Prakrit Bharati Academy, Jaipur
Shri Loktatva Nirnaya
Front matter
No text on this page.
लोक
॥३॥
निण
वसंततिलका.
तस्मादनाद्यनिधनं व्यसनोरुजीमं, जन्मारदोपदृढनेम्यतिरागतुंबं ।
घोरं स्वकर्मपवनेरितलोकचक्र, ब्राम्यत्यनारतमिदं किमिहेश्वरेण ३७
टीका-तेयो जेनो आदिके अंत नथी, जे उःखवमे घणुं जयंकर ने, जेमां अनेक जन्म
रुप आरा, दोषरुप दृढ चक्रधारा (पाटो) अने अति रागरुपी जेमां तुंब (कुंनी)ठे
एवं घोर संसार चक्र स्वकर्मरुप पवननो प्रेरणाथी हमेशा फर्या करे , तो तेमां इश्वरनी
शो जरुर ?॥३७॥
॥ इति श्री हरिनश्सूरिकृतो लोकतत्वनिर्णयः संपूर्णः ॥
॥३॥
टीका-सर्व पृथिवीन, समुझे, पर्वतो अने स्वर्ग तथा सिक्षालय सहित अंतरीक ए
सर्व लोक शाश्वत अने अकृत्रिम (स्वन्नाविक) . एनायी जे बाहेर , ते बधु अलौकिक
ने. अर्थात् अलोक . ॥३०॥
आर्या,
प्रकृतीश्वरौ विधानं कालः सृष्टिविधिश्च दैवं च ।
तिनामधनो लोकः स्वकर्मतः संसरत्यवशः ॥३॥
टीका-प्रकृति, पुरुष, विधान, काल, सृष्टि, विधि, अने देव-एवा जुदा जुदा नामथी
कर्मने नलखतो प्राणोसमुह पोतानाज कर्मथो परवश श्रश्ने संसारमा नम्या करे .३५
कर्मानुन्नावनिर्मितनैकाकृतिजीवजातिगहनस्य ।
लोकस्यास्य न पर्यवसानं नैवा दिन्नावश्च ॥३६॥
टीका-कर्मना प्रन्नावथी निर्माण श्रयेली अनेक आकृतिवालो जीवायोनिनवडे गहन
एवा आ लोकनो कदिपण अंत नथो तेम आदिन्नाव (आरंन) पण नमो. ॥३६॥
नि
लोक
॥३३॥
टीका-गुण, वृद्धि अने हानिवडे विचित्र एवा कोइ जगत कर्ताथी लोक क्यारे
पण थयो नथी. एम त्रणे लोकना संबंधमां सर्व बाबतने माटे सर्वज्ञ पुरुषो कहे .॥३१॥
अशाचक्रमनीशं ज्योतिश्चक्रं न जीवचनं च ।
नित्यं पुनंति लोकानुनावकर्मानुजावान्याम् ॥३॥
टीका-इश्वर वगर कालचक्र, ज्योतिष्चक अने जीवचक्र हमेशा लोक स्वन्नावथी अने
कर्मना अनुन्नाव (प्रन्नाव )श्रीज प्रवा करे . ॥३॥
चंशदित्यसमुशस्त्रिष्वपि लोकेषु नातिवर्त्तते ।
प्रकृतिप्रमाणमात्मा यमित्युवाचोत्तमज्ञानम् ॥३३॥
टीका-"आत्रणे लोकमां चं, सूर्य अने समुइ विगेरे मर्यादानुं नलंघन करतां नथी
अने आ आत्मा कर्मप्रकृति प्रमाण " एम नत्तम ज्ञान जणावो आपे बे. ॥३३॥
नपजातिनेदः
सर्वाः पृथिव्यश्च समुशैलाः, सस्वर्गसिधालयमंतरीक्षम् ।
अकृत्रिमः शाश्वत एष लोकः अतो बहिर्यत्तदलौकिकं तु ॥३॥
॥३३॥
,
,
टीका-झान चारित्र विगेरे गुणोथी सिह थयेला, शाश्वत स्थितिवाला, शरीर इंशन
अने कर्मथी रहित अने निरुपश्वो एवा घणा जोवो सिभिमां (मोक्षस्थालके), तेनना
को प्रन्नु (स्वामी) नथी. ॥श्॥
कर्मजनितं प्रनुत्वं संसारे देवतश्च तन्निन्नम् ।
प्रजुरेकस्तनुरहितः कर्ता च न विद्यते लोके ॥२॥
टोका-कर्मथी नत्पन्न श्रयेलु प्रनुपणुं आ संसारमा क्षेत्रथो जुडं जुउंज होय , तेथी
आलोकमां शरीर रहित, अने कर्ता एवो एक प्रन्नु विद्यमानज नथी ॥श्णा
अवगाहाकृतिरूपैः स्थैर्यनावेन शाश्वते लोके ।
कृतकत्वमनित्यत्वं मेर्वादीनां न संजवति ॥३०॥
टीका-अवगाहन, आकृति अने रुपथी तेमज स्थिरपणाथी-शाश्वत एवा लोकमां र
हेला मेरु विगेरे पर्वतोने कृत्रिम (बनावट)पणुं अने अनित्यपणुं संन्नवतुं नथी. ॥३॥
गुणवृधिहानिचित्रात् क्वचिन्महीकृतो न लोकश्च ।
इति सर्वमिदं प्राहुः त्रिष्वपि लोकेषु सर्वविदः ॥३१॥
निण
लोकण
परस्पर विरु तेमज विष्णु अने शिव मतना विचार जेवा युक्ति होन तेथी लव्यज
३शा नोए ते गेडी देवा योग्य . ॥३॥
मुक्तो वा ऽपुक्तो वास्ति तत्र मूर्तोऽथवा जगत्कर्ता ।
सदसवापि करोति हि न युज्यते सर्वथा करणम् ॥६॥
टीका-तेथी जगतनो कर्त्ता मुक्त, होय वा अमुक्त होय अथवा मूर्तिमान होय के अमूर्ति
होय अने ते सारं जगत रचे के नगरुं रचे पण सर्व रीते तेनुं करवापणुंज घटतुं नथी. २६.
मुक्तो न करोति जगन्न कर्मणा बध्यते वीतरागः ।
रागादि युतः स तनुर्निबध्यते कर्मणावश्यम् ॥३॥
टीका-जे मुक्त होय ते जगतने करता नथी अने वीतराग होय ते कर्मथी बंधाता न
श्री. जे रागादि सहित अने शरीर धारी होय ते अवश्य कर्मवमे बंधाय . ॥ २७ ॥
झानचारित्रादिगुणैः संसिधाः शाश्वताः शैवाः ।
सिधौ तनुकरणकर्मरहिता बहवस्तेषां प्रचुर्नास्ति ॥२॥
॥३॥
जगतः प्रागुत्पत्तियदि कर्तुर्विग्रहात् कथं तवत् । अधुना न भवति तस्यैव विग्रहात्संन्नवस्तस्य ॥३॥ टीका-जो पुर्वे कर्ता जे इश्वर तेना विग्रह (देह) मांथी जगतनी उत्पत्ति पर होय तो तेवीज रीते हमला ते इश्वर विग्रह (देह)मांथो नवा जगतनी उत्पत्ति केम नयी थती ? विविधासु यथा योनिषु सत्वानां सांप्रतं समुत्पत्तिः । नित्यं तथैव सिधाः प्राहुलॊकस्थिति विधिझाः ॥३॥ टीका-जेवी रीते हाल विविध योनिमां प्राणीननी नत्पत्ति जोवामां आवे बे, तेवी जरीते ते हमेशां थया करे , आ प्रमाणे लोक स्थितिनो विधिने जाणनारा सिह पुरुषो कहे जे तेज सत्य बे. ॥श्वा एवं विचार्यमाणाः सृष्टिविशेषाः परस्परविरुधाः। हरिहरविचारतुल्या युक्तिविहीनाः परित्याज्याः ॥श्य॥ टीका-नपर प्रमाणे सृष्टिकर्ता विषे जे जे विचारो जुदा जुदा मतवाला बतावे ने ते
लोक
॥३॥
निण
टीका-जेम कुंजार घडा विगेरेने वारंवार बनावी तेने पाग फोडी नाखे तेवो रोते
श्वर प्राणीनमा व्यापक होइ तेमने बनावी पाग वारंवार नाश करे ने तेथी ते इश्वर केवो
निर्दय कहेवाय? ॥३॥
नवसंजवडःखकरं निःकारणवैरिणं सदा जगतः ।
कस्तं व्रजेन्चरण्यं सूरिः श्रेयोर्थमतिपापं ॥१॥
टीका-जे इश्वर प्राणीनने संसारमा संन्नवित एवा जन्म जरा विगेरे दुःखोना आप
नार अने निरंतर आ जगतना अकारण वैरी के तेवा अति पापी इश्वरने शरणे कयो विधा
न माणस कल्याणने माटे जाय ? अर्थात् कोइ न जाय. ॥३१॥
स्वकृतं जगत् दपयतः तस्य न बंधोऽस्ति बुधि रन्येषाम् ।
किं न नवति पुत्रवधे बंधः पितुरुग्रचित्तस्य ॥ २२ ॥
टीका-कोइ एम माने के, पोतानां करेलां जगत्ने क्षय करतां इश्वरने को जातनो
बंध (दोष) नथो. पण विचारो के, कोइ नग्र हृदयवालो पिता पोताना पुत्रनो वध करे तो
शुं तेने बंध (दोष) नलागे ? ॥२॥
३॥३॥
टीका-जो इश्वरमा सुख दुःख आपवानुं सरखं सामर्थ्य होय तो तेणे सर्व लोकने ध
नवान् केम न कर्या ? अने जन्म, जरा तथा मृत्युना मार्गे सर्वने बहु दुःखी केम कर्या? अ
र्थात् जन्म जरा मृत्युवडे बुखी केम कर्या. ॥१७॥
यदितेन कृतो लोको नूयोऽपि किमस्य संक्षयः क्रियते।
नत्पादितः किमर्थं यदि संक्षेपणीय एवासौ ॥ १७ ॥
टीका-कदि जो ते इश्वरे आ लोकने स्रज्यो तो पगे फरीवार तेनो कय शा माटे करे
? जो तेनो दयज करवो हतो तो तेने नत्पन्न शा माटे को ? ॥१॥
कः संक्षिप्तेन
गुणः
को वा सृष्टेन तस्य लोकेन ।
को वा जन्मादि कृतं दुःखं संप्रापितैः सत्वैः ॥ १५ ॥
टीका-ते लोकनो संदेप (क्य) कस्वाथी अथवा तेने सजवाथी तेमज प्राणीनने
जन्म जरा विगेरेना दु:ख पमामवाथी इश्वरने शो फायदो ? ॥१॥
जूतानुगतशरीर: कुंजायं कुंलकृद्यथा कृत्वा ।
असकृत् जिनत्ति तत् कर्ता नूतानि निस्त्रंशः ॥३॥
लोक
॥३॥
नि
अन्युपगम्येदांनी जगतः सृष्टिर्वदामहे नास्ति ।
पुरुषार्थैः कृतकृत्यो न करोत्याप्तो जगत् कलुषम् ॥ १५॥
टीका-उपर प्रमाणे सिह करीने अमे हवे जगतनी नत्पत्तिज नथी अर्थात् आ जगत्
कोइए रचेलज नथी एम कहीए गए. पुरुषार्थोथी कृतार्थ श्रयेल आप्त पुरुष आवा मलीन
जगतने नत्पन्न करेज नहीं. ॥१५॥
अपकार प्रेताद्यैः कस्तस्य कृतः सुरादिनिः किंवा ।
संयोजिता यदेते सुखदुःखान्यामहेतुभ्याम् ॥ १६॥
टीका-वली परलोक गयेला प्रेत विगेरेए ते इश्वरना शुं अपकार कयों के अने देवता
नए ते इश्वरनो शो नपकार कयों ? के तेणे तेनने कांइपण हेतु वगर सुख दुःखनी साथे
जोमी दीधा. ॥१६॥
तुल्ये सति सामर्थ्य किं न कृतो वित्तसंयुतो लोकः ।
येन कृतो बहुःखो जन्मजरामत्युपाथ लोकः ॥ १७ ॥
॥३॥
