·រ so A companion volume, giving a critical introduction, a full translation and explanatory notes for each of the plays is under preparation and will be published as early a9 practi. cable I cannot sufficiently express my gratitude to Dr.NG. Sardesai, the enthusiastic proprietor of the Oriental Book Agency, for his readiness to undertake the publication of the present volume My student and friend, Mr J V. Vaidya, B.A., deserves my best thanks for the invaluable help he has rendered in transcribing and copying the manuscript and in reading the proof-sheets, and lastly, my thanks are due to Mr S. R. Sardesai, B.A , LL B., the Manager of the Samarth Bharat Press, for the sery nice printing and getup of the work Trabhakara Niketana, Deccan Gymkhana, Poona CR DETAPHIR.

·The history of Sanskrit drama offers nowhere such fertile ground for romantic speculations as in this group of thirteen anonymous dramas which the late Pandit Ganapati Sastri nf Triandrum attributed to the great poct Bhisa on the strength of certain facts which, however, are fast failing him It was in the nature of things, that in the first sensation of this discovery, so fraught with the most wide-reaching results for the history of the drama, it should. have been hailed hy a chorus of applause to which both Last and llest joined their voices. If, houever, there was an unreasoned and uncritical haste in propounding and supporting the theory, there was also not laching the nerse and the animus of a hot controversy in the arguments urged against the theory hy those who declared these dramas to he the work of the later play-u rights of Kerala Thus, if the supporters of the hypothesis could not advance a single argument that may be regarded as conclusive, the evidence on the other side too is mainly negative in character and fails equally to produce conviction The problemn, even after many years of heated controversy, appears to be much more complex than was generally supposed and is as far from a satisfactory solution as ever The views expressed on the problem fall into three Uistinct schools, (1) those that have lent their whole-hearted support to the hypothesis, (n.) those that have opposed the hypothesis (111) and those that have found a via media and have held that the contention of the opposing sides is based upon partial truths, and that in a sense these plays are Bhása ÞJays and in a sense they are not Here is a brief résumé of the principal arguments advanced in support of their thesis by these different schools of opinjon upon the subject. Although the name of Bhāsa is nowhere mentioned in the manuscripts, neither in the body of the texts nor in the N ·colophons, Mm. Ganapatı Śástri comes to the conclusion that all these dramas are to be ascribed to Bhāsa principally on the following important grounds :-(1) All these dramas begin with the stage direction arora 9: faratia etc, whereas in the classical dramas we are accustomed to have the Nandi first and then the stage direction tea etc. This technical peculiarity of the Bhāsa plays seems to be alluded to in the famous stanza of the Harsacarita सूत्रधारकनारम्भैर्नाटकैबहुभूमिकः । पपताकयशो लेभे भामो देवकुलैरिव ।। where Bāna tells us that the dramas of Bhasa begin with the appearance of the Sūtradhāra and are rich in persons and episodes (2) The prologue is called Sthāpanā every. where in place of Prastāvanā (3) Unlike the classical dramas the title of the work and the name of the author are not mentioned in the Sthapa nās of these plays, which fact argues that the plays belong to pre-classical times when details such as these were possibly left to the preltuinaries (4) The Bharatavāk ya ends everywhere with the prayer "May our mighty king rule the whole earth.” (5) 'I he dramas further present a structural similarity, and the opening verses of many of the plays string together the principal characters by what is technically called the Mudrālanhära (6) One of the plays is mentioned hv Rāja. Schhara with the name of the author, it, therefore, stands to reason that the rest of the group which show numerous affinities with it as regards style, stage-technique, ideas and vocabulary should be ascribed to the same poet--the poet of the Svapnavisavadatta (7) Many rhetoricians bring in their works citations from different works of Bhāsa eg Vámana gives us citations from the Sv. Pry. and Cir Bhāmaha seems to criticise bis Pry, and actually quotes the very words from the Pry.; Dandın cites that famou ·himself of an ingenious equivoque to find semblance lietween objects which have obviously nothing common between them. As a matter of fact even the classical plays can very well be described as pronari begun by the Sutradha. ra', the position of the first stage direction on ATA etc, before the opening verse is a peculiarity of South Indian manuscripts, and not a characteristic of pre-classical plays As to the peculiar dramatic technique of these plays it is no vise peculiar to these dramas as in fact it is shared by almost all South Indian plays And in regard to the devia. frons from the rules of Bharata, which have been utilised hy the supporters of the lyrothesis to prove that the plays helong to the pre-classical tpoc, it has been proved that such innovation have been introduced in later classical plays also with a vies to secure a more arresting stageeffect. As regards the argument which sought to prove the antiquity of the plays on linguistic grounds-on the strength of the Un-Pāninian forms and Präksta archaist-- Prof Winternitz' has pointed out in connection with the former, that' too much importance cannot be attached to this argument, because such deviations occur alsa in the cpic-legendary literature and even in very later texts while as regards the latter-the Prākt archaisms-it has now been shown that the so called archaisms are used in the Malayalam manuscripts of dramas of even Kaldása anu Harsa; so that it will have to be unequivocally admitted that "The Prahta of the drama is a factor depending more on the provenance and the age of manuscripts than on the provenance and the age of the dramatist." About the verses in these plays which are cited or criticised in different treatises on thetoric, it is important 1. Ottasiatishe zeitshift Ig. ix ·to hear in mind that the rhetoricians themselves have nowhere associated these citations with either the name of Bhása, or with any one of the plays attributed to him. There is on the other hand a large number of verses which are specially mentioned as Bhasa's in anthologies of Sanskrit verses, but are not found in the present plays. From the foregoing summary of arguments on both sides, it will be seen that none of the arguments advanced is absolutely convincing and, therefore, there have been from the very first cautious critics who were sceptical about the authenticity of the plays and held that these plays--at least some of them--bear the evident marks of being abridged versions of probably the original dramas of Bhāsa 1 And vitally important considerations were recently revealed in this connection by K Rama Pisharotı (BSOS. 3 1126 3.641) who has shown that 'these plays form a part of the repertoire of the Cakyārs'-the traditional mctors of Kerala He, further, adverts to the peculiar practice of the Cahyārs v17, that they never act a drama in full, but only selected scenes now from one drama, and now from another and that for every act they stage, they have their set introduction. It is, therefore, possible that the prologues' of the plays are later accretions, while the main scenes preserve to us the original plays abridged or modelled in parts to suit the exigencies of the local theatre ; so that it is possible that much of the relative uniformity of style, dramatic method and formal technique may he the result of this local editing;' the plays may, therefore, be the product of a class of play-x rights who belonged to one common school and worked under its conventions. Secondly, it is not at all! clear that the 'Iss. Siapnavisavadattam is the famous Svarnavāsavadattam attributed to Bhasa by Rājasekhara. 'There - ·V himself of an ingenious equivoque to find semblance between objects which have obviously nothing common between them. As a matter of fact even the classical plays can cry well be described as TIFAITTH' begun by the Sūtradhá. ra'; the position of the first stage direction at etc. before the opening verse is a peculiarity of South Indian manuscripts, and not a characteristic of pre-classical plays As to the peculiar dramatic technique of these plays it is no-wise peculiar to these dramas as in fact it is shared by almost all South Indian plays. And in regard to the deviations from the rules of Bharata, nhich have been utilised by the supporters of the hypothesis to prove that the plays belong to the pre-classical epoc, it has been proved that such innovations have been introduced in later classical plays also with a view to secure a more arresting stage. effect. As regards the argument which sought to prove the antiquity of the plays on linguistic grounds-on the strength of the Un-Paninian forms and Prakrta archaism-- Prof. Winternitz' has pointed out in connection with the former, that too much importance cannot be attached to this argument, because such deviations occur ako in the epic-legendary literature and even in very later texts, while as regards the latter-the Prākst archaisms—it has now been shown that the so called archaisms are used in the Malayalaj manuscripts of dramas of even Kalıdāsa and Harsa; so that it will have to be unequivocally admitted that "The Prākşta of the drama is a factor depending more on the provenance and the age of manuscripts than on the provenance and the age of the dramatist " About the verses in these plays which are cited o criticised in different treatises on thetoric, 1t 18 importan 1. Ostasjatishe zeitshift Ig 1x, ·vii art in the first place two litations from Sv. given in works on rhetoric which are not found in the extant play Secondly, the Bhāyaprakāśa of S'áraditanaya gires us a passage 10 which the Sy, is classed as a play of the Praſanta type , in this passage the author gives us a sort of a synopsis of the play which reveals that the Sv. known to S'áradātanaya had much in conmon with the Tss Stapnavásavadatta but was not identical with it, as one important incident mentioned In the passage is not found in the Tss play. Further in his Vațahalah samaratnalosa, Sāgaranandın gses us an citract from the Sy. which in substance but not in actual Words, is found in the 'Iss. play Thus it will be clear that the Sy of this group is merely a version-4 stage version-of the original play. I'rom all the foregoing discussion, it will be clear that in the first place the Sv. ze not the genuine work of Bhāsa, and seconaij that it is by no means certain that these plays claim to be the production of one writer, they are a heterogençous group, and, therefore, cannot be regarded as the work of the joet of the Sv. and therefore of Bhāsa 1 गतिपमपाट नयनद्वारं स्वरूपतटनेन?। उदाटय गा वि दयगृहं मे नृपतन्जा ॥ . Abluni agupt on Dhs anyaloka; पादानान्तानि पुपाणि गोप्य नेद शिलातलम् । नन काचिदिनाना मा दृश्या गहमा नता (गता?) Vatyadırpara, 2. Vide Stopnu js.stam intro, v ·. स्वमयामवदत्तस्य कथावस्तु । 'मगधराजपुत्री पद्मावती वत्सराजस्योदयनस्य महिषी भविष्यति' इति सिद्धादेशप्रत्ययाद् वरसराजमन्त्री यौगन्धरायगो स्मण्वदाधमात्यैः सह मंमन्य वासवदनां नामाम्य परिणीतपूर्वा महिपी महासनाहितरं लावाणक- ग्रामदाहे दग्धामारमानं चनामभ्यवपत्तुकाम तस्मिन्नेवाग्नी पतितमपदिश्य परिवांजकष आवन्तिकापधारिणी वासवदत्तामादाय " इयं मे स्वसा, प्रोपितभर्तृकामिमामत्रभवत्या कंचित्काल परिपाल्यमानामिच्छामि" इति मंगानां पद्मावस्या हस्ते न्यासीकृस्यापकान्तः । अथ बासवदत्ताविरहा? घरमराजोऽन्यप्रयोजनेन मगधेश्वरम्य पद्मावनीभ्रातुदर्शकस्य राजधानी राजगृह. प्राप्तः सन् तेन राज्ञाभिजनविज्ञानवयोरूपं दृष्ट्वा स्वयमेव दत्ता पद्मावती महिषीत्वेन प्रतिजग्राह। अधान्येयुः शिरोवेदनया दु:खितां पद्मावतीमा श्वासयिनु ममुद्रगृहके गतो वरपराजस्तामनागतां दृष्ट्वा तव शय्यायां तो प्रतिपालयन् निद्राविधेयोऽभूत् । अम्मिसन्तर उपस्थिता तत्र वासवदत्ता । मा च पद्मावती म्वपितीति बुद्धया तस्यां शय्यायो वासराजस्य पावं सविष्टा पती वत्सराजमुस्वमायमानं थुघा सहसोथाय स्वमवचनानुरूपं किमप्येनमभिभाप्य शय्यालेवितं चास्य हस्नं शयनीय आरोप्य झटिति निश्चक्राम। वस्पराजोऽपि प्रयुध्य संभ्रमेणानुधाव- रोनां द्वारपक्षेग ताडितो गतिग्भून् । नतः किमयं भूतार्थो वा मनोरथी वेति माहामीत् । एतदनन्तरं दर्शकम्य साहाय्येन द्विषदमारणिमवरकन्ध बविपयानं यामान प्राप्त उदयनो रणरणकम्पिन्नो वासवदत्ताजनन्या जामातृवात्सल्यात महितामात्मनो वामनदत्तायाश्च चित्रफल के लिरिस्ता प्रतिकृति पद्मावस्या सह यावत् पश्यति तावत्तयाभिहितम् "आर्यपुत्र ! अस्याः प्रतिकृयाः महिंध प्रनियमति, सा हिमम कन्याभाचे केनापि बाह्मणेन मम भगिनिति न्यासो निक्षिसः" इति । नतस्सया महागतां वासवदत्ता प्रायभिज्ञाय यौगन्धरायणस्य मदैव स्वामिहितनिरतस्य नीतिविजृम्भिनं पुद्धा पामप्रीतस्ताम्यां पानीभ्यां सह मुणमन्वभूत् । पात्राणि । पुर्णपा-.. राजा-वस्मराज उदयनः । विदूषकः-वसन्तक:. उदयनम्य नर्ममुहद् ।

·गोगन्धरायणः-परमराजमन्त्री। ग्रह्मचारी-लायाणकऽधीती। काञ्चुकीयः रेभ्यः--महामेनमार्शयः। मंगाका भट: }-पमापतीयो। - ग्रामरदाता-उदयनस्य प्रथममहिषी । इयमायन्तिका पसारनी-मगधराजम्य दर्शग्नाशी भगिनी। नापसी पेटी-पमायन्याः किरी। मधुकरिका -पभावस्याट। पनिनिका धाची-मावस्या उपमाता। विजया-वामराजगृह प्रनिहारी। धात्री-वासवदत्ताया उपमाता। Errata Tage Act, 1 erse, linc. Incurruct Correct 1. i.1 मरगांवामदना मवर्णायामपदसा 2. स्लाणं 4 भद्दमुहम्य महमुहम्म १. i.12. अय्यउनम्य 'अय्यउभस्म 17. गनोम्मि गताम्मि 18 स्नायति म्नानि 39 भवेत् भये 41. पहलादिद.. पहळादिद 43. The follown lurre should he red after the speech of the Vidūsaka यदि नावदय स्वप्नो धन्यमप्रनि- वोधनम् । अयायं विनमा वा स्याद् विनमो वस्तु में चिम् ॥ ९ ॥ i. १ . ..' . 1 .

·|| श्रीः॥ भासनाटकचके स्वप्नवासवदत्तम् 'नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः1) मूत्रधार:- उदयनवेन्दुसवर्णावासदत्तावलौ बलस्य त्वाम् । पद्मावतीर्णपूर्णी वसन्तकनी भुजौ पाताम् ।। १ ॥ एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । अये ! किं नु खलु मयि विज्ञापन- व्यमे शब्द इव श्रूयते । अङ्ग ! पश्यामि । (नेपथ्ये ।) उस्सरह उस्सरह अय्या! उरसरह ) [ उन्सरतोत्परतार्याः ! . उन्मरत । ]. ६ सूत्रधार-भवतु, विज्ञातम् । भृत्यर्मगधराजम्य निग्धः कन्यानुगामिभिः । धृष्टमुत्सार्यने सर्वस्तपोवनगतो जनः ॥ २ ॥ (निक्रान्तः।) स्थापना। ३ ३ (प्रविश्य ।) भटो-उस्सरह उम्सरह अय्या! उस्सरद्द ॥ [उत्परतोत्सरतार्याः उन्मरत । 10 ६ (ततः प्रविशति परिव्राजकवेषो यौगन्धरायण आवन्तिकावघधारिणी वासवदत्ता च ।)

·स्वप्नवासवदत्ते [i.2s- AU - यौगन्धरायणः-( कर्ण दत्वा । ) कथामिहाप्युत्सार्यते । कुतः, धारस्याश्रमसंश्रितस्य वसतस्तुष्टस्य वन्यैः फल. र्मानार्हस्य जनस्य वल्कलवतस्त्रासः समुत्पाद्यते । उत्सित्तो विनयादपेतपुरुषो भाग्यैश्चलैर्विस्मितः कोऽयं मो निमृतं तपोवनमिदं प्रामीकरोत्याज्ञया ॥ ३ ॥ वासवदत्ता-अय्य! को एसो उस्सारेदि ॥ [ आर्य ! क एप उत्सारयति । ] ३ यौगन्धरायणः-भवति ! यो धर्मादात्मानमुत्सारयति । वासवदता-अय्य! ण हि एव्वं वचकामा, अहं वि णाम उस्सार इदव्या होमि त्ति [ आर्य ! न ह्येवं वक्नुकामा, अहमपि नामो ६ सारयिताया भवामीति।] यौगन्धरायणः भवति ! एवमनिमा॑तानि दैवतान्यवधूयन्ते । वासवदत्ता-अय्य! तह परिस्समो परिखेदं ण उप्पादेदि, जह ९ अ परिभवो ॥ [ आर्य ! तथा परिश्रमः परिखेदं नोत्पादति, यथार्य परिभवः ।] यौगन्धरायणः-भुक्तोज्झित एप विषयोऽत्रभवत्या ! .नाब चिन्ता १२ कार्या । पुतः, पूर्व त्वयाप्यभिमतं गतमेवमासी- च्छलाध्यं गमिष्यसि पुनर्विजयेन भर्तुः। फालत्रमेण जगतः परिवर्तमाना चक्रारपंक्तिरिव गच्छति भाग्यपंक्तिः॥४॥ भटौ---उत्सरह अय्या! उस्सरह ।। [ उत्सरतायो: उत्सरत । (ततः प्रविशति काञ्चुकीयः1) ३ काञ्चुकीयः सम्भषक! न खलु न खलूत्सारणा कार्या । पश्य " ·-16.] प्रथमोऽङ्कः। ३ परिहरतु भवान् नृपापवाद न परुपमाश्रमवासिपु प्रयोज्यम् । नगरपरिभवान् विमोक्तुमेते चनमभिगम्य मनस्विनो वसन्ति ।।५।। उभी-अय्य! तह ॥ [ आर्य ! तथा । ] (निष्क्रान्ती ।) ३ यौगन्धरायणः-हन्त सविज्ञानमस्य दर्शनम् । वत्से ! उपसर्पा- यस्तावदेनम् । वासवदत्ता-अय्य! तह ।। [ आर्य ! तथा। ] ६ यौगन्धरायणः-(उपमृत्य ।) भोः ! किंकृतेयमुत्सारणा । काम्चुकीयः-मोस्तपस्विन् !। यौगन्धरायणः-( आत्मगतम् ।) तपस्विन्निति गुणवान् सल्वय. माला अपरिचयातुन सिम्यते मे मनति। कामचुकीयः-भोः ! श्रूयताम् । एपा सलु गुरुभिरभिहितनामधेय. स्यास्माकं महाराजदर्शकस्य भगिनी पद्मावती नाम । सैपा नो १२ महाराजमातरं महादेवीमाश्रमस्थामभिगम्यानुज्ञाता तत्रभवत्या राजगृहमेव यास्यति । तदयास्मिन्नाश्रमपदे वासोऽभिप्रेतोऽस्याः । तद् भवन्तः तीर्थोदकानि समिधः पुमुमानि दर्भान म्वैरं पनादुपनयन्तु तपोधनानि । धर्मप्रिया नृपमुता न हि धर्मपीडा. मिच्छेत् तपस्विषु फुलयतमेतदम्याः ॥ ६ ॥ '. यौगन्धरायणः-(स्वगतम् 1 ) एवम् । एपामा मगधराजपुत्री पद्मा- वती नाम, या पुष्पकभद्रादिभिरादेशिरीरादिष्टा स्वामिनो देवी ३ भविष्यतीति । ततः, ।

·स्वप्नवासवदत्त प्रद्वेषो बहुमानो वा संकल्यादुपजायते । भर्तृदाराभिलापित्वादस्यां मे महती स्वता ॥ ७ ॥ पासवदत्ता-( स्वगतम् 1) राअवारिअति सुणिअ भइणिआसि. हो वि मे एत्य सम्पन्न ।। [ राजदारिकेति ध्रुवा भगिनिकानेहो- ३ ऽपि मेऽत्र संपचते । ] (ततः प्रविशति पद्मावती सपरिवारा चेटी च ।) चेटी-एदु एदु भट्टिदारिआ, इदं अस्समपदं, पविसदु ।। [ एवेतु ६ भदारिका, इदमाश्रमपदम्, मविशतु ।। (ततः प्रावेशत्युपविष्टा तापसी 1) तापसी-साअदं राअदारिआए ॥ [ स्वागतं राजदारिकायाः।] ९ पासपदत्ता-(स्वगतम् । ) इ साराअदारिआ। अभिजणाणुरूच खु से स्वं ।। [इयं मा राजदारिका । अभिजनानुरूप खवस्या रूपम्।] ". पभावनी-अय्ये ! चन्दामि ।। [ आयें ! चन्दे । ] १२ तापमी-चिरं जीव । पविस आदे! पविस । तवावणाणि णाम अदिहिजणरस सअगेई ॥ [चिर जीव । प्रविश जाते ! प्रविश ।। तपोवनानि नामातिधिजनस्य मोहम् ।। १५ पद्मावती-भोदु भोदु । अय्ये ! विरसत्यन्हि । इमिणा बहुमाणवअ. णेण अणुग्गहिदम्हि ॥ [ भवतु, भवनु । भायें । विश्वम्नास्मि । अनेन यहुमानवचनेनानुगृहीताम्म I] १८ यासवदता-(स्वगतम्। ) ण हि स्वं एथ्य, पाआ वि खु से महुरा ।। नदि रूपमेव, यागपि सवस्या मधुरा ) सारमी-भद्दे ! इमं दाव भद्दमुहस्य मणिशं फोगि राआ २२ घरेदि ॥ [भद्रे ! हा मावद्भामुखस्य भगिनिका कश्रिद राना न परयति । .

·-i.8.] प्रथमोऽङ्कः। बेटी-अत्यि राआ पज्जोदो नाम उजइणीए । सो दारअरस कार• २४ गादो दूदसम्पादं फरेदि ॥ [ अनि राजा प्रयोनो नामोजयिन्याः । स दारकम्य कारणाद् दूतसंपानं करोति ।] यामयदत्ता-( आत्मगतम् । ) भोदु भोदु। एसा अ अत्तीआ दाणि २७ संयुत्ता ॥ [ भवतु भवनु । पा पारमीयेदानी संवृत्ता।] तापसी-अहाँ खु इअं आइदी इमरस यहुमाणम्स । उभआणि राअडळाणि महत्तराणि ति मुणीअदि। [ अहीं बल्वियमाकृति. ३० रम्य बहुमानस्य । उभे रामकुले महत्तरे इति श्रूयते । ] पभावनी-अय्य ! किं दिट्ठो मुणिजणो अत्ताणं अणुग्गहीदुं । अभिप्पेदप्पदाणेग तवस्सिजणो उवणिमन्तीअदु दाव को किं एत्थ ३३ इन्यदि ति ।। [आर्य ! किं स्टो मुनिजन आग्मानमनुग्रहीतुम् । अभिप्रेमप्रदानेन नपम्बिजन उपनिमन्त्र्यतां तावत् कः किमोरनीति।] काम्चुकीयः-यदभिप्रेतं भवत्या । भो भो आश्रमवासिनस्तपम्विनः, ३६ शृण्वन्तु गृण्वन्तु भवन्तः । इहात्रभवती मगधराजपुत्री अनेन विम्मम्भेणोत्पादितविनम्मा धर्मार्थमर्थेनोपनिमन्त्रयने । करयाः कलशेन को मृगयते वासो यथानिश्चित दीमा पारितवान किमिच्छति पुनर्देयं गुरोर्यद् भवेत् । आत्मानुपहमियतीह नृपजा धर्माभिरामप्रिया यद् यस्यास्ति ममाप्सितं पदतुत करयाय मि दीयताम् ॥ ८॥ पागधरापग:-हन्त छट उपायः । (प्रकासम्!) भोः! अहमर्थी। पावती-दिद्विआ सहलं मे तवोवणाभिगमणं ॥ [दिष्टया मफलं ३ मे तसेवनाभिगमनम् । ] तापमी-मनुदुतपम्सिजग ६ अरममपदं। आअन्तुग इमिणा होय ॥ [ मसरामजनमिदनाप्रमपदम् । भागन्तुनानेन भवि. नापम् । - ·६ म्यन्नवासवदत्ते [i.8.:- फाम्चुकीयः-भोः ! किं क्रियताम् । योगन्धरायणः-इयं मे स्वसा । प्रोपितभर्तृकामिमामिच्छाम्यत्रम- ९ वत्या कंचित् काल परिपाल्यमानाम् । युतः, कार्य नवाथेनापि भोगर्न बन. नाह कापायं वृत्तिहेतोः प्रपन्नः । धीरा कन्येयं दृष्टधर्मप्रचारा शक्ता चारित्रं रक्षितुं मे भागिन्याः ॥९॥ वासवदत्ता-(आत्मगतम्।) हं। इह में णिक्खिविदुफामो अय्य- योगन्धरायणो । होदु, अविआरिअ कम ण करिम्सदि । [हम् । ३ इह मां निक्षेप्नुकाम आर्ययौगन्धरायणः । भवतु, भविचार्य श्रमं न करिष्यति । काञ्चुकीयः भवति ! महती खत्वस्य व्यपाश्रयणा । कथं प्रति- ६ जानीमः। पुतः मुखमयों भवेद् दातुं सुखं प्राणाः मुखं तपः । सुखमन्यद् भवेत् सर्व दुःखं न्यासस्य रक्षणम् ॥ १० ॥ पभावती-अय्य ! पढम उग्घोसिअ को किं इच्छदित्ति अजुत्तं दाणि विआरिदुं । जं एसो भणादि, ते अणुचिट्ठदु अग्यो । ३ [आयें! प्रथममुद्धोष्य कः किमिग्छनीत्ययुक्तमिदानी विचारयितुम् ।' यदेव भणति तदनुनिष्ठरवार्यः।] काञ्चुकीयः-अनुरूपमेतद्भवत्याभिहितम् । ६ चेटी-चिर जीवदु भट्टिदारिआ एवं सच्चवादिणी ॥ [चिरं जीवर भदारिकैवं सत्यवादिनी । ] तापसी-चिरं जीवदु भद्दे ! ॥ [चिरं जीवनु भद्रे !।] ९ का चुकीयः-भवति ! तथा । (उपगम्य ।) भोः! अभ्युपगतमत्रभवतं मागिन्याः परिपालनमत्रभवत्या ।

·-i.12] प्रथमोऽङ्कः। योगन्धरायणः-अनुगृहीतोऽस्मि तत्रभवत्या । वत्से ! उपसपात्र- १२ भवतीम् । वासवदत्ता-(आत्मगतम्। ) का गई। एसा गच्छामि मन्दभाआ॥ [का गतिः । एषा गच्छामि मन्दभागा ।] १५ पद्मावती-भोटु भोदु । अत्तणीआ दाणि संवुत्ता ॥ [ भवतु भवतु । आत्मीयेदानी संवृत्ता।] तापसी-जा ईदिसी से आइदी, इयं वि राअदारित्ति तोमि ।। १८ [ यदिदृश्यस्या आकृतिः, इयमपि राजदारिकेति तर्कयामि । ] चेटी-सुट्टु अय्या भणादि । अहं वि अणुहूदमुहत्ति पेक्खामि ॥ [मुष्ठु आर्या भणति । अहमप्यनुभूनसुखेति पश्यामि । ] ११ यौगन्धरायणः-(आत्मगतम् ! ) हन्त भोः ! अर्धमयसित भारस्य । यथा मन्त्रिभिः मह समर्थितं, तथा परिणमति । ततः प्रतिष्ठिते म्वामिनि तत्रभवतीमुपनयतो मे इहात्रभवती मगधराजपुत्री २४ विश्वासम्थान भविष्यति । युतः, पद्मावती नरपतेर्महिपी भवित्री दृष्टा विपत्तिरथ यैः प्रथम प्रदिष्टा । तत्प्रत्ययान् कृतमिदं न हि सिद्धवाक्या- न्युत्क्रम्य गच्छति विधिः सुपरीक्षितानि ॥११॥ (ततः प्रविशति ब्रह्मचारी।) ब्रह्मचारी-(ऊमवलोक्य।) स्थितो मध्याह्नः । दृढमस्मि परिश्रान्तः । ३ अथ करिमन् प्रदेश विश्रमयिष्ये । (परिक्रम्य । ) भवतु, दृष्टम् । भितस्तपोवनेन भवितव्यम् । तथाहि- विसन्धं हरिणाश्चरन्त्यचकिता देशागतप्रत्यया वृक्षाः पुष्पफल: समृद्धविटपाः सर्वे दयारक्षिताः । - ·८ स्वनवासवदत्तं [i.12.- भूयिष्ठं कपिलानि गोकुलधनान्यक्षेत्रवत्यो दिशो निःसंदिग्धमिदं तपोवनमयं धूमो हि यहाश्रयः ॥ १२ ॥ यावन् प्रविशामि । (प्रविश्य।) अये आश्रमविरुद्धः खल्वेप जनः । (अन्यतो विलोक्य ।) अथवा तपस्विजनोऽप्यत्र । निर्दोषमुपमर्पणम् । ३ अये खीजनः। काञ्चुकीयः-स्वर स्वैरं प्रविशतु भवान्। सर्वजनसाधारणमाश्रम पदं नाम। ६ वासवदत्ता-है। हम् । पञ्चायती-अम्मो परपुरुसदसणं परिहरदि अय्या। मोदु, मुपरि. वाळणीओखु मण्णासो॥ [अम्मो परपुरषदर्शनं परिहरत्यायो । भवतु, ९ मुपरिपालनीयः खलु मन्यासः।] काञ्चुकीयः-भोः! पूर्व प्रविष्टाः स्मः। प्रतिगृह्यतामतिथिसत्कारः। ग्रह्मचारी-(आचम्य । ) भवतु, भवतु | निवृत्तपरिश्रमोऽस्मि । १२ यौगन्धरायणः-भोः! धुत आगम्यते, क गन्तव्यं, काधिष्ठानमार्यस्य । ग्रह्मचारी-भोः ! श्रूयताम् । राजगृहतोऽस्मि । श्रुतिविशेषणार्थ वत्सभूमी लावाणकं नाम ग्रामस्तत्रोपितवानस्मि । १५ वासवदत्ता-(आत्मगतम्।) हा ळावाणअंजाम। ळावाणअसं- कित्तणेण पुणो णाकिदो विअ मे सन्दावो। [हा लावाणकं नाम । लावाणकसंकीर्तनेन पुनर्नवीकृत इव मे संतापः।] १८ यौगन्धरायणः-अथ परिसमाप्ता विद्या । ग्रह्मचारी-न खलु तावन् । यौगन्धरायणः-यद्यनंवसिता विद्या, किमागमनप्रयोजनम् ।' २१ ब्रह्मचारी-तत्र खल्वतिदामण व्यसन संवृत्तम् । यौगन्धरायणः कथमिव । प्रहाचारी-तत्रोदयनो नाम राजा प्रतिवसति । Ja . -- ·-1.12.43] प्रथमोऽङ्कः। ९ २४ यौगन्धरायणः-श्रूयते तत्रभवानुदयनः । किं सः । ब्रह्मचारी-तस्यावन्तिराजपुत्री वासवदत्ता नाम पत्नी दृढमाभप्रेता किल। २७ यौगन्धरायणः-भवितव्यम् । ततस्ततः । ब्रह्मचारी-ततस्तस्मिन् मृगयानिष्कान्ते राजनि प्रामदाहेन सा दग्धा। ३० वासवदत्ता-(आत्मगतम् ।) अलिअं अळिअं खु एदं। जीवामि मन्दभाआ।। [अलीकमलीक ग्वत्वेतत् । जीवामि मन्दभागा ।) यौगन्धरायणः-ततस्ततः। १३ ब्रह्मचारी-ततस्तामभ्यवपत्तुकामो यौगन्धरायणो नाम सचिवस्त. स्मिन्नेवाप्नी पतितः। यौगन्धरायणः-सत्यं पतित इति । ततस्ततः । ३६ ब्रह्मचारी-तंतः प्रतिनिवृत्ती राजा तवृत्तान्त श्रुत्वा तयोवियोग- जनितसंतापस्तम्मिन्नेवाग्नौ प्राणान् परित्यक्तुकामोऽमात्यैर्महता यत्नेन वारितः। १९ वासवदत्ता-(आत्मगतम् । ) जाणामि जाणामि अय्यउत्तस्य मइ साणुकोसत्तणं ॥ [जानामि जानाम्यार्यपुत्रस्य मयि सानुक्रोशत्वम् ।] यौगन्धरायणः-ततस्ततः। १२ ब्रह्मचारी-ततस्तम्याः शरीरोपभुक्तानि दग्धशेपाण्याभरणानि परि- प्वज्य राजा मोहमुपगतः। मर्वे-हा। ४५ वासवदत्ता-(स्वगतम् । ) सकामो दाणि अय्यजोअन्धराअगों होदु ॥ [सकाम इदानीमार्ययौगन्धरायणो भवतु ।] केटी-भट्टिदारिण! रोदिदि खु इअं अय्या ॥ [भर्तृहारके ! रोदिति १८ स्खल्वियमार्या । 5 H .

·म्वनवासवदत्त li 12.49- । - पद्मावती-साणुकोसाए होदव्यं । [सानुक्रोशया भवितव्यम् ।] यौगन्धरायणः-अथ किमय किम् । प्रकृत्या सानुप्रोशा मे भगिनी । ५१ ततस्ततः। ब्रह्मचारी-ततः शनैः शनैः प्रतिलब्धसंज्ञः संवृत्तः । पद्मावती-दिद्विआ धरइ । मोहं गदो त्ति मुणिअ सुण्णं विक्ष में ५४ हिअादिष्टया ध्रियते । मोहं गन इति ध्रुत्वा शून्यमिव मे हृदयम् । यौगन्धरायणः-ततम्ततः। ब्रह्मचारी-ततः स राजा महीतलपरिसर्पणपांमुपाटलशरीरः सह ५७ सोत्थाय 'हा यासवदत्ते! हा अवन्तिराजपुत्रि! हा प्रिये! हा प्रिय शिष्ये !' इति किमपि किमपि बहु प्रलपितवान् ।]क बहुना, नैवेदानी ताहमाश्चक्रवाका नवाप्यन्ये स्त्रीविशेषैर्वियुक्ताः। धन्या सा स्त्री यां तथा वत्ति भर्ती भर्तृस्नेहात् सा हि दग्धाप्यदग्धा ॥ १३ ॥ यौगन्धरायणः-अथ भोः ! तं तु पर्यवस्थापयितुं न कश्चिद्यत्न वानमात्यः। ३ प्रह्मचारी-अस्ति रमण्वान्नामामात्यो दृढं प्रयत्नवांस्तत्रभवन्त पर्य वस्थापयितुम् । स हि अनाहारे तुल्यः प्रततरुदितक्षामवदनः शरीरे मस्कार नृपतिसमदुःखं परिवहन् । दिवा या रात्री वा परिचरति यत्नैर्नरपति नृपः प्राणान् सद्यरत्यजति यदि तस्याप्युपरमः॥१४॥ घासवदत्ता-(स्वगतम् ! ) दिद्विआ सुणिक्खित्तो दाणि अय्यउत्तो। [ दिष्टया सुनिक्षिप्त इदानीमार्यपुत्रः । 1 Printed editions give of 1 ·-1.15."] प्रथमोऽङ्कः। योगन्धरायणः-(आत्मगनम् । ) अहो महद्वारमुद्वहति रुमण्वान् । my ३ सविश्रमो झर्य भारः प्रसक्तस्तस्य तु श्रमः । तम्मिन् सर्वमधीनं हि यत्राधीनो नराधिपः ॥१५॥ (प्रकाशम् I ) अथ भोः ! पर्यवस्थापित इदानी स राजा। प्राचारी-तदिदानी न जाने । ' इह तया सह हसितम्, इह तया ३ सह कथितम् , इह नया सह पर्युषितम्, इह तया सह कुपितम् , इह तया मह शयितम् ,' इत्येयं तं विलपन्तं राजानममात्यैर्महता यत्नेन तस्माद् प्रामाद् गृहीत्यापकान्तम् । ततो निष्कान्ते राजनि ६ प्रोपिननक्षत्रचन्द्रमिय नमोऽरमणीयः मवृत्तः स प्रामः । ततोऽह- मपि निर्गतोऽस्मि । सापपी-मो खु गुणवन्तो णाम गआ, जो আসন্যরা। वि इमिण • एवं पममीअदि ।। [म खलु गुणयान् नाम राजा, य भागन्तुकना- प्यनेन प्रशस्यते । ] टी-मट्टिदारिग! किं णु खु अवरा इन्धिा तस्स हत्य गमि. १२ म्मदि ।। [ भर्तृदारिक ! फि नु ग्यरुषपरा स्त्री तस्य हमें गमिष्यति । पद्मावती-(आत्मगतम् । ) मम हिआएण व मह मन्तिदं ॥ [ मम हृदयनर सह मन्वितम् । ] १५ मापारी-आपन्छामि भयन्ती । गन्छामस्तावत् । उभी-गम्यतामसिद्धये। प्रापारी-तथास्तु । (निमान्तः।) १८ यौगन्धरायणः-साधु, अहमपि तत्रभवत्याभ्यनुज्ञातो गन्तुमिच्छामि । । कार्यायः-तत्रभवन्याभ्यनुज्ञातो गन्तुमिन्छति किल । पभापती-अय्यम्म भिडणिआ अय्यणं बिना उकण्ठिरिसदि॥ २१ [मार्यम्य भगिनिमासँग विनोकरिप्यते।] 55 ·स्वप्नवासवदत्त 15. यौगन्धरायणः-साधुजनहरतगतैपा नोत्कण्ठिप्यति । ( काञ्चुर्कायम वलोक्य ।) गच्छामस्तावन् । २४ काञ्चुकीयः-गच्छतु भवान् पुनदर्शनाय । यौगन्धरायणः-तथास्तु । (निक्रान्तः।) काञ्चुकीयः-समय इदानीमभ्यन्तर प्रवेष्टुम् । २७ पमावती-अय्ये ! वन्दामि ॥ आयें ! वन्दे । ] तापसी-जादे ! तव सदिम भत्तारं लभेहि जाते ! तब सदर्श भर्तारं लभस्व । ] ३० वासवदत्ता-अय्ये ! वन्दामि दाव अहं ।। [आयें ! वन्दे तावदहम्।] तापमी-तुर्व पि अइरेण भत्तारं समासादेहि ॥ [स्वमप्यचिरेण भार समासादय।] ३३ वासवदत्ता-अणुग्गहीदम्हि ।। [अनुगृहातास्मि । ] काम्चुकीयः-तदागम्यताम् । इत इतो भवति! । संप्रति हि खगा वासोपेताः सलिलमवगाढो मुनिजनः प्रदीप्तोऽनि ति प्रविचरति धूमो मुनिवनम् । परिभ्रष्टो दूरादविरपि च संक्षिप्तकिरणो रथं व्यावासी प्रविशति शनैरस्तशिखरम् ।। १६ ।। (निक्रान्ताः सर्वे ।) इति प्रथमोऽङ्कः । । अथ द्वितीयोऽङ्कः (ततः प्रविशति चेटी।) टो-कुजरिए! कुजरिए! कर्हि कहि भट्टिदारिआ पदुमावदी । ३ किं भगासि ' एप्ता भट्टिदारिआ माहवाळदामण्डवस्स पस्सदो कन्दुपण कोळदि 'त्ति । जाव भट्टिदारि उबसप्पामि । ( परिक्र- ·-."] द्वितीयोऽङ्कः। १३ म्यावलोक्य । ) अम्मो इअं भट्टिदारिआ उकरिदकण्णचूळिएण ६ वाआमसञ्जादसेदबिन्दुविइत्तिदेण परिस्सन्तरमणीअदंसणेण मुहेण कन्दुएण काळन्दी इदो एव्व आअच्छदि । जाव उवसप्पिस्सं ॥ [कुजरिक ! कुञ्जरिके ! कुन कुन भर्तृवारिका पद्मावती । कि भणमि? ९ एपा भर्तृदारिका माधवीलतामण्डपस्य पात: कन्दुकेन क्रीडतीति ! यावद् भर्तृदारिकामुपसामि | अम्मो इयं भर्तृदारिका उत्कृतकर्णचू. लिकेन प्यायाममंजातस्वेदबिन्दुविचित्रितेन परिधान्तरमणीयदर्शनेन १२ मुखेन कन्दुकेन फ्रीडन्तीत एवागच्छति, यावदुपमपयामि ।। निक्रान्ता ।) प्रवेशकः। १५ (ततः प्रविशति कन्दुकेन क्रीडन्ती पद्मावती सपरिवारा वासवदत्तया सह।) वासवदत्ता-हळा ! एसो दे कन्दुओ।। [हला ! एष ते कन्दुकः । ] पद्मावनी-अय्ये! भोदु दाणि एत्त॥[आयें ! भवन्विदानीमेतावत्।] १८ पासवदत्ता-हळा ! अदिचिरं कन्दुरण कीलिअ अहिअसञ्जादराआ परफेरआ विअ दे हत्था संवुत्ता।। [हला! अतिचिरं कन्दुकेन पीडिग्वाधिकमजातरागौ परक्रीयाविव ते हस्तौ संवृत्तौ ।] २१ चटो-फीळदु कीळदु दाव भट्टिदारिआ । णिवत्तीअदु दाव असं कण्णाभावरमणीओ काळो ।। [श्रीहनु शीतु तावद् भदारिका । निर्वर्यतां तावदर्य कन्याभावरमणीयः कालः।] २४ पनावनो-अय्ये ! किं दाणि मं ओहसि विअ णि झाअसि || [आयें ! किमिदानी मामपहसितुमिव निध्यायमि 1 ] धामवदना-हि णहि । हळा ! अधिरं अज्ज सोहदि । अभिदो २७ विअ दे अज्ज वरमुहं पेक्यामि !! [नहि नहि ! हला ! अधिकमद्य शोभने । अभित इव तेऽथ वरमुखं पक्ष्यामि।] पद्मावती-अवोहि ।मा दाणि मं ओहस॥ [अपेहि । मेदानी मामपहस ।

·स्वप्नवासवदत्त
१४
३० वासवदत्ता-एसम्हि तुहीआ भविरसम्महासेणवहू ! ॥ [ पुपासि
तूष्णीका भविष्यन्महामेनवधु!1]
पद्मावती-को एसो महासेणो णाम | [क एप महासैनो नाम।]
३३ वासवदत्ता-अस्थि उज्जइणीओ राआ पज्जोदो णाम । तस्स कळ.
परिमाणणिन्वुत्तं णामधे महासेणो त्ति ॥ [अस्युजयिायो राजा
प्रद्योतो नाम ! तस्य बलपरिमाणनिवृत्तं नामधेयं महासेन इाते।]
३६ चेटी-भट्टिदारिआ तेण रम्मा सह सम्बंध णेच्छदि।। [मदारिका
तेन राज्ञा सह सम्बंध मेच्छति ।]
वासवदत्ता-अह केण खु दाणिं अभिळसदि ॥ [अथ केन खल्वि
३९ दानीमभिलपति ।]
चेटी-अस्थि बच्छराओ उदअणो णाम । तस्स गुणाणि भट्टिदा
रिआ अभिळसदि ॥ [ अस्ति वत्सराज उदयनो नाम । तस्य गुणा
४२ भदारिकाभिलपति।
वासवदत्ता-(आत्मगतम्। ) अय्यउत्तं भत्तारं अभिळसदि। (प्रका
शम्।) केण कारणेण ॥ [ आर्यपुत्र भर्तारमभिलपति । केन कारणेन ।
४५ चेटी-साणुकोसो त्ति ॥ [सानुक्रोश इति ।]
वासवदत्ता-(आत्मगतम्।) जाणामि जाणामि । अर्थ विज
एवं उम्मादिदो ॥ [जानामि जानामि । अयमपि जन एव
४८ मुन्मादितः।
चेटी-भट्टिदारिण! जदि सो राआ विरूवो भवे ॥ [ भर्नुदारिके
यदि स राजा विरूपो भवेत् । ]
५१ वासवदत्ता-णहि जहि । दसणीओ एव्व ॥ [नहि नहि । दर्शनी
एवं।]
पद्मावती-अय्ये ! कहं तुर्व जाणासि ॥ [आयें ! कथं त्वं जानासि ।
५४ वासवदत्ता-(आत्मगतम् ।) अय्यउत्तपक्सवादेण अदिक्कन्दो सः
--

·-] द्वितीयोऽङ्कः। । दाआरो। किं दाणि कारस्सं । होदु, दिटुं । (प्रकाशम्) हळा । एवं उज्जइणीओ जणो मन्तेदि। [आर्यपुत्रपक्षपातेनातिक्रान्तः १७ समुदाचारः । किमिदानी करिष्यामि । भवतु, दृष्टम् । हला! एवमुन- यिनीयो जनो मन्प्रयते।] पद्मावती-जुज्जइ । ण खु एसो उन्नइणीदुलहो। सञ्चजणमणाभि- ६. रामं खु सोभग्गं णाम ॥ [ युज्यते। न खल्वेष उनयिनीदुर्लभः । सर्वजनमनोभिरामं खलु सौभाग्यं नाम । ] (ततः प्रविशति धात्री।) ६३ धाग्री-जेदु भट्टिदारिआ । भट्टिदारिए ! दिण्णासि ॥ [जयतु भर्तृ- दारिका । भर्तृदारिके ! दत्तासि ।] वासवदत्ता-अय्ये ! करस ॥ [आयें ! कस्मै ।] ६६ धानी-बच्छराअस्स उदअणरस ॥ [ घरसराजायोदयनाय ।] वासवदत्ता-अह कुसळी सो राआ॥ [अथ कुशी म राजा।] धात्री-कुसळी सो आअदो। तस्स भट्टिदारिआ पडिन्छिदा अ॥ ६९ [कुशली स आगतः । तस्य भदारिका प्राष्टा च ।] पासवदत्ता-अबाहिदं ॥ [ अत्याहितम् । ] धात्री-किं एत्थ अच्चाहिदं ॥ [ किमप्रात्याहितम् । ] ७२ वामयदत्ता-ण हु किश्चि। तह णाम सन्तप्पिअ उदासीणो होदि त्ति ॥ [ न खलु किचित् । तथा नाम संतप्योदासीनो भवतीति । ] धापी-अय्ये ! आअमप्पहागाणि सुळहपय्यवस्थाणाणि महापुरु ७५ महिअआणि होन्ति ॥ [ आयें ! आगमप्रधानानि मुलभपर्यवस्थानानि : महापुरपदयानि भवन्ति । ] थासवदत्ता-अय्ये ! स पञ्च तेग वरिदा। [आयें ! स्वयमेव ७८ तेन परिना ।] i. धात्री-पहि नहि । अण्णपओअणेश इह आभदरस अभिजणवि. -- 1 1

·म्यनवासवदत्ते
त्राणवओस्वं पेविखस सव्य महाराएण दिण्या . [ महि
८१ नहि । अन्यप्रयोजनेनेहागतस्याभिजनविज्ञानवयोरूप रष्टवा म्वयमेव महा-
राजेन दसा।]
वासवदत्ता-(आत्मगतम् ।) एव्वं । अणवरद्धो दाणिं एस्थ अय्य.
८४ उत्तो ॥ [एवम् । अनपराद्ध इदानीमग्रार्यपुत्रः ।।
(प्रविश्यापरा)
चेटी-तुवरदु तुवरदु दाव अय्या। अज एव्य किट मोमणे
८७ णक्खतं । अन एव्व कोदुअमङ्गळं कादव्यं त्ति अम्हाणं भट्टिी
भणादि ॥ [स्वरतां स्वरतां तापदार्या ! अव किल शोभनं नक्षत्रम् ।
अधैव कौतुकमङ्गलं कर्तव्यमित्यस्माकं भहिनी भणनि । ]
९० वामवदत्ता-(आत्मगतम् 1 ) जह जह तुवरदि, तह तह अन्धीव
रेदि मे हिमों ।। [यथा यथा स्वरते, तथा तथान्धीकरोति में
हृदयम् ।
९३ धात्री-एदु एदु भट्टिदारिआ ॥ [ एवंतु भर्तृदारिका ।
1]
(निक्रान्ताः सर्वे ।)
इति द्वितीयोऽङ्कः।
।
अथ तृतीयोऽङ्कः।
ततः प्रविशति विचिन्तयन्ती वासवदत्ता ।)
वासवदत्ता-विवाहामोदसमुळे अन्तेउरचउस्साळे परित्तजिअ पद्
३ मावदि इह आअदम्हि पमधणं। जाव दार्णिभाअधेअणिव्युत्तं दुर
विणोदेमि । (परिक्रम्य।) अहो अच्चाहिदं । अय्यउत्तो विणाम पर
केरओ संवुत्तो। जाव उवविसामि। (उपविश्य ) धना खु चक्र
६ अवह, जा अण्णोण्णविरहिदा ण जीवइ । ण खु अहं पाणा
परित्तजामि । अय्यठत्तं पेक्वामि त्ति एदिणा मणोरहण जीवा

·तृतीयोऽङ्कः। १७ । मन्दभाआ ॥ [विवाहामोदसङ्घले अन्तःपुरचतुःशाले परित्यज्य पद्मा. ९ वीमिहागतोमि प्रमदवनम् । यावदिदानी भागधेयनिर्वृत्तं दुः विनोदयामि । अहो अत्याहितम् । आर्यपुग्नोऽपि नाम परकीयः संवृत्तः । यावदुपविशामि । धन्या खलु चकवाकवधूः यान्योन्यविरहिता न १२ जीवति । न खल्वहं प्राणान् परित्यजामि | आर्यपुत्रं पश्यामीत्यनेन मनोरथेन जीवामि मन्दभागा।] (ततः प्रविशति पुष्पाणि गृहीत्या चेटी ।) १५ चेटी-कहिं णु खु गदा अय्या आवन्तिआ। (परिक्रम्यावलोक्य ।) अम्मो इअं चिन्तासुअहिअआ णीहारपटिहद्चन्दळेहा विध अमण्डिदभद्दों वेसं धारअन्दी पिअङ्गुसिळापट्टए उवविट्ठा । जाब १८ उवसप्पामि । ( उपमृत्य । ) अय्ये ! आयन्तिए! को काळो, तुम अण्णेसामि [नु खलु गता आर्यावन्तिका । अम्मो इयं चिन्ता- शून्यहृदया नीहारप्रतिहतचन्द्रलेखेवामण्डितभद्रकं वैषं धारयन्ती प्रिया- १ शिलापट्टके उपविष्टा । यावदुपसमि । आयें! आवन्तिके ! कः काल., स्वामन्विप्यामि।] वासवदत्ता-किण्णिमित्तं ।। [किनिमित्तम् 1] २४ चेटी-अम्हाअं भट्टिणी भणादि 'महाकुळप्पसूदा सिणिद्धा णिरणा' त्ति । इमं दाव कोदुअमाळिअं गुम्हदु अय्या ।। [ अस्माकं भहिनी भगति महाकुलप्रसूता स्निग्धा निपुणेति । इमां तावत् कौतुकमालिका २७ गुम्फरवार्या ।] वासवदत्ता-अह कैस्स किळ गुम्हिदव्यं ।। [अथ कस्मै बिल गुम्फि सभ्यम् । ] , चेटी-अम्हा भट्टिद्वारिआए । [अस्माकं भर्तृदारिकायै ॥ . ।

·स्वप्नवासवदत्ते
।
वासवदत्ता-(आत्मगतम् 1 ) एवं पिमए कत्तवं आसी। अहाँ
अकरुणा खु इस्सरा ॥ [एतदपि मया कन्यमासीत् । माह
३३ अकरणाः खल्वीश्वराः ।]
केटी-अय्ये ! मा दाणि अन्न चिन्तिअ । एसो जामादुओ मणि
भूमीए हाअदि । सिग्धं दाव गुम्हदु अप्या ॥ [आ ! मेदानीम
३६ न्यचिन्तयित्वा । एप जामाता मणिभूम्यां सायति । शीधं तावद् गुम्फ
स्वार्या । ]
वासवदत्ता- (आत्मगतम् । ) म सक्कुणोमि अण्णं चिन्ते,
३९ (प्रकाशम् । ) हळा! किं दिट्टो जामादुओ । [न रानोम्यन्यधि
न्तयितुम् । हला कि दृष्टो जामाता |]
घेटी-आम दिट्ठो भट्टिदारिआए सिणेहेण अम्हाअं फोदूहळेण अ।
४२ [ आम, रयो भर्तृदारिकायाः स्नेहेनास्माकं कौतूहलेन च ।।
वापबदत्ता-कीदिसो जामादुओ। [ कीदृशो जामाता 1]
घंटी-अय्ये ! भणामि दाव, ईरिसो दिट्टपुरुयो ॥ [ आयें !
४५ भणामि तावद्, नेरशो रटपूर्वः।
पामयदना-हळा! भणाहि भणाहि, किं दमणीओ ॥ [हला
भण मण, किं दर्शनीय: ।]
४८ चंदी-मक भणिर्दु सरचायहीणो कामदेवो ति ॥ [ शयं मा
शरचापदीनः कामदेव इति ।
पामयदता-होदु एस्तों ॥ [भवग्वेलावन् । ]
५१ बेटी-फिणिमित्तं वारेमि ॥ [निमिस पारयसि । )
पासवदत्ता-अजुत्तं परपुरमसहितणं माहूँ ॥ [ भयुक्त परपुर
मशीन धातुम् ।
५४ टी-तेग हि गुम्हदु अय्या सिम् । न हि गुम्पावार्य शीघ्रम् ।

·iii.n] तृतीयोऽङ्कः। १९ वामवदत्ता-इशं गुम्हामि । आणेहि दाव ॥ [ इयं गुम्फामि । आनय तावत् । चैटी-गण्हदु अय्या ॥ [गृहात्वायां । ] वासवदत्ता-(वर्जयित्वा विलोक्य । ) इमं दाव ओसह किं णाम । [इदं तावदीप, किं नाम । ] चटी-अविवाकरणं णाम ॥ [ अविधवाकरणं नाम । ] वासवदत्ता-(आत्मगतम् ।) इदं बहुसो गुम्हिदव्वं मम अ पदुमा चीए अ। (प्रकाशम् । ) इदं दाय ओसह किं णाम || [ इदं बहुशी गुम्फितव्यं मम च पद्मावलाश्च । इदं तावदीपधं कि माम 1] चेटी-सवत्तिमद्दणं णाम ॥ [ सपनीमदंने नाम ।] वासवदत्ता-इदं ण गुम्हिदव्वं ॥ [इदं न गुम्फितव्यम् । ] टी-कीस ।। [कस्मात् ।] वासवदत्ता-उवरदा तस्स भय्या, तं णिपओअणं त्ति ।। [ उपरता तम्य भायाँ, तसिष्प्रयोजनमिति । ] (प्रविश्यापरा) चेटी-तुवरदु तुवरदु अय्या। एसो जामादुओ अविवाहि अव्भ- न्तरच उस्साळं पवेसीअदि।। [स्वरतां स्वरतामार्या । पुए जामाता अविधवाभिरभ्यन्तरचतुःशाल प्रवेश्यते । ] वामधदत्ता-अइ! पदामि, गण्ह एदं ॥ [ अयि ! वदामि गृहाणैतन् । ] चेटी-सोहण । अय्ये ! गच्छामि दाव अहं ॥ [ शोभनम् । आयें ! गरछामि तावदहम् । (उभे निष्क्रान्ते ।)

·स्वप्नवासवदत्त
७८ वामवदत्ता-गदा एसा । अहो अच्चाहिदं । अय्यउत्सो वि
परफेरओ संयुत्तो । अवि' दाव सय्याए मम दुक्सं विणोदेमि.
जदि गिर्द ळभामि ॥ [ गश । अहो अन्याहितम् । आर्यपुयोर
८१ नाम परकीयः संवृतः । अपि तायद् शय्यायां मम दुख विनोदयामि
यदि निद्रा लभे।]
(निजाता।)
इति तृतीयोऽङ्कः।
अथ चतुर्थोऽद्धः।
(ततः प्रविशति विदूषकः।)
पिका-(सदर्पम् ।) भो! दिट्टिा तत्तहोदो पन्छासम्म अभि
३ पदविवाहमहकरमणिजो फालो दिट्ठो। भो ! को णाम ri
जाणादि तादिमे ययं अगत्यमनिळावते परिवत्ता उग उम्मद
स्मामो ति । इदाणिं पामादेगु यमीअदि, अन्देउरदिम्पिा
६ हाईअदि परिदिगउग्गुउमाराणि मोदअपनआणि पनीअनि
'सि अगमरमेयासो उत्तरयुग्यामो मा अणुभयीअदि । एको
महन्तो दोमो, मम आहारो मुटु ण परिणमदि। मुम्पन्सदर'
९ मप्याप गिर ण कमामि, आह यादमोमिदं अभिदी विअ यस
सिपानामि । भो! मु णामअपरिभूद अकालयन न
[ भी दिया भयो वापरातम्याभिप्रेतापियामानामा
१२ पाणः । भोः ! यो नामकाजामानि मागे पपमनगिमा
प्रशि: पुनरमायाम ही । इदानी प्रामायते, :पुर
Printed rintsastire अपित गए।
a

·२ iv."] चतुर्थोऽङ्कः। कामु स्रायते, प्रकृतिमधुरमुकुमाराणि मोदकखाद्यानि खाद्यन्त इत्यनप्स- ५ रस्मयास उत्तरकुरुवासो मयानुभूयते । एकः खलु महान् दोषः, ममाहारः मुष्ठु न परिणमति, सुप्रच्छदनायां शय्यायां निद्रां न लभे, यथा वातशोणितमभित इव वर्तन इनि पश्यामि । भोः ! सुखं नाम. ८ यपरिभूतमकव्यवर्त च । ] (ततः प्रविशति चेटी1) चेटी-कहिं णु ग्बु गदो अय्यवसन्तओ) (परिक्रम्यावलोक्य ।) अम्हो एसो अय्यवसन्तओ । (उपगम्य । ) अय्य वसन्तअ ! को कालो तुम अण्णेसामि ॥ [ कुत्र नु खलु गत आर्यवसन्तकः । अहो एष आर्यवसन्तकः । आर्य वसन्तक ! कः कालस्वामन्विष्यामि । ] विदूषकः-(दृष्ट्वा।) किंणिमित्तं भद्दे! मं अण्णेससि ॥ [किंनिमित्तं भद्रे ! मामन्विष्यसि ।] चेटी-अम्हाणं भट्टिणी भणादि अवि हादा जामादुओ ति ।। [ अस्माकं भहिनी भणति अपि स्नाती जामातेति । ] विदृपक:-किणिमित्तं भोदि ! पुच्छदि ॥ [ किंनिमित्तं भवनि ! पृच्छति। चेटी-किमण्णं । मुमणावण्णअं आणेमि त्ति ॥ [किमन्यत् । सुमनोवर्णकमानयामीति ।] विपक:--हादो तत्तभवं । सम्वं आणेदु भोदी वग्जिअ भोअणं । १ [ स्नातस्तत्रभवान् । सर्वमानयतु भवती वर्जयिन्वा भोजनम् ।। चेटी-किंणिमित्तं वारेसि भोअणं 1 [किंनिमित्तं वारयसि भोजनम् । विदूषकः अधण्णम्स मम कोइळाणं अक्खिपरिवठ्ठो विअ कुक्खि- ६ परिवट्टो सबुत्तो ॥ [ अधन्यस्य मम कोकिलानामक्षिपरिवर्त इव क्षिपरिवर्तः संवृत्तः।] - ।

·चतुर्थोऽङ्कः । पासवदत्ता-एवं होदु ॥ [एवं भवतु।] (उभे उपविशतः।) बेटी-( तथा कृत्वा ! ) पेखदु पेक्वटुमाहिदारिआ अदमणासळा. पट्टहिं विअ सेहाळिआकुसुमेहिं पूरि मे अनाळ ।। पश्यनु पश्यनु भर्नुदारिका अर्धमनःशिलापकैरिव शेफालिकाकुसुमैः पूरिन मेऽसलिम् । ] 'पभावती-(ET 1) अहो विइत्तदा कुमुमाण पेक्न्धदुपेक्खदु अय्या । [ अहो विचित्रता कुसुमानाम् । पश्यतु पश्यत्वायर्या । ] । वासवदत्ता-अहो दसणीअदा धुसुमार्ण ! [ अहो दर्शनीयता कुसु- मानाम् । घेटी-भट्टिदारिए ! किं भूयो अवइणुसं ॥ [ भर्नुदारिके ! २ किं भूयोऽयचेन्यामि। पमावती-हळा! मा मा भूयो अवइणि ॥ [हला मामा भूयोऽ. पचिय। ] ५ पासवदत्ता-हळा! किंणिमित्तं वारसि || [हला ! किनिमित्त वारयसि । ] पमावती-अय्यउत्तो इह आअच्छिा इमं कुसुमसमिद्धि पेरियम 1८ मम्माणिदा भवे ॥ [ आर्यपुत्र इहागरयेमा कुसुमसमृद्धि रवा समानिता भवेयम् । धासवदत्ता-हला! पिओ दे भत्ता ॥ [हला प्रियस्ते भता । ] २१ पभावनी-अय्ये! ण आणामि, अय्यउत्तेण विरहिदा उकण्ठिदा होमि ॥ [भा ! न जानामि, भार्यपुत्रेण विरहितौकण्डिता भवामि ।] पासवदसा-(भात्मगतम्।) दुक्खरं तु अहे करेमि, इवि णाम ८४ एवं मन्तेदि ॥ [दुष्कर मत्वहं करोमि, इयमपि नामवं मन्यते ।] १ Printed editions read दरसणीअदा ।

·स्वप्रवासवदत्ते टी-अभिजादं तु भट्टिदारिआए मन्तिदं 'पिओ मे भत्त' ति ।। [ अभिजातं खलु भर्तृदारिकया मन्द्रितं प्रियो मे भतेति । ] ८७, पभावती-एको खु मे सन्देहो ॥ [एकः खलु मे मन्देहः । वासवदसा- किं किं ।। [किं किम् ।] पद्मावती-जंह मम अय्यउत्तो, तह एव्य अय्याए वासवदत्ताए- ९० ति ।। [ यथा ममार्यपुनस्तथैवार्याया वासवदत्ताया इति । ] पासवदत्ता-अदो वि अहिलं ॥ [ अतोऽप्यधिकम् । ] पद्मावती काह तुवं जाणासि ॥ [ कथं स्वं जानामि । ] ९३ वासघदमा-(आत्मगतम् । ) है, अय्यउत्तपखवादेण अदिकन्दो समुदाआरो । एवं दाव भणिसं । (प्रकाशम् । ) जइ अप्पो : सिहो, मा सजणं ण परित्तजदि । [हम्, आर्यपुत्रपक्षपातेनाति- ९६ प्रान्तः समुदाचारः । एवं तावद् भणियामि । यद्यल्पः स्नेहः, सा स्वजन न परित्यजति । ] पद्मावती-होदव्वं ।। [ भवितव्यम् । ] ९९ चेटी भट्टिदारिए ! साहु भट्टार भणाहि 'अहं पिषीणं सिक्स्वि- स्सामि' ति। [ भर्तृदारिके ! साधु भर्तारं भण, अहमपि बीणां शिक्षिप्य इति।] १.२ पद्मावती-उत्तो मए अय्यउत्तो ॥ [ उतो मयार्यपुनः । ] वासवदत्ता-तदो कि भणिदं ॥ [ ततः किं भणितम् ।। पद्मावती-अभाणिअ किन्चि दिग्धं णिस्ससिअ तुण्हीओ संवुत्तो १०५ [भभणिरवा किंचिद् दीर्घ निःश्वस्य तूष्णीकः संवृत्तः । ] वासवदमा-तदो तुवं किं विअ त केसि॥ [ नतस्त्वं किमिव नर्कयसि ।। पद्मावती-तकेमि अय्याए वासवदत्ताए गुणाणि सुमरिअ दक्खि- १०८ पणदाप मम अम्गदोण रोदिदि ति ॥ [ तकयाम्याया वासवः दताया गुणान् स्मृत्वा दक्षिणतया ममाग्रतो न रोदितीति । ।। 1 . .

·-iv.i...] चतुर्थोऽङ्कः। पामवदना-(आत्मगतम् । ) धन्या खुम्हि, जदि एवं स भवे।। १११ [ धन्या ग्वरबस्मि, यद्येवं सत्यं भवेत् । ] (ततः प्रविशति राजा विदूषकश्च ।)' विदूषकः-ही ही! पचिअपडिअबन्धुजीवकुमुमविरळवादरमणिन्न ११४ पमदवणं । इदो दाव भवं ।। [ही ही प्रचितपतिनबन्धुजीवकुमुम- विरलबानरमणीय प्रमदवनम् । इतस्ताग्द भवान् । ] राजा-धयस्य वसन्तक! अयमयमागन्छामि । कामेनोजयिनी गते मयि तदा कामप्यवस्थां गते दृष्ट्वा स्वैरमवन्तिराजतनयां पश्चेषवः पातिताः । तैरद्यापि सशल्यमेव हृदयं भूयश्च विद्धा वयं पञ्चेपुर्मदनो यदां कथमयं षष्ठः शरः पातितः ।। १ ।। विदूषकः-कहिं गु खु गदा तत्तहोदी पदुमावदी, दामण्डवं गदा भवे, उदाहो असणकुमुमसचिर्द वग्घचन्मावगुण्ठिदं विअ पत्र्य. ३ दतिळणाम सिळापट्ट गदा भवे, आदु अधिअकडुअगन्ध- सत्तच्छदयणं पविट्ठा भवे, अहय आलिहिदमिअपक्सिसम्युलं दाम्पम्वदअं गदा भवे । (ऊर्यमवलोक्य ।) ही ही सरअकाळणि- ६ म्मळे अन्तरिक्वे पसादिअबळदेववाहुदंसणीअं सारसपन्ति जाव समाहिदं गच्छन्ति पेम्सदु दाव भवं ॥ [ कुछ नु म्बलु गता सब- भवनी पद्मावती, लतामण्डपं गता भवेद, उताहो अमनकुमुमसंचित म्याघ्रचर्मावगुण्ठितमिय पर्वततिलकं नाम शिलापटक गता भवेत् , भयया अधिककटुकगन्धसप्तश्छदवन प्रविष्टा भवेद, अथवालिखित. मृगपक्षिसफुल दारपर्यंत गता भवेत् । ही ही शरकालनिर्मले.. १ Printed editions rarephrase निरस्पतिरमणीयम् ।

·६ स्वप्नवासवदत्ते [iv.in- । । १२ न्तरिक्ष प्रसादितबलदेववाहुदर्शनीयां सारमपति यावत् समाहित गच्छन्ती प्रेक्षतां तावद् भवान् । ] राजा वयस्य ! पश्याम्येना ऋज्वायतां च विरलां च नतोन्नतां च सप्तविंशकुटिलां च निवर्तनेषु । निर्मुच्यमानभुजगोदरनिर्मलस्य सीमामिवाम्बरतलस्य विभज्यमानाम् ॥ २ ॥ चेटी-पेक्खदु पेक्खदु भट्टिदारिआ एदं कोकणदमाळापण्डररमणी सारसपन्ति जाव समाहिद गच्छन्ति । अम्मो भट्टा ॥ [ प्रेक्षतां ३ प्रेक्षनां भदारिका एता कोकनदयालापाण्डुररमणीयां सारमपक्ति यावत् समाहित गरदन्तीम् । अहो भतां । ] पद्मावती-हं अय्यउत्तो । अय्ये ! तव कारणादो अय्यउत्तदसणं ६ परिहरामि । ता इमं दाव माहवीळदामण्डवं पविसामो । [हम्। आर्यपुत्रः। आयें ! सत्र कारणादायपुनदर्शनं परिहामि । तदिम तावन्माधवीलतामण्डपं प्रविशामः।] ९ वासवदत्ता-एन्वं होदु । [ एवं भवतु ।। (तथा कुर्वन्ति ।) विदूषकः-तत्तहोदी पदुमावदी इह आअन्टिअ णिज्गदा भवे ।। १२ [ तत्रभवती पनावतीहागाय निर्माता भवेत् । राजा-कथं भवान जानाति । विदूपर:-इमाशि अवरुदकुमुमाणि सेफारिआगुच्छआणि पेबदु १५ दाव भव ।। { इमानपचितकुसुमान् शेफालिकागुटठकान् प्रेक्षता तायद् भवान् । राजा-अहो विचित्रता कुमुमस्य, वसन्तक । ..

·-iv.2."]
चतुर्थोऽङ्कः।
१८ वासवदत्ता-(आत्मगतम् ।) वसन्तअसावित्तणेण अहं पुण जाणामि
उजइणीए वत्तामिति ॥ [ वसन्तकसकीर्तनेनाहं पुनर्जानामि उज'
यिन्यां वर्त इति ।
२१ राजा-वसन्तक! अस्मिन्नेवासीनी शिलातले पद्मावती प्रती.
क्षिष्यावहे ।
विदूषकः-भो! तह । ( उपविश्योत्थाय ।) ही ही सरअकाळतिक्खो
२४ दुस्सहो आदवो। ता इमं दाव मावीमण्डवं पविसामो ।। [भोस्तथा।
ही ही शरस्कालतीक्ष्णो दुःसह आतपः । तदिमं तावन्माधवीमण्डप
प्रविशावः । ]
२७ राजा-बाढम् । गच्छामतः।
विदूषकः-एवं होदु ॥ [ एवं भवतु ]
(उभौ परिकामतः।)
३० पद्मावती-सव्य आउळं कत्तुकामो अय्यवसन्तओं। कि दाणि
करम्ह ॥ [ सर्वमाकुलं कर्नुकाम आर्यवसन्तकः । किमिदानी कुर्मः ।]
चेटी-भट्टिदारिए! एदं महुअरपरिणिळीणं ओळंबळदं ओधूय
३३ भट्टारं वारइस्सं ॥ [भर्तृदारिके ! एना मधुकरपरिनिलीनामवलम्बलना-
मवधूय भतारं वारयिष्यामि। ]
पद्मावती-एवं कहि [एवं कुरु ।
(चेटी तथा करोति ।)
विदूषकः-अविहा अविहा, चिट्ठदु चिट्ठदु दाब भवं ॥ [ अविधा
अविधा, तिष्ठतु तिष्टतु तावद् भवान् । ]
1.३९ राजा-किमर्थम् ।
विदूषकः-दासीपुत्तेहि महुअरेहि पाटिदो म्हि ॥ दास्याःपुत्रैर्मधुकरैः
पीडितोऽस्मि । ]
।
]

·३ म्यप्रवासवदत्ते Liv.3. ४५ विदूषकः-पसीददु पसीददु भवं । वअस्सभावेण साविदो सि, जइ सच्च ण भणासि ॥ [प्रसीदतु प्रसीदनु भवान् । वयस्यभावेन शापितोऽमि, यदि सत्यं न भणसि । ] ४८ राजा-का गतिः । श्रूयताम् । पद्मावती वहुमता मम यद्यपि रूपशीलमाधुर्यैः । वासवदत्ताबद्धं न तु तावन्मे मनो हरति ॥ ४ ॥ वासवदत्ता-(आत्मगतम्। ) भोदु, भोदु । दिण्णं वेदणं इमस्स परिखेदरस । अहो अज्ञादवासं पि एत्थ बहुगणं सम्पजइ ।। ३ [ भवतु भवतु । दत्त धेननमस्य परिखेदस्य । अहो अज्ञातवासोऽप्यन्त्र बहुगुणः संपद्यते ।] चेटी-भट्टिदारिए ! अदक्खिो खु भट्टा ॥ [ भर्तृदारिके ! अदा. ६ क्षिण्यः खलु भर्ता ।] पभावती-हळा ! मा मा एवं । सदक्खियो एव्व अय्यउत्ती, जो इदाणि वि अय्याए वासवदत्ताए गुणाणि मुमरदि ॥ [हला 17 ९ मा मैवम् । सदाक्षिण्य एवार्यपुत्रः, य इदानीमप्यायया वासवदत्तायाः गुणान् स्मरति । ] वासवदना-भद्दे ! अभिजणरस सदिसं मन्तिदं ॥ [ भरे ! अभि- १२ जनस्य सदृशं मन्त्रितम् । ] राजा-उक्तं मया । भवानिदानी कथयतु । का भवतः प्रिया, तदा वासवदना, इदानी पद्मावती वा । १५ पद्मावती--अय्यउत्तो पि वसन्तओ संवुत्तो ।। [ आर्यपुत्रोऽपि वसन्तकः संवृत्तः । ] विदूपकः किं मे विपळविदेण । उभओ वि तत्तहोदीओ मे १८ मदाओ॥ [कि मे विप्रलपितैन । उभे अपि तत्रभवत्यौ मे बहुमते। राजा-वैधेय ! मामेवं बलाच्दुत्वा किमिदानी नामिभाषसे ।

·-iv.5] चतुर्थोऽङ्कः। १ विदूषकः-किं मं पि वळकारेण ॥ [ किं मामपि बलात्कारेण । ] २१ राजा-अथ किं, बलात्कारेण । विदूषकः-तेण हि ण सके सोर्दु ।। [ तेन हि न शक्यं श्रोतुम् ।। राजा-प्रसीदतु, प्रसीदतु महाब्राह्मणः । स्वरं स्वैरमभिधीयताम् । २४ विदूषकः-इदाणि सुणादु भवं । तत्तहोदी वासवदत्ता मे बहुमदा । तत्तहोर्दा पदुमावदी तरुणी दसणी अकोवणा अणहकारा महुरयाआ सदक्खिना । अझं च अवरो महन्तो गुणो, सिणि- २७ देण भोअणेण में पच्युगच्छई 'कहिं णु खु गदो अय्यवसन्तओं त्ति ॥ [ इदानीं शृणोतु भवान् । तत्रभवती वासवदत्ता मे यहुमता। तनभवनी पद्मावती तरणी दर्शनीया अकोपना अनर्हकारा मधुरवाक ३० सदाक्षिण्या । अयं चापरो महान् गुणः, सिग्धेन भोजनेन मां प्रत्यु. इच्छति कुन नु खलु गत आर्यवसन्तक इति । ] पासवदत्ता-भोदु भोदु, यसन्तअ ! मुमरेहि दाणि पदं ॥ [भवतु ३३ भवतु, घपन्तक ! स्मरेदानीमेतत् । ] राजा-भवतु भवतु, वसन्तक! सर्वमेतन् कथयिष्ये देव्यै वासव- . दत्ताये। ३६ विदूषकः-अविहा वासवदत्ता। कहिं पासवदत्ता । चिरा खु उपरदा वासवदत्ता॥ [ अविधा वासवदत्ता । कुत्र पासवदत्ता । चिरात् सलपरता यामवदना।] ३९ राजा-(सपिपादम् ।) एवम् । उपरता पासवदत्ता। अनेन परिहासेन व्याक्षिप्त मे मनम्त्वया । ततो वाणी तथैवर्य पूर्वाभ्यामेन निम्मृता ॥ ५॥ Printed editions give zlat[1911 !! २ Printed editions rend म पन्चुग्गर वासवदत्ता 'कहिं Yetc.' - ·३२ स्वनवासवदत्ते [iv.s- A . पद्मावती-रमणीओ खु कहाजोओ णिसंसेण विसंवादिओ । [ रमणीयः खलु कथायोगो नृशंसन विसंवादितः।] ३ वासवदत्ता-( आत्मगतम् 1) भोदु भोदु, विस्सत्यन्हि । अहो पि णाम, ईदिसं वअणं अपचलं मुणीअदि ॥ [ भवतु भवतु, विश्वस्तास्मि । अहो प्रिय नाम, ईदृशं वचनमप्रत्यक्ष श्रूयते । ] ६ विदूषकः-धारेदु धारेट भवं । अणदिकमणीओहि विही । इंदिर्स दाणि एदं ।। [ धारयतु धारयतु भवान् । अनतिक्रमणीयो हि विधिः। ईशामिदानीमेतन् । ९ राजा-वयस्य ! न जानाति भवानवस्थाम् । युतः, दुःखं त्यक्तुं बद्धमूलोऽनुरागः स्मृत्वा स्मृत्वा याति दुःखं नवत्वम् । यात्रा त्वेपा यद् विमुच्येह याप्प प्रापानृण्या याति बुद्धिः प्रसादम् ॥ ६ ॥ विदूषकः-अम्मुपादकिळिणं खु तत्तहोदो मुहं । जाब मुहोदर्भ आणेमि । (निष्क्रान्तः )॥[ अश्रुपातल्लिनं ग्नालु तत्रभवतो मुम्बम् । ३ यावन्मुखोदकमानयामि । पावनी-अय्ये ! वाफाउळपडन्तरिदै अय्यउत्तरस मुई। जाव गिफमम्ह ॥ [ आयें ! याप्पाकुलपटान्सरितमार्यपुत्रस्य मुग्यम् । यार ६ मित्रामामः। वासवदता-एवं होदु । अहव चिट्ठ तुवं । उपाण्ठिदं भत्तार उझिम अजुत्तं णिमामणं । अहं पत्र्य गमिस ।। [ पर्व भवतु । ९ अथवा तिष्ट स्वम् । उत्कण्ठित भनारमुशिवायुनं निर्गमनम् । अह. मेय गमिष्यामि । बेटी-मुटु अग्र्या भगादि । उबप्सप्पदु दाव भहितारिआ॥ [मुष्टापा १२ भनि । उपसर्पनु नावद् मदारिका । ] १ .

·-iv.6." चतुर्थोऽङ्कः। पभावती-किं गु खु पविसामि || [ कि नु मलु प्रविशामि । ] वासवदत्ता-हळा ! पविस । (इन्युक्त्वा निक्रान्ता) | [हला ! १५ प्रविश] (प्रविश्य ।) विदूषक-(नलिनीपत्रंग जलं गृहीत्वा) एसा तत्तहोदी पदुमावदी । १८ [पा सयभयनी पद्मावती | ] पमापनी-अप्य यसन्त! किं एदं॥ [आर्य वमन्तक ! किमेतत् ।] विपक:-पदं इदं । इदं एवं ॥ [एनदिदम् । इदमेतत् । ] २१ पमायनी-भणादु भणादु अय्यो भगादु ॥ [ भणनु भणावायों भणतु । ] विदूषकः-भोदि ! यादणीदेग कासकुमुमरेणुणा अक्सिणिपडिदेण २४ सम्मुपादं न्यु तत्तहोदो मुहं । ता गण्हदु होदी इदं मुहोदर्भ ॥ भवति ! वातनीतेन कारामुमरेणुनाशिनिपनिनेन माशुपत स्खलु तय- भषतो मुम्बम् । सद् गृहातु भवतीदं मुखोदकम् । ] २७ पधायनी-(आत्मगतम् । ) अहो सदाक्सिअस्स जणास परिजनों वि मदाक्सिमो एव होदि। (उपेत्य।) जेदु अय्यरत्तो । इदं महोदों ॥ [अहो मदाक्षिण्यस्य जनस्प परिजनोऽपि मदाक्षिण्य एवं ३. भयति । जयावार्यपुत्रः । इदं मुखोदकम् । ] राजा-अये पद्मावती । (अपवार्य । ) यसन्तक किमिदम् । विदूषकः ( कणे1) एत्र्यं वि ॥ [ "यमिव । ] ३३ राजा-साधु यसन्तक! माधु। (आचम्य।) पद्मावति ! आस्यताम् । पसावनी- अय्यदत्तो आगवेदि । ( उपविशति ) [ यहार्यपुत्र महारयनि।] १ राजा-पद्मावनि! १३....

·३४ म्वप्रवासवदत्त liv.7- शरन्छशाहगारेण वाताविद्धन भामिनि । काशपुप्पलवेनेदं साश्रुपातं मुखं मम ॥ ७ ॥ (आत्मगतम् ।) इयं याला नवोद्वाहा मत्यं श्रुत्वा व्यथां प्रजेत् । कामं धीरस्वभावेयं त्रीस्वभावस्तु कातरः ॥ ८ ॥ विदूषकः-उइदं तत्तहादो मअधराअस्स अवरोहकाळे भवन्त अग्गदो करिअ मुहिज्जणदसणं । सकारो हि णाम सकारेण पडि- ३ च्छिदो पीदि उप्पादेदि । ता उद्धेदु दाव भव ॥ [ उचित तभवतो मगधराजस्यापराहकाले भवन्तममतः कृत्वा सहजनदर्शनम् । सन्कारी हिनाम मस्कारण प्रतीष्टः प्रीतिमुन्पादयति । तदुत्तिष्टतु तावद् भवान् ।] ६ राजा-माढम् । प्रथमः कल्पः । (उत्थाय।) गुणानां वा विशालानां सत्काराणां च नित्यशः। मुलभा लोके विज्ञातारस्तु दुर्लभाः ॥९॥ ( निष्क्रान्ताः सर्वे ।) 7 इति चतुर्थोऽङ्कः। पार. अथ पञ्चमोऽङ्कः। (ततः प्रविशति पद्मिनिका ।) पनिनिका-महुअरिए! महुअगिए! आअच्छ दाव सिग्छ ।। ३ [ मधुकरिके ! मधुकरिके ! आगच्छ तावन्छीघ्रम् । (प्रविश्य ।) मधुकरिका-हळा! इअम्हि । किं करीअदु ॥ [ हला! इपमस्मि । किं क्रियताम् । ] पमिनिका-हळा किंण जागासि तुवं भट्टिदारिआ पदुमावदी सीसवेदणाए दुक्खाविदेत्ति ।। [हला किं न जानासि एवं मर्नु ६ ++ ·-."] पञ्चमोऽङ्कः। दारिका पद्मावती शीवेदनया दुःखिनेति । ] मधुकरिका-हद्धि ॥ [ हा धिक् । ] पपिनिका-हळा! गच्छ सिग्छ, अव्यं आवन्तिमं सद्दावेहि । १२ केवळं भट्टिदारिआए सीसवेदण एव्य णिवेदेहि । तदो स एन्च आगमिस्सदि ।। [हला ! गरछ भीमम् , आर्यामावन्निका शब्दापय । कंचल भदारिकायाः शीर्षवेदनामेव निवेदय । ततः स्वयमेवाग- १५ मिप्यति । ] मधुपरिका-हळा! किं मा करिम्सादि ॥ [हला कि मा करिष्यनि।] पमिनिका-मा हु दाणि महुराहि कहाहि भट्टिदारिआए मीसवेदण १८ विगोददि ॥ [मा पल्विदानी मधुराभिः कथाभिभवारिकायाः साल वेदनां विनोदयति । ] मधुपरिका-जुलइ । कहिं मअपीय रइदं भट्टिदारिमार। [युज्यते। २. कुन शयनीय राचिन भर्तृदारिकायाः। ] समिनिका-ममुद्दगिहके किळ सेनाधिण्या । गच्छ दाणिं तुर्व । अहं वि भट्टिणो णिवेदणथं अय्यवमन्तअण्णेसामि ।। [समुद्र २८ गृहके किन शरयाम्नी । गरछेदानी रवम् । अहमपि भने निवेदनार्थ- मार्यदमन्तम्मन्विप्यामि । ] मधुरिका- छोदु । (निमान्ता ) [ एवं भवतु । ) २७ पमिनिका कहिं दाणिं अय्यवसन्तअं पेसमामि ।। [ कुदानीमार्य- पमन्तकं पश्यामि । (सतः प्रविशति विदूषकः।) ३. विदूप: अन म्बु देवीविओअविहरहिअअस तत्तहोदो पन्छ- गअरस पदुमावदीपाणिग्गहणममीरिअमाणो अन्यन्तमुहावई माटोमवे मदमिदाहो अहिअदक्ष पद (पहिनिको पिलोम्य) Printed editions read inte! .

·३ स्वप्नवासवदत्ते ३३ अयि पदुमिणिआ। पदुमिणिप! किं इह यत्तदि ॥ [अद्य बलु देवीवियोगविधुरहदयस्य तमभवतो घस्मराजस्थ पद्मावतीपाणिग्रहम- समीर्यमाणोऽस्यन्तमुपायहे मगलोरमवे मदनाग्निदाहोऽधिकतरं वर्तते । ३६ अयि पशिनिका ! पमिनिके ! किमिह वर्तते । ] पमिनिका-अय्य वसन्तअ! किं न जाणासि तु भट्टिदारिआ पदुमावदी सीसवेदणाए दुक्खाविदेत्ति ॥ [ आर्य वसन्तक ! कि ३९ न जानामि त्वं भर्तृदारिका पद्मावती शीर्षवेदनया दुःखितेति । ] विदूषकः भोदि! सच, ण जागामि ।। [ भवनि ! सत्य, न जानामि ।] ४२ पमिनिका-तेण हि भट्टिणो णिवेदेहि णं । जाब अहं वि सीसा- णुळेवणं तुबारेमि ॥ [ तेन हि भत्र निवेदयनाम् । यावदहमपि शीपानुलेपन स्वरयामि । ] ४५ विदूषकः कहिं सअणीअं रइदं पदुमावदीए ॥ [ कुत्र शयनीय रचित । पद्मावस्याः।] पनिनिका-समुद्दगिहके किळ सेजास्थिण्णा ।। [ समुद्रगृहके किल ४८ शय्याम्नीर्णा । ] विदूषकःच्छतु भोदी । जाव अहै वि तत्तहोदो णिवेदइस ॥ [गच्छतु भवती । यावदहमपि तत्रभवते निवेदयिष्यामि । ] (निष्क्रान्ती।) प्रवेशकः। ततः प्रविशति राजा।) राजा- लाघ्यामवन्तिनृपतेः सदृशी तनूजा कालक्रमेण पुनरागतदारभारः ।

·-V.2.1] पञ्चमोऽङ्कः। ३ 9 . लावाणके हुतवहेन हताङ्गयाएं तां पद्मिनी हिमहतामिव चिन्तयामि ॥ १ ॥ (प्रविश्य ।) विदूषकः-तुबरदु तुवरदु दाव भव ॥ [स्वरता स्वरतां तावद् ३ भवान् । राजा-किमर्थम् । विदूषकः-तत्तदोही पदुमावदी सीसवेदणाए दुक्खाविदा ॥ [ सत्र- ६ भवती पभावती शीर्षवेदनया दुःखिता। ] राजा-कैवमाह । विदूपका पदुमिणिआए कहिदं । [ पशिनिकया कथितम्। ) ९ गजा-भोः । कष्ट पश्रिया समुदितां गुणतश्च युक्तां लब्ध्वा प्रियां मम तु मन्द इवाद्य शोकः । पूर्वाभिघातसरुजोऽप्यनुभूतदुःखः पद्मावतीमपि तथैव समर्थयामि ॥२॥ अध कम्मिन् प्रदेशे वर्तते पद्मावती । विदूषकः-समुद्दगिह के किळ सेज्जास्थिण्णा" [ममुद्रगृहके किल ३ शय्यास्तीणा ।] राजा-तेन हि तस्य मार्गमादेशय । । विदूषकः-एदु एदु भवं ॥ [ पवेतु भवान् । ] (उभी परित्रामतः।) ६ विदूषकः-इदे ममुद्दगिहकं । पविमदु भवं ।। [ इदं ममुद्रगृहरम् । प्रविशनु भयान् । राजा-पूर्व प्रविश। : विदूषकः भो! तह । (मक्म्यि) अविहा, चिट्टदु, चिट्टदु दाव भवं ॥ [ भोः ! नया | भविधा, गिटगु, निटनु तावद् भवान् ।

·३८ म्वतवासवदत्ते [2.1- राजा-किमर्थम् । १२ विदूषकः--एसो खु दीवयभावसूइदख्वो वमुघातळे परिवत्तमाणो अअंकाओदरो ॥ [ एप बलु दीपप्रभावचितरूपो वसुधातले परि- वर्तमानोऽयं काकोदरः।] १५ राजा-(प्रविश्यावलोक्य सस्मितम् ।) अहो सर्पव्यक्तिवधेयम्य । ऋञ्चायतां हि मुखतोरणलोलमाला भ्रष्टा भिती त्यमवगच्छसि मूर्ख सर्पम् । मन्दानिलेन निशि या परिवर्तमाना किंचित् करोति भुजगस्य विचेष्टितानि ॥ ३ ॥ विदूषकः-(निरूप्य ) सुदु भवं भणादि । ण हु अों काओदरो । (प्रविश्यावलोक्य ) तत्तहोदी पदुमावदी इह आअच्छि गिगदा ३ भवेत् ।। [मुष्टु भवान् भणति । न खल्वयं काकोदरः। तत्रभवती पद्मावतीहागस्य निर्गता भवेन् ।] राजा-त्रयस्य ! अनागतया भवितव्यम् । ६ विदूषकः-कई भवं जाणादि ॥ [कथं भवान् जानाति ! ] राजा-किमत्र ज्ञेयम् । पश्य, शय्या नावनता तथास्तृतसमा न व्याकुलप्रन्छदा न क्लिष्टं हि शिरोपधानसमलं शीर्षाभिघातीपधैः । रोगे दृष्टिविलोभनं जनयितुं शोमा न काचिन् कृता प्राणी प्राप्य रुजा पुनर्न शयनं शीघ्र स्वयं मुञ्चति ॥ ४ ॥ विदूषकः-तण हि इमरिस सय्याए मुहुत्त उपविसिअ तत्तहादि पडिवाळेदु भव ॥ [ तेन ह्यस्यां शय्यायां मुहूर्तकमुपविश्य तबभवती ३. प्रतिपालयतु भवान् ] ·-v.6.1 'पश्चमोऽ। राजा-बाढम् । ( उपविश्य ।) वयम्य! निद्रा मां बाधते । कथ्यता काचिन् कथा । ६ विदूषकः-अहं कहइस्सं । हो ति करंदु अत्तभवं ।। [अहं कथ. यिष्यामि । हों इति करोखत्रभवान् ।] राजा-याढम्। ९ विदूषक:-अस्थि गरी उज्जइणी गाम । तहिं अहिअरमणीआणि उदाहाणाणि वत्तन्ति किळ ॥ [ अलि नगर्युग्नयिनी नाम । तयाधिकरमणीयान्युदकम्नानानि वर्तन्ते किल ।) १२ राजा-कथमुज्जयिनी नाम । विदूषकः-जइ अणभिप्पेदा एसा कहा, अण्णं कहइस्सं ॥ [ यद्यन भिप्रेतैग कथा अन्यां कययिप्यामि । ] १५ राजा-ययस्य ! न खलु नाभिप्रेनषा कथा । किं तु, स्मराम्यवन्त्याधिपतेः मुतायाः प्रस्थानकाले स्वजन स्मरन्त्याः। यापं प्रवृत्तं नयनान्तलमं महान्ममेवोरसि पातयत्या ॥ ५ ॥ अपि च, पहुशोऽप्युपदेशेषु यया मामीभमागया। हस्तेन घस्तकोणेन फूलमाकाशवादितम् ॥ ६ ॥ विदूषकः-भोदु, अणं कहहरसं । अत्थि परं यम्हदत्तं णाम । तहिफिल राआ कंपिळो णाम !! [ भवतु, अन्यो कवियामि । ३ मरित नगर ममदत नाम । सय किन रामा कामिल्यो नाम । ] रामा-फिमिति किमिति। विपक:-(पुनस्तदेर पठति।)

·४० म्वनवासयदत्ते [v.66- ६ राजा-मूर्ख ! राजा ब्रह्मदत्तः, नगरं काम्पिल्यमित्यभिधीयताम् । विदूषकः-किं राआ यम्हदत्तो, णअर कंपिनं ॥ [ कि राजा ब्रह्म- दसः, नगर काम्पिल्यम्।] ९ राजा-एवमेतत् । विदूपका-तेण हि मुहुत्त पडिवाळेदु भव, जाव घोटुगों करिम्सं! राआ बम्हदत्तो, "अरं कपिरुळं । ( इति बहुशस्तदेव पटित्वा ।) १२ इदाणिं मुणादु भव । अयि सुत्तो अत्तभवं | अदिसीदळा इअं वेळा । अत्तणो पावरअं गण्हिअ आअमिस्सं । (निक्रान्तः1)॥ [ तेन हि मुहूर्तकं प्रतिपालयतु भवान् ,. यावदोष्टगतं करिष्यामि । १५ राजा ब्रह्मदत्तः, नगरं काम्पिल्यम् । इदानीं शृणोतु भवान् । अयि मुप्तोऽ अभवान् । अनिशीतलेयं वेला । आरमनः प्रावारकं गृहीरवा. गमिष्यामि । ] (ततः प्रविशति वासवदत्ता आवन्तिकावेषेण चेटीच1) चेटी-एदु एदु अय्या । दिदं खु भट्टिदारिआ सीसवेदणाए दुक्खा- विदा।[एवेन्चार्या । दृढ स्खलु भर्तृदारिका शीर्पवेदनया दुःखिता। ] २१ पासवदत्ता-हद्धि, कर्हि सअणीअं रइदं पदुमावदीए । [हा धिक्, कुत्र शयनीय रचितं पद्मावग्याः 1] चेटी-समुद्दगिहके किळ सेज्ञात्थिण्णा ॥ [ ममुद्रगृहके किल शरया- २४ म्तीर्णा । घासवदत्ता-तेग हि आगदो याहि ।। [ तेन घनतो याहि ] ] उभे परिकामतः 1) २७ चेटी-इदं समुगिहर्क । पविसदु अय्या । जाव अहं वि सीसा-- गुळेवणं तुवारेमि । ( निष्क्रान्ता) ॥ [ इदं समुद्रगृहकम् । प्रवि- शन्धार्या । यावदहमपि शीर्षानुलेपन स्वरयामि । ] ...

·-v.6."] पञ्चमोऽस। । १. वासवदत्ता-अहो अकाणा खु इस्सरा मे । विरहपप्युस्सुअस्स अय्यउत्तरस विस्समत्याणभूदा इअं पि णाम पदुमावदी अस्सस्था जादा । जाव पविसामि । (प्रविश्यावलोक्य । ) अहो परिजणस्स ३३ पमादो । असत्थं पदुमावर्दि केवळं दीवसहार्भ करिअ परित्तजदि । इ पदुमावदी ओमुत्ता । जाव उवविसामि । अहव असण- परिगहण अपो विअ सिणेहो पडिभादि । ता इमरिंस सय्याए ३६ उयविसामि । ( उपकिय । ) किं णु ग्वु एदाए सह उवविसन्तीए अज्ज पहळादिदं विझ मे हिअ । दिदुिआ अविच्छिण्ण- सुणिम्सासा । णिव्युत्तरोआए होदव्यं । अब एअदेससंविभा. ३९ अदाए मअणीअस्स सूपदि मं आलिङ्गेहि त्ति । जाव सइम्स । ( शयन नाट्यति ) ।। [ अहो अकरणाः बल्वीश्वरा मे । विरहपर्युन्मु- कम्यार्यपुनस्य विश्रमस्थानभूतेयमपि नाम पद्मावन्यस्वस्था जाता। १४२ यावत् प्रविशामि । अहो परिजनस्य प्रमादः। अवस्थां पद्मावती केवल दीपसहायों कृत्वा परिन्यजति । इयं पद्मावस्यवसुप्ता । यावदुप- विशामि । अथवान्यासनपरिग्रहेणाल्प इव स्नेहः प्रतिभाति । सदस्यां ४५ शय्यायामुपविशामि । किं नु खन्वतया सहोपविशन्त्या अद्य प्रल्हा- दितमिव मे हृदयम् । रियाविच्छिन्नसुखनिःश्वासा । निवृत्तरोगया भवितव्यम् । अथवैकदेशमविभागनया शयनीयस्य सूचयति मामा. ४८ लिट्रेति । यावच्चयिष्ये । ] राजा-(स्वमायते । ) हा वासवदत्ते । वासयदशा-(सहसोयाय 1) हं अय्यरत्तो, ण हु पदुमावदी। किं गु ५१ बुदिट्टम्हि । महन्तो खु अप्यजोअन्धराअणस्म पडिण्णाहारो मम दसणेण णिपळो सवुत्तो।। [ हम् आर्यपुनः, न ग्वलु पद्मावती । कि नु खलु दृष्टास्मि । महान् खल्बार्ययोगन्धरायणस्य प्रतिज्ञाभारो मम ५४ दर्शनेन निष्फलः संवृत्त:।.]

·४२ स्वप्नवासवदत्ते [v.6.".- राजा-हा अवन्तिराजपुत्रि! वासवदत्ता-दिद्विआ सिविणाअदि खु अग्र्यउत्तो । ण एल्य ५७ कोच्चि जणो। जात्र मुहत्तों चिदिअ दिलुि हिअभं च तोमेमि ।। दिष्टया स्वप्नायते खल्वार्यपुयः । नान कश्रिजनः । यावन्मुहूर्तकं स्थिरवा टिं हृदयं च तोपयामि।] ६० राजा-हा प्रिये ! हा प्रियशिध्ये ! देहि मे प्रतिवचनम् । वासवदत्ता-आळवामि भट्टा! आळयामि ॥ [ भालपामि भर्नः । आलपामि । ] ६३ राजा-किं कुपितासि । वासवदत्ता-ण हि ण हि, दुक्खिदम्हि ।। नि हिन हि, दुःखिताम्मिा] राजा-यद्यकुपिता, किमर्थं नालंकृतासि । ६६ वासवदत्ता-इदो वरं किं ॥ [इनः परं किम् । ] राजा-कि विरचिका स्मरसि । वासवदत्ता-(सरोषम् 1 ) आ अवेहि, इहावि विरचिआ ॥ [ आ ६९ अपेहि, इहापि विरचिका । ] राजा-तेन हि विरचिकार्थ भवती प्रसादयामि । (हस्ती प्रसारयति ।) वासवदत्ता-चिरं ठिदम्हि । को वि में पेक्खे | ता गमिस्सं I : ७२ अहव, सय्यापळम्बि अय्यउत्तस्स हत्थं सअणीय आरोविअ गमिस्सं । (तया कृत्वा निष्क्रान्ता 1)॥ [चिरं स्थितास्मि । कोऽपि मां पश्येत् । तद् गमिष्यामि । अथवा, शय्याप्रलम्बितमार्यपुत्रम्य हस्तं ७५ वायनीय आरोप्य गमिष्यामि ।] राजा-(सहसोत्याय 1) वासवदत्ते! तिष्ठ तिष्ठ । हा धिक् । निष्कामन् संभ्रमेणाहं द्वारपक्षण ताडितः । ततो व्यक्तं न जानामि भूतार्थोऽयं मनोरयः ॥ ७ ॥ (प्रविश्य ।)

·-v.11] पञ्चमोऽङ्कः। विदूषकः-अइ पडिबुद्धो अत्तभवं ॥ [ अपि प्रतिबुद्धोऽत्रभवान् । ] राजा-बयस्य ! प्रियमावेदये, धरते खलु वासवदत्ता । ३ विदूषकः-अविहा वासवदत्ता। कहि वासवदत्ता। चिरायु उवरदा वासवदत्ता ॥ [ अविधा यासवदत्ता । कुन पासवदत्ता । चिरात् खट्परता पासवदत्ता । ] ६ राजा-वयम्य मा मैर्व, शय्यायामवसुनं मां बोधयित्या सखे गता। दग्धेति ध्रुवता पूर्व पश्चितोऽस्मि कमण्वता ॥ ८ ॥ विदूषकः-अविहाअसम्भावणीअं ऐदं । आ' उदअण्हाणसवित्तणेण तत्तहोदि चिन्तअन्तण सा सिविणे दिट्ठा भवे ॥ [ अविधा ३ अर्मभावनीयमेतद् । आः ! उदकरानमंकीर्तनेन तत्रभवती चिन्तयता सा स्वप्ने रटा भवेत् । ] विदूषकः-भो! अस्स! पदस्सि गरे अवन्तिमुन्दरी गाम ६ जविखणी पडिवसदि । सा तुप दिट्ठा भवे ॥ [ भोः ! वयस्य ! एतस्मिन् नगरेऽवन्तिसुन्दरी नाम यक्षिणी प्रतिवमनि । सा स्खया इटा भवेत् ।] ९ राजा-नन, स्वातस्यान्ते विबुद्धेन नेत्रविप्रोषिताञ्जनम् । चारित्रमपि रक्षन्त्या दृष्ट दीर्घालक मुखम् ॥ १० ॥ अपि च वयम्य ! पश्य पश्य, योऽयं संत्रस्तया देव्या तया बाहुनिपीडितः । स्वप्नेऽप्युत्पन्नसंस्पर्शो रोमहर्ष न मुञ्चति ।। ११ ॥ १ Printed editions read असम्भावणीअं एवं ण ।

·म्यमवासयदत्त [v.11.- ४ 12 ४ .. - 1 विदूषक:-मा दाणिं भवं अणथं चिन्तिम । एदु एदु भवं । चउ- म्साळ पविसामो ॥ [ मैदानी भवानन चिन्त गिरवा । पुरधेनु ३ भवान् । चतुःशाल प्रविशावः।] (प्रविश्य ।) काम्नुकीयः-जयत्यार्यपुत्रः। अस्माकं महाराजो दर्शको भवन्त- ६ माह 'एप खलु भवतोऽमात्यो .मण्वान् महता वलसमुदयेनो- पयातः खल्वारुणिमभिघातयितुम् । तथा हस्त्यइधरथपदातीनि मामकानि विजयागानि संनद्वानि । तदुत्तिष्ठतु भवान् । अपि च, भिन्नास्ते रिपवो भवद्गुणरताः पाराः समाश्वासिताः पाणी यापि भवत्प्रयाणसमये तस्या विधानं कृतम् । यद्यत् साध्यमरिप्रमाथजननं तत्तन्मयानुष्ठित तीर्णा चापि बलैनदी त्रिपथगा वत्साश्च हस्ते तव ॥ १२॥' राजा-( उत्थाय1) याढम् । अयमिदानीम् , उपेत्य नागेन्द्रतुरंगतीर्णे तमारुणि दारूणकर्मदक्षम् । विकीर्णवाणोतरङ्गभने महार्णवामे युधि नाशयामि ||१३|| निक्रान्ताः सर्वे । पञ्चमोऽङ्कः। - अथ पष्ठोऽङ्कः। (ततः प्रविशति काञ्चुकीयः।) काञ्चुकीयः-क इह भोः ! काञ्चनतोरणद्वारमशून्यं कुरुते । प्रिविश्य । ) प्रतीहारी-अय्य! अर्ह विजआ। किं करीअदु ॥ [ आर्य ! अई विजया । कि प्रियताम् । ], ३

·-vi."}
पोलः
६ काशीयः-भवनि निवेचनां निवेशनां यत्सराज्यलाभप्रद्धोदयायो.
दयनाय 'एप खलु महामेनस्य सकासाद् रेभ्यसगोत्रः काञ्चुकीयः
प्रामः, तत्रभवत्या चाहारवत्या प्रेषितार्या यमुन्धरा नाम
• यामयदत्ताधात्री च, प्रतीहारमुपस्थिताविति ।
प्रतीहारी-अत्र्य ! अदेसकालो पटिहारस्त ॥ [ आर्य ! प्रदेशाला .
प्रतीहारस्य ।
१२ काम्युरीयः-फयमदेशका नाम ।
प्रतीहारी-मुणादु अय्यो। अज भट्टिणो मुय्यामुहमासादगदेण
केग विवीणा यादिदा । तं च सुणिम महिणा मणि 'योमय.
१५ दीप महो विश सुणीअदिति ॥णोग्यायः। अद्य भर्नुः मूर्या.
मुगमामादगतेन केनापि यीणा यादिता । मा पशुवा भनों भगिन
घोरयायाः शाद इय भूपत इति ।]
१८ काम्पीयः-ततस्ततः ।
प्रतीहारी-तदो तहिं गच्छिा पुन्छियो 'पुदी इमाए. योगाए
आगमोनि । सेण भणिदं 'अम्हे िणम्मदातीरे पुग्यगुम्मळग्गा
२१ द्विा । जा पोसणं इमाण, उपअदु भट्टिणो 'ति । तं प
उपगीदं बकरिअ मोदं गदी भट्टा । तदो मोरपन्यागग
पफाय्याउछेग मुहेण महिणा मणि 'दिद्वामि घोमयदि! मा
२४ gण दिग्मदिति । अय्य! दिमो अणवमगे। यह नियमित
नाम्मर गया रामोऽस्या धागापा आगम इति । तेन मागितमम्मा
भिमानारे गुस्मा स्टा । परियोजनमनपा, उपनीयता मां
२७ मा गोपनीतामो वा मोर गती मतां । तो मोहमयागन
पारपान मुगेन भयो भगिन स्टागि घोषणी! मातुन
सपा नि । भायं ! ईमोइनवमरः । कर्ष नियामि ।
१. ytil:-भनि! नियमा::पि तदापयमंत्र।

·६ स्वामवासवदत्ते प्रतीहारी-अध्य! इणिवेदेमि ! एसो भट्टा मुय्यामुहप्पासादादो ओदरइ । ता इह एव्व णिवेदइरस ॥ [ आर्य ! इयं निवेदयामि । ३३ पुष भर्ता सूर्यामुखप्रासादादवत्तरति ! तदिहव निवेदयिष्यामि | ] काञ्चुकीयः-भवति ! तथा । (उभौ निष्कान्ती ।) मिश्रविष्कम्भकः। ( ततः प्रविशति राजा विदूषक्था) श्रुतिसुखनिन ! कथं नु देव्याः मननयुगले जयनस्थले च सुमा। विहगगणरजोविकीर्णदण्टा प्रतिभयमध्युपितास्यरण्यवासम् ।। १ ।। अपि च, अभिग्धासि घोषवति ! या तपस्विन्या न स्मरसि, श्रोणीसमुद्रनपार्थनिपीडितानि खेदस्तनान्तरमुखान्युपगृहितानि । उद्दिष्य मां च विरहे परिदेवितानि वाद्यान्तरेषु कथितानि च सस्मितानि ॥२॥ विदूषकः-अ दाणि भवं अदिमत्तं सन्तापिअ ॥ [ अलमिदानी भवानतिमानं मंतप्य ] ३ राजा-वयाय ! मा मैवं, चिरप्रमुमः कामो मे वीणया प्रतियोधितः । तां तु देवीं न पश्यामि यस्या थोपवती प्रिया ॥३॥ यमन्तक! शिल्पिजनप्तकाशानवयोगों घोपवती कृत्वा शीरमानय। विदूषकः-जं भवं आणवेदि । (बीणा गृहीत्या निक्रान्तः।)। ।

·-~ri.3."] पष्ठोऽङ्कः। - ६ ३ [ यद् भवानाज्ञापयति ।। (प्रविश्य ।) प्रतीहारी-जेदु भट्टा। एसो खु महासेणस्स सआमादो रभसगोत्तो कचुईओ देवीए अगारवदीए पेसिदा अय्या यमुन्धरा गाम वासवदत्ताधत्ती अ पडिहारं उपट्टिदा ॥ [ जयतु भर्ता । एष खलु महासेनस्य सकाशाद् यसगोत्रः काचुकीयो देव्यामारवल्या प्रोषितार्या ९ घमुन्धरा नाम पासवदत्ताधात्री च प्रतिहारमुपस्थिती।] राजा-तेन हि पद्मावती तावदाहूयताम् । प्रतीहारी-जं भट्टा आणवेदि। ( निष्क्रान्ता)। [यद् भर्ताज्ञापयति । १२ राजा-किं नु खलु शीघमिदानीमयं वृत्तान्तो महासेनेन विदितः। (a: प्रविशति पद्मावती प्रतीहारी च।) प्रतीहारी-एदु एदु भट्टिदारिआ ॥ [ एस्वेतु भर्तृदारिका ।] १५ पभावती-जेदु अय्यउत्तो ॥ [ जयत्वार्यपुत्रः । ] राजा-पद्मावति ! किं श्रुतं महासेनस्य सकाशाद् भ्यसगोत्र: काञ्चुकीयः प्रापः, तत्रभवत्या चाङ्गारवन्या प्रेपितार्या वमुन्धरा १८ नाम वासवदत्ताधात्री च, प्रतिहारमुपस्थिताविति । पभायनी-अय्य उत्त ! पि मे सादिकुळम्स कुसळवुत्तन्त सोहूँ । [ भार्यपुत्र ! प्रियं मे शातिकुलस्य कुशलवृत्तान्तं श्रोतुम् । ] २१ राजा-अनुरुपमेतद् भवत्याभिहित 'वासवदत्तास्वजनो मे स्वजन' इति । पद्मावति ! आस्यताम् । किमिदानीं नास्यते । पद्मावती-अय्यउत्त! किंमए सह उबविट्टो एई जणं पेक्सिस्सदि। २४ [ भार्यपुत्र ! किं मया सहोपविष्ट पतं जन द्रक्ष्यति । ] राजा-कोऽत्र दोषः। पमावती-अय्यउत्तरस अपरो परिगगहो ति दामीणं विअ होदि ।। २७ [ भार्यपुत्रस्यापरः परिप्रद इत्युदासीनमिव भवति ।

·४८ स्वावासवदत्त [vi5- -4 राजा-कलनदर्शनाई जनं कलत्रदर्शनान् परिहरताति यहुदोपमुत्पा- दयति । तस्मादास्यताम् । ३० पभावती-जं अय्यउत्तो आणवेदि। ( उपविश्य।) अय्यउत्त! तादो वा अम्या या किं णु खु भणिस्सदि ति आविग्गा विक्ष संयुत्ता । [ यदार्यपुत्र आज्ञापयति । आर्यपुत्र ! तातो वाम्बा वा ३३ किं नु खलु भणियतीत्याविमेव संवृत्ता।] राजा-पद्मावति! एवमेनन् । किं वक्ष्यतीति हदयं परिशङ्कित में कन्या मयाप्यपहृता न च रक्षिता सा। भाग्यश्चलैर्महदवाप्य' गुणोपघात पुत्रः पितुर्जनितरोप इवारिम मीतः ॥ ४ ॥ पद्मावती--णक सकं रक्खिर्दु पत्तकाळे ॥ [ ननु किं शाय॑ रशि प्राप्तकाले । ] ३ प्रतीहारी-एसो कञ्चुईओ धत्ती अ पडिहार उपविदा ॥ [ एप काञ्चुकीयो धात्री च प्रतिहारमुपस्थितौ । ] राजा-शीघ्र प्रवेश्यताम् । ६ प्रतीहारी-ज भट्टा आणवेदि। (निष्क्रान्ता)। [यद् भताज्ञापयति । ] (ततः प्रविशति काञ्चुकीयो धात्री प्रतिहारी च ।) कान्चुकीयः-भोः। संबन्धिराज्यमिदमेत्य महान् प्रहर्षः स्मृला पुनर्नृपमुतानिधनं विषादः । किं नाम देव ! भवता न कृतं यदि स्या राज्यपौरपहत कुशलं च देव्याः ॥ ५ 9 Printed editions read negaraguiggia: RPrinted editions given कि सई etc. .

