीत्यादिना, तथा प्यधिकं तत्रानु- (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीत श्रीसुयोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । आहू रूपान्तरेत्यादि, तर्हि पग्निरूपणस्य किं प्रयोजनमत आहुः प्रतीयमान इत्यादि, रूपान्तर- स्वीकारात् पूर्व यः प्रतीयमानः स भगवान् षड्गुणैश्वर्यसम्पन्न इति ज्ञापयितुं रूपान्तरस्वीकारोप- योगिलेन तथोच्यते, तेन रूपान्तरस्वीकरणमेवाध्यापार्थ इत्यर्थः ॥२॥ जननस्य सार्धाष्टभिनिरूपणे हेतुमाहुरैश्वर्यमित्यादि, अर्धमात्रा हरी परेति, “अर्धमात्रात्मकः कृष्ण" इति तापनीयश्रुते रचतुष- मात्रेणोमित्येवाक्षरेण परं पुरुषममिच्यायीते”तिप्रश्नश्रुतेश्च प्रणवस्य या चतुर्यर्धमात्रा सा हरी प्रकटे परा परस्वघोषिका, अर्धमात्रा चात्र गर्भवृद्ध्यादेस्तुल्यत्वेपि प्रादुर्भावप्रकारेण ठोकविलक्षणेन स्वरूपेण च प्रकटीकृतेतिज्ञापनाय तथेत्यर्थः ॥३-४॥ टिप्पण्यां ननु जनने वर्णनीये कालगुणवर्णनस्य किं (३) श्रीमहोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुवोधिनीलेखः । च भागवते प्रतीयमानो भगवानेवेतिहेतोः पड्डिध उच्यत इत्यर्थः ॥२॥ हरी पति परमेश्वरल- घोधिक्रेत्यर्थः ॥३-४॥सर्वगुणोपेनले शङ्काव्यावृत्यर्थमधिकारिणीतिकारिकाद्वयमुक्तमिति टिप्पण्या- (४) श्रीमद्दीक्षितलालुभयोजिता श्रीसुबोधिनीयोजना । भगवतो देहदहिभावाभावात् प्रतीयमानस्यैव भगवत्त्वमिति सूचयितुं पद्मिः प्रकारैरत्राध्याये निरूपण- मित्यर्थः ॥ १-२॥ तान् पट्यकारानाहुरष्टभिरित्यादिना ॥ ३॥ तत्र प्रथममैश्वर्यं निरूपणीयं, तद्ध सर्वगुणोपेन इत्यादिना निरूप्यते, तत्राथ सर्यगुणोपेत इत्यादिसापिलोकसङ्ख्यात्तात्पर्यमाहु- रचर्यमष्टया यस्मादर्धमात्रा हरी परति, तचाष्टविधमैश्वर्य श्लोकानामष्टत्वसङ्ख्यया सूच्यते, अर्थ- (५) भगवदीयनिर्भयरामभट्टनिर्मिता श्रीसुबोधिनीकारिकाव्याख्या। हेनोः पूर्वोक्तजननवर्णनादिप्रकारेण पड्डिय उच्यत इत्यर्थः ॥ २ ॥ अष्टभिर्जननं चतुर्भिर्वर्णन दशभिवमुदपस्तुतिरष्टभिर्देवकीस्तुति स्तमेव पूर्वसर्गमूरित्यादिचतुर्दशभिः सान्त्वनमष्टाभिः लोकमंगवता गोकुले गमनमित्यर्थः ॥ ३ ॥ पश्चर्यमित्ति, अनेन सार्याष्टभिः श्लोकैनननिरूपण हेतुमक्तः, तत्राटी छोका अष्टविश्वर्ययोधकाः 'प्रादुरासीद् यथा प्रायां दिशीन्दुरिख पुष्कल' इति, अर्धमात्रा प्रादुर्भूनहरी परा परै ययाचिकत्ययः, यथा प्रश्नोपनिप'चर्घचतुर्धमात्रेणोमित्यनेनेवा- क्षरेण परं पुरुषमभिव्यायीत त्या प्रणवस्याधचतुर्षमात्रा परतोषिका तयात्रेतिभावः ॥ ४ ॥ 'अधिकारिणीनि, दक्षिणायनकृष्णपक्षनिनीयापे सब निन्दिनसेन प्रसिद्ध काले सर्वगुणो. . ।

·खण्डशस्तेवयवशः सर्वेषां फलबोधकाः ॥५॥ AERATA प्रविष्टं न तु तद्धानि रितिन्यायेनोक्तदोपानिवृत्तिस्तदवस्थैवेति चेत्, अत्र वदामः, नात्र पूर्वोक्ताधि मौतिककाले प्रादुर्भाव उच्यते किन्वधुनैव लीलाविर्भावारम्भ इति लीलाकालो योग्रे भगवदात्मकत्वेन वाच्यः स प्रादुर्भूत इति, एवमेव देशादिरपि, अत एवाथशब्दो भिन्नप्रक्रमार्थक उक्तः, आधिभौतिकस्य तस्य जन्मनिमित्तत्वाभावाद, भौतिकस्याधिष्ठानत्वेपि यथा वरदेयरात्रीणां तदा दिवापि प्रकटनं कृतमिति तद्रात्रीणां दिवारूपत्वमपीति न वक्तुं शक्यं तथास्याधिमौतिकतद्रूपत्वं न वक्तुं शक्य, एतज्ज्ञापनायैव शुकैस्तथोक्तं, अन्यथा प्रकटे त्वदुक्तपणे सत्येवं न वदेत, ययप्याधिभौतिक उत्तरायणत्वादिविशिष्टेप्येतत- प्रकटनं सम्भवति तथापि यदेतादृशे तस्मिंस्तथाकरणं तन् मर्यादामार्गात् पुष्टिमार्गोतिविलक्षणो बलिष्ठश्चेतिज्ञापनायेति जानीमः, अत एव सर्वदेवतासान्निध्यप्रयुक्तसर्वगुणोपेतत्वव्यावृत्त्यर्थं तद्गम- नानन्तरं मिनप्रकमेणेदमुक्तं, असोचात् सर्वशब्देनैश्चर्यादय उच्यन्ते, तेन भगवदात्मकत्वमुक्तं भवति, तेन लीलाकालत्वमायाति ॥१॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुवोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। प्रयोजनमित्याकाङ्क्षायां अधिकारिणीत्यर्थं विवृण्वन्ति दक्षिणेत्यादि, नन्वाधिदैविककालप्रादुर्भावे किं मानमित्यत आहुरत एवेत्यादि, योक्तमिति सर्वगुणोपेतत्वमुक्तं, ननु प्रक्षालनपकन्यायेन दक्षिणायनं विहायोत्तरायण एव तद् भगवता कुतो न कृतमित्यत आहुर्यद्यपीत्यादि, अत्रापि गमकमाहुरत एवेत्यादि, ननु भवत्वेवं तथापि भगवदात्मत्वे किं गमकमत आहुरसङ्कोचेत्यादि, सर्वशब्देनेति, सर्वगुणोपेत- शब्दैकदेशेन, तेन सुबोधिन्यां मूले कालस्य सर्वगुणोपेतत्वादिकथनेन सर्वथा भगवत्तस्यत्वमायातीति तद्वारणायाहुः खण्डश इत्यादि, भगवद्गुणैकदेशतस्ते गुणा अवयवशः कालावयवैः कृत्वा सर्वेषां ग्रहक्षतारादीनां यत् फलं तस्य बोधका उद्बोधकाः, तथा च तावन्मात्रकार्यकर्तृत्वात् कालस्य न सर्वथा (३) श्रीमदोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः । मुक्त, भगवतोधिकारिणि काले शुभफलसूचका उत्तरायणादयो भगवद्गुणा अनन्ताः सन्ति परन्तु भगवदतिरिक्तानां सर्वेषां ते केनचिदंशेनोत्तरायणत्वाद्यन्यतमाययवेन तत्रापि खण्डशः फलवोधकार, अनः कालः कश्चिद् गुणं प्रकटयतीतिशेषः, फलदातृत्वं भगवत एव न तु कालस्थितानां गुणानां, काले तु (४) श्रीमद्दीक्षितलालुभयोजिता श्रीसुबोधिनीयोजना। लोकेन तु प्रणवार्धगता मात्रा सूच्यते, तथा च योष्टविधैश्वर्यवान् यश्च प्रणवगताधमात्रावाच्यः सोवतीर्ण इति सार्धाप्टश्लोकसङ्ख्यातात्पर्य, अर्धमात्रायाः प्रणवगतायाः परब्रह्मवाचकत्वस्य गोपाल- तापिन्यादिपूक्तत्वात् परब्रह्मत्वमेव सूचितं ज्ञेयम् ॥४ा खण्डशस्तेवयवश इति, कालो हि खण्डशो 'व्यक्तिभेदनोत्तमं फलं ददााते तदवयवशोवयवरूपैः सूर्यादिभिर्ददाति लोके, यथा नवमस्थानगुरुणेष्ट करोति, न हि सर्वेषां नवमो गुरुर्भवति, अतो देवदत्तयज्ञदत्तादिव्यक्तिभेदेन फलदानं खण्डशो दानं (५) भगवदीयनिर्भयराममहानिर्मिता श्रीसुबोधिनीकारिकाव्याख्या। पेतले शान्यावृत्त्यर्थ कारिकायमित्युक्तं टिप्पण्यां, भगवतोधिकारिणि काले शुभफलसूचका उत्तरायणत्वादयो भगवहणा अनन्ताः सन्ति परन्तु भगवदतिरिक्तानां सर्वेषां ते गुणाः केनचिव- . .

·श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी । [जन्मप्रकरणे मूले समागते कालः स्वकीयान् सकलान् गुणान् । हरी प्रदर्शनार्थाय प्रकटीकृतवान् यथा ॥ ६॥ देशोपि त्रिविधश्चैव भूतान्यपि तथव च । तत्रत्या ये विदुस्तपि ज्ञापनार्थ गुणान् स्वकान् ॥ ७ ॥ प्रकटीकृतवन्तो वै दोपनाशपुरःसरम् ॥ ७॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। भगवतुल्यत्वमित्यर्थः ॥ ५॥ गुणप्राकट्यं देशादिष्वप्यतिदिशन्ति मूल इत्यादिसार्धद्वयन, देशोपि विविध इति, उपर्यवःपरित इति, भूर्भुवस्वरिति वा, चैवेति, चकारः सर्वगुणप्राकट्ययोधक, एच- कारस्तस्याप्याधिदैविकत्वज्ञापकः, एवं भूतान्यपि ज्ञेयानि, तत्रत्या ये चिदुरिति, विविधदेशोद्भवेषु ये भगवत्राकट्य विदुरित्यर्थः, ज्ञापनार्थमिति, अवतरतो मूलरूपत्वज्ञापनार्थमित्यर्थः॥ ६-७।। (३) श्रीमदोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुदोधिनीलेखः । स्ववर्मानावेश्योत्तरायणलादिव्यपदेशं सम्पाय फलं बोधयतीतियोधका इत्युक्तं न तु दायका इत्यर्थः ॥५॥ मूले भगवति समागते तु कालः स्वनिष्ठात् भगवद्गुणान् शुभफलसूचकान् सकलान प्रकटीकृत- घान् , तथा च प्रतीत्या दक्षिणायनत्वादिरूपत्वेपि शुभफलसूचकत्वादुत्तरायणनिष्ठो धर्मः शुभफलसूचनं तद्वत्त्वादुत्तरायणादिरूपत्वमितिमावः, यद्यपि कालगुणप्राकट्येपि भगवतो न कोपि विशेपस्तथापि यथा राज्ञा सेवकगृहे स्थापितमामरणादिकं राशि समागते तत्प्रदर्शनार्थं पुरतः स्थाप्यते तथेति सूचयितुं प्रदर्शना- थायेत्युक्तं, यथा यथावदित्ययः, तादृशे काले प्राकट्यं तु भगवतः कालानपेक्षासूचनाय, काल एव भगवाक्य ज्ञासा मगवते प्रदर्शयितुं स्वनिष्ठान् गुणान् प्रकटीकृतवानितिभावः, ननु सर्वगुणो- पेनत्वमधिकं जातं न तु तावता पूर्वोक्तदोपहानिरतो दोपसहिता एव गुणाः स्युरित्यरुचिमुद्भाव्य स्वतत्र- लेखनं टिप्पण्यां कृतमिति चेन्न वदाम इति, इनिशङ्का चेद् भवेत् तदात्रार्थ आचार्गोपनार्थ- मनुक्तमपि वयं वदाम इत्यर्थः ॥६॥ सुबोधिन्यां देशोपीति, गुणान् 'प्रकटीकृतवानितिपूर्वेणान्वयः, त्रिविधः परितउपर्ययोमेदेन,नव चेति, गुणान् प्रकटीकृतवन्तीत्यर्थः,नवत्या इति,देवा मुनयश्चे- त्यर्थः, किन्नरास्त्राकाशगुणलेनोक्ता इति तत्र व्याख्यास्यते, ये विदुरिति, भगवत्याकट्यमितिशेपः ॥७॥ (४) श्रीमद्दीक्षितलालुमट्टयोजिता श्रीसुबोधिनीयोजना । सूर्यचन्द्रयोरन्यतरद्वारा शुमफ्लदानमयययशो दानमिति लोके व्यवस्था, अतो जीवजन्मनि कश्चनैको द्वी वा प्रयो वा गुणा भगवान्मनि तु सर्वे शुभगुणा आधिदैविककालेन प्रकटीकृताः, अतः सर्वगुणो- पेनः कालः गुरुतः ।। ५-७६ ॥ (५) भगवदीयनिर्मयराममनिर्मिता श्रीमुबोधिनीकारिकाव्याख्या । यवन तत्रापि खण्डशः फलयोधका न तु पूर्णफलदायकाः, मूलरूपे हरी तु समागते काल: स्वनिष्टान् सकलान गुणान् प्रदर्शनार्थाय प्रकटीकृतवान् , यथेति, यथावदित्यर्थः, अथवा यथा कालप्तधा देशादिपीत्युत्तरेणान्वयः ॥५-६॥ देशोपीत्यादि, 'दिशः प्रसेरि तिलोकोक्तः परितउपयघामदन निविधो देशोपि गुणान् प्रकटीकृनयानित्यर्थः, तात्या इति, 'मुमुचुनयो देवा' इत्यत्रोक्ताः पूर्वोक्तग्निविघदेशायुद्धवा मुनिदेवादयोपि ये भगवयाका विदुस्तेपि स्वसेवा- मापना गुणान् प्रकटीकृतयन्त इत्यर्थः ।। ७॥ १ .

·अ.३ टो. १.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याल्यादिभिर्विभूपिता । एवं पूर्वाध्याये भगवत उद्यममुच्या सर्वेषां विविधदुःखदूरीकरणाय रूपान्तरस्वीकरण- मुच्यते, अत आदौ रूपं वक्तव्यं, अन्यया रूपान्तरत्वं न स्यात् , तस्य च प्राकट्ये यद्यधिकारिणां नैमित्तिकगुणप्राकट्यं सर्व नोच्येत तदा माकय्यमपि जननापरपर्यायं स्यात्, न कस्य जनने सर्व गुणा प्रकटीभवन्ति महतामन्येषां च, जनकयोवा यदि स्तोत्रं नोच्येत तादृशमेव जनितमिति तयोर्बुद्धिः स्यात्, रूपस्य प्रदर्शनमात्रमयोजनव्याटायर्थ स्वरूपकथनपपि वक्तव्यं, अन्ययाश्चर्यमानत्वेन निदानाज्ञानात् सन्देह एव तिष्ठेन, रूपान्तरेण कार्य न भवतीति गमन- मावश्यक रूपान्तराभावे सर्वमुक्तिरेव स्यात्, लीलाया रसालता च न स्यात्, अलौकिक लोकाद दलमिति झापयितुं दृष्ट्रप्पलौकिके जनकयोर्भयवर्णनम् । मयममष्टैश्वर्ययुक्तमाविर्भावमाह, यदैव ते स्तुत्वा गता अथ तदनन्तरमेव भगवानांविर्भूत इति- सम्बन्धः, तदेव सर्वगुणोपेतः कालो जातः, यावन्तो गुणाः काले स्थापितास्ते सर्वे प्रकटीभूता भगवज्ञापनार्थमित्यर्थः, अत एव परमशोभनो जातः, परमस्यापि भगवतः पूर्णगुणस्य शोभा- जनकः, कालावयवरूपाणि यानि नक्षत्राणि तेप्पपि केवल गुणाधारभूता रोहिण्येव, भगवता हि (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीमुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । कारिकोक्तमयं विशदीकर्तुमाहुरेवमित्यादि भयवर्णनमित्यन्तं, तत्र स्वीकरणमुच्यत इत्यन्तेन सङ्गतियोधनायाध्यापार्थ उक्तः, अतो वर्णनतापर्यभाहुरत इत्यादि, ततो जननस्वरुपयोधनार्थ सर्वगुण- प्राकट्यतापर्यमाहुस्तस्येत्यादि, ततः स्तोत्रयोस्तात्पर्यमाहुर्जनकयोरित्यादि, तादृशमेव जनित- मिति तयोर्बुद्धिः स्यादिति, पूर्वोक्तरूसमेव तयोरुत्पन्नमिति सर्वेषां बुद्धिः स्यात्, ततः सान्त्वन- गतस्वरूपकथनस्य तदाहू रूपस्येत्यादि, गमनस्य च स्फुटं, ननु रूपेणैव सकलकार्यसिद्धः किं रूपान्तर- ग्रणेनेत्यत आह रूपान्तरेत्यादि, नन्वात्मत्वेन ज्ञानाभावादपि सर्वमुक्त्यभावसिद्धिरिति नेदं रूपान्तर- ग्रहणप्रयोजनमित्यतो हेवन्तरमाहुरीलाया इत्पादि, तर्हि भयवर्णनं कुत्रोपयुज्यत इत्यत आहुरलौकिक- मित्यादि, अलौकिकं माहास्यज्ञानं लोकात् स्नेहाद् बालरूपात् कंसाद्वेत्यर्थः, तद्बुद्ध्यनुवादोयं, अथ मूलं व्याकुर्वन्ति प्रधममित्यादि, प्रादुर्भूत इति 'प्रादुरासीदि'त्यस्यार्थोये, एवमेव जातपदमपि योध्यं, यद्यपि दूरान्वय एवं भवति तथाप्यध्याहारापेक्षया लघीयस्त्वादेवमुच्यते ॥ १॥ (३) श्रीमद्गोस्वामिवल्लमजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः । त्रिविधेति, कंसादेः कालतोज्ञानादि'त्यर्थः,महतामिति, अन्येपामपि महतां पृथ्यादीनां मध्य एकस्य जनन इति पूर्वेणान्वयः, तयोवुद्धिरिति, एतादृशी तयोर्बुद्धिरितिज्ञानमस्मदादीनां स्यादि- त्यर्थः,स्वरूपकथनमिति, स्वमेव पूर्वसर्गमूरित्यादिना भगवत्कृतं स्वरूपकथनं शुकेन वक्तव्यमित्यर्थः, रूपान्तरेणेति, गमनं विना रूपान्तरस्वीकारमात्रेण पूर्वोक्तं कार्य त्रिविधदुःखदूरीकरणे न भवतीत्यर्थः, तर्हि तदेव रूपं स्थापनीयमित्यत आहू रूपान्तराभाव इति, अर्थत्यत्र भगवानिति, अत्र भग- वानाविभूतो जात इतिहेतोरिति, फलार्थ राजनिर्गमफलार्थ पूर्वमेव यथामार्गसंस्कारस्तथा तेषां गमनान- न्तरमेवाजनजन्मादीनां गुणानां काले सम्बन्धो जातोततस्तदैव सर्वगुणोपेतः कालोजात इत्यर्थः, भगवत्प्राकट्यज्ञानं कालस्य गुणप्राकट्ये हेतुः, पूर्वस्थितानामपि रोहिण्यादीनां कालावयवरूपैश्चन्द्रादि- १. स्तोत्रे नोपेते इत्यपि पाठः । २. प्रादुरिति पाठः प्रकाराकाराणाम् ।

·" " श्रीमद्भागवत दशमस्कन्धसुबोधिनी । [जन्मप्रकरणे स्वगुणमाकव्यार्यमेव ब्रह्मोत्सादितः, स तु विकारान् दीकृत्य गुणानेव प्रकटयितुं तनक्षत्रं गृहीत. वान्, अत एवाजनस्य जन्मरहितस्य पुत्रोपि जन्मरहित एवेति ज्ञापयितुमजना जन्म यस्य तस्य नक्षत्रमित्युक्तं "ततो वै ते सर्वान् रोहानरोइंस्तद्रोहिय रोहिणीव मितिथुतेः, यौवाजनजन्म जातं, तदैव सर्वगुणोपेतः कालो जात इतिसम्बन्धः, अनेन नक्षत्रा- रम्भे जन्मेति चितं, तस्य नक्षत्रस्य सर्वेषां सहायवर्तिनामानुगुण्यमाह शान्तसंग्रहतारकमिति, शान्तान्यन्यान्वृक्षाणि ग्रहास्ताराश्च यस्य, अश्विन्यादीनि नक्षत्राणि, आदित्यादयो ग्रहाः, अन्यानि च नक्षत्राणि ताराः, यद्यपि तेपा ज्योति शास्त्रे फलं नोक्तं तथाप्यस्तीति शान्तत्व- मुक्तं, अनेन स्वाभाविका आनुपङ्गिकाश्च गुणा निर्दोपाः कालगता निरूपिताः॥१॥ देशस्विविधः, अब उपरि परितश्चेति, तत्र परितो दिश उपरि द्यौरघो भूमिः, त्रयाणां दोपाभावपूर्वक गुणा उध्यन्ते, तत्र दिशो देवतात्मिका भूतात्मिकाश्च भवन्ति, तत्र मेघौदिना दूरदर्शनलक्षणप्रसादो दिशां भवति, देवताप्रसादस्तु सर्वसाधकः, अतो ज्ञानं सर्वमेव च फलं सिध्यत्वित्युभयविधदिशां मसाद उच्यते । (२)धीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुवाधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। दिशः प्रसेदुरित्यत्र देवताप्रसाद् इति, 'कर्णो दिश' इत्यादिवाक्याद् दिदशः श्रोन्द्रिय- देवतास्ताः प्रसन्नाः, सर्वमेव भगवत्सम्बन्धि श्रोष्यन्तीति तत्प्रसादःसर्वसाधक इत्यर्थः, तद् विवृण्वन्त्यत (३) श्रीमदोस्वामिवलभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः। भिन सम्बन्ध इतिमावः, अत्रानन्तर्यायधिशब्द उक्तः, टिप्पण्या भिन्नप्रक्रमा उक्तस्तत स्वतत्र- लिखनत्वात पक्षान्तरमिति ज्ञेयं, भगवज्ञापनार्थमिति भगवते स्वस्वरूपज्ञापनार्थमित्यर्थः, अजन- स्थेति, कारणसदृशं हि कार्य, तथा च भगवतो यथाजननप्रकारेणाविर्भावस्तथा ब्रह्मणोपीत्यर्थः, प्रमणो मगवानेव कारण, ततो जातास्तु कालादिसहकारिवशाद् विकारयुक्ता जाता इतिभावः ॥ १॥ दिश इत्यत्र देवतात्मिका इति, श्रोनेन्द्रियदेवतारूपा इत्यर्थः, भूतात्मिका इति, प्राब्यादि- रूपा इत्यर्थः, भूतात्मिकानां प्रसादमाहुस्तति, दिशां मूतात्मिकानामितिशेपः, देवतारूपाणामाहु- देयतेति, सन्द्रियदेवतोपलक्षकमिदमिति नापयितुं देवतेतिसामान्यत उक्तं, मूतरूपाणां प्रसादो दूरदर्शनमानं भवति न तु तेन सर्वफलसिद्धिस्तव्यावृत्त्ययं तुशब्दः, सर्वसाधक इति, इन्द्रिय- (४) श्रीमद्दीभितलालुमयोजिता श्रीमुदाधिनीयोजना। अजमजन्म; इत्यस्य व्याख्यानेजनस्य जन्मरहितस्येति, इह कालस्याधिदैविकस्य प्रतिष्ठायां निरूप्यमागायामजनजन्मङ्क्षपदेनापि महिमैव वक्तुमुचित इति तमाहुरजनस्य जन्मरहित- स्येत्यादिना, भगवतो नित्यत्वाञ् जन्मराहित्यमतः प्रादुर्भाव एव भगवतो वाच्यः, एवमेवाजनाद् भगवतो जातस्य भगवत्पुत्रस्य विधैरपि न प्राकृतरीत्या जन्म किन्तु तस्यापि गुणावतारत्नेन प्राकट्यं, एतदेवोक्तं पुत्रापि जन्मरहित इति, प्रादुर्भावशालीत्यर्थः, अत एव 'गतव्यलीकैरजशङ्करादिमि' रित्यादिपु प्रमगो धन इतिनाम दृश्यते, अनेन तस्य गुणायनारत्वं न जीयत्वमित्युक्तं, तथा चैतादृशस्य विधेर्नक्षत्रं रोहिणी, सा सर्वनक्षत्रोत्तमति तस्यां भगवदाविर्मायो युक्त एव, अत एव ततो वै ते सर्वान् रोहान- रोह निति तैत्तिरीयाणां ग्रामणे रोहिण्याः स्तुतिः प्रदर्शिता ॥१॥ १. दानामित्यति पाठः। .

·VIDYA RATIYA CIRRARE अ. ३. श्लो.२-३.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूपिता । P:31 दिशः प्रसेदुर्गगनं निर्मलोडुगणोदयम् ॥ मही मङ्गलभूयिष्ठपुरग्रामबजाकरा ॥२॥ नद्यः प्रसन्नसलिला हदा जलरुहश्रियः ॥ द्विजालिकुलसन्नादस्तवका वनराजयः ॥ ३ ॥ दिशः प्रसेदुरिति, निर्मला उडुगणा यत्र, वर्षाकाले मेघाः सहजास्तैः कृत्वोडगणानां प्रकाशो न दृश्यत इति नैर्मल्यमुच्यते, उदयेति, उदयकालेपि मेघानामभावः, उदयो दर्शनमेव वा, मही भूमिमङ्गलभूयिष्ठा, सर्वत्रैव विवाहपुत्रजन्मायुत्सवास्तस्मिन् समये जायन्त इति, पुरं नगरं, ग्रामाः साधारणा, ब्रजो गवां स्थानं, आकरा रत्नायुत्पत्तिस्थानानि, सर्वाण्येव मङ्गलभूयिष्ठानि यस्याम् ॥ २॥ एवं देशकालयोर्गुणानुक्वा भौतिकानां तत्तभृतप्रधानानां गुणानाह, तत्र प्रथममपामाह । नद्यः प्रसन्नसलिला इति, यद्यप्यायो बहुविधा एकोनविंशतिभेदास्तथाप्युभयविधा एव, स्थावरा वहन्त्यो वा, अत उभयानां गुणा उच्यन्ते, नदीषु कालवशात् पङ्किलं जलं भवति, आधिदैविककालवशात् कालनियन्भगवद्वशाद वा स निवर्तते, अतः कालनियन्तरि भगवति (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणोतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। इत्यादि, निर्मलेत्यत्र निर्मला उड्डुगणा उदये यत्रेति गड्डादिसमासोत्र योध्या, समासान्तरमपि बोध- यन्त्युदयो दर्शनमिति; अस्मिन् पक्षे निर्मलानामुड्डगणानामुदयो यत्रेतिसमासः,महीत्यत्र विवाहेति, 'सर्वतको विवाहस्ये' त्यापस्तम्बस्मृतेस्तथेत्यर्थः ॥ २॥ नद्य इत्यत्रैकोनविंशतिभेदा इति, ययपि तैत्तिरीयसंहितायां "कूप्याभ्यः स्वाहे"त्यादिना "सर्वाभ्यः स्वाहे"त्यन्तेन विंशतिभेदा अपामुक्तास्तथापि "सर्वाभ्य" इत्यन्तिमस्य पूर्वोक्तसर्वग्राहक- त्वेनातिरिक्तत्वाभावमभिप्रेत्यैकोनविंशतिभेदा इति बोध्यं, कालनियन्तुरिति सतर्पणस्य, च भगवद्वशो यः कालनियन्ता तस्मादित्यर्थः ॥ ३॥४॥ (३) श्रीमद्गोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः । जन्यज्ञानक्रियासाधक इत्यर्थः, भूतरूपाणां दूरदर्शन प्रसाद इति स्वरूपतः प्रसाद उक्तो देवताप्रसादः फलत उक्त इतिविभेदः, ज्ञानमिति, दूरदर्शनमित्यर्थः, निर्मला उजुगणा यत्रेत्यर्थकथनं, विग्रहस्तु निर्मलानामुडगणानामुदयो योति, तस्मिन् समय इति, उत्तरायणादिरूपे काले, जायन्त इति- हेतोः काले तादृशत्वस्य जातत्वान् मही मङ्गलभूयिष्ठपुरग्रामबजाकरा जातेत्यर्थः, अत्रापि सर्वगुणप्राकट्यादुत्तरायणत्वादिनाकट्यात् तदाधेयानां मङ्गलानामपि प्राकट्यमितिभावः ॥२॥ (४) श्रीमद्दीक्षितलालुभट्टयोजिता श्रीसुबोधिनीयोजना । दिशः प्रसेदुरित्यत्र मेघादिना दिशां दूरदर्शनलक्षणः प्रसाद इति, ननु दिशां निराकारत्वात् कथं प्रसादो ज्ञेयः को वा प्रसाद इत्याकाङ्क्षायामाहुर्दिशामित्यादि, निशीथसमये मेघवाहुल्ये निकटस्थमपि षस्तु न दृश्यते किमुत दूरस्थम् १ प्रकृते तु भगवदाविर्भावमहिम्नाधिदैविक- दिशामानन्दाधिक्यजप्रकाशवशाद् दूरादिक्स्यवस्तूनां सर्वेषामेव साक्षात्कारो भवति, अयमेव भौतिक- दिशां प्रसादपदार्थो नाम, सर्वत्रैव विवाहपुरजन्मादिभ्यो जन्या य उत्सवा आनन्दास्ते जायन्ते विवाहपुत्रोत्पत्त्यादिमियदिशा आनन्दास्तादृशास्तदाजायन्त इतितात्पर्यम् ॥२॥३॥ १।२न्तुर्भग 1 तथा .

·[जन्मप्रकरणे " श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी । ववो वायुः सुखस्पर्शः पुण्यगन्धवहः शुचिः ॥ अग्नयश्च द्विजातीनां शान्तास्तत्र समिन्धत ॥ ४ ॥ मनांस्यासन प्रसन्नानि साधूनामसुरद्रुहाम् ॥ जायमानेजने तस्मिन् नेदुर्दुन्दुभयो दिवि ॥ ५॥ समागते नद्यः प्रसन्नं सलिलं यासां तादृश्यो जाताः, दोपनिवृत्तिपूर्वकः स्वाभाविक गुण उक्तः, हृदाः स्थावराः, जलरुहाणां कमलानां श्रीर्येपु, जलस्य योयं सारांशः स कमलादिः, अतो- साधारणा गुणा अनेनोक्ताः, भूमर्गुणान् वक्तुं गन्धस्तस्या मुख्यो गुण इति स च पुप्पादिपु प्रसिद्ध इति गन्धरसकार्यकथनपूर्वकं पुप्पादिसम्पचियुक्तां वनरूपां भूमिमाह दिजालीति, द्विजाः पक्षिणः, अलयो भ्रमराः, उभयेपां कुलानि, तेषां सन्नादयुक्ताः स्तवकाः पुप्पगुच्छा यासां तादृश्यो वनराजयो वनपङ्कयो जाताः ॥ ३ ॥ चवौ वायुरिति, सुखस्पर्शी वायोर्गुणः, गन्धं च भूमेहतीति शुभकाय, पुष्पं गन्धं वहनीति पुण्यगन्धयदा, शुचिर्गादिजल सम्बन्धी दोपरहिनो वा, यो वा वायुः शुभसूचक: स शुचिः, अग्नयो लौकिका वैदिकाश्च, द्विजातीनामिति निपिद्धेतराः, तत्राप्यशुभकार्यस्थ- च्यायत्यय गान्तास्तस्मिन् समये समिन्यन सम्यग् दीप्ता जाताः, तस्मिन् समये शुभा अग्नयः पिहिना अपि प्रज्वलिता जाता इत्यर्थः ॥ ४ ॥ मात्त्विकाहवारकाय मन इनि भौतिकगुणसमये मनसोपि गुणा उच्यन्ते । (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीमुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । मनांसीत्यत्र भौतिकगुणसमय इति, तामसाहारकार्यगुणसमये, मनःपदमिन्द्रियाणा- मप्युपलक्षणम ॥५॥६॥ (३) श्रीमगोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः । नद्य इत्यस्यामासे भौनिकानामिति, नदीजलादीनि पञ्चीकृतवाद भौतिकान्येव न तु भूत- रूपाणि किन्तु ततन्तप्रधानानीत्यर्थः, व्याख्याने कमलादिरिति, सहस्रपत्रं कमलं तदादिः सर्वोपि जलद इत्यर्थः, गन्धरमेति, सबकेषु द्विजानामपि सन्नादकयनान् मालत्यादिषु च रसमात्रामि- लापिणां मोदासम्मवात् स्तबकपदेन माउत्यादिपुष्पाणामाग्रादिपुष्पाणां च गन्धा उच्यन्ते, तथा च गन्धरुपं यत् कायं रसरूपं च यत कार्य तत्कथनपूर्वकमित्यर्थः, पुष्पगुच्छा इति, आम्रादि- पुष्याणां मालत्यादिपुप्पाणां च गुच्छा इत्ययः ॥ ३॥४॥ मनांमीपत्र माविकाद्वारेति, तामसाहसारकार्याणि भूतानि निरुपितानि, सात्विकाह- द्वारकार्य मनोन निरुप्पन, राजमाइकारकार्याणीन्द्रियाणि मनोनिरुपणेन निरूपितानि, एतद्देवतास्तु (४) धोमोसिनलालुमयोजिना नोमुरोधिनीयोजना । अप्रगल्या लौकिका यदिशाश्वनि, लौकिकाः स्माती वैदिका अमिहोत्रादिसम्बन्धिना, निषिद्धनरा इनि, निपिदा यमुगदिशाम्नमिदुष्कर्मसम्बन्धिनः, तेषां तु तत्समये न समिन्धन- मिनि नमियानये हिजानिपदमितिमारः ॥ ४॥ , ·अ.३. श्लो.६-७] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाच्याख्यादिभिर्विमूपिता । जगुः किन्नरगन्धर्वास्तुष्टुवुः सिद्धचारणाः ॥ विद्याधराश्च ननृतुरप्सरोभिः समं मुदा ॥ ६॥ मुमुचुर्मुनयो देवाः सुमनांसि मुदान्विताः ।। मन्दं मन्दं जलधरा जगर्जुरनुसागरम् ॥ ७॥ यदा सत्वमाख्दं भवति तदा मनांसि प्रसन्नानि भवन्ति, मनसो दैत्यसम्बन्धित्वमपि चर्तत इति तन्नित्यर्थ साधूनामित्युक्तं, इदं साधुपदं दैत्यव्यतिरिक्तमात्रपरमिति ज्ञापयितुमसुर- [हामित्युक्तं, साधुपदं च व्यवहारे सन्मार्गवर्तित्वाय, इयमवस्था स्थूलकालेपीति निकटकाले विशेपमाह जायमानेजन इति, अजने जायमाने दिवि दुन्दुभयो नेदुः, तस्मिन्निति तन्निकटे, यथा वसुदेवादयः शृण्वन्ति, आकाशस्य गुणा नृत्यवादित्राणि, दुन्दुभिर्मङ्गलवायं, स्वयमेव नेदुर्न तु कैश्चिद् वादिताः ॥५॥ किन्नरगन्धर्वा अपि स्वत एवोल्लसितहृदया जगुः, अज्ञात्वैवेति ज्ञातव्यं, अन्यथा माहात्म्य- प्रतिपादकं न स्यात्, सिद्धाश्चारणाश्च तुष्टुवुः, अकस्मादेव स्तोत्रं तत्काले कृतवन्तः, ते हि वैतालिकमायाः, विद्याधरा नर्तकाः, चकाराद विद्याधर्यश्च नन्तुः, अप्सरोभिः सम- मित्यानन्दावेशेनैव नृत्यं, न तु शास्त्रीय, मुदानन्देन, न केनचित् मेरिताः, स्वत एवानन्दाविभूता अकस्मात् तस्मिन् समये स्त्रियः पुरुषाश्च नन्तुः, अनेन ये केचन यस्यां विद्यायां रतास्तेकस्मान मुदा तत्तत् कार्य कृतवन्त इत्यर्थः ॥ ६॥ (अथ च मुनयः सुष्ठु निर्दुष्टानि मनांसि पुरुषोत्तमसम्बन्धाभावात् समाधितो निष्कास्य तदाविर्भावस्थले मुमुचुर्वपुरित्यर्थः, देवास्तु पुप्पाणीत्यर्थः, अत एव पुष्पादिपदानि विहायोभ- यार्थकत्वात् सुमनःपदमुक्तं, सुमनस इतिस्त्रीलिङ्गप्रयोगाभावश्च, पुप्पवाचकस्यैव स्त्रीलिङ्ग- (३) श्रीमद्गोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृत: श्रीसुवोधिनीलेखः । 'दिशः प्रसेटु'रित्यत्रोपलक्षणविधया निरूपिताः, तथा चाहकारत्रयकार्यमपि निरूपितं जातमित्यर्थः, सत्त्वमारूढमिति, भगवतेतिशेषः, देवक्यां देवरूपिण्यामित्यत्र देवक्याः सत्त्वरूपत्वं व्याख्यास्यते, तथाच सत्वं यदा भगवतारूढ़ भवति तदा स्वकारणे भगवदारोहान् मनसां प्रसादो भवत्येवेत्यर्थः, दैत्यसम्बन्धित्वमिति “द्रयाह प्राजापत्या" इतिसन्दर्भे सत्त्वरूपेषु शमादिष्वसुराणामरुचेव्युत्पादित- त्वात् सत्त्वेन तेषां प्रसादो नेतिभावः, स्थूलकाल इति, जननात् किञ्चिदपिश्चाच मायाजननावधीत्यर्थः, निकटकाल इति, जननसमय इत्यर्थः, जायमान इतिवर्तमानप्रत्ययोक्त्येतिभावः, 'यद्यैवाजन- जन्मक्षं जातं तदैव 'सर्वगुणोपेतः कालो' जातस्तदैव च 'दिशः प्रसेदुर्गगनं ' तथा जातमेवं मना- स्यासन प्रसन्नानीत्या 'यहोवे'त्यस्यान्वयः, आकाशस्येति, आकाशप्रधानस्यान्तरिक्षलोकस्येत्यर्थः, नतु कैश्चिद्वादिता इति,किन्नरादयः केनचित् प्रेरिता न ॥५॥ अतो मुइत्युक्तत्वात् स्वत एव जातो य आनन्दस्तेनाविभूतास्तेषां गानादिक्रिया इतिशेपः, अन लोके मुदा जगुस्तुष्टुयुर्नन्तरित्युक्त्या- नन्दोद्रेकादेव गानादिकं न तु हेतुज्ञानेनेति सूचितमित्याशयेनाज्ञात्वैवेत्युक्तम् ॥६॥ अग्रिमठोके तु १.( चिहार्तगत श्रीमत्पभुचरणानाम् । - २ ·१० श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी । [ जन्मप्रकरणे निर्देशान् , अन्यथा भुवि स्थितानां मुनीनां नभसि स्थितैर्देवैः सह दृष्टिकर्तृवं कथमुपपद्येत ? मनस: पुष्पलया कयनमुबलवसकोचविकासादिधर्मववाद विरुद्ध मुदान्विता इति, तैवानन्दावेशलक्षण- मकरन्दसम्पत्तिः चिता, तदा मुमनोहप्थ्यपेक्षया जलष्टिरल्या नाश्ता चेति मत्वा मेघा न वपुः किन्तु तत्र गर्जितं नास्तीति तावत् कार्य कृतवन्त इत्याह मन्दं मन्दं जलधरा जगर्जुरिति, मेवानामुश्चर्गर्ननं पूर्वोक्तवाद्यगीतादिश्रवणमतिबन्धकता भवतीति तदमावाय मन्द मन्दमित्युक्त, अन्यया तद्वैयपित्तः, तया च युगपन्नायमानान्यपि वायगीतगनितान्यन्योन्यमिश्रितानि सर्वैर- श्रूयन्तेतिमावः, किञ्च जगर्जुरेव न तु वपुः, यतो जलधरा न तु जलमुचः, अत्राय- माशयः, मेघास्तु भगवसाकव्याव पूर्व लोके नीलरुपमश्लाघ्यं मत्वा स्वस्य तादृशत्वेन. तदभावाय जलमुची जाताः, इदानी स्वसारूप्यमहीकृत्य भगवान् प्रकट इति कवयोग्ने स्वस्योपमा दास्यन्ति तेन स्वनन्मसाफल्यं भविष्यतीति हरिशादात्मनो नीलरूपस्यैवाभीष्टत्वेन तद्धेतुभूतं च जलधारणं, अन्यया शुभ्रता स्याव, अतो जलघरा जाताः, यद्यपि मरकतेन्दीवरादीनामपि सारूप्यमस्ति तथापि स्वस्य विद्युत्सदभावाद कामिनीतनुकनकलतालङ्करणदशायां देल्प्येपि सादृश्यमधिकमिति च जलघरपदेन चितं, सजलमेवानामेव तडित्सइमावदर्शनात् , अपि च समुद्रः स्वगाम्भीर्यगुणं पमुरङ्गीकृतवानितिगर्वेण गर्नति तस्य तं गर्वमपइन्तुं धर्मापेक्षया स्वरूपसादृश्यं स्वस्याधिकमिति ज्ञापयितुमनुसागरमित्युक्तं,) देवा ज्ञात्वैव पुष्पवृष्टिं मुमुचुर्मुनयश्च, शब्दबला मुनयः, अर्थवला देवाः, उभये प्रामाणिकाः, स्वसेवामभिज्ञतां च ज्ञापयितुं शुभमूचनार्थ सुमनांसि पुष्पाणि हर्पणान्विता मुमुचुः, सर्वथा मेघानामभावे विपरीतः कालयमोशुभकर इति तैपामपि कार्यमाह जलधरा मन्दं मन्दं सागरनिकटे जगर्जुः ॥ ७ ॥ एवं देशकालयोस्तत्रत्यानामृतोश्च गुणानुक्त्वा रात्र्यास्तन्मुहूर्तस्य च गुणानाह निशीथ इति॥ (२) श्रीपुरुषोतमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्याः प्रकाशः। मुमुचुरित्यत्र मुनीनां देवानां मगवत्राकट्यज्ञाने हेतुमाहुः शब्दबला इत्यादि, शब्दस्य श्रुतेरर्थस्य मगवतश्च वलं येषां तेन तया, अतो ज्ञानात् तया कृतवन्त इत्यर्थः ॥ ७ ॥ (३) श्रीमद्रास्वामिवल्लमलिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः। मुदान्यिता इत्युक्तं न तु क्रियायां मुद्रः करणत्वमता हेतुज्ञानं चितमित्याशयेनाहुर्देवा ज्ञात्वैवेति, गानादिकं रसोद्रकात् स्वतोपिजायते पुष्पवृष्टिस्तु हेतुनानं विना न जायत इतिमावः, पुष्पवृष्टिमिति, पृष्टियारा, पयशिव्याये "तृप्टवर्मुमुचुस्तुष्टाः पुष्पवर्षाणि पार्थिवै"तिवाक्यात, तथा च पुष्पधारा मुमुगुरित्ययः, देवानामूस्थितानां मुमनोविमोको दृष्टिप्रकारेणव सम्भवतीत्ययापत्तिठम्यं वृष्टिरुपं प्रकारं योधयिनुमेयमुक्त शब्दयला इति,शब्देन पलं येपां, स्वाध्यायवटा इत्ययः, अर्धवला इति,मन्त्रार्थरूपान् देवान् मात्वा तमहविदीने तादृशहरिमगिन देवाः पुष्टा भवन्तीत्यर्धन प्रतिमाययोगेन बलं येषां तारया इत्ययः,अत उमयेपि प्रामाणिकाः, प्रमाणं वेदस्तसम्बन्धिनः, तदुपजीवका इत्यर्थः, तथा च पूर्वठोकेषु नपललासम्पन्धिनां गुणा टक्ता यत्र नामलीलासम्बन्धिनां गुणा उक्ता उत्तराचे दोषामाव उक्त इति मतभिः शोक पनामन्ययस्याक्तेिति सचितं, स्वसेवामित्युभयमुमयोरन्वेति ॥ ७ ॥ तप्रत्यारामिति, भूतानां देवादीनां चेत्यर्यः, मन्द मन्दमिन्यनतोगुण उक्तः, रात्र्या इति, १. नेवा । २. मम।३. पति कासाटप्रतिमावि ।

·११ अ.३.श्लो. ८.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूषिता । निशीथे तमउद्धृते जायमाने जनार्दने । देवक्यां विष्णुरूपिण्यां विष्णुः सर्वगुहाशयः ॥ ८॥ आविरासीद् यथा प्राच्या दिशीन्दुरिव पुष्कलः ॥८॥ अर्थरात्रं निशीथं पञ्चचत्वारिंशत्पट्चत्वारिंशद्घटिकाद्वयं, तस्य दोपाभावः, तमउद्धृत इति, तम उद्भूतं, जय भूतं निवृत्तं यस्मिन् , यो हि निर्गच्छति स ऊंचों भवति, जाय- माने जनार्दने सतीति गुणा उक्ताः, यावता गुणेन जनानामविद्यामर्दयतीति सर्वाविद्यानाशका प्रादुर्भवति तादृशगुणवान निशीथ इत्यर्थः, भगवजननस्य मूलभूतगुणानां प्राकट्ये भौतिकानां च पाकव्ये निमित्तत्वं वक्तुं 'जायमानेनन' इति मध्ये निरूपित, अजनवान कालनिमित्तत्वं किन्तु कालस्य तादृशगुणवत्वेजन एवं मध्ये निमिन, अन्ते च पुनर्जायमाने जनार्दन इति सर्वाविद्यानाशनार्थ प्रादुर्भावे सर्वगता गुणाः प्रकटीभवन्तीति मकटीभावे हेतुरुक्तः, एवं सन्दर्भ भगवतोवतारत्रयमप्युक्तं, सर्वधर्मसंरक्षकोनिरुद्धः 'सर्वमुक्तिदाताज्ञाननिवृत्तिद्वारा सङ्कपणो (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः ! निशीथ इत्यत्र रात्रेस्तन्मुहूर्तस्य चेति, निशीथशब्दस्याधरात्रवाचकत्वात् तेनैवार्थवलाद् रारपि प्राप्तस्तथेत्ययः, सिंहा निशीथ इदानी पट्चत्वारिंशत्सप्तचत्वारिंशद्घटिकाद्वयात्मको भवतीति तघ्यावृत्यर्थ विवक्षितं प्रादुर्भावसमयं निश्चेतुमाहुः पञ्चचत्वारिंशत्पश्चत्वारिंशद्घटिकादय- मिति, ईदृशस्तु निशीथो विपुवदिन एकस्मिन् भवति पञ्चमस्कन्धीयाद् 'यदा मेषतुलयोर्वर्तते तदाहो- रात्राणि समानानि भवन्ती'तिवाक्याज ज्योतिःशास्त्राच निश्चीयते, तदने तु प्रत्यहं पलद्वयं रात्रेर्दिनस्य च वृद्धिहासो, एवं सति यदत्रैवमुक्तं तत्रायमर्थः, द्वापरस्य 'पञ्चविंशाधिक'शरच्छतावशेपे भगवत्प्रादुर्भाव इत्येकादशस्कन्धीयाच् ‘छरच्छतं व्यतीयाय पञ्चविंशाधिकं : विभो', इतिब्रह्मवाक्यान् निश्चीयते, तत्र च गणितविचारे स्फुटोः ४।१९।०।१, गतिः ५८१८, अयनांशाः २४।३।२०, मधुपुर्या पलप्रभा, ८५ चरखण्डानि ६०४८।२०, चरपलानि ३२, दिनमान ३११४, रात्रिमानं २८१५६, रान्या अर्धं १४३२८, निशीथः ४५।३२, एवं सति तत्रापाढोधिकोभ्युपेयः,' उक्तरीत्या स्पष्टेपि सति ४।१९।०११, एतादृशस्य सूर्यस्य तदैव सिद्धेरिति, एतावान् भवति तत्राष्टम्याः प्रान्तमार्ग इति तत्र चन्द्रप्रकाशस्तेभ्यो द्वात्रिंशत्पलेभ्यः पूर्व भवति, चन्द्रप्रकाशस्य क्षितिजसंयोगे तमसो निवृत्तेः, तदेवाभिप्रेत्य मूले तम- उद्भूत इत्युक्तं, भगवत्याकट्यं तु तावत्पलोत्तरं निशीधारम्भसमये चन्द्रोदयसमकाले, तदेवाग्रिमश्लोके प्राच्या दिशीन्दुरिवतिदृष्टान्तेन सूचयिष्यते, अतो द्वात्रिंशत्पलान्यनादृत्य यत् पञ्चचत्वारिंशेत्यादि- कथनं तत् प्रकाशन्यायेन दोपनिवृत्तियोधनार्थमिति न कोपि विरोधः, ननु 'जायमानेजन' इत्यनेनैव गुणनिरूपणसिद्धिरिति जायमाने जनार्दन इत्यस्य किं प्रयोजनमित्याकाङ्क्षायामाहुर्भगवजननस्ये- (४) श्रीमद्दीक्षितलालुभट्टयोजिता श्रीसुबोधिनीयोजना। एवं सन्दर्भ इति, मूले 'जायमानेजने तस्मिन्नित्यनेनानिरुद्ध उक्तः, " मनास्यासन् प्रसन्नानि साधूनामसुरद्रुहा"मित्यनेन रक्षाकार्यस्योक्तत्वात् , जायमाने जनार्दन इत्यनेन जनामविद्या- मर्दयतीतिव्युत्पत्त्याज्ञानप्रलयकर्ता सङ्कपणो निरूपितः, प्रलयस्य सकर्षणकार्यत्वात् , तत इहाविद्या- मा . , - १. वा ·, - , श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी। [जन्मप्रकरण देवक्यां प्रद्युम्नो मन्दगृहे वासुदेव इति सर्वरूपेणाप्याविर्भूतो भगवानित्युक्तं, निमित्तस्वं च भगवत एव दोषाभावे गुणमाकव्ये च, ननु तादृशोपि कालः सहजः कश्चिदस्तीत्येकमेव चेन् निमित्तमुच्येत तस्मिन् समयेन्योप्युत्पनो भगवत्सदृशः स्यात् , अतो भगवत्यादुर्भाव एव गुण- प्राकटये निमित्तं भगवत्मादुर्भावार्थमेव गुणप्राकट्यं चेति निरूपितं, एवं सर्वांशो भगवान् प्रादुर्भूत इत्याह देवक्यामिति, देवक्यां विष्णुः मादुरासीत्, देवानां समूहो देवकी, सम्पूर्ण देवसमूहे पूर्णसत्वं भवति, तच्च सत्वं भगवदाविर्भाव आधारत्वेन निमित्तं भवति यथानावरणिः, न (३) श्रीमद्रास्यामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुवोधिनीलेखः। तानिशीथवत्व राज्या गुणः, गुणा उक्ता इति,जनार्दने जायमाने सति तमउगते निशीथे सति देवक्यां विष्णुःमादुरासीदित्यन्वयः, तथा च सर्षणप्राकट्यस्य तमोनिवृत्ती हेतुत्रोक्त्या तयाकव्य- योग्या गुणा निशीथ उक्ता इत्यर्थः, मूलभूतेति, काले स्थितानां मूलभूतस्य भगवतो गुणाना- मित्यर्थः, भौतिकानामिति, नचादिगुणानामित्यर्थः, कालनिमित्तत्वमिति, कालो निमित्तं यस्य ताशस्वमित्यर्थः, 'जायमानेजन' इत्यत्रानिरुद्धमाकल्यं, तद् व्युत्पादयन्ति सर्वधर्मति, 'अनुसागर'- मित्यन्तैः सधभिः श्लोकैमरक्षोक्तेति तन्मध्ये कयनमनिरुद्धस्यैवोचितमितिभावः, जायमाने जनार्दन इत्यत्र सङ्घर्षण उक्तस्तद् व्युत्पादयन्ति सर्वमुक्तीति, इदं वासुदेवकार्यमित्याशझ्याहुरज्ञानेति, तस्य साक्षान्मोक्षदातृत्वमस्य परम्परयेतिविभेदः, तथा च जनार्दनपदादयं सकर्षण इतिभावः, देवक्या- मिति, देवक्यां विष्णुरूपिण्यामितिश्लोक इत्यर्थः, पुरुषोत्तमस्तूक्त एव, परं व्यूहत्रयमध्ये द्वयं पूर्व- मुक्तं देवक्यामितिश्लोके तृतीयोप्युक्तो न तु वासुदेव एव, तदामासे तथा वक्ष्यमाणत्वात् , पुरुषोत्तम- प्राकट्यमपि कारिकयोपसंहारे वदिष्यन्ति, तथा च व्यूहत्रयविशिष्टपुरषोत्तमप्राकट्यं देवक्यामितिश्लोके निरूपित्तमित्यर्थः, सर्वरूपेणेति, चतु!हरूपेण सह भगवान् पुरुषोत्तम आविर्भूतोप्रावतार इतिशेपः, न त्वनैव, वासुदेवाविर्भावस्य नवम्यां निर्धारितत्वात् , अत एव " तमदुत" मित्यत्र "मधुसूदनो मायवथे "तिकारिकायल्याने 'सार्पणानिरुद्धप्रद्युम्मरूपताप्युक्ते'ति व्यूहव्यमेव निरूपितं, टिप्पण्या 'चतुर्भुज'पदव्याख्याने कार्यचतुष्टयमुक्तं, कार्य तु चतुर्णामपि मथुरायामेवादौ प्रक्टमिति प्रागुक्तमेव, यद्यप्यत्रावतारे नारायणः कृष्णकेशश्वास्ति तथापि नारायणोनिरुद्धांशः कृष्ण- केशः मर्पणांश इति व्यूहनिरूपणेनैव तो निरूपिता जातापितिमावः, देवक्यामित्यस्याभासे सर्वांशो भगवानिति, सर्वे प्रयोपि व्यूहा अंगा यस्मिस्तादृशो व्यूहरयविशिष्टो भगवान् पुरुषोत्तम इत्यर्थः, व्याख्याने देवानां समूह इति, 'देवकी सर्वदेवते'तिव्याख्यानात् सर्वदेवसान्निध्याद देवसमूहरूप- मेव मम्मन्नमित्ययः, न त्वयं विग्रहः, सत्वे भगवत्स्यितावंशावतारत्वं स्यादित्याशक्याहुराधारत्वेनेति, अयं माषः, अंशावतारे विग्रहः सत्वं, तत्र मगवदाविर्मायीयोगोलके वद्विरिवति साधनाध्याये (१) श्रीमदीक्षितलालुमयोजिता श्रीसुयोधिनीयोजना। कार्यरूपानानप्रलयः सार्पणकार्य, 'य एप एवमनुश्रुतो ध्यायमानो मुमुक्षूणामनादिकालकर्मवासना- अधिनमविधामयं हृदयग्रन्धि सत्वरजस्तमोमयमन्तर्दृदयं गत आशु निर्मिनती तिपयमस्कन्धवाक्यात्, दयरगं विष्णुपिण्यामित्यनेन विष्णो रुपं विद्यते यस्यामितिब्युसत्या प्रधुम उक्तः, प्रद्युमस्य यमुदेवमनस्याविष्टस्य क्तिनालीकिस्पारण देवस्यां समागमनात्, "दधार सर्वात्मकमान्मभूतं काष्ठा पयानन्द मनम्न" इनिवास्यात्, विष्णुः सर्वगुहाशय आविरामीदित्यनेन साक्षाद् भगवान् ·- अ. ३ श्लो. ८.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूपिता। केवलमन्यापाराविष्टा निमित्तमरणिरपि भवतीति मथनस्थानीय किञ्चिन् निरूपणीयं, तदाह विष्णु- रूपिण्यामिति, विष्णो रूपमस्यामस्तीति विष्णुरूपिणी, भगवद्रूपमेव तत्र विद्यमान भगवन्तं प्रकटीकृतवन् न तु प्रयत्नः प्रतिवातादिर्वा तत्र निमित्तमिति तन्निराकरणार्यमुक्तमिदमेव रूपमिति सिद्धान्तः, देवक्यां विद्यमान आधिदैविक इति केचित् , तदा विष्णुरूपायामित्यों भवति, पाठा- न्तरेपि देवो विष्णुरेय, विष्णुापकः पुरुपोत्तमो यो वेदान्ते 'ब्रह्म'शब्देनोच्यते, तस्य सर्वच विद्यमानत्वात् प्रादुर्भावोभाक्तइत्याशक्य सर्वव्यापकत्वेपि यः सर्वान्तरः सन्तियामी सोन्तास्थितो वहिरागत इति वक्तुं सर्वेषां गुहा हृदयाकाशं तस्मिन्नासमन्तान्छेतेधितिष्ठतीति गुहाशय इत्युक्तं, अनेन सर्वेषां भजनार्थ स्वयं हृदि स्थित्वा तत्पराः कृतार्या भविष्यन्तीति ज्ञापयितुं वेदांश्चकार स इदानीमत्रैव प्रकटीभूत इति न पूर्वप्रक्रियातापरमुपयुज्यते किन्वयमेव (२)श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। त्यारभ्य हेतुरुक्त इत्यन्तं, तथा च कालः पूर्वमुपक्रान्तः सर्वत्र च हेतुत्वेन प्रसिद्ध इति प्रकृतेपि स एव निमित्तत्वेन सम्भाव्यत इति तद्व्युदासाय 'जायमानेजन' इत्युक्तं प्रादुर्भावस्य निमित्तत्वाय च जायमाने जनार्दन इत्युक्तमितिभावः, ननु नेदं युक्तं देवक्यामितिपद्येनैव चारितार्थ्यादित्याशङ्काया- मस्याप्याशयं सूक्ष्मेक्षिकयाहुरेवं सन्दर्भ इत्यादि, यमपीति, अपिशब्दः प्रासङ्गिकत्वं सूचयति, पुरुषोत्तमस्यैवप्रकरणित्वात् , तत् सष्टीकुर्वन्ति सर्वेत्यादि, तत्र 'जायमानेजन' इत्यस्य गुणाविर्भावोक्ति- मध्ये निरूपणाद् धर्मरक्षकता स्पष्टेति तेनानिरुद्धावतारो जायमाने जनार्दन इत्यविद्यारूपाज्ञाननिवर्तक- त्वेन सङ्कर्षणावतारो देवक्यामित्यनेन च प्रद्युम्नः पित्रोः सुखदानाद् विष्णुरूपिण्यामिति वक्ष्यमाणाच, यः पुनर्वभूव प्राकृतः शिशु'रित्यनेनोक्तः स तु वासुदेवो नन्दगृहे प्रादुर्भावात् पूर्वमत्र जात इति "प्रागयं वसुदेवस्य क्वचिज् जातस्तवात्मज" इति गर्गवाक्यादवसीयते, अतो हेतोः सर्वरूपेणाप्यावि- भूतो भगवानिति, एतत् तृतीयाध्यायरूपे सन्दर्भ उक्तमित्यर्थः, ननु तादृशगुणाधारादौ कालस्य निमित्तत्वेङ्गीकृते को वा दोष इत्यपेक्षायामाहुनिमित्तत्वमित्यादि, एकमिति, कालात्मक, निरूपित- मिति, वारद्वयं जायमान इत्यादिकयनेन निरूपितमित्यर्थः,न चास्त्वेवं तथापि सकृदुचारितैर जना दिपदैः (३) श्रीमदोस्यामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः । गुणोपसंहारचरणे निरूपितं, अत्र तु प्राकट्यार्थमाधारत्वेन तदपेक्षा न तु प्राकट्यानन्तरमपि सत्त्व- व्यवधानेन स्थितिरिति, अत एवारणिदृष्टान्तमाहुर्यथेति, यथामिप्राकट्येरणिनिमित्तमाधारत्वेन तथेत्यर्थः, मथनस्थानीयमिति, व्यापारसम्पादकमथनदण्डस्थानीयमित्यर्थः, विष्णुरूपिण्यामित्यत्रोक्तं रूपं विचारयन्तीदमेवेति, प्रादुर्बुभूषु रूपमेव तदिति मुख्यः पक्षः, गौणं पक्षमा देवक्यामिति, अस्य गौणत्वे हेतुमाहुस्तदेति, आधिदैविकदेवक्यां सत्त्वरूपायां हि प्रादुर्भावः, तथा च देवक्याधिदैविकरूपस्य विष्णोस्तु सा स्वरूपभूतैव न त्वधिकरणमतो विष्णुरूपिण्यामित्यत्र मवयीयेनिप्रत्ययस्यार्थोसङ्गतो भवेदितिभावः, भक्ति इति भक्तिर्भागोंश इतियावत् , तथा चांशतः सिद्धो भवेदित्यर्थः, सर्वान्तर इति, 'अन्नमया'दीनां चतुर्णामन्तरस्तेषामन्तर्यामीच 'पुरुपविधत्वसम्पादक 'आनन्दमय'इत्यर्थः, हृदयाकाश- (४) श्रीमदीक्षितलालुभट्टयोजिता श्रीसुबोधिनीयोजना । पुरुषोत्तम उक्तः, एवं व्यूहसहितपुरुषोत्तमाविर्भावो मथुरायो बोध्या,अत एव दिशीन्दुरिव पुष्कल इति पूर्णचन्द्रो दृष्टान्तीकृतः, न"न्वय सर्वगुणोपेतः काल" इत्युपक्रम्य "निशीथेतमउद्भूते जायमान" , .

·श्रीमद्भागवदग्रामस्कन्धसुबोधिन्यां । [जन्मप्रकरणे वहिः सेव्य इति निरूपित, प्रादुरासीत् प्रादुर्भूतो जातः, अकस्मात् प्रकटः, अन्तरनुभूयमानो बहिष्टा, न तु कश्चन व्यापारी देवक्यास्तत्र जातो 'निमित्तभूतोपि ज्ञानं सावधानता वा, स सम्पूर्ण एवानन्दमय इति निस्पयितुपाधारपकटीभूतयोष्टान्तमाह यथा प्राच्यां दिशीन्दुरिवेति, (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनोटिप्पण्योः प्रकाशः। कयमद्वययोव इति शक्यं, सकृदुच्चारितादप्य'जनादिशब्दादर्थमर्यादया छिद्रेतरत्ववदवतारत्रययोप- स्यापि सुखेन सम्मवात् , ननु पूर्वीच्याये पुरुषोत्तमप्रादुर्भावस्य नन्दगृहे समर्थितत्वादन नन्दगृहे वासुदेवपदस्य व्यूहसाधारणस्य कयने किं प्रयोजनमिति चेदुच्यते, वासुदेवन्यूहस्य नान्तरीयकल- ज्ञापनायेति जानीहि, वक्ष्यन्ति च पञ्चमाध्याये 'वासुदेवोत्रैवाविर्भूत इतिसिद्धान्त'इति, द्वितीय- स्कन्धे विमर्शाध्याये 'मूमेः सुरतर त्यस्य व्याख्याने चोक्त मेकमेव चरित्रं मोक्षमक्ती निरूपयतीति, तेन पुरुषोत्तमवासुदेवयोराधिदैविकाध्यात्मिकवत तत्तत्कार्यकरणादेव व्यपदेशभेद इत्यभिप्रेत्यैव 'शुद्धसत्त्व याविभूतः पुष्योत्तम एव वासुदेव' इति 'वसति जगदस्मिन्निति वासुदेवः क्रीडावान् स चासो देवध 'सर्वतःपाणिपादान्त'मितिवाक्योक्तपमवा'निति च द्वघापि साम्प्रदायिकानां व्याख्यानं सङ्गच्छते, देवक्यामित्यत्र ननु नन्दगृहे वासुदेवश्चेत् तत्र नेति वक्तव्यं तथा सति कथं सर्वांशेन प्रादु- भाव इत्याकाङ्क्षायामाहुः सम्पूर्ण इत्यादि, तथा च नियन्धे 'प्रथमे वासुदेवोमूदितिक्यनात् तद्- द्वारावापि तदागमनेन यामुदेवाविर्माबादस्ति सर्वाशेनाविर्भाव इत्यर्थः, ननूमयत्र धासुदेवाविर्मावस्य कि प्रयोजनमत आहुन केवलमित्यादि, इदमिति, वासुदेवाख्यं, तथा च पुरुषोतमस्याक्षर एवावि- (३) श्रीमद्गोस्वामियल्लमजिन्महाराजानः श्रीसुवाधिनीलेखः । मिति, 'गुहायां परमे व्योमन्नि'त्यत्रोक्ता गुहेययः, तत्र 'निहितो' च्यापिवैकुण्ठस्थित एव समागत इतिमावः, अनेनेति, सर्वेषां भजनसिद्ध्यर्थ स्वयं हृदि स्थित्वा तत्परा वेदपराः कृतार्था भविष्यन्तीनि झापयितुं वेदांश्चकार, इयं सर्वदा व्यवस्थितिः, इदानी सौत्रैव प्रकट इति हेतोः पूर्वप्रक्रिया नोपयुज्यते किन्त्वयमेव यहिः सेव्य इत्यनेन गुहाशयस्य प्राकट्यकयनेन . निमापिनमित्यन्ययः, अन्तरनुभूयमान इति, भजनार्थ स्वयं हृदि स्थित्येत्यनेन भक्तहृदयस्थिते. फक्तवाद भरत्या देवक्या अन्तरनुभूयमान इत्ययः, न विति, जनननिमित्तभूतस्तु जननाभावादेव न जातः, अनिमित्तभूतोपि ज्ञानरूपो व्यापारोवधारणायं मनसस्तदेकपरता सावधानता विनयेन स्थिनिम्नादृशोपि च्यापागे न जात इत्ययः, सम्पूर्ण एवेति, प्रियमोदप्रमोदानन्दयुक्तो न तु कपिदप्पंधं विहायानन्दमयः प्राट इतिशपः, यथा प्राच्यां दिशीत्येतावानीकनाधारदृष्टान्तः, (४) धीमदीक्षितलाटुमदृयोजिठा श्रीमुबोधिनीयोजना । इत्याला विरामीद् यथा प्राच्यां दिगोन्दुरिव पुष्कल" इत्यनेन निशीथकालाधिकरणकं मग- यमन्मेति गुनान, एवं मुनि कालापीनवनीत मंगवति कय तदतीत किय "मनास्यासन् प्रसन्नानि गाना" मित्पननामुरदिप्मनःप्रसाद उक्तलस्य चामुग्नाशजन्यत्वात् तदर्थ कृष्णायिर्माय इति प्रतीयते, नघ विम, भूमारनागस्य म्यूहकार्यतेन मनम्पाविभावे प्रयोजनान्तरस्यैव वस्तुमुचितसा जन्मप्रकर- पारम्भ तपायास्यापनाय, अन्यमा विरामीद् यथा प्राच्यदिशीन्दुरिय पुष्फल"इत्यत्र पुष्कल १. भनिगरामाधि। .

·. अ.३ श्लो. ८.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूपिता। १५ सर्वोपास्या प्राची दिक् सर्वदेवतामयी, साप्यागमने मार्गमात्रं न तु जनने, इन्दुरमूलमयः, 'इदि परमैश्वर्य' इति परमैश्वर्ययुक्त आनन्दमयः, स प्राच्यां दिशि प्रथम पूर्ण एव दृश्यते खण्डास्तु मध्ये प्रान्ते, उच्चैश्च खण्डोपि प्राच्यां दृश्यत इति तद्व्यात्त्यर्थयाह पुष्कल इति पूर्णः, पुष्कलशब्देन पुष्टोप्युक्तः, तेन निष्कलङ्को निरूपितः, कलङ्कस्यैव क्षयहेतुत्वात् , तथोक्तरीत्या प्राच्यां दिशि पुष्कल इन्दुरित्येको दृष्टान्तः, नन्वानकदुन्दुमेः पनीपु वदीषु सतीषु देवक्या- मेवाविभांचे को हेतुरितिशङ्कानिराप्ताय यथा प्राच्यां दिशि पुष्कल इन्दुरिति द्वितीयो दृष्टान्तः, अत्र प्राच्यादिपदानामात्ति या, एवं सति पूर्णेन्दुप्राकव्यस्थानं मान्येव तथा पूर्णशक्तेः पुरुषोत्तम- स्य प्राकाव्यस्थान देवक्येवेति तथेत्यर्थः, अतः सर्वकलापूर्णो भगवान् सच्चिदानन्दविग्रहोकस्मादने प्रादुर्भूत उपविष्टयोस्तयोर्देवकीवसुदेवयोः सतोः, अत एव तयोराश्चर्य वर्णनं च सङ्गच्छते । दासीनां सर्वरक्षार्थ निमित्तीकृत्य तादृशम् ।मादुर्भूतो मम स्वामी नैश्चिन्त्यं वाचि पूर्ववत् ॥शाला (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रपीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। भांवो न तु गुणसंसर्ग इति तदभावार्थमत्रापि वासुदेवाविर्भावाङ्गीकरणमित्यर्थः, सत्त्वगुणामिमानि- :..::. .. ...सर्वान्तर इति, अनेन स्वतोनाविर्भाव उपपतिस्तान्तयामिव्युदा- ...' मानिप्रसङ्गादन्तर्यामिणः प्रतिशरीरं भिन्नत्वाचेति, दृष्टान्तसिद्धमर्थ व्याकुर्वन्ति सर्वेत्यादि, तथा च प्राचीदृष्टान्तेन श्रीदेवक्या आविर्भावप्रयोजकत्वमा न तु मातृक्ज् जननीत्वं योतितं, इन्दुपदेनच परमैश्वर्ययोगात् पूर्णत्वं घोतितं, तर्हि दृष्टान्तेन कथं तत्सिद्धिरित्यत आहुः स इत्यादि, स इन्दुः प्राच्यां दिशि प्रथमं पौर्णमास्यां पोडशकलत्वदशायां पूर्व पूर्ण एव दृश्यते, तथा च प्राचीपदेन्दुपदयोः समभिव्याहाराद् दृष्टान्तेपि तत्सिद्धिरित्यर्थः, नन्वेवं दृष्टान्तेनैव पूर्णत्वसिद्धी पुष्कलपदस्य किं प्रयोजनमित्याकाङ्क्षायामाहुरुचरित्यादि, तथा च कृष्णद्वितीयादावुचैःखण्डस्यापि प्राच्या दर्शनात् तव्यावृत्त्यर्थं पुष्कलपदमिति तत्समभिव्याहृतदृष्टान्तादेव पूर्णत्वसिद्धिरित्यर्थः, अत्र दृष्टान्तबोधकयोर्यथेवपदयोः सत्त्वात् पुष्कलपदस्यार्थान्तरमभिप्रेत्यैतद् द्विधा व्याकुर्वन्ति पुष्कल- (३) श्रीमगोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः । इन्दुखेितिप्रतीकेन प्रकटीभूतदृष्टान्ता, प्रथमं दृश्यत इति, प्राच्या दिशः प्रथमभाग इत्यर्थः, प्रान्त इति, पश्चिमदिशात्यर्थः, उच्चैश्चेति, कृष्णपक्षद्वितीयादिष्वपि प्राच्यां दिशि दृश्यते परन्तु तस्योथैः खण्डोपिदृश्यतेतः प्राच्यां दिशि दर्शनमात्रेण पूर्णत्वं नायातीतिमावः, प्राच्यादिपदानामिति, यधेवेति- पदद्वयस्य विद्यमानत्वादेवं व्याख्यायते,प्राच्यां दिशि पुष्कल इन्दुरितिचतुर्णा पदानामावृत्तिः,यथा प्राच्यां दिशि पुष्कल इन्दुस्तथा देवक्यामित्याधारे दृष्टान्तः, प्राच्यां दिशि पुष्कल इन्दुरिव विष्णुः मादुरासीदिति प्रकटीभूते दृष्टान्तः, अत इति, पुष्कलेन्दुदृष्टान्तकयनादित्यर्थः, श्लोकार्थ कारिकायां विशदयन्ति दासीनामिति, भक्तानां, सर्वस्य सङ्घातस्य रक्षणार्थ, तादृशं देवकीनिष्ठं सत्वं, (४) श्रीमद्दीक्षितलालुभट्टयोजिता श्रीसुवोधिनीयोजना । पदेन पूर्णत्वोक्त्या पूर्णस्य परब्रह्मणः सर्वव्यवहारविषयत्वरूपः प्रादुर्भावो दुरुपपादः, "अदृश्यमग्राा" "न चक्षुपा गृह्यते, "पराधि खा"नीत्यादिश्रुतिव्याकोपात्, एवमाशकात्रयं परिहतुं श्रीमदाचार्यवर्याः कारिका पठन्ति दासीनां सर्वरक्षार्धमित्यादिना, अपमर्थः, मथुरायां व्यूहसाहित्येन पुरुषोत्तममावि- .