Vinmmm 7/MV टीका-ज्यारे शरीरनो अन्नाव सि६ श्रयो त्यारे तेने आश्रय करी रहेला बुद्धि, अने म नना नेदोनो संन्नव नथो, तेनो असंन्नव श्रवायो उहापोहनो अन्नाव सिह थायले अने ते श्री सर्व प्रकारना संनवनो अन्नाव सावीत थाय ने. ॥१॥ तदनावेऽम्ति न चिंता चिंतानावे क्रियागुणो नास्ति । कर्तृत्वमनुपपन्नं क्रियागुणानामसंजवतः ॥ १३ ॥ टीका-ज्यारे को प्रकारना संन्नवनोज अन्नाव थाय त्यारे पगे चिंता संन्नवती नथी, चिंतानो अन्नाव होवायो क्रिया गुण होतो नयो अने क्रिया गुणोना असंनवथी जगतनुं कर्त्तापणुं संजवतुं नथी. ॥१३॥ तेन कृतं यदिच जगत् स कृतः केनाकृतोऽप्यबुद्धिः । विज्ञेयः सत्येवं नवप्रपंचोऽपि तवदिह ॥ १४ ॥ टीका-जो ते इश्वरे आ जगत् रच्यु होय तो ते इश्वरने कोणे कर्यो? इश्वरने कोए को नथी एथ जो कहेशो तो ते तमारी अबुद्धि केमके पडो जेम ते इश्वर तेम आ सं सारनो प्रपंच पण कोश्ना कर्या विनानो तमारे मानो खेवो पमशे. ॥१४॥ - । 4 निव लोक० तत्र व्यक्तमलिंगात् अव्यक्ताद्नविष्यति कदाचित् । ॥शा सोमादीनां तनुसंन्नवोऽस्ति यदि नास्ति नूतानि ॥१०॥ टीका-कदि अलिंग (कांइपण जातिधर्मादि चिन्ह वगरना) एवा अव्यक्तमांथी जो व्यक्त (प्रत्यक्ष जणातुं नूतकार्य ) नत्पन्न थशे तो सोम (चंद) विगेरेने शरीर धर्मनो सं नव ने पण जो नहोय तो पनी पंचनूतोनो पण संन्नव नथी. ॥१०॥ असति महाजूतगणे तेषामेव तनुसंज्ञवो नास्ति । पशुपतिदिनपतिवत्सोमांमपितामहहरीणाम् ॥ ११ ॥ टीका-अने ज्यारे पंच महाभूतोना गुणनो असंन्नव ने त्यारे पनी पशुपति अने दिनपतिने देह विनाना मानवामां आवता होय तो तेनो जेम चंद, अंड (इंडु) ब्रह्मा अने विष्णुना शरोरनो पण संभव नहीं थाय. ॥११॥ बुधिमनो नेदानां देहानावे च संनवो नास्ति । ईहापोहान्नावस्तदन्नावे संनवान्नावः ॥ १५ ॥ वाशा टीका--जे स्वलक्षणश्री अमूर्त अथवा मूर्त स्वलकरावाळा पदार्थो ते सर्वने सर्वोत्त म आदेश करनारा महान् पुरुषोए प्रगट पणे बतावी दोधा बे. ॥७॥ व्यं रूप्यं रूपिच यदिहास्ति हि तत्स्वलक्षणं सर्वं । तल्लदाणं न यस्य तु तवंध्यापुत्रवद् ग्राह्यम् ॥ ७ ॥ टीका-आ जगतमा जे निरुपण था शके तेवां अरुपी व्य ने अने जे रुपी व्यते सर्व स्वलदाण कहेवाय ये. तेवू लक्षण जेनुं नहोय तेने वंध्यापुत्रनी जेम असनाववालु जागी लेवं. ॥ ॥ यद्युत्पत्तिर्न नवति तुरगविषाणस्य खरविषाणाग्रात् । नत्पत्तिरजूतेन्यो ध्रुवं तथा नास्ति नूतानाम् ॥ ७॥ टीका-जेम गधेडाना शींगमाना अग्रन्नागमांथी अश्वना शींगमानी नत्पत्ति न होय तेम पंचन्नतोनी नत्पत्ति अनूत (चेतन) श्री होय नहीं ए निश्चयथी जाणवू. ॥णा SUses निण लोक ॥३॥ काश्यपददादीना यदन्निप्रायेण जायते लोकः। लोकानावे तेषा मस्तित्वं संस्थितं कुत्र ॥५॥ टीका-काश्यप अने दक्ष प्रजापति विगेरेना मत प्रमाणे आ लोक उत्पन्न थाय ,ते वु जो मानीए तो प्रथम ज्यारे लोकनो अन्नाव हतो त्यारे तेनु अस्तिपणुं (होवापj) क्या रहेढुं हतुं ? अर्थात् लोकवगर तेन क्या रहेता हता ? ॥५॥ सर्वं धराबराद्यं याति विनाशं यदा तदा लोकः । किं नवति बुधिरव्यक्त माहितं तस्य किं रूपम् ॥ ६॥ टीका--ज्यारे आ पृथ्वी आकाश विगेरे सर्व विनाश पामे डे त्यारे आ लोकनुं शुं थाय , ? बुद्धि चैतन्य क्या चाव्यु जाय ठे ? अने जे अव्यक्त (ब्रह्मचैतन्य ) रहेल ने ते केवे रुपे रहे ? ॥६॥ यदमूर्ती मूर्तं वा स्वलदाणं विद्यते स्वलक्षणतः । तद् व्यक्तं निर्दिष्टं सर्वं सर्वोत्तमादेशैः ॥७॥ ॥श्जा यदसत्तस्योत्पत्तिस्त्रिष्वपि कालेषु निश्चितं नास्ति । खरश्रृंगमुदाहरणं तस्मात्स्वानाविको लोकः ॥३॥ टीका-जे असत् ने तेनी नत्पत्ति त्रणे काळ होती नथी एवो निश्चय याय , ते न पर गधेमाना शींगमानुं दृष्टांत अपाय जे. जेम गधेमाने शींगमा त्रण काले होता नथी तेम असत् जगतनी नुत्पत्ति त्रणे काल होती नयो. आथी एवो सिहांत थाय ने के आ जगत् स्वान्नाविक . ॥३॥ मूर्त्तामूर्त व्यं सर्वं न विनाशमेति नान्यत्वम् । यवेत्त्येतत्प्रायः पर्यायविनाशि जैनानाम् ॥ ४ ॥ टोका-मूर्त अने अमूर्त एवा जे सर्वे च्यो , ते नाश पामतां नयी तेम अन्यपणे परिणमी जतां नश्री' एटले अमूर्त होय ते मूर्त अतुं नथी अने मूर्त होय ते अमूर्त कदिप ए थतुं नश्री, ते मूर्त्तामूर्त व्यने जैन मतवाळा प्राये करीने पर्याय विनाशी जाणे . ५.
लोक
हवे स्वपदनुं स्थापन करे .
निण
आर्या,
तेषामेवानितिमसदृशं सृष्टिवादिनामिष्टम् ।
एतयुक्तिविरुद्धं यथा तथा संप्रवक्ष्यामि ॥ १ ॥
टीका-नपर प्रमाणे सृष्टिवादीनना पहने इष्ट एवं कथन बताव्युं पण ते बराबर जा
एया वगरनुं अने अघटतुं जे हवे ते जेवी रोते युक्ति विरुइले तेवी रोते कही बतावीश. १.
सदसऊगउत्पत्तिः पूर्वस्मात्कारणात्सतो नास्ति ।
असतो नास्ति कर्ता सदसन्यां संवानावात् ॥५॥
टीका-सत्ने असत् एवा आ जगतनी नत्पत्ति सत् के असत् कारणथी मानीए तो
पूर्वनुं कारण जे सत् तेथी संन्नवती नथी अने असत्नो तो कर्त्ताज होतो नयो तेथी सत्ता
के असत् वंने वडे तेना संनवनो अनावरे. ॥ ॥
टीका-तपस्या ए विचित्र यातनान (पीमान), संयम ए नोगनी वंचनान ने अने अग्निहोत्रादिक कर्म ते बालक्रीमा जेवां लागे. ॥३॥ अनेक वादी आ प्रमाणे कहे . कारणानि विभिन्नानि, कार्याणि च यतः पृथक् । तस्मात्रिध्वपि कालेषु, नैव कर्मास्ति निश्चयः ॥४॥ टोका-कारणो जुदा जुदा ने अने कार्यो तेनाथी जुदा जुदा बने ले अर्थात् कारण सहा कार्य बनता नथो तेथी त्रणे काले कर्म नथी एवो निश्चय थाय .॥४॥ इति पूर्वपद निश्चयः バババババ AIIMS
निय
लोक
॥३६॥
एतावानेव लोकोऽयं, यावानिंजियगोचरः।
नजे वृकपदं ह्येतद्यद्वदंति बहुश्रुताः ॥ २॥
टीका-हे ना! जेटलो इंडियगोचर थाय ने तटलोज लोक मे, ते बाबतमां बीजान
कहे जे ते खोटुं . जो आ बहुश्रुतो कहे ले के, आ वरुना पगला . पण तुं जाणे डे के
ते वरुना पगलां नथी एतो आपण पामेला .॥२॥
तपांसि यातना श्चित्राः, संयमोनोगवंचनाः।
अग्निहोत्रादिकं कर्म, बालक्रीमेव लन्यते ॥ ३ ॥
,
१ नास्तिक वादी कोइ पुरूपे एक स्त्रीने बीजाओ उपर प्रतिती उठामी लेवा माटे रात्रे कादवमां
पोते आंगळा पाडया. सवारे ते हकीकतथी अजाण्या लोको ते जोइने कल्पना करी कहेवा लाग्या के अहीं
रात्रे वरु आवी गयेलं जणाय छे. आवी लोकवार्ता संभळावीने ते पुरुषे पेली स्त्रीनो लोको परथी विश्वास
उठाडी दीधो अने पोताना नास्तिकतावाला वचनो जेवां के आ देखाय छे तेटलोज लोक छे इत्यादिनी उपर
प्रतिती बेसाडी
॥३६॥
नूतवादोन आ प्रमाणे कहे बे. गद्यम्. पृथिव्यपस्तेजावायुरिति तत्वानि तत्समुदाये शरीरेंड्यि विषयसंज्ञा मदशक्तिवच्चैतन्यं जलबुबुदवजीवाः चैतन्यविशिष्टः कायः पुरुष इति । टीका-पृथ्वी, जल, तेज अने वायु, ए तत्वो ने अने ते तत्वना समुदायनी शरीर, इंख्यिो, अने विषय, एवी संज्ञा पमेली , तेमां जे चैतन्य , ते मदिरामां मदशक्तिनी जेम नत्पन्न थाय ने. सर्व जीवो जलना परपोटानी जेवाले अने तेवा चैतन्य विशिष्ट का पुरुष . ॥३॥ अनुष्टुप. नौतिकानि शरीराणि, विषयाः करणानि च । तथापि मंदैरन्यस्य, कर्तृत्वमुपदिश्यते ॥१॥ टीका-सर्व शरीरो, विषयो, अने इंशन पुर्वोक्त महानूतना बनेला तथापि मंद पु रुषो तेनो कर्ता बीजो एम कहे . ॥१॥ यावाळो लोक ॥३॥ नि ran . . परिणाम वादी आ प्रमाणे कहे . आर्या. प्रतिसमयं परिणामः, प्रत्यात्मगतश्च सर्वजावानाम् । संजवति नेहयापि, स्वेचा क्रमवर्त्तिनी यस्मात् ॥ २७ ॥ टीका-प्रत्येक समये प्रत्येक आत्मामां सर्व जावोनो परिणाम (रुपांतर पणुं) सन्न वे बे, ते पण इलाथी नहीं कारण के, श्चातो अनुक्रमथो प्रवर्ने . ॥श्ता नपजाति. सत्यं पिशाचाः स्म वने वसालो, नेरी करात्रैरपि न स्टशामः । अयं च वादः प्रथितः पृथिव्यां, नेरी पिशाचाः किल ताडयंति ॥२॥ टीका-अमे पिशाच खरी रोते वनमा रहीए वीए अने अमे हाथना अग्रन्नागयी ने रीनो स्पर्श पण करता नथी तो पण 'पिशाचो नेरीने तानन करी वगाडे ' आवो वाद पृथ्वीमा प्रवयों ने ॥श्णा ॥श्॥
टीका--प्रतिकणे यता विचित्र नाव (बनावों) हेतु रहित थाय ने, अर्थात् दरेक पदा
र्थ अवामां का कारण होतुं नथी; अने नाव (पदार्थ) शिवाय कांइपण बनतुं नथी तेमज
पदार्थ शिवाय बधुं आकाश पुष्पनी जेम संनव रहित . ॥२६॥
नियति वादी आ प्रमाणे कहे जे.