·-vi.8.] पष्टोऽङ्कः ४९ प्रतीहारी-सोभट्टा, उक्सप्पटु अय्यो॥ [एष भता, उपसर्पत्वार्यः।] काञ्चुकीयः-( उपत्य।) जयत्वार्यपुत्रः । ३ धाग्री-जेदु भट्टा ॥ [ जयतु भर्ता ।] राना-(सबहुमानम् ।) आर्य ! पृथिव्यां राजवंश्यानामुदयाम्तमयप्रभुः अपि राजा स कुशली मया काटितवान्धवः ॥ ६ ॥ कान्चुकीय:-अथ किम् । कुशली महासेनः । इहापि सर्वगतं कुशल पृच्छति । ३ राजा-( आसनादुत्थाय । ) किमाज्ञापयति महासेनः । काञ्चुकीयः-सदृशमेतद् वैदेहीपुत्रस्य । नन्वासनम्धेनैव भवता श्रोतव्यो महासेनस्य संदेशः । ६ राजा-यदाज्ञापयति महासेनः । ( उपविशति ।) काञ्चुकीयः-दिष्टया परैरपहृतं राज्यं पुनः प्रन्यानीतमिति कुना, कातरा येऽप्यशक्ता वा नोत्साहस्तेपु जायते । प्रायेण हि नरेन्द्रश्रीः सोत्साहगेव भुज्यते ॥ ७ ॥ राजा-आर्य ! सर्वमेतन्महासेनम्य प्रभायः । कुतः, अहमवजित' पूर्व तावत् सुतैः सह लालितो दृढमपट्टता कन्या भूयो मया न च रमिता । निधनमपि च श्रुत्वा तस्यास्तथैव मयि स्वता मनु यदुचितान् वत्सान् प्राप्तुं नृपोऽत्र हि कारणम् ॥ ८॥ कामुकीयः-एप महासेनम्य मंदेशः । देश्याः संदेशमिहात्रभवती कथयिष्यति। ३ राजा-दा अम्ब! ।

·स्वमवासवदत्ते [vi9.- पोडशान्तःपुरग्येष्ठा पुण्या नगरदेवता । मम प्रयासदुःसार्ता माता कुशलिनी ननु ।॥ ५ ॥ धात्री-अरोआ भट्टिणी भट्टार सव्यगदं फुसळं पुच्छदि ॥ [ अरोगा महिनी भार पर्वगतं कुशलं गृच्छति । ] ३ राजा-सर्वगत कुशलमिति । अम्ब ! ईदृशं पुशलम् । धानी-मा दाणि भट्टा अदिमत्तं सन्तप्पिदुं ॥ [ मेदानी भर्नातिमात्रं संतप्तुम् ।] ६ काम्चुकीयः-धारयत्वार्यपुत्रः । उपरताप्यनुपरता महासेनपुत्री एव. मनुकम्प्यमानार्यपुत्रेण । अथवा, का कं शक्तो रक्षितुं मृत्युकाले रज्जुच्छेदे के घट धारयन्ति । एवं लोकस्तुल्यधों बनानां काले काले छिद्यते रुह्यते च ॥ १० ॥ राजा-आर्य ! मा मैत्र, महासेनस्य दुहिता शिष्या देवी च मे प्रिया । कथं सा न मया शक्या स्मतु देहान्तरेष्वपि ॥ ११ ॥ धानी-आह भट्टिणी ' उवरदा वासवदत्ता । मम वा महासेगस्य वा जादिसा गोवाळअपाळआ, वादिसो एव तुमं पुढमं एञ्च अभि. ३ प्पेदो जामादुअत्ति । एदणिमित्तं उज्जइणिं आणीदो । अणग्गिस. किसों वीणाववदेसेण दिण्णा अत्तयो चयळदाए आणि युत्तविवाह मगळो एव्य गदो। अझ अम्हेहिं तव अ वासवदत्ताए अ पडि- ६ किदि चित्तफळआए आलिहिअ विवाहो णिव्युत्तो । एसा चित्त- फळआ तव सआसं पसिदा । एदं पेक्खिअ गिन्नुदो होहि ।। [आह भहिनी उपरता वासवदत्ता । मम वा महासेनस्य वा बादशी ९ गोपालकपालको, ताश एव एवं प्रथममेवाभिमेतो जामानेति | पतन्निमित्तमुज्जयिनीमानितः । अनमिसाक्षिक वीणाव्यपदेशेन दत्ता। .

·vi.13.1 पठोऽङ्कः। आत्मनश्चपलतयानिवृत्तविवाहमाल एवं गतः। अथ धावाभ्यां तवं व २ वामबदत्तायाश्च प्रतिकृति चित्रालकापामालिल्य विवाहो निवृत्तः । एषा चिप्रफलका तब सकाशं प्रेषिता । एतां दृष्ट्वा निर्वतो भव।] ५ राजा-अहो अतिस्निग्धमनुरूप चाभिहितं तत्रभवत्या । वाक्यमेतन् प्रियता राज्यलाभशतादपि । अपराद्धेष्यपि स्नेहो यदस्मासु न विस्मृतः ॥ १२॥ पद्मावती-अध्यउत्त! चित्तगर्दै गुरुअणं पेक्खिअ अभिवादेहूँ इच्छामि ॥ [ आर्यपुत्र ! चित्रा गुरुजन दृष्ट्वाभिवादयितुमिच्छामि।] ३ धात्री-पेक्खदु पेक्खदु भट्टिदारिआ। (चिरफलका दर्शयति )। [ पश्यतु पश्यतु भर्तृहारिका।] पद्मापनी-(रष्ट्रा आरमगतम् 1 ) है अदिस दिसी खु इअं अय्याए ६ आवन्तिआ। (प्रकाशम् ।) अय्यउत्त) सदिसी खु इअं अय्याए ॥ [हम् अतिसशी खल्वियमाया आवन्तिकायाः । आर्यपुत्र ! महशी सल्वियमार्यायाः । ] ९ राजा-न मशी। सैवेति मन्ये । भोः ! कष्टम्, अस्य स्निग्धस्य वर्णस्य विपत्तिर्दारुणा कथम् । इदं च मुखमाधुयं कथं दूपितममिना ॥ १३ ॥ पद्मावती-अय्यरत्तस्स पडिकिदि पेक्विा जाणामि इअं अप्याए सदिसी ण वेत्ति ।। [भार्यपुत्रस्य प्रतिकृति दृष्ट्वा जानामीयमार्यया ६ सदशी न वेति । ] धात्री-पनवदु पेक्खदु भट्टिदारिआ॥ [पश्यतु पश्यतु भर्तृवारिका।] पद्मावती-( दृष्ट्वा 1 ) अय्यउत्तस्म पडिकिदीए सदिसदाए जाणामि ६ इ अय्याए सदिति ति!! [ आर्यपुत्रन्य मतियाः साशया ज्ञानामीयमार्यया महशीति । ] ।

·स्वनवासवदत्ते [vi.13.- "राजा-देवि ! चित्रदर्शनान् प्रभृति प्रष्टोद्विमामिव वां पश्यामि । ९ किमिदम्। पद्मावती-अय्यउत्त! इमाए पडिकिदीए सदिसी इह एव्य पडिव. सदि ।। [आर्यपुत्र! अस्याः प्रतिकृयाः पदृशीहैव प्रतिवमति । ] १२ राजा-कि वासवदत्तायाः । पमावती-आम || [ आम् । ] राजा-तेन हि शीघ्रमानीयताम् । १५ पद्मावती-अय्यउत्त! मम कण्णाभावे केणवि बम्हणेण मम भइणि- अत्ति णासो णिक्खित्तो । पोसिदभत्तुआ परपुरुसदसणं परिहरदि। ता अय्यं मए सह आमदं पेरिखअ जाणादु अय्यउत्तो । आर्य- १८ पुष मम कन्याभावे केनापि ब्राह्मणेन मम भगिनिति न्यासो निक्षिप्तः । शोपिनभर्तृका परपुरषदर्शनं परिहरति । तदायां मया सहागतां दृष्ट्रा जानाम्वार्यपुत्रः।] " यदि विप्रस्य भगिनी व्यक्तमन्या भविष्यति । परम्परराता लोके दृश्यते रूपतुल्यना ॥ १४ ॥ (प्रविश्य।) प्रतीहारी-जेदु भट्टा। एसो उजइणीओ बम्हणो, भट्टिणीए हत्थे ३ मम भइणीअत्ति प्रणासो णिक्खित्तो, तं पडिग्गहिर्दु पटिहारं उवद्धिदो। [जयतु मा । एष उज्जयिनीयो ग्राह्मणः, भट्टिन्या हस्ते मम भगिनिकति यातो निक्षिप्तः । प्रतिग्रहीतुं प्रतिहारमुपस्थितः । ] ६ राजा-पद्मावति! किं नु स ब्रामणः । पद्मावती-होदञ्च ॥ [ भवितव्यम् । ] राजा-शीनं प्रवेश्यातामभ्यन्तरसमुदाचारण स ब्राह्मणः । ९ प्रतीहारी-ज भट्टा आणवेदि ।( नितान्ता ) [यद् भाज्ञापयति । ] राजा- - ·vi.15.81 पष्ठोङ्कः। ३ राजा-पामावति! त्वमपि तामानय । पद्मावती-ज अथ्यउत्तो आणवेदि । (निक्रान्ता) [पदार्यपुन २ भाज्ञापयति । (ततः प्रविशति यौगन्धरायणः प्रतीहारी च!) योगन्धरायणः-भोः! ( आत्मगतम् ।) प्रच्छाद्य राजमहिषां नृपतेहितार्थ कामं मया कृतमिदं हितमित्यवेक्ष्य । सिद्धेऽपि नाम मम कर्मणि पार्थियोऽसौ किं वक्ष्यतीति हृदयं परिशङ्कित मे ॥ १५ ॥ प्रतीहारी-एसो भट्टा। उपसम्पदु अग्यो । [एष भर्ता । उपमा पंचायः। ३ योगधरायग:-(उपसृत्य।) जयतु भवान् , जयतु । राजा-श्रुतपूर्व इव म्वरः । भो मायम! किं भवतः स्वसा पद्मावत्या हाते न्यास इति निक्षिना । ६ योधरायश:-अथ किम् । राजा-तेन हि त्वयनां त्वर्यनामस्य भगिनिका । पनीहारी- भट्टा आणवेदि। (निमान्ता ।)। [यद भाशापयति । ] : (ततः प्रविशति पद्माको आवन्तिका प्रतीहारी च ।) पमापनी-दु ण्दु अय्या । पिसं दे शिवदेमि ॥ [ परवे गया । निय ने निवेदयामि। १२ भावनिका-किं किं ॥ [ किम् । ] पभापती-भादा आअदो ॥ [ भाता ने भागतः । ] भापलिका-दिष्ट्रिआ इवाणि पि मुमरदि।। [दिष्टयेदानीमपि १५ मरति] पणती-( उमाय) जैदु अप्यउत्तो । एमो लामो । [अपादा.

·५४ स्वप्नवासवदत्ते [vi.15.1- यंपुनः । एष न्यासः १८ राजा-निर्यातय पद्मावति । अथवा साक्षिमन्यासो निर्यातयि- तव्यः । इहात्रभवान् रेभ्यः, अत्रभवती चाधिकरण भविष्यतः । पद्मावती-अय्य! णीअदा दाणिं अय्या ॥ [ भार्य ! नीयतामि- २१ दानीमार्या । धात्री-(आवन्तिको निर्वर्ण्य 1) अम्मा! भहिदारिआ वासवदत्ता ।। [अम्मो ! भदारिका वासवदत्ता । ] २४ राजा-कथं महासेनपुत्री । देवि! प्रविश त्वमभ्यन्तरं पद्मावत्या सह। यौगन्धरायणः-न खलु न खलु प्रवेष्टव्यम् । मम भगिनी खल्वेपा। २७ रामा-किं भवानाह । महासेनपुत्री खल्वेपा। यौगन्धरायणः-भो राजन! भारतानां कुले जातो विनीतो ज्ञानवाछुचिः । तन्नाईसि बलातु राजधर्मस्य देशिकः ॥ १६ ॥ राजा-भवतु, पश्यामस्तावद् रूपसादृश्यम्। संक्षिप्यतां यवनिका यौगन्धरायणः-जयतु स्वामी । ३ वासवदत्ता-जेदु अय्यउत्तो ॥ [जयग्वार्यपुत्रः ।] राजा-अये! असौ यौगन्धरायणः, इयं महासेनपुत्री। किं नु सत्यमिदं स्वप्नः सा भूयो दृश्यते मया । अनयाप्येवमेवाहं दृष्टया पश्रितस्तदा ।। १७ ।। यौगन्धरायणः-स्वामिन् ! देव्यपनयेन कृतापराधः खल्वहम् । तत् क्षन्तुमर्हति स्वामी । (इति पादयोः पतति ।) ३ राजा-(उत्थाप्य ) योगन्धरायणो भवान ननु । मिध्योन्मादश्च युद्धश्च शानदृष्टैश्च मन्त्रितैः । भवद्यत्नैः खलु वयं मज्जमानाः समुद्धृताः ।। १८॥ १Printed editions drop the word अथवा -- - 1 , ·-vi.19.11 पष्ठोऽङ्कः। ६५ यौगन्धरायणः-स्वामिभाग्यानामनुगन्तारो वयम् । पमावती-अम्महे अय्या खु इथे । अय्ये ! सहीजणसमुदांआरेण ३ अजाणतीए अदिकन्दो समुदाआरो। ता सांसेण पसादेमि ॥ [ अहो आयां खल्वियम् ! आयें। सखीजनसमुदाचारेणाजानरया- तिक्रान्तः समुदाचारः, तस्ठीण प्रसादयामि । ] ६ वासवदत्ता-(पद्मावतीमुत्थाप्य।) उद्वेहि उद्वेहि अविहवे ! उद्वेहि । अस्थिसणाम सरीरं अवरद्धइ॥ [ उत्तिष्टोतिष्टाविधवे! उत्तिष्ठ। अधिस्वं नाम शरीरमपराभ्यति । ] ९ पभावती-अणुग्गहिदम्हि ॥ [ अनुगृहीतास्मि । ] राजा-चयरय यौगन्धरायण! देव्यपनये का कृता ते बुद्धिः । योगन्धरायणः-कौशाम्बीमात्र परिपालयामीति । १२ राजा-अथ पद्मावत्या हस्ते किं न्यासकारणम् । योगन्धरायणः-पुष्पकभद्रादिभिरादेशिकैरादिष्टा म्वामिनो देवी भविष्यतीति । १५ राजा-इदमपि कमण्वता ज्ञातम् । यौगन्धरायणः-स्वामिन् ! सवेरेव ज्ञातम् । राजा-अहो शठः खलु रमण्वान् । १८ यौगन्धरायणः-स्वामिन् ! देव्याः कुशलनिवेदनार्थमयैव प्रतिनि- वर्ततामत्रभवान् रेभ्योऽत्रभवती च । राजा-न, न । सर्व एव वयं यास्यामो देव्या पद्मायया सह । २१ पौगन्धरायणः-यदाज्ञापयति स्वामी । (भरतवास्यम् ।) इमां सागरपर्यन्तां हिमवद्विन्ध्यकुण्डलाम् । महीमेकातपत्राद्वां राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥ १९ ॥ (निक्रान्ताः सर्वे) पष्ठोऽकः । इति स्वावासवदत्तमवासनम् । - ·भनाहारे तुल्यः . १ 1. . अनेन परिहा. अस्य स्निग्धस्य अहमवजितः इमा सागर इये याला नवो उदयनवेन्दु उपेत्य नागेन्दतुरङ्ग ऋज्वायतां च वि. ऋग्वायता हि कस्यायः कलशेन कः कं शनी कातरा येऽप्यशक्ता कामेमोजयिनी कार्य नैवायः किं वक्ष्यतीति हृदयं किं नु सत्यमिदं खगा वासोपेता. गुणानां वा वि. चिरप्रमुप्तः कामो (तीर्थोदकानि दुःस्वं त्य धीरस्याश्रममा निधामन् संभ्र. नैवेदानी ताशा पभावती नर० . स्वप्नवासवदत्ते पद्यानां सूचिः। I. 14. पृथिव्यां राज. IV.., .63 प्राय राजम VI..13. प्रद्वपो बहुमानो VIT-18. बहुशोऽप्युपद ! VI. 19. भारतानां कुले IV. 9. भिसाम्ते 1. 1, भृत्यमगध v. 13. "मबुमदकला IV. 2./महासेनस्य दुहिता 3. मिथ्योन्मादैश्च I 8. यदि तावदयं VI. 10. यदि विप्रस्य VI 7. योऽयं संग्रस्तया IV. 1. रूपश्रिया समु. 9 वाक्यमेतन् प्रियतरें VI 4. विसब्धं VI. 17. शय्या नावनता 1 16. पाय्यायामवसुप्त IV. 10. शरच्छशागौरेण VI. 3. श्रुतिसुम्बनिनद I. 6. श्रोणिसमुह IV. 7. साध्यामयन्तिनृपतेः I. 3. पोटशान्तःपुर० v. 7. मंबन्धिराज्य I. 13. सविनमो शयं I. 11. मुखमयों भवेद IV. 5. I. 5. स्मराम्यवनयाधिः I. 4. स्वप्नस्यान्ते VI. 6. VI 15.. 7. 6. VI 16.. v. 12. I. 2. iv. 3. VI. II VI. 18. 9. VI. 14. V. 11. V. 2. VI. 12. 1. 12. 4. V. 8. 8. VI. 1. VI. 2. VI. 9. VI. 5. I. 15. I. 10. V. 5. V, 10. पमावती बहु परिहरतु भयान् पूर्व वयाप्यमिः ·प्रतिज्ञायौगन्धरायणस्य कथावस्तु । अथ कदाचिन्मृगयाव्यसनी वरमराजो वेणुवनासागवनं प्रयातः मन् प्रद्यानेन तबोपन्यस्तं वनगजपच्छादितशरीर कपटहस्तिन परमार्थगजं मत्वा वीणयैनं वशीतुं यावदारभते तावत् महमा कपटहम्स्यधिष्टातृभिः प्रद्यानस्य योधः स परिवार्य बहुमहारनिपानिनाश्वस्तरकालं मो गत. करंशाभिलताभि माकन इन शरीयन्त्रणात प्रचितः । ततो वत्सराजेन प्रथम कुम्तमहार- जनितमीह। सालंकायनो नाम प्रधोनस्यामात्यः शरीरयन्त्रणानुम्मुच्यन स्कन्ध- शयनमारोप्योजयिनी नीत्वा प्रद्यांताय समर्पितवान् । प्रद्योतश्च स्वकन्या वासवदत्ता गान्धर्वामका जात्या वरमामागृहीत धोपवनी नाम वीणारत्न • नस्य दया तमन्नःपुरेऽवरोध । तप चांन्योन्यदर्शनेन समुपनाभिलापी वासवदनाव-मगजी प्रच्छन्नं गान्धर्वण विधिना निवृत्तविनाही मुम्बमनुभवन्नों स्थिती । अब यौगन्धरायणः स्वस्वामिनः परकृनच्छलनं चारमुगाच्यत्वा तत्र च बन्धनऽपि स्यामिनमभिराजतनयाक्चिशीकृतहृदयं साधा विषण्ण' 'स्वस्वामिनी घोपवस्याश्च वासवदत्तया मह प्रन्यानयन प्रतिजले । ततः म उन्मत्त पदृशं वर्ष त्या गूढाकit: स्वपुरप. यान्त'पुगं सर्वामुज्जयिनी व्यापयाम्बभूव । अथ च काले सर्वान् म्वपुरपान युद्धाय सन्नाह्य दत्तममया. नुरोधेन स्वामिनि चामबदलाद्वितीय वरेणुं भव्यतीमधिरयोजयिन्या निकान्त शत्रुभियुध्यमान एवं गृहीनो यौगन्धरायणाः । गुणानुरागिणा प्रद्योतेन पूर्वाभिप्रतजामातृलाभप्रीतेन सकृाय कौशमी प्रेषितः । पात्राणि । पुरुषा:-- योगन्धरायणः--उदयनस्य मन्त्री । उन्मत्तकश्वायमेव । श्रमगक:--तद्वेप उदयनस्य मन्त्री स्मध्वान् । विदूप::---उदयनस्य नर्ममुहद् वमन्ततः । माग.--पस्टनो यौगन्धरायगस्य पुस्यः। हंसाः-उदयनसमीपवती कश्चिदुपाध्यायः । गात्रसेवकः-यौगन्धरायणस्य पुरषा वासवदत्तागृहे प्रच्छन्नो हस्तिपकः। - ·सालक:-यौगन्धरायणस्य पुरपः । निर्मुण्डकः पौगन्धरायणगृहे प्रतीहारः । महासेनः--अवन्तिराओ वासवदताजनकः प्रद्योता नाम । भरसरोहका महासनमानी। बादरायणः-महासेनस्य काञ्चुकीयः । भट:-वासवदत्ताया भृश्यः। साधारणी-भरतरोहकस्य पुरपौ। रिमय:- देवी-अङ्गारवती नाम महासेनस्य महिपी। विजया-यौगन्धरायणगृहे प्रतीहारी | Page Act, verse,line 71. " Errata Incorrect राजाना घम्हणेण कग्णिल. कञ्चआए गावसक भवदीय 1.16 i. 160 iii 108 ni 514 iv.. 87. 91. 96. 97. Correct राजानं बम्हणेण कण्डिल. कम्युआप गानसेवक भद्दवदीए ay.10 ·॥श्रीः॥ भासनाटकचके प्रतिज्ञा यो गन्ध रा य ण म् (नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधार:) मूत्रधारः-पातु वासवदत्तायो महासेनोऽतिवीर्यवान् । वत्सराजस्तु नाना सशक्तियौगन्धरायणः ॥ १॥ (परिक्रम्य नेपथ्याभिमुन्नमवलोक्य) आर्ये ! इतस्तावत् । (प्रविश्य) ३ नटी-अय्य ! इअम्हि । [आर्य ! इयमस्मि । ] सूत्रधारः-आयें ! गीयतां तावत् किञ्चिद् वस्तुं । ततस्तव गीत- प्रमादिते रङ्गे धयमपि प्रकरणमारभामहे । आर्ये ! किमिदं ६ चिन्यते । ननु गीयते । नटी-अज मए सिविणे यादिकुळस्स अस्सत्यं विअ दिटुं। ता इच्छामि अय्येण कुसळविश्आणणिमित्तं कश्चि पुरुस पेसिटुं। ९ [अध मया स्वप्ने ज्ञातिकुलस्यास्वास्थ्यमिव दृष्टम् । तदिच्छाम्याउँण कुशलविज्ञाननिमित्तं कचित् पुरुष प्रेपयितुम् । ] सूत्रधारः-बाढम् । पुरुपं प्रेपयिष्यामि व्यक्तमात्महिते क्षमम् । (नेपथ्ये) सालक! सजस्त्वम् । सूत्रधारः-पुरुष प्रेषयत्येप यथा यौगन्धरायणः ॥ २ ॥ (निष्कान्तौ ।) स्थापना। १पेक्सिदं. १ ·५८ ३ प्रतिक्षायौगन्धरायणे [ii. (ततः प्रविशति यौगन्धरायणः सालकेन सह 1) यौगन्धरायणः-सालक! सजस्त्वम् । सालकः-अय्य! अहई । [मार्य ! अथकिम् । ] ६ यौगन्धरायणः-महान् खल्वध्वा गन्तव्यः । मालकः-महत्तरेण सिणेहेण अय्यं उचिट्ठामि । [महत्तरेण स्नेहनार्यमुपतिष्ठे । ] ९ यौगन्धरायणः-हन्त यास्यति बलवान्, यस्य सौहार्दम् । पुतः, निधेष्वासज्यं कर्म यद् दुष्करं स्याद् यो वा विनाता सत्कृतानां गुणानाम् । फ्रीत सामध्यं यस्य तस्य क्रमेण देवप्रामाण्याद् भ्रश्यते यर्धते या ॥ ३ ॥ अथ येणुवनात् त्रिपु गहनेषु नागवन श्वः प्रयाता स्वामी प्रागेव सम्भावायतव्यः। ३ सालक:-अय्य! लेहो खु म ओवज्झइ, जहिं आअन्त फैय्यसरीर।। [आर्य लेखः खलु मामपवहति, यस्मिन् आयत्त कार्यशरीरम् । ] यौगन्धरायणः-विजये! (प्रविश्य) विजया-अय्य इअम्हि । [ आर्य ! इयमस्मि ।] यौगन्धरायणः-विजये ! त्वर्यता लेखः प्रतिसराच । ९ विजया-अय्य ! तह ! (निक्रान्ता।) [आर्य ! तथा । ] यौगन्धरायणः-अथ दृष्टपूर्वस्त्वयैप पन्थाः । सालक-पहि, सुदपुरवो । [नहि, श्रुतपूर्वः ।। १२ यौगन्धरायणः-तदपि मेधाविलक्षणम् । भोः! वनगजप्रच्छादित- शरीरे नीलहस्तिनमुपन्यस्य प्रद्यातः स्वामिनं छलयितुकाम इति । १ अर्तानं. २ वेणुवनाभितपु गहनेषु. ३ ओवज्झइ. १ २ ·i..] प्रथमोऽङ्कः। प्रवृत्तिरुपगता नः । अपीदानी म्वामिनो युद्धतिक्रमो न स्यात् । ५ अहोतुखलु वत्सराजभीरत्वं प्रद्योतस्य । व्यक्तीकृतमसामर्थ्यमक्षी- हिण्याः । पुतः, व्यक्तं बलं बहु च तस्य न चैककार्य सत्यातवीरपुरुपं च न चानुरक्तम् । व्याज ततः समभिनन्दति युद्धकाले सर्व हि सैन्यमनुरागमृते कलत्रम् ॥४॥ (प्रविश्य) विजया--लेहो खु अअं । पडिसरा सव्वबहूजणहत्यादो तुवारी- ३ अदित्ति भट्टिमादा आह । [ लेखः खल्वयम् । प्रतिसरा सर्ववधू- जनहस्तात् त्वर्यन इति भर्तृमाता आह । ] यौगन्धरायणः-विजये ! विज्ञाप्यतां तत्रभवत्यै-सर्ववधूजनहस्त- ६ प्रयुक्ता या एका वा प्रतिसरा दीयतामिति । विजया-अग्य! तह । (निक्रान्ता ।) [आर्य ! तथा ।] (प्रविश्य) २ निर्मुण्डकः-सुहं अय्यरस । [सुग्वमार्यस्य] यौगन्धरायणः कथं निर्मुण्डकः। निर्मुण्डक:-अय्य! एसो भट्टिपादमृळादो ओवढिइओ हंसओ १२ आअदो। [आर्य ! एष, भर्तृपादमूलादीपस्थितिको हंसकः आगतः।] यौगन्धरायणः-कथं हंसक एकः प्राप्त इति । सालक! विश्रम्य- तामिदानी मुहूर्तम् । त्वरिततरं वा यास्यासे सविश्रमो या । १५ सालक:-अय्य! तह । ( निष्क्रान्तः।) [आर्य ! तथा ] योगन्धरायणः-निर्मुण्डक ! प्रवेश्यतां हंसकः । निर्मुण्डकः--अय्य ! तहः। (निनान्तः।) [आर्य ! तथा !] १ अनुरागते. २ त्वरितं. । ३ ·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे 1 १८ यौगन्धरायणः-स्वामिनाविरहितपूर्वो हंसक एकः प्राप्त इति सावि. प्रमिव मे मनः ! कुतः, यथा नरस्याकुलवान्धवस्य गत्वान्यदेशं गृहमागतस्य । तथा हि मे सम्प्रति बुद्धिशहा श्रोष्यामि किन्नु प्रियमप्रियं वा ॥५॥ (ततः प्रविशति हंसको निर्मुण्डकश्य।) निर्मुण्डक:-एदु एदु अय्यो । [ एस्वेत्वार्यः] ३ ईसका-कहिं कर्हि अय्यो । [कुत्र कुत्रायः1] निर्मुण्डकः-एसो अय्यो चिट्ठइ, उयसप्पदु गं । ( निष्प्रान्तः।) एप आर्यस्तिष्ठति उपसर्पस्वेनम् । ] ६ हंसकः-( उपस्त्य) सुहं अप्यम्स । [ सुखमार्यस्य । ] यौगन्धरायणः-हंसक ! न खलु गतः स्वामी नागवनम् । हसक:-अय्य ! हिजो एव्य गदो मट्टा । [ आर्य ! एवं गतो ९ भर्ता ।। यौगन्धरायणः-हन्त निष्फलमनुप्रेषणम् । छलिताः स्मः । अथारित। प्रत्याशर, अथवा अधेर प्राणा मोक्तव्याः। १२ हंसकः-धरदि खुदाय भट्टा। [ धरने खलु तावद् भता । यौगन्धरायणः-धरते तावदित्यनर्जिवा विपत्तिरभिहिता । गृहीतेन स्वामिना भवितव्यं ननु। १५ ईसकः-सुहु अय्येण विम्याद । गहीदो भट्टा ) [ मुटु आर्येण विशनम् । गृहीतो भर्ता । ] योगधायणः कथं गृहीतः स्वामी । हन्त मोः! महान् खलु भारः १८ प्रद्योताय माग्यनिस्तीर्णः । अद्यप्रभृति वत्सराजसचियानां प्रति. हितमसामर्थ्यमयशश्च । इदानीमनुत्पन्नकार्यपण्टितो रुमण्वान् क गतः । इदानीमचारोहणीयं क गतम् । कुतः, १(उपगम्य) ·.6.10] प्रथमोऽङ्कः । स्निग्धं च सौहदहृतं च कुलोद्गत च व्यायामयोग्यपुरुपं च गुणार्जितं च । क्रीत परैर्गहनदुर्गतया प्रनष्टं युद्धे समस्तमतिभारतया विपन्नम् ॥ ६ ॥ सकः-जइ समग्गजोबळपरिवारो भवे भट्टा, ण एसो दोसो भये । [यदि समप्रयोधबलपरिवारो भवेद् भर्ता, नैप दोपो भवेत् ।] ३ यौगन्धरायणः-कथमसमग्रयोधवलपरिवारो नाम स्वामी । हंसकः-मुणादु अय्यो। [ शृणोत्वार्यः ।। यौगन्धरायणः-अध्यश्रान्तो भवान् । आस्यताम् । ६ हंसकः-अय्य ! तह । (उपविश्य ) मुणादु अय्यो । सायसेसप- चूमाए रअणीए वाहणसुहाए वेळाए वालुआतित्थेण गई णम्मद तरिअ घेणुवणे कळत आवासिअ छत्तमत्तपरिच्छदेण गमजूहविमः" ९ हजोगेण वळेण मग्गमदअणीग धीही णाअवणं पआदो भट्टा। [आर्य ! तथा। शृणोत्वार्यः। मावशेषप्रत्यूपायो रजन्यां वाहनसुखायां वेलायां वालुकातीर्थेन नदी नर्मदा ती वेणुवने कलत्रमावास्य छत्र- १२ मात्रपरिन्छदेन गजयूथविमर्दयोग्येन यलेन मार्गमदन्या वीच्या नागवनं प्रयातो भर्ता ।] यौगन्धरायणः-ततस्ततः । १५ मकः-तदो इसुक्खेवमत्तोत्थिदे सुय्ये पत्तिअमत्ताणि विअ जो- अणाणि गन्धिअ कोममत्तेग विअ मदअंधीरपञ्चदं अणासादिअ तडाअपड्कुक्खितं अद्धणिम्मिदसिळाकम्मं विअ विसमदमणं दिदै १८ णो णाअजूहं । [ तत इपुक्षेपमाम्रोत्थिने मूर्य एतावन्मानाणीव योज- नानि गत्वा कोशमाग्रेणेव मदगन्धीरपर्वतमनासाद्य तटाकपोरिक्षप्तमर्ध- निर्मितशिलाकमेव विषमदर्शन दृष्टं नो नागयूथम् । १ मिअमदकश्ठीए. मम्ममदगन्धिए. - ५ ·प्रतिसायांगन्धरायणे li.6.1- २१ यौगन्धरायणः-ततस्ततः। हमा-तदो णिज्ज्ञाअन्तीम सेणामु समुप्पण्णसङ्कापिण्डिदे तम्सि जूहे इमम्स अणथम्म उप्पादओ कोच्चि पदादी भट्टार एज्य स्व. २४ विदो। [नतो निध्यायन्तीपु पेनासु समुत्पलशङ्कापिण्डिने तस्मिन् यूथेऽस्यानर्थस्योत्पादकः कश्चित् पदानिः भर्तारमेवोपस्थितः 1] यौगन्धरायणः-तिष्ट । इतः क्रोशमात्र मल्लिकासालप्रन्यादितशरीरा २७ नखदन्तवर्जमेकनीलो हम्ती मया दृश्यत इत्युक्तयान ननु । हमका-कहं परिणादं ग्वु एदं अय्येण | जागत्ति खु समुप्पणो अअं दोसो। [कथं परिक्षातं बल्वेतदायण । जामति खलु समुप- ३० नोऽयं दोषः। योगन्धरायण -हंसक ! जामतोऽपि बलवत्तरः कृतान्तः । ततस्ततः । हंसकः-नदो मुवामदापदाणेण तं णिसंसं पडिपूजिअ भट्टिणा ३३ उत्तं-अस्थि एसो चक्कवट्टी हत्यी णीळकुवळ अतणू णाम हस्थिसि- क्खाए पठिदो । ता अप्पमत्ता होह तुम्हे इमम्सि जूहे । गतं अहं वीणादुदीओ आणेमि त्ति । [नतः सुवर्णशतप्रदानेन तं नृशम ३६ प्रतिपूज्य भोक्तम्-अस्त्येष चक्रवर्ती हस्त नीलकुवलयननुनाम हस्ति शिक्षायां पठितः । न अप्रमत्ता भवत यूयमस्मिन् यथे । गजें तमहं घीणाद्वितीय आनयामीनि ! ] ३९ यौगन्धरायणः--अथ कथमुपेक्षितस्तदानी स्वामी कमण्यता । हंसक'-पाहि गहि । पसादिअ महा अमच्चेण विण्णाविदो-णहु १ दे पळावणादीणं वि दिसागआणं गहणं ण सम्भावणीअं । अविदु ४२ दुरारक्खदाए आसण्णदोसाणि विसअन्तराणि । तर्हि गिजो गिरभिजणो पञ्चनवासी जणो । ता पदादिमत्ताहिट्ठिदं इमं जूह करिअ सय एव्व गटामो, म एकाइणा सामिणा गन्तवं ति। . १ पीडिदे. । ६ ·प्रथमोऽङ्कः। ४५ [ नहि नहि । प्रसाद्य मर्तामात्येन विज्ञापिना-नगलु ते ऐरावणादी- नामपि दिग्गहाना ग्रहण न सम्भावनीयम् । अपितु दुरारक्षतयासन्न. दोपाणि विषयान्तराणि । नत्र निलं जी निरभिजनः प्रत्यन्तवामी जनः। ४८ मत् पदानिमायाधिष्टितमिदं यूथै कृत्वा सर्व एव गरछामः, नैकाकिना स्वामिना गन्तव्यमिति। यौगन्धरायणः-अपि महाजनसमक्षमेवमुक्तः स्वामी रुमण्वता । ५१ एवमप्यवक्तव्यां स्वामिभक्तिमिच्छामि । ततस्ततः । हंसकः-तदो अत्तजीविदणिद्दिष्टेण सवहेण णिवारिअ अमञ्च णीळवळाहआदो हस्थिणो ओदरिअ मुन्दरपाडळं णाम अस्स ५४ आळुहिम अणद्धागए. सुय्ये विंसदिमत्तेहि पदादिहि सह पआदो भट्टा। [तत आरमजीवितनिर्दिष्टेन शपथेन निवार्यामात्य नीलबलाहकाद हस्तिनोऽवतीर्य सुन्दरपाटलं भामाश्वमारहान/गते सूर्य ५७ विशतिमात्रैः पदानिभिः सह प्रयातो भो । यौगन्धरायणः-विजयाय । हा थिक्, स्नेहात् पूर्ववृत्तान्तो नाये- मितः । ततस्ततः । ६० हंसकः-तदो दिउ वित्र अद्याप गन्छिा साळलुक्खच्छाआए सवणाणटणीळदाए पभासिदेहि असरीरविविविखत्तेहि विध दन्तजुअळेहि सूझ्दो घणुसदगत्तेश घिअ दिट्ठो सो दिव्वधारणप- ६३ डिच्छन्दो। [ ततो द्विगुणमिवाघानं गत्वा सालवृक्षायायां मावर्ण्यनष्टनीलतया प्रोग्रासिताम्यामशरीरविनिक्षिप्ताभ्यामिष दन्तयु- गलाभ्यां मृचितो धनुपातमात्रेणेव दृष्टः स दिव्यवारणप्रतिच्छन्दः । ] ६६ यौगन्धरायणः इसक! अम्मपरिताप इत्युच्यताम् । ततस्ततः । हमका-तदो भट्टिणा ओदरिअ अरसादो आअमिश देवदाणे पणाम करिअ गहीदा वीणा । तदो पिट्टदो एककिणिचओ विध ६९ महन्तो कण्ठीरवो समुप्पण्यो। [स्ती भोवतीर्यावादागम्य देवतानां ·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे [i.6.70- प्रणाम कृत्वा गृहीता वाणा। ततः पृष्टत एककृतनिश्चय इव महान् । कण्ठीरवः समुत्पनः।] ७२ यौगन्धरायणः कण्ठीरव इति । ततस्ततः। हंसकः-तदो कण्ठीरवपरिमाणणिमित्तं परिवुत्ता अ वरं । महामत्तोत्तराउहीआहिछिदो पच्चुग्गदो सो किदअहत्थी । [ततः ७५ कण्ठीरवपरिज्ञाननिमित्तं परिवृत्ताश्चषयम् । महामायोत्तरायुधीयाधिष्टितः प्रत्युद्गतः स कृतकहस्ती।] यौगन्धरायणः-ततस्ततः। ७८ हंसकः-तदो पामगोत्तरगञ्जुग समस्सासिअ कुळवुत्तजणं सव्वहा पज्जोदप्पओओ एसो, अणुगच्छह मं, अहं दागि परस्स उवण्णासं विसमारम्भ परकमेण समीकरोमि त्ति भणिअभट्टा पविट्ठो एव्व से ८१ परबळं। [ततो नामगोत्रग्रहणेन समाश्वास्य कुलपुत्रजन सर्वथा प्रद्योत- प्रयोग एषः, अनुगच्छत माम्, अहमिदानी विषमारम्भ परस्योपन्यास पराक्रमेण समीकरोमीति भणित्वा भर्ता प्रविष्ट एव तत् परबलम् । ] ८४ यौगन्धरायणः-प्रविष्ट इति । अथवा ननु स्थाने, प्रीलितो वञ्चना प्राप्य मानी सत्त्वमुपाश्रितः । शूरश्वकायनस्थश्च किमन्यन् प्रतिपद्यते ॥ ७ ॥ ततस्ततः। हंसकः-तदो कीलाअमाणो विज्ञ अत्तच्छन्दाशुवत्तिणा मुन्दर- ३ पाळेण अस्सेण अनामिप्पाआदो वि अहिलं पाहरन्तो अदिबहु- कदाए परयळस्म अदिष्पउजमाणवाआमो विसणगढसत्र्यपरित 3 जणो मए पकाइणा, णहि णहि, भट्टिणा एव रक्खिमाणो ६ अणुपद्धदिवसजुद्धपरिम्सन्तो पटुप्पहारणिपढिअतुरओ तम्माअ. मागमुग्यदारुणाप येळाए मोई गदो भट्टा। [मता कीनियारम. छन्दानुयनिना मुन्दरपाटलेनाधेनामाभिमायादप्यधिक प्रहरन् अनि. ८ ·--1.8.] प्रथमोऽङ्कः। ३ ९ यहुकतया पायलस्यातिप्रयुज्यमानव्यायामो विपण्णनष्ट सर्वपरिजनो मौकाकिना, नहि नहि, भव रक्ष्यमाणोऽनुवदिवसयुद्धपरिश्रान्तो यहुप्रहारनिपतिततुरगानाम्यत्सूर्यदारणायां वेलायां मोहं गतो भो । ] १२ यौगन्धरायणः-कयं मोहमुपगतः स्वामी । ततस्ततः । हंसक-तदो जहासत्ति सणिहिदगहणापाडिदाहि अविण्णाअमाण- जादीहि कयासाहि ळदाहि पाकिदो विअ सरीरअन्तशादो पहरि- १५ मिदो भट्टा । [ ततो यथाशनि सनिहितगहनोल्पाटिनाभिरविज्ञायमान- जानिमिः कर्कशामिलताभिः प्राक्त इव शरीरयन्त्रणात् प्रधर्पितो मतः ।। यौगन्धरायणः कथं प्रधार्पितः स्वामी। पीनांसस्य विकृष्टपर्वमहत्तो नागेन्द्रहस्ताकृते. श्वापास्फालिकरस्य दूरभरणाद् यागाधिकारोपिणः । विप्राभ्यर्चयितुः श्रमेषु सुहृदा मस्कर्तुगलिङ्गन- यस्तं तस्य भुजद्वयस्य बलयस्थानान्तरे बन्धनम् ॥ ८॥ अथ कस्यां घेलायां प्रत्यागतप्राणः स्वामी। हंगका-अप्य ! अवसिदायळेयेसु पावे । [भायं ! भवसिनावले. ३ पेषु पाये। योगन्धरायग:-दिग्या शरीरं धर्पित, न तेजः । ततस्ततः । इसकः-तदो पचाअदप्पाणं दाणि भट्टारं पेक्खिअ अणेण मम भादा ६ दो अणेग मम पिदा अोग मम सुदो मम सरसोत्ति अलाहा भटिणो परफर्म यण्णअन्ता सव्वदो अभिहुदा दे पारा। [ ततः प्रत्यागतप्राणमिदानी भर्तारं प्रेझ्यानेन मम भ्राता हनोऽनेन मम रितानेन ९ मम सुतो मम पयस्प इति अन्यथा मर्नुः पराक्रमं वर्णयन्तः सर्वतोऽभिटु. सास्ने पापाः ।] यौगन्धरायणः-ततस्ततः। १ ·६ uy प्रतिज्ञायौगन्धरायणे .[1.8.1- १२ हेसकः-अण्णं च दाणि अचरिकं । अोमाणुगरण तहिं एको यवसिदो अकय्यं कत्तुं । सो दक्खिणाहिमुई परिवत्तिअ भट्टार समरबाआमसहोहिदाणि लिम्वआरं सविविअ केसाणि पीडिअ १५ करेण करवाळं पहारवेगं उप्पादइदुकामो आधावन्तो-[ अन्यच्चे- 8 दानीमाश्चर्यम् । अन्योन्यानुनयेन तत्रैको व्यतिसितोऽकार्य कर्तुम् । स दक्षिणाभिमुख परिवर्य भतारं समरय्यायामम्मक्षोभितान् निरुपचार १८ संक्षिप्य केशान् पीडयित्वा करेण करवालं प्रहारवेगमुप्तादयितुकाम भाधावन्-] यौगन्धरायणः-हंसक ! वृत्तान्त तावदाधारय, यावदहमुच्छ्रसामि । २१ ईमकः-तदो लुहिळपडळपिन्छिळाए भूमीए सो णिसंसओ सएण वेण ओघटिदचळणी पटिहदारम्भो इदो पडिदो। [ ततो रधिर- पटलपिच्छिलायां भूमौ स नृशंमः स्वेन बेगेनावघहितचरणः प्रतिहतारम्भो २४ हतः पतितः ] यौगन्धरायणः-पतितः पाप एपः । भोः! परचक्ररनाक्रान्ता धर्मसङ्करवर्जिता । भूमिर्भारमापन रक्षिता परिरक्षति ॥ ९ ॥ हंसक-तदो भट्टिया पुढमं कुन्तप्पहारजगिदमोहोमाळवाअणो णाम पजोदरस अमच्चो 'माखुमाग्नु साहसं'त्तिभजिअ त देस उपढिदो। ३ ॥ ततो भर्ना प्रथम कुन्तप्रहारजनिनमोहः शालङ्कायनो नाम प्रद्योत. स्यामारयो 'मावलु माखलु साहसमि 'नि भणिवा ने देशमुपस्थितः।] यौगन्धरायणः-सतस्ततः। ६ हमकः-तदो सकाळदुग्नई पगाम करिअ सरीरअन्तगादो तेण मोइदो भट्टा। [ननस्तकालदल में प्रणामं कृत्वा शरीरयन्त्रणा सेन मोचिनो भर्ता] १ अवादिदं. २ तावदवधारय. , ·--1.12.] प्रथमोऽङ्कः। ६७ । ९ यौगन्धरायणः-विमुक्तः स्वामी ! साधु शालकायन ! माधु। अवस्था खलु नाम शवमपि मुष्ठत्त्वे कल्पयति । हंसक ! व्यसनात् विधिहुच्छसिरामिव में मनः । अथ किं प्रतिपन्नं तेन साधुना। १२ हपका-तदा तेण अय्येण अणे सोपआरं सन्तियअणं भणि गादबहुप्पहारदाप असमत्थो वाहणामणति बन्धमअणं आरोविन उजव्य णीदो भट्टा। [ ततस्तेनायेंणाने सोपचार शान्तिवचन १५ भणिया गादय हुमहारनयाममों वाहनासन इनि स्कन्धरायनमारोप्यो- ज्जयिनीमेव नीतो भना। यौगन्धरायणः-नीतः स्वामी । एप सोऽनर्थः, एतत् तन्न्यगमम्माकमेप सोऽतिमनोरयः। प्रद्योनस्य मनस्वित्वात् स्वामी दुःयेपु वर्तते ॥ १० ॥ अथ, कथमगणितपूर्व द्रक्ष्यते तं नरेन्द्रः कथमपुरुषवाक्य श्रीप्यते सिद्धवाक्यः । कथमविषयवन्ध्य धारयिष्यत्यमर्प प्रणिपतति निरद्धा सत्कृतो धर्षितो वा ॥ ११ ॥ (प्रविश्य) प्रनीदारी-अप्य ! एमा पडिसरा । [आयें ! ए प्रनिगरा । ] ३ यौगन्धरायणः- नानि तान्यापतितानि काले भाग्यश्रयानिपलमुद्यनानि । तुरनमत्येव रणे निवृत्ते नीराजनाकोतुस्मद्गलानि ॥ १२ ॥ प्रतीहारी-अप्य ! इमा पहिमरा । [आर्य । इयं निमरा 1] यौगन्धरायणः-विजये ! स्थाप्यताम् । ३ मतीहारी-किं ति महिमादरं मित्रदेमि । [मिमिनि भन्मातर निदे. दामि। बन्धमभ.

·६८ प्रतिज्ञायोगन्धरायणे [i. 12.- -- यौगन्धरायणः-विजये! एवमेतत् । ६ प्रतीहारी-किं एदं । [किमेतत् ।] : यौगन्धरायणः-इदम् । भनीहारी-भणादु भणादु अप्यो भणादु । [भणतु भणत्वार्यो भणतु।] ९ यौगन्धरायणः-अथवा नैतच्छश्य परिहर्तुम्। निवेदयिष्याम्ययभवत्यै । विजये ! स्थिरीक्रियतामात्मा । (कर्णे) एवमिव । प्रतीहारी-हा। . १२ योगन्धरायणः-विजया खल्वसि । प्रतीहारी-एसा गच्छामि मन्दभाआ । [एपा गच्छामि मन्दभागा ।]. यौगन्धरायणः-विजये ! न खलु त्वयात्रभवत्यै गृहीतः स्वामीति १५ सहसा निवेदयितव्यम् । स्नेहदुर्वलं मातृहृदयं रक्ष्यम् । प्रतीहारी-कहं दाणि णिवेदेमि । [ कथमिदानी निवेदयामि । ] योगन्धरायणः-शृणु। पूर्व तावद् युद्धसम्बद्धदोपाः प्रस्तोतव्या भावनाः संशयानाम् । सन्दिग्धेऽर्थे चिन्त्यमाने विनाये रुढे शोके कार्यतत्त्वं निवेद्यम् ॥१३॥ प्रतीहारी-घत्तिस्सं । (निप्रान्ता।) [ ग्रहीप्यामि । ] यौगन्धरायणः-हंसक ! त्वमिदानी स्वामिना किं न गतः । ३ हंसकः-अय्य! यसिदो खु अहं अत्ताणं अणुग्गहिदुं साळकाअ- णेण णिउत्तो-गच्छ, इमं वुत्तन्तं कोसम्धीए णिवेदेहि ति। [आर्य! व्यवसितः खल्वहमान्मानमनुग्रहीतुं सालबायनेन नियुक्ता-गच्छेमं ६ वृनान्तं कौशाम्या निवेदयेति । ] योगन्धरायणः-किन्नुखल्विदानी निराशमनुसारं कर्तुकामः, उताहो निग्धपुरुषसनिक परिहरति । ९ हंसका-अहई । [अथकिम् ] . २ निरागम ·--1.14.] प्रथमोऽङ्कः। यौगन्धरायणः-स वकं विस्मयादात्मानमाविष्करोति, उत सर्वारम्भ- सिद्धी रमणीयं भवति । अथ मामन्तरेण स्वामी न किश्चिदाह । १२ हंसक:-अय्य ! अस्थि, पदविखणीकरअन्तो भट्टार अन्तलळाव- गााए दिहीए बहुक सन्दद्रुकामेण विअ म्हि महिणा उत्तो-गच्छ जोअन्य-(इत्य/ते. तिष्ठति ।) [ भार्य ! अस्ति, प्रदक्षिणीकुर्वन् १५ भनारमन्त लावगाढया दृष्टया यहुक सन्देष्टुकामेनेवास्मि भोक्तः गरछ यौगन्ध- यौगन्धरायणः-स्वैग्मभिधीयतां, स्वामिवाक्यमेतन् । १८ हंसकः-जोअन्धराअणं पेयखेहि त्ति । ( यौगन्धरायण प्रेक्षस्थेति । ] यौगन्धरायणः-मा तावत्। सर्वसचिवमण्डलमतिक्रम्यैको यौगन्ध- रायणो द्रष्टव्य इत्याह । २१ हंसकः--अहई । [ अथकिम् ] यौगन्धरायणः तेन हि अनई प्रतिक्रियमनिर्विष्टभर्तृपिण्डमनुपकृतरा. जसकार यदि खलु मां दृष्टश्य मन्यते स्वामी । २४ सक-वाई । [याटम् ।] यौगन्धरायणः-पुरुपान्तरितं मां द्रक्ष्यति स्वामी, रिपुनपनगरे षा बन्धने वा बने या ममुपगतविनाशः प्रेय या तुल्यनिष्ठम् । जितमिति कृतयुदि यायित्वा नृपं ते पुनरधिगतरायः पार्थतः शाधनीयम् ॥ १४॥ (नेपथ्ये) हा हा महा! [हा हा भतः !] ३ यौगन्धरायणः- --- .

·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे [1. 15-- । म्प शोकप्रतीकाये यथाशक्ति निवेद्यते । एतत् स्त्रीभिरसामध्य मन्त्रिणामनुवर्ण्यते ॥ १५ ॥ (प्रविश्य). प्रतीहारी-अय्य! भट्टिमादा 1 [आर्य ! भर्नुमाता ।] ३ यौगन्धरायणः-किं किम् । प्रतीहारी-आह । यौगन्धरायण.-किमिति । ६ प्रतीहारी-एवंविहस्स मुहिजणेण परिगहीदस्स यच्छराअस्स अअं चुत्तन्तो । किं सकं कतुं अन्तरेण विहाणं । ता सम्माणिअ मुहिजणं समस्थिअदु । जो खुदाणि सङ्कटेसु वा ण विसीददि, विसमगदी ९ वा ण पय्यवचिट्ठदि, वञ्चिदो या ण णिव्वेदं गच्छदि, पडिघादेसु वा पाणा ण ममुज्झदि, सो खु बुद्धिमन्तो पुन्छिनइ पढमं एव्य मे बच्छम्स घअस्सो पच्चा अमञ्चो आणेदु मे पुत्तों पुत्तओ त्ति । १२ [ एवंविधस्य सुहृजनेन परिगृहीतस्य वत्सराजस्यायं वृत्तान्तः । कि शक्य ) कनुमन्तरेण विधानम् । तस् सम्मान्य मुहुजन समर्थ्यताम् । यः खतिव. दानी सङ्गेषु या न विपीदति, विषमगनो वा न पर्यवनिष्टते, वनिती १५ वा न निवेदं गच्छति, प्रतिधातेषु वा प्राणान् न समुन्झति, स ग्बलु बुद्धिमान् पृच्छयते प्रथममेव मे वत्सस्य वयभ्यः पश्चादमात्य आनयतु मे पुत्रकं पुत्रक इति । १८ यौगन्धरायणः-अहोतुखन्यत्रभवत्या राजवंशाधितं धीरवाक्यमभि- हितम् । अन्नमवत्याः सम्भावनां पूजयामि । विजये ! आपस्तावत् । प्रतीहारी-अय्य! तह । (नि'कम्य प्रविश्य ) इमा आवो। [आर्य ! २१ तथा । इमा आपः। यौगन्धरायणः-आनय । (आचम्य) विजये ! किमाह तत्रभवती । प्रतीहारी-आणेदु मे पुत्तों पुत्तओ त्ति । [ऑनयतु मे पुत्रकं पुनक २४ इति । ] ·1. 16.] प्रथमोऽङ्कः। यौगन्धरायणः-हंसक ! किमाह स्वामी । हंसा:-जोअन्धराअणं पेक्खेहि त्ति । [यौगन्धरायणं प्रेक्षस्वेति । ] १७ यौगन्धरायणः-विजये! यदि शवलप्रस्तो राहुणा चन्द्रमा इव । मोचयामि न राजानां नास्मि यौगन्धरायणः ॥ १६ ॥ प्रतीहारी-अय्य! तह । (निप्रान्ता 1) [ आर्य ! तथा।] (प्रविम्य) ३ निर्मुण्डकः-अय्य! अच्छरिअं णिव्युत्तं । भट्टिणो सन्तिणिमित्तं उट्टिअभोअणं वम्हणजणं पेक्खिअ केण वि किळ उम्मत्तवेसधा- रिणा ब्रम्हणेण उच्च हसिअ उत्तं-सेर सेरं अण्हन्तु भवन्तो, ६ अब्भुदा म्बु इमस्स राउळस्स भविस्सदि ति । तदो वअण- समआळं एव्य असणं गदो। आर्य ! आश्चर्य निवृत्तम् । भर्तुः शान्तिनिमित्तमुपस्थितभोजनं ब्राह्मणजनं प्रेक्ष्य केनापि किलोन्मत्तवैपधा- ९ रिणा ग्राह्मणेनो हसियोनं-स्वैरं स्वैरमश्नन्तु भवन्तः, अभ्युदयः ग्बल्वस्य राजकुलस्य भविष्यतीति । ततो वचनसमकालमेवादर्शनं गतः।] यौगन्धरायणः-अपि सत्यम् । १२ (ततः प्रविशति ब्राह्मणः।) ग्राह्मणः-इमेऽत्रभवता परिगृहीता आत्मप्रयोजनोत्सृष्टाः परिच्छद- विशेषाः । एभिः प्रच्छादितशरीरो भगवान् द्वैपायन. प्राप्तः । १५ यौगन्धरायणः-एवं, द्वैपायनः प्रामः । माह्मणः बाढम्। यौगन्धरायणः-तेन हि पश्यामस्तावत् । १८ माझणः-पश्यतु भवान् । १ यदि शत्रुवलप्रस्तं राहुणा चन्द्रामिव । which should be यदि शत्रु- पलप्रस्तं तं चन्द्रमिव राहुणा ॥ २ उवहागि.

·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे [i. 19." यौगन्धरायणः-कथमन्यद् रूपमिव मे संवृत्तम् । हन्त भोः! गतोऽस्मि स्वामिसन्निकर्षमेव । इदानीं ममोपदेशार्थमियोत्सृष्टाः । उन्मत्तसहशो वेपो धारितस्तेन साधुना। मोचयिष्यति राजानं मां च प्रच्छादयिष्यति ॥ १७॥ (प्रविश्य ) प्रतीहारी-अय्य! भट्टिमादा आह-इच्छामि मे पुत्तों पेक्खि, ३ ति। [ आर्य ! भर्तृमात्ताह-इच्छामि मे पुत्र प्रेक्षिनुमिति । ] यौगन्धरायणः-अयमयमागच्छामि । आर्य ! शान्तिगृहे मां प्रतीक्षस्व । ६ ग्राह्मणः-बादम् । (निकान्तः।) यौगन्धरायणः-हंसक ! विनम्यतामिदानीम् । हंसकः-अय्य ! तह । (निप्रान्तः1) [आर्य ! तथा।] ९ यौगन्धरायणः-विजये! गच्छाप्रतः । प्रतीहारी-अय्य! तह । [ आर्य ! तथा । ] यौगन्धरायणः-भोः! काष्ठादमिर्जायते मध्यमानाद् भूमिरतोयं खन्यमाना ददाति । सोत्साहाना नास्त्यसाध्य नराणां मार्गारब्धाः सर्वयन्नाः फलन्ति ॥ १८ ॥ (निक्रान्ताः।) प्रथमोऽङ्कः। १ ·३ द्वितीयोऽङ्कः । अथ द्वितीयोऽङ्कः। । (ततः प्रविशति काञ्चुकीयः ।) ३ काञ्चुकीयः-आभीरक ! आभीरक! गच्छ महासेनवचनान् प्रतीहाररक्षकं ब्रूहि--एप काशिराजोपाध्याय आर्यजैवन्तिरा दौत्येन प्राप्तः । अस्य सामान्यदूतसत्कारं पृष्ठतः कृत्या मुखामिय ६ निवेश्यताम् । यथा चातिथिसत्कारं जानीयान् तथा प्रयतितव्यम् इति । भो! एवं नामान्यहनि गोत्रानुकूलेभ्यो राजकुलेभ्यः कन्या- प्रदान प्रति दूतसम्प्रेपणा वर्तते । न खलु महासेनः कश्चिदपि : प्रत्याचऐ, न चाप्यनुगृहीते। किन्नुखल्विदम् । अथवा दैवमत्र कन्यापदानेऽधिकृतम् । युतः, व्यक्त न तावत् समुपैति तम्य दूतो वधूत्वे विहिता हि यस्य । ततो नरेन्द्रेपु गुणान् नरेन्द्रो न येत्ति जाननपि तपतीक्षः ॥ १॥ अये सलीयमानान्तःपुरचरः सना भयत्यय देशः । अये अर्य महामेनः, य पपा, दूर्वायुरस्तिमितनीलमणिप्ररोहै। पीतागदैः परिगतः परिणीवितांसः । आमाद् धनात् कनकवालवनैकदेशा- निर्धारित शश्वगादिव कार्तिकेयः ॥ २ ॥ (निपान्तः।) विष्कम्भकः। (तनः प्रविशति राजा सपरिवारः।) ३ मम हयापुरभिन्न मागरेणु नरेन्द्रा 'मदतदविली भूत्यभूना वहन्ति । अन्यरा'मान्यता. २पारेणीहितास:. ३ निर्धारितः. प्र. पी. २ ·प्रतिक्षायांगन्धरायणे [ii.3- न च मम परितोपो यन्न मां वत्सगजः प्रगमति गुगशाली फुधरज्ञानमः ॥ ३॥ यादरायण! (प्रविश्य ) काम्नुकीयः जयतु महामेनः । ३ राजा-निवेशितो जयन्तिः । काम्मुठीया-निवेशितोऽनुरुपतश्च सत्तः । राजाज्याय्यं कृतं राजवंश्यगुणाभिलापिया । समागतानां युक्तः ६ पूजया प्रतिग्रहः । अथ सर्वोऽपि कन्याप्रदान प्रति पृष्टश्वेत् परच्छ न्देन तिष्ठति । (काञ्चुकीयमालोक्य ) यादरायण! यकाममिक त्वां लाये। • कान्चुकीयः-न खलु किश्चिन्। फन्याप्रदान प्रति समुन्पन्नोऽभिमर्शः। राजा-अलमल परिहत्य । सर्वसाधारणो ह्येप विधिः अमिधीयताम्। काञ्चुकीयः-महासेन ! एषा मे विवक्षा-एवं नामान्यहनि गोत्रानु. १२ फूलेभ्यो राजकुलेभ्यः कन्यामदान प्रति दुतसम्प्रेपणा वर्तते । न च महासेनः कश्चिदपि प्रत्यावष्टे, न राप्यनुगृहीते । किन्नुख- ल्विदामिति । १५ राजा-बादरायण! एवमेतत् । अतिलोभाद् घरगुणानामतिस्नेहाथ वासवदत्तायां न शक्नोमि निश्चयं गन्तुम् । फुलं तावग्लाध्यं प्रथममभिकाक्षे हि मनसा तत. सानुक्रोश मृदुरपि गुणो ह्येप बलवान् । ततो रूपे कान्ति न खलु गुणतः स्त्रीजनभयात् ततो वीर्योदयं न हि न परिपाल्या युवतयः ॥ ४ ॥ काञ्चुकीयः-महासेनं वर्जयित्वा न हीदानीमेते गुणा: कचिदेवस्था दृश्यन्ते । १ समासन्नप्रीतिकारणागतानाम्. २ वक्त्तकाम इव.

·ii. 6."] द्वितीयोऽङ्कः। ३ राजा-अतः खलु चिन्त्यते। कन्याया वरसम्पत्तिः पितुः (प्रायः ) प्रयत्लतः । भाग्येषु शेपमाय दृष्टपूर्व न चान्यथा ॥ ५॥ दुहितुः प्रदानकाले दुःखीला हि मांतरः । तस्माद् देवी तायदा. हयताम्। ३ काञ्चुकीयः-यदाज्ञापयति महासेनः । (निक्रान्तः ।) राजा-भोः ! काशिराजदूतसम्प्रेपणेन वत्सराजमहणार्थ गतं शालकायनं प्रति गता मे बुद्धिः । किन्नुखल्वद्यापि वृत्तान्तं न ६ पयति स ब्राह्मणः। काम या नस्य सा लीला तत्रैवानुगतं मनः । ये त्वस्य सचिवाः सर्वे यलमास्थाय ते स्थिताः ॥६॥ (ततः प्रविशति देवी सपरिवारा) देवी-जेदु महासेणो । [ जयतु महासेनः ।। ३ राजा-आम्यताम् । देवी-ज महासेणो आणवेदि। ( उपविशति 1 ) [ यन्महामेन भाज्ञापयति । ] ६ राजा-वामयदत्ता क । देषी-उत्तगप वेदालिआए. मामे वीर्ण सिरिसर्दु गारदी गया आमी। [ उत्तराया धैतालियाः सकाशे पीणां शिक्षितुं ।। ९ नारदीयां पनामीत् ।] राजा-कथमुत्पन्नोऽग्या गान्धर्वेऽमिलापः । देवी-कंग वि फिट उम्पादण मञ्चमा पीपाजोगं करगन्ति १२ परिपत्र मिश्रिमदुकामा आमी) [ केनापि किटानेन काय- नमाला योगायोग्यो कुवंती मेश्य शिक्षितुमामासीत्।] राजा-महशं याल्यस्या ·प्रतिज्ञायोगन्धरायणे [ii. 6.- १५ देवी-महासेर्ण वि किं वि विण्णविदुकामा म्हि । [ महामेनमपि किमपि विज्ञापयितुकामारिम] राजा-किमिति । १८ देवी-आअय्यं इच्छामि ति । [ आचार्यमिच्छामीति। ] राजा-उपस्थितविवाहकालायाः किमिदानीमाचार्येण । पतिरेवेनां शियिष्यति ।. २१ देवी-ई एसो दाणि में दारिमाप काळो। [हम् एवं इदानी में दारिकायाः कालः। राजा भो ! नित्यं प्रदीयतामित्यस्मानुपरुध्य किमिदानी सन्तप्यसे । २४ देवी-अभिप्पेदं मे पदाणं । विओओ सन्तावेदि। अह करस उण दिपणा । [ अभिप्रेत मे प्रदानम् । वियोगों मां सन्तापयति । अथ कस्मै पुनर्दता। २७ राजा-न तावन्निश्चयो गम्यते । देवी-इदाणि पि ण दाव । [ इदानीमपि न तावत् ।] अदत्तेत्यागता लना दत्तेति व्यथितं मनः । धर्मनेहान्नरे न्यस्ता दुःखिताः खलु मातरः ॥ ७ ॥ सर्वथा श्वशुरपरिचरणसमर्थे वयास वर्तते पासवदत्ता । एप चापरः काशिराजोपाध्याय आर्यजैवन्तिरद्य दौत्येन प्राप्तो विलोमयति मां ३ चारित्रेश । (आत्मगतम्) न किञ्चिदाह । अश्रुपूर्वा व्याकुला कथं निश्चयं गमिष्यति । भवनु, निवेदयाम्यस्य । (प्रकाशम्) श्रूयन्तेऽस्म- सम्बन्धप्रयोजनायागता राजानः ! १६ देवी-किं दाणि वित्थरेण जहिं दइअण सन्तप्पामो, तहिं दीअदु । [किमिदानी विस्तरेण । यत्र दावा न सन्तप्यामहे, तत्र दीयताम् । राजा-अहो महान् खलु लोलाभिहितो दु.सविस्तर इदानी पश्चातुः २० ·.8.1] द्वितीयोऽङ्कः। पालम्भनं श्रोतुम् । तस्माद् देवी तावन्निश्चयं गच्छतु । श्रूयताम् , अस्मत्सम्बद्धोमागधः काशिराजो वागःसौराष्ट्रो मैथिलः शूरसेनः । पते नानाधैर्लोभयन्ते गुणैमा कस्ते वैतेषां पात्रतां याति राजा ॥८॥ (प्रविश्य) काञ्चुकीयः-वत्सराजः। २ राजा-किं वत्सराजः । काञ्चुकीयः-प्रसीदतु प्रसीदतु महासेनः । प्रियवचनंनिवेदनत्वरया क्रमविशेपो नावेक्षितः। ६ राजा-प्रियवचनमिति । देवी-(उत्थाय ) जेदु महासेणो । [जयनु महासेनः ।] राजा-(सहर्पम् ) प्रियवचनपरिहार्या हि देवी। आस्यताम् । ९ देवी-जं महासेणो आणवेदि। ( उपविशति ।) [यद् महासेन आज्ञापयति । राजा-उत्तिष्ठोत्तिष्ठ, स्यैरमभिधीयताम् । १२ वायुकीयः-(उत्थाय ) तत्रभवतामात्येन शालकायनेन गृहीतो वत्सराजः। राजा-(सहर्षम् ) किमाह भवान् । १५ काञ्चुकीयः-तत्रभवतामात्येन शालकायनेन गृहीतो वत्सराजः । राजा-उदयनः । काञ्चुकीयः-अथ किम् । १८ राजा-शतानीफस्य पुत्रः । काञ्चुकीयः-दृढम् । राजा-सहस्रानीकस्य नप्ता। २१ काञ्चुकीयः-स एव । राजा-कौशाम्बीशः।

·७८ प्रतिज्ञायौगन्धरायणे [ii. 8."-- काञ्चुकीयः-सुव्यक्तम् । २४ राजा-गान्धर्ववित्तकः । काञ्चुकीयः- नुवन्ति । राजा-वत्सराजो ननु । २७ काञ्चुकीयः-अथ किं, वत्सराजः । राजा-अथ किमुपरतो योगन्धरायणः । काञ्चुकीयः-न खलु, कौशाम्च्यां किल । ३. राजा-यद्येवं, न गृहीतो वत्सराजः । काम्चुकीयः-श्रद्धत्ता महासेनः । राजा- न श्रद्दधाम्युदयनग्रहणं त्वयोक्तं यावर्तनं करतलैरिव मन्दरस्य । यस्याहवेपु रिपयः कथयन्ति शौर्य यौगन्धरायणमतानि च न. स्वनन्ति ॥९॥ काञ्चुकीयः-प्रसीदतु महासेनः। वृद्धोऽस्मि ब्राह्मणः खल्वहम् । न महासेनसमीपेऽनृतमभिहितपूर्वम् । ३ राजा-आ अस्ल्येतत् । अथ कः प्रियदृतः गालङ्कायनेन प्रेपितः । काञ्चुकीयः-न पुरुषः । जवातिशययुक्तेन (खररथेन वत्सराजमप्रतः कृत्वा स्वयमेवामात्यः प्रातः । ६ राजा-एवं प्रातः । हन्त भोः ! अद्य विमुक्तसन्नाहा मुखं विश्राम्य- त्वक्षौहिणी | अद्यप्रभृति प्रच्छन्नकृतदृतसम्प्रेषगा अशङ्किताः स्थास्यन्ति राजानः । एप समासः-अद्यास्मि महासेनः । ९ देवी-किं अमचेग आणीदो। [किममाम्येनानीतः । ] राजा-अथ किम् । देवी-पदग्णिमित्तं कस्स विण दिरमामो वासवदत्तं । [ एतनिमित्त १२ कस्मा अपि न दिसामो पासवदत्ताम् ।। ૨૨ " ·-ii. 10."] द्वितीयोऽङ्कः। राजा-युद्धावजितशत्रुः खल्वेप मम । बादरायण ! शालकायनः क । काञ्चुकीयः-आहितो भद्रद्वारे। १५ राजा-गच्छ । भरतरोहकं ब्रूहि---कुमारविधिविशिष्टेन सत्कारेण वत्सराजममतः कृत्वा प्रवेश्यनाममात्य इति । काञ्चुकीयः-यदाज्ञापयति महासेनः । १८ राजा-पहि तावत् । कान्चुकीयः-अयमस्मि । राजा-वत्सराजदर्शने कश्चिन्नोत्सारयितव्यः । शत्रु पश्यन्तु मे पौराः श्रुतपूर्व स्वकर्मभिः । सिंहमन्तर्गतामपं यज्ञार्थमिव संयतम् ॥ १० ॥ काञ्चुकीयः-यदाज्ञापयति महासेनः । (निष्क्रान्तः।) देवी-बहणि अभुदआणि इमम्मि राअउळे अणुभृदाणि । ण खु ३ अहं ईदिसंपीदिजोग महासेणस्स सुमरामि ।[यहवोऽभ्युदया अस्मिन् राजकुलेऽनुभूताः । न बल्वहमीदर्श प्रीतियोग्य महासेनस्य स्मरामि।] राजा-अहमप्येतादृशं प्रीतिविशेष न श्रुतपूर्व स्मरामि, यथा गृहीतो ६ यत्मराज इति । देवी-यन्छराओ । [वरमराजो ननु । ] राजा-अथ किम् । ९ देवी-यहणि मम्बन्धप्पओअणागदाणि राअउळगि मुदाणि । दिशा ण पेसिदपुरुषो पुरुसो। [ यहूनि सम्बन्धप्रयोजनागतानि राजकुमानि श्रुतानि । एतेन न प्रेषितपूर्वः पुरतः।] १२ राजा-देवि! महामेनशब्दमपि न गणयति, कि मम्बन्धमभिलपति । देवी-ण गणेदि । किं यायो अपण्डिदो वा। [न गणयति । कि वाला अपठितो या। आस्थतो दारे. 0Y ३ ·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे [ii. 10.15- १५ राजा-याल', न त्वपण्डितः । देवी-किण्णुहु गण उस्सेअअदि । [किन्नुग्वत्वेनमुन्सेकयति । ] राजा-उत्सकयत्येनं प्रकाशराजर्पिनामधेयो वेदाभरसमवायप्रविष्टो भारताशययन दायाचागतो गान्धवों वेदः। विभ्रमयत्येनं वयस्सहर्ज रूपम् । विसम्भयत्येनं कथमप्युत्पन्नोऽस्य पौरानुरागः । देवी-अभिळसणीआ वरगुणा । कम्स वामदाए दोसो संवुत्तो । २१ [अभिलपणीया वरगुणाः । कस्य वामनया दोषः संवृतः ।। राजा-देवि ! किमिदानीमम्थाने विस्मितासि । पश्य, अग्निः का इयोत्सृष्टो दहत् कात्न्येन मेदिनीम् । अस्य मे शासनं दीप्तं विषयान्तेऽवसीदति ॥ ११ ॥ (प्रविश्य) कान्चुकीयः-जयतु महासेनः । यथाज्ञाप्रयुक्तसत्कारं प्रविष्टः गालवा- ३ यनः । स तु विज्ञापयति-इदं भरतकुलोपभुक्तं वत्सराजकुले द्रष्टव्यं घोपवती नाम वीणारत्नम् । महासेन: प्रतिप्राहयितव्य इति । (वीणा दर्शयति ।) ६ राजा-प्रतिगृहीत जयमङ्गलम् । (वीणा गृहीत्वा ) इयं सा घोपवती नाम । यैपा, श्रुतिसुखमधुरा स्वभावरक्ता करजमुखोल्लिखिताप्रधृष्टतन्त्री। ऋपिवचनगतेव मन्त्रविद्या गजहृदयानि बलाद् वशीकरोति ॥१२॥ भोः ! समरावजितानां रत्नानामिष्टसम्भोग: प्रीतिमुत्पादयति । अर्थशास्त्रगुणग्राही ज्येष्ठो गोपालका मुतः । गान्धर्वद्वेषी व्यायामशाली चाप्यनुपालकः ॥ १३ ॥ कनुखस्वियं मुन्यम्ता भवेन् । देवि! वासवदत्ता वीणामुपक्रान्ता ननु। १ प्रतिष्टितः- देवान्वयसमवायप्रविष्टो. २४

·-11. 13."
द्वितीयोऽङ्कः।
--
३ देवी-आम |
राजा-तेन हि इयमस्य प्रदीयताम् ।
देवी-वीणाप्पदाणेण भूओ वि उम्मत्ता विभ चिट्ठदि । [ वीगा.
६ प्रदानेन भूयोऽप्युन्मत्तेव निष्ठति ।।
राजा-क्रीडतु क्रीडतु। नैतन् सुरुभ श्वशुरकुले। बादरायण! क सा!
काञ्चुकीयः-अमात्येन सहोपविष्टा ।
९ राजा-अथ वत्सेवधिकृतः।
काञ्चुकीयः-आहितयिनयत्वात् पादयोगङ्गे तस्य बहुप्रहारत्वाच
स्कन्धवाद्येन शयनीयेन मध्यमगृहे प्रवेशितः ।
१२ राजा-हा घिग, बहुप्रहारः । एष इदानी निरुपस्कृतस्य तेजसो
दोपः । नृशंसः खल्वम्मिन् काल उपेक्षितवान् । बादरायण! गच्छ ।
भरतरोहकं धूहि-क्रियतामस्य व्रणप्रतिकर्मेति ।
काञ्चुकीयः-यदाज्ञापयति महासेनः।
राजा-अथवा एहि तावत् ।
कान्चुकीयः-अयमस्मि ।
१८ राजा--अभ्य सर्वदर्शनमविमुक्तसत्कारमवगन्तव्यम्। आकारसृचिता
अस्य प्रीतयो विज्ञयाः। अतिक्रान्तविग्रहाश्रिताः कथा न कथयित.
व्याः। क्षुतादिप्रयोगेष्याशिषोऽभिधेयाः। कालसंवादिना स्तवनान्यः।
२१ काञ्चुकीयः-यदाज्ञापयति महासेनः । ( निष्क्रम्य प्रविश्य) जयतु
महामेनः।पध्येय कृतत्रणाप्रतिकर्मा वत्सराजः । अकालस्ताबदिदानी
द्वितीयस्य प्रतिकर्मण इति । मध्याह्नमारोहति दिवारः।
२४ राजा-अथ फम्मिन् प्रदेशे धारमानी।
काञ्चुकीयः-मयूरयष्टिमुखे।
राजा-हा धिग, अनाश्रयणीयः सत्ययं देशः । आतपप्रातिकृल्या
२७ मणिभूमिकायां प्रवेशयेत्याज्ञापय ।
२५

·८२ प्रतिज्ञायौगन्धरायणे [ii. 13.3-- काञ्चुकीयः-यदाज्ञापयति महासेनः । (निष्क्रम्य प्रविश्य ) यदाज्ञप्त महासेनेन, तत् सर्वमनुष्टितम् । अमात्यन्तु भरतरोहको महासेन ३० द्रधुमिच्छति। राजा-व्यक्त न रोचते सम्म वत्सराजसस्क्रिया। अस्यैष नीतेः परिश्रमः । अहमेवैनमननयामि । ३३ देवी-किं सम्बन्धो गिचिटो। [कि सम्बन्धो निश्चितः ।) राजा-न तावन्निश्चयो गम्यते। देवी-अळं दाणि तुपरिज । बाळा मे दारिआ। [ अलमिदानों ३६ स्वरित्वा । याला मे दारिका । ] राजा-यदभिरुचितं भवत्यै । प्रविशत्वभ्यन्तरम् । देवी-ज महासेणो आणवेदि। (निकान्ता सपरिवारा ।) [यन्महा- ३९ सेन आज्ञापयति । ] राजा-(विचिन्य) पूर्व तापद् वैरमन्यावलेपादानीतेऽस्मिन् म्यान तु मध्यस्थता में। युद्धलिष्ट संशयस्थं विपन्नं श्रुत्या त्येनं संशयं चिन्तयामि ॥ १४ ॥ (निकान्तौ ।) द्वितीयोऽङ्कः। अथ तृतीयोऽङ्कः। ततः प्रविशति डिण्डिकवेपो विदूषकः।) ३ विदूषकः-( निरूप्य ) भो! देवळपीडिआप मम मोदअमळ शिरिसविअ दरिखणामासआणि गगि बन्धिअ पडिणिवुत्तो दाणि मोदअमाळ ण पेसामि । ( विचिन्त्य ) आ एकमोद, ६ अपरितोसिटोण दाव ओळगों में अणुमरदि । उदाए पाआरस्स आगई एम्युगण । असदमत्तताए अलोहणी पहिआणं । आदु ·-11.0"] तृतीयोऽङ्कः ८३ अपि णं खाआमि । भोदु ओगारइम्सं दाव अहं । ही ही बुड्ढो • विअ सूअरवत्थी सुद्धवाद एव्व उगिरामि । अब कोहिदकला- अणीय करों मम केर ति करिअ सिवेश पडिहत्थीकिदं भवे। (निरस्य) जदि वि एसो बम्हआरी बहुकेहि स्वेहि अविणअं १२ करेदि । भोदु पेरिखम्सं दाय अहं । भो! गदै खु मम मोदअम. जळ सिवस्स पादमूळे चिट्ठइ । जाव णं गणामि । देहि भट्ठा! देहि मे मादअमनद भट्टा! तुर्व वि मम चोग सि । अविहा १५ आलिहिद खु मम मोदअमळअ संदायतिमिरेण मुटु ण पेक्खामि । भोदु पमजिस्सं द्वाय अहं । ही ही साहु के नित्तअर! माय ! साहु । जुत्तळहदाग वण्णाणं जह जह पमजामि, तह तह उनळदरे १८ होइ । भोदु, उदएण पमजिस्सं । कहिणुहु उदों । इदं सोहणं मुद्धनडाअं । अहं विअ सियो वि दाय पदस्मि मोदअमनटए । णिरासो होटु ।। भो! देवकुलपीटिकायां मम मोदकमलकं निक्षिप्य २१ दक्षिणामापकान् गणयिन्वा बवा प्रतिनिवृत्त इदानी मोदकमलकं न प्रेक्षे । आएकमांदकपरितोपितो न तावदवलमो मामनुपरनि । उपनया प्राकारस्यागतिः कुस्कुराणाम् । अक्षतभक्तनयालोभनीय पथिकानाम् । २४ अथवा अयनं सादामि । भवतु उद्वरिष्यामि नाघदहम् । हीही वृद्ध इव मूकरवम्तिः शुद्धवातमेघोहिरामि । अथवा रोहितकारयायन्याः सम्बन्धि मम मम्बन्धीति कृत्वा शिवेन प्रतिहम्नीकृतं भवेत् । यमप्येप २७ ब्रह्मचारी यहुकै रुपरविनयं करोति । भवतु प्रेक्षिप्ये तावदहम् । भोः ! पुष बलु मम मोदकमलकः शिवस्य पादमूले तिष्ठति । याबद् मुनं गृहामि । देहि भर्तः ! देहि मे मोदकमहकम् । भतः ! स्वमपि मम ३. चोरोऽमि । अविधा आलिखितं खलु मम मोदकमहर्क सन्तापनिमिरण पुषुन प्रेक्षे । भवतु ममार्जियामि तावदाम् । ही ही माधु रे चित्रकर! भाध! माधु । युक्तलेखतया वर्णानां यथा यया प्रमामि, तथा तयो- २७ ।

·प्रतिज्ञायोगन्धरायणे [ifi. 0.8- -- An ३३ उचलतरं भवति । भवतु, उदकन प्रमार्जियामि । कुनुग्रलूदकम् । इदं शोभनं शुद्धतटाकम् । अहमिव शिवोऽपि नावद् एतस्मिन् मोद- कमलके निराशो भवतु। (नेपथ्य) मोदआ! मोदआ! हहह । [ मोदकाः! मोदकाः ! हहह । ] विदूपक:-अविहा एसो उम्मत्तओ मम मोदअमन गणिअ ३९ हसमाणो फेणायमाणमलिणवरिसारन्छोदअं विअइदा एन्याहावइ। चिट्ठ चिट्ठ उम्मत्त ! चिट्ठ । इमिणा दण्डअद्वेण सीसं दे भिन्दामि | [अविधा एप उन्मत्तको मम मोदकमल्लकं गृहीत्वा हसमानः फेनायमान- .४२ मलिनवर्पारादकमिवेत एवाधावति । तिष्ठ तिशमत्तक ! तिष्ठ । अनेन दण्डकाप्टेन शीर्ष ते भिननि । ] (ततः प्रविशत्युन्मत्तकः ।) ४५ उन्मत्तका-मोदआ! मोदआ! हहह । मोदकाः ! मोदकाः ! हहह ।] विदूषक'-भो उम्मत्तअ! आणहि मम मोदअमळअं। [भो उन्म, तक ! आनय मम मोदकमलकम् । ] ४८ उन्मत्तकः-किं मोदआ ! कहिं मोदआ । कश्श मोदआ। किं इमे मोदआ उज्झन्ति, आदु पिणझन्ति, उदाहो खजन्ति । [ कि मोदकाः । कुय मोदकाः । कस्य मोदकाः । किमिमे मोदका उज्ज्यन्ते, ५१ अथवा पिनयन्ते उताही खाद्यन्ते । ] विदूषकः-ण खान्ति ण खन्जन्ति ण उझन्ति ।[न खाद्यन्ते न खाधन्ते नोनयन्ते च 11 उन्मत्तका-एमा वु मम रसणा घाइदुकामा लिङ्गाणि कदिएका खलु मम रसना खादितुकामा लिदानि करोति । ] विदूषकः-भो उम्मत्तअ! आणेहिं मम मोदअमनळीमा परकरए। .७ सिणहै करिअ आवझेहि । [ भी उन्मत्तक ! आनय मम मोदक मलकम् । मा परकीये नेई कृत्या अवयध्यस्व । ] २८ + .

·iii.1.19 मृतीयोऽङ्कः। ८५ उन्मनकः के के में वन्झन्ति । मोदआ खु म रक्सन्ति । गेवच्छविसेसमण्डिदा पीदि उवदेदुं उपट्ठिआ । लागिहे दिण्णमुनिळआ काळवसेण मुहुत्तदुबळा ।। १॥ [के के मां यध्नन्ति | मोदकाः ग्वलु मां रक्षन्ति । नेपथ्यविशेषमण्डिताः प्रीतिमुपदातुमुपस्थिताः । राजगृहे दत्तमूल्या कालवशेन मुहूर्तदुर्वलाः ॥] विदूषकः-भो उम्मत्त । आणेहि मम मोदअमलई । इमिणा पचपण उवज्झाअउळं गन्तव्यं । [भो उन्मत्तक! आनय मम ३ मोदकमलकम् । अनेन प्रत्ययेनोपाध्यायकुलं गन्तव्यम् । ] उन्मत्तक:-मए यि इमिणा पञ्चपण जोअणसदं गन्तव्वं । [मयाप्य- नेन प्रत्ययेन योजनशतं गन्तव्यम् । ] ६ विदूषकः-कि पळावणे तुवं । [ किभैरावणस्त्वम् । ] उन्मत्तक:-आम एळायणे अहं । ण हु दाव देवळाजो मं आशणं आळुहदि । शुदं च मया पादपाशिएहि इन्दे वझ ति । धाराणि- ९ अळेहि विज्जुम्मईहि कशाहि ताळिअ याउमामेण परिभमन्तेण मिन्दीअदि मेहयन्धर्ण। [ आम ऐरावणोऽहम् । न खलु तावद् देवराजो मामासनमारोहति । शुतं च मया पादपाशिकैरिन्द्री बद्ध इनि । ११२ धारानिगलैः विद्युन्मयीभिः कशाभिस्ताइयित्या वातोद्भ्रामेण परिभ्रमता भियते मेघबन्धनम् ।] विदूषकः-भो उम्मत्त ! ण तुवं मम दस्सिास, विळविस्सं दाव १५ अह । [भो उन्मत्तक ! न स्वं मम दास्यसि, विलपिप्यामि तावदहम् ।] उन्मत्तका-विळव विळव विकोस या विळय । [ विलप विलप विक्रोश का विलप । ] १८ विदूषकः-अव्यम्मण भो! अध्यम्मण्णं । [अब्रह्मण्यं भोः ! -- है - अग्रह्मण्यम्।]

·८६ ६ प्रतिज्ञायौगन्धरायणे [ii. 1.0- २४ 1 उन्मत्तकः-अह पि विळविस्सं । इन्दे वझे भो! इन्दे वझे भो!। २१ [अहमपि विलपिप्यामि। इन्द्रो बद्धो भोः ! इन्द्रो बद्धो भोः!। विदूषकः-अव्यम्मणं भो! अव्यम्मण। [ अग्रह्मण्य भोः ! अब्रह्म- प्यम् । ] (नेपथ्ये) मा भाआहि मा भाआहि यम्हणाउस ! मा माआहि । [मा विभीहि मा विभीहि ग्राह्मणोपासक ! मा विभीहि । ] विदूषकः-(सहर्पम् ) आअदे चन्दे समाअदाणि सव्वणवत्ताणि । अर्घ यम्हणभावं । ईहामत्तएण समणग्ण अभअंदीअदि। आगते 'धन्हें समागतानि सर्वनक्षत्राणि । अर्घ ग्राह्मणभावः । ईहामात्रण ३० श्रमणकेनाभयं दीयते । ] (ततः प्रविशति श्रमणकः1) श्रमणकः-मा भाआहि मा भाआहि वम्हणाउस ! मा भाआहि । ३३ के के इह, किं कय्यं, विळयन्दि। [मा विभीहि मा विभीहि ब्राह्मणो। '.. "पासक ! मा विभीहि । के के इह, कि कार्य, विलपन्ति । ) विदूषकः-अविहा पडिहारक्खअउत्तिं खु ममणओ अणुहोदि । भो. ३६ समण ! भअयं ! एसो उम्मत्तओ मम मोदअमळअंगहणि ण देदि । [अविधा प्रतिहाररक्षकवृत्ति खलु श्रमणकोऽनुभवति । भो भ्रमणक ! भगवन् ! एप उन्मसको मम मोदकमल्लकं गृहीत्वा । ३९ ददाति ।] श्रमणक:-मोदरं पेक्खामि दान । [ मोदक प्रेक्षे तावत् ।] उन्मत्तकः-पेक्खदु पेक्खदु शमणअ! भव । [प्रेक्षता प्रेक्षता श्रमणक! ४२ भवान् । ] श्रमणका-थु थ । [थु थु।] विदूषकः-हद्धि उम्मत्तअस्स हत्थे ईहामत्तएण समणपण थुयूकिद ४५ अधण्णस्स मम मोदआ दिट्ठपुरुवा एव्व संवुत्ता । [हा धिग उन्म ३० .

·८८ प्रतिझायांगन्धरायणे fili.1.m- भ्रमणः-दु दु भयं । पदेहि मोदाहि म माथि पाअइम्ममि । [प्नु पनु भयान् । एतदिमा स्वस्ति याचयिष्यमि।] ७२ विपक:-ही ही ममरहिं सोस्थि पाएमि ! मा वि कोम्बिअस्म हत्थादो पटिगाहगहीदाणि । तागि भवदो वि त्याअणं भविस्मंदि। सो वि समिद्धो हो । पमो उम्मत्तओ अग्गिगिह अहिमुहो ७५ गच्छइ ! विदो महणो । पुत्र्यणे वि दाव अअं देसो मुमओ भविम्मदि । जाव अहं वि इमाणि दक्षिणामामआणि मगगेहे गिग्विविअ गन्छामि । एकम्मशाडिआर कय्य अवरम्स मुळेगा .८ [हीदी मदीयः स्वस्ति याचयामि । मयापि कॉम्बिकम्य हप्तान प्रति- ग्रहगृहीतानि । सानि भयनोऽप्युपायनं भविष्यति । सोऽपि समृद्धी भयतु । एप उम्मतकोऽनिगृहमभिमुखो गछति । स्थिनो मायाः। ८१ पूर्वाद्धेऽपि तावदयं देशः शून्यो भविष्यति । यायदहमपीमान् दक्षिणी- मापकान् मार्गगेहे निक्षिप्य गरछामि । एकस्प शाटिकया कार्यमपरस्य मूल्येन । ग (सर्च अग्निगृह प्रविशन्ति ।) यौगन्धरायणः-यमन्तक ! शून्यमिदममिगृहम् । विदूपक:-आम भो ! मुव खु इदं । [आम भोः ! शून्यं खल्विदम्। ८७ यौगन्धरायणः-तेन हि परिप्वजेतां भवन्तौ । उभौ-वाढम् । (परिश्वजेते) यौगन्धरायणः-भवतु भवतु । तुल्यपरिश्रमी भवन्ती । आस्तां ९. भवान् । भवानप्यास्ताम् । ८४ उभौ-वादम् । (सर्व उपविष्टाः) ९३ यौगन्धरायणः-वसन्तक! अपि दृष्टस्त्वया स्वामी।' विदूषकः-आम भो! दिट्ठो तत्तभवं । [आम भोः ! दृष्टस्तत्रभवान् ।। ३२ , ·iii...] तृतीयोऽङ्कः। चौगन्धरायणः-हन्तमोः, अतिक्रान्तयोगक्षेमा रात्रिः । दिवस इदानी प्रतिपाल्यते । अहः समुत्तीर्य निगा प्रतीक्ष्यते शुभ प्रभाते दिवसाऽनुचिन्त्यते। अनागतार्थान्याभानि पश्यतां गतं गतं कालमवेक्ष्य निर्वृतिः ॥२॥ प्मण्वान्-सम्यम् भवानाह । तुल्येऽपि कालविशेष निशव बहुदोपा बन्धनेषु । कुतः, व्यवहारप्यमाध्यानां लोके वा प्रतिरज्यताम् । प्रभाते दृष्टदोपाणां चैरिणां रजनी भयम् ।। ३ ।। योगन्धरायणी-सन्तक म्यामिना सह कथितं ननु । विदूपमा आम भो ! चिरं पत्र्य च म्हि तत्तहोदा ओवज्झो। अज चउद्दमी हाअमाणो पडियाकिदो अ। [ आम भोः ! चिरमेव चास्मि तत्रभवतावयद्धः। अद्य चतुर्दशी सायमानः प्रतिपालिनश्च । यौगन्धरायणः-स्नातः स्वामी। विदूषकः-हादो अत्तभवं । [ स्नातोऽप्रभवान् ।] योगन्धरायणः-कृतं देवकार्यम् । विदूषकः-आम भो! पणाममत्तेण पृइदा देवदा । [भाम भोः ! । प्रणाममाग्रेण पजिना देवनाः ।] पौगन्धरायणः-गतामपि बहुमतामयस्था प्राप्तः म्यामी । युतः, सातस्य यम्य समुपस्थितदेवतम्य पुण्याहयोपविरमे पहा नदन्ति । तम्येय कालविभवान् तिथिपूजनेषु देवप्रगामचलिता निगलाः म्यनन्ति ॥४॥ ग्मगन्-भयत इदानी , प्रयत्न उचितं तिथिमकारमानेष्यति भ्यामिनः । .