·श्रीमद्भागवतदशमरकन्यमुबोधिनी । [ जन्मप्रकरणे . , . . (१) श्रीप्रमुवरणविरचिता श्रीटिप्पणी ।। नैश्चिन्त्यं वाचि पूर्ववदिति, वाच्युपनिषद्पायामित्यर्थः, 'यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह, 'अदृश्यमग्रायं,' 'न तत्र सूर्यो माति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो मान्ति कुतोयममिः,' 'नचक्षुपा दृश्यते नोत वाचे'त्यादिविरोधः प्राकव्यकथन आपतति, स च 'कश्चिद् धीरः प्रत्यगात्मान- मक्षत्,' 'तनस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमान" इत्यादिश्रुतिमिमंगवादिच्छया भगवान् दृश्य इन्द्रियसामर्थेनादृश्य इति श्रुत्योस्तात्पर्यनिरूपणेन निरस्यत इति प्राकल्यात् पूर्वमविरोधो यथा तथा प्राकनानन्तरमपीति न कचिच् चिन्तेत्यर्थः ॥ ८॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । शब्देनेत्यादि नन्वित्यादि च, अत्रेति, एवं व्याख्याने, एवं सतीति, दृशान्तद्वयेशीकृते सति, इति तथैत्यर्थ इति,एवंधोधनार्य दृष्टान्तद्वयमुक्तमित्यर्थः, सिद्धमाहुरत इत्यादि, एतमर्यमुपपत्त्या दृढीकुर्वन्त्यत एवेत्यादि, प्रादुर्भाव आपतितं श्रुतिविरोध कारिकया परिहरन्ति दासीनामित्यादि, अर्थस्तु, दास्यो वक्ष्यमाणा बङ्गीकार्याः, तासां सर्वपुरसथिरक्षानिमित्तं तादृशं स्वसमानाकार वासुदेवमत्युकट मतदुःण्वं वा, निमित्तीकृत्य स्वाविनावे प्रयोजकं कृला, मम स्वामी पुरषोत्तमः प्रादुर्भूत इति, शेपं तु टिप्पण्या व्याख्यातं वाचीत्यादिना, 'अयं टिप्पण्योक्तोर्यः साधनाध्यायद्वितीयपादेरूपवदधि- करणस्य द्वितीये "प्रकारावचावैयथ्यां"दितिसूत्रे सुटा, तत्र हि “यया सौरः प्रकाशो व्यवहार्योव्यवहार्यश्च न हि स्वतः सम्पादयितुं शक्यते स्थापयतुं वा, आगते तु सूर्य मेघाद्यमावे च सानिध्यमात्रेण व्यवहारः कनुं शक्यते तथा ठोक्किवाङ्मनोमिन शक्यते व्यवहर्तुमीश्वरसन्निवाने तु शक्यत इतिद्वयमाह श्रुतिः, कुत एतदवगम्यते ? तबाह 'अवयात् ,' अन्यया शाम्नं व्ययं स्या"दित्येवंप्रतिपादनात् ॥ ८ ॥ (३) श्रीमदोस्वामियल्लमजिन्महाराजरतः श्रीसुवोधिनीले खः । निमित्तीकृत्य स्वरूपतीनिमित्तमपि मथनस्थानीयेन रूपेण व्यापाराविष्टत्वसम्पादनादाधारतेन निमित्र कृला,मम स्वामी पुग्योत्तमः प्रादुर्भूतः, पूर्व व्यूहत्रयप्राकळयं देवक्यां विवृतमिति तावदेव भविष्य- तीनिशका स्यादत उपसंहारे पुग्लोत्तमप्राकट्यमुक्तमिति नेयं, गुहाशयपदस्य तात्पर्यमापचरगेनोक्तं, पूर्व मक्तानां देंइन्द्रियादिरशामन्नमयादिरूपैरकरोत्, तद् विवृतमानन्दमयाधिकरणे, अधुना तु स्वयमानन्द- मयम्पपय तथा रक्षां कर्तुमित्यर्थः ॥ ८॥ (-) मगरदीपनिमयराममनिर्मिना श्रीसुबोधिनीकारिकाव्याख्या । देवश्यामिल्पत्र दासीनामिति, भक्तानां सर्वरक्षाय नाशं देवकी निष्ठं निमित्तीकृत्य मम स्वामी पुग्दात्तमः प्रादुर्भूतः, नैश्चिन्त्यं याचि पूर्वयदिति, याभ्युपनिषद्रमायामित्यर्पः, 'अश्यमग्राध'मिन्यादिश्रुतिविरोधःप्रास्टाकयन आपततिस च विशेषः कश्चिद पीरः प्रत्यगात्मानमै- सन'त्यादिश्रुतिमिर्मगादिया मगवान् उदय इन्द्रियमामध्येनादृश्य इति द्विविषचतितासर्यनिरूपगन निरम्पत इति प्राकटात् पूर्वमविगंधी यया नया प्रारम्यानन्तग्मीति न काचिचिन्तत्यर्थ इति प्यारत्यानं जनरापरमूनिमिः श्रीमप्रमुमिष्टिप्पण्याम ॥ ८ ॥ १.मग पम: सारिकानारामते ।

·ARATI १. ३ श्लो. ९.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेसयोजनाकारिकायारयादिभिर्विभूपिता । UPRATT ॥ श्रीशुक उवाच ॥ तमद्भुतं वालकम्बुजेक्षणं चतुर्भुजं शवगदायुदायुधम् ।। श्रीवत्सलक्ष्मंगलशोभिकौस्तुभं पीताम्बरं सान्द्रपयोदसौभगम् ॥९॥ एवं भगवतः प्रादुर्भावमैश्वर्येण निरूप्य वीर्यनिरूपणार्थ भगवन्तमनुवर्णयति तमद्भुतमिति द्वाभ्याम् । अनिताः सर्वे श्रोतारो बहिःसंवेदनरहिता जाता इति झापयितुं पुनः शुकोक्तिकथनम् । (४) श्रीमद्दीक्षितलालुभट्टयोजिता श्रीसुबोधिनीयोजना। भांवादसुरद्विपमनःप्रसादो व्यूहाविर्भावनिवन्धनः, अत एव श्रीमदाचार्यरुक्तमस्मिन् सन्दर्भ भग- यतोवतारत्रयमयुक्तमिति, न घेतावता पुस्पोत्तमो भूभारहरणायावततारेति वक्तुं शक्य, "तथा परमहंसानां मुनीनाममलात्मनां भक्तियोगविधानार्थ कथं पश्येमहि स्त्रियः” “यद्यद् धिया त उरुगाय वि- • भावयन्ति तत्तद् वपुः प्रणयसे सदनुग्रहाये"तिवाक्यात् , किन्तु दासीनामग्निकुमारथुतिगोपिकादीनां सर्वस्माद् भगवद्भिन्नाद् या रक्षान्यविनियोगराहित्यसम्पादको निरोधस्तदथं कृष्णावतार इत्यर्थः, भगवान् विविधलीलाभिः प्रापचिकविलक्षणं नित्यं निरवधिकं परमानन्दं प्रयच्छन् भक्तान् विस्मृत- अपञ्चान् करोति, युक्तं चैतत् , परमानन्दप्राप्तौ प्रापचिकतुच्छसुसहेतुभ्यो विषयेभ्यो विरागः, इदमेव हि प्रभुकर्तृकं सर्वतो रक्षणं नाम, तदर्थमेव मूलरूपप्राकट्यं, "कल्पं सारस्वतं प्राप्य बजे गोप्यो भविष्यथ पृथिव्यां भारते क्षेत्रे माथुरे मम मण्डले वृन्दावने भविष्यामि प्रेयान् वो रासमण्डल" इति वृहद्वामनीय- भगवदत्तवरवाक्यात्, एवं सति भगवजन्मनो दशमस्कन्धार्थप्रपञ्चविस्मृतिपूर्वकभगवदासक्तिम्प- निरोधाभूतत्वाज् जन्मप्रकरणस्य स्कन्धार्थसङ्गतिर्निष्प्रत्यूहेति ध्येय, एवं प्राकटयस्य प्रयोजनं निश्चित्य कालातीतत्व साधयितुं मगवजन्मनः कालाधिकरणलं न कालकृतं किन्तु भगवत्कृतमित्याहुनिमित्ती- कृत्येत्यादिना, तादृशं "सर्वगुणोपेत"माधिदैविक कालं निमित्तीकृत्येत्यर्थः, तादृशामितिपदे- "नाथ सर्वगुणोपेत' इत्यत्रोक्त आधिदैविक काल उच्यते, तच्छब्दस्य पूर्वपरामर्शित्वात्, यद्यपि भग- 'वजन्मनि तादृशकालो न निमित्त स्वेच्छयैवाविर्भावात् , “नैवेशितु प्रभुर्भून ईश्वरो धाम मानिना"मिति कालस्वरूपनिरूपकतृतीयस्कन्धवास्यात् , अक्षरस्य कालनियम्यत्वामावादक्षरातीते श्रीकृष्णे कालाधीन- खसम्भावनस्यापि वस्तुमशक्यत्वात् , तथापि तस्य लीलया निमित्तीकरणं ज्ञेय, अयमर्थश्चि. प्रत्ययेन पोधित., तादृशेर्थे तस्य स्मरणात्, अतः परमदृश्यत्वादिनिरूपकश्रुतिनिरोधं परिहरन्ति नैश्चिन्त्यं वाचीत्यादिना, याच्युपनिषपायां, नैश्चिन्त्यं समाधान, पूर्ववदनस्तारदशावत्, अयमाशयः, वैकुण्ठादौ यथा भगवत्कृपया दर्शनं तयेहापि चक्षुर्न स्वसामर्थेन भगवन्त विपयीकरोति किन्तु भगवदिच्छा- विशेषेण, तया चादृश्यत्वादिश्रुतिस्तागिच्छाविपवभिन्नचक्षुरदृश्यत्वपरेतिव्यवस्थायां न कोपि दोप., एवं सति "ततस्तु तं पश्यते निष्कल ध्यायमान" इत्यादिश्रुतयोपि सरिपया भवन्ति, विस्तरस्तु भाष्यविद्वन्मण्डनादौ द्रष्टव्यः, तथा सति प्रादुर्भूतः सर्वव्यवहारयोग्योपि कृष्ण परं प्रीति ज्ञेयं, पत एव " कृपिवाचकः शब्दो णश्च निवृतिनाचकस्तयोरैक्यं परं ब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयत" इति श्रुता- युक्तं, अतो नार भगवजन्म किन्तु स्वेच्छ्या देवस्यामभिव्यक्तिमा वस्तुं "प्राच्या दिशीन्दुरि वेति- दृष्यन्तो मूले पठितः, परमकाष्ठापनत्वेनास्मिन्नेव श्रीकृष्णे भजनीयत्वपर्यवसानमिति बोधयितुं मम स्वामीत्यनेन स्वस्वामित्वाभिमानः श्रीमदाचार्यरुक्त इतिदिक् ॥ ८॥ , ·१८ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्यमुबोधिनी । [जन्मप्रकरणे दशलीलानिरूप्योयं पुरुपो द्वादशात्मकः। द्विगुणो भगवानत्र प्रादुर्भूत इतीर्यते ॥१॥ सर्वेषां माणरूपश्च ऐहिकः पारलौकिकः । ज्ञानक्रियोमययुतो दशलीलाप्रवर्तकः ॥२॥ सगुणां नवयामक्ति निर्गुणां च प्रवर्तयन् । काण्डद्वयार्थ तनुते सोत्र द्वादशधा मतः ॥ ३॥ सर्वप्रकाशकश्चत्र कालात्मेन्द्रियनायकः । आत्मा कार्य च भूतानि अहन्तत्वमुभौ त्रयः॥ ४ ॥ अक्षरं भगवांश्चेति द्वादशात्मा हरिः स्वयम् ॥ ४ ॥ (१) श्रीमभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी। विशेषणसंख्यातात्पर्य यदन्त आवश्लोकस्यविशेषणसंख्ययोः प्रत्येकसमुदायाभ्यां तात्पर्यमाहुर्दश- लीलेत्यादिना, आद्यस्थतत्संख्याभिप्रायोयं, द्वितीयेन पदेन समुदिततत्तापर्यमुक्त, दिगुण इति, मर्यादा- मागीयमैश्वयादिकं भूमारहरणवेदधर्मविहितभक्तिज्ञानादिप्रवर्तकमेकं, ब्रह्ममर्यादाया अप्युहंयनं दैत्यानामपि मुक्तिदानमदेवस्वरूपामृतदानादौ पुष्टिमार्गीयैश्वर्यादिकं हेतुः, एवं सत्युभयविध प्रकटीकृत्य प्रस्ट इति समुदिततत्तालय, एवमग्रेपि ज्ञेयं, मक्तानां दशमाणादिरूपः, सर्वप्रकाशकः सूर्यो द्वादशात्मेति तया, लीलासम्बन्धिपदार्यानामनन्यप्रकाश्यत्वात्, लीलायाः कालातीतत्वेन तदवच्छेदो न (२) श्रीपुरुषोत्तमवरणप्रणीतः श्रीमुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। तमद्धतमित्यत्र वीर्यनिरूपणार्थमिति, सामर्यनिरूपणार्य, ऐश्वर्यस्पाष्टविधत्वात् तत्राप्यौ श्लोका युक्ताः, निपणीये वीर्य कुतो द्वौ श्लोको कुतश्च प्रथमे श्लोके दश पदानि द्वितीयलोके च द्वे इत्याका- क्षया सार्धचतुष्टयकारिकाभिस्तवात्पर्य वदन्तीत्याशयेन टिप्पण्यां तद् व्याकुर्वन्ति विशेषणेत्यादि, अपमिति, प्रथमचरणोक्तः, हेतुरिति, उक्तदानादौ हेतुमूतं, द्वितीयमितिशेषः, समुदिततत्तात्पर्य- (३) श्रीमद्रास्वामिवलमजिन्महाराजस्त. श्रीसुबोधिनीलेखः। तमद्भुतमित्यत्र पुनः शुकोक्तीति, मृटेस्मिन् होके श्रीशुक उयाचेतिपाठो पर्तन इति नेय, दालीलेल्यस्य टिप्पण्यामाद्यश्लोकस्थविशेपणसंख्ययोरिति, द्वादशसंख्यायस्यविशेषणा- न्यादायवाक्तति, तेपु द्वादशसंख्यापि वर्तते परमपर्याप्ता दशसंख्या तु पयप्तितिविमेदः, यथा नवमु पुरसंपु मध्य एकस्मिन् पुरुप एकसंख्या वर्तत नवसंख्यापि पर्याप्तत्वापर्याप्तत्वाम्यां परं विभेद- (५) भगवदीयनिर्भयराममहानिर्मिता श्रीमुयोधिनीकारिकाव्याख्या। तमद्भुतमित्यत्र दालीलेयादि, दगलीलानिरूप्योयं पुरुषो द्वादशात्मकः दिगुणो भगवाना प्रादुर्भून इतीर्यते, अप्रायशो दश विशेषणानि सन्ति द्वितीयलोके च द्वे विशेपणे, तेन नात्यं प्रत्येक समुदायाभ्यामुच्यते, सर्गविसर्गादिदशलीलानिरूप्य इस्पायसीकस्यसंख्यामि- प्रायः, द्वादशात्माइनि समुदिनविशेषगतात्पर्य, द्वादशात्मकमुपपादयन्ति हिगुण इति, मर्यादा- मागीयमपर्यादिकमकं दिनीय पुष्टिमागीयमैश्वर्यादिक, एवं सन्युभयविधं प्रकटीहान्य प्रकट इति दिगुण: पुगपत्र, प्रकारानग्माहुः सर्वेषामिति, सर्वपा प्राणरूपय ऐहिकः पारलौकिका, मक्तानां दशमाणम्प पेदिकः पारलौकिमयति टादशतिनालयं, तामाहुमान प्रियांभययुनो दशः ग्दीलायनक दति, प्रकागनग्माहुः मगुणामिति, मगुणां नययाति निर्गुणां च प्रवनपन् पारम्पार्थ तनुत माग्न मागया मता, स्ट, पुनः प्रकारान्तरमाहुग्धेन सर्वप्रकाशकांच ·" अ. ३. लो. ९.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूपिता । तत्र प्रथम दशधा स्वरूपलक्षणानि वर्णयति तपिति, तं प्रसिद्ध लोकवेदयो, "अतोस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तम" इति, आश्रयभूतः सर्वमूलभूतत्वात् , सृष्टिरूप इति केचित् , अद्भुतमिति, अलौकिकमेव ह्यद्भुतं, न तु लोकवेदसिद्ध, इदं हि प्रमेयबलं (१) श्रीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी । सम्भवतीतिद्वादशमासात्मको लीलाधारभूतो यः संवत्सरात्मकः कालस्तद्रपोपि, तेनै 'कहायन' 'स्त्रैमासिका कुमार इत्याधुक्तिन विरुध्यते, लौकिकेन्द्रियविषयत्वाल् लीलायास्तन्मध्यपातिभक्तानामेकादशेन्द्रियरूपस्त- नियामकश्चेति द्वादशात्मा,आत्मपदेन जीवपरमात्मानाबुच्येते,कार्य महत्तत्त्वं,भूतान्येकविधानि, उभौ प्रकृतिपुरषौ, त्रयो गुणाः, अन्यत् सप्टं, एतेन लीलासम्वन्धिपदार्थसृष्टिरेतत्स्वरूपात्मिकैवेति फलितं, एवंतात्पर्यनिरूपणेपीदमेव मूलं, अन्यथा प्राकृतसम्बन्धे ब्रह्मत्वानुपपत्तिरिति, न तु लोकवेदसिद्ध- मिति, यद्यपि साकारत्वेन वेदे सिद्धं तथापि याहग रूपं प्रकटमधुना तत् तथैवेति तदभिप्रायेणेदमुक्तं, (२) श्रीपुरुषोत्तमवरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः।, मिति, समुदितं यच् छोकद्वयं तत्तात्पर्यमित्यर्थः, अग्र इति, अग्रिमकारिकासु, सर्वेपामितिपदं संकुचितवृत्तिकमित्याशयेनाहुर्भक्तानामित्यादि, अग्रे तु स्फुटलान्न व्याख्यातं, परं तत्रार्धाभ्यां द्विधा द्वादशविधत्वमुच्यत इति बोध्यं, सर्वप्रकाशकश्चैवेत्यनेन पुनरन्या विधोच्यत इत्याशयेनाहुः सर्वेत्यादि, कालात्मेत्यनेन ततोप्यन्योच्यत इत्याशयेनाहुर्लीलाया इत्यादि,इन्द्रियनायक इत्यनेन ततोप्यन्योन्यत इत्याहुलौकिकेत्यादि, आत्मेतिकारिकां व्याकुर्वन्त्यात्मपदेनेत्यादि, नन्वत्र श्लोकद्वये तमित्यस्येक्षति- कियाकर्मत्वेन मुख्यतयान्वयदर्शनाद् द्वादशानामपि विशेषणत्वाङ्गीकारो न युक्त इतिचेन्न, तमित्यस्यात्रैवं विशेष्यत्वेपि पूर्वलोके यः 'प्रादुरासीदित्यादिनोक्तस्तत्परामर्शितयेतरव्यावर्तकत्वेन विशेषणत्वानपायात, एवं चापेक्षाभेदेन तमित्यस्योभयरूपत्वाद् विशेषणानां द्वादशत्वं युक्तमेवेति जानीहि, एवं कारिकाणां तात्पर्यमुक्त्वा एवंविधाकथनस्य प्रयोजनं बीजं चाहुरेतेनेति, अष्टधा द्वादशविधत्वनिरूपणेन, इति फलितमिति, इतिहेतोः सर्वरूपतयात्यलौकिकभगवत्सामर्थ्यरूपं वीर्यमेव फलितं , सुबोधिन्या तमित्यस्याभासे तत्रेति, द्वादशसु विशेषणेयु, विवृता "वुत्तमः पुरुपस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः यो लोक- त्रयमाविश्य विभर्त्यव्यय ईश्वर" इति गीतायां श्लोकद्वये सर्वान्तराविश्य सर्वधारकत्वेन क्षराक्षरातीतत्वेन च य उच्यते सोत्र तच्छब्देन परामृष्ट इत्याशयेनाहुस्तमित्यादि, यादृशस्तच्छब्देन परामृष्टस्तस्य सामान्यतः स्वरूपमेतेनोक्तं, "पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं तत"मितिलक्षणान्तरसंग्रहायाहुराश्रयेत्यादि, तथा च गीतोक्तलक्षणत्रयवानन परामृश्यत इति वोधितं, (५) भगवदीयनिर्भयरामभट्टनिर्मिता श्रीसुवोधिनीकारिकाव्याख्या। कालात्मेन्द्रियनायक इति, सर्वप्रकाशकः सूर्यो द्वादशात्मेति, कालात्मा द्वादशमासात्मकः, इन्द्रियनापक इति, भक्तानामेकादशेन्द्रियरूपस्तदिन्द्रियनियामकश्चेति बादशात्मा, तात्पर्यान्तरमाहु- रात्मेति, आत्मा कार्य च भूतानि अहंतत्त्वमुभी नया अक्षरं भगवांश्चेति द्वादशात्मा हरिः स्वयं, आत्मेतिपदेन जीवपरमालानावुच्येते, कार्य महत्तत्त्वं, भूतान्येकविधानि, अहंतत्व- महकारः, उभौ प्रकृतिपुरुपौ, नयो गुणाः, अक्षरं भगवांश्चेति द्वादशात्मा, एतेन लीलासम्बन्धि पदार्यष्टिरेतत्स्वरूपास्मिकैवेति फलितम् ।

·२० श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धमुबोधिनी। [जन्मप्रकरणे प्रमाणादनिरिक्त, नदेव दि वीयं भवति यल लौकिक दिकश्चानुल्लष्य, आश्चर्य तदैव भवत्ति, अनेन तद् रूपं दृष्टमेवोपपद्यते न तु स्मर्तु वर्णयितुं वा शक्यत इत्युक्तं, एवं सर्वर्णयितुं शक्यमशक्यं चोक्त पदव्येन, यालकमिति, वाले वाले को ब्रह्मा ब्रह्माण्डविग्रहो यस्य, अद्भुतश्च पालको न स्वरूपतो वक्तुं शक्या, बालानामपि कं मुखं यस्मादिति, चाल को ब्रह्मा यस्य, वलसम्बन्धिनो ये बालास्तेपा के गिरोभूतं, एवमद्भुतपराक्रमलेन यशो निरूपितं , अलौकिकशोमां निरूप- यत्यम्युजेक्षणमिति, अम्बुजतुल्यै कमलतुल्य ईक्षणे यस्य, अम्बुजा वा लक्ष्मीरीक्षणे यस्य, अम्बुजौ वा मूर्याचन्द्रमसावीक्षणे यस्य, अम्बुजे का पञ्चाग्निविद्यया साधितरूपती क्षणं ज्ञानं (२) श्रीपुरुषोत्तमवरणप्रणीतः थ्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। एतेन सर्वनियामकलादिरूपमैश्वयं चोक्के, मतान्तरमाहुः सृष्टिरूप इति केचिदिति, अत्र युक्त्यः लिखनादुक्तवाश्यावरोधाच तदसङ्गतमिति वोधितं, टिप्पण्या तमट्टतमितिपदद्वयव्याख्यानयोः परस्पर विरोध परिहन्ति पद्यपीत्यादि, तथा "चान्यदेव तद् विदितादयोविदितादी"तिश्रुत्या विदिता. विदितपरत्वस्यापि श्रावणादस्यैवार्थस्य सिद्धेने विरोध इत्यर्थः, सुबोधिन्यामिमिति, लोकवेदप्रसिद्धत्वे सत्यप्यद्भुतलं, एवमत्र तात्पर्यवृत्त्या पदद्वयं व्याख्यातं, अतः परं योगेनाग्रिमपदं व्याकुर्वन्ति बाल (३) श्रीमदोस्वामियल्लमजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः । सयावापि, तथा चैतविभेदाविवक्षया संरयाद्वयमप्याद्यश्लोकस्यविशेषगेवस्तीति संख्ययोरित्युक्तं, मुबोधिन्यां तमित्यस्य विशेष्यत्वात तमादाय विशेषणेषु दशसंख्या न भवतीत्याशक्याहुस्तं प्रसिद्ध मिनि, तच्छन्दस्य पूर्वपरामर्शवे सम्पमात्रयोधकवाद विशेष्यत्वमेव भवेत् प्रसिद्ध्यर्थकले तु प्रसिद्धि- स्पधर्मपुरःसरं योषकलाद विशेषणत्वमपि, सृष्टिरूप इति, सृष्टिं निरूपयतीति, सर्गलीलाप्रवर्तक इत्यर्थः अत्र लीलाप्रवर्तकत्वं मंख्यातात्पर्येणोच्यते न तु प्रत्येक विशेपणेषु ता लीला व्याख्यातुं शक्यन्तेती- त्रापि न व्याख्येयमित्यागयेन केचिदित्युक्तं, ननु प्रमाणे यतो वाच' इत्यादिभिविशेषज्ञानस्य निषेधान्द्रुतत्वज्ञानं कयं भवतीत्याशक्य व्युत्पादयन्तीदं हीति, हि यत इदमद्भुतत्वज्ञानजनक प्रमेयत्र पस्य बलमनः प्रमाणात् प्रमाणवलादतिरितमषिकमित्यर्थः, तया च पूर्वविशेषगोक्त मामान्यता जाने देनापि भवति तद्विशेषाणामतत्वादीनां ज्ञानं तु तदधिकेन प्रमेयवलेनैव मनीतिमापः,प्रमाणतोधिकवलन्यादवासयीयस्पत्वमित्याहुस्तदेव हीति,नदेयेति,लौकिकवैदिकानु- संध्ययिताको मत्येवेत्यर्थः, अनेनेति, लोकवेदामसिद्धार्यरूपत्वायनेन, तद् रूपमनुग्रहवशात् स्वत एव दृष्टं मदुपपद्यते यायातथ्येन विषयीमवतीत्यर्थः, ब्रह्माण्डेति, ब्रह्माण्ड चतुर्दशलोकात्मक पादमूलाययययभेदेन विग्रही यस्य तायो विराट्रप आध्यात्मिको ब्रोत्ययः, यलसम्बन्धिन इति, "रामाद्या गोपयालय " इत्ययोक्ता बालाः क्रीडायां तेषु मुख्यो भगवानिति, अलौकिकेति, श्रीपदस्य शोमा सममिन्य चनुयों गुगाननीतः, अम्युजपदस्स यहथकवेन व्याचित्यापितलात् तत्मायः करनेनाटी किस्त्वं शोभाया उक्तं, अम्बुजी ग मूर्याचन्द्रमसाविति, "अदम्यः प्रातस्देत्यफः सार्ये (४) श्रीमदीक्षितलादुनयोजिता घोसुयोधिनीयोजना। नमहनामिन्यय पुनः कोक्तियनमिति,श्रीशुक उयाचेत्यनेन कथममितिमाप्रदापिकाः, नमनमिटर रिलायन्युजी या मृर्पचन्द्रमसापीक्षणे यस्येनि, मुण्डकोपनिपरम पिघा पषी पदवी विन्नन मृर्गचन्द्रमसोन्यायनान् ।

·अ. ३. शो. ९.]. श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूषिता । २१ यस्य, अम्बुजाया इ. कामस्तदेव:क्षणं मुखं यस्य, अम्बुजे ब्रह्माण्डे वा पालनार्थमीक्षणं यस्य, अम्बुजायां लक्ष्म्यामीक्षणं सुखं यस्य वा भोगायतनवाद, अम्बुजायां पृथिव्यामेवेक्षणं यस्य नान्यत्र, , एवमनेकधा भगवतः श्रीनिरूपयितव्या ज्ञानात्मिका, मध्येनिविष्टभ्रमरमेवाम्बु नेत्रतुल्यं भवति, निश्चलश्च भ्रमरः, तेन मकरन्दपूरस्तत्र निरूपिता, दयामृतादयोत्र मकरन्दा:, तत्सम्बन्धे सोपि मधुपो भवतीति निरूपयितुं प्राकृतैरप्युपमीयने, यथा वा जलेद्भुतरूपं भवति कमलमेवं सम्पूर्णेपि रूपेद्भुतरूपे नेत्रे भवतः, अनेनाद्भुता ज्ञानशक्तिनिरूपिता, क्रियाशक्ति निरूपपश्चतुर्विधमपि ज्ञानमाह चतुर्भुजमिति, चत्वारो भुजाः क्रियाक्तयो यस्य, चतुर्विध- कार्यार्थ हि भगरदवतारः, तान्येव कार्याणि चतुर्भुजरूपेणोच्यन्ते, चत्वारो वा पुरुषार्था भूतानि वो धर्मादयो दिक्पालावा भुजाभुजेपु वा यस्य, अनेन द्विगुणः पुरुप उक्तः, लौकिकोलौकिकश्च। (१) श्रीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी। तेन पूर्वेण न विरोधः, चतुर्विधमपीति, प्रमाणप्रमेयसाधनफलरूपमपीत्यर्थः, अत्रायं भावः, सम्पूर्णस्वरूप- वर्णने ज्ञानेन्द्रियाणि कर्मेन्द्रियाणि च वाच्यानि,तत्र ज्ञानेन्द्रियेष्वीक्षणमेवोक्तं, कर्मेन्द्रियेषु भुजा एवोक्ताः, तेनैकेनैव पूर्णा ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिश्च निरूपितेति ज्ञायते, एवं सति कर्मेन्द्रियं निरूपयन् यद् भग- शब्दार्थरूपं ज्ञानं निरूपयति तेन जीवानामिव भगवतः कर्मेन्द्रियाणि न ज्ञानजनकानीति न किन्तु स्वयं चिद्पाणि पूर्णज्ञानजनकानीति ज्ञापयति, चतुर्विधकार्यार्थमित्यादिना चतुर्विधक्रियाशक्तिविवरणं, व्यूहकार्याण्येव चतुर्विधानि तानि, तेषां नियतकार्यत्वात्, भगवद्भुजानां कियाशक्तिरूपलेन सर्वेपा (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। इत्यादि, 'अद्भुतं'बालक' पदयोः समभिव्याहारेण सूचितमर्थमाहुरद्रुतश्चेत्यादि, पश्चनीयादि, "अत्र द्यापः पुरुपवचसो भवन्ती “तिश्रुतेस्तद्वियासाधितरूपस्याम्युजलं चोध्यं, प्राकृतैरिति, अम्बुजे- रित्यर्थः, चतुर्भुजमित्यस्वाभासे क्रियाशक्तिमित्यादि, ज्ञानशक्तिवदद्भुता क्रियानिकां शक्ति निरूपयंश्चतुर्विधमपि ज्ञानमाह, क्रियाया ज्ञानमूलकत्वात् तच्छक्तिनिरूपणे छिद्रेतरत्यवत् तन्मूलभूतं ज्ञानमर्थवलादाहेत्यर्थः, किंतचतुर्विधमिलाकासायां टिप्पण्यां तद् विवृण्वन्ति प्रमरणेत्यादि, निरूप- यतीति, अर्थवलान्निरूपयति, ज्ञाननिरूपणप्रयोजनमाहुस्तेनेत्यादि, चतुर्विधेत्यादेस्तात्पर्यमाहुश्चतु. विधेत्यादि, तेपामिति, व्यूहानां, भूतानि चेत्यस्य तात्पर्यमाहुर्भगवडुजेत्यादि, तस्यैवार्थान्तरमाहु- , मा चिनान्तः, एतावीक्षण- रूपौ यस्येत्यर्थः, चन्द्रस्य वामनेत्ररूपत्वमित्यपि पक्षः, अत एव गीतायां खरूपदर्शने 'शशिसूर्यनेत्र'- मित्युक्तं, तमादायैव नाटकादिषु 'कोकप्रीतिचकोरपारणपटुज्योतिष्मती लोचने'इत्यादिप्रयोगः, ज्ञानं यस्येति विषयता पष्ठयर्थः, यद्विपयकं ज्ञानमित्यर्थः, ब्रह्माण्डे ईक्षणमिति, तदन्तर्वर्तिनी पृथिव्यप्युक्तैव, अतः प्रथमपक्षाद् भेदं सूचयितुमाहुनान्यन्नेति, लोकान्तरचिन्तां विहाय पृथिवीमामोद्धारार्थ प्रवृत्त इत्यर्थः, एवमन्येप्यर्या ऊह्या इत्याशयेनोक्तं निरूपयितव्येति, कमलनेत्रयोः साधारणधर्म विशदयितु- माहुर्मध्य इति, दयामृतादय इति, दयया प्रकटं यदमृतं नेत्रनिष्ठो रसस्तदादयो मरकन्दा अन्न स्वरूपे, भवन्तीतिशेषः, तत्सम्बन्ध इति, कमलसम्बन्धे प्रमरो मधुपो भवति तन्निष्ठमकरन्द- 3.इस कचित् । २. भूत्वा वदन्ति J.

·२२ [जन्मप्रकरणे - श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी । घातको रसको चोक्तौ विरोधेप्यतिसङ्कटे । वेदोक्तं द्विविधं ज्ञानं भक्तिर्भगवतस्तथा ॥ १ ॥ शगदायुदायुधमिति वैराग्य, शङ्खस्तदादिश्च गदा तदादिश्च, "अपां तचं दरवरं," मुवनात्मक कमलं, प्राणात्मको वायुगदा, "तेजस्तच मुदर्शनं, एवं शङ्खपद्मगदाचक्राणि क्रमेण निरूपितानि, मधुसूदनो माधवश्व निन्नारायणस्तथा ॥१॥ (१) श्रीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी। क्रियावतां मूलत्वात् पृथिव्यादिचतुर्णामेव मूतेषु क्रियावत्त्वात् तदाधिदैविकरूपत्वमपीत्याशयेन भूतत्व- मुक्तं, तेन लीलामध्यपातिनां तेषां प्रमुभुजरूपत्वमेव न प्राकृतत्वमितिभावः, जरायुजस्वेदजाण्ड- जोद्विानि वा, तान्यप्युक्तरूपाणीति ज्ञेयं, पुरुपस्य दिभुजत्वमौत्सर्गिकमित्यत्र द्विगुणपुरुपत्वं, एतस्यैव विवरण लौकिक इत्यादि, युद्धादिना जरासन्धादिमारणं लौकिकसदृशं, अन्ययेश्वरस्यैतचमूमारणे का युद्धापेक्षा स्यात् १ अवस्थासाधनविरुद्धकार्यकरणं पूतनाशकटादिमारणमलौकिकं, घातकाविति, हननरक्षणयोरेकत्रैकदा करणं विरुद्धं,तथापि तत् कृतवान् , परीक्षितो लौकिकवीजांशस्य दाहनं वैष्णवांश- स्य गर्मस्य रक्षण तन्मातुश्थ, ताप्पनिवर्त्यब्रह्मास्त्रात्, एतदेव संकटरूपमपि, तथैवेन्द्रवृष्ट्यादिकमपि जेयं, वेदोक्तमिति, कर्मब्रह्मविषयकमात्मपरमात्मविषयकं वा ज्ञानमित्यर्थः, भक्तिरपि सगुणा निर्गुणा च (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। जरेत्यादि, उक्तरूपाणीति, आधिदैविकरूपाणि, अत्र चतुःशब्देन नानाविधानां चतुःसंख्याकानां यः सुबोधिन्यां संग्रहस्तत्र वजि तु जातेप्ट्यधिकरणे सिद्ध संख्यायाः प्रयोजनवत्त्वमेव ज्ञेयं, तत्र हि वैश्वानरद्वादशकपालप्टादिसंख्यानां विद्यमानत्वात तामिस्तत्समानाक्षरच्छन्द अमृतीनां तत्कार्याणां चाव- रोपदर्शनादेवमत्रापि चतुणां भुजानां दर्शनेनेदं सर्व सूच्यते, अन्यथा गोपालतापनीये 'द्विभुज मिति- श्रावगादत्रापि तथैव दर्शयदिति, दिक्पाला वेति तु "इन्द्रादयो बाहब आहुरुस्रा" इति द्वितीय सन्धयाफ्यात् स्फुटमतो न व्याख्यातं, द्विगुणपुम्पत्वं विवृण्वन्ति पुरुषस्येत्यारम्यालौकिकमित्यन्त, धानका विति,कारिकयोजना तु चतुर्प भुजेषु द्वी भुजी घातकी रक्षको विरोधेप्युक्ती,च पुनरति- सटेपि तथोक्ता किम चतुर्भुजपदेन भुजतया वेदोक्तं दिविधं ज्ञानमुक्तं तथा भगयतो भक्ति रतेतिम्पामहीत्य तां विवृण्वन्ति घानकावित्यारम्य रूपा येत्यन्तं, अतद् योध्यं, मूळे सकृदुचारित- वनेषु पदपूक्ता अनेकथाः पठेकपोतिकान्यायेनापतन्तो 'गतोस्तम' इतिवद् योद्धव्यवैशिष्ट्येन तं तं प्रत्येकशःस्फुरन्तारि भगवत्कृपावलोक्निं सर्वनं प्रति युगपत् कमेण या ययाधिकार विपयीमवन्तीति न कोपि शशागः, एवमग्रेपि योध्यं, अग्रिमपदे वैराग्यं कयमुच्यत इत्याकासायां तद् विघृण्वन्ति वैराग्य- मित्यादि, अर्थम्नु सष्टः, उत्तरीत्यति, दक्षिगहस्तयोपरि शवो नीचैः पमं यामयोपरि गदा (1) मगरीयनिर्मपराममनिर्मिना धोमुबोधिनीकारिकाच्याश्या । अनव शो पनु जमित्यायामाम धानकापिति,घानको रक्षकी पोती विरोधेष्यति- मंगटे वेदोन विविध जान भक्तिगयनस्तधा, पिरोयेयनिसंकटेपि दी गुजा धानको दी परक्षको, ननरभणयारेकयेदार विरुद्ध तथापि तन् कृतवान् , परीक्षितो लौकिकवीनांशस्य दाहन पलगंगन्य मर्मस्य रक्षगं तन्मानुप, एतदेव सङ्कररूपमपि, येदोसमिति, कर्ममनविषयमात्मपरमात्मरि. पपर्क कानमिन्यपः मक्किगो मगुना नियंना समापनस्टरता या, एनेनापि चतुर्सजकारण्यकानि ।

·अ. ३.लो. ९.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूपिता । २३ शबगदादीन्येवोधतान्यायुधानि यस्य, इन्द्रियदेहमाणान्तःकरणैरेव सर्वमारणमित्याकाशलक्षणं शरीरं, अन्यानि महाभूतान्यायुधानि, उदायुधानि वा, तत्रैव सर्वान् मन्जयन्ति न तु छित्वापि (१) श्रीमत्प्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी। साधनफलरूपा वा, वैराग्यं हि सर्वदुःखनिवर्तकं, भक्तदुःखनिवर्तनं घायुधैः, तेन तेषां वैराग्यरूपता, तेन भक्तेष्वेव रागस्तवपिषु तदभाव इति ज्ञाप्यते, अत एव मातुलादयोपि हताः, मधुसूदन इत्यादि, उक्तरीत्या मधुसुदना, गदाचक्रे दक्षिणयोरजशद्वौ वामयोर्धारयन् माधवो भवति, एवं सति गदाचमा- योरेकवाब्जशङ्खपोथैकत्रस्थितिमात्रसाघम्यणात्रमाधवलमपि, शहाजे दक्षिणयोश्चक्रगदै वामयोधारयन् , नारायणो भवति, तेन शहाजयोश्चक्रगदयोश्चैकत्रस्थितिमात्रसाधम्र्येण नारायणत्वं, एवं विद्रपत्वं सर्पपप्रधुम्नानिरुद्धरूपतापि, शङ्केत्यादिविग्रहवाक्पे शङ्खगदे आदी पोस्ते शङ्खगदादिनी पद्मचक्रे उदायुधे यस्येति तद्गुगसंविज्ञानो बहुव्रीहिः, शङ्खानाम्यां मारणासम्भवादायुधत्वं क्थमितिकाभावाय तत्तात्पर्यमाहुरिन्द्रियेत्यादि, प्राणपोपितानीन्द्रियाणि हि कार्यसाधकानि, "विष्णोर्मुखोत्यानिलपूरितस्य यस्य ध्वनिर्दानवदर्पहन्ते" तिवाक्याच् छलस्य तादृशत्वादिन्द्रियरूपता, तेनान्तरो मारकः, दर्पाभावे मृतप्रायो यतः, गतदर्पस्य वाद्योपमर्दैनाशुनाशो भवति, प्रते च ब्रह्माण्डविग्रहो नारायण इति तदात्मकाजधारणेनैव यथोपरि पतित्वोपमर्दनं तथा भवतीति तथा गदाया आधिदैविकमाणात्मकत्वादधिमूतासुरप्राणान् निहन्ति, तेजोरूपमन्तःकरणं, चक्रं च तथा, (२)श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनोटिप्पण्योः प्रकाशः । नीचैश्चक्रमनया रीत्या धारयन् मधुसूदनः,पुराणान्तरे तथा प्रसिद्धत्वान् मन्दारमधुसूदनादौ तथा दर्श- नाचेति भाति, एवं माधवरूपेपि बिन्दुमाधवादौ तथादर्शनान् नारायणस्वरूपेपि व्यकटेशे तथा दर्शनाद् भाति, अत्र पूर्व चतुर्भुजपदविवरणे चतुर्विधकार्यकारणार्थमवतारकथनेन चतुर्वृहत्वसिद्धावपि यदन निरूपत्वेन विवरणं तच्छडगदायुदायुधमित्यत्र क्रमेण शस्य गदाया आदिपदोक्तस्य चोत्सदेनोच्चैः स्थापनयोधनादङ्गीकृतमिति प्रतिमाति, त्रिव्यूहत्वं च त्रिव्यूहकार्यस्यैव बहुशः कारणादुक्तं ज्ञेयं, वासुदेव- कार्यस्य गीतोपदेशभीष्ममुक्त्यादौ क्वचिदेव करणादिति भाति,इन्द्रियेत्यादिपक्षं व्युत्पादयितुमवतारयन्ति (३) श्रीमदोस्वामियलभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः। पानकर्ता भवति तथा भगवन्नेत्रसम्बन्धे सर्वोपि तद्रसपानकर्ता भवति, भगवान् यं दयया पश्यति तस्य तद्रसास्वादो भवतीतिभावः, एतावदर्थयोधनार्थं माकृतरुपमीयते, तया च स्वसम्बन्धेन मधुपत्वकरणं साधारणधर्म इत्युक्तं, पक्षान्तरमाहुर्यथा वेति,तदा स्वाधारापेक्षयागुतत्वं साधारणधर्मः,शङ्खादित्वं पयस्य गदादित्वं चक्रस्य व्युत्पादयन्त्यपां तत्त्वमिति, शङ्ख आदिर्यस्येत्यर्थः, उत्पत्तिकमे जलं पृथिव्या आदि- रितिभावः,एवं गदादिर्यस्य,वायुस्तेजस आदिरितिभावः, शङ्खगदादीन्येवेति, शङ्खगदे आयावयव- (५) भगवदीयनिर्भयरामभनिर्मिता श्रीसुबोधिनीकारिकाव्याख्या । अत्रैव श्लोके मधुसूदन इत्यादि, मधुसूदनो माधवश्च त्रिनारायणस्तथा, चतुर्भुजरूप- स्यायुधधारणकमभेदेन मधुसूदनमाधवनारायणादयश्चतुर्विशतिभेदा वैष्णवशान उक्ताः, प्रश्ते क्रमेण शंखपद्मगदाचाणि धारयन् मधुसूदनो भवति, किंचित् साम्यमादाय माधवलं नारायण चेति त्रिरूपत्वं, एवं संकर्षणप्रद्युमानिरुद्धरूपतापि-॥९॥ - .

·. श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुयोधिनी । [जन्मप्रकरणे त्यजन्ति, एवं पड्गुणो भगवान् निरूपितः, पुनरैश्वर्यादयो वैदिका उच्यन्ते श्रीवत्सलक्ष्म- मित्यादि,श्रीवत्सो लक्षम यस्य, श्रीर्वत्सा यस्य, यल् लक्ष्म्या जनकं तद् भगवतश्चिह्न व्यावर्तके, सा हि ब्रह्मानन्दो भवति, तस्या मूलं ब्रह्मैव, यत् सर्ववेदमनिपाद्यं स भगवतोसाधारणो धर्मः, (१) श्रीमत्प्रभुचरणविरविता श्रीटिप्पणी । मुक्ति दित्सायां चक्रेण मारयतीति तद्धतास्तथैव भवन्ति "ये ये हताश्चक्रधरणे"तिवाक्यात, स्वयं निर्लेप एव', महाभूतैरेव मारयतीतितात्पर्येग पक्षान्तरमाहुराकाशेत्यादि, शङ्खगदाद्यायुधमैतावतैव चारितार्येप्युदा- युधमितिकयनेनान्योपि भावः सूच्यत इति तमाहुरुदायुधानीति वेति, उदमुदकं तद्रूपाणीत्यर्थः, उदकत्वोक्तिवात्सर्यमाहुस्तत्रैवेति, गुरुपदाय हि तत् स्वस्मिन् पतितं मजयति तद्वदहकारेणानमानासुरान् प्रावमायान् महाभूतान्येव पुनः प्रापयन्ति न तु मुक्तिमित्यर्थः, श्रीवत्स इत्यादि, अत्रैतावदं वायं, पुरुषोत्तमैकनिष्ठत्वेन तदसाधारणं लक्षणं श्रीर्भवति, तस्याश्चेतरागोचरत्वेन लक्ष्यज्ञानं कस्यापि न भविष्यतीति तत्प्रादुर्भावस्थानासाधारणधर्म सर्वगोचरं कृत्वा स्वस्मिन् धारयति, तदर्शनेन तत्र श्रीस्थिति- ज्ञानेन पुरुषोत्तमत्वज्ञानं भवति, अस्य मुख्यत्वमुपपादयन्ति सर्वात्मकस्येति, "पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया यस्यान्तःस्थानि भूतानी"तिभगवद्वाक्याद् " यः पृथिव्यां तिष्ठ"न्नित्यादिश्रुति- म्यश्व जगत् तया, परस्तस्मात् तु भावोन्योव्यक्तो व्यक्तः सनातन" इत्युपक्रम्या"व्यक्तोक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिं यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद् धाम परमं ममे"तिग्रभुवाक्याच् छोवज जनमनोरथ- पूर्तये "दर्शयामास लोकं सं गोपानां तमसः परं सत्यं ज्ञानमनन्तं यद् ब्रह्म ज्योतिः सनातनं यदि पश्यन्ति मुनयो गुगापाये समाहिता" इत्यादिवाक्यैः सर्ववेदप्रतिपाद्यवेनाप्यक्षरं ब्रह्म पुरुषोत्तमस्थ लक्षणं, चेष्टारूपत्वेना"य सर्वगुणोपेतः काल" इत्यादिना निरूपितो य आनन्दमयो लीलाकाल: सापि तथा, आदिपदाल लीलाविपाश्च, तथा च सर्वात्मकत्वमगवत्वजगदादिलक्षणेषु ब्रह्म मुख्य लक्षणं, सर्ववेदप्रतिपायवादावितसच्चिदानन्दरूपत्वाञ् ज्ञानिमुक्तिस्यानत्वात् पुरुषोत्तमगृहचरणात्मक त्वात् ,अतः श्रीयन्सस्य लक्ष्मत्वमुक्तं,अन्यथेतरविशेषणवदिदमप्युक्तं स्यादितिमावः,अनोपपत्यन्तरमाहु- (२) थीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीमुवाधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। शाहेत्यादि, पप्रम्य देहरूपतामायुधरूपता चोपपादयन्ति प्रकृत इत्यादि, तथेति, पद्मस्य देहरूपत्वमायुध- मपन्वं चत्यर्थः,नेजोरूपमिति, अन्तःकरणस्य सात्त्विकाहझारकार्यत्वात् प्रकाशकत्वेन तेजोस्प, पक्षान्तर- गवनारयन्ति स्वयमित्यादि, इदं "चापां-तत्वं दरवर"मित्यादरव प्रपयरूपं ज्ञेयं, शेपं स्फुटं, श्रीवत्स- लभममित्याच प्रत्यन्वरपूति मामलोम" इत्'वाजितियोगविभागादपमनाम इतिवत् , विशेषगा- न्तरप्यपि च्यायकस्य मत्वादय यल लक्ष्मवमुक्तं तत्तात्पर्य श्रीवत्सेत्यादिना वदन्तीत्याशयेन टिप्पण्यां तद् विकृण्वन्ति श्रीयत्स इत्यादिना अग्रेति, अस्मिन् विशेषणे, स्थानासाधारणधर्ममिति, स्थानाप- मगाधारमधर्म, तया चास्य मुम्स्यन्नादन लक्ष्मपदप्रयोग इत्यथः, कयं मुख्यत्वमित्याकांक्षायामाहुरस्ये- ( धीरस्यामियाटमजिम्मदाराजानः धीमुवोधिनीलसः । गून या मागटापच चापां मन्य इनिसमामः,गंपामिति,निर्धारणेपाठी,तपुरमामायान समासनिषेधः, फोन न विक्षिनः,मुले तु ममम्य वक्तव्यात तत्र पयोगितदिवचनान्तेन विग्रहष्टिप्पग्यां प्याल्यातः, महापापिस सम्पन्धमा पठ्ययः श्रीपरमनशममित्या घ्यायनमिति,क्षरादक्षगर व्यापक मिया, मम टिमलामतायद पायमिति, मूले सामन्ययनादेव किमिदानित्य वानमित्यर्थः, - ·, ." , , अं. ३. श्लो. ९.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूपिता !, सर्वात्मकस्य भगवतो जगद्ब्रह्मकालादिलक्षणधर्मवतो ब्रह्म हि मुख्य लक्षणं भवति, अत एव हि सर्वब्रह्माधारवतो भृगोः पदं , तत्र मतिष्ठितं भवति 'स्वाश्रयत्वालक्ष्म्याश्च स जनको. भवति, "भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना , श्रीः पूर्व"मितिवाक्याद्, ब्रह्मलक्षणत्वेनैवैश्वर्यं निरूपित, :- घीर्य निरूपयन् कयाचिदवस्थयावस्थितं ब्रह्म जीवाख्य लक्षणान्तरत्वेनाह गलशोभिकौस्तुभमिति, (१) श्रीमत्प्रभुवरणविरचिता श्रीटिप्पणी । रंत एवेति, जातिवेदाक्षरममाणि तदानन्दश्च सर्वशब्देनोच्यते, तदाधारभूतो भृगोर्देहः, तदत- स्तस्य गतिर्मगवत्पर्यवसायिन्येवेति तथेत्यर्थः, किथ भगवतस्त्वगिन्द्रियाद् भृगोरुत्पत्तिः, तथेतरेन्द्रियेभ्यो विशिष्टमन्तर्वहिापित्वात् तथा ज्ञानजनकत्याच स्पर्शसुखाभिव्यक्तिहेतुलाद् भगवतः ससुखाभिव्यक्तेि- हेतुः, श्रीस्तत आविर्भूतेत्याशयेनाहुर्लक्ष्म्याश्चेत्यादि, गलशोभीत्यत्र सरस्वत्या ज्ञानशक्तिरूपत्वात् (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुवोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । त्यादि भाव इत्यन्तं, अत्रेति, मुख्यत्वे,अत एवेति, मुख्यलक्षणवादेव, तदंत इति, त्रिब्रह्म- वतः, गतिरिति, महत्त्वपरीक्षार्थ गमनं, तथेति मुख्यत्वं, तथा च यदि तंत्र भंगवति पुरुषोत्तमत्त्वं न स्यात् तदा महत्त्वपरीक्षार्थी भृगोर्गतिस्तत्र न पर्यवस्येत, यत एवमतः श्रीवत्सस्य प्रबत्वान् मुख्यत्व- मित्यर्थः, इदं प्रकारान्तरेणापि भृगुपदस्य नानुचितत्वमित्याहुः किश्चेत्यादिना, तथा च तातो भृगुरपि विशिष्ट इति नानुचितत्वमित्यर्थः, इदं प्रकारान्तरेणाहुः स्पर्शेत्यादि, अनुचितवपरिहारायैवमुपपत्ति- त्रयेण भृगोरक्षरात्मकत्वं तेन श्रीवत्सस्याक्षरात्मकत्वं च समर्थितं, सुबोधिन्यामस्मिन् विशेषणे पूर्वोक्त- मैश्वर्यनिरूपणं निगमयन्ति ब्रह्मेत्यादि, ब्रह्मणोक्षरस्योक्तरीत्या निरूपितेन लक्षणत्वेनैव भगवतीक्षर- प्रयोजकत्वरूपमैश्वर्यं निरूपितमित्यर्थः, अग्निमविशेषणमवतारयन्ति वीर्यमित्यादि, स्वरूपसामर्थ्य हि वीर्य, तदन मुक्तजीवस्वाधीनकरणलक्षणं, तन् निरूपयन् कण्ठाभरणतयावस्थितं जीवस्वरूपं लक्षणान्तर- (३) श्रीमगोस्वामिवल्लभाजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः । पुरुषोत्तमैकनिष्ठत्वेनेति, क्षराक्षरयोरपि लक्ष्मीस्तिष्ठति पर तत्र तस्याश्चलत्वमतस्तस्या निष्ठा नियता स्थितिः पुरुषोत्तम एवेत्यर्थः, तत्प्रादुर्भावेति, तस्या लक्ष्म्याः प्रादुर्भावस्थानं श्रीवत्सस्तद्रूपम- साधारणधर्ममित्यर्थः, सुयोधिन्या ब्रह्मानन्द इति, ब्रह्मणोक्षरस्यानन्दः, सचिदानन्दात्मकमक्षरं ब्रह्म तन्मध्य आनन्दो लक्ष्मीरित्यर्थः, इदं द्वितीयस्कन्धनवमाध्यायसुबोधिन्यां स्फुटं, सर्ववेदेति, सर्वे वेदा- स्तलक्षणमक्षरं ब्रह्म प्रतिपादयन्ति, स्वरूपं त्ववाङ्मनोगोचरमितिभावः,नन्वक्षरस्य पुरुषोत्तमाधारस्वकथनात् पुरुषोत्तमोक्षरे मासते नतु पुरुषोत्तमेक्षररूपः श्रीवत्स इति चेदवैवं ज्ञेयं, इदमावारत्वं न लौकिकगृहादि- वत्, तथा सति पुरुषोत्तमस्य तद्व्याप्यत्वं स्यात् , किन्तु मण्डले सूर्यस्येव, यथा सूर्यो मण्डलं प्रतपन् . पहिरपि किरणैः प्रतपति, तदुक्तं "स्वधिष्ण्यः प्रतप"निति "गोभिः सूर्य इवातप"निति च द्वितीयस्कन्ध- सुबोधिन्यां च विवृतं, यथा वायोगोलके वह्निः, यथा वह्निरयोगोलकमन्तवहिन्याप्य तिष्ठति पहिरपि दाहादिसम्पादकत्वात् तदधिकदेशवर्ती वा तथा भगवान् , तथा च भगवति यहि प्रकटे लक्ष्य- ज्ञापनार्थ केनचिदंशेनाक्षरमपि मासते प्रयलेशावयोगोलकश्यामतेवेति, अत एवेति, श्रीवत्सस्याक्षर- वादेवेत्यर्थः, एतस्य स्वाश्रयत्वादित्यनेनान्वयः, स्वपदेन भृगुस्तदानयोक्षरं ब्रह्मत्यर्थः, सर्वनमा धारवत इति हेतुगर्मविशेषणं, तादृशदेहवान ज्ञान्यक्षरमाधिस्यैव लिपुतीतिभावः, लक्ष्म्पाश्चेति, - " ·[ जन्मप्रकरणे . २६ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी। गले शोभायुक्तः कौस्तुभो यस्य, स हि सर्वजीवानां स्वरूपभूतः, "चैत्यस्य तच मित्ति- वाक्यात्, क्रियाशक्ते नशक्तिरुत्तमेति मुक्तजीवानां सरस्वतीस्थानमापणार्थ कण्ठे कौस्तुभस्थापन, जीवानामुभयविधत्वज्ञापनाय मध्ये स्थापनं, केचन क्रियानिष्ठा केचन ज्ञाननिष्ठा इति, अत एव सर्वाङ्ग- वर्णनायां कौस्तुभो मणिभयत्र निरूपितः, "कण्ठं च कौस्तुभमणेरधिभूपणार्थ" "चत्यस्य तच. ममलं मणिमस्य कण्ठ" इति च, अत एव शोभा द्विविधा, क्रियाकृता ज्ञानकृता च, जीवस्तूभयधर्मयुत इति गोभायुक्त उक्ता, एवं ब्रह्मद्वयसम्बन्यं भगवति निरुप्य जीवानां तयावहेतुभूतां मायाँ भगवतः प्रदेशविशेपावरिकां पीताम्बर निरूपयति, पीतमम्बरं यस्येति, आकाशतनोरविकार- सम्बन्ध एवं शोभाहेतुर्भवति, पीतवं तामसरानससम्बन्धात् , अन्यथा विविधमेव रूपमिति पीतत्वं नोपपद्येत, "यदग्ने रोहितं रूपं तेजसस्तद् रूपं यच् छुक्लं तदपां यत् कृष्णं तदनस्यै"तिश्रुतेः, (१) श्रीमत्ममुविरचिता श्रीटिप्पणी । तथाकृतिः, अत्र विद्यादिपदानि त्यक्त्या सरस्वतीपददानस्यायं भावः, सा हि वीणागानपरा प्रभुश्च 'मुक्तापमृप्य' इति मुक्ताः सर्वे संगीतविद्यया यथा प्रभु सन्तोषयन्ति तदर्थमेवंकरणं, एतेनैवंविधाना (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणमणीतः श्रीमुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। लेनादेत्यर्थः, अनान्तरेस्थापयित्वा यत् कौस्तुमस्य कण्ठे स्थापनं तत्चात्पर्यमाहुः क्रियाशक्तरित्यादि, नियाशक्तिहस्तादिः, ज्ञानशक्तिः कण्रदेशः, पश्यन्त्यनन्तरमध्यमास्थानत्वेन ज्ञानप्रत्यासन्नत्वात्, अतः सोत्तमति तयेत्यर्थः, तदेव टिप्पण्यामाहुः सरस्वत्या इत्यादि, पीताम्बरमित्यत्र तथात्वहेतु- भृतामिति, जीवत्वप्रयोजकमूतां, नवम्बरस्य मायावे पीतत्वं नोपपद्यते तस्या लोहितशुक्लकृष्णवर्णत्वेन पीतत्वस्य तबानुक्तवादित्यत आहुः पीनत्वमित्यादि,रजस्तमोगुणजन्यं यत् सुवर्ण तत्सम्यन्धादित्यर्थः, (३) श्रीमद्गोस्वामियल्लमजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः। भृगोः सर्वग्रह्माधारदेहत्त्वेन ज्ञानिनादृष्यन्तरेन्यो विशिष्टत्वाच् ड्रीवत्सस्य तदाश्रयत्यमिति चकार- टिप्पण्यां च कित्युक्तं, स्पर्शसुग्याभिव्यक्तिहेतुत्वेन तत्पदसणे सुखमेव जातमितिमावः, इदं हेतुद्वयं भृगुनिष्ठं स्वाश्रयत्वेक्षरलं श्रीवत्सनिष्ठो हेतुरितिविमागः, कयाचिवस्थयेति, अक्षरग्रहण एवावस्था- विशेषो जीय इति काशकृल्लमतमनुसृत्येदमुक्त, स्वरूपभूत इति, अनारोपितमविद्यारहितं रूपमित्यर्थः, देहादिस्त्वविचारोपितं रुपमितिमावः, पाहादिकं विहाय कण्ठेस्यापनस्य तात्पर्यमाहुः क्रियाशतेरिति, मुनाजीयानामिति, पविद्यारहितत्वादिनिभावः, अत एव सर्वांद्रेति, स्थलद्वये निरूपणादुमयविभत्य- मिति संस्पातापर्यमानं, तात्यहेतुभूनामिति, ताटगवस्थोत्पादनेन जीवत्वहेतुभूतामित्यर्थः, यान्तरं विदाय पीनस्पताम्बरस्प धारणे हेतुमाहुराकाशननोरिति, पीतवं व्युत्पादयन्ति पीतत्वमिति, अन्यति, सम्पन्धतत्वामात्र इत्यर्थः, रूपस्य त्रैविध्यनियमे श्रुति प्रमाणयन्ति यदग्नरिति, सत्व- (४) थीमदीक्षितलालुमयोजिता श्रीमुबोधिनीयोजना। 'अमिती पधुपी चन्द्रग्या वित्यनन सूर्यचन्द्रमसोनेत्रत्यकथनात्, पीताम्बरमित्यस्य विकृती पीमत्वं राजमनामममम्यन्यादिति, ननु "यद गदितं रूपं तेजसस्तद्रप" मितिश्रुती रूपयय- भवानीन्युक्तमनः का प्रभारम्परस्य पीतासमिन्यायशायामाहुः पौनत्यं राजमनामससम्यन्याः दिनि, मत्त्वानस्तममा नासरतधनापति गुणावताग्यायनिणीयत इति तत्वदीपप्रकाश उक्तन्याः रजोगुनस्य रसायं नमसः चेनत्यमुमयामिश्रणे पातयं भगदम्यरम्येत्ययः, पीताम्बरम्य मायारूपत्वं .

·1
अ.३ श्लो. ९.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिविभूषिता ।
व्यामोहिका तु माया तथैव भवति लयविक्षेपात्मिका, ममा वर्णयति सान्द्रपयोदसौभगमिति,
सान्द्रो हि स्निग्धो नीला, पयोदो मेघः, परमानन्दस्य नीलरूपत्वे प्रकारचतुष्टयं पूर्व निरूपितं;
आकाशकालभूमिवैकुण्ठैस्तस्य धर्मा इदानी निरूप्यन्ते, यस्तु स्वकाले सर्वानन्ददाय्यन्नोत्पादकस्ताप:
नाशकश्च स सान्द्रः पयोदः, एवमेव भगवानपि पृथिव्याः स्वर्गस्य धर्मस्य भक्तानां च सर्वानिष्ट-
(१) श्रीमत्प्रभुचरणविरचिंता श्रीटिप्पणी ।
लोलास्थभक्तानां न प्राकृतत्वं किन्तु कण्ठमूपणरूपत्वमेवेति ज्ञाप्यते, स्थानं प्रभुगुणज्ञान, मुक्तानामेव
शुकादीनां तत्राधिकारादितिभावः, पूर्वमिति, निवन्धे निरूपितमित्यर्थः, तत् स्मारयन्त्याकाशेत्यादि,
चक्षू रूपवद् द्रव्यं गृहृत् तदभावे निर्मेच आकाशे दूरं गतं सन् नीलमिव पश्यति तथा ब्रह्माप्यतिगाढं
गम्भीरतया नीलमिव पश्यतीत्येकः प्रकारः, तत्तद्युगाधिष्ठातृदेवतानां तात्ताग्रूपत्वात् तत्प्रतिबिम्बानों
नियतानेकम्पत्वमिति द्वितीयः, भूमेनीलरूपत्वेन तत्राविर्भाचे तत्प्रतिफलनेन तथा भातीति तृतीयः,
शुद्धस्य सत्त्वस्य नीलरूपत्वेन तत्प्रतिफलने वैकुण्ठाविर्भूतं ब्रह्म तथा भातीति तुरीयः, अथवा भूमिवैकुण्ठं
श्वेतद्वीप, हन्तेदं ब्रह्मणो नीरूपत्वपर्यवसायित्वेन न विद्वजनमनौरमं भवतीति चेन् , मैवं, अंशावतारविभूति-
रूपावतारविषयत्वादस्य, श्रीपुरुषोत्तमाख्यं तु वस्त्वेव तादृशं न वोपाधिकं तत्राण्वप्यस्ति शुद्धब्रह्मरूप-
वादित्यनुपदमेव प्रमाणप्रकरणे निरूपयिष्यत इति विद्वद्भक्तमनोरममेतदिति जानीहि, यस्तु स्वकाल इत्यादि
तु परोक्षवादत्वेनापि ज्ञेयं, स्वकाले लीलाकाले, अतएव स्वपदं, नूतनरसोत्पादको दिनान्तादिष्वनिमश्च,
(२) श्रीपुरुषोत्तमचरणमणीतः श्रीसुवोधिनोटिप्पण्योः प्रकाशः ।
तदुपपादयन्त्यन्यथेत्यादि, तथा चेदमागन्तुकं रूपमित्ययः, तत्रास्पष्टं लिङ्गं मानत्वेनाहुामोहिके-
त्यादि, तथा च "वैरं च पञ्चम"मितिप्रथमस्कन्धवाक्याद् वैरजनकस्य सुवर्णस्य तथात्वेन तन्मूलमूता
सा लयविक्षेपात्मिकेत्यर्थः, पीताम्बरमित्यनेन यशो निरूपितं ज्ञेयं, प्रथमस्कन्धे 'सम्यक्त्वेन रूपेण
वर्णनयोग्यं गुणक्रियादिपौष्कल्यं यश' 'आधारोकांधायकः सर्वजनांहादको विसर्पिगुणोपि यश' इति च
पृथ्वीवाक्यव्याख्याने तत्स्वरूपस्योक्तत्वात्, तच्च गुणपोकल्यमंत्रामासे जीवानामित्यादिनोक्तं,
येदृशी सा नाभिप्रदेशविशेषावरिकैव न तु तं वशयितुं समर्थेति, सान्द्रेत्यत्र टिप्पण्यां भूमेरित्यादि,
अयं च प्रकारो निवन्धे त्रुटित उपलक्षणविषया व्याख्यातो ज्ञेयः, तदेव स्फुटीकुर्वन्त्यथ वेत्यादिना,
अत्र रूपविपये किञ्चिदाशंक्य परिहरन्ति हन्तेत्यादि जानीहीत्यन्तं, तथा च निवन्ध आकाशपक्षस्य
यद् व्याख्यानान्तरं प्रभुभिः कृतं तत्र प्रमाणप्रकरणोक्तमेव चीजमिति न तस्याचार्योक्तिविरुद्धत्वं
योधितं, न चैवं सत्येते पक्षा अत्राचार्यैः किमित्युक्ता इति ‘वाच्य, वासुदेवादिव्यूहसाहित्यस्यात्र
सत्त्वेन तद्रपयोधनार्थत्वात् , नन्वनौपाधिकं चेद् रूपं मूलाभिप्रेतं स्यात् तदा पयोद्दष्टान्तो
(३) श्रीमद्गोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः ।
सम्बन्धाभावे हेतुमाहुामोहिका विति, सत्त्वरजस्तमसां नीलरक्तवेतरूपता, तथा च सत्वसम्बन्धि
नीलमपि रूपं प्रतीयतेतिमावः, पीताम्वरस्य मायालं भगवदावरकत्वादिति नेयं, तस्य धर्मा इति,
नीलवर्णस्य धर्मास्त्रयो निरूप्यन्ते सान्द्रदृष्टान्तेन ज्ञाप्यन्त इत्यर्थः तान् धर्मानाह सर्वानन्देति, नीलवर्ण
एवं मेघ एते भवन्त्यतो नीलमेघधर्मा न वर्णान्तरमेवस्य, मगवति जीवनदातृत्वादिना मेघदृष्टान्तः सिद्ध.
स्तस्य सान्द्रत्वकथनेनैते धर्माः सूचिता इतिमावः, भगवानपीत्यन्तेन मेवसाधभ्यं विवृतं, विशेष-
मप्याहुः पृथिव्या इति ॥ ९॥

·२८ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्यसुबोधिनी । [जन्मप्रकरणे महार्हवैडूर्यकिरीटकुण्डलस्विपा परिष्वक्तसहस्रकुन्तलम् ॥ उद्दामकाञ्च्यङ्गदककाणादिभिर्विरोचमानं वसुदेव ऐक्षत ॥ १० ॥ नित्तिपूर्वकसर्वेष्टकर्ता, "सर्वत्र पूर्णगुणकोपि वहूपमोभू"दिति प्राकृतोपमा न दोपः, अन्यथा न सङ्गच्छेत, स्निग्धमाड्यनश्याम' इत्यर्थः, अनेन कान्तिलक्षणा श्रीनिरूपिता ॥९॥ एवं मूलभूते ब्रह्मणि स्वयं स्थित्वा स्वांशा जीवान् कृतार्थान् कृत्वा भूमिठाञ् जीवान् व्या- (१) श्रीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी । एवमित्यादिना श्रीवत्सेत्सादिविशेषणोक्तितात्पर्यमुक्तकमेग पुरुषोत्तमासाधारणचिहत्वात् तत्वेन ज्ञानें मूलकारणभूतः श्रीवत्सस्तस्य ब्रह्मत्वं निरूपितं, वस्तुतस्तु श्रीरूप एव सः, ब्रह्मानन्दरूपत्वात् तस्याः, तत्र स्थितो लीलां करोतीति लीलामूलमूतमपि तद्रयं ब्रह्म, "कौस्तुमव्यपदेशेन स्वात्मज्योतिर्षिभर्त्यज" इतिवाश्यात् स्वीयत्वेनाङ्गीकृतानामात्मनामाघिदैविकं रूपं स्वकण्ठे स्थापयन् न जातु त्यजति स्वरूपानन्द च ताननुभावयतीति तया, मूम्पकठ्या आवरणोक्या तथात्वं, प्रावृड्घनश्यामत्वोत्या सर्वानिष्ट- निवृत्तिपूर्वकं सर्वार्थदानम् ॥ ९॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमवरणप्रणीतः थ्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । नोक्तः स्यात् पयोदे नीलवस्य प्रावृटकालोपाधिकवादित्याशङ्कायां तत्तापर्यमाचार्यस्तस्य धमा इत्यारम्य स्निग्यमाड्यनझ्याम इत्यर्थ इत्यन्तेन निरूपितं, तथा चैतद्वोधनार्थ प्राकृतोपमा न लोपाधिकरूपयोधनाय, अतस्तद्वस्तुनस्तादशवमभिप्रेत्यैवोक्तमित्याशयेनाहुर्यस्त्वित्यादि, तथा च तस्य परोक्षत्वात् परोक्षवादत्वेनाप्युपपन्नत्वं नेयं, अतो नियन्धे यत् प्रकारचतुष्टयमुक्तं तन् नीलरूपत्व- साधनार्थं तत्र तथैव प्रतीतः, न तु वस्तुस्वभावेन तादृशस्वार्थत्वमव तत्र कार्यानुलेखादित्यर्थः, अत्र स्वकालः को या विविक्षितइत्यकांक्षायां तद् विषण्यन्ति स्वकाल इत्यादि, अग्निम इति, तापनाशकः, एवं मूठ इत्पादस्तात्पर्यमाहुरयमित्यारम्य दानमित्यन्तं, तत्वेनेति, पुरुषोत्तमत्वन, श्रीवत्स इतिशेषः, निरूपितमिति, श्रीर्यत्सा यस्येति विगृह्य तद्व्याख्यानेनोक्तं, यस्तुत इत्यादि, "उगे वसं च पक्ष" थेतिकोगाद् वत्मशब्दस्य वक्षोवाचकवे क्सस्य लक्ष्म यसलक्ष्म श्रीवत्सं लक्ष्म यस्येतिविग्रहे "वक्षस्यधित्रितयधू"रित्यादिवाक्याद् वस्तुस्वरूपविचाराद् लक्ष्म्याथ स्वार्थ चिद्रपत्वेपि भगवदर्थ- मानन्दरूपलात् तथेत्यर्थः, तर्हि श्रीवत्सस्यात्र मूलमनग्रह्मत्वं कुत उक्तमित्यत आहुस्तरेत्यादि, तया च प्रतिष्टानुत्या ठीटास्यानवमभिप्रयोक्तमिति श्रीरूपलं ब्रह्मरूपलं च न विरुद्धमित्यर्थः, शेयं स्फुटम्।।९।। (४) धीमदीक्षितलालुमयोजिता धीमुबोधिनीयोजना। तन्त्र उक्त, नत्र मायाया गुणत्रयात्मकत्वेन सत्त्वगुणस्याप्यपक्षितवेपि प्यामोहकमायाम्पत्वान्न सत्वगुण इतिगुनस्यमवाति नेय, तत्र भगवत्सम्यन्ध्यनेकभावोत्पादनाय पीताम्बरे विक्षेपकरजोगुणोस्तीति मानां सग डायोगः, भजनानपियरिणां तु मगवसम्पाद् विक्षेपोत्सची रजोगुणकाय, स्वरुप मान्य भक्तानां मनमो ठयायं तमोगुनः पतिवरे पहिर्मुसानां तु भगवन्वरूपान्छादनं तमोगुणकार्य- मिनियिमन पांग्रे यक्ष्यते "प्यामादिर माया तथैव भवनि टयविक्षेपामिरे"ति, तया च मांगामामपातु मत्यगुनजीनिमारः ।।९।।