पुष्पिताग्रावृत्तम्.
प्राप्तव्यो नियतिबलाश्रयेण योऽर्थः
सोऽवश्यं जवति नृणां शुनोऽशुजो वा ।
नूतानां महति कृतेऽपि हि प्रयत्ने
नानाव्यं जवति न नाविनोऽस्ति नाशः ॥ २७ ॥
टीका--जे अर्थ नियतिना बलना आश्रयथी प्राप्त थवानो ते शुन्न के अशुन्न होय
पण ते माणसने अवश्य प्राप्त थाय ने, माणसो गमे तटलो मोटो प्रयत्न करे तो पण जे
नथी श्रवानुं ते अतुं नथी अने जे श्रवानुं ने तेनो नाश श्रतो नथी. ॥२॥
लोक
॥श्धा
टीका-ते ईमानी अंदरनुं जल ते समुशे अने उपरना पमदा (ओर) ते बधा पर्वनिण
तो , एवा ते इंडामां आवा सात सात लाक रहेला . ॥श्चा
तत्रेहाद्यः स नगवा, नुषित्वा परिवत्सरम् ।
स्वयमेवात्मना ध्यात्वा, तदंममकरोद् विधा ॥ २५॥
तान्यां स शकलान्यां तु, दिवं लूमिं च निर्ममे ॥
टीका-ते इंडामां आदि पुरुष नगवान् परमात्माए एक वर्ष सुधी रही स्वयमेव आ
त्मध्यान करीने पठी ते इंझाना बे विनाग कर्या. ते बने विन्नागयी नगवाने आकाश अने
नूमि बनाव्यां. ॥श्॥
अहेतुवादी आ प्रमाणे कहे .
आर्या,
हेतुरहिता नवंति हि, नावाः प्रतिसमयत्नाविनश्चित्राः॥
॥श्वा
नावाहते न जाव्यं, संजवरहितं खपुष्पमिव ॥ २६ ॥
अदराशस्ततो वायु, स्तस्मात्तेजस्ततो जलम् ।
जलात्प्रसूता
एथिवी,
नूतानामेष संजवः ॥ २॥
टोका-अक्षरना अंशमांथी एटले आकाशयी वायु नत्पन्न थयो, वायुथी तेज प्रगटयुं,
तेजश्री जल नत्पन्न थयु अने जलयो पृथ्वी पेदा श्रश्. ए प्रमाणे पंच महानूतनी उत्प-
न्ति था. ॥ २॥
अंडवादी ( एटले आ जगतने एक इंमामांथो नत्पन्न श्रयेनुं
माननारा) आ प्रमाणे कहे .
नारायणपराऽव्यक्ता, दममव्यक्तसंनवम् ।
अंमस्यांतस्त्वमी लेदाः, सप्तधीपा च मेदिनी ॥ २३ ॥
टीका--नारायणने विषे परायण एवं अव्यक्त, ते अव्यक्तमांथी एक इंसु नत्पन्न अयु
ते इंडामाथी आ बधा नेद थया, अने आ सात छोपवाली पृथ्वी नत्पन्न अश्. ॥३॥
गर्नोदकं समुशच, जरायुश्चापि पर्वताः ।
तस्मिन्नं मे त्वमी लोकाः, सप्त सप्त प्रतिष्टिताः ॥ २४ ॥
নি लोकण ॥२३॥ अनुष्टुप. बदर्याः कंटकस्तीक्ष्ण, ऋजुरेकश्च कुंचितः । फलं च वर्तुलं तस्या, वद केन विनिर्मितं ॥३०॥ टीका--बोरमीना वृक्षनो एक कांटो तीक्ष्ण अने सरल होय ने वोजो वांको होय जे अने तेना फळ गोळाकार पाय , कहो ते कोणे बनाव्युं ? अर्थात् स्वन्नावथोज थाय बे. अदर वादीन आ प्रमाणे कहे . अक्षरात्दरितः काल, स्तस्माद् व्यापक इष्यते । व्यापकादिप्रकृत्यंतां, 'सैव सृष्टिं प्रचक्षते ॥ १ ॥ टोका-- एक अक्षर स्वरूप ब्रह्ममांथो काळ खरेलो , ते कारणथी ते व्यापक कहेवाय बे, ते व्यापक जेनी आदिमां ने अने प्रकृति जेना अंतमां ने एवो आ सृष्टि कहेवाय . २१ बीजान आ प्रमाणे कहे . ॥२३॥ १ अहीं 'तांहि' होयतो ठीक लागे छे.
अनुष्टुप.
यत्तत्पुरा कृतं कर्म, न स्मरंतीह मानवाः ।
तदिदं पांडवश्रेष्ट, दैवमित्यभिधीयते॥१०॥
टीका-हे युधिष्टिर! मनुष्योने जे जे पूर्व करेलां कर्म सन्निरतां नश्री तेने दैव एम
कहे . ॥१७॥
स्वन्नाव वादोन नीचे प्रमाणे कहे .
नपजातिन्नेदः
कः कंटकानां प्रकरोति तैदाय, विचित्रतां वा मृगपक्षिणा च।
स्वलावतः सर्वमिदं प्रवृत्तं, न कामचारोऽस्ति कुतः प्रयत्न: ॥१॥
टीका-कांटा-मां तीक्ष्णता अने मृग तथा पक्षीनमां विचित्रता कोण करे ? अ-
र्थात् को करवा बेसतुं नश्री, आ सर्व स्वन्नावथोज प्रवर्नेलं , कांइपण श्छा प्रमाणे यतुं
नथी, तेथो शा माटे प्रयत्न करवो ? ॥ १५ ॥
लोक
उपजातिभेदः
নি
यथा यथा पूर्वकृतस्य कर्मणः, फलं निधानस्थमिवोपतिष्टते ।
तथा तथा तत्प्रतिपादनोयता, प्रदीपहस्तेव मतिः प्रवर्तते ॥१६॥
टीका-जेम जेम पूर्वे करेला कर्मनुं फल नंमारमा रहेखें होय तेम अनुक्रमे प्राप्त यतुं
जाय , तेम तेम तेनुं प्रतिपादन करवाने नद्यमवंत श्रयेलो बुद्धि हाथमां दोपक होय तेम प्र-
वर्ने ले. अर्थात् जेवां कर्म नदयमां आवेला होय जे तेवी बुद्धि थाय . कडुंडे के बुद्धिः
कर्मानुसारिणी ॥१६॥
विधिविधानं नियतिः स्वजावः, कालो ग्रहा ईश्वरकर्म दैवम् ।
नाग्यानि कर्माणि यमः कृतांतः, पर्यायनामानि पुराकृतस्य ॥१७॥
टीका-विधि, विधान, नियति, स्वन्नाव, काल, ग्रह, ईश्वरी कर्म, दैव, नाग्य, कर्म, श्शा
यमराज अने कृतांत ए बधा पूर्वे करेला कर्मना पर्याय नामो . ॥१॥
,
नपजातिलेदः
वने रणे शत्रुजलाग्निमध्ये, महार्णवे पर्वतमस्तके वा ।
सुप्तं प्रमत्तं विषमस्थितं वा, रदंति पुण्यानि पुरा कृतानि ॥१४॥
टीका-वनमां, रणमां, शत्रुनमां, जलमां, अग्निमां, मोटा समुश्मां अने पर्वतना शी-
खर नपर सुतो होय त्यारे, प्रमादीपणामां तेमज कोइपण प्रकारनी विषम स्थितिमा पूर्वे
करेलां पुण्यो रक्षा करे . ॥१॥
दैव वादीन नीचे प्रमाणे कहे जे.
वसंततिलका.
स्वछंदतो नहि धनं न गुणो न विद्या, नाप्येव धर्मचरणं न सुखं न दुःखम् ।
आरुह्य सारथिवशेन कृतांत यानं, दैवं यतो नयति तेन पथा व्रजामि ॥१५॥
टीका-धन, गुण, विद्या, धर्माचरण, सुख अने दुःख, ते सर्व स्वेचाए कांश करी श-
कतां नथी, तेथी यमराजना वाहन (शबयान-ननामी) नपर बेसी सारथिने वश श्र ज्यां
दैव लइ जाय ते मार्गे हुं जाई. ॥१५॥
लोक
॥३१॥
टीका-आत्मा वडेज संसारना सुख दुःखथी दीन श्रयेला आत्मानो जहार करवो. निण
आत्माने अधोगतिए पहोचाडवो नहीं, कारण के आत्माज आत्मानो वंधु ने अने आत्माज
आत्मानो शत्रु . ॥ ११ ॥
सुतुष्टानि च मित्राणि, सुक्रुषाश्चैव शत्रवः ।
न हि मे तत्करिष्यति, यन्न पूर्वं कृतं मया ॥१॥
टीका-जे पूर्वे में कयु न होय, ते संतुष्ट श्रयेला मित्रो के क्रोध पामेला शत्रुन मने
करीश कशे नहीं. अर्थात् पूर्वना कृत्य प्रमाणे जे अवार्नु हशे तेज थशे. ॥१॥
शुनाशुनानि कर्माणि, स्वयं कुर्वति देहिनः ।
स्वयमेवोपकुर्वंति, पुःखानि च सुखानि च ॥१३॥
टीका-सर्व प्राणीन पोतेज शुन्नाअशुन्न कर्मने करे ये अने पी पोतेज ते प्रमाणे सु- ॥१॥
ख दुःख नोगवे . ॥१३॥
टीका-ते आत्मा अक्षर (खरे नहीं तेवो) सर्व प्राणीमां व्यापक अने संप्रदाय रूप,
कहेवाय जे. वली ते शरीरमां संचार करनार प्राणवायु, परब्रह्म, हंस (जीव स्वरूप) अने
पुरुष (विराट) रूप .॥७॥
नान्यस्तस्मात्परो दृष्टा, श्रोता मंतापि वा नवेत् ।
न कर्त्ता न च नोक्तास्ति, वक्ता नैव च विद्यते ॥ ५ ॥
टोका-ते आत्मा शिवाय बीजो को दृष्टा (जोनार ), सांतलनार, मनन करनार,
कर्ता, नोक्ता अने वक्ता (बोलनार) नयी ॥ ए॥
चेतनोऽध्यवसायेन, कर्मणा संनिबध्यते ।
ततो जवस्तस्य नवे, तदन्नावात्परं पदम् ॥१०॥
टीका-चेतन (आत्मा) अध्यवसायथी कर्मनी साधे बंधाय डे तेथी तेने संसार प्राप्त
थाय ने, अने ज्यारे ते संसारनो अनाव थाय जे त्यारे ते जीवात्मा परम पदने पामे ॥१॥
नछरेद्दीनमात्मानं, नात्मानमवसादयेत् ।
आत्मनैवात्मनो बंधु, रात्मैव रिपुरात्मनः ॥ ११ ॥