·সঠিৱাথায় [ii.5.4- यौगन्धरायणः-न पलु तां प्रति समुत्पन्नामिलापः म्यामी । विदूषकः-भो! मध्धारिणी अगत्यत्ति ईटिम एच । [भाः! ३६ मध्यचारिणोऽनी हनीहशमेय] यौगन्धरायणः-सन्य! ग्मण्यन ! मिथर्गक्रियतामात्मा। अनेनव पेण जरा गन्तव्या। ३९ विदूषकः-भो! अहं र देश उत्ती-मणेदि, जोअन्धराअणम्म जहममस्थिदा ममत्यगाण रोहे में। ममाणे गमणे पोहम्स अवमाणविसेमो चिन्तीसदि। मा कामप्पयाग त्ति मं अनमण्गेहि। ४२ अवमाणम्म अयजिदि अग्गेमामि त्ति । [भोः ! अहं चनेनोकः- भग गीगन्धरायणाय यथाममर्थिता समधना न रोचते में। ममाने गमने प्रपोनस्यायमानविशेषश्चिन्यते। मा काममधान नि मामवम- ४५ म्यस्व अवमानस्यापचिनिमविष्णामिति । ] यौगन्धरायणः-अहो शत्रुजनापहात्यमभिधानम् । अहो निरपत्रपता • खलु बुद्धः। अहो मुदजनसन्तापकारणम् । अदेशकाले ललित १८ कामयते स्वामी । पुतः, शक्ता दर्पयितुं स्वहस्तरचिता भूमिः कटप्रच्छदा पर्याप्तो निगलम्वनश्चरणयोः कन्दर्पमालन्धितुम् । क. श्रुत्वा न भवेद्धि मन्मथपटुः प्रन्यस्तो बन्धन रक्षार्थ परिगण्यमानपुस्प राजेति शब्दापनम् ।। ६ ।। विदूषकः-भो! दंसिटोसिणेहो। गिचिटुं पुरुसआरं माहु उम्झिन गं गच्छामो। [भोः! दर्शितः हः । निर्विष्टः पुरुपकारः । साधूझि. ३ स्वैनं गच्छामः । यौगन्धरायणः-वसन्तको भवान् ननु । वसन्तक! मा मैवम् । परित्यजाम सन्तप्तं दुखेन मदनेन च । मुहजनमुपाश्रित्य यः काले नावयुध्यते ॥ ७ ॥ ३६ - 1 1 ·iii 9."] तृतीयोऽङ्कः। विदूषकः-व्यं एत्र्य जरं गमिस्सामो । एवमेव जरां गमिष्यामः । यौगन्धरायणः-तन्नन शाध्यम् । ३ विदूषकः-मिळायणीओ भये, जदि ळीओ जागादि। [ श्लाघनीय "भवेद् , यदि लोको जानाति ।] यौगन्धरायणः-न नः कार्य लोकेन, स्वामिप्रियार्थोऽयमारम्भः । ६ विदूपक:-सो वि दाब ग जाणादि । [मोऽपि तावन्न जानाति । ] योगन्धरायण'-काले ज्ञास्यति । विदृपक -कदमो दाणि सो काो । [कतम इदानी म काल: । ] १ योगन्धरायणः-यदेयमारम्भसिद्धिः । विदूषक.--तदो तादिमो भवं बन्ध गादी राआण अन्तेउरादो राअ- दारि उभे णिल्यादेदु । [ ततस्तागो भवान् बन्धनाद्राजानमन्त:- १२ पुरादाजदारिकामुभे निर्यातयतु । ] रमण्वान् -इह भवता दायम् । योगन्धरायणः-उभयामिति । बाढम् । इयं द्वितीया प्रतिक्षा- मुभद्रामिव गाण्डीवी नाग पद्मलतामिव । यदि तां न हरेद् राजा नास्मि योगन्धरायण ॥ ८ ॥ अपि च, यदि तां चैव तं चैव तां चैवायतलोचनाम् । नाहरामि नृपं चैव नास्मि योगन्धरायणः ॥ ९ ॥ (कर्ण दत्त्वा ) अये शब्द इव । ज्ञायतां शब्दः । विदूषकः-भो! तह ! ( निक्रम्य प्रविश्य ) भो! पडिउत्तदिवस ३ विरसम्भेग अविरलं सञ्चरन्तो जणो दीसइ । किं दाणि करम्ह । [भोस्तथा । भोः! परिवृत्तदिवमवियम्भेणाविरलं मनरंन जनो दृश्यने ।। किमिदानी कुर्मः। ६ स्मण्वान्-तेन हि चतुरिममिगृह, भिद्यतां नः सघातः।

·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे
[1.9-
-
योगन्धरायणः-नन । अभिन्नो नः सघात:। भिवतामरिसरातः।
स्वकार्यमनुष्ठीयताम् ।
९ उभी-तह। [तथा] (निक्रान्ती ।)
उन्मत्तका-ही ही चन्दं गिळदि काह । मुञ्च मुश्च चन्दं । यदि
मुश्चेशि, मुहं दे पाडिअ मुश्चायइरस । एशे एशे दुटुअशे परिभट्टे
१२ आअच्छदि । एशे एशे चप्पहचाहिआ । जाव णं आहुहिम
यळि भक्खिस्स | शे शे दाळअभट्टा! मं ताळेह । माखु माखु
मं ताळेहा कि भणाशि-अम्हाणं कि पि णचेहि त्ति। दक्खह
१५ दक्खह दालअभट्टा! पशे दालअभट्टा ! पुणो वि मं ताळेह इहि
आहि । माखु माखु ताळेह । तेग हि अहं पि तुम्हे ताळेमि ।
[ही ही धन्दं गिरति राहुः । मुज मुश चन्दम् । यदिन मुशमि, मुखं
१८ ते पारयिरवा मोचयिष्यामि । एप एप दुष्टाश्वः परिभ्रष्ट भागच्छति ।
एष एप चतुपयवाधिकायाम् । यावदेनमार बलिं भक्षयिष्यामि ।
एते एते दारकभर्तारः! मनाइयथ । माखलु माखलु मां ताडयत
२३ किं भाय--अस्माकं किमपि नृत्येति ! पश्यत पश्यत दारकभरः !।
एते दारकभार! पुनरपि मां ताइयप यदिभिः । माखलु माखल
ताडयत । तेन ग्रहमपि युष्मान् ताडयामि।
(निक्रान्तः।)
तृतीयोऽङ्कः।
अथ चतुर्थोऽङ्कः।
(ततः प्रविशति भटः।)
३ भटः-को काळो अहं भट्टिदारिआए. वासवदत्ताप उदए कळिदुः
कामाए भद्दयदीपरिचारकंगत्तसेवण पेक्खामि भाव घुप्पदन्त ।
गत्तसेवाण पेक्खसि कि भगासि-एसो गत्तसेवओ कण्डिळसु.
६ डिगिणीप गेहे पविसिअ मुरे पियदि त्ति गच्छदुभायो । (परिरम्य)

·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे Liv.1.1. --- 1- [क इदानीमेपोऽत्र राजमार्ग गात्रसेवक ! गाग्रसेक! इति मां शब्दापयति । पानागाराविष्फ्रान्तो दृष्टोऽस्मि मम श्वसुरण सुरष्टेन । अमृन. १६ मलकेन घृप्तमरिचलवणरूपिनो मांसस्त्रण्डो मुसे प्रक्षिप्तश्च । स्नुपा रज्यनि पीता यदि । श्वश्रूर्मनु दण्डोद्यता भवति । धन्याः सुराभिर्मत्ता धन्याः सुराभिरनुलिप्ताः । धन्याः सुराभिः स्रोता धन्याः मुराभिः संज्ञापिताः ॥ १ ॥ अधन्या आत्मनः पुत्रदाराणां कर्ट पिष्टं शृण्वन्तो ये मूढा नराः सुसमृद्धाः सुरातटाकं न योजयन्ति । ततो जाने यमलोके या नरकोऽ. ३ स्ति नास्ति च । ] भटः-( उपसृत्य) भो गत्तसेवअ! को काळो तुम अण्णेसामि । भट्टिदारिआए वासवदत्तारा उदाए कीळिदुकामाए भवदी ण ६ दिस्सदि। तुमं दाव मत्तो एत्य आहिण्डसि । [भोगानसेवक ! कः कालस्त्वामन्विप्यामि भदारिकाया वासवदतार उदके फ्रीडिनुकामाया भगवनी न दृश्यते । वं तावन्मत्तोऽग्राहिण्डसे · गानसेवकः-जुन्नइ । सा अर्ण मत्ता, सो पुरुसो चि मनो, अहे वि मत्तो, तुमं वि मत्तो, सञ्चं मत्तमम होइ। [युज्यते । सा च ननु मत्ता, म पुरोऽपि मत्तोऽहमपि मत्तः, स्वमपि १२ मसः, मयं मत्तममं भवति । ] भट:-मव्वं दाव चिट्ठदु । राजळे भद्दपीठिो णणिकमिअ पुदो अअं आहिण्डदि त्ति। १५ [ सर्व तायत् निष्टतु । राजकुले भद्रपोदिको ननिष्पाग्य कुनोऽयमा. हिण्डन इति । गाप्रसेवकः इदो आहिण्डामि, पत्थ पियामि, पदेण पिनामि, मा, १८ मरम्भेण । किं करीअदु । १ भरपीठिया ण मिहमद । कुदी अपवादान. ४०

·v. 1."]
.चतुर्थोऽङ्कः ।
1
[ इत आहिण्डे, अत्र पियामि, एतेन पिबामि, मा संरम्भण! किं
क्रियताम् । ]
र भटः-हिजउ असम्बन्धपळावो । मिग्धं भवदि पवेसेहि ।
[ भवत्वसम्बन्धप्रलापः । स भद्रवतीं प्रवेशय । ].
गात्रसेवकः-पविसदु पविसदु भद्दवदी । अंघो मए भद्दवदीए
४ अधुमं आढत्तं । [प्रविशतु प्रविशतु भगवती । अहो मया भवत्या
अकुशमाहितम् । ]
भट:-सभापविणीदाए भद्दवदीए अड्युसेण किं कय्य । गच्छ,
१७ सिग्धं भवादि पवेसेहि [स्वभावविनीनाया भद्रवत्या अकुशेन
कि कार्यम् । गच्छ, शीघ्रं भगवती प्रवेशय । ]
गाग्रसेवक.-पविमटु पविसदु भद्दवदी । अंघो माए भद्दयदीए
• खुरप्पमाळा आढत्ता । [प्रविशतु प्रविशतु भगवती । अहो मया
भद्रवत्याः क्षुरप्रमालाहिता। ]
भटः-पुष्फवन्धिआप भवदीय खुरप्पमाळाप किं कय्यं । मिग्धं
३३ भद्दवदि पवेसेहि। [पुष्पयन्ध्याया भवस्याः क्षुरप्रमालया कि कार्यम् ।
शीघ्र भद्रवती प्रवेशय 1]
गाग्रसेका-पविसदु पविसदु भद्दवदी । अंघो मए भद्दवदीए
३६ घण्टा आढत्ता! [ प्रविशतु प्रविशनु भद्रवती । अड्यो मया भद्रयत्या
घण्टाहिता । ]
भट:-उदए कीलिदुकामाए भद्दयदी० घण्टाप किं कय्य । मिर्च
३९ भद्दयदि पवेसेहि । [ उदके क्रीडिनुकामाया भद्रयन्या पष्टया कि
कार्यम् । शीघ्र भद्रवती प्रवेशय ।]
गाग्रमयकः-पविसदु पविसदु भद्दवढी । अंघो मा भद्दवदीप
४२ कमि आढत्त । [प्राविशतु प्रविशतु भदवती । अड्यो मया भद्यन्याः
कशिका आहिता।
४.

·९८ प्रतिक्षायोगन्धरायणे [ir.1.- भट:-कामरण कि कय्यं । सिार्थ भद्दयादि पवेसेहि। [ कशिक्या, ४५ किं कार्यम् । शी भावनी प्रवेशय । ] गाश्रमेवकः पविसदु पविसदु महवदी । अंघो। [ प्रविशतु प्रविशतु भदयती । अयो। ] ४८ भटा-कि अंघो। [ किम् अड्यो।] प्राममेयक:-अंघो मए । [ भजो मया। ] भटः-किंतुए । [ किं स्यया । ] ५. गाग्रमकः-अंघो भद्द। [ भो भद्र।] भटः-किं भद्दति। [कि भद्रेति । ] गानमयका-अंघो भद्दयदी। [भडो भद्रपती । ) ५४ भट.-किं भवदी। [कि भद्रवती।] गाग्रसेवकः-भद्दवती पि आढत्ता । [ भद्रवत्यप्याहिता 1] भटः-ण तुवं एत्य अवरझो। कण्डिळमुण्डिकिणी खु अवरज्झा, जा, ५७ राअवाहणं गणिअ सुरं देदि। [न स्यमनापराद्धः। कण्डिलदोडकी खल्यपराद्धा, या राजवाहनं गृहीत्वा मुरां ददाति । ] गाग्रसेवकः-अंघो मए उत्त-मा मूळ विद्धिं विणासहि ति । ६. [ अहो मयोक्तम्-मा मूलवृद्धि विनाशयेति । ] मट.-ह सहो विअ । [ह शब्द इव । ] गाग्रसेवकः-अंघो जाणामि जागामि, कण्डिळमुण्डिकिणीए गेहं ६३ मिन्दिअ भद्दवदी पळाअदि । [ असो जानामि जानामि, कण्डिल- पण्डिक्या गेहं भिस्वा भद्रवती पलायते । ] भट:-किं भणासि-(आकाशे) एसो भट्टा वन्छराओ वासवदत्तं ६६ गणिअ जिग्गदो ति । [ कि भणमि-एप भर्ता वस्मराजो वासव । दत्तां गृहीत्वा निर्गत इति ।) गाग्रसेवका-(सहर्षम् ) अविनमस्तु स्वामिनः ।

·९९ iv..] चतुर्थोऽङ्कः। - ९ भटः-पिय पिय । अज वि तुमं मत्तो आहिण्डेहि । [ पिय पिब । अद्यापि एवं मत्त आहिण्डस्व ।] गाग्रसेवकः-आः को मत्तः, कस्य वा मदः, वयं खल्वार्ययौगन्ध- २ रायणेन म्वेपु स्वेपु स्थानेषु स्थापिताश्चारपुरुषाः । यायदहमपि मुहाजनस्य संज्ञां करोमि । एते ते मुहृदो निरोवमुक्ता इय कृष्ण- सो इतस्ततो निधीवन्ति । भो भोः सुहृदः ! शृण्वन्तु शृण्वन्तु १५ भवन्तः- नवं शरावं सलिलैः सुपूर्ण सुसंस्कृतं दर्भकृतोत्तरीयम् । तत्तस्य मा भून्नरकं स गच्छेद् यो भर्तृपिण्डस्य कृते न युध्येत् ॥२॥ फनुखल्वार्ययौगन्धरायणः । (विलोक्य) अये अयमत्रभवान् आर्य- यौगन्धरायणः । य एपः, निशितविमलखङ्गः संहतोन्मत्तवेपः कनकरचितचर्मव्यप्रवामाप्रहस्तः । विरचितबहुचीरः पाण्डरावद्धपट्टः सतडिदिव पयोदः किश्चिदुद्गीर्णचन्द्रः ॥ ३ ॥ अहो महत् प्रवृत्तं युद्धम् । हत्या गजान सगजिनः सयांश्च यौधा- नाहिणीमतिविगाह्म यलान्मुहर्तम् । नागेन्द्रदन्तमुसलाहतभनयाहु- भ्रष्टायुधोऽपि ननिवृत्तपदोऽभियातः ॥ ४ ॥ हा धिर, प्रहणमुपगतः खत्वार्ययोगन्धगयणः । यावदहमप्यार्य- योगन्धरायणम्य प्रत्यन्तरीभविष्यामि । (निपान्तः ।) १ अहो प्रतिभयमिदं युद्धम् । भदो महत्मनिभयं प्रवृत्तमिदं पुदम्.

·1 प्रतिज्ञायौगन्धरायणे [iv.4.1- । ३ भदः-णुिवु पदं । पाआरतोरणवनं मयं कोसम्बी खु इदं । होदु, इमं वुत्तन्तं अमघम्स निवेदेमि 1 [ किन्नुवल्वेतत् । प्राका- स्तोरणवजे सर्व कौशाम्बी बल्विदम् । भवधिमं वृत्तान्तममात्याय ६ निवेदयामि ।] (निप्रान्तः।) प्रवेशकः । (ततः प्रविगतः साधारण ।) उभौ-उम्मरह उस्मरह अय्या | उस्मरह । [ उत्सरतोत्सरतार्या ! उत्सरत।] १२ प्रथमः-अंघो कण्ठम्स दीअमाणस्स ण उच्च विरमदि। [ अङ्को कण्ठस्य दार्थमाणस्य नोर्च विरमंति।. द्विनीयः-अंघो भट्टिदारिआए वासवदत्ताए अवगअगविभमदाग १५ विरुवन्तस्स मे वअणं कोचि ण सुणादि । अंघो कि भणह-किशि मित्तं उम्सारणा यत्तदि ति । गहीदो अय्यजोअन्धराअणो । कि भगह-कई गहीद त्ति । सुणन्तु अय्या। अय्यजोअन्धराअण १८ असिदुदीरण अस्वोहिणीप अग्गवेगो मुहुत्तरं धारिदो। विजय- सुन्दरस्स हस्थिणो दन्तन्तचोटिदो असी विषण्णो। असिदोसेण गहीदो, पुरुसदोसेण ! [ अद्धो भर्तृदारिकाया वासवदत्ताया अप- २१ नयनविभ्रमतया विरुवनो मे वचन कश्चिन धृणोति । अहो कि भणय- किनिमित्तमुन्मारणा वर्तत इति। गृहीत आर्ययोगन्धरायणः । कि भणथ- कथं गृहीत इति । श्रृण्वन्त्वार्याः । आर्ययौगन्धरायणेनामिद्वितीयेनाक्षौ. १ २४ हिण्या अग्रगो मुहून धारितः । विजयसुन्दरस्य हस्तिनो दन्तान्तचो. दितोऽमिविपन्नः । असिदोषेण गृहीतो, न पुस्पदोषेण । ] प्रथम:--अंघो अप्पमत्ता होह तुम्हे । पाआरतोरणवनं मये, २७ कोमम्बी न्यु इअं| [ अको अप्रमत्ता भवत यूयम् । प्राकारतोरगवर्ड सर्व कौशाम्बी खरिवयम् । ] .

·-iv.7..] चतुर्थोऽङ्कः । . उभौ-ओदरदु ओदरदु अय्यो ओदरदु । ३. [ अवतरस्यवतरवार्योऽवतरतु ।] (ततः प्रविशति यौगन्धरायणः बद्धयाहुः फलकशयनेनानीयमानः।) यौगन्धरायण:-अयमहमवतरामि । रिपुगनमपनीय वत्सराजं ग्रहणमुपेत्य रणे स्वशस्त्रदीपात् । अयमहमपनीतभर्तृदुःखो जितमिति राजवुले मुखं विगामि ॥ ५ ॥ भोः । मुग्वं बलु निकलत्राणां कान्तारप्रवेशः, रमणीयनरः खलु प्राप्तमनोरथानां विनिपातः, अपश्चात्तापकरः खलु सश्चितधर्माणां ३ मृत्युः । मया हि, वैरं भयं परिभयं च समं विहाय कृत्वा नयैश्च विनयैश्च शरैश्च कर्म । शत्रोः श्रियं च मुहृदामयशश्च हित्वा प्राप्तो जयश्च नृपतिश्च महांश्च शब्दः ॥६॥ उभी-उस्सरह उम्सरह अय्या! उम्सरह । [उस्मरतीसरतार्याः ! उस्मरत । ] यौगन्धरायणः-मद्दर्शनाभिलापी जनो न कश्चिदुरसारयितव्यः । पश्यन्तु मां नरपतेः पुम्पा. ससत्त्वा राजानुरागनियमेन विपद्यमानम् । ये प्रार्थयन्ति च मनोभिरमात्यशब्द तेपां स्थिरीभवतु नश्यतु याभिलापः ॥ ७ ॥ उर्भा-आमरह उस्मरह । किं तुम्हेहि ण दिट्ठपुग्यो अग्यजी. अन्धराअणो! [ उत्सरतोमरत । कि युप्माभिन दृष्टपूर्य भार्ययोग ३ धरायणः । ] यौगन्धरायणः- छः पूर्व, न त्येवम् । मम हि, .

·प्रतिज्ञायोगन्धरायणे [iv. 8.- उन्मत्तच्छन्नवेपम्य रध्यासु परिधावतः । अवगीतमिदं रूपं कर्म सम्प्रति दृश्यते ॥ ८ ॥ (प्रविश्य) भटः-अय्य ! पि दे शिवदेमि । गहीदो किळ बच्छराओ ३ [भार्य ! प्रियं ते निवेदयामि । गृहीतः किल वत्मराजः।। यौगन्धरायणः- तदस्ति । चिरमरिनगरे निरोधमुक्तः स किल बनान्युपलभ्य भद्रयत्या । प्रहामुपगमिष्यति प्रयातो निमिपितमात्रगतेपु योजनेषु ॥९ भद्र ! कथं गृहीत इति श्रुतम् । भदः-अणुसारिअ णळागिरिणा गहीदो किळ । [ अनुसार्य नला ३ गिरिणा गृहीतः किल ।] यौगन्धरायणः-अस्ति वाहनसामर्थ्यम् । असमायुक्तस्तु मः । मजस्याधोरणायुक्तो जयो भवति शिक्षया । विमुक्तं वत्सराजेन क एनं वाहयिष्यति ।। १० । भट:-अय्य ! अमच्चो आह-आउहागारे चिट्टदु कि अय्यो पुरुसगुत्तो अअं देसो ति। [आर्य ! अमात्य आह-आयुधागा ३ तिएतु किलार्यः । पुरुषगुप्तोयं देश इति । ] यौगन्धरायणः-अहो हास्यमभिधानम् । अमिं बवा वत्सराजाभिधानं यस्मिन् काले सर्वतो रक्षितव्यम् । तस्मिन् काले मुनमामीदमात्यैनाते रत्ने भाजने को निरोधः ॥११॥ (परिक्रम्य) भट:-इदं आम्हागारं । पविसदु अग्यो । [इदमायुधागारम् । ३ प्रविशत्यार्यः। (प्रविश्य) मटः-अमचो आह-अवणीअंदु बन्धणं ति । [ अमात्य भाह-अपनीयतां यन्धनमिति । ] ५६ ·- -iv. 14.] चतुर्थोऽवः । यौगन्धरायणः-अक्षीणं मां फुरु ! व्यक्तं भरतरोहको मां द्रष्टुमि- यति । अहमपि तावद् भरतरोहक द्रमुमिच्छामि । मद्वास्यः परिखिद्यमानहदयं रोपात् प्रमत्तारैः भारल्धेषु नयन्छलेषु तुलित तुल्याधिकारोझिलम् । सूक्तः शास्त्रविनिश्चितविरहितं युद्धयायिकं यश्चितं द्रष्टुं महमपक्रियाविनिहतं नीलादिवाधोमुखम् ।। १२ ॥ (ततः प्रविशति भरतरोहकः।) भरतरोहका-कासी कासी यौगन्धरायणः । अयसिननिजकार्य कञ्चनर्दुनिरीक्षं कथमिव परिभापे भतुरर्थे विपन्नम् ।। रिमवनंतकार्य चापि नियुक्तमन्त्रं भुजगमिव सरोपं धर्पितं चोरितं च ॥१३॥ भदः-अय्यजोअन्धराअणो अध्यं पडिवाळअन्तो आउहागारे चिट्ठइ । [आर्ययोगन्धरायण आर्य प्रतिपालयन् भायुधागारे तिष्ठति।] ३ भरतरोहकः भवतु भवतु । मन्त्रित्वे वश्चितो होप सध्या नीलहस्तिना। प्रत्यादेष्टुं स तद्वैरं मामिदानी प्रतीक्षते ॥ १४ ॥ भटः अय्य! एसो अमञ्चो [आर्य 1 एषोऽमारयः ।) भरतरोहका-(उपगम्य ) भो यौगन्धरायग! | ३ यौगन्धरायणः-भोः ! भटा-अहो सरस्स गम्भीरदा । अय्यरस एकरखरेण परिदो अयं देसी । [अहो स्वरस्य गम्भीरता । आर्यस्यैकाक्षरेण परितोऽयं देशः।] 1 "नृप ·प्रतिमायौगन्धरायणे [iv 14,-- ६' भरतरोहका-(अविश्प) मोः ! यौगन्धरायण इत्यशरीराण्यक्षराणि श्रूयन्ते । दिष्टया भवान् दृश्यते । यौगन्धरायणः-दिष्ट्या भवान् दृश्यत इति । पश्यतु भवान माम् । एवं मधिर दिग्धाङ्गं वरं नियममास्थितम् । गुगेरवजित हत्वा शान्तं द्रौणिमिव स्थितम् ।। १५ ।। भरतरोहकः-अहो हलेनागतगजारम्भस्यात्ममम्भावना । यौगन्धरायणः-किं छलेनति । तत् पुनरिटानी युक्तम् । या मा.मल्लिकसालवृक्षरचिता नामाभिता वञ्चना यद्धः सेधितवान् हि नो नरपतिपधानां मिनिम् । राजो धारणनिरहे परिचयाद् वीणाश्रिता वचना पूर्व प्रस्तुतमेव यामि भवता वापराधो मम ॥ १६ ॥ भरतराहकः-भो यौगन्धरायण! यदमिमाक्षिक महासेनस्य दुहितरं शिष्यां प्रतिगृह्य अदनापनयनं कृतं, युक्तव्यं भोस्तम्करप्रवृत्तिः । ३ यौगन्धरायणः-सा मा भवानेवम् । विवाहः सत्वर स्वामिनः । भारतानां घुले जातो यत्मानामूर्जितः पतिः। . अकृत्या दारनिर्देशमुपदेशं करिष्यति ॥ १७ ॥ भरतरोहक - अद्यापि महासेनेन प्रयुक्तसत्कारो यसराजः । तदि. दानी कि नावझते। ३ यौगन्धरायणः-मामा भवानेवम् । यदस्य चाज्ञाकुरुते नागिरिःम शिक्षितानां वचनेषु तिष्ठति। ततो विमुक्तः स्वशरीररक्षणे याः प्रदातुंमुहृदांचजीवितम् ॥१८॥ भरतरोहका-यद्ये, नलागिरिग्रहणार्थ विमुक्तश्चेद्, न पुनर्बद्धरते. स्वामी। १.नवात्र दोषो मम. ४८ ·Liv. 22.] चतुर्थोऽङ्कः । १०५ ३ यौगन्धरायगः-नेति पश्यत्युपकोगभया ! भरतरोहका-अपरोझराज्यव्यवहारो भयानिति ब्रवीति । समराव- जितेषु शत्रुप किमाह शास्त्रम् । ६ यौगन्धरायणः-बंधः। भरतरोहक.-वधाहों वत्सराजश्वेन किमस्माभिः स सत्कृतः । यौगन्धरायगः-तदवेक्ष्य खलु यदस्य शरीरं नापहृतम् । ९ भरतरोहका-एतदपि सम्भाव्यं मन्यते स्वामी। यौगन्धरायणः कःसंशयः। हस्तप्राप्तो हि यो राजा राक्षितस्तेन साधुना। न ह्यनारुह्य नागेन्द्रं वैजयन्ती निसत्यते ॥ १९ ॥ भरतरोहक-भवतु भवतु । महासेनस्य प्रतिकूल कृत्या कौशाम्बी ते बुद्धिः। ३ यौगन्धरायणः अहो हास्यमाभिधानम् । भवनांचागतो यातः शेषकार्येषु का कथा । समूलं वृक्षमुत्पाट्य शाखाश्छेत्तुं कुतः श्रमः॥२०॥ (प्रविश्य) काञ्चुकीयः-(कणे) एवमिव । ३ भरतरोहका-प्रकाशमुच्यताम् । काञ्चुकीयः- कारणैर्बहुभिर्युक्तैः कामं नापत त्यया। गुपोपु न तु मे द्वेपो भृङ्गारः प्रतिगृह्यताम् ॥ २१ ॥ प्रति का कृता इति । 7 यौगन्धरायणः-हा विम् । गृहा न निर्वान्ति मया प्रदीपिताम्नथैर तावदयानि मन्त्रिगाम् । इयं तु पूजा मम दण्डधारिणः कृतापराधम्य हि सत्तृतिर्वधः ॥२२॥ (नेपथ्ये हाहाकारः क्रियते।) म.यो. ४

·प्रतिज्ञायोगन्धरायणे
व्यक्तबल
व्यवहारेच
ग्रीलितो वञ्चना
शक्ता दर्पयितुं
शगुं पश्यन्तु
श्रुतिमुखमधुरा
सुभद्रामिव
I. 4. सनाभिर्मनसा
III.
3. खीजनेना
I. 7. स्वातस्य यस्य
III. 5. विग्धं च सौ
II. 10, बिग्धेप्वामज्य
हरवा गजानू
III. 7 हस्तप्राप्ताहि
III., +
IV. 24
III. 4
1. 6.
1. 3.
IV.
IV. 19.
.
II. 12

·- यात्राणि । पुरुषा:- राजा-कुरङ्गयाः पिता कुन्तिभोज। कामायन:-- भृतिक:- कुन्तिभोजस्यामाया। भर:--मुन्तिभोजरय प्रतिहारी जयसेननामा । अविमारक:--सौवीरराजमूनुः । विदुपक:-अविमारकस्य ययस्यः मनुष्टनामा | पौधीरराजः-अविमारकस्य पिता । नारदः-देवर्षिः। विद्याधरः-अविमारकस्यागुलीयकप्रदाना । -स्त्रिय:- देवी-कुन्तिभोजस्य महिपी। कुरही-कुन्तिभोजदुहिता । मुदेशना---अविमारकस्य जननी काशिराजमाहिती । प्रतिहारी-दुन्तिभोजस्य द्वारपालिका। चैटर्टी--कुरगयाः किश्वरी चन्द्रिकाख्या। धात्री-कुरहया उपमाता जयदा नाम । नलिनिका- माधिका कुरक्षायाः परिजनः। विलामिनी- : -वसुमित्रा- देव्याट । हरिणिका- सौदामिनी--विद्याधरस्य प्रियतमा।. Errata . Act, Verse, line Incorrect Correct 11. धनश्व श्व ii.63 भवकासे अवकाशे योग योगं IV.21 तथापि तयापि 163. पिक्समावं अधिकज्ञभावं 175. श्रांवा आवां T } 47 1 " VI. .

·श्रीगणेशाय नमः। महाकविश्रीभासप्रणीतम् अविमारकम् । नान्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधार 1) मूबधार- अक्षितां सानुकम्प सलिल निधिजलादेवदंष्ट्रामरूढा- माकान्नामाजिमध्ये निहतदितिसुतामेकपादावधूनाम् । सम्भुना प्रीतिपूर्व स्वभुजशगलामेकचमाभिगुप्ता श्रीमान् नारायणरते प्रदिशतु यसुधामुन्तिकातपत्ररम् ॥१॥ ( नेपायाभिमुरामवलोक्य) आर्ये । इतस्तावत् । (प्रविश्य) । नदी-अय्य ! इअम्हि । [ आर्य ! इयमस्मि । ] सूअधार.-आर्य ! तर वदनजनितकौतूहलेन स्मितेन निवेदित इवा. न्तर्गतो भाव 1 ननु विश्विद् धनुरामासि । ६ नटी-को पत्य विम्हओ अरयो भावभो तिवोऽत्र विस्मय ,, भायों भावत इति । सूयधार-तेन हि स्वरमभिधीयताम् । । नदी-इन्छेमि अव्येण मह उय्याणं गन्तुं । अस्थि मे तहि इथि भाररणाभिमकाय [ इच्छाग्यायेण सहोपानं गन्तुम् । अस्ति मे तन स्त्रीकरणीय नियमकार्यम् । ] (नेपश्ये) भूतिक! त्वमायुधानं गच्छ पुरङ्गीरक्षणार्थम् । मभावग्यो बअनगिरिः।

·११० अविमारके [i.1- . १५ सूत्रधारः-आर्ये ! ननु भवत्या श्रुतम्-उद्यानं गता राजपुत्रीति । तस्मान् सम्प्रति सर्वतः परिगुतानि भवन्त्यद्यानानि । प्रतिनिवृत्तायां राजमुतायां स्वरं गमिघ्यावः। १८ नटी-ज अय्यो आणवेदि। [यदार्य आज्ञापयति । ] (निष्क्रान्ती) स्थापना। (ततः प्रविशति राजा सपरिवारः) ३ इटा मखा द्विजवराश्च मयि प्रसन्नाः प्रज्ञापिता भयरसं समदा नरेन्द्राः । एवंविधस्य च न मेऽस्ति मनःप्रहर्पः कन्यापितुर्हि सतत बहु चिन्तनीयम् ॥ २ ॥ केतुमति ! गच्छ देवीमानय। प्रतिहारी-ज भट्टा आणवेदि। [यद् भताज्ञापयति ।] (निष्क्रान्ता (ततः प्रविशति सपरिवारा देवी) देवी-जेदु महाराओ। [ जयतु महाराजः। ] राजा-देवि ! नित्यप्रसन्नमपि ते मुखमद्यातिप्रसन्नमिव । किकृतो ६ ऽयं महर्ष। देवी-ण महाराण कहिद-कुरङ्गीणिमित्तं दूदो आअदत्ति । ता अरेण जामादुअं पेक्खामि त्ति । [ मनु महाराजेन कथितंकुर ९ शानिमित्तं दूत आगन इति । तदचिरेण जामातरं प्रेक्ष इति । ] राजा-तादृशमप्यन्ति । न तु तावत् क्रियते निश्चयः । ण्ापविश । देवी-जं महाराओ आणवेदि। [यद् महाराज आज्ञापयति । ] (उपविशति।) . २ ·15'J प्रथमोऽङ्कः। राजा-देवि ! विवाहा नाम बहुभाः परीक्ष्य कर्तव्या भयन्ति । पुतः, जामातृसम्पत्तिमचिन्तयिचा पित्रा तु दत्ता स्वमनोमिलापात् । धुलद्वयं हन्ति मदेन नारी फूलद्वयं क्षुब्धजला नदीव ॥ ३॥ अये शब्द इव । बहुभिः कारणैर्भवितव्यम् । अयं हि, बहुल्याद् दूरसंस्थोऽपि समीर इव वर्तते । यत्सु हेतुसहस्रयु युद्धयां शङ्कते मतिः॥४॥ देवी-ई उप्याणं गआ मे दुहिआ। [हम् उद्यानं गता में दुहिता।] राजा-कोऽत्र। प्रविश्य) भट:-जयतु महाराजः । एप आर्यकोसायनो निवेदयितुमागतः । राजा-शीम प्रवेश्यताम्। भटः-यदाज्ञापयत्ति महाराजः) (निप्रान्तः) (ततः प्रविशति कौआपनः।) कौमायनः-(सनिर्वेदम् ) भोः ! कष्टममात्यत्वं नाम । कुतः, प्रसिद्धी कार्याणां प्रवदति जन. पार्थिवाले विपत्ती विस्पष्टं सचियमतिदोपं जनयति। अमात्या इत्युक्ताः श्रुतिसुखमुदार नृपतिभिः सुसमं दण्डयन्ते मतियलविदग्धा' पुरुषाः ॥ ५ ॥ जयसेन कस्मिन प्रदेशे वर्तते स्वामी । किं प्रवीपि-उपस्या- नगृह इति । अतस्त्वशनीयेयं भूमिः । (परित्रभ्य ससाभ्रमम् ) प्रसीदतु प्रसीदतु स्वामी। राजा-अलगलं सम्भ्रमेण । स्वैरमुपविश्य कथ्यतां वृत्तान्तः । ३ ·अविमारके. [1 5.5- । .. . . कौशायनः-शृणोतु स्वामी । ननु स्वामिनामुक्तः स्वामिदारिकया: ६ सह गच्छोद्यानम् इति । राजा-एवमुक्तम् । पुनः किम् । कौक्षायन:-ततो गत्योद्यानं यथामुखमाीय निवर्तमानायो राज मुतायां दासीदासहसितकथितश्रवणहितमदम्रवन्मदजलार्द्रदुर्दि- नाननो निहतपतितसादिवपुरुषः क्षितिरजोगुण्ठिताध्यक्तभीम. मूर्तिमूर्तिमानिव पवनो दृष्टादृष्टलघुप्रचारः म्याभिसचियानां वक्तव्य जनयितुकाम इकपुरूपविशेपं प्रकाशयितुमिच्छनिय मदान्धत देशमभ्युपगतो हुम्ती। राजा-तिष्ठतु विस्तरः । ननु कुशलिनी पुरङ्गी। १५ कौनायन'-कथमयुशलिनी भवति विद्यमानेषु म्यामिभाग्येषु । राजा-दिष्टया । यथेष्टमिदानी हि । कोडायनः-तत: प्रद्रुतेषु प्रानजनेपु हाहाकारमात्रप्रतीकारामु, १८ स्वीप समाश्रितनिहतेपु मपुरुषेषु उद्यानगतानां सर्योपकरणानां परी, क्षणाय मुहूर्तच्याभिने मयि च नीतिगुने महमैय म्यामिदारिकाया यानमेय प्रातः म हस्ती। २१ देवी-ई इदो वर किण्णुबु भविम्मदि। [हम् इनः परं किन्नरवलु भविष्यनि।] राजा-अय फेन मनाधीरता पुरङ्गी। २४ कोझायनः-अप कश्चिद् दर्शनी-(इल्यधा. तिति) राजा-यथेष्टमिदानी हि । निप्परिहारा ध्यापदः । कौशायनः-अथ कश्चिद् दर्शनीयोऽप्यविस्मिनस्तगणोऽप्यनहसार: २७/भूगेऽपि दाक्षिण्ययान् मुउमारोऽपि पलयान् ग्यामिदारिकायो हस्तिनाभिभूयमानायां तत्कालदुर्लमममय प्रदाय निविंशः समाः माश्तियास्त विपररमा , ४

·i:6]
प्रथमोऽङ्कः।
1
• राजा-अनृगः स कारुण्यस्य ! ततसतः ।
कौशायन:-ततम्तेन सललितसाभसकरतलताइनमः सहसय
स्वामिदारिकां विहाय तमेव हन्तुकामः प्रतिनिवृत्तः स व्यालः ।
देवी-पुसळो होदु । [मुलं भवतु । ]
राजा-ततस्ततः।
कौआयन:-अथ नदनन्तरमभ्यागतेन भूतियन मया च पुनर्यानमा-
रोप्य द्रुतमानीय कन्यान्त:पुरमेव प्रयेगिता म्यामिदारिका ।
राजा-अहो महानयं प्रमादः । अथ भूतिकः किमर्थ नाभ्यागतः ।
कोजायन:-उत्तोऽहं भूतिकेन-त्वमं वृत्तान्त म्यामिने कथय ! अहं.
तस्य पुरुषस्य प्रवृत्तिमन्ययं च ज्ञात्या शोधमागमिष्यामीति ।
राजा-तेन हि मय परीक्ष्यामिप्यति भूतिकः । कोसायन ! कतर
युलममुद्भूतः परख्यसनसहायः ।
कोयम:-यामिन् ! इह विसंवादयन्यात्मानमन्यजोऽहमिति ।
देवी-महाराज! अयुलीगोकह पञ्चमाणुपोमो भये। [ महाराज!
भालीनः करमेयं मानता भवेत् ।।
रामा-किन्नुबन्नु भयेदेता।
(ततः प्रविशति भूतिका)
गूनिध:-(सपिग्मयम् ) अहो प्रन्छन्तरत्नना पृथिव्याः । अस्य
नारन पुस्पस्य नियोजन विप्रमेय मन्दीभना इथ मनस्विनां वि.
ममयुद्धपः । करतु मे मंशयः, किमर्थमात्मानमन्ययं चान्छादयति ।
अधया का शा; मय हम्ननासादयितुम् । हि.
एना भवन्ति भुवि मत्पुरपाः पयामिण
म्य कारणगुगजनश्च नियम्यमानाः ।
भूयः पररूपमनमेय विमोकामा
शिमृन्य पूर्वनियम विना भवन्ति ॥ ६॥

·११४ अविमारके [i.b.- - जयसेन ! कस्मिन् प्रदेशे वर्तते स्वामी । किं ब्रवीपि-उपस्थानगृह इति । अतस्त्वशङ्कनीयेयं भूमिः । यावत् प्रविशामि । (प्रविश्य) ३ अये अयं महाराजो देव्या सहास्ते । (उपगम्य) जयतु महाराजः। राजा-देवि! त्वमभ्यन्तरं प्रविश्याश्वासय फुरङ्गीम्। अहमप्यनुपद- मागमिष्यामि । ६ देवी-ॐ महाराओ आणवेदि। [ यन्महाराज भाज्ञापयति ।। (निष्क्रान्ता) राजा-को वृत्तान्तस्तस्य परार्थमनवेक्षितशरीरम्य । ९ भूतिकः-शृणोतु स्वामी । स मुहूर्तमनादरमत्वरितं सललित प्रियवयस्येनेव तेन हस्तिना प्रक्रीयं निवर्तनानुवर्तनगतिविशेपैर्वि- मोह्य लजित इव तेन कर्मगा महाजनप्रशंसामसहमान. समवनत- १२ शिरस्कः स्वर म्यमेवावासं गतः । राजा-भोः ! प्रीतोऽस्मि । अयं हि मे द्वितीयो लाभः । । भृतिकः-अथ तदनन्तरमुपलभ्य हस्तिनीभिस्तं गजवरं समा-' १५ घमां गजशाला प्रवेश्याहं तस्य पुरुषस्य प्रवृत्तिमन्वयं च ज्ञातु. मन्यापदेशेन गतवानस्मि । राजा-अथ कि कृतो निश्चयः । श्रुतमस्माभिरन्त्यज इति । १८ भूतिका-शान्तं शान्तं पापम् । नायं तादृशः । केनापि कारणे- नात्मानमन्चर्य चाच्छादयति। राजा-अथ किं भवता परीक्षितम् । २१ भूतिक:-किमत्र परीक्षितव्यम् । 2. देवं रूपं ब्रह्मर्ज तस्य वाक्य क्षात्रं तेजः सौकुमायं बलं च । यद्येवं स्यात् सत्यमम्यान्त्यजवं व्यर्थोऽस्माकं शास्त्रमार्गेपु खेदः ॥ ७ ॥ 14 ६ ·११५ i.9.31 प्रथमोऽङ्कः। राजा-किमस्त्यस्य कलनम्। भूतिकः-सर्वमस्ति । कलत्रं स्वयमनिविष्टः। राजा-यद्यपि स्त्रीदर्शनं परिहतं, किमर्थं तस्य पिता न परीक्षितः । भूतिक:-दृष्टस्तत्रभवान् सत्पुत्रसम्पन्नः । स हि, व्यायामस्थिरविपुलोट्रितायतांसो ज्याघातप्रचितकिणोल्यणप्रकोष्ठः । प्रच्छन्नोऽप्यनुकृतिलक्ष्यराजभावो मेघान्तर्गतरविवन् प्रभानुमेयः ॥ ८ ॥ राजा-अलमेतावता प्रसङ्गेन । पुनरप्येपा परीक्षा क्रियताम् । भूतिक:-यदाज्ञापयति स्वामी । । राजा-अथेदानी काशिराजदूतं प्रति किं कर्तव्यम् । भूतिक:-स्वामिन् ! दूतशतान्यागतान्यागमिप्यन्ति च । न तत्र कर्तव्यमिहास्ति लोके कन्यापितृत्वं बहुवन्दनीयम् । सर्वे नरेन्द्रा हि नरेन्द्रकन्यां मल्लाः पताकामिव तर्कयन्ति ॥ ९॥ राजा-कोऽभिप्रायः। भूनिकः-सर्वत्र दाक्षियं न कर्तव्यम् । गुणवाहुल्यं तदात्वमायति ३ धावक्ष्य त्वरता दीर्घसूत्रतां च परित्यज्य देशकालाविरोधेन साध- यितव्यं कार्यमित्यर्थः। राजा-युक्तमभिहित भूतिकेन । कौञ्जायन ! किमर्थ तृष्णां भूतः । । ६ कोजायनः-स्वामिन् ! यहुप्वपि क्षत्रियेषु पूर्षसम्बन्धविशेपी सौवीर- . राजकाशिराजी स्वामिनो मागनीपतित्वे तुल्यो अस्मत्सम्बन्ध- योग्याविति स्वामिना चिन्तिती । तत्र पूर्वमेव साबीरराजेन पुत्रस ·१ अविमारके कारणाद् दूतः प्रेषितः । स चास्माभिरतिगाला कन्येत्यपदेशमुस्ता मुपूजितो विसर्जितः । इहानी तु काशिगजेन पुत्रस्य कारणाद् दूनः प्रेषितः । तत्र बलाबलचिन्तायां म्यामी प्रमाणम् । १२ राजा-सम्यगुक्तं कौञ्जायनेन । भूतिक! सर्वराजमण्डलमपोह्य द्वयोः स्थापितयोः के प्रति विशेषः । भूनिकः-न भृत्यदृपणीया राजानः, स्वामिनो हि स्वाम्यममात्यानाम्। १५ राजा-अलमुपचारेण । ब्रूहि को निश्चयः । भूतिका-इदानीं तु न 'प्रत्याख्यातव्यम् । स्वामिन् ! सौवीरराज- काशिराजौ स्वामिनो भगिनीपतित्वे तुल्यौ । अथ देव्या भ्रातेति १८ सावोगेन्द्रो गुणाधिकः । राजा-न खलु भवानस्मत्सङ्कल्पानभिवादकः । भूनिकः-उभयथानुगृहीतोऽस्मि । २१ राजा-भोः! किन्नुखलु मावीरेन्द्रेश पुनर्न दूतसम्पातः क्रियते । भूतिकः-तत्रास्ति मे कश्चित् सन्देहः । सुष्ठ परीक्ष्य वक्ष्यामीति मोक्तवानस्मि। २४ राजा-ननु कुशाली तत्रभवान् । भूतिका-बदन्ति चारपुरुषाः- न दृश्यते तत्रभवान सपुत्रः कार्याग्यमात्याः फिल वर्तयन्ति । मविद्यते कारणमन्न किश्चि. न्न लभ्यते राजकुलप्रवेशः॥ १० ॥ राजा-भोः ! किन्नुपलु भवेदेतत् । कामाहतः वुमतिभिः सचिवहातो रोगातुरः स्वजनरागमवेक्षते वा। . ८ ·i.12.] प्रथमोऽङ्कः। १.१७ • शप्तो द्विजैतमुपेत्य करोति शान्ति वा भवेन्नरपतेहरोधहेतुः ॥ ११ ॥ शीघ्र परीक्ष्यताम्य वृत्तान्तः। भूतिका-यदाज्ञापयति स्वामी। राजा-कोजायन ! किमिदानी काशिराजदूतं प्रति कर्तव्यम् । कोभायन:-एवं गते काशिराजदूतः पूजयितव्यः । बहुमुखा विवाहा ययेटं साध्यन्ते ! reams राजा-अहो कार्यमेवापेक्षते वुद्धिग्मात्यानां, न स्नेहम् ।। (नेपथ्ये) जयतु स्वामी, जयतु महाराजः । दश नाळिका' पूर्णाः । भूनिका-स्वामिन् ! शेषमभ्यन्तरे चिन्तयिष्यामः । अतिक्रामति स्नानवेला । स्यामिदारिका चावासयितव्या। महादेवी च चिरं प्रतीक्षते । महाजनोऽप्यन्मिन्नुपद्रवे स्यामिनं द्रष्टमिच्छनि । राजा-अहो महदारो राज्यं नाम । युतः, धर्मः प्रागेव चिन्त्यः सचिवमतिगति, प्रेक्षितन्या म्वयुद्धपा प्रछाया रागरोपी मृदुपरुपगुणो कालयोगेन कायौं । शेयं लोकानुवृत्तं परचरनयनर्मण्डलं प्रेक्षितव्यं रक्ष्यो यत्नादिहात्मा रणशिरमि पुनः सोऽपि नावेक्षितव्यः ॥१२॥ निकान्ताः सर्वे1) प्रथमोऽङ्कः। -- ·१२२ अविमारके [ii.- . AY प्रतिच्छन्द धात्रा युवतियपुपां किनु रचितं गता वा स्त्रीरूपं कथमपि च ताराधिपरुचिः। विहाय श्री कृष्ण जलशयनमुप्तं कृतमया धृतान्यत्रीस्पं क्षितिपतिगृहे या निवसति ॥ ३ ॥ कथमहं पुनरारब्धश्चिन्तयितुम् । किमिदानी करिष्ये । मनश्च तावदस्मदिच्छया न प्रवर्तते । इह हि, प्रतिषिद्धं प्रयत्नेन क्षणमानं न वीभते । चिराभ्यस्तपथं याति शास्त्र दुर्गणितं यथा ॥ ४ ॥ अथवा न शक्यं मनो जेतुम् । चिन्तयिष्याम्येनाम् । अहो सर्वेषां स्त्रीगुणानामेकत्र समवायः । (चिन्ताभिभूत उपविशति ) ३ (ततः प्रविनाति धात्री नलिनिका च ।) धात्री-( सवितर्कम् ) अहो सङ्कटदा कय्यम्म । जइ एवं करीअदि, गअउछं दूसिधे होइ । जदि ण करीअदि, अवस्स सा वियन्नइ ।। ६ मए अणेहि उवापहि विआरिदं च मम वि सा अन्ज वि पच्छादि । अव किं नाए पच्छादिदं । मा तदप्पहुदि मुमणा- वण्ण णेच्छदि, आहारं गाभिळसदि, .ण रमदि गोहीजणेण,' ९ दिग्धं णिम्समदि, असम्बद कहेदि, कहिद ण जाणादि, गई हसदि, विवित्ते रोदिदि, रोअं अवदिसदि, तणुआ होति, पण्डुभाय । गच्छदि । एक पि तर्हि अच्छरिअं। एवंविधेहि १२ अक्त्याविससेहि अत्तणो ळजाए भएण पुलमाणे पाळभावेण अ एकरसा वि किचि ण मन्तेदि। [ अहो मटना कार्यस्य । ययेवं क्रियते, राजकुलं दृपितं भवति । यहि न लियतेऽवश्य मा ५ विपग्रने । मयानरपायैर्विचारितं च । ममापि मायापि पच्छादयति । अथवा किं तया परछादितम् हिमा तदाप्रभृति मुमनावर्णके . नेच्छति। १'अारणं णि'. । , ·१२४ अविमारके [ii. 5.1- । । धात्री-हळा! केण खु भगिदं । [ हला ! केन सलु मणितम् ।] नलिनिका-पत्य को विण दिस्सदि। [ अत्र कोऽपि न दृश्यते ।। ३ धात्री-पहिटुरोमकूर्व मे सरीरं । असंसरं दवेग मणिदं । अहं पुण जागामि ण एसो केवळो माणुसत्ति। [प्रहृष्टरोमकूपं मे शरीरम् । असंशयं देवेन भणिनम् । अहं पुनर्जानामि नैप केवलो मानुष इति । ] ६ नलिनिका-गदो तस्स कुळसन्देहो । अम्हाणं वअणं करेदि न करेदि त्ति चिन्तेमि । ( विचिन्त्य ) धण्णो खु सो जणो इमं एवं उम्मादेदि । किं बहुणा, मअं कामदेवो वि भट्टिदारिआए स्वं • पेक्खिअ किलिम्सिदि । तेण सो वि किलिस्सिदि ति तफेमि । गतस्तस्य कुलमन्देहः। अस्माकं वचनं करोति न करोनीति चिन्तयामि। धन्य, ग्वलु स जन इममेवमुन्मादयति । कि बहुना, म्वर्य काम- १२ देवोऽपि भर्तृदारिकाया रूपं प्रेक्ष्य क्लिश्यते । तेन सोऽपि क्लिश्यत इति नर्कयामि । धात्री-हळा! एसो तम्स आवासो, जै तदा हथिसम्भमदिअमे १५ कोहळेण आअदम्ह । [हला ! एप तस्यायामः; ये तदा हस्ति. सम्ममदिवमे कौतूहलेनागते स्वः । ] नलिनिका-हळा! अहो दस्सणीअं किदोवहारं च दुवारमुहं । १८ हळा ! हि पविसामो । [हला ! अहो दर्शनीयं कृतोपहार व द्वार मुखम् । हला! एहि प्रविशावः । धाग्री-हळा ! कहि भट्टिद्वारओ। कि भणासि-चउरसाळे वत्तदि २, ति। (परिक्रम्यावलोक्य) अ अम्हाणं भहिदारओएको एक विचिन्तअन्तो चिट्ठह । [हला ! कुछ मदारकः । किं भणमि- चतुःकाले वर्तन इति । अयमम्मा भर्तृदारक एक एवं किमपि २४ चिम्नस्तिष्टति 1] 'कोशिण'. ।

·- 6'] द्वितीयोऽवः । नलिनिका-हळा! गं पविसामो । [हला ! ननु प्रविशावः । ] घाम्री-गवं करम्ह । (प्रविश्य ) मुहं अय्यम्म ! [ एवं कुर्वः । २७ मुबमार्यस्य ।] अविमारक:-अहो तम्या रूपसम्पत् । घात्री-(साकुलम् ) किण्णुह भवे । मुई अय्यरस । [किन्नुपतु । ३. भवेत् । मुम्बमार्यस्य ।] अविमारक:- उर: स्तनतटालसं जधनमारखिन्ना तनुः धात्री-अम्मो विपळयदि । [अम्मो विमलपति ।] अविमारक:- मुवं नयनवल्लभ प्रकृनिताम्रबिम्बाधरम् । धात्री-धपणो खु सो जणो इमं एवं उम्मादेदि । [धन्यः ग्बलु म जन इममेवमुन्मादयति । अविमारकर- भयेऽपि यदि तादृशं नयनपात्रपेयं वपुः धाग्री-मुत्थिदं कय्यं । [मुस्थिन कार्यम् । ] अविमारक:- कथन्नु मुग्तान्तरप्रचुरविभ्रम तद् मवेत् ॥ ६॥ धात्री-सा व इमं उम्मादेदि । [सेवेममुन्मादयति । ] नलिनिका-मुट्ठ भणिदं-गमो वि किलिम्मिदि त्ति। [ मुष्टु भणिनम्- ३ एपोऽपि क्लिश्यत इति ।) विश्मार्ट तु" । सुई अय्यम्म । [मुष्ठु विज्ञात स्वया । मुम्बमार्यस्य । ६ अविमारक:-(विलोक्य मुत्रीडम्) स्वागतं भवतीभ्याम् । उभे-अवि सुह । [ अपि मुखम् ।] धात्री-मुटु ·अविमारके [i.61- । अधिमारकः-भविष्यति यां दर्शनेन । ९ धानी-अय्य! किं चिन्तीअदि। [आर्य ! कि विन्स्यते । ] अविमारकः भवति ! गावं चिन्त्यते । धानी-किं णाम एवं रमणीअं मत्थं विविथे चिन्तीअदि। [कि १५ नामैतद् रमणीय शास विविन चिन्तयते ।] अविमारकः-भवति ! योगशास्त्र चिन्त्यते । धात्री--( सस्मिनम) पडिग्गहिद मङ्गळयअणं जोअसत्थं पत्र १५ होदु । [प्रनिगृहीतं मन्नलवचनम् । योगशास्त्रमेव भवतु । ] अविमारक:- (आत्मगतम् ) फोनुखलु वाक्यार्थ । अन्यदप्यभि. लापरशादन्यथा सङ्कल्पयामि । (प्रकाशम् ) किमभिप्रेत भवन्याः १८ धात्री-जोअं इन्छन्तीओ आअदम्ह । अणुमदो अप्येण जोओत्ति णं णिट्टिदै कम्यं अम्हा राउळे विवित्त अवआसे । तहि पि को दि जो अहिअदरे जो चिन्तअन्तो अच्छदि । तेण मा २१ तहिं एव अय्येण मुटु जोअविहाणं चिन्तीअदु ति । [ योगमि उन्रयावागते स्थः । अनुमत आर्येण योग इति ननु निटिन कार्य मस्माकं राजकुले विरिक अवकाझे । नापि कोऽपि जनोऽधिकतर योर्ग २४ चिन्तयनम्ति । सेन मह तवायण मुष्ट योगविधान मियनामिनि ।] अविमारक:-कथमद्यापि मायशेषाणि मे भाग्यानि। (आमनादुन्धाय) भवति ! पुनईता इय मे प्राणाः । युतः, तम्या भयाकुलितविपं मनो सौग्यप्रकारमतितीक्ष्णमवेश्या घश्नम् । उन्मादमभ्युपगतोऽस्मि चिर' भवत्यो। पश्यिामृतन पुनरस इनः ममतः ।।७।। 1 आगामे. २ पुनर्भवत्या. . -- 1 ·--i...] द्वितीयोऽङ्कः। १२७ धात्री-दिद्विआ अय्येय परिपाळिदी अर्थ जणो। अठमदिप्प. 'सङ्गेण । अन्न एव पविसिदव्य कागाउ । अमचो अय्यभूदिओ ३ कण्णाउररक्खओ कासिराअदृदेण सह अम्हा महारागण पूइदो पस्थिदो अ।[दिष्टचार्येण परिपालितोऽयं जनः । अलमतिप्रसझेन । अयैव प्रवेष्टम्य कन्यापुरम् । अमात्य आर्यभूतिकः कन्यापुररक्षकः ६ काशिराजदूतेन सहास्माकं महाराजेन पूजितः प्रस्थितश्च ।] अविमारकः-पाढम् । प्रथमः कल्पः । भवति ! कम्तावदीपधमुप- लभ्य मन्दीभवत्यातुरः । ९. धाग्री-पवेसमत्तं पश्य दुनळहं । सके अन्भन्तरे चिरं यसिद् । [प्रवेशमानमेव दुर्लभम् । शक्यमभ्यन्तरे चिरं वस्तुम् । ] भविमारकः-प्रविष्ट एवाहं चिन्तयितव्यः । क्रियतामनर्गलविशाला १२ प्रासादमाला :, धात्री-एवं करम्ह । सव्यं अन्भन्तरकरणीअं संपादेम्ह । अण- मत्तो एव पविसदु अय्यो। [एवं कुर्वः । मर्वमभ्यन्तस्करणीय १५ संपादयावः । अप्रमत्त एवं प्रविशत्वार्यः । ] अविमारकः भवति! सकृदभिधीयतां राजकुलस्य विधानम् । धाग्री-एवं वि।[एवमिमी ] १८ भविमारकः-हन्त भोः! श्रुत्वा तु राज्ञो गृहसंविधान प्रविष्टमात्मानमवैति बुद्धिः। न पौरुपं वै परदूषणीय न चेद् विसंवादमुपैति दैवम् ॥ ८॥ (विचिन्त्य ) भवति! कोऽस्माकमस्मिन् कार्ये प्रत्ययः । उभे-अ पञ्चओ । जेदु भट्टिदारओ । [अयं प्रत्ययः । जयतु ३ भर्तृदारकः।] । , ·१६८ अविमारके अविमारक: हन्त गम्यतां सम्प्रति । प्रतीक्ष्यतामर्धरात्रम् । उभे-जे भट्टिदारओ आणवेदि (निग्रान्ते) [ पद भर्नुहारक ६ आज्ञापयनि ] (ततः प्रविशति विदृपकः1) विदूपक:-अहो अरम्म साहा संपदि । अत्थं आसादिदो ९ भअयं मुग्यो दीसइ दहिपिण्डपण्डरमु पापादेम अग्गापणा- छिन्नेमु पसारिअगुळमहुरसङ्गदो विअ । শটিাঙ্গা णाअरिअजणो अ अण्णोणविसेसमण्डिदा अत्ताणं ईसइदु. १२ कामा सेमु तेमु पासादेमु सविन्भर्म सञ्चरन्ति । अहं तु तादि- साणि पक्खिा उम्मादिअमाणास तत्तहोदो रत्तिमहाओ होमिति अराठो जिग्गदो म्हि । सो विदाव अम्हाअं अधण्णदाप केण वि ५ अणत्यमश्चिन्तणेण अण्णादिसा विअ मंयुत्तो । एदं तत्तहोदी आवामगिहै । अञ णअरापणालिन्दे सुणामि तत्तहोदो गिहादो। णिग्गदा रामदारिआए धत्ती मही आत्त । किंणुखु तय कप्यं । १८ अव हथिहस्थपञ्चळाणि पुरुसभम्गाणि होन्ति । अहव गच्छदु अणत्यो अम्हा। अवत्यासदिमं राअउ पविमामि । (प्रविश्य) ही ही एसो अत्तभवं कामुअजगवण्णाण अणुळित्तो विक्ष पण्डु ११ भावेण इदो ण्य आअच्छदि । अब ‘सञ्चं अलङ्कारो होटि मुख्वाणं। ( उपेत्य ) जेदु भव । [ अहो नगरम्य गोभा सम्प्रति । अस्लमासादितो भगवान् सूर्यो दृश्यने दधिपिण्डपाण्डरेषु प्रामादेव- १४ प्रापणालिन्देषु प्रसारितगुलमधुरसगत इव । गणिकाजना नागरिकजन- श्वान्योन्यविशेषमण्डितावारमार्न दर्शयितुकामी संपु नेषु प्रासादेषु सविभ्रम संचरतः । अहं मु तादृशानि प्रेक्ष्योन्माद्यतस्तत्रभवनो रानिमहाया २७ भवामीनि नगरानिर्गतोऽस्मि । मोऽपि मावदस्माकमधन्यतया केनाप्य नर्थसचिन्तनेनान्याश इव संवृत्तः। एतन तत्रभवत , आवामगृहम् । २० . - --- ·-11.8.] द्वितीयोऽङ्कः १२९ । - . the अध नगरापणालिन्द दोमि नयभवनो गृहासिता राजदारिकाया' २० धाग्री मखी चेति । किनुवन्या कार्यम् । अथवा इस्तिहस्तबधलानि पुरुषमाग्यानि भवन्ति । अथवा गच्छावनोऽस्माकम् । अवस्थासदृशं राजकुलं प्रविशामि। ही ही एपोऽत्रभवान् कामुकजनवर्णकनानुलिप्स इव ३३ पाण्दुभावनेत एवागच्छति । अथवा मर्यमलङ्कारो भवति मुरूपाणाम् । जयतु भवान् ।] अविमारक:- ययम्य ! अतिविलम्बित्तमिव भवता नगरे। १६ विदूषकः-सुमं दाव आमन्तणावपळद्धो शिअ बम्हणी अहोरनं चिन्तमि । अहं पिदाच दिअसे अरं परिभमिअ अमोआ पाअडगगिआ विअ तिं पासदो सइदु आअच्छामि । [स्वं ३१ तावदामन्त्रणविप्रलदध इव ग्रामोहोरावं चिन्तयसि । अहमपि नावद् दिवसे नगरं परिभ्रग्यालब्धभोगा प्राकृतगणिकेव रायौ पार्श्वतः शचितुमागमानि १२ अविमारकः-सखे। प्रियं ते कथयिष्यामि । विदूषकः-कि समत्तो अम्हाअं इसिमावो । [कि समाशोऽस्माकम- पिशषI] ४५ अविमारक:-मूर्ख ! अवश्यं भवितव्येऽर्थे कः प्रहर्पः । विदूषकः-किं पुण अण्णं ! [ किं पुनरन्यन् । ] अबिमारक:-किन दृष्टा कुरगया धात्री नालिनिका च। ४८ विदूषकः-आम मो! दिवाओ तत्तहोदीओ । किं आणीदं । [आम भोः ! दृष्ट प्रभपन्यो । किमानीतम् । ) अविमारक.-अम्मच्छोकोपधमानीलम् । .५१ विदुषकः-पेश्यामि दाय । [ पश्यामि मायन् ।] भविमारक:-काले द्रक्ष्यसि । अथ ताबा यताम् । विदूषकः-भणादु भणादु भव । [ भगनु भणनु भवान् । - ·अविमारके [ii. 8.*- ५४ अविमारक:-कि बहुना | तत्रभवती ब्रवीति अद्यैव प्रवेष्टव्य कन्या- पुरमिति । विदूषक:-(विहस्य ) केण खु उयापण अन्भन्तरं पविसि जीव ५७ गहणं पत्कामोऽसि । अमचा णाम विसमसीला कुन्तिभो. अस्स | [ केन खल्पायेनाभ्यन्तरं प्रविश्य जीवग्रहणं प्राप्तुकामोऽमि । अमाल्या नाम विषमशीला: कुंतिभोजस्य । ] ६. अविमारक:-कथं भवतापि शकुनीयम् । पश्य, भन्ना मयैकेन पराः ससैन्या अद्यापि गन्धेन न संश्रयन्ते । किं मानुपैः सोऽप्यसुरेश्वरो मे हतो भुजाम्यामविरूपधारी ॥ ९॥ विदूषकः-जाणामि जाणामि भवदो अमाणुसागि कम्माणि । मव्वहा सङ्कणीओ रत्तिच्छणो परगिहप्परसो । [ जानामि ३ जानामि भवतोऽमानुपाणि कर्माणि । सर्वथा शनीयो राविरकस परगृहप्रवेशः। ] अविमारक:-एप समासः । सर्वथा प्रवेष्टव्यं कुन्तिभोजस्य कन्या- ६ पुरम् । तदनुमन्तुमर्हति महाब्राह्मणः । विदूषकः-कह में उज्झिअ गन्छसि । अहं भवन्त सव्यकाळ ण मुश्चामि | अक्कोमन्तो वि एको इन्छिदव्यो। [ कथं मामुन्झिरवा ९ गच्छमि । अहे भवन्तं सर्वकाल न मुशामि । आरोशनप्येक एएग्यः ।] अविमारक:-न आनाति भवान् भास्त्रमार्गम् । एक: परगृह गच्छेद् द्वितीयेन तु मन्त्रयेन् । बहुभिः समरं कुर्यादित्ययं शामनिर्णयः ॥ १० ॥ २२ ·- 12. द्वितीयोऽङ्कः । , मस्मादेकेनर मया प्रवेष्टव्यं बुन्तिभोजस्य कन्यापुरम् । न. ते वयं मनीयाः । पश्यतु भवान् , मितगुणमिह कुन्तिभोजसैन्यं पभवनं विभवः मुग्यं प्रवेष्टुम् । श्यमपि च भुजायुधप्रधानाः किमिह सखे ! भवतापि शनीयाः ॥ ११ ॥ विदूषकः-जइ एवं किदो णिमओ, संपदि णरं पविसामो । तहिं मम अस्थि मित्तो । तस्स आवासे काळं पडिवाळम्ह । [ ययेवं ३ कृती निश्रयः, संप्रति नग प्रविशावः । तत्र ममास्ति मित्रम् । तस्या- वाम काल प्रतिपालमावः।] भविमारकः-सम्यग् भवानाह । साम्प्रतमभ्यन्तरं प्रविश्य कृता- ६ हिको महाराजेनाभ्यनुज्ञाता यासह शयनसंविधान प्रविश्याज्ञातो नगरं प्रविश्य भवतो मित्रगृहे कालं प्रतिपालयामि । (प्रविश्य) १ चेदी-जेदु मट्टिदारओ। आयुत्त हाणादों ।। जयतु भर्तृदारकः । आवृत्तं सानोदकम् ।] अचिमारक:-अयमयमागच्छामि । गच्छामतः । १२ पेटी- भट्टिदारओ आणवेदि । ( निष्क्रान्ता ) [ यद भर्तृदाक भाज्ञापयति ।] अधिमारक:- वयस्य ! अस्तमितो भगवान् दिवाकरः । सम्प्रति हि- पूर्वा तु काष्ठा तिमिरानुलिप्ता मन्ध्यारणा भाति च पश्चिमाशा। द्विधा विमतान्तरमन्तरिक्ष पात्यर्धनारीश्वररूपशोभाम् ॥ १२ ॥ 7 ·अविमारके [ii 12/- १ विदूषकः-मुगु भवं मणादि । अदिकन्दो दिअमो । आरूढी पओमो। [ मुछु भयान भणनि । अनि क्रान्तो दिवसः । आस्टः ३ प्रदोपः। अविमारक:-अहो विचित्रम्वभावता जगतः । कुतः । व्यामृष्टसूर्यतिलको वितनाडुमालो नष्टातपो मृदुमनोहरशीतयात: । मलीनकामुकजनः प्रविकीर्णशूरी वेपान्तरं रचयतीव मनुष्यलोकः ॥१३॥ (निक्रान्ती) द्वितीयोऽङ्कः। अथ ततीयोऽङ्कः। (ततः प्रविशति कुरनी चेट्यौ च) न ३ फुरली-हळा! किं नेण भणिों । [हला! किं तेन मणितम् । ] चेदी-मट्टिदारिए ! केण। [ भतृदारिके ! केन ।] कुरङ्गी-(म्यगतम् ) हं भिन्दामि खु मन्दभाआ। (प्रकाशम् ) ६ करणेउरचेटेण । भिनमि लु मन्दभागा । क्न्यापुरचेटेन ।] मागधिका-दिट्ठो भए कण्णेउरचेडो । भणिदं च । ण फिश्चि आह । [टो मया कन्यापुरकेटः । भगिनं च। न किञ्चिदाइ । ) ९ कुरशी-हन्त भट्टिणीए णिवेदेमिकण्णेउरचेडो मम मुअपारं ण करेदि त्ति [हन्त भदिन्यै निवेदयामि--कन्यापुरचेटो मम शुरू पारं न करोनीति । १२ मागधिका-णं णिदिदो सुअपञ्जरो ; भट्टिदारिए । [ ननु निष्ठितः । शुकपारो मदारिकायाः।] २४ ·तृतीयोऽङ्कः। १३३ . कुरती-याचाडे ! कि अण्णो वि अस्थि । [वाचारे! किमन्योऽ. प्यस्ति । मागधिका-भोदवं। [ भवितव्यम् । ] कुरी-हळा! का वेळा। [हला! का वेला । ] मागधिका-ओगाहो पोसो। [ अवगादः प्रदोषः।] अमी-तेण हि पासाद आलुहामां। [ तेन हि मामादमारोहामः।] मागधिका-विळामिणि! अम्गदो जाहि । विरहिमअणामणाणि। [विलामिनि ! अप्रतो याहि । विरचय शयनामनानि ।] विलासिनी-मुत्ता बु तुवं । को काळी विरइदाणि मअणामणागि । [ मुता मलु स्वम् । कः कालो विरचितानि शयनामनानि । ] मागधिका-हळा ! जाणामि अळसत्तणं । दियमगइदाणि भगामि रइदाणि ति। [हला ! जानामि नेऽलमत्वम् । दिवम. रचितानि मणमि रचितानीति ।] विवामिनी-हळा! मा पञ्चे भगाहि । भट्टिदारि अन्तरेण अण्णादिमाणि होन्ति । [इला ! मैवं मण । भदारिकामनरेगाम्या. रशानि भवन्ति । मागधिका-हळा! गदुअ जागामि । [हला ! गाया जानामि । ] (मर्याः परियामन्ति।) मागधिका-एसोपामांदो। [पर प्रामादः। ] पुरनी-अग्गदो जाहि । (भागेहर्ष नारयति ।) [ भप्रतो याहि ।] माधिका-मादु विळामिगि! साहु । अत्तणो णाममदिम कि । पदस्मि सिळादळे र मण। [माधु विलामिनि ! माधु । भारमनो नाममा मम् । एतस्मिन् शिलानमे र िगयनम् । विमामिनी-अम्भन्तरमण्डये मुरइंदं सअण। मागधिए ! पेश्य पैश्य मे अमनणं । भम्पनरमग गनु रजियनम्।मागधिरे। २ पाप पाए मेममायम्।] . २५ ·अविमारके [ii. 121- स विदूषकः-सुटु भवं भणादि । अदिकन्दो दिअसो । आरूढो पओमो। [ सुप्छु भवान् भवति । अति कान्तो दिवसः । पाद: ३ प्रदोषः।] अविमारक:-अहो विचित्रस्वभावता जगतः । कुतः । व्यामृष्टसूर्यतिलको विततोडुमालो नष्टातपो मृदुमनोहरशीनवातः । संलीनकामुकजनः प्रविकीर्णशूरो वेपान्तरं रचयतीव मनुष्यलोकः ॥ १३ ॥ (निफ्रान्ता ) द्वितीयोऽङ्कः। - T अथ ततीयोऽङ्कः (ततः प्रविशति कुरङ्गी चेट्यौ च) ३ कुशी-हळा! किं तेण भणि। [हला ! किं तेन भणितम् 1) केटी-भट्टिदारिए ! केण ! [ भतृदारिके ! केन।] कुरङ्गी-( स्वगतम् ) ह. भिन्दामि खु मन्दभाआ। (प्रकाशम् ) ६ कण्णेउरचेडेग । भिननि खलु मन्दभागा । कन्यापुरचेटेन ।] मागधिका-दिट्ठो माप कण्णेउरचेडो । भणि च । ण किच्चि आह! [टो मया कन्यापुरचेटः । भणिनं । न किञ्चिदाह ।। ९ कुणी-हन्त भट्टिणीए गिवेदमि-गणेशचेडो मम मुअपक्षरे ण करेदि ति [हन्त भहिन्यै निवेदयामि -कन्यापुरवेदो मम शुद्ध पारं न करोनीति । २ मागधिका-णं णिट्टिदो सुअपञ्जगे महिदारिए । [ ननु निष्ठितः शुपारो मदारिकायाः।] ક, ·41 11. तृतीयोऽङ्कः। कुखी-याचाडे ! कि अण्णो वि अस्थि । [ वाचाटे ! किमन्योऽ. प्यस्ति ।] मागधिका-भोदव्यं । [ भवितव्यम् । ] कुरही-हळा! का वेळा। [हला! का वेला। ] मागधिका-ओगाहो पओसो। [ अवगाढः प्रदोषः। ] कुणी-तण हि पामाद आळुहामो। [ तेन हि प्रासादमारोहामः 1] मागधिका-विलासिणि ! अग्गदो जाहि । विरहि सणासणाणि। 1 [विलामिनि ! अप्रतो याहि । विरचय शयनासनानि ।] दिनामिनी-मुत्ता यु तुवं । को कालो विरइदाणि मअणासणाणि । [मुप्ता बलु स्वम् । कः कालो विरचितानि शयनामनानि । ] मागधिका-हळा ! जाणामि दे अळसत्तणं । दिवसरइदाणि मणामि रहदाणि ति। [हला! जानामि तेऽलमरवम् । दिवम- रमितानि मणमि रचितानीति । ] बिलामिनी-हळा! मा एवं भणादि । भट्टिदारि अन्तरेण अण्णादिसाणि होन्ति । [हला ! मैव भण । भदारिकामन्तरेणान्या- शानि भवन्ति । ! ' मागधिका-हळा! गदुअ जाणामि । [हला ! गरवा जानामि । ] (मर्याः परिकामन्ति।) मागधिका-लामो पामांदो। [ प्रामादः।] २ पु-अगदी जाहि । (भारोपण नाटयति ।) [ भप्रनो याहि । ] मागधिका-माहु विळामिण ! साहु । अत्तणो णाममदिम कि । पदम्मि सिळादळे सर्द मअणं! [ माधु विलामिनि ! माधु । भारमनो नाममा जनम् । एतम्मिन् शिलासले रनिं शयनम् ।। दिशामिनी-अम्भन्तग्मण्ड मुपदं समर्ग। मागधिए ! पेय पोयमे अलमसणी भिम्यम्मरमापे गनु रशियनम्। मागधिक। परप पश्य मेहमपम्।] - २५ ·अविमारक - मागधिका-अदिपण्डियां मु मंयुत्ता । एवं पण्डितड्युत्तं मला नभेहि । [ अतिरण्डिता एलु मा । गर्व पति भी' ४५ लमस्य।] कुरी-हका! इमम्मि मिळादळे मुटुत्तों उपयिमामि । [डला, अस्मिन् शिलानले महर्नकमुपविशमि ! ] ४८ मागधिका- भट्टिवारिआए रुइदं । होदु । [यद् भनुदाखिायै रचितम् । भवनु ।] (गवां उपविशन्ति) ५१ माथिका माहवारण ! कहेमि घरयाणं! [ भहार व पामि प्याग्यानम् । ]' पुत्रिी-हळा ! जाणामि दे अमम्बद्धापळायं । [दला ! जाना ५. नेऽमयदप्रलापम् । ] 'मागधिका-भट्टिदागिण ! अभिणवा 'म्बु कहा । { भनदारिद अभिनवा बलु कथा | ९७ उगी-याचेमि, मा णियन्धिअ, मुत्तों मआमि । [ याचे, निध्य, महसके दाये।] पिलापिनी-सुहं सइदु भट्टिदारिआ। मे कहहि । [ सुरवं. शे ६० भदारिका । मम कथप । ] ! कुरकी ( आत्मगनम् ) किंणुखु भवे । [ किनुखलु भवेत् । ] 11 मागधिका-हळा ! मुणाहि मटिदारिअं अन्तरण। [हला ! ६३ मतदारेकामन्तरेण ।]. पुरती-ह विदिद रहस्सं । परिभदुम्हि । [ह विदितं रहस्यम् 1 परिभ्रष्टास्मि । ६६ विलासिनी-हळा! काह तुप सुदं। [हला ! कुन खयाधुतम् । 1. मााधिका-भट्टिणीपरिचारिआए चमुमित्ताय कहिद। [ महिनी- परिचारिकया यमुमिवया कथितम् ।]; त . . . ।

·---it."] तृतीयाऽङ्कः। . ६९ विलासिनी-सअंणाम भट्टिणीए कहिदं होदि। [ स्वयं नाम भहिन्या कथितं भवति । ] मागधिका-अस्थि कामिराअपुत्तो जअवम्मा णाम ! तस्म दिण्णा ७२ भट्टिद्वारिआ । तरस अ दूदो आअदो महाराण पूइदो । पडि- गगहिद च यणिआरं । [अस्ति काशिराजपुरो जयवर्मा नाम । नस्मै । दना भर्तृदारिका । तस्य च दूत आगनो महाराभेन पृजितः । प्रति- ५ गृहीनं च वर्णिकारम् ।] कुरी-(आत्मगतम् ) एदं अळिअं। अहं अत्तणो पभवामि । [पनदलीकम् । अहमात्मनः प्रभवामि !] ८ मागधिका-तहिं किळ भट्टिणीए भणिद-वाळा खु मे दुहिआ, ण सम्कुणामि एक पिदिअसं अपेक्वन्ती जीविडं ।जदि मे महाराओ पसण्णो, पत्य गन्ध जामादुओ आणीदव्यो ति। ८१ [तय किल महिन्या भाणित-याला पलु में दुहिता, न शनोग्यकमपि दिवसमपश्यन्ती जीवितम् । यदि मे महाराजः प्रसनः, अप्रैव जामाता- नेतन्य इति । ] ४ स्लिामिनी-सदो तदो। [ नतस्ततः । ] मागधिका-तदो त पिकिळ अणुमदं महाराएण । अज पक्रयन मोमणं ति तेण अ दूदेण अमयो अध्यभृदिओ पत्थिदी। इतन- ८७ म्नपि किलानुमनं महाराजेन । अघ नक्षत्रं शोभनमिति नेन च दूना. माय आर्यभूनिकः प्रस्थितः । फुनगी-( स्वगतम् ) हन्त कालन्तरिदै कप्यं । [न्त कालान्तरित १. कार्यम्।] - विटामिनी-पि महिदारिआए. स्यजीव्यगं मफले संसं ति । [निय भदारिमाया रुपयाग्न सफल मंत्तमिनि ·अविमारके .. 2' मागधिका-अदिपण्डिदा खु संवुत्ता। एवं पण्डितचेड्युत्तं भत्तारं कमेहि । [ अतिपण्डिता मलु संवृत्ता । एवं पण्डितचेटवृत्तं भर्तार ४५ लभस्व।] कुरङ्गी-हळा ! इमम्मि मिळादळे मुहुत्तरं उवविसामि । [हला ! अस्मिन् शिलातले मुहूर्तकमुपविशामि । ] ४८ मागधिका-ज भट्टिद्वारिआए रुइदं । होदु । [ यद् भर्तृदारिकायै 11. रुचितम् । भवनु ।].. मा उपविशन्ति) ५१ मागधिका-भट्टिदारिंग ! कहेमि वाखाणं। [ भर्तृदारिके ! कथ- यामि ब्यारयानम् । ] - कुरेशी-हळा ! जागामि दे असम्बद्धापळावं । [ हला! जानामि ५१ तेऽमंबदमलापम् । 'मागधिका-भट्टिढारिए ! अभिगवा खु कही । [ भदारिके ! अभिनवा खलु कथा । कुरङ्गी-याचेमि, मा णिबन्धिअ, मुहत्तों मआमि । [ याचे, निर्वध्य, मुनक शये ] विलासिनी-सुहं सइदु भट्टिदारिआ। में कहेहि । [ सुखं शेतां ६० भर्तृदारिका । मम कथय । ] . कुरङ्गी-( आत्मगतम् ) किंणुखु भवे । [ किनुग्वलु भवेत् । ] || मागधिका-हला ! मुणाहि महिनारिअं अन्तरण । [हला ! श्रृणु ६३ भर्तृवारिकामन्तरेण ।] । । फुरशी-हं विदिदं रहस्सं । परिमट्टम्हि । [हं विदिन रहस्यम् । । परिभ्रष्टाम्मि !] ६६ पिलामिनी-हळा! काह तुए मुद। [हला ! कुत्र स्वया श्रुतम् । मागधिका-भट्टिणीपरिचारिआए यमुमित्ताए कहिदं। [ महिनी- परिचारिकया वसुमित्रया कथितम् । ] . - ·-iii.] • तृतीयोऽङ्कः । १३५ . ९ विलासिनी-सअंणाम भट्टिणीए कहिदं होदि। [ स्वयं नाम - भहिन्या कथितं भवति ।] मागधिका-अस्थि कासिराअपुत्तो जअवम्मा गाम 1 तस्स दिण्णा .२ भहितारिआ। तस्स अ दूदो आअदो महाराण पूइदो । पडि- गहिदं च वण्णिारं । [अस्ति काशिराजपुत्रो जयवर्मा नाम । नस्मै दना भर्तृदारिका । तस्य च दूत आगती महाराजेन पूजितः । प्रति. ७५ गृहीनं च वर्णिकारम् ।] कुरसी-(आत्मगतम् ) एदं अळिअं। अहं अनणो पभवामि । [एतदलीकम् । अहमारमनः प्रभवामि ।] ७८ मागधिका-तहिं किळ भट्टिणीप भणिद-याला खु में दुहिआ, ण सक्कुणामि एक पिदिअमं अपेखन्ती जीविडं ।जदि मे महाराओ पसण्णो, एत्य ठप जामादुओ एत्थ जामादुओ आणीदव्यो ति। [तत्र किल महिन्या भणितं-बाला म्बलु मे दुहिता, न शनोम्येकमपि दिवममपश्यन्ती जीवितुम् । यदि मे महाराजः प्रसन्नः, अत्रैव जामाता- नेतन्य इति 1] ८४ विलासिनी-तदो तदो। [ ततस्ततः । ] मागधिका-तदो त पि किळ अणुमदं महाराएण। अज गवर्त सोमण सि तेण अ दूदेण अमचो अध्यभूदिओ पत्थिदो। [तत. ८७ स्तदपि किलानुमनं महाराजेन । अद्य नक्षत्रं शोभनमिनि तेन च दृतेना- मात्य आर्यभूतिकः प्रस्थितः । ] वरी-(स्वगतम् ) हन्त काळन्तरिद कायं। [ हन्त कालान्तरितं ९. कार्यम् ।] विलामिनी-पि भट्टिदारिआए स्वजोत्र्वणं सपलं संयुत्तं ति । [प्रियं भदारिकाया रूपयौवनं सफल संवृतमिति ।] ૨૭ ·३ 161 १३५ विलामिनी-अविग्धेण पविमदु। [भविन प्रविशतु । ] नलिनिका- हो। [पर्व भवतु] विलागिनी-एवं होदु । गप्पाऔपओमी । आरुदा जोहा । १४१ नरिनिका-हया ! मम विभत्थर अपरेहि। [हमा! ममाप्यास्त. तृतीयोऽ। नालिनिका- मम्मावणीओ पमो । णं मो एव मो! [ ननु संभावनीय पुरः । ननु म एव मः1] १२० कुरसी-लिथिए ! मंबाहेहि मं। [नलिनिके ! संवाहय माम् । ] नलिनिका-ज भन्दिारिआ आणवेदि। [यद भर्तृदारिकाज्ञापयनि! दिलामिनी-णजिपिए! विवाहो कदा भविम्मिदि। [ नलिनिक ! १२३.विवाहः कदा भविष्यति ।] ( नेपये) अद्या १२६ नलिनिका-चिरंजीव । (नेपथ्य) राजपुम्पाः! अमात्यः प्रस्थित इति कश्चिदमात्यभृत्यः कन्यापु- १२९ ररक्षणार्थ नाभ्यागतः । तद् यथेष्टं भवतु । नावदई श्री गज्ञो निवेदयिन्यामि । विलामिनी-हका गलिणित ! कि भगिर्द । [हला नलिनिक ! कि १३२ मगितम् । नलिनिका-जदा मी भट्टिद्वारओ पविमदि, तदा होदि विवाहो । [ यदा म मदारकः प्रविशनि, मदा भयनि विवादः।] मागधिका-इला ! पहि परम्माले उपयिमामो । [इला ! पुष्टि १३८ चतुगाले. उपविशामः ।) [एवं भवतु । गायः प्रोपः । भास्ता ग्योरना।] रमामृणु !] . -- - २०.

·- १३८ अविमारक X . मागधिका-अस्थि अवआसो । सेवेहि भट्टिदारिश्र, जाव गिदं १४४ ळभदि। [ अस्त्यवाशः । सेवस्व भर्तृदारिका, यावष्ट्रिा लभने] , नलिनिका-एवं होदु । [एवं भवतु ।। (उभे निमान्ते ।) १४७ (ततः प्रविशति सङ्गहस्त योग्येपेण रज्जुहस्तोऽबिमारक:) अविमारकः-( सविमर्शम् ) भोः ! कष्ट तारुण्यं नाम । कुतः, रागं विजृम्भयति संश्रयते प्रमाद दोगन् न चिन्तयति माहसमभ्युपैति । स्वच्छन्दतो ब्रजति नेति नीतिमार्ग बुद्धिं गुभां मुविदुपामवशीकरोति ।।१ • कथमात्माधीनेष्वर्थेषु मन्दीमवामि । इह हि, • नगरपरिचितोऽहं रक्षिणो ज्ञातमारा-m .r स्तिमिरपहनीमं वर्तते चाशनम् । असिरपि मुसहायो निश्चितश्चान्तरात्मा किमिह बहुविचारैः को मया दुष्करोऽर्थः ।। ।। अहो अर्धरात्रस्य प्रतिभयता ! मप्रति हि, गर्भस्था इव मोहमभ्युपगना: सर्वाः प्रजा निद्रया • प्रासादाः मुसमुमनीरवजना ध्यानं प्रविष्टा इव । प्रास्ता इव सनितेन तममा पानुमेया नगा अन्तर्धानमिवापयाति सरुलं प्रच्छन्नरूपं जगत् ।। ३ ।। अधैव सतु वर्तते कालरात्रिः। तिमिरमिय यहन्ति मार्गनधः पुलिननिभाः प्रतिभान्ति हर्यमालाः । सममि दश दिशो निमग्नरूपाः श्यतरणीय इवायमन्धकार॥४॥ .

·-ti.7.1 तृतीयोऽङ्कः। १३९ (परिक्रम्य कर्ण दत्त्वा ) अये गान्धर्वध्वनिरिव श्रूयते । कोनुग्घल्वयं मर्यकालमुग्गी पुरुषः कान्तया मह गान्धर्वमनुभवति । व्यक्त ३ स्वयं वागांपादयति । पुतः, उभहस्य सन्निरद्धाच जाला- म्तन्त्रीनादः श्रूयते सानुनादम्। पाहाम्थानं व्यक्तमयं प्रयोक्तुं के मामध्ये स्त्रीकरामागुलीनाम् ।। ५ ॥ गीतं तु पुनः बियाः । इह हि, तानन्तु मन्दो विशदप्रवृत्ती जातश्च नाटो मुग्नामिकेन । स्थूलोऽपि हेतुः करतालनादः सआयते सहलयम्यनेन ।। ६॥. (परिक्रम्यावलोक्य) हहह अयमाः कः बुद्धां कान्तां प्रसादयत्ति । महान गल्यम्यापराधः, येनेयमस्यां येनायामपि न प्रमीदनि । ३ अथया प्रमन्ना यास्यियं व्यपदामिच्छति । तः, याप्पोपद्धजहाददाजहरकण्ठं काहं सवेन्यमलं प्रणयाद् यन्ती । मदावतः प्रिय ममुपागतापि स्त्रीभावतः प्रपदति प्रतिकूलमेव ॥ ७ ॥ फोनुग्रन्यये पनी भैरवस्वरः । आ उलकः पन्चयम् । कथं मित- मनेन । उलूकायाभयभीतपायान्तया परिप्वतः पस्वयं तपस्यी। ३ मश ययमः । कि परव्यापारीभगम् । माधयामस्तापत् । ( परिकप ). कोनुपल्यपम्मिन् नगरारणालिन्दे माहिन. मनिखिग्ध प माभापते । अस्ममग्रमचारी रित्ययं नरावी। रिमारण्यगरेग.

·१४०
अविमारके
[iti.8-
NA
ना
सम्पीडयने परिजनेन शनैर्वदेति
मंविमवद् भवति भूषणनिम्वनेन ।
मग वदत्यसुखदं मदनाभिमृतः
मङ्केतमिच्छति च नेच्छति चाभिगन्तुम् ।। ८११
(परिक्रम्य) अये ज्योत्स्ना । नेपा ज्योत्ला, उभयपटिगतानां प्रासा-
दानां गवाक्षान्तरगता दीपप्रभपा । इह खलु प्रयत्नादात्मा गक्ष-
३ तव्यः । अये अयं तु तस्करः । पहि,
दृढपरिकरबन्धहष्टचित्तः
परगृहवादनिविष्टदृष्टिचेष्टः।
द्रुतगतिरपि दीपिकावलोकी
भवति च पादनिपातनादभीमः ॥५॥
हन्त परिहरिष्याम्येनम् । (एकान्त स्थितः ) गतो नृशंसः। वय.
मपि तावन् प्रतिष्ठामहे । (परिक्रम्य) अये रक्षिणः खल्वेते । किन्न।
३ ग्यविदानी करिष्ये । भवतु दृष्टम् । इमां शृङ्गाटकस्थां विटस.)
प्रविशामि। (पिटल्य स्थित्वा)
आरक्षिणां तु विमुखं मितविक्रमाणां
मामभ्युपेत्य हसतीव ममैप खड्गः ।
नेते तु रक्षिपुरुपा मम भारभूता
...मत्कार्यसाधनपरोऽहमिह प्रविष्टः ॥ १० ॥
गता रक्षिणः । के रक्षन्ति रभितात्मानम् ।
अयदुपुरुषपक्षमेत्य शौर्य
निशि विचरन्ति मरागलोभमोहाः ।
इह तु पुरुषकारसारसानी
यहुविषम सुखश्च रात्रिधारः ॥ ११ ॥

·- 13.] तृतीयोSI १४१ । . एतद् राजकुलम् । अंहो स्थिरत्वमुन्द्रितत्वं प्राकारस्य । इह सनु .प्रयुज्यते पुरुपाणां कश्यामन्धः। अथवा प्रविष्ट एवाई चिन्तयितत्र्या, ३ यदि स्थिराः कपिशीर्षकाः । इह स्थित्या गर्नु प्रक्षिपामि । नमः प्रजापतये । नमः सर्यसिद्धेभ्य । प्रसीदन्तु यलिशम्बरमहाकालाः । विजृम्भतां रात्रिः । यर्धतां निद्रा । अनुमन्यतां पद्मा । लयं गताः ६ सर्वविना भवन्तु । हताः परिपन्थिका भवन्तु । जयतु भगवती कार्त्यायनी । (ज्जु क्षिप्त्वा) हन्त बद्धः कर्कटकरज्ज्या कपिशीर्षकः । अहो भवितव्यस्य प्रभावः । एकनैव भेपेण सुसंमत्तां रज्ज कार्य- सिद्धिमिव पश्यामि । अहो बलवान् हि भगवान प्रजापतिः । कुतः, यन्ने कृते यदि न सिम्यति कोऽत्र दोपः को वा न सिध्यति ममेति करोति कार्यम् । यत्नः शुभैः पुरुषता भवतीह नणां देव-विधानमनुगच्छति कार्यसिद्धिः ॥ १० ॥ भवतु रज्जुमवलम्ब्यारोहामि । (आरय दृया) अहो राजकुलस्य श्रीः । विपुलमपि मितापमं विमागा- निविडमिवाभ्युदित क्रमोच्छ्येण । नृपभवनमिदं सहय॑माल जिगमिपतीव नभो यमुन्धरायाः ॥ १३ ।। इह तु न स्थातव्यम् । अट्टालप्रनोलीन्द्रपथेभ्यः सर्वविघ्ना भवन्ति । भवतु अनयेव रज्यावतरिप्यामि । ( अवतीर्य ) कनुखल्विदानी ३ रज्जु प्रच्छादयामि । (विचिन्त्य ) भवतु दृष्टम् । अस्यां हस्ति- शालायां पार्श छित्वा सिपामि । ( प्रक्षिपति । परिक्रम्य) ३३ .

·१४२ अविमारके [iii. 14- .. . . म अये तन्त्रीनादो युवतिकलगीतध्वनियतः अन्यतो याम्यामि। अये गन्धामोदो गजवरमदोद्रोधितपटुः । . मुहत स्थित्वा याम्यामि । प्रभषा दीपानामिह तु वितता रक्षिपुरुषाः का गतिः। चिराद् रात्रौ शान्तं मह कमलपण्डैपगृहम् ।। १४ ॥ याम्यामि । एप तयोक्तो मार्गः । इयं मन्दाकिनी । असो १. दारपर्वतकः। इयमुपस्थानसभा । अये अयं कन्यापुरप्रासादः। एप ३ तु काष्ठकर्मबहुलतया ममामन्नजालत्वाच मुखमारोदुम् । अथवा दुरारोहश्चेत्, कान्तासमीपमुपगम्य मनोभिलापा- न्याधिरोहणमतभम का शिका। संसक्तनालगतकण्टकमीतचेता- स्तृष्णार्दितः क इह पुष्करिणी जहाति ॥ १५ ॥ भवत्वारोहामि । (आरुह्य ) इदं तयोक्तं जालयन्त्रम् । (विघाट्य प्रविश्यावलोक्य च ) माधु कुन्तिभोज ! साधु । उत्प्रहसित इव ३ भवनेनानेन स्वर्गः । तथाहि । हंसाः स्वपन्ति मणिरत्नशिलातलेपु 11, वैदूर्यमौक्तिककृताः सिकताप्रतानाः । स्तम्भाः प्रवाल विहिताः किमिह प्रलापै- मन्दीभवन्ति मणिदीपहताः प्रदीपाः ॥ १६ ॥ अलं रोद्रवेषेण । (चोरपेपमपनीय कक्ष्यायन्ध विमुद्धति, + - । १ प्रधानाः .

·----11.18 ] तृतीयोऽङ्कः। नलिनिका-कोणुबु युत्तन्तो भट्टिदारअस्स। भट्रिद्वारिआ वि •३ अक्त्यादुरान्हं णिहं ळभदि अन उ मम पिओ आमच्छदि त्ति मुदमत्तेश एव । [ कोनुचल वृत्तान्ती भर्नुदारकस्य । भन्दारिकाप्य. वस्थातुर्लभां निद्रा लभन अद्य तु मम प्रिय भागनीति श्रुतमात्रेणेव ।] .६ अविमारकः-(श्रुषा सहसोपमृत्य) भवति! अयं मे पृत्तान्तः। मलिनिका-(विलोक्य महर्षम् ) साअदं भट्टिद्वारअम्स । [ स्वागर्न भर्तृदारकस्य ।] अविमारकः-( दृष्टया सानन्दम् ) इयमियं सा । यत्र सम, दृष्टिन तृप्यति परिष्वजतीव साहू बुद्धिस्त्वां व्रजति योधयतीव मुपाम् । रागोऽभिचोदयति सादयतीव चाङ्ग हान् प्रमीदति विमुह्यति चान्तरात्मा ॥ १७ ॥ नलिनिका-(आत्मगतम् ) एसी खु भअव कामदेवो ओपो विअ उभअपरखं पीटेइ । (प्रकायम) भट्टिदारअ ! अळकरीअदु सअणअळं। [एर बलु भगवान् कामदेव ओष इवोभयपक्षं पाड- यति । भर्तृदारक ! अलक्रियतो गयनतलम् । ] अविमारकः-आढम् । ( उपविशति ) ६ मनिनिका-भट्टिद्वारब! कि ओयोधेमि भट्टिद्वारि । [भर्नुदारक ! किमयबोधयामि भर्तृदारिकाम् ।] अविमारकः-भद्रे! अलमलं बालचापलेन । पश्य, अहं द्विनेत्रो न सहस्रनेत्रो मतिश्च मृदा सुचिगभिलापान्। कामार्णवस्याच तु पारं चेविड़यतां मे मुखमझियुग्मम् ॥ १८ ॥ १'भिलाया,

·१४४
अविमारके
[ii 18.-
नलिनिका-जाणामि जाणामि भट्टिद्वारि अन्तरेण भट्टिदारअस्स
परिस्सम । [ जानामि जानामि मर्नुहारकामन्तरेण भनुदारकस्य
३ परिश्रमम् । ]
भविमारक:--अदा मफलो मे परिश्रमः ।
कुशी-(बुद्ध्वा ) हळा! किं गिरणुक्कोसेण भणिों। [हला !
६ कि निरनुरोशेन भणितम् । ]
नलिनिका-भट्टिढारिए ! भणिदं म्बु मग पुढर्म । [ भर्तृदारिके !
भणिते बलु मया प्रथमम् ]
९ अविमारक:-प्रानं खलु मया जीवितम्य फलं, येनेयमीशं मोह
गता।
कुरली- (आत्मगतम् ) है परिन्भटम्हि । (प्रकाशम् )
१२ किंमए भणिर्द । [ हे परिभ्रष्टास्मि । हला ! कि मया भणितम् । ]
नलिनिका-भट्टिदारिए । किचि ण मन्तिदं । [ भर्नुढारिके !
किजिन मन्वितम् ।
१५ अविमारक'-अयमम्या मोहविस्तरेण द्वितीयो मे मोहः ।
कुरड्गी-णळिणिए ! चिरं म्बु उवविद्वा । का वेळा। [नलिनिके !
चिर स्खलपविष्टा । का वेला।]
१८ नलिनिका-संवृत्तं अद्धरत्त। [मंवृतोऽर्धरायः ]
कुरङ्गी-तेण हि परिम्सन्तासि ! हि परिम्सजेहि में। [ तेन हि
परिधान्तासि । पहि परिष्वजस्व माम् ।।
११ नलिनिका-(अपवार्य) अई संवाहेमि। भट्टिदारअ ! परिस्सजेहि ।
मट्टिदारिकं । [अहं संवाहयामि । भर्तृदारक ! परिष्वजस्व
भर्तृदारिकाम् ।।
३६

·-i19. तृतीयोऽष्टः । १४५ २४ भधिमारक:-(महर्षम् ) याडम् । एवमेव त्वमपि प्रियशतानि शृणु। कुरणी-अळं अदिसिगेहेण। एहि दाय । [ अलमतिलेहेन । पहिसावत्। २७ मलिनिका-भट्टिदारिण! अम्हि । [भदारिके ! इयमरिम । ] कुरजी-(बलादाकृष्याविमारव मालिङ्गति) हं को दाणि में संवा- हेदि। [ है क इदानी मां संवाहयति । ] ३. नलिनिका-( कर्णे) वं विअ । [गवमिव । ] कुरगी-(ममम्भ्रमम् ) हा होणं चारित्तं । भादम्हि । [हा होने चारित्रम् । भीनास्मि । 14 -1 ३. अधिमारक- न त्वं प्रिये ! मम नवामि मनोभियोगान कि कम्पमे पवनवेगहता लतेव। भद्रे! भयं त्यज कुरुप्य मयि प्रसाद किंवा प्रलप्य बहुधा शरणागतोऽस्मि ।। १९ ॥ (बुरशी मलउन नलिनिका विलोकयति ) मनिया-भगिदारअ टेहि उद्धेहि। मट्टिद्वारिआ भणादि । उहि फिल। [भादारक ! उत्तिष्टोसिष्ट । भदारिका भणनि । ३ उत्तिष्ट किल] अधिमाक:यादम् । ( उत्तियति) (प्रविश्य) ६ पाणी-जेदु भट्टिदारा [जयतु भदारकः।] अधिमारक, कथं भवती। पानी-णनिणित ! अम्भन्तरमण्टये म्बु र मअणं । भहिदारिश्र • महिवारच नदिए पवेमहि । [नलिनि। मायस्तरमग्दो मान लिन गएनम् । भरिको मदार व नव प्रयाप।] ३७ .