·" अ.३. सो. १०.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकान्याख्यादिभिर्विभूषिता । मोहेन स्वरूपज्ञानरहितान् विधाय तेभ्यश्चतुर्विधपुरुषार्यान् प्रयच्छतीत्युक्तं, तत्र ज्ञानक्रिययोः प्रकार- भेदाः सन्तीति ज्ञापयितुं सर्वशास्त्ररूपाणि भगवदाभरणान्यनुवर्ण्यन्ते ज्ञानवैराग्यरूपेण महार्हति । महानों मूल्यं यस्य तादृशवैडूर्ययुक्तं किरीटं कुण्डले च तेषां विपा कान्त्या परिष्वक्तान्यालिङ्गितानि सहस्रं कुन्तलानि यस्य, भगवन्मुखनिरीक्षकाः शाखाभिज्ञा जीवा भगवन्मुखामोदपानरताः पदपदा इव भक्तो. परितश्वकासते, तेषां वेदः सांख्ययोगी च शोभाजनका भवन्ति, वेदसांख्ययोगाना माप्तिश्च सर्वलोकमसिद्धाद गुरोरेव भवतीति महाहवैडूर्य- रूपेण निरूपिताः, वेदे काण्डदितयं, योगोपि साधनफलरूपो द्विविधा, सांख्यमपि न्यासज्ञानभेदेन द्विविध, एवं पद शाखाणि निरूपितानि भवन्ति, तान्येव पदानि, त्रयाणामपि भेदाः सहस्त्रं सन्तीति ज्ञापयितुं कुन्तलानां संख्या निरूपिता, लौकिकज्ञानविस्मरणार्थ परिष्वको निरुपितः, एवं लोके ज्ञानं निरूप्य क्रियां निरूपयत्युद्दामेति, कर्माण्यनन्तान्येव तथापि त्रिविधानि निरूप्यन्ते काश्यगाद- (१) श्रीमत्प्रभुविरचिता श्रीटिप्पणी ! भगवन्मुखनिरीक्षका इत्यादि, अत्रायं भावः,"विमर्ति सांख्यं योगं च देवो मकरकुण्डले" इति- वाक्यात् तद्रूपयोस्तयोः सहभावेन किरीटस्योक्ते "मौलिपदं पारमेष्ट्य"मित्यत्रापि तद्रपो वेद एवोच्यत इत्यवगम्यते, सर्वप्रमाणानामुपरिस्थितिस्तस्यैवोचिता यतः, एवं सति तअनितज्ञानमेव तडिद्रपमिति तत्परिष्वलोया तेषां तथात्वमेव सम्पद्यत इति जीवानां तत्र स्थितिरयुक्ततिशङ्कानिवारणाय भग- चन्मुखेत्याधुक्तं, अपरं च तेषां बहुत्वेपि तद्धिदित्येकत्वोक्त्या तजनितस्य भक्तिभावस्यैकरूपत्वं मूले ज्ञाप्यते, तेन वेदादीनां भक्तिरेव फलमिति ज्ञापितं भवति, अर्हस्य प्रापकद्रव्यरूपलेन ताशोत्र गुरुरेवेति तथोक्तं, अन्यथा त्वमूल्यपदमेव वदेदितिभावः, इदं च भक्तिमन्महापुरुषानुग्रहादेवेति- ज्ञापनाया, महत्त्वमुक्तं, अत एव " वेदवादरताः पार्थे त्यादिनोक्तशीलानां न भक्तिलामा, एत- देवाभिसन्याय सर्वलोकप्रसिद्धादितिविशेपणं दत्तं, अर्हस्य लोकसिद्धत्वेनापि तथाविशेषणमिति ज्ञेयं, कुन्तलानां रसोद्दीपकतेन तेषु भक्तिप्रवर्तकत्वमपि सूच्यते,तान्येव पदानीति, कुन्तलानां भ्रमरतुल्य- त्वेन पां षट्पदत्वेनैतेष्वेतान्येव तानीत्यर्थः, त्रयाणामपीति, वेदसांख्ययोगानामित्यर्थः, कुन्तलानां शास्त्राभिज्ञजीवलेन पूर्वमुक्तलात तेषामनेकविधत्वे तज्ज्ञानप्रकारानेकविधत्वमेव प्रयोजकमिति कुन्तलानेकत्वोक्त्या तत्प्रयोजकमप्याक्षिप्तं भवतीत्यर्थः, उद्दामेत्यत्र प्रयाणां कर्मत्वोक्रय भावः, भूमावेव कर्ममार्ग इति तद्पकयां भूषणत्वेन स्थितस्य कर्मत्वं युक्तमितरयोः कियाशक्तिप्रतिष्टितत्वेनेति ॥ १० ॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । महात्यत्र सुबोधिन्यां भक्ताविति, भक्तौ सत्यामित्यर्थः, टिप्पण्यामत्रापि तद्रूप इति, मौलो किरीटम्पः, अवगम्यते शास्त्रपायपाठादवगम्यते, तथात्वमिति, शास्त्राभिज्ञलं, तादृश इति, शिष्य- निष्ठभगवद्भक्या प्रसन्नः शास्त्रत्रयाभिज्ञो यथा महापौरुषिकत्वेन प्रसीदञ् छुकम्तया, उद्दामेत्यत्र (३) श्रीमगोस्वामिवल्लमजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः । महाहेत्यस्याभासे तत्रेति, भगवत्तरूप इत्यर्थः, चेदसांख्ययोगानामिति, तथा च मूले महानर्होनुग्रहो यस्येत्यर्हपदेनानुग्रहः, वेदसांख्ययोगप्रापक इत्यर्थः, स यस्येति, सम्बन्धमात्रं पाठ्यर्थः, उदामेत्यस्वाभास एवं लोक इति, लोके शालाभिज्ञविष्वेवं किरीटकुण्डलविद्परिवंग- ·श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी । [जामप्रकरणे कङ्कणरूपाणि तमासत्वरजोस्पाणि, एतानि त्रीणि वेदादिभूतानि स्वसजातीयानि बहन्येव जनयिष्यन्ति, लोके काञ्ची सदामा भवति, इयं तूद्दामा दामरहिता, हिंसाप्रचुरापि वैदिकी कृतिर्न लोकानुसारिणी, भूमौ मायाव्यामानामेत्र तत्राधिकार इति पीताम्बरोपरि काञ्ची तिष्ठति, लौकिकानि तानि व्यावर्तयितुं लौकिकम्त्राभाव उक्तः, उत्कृष्टानि वा लौकिकानि तत्र साधनानि निरूपितानि, अङ्गदानि वाहमध्ये निष्टन्ति, अङ्गं द्यति खण्डयनीति राजसं नद् भवति, सात्तिक- रानसयोर्षिभागहेतुत्वाद, आदिशब्देन मुद्रिका अझदस्थानीयान्यन्यान्याभरणानि क्षुदयष्टिका- नपुरादीनि च निरुप्यन्ते, तैः सवरेव धर्ममार्गवर्तिभिर्भगवत्सम्बन्धिमिर्विरोचमानो भगवान् (२) श्रीपुरुषोचमचरणप्रणीतः श्रीसुवोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। सुघोधिन्यामेवं लोके ज्ञानमिति, शास्त्रीयत्वेन रूपेण लोकेनेकविधतां प्राप्तं भगवद्विषयकं ज्ञान- मित्यर्थः, चतुर्भुजमित्यत्र यज् ज्ञानं निरूपितं तदलौकिकमिति ततो भेदज्ञापनायात्र लोकपदं, जन- विप्यन्तीति, कर्मणां सजातीयोत्पादनस्वभावत्वाञ् जनयिष्यन्ति, हिंसाप्रचुरापीति, अनेन वैराग्यरूपता स्फुटीकृता योध्या, शंखगदादीत्यत्रैवात्र वैदिककृतेलौकिकदुःखनिवर्तकत्वात् , तत्र साघमानीति, काञ्चीरूपे वैदिककर्मण्युपकरणानि, अमदानीत्यादि, अत्र बहुवचनं चतुष्टयत्व- स्मारणाय, बाहुमध्ये तिष्ठन्तीति, कर्मलोपपादनाय, इदमेव टिप्पण्यामितरयोरित्यादिना विवृतं, समानयोगक्षेमत कडूमानामपीति न पृथक् तदुक्तिः, अङ्गादानां सात्त्विकतवे हेतुमाहुरई यतीत्यादि, "कर्मणः मुकृतस्या "रितिवास्याद् विदेहकैवल्यसम्पादकत्वेन सात्त्विकं तदित्यर्थः, तदिति, करणमित्यर्थः, राजमत्वं च तस्य चलत्याद् भाति, नन्वेकस्यामेव क्रियाशक्ती प्रतिष्ठितयोः शास्त्रबोधित- कर्मस्पयोस्तों विध्यं कयं सङ्गच्छत इत्यत आह सात्विकेत्यादि, कोरितिशेषः, विलक्षणाधिकारि- कर्तृलेनकस्य कर्मणो विलक्षणवं गीतायां "नियतं सङ्गरहित"मित्यादिना स्फुटमिति न शकालेशः, नरिति, शास्त्रोककर्मरूपामरणैः, तैर्विरोचमानत्वे गमकमाहुर्वेद इत्यादि, हरिवंश पुष्करप्रादुर्भाव- समासाविदं पचं, शुक आहेति, दर्शनाकनामक्षतेतिपदमाहेत्यर्थः ॥ १० ॥ (३) श्रीमहोस्वामियालमजिन्महाराजानः श्रीसुबोधिनीलेयः । प्रकारेण वेदसांख्ययोगसम्बन्धिनानं निकृष्येत्यर्थः, लौकिकानीति, भगवति लौकिकानि कर्माणि न सन्ति किन्वलौकिकानि, तानि तु नित्यत्वात साधनानपेक्षाणीत्यर्थः, साधनानामपि मगवद्पत्व- सिद्धान्तमभिप्रेत्याहुनाष्टानि वेति, अलौकिकानि भगवद्रूपाणीत्यर्थः, "तत् साधनं च स हरिः प्रयानादियुगादि यदितिमिद्धान्तात् , अदानीति, चतुर्मुजत्वमभिप्रेत्य पहुवचनं, तद् भवतीति, तमामत्त्वरजोम्पापीति पूर्वमुक्तलात् तत् करणं राजसं भवतीत्यर्थः, विक्षेपयत्वादितिमावः, भादकरणयोर्दस्यिनितासर्यमाहुः सात्वियति, रजउसादकलाद मगवतः सकाशाद् यिमागहेतुः मचपि पिमतनया म्यापयनीति नहेतुरेव तमन्नु मगवति लयमम्पादकलात् विमागनिवर्तकमतो- हुत्यादिमायेन धिमत्तयोः मध्याहन योरगादस्यितिरविमकायामगुण्डायां कयां कामीस्थिति त्यिया, धर्ममार्गनिभिरिति, चोदनालागायों धर्म स्तन्मार्गवर्तिभिः, तथा च वेदविहिनैनं त्वविहि- अरिया, भगपम्मम्यन्धिभिमंगन्यामरगनेन प्रीतरित्ययः, मगवान् पूर्वकाण्टे प्रतिपाय इत्यर्यः, गिन्याया दरयानरमप्याडूगंद इनि, चतुषांगान्ते मध्ये चेति स्थानत्रयं गीते, एवं द्वादश- - , .

·अ. ३ मो. १०.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोगनाकारिकान्याख्यादिभिर्विभूषिता ।
भवति, "वेदे रामायणे चैव पुराणे भारते तथा आदावन्ते तथा मध्ये हरिः सर्वत्र गीयत" इति, नन्वे:
वादृशो भगवानिति किमर्थमुच्यते ? सत्रावसुदेव ऐक्षतेति, तत्पूर्वोक्तानां धर्माया लौकिकत्वमलौकि-
कत्वं च सम्भवति, यदि वसुदेवो न ज्ञास्यति तदा लौकिकान्यतानीति मंस्यते, अथ ज्ञास्यति तदोक्तं
व्याख्यानमुभयाथै नादृशधर्मयुक्तं दृष्टवानिति शुक आह, एतत् ज्ञान स्तोत्रे स्पष्टं भविष्यति ॥१०॥
एवं भगवन्तं दृष्ट्वा शुद्धसचात्मको वसुदेवः क्रियां ज्ञानं च प्रकटीकृतवानित्याह द्वाभ्यां, दानं
क्रिया, स्वरूपज्ञानबोधकं स्तोत्रं, कर्मण्यधिकारचतुष्टय, श्रद्धा चाझं, 'अर्थी विद्वान समर्थः शास्त्रेणा-
पर्युदस्त'श्च, इदं च कर्म नैमित्तिकं, तस्यापेक्षाशापको हर्षः, स चासाधारण एव भगवनिष्ठो भवति,
तदाह स विस्मयोत्फुल्लविलोचन इति ।
(३) श्रीमदोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः ।
विधत्वमित्यर्थः, नन्विति, 'देवक्या प्रादुरासी'दित्यस्यानन्तरं 'सविस्मयोत्फुल्लैतिश्लोको वक्तव्यस्तन
विलोक्येतिपदाद्दर्शनमाक्षेपलभ्यं भविष्यत्येवेति मध्ये लोकद्वयेन लौकिकनैदिकैश्वर्यादियुक्तो नगवानिति
किमर्थमुच्यते तत्राशङ्कायां सत्यां शुको वसुदेव ऐक्षतेत्याहेत्यर्थः, तथा च वसुदेवस्य
तावद्धर्मविशिष्टज्ञानं जातमितिपोधनार्य श्लोकद्वयमुक्तमितिमावा, ज्ञानसम्पादनप्रयोजन। विवृण्वन्ति
पूर्वोक्तानामिति, लोकेपि प्रियवतादिग्विव कार्यार्थ प्रक्टयितुं योग्या ऐश्वर्यादयों लौकिका इत्युच्यन्ते,
लोकप्रसिद्धत्वाल लोके प्रकटयितुमयोग्या निरतिशया वैदिका भगवत्स्वरूपमिव वेदैकसमधिगम्या
तेत्रालौकिका इत्युच्यन्ते., तथा च पूर्वोक्तानामैश्वर्यादिधाणामुभयविधत्वं सम्भवत्यतो वसुदेव-
चेदुभयविधवं ने ज्ञास्यति तदाने लीलास्वचिन्त्यैश्वर्यादिकं दृष्ट्वापि प्रियनतादिष्विव लौकिकान्येवै-
श्वर्यादीनि मस्यते, अतः पूर्वमेव वसुदेवस्य तावद्धर्मज्ञानं सम्पादनीयमित्याहुरथेति, अधुनैव चेत् ताव-
द्धर्मान् ज्ञास्यति तदास्माभिरुतमुभयविधैश्वर्यादिप्रतिपादकं स्वरूपस्य यद् व्याख्यानं विवरणं तदपि
लीलासु ज्ञास्यतीत्यन्वयः, अस्मदुक्तव्याख्यानप्रकारेण लीलास्वैश्वर्यादिकं ज्ञास्यतीत्यर्थः, अतस्तादृशधर्म-
युक्तं दृष्टवानिति शुक आह्, श्लोकद्वयेनेतिशेषः, वसुदेवस्य तथाज्ञाने प्रमाणमाहुरेतज् ज्ञानमिति,
अर्थीति, निमिचार्थीत्यर्थः, तस्येति निमित्तस्येत्यर्थः, वसुदेवस्य भगवत्प्रादुर्भावापेक्षित इत्यर्थः,
नन्वधिकारिविशेषणं तु फलकामना न तु निमित्तकामनेत्याशंक्येदं चेति पूर्वमुक्तं, नैमित्तिकं जन्म-
रूपं निमित्तं प्राप्य प्रवृत्तमित्यर्थः, काम्ये कर्मणि तयैव नैमित्तिके तु जन्मादिरूपनिमित्तकामनैव, यस्य
पुत्रजन्माभिलषितं मवति स एव विशेषणदानादिकं करोतीतिभावः, भगवन्निष्ठ इति, भगवति निष्ठा
स्थितियन भगवनिष्ठतासम्पादकस्तादृशो हर्ष इत्यर्थः भगवन्निष्ठतां 'युवां मा मितिश्लोके कारिकाभि-
ाख्यास्यन्ति, भगवति विषयतासम्बन्धेन निष्ठा स्थितिर्यस्य, भगवद्विपयको हर्ष इत्यर्थः, अत्र 'हर्षः
लेहात्मक' इति व्याख्यास्यन्ति, तदाहेति, हर्पस्यासाधारण्यं गवामयुतदानेनाहेत्यर्थः ॥ १०॥.
(५) भगवदीयनिर्भयरामभट्टनिर्मिता श्रीलुबोधिनीकारिकाव्याख्या।
महाहवैडूत्यत्र वेदे रामायणे चैव पुराणे भारते तथा आदावन्ते यथा मध्ये
हरिः सर्वत्र गीयत इति, अन श्रीपुरुषोत्तमा 'हरिवंशे पुष्करप्रादुर्भावसमाक्षाविदं पद्यमनेन शास्त्रोक्त-
कर्मरूपाभरणैर्विरोचमानत्ये गमकमुक्त'मित्याहुः, श्रीवल्लभगोस्वामिनस्तु वेद इति वेदादिषु चतु-
यंदावन्ते मध्ये चेतिस्थानत्रये गोयत एवं द्वादशविधत्वमित्यर्थः, एतेन द्वादशविशेषणानां
तात्पर्यान्तरमप्युक्त'मित्याहुः ॥ १० ॥

·३२ [जन्मप्रकरणे श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी स विस्मयोत्फुल्लविलोचनो हरिं सुतं विलोक्यानकदुन्दुभिस्तदा ॥ कृष्णावतारोत्सवसम्भ्रमोस्टशन मुदा द्विजेभ्योयुतमाप्लुतो गवाम्॥११॥ अथैनमस्तौदवघार्य पूरुपं परं नताङ्गः कृतधीः कृताञ्जलिः ।। स्वरोचिपा भारत सूतिकागृहं विरोचयन्तं गतभीः प्रभाववित् ॥१२॥ एतत्सर्वपरिज्ञाने स इति पूर्वोक्तो वसुदेवो हेतुः, अलभ्यलाभाद् विस्मया, स विस्मयोन्तः- प्रविष्ट उत्फुल्ले विलोचने करोति, पूर्व हरिः मुतो भविष्यतीति श्रुतं, इदानी हरि सुतं विलोक्य, अनेन विद्वत्तोक्ता, निमित्तज्ञानेनैव नैमित्तिकमपि ज्ञातमपि ज्ञानं करणा स्पष्ट भविष्यति, आनक- दुन्दुभिरिति, असामध्ये आनका दुन्दुभयश्च कयं नैदुः१ कृष्णस्यावतारे य उत्सवो मनसो बिलास- स्तस्मिन् जाते सम्यग् भ्रमो यस्य तादृशश्च भगवच्छास्त्रे स्मृतिशास्त्रे चोत्सवाविष्टः, तादृशे कर्मणि शास्त्रेणापर्युदस्तः, पुत्रस्य सर्वलक्षणसम्पत्तावेव तथाधिकार इति कृष्णपदं, मुदेति, हर्पः स्नेहात्मक इति भक्तिमूचका, गवामयुतं दिजेभ्योस्पृशद ब्राह्मणानुद्दिश्य दशसहस्रं गावो दत्ताः, ननु स्नात्वा गावो देयाः कथमेवमेव सङ्कल्प कृतवानित्याशझ्याह मुदाप्लुत इति, हर्पजलेनैव स्नातवानित्ययः॥ ११॥ ननु पुत्रः संस्कर्तव्यो जातकाख्येन कर्मणा तत् कथं न कृतवानित्याशंक्य प्राकृत एव तस्य संस्कार इति नास्मिस्तदपेक्षेति तन् ज्ञानं स्वस्य वर्तत इति ज्ञापयन् भगवन्तं स्तोतीत्याहाथैनमिति । अथ कर्मसमाप्ति विधाय तदनन्तरमेनं पुत्रवेनाविर्भूतं भगवन्तमस्तोत्, स्तोत्रमुत्कृष्टै कर्तव्य- मिति कषं पुत्रे स्तोत्रमित्याशंक्याहावधार्य पूरुपमिनि, पूर्वोक्तवर्णनप्रकारेण परः पुरुषः पुरुपोचम एवायमित्यवधार्य, अभिनन्दनात्मकमपि स्तोत्रं भवतीति तद्व्युदासाथै नता, नतमहं यस्य, (१) श्रीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी । सम्यग् भ्रमो यस्येति, विविधपदार्महानुत्सवः कार्य इतिबुद्ध्या तत्र तत्र मनोधावनं भ्रमः, पुर-प्रकटे भगवत्यत्रापि मनोधावनस्यानुचितत्वात् परं तूत्सवरसस्तादृश एवेति भक्तिमार्गे स गुण एवेति मगवान्त्रेणापर्युदस्तः ॥ ११ ॥ (२) धोपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीमुवाधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। सविस्मय इत्यत्रतत्सर्वपरिज्ञान इति, दानस्तोत्रस्त्राधिकाराणां परिज्ञाने, पूर्वोक्त इति, ईक्षणानुलेनोक्तः शुद्धमत्वात्मकः, अलभ्पलाभादित्यादि, एतेनाधितोक्ता, नैमित्तिकमपीति, नैमिचिकविषयमित्यर्थः, तादश इति, समीचीनभ्रमयुक्त इत्यर्थः ।। ११ ॥ अधनमित्यस्यामासे प्राकृत पय तस्य संस्कार इति, प्राकृते पुढे जाते तस्य पुषस्य मंस्कारः॥ १२॥ (३) धीमहास्यामियसमजिनमहाराजानः धीसुबोधिनीलेयः । म यिस्मयो पृष्टत्या ननु कर्मविद्वत्ताधिकारिविशेषगं न तु निमित्तविद्वतेल्यत आहुनिमित्त भानेनोति, एनय कमंत्रानमप्युक्तमित्यर्थः, महात्मा इति, नेह आत्मनि स्वरूपे यस्य, येहविशिष्ट इत्ययः, मुदत्यस्यावृत्तामयप्राप्यन्वयोरादित्यनेनाण्टुन इत्यनेन चेतिनेयम् ॥ ११ ॥ अधनमरनादित्या पुत्रत्यनापितमिति, देवस्या मिनिठोके प्रधुमधामठास्पातला- ·अ. ३. श्लो. १२. श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूषिता । नमस्कारं कृत्वेत्यर्थः, यो भगवाञ् जातो यादृशस्तं तथैव ज्ञात्वा स्तोत्रमुचितं, "अन्यथा सन्त- मन्यथा" चेत् "प्रतिपद्यते" तदायुक्तमिति तयुदासार्थमाह कृतघीरिति, यद्यपि पूर्व पुरुषोत्तम आविर्भविष्यतीतिज्ञानं न स्थितं तथापि प्रदर्शितैर्भगवतावयवादिभिः कृता धीर्यस्य, समानयोरपि तथा सम्भवतीति तदव्युदासाथै कृताञ्जलिरिति, अञ्जलिमहत एवं क्रियते, स्तोत्रं कायराइमनोभिः कर्तव्यं, तत्र कृताञ्जलिरिति स्तोत्रे कायस्थितिः, कृतधीरिति मनसः, स्तोत्रं वाचनिक, ननु स्तोत्रमुचैः कर्तव्यं तथा सति पाहरिकाणां जागरणं भवेदित्याशंक्य कसभयं तस्य नास्तीत्याह गतभीरिति, तत्र हेतुः प्रभावविदिति, भगवतः कालादिनियमनं जानातीति प्रभाववित्, ननु विद्यमानमपि सामर्थ्य न प्रकटयेच् चे प्रमाणसिद्धं वा शालग्रामादिवद सामर्थ्यं स्यात् तदा विपरीतं भवेदित्याशंक्य प्रकटतेजःपुञ्जेन प्रकटमेव सामर्थ्य तस्येत्याह स्वरोचिपा स्वरूपकान्त्या कोटिमणितेजसा यथा गृहं प्रकाशितं भवति तथा प्रकाशयन्तं,भारतेतिसम्बोधनं विश्वासार्थम्||१२|| द्वादशात्मा हरियस्त्रिधा च नक्श तथा । नवधा वैदिकः प्रोक्तस्विधा लौकिक उच्यते ॥१॥ यज्ञस्तु पञ्चधा प्रोक्तश्चतुर्धा भगवानिति । पश्चात्मकश्चतुर्मूर्तिस्तन्त्र वेदेन सम्मितम् ॥ २॥ लौकिकस्विगुणः मोक्तः स्मृतिश्चैव हि लौकिकी। नवथा वसुदेवोस्तौद त्रिधा चैव हि देवकी ॥३॥ एकेन मार्थनं पूर्व द्वाभ्यां चैव तथापरम् । दशभिः पञ्चभिश्चैव निरूप्येते स्तुती उभे ॥४॥ शास्त्रतो भगवानेव प्रतीत्यापि दृढीकृतः । वाधकं त्वन्यथाज्ञानमज्ञानं चापि हेतुतः ॥५॥ (३) श्रीमद्गोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः । दित्यर्थः, प्रमाणसिद्धमिति, शास्त्रसिद्धं, द्वेष्टुरामुष्मिकानिष्टजननमित्यर्थः ॥ १२ ॥ (५) भगवदीयनिर्भयरामभट्टनिर्मिता श्रीसुबोधिनीकारिकाव्याख्या। विदितोसीत्यत्र द्वादशात्मा हरि यस्त्रिधा च नवधा तथा नवधा वैदिकः प्रोक्त- त्रिधा लौकिक उच्यते, वसुदेवेन नवाभिः श्लोकैः स्तुयमानो नवधेति, देवक्या त्रिभिः श्लोकैः स्तूयमानो हरिस्खिधा, तत्र नवधा वैदिकस्विधा स्मृत्युक्तप्रकारेण स्तूयमानो लौकिक उच्यते, तत्रोपपत्तिमाहुर्यज्ञस्त्विति, यज्ञस्तु पञ्चधा प्रोक्तश्चतुर्धा भगवानिति पंचात्मकश्चतुर्मूर्तिस्तन्त्रं वेदेन सम्मितं, अग्निहोत्रादिपंचात्मको यज्ञः प्रोक्तश्चतुर्धा वासुदेवादिव्यूहात्मकः, एवं पञ्चा- त्मकश्चतुर्मूर्तिश्चेति नवधा वैदिकः प्रोक्त इत्यर्थः, ननु चतुर्मूर्तिने वेदोक्तः किन्तु तन्त्रोक्त एवेति कयं नवधा वैदिक इत्याशंक्याहुस्तन्वं वेदेन सम्मितमिति, लौकिक इति, लौकिकत्रिगुणाः प्रोक्तः स्मृतिश्चैव हि लौकिकी नवधा वसुदेवोस्तोत् त्रिधा चैव हि देवकी, लोकै- भगवद्व्यतिरिक्तैषिभिः प्रणीतत्वात् स्मृतेलौकिकत्वमुच्यते, एकेन प्रार्थनं पूर्व द्वाभ्यां चैव तथापरं दशभिः पंचभिश्चैव निरूप्येते स्तुती उभे, 'अयं वसभ्य' इत्येकेन पूर्व वसुदेवकृतं प्रार्थन तथापरं देवकीकृतं प्रार्थनं द्वाभ्यां स त्वं पोरादिति 'जन्म ते मय्यसौ पाप' इतिश्लोकाभ्या- मित्यर्थः, एवं प्रार्थनया सह दशभिर्वसुदेवकृता स्तुतिस्तथा प्रार्थनाद्वयेन सपञ्चभिर्देवकीकृता स्तुतिरित्युभेपि स्तुती निरूप्येते, यद्य प्युपसंहर विश्वात्मन्नित्यनेन सह त्रिभिरेव "प्रार्थनात्रितयं वमुदेवदेवकीस्तुवितात्पर्यनिरूपण द्वादशात्मेत्यादिभिः क्रियठे,पूर्व 'वमझुवामित्यादिना द्वादशधा प्रादुर्भाव उक्तः,अमे तद्रूपदृग्म्यां वसुदेवदेवकीम्यो ततो न्यूनाधिकमावैन निरूपणे विसंवादादन्यतराप्रामाण्याचा स्यात् तन्निरास: स्तुतिनिरूपिता- म्यिा भवतीति ज्ञापयन्ति द्वादशात्मेत्यादिना, स्तुतिभ्यामिति पूर्ववद् द्वादशधैव निरूपितो हरिायः, तत्र पाकरमाहुविधा च नवधेति, देवकीभिस्त्रिया वसुदेवैर्नवधेत्यर्थः,स्तुस्या: स्वरूपमा वैदिको लौकिक उच्यत इत्यनेन,आधस्य नवधाव इतरस्य व विधात्व उपपत्तिमार्यशस्वित्यादिना, अमिक्षेत्रदर्शपूर्णमासादिरूपः पश्चात्मकश्चनुव्यूहात्मकश्चनुमूर्तिः पद्गुणैश्वर्यवान ·- ३४ श्रीमद्भागवत्तदशमस्कन्धसुबोधिनी । -[जन्मप्रकरणे ॥ श्रीवसुदेव उवाच ॥ , विदितोसि भवान् साक्षात् पुरुपः प्रकृतेः परः ।। केवलानुभवानन्दस्वरूपः सर्वबुद्धिदृक् ॥ १३ ॥ तत्र प्रथम वाधकथमैश्वानपत्वादिभिर्ब्रह्मत्वं नोपपद्यत इति चाक्षुषत्वे निमित्ताज्ञानाद् भग- चदिपपकमज्ञानं सम्भवति तदादौ निराकरोति विदितोसीति । विदितोसीति ज्ञातस्वरूपस्तोत्रे एते, भवान् विदितो मया सम्या ज्ञात आर्येण ज्ञानेन, "तत्त्वमस्या"दिवाक्योत्थेन वहन एव जीवमपि भगवत्वेन जानन्तीति चेत् तबाहासीति, यस्तु युम्मच्छन्देनापि व्यवहियवे चतुर्भुजः सोपि वं विदितोसीत्यर्थः, अभयुज्यमानेपि युप्मच्छन्दे (३) श्रीमदास्यामिवल्लमजिन्महाराजकृतः श्रीसुवोधिनीलेखः । चिदितोसीयस्याभासे कारिकासु स्मृतिश्चैव हि लौकिकीति, लोकैर्भगवद्व्यतिरिक्तैपिमिः प्रणीतेत्ययः, अन्यथाज्ञानमिति, प्राक्तत्वज्ञानं ब्रह्मत्वेनाज्ञानं च ब्रह्मत्वे यापकं ब्रह्मसाक्षात्कार द्यज्ञानमन्यथा ज्ञानं च न तिष्ठतीतिमावः, एताभ्यां तन्निरूपणाभाव एतयोरन्यथाज्ञानमज्ञानं वा शंक्येत तथा च दृश्यमानस्य मसलं न सिध्येदित्यर्थः, तन्नति, ब्रह्मत्वे साधनीय इत्यर्थः, प्रथमामिति, वक्ष्य- मागाशशाम्यः प्रथममित्यर्थः, वाधकधर्मरिति, ब्रह्मले वायकमज्ञानमन्ययाज्ञानं च तद्धेतुमूवमें- (५) भगवदीयनिर्मयराममनिर्मिता श्रीमुवोधिनीकारिकान्याख्या। तति तथापि केवलस्त्रार्यमुपसंहारप्रार्थनं द्वयं तु प्रकृतोपयोगि, तथा च रक्षाप्रार्थना जन्माज्ञानप्रार्थना चेति प्रार्थनाद्वयं मुख्यत्वविवक्षया पृथगुक्तं, चकारेण तृतीयापि संगृहीता, तथा 'चोपसहर विश्वात्म'- नितिश्लोकेन सह त्रिभिः श्लोकैः प्रार्थनानयं मध्ये 'मो मृत्युव्याले'तिश्लोकेन 'शरणागमने 'हेतु रुक्तः, अन्ते 'विश्वं यदेत'दित्यनेन 'विरोधपरिहार' इति, एवं सति मुख्यतया बिभिरेव स्तुतिः, प्रार्थनाद्वयेन मह पयमी रूपोपमहारग्रार्थनाशरणागमनेहेतुविरोधपरिहारैः सहाष्टभिरितिविवक्षाभेदेन देवकीस्तुतौ ब्रिभिः पश्चभिरष्टभिश्चेतिप्रकारत्रयमुक्तं, शान्त्रत इति, शास्त्रतो भगवानेव प्रतीत्यापि दृढीकृतः बाधकं त्वन्यधाज्ञानमज्ञानं चापि हेतुनः, 'विदितोसी'त्यत्र विदित' इत्यनेन शास्त्रतो भग- यानेवेत्युक्तं, तत्र व्यवहार कयनेना'सी'त्यनेन प्रतीत्यापि दृढीकृत इत्यर्थः, महत्वयाघकमज्ञान- मन्यथाज्ञानं च चाक्षुपत्वादिहेनुभ्यः सम्भवति तद् विदितोसी'त्यादिना निवार्यत इत्यर्थः, 'सर्वे मां पश्यन्वितीयेव चाक्षुपलं न लिन्द्रियमामयेनेति न चाक्षुपलादिकं ब्रह्मत्वबाधकमित्यर्थः ॥१३॥ - ·प . अ. ३ श्लो. १३.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाल्याल्यादिभिविभूषिता । मध्यमपुरुपप्रयोगः, अतः शाखतो लोकतश्च यः प्रतीयसे स मया विदित इत्यर्थः, अनेन परम्परया यः प्रतीयतेचेतनश्च यो वा साक्षात् प्रतीयते तदुभयरूपो भवानित्युक्तम् । अथवा, "विदितोसी"ति मतिज्ञाय भगवतो ब्रह्मत्वमुपसंहरिष्यन् सर्वत्वं प्राप्तस्य ब्रह्मत्वं भवतीति "भवान् "पुरुष" इतिपदद्वयेन वाद्याभ्यन्तररूपस्त्वमेवेत्याह, प्रत्यक्षोप्यमत्यक्ष इति झापयितुं (१) श्रीप्रभुचरणविरविता श्रीटिप्पणी। यस्त्वित्यारम्य प्रयोग इत्यन्तं, अत्रैवं ज्ञेयं, 'असी तिव्यवहारो युष्मच्छब्देनोपस्थित एव भवतीतिस्थितावपि व्यवहारमायोक्तिर्या सा स तेन विनानुपपन्नस्तमाक्षिपतीत्यन्यलम्यत्वाभिप्रायेणेति, अत एव 'पिधेहीत्यादौ 'द्वारा दिपदार्थस्यैवाध्याहारो ने तु पदस्यापि लावादिति भाट्टा मन्यन्ते, प्रकृते त्वर्थस्य पुरःस्थत्वेन नाध्याहारापेक्षापि, वस्तुतस्त्वसिभवा'निति समस्तं पदं, तथा चासिशन्द- युक्तो भवानित्ययः, ताक्तत्वं तेन व्यवहार्यमाणत्वं, पूर्वोक्तपक्षे भवच्छब्दसंगत्यमावारुच्या पक्षान्तर- माहुरथवेत्यादि, क्षराक्षरपुरुषोत्तमा आधिभौतिकादयो वा त्रयः पुरुषाः, असीति देहरूपेण सत्त्वेन प्रतीयमान उक्तो भवानिति तदभिमानित्वेनाग्रिमेण परमात्मत्वेन प्रतीतिविषय उक्तस्तेन श्रुत्युक्त- (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। विदितोसीत्यत्र ज्ञातस्वरूपस्तोत्रे इति, ज्ञातस्वरूपाभ्यां कृते स्तोत्रे इत्यर्थः, ज्ञातस्वरूपवं व्युत्पादयन्ति यस्वित्यादि, तथा च यश्चाक्षुपत्वेन प्रतीयसे सोपित्रं पुरुषोत्तमत्वेन विदित इत्यर्थः, नन्वन मूले युप्मच्छदाभावात् कथमेवंव्यवहारोक्तिरित्यतस्तदाशयं टिप्पण्यामाहुर्यत्रैवमित्यादि, व्यव. हारमात्रोक्तिरिति, तदभावेपि व्यवहारमात्रोक्तिः, अन्यलभ्यत्वाभिप्रायेणेति, शब्दार्थस्याक्षेपलभ्य- खाभिप्रायेणेत्येतदर्थ, व्यवहारोपपादनायाक्षेपलभ्यस्यापि ग्रहणे विद्वत्सम्मतिमाहुरत एवेत्यादि, अत एवेति, व्यवहारस्योपपायलादेव, तथा चा"सी"तिप्रयोगेण शब्द एवाक्षिप्यत इति भवसदेन (३) श्रीमगोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः। रित्यर्थः, चाक्षुपत्वेति, चाक्षुषत्वे निमित्तं 'सर्वे मां पश्यान्वित्याकारिका भगवदिच्छा तस्या अज्ञाना- दित्यर्थः, व्याख्याने चतुर्भुज इति, देहेन्द्रियादिरूपो न तु जीवस्थानीयमात्ररूप इत्ययः, अस्मिन् पक्षे विदितोसीति भिन्नं वास्य, वक्ष्यमाणपक्ष एतस्यैव प्रकारकथनमग्रिमेणेतिविभेदो ज्ञेयः, अत इति, विदित इत्यनेन शास्त्रतः प्रतीतिरुक्ता तत्र व्यवहारकथनेनासीत्यनेन लोकतोपि प्रतीतिरक्तात एव व्याख्याने सोपि वं विदित इत्यपिशब्द उक्तः, अनेनेति, 'विदितोसी'तिपदद्वयेनेत्यर्थः, शास्त्रपतीतिः परंपराप्रतीतिः, 'असी'त्यनेन व्यवहारकयनादचेतनदेहेन्द्रियादिरूपोप्युक्त इत्याशयेनाहु- रचेतनथेति, तदुभयेति, परम्पराप्रतीतिसाक्षायतीतिरूप इत्यर्थः, आधपक्षेसीति न क्रियापद (४) श्रीमद्दीक्षितलालुभट्टयोजिता श्रीसुबोधिनीयोजना । विदितोसीत्यत्र परम्परयेत्यादि, दृश्यमाने चतुर्भुजदेह आत्मत्वेन यः प्रतीयत इत्यर्थः, आत्मा हीन्द्रियप्रेरकतया परम्परयैव प्रतीयते लोके न तु साक्षात् , तस्येन्द्रियातीतत्वात् , एवमंत्रापि चतुर्भुज- देहे कश्चिदात्मा भविष्यतीतिप्रतीतिरतो यः परम्परयात्मा प्रतीयते चतुर्भुजलंप इत्यर्थः, अचेतनश्चेति, लोके ह्यचेतनो देहः साक्षात् प्रतीयत आत्मभिन्नत्वेनाचेतनतया चक्षुरादिविषयत्वात् , तयेहापि चतुर्भुजो देह आत्मभिन्न इत्यज्ञानकृतः प्रत्ययः, एवं प्रतीतिद्वयमुपपाच तयोः परम्परासाक्षात्प्रतीतयोः स्वरूपं मयावगतमिति वक्तुं भवान् साक्षात्पुरुप इति वसुदेवेनोक्तं, तदाशयं स्फुटीकुर्वन्ति तदुभय- रूपो भवानियुक्तमित्यनेन, अयमयः, लोके देहदेहिनो दोस्ति तद्वदिहाप्यज्ञानां तथैवप्रतीति- . .

·श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी । [ जन्मप्रकरणे वा सम्मुखोप्यसम्मुख इति वा पुरुपत्रयरूपो भगवानिति वा वक्तु"मसि" "भवान्" "साक्षापुरुष" इतिपदापं, अनमयादेरपि पुरुपविषलाद पुरुषो भवतीति तयुदासाय साक्षादित्युक्तं, पुरुषमवेशात् परम्परया ते पुरुषाः, नन्वात्मस्फूतों ब्रह्मविदामपि साक्षात्पुरुषत्वं (१) श्रीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी। 'सैन्यवयन'दृष्टान्तन्यायोत्राभिप्रेत इति ज्ञायते, प्रत्यक्षदोपस्त्वित्यादि, शुद्धब्रह्मत्वेन पुरुषोत्तमत्वेन च वेदनं हि विदितोसीत्यनेन प्रतिज्ञात मसि भवानि तिव्यवहारश्च प्रत्यक्षविषय एव भवति, एवं सत्युक्तव्यवहारविषयस्येव प्रमोरुक्तरूपत्वं सिव्यतीति तत्परिहार इत्यर्थः, ननु ज्ञातत्वे प्रामाणिके सयुक्तदोपपरिहारस्तच्च न वक्तुं शक्यं दोपत्वादित्यत आहुतित्वेति, 'भवत्' 'पुरुष'पदाम्यां पूर्व तयोक्तत्वादलौकिकचक्षुस्तत्सामर्थ्यरूपेणापि स्वयमेव हरिः प्रकटो जात इति स्वस स्वज्ञानं यथा न (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणपणीतः श्रीमुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। वेदनकर्माकाहापूर्तावपि यदेवप्रयोगस्तचाक्षुषत्वेन बायमानस्यैव विदितत्वज्ञापनार्थ इति सुबोधिन्या- शय इतिभावः, कल्पनालेशपरिहाराय पक्षान्तरमाहुर्वस्तुत इत्यादि, समस्तं पदमिति, असीति- विमनिप्रतिरूपकमव्ययं तेन सह समास प्रासमेकं पदं, तथा च यथा स्तिक्षीरा गौरित्यादा वस्तीत्य"- (३) श्रीमदोस्वामियल्लमानिन्महाराजरतः श्रीसुबोधिनीलेखः । किन्त'सि'ना व्यवहियमाण इत्यर्यवोधक, अस्मिन् पक्षे संपदमिव भव'पदमपि न वक्तव्यमिति टिप्पण्यु- कारुच्या पक्षान्तरमुक्तमयवेति, अस्मिन् पक्षे भवपदस्य तेन व्यवह्रियमाणत्यमर्थः, तत्रासिपदं व्यर्थ क्रियायास्तु विदिनपदेनैव चारितार्थ्यादित्यरुच्या तृतीयःपक्ष उक्तः, पुरुषत्रयेति, भवत्पदेन मातीति- प्युरास्या मानकथनात प्रत्यक्षवं, एतादृशोपि सन् पुरि शेत इति पुरुपोप्रत्यक्षः, तथा च मूले भवान् सन् पुरुष इत्यन्वयः, सम्मुव इति, भगवत्सदेन दृश्यमानत्वसूचनादितिभावः, पुरुपेति पदनयेण पुम्पवयरूपत्वमुक्तं, अर्थान्तरमाहुर्मगयानिति वेति, पदनयमिदग्रिमं च पदत्रयमेवं पइमिः पदैः (४) श्रीमद्दीक्षितलालुमयोजिता श्रीसुशेधिनीयोजना। भवेन् मया तु चतुर्मुजस्वरूपमेव देहलेन देहिन ज्ञातं, युक्तं ह्येतत् , “एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म" "नेद्द नानास्ति किचन"तिश्रुतेः मातीयादितत्रयामावान , अतो देदेहिरूप एक एव स्वमित्यर्थः, "सच्चिदानन्दविग्रह"मिति श्रुती पनिं, अतो न त्वयि देहात्मार्थस्यमितिमावः, इह मयानि"तिपदेनात्र प्रत्यक्षरूप भात्मा "मी"तिपदेन युष्मन्छन्दवाच्यः प्रत्यक्षो देहो गृहीतः, एप्रमात्मदेही पद्दिश्य तत्र "माक्षासुम्स" इत्यनेनामेदं प्रतिपाय मुद्धग्रनत्वं साधितमिति पं, अथवेनि, सर्यत्वं प्राप्तस्येति, “म सर्व माति" "इदं सर्व यदयमात्मा" "पुरुष गवंद ममिन्यादिश्रुतिमियः सर्वरुपः स एव परमात्मातोमिचतुर्मुजरासे प्रसत्वयोधनाय सर्वरूपता पायति "मासुमा पदाम्यां ममेन पादाम्यन्तररूपता प्रदर्शिता, अतो वाशरूप आन्तररूपस्वमेवेति सली पिदिन इत्पर्यः, प्रत्यक्षोप्यप्रत्यक्ष इति, चतुर्मुजपेग प्रत्यक्षलमिदमित्यतया मानामावादग्यालमनो विन्धमाश्रयत्वमिनितालय, सम्मुग्योप्यसम्मुग्य इति, भवत्पदन 'मानानिन्गत्या पून्यायमूचनेन कृपया मम्मुखत्वं चित, पुम्पपदेनान्तरलाद पदिःप्राकटाभारेन पशुरापमोचनगामामुगलं, मन्नां तु कृपया सम्मुन्रो यहि प्रस्टीभ्य व्यवहारविषयो मरति, अन्य तु पदिमाटामान केटमन्नामिनया स्थिती मगवानसम्मुख एव ॥ १३ ।। " मत पर

·,
"
.
अ. ३. श्लो. १३.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूषिता ।
भवतीति ततोप्याधिक्यमाह प्रकृतेःपर इति, न हि ते जीवाः प्रकृतिनियन्तारः, प्रकृतिनियमनं च
गुप्तानामर्थानां मायाजीवादीनां माकट्यकरणात् प्रत्यक्षदोपस्वसि' 'भवानितिपदाभ्यां परिहतः,
ज्ञातत्वदोपश्च सर्वभावेन प्राकव्यात्, विरुद्धा धर्मा एकैकांशेन चरितार्था भवन्ति, तहिमात्मा चतु-
र्भुजदेहे विद्यमानस्तया भविप्यामीतिचेत् तत्राह केवलानुभवानन्दस्वरूप इति, केवलो देहेन्द्रिय-
प्राणान्तःकरणरहिता, नापि जीववत् केवलं चिद्रूपः किन्त्वनुभवानन्दः, अयोगोलके वहिरिव
भगवानस्मिन् देहे चिदानन्दः संक्रान्तो भविष्यतीत्या स्वरूप इति, यत् स्वरूपं दृश्यते तदेव
चिदानन्दरूपं, न तु चिदानन्दौ स्वरूपे यस्मिन् , अतश्चिदानन्दस्वरूपः सचिदानन्दविग्रह इत्यर्थः,
एवं परोक्षापरोक्षान्तर्यामिरूपः परिदृश्यमानो भवानित्युक्तं, आत्मा नोक्त इत्यात्मत्वेनापि
भगवन्तं निरूपयति सर्वबुद्धिगिति, सर्वेषां बुद्धीः पश्यतीति सर्वेपांबुदिपु हग शानं यस्येति वा,
एवं पविधोपि भगवानयमेवेत्युक्त प्रत्यक्षन्यवहारादयश्च धर्मा अंशेन समर्थिताः ॥ १३ ॥
(१) श्रीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी ।
विरोधि तथा वसुदेवज्ञानमपीत्यर्थः, “अन्यदेव तद् विदितादयोविदिता"दित्यादिश्रुतिरपि लौकिकयो-
स्तयोः सकाशादेव भेदमाह, अन्यथा वदद्व्याघात इतिभावः, नन्वदृश्यत्वादिप्रतिपादकवेदाप्रतिपायवाद्
ब्रह्मत्वमपि न वक्तुं शक्पमित्यत आहुविरुद्धा इति, यद् रूपं यदा दृश्यं तदेव तदैवाश्यमनीतीन्द्रिय-
सामर्थ्यलक्षणेनांशेन प्रम्विच्छालक्षणेन तेन चोभयधर्मसिद्ध्या ब्रह्मत्वं न क्षतं भवतीत्यर्थः ॥१३॥
(२) श्रीपुरुषोत्तमवरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः।
व्ययं प्रथमपुरुषार्थे तथा "सी"त्यव्ययमपि मध्यमपुरुषार्थे, तस्य च भवच्छब्देन समासे पूर्वोक्तोर्थोसीति-
कलनाक्लेशश्च न भवतीत्यतस्तयेत्यर्थः, भवच्छन्दसत्यभावारुच्येति, अध्याहृतेन लंपदेन भवत्पद-
कार्यसिद्धेस्तदसङ्गत्यरुच्या, तदभिमानित्वेनेति, भातीति भवान प्रकाशमान इत्यतोभिमानित्वेन,
सुयोधिन्यां प्राकट्यकरणादिति, कौस्तुभपीताम्बराभ्यां प्राकट्यकरणात्, टिप्पण्या तत्परिहार
इत्यर्थः, इदं चाय "एतद् वा दर्शितं रूपमि"तिभगवद्वाक्याच स्फुटीमविष्यति, तथोक्तत्वादिति,
ज्ञातत्वस्योक्तत्वात् , ननु ज्ञातत्वस्य प्रामाणिकत्वे "प्राप्य मनसा सहे"तिश्रुतिविरोधस्तु दुष्परिहर
इत्यत आहुरन्यदेव'त्यादि, अपिशब्दा'दानन्दं ब्रह्मणो विद्वानि तिश्रुतिः सत्यते, अन्यथेति, समान-
कारणयोरेकविषये विदितत्वाविदितत्वयोः प्रामाणिकवे, तथा च वदतोव्याघातपरिहाराय विदित-
त्याविदितत्वयोः स्वरूपभेदे सिद्धे लौकिकविदितलाद मिनलस्य सिद्धले सुखेन तस्यापि परिहार
इत्यर्थः, सुपोधिन्यामत इति, अनुभवानन्दावेव स्वरूपं यस्येत्युद्देश्यविधेयगावादित्यर्थः, परोक्षापरो.
क्षान्तर्यामिरूप इति, अदृश्यरूपो दृश्यरूपोन्तर्यामिरूपश्चेत्यर्थः, आत्मेति, सर्वात्मा, पविध इति,
क्षराक्षरपुरुषोत्तमान्तर्यामिदेहजीवभेदेन पडियः, यद्वा सैन्धवयनदृष्टान्तात् पूर्वमाधिभौतिकादित्रयरूपेणात्र
सर्वान्तर्यामिदेहनीवरूपेणेत्यर्थः ॥ १३ ॥
(३) श्रीमद्गोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीमुबोधिनीलेखः।
सङ्ख्यातासर्यत्वेन भगवत्वं वा वक्तुमिदं पदत्रयं पूर्वमुक्तमित्यर्थः, इनमेवार्थमभिप्रेत्य वाक्यार्थोप-
संहार एवं पड्डियोपि भगवानिति वदिष्यन्ति, सचिदानन्दविग्रह इति, अनुभवानन्दौ खस
यस्येत्युक्त्या सत्त्वेन प्रतीयमानस्य विग्रहस्य चिदानन्दात्मकत्वमुक्त, तथा च सचिदानन्दात्मको विग्रहो
न तु केवलं सदामक इत्युक्तं जातमितिमावः, परोक्षति, दृश्यमानो विग्रह एव चित्सदानन्दरूप
इत्यर्थः, आत्मेति, अब विग्रह आत्मत्वेन प्रतीयमानस्य स्वरूप नोक्तमित्यर्थः, सर्वेति, सर्वबुद्धिद्रष्टः
स्वबुद्धिवं सिद्धमेवेतिभावः, बुद्धिशन्दन पञ्चेन्द्रियजन्यानि ज्ञानानि ॥ १३ ॥

·[ जन्मप्रकरणे श्रीमद्भागवतद्गमस्कन्धसुबोधिनी । स एव स्वप्रकस्येदं सृष्ट्राने त्रिगुणात्मकम् ॥ तदनु त्वं ह्यप्रविष्टः प्रविष्ट इव भाव्यले ॥ १४ ॥ दूपणान्तरमाशङ्कय परिहरति स एवेति, यद्यहं सर्वरूपो भगवानेव कयं देवक्या उदरे प्रविष्ट इति चेत् तत्राहाप्रविष्ट एव तत्र विद्यमान एवं प्रविष्ट इव भाव्यसे, न हि दर्शनमात्रेण प्रयिष्टत्वनिर्धारः कतु शक्पो यावत् छात्रेण दर्शनं संवादि न भवति, "स एप इह प्रविष्ट आनखामेभ्यो यथा शुरः क्षुरधाने विश्वम्भरो वा विश्व- म्भरकुलाये" "तत् सृष्ट्वा तदेवानुमाविशद् " "गुहां प्रविष्टो परमे परार्धे" एवं वेदे स्थित्यध कायधि- मनेकरूपभवनार्थमन्यमवेशनाय च भवेशः श्रूयते, तथा देवक्यामपि कश्चन मवेशनमकारो भविष्यति ननु तथापि सोपाधिक एव कार्याभिनिविष्ट एव प्रविशतीति मुख्यः कृष्णः कथं स्यात् तत्राहा- प्रविष्ट एवं प्रविष्ट इवेति, योगबलादपीन्द्र इव मवेशः सम्भवति दक्षिणायां वा जननाय प्रवेशः सम्भवति, “यो वा इतो जनिप्यते स इन्द्रो भविष्यतीति तां पाविशत् तस्या इन्द्र एका- जायते निभुतेदिने ठरे च परुनां छेदनार्थमिन्द्रः प्रविष्टस्तथा भगवानब न मविष्ट इति वक्तुमप्रविष्ट इत्युक्तं, मगधर्मो भगवति वर्तत इति तज्ज्ञापनार्थ प्रविष्ट इवेति विभाव्यते, तर्हि का प्रकार: प्रवेश इत्याकाणायामाह यः पूर्व सचिदानन्दरूप उक्तः स एवाग्ने पूर्वमेव स्वप्रकृत्याधिदैविक- स्वभावेनेदं भगवदर्थमेव जगत् त्रिगुणात्मक दृष्ट्वा, अन्याय जगत्सष्टौ प्रवेशोपेक्ष्यते न स्वार्थसृष्ट्यावित्पाविष्ट एवं भोगार्थ कारणवेनैवाविर्भूतः सप्ठ्यन्तरन्यायेन प्रविष्ट इव विभाज्यसे, अयमत्र प्रवेशदर्शने प्रकार उक्तः, भगवान् स्वार्थ सृष्टानस्मानुपभोक्तुमस्मास स्थित एवाविर्भूत इत्यप्रविष्ट एव प्रविष्टो विभाव्यस इत्यर्थः, यथा मृष्यन्तरन्यायेन प्रवेशभावना तथा (१) थीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी । समय स्वप्रकृत्येत्यत्राधिदैविकस्वभावेनेति,आधिदैविकस्वभावेनेत्यादि, लीलोपयिकादा- थानामौकिकत्लेन लौकिश्या प्रकृत्या नतत्सृष्टिः सम्भवतीति तथोक्तं, अन्यथा स्त्रपदानर्थक्यमितिमात्रः१४ (२) धीपुरत्तमचरणप्रणीतः श्रीगुवाधिनीटिप्पण्या:प्रकाशः। स एवेत्या कश्चन प्रकार इति, तथा च तैः प्रकार्यया न सर्वरूपत्वव्यापकत्यादिहानिस्तथा- नेनापीत्यर्थः, तथापीति, पदिकमकारेपीत्यर्थः, आहेति, प्रवेशस्य भावनामात्रलादनपिष्टत्वमाहेत्यर्षः, तदुपपादयन्ति योगेत्यादि, यथानुगमाधिकरणविषयवाक्ये योगपलादिन्द्रः परमात्मनि प्रविष्टस्तयेत्ययः, दक्षिणायां वेति, याचन्द इयार्थे नेयः, प्रकारान्तरेणापीन्द्रप्रवेशमाहुर्दितरित्यादि, तथेति, सोपाधिका कार्यामिमिविष्टय या, तया चानुपावित्वं कार्धितया प्रवेशमानना चोपपयत इत्ययः, प्रकारसंदेहं परिहा प्युरादपत्ति साहत्यिादीत्यर्थ इत्यन्तं, आधिदैविमस्य भावनेत्यस्य तारायं तत्र प्रमाणं च टिप्पण्या- (३) धीमहास्यामियामजिन्महाराजानः धीमुदाधिनीलेखः । म पयेत्या दर्शनमात्रेणेति, 'जगन्मङ्गल मितिशोक समाधौ देवकी माययिन्या तत्र भगवन्त स्पापिनामिन्युक्तं नया च दर्शनमात्रेणत्यस्य मानमत्यक्षमात्रेणेत्यर्थः, स्थित्पर्य मिति, इदं चतुष्टयमुस्सा आतुषु वाक्येषु ममार नेपं, अन्यनि, जीमवेशनार्यमित्ययः, मोराधिक गति, 'मोकामयने न्यासकाममदिन पवेत्यर्थः, कामिनिविष्ट इति, जगननाथ तसकाराभिनिविष्ट भता इटः, मायः गया इति, 'भान'पोक्त ठोक्दापमिद इत्ययः, इन्ट एवति, भानिमाविक - - " ·अ. ३. श्लो. १५.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकान्याख्यादिभिर्विभूषिता । यथेमेविकृता भावास्तथी ते विकृतैः सह । नानावीर्याः पृथग्भूता विराजं जनयन्ति हि ।। १५ ।। स्नेहवेपसाधारणभावानामपि मभुविषयकाणां लीलास्थजनेषु दर्शनाद सृप्यन्तरन्यायेन तेपामेवात्र सत्यादिरूपत्वमित्याशयेन त्रिगुणात्मकत्वोक्तिपा, अत्रिगुणात्मकमिति वा, यद्वाग्रे पूर्व त्रिगुणात्मकं जगत् सृष्ट्वा तदनु तदनन्तरमुक्तरूपया स्वप्रकृत्येदं लीलात्मकं जगत् स त्यो पूर्ववत , अन्यथा वामत्ययेनैव पूर्वभावित्वप्राप्त्यार्थादेवाप्रवेशानन्तर्यमपि लभ्यत एवेति तदन्वितिपद व्ययं स्यात, यद्वा सृष्ट्यनन्तरं यस्तत्र प्रवेशस्तस्यानुभवेश इति रूढनाम ज्ञेयं, तथा सति नोक्तदोपः, अत एव श्रुतिरपि "तत् सृष्ट्वा तदेवानुपाविश"दित्युक्तवती, अन्यथान्वित्युपसर्गवैयध्यै स्याव॥१४॥ उक्तरीत्या दूपणान्तरमप्याशङ्कय पुनः परिहरति द्वाभ्यां यथेमे विकृता भावा इति । नन्वस्मिन् रूपे प्राकृतेप्वियं पृथिव्यादीनि भूतानि प्रतीयन्ते, ततः कथमानन्दमय इति चेत् तत्राह यथेमेस्मिन् रूपे विद्यमाना अविकृता भावा . आधिदैविकानि चतुर्विंशतितत्वानि (२) श्रीपुरुषोत्तमवरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनी टिप्पण्योः प्रकाशः । माहुराधिदैविकत्यादि, सुपोधिन्यामपेक्ष्यत इति, साक्षित्वप्रकाशननियमनाद्यर्थमपेक्ष्यते, न तु स्वार्थ- सुष्टाविति, सार्थसृष्टी कारणतया विद्यमानेनैव रूपेणान्तर्यामिकार्यस्य जीयकार्यस्य च करणानापेक्ष्यते, ननु "तमद्भुत"मित्यत्र लीलोपयोगिप्रपञ्चस्य ब्रह्मात्मकत्वमभिप्रेतमित्युक्तमिह तु त्रिगुणात्मकत्वमुच्यत इति कथमविरोध इत्यत आहुर्यथेत्यादि ज्ञेयेत्यन्तं, मायासाम्यस्य दौर्बल्यमभिप्रेत्य पक्षान्तरमाहु- रत्रिगुणात्मकमिति वेति, अकारप्रक्षेपमनहीकृत्य पक्षान्तरद्वयमाहुर्यदेल्यारभ्योक्तरीत्येन्तम् ॥१४॥ यथेमे इत्यत्र सुयोधिन्या प्रतीयन्त इति, शरीररूपेण पृथ्वी मुखे मुख्या आपः कान्तिरूपं तेजः सर्वत्र प्राणरूपो वायु सिकार्या छिद्रेष्ववकाशरूपेणाकाश इत्येवं प्रलीयन्ते, तबाहेति, वारश्यामाशङ्कायां स्वरूपे प्रतीयमानानां तेषां दृष्टान्तमुखेन नित्यत्वं चाविकृतत्वं चाहेत्यर्थः, दृष्टान्तं व्युत्पादयन्तो मूले यथे- त्यस्य विराजं जनयन्ति हीतिचतुर्थपादेनान्वय इत्यभिप्रेत्य व्याकुर्वन्ति यथेत्यादि, प्रतिपादिता- (३) श्रीमद्गोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुवोधिनीलेखः । इन्द्रे भगवबाहुरूपस्याधिदैविकस्य प्रवेश इत्यर्थः, अत्र प्रवेशमात्रं साधारणधर्म न तु योगवलादित्य- स्येन्द्रेप्यन्वयः, यथा तत्र प्रवेशस्तथात्र योगवलादपि सम्भवतीत्यर्थः, प्रवेशधर्म इति, प्रवेशकृतो धर्मो यहिर्निर्गमनं जननमित्यर्थः, यद्वा मृप्ट्यनन्तरमिति, एतद्दपणसमाधानमेवं वा कर्तव्यमित्यर्थः, तथा च पूर्वोक्तैकमृष्टिपक्ष एव दूषणसमाधानपूर्वकमनेन स्थापित इति ज्ञेयम् ॥ १४ ॥ यथेमे इत्यत्राचिकृता एव भाषा भावत्वेन सदृशैविकृतैः भावैः सहमूला विराज जनयन्ती- स्यन्ययः, रूपरसादीति, पूर्वमादिपदेन गन्धादयः, अग्र आदिपदेन क्रियादयः, 'विनापि सहपदं सहाथै तृतीये'तिव्यवस्थापितत्वादव सहपदप्रयोग विनापि विकृतैरितितृत्तीयया सहार्यलाभेपि सहपदप्रयोगा- दन्योन्यमपि सहभावो ..विवक्षित इत्याशयेनाहुः सर्वे संहत्येति, तथा च मूलम्थसहपदस्थार्थोयं, (४) श्रीमद्दीक्षितलालुभयोजिता श्रीसुबोधिनीयोजना। यथेमे विकृता भाया इत्यस्य विघृतावाधिदैविकचतुर्विंशतितत्त्वानीत्यादि, अयमर्थः, अस्मिश्चतुर्भुजदेहे पृथिव्यादीनि यानि प्रतीयन्ते तान्याधिदैविकान्याधिदैविकानामतिरोहितानन्दांशत्वे. १. तथैव विकतः सहेतिपाठः श्रीप्रकाशकारामिप्रायेण ।

·, श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी । [जन्मप्रकरणे "चक्षुषश्चक्षुःश्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मन" इत्यादिश्रुतिप्रतिपादितानि तत्तका तत्र तत्र स्थितानि, विकृतस्तथैव चतुर्विंशतितच्चैः प्राकृतैः सह नानावीर्या रूपरसादिज्ञापनादिसमर्था अन्योन्यम- मिलिता भिन्नान्येव कार्याणि कर्तुमेकस्मिन्नेव कार्ये सर्वे संहत्य विराजं ब्रह्माण्डविग्रह स्वराड्देह जनयन्ति, युक्तश्चायमर्थ आधिदैविकव्यतिरेकेणाधिभौतिकात् केवलात् कार्य न सम्भवतीति, तथा प्रकृतेपि सर्वोशो भगवानिति तान्याधिदैविकानीह प्रतीयन्त इति न कोपि दोपः ॥१५॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । नीति, उपलक्षणविधया प्रतिपादितानि, तत्रतंत्रेति, तेपुतेष्विन्द्रियेष्विव तेषु तत्त्वेषु, तथैवेति, तादृशै- रविकृतसदृशैः, अयं मूलस्थस्य तथा त इत्यस्य विवरणं, त इति, वक्ष्यमाणा ये विकृताः, वस्तुतस्तु तथैव विकृतैः सहेतिपाठो भाति, 'सहेत्यन्तस्यैकस्मि' नित्यनिमग्रन्थेनान्वयः, नानावीर्या इत्यादिकं तु विकृताविकृतयोः साधर्म्यबोधनार्थ,शेष स्फुटं, तथा सत्येवं योजना,इमे अविकृता भावानानाची: पृथग्भूतास्तथा तादृशास्ते वक्ष्यमाणाविकृता भावाः, तथैवेति वा पाठः, विकृतैः सह यथा विराज जनयन्ति ही ति बोध्यं, एवं दृष्टान्तं व्याख्याय दार्टीन्तिके योजयन्ति तथा प्रकृतेपीत्यादि, तानीति, विराड्जनकान्यविकृतानि तत्त्वानि, न कोपि दोष इति, पृथिव्यादिभूतदर्शनकृतो यः स्वरूपेनित्यत्व- विकृतत्वादिप्रतीतिरूपो दोपः सोपि नेत्यर्थः, न च विकृतस्तथैवेत्यादिना चतुर्विंशतितत्वानां विकृतत्वप्राकृतत्यकथनं कथं सङ्गच्छते प्रकृतितच्चे विकृतत्वप्राकृतत्वयोः सांख्यैः पौराणिकैश्चानङ्गी- कारादिति वाच्य, एकादशस्कन्धे द्वाविंशाध्याये 'प्रकृतिः पुरुषश्चेतिविकल्पः पुरुपर्पम एप वैकारिकः सों गुणव्यतिकरात्मक' इत्यादिना प्रकृतिपुरुपयोरपि विकल्पत्ववैकारिकत्वगुणव्यतिकरात्मकत्वानां भगवतैवाङ्गीकारात, सिद्धान्तस्य च भगवन्मतीयत्वाद् ब्रह्मवादे ब्रह्मातिरिक्तस्य सर्वस्यापि विकारखाद् 'यावद्विकारं तु विभागो लोकव'दिति सूत्रोक्तन्यायस्य प्रकृतत्त्वेप्यङ्गीकारे वाधकाभावाचेति ॥ १५ ॥ (३) श्रीमद्गोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः। प्राकृतैः सहेतिसहपदेन तु तृतीयाया अर्थ उक्त इति ज्ञेयं, ब्रह्माण्डविग्रहमिति, ब्रह्माण्डरूपो यो विग्रहस्तद्रपमित्यर्थः, स्वराइदेहमिति, विराजन्तर्गतस्य स्वराजो देहमित्यर्थः, सर्वोश इति, अत्र सवांशयुक्तो भगवानित्यंशसम्बन्धिन एते भावाः प्रतीयन्त इत्यर्थः, अंशानां सत्त्वव्यवहितत्वात् , सत्वनिष्ठा विराड्देहजनकाः कारणभूता भावास्तत्र प्रतीयन्ते, पुरुषोत्तमस्य त्वानन्दमयत्वात् तत्र शिरादयः प्रियादि- रूपा एव न हि ते कारणमूताः, 'कारणत्वं न चैवास्ति चिदानन्दांशयोः स्वत' इति सिद्धान्तात् , अतः मुष्मूक्तं सर्वाशयुक्तत्वादेतत्प्रतीतिरिति, तया चेदं समाधानमंशसभावमभिप्रेत्य केवलपुरुषोचमाख्य तु वस्त्येव तादृशमिति तत्र न शङ्का काचिदितिभावः ॥ १५ ॥ (४)श्नीमद्दीक्षितलालुभट्टयोजिता श्रीसुबोधिनीयोजना। नायिकृतत्वमतो नास्मिन् रूपे कोपि प्राकृतांश इतिभावः, ननु चतुर्भुजस्यास्य साक्षात्पुरुषोत्तमले नात्राधिदैविक्तवानामपि विग्रहपातिवं न वक्तुमुचितं केवलानन्दमयलादाधिदैविकतत्त्वाना तु भगवद्धर्मात्मकविशुद्धसत्यरूपत्वेन पूर्णरूपेनंगीकारादित्याक्य समाधिमाहुः प्रकृते सर्वांशो भग- यानित्यनेन, अयमः कृष्णस्तु भगवान् स्वय'मितिवाक्यादस्यावतारित्वेन सर्वेपामंशानामा विद्यमानत्वं, अंशानां तु भगवद्धर्मात्मकविशुद्धसत्त्वरूपविग्रहत्वेन तत्राधिदैविक्तत्वानां सत्वं प्रमाणसिद्धमित्यशिनि कृष्ण ताकृतत्त्वानां प्रतीतो न कोपि दोपः, नैतावता चतुर्भुजरूपस्यानन्दमयत्वं हीयत इतिभावः ॥१५॥ , ·४१ " अ. ३. १६.1 प्रोटिप्पगीप्रकाशलेखयोजनाकारिकान्यात्यादिभिर्विभूषिता । सन्निपत्य समुत्पाद्य दृश्यन्तेनुगता इव ॥ प्रागेव विद्यमानत्वान्न तेपामिह सम्भवः ॥ १६ ॥ ननु सवर्मादयोपि प्रतीयन्ते लोमदन्तनखानि च ततः कथमानन्दमय इति चैव तबाह सन्निपत्येति । सन्निपत्य मिलिता सम्पगुत्पायेतिपूर्वानुवादः कार्यपि कारणेविवापिदैनिक रुपं वर्तत इतिज्ञापनार्यः, अनुगता इय दृश्यन्ते पुनः कार्ये वचमादिरूपेणपृथिवीसमष्टौ तत्तद्रूपावा, सर्वत्र (२) थीपुरुषोत्तमवरणप्रणीतः धीमुदोधिनीटिप्पण्या:प्रकाशः। अग्रिमे ततः कथमिति, कारणरूपेण पृथिव्यादिप्रतीतौ भवतु समाधानं न तु कार्यरूपेणापि प्रतीतौ कार्यस्य जन्यत्वादतः कथम् ? तबाहेति, तादृश्यामाशङ्कायां.वगाधात्मककार्यरूपेणापि प्रतीय- मानस्य दृष्टान्तमुखेन नित्यत्वमविकृतलं चाहेत्ययः, मिलित्वेति, पूर्व 'विकृतैः सहे'त्युक्तं स सहमावो निमितनूतानामिवापि सम्मवतीति तव्युदासाथ दुग्धजलादिवदुपादानत्वेन मिश्रीभूप, पूर्वानुवाद इति जनयन्तीत्यस्यानुवादः, वर्तन इति, 'तदमिध्यानादेव तु तैलिङ्गात् स' इतिन्यायेन वर्ततेन्यया कार्यजन्य कार्यान्तरं न स्यात्, अनुगताइवेति, पटे तन्तब इव,समष्टाविति, ब्रह्माण्डे, अन्यदपीति, (३) श्रीमद्गोस्वामियल्लमजिन्महाराजकृतः श्रीसुयोधिनीलेखः । सन्निपत्येत्यत्र पूर्वानुवाद् इति, संहननस्य विराजुत्पादनस्य च पूर्वलोकोक्तस्यानुवाद इत्ययः, कारणेप्विवेति, अंशावतारेष्विवेत्यर्थः, परमत्राधिदैविकमेव रूपं न त्याधिमौतिक कार्य तूमयविधमपीतिविशेषः, अनुगता इवेति, अग्रिमव्याख्यानानुरोधाद् यतो दृश्यन्तेतोनुगता इव सन्तीत्यन्वयः, पूर्वोक्ता अविकृता भावाः पूर्व विराजितत्त्वरूपेण दृष्टाः पुनः कार्य व्यष्टौ तत्वकार्य- स्वचादिरूपेग दृश्यन्तेतः कार्येनुगवा इव सन्तीत्यर्थः, अनुगतलं विशदयन्ति पृथियोति, समष्टौ सबातरूपेस्मदादिदैहे कारणभूताधिदैविकी पृथिव्यनुगतेय, सर्वसङ्ग्रहार्थमाहुस्नत्तद्रूपा वेति, (४) श्रीमद्दीक्षितलालुमट्टयोजिता श्रीसुपोधिनीयोजना । सन्निपत्येस्य विवृतौ कार्यपि कारणेपियवेति, यया कारणान्याधिदैविकचतुर्विंशतितत्वानि 'यथेमेविकृता भावा' इत्यत्र विकारराहित्येनोक्तानि तथैव कार्येष्वपि वक्रमादिष्याधिदैविकत्व- मत आधिदैविकानि कार्याणि खक्चर्मादीनि चतुर्भुजपे प्रतीयन्ते, आधिदैविकानामतिरोहित- चिदानन्दत्वात् तेषां सत्तया न कोपि दोषः, अंशिनि कृष्णेशानां सत्तयांशगतान्याधिदैविककार्य- रूपत्वगादीनि प्रतीयन्तेशी चतुर्भुजरूपस्तु केवलमानन्दमय एव, तत्र नाधिदैविकतत्त्वानामाधिदैविक- वगादीनां वा विग्रहपटकत्वमिति बोध्यं, अत एव ' इयानसावीश्वरविग्रहस्य यः 'सनिवेशः कथितो भया तइत्यस्य विवृता 'वसौ प्राक्तनरूपो विन्यास इयानेतावानानन्दमयस्य वन्य' इत्युक्तं, अतश्चतु- भुंवरूपं तु केवलमानन्दमयमेव, ज्ञापनार्थ इति, सन्निपत्येत्यादिना पूर्वलोकोक्तप्रकारानुवादे कृते तान्येवाधिदैविक्ानि ' चतुर्विंशतितत्वानि भौतिकैविकृतैश्चतुर्विंशतितत्वैर्विराजमुखायाधिदैविककार्येनु- गतान्यत - आधिदैविकतत्त्वानुगतानि कार्याण्यप्याधिदैविकान्यनुवादं विना पूर्वोक्तस्मारणाभावे न दृश्यन्तेनुगता इवेत्येतावन्मात्रकथने 'भौतिकानामनुगतलं सम्भाव्येतात आधिदैविक्प्रसक्त्यर्थ- १ 'आकाशाद् वायुरित्याधुत्पत्तिस्तदा ब्रह्मण एव उदात्मकत्वात् स ईश्वर एवं कर्ता, तत्र हेतुस्तल्लिङ्गात् सर्वकर्तृत्वस्य ब्रझलिङ्गत्वात् । - " ६ ·४२ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुयोधिनी । अन्मप्रकरणे रुधिरादिरूपं जलमैवमन्यदपि, तहि दर्शनप्रामाण्यादनुगता इव भवन्त्वितिचेत् तत्राइ प्रागेब कारणत्वेनेह विद्यमानत्वात् पुनस्तेपामिहोत्पत्तिर्न सम्भवति, कारणानां विलक्षणत्वात् , साक्षाद- प्रवेशस्तु प्रतीत्यैव वाधितः, यथाधिदैविकानि कारणरूपाण्येवं दन्तादीन्यप्याधिदैविकानीति पूर्ववत् तेपामप्यत्र प्रतीतौ न कोपि विरोधः ॥ १६ ॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। तेजोवायुयोमापि, तथा चानुगतत्वात् कार्ये कारणभूतानां तत्वानां सत्ता दृष्टान्तेनोपपादिता, अतः परं तेषां तत्त्वानां बीजाकुरवत् केल्सप्रसक्तिवारणायावतारयन्ति तहीत्यादि, भवन्त्विति, कार्यमात्ररूपा भवन्तु, समाधि व्याकुर्वन्ति प्रागित्यादि, इहेति, वरूपे ब्रह्माण्डोपरि च, इहोत्पत्सिरिति, कार्य पुनरुत्पत्तिः, विलक्षणत्वादिति, कृत्सप्रसक्तिवारणार्थ कार्यानवयवतयातिरिक्ततेन विद्यमानत्वात् , मनु तत्रानुगमो धोजाङ्करन्यायेनास्तु 'जातेहरे कथमिहोपलभेत वीज मिति सप्तमस्कन्धे प्रहादवाक्या- चेति चेत् तबाहुः साक्षादित्यादि, तथा च स्वगादीनां वीजाकुरन्यायकप्रवेशस्तु मातापित्रोः शरीरे तेषां विद्यमानत्वप्रतीत्यैव वाधित इत्यर्थः, एवमाधिदैविकानां कारणभूतानां तत्त्वानां व्यतिरेकं दृष्टान्तेन साधयित्वा फलितमाहुर्यथेत्यादि, न कोपि विरोध इति, शास्त्रसिद्धत्वात् तद्विसंवादिप्रतीतकृतो विरोधो- किश्चित्करत्वान्नेत्यर्थः ॥१६॥ (३) श्रीमद्गोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः । पटादी सर्वत्र तत्कारणरूपाधिदैविकी पृथिव्यनुगतेव समष्टौ जलं रुधिरस्वेदादिरूपं हिमकरकादौ च तत्कारणरूपमनुगतमिवेत्यर्थः, अन्यदपीति, तत्त्वान्तरमपीत्यर्थः, तीति, एतस्यैव विवरणं दर्शनेति, अत्रापीतिशेपः, कार्य कारणगुणानां दर्शनभामाण्यात् कारणगता गुणाः कार्येनुगता इव सन्तीति चेटुच्यते तर्धत्र स्वरूपेपि कार्यधर्माणां दर्शनादत्रापि कार्यधर्मा अनुगता इव भवन्त्वित्यर्थः, पुनस्तेपामिति, एकवार कार्येपूत्पन्नानां पुनः कारण उत्पत्तिनेत्यर्थः, विलक्षणत्वादिति, कार्य- विलक्षणलादित्यर्थः, कारणधर्माः कार्येषु गता इव मवन्ति ततः कार्यसम्बन्धिनो भूत्वा पुनः कारणेनुगता इव न भवन्तीदमेव कार्यकारणयो_लक्षण्यमितिभावः, कार्येपि कारणासाधारणधर्मा नानुगच्छन्ति किन्तु केचन साधारणधर्मा अनुगता भवन्तीतीवपदप्रयोगः, कार्येषु धर्मा अपि साधारणाः कार्य- रूपेणोत्सद्यन्तेतस्तत्रानुगताः कारणे तूपत्तिर्न सम्भवत्यतोदर्शनेपि कार्यधर्मा अनुगता इव न सन्तीत्यर्यः, (६) श्रीमहीक्षितलालुभट्टयोजिता श्रीमुोधिनीयोजना। मनुवाद इत्यर्थः, त्वक्चर्मादिरूपेण पृथिवीति, आधिदैविकत्वक्चर्मादिरूपेणाधिदैविक- पृथिव्यनुगतात आधिदैविकास्त्वगादयोत्र प्रतीयन्त इत्यर्थः, एवं भगवत्स्वरूपविमर्शरीत्या आधि- देविककारणकार्ये निरूप्य लोकप्रसिद्धव्याख्यारीत्या लापयन्ति समष्टावित्यारमान्यदपीत्यन्तेन, अस्मिन् पक्षे भौतिका भावा भौतिकतत्त्वानि विराजमुताय समष्टी तत्तद्रपाः कार्यरूपा अनुगता इति लोकद्धयाओं योद्धन्यः, तत्र दृष्यन्तो रुधिरादिरूपं जलमिति, अविदिशन्त्येवमिति, अनु गता इवेति, कार्यरूपेण अनुगता उत्पन्ना भवेयुरितिपूर्वपक्षाशयः, तत्र समादधते प्रागेवेत्यारम्य न सम्भवतीत्यन्तेन, तया च कारणत्वेन प्रकटसचिदानन्दरूपेणालौकिकमावेनाधिदैविकतत्वानामिह १ साफल्येन सर्व मापनेन्यपः । २ विराटस्वरूपे । " .