निण , , लोक टीका-आत्मज्ञानना स्वन्नावथो स्वेचाए मनन करवाना संन्नवथी अने पोताना कर्म ॥श्णा ने नत्पन्न करवाथी जीवात्मा स्वयंनू कहेवाय . ॥ ५ ॥ नैनं विदंति शस्त्राणि, नैनं दहति पावकः। नचैनं क्लेदयंत्यापो, न शोषयति मारुतः ॥ ६॥ टीका-ए आत्माने शस्त्रो बेदतां नथी, अग्नि बालतो नथो, जल पलाली शकतुं नश्री अने पवन शोषण करतो नथी. ॥६॥ अवेद्योऽयमन्नेद्योयं, निरुपाख्योऽयमुच्यत । नित्यः सततगः स्थाणु, रचलोऽयं सनातनः ॥ ७ ॥ टीका-ते आत्मा, अछेद्य (बेदी शकाय नहीं तेवो) अन्नेद्य (नेदी शकाय नहीं तेवो) नाम रहित, नित्य, हमेशां गति करनार उतां, स्थिर अचल अने सनातन शाश्वत .॥७॥ सोऽक्षरः स च नूतात्मा, संप्रदायः स नच्यते । स प्राणः स परं ब्रह्म, स हंसः पुरुषश्च सः ॥७॥ ॥श्णा TA टोका-सर्व देवतान आत्मा के अने सर्व आत्माने विषे रहेनुं बे, ए आत्माज प्राणीनने कर्म योग नत्पन्न करे .॥२॥ आत्मा धाता विधाता च, आत्मा च सुखःखयोः । आत्मा स्वर्गश्च नरकश्च, आत्मा सर्वमिदं जगत् ॥३॥ टीका-आत्मा धारण करनार, आत्मा सुख दुःखना विधाता ने, स्वर्ग तथा नरक आत्मा के अने आ सर्व जगत् पण आत्मा . ॥३॥ न कर्तृत्वं न कर्माणि, लोकस्य सृजते अनुः । स्वकर्मफलसंयोगः, स्वन्नावाविप्रवर्तते ॥४॥ टोका-ईश्वर आ लोकनु कपिणुं के कर्म कांइपण सजतो नश्री. पोत पोताना कर्मना फलनो संयोग स्वजावथी प्रवर्ने ठे.॥४॥ आत्मज्ञानस्वन्नावेन, स्वयं मननसंजवात् । स्वकर्मणश्च संजूतेः, स्वयंजूर्जीव उच्यते ॥ ५ ॥ .7RTNAKARTTAR Tamannmash KKA निण लोक राट् पुरुष के. जे पुरुषात्मा मोद नपर सत्ताधारी , जे अन्नथी नगे , वधे ये अने पल्लवे ॥ण ते सर्व पुरुषथीज . जेनाथी दूर, नजिक अने अंतरे ले ते सर्व तेनामां छे. तेथी बाह्य, पर, के अपर कांश नथो. तेनाथी कोई सूहम नथी तेम को मोटुं नथी. ते विराट पुरुष एकज वृदनी जेम स्तब्ध थ आकाश सुधी रहेलो . ते पुरुष रूपे आ सर्व पूर्ण ले. ते ए कज ज्यारे नूतात्मा (पंच नूतरूपे) थाय त्यारे सर्व जगतनो लय श्राय . आ जगतमां दर अने अक्षर एवा बे पुरुषो ले. तेमां कर ए सर्व नूत ने अने अदर ए कूटस्थ आत्मा ठे. वीजा आत्मवादीन नीचे प्रमाणे कहे . विद्यमानेषु शास्त्रेषु, ध्रियमाणेषु वक्तृषु । आत्मानं ये न जानंति, ते वै आत्महता नराः ॥१॥ टीका-शास्त्रो विद्यमान बतां अने वक्ता मलतां उतां जे आत्माने जाणता नथी तेन निश्चे आत्महत्या करनारा .॥१॥ आत्मा वै देवता सर्वं, सर्वमात्मन्यवस्थितम् । आत्मा हि जनयत्यैष, कर्मयोगं शरीरिणाम् ॥२॥ ॥रणा , टीका-क्रोध, शोक, मद, नन्माद अने काम विगेरे दोषोथी नपश्व पामेला पुरुषो आ गल रहेला अनूतने जोवे बे, अर्थात् तेननी आगल वस्तुताए कांश नहीं उतां तेन आला सरूपे जुवे बे. ॥ ५॥ पुरुष वादीन नीचे प्रमाणे कहे . मंत्रबंदः पुरुष एवेदं सर्वं, यनूतं यच्च नाव्यम् । नतामृतत्वस्येशानो, यदन्नेनातिरोहति यदेजति यन्नैजति। यतदूरे यऽ अंतिके यदंतरस्य सर्वस्य यसर्वस्यास्य बाह्यो यस्मात्परं नापरमस्ति किंचिद्यस्मानाणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चिद श्व स्त ब्धो दिवि तिष्टत्येकस्तेनेदं पूर्णं पुरुषरूपेण सर्वं एक एव हि नूतात्मा तदा सर्व प्रलीयते ॥धवेव पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । दरश्च सर्व नूतानि कूट स्थोऽदार नच्यते ॥ टीका-या सर्व जगत् विराट पुरुष रूपज बे, जे सर्व थयेटु अने जे थवानुं ते पण वि
लोक
॥१॥
निण
उपजातिनेद.
प्रवर्त्तमानान् प्रकृतेरिमानगुणान् तमोवृतत्वाविपरीतचेतनः ।
अहं करोमीत्यबुधोऽपि मन्यते, तृणस्य कुनीकरणेऽप्यनीश्वरः ॥७३॥
टीका-अज्ञान अंधकारथी ढंका जवाने लोधे जेतुं चेतन विपरीत थइ गयेलु डे एवो
अज्ञानी जीव के जे एक घासना तरणाने वांकुं करवा पण असमर्थ डे ते 'हुं करुं बुं' एम
अहंकारथी माने . ॥७३॥
प्रवर्त्तता प्रकृतिना आ गुणाने बौः मतवाला नीचे प्रमाणे कहे .
विज्ञप्तिमात्रमेवैतत्, असमर्थावनासनात् ।
यथा तैमिरकस्येह, कोशकीटादि दर्शनम् ॥ ४ ॥
टीका-जेम अंधारीवाला पुरुषने ब्रमयो कोश कीडा विगेरे जोवामां आवे ने तेम
असमर्थपणाना आनासथी आ जगत् मात्र विज्ञप्ति (नलखी शकाय तेवां) रूपे देखाय ने.
क्रोधशोकमदोन्माद कामदोषाधुपद्रुताः ।
अनूतानि च पश्यंति, पुरतोऽवस्थितानि च ॥ ५ ॥
॥१॥
, पांच तन्मात्रा अने मन सहित दश इंडिय एम सोल संख्यावालो गण नत्पन्न थाय , अने ए सोल गण मांहेना पांच (तन्मात्रा) यो पंच महानूत नत्पन्न श्राय जे. ॥७॥ मूलप्रकृतिर विकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त । षोमशकश्च विकारो, न प्रकृतिर्न च विकृतिः पुरुषः ॥ ७१ ॥ टीका-जे प्रधान पदथी नलखाय ने ते मूल प्रकृति , ते कोश्नी विकृति नथी. महत् तत्त्वने आदि लश्ने सात तत्त्व प्रकृति विकृति , एटले महत्तत्त्व अहंकारनी प्रकृति अने प्रधा ननी विकृति , तेवी रीते बधा तत्त्व समजी लेवा. आकाशादि पंचमहानूत अने अग्यार इंघिय ए सोलनो गण विकृति ने, प्रकृति नथी, अने जे पुरुप (कूटस्थ आत्मा) ले ते प्रकृति नधी अने विकृति पण नथी. ॥७॥ गुणलक्षणो न यस्मात्, कार्यकारणलक्षणोऽपि नो यस्मात् । तस्मादन्यः पुरुषः, फलजोक्ता चेत्यकर्ता च ॥ ७ ॥ टीका-जेथो पुरुप गुण लक्षणवालो पण सिह यतो नथो, तेमज कार्य कारणना सद वालो पण सिथतो नथो, तेथो जे फल नोक्ता अने जे अकर्ता ने ते पुरुप जुदा जुदा ने.
लोकण
॥१७॥
निण
आर्या,
पंचविधमहाभूतं, नानाविधदेहनामसंस्थानम् ।
अव्यक्तसमुबानं, जगदेतत्केचिदिवन्ति ॥ ६ ॥
टीका-पंच महाभूतवाद्यं अने नाना प्रकारना देह तथा नामने धरावतुं आ जगत्
अव्यक्त (प्रकृति) थी नत्पन्न श्रयेलु , एम केटलाएक (सांख्य मतवाला) माने . ॥६॥
सर्वगतं सामान्यं, सर्वेपामादिकारणं नित्यम् ।
सूक्ष्ममलिंगमचेतन, मक्रियमेकं प्रधानाख्यम् ॥ ६॥
टोका-ते जगत्तुं कारण जे अव्यक्त प्रधान ते सर्व व्यापक, सामान्य, सर्वनुं आदि
कारण, नित्य, सूक्ष्म, लिंग रहित, अचेतन अने क्रिया वर्जित एकज. ॥६॥
प्रकृतेर्महांस्ततोऽहंकारस्तस्मात् गणश्च पोमशकः ।
तस्मादपि षोमशकात्पंचभ्यः पंचनूतानि ॥ ७० ॥
टीका-ते प्रकृति प्रधान श्रको महान् अने तेनाथी अहंकार नुत्पन्न थायडे, अहंकारमाश्री
,
॥१७॥
टीका-प्रथम आ जगत् अंधकाररूप, अज्ञान, लक्षण रहित अने तर्कमां आवे नहीं ते, हतुं, तेमज जाणे सुश् गयु होय तेम सर्व रीते जाणो न शकाय तेवं हतुं. ॥६५॥ ततः स्वयंनूनगवान्नव्यक्तो व्यंजयन्निदम् । महाभूतादिवृत्तौजाः प्राउरासीत्तमोनुदः ॥ ६६ ॥ टीका-पडी अव्यक्त (अप्रत्यक्ष) एवा स्वयंनू नगवान् के जेनुं पराक्रम महाभूतादि कथी आवृत्त हतुं ते आ जगतने प्रगट करता सता अंधकारने दूर करीने प्रगट श्रया. ॥६६॥ लोकानां स च वृद्ध्यर्थं, मुखबाहूरुपादतः । ब्राह्मणं दत्रियं वैश्यं, शूदं च विन्यवर्तयत् ॥६७ ॥ टीका-ते ईश्वरे लोकोनो वृहिने माटे मुखमाथी ब्राह्मण, बाहुमांथो दत्रिय, साथल मांथी वैश्य अने चरणमांथी शूऽ एम चार वर्ण नत्पन्न काँ. ॥६॥ सांख्य मतवालान नीचे प्रमाणे माने .
নি
लोक०
॥१६॥
-
K
मंदाक्रांता.
सूमोऽचिंत्यो विकरणगणः सर्ववित्सर्वकर्ता
योगाभ्यासादमलिनधिया योगिना ध्यानगम्यः ।
चंशर्काग्निदितिजलमरुत्दीदिताकाशमूर्ति-
ध्येयो नित्यं शमसुखरतरीश्वरः सिधिकामैः ॥ ६४ ॥
टीका-जे ईश्वर सूक्ष्म, अचिंत्य, इंडियोथी रहित, सर्वज्ञ अने सर्व कर्ता बे; जे यो
गान्यासथी निर्मल वुध्विाला योगीनने ध्यानवमे गम्य ने; अने जे चं, सूर्य, अग्नि, पृथ्वी,
जल, पवन, यजमान अने आकाश ए अष्टमूर्ति कहेवाय बे; ते ईश्वर शमताना सुखमा त
त्पर अने सिधिनी कामना राखनारा पुरुषोए नित्य ध्यान करवा योग्य जे. ॥६॥
ब्रह्मवादी नीचे प्रमाणे कहे ,
आसीदिदं तमोनूत,-मप्रझातमलक्षणम् ।
अप्रतय॑मविज्ञेयं, प्रसुप्तमिव सर्वतः ॥ ६५ ॥
॥१६॥
,
टीका-काल प्राणोनने सरजे , काल प्रजाउनो संहार करे ने अने काल सुइ गयेला
प्राणीनना संबंधमां पण जागे , तेथी कालज उरतिक्रम (अतिक्रम न करी शकाय
तेवो) .
'आ जगतनुं कारण ईश्वर ने, एम माननारा नीचे प्रमाणे कहे जे.