·अविमारके
[ifi18-
।
नलिनिका-जाणामि जागामि भट्टिदारिश्र अन्तरेण भट्टिदारअरम
परिम्समं । [ जानामि जानामि मर्तृहरिकामन्तरेण भर्तृगारकस्य
३ परिश्रमम् । ]
अधिमारक:-अद्य मफलो मे परिश्रमः ।
कुरी-(बुद्ध्वा )हळा! किं णिरणुकोसेण भणिों। [हला !
६ कि निग्नुशंशेन भणिनम् ।
नलिनिका-भट्टिदारिए ! भणिदं खु माए पुढमं । [ भर्तृदारिके !
मणिते मलु मया प्रथमम् ]
९ अविमारकः-प्रामं खलु मया जीवितम्य फलं, येनेयमीदर्श मोह
गता।
कुरसी-(आत्मगतम) है परिन्भम्हि । (प्रकाशम् ) हळा
१२ कि मए मणि । [ हे परिभ्रष्टाम्मि । हला ! कि मया भणितम् ।
नलिनिका-भट्टिदारिण! किश्चि ण मन्तिदं । [ भर्तृदारिक
विभिन्न मन्प्रितम् ।]
१५ भविमारक:-अयमस्या मोहविस्तरेण द्वितीयो में मोहः ।
कुरगी-गालिणिए ! चिरं खु उवविद्वा । का वेला । [नलिनिक !
चिरं खलपविष्टा । का वेला ।
१८ नलिनिका-संवुत्तं अद्धरत्त। [ मंवृत्तोऽधरायः ]
कुरङ्गी-तेण हि परिम्सन्तासि । एहि परिम्सजेहि में। [ तेन हि
परिश्रान्तासि । एहि परिवंजस्व माम् । ]
२१ नलिनिका-(अपवार्य) अहं संवाहेमि। भट्टिदारअ ! परिस्सजेहि !
महिदारियं । [अहं संवाहयामि । भर्तृदारक! परिप्वजस्व
भदारिकाम् । ]
MY
६

·-ji.19."] तृतीयोऽङ्कः । २४ भविमारक:-(सत्यम् ) बाढम् । एवमेव त्वमपि प्रियशतानि गृणु। कुरशी-अळं अदिमिणेहेण । गहि दावू । [ अलमतिस्नेहेन । एहि मावत्। २५ मलिनिका-भट्टिदारिग ! इअम्हि 1 [ भर्तृदारिके ! इयमस्मि 1 ] कुरसी-(बलादाकृष्याविमारकमालिङ्गति) को दाणि में मंवा- हेदि। [है के इदानी मां संवाइयत्ति । ] १. नलिनिका-(कणे ) एवं विअपवमिव । ] कुरगी-(मसम्भ्रमम ) हाहीणं चारित्तं । भादम्हि । [हा ही चारित्रम् । मीनामि।] Aiceo ३. आवमारक:- नवं प्रिये ! मम नयामि मनोभियोगात् किं कम्पसे पवनवेगहता लतेय । भ! भयं त्यज कुरुष्व मयि प्रसाद किं वा प्ररप्य यहुधा शरणागतोऽस्मि ॥ १५ ॥ (कुरगी मलाज नलिनिका विलोकयति ) मरिनिका-महिदारअ ! ट्रेहि रहि । भट्टिदारिआ भणादि । उहि किन। [भदारक ! उसिष्टोत्तिष्ट। भावारिका भणति! ३ उत्तिष्ट किल।] भविमारकः-यादम् । ( उत्तिउति) (प्रविश) ६ धात्री-जेदु भट्टिद्वारओ। जयतु भारकः।। भविमारक. कथं भवती। । धारा-पाठिणिए! अम्मन्तरमण्यवे खु रहद मग । महिदारिज : महिद्वारअं च नहि एव पवेसेहि। [मरिनि ! तर पे बालु रचिन शयनम् । भर्नुहारिको भन्दारक म तौर प्रदेश -

·th.(उभौ परिकामतः)
अविमारके
[ii. 19.1-
• ! • नलिनिका-तह । [तथा]
(निकान्ता धात्री)
नलिनिका-भट्टिदारअ ! अम्मन्तरमण्डवे खु रइदं मअणं । तहिं एव
पविसदु भट्टिद्वारिआए सह । [भनुदारक !, अभ्यन्तरमण्डपे खलु
१५. रचित शयनम् । तत्रैव प्रविशतु भर्नेदारिकया सह । ]
अविमारकः-त्वमप्येवं प्रियशतानि श्रृणु। (हस्तेन तस्या हरत
गृहीत्वेत्तिष्ठति ।)
२८ नलिनिका-दु एदु भट्टिदारओ। [ पत्वेतु भर्तृदारकः । ]
अविमारक:-अयमयमागच्छामि ।
and the door of
१ अविमारकः-(महर्पम्) अनृणोऽस्मि यौवनम्य । फुतः,
नेत्रे याप्पपरिप्लुते करधृती व्यावल्गमानौ स्तनी
श्रोणी चाधिकमारिका न विशदी पादौ हिया स्यन्दिनौ ।
तत् मतपदप्रमाणमिह भोः ! सम्पाद्यते योजना
योपा क्षणदा भवेद् युगशतं धन्यो मदन्य कुतः ।।२०। .
(निक्रान्ताः सर्वे)
तृतीयोऽङ्कः।
अथ चतुर्थोऽङ्कः।
(ततः प्रविशति चानेरिकाहस्ता मागधिका)
३ मागधिका-अहो परिजगस्स पमादौ । आसुय्योदरं पि ण किदा
पासादरअणा । ण मुणीअदि गोटीजणकोलाहलो । किंणुखु भये।
• • आ, रत्तिजागरदा पभादप्पसुत्ता भवे । जाव मट्टिदारिअं ओयो).
६ धेमि । (परिकामति) [अहो परिजनस्य प्रमादः । आसूर्योदयसपि
न 'कृता प्रासादरचना । न श्रूयते गोष्टीजनकोलाहलः । किनुग्वलु
३८

·11 - चतुर्थोऽङ्कः। १४७ भवेत् । श्रा, राश्रिजागरतया प्रभातप्रमुप्ता भवेत् । यावद् मदारिका- १ मवयोधयामि !] (ततः प्रविमति विलासिनी योजनेन) बिलासिनी-मागधित ! चिट्ठ चिट्ठ। [मागधिकं ! तिष्ठ तिष्ट । ] १२ मागधिका-हळा! मा वारेहि । मट्टिदारिआए मुमणावण्णसं मए आणीअदि। [हला! मा वारय । भर्तृदारिकार्य सुमनावर्णक मया नीयते । १५ विलासिनी-किं भट्टिद्वारिआए मुमगावणारण वा अलङ्कारेण वा । [कि भर्तृदारिकायाः सुमनावर्णकन पालद्वारेण वा1] 71001 मागधिका-अविणीदे ! मा अमङ्ग भगाहि । सदाविदा भट्टि १८ दारिआ हो। [अविनीते ! मा अमजल भण । मततालकना भदारिका भवतु। A विलापिनी-ण न्यु । आइदी एव भद्विदारिआए अलकाये त्ति ३१ भगामि । न खलु । आइनिीय भर्तृतारिकामा अलझार इति भणामि । माणधिका-उम्मात्तिए ! णणु पुर्फ वि वासीअदि। [ उन्मान ! न पुणमपि यास्पते।] २४ बिलामिनी-सदिन एदं । सभावरमणीआणि मण्डिदाणि अदिर. मणीआणि होन्ति। [मासमेतत् । स्वभावरमणीयानि मदिना. '. न्यतिरमणीयानि भवन्ति ।] २७ मागधिका-हळा ! मुजोजिदो बु भट्टिहारिआए स्वागुरुको भना । [दा ! मुयोजितः बल भर्तृदारिकाया रूपानुरूपो भर्ता ।] विलासिनी-अके परपयादेण] महिहारिअरम ममी भट्टिदारिआ d ३. पदुर्मिणिआ विश दिसिदि। [अर्ल पक्षपातेन । भर्तृदारकस्य समीपे भदारिका पमि य श्यते। मागपिका-मुटु भणादि । अई विचिन्तैमि-ससरीरो भअर्थ ·iv.] चतुर्थोऽङ्कः । मागधिका-हल्ला! कि पुच्छसि । णं मण्डणवेळा भट्टिदारिआए । [हला ! किं पृच्छसि । ननु मण्डनवेला भर्तदारिकायाः [] ६. मलिनिका-अदिकन्दो उच्छयो । (रौदिति) [अतिक्रान्त उरसकः ।] उभे-सिविणं विआ कि एदं । भणाहि ममागा भवामो। [स्वप्न इव किमेतन् । भण ममाना भवामः ।] ६३ नल्लिनिका-मव्वहा गओ भट्टिदारओ । [मर्वथा गतो भर्तृदारकः । उभे-ई। नलिनिका-अहं पि मट्टिदारिआए दुक्खं पेकिग्वदुं अमहन्ती इह ६६ आअदम्हि । [ अहमपि भर्तृदारिकाया दु:म्ब प्रेक्षितुममहमानहा- गतास्मि । मागधिका-ण मकं खु भट्टिदारिआए अयत्यादसणं । तह वि ६९ भट्टिदारिअं अस्सासइस्सामो। [न शश्यं खलु भर्तृवारिकाया अवस्थादर्शनम् । तथापि मदारिकामाश्यामयिष्यामः । ] उभे-एवं करेग्ह । [एवं कुर्मः।] (सर्वा निफान्ताः) प्रवेशकः। 1 २ (ततः प्रविशत्यविमारकः) भविमारक:-(मशोकम्) कन्यापुरात् कयमपीह विनिर्गत में भाग्यावशेषमयरम्य शरीरमात्रम् । अद्यापि तन्मम मनो न तु मामुपैति नावश्ते मयि तया प्रिययावरुद्धम् ॥ १ ॥ कानुग्यलु भवेदवस्था कुरणयाः । ट्रता भवेत् प्रेप्यजनप्रवादीता च रामा दृढसग्निरुद्धा । N यामाविला मामनवेक्षमागा मोई प्रजेद् रात्रिए किं करिष्ये ॥1 ४१ में ·१५० अविमारके [ iv.21- . । हन्त दृष्टः प्रतीकारः । तथापि तावदस्मदपेश्या नापेक्षित आत्मा । तम्मादहमपि तावत् तदर्थे प्राणान् परित्यजामि । (परिक्रम्य )- ३ सलिएयदिरसोपिनोऽहमस्मि । अद्य तु मानसं शागरं च दुर. मसह्यमिव मे प्रतिमाति । इह हि, निर्व्याज परिचयवर्धमानरागां रूपाढयामभिनवयौवनां मनोज्ञाम् । त्यक्त्वा तो क्षणमपि पश्चितोऽस्मि जीवन् कष्टोऽन्यः क इह भवेत् कृतनभावः ॥ ३ ॥ सम्प्रति हि मदनेनान्तर्दद्यमानस्य क्षारीभवितुमारब्धा भगवान् सूर्यः सहस्ररश्मिः । (सर्वतो विलोक्य ) अहो प्रतिभयता निदा. ३ घस्य । सम्प्रति हि, अत्युष्णा ज्वरितेव भास्करकरैरापीतसारा मही यक्ष्मार्ता इव पादपाः प्रमुपिनच्छाया दवाग्न्याश्रयान् ।। विक्रोशन्त्यवशादिवोन्द्रितगुहाव्यात्ताननाः पर्वता लोकोऽयं रविपाकनष्टहृदयः संयाति मूर्खामिव ॥ ४॥ किमिदानीं करिष्ये । न चास्म्यई गतुं समर्थः । फुतः, लिम्पन्ति स्लपवनाः सिकनामिणैः संवेदयन्ति च नगाः पापैः पलागे। दावैवीनतनुः संवत्तीव भास्वा नादित्यपामचलितः फलतीय लोक ॥ ५ ॥ हा प्रिय हा मुन्दरि! देहि मे प्रतिवचनम् । ( मुझो नाटयति । पुनधिए । अयमबोक्य ) नद्धः खलु भगवान सूर्यः सहरू ३ रश्मिः । अथवा, . - ·- -iv.9] चतुर्थोऽङ्कः । किमत्र चित्र वितताः पयोदा मन्धन्ति सूर्य ननु वातनीवाः । अन्तःस्थितं मे यदि वारयन्ति कामं भवेद् विस्मयनीयमेतत् ॥ ६ ॥ किमनेन जीवन्मरणेन । विसर्जयिष्याम्यात्मानम् । ( उत्थाय परि- ऋामति ) किमुखलु करिष्ये । भवतु दृष्टम् । अस्मिन्नारण्यतटाके ३ विमर्जयिष्याम्यात्मानम् । धिगधर्मः सेल में मरणमार्गः । अमि. मानमोहान्महापथो विस्मृतः । अन्यथा प्रयतिध्ये । (विलोक्य) भयतु दृष्टम् । अये अदूरे दृश्यते दवाग्निः । तस्मिन् प्राणानाहुति ६ करिष्यामि । ( उपगम्य प्रणम्य,च) भगवन् ! अग्ने ! इष्ट देकचित्तानां यद्यग्निः माधयिप्यति । परवापि च मे कान्ता सा भवदेककीर्तनी ॥ ७ ॥ a ( अमि प्रविश्य सकुतूलम् ) किमिदं वर्तते । दग्धाः स्फुलिङ्गनिर्निपतन्ति वृक्षा ज्यालाश्च मे मलयचन्दनपङ्कनीताः । अग्निर्दयां हि पुरते मदनातुरेऽति पुत्रं पितेव च परिप्यजति प्रदृष्टः ॥ ८ ॥ भोः ! किमतः परं विग्मयनीयम् । अग्निः सलु मां न दहति । अथश एतदप्यस्तिकारणम् । अन्यथा प्रयतिप्ये ( परिक्रम्य ) एप ३ पलु महान् पर्वतः, असितजलदपन्दमिश्रसन्दिग्धशृङ्गी' गगनचरकुलानां विश्रमस्थानभृतः । मुकविमतिविचिनो मित्रसंयोगहरो नरपतिरिव नीचो दृश्यते निष्फलाढयः॥ ९ ॥.. . . ४३

·,
१५२
अविमारके
भवतु तावदस्मिन्छेले प्राणान् परित्यजामि । मरुत्मपाती हि सर्वा-
२. साधकः। यावदारोहामि । (आइह्यावलोक्य) एतत् पानीयं
गोत्रस्थं स्नात्योपस्पृश्य मन्त्रं जपामि । (तथा कृत्या जपति)
(तत, प्रविशति विद्याधरः मह प्रियया)
विद्याधर:-
प्राक्सन्ध्या फुरुपूत्तरेषु गमिता नातः पुनर्मानसे
भूयो मन्दरकन्दरान्तरतटेप्वामोदितं यौवनम् ।
क्रीडार्थ हिमवद्गुहासु
चरिता दृष्टिश्च संलोभिता
याम्यायो मलयम्य चन्दननगान्मध्याह्ननिद्रामुखान् ॥ १०
(आकाशयानं निम्प्य) मौदामनि! पश्य पश्य भगवन्या यमुन्धगया
दरम्यां दर्शनीयामाकृतिम् । इह हि,
शैलेन्द्राः कलमोपमा जलधयः क्रीडातटाकोपमा
वृक्षाः शेयलमनिभाः भितितलं प्रच्छन्ननिम्नस्थलम् ।
मीमन्ता इव निग्न मुविपुलाः सीधान बिन्दूपमा
दृष्टं वक्रमियाभिभाति सकले सैभितरूपं जगत् ।। ११ ॥
भद्रे! अपहिता भव । शीतचन्दननिलयं मलयं प्रयास्यावः ।
बौदामनी-अय्य ! सह । [भाये ! सथा1]
(उभायाकाशयानं निरुपयतः)
पौदामनी-अय्य! | पारेमि अविम्सन्ता रान्तुं। [आर्य । न
पारयाम्यविश्रान्ता गन्तुम् ।
६ विधाघर:-तेन हि काम्मिश्चिन् पर्यने मुहूर्त विनम्य गमिप्यायः ।
शोदामनी-अय्य! पिर्थ मे। [आर्य ,प्रियं में।
(उभावयतरतः)
. विद्यापर:-मीदामनि! पश्य पश्य।
-
३

·-~iv 12.] चतुर्थोऽङ्कः । २५३ जलदगह्नमुज्झतीव वेगा- दभिपततीव मही ममुद्रमुद्रा । जलदसमयतोयदा इवामी भृशमभिभान्ति नगा विजृम्भमाणा: ॥ १२ ॥ भवति ! अयं पर्वतः समर्थ इवाम्माकं मुहर्तमातिथ्यं कर्तुम् । तस्माद् विश्रान्ती गमिष्यावः । ३ मोदामनी-अय्य! एवं करम्ह । आर्य ! एवं कुर्वः।] विद्याधरः सौदामनि! पुष्पितानां नगानां पहभागप्रहणमम्माकं धर्मः । तम्मानृणान वृक्षान् करिप्यावः । ६ मौदामनी-अय्य! तह । [आर्य ! तथा । ] (उपापचय नाटयतः) विद्याधरः-(अविमारक विलोक्य) अये कोनुग्यल्वयम् । आ भातम् । (९ विद्याधरः खलु मन्त्रभ्रष्टः । पुतः, म्पमीदृशं हि नान्येषाम् । दिष्ट्या यदयं दृष्टः । भवत्वहमपि विस्मृतं पृच्छामि । अविमारकः-भवतु कृतं देवकार्यम् । प्रपतामि । (पावती विलोक्य, १२ विद्याधर दृष्ट्वा ) भोः! कानुखल्ययम् । अथवा, म्वप्नोऽयं भवेत् ।। न ह्यई सुमः । आ अन्तकाले मनुया. किमपि पश्यन्ति । तदेतन् । स्यात् । तदपि संमूढानां सलु । अहं तु सर्व जानामि । भवतु १५ ठाम्येनम् । भोः ! कतरकुलान्वयो भवनालइ क्रियते । विद्याधर:-श्रूयताम्- -श्रूयताम्- 'अहं मेघनादो नाम विद्याधरः । इयं तारदम्मत्युद्धम्बिनी सौहामनी नाम । अद्य भगवन्तमगम्त्यमाग- १८ धयितुं मलयपर्यने विद्याधररत्सवः प्रारब्धः। तत्र ययमपि मतिनाः । इह मुहत विश्रम्य गमिष्याव इत्यवती | पोऽस्माकं वृत्तान्तः । अय किमर्थमिदानी नयान भितितलं देवलोकीकरोति । . भ.मा..

·१५४ अविमारके Liv.121- .२१ अविमारकः-(आत्मगतम् ) किन्नुखलु वक्तव्यम् । वर्तमाने ममान्त- कालेऽनृतं न वक्तव्यम् । (प्रकाशम् ) भोः ! सीधीरराजपुनो विमारको नाम्नास्मि । २४ विद्याधरः-(आत्मगतम्) एतदमृतम् । नेयमाकृतिर्मानुपी। (प्रका- शम्) अथ किमर्थमेकाकी भवानिहागतः । अविमारक:-(आत्मगतम्) किन्नु खलु वक्ष्यामि (अधोमुसस्तिष्ठति) २७ विद्याधर:-(आत्मगतम्) भवत्वमेव ज्ञास्यामि । (विद्यामावर्तयति) भोः ! कष्टम् । अयं खलु भगवतोऽमे पुत्र आत्मानं न जानाति, पुन्तिभोजदुहितरं कुरङ्गीमभिलपमाणो रममाणश्च तत्र विदिते ३. सति निर्गतः, पुनः प्रवेझोपायमलभमानः प्राणपरित्यागामिलापी मरुत्प्रपातं कर्तुमिहास्टः । सापि च तत्र जीवन्मरणमनुभवति । अहमस्यास्मिन् कार्ये सहायो भविष्यामि । (प्रकाराम् ) भो ३३ अविमारक ! अच्छलं मित्रत्वं नाम । न शक्नोपि मया विदितमर्थ प्रच्छादयितुम् । अविमारकः-उच्यताम् । ३६ विद्याधरः-अद्यप्रभृत्यावयोः सख्यमस्तु । सकला च भवतोऽस्मा- मिरवस्था विदिता । प्राणपरित्यागार्थमिहारुढो भवान् ननु । अविमारकः-वयस्य ! एवमेतन् । ३९ विद्याधरः-भोः ! प्रीतोऽस्म्यनेन विलम्भेण । यदि तत्राक्षातमेव प्रवेष्टुं स्यादुपाय:, किं करिष्यनि भवान् । भविमारकः-(सहर्षम्) किमन्यन् । अनुप्रवक्ष्यामि । तदर्थो हि ४२ व्याक्षेपः। विद्याधरः-तेन हि सखे ! दृश्यतामगुलीयम् । (इत्यङ्गुलीयक दीयति) ४५ अविमारकः-वयम्य ! किमनेन प्रयोजनम् ।

·-iv.14.1 चतुर्थोऽङ्कः। विद्याधरः-एतद्गुलीयकं दक्षिणानुल्या धारयन्नदृश्यो भवति, यामेन प्रकृतिस्थः। ४८ अविमारकः-ययस्य ! एतदप्यन्ति । विद्याधर:-अयं ते प्रत्यर्य करिष्यामि । वयस्य! किं मां पश्यसि। भरिमारकः-ग्यम् । ५१ विद्याधर:-अवहितो भव । अविमारक:-अवहितोऽस्मि । विद्याधरः-(दक्षिणाकुल्या प्रक्षिप्य ) वयस्य! किं मां पश्यसि । ५४ अविमारका-ययस्य! छायापि न दृश्यते, किं पुनः शरीरम् । एते खलु लोके मुखिनो नाम | ये मश्चरन्ति गगने वनितासहायाः फ्रीडन्ति पर्वततटेषु कृतोपदेशाः । सर्व विदन्त्यपि च मन्त्रहनैः प्रभाव- रन्तर्हिताश्च विमृताश्च मुखं भ्रमन्ति ॥ १३ ॥ भयतु, प्रविष्ट एवारम्यनेन । विद्याधर:-( यामागुल्या प्रक्षिप्य ) तेन हि गृह्यतामगुलीयकम् । ३ अविमारकः--(प्रतिगृह्य) अनुगृहीतोऽस्मि । विद्याधरः-न न, अहमवानुगृहीतः । युतः, न तथा रत्नमासाद्य मुजनः परितुष्यति । यथा तत् तदताकाले पाने दत्ता प्रहप्यति ॥ १४ ॥ भरिमार:-एकस्तु में मंशयः । मम शरीरे परीभितुमिति वस्तु- ममशमिव । रियाधरः-सेन हि अभिप दक्षिणानुल्याम् । भरिमारर -घाटम् । (तथा क्रोनि) .

·- अविमारके lir.14- विद्याधरः वयम्य ! गृह्यतामतिः । ६ अधिमारकः यादम्। (खगं गृहीत्वा सविस्मयम् ) अहो खड्गस्य प्रभावः॥ प्रच्छन्नरूपस्त्वशानिः कथनिन् खड्गीयतः स्यात्तु तडित्कलापः। . निर्भर्सयन् सूर्यकृता प्रीमि वनं दवामिः सहसान्युपैति ॥ १५ ॥ 'विद्याधरः-अहो वीर्यममिपुत्रस्य । अन्य सद्गस्य, प्रभावं विद्या- घरेष्वपि कतिचिन् महन्ते । अग्निः खलु भगवानिमं रक्षति । ३ अविमारकः-(वझे दृष्ट्वा ) अहो भगवतीनां विद्यानां प्रभावः । दिव्यं स्वभावं ममुपागतोऽस्मि मगच नामास्मि गुणैर्विशिष्टः । इदं यदा निर्गुणमय॑न्द- न जायते चास्ति च मे शरीरम् ॥ १६ ॥ वयम्य ! कृतमम्मत्कार्यम् । गृह्यताममिः । विद्याधरः-यदि भवतः। वयस्य! अन्तर्हितश्चान्ताहतस्पृष्टश्च ३ तस्कृष्टश्चान्तर्हिता भवन्तीति निश्चयः । अविमारक-सखे प्रीतोऽस्मि । अयमभ्युद्यादभ्युदयः । सखे ! अस्मदपेक्षया विलम्बितमिति तर्पयामि। मा भूदिदान ६ बेलातिक्रमः। विद्याधरः-प्रविष्टोऽस्मि, यद्यापृटो भवान् । अविमारक:- किं बहुना भाषितेन । विद्यावानां तु भवद्विधानां कोऽस्मद्विधः स्यात् प्रतिकर्तुकामः ।

·-17.201 चतुर्थोऽङ्कः । 1 क्रीतोऽस्म्यहं जीवितसम्प्रदानात् प्रशाधि मां किं करवाणि भृत्यः ॥ १७ ।। विद्याधरः-जानाम्यहं भवतोऽच्छलां बुद्धिम् । यदि च भवान- स्मद्वचनमनुवर्तते, सध्यै मम प्रतिनिवेदय मामियां च त्वं मामनुस्मर सखे ! गनिरीक्ष्यतां मे। क्रीडारसैः प्रतिविलोभय राजपुत्री कार्यान्तरंषु पुनरप्यहमरिंग पावें ॥ १८ ॥ अहो पुस्पसारो हि नाम नेच्छति विसर्जयितुं मे मनः । वयम्य गच्छामम्तावत्। 1 अविमारकः-गच्छतु भवान् पुनदर्शनाय । विद्याधरः बाढम् । (उस्थितो विद्याधरः सह प्रियया ) ६ भविमारकः-(ऊर्वमवलोक्य) प हि तत्रभवान मेघनादो गगना- नवमवगाढः । य एपः, वातोद्भूताप्रकशः सलिलधरदरीमृष्टदष्टागरागः मम्यग्बद्धासिकक्ष्यः प्रिययुयतिकरम्पृष्टमङ्गढमध्यः । वातीदूतोत्तरीयो मुकुटमणिगणस्तारकाः सम्प्रमृद्गन् श्रीमान विद्याधरोऽसावुपरिगतिनवःक्षीयमाण. प्रयाति ॥१९॥ इयमपि विद्यायलेन प्रियमनुवर्तते । येषा, जवशिथिल विमुक्तपार्श्वकेशी म्तनतटवलगनाचिन्नमन्नमध्या। वियति दयितदत्तपूर्वकाया तहिटिव तोयधरेषु नष्टा ॥२०॥ । -- ४२.

·अविमारके [vi201- गतस्तत्रभवान् मेघनादः। अहमप्यथैव नगराभिमुखो भविष्यामि । यावदवतरामि । (अवतीर्य) परिश्रान्त इवास्मि । भवतु, एत- ३ स्मिन् शिलातले मुहूर्त विम्य गमिष्यामि । (उपविशति ।) (ततः प्रविशति विदूषकः।) विदूषकः-अहो तत्तहोदो सुगहीदणामहेअरस सोवीरराअरस ६ अधण्णदा, जाए चिरं अपुत्तो भवि अत्तणो णिअमविसे- सेण देव्यपसादेण अ माणुसळोअदुळभ सुपुत्तं ळभिअ पुणो वि तादिसो एवं संवुत्तो। सव्यहा मम अ समत्तजीविददाए ९ बन्धुजणस्स अधण्णदाए परिभट्ठो कुमारो। (परिक्रम्य ) अज खु तत्तहोदीए भणिदखेमेण गदी फुमारो ति । अहव को एत्थ जाणादि अदिसुउमारो राअउमारो एआई बम्महेण अभिताळि- १२ अमाणो परिभट्ठो पुसळो होदि ति । अह वि घुमार या कुमा- रस्स सरीरं वा पेक्खिरसामि दाय सव्वळो परिभामि । जदि ण पेक्खामि, तत्तहोदो परत्त सहाओ होमि । परिम्सन्तो १५ खु अहं । भोदु, एदस्सि पादपच्छाआ मुहुत्तों विम्समिस गमिस । (स्वपिति) [ अहो तभवतः मुगृहीतनामधेयस्य सौवीसाजस्थाधन्यता, यया चिरमपुत्रो भूत्वात्मनो नियमविशेषण १८ देवमादेन च मानुषलोकदुर्लभ सुपु लब्या पुनरपि तारा एव संवृतः । मर्वथा मम च समाप्तजीविततया बन्धुजनस्याधन्यतया परिभ्रष्टः कुमारः । अथ बलु तयभवत्या भणित-क्षेमेण गतः कुमार २१ इति । अथवा कोऽय जानानि भतिसुकुमारी राजकुमार एकाकी मन्म- थेनाभिताध्यमानः परिभ्रष्टः कुशलो भवतीति । अहमपि कुमार या कुमारस्य पारीर या प्रक्षिप्ये तावत् सर्वलोके परिभ्रम्य । यदि न प्रे २४ तत्रभवतः परत्र सहायो भयामि ! परिधान्तः स्वस्यहम् । भय, एतस्यां पादपरसायायों मुहसंक विग्रन्य गमिष्यामि।

·1L iv. 21.1] चतुर्थोऽङ्कः ! १५९ अविमारक:-कानुखलु सन्तुष्टश्यावस्था । सुप्छु भवेद् यदि मे १७ निर्गमनं तेन श्रुतं, न श्रुतं चेद् विपत्स्यते स ब्राह्मणः । अथवा कि मम सर्वारम्भैस्तेन विना । स हि, गोष्ठीपु हास्यः समरेषु चौधः शोके गुरुः साहसिकः परेषु । महोत्मवो मे हृदि किं प्रलापै- विधा विभक्त खलु मे शरीरम् ॥ २१ ॥ (सर्वतो विलोक्य ) अये कोनुखलु च्छायायामध्वगः प्रसुप्रः । (उपेत्य ) अभ्युदयो मे हृदयस्य यदृच्छयागतः । त्वरते मे मनः ३ परिष्वत्तुमेनम् । विदूषकः-(बुवा) चिरं खु मुत्तम्हि । जाव गच्छामि । को विस्समो णाम विभट्ठमणोरहाणं । (परिक्रग्याविमारकं विलोक्य) ६ कह तत्तभवं अविमारओ। [चिरं खलु सुप्तोऽस्मि । यावद् गच्छामि। को विश्रमो नाम विभ्रएमनोरथानाम् । कथं तत्रभवान् अविमारकः1] ९ आवमारक:-अये वयस्यः सन्तुष्टः । (उभी परिष्यजेते) विदूपका-(उचैविहस्य) भो वअस्स ! कहेहि कहेहि एत्तिों १२ काळं किं तुए किदं। [ भी पयस्य ! कथय कथपैतावन्तं कालं कि स्वया कृनम् । अधिमारका वपस्य ! एतत् कृतम् । ( अङ्गलीयक दक्षिणाङ्गल्या १५ प्रक्षिप्य तिरकृतः।) विदूषकः-हा हा कहिं कहिं तत्तभयं । कहं ण दिस्सदि। आ तारिस गदाप चिन्ताए तं विअ पेक्खामि । अहव फुढीकरिस्सं ।

·अविमारके [11.21.3- - १८ भी वअरस ! सावण साविदो सि, अदि अत्ताणं छादेसि । [हा हा कक तत्रभवान् । कथं न दृश्यते । आ तम्मिन् गतया चिन्तया - तमिव पश्यामि । अथवा स्फुटीकारप्यामि। भो बयस्य ! शापेन २१ शापितोऽसि, यद्यान्मानं छादयसि ।] अविमारका-बयस्य ! अयमस्मि । विदूषकः-कहिं कहि सि । [क वासि । ] २४ अपिमारकः-(वामाङ्गल्यामगुलीयकं प्रक्षिप्य) वयस्य ! अयमस्मि । विदूषकः-पुढम सुद्धा अविमारओ, इदाणि माआविमारओ संयुत्तो । ण्यं माआवित्तअ! किस्म तुवं कण्णाउरे पच्छण्णरूवो २७ ण चरसि । [श्थमं शुद्धोऽविमारकः, इदानी मायाविमारकः संवृत्तः। एवं मायावित्तक ! कस्मात् त्वं कन्यापुरे प्रच्छन्नरूपी न चरमि।) अविमारकः-ययस्य ! इनानी खल्वेतदुपलब्धम् । ३० विदूषकः-अन्धरीअं अच्छरी । कुदो दाणि पद्म्स आगमो। [भाशर्यमाश्चर्यम् । कुत इदानीमेनस्यागमः ।। अविमारकः सर्वमन्तःपुरे कथयिष्यामि । ३३ विदूषकः-सम्पदि बुभुक्खिदो सि । [मप्रति बुभुक्षितोऽमि । ] भविमारकः-वैधेय! शीघमागच्छ प्रक्षेपभूमिप्रवेशाय । नवार्य हस्नो मोचयितव्यः। ६ विदूषकः-अच्छरीअं अच्छरी । अहं पि दाय अदिम्सो । मम सरीरं अधि वा णस्थि वा । उच्छिटुं करिस्म । थु थु। [ आश्चर्य- माश्चर्यम् । अहमपि ताबददृश्यः । मम शरीरमस्ति घा 'नाम्ति चा। ३१ उनि करिष्यामि । ५ शु] अविमारक:-मूर्य ! अलमलं विलंबितेन । त्यस्ते मे मनः कान्ता, कान्त दर्शनाय । (आकति) ४२ विदूषकः- मे सद्धा।[न मे श्रद्धा।] ५२ ...

·iv.22..] चतुर्थोऽङ्कः । १६१ भविमारक: हन्त भोजनवेलां प्रतिपालयामि । विदूषकः कच्चि काळं विस्समिअ गमिरसामो। [कंचित् कालं ५ विश्रम्य गमिप्यावः।] अविमारकः-किं न स्मरति मां कुरङ्गी। विदूषक.-किण्णुखु जीवदि णग्गन्धरसमणिआ। [किनुखलु जीवति ४८ नमान्धश्रमणिक] अविमारकः-ययम्य! याचे भवन्त, शीघमागम्यताम् । विदूषकः-किम्स तुवं किदसमावुत्तो वडुओ विअ तुवरसि । ५१ [ कस्मात् त्वं कृतममावती वटुक इव स्वरसे। ] अविमारकः-मूर्य ! इतस्तावन् । विदूषकः-मा कड्ढेहि, अअं अणुधावामि। [मा कर्ष, अयम । नुधावामि । ] अविमारकः-(परिक्रम्य) एतन्नगरम् । विदूषकः-पेस्यामि दाव अरम्म मोहं । [ पश्यामि तावन्नगरस ५७ शोभाम् I] अविमारकः-इदं राजकुलम्। पतन्नरेन्द्रभवनं निशि जातशवी यत् साहमं समुपलभ्य तथा प्रविष्टः । भूयस्तदेव दिवमे सुसहायमायो वृन्दं सतामिव पटुः प्रविशाम्यशङ्कः ॥ २ ॥ (परिमभ्य) इदानी प्रासादे मातयाभ्यन्तरस्थया कुरगया भवित- व्यम्। ३ विदूपकः-जाहिं वा तहिं वा पविसामो । अदिक्कमदि भिक्खवेळा । [ यग्न वा तत्र वा प्रविशावः । भनिनामति भिक्षावला!] ܚܚ ·अविमारफ [iv.22..- भविमारक-एहि तायदभ्यन्तरमेव प्रविशावः । (प्रविश्य) इह हि, पुरे गृहे यापि पुग सुपोषित - मनस्विभिर्दुर्लभचिन्तयागतः। पुनः वृतार्थर्मुदितान्तरात्माभिः सुस प्रवेष्टुं सविशेषकर्मभिः ॥ २३ ॥ (निमान्ती) चतुर्थोऽङ्कः। - अथ पञ्चमोऽङ्कः। ( ततः मविशति कुरङ्गी नलिनिका च) ३ नलिनिका-भट्टिदारिए ! अर्को सन्दावेण । कण्णाउरपासाद आलुहिअ दिद्विविळोभणं करिम्सामो 1 [भदारिके ! अल सन्तापेन । कन्यापुरप्रासादमारा दृष्टिविलोभनं करिष्यावः 1] ६ कुरङ्गी-हळा! किं तुए मम हिअ परिमाद। एत्य हि अजाणन्तेण परिजणेण मम परितोसणिमित्त बउळसरळ- सञजुणकदम्बावणिउळप्पहुदीणि मेहकाळवळहाणि परम- ९ सुरहीणि आणीअमागाणि मं उम्मादअन्ति । अह अ इमे मोरा अम्हा राअउळमाणसे अदिपीठमद्दभाव करन्ति । अम्हेहि सददळाळिदा वि अदेसकाळजदाए अत्तो अहि- १२ फमभावं दंसेंदि। सुअसारिआ वि वक्साणं एवं कहेर्दु आरद्धा । मम णिज्येदभावं अजाणती भूदिअसारिआ वि सव्वळोअवुत्तन्तं कहइस्सामि त्ति आअदा । मम रोआवत्थं पुच्छिदं आअदो, १५ परिजणो में णिय्वन्धि णिवेदेदि । ता इच्छामि मुहुत्त पासादे । अच्छिदुं । [ हला! किं स्वया मम हृदयं परिज्ञातम् । अत्र T ·-7.1.1 पञ्चमोऽङ्कः। राजानता परिजनेन मम परितोपनिमित्वे बकुलसरलसगं नकदम्बनीप- १८ निनुलप्रभृतीनि मेघकालवालमानि परममुरभीण्यानीयमानानि मामुन्मा- दयन्ति । अथ चेमे मयूरा भस्माकं राजकुलमानसे अतिपीठमदभावं कुर्वन्ति । अस्माभिः सततलालिता अप्यदेशकालज्ञतयाग्मनोऽधिकमिावं २१ दर्शयन्ति । शुकसारिकापि व्याख्यानमेव कथयितुमारब्धा । मम निषेदभावमज्ञानम्ती भूतिकसारिकापि सर्वलोकवृत्तान्तं कथयिष्यामी- स्यागता । मम रोगावस्यां प्रधुमालतः परिजनो मां निध्य निवेश्यति । २४ नदिच्छामि मुहूर्तकं प्रासादे आसितुम् । ] मलिनिका-जं भहिदारिआए रुइद ! होटु । [ यद् भर्तृदारिकायै रुषितम् । भवतु। २७ ( उभे आरोहतः।) कुरनी-हळा ! एत्थ वि महन्तो अणत्यो उद्विदो विजुप्पदीवं धारिअ काळमेहो। [हला ! अनापि महाननर्थ उत्थितः विद्युत्मदी. धृत्वा कालमेघः। नलिनिका-महिदारिए ! अळं उकण्ठिदेण । पेस्य पेक्ख णवस- ळिळधररुद्धसुय्यं पविरळजळाणिवाददरसणीअंगअणअळ । ३३ [ भर्तृदरिके ! अलमुत्कण्ठितेन । पश्य पश्य नवसलिलधारदसूर्य प्रविलजलनिपातदर्शनीयं गगनतलम् ।) कुरजी-पेस्खामि अ रमणीअं आआसं। [ पश्यामि घ रमणीय- ३६ माकाशम् । ] ततः प्रविशत्यविमारको विदूषकश्च ) अविमारक: वयस्य ! दृष्टा सा कुरङ्गी । येषा, रोगादकालागुरुचन्दनाद्री चिमुक्तभूषा गतहावभावा।

·१६४ अधिमारक [v.1.- d विभानि निर्व्याजमनोहराङ्गी श्रुतिहेतुविवर्जितेय ॥ १॥ विदूषकः-भो! तुट्रो म्हि । तुर्व यु मत्र्यलोग अहं मुम्यो त्ति अत्ताणं आअरमि । जिटी दाणि तत्तहोदीए सहायरमणीएण ३ म्येण । चिन्तेमि भवदो विओपण इतणुआ जादा। एवं पि गमा पाळ यन्दहा विअ दिदि वोसेदि । [ भोः ! नुष्टोऽस्मि ! स्वं बलु मवलोकेऽहं सुरूप इत्यामानमाचरमि । जिन इदानी तमभक्याः ६ स्वभावरमणीयेन रूपेण । चिन्तयामि भवतो वियोगेनेयं तनुका जाता। 'एवमप्येपा यालचन्द्रावय ही नापयति अविमारक'-ससे! अतिपण्डिन इय, किमेतन्। ५ विदूषकः--भो! णिशरिचषण में परिहससि । अपुवो जगो मम बुद्धिं अजागन्तो अहिअदरं पमंसेदि । अहे पितं जाणि एदस्सि नगरे केश विविस्मम्भं करोमि। भौः! नित्यपरिचयेन मां. १२ परिहपसि । अपूर्वी जनी मम बुदिमजानलधिकतरं प्रशंसति । अहमपि तद् मारवैतसिसगरे केनापि वियम्भ न करोमि।] अविमारकः-अलौटासीन्येन । बहुजनपरिवारतया न लब्ध क्षणः १५ कान्तां प्रबोधयितुम् । तदिदानी प्रासाटगतामपि तत्रैव तां वोध- यिष्यावः। विदूषकः-सुडु भवं भगादि । पासादं आलुहामो। [मुष्ठु भवान् .१८ भणनि | प्रासादमारोहावः । ] भविमारकः-मर! प्रयत्नादारोढव्यं यथा नथा न प्रवर्तते प्रामाद- -- IN २१ विदूषकः-भो ! ण मकं एदं। को सकदि उन्छिएकरन्तो भुञ्जिई । अहं पत्थ चिट्टामि । तुवं ण्य आळुह । [ भी. ! न ५६ ·अविमारके [v2.19- १५ वर्षिनुमारब्धः । अहमिच्छाम्यभिनवेनाकाशतोयेन म्रातुम् । तत् स्वर- योपनानम् ।] नलिनिका-जं भट्टिदारिआ आणवेदि। [यद् भर्तृदारिकाज्ञापयति । १८ अविमारकः- किन्नुखल्वनया व्यवसितम् । कुरङ्गी-हळा! एहि दाय! [हला! एहि तावत् ।] नलिनिका-भट्टिदारिए ! इअम्हि । [भर्तृदारिके ! इयमस्मि ।] २१ कुरशी-हळा गं! सीदळं दे सरीरं । [हला ! ननु शीतलं ते शरीरम् ।] नलिनिका-भट्टिदारिए! ण आणामि । [भर्तृदारिके ! न जानामि।] २४ कुरङ्गी-हळा! एहि परिम्सजेहि मं। [हला ! पहि परिष्वजस्व माम् ] अति नलिनिका-भट्टिदारिए ! तह। (परिष्वजते) [भर्तृदारिके ! तथा।] २७ कुरङ्गी-हळा ! अदिसीदळ मणोहरं च दे सरीरं । - [हला ! अति शीतलं मनोहरं च ते शरीरम् । ] नलिनिका-अणुग्गहीदम्हि । [ अनुगृहीतास्मि ।] ३० कुरनी-हळा ! सम्पदि णस्सदि विअ मे सरीरदाहो । (स्वगतम्) हन्त किदो सहिप्पणओ। समत्तो अ अज्ज एदाए सरीरसंसगो। (प्रकाशम्) गच्छ दाणि तुवं । [हला ! सम्प्रति नश्यतीव मे ३३ शरीरदाहः । हन्त कृतः सखीप्रणयः । समाप्तश्चागृतस्याः शरीर- संसर्गः । गच्छेदानी त्वम् । ] नलिनिका-जं भट्टिदारिआ आणवेदि । (निकान्ता) [यद् ३६ भर्तृदारिकाज्ञापयति ।] हरिणका-भट्टिदारिए ! भट्टिणीए कि जिवदमि। [ भर्तृदारिके । महिन्यै कि निवेदयामि ।] . Lue

·-v.3.1]
पञ्चमोऽङ्कः।
१६७
३९ कुरमी-अज्ज विअदरोआ सोत्था होदि ति । [अघ विगतरोगा
स्वस्था भवतीनि।]
हरिणिका-कह तुए विचादं त्ति पुन्छिदा किं विणणवेमि। [ कयं
४२ स्वया विज्ञातमिति पृष्टा कि विज्ञापयामि I]
कुरसी-मुट्ठ तुए विभादं ! एदेण ओसविसेसेण त्ति भगेहि।
[मुष्ठ त्वया विज्ञानम् । एतेनौषधविशेषेणेति भण 1 ]
४५ परिणिका-जं भहिदारिआ आणवेदि। (निवान्ता) [यद् भy.
दारिकाज्ञापयति । ]
भविमारकः-किन्नुसत्यनया व्यवसितम् ।
उष्णं श्वसिति तन्वद्गी मर्वतः प्रेक्षते मुहुः ।
नेत्राभ्यां बाप्पपूर्णाभ्यां किन्ट कर्नु व्यवस्थिता ।। ३ ॥
कुरङ्गी-होदु, उत्तरीअयामेण अत्ताणं उम्बन्धिा वावादइस्सं ।
(उत्थाय तथा पुर्यती मंघम्तनितं श्रुत्वा ) हं परित्ताआहि परित्ता-
३ आहि मं । भवतु, उमरीयवाससारमानमुदध्य प्यापादयिष्यामि ।
है परित्रायस्य परियायस्य माम् । ]
अविमारकः-ससे ! न शक्यमतःपरमुपक्षितुम् । (अगुलीयक यामा-
६ गुल्या प्रक्षिय) कान्ते ! न भेतव्यं न मेतत्र्यम् । (रति कुरङ्गीमुत्था:
पयति)
मुरली-(सहर्षम्) किण्णुम्वु मच्च एदं । मृढा विअ जादा । .
: किन्नुपज मरयमेनन् । महेर जाता।]
भपिमारकः कान्ते ! व्यपनीयतां शष्ट्वा । (परिवजत)
कुरणी-अन्दरीयं । एकापणेश णरमदि विअ मै' सरीरदादो।
१२ [भार्पम् । एकक्षणेन नश्पनीय में गरीरदारः]
भपिमारा:-अयं सन्यायाः परिप्यगः,

·-v.5." पञ्चमोऽङ्कः। १६९ ज अविमारका-नलिनिकाया इय म्वरः । वयस्य ! विचारयतां द्वारम् । विदूषकः-जे भयं आणवेदि । ( विघाट्य ) एदु ण्टु भोदी । [यद् भवानाज्ञापयति । प्रत्येतु भवती।] नलिनिका-६ को दाणि सो पुरिसो। [ह क इदानीमेप पुरुषः ।] विदूष्का-मुट्ट विवादं तुए। अहो राअउस्म विसेसो । को १२ अण्णो जणो में परिख पुरिमों नि भणादि । इथिआ खु अहं। [मुष्टु विज्ञान त्वया । भही राजकुरम्य विशेषः । कोऽभ्यो जनी मां प्रेक्ष्य पुग्प इति भणति । सी बल्यहम् । १५ अविमारक:-नलिनिक ! प्रविशेदानीम् । नलिनिका-कई दारओ। भट्टिदारअ ! वन्दामि । भट्टिदारअ ! को गमो पुरिमो। [ कथं भनुदारकः । भर्तृदारक ! यन्दे । भट्टेदार- १८ ! क पर पुषः1] विदूषक-अहं पुकपरिणी णाम चेडी । [भई पुष्करीणी नाम घटी।] भविमारकः-योऽस्माभिः मदा कम्यते मन्तुष्ट इति, मोऽयं २१मानणः। नलिनिहा-आ दिट्टपुग्यो णअगपगारिन्दे अअं यम्हणो। [भा रएएयों मगरापणालिन्देऽयं प्राह्मणः ।] २४ पिया:-आम भोदि । जगणोपवीदेश पम्हणो, चीवरेण रत्तपहो। जदि या अयमि, ममगओ होमि । मोदि ! किंगदं । [ भाम भयनि ! पापीनेन मायणः, चीयरेण परः । यदि यम्ममपनपामिल २७ भमणरो भवामि । भयति ! मिना।] मरिनिका महिदारिआए यहाण। [मांसारिकाया उपम्नानम्।] पितृ-हिंदिया भगिरताप रोदनाए अत्तहादीप उपहाणेश ३. पायगर मिम्छ भाअणं आगेहि अह अगामणीओ अ.मा.८ ·अविमारके [v.5.1- होमि । [ किमतेन बुभुक्षिताया रुदन्या अग्रभवस्या उपस्नानेन कार्यम् । गच्छ शीघ्र भोजनमानय । अहमप्रासनीयो भवामि । ] ३३ नलिनिका-दुव्बम्हण! एवं पि भोअणं चिन्तेसि । सञ्चं दाव चिट्ठदु । कहं दिअसे अणेअपुरुससम्पादे अमग्गे भट्टिदारओ पविट्ठो। [ दुब्राह्मण ! एतदपि भोजनं चिन्तयसि । सर्व तावन् ३६ तिष्ठतु । कर्य दिवसेऽनेकपुरुषसम्पति राजमार्गे भर्तृदारकः प्रविष्टः । अविमारकः-सर्वं भवत्यै सन्तुष्टः कथयिष्यति । नलिनिका-विसजिदम्हि इमिणा यहुमागवअणेग | होदु, इमं ३९ गहिअ चउरसाळ परिसिभ गोहीजणेण सह बुत्वन्तं सुगामि । एहि बम्हण ! (इत्याकर्षति ।)[विसर्जितास्यनेन बहुमानवचनेन । भवतु, इमं गृहीत्वा चतुःशालं प्रविश्य गोटीजनेन मह घृतान्तं ४२ शृणोमि । एहि ब्राह्मण!।] विदूषकः-अव्यम्णं अन्यम्हणं । [ अग्रह्मण्यमबाह्मण्यम् । 14 कुरमी-हस्सो खु अअं बम्हणो। [ हास्यः खल्वयं प्राह्मणः । ] ४५ अविमारक-ययस्याहास्यः खलु भवान् । विदूषकः-को एत्थ मम अन्सद्धेअंभणादि । अई ण हस्मो, तत्तहोदी एव हम्सा । जा अत्तणो अवस्थं जाणिअ किं पि कर्नु ४८ यवसिथ मेहमई मुशिअ सव्यं विमुमरिअ पडिना । [ कोऽत्र ममाश्रद्धेयं भवति । अहं न हास्यः, नयभवत्येव हास्या । यात्मनोऽ पा ज्ञात्या किमपि कर्नु प्यवस्य मेघान्द शुरया मय विम्माय ५१ पतिना। कुरङ्गी-ई पदं पि इमेहि दिटुं। [हम् एतदप्याम्यो रटम् । ] नलिनिका-याचमि अई । यो एदि यम्हण । [याचेऽहम ५४ इन एहि प्राह्मण !] 4 ·-V.6.] पञ्चमोऽङ्कः। . विदूपका-जइ भोअणं देसि, तदो गच्छामि अहं । इट्ट आअन्तुअ. स्स भोअणदाणं । [यदि भोजनं ददासि, ततो गच्छाम्यहम् । इष्ट- ५७ मागन्तुकस्य भोजनदानम् ।] नलिनिका-एहि मे सब्याभरणं देमि । [एहि मे सर्वाभरणं ददामि ।] विदूषकः-णहि घिदवअणेण पित्तं णरसदि । मम हत्थगदं करेहि । ६. [ नहि पुनवचनेन पित्तं नश्यति । मम हस्तगतं कुरु । ] नलिनिका-एवं होदु । (आभरणान्यवमुच्य ददाति) [एवं भवतु । विदूषकः-सुणादु होदी। [ शृणोतु भवती । ] ६३ नलिनिका-मूढ ! यम्हण ! चउस्साळे उवविसिअ गोठीजणेण सह मुणामि । [मूद ! ग्राम्हण ! चतुःशाल उपविश्य गोष्टीजनेन सह शृणोमि । ६६ विदूषकः-तत्तहोदी पुन्छिअ आअच्छामि। तत्रभवती पृष्ट्वागग्छामि।] नलिनिका-को तुवं, मम सव्याभरणं गहिअ बल्लहो जादो । एहि दाय । (विदूपक हस्ते गृह्णाति ।) [करव, मम सर्वाभरणं गृही- ६९ वा वल्लभी जातः । एहि तावत् ।] विदूषकः-भोदि ! मा मा एवं । अदिमुउमारो म्बु आई । [भवति! मा मैवम् । अतिमुकुमारः खल्यहम् । ] ७२ नरिनिका-जाणामि जाणामि दे मुउमारत्तणं । जइ सुउमारो, सिग्ध पहि। [जानामि जानामि ते मुकुमारस्वम् । यदि सुकुमारः, शीघ्रमेहि ।। विदूषकः-मोदि ! अअं आअच्छामि । [भवति! अयमागमामि । (निकान्ती।) भविमार:-प्रिये ! पश्य पश्य परमदर्शनीयान् प्रावृदकालवड्भान् कालमेघान् । इमे हि, है जलदसमयघोषणाडम्यरानेकरूपक्रियाजम्भका, वमभृद्गृष्टयो भगणयवनिकास्तष्टियनगीवामवल्मीकभूता नभोमार्गदक्षुगः । ।

·आविमारके [1.6.- मैदनशरनिशानशैलाः प्ररष्टाइनासन्धिपाला गिरिस्नापनाम्भोघटा: उदधिसलिलभैक्षहारा रवीन्द्वर्गला देवयन्त्रप्रपा मान्ति नीलाम्बुदागदा कुरशी-अय्यउत्त! दस्सणीआ दाणि संवृत्ता। [ आर्यपुत्र ! दर्शनी या इदानी संवृताः। ३ अविमारक:-अहो विपुलता विरलता धाराणाम् । तथाहि, ज्योमार्णयोर्मिसहशा निनदन्ति मेघा मेघप्ररोहसदृशाः प्रपतन्ति धाराः। रक्षोगनाभृकुटियत् तडितः स्फुरन्ति प्राप्तोऽप्रयौवनयनस्तनमर्दकालः ॥ ७ ॥ कुरही अय्यउत्त ! आरद्धो मम्पदि परिसिर्दु देवो। [ आर्यपुत्र ! आरब्धः सम्प्रति वर्षितुं देवः ।। ३ अविमारक:-प्रिये ! एहि अभ्यन्तरमेव प्रविशावः । कुर- (सहर्षम् ) जे अथ्यउत्तो आणयेदि । । यद् भायपुर भाज्ञापयति । (निशान्ती।) पञ्चमोऽङ्कः। ६ अथ पष्ठोऽङ्कः। (मतः प्रविशति धात्री।) धानी-आहो अणवत्या किदन्तम्स, जं रासदारिआ पढ़मं महारा- ३ पण मोवीरगणसं विहुमेणं उदिसिअ परिदा। अज अयि. दिअसम्भवण माणुसळोअदुन्द्रभाकिदिगुणविसमेण केग संओओ जादो। अहा दाणि कासिरामपुत्तो जअयम्मा जा ६ महिणीय मुदम्मणा सह अमन्चेण भूमिण आणीदो सम्पदि ·vi."] पष्ठोऽः। १७३ राअळ पविट्ठो। स किल कासिराओ जग्णवाधारेण ण आअदो । किंगुखु एदं भविम्सदि । [ अहो अनवस्या कृतान्तस्य, ९ यद् राजदारिका प्रथम महाराजेन सौवीरराजेन तं विष्णुमेनमुद्दिश्य वृना । अद्याविदितमम्भवेन मानुषलोकदुर्लभाकृतिगुणविशेषण केनापि मयोगी जातः । अथ चेदानी काशिराजपुरो जयवर्मा नाम भहिन्या १२ मुदर्शनया महामारयेन भूतिकेनानीतः संप्रति राजकुलं प्रविष्टः । स्वयं किल काशिराजो यज्ञव्यापारेण नागतः। किन्नु सल्वेतद् भविष्यति । (ततः प्रविशति यमुमित्रा।) १५ घमुमिना-अहो विसमसीळा संवच्छरिआ णाम अत्तणो णक्खत्त- विससं पत्र्य चिन्तअन्ति, कम्मगोरवं ण जागन्ति । अञ पविट्ठो कुमारो, अज एय विवाहो णिउत्तो । ( परिकम्प ) किण्गुम्बु जअ- १८ दा इअं किं वि चिन्तअन्ती अपमण्या विअ उम्मुआ दीसइ । जअदे ! भट्टिणी भणादि-आअच्छेहि ति। [ अहो विषमशीला: मायरमरिका नामारमनी नक्षणविशेषमेव चिन्तयन्ति, कर्मगौरवं न २१ जानन्ति । अय प्रविष्टः युमारोऽयव विवाहो नियुकः । किनुपल जय- देयं किमपि चिन्तयनयमसग्रेवागमुका श्यने । जयद ! भहिनी भणति --भागलेनि । ] २४ पानी-हळा ! जाणासि किं मिमित्त त्ति । [हला ! जानासि कि निमिममिनि । ] घमिया-कि अगं, पदमि काये कत्त, चिन्तहूँ । [किम- २७ म्यन्, सम्मिन् कायें कनन्यं वितयितुम् । ] धात्री-सम्पदि महिणीए को अमियाओ। [मप्रति महिन्याः कोऽभिप्रायः।] पामेश्रा-अनगो यसलाहम्म बिहुमेशरम अवयं अजागि हदि जअवग्मणो दारिअंदाहुँ । रिन्नु महाराओ सोवीररा- । 4.

·१७४ अविमारके · : अठत्तं अजाणन्तो अन किळ अहिअसन्दावो जादो। [भारमनी ३३ वंशजातस्य विष्णुसेनस्यावस्थामज्ञावा नेरपति जयवर्मणे दारिका दातुम् । किन्तु महाराजा मौवीराजपुत्रमजानसच किलाधिकसन्तापो जातः । (प्रविश्य) नलिनिका-अन्न किदस दा विअ अम्हारं सव्वसङ्कटा । ( परिक्रम्यायलोदय ) किण्णुहु एसा मम मादा वसुमित्ताए सह ३९ किं वि चिन्तेदि । इमं उपसपिअ अमुहवुत्तन्त सुणामि । [भव कृनमकेतानीचास्माकं सर्वसंकटानि । किनुमन्देश माता घमुमित्रया सह किमपि चिन्तयति । इमामुपसामुग्यवृत्तान्त शृणोमि ।] ४२ वमुमिना-हळा गळिणिए ! हि दाव । तुर्म कञ्चुइमहासेण राअठळवुत्तन्तं जाणासि । [हला मलिनिके ! एहि तापम् । एवं कन्चुकिमहषासेन राजकुलवृत्तान्त जानामि । ५५ नलिनिका-अभिणयो बुत्तन्तो। गं तं णिवेदि आअदम्हिं [ अभिनवो वृत्तान्तः । ननु तं निवेदयितुमागतास्मि। ] घसुमित्रा-भणाहि जादे !। [भण जाते ! ।] ४८ ननिनिका-पेसिको खु सोवीरराअस अमोहि दूदो-आम्हा सामी तुम्हाणं अरे मपुत्तदारकळत्तो पच्छण्णो पटियसदि ति अम्हा गूढपुरुमेहि युत्तन्तो जाणिअदु मामिणति । [ प्रेरितः ५१ म्पन्न सोयीरराजस्यामात्यन:-अस्मार्क ज्यामी युप्मा मगर सपुत्र- दारकलयः प्रधशः प्रतिवमरियरमा गृहपुरगतान्ती नायना स्वामिनेति । ५४ उभ-काई पन्उयेसो यत्तदित्ति । तदो तो। [ प्रश्न देषो पतंत इमि मतमतः ।) - .

·vi. 2.] पष्ठोऽङ्कः। १७५ [नलि- नलिनिका-तदो पदं सव्यं मुणिअ तस्स ळेहस्स अवसाणं ७ पक्खिा अय्यभूदिएण सह गओ किळ महाराओ तं अण्णेसिहूं। [तत एतत् सर्व श्रुत्वा तस्य लेखस्यावसानं प्रेक्ष्याभूतिकेन सह गतः किल महाराजस्तभन्वेषितुम् । ] .. धात्री-किण्णुखु भवे । [ किन्नुखलु भवेत् । ] घमुमिया लिथिए !! तुर्व दाव अम्भन्तरं पविस ! [ निके व तावदभ्यन्तरं प्रविश ।) ६३ नलिनिका- अय्या भणादि । (निष्क्रान्ता) [यदार्या भणति । ] धसुमित्रा-आहि दाय । वरं भट्टिणी पेक्खामो। [पहि तावन् । भाषा भहिनी पश्यायः1] ६६ पानी--एवं करेम्ह । [ एवं कुर्वः ।। (निकान्ते ।) प्रवेशकः। (ततः प्रविशति कुन्तिभोजः सौवीरराजभूतिकाभ्याम् ) कुन्तिभोज:-वयस्य ! कि प्रेक्षमे मम मुरी चिरकालदृष्टी गाढं परिप्वज सखे ! स्मर बालभावम् । प्रीत्या भयन्तमनिमेपमवेक्षितुं मे दानवीरत इवाध वयस्यमायः॥१॥ माधीरराजा-यदिष्टं भवतः । (उभी परियजेते) ३ बुन्तिभोजः- चिन्ता लत्वं प्रजतीव युद्धि- पश्यि प थापाहतगदागद च।

·१७६ अविमारके [vi. 2- नेत्रे सवाप्पे मुखमप्रसन्न • किं हर्षकाले क्रियते विकारः ॥ ॥ सौवीरराजः-न खल्वहमप्रदृष्टो भवत्सङ्गमेन। किन्तु बलयान पुत्र. स्नेहो नाम । यो मे पुत्रगतः शोको हृदयस्थो विजृम्भते । सोऽद्य लब्ध्वा सहायं त्वां बापरूपेण निर्गतः ॥३॥ कुन्तिभोज:-कथं पुत्रगतः शोक इति । भूतिकः-विदितमस्तु स्वामिना । न दृश्यते किलाम्मिन् संवत्सरे ३ कुमारः। सौवीरगजा-बलवान पुत्रस्नेही नाम । पश्यतु भवान् अनुपमयलवीर्यरूपवन्तं सुतमविमारकमद्य चिन्तयामि । तव चरणरजोश्चितारकेशी यदि स भवेदिह को नु मद्विशिष्टः ॥ ४॥ भूतिकः---( आत्मगतम् ) महान् बन्यय सन्तापो वर्धत एव हि युमारमन्तरण । विलोपयाम्येनम्। (प्रकाशम् ) कथं स्वामिनोऽभ्या- ३ गता व्यापत्। कुन्तिभोजः-अहमप्यनेन व्याभेपेग निम्मृतवानेतन् प्रष्टुम् । सौवीररान:-श्रूयताम् । अथवा भूतिकस्तु विज्ञानाति । अप्यस्मन् ६ खान्ट्रोतुमिच्छति ।। कुन्तिमोज.-ययमवहिताः समः । मोवीरान:-अपि ज्ञायने चण्डभार्गवो नामात्यन्तगपी प्रापिः । . ९ कुन्तिमोत्र:-श्रूयते तत्रभवांन्तपोनिधिः । ६.

·-vi.61 पष्ठोऽङ्कः । सौवीरराजः-सोऽस्मद्विषयमभ्यागतः । कान्तारे तस्य शिष्यों व्यानेगाभिभूय मारितः। '२ कुन्तिभोजः-ततस्ततः । गैवीरराजः-जतोऽहमपि तम्मिन् काले-मृगयावशाद् यहच्छयैव ते देशमभ्युपगतः । १५ कुन्तिभोजः-ततस्नतः । सौवीरराज:-अथ मां दृष्ट्वा विजृम्भमाणरोपभ्रुकुटीपुटविषमीकृत- वदनः प्रलम्बजटाभारः शिष्ये स न्यस्तकरः क्रुद्धो दहन्निव क्रोधा .८ मिना मद्वचनमश्रोतुकामः संरम्भस्खलितवचनो मां बहुधा क्षेप्तुमारब्धः। कुन्तिभोजा-ततस्ततः। २१ सौवीरराज:-ततेोऽहमपि भवितव्यम्यार्थस्व प्रारल्येनाधृतिः 'वृत्तान्तं न प्रवापि, निष्कारणं क्षिपसि ' इति मंक्रुद्धवानम्मि । न भापसे वृत्तमुपैपि रोपं निष्कारणं प्रक्षिपनि प्रकामम्। अभाजन त्वं तपसां प्रकोपाद् माधर्पिरूपेण भवाम्पाकः ॥ ५ ॥ कुन्तिभोज:-असहगमुक्तं भवता । मोपीरराजः-ततस्तन्दुत्वयाग्यधारावमिक्तो भगवान् हुताशन इव ३ प्रचलितनेत्रो यहुशः शिरः कम्पयन् ' कयं कथम् ' इत्युक्त्वा मां सप्तुमारब्धवान। यम्मा ग्रह्मर्षिमुग योऽहं श्रपाक इति भापितः । सम्मान् मपुत्रदारस्त्वं श्रपाकन्यमवाप्स्यसि ॥६॥ इनि। ६० ·अविमारके [vi. 6.1- . - कुन्तिभोज:-अहो अल्पमूलत्वं महतां चानर्थस्य । भूतिकः-सभाग्यं सौवीरराजकुलम् । युतः, ब्रह्मर्पिणा प्रष्टेन वपाकन्वं तदा कृतम् । यस्मान तेनैव रूपेश न सर्व भम्ममान् कृतम् ॥ ७ ॥ कुन्तिभोजः-युक्तमभिहितं भवता । ततस्ततः । सौवीरराजः-ततस्तच्छापप्रक्षुब्धमनसा मया सुचिरमनुनीयमानः शनैः शनैः प्रकृतिस्थो भूत्यानुग्रह तयान्- यावन् प्रच्छन्नरूपेण तावत् संवत्सरं प्रजेः। ततः संवत्सरे पूर्णे मुक्तशापो भविष्यसि ॥ ८ ॥ इति । एवमुक्त्या प्रमन्नचित्तेन एहि भोः काश्यप! इत्याहूयत, स तमनुगतो व्याघेण मारिलो पटुः । चरितं च मया संवत्सरे ३ श्वपाकवतम् । अद्यास्मि शापान्मुक्तः । कुन्तिभोजः-अहो व्यापदः प्रवृत्तिनिवृतिश्च । दिष्ट्या भां वर्धत ६ भूतिका-जयतु स्वामी। कुन्तिभोजः-ननु विष्णुसेनमाता सपरिवारमन्तःपुरं प्रविष्टा । भूतिकः-तत्रभवती प्रविश्याभ्यन्तरं चिरकालप्रसुप्त प्रणयमुद्रो- १ धयति। कुन्निभोजः-अधेदानी विष्णुसेनः कथमविमारको जातः । भूतिकः-शृणोतु स्वामी-अस्ति धूमकेतुनामासुरः । सर्व- १२ लोकमारणाय परिभ्रमन् स कदाचिन् सीवीरराष्ट्रमुत्सादयितुं प्रवृत्तः। कुन्तिभोजः-अपूर्वा खलु कथा । ततस्ततः। ७० ·vi."] पष्ठोऽङ्कः। ५ भूतिकः-ततः स्वदेशे सर्वप्रजानामाति दृष्ट्वा तस्य राक्षसस्य च प्रतिक्रियामनवेक्षमाणः स्वामी हेशमुपगतः । कुन्तिभोजः-ततस्ततः । १८ भूतिका-ततस्तन् सर्व धुना कुमारी विष्णुसेनः क्षितिरेणु परुपगारः प्रलम्वमानकाकपक्षः शिशुभिस्तुल्यवयोभिः प्रक्रीड- मानो दैवयोगान् प्रमत्तेपु रक्षिपुरुपेषु सहसैव ते देशमभ्युपगतो २१ यनासी राक्षसः । कुन्तिभाजः-अहो आश्चर्यमाश्चर्यम् । ततस्ततः । भूतिका-ततः स राक्षसः प्रीत्या सुसम्पन्नमिवाहारं कुमारमभि- २४ समीक्ष्य स्वकर्म कर्तुमारब्धः। कुन्तिभोज: अहो नृशंसता राक्षसस्य । ततस्ततः । भूतिक:-अथ युमारेण किश्चिन् प्रहस्य, प्रपतदशनिना यथा गिरीन्द्रो दवदहनेन यथा धनप्रदेशः । युधि ललितमनायुधेन तेन क्षितिपमुतेन तदा हतः स नीचः ॥९॥ कुन्तिभोजः-प्रथममेव इम्तिसम्भ्रमे मयोक्त- देवादुत्पादितोऽयं केवलो मानुषो न भवतीति । सोधीराम-भवान् महस्रनेत्रधरः कथं चिन्तयत्यविमारफ प्रति। भनिक:-स्वामिन् ! गम्याग्नु देशाः मुपरीक्षिता मे नश्यते कापि चौः कुमारः।

·१८० अविमारके vi. 10- - परीक्षितुं तं मनमोऽस्ति शक्ति- नूनं हि मायामनुगम्यतीति ॥ १०॥ (ततः प्रविशति नारदः) नारद:- दैः पितामहमहं परितोपयामि गीतैः करोमि हरिमुगतरोमहर्षम् । उत्पादयाम्यहरहार्वविधैरूपाय. स्तन्त्रीषु च स्वरगणान् कलहांश्च लोके ॥ ११ ॥ भोः ! कुन्तिभोजभ्य पित्रा दुर्योधनेन वयं मुचिरमाराधिताः । तस्मिन् मानुपस्वभावमुपगते कुन्तिभोजश्चास्मातु भूत्यत्वमाच- ३ रति । अद्य बुन्तिभोजस्य सौवीरराजम्य च महानविमारकादर्श- नेन कार्यसवटी वर्तते । तदिदानीमहमविमारकप्रदर्शनेन लयो. क्षिपं समाक्षिपामीत्यवतीर्णोऽस्मि भूभ्याम् । (दति कुन्तिभोजसौर ६ वीरराजयोः पुरतः स्थितः1) कुन्तिभोज:-अये भगवान् देवपिनारदः । भगवन् ! अभिवादये। नारद,-स्वस्ति भवते। ९ कुन्तिभोजः-अनुगृहीतोऽस्मि । सौवीरराजः-भगवन् ! अभिवादये।. नारदः-शान्तिरस्तु ते । १२ सौवीराज:- :-अनुगृहीतोऽस्मि । कुन्तिभोजः-(कर्णे) भूतिक ! एवं क्रियताम् । भूतिक:-यदाज्ञापयति स्वामी। (निकम्य प्रविम्य) इदमध्ये १५ पाद्यं च। कुन्तिभोजः-भगवन् ! क्रियतामनुग्रहः । नारद:-एवमस्तु। ७२ ·-vi..12] पष्ठोऽङ्कः। १८ कुन्तिभोज:-( अभ्यर्च्य ) भगवन् ! अस्मद्गृहं परिपूतं भवदय. तरणेन । मीवीरराजः-इदानी मुक्तशापोऽस्मि देवर्पिदर्शनेन । २१ नारद:-नाई माम्प्रतं युप्मद्दर्शनार्थमेवागतोऽत्र । अविमारकादर्श. नेन मम्भूतं दुःखं भवतो त्वायतीर्णोऽस्मि । उभी-यव, विमुक्तमन्तापी स्यः । २४ नारदः-भूतिक ! मुदर्शनामानय । भूनिक:-यदाज्ञापयति भगवान् । (नि'कम्य मुदर्शनया साध प्रविष्टः) मुदर्शना-अभाअटो देवरिसी। [ अभ्यागतो देवपिः । २७ भूनिक:-एवम् । मुदर्शना-मशाहो दाणि मे पुत्तअस्म विवाहो संवुत्तो । (उपगम्य) मअयं वदामि । [सनाथ इदानी मे पुकम्य विवाहः संवृत्तः । ३. भगवन् ! बन्दे । नारद:- एवमेव महाभागे ! नित्यं प्रीतिमवाप्नुहि । कुन्तिभोजश्च भूपालो निन्य म्या प्रीतिरीडितः ॥ १२ ॥ मुदर्शना-अगुग्गहीदन्हि । [ अनुगृहीनास्मि । ] नारदः-दानी पृरतां भवन्ती प्रष्टव्यम् । ३ उभी-अनुगृहीती म्यः । कुन्तिभोज:-भगवन ! किं जीवति मौवीर राजपुत्र. । नारदाबादम्। ६ मावीररात:-केन कारणेन न दृश्यते । नारयः-विवाहया पान्। मीवीराज:-कथं निर्विष्ठः युमारः। ९ दुन्निभोत:-अय कम्मिन् प्रदेश ।

·१८२ अविमारके [vi 12.10- नारदः-नगरे चैरन्ये । कुन्निभोज:-वैरन्त्यं नाम नगरमप्यस्तीति । भवतु कस्य जामातृत्व. १२ मुपगतः । नारदा-दुन्तिभोजम्य । कुन्तिभोज:-कः सः। १५नारद:- पिता कुरगया भूपालो वैरन्यनगरेश्वरः । दुर्योधनस्य तनयः कुन्तिभोजो भवान् ननु ॥ १३ ॥ कुन्तिभोज:-किं बहुभिः प्रभः। मत्सुतायां कुरङ्गयां निर्विष्ट इत्युच्यते भगवता। ३ नारदः-एवमेतत् । कुन्तिभोजः-लजिन इवास्मि । केन दत्ता, कथं वा, कथं चार्य प्रविष्टः कन्यापुरम् । ६ नारद:- दत्ता सा विधिना पूर्व दृष्टा सा गजसम्भ्रमे । पूर्व पौरुपमाश्रित्य प्रविष्टो मायया पुनः ॥ १४ ॥ कुन्तिभोजः-भवत्वेवं तावन्निष्प्रतिवचनमृपिवचनम् । भगवन् ! इदानी किं प्राप्तकालं कुमारस्य कुरड्याश्च । विवाहः पूर्वमारब्धव्यः। ३ नारदः-निष्ठितो विवाहो ननु गान्धर्वः स्वसमय एव इदानीम् । कुन्तिभोज:-अग्निसाक्षिकमिच्छामि । मारदा-नित्यममिसाक्ष्येव । तथापि स्वजनपरितोषणार्थयभ्यन्तर. ६ समयमात्रमुपाध्यायेन कारयित्वा शीघमानीयतामिह कुमारः सह भार्यया। कुन्तिभोजः-भगवन् ! एप गच्छामि । ७४ ·-1. 14.3] पष्ठोऽङ्कः। १८३ y -- ९ नारदः- तिष्ठतु भवान् । भूतिक ! गच्छ त्यम् । भूतिका-यदाज्ञापयति भगवान् । (निष्क्रान्तः।) कुन्तिभोज:-भगवन् ! विज्ञाप्यमस्ति । १२ नारदः-इतस्तावन् । स्वरमभिधीयताम् । कुन्तिभोन:-भगवन् ! मुदर्शनायाः पुत्राय जयवर्मणे कुरङ्गी दास्या- मीति मयानीता सा पूर्व सनाथा । किं कर्तव्यमिदानीम् , अभि. १५ धीयताम् । नारदः-एवं करोमि । मुहूर्तमेकान्ते तिष्ठ । कुन्तिभोज:-तथास्तु । ( तथा करोति ।) १८ नारदः-सुदर्शने ! इतस्तावन् । सुदर्शना-भअचं ! इअम्हि । [भगवन् । इयमस्मि । ] नारदः ननु श्रुतमस्मद्वचनम् । । मुदर्शना-मुदं सोवीरराअउत्तस्स गुणसङ्कीत्तणं । [ श्रुतं सौवीर- । रामपुत्रस्य गुणसकीर्तनम् । ] नारदः-मा मैयम् । भवत्या विस्मृतोऽग्निदेवादुत्पन्नोऽग्रजस्ते पुत्रः । ४ मुदर्शना-ह, एदं पि भअयं जाणादि । [हम्, एतदपि भगवान् जानाति । ] नारदा-ममैयाज्ञां कुरुप्य तावन्। १७ मुदर्शना-एवं करोमि । भअयं भगादु । [एवं करोमि । भगवान् , । नारदः-तवायं पुत्रोऽमेस्त्पन्नः। त्वद्भगिन्याः सुचेतनायाः १. प्रमयममकाल एवं तमुतः स्वगं गतः । तवार्य पुत्रन्त्य- दागिन्य त्वया दत्तः। सौवीररानयामावत्यन्तसन्तुष्ट: प्रीतिस- दशीः क्रियाः पृत्या विष्णुसेन इति मंजामश्रोत्। अमानुप- ३३ म्यरूपालवीर्यपराक्रमेणानेन धर्धमानेन यस्मादविरूपधारी मा. - ·अविमारक [vi. 14."- १८४ . रितोऽमुरः, तस्मादविमारक इति विष्णुसेनं लोको नयीति । ततः सोऽपि ब्रह्मशापपरिभ्रष्टो हस्तिसम्ध्रमदियसे पुरङ्गी दृष्ट्वा ३६ ममुत्पन्नामिलापः परेण परिपेण सद्म्य पुरङ्गया दर्शनश- द्वितः कन्यापुररश्मिभिः परीक्ष्यमाणोऽमिना भगवता प्रच्छादितो निर्गतः। तेन निदेनाग्निं प्रविष्टः पित्रा भगवतामिना प्रीत्या ३९ परिप्यन्यमानो न दहत्यग्निरिति मम्प्रपातार्थ कश्चित् पर्वतमाम्दः । मुदर्शना-अहो अगाहिदं । [अहो अत्याहितम् । ] नारदः-तत्र केनापि विद्याधरेण तद्रूपदर्शनमात्रप्रहटेन प्रीत्यान्त- ४२ र्धानकार्यमात्रमद्गुलीयक दत्त, यद् दक्षिणाहुल्या धारयन्नदृश्यो भवति, यामेन प्रकृतिस्थश्च । मुदर्शना-अच्छीअं अच्छी। [आश्चर्यमाश्चर्यम् । ] ४५ नारदः-ततस्तद् दक्षिणाङ्गल्या धारयन सन्तुष्टीमधेयेन ब्राह्मणेन सह कुन्तिभोजस्य कन्यापुरै स्वगृवत् प्रविश्य कुरङ्गधा यथेष्टम- भिरममाणः मुखमास्ते । एप वृत्तान्तः । किमिदानी कर्तव्यम् । ४८ मुदर्शना-अणन्तरं अय्याए वञ्चिदाण चळदी विअ मे हिअs, कोदूहळेण तुस्सदि । भअयं ! एमु दिअसेमु फुरड्डी जअवम्मणो भय्यात्ति पुन्छदि । अज्ञप्पहुदि तम्स वन्दणीआ संयुत्ता। [भन" ५१ नरमायया यशितया चलतीव मे हृदयं, कौनुहलेन नुष्यति। भगवन प्पु दिवसषु कुरणी जयवर्मणो भायेति पृच्च्यते । अद्यप्रभृति तस्य वन्दनीय संवृत्ता।] ५४ नारदा-अभिजनयुक्तमेवाभिहितं भवत्या । कथमिदानी ज्येष्ठ पत्नी कनीयसे दीयते । मुदर्शने! अभिधीयतां काशिराजाय जयधर्मणः कुरङ्गी वयसाधिकेति । नन्वस्ति कुरगया: कनीयसी सुमिना ५७ नाम । सा जयवर्मणी भार्या भविष्यति । १ समुत्थमदनामिलाप।

·. -vi.17.] षष्ठोऽङ्कः। १८५ . मुदर्शना-पडिग्गहिदं इसिवअणं । [प्रतिगृहीतमृपिवचनम् 1] नारदः-गच्छ कुन्तिभोजमनुवर्तस्य । ६. सुदर्शना-ज भअवं आणवेदि। [ यद् भगवानाज्ञापयति ।] (ततः प्रविशति यरवेषेणाविमारकः कुरड्नी भूतिकथ) अविमारकः-भोः ! लज्जित इवाम्यनेन वृत्तान्तेन । दृश्वा तदानी गजसम्ध्रमे मां मद्विक्रमं ये परिकीर्तयन्ति । ते किन्नु वृत्तान्तमिमं विदित्वा चारित्रदोपं मयि पातयन्ति ॥ १५ ॥ (परिक्रम्य दृष्ट्वा ) अये अयं खलु भगवान् नारदः । य एषः, शापे प्रसादेषु च सक्तयुद्धि- घेदेषु गीतेषु च रक्तकण्ठः । स्निग्धेपु वैराण्युपपाद्य यत्ना- नष्टानि कार्याणि शमीकरोति ॥ १६ ॥ कुन्तिभोज:-इत इतः कुमारः। अभिवादयस्वात्मकुलदैवत देवपिम् । अविमारकः-भगवन् ! अभिवादये। नारदः-स्वस्ति भवते सपत्नीकाय । अविमारक:-अनुगृहीतोऽस्मि ! मातुल ! अभिवादये। कुन्तिभोजा-एहहि वत्स! क्षमया जय विप्रेन्द्रान दयया जय संश्रितान् । तत्त्वयुद्धया जयात्मानं तेजसा जय पार्थिवान् ॥ १७ ॥ अविमारक:-अनुगृहीतोऽस्मि । कुन्तिभोजः-वत्स ! इत इतः पितरमभिवादयस्व । ३ अविमारक:-भोस्तात! अभिवादये। अ.मा.९ ·F अविमारके [vi.17.- सौपीररान:-होहि परस! विचितयरवेपदर्शनीयो गुरुजनयन्दनमिश्रशुभ्रवक्त्रः। वयमिय भय हर्पवाप्पनेत्र- स्वमिह भवतनयं समीक्षमाणः॥१८॥ पुत्र ! अभिवादयस्य मातुलम् । भविमारक:-मातुल ! अमिवादये। ३ कुन्तिभोज:-गोहि वत्स ! यः शुभैईरिसमो भव नित्ययुक्तः सत्यदशरथप्रतिमो भव त्वम् । नियर्पितः पितृसमो भव सम्प्रदानैः स्वेनात्मना सुसदृशेन पराक्रमेण ॥ १९ ॥ सौपीरराम:-पुत्र ! सुदर्शनामभिवादयस्व । कुन्तिभोजः-अयुक्तमिय सुचेतनामनभिवाद्य मुदर्शनामभिवादयि । नारद:-अस्ति कारणम् । अभिवाचतां सुदर्शना। उभी-एवं क्रियताम्। भविमारक:-भवति । अभिवादये। ६ सुदर्शना-पुत्र! चिरं जीव एदाए सह। (परिष्यज्य) चिरे दिवो सि । अज्न मए अणुभूदो पुत्तसम्पत्तिरसो। पुत्र चिरं जीवैतया सह। चिरेण दृष्टोऽसि । अद्य मयानुभूतः पुत्र ९ संपत्तिरमः। (रोदिति ) कुन्निभोज:- इमां तु वाष्पाकुतूहलाक्षी सम्प्रस्रवदुग्धपयोयुग्माम्। १. इत्येपिते (1) ·-vi.22.] पष्टोऽङ्कः। १८७ अवेक्षितां मातरमप्रकाश्य धात्रीत्वमेवैति मुचेतना में ॥ २० ॥ नारदः-अलमतिलेहेन । प्रविशतु कन्यापुरं मुचेतना सुचेतना मुदर्शना मुदर्शना च सभार्येण पुत्रेण । ३ कुन्तिभोजः-यदाज्ञापयति भगवान् । सुदर्शना-जं भअवं आणवेदि। यद् भगवानाज्ञापयति । नारद:-अचिरेण सौवीरराजो विमृज्यतां स्वदेशगमनाय । ६ जयवर्मणे सुमित्रा प्रदीयतां काशिराज्ञे । त्वमपि सन्निहितो भव । कुन्तिभोजः-अनुगृहीतोऽस्मि । नारद:-बुन्तिभोज ! किमन्यत् ते प्रियमुपहरामि । ९ कुन्तिभोजः-भगवान् यदि मे प्रसनः, किमत परमहमिच्छामि । गोब्राह्मणानां हितमन्तु नित्यं सर्वप्रजानां मुसमस्तु लोके। नारदः-सौवीरराज ! किं ते भूयः प्रियमुपहरामि । सौधीरराजः-यदि मे भगवान् प्रसन्नः, किमतः परमहमिच्छामि।। इमामुदीर्णार्णवनीलवस्त्रां नरेश्वरो नः पृथिवीं प्रशास्तु ॥२१॥ (भरतवाक्यम्) भवन्त्वरजसो गावः परचक्रं प्रशाम्यतु । इमामपि महीं कुत्लां राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥२२॥ (निष्कान्ताः सर्वे) पष्ठोऽङ्कः। -- .

·श्लोकानुक्रमणी। . दसा सा वि 1 अत्युष्णा ज्वार अद्यापि हस्ति अनुपमबल अबहुपुरुष अये तन्त्रीनादो असितजलद अहं द्विनेत्री आरक्षिणांतु इमायाप्पा इष्ट चेर्दकचि इष्टा मरवा द्वि उशं हम्यं स उतिक्षप्तां सानु उरः स्तनतटा उष्ण श्वासति एक: परगृह एनरेन्द्र एवमेव महा कन्यापुरात् क कान्तासमीप कामाहतः कु कि प्रेक्षसे मम किमत्र चित्रं क्षमया जय गम्यास्तु देशाः IV. + गोष्टीपु हास्यः II चिन्ताकुलत्वं VI. 4 छना भवन्ति III. 11 जलदगहन III. 14 जलदसमय IV. 9 जवशिथिल III. 18 जामातृसंपति III, 10 तस्या भयाकु VI. 20 नानस्तु मन्दी IV. 7 तिमिरमिव 1. 2 दग्धा. स्कुलि III. 5 I. दिव्य स्वभाव II. 6 दृढपरिकरव 3 दृष्टिन तृप्यनि II. 10 टिम्तदा प्रभू IV. 22 दृष्ट्वा तदानी VI. 12 देवं रूप ब्रह्म IV. 1 धर्मः प्रागेव III. 15 नगरपरिचि I. 11 VI. 1 न तथा रजमा IV. 6 न ते न बुद्धिम VI. 17 नवं प्रिये मम VI. 10 न श्यते तत्र III. 3 VI. 21 निष्यांज परि ८० IV. 21 VI. 2 I. 6 IV. 12 v. 6 IV. 20 I. 3 II. 7 III. 6 III. IV. S VI. IV. LA III. III. 17 II. '2 VI. 15 I. 7 I. 12 11. 2 1. 9 IV. 14 . 5 III. 19 1.10 VI. IV. न तय कर्तव्य नभापमं घृत्त wat गर्भस्था इव गोग्राह्मणानां ·शोकानुक्रमणी। १८९ VI. III. 3 1 1 I. नेग्रे बाप्पपरि -पिता चुराया पुरंगहे पापि पूर्वी नु काष्टा प्रखरूप प्रतिच्छन्द धाया प्रतिषिद्ध प्रयत्नेन प्रपतीनना प्रसिद्ध कायां प्रारमन्ध्या कु यहरवाददर यापोपरद्ध ब्रह्मार्पणाम भमा मय केन भववरजमा मिनगुणमिह प्र. शुभंई याने कृते य यदि ध विभय यम्मादमझ यायम् प्ररष्ठन ये मारम्ति III. 20 यो मे पुत्रगत. VI. 13 राग विजृम्भ v. 23 रोगादकालागुरु II. 12 लिम्पन्ति रूक्ष IV. 15 वातोद्भताग्रकेशः II. 3 विद्यावशानां सु II. + विपुलमपि मि VI. १ विरचितवरवेप 5 _दै पितामहम IV. 10 व्यामृष्टसूर्यतिलको I. 4 ज्यायामस्थिरवि III. 7 व्योमाणंबोमि VI 7 शापे प्रमादेषु II. 9 शैलेन्द्रा कल VI. 22 श्रुग्या तु राजो II. 11 माय मम प्रति VI. 19 मनतपरिचिती III. 12 सम्पादयते परि II. 5 VI. 6 8 हेमाःम्बपन्ति IV 13 हीता भवेत IV. 5 IV. 19 IV. 17 III. 13 VI. 18 VI. 11 II. 13 I. 18 7 VI. 16 IV. 11 II. 8 16 V. + III. 8 2 III 16 IV. 1. माये करे ममु VI 2 ·चारुदत्तस्य कथावस्तु । . - चारदत्तो नाम कथित् मार्थयारपुयो विप्र उदाराशयोऽधिपु गरिनविभय- सर्वम्व उमयिन्यां श्रेष्टिबारे नियमति स्म । तस्मिन् दमनुरमा यमन. मंना नाम गणिका । भय कदाचिदाजयोध्यां गरछन्तीमा विद्वितीयेन राज. श्यालेन शकारेणानुगम्यमामा मंध्रान्ता प्रदोगान्धकारपूरितगम्भीरायां रण्यायो देवाचार दत्तम्य भवनं प्राप्ता मस्माद् गृहाद दारं गृहीत्या निकामन्ती चार- दनचटी रदनिको दृष्टया पटाम्तेन दीपं निर्याप्याभ्यन्तरं प्रविष्टा । अथ विटेन पोमाहिनो राजदयालो यमन्तऐनायुद्धगा रनिको यावद् यावापिनुमानभने स्म तावश्चारुदत्तवयम्यो मंगेयो दीपं गृहीण्या सन पास । म घ तेन 'प्रधर्पिना चेटी दृष्ट्या भृशमनं निर्भमयामास । भय शकारी भवनगता वसन्त- सेना स्वयाची निर्यातयिनय्या इति धारदत्तं संदिश्य निधान्तः । वसन्तसेना नु परिचारिकाधाम्या घारदसनाभ्यन्तरप्रवेशनायार्पित सुमनोवासिनं प्राचारकं गृहील्या विवर्धितमदना गंवृता । भनुपदमेव विदृषकर दनिकाप्रवेशाचार दत्तः एवं प्रमादं शासवान् । वसन्तसेनाप्यभयमेनं ययाचे। तस्य हस्ते घ स्वीयान मुग्णांलकारान् निक्षिपयार्यमग्रेयेणानुगता स्वभवनं प्रतिनिववृते । नतोऽन्येशुश्वासदनसंवाहको पूनोपजीवी मृतकरभयाद् वमन्तसेनाभवनं प्रविष्टः शरणागतस्तयाभयदानेन विश्वमितश्चारुदत्तगुणान् प्रशंमयामास । अनन्तर तस्याश्टः कर्णपूर आरमनः परिस्पन्दं वर्णयितुमारब्धः । अनेन हि मोचितः कोऽपि घराकः प्रवाजको हस्तिहस्तसंमत् । ततोऽस्य पराक्रमेण तुष्टश्चारुदत्त एनमात्मनः प्रावारक दत्तवान् । ततोऽस्य गुणानुरागित्वमौदार्य च चिन्तयन्ती घसन्तसेना रढमुस्कण्ठिताभूत् । अथ कदाचिद्वमन्नसेनाचेश्या मदनिकायाः कामुकः सजलको नाम ताम- भुजिया कर्नु प्रवृत्तम्तस्या निष्फयार्थ गत्री चारुदत्तगृहे सन्धि कृत्वा वसन्त- सेनया निक्षिप्तं सुवर्णभाण्डमपजहार । तच गृहीरवा वसन्तसेनागृहं प्राप्ती मानिकार्य साहसं स्त्रीय निवेदयामाम । भियन्तरितया धमन्तसेनयापि ध्रुतं दहस्यम् । अवान्तरे चारदत्तपकाशात्याप्तो विपकः “मुवर्णभाण्डं नद् घन हारित" इत्यपदिश्य तन्मूल्यादेन चारदत्तपरन्या ममर्पिता रनावली तस्य ·T श्रीगणेशाय नमः । भासनाटकचके चारुदत्तम् ( नान्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः 1) सूत्रधारः-किण्णुखु अन्न पच्चूस एव्य गेहादो णिक्खन्तस्स ३ बुभुक्खाए पुक्खरपत्तपडिदजळविन्दू विअ चश्चळाअन्ति विष मे अक्खीणि । (परिक्रम्य) जाव गेहं गच्छिी जाणामि किण्णुहु संविधा विहिदा ण वेत्ति । (परिक्रम्य) एदं अम्हाणं गेहं । जाव पविसामि । (प्रविश्यावलोक्य) जह ळोहीपरिवट्टणकाळसारा भूमी, उन्भामणसुगन्धो विअ गन्धो, सुणिमित्तं विअ परिभमन्तो वडिवस्सअजणो, किण्णुखु संविधा विहिदा । आदु बुभुक्खाए ओदणम विअ जीवळो पेक्खामि । जाव अय्यं सद्दायमि । अय्ये ! इदो दाव। [किन्नुखल्वद्य प्रत्यूप एव गेहान्निष्कान्तस्य बुभुक्षया पुष्करपत्रपतितजलबिन्दू इव चञ्चलायेने इव मेऽक्षिणी । यावद् गेहं गरवा जानामि किन्नुखलु संविधा विहिता न वेति । एतदस्माकं गेहम् । यावत् प्रविशामि । यथा लोहीपरिवर्तनकालसारा भूमिः, स्नेहोदाधनसुगन्ध इव गन्धः, सुनिमित्तमिव परिभ्रमन् वरि- वस्यकजनः, किन्नुखलु संविधा विहिता । अथवा बुभुक्षयौदनमयमिव जीवलोकं पश्यामि । यावदायां शब्दापयामि । आयें ! इतस्तावत् ।] नटी-अय्य! इअम्हि । अय्य! दिद्विआ खुसि आअदो। [आर्य! : इयमस्मि | आर्य ! दिष्टया सल्वस्यागतः।] सूत्रधारः-अय्ये ! किं अस्थि अम्हाणं गेहे को वि पादरासो। [आयें ! किमस्स्यस्माकं गेहे कोऽपि प्रातराशः।]

·१९२ चारुदत्ते २१ नटी-अस्थि। [भस्ति । ] सूग्रधारः-चिरं जीव । एवं सोभणाणि भोअणाणि दत्तिआ होहि। [चिरं जीव | एवं शोभनानि भोजनानि दात्री भव ।] २४ नटरी-अय्य ! तुर्व एव पडिवाउन्ती चिट्ठामि । [आर्य ! त्वामेव प्रतीपालयन्ती तिष्ठामि।] सूत्रधारः-अय्ये! किं अस्थि अभत्थिदं। [आयें ! किमस्त्यम्य- २७ र्थितम् । ] नटी-अस्थि । [अस्ति।] सूत्रधारः-एवं देवा तुमं अस्सासअन्तु । अय्ये ! किं किं [ एवं ३. देवाप्रवामाश्वासयन्तु । आयें ! किं किम् । ] नटी-घिदं गुळ दहिं तण्डुका अ अस्थि। [घृतं गुड़ो दधि तण्डु- लावास्ति।] ३३ सूत्रधार:-एदं सव्वं अम्हाणं गेहे अस्थि । [ एतत् समस्मा, गेहेऽस्ति ।] नटी-णहि णहि । अन्तळावणे। [नहि नहि । अन्तरापणे।] ३६ सूत्रधारः-(सरोपम् ) आः अणय्ये! एवं दे आसा छिन्दी- अदु । अमावं च गमिस्ससि । अह चण्डप्पवादळण्डओ विक्ष वरण्डी पश्वदादो दूरं आरोविअ पाडिदो म्हि। [ आअनायें ! ३९ एवं ते आशा छिद्यनाम् । अभावं च गमिप्यसि । अहं चण्डमवात- लण्डित इव वरण्डः पर्वताद् दूरमारोप्य पातितोऽस्मि।] नटी-मा माआहि मा भाआहि । मुहुत्त पडिवाळेदु अय्यो। ५२ सव्वं सज्ज भविस्सदि । उर्द्ध णाम एदं । अज मम उववासरस अय्यो सहायो होदु । [मा विभीहि मा विभीहि । मुहूर्तक प्रति पालयत्वार्यः । मर्व सजं भविष्यति । लब्ध नामैतत् । अद्य ममोप ४५ घासस्यार्यः सहायो भवतु 1] २ 5 ·--."] प्रथमोऽङ्कः। १९३ सूत्रधार:-किण्णामहेओ अश्याए उयवासो। [किशामधेय आर्याया उपवायः । १८ नटी-अभिरुचवदी णाम । [अभिरूपपनि म 1 ] सूत्रधारः-किं अण्णजादी । [किमन्यज्ञात्याम् । नटी-आम I [ आम ] ५१ ग्रधारः-सव्वं दाय चिट्ठदु । को णु दागि अय्याए उपवासस्स उपदेसिओ। [ मर्व तावत् तिष्टतु । कोन्विदानीमाया उपवास- स्योपदेशिकः । ५४ नटी-इमिणा वटिवस्सण चुण्णगोटेण । [ अनेन वरिवस्यकेन चूर्ण- गोऐन।] । मूग्रधारः-साहु चुण्णगोट्ठ । साहु । [ माधु चूर्णगोष्ट ! साधु । ] ५७ नटी-जइ अय्यस्य अणुग्गहो, तदो इच्छेअ अम्हारिसजणजोग कञ्चि घम्हण निमन्तेढुं । [यद्यार्यस्यानुग्रहः, तत इच्छेयमस्माशजन- योग्य कश्चिद् ब्राह्मणं निमन्त्रयितुम् ।] ६० सूत्रधारः-धम्मिट्टो खुणिओओ। तेग पादरासा वि मे भवि- स्मदि । जइ पञ्चं, पविसदु अय्या । अहं वि अम्हारिसजगजोगं कञ्चि वम्हण अण्णेसामि । [धर्मिष्टः म्बलु नियोगः । तेन प्रातरा- ६३ शोऽपि में भविष्यति । यद्येवं प्रविशत्वार्या । अहमप्यस्मादशजनयोग्य कश्चिद् ब्राह्मणमन्वेपे । नटी-जे अय्यो आणवेदि । (निष्क्रान्ता ।) [यदार्य आज्ञापयनि।] ६६ मन्त्रधारः-कहिण्णुग्चु दरिद्दवम्हणं लभे । (विलोक्य) एसो अय्य- चारुदत्तम्स वअस्सो अय्यमेत्तेओणाम घम्हणो इदो एच आअ. च्छदि । जाव उवाणिवन्तेमि । (परिझम्य) अय्य ! णिमन्तिदोसि । ६९ आमन्तणस्स मा दरिद त्ति में अवमण्णेहि । सम्पण्णं अङ्गिदवं भविस्सदि । घिदं गुळं दहिं तण्डुला असव्वं अत्थि ! अविअ F ३ ·१९४ चारुदत्ते दक्खियामासआणि भविस्सन्ति । [कुत्रनुखलु दरिदयाह्मणं लभेय। ७२ एप आर्यचारुदत्तस्य वयस्य आर्यमैत्रेयो नाम ब्राह्मण इत एवा. गच्छति । यावदुपनिमन्त्रयामि। आर्य ! निमन्त्रितोऽसि । आमन्त्रणस्य मा दरिद्र इति मामवमन्यस्व । सम्पसमशितव्यं भविष्यति । घृतं ७५ गुडझे दधि तण्डुलाश्च सर्वमस्ति । अपिच दक्षिणामापका भविष्यन्ति ।] (नेपश्ये) अण्णं अण्णं णिमन्तेदु दाव भवं । अरित्तओ दाव अह । [अन्य- ७८ मन्य निमन्त्रयनु तावद् भवान् । अरिक्तकस्तावदहम् । ] सूत्रधार:- घिदगुळदाहिमुसमिद्धे धूविअसूबोवदंससम्भिण्णं । • सकारदत्तमिटुं भुञ्जीअदु भत्तमय्येण ॥ १॥ [घृतगुददधिसुसमृद्ध पितमपोपदेशसम्भिनम् । सस्कारदत्तमिष्ट भुज्यता भनमायण ॥ १ ॥] (निष्क्रान्तः ।) स्थापना। । (ततः प्रविशति विदूषकः ।) 5. ३.विदूषकः-अण्णं अण्णं णिमन्तेदु दाव भव । अरित्तओ दाब अह ! ण भणामि अहं अरित्तओ ति । किं भणासि-सम्पण अमणे अङ्गिदचं भविस्सदि त्ति । अहं पुण जाणामि । अहिआमदुरगम ६ अम्यस्स अजोगदार अण्ठीण भस्वीअदिति । किं दाणि में उग्नाळिअ उमालिअ भणासि । भणामि वायुदो ति। कि मणासि-दक्सिणमामआणि भविस्सदित्ति। एमो पाआपन्या ९ परिसदो हिअण्ण अणुयन्धीअमाणो गच्छीअदि । अहो अच्चा. 1 ·1 -i. 1.*] प्रथमोऽङ्कः। १९५ हिदं । अहं वि णाम परस्स आमन्तआणि त्ति तस्केमि । जो अहं तत्तहोदो चारुदचस्स गेहे अहोरत्तपय्यत्तसिद्धेहि णाणाविधेहि १२ हिगुविधेहि ओम्पारणमुगन्धेहि भूक्खेवमत्तपडिच्छिदेहि अन्त- रन्तरपाणीएहि असणप्पआरेहि चित्तअरो विअ बहुमळएहि परिखुदो आअण्ठमत्तं अहणि चच्चरखुसहो विअ मोदअख. १५ एहि रोमन्याअमाणो दिवसं खेवेमि, सो एश्व दाणि अहं. तत्तहोदो चारुदत्तस्स दरिहदाए समं पारावदेहि साहारणवृत्ति उपजीवन्तो अण्णहिं चरिअ चरिअ तस्स आवासं एव्व १८ गच्छामि । अण्णं च अच्छरिअं । मम उदरं अवत्थाविसेसं जाणादि । अप्पेण्णावि तुम्मदि । बहुअं वि ओदणभरं भरिम्सदि दीअमाण । ण आएदि अदीप्रमाणे, पच्चाचिक्खदि । ण खु २१ अहं परिमेण ण सन्तुट्ठो । ता सट्ठीकिददेवकय्यरस तत्तहोदो चारुदत्तस्स कारणादो गहीदो सुमणो अन्तलिखवासो अ। जाब से परसपरिवत्ती होमि । ( परिक्रम्यावलोक्य ) एसो तत्तभवं २४ चारुदत्तो पभादचन्दो विअ मकरुणप्पिअदसणो जहाविभवेण गिहदेवदाणि अन्चअन्तो इदो एच आअच्छदि। जाय गं उवमप्पामि । (निनान्त:।) [भन्यमन्य निर्मग्रयनु तावद् भवान् । २७ अरिककस्तायदहम् । ननु भणाम्यहमरिसक इति । कि भणसि- मम्पसमशनमशितन्य भविष्यतीति । अहं पुनजानामि । अधिकमधुरस्य भाग्रस्य अयोग्यतया अस्थि न भक्ष्यत इति । फिमिदानी मामुलाल्यो. २. लाल्य भणमि । भगामि ग्याप्त इति । किं भणमि-दक्षिणामापका भविष्यन्तीति । एप वाचा प्रन्यात्यातो हृदयेनानुबध्यमानो गम्यते । महो भरवाहितम् । अहमपि नाम परस्यामन्त्रणानीति तर्कयामि । योऽहं तत्रin भरतभारदत्तम्य गेहेऽहौरानपर्याप्तसिदैनानाविधैर्हिाविद्धरहारणमुग. विमिः भ्रक्षेपमायातीतैरन्तरान्तरपानीयैरानप्रकारथिनकर इस पहु- - - ·. . चारुदत्ते मलकैः परिवृत आकण्ठमानमशित्वा चरवरवृपम इव मोदकखाधे रोमन्या. ३६ यमानो दिवसं क्षिपामि, स एवेदानीमहं तत्रभवतश्चारुदत्तस्य दरिद्रतया समें पारावतैः साधारणवृत्तिमुपजीवन् अन्यत्र चरिरवा चरित्वा तस्या- वासमेव गच्छामि । अन्यच्चाश्चर्यम् । ममोदरमवस्थाविशेष जानाति । ३९ अल्पेनापि तुष्यति । बहुकमप्योदनभर भरिप्यति दीयमानम् । न याचने अदीयमानं, न प्रत्याचष्टे । न खल्वहमीहशेन न सन्तुष्टः । तत् पष्टीकृतदेवकार्यरय तत्रभवतश्चारुदत्तस्य कारणाद् गृहीतानि सुम- ४२ नमोऽन्तरीयवासश्च । यावदस्य पार्श्वपरिवर्ती भवामि । एप तन्नमवां- शारदत्तः प्रभातचन्द्र इव सकरुणप्रियदर्शनो यथाविभवेन गृहदैवता- न्यर्चयन् इत एवागच्छति । यावदेनमुपयामि । ] ४५ (ततः प्रविशति बलिमुपहरनायको विपकश्चाङ्गेरिकाहस्ता चेटी च!) नायका-(दीर्ध निःश्वस्य) भोः ! दारिद्य खलु नाम मनस्विनः पुरु- पम्य सोच्छासं मरणम् ! कुतः, यासां बलिर्भवति मद्गृहदेहलीनां हंसश्च सारमगणैश्च विभक्तपुष्पः । • साम्वेव पूर्वबालरूढयवाड्कुरासु बीजाञ्जलिः पतति कीटमुखावलीढः ॥ २ ॥ विदूषकः-अळं दाणि भवे अदिमतं सन्तप्पिदुं । पुरसजोव्यगाणि विअ गिहजोव्यणाणि म्बु दसाविसेसं अणुहोन्ति । आसमुद्दआण- ३ विपण्णविभवस्स बहुळपक्खचन्दस्य जोङ्गापरिक्खओ विज भवदो एव्य रमणीओ अअं दरिदभावो। [ अलमिदानी भवान- तिमात्रं सन्तप्तुम् । पुरपयौवनानीव गृहयौवनानि खलु दशाविशेष ६ मनुवभवन्ति । श्रासमुद्रदानविपनविभवस्य बहुलपक्षचन्द्रस्य ज्योत्स्ना- परिक्षय इद भवत एव रमणीयोऽयं दरिद्रभावः । ] । 4 ·-1.5] प्रथमोऽङ्कः। १९७ नायका-न खल्वहं नष्ट नियमनुशोचामि । गुणरसज्ञस्य तु पुरु. ९ पस्य व्यसनं दारुणतरं मां प्रति भाति । कुतः, सुखं हि दुःखान्यनुभूय शोमते यथान्धकारादिव दीपदर्शनम् । मुखातु यो याति दशा दरिद्रता स्थितः शरीरेण मृतः म जीवति ॥ ३ ॥ विदूषकः-मो यअस्स ! समुहपट्टणसारभूदो तादिमो अस्थसञ्चओ कहि गो। [ भी वयस्य ! समुद्रपत्तनसारभूतस्तादृशोऽर्थसमय: ३ क गतः।] नायक:-( निःश्वस्य ) ययाय ! यत्र गतानि मे भागधेयानि 1. पश्य, क्षीणा ममार्थाः प्रणयिक्रियासु विमानित नेव पर स्मरामि । एतत्तु मे प्रत्ययदत्तमूल्यं सत्त्वं मसे ! न क्ष्यमभ्युपैति ॥ १ ॥ ( चिन्ता नाटयति।) विदूषकः-किं भवं अत्यविभवं चिन्तेदि । [ किं भवानर्थविभवं ३ चिन्तयति । ] नायक:- सत्यं न मे धनविनाशगता विचिन्ता भाग्यक्रमेण हि धनानि पुनर्भरन्ति । एतत्तु मां दहति नष्टधनधियो मे यत् साहदानि सुजने शिथिलीभवन्ति ॥ ५॥। ।

·१९८ चारुदत्ते [i...- अपिच, दारिद्यान् पुरुपस्य वान्धवजनो वाक्ये न सन्तिष्ठते सत्त्वं हास्यमुपति शीलशशिनः कान्तिः परिम्लायते । निर्वैरा विमुसीभवन्ति सुहृदः स्फीता भवन्त्यापदः - पापं कर्म च यत् परैरपि कृत तत्तस्य सम्भाव्यते ॥ ६ ॥ विदूषकः-एदे दाणि दासीएवुत्ता अस्थवावारा गोवदारआ विध मसअभीदा गिहादो णिगच्छन्ति । धणविणासदुःखरस उण .३ चिन्तिअमाणस्स वसन्ते बुढस्स सरत्थम्बस्स विअ अकुर- कुरा उन्भमन्ति । ता अळं भवदो सन्दावेण। [एत इदानीं दास्या:- पुत्रा अर्थव्यापारा गोपदारका इय मशकभिता गृहाद् , निर्गच्छन्ति । ६ धनविनाशदुःखस्य पुनश्चिन्त्यमानस्य वसन्ते वृद्धस्य वारस्तम्बस्ये- वाकुराकुरा उद्भ्रमन्ति । तदलं भवतः सन्तापेन।] नायक:-वयस्य ! किमर्थ सन्तापं करिष्ये । किश्चाहं दरिद्रः, ९ यस्य मम, विभवानुवशा भार्या समदुःखसुखो भवान् । मत्त्वं च न परिभ्रष्टं यद् दरिद्रेषु दुर्लभम् ॥ ७ ॥ ततः प्रविशति गणिका सम्भ्रान्ता विटेन शकारेण चानुगम्यमाना ।) 'शकार:-चिट्ठ चिट्ठ वशञ्चशेणिए ! चिट्ठ किं याशि धावशि पधावशि पक्खळन्ती शाहुप्पशीद ण मळीअशि चिट्ठ दाव । कामेण शम्पदि हि जज्झइ मे शळीळं अङ्गाळमझपडिदे विअ चम्मखण्डे ॥ ८॥ ३ [ तिष्ठ तिष्ट वसन्तसेने तिष्ट, . ८ ·i.11.17 १९९ प्रथमोऽङ्कः। किं यामि धावसि प्रधावमि प्रस्खलन्ती साधु प्रमीद न मार्यसे तिष्ट तावत् । कामेन सम्प्रति हि दाते मे शरीर- मनारमध्यपतितमिव धर्मखण्डम् ॥ ८॥] विट:-बसन्तसेने। किं त्वं भयेन परिवर्तितसौकुमार्या नृत्तोपदेशविशदी चरणा शिपन्ती। उद्विग्नश्चलकटाक्षनिविष्टदृष्टि- ावानुसारचकिता हरिणीव यासि ॥९॥ दाकार:-भावे ! एशा गच्छइ यशचशेणिआ, दुयेहि अम्हेहि अणुयन्धअन्ती जहा शिगाळी विभ कुक्कुळेहि । शणूपुळा मेहळणादहाशा शवेट्टणं मे हळहळती ॥१०॥ भाय। पुरा गरछति वसन्तमेना, दाम्यामापाण्यामनुबध्यमाना यया शृगालीय फुक्कुराम्याम् । सन्पुरा मेपलानादवामा सवेष्टन मे हदय हरन्ती ॥१०॥] विट:-यसन्तसेने! किं त्वं पदात् पदशतानि निवेशयन्ती नागीय यासि पतगेन्द्रभयाभिभूता। येगादई प्रचलितः पयनोपमेयः कि त्यां प्रहीतुमथवा न हि मेऽस्ति भक्तिः ॥ ११ ॥ गणिका-(सम्वादपरोप) पळया! पळवा! पाहुदिए ! पर दिए! महुअरअ ! महुअरम! सारिए! सारिए! हदि, ३ पट्टों मे परिमणो । एथ सौ एष अप्पा रस्पिदयो । [पठा! ९ ·२००. चारुदत्ते [i. 11.- पलवक! परभृतिके ! परभृतिके ! मधुकरक! मधुकरक ! शारिक ! शारिके ! । हा धिक, नष्टो मे परिजनः । अत्र स्वयमेवारमा रक्षितम्यः। ६ शकारः-विळव विळव गाए! विळव पाळर्य वा, परहुदिशं वा, महुअरं या, शाळिों वा, शव्वं वशञ्चमाशं वा। के के तुर्म परित्तआशि। किं वाशुजेवे शवपट्टणेशे कुन्तीशुदे वा जणमेजए वा। अहं तुमं गहाणिअ केशहत्थे दुःशाशळे शीदमिवाहुळामि ॥ १२ ॥ [विलप विलप शाते ! बिलप पल्लवं वा, परभृत्तिका वा, मधुक घा, शारिका वा, सर्व वसन्तमासं धा । 'ककस्वा परियास्यते । कि वासुदेवः शवपत्तनेशः कुन्तीसुतो पा जनमेजयो पा । अहं रवां गृहीत्वा केशहस्ते दुःशासनः सीतामिवाहरामि ॥ १६ ॥' विट: वसन्तसेने! सर्वत्र भयानभिज्ञहृदयं मां कुरु । पश्य, परिचिततिमिरा मे शीलदोषेण रात्रि- बहुलतिमिरकालास्तीर्णपूर्वा विघट्टाः । युवतिजनसमक्षं काममेतन वाच्य विपणिपु हतशेषा रक्षिणः साक्षिणो मे ॥ १३ ॥ गणिका-हं इदाणिं संसइदा संवुत्ता, जो अप्पगुणाणि स एव मन्तेदि । कह एदे अकयं ण करिस्सन्दि। [ अहम् इदानी संश- ३ यिता संवृत्ता, य श्रारमगुणान् स्वयमेव मन्प्रयते । कथमेतेऽकार्यन करिप्यान्न।] विट:-भवति! क्रियतामस्माकमनुनयप्रग्रहः । पश्य, १० . - ·i.15"] प्रथमोऽवः। जनयति खलु रोपं प्रश्रयो भिद्यमानः किमिव च पितानां दुष्करं गद्विधानाम् । अनुनयति समर्थः खद्गदीर्घः करोऽयं युयतिबधणाया मां शरीरं च रक्ष ।। १४ ॥ गणिका-अगुणओ वि खु से भाएदि । [ अनुनयोऽपि खल्वस्य भाययति। ३ शकार:-वशश्चशेणिए ! शुदु भावे भगाशि । बहुमण्णिअदि खु दाव यळिअजणदुन हे अणुणए । पेक्स •बाशु ! अशि क्यु तिखे शिहिगीवमेआए विवेमि शीशं सव माळए ह्या । अळे तु अम्हाळिशकाणि छोशिअ मडे खु जो होइ ण णाम जीवइ ॥१५॥ [धमन्नमेने ! सुष्टु भावो भणति । बहुमान्यते खलु नायद् बलवज्ज. नदुर्लभोऽनुनयः । पश्य यासु ! अमिः खलु तीक्ष्णः शियिनीयामेचकः क्षिपामि शीर्ष नव मारयेऽयवा। भलं स्वस्मारकान् रोषयिरवा मृतः खलु यो भवनि न नाम जीवनि ||१५] गणिका-अय्य ! कुळ उत्तजगस्म सीळपरितोसोवजीविणी गणिआ खु अहं । [भार्य ! कुलपुप्रजनस्य शीलपरितोयोपजीविनी गणिका ३ सम्यहम् ।] विट:-अतः खलु प्राय॑से । गणिका-अय्य ! इमादो जणादो किं इन्छीअदि सरीरं या आदु ६ अळवारो या ! [ भार्य ! भस्मारजनात् किमिप्यने शरीर वाया लहारी वा] पिट:-न पुष्पमोधणमईति लता । यतमलारण । ।

·२०४ । चारुदत्त [i.20.- . तथाहि- आलोकविशाला मे सहसा तिमिरप्रवेशसञ्छन्ना। उन्मीलितापि दृष्टिनिमीलितवान्धकारेण ॥२१॥ गणिका-अम्महे भित्तिपरिणामसूइदं पक्खदुयाळं । असम्भो- अमळिणदाए इह अहिअं अन्धआरो। ता इह पश्य चिट्ठिरसं । ३ (स्थिता) [ अहो भित्तिपरिणामसूचिन पक्षद्वारम् | असम्भोगमलि- नतयेहाधिकमन्धकारः । तद् इहैव स्यास्यामि । ] नायक:-मैत्रेय! गन्छ, चतुष्पथे बलिमुपहर मातृभ्यः । ६ विदूषकः-ण मे सद्धा, अण्णो गच्छदु । [न मे श्रद्धा, भन्यो गच्छतु । नायका-किमर्थम् । ९ विदूपका-मम युद्धी ,आईसमण्डळगआ विअ छाआ वामेसु . दक्सिया दक्षिणेसु थामा होइ । [ मम युद्धिरादर्शमण्डलगते 'छाया घामेषु दक्षिणा दक्षिणेषु वामा भवति । ] १२ मायक:-मूर्ख ! यथाविभवनाय॑ताम् । भक्त्या तुप्यन्ति देवतानि। तद् गम्यताम्। विदूपका एआई अई कह गमिस्म। [एकाक्यई कर्य गमिष्यामि । १५ मायक:-रदनिके ! अनुगन्धानभवन्तम् । रदनिका- महा आणवेदी । [यद् भाज्ञापयति ।] विदूषक:-मोदि ! दी अहं गइस्म । [भवति । दीपमई मेरयामा] १८ नायकः-यथा भवान् मन्यते, तथास्तु । निपक:-(दीपं गृतीया) भो रदणिप! अयावुद परबदुपाळे । [ भो रदनिके! भपाणु पक्षद्वारए।] २१ रदनिकासह । (नाटयन बारमणोति) [तपा] १४ -

·.21."]
प्रथमोऽङ्कः।
२०५
(गणिका वक्षान्तेन दीप निर्वापयति ।)
विदूषकः-अविहा अविहा । अविहाविहा ।
• नायकः-चयस्य ! किमेतत् ।
विदूषकः-अवावुदपरसदुवारपिण्डीकिदप्पविद्वेण राअमगसविण्णेण
यादेण सहसा जिग्गच्छन्तस्स मम हत्थे णिवावुदो दीयो। [अपा-
ॐ घृतपक्षद्वारपिण्डीकृतप्रविष्टेन राजमार्गमीणेन पातेन सहमा निर्गछतो
मम हस्ते निर्यापितो दीपः । ]
नायक:-मूर्य ! धिरु त्वाम् ।
• विदूषकः-अप्पं खु मे अवरखें । रदणिए ! गच्छ, चउप्पहे में पडि.
याळेहि । जाय अहं वि अम्भन्तरचउस्साळादो दीव गणि
आअच्छामि । (निष्कान्तः।) [ अल्पे म्बलु मेऽपराद्धम् । रदनिक!
३ गरछ, चतुष्पये मा प्रतिपालय । यायदहमप्यभ्यन्तरचतुश्शालाद् दीप
गृहीरयागरछामि ।
- पेटी-अय्य! तह । (परिफामति ।) [आर्य ! सथा। ]
३६ गणिका-दिद्विआ
मम पवेसणिमित्त अवावुदं परपदुवाळं ।
अळे चारित्तभरण । जाव पविसामि । (अभ्यन्तर प्रविश्य तिष्ठति ।)
[दिएमा मम प्रवेशनिमित्तमपान पसद्वारम् । अलं पारिनभयेन ।
२१ यायत् प्रपिशामि।]
विर:-(विलोयात्मगतम्) भवनानिर्गत्य फाचिदियमागन्छति ।
भयतु, अनया पराकं यनयामि । (प्रकाशम्) मुरभिमानधूपानु.
४२ बिद्ध इव गन्धः।
कार:-आम भावे ! गुणामि गन्धं शवहिं । अन्धआळपूलि.
देहि णाशापुडेहिं शुगु ण पैश्यामि । [भाम भार ! रणोमि गन्ध
M५ अषणाभ्याम् । अन्धकाररिताभ्यो नामापुराभ्यो मुछु न पश्यामि ।
विर:-तिष्ठ तिष्ठ । क यास्यसि । (घटी महाति)

·चारुदत्ते 11.21.0- (चेटी समय भूमी पतिता।) ४८ शकार: गहण भावे ! गण। [ गृहाण भाव ! गृहाग ।] विट:- एपा हि वयसो दुर्पान् कुलपुनावमानिनी । केशेषु कुसुमन्यासैः सेवितव्येषु धर्पिता ॥ २२ ॥ शकार:-भावे ! किंगहीदा।[भाव ! किं गृहीता।] विटः-अथ किम् । एपा गन्धानुसारेण गृहीता। ३ शकारः दाशीएपुत्तीए शीशं दाय छिन्दिा पञ्चा माळशे । [दास्याः पुध्याः शीपं तावरिछस्या पश्चान्मारयिष्यामि । ] विट:-गृह्यतां तावत् । ६ शकार:-(चेटी गृहीत्वा) एटा हि या शिळशि गहीदा केशेगु वाळेशु शिळोहेशु। फूजाहि कन्दाहि ळयाहि यात मद्देश्शळे शङ्कळ मिश्शळे या ॥ २४ [पुषा हि यामः शिरसि गृहीता केशेषु चालेषु शिरोरहेयु । कूज कन्द एप पात महेश्वर शङ्करमीवर पा ॥२३॥] (चेटी यलादाकर्षति ।) घंटी-कि अप्यमिस्मेहि वयमिदं । [ किमार्थमिधाययमितम् । ] ३ शकार:-भाये ! जाणामि शव्यांगेण ॥ होइ यशश्चशेणिआ। [ मार! जानामि म्बरयोगेन न भयति यमन्तीना 1] शि:-न मोक्तव्या । पसन्तसेनवंपा। पा रणप्रवेशेन फलानां चय शिक्षया । म्वरान्तरेण दक्षा हि व्याहतु नग्न मुज्यताम् ॥ २४ ॥ (प्रविश्य) विदूषक:-(दीपं सदीत्या) राममामारिण्गेण मीअसुमारेन ३ यादेश पदे पदे विस्मोहिअमागमणिभतरह तेवळपुण्गमाअर्ण दीव ·1.25." प्रथमोऽङ्कः। २०७ - कहं वि रक्खिा गणिअ आअदो म्हि । [राजमार्गसङ्कीर्णन शीत. सुकुमारेण बातेन पदे पदे विशोभ्यमाणजनिततरशतैलपूर्णमाजन दी ६ कथमपि रक्षिरया गृहीत्वागतोऽसि । टी-(शकार पादेन साउयन्ती रुदित्वा ) अय्य! मेत्ते ! अयं परिमयो आदु अवयो। आर्य ! मैत्रेय ! अयं परिभवोऽथवा- ९ वलेपः। विदूषक:-मा दाव मा दाव । (सखड्गं विट शकार च दृष्ट्वा शङ्कित- स्तिति ।) [मा तावद् मा तावत् । ] १२ विट:-अये आर्यचारुदत्तस्य वयस्यो मैत्रेयः खल्वयम् । नेयमपि वसन्तसेना । महाब्राह्मण अन्यशया खल्विदमस्माभिरनुष्ठितं, न दर्पात् । पश्यतु भवान्, अकामा ह्रियतेऽस्माभिः काचित् स्वाधीनयायना । सा भ्रष्टा शवया तस्याः प्राप्तेयं शीलवञ्चना !॥ २५ ॥ दाकार:-अविहा दळिदशत्थवाहपुत्तश चाळुदतवडुअश्श चेटी ग्बु इअं, ग होइ यशश्वशेणिआ। शाहु, पशचशेणिए ! शाहु । ३ अन्धआळं कळिअ अन्तमा वञ्चिदे भावे, अहके दाय वञ्चिदे घडयावशीळाए । शोषहा दुक्खडे कडे । [ अविहा दरिद्रसार्थवाह- पुनस्य धारदत्तयटुकस्य चेटी ग्बल्वियं, न भवति धमन्नसेना । साधु ६ वमन्तसेने ! साधु । अन्धकारं कृत्वान्तरा धजिना भावः । अहं तावद पश्चिनः कूटकपरशीलया। सर्वथा दुष्करं कृतम् ।) विदूषकः-मा दाब ! ण जुत्तमिदं । [मा तावत् । न युक्तमिदम् ।] ९ चिट:-भो महाबाह्मण ! अयमनुनयसर्वस्वमञ्जलिः । विदूषक -मोदु भोदु । अणवरद्धो भवं । अणुणीदो अहं एव्य एत्थ अवरद्धो। [भवतु भवतु । भनपराछो भवान् । अनुनीनोऽहमे- १२ वामापराध:]

·चारुदत्ते [i.25.1- २०८ शकार:-भावे ! दिद सु भाआशि तं 'दळिद्दशत्थवाहपुत्तं चाळुदत्तवडु। [भाव! दं खलु विभेपि तं दरिद्रसार्यवाहपुत्र- १५ चारुदत्सबटुकम् ।] विटा-सत्यं भीतोऽस्मि । शकारः-किश भावे | किश्श ! [ कस्माद् भाव ! कस्मात् ।] १८ विटः-तस्य गुणेभ्यः । पश्यतु भवान् , स मद्विधानां प्रणयैः कृशीकृतो न तस्य कश्चिद् विभयरमण्डितः। निदाघसंशुष्क इव हृदो महान नृणां तु तृष्णामपनीय शुष्यति ॥ २६ ।। महाब्राह्मण! अयमर्थः सार्थवाहपुत्रस्य न कथयितव्यः । (निष्कान्तो विटः।) शकार:-मालिश ! बहुअ ! माळिश! भणेहि तं दळिद्दशत्थवाह- ३ पुत्तं चाळुदत्तवडुरं मम वअणेण-ठाअशाळे शण्ठाणे शय?ण शीशेण अणुबन्ध भणादि-णाडअइथिआ वशश्चशेणिआ णाम गणिकादारिआ शुवणवण्णा दुवेहि अम्मेहि बळक्कारेण णीअमाणा ६ महन्तेण शुवण्णाद्वारेण तव गेहं पविट्ठा। शा शुवे णिय्याअइ. दव्या । मा दाव तब अ मम अदाळुणो सोहो होदिति । वडुअ! मालिश ! इदं च भणाहि-मा दाशीएपुत्त! वारावदगळप्पविट्ठ १ विअ मूलकन्दं शीशकवाळं मडमडाइश्श । मा खु कवाडशम्पुडप्पा विट्ठ विअ पककवित्थं शांश दे चुण्णचुण्णं मडमडाइश ति । [मारिप ! बटुक ! मारिष । भण सं दरिदसार्थवाहपुत्र चारुदत्तबदुकं २ मम बचनेन-राजस्याला संस्थानका सपन शीगानुवन्ध भणति- नाटकसी वसन्तसेना नाम गणिकादारिका मुवर्णवर्णा द्वाम्यामाधाम्या बलात्कारेण नीयमाना महता मुवर्णालारण तव गेई प्रविष्टा । मा T . .