·अ... श्लो. १७.] ऑटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूपिता । एवं भवान बुद्ध्यनुमेयलक्षणे धैर्गुणैः सन्नपि तद्गुणाग्रहः ।। अनावृतत्वाद् बहिरन्तरं न ते सर्वस्य सर्वात्मन आत्मवस्तुनः ॥१७॥ एवं दृष्टान्तद्वयमुपपाद्य तेपामाधिदैविकानां भगवतो भेदो भविष्यतीति तन्निराकरणार्य दाष्टान्तिके तिदिशत्येवं भवानिति । एवंरूपो भवानेवेत्यर्थः, अन्यथा मूलस्यातादृशत्वे कार्य तादृशं न कदापि भवेदिति पुन- ईपणान्तरमाशय परिहरति बुद्ध्यनुमेयेति, ननु भगवान् दृश्यः कथमन्पया सर्वमुक्तिश्च स्यात् ? (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। अग्रिममवतारयन्त्येवमित्यादि, अतिदेशे युक्तिमाहुरन्यथेत्यादि, तथा च 'व्यावहारिका प्रपञ्चः स्वसत्तोत्कृष्टसत्ताकप्रपञ्चपूर्वको मायिकप्रपञ्चत्वादन्द्रजालिकप्रपञ्चव दितिन्यायेन पारमार्थिक- प्रपञ्चसिद्धी पथात् तत्स्वरूपे विचार्यमाणे 'यदेकमव्यक्तमनन्तरूपमिति 'यदक्षरे परमे प्रजा' इत्यादि- जातीयकश्रुतिभिर्वितीयस्कन्धीयचतुःश्लोक्युक्तप्रकारेण च ब्रह्मरूपत्वं पर्यवस्यति, एवं ब्रह्मणः सकारत्ये सर्वात्मकले च. सिद्धे नाद्वैतश्रुतिविरोधः, अविद्यादिवदमेदस्यापि भेदविरुद्धसम्पद्रपत्वादिति, इदं चादृश्यत्वादिगुणकाधिकरणादवगन्तव्यं, बुद्ध्यनुमेयेत्या दूषणान्तरं व्युतादयन्ति नन्वित्यादि, (३) श्रीमदोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुयोधिनीलेखः । तथा च 'तत् सृष्ट्वे'तिप्रकारेण यया कारणधर्मा कार्येनुगतास्तथा कार्यधर्माः कारणेनुगता नेत्युक्तं, तर्हि 'तदेवानु प्राविश दितिप्रकारेण कार्यधर्माः कारणे प्रविशन्तामित्यत आहुः साक्षात्प्रवेशस्त्विति, धर्माः कार्ये कार्य स्वसमष्टी विराजि स च स्वकारणभूततत्त्वेषु तानि भगवतीत्येवम्परम्परया प्रवेशः सम्भवति साक्षादेवानुप्रवेशलक्षणः प्रवेशस्तु कार्यधर्मागां तावत्सामर्थ्याभावात् प्रत्येतुमेव न.. शक्यतेतो बाधित इत्यर्थः, शोद्धयार्थमुपसंहरन्ति यथेति, अत्र तत्त्वरूपाश्चक्षुरादयः प्रवीयन्ते त आधिदैविका एवेति पूर्वलोकार्थः, तत्त्वकार्यरूपास्त्वगादयः प्रतीयन्त त आधिदैविका एवेति द्वितीयश्लोकार्यः, विराजुत्पत्तेः पूर्वावस्या द्वितीयलोक उक्तातस्तत्र कार्यमूता उक्ता इतिभावः ॥ १६ ॥ एवं भवानित्यस्यामास एवमिति, एत एव विराज जनयन्तीतिकयनेन विराजीवाप्रापि तत्वानि प्रतीयन्ते परं त्वाधिदैविकानीति पूर्वलोक उपपादितं कार्येनुगता इव, अत्र तु दृश्यमानत्वेपि कार्यगतानां सम्भवो नेतिक्यनेन तत्त्वकार्याणि त्वगादीनि कार्य इवात्रापि प्रतीयन्ते परं साधिदैविकानीति द्वितीयश्लोक उपपादितं, तथा चोपपायाधिदैविकत्वोधनार्थमितिशेषः, तासर्यवशादयमयों लब्ध (४) श्रीमदीक्षितलालुमट्टयोजिता श्रीसुबोधिनीयोजना। रूपे विधमानतात् पुनस्तेषां वगादिस्पेणोपतिनास्त्यपि वाधिदैविकतत्वान्येवावतारखत लगादिशब्दवान्यं रुपान्तरं गृहीत्सा तिष्ठन्तीति न तत्कार्यवमाधिदैविकत्वगादीनामपि तु रूपान्तरसमतो नित्यान्येव वगादीनीति कार्यत्वं तत्र भाक्तमितिभावः, अत एव अनुगता हवेतीय- पदं, अत एव न लेपामिह सम्भव इत्यनेनाधिदैविककारणानां लगादिरूपेोलातिनिंगना, तत्र हेतुमाहुः कारणानां विलक्षणत्यादिति, आधिदैविककार्यलगादिनिरूपिनकारणानामापिदैविक- तत्वानामित्यर्यः, विलक्षणत्यादिति, भौतिक्तत्वेभ्यो विलक्षणत्वादित्ययः, अयं मावः, भांतिकानां तत्त्वानां लौकिककार्येष्वनुगतत्त्वं तत्तद्रणोत्पतिराधिदैविक्तत्त्वानां साधिदैविककार्यम्पंग नोत्पत्तिगधि- दैविककार्याण्याधिदैविककारपानामवतारपदंशरूपानीति झेयम् ॥ १६ ॥ .

·, . श्रीमद्भागवतदशमस्कन्थसुबोधिनी । [अन्मप्रकरणे वाह्यत्वेन भिन्नत्वेन च कयं मतीयते ? न हि भगवान् बाह्य एव भिन्न एव, तस्माद् भिन्नत्वेन वायत्वेन पपेन च पतीयमानत्वाद् दोपत्रयसद्भावामानन्दमयो भगवानिति चेत् तत्राह युद्ध्यानुमेयं लक्षणं यंपा तादृशरिन्द्रियग्राहगुण रूपादिभिः सह तत्र विद्यमानो भवान् गृह्यमाणोपीन्द्रियसम्बन्धयुक्तोपि सन्नपि तद्गणैरिन्द्रियसामर्थन ग्रहो यस्य, यद्यपि भगवानिन्द्रियेषु विपयेष्वपि वर्तते तथापि नेपा-- मिन्द्रियाणां न भगवद्दणसामथ्र्य, न वाधिदैविकानामन्याथ निविष्टानां, ग्राह्यस्वरूपलाच न ग्राहकत्व, न वा विषयाणां स्वादिविकैः सह ग्राहकसम्बन्धः, अतः सर्वत्र विद्यमानोपि रूपभूनोपि रूपे (२) श्रीपुरुरोत्तमचरणमणीतः श्रीमुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । अन्यथेति, साधनं विनैव दृश्यावे, सर्वमुक्तिश्चेति, चकारेग सर्वामायकृतो लीलाया . अभावः ममुचीपते, हीति, श्रुतिविरोधरूपाखेतोः, तबाहेति, तादृश्यामाशङ्कायामिन्द्रियसामर्थेनाग्राह्यत्यादिक- माहेत्यर्थः, तदुपपादयितुं व्याकुर्वन्ति बुद्ध्येयादि, युद्ध्येति, उपलब्ध्या, लक्षणमिति, ज्ञानकरणत्वं, सामथ्र्यमिति, दर्शनाभावेनैव तथानिश्चयादित्यर्थः, ननु मास्तु लौकिकेन्द्रियग्राह्यत्वं तथाप्याधिदैविक- न्द्रियाणां भगवद्विभूतिरूपत्वाद् भगवतस्तद्वाह्यत्वं खण्डवारितमित्यत आहर्न बेत्यादि, अन्यार्थमिति, लौकिकेन्द्रियेषु सामाधानार्थ, तया च यया दहरविद्यायां नाडीरुपकम्या " मुष्मादादित्यात् प्रतायन्त" इत्यादिनोक्तो नाडीसूर्यरश्मिसम्बन्धो देहान्निष्कमणसमये जीवस्य मार्गप्रकाशनमात्रं करोति न तु कार्यान्तरं तद्वदित्ययः, ननु सामर्थ्याधानवद् ग्राहकलमप्यङ्गीकार्यमिति चेत् तत्राहुग्रीहोत्यादि, इन्द्रियैर्य ग्राह्यं स्पादि तस्वरूपत्वादित्यर्थः, इदं च द्वितीयस्कन्धे प्रथमाध्याये "प्राणं च गन्ध" इत्यादी सप्टे, ननु तथापि तेषां देवरूपत्वेन सत्त्वप्रधानत्वाद् भगवद्रहणसामर्थ्य कल्प्यमिति चेत् तन्नाहुन वेत्यादि, विषयाणां सम्बन्धी यः सन्निकर्षः संयोगरूषः स स्वाधिदैविकैः सह न किन्वाधाराधेय- मावरूपः स्वरूपसम्बन्धः, तस्मिंश्च ग्राहकसम्बन्धलं न क्वचित् सिद्धमतो न कल्पयितुं शक्य इत्यर्थः, मिद्धमाहुरत इत्यादि, यत आधिदैविकानामन्यात्वग्राह्यस्वरूपत्वाभ्यां न ग्राहकत्व- माध्यात्मिकानां तु सन्निकर्मराहित्यान्न तयात्वमतो न ग्राह्यस इत्ययः, ननु मास्तु विषयप्रत्यक्षे भगवद्हः सनिकपीद्यमानादिन्द्रियाधिदैविकरूपाणि विन्द्रियमव्यवर्तीन्येव तथा चेन्द्रियं स्वस्वरूपं गृहत् (३) श्रीमहोस्वामियलमजिन्महाराजकृतः श्रीसुयोधितीलेखः । इत्युपपायेत्युक्तं, अत्र ते सन्तीत्याघाराधेयमावले भेद आयाति तन्निराकरणार्थमतिदिशति यथा दृष्टान्ते प्रतीयन्त तयात्रापि प्रतीयन्ते परमत्र स्वरूपमेव तत्तपेण जातमितिविशेषोस्तीति वदतीत्यर्थः, अयं पदस्यामास उक्तो वाक्यस्यामासस्तु पुनर्दयणान्तरमित्यनेन वक्ष्यत इति नेयं, स्वरूपस्य तावद्रप- भवने प्रयोजनमाहुरन्ययति, एतस्यैव विवरणं मूलस्पेति, नन्विति, भगवांश्चेद् दृश्यः कथम् । कथमित्यस्याग्रेप्यन्त्रयः, अन्यथेति, दृदयलाभावे सर्वमुक्तिश्च कथं स्पादित्ययः, तया च मगवत्वे हृदयसे वाषकमितिनात्पर्य, पापकद्वयमन्यदप्याहुर्वाह्यत्येनति, भगवत्त इतिशेपः, बुयानुः मेयमिति, 'रूपग्राहकमिन्द्रियं चक्षु रित्यादीनि लक्षणानि युद्ध्या विचारेणानुमेयानि न तु घटस्य जलग्राहकत्वमित्र प्रत्यक्षत उपलभ्यन्त इत्ययः, इन्द्रियग्रहणेप्याधिदैविकः सूर्यादिमिरेव ग्रहण मालित्याशस्यपाहुन याधिदैथिकानामिति, आधिदविका अन्याय विषयग्राइणार्य निविष्ठा मता 'न मामयीमिति पूर्वेणान्वयः, नया चासामध्यान् न माहकत्वमितिमावः, हलन्तरमाहुयेति, नाघवेन मुम्मायो मगवांस्तत्स्वरुपा आधिदैविय मन्ति, अतो भगवद्ग्राहकत्वमाविदेविकानों में, - ·94 म. ३ श्लो. १७.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूपिता। गृह्यमाणेन गृह्यसे, इन्द्रियाणां मत्यक्षता तु नास्ति, आत्माग्राहकत्वात्, अतो 'रूपोपलब्धिः करणसाच्या क्रियांला छिदिक्रिया'दित्यनुमानेन सामान्यतः करणे सिद्ध नेत्रगोलकान्वयव्यतिरेकानुविधानाच चक्षुरेव करणमित्यध्यवसीयते, एवं रसोपलब्धिर्गन्धोपलब्धिरित्यादि, अनेन 'प्रत्यक्षत्व एव प्राकृतत्व- ममत्यक्षतेमाकृतत्व मिति निरस्तं, न ह्यमत्यक्षाणीन्द्रियाण्यप्राकृतानि भवन्ति, अतो भगवतः प्रत्यक्षत्येपि प्राकृतत्वमपाकृतत्वं वा न सेत्स्यतीति युक्तिरमयोजिका, ननु व्यापकव्यभिचारों न दोपायेति चेद् यत् प्रत्यक्षं तत् । माकृतमेवेति भगवतः प्रत्यक्षत्वात् प्राकृतत्वमेवेति चेत् तत्राह ग्रार्गुिणैरिति, सर्वत्रैव भगान वर्तते न सर्वत्र प्रत्यक्षः,रूपादिपु विद्यमानस्यास्यैव चक्षुपाऽग्रहणाद, कचिदपि प्रत्यक्षत्वमपि वाधकामितिचेत् तत्राह तद्गुणाग्रह इति, न हि चक्षुपः सामर्थ्येनेदानीमत्रापि भगवान् दृश्यते, किन्तु स्वेच्छयैव, अतः स्वेच्छया प्रतीतमिन्द्रियग्रहणदोषेण न दुष्टं भवति, 'पराश्चि खानि व्यतणत स्वयम्भूस्तस्माद पराङ् पश्यति नान्तरात्मन् कश्चिद् धीरः प्रत्यगात्मानमैतदात्तचक्षु- रमृतत्वमिच्छनितिश्रुतेः परायत्तचक्षुपो ग्राहकत्वं श्रूयते स्वभावतश्च निषेधः, न ह्युभयं विरुद्धं, तथा प्रकृतेषीन्द्रियसामर्थ्याददृश्यः स्वेच्छया तु दृश्य इत्यविरुद्धं, तस्माद् दृश्यत्वेनाब्रह्मत्वशङ्का परिहता, (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। तत्स्वरूपमपि गृह्णात्विति चेत् तत्राहुरिन्द्रियाणामित्यादि, आत्माग्राहकत्वादिति, स्वस्वरूपा- ग्राहकत्वात् ,तथा च तन्न स्वयं स्वग्राहकमतस्तत्सहभूतस्य भगवतोपि न ग्राहकमित्यर्थः,नन्विन्द्रियाणाम- प्रत्यक्षवं चेत् तहीन्द्रियसद्भावे कि मानमित्याकासायां नैयायिकादिप्रसिद्धमनुमानमेव मानत्वेनाहुरत इत्यादि, तथा चानुमानमेव तत्सद्भावे प्रमाणमित्यर्थः, एतेन मूलस्यं वुद्ध्यनुमेयलक्षणैरितिपदं व्याख्यातं ज्ञेयं, तेन सिद्धमाहुरनेनेत्यादि, युक्तिरप्रयोजिकेति, दृश्यस्य प्राकृतत्वकयनेदृश्यस्याप्राकृतत्वं 'यदङ्गीकृतं सा युक्तिरनुकूलतर्कशून्येत्यर्थः, एवमप्रत्यक्षत्वेनाप्राकृतत्वेन व्यासौ दूषितायां पुनरा- शान्तरमेवतारयन्ति नन्वित्यादि, प्रसिद्धानुमाने यथा व्यापकस्य वह्नयभिचारोन दोषाय तद्वदना प्राकृतोप्रत्यक्षत्वा'दित्यनुमानेप्यप्रत्यक्षत्रस्यव्यभिचारोन दोपाय,मया 'प्राकृतः प्रत्यक्षत्वा'- दित्यनुमानाङ्गीकारात्, तथा सति यत् प्रत्यक्षं तत् प्राकृतमेवे तिव्याप्तौ तु न दोपोतस्तथेत्यर्थः, समावि व्याकुर्वन्ति सर्वत्रेत्यादि, तथा च व्यतिरेकव्याप्त्याप्रत्यक्षत्वस्यापि सिद्धलौकिकरूपादि- सहमूतस्याप्यप्रत्यक्षत्वान्नानन्दमयत्वयाध इत्यर्थः, पुनराशकन्ते कचिदित्यादि, तत्राहेति, बाधक्युक्तेर- प्रयोजकत्वमाहेत्ययः, तद् व्युतादयन्ति न हीत्यादि, न दुष्टं भवतीति, 'प्राकृतः कचिप्रत्यक्षवा'- दित्यनुमानेपि हेतोरिन्द्रियसामर्थ्येनोपहितलं व्यभिचारित्वमप्रयोजकत्वं चेत्यतो नानेन हेतुना दर्शनं दुष्टं भवतीत्यर्थः, दोष व्युत्पादयितुं प्रमाणमाहुः पराञ्चीत्यादि, तथा च 'पराक्पदादिन्द्रियसामध्ये- नोपहितत्व"मैक्षादे"त्यनेन व्यभिचारः श्रुत्या प्रदर्श्यते तत एवाप्रयोजकत्वमपि सिध्यतीति श्रुतिरेवात्र मानमित्यर्थः, सिद्धमाहुस्तस्मादित्यादि, तस्मादिति, श्रुत्या प्रतिपक्षहेतौ दोषप्रदर्शनात, उचरा- (३) श्रीमगोस्वामिवल्लमजिन्महाराजकृतः श्रीसुवोधिनीलेखः । न हि स्वयं स्वेन गृह्यत इतिभावः, तथा चेन्द्रियेषु स्थितोप्याधिदैविकैर्न गृह्यत इत्यत्रेन्द्रियनिष्ठनाथ- स्वरूपत्वं हेतुरुक्तः, न या विषयाणामिति, स्वपदेनेन्द्रियाणि, तदाधिदैविकैः सह विषयाणां साक्षाद्वाहकत्वसम्बन्धो नास्ति किन्तु विषयाणामिन्द्रियैरिन्द्रियाणां च स्वाधिदैविकैः साक्षात्सम्यन्धामावा- दाधिदैविकैर्विषयस्थितस्याप्यग्रहणं, तथा चान्यार्थं निविष्टत्वेन सामर्थ्याभावाद् ग्राह्यस्वरूपत्वात् . , ·" ४६. श्रीमद्भागवत दशमस्कन्धसुबोधिनी । [जन्मप्रकरणे भिन्नत्वेन बाह्यस्वेन प्रतीतो समाधानमाहानावृतत्वादू पहिरन्तरं न त इति, पायाभ्यन्तरव्यवस्था- काशकृतेति पूर्वमेवालोचाम, तदपि भूतादीनामेव, भगवतो व्यवधायकं न किश्चिद, न हि गृहमध्यस्थितहमन्यस्माद् व्यवहितं भवति, न वा स्वस्य स्वयं व्यवधायक, व्यापको भगवानिति, ततः स्थूलकार्यस्यामावाद् भगवतोनावृतत्वं, एतदोस्पष्टीभविष्यत्पुलूखलवन्धने, अनावृतत्वादेव तव बाह्याभ्यन्तरव्यवहारो नास्ति, सम्पूर्ण तहागे तदुद्भवैश्छन्ने कचित् प्राकटये तावन्मात्रत्वं तद्- द्भवानां वावच्छेदकत्वं न सम्भवति तथा प्रकृतेपि व्यापकस्यैव तपैकदेशे प्रकटस्य न वायान्तरभेदः सम्भवति, प्रतीतिस्नुपपादितव, परिच्छिन्नत्वमप्यनेनैव परिहतं, अस्मिन्नर्थे शास्त्रीय हेतुत्रयमाए सर्वस्य सर्वात्मन आत्मवस्तुन इति, सचिदानन्दरूपो भगवान्, जगद्रूपो भगवान् सद्रूपः, चिद्रूपा जीवात्मानः, आनन्दरूपः स्वयं तेषां फलरूपः, अत्र व्यावर्तकत्र जगतो जीवानां फलस्य च न सम्भवति,त्रयाणामपि स्वरूपं भगवानेव, तदाह सर्वस्य सर्वरूपस्य सर्वेपामात्मरूपस्य सर्वात्मनां च वस्तुरूपस्य फलरूपस्य चात्मना न परिच्छेदः, नाप्यात्मनो महतः, अतो भगवदंशाना- मंशान्तरैभगवता वा परिच्छेदः सम्भवति न तु भगवतः केनापि प्रकारेण, तव्यतिरिक्तस्यान्यस्या- भावात् , आत्मनैवात्मपरिच्छेदपक्षो विवेचनीयः। एवं वैदिकप्रकारेण पञ्चात्मको भगवान् निर्दोषपूर्णगुणविग्रह एवायमिति निरूपितः ॥ १७ ॥ (२) श्रीपुष्योत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्याः प्रकाशः। मवतारयन्ति भिन्नत्वेनेत्यादि, वाहत्वपरिहारं व्याकुर्वन्ति बाह्येत्यादि, पूर्वमयोचामेति, तृतीयस्कन्धे कापिलेय आकाशलक्षणे 'वहिरन्तरमेव चे'त्यत्र, लदपीति, आकाशकृतं पाह्याभ्यन्तरत्वमपि, अन्यस्मा- दिति, द्रष्टुः, उपपादितवेति, भगवदिच्छयैवोपपादिता, तथा च नवाह्यत्वप्रतीतकृत आनन्दमयत्वबाध इत्यर्थः, एतेनैव भिन्नत्वकृतस्यापि परिहारमाहुः परीत्यादि, परिच्छिन्नवे हि भिन्नत, व्यापकत्वेन तस्मिन् परिहते मिन्नत्वमपि परिहतपायमेवेत्यर्थः,कथमित्याकालायां तत्र हेतुत्रयमवतार्य व्याकुर्वन्त्यस्मिन्नित्यादि विवेचनीय इत्यन्त, ब्यावर्तकत्वमिति, भेदकलं, अग्रे इति, उलूखलवन्धस्पले, तथा प परिटिन्नतया मिन्नत्वस्यापि स्वच्छया कृतत्वान्न तत्प्रतीत्याप्यानन्दमयत्ववाध इत्यर्थः, एवमेतैः श्लोक दोपपरिहारेण "विदितोसी"तिप्रतिज्ञा समर्थिता, उपसंहरन्त्येवमित्यादि, वैदिकप्रकारे यज्ञोसि- होत्रादिपश्चात्मकः, अत्र चमिनलनिराकरणे "सर्वस्य सर्वात्मन" इति विशेषणद्वयेन सर्वरूपत्व सर्वात्मकलप्रतिपादनात् “पञ्चात्मकः स भगवानि"नितिपश्चरावस्मृत्युक्तपश्चात्मकत्वस्याप्यर्थादेव सिद्धः श्लोकसङ्ख्या सूचिता, यज्ञात्मकताप्यर्थादेव सिद्धा, उत्तरकाण्डोक्तं साकारब्रह्मत्वं तु व्याख्यानेन ममर्थितमती वैदिकमकारेण तथा निरूपित इत्यर्थः ॥ १७ ॥ (३) श्रीमदोस्वामियल्लमजिन्महाराजगतः श्रीसुबोधिनीलेखः । साक्षासम्बन्धाभावाचाधिदैविकानां न ग्राहकत्वमित्यर्थः, आध्यात्मिकेन्द्रियाणां त्वसामर्थ्यमित्युक्तमेवेति- मायः, ननु सार्वदिकीय व्यवस्थाधुना तुस्वरूपं दृश्यत एव तया च दृश्यत्वात् प्राकृतत्वं सिध्येदेवेत्याशय प्रत्यक्षतप्राकृनत्यपाभिचार साधयितुं मूळे बुद्ध्यनुमेयलक्षणरितिपदोक्तमिन्द्रियाणामप्रत्यक्षत मापयन्तीन्द्रियाणामिति, निश्चपा) तु शब्द, तर हेतुरात्माग्राहकत्यादिति, न हि खं स्वेन गृह्यत इतिमावः, अत इति, अप्रत्यक्षवादेवाप्रकारकानुमानेनैव साधनीयमित्यर्थः ॥ १७ ॥ १ भरर पदको खनियामा प्रकाशकार वा उनलेव्यादि श्रीसुयोधिनीगढत्वेन न माह्यम् ।

·. १.३ श्लो. १८.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याल्यादिभिर्विभूपिता । “य आत्मनों दृश्यगुणेषु सन्निति व्यवस्यत्तेस्वव्यतिरेकतोबुधः ॥ विनानुवादं न च तन्मनीपितं सम्यग् यतस्त्यक्तमुपाददत पुमान ॥१८॥ तन्त्रप्रकारेण चतूरूपी निरूप्यते य आत्मन इत्यादिचतुर्भिः। तत्रतन्त्रे प्रथमो वासुदेवस्तत्र श्रीर्माया "यत् प्रवदन्ति माया"मितिवाक्यात, मोक्षप्रतिबन्धार्थ तया केवलया जगत् सूज्यते, तत्र चेत् सद्बुद्धिस्तदा प्राणी न मुच्यत इति तन्मतं वदन्नेव चतुर्मुर्तिभगवानवतीर्ण इति वासुदेवोयमन्तरेव वहिर्वा द्रष्टव्यः, उभययापि न तत्वसहितो द्रष्टव्यः केवलचिदानन्दरूपो द्रष्टव्य इति प्रथममाह, य आत्मन आत्मभूतस्य भगवतो दृश्येषु सङ्घात- रूपेवात्मनैवानुभूयमानेषनुभवातिरेकेण तेपां सचाभावाच् चतुर्विशतितचेष्वप्यात्मनो बन्धक गुणेषु यः सन्निति कमपि पदार्थ व्यवस्यति, अस्ति च तत्र सर्वत्रैव तद्रूपेण निविष्टः स सन्नेव भवति तत्सत्तयैव च तत्चान्यपि सत्त्वेन मतीयन्त इतिपरमार्थः, यदि स्वव्यतिरेकेणात्मन्यतिरेकेणाप्यात्म- सम्बन्धाभाव । आत्मव्यतिरिक्तस्य वा सचं यद्यङ्गीक्रियेत, तदाबुधः, न तस्य ज्ञानमस्ति, मायामोहित एव स इत्यर्थः, नन्वात्मसम्बन्धात् तस्य सत्त्वमुत्पद्यतामतः सत्मतीतौ न दोप इति चेत् (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुवोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । अग्रिम एवं वैदिके प्रकारे निरूपिते सति "यआत्मन" इतिवक्ष्यमाणलोकस्पंप्रमेयं भगवत्पक्षे पुनरुक्तं भवति प्रपञ्चपक्षे च सर्वात्मकत्वं विरुद्धं भवतीति कथमविरोध इत्याकाङ्क्षायां मतान्तरमिदमित्याशयेनाहु- स्तन्त्रेत्यादि, प्रथम इति, परब्रह्मरूपः, यत् प्रवदन्तीति, 'इत्थं विचिन्त्य परमः स तु वासुदेवनामा बभूव निजकारणमुक्तिदाता तस्याज्ञयैव नियता . परमापि रूपं वने द्वितीयमिव यत् प्रवदन्ति माया'- मितिपश्चराषवाक्यात्, सृज्यत इति, नृसिंहोत्तरतापिनीयोक्तप्रकारकं व्यावहारिकमसत् राज्यते, तन्मत- मिति, तादृशं पञ्चरात्रमतं, अन्तरेव वहिति, स्वान्तरेव स्वस्माद् पहिः पराग् देशे वा, आत्मभूत- स्येनि, केवलचिदानन्दरूपस्य, दृदयेविति, लौकिकेन्द्रियसामग्रेन स्वयेगु, आत्मनेति, अन्तर्वर्तिना भगवता, अनुभवातिरेकेणेति,प्रतिभासातिरेकेण, आत्मनो बन्धकेष्विति गुणशब्दस्यार्थः, गुणा- नामजुरूपलेन द्रष्टवन्धकत्वादिति, व्यवस्यतीति, निचिनोति, तादृशस्यायुधलं व्युत्पादयन्त्यस्ती- (३) श्रीमगोस्वामियभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः । य आत्मन इत्यत्र, केवलयेति, प्रेरकत्वमात्रं न तु स्वयं व्यापाराविष्ट इत्यर्थः, तन्मतं वन्ने- पेति, यदन्नेय प्रथममाहेत्पग्रिमेणान्वयः, आयपक्षे दृश्यगुणानामसत्त्वकथनेन तत्र सदुद्धी प्राणी न मुच्यत इतिमतमुक्त जातं, द्वितीयपक्षेपि भगवतः केशादीनां भिन्नसचाकवे जगद्रपत्वमेव सम्पन्न मितीद- मेवमतमुक्त जातमितिभावः, ननु वासुदेवस्तु नन्दगृह माविर्गविष्यतीत्यधुनार कथं तत्कयनमित्या. शङ्ख्याहुरन्तरिति, 'प्रथमे वासुदेवोदित्यनेन नियन्धन्तःप्राकटयं निरूपितं तदपधि वसुदेवहदि प्रकट एवास्ति, अत एव वसुदेव आविर्भवतीति वासुदेवपदनिरुक्ति मुदेवं हरेः स्थान मित्यादिवाक्यानि च, पहिःपाकव्यं नन्दगृहे भविष्यति, इममन्तमदिर्भेदमविवक्षनन्तः प्रकटं पश्यन् तत्स्वरूपं निरूपयती- त्पर्यः, आत्मभूतस्य भगवत इति, जीवानामात्मभूतस्यान्तःप्रकटस्य वासुदेवस्येत्यर्थः, यहिया दृष्टपइतिपक्षोथवेत्यनेनाग्रे यान्यः, मवानरूपेविति, दृदयोस्मदादीनां महातोपे यामुदेवस्यैव गुणतक्तिश्रीकृतवादितिमावः, दयपदस्थार्थमाहुरात्मनवानुभूपमानेप्पिति, । गुणादनासर्य माहुरात्मनो पन्धशिति, जीवात्मन इत्ययः । १वीसरि पाउ:1२ च कर रि पास | निबन्धेन नित्व परिपाठी। . .

·४८ [जन्मप्रकरणे -- , श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी । तबाह विनानुवादं न च तन्मनीपितमिति, वैराग्यार्थमिदं मतं, त्यागार्थमेवास्यानुवादा, सत्तसिद्धिव्यतिरेकेण त्यागो नोपपोतेति तदर्थमात्मसम्बन्धात् सत्चमित्यनुवादेनोक्तं, न खात्मना सह सम्बन्धोप्यस्ति प्रतीत्यतिरिक्तस्तदाहानुवादं विना तजगन् मनीषितं मनसा सचेनाकलितं न भवति, नन्वेवमप्ययुधलं कथमारोपार्थमपि तथाज्ञान युक्तमेवेतिचेत् तबाह सम्यग् यतस्त्यक्त- मुपाददत् पुमानिति, सङ्घात आत्मान्वेपणदशायामात्मव्यतिरिक्तं सर्वमेव त्यक्तं तच् चेत् पुन- ऐनाति तर्षबुध एव, तदाह पुमान स्वयं पुरुषोपि भूला सम्यक त्यक्तमुपादददबुध एवेति पूर्वेणैव सम्बन्धः, त्यक्तमपि दूराद् दृश्यते न तूप समीपे, अन्योपदेशार्थमनुवादेनापि ग्रहण सम्भवति तद्व्यति- रेकार्थमाह सम्यक् त्यक्तमादिति, येनैव प्रकारेण सम्यक त्यक्तं तेनैव तद् गृह्णातीति । अथवात्मनो भगवतो दृश्येषु गुणेषु केशलोमनखरूपस्पादिप्येकोपि गुणः स्वस्मात् सचिदानन्दात्मकभगवत्स्वरूपाद् व्यतिरेकता, ल्यव्लोपे पञ्चमी, तथा च व्यतिरेक प्रायैव सन्, अन्यथैकरसे ब्रह्मणि विविधरूपत्वमानं न स्यात्, इति यो व्यवस्यते सोवुधः, धमिग्राहकमानेन शुद्धस्यैव ब्रह्मणस्तथैव सिद्धः, एतदेवाह विनेति, वस्तुन एव तथावादाकारदर्शनानन्तरं यो भक्तकृतः कराम्युनं पदाधुनं नयनाम्बुजमित्यादिरूपो चाद: सोनुवादस्तं विना तत् कराम्बुनादिकं स्वरूपव्यतिरिक्तत्वेन मनीपितं मनसा सत्वेनाकलितं न हि भवति, ननु माकृतेप्वपि भगवत्सम्बन्धात् सत्त्वोत्पत्या तथागतीतौ न दोप इत्यत आह सम्यगिति, "स यथा सैन्यवघनोनन्तरोबाह्यः कृत्स्नो रसघन एवं वा अरे अयमात्मानन्तरोबाह्यः करतः प्रज्ञानयनः "असङ्गो ह्ययं पुरुप" "अथात आदेशो नेति नेती' त्यादिश्रुतिविचारदशायां त्यक्तंपाकृतधर्ममुपाददद् भवतीत्यर्थः, तैः सह सम्बन्धे सति हि तेषु सत्त्वोत्पत्तिसम्भावना तस्यैवाभावात् तदसम्भव इतिभावः, अथवा यः पुमानात्मनो द्रष्टुः स्वत्य दृट्येषु गुणेषु करपादादिषु भगवान् सन् वर्तमान इति व्यवस्यते सोबुधः, तत्र हेतुर स्वव्यतिरेकन इति, तेप्यात्मत्वेनाभिमतादभिनत्वादित्यर्थः, अव्ययान्तमयोगेणाविकृतत्वं सूच्यने करादिपु, शेपं पूर्ववत् , अतोस्मिन्नपि पक्षे कोपि त्वयिमाकृतो धर्मो नास्तीति वासुदेवो भवान् ॥१८॥ (२)श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणोतः श्रीमुवोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । त्यादि, आत्मच्यतिरेकेणेत्यस्यैव व्याख्यानमात्मसम्बन्धेत्यादि, तबाहेति, सत्वोत्पत्तिप्रतीती दोपमाह, सत्त्वसिद्धीत्यत्र सत्त्वशब्देन सत्ता ज्ञेया, न भवतीति, तथा चानुवादस्य प्रतीतिमात्र- सापेक्षवात प्रतीतेश्थामास्यसत्तामात्राद दोपवशेन द्विचन्द्रप्रतीतिवन मिद्धेनुवादेनेव तदाकलितं भवतीति न तेन सङ्घातसत्तासिद्धिरित्यर्थः, गृह्णातीति, सत्त्वेन गृह्णाति, पुरुपोपि भूत्वेति, पुरमुपति दहतीति पुरुपस्तादृशोपि भूत्या, समीप इति, गृह्यत इतिशेपः, तथा चादरेण ग्रहणादयुध एव सः, अविचारेण ग्रहणात्, ग्रहणमिति, आदरेण ग्रहगं, येनैव प्रकारेणेति, आत्मव्यतिरिक्तत्वेन प्रकारेण, तथा च व्याख्यानारम्भे 'अन्तरेवे'त्यारम्य 'चिदानन्दरूपो द्रव्य'इत्यन्तेन यदुक्तं तदेव सिध्यतीति लौकिकेन्द्रिपसामध्येन दृश्येषु व्यावहारिकेषु सहानरूपेप्यर्थेषु वैराग्याथ- मसाद्विरैय कार्या तदव तथा दर्शनसिद्विरितिव्याख्यानसन्दर्भार्थः, न चात्र मायावादसिद्ध्या दिकसिद्धान्तविरोधः शनीयः, आमासामास्ययोर्बिम्धप्रतिविम्ययोश्च समानाकारसनियमेन तस्यै- तत्प्रयोजकनया विरोधामावात् ,तन् मया पूर्वमनुमानेनैव साधित,उत्तरतापनीयटीकायां भाष्यप्रकाशेच व्युत्पादितमिति ततोवधेये, एवमेव इलोकं प्रभुचरणाः पूर्वोक्तब्रह्मवादरीत्या व्याकुर्वन्त्यश्च वेत्यादि, १ 'मुपदददित्यपि पाठः। " , - ·४९ . , " अ. ३ श्लो, १९.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूषिता । त्वत्तोस्य जन्मस्थितिसंयमान विभो वदन्त्यनीहादगुणादविक्रियात्.॥ वयोश्चरे ब्रह्मणि नो विरुध्यते त्वदाश्रयत्वादुपचर्यते गुणैः॥ १९ ॥ प्रद्युम्नरूपं भगवन्तं निरूपयति त्वत्तोस्येति, स हि जगत्कर्ता निरूपितः, स्मृतिर्हि तस्य श्री:, स तस्यां प्रकृतिमुत्पादितवान् , न ततः काचित् पुरुषोत्पत्तिः, प्रकृतौ स्त्येव प्रधानभूता, पुरुषस्तु गुणभूतः, तया प्रकृत्या सृष्टिस्थितिपलया भवन्ति, सङ्कर्षणादुत्पन्नेनैव "सूत्र"नाना तस्यामुत्पाद्यत इति जगदुत्पत्तिस्थितिमलये परम्परया सन्निधिमात्रेण प्रद्युम्नस्योपयोगः, तन्मात्रेणैव लोकः प्रद्युम्नात् सृष्टिमाह न तु वासुदेववदपि ततः सृष्टिरस्ति, तदबानूयते, त्वत्तः प्रधुन्नरूपाद् भगवतोस्य जगतो जन्मस्थितिसंयमानुत्पत्तिस्थितिपलयाँल्लोका वदन्ति, तया कयने हेतुर्विभो इति, समर्थस्वाद् वदन्तीत्यर्थः, नन्वस्तु तथैव को दोष इति चेत् तबाहानीहादगुणादविक्रियादिति, यो हि चेष्टां करोति स एवोत्पादयति, यस्तु महदैववर्यादिगुणानवलम्बते स पालयति, पालनं ह्याज्ञवैचाविकृतादपि सम्भवति, यस्तु क्रोधादिविक्रियां प्रामोति स संहारको भवति, अयं च सचरजस्तमोगुणातीतः, अत एव नास्य कापि विक्रिया, अतः कूटस्थोयं निरीहः, तस्माद- घटमानमेवालौकिकसामर्थ्यस्य विद्यमानत्वाल्लोको बदति, यद्ययं कर्तुमिच्छेत् तदा गुणानप्युत्पाद- (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनोटिप्पण्योः प्रकाशः। दृश्येविति, भगवदिन्छया भक्त्या दृश्येषु, धर्मिग्राहकमानेनेति, 'उभयव्यपदेश'सूपयोधितेनेति- भावः, इतिहेतोस्तादृश्यमुपादददबुध एवेतिभाव इत्यर्थः, तथा च तन्नेपि भिन्नस्य जगत एवं वैराग्यार्थ- मसत्त्वमुच्यते न तु स्वरूपात्मकस्येति तन्त्रमपि वेदेन समानं मोक्षधर्मे पञ्चरात्रस्य तथात्वनि- थायनादितियोधनार्थमेवं व्याख्यातमतो न कोपि दोष इत्यर्थः, श्रीधरीये 'व्यवस्यत' इत्यात्मनेपदपाठ. दर्शनात् तस्मिन् पाठे पूर्वोक्तोर्थो न सङ्गच्छत इति तेन पाठेन व्याख्यानान्तरमाहुरथ वेत्यादि, स्वस्य दृश्येष्विति, स्वेन्द्रियसामर्थेन दृश्येपु, करपादादिष्विति, भगवत्करपादादिपु, वर्तमान इति, व्याप्य स्थितः, तेप्यात्मत्वेनेति, इदमस्वव्यतिरेकपदस्य व्याख्यानं, तथा च तेषु करपादादिपु भगवदमिन्न- खेनजीववदभिमतादभिन्नत्वाजीववदभिमानेन भगवान् वर्तमान इति यो व्यवस्थते सोयुध इत्यर्थः १८ स्वत्तोस्येत्यत्र प्रद्युम्नरूपमिति, यो भवान् प्रत्यक्षगोचरः परब्रह्मतया वासुदेवत्वेन निरूपितस्तमे- वेश्वरलप्रमालाभ्यां प्रद्युमरूपत्वेन निरूपपतीत्यर्थः, निरूपित इति, पञ्चरात्रै निरूपितः, तत्प्रकारमाहुः (३) श्रीमद्गोस्वामिवलमजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः। द्वितीयपक्षे भगवतः कैशादीनां भिन्नसत्ताशझ्या प्राकृतत्वमेव शङ्कितं जातमित्याशयेनाहुर्ननु प्राकृतेष्वपीति, तृतीयपक्ष आत्मनो द्रष्टुरिति, स्वस्य जीवस्य दृश्येषु मगरदीयकरपादादिग्वित्यर्थः। आत्मत्वेनाभिमनादिति, एतादृशात् स्वरूपात् करपादादीनामभिन्नत्वमित्यर्थः, आत्मानात्म- विमागामावादात्मत्वमपि न यक्तुं शक्यत इत्यभिमतादित्युक्तं, अस्मिन् होके यासुदेवव्याख्यान उप- पचिमाहुः कोपित्वयोति,न्यूयं गुणत्रययुक्तं चामुदेवो गुणातीत इति तन्यसिद्धान्तादितिभावः॥१८॥ त्वत्तोस्येत्या तस्यामुत्पाद्यत इति, जगदितिशेषः, यासुदेवयदपीति, प्रेरकत्वेनापीत्यर्थः, नति तन्मनमित्यर्थः; महदश्वर्यति, तथा चागुमाइस्यैश्चर्यादिगुणानामाश्रय इत्ययः, पनेषां - ·५० श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुयोचिनी । [जन्मप्रकरणे येदविकृतय भवेत्परयादिकपपि कुर्यात् , चिन्तामणिरिव वा स्वत एव कुर्यात्, नहिं विरोधेन्यतर- परित्यागस्योचितला'दन्तरङ्गवहिरङ्गयोरन्तरङ्ग बलीप' इतिन्यायेनान्तरका एव स्वरूपधर्मा पलिया न तु लोकप्रतीतिर्बहिरङ्गेति भगवतो जगकर्तृत्वाभाव एवास्मिन् पक्षे मुख्यः सिद्धान्त इति युक्तमतो वासुदेवान्न कोपि विशेष इति चेत् तत्राह त्वयीश्वरे ब्रह्मणि नो विरुध्यत इति, शिरोधे होकतरपरित्याग उचितः सर्वभवनसमयें ब्रह्मणि विरोधाभावानबङ्कल्पनोचिता, किन्न केवलं भगवान ब्रह्मरूप एव किन्वीश्वरोपि, ईश्वरत्वेन जगत्कर्तृवं ब्रह्मवेनाविकृततं च द्वयमुप- पद्यते, देशकालस्वरूपावस्थाभेदा अपि नापेक्ष्यन्ते, ईश्वरत्वाद् ब्रह्मत्वाच, आज्ञाशक्तिरीश्वपतिहता सर्वभवनसामथ्र्य च ब्रह्मणि, तस्माद् विरोधाभावान्नकतरपरित्याग उचितः, किश्च मतीत्यनुरोधन हि विरोधः प्रतीतिस्तन्यथापि व्याख्यातुं शक्या, न हीयं प्रतीतिः प्रत्यक्षा किन्तु शास्त्रीया, शब्दप्रयोगस्तु गौण्यापि सम्भवति यथा 'सिंहो माणवक' इति, तथाधारभूतो भगवानेवेति निराश्रयस्य जगतोसम्भवादाधारवे सिदे तदारा कर्तृत्वमप्युपचर्यते, वस्तुतस्तु गुणा एव कारोत एव साइपादयः प्रकृतेरेव कर्तृत्वं बदन्ति, गुणानामप्ययमाश्रय इति कार्यकारणाधारभूतत्वादभि- मानाभावेपि लोकदृष्ट्या कर्तृत्वकथनमुपपद्यते, एवं जगतोमायिकत्वं भगवतीकर्तृवं कर्तृत्वमुभषं चेति पासुदेवाद वलक्षण्येन प्रद्युम्नो निरूपितः इदमाध्यात्मिकत्येनोत्पत्तिस्थितिमलयात्मकत्वमुक्तम् ॥१९॥ (१) श्रीमत्प्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी । त्ययीश्वर इत्याविरोध ईश्वरत्वब्रह्मत्वलक्षणं हेतुद्वयमुक्तं तृतीये पादे, चतुथैपि द्वितीयकोटथुप- स्थितिर्न प्रामाणिक्यतोपि न विरोध इति हेत्वन्तरमुक्तमिति किश्चेत्यादिना व्याख्यातं, अन्यथा स्वविरोधः पूर्वेणोक्त एवेत्यग्रे तच्छङ्कयोपचारोक्तिः शशशृङ्गभिया पलायनमनुहरेत्, वस्तुतस्तु ननु साङ्ख्यादिषु गुणानामेव कर्तृत्वमुच्यत' इत्यत आह त्वदाश्रयत्वादिति, त्वमेवाभयो येषां ताशत्वाद् गुणानां खनिष्ठं कर्तृत्वं तेवूपर्यत इत्यर्थोभिप्रेत इति ज्ञेयम् ॥ १९ ॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणमणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। स्मृतिरित्यादि, प्रकृतिमिति, रजःसत्त्वतमोमयीं भूतप्रकृति, प्रकृती स्त्री एवं प्रधानभूतेति, प्रकृतिसमीपे शाक्तमते स्त्री एव मुख्या, उत्पाद्यत इति, पुरुष उत्पाद्यते, वासुदेवादिति, बिम्बाति- विम्वन्यायेन, अस्तु तथैवेति, सामर्थ्यात् साक्षाकर्तृत्वमस्तु, अघदमानमेवेति, कर्तृत्वमघटमानमेव, (३) श्रीमद्रास्वामिवहभजिन्महाराजकृतः श्रीसुवोधिनीलेखः। गुणानां पालनकरणत्वं म्युत्पादयन्त्याज्ञयैवेति, विकारनियमामावेप्याज्ञानियमस्तु यर्तत एवेत्यर्थः, अयं चेति, अविक्रियपदव्याख्यानमिदं न त्वगुणपदस्य, अतो गुणानतीतस्तैर्विकियां न प्राप्नोति, तदनधीन इत्यर्थः, न तु गुणरहितः, तादृशस्तु वासुदेव एवेति पूर्वमुक्त, स्वत एवेति, चेष्टां विनवेत्यर्थः, चिन्तामणेरपि चेष्टा नास्तीति तदृष्टान्तः, वासुदेवादिति, वासुदेवः स्वश्रिया मायया केवलया जगत् करोत्यतः स्वयमकतैवेतिमावः, भगवानेवेतीति, इतिहतोराधारत्वे सिद्ध इत्यन्वयः, मगवत आधारवं साधयन्ति निराश्रयस्य जगतोसम्भवादिति, उपसंहारे कर्तृत्वमुभयश्चेति, पूर्वार्धे 'लोका बदन्तीतिकयनादकनृत्य तृतीयचरणनोभयं चतुर्थचरणेन कर्तृत्वमितिविमागः।।१९॥ अमितिकचिनास्ति।

·+ , अ. ३. श्लो. २०.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकान्याख्यादिभिर्विभूषिता । त त्वं त्रिलोकस्थितये स्वमायया विभर्षि शुक्लं खलु वर्णमात्मनः॥ सर्गाय रक्तं रजसोपवृंहितं कृष्णं च वर्ण तमसा जनात्यये ॥२०॥ आधिदैविकत्वेनानिरुद्धं तथाभूतमुपपादयति स त्वमिति, यथा पिता कृषीवलादिवा पुत्राबादेरुत्पादको यथा वा ब्रह्मादयो दृष्टिद्वारेन्द्रादेस्ते गुणावतारा उच्यन्ते, सादृशस्त्वनिरुद्ध, तत्र ब्रह्मविष्णुशिवानामेव प्रत्येकगुणैरुत्पत्यादिनियामकतं न त्वनिरुद्धस्येत्याशक्य तस्यैष त्रितयमाह, त्रिलोकस्थितये स्वमायया शान्त्या सत्त्वं विभर्पि, तस्य सत्वस्य स्वरूपमाहात्मनः शुक्लं वर्णमिति, खल्विति, प्रसिद्धिः “ कृते शुक्लश्चतुर्वाहु"रित्यादिवाक्यादुपाधिकालरूपाण्ये- वास्मिन् पक्षे भगवद्पाणि, तदथै गुणान् वदन् रूपाणि वदति, सय रक्तरूपं विभपीति- (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणमणीत: भीलवोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः | तहिं विरोध इति, सामर्थ्यसत्तायां विद्यमानायामष्यकर्तृत्वे सति कर्तृलाकर्तृवयोर्विरोधे, तबाहेति, वासुदेवाद् भेदं वक्तुं कर्तृत्वाकर्तृत्वयोर्विरोधाभावे हेतुमाह, नैवङ्कल्पनेति, नैकतरपरित्यागकल्पना, ननु ब्रह्मत्वेन सर्वभवनसामर्थ्यप्यविकृतस्य विद्यमानत्वाजगदकरणेस्त्येव विरोध इत्यत आहुः किञ्च नेत्यादि, नापेक्ष्यन्त इति, कर्तृत्वार्थ नापेक्ष्यन्ते, विरोधभावमुपपादयन्त्याज्ञेत्यादि, प्रकारान्तरेणाप्युपपाद- यन्ति किश्चेत्यादि, तथा चानीहत्वादिकं गौण्यात्रोच्यतेतो न विरोध इत्यर्थः, तुरीयपादं व्याकुर्वन्ति तथेत्यादि, तदद्वारेति, आधारत्वद्वारा, ननु पूर्वोक्तहेतुद्वयेन कर्तृत्वाकर्तृत्वयोरविरोधे सिद्धे पुनरुप- चारेणाविरोधसाधनस्य किं प्रयोजनमित्याकाक्षायां तत्रयोजनं. टिप्पण्यामाहुरविरोध, इत्यादि, द्वितीयकोटयुपस्थितिरिति, कर्तृखकोट्युपस्थितिः, हेत्वन्तरमिति, त्वदाश्रयत्वादितिहेत्वन्तरं, तच्छङ्क येति, विरोधशङ्कया, तथा च मूलानुसरणं प्रयोजनमित्यर्थः, मनु मूल उपचारपक्षः किमित्युक्त इत्याकाङ्क्षायां यत् सुबोधिन्यां वस्तुतस्त्वित्यादिनोपपद्यत इत्यन्तेनोक्तं तद् विवृण्वन्ति वस्तुत- स्वित्यादि ज्ञेयमित्यन्तं, तथा च मूले गुणेषु कर्तृलोपचार इत्याशयो न तु भगवति तदुपचारः, एवं च सुबोधिन्यां गुणा एव कर्तार इत्यस्यात एवेत्यस्याभिमानादेवेत्यर्थो ज्ञेयोतो न विरोध इत्यर्थः, सुबोधिन्यां श्लोकार्थ निगमयन्त्येवं जगत इत्यादि, आग्रमे वासुदेवात् प्रद्युम्नतश्च वैलक्षण्ये- नानिरुद्धं निरूपयितुं पूर्वोक्तमनुवदन्तः प्रस्तुतमवतारयन्तीदमित्यादि, प्रद्युम्ने प्रकृतिजननद्वारेद- मुत्सत्तिस्थितिप्रलयात्मकत्वमाध्यात्मिकत्वेनाध्यात्मं भवत्वेनोपादानतया निरूपितम् ॥ १९ ॥ . अतः परमधिदैवं भगवत्त्वेन प्रयोजकतयांशत उपादानतया चानिरुद्धं जगत्कारमुपपादयन्ति; तथा च वासुदेवस्तटस्थत्वेन प्रद्युम्न उपादानवेनानिरुद्धः प्रयोजकत्वादिना कारणमित्येवंम्भेदमुप- पादयन्तीत्यर्थः, तद् व्युत्सादयन्ति यथा पितेत्यादि, उत्पादक इति, एतदने 'वृष्टिद्वारेन्द्रादिस्तदने 'यथा वा ब्रह्मादय इत्येवम्पाठा प्रतिमाति, तथा च पितृवदंशविशेपेणोपादानभूतः कृपीवलेन्द्र: ब्रह्मादिवदनेकपा स्वक्रियारूपव्यापारेण प्रयोजकवानिरुद्ध इति वासुदेवादिभ्यो विलक्षण इत्यर्थः, (३) श्रीमद्गोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः । स त्वमित्यत्र विष्णोः श्यामत्वादन शुक्लत्वं कयमुक्तमित्यत आहुरुपाधिभूतो यः काल- स्तत्कृतानि त्रीण्यपि रूपाणीत्यर्थः, तथा च सत्वतमसोः कालवशाद् वर्णव्यत्ययः, अत्र विष्णुब्रमशिवा १हन्द्रादप इति कचित् पाई। .

·श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धयोधिनी । [जन्मप्रकरणे त्वमस्य लोकस्य विभो रिरक्षिपुहेवतीर्णोसि ममाखिलेश्वर ॥ राजन्यसंज्ञासुरकोटियूथपैनि→ह्यमाना निहनिप्यसे चमूः ॥ २१ ॥ सम्बन्धः, तस्य रूपस्य सहजत्वाभावायाह रजसोपबृंहितमिति, तथैव कृष्ण वर्ण जनानामत्यये नाशाय विभीतिसम्बन्धः ॥ २० ॥ सङ्कर्षणात्मकमाह त्वमस्येति, अस्य लोकस्य रिरक्षिपू रसितुमिन्छः सन मे गृहेव- तीर्णोसि, अवश्यरक्षायां हेतुरखिलेश्वरेति, विभुरिति, सामथ्य, इदं सर्पणकाय देवान् प्रति तदेपिदैत्यवधादेव न तु सर्वनाशकत्वेन, अतो देवांशो जगतो रक्षक एवं दैत्यानामेव निवारका, तदाइ राजन्यसंज्ञेति, राजन्या रामान इतिसंज्ञामात्रं वस्तुतस्त्वसुरा एव, तेपां कोटयः सेनारूपास्तासां यूथपा महान्तः कंसादयस्तैर्नितरां व्यूह्यमानाः परिपाल्यमानाः प्रेर्यमाणा वा चमूनिहनिष्यसे नितरां भारयिष्यसे, अतो रक्षार्थमेव दैत्यवधः, भगवत्सान्निध्यात् सर्वज्ञता वस्य) "यस्मिन् विदिते सर्वमिदं विदितं भवती"त्यार्पज्ञानं वा ॥ २१ ॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणमणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। व्याकर्तुमवतारयन्ति तत्रेत्यादि, शान्त्येति, स्वश्रिया शान्त्या, ननु गुणावताररूपेषु सत्त्वस्य श्याम- स्तमसश्च शुक्लो वर्णो निरूपितः प्रकृते च विपरीत इति कयं प्रसिद्धिमेदसमाधिरित्यत आहुः प्रसिद्धिः कृते शुक्ल इत्यादि, उपाधिकालरूपाणीति, सत्त्वरजस्तमसामुपाधिमूतकालरूपाणि, तदर्थमिति, रूपनिरूपणार्थ, तथा चात्र 'स्थितये सय जनात्यय' इतिकार्यनिर्देशात् सत्त्वतमसी क्रियाभ्याप्ते सती विपरीतरूपे मवत इति न गुणावतारवर्णवाक्यविरोधः, यथा गन्धकधूमेन जपाकुसुमादेः श्वैत्यं घूमान्तरेण शुक्लपटादेः श्यामत्वं तद्वद् वस्तुविशेषजन्यक्रियाविशेषजसंयोगत्यैव तत्र कारणत्वादिति न चात्र प्रद्युम्नानिरुद्धयोः क्रमेण निरूपणे किं मानमिति वाच्यं, श्लोकारम्भे तत्तलार्ययोधक जन्म' पद त्रिलोकस्थिति पदयोरेव मानत्वात्, तन्त्र प्रद्युम्नस्य सृष्टिकृत्त्वेनानिरुद्धस्य पालकत्वेनैव प्रसिद्ध- बात् ,उभयत्र कार्यान्तरनिर्देशस्तु योग्यतामादाय वासुदेवार्थत्वाय वेति न कोपि दोप इतिदिक्,अग्रिमे सङ्कर्षणात्मकमाहेति, कार्यनिरूपणमुखेन तयाहेत्यर्थः, शेष स्फुटम् ॥ २० ॥ (३) श्रीमदोस्वामित्रहमजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः। नौच्यन्ते किन्तु युगामिमानिनोवतारा उच्यन्त इतिमायः, कृतयुगे त्रिलोक्या रक्षार्थ शुक्ल चतुर्वाहुरूप प्रतयांत्रेताया रक्तवर्णतत्र यझैभगवद्भजनस्यक्तित्यात तेषां च प्रवृत्तिस्वमावलात सयेत्युक्तं, 'कलौ कृष्णवर्णः स एव कल्किर्मूलाधर्मिष्ठान् मारयतीति जनात्यय इत्यर्थः,रक्षोत्पत्तिप्रलयानामेव वक्तव्यत्वात् अयमेवोक्तं, द्वापरावतारेपि प्रवृत्तिस्वमावतान्त्रिकपूजाया उक्तत्वात् तस्यापि सर्गोपयोगित्यमेव ज्ञेयं, पीत- वर्णोपि रक्तसजातीय एवं ॥२०॥ त्यमस्पेत्यत्र ननु रक्षायाः कथं सर्पणकार्यस्वमित्यत आहुरिदमिति, देवान् लक्ष्यीकृत्येदं लोकरक्षणं तद्वेपिदैत्यवधादेव हेतोः सङ्कर्षणकार्य, धजन्यवादेतस्य सर्पणकार्यत्वमित्यर्थः, इदं व्युत्पादयन्ति नन्वित्यारम्य यय इत्यन्तेन, सङ्घर्पणोधुना सर्वनाशकत्वेन तु न तिष्ठत्यतो देवानां रक्षको दैत्यानां निवारक इतिविमाग इत्ययः, तदाहेति, रसायं दैत्यनिवारणमाहेत्यर्थः, अत इति, घमारणादित्यर्थः, दैत्यवयो लोकरक्षार्थमेवाताधुना देवांशरक्षा सर्पणकार्यमित्यर्थः ॥ २१॥ " , ·भ.३ मो. २२-२३.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूपिता। अयं त्वसभ्यस्तव जन्म नो गृहे श्रुत्वाग्रजास्ते न्यवधीत् सुरेश्वर ॥ स तेवतारं पुरुषैः समर्पितं श्रुत्वाधुनैवाभिसरत्युंदायुधः ॥ २२ ॥ ॥ श्रीशुक उवाच ॥ अथैनमात्मजं वीक्ष्य महापुरुपलक्षणम् ॥ देवकी तमुपाधावत् कंसाद् भीता सुविस्मिता ॥ २३ ॥ एवमपि ज्ञाते भयं न निवृत्तमिति लौकिकस्य वलिष्ठत्वज्ञापनाय भयाद् भगवन्तं विज्ञापय- त्ययं त्वसभ्य इति, तुशब्दः पूर्वार्थ स्तुतिलक्षणं व्यावर्तयति, भगवानवतीर्ण इति सतामेव सुखं भवति न बसतां, अयं त्वसभ्य इममर्थमज्ञाप्यः, अत एव तव जन्म नो गृहे श्रुत्वा तेग्रजान् मम पट पुत्रान् न्यवधीत्, सुराणामीश्वरेतिसम्बोधनं पक्षपाताथ, तर्हि किपधुना कर्तव्यमितिचेत् तबाह स एव क्रूरात्मा कंसो रक्षकैः पुरुपैस्तेवतारं निवेदितं श्रुत्वोदायुधः सन्नधुनैव निकट एवाभिसर- त्यागच्छति, 'वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद् ऐति वर्तमानमयोगः, ईश्वरे निवेदनमात्र सेवककार्य कर्तव्यं तुमभुरेव जानातीत्यस्य तूष्णीम्भावः, अभिमायस्तु यदीदानी मारणीयस्तदा स्थातव्यं नो वेदन्यत्र गन्तव्यमिति, इदानी मारणे गुप्ततया गोकुलवासिभिः सह क्रीडोद्धारादिकं न भविष्यतीति तत् कृत्वा पश्चान्मारणं, अतः पितुरभिमायादन्यत्र गतवानिति लक्ष्यते ॥ २२ ॥ तूष्णी स्थिते वसुदेवे देवकी रूपोपसंहारं कंसस्य भगवजन्माज्ञानं च प्रार्थयितुं प्रथमतःस्तौती- स्याहायनमिति, स्वस्यैवायं पुत्र इति ज्ञातवती, तथा युद्धरुत्पादितत्वात् , परं स पुत्रश्चतुर्भुजादिलक्षणे लोकासिद्धर्भगवत्तुल्योयमिति ज्ञात्वा स्वयुदध्या स्मृतिपुराणेषु प्रसिद्ध भगवत्स्वरूपं प्रकृतेनुवर्ण- , नीयमिति तदर्थमाह, महापुरुषस्य पुरुषोत्तस्य लक्षणानि यत्र तं भगवन्तमुपाधांवच छरणं गता, स्तुत्वैव शरणं गमिष्यति, भगवनिमित्तमेव कंसाद् भीता, तर्हि भगवत्स्वरूपज्ञानाद् भयमेव कथं न निवर्तयतीत्याशपाह सुविस्मितेति, आश्चर्यरस एव तस्या उत्पन्नो न तु निर्धारित ज्ञानं जातं येन भयं निवर्तेतेत्यर्थः, शुचिस्मितेतिपाठे भगवत्स्तोत्रज्ञानार्थ तस्याः पातिव्रत्यादिधर्मों निरूपितः, अधेति भिन्नप्रक्रमे न तु वेदादिप्रकारेण, अन्यथा पौनरुत्यं स्यात् ॥ २३ ॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुवोधिनीटिप्पण्या: प्रकाशः । अयं त्वित्यत्र पूर्वार्थमिति, लक्ष्यत इति, वैयाकरणमतेन वाक्ये शक्तिमङ्गीकृत्य पूर्वोक्तरीत्या फैसकर्तृकोदायुधामिसरणसंसर्गरूपस्य शक्यार्थस्य सम्बन्धो गमनादाविति तादृशोभिप्रायोस्याजहत्स्वार्थया लक्ष्यते, तदवाचकत्वेपि तत्रतीतिजनकत्व मितितात्पर्यलक्षणाङ्गीकारे तुतात्पर्यगोचरीक्रियत इति वार्थों योध्यः ॥२२॥ अधनमित्यत्रेति तदर्थमिति, एवम्प्रकारकत्रीदेवक्याशयज्ञापनार्थ, तहीति, भगवन्निमित्तमेव ॥२३॥ (३) श्रीमद्गोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः। अयं त्वसभ्य इत्यस्याभासे लौकिकस्येति, लौकिकः कंसकृतोपद्रवो बलिष्ठ इति भगवते ज्ञापनायेत्यर्थः ॥२२॥ अथैनमित्यत्र देवश्या स्मृतिप्रकारेण स्तुतौ हेतुमाहुःस्वयुद्ध्येति, स्त्रियाः श्रौतज्ञानेनधिकारादिति- भावः, आमासोक्तवाक्यार्थमुपपादयितुमाहुःस्तुत्वैवेति, कथं न निवर्तयतीति, मगवानितिशेपः ॥२३॥ , ·श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धमुबोधिनी । [जन्मप्रकरण ॥श्रीदेवक्युवाच ॥ रूपं यत् तत् प्राहुरव्यक्तमाधं ब्रह्म ज्योतिर्निर्गुणं निर्विकारम् ॥ सत्तामात्रं निर्विोपं निरीहं स त्वं साक्षाद् विष्णुरध्यात्मदीपः ॥ २४ ॥ शरणं गता देवक्यष्टभिः स्तोत्रमाद, आधिदैविकमाच्यात्मिकमाधिभौतिकमित्ति भगवतो रूपत्रयमादौ निरूप्य शरणागमने हेतुं चोक्त्या प्रकृते रक्षां भगवत्स्वरूपाज्ञानं द्वयं पार्थयते, इदानी मारणे युद्धाथै प्रवृत्तावेव पूर्वज्ञानसदृशत्वात् प्राणा न स्थास्यन्ति, अतस्तेन प्रकारेण रक्षा न कर्तव्या, प्रकारान्तरेण रक्षा प्रार्थयन्त्यज्ञानमपि प्रार्थयते, अन्यथा प्रथमपक्ष एव न स्यात, रूपोपसंहारं च मार्थयते, सर्वाधिक्ये सर्वद्वेषसम्भवात् , सर्वमारणं चाशक्यं, अलौकिके च शीघ्रमुप- संडारश्च स्यात् , अतः केवलं स्वार्थमुपसंहारः, मार्थनाद्वयं तुप्रकृतोपयोगि, एवं मायनात्रय सस्य गर्वा- भावार्थ, इदं न जननरूपं किन्तु नव्वदनुकरणरूपमिति भगवदवतारं निरूपयति । रूपत्रयं तथा हेतुः प्रार्थनात्रितयं तथा । नटस्वमितिविज्ञानं स्वस्य यादृक् तयोदितम् ॥ १ ॥ आदौ भगवानाधिदैविक इति बदन्ती स्वाभिज्ञानप्रमाणे प्रसिद्ध्या निरूपयति, इदं रूपं तदेव यत् संवैराधिदैविकत्वेनोच्यते, इयमन्यष्टोकसिद, अलौकिकं त्याधिदैविकमेव, अन्यथा (१) श्रीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी । इदानी मारण इत्यादि, युद्धे भगवतैव तन्मारणसम्भवेपि पूर्वमुद्यतायुधेन वाला मारिता इत्यधुनापि तादृशतद्दर्शनं पूर्वज्ञानसदृशं, तथा च तन्मात्रेणैव तथेत्यर्थः, अन्यथेति, जन्माज्ञानाभावे प्राणास्थितिरेव स्यादित्यर्थः, न सिध्येदितिपाठे प्रथमः पक्षो रक्षा ॥ २४ ॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणमणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। रूपं यत् तदित्यत्राष्टभिरिति, नन्वष्टभिः स्तोत्रोक्तौ पूर्वोक्तकारिकासु पञ्चभिरितिसङ्ख्योक्ति विरोध इति चेत् , अत्रेदं प्रतिभाति, पूर्व 'दाम्यां चैव तथा पर'मितिचकारसूचितेन तृतीयेनापि प्रार्थन उम्पते, पश्यमिः स्तुतिस्तु टिप्पण्यामुपपादितव, एवं सति बयमिदमपि तत्र सगृहीतमिति न विरोध इति, अष्टानामर्थमाहुराधिदैविकमित्यादि, रूपत्रयं क्रमतस्त्रयाणां हेतुस्तुरीयस्य प्रकृत इत्यारम्य पचमस्येदानीमित्यारम्प सिध्यदित्यन्तं षष्ठस्य, तत्तात्रय टिप्पण्यामाहुर्युद्ध इत्यादि, रूपेत्यादि सक्षमस्य स्वस्येत्यादिकमष्टमस्य, तदेतत् कारिकायां सगृह्णन्ति रूपेत्यादि, प्रार्थनानितयमिति, तचतुष्टयपटितं दलोकायं रूपादर्शनप्रार्थनस्स रूपोपसंहारप्रार्थनायामेव प्रवेशात् प्रार्थनात्रयं वा, विज्ञान- (५) भगवदीयनिर्भयरामभट्टनिर्मिता श्रीसुबोधिनीकारिकाव्याख्या । देवकीस्तुती 'रूपं यत् तदित्यस्यामासे- रूपनयं तथा हेतुः प्रार्थनाप्रितपं तथा नटत्वमितिविज्ञानं स्वस्य यादृक् तथोदितम।।१।। आधिदैविकादि रूपवयं तथा 'मो मृत्युव्याठे'त्यनेन शरणागमने हेतुः प्रार्धनात्रितयं 'सलं पोरादित्यादिभिग्निभिः, नटत्वमितिविज्ञानं 'विश्वं यदेव तदित्यनेन भगवञ्जन्मनो नम्बदनुकरणत्वनानमित्यष्टमिदेवकीस्तुतिः ॥ २४ ॥ सिपेदित्पपि पाठ:1 , ·" अ. ३ श्लो. २४.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूषिता । प्रमाणानामनुवादकसं स्यात् , अत इदं रूपं तदेव, कि तदित्याकालायामाह तत् पत् मारिति, यत्तदोरानुपूर्येण निरूपगमाकाङ्क्षावैपरीत्येपि स्वानुभवदाईयाथै, ननवाधिदैविकमेतद्भवितुं नाईति वैलसण्यादित्याशक्य चैलक्षण्यहेतुभूतान धर्मानत्रय साधयत्यव्यक्तमित्यादिनवमिः पदैः, नवधा हि जगद, तद्विलक्षणं ब्रहा नवधा निरूप्यते, जगदर्माश्च तस्मिन् रूपे प्रतीयन्ते, तत्रा. "व्यक्तादीनि भूतानी"तिवाक्यादव्यक्तं मूलरूपं, व्यकं तु जगत् , इदं तु व्यक्तमितिलोक- प्रतीतिः, मूलभूतं त्वाद्यं भवति, इदै वाधुनिक, जगच स्वरूपकृतं कालकृतं च, वैलक्षण्यमुक्त पदद्वयेन, देशकृतं वैलक्षण्यं वदन्ती परिमाणेन तदाह ब्रह्मेति, "बृहत्त्वा वृंहणत्वाच ब्रह्म मूल- भूत, जगनु परिच्छिन्नमवृहितं च तथैवरूपं, एवं सदंशेन वैलक्षण्यत्रयं निरूपित, चिदंशेनापि त्रयमाह ज्योतिर्निर्गुण निर्विकारमिति, "प्रकाशक तचैतन्यं " जगत् प्रकाशयति, अन्यथा जगदभि- व्यक्तिर्न स्यात् , त्रिगुणात्मकं च जगत, त्रिगुणातीतमेव हि कारणं भवति, गुणानामपि कारणत्वे भगवस्कारणता न स्यात् स्वातन्त्र्याभावात्, सदशा एवं गुणा न चिति सम्भवन्ति, यत्रैव भूतेन्द्रियान्तःकरणानि तदेव . संगुणं, तदेव कारणं भवति यत् प्रपञ्चविलक्षणं, प्रपञ्चस्तूत्- पत्यादिभावविकारयुक्तः, अतो निर्विकारमङ्गीकर्तव्यं, लौकिकानि च ज्ञानानि विकारयुक्तानि रूपादिगुणयुक्तानि चेन्द्रियादिभिश्च प्रकाश्यन्ते, विषयकृतं वैलक्षण्यमानन्दांशे निराकरणीयमित्येत- दर्थमाह सत्तामात्रमिति, सत्ता विद्यमानता कालत्रयावाधितसत्ता वा, सर्वमेव हि जगत् (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीत: श्रीसुवोधिनी टिप्पण्योः प्रकाशः। मित्यादिकं वर्थचतुष्टये प्रत्येकमन्वेतीति वोध्यं रूपं यत् तदित्यत्र स्वाभिज्ञानमिति, स्वस्य भगवत्- प्रत्यभिज्ञानं, अन्यथेति, अस्यापि लोकसिद्धत्वे, आकाङ्क्षावैपरीत्येपीति, यत् प्राहुस्तद् रूपमित्या- काङ्क्षायामपि, यैलक्षण्पादिति, आधिदैविकादस्य वैलक्षण्यादित्यर्थः, अत्रैवेति, जगत्सलक्षणत्वेन प्रतीयमान एवास्मिन् रूपे, कारणस्य गुणातीतत्वे युक्तिमाहुर्गुणानामित्यादि, कारणतेति, कर्तृता, तत्र हेतुः स्वातन्त्र्याभावादिति, तथा च गुणानां कारणत्वे श्रुतिविरोध इति गुणातीतमेव कारणमित्यर्थः, न चितीति, ज्योतिरित्यनेन चिद्रपत्वमुक्तं तद्विरुद्धाश्च गुणा न तत्र सम्भवन्तीत्यतोपि गुणातीतमेव कारणमित्यर्थः, प्रकृते सगुणत्वानुमापकमाहुर्य त्रैवेत्यादि, तथा चानया व्याप्त्या 'इदं सगुणं भूतादिमत्वाञ् जगद्वत् यन्नैवं तन्नैवं पुरुषव'दिति चिविरुद्धसाधकमनुमानं प्रदर्शितं, तेन सिद्धमाहु- स्तदेवेत्यादि, उत्पत्यादीति, उत्पत्तिस्थितिप्रलयवृद्धिविपरिणामापक्षयाख्यषड्भावविकारयुक्त इत्यर्थः, प्रकृते सविकारत्वाद्यनुमापकनाहुलौकिकानीत्यादि, ज्ञानानीति, ज्ञानविषयाणि, इन्द्रियादिभिरिति, आदिपदेन सूर्यादिसङ्ग्रहः, परप्रकाश्यत्वानुमायकमेतत् , तथा च 'प्राकृतं ज्योतिरादिविरुद्धं विकारयुक्त त्वाद् रूपादिगुणयुक्तत्वादिन्द्रियादिप्रकाश्यत्वाच्च घटादिव'दितिप्रयोगो बोध्या, नन्वानन्दांशे वक्तव्ये सत्तामात्रमिति किमित्युक्तमित्याकासायामाहुर्विषयेत्यादि, अत्र च सत्तापदेनोक्तरूपतया सन्नात्मैव सर्वशब्दवाच्य उच्यते, तथा च त्रैकालिकाबाधितसत्तामात्रत्वेन भुमरूपता योधिता तेनानन्दांशेपि न (३) श्रीमद्गोस्वामिवल्लमजिनमहाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः। रूपं यत्तदित्यस्यामासे प्रसिद्ध्येति,प्रसिद्ध्या सहेत्यर्थः, यत्तत् प्राहुरित्यनेन प्रसिद्धिरुक्ता, स त्वं साक्षाद् विष्णुरित्यनेनाभिज्ञानमुक्तं, अध्यात्मदीप इत्यनेन प्रमाणमुक्तमितिविभागः, , १व्यापकरूपता।