प्रकृतीना यथा राजा, रक्षार्थमिह चोद्यतः।
तथा विश्वस्य विश्वात्मा, स जागर्ति महेश्वरः ॥ ६ ॥
टीका-जेम आलोकमां प्रजानी रक्षाने माटे राजा नद्यमवंत ,तेम विश्वात्मा ईश्वर
आ विश्वनी रक्षाने माटे नद्यमवंत थइ सदा जाग्रत रहे . ॥६॥
अन्यो जंतुरनीशोऽयमात्मनः सुखःखयोः ।
ईश्वरप्रेरितो ग त्, स्वर्ग वा श्वज्रमेव च ।। ६३ ॥
टीका-पोताने अतां सुख दुःखमां असमर्थ एवो या प्राणी ईश्वरथी जुदो , ते ईश्व
रनी प्रेरणाथी स्वर्गे अथवा नरके जाय . ॥६३॥
लोकण
॥१५॥
निण
टीका-देवताननी माता अदिति, असुरोनी माता दिति, मनुष्योनी माता मनु,
सर्व प्रकारना पदोननी माता विनता, सरपोलीयानी माता कडू, नाग जातिननी माता
सुलसा, चार पगवालां पशुननी माता सुरलि, अने सर्व वीजोनी माता ईला, (पृथ्वी)
ए प्रमाणे ब्रह्माए माता उत्पन्न करी. ॥ एज-एए॥
प्रनवस्तासां विस्तरमुपागतः केचिदेवमिति ।
केचिदंत्यवर्णं सृष्टं वर्णादिनिस्तेन ॥ ६ ॥
टीका-ते मातातुनी संतति आ जगत्मां मोटा विस्तारने पाली , एम केटलाएक
श्छे बे; केटलाएक कहे के, प्रथम वर्णादिके रहित सृष्टि थ; वली को कहे ने के, ते
ब्रह्माए ब्राह्मण, क्षत्रिय वैश्य अने शूइ ए चार वर्णोना क्रमयी सृष्टि करेली .॥६॥
कालवादी नीचे प्रमाणे कहे .
अनुष्टुप्.
कालः सृजति नूतानि, कालः संहरते प्रजाः ।
कालः सुप्तेषु जागर्ति, कालो हि ऽरतिक्रमः॥ ६१ ॥
॥१५॥
आर्यानेद. तस्मिंश्च पझे लगवान् दमकमंझलुयज्ञोपवीतमृगचर्मवस्त्रसंयुक्तः । ब्रह्मा तत्रोत्पन्नस्तेन जगन्मातरः सृष्टाः ॥ ७ ॥ टीका-तेनान्निपद्ममांथी दंझ, कमंडल, यज्ञोपवीत, मृगचर्म अने वस्त्र सहित नगवान ब्रह्मा नत्पन्न थया, तेमणे केटलीएक जगतनी माता नत्पन्न करी. ॥५॥ ते मातान नीचे प्रमाणे बतावे बे. आर्या. अदितिः सुरसंघानां, दितिरसुराणां मनुर्मनुष्याणाम् । विनता विहंगमाना, माता विश्वप्रकाराणाम् ॥ ७॥ कदूः सरीसृपाणां, सुलसा माता तु नागजातीनाम् । सुरनिश्चतुष्पदानाम्, इला पुनः सर्वबीजानाम् ॥५॥ युग्मम् । --
लोक
निण
॥१॥
तस्मिन्नेकार्णवीजूते, नष्टस्थावरजंगमे ॥
नष्टामरनरे चैव, प्रनष्टोरगराक्षसे ॥ ॥
केवलं गहरीलूते, महानूतविवर्जिते ॥
अचिंत्यात्मा विनूस्तत्र शयानस्तप्यते तपः ॥ ५५ ॥ युग्मम्।
टीका-ज्यारे आ जगत् प्रलयकाले एक जलधिरूप थाय बे, त्यारे स्थावर अने जंगम
सर्व पदार्थ नाश पामे बे, देव मनुष्य, सर्प अने राक्षस नष्ट थाय , तेमज ते महानूत व
जित श्रइ मात्र गुहा जेवू देखाय बे;ते समये तेमां जेनुं अचिंत्य स्वरूप एवा ईश्वर (विष्णु)
शयन करता करता तपस्या करे . ॥ ५५-५५ ॥
तत्र तस्य शयानस्य, नानौ पद्मं विनिर्गतम् ।
तरुणार्कममलनिन्नं, हृद्यं कांचनकर्णिकम् ॥५६॥
टीका-त्यां शयन करता एवा विष्णुनी नानिमांथी तरुण सूर्यना मंगल जेवू अने सु
वर्णनी कर्णिकावालुं मनोहर कमल निकब्यु. ॥ ५६ ॥
॥१०॥
टीका-जलमां विष्णु , स्थलमा विष्णु ने अने आकाशमां विष्णु ने. विष्णुनी श्रेणी श्री नरपूर एवा आ जगतमां कांश पण विष्णु वगर नथी. ॥५१॥ सर्वतः पाणिपादांतं, सर्वतोऽविशिरोमुखम् ॥ सर्वतः श्रुतिमान लोके, सर्वमाश्रित्य तिष्ठति ॥ ५ ॥ टीका-जेना सर्व तरफ हाथ पग, जेना सर्व तरफ नेत्र मस्तक अने मुख , जेना सर्व तरफ कान , अने जे आ जगतमा सर्वमा आश्रय करो रहेला, एवा पुरुष ते ईश्वर के. ऊर्ध्वमूलमधःशाख-मश्चळं प्राहुरव्ययम् । बंदासि यस्य पत्राणि, यस्तं वेत्ति स वेदवित् ॥ ५३॥ टीका-चंचा मूलवालो अने नीचे जेनी शाखाले एवो, शाश्वत ब्रह्मरूप अश्वन (पीपला) वृत . तेनां पत्र बंडस् एटले वेदना मंत्र.एने एटले ए अश्वबने जे जाणे ते समग्र प दार्थने जाणे. ॥५॥ पुराणमा वली नीचे प्रमाणे जुदी रोते लखे .
लोक
॥१३॥
निण
पुरुषप्रनवं केचिदैवात्केचित् प्रत्नावतः ॥
अक्षरात्दरितं केचित, केचिदंडोनवं जगत् ॥ ४ ॥
टीका-केटलाएक आ जगत् पुरुष (आत्मा) श्री नत्पन्न थये माने , केटलाएक दै
वना प्रन्नावथी नत्पन्न थयेनुं माने , केटलाएक अक्षर (ब्रह्म) मांथी खरेलुं आ जगत् मा
ने अने केटलाएक इंमामांथी नत्पन्न श्रयेलुं माने . ॥धए॥
यान्त्रिकमिदं सर्वं, केचिभूतविकारजम् ॥
केचिच्चानेकरूपं तु, बहुधा संप्रधाविताः ॥ ५० ॥
टीका-केटलाएक आ जगत्ने यहडाए (अकस्मात् ) नत्पन्न श्रयेद्धं माने , केटलाए
क पंचमहानूतना विकारथी उत्पन्न श्रयेवं माने ठे अने केटलाएक अनेकरूपवाळु माने ठे;
आ प्रमाणे जुदा जुदा मतवादोन घणे प्रकारे जगतनी नत्पत्ति विषे विचार बांधीने दोड्या ने.
वैष्णवो नीचे प्रमाणे कहे बे.
जले विष्णु स्थले विष्णुराकाशे विष्णुमालिनि ॥
विष्णुमालाकुले लोके, नास्ति किंचिदवैष्णवम् ॥ ५१ ॥
॥१३॥
टीका-केटलाएक ईश्वरनी एक मूर्तिनेज विष्णु, शिव अने ब्रह्मा एम त्रण प्रकारे अ
येली माने , तेमां शिव आ जगत्नुं वीज , विष्णु जगतना कर्ता ने अने ब्रह्मा जगत्
नी क्रिया . ॥ ६ ॥
अनुष्टुप.
वैष्णवं केचिदिवंति, केचित् कालकृतं जगत् ॥
ईश्वरप्रेरितं केचित्, केचिद् ब्रह्मविनिर्मितम् ॥ ४ ॥
टीका-केटलाएक आ जगत्ने विष्णुथो श्रयेवं माने , केटलाएक काले करेलु माने
बे, केटलाएक ईश्वर प्रेरित माने जे अने केटलाएक ब्रह्म रचित माने . ॥७॥
अव्यक्तप्रनवं सर्वं, विश्वमिहंति कापिलाः ॥
विज्ञप्तिमात्रं शून्यं च, इति शाक्यस्य निश्चयः ॥ ४ ॥
टीका-कपिलना मतवाला आ सर्व विश्वने अव्यक्त प्रनव एटले प्रकृतिथी नत्पन्न
श्रयेनुं माने जे अने शाक्य (वौइ) मतवालानो एवो निश्चय ने के, आ जगत् विज्ञान मात्र
अने शून्य ज . ॥४॥
लोक ॥१२॥ १ निए TI टीका-केटलाएक वादीन आ जगतने ईश्वरथो श्रयेलुं माने , केटलाएक चं अने अग्मिथी श्रयेलुं माने , अने केटलाएक बयना विकल्पथी थयेवं माने . ५३ व्यगुणकर्मसामान्य युक्तिविशेषान् कणाशिनस्तत्त्वम् । वैशेषिकमेतावऊगदप्येतावदेतावत् ॥ ४ ॥ टीका-न्यायशास्त्रना आचार्य कणाद व्य, गुण, कर्म अने सामान्यनी युक्तियी तत्त्व माने जे. वैशेषिक मतवाला पण तेज प्रमाणे माने जे. वली जगत्नी नुत्पत्ति पण तेना प्रमाणेज माने . ॥ ४ ॥ चंति काश्यपीयं, केचित्सर्वं जगन्मनुष्यायम् । दप्रजापतीयं त्रैलोक्यं केचिदिचंति ॥ ४५ ॥ टीका-केटलाएक आ मनुष्यादिक सर्व जगत् कश्यप मुनियो श्रयेलुं माने ने अने केटलाएक आ त्रैलोक्य ब्रह्मानापुत्र दद प्रजापतिथो थयबुं माने ॥३॥ केचित्पाहुर्मूर्ति, स्त्रिधा गतैका हरिः शिवो ब्रह्मा । शंभुर्बीजं जगतः कर्ता विष्णुः क्रिया ब्रह्मा ॥ ४६॥ ॥शा
EXXXXXXXX
,
THUN
आर्या.
लोकक्रियात्मतत्त्वे, विवदंते वादिनो विनिन्नार्थं ।
अविदितपूर्व येषां स्याहादविनिश्चितं तत्त्वम् ॥ ११ ॥
टीका-जेनए स्याहादयो निश्चय करेला तत्त्वने पूर्वे जाण्युं नथो, तेवा वादीन लोक
(जगत् ) क्रिया अने आत्म तत्त्वने विषे निन निन अर्थने ग्रहण करीने विवाद करे .
हवे लोकतत्त्व विषे विविध मत दर्शावे.
श्वंति कृत्रिमं सृष्टि,-वादिनः सर्वएवमिति लोकम् ।
कृत्स्नं लोकं माहे,-श्वरादयः सादिपर्यंतम् ॥ ४ ॥
टोका-सर्व सृष्टिवादीन आ लोकने कृत्रिम ( कर्ताथी बनेलो) माने , अने माहेश्व
रादि मतवाला आ समग्र लोकने आदि अने अंतवालो माने . ॥ ४ ॥
नानीश्वरजं केचित् केचित्सोमाग्निसंनवं लोकम् ।
व्यादिषडिकल्पं जगदेतत्केचिदिवंति ॥ ४३ ॥
लोक
॥११॥
निण
वंशस्थ
अवश्यमेषा कतमोऽपि सर्ववित् , जगहितैकांत विशालशासनः ।
स एव मृग्यो मतिसूक्ष्मचक्षुषा, विशेषमुक्तैः किमनर्थपंमितैः ॥३॥
टीका-ए सर्व देवोमा अवश्य कोइ एकज सर्वज्ञ देव , के जेनुं विशाल शासन
जगत्ना हितमा एकांतपणे रहेलु , तेज देव बुद्धिरूप सूक्ष्म चकु वडे शोधवा योग्यवे,
विशेषपणे वर्णवेला पण अनर्थ नत्पन्न करवामां पंडित एवा बोजा देव शा कामना ले ?
प्राया
यस्य निखिलाश्च दोषा, न सन्ति सर्वे गुणाश्च विद्यन्ते
ब्रह्मा वा विष्णुर्वा, महेश्वरो वा नमस्तस्मै ॥४०॥
टीका-जेनामां सर्व दोषो रहेला न होय अने सर्व गुणो विद्यमान होय, तेवा ब्रह्मा
विष्णु के शंकर जे होय तेमने मारो नमस्कार हो. ॥ ४० ॥
.