·-1.26."] प्रथमोऽङ्कः ।। ५ श्वो नियांतयितम्या । मा तावत् तव च मम च दारुणः क्षोभो भवतीति । यटुक ! मारिप ! इदं च भण-मा दास्याःपुन ! पारा- धतगलप्रविष्टमिव मूलकन्दं शीर्षकपालं महमहायिष्यामि । मा खलु -८ कवाटसम्पुटप्रविष्टमिव पक्कपिरथं शीर्ष ते चूर्णचूर्ण मडमडायिष्यामि इति ।]. विदूषकः-भो! तह । (शकार दीपेनोद्वैजयति ।) [भोः ! तथा 1] २१ कारः-( सर्वतो विलोक्य ) कहिं भावे। गदे भावे । अविहा भावे ।। [क भावः । गतो भावः । अविहा भाव ! ।] (निप्रान्तः शकारः।) २४ विदूपक:-किदं देवकऱ्या त्ति तत्तहोदो णिवेदइम्मामो। भोदि ! अवणीअदु दे हिअअमण्णू । अवे युत्तन्तो अम्भन्तरं ण पेमि. दव्यो। [कृत देयकार्यमिति तनभवतो निवेदयिष्यायः । भवति ! २७ अपनीयता ते हृदयमन्युः । अयं वृत्तान्तोऽभ्यन्तरं न प्रेपयितव्यः ।] - टी-अय्य ! रदणिआ खु आई । [ आर्य ! रदनिका पल्यहम्।। विदूषकः-एहि गच्छामो । [ पहि गम्छायः ।] (उभी परिकामतः ।) मायकः-भद्रे! हतं देवकार्यम् । गगिका-( आत्मगतम्) परिजणत्ति में महावेदि। भोदु, रक्खि. ३३ दम्हि । [ परिजन इति मां दादापयनि । भवनु, रशिनास्मि ।। माया-माताभिलापी प्रदोषः । तद् गृहातो पायारकम् । गणिरा-(प्रावारकं गहीत्वा सर्पम् ) अणुदासीणं जोवर्ग मे पट- ३६ वासगन्धो सूपदि। [अनुदासीनं पोवनमस्य पटवायगन्धा सूचयनि।] मायकः पदनिके! प्रवेश्यनामभ्यन्तरचतुःशालम् । * गगिका-(आत्मगतम्) अभाइशी अई अन्भन्नरपवैसम्म।. २५ [अमागिरपइमम्मतरप्रदेशस्य । ] १०.

·२१० चारुदत्ते [i. 26."- नायक:-किमिदानी न प्रविशसि ।। गणिका-इदाणि अहं किं भणिसं [इदानीमहं किं भणिप्यामि।] ४२ नायका-रदनिके ! किं विलम्बसे । (रदनिकाविदूषकावुपसृत्य) चटी-भट्टिदारअ ! इअ म्हि। [ भर्तृदारक ! इयमस्मि ।.] ४५ नायकः-इयमिदानी का, अविज्ञातप्रयुक्तेन धर्पिता मम वाससा । संवृता शरदभ्रेण चन्द्रलेखेव शोमते ।। २७ ॥ गणिका-( आमिगतम् ) दीवाळोअसूइदख्वो सो एव्य दाणि एसो, जस्स किदे अहं हिस्सासमत्तळक्खिद सरीरं उव्यहामि । ३ [दीपालोकसूचितरूपः स एवेदानीमेपः, यस्य कृतेऽहं निःश्वासमान- रक्षिन शारीरमुद्हामि।] विदूषकः-मो चारुदत्त! राअसाळो सण्ठाणो सवट्टेण सीसेण: ६ अणुवन्दिअ विण्णवेदि-णाडअइस्थिआ वसन्तसेणिआ णाम गणि- आदारिआ अम्हेहि वळकारण णीअमाणा महन्तेण सुवण्णाळङ्कारण तुम्हाणं गेहं पविट्ठा । सा सुवै णिय्याअइदव्यत्ति। [भोः चारुदत्त ! ९ राजस्याल: संस्थानः सपन शीर्षणानुवन्द्य विज्ञापयति-नाटकस्त्री वसन्तमेना नाम गणिकादारिकास्माभिबलात्कारेण नीयमाना महता सुवर्णालद्वारेण युप्मार्क गेहं प्रविष्टा । सा वो निर्यातयितव्येनि । ] १२ गणिका-ई बळकारेण णीअमात्तिण भणादि । भोड, अर्थ पत्त- काळो । (प्रकाशम्) अग्य ! सरणागदम्हि । [ है बलात्कारेण नीय- मानेति ननु भणति । भवतु, अर्य प्राप्तकालः । आर्य ! शरणागतास्म ।) १५ नायकः-न भेतव्यं न भेतन्यम् । किं वसन्तसेनेपा। विदूषक:-अविहा बसन्तसेणा। (अपवार्य) भो चारुदत्त ! वसन्तसेणा खु इअं, आ भवदा कामदेवाणुआणप्पहुदि णअण- . . . २० ·-1.28."] प्रथमोऽङ्कः। ८ मत्ससंस्थुदा सणिहिदमणोभवेण हिआएण उव्वहीअदि । ता पेक्खदु इआं। [ भविहा वसन्तसेना। भोः चारदत्त ! वसन्त- सेना खस्वियं, या भवता कामदेवानुयानप्रभृति नयनमात्रसंस्तुता ११ सनिहितमनोभवेन हृदयेनोदुयते । तत् पश्यत्विमाम् । ] नायकः-ययस्य ! पश्याम्येनां, यत्र मे पतितः कामः क्षीणे विभवमञ्चये। रोपः कुपुरुपस्येव स्वाङ्गेप्येवावसीदति ॥२८॥ गणिका-अदिण्णभूमिप्पवेसपरिसण अवरद्धा अहं अय्यं सीसेण पसादेमि। [भदत्तभूमिप्रवेशप्रधर्षणेनापराद्धाहमार्य शीपेण प्रसादयमि।] ३ नायकः-यद्येवममपि तवादविनात प्रयुक्तेन प्रेष्यसमुदाचारेण सापराधो भवी प्रसादयामि । विदूषकः-भो! विवहन्ता इव सअडिअं दुश्विणीदवळीबद्दा ६ अपणोणं मद्विसन्ति । अहं दाणि के पसादेमि । भोदु, दाणि । रणिों पसादेमि । रदणिए ! पसीददु पसीददु होती। [भोः ! वियहन्ताविव शकटिकां दुर्विनतियलीवर्दायन्योन्य देशयतः । अह- ९ मिदानी के प्रसादयामि । भवतु, इदानी रदनिका प्रयादयामि । रदनिके ! प्रसीदतु प्रस्गदतु भवती ।] नायकः-भवति ! परवानस्मि । किमनुतिष्ठति स्नेहः । १२ गणिका-(आत्मगतम्) महुरे म्यु इन्छिदश्च । अदक्सिणं खु पठम- दसणे जइच्छागदाप इह यसिदुं । ता एवं फरिम्स । (प्रकाशम् ) जइ मे अय्यो पसण्णो, अभं मे अळवाये इह एत्र्य चिट्ठदु । १५ अळवारणिमित्त पावा में अणुसरन्ति । अहं पि अप्येण रक्खिदा गेहं गन्तुमिच्छामि । [ मधु सन्चेष्टम्यम् । भदक्षिणं गलु प्रथम- दर्शने यामागतयेह पस्नुम् । मदेयं करिष्यामि । यदि मे भायः १८ प्रमः, भर्य मेलार इईव तिटनु भलवानिमित्त पापा मामनु- सरन्ति । भहमप्यार्येण रक्षिता गेहं गन्तुमिरहामि ।] । 1 ·२१२ चारुदत्ते [i. 280- . d नायक:-अन्वर्थमुपदिशति । मैत्रेय ! गृह्यताम् । २१ विदूपका-ण मे सद्धा । [न मे श्रद्धा ।। नायकः-मूर्ख ! गृह्यताम् । विदूपका-जं भवं आणवेदि । आणेदु मोदी। यद् भवानाज्ञा २४ पयति । आनयनु भवत्ती।] (गणिका विमुच्यालङ्कार प्रयच्छति ।) विदूषकः-(गृहीत्वा ) रदणिए ! गण एवं सुवण्णालङ्कारं तुवं । २७ सट्ठीए सत्तमीए अ धारहि । अहं अट्ठमीए अणद्धाए धारइस्सं । [रदनिके ! गृहाणैतं सुवर्णाल कारं स्वम् । पटयां सप्तम्यां च धारय । अहमष्टम्यामनभ्याये धारयिष्यामि ! ] ३० बेटी-(विहस्य) सत्थं यक्साणअन्तम्स भट्टिपुत्तस्स तदाणि अवसरो होदि । आणेदु अय्यो। (गृहीत्वा । निक्रान्ता) [शास्त्र व्याचक्षाणस्य भर्तृपुनस्य तदानीमयपरो भवति । आनयत्वार्यः।) ३३ नायका-कोऽत्र भो । दीपिका तावत् । विदूषकः-भोः ! दीविआ गणिका विअ णिरिसणेहा संयुत्ता। [ भोः ! दीपिका गणिकेव निःस्नेहा संवृत्ता।] १६ नायकः कृत दीपिकया। (विलोक्य) उदितो भगवान् मर्वजन- सामान्यप्रदीपश्चन्द्रः। अतः खलु, उदयति हि शशाङ्क: हिन्नसर्जूरपाण्डु- युवत्तिजनसहायो राजमार्गप्रदीपः । तिमिरनिचयमध्ये रश्मयो यस्य गोरा हतजल इव पवेक्षीरधाराः पतन्ति ।।२९।। भवति ! राजमार्ग निष्कमणः क्रियताम् । ससे! अनुगछात्र- भयतीम् । विपक:-ज भवं आगयेदि । एदु एदु भोड़ी। [ यद् भयानासा. पपति । परपेतु भवती ।] (नितान्ताः सुवें।) प्रथमोऽदः । - २२ ·अथ द्वितीयोऽङ्कः। (ततः प्रविशति गणिका चेटी च ।) ३ गणिका-तदो तदो। [ ततस्ततः । ] धेटी-अम्महे ण किचि भए भणिदं । किं तदोतदो त्ति । [अम्महे न विभिन्मया भणितम् । किं ततस्तत इति । ६ गणिका-हले! किं माए मन्तिदं । [ हजे! किं मया मन्वितम् । ] टी-अज्जुए ! सिणेहो पुच्छदि, ण पुरोभाइदा । किं चिन्तीअदि। [ अजुके ! हः पृच्छति, न पुरोभागिता । किं चिन्तयते । ] . गणिका-हले ! तुम दाय किं त्ति तकेसि । [ह ! र तावत् किमिति तकंयमि ।] बेटी-अप्पओअणदाए गणिआभावस्स अन्जुआ के पि कामेदित्ति १२ तफेमि। [अप्रयोजनतया गणिकामावस्या का कमपि कामयत इति मयामि। गणिका-मुटु तुप किटं । अयभिदा दे दिट्टी। इदिसवण्णय्येव । १५ [मुष्ठ रपया कृतम् । अघधिना ते रष्टिः । ईरावर्गव । ] पेटी-अणकिर्द पि अज्जु मण्डिद विष पेरखामि । कामो दिभअव अणवादी उमुयो तरुणजगरम। [अनलालनामप्यञ्जुको १८ मण्डितामिव पश्यामि । कामो हि भगयाननषगीत उरमवस्तम्गजन- स्प] गणिका-हनामे ! उपण्ठिदच्चे का दे रदी । [हतारो ! उप्ठितम्ये २१ का से रतिः.] बेटी-अन्जुए! इन्सामि पुन्छि? पटुमाणो विस रमणीओ कोच्चि गअषुमारो। [भा रामि मई बहुमान प रमणीयः वचिंद २४ रामामारः। 1. पुरोभादाय २३ 1 -- ·२१४ चारुदत्ते गणिका-रमिर्दु इच्छामि, ण सेविटुं। [रन्तुमिच्छामि, न सेवितुम् ।) बेटी-किण्णुखु विज्ञारिसेसरमणीओ कोच्चि घम्हणदारओ । २७ [ किन्नुखलु विद्याविशेषरमणीयः कश्चिद् ब्राह्मणदारकः ।। गणिका-अस्थि अदिबहुमदो विरसंभो। पूअणीओ खु सो जयो। [ अत्यतिबहुमतो विसम्भः । पूजनीयः खलु स जनः ।] ३० चेटी-किण्णुहु वणिजदारओ कोचि आगन्तुओ । [किन्नुखलु वाणिग्दारकः कश्चिदागन्तुकः।] गणिका-उम्मत्तिए ! आसाच्छेदं उकण्ठन्ता का सहेदि। [उन्म. ३३ त्तिके ! भाशाच्छेदमुत्कण्ठमाना का सहते । ] चैटी-णि सके सोढुं । को अम्हाणे मणोरहाउत्तो । [किन शक्यं श्रोतुम् । कोऽस्माकं मनोरथावुत्तः 1] १६ गणिका-किं तुव कामदेवाणुयाणे ण आअदा सि । [किं एवं काम- देवानुपाने नायतामि।] बेटी-ण आअदम्हि । [नन्वागतास्मि 1] ३९ गणिका-केग उदासीण मन्तेसि । [ केनोदासीनं मन्यसे । ] घेदी-भणादु भणादु अम्जुआ भादु । [भणनु भणयनका भणतु।] ४२ गणिका-हले ! सुणाहि दाव । अस्थि सस्थवाहपुत्तो चारुदत्तो णाम। [हजे ! सायन् । अस्ति सार्यवाहपुत्रश्चारुदत्तो नाम 1] केटी-जेण सरणागदा तुर्व रक्खिदा । [येन शरणागता व रक्षिता।] ४५ गणिका-सो एव्य । [ स एव 1 1 बेटी-इति, दरिहो खु सो।हाधिक, दलिः खलुः सः।) गणिका-अदो खु फामीअदि । अदिदरिहपुरसमत्ता गणि ४८ अयअणीमा होइ । [ अत: मलु काम्यने । भतिदारिदपुरपसका। गणिका अवचनीया मवति । ] २४ - ·द्वितीयोऽङ्कः। २१५ 1 चेटी अन्जुए ! उचूदपुष्पं सहआरं महुअराओ उवासन्ति । ५१ [ अज्जुकै ! उद्धृतपुष्पं सहकारं मधुकरा उपासते । ] गणिका-हले ! एवं, उवासन्ति । दे महुअरा त्ति पुच्छीअन्ति । [इ ! एवम् , उपासते । ते मधुकरा इनि पृच्छयन्ते ।] ५४ चैटी-किं, विह्वमन्ददाए वेसयासप्पसङ्गकादरो दुक्ख त्ति जड ण आअच्छे । [किं, विभवमन्दतया वेशवासप्रसङ्गकातरो दुःखमिति यदि नागच्छेत् । ] ५७ गणिका-णं अहं ते कामेमि । [ नन्वहं तं कामये । ] चेटी-जइ एत्तओ बहुमाणो, किं णाभिसरीअदि । [ यद्येतावान बहुमानः, किं नाभित्रियते । ]] ६. गणिका-णहुण गच्छामि। किन्तु सहसा अभिसरिदो पच्युअआर. दुग्भदाय पुणो मे दुभो भवे त्ति विळम्प्रेमि । [न पलु न गच्छामि । किन्तु सहसाभिसृतः प्रत्युपकारदुर्लमनया पुनमें दुलभी ६३ गदिति निलम्बे ।] चेटी-हं, कि एतणिमित्तं तर्हि एव सो अलङ्कारो हाविदो है, किमेनिमित्तं तत्रैव सोऽलकारः स्थापितः 1] ६६ गणिका-ईदिसं एव्य । [ ईदृशमेव । ] (ततः प्रविशस्यपटाक्षेपेण सवाएफः ।) संवाहक:-अय्ये ! सरणागदो म्हि । [ आयें ! शरणागतोऽस्मि । ] ६९ गणिका-अळ अय्यरस सम्भमेण । [ अलमार्यस्य सम्भमेण । ] चेटी-हं, को दाणि एसो। [है, क इदानीमेपः ।। गणिका-उम्मत्तिए ! कि सरणाअदो पुच्छीअदि। [ उन्मत्तिके ! ७२ किं शरणागतः पृच्च्यते ।] घेटी-अवि णाम साहसिओ भवे। [ अपि नाम साहमिको भवेत्।] गणिका-उम्मत्तिए ! गुणवन्तो रक्सिदत्र्यो होदि । [ उन्मतिके ! ७५ गुणवान् रक्षितव्यो भवति । ] २५ ..

·चारदने [i. मवाहका-अय्ये ! ण भएण उपआगे विस्सरिदो, पण परिभवेण । पेयदु अय्या, भीदावा परिसिदाहया आवगाया सुळमचा- ७८ रित्तपश्चगाहवा अपराहेदुममत्था होन्ति। [आयें ! ननु भयेनोपचारी विस्मृतः, न परिभवेन । पश्यावायां, मीता अथवा प्रधर्पिता अथवा आपना अथवा सुलभचारिणवशना या अपराधयितुं समर्था भवन्ति ।] ८१ गणिका-भोदु भोदु । विस्मत्यो भोदु अथ्यो । गणिआ खु अहे। [ भवतु भवतु । विश्वस्तो भवत्वार्यः ! गणिका मत्यहम्।] संवाहका-अभिजणेश, ण सीळेण ! [ अभिजनेन, न शीलेन 1] ८४ गणिका-हले ! एवं विअ । [ हो ! एवमिव ।] घेटी-अज्जुआ अय्यं पुच्छदि, कुदो अय्यस्स भअंति। [भज्नु- कार्य प्रत्यति, कुत आर्यस्य भयमिति । ], ८७ मेघाहक:-अय्ये ! धणिआदो । [ आयें ! धनिकात् । गणिका-जइ एवं, आसणं देदु अय्यस्स। [यद्येवम्, आसन : क्षीयतामार्यस्य । ] ९. चेटी-तह । (आसन ददाति । ) [ तथा । ] गणिका-उवविसदु अय्यो। [ उपविशवार्यः।] संवाहक:-(स्वगतम् ) पूआविसेसेण जाणामि कय्यं ति । (उप- ९३ विशति ।) [पूजाविशेषेण जानामि कार्यमिति ] गणिका-हले! एवं विअ । [ हजे! एवमिव । ] चेटी-अन्जुए! तह । अय्य ! गअमग्गे विस्सत्यसम्पाद अय्यं काटुं ९६ इच्छदि अज्जुआ । कस्स किं कत्तञ्च । [ भन्जुके ! तथा। आर्य ! राजमार्ग विश्वस्तसम्पातमार्य कर्नुमिच्छत्यज्जुका। कस्य किं कर्तव्यम्। संवाहका-सुणादु अय्या! [ भृणोत्वायां । ] ९९ गणिका-अवहिदान्हि । [ अवहितास्मि । ] संवाहका पाडाळियुत्तं मे जग्मभूमी। पकिदीए वणिजओ, अहं । । .

·i.15] द्वितीयोऽङ्कः। तदो भाअधेअपरिपुत्तदाए दमाए संवाहअवृत्तिं उपजीवामि । ०२[पाटलिपुणे मे जन्मभूमिः । प्रकृया वणिगहम्। ततो मागधेयपरिवृत्त. तया दशया संवाहकवृत्तिमुपजीवामि ।] गणिका-संवाहओ अय्यो । सुउमारा कळा सिक्खिदा अय्येण । ०५[ संवाहक आयः । सुकुमारा कला शिक्षितायेण ।] मंवाहका कळेत्ति सिक्खिदा । आजीवि दागि संयुत्तम् । [ कलेति शिक्षिता । आजीवितमिदानी संवृत्तम् ।] १०८गणिका-णिब्वेदमूअअं विअ यअणं अय्यम्स। तदो तदो । [निवेदमचकमिव वचनमार्यस्य । ततस्तनः । ] संवाहक:-अज्जुए! सो दाणि अहं आअन्तुआणं मुणिअ पुरुस- १११ विमेसकोदृहळेण आअदो म्हि इम उजआणि। [ अञ्जुके ! म इदानीमहमागन्नुकानां शुत्वा पुरविशेषगौतूहलेनागतोऽस्मीमामुन्जय- नीम् । ] ४गणिका-तदो तदो [सतस्ततः ।] मंवाहकः-सदो इह आअदमत्त एच कोगि मत्यवाहपुत्ती ममासा- दिदो। [सन इहागतमान एय कश्चित् सार्धयाइपुनः समायादिनः । १७गणिका-फेरिसो। [ कीदतः । ] गंवाहकः-आइदिमन्तो अविन्भमन्तो अणुच्छित्तो नलिदोळळिद- दाए अविम्हओ चउरो मदुरो दस्यो मदस्सियो अभिमदो २० आइदो तुदो होदि । दय्य ग विकन्येदि । अप्प वि मुमति, यहु पि अयइदं विमुमरदि । अज्जुए! किं यहुणा, तम्म फुलवुत्तम्स गुणाणं चउमाशं पि मुदिग्ग वि गिम्हदिhण १२३यणिण म । किं याहुणा, दसिध्याए परफेर विज अलणी मसरं धारदि। [भारतिमान् अयिभ्रमन् अनुग्गिनोलिनी सरिनतयाविरमयानुरी मग दक्षः माक्षिण्योऽभिमन आमिष्टो २७

·-
२१८
चारुदत्ते
१२६भवति । दावा न विकायते । अल्पमपि स्मरति, बटुकमध्यपकृत
विस्मरति । अज्जुके! किंबहुना, तस्य कुलपुत्रस्य गुणानां चतुभांग--
मपि सुदीषणापि प्राप्मदिवसेन वर्णयितुं न शक्यम् । किं बहुना,
१२९दक्षिणतया परकीयमिवात्मनः शरीरं धारयति । ]
गणिका-( अपवार्य ) हर्छ ! कोणुखु सो अय्यचारुदत्तस्स गुणाण
अणुकरदि । [ हो ! कोनुखलु स आर्यचारदत्तस्य गुणाना-
१३२मनुकरोति । ]
चेटी-मम वि कोदूळं सोडुं । कोणुहु उज्जअणिं अत्तणो गुणेहि
मण्टेदि । [ममापि कौतूहलं श्रोतुम् । कोनुखलज्जयनीमात्मनो गुणै.
१३५मण्दयति ।
‘गपिका-तदो तदो। [ ततस्ततः । ]
संवाहका-वदो तस्स गुणविकिणिदसरीरो विस्सरिदकळत्तो उघ.
१३८जीविओ संवुत्तो। [ ततस्तस्य गुणविक्रीतशरीरो विस्मृतकलय
उपजीवी सत्ता
गणिका-किं सो दरिदो। [किं स दरिद्रः।]
१४१मैवाहक:-कई अणाचिक्खिये अय्या जाणादि । [ कथमनारपात
भार्या जानाति ।
गणिका-एअसि दुनळहो गुणविभवो ति । तदो तदो। [एक.
१४४स्मिन् दुर्लभो गुणविभव इति । ततस्ततः ।]
बेटी को जाम सो अय्यो 1 [को नाम स आर्यः।]
संवाहक-अप्पचारुदत्तो पाम ! [ भार्यधारदातो नाम ।]
१४७गणिका-जुज्जइ । तदो तदो। [युज्यते । सतस्नतः । ]
संवाहक: सदो सो विभवमन्ददाय असाहीणपरिजणो विसनि-
अफुडुम्बभरणो चारित्तमत्तायसेसो सत्यवाहपुळे पहिषमदि ।
१५०आई पि तेण अप्येण अभणु यादो-अण्ण उवाचदु ति। कई
२८

·२१९ द्वितीयोऽङ्कः । ii.17 ] • अण्णं परिर्स मणुस्सरअणं लभेअन्ति, कई च तस्स कोमळळ- ळिदमहुरसरीरप्परिसकिदत्थं मे हत्थं साहारणसरीरसम्मद्देण सो. १५३अणीअं करिरसं ति जादणिवेदो दद्धसरीररक्वणथं जूदोवजीवी सवुत्तो। [ ततः स विभवमन्दतयास्वाधीनपरिजनो विमर्जितकुटुम्ब. भरण चारित्रमात्रावशेषः सार्थवाहकुले प्रतिवसति । अहमपि तेनार्येणा- १५६भ्यनुज्ञातोऽन्यमुपतिप्टतामिनि । कथमन्यमीशं मनुष्यरत्नं लभेयेति, कथं च तस्य कोमलललितमधुरशरीरस्पर्शकृतार्थ मे हस्तं साधारणगरी रममर्दन शोचनीयं करिष्यामीति ज्ञातनिर्वेदो दग्धशरीररक्षणार्थ घेतो- १५९पजीवी संवृतः ।] (गणिका सहर्षवाप्पं चेटीमवलोकयति ।) चेटी-सदो तदो। [ ततस्तत: । ] १ १६ २संवाहकः-तदा वहणि दिणाणि मार पराइदेण पुरुसेण कदाइ अहं पि दहसु सुवण्णेमु पराइदो म्हि । [ ततो यहूनि दिनानि मया (पराजितेन पुरुपेण कदाचिदहमपि दशसु सुवर्णेषु पराजितोऽस्मि । ] १६५गणिका-तदो तदो। [ ततस्ततः । ] संवाहकः-तदो अज वेममग्गे जइच्छोवणदो समासादिदो म्हि । तम्म भएण इह पविट्ठो। एवं अय्या जाणादु। [ ततोऽद्य १६८वेशमार्ग यहछोपनत: ममासादितोऽस्मि। तस्य भयेनेह प्रविष्टः। एवमार्या जानातु।] गणिका-(आत्मगतम् ) अहो अशाहिदं । एवं खु मण्णे यासपाद- १७१पविणामेण पविखणो आहिण्डन्ति ति। (प्रकाशम् ) एवं गदे अत्तकेरओ अय्यो । हळा! एहि ते जणं विसनेहि। [अहो भन्याहितम् । एवं खलु मन्ये पासपादपविनाशेन पक्षिण आहिण्डन्त ११७४इति । एवं गत आग्मीय आर्यः । हला ! एहि तं जनं विसर्जय । ] चेटी-तह । ( निष्मान्ता ।) [तथा । ] २९ प २० ·२२० चान्दते [ii. गणिका-ण खु अय्येण अत्यणिमित्ता चिन्ता कादन्या । अप्यचार: १७७दत्ती एव देदि ति अय्यो जाणादु। [न मल्वायेणार्थनिमित्ता चिन्ता कर्तव्या । आर्यचारदत्त एव ददातीत्यायों जानातु 1] (प्रविश्य ) चेटी-अज्जुए ! विसजिदो सो जागो, परितुट्ठी गदी १८.अ । [अन्जुके ! विसर्जितः स जना, परितुष्टो गतश्च । ] संवाहक:-अणुगहिदो म्हि । [ अनुगृहीतोऽस्मि । ] गणिका गच्छदु अय्यो मुहिजणदसणेण पीदि णिव्यत्तेहूँ । १८३[ गच्छरवार्यः सुहृजनदर्शनेन प्रीति निर्वर्तयितुम् । ] संवाहक:-आज एय कदाइ णिचेदेश पत्र्य। जइ अ परिअणे सङ्कन्ता कळा भवे, तदो अय्याए अणुग्गहिदो भवे । [अग्रेव १८६कदाचिनिदेन प्रयजेयम् । यदीय परिजने सक्रान्ता कला भवेन्, नत आर्ययानुगृहीतो भयेयम् । ] गणिका-जस्स किदे इअं कळा सिक्खिदा, सो एव्य अय्येण १८९उवचिट्ठिदव्या भविम्सदि । [यस्य कृते इयं कला शिक्षिता, स एवायणोपस्थातव्यो भविष्यति ।] संवाहका-(स्वगतम् ) णिउणं खु पश्चाचविखदो म्हि । को हि णाम १९२ अप्पणा किदै पच्चुअआरेण विणासेदि । (प्रकाशम्) अय्ये ! गच्छामि दाब अहं । [निपुर्ण स्खलु प्रत्यारयातोऽस्मि । कोहि नामात्मना कृतं प्रत्युपकारेण विनाशयति । आये! गच्छामि तावदहम् । १९५गणिका गच्छदु अय्यो पुणो दंमणा। गच्छवार्यः पुनदर्श- नाय 1] सेवाहक:-अय्ये! तह । (निकान्तः।) [आयें ! तथा । १९८गणिका-हं, सद्दो विअ । [ह शब्द इव ।। (प्रविश्य ) चेटः-विच्छित्तिए ! विच्छित्तिए ! कहिँ कहिं अज्जुआ। [विधि २०१त्तिके ! विच्छित्तिके ! कुन कुत्राग्जका1] ३० क ·२२१ -ii.m] द्वितीयोऽङ्कः । गणिका-हजे ! कि एदं। [हजे! किमेनत् । ] : चेट:-हं, विपद्धो म्हि, वादाअणणिक्खामिदपुचकाआए ओण- २०४मिअपओहराए कण्णउरस्स परिप्फन्दो अज्जुआए जेण ण दिट्ठो। [ है, विप्रलब्धोऽस्मि, वातायननिष्पामितपूर्वकाययावनमितपयोधरया कर्णपूरस्य परिस्पन्दोऽज्जुकया येन न दृष्टः । ] २०७गणिका- हुजणम्स मुळहो विम्हओ। किं दे उस्सेअस कारणम् । [लघुजनस्य सुलभो विस्मयः । किं ते उत्सेकस्य कारणम् । ] चंट:-सुणादु अज्जुआ-सो उग्गवेगेण ओगाहणणिव्यत्तिदेण २१०पस्मुदमदगन्धं राअमग्गं करन्तेण मगळहत्थिणा भद्दकयोदएण अणेअपुरुमसकुळेसु राअमगेसु उत्तरिअपडविराअदाए अहि- अळक्खणीओ कोन्चि पत्र्यइदो समासादिदो। [शृणोत्वज्जुका- २१३एप उग्रवेगेनावगाहननिवर्तितेन प्रस्रुतमदगन्धं राजमार्ग कुर्वता मा- लहस्तिना भद्रकपोतकेनानेकपुरपमवलेषु राजमार्गपूत्तरीयपटविरागन- याधिकलक्षणीयः कश्चित् प्रवाजिनः समामादितः 1] २१६गणिका-हं, तदो तदो। [ई, ततस्ततः ।] चेट.-तदो मए हथिहत्यामिहताडिअमाणो दन्तन्तरपरिवत्तमाणो हत्थिहत्थपडिदचरणो तदोहा हा विपाडिदो हा हा हदो तिजणवादे २१९संयुत्ते तदो दिण्णकरप्पहारेण परिवत्तिदं हत्थिं करिअ मोइदो सो परिव्याजो। [ ततो मया हस्तिहस्तामर्दताझ्यमानो दन्तान्तरपरिवर्त- मानो हस्तिहस्तपतितचरणः ततो हा हा विपाटितो हा हा हत इति २२२जनवादे संवृत्ते ततो दत्तकरप्रहारेण परिवर्तितं हस्तिनं कृत्वा मोचितः स परिबाट् !] गणिका-पिअं मे । तदो तदो। [प्रिय मै । ततस्ततः ।] . ११२२५चेटः-तदो सब्वो जणो भणादि अहो चेडम्स कम्म त्ति । ण उण कोच्चि किं पि इच्छइ दाई । तदो अज्जुए ! केण वि कुळवुत्तेण ३१

·।
चारुदत्ते
उइदाणि आभरणट्ठाणाणि विलोइस अड्डेणाणि वि उण
२२८अळद्ध पेक्खिा दव उवाळमिअ दिग्धं णिस्ससि एराओ में-
विमवो त्ति करिअ परिजमहत्थे अ पावरओ पेसिदो। [ततः
सवों जनो भणति-अहो चेटस्य कमेति । न पुनः कचित् किमपीच्छति
२३१दानुम् । नतोऽज्जुके! केनापि कुलपुत्रेणोचितान्याभरणस्थानानि
विलोक्याटेनानीयापि पुनरलब्धं प्रेक्ष्य दैवमुपालन्य दीर्घ निःश्वस्यै-
तावान् मे विभव इति वा परिजनहस्तेऽयं मावारकः प्रेषितः।]
२३४ गणिका-कोणुखु अय्यचारुदत्तस्म गुणाणं अणुकरेदि। कोनुग्गल्या.
यंचारुदत्तस्य गुणननुकरोति ।]
केटी-अजुए! मम वि कोदूहों अस्थि । कोणुखु गमो ।
२३७[ अनुके ! ममापि कौतूहलमस्ति । कोनुखत्वेषः । )
गणिका-केण वि साहुणा पुरुसेण होदव्वं । [ केनापि साधुना
पुरपेण भवितव्यम् ।
२४०पेटी-साहु पुन्छीअदु दाव । [ साधु पछयता तावत् । ]
गणिका-हो ! एकयुगसपक्ववादिदा सञ्चगुणाणं हन्ति । { हो!
एकपुरुषपक्षपातिता सर्वगुणान् हन्ति ।
२४३वेदीभद्द ! से णाम तुयं जाणासि । [ भद्र ! अस्य नाम स्वं
जानामि ।]
चैदा हु जागामि । [न सलु जानामि ।]
२४६गणिका-अदिळहु तुए किदं। [ अतिलघु श्यया कृतम् ।]
चटी-जइ एवं, यह तुए फोत्ति' मन्तिदं। [ यवम्, इह प्यया
कइति मन्वितम् ।
२४९पेटः-अई एतअं तु आगामि-भहओ अविग्हओ ति । [अह.
मंतावत् तु बानामि-भदको विमय इनि।]
१.कि.नि.

·. २२४ 'चारुदत्ते 1.1.-- 'नायकः वयस्य! भावशावलेन बहुशः खल्वद्य मधुरं गीतम् । न - ९ च भवान् रमते । विदूपक:-अदो एव्य एदं अहं ण रमामि । महुरे पि बहु खादि अजिण्ण होइ । [अत एवैनामई न रमे । मधुरमपि यहु खादितम १२.जीणं भवति ।] नायक:-सर्वथा सुव्यक्तं गीतम् । कुतः, रक्तं च तारमधुरं च सम स्फुटं च भावार्पितं च न च साभिनयप्रयोगम् । किंवा प्रशस्य विविधैहु तत्तदुक्त्वा भित्त्यन्तरं यदि भवेद् युवतीति विद्याम् ॥ २॥ विदूपक:-काम पसंसेदु भयं । मम खु दाव गाअन्तो मणुस्सो इथिआ वि पठन्ती उभअं आदरं ण देदि। गाअन्तो दाव ३ मणुस्सो रत्तमुमणाविदो विअपुरोहिदो दिढं ण सोहइ । इत्थिा:- वि पठन्ती ठिण्णणासिआ विअ घेणुआअदिविरुवा होइ । धाम प्रशंसतु भवान् । मम खलु तावद् गायन् मनुष्यः स्यपि पठनयु- ६ भयमादरं न ददाति । गायंस्तावन्मनुष्यो रक्तमुमनोवेष्टित इव पुरोहितो दृढं न शोमते । त्यपि पठन्नी दिन्ननामिकेव धेनुरतिविरूपा भवति ।] ९ नायकः-सखे! उपारुढोऽर्धरात्रः। स्थिरतिमिरा राजमार्गाः। निस्सम्पातपुरुषत्वान् प्रसुप्तेवोजयनी प्रतिभाति । कुतः, असौ हि दत्त्वा तिमिरावकाशमरतं गतो ह्यष्टमपक्षचन्द्रः । तोयावगाढस्य वनद्विपस्य विपाणकोटीव निमनमाना ।।३॥ विदूषका-मुटु भवं भणादि । अन्तद्धिअमाणचन्दळद्धावआसो ओदरदी विअ पासादादो अन्धआरो। [मुष्टु भवान् भगति | ३ अन्तर्दधानचन्द्रलम्धावकाशोऽवतरतीव प्रामादादन्धकारः । ] . ३४ ·२२६ चारुदत्ते [ifi..- ३ (प्रविश्याभरणसमुद्गहस्ता) घंटी-अय्यमेत्तेअ ! उद्वेहि उद्वेहि । [आर्यमैत्रेय ! उत्तिष्टोतिष्ठ।] विदूपका-भोदि ! किं एदं । [भवति ! किमेतत् ।] ६ चेटी-इझं मुक्ण्णभण्डं सट्ठीए सत्तमीए परिवेहामि । अहमी खु अन्ज । {इदं सुवर्णभरण्ड पष्टयां ससम्यां परिवर्तयामि । अष्टमी खल्वद्य I] ९ मायका-ददं तद् वसन्तसेनायाः स्वकम् । चेटी-आम | भणादु भणादु भट्टिहारओ, गहूणदु त्ति । [भाम । भणतु भगतु भर्तृदारकः गृह्णारिवति । ] १२ नायक:-मैत्रेय ! गृह्यताम् । विदूषकः-किं णिमित्त अर्थ अलङ्कारो अन्भन्तरचदरसाळं ण पवेसीअदि। [किनिमित्तमयमलद्वारोऽग्यन्सरचतुःशाल न प्रवेश्यने ।] १५ नायकः-मूर्ख ! बाह्यजनधारितमलद्धार गृहजनो न द्रक्ष्यति । विदूषकः-का गई । आणेहि गहामि चोरोहिं गणिअमाण । [ का गतिः । आनय गृह्णामि चोरेगुह्यमाणम् 1 ] (चेटी दत्त्वा निक्रान्ता।) विदूषकः-भो! किंणिमित्तं सो पावरओ तम्स गणिआपरिआर- अस्स दियो। [भोः! किनिमित्तं स पावारकस्तस्मै गणिकापरिचा- २१ रकाय दस:1]] नापकः सानुक्रोशतया । विदूपक:-इह वि साणुकोसदा । [इहापि मानुत्रोशता । ] २४ नायकः-ययस्व ! मा भैवम् । विदूषकः-अहं भारदगद्दभो विअ भूमीए पळोद्वामि । [भई भरि- तगर्दभ इय भूम्यां प्रलुगामि । ] ·-ii-8] तृतीयोऽङ्कः। २२७ ३० २७ नायकः-निद्रा मां बाधते । तूरणी भव । विदूषकः-सअदु भवं सुहप्पयोहाअ । जाव अहं वि मुविस्स । शेतां भवान् मुग्वप्रबोधाय ! यावदहमपि स्वप्स्यामि ।] (द्वायपि स्वपित: 1) (ततः प्रविशति सज्जलक: 1) सज्जलका-एप भोः! कृत्वा शरीरपरिणाहसुखप्रवेश शिक्षाबलेन च बलेन च कर्ममार्गम् । गच्छामि भूमिपरिमर्पणघृष्टपार्यो निर्मुन्यमान इब जीणेतनुर्भुजङ्गः ॥५॥ भोः ! वृक्षवाटिकापनद्वारे सन्धि छिन्या प्रवियोऽस्मि । यावदि- दानी चतुःशालमुपसर्यामि । ( सनिर्वेद विचिन्त्य ) भोः कामं नीचमिदं वदन्तु विबुधाः सुप्तेषु यद्वर्तते विश्वस्तेपु हि वञ्चनापरिभवः शाय न कार्कश्यता । स्वाधीना वचनीयतापि तु वरं यद्धो न मेवाझलि- मार्गश्चैप नरेन्द्रसाप्तिकवधे पूर्व कृतो द्राणिना ॥ ६ ॥ (विचिन्य) लुब्धोऽर्थवान साधुननावमानी यणिक् स्ववृत्तावतिकर्यशश्च । परतम्य गेई यदि नाम लपये भवामि दुःखोपहतो न चित्ता। यद्वातद्वाभयतु किया न कारयति मन्मथः । याघडारमेकर्मा भोः! देशः पोनु जलायसेकशिथिल छेदादशग्दो भवेद भित्तीनां फनु दर्शितान्तरमुरः सन्धिः फरालो भयन् । क्षारक्षीणतया घलेदार हस्यं क जीणं भयेत् मुत्र सीजनदर्शनं घन भये म्यन्नध यन्नो भवेत् ॥ ८ ॥ - ·२२८ चारुदत्ते - [ ifi..- . (परिक्रम्य ) इयं वास्तुविभागक्रिया। सोपस्नेहतया गृहविशिष्ट इवायं भवनविन्यासः । इह तावन् प्रवेशावकाशं करिष्ये । भोः! ३ कीहश इदानी सन्धिच्छेदः कर्तव्यः स्यात् । सिंहाकान्तं पूर्णचन्द्र झपास्यं चन्द्रार्धं वा व्यावस्त्रं त्रिकोणम् । सन्धिच्छेदः पीठिका या गजास्यमस्मत्पक्ष्या विस्मितास्ते कथं स्युः।।९।। भवतु, सिंहाकान्तमेव च्छेदयिष्ये । विदूषकः-मो! जागत्ति खु भव, जहि । [ भोः ! जागति खल ३ भवान्, नहि।] नायक:-किमर्थम् । विदूषक:-अहं खुदाय कत्तव्यकरत्थीकिदसङ्केदो विअ सरिअस- ६ मणओ णि ण ळभामि । वाम ग्यु मे अक्खि फन्देदि। चोगे सन्धि छिन्ददी विअ पेक्खामि । जइ ईदिसी अवस्था अत्थाणं, जादीप दरिदो एव्य होमि । [अहं खलु तावत् कर्तव्यकरस्त्रीकृतसङ्केत: ९ इव शाक्यक्रमणको निद्रा न लभे । वार्म खलु मेक्षि स्पन्दते । चौरः सन्धि छिनत्तीय पश्यामि । यदीडश्यवस्याांना, जात्या दरिद्र एव भवामि । १२ नायक:-मूर्ख ! धिक् त्वाम् । दारिद्यमभिलपसि । मजलक:-अथ केनेदानी मन्धिच्छेदमार्गः सूचयितव्यः स्यात् । नन्विदं दिवा ब्रह्मसूत्र रात्री कर्मसूत्र भविष्यति । अद्यास्य भित्तिषु मया निशि पाटितामु च्छेदान् समासु सदाप्तिकाकलीषु । काल्यं विषादविमुखः प्रतिवेशवों दोषांश्च मे यन्तु कर्मसु कौगलं च ॥ १० ॥ नमः सरपटाय। नमो रात्रिगोचरेभ्यो देवेभ्यः । (स्था करोति ·iii. 13.] तृतीयोऽङ्कः । हन्त अवसितं कर्म । प्रविशामस्तावत् । (प्रविश्य) अये ! ज्वलति दीप: । अपसरामि तावन् । धिक्, सज्जलकः खल्वहम् । मार्जारः पवने कोऽपसरणे श्येनो गृहालोकने निद्रा सुप्तमनुष्यवीर्यतुलने संसर्पणे पन्नगः । माया वर्णशरीरभेदकरणे याग देशभाषान्तरे दीपो रात्रिपु सङ्कटे च तिमिरं वायुः स्थले नौजले ॥ ११॥ (सर्वतो विलोक्य) आगन्तुकत्वादविदितसमृद्धिविस्तरः केवलं भवन- प्रत्ययादिह प्रविष्टोऽस्मि । न चेदानी कश्चिन् परिच्छदविशेष पश्यामि । किन्नुखलु दरिद्र एवायम् । उताहो अयं संयमन- निरर्थकं द्रष्टव्यं धारयति । अथवा, अभिजातोऽयं भवनविन्यासः। उपभुक्तप्रनष्टविभवेनानेन भवितव्यम् । तथा विभवमन्दोऽपि जन्मभृमित्र्यपेक्षया । गृहं विक्रयकालेऽपि नीलग्नेहेन रक्षति ॥ १२ ॥ भवतु पश्यामस्तावत् । अथवा, न खलु मे तुल्यावस्थः कुलपुत्रः पीडयितव्यः। गच्छामि तावत् । ३ विदूषकः-भो! गण एवं सुवण्णभण्डअं । [भो गृहाणैतन् सुवर्ण- भाण्डम् । सज्जलक:-कथं सुवर्णभाण्डमित्याह । किं मां दृष्ट्वाभिभापते । ६ आहोस्थिन् सन्चलाघवात् स्वप्नायते । भवतु पश्यामस्तावन् । (दृष्ट्वा ) भूनाथ मुम एवायम् । तथाहि, निःश्वासोऽस्य न शट्वितो न विपमस्तुल्यान्तरं जायते गात्रं सन्धिपु दीर्घतामुपगतं शय्याप्रमाणाधिकम् । दृष्टिगोहनिमीलिता न चपलं पक्ष्मान्तरं जायते दीपं च न मर्पयेदभिमुखः स्यालक्षमुमो यदि ॥१३॥ । ३९ ·[ii. 13.1- चारुदत्ते कनुखलु तत् । अये जर्जरप्रावरणकदेशे दीपप्रभाव्यक्तीकृतरूप दृश्यते । सुपरिगृहीतमनेन । अयमत्र प्राप्तकालः । इमे मया गृहीताः ३ शलभाः । दीपनिर्वापणार्थमेकं मुञ्चामि। (भ्रमरकरण्डकादेकं मुञ्चति ।) अये एप दीपं निर्वाप्य पतति । विदूषक:-अविहा णित्र्याविदो दीवो दाणिं । मुसिदो म्हि । भो ६ चारुदरा! गण एर्द सुवण्णालङ्कारं । अहं खु भीदीए उप्पहप्पवुत्तो विअ वणिजो णि ण ळभाभि । मम पम्हत्तणेण साविदो सि, जइ ण गणसि। [ अविहा निर्वापितो दीप इदानीम् । मुपितोऽस्मि । ९ भोशारदत्त ! गृहाणेमं सुवर्णालकारम् । अहं खलु भीत्योत्पथप्रवृत्त इव वणिम् निद्रा न लभे । मम ब्रह्मत्वेन शापितोऽसि, यदि न गृह्णासि ।] १२ सज्जलक:-किमत्र शपथपरिग्रहेण । एप प्रतिगृहामि । (गृह्णाति ।) विदूषकः-(दत्त्या) अहं विकिणिदभण्डओ विअ वणिजओ सुह सइस्सं । [अहं विक्रीतभाण्डक इव वणिक मुखं शयिष्ये । १५ सज्जलकः-मुखं स्वपिहि महाब्राह्मण ! (विचिन्त्य ) भोः! ब्राह्म णेन विश्वासाद् दीयमानं मया हर्तव्यमासीन् । धिगस्तु सलु दारिद्यमनिर्वेदं च यौवनम् । यदिदं दारुणं कर्म निन्दामि च करोमि च ॥ १४ ॥ (नेपथ्ये पटहादः क्रियते ।) सजलक:-(कणे दत्वा ) अये प्रभातसमयः संवृत्तः । अपसरामि ३ तावत् । (निकान्तः सजलक.) (प्रविश्य) ६ टी-(सावन्दम्) अय्यमेत्तेअ! अम्हाणं रुक्खवाडिआपश्रय दुवाळे मन्धि छिन्दि चोसे पविट्ठो। [भार्यमैत्रेय ! अस्माई ४० ·-11 14.30] तृतीयोऽङ्कः। २३१ वृक्षवाटिकापक्षद्वारे सन्धि छित्वा चोरः प्रविष्टः।] ९ विदूषकः-(सहसोत्थाय) किं भणादि होदी। [किं भणति भवती ।] (चेटी रुखवाडिअत्ति पठति ।) विदूषकः-चौरं छिन्दिअ सन्धी पविट्ठो। चोर छिरवा सन्धिः प्रविष्टः।] १२ केटी-हदास ! सन्धि छिन्दिअ चोरो पविट्ठो। [हताश ! सन्धि शिवा चोरः प्रविष्टः1] विदूषकः-आअच्छ णं दंसेहि । [आगच्छ ननु दर्शय ! ] १५ चेटी-(परिकम्य) एवं ।। एतत् । विदूषक:-अविहा दासीएवुत्तेण कुक्कुरेण पवेसो किदो । भोदि ! आअच्छ, चारुदत्तस्स पिणियेदेमि । (उभावुपगम्य) भो चारुदत्त ! पिअं दे णिवेदेमि । [ अविहा दास्या:पुत्रेण कुक्कुरेण प्रवेश: कृनः। भवति ! आगच्छ २१. चारुदत्तस्य प्रियं निवेदयामि । भोश्चारुदत्त ! प्रियं ते निवेदयामि । ] नायकः-(बुद्धा ) किं मे प्रियम् । ननु वसन्तसेना प्राप्ता । विदूषक:-ण स्यु वसन्तसेणा, वसन्तसेणो पत्तो। [ न खलु वमन्त- २४ मेना, बमन्नमेन: प्राप्तः ।] नायक:-रदनिके! किमेतन् । चेटी-भट्टिदारअ! अम्हाणं रुक्खवाडिआपक्खदुवारे सन्धि २७ छिन्दि चोरो पविट्ठो। [मदारक ! अस्माकं वृक्षवाटिकापक्षद्वारे सन्धि शिवा चोरः प्रविष्टः।] मायक:-चिोरः प्रविष्टः। ३. विदूषकः-मो यअस्स! सव्वहा तुर्य भणासि, मुसो मेत्तेओ d अपण्डिदो मेत्तेओ ति ! णं मए मोभणं फिदं तं मुवण्णभण्ड तब इत्य समप्पअन्तण । [भो ययस्य ! सर्वथा रवं भगमि, मूगों ·[iit. 14.3- - ३३ मैत्रेयोऽपण्डितो मैत्रेय इति । ननु मया शेमने कृतं तत् सुवर्णमादक तव हस्ते समर्पयता)] नायक:-किं भवता दत्तम् । ३६ विदूषकः-अहई । [अथकिम् ।। नायकः कस्यां वेलायाम् । विदुषा:-अद्धरत्ते । [ अर्धराये।] ३९ नायकः-किमर्धरात्रे । घाढे दत्तम् । विदूषकः-भो चारुदत्त ! जे वेळं पडिबुद्धी आसि, तस्सिं वेळा खुदिणं 1 [ भोश्वारदत्त ! पस्यो वेलायां प्रतियुद्ध आसीः, तस्या ४२ घेलायो खलु दत्तम् । ] नायकः-हन्त हत सुवर्णभाण्डकम् । विदूषकः-दानि मे हत्थे पदिच्चिदु अत्तभवं मानी मम इसे ४५ श्यामग्रमवान् ।] नायक:-(आत्मगतम्) फा श्रद्धाम्यति भूतार्थ सयौं मां तुलयिष्यति । शहनीया हि दोपेषु निष्प्रभावा दरिद्रता ॥ १५ ॥ (प्रविश्य) पाहाणी-रदणिए ! रदणिए ! आअन्छ । गहि सुणादि । कवाइमर । ३ दाय करिम्स । (तथा परोति) हरदनि ! रनि ! भाग। महिपृणोति । यादव तायम् करिष्यामि।] घटी-है, क्याहमहो विन । भट्टिारिआ में महावादि । (परिमभ्य) ६ भदिदारिण! अम्हि है, क्याटवाद छ । मतदाता शापयति । भदारिक ! हयमस्मि।] प्राणी- परिकामीण यायादिदो अप्याजो आयमओ पाई [म परिभनी म प्यारादिन भायपुर भायमयो पा । ] ·-ji. 16.1 तृतीयोऽ भी-युसजी भविदारओ अथ्यमेत्तेओ अ । जो तरस जागरस अकारो चोरेण गहीदो। कुशली मदारक आर्यमैत्रेयश्च । १२ यस्तस्य जनस्थानद्वारयोरेण गृहीतः । ग्रामणी-कि भणासि चोरेण गहीदत्ति। [किं मणसि चोरेण गृहीत इति । ] १५ घी-अहई। { अकि ।] पाह्मणी-किंगुखु तम्म जगरम दादत्र्यं भविम्सदि। अहय एवं दास । (कर्णो स्वा) इद्धि तालीपन खु गदं । सो दाणि परि- १८ असो मं विलम्बेदि । किं दाणि करिम्स ! (विचिन्य) भोदु, दि। मम मादिकुळादो का सदमहस्समुळा मुत्तावळी । तं पि अप्यउत्तो सोढीरदाए पडिच्छादि । भोदु, एवं दाय २१ फरिस । (निष्मान्ता) किन्नुबलु तमै जनाय दातव्यं भवि. प्यनि । अधयेतद् दास्यामि । हा धिम् तालीप बिल्वेतत् । स इदानी परिचयो मा विष्टम्ययति । किमिदानी करिष्यामि । भवतु, दृधम् मम शातिगुल्ला या दानसहनमूल्या मुकावरी । तामायापुनः गोटीरतया प्रतीपद्धति । भवतु, पर्य तावत् करिष्यामि। विरक-मम्म अन्धआममादिदरम अपराहास किदे भवन्त २७ ममिण एमादमि । दाणि मे हत्थे पहिच्छदु अत्तभचं 1 [ अन्यान्ध- कारोपादितम्याराभस्य ने भवन्तं शीण प्रमादयामि । सानी मेहम्ने प्रयासयभवान् 1] १. नाया:-कभशतितानी मां बाधने। भवांस्तावविभामीमोल्मो मम नित्यमः। पुनः म कलालायरी पानापण्डिनो जनः ॥ १६ ॥ दिया:-रो मए मन्दमाश एम्भीसम्म हत्थे दिल ( दिमिरठि) मन मया मन्दभायन पुग्मीयम्य ने दमम् । - १२

·२३४
चारुदत्ते
[ii. 16,-.
प्रविश्य)
घ्राह्मणी-रदणिए ! अय्यमेत्ते सद्दावेहि । [रदनिके! आर्यमैत्रेय
शब्दापय ।
६ चेटी-अय्यमेत्तेअ ! भट्टिदारिआ तुमं
सद्दावेदि । [आर्यमैत्रय!
भर्तृदरिका या शब्दापयति । ]
विदूपक:-भोदि ! कि मैं। [ भवति ! किं माम् । ]
९ चेटी-आम । [ आम ! ]
विदूपक:-एस आअच्छामि । (उपसर्पति ) [एप आगच्छामि ।
घाह्मणी-अय्यमेत्तेअ! इमं पडिगगहं पडिगङ्ग । [आर्यमन्त्रेय !
१२ इमं प्रतिग्रहं प्रतिगृहाण I ]
विदूषकः--अवस्थाविरुद्धो खु अभं पदाणविभयो । कुदो एदस्स
आगमो । [अवस्थाविरुद्धः म्वल्वयं प्रदानविभवः । कुत एतस्या-
१५ गमः।
प्राह्मणी-णं सर्टि उववसामि । सव्यसारविभवेण वम्हणेण सोहि
वाअइव्वं ति एसो इमम्स आगमो । ननु यष्टीमुपवयामि।
१८ सर्वसारविभवेन ब्राह्मणेन स्वस्ति वाचयितव्यमित्येपोऽस्यागमः।]
विदूषक:-अट्ठमी खु अज्ज । [अष्टमी सरवद्य]
माहाणी-पमादादो अदिक्कमो किदो। अज पूआ णिवत्ती-
२१ अदि । [प्रमादाद् अतिक्रमः कृतः । अद्य पूजा निवर्यते ।
विदूषक:-अणणुस्वदाए पदाणम्स अणुकोसो विअ पडिभादि ।
(जनान्तिकम् ) रदणिए! किं करिस्सं । [अननुरूपनया
२४ प्रदानस्यानुक्रोश इव प्रतिभाति । सदनिके ! किं करिष्यामि ।।
चेटी-(अपवार्य) किंणुम्बु तस्स जागरस दादव्वं भविस्सदि ति
एदणिमित्तं भट्टिदारओ सन्तापदि त्ति भट्टिदारिआ तव हत्य
२७ इस अय्यवनं अणिरिणं करिम्सामि त्ति एवं करेदि । ता गहण

·. -ili.17.] तृतीयोऽधः। २३५ एदं । किन्नुगलु तस्मै जनाय दातव्यं भविष्यतीत्येतसिमिन भर्नुदारकः संतप्यत इति भदारिका तव हस्ते दावार्यपुनमनृणं करिष्यामीत्येवं {० करोति । तद् गृहाणैतन् । ] प्राह्मणी-उदअसम्भवदाए मुत्तायळीए तय अ दुमदाए उवआरो विस्मरिदो । गण एदं । (ददाति ।) [ उदकसम्भवतया मुक्ता- ३३ वल्यास्तव च दुभतयोपचारो विस्मृतः । गृहाणैतत् ।। विदूषकः-( गृहीत्या ) सव्वं दाव चिट्ठदु । रोदिदी विअ होदीए दिट्ठी । [ सर्व तावत् तिष्ठतु | रोदितीय भवत्या दृष्टिः।] ३६ ग्राह्मणी-देवठळधूमेण रोदाविदा । [देवकुलधूमेन रोदिता । ] विदूषक:-माविदासि तत्तहोदा चारुदत्तेण, जइ अलि भणासि । (शापितामि तमभवता चारुदत्तेन, यपली भणसि । ] ३९ प्राह्मणी-द्धि । (निप्रान्ता ) [हा धिक् । ] विदूषकः-एसा वाआए दुक्ख रक्खिअ अस्सूहि सूइअ गआ । -- (उपगम्य) भी ! इदं । [ एपा वाचा दुःख रक्षिरवाशुभिः सूचयिरवा ४२ गता | भोः ! इदम् 1] नायक:-किमेतन्। विदूषकः-सरिसकुळदारसङ्गहस्स फळं । फळं। [सदृशकुलदारसंग्रहस्थ ४५ फलम् ] नायक-किं ब्राह्मणी मामनुकम्पते । विदूषकः-एवं विअ । [एवमिव 1] ४८ नायक-धिगात्मानम् । अद्य हतोऽस्मि । मयि द्रव्यमयक्षीणे स्त्रीद्रव्येणानुकम्पितः। अर्थतः पुरुषो नारी या नारी सार्थतः पुमान् ॥ १७ ॥ विदूषकः-तत्तहोदी हिअएण तुमं याचेदि । अहं सीसेण याचेमि । गण एदं। [तत्रभवती हृदयेन त्वां याचते । अहं शीर्पण याचे । ३ गृहाणेलन् ।] 1 ।

·चारुदत्ते Li, 17.:- aor . . . नायका तथा । (गृहीत्वा) वयस्य ! इमां मुक्तावली गृहीत्वा वसन्त- सेनायाः सकार्श गच्छ। अर्थेषु काममुपलभ्य मनोरथो मे स्त्रीणां धनेष्वनुचितं प्रणयं करोति । माने च कार्यकरणे च विलम्बमानो धिर भोः! फुलं च पुरुपस्य दरिद्रतां च ॥१८॥ विदूषकः-अहो अप्पमुनळस्स सुवण्णमण्डअस्स किदे सदसहस्स- मुळा मुत्तावळी णीआदइदव्या ! [अहो भल्पमूल्यस्य मुवर्ण- ३ भाण्डकस्य कृते शतसहसमूल्या मुक्तावली निर्यातयितव्या । नायक:-ययस्य ! मा मैवम् । यं समालक्ष्य विश्वास न्यासोऽस्मामु कृतस्तया । तस्यैतन्महतो मूल्यं प्रत्ययस्य प्रदीयताम् ॥ १९ ॥ (निकान्ताः सर्वे तृतीयोऽङ्कः। है + अथ चतुर्थोऽङ्कः। ततः प्रविशति सोवण्ठा वसन्तसेना, चित्रपलकामादाय यर्तिकाकरण्टहस्ता चेटीच1) ३ गणिका-हले ! पेक्यसि सरिमो तम्स जगम्स | [ हो ! पश्याम मध्यरतस्य जनस्य] घेटी-अञ्जए। तस्सिं हस्थिविमद्दकोळाहळे पहुमाणपय्यत्यार ६ दिहीए दूरदो दिट्ठी सो मट्टिद्वारओ दिमो एव्य । [ भग्नु नम्मिन् इस्तिविमोलाहले. बहुमानपर्यस्नया या दूरतो te मतदारक इंश एय।] ४६ 4 ·iv..] चतुर्थोऽङ्कः । २३७ ९ गणिका-तुम दाय दक्खो वेसवासजणो त्ति अणवादं पूरअन्ती अकि भणासि । त्वं तावद् दक्षो वेशवासजन इति जनवाद पूरयन्त्यलीक भणमि ।] १२ चेटी-किं एदं वेसवासजणो सब्यो दक्षिणो होइ ति । पेखिदु अजुमा चम्पारामे पिचुमन्दा जाअन्ति । अदिसरिस ति मम हिअअं अहिरमदि । परमत्यदो एव पसंसीअदि, कामदेवो । १५ [किमेतद् वेशवासजनः सवों दक्षिणो भघनीति । पश्यत्वजुका चम्पकारामे पिचुमन्दा जायन्ते । अतिसदृश इति मम हृदयमभिरमते । परमार्थन एवं प्रशस्यते, ननु कामदेवः ।। १८ गणिका-इजे। सहीजणेण अवहमणीअत्तणं अत्तणो परिहरामि । [हजे ! सखीजनेनापहसनीयत्वमात्मनः परिहरामि ।] चेटी-एदं जुज्जइ । सहीजगसपत्तिओ गणिआजणो णाम । एतद् १२५ युज्यते । सखजिनसपत्नीको गणिकाजनो नाम । ] (ततः प्रविशत्यागरणहतापरा चेटी।) चटी-मुहं अजुआए । [सुखमज्जुकायाः 1] २४ गणिका हजे! साअदं दे। [हजे ! स्वागतं ते। ] चेटी-अज्जुए! अत्ता आणवेदि--इदं दुवारं पविट्ठ पोक्खरं उवायत्तिदं पहवणं । ता तुवरमरणमण्डगा गहीदावउण्ठणा आअ- च्छदु त्ति । इह अलकार अळकरेटु अज्जुआ। [ अज्जुके ! अम्बाज्ञापयति--इदं द्वारं प्रविष्टं पौरकरमपावर्तितं भवरणम् । तत् स्वरमाणमण्डमा गृहीतावगुण्ठनागच्छत्विति । इहालङ्कारमलङ्करी- . स्वग्नुका।] गणिका-किं अय्यचारुदत्तो मण्डरिसदि। [ किमार्यचारदत्त मण्डयिष्यति ।

·चारुदत्चे ३३ चेटी--हि, जेण अग्रवारो पसिदो सो राअसालो सठाणो। [ नदि, येनालारः प्रेषितः स राजस्यालः मेस्थान: । ] गणिका-अयहि अविणीदे !! [ अपेप्रविनीते।] ३६ पेटी-पसीददु पमीददु अज्जुआ। मन्देमं बु अई मन्तेमि । (पादयोः पतति ।[प्रसीदतुप्रसीदस्यका मन्देश यस्य मन्यये । गणिका-उद्धेहि स्ट्रहि । पुसन्देसं असूआमि, तुर्व ! [ उमिष्टो- ३१ लिष्ट । पुमादेशमस्यामि, न त्वाम् । घेटी-किं आईपत भणामि । [किमहमम्यो भणामि । ] गणिका-मणेहि अत्त-उदा अप्यचारुदत्तो अभिसारइदव्यो ४२ तदा मण्डेमि ति। भगायो-पदार्यपारदोऽभिगारपिताय. मदा मण्यामीति । सेती-तदा(निशाना।)[मधा।] (ततः प्रविशति राभलकः 1) । पृत्या निशायां पचनीरदार निद्रा घहित्या तिमिरं भर्य । म एय मूर्योदयान्दपीयः नानादियाचन्द्र यास्मि भीतः ॥ १ ॥ दिमा फर्मान्त प्रभातम् । यादिवानी यमनमनाया: परिचारित फाया मदनिकाया निक्रया मयेई यतम् । (परिमभ्य) ६ यान्समेनाया गृहम् । यायन् प्रविगामि । (प्रविय) किन्तु ग्यम्पन्नरस्या गदनि । अथवा, पूर्या गणिनामन्यन्तरे मानिध्यम् । अमानव तया भवितव्यम् । यापटापयामि। (मनि! मदनिर। -(भा) माजराम पित्र मरो। पाहा आनुभाका उपगम्भिार्ग। (उपद) अगिह [Arur: I प्यार .marar। .

·. -iv. 1.3*] चतुर्थोऽङ्कः । - मजलक:-इतस्तावन् । चेटी-कि तुवं सकिदवण्णो विअ । [किं त्वं शकिनवर्ण इव । ] मजलकः-न खलु, किश्चित् कथयितुकामः । गणिका-हले! इमं चित्तफळ सअणीप टावेहि । (विलोक्य ) कहिं गआ हदासा। अहव अदृरगआए होदव्वं । जाव गं पेखिस्सं । (परिक्रम्यावलोक्य) अम्मो इअंसा अदिसिणिद्धाए दिट्ठीप केणवि मगुस्सेण पियन्ती विअ सह मन्तअन्ती चिट्ठइ । तकमि एसो जोकोवि करण में याचेदि। [हजे । इदं चित्रफलक शयनीये स्थापय । कुन गता हताशा ! अथवा अदूरगतया भवित व्यम् । यावदेनां प्रेक्षिप्ये । अम्मो इयं सातिस्निग्धया एया केनापि मनुष्येण पिबन्तीव सह मन्ब्रयमाणा तिष्ठति । तर्कयाम्येष यःकोऽपि क्रयेण मां याचते । ] सज्जलक:-श्रूयतां रहस्यम् । गणिका-अजुत्तं पररहस्सं सोएं, अहं गमिस्सं । [अयुक्त पररहस्य श्रीनुम् , अहं गमिष्यामि ।] सज्जलक:-अपि वमन्तसेना (इत्यक्ते) गणिका-अहं अहिइदा एदारं कहा। होदु, मुणिस्सं दाव भविस्सदि। (पुनः प्रतिनिवृत्य स्थिता।) [अहमधिकृतस्यां कथा. याम् । भवतु, श्रीप्यामि तावद् भविष्यति । ] सज्जलक:-किं दास्यति त्वां निष्क्रयेण । • गणिका-सो एव्य एसो । होदु, सुणिस्सं । [ स एवैषः । भवतु, श्रोप्यामि I] चेटी-सज्जळअ ! ममप्पदाणं पुढमं एव अजुआए उत्तं । [सज्ज- लक! मम प्रदानं प्रथममेवाग्लुकयोकम् ।] सज्जलक.-तेन हीममस्य प्रयच्छ, एवं वक्तव्या च- - ·iv.5.] चतुर्थोऽङ्कः। २४१ विपादस्रस्तसर्वाङ्गी सम्भ्रमोत्फुललोचना । मृगीय शरविद्धाङ्गी कम्पसे चानुकम्पसे ॥३॥ चेटी-सचं भणाहि । सस्थवाहधुळे साहसं करन्तेण तुए कोच्चि कुळवुत्तो सत्थेण अस्थि परिक्खदो वावादिदो वा । [ सत्यं भण । ३ सार्थवाहकुले साहसं कुर्वता स्वया कश्चित् कुलपुत्रः शस्त्रेणास्ति परिक्षतो व्यापादितो वा] गणिका-सुटु, मए वि पुच्छिदव्यं एदाए पुच्छिदं । [ सुष्टु, मयापि ६ प्रष्टव्यमेतया पृष्टम्।] मजलक: मदनिके ! एतावत् किं न पर्याप्त, द्वितीयमप्यकार्य करिष्यामि । न खल्वत्र शस्त्रेण कश्चिन् परिक्षतो व्यापादितो वा । ९ चेटी-सज्जळअ । सच्चं । [सज्जलक ! मत्यम् ] सज्जलकः-सत्यम्। - चेटी-साहु सज्जळअ ! पिअं मे। [साधु मज्जलक ! प्रियं मे । ] १२ मजलक:-किं किं प्रियमित्याह । ईदृशं मदनिके! त्वत्स्नेहबद्धहृदयो हि करोम्यकार्य सन्तुष्टपूर्वपुरुपेऽपि कुले प्रसूतः । रक्षामि मन्मथगृहीतमिदं शरीरं मित्रं च मां व्यपदिशस्यपरं च यासि ॥४॥ चेटी-सज्जळअ! सुणाहि । अज्जुआए अअं अळवारो। ( कर्णे) एवं वि। [मजलक! श्टणु, । भग्नुकाया अयमलकारः । ३ एवमिव ।] । सजलका-एवम् । अज्ञानाद् या मया पूर्व शास्या पत्रवियोजिता । छायार्थी प्रीप्मसन्तमस्तामेव पुनराश्रितः ॥५॥ है ·२४२ चारुदत्ते [iv..- . गणिका-सन्तपदि नि तोमि पदेण अकय्यं किदं ति। [संत-- प्यत इति तयामि एतेनाकार्य कृतमिति । ३ सजलकः-मदनिके ! एवं गते किं कर्तव्यम् । चैटी-तहिं एव णिय्यादेहि, गहि मण्डइस्सदि अजुआ। [तवैव निर्यातय, नहि मण्डयिष्यत्यज्जुका।] ६ सज्जलकः-अथेदानी सोऽमर्यान्मां चोर इति रशिपुरुपहयिष्यति चेदन किं करिष्यामि। चेटी-मा भाआहि भाआहि । फुलवुत्तो खुसो गुणाणं परितुस्सदि । ९ [मा विभीहि विभीहि । कुलपुत्रः खलु स गुणानां परितुप्यनि ।] गणिका-साहु भद्दे ! अवत्तव्यासि, अळङ्किदा विअ एदेण वअ- पेण । [ साधु भद्रे ! अवक्तव्यामि, अलङ्कृतेवैतेन वचनेन । ] १२ मज्जलक:-सर्वथा न शक्ष्याम्यहं तत्र गन्तुम् । टी-अ अ उपाओ[ अपमन्य उपाय:। गणिका-एदे गुणा वेसवासम्स । [ एते गुणा वेशवामस्य । ] १५ सज्जलक:-कोऽन्य उपायः । घेटी-ण तव रूपया अज्जुआ अघि सस्थवाहपुत्तो अ। [ननु तव रूपज्ञाज्जुकापि सार्थवाहपुत्रश्च । ] १८ मजलकः-न खलु। चटी-तेण हि इमं दाव अळवार तस्स सत्यवाहपुत्तस्स वअणादो अज्जुआए णिय्यादेहि । एवं च किदे तुवं रक्खिदो, सो अय्यो २१ अ अणिविण्णो भविस्सदि । अहं च पीडिदा ण भविस्स । आदु अज्जु च पुणो पश्चिअ पुणो एव्य दासभावो भवे । [ न हीम तावदलकारं तस्य सार्थवाहपुत्रस्य वचनादग्नुकायै निर्यातय । एवं व २४ कृते व रक्षितः, स आर्यवानिर्विष्णो भविष्यति । अहं च पीडिता न । भविष्यामि । अथवा अज्जुकां व पुनर्वधयित्वा पुनरेव दामभावो भवेत्।] ५२ - ।

·२४३ v. 5.0] चतुर्थोऽङ्कः । ..सज्जलक:-मदनिके! प्रीतोऽस्मि । , गणिका-भोदु अम्मन्तरं पविसिअ उवयिसामि । (तथा करोति ।) [भवस्वभ्यन्तरं प्रविश्योपविशामि।] घेटी-सज्जळअ ! आअन्छ, कामदेवउळे में पडिवाळेहि । अहं . • ओसरं जाणिअ अज्जुआए णिवेदेमि । [सम्जलक ! आगच्छ, कामदेवकुले मा प्रनिपालय । अहमयमरे ज्ञात्वाज्जुकार्य निवेदयामि।] मन्जलक:-बाढम् । (निशान्तः ।) (ततः प्रविशत्यपग चेटी1) घेटी-मुहं अज्जुआ । एसो सत्यवाहपुत्तम्स मआसादो कोच्चि घम्हणो आअदो अजुअं पेविखदुं । [सुखमज्जुकायाः । एष ३६ मार्यवाहपुनस्य सकाशात् कश्चिद् ब्राह्मण आगतोऽज्जुकां द्रष्टुम् 1] गणिका-(सादरम) गच्छ, सिग्धं पवेसेहि णं। [गरछ, शीघ्र प्रवेशयनम् । चेटी-तह । (उपमृत्य) एदु ण्दु अग्यो । [ नया । परवेरवायः।] (प्रविश्य) विदूषकः-(सर्यतो विलोक्य) अहो गणियाइरस सस्सिरीअदा। णाणापट्टणसमागदेहि आअमिएहि पुन्थआ याईअन्ति । मंओज- अन्ति अ आहारप्पाराणि । वीणा यादीअन्ति। मुघण्णारा अटद्वारपाराणि आदरेण जोजअन्ति । [अहो गणिकावाटम्य मधीकता | नानापरणसमागतैरागमिक: पुस्तकानि याच्यन्ते । मयान्यन्ते चाहारप्रकाराः । यीणा वाद्यन्ते । सुवर्णकारा अलारका- रानादरेण योजयन्ति ।] १ टी-एमा अन्जुआ । उयमापदु अय्यो । [एगग्नुमा । उपमर्प. स्याः] पिएक:-(उपगम्य) मोत्थि होदीए । [मति भयौ ।]

·२४४
चारुदत्ते
[is.5."-
५१ गणिका-साअदं अय्यरस । हा! आसणं अय्यम्स पादोदा
च । [स्वागतमार्यस्य । हजे! आसनमार्यस्य पादोदकं स । ]
विदूषक:-(आत्मगतम्) सव्वं आणेदु पनि भोअणं । [सर्व
५४ मानयतु वनयिरवा भोजनम् । ]
चेटी- अजुआ आणवेदि । (आसनं ददाति पादोदकं च))
उवविसदु अय्यो । [ यदजुकाज्ञापयति । उपविशवार्य:।
५७ विदूषकः-(उपविश्य) पढिच्छदु आसणं भोदी। अहं किति
भणि? आअदो। [प्रतीरस्वामन भयती । अहं निश्चिद् भणित
मागतः 1]
६. गणिका-(उपविश्य) अवहिदम्हि । [अयहितास्मि । ]
विदूषकः-केत्तिअमत्त खु तस्म अद्यारम्म मुगलप्पमाण। [किप.
माय मलु तस्यालद्वारस्य मूल्यप्रमाणम् । ]
६३ गणिका-किंणिमित्तं यु अय्यो पुच्छदि। [विग्निमित्त सल्या
पृष्ठति ।]
विदूरफ:-सुगादु भोदी । तत्तहोदो चारुदत्तस्म गुणपन्चा-
अणणिमित्त
साहिं णिविररत्तो । सो सेण जूई
हारिदो। [कृणोतु भवती । तमभवतभारदत्तस्य गुणधरयायननिमित्त
बलु स्ययालभरग्नम्मिन् निक्षिप्त: । प तेन एने हारिणः । ]
६९ गिरा-जूदे । जुनाइ। नदो तदो। [प्ले । युज्यते ) मतस्ततः।
विदूष:-नही तम्म अन्नद्वारम्स मुनमभूद हम मुत्तायलिं पडि.
न्छदु मोदी। मनस्तम्पाल कारस्य मूल्यभूतामिमो मुलानी मनी
१२ भयनी ।
गगिका-(भान्मगतम् ) घिन मुगणिआभार्य ! छान में तुम
अदि । जण पटिन्छे, मो एव दोमो भविग्मदि। (प्रकाशन
खु तुए अळवारी

·-17.61
चतुर्थोऽङ्कः ।
५ आणेदु अय्यो। [धिक खलु गणिकाभावम् । लुम्धेति मी तुलयति ।
यदि म प्रतीच्यामि, स एव दोपो भविष्यति । आनयत्वार्यः1]
विदूषकः-इदं गहङ्गदु मोदी। [ इदं गृह्णातु भवती।]
७८ गणिका-(गृहीत्या ) पडिच्छिदं तए ति अय्यो णिवदेदु । [प्रतीष्ट
तयंसायों निवेदयतु]
चिदूपः-(आत्मगतम्) कोचि उचआरो विण एदाए भणिदो।
८१ (प्रकाशम्।) एवं होदु । (दया निष्कान्तः1) { कोऽप्युपचारोऽपि
नैतया भणितः । एवं भवतु । ]
गाणिका-साहु चारुदत्त ! साहु । भाअधेअपरिवुत्तदाए दसाए
८४ माणावमाणं रक्खिदं । [ माधु धारदत ! साधु । भागधेयपरिवृत्त.
सायां दशाया मानावमा रक्षितम् ।]
(प्रविश्य)
मदनिका अज्नुप! सत्यवाहपुत्तम्स मआसादो कोन्धि मगुरसो
आअदो इन्छइ अज्जुअं पेक्खिई। [अजुके! सार्थवाहपुनस्य
'सकाशान् पश्चिद मनुष्य भागत इत्ययको द्रष्टुम् ।।
। गणिका-किं दिट्टपुरुषो यदसणो या। किं दृष्टपूर्ण नवदर्शनी या।
मदनिका-अज्जुए! णहि, तरसकेरोति पडिभादि। [अन्जुकै !
नहि, मदीय इति मे मतिभाति ।]
३ गणिका-गन्छ, पवेसेहि णं । [गच्छ, प्रवेशयनम् ।
मदनिका-तह । (निमान्ता) [सया।]
गणिका-अहो रमणिजदा आज दिवसम्म ! [अहो रमणीयताद्य
.६ दिवसम्य1]
(ततः प्रविशति मदनिका सम्बलपेन मद ।)
सम्जलका-कासल्यात्मशा नाम,
यः कश्चिन्चकिनगतिर्निरीक्षते मां सम्भ्रान्तो दुनमुपसर्पति धितो वा ।
सयास्तांग्तुलयति दोपतो मनो में वोपर्भवति हिमशितो मनुष्यः ॥६॥

·श्लोकानुक्रमणिका। 10 1. . . + III. 12 1..17 IV. .. I. 10 111. 8 III. 14 IV. 7 III. 13 I. 11 III. 16 IJI. 11 III. III. IV. I.. 2 III. 2 अकामा हियते अमानाद या अधास्थ भित्ति अभिनयति भयं मय शरीर अर्थेषु काम भविज्ञातप्रयुक्रेन आशिक्षु तीक्वं असा हिदावा आलोकविशाला इयं हि निद्रा उत्कण्ठितस्थ उदयति हिमा रशा हि वायू एपा रमप्रवेदोन एपा हि बयमो कःश्रद्धास्यति काम न चामद काम प्रदीप किय पदात् कि स्व भयेन क्रियाशिधाव कि वारावे वृत्वा निशायां कृत्वा शरीर क्षीणाममाया मयि दम्यक्ष I. 25 तथा विभव IV. 5 तरणजन 11I. 10 त्यस्नेहयद्ध 16 दारिद्यात् पुरु IV. 2 दुवेहि अम्हेहि III. .18 देश को नु जला 27 धिगम्तु बलु 15 नरः प्रत्युपका III. 3 नि:श्वामोऽम्य I. 21 परिचिततिमिरा III. भवास्तावद III. 1 I. 29 माजार. प्लवने I. 23 य ममालक्ष्य 1. 24 यः कश्चिचकि . 22 या मे पतित. III. 15 यासा बलिर्भ III. 6 रनं च तार I. 18 लिम्पतीव तमा I. 11 लुब्धोऽर्थवान् I.. १ विभवानुवशा I. 8 विषादमस्त I. 12 सत्य न में IV. 1 समद्विधानां III. 5 1. + ' मिहामान्तं I. 1 मुख हिदु म्वा I. 14 सुलभशरण I. 19 7 7 . . IIL I. IV. I. I III. 3 5 26 १ ३ "घिद्गुळदहि जनयति ग्यतु I. I. , ·प्रतिमायाः कथावस्तु । अन कथावस्तु प्रायः सर्व रामायणाद् गृहीतम् । तत्र प्रथम श्रीरामस्या- भिषेक प्रवृत्ते सति राज्ञः कर्णे मन्धरया किमायभिहितम् । ततश्च विच्छिनोs- भिषेकः । रामश्च कैकेयीवचनाद राज्ञा निर्वासितः । ततः पुत्रशोकाद् राजा दरिया विपग्नः । अथ मातुलगृहनिवासात् प्रतिनिवृत्तो भरतः प्रतिमा- गृहे पितामहादिप्रतिमाभिः सह स्थापितां दशरथस्य प्रतिमां दृष्ट्वा विदिन- पितृन्यापत्तिः कैकेपी निरर्भपयांचके । स्वयं च सुमन्यसहितो राम नटुमरण्ये 'गावा तस्मान् तपादुके गृहीग्वाभिपेकजलं तयोरेवावर्जयितुमभ्यनुज्ञामादाय 1 नगरं प्रन्या जगाम । तत्र चारण्यवासमनभवति रामे मायाभिक्षुणा रावणेन मीनापहता । नामभ्यवपमागतो जटायुईतो रावणेन । सुमन्त्रनिवेदिन- । सीतापहारो भरती रामसाहाय्यार्थ लां गन्तुं विनिश्चिकाय। नतो वानर महायोलवरं निहत्य सीतामादाय रामः पुनरप्याश्रमं प्राप्त इति उदन्त- मुपलभ्य मातृभिः सह सप्रकृतिको भरतस्तत्रैव गर्म प्रायुद्नः । तदनन्त भरनात् प्रतिगृहीतराज्यो रामो राज्येऽभिविविवे । पात्राणि । राजा दशरथः कोसलाधिपः । रामः दशरथस्य पुत्रीः। भरता भयुनः मुमन्त्रः-दशरथस्य सारथिः। रावण:-राक्षमाधिपः परियाजकवेषः । काञ्चुकीयः देयकुलिका-प्रतिमागृहरक्षकः।

·--
सुधाकार
वृद्धतापपी
तापम
मन्दिर
त्रिय
साता-रामस्थ पनी।
कौसल्या
मुमित्रा -राममातर ।
कैकेयी
भवदासिका~की सीताया ।
विजया-प्रतीहारी।
नन्दिनिका-वरी।
नापपी
-
Page
275
Act verse, luse
Errata
Incorrect Correct
काऽभिधास्थति कोऽभिधास्यति ।

·भासनाटकचके प्रतिमा। नान्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः।) सूत्रधारः। सीताभवः पातु सुमन्त्रतुष्टः सुप्रीवरामः सहलक्ष्मणश्च । यो रावणार्यप्रतिमश्च देव्या विभीपणात्मा भरतोऽनुसर्गम् ॥१॥ (नेपश्याभिमुखमवलोक्य ।) आर्ये, इतस्तावत् ।. (प्रविश्य ।) नटी-अय्य इअम्हि । [आर्य, इयमसि ।] सूत्रधारः-आर्ये, इदमेवेदानी शरत्कालमधिकृत्य गीयतां तावत् । ६ नटी-अय्य, तह । (गायति ।) [आर्य, तथा1] सूत्रधार:-अस्मिन् हि काले चरति पुलिनेषु हंसी काशांशुकवासिनी सुसंष्टष्टा । (नेपश्ये) + अय्य, अय्य। [भार्य, भार्य।] (आकर्ण्य) सूत्रधारः-भवतु विज्ञातम् मुदिता नरेन्द्रभवने त्वरिता प्रतिहाररक्षीव ॥२॥ (निष्क्रान्ती ।) ३ ३ स्थापना।

·२५० प्रतिमानाटके ३ ६ (प्रविश्य।) प्रतिहारी-अय्य को इह कञ्चुईआर्ण, संणिहिदो। [आर्य क इह काञ्चुकीयानां संनिहितः।] (प्रविश्य।) काञ्चुकीयः-भवति, अयमस्मि । किं क्रियताम् । प्रनिहारी-अय्य! महागओ देवासुरसंगामेसु अपडिहदमहारहो ९ दसरहो आणदि-सिग्धं, भट्टिदारअंस रामस्स रज्जप्पहावस. 'खोअकारा अहिसेअसम्भारा आणीअन्तु ति। [आर्य, महाराजो देवामुरसमामेवप्रतिहतमहारथो दशरथ आज्ञापयति । १२ शीघ्र भर्तृदारकस्य रामस्य राज्यमभावसयोगकारका अभिपेकसभारा आनीयन्तामिति । काञ्चुकीयः-भयति, ययदाशप्तं महाराणेन, तत् सर्वमुपस्थापितम्। १५ पश्य।. छत्रं सव्यजनं सनन्दिपदहं भद्रासनं कल्पित । न्यता हेममयाः संदर्भकुसुमास्तीर्थाम्युपूर्णा घटाः । युक्तः पुष्यरथश्च मन्त्रिसहिताः पौराः समभ्यागताः सर्वस्यास्य हि मङ्गलं स भगयान वेद्यां वसिष्ठः स्थिनः ॥ ३ ॥ प्रनिहारी-जइ एवं, सोहणे किदं । योवं, शोभनं कृतम् ।। काञ्चुकीयः-हन्त भोः इदानी भूमिपालेन कृतकृत्याः कृताः प्रजाः । रामाभिधानं मेदिन्यां शशामभिपिश्चता ॥४॥ प्रतिहारी-तुवरदु तुपरदु दाणि अय्यो। [स्वरतां स्वरतामिदानी मार्यः। ३ काथुकीयः भवति ! इदं त्वर्यते । 7 . २ ·Fi4."] प्रथमोऽङ्कः। २५१ (निफ्रान्तः।) प्रतिहारी-(परिक्रम्यावलोक्य ) अय्य! संभव! संभव! गच्छ तुर्व पि महाराअवअणेण अय्यपुरोहिदं जहोपआरेण तुवारेहि । ६ (अन्यतो गत्वा ।) सारमिए! मारसिए! सगीदसाळं गच्छिा नाईआणं विण्णवेहि-काळसंवादिणा गाइएण सज्जा होह त्ति। जाव अहं वि सव्वं किंद त्ति महाराअस्स णिवेदेमि । (निष्मान्ता।) ९ [ आर्य! संभवक! संभवक! गच्छ, स्वमपि महाराजवचनेनार्य- पुरोहितं यथोपचारेण स्वरय । मारसिके ! सारसिके ! मनीतशाला गत्वा नाटकीयानां विज्ञापय-कालसंवादिना नाटकेन सज्जा भवतेति । १२ यावदहमपि सर्व कृतमिति महाराजाय निवेदयामि ।] (ततः प्रविशत्यवदातिका वल्कल गृहीत्वा।) अवदातिका-अहो अच्चाहिदं । परिहासेण वि इमं वकळं ठवण. १५ अन्तीए मम एत्तिसं भअं आसी, किं पुण ळोभेण परधणं हरन्तरस । हसिडें विअ इच्छामि । ण खु एआइणीए हसिदश्वं । [अहो अत्याहितम् । परिहासेनापीम वल्कलमुपनयन्त्या ममतावद् १८ भयमासीत्, किं पुनलोंभेन परधनं हरतः । हसिनुमिवेच्छामि । न सल्वेकाकिन्या हमितव्यम् ।] (ततः प्रविशति सीता सपरिवारा) २१ मीता-हले, ओदादिआ परिसविदवण्णा विज दिस्सइ । किंणुहु विअ एदं। [हजे, अवदातिका परिशविनवणेव दृश्यते । किन्नु खल्विवैतत् ।] २४ चेटी-भट्टिणि! सुळहावराहो परिअणो णाम | अवरज्झा भवि- स्सदि। [भहिनि! सुलभापराधः परिजनो नाम । अपराद्धा भविष्यति।] ३' ·२५२ प्रतिमानाटके 1 २७ सीता-णहि गहि । हसिढुं विअ इच्छदि । [नहि महि, हसितु- मिवेच्छति । अवदातिका-(उपसृत्य । ) जेदु भहिणी ! भट्टिणि ण खु अहं ३० अवरज्झा ! [जयतु महिनी ! भहिनि न खल्वहमपराधा ।] सीता-का तुम पुच्छदि । ओदादिए! कि एदं वामहत्यपरिगहिदं। [का वा धनि । अबदातिक ! किमेतद् वामहस्तपरिगृहीतम् ।। ३३ अवदातिका-भट्टिणि ! इदं वकळ । [भष्टिनि ! इदं वल्कलम् । ] ' सीता-वक किस्स आणीदं । [बल्कले कस्मादानीतम् ।] अवदातिका-सुणादु भट्टिणी । वन्यपाळिणी अग्यरेवा णिचु- ३६ त्तरङ्गप्पओअणं असोअरुक्खस्स एक किसळअं अम्हेहि जाइदा आसि । ण अ ताए दिण्णं । तदो अरिहदि अवराहो ति इर्द गहिदं। [शृणातु भहिनी । नेपथ्यपालिन्यायरेवा निवृत्तरप्रयोजनम- ३९ शोकवृक्षस्यैकं किसलयमस्माभियांचितासीत् । न च नया दत्तम् ।। ततोऽहत्यपराध इतीदं गृहीतम् ।] मीता-पाव किदै । गच्छ, णिप्यादेहि । [ पापकं कृतम् । गरछ, . ४२ निर्यातय । अवदानिका-भट्टिणि ! परिहासणिमित्तं खु मए एवं आणीद । [ भटिनि ! परिहासनिमित्तं खलु मयैतदानीतम् । ] १५ सीता-उम्मत्तिए ! एवं दोसो पदइ । गच्छ णिय्यादेहि, णिग्या- देहि । [उन्मत्तिके ! एवं दोषो वर्धते । गरछ, निर्यातय, निर्यातय।] अवदातिका-जं भट्टिणी आणवेदि। (प्रस्थातुमिच्छति ।) [षद् १८ महिन्याज्ञापयति ।] सीता-हळा! एहि दाव। [हला! एहि सावत् ।। भयदातिका-भट्टिणि! इअम्हि । [ भहिनि ! इयमस्मि ।।

·~i..] प्रथमोऽङ्कः। -- ५१ सीना-हळा! किंगुहु मम वि दाव साहदि । [हला ! किन्नुखलु ममापि तावच शोभते ।] अवदातिका-भट्टिणि! सव्वसोहणीअं सुरुवं णाम । अळङ्करोदु ५४ भट्टिणी [ हिनि ! सर्वशोभनीय मुरू नाम । अलङ्करोतु भट्टिनी।] सीना-आणेहि दार। (गृहीत्वालंकृत्य।) हला! पेक्ख, किं दाणिं सोहदि । [ आनय तावत् । हला ! पश्य, किमिदानीं शोभते।। ५७ अवदातिका-तब खु सोहदि णाम । सोवणिों विअ वकळं संयुत्तं । [नव खलु शोभतं नाम । सौचर्णिकमिव वल्कलं मघृत्तम् ।] सीता-हले ! तुर्व किचि ण भणासि । [हजे ! स्यं किविन भणसि। ६. घेदी-जस्थि वाआए पओअणं । इमे पहरिसिदा तणूरुहा मन्तेन्ति । (पुलकं दर्शयति । ) [नास्ति वाचा प्रयोजनम् । इमानि प्रहृषितानि तनूरुहाणि मन्त्रयन्ते । ०६३ सीता-हले ! आईस दाव आणहि । [हजे ! आदर्श ताव- दानय । ] चेटी-जं भट्टिणी आणवेदि । ( निष्क्रम्य प्रविश्य | ) भट्टिणि ! अर्थ ६६ आईसओ। यद् भट्टिन्याशापयति । भहिनि ! अपमादर्शः। माता-(चेटीमुख विलोक्य ।) चिट्ठदु दाव आईसओ ! तुवं किं ।। वि वत्तुकामा विअ [तिष्ठतु तावदादर्शः। त्वं किमपि वक्तुकामेव।) ६९ चेटी-भट्टिणि, एवं मए मुदं । अय्यत्रालाई कञ्चुई मणादि- अहिसेओ अहिसेओ ति। [ भहिनि ! एवं मया श्रुतम् । आर्य- बालाकिः कञ्चुकी भाति-अभिषेकोऽभिषेक इति । ] (प्रविश्यापरा) घेटी-भट्टिणि! पिअक्खाणि पिअक्खाणिों। [भहिनि, प्रियाल्यानि प्रिपारयानिकम्।] ७५ सीता-किं किं पडिच्छिा मन्तैसि । [कि कि प्रेतीप्य मन्त्रयसे ।]

·२५४
-
प्रतिमानांदके
[14--
चेटी-भट्टिदारओ किळ अहिसिञ्चीअदि । [भदारकः किरानि-
पिच्यते।
७८ सीता-अवि तादो कुसळी । अपि तातः कुशली।]
चेटी-महाराएण एव्य अहिसिचीअदि । [महाराजनेयाभिपिय्यने ।)
सीता-जइ एव्यं, दुदीअं मे पि मुदै । विसाळदर उन्छ
८१. करेहि । [यद्येवं, द्वितीयं मे मियं श्रुतम् । विशालतरमुत्समें कुरु ।
घेदी-भट्टिणि! तह । (तथा श्रोति ।) [भहिनि । तया । ]
(सीता आमरणान्ययमुच्य ददाति ।)-
.८१ घेटी-भट्टिणि! पटहसदो वि। [ भहिनि ! पटहरारद इव ।।
सीवा-सो एव्य । [ स एष 1]
चेटी-एच.पदे ओघट्टीम तुणीओ पदहसदो संयुत्तो। [एको
२७ अवघय तूष्णीक पहशब्दः संसृतः।]
सीता-कोणुग्बु उग्धादो अहिसे अस्स, । अव यहुयुत्तन्ताणि
राअउटाणि णाम 1 [कोनुग्यददातोऽभिषेकस्य । अथवा यनान्नानि
९० राजगुणानि नाम । ].
घटी-महिणि, एवं मए मुदं-भट्टिदारसं अदिसिम्चिा महा-
राओ वर्ण गमिम्मदि ति। [ भहिनि ! ण्यं मया भुन-भार:
२३ मभिाय महारानी गर्न गमिप्यतीति । ]
सीता-जइ एञ्चे, ग मो अहिमेओदओ, मुद्दोदों णाम |
। पर्थ, म तदभिगोदक, मुगेदक नाम ।.
(ततः प्रविशति रामः 1)
राम: नन्त मोः!
पार पटह धिने गुरुजने भद्रागने सहित
म्कन्धाकारणाम्यमानयनप्रयोनिनीय पटे।
६
-

·--15.01 प्रथमोऽङ्कः। २५५ राज्ञाय विसर्जिते मयि जनो धैर्येण मे विस्मितः, •/ स्वः पुत्रः कुरुते पितुर्यदि वचः कस्तत्र भो ! विस्मयः ॥५॥ विश्नम्यवामिदानी पुत्रेति स्वयं राज्ञा विसर्जितस्यापनीतभारो- च्छसितमिव मे मनः। दिष्ट्या स एवास्मि रामः महाराज एव महाराजः। यात्रदिदानी मैथिली पश्यामि । अवदातिका-भट्टिणि! भट्टिदारओ बु आअच्छइ । णावणीदं वकळं। [भटिनि ! भर्तृदारकः खल्वागच्छति । नापनीतं वल्कलम्।] म:-मैथिलि ! किमास्यते। सीता-हं अय्यरत्तो। जेदु अय्यउत्तो। [ है आर्यपुत्रः । जयत्वार्य- पुरः। रामः-मैथिलि ! आस्यताम् । ( उपविशति ।) सीता-ज अय्यउत्तो आगवेदि । (उपविशति । ) [ यद् आर्यपुत्र आज्ञापयति । अवदातिका-भट्टिणि ! सो एव भट्ठिदारअस्स बेसो। अळिविल एदभवे । [भहिनि ! स एव भर्तृदारकस्य वेषः । अलीकमिवैतद् भवेन्।] सीता-तादिसो जणो अलिअंण मन्तेदि 1 अहव बहुवुत्तन्ताणि राअटळाणि णाम | ( तादृशो जनोऽलीक न मन्त्रयते । अथवा बहु- वृत्तान्तानि राजकुलानि नाम। रामः-मैथिलि किमिदं कथ्यते । किनि । इ दारिआ भणादि-अहिमेओ अहिलेओ त्ति। [न खलु किचित् । इयं दारिका भणनि-अभिपेकोऽभिषेक इति । ]. रामः-अवगच्छामि ते कौतूहलम् । अस्त्यभिपेकः । श्रूयताम् । अद्यास्मि महाराजेनोपाध्यायामात्यप्रकृतिजनसमझनेकप्रकारसंक्षिप्तं M सीता-पायु • ·प्रतिमानाटके [1.5- कोमलराज्यं कृत्वा याल्याभ्यस्तमङ्कमारोप्य मातृगोत्रं स्निग्धमाभाध्य : २४ पुत्र! राम! प्रतिगृह्यता राज्यामित्युक्तः। सीता-तदाणी अय्यउत्तेण किं भणिदं। [तदानीमायपुत्रेण किं भणितम् । २७ रामः-मैथिलि ! त्वं तावत् किं तर्कयति । सीता-तमि अय्यउत्तेग अभणिअ किञ्चि दिग्धं जिस्मसि महाराअस्स पादमूळेमु पडि ति। ['सक्याम्यायपुत्रेणामणिस्या ३० किविद् दीर्घ नि:श्वस्थ महाराजस्य पादमूलयोः पतितमिति ।] रामः-सुष्टु तर्किनम् । अल्सं तुल्यशीलानि द्वन्द्वानि सृज्यन्ते । तत्र हि पादयोरस्मि पनितः । मम बाप्पेण पतता तस्योपरि ममाप्यधः । पितुर्मे छेदिती पादौ ममापि छेदितं शिरः ॥ ६ ॥ सीता-दो तदो। [ ततस्ततः।] राम:-ततोऽप्रतिगृह्यमाणेष्वनुनयेपु आसन्नजरादोषः स्वःप्राणैरस्मि ३ शापितः। सीता-दो तदो। [ ततस्ततः ।] रामः-ततस्तदाी, शत्रुघ्नलक्ष्मणगृहीतपटेऽभिपेके छत्रे स्वयं नृपतिना रुदता गृहीते । सम्भ्रान्तया किमपि मन्थरया चकणे राज्ञः शनैरभिहितं च न चारिम राजा ॥७॥ • सीता-पिों मे। महाराओ एव्य महाराओ, अय्यउत्तो एव: अय्यउचो। [प्रियं मे। महाराज एवं महाराजः, भार्यपुत्र ३. एवार्यपुत्रः1] ८ ·. -i.9.10] प्रथमोऽङ्कः रामः-मैथिलि, किमर्थ विमुक्तालङ्कारासि । सीता-ण खु दाव, आवम्झामि । [न तावद्, आबध्नामि । ] राम-न खलु । प्रत्यमावतारितभूपर्णर्भवितव्यम् । तथाहि- कौँ त्वरापहृतभूपणभुमपाशी संसंसिताभरणगौरतलौ च हस्ती । एतानि चाभरणभारनतानि गावे स्थानानि नैव समतामुपयान्ति तावन् ॥ ८॥ सीता-पारेदि अय्यउत्तो अळिलं पि सच्च विअ मन्तेढुं । [पारयत्यार्यपुत्रोऽलीकमपि सत्यमिव मन्त्रयितुम् । ] राम-तेन हि अलक्रियताम् । अहमादर्श धारयिष्ये । (तथा कृत्वा निर्वण्य ।) तिष्ठ । आदर्श वल्कलानीव किमेते सूर्यरश्मयः । हसितेन परिज्ञातं कीडेयं नियमस्पृहा ॥ ९ ॥ अवदातिके, किमेतत् । भवदातिका-भट्टा किण्णुहु सोहदि ण सोहदित्ति कोदूहळेण आवझा। [भतः! किन्नुखलु शोभते न शोभत इति कौतूहलेनायबानि।] रामः-मथिलि ! किमिदम् । इक्ष्याकूणां वृद्धालकारस्त्वया धार्यते । अस्त्यस्माकं प्रीतिः । आनय । सीता-माग्नु माखु अय्यउत्तो अमगळ भणादु। [ मा खलु मा स्वस्वायपुरोऽमजलं भणतु।] रामः-मैथिलि, किमर्थं वारयसि । सीता-उग्झिटाहिसेअस्स अय्यत्तस्स अमगळं विअमे पडिहादि। [ उझिताभिषेकस्थार्यपुनस्यामालमिव मे प्रतिभाति । ] . . ९ ·२५८ प्रतिमानाटके [19.1- ri - 1. मा स्वयं मन्युमुत्पाद्य परिहासे विशेषतः ।, शरीरार्धेन मे पूर्वमावद्धा हि यदा त्वया ॥१०॥ (नेपथ्ये) हा हा महाराजः। ३ सीता-अय्यउत्त ! किं एदं । [ आर्यपुत्र, किमेतत् । ] रामः-( आकर्ण्य ।) नारीणां पुरुपाणां च निर्मर्यादो यदा ध्वनिः । मुव्यक्तं प्रभवामीति मूले देवेन ताडितम् ॥ १६॥ तूर्णं ज्ञायतां शब्दः । (प्रविश्य) ३ कान्चुकीयः-परित्रायतां परिवायतां कुमारः । रामः-आर्य ! कः परिघातव्यः । काञ्चुकीयः-महाराजः। ६ रामा-महाराज इति । आर्य ! ननु वक्तव्यम् , एकशरीरसंक्षिप्ता पृथिवी रक्षितव्येति । अथ कुत उत्पन्नोऽयं दोपः । काञ्चुकीयः-स्वजनान् । ९ रामः-स्वजनादिति । हन्त नास्ति प्रतीकारः । शरीरऽरिः प्रहरति हृदये स्वजनस्तथा । कस्य स्वजनशब्दो मे लज्जामुत्पादयिष्यति ॥ १२ ।। कान्चुकीयः-तत्रभवत्याः कैकेय्याः । रामः-किमम्बायाः । तेन हि उदर्केण गुणेनान भवितव्यम् ३,कान्चुकीयः कथमिव । रामः-श्रूयतां, Mus .