·[जन्मप्रकरणे श्रीमद्भागवदशमस्कन्धसुबोधिनी । सदूपमपि विशेषनामरूपधर्मवद् भवति, यावद्विशेषनिर्मुक्तं सामान्य न भविष्यतीत्याशक्य लौकिक एवं विपय इयं व्याप्तिन खलौकिक इति सत्तामात्रमपि निर्विशेपमित्याद, अन्यथा पौनरुत्यं स्यात् , विशेपा हि व्यावर्तकाः, मृलसत्तायां व्यावाभावात् किं विशेपेण ? कार्य तु सा सर्वत्रानु- स्पूतेति कार्य न व्यावर्तनीय, अन्यथा वस्य कारणव न स्याद् घटपटयोरिव, “पूर्णमदः पूर्ण- मिद"मित्यादिश्रुतौ सर्वचेष्टारहितमेव कारणं भवति, कार्य सर्वमेव चेष्टमानं, आकाशादेरपि शब्द- जननलक्षणा चेष्टा बर्तत एव, आवरणापगमे कार्यापगमवदाकाशापगमस्यापि दृष्टत्वादन्धकारबदीहा तत्रापि, ब्रह्मणि त्वावरकासम्भवाव्यवहार्यत्वाच निरीहत्व सिद्धमेव, यद्यप्येकस्मिन्नपि विशेषणे सर्वे धर्माः क्रोडीकर्तुं शक्यन्ते तथापि नवधा वलक्षण्यस्य वक्तव्यत्वान्नव विशेषणान्युक्तानि, तादृशमिदमेव रूपं, नवविधानां प्राणिनां स्वदोषणेव नववियत्वमतीतिः, यथा भ्रमरिकादृष्ट्या गृहीता भूमिरपि भ्रान्तेव दृश्यते तदपि तस्यैव दृष्ट्यवमत्रापि ब्रह्मविदां दृश्या भगवान वर्णित- गुण एव, अन्यथा तदभिन्यत्यर्थं प्रयत्नं न कुर्युर्ब्रह्मादयोपि पश्चादुत्पन्नं न नमस्कुर्युः सायुज्यं चात्र न प्रामुयुरेतज्ज्ञानेन च सर्वज्ञान भवेयुरेतन्निष्ठाश्च निर्गुणा न भयेयुरेतद्गजनेन च सर्वविकार रहिता न भवेयुः सर्वेषु पदार्थप्येतं च न पश्येयुरेतज्ज्ञानेन च प्रपञ्चो न निवतेततत्कृपया च ब्रह्मनिष्ठा न भवेयुः, अतोयमेतादृश एव, नन्वेतत् सर्वं सर्वज्ञान्युपास्यत्वे भगवतः सम्भवति न (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुवाधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । पिपयकृतं वैलक्षण्यमित्यर्थः, तर्हि निर्विशेषपदस्य किं प्रयोजनमित्यतस्तवतारयन्ति सर्वमित्यादि, विशेपनामरूपधर्मवदिति, विशेपमूता ये नामादयस्तयुक्तं, इयं व्याप्तिरिति, सामान्यत्वेन विशेपत्नेन व्याप्तिः, इतीति, एतज्ज्ञापनार्थ, अन्यथेत्यादि, तद्विन्नभिन्नत्वे सति तदमिन्नत्वस्य मानः पदार्थत्वात् सत्तामात्रपदैनैवाशेपराहित्यप्राप्तावियं व्याप्तिरलौकिके कुतो नेत्याकाङ्क्षायां, तत्र तदभावं व्युत्पादयन्ति विशेपा होत्यादि, मूलसत्तायामिति, आत्मरूपायां सत्तायां, तस्य कारणतेति, मूलमतः समवायिता, निरीहपदं व्याकुर्वन्ति पूर्णमित्यादि, ननु कार्यपि न चेष्ट नियता आकाशादी व्यभिचारादित्यत आहुराकाशेत्यादि, चेष्टा हि व्यापारः, ननु महाभाष्यकृता व्यापारश्चेष्टात्वेनाङ्गी- कृतो न त्वन्यैरत आकाशे चेष्टाराहित्यं न कारणासाधारणलक्षणमित्यत आहुरावरणेत्यादि, आका शापगमस्यापीति, आवरणकृतावितिशेषः, तथा च दीपचलनेन्धकारचलनवदाकाशेपि दृष्टानुरोधा- नैमित्तिकी चेष्टाङ्गीकार्या, अन्यथा तादृशप्रतीतेनिर्विशेषत्वापत्तेः, न च सा भ्रम इति वाच्यं, किं तावता? अमवेपि सविपयत्वस्यावश्यकत्वात्, न च विषयोसनेव प्रतीयत इति वाच्यं, श्रौते मत आकाशस्य कार्यत्ववदव्यापकत्वस्यापि सत्त्वात् , अन्यथा 'ज्यायानाकाशादितिश्चतिविरोधापतेः, एवं सिद्धव्यापकले तत्र क्रियाङ्गीकारोपि युक्त एवेति पूर्वोक्तप्रतीतैरनान्तत्वमेव युक्तं, धियां बाधकं विना प्रमावस्यौत्सर्गिकवादिति, नन्वेवं सति ब्रह्मण्यपि चेष्टास्तु मिपत्त्वस्य तत्रापि श्रीतलादित्यत आहुः ब्रामणीत्यादि, तथा च विरुद्धधर्माश्रयत्वाव्यवहार्यस्य तस्य सत्वेपि व्यवहार्यस्य तस्यासत्वानिरीहत्वं (३) धीमद्रास्वामिवालममिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः । व्याख्यान आवरणापगम इति, यथावरणस्य घटादरपगमे चलने कार्य तदन्तर्वति जलादिकमपि पलनि तया जलायमा तदन्ताकाशीपि चलत्यतोन्धकारवदाकाशेपीहास्तीत्यर्थः ॥ २४ ॥ १ सेतिपद एमिनम्। , - ·" अ. ३ श्लो. २५.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूषिता । नटे लोके द्विपरार्धावसाने महाभूतेष्वादिभूतं गतेपुः ।। व्यक्तव्यक्तं कालवेगेन याते भवानेकः शिष्यतेशेपसंज्ञः ॥ २५ ॥ खिदानीमेवाविर्भूतस्य तथावं वक्तुं शक्यत इत्याशक्याह स त्वमिति, यदेताशं तत् त्वमेव, तम हेतुर्विष्णुरिति, विष्णुर्हि पूर्वोक्तपकारेण सर्वोपास्या, स एव सर्वेषामधिदेवा, स एवाविभूत इति ब्रह्मवाक्यादवसीयते, नन्वेवमप्यंशावतारः स्यात् ततश्च मूलत्वामावादुक्तं सर्वं बाधितमित्यत आह साक्षादिति, ननु वाक्यं गौणमपि भवति स्तुतिपरमपि भवति तस्मात् कथं निर्णय इति चेत् तबाहाध्यात्मदीप इति, अध्यात्म मैदन्तःकरणं वस्तुतो जडं मुग्धं सर्वशास्त्रविहीनं तच्चेदेवप्रकाश युक्तं त्वत्सान्निध्यात् तदेवास्य कारणमित्यवसीयते, आधिदैविकस्यैवाध्यात्ममकाशजनकत्वाद, अतो मदनुभवेनापि भवानुक्तरूप एव, कार्य चान्यभिचारि लिङ्गम् ॥ २४ ॥. एवमाधिदैविकरूपं निरूप्याध्यात्मिकं रूपं निरूपयति नटे लोक इति, आधिभौतिकस्प सर्वस्याध्यात्मन्येव लयः, तस्यैवात्मत्वप्रतिपादनाव , दृश्यते च स्वभादौ याद्यामकाशेप्यान्तरः प्रकाशः, तस्मादयं भगवानात्मा, अन्यस्य लयावधित्वं नास्तीति तस्य लयावधित्वमाह लोके प्रकाशे चतुर्दशलोकेषु च नष्टेषु सर्वनाशो नियतकाल इति ज्ञापयितुमाह द्विपरार्धावसान इति, ब्रह्मण आयुः परशब्देनोच्यते, तस्या पराध, परार्धद्वये ब्रह्मसमाप्तिः, वन्धमोक्षव्यवस्था लोके वक्तुं ब्रह्मण आयुपोर्धव्यवहारो ब्रह्मण उत्तरायुप्येव "ब्रह्माण्डस्थानां मुक्तिरितिज्ञापनार्थः, (२) श्रीपुरुषोत्तमवरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनी टिप्पण्योः प्रकाशः। सिद्धमेवेत्यर्थः, वैलक्षण्यस्येति, जगद्वैलक्षण्यस्य, तादशमिति, नवविशेषणविशिष्टं, नन्वेकस्मिन्नपि विशेषणे सर्वधर्मसङ्कहसिद्धौ किमिति नवानामुक्तिरित्यत आहुर्नानाविवेत्यादि, तस्यैवेति, अमदोष- दुष्टस्य, ननु मवत्वेवं तथाप्यत्रोक्तानां नवानां स्वरूपे प्रतीत्यभावात् कयं सिद्धिरित्याकाङ्क्षायां व्याप्ति- मूलभूततर्कानुगृहीतानुमानेन सिद्धिरित्याशयेनाहुरेवमित्यादि, अन्यथेतिपदमनिमेषु वाक्येषु सम्बध्यते, तथा च भगवानव्यक्तो ब्रह्मादिभिस्तदभिव्यक्त्यर्थं प्रयत्नकरणाद् यन्नैव तन्नैवं, आद्यः पश्चादुत्पन्नत्वेपि ब्रह्मादिमिस्तन्नमस्करणात् , ब्रह्म तस्य तत्र सायुज्यप्राप्लेयन्नैवं तन्नैव; ज्योतिस्तन्ज्ञानेन तेषां सार्वइयभवनाद् यदेवं तदेवं यनैवं तन्नैवं, गुणातीतस्तन्निष्ठानां निर्गुणभवनात, निर्विकारस्तद्भजनेन सर्वविकारराहित्यात्, सत्तामात्रः सर्वेषु पदार्थेषु तेषां तद्दर्शनात्, निर्विशेषस्तज्ज्ञानेन प्रपञ्चनिवृत्ते- यन्नैवं तन्नैवं, आनन्दमानो निरीह एतत्कृपया तेषां ब्रह्मनिष्ठत्वभवनाद्यन्नैवं तन्नैवे, अत इति, उक्तविधानुमानेभ्यः, कालिकम्यभिचारमाशक्यपरिहरतीत्याशयेनाहुर्नन्वित्यादि,ब्रह्मवाक्यादिति, 'दिप्ट्याम्य ते कुक्षिगतः पुरः पुमा'नितिवाक्यात् ॥.२४ ॥ नटे लोक इत्यत्र तस्यैवेति, अभिमन्तुः, लोकशब्दस्यार्थद्वयमभिप्रेसमित्याशयेनाहुर्लोक इत्यादि, लोक्यतेनेनेतिकरणब्युसत्तौ लोको बाधप्रकाशः, लोक्यन्त इति लोकाः . कर्मव्युत्पत्ती, ते (३) श्रीमगोस्वामियल्लमजिन्महाराजकृतः श्रीसुवोधिनीलेखः । नष्टे लोक इति, अध्यात्मन्येवेति, अधिक आत्माध्यात्मा तस्मिन्नित्यर्थः, तब लयेनुभव प्रमाणयन्ति दृश्यते चेति, अन्यस्येति, स्वप्नद्रष्टीवस्यत्यर्थः, अत्र प्रलयेवाधिन भवति किन्तु स्वप्नमात्र १ मदिति नास्तिकचन । २ ससर्वनाश इति कचन ।। , ८ ·. - " + श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी। [ जन्मप्रकरणे योयं कालस्तस्य तेव्यक्तवन्धो चेष्टामाहुश्चेष्टते येन विश्वम् ॥ निमेपादिवत्सरान्तो महीयाँस्तं वेशानं क्षेमधाम प्रपद्ये ॥ २६ ॥ दिपरार्धस्याप्यवसाने समाप्तौ, ब्रह्माण्डस्य तु मलयस्तदेव भवति, तदा तत्त्वानि तिष्ठन्ति, तेपामपि प्रलयुमाइ महाभूतेप्वादिभूतं गतेविति, आदिभूतशब्देनाहकार उच्यते, अग्रे महत्त्वस्पापि प्रकृती लयस्य वक्ष्यमाणत्वात् , अहङ्कारोपि महति लीयत इति ज्ञापित, भूतानामादिभूत इतिव्युत्- पत्यादिभूतशब्दवाच्योहङ्कारो भवति, आदी भूतो जातश्वेन महत्तत्त्वमेव, व्यक्ते महत्तत्त्वेव्यक्तं प्रकृति गते सति,व्यक्ताव्यक्तपदाभ्यामेतत् सूचयति, अक्षरात् प्रकृतिपुरुषविभागपक्षे मतिपुरुष- योरप्यक्षरे लया कालादीनामव्यक्ततव, किंबहुना १ सर्वमेव व्यक्तमव्यक्त प्रविष्टं, तत्र प्रवेश कालवेग एव हेतुः, भगवतः सर्वोपसंहारच्छायां सर्वोपसंहारार्थमधिकारी कालो वेगवत्तरो भवति, एवं स्वयमप्यारे, अक्षरं पुरुषोत्तमे, पुरुषोत्तमाभिन्ने वाक्षरे, तदा भवानक: शिष्यते, तस्य भगवतः स्वरूपाणि यानि स्थितान्याधिदैविकानि तेषामपि लयमाशक्य तन्नित्यर्थमाहा. शेपसंज्ञ इति, अशेपाः सर्वाः संज्ञा यस्य, सर्वशब्दवाच्यो भगवानेक एवेति, एक एवं शिष्यत इत्यर्थः, एवमाधिभौतिकानां सर्वेषां लयस्थानभूतोध्यात्मा उक्तः ॥ २५ ॥ आधिभौतिक रूपमाह योयं काल इति, आधिभौतिकानामाधिभौतिकभूतो भगवान न त्वाविभौतिक एव, तथात्वज्ञापकमाह कालो यस्य चेप्टेति, कालप्रेरितानि सर्वाण्येवाधिभौतिकानि, (१) श्रीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी । व्यक्तव्यक्तमित्यत्र पुरुषोत्तमाभिन्न इति, पुरुषोत्तमचरणात्मक इत्यर्थः ॥ २५ ॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुयोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। चतुर्दश, यद्यपि ब्रह्मणः 'मुषुप्तिकाले सकले विलीने तमोमिमूतः सुखरूपमेती'तिश्रुत्याध्यात्मिक स्यापि लय उच्यते परं सोत्र नाभिप्रेत इतिज्ञापनाय विवृण्वन्ति सचेत्यादि, स कालो ब्रह्मण इत्यादिना विवृतः, तथा च निद्रापूर्वमाग इत्यर्थः, तदेवेति, एतेनावान्तरकल्पेषु त्रिलोक्या इव महाकल्पेषु सप्त- लोक्याः प्रलयः शेषाद् ब्रह्माण्डरूपा मूस्तिष्ठतीत्यनुसन्थेयमिति ज्ञापित, आदी भूत इतिपक्षेहकारो नायातीतिमूलस्थ गतेष्वितिपदेहकारद्वारा गतेष्वितिव्याख्यानं ज्ञेयं, एतत् सूचयतीति, एकस्यैव मगवतः स्थिति सर्वसंहारकाले वदन्ती व्याख्यायमानप्रक्रिया सूचयति, पुस्पोत्तमाभिन्न इति- पक्षस्याष्टिप्पणीतो जयः, सर्वशन्दवाच्य इति, सर्वः शब्दैवाच्य इत्यर्थः ॥ २५ ॥ यो यं काल इत्यत्राधिभौतिकानामाधिभौतिकभून इति, तदभिध्यानादेव वितिन्यायेन तत्र प्रविष्टस्तहिङ्गः, स एवेति, 'प्रस्तगुणसाम्यस्य निर्विशेषस्य मानवि चेष्टा यतः स भगवान् काल (३) श्रीमद्रास्वामियलमहिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः। इत्ययः, प्रामाण्डस्थानां मुक्तिरिति, अधिकारिणां क्रममुक्ति प्राप्तानां परान्तकालप्रारब्धानां चेतिशपः, पूर्वपरार्धे मुटेक्चरोत्तरमभिवृद्धिरतोधिकारिणां बन्ध एवोत्तरायुषि सप्टेरुत्तरोत्तरं हासोतोधिकारिणामपि कर्मण यधनिवृत्त्यन्ते माशो 'ब्रह्मणा सह ते सर्व सम्प्राप्त प्रतिसञ्चरे परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पद मितिवाफ्यादिनिमावः, ब्रमाण्डस्थानामित्युक्तरधिकारिन्पायन येषां येषां च.क्रममुक्तौ ब्रह्मणः परानकाले प्रारम्पसमाप्त्या मोक्षः प्राप्तस्तेत्रोच्यन्तेन्येषां तु.ज्ञानिनां भक्तानां च 'निशि नेति चेन् नेति- सूत्रायेण कालनियमामावः प्रतिपादित एव ॥ २५ ॥ - .

·क -- म. ३. श्लो. २७.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकान्याख्यादिभिर्विभूषिता । मो मृत्युच्यालभीतः पलायनं साल्लोकान् निर्भयं नाध्यगच्छत् ।। त्वत्पादान्जं प्राप्य यदृच्छयाद्य स्वस्थः शेते मृत्युरस्मादपैति॥२७॥ पोय कालः सर्वेषां निमिचभूतः, तस्य सर्वेषां मूलभूतस्य, स एव भवानिति ते तव चेष्टामाहुः, ननु भगवतश्चेष्टासले कि प्रमाण चेष्टाया वा कालवे ? तत्राहुरिति चेष्टायाः कालत्वे मानमुक्तं, चेष्टासत्वे मानमाह.चेष्टते येन विश्वमिति, येन कालेन विश्वमेव चेष्टते, न हि कारणस्य चेष्टामावे कायें चेयश भवति, कालवशाच चेष्टा, चेष्टायाः कर्मरूपत्वात् , कर्म च कालजनितं, काले कविधानात् , अतो भगवच्चेष्टारूपः काला, ननु प्रकृतिकारणपले तद्वारा कार्यपक्षे या न चेष्टारूप: कालः सिध्येदित्याशाक्याहाव्यक्तयन्धो इति, अव्यक्तस्य प्रकृतेर्बन्धुः सर्वकार्यकर्ता, अतः भाकृतकार्यपक्षेपि चेप्टारूपः कालः, आधिदैविककालस्य भगवद्रूपत्वात् तद्व्यापयर्थमाह निमेपादि- वत्सरान्त इति, यद्यपि परमाणुकाल आदिभूतस्तथापि परमाण्वादिलवान्तानामतिसूक्ष्मत्वाद् व्यवहारानीपपिकत्वमाशयय निमेपादिरेव गृहीतः, 'विपरार्धावसान'त्वाचेष्टारूपकालस्य संवत्सरो मध्यम इति नतोप्याह महीयानिति, एवं यस्य चेष्टा कालो यश्चावशिष्यते " यश्चाधिदैविकः सर्वकारणकारणभूतस्तं त्वां प्रपद्ये शरणं गच्छामि, अनेन 'वालकः पुत्रः कथं शरणाई' इति निरस्तं, तं त्वामित्यत्र प्रमाणं पूर्वमुक्तमे वाहुरित्य'ध्यात्मदीप' इति च 'विष्णु रिति च, एवं सर्वरूपोपि यदि रक्षादिकं नाविष्कुर्यात् तदा शरणगतिरमयोनिकेति तद्व्याहत्यर्थमाहेशानमिति, यत्र भगवत एतावन्तो धर्माः स ईश एव भवति, ऐश्वर्य विलम्ब न सहते न चोपेक्षते, नन्वीश्वरो दैत्यपक्षपाती चेत् तदापि कार्य न सिध्यतीति तदर्थमाह क्षेमधामेति, क्षेमाख्यं शुद्धसत्वं धाम यस्य, अतः शिष्टानामेव पक्षपातं करिष्यतीति न काचिचिन्ता, आधाररूपधर्मस्यैव प्राधान्यख्यापनार्थ लिङ्गव्यत्ययः ॥ २६ ॥ एवं भगवतो रूपत्रयं प्रपत्तिं च निरूप्य तस्याः प्रपत्तेः प्रकृतोपयोगिलाय हेतुं निरूपयति मर्त्य इति, अतीन्द्रियः कालो लोके स्वज्ञापनार्थ स्वप्रतिकृति सर्पमुत्पादितवान् , लौकिकास्त्य- लौकिकं तद्वारैव प्रतिपयन्ते, यथा सिंहप्रतिकृतिामसिंहः, एवं विडालगवादयश्च व्याघ्रगवयादीनां प्रतिकृतिरूपा, कालः स्वभक्ष्यमेव सृजति, अतः कालसृष्टा मा इत्युच्यन्ते, तस्य च भार्या (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। इत्युपलक्षित' इति तृतीयस्कन्धे कपिलवाक्यात् काले निविष्टः काललिङ्गः, चेष्टामाहुरिति- मुलवायं तमित्यध्याहारेण पूरणीयं, योयमिति, यच्छब्दस्य तच्छब्दसापेक्षत्लादिति, चेष्टासत्व- मुपपादयन्ति न हीत्यादि, चेष्टायाः कालवे प्राहुरिति यन्मानमुक्तं तदुपपादयन्ति , कालेत्यादि, अत इति, यो यजनकः स तदात्मक इतिव्याप्सेः, प्राकृतकार्यपक्षेपीत्यादि, 'प्रकृति स्योपादान- माधारः पुरुषः परः सतोमिव्यञ्जकः कालो ब्रा तत् त्रितयं त्वहरमित्येकादशस्कन्धवाश्यादित्यर्थः, ततोप्याहेति, ततोप्यधिकमाह, आधाररूपधर्मस्येति, आधारभूतस्य धर्मरूपस्य सत्त्वस्य ।। २६ ॥ मर्य इत्पत्र रूपत्रयमिति, कालरुपमीश्वररूपं विष्णुरूपं च, हेतुमिति, प्रपचिहेतुभूतं मम, अलौकिकमिति, अतीन्द्रियं मयजनकं कालं,प्रतिकृत्या तादृशपदार्यान्तरपतिपत्तौ दृष्टान्तमाहुर्यधेत्यादि, मनुमवत्वैवं तथापि भयं कुन इत्यत आह काला स्वभक्ष्यमेवसूजतीति,कालस्य सृष्टिकर्तृवंतनीयस्कन्य - . " ·६० श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुयोधिनी । [जन्मप्रकरणे कुण्डलिनी शक्ति स्वमर्तृगापिका सर्वेषु पुरुपदेहेषु तिष्ठति, योगो हि तदुद्रोधका, तच्छरणं गत एव योगी, तदा तया मार्थित: काला शीघ्र न भक्षयति, तस्य चाध्यात्मा वेदः, तदुक्तकर्मणाषि विलम्बो भवति, अन्ये च सर्वे देवाः पुराणोक्तास्तस्याधिभौतिकरूपाणि, तेपि विलम्बहेतवो भवन्ति, इमे त्रिविधा अपि धर्ममार्गवर्तिनो निरन्तरमेकनिष्ठास्तत्मवणा; ये पुनलौकिकाः साधारणा शीघं भक्षणार्थमेव स्थापिता ओदनभूतास्ते चेत् कालातिकमार्थ यतन्ते तदा कालकार्य स्वस्मिन् रोगादिकमनुभूय कालनिवर्तकत्वेन श्रुतान् यहूनेव धर्मान कर्तुं यतन्ते तद् व्यालभीतस्प पलायनं मूपकस्येवाग्रे पतितस्य, मृत्युः कालस्य मुखं, सोपि व्याला, भयहेतुवाचको व्याल. बाब्दो मुखहेतुक एव, पत्र कापि गच्छन् क्षुत्पिपासे जरावलीपलितायुचनीचधर्माननुभवति, अतः कालकार्यदर्शनाद् भयं न निवर्तते, देवत्वे मानुपत्ये वृक्षत्ये वा बहुकालस्थितधर्मेषु भयं निवर्तव रत्याशक्य लोकान् सर्वानित्युक्तं, निर्भयं भयाभावं, अतः कैनाप्युपायेन मृत्युर्न निवर्तत इति निर्भयं नाध्यगच्छन् भयनिवर्तकस्थाने या, शास्त्रानुभवयोः संवादे हि तन् निवर्तते, येपि पूर्वमुक्तास्त्रिविधास्ते कालाधीना इत्यवश्यभक्ष्यत्वे न समर्था भवन्ति, प्रार्थना हि दुर्घला, एवं भारणान्वेपणाथै परिभ्रमणे क्रियमाणे सर्वत्र प्रवर्तको भगवान् कदाचित् परितुप्यति तदा भग वचरणमाप्तिः, सत्सङ्गो भागवतं चेति भगवचरणद्वयमाधिभौतिक, ज्ञानं भक्तिश्चाध्यात्मिकं, चरणावेच मसनस्याधिदैविको, तन्मध्ये अन्यतरमाप्तावपि कृतार्थतेति झापयितुं त्वत्पादाब्जमित्युक्त, मग वत्सहितं भगवचरणारविन्दप्राप्य, यदृच्छया भगवदिच्छया, कालसम्बन्धाभावाय यदृच्छयेत्युक्त नियतकालस्य यदृच्छालाभावाद, अन्जपदेन थालौकिको लोक एवं ज्ञापकः शोभातिशयो निरूपितः, त्रितयापेक्षयाप्यतिशयः, अनेनैव विश्वासेन, अद्यैव यदैव चरणमाप्तिस्तदेव, स्वस्थः शेते, मृत्युनिवारणार्थ यत्नं च न करोति, मृत्युः पुनः स्वत एव निवर्तते, भगवचरणार- विन्दमत्र वर्तत इत्यस्मादसाध्यादपगमनं युक्तमेव, शास्त्रं तु प्रमाण, संवादस्त्वलौकिकभाव- सिद्धिः, कालनियन्ता च भगवान्, अतोनुभवप्रमाणयुक्तयोत्रैव सन्तीति न पूर्ववदस्मिन् मागें शङ्का निष्कपटतया प्रवृत्तौ तु नान व्यभिचारः ॥ २७ ॥ (१) श्रीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी । त्वत्पादान्जं प्राप्येत्यत्र ननूक्तपलायनविशिष्टस्य साक्षाद्भगववरणप्रातिर्न सम्भवत्यतोनुपपर- मिदमित्याशक्य तत्तापर्यमाहुः सत्सङ्गो भागवतं चेत्यादिना ॥ २७ ॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। 'सोनन्तोन्तकरःकालोनादिरादिकृदय्ययः जनं जनेन जनयन् मारयन् मृत्युनान्तक' इत्यत्र भारत राजधर्मपि सप्ट, तत्र गमकमाहुरत इत्यादि, तदुपपादयन्ति तस्येत्यादि, तस्येति, कालात्मकस्य सर्पस, तस्य चेति, अतीन्द्रियस्य, निविधा इति, योगिनः कर्मठा देवोपासकाच, तत्प्रवणा इति, कालाधीना, ओदनभूता इति, 'यस्य प्रा च क्षत्रं च उमे मवत ओदन' इतिश्रुत्युक्ताः, मुखमिति, मक्षणे द्वारमुक्ततृतीयस्कन्धवाक्यात्, सोपीति, मृत्युरपि, व्यालत्वमुपपादयन्ति भयेत्यादि, विविधमालमनमोस्मादिति क्षीरस्वामिमिनिरुक्तवाद योगेन भयहेतुवाचकोध्यालशन्दा तथापि मुखर हेतुक एप 'ब्यालो दुष्टगजे सपै छठे वापदसिंहयो रितिकोशे मुखवतामेवोक्तत्वात् तेषु योगरा, अन्यया 'नदीप्रवाहातनिचिनिनिंशा'दावपि योगस्य तुल्यत्वात् तत्रापि प्रयोगः स्यात्, मतस्तस्मात् - ·. अ. ३. श्लो. २८. श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाफारिकाव्याख्यादिभिर्विभूषिता । स त्वं घोरादुग्रसेनात्मजान्नस्त्राहि त्रस्तान भृत्यचित्रासहासि ।। रूपं चेदं पौरुपं ध्यानधिष्ण्यं मा प्रत्यक्ष मांसदृशां कृषीष्टाः ॥२८॥ एवं शरणागतौ हेतुमुपपाय त्रयं मार्ययति सत्वमित्यादित्रिभिः, अत्रावसरे अयं सम्भवति, भगवानिदानीमेवान्तहिती भवेत् पश्चात् स्वेच्छयान्यत्र स्थितः कसं मारयेत, तदिमां कथा कसः श्रुत्वा मारयेदस्माञ् ज्ञानदापनयोर्नियोगाद, अतो रक्षा मार्थनीया, इदानी वा कसं मारयेत् ततो गच्छेत् ततः कसपक्षपातिनः पश्चादस्मान मारयेयुः, तदर्थमिदं रूपं लौकिके न ख्यापनीयमिति मार्थनीयं, एवमूपेणात्रैव च स्थितिरपि सम्भवति तदालौकिकं दृष्ट्वा प्राकृतो लोको द्वेपं कुर्या- दस्मदादयश्च शीघ्रं मुच्येरन् भक्तिरसानुभवश्च न स्यान् मर्यादा च भज्येनेत्यतो रूपापदर्शन- मार्थना युक्तंच, एतत्सर्वदोपपरिहारार्थं साम्मतं कंसस्याज्ञानं भवत्तितिमार्थना, इदानीं मारणे वा युद्धसमये स्वनीवनार्यमनुपसंहारे पूर्वोक्तपक्षसम्भवादुपसंहारोपि मार्थ्यः, भगिनीपतिश्चेति कदाचिन मारयेदित्याशङ्काब्युदासार्थमाह घोरादिति, मार्थनीयसर्वदानसामर्थ्याथै सत्वमिति, स पूर्वोक्तधर्म एव त्वं, घोरो निर्दयो भयानकः, क्रूर इतियावद, उपायेन विपादिनाऽमारणार्थ- मुग्रसेनात्मजादित्युक्तं, उग्रसेनस्य शरीरजः कथं वध्यो भवेत् ? घोरत्वात् स मारयेदेव (२) श्रीपुरुषोचमवरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनोटिप्पण्योः प्रकाशः। पलायनं मूषकस्येवेत्यर्थः, तदाहुर्यवेत्यादि, इत्युक्तमिति, तथा च देवत्वादावपि न निवर्तत एवेत्यर्थः, कुतो नाध्यगच्छदित्यत आहुः शास्त्रेत्यादि, तथा च संवादाभावानाध्यगच्छदित्यर्थः, विविधा इति, योगवेदोपासनाः, अवश्यभक्षकत्वे नेत्यत्र सप्तम्यनन्तरं नेति भिन्नं पदं, हिर्हतो, 'योसौ तपन्नुदेती'तिश्रुतिविचारे तथानिर्णयात् , तर्हि कथं भयनिवृत्तिरित्याकाण्यामुत्तरार्ध व्याकुर्वन्त्येव- मित्यादि,तन्मध्य इति,त्रिविधयो योर्मध्ये,त्वत्पादान्जमित्यत्र समासस्यार्थमाहुभंगवत्सहितमिति, त्वया सहितमितिव्युत्पत्त्या तथार्यः स्फुरति, लोक एवेति, ससमी, त्रितयापेक्षयेति, कुण्डलिनी वेददेवापेक्षया ते कालाधीना,इदं च तद्तीतमिति,ततोतिशयः,स्वपदार्थमाहुर्मत्रिवत्यादि, ताहि मृत्यु स्वतः कुतो न प्रवर्तत इत्यत आहुत्युरित्यादि, एवं सर्घ आस्वाय सिद्धार्थ निगमयन्ति शास्त्रं त्वित्यादि, 'अब यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्मे तिश्रुतौ 'नास्य जरपैतन् जीर्यति न वधेनास्य हन्यत' इति तैत्तिरीये च.'यदा घेवैष एतस्मिन्नदृश्येनात्म्येनिरुक्तमय प्रतिष्ठा विन्दतेथ सोभयं गत' इतिशास्त्रं प्रमाण, संवादस्तु स्वस्यालौकिकभावसिद्धिः, 'युक्तिस्तु सर्वस्य पशी सर्वस्येशानो भीपास्मादित्युपक्रम्य 'मृत्युर्धावति पञ्चम' इत्यादिश्रुत्युक्ता,. कालनियन्ता.च भगवानत एन्यो हेतुभ्यस्तयेत्यर्थः, ननु लोके व्यभिचारो दृश्यत इत्यत आहुनि:कपटतयेत्यादि, तथा च यथा प्रहादस्य तथास्यापि प्रवृत्तिश्चेत् स्यात् तदान व्यभिचार इत्यर्थः ॥ २७ ॥ स त्वं घोरादित्यत्र श्लोकत्रयोक्तानां चतसगां प्रार्थनानां तात्पर्य वदन्त्यप्रेत्यादि, एतेषु लोकेषु प्रयमे प्रार्थनाद्वयं सत्र प्रार्थनीयेत्यन्तेन प्रथमायास्तापर्यमुक्तं, इदानीमित्यारम्य प्रार्थनीय- मित्यन्तेन द्वितीयस्याः, एवमित्यारभ्य युक्तैवेत्यन्तेन तत्रैव पक्षान्तरोपपादनेन युक्तवसमर्थनं, न स्पादिति, अस्माकमितिशेषः, मर्यादेति, पुत्रभावमर्यादा, एवं युक्तवेत्यन्तेन प्रथमलोकतात्पर्यमुक्तं, एतदित्यादिना द्वितीयस्य, इदानी मारणेत्यादिना तृतीयस्य ॥ २८ ॥ १ तस्मादित्यपि पाठः कचित् । .

·६२ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी । [ जन्मप्रकरणे - -- जन्म ते मय्यसो पापो मा विद्यान् मधुसूदन ॥ समुद्विजे भवद्धेतोः कंसादहमधीरधीः ॥ २९ ॥ प्रस्तानिति, पूर्वपुत्रमारणेन, बाहि पालय, उभयपदी धातुरयं प्रचुरमयोगानिश्चीयते, ननु पर्यव- साने वाधाभावादिदानी मारणपक्षे किमिति रक्षा मार्क्ष्यत इति चेत् तत्राह भृत्यवित्रासहासीति, भृत्यानामस्मदादीनां विवासं भयं हन्तीति तथा, असीति तव सङ्कल्पः, यथा गन्धः पृथिव्या, एवं भगवतो भक्तदुःखनिवर्तकत्वमेव, यथास्मदक्षेदानीममारणेनान्यत्र गमनेन च कर्तव्या तथा स्थितौ रूपोपसंहारश्च कर्तव्य इत्याह रूपं चेदमिति सर्वदानेन रूपेण स्यातुमयुक्तमिति, इदं रूप मांसदृशां चर्मचक्षुषां प्रत्यक्षं मा कृषीष्टाः, तर्हि कस्यापि मुक्तिर्न स्यादित्याशङ्कयाह ध्यान- घिपण्यमिति, ध्यानमेव धिष्ण्यं स्थानं यस्य, ध्यान एव मकाशो भवतु न वहिः, अतः सर्व मुस्थं भविष्यतीतिभावः, मा कृपीष्ठा इत्यनेन चैतन ज्ञापितं, अयं स्वेच्छयैव प्रकटीकरोति, वस्तुत स्विन्द्रियावेद्यमेव, मांसदशामित्यनेन दैत्या एते मांसभक्षका मांसमेव पश्यन्ति सर्वत्र न तु विदितं निपिद्धं वा विचारयन्तीत्युक्तं, चकारस्तूक्तसमुच्चयार्थः ।। २८ ।। अन्यतरकरणाभावाय मध्यमपक्ष स्वतो निवृत्तावपि कंसश्चैञ् जानीयात् स्वयमागत्य युद्धं कुर्याद, अत एव स दोपस्तदवस्थ इति तस्य जन्माज्ञानं प्रार्थयति जन्म त इति, असौ कंसस्ते जन्म मा विद्यात्, यतोयं पापः, तहि मत्स्वरूपं न जानासीतिचेत् तबाह मधुसूदन इति, यद्यप्येत (१) श्रीमभुचरणविरचिता श्रीदिप्पणी। स त्वं घोरादित्यत्रेदानी मारणे वेत्यादि, रक्षाप्रार्थनेतिशेषः, अस्मिन् पक्षे रूपानुपसंहाराति- रिक्तस्य बाधकामावात् तत् कृत्वान्यत्र स्येयमितिभावः,एतदेवोक्तमनुपसंहार इत्यादिना,अन्यतरति, इदा मेव मारणं लोके चैतद्रूपदर्शनमित्येतयोरन्यतरस्य तथात्वायेत्यर्थः, इदानीं मारणमन्यत्र गमनं च मध्यमः पक्षः, एवं सत्यपि यदि तममारयित्वैवान्यन्न गतिर्भवति तदा स्वतस्तन्मारणानिवृत्तिर्भवतीति, तथापि दोपानिवृत्तिरित्याहुर्मध्यमपक्षेस्वन इत्यादिना, तेन जन्माज्ञानस्यावश्यकत्वमुक्तं भवति ॥२८॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणमणीतः श्रीसुयोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। जन्म त इत्यग्रिमश्लोकस्याभासं टिप्पण्या विवृण्वन्तीदानी मारणेत्यादि, इदानीममार- यित्वान्यत्र गमनं प्रथमः पक्षः, इदानी मारयित्वान्यत्र गमनं मध्यमः पक्षः, इदानीममारयित्वानेन रूपेणात्र स्थितिस्तृतीयः, मध्यमपक्षे पक्षद्वयं, स्वत उपेत्य युद्धेन कंसस्य मारणमित्येकः, स्वतो निवृत्तावपि कमो युद्धार्थमायाति चेत् तदा मारणमिनि द्वितीयः, एवं पक्षद्वये सत्यपि स स्वतो नायाति (३) श्रीमदास्यामियलमजिन्महाराजरतः श्रीसुवोधिनीलेखः । स त्यमित्यत्र रक्षाप्रार्थनायां हेतुः प्रथममुक्तः, रूपाप्रदर्शन हेतुमाहुरिदानी येति, पक्षान्तरेणेदे रूपमिति, कंसमारकं स्पमित्यर्थः, यद्यपि सर्वदेवस्थितायेतदोपनिवृत्तिस्तयापि दोपान्तरं मवतीत्याहुस्त: देति, पूर्वोक्तपक्षेति, मारयित्वा गमने कंमपक्षपातिनास्मान् मारयेयुरेवभूपेण स्थितौ च द्वेष कुर्या- दियुक्तानि दूपणानि भवेयुरित्यर्थः, तया चेदानी मारणे चेत्यनेन रक्षाप्रार्थनायामेव रक्षान्तरमुक्तमुप- संदारमार्थनायां तु पूर्वोतपक्ष एवादित इति डेय, रूपं चेदमित्यस्याभासे स्थिताविति, अन्यत्रापि स्थितावित्ययः ॥ २८॥ १ मा स्वपि पाठः चिन् । - ·अ. ३. श्लो. ३०.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूपिता । ६५ उपसंहर विश्वात्मन्नदो रूपमलौकिकम् ॥ शङ्खचक्रगदापद्मश्रिया जुष्टं चतुर्भुजम् ॥ ३०॥ जानीमस्तथापि मध्यमपक्षशया मार्थ्यते, ननु मध्यमपक्षे को दोपोविश्वासस्तु न कर्तव्य इति चेत् तबाह भवद्धतोः कंसादहं सम्पगुद्धिजे, विश्वासः कर्तव्य इति चेत् तत्राहाधीरधीरिति, न हि भगवत्युत्पन्ने परमानन्दे कोपि क्लेशहेतुर्भवितुमुचितः, भवद्धतोरित्पनेनैतज् ज्ञापयति यद्ययं जानीयादस्मादुत्पन्नो भगवानन्यत्र तिष्ठतीति तदा निर्वन्धेन समानयनं वा मार्थयेत् पूर्व प्रतिज्ञातवाद, अतोस्य ज्ञानाभाव एवोचितः ॥ २९ ॥ रूपान्तरस्वीकारे त्वन्यप्रापि स्थापयितुं शक्यते न त्वनेन रूपेणेत्युपसंहारं प्रार्थयत्युपसंहरेति, अदो वेदवेद्यमलौकिकं रूपं लोक उचितं न भवतीत्युपसंहर, विश्वात्मन्निति रूपग्रहण, उपसंहारे च सामर्थ्य द्योतितं, स हि विश्वस्मिन् सर्वाण्येव रूपाणि गृहात्युपसंहरति च, अद् इतिपदेन चैतज् ज्ञापयति, अवतारो नोपसंहर्तव्योलौकिकत्वमात्रमुपसंहर्तव्यमिति, , सर्वमेवालौकिकमिति सर्वस्यैवोपसंहारे माप्ते यल लौकिकसमानं तत् स्थापनीयमन्यदुपसंहर्तव्यमिति वदन्त्यलौकिकमंशमाह शङ्खचके । -- अलौकिकी श्रीयोपसंहर्तव्या भुजानां चतुष्टयं प्राकृतभावाद्यदतिरिक्तं तदुपसंहर्तव्यं, अविद्यमानोपि प्राकृतो भावः स्थापनीयः, यद्यपि चतुर्भुजं रूपं देवादीन प्रति माकृतमेव तथापि साधारणान् मति तादृशमपि न प्रकटनीयमितिमार्थना ॥३०॥ (१) श्रीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी । शङ्खचकेत्यत्र यद्यपीति,केचिद् देवा अपि चतुर्भुजा भवन्तीति तादृशे रूपे देवानां नालौकिकत्वेन भाने, इतरेषां तु भवतीति तथा, तादृशमपीति, उपसंहृतालौकिकप्रभं चतुर्भुजाकारमात्रमपीत्यर्थः, रूपं चेदमित्यनेन कंसादीनामदर्शनं प्रार्थितमत एव "मांसदृशा"मित्युक्तं, अनेन तु तददर्शनेपि मनुष्यमात्रस्य तथा दर्शनं नास्मद्धितमिति तदभावः प्रार्थितोतो नान्यतरवैयर्थं शनीयं, किच यद्यप्यावेनैव द्वितीयचारितार्थ्य भवति तथापि “रूप” पदमात्रं "ध्यानधिष्ण्य"पदं च श्रुता सर्वांशेन तिरोधानं हरिर्मा करोत्विति विशेषप्रार्थनं द्वितीयं कृतमिति ज्ञेयम् ।। ३० ॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । तदा तममारयित्वैवान्यत्र गतिर्भवति तदा तथेत्यर्थः, सुबोधिन्या क्लेशहेतुरिति, अधीरत्वरूपक्लेशहेतुः, तथा च विश्वासेप्यधीरत्वाजन्माज्ञानं प्रार्थयत इत्यर्थः, ननु यद्येवं तर्हि भवडेतोः समुदिज इति कुत उच्यत इत्यत आहुर्भवदित्यादि ॥ २९ ॥ (३) श्रीमगोस्वामिवल्लभाजन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः । जन्म त इत्यत्र मध्यमेति, मध्य इदानीं मारणपक्षे शझ्या विपरीत कदाचित् भवेदिति- सन्देहेनेत्यर्थः ॥ २९ ॥ उपसंहरेत्यत्रादशब्दस्यार्थमाहुवेदवेद्यमिति, श्रीश्चेति, तथा च पद्मान्तैः श्रिया च जुष्ट- मितिमूले समासः ॥ ३०॥ १ प्रार्थपत इत्युपसंहार इत्यपि पाठः कचन !

·. . श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धमुषोधिनी । [जन्मप्रकरणे श्रीभगवानुवाच ॥.... विश्वं यदेतत् स्वतनौ निशान्ते यथावकाशं. पुरुपः परो भवान् ।। विभर्पि सोयं मम गर्भगोभूदहो नृलोकस्य विडम्बनं महत् ॥ ३१॥ एवं स्तुत्वा प्रार्थयित्वा च विरोधं परिहरति विश्वमिति, अथवाघोपसंहारेणास्थापने सामधि विरोधिगुणमनूधान्यतरस्य प्रदर्शनपरत्वेनोपपादयन्ती समर्थयते विश्वमिति, स्वतनी स्वंशरीरे विराजि ब्रह्माण्डाख्ये निशान्ते सृष्टिसमये यथावकाश चतुर्दशलोकात्मक भुवनं विभर्पि, प्रलये सूक्ष्मतया निवेशनं भवतीति निशान्त इत्युक्तं, किरितया स्थितिनिपिद्धा, नन्वत्र कि प्रमाणमित्याशक्याह पुरुषः पर इति, पुरुषो व्यष्टिः परः समष्टिः, भवानिति सम्मत्यर्थ, तेन स्वस्य एतादृङ्माहात्म्पज्ञानवचसम्बोधनं, एवं विश्वाधारभूतोपि भवान् मम गर्भगोभूत, यद्यपि विरुद्ध सर्वधर्माश्रयस्य भगवतो नेदमाश्चर्य तयापि स्वमतीत्याश्चर्य मत्वा परिहरत्यहो नृलोकस्य विडम्बनं महदिति, अहो इत्याश्चर्य, नृलोकस्य मनुष्यमात्रस्य महदेतदनुकरणमितिसमाधानं, महानप्यल्पमनुकरोति यथा पुरुपो विडालं तथापि ब्रह्माण्डविग्रहस्य परमसूक्ष्मताश्चर्यरूपेत्याशझ्याह महदिति, अनुकरणं महदिति, अनुकरणं सत्यमेव, परम- लौकिकमनुकरण, अनेन गर्वाभावोप्युक्तः ।। ३१ ।। पवमुभयोः स्तोत्रे समार्थने कृते भगवान् स्वस्य पुत्रत्वे ताशरूपेण माकटये च हेतुं बद- स्तयो पूर्वसान्तमाह परिज्ञानाथ, त्वमेवेति चतुर्दशभिश्चतुर्दशविद्यानां मामाण्यार्यम् । (१)श्नीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी । भगवदुक्तवाक्यसङ्ख्यातास्पर्यमाहुश्चतुर्दशेति,पूर्णब्रह्मणो देवकीपुत्रत्वं न प्रमाणसिद्धमिति प्रमा- भावाय सर्वा अपि विद्या अत्र प्रमाणानीतिज्ञापनाय तत्समानसख्यैर्वाक्यैर्भगवतोक्तमित्यर्थः, प्रमाणस्य भावः प्रामाण्यं, प्रमाणत्वमिति यावत्, तदर्थमित्यर्थः, न च सङ्ख्यायामपि तात्पर्यवत्त्वे प्रमाणामाव इति वाच्यं, श्रुतिसिद्धत्वात् , तथा हि 'वैश्वानरं द्वादशकपालं निपेत् पुने जाते यदष्टाकपालो भवति गायत्र्यैवैनं बावर्चसेन पुनाति यन्नवकपालखितैवामिस्तेजो दधाति यद दशकपालो विराजैवास्मिन्नन्नाद्य दधाति यदेकादशकपालस्लिष्टुभवास्मिन्निन्द्रियं दधाति यद् द्वादशकपालो जगत्यैवास्मिन् पशून् दधातीति- श्रुती कपालेषु द्वादशसख्याविधानतात्पर्य तदवयवभूतसल्याफलोक्त्या निरूपित, तत्तत्सया- (२) श्रीपुस्पोत्तमयरणप्रणीत: श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। विश्वं यदेतदित्यत्रोपपादयन्ती समर्धयत इति, विरोधाभाथमुपपादयन्ती विरोधं समर्थयते, ज्ञानवत्वसम्बोधनमिति, ज्ञानवत्वस्य भगवते सम्यग्योधनम् ॥ ३१ ॥ (३) श्रीमद्रोस्थामियलमजिन्महाराजगतः श्रीसुबोधिनीलेखः । विश्वमित्यस्य द्वितीयामासे विरोधोति, एतमनूय समर्थयत इत्यन्वयः, अन्यतरस्येति, स्यगर्भगतत्वस्येत्यर्थः, अत्र कर्मणि सम्बन्धमा विवक्षया पाठी, गर्भगतवं प्रदर्शनार्यस्वेनोपपाद- यन्तीत्यर्थः, विश्वं मगवत्तनी नित्यत्वात् सर्वदा तिष्ठतीति निशान्तपदवैयर्थ्यमाशय तदानीन्तन विशेष वक्तुमाहुः प्रलय इति, तदा सूक्ष्मरूपेण स्पितिर्निशाया अन्ते जाते तु स्यूलरूपेण यथावकाश स्थितिरित्यर्थः, निपिडा इति, यथावकाशपदेनेतिशपः ॥ ३१ ॥ .

·-- "अ. ३. श्लो. ३२-३३.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याल्यादिभिर्विभूषिता । त्वमेव पूर्वसर्गेभूः पृश्निः स्वायम्भुवे सति ॥ । तवायं सुतपा नाम प्रजापतिरकल्मपः ॥ ३२ ॥ युवां वै ब्रह्मणादिष्टौ प्रजासर्गे यदा ततः ॥ सन्नियम्येन्द्रियग्नाम तेपाथे परमं तपः॥३३॥ पूर्वस्थितिस्तथा कार्य प्रकारो भजन हरेः । कालस्तोपश्च पाकव्यं वरमार्थनया सह ॥१॥ अल्पधुद्धिवभोगौच जन्मत्रितयमेव च । त्रिगुणं भगवत्सत्य लौकिकाद वैदिकान महत् ।।२।। रूपदर्शनकार्य च साधनं मोच्यते महत् ॥ २६ ॥ प्रथमं स्थितिमाह, पूर्वसर्गे प्रथमब्रह्माण्डे प्रथमकल्प इतः पूर्वकल्पे वा, साक्षाद देवकी प्रत्येवाह भगवान्, तस्या दीनत्वेन स्नेहातिशयात, प्रनिरितिनाम, त्वमेव पृश्निरभूः स्वायम्भुवे मन्वन्तरे, सतीतिसम्बोधनं, अनेनास्या अधिककृपायां धर्मातिशयो हेतुरुक्तः, तदा तस्मिन्नेत्र समये, अयमपि सुतपा इति नाम मसिद्धः, अयं च प्रजापतिर्ब्रह्मणः सुतो मरीच्यादिवद कर्दमवत् स्वभावत एवायमकल्मपः कामक्रोधलोभादिरहितः ।। ३२ ।। एतादृशौ पूर्व स्थिती तादृशौ प्रति ब्रह्मण आशामाह युवामिति, प्रजासतें ब्राह्मणादिष्टौ तदा ततस्तदनन्तरमेव कचिद् देशविशेष सन्नियम्येन्द्रिग्रामं ततः प्रभृति सम्बन्धमकृत्वा परम तपस्तेपाथे, सर्वेन्द्रियनिरोधेन सर्वाहारपरिवर्जनेन वाय्वादिनिरोधे विहिते शरीरे सन्तापजननाद तपो भवति, परममुत्कृष्टं भगवद्विषयकलाद , एवं तस्मिञ् जन्मनि कार्यमुक्तम् ॥ ३३ ॥ (१) श्रीमत्प्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी। यास्तत्तत्फलसाधकत्वोकेरपि तत्तत्फलसङ्ख्यासजातीयत्वमेव प्रयोजकमित्ति ज्ञेय “ मष्टाक्षरा गायत्री तेजत्रिवृद् दशाक्षरा विराडन्नं विराडेकादशाक्षरा त्रिष्टुम् द्वादशाक्षरा जगती जागताः पशव" इतिश्रुतिभ्यः, ननु सकृत्पुत्रत्वेपि वरवाक्यसत्यत्वे वारत्रयं तथालं कुत इत्यत आहुस्त्रिगुणमित्यादि, लौकिकमेकगुणं द्विगुणं वैदिकं भगवदीयं त्रिगुणमतः सर्वाधिकमिहोक्तमिदैव फलति चेत् तदा सत्यं भवति, वैदिकं तु जन्मान्तरेपि फलतीति तया, भगवदुक्तं खामोक्षं यावन्ति जन्मानि तेषु सर्वेष्वेव फलतीत्येतदेवैकगुणत्वादिकं तेषु ॥ ३२ ॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमवरणमणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । मगद्वाक्यतात्पर्योक्तिटिप्पण्या ननु च 'सङ्ख्याया' इत्यारम्य 'श्रुतिम्य' इत्यन्तेन यत् सङ्ख्याया- स्तासर्यमुक्तं तन् न सङ्गच्छते,सङ्ख्यायाः पुरोडाशविशेषणतया तत्र श्रावणेन पुरोडाशेप्टाकपालवादिस्पधर्म वा पर्यवसानादिति चेन, उदवसानीयविधायकश्रुतौ तथा निर्णयात् , तत्र हि 'अप वै सोमेनेजानाद् देवताथ यज्ञश्च क्रामन्त्यानेयं पञ्चकमालमुदवसानीय निर्वपेदामिः सर्वा देवताः पालो यज्ञो देवताश्चैव यज्ञ चावरूद्ध गायत्रो वा अमिर्गायत्रच्छन्दास्तं छन्दसा व्यर्धयति यत् पञ्चकपालं करोत्यष्टाकपाल कार्योशाक्षरा गायत्री गायत्रो वा अग्निायवच्छन्दाःस्वेनैवैनं छन्दसा समर्धयति पाइत्यौ याज्यानुवाक्ये भवतः पालो यज्ञ- स्तेनैव यज्ञान्नैती ति श्रावितं, तया च तत्राष्टाकपालपुरोडाशविघाने.तस्मिन् पश्चकपालस्य सत्त्वेपि तद- नादृत्य याच्यानुवाक्ययोः पञ्चसङ्ख्याकत्वविधानेन पञ्चसङ्ख्याकयज्ञादनपगमविधानतस्तया निययात्, ·श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धमुबोधिनी । [जन्मप्रकरणे वर्षवातातपहिमधर्मकालगुणाननु । सहमानौ श्वासरोधविनिर्धूतमनोमलौ ॥ ३४ ॥ शीर्णपर्णानिलाहारावुपशान्तेन चेतसा ॥ मत्तः कामानभीप्सन्तो मदाराधनमीहतुः ॥ ३५ ॥ तस्य तपसः प्रकारमाह वर्पवातेति, वर्पवातयोः सहनं प्रादृट्कालेनारतदेशेन्तरिक्ष स्थित्ता, आतपसहनं पञ्चाग्रिमकारेण, हिमसहनं जलवासादिना, धर्मः कालान्तरीपोषि, कालगुणा अन्येपि शीतादयः साधारणा, तेपाममतीकारेण स्थितिरेव सहनं, उभावपि सहमानी न लेकस्तपः करोत्यपरस्तत्सेवामिति ॥ ३४ ॥ ताशयोर्भगवत्सेवामाह शीर्णेति, कियत्कालतपसा चित्ते शुद्ध भगवत्सेवेव कार्या नान्यथेति ज्ञात्वा तपः कुर्वाणावेव परिचर्या कृतवन्तौ सर्वथाहाराभावे पहिस्संवेदनाभावे चोभयोः परिचर्या न भवतीति यादृशेन तपसा परिचर्या कृतवन्तौ स विशेप उच्यते, शीर्णानि पर्णान्यनिलो वायु- श्वाहासे ययोः, परमोपशान्तिः शुद्धसाचिकगुणाविर्भावः, स एवोपशमः, सोपि चित्तस्य स्त्रमावत एव चेजातस्तदोपशान्तं चित्तं भवति, एवं यमा नियमायोक्ताः, मत्तो हरेरेव, कामान् पुत्रादीनभीप्सन्तौ सकामी मदाराधनं मत्परिचर्यामीहतुः कृतवन्तौ ॥ ३५ ॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमवरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। अतः सत्ताया एव सतासर्यकत्वमपेक्षितस्थले निश्चयमनपेक्षितानां निस्तात्पर्यकत्वं चेति दिक्, सुबोधिन्या पूर्वस्थितिरित्यादिकारिकाभिर्भगवद्वाक्यार्थ उच्यते तत्र जन्मत्रितय इत्यारभ्य लोकायस्य तात्पर्य,तत्र त्रिगुणमित्यादिकथनस्य किं प्रयोजनमित्याकाङ्क्षायां टिप्पण्यां तदाहुर्नन्वित्यादि तेष्वित्यन्तम् ॥३२॥ (३) श्रीमदगोस्वामिवल्लमजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः। युवां वै ब्रह्मणेत्यत्र भगवद्विपयकत्वादिति, भगवन्तमुद्दिश्य कृतलादित्यर्थः ।। ३३ ।। वर्षचातेत्यत्रान्तरिक्ष स्थित्वेति, वृक्षाद्युपरि स्थित्वा वातसहनमित्यर्थः ॥ ३४ ॥ (५) भगवदीयनिर्भयराममनिर्मिता श्रीसुवोधिनीकारिकाच्याख्या। त्वमेव पूर्वसर्गभूरित्यत्र पूर्वस्थितिरित्यादि, पूर्वस्थितिस्तथाकार्य प्रकारो भजनं हरेः । कालस्तोपश्च प्राकट्यं परमार्थनया सह ॥१॥ अल्पबुद्वित्वभोगी च जन्मत्रितयमेव च। त्रिगुण भगवत्सत्य लौकिका वैदिकान् महत रूपदर्शनकार्यं च साधनं प्रोच्यते महत् ॥२॥ अत्र भगवदुक्तानां चतुर्दशश्लोकानां वाल्यार्थ उक्तस्तत्र स्वमेव पूर्वसर्गेभूरितिप्रथमश्लोके मन्देयशोदयोःपूर्यजन्मस्थितिरुक्ता, 'युवां वै ब्रह्मणादिष्टा' वित्यत्र तपोरूपं कार्य, 'वर्षवाते त्या तस्य तपसः प्रकारः, 'शीर्णपणे'त्यत्र हरेभजनं, 'एवं वा तप्यतोभद्रे' इत्यत्र दिव्यद्वादशसहस्रवर्षात्मक स्तपसः काल स्तदा वा परितुष्टोद मितिमगवत्तोपः, 'प्रादुरासं वरदाडितिश्लोके भगवदाविर्भाचो घरमार्थनया सहितः, 'अजुष्ट्याम्यविपया' वित्यत्र तयोरसहुद्धित्यमुक्त मोक्षयाचनाभावात् , 'ग्राम्यान् मोगा नित्यत्र भोगः, 'अष्ट्रे'त्यादिविभिभगवतो जन्मत्रितयं वास्त्रय, पुत्रले हेतुं त्रिगुणमित्यादि लौकिकमेकगुणं वैदिकं द्विगुणं भगवदीयं सत्यं त्रिगुणमिति, 'एतद वां दर्शितं रूप'मितिश्लोके पूर्व- जन्मस्मरणात्मक रूपदर्शनकार्य,चतुर्दशे 'युवा मां पुत्रमावे'नेत्या रोहात्मकं महत् साधनमिति॥३॥ १ देवकीयमुदेषयोरित्यरेक्षितम् । - - ·-- अ.३ सो. ३६-३८] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूपिता। एवं वा तप्यतोभद्रे तपः परमदुष्करम् ।। दिव्यवसहस्राणि द्वादशेयुर्मदात्मनोः ॥ ३६ ।। तदा वां परितुष्टोहममुना वपुषानघे ।। तपसा श्रद्धया नित्यं भक्त्या च हृदि भावितः ॥३७॥ प्रादुरासं वरदराड्युवयोः कामदित्सया ॥ वियतां वर इत्युक्ते मादृशो वां वृतः सुतः ॥ ३८॥ एवं तिष्ठतोर्यावान् कालो जातस्तमाहैवमिति, भद्रे इतिसम्बोधनं स्त्रीपुम्भावेन स्थितयोः सौभाग्यवोधनार्य, उत्तरोचरतपोवृद्धौ परमदुष्करता, दादश दिव्यवर्षसहस्राणि चतुर्युगं, युगधर्मा अपि तयोधिका न जाता इतिज्ञापनार्थ, तावत्कालं देहस्थितौ हेतुमदात्मनोरिति, अह- मेवात्मनि ययोः॥३६॥ एवं कृतेहं प्रसन्नो जात इत्याह तदेति, वां युवयोः परितस्तुष्टः सर्वभावेन, अहमिति, न पदंशो नाप्य तस्यांशः, परं वपुरिदं प्रदर्शितं, आकारोयं, वपुःपदेन पुत्रत्वं स्थापयति, अन्यया तयोः परमस्नेहो न स्यात्, अनघे इतिसम्बोधनं तादृशेपि रूप इच्छाभावार्थ, तदपि च पालरूपं, रूपस्य वलिहत्वात् स्थानात प्रच्युतिर्भवेदिति, तोषे त्रयं हेतुस्तपः श्रद्धा नित्यं परिचर्या च, एवमपि वहिर्मुखानां न परितुष्यतीति हृदि भावित इत्युक्तं, हृदये सर्वदा मानसपूजादिना भावितश्चिन्तितः ॥ ३७॥ तदाहमाविर्भूतो जात इति वदन्नाविर्भावस्य फलनैकम्यनियमार्थं वरमार्थनामप्याह प्रादुरास- मिति, वरान् ददत इति वरदा अन्ये ब्रह्मादयः, यावत्मार्थितमेव हि ते प्रयच्छन्ति, तेषां राजा (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनी टिप्पण्योः प्रकाशः। सुबोधिन्यामेवं वामित्यत्राहमेवात्मनि ययोरित्यत्र सप्तमीविशेपणे घहुनीहावितिज्ञरपकाद् व्यधिकरणपदे बहुबीही गड्डादेः परा सप्तमीति परनिपातः 'पद्मनाभ' इतिवत् ।। ३६ ॥ तदा वामित्यत्र स्थापयतीति, वं सुखं पुष्णातीतिव्युत्पत्त्या स्थापयति, तदपि च बाल- रूपमिति, अमुनेत्यस्य पदस्य तात्पर्यमिदं, ईक्षणस्थले यालकमितिविशेपणस्य पूर्वमुक्तत्वात् ।। ३७ ।। (४) श्रीमद्दीक्षितलालुभयोजिता श्रीसुशेधिनीयोजना। तदा वा परितुष्टोमित्यस्य विवरणेनयेइतिपदविवरणं तादृशेपि इच्छाभावार्थमिति, रूपस्य कोटिकन्दाधिकलावण्यवत्त्वेन वाहग्दर्शने कामभावानुदयो भवत्या महापतित्रताया एव मवेदतोनधा निष्पापा भवसीत्यर्थः, तदपि च यालरूपमिनि, अमुना वपुपानवेइतिवाक्यात् साम्प्रतमनुभूयमानरूपमेव देवकोवसुदेवयोः प्रदर्शितमिति ज्ञायते, साम्प्रतमनुभूयमानं तु पाल 'तमद्भुतं बालक मितिवाक्यात्, अतः पूर्वप्रदर्शितमपि वालकरूपमित्यर्थः, ननु बालरसे कामभावोदय- स्थासम्भावितत्वात कयं तदभावेन देवकी स्तूयत इत्याशझ्याहू रूपस्य वलिष्टत्वात् स्थानात् मच्युतिर्भवेदिति, रूपस्य कोटिकन्दाधिकसुन्दरत्वाद् त्वनिक्षीणां तुस्थानात् मर्यादातश्युति- भवेत् तव तु न च्युतिरिति पातिव्रत्यधर्मो मगवतानघापदेन साधितः ।। ३७ ॥ - .