॥११॥
ब्रह्मा विष्णुर्नवतु वरदः शंकरों वा हरो वा,
यस्याचिंत्यं चरितमसमं नावतस्तं प्रपद्ये ॥३७॥
टीका-पोताना स्वार्थनो त्याग करी बोजाना हितमां तत्पर अश् जे सर्वरूप, सर्वा
कार, अने समान एवा आ विचित्र विश्वने सर्वदा जागी शके, तेवा देव कदि ब्रह्मा,
होय, विष्णु होय, के वरदान प्रापनार शंकर वा हर होय, अने जेनुं अपूर्व अने अचिंत्य
चरित्र होय, तेवा (गमे ते) देवने हुं नावथो अंगीकार करुं मु. ॥ ३७॥
अनुष्टुप्
पक्षपातो न मे वीरे, न क्षेषः कपिलादिषु ।
युक्तिमद्वचनं यस्य, तस्य कार्यः परिग्रहः ॥ ३० ॥
टीका-अमारे श्री वीरप्रन्नु नपर पक्षपात नथी, तेम कपिल विगेरे अन्य मतीननी
नपर द्वेष नथी, पण जेनुं युक्तिवाळ वचन होय ते देवनो स्वीकार करवो एवो अमारो
विचार . ॥ ३८॥
निण लोक ॥१०॥ । } शिखरिणी यदा रागवेषादसुरसुररत्नापहरणे, कृतं मायावित्वं नुवनहरणासक्तमतिना। तदा पूज्यो वंद्यो हरिरपरिमुक्तोऽध्रुवतया,विनिर्मुक्तं वीरं न नमति जनो मोहबहुलः टोका-ज्यारे विष्णुए रागषश्री सर्व जगतनुं सार हरण करवानी बुझ्यिो देव अने असुरोनो रत्नोने हरी जवा माटे मोहनी रूप लइ मायावीपणुं बताव्युं, त्यारे संसारना नाशवंतपणाथी अनिर्मुक्त एवा ते विष्णु (मोहग्रस्त जनोने) पूज्य अने वंद्य थ पड्या; पण श्री वीरप्रन्नु के जे संसारना नाशवंतपणायो निर्मुक्त अने मायावीपणाथी रहित तेमने अति मोह पामेला लोको नमता नथी. ॥ ३६॥ निष्पक्षपात रीते जेनामां गुण होय ते देवनुज शरण लेबु ते योग्य रे, ते कहे . मंदाक्रांता त्यस्तस्वार्थः परहितरतः सर्वदा सर्वरूपं, सर्वाकारं विविधमसमं यो विजानाति विश्वम् ।। ॥१ स्फुटं यस्य झेयं करतलगतं वेत्ति सकलम् प्रपद्यध्वं संतः सुगतमसमं नक्तिमनसः ॥ ३४ ॥ टोका-जे हमेश हितकारी, जे सर्वदा जगतना नपकारी ने, विविध प्रकारना क्ले शोथी पीडित एवा आ जगतने जेमणे स्वस्थ-सुखो करेलु , अने जे सर्व झेय वस्तुने करतलमा रहेल होय तेम स्फुट रीते जाणे ; तेवा अनुपम श्री वीर प्रन्नुने हे सत्पुरुषो, मनमां नक्तिवाला प्रश्ने अंगीकार करो. ॥ ३४ ॥ नपजातिनेदः असर्वनावेन यदृचया वा, परानुवृत्त्या विचिकित्सया वा । ये त्वां नमस्यंति मुनींचं, तेऽप्यामरी संपदमाप्नुवंति ॥ ३५॥ टीका-हे मुनीश्चं प्रनु! जे पुरुषो सर्व नाव वगर, वा अकस्मात् दैवयोगे, अथवा बीजाने अनुसरीने अथवा संदेहथी पण जो तमने वंदना करे , तो तेन पण देव संबंधी संपत्तिने पामे .॥ ३५ ॥ जेनामां मोह प्रबल ने ते प्राणी श्री वीर प्रनुने नमतो नयी ते विपे कहे . , लाकण निण ॥ 3 , , दत्तं नैव तथा जिनेन न हृतं किंचित्कणादादिन्तिः । किं त्वेकांतजगछितः स नगवान् वीरो यतश्यामलं वाक्यं सर्वमलोपहर्तृ च यतस्तद्नक्तिमंतो वयम् ॥ ३३ ॥ टोका-बौद्ध कां अमारा पिता नथी, अने बीजा तीर्थीन कांश अमारा शत्रु नथी, वली तेमणे कांइ अमोने धन प्राप्युं नयो, तेम श्री जिनेश्वरे पण काश् आप्यु नथी. अने कणाद विगेरे आचार्योए कांश हरी लोधुं नयो; परंतु एकांत जगतना हितकारी श्री वीर नगवंत ने के जेमनुं निमल वाक्य सर्व पाप रूप मलने हरनारूं , जेथी अमे तेमनी न पर परम नक्तिवाला श्रया गए. ॥३३ ।। श्री वीर प्रजुना गुण वर्ण वे डे. शिखरिणी हितैषी यो नित्यं सततमुपकारी च जगतः कृतं येन स्वस्थं बहुविधरुजार्तं जगदिदम् । ॥ए।
शरीर नपर सहस्रनग ( योनि) वालो थवायो दुःखी श्रयो, माटे सन्मार्गयी ऋष्ट अवा श्री समर्थाने पण प्रायः विपत्ति प्राप्त श्राय .॥ ३१ ॥ अमे वाणी, चरित्र अने गुरामा विशेषपणुं जोइने श्री वीर प्रनुनो आश्रय करीए बीए ते कहे . वसंततिलका बंधुर्न नः स जगवानरयोऽपि नान्ये, सादान्न दृष्टतर एकतमोऽपि चैषाम् । श्रुत्वा वचः सुचरितं च पृथग विशेष, वीरं गुणातिशयलोलतया श्रिताःस्मः ॥ टोका-ते श्री वीर प्रनु कांश अमारा बंधु नयो, तेम बोजा देवो कांश अमारा शत्रु नथो; वली तेनमांथी को एक पण देवने अमे प्रत्यक्ष जोयेल नथी पण तेमनां वचनो सांजलीने अने तेमना रूमा चरित्रमा बहु जुदा पमता विशेष नाव सांजलीने अतिशय गु । नपर थती प्रीतिथी अमे श्री वीर प्रनुना आश्रित श्रया गेए. ॥ ३२ ॥ शार्दूलविक्रीमितम्। नास्माकं सुगतः पिता न रिपवस्तीर्थ्या धनं नैव ते
खोकर
निण
टीका-हिंसा करनार अने लज्जा रहित रुप राग वश थश्ने स्त्रीने साथे राखेने, वि
ष्णु अति क्रूर अने कृतघ्नी , स्वामी कार्तिकेय देव सेनानो अधिपति थ पोतानीज जा
तिने मारनारो मे, महिष (पामा) नो वध करनारी अंविका माणसोनी चरवी, मांस अ
ने अस्थिनो श्यामां आतुर होवाथो क्रूर ने अने गणेश मधुपान करवानो श्छा करनार ने
पण श्री जिनेश्वरमां कयो अल्प पण दोष ? कोई नथो. ॥ ३० ॥
वीजा देवतानने सन्मार्गमांथो भ्रष्ट थतां केवो केवो विपत्ति प्राप्त थवे ते जगावेठे-
ब्रह्मा लूनशिरा हरिर्दशि सरुक व्यालुप्तशिनो हरः
सूर्योऽप्युल्लिखितोऽनलोप्यखिलजुक सोमः कलंकांकितः॥
स्वर्नाथोऽपि विसंस्थुलः खलु वपुःसंस्थैरुपस्थैः कृतः
सन्मार्गस्खलनाभवन्ति विपदः प्रायः प्रलूणामपि ॥ ३१ ॥
टोका-ब्रह्मानुं मस्तक कपाइ मयु, विष्णु नेत्रमा रोगवाला श्रया, शिवनुं लिंग तुटी
पमयु, सूर्यने सराणे चमावो बोल्यो, अनि सर्व नही अयो, चं कलंको थयो, अने इंद
॥७॥
शिखरिणी.
न यःशूलं धत्ते न च युवतिमंके समदनां, न शक्तिं चक्रवा न हलमुशलाद्यायधधरम्
विनिर्मुक्तं क्लेशैःपरहितविधावुद्यतधियं,शरण्यं नतानां तमृषिमुपयातोऽस्मि शरणम्
टीका-जे त्रिशूलने धारण करता नथी, जे नत्संगमां सकामी युवतिने बेसारता न
श्री, ज शक्ति, चक्र, हल के मुशल विगेरे आयुधोने राखता नथी, जे संसारिक क्लेशोथी
मुक्त अने जे बीजान्नु हित करवामां ज सदा नद्यत ठे एवा सर्व प्राणीनना शरणन्नू
त ऋषिना शरणने हुँ प्राप्त श्रयो . अर्थात् तेवा दोष रहित देवतुं शरण हुं अंगीकार
करुं बु.॥ ए॥
शार्दूलविक्रीमितम्.
रुक्षे रागवशास्त्रियं वहति यो हिंस्रो झ्यिा वर्जितो,
विष्णुः क्रूरतरः कृतघ्नचरितः स्कंदः स्वयं ज्ञातिहा ॥
क्रूरार्या महिषांतकृन्नरवसामांसास्थिकामातुरा,
पानेच्छुश्च विनायको जिनवरे स्वल्पोऽपि दोपोऽस्ति कः॥ ३७॥
निए
आ॥
लोक जगत्नु रक्षण करवाने माट शरण थवा प्रवर्नेला; वलो एक देव रागी उ अने एक देव
राग रहित बे, तो ते बनेमांथी कया देव पूजवा योग्य जे ? ते लांबा वखत सुधी विचा
रीने कहो ॥ ७ ॥
शार्दूलविक्रोमितम्.
शकं वजधरं बलं हलधरं विष्णुं च चक्रायुधम्
स्कंदं शक्तिधरं श्मशाननिलयं रुई त्रिशूलायुधम् ॥
एतान् दोषनयार्दितान् गतघृणान् बालान् विचित्रायुधान्
नानाप्राणिषु चोयतप्रहरणान् कस्तान्नमस्येद्धः ॥ ॥
टीका-इंड वज धरे बे, बलदेव हल राखेडे, विष्णुने चक्रतुं आयुध बे, कार्तिकेयने
शक्ति नामर्नु आयुध डे अने रुऽ त्रिशूल धरीने स्मशानमा रहे बे; आ सर्व देव के जेन दो
ष नयथी युक्त, दया वगरना, बालकना जेवा अझानी, विचित्र आयुधोने धरनारा अने
विविध प्राणीननी नपर शस्त्रो नगामनारा तेवा दूषित देवने कयो प्राज्ञ पुरुष प्रणाम
करे ! अर्थात् कोइ पण करे नहीं. ॥ २७ ॥
॥७॥
टोका-'आ माणस मारे पीडवा योग्य वे, आ रक्षण करवा योग्य ते अने आ वध करवाने लायक डे' आ प्रमाणे धारवू, ते उत्तम नोति न कहेवाय, पण श्री वीर प्रनुनी वुहितो हमेशां सर्व जनना कल्याणमां, अभ्युदयमां, सुखमां तथा हितमा रहेली .ते प्रन्नु ने को तरवा योग्य लथो तेल को शत्रुन नथी. ॥ २५ ॥ रागादिदोषजनकानि वचांसि विष्णो,-झन्मत्तचेष्टितकराणि वचांसि शंजोः॥ निःशेषदोपशमनानि मुनेस्तु सम्य ग,वंधत्वमर्हति तु कोनु विचारयध्वम्' २६ टीका-श्री विष्णुनां वचनो रागादि दोपने उत्पन्न करनारां , शंकरनां वचनो न न्मत्त चेष्टाने करनारां ने अने श्री वीरमुनिनां वचनो सर्व दोषोने शमावनारांचे, हवे वि चारो के तेनमाथी सम्यक प्रकारे वांदवा योग्य कोण ? ? ॥ २६ ॥ यश्चोद्यतः परवधाय घृणां विहाय,त्राणाय यश्च जगतः शरणं प्रवृत्तः ॥ रागीच यो जवति यश्च विमुक्तरागः, पूज्यस्तयोःक इह ब्रूत चिरं विचिंत्य ५७ टीका-एक देव दया गेली वीजानो वध करवाने नद्यमवंत थयेला ठे अने एक देव १ पाठांतरे 'विधाय' एम पण छे.