·i.16.] प्रथमोऽङ्कः। यस्याः शक्रसमो भर्ता मयां पुत्रवती च या। फले कस्मिन् स्पृहा तस्या येनाकार्य करिष्यति ॥ १३॥ .. काञ्चुकीयः-कुमार! अलमुपहतासु स्त्रीबुद्धिपु स्वमार्जवमुपनिक्षे- L. प्तुम् । तस्या एव खलु वचनाद् भवदभिपेको निवृत्तः । ३ रामः-आर्य, गुणाः खल्वत्र । कान्चुकीयः-कथमिव । रामः-श्रूयतां, वनगमननिवृत्तिः पार्थिवस्यैव ताय- न्मम पितृपरवत्ता बालभावः स एव । नवनृपतिविमर्शे नास्ति शङ्का प्रजाना- मथ च म परिभोगञ्चिता भ्रातरो मे ॥ १४॥ । काञ्चुकीयः-अथ च तयानाहूतोपसतया भरतोऽभिषिच्यतां राज्य इत्युक्तम् । अत्राप्यलोभः । ३ रामः-आर्य ! भवान् खल्वस्मत्पक्षपातादेव नार्थमवेक्षते । कुतः, शुल्के विपणितं राज्यं पुत्रार्थे यदि याच्यते । तस्या लोभोऽत्र नास्माकं भ्रातृराज्यापहारिणाम् ।। १५॥ काञ्चुकीयः-अथ- रामः-अतः परं न मातुः परिवादं श्रोतुमिच्छामि ! महाराजस्य । ३ वृत्तान्तस्तावदभिधीयताम् । कान्चुकीयः-ततस्तदानी, शोकादवचनाद् राज्ञा हस्तेनैव विसर्जितः । फिमप्यभिमतं मन्ये मोहं च नृपतिर्गतः ॥ १६ ॥ ५ :रामः कथं मोहमुपगनः ।

·प्रतिमानाटके [i. 16.:- (नेपग्ये). ३ क कथं मोहमुपगत इति ! ,यदि न सहसे राज्ञो मोई धनुः स्पृश मा दयाम् रामः-(आकर्ण्य पुरतो विलोक्य।) अक्षोभ्यः क्षोभितः केन लक्ष्मणो धैर्यसागरः । येन रुष्टेन पश्यामि शताकीर्णमिवामतः ॥ १७ ॥ (ततः प्रविशति धनुर्वाणपाणिर्लक्ष्मणः ।) लक्ष्मण:-( समोधम् । ) कथं कथं मोहमुपगत इति । यदि न सहसे राज्ञो मोहं धनुः स्पृश मा दयां स्वजननिभृतः सर्योऽप्येवं मृदुः परिभूयते । अथ न रुचितं मुञ्च त्वं मामहं कृतनिश्चयो युवतिराहतं लोकं कतुं यतश्छलिता वयम् ॥ १८ ॥ सीता-अय्यउत्त! रोदिदव्ये काळे सोमित्तिणा धणू गहीद' ''अपुव्वो खु से आआसो। [ आर्यपुत्र ! रोदितव्ये काले यौमित्रिण ३ धनुर्ग्रहीतम् । अपूर्वः खल्वस्यायासः । ] रामः-सुमित्रामातः ! किमिदम् । लक्ष्मण:-कथं कथं किमिदं नाम । क्रमप्राप्ते कृते राज्ये भुवि शोच्यासने नृपे। इदानीमपि सन्देहः किं क्षमा निर्मनस्विता ॥ १९ ॥ रामः-सुमित्रामातः! अम्मद्राज्यभ्रंशो भवत उद्योग जनयति । - आ:, अपण्डितः खलु भवान् । भरतो या भवेद् राजा वयं वा ननु तत् समम् । यदि तेऽस्ति धनुःश्लाघा स राजा परिपात्यताम् ।। २० ॥ १२ - - foy ·-i. 24. प्रथमोऽङ्कः। लक्ष्मणः न शक्नोमि रोपं धारयितुम् । भवतु भवतु । गच्छामस्ता- वत् (प्रस्थितः।) ३ रामः- त्रैलोक्यं दग्धुकामेव ललाटपुटसंस्थिता । भृकुटिलक्ष्मणस्यैषा नियतीव व्यवस्थिता ।। ५९ ॥ . सुमित्रामातः! इतस्तावन् । लक्ष्मणः-आर्य ! अयमस्मि । ३ रामः-भवतः स्थैर्यमुत्पादयता मयैवमभिहितम् । उच्यतामिदानीमा ताते धनुर्नमयि सत्यमवेक्षमाणे मुश्वानि मावरि शरं स्वधनं हरन्त्याम् । दोपेषु बाह्यमनुजं भरतं हनानि किं रोपणाय रुचिरं त्रिपु पातकेपु ॥ २२ ॥ लक्ष्मणः-(सवा पम् ।) हा धिक् । अस्मानविज्ञायोपालभसे । यत्कृते महति शे राज्ये मे न मनोरथः । वर्षाणि किल वस्तव्यं चतुर्दश बने त्वया ॥ २३ ॥ रामः अत्र मोहमुपगतस्तत्रभवान् । हन्त निवेदितमप्रभुत्वम् । T मैथिलि। मङ्गलार्थेऽनया दत्तान् वल्कलांस्तावदानय । करोम्यन्यैर्नृपैर्धर्म नैवानं नोपपादितम् ॥ २४ ॥ सीता-ह्णदु अय्यउत्तो । [गृणारयार्यपुत्रः ।। रामः-मैथिलि ! किं व्यवसितम् । ३ सीता-णं सहधम्मआरिणी कम्खु अहं। [ननु सहधर्मचारिणी खल्वहम् ।] राम:-मर्यकाकिना किल गन्तव्यम् । MY ·२६२ प्रतिमानाटके ki. 23.- ६ सीता-अदोणुस्खु अणुगच्छामि । [ अतोनुखल्वनुगच्छामि 1] रामः-वने खलु वरतव्यम् । सीता-तं खु मे पासादो। [ तत् खलु मे प्रासादः।] ९ रामः-श्वश्रूश्वशुरशुश्शूपापि च ने निर्वतयितव्या ।' सीता-णं उद्दिसिअ देवदाणं पणामो करीअदि। [एनामुद्दिश्य देवतानां प्रणामः क्रियते 1] १२ रामः-लक्ष्मण! वार्यतामियम् । लक्ष्मण:-आर्य नोत्सहे-श्याघनीये काले वारयितुमत्रभवतीम् । एत', अनुचरति शशाई राहुदोपेऽपि तारा पतति च वनवृक्षे याति भूमि लता च । त्यजति न च करेणुः पङ्कलनं गजेन्द्र अजतु चरतु धर्म भर्तृनाथा हि नार्यः ॥ २५ ॥ (प्रविश्य) चेटी-जेदु भट्टिणी । वच्छपाळिणी अय्यरेषा पणमिअ विष्ण ३ चेदि ओदादिआप सङ्गीढसाळादो आच्छिन्दिअ वफदा आणीदा। इमा अवरा अणणुहृदा घकळा। णिवत्तीअदु दाव किन पओअणं ति। [जयनु भहिनी । नेपथ्यपालिन्यायरेवा प्रणम्य ६ विज्ञापयति-अवदातिकया सङ्गीतगालाया आच्छिद्य बल्करण आनीनाः | इमेऽपरा अननुभूता घल्कलाः । निवर्यता तापन् दिल प्रयोजनमिति । ९ रामः-मडे! आनय, संतुष्टैया । वयमधिनः। चटी-गहदु भट्टा । (तथा कृत्वा निवान्ना) [गृहातु भर्ता !! (रामो गृहीत्या परिधने) १२ एक्ष्मणः-प्रसीदत्वार्यः। ११ भर्ता ।

·-1.29.] प्रथमोऽङ्कः। निर्योगाद् भूपणान्माल्यान् सर्वेभ्योऽध प्रदाय मे । चीरमेकाकिना पद्धं चीरे खल्वसि मत्सरी || २६॥ रामः-मैथिलि! वार्यतामयम् । सरता-सोमित्ते! णिवत्तीअदु किळ । [सौमिन्ने ! निवर्त्यतां किल । ३ लक्ष्मणः-आर्ये ! गुरोर्मे पादशुश्रूषां त्वमेका कर्तुमिच्छसि । तवैव दक्षिणः पादो मम सध्यो भविष्यति ॥ २७ ॥ 'सीता-दीअदु खु अय्यउत्तो । सन्तप्पदि सोमित्ती। [ दयतां खल्वार्यपुत्रः । संतप्यते सौमित्रिः । ] • ३ रामः-सौमित्रे ! श्रूयताम् । वल्कलानि नाम, तपासमामकवचं नियमद्विरदानुशः । खलीनमिन्द्रियाश्वानां गृह्यतां धर्मसारथिः ॥ २८ ॥ लक्ष्मण:-अनुगृहीतोऽस्मि । (गृहीत्वा परिधत्ते ।) रामः-श्रुतवृत्तान्तैः पौरैः संनिरुद्धो राजमार्गः । उत्सार्यतामुत्सा- 1 ३ यतां नावन् । लक्ष्मणः-आर्य ! अहमप्रती याम्यामि । उत्सार्यतामुत्सार्यताम् । रामः-मैथिलि ! अपनीयतामवगुण्ठनम् । ६ सीता-जंअय्यउत्तोआणवेदि।(अपनयति)[यदार्यपुन आज्ञापयति।] राम:-भो भोः पाराः! शृण्वन्तु शृण्वन्तु भवन्तः । म्वरं हि पश्यन्तु कलत्रमेतद् वाष्पाकुलार्वदनैर्भवन्तः। निर्दोपदश्या हि भवन्ति नार्यो यज्ञे विवाहे व्यसने वने च॥२९॥ (प्रविश्य) कान्चुकीयः कुमार! न खलु न खलु गन्तव्यम् । एप हि महाराजः, ·२६४ प्रतिमानाटके [i.30- श्रुत्वा ते वनगमनं वधूसहायं सौभात्रव्यवसितलक्ष्मणानुयात्रम् । उत्थाय क्षितितलरेणुरूपिताङ्गः कान्तारद्विरद इयोपयाति जीर्णः ॥ ३० ॥ लक्ष्मण:-आर्य! चीरमात्रोत्तरीयाणां किं दृश्यं वनवासिनाम् । गतेष्वस्मासु राजा न शिरःस्थानानि पश्यतु ।। ३१ ॥ (इति निकान्ताः सवें।) प्रथमोऽङ्कः . अथ द्वितीयोऽङ्कः। (ततः प्रविशति काञ्चुकीयः।) ३ काबुकीयः-मो भोः प्रतिहारज्यापृताः! स्वेषु स्येपु स्थानेष्वप्रमत्ता भवन्तु भवन्तः। (प्रविश्य) प्रतिहारी-अय्य! कि एदं । [ आर्य ! किमेनन् । ) काञ्चुकीयः-एप हि महाराजः सत्यवचनरक्षणपरं राममरण्यं । गच्छन्तमुपावर्तयितुमशक्तः पुत्रविरहशोकाग्निमा दग्धहृदय उन्मत्त ९ इव बहु प्रलपन् समुद्रगृहके शयाना, मेस्थलनिव युगक्षयमन्निकर्षे शोपं प्रजानिय महोदधिरप्रमेयः। सूर्यः पतन्निव च मण्डलमानलक्ष्यः शोकाश शिथिलदेहमतिनरेन्द्रः ॥१॥ ।

·AM 14.] द्वितीयोऽङ्कः। प्रतिहारी-दाहा एवंगओ महाराओ। [हा हा एवंगतो महाराजः।] काञ्चुकीयः-भवति ! गच्छ। ३ प्रतिहारी-अय्य! तह । (निक्रान्ता।) [भायं ! तथा ।] कान्चुकीयः-(सर्वतो विलोक्य । ) अहो तु खलु रामनिर्गमनदिना- दारभ्य शून्यैवेयमयोध्या संलक्ष्यते । कुतः, नागेन्द्रा यवसामिलापविमुखाः साक्षणा वाजिनो हेपाशून्यमुखाः समृद्धवनितायालाश्च पौरा जनाः। त्यक्ताहारकथाः सुदीनवदनाः ऋन्दन्त उच्चैदिशा रामो याति यया सदारसहजतामेव पश्यन्त्यमी ॥२॥ यावहमपि महाराजस्य समीपवर्ती भविष्यामि । (परिक्रम्यावलोक्य) अये! अर्य महाराजो महादेव्या मुमित्रया च मुदुःसहमपि पुत्र- ३ विरहसमुद्भवं शोकं निगृह्यात्मानमेव संस्थापयन्तीभ्यामन्यास्यमान- स्तिष्ठति । कष्टा सल्यवस्था वर्तने । एप एप महाराजः, पतत्युत्थाय चोत्याय हा हेत्युचैलपन मुहुः । दिर्श पश्यति तामेव यया यातो रघूतहः ॥ ३ ॥ (नितान्तः ।) मिश्रविष्कम्मकः। - रातः प्रविशति यथानिर्दिष्टो राजा देन्यौ च ।) हा चन्म ! राम! जगतां नयनाभिराम! हा घन्म! लक्षाग! मुनमगमर्यगात्र!। हा साधि! मैथिलि ! पतिस्धिनचित्तवृत्ते! दादा गताः किल यनं यन में तनूजाः ॥४॥ म.१४ ·२६६ प्रतिमानाटके चित्रमिदं भोः! यद् भ्रातृस्नेहान् पितरि विमुक्तस्नेहमपि लाव क्ष्मणं युमिच्छामि । वधु वैदेहि । • . रामेणापि परित्यक्तो लक्ष्मणेन च गर्हितः । अयशोभाजन लोके परित्यक्तस्त्ययाप्यहम् ।। ५ ॥ पुत्र राम! यत्म लक्ष्मण ! यधु वेदोहि । प्रयच्छत मे प्रतिवचन पुत्रकाः! शून्यमिदं भोः। न मे कश्चिन् प्रतिवचन प्रयच्छति । ३ कौसल्यामात: कासि। सत्यसन्ध ! जितक्रोध ! विमत्सर ! जगत्प्रिय!। गुरुशुश्रूषणे युक्त ! प्रतियाक्यं प्रयच्छ मे ॥ ६ ॥ हा फासी सर्वजनहृदयनयनाभिरामो रामः, कासौ मयि गुर्वनु वृत्तिः। कासी शोकार्तेप्यनुकम्पा। कासौ तृणवदगणितराज्यश्वर्यः। ३ पुत्र! राम! वृद्धं पितरं मां परित्यज्य किमसम्बद्धन धर्मेण ते कृत्यम् । हा धिक् । कष्ट भोः ! सूर्य इव गतो रामः सूर्य दिवस इव लक्ष्मणोऽनुगतः । सूर्यदिवसावसाने छायेव न दृश्यते सीता ॥ ७॥ ऊर्ध्वमवलोक्य ।) भोः कृतान्तहतक! अनपत्या वयं रामः पुत्रोऽन्यस्य महीपतेः । वने व्यानी च कैकेयी त्वया किं न कृतं त्रयम् ॥ ८॥ कौसल्या-(सरुदितम् ) अळं दाणि महाराओ अदिमत्तं सन्तप्पिअ । परवस अत्ताणं काहुँ । णं सा ते अ कुमारा महाराअस्स सम. ३ आवसाणे पेक्खिदव्या भविस्सन्ति । [ अलमिदानी महाराजोऽ. तिमानं सन्तप्य परवशमामानं कर्तुम् । ननु सा तौ च कुमारौ महा- राजस्य समयावमाने प्रेक्षितव्या भविष्यन्ति। ] . ६ राजा-का त्वं भोः! .

·२६७ --ii. 10.] 'द्वितीयोऽङ्कः। कौसल्या-असिणिद्धपुत्तप्पसविणी खु अहं । [ अस्निग्धपुरमसविनी खल्वहम् । ९ राजा-किं किं सर्वजनहृदयनयनाभिरामस्य रामस्य जननी त्वमसि कौसल्या। कौसल्या-महाराअ ! सा एव मन्दभाइणी खु अहं । [ महाराज ! १२ सैव मन्दभागिनी खल्वहम् । ] राजा-कौसल्ये सारवती खल्वसि । त्वया हि खलु रामो गर्भ । । धृतः। अहं हि दुःखमत्यन्तमसह्य चलनोपमम् । नैव सोढुं न संहर्तुं शक्नोमि मुपितेन्द्रियः ॥ ९ ॥ (सुमित्रां विलोक्य ।) इयमपरा का। कौसल्या-महाराअ ! वच्छळक्खण-1 ( इत्य|क्ते) [ महाराज ! ३ वत्सलक्ष्मण-1] । राजा-(सहसोत्थाय-) कासौ कासी लक्ष्मणः। न दृश्यते । भोः कष्टम् । ६ (देव्यौ ससंभ्रममुत्थाय राजानमवलम्बेते ।) कौसल्या-महाराअ ! वच्छळक्खणस्स जणणी सुमित्तत्ति पर्नु मए उपकन्दं। [ महाराज! घरसलक्ष्मणस्य जननी मुमित्रेति वस्तुं ९ मयोपकान्तम् I] राजा--अयि सुमित्रे! तवैव पुत्रः सत्पुनो येन नक्तन्दिवं वने । रामो रघुकुलश्रेष्ठश्छाययेवानुगम्यते ॥ १०॥ (प्रविश्य) काञ्चुकीयः-जयतु महाराजः । एप सलु तत्रभवान् सुमन्त्रः ३प्राप्तः। r 2 ·२६८ प्रतिमानाटके Fi10- -- - राजा-(सहसोत्थाय सहर्षम्।) अपि रामेण । काञ्चुकीय:-न खलु, रथेन ।। .६ राजा-कथं कथं रथेन केवलेन । ( इति मूठितः पतति ।) देख्यौ-महाराअ ! समस्ससिहि समस्ससिहि । (गात्राणि परामशतः1)[ महाराज ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।। ९ काञ्चुकीयः-भोः ! कष्टम् । ईटग्विधाः पुरुषविशेषा ईदृशीमापद प्राप्नुवन्तीति विधिरनतिक्रमणीयः । महाराज! समाश्वसिहि समाश्वसिहि । १२ राजा-(किचित् समाश्वस्य । ) पालाके ! सुमन्त्र एक एव ननु प्रातः काञ्चुकीयः-महाराज ! अथ किम् । . ११५ राजा-कष्ट भोः! शून्यः प्राप्तो यदि रथो भमो मम मनोरथः । नूनं दशरथं नेतु कालेन प्रेपितो रथः ॥ ११ ॥ तेन हि शीघ्र प्रवेश्यताम् । कान्चुकीयः यदाज्ञापयति महाराजः। (निशान्तः।) ३ राजा- धन्याः खलु वने वातास्तटाकपरिवर्तिनः। विचरन्त बने रामं ये स्पृशन्तिं यथामुखम् ।। १२ ।। (ततः प्रविशति मुमन्यः।) सुमन्त्र:-(सर्वतो विलोक्य सशोकम् ।) एने भृत्याः स्वानि कर्माणि हित्वा स्नेहाद् रामे जातथापाकुलाला चिन्तादीनाः शोकसंदग्धदेहा विक्रोशन्त पार्थिवं गईयन्ति ॥१३॥ उपेत्य!) जयतु महाराजः। २० । - . ।

·ii. 14."] द्वितीयोऽवः । राजा-ध्रातः! सुमन्त्र! *क मे ज्येष्ठो रामः-- नहि नहि युक्तममिहितं मया। फ ते ज्येष्ठो रामः प्रियसुत ! सुतः सा क दुहिता । विदेहानां भर्तुनिरतिशयभक्तिर्गुरुजने । का या सौमित्रिमा हतपितृकमासन्नमरणं किमयाहुः किं ते सकलजनशोकार्णवफरम् ॥ १४ ॥ सुमन्त्रः-महाराज! मा मैचममङ्गलवचनानि भापिष्टाः। अचिरा- देव तान द्रक्ष्यसि । ३ राजा-सत्यमयुक्तमभिहितं मया। नायं तपस्विनामुचित: प्रश्नः । तन् कथ्यताम्। अपि तपस्विनां तपो वर्धते। अप्परण्यानि स्वाधीनानि विचरन्ती वैदेही न परिखिद्यते । • ६ सुमित्रा-सुमन्त ! बहुयकलाळविदसरीरा वाळा वि अवाळचरित्ता भत्तुणो सहधम्मआरिणी अम्हे महाराअं च किश्चि णाळयदि । [सुमन्त्र! बहुवल्कलालकृतशरीरा यालाप्ययालाचारिता भर्तुः सहधर्म- ९ चारिणी अस्मान् महाराज च फिशिन्नालपति । ] मुमन्त्रः-मर्व एव महाराजम् । राजा-नन । श्रोत्ररसायनर्मम हृदयातुरौपधैस्तेषां नामधेयरेव. श्रावय। सुमन्त्रः-यदाज्ञापयति महाराजः । आयुष्मान् रामः । राजा-राम इति । अयं रामः। तन्नामश्रयणात् स्पृष्ट इव मे १५ प्रतिभाति । ततस्ततः। मुगन्ना-आयुष्मान् लक्ष्मणः। राजा-अर्थ लक्ष्मणा। ततस्ततः।। १८ ममन्त्रः-आयुमाती सीता जनकराजपुत्री ।. २१. .

·२७२ प्रतिमानाटके [if.21 ३ (काञ्चुकीयो यवनिकास्तरणं करोति 1) सर्वे--हाहा महाराओ । [ हा हा महाराजः । ] (निझान्ताः सर्वे।) द्वितीयोऽङ्कः। , यावन्मु . अथ तृतीयोऽङ्कः। (ततः प्रविशति मुघाकारः।) ३ सुधाकार:-(सग्मार्जनादीनि कृला ।) भोदु, दाणि किदै एस्थ अय्यसम्भवअस्स आणत्तं । जाव मुहुत्तं मुविस्सं । (स्वपिति ।। [ भवतु, इदानी कृतमन कार्यमार्यसंभवकस्थाज्ञप्तम् । ६ स्वस्यामि । ] (प्रविश्य) ., भर:-(पेटमुपगम्य तायित्वा । ) अड्को दासीपुत्त! किं दा ९ कम्म ण करेसि । ( ताडयति । ) अको दास्याःपुत्र ! किमिदानी का न करोपि । सुधाकार:-(बुवा 1) ताळेहि मं ताळेहि मं । [ताडय मां ताइय १२ माम् ।] भटः-ताडिदे तुर्व किं करिस्ससि । [ताडिते व कि करिष्यसि । ] सुधाकार:-अहण्णस्स ममं कत्तयोअस्स विअ पाहुसहस्सं णत्यि। १५ [ अधन्यस्य मम कार्तवीयस्येव याहुमहसं नास्ति।] भटः-याहुसहस्सेण किं कय्यं । [ बाहुसहस्रेण कि कार्यम् । ] मुर्धाकार:-तुर्व हगिरसं । [त्वां दनियामि .:. २८ भट.--एहि दासीरपुत्त ! मुदे मुञ्चिरस । (पुनरपि ताइयति। [ एहि दास्या-पुत्रमते मोक्ष्यामि । ] सुधाकारः-(दिखा ।) सकं दाणि भट्टा! मे अवराई जागिदुम् । ? - ·--11. 1.1 तृतीयोऽङ्कः । २१ [ शक्यमिदानी भनः ! मेऽपराधं ज्ञातुम् ।] भट:-पत्थि किळ अवराहो णस्थि। णं मए सन्दिट्ठो भट्टिदारअरस रामरस रजविन्भट्टकिदसन्दावेण सगं गईरस भट्टिणो दसरहस्स २४ पडिमागेहं दे अन्ज कोसळापुरोएहि सव्वेहि अन्तेउरेहि इह आअन्तत्र्वं त्ति । एत्थ दाणि तुप किं किदै । [ नास्ति फिलापराधी नास्ति । ननु मया सन्दिष्टो भर्तृदारकस्य रामस्य राज्यविभ्रष्टकृतस. २७ स्नान स्वर्ग गतस्य भर्नुदशरथस्य प्रतिमागेहं द्रष्टुमद्य कौम्पल्यापुरोगैः सर्वैरन्तःपुरैरिहागन्तव्यमिति । अनेदानी त्वया कि कृतम् । ) सुधाकार:-पेकण्यदुभट्टा । अवणीदकयोदसन्दाणअं दाव गभगिह । ३० सोहवण्णअदत्तचन्दणपञ्चाङ्गुळा भित्तीओ । ओमत्तमाळ- ! दामसोहीणि दुवाराणि । पइण्णा वाळुआ । एत्थ दाणि मए कि ण किदं । [ पश्यतु भर्ता । अपनीलकपोतसन्दानकं तावद् गर्भगृहम् । १२ सौघवर्णकदत्तचन्दनपञ्चागुला भित्तयः । अवसक्तमाल्यदामशोभीनि द्वाराणि । प्रकीर्णा वालुका: । अन्नेदानी मया किं न कृतम् । ] भदः-जइ एवं, विस्सत्थो गच्छ । जाप अहं वि सर्व किर्द त्ति ३६ अमचन्स णिवेदेमि । [ ययेवं, विश्वस्तो गन्छ । यावदहमपि सर्व कृनमित्यमात्याय निवेदयामि I] (निक्रान्ती।) प्रवेशकः। (उतः प्रविशति भरतो रथेन सूतच।) भातः-(सागम्।) सूत! चिरं मातुलपरिचयादविज्ञातत्ता- १२ न्तोऽस्मि । श्रुतं मया रढमकल्यशरीरो महाराज इति । तदुन्यताम्- पितुमें को व्याधिः हृदयपरितापः खलु मेहान् ..

·२७४
प्रतिमानाटक
[ift. 1.-
भरत:- किमाहुस्तं वैद्याः
सूत:-
'न खलु भिपजस्तत्र निपुणाः ।
भरतः- किमाहारं भुङ्क्ते शयनमपि
भूमौ निरशनः
भरत:- किमाशा स्याद्
सूतः-
दैवं
भातः-
स्फुरति हृदर्य वाहय रथम् ॥ १ ॥
सूतः यदाज्ञापयत्यायुप्मान् । (रथ वायति।)
भरतः-(रपवेगं निरूप्य) अहो नु खलु रथवेगः । एते ते
द्रुमा धावन्तीव द्रुतरथगतिक्षीणविपया
नदीवोवृत्ताम्बुर्निपतति मही नेमिविवरे ।
अरव्यनिष्टा स्थितमिव जवायक्रपलयं
रजशाश्वोदूत पनति पुरतो नानुपतति ॥ २॥
सूना-आयुष्मन् ! सोपस्नेहतया युक्षरणामभितः खल्वयोध्यया
भवितव्यम् ।
३ मरतः अहो नु खलु स्वजनदर्शनोत्सुकस्य त्वरता मे मनसः ।
सम्प्रति हि,
पतितमिव शिरः पितुः पादयोः
स्निहातेवास्मि राज्ञा समुत्थापितः
त्वरितमुपगता इव भ्रातरः
छेदयन्तीव मामश्रुभिर्मातरः।
सदा इति महानिति व्यायतति
भृत्येरियाई स्तुतः सेत्रया
परिहसितमिवारमनस्तत्र पश्यामि
ये च भाषां घसामिनिगा॥३॥

·1 14.] तृतीयोऽङ्कः। सूतः-(आत्मगतम्) भोः ! कष्टम् , यदयमविज्ञाय महाराजविनाश- मुद निष्फलामाशां परिवहनयोध्यां प्रवेक्ष्यति कुमारः । जान- द्विरप्यस्माभिर्न निवेद्यते । फुतः, पितुः प्राणपरित्यागं मातुरैश्वर्यलुब्धताम् । ज्येष्ठधातुः प्रवासं च त्रीन् दोपान काऽभिधास्यति ॥४॥ (प्रविश्य ) भटः-जयतु कुमारः। ३ भरतः-भद्र ! किं शत्रुनो मामभिगतः । भट:-अभिगतः खल धर्तते कुमारः 1 उपाध्यायास्तु भवन्तमाहुः । भरतः-किमिति किमिति । ६ भटः-एकनाडिकावशेषः कृत्तिकाविषयः । तस्मात् प्रतिपन्नायामेव रोहिण्यामयोध्या प्रवेक्ष्यति कुमारः । भरना-याढमेयम् । न मया गुरुवचनमतिक्रान्तपूर्वम् । गच्छ त्वम् । ।' भटः यदाज्ञापयति कुमारः। (निष्क्रान्तः।) भरतः अथ कस्मिन् प्रदेशे विश्रमिप्ये । भवतु, दृष्टम् । एतस्मिन् पृश्नान्तराविष्कृते देवकुले मुहूर्त विश्नमिष्ये। तदुभयं भविष्यति २ देवतपूजा विश्रमश्च । अथच उपोपविश्य प्रवेष्टव्यानि नगराणीति सरसमुदाचारः । तस्मात् स्थाप्यतां रथः। सूतः यदाशापयत्यायुष्मान् । (रथं स्थापयति ।) ५ भरना-(रपादयतीर्य) सूत ! एकान्वे विश्रामयाश्वान् । मतः यदाज्ञापयत्यायुप्मान् । (निफ्रान्तः।) भरतः-(किचिद् गत्वावलोक्य) साधुमुक्तपुष्पलाजाविष्कृता बलयः,. १८ दत्तचन्दनपघाला मित्तयः, अवसक्तमाल्यदामशोभीनि द्वाराणि, प्रकीर्णा पालुफाः। चिन्नुसलु पार्वणोऽयं विशेषः, अथवा बाहिरमारितस्यम् । कस्यनुसलु देवतस्य स्थान भविष्यति।

·२७६ प्रतिमानाटके Lili., *२.१. नेह किञ्चित् प्रहरणं ध्वजो.वा वहिश्चिह्न दृश्यते । भवतु, प्रविन ज्ञास्ये । (प्रविश्यावलोक्य) । अहो क्रियामाधुर्य पापाणानाम् ! अहो भावगतिराकृतीनाम् । दैवतोद्दिष्टानामपि मानुपविश्वासतास २४ प्रतिमानाम् । किन्नुखलु चतुर्दैवतोऽयं स्तोमः ।. अथवा यानि तानि भयन्तु । अस्ति तावन्मे मनसि प्रहर्षः । कामं देवतमित्येव युक्तं नमयितुं शिरः। वालरतु प्रणामः स्यादमन्त्रार्चितदेवतः ।। ५॥ (मविश्य) देवकुलिका-भोः ! नत्यकावसाने प्राणिधर्ममनुतिष्ठति मयि कोनु ३ सल्वयमासां प्रतिमानामल्पान्तकृतिरिव प्रतिमागृह - प्रविष्टः। भवतु, प्रविश्य ज्ञास्ये। (प्रविशति ।). भरतः-नमोस्तु । ६ देवकुलिका-नखलु नखलु प्रणामः कार्यः भरतः-मा तावद् मोः! वक्तव्यं किश्चिदरमासु विशिष्टः प्रतिपाल्यते। किकृतः प्रतिषेधोऽयं नियमप्रभविष्णुता ॥ ६ ॥ देवकुलिक:-न सल्वेतैः कारणः प्रतिपेधयामि भवन्तम् । किन्तु देवतशट्वया ब्राह्मणजनस्य प्रणाम परिहरामि। क्षत्रियानभवन्तः । ३ भरत:~ण्यम् । क्षत्रिया छत्रभवन्तः। अथ के नामात्रभवन्तः। देवकुरिकः-इक्ष्याकपः। भरतः-(सदर्षम् ) इक्ष्याकय इति । एते.तेऽयोध्यामारः। एते देवतानाममुरपुरयधे गन्दन्न्यभिमरी- ' मेते से गालोके सपुरजनपदा यान्ति ग्यमुक्तः । । एते ते प्राप्नुयन्तः स्वभुजयलजिना गम्नां यमुमती... मेत से मृत्युना ये चिरमनवसिताश्छन्दं मृगयता ॥७॥ ૨૮ ·1.7.2"] तृतीयोऽङ्कः। २७७ भोः ! यदृच्छया खलु मया महत् फलमासादितम् । अभिधीयता करतावदत्रमयान् । • देवकुलिकः-अयं खलु तावत् सन्निहितसर्वरत्नस्य- विश्वजितो यज्ञस्य प्रवर्तयिता प्रचलितधर्मप्रदीपो दिलीपः । भरतः नमोस्तु धर्मपरायणाय । अभिधीयतां करतावदाभवान् । देवकुलिक:-अयं खलु तावत् संवेशनोत्थापनयोरनेकम्राह्मणजन- सहस्रप्रयुक्तपुण्याहशब्दरयो रघुः । भरतः-अहो बलवान् मृत्युरेतामपि रक्षामतिक्रान्तः। नमोस्तु ९ ब्राह्मणजनावोदितराज्यफलाय । अभिधीयतां कस्तायभवान् । देवकुलिकः-अयं खलु तावन् प्रियावियोगनिषेदपरित्यक्तराज्यभारो नित्यावभृथम्नानप्रशांतरजा अजः। २२ भरतः-नमोऽस्तु श्लाघनीयपश्चात्तापाय। (दशरथस्य प्रतिमामय- लोकयन् पर्याकुलो भूत्वा । ) भोः ! बहुमानव्याक्षिप्तेन मनसा सुव्यक्तं नावधारितम् । अभिधीयतां कस्ताबदलभवान् । । देवकुलिक:-अयं दिलीपः। भरतः-पितृपितामहो महाराजग्य । ततस्ततः। देवकुलिक:-अत्रभवान् रघुः। ८ भरन:-पितामहो महाराजम्य । ततस्ततः। देवकुलिक:-अत्रभवानजः। मरत:-पिता तातस्य । किमिति किमिति । १ देवकुलिक:-अयं दिलीपः, अयं रघुः, अयमजः। भरतः-भवन्तं किश्चित् पृच्छामि । घरमाणानामपि प्रतिमाः स्थाप्यन्ते । । देयानिकः-न ग्यलु, अतिक्रान्तानामेव । भरत:-सेन यापच्छे भवन्तम् । देवलिर:-तिष्ठ। २१ . .

·है FFil. 8.- २७८ 'प्रतिमानाटके येन प्राणाश्च राज्यं च त्रीशुल्कार्थे विसर्जिताः । इमां दशरथस्य त्वं प्रतिमां किं न पृच्छसे ॥८॥ भरतः-हा तात!। (मूर्छितः पतति । पुनः प्रत्यागत्य।) हृदय भव सकामं यत्कृते शङ्कसे त्वं शृणु पितृनिधनं तद् गच्छ धैर्य च तावत् । स्पृशति तु यदि नीचो मामयं शुल्कशब्द- स्त्वथच भवति सत्यं तत्र देहो विशोध्यः ॥ ९॥ आर्य!। देवकुलिकः-आर्येति इक्ष्वाकुकुलालापः .. खल्वयम् । कविन ३ कैकेयीपुत्रो भरतो मवान् ननु । - भरतः-अथकिमयकिम् । दशरथपुत्रो भरतोऽस्मि न कैकेय्याः । देवकुलिका-तेन हापच्छे भवन्तम् । ६ भरतः-विष्ठ । शेषमभिधीयताम् । देवकुलिकः-का गतिः । भ्यताम् । उपरतस्तत्रभवान् दशरथः सीतालक्ष्मणसहायस्य रामस्य वनगमनप्रयोजन न जाने । ९ भरतः कथं कथम्, आर्योऽपि वनं गतः । (दिगुणं मोहमुपगतः । देवकुलिक:-पुमार ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि । भरत:-(समाश्वस्य।) अयोध्यामटवीभूतां पिया धात्रा च पर्जिताम् । पिपासातोऽनुधावामि क्षीणतोयां नदीमिव ॥ १० ॥ आर्य ! विस्तरश्रवणं मे मनमः स्थैर्यमुत्पादयति । तत् सर्वमा धशेषमभिधीयताम् । ३ देवकुलियः श्रूयतां, तत्रभवता राशाभिपिच्यमाने तत्रभवति । भवतो जनन्याभिहित किल । भरतः-विधा ३० ·iii. 14.] तृतीयोऽङ्कः। ९२७९ . तं स्मृत्वा शुल्कदोपं भवतु मम सुतो राजेत्यमिहित तद्धैर्येणाश्वसत्या ग्रज सुत ! वनमित्यार्योऽप्यभिहितः । तं हवा बद्धचीरं निधनमसदृशं राजा ननु गतः 'पात्यन्ते धिप्रलापा ननु मयि सदृशाः शेपाः प्रकृतिभिः ॥११॥ (मोहमुपगतः ।) (नेपथ्ये) ३ उस्सरह अय्या ! उस्सरह । [ उत्सरतायोः ! उत्सरत । ] देवकुलिकः-(विलोक्य ।) अये, काले खल्वागता देव्यः पुत्रे मोहमुपागते । हस्तस्पर्शो हि मातृणामजलस्य जलाञ्जलिः ।। १२ ॥ (ततः प्रविशन्ति देव्यः सुमन्त्रश्च । ) मुमन्यः-इत इतो भवत्यः । इदं गृहं तत् प्रतिमानृपस्य नः समुच्छ्यो यस्य स हHदुर्लभः । अयन्त्रितैरप्रतिहारिकागतेविना प्रणामं पथिकैरुपारयते ॥ १३ ॥ (प्रविश्यायलोक्य । ) भवत्यः! नखलु नखलु प्रवेष्टव्यम् । अयं हि पतितः कोऽपि वयस्थ इव पार्थिवः । देवकुलिका- परशङ्कामलं कर्तुं गृह्यतां भरतो एयम् ॥ १४ ॥ (निष्क्रान्तः1) दम्पः-(राहसोपगम्य ।) हा जाद ! भरद!1 [हा जात ! भरत !1] ३ भरतः-(फिश्चित् समाश्वस्य । ) आर्य!। मुमन्त्रः-जयतु महा-(हत्य!ते. सविषादम् 1) अहो स्वर- • सादृश्यम् । मन्ये प्रतिमास्थो महागजो न्याहरतीति । ६ मरतः अय मातृणामिदानी कायस्था । -- .

·. : २८० प्रतिमानाटके [i.14- देयः-जाद! एसा णो अवस्था। (अयगुण्उनमग्नयन्ति।) [ जान! एषा नोऽयस्था । ९ सुमन्नः-भवत्यः ! निगृह्यतामुत्कण्ठा । भरनः-(मुमन्त्रं विलोक्य ।) सर्वसमुदाचारसन्निकर्षस्तु मां मूच यति । कचित् तात! सुमन्त्रो भवान् ननु । १२ सुमन्त्रः-कुमार! अथकिम् । मुमन्त्रोऽस्मि ! अन्वाग्यमानचिरजीवदापैः कृतमभावेन विडम्ब्यमानः। अहं हि तस्मिन् नृपती विपन्न जीवामि शून्यस्य रथस्य मूतः ॥ १५ ॥ १५ भरतः-हा तात ! (उत्थाय !) तात! अभिवादनक्रममुपदधुनि च्छामि मातृशाम् । मुमन्यः-याढम् । इयं तत्रभवतो गर्मस्य जननी देयी कौसल्या । १८ मरतः अम्य! अनपराद्धोऽहमभिवादये। कोमया-जाद ! जिम्मन्दायो होहि। [सात ! निःमतापो भए । भरतः-(आत्मगतम् । ) आमुष्ट यास्म्यनेन । (प्रकाशम् ।) अनु २१ गृहीतोऽस्मि । ततस्ततः । मुमन्त्रः-इयं तत्रभवतो लक्ष्मणम्य जननी देवी मुमिग्रा । भरत'-अग्य ! लक्ष्मणेनातिमन्धितोऽहमभियादये। २४ मुमित्रा-जाद ! जसोमाई होहि । [जान ! यशोभागी भव । ) भरतः-अम्ब ! झं प्रयतिन्थे । अनुगृहीतोऽस्मि । नतस्ततः । मुमत्रः-इयं ते जननी। २७ भरतः-(रापमुगाय।) मा पाप! मम मातुध मानुष मध्यम्या त्यं न शोभग । गद्गायमुनयामध्ये कुनदीय प्रयोगिना ।। १६॥ जी-जाद! मिप रिदै जान गया राम ! भाता- किनामिनि पसि। ३२ १ ,

·iii. 20.]
तृतीयोऽङ्कः।
वयमयशसा चोरणार्यों नृपो गृहमृत्युना
प्रततरुदितैः कृमनायोध्या मृगैः सह लक्ष्मणः ।
दयिततनयाः शोकेनाम्बाः स्नुपाध्यपरिश्रम-'
धिगिति वचसा चोमेणात्मा त्वया ननु योजिताः ॥१७॥
कौसल्या-जाद ! सत्यसमुदाआरमझत्यो कि ण वन्दसि मादरं ।
[जात ! सर्वसमुदाचारमभ्यस्थः कि न बन्दसे मातरम् । ]
भरत:-मातरमिति । अभ्य ! त्वमेव मे माता । अम्ब! अभिवादये।
कौरल्याणहिणहि ! इअं दे जणणी नहि नहि । इयं ते जननी1]
मरता-आसीत् पुरा । न चिदानीम् । पश्यतु भवती,
त्यस्त्वा स्नेहं शीलसान्तदापै.
पत्रास्तायनन्यपुवाः क्रियन्ते ।
लोकेऽपूर्व स्थापयाम्येप धर्म
भद्रोहादरलु माताप्यमाता ॥ १८ ॥
कैकेयी-जाद ! महाराजरस सववअणं रक्खन्तीए मए तह उत्त।
[जात ! महाराजस्य सत्यवचनं रक्षरया मया तथोकम् ।
भरत:-किमिति फिमिति ।
कैकयी-पुत्तओ मे राजा होदु त्ति । [पुत्रको मे राजा भवश्विनि । ]
भरतः-अथ स इदानीमार्योऽपि भवत्याः कः ।
पितु, नौरसः पुत्रो न क्रमेणाभिपिच्यते ।
दयिता भ्रातरो न स्युः प्रकृतीनां न रोचते ॥ १९ ।।
कैकयी-जाद ! मुकलुद्धा णणु पुच्छिदव्या । [जान ! शुल्कलुभा
ननु प्रष्टच्या]
मरत:-
वल्कलेहतराज्यश्रीः पठातिः सह भार्यया ।
पनवासं त्वयाताः शुल्कऽप्येतदुदाहृतम् ॥ २० ॥

·२८२ प्रतिमानाटके [ifi. 20/- कैकेयी-जाद ! देसकाळे णिवेदेमि। [जात ! देशकाले निवेदयामि भरत:- 1 अयशसि यदि लोभः कीर्तयित्वा किमम्मान किमु नृपफलतर्पः किं नरेन्द्रो न दद्यात् । अथ तु नृपतिमातेत्येप शब्दस्तवेष्टो वदतु भवति ! सत्यं किं तवार्यों न पुत्रः ।। २१॥ कष्टं कृतं भवत्या त्वया राज्यपिण्या नृपतिरसुभि व गणितः मुतं ज्येष्ठं च त्वं व्रज वनमिति प्रेपितवती । न शीणं यद् दृष्ट्या जनकतनयां वल्कलवती- महो धाना मृष्टं भवति हृदयं वनकठिनम् ।। २२ ॥ मुमित्रः-कुमारं ! एतौ वसिष्ठयामदेवी सह प्रतिभिरभिपेवं 'पुरस्कृत्य भवन्तं प्रत्युद्गती विज्ञाफ्यतः । गोपहीना यथा गावो विलयं यान्त्यपालिताः । एवं नृपतिहीना हि विलयं यान्ति वै प्रजाः ॥ २३ ॥ भरतः-अनुगच्छन्तु मां प्रकृतयः। सुमित्र:-अभिषेकं विसृज्य क भवान् यास्यति । ३ भरत:-अभिषेकमिति । इहात्रभवत्यै प्रदीयताम् । सुमित्रः-क भवान् यास्यति । भरत:- तत्र यास्यामि यत्रासी वर्तते लक्ष्मणप्रियः ! नायोध्या तं विनायोध्या सायोध्या यत्र राघवः ।। २४ ।। (निष्कान्ता: सर्वे ।) तृतीयोऽङ्कः।

·अथ चतुर्थोऽङ्कः। (ततः प्रविशतश्चटयौ ।) विजया-हळा णन्दिणिए ! भणेहि भणेहि । अन्ज कोसळा- 1 पुरोगेहि सव्येहि अन्तेयुरेहि पडिमागेहं दर्दछु गदेहि तहिं किळ भट्टिदारओ भरदो दिट्ठो। अहं च मन्दभाआ दुवारे ट्ठिदा। हला नन्दिनिके ! भण भण। अद्य कौसल्यापुरोगैः सर्वैरन्तःपुरैः ६ प्रनिमागेहं द्रष्टुं गतेस्नत्र किल भर्तृदारको भरतो दृष्टः । अहं च मन्द- भागा द्वारे स्थिता । नन्दिनिका-हला । दिट्ठो अम्हेहि कोदूहळेण भट्टिदारओ भरदो। ९ [हला ! दृष्टोऽस्माभिः कौतूहलेन भर्तृदारको भरतः । ] विजया-भट्टिणी कुमारेण किं भणिदा। [ भहिनी कुमारेण किं 4 भणिता । ] १२ नन्दिनिका-किं भगिदं । ओळोइदुं वि णेच्छदि कुमारो। [कि भणितम् । अवलोकितुमपि नेच्छति कुमारः।] विजया-अहो अञ्चाहिदम् । रजळुद्धाए भट्टिदारअरस रामस्स १५ रनविभट्ट करन्तीए अत्तणो वेहव्यं आदिटुं। ळोओ वि विणासं गमिओ। णिग्घिणा हु भट्टिणी । पाप किर्द। [ अहो अत्याहितम् । राज्यलुब्धया भर्तृदारकस्य रामस्य राज्यविभ्रष्ट कुर्व- ८ स्यात्मनो वैधव्यमादिष्टम् । लोकोऽपि विनाशं गमितः । निघृणा खलु भहिनी । पापक कृतम् ।] नन्दिनिका-हळा! सुणाहि । पइदीहि आणीदै अभिसे विस- २१ जिअ रामतयोषणं गदो कुमारो। [हला ! शृणु । प्रतिभिरानीत- मभिपे विसज्य रामतपोवन गतः कुमारः।] विजया-(सविषादम् ) है । एवं गदो धुमारो । पन्दिणिए ! हि, . . 1 ·२८४ प्रतिमानाटके २४ अम्हे भट्टिणि पेस्तामोहम् । एवं गतः कुमार: 1 नन्दिनि! एहाया भहिनी पक्ष्याव:1] (निफ्रान्ते ।) प्रवेशकः। (ततः प्रविशति भरतो रथेन मुमन्त्रः मूतथ।) भरत:- म्यर्ग गते नरपतौ मुस्तानुयात्र पाराश्रुपातसलिलग्नुगम्यमानः ।। द्रष्टुं प्रयाम्यपणेषु तपोयनेषु रामाभिधानमपरं जगतः शशाश्म् ॥१॥. सुमन्ना-एप गप आयुष्मान् भरतः, दत्येन्द्रमानमथनस्य नृपश्य पुत्रो यक्षोपयुक्तपिभयस्य नृपग्य पात्रः । भ्राता पितुः प्रियकरस्य जगत्प्रियस्य रामम्य राममोन पथा प्रयानि ॥२॥ भरत:-भोगतात! गुमन्या-यमार, अयमम्मि। । भरना-प. तामयान ममायाँ गमः । कासीमहागजम्य प्रतिनिधि क, मनिदर्शन मारयताम् । पामा प्रत्याशी रायभाया सोप्याः । क तन् पात्रं यशमः । हामी नरपत पुनः पामो । मन्मनुप्रतः। मम मानुः प्रिय फर्नु पन नमाविमाना। समई मिग्यामि देवनं पार्भ मा ॥३॥ .

·.5.3] चतुर्थोऽवः । २८५ सुमन्त्रः-कुमार ! एतस्मिन्नाश्रमपदे । अत्र रामश्च सीता च लक्ष्मणश्च महायशाः । सत्यं शीलं च भक्तिश्च येषु विमहवन स्थिता ॥ ४॥ भरतः-तेन हि स्थाप्यतां रथः । सूतः यदाज्ञापयत्यायुप्मान् । (तथा करोति) भरतः-(रथादवतीर्य 1 ) सृत । एकान्ते विश्रामयाश्वान् । सूना-यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । (निक्रान्तः।) भरतः-भोस्तात ! निवेद्यतां निवेद्यताम् । • सुमन्त्रः-कुमार! किमिति निवेद्यते । भरत:-राज्यलुब्धायाः कैकेय्याः पुत्रो भरतः प्राप्त इति । मुमन्त्रः-कुमार । अलं गुरुजनापवादमभिधातुम् । भरनः-मुष्ठु, न न्याय्यं परदोपमभिधातुम् । तेन हि उच्यता- मिक्ष्वाकुकुलन्यङ्गभूतो भरतो दर्शनमभिलपतीति । सुमन्त्रः-कुमार ! नाहमेयं वक्तुं समर्थः । अथ पुनर्भरत: प्राप्त इति २ याम् । भरतः-न न । नाम केवलमभिधीयमानमतप्रायश्चित्तमिव मे प्रतिभाति । किं ब्रह्मनानामपि परेण निवेदनं क्रियते । तस्मान् ५ तिष्ठतु तातः । अहमेव निवेदयिष्ये । भो भोः! निवेद्यतां निवेद्यतां सत्रभवते पितृवचनकराय राघवाय--- निर्पणश्च कृतघ्नश्च प्रातः प्रियसाहमः । भक्तिमानागतः कश्चित् कथं तिष्ठतु यात्विति ॥५॥ (ततः प्रविशति रामः मीनालक्ष्मणाभ्याम्।) रामः-(आकर्ण्य सहर्षम् 1 ) सौमित्रे ! किं शृणोपि । अयि विदेह- ३ राजपुत्रि! त्वमपि शृणोषि । । - ·प्रतिमानाटके [ir.6- कस्यासी महशतरः म्बरः पितुर्मे गाम्भीर्यान् परिभयतीव मेघनादम् । यः पुर्वन् मम हृदयस्य यन्धुशवां सस्नेहः श्रुतिपथमिष्टतः प्रविष्टः ॥ ६॥ लक्ष्मण-आर्य ! ममापि खल्वेष स्वरसंयोगो यन्धुजनबहुमानमा वहति । एष हि, घनः स्पष्टो धीरः समदपस्निग्धमधुरः फलः कण्ठे वक्षस्यनुपहतसञ्चाररमसः। यथास्थान प्राप्य म्फुटकरणनानाक्षरतया चतुर्णा वर्णानामभयमिव दातुं व्यवसितः ॥७॥ रामः-सर्वथा नायमबान्धवस्य म्बरसंयोगः । प्लेदयतीव मे हृदयम्। वत्स लक्ष्मण ! दृश्यतां तावन् । ३ लक्ष्मणः यदाज्ञापयत्यार्यः । (परिणामति ।) भरन:-अये कथं न कश्चित् प्रतिवचनं प्रयच्छति । किन्नुस. विज्ञातोऽस्मि फैकेय्याः पुत्रो भातः प्राप्त इति । ६ लक्ष्मण:-(विलोक्य) अये अयमार्यों रामः।नन । रूपसादृश्यम् । मुखमनुपम त्वार्यस्यामं शंशावमनोहर मम पितृसमं पीनं वक्षः सुरारिशरक्षतम् । द्युतिपरिवृतम्तजोराशिजगप्रियदर्शनो नरपतिरयं देवेन्द्रो वा स्वयं मधुसूदनः ।। ८ ॥ (मुमन्त दृष्ट्वा ।) अये तातः । सुमन्त्रः-अये कुमारी लक्ष्मणः । ३ भान-एवं, गुरुरयम् । आर्य, आभिवादये । लक्ष्मणः-एह्येहि । आयुष्मान् भव । (मुमन्त्रं वीक्ष्य }) तात! कोऽत्रभवान् । ३८ 4 ·३ iv. 12.] चतुर्थोऽङ्कः । २८७ ६ सुमन्त्रः-कुमार ! रघोश्चतुर्थोऽयमजात् तृतीयः पितुः प्रकाशस्य तव द्वितीयः । यस्यानुजस्त्वं स्वकुलस्य केतोरतस्यानुजोऽयं भरतः कुमारः ॥ ९॥ लक्ष्मणः-एह्येहीक्ष्वाकुकुमार ! स्वस्त्यायुप्मान् भव । असुरसमरदर्वत्रसंघृष्टचाप- रनुपमबलवीर्यैः स्वः कुलैस्तुल्यवीर्यः। रघुरिव स नरेन्द्रो यज्ञविश्रान्तकोशो भय जगति गुणानां भाजनं भ्राजितानाम् ॥ १० ॥ भरतः-अनुगृहीतोऽस्मि । लक्ष्मणः-कुमार ! इह तिष्ठ । त्यदागमनमार्याय निवेदयामि । ३ भरन:-आर्य ! अचिरमिदानीमभिवादयितुमिच्छामि । शीघ्र निवेद्यताम् । लक्ष्मणः-चाढम् । (उपेत्य 1 ) जयत्वार्यः । आर्य ! अयं ते दयितो भ्राता भरतो भ्रातृवत्सलः । संक्रान्त यत्र ते रूपमादर्श इव तिष्ठति ॥११॥ रामः-वत्म लक्ष्मण ! किमेव भरतः प्राप्तः । लक्ष्मणः-आर्य ! अय किम् । ३ राम-! मैथिलि ! भरतावलोकनार्थ विशालीक्रियतां ते चक्षुः । सांता-अय्यउत्त ! िभरदो आअदो | [ आर्यपुत्र ! किं भरत भागनः ।] ६ रामः-मैथिलि ! अथ किम् ! अद्य सल्वयगच्छामि पित्रा मे दुष्करं कृतम् । कीदृशस्तनयलेहो भ्रातृग्नेहोऽयमीरशः ॥ १२ ॥ लक्ष्मणः-आर्य ! किं प्रविशतु कुमारः । -- .

·२८८ प्रतिमानाटके [ir. 12:- रामः- यत्स लक्ष्मण! इदमपि तावदात्माभिप्रायमनुवर्तयितुमिच्चमि। १ गच्छ मत्कृत्य शीघ्रं प्रवेश्यतां युमारः । लक्ष्मणः-यदाज्ञापयत्यार्यः। रामः-अथवा विष्ट त्वम्। इयं स्वयं गच्छतु मानहेतोर्मातच भावं तनये निवेश्य । तुपारपूर्णोरपलपत्रनेत्रा हर्षाम्रमामारमिवोत्सृजन्ती ॥ १३ ॥ सीता-जं अयउत्तो आगवेदि । (उत्याय परिक्रम्य भरतमवलोक्य ।) है तदो त वेळ दाणि णिकन्तो अय्यठत्तो । णहि जहि । ख्वसा- ३ दिरसं। [यदार्यपुत्र आज्ञापयति । है ततस्ता वेलामिदानी निधान्त आर्यपुनः । न हि नहि । रूपमादश्यम् ।। मुमन्यः-अये वधूः। ६ भरत:-अये इयमत्रभवती जनकराजपुत्री । ; इदं तन् स्त्रीमयं तेजो जातं क्षेत्रोदराद्धलान् । जनकस्य नृपेन्द्रस्य तपसः सन्निदर्शनम् ॥ १४ ॥ आयें ! आभिवादये भरतोऽहमस्मि । सीता-(आत्मगतम् ।) गहि स्वं एञ्च । सरजोओ वि सो एव्व । (प्रकाशम् )। वच्छ ! चिरं जीव। [ नहि रूपमेर। स्वरयोगोऽपि । एव । पत्म ! चिरंजीव । ] भरतः-अनुगृहीतोऽस्मि । ६ सीता-एहि यच्छ! भादुमणोरह पूरेहि । पहि वत्स । भ्रातृमनोर पुरय । सुमन्ना-प्रविशतु कुमारः। ९ भरतः-तात! इदानीं किं करिष्यसि। ४० ·17, 18.] चतुर्थोऽङ्कः। २८९ । - मुमन्त:-- अहं पश्चात् प्रवक्ष्यामि स्वर्ग याते नराधिपे। विदितार्थस्य रामस्य ममैतन् पूर्वदर्शनम् ॥ १५ ॥ भरन:-वमस्तु । (राममुपगम्य) आर्य! अभिवादये भरतोऽ- । हमरिम। ३ गम:-(सहर्षम् ) एोहि, उभ्याकुमार! स्वस्ति, आयुष्मान् भय । पक्षः प्रसारय कवाटपुटप्रमाणमालिङ्ग मां मुविपुलेन भुजद्वयन। उन्नामयाननमिदं शरदिन्दुकल्प प्रहादय व्यसनदग्धमिदं शरीरम् ॥ ६ भरन:-अलगृहीतोऽस्मि । सुमन्त्रः-( उपेत्य।) जयत्वायुष्मान् । रामः-हा तात! गन्या पूर्व स्वसैन्यैरभिसरिसमये खं समानविमान- विख्याती यो विमर्दे स म इति यहुदगः सासुराणां मुराणाम् । स श्रीमान्त्यक्तदेहो दयितमपि विना मोहयन्तं भवन्त स्वर्गस्थः साम्प्रतं कि रमयति पितृभिः पर्नरेन्द्रनरेन्द्रः॥१७॥ सुमन्यः-(सझोकम् ।) नरपतिनिधनं भवन्याम भरतविणहमनाथनां कुलस्य । बहुविधमनुभूय दुप्पमा गुण इय बहाराद्वमायुपा में ॥ १८॥ मीता-रोदन्त अग्यउ पुणो वि रोडावीअदि तादो । [रुन्त- मार्यसुर्य पुनरी रोदयनि तातः ।। ३ रामः-मैथिलि ! एप पर्यवस्थापयाम्यात्मानम् । क्म ! लक्ष्मण ! आपम्तावन् । रुक्ष्मण:-यदातापयन्यायः। ६ भरतः आर्य ! न पटु न्याप्यम् । प्रमेण शुभूपयिष्ये । अहमेर ४.

·२९० प्रविमानाटके [ir.18..- . यास्यामि । (कलशं गृहीत्वा निकम्य प्रविश्य !)इमा आपः।। रामः-आचम्य । मैथिलि ! विशीर्यते खलु लक्ष्मणस्य व्यापारः। ९ सीता-अय्यउत्त! णं एदिणा पि मुरसूसइदव्यो । [ आर्यपुत्र ! नन्धेतेनापि शुश्रूषयितव्यः । ] रामः-मुष्टु खल्यिा. लक्ष्मणः शुश्रूपयतु । तत्रस्थो मां भरत १२ शुथूपयतु भरत:-प्रसीदत्वार्यः । इह स्थास्यामि देहेन तत्र स्थास्यामि कर्मणा । नाम्नैव भवतो राज्यं कृतरक्षं भविष्यति ॥ १९ ॥ रामः-वत्स ! कैकेयीमातः! मा मैवम् । पितुनियोगादहमागतो वनं न वत्स ! दर्पान्न भयान्न विभ्रमात् । कुलं च नः सत्यधनं ब्रवीमि ते कथं भवान् नीचपथे प्रवर्तते ॥ २० ॥ मुमन्त्रः-अथेदानीमभिपेकोदक क तिष्ठतु । रामः-यत्र में मात्राभिहितं, तत्रैव तावत् तिष्ठतु | ३ भरतः-प्रसीदत्वार्यः । आर्य ! अलमिदानी प्रणे प्रहर्तुम् । अपि सुगुण ! ममापि त्वत्प्रसूतिः प्रसूतिः स सलु निभृतधीमांस्ते पिता मे पिना च । सुपुरुप ! पुरुषाणां मातृदोपो न दोपो वरद ! भरतमातं पश्य तावद् यथावत् ॥२१॥ सीता-अय्यउत्त! अदिकरुणं मन्तेअइ मरदो। किं दाणिं अय्य उत्तेण चिन्तीअदि । [ आर्यपुत्र ! अतिकरणं मन्त्रयते भरतः ३ किमिदानामार्यपुत्रेण चिश्यले । ] राम:-मैथिलि! । ४२ ·- -jv.24.1"] चतुर्थोऽङ्कः । तं चिन्तयामि नृपति मुरलोकयातं येनायमात्मजविशिष्टगुणो न दृष्टः । ईसम्विधं गुणनिधि ममवाप्य लोके धिग् भो ! विधैर्यदि बल पुरुषोत्तमेषु ॥ २२ ॥ वत्स ! कैकेयीमातः! यत्सत्यं परितोपितोऽस्मि भवता निष्फल्मपात्मा भवां. म्त्वद्वाक्यम्य वशानुगोऽस्मि भवतः ख्यातैर्गुणनिर्जितः । किन्वतन्नृपतेर्यचस्तदनृतं कर्तुं न युक्तं त्वया किश्वोत्पाद्य भवद्विधं भवतु ते मिथ्याभिधायी पिता ॥२३॥ - यावद् भविष्यति भवनियमावसानं तापद् भवेयमिह ते नृप! पाइमूले । मैवं नृपः स्वसुकृतग्नुयातु सिद्धि मे शापितोन परिरक्षसि चेन् स्वराज्यम् ॥ २४॥ भातः-हन्त ! अनुत्तरगभिहितम् । भवतु समयतस्ते राज्य परि- पालयामि। ३ रामः-वत्स!का समयः। भरतः मम हस्ने निक्षिप्तं तत्र राज्यं चतुर्दशवर्षान्त प्रतिग्रहीतु- मिच्छामि। ६ रामः-एवमस्तु। भरतः-आर्य! श्रुतम् । आयें! श्रुतम् । तातः श्रुतम् । सवे-चयमपि नीतारः। ९ भातः--आर्य ! अन्यमपि बरं हर्तुमिच्छामि । रामः-वत्स! किमिच्छसि । किमहं ददामि । किमहमनुष्यास्यामि।

·प्रतिमानाटके [..1 स्यारया तां गुरुणा मया च रहितां रम्यामयोभ्यां पुरी- मुहम्यापि ममाभिपेकमसिल मत्मन्निधावागतः । रक्षार्थ भरतः पुनर्गुणनिधिस्तत्रैव सम्प्रेषितः कएं भो नृपते(रं मुमहतीमेकः समुत्कर्षति ॥ १ ॥ (विमृम्य) ईदगमेवैतत् । यावदिदानीमीददाशोकविनोदनार्थम स्थायुटुम्बिनी मैथिली पश्यामि । तन् क नु सलु गता बढेही ३ (परिक्रम्यावलोक्य ) अये इमानि पलु प्रत्ययाभिपिक्तानि वृक्ष मूलानि अदूरगनां मैधिली सूचयन्ति । तथादि, भ्रमति सलिल वृक्षावर्ने मफेनमवस्थित तृपितपतिता नै हिट पियन्ति जर ग्वगाः। म्थलमभिपतन्त्याः कीटा बिले जलपूरिते नवलयिनो वृक्षा मूले जलमयरेखया ॥२॥ (विलोक्य । ) अये इयं वैदेही । भोः ! कष्टम् । योऽग्याः करः श्राम्यति दर्पणेऽपि स नैति रोदं कलशं वहन्त्याः । करं धनं स्त्रीजनसौकुमार्य समं लताभिः कठिनीकरोति ॥३॥ ( उपेत्य) मैथिलि ! अपि तपो वर्धते। सीता-ह अय्यउत्तो। जेदु अय्यउत्तो। [हम् आर्यपुत्रः । जय ३ स्वार्यपुत्रः।] रामः-मैथिलि ! यदि ते नास्ति धर्मविन्नः, आस्यताम् । सीता-जं अय्यउत्तो आणवेदि । उपविशति ।) [यदायपुर ६ आज्ञापयति ।] रामा-मैथिलि ! प्रतिवचनार्थिनीमिव त्वां पश्यामि । किमिदम् । ४६ - aan ·A . . 1.7.1 पञ्चमोऽङ्कः । सीता-सोअसुण्णहिअअस्स विअ अय्यउत्तस्स मुहराओ। कि । एदं। [ शोकशून्यहृदयस्येवार्यपुत्रस्य मुखरागः । किमेतत्।] रामः-मैथिलि ! स्थाने खलु वृता चिन्ता । कृतान्तशल्याभिहते शरीरे तथैव वावहृदयन्त्रणो मे । नानाफलाः शोकशराभिघातास्तत्रैव तत्रैव पुनः पतन्ति ॥ ४ ॥ सीता-अयउत्तम्स को विक्ष सन्दावो। [ आर्यपुत्रस्य क इप सन्तापः। ३ रामः-श्वस्तनभयतम्तातस्यानुसंवत्सरश्राद्धविधिः। कल्पविशेपेण निवपनक्रियामिच्छन्ति पितरः । तत् कथं निर्वतयिष्यामीन्येतच्चि- • त्यते । अथवा गच्छन्ति तुष्टिं खलु येन केन त एव जानन्ति हि तो दशां मे । इच्छामि पूजां च तथापि कर्तुं तातस्य रामस्य च सानुस्पाम् ॥५॥ मीता--अय्यउत्त! णिव्यत्तइरिसदि सद्धं भरदो रिद्धीए, अवस्था- गुरुवं फलोदएण वि अय्यउत्तो । एदं तादरस बहुमदरं भवि- ३ स्सदि। [आर्यपुत्र ! निर्वर्तयिप्यति श्राद्धं भरत या, अवस्था- नुरूपं फलोदकेनाप्यार्यपुत्रः । एतत् तातस्य बहुमततरं भविष्यति । रामः-मथिलि ! फलानि हश्या दर्भेषु स्वहस्तरचितानि नः । म्मारितो वनवास च तातम्तत्रापि रोदिति ।। ६॥५ (ततः प्रविशति परिवाजकवेपो रावणः।) रावणः-एप भोः! नियतमनियतात्मा रूपमेतद् गृहीत्वा खरवधकृतवरं राघवं वश्चयित्वा । स्वरपदपरिहीणां हव्यधारामियाहं जनकनृपमुतां तां हर्तुकामः प्रयामि ॥७॥ ।

·प्रतिमानाटके [..1- त्यस्त्वा तां गुरुणा मया च हितां रम्यामयोध्यां पुरी. मुदाम्यापि ममाभिषेकमविल मन्मनिधायागतः । रार्थ भरतः पुनर्गुणनिधिस्तव मम्प्रेपितः कष्ट भो नृपतेधुरै मुमतीमेकः समुत्कर्षति ॥ १॥ (विमृश्य) ईदृशमेवैतत् । यायविद्वानीमीहाशोकविनोदनार्थमद म्थाकुटुम्विनी मैथिली पश्यामि । तत् क नु खलु गता वैदेही । ३ (परिझम्यावलोक्य) अये इमानि बलु प्रत्यपाभिषिक्तानि च मूलानि अदूरगतां मैथिली सूचयन्ति । तथाहि, भ्रमति सलिलं वृक्षावर्ते सफेममयस्थित तृपितपतिता नैते लिष्टं पिबन्ति जलं सगाः। स्थलमभिपतन्त्याद्रीः कीटा विले जलपूरिते नववलयिनो घृक्षा मूले जलक्षयरेखया ॥२॥ (विलोक्य । ) अये इयं वैदेही । भोः ! कष्टम् । योऽस्याः करः श्राम्यति दर्पणेऽपि स नैति खेदं कलशं वहन्त्याः। कष्टं चनं खीजनसौकुमार्य समं लताभिः कठिनीकरोति ॥३॥ (उपेत्य ) मैथिलि ! अपि तपो वर्धते । सीता-है अय्यउत्तो। जेदु अय्यउत्तो। [हम् आर्यपुत्रः । जय ३ स्वार्यपुत्रः। रामः-मैथिलि! यदि ते नास्ति धर्मविनः, आस्यताम् । सीता- अय्यउत्तो आणवेदि। (उपविशति । ) [ यदायपुर ६ भाज्ञापयति ।] रामः-मैथिलि! प्रतिवचनार्थिनीमिव त्वां पश्यामि । किमिदम् । ।

·२९८ प्रतिमानाटके [1.10.1- : : --- रामः-मैथिलि ! आपृच्छ पुस्तकान हरिणान् द्रुमांश्च विन्ध्यं वनं तव सखार्दयिता लताश्च ॥ वत्स्यामि तेषु हिमवद्गिरिकाननेषु दीप्तैरिवोपधिवनैरुपरञ्जितेपु ॥ ११ ॥ सीता-जं अय्यउत्तो आणवेदि। [यदार्यपुत्र आज्ञापयति । ] रावणः-कौसल्यामातः! अलमतिमनोरथेन । न ते मानपैदृश्यन्ते । ३ रामः-भगवन् ! कि हिमवति प्रतिवसन्ति । रावणः-अथ किम् । रामः-तेन हि पश्यतु भवान् । सौवर्णान वा मृगांस्तान मे हिमवान दर्शयिष्यति । भिन्नो मदाणवेगेन कौश्चत्वं वा गमिष्यति ॥ १२ ॥ रावणः-(स्वगतम्। ) अहो असह्यः खल्वम्याचलेपः। राम:-(दिशो विलोक्य !) अये विद्युत्सम्पात इव दृश्यते । रावणः-(प्रकाशम् । ) कौसल्यामातः ! इहस्थमेव भवन्तं पूजयति हिमवान् । एप काञ्चनपार्श्वः । रामः-भगवतो वृद्धिरेषा । सीता-दिद्विआ अय्यउत्तो वढइ । [ दिष्ट्यार्यपुत्रो वर्धते । ] रामः-नन, तातस्यैतानि भाग्यानि यदि स्वयमिहागतः । अईत्येष हि पूजायां लक्ष्मणं हि मैथिलि ॥ १३ ।। साता-अय्यउत्त! णं तित्थअत्तादो उवावत्तमाणं कुळयदि पक्ष ग्गच्छेहित्ति सन्दिवो सोमित्ती! [ आर्यपुत्र ! ननु तीर्थयात्रा ---- । उपावर्तमान कुलपति प्रत्युद्गति सन्दिष्टः सौमितिः ।] ५० - प ·-v. 16.] पञ्चमोऽङ्कः। २९९ ९ । रामः-तेन हि अहमेव यास्यामि । सीता-अय्यउत्त! अहं किं करिस्सं । [ आर्यपुत्र ! अहं कि करिष्यामि । रामः-शुश्रूपयस्व भगवन्तम् । सीता-जं अय्यउत्तो आणवेदि । [यदार्यपुत्र आज्ञापयति । ] (निकान्तो रामः।) रावण:-अये, अयमय॑मादायोपसर्पति राघवः । एप इदानी पूजा- मनवेश्य धावन्तं मृगं दृष्ट्वा धनुरारोपयति राघवः । अहो बलमहो वीर्यमहो सत्त्वमहो जवः । राम इत्यक्षरैरल्पैः स्थाने व्याप्तमिदं जगत् ॥ १४ ॥ एप मृगः । एकप्लुतातिक्रान्तशरविपयो वनगहनं प्रविष्टः । सीता-(आत्मगतम् ।) अय्यउत्तविरहिदाए म मे एत्य उप्पजइ ३ [ आर्यपुरविरहिताया भयं मेऽयोत्पद्यते । ] रावणः-(आत्मगतम् ।) माययापहते रामे सीतामेकां तपोवनान् । हरामि रुदती यालाममन्त्रोक्तामिवाहुतिम् ॥ १५ ॥ सीता-जाव उहज पविसामि । (गन्तुमीदते ।) [यावदुटर्ज प्रविशामि।] रावण:-( स्वरूप गृहीत्वा ।) सीते! तिष्ठ तिष्ठ । २ सीता-(समयम् । ) है को दाणि अ। [ है क इदानीमयम्। ] रावणः-किं न जानीपे। युद्धे येन मुराः सदानवगणाः शादयो निर्जिता दृष्ट्वा शूर्पणखाविरूपकरणं श्रुत्वा हती भ्रातरी। दर्पाद् दुर्मतिमप्रमेयवलिनं रामं विलोभ्य छलैः स त्वां हनुमना विशालनयने ! प्राप्तोऽस्म्यहं रावणः ॥ १६ ॥ सीताहै कावणो णाम । (प्रतिष्ठते । ) [ई रावणों नाम ।]

·प्रतिमानाटके [v. 16- रावण:-आः, रावणस्य चक्षुर्विपयमागता क यास्यसि । ३ सीता-अय्यउत्त! परित्ताआहि परित्ताआहि । सोमित्ती! परित्ता- आहि परित्ताआहि में। [ आर्यपुत्र! परित्रायस्व परित्रायस्य । सौमित्रे! परित्रायस्थ परित्रायस्व माम् । ] ६ रावणः-सीते! श्रूयतां मत्पराक्रमः । भन्नः शकः कम्पिती वित्तनाथः कृष्टः सोमो मर्दितः सूर्यपुत्रः । धिम् भोः स्वर्ग भीतदेवैर्निविष्टं धन्या भूमिवर्तते यत्र सीता ॥१७॥ सीता-अय्यउत्त! परित्ताआहि परित्ताआहि । सोमित्ती ! परित्ताआहि परित्ताआहि मं । [आर्यपुत्र! परिनायस्व परित्रायस्व । सौमित्रे ! परित्रायस्व परियायस्व माम्।] ३ रावण:- १ रामं वा शरणमुपेहि लक्ष्मणं वा स्वर्गस्थं दशरथमेव वा नरेन्द्रम् । किं वा स्यात् कुपुरुषसंश्रितैर्वचोभि- न व्यानं मृगशिशवः प्रधर्पयन्ति ॥ १८॥ सीता-अय्यउत्त! परित्ताआहि परित्ताआहि । सोमित्ती ! परित्ताआहि परित्ताआदि में। [ आर्यपुत्र! परित्रायस्व परि- ३ नायस्व । सोमिने ! परियायस्व परित्रायस्व माम् ] रावण:- विलपसि किमिदं विशालनेत्रे विगणय मां च यथा तवार्यपुत्रम् । विपुलबलयुतो ममैप योद्ध ससुरगणोऽप्यसमर्थ एव रामः ॥ १९॥ सीता-(सरोष) सत्तो सि । [ शोऽसि ।] राषणः-हहह ! अहो पतिव्रतायास्तेजः । ५२ -- ·-r.1.] पष्ठोऽङ्कः । ३०१ योऽहमुत्पतितो वेगान्न दग्धः सूर्यरश्मिभिः । अस्याः परिमितैर्दग्धः शप्तोऽसीत्येभिरक्षरैः ॥ २०॥ सीता-अय्यउत्त! परित्ताआहि पारत्ताआहि । [ आर्यपुत्र ! परियायस्व परियायस्व । ] ३ रावणः-(सीता गृहीत्या 1) भो भो जनस्थानवासिनस्तपस्विनः! शृण्वन्तु गण्वन्तु भवन्तः। पलादेष दशग्रीवः सीतामादाय गच्छति । क्षात्रधर्म यदि स्निग्धः कुर्याद् रामः पराक्रमम् ॥२१॥ सीता-अय्यउत्त ! परित्ताआहि परित्ताआहि । [ भार्यपुत्र ! परि- प्रायस्व परिमायस्व ।] ३ रावणः-(परिक्रामन् विलोक्य । ) अये स्वपक्षपवनोत्क्षेपक्षुभितवन- पण्डचण्डचञ्चुरभिधावत्येप जटायुः । आः तिष्ठेदानीम् । मद्भुजाकृष्टनिस्त्रिंशकृत्तपक्षमतन्युतैः । रुधिरैरागात्रं त्वां नयामि यमसादनम् ।।२२॥ (निक्रान्ती।) पञ्चमोऽङ्कः। अथ पष्ठोऽङ्कः। (ततः प्रविशतो वृद्धतापमी ।) ३ उभी-परिग्रायतां परिवायतां भवन्तः!। प्रथमः- । इयं हि नीलोत्पलदामवर्चमा मृणालगुमोज्यलदंष्ट्रहामिना । निशाचरेन्द्रेण निशार्धवारिणा मृगीय सीता परिभूय नीयते ॥१॥ दिनीयानापा सलु तत्रभवती वैदेही

·०२
प्रतिमानाटके
[vi.2-
.
विवेष्टमानेव भुजङ्गमाङ्गना
विधूयमानेव च पुष्पिता लंता ।
प्रसह्य पापेन दशाननेन सा
तपोवनान् सिद्धिरियापनीयते ॥ २॥
उभौ-परित्रायतों परित्रायतां भवन्तः!।
प्रथम:-( ऊर्ध्वमवलोक्य । ) अये वचनसमकाल एव दशरथस्या-
३ नृण्यं कर्तुं मयि स्थिते क यास्यसीति रावणमाहूयान्तरिक्षमुत्पतितो
t
जटायुः।
द्वितीयः-एप रोपादुवृत्तनयनः प्रतिनिवृत्तो रावणः ।
६ प्रथमः--एप रावणः ।
द्वितीय:-एप जटायुः।
उभौ-हन्तैतदन्तरिक्षे प्रवृत्तं युद्धम् ।
१ -काश्यप! काश्यप ! एश्य प्रत्यादीवरस्य सामर्थ्यम् ।
पक्षाभ्यां परिभूय वीर्यविषयं द्वन्द्वं प्रतिव्यूहते
तुण्डाभ्यां मुनिघृष्टतीक्ष्णमचलः संवेष्टनं चेष्टते ।
तीक्ष्णरायसफण्टकैरिव नसीमान्तरं वक्षसो
वनाप्रैरिव दार्यमाणविषमाच्छैलाच्छिला पाट्यते ॥ ३॥
द्वितीयः-हन्त संक्रुद्धेन रावणेनासिना मन्यादीश्वरः स दक्षिणां-
सदेशे हतः।
३ उभी-हा घिर ! पतितोऽत्रभवान् जटायुः,
प्रथमा-भोः कष्टम् । एप सलु तत्रभवान् जटायुः,
कृत्वा स्ववीर्यसदृशं परमं प्रयत्न
क्रीडामयूरमिव शत्रुमचिन्तयित्वा ।
दीप्तं निशाचरपतेरवधूय तेजो
नागेन्द्रमप्रवनवृक्ष इयावसन्नः ॥ ४ ॥

·vi. 5.] पष्ठोऽङ्कः। ३०३ aur ६ . उभौ-स्वग्र्योऽयमस्तु । प्रथम:-काश्यप ! आगम्यताम् । इमं वृत्तान्त तत्रभवते राघवाय ३ निवेदयिष्यावः। द्वितीयः बाढम् । प्रथमः कल्पः । (निक्रान्ती ।) विष्कम्भकः । (ततः प्रविशति काञ्चुकीयः।) कान्चुकीयः-क इह भोः! काञ्चनतोरणद्वारमशून्यं कुरुते । (प्रविश्य) प्रतिहारी-अप्य ! अहं विजया ! किं करीअदु । [आर्य ! अहं विजया। कि क्रियताम् । ] १२ फान्चुकीयः-विजये । निवेद्यनां निवेद्यनां भरतकुमाराय-एप खलु रामदर्शनार्थ जनस्थान प्रस्थितः प्रतिनिवृत्तस्तत्रभवान् इति । - प्रतिहारी-अय्य ! अवि किदत्थो तादमुमन्तो आअदो। [ आर्य ! १५ अपि नार्थस्तातसुमन्त्र आगतः । ] काञ्चुकीयः-भवति! न जाने । हृदयस्थितशोकाग्निशोपिताननमागतम् । हवैवाकुलमासीन्मे मुमन्त्रमधुना मनः ॥ ५ ॥ प्रतिहारी-अय्य! एदै मुणि पय्याउळ विअ मे हिअ । [भार्य ! एतप्युवा पर्याकुलमिव मे हृदयम् । ३ काम्नुकीयः-भवति ! किमिदानी स्थिता । शी निवेद्यताम् । प्रतिहारी-अप्य ! इसे णिवेदेमि । (निक्रान्ता !) [ आर्य ! इयं निवेदयामि ।] काम्धुकीयः-(विलोक्य ।) अये! अयमत्रभयान् भरतकुमारः सुमन्त्रागमनजनितयुतूहलहृदयश्वोरयत्कलवसनश्चित्रजटापुचपिञ्ज- रितोत्तमाद्ग इत एवाभिवर्तते । य एषः, ·३०४ प्रतिमानाटके {vi. 6.- प्रख्यातसद्गुणगणः प्रतिपक्षकाल- स्तिग्मांशुवंशतिलकत्रिदशेन्द्रकल्पः । आज्ञावशादखिलभूपरिरक्षणस्थः श्रीमानुदारकलभेमसमानयानः ॥ ६॥ (ततः प्रविशति भरतः प्रतिहारी च 1) भरत:-विजये! एवम् , उपगतस्तत्रभवान् सुमन्त्रः । गत्वा तु पूर्वमयमार्यनिरीक्षणार्थ लब्धप्रसादशपथे मयि सन्निवृत्ते । दृश्वा किमागत इहानभवान् सुमन्त्री रामं प्रजानयनवुद्धिमनोभिरामम् ॥७॥ काञ्चुकीयः-(उपगम्य । ) जयतु कुमारः । भरत:-अथ करिमन् प्रदेशे वर्तते तत्रभवान् सुमन्त्रः । ३ काञ्चुकीयः-असी काश्चनतोरणद्वारे। भरतः-तेन हि शीघ्र प्रवेश्यताम् । काञ्चुकीयः-यदाज्ञापयति कुमारः । (निक्रान्तः।) (ततः प्रविशति मुमन्त्रः प्रतिहारी च ।) सुमन्त्रः-(सशोकम् ) कष्ट भोः ! कष्टम् । नरपतिनिधनं मयानुभूतं नृपतिसुतव्यसनं मयैव दृष्टम् । श्रुत इह स च मैथिलीप्रणाशो गुण इव बह्वपराद्धमायुपा मे ॥ ८॥ प्रतिहारी-(सुमन्त्रमुद्दिश्य ।) एदु एदु अय्यो । एसो भट्टा । उप- सप्पदु अय्यो । [ एवेत्वार्यः । एष भता । उपसर्पस्वार्यः ।। ३ सुमन्त्रः-( उपसृत्य । ) जयतु कुमारः। भरतः-तात ! अपि प्रस्त्वया लोकाविष्कृतपितृस्नेहः । अपि द्विधाभूतमरुन्धतीचारित्रम् । अपि दृष्टं त्वया निष्कारणावहित- ६ वनवासं सौनानम् । ६ ·-vi. 10.] पष्ठोऽङ्कः। (सुमन्त्रः सचिन्तस्तिष्ठति ।) प्रतिहारी-भट्टिदारओ खु अय्यं पुच्छदि। [ भर्तृदारकः खल्वार्य ९ पृच्छति।] मुमन्त्रः-भवति किं माम् । भरत:-( स्वगतम्। ) अतिमहान् खल्वायासः । सन्तापाद् भ्रष्ट २ हृदयः । (प्रकाशम् । ) अपि मार्गान् प्रतिनिवृत्तस्तत्रभवान् । मुमन्त्रः-कुमार ! त्वनियोगाद् रामदर्शनार्थ जनस्थानं प्रस्थितः कथमहमन्तरा प्रतिनिवतिष्ये । २५ भरतः-किन्नुखलु क्रोधेन वा लजया वात्मानं न दर्शयन्ति । मुमन्यः-कुमार ! कुतः क्रोधो विनीतानां लजा वा कृतचेतसाम् । मया दृष्टं तु तच्छ्न्यं तैर्विहीनं तपोवनम् ॥ ९॥ भरतः-अथ क गता इति श्रुताः । • सुमन्त्रः-अस्ति किल किष्किन्धा नाम वौकसां निवासः। तत्र ३ गता इति श्रुताः। Interaction भरतः-हन्त ! अविज्ञातपुरुपविशेषाः खलु वानराः । दुःखिताः प्रतिवसन्ति। Thi ६ मुमन्त्रः-कुमार! तिर्यग्योनयोऽप्युपकृतमवगच्छन्ति । भरत-तात ! कथमिव । सुमन्यः- मुग्रीयो धेशितो राज्याद् भ्रात्रा ज्येष्ठेन यालिना । हतदारो वसम्छैले तुल्यदुःखेन मोक्षितः ॥ १०॥ 11: mms. भरतः-तात! कथं तुल्यदुसेन नाम । मुमन्यः-(आत्मगतम् ।) हन्त सर्वमुक्तमेव मया। (प्रकाशम्।) कुमार! ३ न खलु किश्चित् । ऐश्वर्यभ्रंशतुल्यता ममाभिप्रेता।

·श्रूयतां, प्रतिमानाटके [vi. 10.- conceal भरतः-तात ! किं गृहसे । स्वर्ग गतेन महाराजपादमूलेन शापितः स्याः, यदि सत्यं न ब्रूयाः । ६ मुमन्त्र:-का गतिः । वर मुनिजनस्यार्थे रक्षसा महता कृतम् । सीता मायामुपाश्रित्य रावणेन ततो हृता ॥ ११ ॥ भरतः कथं हृतेति । (मोहमुपगतः।) मुमन्त्रः-समाश्वसिहि समाश्वसिहि । ३ भरतः-(पुनः समाश्वस्य 1 ) भोः ! कष्टम् । पित्रा च बान्धवजनेन च विप्रयुक्तो दुःखै महत् समनुभूय वनप्रदेशे । भार्यावियोगमुपलभ्य पुनर्ममार्यों R८ जीमूतचन्द्र इव खे प्रभया वियुक्तः ॥ १२ ॥ भोः! किमिदानी करिष्ये । भवतु, दृष्टम् । अनुगच्छतु मां तात" मुमन्या-यदानापयति कुमारः । (उभी परिक्रामतः ।) मुमन्त्रः-घुमार ! न खलु न खलु गन्तव्यम् । देवीनां चतुश्शाल. मिदम् । ९ भरतः-अत्रैव मे कार्यम् । मोः ! क इह प्रतिहारे । (प्रविश्य 1) प्रतिहारी-जेदु भट्टिदारओ । विजआ अहं । [जयतु भर्तृ १२ दारकः । विजया खल्वहम् 1] भरत:-विजये! ममागमन निवेदयात्रमयत्य । प्रतिहारी-कदमाए भट्टिणीग गिवेदेमि । [समस्यै महिन्यै निवे। १५ दपामि । ] मरता-या मां राजानमिच्छति । ६ .4

·-vi. 121]
पष्टोऽङ्कः।
३०७
प्रतिहारी-(आत्मगतम् ।) ह किंणुखु भवे । (प्रकाशम् । ) मट्टा!
१८ तह । (निक्रान्ता।) [ह किन्नुसलु भवेत् । भर्तः ! तथा।]
(ततः प्रविशति कैकेयी प्रतिहारी च।)
कैकेयी-विजए! मं पेक्खिदुं भरदो आअदो । [विजये ! मां
२१ प्रेक्षितुं भरत आगतः 1]
प्रतिहारी-भट्रिणि! तह । भट्टिदारअस्स रामस्स सआसादो
तादमुमन्तो आअदो। तेण सह भट्टिदारओ भरदो भट्टिणि
२४ पेक्खिद् इच्छदि किळ । [ भहिनि ! तथा । भनुदारकस्य रामस्थ
सवासात् तातसुमन्त्र आगतः । तेन सह भर्तृदारको भरनो भहिनी
प्रेक्षितुमिच्छति किल ।
२७ कैकेयी-(स्वगतम् ।) कोण खु उग्धादेण में उवाळम्भिस्सिदि भरदो।
[ केन खलद्वातेन मामुपालप्स्यते भरतः।]
- प्रतिहारी-भट्टिणि! किं पविसदु भटिदारओ । [भहिनि ! कि
३० प्रविशनु भर्तृदारकः ।]
कैकेयी-गच्छ । पवेसेहि ण । [ गच्छ प्रवेशयैनम् । ]
प्रतिहारी- भट्टिणि ! तह ! (परिक्रम्योपमृत्य) जेदु भहिदारओ।
३३ पविसदु किळ । [ भटिनि ! तया । जयतु भर्तृदारकः । प्रविशतु
किल ।]
.
भरत:-विजये ! किं निवेदितम् ।
३६ प्रतिहारी-आम!
भरतः-तेन हि प्रविशायः ।
(प्रविशतः1)
केपी-जाद ! विअआ मन्तेदि-रामम्स सआसाटो सुमन्तो
आअदोत्ति । [ जान ! विनया मन्यते-रामस्य मानान् मुमन्त्र
भागत इति ।
-

·३०८ प्रतिमानाटके [vi. 12.4- ४२ भरतः-अतः परं प्रियं निवेदयाम्यत्रभवत्यै । कैकेयी-जाद ! अवि कोसळा मुमित्ता अ सद्दावइदम्वा । [जात ! अपि कौसल्या सुमित्रा च शब्दापयितव्ये । ] ४५ भरतः न खलु ताभ्यां श्रोतव्यम् । कैकेयी-(आत्मगतम् । ) हं किंणुहु भये । (प्रकाशम्) । भणाहि जाद ! [हं किन्नु खलु भवेत् । भण जात !i ] ४८ भरत:-श्रूयतां, यः स्वराज्यं परित्यज्य त्वनियोगाद् वनं गतः । भार्या हृता सीता पर्याप्तस्ते मनोरथः ॥ १३ ॥ कैकेयी-हैं। तस्य भरत:- आचदव हन्त भोः ! सत्वयुक्तानामिक्ष्याकूणां मनस्विनाम् । वधूप्रधर्षणं प्राप्तं प्राप्यात्रभवती वधूम् ॥ १४ ॥ कैकेयी-(आत्मगनम् । ) भोदु, दाणि काळो कहे । (प्रकाशम् ! ) जाद ! तुर्वण आणासि महागअस्स सावं। [भवतु, इदानीं कालः ३ कथयितुम् । जात ! त्वं न जानासि महाराजस्य शापम् । ] भरतः-किं शप्तो महाराजः। कैकेयी-सुमन्त! आअक्ख वित्थरेण । [सुमन्त्र ! ६ विस्तरेण । ] मुमन्त्रः-यदाज्ञापयति भवती। कुमार! श्रूयताम्-पुरा मृगयां गतेन महाराजेन कस्मिंश्चित् सरसि कलशं पूरयमाणो वनगज- ९ धृहितानुकारिशब्दसमुत्पन्नवनगजशङ्कया शब्दवेधिना शरेण विपन्न चक्षुपो महश्चक्षुर्भूतो मुनितनयो हिंसितः । भरत:-हिंसित इति । शान्तं पापं शान्तं पापम् । ततस्ततः। १२ सुमन्त्रः-ततस्तमेवंगतं दृष्ट्वा, - ६० ·-vi. 15.1] पष्ठोऽङ्कः । ३०९ . । तेनोक्तं रुदितस्यान्ते मुनिना सत्यभाषिणा । यथाई भोस्त्वमप्येवं पुत्रशोकाद् विपत्स्यसे ॥१५॥ इति । भरतः-नन्विदं कष्टं नाम । ३ कैकेयी-जाद ! पदाणिमित्तं अवराहे में णिक्खिविअ पुत्तओ रामो वणं पेसिदो, गहु रज्जळोहेण । अपरिहरणीओ महरिसि- सावो पुत्तविप्पवासं विणा ण होइ। [जात ! एतनिमित्तमपराधे ६ मा निक्षिप्य पुत्रको रामो धनं प्रेपितः, न खलु राज्यलोभेन । अपरि- हरणीयो महर्षिशापः पुत्रविप्रवासं विना न भवति । ] भरतः-अथ तुल्ये पुत्रविप्रवासे कथमहमरण्यं न प्रेपितः । ९ कैकेयी-जाद ! मादुळकुळे यत्तमाणस्स पइदीहूदो दे विप्पवासो। [ जात ! मातुलकुले वर्तमानस्य प्रकृतीभूतस्ते विप्रवासः।] भरत'-अथ चतुर्दश वर्षाणि किं कारणमवेक्षितानि । १२ कैकेयी-जाद ! चउद्दस दिअस त्ति वतुकामाए पय्याउळहिअआए चउद्दस वरिसाणि त्ति उत्तं । [ जात ! चतुर्दश दिवसा इति वक्तु- कामया पर्याकुलहृदयया चतुर्दश वर्षाणीत्युक्तम् ।] १५ भरतः अस्ति पाण्डित्यं सम्यग् विचारयितुम् । अथ विदितमेतद् गुरुजनस्या सुमन्त्रः-कुमार ! वसिष्ठवामदेवप्रभृतीनामनुमतं विदितं च । १८ भरत. हन्त त्रैलोक्यसाक्षिणः खल्वेते। दिष्ट्यानपराद्धात्रभवती । अम्ब! यद् भ्रातृस्नेहान् समुत्पन्नमन्युना मया दूपितात्रभवती, तन् सर्व मर्पयितत्र्यम् । अम्ब ! अभिवादये। २४ कैकेयी-जाद ! का णाम मादा पुत्तअस्स अवराई ण मरिसेदि । उठेहि उद्देहि । को एत्य दोसो। स्थापराध न मर्पयति । उतिष्टोत्तिष्ठ । कोऽत्र दोषः।] जात! का नाम माता पुनक- .