·- . ६८ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धमुबोधिनी । जन्मप्रकरणे अजुष्टयाम्यविषयावनपत्यौ च दम्पती ॥ "नवनाथेपवर्ग मे मोहितौ मम मायया ॥ ३९ ॥ वरदरा, स तु ततो बहुगुणमलौकिकं च प्रयच्छति, अत एव मादृशमृतवरणेहमेव वारत्रय मुतो जात इति वरदराजः, आविर्भाव हेतुमाह युवयोः कामदित्सयेति, युधयोरिति बहुकाल- तपस्तसो निरूपितो, ताभ्यां चाल्पमेव प्रार्थनीयं तपश्च बहु, यतो मन्निष्टयोस्तपः स्वाभाविकादपि तपसोधिकफलमिति तदानार्थ वरदराडुक्तः, साधारण्येनैव ब्रियतां वर इत्युक्तं, तावपि मां साधारणं ज्ञात्वा वालकसौन्दर्येण च सम्मुग्धौ वादृशः पुत्रो भूयादिति कृतवन्तावित्याह माहश इति, वां युवाभ्यां, सुतः, भूयादित्यर्थात् ॥ ३८ ॥ मोक्षावरणे हेतुमाहानुष्टेति, ग्राम्यविषयः स्त्रीसम्भोगो लौकिकः, प्रीतिः स्थितैव सेवा न वृत्तेति,न जुष्टो ग्राम्यविषयो याभ्यां, वैदिकेनापि लौकिकफलसिद्धिर्भवतीति तत्सम्भवेपि लौकिक- सिद्धिरिति तनिषेधार्थमाहानपत्याविति, न विद्यतेपत्यं ययोः, चकारादन्येपि लगादयो नानु- भूता इति सूचित, दम्पतीपदेनोभयोः सहभागो नियत उक्तः, अतोपि मोक्षस्यावरणं, रागस्यानि- वृत्तत्वाहणानामनिवर्तितत्वाद् विरुद्धाश्रमनिष्टत्वाच मोक्षस्यावरणं, सर्वतः शास्त्रार्थपरिज्ञानेपि यदेतत् त्रितयं तत्र हेतुर्मोहिती मम माययेति, इयं विशेषमाया भगवल्लीलासाधिका साधारणी तु (१) श्रीमभुचरणविरचिता नीटिप्पणी । अजुष्टग्राम्येत्यत्र ननु प्रीतिसेवनार्थवाज्जुपेरनयोः प्रीतिसत्त्वादजुष्टत्वं कथमिति चेत्, सत्सं, तथापि द्वितीयमर्थमादाय तथोक्तमित्याहुः सेवा न वृत्तेतीति, नन्वजुष्टत्वेनपत्यत्वं प्राप्तमेवेति कथनं तस्य किप्रयोजनकमित्याशक्य तत्तात्सर्यमा वैदिकेनापीति, अलौकिकप्रकारकतनिषेधार्थकं तदित्यर्थः, अजप्टेत्यादिविशेषणतात्पर्याणि रागस्येत्यादिना क्रमेणोक्तानि, ननु मोक्षाधिकविवक्षितलीला- मृतान्धिफलके मोक्षवरणपूर्वकहरिसदृशपुत्रवरणे मायामोहस्य हेतुत्वोक्तिभक्तिमार्गविरुद्धा मोक्षस्य चैवमाधिक्यं भवेदित्यत आहुरियं विशेपमायेत्यादि, तर्हि मदनुग्रहात् तन्न वनाथ इति वक्तुं युक्त न लेवमिति चेद्, नानवयोधात्, प्रकटे भगवति ज्ञानशक्तरपि प्रकटत्वेपि ब्रह्मत्वेन भगवत्त्वादिना च ज्ञानामावो यः स न मोहमृते, तथा ज्ञानं च लीलारसविरोधीति न तथा ज्ञापनं, नन्वयमप्यतु ग्रहादेवेतिचेन् ननु मोहोप्यनुग्रहादेवेति बुध्यस्व, तथाप्येवंविधेर्थे मोहोक्तिः कथं मक्तमनोरमा मवेत् ? इत्यं, अचिन्त्यानन्तशक्तेमंगवतो नियतकार्या हि ताः सर्वा लीला अप्यनेकविधाः, एवं सति यान्तरङ्ग लीलायामेवाधिकृता सा तल्लीलास्यभक्तानां मध्ये यस्मिन् यादृशी लीला प्रमोश्विकीर्पिता तस्मिस्तदुप- (२) श्रीपुरुषोत्तमवरणप्रणीतः थीसुदोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । अजुष्टेत्यत्र टिप्पण्यां जुपयात्वर्थे किश्चिदाशय परिहरन्तीत्याशयेनाहुनु प्रीतीत्यादि, पुनः किचिदाशक्य परिदरन्ति नन्यजुष्टेत्यादि, पुनः किञ्चिदुन्यमाशय परिहरन्ति ननु मोक्षेत्यादि, सर्या इति, शक्तयः, अत एवेति, लीलार्थ मोहस्यावश्यकत्वादेव, अत एव भगवन्माया पदयोरिति, उक्तमोहादस्य मोहस्य न्यूनलादेव मममायेतिपदयोः, अब मासहिकानुप्रासद्भिक- कथनं न प्रश्नोपयोगीत्यरुच्या पक्षान्तरमाहुर्यस्तुन इत्यादि, पुनः विधिदाशक्य परिहरन्ति ननु तदित्यादि तिठेदेवेत्यन्तं, तथा चाप्रतिहतेच्छलात् सत्यसकसलाच तपेति न कोपि शकालेशः ॥३९॥ क ·३ ९ अ.३ श्लो. ४०.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूपिता । गते मयि युवां लब्ध्वा वरं मत्सदृशं सुतम् ।। ग्राम्यान भोगानभुञ्जायां युवां प्राप्तमनोरथौ ।। ४० ॥ शास्त्रान् निवर्तत एव, अपवर्ग न च धनाथे, जन्ममरणानां समाप्तिरपवर्गः, यदि साक्षादपवर्ग- मप्यमार्थयित्वा भक्ति मार्थयेतं तथाप्यपवंगों भवेत् सापि न 'मार्थितेति वै निश्चयेनापवर्गों न प्रार्थितः, में इतिपाठे मत्तो मत्सम्बन्धि वा, ममेयरलेनापवर्ग न मार्थितवन्तावित्पर्यः ॥ ३९ ॥ वरदानमर्थसिद्धमिति तदनुक्ता भगवनिर्गमे जाते प्रथमतो रागनिवृत्त्यर्थं ग्राम्यभोगा भुक्ता इत्याह गते मयीति, मत्सदृशं मुर्त वरत्वेन प्राप्य तनिर्धारं कृत्वा ग्राम्यभोगेन च तत्र विघ्नो भविष्य- तीतिशङ्कामकृत्वा ग्राम्यान भोगानभुनाथां, यतो युवां प्राप्तमनोरथाविति भिन्नं वाक्यं नैश्चिन्त्य हेतुत्वार्थमुक्तं, पुनयुवामितिग्रहणं संस्कारोबोधै सम्मत्यर्यम् ॥ ४० ॥ यद्यपि युवाभ्यां भ्रमादेव याचितो वरस्तथाप्यविद्यमान न देयं कृत्रिमं तु न सम्भवति सर्व- भावेन स्वस्य हरूप्ये श्रुतिविरोधो मर्यादाभङ्गश्च स्यात्, अदानेपि तथा, सादृश्यस्य भेदसहिष्णुं- स्वेपि तयोराकार एव तात्पर्यमिति तात्पर्यविरोधाभावात् तात्पर्यज्ञापकं वचनमिति जीववाक्यवाद यथाश्रुतं वचनं वाधित्वाहमेव पुत्रो जात इत्याहादृष्ट्वेति । (१) श्रीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी। योगिपदार्थेष्वासक्तिं तदतिरिक्तविस्मृतिं च करोतीत्येतन्मात्रसाधर्म्यणैतच्छक्तिकार्येपि मोहत्वोक्तिः, प्रकटे प्रमौ सर्वशक्तिप्राकट्येपि स्वानुरूपातिरिक्तज्ञानाधभावात् प्रमाणमार्गात् प्रमेयमार्गोति- विलक्षणो बलिष्ठश्चेतिज्ञापनाय च, अत एव "न न्यवर्तन्त मोहिता" इति वक्ष्यते, न हि तत्रामोह उचम इति वक्तुं शक्यं निवृत्तिहेतुलात्, यथा यधैतन्मोहाधिक्यं तथा तथा पुष्टिमार्गे भावप्राचुर्यमिति ज्ञेयं, अत एव 'गोविन्दापहृतात्मत्वेनैवानिवृत्तिसम्भवेपि मोहिता इत्युक्तं, अत एव मगवन्मायावाचकपदयोरसमासः, दास्यभावात् पितृत्वादिभावस्य न्यूनत्वात्, यद्वा "समो मशकेन"तिश्रुतेर्भगवतः सर्वसमत्वेपि भगवत्समत्वं नान्यस्यास्तीति तादृक्पुत्रवरणं मोहकार्यमिति तथोक्तिः, वस्तुतस्त्वपवर्ग न बनाये' इत्येतावतैव चारितार्थेपि म इति यदुक्तं तेन 'पुरुषोत्तम- सम्बन्धी भक्तिमार्गीयो दास्यरूपोयोपवर्गः स उच्यते तस्य सर्वाधिकत्वात् तदवरणं मोहादेवेति तथा, ननु तदवरणोक्तिप्रयोजनं न पश्यामस्तया विनापि प्रकृतार्थोपपत्तेः, उच्यते, मगवद्वचनैरुक्त- प्रकारकवरूपदर्शनेन च सर्वार्थतत्त्वज्ञानममूदित्येवम्मूतास्मक्लेशेनाविभूतो मगवान् दास्यमेव कुतो न दत्तवानित्याशङ्कामावायैतदुक्तं, अत्राय भावः, कामदित्सयेतिवचनानियतेच्छयैवाविर्भाव इति भवद- कामितं स्वतो न देयं, अपवर्गे च मवतोः कामो नामूदिति तथेति ज्ञापयितुं तदुक्तिः, तथापि परम- कृपालुरेवं कुतः कृतवानितिशका वेवं सति यान्तरङ्गे'त्यादिना प्रागेव निरस्ता, एतेनैव कामदित्सयेति- वाक्यादेवाकामितादानस्य प्राप्तेः कामाभावस्य च स्वतःसिद्धत्वात्तदनुवादः किमर्थ इत्याशशापि निरस्ता ज्ञेया, कामामावहेतोर्मोहस्यापि निरूपणात् , अन्यथा मोहनमेव कुतः कृतवानितिशक्षा तिष्ठेदेवेति॥३९॥ (३) श्रीमद्गोस्थामिपालभजिन्महाराजगतः श्रीसुबोधिनीलेखः । गते मयीत्यस्यामासे भोगा इति, 'अकर्तरि च कारके संज्ञाया'मित्यत्र प्रायिकत्वसिद्धान्ताद- प्रापि कर्मणि घन्, व्याख्याने लाभस्य भाविस्खाल् लब्ध्वेतिक्त्वाप्रत्ययासम्मवमाशझ्याहुस्तन्निर्धार कृत्वेति ॥ ४०॥ , १ अब टिप्पणीपाठ ·- , श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी । [जन्मप्रकरणे अदृष्ट्वान्यतमं लोके शीलौदार्यगुणैः समम् ॥ अहं सुतो वामभवं पृश्निगर्भ इति स्मृतः ।। ४१ ।। तयोवा पुनरेवाहमदित्यामास कश्यपात् ।। उपेन्द्र इति विख्यातो वामनत्वाच्च वामनः ॥ ४२ ॥ पद्यपि मनोन्ये केचन सम्भवन्ति मायया सृष्टाः, तेपामपि मत्सत्तयैव सत्तेति सर्वात्मनान्पतमत्वं नास्ति, असतः सचा नाङ्गीक्रियत इति लोकेदृष्ट्वेत्युक्तं, यद्यपि कृत्रिमेपि रूपसाम्यं शक्यते कर्तु तपापि शीलौदार्यगुणा आत्मान्तःकरणनिष्ठा अलौकिका नोत्पादनीया इति विशिष्टस्य मिलितस्य वादर्शनमेव, अतोहं सुतो चामभवं, उभयोरपि क्रमेण प्रादुर्भूत इत्यर्थः, “स एकधा भवति दशया भवती"त्यादिश्रुत्या तथा तस्य भवने न कोपि विरोधः, जन्मैव मुख्यमिति पृश्निगर्भ इति- तनाम्नैव लोकमसिद्धिरका, स्मृत इतिप्रमाणम् ॥ ४१ ॥ अपवर्गस्यामाथितत्वात् पुनर्जन्मान्तरं जातं तस्मिन्नपि जन्मनि तयोस्तुल्यत्वात् पुनरई पुत्रो जात इत्याह तयोर्वामिति, तयोरेव युवयोः पुनरेवाई स्वसदृशमला पुनरेवाहं जातः, तयोर्जन्मान्तरेदितिकश्यपत्वं, तदादादित्यामास कश्यपादिति, यद्यप्यनादितिगर्म इति वक्तव्य वधाप्युपेन्द्र इत्येव लोके विख्यातः, नामान्तरमसिद्धी हेतुमाह वामनत्यादिति, द्वितीये जन्मनि नामद्वयमुपेन्द्रो वामन इति ॥४२॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । अदृष्ट्वेत्यत्र भ्रमादिति, भगवत्समोपि कश्चिदस्तीतिसम्भावनरूपादनानात्, मर्यादाभङ्ग इति, एक एवेश्वर इतिमर्यादाया भङ्गः, तथेति, मां प्रपन्नो जनः कश्चिन् भूयो नार्हति शोचितु'मित्युक्तमर्यादा- मङ्गः, ननु स्वसदृशयाञायां स्वदानेपि मर्यादाया मङ्गः स्यादेवेत्यत आहुः सादृश्येत्यादि, वचनं पाधित्वेति, अनेना'जुष्टे'त्येतहिप्पणीस्थमित्रायम्भाव' इत्यादिनोक्तं दृढीकृतं ज्ञेयं, अन्यथा यथाश्रुतायाधे- नापि तदाकारकदाने वरसिद्धर्वाधनं वृथा स्यादिति, नोत्पादनीया इति, कृत्रिमस्यासत्त्वात् तत्र त उत्सादयितुं न शक्या इत्यर्थः, क्रमेणेति, 'आविवेशे'त्यत्रोक्तप्रकारकक्रमेणेत्यर्थः, ननु तथापि जन्म तादृशस्य न सञ्छत एवेत्याशङ्कायामभवमितिपदतात्पर्यमाहुः स एकघेत्यादि, तथा तस्य भवन इति, सुतत्वेन मवने, अनेकप्रकारमध्ये तस्यापि सङ्ग्रहादिति ॥ ४१ ॥ (३) श्रीमद्गीस्यामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः । अदृष्ट्वान्यतममित्यत्र कृत्रिमपीति, अंशेष्वपीत्यर्थः, रूपसाम्यमिति, चतुर्भुजाधाकारश्याम- रूपेण साम्यमित्यर्थः, आत्मान्तःकरणनिष्टा इति, आत्मनः स्वस्य मगवतो यदन्तःकरणं तन्निष्ठा इस्पर्थः, अनुत्पादने हेतुरलौकिका इति, मगवदतिरिक्तेषु मवितुमयोग्या इत्यर्थः, विशिष्टस्येति, पापन्तः शोलौदार्यगुणा मगवति सन्ति लौकिकैरपि तावद्भिर्विशिष्टस्येत्यर्थः, मिलितस्य चेति, अलौकिकरपि मिलितस्येत्पर्यः, तथा च मूळे साम्यस्थ भेदसहिष्णुत्वाद् भिन्नगवेपणायामन्यतममदृष्टांशेपु च शीटौदार्यगुणैः सममदृष्ट्त्यन्वयः, अन्यतमस्य स्वरूपत एवासत्त्वात् तत्र शीलादय आपादयितुमेव न शक्यन्त इत्येवंच्यास्यानम् ॥ ४१ ।। तपोवामित्या पुनरेवाहमितिमूलस्यप्रतीकं स्वेत्यादिना तव्याख्यानमतो न पुनरुक्तिः ॥४॥ M ·.. T " अ. ३ श्लो.४३-४४.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाफारिकाव्याख्यादिभिर्विभूपिता । तृतीयेस्मिन् भवेहं वै तेनैव वपुषा युवाम् ।। जातो भूयस्तयोरेव सत्यं मे व्याहृतं सति ॥ ४३ ॥ एतद् वां दर्शितं रूपं प्राग्जन्मस्मरणाय मे ।। नान्यथा मद्भवं ज्ञानं मर्त्यलिङ्गेन जन्यते ॥ १४ ॥ पुनस्तृतीयं जन्म तयोर्जातं, तत्राप्यहमेव पुत्रो जात इत्याह तृतीयेस्मिन्निति, अयं परिदृश्यमानो भवस्तृतीयो भवति, अत्रापि नामद्वयं मुख्य, तृतीयस्थाने पहूनि, देवकीनन्दनं इति च मुख्यं, तदने वक्ष्यामः, पूर्वयोर्भवयो रूपभेदोस्ति तृतीये . तु जन्मनि तेनैव प्रसन्नेनैव वपुषा तयोरेव भूयो जातः, एवं वारत्रयभवने हेतुमाहं सत्यं मे व्याहृतमिति, यदि कस्मिन्नपि जन्मनि वरानन्तरभाव्ये भगवान पुत्रो न भवेत् तदा वाक्यपसत्यं स्यात्, पूर्वदेहस्य त्यक्तत्वात् तत्पुत्रो न पुत्रो भवति, व्यवहाराभावात प्रमाणाभावांच, अतः पुनर्जन्मान्तरे पुत्रत्वेन भाव्यं, अग्रे तु जन्माभावात् पुत्रत्वाभावः, सतीतिसम्बोधनं सम्माननाथ, सैव पति- व्रता भवति या कल्पादौ यं पति प्रामोति कल्पान्तपर्यन्तं सर्वजन्मनु तमेव चैत्मामोति, तस्याश्च पुनर्धर्मा अभिज्ञानं च शास्त्रे निरूपित, “या प्रथमं न म्रियते मृते म्रियेत तादृशी त्वमिति ज्ञापयंति मोक्षाय, व्यभिचारिण्याः स्त्रियास्तु न मुक्तिः, अतः सर्वदोषपरिहारार्थ सतीतिसम्बोधनमन्ते निरूपितम् ॥४३॥ एवं पुत्रत्वे हेतुमुक्त्या तादृग्रूपेणाविर्भावे हेतुमाहैतदिति, चां युवयोरर्थ एतत् पूर्वानुभूतं रूपं दर्शितं , सम्बन्धिदर्शने सम्बन्धिनः संस्कार उद्बुदो भवति, एतद्विपयको लुसोपि संस्कारयोद्धो (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। तृतीयेस्मिन्नित्यत्र भव इति,वसुदेवदेवकीत्वेन भवः अत्रापि नामवयं मुख्यमिति, अवापि प्रकटस्य कृष्णो वासुदेव इतिनामद्वयं गर्गेण नामकरणान् मुख्यत्वेन विवक्षितमित्यर्थः, ननु प्रथम एक द्वितीये द्वंयमिति तृतीये अयमपेक्षितमित्यत आहुस्तृतीयस्थाने बहनीति, लोकवद् बहुत्वस्य ग्रिले पर्यवसानाभावाद् यहनीत्यर्थः, पक्षान्तरमाहुर्देवकीत्यादि, यद्यपि कृष्ण इत्येव नाम मुख्यं 'कृषिभू- वाचक' इतिश्रुत्या ब्रह्मनामवयोधनाद् ब्रह्मवैवर्ताक्तनिरुक्तिभिश्च "नाम्नां मुख्यतरं नाम कृष्णाख्यं यत् परन्तपे"ति पुराणान्तराञ्च तथाप्यवतारानन्तर्यमपेक्ष्यैतदुक्तं ज्ञेयम् ॥ ४३ ॥ एतद् वां दर्शितमित्यत्र ननु भगवत्सान्निध्यजनितसर्वज्ञतया लौकिक्प्रत्यक्षसिद्धेः प्राग्जन्मादि- विषयकमलौकिकं प्रत्यक्षमेव सेत्स्यतीत्येवं तत्स्मारणस्य किं. प्रयोजनमत आहुः सान्निध्यादित्यादि, (३) श्रीमदोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः। तृतीयेस्मिन्नित्यत्र नामद्रयमिति, रामाकृष्णश्चेत्यवतारद्वयस्य नामद्वयमित्यर्थः, तृतीयस्थान इति, कृष्ण इत्यर्थः, कृष्ण एव मूलरूपत्वात् तृतीयस्थानत्वं, तस्यैव रूपान्तरं राम इतिभावः, देवकी- नन्दन इति च मुख्यमिति, अन्यानि नामान्यवतारान्तरेपि वकुं शक्यानि न तु देवकीनन्दनेति, अतो मुख्यमंशेभ्योपि व्यावर्तकमित्यर्थः, इदं गुणोपसंहारचरणे स्फुटं, कृपणेत्यस्यापि मुख्यत्वमुक्तमिति चकारः, तदन इति, देवक्यां पूर्णाविर्भावोतो न केनाप्यशेन प्राकृतत्वमतो न दैवकेय इति भवतीत्यष्टमाध्याये वक्ष्याम इत्यर्थः, रूपभेद इति, 'तमद्भुतमित्युक्तं रूपं पूर्वमवयोर्न प्रदर्शितमित्यर्थः ॥ १३ ॥ " ·२ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी । [जन्मप्रकरणे युवा मां पुत्रभावेन ब्रह्मभावेन चासकृत् ॥ चिन्तयन्तौ कृतस्नेही यास्येथे मद्गति पराम् ॥ ४५ ॥ भवति, सान्निध्यात सर्वज्ञतायां तु वैराग्यं स्यात् , तदाविहितभक्तिरसो नानुभूपेत, रूपेण तदुबोधने तु तत्कालमात्रस्यैव स्मरणं वाक्याज् ज्ञानं तु प्रत्यक्षाद् दुर्वलमिति न काप्यनुपपत्तिः, प्रार जन्मनोः प्रथमजन्मन एव वा स्मरणाय, एतावता कैशेनायं भंगवान् पुत्रो जात इति, केवलवाक्ये तु भगवतो माहात्म्यमुच्यमानं शास्त्रार्थपरं स्यात्, तदाह, अन्यथा रूपमदर्शनव्यतिरेकै केवलमुच्यमाने मलिङ्गे रूप मानुपशरीरे मद्भवं ज्ञानं न जायते साक्षाद्भगवानयमिति प्रदर्शिते तु रूप उच्यमानं ज्ञानमनुभवारूढ़ भवति ॥४४॥ अधुना तु अप्रार्थितेप्यपवर्गे मुक्तिर्भविष्यतीत्याह युवामिति, प्रमेययलस्य प्रकटीकृतत्वाच्छास्त्रस्य गौणत्वादविहितस्लेहेन पुत्रभावेन विहितलेहेन ब्रह्मभावेन वा विषयस्य तुल्यत्वात् प्रकारस्यामयोजकत्वाद् यथाकथश्चिन्मयि कृतस्नेही परां मगति व्यापिवैकुण्ठाख्यां यास्येथे 'माहात्म्यज्ञानपूर्वकसुदृढसर्वतोधिकस्नेहस्य तुल्यत्वाद, अत एव भगवान् गोपिकादीनामपि माहात्म्यज्ञानमुत्पादयिष्यति, अन्यथा वोघांशोधिक: (१) श्रीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी । युवां मामित्यत्र यदि भत्त्यङ्गत्वेन ज्ञानं नोच्येत किन्तु खातव्येण तदा यथाकथश्चित् सोहमात्रेण निरोधपदार्थसिद्धरस्मिन् स्कन्धे ज्ञानमुच्यमानमेतदर्थासङ्गत्यात्र प्रवेशमलभमानं वाक्यमेदापादक मवेदित्याहुरन्यथा वोधांश इत्यादि ॥ ४५ ॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमवरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनोटिप्पण्योः प्रकाशः । तथा च यथा तस्य तत् फलं तथा वैराग्यमपीति नायं दोपः स्यादिति सर्वज्ञता प्रतियध्यैतेन यालकरूपेण तस्मारणमित्यर्थः, तत्कालमावस्यैवेति, स कालो यस्य तत् तत्कालं तन्मात्रस्य तत्सामयिकमात्रस्यै- वेति यावत् , अत एव स्तुतिः प्रार्थनायीजभूतं भयं चेतिद्वयं सान्निध्यरूपप्रदर्शनस्य च क्रमिकं कार्यमत्र सङ्गच्छते, अन्यथा तु प्रार्थनावीजस्य भयस्याघटमानतैव स्यात् , ननु वाक्येन भगवत्त्वज्ञाने पुनस्तद्दोप- तादवस्थ्यमित्यत आहुर्याक्यादित्यादि, न काप्यनुपपत्तिरिति, सान्निध्यस्य प्राधान्ये मोहकाभावात् तथा स्यात् भगवांस्तु यावत्स्वेच्छं च मोहं ज्ञानं च सम्पादयतीति न दोप इत्यर्थः, स्मारणफलमाहुरेता- घतेत्यादि, ननु रूपमदर्शयिता केवलवाक्यमेव कुतो नोक्तवानित्यत आहुः केवलवाक्ये वित्यादि, फेवलवाक्य इति, लौकिकरीतिकवालरूपेणोक्त वाक्ये, तथा च शास्त्रानुभवयोः संवादार्थ प्रदर्शित- यानित्यर्थः, उत्तरार्धस्यामासोय, उत्तरार्धच्याकुर्वन्त्यन्यधेत्यादि,उच्यमान इति, वाक्ये उच्यमाने॥४४॥ युयां मामित्यत्र ननु विपर्यस्येपि विहितमक्त्योः प्रकारभेदस्य सत्वात् फले कथमैक्यमित्यत आहे. माहात्म्येत्यादि, तथा च विशेष्यांशस्यैक्यात् फलैक्यमित्यर्थः, उक्तयुक्तरप्रयोजकत्वपरिहारायाग्रिम- (३) श्रीमदास्यामिवाहमजिन्महाराजरतः श्रीसुदोधिनीलेखः ।। युवां मामित्या ल्यापीति, व्यापिवैकुण्ठेनाख्या प्रसिद्धिर्यस्यास्तादृशीं गतिं नित्यलीलाप्रवेशी भविष्यतीत्यर्थः, अत एयेति, ज्ञानस्य भस्यालादेवेत्यर्थः, पुत्रमावेपि माहात्म्यज्ञानं लोकन्याख्यानान्ते व्युत्पादयिष्यन्ति,व्याख्यानानन्तरमाधिकमिति,गोकुलगमनामावरूप यत्त दितिसोकाम्मे सुबोधिन्यां ·, अं.३. लो.४५.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूषिता । स्यात्, भक्तानां . प्रपश्चाभावस्य निरोपत्तार, अत - एव . पूर्वस्कन्धे उत्पत्तिनिरूपणेन स्वरूपत एव. भक्ता निरूपिता, प्रेमज्ञानं निरोधश्च यथैव भवति तदत्रैव. यक्ष्यते, आर्थिकमत्र नोच्यत इति 'मां गोकुले. मयं तत्र स्थापयित्वा तत्रत्यां कन्यामत्रानये'ति मुखतो नोक, एतदुत्त्यैव पश्चात् नूष्णी जात .इति ज्ञातव्य, एभिर्वचनैर्मगवता वसुदेवदेवक्योः स्वावतारात पूर्व तदनन्तरं च दुःखप्राप्तौ हेतुरपि निरूपित इति ज्ञेयं, तथा हि . मतः कामानभीप्सन्ता विति- वाक्यात् तदर्यमेव भगवदाराधनं पूर्व कृतं न तु भगवदर्थ, तस्य चानिष्फलवाद्धर्याविर्भावे सौन्दर्य दृष्ट्वा तादृशः सुतो तो न तु मेहेनात्या; प्रभुपाकव्यं : ऋतं, अत एव चरं मत्सदृश मित्यादिना स्वमात्यनन्तरमपि 'ग्राम्पभोग भोजनमेयोक्तं, एवं सति स्वसाम्यमन्यवादृष्ट्या स्वस्यत्र तथाविर्भावने प्रमोर्निर्बन्धोभूत, मुक्तानामि दुरापस्य स्वरूपस्याल्पायें प्रकटीकरणयापतितं यतः, अदृष्ट्वान्यतम'- मितिवाक्येनायमेवार्थों ज्ञापितः प्रभुणा, अतोधुना प्रभुपाकट्यनिमित्तका कंसकृतो निबन्धोभून , पुत्रत्वे निर्बन्धात् कीर्तिमदादिपुत्रनाशोपि, साम्पे निबन्धाद् गुणैस्तत्सम्भवाद् गुणसमसख्यानां तेपां तथा, मर्यादारसाप तद्दण्ड इवायं प्रभुणा सम्पादितः, अद्भुतकर्मत्वाद् भगवंत एतयोः स क्लेशा स्नेहातिशयहेतुरभूत् , क्लेशेन माप्तेथें तस्यावश्यकत्वात् । (२)श्रीपुरुषोत्तमवरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। ग्रन्थसम्मतिमाहुरत एवेत्यादि, अन एवेति, गोपिकादिलेहस्य मक्तित्वादेव, नन्वन माहात्म्य- ज्ञानस्य सेहाङ्गत्वेन प्रतिपादने कावश्यकतेत्याकाङ्क्षायां तदावश्यकले युक्तिं वदन्तीत्याशयेन टिप्पण्या- माहुर्यदीत्यादि, कथमधिकः स्यादित्याकाङ्क्षायां सुपोधिन्यामाहुभक्तानामित्यादि, व्यापाररूपस्य निरोधस्य प्रपञ्चविस्मृतिपूर्वकभगवदासक्तिस्पत्वात् करणरूपया लीलया तावन्मानसिद्धावपि भक्तानां प्रपयाभावरूपस्य निरोधस्य तावतैव सिद्धर्षाघांशप्रयोजनाभावेन सोशो वास्यभेदमापादयाधिकः स्यादित्यर्थः, अत्रैव युक्त्यन्तरमाहुरत एवेत्यादि, यस्माद् भक्ती योधांशस्यावश्यक्तात एव हेतोः पूर्वस्कन्धे उत्पत्तीत्यादिप्रकारेण स्वरूपतो मक्ता भाववन्तो निरूपिताः, प्रेमाधुत्पत्तिकारस्त्यत्रैव वक्ष्यते, अन्यथा पूर्वस्कन्यस्यास्य चैकवाक्यता न स्यादतोपि सॉशो नाधिक इत्यर्थः, ननु मातृप्रार्थन- यान्यत्र गमनस्यावश्यकत्येपि तस्यलादिकमनुवा कथमत्र वास्यं समापितमित्याकाक्षायां समापन- तात्पर्यमाहुराधिकमित्यादि, यदर्थात् छिद्रेतरत्यादिवत् सिध्यति तदत्र कण्डतो नोच्यत इतिहेतोर्यास्प- परिसमाप्तिरित्यर्थः ॥४५॥ (३) प्रोमोस्वामियतमजिन्महाराजरतः धीमुबोधिनीलेशः। विवृतं देवकीप्राषितं रक्षादित्रयं च न सिध्येदतोपर्यापत्तिलभ्य तदित्यर्थः, मुग्यतो नोक्तमिति, भगवनचो. दिन इत्युतत्वात्प्राकृतत्वानन्तरं मनस्यैव प्रेरितमित्ययः, कारिकास्वेवंविधानन्तभावैरिति, मिमांवर- त्यातयोर्यसुदेवदेवक्योषियोगदशायामपि भगवदर्शने जाते मति तयोरेवं मिधस्तयाभावपूर्वकमालापनश्चरा. रादन्तःस्थितभगवत्रभारतदन्द्रियाणामकादशानां वृत्तयोहरिपरा आसनित्ययः, अत्याती भगवान गुणप्रकरण ऐश्वर्याध्याये निपन्य विघृतं, तायातविपि जीवन उपपत्तिमादुः स एवेति, दर्शनं कदानिद हृदये स्थितिस्तु सततमित्यर्यः, तेनेति, इन्द्रियाणामेकादशलेन देवना, एकाददापयिन्तं तथेन्द्रियानां सरत्वं कुर्वनितिसाल्यातापप, वाणोति, अत्यन्तमयोगे द्वितीया, इममेवेति, व्यापिकुम्नस्यगते यहं पिनासम्भवन सेह घ सनि नियनत्यग ग्रहदानव यास्याप इत्येवकारः, तया घामाम युनि- - 1.

·श्रीमद्भागवतदशमस्कन्यसुबोधिनी ।
[जन्मप्रकरणे
आविर्भावे पुत्रतया साधनं तु तपोभवत् । अग्रे लीलारसमासौ साधनं मृग्यमेव हि ॥ १ ॥
भक्तिमानीयमित्यात्मवियोगमकरोहिः । वदा तु स्वत एवासीद् भगवद्भावसन्ततिः ॥ २॥
एतावन्ति दिनान्यासनेवं कुर्वन् भविष्यति । एतावन्मासिकश्वासीदेवमेवं करिष्यति ॥ ३॥
एतावद्वार्षिकश्वासीत् तेन चवंविधाः शुमाः। लीला कुर्वन साग्रजः श्रीप्रभुस्तत्र भविष्यति ॥ ४ ॥
कुशल्यास्ते साग्रजो नु कदा द्रक्ष्यामि तादृशम् । एवंविधानन्तभावैरत्याा दर्शने तयोः ॥ ५॥
मिथस्तथालापतश्च सर्वथेन्द्रियहत्तयः । सर्वा हरिपरा आसन स एव सततं हृदि ॥६॥
वियोगतापतप्तेभूत् सेनासां जीवनं तयोः । तेनैकादश वर्षाणि तथा कुर्वन् हरिर्वभौ ॥७॥
'युवां मा मितिवारयेन चेममेव वरं ददौ । अन्यथैतादृशो भावो न भवत्येव कुत्रचित् ॥ ८॥
अतो माहात्म्पपीयुक्तस्नेहोभवदिति मभुम् । चिरावमाप्यापि पितरौ सस्वजाते न शक्तिौ ॥९॥
(३) श्रीमन्नोस्वामियल्लमजिन्महाराजकृतः श्रीसुवाधिनीलेखः।।
भविष्यति स्नेहदानादितिशेपः,अन्यथेति, दानाभाव इत्यर्थः,स्वविरुद्धं धर्ममिति,प्राकृतत्वेन ज्ञानविषय
त्वं स्वस्मात् स्वरूपाद् विरुद्धो धर्मस्तमित्यर्थः, सर्वदुःखेति, 'उपसंहर विधात्म'नितिदेवकीप्रार्थनया
तया कृत्यानितिभावः, रूपस्य कार्य भीष्मस्य प्रपतिमा॑नस्य विश्वरूपदर्शनसम्पादितालौकिकत्वज्ञान-
विषयत्वस्य कार्यमर्जुनस्य प्रपतिः, टिप्पण्या प्रथम स्वतग्रव्याख्यान, तत्र'मूल' 'इत्युक्त्वा हरिभगवान्
तूष्णीं शिशुरासीत् प्रकट आत्ममायया पश्यतोः पियोः परं प्राकृतः प्राकृतत्वप्रकाशकः शिशुर्वभूवे'त्यन्त्रयः,
'अपरथ्ये त्यारम्प सुपोधिनीव्याख्यानं, तत्र ययाश्रुतमेवान्वयः, चतुर्थाध्याये तस्योत्पत्तिनिरूपितेत्युक्तत्वा-
दधुना न तस्वीकार इत्याशयेन एतद्व्याख्याने प्राकृतपदस्यार्थान्तराण्युक्तानि, भगवत्सामर्थ्य-
स्पेति, अत्र सामथ्र्यपदेन कंसमारणसामर्थ्य ज्ञेयं, तत्प्रकटनस्येदं ज्ञानद्वयं प्रतिवन्धकमतस्तदप्रकटयिला
प्राकृतमावमेव स्वीकृतवानित्यर्थः ॥ ४५ ॥
(५) भगवदीयनिर्भयराममनिर्मिता श्रीसुबोधिनीकारिकान्याख्या ।
'युवां मां पुत्रमावेने त्यत्र भगवतः श्रीगोकुल एकादशवर्षस्थितिप्रयोजनमाहुराविर्भाव इत्यादिना,
साविर्भावे पुत्रतया साधनं तु तपोभवत् । अग्रे लीलारसप्राप्तौ साधनं मृग्यमेव हि॥१॥
भक्तिमार्गीयमित्यात्मवियोगमकरोडरिः।तदातु स्वत एवासीद भगवद्भावसन्ततिारे
एतापन्ति दिनान्यासन्नेवं कुर्वन भविष्यति। एतावन्मासिकश्चासीदेवमेवं करिष्यति॥३॥
एतावदार्षिकश्चासीत् तेन चैयंविधाःशुभालीला:कुर्वन् साग्रजाश्रीप्रभुस्तत्र भविष्यति
कुशल्पास्ते साम्रजोनु कदा द्रक्ष्यामितादृशम्। एवंविधानन्तभावरल्याया दर्शने तयोर
मिथस्तथालापतश्च सर्वथेन्द्रियवृत्तयः । सर्वा हरिपरा आसन स एव सततं हृदि।।६।।
एवंविधानन्तभावैरिति, पूर्व भावैरत्याा तयोर्वसुदेवदेवक्योर्दर्शने जाते सति तपोख
मिधस्तथा मावपूर्वकमालापत इन्द्रियाणामेकादशानां वृत्तयो हरिपरा आसन्नित्यर्थः ॥५-६॥
विपोगतापतरीमत् तेनासीलीयनं तयोः । तेनैकादश याणि तथा पुर्वन् हरिर्वभौ ॥७॥
पूर्वकारिकान्त उत्तरस्य स एव सतत हृदी'त्यस्योत्तरेणान्ययः, वियोगतापतप्ते हदिस एव हरिः
स्थितोमूत् तेनैव तयोर्जीवनमासीदित्यर्थः, तेनेति, इन्द्रियाणामेकादशल्वेनैकादशवर्षपर्यन्तं
तया कुर्वनिन्द्रियाणां स्वपरत्वं कुर्वन् हरिर्यमी ॥ ७ ॥

·अ. ३. श्लो. ४६.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूषिता । || श्रीशुक उवाच॥ इत्युक्त्वासीद्धरिस्तूप्णी भगवानात्ममायया । . पित्रोः सम्पश्यतोः सद्यो वभूव प्राकृतः शिशुः ॥ ४६ ।। एवमुक्त्वा रूपान्तरस्वीकरणं कृतवानित्याहेत्युक्त्वासीदिति, तूष्णीभावोनुक्तसिद्धोपि रूपवज् ज्ञानस्यापि तिरोभावप्रतिपादनार्थः, यथा रूपं प्राकृतं स्वीकृतवाने प्राकृतमेव मानं सीकृतवानिति, तथा सति रूपान्तरस्त्रीकरणं सम्यगुत्पद्येत, नन्वेवं स्वविरुद्धधर्म कथं स्वीकृत- वानित्याह हरिरिति, यतः स सर्वदुःखहर्ता, स्वरूपमप्यन्यथा करिष्यतीत्याशङ्ल्याह भगवानिति, रूपज्ञानकार्ययोरपि तदा माकव्यं न स्यादित्याशझ्याहात्ममाययेति, स्वस्यैव सर्वभवनसामर्थेन (१) श्रीमभुचरणविरचिता- श्रीटिप्पणी । इत्युक्त्वासीहरिस्तूष्णीमित्यत्रात्मपदेनेदमाकूतं यथात्माविकृतो नित्यः शुद्धः सद्पु- स्तथेयं मायाप्युक्तगुणविशिष्टा, अत एव तादृशगुणविशिष्टलीलायाः प्रत्यायिका नासत्पदार्थस्य, संसार- हेतुभूता माया यथा जीवस्य स्वरूपं विस्मारयित्वा प्रापश्चिकविषयासक्तिं जनयत्येवमियमपि भक्तानां स्वस्वरूपविस्मृतिं भगवदासक्तिं च जनयतीत्येतावद्धर्मसाम्येनास्यामपि मायाशब्दप्रयोगः, वस्तुतस्तु यथान्ये लीलोपयोगिनो गोपीगोपादय आनन्दरूपा एवमियमपीतिज्ञापनांयात्मपदं, अन्यथा पुरुषोत्तम- वाचिभगवत्सदाव्यवहितोत्त्यैव मायाया भगवदीयत्वप्राप्तेरात्मपदं व्यर्थ स्यात,एवं सति "प्रकाशाश्रयवद् वा तेजस्त्वा"दितिन्यायेन भगवद्पत्वादत्र कर्मधारयोप्यभिप्रेत इति ज्ञेयं, तथा चेदम्पदं सर्वत्रानुपज्यते, तथा हि, अत्र लीलार्थ भगवता तौ पितृत्वेनाङ्गीकृताविति भगवच्छत्त्यैव तयोस्तथाविर्भावः, अन्यथा निषेकजननाघभावेन तयोस्तथात्वमुच्यमानं बाधितं स्यात् , एतदेवाहात्ममायया पिनोरिति, न"न्वेतद् वां दर्शितं रूप"मितिवाक्यात् पूर्वरूपदर्शन एव भगवदिच्छाया उक्तवाद् नान्यथा मद्भवं ज्ञान- मितिकास्याद् दर्शनस्यानन्यलभ्यत्वाचैतद्रूपदर्शनं कथमेतयोरत आहात्ममायया सम्पश्यतोरिति, (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। इत्युक्त्वासीदित्यत्र रूपज्ञानेत्यादि,भगवत्वे तिरोधापिते प्राकृतरूपज्ञानयोयें कार्य भविहित- भक्तिरसानुभावादिरसुरव्यामोहादिश्च तयोरपि प्राकट्यं न स्यात् तद्बाधकस्य भगवत्त्वस्योद्भूतत्वादित्या:- शक्य तत्र समाधिमाहेत्यर्थः,तथा कृतवानिति, एतटिप्पण्यां पहुधा स्फुटिष्यति,तत्कार्यमिति,स्वरूप- कार्य, ज्ञानप्राकट्येप्येवमेव ज्ञेयं, आत्ममायापदे स्वस्य सर्वभवनसामध्यं यदाचार्याख्यातं तत्तात्पर्य (५) भगवदीयनिर्भयरामभट्टनिर्मिता श्रीसुबोधिनीकारिकाध्याख्या। युवां मामितिवाक्येन चेममेव वरं ददौ। अन्यथैतादृशो भावो न भवत्येव कुत्रचित् ॥८॥ अतो माहात्म्यधीयुक्तःस्नेहोभवदिति प्रभुम् । चिरात् प्राप्यापि पितरी सस्वजाते न शङ्कितौ ॥९॥ अत इति, अतो वरदानादेव माहात्म्यज्ञानयुतः लेहोभवदितिहेतोः कंसं मारपिसा बन्धनान्मोचयित्वोपस्थित प्रभु चिरादेकादशवर्पोत्तरं प्राप्यापि माहात्म्पज्ञानेन शङ्किती पितरोन सस्वजाते नालिङ्गितवन्तौ, तदुक्तमेकचत्वारिंशाध्याय 'देवकी वसुदेवन विज्ञाय जगदीश्वरी कृतसंवेदनी पुत्रौ सस्वजाते न शङ्गिता विति ॥ ८॥ ४५ ॥ . - ·, " - - श्रीमहागवतदशमस्कन्धसुयोधिनी। [जम्मप्रकरण तथा कनवान्, ततः स्वेच्छया यदा नकार्यमायास्पीति गीतोपदेशने भीप्यमुक्तौ च तथैव वदा भकटीभविष्यति, अन्यदा तु मातमार्थनया रूपान्तरमेव प्रदर्शयिष्यनीतिभावा, यईव तूप्पी स्थितस्तदैव सशस्तक्षणमेव प्राकृतः शिशुर्वभूवाच्छिन्ननालोवस्थितः, नवानां रूपान्तरस्वीकचरे (१) श्रीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी। एतेन चक्षुस्सामर्थ्यनादृश्यत्वं सूचितं, अतिशयेनोपक्रान्तकार्योपयोगित्वं हि सम्यक्त्वं, तेन पूर्वमीश्वर- त्वेन जानतोलीलोपयोगिमायाकरणकदर्शने सम्यक्त्वं स्वपुत्रत्वेनापि दर्शनं ज्ञेयं, तथैव लीलायाः करिष्यमाणत्वात् 'पित्रो'रितिवचनाच, यद्वा लौकिकभावे सत्येव लीलोपपत्तिरिति दर्शने लीलोपयोगि- मायाकरणकत्वनिरूपणेन पितृत्वोत्या च पुत्रत्वज्ञान प्राप्तमेव, तच न केवलं किन्त्रीश्वरत्वानुसन्धान सहितमिति तदेव सम्यक्त्वं, "युवां मां पुत्रभावेन ब्रह्मभावेन चे"तिभगवद्वचनात्, अधवोक्तरूप- मायाकरणकदर्शने तद्विरुद्धाविययकत्वमेव सम्यक्त्व, तथा च ब्रह्मभावस्य लीलाविरोधित्वेन तद्रहित स्वस्मादुत्पन्न इत्येव ज्ञानं सम्यग्दर्शनं, एवं सति तया पश्यतोस्तयोः परं 'प्राकृतः शिशुर्वभूति तदर्शन- प्रकारकथनं, वस्तुतस्तु भगवान् पगुणसम्पन्नः परमकाष्ठापनः शुद्धग्रह्मरूप एष यः शिशुः शिशुस्पा से सद्यस्तस्मिन्नेव क्षण आसीद् दृष्टः प्रकटो वा जात इतियोजना, तत्राभवद् भगवान् व्यासपुत्र' इत्यत्रेयात्रा- प्यासीदितिपदस्य नोत्पत्तिरर्थः, जातो हि वालो रोदिति, तञ्च द्वाःस्थजागरणहेतुरिति तूष्णी तयासीव, अपरोक्षलेप्यलौकिकत्वेन ज्ञानाभावात् साँशः परोक्ष एवेति लिट्प्रयोगः, अपरं च, इह हि तत्तत्क्षण- सम्बन्धित्वेनोच्यमानापि सर्वा लीला तथाभूतैव शुद्धग्रह्मधर्मरूपा नित्यैवेति 'कृतागसं तमितिश्लोकोक्त- रूपवन् नालादिसहितशिशुरूपस्यापि शुब्रह्मत्वाद् यथावतेपि न काप्यनुपपत्तिः, तच्छ्लोकोक्तरूपस्यैव चान्तरित्यादिना शुद्धग्रह्मत्वमने शुकेनोक्तमिति न काचिच्छकात्र, लीलाया निरोधार्थत्वाद् यथैव सम्भवति तथैव करोतीति न प्राकृतानुकरणलीलायां काचिन्न्यूनता प्रत्युत भक्तार्य एवमपि करोतीत्यदुत- माहात्म्यख्यापकमित्येतत्सर्वं हृदि कृत्या 'स्वस्यैव सर्वभवनसामर्थेन तथा कृतवा नित्यायुक्तमिति ज्ञेये, अत एव 'वबन्ध प्राकृतं यथे'तिप्राकृतदृष्टान्त उत्तोग्रे, अथवा शेष इदं सूत्रं, शेषाधिकारकाणप्रत्ययान्तोत्र प्रकृतिशब्दः, तेन यथा 'चक्षुषा ग्राह्यं रूपं चाक्षुप'मित्यादिशब्दास्तथायमपीति 'प्रकृत्या ग्राह्यः प्राकृत' इत्यर्थः सम्पद्यते, लौकिकालौकिकभेदेन हि द्विविधा जीवाः, तेषां प्रकृतिरपि तया, तथा च 'मल्लाना- मशनि'रितिष्ठोकोक्तरीतिवदलौकिकप्रकृतिभिरलौकिकत्वेन ग्राह्यो लौकिकप्रकृतिभिलौकिकत्वेनेत्येतादृशो (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनोटिप्पण्योः प्रकाशः। टिप्पण्या व्युत्पादयन्त्यत्रात्मपदेनेत्यादि, ययात्मतुल्या तदास्या मायावं कुत उक्तमित्यत आहुः संसारे- त्यादि, तथा चैतस्कार्ये किश्चित्तद्धर्मसाम्येन तथोक्तं 'कौण्डपायिनामयनेग्निहोत्रशब्द'वदित्यर्थः, तर्यात्म पदस्य किं प्रयोजनमित्यतस्तदाहुबस्तुत इत्यादि, एनम न्यायेनोपोद्दलयन्ति सतीत्यादि, एवं सती. स्यादि, एवं तस्यां भगवत्तादात्म्यसाधनस्य प्रयोजनमाहुस्तथा चेत्यादि,अनुपज्यत इति, संयोगपृथक्- वेनानुपज्यते, तद् व्युत्सादयन्ति तथा होत्यादि, अनुपङ्गान्तर व्युत्पादयन्ति नन्येतावदित्यादि, सूचित मिति, रूपान्तरस्य चितं,दर्शनेन्यप्रकारतः सम्यक्त्वं व्युत्पादयन्त एव समर्थयन्त्यतिशयेनेत्यादि, एतेपा प्रयाणामपि सम्यक्त्वपक्षाणां समुधप एव ग तु विकल्पः श्रुतापतिसिद्धत्वात्, व्याख्याने धाशब्दस्तु पाश्यालशारे, तेन सिद्धमाहुरेवमित्यारम्य तथासोदित्यन्, नदेयं सर्वेषु पदेप्यासीदितिक्रियाया , ·, - . अ. ३. मो. ४६. श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यदिभिर्विभूषिता । दिक्षणां परोक्षतापेक्ष्यतेत्र तु तन्नापेक्ष्यत इत्याह पित्रोः सम्पश्यतोरिति, लौकिकवाननैपुण्य मातुः परमार्थज्ञाननैपुण्यं पितुः, उभयमपि विद्यमानमेव न भगवत्सामर्थ्यस्य प्रतिवन्धकम् ॥४६॥ (१) धीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी । वस्तुतस्त्वलौकिक एवं शिशुर्वभूवेत्यर्थः सम्पद्यते, अत्र लौकिकव्यवहारोपयोगि ज्ञान लौकिकं, तद्वन्तस्तथा, शास्त्रीयं ज्ञानमलौकिकं तद्वन्तस्तथेत्युच्यन्ते, तेन नन्दादीनां लौकिकत्वेन भानेपि लीलाया अलौकिकत्वात्तन्मध्यपातित्वेन तज्ज्ञानादीनां न लौकिकत्वं, तेषां पुत्रत्वादित्वेन ज्ञानं शास्त्रेणानूयते पर न तु विधीयत इति शास्त्ररीतिमपेक्ष्य लौकिकत्वगुच्यते, नैतावता काचिन्यूनतात्र, लीलावेनालौकिकत्वमुक्त- मेव, यद्वा प्रथमस्कन्धे भीष्मोक्तौ "प्रकृतिमगमन् किल यस्य गोपवध्व" इत्यत्रेवावापि प्रकृतिशब्दो भगवत्स्वरूपवाची, तथा च पूर्ववत् प्रकृत्या स्वरूपेणैव ग्राह्यस्तथा, 'न तत्र सूर्यो भाती'त्यादिश्रुतिभि- 'नहिं वेदै 'रित्यादिस्मृतिभिश्चेतरसाधननियेधाच्छुत्यन्तरे च “नायमात्मा प्रवचनेन लभ्य"इत्यादिनेतर- साधननिषेधपूर्वक "यमेवैप वृणुते तेन लम्य" इत्यादिना मगवतेव भगवाँलभ्य इति निरूप्यते, तथा चैता; दृशशुद्धग्रहारूपी लोकवेदप्रसिद्धः पुरुषोत्तमः शिशुर्वभूवेत्यर्थः, पियोः सम्पश्यतोरिएब तयोः सम्पश्यतोरेख तथाकरण उपपत्तिमाहुलौकिकज्ञानेत्यादिना, सामर्थ्यस्य सामर्थ्यप्रकटनस्येत्यर्थः, इदमत्राकृतं, अनेनैव रूपेणाधुनैव कंसं मारयित्वा सर्वसमाधान कर्तुं सामर्थ्य सत्यपि यद् रूपान्तरप्रकटनं तत् 'समुद्विजे भवद्धतोरपीरधी रित्यादिवाक्यैौकिकरीत्यैव स्नेहातिशयो ज्ञायते येन भगवतः कैसाभि- मुखत्वमापि प्राणापगमो भवेत् , लोकविद्वेषभिया रूपोपसंहारप्रार्थनेनापि लौकिकरीत्यैव स ज्ञाप्यते मातुः, पितुस्तु पूर्णमाहात्म्यज्ञानवत्त्वेनोक्तशङ्कामावेप्यनेनैव रूपेणाधुनैव कंसमारणे भक्तदुःखनिवृत्ती सत्यां स्थिती प्रयोजनामावादस्माकं पुनर्दर्शनं न भविष्यति चेन्न प्राणस्थितिर्भविष्यतीत्यभिप्रायण तवृत्तान्तकथनादेतद्रपोपसंहारोन्यवाधुना गमनमभिप्रेतमिति ज्ञायते, . अन्यथा माहात्म्यज्ञानवत्त्वेन सर्वज्ञतामपि प्रमोर्जानातीति न तन् निवेदयेत् , तया च तदा तदर्शनसत्वोत्या तज्ज्ञानस्योक्तरूपस्य हेतुत्वं सूच्यत इति युक्तं तयात्वमिति ॥ ४६॥ (२) धोपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः धीमुपोधिनीटिप्पण्यो: प्रकाशः! सम्बद्धेषु सत्सु बभूवेतिक्रियान्तरं व्यर्थमसङ्गत वा स्यादित्याकालायां तवैयर्यप्रकारमाहुरपरोक्ष त्यादि, सोश इति, अप्राकृतत्वांशः, तथा च प्राकृतो यभूवेति मिन्नं वाक्यमतो न चैयर्थ्यादिदोप इत्यर्थः, यद्यप्यत्र पूर्वसमुचायकश्वकारोपेक्ष्यते तथापि परोक्षवायैव तदनुक्तिरित्यपिजेय,प्राकृतो बभूवे- त्यस्य तदर्शनप्रकारकपनत्वमभिप्रेत्य पक्षान्तरमाहुरपरश्चेत्यादि, तथाभूतैवेति, अप्राकृतेव, ननु तर्दि नाउन्डेदादेः फयमुरपतिरित्यत आहुस्तच्छोकेत्यादि, नन्यनुक्तमिदं कयनीकर्तुं शक्यमित्यत आहु-लाया इत्यादि, प्राजलप्रतीतेरौचित्य युक्त्यन्तरमाहुरेत प्रवेत्यादि, मनु प्राकृनो यम्पेत्यस्य दर्शनप्रकारकयनवाजीकारे भवनमियां प्रति माकृतइत्यस्य कर्तृतमसतं स्यादित्पतः पक्षान्तर- माहुरथ येत्यादि मुरामेवेत्यन्तं, अस्मिन् पक्षे कल्पनादेशादरच्या पक्षान्तरमाहुर्यदेत्यादि, अस्मिन पक्षे यथाश्रुतमेव लोके पाक्यं शेयं, रोपं पियन्ति पिनोरित्यादि, स्नेहातिशयो ज्ञापत इति, स्नेहातिशयरूपं जायत इत्पपा, मम तुमेहातिगपा ज्ञायत' इति पञ्चमीपटितः पाठः प्रतिभाति, सज्ञाप्यत इति, सदातिशयो नाप्यते ॥ ४६॥ - ·[जन्मप्रकरणे ७८ श्रीगज्ञागवतदशमस्कन्धसुपोधिनी । ततश्च शौरिभगवत्प्रचोदितः सुतं समादाय स सूतिकागृहात् ।। यदा बहिर्गन्तुमियेप तीजा या योगमायाजनि नन्दजायया ॥ ४७ ।। एवं स्वीकृत्य रूपान्तरं तत्र स्थितौ प्रयोजनाभावात् वयं गमने रूपान्तरस्वीकारवयात तस्य चाज्ञानान् सर्वसमाधानार्थं तं बोधयित्वा तदारा स्वयं गोकुले गतवानित्याह ततश्चेति, प्राकृतभावानन्तरं शौरिश्चकारादाज्ञापनानन्तरं च सुतं भगवन्तं समादाय सम्यग् गृहीत्वोत्तम- पात्रं पत्रं च प्रसार्य तदुपरि स्थापयित्वा स सूतिकायहाद यदा पहिर्गन्तुमियेष तर्हि तस्मिन् समये नन्दजायया योगमायाजनि जनिता, शौरिरिति गमने भयाभावः, स इति भगवद्वाक्ये विश्वासः, सुतमिति, तस्यापि पुत्रत्वबुद्धिः प्राकृतेच जातेति ज्ञापित, (१) श्रीमभुचरणविरचिता श्रीदिप्पणी। सतश्च शौरिरिस्यत्र सर्वमोहनस्वभावायास्तस्या आविर्भावे वसुदेवे तयात्वं कुतो नेत्याशङ्ख्य तन्निवारणाय भगवत्प्रचोदित इतिपदतासर्यमाहुःसाधारणमोहस्येति, भगवता गोकुले स्वनयनाथ ततः कन्यायाधानयनाथ स प्रेरित इत्येतावति कार्य भगवज्ञानशक्त्यैव व्याप्त इति योगमायाजनितसर्वसाधारणमोहस्य निवर्तकमुक्तरूपं ज्ञानमिति तयेत्यर्थः, ययान्यः कश्चिचौर्यग गच्छन् (२) श्रीपुरषोत्तमवरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । ततश्चेत्यत्र तस्य चेति, वसुदेवस्य च, भगवत्प्रचोदित इत्यादेस्तात्पर्य तु टिप्पण्यामेव प्रकाशितमिति ततोवधेयं, तवेत्यादिशब्दसूचितमय सुबोधिन्यामाहुरनेनेत्यादि, यदा पहिर्गन्तु- मियेप तीना या योगमायाजनीत्यादिकथनेन भगवत्प्राकट्यान्मुहूर्तानन्तर्य लभ्यते, 'नवम्यां योगनिद्राया जन्माष्टम्यां हरेरतः नवमीसहितोपोप्या रोहिणी बुधसंयुते'तिभविष्योत्तरवाक्यानवम्यां सा जातेति ज्ञायते य सर्वगुणोपेत' इत्यत्र 'यौवाजनजन्मक्षमिति निशीथारम्भे रोहिण्यारम्भकथनाद्, रोहिणी तु (३) श्रीमदोस्वामिवल्लमजिन्महाराजकृतः श्रीसुवोधिनीलेखः । ततश्चेत्यस्यामासे भगवत्प्रचोदितपदस्यार्थमाहुर्योधयित्वेति, 'मां नय कन्यामानये'त्यादि- प्रकार, मनसेतिशेषः, गतवानित्याहेति, मगवत्प्रचोदितखकथनाद् भगवत एव मुख्यत्वात् स्वातन्य- मितिमाचा, तया च भगवान् स्वयं गोकुले गतवानित्यनेन 'नन्दन शौरिरुपेत्येत्यन्तस्यार्थ उक्त इति हेतोः शुक आह, वसुदेवस्य पहिर्गमनं मायाजननं चेतिशेषः, अनेनैतद्वाफ्यार्थ उक्तः, व्याख्याने नन्दगृहीयप्रादुर्भावोत्चरक्षण एवं मायाजननमन्यया नन्दगृहेपि भगवद्दर्शनं स्यादतस्ततइतिपदस्य व्यवधानतात्पर्यकत्वशां च्यावर्तयितुमाहुः प्राकृतभावानन्तरमिति, तत्सामयिकप्रादुर्भावे गमकं जातं परमवुध्यते'ति सामान्यतो ज्ञान भगवत्रादुर्मावाद् द्वितीये मायाजननक्षणे जातमेव विशेषतस्तु मगवत्यादुर्भावात् तृतीये मायाजननोत्तरक्षणे दर्शनं भवेत् तदैव मायाकार्य जातमतो जे नदर्शनं मथुरायां तु मुहूतीर्यन्तं दर्शनस्य जातत्वात् तत्समावेणैव मायाकार्याभाव इतिमावः, आज्ञापनानन्तरं चेति, 'युवां वा मितिसोके पुत्रत्मन अझतेन चिन्तनं कर्तव्यं तेनाग्रिमलीलारसानुभव इतिकयनानन्तरमित्यर्थः, तथा च प्रातमातदानापनयोर्भगवद्ग्रहणे हेतुलसूचनाय तत इत्यनेन तदानन्तर्यमुक्तं न तु किमिद व्यवधानं सूचयितुमितिमावः, भगवत्मयादितस्यार्यस्त्वामास उक्त एव, समुपसर्गस्वार्थमाहुरुत्तम. मिति, भगवडाक्य इति, एवंचिन्तनेनैव लीसरमप्रामिभविष्यतीतिवाक्य इत्यर्थः, प्राकृतेयेति, १ चिमात्य सदम् । . .

·" अ..३. लो. ४७.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाच्याख्यादिभिर्विभूषिता । ७९ मृतिकागृहादिति, प्रसवधर्मास्तत्रापि गृह आविर्भूताः, देवक्या अपि मूतिकात्वं जातं, साधारणमोहस्य निवर्तकं साधारणं ज्ञानमिति गमनस्वाच्छन्यं कपाटोद्घाटनं च, आत्मन इत्र देहस्यापि विस्मरणं यथा भवति तदर्थ तस्मिन्नेव समये योगमाया जाता, भगवत्समान- काले चेज् जाता भवेत् तदा देवकीवमुदेवयोरपि प्रतापः स्याव, अनेन मुहूर्तानन्तरं सा (१) श्रीप्रभुचरणविरचिता थोटिप्पणी । पद्भ्यां शनैश्च गच्छति स्वचातुर्येण तथैव वसुदेवोपीति ज्ञाने साधारणत्वं, अन्यथा-गोपाला भाण्डीर- मिवायमपि गोकुलं प्रापितः स्यात्, यद्वा भगवद्विषयकज्ञानतारतम्येन मोहापगमतारतम्यमिति. भगवति लोकसाधारण ज्ञानमधुनास्यास्तीति ताङ् मोहोप्यपगत इति तथेत्यर्थः, तावान् पायोपि क्यो निवर्तत इत्पाहुः कपाटोद्घाटनं चेति, तदा देवकीत्यादि, दर्शनेन हि मोहाभावः, समानकालखे जन्मनो दर्शनलक्षणो मोह एव भवेदित्यर्थः ॥ ४७ ॥ ॥ टिप्पण्यां समाप्तस्तृतीयोध्यायः ।। .. (३) श्रीमदोस्वामिवल्लभजिन्महाराजयतः श्रीसुबोधिनीलेखः। अवार्थे चशन्दः, आत्मन एवेति, गोकुलस्यानां यथा स्वात्मनो विस्मरणं तथा पुनदेहस्यापि विस्मरण पुत्रः पुत्री वेतिसंस्कारोदोषो न भवेदित्यर्थः, अनेनेति, पित्रोः प्रस्वापाभावकयनेनेत्यर्थः, तथापि मुहूर्तनियम उपपत्त्यन्तरमाहुर्नवम्यां चेति, पुराणान्तरसम्मत्येदमुक्तं, पित्रोः प्रस्वापाभावेन. भगवदर्शने मायाजननाभावस्य हेतुखोक्त्या गोकुले भगवद्दर्शने तत्समकालमायाजननं हेतुरिति सूच्यतेतो. बजे नवम्यां प्रादुर्भावो भगवत्प्रादुर्भावानन्तरं मायाजनने तु प्राथमिकभगवदर्शनप्रभावेणैवापि दर्शनं भवेन् मथुराया- मिव, समकालं जनने भगवद्दर्शनमेव न सम्पयेतातो न भगवद्दर्शनप्रभाव इति टिप्पण्यां स्फुटं, ननु (४) श्रीमद्दीक्षितलालुभट्टयोजिता श्रीसुवाधिनीयोजना ! ततश्च शौरिभगवत्प्रचोदित इत्यस्य विवरणे मुहानन्तरं च सा जातेत्यादि, अनेन वसुदेवयहिर्गमनेच्छासमानकालिकयोगमायाजन्मकथनेन, मुहुतानन्तरमिति, वसुदेवगृहीयप्रादुर्भाव- कालान् मुहूर्तानन्तरमित्यर्थः, अवेदं तत्त्वं, 'अथ सर्वगुणोपेत' इतिसन्दर्भ निरूपितस्याधिदैविक- कालात्मकपञ्चचत्वारिंशत्पट्चत्वारिंशद्घटिकाद्वयरूपनिशीथस्यारम्भे मथुरायां पुरुषोत्तमजन्माभूत् , निशीथावसानसमये नन्दगृहे पुरषोत्तमजन्म, एवं मथुरायां श्रीगोकुलैपि पुरषोत्तनजन्मन एक एवं निशीयकालोधिकरणं, तावत्येवाष्टमी तिथिः, तदनन्तरं नवमी प्रवृत्ता, तस्यां गोकुले मायाया जन्म भविष्ये 'नवम्यां योगनिद्राया जन्माष्टम्यां हरेस्ततः नवमीसहितोपोष्या रोहिणी बुवसंयुते त्यनेन विष्णु-- पुराणे पश्चमेश प्रथमाध्याये 'प्रादृट्काले च नभसि कृष्णाष्टम्यां महानिशि उत्पत्स्यामि नवम्यां च प्रसूति स्वमवाप्स्यसी'त्यनेनैव नवम्यां मायाजन्मायनात्, अत एव 'नवम्यां सा जातेति सुबोधिन्यामुक्त, तथा सति वसुदेवगृहीयप्रादुर्भावकाठान्मायाजन्मनो मुहूर्तानन्तरत्वमुपपन्न,वसुदेवगृहे प्रादुर्भावानन्तरं पिनोः सुतिर्भगवद्वाक्यानि -प्राकृतानुकरणे स्वीकृतिर्वसुदेवकर्तृकमुत्तमपात्र उत्तमवन्नास्तरणयुक्ते भगवत्स्थापनं चेत्येतावत्कृतौ तावान् कालो व्यतीयायेति युक्तं मथुराप्राकट्यकालान् मायांजन्मनो मुहर्तानन्तरलं पुरुषोत्तमप्राकव्यं वसुदेवगृहे नन्दगृहेप्म्यां निशीथकाल एवेति न तिथि- मुहूर्तभेदः किन्तु क्षणभेदमात्रं, अत एव जन्माष्टमीनिर्णयग्रन्थसमाप्सा विति श्रीगोकुलाधीशमाटु. " ·- ८. श्रीमद्भागवतदेशमस्कन्धसुबोधिनी । [जन्मप्रकरणे जातेति ज्ञायते, नवम्यां च सा जाता, रोहिणी तु तुल्या, अतो रोहिण्याः कृत्तिकावेधो न दोपाय, सप्तमीवेधस्तु दोपायैव, पुत्रोत्सवादिकं शुद्धनयम्यामेव जातमिति शुद्धाष्ट- (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्याः प्रकाशः। भगवन्मायाजन्मनोस्तुल्या, अतो निशीथे रोहिण्यारम्मकथनाद रोहिण्याः कृत्तिकावेधो न दोपाय, तेन रामानुजमतीपैर्यत् कृत्तिकाविहारोहिणी नाद्रियते तदसगतमुक्तवाक्यविरुद्धत्वात्, सप्तमी- वेधस्तु दोपायैवोक्तभविष्योत्तरवाक्यविरुद्धत्वात् 'सक्षापि न कर्तव्या सप्तमीसंयुताष्टमी अविद्वायां सक्षायां जातो देवकिनन्दन' इतिब्रह्मवैवर्तवाक्यविरुद्धत्वाच, 'अष्टमी सप्तमीविद्धा हन्ति पुण्यं पुराकृतं ब्रह्महत्याफलं दद्याद्धारवैमुख्यकारणा'दिति गौतमीयतन्त्रवाक्ये दोपोक्तेश्च, पुत्रोत्सवादिकं च शुद्धनवम्यामेव जातमिति शुद्धाष्टम्यभाव उत्सवाधिकरणकालत्वमादाय 'स्वकालादुत्तरः कालो (३) श्रीमदास्यामिवलमजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः। यथा नन्दगृहीयप्रादुर्भावक्षण एव मथुरायां तदर्शनं तथा तस्मिन्नेव क्षणे बजेपि दर्शनं भवेन्मायाया- स्तूत्तरक्षणे जातत्वादिति चेत्, अत्रैवं ज्ञेयं, दर्शने हि प्रादुर्भावो हेतुः, तथा च प्रादुर्भावस्य हेतुत्वार्य दर्शनात् पूर्ववर्तित्वं वाध्यमतः प्रादुर्भावोत्तरक्षणे 'जातं परमधुध्यते तिसामान्यज्ञाने जाते तदुत्तरक्षणे भगवत्प्रादुर्भावात् तृतीये मायाजननाद् द्वितीये विशेषदर्शन बजे भवेत तावता स्तोत्रक्षणे मायाकार्य जातमिति न दर्शनं, सामान्यतस्तु 'जातं परमबुध्यते'तिनानं प्रादुर्भावाद द्वितीये मायाजननक्षणे जातमेव, मथुरायां दर्शन पूर्वप्रादुर्भाव एव हेतुः, तस्यैव रूपस्यैतदन्तर्भूतत्वेनाधुनापि दर्शनात, अतो मथुरायां नन्दग्रहीयप्रादुर्भावक्षण एव दर्शनमिति, सप्तमीवेधस्त्विति, नवमीसाहित्ये सप्तमीबंधस्वासम्भावितत्वेन, सप्तमीविद्धायां जन्मतिथित्वाभावादितिमावः, दोपायेति, विद्धोपवासे जन्मतिथी पारणप्राप्तेर्दोपः स्यादित्यर्थः, तिथिक्षये निर्णयमाहुः पुत्रोत्सवादिकमिति, नवमीसहिताष्टमी जन्मतिथिः, तथा (४) श्रीमदीक्षितलालुमट्टयोजिता श्रीसुदोधिनीयोजना। भावदिनवतमस्माभिनिरणाप्येत'दिति निरूपितं, अन्यथा नन्दगृहीयप्रादुर्भावस्य नवयधिकरणले जन्माष्टम्यां 'गोकुलाधीशप्रादुर्भावदिन'त्वमेव न स्यात्, तथा सति 'श्रीगोकुलाधीशप्रादुर्भावदिन' न घदेयुः, किश्च प्रादुर्भावसमयेय सर्वगुणोपेत' इत्यादिकथिता गुणा अपेक्षितास्ते तु तस्मिन्नेव निशीथ वाच्यास्तत्रैवोक्त बात , नवम्यां तु नोक्ता इति गोकुलीयप्राकट्यसमये तद्गुणानामप्रसक्तिः स्यादत उभयत्राप्यष्टम्यां निशीथ आविर्माव इतिसिद्धान्तः, नन्वैवं 'पुरुषोत्तमस्तु नन्दगृह एवं मायया सह बात' इति सहोक्तिविरुष्यत इति चेन् न, स्वल्पव्यवधाने 'महोक्ते रविरुद्धत्वान्, युग्मप्रसव हि सर्वत्रस्वल्पकालभेदेनोत्पची 'सहैवोत्पन्नावताविति प्रयुअते विद्वांसः, एवमिहापीति नास्त्रा- रस्यं किमपि, 'नन्दगृहीयपुरुषोत्तमप्राकश्यकालमायाजन्मकालयोः स्वल्पमेव व्यवधान'मित्युक्तं प्राक, रोहिणी तु तुल्येति, वसुदेवगृहे नन्दगृहे मगवयाकम्यं तत्प्रयुक्तो नन्दगृह उत्सवश्च रोहिण्यामेवेति प्राकट्योत्सवयोरुभयोरप्येकनक्षत्राधिकरणत्वमिति जन्मनस्तप्रयुक्तस्योत्सवस्य च रोहिणी तुल्येत्यर्थः, नैवमष्टमीतिथिः, किन्तु जन्ममात्रस्याधिकरणमिति तुशन्देनाष्टमी व्यावय॑ते, अतो रोहिण्या: कृत्तिकावधो न दीपायेति, रोहिण्यारम्मे भगवअन्मनो जातत्वेन . तत्प्रयुक्तोत्सवयोषियमाना रोहिणमुपयोस्तुत्पत्ति कृषिकया विद्धव जन्मनक्षत्रमतः कृतिकाविद्धगहिण्यां प्रतादितिर्न दोपायेत्यर्थः, , . " " .