लोक
॥६॥
निर्ण
टीका-विष्णु के जेनो हाथ ऊगामेला गदाना आयुधश्री जयंकर , शंकर के जे म
नुष्यना मस्तकना अस्थिनी कपालमालाने पेहेरे अने श्रीवीर नगवान के जेतुं अतिशय
शांत चरित्र तथा शांत देखाव बे, कहो तेजमाथी कोनो पूजा करशुं ? शांतरूपवालानो के
अशांतरूपवालानी? ॥ २३ ॥
हवे ते देवोना गुणने दर्शावनार हकीकत कहे बे-
अयोधनादिकुलनाशकरो बजूव-विष्णुर्हरस्त्रिपुरनाशकरः किलासीत् ॥
क्रौचं गुहोऽपि दृढशक्तिहरं चकार-वीरस्तु केवलजगधितसर्वकारी ॥४॥
टीका-विष्णु ऊर्योधन विगेरेना कुलोना नाश करनार श्रया , शिव त्रिपुर नामना
दैत्यनो नाश करनार थया, कार्तिकेय स्वामिए कौंच नामना असुरनी दृढ शक्ति हरी
लीघी अने श्रीवोर नगवान तो केवल सर्व जगतना हितकारोज थया . ॥श्व ॥
पीड्यो ममैष तु ममैष तु रक्षणीयो-वध्यो ममैष तु न चोत्तमनीतिरेषा ।
निःश्रेयसान्युदयसौख्यहितार्थबुद्धेवीरस्यसंति रिपवो न च वंचनीयाः॥श्या
॥६॥
टोका-जेम दृष्टिवान् मनुष्य नेत्रवमे विष, कंटक, सर्प अने जीव जंतुन्ने जोश्ने तेना वडे आकुल सर्व मार्ग मोडी देश सम्यक् मार्गे चाले ने तेम कुझाने, कुश्रुति, कुदृष्टि, अने कुर्गिना सर्व दोषोने सम्यक् प्रकारे विचारवा अने तेवा दोषथी रहित मार्गे गमन करवू तेमां परापवाद शो? कां नहीं. ॥ १ ॥ प्रत्यदतो न नगवानृषनो न विष्णुरालोक्यते न च हरो न हिरण्यगर्भः ॥ तेषां स्वरूपगुणमागमसंप्रनावात्-ज्ञात्वा विचारयत कोऽत्र परापवादः ॥२॥ टीका-नगवान् शषन्न, विष्णु, शिव के ब्रह्मा-तेनुमाथी को अत्यारे प्रत्यक्ष जोवामां आवता नथी पण शास्त्रधारा तेमना स्वरूपने तेमज गुणने जाणीने पो विचार करवो, तेमां अपवाद शो ? कां नही. ॥ २२॥ हवे प्रथम ते देवोनुं स्वरूप बतावे . विष्णुः समुद्यतगदायुधरौऽपाणिः शंभुर्ललन्नटशिरोऽस्थिकपालमालो॥ अत्यंतशांतचरितातिशयस्तु वीरः कं पूजयाम नपशांतमशांतरूपम् ॥३३॥ १ मिथ्यात्व युक्त ज्ञान, २ खोटी श्रुतिओ,-(शास्त्रो). ३ मिथ्याष्टि, ५ मिथ्यात्वमार्ग.
ANI
खोक
॥५॥
मातृमोदकवद् बाला, ये गृहंत्यविचारितम् ॥
निर्ण
ते पश्चात्परितप्यंते, सुवर्णग्राहको यथा ॥ १७ ॥
टोका-जे मूर्ख लोको माताना (माताए आपेला) लाडुनी जेम विचार्या वगर कोश
पण अर्थने ग्रहण करी ले तेन सुवर्णना ग्राहकनी जेम पश्चाताप पाम . ॥ १५ ॥
श्रोतव्ये च कृतौ कौँ वाग् बुद्धिश्च विचारणे ॥
यः श्रुतं न विचारेत स कार्यं विंदते कथम् ॥ २० ॥
टोका-बे कान सांजलवाने माटे करेलाने अने सांजलेलानो विचार करवाने माटे
वाणी तथा बुद्धि करेली डे, ते बतां जे मूर्ख सांनलोने विचारे नहीं ते केवी रोते कार्य
(कर्त्तव्य ) ते समजी शके.? ॥२०॥
नेत्रैर्निरोक्ष्य विषकंटकसर्पकीटान् .सम्यक् पथा व्रजति तान् परिहत्य सर्वान् ॥
कुज्ञानकुश्रुतिकुदृष्टिकुमार्गदोषान् , सम्यग् विचारयत कोऽत्र परापवादः ॥१
* सुवर्ण ग्राहक पुरुषनी कथा ग्रंथातरथो जाणो लेवी.
॥५॥
दाहादिन्यः समलममलं स्यात्सुवर्ण सुवर्ण नायस्पिंडो जवति कनकं ददाहक्रमण ॥१७॥ टीका-जे पुरुषो स्वन्नावे विनीत होय तेन विनय करवामां निपुण एवा पुरुषोथी विनीत था शके , पण जे स्वन्नावथोज अविनीत होय तेन कदि पण विनीत अशकता नथी. जे खरेखलं सुवर्ण होय ते कदि मलीन थयुं होय तो पण दाद व्द तामन विगेरेपी निर्मल सुवर्ण अशके , पण लोढानो पिंड होय तेनी नपर दाह बेद तथा तामन करो तो पण तेनुं सुवर्ण श्रद शकतुं नथी. ॥ १७ ॥ अनुष्टुप्. आगमेन च युक्त्या च योऽर्थः समनिगम्यते॥ परीक्ष्य हेमवद् ग्राह्यः पदपाताग्रहेण किम् ॥ १७ ॥ टीका-जे अर्थशास्त्र प्रमाण अने युक्तिवमे अनिगम्य थाय ते सुवर्णनी जेम परीक्षा करीने ग्रहण करवो, तेमां पक्षपात के आग्रह शामाटे राखवो? अर्थात् न राखवो. १०
निर्णण
लोक टीका-ज्यां सुधी वीजानी प्रतीति नपरथी बुद्धि फर्या करे एवी होय अर्थात् वीजाना
aan दोरवा प्रमाणे दोरवाय न्यां सुधी पोताना मनने पोतानाज लानना को कार्य साधवामां
जोडो राखq. कारण के, कांश प्राप्तवाद (दोष रहित आप्तपणानी सिहिने पामेला पुरुपनो
कहेलो यथार्थवाद ) आकाशमांथी आवी परतो नथी पण ते दृढ बुद्धि पूर्वक विचारथीज
नत्पन्न श्राय .॥ १५ ॥
यचिंत्यमानं न ददाति युक्तिं, प्रत्यदतो नाप्यनुमानतश्च ॥
तबुद्धिमान् को नु नजेत लोके गोशृंगतः दोरसमुन्नवो न ॥१६॥
टीका-प्रत्यक्ष प्रमाण के अनुमान प्रमाणथी चिंतवतां पण जे युक्तिने आपे नहीं
अर्थात् युक्ति पूर्वक बंध बेसे नहीं तेवा शास्त्रने कयो बुद्धिमान् पुरुप ग्रहण करे, केमके
गायना शींगमामांथो कदि पण ऽध नीकलतुंज नथी. ॥ १६ ॥
मंदाक्रातावृत्तम्.
ये वैनेयो विनयनिपुणैस्ते क्रियते विनीता
ना वैनेयो विनयनिपुणैः शक्यते संविनेतुम् ॥
॥४॥
नथी, अने जेम सरखी रीते पकवतां बतां उष्ट केगेल चमतुं नयी; तेम सर्व पदार्थने जणा वनारूं जैनशासन पामोने तेमांथो सरखी रीते कथा सांजलता बतां पण पाप वुद्धिवाला उर्जनो बोधिने प्राप्त करी शकता नथी. ॥ १३ ॥ नपजातिवृत्तम्. होहयघदनिप्लुतः स्यान्नौर्नावि बघा च यथा समु॥ तथा परप्रत्ययमात्रददो लोकःप्रमादानसि बंज़मीति ॥ १४ ॥ टीका-जेम हठ (हय)नो साथे जोडेलो हठ (हय) अने नाव साये बाधेनुं नाव समुश्मां नम्या करे ने तेम जे लोको मात्र बीजानी प्रतीति नपर रहे ते प्रमादरूपी जलमा अतिशय नम्या करे .॥ १४ ॥ यावत्परप्रत्ययकार्यबुद्धिर्विवर्त्तते तावउपायमध्ये ॥ मनः स्वमर्थेषु विघट्टनीयं न ह्यात्मवादा ननसः पतंति ॥ १५ ॥ १ कोकडु-करडु मग मठ अडद विगेरे २ समकित. ३ "हयो हये" एम होवा संभव छ अथवा "हडोहडे" होय तो तेनो अर्थ सेवाळ एवो पण थाय छे.
लोक
॥३॥
सर्पना सुखे विष श्राय , समुश्मा खारं थाय ने अने बोपमां मोती श्राय . ॥ ११ ॥ निर्णय
एकरसमपि वाक्यं, वक्तुर्वदनाछिनिःसृतं तत् ॥
नानारसतां गति, पृथक्पृथक्नावमासाद्य ॥ १५ ॥
टीका-ते प्रमाणे वक्ताना मुखमांधी एक रसवालुं वाक्य नीकलेलुं होय, पण ते जुदा
जुदा
नावने पामीने विविध रसने प्राप्त करे; एटले एकज वाक्य वीरपणाना नावधी
वीररस, श्रृंगारपणाना नावी श्रृंगाररस अने वैराग्य नावथी शांतरस नत्पन्न करे .॥१२॥
शार्दूलविक्रीमितम्,
स्वं दोषं समवाप्य नेदति यथा सूर्योदये कौशिको
राहिं कंकटुको न याति च यथा तुल्येऽपि पाके कृते ॥
तत्सर्वपदार्थनावनकरं संप्राप्य जैनं मतं
बोधिं पापधियो न यान्ति कुजनास्तुल्ये कथासंभवे ॥१३॥
टोका-जेम घुवम पदो सूर्योदय थया बतां पण पोताना दोपने लीधे का जोइ शकतुं ॥३॥
, श्रयेला पुरुषाने गमे तेवो नपदेश को होय, तोपण ते काइ असर करतो नथो. ॥ ७ ॥ एकतडागे यत्पिबति जुजंगः शुनं जलं गौश्च ॥ परिणमति विषं सर्प, तदेव गवि जायते दीरम् ॥ ए॥ टीका-जेम एक सरोवरनुं सारं जल सर्प अने गाय बंने पीए, पण ते सर्पमा विषरूपे परिणमे अने गायमां उधरूपे परिणमे . ॥ए । सम्यगझानतमागे, पिबतां ज्ञानसलिलं सतामसताम् ॥ परिणमति सत्सु सम्यग् , मिथ्यात्वमसत्सु च तदेव ॥१०॥ टीका-तेवी रीते सम्यग् ज्ञानरूप सरोवरनुं ज्ञानरूपी जल सऊन अने दुर्जन बने पीए, पण ते सज्जनोमां सम्यक ज्ञानरूपे परिणमे अने उर्जनोमां मिथ्यात्वरूपे परिणमे बे. एकरसमंतरीदात्पतति, जलं तच्च मेदिनीं प्राप्य ॥ नानारसतां गवति पृथक् पृथक् जाजनविशेपात् ॥ ११ ॥ टीका-आकाशमांश्री जे मेघनुं पाणी पो ते एक रसवालुं होय छे, पण ते पृथ्वी नपर पमया पी जुदा जुदा पात्रोले पामीने जात जातना रसपणाने प्राप्त थाय ने, एटले निर्ण डोकण टीका-उत्तम वाणोथो उपदेश करनार होय तथापि ते अनार्यने शुंकरी शके! तीक्ष्ण ॥२॥ धारावालो कुहामो जेनी पासे ने एवो सुथार पण खराब काष्ट उपर घा करवाथो हतप्राय था कंटालो जायचे. ॥६॥ अप्रशातमतौ शास्त्र, सदलावप्रतिपादनम् ॥ दोषायानिनवोदीर्णे, शमनीयमिव ज्वरे ॥ ७ ॥ टीका-जे पुरुषनो मति शांत थ न होय तेनी आगल शास्त्रोना उत्तम नावार्थy प्रतिपादन करवं ते नवा नदय पामेला ज्वरनी नपर तरत शमाववाने माटे आपेला औ षधनी जेम नलटो दोष नत्पन्न करे . ॥ ७॥ आर्या. नदितौ चंज्ञदित्यौ, प्रज्वलिता दीपेकाटिरमलापि ॥ नोपकरोति यथांधे, तथोपदेशस्तमोऽधानाम् ॥ ७ ॥ टीका-चई सूर्य नदय पाम्या होय के कोटोगमे निर्मल दीवान प्रगटाव्या होय तथ पि ते आधला माणसने कांश नपकार करो शकता नथी, तेम अज्ञानरूप अंधकारथी अध 7507 करेलो जे धर्मोपदेश ते जलने वलोवq, बहेरानी आगल बोलवं अने आधलानी आगल नृत्य करवू-तेना जेवो निरर्थक ले ते माटे नपदेश आपवामां नकि पुरुषनुं ग्रहण करवं. अर्थात् नकि पुरुषने नपदेश करवो. ॥३॥४॥ प्रस्तुत समये कोइए आवोने नोचे प्रमाणे प्राचार्यने कह्यु के. आचार्यस्यैव तळाड्यं यविष्यो नावबुध्यते ॥ गावो गोपालकेनेव कुतीर्थेनावतारिताः ॥ ५ ॥ टीका-जो शिष्यने बोध न पाय तो ते आचार्यनीज जमता, जेम गोवाल मुर्ख होय ते गायोने *कुतीर्थमां (खराब आरामां) नतारे . ॥ ५ ॥ तेने आचार्य प्रत्युत्तर आपे ले के, किं वा करोत्यनार्याणां, उपदेष्टा सुवागपि ॥ तदा तीक्ष्णकुठारोऽपि, उर्दारुणि विहन्यते ॥६॥ * कुतीर्थ ए शब्द उपरथी एवो पण ध्वनि निकले छ के, जो जड आचार्य होय तो ते कुतार्थ एटले मिथ्यादर्शनमा शिप्यने उतारीदे छे. ते उपरथी जाए पिथ्थादर्शनना माग प्रवाव्या छे तेओ जड आचार्य हता एम सिद्ध थायछे.