·प्रतिमानाटके [VI. 15.1- . २४ भरतः-अनुगृहीतोऽस्मि । आपृच्छाम्यत्रभवतीम् । अग्रवाहमार्यस्य साहाय्यार्य फुल्ने राजमण्डलमुद्योजयामि । अयमिदानी, वेलामिमां मत्तगजान्धकारां करोमि सैन्योपनिवेशनद्धाम् । चलस्तरद्विश्व नयामि तुल्यं ग्लानि समुद्र सह रावणेन ॥१६॥ अये शब्द इच । तूर्ण ज्ञायतां शब्दः । (प्रविश्य।) ३ प्रतिहारी-जैदु फुमारो। इयं वुत्तन्तं सुणिअ जेटुभट्टिणी मोई गआ। [जयनु कुमारः । इमं वृत्तान्तं श्रुग्दा ज्येष्ठमहिनी मोहं गता। कैकेयी-है! ६ भरतः कथं मोहमुपगताम्या । कैकेयी-एहि जाद! अय्यं अस्सामइस्सामो। [ पहि! जात ! आर्यामाश्वासयिप्याकः।] ९ भरत:-यदाज्ञापयत्यम्या। (निष्कान्ताः सवें।) पठोऽङ्कः। अथ सतमोऽ1 (ततः प्रविशति तापमः।) ३ सापा-मन्दिलक! नन्दिलक! (प्रविश्य) मन्दिलक:-अय्य! अम्हि । [आर्य ! अयमस्मि । ६ नापापा-नन्दिलक! फुलपतिविज्ञापयति-पपलु स्वदारापहा. रिणं लोक्यविद्रावणं रावणं नाशयिन्या राक्षसगविरुद्धय गुण- गविभूषणं विभीपगमभिपित्र्य देववर्षिसितविमलचारियों पर ९ भवती सीवामादाय ऋभराक्षसयानरमुरयः परिवृतः मम्मामला ६२

·३१२
प्रतिमानाटके
[vii. 21-
तापसीनामभिवन्दनार्थमभ्यन्तरं प्रविष्टा चिरायते खलु मैथिली।
(विलोक्य।) अये इयं वैदेही, ,
सखीति सीतेति च जानकीति यथावयः स्निग्धतरं म्नुपेति ।
नपस्विदारैर्जनकेन्द्रपुत्री सम्भाष्यमाणा समुपैति मन्दम् ।। ३ ॥
(ततः प्रविशति सीता तापसी च 1)
तापसी-हळा! एसो दे कुडुम्बिओ । उक्सप्प णं । ण सबै तुम
३ एआइणि पेरिखदुं । [हला ! एष ते कुटुम्बिकः । उपसपैनम् । न
शक्यं स्वामेकाकिनी प्रेक्षितुम् । ]
सीता-ई! अज्ज वि अविस्ससणीअंविअमे पडिमादि । (उपसृत्य।)
६ जेदु अय्यउत्तो । [हम् ! अद्याप्यविश्वसनीयमिव मे प्रतिभाति ।
जयरवार्यपुत्रः ।]
/ रामः-मैथिलि ! अपि जानासि, पूर्वाधिष्ठानमस्माकं जनस्थान,
९ मासीन् । अन्यत्र नायन्ते पुत्रकृतका वृक्षाः ।
सीता-जाणामि जाणामि । ओळोइअपत्तआ उळोअइव्वा दाणि
संवुत्ता। [जानामि जानामि । अवलोकितपत्रका उल्लोकयितव्या
१२ इदानीं संवृत्ताः।
रामः-एवमेतत् । निम्नस्थलोत्पादको.हि कालः । मैथिलि ! अप्यु-
पलभ्यतेऽस्य सप्तपर्णस्याधस्ताच्छुच्छ्वासस भरतं दृष्ट्वा परित्रस्त
१५ मृगयूथमासीन् ।
सीता-अय्यउत्त! दिढं खु सुमरामि । [ आर्यपुत्र ! इदं खलु
स्मरामि।]
१८ रामः-अयं तु नस्तपसः साक्षिभूतो महाकच्छः । अत्रास्माभिरा-
सीनस्तावस्य निवपनाक्रियां चिन्तयद्भिः काञ्चनपार्थो नाम मगरे ।
दृष्टः।
६४
--
३

·३१४ प्रतिमानाटके [vii. 6.1-3 । 11 राम:-अम्याः! अभिवादये। सर्वाः-जाद ! चिरं जीव । दिद्विआ वड्दामो अवसिदपडिणं ३ तुम पुमळिणं सह वहा पक्खिा। [जात ! चिरं जीव । दिष्टया वर्धामहे अवसितप्रति रवां कुशलिन सह वध्वा प्रेक्ष्य ।। रामः-अनुगृहीतोऽस्मि । ६ लक्ष्मण:-अम्याः! अभिवादये। सर्वाः-जाद ! चिरंजीव । [ जात ! चिरं जीव । ] लक्ष्मण:-अनुगृहीतोऽस्मि। ९ सीता-'अय्या! वन्दामि । [ आर्याः ! वन्दे। सर्वा:-वच्छे ! चिरमङ्गळा होहि । [ यस्से ! चिरमनला भव । ] सीना-अणुग्गदिदम्हि । [अनुगृहीतास्मि ।] १२ भरतः-आर्य ! अभिवादये भरतोऽहमस्मि । रामः-एह्यहि वत्स ! इक्ष्याकुकुमार ! स्वस्ति, आयुष्मान भव । यक्षः प्रसारय कवाटपुटप्रमाण- मालिङ्ग मां मुविपुलेन भुजद्वयेन । उन्नामयाननमिदं शरदिन्दुकल्प प्रल्हादय व्यसनदग्धभिदं शरीरम् ॥ ७ ॥ ! . भरतः अनुगृहीतोऽस्मि । आर्ये ! अभिवादये भरतोऽहमस्मि । सीता-अय्यउत्तेण चिरसञ्चारी होहि । [आर्यपुत्रेण चिरसञ्चारी ३ भव ।] भरत:-अनुगृहीतोऽस्मि । आर्य ! अभिवादये। लक्ष्मणः-एहोहि वत्स ! दीर्घायुभव । परिष्वजस्व गाढम् । ६ (आलिङ्गति ।) मरन:-अनुगृहीतोस्मि । आर्य प्रतिगृह्यतां राज्यभारः । रामः वत्स ! कथमिव । A ·-rii.9.] सप्तमोऽङ्कः। - ९ कैकेयी-जाद ! चिराहिलसिदो खु एसो मणोरहो । [जात ! चिराभिलषितः खल्वेप मनोरथः।] (ततः प्रविशति शत्रुघ्नः।) १२ शत्रुमः- विविधर्व्यसनैः क्लिष्टमष्टिगुणतेजमम् । द्रष्टुं मे त्वरते युद्धी रावणान्तकरं गुरुम् ॥ ८॥ (उपगम्य ।) आर्य ! शत्रुनोऽहमभिवादये । रामः-एह्येहि घत्स! स्वस्ति, आयुष्मान् भव । ३ शत्रुतः-अनुगृहीतोऽस्मि । आर्ये अभिवादये । सीता-वच्छ ! चिरं जीव । [वरस ! चिरं जीव । ] शामः-अनुगृहीतोरिम । आर्य! अभिवादये । ६ लक्ष्मणः स्वस्ति, आयुष्मान् भव । पात्रुमः-अनुगृहीतोऽस्मि । आर्य! एती यसिष्ठवामदेवी सह प्रतिभिरभिपेकं पुरस्कृत्य त्यदर्शनमभिलपतः । सीर्योदकेन मुनिभिः स्वयमाहतेन नानानदीनदगतेन तव प्रसादात् । इच्छन्ति ते मुनिगणाः प्रयमाभिपिक्त द्रष्टुं मुस सलिलसिक्तमियारविन्दम् ॥ ९॥ कोपी-गच्छ जाद! अभिळसेहि अमिसे। [गछ मात ! अभिलपाभिकम् ।] १ रामः-यदाज्ञापयत्यम्या । (निकान्तः।) (नेये) जयतु भवान् । जयतु स्वामी । जयतु महाराजः । जयतु देवः । जयतु भद्रमुः जयन्यायः जयतु रायगान्ताः । टोपी-दे पुरोहिदा कम्युइणो पुत्तमम्स मे विज्ञपोस यह ·प्रतिमानाटके [Mi.9.- अन्तो आमीहि पूजयन्ति । [प्ते पुरोहिताः कम्युफिनः पुत्रकस्य ९ मे विजयघोपं वर्धयन्त आशीभिः पूजयन्ति। सुमित्रा-पइदीओ परिचारआ सजणा अ पुत्तअस्स मे विजों वहन्ति । [प्रकृतयः परिचारकाः सजनात्र पुत्रकस्य मे विनय १२ वर्धयन्ति ।] (नेपथ्ये) मो भोजनस्थानवासिनस्तपस्विनः! शृण्वन्तु शृण्वन्तु भवन्तः । हत्या रिपुप्रभवमप्रतिम तमाघ सूर्योऽन्धकारमिव शौर्यमयैर्मयूरः । सीतामवाप्य सकलाशुभवर्जनीयां रामो महीं जयति सर्वजनाभिरामः ॥ १० ॥ कैकयी-अम्महे, पुत्तस्स मे विजअघोसणा बढइ । [भम्महे पुत्रस्य मे विजयघोषणा वर्धते। (ततः प्रविशति कृताभिरेको रामः सपरिवारः।) रामः-(विलोक्याकाशे।) भोस्तात ! स्वर्गेऽपि तुप्रिमुपगच्छ विमुच दैन्यं कर्म त्वयामिलपितं मयि यत् तदेतत् । राजा किलाम्मि भुवि सत्कृतमारवाही धर्मेण लोकपरिरक्षणमभ्युपेतम् ॥ ११ ॥ अधिगतनृपशब्दं धार्यमाणातपत्र विकसितकृतमौलिं तीर्थतोयाभिषिक्तम् । गुरुमधिगतलील वन्द्यमान जनौध- नवशशिनमिवायं पश्यतो मे न तृभिः ॥ १२ ॥ शत्रुमः- एतदार्याभिषेकेण मुलं में नष्टकल्मपम् । पुनः प्रकाशतां याति सोमस्येवोदये जगत् ॥१३॥ ३ H भरल:- ·-vii. 15.1 सप्तमोऽङ्कः। ३ रामा-यन्स लक्ष्मग ! अधिगतराज्योऽहमस्मि । सदमण:-दिष्टया भयान् यर्धते । (प्रविश्य) काम्शीयः-जयतु महाराजः । एप सलु तत्रभवान् पिभीपणो विशापयति, मुप्रीयनीलमन्दजाम्यवद्धनूमन्प्रमुसराश्वानुगच्छन्तो ६ विज्ञापयन्ति-दिष्टया भयान् वर्धत इति । रामः-महायानां प्रसादाद् पर्धत इति कथ्यताम् । काम्नीया-यदामापयति महाराजः । यी-धण्या मुम्हि । इदै अन्भुदर्भ अओझासं पेरिसर्दु इच्यामि। धिम्या गस्वस्मिाइममग्युत्थमयोभ्यायो मेशिनुमिष्यामि। १२ रामः-द्रक्ष्यति भवती । (विलोक्य । ) अये प्रभाभियनमिदमपिलं सूर्ययम् प्रतिमाति । (विभाग्य । ) आ जातम् । सम्प्राप्ने पुष्पर्क दिवि रायगस्य विमानम् । पृतसमयमिदं स्मृतमात्रमुपगमतीति । १५ सा मराराताम् । (गर्व भारोदन्ति ।) अपर याम्यामि पुर्गमयोध्या मम्पन्धिमिधरनुगम्यमानः। मिण: अपर पश्यन्तु च नागराम्यां पन्द्र मनग्यमियोदयस्यम् ।। ११॥ (भरतसाम्यम्।) यथा रामम आनन्या कशुभिा समागतः । तपासण्या ममायुनोगमा भूमि प्रमानु नः ॥१५॥ (मिपाग: गई।" मतमोऽङ्कः। प्रतिमानार ममानम् ।

·9 13 7 अक्षाभ्यःक्षोभितः अमेस्था अय रामश्र सीता अप खल्वष. अचव यास्यामि 13 भधिगत नृप दुमा धावन्तीव ए. VII. III. II. II. III. I. Iy. III. III. VI. v. VI. I. 1. 17 2 8 6 5 12 9 4 4 15 श्लोकानुक्रमणिका। I. 17 उभयस्यास्ति II 18 एनदायांभि. IV. + एने ते देवताना. IV. 12 एते भृत्याः स्वानि VII. 14 कमप्यर्थ चिरं VII. 12 II. 8 कणी स्वरारहता 25 कस्यामा सशक III. 15 काम दयत. IV. 21 काले पल्वागता IV. 11 कुत-क्रोधी VII. 5 कृतान्तशल्याभि III. 14 कृत्वा स्वार्य II 21 प्रमप्राप्त हते III 21 कते ज्येष्टो 111. 19 गच्छन्ति तुष्टि IV. 10 गतो रामः प्रिय IV. 15 गरवा तु पूर्व II. 9 गत्वा पूर्व स्व. 14 गुरोमें पाद 1. 9 गोपहिना यथा 11 घनः स्पष्टो धीरः 5 चरति पुलिनेषु IV. 28 चीरमाणोत्तरी III. 13 छत्रं मव्यजन IV. 14 जय नरवर I 4 तं चिन्तयामि IV. 13 ते स्मृरवा शुल्क. VI. 1 तन यास्यामि तए सइमाम IV. 19 तवैव पुत्र. अनपत्या षय अनुचरति शशाई भन्वास्यमान अपि सुगुण तथापि अब ते दायतो अयं सन्येन अयं हि पनितः अयममरपते. अयशामि यदि अयोध्यामटवा. असुरसमर अहं पश्चात् अहं हि दु.ख. अहो बलमही आदो घल्कला. आपृच्छ पुत्रकृत आरब्धे पटहे आशावन्तः इदं गृह तत् इद तत् स्त्रीमयं इदानी भूमि इय म्वयं गच्छतु इयं हि नीलोत्पल. इयमेका पृधिग्या इह स्थास्यामि II. . II. VI. IV. I. III. IV. I. 1. 75 20 7 17 27 23 7 2 31 3 1 VII. IV. III III. 1. II. 22 11 249 28 10 ·३२० विल्पमि किमिदं विविधयंसन: वेलामिमा वैर मुनिजनक शत्रुघ्नलक्ष्मण शरीरऽरिः शुल्के विपणित VII. 1. v. IV. II. 2 1 10 26 7 12 श्लोकानुक्रमणिका 19 समुदितयला VII. 8 सीताभयः पातु VI. 16 मुग्रीयो भ्रंशितो VI. 11 मुचिरेणापि I. 7 सूर्य इव गतो 1. 12 सावर्णान् वा मृगान् 15 स्वर्ग गते नर० II. 11 स्पर्गेऽपि मुष्टि 1. 16 स्वैरं हि पश्यन्तु IV. 27 हवा रिपुप्रभव I. 30 हन्त भोमावा II. 16 VII. 3 हा वत्स राम II. 6 हृदय भव I. 6 हृदयस्थित शून्य प्राप्तो यदि शोकादवचनाद् श्रद्धेय. स्वजनम्य IV. VII. I VII. VI. II. IIL VI. 11 29 10 14 4 9 श्रुत्वा ते वनगमन सकृत् स्पृशामि सखीति सीतेति सत्यमन्ध जित सम बाप्पेण 5 H

·अभिषेकस्य कथावस्तु।
-
भन्न किष्किन्धा-सुन्दर-युद्धकाण्डगतं रामचरितं सब प्रपञ्चितम्, अन्ते च
देवदशरथानुमत्या रामो राज्येऽभिषिक्तः ।
पात्राणि ।
पुम्पा:-
रामा-दशरथस्य ज्येष्ठः पुनः ।
रश्मण -रामानुजः।
सुग्रीवः कपीश्वरः ।
नील-मुग्रीवविधेयो वानरः ।
विभीषण:-श्वरस्य भ्राता।
थाली-किष्किन्धाधिपतिः ।
अगद.-बालिपुत्रः।
रावणः-रलेश्वरः।
हनूमान्-वानरमुल्यः ।
यहाध्यक्ष:-वानरसेनापतिः ।
विद्युज्जिदाराक्षसः।
शकुकर्ण:-श्वरस्य वार्ताहर
अक्षः
एन्द्रजित्
-ईश्वरस्य पुत्रौ।
शुकसारणी-मायारूपधारिणी राक्षसों।
विस्मुमः-मुग्रीवस्य याताहरः ।
ककुभः --वानरेश्वरस्य भूयः।
काम्नुसया-नाक्षसेश्वरस्य भृत्यः ।
काम्युझीयः-यानरेश्वरस्य मायः।
प्रथमः
रिसीयः-विद्याधराः।
मृतीयः
}

·भा
-
प्रियः-
मला-नामरनी।
सारा-पानिपानी।
राक्षम्प:
Page
349.
363.
367.
.Act, serse,line
iv.80
vi.111
vi.26.
vi.3"
Errata
Incorrect
विमीप:
प्रमायार्य
प्रविश्यनि
भगवान्
Correct
विभाग:
प्रभया
দ্বিগ্ন
भगवन्

·॥श्रीः ॥ भासनाटकचके अभिषेकनाटकम् । (नान्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः) सूत्रधारः- यो गाधिपुत्रमखविनकराभिहन्ता युद्धे विराधखरदूपणवीर्यहन्ता। दर्पोद्यतोल्वणकवन्धकपीन्द्रहन्ता पायान् स वो निशिचरेन्द्रकुलाभिहन्ता ।।१।। एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । (परिक्रम्यावलोक्य ) अये किन्नुखलु मयि विज्ञापनत्यने शब्द इव श्रूयते । अङ्ग! पश्यामि । (नेपथ्ये) सुग्रीव ! इत इतः। (प्रविश्य) ६ पारिपाश्विक:-भाव! कुतोनुखल्वेप समुत्थितो ध्वनिः प्रवर्तते श्रोत्रविदारणो महान प्रचण्डवातोद्धतभीमगामिना मलाइकानामिव खेऽभिगर्जताम् ॥ २ ॥ सूत्रधारः-मार्प! किं नावगच्छसि । एप सलु सीवापहरणजनित- सन्तापस्य रघुकुलप्रदीपस्य सर्वलोकनयनाभिरामस्य रामस्य च, ३ . + ·३२२ अभिषेकनाटके [i.2.1- ३ ३ दाराभिमनिनिर्विषयीकृतस्य सर्ववृक्षराजस्य सुविपुलमहाप्रीवस्य . मुग्रीवस्य च परस्परोपकारकृतप्रतिज्ञयोः सर्ववानराधिपति हेम- मालिनं कालिन हन्तुं समुद्योगः प्रवर्तते । तत एती हि, इदानीं राज्यविभ्रष्टं सुग्रीवं रामलक्ष्मणौ । पुनः स्थापयितुं प्रामाविन्द्र हरिहराविव ॥३॥ (निक्रान्ती) स्थापना। (ततः प्रविशति रामो, लक्ष्मणमुग्रीवौ, हनुमांध । ). रामः-सुप्रीव ! इत इतः। मत्सायकानिहतभिन्नविकीर्णदेहं शडे तवाद्य सहसा भुवि पातयामि । राजन् ! भयं त्यज ममापि समीपवर्ती दृष्टस्त्वया च समरे निहत: स वाली ॥ ४ ॥ मुग्रीवः-देव ! अहं खल्वार्यस्य प्रसादाद् देवानामपि राज्यमाशके, किं पुनर्वानराणाम् । पुतः, मुक्तो देव ! तवाद्य वालिहृदयं भेत्तुं न मे संशयः सालान् सप्त महावने हिमगिरेः शृगोपमाट्रीधर ! । भित्त्या वेगवशान प्रविश्य घरणी गत्वा च नागालयं मजन् वीर ! पोनिधौ पुनरयं सम्प्राप्तवान् सायकः॥५॥ हनुमान्- तव नृप ! मुखनिःसृतर्वचोभि- विगतभया हि घयं विनष्टशोकाः। रघुवर ! हरये जयं प्रदातुं . गिरिमभिगच्छ सनीरनीरदाभम् ॥ ६॥ . - ·-1.9..] ३२३ प्रथमोऽङ्कः। . लक्ष्मणः-आर्य ! सोपस्नेहतया बनान्तरस्याभितः खलु किष्कि- न्धया भवितव्यम् । ३ मुग्रीवः-सम्यगाह कुमारः। सम्प्राप्ता हरिवरवाहुसम्प्रगुता किष्किन्धा तव नृप! धासम्प्रगुता । तिष्ठ त्वं नृवर ! करोम्यहं विसंझं -..- नादेन, प्रचलमहीधरं नृलोकम् ।। ७ ॥ रामः-भवतु, गच्छ । मुप्रीयः-यदानापयति देवः । (परिक्रम्य ) भोः! अपराधमनुद्दिश्य परित्यक्तस्त्वया विभो!। युद्धे त्वत्पादाश्रूपां मुग्रीवः कर्तुमिच्छति ॥८॥ (नेपथ्ये) कथ कथं सुप्रीव इति । (ततः प्रविशति वाली, गृहीतयनया तारया सह । वाली-कथं कथं मुग्रीव इति । तारे! यिमुश्च मम यत्रमनिन्दिताङ्गि! प्रसस्तयात्रनयने ! किममि प्रत्ता। * मुग्रीवमदा ममरे शिनिपायमानं तं पश्य शोणितपरिष्टुनमर्यगात्रम् ॥ ९ ॥ मारा-पसीअउ पसीअउ महाराओ । अपेण कारणेण ण आग. मिम्सइ मुसीओ । ता अमयवग्गेण सह मम्मन्तिम गन्तञ्च । ३ [प्रसीदतु प्रमीदतु महारामः । भस्पेन कारणेन नागमिप्यनि मुग्रायः । सदमारयवगंण मह संमन्य गन्तम्यम् 1] ३ पारी-आ:, ·३२४ अभिपेक्नाटके [i.10.- L A शको वा भवतु गति: शशाङ्कवाने! शत्रोर्मे निशितपरश्वधः,शिवो वा। नालं मामभिमुखमेत्य सम्प्रह विष्णुर्वा विकसितपुण्डरीकनेत्रः ॥ १०॥ तारा-पसीअउ पसीअउ महाराओ। इमरस जणरस अणुग्गई दाव करेउं अरिहंदि महाराओ। [प्रसीदतु प्रसीदतु महाराजः । अस्य जनस्थानुग्रहं नावत् कर्तुमर्हति महाराजः ।] पाली-श्रूयतां मत्पराक्रमः तारे! मया सलु पुरामृतमन्थनेऽपि गत्वा प्रहम्य मुरदानवदैत्यसयाम् । उत्फुल्लनेत्रमुरगेन्द्रमुग्ररूप- माकृष्यमाणमवलोक्य सुविस्मितारते ॥ ११ ॥ तारा-पसीअउ पसीअउ महाराओ। [प्रसीदतु प्रमादतु महाराजः ।। पाली-आः, मम वशानुवर्तिनी भव । प्रविश त्वमभ्यन्तरम् । ३ तारा-एसा गच्छामि मन्दभाआ। (निकान्ता)[एपा गच्छामि मन्दभागा।] वाली-हन्त प्रविष्टा तारा। यावदहं मुग्रीवं भग्नप्रीयं करोमि । ६ (द्रुतमुपगम्य) सुग्रीव !, तिष्ठ तिष्ठ । इन्द्रो वा शरणं तेऽस्तु प्रभुर्वा मधुसूदनः । मञ्चक्षुप्पथमासाद्य सज्जीवो नैव यास्यसि ।। १२ ।। इत इतः। सुग्रीवः यदाज्ञापयति महाराजः । (उभौ नियुद्ध कुरुतः।) १ अईदि। न ३ * ·-i, 16.'] 'प्रथमोऽङ्कः। राम:-आप एष घाली, सन्दप्टोप्ठश्चण्टमरफनेत्रो मुधिं यत्या गादमुत्तदंशः । गर्जन भीम यानी भाति युद्धे मंघर्त्ताग्निः सन्दिधनुर्यथैव ॥ १३ ॥ मणः-मुम्रीयमपि पश्यत्यार्यः, विकसितशतपत्ररतनेत्रः फनकमयागदनद्धपीनगदुः । हरियरमुपयाति, यानरत्वाद् | गुग्मभिभृय सतां विहाय वृत्तम् ॥ १४ ॥ बालिना ताडितः पतित: गुप्रीवः । नुमान-हा! धिर । ( राराम्भ्रमं राममुपगम्य) जयतु देषः । अस्य. -३ पावस्था। पलवान यानगेन्द्रग्तु दुर्यरा पतिर्मम । अयम्धा शपय मर्यमार्येण चिन्यताम् ॥१५॥ रामः-इनमन ! अलमलं मप्रमेण । एतदनुष्ठीयते । (कर मुस्या) दन्त पनिता पारी। ३ मग:-पएप पाटी, पिरफलिनगाः मानसरनेर फदिगविपुनया कारलोक विविशुः । अमिलति स्यचिद धारमार्गमाना दारबरपग्यिास शान्तयारम्॥१६॥ पाणी-(मापसम्म कुनमारय रे नामानि पासादिया R) ·३२६ अभिषेकनादके [i.17.- - युक्त भो ! नरपतिधर्ममास्थितेन युद्धे मां छलयितुमक्रमेण राम !! वीरण व्यपगतधर्मसंशयेन लोकानां छलमपनेतुमुद्यतेन ।। १७ ।। हन्त भोः! भवता सौम्यरूपेण यशसो भाजनेन च । छलेन मां प्रहरता प्ररूढमयशः कृतम् ॥ १८ ॥ भो राघव ! चीरघल्कलधारिणा वेषविपर्यस्तचित्तेन मम भ्रात्रा सह युद्धव्यमस्याधर्म्यः खलु प्रच्छन्नो वधः । रामः कथमधर्म्यः खलु प्रच्छन्नो वध इति ।। ३ वाली-कः संशयः। रामान खल्वेतन् । पश्य, , ......... वागराच्छन्नमाश्रित्य मृगाणामिप्यते वधः । वध्यत्वाच्च मृगत्वाच्च भवाञ्छन्नेन दण्डितः ।।१९।। वाली-दण्डय इति मां भवान् मन्यते । रामः-कः संशयः। ३ वाली-केन कारणेन। राम:-अगम्यागमनेन। पाली-अगम्यागमनेनेति । एपोऽस्माकं धर्मः । ६ रामः-ननु युक्तं भोः! भवता वानरेन्द्रेण धर्माधौं विजानता। आत्मानं भृगमुद्दिश्य भ्रातृदाराभिमर्शनम् ॥ २०॥ वाली-भ्रातृदाराभिमर्शनेन तुल्यदोषयोरहमेव दण्डितो, न सुप्रीवः । । रामः-दण्डितस्त्वं हि दण्डयत्वाद्, अदण्डयो नैव दण्डयते । । 2 ra --- ܀܀ . ३ पाली- ६ ·-1.23.] प्रथमोऽङ्कः। ३२७ मुप्रीवेणाभिमृष्टाभूदु धर्मपत्नी गुरोर्मम । तस्य दाराभिमर्शन कथं दण्डयोऽस्मि राघव ! ॥२१॥ रामः-न त्येव हि कदाचिज्ज्येष्ठस्य यवीयसो दाराभिमर्शनम् । 'वाली-हन्त अनुत्तरा वयम् । भवता दण्डितत्वाद् विगतपा. • ३ पोऽई ननु । रामा-एवमस्तु । मुीयः-हा धिक् । करिकरसदृशौ गजेन्द्रगामि- स्तव रिपुशखपरिक्षताङ्गदी च । अवनितलगती समीक्ष्य याहू हरिवर । हा पततीव मेऽद्य चित्तम् ॥ २२ ॥ । पाली-मुग्रीव ! अलमलं विपादेन । ईदृशो लोकधर्मः । (नेपरये) ३ हा हा महाराओ। पाली-मुग्रीव ! संवार्यतां संवार्यता स्त्रीजनः । एवंगतं नाईति N ܕܝܼ मां दाम् । ६ मुमीका-यदाज्ञापयति महाराजः । हनुमन् ! एवं क्रियताम् । नूमान्-यदाज्ञापयति कुमारः। (निष्क्रान्तः।) (सतः प्रविशत्यगदी हनुमाय) सनमान्-अङ्गद ! इत इत: । भुत्या कालवर्ग यान्तं हरिमृभगणेश्वरम्। - ममापतितसन्ताप: प्रयामि शिथिलनमः ॥२३॥ ६न्मन् ! पुत्र महाराजः ।

·३२८ अभिषेकनाटके [i.23.2- . हनूमान्-एप महाराजा, भारनिर्भिन्नहृदयो विभाति धरणीतले। गुहशक्तिसमाकान्तो यथा क्रोवाचलोनमः ॥२४॥ . भगदा-(उपसत्य) हा महाराज ! अविवलमुखशायी पूर्वमासीहरीन्द्रः क्षितितलपरियों क्षीणसर्वाङ्गचेष्टः । शरवरपरिवीतं व्यक्तमुत्सृज्य देह किमभिलपसि वीर स्वर्गमधाभिगन्तुम् ॥ २५ ॥ (इति भूमी पतितः।) • वाली-अङ्गद ! अलमलं विपादेन । भोः मुग्रीव ! मया कृनं दोपमपास्य युद्धमा त्वया हरीणामधिपेन सम्यक् । विमुच्य रोपं परिगृह्य धर्म कुलप्रवालं परिगृह्यतां नः ॥ २६ ॥ मुप्रीवा-यदाज्ञापयति महाराजः। वाली-भो राघय ! यस्मिन् कम्मिन् वापराधेऽनयोर्धानरचापलं ३ क्षन्तुमर्हसि । रामः-पाढम्। वाली-सुग्रीव ! प्रतिगृह्यतामम्मत्कुलधन हेममाला। ६ मुग्रीयः-अनुगृहीतोऽस्मि । (मतिगृहाति।) पाली-हनुमन्! आपम्नारन्। हनुमान् यदाज्ञापयति महाराजः । (नितम्य प्रविश्य ) इमा आपः। ९ वारी-(आचम्य) परित्यजन्तीय मां प्राणाः । इमा गहाप्रभृतयो महानए एता यादयोऽप्सरसो मामभिवाः । गए महा. 'मारि गन्तुम् । . ८ ·-."] द्वितीयोऽङ्कः। . हंसप्रयुक्तो वीरवाही विमानः कालेन प्रेषितो मां नेतुमागतः । १२ भवतु । अयमयमागच्छामि । (स्वर्यातः।) सर्व-हा हा महाराज! रामः-हन्त स्वर्ग गतो घाली। सुप्रीव ! क्रियतामस्य संस्कारः। १५ सुप्रीयः-यदाज्ञापयति देवः । रामः-लक्ष्मण ! मुग्रीवस्याभिषेकः कल्प्यताम् । लक्ष्मणः-यदाज्ञापयत्यार्यः। ;2 (निकान्ताः सर्वे ।) प्रथमोऽङ्कः। .. - 4 अथ द्वितीयोऽद्धः। (ततः प्रविशति कभः ।) ३ ककुम:-निष्ठितप्रायत्यान् कार्यस्याहारज्यारताः सर्वे वानरयूथपाः । सम्मादहमपि किनिदाहारजात सम्भावयामि । (तथा करोति) (प्रविश्य) पिलमुमः-पेसिओ म्हि महाळाएण मुगावेग-अय्यरामम्स किदो- पआरप्पन्चुपआरणिमित्तं मत्र्यामु दिमामु सीदाविअअणे पेसिआ मये यागरा आअदा । सेसं दकिपणापहमुहम्म युमारम्स अट्न- ९ दम्म पतिं जाणिअ सिग्य आअन्यसि । सा कहिणुह गओ कुमारो । (परिकग्यानो विलोम्य) एमी अय्यरहो। जावण पुग्जामि । (उपमृत्य) मुहे अय्यरस । [ मेपितोऽस्मि महाराजेन १२ गुणविण-मापरामम्य कृतोपकारमयुपकारनिमिन मामु दिशामु पीतादिषपने प्रेमिा: मयें पानरा भागनाः । मेग दशियारपमुनस्य 4 ·- ३३० अमिपेफनाटके कुमारस्यानदस्य प्रवृत्ति ज्ञावा शीममागन्छेति । तत् नुस्खलु गतः १५ कुमारः । एष भार्यककुभः । यावदेनं पछामि । सुखमार्यस्य । ] ककुभ:-अये विलमुखः । कुतो भवान् । बिलमुख:-अय्य! महाळाअरस मासणेण कुमार अगदै पक्खिदु १८ आअदो म्हि । [ आर्य ! महाराजस्य शासनेन कुमारमझदं प्रेक्षितु- मागतोऽस्मि ।] ककुभ:-अपि कुशली आर्यरामो महाराजश्च ।' २१ बिलमुख:-आम्। ककुमा-कोऽभिप्रायो महाराजस्य । (बिलमुखः पेसिओ म्हि इति पूर्ववत् पठति) २४ ककुभ:-किं न जानीपे निष्ठितमधं कार्यस्य । बिलमुख:-किं किम् । ककुमः-श्रूयतां, लब्ध्वा वृत्तान्तं रामपल्याः सगेन्द्राद् आरुह्यागेन्द्र सद्विपेन्द्र महेन्द्रम् । लङ्कामभ्येतुं वायुपुत्रेण शीघ्र वीर्यप्राबल्यालाइघतः सागरोऽद्य ॥ १ ॥ तस्मादागग्छ, कुमारपादमूलमेव संश्रयावः । (निष्क्रान्ती) विष्कम्भकः । (तत प्रविशति राक्षसीगणपरिखता सीता।) सीता-हद्धि अदिधीरा खुम्हि मन्दभाआ। ना अय्यदत्तविरहिदा ६ रक्खसराअभवणं आणीदा अणिट्ठाणि अणरिहाणि अहमणोरहप्पर बुत्ताणि वअणाणि साविअाणा जीवामि मन्दभाआ। आदु ४ ·द्वितीयोऽङ्कः। " अय्यउत्तसाअअप्पञ्चएण कहं वि अत्ताण पय्यवस्थावेमि । किंशुखु ९ अन पजालिअमाणे कम्मआरमिमण्डले ददअप्पसेओ विध किश्चि हिअअप्पसादो समुप्पणो । किंगुबु में अन्तरेण पसण्ण- हिअओ अय्यरत्तो भवे । [हा घिग अतिधारा खल्वस्मि मन्दभागा। १२ यायपुत्रविरहिता राक्षसराजमवनमानीतानिष्टान्यनहाँणि यथामनोरथ. प्रवृत्तानि वचनानि श्राव्यमाणा जीवामि मन्दभागा। अथवा धार्य- पुनसायकात्ययेन कयमप्यात्मानं पर्यवस्थापयामि | किन्नुखल्वद्य । १५ प्रज्वाल्यमाने कर्मकारामिमण्डले उदक्यसेक इव किञ्चिद् हृदयप्रसादः समुत्पन्नः । किन्नुखल मामन्तरेण प्रससहृदय आर्यपुत्रो भवेत् । ] (ततः प्रविशति हनूमान् अङ्गुलीयकहस्तः ।) १८ हनूमान्-(लका प्रविश्य) अहो रावणभवनस्य विन्यासः । कनकरचितचित्रतोरणाढया मणिवरविद्रुमशोभितप्रदेशा। विमलयिकृतसश्चितविमान वियति महेन्द्रपुरीव माति लङ्का ॥२॥ अहोनुग्पलु, एतां प्राप्य दशग्रीवो राजलक्ष्मीमनुत्तमाम् । विमार्गप्रतिपत्रत्वाद् व्यापादयितुमुद्यतः॥३॥ (सर्वतो गला) विचरितप्राया मयो लङ्का । गर्मागारविनिष्कुटेषु बहुशः दोलाविमानादिषु स्नानागारनिशाचरेन्द्रभवनप्रासादहम्येषु च । पानागारनिशान्तदेशविवरप्वाक्रान्तवानस्म्यह सर्व भोः ! विचितं न चैव नृपतेः पत्नी मया दृश्यते ॥४॥ . - ·३३२ अभिषेकनाटके अहो व्यर्थो मे परिश्रमः। भवतु, एतद्धम्यानमारहावलोकयामि। (तथा कृत्वा ) अये अयं प्रमदयनराशि में प्रविश्य परीक्षिप्य। ३ (मवियावलोक्य) अहो प्रमदवनप्तमृद्धिः। इह हि, कनकरचितविद्रुमेन्द्रनील- विकृतमहाद्रुमपहितचित्रदेशा। रुचिरतरनगा विभाति शुभ्रा नभसि सुरेन्द्रविहारभूमिकल्पा ॥ ५॥ अपि च, चित्रप्रमुतहमधातुरुचिराः शैलाश्चदृष्टा मया' नानावारिचराण्डविरचिता दृष्टा मया दीपिकाः । नित्यं पुष्पफलाढपपादपयुता देशाश्च दृष्टा मया 1 सर्व दृष्टमिदं हि रावणगृहे सीता न दृष्टा मया ॥ ६ ॥ कोनुखल्वेतस्मिन् प्रदेशे सप्रभ इव दृश्यते । तत्र तावदवलोकयामि (तथा कृत्या) अये कानुखल्वियम् । राक्षसीभिः परिवृता विताभिः मुमध्यमा । नीलजीमूतमध्यस्था विद्युल्लेखेव शोभते ॥ ७ ॥ यैपा, असितभुजगरूल्यां धारयन्त्येकवेणी फरपरिमितमध्या कान्तसंसक्तचित्ता। अनशनस्शदेहा पारसमियात्रा सरसिजयनमालेवातपे विप्रविद्धा ॥८॥ अये कर्य दीपिकावलोक। (विलोक्य) अये रावणः । मणिविरचितमालिवारताम्रायतालो मदसललिवगामी मत्तमातङ्गलीलः । ।

·-113.1.] द्वितीयोऽङ्कः। युवतिजननिकाय भात्यसौ राक्षसेशो हरिरिव हरिणीनामन्तरे चेष्टमानः ॥ ९॥ किमिदानी करिष्ये । भवतु, दृष्टम् । एनमशोकपादपमाला कोट- रान्तरितो भूत्वा दृदं वृत्तान्तं ज्ञास्यामि । (तथा करोति ।) (ततः प्रविशति रावण: सपरिवारः।) ३ रावण:- - दिव्याम्नः मुरदैत्यदानवचमूविद्रावणं रावणं " युद्धे छुद्धमुरेभदन्तकुलिशव्यालोढवक्षरसलम् । सीता मामविवेकिनी न रमते सक्ता च मुग्धेक्षणा क्षुद्रे क्षत्रियतापमे ध्रुवमहो देवस्य विनक्रिया ।। १०॥ । (ऊर्ध्वमवलोक्य) एप एप चन्द्रमा, ✓ रजतरचितर्पणप्रकाश: करनिकरदयं ममाभिपीढया उदयति गगने विजृम्भमाण: कुमुदवनप्रियवान्धवः शशाङ्कः ॥ ११ ॥ (परिक्रम्य) पा सीता पादपमूलमाश्रित्य ध्यानसंवीतहृदयानशन- भामवदना स्वदेहमिव प्रवेटुकामा सइंगूढस्तनोदरी दुर्दिनान्तर्गता ३ चन्द्रलेखेव राक्षमीगणपरिवृतोपविष्टा । येपा, अपास्य भोगान् मां चैव श्रियं च महतीनिमाम् । मानुपे न्यस्तहृदया नैव पश्यन्वमागता ॥ १२॥.. हनुमान्-हन्त मुविज्ञातम्। इयं सा राजतनया पत्नी रामस्य मैथिली। सिंहदर्शनवित्रम्ता मागीय परितम्यते ॥ १३ ॥ सधणा-( उपेत्य) ·अभिषेकनाटके [ii.14.-- सीते! त्यज त्वं व्रतमुप्रचर्य भजस्व मां भामिनि! सर्वगात्रैः। अपास्य ते मानुपमद्य भद्रे ! गतायुपं कामपथानिवृत्तम् ॥१४॥ सीता-हस्सो खु रावणओ, जो वअणगदासिद्धिं वि ण जाणादि । [हास्यः खलु रावणकः, यो वचनगतसिदिमपि न जानाति । ] ३ हनूमान्-(सक्रोषम् ) अहो रावणस्यावलेपः। ती च बाह नविज्ञाय तचापि सुमहद् धनुः । सायकं चापि रामस्य गतायुरिति भाषते ॥ १५॥ न शक्नोमि रोपं धारयितुम् । भवतु, अहमेवार्यरामरय कार्य साधयामि । अथवा, यद्यहं रावणं हन्मि कार्यसिद्धिर्भविष्यति । यदि मां पहरेदू रक्षो महत् कार्य विपद्यते ॥ १६ ॥ रावण:- वरतनु ! तनुगात्रि! कान्तनेने । कुवलयदामनिभा विमुच्य वेणीम् । बहुविधमणिरत्नभूपिता दशशिरसं मनसा भजस्व देवि ! ॥१७॥ सीता-ई विपीओ यु धम्मो, ज जीयदि खु अअ पापरक्यसो । [है, विपरीतः स्थान धर्मः, यद् जीवति सल्वर्य पापराक्षाः । ] । रावण:-नेनु देवि। सीता-सत्तो सि । प्राप्तोऽमि । ] • रावणः-दहह, अहो पतिप्रतायास्तेजः। १४ -- ·-11:20.] द्वितीयोऽङ्कः। ३३५ ! देवाः सेन्द्रादयो भग्ना दानवाश्च मया रणे। सोऽई मोई गतोऽस्यद्य सीतायानिभिरक्षरः ॥ १८॥ (नेपथ्ये) जयतु देवः । जयतु लकेवरः। जयतु स्वामी । जयतु महाराजः । ३ दश नाडिकाः पूर्णाः। अतिक्रामति नानवेला। इत इतो महाराजः। (निकान्तः सपरिवारो रावणः ।) हनुमान् हन्त निर्गती रावगः, मुताश्च राक्षसस्त्रियः । ६ अयं कालो देवीमुपसातुम् । (कोटरादरम्हा) जयत्वविधया । प्रेपितोऽहं नरेन्द्रेण रामेण विदितात्मना । त्वगतोहसन्तापविठवीकृतचेतसा ॥ १९ ॥ सीना-(आमगतम्) कोगुप्यु अअं, पापरक्रयसो अप्यउत्तरओ त्ति अत्ताणं पदिसि वापरावेण में वश्विदुकामो भवे । मादु, ३ तुहिआ भविस्स । [कोनुरवल्वर्य, पापराक्षम भायंप्रमबन्धीत्या. मानं म्यपदिश्य धानरस्पेग मा पगिनुकामो भवेत् । भवतु, दणीका भविष्यामि I] ६ नमान्-कयं न प्रत्येति भयनी । अलमन्यभदया। श्रोतुमईति भवती। इक्ष्यातुलदीपेन सन्याय हरिणा त्यहम् । प्रेषितम्त्वद्विचित्यर्थ हनुमान नाम यानरः ॥२०॥ मीना-(भामगढम्) जो या को या मोटु । अय्यउसगाममद्धि सण आई पदण अभिमासिम्स । (प्रकाशम्) भर ! को युत्तन्तो ३ अप्यउसम्म । [ यो वा को पा भए । भावनाममनिनाद मेनाभिभागिये । मन ! को हतास भार्यपुत्रस्य । पनमान्-भवति ! भूपताम् .

·अभिषेकनाटके [i. 21.- अनशनपरितः पाण्डु स क्षामवक्त्रं । तब वरगुणचिन्तावीतलावण्यलीलम् । यहति विंगतधैर्य हीयमानं शरीरं मनसिजशरदग्धं वाष्पपर्याकुलाक्षम् ॥ २१ ॥ माता-(आत्मगतम्) हद्धि वीळिआ खुम्हि मन्दभाआ एवं सोअन्तं अय्यउत्तं सुणिअ । अय्यउत्तस्स विरहपरिस्समो वि मे ३ सफळो संयुत्तो ति पक्खामि, जदि खु अअं वाणरो सच्चे मन्तेदि। अय्यउत्तरस इमारत जणे अणुकोसं परिस्समं च सुणि सुहस्स दुक्खस्स अ अन्तरे डोळाअदि विस मे हिअ (प्रकाशम) भह ! ६ कहं तुम्हेहि अय्यउत्तरस सङ्गमो जादो। [हा धिम् प्रीडिता खल्वस्मि मन्दभागा एवं शोचन्तमार्यपुत्रं ध्रुस्वा । भार्यपुत्रस्य विरह- परिधमोऽपि मे मफलः संवृत्त इति पश्यामि, यदि खल्वयं पानरः ९ सत्यं मन्प्रयते । आर्यपुत्रस्यास्मिन् जनेऽनुक्रोश परिश्रमं सुखस्य दुःखस्य चान्तरे दोलायत इव मे हृदयम् । भद्र ! कथं युग्मा- मिरायपुत्रस्य संगमो जातः । ] २ हनूमान् भवति ! श्रूयतां । हत्या पालिनमाहवे कपिवरं त्वत्कारणादप्रज मुग्रीवस्य कृतं नरेन्द्रतनये ! राज्यं हरीणां ततः । राज्ञा स्वद्विचयाय चापि हरयः सर्वा दिशः प्रेपित्ता- स्तेपामस्यमद्य गृध्रवचनात् त्वां देवि ! सम्प्राप्तवान् ।।२२।। अपि च, ईशामिव । सीता-अहो अअरुणा क्खु इस्सरा एवं सोअन्तं अय्यदत्तं कर ३ अन्तो । [ अहो अफरणाः खल्वीश्वरा एवं शोचन्तमार्यपुत्रं कुर्वन्तः । इनमान्-भवति ! मा विपादेन । रामो हि, अका ।

·-ii. 26.] द्वितीयोऽङ्कः। ३३७ प्रगृहीतमहाचापो वृतो वानरसेनया । ममुद्धत दशमी लङ्कामेवाभियास्यति ।। २३ ।। सीता-पिण्गुन्यु सिविणो मए दिट्ठो। भद्द! अवि सर्छ । ण आगामि । [किन्नुखलु म्बनो मया दृष्टः । भद्र ! अपि सत्यम् । ३ म जानामि ।] हनूमान्-(स्वगतम्) भोः! कष्टम् । एवं गाढे परिमाय भर्तारं भर्तृवमला। न प्रत्यायति शोकार्ता यथा देहान्तरं गता ॥ २४ ॥ (प्रकादाम् ) भवति ! अयमिदानी, ममुदितवरचापयाणपाणि पतिमिह राजमुते ! तयानयामि । भय हि विगतमंगया मयि त्वं नरवरपार्श्वगता विनीतशोका॥२५॥ सीमा-भर ! गदं मे अवार्थ मुणि अय्यरत्तो जद्द सोअपरयमो ण होड, तह मे उत्तन्त भणेहि ! [ भद्र ! एतां मेऽपन्यां श्रुत्यायपुयो ३ यया शोकपरकशी न भयनि, मया मे भान्त भग 1] हनूमान्-यदाज्ञापयति भयती। मीना-न्छ, कय्यमिद्धी होदु । [गट कार्यमिदिर्भयतु । ] ६ नमान्-अनुगृहीतोऽस्मि । (परिप्रभ्य) फयमिदानी ममागमन रावगाय निवेदयामि । भयनु, स्टम् । परभृतागजुष्टं पद्मपण्टाभिगम मुगचिरतम्पण्ड तोयहाभ वियूटम् । फापरणयिमी: मानने पूर्णपिन्या विगत विग्यद गनमेस फरोमि ।। २६॥ (निपानी) द्वितीयोऽङ्कः। .

·। अथ तृतीयोऽङ्कः। (ततः प्रविशति शङ्कुकर्णः) ३ शकुकर्ण:- क इह भोः ! काञ्चनतोरणद्वारमशून्यं कुरुते । (मविश्य) प्रतिहारी-अय्य! अहं विजआ। किं करीअदु। [भायं ! अहं ६ विजया । किं क्रियताम् । ] शकुकर्ण:-विजये ! निवेद्यतां निवेद्यतां महाराजाय लकेश्वराय-- भनमायाशोकवनिकेति । कुतः, यस्यां न प्रियमण्डनापि महिषी देवस्य मण्डोदरी स्नेहाल्लुम्पति पल्लवान च पुनर्वीजन्ति यस्यां भयान् । वीजन्तो मलयानिला अपि करैरम्पृष्टवालदुमा सेयं शक्ररिपोरशोकवनिका भनेति विज्ञाप्यताम् ॥ १॥ प्रतिहारी-अय्य! णिचं भट्टिपादमूले वत्तमाणस्स जणस्स अदिवस पुरुषो अअं सम्भमो । किं पदं । [ आर्य ! नित्यं भर्तृपादमूले ३ वर्तमानस्य जनस्यारष्टपूर्वोऽयं संभ्रमः । किमेतद् । ] शकर्ण:-भवति ! अतिपाति कार्यमिदम् । शी निवेद्यता निवेद्यताम् । ६ प्रनिहारी-अय्य ! इयं णिवदेमि । (निष्कान्ता) [ भार्य! इये । निवेदयामि । शकणे:-(पुरतो विलोक्य ) अये अयं महाराजो लकेश्वर इत ९ एवाभिवर्तते । य एपः, अमलकमलसन्निमोप्रनेत्रः कनकमयोज्ज्वलदीपिकापुरोगा। त्वरितमभिपतत्यमा सरोपो युगपरिणामसमुद्यतो ययाः ॥ २॥ , .

·-iii.5.'] तृतीयोऽङ्कः। ३३९ (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो रावणः।) रावण:- कथं फथं भो नववाक्यवादिञ्छृणोमि शीघ्रं वद केन चाद्य । मुमूर्पणा मुक्तभयेन धृष्टं वनाभिमर्दात् परिधर्पितोऽहम् ॥ ३ ॥ शकुकर्णः-(उपमृत्य) जयतु महाराजः । अविदितागमनेन केनचिद् वानरेण ससंरम्भमभिमृदिताशोकवनिका । ३ रावणः-(सावतम्) कथं वानरेणेति । गच्छ, शी निगृह्यानय । शकुकर्ण:-यदाज्ञापयति महाराजः । (निष्क्रान्तः।) रावणः-भवतु भवतु। युधि जगत्त्रयभीतिकृतोऽपि मे यदि कृतं त्रिदशरिदमप्रियम् । अनुभवन्त्वचिरादमृताशिनः फलमतो निजशाठ्यसमुद्भवम् ॥४॥ (प्रविश्य) शकुकर्ण:-जयतु महाराजः । महाराज! महाबलः सलु स ३ वानरः । तेन खलु मृणालयदुत्पाटिताः सालवृक्षाः, मुष्टिना मनो दारुपर्वतका, पाणितलाभ्यामभिमृदितानि लतागृहाणि, नादेनेव विसझीकृताः प्रमदवनपालाः । तस्य प्रहणसमर्थ बलमाज्ञापयितु- ६ मईति महाराजः। रायणः तेन हि फिराणां सहस्रं बलमाज्ञापय वानरमहणाय । शङ्कुकर्णः यदाज्ञापयति महाराजः। (निष्क्रम्य प्रविश्य) जयतु महाराजः। अस्मदीयमहाभैरस्मदीया महारलाः। क्षिप्रमेय हतास्तेन किरा द्रुमयोधिना ॥५॥ रापण:-कथं हता इति । तेन हि कुमारमझमाज्ञापय वानरप्रणाय । शाहकुकर्ण:-यदानापयति महाराजः । (निपान्तः।) -- -- ·३४० अभिषेकनाटके [15- । ३ रावण:-(विचित्य) कुमारो हि कृतारश्च शूरश्च बलवानपि । प्रसा चापि गृहीयाद्धन्याद् वा तं पनौकसम् ॥ ६॥ (प्रविश्य) शकुकर्ण:-अनन्तरीयं वलमाज्ञापयितुमईति महाराजः । ३ रावणः-किमर्थम् । शकुकर्णः-श्रोतुमर्हति महाराजः । कुमारं वानरमभिगच्छन्तं दृश्या महाराजेनानाजापिता अप्यनुगताः पश्च सेनापतयः । ६ रावणः-ततस्ततः। शकुकर्ण:-ततस्तानभिद्रुतान् दृश्या किञ्चिद् भीत देव तोरण- माश्रित्य काञ्चनपरिघमुद्यम्य निपातितास्तेन हरिणा पञ्च सेना- ९ पतयः। रावण:-ततस्ततः। वाकर्णः-ततः कुमारमक्षं क्रोधात् संरक्तनेत्रं त्वरिततरहयं स्यन्दनं वाहयन्तं • प्राट्कालाभ्रकल्पं परमलधुतरं बाणजालान् वमन्तम् । तानु बाणान् निर्विघून्वन् कपिरपि सहसा तथं लयित्वा कण्ठे सङ्गृह्य धृष्टं मुदिततरमुखो मुष्टिना निर्जघान ॥ ७ ॥ रावणः- ( सरोषम् ) आः, कथं कथं निर्जघानेति । तिष्ठ त्वमहमेवैनमासाद्य कपिजन्तुकम् । पप भस्मीझरोम्यामक्रोधानलकणैः क्षणात् ॥ ८॥ शङ्कुकर्णः-प्रसीदतु प्रसीदतु महाराजः । कुमारमक्षं निहतं श्रुत्वा क्रोधाविष्टहृदयः कुमारेन्द्रजिदमिगतबास्त बनौकसम् । ३ रावण:-तेन हि गच्छ । भूयो ज्ञायतां वृत्तान्तः । 7 ·--ii. 12.] . तृतीयोऽङ्कः। ३४२ शक्षुकर्ण:-यदाज्ञापयति महाराजः । (निनान्तः।) रायण:-कुमारो हि कृतारच, अवश्य युधि चीरागां यधो वा विजयोऽधवा । तथापि क्षुद्रकर्मेदं महामीपन्मनोवरः ॥ ९॥ (प्रविम्य) गम्मः-जयतु महाराजः । जयनु लवेश्वरः । जयतु भद्रमुसः । संवृत्तं तुमुलं युद्धं कुमारस्य च तस्य च । ततः स वानरः शीघ्रं यद्धः पाशेन माम्प्रतम् ॥ १० ॥ रावणः-कोऽत्र विस्मय इन्द्रजिता गावामृगो पद्ध इति। कोऽत्र ! भोः! ३ (प्रविश्य) राक्षमः-जयतु महाराजः। गवण:-गच्च विमीपगम्तापदाद्यताम् । । राक्षम:-यहाशापयति महाराजः। (निपान्तः।) रायमः त्वमपि तावद् वानरमानय । पक:-यहामारयति महाराजः। (निप्रान्तः।) रावग:-(विचिन्य) मोः ! फटम् । अचिन्न्या मनमा लंदा सहितः मुरदानवः । अभिभूय दरानीय प्रविष्टः किल यानरः ॥११॥ . अपि प, जिला प्रलोम्यमानी समुरदनुमुते यन्मया गर्वितेन मान्या गसमीर वगगरियम माझमाझम्प्य देश्या। । सरमा तम्मात् प्रमादं पुनग्गमुतया नन्दिनानाहतवाद् दावाभ्यां यदिपपिविनिउपना तन्मन स्यात्॥१३॥ Agrie २१ 11 ·३४२ अभिषेकनाटके [स. 12/- . idejects (ततः प्रविशति विभीषणः1) विभीषणः-( सविमर्शम्) अहोतुखलु महाराजस्य विपरीता बलु ३ बुद्धिः संवृत्ता । कुतः, मयोक्तो मैथिली तस्मै यहुशो दीयतामिति । न मे शृणोति वचनं मुहृदां शोककारणान् ॥ १३ ॥ (उपेत्य) जयतु महाराजः। ३ रावण:-विभीषण ! एढेहि । उपविश। विभीषणः-एप एप उपविशामि । (उपविशति रावण: -विभीपण ! निविण्णमिव त्वां लक्षये ६. विभीषणः-निर्वेद एवं सत्वनुक्ताहिणं स्वामिनमुपाश्रितल मृत्यजनस्य। Cu grew रावणः-छिद्यतामेपा कथा । त्वमपि तावद् वानरमानय । ९ विभीषणः-यदाज्ञापयति महाराजः । (निष्कान्तः।) (ततः प्रविशति राक्षसैर्गहीतो हनूमान् ।) सवें-आः इत इतः। हनमान्- नैवाई धर्पितस्तेन नैर्ऋतेन दुरात्मना । स्वयं ग्रहणमापन्नो राक्षसेशदिवाया ॥ १४॥ (उपगम्य) भो राजन् ! अपि कुशली भवान् । ३ रावणः-(सावशम्) विभीषण ! किमस्य तत् कर्म । विभीषणः-महाराज! अतोऽप्यधिकम् । रावण:-कथं त्वमवगच्छसि । ૨૨ १.11 moti ·स . -ili 17.1 तृतीयोऽङ्कः। : विमीषणः-प्रद्युमईति महारांजः कस्त्वमिति । रावणः-मो वानर ! कस्त्वम् । केन कारणेन धर्पितोऽस्माकमन्तःपुर , ३ प्रविष्टः। हनुमान्-भोः ! श्रूयताम्, अनायां समुत्पन्नो मारुतस्यौरसः सुतः । प्रेपितो राघवेणाहं हनूमान् नाम वानरः ॥ १५ ॥ विभीषणः-महाराज! किं श्रुतम् । रावणः-कि श्रुतेन । ३ विभीपणः हनूमन् ! किमाह तत्रभवान् राघवः । हनूमान्-भोः ! श्रूयतां रामशासनम् । रावणः-कथं कथं रामशासनमित्याह । आः हन्यतामयं वानरः । विभीषणः प्रसीदतु प्रसीदतु महाराजः । सर्वापराधेष्यवध्याः खलु दूताः । अथवा रामस्य वचनं श्रुत्वा पश्चाद् यथेष्टं कर्तुमर्हति महाराजः। ९ रावण:-भो वानर ! फिमाह समानुपः । हनुमान्-भोः! श्रूयतां, परशरणमुपेहि शङ्करं वा प्रविश च दुर्गतमं रसातलं वा। १२ परवरपरिभिसर्वगात्रं यमसदनं प्रतियापयाम्यहं त्वाम् ॥१६॥ इति। रावणः-६६६। दिव्यास्त्रविदशगणा मयाभिभूता दैत्येन्द्रा मम वशवर्तिनः समस्ताः । पौलम्त्योऽप्यपहतपुष्पकोऽवसन्नो मो : रामः कथमभियाति मानुषो।माम् ॥ १७ ।। २३ Cer.५ .

·. ३४४ अभिकपनाटके lin 17.- sinificant Quest 1 हनुमान्-एवैविधेन भवता किंमर्थ प्रच्छन्न तस्य दारापहरणं कृतम् । विभीषणः-सम्यगाह हनूमान् ।' अपास्य.मायया रामं त्वया राक्षसपुगच!। भिक्षुवेपं समास्थाय च्छलेनापहता हि सा ॥ १८॥ रावण:-विभीपण! कि विपक्षपक्षमवलम्बसे । विभीषण:- । प्रसीद राजन् ! वचन हित मे प्रदीयतां राघयधर्मपत्नी । इदं फुलं राक्षसपुङ्गवेन त्वया हि नेच्छामि विपद्यमानम् ॥१९॥ रावण:-विभीपण! अलमल भयेन। Our कथं लम्बसटः सिंहो मृगेण विनिपात्यते । गजो वा मुमहान् मनः शृगालेन निहन्यते ॥ २० ॥ हनूमान् भो रावण! विपद्यमानभाग्येन भवता किं युक्तं राघवमेव मा वक्तम् । मा तावद् भोः! नक्तश्चरापसद ! रावण! राघवं से पीराप्रगण्यमतुलं त्रिदशेन्द्रकल्पम् । प्रक्षीणपुण्य ! भवता भवनकनाथं वक्तुं किमेवमुचितं गतसार! नीचैः ॥ २१ ॥ रावणः-कथं कथं नामाभिधत्ते । हन्यतामयं वानरः । अथवा दूत विधः खलु वचनीयः । शख़ुकर्ण ! लागलमादीप्य विसृज्यतामयं है - घानरः। शकुकर्ण:-यदाज्ञापयति महाराजः । इत इतः । रावण:-अथवा एहि तावत् । हनुमान्-अयमस्मि। रावण:-अमिधीयतां मवचनान् स मानुप..' २४ ·ar -ii. 23.3] तृतीयोऽङ्कः 1. .३४५ अभिभूतो मया राम! दारापहरणादसि । यदि तेऽस्ति धनुःश्लाघा दीयतां मे रणो महान् ॥ २२॥ हनूमान्-अचिराद् द्रक्ष्यसि, अभिहतवरवप्रगोपुराट्रां रघुवरकार्मुकनादनिर्जितस्त्वम् । हरिगणपरिपीडितः समन्तात् प्रमदयनरभिसंवृतां स्वलङ्काम् ॥ २३ ॥ रावण:-आः निर्यास्यतामयं वानरः । राक्षसा:-इत इतः। (रक्षोभिः सह निष्क्रान्तो हनूमान् ।) विभीषणः-प्रसीदतु प्रसीदतु महाराजः । अस्ति काचिद् विवक्षा महाराजस्य हितमन्तरेण । ६ रावणः-उच्यतां, तच्छेयो वयमपि श्रोतारः । विभीपण:-सर्वथा राक्षसकुलस्य विनाशोऽभ्यागत इति मन्ये । रावण:-केन कारणेन। unwort ९ विभीषणः-महाराजस्य विप्रतिपत्त्या । रावणः-का में विप्रतिपत्तिः। विभीषणः-जनु सीतापहरणमेव । १२ रावणः-सीतापहरणेन को दोपः स्यात् । विभीषणः-अधर्मश्च । रावणः-चशब्देन मावशेषमिव ते वचनम् । तद् हि । १५ विभीषणः-तदेव ननु । रावणः-विभीषण ! किं गृहसे ! मम खलु प्राणैः शापिनः स्याः, यदि सत्यं न घूयाः। १८ विभीषण:-अभयं दातुमर्हति महाराजः । ।

·, ३४६ अभिपेफनाटके [iit.23 न. -- रावण:-दनमभयम् । उच्यता विमीपण:-बलवद्विप्रहश्च । । + २१ रावणः-(सरोपम्) कथं कथं वलवद्विग्रहो नाम । शत्रुपक्षमुपाश्रित्य मामयं राक्षसाधमः । क्रोधमाहारयस्तीत्रमभीरभिभापते ।। २४ कोऽत्रा ममानवेक्ष्य सौभ्रानं शत्रुपक्षमुपाश्रितम् । नोत्महे पुरतो द्रष्टुं तस्मादेप निरस्यताम् ॥ २५ ॥ विभीषणः-प्रसीदतु प्रसीदतु महाराजः । अहमेव यास्यामि । शासितोऽहं त्वया राजन् ! प्रयामि न च दोपवान् । त्यस्त्वा.रोपं.च कामं च यथा कार्य तथा कुरु ॥ २६ ।। (परिक्रम्य ) अयमिदानीम्- अद्यैव तं कमललोचनमुपचाप रामं हि रावणवधाय कृतप्रतिज्ञम् । संश्रित्य संश्रितहितप्रथितं नृदेवं नटं निशाचरकुलं पुनरुद्धरिष्ये ।। २७ ।। (निष्क्रान्तः।) रावणः-हन्त निर्गतो विभीषणः । यावदहमपि नगररक्षा सम्पा. ३ दयामि । (निष्कान्तः।) इतीयोऽङ्कः।

·अभिषेकनाटके kom is corred. दमणा-एप एप भगवान् वरुणा, सजलजलधरेन्द्रनीलनीरो विलुलितफ्नतरगचारुहारः । समधिगतनदासहस्रबाहुर्हरिरिव भाति सरित्पतिः शयानः ॥॥ मिा-कथं कथं भोः! रिपुमुर्तुमुद्यन्त मामयं सक्तसायकम् । सजीवमद्य तं कर्तु निवारयति सागरः॥४॥ सुग्रीवा-अये वियति मजलजलदसन्निभप्रकाशः कनकमयामलभूषणोज्ज्वलागः। न अभिपतति फुतो नु राक्षसोऽसौ शलभ इवाशु हुताशनं प्रवेणुम् ॥ ५॥ नमान्-भो भो वानरवीराः! अप्रमत्ता भवन्तु भवन्तः । शैलैर्दुमैः सम्प्रति मुष्टिबन्धैर्दन्तै खैर्जान भिम्यनादैः। रक्षावधार्थ युधि वानरेन्द्रस्तिष्ठन्तु रक्षन्तु , नो नरेन्द्रम् ॥६॥ रामा-राक्षस इति । हनूमन् ! अलमलं सम्भ्रमेण । हनूमान्-यदाज्ञापयति देवः । - (ततः प्रविशति विमीषणः।) विभीषणः-भोः! प्राप्तोऽस्मि राघवस्य शिविरसन्निवेशम्। (विचिन्त्य) अकृतदूतसम्प्रेषणमविदितागमनममित्रसम्बन्धिन कथंनुखलु मामवगच्छेत् तत्रभवान् राघवः । कुतः, मृद्धस्य यस्य पुरतः सहितोऽप्यशक्तः स्थातुं सुरैः सुररिपोयुधि वनपाणिः । तस्वानुज रघुपतिः शरणागतं मां किं वक्ष्यतीति हदयं परिशहित मे ॥७॥ .. .

·-iv. 1011 चतुर्थोऽङ्कः । ३४९ अथवा, दृष्टधर्मार्थतत्त्वोऽयं साधुः संश्रितवत्सलः । शङ्कनीयः कथं रामो विशुद्धमनसा मया ॥ ८॥ (अघोऽवलोक्य ) इदं रघुकुलयूपभस्य स्कन्धावारम् । यावदवत. रामि। (अवतीर्य) हन्त इह स्थित्वा ममागमनं देवाय निवेदयामि । ३ हनूमान्-(अर्ध्वमवलोक्य ) अये कथं तत्रभवान् विमीपणः । विर्भाषण:-अये हनूमान् | हनूमन् ! ममागमनं देवाय निवेदय । हनुमान्-वादम् । (उपगम्य ) जयतु जयतु देवः । राजस्त्वत्कारणादेव भ्रात्रा निर्विषयीकृतः । विभीषणोऽयं धर्मात्मा शरणार्थमुपागतः ॥ ९ ॥ रामः कथं विभीषणः शरणागल इति । वत्स लक्ष्मण! गच्छ, सत्कृत्य प्रवेश्यतां विभीषणः । ३ लक्ष्मण:-यदाज्ञापयत्यार्यः। रामः-सुप्रीव वक्तुकाममिव त्वां लक्षये । सुप्रीवः-देव! यहुमायाश्छलयोधिनश्च राक्षसाः । तस्मान् सम्प्र. ६ धार्य प्रवेश्यतां विभीषणः । हनुमान्-महाराज! मा मैवं, देवे यथा वयं भक्तास्तथा मन्ये विमीपणम् । भ्रात्रा विवदमानोऽपि दृष्टः पूर्व पुरे मया ॥१०॥ रामः-यद्येवं, गच्छ, सत्कृत्य प्रवेश्यतां विभीषणः । लक्ष्मणा-यदाज्ञापयत्यार्यः । (परिक्रम्प) अये विभीषणः । विभी- /३ पण! अपि कुशली भवान् । विभीषण:-अये कुमारोलक्ष्मणः। कुमार! अद्यकुशली संवृत्तोऽस्मि। क्ष्मणः-विभीषण ! उपसविसावदार्यम् । २९ .

·३५० अभिषेकनाटके Liv.10... । ६ विभीषणः-याढम् । (उपसर्पतः।) लक्ष्मण:-जयत्वार्यः । ९ विभीषणः-प्रसीदतु देवः । जयतु देवः । राम:-अये विभीषणः । विमीषण ! अपि मुशली भवान् । विभीषण:-देव ! अद्य कुशली संवृत्तोऽस्मि । भवन्तं पद्मपत्राक्षं शरण्यं शरणागतः । अद्यास्मि कुशली राजस्त्वदर्शनविकल्मपः ॥ ११ ॥ राम:-अद्यप्रभृति मद्वचनालकेश्वये भव । विभीपण:-अनुगृहीतोऽस्मि । ३ रामः-विभीषण! त्वदागमनादेव सिद्धमरमत्कार्यम् । सागरतरणे खलूपायो नाधिगम्यते । विभीषणः-देव ! किमत्रावगन्तव्यम् । यदि मार्ग न ददाति, समुद्रे ।। ६ दिव्यमस्त्रं तावद् विस्रष्टुमर्हति देवः । रामः-साधु विभीषण! साधु । भवतु, एवं तावत् करिष्ये । (सहसोत्तिष्ठन् सरोपम् ) मम शरपरिदग्धतायपट्वं हतशतमत्स्यविकर्णिभूमिभागम् । यदि मम न ददाति मार्गमेनं प्रतिहतवी चिरवं करोमि शीघ्रम्।।१२।। (तत प्रविशति वरुणः।) वरुण:-(ससम्भ्रमम्) नारायणस्य नररूपमुपाश्रितस्य । कार्यार्थमभ्युपगतस्य कृतापराधः । देवस्य देवरिपुदेहहरान् प्रतूर्ण मीतः शराच्छरणमेनमुपाश्रयामि ॥ १३ ॥ "विलोक्य) अये अयं भगवान, ३० . .

·१४॥ -1.16.1] चतुर्थोऽङ्कः । मानुपं रूपमास्थाय चक्रशागदाधरः । स्वयं कारणभूतः सन् कार्यार्थी समुपागतः ॥ १४ ॥ नमो भगवते त्रैलोक्यकारणाय नारायणाय । लक्ष्मणः-(विलोक्य)अये कोनुखल्वेपः । मणिविरचितमौलिश्वास्ताम्रायताक्षो नवकुवलयनीलो मत्तमातगलीलः । सलिलनिचयमध्यादत्थितम्त्येष शीय- मवनतमिव कुर्वतेजसा जीवलोकम् ॥ १५ ॥ विभीषणः-देव ! अयं खलु भगवान् वरुणः प्राप्तः। रामः-किं वरुणोऽयम् । भगवन् । वरुण! नमस्ते । ३ वरणः-न मे नमस्कार कर्तुमर्हति देवेशः । अथवा, राजपुत्र! कुतः कोपो, रोपेग किमलं तव । कर्तव्यं तावदम्माभिर्वद शीघ्र नरोत्तम । ।। १६ ।। रामः लवागमने मार्ग दातुमईति भवान् । धरण:-एप मार्गः । प्रयातु भवान् । (अन्तर्हितः।) ३ रामः-कथमन्तहितो भगवान् , परुणः । विमीपण! पश्य पश्य भगवत्प्रमादाग्निकापीचिमन्तं मलिलाधिपतिम् । विभीषणः-देव! साम्प्रनं द्विधाभूत इव दृश्यते जलनिधिः । ६ राम:-कहनूमान् । हनुमान्-जयतु देवः । रामः-हनूमन् ! गच्छाप्रतः। हनुमान् यदाज्ञापयति देवः । (सय परिधामन्ति ।) रामः-(विलोक्य सविस्मयम् ) वन्स लक्ष्मण! वयस्य विभीषण ! " ·अभिषेकनाटके. Govel odlicuiritim .. महाराज सुग्रीव ! सखे हनुमन् ! पश्यन्तु पश्यन्तु भवन्तः' अहो विचित्रता सागरस्य । इह हि, कचित् फेनोद्गारी कचिदपि च मीनापुलजल: कचिच्छखाकीर्णः क्वचिदपि च नीलाम्बुदनिमः । क्रचिद् पाँचीमाल: कचिदपि च नक्रप्रतिभयः कचिद् भीमावर्तः कचिदपि च निष्कम्पसलिलः ॥ १७ ॥ भगवत्प्रसादादतीतः सागरः। हनूमान्-देव! इयमियं लका । रामः-(चिरं विलोक्य) अहो राक्षसनगरस्य श्रीरचिराद् विपत्स्यते . cristiaot- मम शरयरवातपातमन्ना कपिवरसैन्यताङ्गताडितान्ता। । उधिजलगतेव नौविपन्ना निपतति रावणकर्णधारदोपात् ।। . मुग्रीव ! अस्मिन् सुवेलपर्वते क्रियता सेनानिवेशः। ( उपविशति), 'सावा यदाज्ञापयति देवः । नील ! एवं क्रियताम् । (प्रविश्य) नील:- यदाज्ञापयति महाराजः। (निष्कम्य प्रविश्य ) जयतु देवः । मान्निवेश्यमानामु सेनाम वृन्दपरिग्रहेपु परीक्ष्यमाणेषु पुस्तक- प्रामाण्यात् कुनश्चिदप्यविज्ञायमाना द्वौ वनीकसौ गृहीती 1,वयं न जानीमः कर्तव्यम् । देवस्तस्मान् प्रमाणम् । रामः-शीघ्र प्रवेशयत्वेती। नील:-यदाज्ञापयति देवः । (निकान्तः) ततः प्रविशति नीलो वानरयमाणो वानररूपधारिणौ सम्पुटिकाहस्तौ शुकसारणी च1) पाना:-अघो भणय । तुम्हे भणय । [ अड्यो भणनं को युवां भणतम् ।। ३२ ।

·. wet -Tv.21.] चतुर्थोऽङ्कः। ३५३ उभौ-भट्टा! अम्हे अय्यकुमुदस्स सेवा [भर्नः! आदामार्य- ५ कुमुदस्य सेवको ।] nanksy पानराः-भट्टा ! अय्यकुमुदस्स सेवअत्ति अत्ताणं अवदिसन्ति । [ भर्तः ! आर्यकुमुदस्य सेवकाविरयात्मानमपदिशतः।] २८ विभीषणः-(सावधान शुकसारणौ विलोक्य) स्वसैनिको न चाप्येतौ न चाप्येती वनौकसौ। प्रेपिती रावणेनैतौ राक्षसौ शुकसारणौ ॥ १९ ॥ उभौ-(आत्मगतम्) हन्त कुमारेण विज्ञाती म्वः । (प्रकाशम् ) आर्य | आवां खलु राक्षसराजस्य विप्रतिपत्त्या विपद्यमानं राक्षस- ३ फुलं दृष्ट्वास्पदमलभमानौ आर्यसंश्रयार्थ वानररूपेण सम्प्राप्तौ । रामः-वयस्य विभीपण! कथमिव भवान् मन्यते । विभीषणः-देव! एती हि राक्षसेन्द्रस्य सम्मती मन्त्रिणी नृप! । प्राणान्तिकेऽपि व्यसने लङ्केशं नैव मुञ्चतः ॥ २०॥" तस्माद् यथाई दण्डमाज्ञापयतु देवः । रामः-विभीपण! मा मैवम् । अनयोः शासनादेव न मे वृद्धिर्भविष्यति । क्षयो वा राक्षसेन्द्रस्य तस्मादेती विमोचय ॥२१॥ लक्ष्मण:-यदि विमुश्चेन्, मर्वस्कन्धावार प्रविश्य परीक्ष्य पुनर्मो- क्षमाशापयत्वार्यः 18. ३ रामः-सम्यगभिहितं लक्ष्मणेन । नील! एवं क्रियताम् । भील:-यदाज्ञापयति देवः । रामः-अथवा एहि तावत् । ६ उभौ-इमो स्वः । ३३ .

·३५४ अभिपेफनाटके [iv.21.:- रामः-अभिधीयतां मद्वचनान् स राक्षसेन्द्रः । मम दारापहारण स्वयमाहितविग्रहः । ९/ आगतोऽहं न पश्यामि द्रएकामो रणातिथिः ॥ २२ ॥ । इति । उभौ-यदाज्ञापयति देवः । (निष्पान्तो।) entire ३ रामः-विभीपण! वयमपि तावदानन्तरीयं बलं परीक्षिप्यामहे । विभीषणः-यदाज्ञापयति देवः । रामः-(परिक्रम्य विलोक्य ) अये अस्तमितो भगवान् दिवाकरः । ६ सम्प्रति हि, अस्ताद्रिमस्तकगत: प्रतिसंहृतांशु: distrition सध्यानुरञ्जितवपुः प्रतिभाति सूर्यः । रक्तोज्ज्वलांशुकवृते द्विरदस्य कुम्भे जाम्बूनदेन रचितः पुलको यथैव ॥ २३ ॥ । (निष्क्रान्ताः सर्वे int Benimarul चतुर्थोऽङ्कः। अथ पञ्चमोऽङ्कः। (ततः प्रविशति राक्षसकाञ्चुकीयः) ३ राक्षमकाञ्चुकीयः-क इह भोः प्रवालतोरणद्वारमशून्यं कुरुते । (प्रविश्यान्यो राक्षसः) राक्षस:-आर्य ! अयमस्मि । किं क्रियताम् । ६ काञ्चुकीयः गच्छ, महाराजस्य शासनाद् विद्युजिह्वरतावदा ह्यताम् । राक्षस:-आर्य! तथा । (निष्क्रान्तः।) ३४ ·३५५ -V. 3.31 पञ्चमोऽङ्कः। ९ काञ्चुकीयः-अहोतुखलु विपद्यमानाभ्युदये राक्षसकुले विपन्नसर्व- साधनस्य निहतवीरपुरुषस्य स्वयं च प्राणसंशयं प्राप्तस्येदानीमपि प्रसन्नत्वं नोपगच्छति महाराजस्य बुद्धिः 1 को हि नाम, चलत्तरगाहतभीमवेलमुदीर्णनकाकुलनीलनीरम् । समुद्रमाक्रान्तमवेक्ष्य तस्मै दारप्रदानान्न करोति शान्तिम् ॥ १॥ अपि, च प्रहस्तप्रमुखा वीराः कुम्भकर्णपुरस्सराः । निहता राघवेणाद्य शक्रजिञ्चापि निर्गतः ॥ २॥ एवमपि गते, मदनवशगतो महानयार्थ सचिववचोऽप्यनवेक्ष्य वीरमानी । रघुकुलवृषभस्य तस्य देवी जनकसुतां न ददाति योद्धुकामः ॥३॥ (प्रविश्य) विद्युजिवा- अपि मुखमार्यस्य । ३ कान्चुकीयः-विद्युजिह ! गच्छ, महाराजवचनाद् रामलक्ष्मणयोः शिरःप्रतिकृतिरानीयताम् । विद्युजितः यदाज्ञापयति महाराजः । (निष्क्रान्तः।) ६ काभ्युकीयः-यावदहमपि महाराजस्य प्रत्यन्तरीभविष्यामि। (निप्रान्तः।) विष्कम्भकः। (ततः प्रविशति राक्षसीगणपरिलता सीता) मीना-किण्णुहु अय्यउत्तरस आगमणेश पहळादिअस्स हिअअस्म । अझ आवेओ विष संयुत्तो। अणिद्वाणि णिमित्ताणि झ १२ दिस्मन्ति । एवं वि दाणि (अच्चाहि ?) हिअअरस महन्तो.' अन्भुदओ यथइ । सव्यहा इस्मरा सन्ति करन्तु। [किग्नुमण्यार्य- . 1 ·अभिषेकनाटके [1.3."- --- पुनस्यागमनेन प्रल्हादितस्य हृदयस्याचावेग इस संवृत्तः । अनिष्टानि १५ निमित्तानि च दृश्यन्ते । एवमपीदानी हृदयस्य महानम्युदयो वर्धते । सर्वथेश्वराः शान्ति कुर्वन्तु । ] (तत प्रविशति रावणः।) १८ रावण:-मा ताप, एपा विहाय भवनं मम सम्प्रयाता नारी नयामलजलोद्भवलमहस्ता। लड्वा यदा हि समरे वशमागता में पौलस्त्यमाशु परिजित्य तदा गृहीता ॥ ४ ॥ भवति ! तिष्ठ तिष्ठ । न सलु न खलु गन्तव्यम् । किं प्रीषि- उस्मृग्य त्वां राममुपगच्छामीति । आः अपध्वंस । पलादेव गृहीतासि तदा वैश्रवणालये । यलादेव प्रहीप्ये त्यां हत्वा राघवमाये ॥ ५ ॥ किमनया । यायदहमपि सीतां विलोभयिये । (मदनावे निसम्प) अहोनुग्गल्यनुलपलना पुमुमधन्यनः । कुतः, निद्रां में निशि विस्मरन्ति नयनान्यालोक्य मीताननं तत्मसपमुग्णार्थिनी तनुनरा याता तनुः पाण्डुताम् । सन्तापं रमणीययस्तुविषये यध्नाति पुष्पेषणादा की निनिविष्टपप्रयभुजो निर्जीयतले रायगः ॥ ६॥ उमेय) मासे सज त्यमरविन्दपलाशने! चितं हि मानुपगत मग पित्तनाये ! । मासंग मेलममरे यिनिधान्यमान प्रेशरव लक्ष्मायुनं नव पिरान्तम् ॥ ७॥ .

·-V.10.] पञ्चमोऽङ्कः । ३५७ सीता-ई मूढो खुसि रावणओ, जो मन्दरं हत्येण तुळयिदुकामो' । [हं मूढः खल्वसि रावणकः, यो मन्दरं हस्तेन तुलयितकामः ।। (प्रवित्य) राक्षस:-जयतु महाराजः। एते तयोर्मानुपयोः शिरसी राजपुत्रयोः । युधि हत्वा कुमारेण गृहीते त्वप्रियार्थिना ।। ८ ।। रावण:-सीते ! पश्य पश्य तयोर्मानुपयोः शिरसी। सीता-हा अय्यउत्त! । ( इति मूर्छिता पतति।) हा भार्यपुत्र ! । ३ रावण:- सीते ! भावं परित्यज्य मानुपेऽस्मिन् गतायुपि । अद्यैव स्वं विशालाभि महतीं श्रियमाप्नुहि ।।९।। सीता-(प्रत्यभिज्ञाय) हा अय्यउत्त! परिमळणवकमळसणिहे. वदणे परिवुत्तणअणे पेक्वन्ती अदिधीरा खु.म्हि मन्दभाआ। हा । अय्यउत्त! ऍदमि दुःससाअरे मं णिक्खिविअ कहिं गदो सि । आव ण मरामि । किंणुखु अळिअं एद भये। भद्द ! जेण असिणा अय्यउत्तस्स असदिसं किद, तेण मं वि मारेहि । [ हा आर्यपुत्र ! , परिमलनवकमलसनिभे पदने परिवृत्तनयने पश्यन्ती अतिधीरा खपस्मि मन्दभागा । हा भार्यपुत्र! पुरास्मिन् दुवसागरे मां निक्षिप्य कुत्र गतोऽमि | पावन म्रिये । किन्नुस्खल्वलीकमेतद् भवेत् । भद! येना- १ सिनार्यपुत्रस्यास कृतं तेन मामपि मारय'] . रावण:- । ध्यक्तमिन्द्रजिता युद्ध हते तस्मिन् नराधमे । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा फेन त्वं मोयिन्यसे ॥१०॥ (नेपथ्ये) रामेण रामेण ।

·[7.10.1 r . ३५८ अभिषेकनाटके . ३ सीता-चिरं जीव । (प्रविश्य ). राक्षसः-(ससम्भ्रमम् ) रामेण रामेण । ६ रावण:-कथं कथं रामेणेति। राक्षसः-प्रसीदतु प्रसीदतु महाराजः । अतिपातिवृत्तान्तनिवेद त्वरयावस्थान्तरं नावेक्षितम् । ९ रावणः-ब्रूहि ब्रूहि । किं कृतं मनुजतापसेन । राक्षसः-श्रोतुमर्हति महाराजः । तेन खलु, Pravess St myth. उद्धीर्णसत्त्वेन महाबलेन लकेश्वरं त्वामभिभूय शीघ्रम् । सलक्ष्मणेनाद्य हि राघवेण प्रसह्य युद्धे निहतः सुतस्ते ।। ११ विणः- आः दुरात्मन् ! समरभीरो ! देवाः सेन्द्रा जिता येन दैत्याचापि पराङ्मुखाः । इन्द्रजिन् सोऽपि समरे मानुषेण निहन्यते ॥ १२ ॥ राक्षसः-प्रसीदतु प्रसीदनु महाराजः । महाराजपादमूले कुमारम- न्तरेणानृतं नाभिधीयते । रावणः-हा वत्स ! मेघनाद !। (इति मूर्छितः पतति ।) राक्षस:-महाराज ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि । रावण:-(प्रत्यभिज्ञाय) हा वत्म! सर्वजगतां वरकृत् ! कृतास्त्र ! हा वत्स ! वासर्वजिदानतवैरिचक्र !। हा वत्स ! वीर ! गुरुवत्सल ! युद्धशौण्ड ! हा घत्स ! मामिह विहाय गतोऽसि कस्मात् ॥ १३ ॥ (इति मोहमुपगतः।). 1 ·--.15.1 पञ्चमोऽङ्कः। ३५९ है . . राक्षस:-हा धिक् त्रैलोक्यविजयी लकेश्वर एतामवस्था:-प्रापितो ई हतकेन विधिना । महाराज ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि । रावण:-(समाश्वस्य ) इदानीमनर्थहेतुभूतया सीतया किमनया त्रैलोक्यविजयविफलया चपलया श्रिया च । किं भोः कृतान्तहतक!' ६ अद्यापि भयविह्वलोऽसि। इदानीमपि निःस्नहो वत्सेनेन्द्रजिता विना । क; कठोरहदयो जीवत्येप दशाननः ॥ १४ ॥ (इति सन्तापात् पतति ।) राक्षस:-हा भो रजनीचरवीराः! एवंगते राजन्यन्तःकक्ष्यास्थिता ३ रक्षिणश्चाप्रमत्ता भवन्तु भवन्तः । ( नेपये) भो भो रजनीचरवीराः ! ममरमुखनिरस्तप्रहस्तनिकुम्भकुम्भक- ६ ऐन्द्रजिद्विकलबलजलधिजनितभयचकितविमुखाः! चपलपलायन- मनुचितमविरतममरममराणि जितवतां भवताम् , अथ च विश्वलोक- विजयविख्यातविंशद्बाहुशालिनि भर्तर्यत्र स्थितवति लहेश्वरे। २ रावणः-(श्रुत्वा सामर्पम् ) गच्छ, भूयो ज्ञायतां वृत्तान्तः । राक्षमः यदाज्ञापयति महाराजः । (निकम्य प्रविश्य ) जयतु महा- राजः । एप हि रामः, धनुपि निहितयागम्त्यामतिक्रम्य गर्वा- दरिगणपरियारो हाससम्पुटनेत्रः। रणशिरसि मुतं ते पातयित्वा तु राज- नभिपतति हि लवां मन्दिधक्षुर्यथैव ।। १५ ॥ रायणः-(सहसोत्थाय गरोपम् ) कास पासी । (असिमुद्यम्य ) - P ·अभिषेकनाटके [V. 16.- . 1 वीभकुम्भतटभेदकठोरधारः क्रोधोपहारमसिरेप विधास्यति त्वाम् । सम्प्रत्यवन्त्यनिमिषा इह मकरस्थः क्षुद्र ! क यास्यसि कुतापस ! तिष्ठ विष्ठ ।।१६।। राक्षस:-महाराज! अलमतिसाहसन । 'सीता-अणिद्वाणि अणरुहाणि अणिमित्ताणि इदाणि करअंतरस रावणस अइरेण मरणं भविस्सिदि। अनिष्टायनाण्यानिमित्ता- नादानी कुर्वतो रावणारयाधिरेण मरणं भविष्यति । ] -रावण: अस्याः कारणेन बड्यो भ्रातरः मुताः सुहदश निहताः । तस्मादमित्रविश्यमस्या हृदयं भित्त्वा धृष्टान्त्रमालाल. कृतः खड्गाशनिपातेन समनुजयुगलं सकलवानरखुलं प्वंसयामि । राक्षस:-प्रसीदतु प्रसीदतु महाराजः । अलमलमिदानीमरिबलावले. पमन्तरेणानवरतवृथाप्रयासेन । अवश्यं च स्त्रीवधो न कर्तव्यः। रावण:-तेन हि स्यन्दनमानय। राक्षमः-यदाज्ञापयति महायजः 1 (निष्काय प्रविश्य ) जगतु महा- 1 राजः । इदं स्यन्दनम्। रावण:-( रथमारख समारतं मुरैरच मीते! द्रक्ष्यामि रामयम् । मम चापच्युतैरतीक्ष्णोपराप्रान्तचेतसम् ।। १७ ।।. (निप्पान्तः सपरिवारो रापणः1) मीना-इस्सरा! अत्तणो पुलसदिसेण पारितेश जदि अह अगु- मरामि अय्यठतं, अय्यउत्तरस विजओ हो । [ईपराः ! 'भाग्मनः कुलमान पारिप्रेण पाहमनुमरापुरम, भार्थपुनस्प विमयो भयनु । (नितान्ता) पञ्चमोक्षः। ४०.

·अथ पष्ठोऽङ्कः।
(ततः प्रविशन्ति विद्याधरास्त्रयः 1)
३ सर्व-एते स्मो भो! एते स्मः ।
प्रथमः-
-
इक्ष्वाकुवंशविपुलोज्ज्वलदीमकेतोः
द्वितीयः-
रामस्य रावणवधाय कृतोद्यमस्य ।
नृतीयः--
सझामदर्शनकुतूहलबद्धचित्ताः
'सर्वे-
प्राप्ता वयं हिमवतः शिखरात् प्रतूर्णम् ॥ १॥
प्रथमः-चित्ररथ ! एते देवदेवर्षिसिद्धविद्याधरादयो निरन्तरं नमः
कृत्या स्थिताः। तस्माद् वयमप्येतेपामेतान् गणान् परिहरन्तः
३ स्वैरमेकान्ते स्थित्वा रामरावणयोर्युद्धविशेपं पश्यामः ।
.
उभौ-बांढम् ।
"...८ (तथा कृत्वा)
.
६ प्रथमः-अहो प्रतिभयदर्शनीया खल्वियं युद्धभूमिः । इह दि,
: रजनिचरशरीरनीरकीर्णा कपिवरवीचियुता परासिनका।
उदधिरिव विभाति युद्धभूमी रघुवरचन्द्रशरांशुवृद्धवेगा ।।२।।
द्वितीयः-एवमेतत् ।
एते पादपर्शलभग्नशिरसो मुष्टिप्रहारहताः
क्रुद्धर्वानरयूथपैरतिबलैरपुच्छकताः ।
कण्ठमा वित्ततुगनयनर्दष्टोष्ठतीप्रेर्मुखैः
शैला धमहता इवामु समरे रोगणाः पातिताः ॥ ३ ॥

·अभिपेफनाटके .[.3.- तृतीयः-एते चापि द्रष्टव्या भवयां, निशितविमलखगाः क्रोधविस्फारितामा विमलविकृतदंशा नीलजीमूतकल्पाः। हरिगणपतिसैन्यं हन्तुकामाः समन्ताद् (रभसवितवस्त्राराक्षसाः सम्पतन्तिः ॥४॥ प्रथम:-अहोतुखलु, वाणाः पात्यन्ते राक्षसैर्वानरेषु द्वितीयः- शैला क्षिप्यन्ते वानरेनऋतेषु । नृतीयः- मुशिप्रक्षेपैर्जानुसङ्घनश्च सर्व- भीमश्चित्रं भोः! सम्प्रमर्दः प्रवृत्तः ॥ ५ ॥ प्रथम-रावणमपि पश्येतां भवन्ती, -१४ कनकरचितदण्डां शक्तिमुल्लालयन्तं विमलविकृतदंष्ट्रं स्यन्दनं याहयन्तम् । उदयशिखरिमध्ये पूर्णबिम्ब शशाङ्क ग्रहमिव भगणेशराममालोक्य रुष्टम् ॥ ६ ॥ द्वितीय:-राममपि पश्येतां भवन्ती । सत्येन चापमवलम्व्य करेण वीर मन्येन सायकवरं परिवर्तयन्तम् । भूमौ स्थितं रथात रिपुमीक्षमाण क्रौञ्च यथा गिरिवरं युधि कार्तिकेयम् ॥ ७॥ तृतीयः-हह. .४२

·-1 131
पष्ठोऽङ्कः
३६३
रावणेन विमुक्तयं शक्तिः कालान्तकोपमा ।
रामेण स्मयमानेन द्विधा छिन्ना धनुष्मता ॥ ८ ॥
प्रथम:-
शक्तिं निपातितां दृटर क्रोधविस्तारितेक्षणः ।
रामं प्रत्यपर्व वर्पमभियर्पति रावणः ॥ ९॥
द्वितीयः- अहो रामस्य शोभा ।
पता रावणजीमूताद् वाणधारा विनिस्सृताः।
विभान्ति राममासाद्य वारिधारा वृपं यथा ॥ १०॥
नृतीयः- एप एपः,
कनकरचितचापं तीक्ष्णमुद्यम्य शीघ्र
रणशिरसि सुघोरं वाणजालं विधुन्वन् ।
रथगतमभियान्तं रावणं याति पद्धयां
गजपतिमिव मत्तं तीक्ष्णदंष्ट्रो मृगेन्द्रः ॥ ११ ॥
मवें-अये ज्वलित इव प्रभायायं देशः । किन्नुसल्विदम् ।
। प्रथमः-आ युद्धसामान्यजनितशङ्केन महेन्द्रेण प्रेपितो माता.
वाहितो रथः।
द्वितीयः-उपस्थितं मातलिं दृष्ट्वा तस्य वचनाद् रथमारूढवान्
नृतीया:-एप हि,
मुरघरजयदर्पटेशिकेऽस्मिन् दितिसुतनाशकरे रथे विभाति ।
रजनिचरविनाशकारणः संस्त्रिपुरवधाय यथा पुरा कपर्दी ॥१॥
प्रथमः-अहो महत प्रवृत्तं युद्धम् ।
गरयरपरिपीततीप्रवाणं नरवरनैर्ऋतयो: समीक्ष्य युद्धम्
विरतविविधशम्यपातमेते हरिवरराक्षससैनिकाः स्थिताश्च ॥१३॥

·३६४ अभिषेकनाटके [vi. 13.- द्वितीय:--अहोतुखलु, चारीभिरेती परिवर्तमानी रथे स्थिती पाणगणान् वमन्ती । स्वरश्मिशालैर्धरणि दहन्ती मूर्यावित्र द्वौ नभसि भ्रमन्तौ ॥१४॥ तृतीयः-रावणमपि पश्येतां भवन्ती। शरैर्भामगर्दयान मर्दयित्वा ध्वज चापि शीघ्र यलेनामिहत्य । महद् पाणवपं सृजन्त नदन्तं हसन्त नृदेवं भृशं भीपयन्तम् ॥१५॥ प्रथमः-एप हि रामः, स्थानाक्रामणवामनीकृततनुः किश्चित् समाश्वास्य व ती बाणमवेक्ष्य रक्तनयनो मध्याह्नसूर्यप्रभः । व्यक्तं मातलिना स्वयं नरपतिर्दत्तास्पदो वीर्यवान् क्रुद्धः संहितवान् वरात्रममित पैतामहं पार्थिवः ।। १६ ॥ द्वितीयः-एतदर्ती, रघुवरभुजवेगविप्रमुक्त ज्वलनदिवाकरयुक्ततीक्ष्णधारम् । रजनिचरवरं निहत्य सवये पुनरभिगच्छति राममेय गोत्रम्॥१७॥ सर्वहन्त निपातितो रावणः । प्रथमः रावणं निहतं दृष्ट्वा पुष्पवृष्टिनिपातिता । एता नदन्ति गम्भीर भेर्यत्रिदिवसद्मनाम् ।। १८ ।। द्वितीयः-भवतु । सिद्ध देवकार्यम् । प्रथमः- तदागम्यताम् । वयमपि तावन् सर्वहित रामं सम्भाव- यिष्यामः। उभौ-बाढम् । प्रथमः कल्पः। (निष्क्रान्ताः सर्वे ।) विष्कम्भकः। ४ ·-122.] पष्टोऽहः। ३६५ (तत प्रविशति राम ) रामः- । - हन्या रारणमाहयेऽद्य तरमा मद्राणयेगादित detor मृत्वा चापि विभीषणं शुभमति लट्वेश्वरं साम्प्रेवम् । ती चरमनल्पसत्त्वचरितं दोभ्यां प्रतिनाणे लङ्कामभ्युपयामि बन्धुमहित: मीतां समाश्वासितुम् ॥ १९ ॥ (प्रविश्य) मक्ष्मण -जयत्वार्य । आर्य । गया ह्यार्यार्यम्य ममीपमुपमर्पति । ३ राम -वत्स! रक्ष्मण अपायाग हि देहा उपिताया रिपुश्ये । ' दर्शनार माम्प्रन धर्य मन्युर्मे वारयिष्यति ॥ २० ॥ रमण न्यदातापयत्यार्य । (निधान्तः ।) (प्रविश्य) ३ विभीषण'-जयतु देव । गादि राजस्तर धर्मपन्नी त्यहाहुवीर्येण विधूनदुःया। रक्ष्मी पुरायालन्यतेय तय प्रसार ममुपग्धिता मा॥२१॥ राम -विभीषणनय तारन् तिष्ठतु रजनिचरामर्शजानामा क्ष्यारपुररयाभुता । राजानं दशरथं पिनरमुदिश्य न युनः भो ३ सदाधिपने ! मा इटुम् । अपिच, "arik spot. मनमानमार्येषु पुरष रिपये थे। नियति यो राजन! म मिशिपुग्न्यपा. - -प्रसार देव । पाम -नानि भयानत पापीरपितम् ।

·अभियेकनाटके [vi. 221- my । (प्रविश्य) लक्ष्मण:-जयत्वार्यः। आर्यस्याभिप्राय श्रुत्वैवामिप्रवेशाय प्रसाद प्रतिपालयत्यार्या । ६ रामः-लक्ष्मण ! अस्याः पतिव्रतायाश्छन्दमनुतिष्ठ । लक्ष्मणः-यदाज्ञापयत्यार्यः । (परिक्रम्य) भोः ! कष्टम् । विज्ञाय देव्याः शौचं च श्रुत्वा चार्यस्य शासनम् । धर्मस्नेहान्नरे न्यस्ता बुद्धिलायते मम ॥ २३ ॥ कोऽत्र। (प्रविश्य) ३ हनूमान्-जयतु कुमारः। लक्ष्मण:-हनूमन् ! यदि ते शक्तिरस्ति, एवमाज्ञापयत्यार्यः । हनूमान्-अत्र किं तर्कयति कुमारः। लक्ष्मणः-निष्फलो, मम तर्फः । अथवा वयमार्यस्याभिप्रायमनुवा तारः। गच्छामस्तावन्। हनूमान्-यदाज्ञापयति कुमारः। (निक्रान्ती ।) (प्रविश्य) लक्ष्मणः-प्रसीदत्वार्यः । आर्य ! आश्चर्यमाश्चर्यम् । पपा छायां, विकमितशतपत्रदामरल्पा, स्वलनमिहागु विमुक्तजीविनाशा। } अममिह तब निष्फलं च कृत्या प्रविशति पद्मवनं यधय हंसी ॥२४ • गम:-आधर्यमार्यम् । लक्ष्मण ! निवाग्य निवारय । लक्ष्मणः यदाज्ञापयत्यार्यः। (प्रविश्य) इनमान्-जयतु देयः । ४६ ·मुग्रीय -जयतु -1 291 पष्टोऽङ्क । ३६७ प्पा क्नकमारेर ज्वरनाद् पर्धितप्रभा । पानना पावक प्राप्य निविकारमुपागता ॥ २५ राम -( सविस्मयम् ) किमिति किमिति । एश्मण -अहो, आश्चर्यम् । ३ (प्रविश्य) देव । कोनसल्वेप जीवन्तीमादाय जनरात्मजाम् । प्रणम्यरूप सम्भूतो ज्वरतो हव्यवाहनात् ॥ २६ ॥ एक्ष्मण -अये अयमायाँ पुरस्कृत्येत ण्याभिवर्तते भगवान विभावमु । राम -अये अय भगवान हुताशन । उपसर्पामस्तान् । (सर्व उपसपन्ति ।) (तत प्रविश्यत्यमि सीता गृही था। अप्ति - भगवान् नारायण 1 जयतु देव । राम -भगवन् । नमस्ते। अग्नि-न मे नमस्कार कर्तुमर्हति देवेश । इमा गृहीप्य राजेन्द्र | सनलोग्नमस्ताम् । अपापामझता शुद्धा जानरी पुस्पोत्तम | ॥२७॥ अपिच, । इमा भगवती लक्ष्मी जानीहि जनरामजाम् । मा भवन्तमनुप्रामा मानुपी तनुमाथिता ॥८॥ राम -अनुगृहीतोऽस्मि। जानतापि च वैदेह्या गुचिता धूमकेनन ।। प्रत्ययाय हि रोगनामेयमेव मया कृतम् ।। २९ । (नये दिश्यगभरा गायन्ति ।) नमो भगरते प्रेरोग्यारणाय नारायणाय ।

·अभिषफनाटके ce in 34 ब्रह्मा ते हृदयं जगत्रयपते ! रुद्रश्च कोपस्तव नेत्रे चन्द्रदिवाकनी सुरपते ! जिह्वां च ते भारती। सब्रह्मेन्द्रमरुदणं त्रिभुवन सृष्टं त्वयैव प्रभो! सीतेयं जलसम्भवालपरता विष्णुर्भवान् गृह्यताम् ॥ ३०॥ ३०॥ (पुनर्नेपथ्ये अपरे गायन्ति ). मग्नेयं हि जले वराहवपुपा भूमिस्त्वयंवोद्धृता विकान्तं भुवनत्रयं सुरपते ! पादत्रयेण त्वया। स्वरं रूपमुपस्थितेन भवता देव्या यथा साम्प्रतं हत्या रावणमाहवे न हि तथा देवाः समाश्वासिताः ॥३१॥ अमिः-भद्रमुख ! एते देवदेवासिद्धविद्याधरगन्धर्वाप्सरोगणाः भ्यविभवमवन्तं वर्धयन्ति । ३ रामः-अनुगृहीतोऽस्मि। अशि:-भद्रमुग्य! अभिपेकार्थमित इतो भवान् । रामः-यहाशापयति भगवान् । (निष्कान्ती) (नेपथ्ये) जयतु देयः । जयतु स्वामी । जयतु भद्रमुग्यः । जयतु महाराज: जयतु रावणान्तकः । अयत्यायुष्मान् । विभीषण-पएप महाराजा, तीवी प्रतिक्षार्णयमायेऽय माप्राप्य देयों च विधूतगपाम् । देवः ममस्तच तामिपेको विभाति शुभ्रे नममीय चन्द्रः।। ३२॥ एमणः-अहोनुग्पन्चार्यम्य वाण तेजः । ४८ ६ ·OM 353] पष्ठोऽङ्क । यमवरणकुवेरवासवाचत्रिदशगणैरभिसंवृतो विभाति । दशरथवचनात् कृताभिपेफस्त्रिदशपतित्वमवाप्य वृनहेव ॥ ३३ (तत प्रविशति कृताभिषेको राम सीतया सह ।) राम-वत्स ा रक्ष्मण येनाह कृतमङ्गलप्रतिसरो भद्रासनारोपितो- ऽप्यम्बाया प्रियमिच्छता नृपतिना भिन्नाभिपेफ कृत । व्यक्त दैवगतिं गतेन गुरुणा प्रयक्षत साम्प्रत +uthern तेनैवाद्य पुन प्रहष्टमनमा प्रामाभिषेक कृत ॥ ३४ ॥ अग्नि -भद्रमुख । एता हि महेन्द्रनियोगाद् भरतशत्रुघ्नपुर सरा प्रकृतयो भवन्तमुपस्थिता । राम -भगवान् । प्रहणेऽस्मि । अग्नि -इमे महेन्द्रादयोऽमृतभुजो भवन्तमभिवर्धयन्ति । राम -अनुगृहीतोऽस्मि । अमि -भद्रमुस । किं ते भूय प्रियमुपहरामि । राम -यदि मे भगवान् प्रसन्न , किमत परमहमिच्छामि । (भरतवाक्यम् ।) भवन्त्वरजसो गाव परचक्र प्रशाम्यतु । इमामपि महीं कृत्स्ना राजसिंह प्रशाम्तु न ॥ ३५ ॥ ( निष्क्रान्ता सव) पष्ठोऽङ्कः। अभिपेक्नाटक समाप्तम्।

·अभिपेफनाटके अनयो. IV. 20 II. 24 VI. 25 V. 4 VI. 21 III. 3 III. 20 I. 11 II 2 6 22 2 6 अचिन्त्या मनमा अन्जनायां समु अतिथलमुग्व अव त कमल शासना अनानपरि अपराधमनु अपराया दिदै अपास्य भोगान् अपास्यमायया अभिभूतो मया अभिहतवर अमलकमल अवश्य युधि वी अमितभुजग अस्ताद्रिमस्तक अस्मदीयमहा भावान्ताः पृथु इक्ष्वाकुकुल इश्वाकुवशवि इदानीं राज्यवि इदानीमपि नि: इन्द्री वा शरणं इमां गृह प्व इमां भगरती इयं मा राजत उदीमायन नां प्राप्य दवा पता रावण एते तयोर्मानु श्लोकानुक्रमणिका। III. 11 एतौ हि राक्षसे III. 15 एवं गाद पारी I. 25 एपा कनकमा 111 27 एपा विहाय भव IV. 21 पुपा हि राजंस्त II. 21 कथं कथं भो! नव I. 8. कथं लम्बपट. VI. 20 कनकादिनचाएं II. 12 कनकरचितचित्र III. 18 कनकाचितदण्डा IIL 22 कनकरचितविद् III. 23 करिकरमहा III. 2 कुतोनुम्बल्देर III. 9 कुमारी हिक II. 8 कोनुवल्वेवजी IV. 23 मुद्धम्य यस्य पु III. 5 धात मरम IV. 2 चिन् फेनोहारी II. 20 गभांगारविनि VI. घलत्तरताहत J. 3 घारीभिरेता Y. 14 चियप्रयतई 1. 12 जानतापिच VI. 27 जिग्वालोक्य VI. 28 तय नृप! मुग्ण II 13 तारे! मया यलु नारे विमुछ मम IL. 3 निष्टयमहमे 1. 10 नाग्यां प्रतिसागर 8 नाथ याहून 3 दिम्यान मुरद VI. II. I. I. III. VI. IV. III. 1. II. 26 7 17 1 VI. 14 II. 6 VI. 29 III. 12 I 6 I. 12 I. १ । III. 8 VI. 32* II. 15 II. एते पादप ·-- शोकानुक्रमणिका। मुक्ता देव। 1 देव्यास्नेत्रित्रदशे धमाधत देवा सेन्द्रा दवा सेन्द्रादयो देवे यथा वय धनुपि निहित नत धरापसद। नारायणस्यनर निद्रा मे निशि- निशितविमल नैवाह धर्पित परभृतगण प्रगृहानमहा प्रसीद रानन्। महम्नप्रमुग्वा प्रपिताऽहं नरे यनाहं कृत-- -- 1 बलवान् वानरे III 17 ममानवेश्य मा IV 8 मया कृत दोष 12 मयोलो मथिली II 18 मानुर्प रूपमा IV 10 15 यद्यहं रावण III 21 यमवरणकुबेर IV 13 यस्या न प्रिय 6* युक्तं भोनर VI + युधि जगत्रय III 14 II 26 यो गाधिपुर II 23 रघुवरभुज III 19 रसतरचित V 2 रजनिचरशारीर II 19 राक्षसीभि पार I 15 राजस्वीकारणा v5 रासपुत्र कुन VI 5 रावणं निहतं VI 30 रावणेन विमु 1 20 'रिपुमुद्धतुमुद्यत I 18 रधिरकलित IV 11 लझाया पिर VI 35 एभ्या वृत्तान्त I 31 वत्रीभकुम्भनट VI 22 घरननु ! तनुगामि। II 9 वरशरणमुपेहि It 15 यागुगग्छन्नमा I + विमितशत 3 विकसितशत 22 विनाय देण्या IV 12 ध्यत्तमिरिना IV शात नियनिता III 25 I 26 III 13 IV 14 I 5 II 16 VI 33 III I 17 III 4 3+ I VI 17 II 11 VI 2 II 7 IV 9 IV 16 VI 18 VI 8 IV 4 16 IV II V 16 II 17 III 16 I 19 1 14 24 1 23 V 10 म 9 I 1 यहादेव गृही याणा पारयन्ते महा ते हृदय भरता पानरे भरता सौम्य भवत पाप भवनचरनमा मनेय हिनले मममानममायेंपु मणिविरचित मणिविरचित मम्मायकाबिहन मदनयशगतो ममदारापहा मम भरपार ममशरपर TV 18

·भीमसैनः धर्मपुत्रायानुजः ।
अर्जुन:- तथा
बृहतलग--अर्जुनः।
अभिमन्यु:--अनन्य पुत्र
उत्तर:--विराटम्प पुनः।
मूनः--विराटस्थाभिमन्याश्च मारधिः ।
काञ्चुकीयः-~-विराटम्य परिजनः ।
दूत:-नया।
भट.-विराष्ट्रम्प भृत्यः।
Page
379,
383
391.
Errata
Act, veyse, bine Incorrect Correct
127
বিম স্বাদ
मार्दवेनैव बाह्यः मादवेनैव वा
138
11.