·- अ. ३. शो. ४७] श्रीदिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याल्यादिभिर्विभूषिता । नवम्यप्युपोप्या, अन्तास्थिते भगवति मायोद्मो न भवतीति यदैव बहिर्गन्तुमियेष तहम (४) श्रीमद्दीक्षितलालुभट्टयोजिता श्रीसुवोधिनीयोजना । कृत्तिकाविद्धरोहिणी नक्षत्रस्य जन्माधिकरणत्वादुत्सवाधिकरणत्वाच, इदमत्र तत्वं, निशीथकाले रोहिणी नक्षत्रारम्भे भगवजन्म 'यझेबाजनजन्मः मितिवाक्यात्, 'नक्षनारम्भे जन्मेति विवृतत्वाच, अतो रोहिणी नवग्यां सर्वस्मिन्नहनीति जन्मोत्सवौ तदधिकरणावेव, सप्तमीवेधस्थिति, प्रतकरणे दोषावह इत्यर्थः, नवीयुताष्टम्यां कृष्णाविभीवस्तत्र सप्तमीवेधोसम्भवपराहतः, अत एवोक्त- 'मविद्धायां सऋक्षायां जातो देवकिनन्दन इति, अतः सप्तमीवेधो व्रतादौ त्याज्य एव, ननु नवमी- सहिताष्टम्याः प्राकट्यकालवेन सप्तमीविद्धा पूर्वाष्टमी त्यक्ता नवमीयुताष्टम्यां प्रतादि कार्यमिति तु युक्तं विद्धाक्षये तु विद्धव ग्राह्या न तु केवला नवमी जन्मतिथित्वाभावादित्याशझ्याहुः पुत्रोत्- सवादिकं शुद्धनवम्यामेव जातमिति शुद्धाष्टम्यभावे केवला नवम्युपोप्येति, व्रतकरणे हि भगवदावि- र्भावस्तत्प्रयुक्त उत्सवश्च निमित्तमिति भक्तिमार्गमर्यादा प्रमाणसिद्धा, अत एवोक्तं नियन्धे 'भुक्त्वा चोत्सवो निषिद्धो भगवदावेशाभावादिति, तत्रोत्सवस्य प्राकट्यप्रयुक्तत्वेन प्राकट्यापेक्षया न्यूनवलतया प्राकट्यकाललाभे तत्रैव अनाद्यनुष्ठेयं, तदलाने तूरसवकाले प्रतादि कार्यमितिनिष्कर्षः, अन्यत्रावतारे प्राकट्यकाल उत्सवकालथैक एव श्रीकृष्णावतारे त्वष्टमी जन्मकालो नवग्युत्सवकाल इति कालभेदः, वसुदेवकर्तृकमायानयनानन्तरं नन्दालये पुत्रज्ञाने नवम्युत्सवकरणात, उत्सवस्य जन्मप्रयुक्तत्वेन जन्मापेक्षया गौणतया जन्मनो मुख्यतया जन्मकाललाभे तत्रैव व्रतं, तद्लाम उत्सवकालरूप- केवलनवम्यामुपोपगं युक्तमितितात्पर्य, विद्धाक्षयेपि विद्वोपचासो न कार्यो वेधस्य सर्वधा निषिद्धत्वात् , उक्तप्रकारेण केवलनवम्यामप्युपवासादेर्युक्तत्वाच, अत एव 'जन्माष्टमी पूर्वविद्धां समक्षा सकलामपि विहाय नवीं शुद्धामुपोष्य व्रतमाचरेदि'त्यार्षवाक्यं वैष्णवग्रन्थेषूपलभ्यते,ननु पूर्वविद्धाष्टमी- क्षये केवला नवम्युपोध्येत्युक्तं,तज्जन्माष्टमीनिर्णयग्रन्थेन विरुध्यते, तथा हि "केचित् तु जन्माष्टमीपूर्व- विद्धां सऋक्षा सकलामपि विहाय नवमीं शुद्धामुपोष्य व्रतमाचरे'दिति व्यासवचनात् पूर्वविद्धायाः क्षये शुद्धैव नवम्युपोष्या वचनवलादेकादश्यां दशमीवेधे शुद्धद्वादशीवदिति वदन्ती"तिमतान्तरमुपन्यस्य 'तत्र यघेतद् वचनं समूलकं तदा तथैव नो चेत्पूर्वोत्तरीतिरेषानुसतव्ये तिप्रभुचरणैर्जन्माष्टमीनिर्णयग्रन्थे निरूपित, एवं सति वचनस्य समूलत्वेंसन्देहप्रदर्शनेन तत्प्रयुक्तवतेपि सन्देह एव प्रतिपादितो न तु निर्णय इति चेन्न,अनवयोधात्,तथा हि प्रभुचरणैर्हि तब यद्येतद् वचनं समूलकं तदा तथैव नो चेत् पूर्वोत्तरीति- खानुसतव्ये तिनिर्णायकफक्विकोक्ता, तस्या अयमर्थः,यदि 'जन्माष्टमी पूर्वविद्धा'मितिवचनं समूलकं तदा तथैव तद्वचनवलादेव केवला नवम्युपोष्या नो नेट वचनस्य समूलत्वाभावे पूर्वोत्तरीति- रेकादश्यां दशमीधे शुद्धद्वादशीवादितिरीतिरेयानुसतव्या,केवला नवम्युपोध्येत्यर्थः,तैहि वचनमुपन्यस्तं 'शुद्धद्वादशीव दितिरीतिरप्युक्ता, तत्र वचनस्य सन्दिग्धखेपिरीतेरसन्दिग्धत्वात् तद्रीत्या विद्वाक्षये शुद्धानयम्येयोपोष्या, 'साधनां समयश्चापि प्रमाण वेदवद् भवेदितिस्कान्दात् ,अतोवचनस्य मूललामे वचनं रीति चाश्रित्य केवला नवम्युपोष्या,वचनस्य मूलालाभे तु रीतिमेवानित्य केवला नवम्युपोप्येति- फकिकार्थः सिद्धः, एवं सति पूर्वविद्धाक्षये केवला नवम्येवोपोप्या न तु पूर्वविद्वेतिनिर्णयः सम्पन्नो न तु संशयो न वा विरुद्धनिर्णय इति निरवयः पन्या आर्याणां, ननु सिद्धान्ते जन्माष्टम्यां नन्दालये प्राकट्यं स्वीकृतं तन्न युक्तं 'व्यवहारविषयवं प्राकट्य मिति लक्षणाप्रसङ्गात् , अष्टम्यां निशीथसमये गोकुले ·[ जन्मप्रकरणे श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धमुबोधिनी । जातेत्युक्त, सा हि योगार्थमेव माया, भगवतः कार्योपायार्थमेव लोकान् व्यामोहयतीति, (४) श्रीमद्दीक्षितलालुभट्टयोजिता श्रीसुयोधिनीयोजना । सर्वेषामेव भगवज्ञानाभावात् , किञ्च 'जातं परमबुध्यत न तलिङ्गं परिश्रान्ते तिवाक्यान् मायाया अपि सामान्यज्ञानं मातुरभून् न तु विशिष्टं, तत्र पुरुषोत्तमज्ञानस्य कावकाशः ? अतो व्यवहारविषयवस्पः प्रादुर्भावो दुरुपपाद इति चेत्, सत्यं भगवत्प्रादुर्भावस्यावताररूपत्वव्यवहारविश्यतारूपत्वाभ्यां द्वेषाङ्गीकारानिशीथसमय आविर्भावस्वयताररूपो ज्ञेयः, 'अवतारो नाम व्यापिवैकुण्ठाद् भगवतः प्रपश्ये समागमन मिति सुवोधिनीसिद्धलक्षणेन प्रपञ्चे समागमनमवतारः, स विभुजस्य पुरुषोत्तमस्याटम्यां निशीथसमये श्रीगोकुले जातः, द्वितीयो व्यवहारविषयत्वरूपः प्रादुर्भावस्तु नवम्यां नन्दगृहे जातः, देवकीयसुदेवकृतप्राकृतभावाङ्गीकारार्थनानन्तरं नन्दालयेवताणस्य द्विभुजस्य देवकीयसुदेवान्यां मथुरायां दर्शनं लेमे, तदुक्तं टिप्पण्या 'नन्दगृहे प्रादुर्भूतस्यैव सर्वतःपाणिपादान्तत्वेन तदा कार्यमस्तीति वसुदेवगृहे प्रादुर्भाव इति ज्ञायते स एव 'वभूव प्राकृतः शिशु'रित्यनेनोक्त' इति, तथा च सिद्धमेतत् , अवताररूपं व्यवहारविषयत्नरूपं चेति प्राक द्वेधा, तत्र द्विभुजपुरुषोत्तमस्यावताररूपं प्राकट्य- मष्टम्यां निशीघसमये श्रीगोकुले, व्यवहारविषयत्वरूपं प्राकळां तु प्राकृतभावाङ्गीकारार्थनानन्तरं देवकीयसुदेवयारले सममूत्, श्रीगोकुले व्यवहारविषयत्वरूपं द्विभुजस्य प्राकट्यं नवम्यामासीत् तत्प्रयुक्त उत्सवश्चेति न कापि दोपलशः, इदमत्र तत्त्वं, अवताररूपं प्राकट्यं तु नियतदेशकालसङ्ख्यं व्यवहारविपयत्वरूपं तु यौव भक्तरुद्रेकस्तग्रतार्थ तत्रैव मायाजवनिकादरीकरणेन भवतीत्यनियतदेश- कालसख्यं, यथा रासे बह्वीनामर्थे बहुधा, अस्मिन् प्राकट्य नोत्पत्तिभ्रमः, अवताररूपे प्राकट्ये तु माययोत्पत्तिप्रमः कार्यतेज्ञानामितिविशेषो ज्ञेयः, ननु पुरुषोत्तमाविर्भावो मथुरायां श्रीगोकुले च स्वीकृतस्तत्र नन्दालये पुरुषोत्तमप्राकट्यं न सम्भवति मानाभावान्मथुराधिकरणाविर्भावेन चरितार्थवा- वेति चेन्न, 'नायं सुखापो भगवान् देहिनां गोपिकासुत' इत्यादिश्रीशुकोक्तीनां मानत्वात् , गौतमीयतन्त्रादिपु 'वलयीनन्दनं वन्द'इत्यादिवाक्यमन्त्रेष्वपि यशोदानन्दनवव्यवहाराच, न चंद लोक- प्रसिद्धिमात्रमूलकं भ्रान्तिप्रतिपन्नमनूदितमिति वक्तव्यं, प्रान्तिप्रतिपन्नस्यासतो मन्त्रादौ व्यवहारे दोपा- विक्यस्मरणात् , 'योन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते किं तेन न कृतं पापं चौरेणात्मापहारिणे'ति- वाक्यात् , अन्यथा प्रान्तिप्रतिपन्नं मनुष्यसादिकमपि कुत्रचिदनूदितं स्यात्, प्रत्युत 'मायामनुप्यस्य पदस्व विद्व'नित्यादिवाक्यमनुष्यत्वादि भ्रान्तिप्रतिपन्नमपोझनेतो 'नन्दस्वात्मज उतन्न'इत्यादि- वाक्ययलानन्दालय पृथक् प्राकट्यमहीकार्य, न च 'न खलु गोपिकानन्दनो भवानि'त्यादिभिर्यशोदा- नन्दनवं निषिद्धमिति वाच्यं, प्राकृतरीत्या प्राप्तस्यैव 'गोपिकानन्दन'त्वस्य निषेधात् , 'देवकीजन्मवाद' इत्यादिवाक्पैर्देवकीनन्दनसनिपेववदत्रापि स्वीकारात्, अन्यथोक्तवाक्येन देवकीनन्दनत्वमपि वाध्येत, अपि च प्रमादिप्रार्थनया मूम्युद्धारार्थ वसुदेवगृह चतुर्भुजस्पेष पुरुषोत्तमोवतीर्णः, एवमक्षरात्मकगापि- वैकुण्ठस्थानिःश्रुतिभिधिरं स्तुत्या प्रसाद प्रार्थितो नित्यलीलास्थमक्तवृन्दविरचितरासमडग्लमण्डनो भग- वान् धुम्मोत्तमो छिमुजरूपेण नन्दालयवततार, अतो यादृशं द्विभुजं नित्यलीलामध्यपाति गोपनितम्विनी- वृन्दवेष्टित रामस्यं दृष्ट्वा समुत्पन्नारिंमाभिः श्रुतिभिः प्रार्थनायां क्रियमाणायां 'पृथिव्यां भारते क्षेत्रे माथुरे मम मण्डलेवृन्दावने मविप्यामिग्रेयान् यो राममण्डल' इतिवरं दत्तवान् तादृश द्विभुज रूपेणावतरणमपेक्षि- , , ·" - " अ. ३. सो. ४७] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकान्याख्यादिभिविभूषिता । ८३ मायायाः स्वतन्त्रज्ञानपक्षं व्यावर्तयितुं नन्दजायघा जनितेत्युक्तं, न तु भावानिव सा स्वत आविर्भूतेति ॥४७॥. (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः थ्रीसुबोधिनोटिप्यण्योः प्रकाशः । गौणः सर्वस्य कर्मण' इति गौणकालत्वं चादाय नवम्युपोष्या न तु तादृशस्थलेधरानवेधादिकमादरणीय- मित्यर्थः, इदं यथा तथोत्सवनिर्णयान्तर्गतजन्माष्टमीनिर्णयविवरणे सम्यक् प्रपञ्चितमिति ततोयधेयं, ननु गृहाद् वहिर्गमनावसरे मायाजन्म कुत उक्तमित्याकाङ्क्षायामाहुरन्तरित्यादि, तर हेतुमाहुः सा होत्यादि, कार्योपायार्थमिति, कार्यसाधनार्थम् ॥ ४७ ॥ (३) श्रीमदोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः। चाटमी मुख्या नवमी तदङ्ग, एवं सति मुख्यालामे तदङ्गे व्रतं कर्तव्यं न स्वजन्मतिथौ सप्तमी- विद्धायामितिभावः, उक्तरीत्या नन्दगृहे प्रादुर्भावस्य नवम्यां निर्धारितत्वात् , पुत्रोत्सवावादिभूतौ यस्य, सर्वसापत्समृद्धिपूर्वकरमाकीडत्वस्येति तद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः, जातं प्रादुर्भूतमित्यर्थः, स्वरूपवली- लाया अपि नित्यसिद्धाया एवाविर्भाव इति पुत्रोत्सवयोः समत्वं सूचयितुं द्वन्द्वः, अन्त:स्थित इति, यावद् भगवानन्तस्तिष्ठति न तावन्मायाया उद्गमा, कार्य पौरानुशायनादिकं न भवति प्रयोजनाभावा- दित्यर्थः, इदं विवृण्वन्ति सा हीति, कार्योपायार्थमिति, कार्ये गमन उपायः प्रतियन्धाभावस्तदर्थे लोकान् पौरादीन् व्यामोहयति शाययतीत्यर्थः ॥ ४७॥ (४) श्रीमदीक्षितलालुभट्टयोजिता श्रीसुवोधिनीयोजना। तमिति नन्दालये पृथगेव द्विभुजावतारः, पुरुषोत्तमस्य चतुर्भुजत्वदिमुजत्वयोः प्रमाणसिद्धत्वात् , 'परि- पूर्णतमः कृष्णो वैकुण्ठे गोकुले स्वयं चतुर्भुजश्च वैकुण्ठे गोकुले द्विभुजः स्वय'मिति ब्रह्मवैवर्तात्, न चोपसंहर विश्वात्मन्नितिदेवकीप्रार्थनानन्तरं चतुर्भुजस्वरूपमेव भुजद्वयोपसंहारेण तथा प्रदर्शितवानिति वाच्यं, नन्दगृहे प्रादुर्भूतस्य द्विभुजस्यैव मथुरायां प्राकृतमावाङ्गीकारात् प्रार्थनानन्तरं दर्शनमितिसिद्धान्तात् , अन्यथा चतुर्भुजस्य द्विभुजप्रदर्शनं मायिकं स्यात् , तथा सति ताशद्विभुजरूपेण कृता लीला मायिक- रूपपर्यवसिताः स्युः, तत् तु न सम्भवति, अनेकप्रमाणविरुद्धत्वात् , अतो 'गोकुले विभुजः स्वय'- मित्यादिप्रमाणसिद्धं मायासम्वन्धरहितं द्विभुजं परमकाष्ठापन्नं पुरुषोत्तमस्वरूप नन्दगृहाविर्भूतमेव प्राकृतमावस्वीकारप्रार्थनानन्तरं मधुरायां देवकीवसुदेवयोः प्रकटीकृतमित्यङ्गीकर्तव्यं, साहजिक- द्विभुजस्वम्पस सिद्धत्वान, प्रदर्शनार्थ चतुर्भुजस्यैव द्विभुजवकरणे तु द्विभुजवं कल्पनीयं स्यात, ताशकल्पिततद्विभुजरूपेणान्यासां लीलानामसम्भवात् , न हि श्रुतिभ्यो वरदानं कल्पितद्विभुजरूपेण कृतं किन्तु साहजिकद्विमुजरूपेण, अतः फलदानमपि साहजिकद्विभुजरूपेणैव भवितुमर्हति, तदर्थ द्विभुजस्य नन्दालयेवतारः पृथगेव स्वीकार्यः, 'नन्दस्त्वात्मज उत्सव "तन्मातरौ निजसुतौ घृणया स्तुवन्त्या'- वित्यादि बहुवाक्यस्वारस्याच तस्यैव मथुरायां प्राकृतभावप्रार्थनानन्तरं पित्रोदर्शन मिति निर्दष्ट- मखिलं, 'वभूव प्राकृतः शिशु रित्यत्र प्राकृतपदार्थस्तु प्रभुचरणैष्टिपण्यामुपपादितः, स ततोवधेयः, 'प्राकृतत्वं द्विभुजत्वमिति केचिदाहुस्तत्तु पूर्वोक्तरीत्या ब्रह्मवैवर्तादिविरुद्धं बृहयामनीयसन्दर्मविरुद्धं युक्तिविरुद्धं भक्तिमार्गविरुद्धं चेति नादर्तव्यं सुपीमिः ॥ ४७ ॥ || योजनायां तृतीयाध्यायः समाप्तः ॥

·: श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धमुबोधिनी । { সদস্য तया हृत्तप्रत्ययसर्ववृत्तिषु द्वाःस्थेषु पौरेप्वनुशायितेष्वथ ॥ द्वारस्तु सर्वाः पिहिता दुरत्यया वृहत्कपाटायसकीलशृङ्खलेः ॥१८|| ताः कृष्णवाहे वसुदेव आगते वयं व्यवर्यन्त यथा तमो वः ।। ववर्प पर्जन्य उपांशुगर्जितः शेपोन्वगाद् वारि निवारयन फणेः॥ १९॥ तस्याः कार्यमाह तयेति, तया मायया हुताः प्रत्ययानां सर्ववृत्तयो येषु जायस्वापयोः प्रत्ययानां ज्ञानानां वृत्तयः संशयादय उत्पयन्ने, मायामोहितास्तु मूच्छिता एव जाताः, जगति तस्या- मुत्पन्नायां तत्प्रभावः, यशोदादयस्तु मुग्धा एव गोकुलवासिनश्व, ततः क्रमेण मथुरायां दास्थास्ततः पौराः, न केवलं पूर्ववद् बुदिरेव गृहीता किन्तु निद्रयातिरिक्तयुडिरपि सम्पादिता, यथा भूयान कालो लोकान्तरं गतानामिव मुग्धतया गच्छति तथानुशायितेषु सुपुप्ति प्रापितेषु सत्सु, इयं हि मार्यतावत्कार्यमेव कृतवती, अन्यत् वन्यथा जातमिति वदन् प्रक्रमान्तरमाहाथेति, पूर्व तैरेव द्वारपालकै सर्वा एव दारो वृहत्कपाटायसकोलशृङ्गलैः पिहिताः स्वभावतोपि दुरत्यया गजा व्याघ्राः कचित् सिंहा विपमार्थव भूमयः । दिवसेपि गती नित्यं सर्वथा भयहेतवः ॥१॥ येषु द्वारेषु, गमनमापि साधारणानां बन्यो भवति, तत्रापि पिहिताः, वृहन्ति कपाटानि यत्र, आयसाः कीलाः शृङ्खलाश्च याम, कोलसहिता वा शृङ्खला याय, कुश्चिकयैवोदादयितुं शक्याः, कुञ्चिकापि विपमा, एतादृशा अपि कृष्णवाहे वसुदेवे समागते स्वयमेव व्यवर्यन्त विशीर्णा जाताः, स्वयमेवोद्घाटितकपाटा जानाः, भगवतः सर्वमोक्षदातृत्वात् कपाटानामप्यचेतनाना- पतितामसद्धानां मुक्तिः प्रदर्शिता, अनेनान्येषां मुक्तिर्व्याख्याता, यदि शुद्धसत्वं भगवद्वाहक चेद् भवति, एतत्मदर्शनार्थमेव कृष्णवाहे वसुदेव इन्युक्तं, अयमेवोपाय इति तापयितुं दृष्टान्तमाह यथा तमो वेरिति, उपायसहस्रेणापि सर्व तमो न गच्छति, उदिते तु सूर्ये स्वत एव गच्छति, नया शुद्धसत्वे भगवत्सहिने सत्येव सर्वाविद्यानाशः, सर्वासाध्यानां स्वत एव सिद्धिर्नान्यथेति निरूपित, अन्तरिषु निर्गतेषु मायायाः प्रवेश ऽभयोः साम्मुरुये यदासीत् तदाह ववति, दृष्टिरपि सर्वेषामनुत्याने हेतुः, उपांशुगर्जितं चानुत्थाने शब्दान्तरपतिबन्धे २, अधिकगर्भने तेनैव (२) श्रीपुरुषोत्तमचाणप्रणीतः श्रीमुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। घवत्यस्यामास उभयोः साम्मुख्येति, मायाभगवतोः साम्मुख्य ॥ ४९।। (३) श्रीमद्रास्यामियल्लमजिन्महाराजकृत. श्रीसुबोधिनीलेखः । तया हत्यत्रैतावत्कार्यमेवेति, प्रत्ययवृत्तिहरणमनुशायनं च कृतवतीत्यर्थः, तयेत्यस्यानु- शायिनेवित्पनेनाप्यन्वयः, अन्यास्त्विति, द्वारपिधानादिकं कसाजया पूर्वमेव जातं स्थिते तदुद्घाटनं तु भगवत्प्रभावादेव जातमित्यर्थः, गृहलाश्च यास्विति पिहिता इत्यस्यार्थकथनं न तु बहुव्रीहिः ॥४८॥ (५) भगवदीयनिमयराममनिर्मिना श्रीसुबोधिनीकारिकाव्याख्या। तया हतप्रत्ययेत्यत्र गजा व्याघ्राः कचित् सिंहा विषमाश्चैव भूमयः। दिवसेपिगतो नित्यं सर्वथा भयहेतवः॥ हारस्तु मयाः पिहिता दुरत्पपा इत्यत्र दुरत्यया इतिपदव्याख्यानमिदं सष्टमेव ॥४८॥ . ॥ इति श्रीनृतीयाध्यायकारिकार्थः समाप्तः ॥

·" अ. ३. लो. ५०-५१] श्रीदिपणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिविभूषिता । मघोनि वर्षयतकृद् यमानुजा गम्भीरतोयौघजवोमिफेनिला ॥ भयानकावर्तशताकुला नदी मार्ग ददौ सिन्धुरिव श्रियः पतेः ॥५०॥ नन्दवजं शौरिरुपेत्य तत्र तान् गोपान प्रसुप्तानुपलभ्य निद्रया । शिशुं यशोदाशयने निधाय तरसुतामुपादाय पुनहानगात् ।। ५१ ।। प्रबोधः, एतावन्मायाकार्य साधारण्येन प्रवृत्तं वसुदेवस्यापि खेदहेतुर्मवचि, अतस्तनिवारणा शेपोन्वगात्, पातालान समागत्य फणैः पर्जन्यवारि निवारयन्नन्वगात , पश्चाद्भागेन गतवान्, भगवत्सम्बन्धात् तत्कृतं तु भयं न भवति, अन्तरिक्षे निवारयन् गच्छतीत्येके, फणैरितिपदा- दन्वगादिति च पश्चादेव छत्रधारीव गच्छतीति ज्ञायते ।। ४८ ॥ ४९ ॥ यथा यथा गोकुलनिकटे गमनं नया तथा मायासानिध्याद् गमने क्लेशाधिक्यं भगवत्- सान्निव्याच तदभाव इति झापयितुं यमुनोतरणे प्रकारमाह मघोनि वर्षतीति, भगवजन्मसमये सर्वतो निता अपि मेया मायाजन्मनि सर्वेसमागताः, इन्द्रोपि मायामोहितो मेयरको जाता, केवलावेद भावति गच्छति निवृत्ता अपि भवेयुः, अल्पानां मोहितानामपधैर्यवत्वेन महति विरोधासम्भवात्, अत आह मघोनीन्द्रेसकृद् वर्षति सति, स्वभावतोपि यमुना क्रूरेत्याह यमानुजेति, अत एव गम्भीरतोयौघजवोर्मिफेनिला, गम्भीरो भयानकोगायो यस्तोयौघस्तस्य जयेन वायुवशाच य ऊर्मयस्तत्सहितर फेनिला च, त्रिविधोपि दोपस्तस्या निरूपितः, अतिवेगो राजसः, फेनादि- स्तामसः, एवं कालकृतं दोपमुक्त्वा स्वाभाविकं दोपमाह भयानकावतंशताकुलेति, भयानका भयजनका ये आवर्मा भ्रपरास्तेषां शतैराकुला, सपमवादरहिता व्यग्रा वा, आवस्तिामसाः, वैषम्यं राजसं, एवं स्वाभाविका अपि त्रयो दोपाः, एवं दुष्टापि भयान मार्ग ददौ, सर्वा नद्यः समुद्रपन्या, रामावतारे समुद्रोपि मार्गमप्रयच्छन् शोपितः किं पुनस्वस्याल्पसत्त्वा भार्या ? अतः सरूपादेव अच्युता भविष्यामीति सिन्धुरिव मार्ग ददौ, किश्च यमुनानलेने लक्ष्मीभिः सह क्रीडां करिष्यति, अतः सन्तोपादपि ददौ, यथा लक्ष्मीपते पातुः श्वशुर: समुद्रः कदाचित् स्व- गृहे नयन् मार्ग प्रयन्छति, अथवा श्री: सीतैव, तस्या एकस्याः कामुकवेन समुद्रशोपं कृतवान् बहनां गोपिकानां कामुकः कथं न कुर्यान् ? ५० ॥ एवं मार्गवनदीमुनीर्य गोकुले गतस्य कृत्यमाह नन्दनजमिति, शौरिरित्यभये नन्दस्य च मित्रत्वाद, बजे च गवामपि कदाचिच्छब्दो भवत्यतः पुरुषगमनशब्देनापि न तत्रत्यानां जागरण, उपेत्य समीपे गत्वा, अनेन शनैर्गमनं भूचितं, तत्र च तान् सर्वदा जागरणयुक्तानपि तदा प्रसुप्तानुपलभ्य, केवलमपि शयनं सम्भवतीति निद्रयेत्युक्तं, शिशुं बालकं भगवन्त, भगवत्त्वज्ञानेन पुत्रत्वस्य वस्तुमशक्यत्यानामान्तराणामकृतत्वाद् भगवत्त्वे स्थापनस्यायुक्तलाच्छिशु- मित्युक्तं; शयने शय्यायां, अयुक्तमित्याशक्य शयनपदं दत्तं, यशोदायाः शयने सति यशोदायाः शयनं यत्रेति निघाय नितरां स्यापयिता तत्सुनां मायामुपादाय पुनस्तेनैव मार्गेण स्वग्रहानगात् ॥ ५१॥ , ·श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी। [ जन्मप्रकरणे देवक्याः शयने न्यस्य वसुदेवोध दारिकाम् ॥ प्रतिमुच्य पदोर्लोहमास्ते पूर्ववदाकृतः ।। ५२॥ यशोदा नन्दपत्नी च जातं परमवुध्यत । न तल्लिङ्गं परिश्रान्ता निद्रयापगतस्मृतिः ॥ ५३ ।। ॥ इति श्रीमद्भागवते महापुराणे दशमस्कन्धे श्रीकृष्णजन्मनामतृतीयोध्यायः॥ ३ ॥ ततो देवस्याः शयने तस्या अपि शय्यास्थानं कृत्वा तां स्थापयित्वा, अथेति भिन्नप्रक्रमे, यशोदामयने तृप्णी शनरज्ञापयन् , अब तु तदभावः, दारिकां कन्यां, अनादरे दारिका, स्वयमेव पदोः पादयोर्लोई प्रतिमुच्य पूर्ववदेव यदा भगवजन्म न जातं तदा यथा ।। ५२ ॥ अत्र यशोदायाः गयनं न सम्भवति, प्रसवे लोकेद्वानासम्भवादित्याशपाई यशोदेति, यशो ददानीति प्रसये ज्ञाते भर्नुः सुखं भवतीति, नन्दस्य पत्नीति, तादृशे समयेन्यदापि जागरणं जातकर्मायावश्यकत्वात् पनी भूत्वापि सावधानापि, जातमेव परमयुध्यत न तु जातस्य लिने पुत्रः पुत्री वेति, यतः परिश्रान्ता प्रसवार्थ वेदना महती जाता, पश्चाच्छ्रान्ता यदा तदैव प्रसको जात इति प्रसवेन सह निद्रापि जाता, तया कृत्तापगता स्मृतिर्यस्याः, मम प्रसवो जात इति पूर्वानुसन्यानं स्मृतिः, अतः पूर्व वसुदेवकृतं मुस्थम् ॥ ५३ ॥ ॥ इति श्रीमद्भागवतसुबोधिन्यां श्रीमदल्लभदीक्षितविरचितायां दशमस्कन्धविवरणे तृतीयाध्यायविवरणम् ॥ ३ ॥ , (२) घीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीमुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । यमानुजेत्यय कालकृनदोपमध्ये गाम्भीर्य सात्विक, फेनादिरित्यादिपदेन अभय मकरादयो जीयाः, स्वामाविकदोपनिरूपणे समप्रवाहाहित्यं सात्त्विक साचिकस्य स्तम्भहेतुत्वात् ।। ५०-५३॥ ॥ इति श्रीमहालभनन्दनचरणकनाननीयदृपतितनुजपीनाम्परविरचिते दशमरकन्ध- सुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशे तृतीयाध्यायविवरणम् ॥ (३) श्रीमदास्यामियाहममिमदापात: श्रीमुयोधिनीयः । मधोनीन्यत्र गम्भीरतोयाघजवसहिता उर्मयो यग्रेस्यन्तं बहुप्रीमन्तं पदं विधाय फेनिलेन्य- गेन फर्मधारयो नेपः, अनियंग इति, तया च गम्भीरलाद भयानकत्वं मालिको दोपो नेयः अमिमविशएगेपि तया ॥५०॥ ॥ लेरो तृतीगध्यायः ममामः ।।

·॥ चतुर्थाध्यायः॥
॥ श्रीशुक उवाच ॥
बहिरन्तः पुरद्वारः सर्वाः पूर्ववदावृत्ताः ॥
ततो बालध्वनि श्रुत्वा गृहपालाः समुत्थिताः ॥ १ ॥
मायायाः कार्यमधुना चतुर्थे विनिरूप्यते । अन्यथा भगवत्कार्य न भवेदनिमित्ततः ॥१॥
ज्ञापने दुःखसुखदै ततोपि शापने तथा । कंसस्य सहभृत्यस्य धर्मबाधो न चान्यया ॥२॥
तामसमभुके राज्ये कृतो धर्मस्तु तद्गतः। अतः पूर्वस्य नाशौ वै कर्तव्यं तामसाश्च से ॥३॥
ब्राह्मणा अपि तदेशे स्वभावान तामसा मताः। कालस्तथाविधो यस्मात् पश्चाजातस्तु साविकः ॥४॥
(१) श्रीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी।
चतुर्थाध्यायेनिमित्तत इति, भक्तदुःखाभावादित्यर्थः, ज्ञापने इति, मायाकृतरोदनेन स्वज्ञापन
ततो गृहपालकृतबालजन्मज्ञापनं च कसे, एते उभे अपि तथेत्यर्थः, ततोपोति, एतदुभयज्ञापनानन्तरं 'यत्र
कवा जात' इति मायाकृतं भगवजन्मज्ञापन कंसकृतज्ञापनं च मत्रिषु,एते उभे अपि दुःखसुखदे इत्यर्थः,
न चान्यथेति,मायामोह विना नेत्यर्थः,ननु धर्मस्थापनहेतोर्भगवदवतारस्य तन्नाशहेतुत्वं कथमुच्यते 'जातः
(५) भगवदोयनिर्भयरामभट्टनिर्मिता श्रीसुबोधिनीकारिकाव्याख्या।
चतुर्थाध्याये मायाया इत्यादि ।
मायायाः कार्यमधुना चतुर्थे विनिरूप्यते । अन्यथा भगवत्का न भवेदनिमित्ततः ॥१॥
ज्ञापने दुःखसुखदे ततापि ज्ञापने तथा सस्य सहभृत्यस्य धर्मवाधो न चान्यथा ॥२॥
नामसमभुके राज्ये कृतो धर्मस्तु तद्वतः। अतः पूर्वस्य नाशो वै कर्तव्यंस्तामसाधते ॥३॥
ब्राह्मणा अपि तद्देशे स्वभावात् तामसा मताः।
कालस्तथाविधो यस्मात् पश्चाजातस्तु सात्विकः ॥ ४॥ .
अधुना चतुर्थेध्याये मायायाः कार्य सर्वेषां दुःखदानं धर्मनाशश्च निरूप्यते, अन्यथा
मायाकार्याभावेनिमित्तत भक्तदुःखात्मकनिमित्ताभावाद् भगवत्कार्य देवक्यादीनां बन्धनिवृत्तिः सर्वेषां
सुखदानं धर्मरक्षादिकं च न भवेदित्यर्थः ॥ १॥ ज्ञापने इति प्रथमाद्विवचनान्तं, मायाकृतेन रोदनेन
स्त्रज्ञापन(ततो गृहपालकृतपालजन्मज्ञापनंच कैसे),एते उमे अपि ज्ञापने दुःखसुखदे इत्यर्थः,वसुदेवा-
दीनां दुःखदे कंसस्य सुखदे इतिमावः,ततोपीति,एतदुमयज्ञापनानन्तरं 'यत्र क वा जात'मिति मायाकृत-
भगवजन्मज्ञापन कसे कंसकृतज्ञापनं च मन्त्रियु, एते उमे अपि ज्ञापने तथा दुःखसुखदे इत्यर्थः, न
चान्यथेति, अन्यथा मायामोहं विना भृत्यसहितस्य कंसस्य धर्मबायो न स्यादित्यर्थः ॥२॥
ननु धर्मस्थापनहेतर्भगवदवतारस्य धर्मनाशहेतुलं कयमुच्यत इत्याशझ्याहुस्तामसमभुक इति,
तामसाश्च त इति, कंसेन हता पश्वादयोपि तामसा इत्यर्थः, अतस्तामसमभुके राज्ये यज्ञानानां
पश्वादीनां तामसत्वात् तत्र कृतो यज्ञादिधर्मस्तामस एवेति पूर्वस्य धर्मस्य नाशः कर्तव्य
एवेत्यर्थः ॥३॥ अन्येषामपि धर्माङ्गानां तामसलादेव नाश इत्याशयेनाहुाह्मणा इत्यादि, पश्चादिति,
तमःकार्यनिवृत्तेः पवालातो धर्मस्तु सात्त्विक इत्यर्थः ॥ ४॥

·८८ [ जन्मप्रकरणे -- श्रीमद्भागवतदशमस्कन्यसुबोधिनी । भगवत्कार्यवपरीत्यं मायाकार्य इति ज्ञापयितुमुदाटितकपाटानां द्वाराणां पुनः पियानमाइ वहिरन्तरिति, पुरो बहिबाराण्यवान्तरद्वाराणि च सर्वाः पूर्वयदेवावृताः, वलक्षण्य रक्षका वानसम्मवाज ज्ञानं भवेदिति पुनर्वन्यनं मायाकार्यमुक्त्वा पूर्व यमुदेवदेवक्योनिवृत्तस्यापि भयस्य जननाय रोदनमपि कृतवती, तेन रोदनेन सर्वेषां जागरणं जातमित्याह तत इति, वालस्योत्पन्नस्य ध्वनि त्या गृहपालाः भूतीगृहरक्षकाः सम्यगुत्थिताः ॥१॥ (१) श्रीप्रमुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी । खलु तवान्तकृदं यत्र क तिवाश्यश्रवणेनेवा निर्दशानिर्दशा'श्वेत्यादिमत्रणस्य जातत्वादित्यत आहु- स्तामसमभुक इति, तामसाश्चत इति, तद्धताः पश्वादय इत्यर्थः, एवमपि कण्टकन्यायेन धर्मप्रतिपक्ष- दूरीकरणं युक्तमितिमावः, पश्चादिति, तमःकार्यनिवृत्तेः पश्चान्नातो धर्मस्तयेत्यर्थः ॥१॥ (२) श्रीयुम्पोत्तमचरणप्रणीतः श्रीमुदाधिनाटिप्पण्योः प्रकाशः । अथ चतुर्थीच्यायं विवरिपवो जन्मप्रकरणार्यस्य हेतूद्यमरूपान्तरस्वीकरणकापट्याख्यार्थचतुष्टय- घटिनत्यात् नत्र स्वीकरणस्य॑व मुख्यत्वात् तत्पूर्वाङ्गयोहतूद्यमयोः पूर्वाध्यायद्वय उक्तत्वात् तत्स्वी- करणोत्तरमत्रोत्तराद्भूतं कापश्यं वक्तव्यं, तदवावमरमङ्गन्या निम्पयति, यद्वा कापश्यं विना रूपान्तर- स्वीकरणं न सम्भवतीति प्रकृतघटकोपोद्घातसङ्गत्येदं निरूपयतीत्याशयेनाहुमायायाः कार्यमित्यादि, तच कपाटावरणादिसर्वधर्मनाशान्तं नेयं, नन्वैतन्निरूपणस्य किं प्रयोजनमत आहुरन्यथेत्यादि, यदि कापश्यरूपं मायाकार्य न मवेत तदानिमित्ततो भगय कार्य न भवेत् , अनिमित्तन इत्यस्याय टिप्पण्यामाहुरनिमित्तत इत्यादि, तथा च मात्राकार्याभाव भक्तदुःखाभावात् तत्सुखदानरूपं भग- यत्काय न भवत्, अतस्तदर्थ तत्प्रयोजकं मायाकार्यमत्रावश्यं निरूपणीयमिति प्रथमकारिकार्थः, यद्वा ननु मायाकार्य पूर्वाध्याये निम्पितमिन्यधुनेतिकयनं न सम्भवतीत्याशझ्याह चतुर्येति, यद्यपि पूर्वाध्याय निरूपितं तथापि तन्न मगवयाकट्यकार्योपयोगि किन्तु नाट्योपयोगि, अधुना 'तु चतुर्थे चतुर्यस्यानिरहस्य प्राकलं निरूप्य तन्निमित्तं निम्प्यत इति न दोपः, तद् विशदय- त्यन्यनि, मायाकार्यामावेनिम्द्धप्रामट्यामायेन भगवत्कार्य सर्वधर्मरक्षा देवक्यादिबन्धननिवृत्तिम न स्यादित्ययः, यद्वा पूर्वनिम्-पितमपि मायाकार्य निरूप्यते, तदनिम्पर्ण संबादायमाव कमेनाप- गवायकरण मक्तदुःखामावात् पूर्वोक्तं भगवत्कार्य नाट्यं देवस्यादिधन्धनिवृत्तिगोकुलीयलीला च तयेन्यथः, एवं सतपणाध्यायार्थ तप्रयोजनं चात्वा तदवान्तरानिये कारिकात्रयेणाहुनापने इत्यादि, नदेटिप्पण्या विवृण्यन्ति ज्ञापन इत्यादि जापने इतिपदं प्रयमाद्विवचनान्तं जयं, मायामोहं विना नेति, इद 'मिनि प्रमाय त्यस्य मुयोधिन्यां स्फुटिप्यनि ॥ १॥ (3) श्रीमहीम्यामियाममहिन्महाराजातः श्रीमुबोधिनीलखः। धनुर्भाध्याय मायापा: कामिनि, 'अनिदेशनिर्देश मिशहननादि मायाकार्य भगवत्वार्य- 'माय निरुप्यन, अध्यायायस्नु निबन्धोक्तमनिरुद्धकार्यमवतिभावः, ज्ञापने इति टिप्पग्यां विवृत, भानायपि यमुदेवादीनां पदं सम्य मुग्वदमित्ययः, ननु शिनुहननादः कथं मायारार्यत्वं मायाया भनुक्तादित्याबदापनि प्रमाय निलोकप्यास्यास्यमानसंवादान्तरमपि जातमसान्यागनाहुः कम- पनि, मायामोई विना तया का न गम्भवतीनि नम्यापि मायनितान् मायामार्यवामित्यर्थः ॥ १ ॥ .

·८९ , अ.४. श्लो. २-४.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेसयोजनाकारिकाव्यारयादिभिर्विभूपिता । ते तु तूर्णमुपज्य देवक्या गर्भजन्म तत् ॥ आचख्युर्भोजराजाय यदुद्विग्नः प्रतीक्षते ॥ २ ॥ स तल्पात् तूर्णमुत्थाय कालोयमिति विहलः ।। सूतीगृहमगाच् छीघ्रं प्रस्खलन मुक्तमूर्धजः ॥ ३ ॥ तमाह भ्रातरं देवी कृपणा करुणं सती ।। स्नुपेयं तव कल्याण स्त्रियं मा हन्तुमर्हसि ॥४॥ तेपां कृत्यमाह ते विति, देवक्यादिभिः प्रार्थिता अपि तत्मार्थनां न कृतवन्त इतिज्ञाप- नार्यस्तुशब्दः, तूर्णमिति मध्ये कृत्यान्तरल्यासत्यय, दूराव कयने निलायनादिकं सम्भविष्यतीति तन्निवत्यर्थमुपव्रज्येत्युक्तं, देवक्या गर्भस्य जन्म, न तु पुत्रः कन्यका वेतिभेदः, तदिति, सिद्ध- मष्टमं, अकथनेनिष्टं करिष्यतीतिनापनार्थ भोजराजायेत्युक्तं, यज् जन्म प्रतीक्षत एव कढा भविष्यतीति, अर्यादेतागाय, प्रतीक्षायां हेतुमाहोद्विग्न इति ॥ २ ॥ ततः कंसस्य कृत्यमाह, सोपि शय्यायां पतित एव स्थितः स महानपि तल्पाच् छय्यात. स्तृणमविचारेण प्रथमत उत्थितः पश्चात् कालोयमिति विवला, अतः परं जीवसम्भावना.' नास्तीतिनिश्चयात्, अयं भगवानेव कालो मृत्युदः, विह्वलः सर्वावयव विकला, सतीगृह प्रतिस्थानं, शीघमिति सर्वकार्यपरित्यागे सर्वसाधनाननुसन्धाने हेतुः, प्रसवलन्निति मार्गाशानं, मुक्तमूर्धज इति देहाज्ञानम् ॥ ३ ॥ दृष्टा लिङ्गमज्ञात्वा पुत्रबुयॆवमारणार्थ प्रवृत्तौ यशोदायाः कन्याया मारणं स्वपुत्रमारणा- दप्पधिकदुःखदं जातमिति झापयितुं तस्या वाक्यमाह तमाहेति त्रिभिः, त्वदीया कन्यका चेयमतो मा मदीयताम् । भगिनी दानपानं हि हेतुकार्यफलेखिभिः ॥१॥ (२) श्रीपुरषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुदाधिनोटिप्पएयोः प्रकाशः । ते तु तृणमित्यत्र निलायनादिकमिति, वालकस्य निलायनं, आदिपदेन शब्दान्तरेण प्रतिवन्धन ॥२॥ (३) श्रीमहास्वामिवलभजिन्महाराजकृतःोसुबोधिनोलेपः। तेलित्यत्र प्रार्थनां न कृतवन्त इति,व्याजान्तरमुक्त्या ततो निर्गता भोजराजाय निवेदितवन्त इत्ययः, निलायनादिकमिति, दूगदुक्त देवस्यपि शृणुयात् ततो पालस्य निलायनं कुर्यादित्यार॥ (५) भगवदीयनिभयराममनिर्मिता पीसुबोधिनीकारिकाव्याख्या। नमार भ्रानरं देवीत्यादिलोकत्रयप्रतिपाद्यानर्थानाहुस्त्वदीयेति, त्वदीपा कन्यका नेयमनो मायं प्रदीयताम् । भगिनी दानपात्रं हि हेतुकार्यफलनिभिः॥१॥ फलकार्पहेतुनिरूपकैमिभिः साकैः कारिकोक्तान(नाहत्यर्थः, मन त्यदीया कन्यका नि फलनिरूपणं प्रपमलोकार्पः,अतो मा प्रदीपनामितिदानलक्षणकार्यनिरुपणं द्वितीयसीकार्यः, भगिनी दानपात्र होतिहेनुनिरुपगं तृतीयसीकार्यः, मूठे प्रथमतः फलनिर्देशः कंमागेचनार्थः, कारिकायां इत्यादिकमेण निर्देशो लोके हेनुकाईफानां पावापर्यप्रमिद्धिमादायेति प्रतिमाति ॥४॥ .

·९० , श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी । [जन्मप्रकरणे तं कसं भ्रातरमाह,यतो देवी साचिक्यपि स्वी, ज्ञात्वा वा दैन्यपदर्शनार्थ तथा कृनवतीति, असत्यमपि प्राणसङ्कटे पराध वक्तव्यमितिज्ञापना बा, कृपणानालोचितयाचिका, 'कृपणः स तु विज्ञेयो योनालोचितयाचक' इतिवाक्या, करुणं यथा भवति तथा तमाहेतिसम्बन्धः, सतीति कालज्ञानाद् यावनं, सर्वात्मकत्वाद् भगवतस्तथा करिष्यति, भर्तुर्दोषनिवृत्त्यय वा सतीति, अन्यथा स्वपुत्र स्थापयित्वा परकन्यामारणे दोपः स्यात् , स्नुषेति, मातुलकन्यापरिणयनपक्षे पितृप्यसुरपि कन्या परिणेया यथा मिनविन्दा, यदा कंसस्य पुत्रो देवकीकन्यामुहेत तदेयं स्नुपा भवति, अनेन तस्याः स्वकन्यावं सहनमित्युक्तं, ननु पुत्र एव नास्ति कथमियं स्नुपेति चेत् तत्राह कल्याणेति, वं पुत्रजननसमर्थः, मदपत्यरक्षणेन तथापि पुत्रो भविप्यतीति, अथवा मास्तु स्नुपा स्वियं हन्तुं माहसि, अन्यथाहमेव कथं न हता ? 'स्त्रियाः स्वमुर्गुरुमत्या वधोय'मिति यत- स्त्वयव निरूपितम ॥४॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुवाधिनौटिप्पण्या: प्रकाशः। तमाहेत्यत्र सात्त्विक्यपि नीति, यद्यपि ज्ञानयुक्ता तथापि त्रीस्वाभाव्यादाहेत्यर्थः, अनालोचिनयाचिकेति, न विचारित कन्यायाचने कंसस्य स्वरूपं यया तादृशीत्यर्थः, कृपणशब्दस तादृशार्थवाचकत्वे प्रमाणमाहुः कृपण इत्यादि, कालज्ञानादित्यादि, अयं याचनस्य काल इति- जाना याचनं कृतवती,तथा च याचनया कन्यादाने भगवान् सर्वात्मक इति भगवतस्तयात्वात तं दातुं प्रेरयिष्यति तदा तदपराधक्षमामपि करिष्यति तदा कदाप्यनिष्टं न भविष्यतीतिज्ञापनाय' सनीपदमित्यर्थः, प्रयोजनान्तरमाहुर्भतुरित्यादि, अन्यथेति, अयाचने सति कन्यामारणे ॥ ४ ॥ (३) श्रीमदोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः । तमाहेत्या कालज्ञानादिति, क्षत्रियस्य याचनानौचित्येप्यापकाले तदुचितमेवेति तादृशकालज्ञानादित्यर्थः, तथा करिष्यतीति, भगवानितिशेपः, याचनानुरूपं तस्या मोचनं भगवान् सम्पादयिष्यत्येवेत्यर्थः ॥४॥ (४) श्रीमद्दीक्षितलालुभयोजिता श्रीसुबोधिनीयोजना । चतुर्थाध्याये तमाह भ्रातरमित्यत्र यतो देवी सात्त्विक्यपिस्त्रीत्यादि,देवखात् सात्विकत्वं देवशब्दार्थः स्त्रीलं तु डीवः,तथा च देवत्वाद् दयया परकन्यामोचनार्थ करुणा कृता स्त्रीत्वेन तामस- स्वादशमां चरमां प्रभामितिमुपोक्तमित्यपिशब्दार्थः, तदुक्तं सात्त्विक्यपि स्त्रीति, ज्ञात्वा घेति, देवीत्वात् सर्वोपायवित्त्वमतीय दुष्टः कसा'त्युग्रं स्तुतिभिरितिन्यायेन दैन्येनैव सन्तोपणीय इति ज्ञात्वा दैन्यं कृतवतीतिमावः, ननु देवलादनृतमापित्वं न समृच्छते नृतं वै मनुष्याणा'मितिश्रुतेरतः कथं भूपोक्तवतीति चेत् तत्राहुरसत्यमपोत्यादि, 'वृत्त्यर्थे प्राणसटे गोब्राह्मणार्थे हिंसायां नानृतं स्याज शुगुप्सत मितिवाक्यात् परकन्या प्रागपालनमसत्यवाक्येनापि युक्तमेव ॥४॥ ॥ इति श्रीमहोवर्धनयर श्रीवल्लभाचार्यवर श्रीविट्टलेश्वरचरणानुचरसेवकेन साभटोपनामकेन दीक्षितथालकृष्णेन विरचितायां ददामस्कन्ध. सुबोधिनीपोजनापां जन्मप्रकरणमुबोधिनीयोजना सम्पूर्णा ॥ell " ·अ ४ . ५-७.] श्रीटिप्पणीप्रकागलेसयोमनाकारिकाव्यशारयादिभिर्विभूपिना । . वहवो हिंसिता भ्रातः शिशयः पावकोपमाः ॥ त्वया दैवनिसृष्टेन पुत्रिकैका प्रदीयताम् ॥ ५॥ नन्वहं ते ह्यवरजा दीना हतसुता प्रभो ॥ दातुमर्हसि मन्दाया अङ्गेमा चरमां प्रजाम् ॥ ६ ॥ उपगृह्यात्मजामेवं रुदन्त्या दीनदीनवत् ।। याचितस्तां विनिर्भर्त्य हस्तादाचिच्छिदे खलः ॥ ७ ॥ अष्टमो मारणीय इति चेत् तत्राह बहवो हिसिता भ्रातरिति, खिया मारकत्वं शास्त्रे न सिद्धं, पुत्रास्तु हता एक, यद्यप्येक एवं मारणीयस्तत्स्थाने यहवो हताः, भ्रातरितिसम्बोधन दयाथ, आकृत्या पराक्रमोपि तेषु सम्भाव्यत इति तदर्थमाह पावकोपमा इति, स्नेहे त्यक्ष्यतीति तस्य दोपाभावमाह त्वया दैवनिसृष्टेनेति, अनुरक्तो गुणान् ब्रूत' इतिवाक्याद् दैवेन भगवदिच्छया प्रेरितेन भवता पुत्रा हताः, एषा ववध्येति देवेन न प्रेर्यत इतिभावः, एकेयं पुत्रिका- भ्राहमतीतीमामप्यन्ततो गत्ता पुत्रिकाधर्मेण दत्वा ससन्ताना भविष्यामीति ज्ञापयत्येकेति, यद्यपरोत्पत्स्यते तदा मारणीयेति ज्ञापितं; प्रकर्षेण दीयतामिति कालान्तरेप्यमारणीया ॥५॥ अवश्य दाने हेतुमाह नन्वहमिति, अवश्यं दानमेव फलं, नन्वितिसम्बोधनं युक्तिग्रहणार्थ "अहं ते ह्यवरजेति, अवरजत्व उभयानुभवः प्रमाणं, अवरजा दयापात्रं, दीना दुःखिता शोकादिना, तत्र हेतुहतसुतेति, प्रभो इतिसम्बोधनं दानसामर्थ्यद्योतनाथ, अत एव दातुमईसि, मन्दाया इत्यतः परं रजोभावः मूचितः, अतश्वरमा प्रजामिमामिति, अन्या कन्यात्वेन न देयेयमेव देयेति ॥६॥ तथापि न त्यक्तवानित्याहोपगूयेति, एवमात्मजामुपगृह्य विलापनपूर्वकं मदन्त्या हस्तात् ता वालामाचिन्छिदे देवकी विनिर्भर्त्य, विनिर्भर्सने हेतुस्तां याचितः सन् आत्मजामिनि,आत्मनो भगवतः सकागाजातां, 'व्यवहारे शब्दाः परमार्था एवेतिन्यायाद देहादापात्मशब्दवदात्मजशब्दोपि पुत्रवेन परिग्रहमात्रलेपि वक्तुं शक्यते, पयमितिपदा- देतानामानि वाक्यानि बहुवारमुक्तानीति ज्ञापितं, रोदनं यशोदाकन्यकेति, दीनादपि दीना यया दैवहता पुप्रभादिरहिता व्याधिग्रस्तापि भवति सा दीनदीना तधेयं स्वपुत्रनाशं दृष्टवती परापत्यनाशमपि पश्यतीति, हस्तादिनि, एकेन हस्तेन तस्या एक हस्तं धृत्वा द्वितीयेन तस्या द्वितीयहस्तादाचिच्छिदे, एवकरणे हेतुः ग्वल इति ॥७॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणमणीतः श्रीसुदोधिनीरपण्योः प्रकाः। नन्वहमित्यन फलमिति, याचनफलम् ॥ ६ ॥ उपगूधेत्यन ननु कन्यायां श्रीदेवक्या आत्मजत्वप्रतीतेरमावात् तन सर्वनत्वेन शुकस्यापि तदभावाच्छुकेनात्मजापदं किमित्युक्तमित्यत आहुरात्मन इत्यादि, न उपवहार इत्यादि, यथा नाम- पलल्या भाषायां कयम केनचित् सङ्केतितादपि केवलशब्दात् तज्ज्ञानं कयमत्यैव बोध इतरेषांतु नेति- बदन शुकैरात्मजाशम्द उक्त इत्पर्य, शुक्स्पबश्यने प्रयोजनाभाव इत्यरुच्या पक्षान्तरमाहुर्देहेन्यादि, ·, ૧૨ श्रीमद्भागवतदनमस्कन्धमुबोधिनी । - जन्मप्रकरणे तां गृहीत्वा चरणयो तमात्रा वसुः सुताम् ॥ अपोथयच्छिलापृष्ठे स्वानोन्मूलितसौहृदः ॥८॥ सा तद्वस्तात् समुत्पत्य सद्यो देव्यम्बरं गता ॥ अदृश्यतानुजा विष्णोः सायुधाष्टमहाभुजा॥९॥ गृहीत्वा यत् कृतवांस्तदाह तां गृहीत्वेति, चरणयोरिति, मारणार्यमेव विपरीततया ग्रहण- मार्णव तस्या नाशः चितः, जातमायामिति, नालादिसहितां, अतिकोमलत्वमदर्शनेन तस्य 'सलवं समर्थितं, स्वसुः सुतामिति सर्वया विरुद्धकर्तृत्वमुक्त, अपोधयत् प्रक्षाल्यमानवखमिव प्रक्षिप्तवान् , गिलाङ्गणस्या यथा सानार्था भवति, ननु सौहार्दमुभयविषयकं कथं त्यक्तवानित्याद स्वार्थान्मृलिनसौहद इति, स्वार्थमुन्मूलितं सौहृदं येन ।।८।। नतो यज्जातं तदाह सा तहस्तादिति, यदेव पापाणं प्रति प्रक्षिप्तवांस्तदेव हस्तात् सम्य- गुत्पत्योत्पननं कृत्वा सद्य एव सा देवतारूपा जाता, ततोम्बरं गता, आकाशे श्येनवत् स्थिता कंसादिभिः सखि तयादृदयत, तस्यास्तथात्वे सामध्ये विष्णोरनुजेति, यशोदा देवकी परस्पर- विचारेणकेव, पश्चाच जाता, यदि वा भगवान् यशोदामुतो यदि वा देवक्या उभयथापि सानुजा लोकप्रसिद्ध, विष्णोरनुजात्वेन तथा सामर्थ्य ज्ञापित, द्विगुणं रूपमाह सायुधाष्ठ- (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीमुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। मा तहरतादित्यत्रानुजात्वं हि न मगवजन्मोत्तरकालिकजन्मताप्रयुक्तमतिप्रसङ्गात् प्रकृते च समानुकत्वमपितृकत्वयोरमावाच्छुकेन कयमस्यामनुजावमुक्तमित्यत आहुर्यशोदत्यादि, कृष्णोपनिषदि 'यो नन्दः परमानन्दी यशोदा मुक्तिगेहिनीति श्रावितं, तथा 'देवकी ब्रह्मविद्या सा या वेदैरसगीयते निगमो वमुदेवाय'मिति च श्रावित,तब ज्ञेयस्य ज्ञानरूपलामहेतुत्वमर्थस्य च शब्दप्रयोगहेतुत्वं लोकपि साट, एवं सति श्रीयशोदाया मुक्तिरूपत्वेन श्रीदेवकीरूपब्रह्मविद्याविषयतयाधिदैविकत्वमिति सेयं च परस्परविचारेणैकंव, आधिदैविकाव्यात्मिकयोस्तथात्वात् , मगजन्मनः पश्चान्माया जाता, एवं नयोग्यत्वात् पश्चाातत्व मिद्धे यदि भगवानाधिदैविक्याः सुतो यदि वाध्यात्मिक्या उभयथापि मानुजा, तत्र हेतुलॊकसिद्धेरिति, लोकप्रमिद्धितियं तस्मात, 'श्रुतिप्रत्यक्षमतिद्य'मितिश्रुता भगवद्वाश्ये च तस्य प्रमाणवेनाझीकारादित्यर्थः ॥९॥ (३) श्रीमहोस्थानियलमनिमहाराज श्रीसुबोधिनीलसः। मा तदस्तादित्यत्रानुजावं साधयन्ति यशोदनि, यसुदेवनन्दयोधर्मम्रातृत्वं, तथा च प्रानुषधपोरप्यन्योन्यं प्रानृभगिनीन्यवदारस्य सोकसिद्धत्तात् तत्तत्पन्नी मात्रोः परस्परविचारौकेव, अन्योन्यं मातृत्वयिशिष्टमुनाः पयापि पाण्टयाः परीक्षितः पितामहा भीमपां तत्र यया प्रपितामह- पुरन्चेन तपामेश्यमादाय पितामहन्तं तयात्र मनोनीतृतनैश्यात तत्पन्योथैक्यमादाय तत्पुप्रयोनांत- भगिनीम्यपदार इनि तयारस्यमितिमायः, ननु मगयनो यगोदामुनत्वपक्षे मगवत्रादुर्भावातरक्षणे माया• मननाडा १ मावानयोमध्यनन्तरोतमस्य ज्यश्यत्ययहागत् कायमस्या अनुजायमित्यत आहुः पभापति, पगोदामुनत्वपसेप्यनु पयानातियोगिरायमादाय तयेत्यर्थः, फटिनमादि गति, भायामिति, निपपोतकापानिदकार्यमिन्यर्थः ॥ ८॥ , ·. .. . अ.१. पो. १२.१२.] ग्रीटिप्पणीप्रकाशलेवयोमानाकारिकाव्याल्यादिभिर्विभूषिता । ९३ दिव्यनगम्बरालपरत्नाभरणभूपिता ॥ धनुःशूलेपुचर्मासिशङ्खचक्रगदाधरा ॥ १० ॥ सिद्धचारणगन्धवैरप्सर किन्नरोरगैः ।। उपाहतोस्वलिभिः स्तूयमानेदमत्रवीत् ॥ ११ ॥ ॥ देव्युवाच ॥ किं मया हतया मन्द जातः खलु तवान्तकृत् ।। यत्र क्वचित् पूर्वशत्रुर्मा हिंसीः कृपणां वृथा ॥ १२ ॥ महाभुजेति,भगवत्कार्य स्वकार्य च करिष्यतीत्यष्टभुजलं भावकार्य देवक्यादीनां बन्धनित्तिा, स्वकार्य संपां दुःखदान धर्मनाशश्च, भगवत्कृतिसिद्ध्यर्थमायुधसहिता अष्टौ महाभुजा यस्याः, यथा भगवानाविर्भावे विपरीतं रूपं मदर्शितवानेवमियमपि ॥९॥ आविर्भावादिदानी रूपान्तरं गृहीतवतीति तस्याः सामग्रीमाद दिव्येति, दिव्याः सजोमालाः, अम्बराणि वखाणि दिव्यान्येव, आलेपश्चन्दनादि, रनयुक्तान्याभरणानि च, एवमलङ्करण- चतुष्टयसहिता, दर्शनकृतोयं क्रमः, भयमनो गन्धाददृष्टाया अपि सजः प्रतीतिः, ततो वखाणां,तत- श्चन्दनाभरणानामिति,आयुधानि गणयति धनुरिति, घनुमभागहस्ते, शुलमिपुश्च दक्षिणयोः, चर्म चामे,असिर्दक्षिणे,शबो वामे,चक्र दक्षिणे,गदावाम इति गदान्तानि विभीति गदाधरः १० तस्याः स्वरूपं भगवत इव सर्वजनीनमिति झापयितुमाह सिद्धचारणेति,सिद्धचारणगन्ध- वांत्रिगुणाः, अन्ये च,अप्सरैरिति 'बहुलं छन्दसी'त्यनेन ऐकपयं तु मृगमं अस्याः पडणोपनीवका एते कंसदर्शन एव, उपाहना उस्यलयः पूनासाधनानि यः, पलिशब्दो जयजयादिशब्दानामप्युप- लक्षका, अतस्तैः स्तूयमाना कंसवधं कर्तुं शक्ताहमिति ज्ञापयन्तीदं वक्ष्यमाणमब्रवीत् ॥ ११ ॥ द्वयमत्र वक्तव्यं कथं न हन्यते कथं वा रसायन, स्थीयत इत्युभयसमांधांनं तदाह किं . मयेति मया हतया किम् ? अहं तु हननेप्यपकारं न करोमि, किं पुनरद्दता ? अत एतवृत्तान्ता- ज्ञानात् वं मन्दः, अवयं हेतुर्जातः खलु तवान्तकृदिति, यस्तु तवान्तं नाशं करिष्यति स तु जात एव कचित् , यत्र कचिदितिविशेपाकथनं देवगुह्य, ननु शत्रुत्वाविशेषेपि सामर्थ्य विद्यमानेपि यद् भगवतेय हन्यते न त्वयेति को विशेष इति चेत् तबाह पूर्वशत्रुरिति, मम लिदानी भवान्च्छत्रुः, तदप्यन्यबुद्ध्या, भगवांस्तु भवतः पूर्वशनुरतस्तेनैव हन्तव्यः, आकाश- वाण्यापि तथैवोक्तं, अतः कृपणां देवकी मा हिंसीः तस्या वधान कोपि पुरुषार्थः सिध्येत् , अतो वृथैव मा हिंसीः ॥ १२ ॥ (३) श्रीमहोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः। कि मयेत्यस्यामासे न हन्यत इति, कंस इतिशेषः, रक्षार्थमिति, देवक्यादीनामितिशेषः, अहं न त्वदपकारकर्यतो मया देवक्या रक्षा कर्तुं न शक्यते इतिप्रथमचरण उक्तं, तवान्तकृदन्योस्त्यतो मया ल न हन्यस इत्युक्तं, अग्ने वाक्यं विति, भगवता सह वाच्यवाचकभावसम्बन्धयुक्तं मायया तु वाच्यवेत्तृत्वसम्बन्धयुक्त अष्टमगर्भपा माया तु वक्री हन्ता वन्य एवेत्यर्थः, तथा चाकाशवाण्या विरुद्धवाक्यमाकार्येत्यर्थः ।। १२ ।।

·श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुशोधिगी। [ जन्मप्रकरणे ॥श्रीशुक उवाच ॥ इति प्रभाप्य तं देवी माया भगवती भुवि ।। बहुनामनिकेतेषु बहुनामा बभूव ह ॥ १३ ॥ तया कथितमाकर्ण्य कंसः परमविस्मितः ।। देवकी वसुदेवं च विमुच्य प्रश्रितोब्रवीत् ॥ १४ ॥ ॥ कंस उवाच ॥ अहो भगिन्यहो भाम मया वां बत पाप्मना । पुरुषाद इवाभ्येत्य वयो हिंसिताः सुताः ॥१५॥ एवमुक्त्या गतेत्याह इतीति, प्रकण भापित्वा स्पष्टतया निरूप्य, अनेन संवादान्तर- मपि केसेन सह कृतवतीति लक्ष्यते, अन्यथा ब्राह्मणैः सह विरोधं न कुर्यात् , तेन सह संवादेनैव कार्य सर्व सिद्धमिति ज्ञातवतीत्यत्र हेतुमाह देवीति, यद्यन्याप्यागत्य स्पष्टमन्यथा वदेत् तथापि तया मोहितः कसो नान्यदशीकुर्यादित्यत्र हेतुमाह भगवतीति, सा हि भगवद्गावप्राकट्यं कृत्वा लोके पूजा प्राप्स्यतीति भगवद्वाक्यानुसारेण बहुनामनिकेतेपु भूमौ यावन्ति स्थानानि यन्नामानि तत्र सर्वत्रव स्थिता बहूनि रूपाणि कृत्वा बहुनामा बभूव, दुर्गादिमूर्तिपु रूपभेदस्य स्पष्टत्वाद्, देवकीवमुदेवयोनिवन्धो व्यर्थः ॥ १३ ॥ वस्तु 'जात' इतिमायावचनं श्रुत्वा कंसः किं कृतवानित्याकाडायामाह तयेति, वाक्यं तु भगवत्सम्बन्धि तया तु परं केवलमभिहितं, तदाकण्यं परमं विस्मयं प्राप्तवान्, यदीयं देवता ज्ञायत धृत्वैव स्थाप्येत, तद्वाक्यविश्वासाद देवकी वसुदेवं च विमुच्य शृङ्खलां दूरीकृत्य देवी- वाक्यादुत्पन्नशुद्धभावः प्रश्रितो विनीतोनचीत् , कायिकं मानसं च शुद्धभावं प्रदर्य वाचिकं प्रदर्शितवानित्यर्थः ॥ १४ ॥ तस्य वाक्यान्याहाहो इत्यष्टभिः । स्वापराधस्य कथनं फलस्यापि च कीर्तनम् । भ्रमाचवापराधोयं शोकदूरीकृतिस्तथा ॥१॥ एवं चतुर्मिलोकोत्या शोकाभावो निरुपितः । तत्वावयोधनेनापि चतुर्भिः शोकनाशनम् ॥ २ ॥ आन्मनो न हि शोकोस्ति ज्ञानदृष्टेश्च नश्यति । अतः शोको न कर्तव्यः कर्माज्ञानवशो यतः॥३॥ प्रथमतः स्वापराधकीर्तनेन क्षमापयति, अहो इत्याश्चर्येण सम्बोधनं, आश्चर्याविष्टस्तथैवागत्य देवकी वसुदेवं च पृथक् प्रार्थयने, अहो इतिपृथवचनं, 'भामस्तु भगिनीपतिः,' सम्बन्धेन मम्बोधनं स्नेहाथै, या युवयोः, पापस्य स्वस्य च भेदाभावं बदनाह पाप्मनेति, यतेति खेदे, पश्चातापेन वदामीति ज्ञापयति, न विदं प्रतारणार्थ, पुम्पादो राक्षसः, स हि भक्षणार्य बालकान (५) भगवदीयनिर्भयराममनिर्मिता श्रीसुबोधिनीकारिकाव्याख्या। आहो भगिनीत्यायश्लोकानां वाक्यार्थानाहुः स्वापराधस्य कथनमित्यादिना, स्वापराधस्य कयनं फलस्यापि च कीननम् । भ्रमाचैवापराघोयं गोकदरीकृतिस्तथा ॥१॥ गवं चतुर्भिलोंकोरत्यागीकाभावो निम्पिता तत्त्वाययोधनेनापिचतुर्भिाशोकनाशनम् आमनोन दिगोकोस्तिज्ञानदृष्टश्च नव्यति। अतागोको नकर्मव्याकर्मालानवशो यतः १ नारपेता फनन।

·९५
"
अ. ४. श्लो.१६-१८.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेपयोजनाफारिकाव्याख्यादिभिर्विभूषिता ।
स त्वहं त्यक्तकारुण्यस्त्यक्तज्ञातिसुहृत् स्वलः ॥
काँल्लोकान् सङ्गमिष्यामि ब्रह्महेव मृतः श्वसन् ।। १६ ।।
देवमप्यनृतं वक्ति न मां एवं केवलम् ॥
यद्विश्रम्भादहं पापः स्वसुनिहतवाञ्छिशून ॥ १७ ॥
मा शोचतं महाभागावात्मजान स्वकृतम्भुजः ।।
जन्तवो न सदैकत्र देवाधीनाः सदासते ॥ १८ ॥
नयति, तथा मया स्वदेहरक्षाभ्रपाद् युवयोवहवः सुता विहिंसिताः, राक्षमानां सम्बन्धाद्यपेक्षा
शास्त्रापेक्षा च नास्ति किन्तु पाणरक्षार्थमेव सर्वेषां सर्वपुरुषार्थसाधकान्यपत्यानि भक्षयन्ति तथा
मया मारिता इतितुल्यता, सनोपि विशेपस्तु यहव इत्यनेन ज्ञापितः ॥ १५ ॥
एवमपराधस्य फलमपि सम्भावयति स त्वमिति, दैत्यावेशात् कृतं स्वतस्त्वं समीचीन
इति न नव नरकसम्भावनेत्याशक्य तुशब्दस्त पक्षं व्यावर्तयति, मया कृतमिति य एव मन्यते स
एव तत्फलं मामोतीति यतः सोह, 'जिघांसन्तं जिघांसीया दितिवाक्यात् तब को दोष इति चेन
तबाह त्यक्तकारुण्य इति, प्रथमतो ये हतास्ते तु न जिघांसवो भवन्ति तथा वं वा, यदा ते
मारयितुमायान्ति समर्था चा तदैव वध्या न तु वालका दीनाः,अतो येषु कारुण्यं कर्तव्यं बालके
भागिनेयेषु तेषु न कृतमिति त्यक्तकारुण्यः, ननु सम्भावनयापि शत्रयो मार्यन्ते शत्रुपुत्राश्चाती
राज्ञां सम्भवानयापि वधो न दोपायेति चेत् तबाह त्यक्तजातिसुद्ददिति, त्यक्ता ज्ञातयः
मुहृदो मित्राणि च येन, नन्वात्मघातकाः सर्व एव वध्या 'भ्रातापि भ्रातरं हन्या'दिति तत्राह
खल इति, मयंत्र परं ते मारिता न तु तैरहं, अतोहमेव खलो थैव परघातकः, अतो दुष्टकर्मणः
कृतत्वात् कान् लोकान् सङ्गमिप्यामि ? ननु सिद्धा एव तामिस्रादयो घातकानां ये तबाह
ब्रह्महेवेति ननु 'ब्रह्महा पन्यते योरे पुनरात्तिवजित' इतिवाक्यान का सन्देह इति चेन,
प्रायश्चित्तस्य करिप्पमाणत्वाद् वधजनितो दोपो न भविष्यति परं महतामपचारात् प्रायश्चित्तं
दुर्बलं न वेति सन्देहादेवंवचनं, ननु प्रायश्चित्ते नास्त्पेव नरकः कथं सन्देह इति चेत् तत्राह
मृतः श्वसन्निति, अयं पुरुषः श्वसन्नैव मृतः, अपकीतित्वाद , अतो ज्ञायते यदि पापं गच्छेत्
तदा तदभावः सर्वजनीनः स्यात् सर्वात्मकत्वाद भगवतः, अतो मृतः उक्सन् यतो वर्ते,प्रायश्चित्त
शाखस्य च मामाण्यात् सन्देहकथनम् ।। १६ ॥
एवं सम्भावनया फलं निरूप्यायं मम सहनदोषो न भवतीति स्वदोपपरिहारं वदन्निवाह
देवमप्यनृतं वक्तीति, आकाशवाणी दैव मस्यास्त्वामष्टमो गर्भ' इतिवाक्य, दुर्गापि देवता,
एकं तु प्रत्यक्षसंवादि,आकाशवाण्यास्तु वाक्यं विसंवादि, देवगुद्याज्ञानादेवचनं, 'मत्येववृत्तं प्रति
प्ठित मितिसक्यान्मनुष्याणामनृतं देवेषु सत्यं, तदत्र विपरीतं,न केवलं मां एवान्तवादिनः,
किन्तु देवमप्यन्नं वक्ति, अतो यदिश्रम्भाद् यद्वाक्यविश्वासात् स्वसः मुतान् वैव
निहतवान् . ननु 'सन्देहे प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तय' इति नहृदये कयं भातमिति चेत् तत्रादाई
पाप इति, महतां हि हृदयं प्रमाणं न तु पापनिष्टानां, शिशनिति वयालय विरुद्ध निरूपिने,
अरम एक एव इन्तति सामर्थ्यप्रतिपादकवास्यात् ॥ १७ ॥