खोकण
**
निर्ण
SUM
जव्यानव्यविचारो न हि युक्तोऽनुग्रहप्रवृत्तानाम् ॥
कामं तथापि पूर्वं परीदितव्या बुधैः परिषद् ॥३॥
टीका-जो के बीजानी नपर अनुग्रह करवाने प्रवला महात्मानने 'आ भव्य बे के
अन्नव्य ' एवो विचार करवो युक्त नथी, तथापि सुज्ञ पुरुषोए यथेच रोते प्रथम जनस
माजनो परीक्षा करवी जोइए. ॥२॥
वजमिवानेयमनाः परिकथने चालनीव यो रिक्तः ॥
कलषयति यथा महिषः पूनकवदोषमादत्ते ॥३॥
जलमंथनवत्कथितं बधिरस्येव हि निरर्थकं तस्य ॥
पुरतोऽधस्य च वृत्तं तस्माद् ग्रहणं तु नश्स्य-॥४॥ युग्मम् ॥
टीका-जेनुं हृदय बजनी जेम नेदी शकाय तेवू न होय, जे तत्काल चालनोनी जेम
खाली थइ जाय तेवो होय, महिष (पाडो) जेम जलने मोले तेस जे डोली नाखे तेवो
होय अने जे गरणीनी जेम दोषोनेज ग्रहण करतो होय आ चार प्रकारना पुरुषनी आगल
KXXXXXXXXXXXXXXXXXXX
॥१॥
KXKI
॥ ॐ नमोऽर्हद्भ्य:॥
॥ श्री हरिनासूरिविरचितः॥
॥ लोकतत्त्वनिर्णयः॥
सटीकः
आर्यावृत्तम्.
प्रणिपत्येकमने केवलरूपं जिनोत्तमं जत्या ॥
नव्यजनबोधनार्थं नृतत्त्वनिगमं प्रवक्ष्यामि ॥१॥
टीका-एक-अहितीय, अनंतस्वरूप, केवलझानरूप, अने सामान्य केवलोनमा नत्तम
श्रीवीतराग प्रन्नुने प्रणाम करी नव्यजनोना प्रतिबोधने माटे आ " लोकतत्त्व निर्णय
नामना ग्रंथने कही बतावीश. ॥१॥
da SMS ६ ૨ १८ १९ १ २ ८ मुखमा ७ गुणाने ५ मंत्रछंदः १३ जनयत्यैष ७ मृगपक्षिणा अक्षराश तेजा १ १ २ १९ २३ - २४ १ १ सुखमा गुणोने मंत्रच्छंदः जनयत्येष मृगपक्षिणां अक्षरांश तेजो भद्रं ! आपणे संभवा दक्षादीनां क्यां श २६ २६ m शत धरावरायं धरांवरायं २९ मूच मूर्च २९ ११ भतानी भूतोनी २९ गुणनो गानो ३० ૨૨ एथ एम ३० ८ इश्वरनो इश्वरना १ त्तियदि तिर्यदि ३२ ३ ऽपुक्तो ऽमुक्तो २ ईश्वर पृष्ट १८ श्लोक ७३ नी टीकामां 'हुँ करुंर्छ' छे तेने वदले 'प्रवर्तता एवा प्रकृतिना गुणोने हुँ करुंछु' एम जोइए. श ३ भद्र २ २६ श ५ इश्वर २७ २ आपण ८ संवा १ दक्षादीना क्या २७ r २७ २ शुद्धि पत्र. पानु.. पृष्ट. पंक्ति. अशुद्ध. 'लीधी लीधी ६ २ १० ur १ १ G GY ur - १ १० ३ ५ H ४ १. ११ पान. पृष्ट पंक्ति अशुद्ध शुद्ध. १. प्रणिपत्येक प्रणिपत्यैक ७. टीका भाषाटीका आधला आंधला ३ अपशात अपशात ३ १० दीपेकाटी दीपकोटी ૧૨ तथपि तथापि १३ आधला आंधला सर्पमां सर्पमा ४ श १२ काइ कांड वैनेया ११ नट नर १० त्रिशला असुरोनो समान मेषा २ सववित् आया विशेषान् विहंगमाना प्रकृतीना त्रिशूला असुरोनां असमान मेषां सर्ववित् आर्या विशेषात् विहंगमानां प्रकृतीनां ११ ११ M m १२ १५ . १२ , वैनेयो -- - पीना ७५ पर्यंतना तथा २९ अन ४ श्लोकमां जगतना कापणा विष तथा जीव अने कर्मनी उत्पत्ति विपे अनक मतवादीओना पूर्वपक्ष वतावेला छे. छेवटना ३७ काव्योमा ते सर्व पूर्वपक्षनु खंडन करी स्वपक्षनुं स्था- पन करेलुं छे. ग्रंथ एवो अप्रतिम छे के तेनी खुवी बताववा माटे टीकाना साधन शिवाय अमे तदन अशक्त छीए. मात्र आ अपूर्वगंधनी हयाती बताववा माटेज ते छपाववानुं काम मुनिराजथी श्री सविजयजी महाराजनी खास प्रेरणा उपरथी अमे हाथमां लीधुं छे. अने तेनुं भाषांतर मात्र दिग्दर्शन कराववा माटेज करावी यथमाति सुधारीने छपावेलुं छे. आ ग्रंथ मात्र परोपकार माटेज छपावेलो होवाथी तेनी किंमत राखवामां आवी नथी. एनो खर्च तमाम श्री बुरानपुरना संघे ज्ञान खातामांधी आपेलो छे. हजु आवीज रीते बीजों कोइ अध पण छपावीने साधु सा- ध्वी विगेरेने भेट आपया तेमनी इच्छा छे ते ग्रंथनो निर्णय थयेथी जैन बंधुओ समिपे प्रदर्शित करशुं. आ ग्रंथना प्रुफ तपासवा विगरेमां श्री अमदावाद निवासी जैन कन्याशाळाना सुपरवाइझर श्रावक ही- राचंद ककलभाइए सारी मदद आपी छे. अशाड शुदि १. श्री जैन धर्म प्रसारक सन्ना. 4 संवत १९५७. भावनगर.
प्रस्तावना. marokar . आ 'लोकतत्व निर्णय ग्रंथ' महान् उपकारीजैनशासनना स्तंमतुल्य, १४४४ ग्रंथोना कर्ता 'श्रीमान हरिभद्र मूरिमहाराज' नो रचेलो छे. आ ग्रंथमां अनेक मतवादी ओनं खंडन करेलु होवाथी तेनी स्पष्टता माटे खास कोइ विस्तिर्ण टीकानी आवश्यकता जणाय छे अने तेमना करेला अनेक ग्रंथो उपर टीकाओ थयेली होवाथी आ ग्रंथ उपर पण तेनो गंभीर आशय जोतां टीका थयेली दशे एवो संभव छे. परंतु अनेक भंडारोमां तेमज मुनि महाराज पासे तजवीज करतां तेनी टीका लभ्य न थवाथी मात्र मूळ ग्रंथन तेनो अक्षरार्थ मात्र करावीने जैन बंधुओने तेनो अलभ्य लाभ आपया गाटे अमे प्रगट कर्यो छे. जो के टीकानी राहाय विना तेनो अक्षरार्थ पण वरावर थवो संभवीत नथी. तेथी आमां छापेला अर्थमां तेवी कोइ प्रकारनी स्खलना दृष्टि- गत थाय तो विद्वान मुनि महाराजाए अमारा प्रति क्षमा करवी अने तेनो विशुद्ध अर्थ अमने जणावबो जेथी बीजे प्रसंगे ते सुधरवानुं बनी शके. आ ग्रंथमां जुदा जुदा वृत्तना कुन १४५ काव्यो छे. वे स्थानके थोडे थोडं गद्य लखाण छे. काव्यना अंको ७५-२५-४-३७ आम जुदा जुदा चडावेला छे. ते संबंध जूदो पडवाथी जूदा करेला छे. प्रथमना ७५ पैकी २० काव्योमा पर्पदानी परिक्षा करवा विपे वहु युक्तिओ वतावेली छे त्यार पछीना २० श्लोकमां तदन तटस्थपणे देवतत्वनी परिक्षा बतावी छे. जेने परिणाम अरिहंत देवमांज देवपणुं सिद्ध करेलुं छे. त्यार PM H
श्री बुरानपुरमा मुनिराज श्रीहंतविजयजी महाराजे श्रीनपासग दशांग
सूत्र वाचतां तेना पूजनमां उपजेला तथा पर्युषणमा उपजेला
झान ब्यमांथी साधु साध्वीने तथा जैनशालाल जैन
सन्ना ने जैन पुस्तकालयोमा जेट आपवा
माटे आ ग्रंथ पाववामां आव्यो .तेमां-
श्री वधेला रुपीयानो पण बीजो
कोइ ग्रंथ उपाधीने जेट
श्रापवामांज व्यय
करवानो.
SSET
EARESENTERS
ATTAMATAFATA
श्रीमान हरिभद्र सूरि विरचित
श्री लोकतन्त्र दिया था.
7२५.
मूल नाषांतर सहित.
जैन वगन परम उपकारक जाणो मुनिराज श्री हंसविजयजीनी खास प्रेरणाथी जापांतर करावी
उपाधीने प्रसिध्द करनार
श्री जैनधर्म प्रसारक सला.
१३
जावनगर.
'श्री
बुरानपुरना संघ तरफथी मुनि महाराज विगेरेने भेट द्यापवा साल.
यार सक्त २४२८
विक्रम संवत १५.८
अमदावाद युनीयन मीन्टींग प्रेस कंपनी लिमिटेड.
Harar srxy
F-THER
M
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.