·- " श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी । [जन्मप्रकरणे भुवि भोमानि भूतानि यथा यान्त्यपयान्ति च ॥ नायमारमा तयैतेषु विपर्येति यथैव भूः ॥ १९ ॥ नन्वतः परं किं कर्तव्यमित्याशझ्याहू मा शोचतमिति, महतां शोके हेतुभूतः प्रायश्चित्ते- प्यनधिकारी भवतीति मत्कृपया शोको न कर्तव्या, नन्वपकारिणि कयं कृपेति चेत् तत्राह महा- भागावितिसम्बोधनं, महतां शत्रुमित्रोदासीनभावो नास्ति, मनु महत्त्वादेव शोकाभावे सिद्धे कथं शोकामावो वोध्यत इति चेत् तत्राह स्वात्मजानितिन हि स्वाकृतार्थत्वेन शोकः किन्तु वाला अकृतार्या गता इति, तेपां शोकाविषयत्वे हेतुमाह स्वकृतम्भुज इति, यद्यपि मरीचिपुत्रा एवं जाता इति न जानाति तथापि कार्यादनुमिनोति, अतस्तैरपि तादृशं कर्म कृतमस्ति येन वाला एवं हताः, ननु न वयं ताच्छोचामो नात्मानं किन्त्वेकत्रोभयेषां स्थिति भूदिति शोचाम इति चेत तबाह जन्तव इति, ये हि निरन्तरं जायन्ते 'जायस्व म्रियस्येतिमार्गवर्तिनस्ते सवैकत्र नासते यतो भगवदिच्छा तथव तेपु, तदाह देवाधीना इति, पदापि तिष्ठन्ति तदापि पूर्ववासनया शत्रु मित्रोदासीनत्वस्य नित्यत्वान सम्यगासते, सहांसत इति वा पाठः ॥ १८ ॥ एवं लौकिकन्यायेन स्वापराधाभाव प्रार्थयाच्छोकापनोदनं कृतवान् पुनः शास्त्रानुसारेणापि शोकापनोदनमाह चतुर्भिः, भुवीति, पूर्व ते म्रियन्त इत्यङ्गीकृत्य शोकापनोद उक्त इदानी ते न म्रियन्त एवेत्युच्यते, आत्मा 'नित्यः सर्वगतः स्थाणु रितिवाक्याद् व्यापको गमनागमनादिशून्यः कूटस्थः, साङ्ख्यानामेवमेव मतं दैत्यानां हृदये समायातीति नदेवोच्यते, देहास्त्वाकाशेभ्रतमा प्रकाशा इबोचाववाः समायान्ति गच्छन्ति च नत्वाकाशे कश्चन विकार उत्पद्यते तथा पुत्राणा- मप्यात्मत्वात् तेषां देहे गते न काचित् क्षतिः, स्पष्टतया व्यवहार्यत्वाद् भूमिदृष्टान्तो बुध्यत इति तमाह यथा भौमानि भूविकाराणि भूतानि कृमिकीदादीनि वृक्षादीनि वा यथा यान्ति भूमेः सकाशादुत्पद्यन्ते पृथग भवन्त्यपयान्ति च भूमावेव लयं प्राप्नुवन्ति नेपूनतेपु लीनेषु वा भूमिस्तु न विक्रियते तदात्मन्यपि देहा यान्त्यपयान्ति चात्मोपार्जितकर्मवशादेवोत्पद्यन्ते लीयन्ते च तथाप्यात्मा न वोत्पद्यते न वा लीयत इत्यर्थः, यथा भूस्तथा देहानामपि भौतिक- त्वान्न पृथनिरूपणं,भुवि भीमानि भित्यादीनीत्येव सम्बध्यते भूतानीति त्वात्मनीति था, (१) श्रीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी। ननु भुधि भीमानि यथा यान्त्यपयान्ति तथात्मा न याति नापयातीत्येतातैव वाच्यार्थः सम्पद्यत इत्यन्यानि पदानि व्यर्थानि किन्च यथा भून विझियत इतिद्वितीयो दृशन्तो बाधितो भीमानां भूविकारत्रादित्यरुच्या पक्षान्तरमाहुर्भुवि भौमानि भित्यादीनीत्यादि, भुवि भौमानि (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणमणोतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः नकाशः । मा शोचतमित्यत्र मत्कृपयेति, मयि कृपां कृत्वत्यर्थः ॥ १८॥ भुवि भीमानीत्यत्रैतच्छ्लोके व्याख्याय प्रकारान्तरेण व्याकुर्वन्ति भुवि भीमानीति, अम्मिन् पक्षे पूर्वार्ध दार्शन्तिकवाक्यं मिन्नं कयनीयं,तथा च यथा भीमानीतिपदं भुवीत्यनन सम्बध्यते (३) श्रीमदोस्वाभिवलमजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः। भुवि भीमानीत्यत्र प्रयमपक्षे विपतीत्यनेनोक्तो विकार उत्पनेनोक्ती विकार उत्सत्तिस्यरूपः स एव यानीन्यनेनोक्तः,द्विनीयपक्षे यान्त्यपयान्नीत्यनन गमनामगने उक्ते,विपर्यतीत्यनेन विकारो- ·- " अ..४. श्लो. १९.] प्रोटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारकाव्याख्यादिभिर्विभूपिता । भूतानि जातानि वा, तेप्नेव भूतेषु विद्यमान आत्मा न तथेति वक्तुं दृष्टान्त एवं प्रवेश उक्तः, यया बहिःस्थिता पृथिवी न विक्रियत एवमन्तास्थित आत्मापि, तथैतेष्विति भिन्नं वायो, एतेपु मनुष्यदेहेप्ययात्मा न विक्रियत इति, उत्तेपु मनुप्यादिदेदेषु भूम्यविकारः प्रत्यक्षसिद्धा, वकालोद्भवेषु तृणादिषु चारमाविकारश्च प्रत्यक्षसिद्धा, अन्यथात्मानन्त्यकल्पना मसज्ज्येत, (१) श्रीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी। भित्यादीनि यथा यान्त्यपयान्ति च भूतान्ययादीनि च यान्त्यपयान्त्यात्मा लेतेषु भूतेषु विद्यमान एव न तथा, न याति नापयातीत्यर्थः, एतेन भूतानीतिपदस्यात्मनि सम्बन्ध प्रकार उक्तः, यद्यप्येवमपि भूतपदमेतेष्वित्यादिपदानि च न सार्थकानि भवन्ति तथापि तेषु विद्यमानस्यापि तद्धर्मासम्बन्ध- कथनात् तथावं, अन्यथैतदयीप्राप्तेः, दृष्टान्त एवेति, दृष्टान्तनिरूपकवाक्ये भूतपदस्यापि प्रवेश उक्त इत्यर्थः, अतः परं यथा भूरितिदृष्टान्त विवृण्वन्ति यथा बहिरित्यादिना, मौमानि यदा विक्रियन्ते तदा तेभ्यो यहिःस्थिता स्थूला भून विक्रियते तथैतेष्वन्त:स्थित आत्मापि तथा, एवं सति न तथैतेष्वित्यस्यावृत्तिः कार्या, तदेतदुक्तं तथैतेष्विति भिन्नं वास्यमित्यनेन, अस्मिन्नेव पक्ष पते. नित्यादिपदानि प्रकारान्तरेण व्याकुर्वन्त्येतेपु मनुष्यदेहेष्वपीत्यादिना, यथा पहिःस्थिता भू- मनुष्यदेहेपूत्पद्यमानेषु न विक्रियते तथात्मापीत्यर्थः, अग्रे तूक्तेथे प्रमाणमुक्तमुक्तेञ्चित्यादिना, अय (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः । तथा भूतानीतिपदमध्याहतेनात्मनीतिपदेन सम्बध्यते, शेपानि पदान्यावर्तन्ते, अस्मिन् पक्ष आत्मपदाध्याहारदोपात् पक्षान्तरमाहुर्भूतानि जातानि वेति, यथा भुवि भौमानि यथा भुव्येव भूतान्ययादीनीत्यर्थः, भूस्त्वधिकरणत्वेनैव वर्तत इति तत्र विद्यमानभूतान्याकाशातिरिक्तान्ययांदी- न्येवेति तान्येव जातपदेनोक्तानीति ज्ञातव्यं, अस्मिन् पक्षे चकारेण दृष्टान्तान्तरस्य समुचयान पदा- वृत्तिदोपः, ननु भौमानि नित्यादीनीति यद् द्वितीयं व्याख्यानं तस्य किं प्रयोजनमित्याकाङ्क्षायां टिप्पण्यां तदुक्त्वा व्याकुर्वन्ति ननु भुवीत्यादि, जातानीत्यस्यार्थोवादीनीत्यादि, अस्मिन् पक्षे दाष्टान्तिकाकाङ्क्षा भवति तां व्याख्यानेन पूरयन्त्यात्मेत्यादि, एतेनेति, दान्तिकवाक्यव्याख्यानेन, प्रकार इति, वैपरीत्यरूपः, एवमपीति, उक्तयोजनायामपि, न सार्थकानि भवन्तीति, नायमात्मा तथेत्येतावतैव चारितार्थ्यात् तथा, तथात्वमिति, सार्थकत्वं, मूल एवमेव पदसार्थकलं विवक्षितमित्यत्र गमकं सुबोधिन्यामाहुस्तेष्वित्यादि, तदेतष्टिप्पण्यां व्याकुर्वन्ति दृष्टान्त एवेत्यादि,एवं सतीति, न तथैतेष्वितिपदानां पूर्वार्धेन्वये सति, विपक्ष इति, आत्मनोप्युत्पत्यादिविकाराङ्गीकारे ॥ १९ ॥ (३) श्रीमदोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुवोधिनीलेखः। न्यथाभावरूप उच्यते, तत्रैवमन्वयः, यथा भुवि मित्यादीनि यान्त्यपयान्ति तथैवात्मनि भूतान्ययादीनि जातानि वा यान्त्यपयान्ति, एतेषु विद्यमान एवात्मा न तथा न याति नापयातीतिदृष्टान्तेनात्मनो गमनागमने निपिद्धे, द्वितीयदृष्टान्तेन विकार निषेधति न तधतेष्विति, पदत्रयस्यावृत्तिं कृत्वा यथा भूमिहिःस्थिता न विपर्येति तभैतेषु भूतेष्वन्तर्विद्यमान आत्मापि न विपर्येतीति, अत्रैव पक्षे भूमे- विकारोपलब्धेररुचिं मत्वा यथा भूरित्यत्र नकारमसंयोज्य यथा मूर्विमियते तयात्मा न विक्रियत इतिव्यतिरेकदृष्टान्तपक्ष उक्तः ॥१९॥ १ एवित्यपि पाठः। "

·९८
श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी !
जन्मप्रकरणे
यथानेवविदो भेदो यत आत्मविपर्ययः॥
देहयोगवियोगी च संसृतिर्न निवर्तते ।। २० ॥
यया देहे लोमानि न पृथगात्माधिष्ठितानि तथा भूमावप्येक एवात्मा तत्सम्बधान कोटिशस्तृणादी-
न्युत्पद्यन्ते विलीयन्ते च, अधिष्ठाभ्यो देवतास्तु भिन्नाः ॥ १९ ॥
नन्येवमैकात्म्य कथं लोके भेदव्यवहार इति चेत् तत्राइ यथेति,यथा यथावदनेवंविदो भेदो
म त्वेवंविदा, आपातत एवंवित्वेपि भेदमतीतिर्न गच्छतीति यथेत्युक्त, यथानेवंविद इत्येकं पदं
समासान्तस्त्वनित्यः, भेदस्तु द्वित्वसाध्या, न होकस्मिन भेदपद्धिर्भवति, द्वित्वं वपेक्षावुद्धिजन्य,
अतो द्वित्वं न वस्तुनिष्टं किन्तु वुद्धिस्थविषयकमेव, बुद्ध्या यहि विषयोत्पादनासम्भवात् , अतो.
ज्ञानकृत एव भेदो भवति, अपेक्षाविपयाणाममावाद, निरपेक्षेप्वपेक्षाबुद्धिरज्ञानतंत्र, ननु 'भेदः
पारमार्थिकः श्रुतिस्मृतिव्यवहारोपयोगित्वादात्मव'दित्यनुमानाद् भेदः पारमार्थिक एवेति चैव तत्राह
यत आत्मविपर्यय इति, यदि भेदः पारमार्थिकः स्यात् तस्कृतेन व्यवहारेणात्मविपर्ययो न स्यात्,
(१) श्रीप्रभुचरणविरचिता श्रीटिप्पणी ।
प्रकारान्तरेणार्यमाहुवर्षाकालेत्यादिना, एतेषु तृणादिपूत्पद्यमानेषु यथा भूविक्रियते न तदन्तर्गत
आत्मेत्यर्थः, व्यतिरेकेत्र दृष्टान्तः, 'यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिवीमन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य
पृथिवी शरीर'मितिश्रुतेः पृथिव्यन्तर्गतोभिमान्यात्मास्तीति मन्तव्यं, विपक्षे वाधकमाहुरन्यथेति,
एकतृणरूपेणैकस्यात्मनो विकृतौ सत्यां निरवयवत्वेनांशभेदस्य वक्तुमशक्यत्वाद् द्वितीयादिषु तेषु
भिन्नो भिन्न आत्माङ्गीकार्यः स्पादित्येकस्मिन् पृथिवीलक्षणशरीरेनन्ता आत्मानः कल्पनीयाः स्युरित्यर्थः,
अधिष्ठाव्य इति, त्वगादिगोलकेपु लोमादीनामिन्द्रियाणामोपध्यादयो देवताः शरीराभिमान्यात्मनः
सकाशाद भिन्ना इत्यर्थः ॥ १९ ॥
॥ इति श्रीमद्विट्टलेश्वरप्रभुचरणविरचितायां श्रीटिप्पण्यां चतुर्थोध्यायः ॥
(२ श्रीपुरुषोत्तमचरणमणीतः श्रीसुबोधिनौटिप्पण्योः प्रकाशः ।
घधानविद इत्यत्रैक पदमिति, 'वेदनं वित्, भावे किए, तत एवमित्यनेन केवलसमास-
स्ततो नैवं विदनेवविदितितत्पुरुषः, ततो यथावदनेवं विद् यस्येतिबहुव्रीहिः, तत्र शेषाद् विमापे'ति
कपत्ययः प्राप्तः स त्वनित्यो वैकल्पिक इत्यर्थ' इति श्रीवल्लभः, तन् ममापि सम्मतमितिदिक,
ननु भेदस्यानैवविद्विपयत्वे किं मानमित्याकालायां तस्य तथालमुपपादयन्ति भेदस्त्वित्यादि, ननु
(३) श्रीमद्गोस्वामिवलमजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः।
यथाने विद इत्यत्रैक पदमिति, वेदनं वित् , भावे किए , तत एवमित्यनेन केवलसमासस्ततो
नै चिदनेविदितितत्पुरुषः, ततो यथावदनविद् यस्येतिबहुबीहिः, तत्र शेषाद् विमापेति कप्रत्ययः
प्रातः, स त्यनित्यो वैकल्पिक इत्ययः, अपेक्षायुद्धिजन्यमिति, यज्ञदत्ताद् देवदत्ती द्वितीय इति यज्ञ-
दत्तापक्षाजन्यमित्यर्थः, युद्वीति, युटिस्था यज्ञदत्तादिस्यो विषयः के स्थानं यस्येत्यर्थः, यत
आत्मविपर्यय इति, आत्मनो विपर्ययो देहलन ज्ञानविषयसमित्यर्थः,
अन्यथावुद्धिरिति,
पन्नदत्तस्पंदहोमितियुद्धिरित्ययः ॥ २० ॥

·अ. ४. श्लो. २१.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिफान्याख्यादिभिर्विभूपिता। तस्माद् भद्रे स्वतनयान मया व्यापादितानपि ॥ मानुशोच यतः सर्वः स्वकृतं भुञ्जतेक्शः ॥ २१ ॥ अज्ञानस्य भेदोत्पादकत्वेनैवान्यथाबुद्धिहेतुत्वात, अन्यथा सुपुप्तावज्ञानस्य विद्यमानत्वादन्यथाबुद्धि- भवेद, किञ्च न केवलं विपर्ययमात्रजनकत्वं किन्तु देहयोगवियोगावपि भेदकृतावेव, यथा देव- दत्तस्य यज्ञदत्तदेहे जाते गते वा स्वस्य न कापि विक्रियोत्पद्यत एवं स्वस्याप्यात्मन एकत्वे ज्ञाते नोत्पयेत, चकारस्तु सर्वव्यवहारसमुच्चयार्थः, किश्च भेदस्त्वपारमार्थिक इति कार्यान्तरादप्ववसीयते, तदाह संमृतिन निवर्तत इति, भेदज्ञाने विद्यमाने जन्ममरणयोर्विद्यमानत्वात् संसारो न नि- वर्ततेत आत्मनोविकृतत्वं ज्ञातव्यं तदविकृतत्वमपरिच्छेदकूटस्थत्वव्यतिरेकेण न सिध्यतीति कूटस्थो व्यापकोविकृत आत्मा ज्ञातो भवति, तस्मिन ज्ञाते शोको न सम्भवति ॥ २०॥ तत् तु भवद्भ्यां ज्ञायत एवेति शोको न कर्तव्य एवेत्याह तस्मादिति, वसुदेवस्तु शोकं न करिष्यतीति देवकीसम्बोधनं भद्रे इति, अतः परं तब कल्याणमपत्यं च भविष्यतीति ज्ञापितं, स्वतनयान देवकीतनयान् मानुशोच, प्रथमत आत्मानं शोचति ततः पुत्रमित्यनुपदं, यद्यपि ते स्वकर्मवशादेव मृता- न तु मया व्यापादितास्तकमैव मां च प्रेरितवदथापि यहिदृष्ट्या मयैव व्यापादिता इत्पङ्गीक्रियते तथापि माशोचेत्याह मया व्यापादितानपीति,अननुशोके बहिर्मुखा- नामप्येकास्त्युपपत्तिस्तामाह यतः सर्वः स्वकृतं भुक्षतेवश इति, अनिच्छन्नपि परवश एव कर्माधीनो भूत्वा सोपि स्वकृतं भुझे, अस्य मते न सृष्टेश्चातुर्विध्यं, भुजत इतिवहुवचनप्रयोग (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्रीसुवोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। द्वित्वमेव भेदसाध्यं कुतो न भवतीत्यत आहुने हीत्यादि, तथाचैकस्मिन् दृष्ट एक एवेतिबुद्धिर्भवति न त्वभिन्न इत्यतो द्वित्वसाध्य एव भेदो न तु भेदसाध्यं द्वित्वमित्यर्थः, नन्वपेक्षायुद्धन्तित्वे भेदस्याज्ञान- कृतत्वं स्यात् तस्यास्तयात्वमेव कथमित्याकाक्षायामपेक्षायुद्धरज्ञानकृतत्वे हेतुमाहुरपेक्षाविषयाणाम- भावादित्यादि, भावप्रधानो निर्देशः, अपेक्षाविषया ह्यात्मानो वाच्यास्ते च स्वाहवित्तिवेद्या एव न परस्य. विषयाः, अतस्तेषां तथावाभावात् तथैवेत्यर्थः, भेदस्य पारमार्थिकत्वमनुमानेना- शन्ते ननु भेद इत्यादि, भेद इति, आत्मनां परसरं भेदः, एवमनुमाने वाधकतर्केण दूपयन्त्यात्म- विपर्ययो न स्यादितियापकतर्कप्रणयनं, तचात्मा नाशोत्पत्तिशाली प्रतिशरीरं भिन्न इत्याकारकमन्य- थाज्ञानं ताशविपर्ययस्त्वात्मनः स्तनपानादिक्रियाजनकसंस्कारशालितया नित्यत्वे सर्वशरीरंगतचैतन्योप- लम्भेन व्यापकले चानुमितेपि भेदकृतव्यवहारेण जायते, अन्यथा तदुत्पत्तिनाशाभ्यां स्वस्यान्यस्य च हर्षशोकादिकं न स्यात् , तथा च भेदो न पारमार्थिकः संसारहेतुत्वाद् यद्यत् संसारहेतुस्ततन्न पारमार्थिक- मन्यथापुद्धिव दिति च प्रतिपक्षसद्भावान्न पूर्वोक्तानुमानेनात्ममेदसिद्धिन चात्मन उत्पादविनाशशालिव- सिद्धिरित्यर्थः, नन्वात्मविपर्ययोज्ञानेन न तु भेदेनेसत आहुरन्यथेति, तथा चैवमङ्गीकारेप्यज्ञानस्य नाज्ञानत्वेनात्मविषयकान्यथायुद्धिजनकल किन्तु मेदजनकत्वेनेति मेदादेवात्मविपर्यय इत्यर्थः, मेद- स्यैव कार्यान्तरमाहुः किश्वेत्यादि, एकत्वे ज्ञात इति, नित्यत्वेन पूर्वापरदेहयोरेकल्यै जाते, सर्व- व्यवहारेति, श्यामोहं गौरोहमित्यादिव्यवहारेत्यर्थः, भेदस्यैव पुनः कार्यान्तरमाहुः किञ्चेत्यादि ॥२०॥ तस्मादित्पत्रास्य मत इत्यादि,दैत्यमते सृष्टेः पुष्टिप्रवाहमयांदाचर्पणीभेदेन चातुविध्यं न॥२१॥ --

·१००
श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी ।
[जन्मप्रकरणे
यावद्धतोस्मि हन्तास्मीत्यात्मानं मन्यतेस्वहक् ॥
तावत् तदभिमान्यज्ञो वाध्यबाधकतामियात् ॥ २२ ॥
क्षमध्वं मम दौरात्म्य साधवो दीनवत्सलाः ॥
॥श्रीशुक उवाच ॥
इत्युक्त्वाश्रुमुखःपादौ पालःस्वस्त्रोस्तथाग्रहीत् ॥ २३ ॥
एकवचने देहभेदेन भोगेन नानात्वमतीतेः सिद्धत्वज्ञापनाय, अनेन मयापि यहिर्मुखत्वेन कृतं कर्म
भोक्तव्यमित्यविचारितोपिदण्डो भविष्यतीति दण्डाभावेनापि चिन्ता न कर्तव्या ॥ २१ ॥
ननु स्वया ज्ञानमुपदिष्टमुपदेप्टु ज्ञानं भवतीति न तब दण्डसम्भावनेति चेत् तबाह याव-
दिति, यावदयं जीवः शास्त्रोत्पन्नज्ञानोपि हतोस्मि हन्तास्मीत्यात्मनः कर्मलं कर्तृवं वा मन्यते
वावद् वाध्यवाधकनामियादेव, कर्मवे यायकत्वमिति,अक्रिय आत्मनि यथैव क्रियां मन्यते तथैव
क्रियां मामोतीत्यर्थः, नन्वविद्यमानधर्ममतीती को हेतुस्तबाहास्वगिति, न स्वस्मिन् दृष्टियम्प,
शासनाने शास्त्रीयत्वेनैव जानाति न तु स्वविषयत्वेन, ततोपि किमत आह तावत् तदभिमानी
भवतीति, स्वरूपे जाते देहायच्यासो न भवति, अध्यासे पुनः स्वरूपाज्ञानमिति तदभिमान्यज्ञ एव
भवति, मतो वाध्यवाधकभावः ॥ २२ ॥
एवं भवद्वालकानामस्माकं च कर्मवशात् सबै जातं भविष्यति चातः शोको दण्डो बान
चिन्तनीयः परमतिक्रमदोपो मदीयः सोढव्य इति वदन् क्षमापनाथै नमस्कार करोति क्षमध्वमिति,
मम दौरात्म्यं क्षमध्वं, अविचारेणान्यायकर्ता दुरात्मा, अत आजोलनं पुत्रमारणादिकं च
यत् कृतं तत् सर्व क्षमवं, महतां हृदयेनुशये स्थिते शोको भूयान भवति, क्षमापनार्थ न
किश्चिद् दातव्यं, यतः साधबो दीनेषु वत्सलाः, मम च दोनत्यमपकीर्तिनरकभावेन,
सस्प दैन्यं न केवलं वचनेन निरूपितं किन्तु रूपेणापि तदभिव्यक्तिं कृतवानित्याहेत्युक्त्वाचः
मुखो जात इति, अभूणि मुखे यस्य, विकलत्रात् मोन्छनमपि न करोति, यद्ययमकर्वव्यममि
कनिष्टभगिन्याः पादग्रहणं करोति तदान्यत् किं न कुर्याद् गृहीतधनादिदानं वातिरिक्तदानं वा
(२)श्रीपुरुषोत्तमचरणमणीतः श्रीमुबोधिनीटिप्पण्यो। प्रकाश
यावदित्यत्राक्रिय इति, कर्मत्वपक्षे क्रियाजन्यफलशालिनीत्यर्थः, कर्तृत्वपक्षे क्रियानुकूल-
कृत्यनाश्रय इत्ययों योध्यः ॥ २२॥
(३) श्रीमदोस्वामिवहमजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः ।
तस्माद्भद्रे इत्यत्र चातुर्विध्यमिति, कालकर्मस्वमावभगवदिच्यामिः सटिर्जायत इति
प्रकारोस्य मते नास्तीत्यर्थः ॥२१॥
यावदित्यवाध्यास इति, अध्यासच जातस्तदा स्वरूपाज्ञानं सिद्धमेव कार्येण कारणानु
भानमित्यर्थः ॥२२॥
क्षमध्यमित्यवानुगाय इति, अनुचिन्तने स्थिते महतां हृदये शोको भूयान् भवत्यतो महतः
पूर्वापरापमविचार्य क्षमेवोचितेतिमावः, ननु यद्यपि सापको धनादिकमनपेक्ष्य स्वत एव दीनवत्सला
स्त्रयापि स्वस्य धनादिद्वानमुचितमित्यत आहुर्यध्यमिति, अयुक्तमपि चेत् करोति तदा युक्तं तु पूर्व-
गृहीतस्य धनादेदानमनिरिक्तस्य वा धनादेदोन वमुत्येनैव प्राप्तमित्यर्थः ॥ २३ ॥

·" ATYAVTh; . अ. ४. शो. २४] श्रीटिप्पर्णाप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिविभूपिता । 20831 मोचयामास निगडान् विखब्धः कन्यकागिरा ॥ देवकी वसुदेवं च दर्शयन्नात्मसौहृदम्.॥ २४॥ स्वसूशब्दे नैव स्वमृतत्पती अभिधीपेते इति तत्सम्बन्धादेव वमुदेवस्य मान्यताद साक्षात् तं प्रति नमस्कारपि दोपाभावादेकस्पा एव पादौ द्विवद् गृहीतवानिति ज्ञापयितुमेकशेपः, एकशेषशास्त्रे 'पुमान स्त्रियेत्यादिसूत्रेषु चतुर्पु तृतीया ज्ञापयत्यमधानं न शिष्यत' इति, अन्यथा 'स्त्रीपुरुषाभ्या'- मितिमयोगो न स्यात् 'स्वीपुम्भ्या मिति च, अत्रापि तदर्ता सहिता स्वसैवावशिप्यते, अथेति भिन्नमक्रमो दैत्यावेशस्य राजसभावस्य च त्यागार्थः ।। २३ ।। निरोधं च दूरीकृतवानित्याह मोचयामासेति,निगडौ स्तम्भवद्धावको निगडान् मोचधा- मासेत्युक्तं, अर्थादुभावपि, तत् तु बन्धनागारं भवतीति न निगडदूरीकरणं, नन्येतावक्षुब्धावाकाश- (२) श्रीपुरुषोत्तमवरणप्रणीतः श्रीसुवोधिनोटिप्पण्योः प्रकाशः । क्षमध्वमित्यत्र श्याला कंसः, स्वमृशब्दे नेस्यत्र न तृतीया किन्तु नेति. भिन्न पद, स्वस्रोरितिद्विवचनं साधयितुं श्रीधरमतं दूपयति, श्रीधरीये 'स्वस्रोरिति स्वसूशब्देन द्विवचनानु- पपत्त्या मिथुनगणनद्वारा मिश्रितलक्षणया स्वस्तत्सत्योरभिधानं लिइसमवायेन 'प्राणभृत उपदधातीति- व'दित्युक्तं, तदयुक्तं, स्वस्शब्दस्य तत्पतावभिधाया अभावात् तदभावे 'चाभिधान मितिप्रयोगस्य वक्तु- मशक्यत्वात्, न च स्वस्रोरितिप्रयोगान्यथानुपपत्त्या लक्षकस्याप्यभिधायकत्वमङ्गीक्रियत इति वाच्यं, तथा सति लक्षणोच्छेदापत्तेः, न च मास्त्वभिधायकवं तथापि प्रयोगसिद्ध्यर्थं वाचकलक्षकयोरपि शब्दसारूप्यमङ्गीकृत्य कथञ्चिदेकशेषः समर्थ्यत इति वाच्यं, वाचकलक्षकयोरेकशेषस्य काप्यदर्शनात्, न च 'प्राणभृत उपदधाती'त्यत्र दृश्यत इति वाच्यं तत्र लैङ्गिकसादृश्यस्य सूत्रकाराभिमतत्वात् ,अन्यथा 'तद्वानांसामुपधानो मन्त्र' इतिसूत्र 'आसा'मितिपदं न वदेत्, न चायं न्यायोत्र वक्तुं शक्या, तादृशस्यात्र प्रमाणभावेनाझीकर्तुमशक्यत्वात् , तदेतत् सर्वमभिसन्धाय स्वसूशब्दे नैवाभिधीयेते इत्याचार्यैरुक्तं, ननु भामस्वस्रोरित्येवमुक्तेपि भामशब्दमहिवार्थात् कंसस्य श्यालखप्राप्तावपि यत् स्वस्रोरिति प्रयुक्त तेन पूर्वोक्त एव व्यासाशय इत्याशङ्कायामाहुस्तत्सम्बन्धादित्यादि, तयाचैतज् ज्ञापयितुमेवम्प्रयोग इत्यर्थः, ननु भवत्वेवं तथापि सरूपैकशेपस्य वक्तुमशक्यत्वात् स्वस्तत्पत्योर्विरूपैकशेपस्य च पाणिनीयानामननुशिष्टत्वात् कथं प्रयोगसिद्धिरित्यत आहुरेकशेपेत्यादि, तथा सति स्वसा च तत्पतिश्च स्वसारी, तत्र यद्यपि साक्षात्पाणिनीयमेकशेपानुशासनं नास्ति तथापि सूत्रचतुष्टयोक्तया 'तृतीययाप्रधानं न शिष्यत इत्येव ज्ञाप्यत इतिज्ञापकसिद्धोत्र विरूपैकशेष इति सुखेन प्रयोगसिद्धिरित्यर्थः, ननु तृतीययेदमेव ज्ञाप्यत इत्यत्र किं मानमत आहुरन्यथेत्यादि, यदि हि स्त्रिया सहोती पुमानेवावशिष्यत इतिविरूपैकशेपनियमः स्यात् तदा द्वन्द्वघटित स्त्रीपुरुषशब्देपि द्वित्वविवक्षायामेकशेपे प्राप्ते तत्र सरूपस्य स्त्रीपुरुषशब्दान्तरस्याविवक्षिततात् सरूपसूत्राप्राप्तौ पुमान् स्त्रिये'तिसूत्रेण विरूपैक्शेषे पुरुषयोः 'पुमांसावित्येव प्रयोगः स्यात्,स तु न दृश्यते,अतस्तत्र तृतीयाप्रधान न शिष्यत इत्येवं ज्ञापयतीति मन्तव्यं एवं 'स्त्रीपुंसौ' 'मातापितरा'वित्यादिप्रयोगान्यथानुपपत्तिबलाद् यत्रोमयप्राधान्य विवक्षितं तन न विरूपैकशेपो यत्र लप्राधान्यं विवक्षित तत्रैव स इतिप्राप्त्या प्रश्ते भर्तुरप्राधान्यस्य विवक्षितत्वादनापि ता सहिता स्वसैवावशिष्यत इति न पाणिनीयविरोधः,लक्ष्यकचक्षुष्पता- पक्षस्यैव महाभाष्यकृताङ्गीकारेण वैयाकरणानां प्रयोगशरणत्वादितिदिक ।। २३ ।। १ गुणेत्यपि पाठः।२ मिथुनेत्यपि पाठः।

·[जन्मप्रकरणे
"
१०२
श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी ।
भ्रातुः समन्ततस्य क्षान्त्वा रोपं च देवकी ॥
व्यसृजद् वसुदेवश्च प्रहस्य तमुवाच ह ॥ २५ ॥
॥ वसुदेव उवाच ॥
एवमेतन महाराज यथा वदसि देहिनाम् ।।
अज्ञानप्रभवाहन्धीः स्वपरेतिमिदा यतः ॥ २६ ॥
शोकहर्षभपदेपलोभमोहमदान्विताः ॥
मिथो नन्तं न पश्यन्ति भावैर्भावं पृथग्दृशः ॥ २७ ॥
चाणी च प्रमाणमत एताभ्यामेव किञ्चित् कापव्यं कृतमस्तीति कयं न विचारितवास्तवाह विस्रब्धः
कन्यकागिरेति, कन्यका या माया तस्या वचनमसत्यमपि सम्भाव्यते तथापि तत्रैव विश्वास
कृतवान्, 'यत्र कचिदिति कपणा'मितिलिङ्गवचने देवक्या दोपाभावभूचके, यमुदेवेनैव तथा
कृतत्वाव, अन्यथास्फूर्तिकर्तृत्तं तु मायायाः सिद्धमेव, प्रथमतो देवकी पश्चाद् वसुदेवं चकारात्
तत्सम्बन्धिनश्च स्वयं परिचयों कुर्वन्नात्मनः सौहृदं च दर्शयत् जातः ॥ २४ ।।
प्रसादे मार्थिते ताभ्यां प्रसादः कृत इत्याह भ्रातुरिति, सम्यगनुतप्तस्य पश्चात्तापेन ततस्य
तत्रापि भ्रातुः सम्बन्धिरोपं क्षान्त्या क्षमित्वा, क्षान्तरोपा वा, तस्कृतं पूर्वापराधं व्यस्जद
रोपं वा, पाठभेदात्, तदीयो रोपः सोहः स्वकीयं तु त्यक्तवती, कृतकार्यस्य तद्रोपस्य सहन,
अकृतकार्यस्य स्वकीयस्य परित्यागः, एवं वसुदेवश्च, चकारादन्येपि,रोपमपराधं च क्षान्त्वा,
यतो देवकी देवतारूपा, वसुदेवोपि तथा. तस्यास्तु शोकाभावो मुखप्रसादेनैव ज्ञातः, वसुदेवस्तु
गूढहृदय इति कदाचिदमसनो भवेदित्याशक्य हास्यं वचनं चाह प्रहस्य तमुवाचेति, हेत्याश्चर्य
पुत्रमारकस्त्वसम्भाप्य इति ॥ २५॥
तदुक्तं ज्ञानं तस्यैव हृदयालं भवत्विति तस्यानुमोदनं करोत्येवमेतदिति, महाराजेति-
सम्बोधन मारणस्यादोपज्ञापनार्थ यत् त्वमात्यैवमेतत्, तन्निष्पिण्डितमनुवदति देहिनामज्ञान-
प्रभवाहन्धीरिति, देहादावइम्युद्धिरज्ञानादेव जायते, तस्मात् स्वपरतिभिदा स्वः पर इति,
एतन्मूलक एव सर्वापि व्यवहारः, देहिनामिति देशव्यासवतां, अहङ्कारस्याज्ञानजनितत्वे देहाव्यास:
प्रयोजक इत्यधिकारलेन निरूपितः, अन्यथा ज्ञानमहम्युद्धि, तदज्ञानकतं, अन्यथा स्वरूपे भासमाने
अन्यन्न मापात् ॥ २६॥
एवं तदुक्तं शानं नित्यानित्यवस्तुविवेकोपयोगिलेन निरूप्य स्वसिद्धान्तसिद्धं ज्ञानं कृपयोप-
दिवाति दोकेति, अत्र वस्तुतः स्वयं न मारयतीतिसत्य, अस्वतन्त्रत्वात्, किन्तु केनवित् मेरितो
पारयति, इतोपि मुख्यः सिद्धान्तो भगवानेव सर्वत्र प्रविष्टो मारयतीतिशास्त्र, तस्य ज्ञाने जीवानां
पद धर्मा बायका भगवत्प्रतिपक्षाः, शोक ऐश्वर्यस्य, स हि कर्तुभकर्तुमन्यथा कर्तुं समर्थः तत्कृते
(२) प्रीपुरमोत्तमचरणमणीतः श्रीमुवोधिनी टिप्पण्योः प्रकाशः।
एवमेतदित्यनान्ययेति, एतम्यैव व्याख्यानं स्वरूप इत्यादि ।॥ २६ ॥
(३) श्रीमदोस्वामियल्लमजिन्महाराजस्ता धीसुबोधिनीलेखः ।
एयमेतदित्यस्यामास तस्यैवेति, तदुक्तमतस्यासुरलात् स्वस्य हृदये मायाविति धमुदेवाशयं
सूचयितुमेवरपरः ॥ २६॥

·- अ. ४. श्लो. २४] श्रीटिप्पाप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूषिता । ।। श्रीशुक उवाच ॥ , कंस एवं प्रसन्नाभ्यां विशुद्धं परिभाषितः ॥ देवकीवसुदेवाभ्यामनुज्ञातोविशद् गृहम् ।।.२८ ।। कथं शोकः ? अन्यथा, अपेक्षितं स्वांशानामन्यो न नाशयेत्, हर्पश्च मातौ भवति, तद् भगवतो वीर्ये कालरूपे ज्ञाते न भवेत् , भयं च न भवेद् यदि भगवतो यशो जानीयात् , स ह्ययुक्तं न करिष्यति, अन्यथा यशो न स्यात्, द्वेपश्च न भवेल लोभश्च यदि भगवदीयां श्रियं जानीयात्, देपश्च स्वीकृतो भवति लोभश्च धनकृतः,तदुभयं भगवत एवेति न स्वस्य तथा कर्तुमुचितं,ज्ञाने भगवदीये ज्ञाते मोहाभावः मसिद्धः, मदस्तु वैराग्याभावात् , सर्वथैवाविरक्तो मत्तो भवति, अतोन्योन्य मारयन्तमपि जना न पश्यन्ति, अन्यथैक एव घातकः स्यात्, नन्वैकात्म्य कथं वध्यघातक- भावो भगवच्छास्त्रे उपपद्यत इति चेत् तत्राह भावर्भावमिति, भवन्तीति भाषा धर्माः, वाधधर्म- ध्या धर्मा एवापोह्यन्ते न तु धर्मी,ये हि भवन्ति ते नश्यन्तीति, यथैकस्मिन् वस्त्रे शुक्लादयो धर्मा . रञ्जकद्रव्यसम्बन्धादुत्पद्यन्ते विलीयन्ते च, परं वलीयस्त्वं नियामकं, यद्वाधार्यमेव यस्मिन् भावे भगवान् निविशति स तं भावं दुरीकरोतीति भवदादीनां करणत्वमेव न तु कर्तृत्वं, न हि करणं कचिदुपालभ्यते स्तूयते वा, अदर्शने हेतुः पृथग्दृश इति, करणे सम्बद्ध एव कर्ता करणाच चेत् पृथग ज्ञायते करणं वा ततस्तदैवम्बुद्धिर्भवति न तु सर्वत्राविष्टं भगवन्तं ज्ञातवतः, अतो मत्पुत्रा अपि भगवतैव मारितास्त्वमपि मारणीय इति खयापि शोको न कर्तव्य इतिभावः ॥ २७ ॥ एवं मायाकृतं ज्ञापन सकार्य निरूप्योपसंहरति कंस इति, एवं प्रसन्नाभ्यां स्वसिद्धान्त- कथनेन सम्पक्मसादो लक्षितः, विशुद्ध परिभाषित इति, राजनितिसम्बोधनेन सदुक्तानुवादेन च (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणमणीतः श्रीसुबोधिनोटिप्पण्योः प्रकाशः। शोकहर्पत्यत्र तस्य ज्ञान इति,सिद्धान्तशास्त्रस्य ज्ञाने,शोकस्यैश्वर्यप्रतिपक्षत्वं व्युत्पादयन्ति स होत्यादि,तथा च स हि ज्ञाचैव करोतीति तदज्ञानादेव शोकः, भगवद्विचारात् प्रकारान्तरेण यद- पेक्षितं स्वांशानां जीवानां तदन्यो न नाशयेत् सामर्थ्याभावाद् दण्डप्राप्तेश्व, किन्तु भगवानेव नाशयतीतिज्ञानाजननादैश्वविरुद्धः शोक इत्यर्थः, हर्पभययोर्वीर्यप्रतिपक्षत्वं व्युत्पादयन्ति हर्यश्वेत्यादि, तया च हर्पभये वीर्यविरुद्धे, द्वेपस्य यशोविरुद्धत्वं व्युत्पादयन्ति पदीत्यादि, यशसो ज्ञाने लोभस्य श्रियः प्रतिपक्षत्वमाहुर्लोभश्चेत्यादि, न भवेदितिशेषः, तत्र हेतुमाहुर्देपश्वेत्यादि, तथेति लोभद्धेपादिकं, मोहस्य ज्ञानप्रतिपक्षलमाहुर्ज्ञान इत्यादि, तथा च वध्यत्वात् प्रतिपक्ष इत्यर्थः, अत इति, शोकाद्युत्पत्तिसद्भावात्, अन्यथेति, यदि पश्येयुः, एवञ्च नोपलभ्यतेतो जना न पश्यन्तीत्यर्थः ।। २७ ॥ (३) श्रीमदोस्वामिवल्लभजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेखः । शोकहर्पत्यत्रान्यथैक एवेति, घातको ज्ञात इतिशेपः, मारयितुर्भगवतो दर्शने स एव पातको ज्ञातो भवेदित्यर्थः, भावैर्भावमित्यत्र करणे सम्बद्ध एवेति, करण इन्द्रियादौ सम्परो जीव एव कर्ता भवति भगवांस्तु करणात् पृथक् करणासम्बद्ध इति च ज्ञायते तदा जीव एवं कर्ता न भगवानितियुद्धिर्भवतीत्यर्थः, करणं वेति, करणं ततो भगवतः पृथग भगवन्निरूपितसम्बन्धयुक्तं नेत्यर्थः ॥ २७॥ १ राजनित्यपि पाठः कचित् । " - ·[ १०४ श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुयोधिनी । जन्मप्रकरणे तस्यां राज्यां व्यतीतायां कंस आद्य मन्त्रिणः॥ तेभ्य आचष्ट तत्सर्वं यदुक्तं योगनिद्रया ॥ २९ ॥ आकर्ण्य भर्तृगदितं तमूचुर्देवशत्रवः॥ देवान प्रति कृतामा दैतेया नातिकोविदाः ॥ ३० ॥ ॥ दैत्या ऊचुः॥. एवञ्चेत् तर्हि भोजेन्द्र पुरग्रामवलादिषु ।। अनिर्दशानिर्दशाँश्च हनिष्यामोद्य वै शिगून ॥ ३१ ॥ निरूपिती, एकस्यैव वचनं निरूपितमिति देव या अप्रसादशङ्कां वारयितुमुभयोहणं, अत- स्ताभ्यामनुज्ञातः प्रतीकारमकृत्वा गृहमेवाविशत् ॥ २८ ॥ एवं मायाकार्य भगवत्पेरणया कृतं निरूप्य स्वतन्त्रतया तस्कृतं निरूपयितुमाह तस्यामिति यावदध्यायपरिसमाप्ति, यदीदं न कुर्यादवध्य एव स्यात् , तच्च देवानामनिष्टमिति देवतामाया तत्कार्यं कृतवती, अमुराणां वा भगवद्रूपा तेषां मुक्त्यर्थं तान स्वधर्मनिष्ठान् कृत्वा सर्वशास्त्रविरोधिमोक्षं सम्पादयतीति तथाकथा, राजधर्मा हि अनुलहनीरा यथा पूर्वमविचारेण कृतं तदन्यथा जातमतः परं विचारेण कर्तव्यमिति विचार्य मन्त्रिण आहृय विचारार्थ पूर्ववृत्तान्तमुक्तवानित्याह तस्यामिति, ज्ञानस्य जातवाद कार्यस्य विलम्बसहिष्णुत्वाच तस्यां राज्यां व्यतीतायामित्युक्तं, मन्त्रिणोपि तामसस्य तामसा एवेति तन्नान्ना झापित, देवक्यादौ विनयो यः कृतः स तु नोक्ता, योग- निद्रया यदुक्तं तत्सर्वमाचष्ट यया कंसो विवकरहितस्तथा तन्मन्त्रिगोपि ॥ २९ ।। तेषां दौरात्म्यमाहाकण्पति,भर्तुः कंसस्य गदितमाकर्ण्य श्रुत्वा विचार्य चतं प्रत्यूचुः एतेपा कंसरमायां न.कापि बुद्धिः किन्तु देवद्वेपकरणेवसरो जात इति हृष्टा इत्याह देवशत्रव इति ।।३० ।। प्रथमतः स्वबुद्ध्या निश्चित प्रतीकारमाहुरेवश्चेदिति, यदि कचिद् बालक एव जातः स तु मासमध्ये जातो भविष्यतीत्यनिश्चयेपि सर्वानेव बालकान मारयिष्यामः, ते बालकाः पुरस्या (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः श्नीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। अग्रिमे निरूपिताविति, प्रसन्नावितिशेषः ॥ २८॥ तस्यामित्या तस्याः स्वतन्त्रतया कार्यकरणस्य किं प्रयोजनमित्याकालायामाहुर्यदीत्यादि, ज्ञानस्येति, स्वशत्रूत्पत्तिज्ञानस्य ॥ २९ ॥ (३) श्रीमदोस्वामिवहमजिन्महाराजकृतः श्रीसुबोधिनीलेषः । कंस इत्यत्र निरूपिताविति, विशुद्धप्रसादौ निरूपितावित्यर्थः ॥ २८ ॥ तस्यामित्यत्र नन्वसुरा बबस्तेषां सर्वेषामैकमत्येन दौराम्यरूपस्वधर्मनिष्ठता कथमित्यत आहू राजधर्मा होति, राजा यान् धर्मानास्थितस्ते धर्माः सर्वेषामनुलहनीया मवन्यतः कंसस्य दुरात्मत्वात सर्वेपि दुरात्मान इत्यर्थः ॥ २९ ॥ आकयेत्यत्र नातिकोविदा इत्यस्या? यथा कंस इत्यादिनाभास उक्तः, तृतीयचरणस्यायों देवदेपकरण इत्यनेनानूदितः ॥ ३०॥ ॥ इति श्रीचतुर्थाध्यायलेखः॥

·अ.४.लो. ३२-३३.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकान्याख्यादिभिर्विभूषिता । किमुद्यमैः करिष्यन्ति देवाः समरभीरवः ।। नित्यमुद्विग्नमनसो ज्याघोषैर्घनुपस्तव ॥ ३२ ॥ अस्यतस्ते शरवातैहन्यमानाः समन्ततः । जिजीविषव उत्सृज्य पलायनपरा ययुः ।। ३३ ।। ग्रामस्था ब्रजस्था चा भवन्तु, . तरतमभावनिरूपणार्य त्रयाणां ग्रहणं, अस्माकं तु न विलम्बः, तदाहायेति, राजेन्द्रेतिसम्बोधनमाज्ञापनार्थ, न निर्गतानि दशाहानि येषां निर्दशा अति- बालका निर्दशास्त्वतिक्रान्तदशाहाः, उभयानपि विशेपाकारेण सर्व एव वयं हनिष्यामः, अत्र सन्देहो नास्तीति वैशब्दः, दैत्यगृहेप्वपि स्वसम्बन्धिष्वपि जाता हन्तव्या इति, राज्ञा चेद् भगिनीपुत्रा मारिता अन्यैरपि स्वकीया अपि पारणीया इति तैति,अन्यथा मभुन वदेदिति ॥३॥ एवं स्वकृत्यमुक्ता तस्य भयाभावार्थ तं प्रोत्साहयन्ति किमुद्यमैरितिपद्भिः, तथा भगवतः पड् गुणास्तथा तव पड़ गुणाः, सामर्थ्य च जयश्चैव दीनत्वं च दया यथा । शत्रूणामल्पता चैव राजनीतिस्तथैव च ॥१॥ यदि चालका हन्यन्तेन्यमुपायं करिष्यन्ति देवा इत्याशङ्कयाहुः किमुद्यमैरिति, उद्यममा तेपां न तु क्रियासामध्य, यतः समरे भीरवः, सङ्कामं दृष्दैव विभ्यति, तया भये वेषां निमित्तमाह नित्यमुदिग्नमनस इति, अयं हि दिग्विजये सर्वानेव मारितवान्, इन्द्रोपि भीतः पलायितः, ब्रह्मादयोपि लीनाः, धृत्वा च देवान् यातनां प्रापयति, अतो यद्यन्यार्थमपि धनुष्कार कुर्यात् तथापि देवा उद्विममनसो भवन्तीति नित्यमुदिनमनसः तवेतिसम्मत्पर्य निरूपितम्।।३२॥ धनुष्टकारमात्रेणेवावगे पूर्ववृत्तान्तं हेतुत्वेनाहास्यत इति, अस्यतः शराम् सिपतस्ते सतः सम्मुखमनागता अपितेः क्षिप्तरेव शरवातैः सर्वतो हन्यमानाः सच्छिन्नभिन्नसाझा जिजीवि- पवो भूत्वा धर्म सभामं चोत्सृज्य पलायनपराः सन्तो ययुः, देशस्याविवक्षितत्वाद् पत्र कापि, ये तु दूरस्थास्ते पलायिताः ॥ ३३ ॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमचरणमणीतः श्रीसुयोधिनीटिप्यण्योः प्रकाराः । एवं चेदित्यवान्यैरपीति, स्वदीयैरितिशेपः, अन्यथेत्यादि, भगिनीपुत्रमारणामाचे प्रमू राजा न वदेत्, आज्ञामितिशेषः, अयमर्थः, स्वयं चेद् मागिनीपुत्रमारणं न कृतं स्यात् तदा स्वकीया अशेषां मदुक्तिं न मस्यन्त इति प्रभुरपि न वदेत, अधर्मरूपत्वादेवमानायाः, स्वयं तयारणे तु 'यया राजा तया प्रजेतिन्यायादाजादाने निःशहता स्यादिति तया ।। ३१ ।। (५) भगवदीयनिर्भपराममनिर्मिता योमुबोधिनीकारिकाय्याख्या । किमुधमैरित्याभासे पछोकीप्रतिपायानर्यानादः, सामध्यं चेत्यादि सामथ्र्य व जयश्चैव दीनत्वं च दया तथा । शJणामल्पता चैव राजनीतिस्तथैव च ॥१॥ 'केचित् प्राजठयो भीता' इत्यत्र देवानां दीनत्वं 'नवं विस्मृतशनाम्ना नित्यत्र कंसस्य दया "कि क्षेम रितिष्ठोके शधूणां देवानामल्पता, अप्रयोजालम् ॥३२॥ ॥ इति चतुर्याध्यायकारिकाम्याया।। - ·१०६ श्रीमहागवदशमस्कन्धेमुबोधिनी । [জনমঙ্গল केचित् प्राजलयो भीता न्यस्तशस्त्रा दिवौकसः॥ मुक्तकच्छशिखाः केचिद् भीताः स्म इतिवादिनः ॥ ३४ ॥ न त्वं विस्मृतशस्त्रास्त्रान् विरधान भयसन्नतान् ।। हंस्यन्यासक्तविमुखान् भनवापानयुध्यतः ॥ ३५॥ किं क्षेमरैविबुधैरसंयुगविकत्यनेः रहोजुपा कि हरिणा शम्भुना वा वनौकता ॥ ३६ ॥ पेपि निकटस्थास्तेपि जिजीविषयो भूत्वा पलायनासम्मवादुपायान्तरं कृतपन्त इत्याहुः केचिदिति, प्रालयः, स्तोतुमिव मत्तानां कायिक्यवस्था प्रदर्शिता, भीता इत्यन्तःकरणस्य त्यागे न हन्यन इनिशास्त्रार्यपरिपालनाय न्यस्तशस्त्राः, चर्हि तेषां कथं स्वधर्मत्यागे स्वगों भविष्यतीत्याग्रड्ययाहुर्दिवौकस इति, स्वर्ग ओको गृहमा न तु स्वर्गभोग इत्यर्थः, ननु देवाः कपपयुक्तं कृतवन्त इत्याशययाहुमुक्तकच्छशिखा इति, मुक्ताः कच्छाः शिखाश्च येपा, परमा- पदा वैकल्यं तेपामुक्त, आपदि स्वधर्मास्त्यक्तुं शक्यन्ते, येषां पुनर्देवगत्या मुक्तकच्छशिखालं न जातं तेपां का गतिरितिवेत् तबाह केचिद् भीताः स्म इति वादिन इति, शरीरे भीतकार्यस्या- दर्शनान् मुखत एव भीता वयमित्याहुः ।। ३४ ॥ ननु ये बध्यास्ते सर्वथैव वध्या इति वचनेपि कि स्याद् तत्रा(र्न त्यमिति, सग्राम- धर्मस्लपान त्यज्यतेतो ये देवा विस्मृतशस्त्रास्त्रा भयात् , शस्त्राणि धृत्वा यैर्पिते, अस्त्राणि दूरान्, मन्त्रयुक्तानि वा, मयादुभयविधान्यपि विस्मृतानि, विगतो रथो येपा, सारथ्यादीनां बधात्, 'प्रपन्नं विरयं भीतं न रिपुं हन्ति धर्मविदितिवाक्याद् विरथोप्यवध्या,भयेन सम्यड्नताः शरणा- गनाः, प्रसङ्गादन्यानप्याहान्यासत्ताविमुखान् , अन्यासक्ताश्च ते पिमुखाचोभयविधा वा भानचापानयुध्यनः, निरीक्षकान् न हंसीतिसम्बन्धः, एते पहियाः समविधा या न हन्तव्याः, अवस्यया स्वधर्म परिपाल्यमाने पूर्वन्यापेन देवा जीविता इतिभावः ।। ३५ ।। एवं साधारणानामभयोजकत्वमुक्त्वा महनामप्याद किंक्षमशूरेरिति, येपि चावग्निवरुणादयः शूराः प्रसिद्धास्तेपि मगरा एच, क्षेमे सति गृह मायांयां वा शूरा यत्राक्षेमावच नास्ति, न हिमापा पनि मारयिष्यनीनिसम्भावना, यत्र पुनः सम्भावना पारपिप्पतीति तत्र पलायनमेव, एतदर्थपरिमानादेव विधुगाः, एनम्यारीस्वार्थ नेपां निरूप्य वाचनिक प्रौय निरूपयन्यसंयुग. वियन रिति, विकल्यनं स्वगीयांधिकरणवाश्य, नदपि न संपुगे, केनापि सह यदा न युद्धः- संयोगसदर विकल्यनं, पा देवान् दायित्या मुग्न्याश्चतुर आदः, अस्ति हरिः शूरः, परं कस्यापि म सम्मुखी न मरनि. रस्त्यशान्त तदेकपरलिष्टनि हरिरपि तस्य सम्मुग्यो भवतीति म्नुनिक यमायुतमेर, पक्षानरे मानु-पता निरूपिता, हरिणेनि, सर्वदुःसनिवारक निरूपित, पनो प्पिनेच शौचांदिरहित तम्यायिभायो निरूपितः, अस्ति च पिपुरान्ताः पूरः, सोषि मरंदा पनरामी नरागी, न दिसनम्यरतपस्वी कस्यचिद् दियो भाति, असपत्यान् ।। ३६ ।।

·१०७ " .अ.४.श्लो. ३७-४०.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्यादिभिर्विभूषिता । किमिन्द्रेणाल्पवीर्येण ब्रह्मणा वा तपस्यता॥ तथापि, देवाः सापत्न्यान्नोपेक्ष्या इति मत्महे ॥३७॥ ततस्तन्मूलखनने नियुकास्माननुव्रतान् ।। ३८ ॥ यथासयोड्ने समुपेक्षितो नृभिर्न शक्यते रूढपदश्चिकित्सितुम् ॥ यथेन्द्रियग्राम उपेक्षितस्तया रिपुर्महान् वद्धवलो न चाल्यत्त॥३९॥ मूलं विष्णुहि देवानां यत्र धर्मः सनातनः ॥ तस्य च ब्रह्मगोविप्रास्तपोयज्ञाः सदक्षिणाः ॥ ४० ॥ देवेन्द्रस्तु यद्यपि त्रहा.तथाप्यल्पवीर्यः,अन्यथा वनादिमार्थनां कथं कुर्यात् ? ब्रह्मा यद्यपि महान् भवति तथापि ब्राह्मण एव तपस्वी, एवं यद्यपि सर्वे देवा अमयोजकास्तथापि राजनीति- विचारेण ते नोपेक्ष्या इत्याहस्तथापीति, देवानां दैत्यानां च सापत्न्यमस्ति कश्यपदायादाः सर्वे मिन्नमाजास्ते शत्रव एव परस्परं भवन्ति, अतः सहजद्वेषित्वाद् यदैव ते पुष्टा भविष्यन्ति तदैव मारयिष्यन्तीति नोपेक्ष्याः क्षीणदशायामेव मारणीयाः, अयपर्थो भवति न वेति विचारका जानन्ति वयं स्वेवं मन्महे ॥ ३७ ॥ एवं माहात्म्यं नीति चोक्ता किं कर्तव्यमित्याकालायामाहुस्तत इति, यदेव देवानां मूलं भविष्यति तस्यैव खनने नियुक्ष्वाज्ञापय, अनुव्रतानिति, योगेन ह्या च सर्वथा भवन्त- मनुसृता वयं, मूलमने वक्तव्यं खननं च मध्ये ॥ ३७॥ उपेक्षायां को दोप इति चेत् तत्राहुर्यधेति,आमयो रोगो ज्वरादिर आविर्भूतस्तमनादृत्य यदि स्नानभोजनादिकं कुर्यात् तदा रूढपदः संश्चिकित्सितुं न शक्यते, अङ्गमेव नाशयति, सदैवेनापि तजनिते सन्निपाते चिकित्साशक्या, अनेन सम्बन्धे विद्यमाने कथं मारणीया इतिशङ्का निवारिता नेपां सर्वनाशफलादिति लौकिकवायकत्वेन निरूपित, वैदिकवायकत्येन दृष्टान्तान्तर- माह यथेन्द्रियग्राम उपेक्षित इति, योगिना परमपुरुषार्थे साध्य इन्द्रियसमूद्दो नोपेक्षणीयः, . तेपामुपेक्षाया मिन्द्रियविषयाकृष्टैरितिन्यापेन सर्वनाशो भवति, मवलं चेदिन्द्रियं पश्चानिवारयितुम- शक्यं यथैहिकामुष्मिकनाश एताभ्यां तया सर्वनाशो देवदैत्यानां , तदाह रिपुर्महान् वद्धयलो न चाल्पत इति, महान् स्वापेक्षयापि स्वरूपतः, ते चेत् सम्बद्धवला भवन्ति तदा चालयितु. मप्यशक्या अतो नोपेक्षणीयाः ।। ३९ ॥ मूलमाह मूलं विष्णुरिति, देवानां मूलं विष्णुः, विष्णुप्रभवा देवाः, सचगुणा देवाः, तस्याधिष्ठाता तु विष्णुः, इमां युक्ति हिशब्द आह, मकारान्तरेणापि देवानां मूलं विष्णुरित्याट यत्र धर्मः सनातन इति, धर्मो यागादिः, स तु देवतोद्देशेन द्रव्यत्यागात्मक, स केयलं वेदोक्तः सनातनः, 'तानि धर्माणि प्रथमान्यास नितिश्रुतेः, यज्ञाभावे देवानां मस्यामावाद् पंजो देवानां मूलं, स च स्वदेवतानिपम्या, तस्य च देवता विष्णुः, 'यज्ञो वै विष्णु रितिश्रुनेः, (२)श्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीतः धीसुदोधिनीटिप्पण्या प्रकाराः। तस्य चेत्यबानेनेति,दक्षिणाया मार्यालनिरूपणेन, तस्येति, यज्ञस्य, तया च विष्णुदेवयोमुलं द्विविधो धर्म इतिभायः,पक्षान्तरमाहुःपश्चात्मको वेति वेदात्मको यज्ञात्मको गवात्मको विप्रामकता- "

·१०८
[ जन्मप्रकरणे
है
श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धसुबोधिनी ।
तस्मात् सर्वात्मना राजन् ब्राह्मणान् ब्रह्मवादिनः ।
तपस्विनो यज्ञशीलान् गाय हन्मो हविधाः ॥ ११ ॥
विमा गावश्च वेदाश्च तपः सत्यं दमः शमः ।।
श्रद्धा दया तितिक्षा च क्रतवश्च हरेस्तनूः ॥ ४२ ॥
स हि सर्वसुराध्यक्षो ह्यसुरद्विड् गुहाशयः॥
तन्मूला देवताः सर्वाः सेश्वराः सचतुर्मुखाः ॥ १३ ॥
अयं हि तदधोपायो यहपीणां विहिप्सनम् ।।
न केवलं तस्य नियामकत्वं किन्वाधारस्वमपि, तदाह यति, यत्र विष्णो सनातनो धर्मः,
'धर्मस्य प्रभुरच्युत' इतिवाक्यात् , तस्माल्लौकिकवैदिकदेवानां मूलं विष्णुः, तस्यापिमूलमाह तस्येति,
चकाराद्देवानामपि, वस्त्र वेदः, गावो विप्राश्च तपो यज्ञाः सदक्षिणा, ममाणं वेदः, इविकत
मन्त्राचैकत्र, द्विवियो हि धर्मः भत्तिनित्यात्मका, प्रत्यात्मकोयज्ञो निग्यात्मकस्तपा,सदक्षिणाः-
दक्षिणा यज्ञस्य भार्या, अनेन प्रवृत्तिधर्मस तस्योतं, पञ्चात्मको वा मूललेन निरूपितः, अनेन द्वयं
मूलत्वेनोक्तं ब्राह्मणा गावश्व, तत्र दुहन्त्यो गावो यज्ञक रस्तपस्विनो वेदविदो ब्राह्मणाः ॥ ४०॥
तेपी खननमाह तस्मादिति, सर्वात्मना लौकिकवैदिकसाधनः स्वतः परतः साक्षाद
परम्परया च ययैव ते निवृत्ता भवन्ति, ब्राह्मणानां विशेषणं ब्रह्मवादिनो वेदवेदार्यविदः,
उभयवियं च कुर्वन्तीति,तपस्विनो यज्ञशीलाच, हविर्दुघाः पयोदोग्ध्यो गाः, हनधातोर्लटि
बहुवचनं हन्म इति ॥ ४१ ।।
एवं विष्णुमूलत्वेन ब्राह्मणगवां निराकरणं निरूप्य भगवच्छरीरत्वेनाप्येवान् निरूपयन्ति
साक्षानिराकरणाप विप्रा इति, विप्रा गावश्वकारादन्यान्यप्पनानि, चेदाः, चकारादयानि
प्रतानि वा, तपः सत्यं दमः शम इति ब्रह्मचर्याचाश्रमथर्माः, तपः शारीरो धर्मः, सत्यं वाचा,
'दम इन्द्रियाणां, शमोन्तःकरणस्य, श्रद्धा सर्वत्र, दया च सर्वेष, तितिक्षातिक्रमसहनं, एवं
दशविधो दशावतार, प्रतवोसख्याता ज्योतिष्टोमादपः, एते सर्वे सर्वदुःखहर्तुर्भगवतस्तनू
स्वन्त्रः, तस्माद् विप्णी पयंत्रः प्रतिष्टितः ॥ ४२ ॥
उपसंहरंस्तस्य मूलबमाइ स हीति, 'मुख्पे कार्यसम्प्रत्यय' इतिन्यायाद गौणानां देवानां
निराकरण व्यर्थं पूर्वोक्तन्यायेन सर्वसुराणां विष्णुरेवाध्यक्षः प्रभुः, किश्चान्ये देवास्तयामुरान् न
(२) श्रीपुरुषोतमचरणमणीतः श्रीसुबोधिनीटिप्पण्योः प्रकाश
आरमका विष्णुरव वा देवानां मूठमित्यर्थः,प्रकारान्तरेण दयमेवमूलमित्याहुरनेनेति, मूलनिरूपकवाक्ये-
नेत्यर्यः, तत किं दूयम् १ अत्राहु प्रणा गावश्येति,इयं व्याख्यानिमश्लोकस्वरससिद्धति योध्यम्।।३९१
तस्मात् सर्वात्मनेत्यत्रोभयविधमिति, कर्मज्ञानात्मकं वेदार्थ, हनधातोरित्यादि, तथा च
'वर्तमानसामीप्य वर्तमानपद् 'त्यनुशासनान्मन्त्रकरणसमय एव तत्करणज्ञापनार्यो हन्म इतिप्रयोग
इत्पर्यः ।। ४१॥
विमा इत्सवान्यान्यप्यन्नानीति, हविःसाधनानि बीहियवादानि, अन्नपदमुपस्यक, तया च
यावन्ति हविःसाधनानि तापन्ति नातव्यानि ॥ १२॥

·*. १०५ १०९ " अ. ४, लो.४४-४५.] श्रीटिप्पणीप्रकाशलेखयोजनाकारिकाव्याख्या यादिभिर्विभूपिता एवं दुर्मन्त्रिभिः कंसः सह सम्मन्त्र्य दुर्मतिः ॥ ब्रह्महिंसां हितं मेने कालपाशावृतोसुरः ॥ १४ ॥ सन्दिश्य साधुलोकस्य कदने कदनप्रियान् ।। कामरूपधरान् विक्षु दानवान् ग्रहमाविशत् ॥ ४५ ॥ द्विपन्ति, कदाचित् सहभावोपि लक्ष्यते, हरिस्त्वसुरविडेव, मारयितुमपि न शक्यते मामाद यतो गुहाशयः, गुसेन्तःकरणे वा तिष्ठतीति, अध्यक्षस्वं च न लौकिकमभुवन किन्तु मूलभूतोपीत्याह तन्मूला इति, स्त्रीलिङ्गप्रयोगोत्रगणनार्यः, महादेवस्य ब्रह्मणश्च स्वतन्त्रतामाशङ्क्याहुःलेश्वराः सचतुर्मुखा इति, अतो विष्णोः प्रतीकारः कर्तव्यः, प्रतीकारश्चर्षीणां निराकरणमेवेत्याहायपिति, ऋषिपदेनैव सर्वे धर्मा उक्ताः ॥ १३ ॥ एवं तेषां वचनं श्रुत्वा किं कृतवानित्याराड्ब्याहैवमिति, नन्वयं क्षत्रियो ब्राह्मणरक्षकः कर्य ग्रह्मादिसा दिवत्वेन मेने ? तबाह दुर्मन्निभिरिति, एते दुष्य मन्त्रिणः, पर्यवसानदोपदर्शना- भावात, तैः सह सम्यङ् मन्त्रणं कृत्वा दुर्मतितिः, बुद्ध्या हि सर्वनिर्णयः, बुद्धिनाशकस्तु दुसङ्गस्तत्रापि मन्त्रित्वेन गृहीता, अत एव ब्रह्महिंसां स्वस्य हितत्वेन मेने, ननु दुःसझेषि कथं स्वाभाविको भावोन्यथा जात इति चेत् तबाहासुरः कालपाशेनागृतश्च, असुरत्यात स्वभावदुष्टः कालपाशात आपदस्तः, आपदि सर्वबुद्धिनाशो भवति, तत्रापि कालपाश- पदाभ्यां महत्यापदा निरूपिता ।। ४४ ॥ एवं बुद्धिभ्रंशे जाने यव कृतवांस्तदाह सन्दिश्येति, साधुलोकस्य कट्ने पीडापां कदन- मियान स्वतोपि कदनेच्छ्न्, कदनकरणार्थ तत्तत्साधकनानारूपधारकान् दशदिक्ष्यप्यादिश्य सविपन्यविषये च कामरूपधराणां सर्वत्रैव सामर्थ्यसम्भवात, दानवानिति, क्रूरान, राक्षसमात्रे दानवमयोगः, स्वगृहमाविशत् , यथोपद्रवे कश्चित् प्रभोः स्थाने गतो दर्शनमेव न माप्नुयाद , एतदर्थे गृहे प्रवेशनम् ॥ ४५ ॥ (२) श्रीपुरुषोत्तमवरणप्रणीतः श्रीसुबोधिनौटिप्पण्योः प्रकाशः । • सहीत्यत्र गुहापदार्थमाहुगुप्स इत्यादि, गुप्ते रक्षिते लक्ष्ये वा स्थाने 'गृहां प्रविष्टा विति- श्रुत्यान्तःकरणे चा, तया चान्तःकरणपक्षे यद्यपि समीपे वर्तते तथाप्यन्तःकरणस्याणुत्वेन नित्यत्वात तन्मध्यवर्ती परमसूमोदृश्यतरो नित्यतरच कथं प्रतीकार्यः? यद्वा मारणार्थ विचारे क्रियमाणेन्तःकरण- वृतित्वाविचारांशज्ञस्तिरोहितः स्यात, यद्वा स्वदेहमारगं विना स्वान्तःकरणार्तिभारणं न भवतीति यदातं तथाकर्तुमुवतः स्यात् तदा पूर्व स्वयं मृतः पश्यात के मारयेदिति मोप्रतीकार्य इत्यर्थः,मतीकार इति, इतोन्यः प्रतीकारः ॥४३॥ एवमित्यन मन्त्रित्वेन गृहीत इति, दुष्टो यदि दुष्टसेन गृहीतस्तदा तत्मनस्तथा न पापको मन्विलन गृहीतस्य तु मर्वमा वाधक इत्यर्थः, मन्त्रित्वेनेतिपाटेपि तथैवार्थः, एकस्यपेयं व्यवस्था बहूनां तथाले तु किं वक्तव्यमितिभावः ॥ ४४ ॥ सन्दिश्यत्यय स्वंविषय इनि, विपये देशै ॥ ४५ ॥ .

·( সন্মাঞ্জরে श्रीमद्भागवतदशमसन्धमुबोधिनी । ते वै रजःप्रकृतयस्तमसारूढचेततः॥ सतां विद्धपमाचेरुरारादागतमृत्यवः॥४६॥ आयुः श्रियं यशो धर्म लोकानाशिप एव च ॥ हन्ति श्रेयांसि सर्वाणि पुंसो महदतिक्रमः ॥१७॥ ॥ इति श्रीमद्भागवत महापुराणे दशमस्कन्धे चतुर्थोध्यायः॥ ४॥ ते च ततोप्यधिक कृतवन्त इत्याद, वै निश्चयेन, ते स्वभावत एव रजाप्रकृतयः, राजसा: रो भवन्ति, आगन्तुकेन च पुनस्तमसारुढं चिनं येपा,पूर्वसिद्धविवेकनाशाय तमः, रजस्तमो. भ्यां व्याप्त सात्त्विकान् विपन्त्येव, अतः सतां विदेपं विशेषेण द्वेपो यस्मात् तादृशमुपदवे धर्मपनादिनाशनमासमन्ताचेरुः कृतवन्तः, अनेन नेपां स्वरूपतोन्तःकरणनाशाद् धर्मतश्चोपद्रवं कृतवन्त इत्युक्तं भवति, ननु स्वाम्याज्ञातोषिक किमर्थं कृतान्तस्तवाहारादागतमृत्यव इति, मृत्युप्रस्तास्तथा कृतवन्तः, विकलो ह्यन्यथा करोत्येव ।। ४६ ।। माययवतत् कारित सर्वनाशार्थमिति ज्ञापयितुं महदतिक्रमस्य फलमाहायुः श्रियमिति, जीवानां पड़ उत्तमा गुणाः, तदभावे पाण्यकृतार्थ: स्यान, तत्र प्रथममायुः, जीवतो हि सर्वे भवति, ततः श्री., स्पष्टस्तस्या उपकारः, ततो यशः कीर्तिः, ततोन्तरङ्गो धर्मः, तैः साध्या लोकाः स्वर्गादयः, तत्र लोके सर्वा पयाशिपः, चकारादहिका अपि पुत्रादयः, एवकारेण सर्वेषामेवाशीष्टुं मदर्शितं, अतो यस्य यदभीष्टं तदेव नाशयतीत्युक्तं भवति, अन्यथा गणिताश्चेन् तस्यामीटा न मौयुस्तदेष्टमेव चेष्टितमिति महदतिक्रमः किं कुर्यात् ? अतो यत्किञ्चिदेवाभीष्टं तदेव ईन्ति, लोकसिद्धास्तु गणिताः, अनुक्तसर्वसङ्ग्रहाथै सर्वाणीति, पुस इनि, स्वतन्त्रस्थापि महतो भगवदीयस्यातिकम उल्लइन, महत्त्वं भगवत्सम्बन्धादेव, अन्यथाराग्रमात्रस्य कथं महत्वं स्यात् ? एवं भगवचरित्रसिद्ध्यर्थ मायाकार्य निरूपितम् ॥ ४७ ।। ॥ इति श्रीमद्भागवतसुबोधिन्या श्रीमबल्लभदीक्षितविरचितायां दशमस्कन्धविवरणे चतुर्थाध्यायविवरणम् ॥ ४॥ अन्त:- (२) धीपुरुषोत्तमचरणमणीतः श्रीमुघोधिनीटिप्पण्योः प्रकाशः। ते धैरल इत्यत्रानेनेत्यादि, अनेन श्लोकेन तेषां दुर्मविणां स्वरूपत्तोन्तःकरणनाशात, करणं हि वैकारिककार्ययाज नानजनकत्याच स्वरूपसात्त्विक तत्स्वरूपनाशश्च रजोरूपले सत्वरूपस तस्य धर्मो बानं तममा ज्ञानमायनाशाद्धर्मतश्च नाश इति तयेतिमावः ।। ४६ ॥ आयुःश्रियमित्यस्णाभासे सर्वनाशामिति, सर्वदैत्यनाशार्थ, ममासानेवमित्यादि, एवं प्रकारण यामायाकार्य सर्वदुःखात्मकं निरुपितं तद्भागवतोनिसदस्य यचरित्रं सर्वधर्मरक्षारूप तत्सिव्यर्थ हेतुत्वेन निरूपितमिन्यर्थः ॥ १७ ॥ पति श्रीगमनन्दनचरपाकनाननीयदृपतितनुजपीताम्बरविरचिते दशमस्कन्ध- मुबाचिनी टिप्पण्योः प्रकाशे धनुर्धाध्याययियरणाम् ।।