·॥ श्री॥ भासनाटकचक्रे पञ्चरात्रम् (नान्यन्ते तत प्रविशति सूत्रधार । सूनधार'- द्रोण पृथिव्यर्जुनभीमदूतो य. कर्णधारः शकुनीश्वरस्य ।। दुर्योधनो भीष्मयुधिष्ठिर स पायाद् निराडुत्तरगोऽभिमन्युः ॥ १ ॥ (परिमग्य ) ग्वमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । अये किन्नुसलु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्द इव श्रूयते । अग! पश्यामि ! ३ (नेपथ्ये) अहो फुरराजम्य यज्ञसमृद्धिः । मूत्रधार -भवतु, विज्ञातम् । सरन्त पुरैः साधं प्रीत्या प्राप्तेषु राजमु । यज्ञो दुर्योधनस्यैप कुरुराजस्य वर्तते ॥ २ ॥ (निपान्तः।) स्थापना। तत. मविशन्ति बामणात्रय ।) सर्व-अहो! फुरुराजस्य यज्ञसमृद्धिः । प्रथम -इह हि, mr ३ ·३७४ पञ्चराने द्विजोन्टिरनः प्रमुमितकाशा इव दिशो हविधूमः सर्वे हतयुसुमगन्धास्तागणाः । मृगन्तुल्या व्यावा यधनिभृतसिंहाथ गिरयो नृपे दीक्षा प्राप्ने जगदपि समं दीक्षितमिव ॥ ३ ॥ द्वितीया-सम्यम् भवानाह। तृप्तोऽमिविपामरोत्तममुख तमा द्विजेन्द्रा धन स्तृमाः पक्षिगगाश्च गोषणयुतास्ते ते नराः पर्वशः । दृष्टं सम्प्रति सर्वतो जादिदं गर्जसपे सद्गुण- रेवं लोकमुदागरोह सकलं देवालयं तद्गुणैः ॥ ४ ॥ नृतीयः इमेऽत्रभवन्तो द्विजातया, राक्षां येष्टनपदृष्टयरणाः साध्यप्रभूतभवा पास्येप्यामवर्धमाननियमाः म्याध्यायः । विप्रा यान्ति ययाप्रकशिथिला यष्टिनिरादममाः शिष्यम्कन्धनिवेशितावितकरा जीर्णा गजेन्द्रा इय ॥५॥ मयमो मो मागयसः भो भो मागरमाः! अवसितेऽय: भृधन्नाने न पतु मायदानित्यदन्यो भवदिः। प्रथमदा घिग, दर्शितमेर नावद् बटुचापलम् । एपा दीप्तिकयूपा फगामयभुजेवाभाति यमुधा पत्यापिलाकिफाति द्विज य यूपलं पान माइते । माग मा नियुटानया पेदी परियूना प्रायन र घूमी गज इय गरिनी पुत्रां प्रविशति ॥६॥ दिनाप-प्रयता अनिरनिमयादेश भीनिशस्यन नि। बुले गुमानपारिने शातिniभियादिव ।।७।। २.

·. -1 13 ] प्रथमोऽद । तृताय - शक्टी च घृतापूर्णा सिच्यमानापि वारिणा । नारीवापरतापत्या पारनेहेन दह्यते ॥ ८ ॥ प्रथम -सम्यग् भवानाह। एता चक्रधरम्य धर्मशकटीं दग्धुं समभ्युद्यतो दर्भ शुष्यति नीलशादलतया वह्नि निर्वामन । वातेनाकुलित शिसापरिगतश्च क्रमेणागतो नेमीमण्डलमण्डलीकृतवपु सूर्यायते पाचक ॥ ९ ॥ द्वितीय-इदमपर पश्य, वल्मीक्मूलाद् दहनेन भीता स्तकोटरे पञ्च सम भुजङ्गा । सम विपनस्य नरस्य देहाद् विनि मृता पञ्च यथेन्द्रियाणि ॥ १०॥ तृनाय -इदमपर पश्येता भवन्तौ, दह्यमानस्य वृक्षस्य सानिलेन मसामिना । कोटरान्तरदेहस्था खगा प्राणा इवोद्गता ॥११॥ प्रथम -एवमेतत् , गुप्फेणकेन वृक्षेण धन पुष्पितपादपम् । खुल चारित्रहीनेन पुरपेणेव दह्यते ॥ १२ ॥ चन सवृक्षापगुल्ममेतन् प्रकाममाहारमियोपभुज्य। 15 फुशानुसारेण हुताशनोऽसी नदीमुपरप्रामियाक्तीर्ण ॥ १३ ॥ ३ ·पलगने द्वितीय:-एए एप गसो वृक्षाद् क्ष विनवयुशचीरण दहनः फादल्या विशिष्ट पतति परिणामादिय फलम् । अमी पापे तालो मधुपटलचनंग महता चिरं मूले दग्धः पररिव रुद्रस्य पतति ॥ १४ ॥ मृतीयः हन्त मत्पुझपरोप इव प्रशान्तो भगवान् हुवागनः ।। गतदाबलं नष्टमिन्धनानां परिक्षयात् । दानशक्तिरियार्यस्य विभवानां परिक्षयान् ।। १५ ।। प्रथमः- घुम्माण्डमरणी दर्भानुपमझे हुताशनः । व्यसनित्यान्नरः श्रीगः परिच्छदामिवात्मनः ।। १६ ॥ द्वितीय:- अवनतचिटपो नदीपलाश: पवनवशायलिनकरर्णम्तः । देवदहनविपन्नजीविताना- मुदकमिवैप करोति पादपानाम् ।। १७ ॥ तृतीयः-तदागम्यवाम् । वयमपि तावदुपस्पृशामः । उभी-याटम् । (सर्व उपस्पृश्य) प्रथम:-अये अयमत्रभवता कुमराजो दुर्योधनी भीष्मद्रोणपुरःसर सर्वराजमण्डलेनानुगम्यमान इत पवाभिवर्तते । इमे हि, यज्ञेन भोजय,मही जय विक्रमेण रोपं परियज, भव स्वजने दयावान् ।

·-1,21.]
प्रथमोऽङ्कः।
.
4
इत्येत्रमागतकथामधुरं ब्रुधन्तः
कुर्वन्ति पाण्डवपरिग्रहमेव पौराः॥ १८ ॥
तहागम्यताम् । वयमपि तावत् कुम्राजं सम्भावयामः ।
उभी-बाढम् ।
मर्वे-जयतु भवान् जयतु । (निष्कान्ताः सर्वे ।)
विष्कम्भकः।
(तत प्रविशतो भीष्मद्रोणौ।)
द्रोण.-धर्ममालम्यमानेन दुर्योधनेनाहमेवानुगृहीतो नाम ।
कुतः,
अतीत्य बन्धूनवलध्य मित्रा-
ण्याचार्यमागच्छति शिप्यदोप ।
बालं ह्यपत्यं गुरवे प्रदातु-
नवापराधोऽस्ति पितुर्न मातुः ॥ १९॥
भीष्म -पप दुर्योधनः,
अवाप्य रूप्यग्रहणान् समुन्ट्यं
रणप्रियत्वादयशो निपीतरान् ।
निपेय धर्म सुकृतस्य भाजन
स एव रूपेण चिरस्य शोभते ॥ २०॥
(ततः प्रविशति दुर्योधनः वर्णः शनिश्च ।)
दुर्योधनः-
कृतश्रद्धो ह्यात्मा वहति परितोपं गुरजनो
जगद् विश्वस्त मे निवसति गुणो नष्टमयशः ।
मृतैः प्राप्य स्वर्गो यदि कथयत्येतदन्तं
परोनो न स्वर्गों यहुगुणमिहेवैप फलति ॥२१॥

·परात्र . कर्ण:-गान्धारीमातः! न्यायेनागतमर्थमविसृजता न्याय्यमेव भवता कृतम् । कुतः, वाणाधीना क्षत्रियाणां समृद्धिः पुत्रापेक्षी कच्यते सन्निधाता। विप्रोत्सङ्गे वित्तमावर्य सर्व राज्ञा देयं चापमानं सुतेभ्यः !! २२॥ शकुनिः-सम्यगाह गगोपस्पर्शनाद् धौतकत्मपागोऽङ्गराजः। कर्ण:- इक्ष्वाकुशातिययातिराम- मान्धातृनाभागनूगाम्बरीपाः । एते सकोशाः पुरुषाः सराष्ट्रा नष्टाः शरीरैः प्रतुभिर्धरन्ते ।। २३ ।। मय-गान्धागमातः! यज्ञसमाप्त्या दिष्ट्या भवान् यते । दुर्योधनः-अनुगृहीतोऽस्मि । भो आचार्य ! अभिवादये। ३ द्रोण:-एहोहि पुत्र ! अयमनमः। दुर्योधनः-अथ कः नमः। होणः-किं न पश्यति भवान्, दैवत मानुपीभूतमेप वावन्नमस्यताम् । अन्यायाचरण मन्ये भीमान्क्रम्य वन्दितुम् ।। २४ ॥ भीमा-मा मा भवानेत्रम् । यहुभिः कारणरपष्टोऽहं भवतः । कुतः, अहं हि मात्रा जनितो भवान् स्वयं ममायुध तिरपद्रयम्तव 12 द्विजो मवान् क्षत्रियवंशजा ययं गुगर्भवान शिष्यमहत्ता वयं ॥२५॥ .

·-1 27"] प्रथमोऽट्स । ३७९ . दाण -नोत्सहन्ते महात्मानो हात्मानमपस्तोतुम् । एहि पुत्र! • अभिवाद्यम्य माम् । ३ दुर्योधन -आचार्य । अभिवादये। द्रोण -एहोहि पुत्र । एवमेवावभृथस्नानेषु सेमवाप्नुहि । दुर्योधन -अनुगृहीतोऽस्मि । पितामह । अभिवादये। ६ भीम -गोहि पौन । एयमेन ते बुद्धिप्रशमनं भवतु । दुयोधन -अनुगृहीतोऽस्मि । मातुल । अभिवादये। शकुनि -वत्स। एवमेय क्रतून सर्वान् समानीयाप्तदक्षिणान् । राजसूये नृपान् जित्वा जरासन्ध इवानय ।। २६ ॥ दोण -अहो। आशीर्वचनेऽपि शकुनिरद्योग अनयति। अहो । प्रियविरोध सल्वयं क्षत्रियकुमार । दुर्योधन -यस्वर्ण गुरजनानासाने प्रायममुमुज्यता वयस्यनियम्भ । कर्ण -गान्धारीमात । मतुतस्ते तनु गारमेतन् सोढुं यल प्रिक्ष्यसि पीडयानि। अन्तम्त्वनामन्त्र्य न धर्पयामि राजर्पिधीराद् पचनाद् मयं मे ।।७।। दुर्योधन -एवमेव ते युद्धिरस्तु । दोण -पुत्र दुर्योधन | एप महेन्द्रप्रियसो भीप्मको नाम भान्त ३ ममानयति। दुर्योधन यागनमार्याय । अभिवादये । भीष्म -पौर दुर्योधन ! ए दक्षिणापथरिपभूतो भरिभरा गा - N ·पश्चराने [i. 27.:-- ६ नाम भवन्तं सभाजयिष्यति । दुर्योधनः-स्वागतमार्याय । द्रोणः-पुत्र दुर्योधन ! भवतो यई सभाजयता पासुभद्रेण ९ प्रेपितोऽभिमन्युभवन्तं सभाजयति । शकुनिः-वत्स दुर्योधन! एप जरासन्धपुत्रः सहदेवो भवन्तमभि- पादयति । १२ दुर्योधनः-गोहि वत्स ! पितृसहशपराक्रमो भव । सर्व-एतत् सर्वराजमण्डलं भवन्तं सभाजयति । दुर्योधनः-अनुगृहीतोऽस्मि । भोः ! किन्नुखलु समागते सर्वराज- २५ मण्डले विराटो नागच्छति । निः-प्रेपितोऽस्य मया दूतः, श पधि घर्तत इति । दुपाँधनः-भो आचार्य। धर्मे धनुपि चाचार्य ! प्रतिगृहातां १८ दक्षिणा। कोणा दक्षिणेति । भवतु भवतु । व्यपनयिष्ये तावद् भवन्तम् । २१ दुर्योधनः कयमाचार्योऽपि व्यपश्रयियते । भीष्मः-भोः ! फिन्नुपलु प्रयोजन, यदा- पीतः सोमो याल्यदत्तो नियोगा- उपन्छाया सेव्यते ग्यातिरस्ति । किंसद् द्रव्यं किं फल को विशेषः . . , . । क्षत्राचार्यो यत्र विप्रो दरिद्रः ॥२८॥ दुर्योधनः-आतापयतु भवान् किमिच्छति । किमनुतिष्ठामि । दोगा-पुत्र दुर्योधन ! कथयामि । दुर्योधनः-किमिदानी भयना रिपार्यते, । . . . ८ ·--31] प्रथमोऽङ्क । ३८१ प्राणाधिकोऽस्मि भवता च कृतोपदेश शूरेषु यामि गणना कृतसाहसोऽस्मि । स्वच्छन्दतो वद किमिच्छसि,किं ददानि हस्ते स्थिता मम गदा भवतश्च सर्वम् ।। २९ ॥ दोण -पुन | ब्रवीमि खलु तावन् । बाप्पवेगस्तु मा बाधते । सर्व-स्थमाचार्योऽपि चाप्पमुत्सृजति । ३ भीम -पौन दुर्योधन | अफलस्ते परिश्रम । दुयोधन -कोऽत्र। (प्रविग्य) ६ भट -जयतु महाराज । दुयोधन -आपस्तारत् । भट -यदाज्ञापयति महाराज । (निप्रम्य प्रविश्य) जयतु महा. ९ राज ।इमा आप । दुर्योधन -आनय । (फलश गृहीया) भो आचार्य | अश्रुपातो' च्छिष्टस्य क्रियता शौचम् । १२ दोण -भवतु भवतु । मम कार्यनियर मुसोदकमस्तु । । । दुर्योधन -हा धिम्, यदि विमृशसि पूर्वजिह्मता मे यदि च ममर्थयसे न दाम्यतीति । शरशतकठिन प्रयछ हस्तं सरिरमिदं करण प्रतिग्रहाणाम् ॥ ३०॥ दोष -हन्त रधो मे हदयविश्वाम । पुत्र' श्रूयता, येपा गति कापि निराधयागा संसिरदशभिर्न दृष्टा। प ·३८२ पञ्चगत्रे त्वं पाण्डवानां कुरु संविभाग- मेपा च भिक्षा मम दक्षिणा च ।। ३१ ।।। शकुनि:-( सोद्वैगम् ) मा तावद् भोः! उपन्यस्तस्य शिध्यस्य विश्वस्तस्य च गौरवे। यदप्रस्तुतमुत्पाद्य युक्तेयं धर्मवश्चना ।। ३२ ॥. द्रोणः कथं धर्मवचनेति । मा तावद् भो गान्धारविपयविस्मिन शकुने ! त्वदनार्यभावान् सर्वलोकमनार्यमिति मन्यसे) हन्त भोः । भ्रातृणां पैतृकं राज्यं दीयतामिति पश्चना । कि वरं, याचितर्दत्तं बलात्कारेण तेर्हृतम् ॥ ३३ ॥ म-कथं बलात्कारेण नाम । भीष्मः-पौत्र दुर्योधन ! अवभृथस्नानमात्रमेव खलु तावत् । मित्रमुखस्य शत्रोः शकुनर्वचनं न श्रोतव्यम् । पश्य पात्र! यन् पाण्डवा दुपदराजमुतासहायाः कान्ताररेणुपरुपाः पृथिवीं भ्रमन्ति । यत् त्वं च तेषु विमुखस्त्वयि ते च वामा- स्तत् सर्वमेव शकुनेः पापावलेपः ॥ ३४ ।। दुर्योधनः-मवतु, एवं तावदाचार्य ! पन्छामि । द्रोण:-पुत्र! कथय । दुर्योधनः- यत् पुरा ते ममामध्ये राज्य माने च धर्पिताः । बलात्कारममयस्तैः किंगपो धारितस्तदा ।। ३५ ।। दोण:-अप्रैदानी धर्मन्छलेन यनितो ताश्रयत्तियुधिष्टिरः प्रष्टव्यः येन भीमः समास्तम्भ नुलयन्नेय पारितः। यस्मिन् विमुक्तः म्यानास्मान्छगुनिराक्षिपेत् ।। ३६ ॥ १.परम्। १० ·पञ्चराने " दुर्योधनः-तेन हि समर्थयितुमिन्छामि । द्रोण:-पुत्र ! केन समर्थयितुमिच्छसि । भीमेण कर्णेन कृपेण केन किं सिन्धुराजेन जयद्रथेन । किं द्रौणिनाहो विदुरेण साध पित्रा स्वमात्रा वद पुत्र ! केन ॥४०॥ दुर्योधनः-नहि नहि, मातुलेन । दोण:-शकुनिनां । हन्त विपन्नं कार्यम् । ३ दुर्योधनः-मातुल ! इतन्तावत् । वयस्य कर्ण! इतस्तावत् । द्रोणः-भवतु, एवं तावत् करिष्ये । वत्स गान्धारराज! इतस्तावन्। ६ शकुनि:-अयमस्मि । द्रोण:-धत्स ! क्रोधप्राय वयो जीर्ण,अन्तत्र्यं घटुचापलम् । अस्य रुक्षस्य वचमः परिप्वगः शमीक्रिया ॥ ४१ ।। भीष्मः-(आमिगतम्) । एप शिष्यस्य यात्सल्याच्छनि याचते गुरुः । एवं सान्त्याइतो होप नैव मुञ्चति जिझताम् ॥ ४२ ॥ मानिः-(आत्मगतम्) अहो शठः सल्याचार्यः स्वकार्यलोभान्मां सान्त्वयति। ३ (सर्वे परित्रभ्यापविमन्ति।) दुषोधनः-मातुन ! पाण्टयानां राज्याध प्रति को निधयः । पानि:-नदानन्यमिति मे निधयः । ६ दुर्योधनः-दातव्यमिति थातुमईति मातुलः । १.पायीमोऽय ३ in-seeking का ·. -1 45"] प्रथमोऽद्ध । शकुनि -यदि दातव्ये राज्ये किमस्माभि सह मन्त्रयसे। ननु सर्वमेव प्रदीयताम् । । दुर्योधन -वयस्य अङ्गराज । भवानिदानी न किञ्चिदाह । कर्ण -इदानी किमभिधास्यामि, रामेण भुत्ता परिपालिता च मुभ्रातृतान प्रतिषेधयामि । क्षमाक्षमत्वे तु भवान् प्रमाण सदामकालेषु धय सहाया ॥४३ ॥ दुर्योधन -मातुल | बलवत्प्रत्यमित्रोऽनुपजीज्यश्च कश्चित् कुदेशश्चि- न्यताम् । तत्र बसेयु पाण्डया । ३ शकुनि -हन्त भो । शून्यमित्यभिधास्यामि क पार्थाद् बलवत्तर । उपरेप्वपि सस्य स्याद् यत्र राजा युधिष्ठिर ॥४४॥ ४ दुर्योधन -अथेदानी, गुरसरतरमध्ये तोयमावर्जित में श्रुतमिह कुलद्धर्यन् प्रमाणं पृथिव्याम्। तदिदमपनयो वा बनना या यथा वा भवतु नृप । जल तत् सत्यमिच्छामि कर्तुम् ।। ४५ ।। पानि -अमृतवचनान्मोचयितन्यो भवान् ननु । उपाधन -अथकिम्। ३ शकुनि –तेन हि इतस्तावन् । (उपमृत्य) भी आचार्य । इहानभवान् पुरुराजो भवन्तं विज्ञापयति । दोण -यत्म गान्धारा अभिधीयताम् । - ANA ·[i.45.6- सत्या प्रतिज्ञा हि सदा वुरूणाम् ॥४७॥१-C.. ३८६ पञ्चरात्रे ६ शकुनि:-यदि पञ्चरात्रेण पाण्डवानां प्रवृत्तिरुपनेतव्या, राज्यस्यार्ध'. प्रदास्यति किल । समानयतु भवानिदानीम् । द्रोण:-मा तावद् भोः! ये कर्तुकामेश्यलनं भवद्भिः संवत्सरीदशभिर्न दृष्टाः। ते पञ्चरात्रेण मयोपनेया वरं ह्यदत्तं विशदाक्षरेण ॥ ४६॥ भीष्मः-पौत्र दुर्योधन ! अच्छलो धर्मः । वयमपि तावदस्मिन्नर्थे प्रीताः स्मः । पश्य पात्र! वग वा वर्षशतेन तेषां त्वं पाण्डवानां कुरु संविभागम् । वस्मात् प्रतिन पुरु वीर! सत्यां - दुर्योधनः-एप एव मे निश्चयः । द्रोण:-(आत्मगतम्) अद्य मे कार्यलोभेन हनूमत्त्वं गता स्पृहा । लपयित्वार्णवं येन नष्टा सीता निवेदिता!! ४८ ॥ तन् कुतोनुपलु पाण्डवानां प्रवृत्तिम्पनेतन्या । (प्रविश्य) ३ भट:-जयतु महाराजः । विराटनगराद् दूतः प्रामः । मर-शीत प्रवेश्यताम् । भरः-यदाज्ञापयथा (निशान्तः।) (प्रयिन्य) दून:-जयनु महाराजः।

·1 51"] प्रथमोऽङ्क । ३८७ सर्व-किमागतो निराटेश्वर । ९ भट -विपादेनाहतो नोपगच्छति, यत्तत्सम्बन्धि सन्निकूट कीचकाना भ्रातृशत, रात्री छन्नेन केनापि याहुभ्यामेय हिंसितम् । दृश्यते हि शगैराणामशस्त्रजनितो वध ।। ४९॥ --- ( भीष्म -क्थमशस्वेणेति । भो आचार्य । अभ्युपगम्यता पश्चरानम्। RC ३ द्रोण -किमर्थम् । भीम भीमसेनस्य लोपा सुव्यक्त वाहुशालिन । योऽस्मिन् भ्रातृशते रोप स तस्मिन् फरित शते ।। ५० ॥ दोण -कथ भवान् जानाति । भीम - १ कथं पण्डित । कूरेषु भ्रान्ताना बालचापलम् । नाभिजानन्ति वत्माना शृगस्थानानि गोपा ॥ ५ ॥ द्रोण -गोपा इति । हन्त सिद्ध कार्यम् । पुन दुर्योधन । अस्तु अन्तु पश्चरानम् । ३ दुर्योधन -अथक्म् ि। द्रोण -भो भो यज्ञमनुभवितुमागता राजान भरन्त । इहानभयान दुरराजो दुर्योधन , न, न, मातुरमहित ६ यदि पाण्डवाना प्रतिस्पनेतव्या, राज्यस्यार्धं प्रदास्यति क्रि । - शृण्वन्तु शृण्वन्तु ननु पुन दुर्योधन -अथरिम् । दाग -एतद् द्विस्ति मम्प्रधार्यताम् ।

·३८८ पश्चराने :51.10- शकुनि:-काले ज्ञास्यामि । द्रोणः-ननु गाङ्गेय! १२ भीप्म:-(आत्मगतम्) आचार्यस्य यदा हों धैर्यमुत्क्रम्य सूचितः । शङ्के दुर्योधनेनैप यच्यमानेन वञ्चितः ॥ ५२ ॥ (प्रकाशम् ) पौत्र दुर्योधन ! अस्ति मम विराटेनाप्रकाशं वैरम्, अथ भवतो यलमनुभवितुमनागत इति । तस्मात् क्रियतां तस्य ३ गोप्रहणम् । ब्राह्मणार्जवबुद्धे ! धर्पिता रथशब्देन रोपमप्यन्ति पाण्डवाः। अस्ति तेषां पृतनत्वमिष्टं गोग्रहणे स्थितम् ।। ५३ ॥ (प्रविश्य) भटः-सजा: बलु रथा याहाः प्रवेशाभिमुखाय ते । दुर्योधन:- एभिरेव रथः शीघ्र क्रियतां तस्य गोमहः । गदा यज्ञप्रशान्ता च पुनमें करमेष्यति ।। ५४ ॥ दोण:- तस्मान्मे रथमानयन्तु पुरुपान, शयुनिः-हस्ती ममानीयतां, कर्ण:- भारार्थ भृगमुद्यतरिह ययुक्तो रथः स्थाप्यताम् । भीपम:- युद्धिर्मे त्वरते विराटनगरं गन्तुं धनुस्त्यर्यना सर्व- मुस्त्वा पापमिव तिष्टतु भयानाशाविधेया ययम् ॥ ५५ ॥ - . व

·- "]
द्वितीयोऽव।
३८९
द्रोण -पुत्र दुर्योधन । आरा तव युद्धे पराक्रम द्रष्टुमिच्छार ।
दुर्योधन –यदभिरचित भयते ।
३ द्रोण वत्स गान्धाररान । अस्मिन् गोग्रहणे तव पलु प्रथमरथ ।
शकुनि -गाढम् । प्रथम कल्प।
(निमान्ता सर्व।)
प्रथमोऽइ।
अथ द्वितीयोऽङ्क ।
तत प्रविशति वृद्धगोपालक )
वृद्धगापालक -गावो मे अहीणरच्छा होन्तु । अविह्या अ गोव
जुपनीओ होन्तु । णो चाआ विळाटो पहच्छत्तप्पुहुवीपी होदु ।
महानगअप्प विराडश पप्परगुणगोप्पदाणनिमित्त इमप्पिं णअठो
६ वरणवीही आअन्तु गोधण पत्र्येच विमङ्गळमोदआ गोवदाळआ
दाठिआअ दाव । एषु ज्जेष्ठ गन्छिअ अणुभविष्यम् । (बिलाक्य)
विष्णुहु पो वाअपो पुक्सलुक्स आळुहिअ पुरवपासाणिपट्टि
अनुण्ड आदिचाहिमुह विष्प विठयदि । पन्ती होदु पन्ती होदु
अम्हाण गांधणप्प अ । जार पु जेष्ठ गया गोपाळआणं
दानिआण वाहळामि । गोमित्त । गोमित्त | [ गायो मेऽहीन
१२ घरमा भवतु । भविघयाश्च गोपयुवतयो भवन्तु । अस्माक राजा विराट
एकरप्रथिवीपतिर्भग्तु | महारा तस्य विराटस्य वर्षवर्थनगोप्रदान
निमित्तमस्यां मगरोपधनीध्यामायान्तु गोधन सब च कृतमनरमादका
५ गापदारका दारिकाध तावत् । षु ज्यटय गरदानुभवि यामि । किनु
खल्यप पायस शुष्कवृक्षमारा शुष्कशायानिघहिततुण्डमादित्याभिमुम्ब
विम्बर विस्पति गान्तिर्भवम् शान्तिर्भवतु भस्माई गोधनस्य ।
-
।

·३९० पञ्चरात्रे १८ यावदेषु ज्यध्य गत्या गोपदारकाणां दारिकाणां ब्याहरामि । गोमित्रक !' गोमियक !] (प्रविश्य) २१ गोमित्रा:-मानुळ ! वन्दामि । [ मातुल ! वन्दे । ] वृद्धगोपालक:-पन्ती होदु पन्ती होदु अम्हा गोधणप्प अ ) अळे गोमित्त ! महालाजप्प विकाश वप्पबढणगोप्पदाणणिमित्त २४ इमपि णअळोवत्रणवीहीए आअन्तु गोधणं पत्र्यै च किदमङ्ग- लमोदा गोवदादिआ अ। अळे गोमित्ता! गोवदाळआण दाळिआणं याहळ । [शान्तिर्भवतु शान्तिर्भवतु भस्माकं गोधनस्य २७ । ओ गोमित्रक ! महाराजस्थ विराटस्य वर्षवर्धनगोमदाननिमित्त- मस्या नगरोपवनवीध्यामायान्तु गोधनं स च कृतमशलमोदका गोपदारका दारिकाश्च । भरे गोमिनक! गोपचारकाणां दारिकाणां ५० ग्याहर। ] गौमित्रकः-जं मादुको आणवेदि । गोलम्खिणिए ! घिदपिण्ड ? पामिणि ! वपभत्त! कुम्भदत्त महिपदत्त! आअच्छह आहछह ३३ शिग्छ । (यन्मातुल माज्ञापयनि । गोरक्षिणिक ! घृतपिण्ड ! स्वामिनि ! वृषभदत्त ! कुम्भदत्त ! महिपदत्त ! आगच्छतागच्छन 'शीघ्रम् ।) (ततः प्रविशन्ति सर्वे ) सर्वे-मादुळ ! वन्दामो। [ मातुल ! धन्दामहे ।। वृद्धगोपालका-पन्ती होदु पन्ती होदु अम्हाणं गांवदाळआणं । ३९ महाळाअष्य विळाडष्य वष्यवडणगोप्पदाणणिमित्तं इमपि णअळो- वणवीहीए आअन्तु गोधणं । तत्तसं येळं गाअन्तो णञ्चन्तो होम । [ शान्तिर्भवतु शान्तिर्भवतु भस्माकं गोपदारकाणां दारिकाणां ·द्वितीयोऽङ्कः। ३९२ व । महाराजस्य विराटम्य वर्षवर्धनगोप्रदाननिमित्तमम्यां नगरोपव- नवीभ्यामायातु गोधनम् । नावती वेरा गायन्तो नृत्यन्तो भवामः । ] पर्व-जं मादुळो आणवेदि । ( सर्वे नृत्यन्ति । ) [यन्मातुल आज्ञा- स्थति] । रदगोपालकः-हीही पुष्ट णधिदम् , पुट्ठ गाइदं । जाव अहं पि गन्धेमि । [ हीही मुटु नर्तितं, मुष्टु गीत, यावदहमपि नृत्यामि ।] मवें-हाहा मादुळ ! अदिमहन्तं ळे' उप्पदिदो। [ हाहा मातुल ! अनिमहान् रेणुरुपनित.। ] style of anzi पद्धगोपारक:-ण हुळेणु एञ्च, पंखुदुन्दुभिघोषं उत्पदिदो। [म ग्यलु रेणुरेप, शहदुन्दुभिघोषः उत्पतितः।] मवे-दिवाचन्दप्पभापण्डुळजोहायगुण्ठिदो पदमण्डछु पुग्यो अस्थि अ गस्थि अ। [दिवाचन्द्रममापाण्दुरज्योत्तापगुण्टिनः शनमण्डए' सूर्योऽस्ति घ नास्ति । गोमियकः-हाहा मादुळ ! पदे के नि मणुप्पा दहिपिण्डएण्टरेहि उत्तेहि घोडअपअटि आळुहिअ पञ्चं घोपुं विद्दयन्ति चोठा। [हा मामुल ! पते केऽपि मनुप्या दुधिपिण्डपाण्डमण्योटकराक-.. दिकामारस मर्य धोएं विद्यन्ति चौराः ।] Prime वृद्धगोपारक:-हाही परपंपादा उद्विदा । दारआ! दाळिआ! पिपं पपर्ण पविग्ह । [हहिी शरमशता उस्थिताः। दारकाः ! दारिकाः !शी पर्ण प्रपिशन !] मा- मादुलो आणवेदि । (निपान्ता.) [पन्मामुल भाता- मगोपालका-दादा चिद चिरा पारह पदरह । गहा गहह । इम युत्तन्त महासाअपिटाइरस गिवेदश्यामो। [ हा निष्टन तिष्त पपति ।

·३९२ पञ्चरात्रे [166- ...६६ प्रहरत प्रहरत | गृहीत गृहीत । इमं वृत्तान्त महाराजविराटाय' निवेदयिष्यामः ।] निक्रान्तः1) ६ प्रवेशकः। ६ (ततः प्रविशति भटः) भट:-भीमो निवेद्यतां निवेद्यतां महाराजाय विराटेश्वराय--एता ३ हि दस्युकर्मप्रच्छन्नविक्रमर्धार्तराष्ट्रह्रियन्ते गाव इति । तत्र हि, द्रुतश्च वत्सैर्व्यथितैश्च गोगणे- निरीक्षणवस्तमुखैश्च गोवृपैः। वृतार्तनादाकुलितं समन्ततो गयां कुलं शोच्यमिहाकुलाकुलम् ॥ १॥ इति । (नेपश्ये) किं धाराष्ट्ररिति । भट:--आर्य ! अथकिम् । (प्रविश्य) ६ कंपन्युकीयः-सदृशमेतद् भ्रातृजनेप्वपि द्रोहिणाम् ।। मज्जैश्यापर्वद्धगोधाद्गुलिया यमच्छन्नाः कल्पितस्यन्दनस्थाः । धोयात्सित्ता युद्वसनाः पृनाया रातो घरं गोपु निर्यातयन्ति ॥ २॥ जयमेन! जन्मनस्त्रक्रियाव्यातस्य महाराजस्य तावदकार निवेदनं मन्युमुत्पादयति । नम्मात् पुण्याहावसाने निवेदयिष्ये । २० ·-1.53] + / द्वितीयोऽङ्कः ३९३ ३ भट:-आर्य ! अतिपाति कार्यमिदं, गीनं निवेताम् । काञ्चुकीय-इदं निवेद्यते। (तत प्रविशति राजा।) ६ राजा- मा तावद् व्यथित विकीर्णगलवामा गावो मे रथरवशङ्कया ह्रियन्ते । पीनांसश्वर नलयः सचन्दनाद्रों निर्लज्जो मम च करः कराणि मुझे ॥ ३ ॥ जयसेन जयसेन ! (प्रविश्य) ३ भट -जयतु जयतु महाराज.। राना अल महाराजशब्देन । अवधूतं मे सनियत्यम् । उच्यता रणरिन्तर । had new should not undrales ६ भट न विस्तराहाणि विप्रियाणि । एप ममासः, एक्वर्णेषु गारेषु गमा स्यन्दनरेणुना। पशापातेपु टश्यन्त नाना राजा-सेन हि, धनुगपनय शी कल्प्यतां स्यन्दनो मे मम गतिमनुयानु म्छन्दतो यस्य भक्ति ग्णशिरसि गाथै नास्ति मोघः प्रयत्नो निधनमपि यश म्यान्मोभयिन्या तु धर्मः ॥ ५ ॥ भट -पदासापयति महाराजः। (निकानः।) रामा-भो ! मिनुल दुर्योधनस्य मामन्तरेण पंगम् । आ यज्ञ- २ मनुभवितुमनात इति । कथमनुमयामि । दीरकानां निना- । - ·३९४ पञ्चरात्रे ii. 5.- raun 7 कोऽत्र । शेन वयमुन्नीतसन्तापाः संवृत्ताः। अथवा परोक्षमपि पाण्डवानां स्निग्ध इति । सर्वथा योद्धव्यम् । हस्तिनपुरनिवासाच्छीलो १६ भगवान दुर्योधनस्य । अथवा, कामं दुर्योधनस्यैप न दोपमाभिधास्यति । अर्थित्वादपरिश्रान्तः पृच्छत्येव हि कार्यवान् ॥ ६ ॥ (प्रविश्य) भट:-जयतु महाराजः। ३ राजा भगवांस्तावदाहयताम् । (निष्कान्तः।) (तत प्रविशति भगवान् ।) भगवान्-(सर्वतो विलोक्य ) भोः! किलुखल्विदम् । गजेन्द्राः कल्प्यन्ते, तुरगपतयो वर्मरचिताः रथाः सानूकर्षाः कृतपरिकरा योधपुरुषाः । समुद्योगं दृष्ट्वा भयमननुभूतं स्पृशति मां नसल्वात्मन्यन्तं कृतमतिरहं ते तु चपलाः ॥७॥ राजा-जयतु भगवान् जयतु । विराटो भगवन ! अभिवादये। भगवान्-स्वस्ति। विराटः भगवन् ! एतदासनमास्यताम् । भगवन्-(उपविश्य) भो राजन्! उद्योग प्रस्तुतः कम्मानहीन सन्तोपमिच्छति । पीडयिष्यति सोत्सेका पीडितान मोनायिष्यति ॥ ८ ॥ राजा-भगवन् ! गोप्रहणादवमानितोऽस्मि । भगवान्-फेन कारणेन । ३ राजा-धार्तराष्ट्रः। २२ * 1 ·द ii 12*] द्वितीयोऽङ्कः। ३९५ भगवन्-(आत्मगतम् ) भोः कष्टम् , rtantid एकादकत्व सल नाम लोके मनस्विनां कम्पयते मनांसि । वैरप्रियन्तैहि कृतेऽपराधे यत्सत्यमस्माभिरिवापराद्धम् ॥९। विराट.-भगवन् ! किमिदानी विचार्यते । भगवान्-न खलु किञ्चित् । तेपामुत्सुकः । ३ राजा-अद्यप्रभृति निभृता भविष्यन्ति । यदि शक्तोऽपि युधिष्ठिरो। मर्पयति, अहं न मर्पयामि। भगवान्-(आत्मगतम्) अदानी पर्णशय्या च भूमी राज्यभ्रंशो द्रौपदीधर्षणं या । वेगन्यत्वं संश्रितानां निवासः सर्व शाध्यं यत्समा ज्ञायते मे ॥१०॥ (प्रविश्य) भट -जयतु महाराजः । ३ राजा-अथ किं चेष्टते दुर्योधनः । भटः-न खलु दुर्योधन एव, पृथिव्यां राजानः सर्वे प्रामा । दोगच भीमश्च जयद्रय शल्योऽङ्गराजः शकुनिः कृपश्च । तेषां रथोत्कम्पचलत्ताकैर्भमा ध्यजेरेव वयं न याणः ।। ११ ।। राजा-(उत्याय कृताझरिः) कथं तत्रभवान् गाङ्गेयोऽपि प्रातः । भगयान्-साधु धर्पितेनापि नातिप्रान्तः समुदाचारः। (आत्म- ३ गतम्) भो, किमर्थ सलु मम्प्रातः पुरुणां गुरुरुत्तम । शङ्के तीणां प्रतिक्षेति स्मारणं क्रियते मम ॥ १२॥ (प्रकाशम् ) राजा-कोऽन। (प्रविश्य). भ:-जयतु महागजः । ५ ~ २३ ·বঘ্ন [ii. 12:-- - विराट:-सूतस्तावदाहयताम् । ६ भट:-यदाज्ञापयति महाराजः । (निकान्तः।) (प्रविश्य) सूतः-जयत्वायुप्मान् । ३ विराट:- स्थमानय शीनं मे शाध्यः प्राप्तो रणातिथिः । तापयिष्ये शरभीष्म जेप्यामीत्यमनोरथः ॥ १३॥ सूता-यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । आयुष्मन् ! रिपूणां सैन्यभेदेषु यस्ते परिचितो रथः । (रथचयों यहिप्कनु तमास्थायोत्तरो गतः ॥ १४ ॥ विराटः कथं निर्यातः कुमारः । भगवान्-मो राजन् ! संवार्यतां संवार्यतां युमारः । आगणितगुणदोपो युद्धतीया पाल्या- न च दहति न कश्चित् सन्निकटो रणामिः । अथच परिहान्ते धार्तराष्ट्रा न किञ्चि- अपलु परिमवान् ते युद्धदोपान प्रवीमि ॥ १५ ॥ राजा-तेन हिशीममन्यो रथः कल्यताम् । मूना यदाज्ञापयत्यायुप्मान् । ६ रामा-अथरा एहि गायन् । मून:-आयुष्मन् । अयमरिम । स्यमिदानी कुमारस्य किन पादितयान रथम् । अनुतातोऽसि तेन न राज्ञां सारधिर्भयात् ॥१६॥ २४ ·-11 201] द्वितीयोऽङ्क । ३९७ सून -प्रसीदत्वायुष्मान् । रथ क्ल्पयित्वा तु सूतसमुदाचारेणो- पस्थित पल्वहम् । कुमारेण, किन्नु तत्परिहासाथै किन्नु तनास्ति कौशलम् । मामतिक्रम्य सारथ्ये विनियुक्ता बृहन्नला ॥ १७ ॥ भगवान्-राजन् । अम्मल सम्ध्रमेण । यदि स्वचक्रोद्धतरेणुदुर्दिन रथ समास्थाय गता बृहन्नला। परान क्षणैर्नेमिरवेर्निवारयन् पिनापि वाणान् रथ एव जेष्यति ॥ १८ ॥ राजा-तेन हि शीघ्रमन्यो रथ कल्यताम् । सूत -यहाज्ञापयन्यायुप्मान् । (निष्क्रान्त ।) ३ (प्रविश्य) भट -भग्न सलु कुमारस्य रथ । राना-कथ भनो नाम । ६ भट -श्रोतुमर्हति महाराज । बहुभि समरामिहराच्छिनोऽश्वपथ परै । भग्नों वाहनलोभेन श्मशानाभिमुसो रथ ॥ १९ ।। भगवान्-(आत्मगतम्) आ अत्र सलु गाण्डीवम् । (प्रकाशम् ) भो राजन् निमित्त विञ्चिदुत्पन्न श्मशानाभिमुखे रथे। धार्तराष्ट्रा स्थिता यत्र श्मशानं तद् भविष्यति ।।२०।। राना-भगवन् । अकाले स्वस्थवाक्य मन्युमुत्पादयति । भगवान्-अल मन्युना । कदाचित नोक्तपूर्वम् । । राना-आ अस्त्येतत् । गच्छ भूयो शायता वृत्तान्त । १ गहन लाभेन । R २५ ·1 · पञ्चराने Lii 20- भट:- भरः-यदाज्ञापयति महाराजः। (निष्कान्तः।) राजा- को नु खल्वेप सहसा कम्पयन्निव मेदिनीम् । नदीस्रोत इवाविद्धः क्षणान् संवर्तते ध्वनिः ॥ २१ ॥ ज्ञायतां शब्दः। (प्रविश्य) ३ भटः-जयतु महाराजः । श्मशानान्मुहर्तविश्रान्ततुरगेण कुमारण तु- भगवान्-एप मामनृतवादिनं न कुर्यान् । Telephuts कृना नीला नागाः शरशतनिपातेन कपिला Mहयो वा योधो वा न वहति न कश्चिन्द्ररदातम् । शरैः स्तम्भीभूताः शरपरिकराः स्यन्दनवराः शरैश्छन्ना मार्गाः सवति धनुरुप्रो शरनदीम् ॥ २२ ॥१॥ भगवान्-(आत्मगतम्) । एतदक्षयतूणीत्वं येन शक्रस्य खाण्डवे । यावत्यः पतिता धाराम्तावन्तः प्रेषिताः शराः ।। २३ ।। राजा-अथ परेविदानी को वृत्तान्तः Lenorts भट:-अप्रत्यक्षं हि तत्र मे । प्रवृत्तिपुरपाः कथयन्ति- धनुर्घोपं द्रोणस्तदिमिति बुद्धा प्रतिगतः ध्वजे' वाणं दृष्ट्वा कृतमिति न भीष्मः प्रहरति । चरर्भग्नः कर्ण. किमिदमिति चान्ये नृपतयो । मयेऽप्येको बाल्यान्न भयमभिमन्युर्गणयति ॥ २४ ॥ भगवान् कथमभिमन्युः प्राप्तः । भो राजन् ! . -- स्वजे।

·--11 2811 द्वितीयोऽङ्क । ३९९ युध्यते यदि सौभद्रस्तेजोग्निवंशयाईयो । सारथि प्रेष्यतामन्यो विल्यान बृहन्नला ॥ २५ ॥ राना-मा मा भरानेरम् । भीम रामशरैरभिन्नक्वच द्रोण च मन्त्रायुध कृत्वा वर्णजयदधौ च निमुखी शेपाश्च तास्तान नृपान् । सौभद्र स्वरन धर्पयति किं भीत पितु प्रत्ययान् ससृष्टोऽपि वयस्यभारमश तुल्य वयो रक्षति ।। २६॥ भट -एप खलु कुमारस्य रथ, 4 आलम्बितो भ्रमति धावति तेन मुक्तो न प्राप्य धर्षयति नेच्छति विप्रर्तुम् आसन्नभूमिचपल परिवर्तमानो योग्योपदेशमिव तम्य रथ, क्रोति ॥ २७ ॥ राजा-च्छ । भूयो ज्ञायता वृत्तान्त । भद -यदाज्ञापयति महारान । (निक्रम्य प्रविग्य) जयतु महा ३ राज । जयतु विराटेश्वर । प्रिय निवदये महाराजाय । अवजित गोग्रहणम् । अपयाता धार्तरामा । भगवान्-दिष्टया भवान् वर्धते । ६ राजा-न न । भगवतो वृद्धिरेपा । अथ कुमार इदानीक। भन दृष्टपरिस्पन्ाना योधपुरपाणा कर्माणि पुस्तम्मारोपयति कुमार । ९ राजा-अहो शाघनीयव्यापार सल्यय कुमार । ताडितम्य हि योधस्य गाधनीयेन मगा। अकारान्तरिता पूजा नाशयत्येव वेदनाम् ॥ २८ ॥ अथ वृहतरेनानी क। २७ ·... पञ्चरात्रे [ii. 28.-- भदः-प्रियनिवेदनार्थमभ्यन्तरं प्रविष्टा । ३ राजा-बृहन्मला ताबदाहृयताम् । भटा-यदाज्ञापयति महाराजः । (ततः प्रविशति बृहन्नला।) ६ बृहराला-(निरूप्य सविमर्शम्) W गाण्डीवेन मुहूर्तमाततगुणेनासीत् प्रतिस्पर्धित, पाणानां परिवर्तनप्वविशदा मुधिर्न में संहता। , गोधास्थानगता न चास्ति पटुता स्थाने हतं सौष्ठवं स्त्रिीमावाच्छिथिलीकृतः परिचयादात्मा तु पश्चात् स्मृतः ॥२ ॥२९॥ मया हि, अनेन वेषेण नरेन्द्रमध्ये लज्जायमानेन धनुर्विकष्टम् । यात्रा तु तायच्छरदुर्दिनेषु शीनं निममः कलुपश्च रेणुः ॥३०॥ - भो! जित्वापि गां विजयमप्युपलभ्य राज्ञो नैवास्ति मे जयगतो मनसि प्रपः । दुःशासनं समरमूर्धनि सन्निगृह्य wead वडा यदद्य न विराटपुरं प्रविष्टः ।। ३१ ॥ उत्तराप्रीतिदत्तालङ्कारेणालङ्कतो वीछित इयाम्मि राजानं द्रष्टुम् । तस्माद् विराटेश्वरं पश्यामि । अये ! अयमार्यो युधिष्ठिरः, सयौवनः श्रेष्ठतपोवने रतो नरेश्वरो ब्राह्मणवृत्तमाश्रितः। विमुक्तराज्योऽज्यभिवर्धितः श्रिया त्रिदण्डधारी न च दण्डधारकः ।। ३२ ।। (उपगम्य) भगवन् ! अभिवादये।

·-1.351 द्वितीयोऽ! भगवान्-स्वस्ति। ३ यूहन्नरा-जेदु भट्टा। [जयतु भता। ] राजा- अकारण रूपमकारणं कुल महत्सु नीचेषु च कर्म शोमतं । इदं हि रूपं परिभूतपूर्वकं तदेव भूयो बहुमानमागतम् ॥ ३३ ॥ वृहन्नले ! परिश्रान्तामपि भवती भूयः परिश्रमयिष्ये। उच्यता रणविम्तर। ३ हमला-सुणादु भट्टा। [श्रृणोतु मा । ] राजा-उर्जितं कर्म । संस्कृतमभिधीयताम् । बृहन्नला-श्रीतुमर्हति महाराज । (प्रविश्य) भटः-जयतु महाराज । राजा- अपूर्व इव ते हो ब्रूहि केनासि विस्मितः । भद- अश्रद्धेयं प्रियं प्राम सौभद्रो ग्रहण गतः ॥ ३४ ॥ वृहमला-कथं गृहीनः । (आत्मगतम् ।) तुलितलमिदं मयाद्य सैन्य परिगणितं च रणेऽद्य मे स दृष्टः। सदृश इह तु तेन नास्ति कश्चिन् क इह भवेनिहतेपु फीचकेपु ॥ ३५॥ भगवान-बृहन्नले! किमेतन् । २९ ·१०२ पश्चराने [ii 35.:- पृहमला-भगवन् ! न जाने तस्य जेतारं बलवाछिभितम्तु सः। पितॄणां भाग्यदोपेण प्राप्नुयादपि धर्पणम् ॥ ३६ ।। राजा-कथमिदानी गृहीतः । भट:- रथमासाद्य निःशई वाहुभ्यामयतारितः राजा-केन । thinkerche भट:- . यः किलैप नरेन्द्रेण विनियुक्तो महानमे ॥ ३७ ।। बृहन्नला-(अपवार्य ) ण्वमार्यभीमेन परिप्वक्तः, न गृहीतः दूरस्था दर्शनादेव वयं सन्तोपमागताः । पुत्रस्नेहस्तु निविष्टो येन मुव्यक्तकारिणा ॥ ३८ ॥ "राजा-तेन सत्कृत्य प्रवेश्यतामभिमन्युः । भगवान्-भो राजन् ! वृष्णिपाण्डवनाथस्याभिमन्योः पूजां भया- ३ दिति लोको ज्ञास्यति । तदवधीरणमम्य न्याय्यम् । राजा नावधीरणमर्हति यादवीपुत्रः । कुतः; पुत्रो ह्येप युधिष्ठिरस्य तु.वयस्तुल्यं हि नः मूनुना सम्बन्धी दुपदेन नः कुलगता नमा हि तम्माद् भवेत् । जामातृत्वमदूरतोऽपि च भवेत् कन्यापितृत्वं हि नः, पूजार्होऽप्यतिथिर्भवेत् ग्वविभरिष्टा हि नः पाण्डवाः ॥३९॥ भगवान्-एवमेतत् । वक्तव्यं परिहर्तव्यं च । राजा-अथ केनायं प्रवेशयितव्यः । ३ भगवान्-बृहन्नलया प्रवेशयितव्यः। राजा-वृहन्नले ! प्रवेश्यतामभिमन्युः । 1 ·-11.43"] द्वितीयोऽङ्क । ४०३ रहनरा-यदाज्ञापयति महाराज । (आमगतम्) चिरस्य स ६ ल्यापारितोऽय नियोगो रब्ध ।। भगवान्-(आत्मगतम्) अद्यैदानी यातु सन्दर्शन वा शून्ये दृष्ट्वा गाढमालिङ्गन था। स्वैर तावद् यातुमुद्राष्पता या मत्प्रत्यक्ष रज्जते होप पुत्रम् ॥४०॥ राजा-पश्यतु भवान् कुमारस्य कर्म 1 नृपा भीष्मदयो भग्ना सौभद्रो ग्रहण गत । उत्तरेणाद्य सक्षेपादर्थत पृथिवी जिता ॥ ४१ (तत प्रविशात भीमसन ।) भीमसन आदीपित जतुगृहे स्वभुजावमत्ता मद्धातरश्च जननी र मयोपनीता। सौभद्रमेकमवतार्य रथातु बालं सच श्रम प्रथममद्य सम हि मन्ये ॥४२॥ इत इत कुमार। (तत प्रविशत्यभिमन्यु ।) अभिमन्यु -भो । को नु सन्येप , विशाल्ववास्तनिमाजितोदर स्थिरोनतासोरमहान् कटीश । इहाहतो येन भुजेस्यन्त्रिता बलाधिकेनापि न चाम्मि पीडित ॥४३॥ वृहमला-उत इत कुमारी अभिमन्यु -अये अयमपर २, ·clare. को वा पुत्रं मर्पयेच्छत्रुहस्ते । ४०४ पश्चराने अयुज्यमानः प्रमदाविभूषणः फरेणुशोभाभिरिवार्पितो गजः। लघुश्च येपेण महानिवौजसा +kg विमात्युमावेषमियाश्रितो हरः ॥ ४४ ॥ गृहमला-(अपयार्य) इममिहानयता किमिदानीमार्येण कृतम् । अवजित इति तायद् दूपितः पूर्वयुद्ध दयितमुतवियुक्ता शोयनीया मुमद्रा। जित इति पुनरेन रुप्यते यामुभद्रो भवतु बहु किमुक्त्या दूपितो हस्तमारः ॥४५॥ भीमसेनः-अर्जुन ! वृहमला-अथकिमथकिमर्जुनपुत्रोऽयम् । भीमसेनः-(अपवार्य) जानाम्येतान् निप्रहादस्य दोपान इष्टापत्त्या किन्तु दुःसे हि मना पश्यत्वेनं द्रौपदीत्याहतोऽयम् ॥ ४६॥ बृहसला-(अपवार्य) आर्य ! अभिभाषणकौतूहलं मे महत् । याचालयत्वेनमार्यः । भीमसेनः-चाढम् । अभिमन्यो ! अभिमन्यु:-अभिमन्युर्नाम। भीमसेनः--रुप्यत्येप मया । त्वमेवैनमभिभापय । हमला-अभिमन्यो! अभिमन्युः कथं कथम् । अभिमन्यु माहम् । भोः ! नीचरप्यभिभाध्यन्ते नामाभिः क्षत्रियान्वयाः । इहायं समुदाचारो, ग्रहणं परिभूयते ॥ ४७ ।। ३२ .

·52 ]
द्वितीयोऽङ्क ।
४०५
-~-
ha
बृहन्नला-अमिमन्यो । सुसमास्ते ते जननी ।
अभिमन्यु -कथ कथम् । जननी नाम |
किं भवान् धर्मराजो मे भीमसेनो धनञ्जय ।
यन्मा पितृवदागम्य स्त्रीगता पृच्छसे क्याम् ॥ ४८ ।
बृहमला-अभिमन्यो अपि युशी देवकीपुत्र केशव ।
अभिमन्यु -कथ तत्रभवन्तमपि नाम्ना । अथकिम् , अथकिम् ।
कुशली भवता मसृष्ट ।
(उभी परस्परमवलोक्यत ।)
अभिम यु-कथमिदानी मावज्ञमिर मा हस्यते ।
हाला-न सलु विञ्चित् ।
पार्थ पितरमुद्दिश्य मातुल च जनार्दनम् ।
तरुणस्य कृतात्रस्य युक्तो युद्धपराजय ॥ १९ ॥
अभिमन्यु -
अरमात्मस्तव पर्तुं नास्माक्मुचितं कले ।
हतेपु हिदारान् पश्य नाम नान्यद् मविप्यति ॥ ५० ॥
वृहमला-(आमगतम्) सम्यगाह युमार ।
मरथतुरगमनागयौधे
शरनिपुणेन न कश्चिदप्यविद्ध ।
अहमपि च परिक्षतो भयेय
यदि न मया परिवर्तितो रथ स्यात् ।। ५१ ॥
(प्रकाशम् ) एवं वायरिण्डीर्यम् । किमर्थ तेन पदातिना गृहीत ।
अभिमन्यु -
अशरो मामभिगतस्तताऽस्मि ग्रहणं गत ।
न्यस्तशस्त्र हि यो हन्यादर्जुन पितरं स्मरन् ॥ ५२॥

·पञ्चरात्रे [ii.52.1- । भीमसेनः- धन्यः खल्बर्जुनो येन प्रत्यक्षमुभर्य श्रुतम् । पुत्रस्य च पितुः श्लाघ्यं सहामेषु पराक्रमः ।। ५३ ।। राजा-त्वर्यता बर्यतामभिमन्युः । गृहमला-इत इतः कुमारः। एप महाराजः । उपसर्पतु कुमारः। अभिमन्यु:-आः कस्य महाराजः । हाला-न न । ब्राह्मणेन सहास्ते । अभिमन्युः-ब्राह्मणेनेति । भगवन् ! अभिवादये। भगवान्-एह्येहि वत्स! Miran. शीण्डीयं धृतिविनयं दया स्वपक्षे माधुर्य धनुपि जयं पराक्रम च। . एकस्मिन् पिनरि गुणानवाप्नुहि त्वं : शेषाणां यदपि च रोचते चतुर्णाम् ।। ५४ ।। राजा-एहोहि पुत्र! कथं न मामाभिवादयसि । अहो उत्सितः खल्वयं क्षत्रियकुमारः । अहमस्य दर्पप्रशमनं करोमि । अथ केनार्य ३ गृहीतः। भीमसेनः-महाराज ! मया। अभिमन्यु:-अशस्त्रेणेत्यभिधीयताम् । भीमसेना-शान्तं शान्तं पापम् । (महजी मे प्रहरणं भुजा पानांमकोमलौ । तावाश्रित्य प्रयुध्येयं दुर्चलेगुह्यते धनुः ॥ ५५ ॥० अभिमन्युः-मा तावद् भोः ! बाहुरक्षौहिणी यस्य नियाजो यस्य विक्रमः ) किं भवान् मध्यमस्तातस्तस्यैतत् सदर्श यचः ॥ ५६ ॥ , 1 c delicaleptop ३४ • - ·11. 60], द्वितीयोऽङ्कः । ४०७ . भगवान्-पुत्र ! कोऽय मध्यमो नाम । अभिमन्युः-श्रूयताम् । नन्वनुत्तरा वयं ब्राह्मणेषु, साध्वन्यो । ३ घूयान्। राजा-भवतु भवतु । मद्वचनात् पुत्र ! कोऽयं मध्यमो नाम । अभिमन्युः-श्रूयताम् । येन, तुलयित्वा जरासन्धं कण्ठश्लिष्टेन बाहुना । असह्यकर्म तत् कृत्या नीतः कृष्णोऽतदर्हताम् ।। ५७ ॥ - राना- - न ते क्षेपण रप्यामि रुप्यता भवता रमे । किमुत्त्या नापराद्धोऽहं कथं तिष्ठति यात्विति ॥ ५८ ।। अभिमन्यु -यद्यामनुप्राह्य , पादयो. समुद्राचारः क्रियतां निग्रहोचितः । AARAT पाहुभ्यामाहृत भीमो बाहुभ्यामेव नेष्यति ॥५९ ।। । (ततः प्रविशत्युत्तरः ।) - Tersang taat speech मिथ्याप्रशंसा सलु नाम कष्टा येषां तु मिथ्यावचने' भक्तिः। अहं हि युद्धाश्रयमुच्यमानो वाचानुवर्ती हृदयेत र ६० (उपमृत्य) भगवन् ! अभिवादये । भगवान्- -स्वस्ति। ३ उत्तर:-तात! अभिवादये। राजा-एहोहि पुत्र ! आयुष्मान भय । पुत्र! पूजिताः कृतायो। योधपुरपाः ।। ६ उत्तर:-पूजिता । पूज्यतमस्य क्रियता पूजा राजा-पुत्र ! कम्म। ३५ ·[1.60 पचाराने १०८ उत्तर:-इहात्रमदवे धनञ्जयाय । ९ राजा-कथं धनञ्जयायेति । उत्तरः-अथकिम् । अत्रभवता, श्मशानादनुरादाय नूणी चाभयमायके नृपा भीमादयो भमा वयं च परिरक्षिताः ॥ ६१ ॥ वृहमला-प्रसीदतु प्रसीदतु महाराजः । ofbestand contrred अयं बाल्याने सम्भ्रान्तो न वेत्ति प्रहरन्नपि । कृल कर्म स्वयं कृत्वा परस्येत्यवगच्छति ॥ १२ ॥ उत्तरः-व्यपनयतु भवान्टकाम् । इदमाख्यास्यते, प्रकोष्टान्तरसद्गुढं गाण्डीवञ्याहतं किंगम् , ster यत्तद् द्वादशवर्षान्ते व याति सवर्णताम् ॥ ६३ ।। बृहमला-mercarinen एतन्मे पारिहार्याणां व्यावर्तनकृतं किणम् । सनिरोधविवर्णत्वाद् गोधास्थानमिहागतम् ॥ ६४ ॥ राजा-पश्यामस्तावत्। वृहमला- रुद्रयाणावलीदागो यद्यहं भारतोऽर्जुनः । अव्यक्त भीमसेनोऽयमयं राजा युधिष्ठिरः ॥६५॥ राजा-मो धर्मराज ! वृकोदर! धनञ्जय ! कथं न मां विश्वसिथ । भवतु भवतु प्राप्तकाले । वृहनले ! प्रविश त्वमभ्यन्तरम् । ३ बृहसला यदाज्ञापयति महाराजः । भावान् अर्जुन ! नखलु नख प्रवेष्टव्यम् । तीर्णप्रतिज्ञा चयम् । अर्जुन:-यदाज्ञापयत्यार्यः। A sm of 225) family ·५०९ 170.] द्वितीयोऽत। . शूराणा सत्यमन्धाना प्रतिज्ञा परिरक्षताम् । पाण्टयाना निवासेन कुर मे नष्टक्ल्मपम् ।। ६६ ।। अभिमन्यु :दहानभवन्तो मे पितर । तन सलु, न स्प्यन्ति मया मित्रा हसन्तश्च मिपन्ति माम् । दिष्ट्या गोग्रहण म्यन्त पितरो येन दर्शिता ॥ ६७ ॥ (भामसनमुद्दि-य) भोस्तात। अज्ञानात्तु मया पूर्वं यद् भवान् नाभिपादित । तस्य पुत्रापराधस्य प्रसाद कर्तुमर्हसि ।। ६८ ॥ भीममेन -राह्यहि पुत्र। पितृमद्दशपरानमो भव । पुर। अभि चादयम्ब पितरम् । ३ अभिमन्यु -भोस्तात | अभिवादये। अर्जुन -गोहि पुत्र अय स हत्यहादी पुनगानसमागम । यत्तद् द्वादशवर्षान्ते प्रोपित पुनरागत ॥ १९॥ पुन अभिवाद्यता विराटेश्वर । अभिमन्यु -अभिवादये। ३ राजा-रोहि वत्स। याधिष्ठिर धर्यमवाप्नुहि त्व भम बल नैपुणमर्जुनस्य । माद्रीमुतात् कान्तिमथाभिरुप्य कीर्ति च कृष्णस्य जगत्प्रियस्य ॥७०॥ (जामगतम्) उत्तरामनिरपरंतु मा नापते । किमिदानी करिष्ये। RA भवतु दृष्टम् । कोऽत्र। (प्रविश्य) भट -जयतु महाराज । ३ ३७ पद २३ -- ·पश्चरान्ने -[ii.70- & naliculo wondol-910 राजा-आपम्तावना भटः- यदाज्ञापयति महाराजः । ( निष्क्रम्य प्रविश्य ) इमा आपः। राजा-अर्जुन ! गोग्रहणविजयशुल्कार्थ प्रतिगृह्यतामुत्तरा। भगवान-एतदवनतं शिरः। १. अर्जुनः कथं चारित्रं मे तुलयति । भो राजन् ! इष्टमन्तःपुरं सर्व मातृवत् पूजितं मया। उत्तरपा त्वया दत्ता पुत्रार्थे प्रतिगृह्यते ॥ ७१। भगवान्-एवदुन्नतं शिरः। राजा-भवतु पितामहसकाशमुत्तरं प्रेषयामः । धर्मराज ! वृकोदर ३ धनञ्जय ! इत इतो भवन्तः । (निक्रान्ताः सर्वे।) द्वितीयोऽङ्कः । । . अथ तृतीयोऽङ्कः। (ततः प्रविशति भटः।) ३ भटः-भो भोः ! निवेद्यतां निवेद्यतां सर्वक्षत्राचार्यपुरोगाणां क्षा याणाम् । एप हि, अपास्य नारायणचक्रजं भयं चिरप्रनष्टान् परिभूय बान्धवान् । धनु:सहायैः कुरुभिर्न रक्षितो हृतोऽभिमन्युः क्रियतां व्यपत्रपा ॥१॥ इति। (ततः प्रविशतो भीष्मद्रोणौ।) द्रोण:-मूत ! कथय कथय । ३८ ·-11 61 तृतायोऽङ्क । ४११ रणभुव उपनीत केन मे शिष्यपुत्र क इह मम शरैस्तत्वतर्योदुकाम । कथय पुरपसार यावदन यल वा नरवत इव दूतास्तत्र सम्पयामि ॥ ॥ भाम -सूत 'क्थय क्थय Imag भग्नापयानेप्वनभिज्ञगेपस्तारण्यभावेन निलम्बमान | कैनैप हम्तिमहणोद्यतेन यूथे प्रयाते क्लभो गृहीत ॥ (तत प्रविशति दुयाधन कर्ण शकुनिश्च ।) दुर्योधन -मूत । क्थय क्थय । केनापनीतोऽभिमन्यु । मोक्षयामि । कुत, ? मम हि पितृभिरस्य प्रस्तुतो ज्ञातिभेद म्तदिह मम च दोपो वक्तृभि पातनीय । अथ च ममम पुत्र पाण्डवाना तु पश्चात्, । सति च कुलविरोधे नागराध्यन्ति याला ॥४ कण -अतिम्निग्धमनुरूप चाभिहितम् । गान्धारीमात । मा तात् स्वजनधिया तु वाल्भावाद् व्यापन समरमुखे तर प्रियार्थम् । अम्माभिन च परिरक्षितोऽभिमायु गुह्यन्ता धनुरपनीय वत्स्लानि ॥ ५ ॥ गनि बहुनाथ सर सौभद्र । मुक्त प्रवेति सम्प्रधार्यताम् । मुश्चर्जुनपुत्र इयवगतो राजा निरा- स्वय स्मृत्वा चाध रणाजिरादपगर्न मुञ्चन् म दामोदरम् मोधोभूत गन् प्रलम्बमधनाद् भीतेन मुच्येत या भीमन्त्वेनमिहानयेद् घरमदान हत्या रिपूर्जितान् ॥ ६ ॥ १ रणपटुरपनीत । .

·४१२ . पञ्चरात्रे दोणा-सूत ! कथय कथय । कथमिदानी गृहीतः । पर्यस्तोऽस्य रथो हया नु चपलाश्चक्राक्षमा मेदिनी, तूणी क्षीणशरे,त्वमस्य विगुणो,ज्याच्छेदवन्ध्यं धनु । एता देवरता भवन्ति रथिनां युद्धाश्रया व्यापदो वापरयययप्यते सतु पौः म्याधीनशिक्षस्नु सः ॥७॥ सूतः-आयुष्मन् ! परुपमयो धनुर्वेदः । किमायुप्मता न ज्ञायते । न चापि दोषा भवतामिभापिता स चापि पाणौघमयो महारथः । अलातयतिमस्तु मे रथो | गृहीत एवापतता पदातिना ॥ ८॥ सर्वे-कथं पटातिनेति । अथ कीदाः स पदातिः । सूना-किमभिधास्यामि रूपं या पराक्रम वा। भीमा-रूपेण स्त्रियः फथ्यन्ते । पराक्रमेण तु पुरुषाः। तन् पराक्रमोर ऽज्याभिधीयताम्। सून:-आयुष्मन्! दुधनः- किमर्थ म्नूयते कोऽपि भयता गर्विताः। कायनां नास्ति मे नामो योप परनो लये ॥ ९ ॥ गून:-श्रोतुमईति महाराजः । वेन पलु, लपयिन्या जयेनाशा व्यस्त आपग्झरे करः । प्रमारितत्यपीयो निप्यम्पा रयः स्थितः ॥१०॥ भीमा-सेन हि ग्यम्यन्तामायुधानि । गा-किमर्थम् । -- -गतमा ·116] तृतीयोऽस ४१३ -- मीम हतप्रग यदि वान या रथो वृकोदरम्यागत स चिन्यताम् । पुरा हि तेन दुपात्मजा हरन पदातिनवाजितो जयद्रथ ॥११॥ दोण -मान्यताह माय । वाल्योपदेशात् प्रभृत्यह तस्य जयमय- गन्नामि । इध्वस्त्रशाराया हि, पर्णायते तेन शरे विमुक्ते विश्म्पित तम्य शिगे मयोक्तम् । गया सदा तेन च यागतुल्य- -- in मानस म शरो राष्ट्रीत ५५ । पनि अहो हास्यमभिधानम् । नाम्यन्यो यरवाँलोके समिष्टेषु पन्यने । जगातान भवन्त स पश्यति पाण्डवान् ॥ १३ ॥ भाम -गान्धाररान मर्यमतुमानात यायने । वय व्यपानिय ग्ण प्रयाम' शमागि चारानि रयाधिकड़ा । द्वावर दोयाँ ममरे प्रयाती रायुधश्रय शोरण॥ १४ ॥ गानि -गना यर्य भाना महमा मामप्रिया । उज व तमप्यो क्ययिष्यन्ति फगुनम् ॥ १५॥ भाग भी गान्धारगन ! अग्रापि ताप भयन मन्दे । शिशुमणापि ग्णे शिष्यते निमशासनिगनिन धनु रिमुभम्यापि र पनो मुदाम्नमिनो पियारा ॥ १६ ॥ MAN ·४१४ । पञ्चरात्र [ifi.16.1- ५ . भीष्मः-गान्धारीमातः! विस्पष्टं खलु कथ्यते । ननु जानीते भवान् ।। (याणपुइखारैयाजिह्वापरिवर्तिभिः । विकृष्टं खलु पार्थेन न च श्रोत्रं प्रयच्छति ॥ १७ ॥४॥ (प्रविश्य) सूतः-जयत्यायुध्मान् । शान्तिकर्मानुष्ठीयताम् । ३ भीम:-किमर्थम् । सूत:- उचितं ते पुरा कर्तुं ध्वजे बाणप्रति । अयं हि वाणः कस्यापि,पुडखे नामाभिधीयते ॥ १८ ॥ भीमा-आनय। (मूत उपनयति ।) - भीष्मः-(गृहीत्वा निरीक्ष्य) वत्स ! गान्धारराज ! जराशिथिलं मे चक्षुः । वाच्यतामयं शरः। शकुनिः-( गृहीत्वानुवाच्य ) अर्जुनस्य । (इति क्षिपति । द्रोणस्य पादयोः पतति ।) द्रोण:-(शरं गृहीत्वा ) ण्टेहि वत्स ! एप शिष्येण मे शिप्तो गाड्नेयं वन्दितुं शरः । पादयोः पतितो भूमौ मां क्रमेणाभिवन्दितुम् ।। १९ ॥ शकुनि:- योधः स्यादर्जुनो नाम नेनायं चोज्झिनः शरः । लिखित चोचरेणापि प्रकाशमुपनीयताम् ॥ २० ॥ दुर्योधनः-- - . . तेषां राज्यप्रदानार्थमन्तं कथ्यते यदि । • राज्यस्यार्धं प्रदास्यामि यावद् दृरे युधिष्ठिरे ॥ २१ ॥ કર । .

·पश्चगाने 11.24 , दुर्योधनः- पाद दत्तं मया राज्य पाण्डवेश्यों ययापुरम् । मृतेऽपि हि नगः मवें मत्ये तिष्ठन्ति तिष्ठति ॥ २५ ॥ द्रोण:-- हन्त सर्ये प्रसन्नाः स्मः प्रयुलमामहाः । इमामपि महीं मां गजमिहः प्रशान्तु नः ॥ २६ ॥ (निशान्ता म।) तृतीयोक्षः। अपमित पदरानम्।

·४१८ पञ्चरात्रे 39 II. II. I. जानाम्येतान् जिरवापि गायि तस्मान्मे रथ ताडितस्य हि यो तुलयिन्वा जरा तुलितबलाम तृप्तोऽमिहविषा तेषां राज्यप्रदा रवं वञ्च्यसे यदि स्वमिदानी कुमारस्य दवामानस्य II. IL. II. 1. III. . II. I. II. I II. II. I. II. III III. I. II. III. I. . II. 63 29 19 25 17 22 56 3 50 40 . दूरस्था दर्शना 1 26 33 4 3 5 1. II I. II. 46 पुंया झेप युधि 31 प्रकोष्टान्तरम 55 प्राणाधिकोऽस्मि 23 बहुभिममराभि 57 थाई दत्तं मया 35 याणपुङ्गाक्षरै + बाणाना क्षत्रियाणां 21 थाहुरक्षौहिणी 39 मनापयानव 16 भीमसेनस्य ली 11 भीमेग कर्णन 38 भीम रामशेर 24 भ्रातृणां पैतृक 1 मम हि पितृभिर 1 मा तावद् व्यथित 11 मा तावत स्वजन 3 मिथ्यापर्शमा 5 मुचंदर्जुनपुत्र 24 यज्ञेन भाजय 53 यत् पाण्डवा दुप :3 यत् पुरा ते सभा 8 यदि विमृशास 36 यदि स्वचक्रौद्ध 58 युध्यते यदि सो 67 ये दुर्बलाव क 13 येन भीमः सभा 20 पांगतिः छापि 47 कर्नुशम 41 याधिष्टिर धर्य 7 योध, स्वादर्नु 59 रणभुव उपनी 49 रथमानय शी रथमासाद्य 601 दैवत मानुषी दुश्च वसन्य द्रोणः पृथिव्यर्जुन द्रोणश्च भीष्मश्च द्विजोछिटरने. धनुरपनय धनु द्रोण धन्य- खल्बर्जुनो धर्पिता रथश न चापि दोपण न जाने तस्य जे न ते क्षेपेग नरूप्यन्ति मया नास्यन्यो बल निमिन किसि नीचरयभिमा नृपा भीमादयो पर्यस्तोऽस्य पादयो समुदा पाय पिनरमु , पीत पामो बाल्य II. III. II. III. II. III. . I. I. I. II. II. I. I. II. I. III. II. II. II. III. II. II. II. III, II. II. I 61 18 34 35 30 18 25 37 36 31 46 I. II. III. III. II. II. 70 20 2 13 37 I 28 ·श्लोकानुक्रमणिका ४१९ । राज्ञां वेष्टन रात्री छन्नेन रामेण भूनां II H 66 54. 61 2 रिपूणां मन्य रद्रयाणावरी लढ्ययिन्या जवेना वन मक्ष पर्य व्यपाश्रित्य वर्षण वा वर्ष वल्मीकमगद् विशालयक्षास्त 'शकटीच घृता शुल्कग केन I. I I. II. II. III. I III 1 . II. 1. I. 5 शून्यामित्यभिधा 49 शूराणां सत्यम 43 शौण्डीय निवि 14 श्मशानाद्वानुरा 62 मज्जैश्वापैबंद्ध 10 सयौवनः श्रेष्ट 13 सरथ तुरग 14 सर्वैरन्न.पुरै 47 सहजी मे प्रहरण 10 सुग्भाण्डमरणी 43 8 हितमपि पर 12 हतप्रवेगो यदि I II II I. II 32 51 2 55 16 26 38 11 हन्त सर्व III I III ४७

·।। श्री ॥
364
S.
s
भासनाटकचके
मध्यमव्यायोगः।
(नां यते तत प्रविशति मूत्रधार 1)
मूग्रधार
पायास योऽसुरवधूहदयावसात
पादो हरे कुवर यामलसङ्गनील ।
य प्रातत्रिभुवननमणे रराज
वैडूर्यसनम इवाम्बरसागरस्य ।। १ ॥
ण्वमार्यमिश्राविज्ञापयामि । अये किंनु सलु मयि विज्ञापनयने
शन्द इस भूयते । अङ्ग पश्यामि ।
(नेपथ्ये)
भारतात । कोनु सस्प ।
सूयधार -भवतु, विज्ञातम् ।
भो गोमारणादस्य ब्राह्मणोऽय न सशय ।
धाम्यते निविशदेन केनचियापचेतसा || ||
(पुनर्नपश्ये)
भोस्तात । फोनुखत्वेप ।
३ सूग्रधार -'हन्त दृढ़ पिज्ञात । प पाण्यमध्यमस्यामजी
हिडिम्यारणिमभुतो राक्षमामिरगृतर ब्राह्मणननं विनामयति ।
भो कष्टम् । अप्रहि
भुकमणे । २ कट कर सनु पनामुतरितम्य ग्रामणस्य पृनात ।
३
१

·th मध्यमव्यायोगे "भ्रान्तः सुतैः परिवृतस्तरण सदारैः वृद्धो द्विजो निशिचरानुचरः स एषः । व्याघानुसारचकितो वृषभः सधेनुः सन्त्रस्तवत्सक इवाकुलतामुपैति ॥ ३ ॥ (नितान्ताः!) . स्थापना । Aud cuca । - ३ (ततः प्रविशति मुतत्रयकल्त्रपरिवृतो प्राह्मणः पृष्ठतो घटोत्कचश्च।) घ्राह्मण.-भोः कोनु सल्वेपः। तरुणरविकरप्रकीर्णकेशो भृकुटिपुटोज्ज्वलपिगलायताक्षः । सतडिदिव धन. सकण्ठसूत्रो युगनियने प्रतिमाकृतिहरम्य ॥४॥' प्रथम:-भोस्तात ' कोनु खल्वेपः । ग्रहयुगलनिभाः पीनविस्तीर्णयमाः क्नककपिलकेशः पीतकोशेयवासाः । तिमिरनिवहवर्णः पाण्डरोवृत्तदंष्ट्रो 'नव इव जलगर्भो लीयमानेन्दुलेखः ॥ ५॥ द्वितीय -क.एप भो.. क्लभदशानदंष्ट्रो लागलाकारनासः करिवरकरवाहु लजीगतवर्ण। हुतहुतवहदीप्तो या स्थितो भाति भीम- त्रिपुरपुरनिन्नुः शङ्करम्येव रोपः ॥६॥ तृतीया-भोगतात 1 कोनुपल्वयमस्मान्पीडयति । 17415 1 १. धान्न । २. सरोष । ३. व्याघ्रानुवारचकितो, व्याघ्रानुगारवरितो।

·-19] प्रथमोऽव । ४२३ ८ वनपातोऽचरेन्द्राणा श्येन सर्वपतत्रिणाम् । मृगेन्द्रो मृगसघाना मृत्यु पुरुपविग्रह ॥ ७ ॥ माझणी-आय को एसो अम्हाअ सन्दावेइ । [ आर्य ! क "पोऽ स्मान् सन्तापयति। ३ घोरकच -भो ब्राह्मण | तिष्ठ तिष्ठ । किं यामि मद्भयविनाशितधैर्यमारो विनम्तदारसुतरक्षणहीनशक्ते ।। तााग्यपक्षपवनोद्धतुरोपयदि तीन कलसहितों भुजगो यथार्त ॥ ८ ॥ भो ब्राह्मण । न गन्तव्यं न गन्तव्यम् । वृद्ध -ब्राह्मणि । न भेतव्यम् । पुत्रका न भेतव्यम् । सविमर्शा ३ ह्यस्य घाणी। घटोत्कच-भो । कष्टम्। जानामि सर्वन सदा च नाम द्विजोत्तमा पूज्यतमा प्रथिव्याम् । अवार्यमेतच मयाद्य कार्य मातुर्नियोगादपनीय शाम् ॥ ९ ॥ वृद्ध -ब्राह्मणि । रिन स्मरसि तत्रभवता जरहिनेन मुनिनोक्त- 'अनपेतराक्षसमिद वनमप्रमादेन गन्तव्यमिति । तदेवोत्पन्न भयम् । ३ प्राह्मणी-कि दाणि अय्यो मझथपण्णो पिअ हिस्सदि । [कि मिदानीमार्यो मध्यस्थवर्ण इव श्यते ।। । वृद्ध - किं करिष्यामि मन्दभाग्य । ६ मामणी-ण विधोमामो। [ननु विकोशाम ।] प्रथम भयति कस्य वय विनोशाम | 4 . LA ' गुनसानाम् । २ अपनीतशइम्। pher ३ - ·मध्यमण्यायोगे (i. 15.- प्रयमा-भोतात ! प्रवीमि खन्नु नापत्किंचिन् । ९ शृद्धः यहि भ्रूहि शीघ्रम्। --- प्रथमा- . मम प्रागगुरप्राणानिधामि परिरक्षितुम् । रक्षणार्ध पुलम्यास्य मोक्तुमर्हति मां भवान् ॥ १६ ॥ द्वितीयः-आर्य ! मा मैवम् । ज्येष्ठः श्रेष्ठः पुले लो पितृणां च मुसप्रियः । ततोऽहमेव यास्यामि गुरवृत्तिमनुस्मन् ॥ १७ ॥ नृतीयः-आया ! मा भयम् । ज्येष्ठो भ्राता पितृममः कथितो ब्रह्मवादिभिः । 'ततोऽहं कर्तुमम्म्य) गुरूणां प्राणरक्षणम् ॥ १८ ॥ प्रथम:-वत्स ! मा मैवम् । आपदं हि पिता प्राप्तो ज्येष्टपुत्रेण तोर्यते । ... ततोऽहमेव यास्यामि गुरूणां प्राणरक्षणान् ॥ १९ ॥ वृद्धः-ज्येष्ठामिष्टतम न शनोमि परित्यक्तुम् । प्राह्मणी-जह अय्यो ज्येष्टमिच्छदि तह अहं पि कणिमिच्छामि। । यथार्यों ज्येष्टमिगते नयाहमपि कनिष्टमिच्छामि। द्वितीय:-पित्रोरनिष्टः कस्येदानी प्रियः । ..... घटोत्कचः-अहं प्रीतोऽस्मि । शीप्रमागच्छ । द्वितीयः-धन्योऽस्मि यद् गुरुप्राणाः स्वः प्राणः परिलक्षिता : बन्धुम्नेहाद्धि महंतः कोयनेहम्तु दुर्लभ:10t घरोस्कचः-अहो स्वजनवात्सल्यमस्य ब्राह्मणदोः । द्वितीया-मोत्नात! आभिवादये ।। १. *मनुस्मर। २. धार्यते। ३. कारनेहस्तु । . HAT Air ·1231] प्रथमोऽद्ध । ४२७ । युद्ध -ण्यहि पुत्र । पिनिमाय गुरप्राणान् स्व. प्राणस्वत्सल । अनात्मदुरापाप ब्रह्मरोमाप्तहि ।। २१॥ द्विताय -अनुगृहीतोऽस्मि ! अभ्य ! अभिवादये। माझणी-जाद । चिर जीय । [जात ! चिरं जीय । ] ३ दिनीय -अनुग्रहीतोऽस्मि । आर्य । अभिवादये। प्रथम -हादि यत्म । परिष्वजम्य गाई मा परिष्वन गुभैर्गुणे । पीयर्या तव परिप्वक्ता भविष्यति यमुन्धरा ॥ २२ ॥ दिनीय अनुगृहीतोऽस्मि । नृतीय -आर्य । अभिवादये। दिनीय -स्वस्ति। मृतीय - अनुगृहीतोऽस्मि । दिलीय -भो पुरप' किंचिद्रवीमि । पारप -भूहि दिशीयम् । दिनीय -तम्मिन्यनान्तरे जरागय इय दृश्यते । नय मे प्रास्पित. परनाम्य पिपामाप्रतीपर करिष्यामि । । परिषदम्यवमायिन् । गम्यताम् । अनिनामति मानुरागर- पाल शीघ्रमागधा दिलीय -भोम्मात । पप गामि । (निपान ।) २ परदा हा परिमुशिता म्मो मो । परिमुपिता म । यमिगो मम स्यामीन्मनांतो यशपर्यत । मध्यागमन मननरनि में भूगम् ॥ २३ ॥ हापुष! गत ज्य। ५ ·4 ४२८ मध्यमव्यायोगे [i.24- . 1 तमग! तम्णतानुम्पकान्ते ! नियमपराध्ययनमक्तयुद्धे ।। कथमिव गजराजदन्तमग्न- स्तरिय यास्यनि पुष्पितो विनामम् ॥ २४ ॥ घटोत्कचः-चिरायते सलु ब्राह्मणपटुः। अतिकामति मानुराहार- कालः । किनु खलु करिष्ये । भवतु दृष्टम् । भो माह्मण! आहूयतां, ३ तव पुत्रः। वृद्धः-आः अतिराक्षस खल ते वचनम् । घटोत्कचः करुप्यति । मर्पयतु मवान्मर्पयतु । अयं मे प्रति ६ दोपः। अथ किनामा तय पुत्रः। वृद्धः-एतदपि न शक्यं श्रोतुम् । घटोत्कचः-युक्त भोः! । प्रामणकुमार! किनामा से भ्राता । ९ प्रथम:-तपम्बी मध्यमः । घटोत्कचः-मध्यम इनि सदशमम्य । अहमेवाहयामि । भो मध्यमा मध्यम ! शीघ्रमागच्छ। १२ (ततः प्रविति भीमसेनः।) भीमा-कस्याये स्वरः। खगशतविरते विरानि तार द्रुमराहने दृढसंकटे वनेऽस्मिन् । जनयति च मनोज्वरं स्वरोऽयं बहुसदृशो हि धर्नजयस्वरस्य ॥२५ घटोत्कचः-चिरायते खलु ब्राह्मणवटुः। अतिक्रामति मातुराहा कालः 1 किं नु खलु करिष्ये । भवतु दृष्टम् । उच्चैः शब्दापयानि ३ भो मध्यम ! शीघ्रमागच्छ। १.धनंजयस्य शब्द। 1 . ८ ·1 28.] प्रथमोऽङ्क । ४०९ - भीम -भो । कोनु सल्वेतस्मिन्वनान्तरे मम व्यायामविनमुत्पाद्य, मध्यम इति मा शब्दापयति । भवतु पश्यामस्तात् । (परिक्रम्या- ६ बलाक्य सविस्मय ) अहो दर्शनीयोऽय पुरुष । अय हि, सिंहास्य सिंहदष्ट्रो मधुनिभनयन स्निग्धगम्भीरकण्ठो भ्रभू श्येननासो द्विरदपतिहनुदीनेविशिष्टदेश । व्यूढोरा वन्नमध्यो गजवृपभगतिरबपीनासपाहु मुव्यक्त राममीजो विपुल्यरयुतो लोक्वीरस्य पुन!॥२६॥ घरोक्च -चिरायते सतु ब्राह्मणपटु । उच्च शब्दापयामि। भो भो मध्यम । शीव्रमागच्छ । ३ भीम -भो । प्राप्तोऽस्मि । घोरच -न सल्यय ब्राह्मणटु । अहा दर्शनीयोऽयं पुरप । य सिंहाति बनतालममानगढ़ मध्ये तनुर्गग्डपक्षविलिम'पक्ष । विष्णुर्भवेद्विासिताम्बुजपननेत्री नेत्र ममाहरति वन्धुरिवागतोऽयम् ॥ ७ ॥ भा मध्यम त्या पल्यई गन्द्रग्यामि । भाम -अन सल्वहं प्रात्र । घनकच -किं भवानपि मध्यम । भीम -मतावरपर । मध्यमोऽहमवभ्यानामुत्सिनाना च मध्यम । मध्यमोऽह भिती भट्ट भ्रातृणामपि मध्यम || पाकच -भवितव्यम् । २ निरिमाभा।

·मध्यमव्यायोगे [1. 28.- भीम:-अपिच, मध्यमः पश्चभूतानां पार्थिवानां च मध्यमः । भये च मध्यमो लोके सर्वकार्येषु मध्यमः ॥ २९ ॥ मध्यमस्त्विति संप्रोक्त नूनं पाण्डवमध्यमः । अस्मान्मोतुमिहायातो दान्मृत्योरिवोस्थितः ॥ ३०॥ (प्रविश्य) मध्यमः- अस्यामाचम्य पािन्यां परलोकेपु दुर्लभम् । आत्मनैवात्मनो दत्तं पद्मपत्रोञ्चलं जलम् ॥ ३१ ॥ (उपगम्य ) भोः पुरुप ! प्राप्तोऽस्मि । घटोत्कचः-भवानि दानि खल्वसि मध्यमः । मध्यम ! इत इतः। ३ बृद्धः-(भीमसेनमुपगम्य) भो मध्यम! परित्रायस्व ब्राह्मणकुलम्। भीमा-म भेतव्यम् न भेतव्यम् । मध्यमोऽहमभिवादये । वृद्धः-वायुरिच दीर्घायुभव। ६ भीमा-अनुगृहीतोऽस्मि । कुतो भयमार्यस्य । वृद्धः-श्रूयताम् । अहं खलु फुझराजेन युधिष्ठिरेणाधिष्ठितपूर्व कुम्जाङ्गले यूपप्रामवास्तव्यो माठरसगोत्रश्च कल्पशाखाध्वर्यु ९ केशवदासो नाम ब्राह्मणः । तस्य ममोत्तरस्यां दिशि उद्यामकमाम वासी मातुलः कौशिकसगोत्रो यज्ञबन्धुर्नामास्ति । तस्य पुत्रोपना नार्थ सकलत्रोऽम्मि प्रस्थितः । १२ भीमा-अरिणोऽस्तु पन्थाः। ततस्ततः । वृद्धः-तत्तो मामेप हि- । ६ १. भवे । १. प्राशवान् इदानी सबसि ।

·४३२ मध्यमव्यायोगे [i.36.- भीमा-(आत्मगतम् ) कथं मातुराज्ञेति । अहो गुरुशुश्रूषुः खल्वयं तपस्वी। माता किल मनुष्याणां देवतानां च देवतम् । मातुराज्ञा पुरस्कृत्य वयमेतां दशां गताः ॥ ३७ ॥ (प्रकाशम् ) भोः पुरुष! प्रष्टव्यं ग्पलु तावदन्ति । घटोत्कचः-ब्रूहि ब्रूहि, शीघ्रम् । ३ भीम:- का नाम भवतो माता। घटोत्कचः-श्रूयता, हिडिम्वा नाम राक्षसी, कौरव्यकुलदीपन पाण्डवेन महात्मना । सनाथा या महाभागा पूर्णेन द्यौरिवेन्दुना ॥ ३८॥ . भीमा-(सहर्पमात्मगतम् ) [ हिडिम्बायाः पुत्रोऽयम् । सदृशो हास्य गर्मः। रूपं सत्त्वं बलं चैव पितृभिः महशे बहु । प्रजासु वीतकारुण्यं मनश्चैवास्य कीदृशम् ॥ ३९ ॥ (प्रकाशम् ) भोः पुरुप ! मुन्यताम् । घटोत्कचः-न मुच्यते। ३ भीमा-भो ब्राह्मण! गृह्यतां तव पुत्रः । वयमेनमनुगमिष्यामः । द्वितीयः-मा मा भवानेवम् । त्यक्ताः प्रागेव मे प्राणाः गुरुप्राणेप्वपेक्षया । युवा रूपगुणोपेतो भवास्तिष्टतु भूतले ॥ ४० ॥ भीमः-आर्य! मा मैयम् । क्षत्रियकुलोत्पन्नोऽहम् । पूज्यतमाः विट ब्राह्मणाः । तस्मान्टरीरेण ब्राह्मणशरीर विनिमातुमिच्छामि । ६ घटोत्कचः-गवं नियोऽयं, तेनास्य दर्पः । भवतु, इममेव हत्व नेष्यामि । अथ केनार्य चारितः ।, -t+rest- १. रिवात्मना।

·-1 42.'] प्रथमोऽङ्क । ४३३ भीम-मया । १ घगत्कच -किं त्वया । भीम -अथ किम् । घटोत्कच -तेन हि भगानेवागन्तु । १२ भाम-यमतिवीर्यान्नानुगच्छामि । यति ते शक्तिररित बरा सारेण मा नय। S घटाक्च -किंमा प्रत्यभिजानीते भवान् । १५ भीम -मत्पुत्र इति जाने। घटोक्च -क्यं कथ तन पुगेऽहम् । भीम -क्य रुप्यति । मर्पयतु भवान् । सर्या प्रजा क्षत्रियाणा १८ पुनश देनाभिधीयन्ते । अत एवं मयाभिहितम् । घटोत्कच -भीतानामायुध ग्रहीतम् । भीमा- पामि मत्येन भय न जाने ज्ञातु नामि भरत्समीपे । पिमेनदर भद्र तस्य गुणागुणज्ञ मदर्श प्राम्ये ॥ ११ ॥ पटोरवच - ते भयमुपदिशामि । गृह्यतामायुधम् । भीम -आयुधमिति, गृहीतमेतत् । । घोरपन्यथमिव । - मीम - पासनस्तम्भमदशा रिपणा निमहे रत । अयं तु क्षिणो शारायुध महज मम ॥ ५॥ पाकच -इदमुपपन्न पिनुम भीममेनम्य । भीम -अथ पोऽयं भीमो नाम । क भोपा ·गंज इव दृढपाशः पीडितो मद्भुजाभ्याम् । ॥ मध्यमच्यायोगे विश्वकर्ता शिवः कृष्णः शक्रः शक्तिधरो यमः । एनेपु कथ्यतां भद्र फेन ते सराः पिता ।। ४३ ।। घटॉकचा-मः। भीमः-धिगनृतमेतन्। ३ घटोत्कचः कथं कथमनृतमित्याह । क्षिपसि मे गुरुम् । भवत्विम स्थलं वृक्षमुसाट्ये प्रहरामि । ( उत्पाट्य प्रहरति । ) कथमनेनापि न गम्यने हन्तुम् । किं नु खलु करिष्ये । भवतु, दृष्टम् । एतगिरि- ६ फूटमुस्पाट्य प्रहरामि। शेलकूटं मयाक्षिप्तं प्राणानाहाय यास्यति । भीम - मष्टोऽपि कुञ्जरो वन्यो न व्यानं धर्षयेद्वने ॥ ४४ ॥ घटोत्कचः-(प्रहत्य) कथमनेनापि न शक्यते हन्तुम् । किनु खलु करिष्ये । भवतु दृष्टम् । नन्वहं भीमसेनस्य पुत्रः पात्रो नभम्वतः। तिष्ठेदानी मुमन्नद्धो नियुद्धे नास्ति मत्समः ॥ ४५ ॥ (इत्युभी नियुद्ध कुरुतः।) घटोत्कचः- (भीमसेन वट्वा) व्रजसि कथमिह त्वं वीर्यमुद्ध्य वाहो- भीमः-(आत्मगतम्) कथं गृहीतोऽस्म्यनेन । भोः सुयोधन! वर्ध ते शत्रुपक्षः । कृतरक्षो भव । (प्रकाशम् ) भोः पुरुष! अवहितं ३मव । घटोत्कचः-अवहितोऽस्मि it. part indi भीमः-(नियुद्धबन्धमवधूय) ·-1.48 ] प्रथमोऽङ्क । 4. - व्यपनय बलदप दृष्टसारोऽसि वीर । नहि मम परिखेदो विद्यते घायुद्धे ॥ ४५ .. घरोकच -क्थमनेनापि न शस्यते हन्तुम् । किं नु सलु करिष्ये । भरतु, दृष्टम् । अस्ति मातृप्रसादर धो मायापाश । तेन बध्वन ३ नेप्यामि । कुत सल्याप । भो गिरे। आपम्तापन् । हन्त स्रपति । (जाचम्य मन्त्र जपति ।) भो पुरुप मायापागेन बद्धम्त्व विवशोऽनुगमिप्यसि । राजसे रज्ज्जुभिद्ध शमध्यन इयोत्सये ॥ १७ ॥ (इति मायया रम्नाति ।) भीम -क्थ मायापाशेन यद्धोऽस्मि । सिमिदानी परिष्ये । भरतु ३ दृष्टम् । अस्ति मे महेश्वरप्रसादालन्धो मायापाशमोक्षो मन्त्र । तं जपामि । पुत सल्याप । भो ब्राझगकुमार । आनय मण्टलु गता आप । ६ वृद्ध -इमा आप । (भीम आदाया सभ्य मप्र अपया मायामपनयति ।) घटोत्कय --अये पतित पाश । रिमिटानी परिप्य । भरनु, पम् । पुरप । पूर्यममय स्मर। भीम -समयमिति । एप स्मरामि । गन्दामन । (उभी परिनामा।) पद-पुत्रा किं कुर्म । अय गाउनि वृकोदर । आरम्य राउममिम भरदुपाप मुग यायस्यीयंगुणेन युक्तम् । पए प्रयाति गानरयध्य शीन. मामाग्यमित गोपमम्मरीम् ॥ १८ ॥ १.में गमिष्यमा १ भो - . A ·मध्यमव्यायोगे Li4s. घटोत्कचः-इह तिष्ठ । त्वदागमनमम्याय निवेदयामि । भीमः-बाढम् । गच्छ। anlines ३ घटोत्कचः-( उपसृत्य) अम्ब ! अयमभिवादये। चिराभिलपितो भवत्या आहारार्थमानीनो मानुपः । Satermittink : m स्थान (प्रविश्य) ६ हिडिम्या-जाद ! चिरं जीव । [जात ! चिरं जीव । ] घटोत्कचः-अनुगृहीतोऽस्मि। हिडिम्या-जाद ! कीदिसो माणुसो आणीदो। [जात, कीशी ९ मानुप आनीतः।] ambiqnity stage chesti घटोत्कचः-भवति रूपमात्रेण मानवः । न वीर्यण Part ४ हिडिम्या-किं बम्हणो । [कि ब्राह्मणः । ] nimilar १२ घटोत्कचः-न ब्राह्मणः । हिडिम्बा-आदु थेरो। [अथवा स्थविरः । ] घटोत्कचः-न वृद्धः। १५ हिडिम्बा-किं धाळो। [कि बालः 1] घटोरकच:-न बालः । हिडिग्या-जइ एव्वं, पेक्खामि दावणं । (उभौ परिकामतः) [ यो १८ पश्यामि तावदेनम् । ] हिडिम्बा कि एसो माणुसो आणीदो। [किमेष मानुष आनीतः ।। घटोत्कचः-अम्ब ! कोऽयम् । २१ हिडिम्बा-उम्मत्त दत्र्यदंखु अम्हा। [उन्मत्तक दैवतं खल्वस्मा- Puzzling position घटोत्कचः-आः कस्य दैवतम् । २४ हिडिम्बा-तव अ, मम अ[तव च, मम च 1] घटोत्कचः-कः प्रत्ययः । कम् ।

·V - amin . -1501 प्रथमोऽङ्क । ४३७ हिडिम्मा-अअ पञ्चओ। जेदु अग्यउत्तो । [ अय प्रत्यय । २७ नय वायपुत्र । भीम -( विलाक्य) का पुनरियम् । अये देवी हिटिम्या। अस्माक भ्रष्टराज्याना भ्रमता गहने वने । जगतारण्यया देवि । सतापो नाशितस्त्वया ॥ ४ ॥ हिडिम्ब किमिदम् । हिडिम्बा-(ण) अय्यउत्त । ईदिस पिअ। [आर्यपुत्र । ईशमिव ।] भीम -जात्या राक्षसी न ममुटाचारेण । हिडिम्या-उम्मत्तअ । अभिवादेहि पिदर )[ उन्मत्तक । अभिवादय पितरम् ।] २ घटोत्कच -भोस्तात अज्ञानात्तु मया पूर्व यद्भवान्नाभिवादित ।। अस्य पुत्रापराधस्य प्रसाद कर्तुमईमि ॥ ५० ॥ अह स धार्तरायन याग्निघटोक्योऽभियादय । पुप्रचापल क्षन्तु an ३ भीम -होहि पुत्र व्यविक्रमतं क्षान्तमेर अयम धार्तरायनस्यामि । पुत्रापेभीणि पलु पितृहृदयानि। पुन, अतिपरपराक्रमो भय। ६ पगरकप -अशुगृहीतोऽस्मि । पर -एव भीमसेनपुग्नोऽयं घटोत्कच । भीम -पुत्र । अभिवादयात्रभरन्त केशवरामम् । घटाकर -भगवन्नभिवादये। , भय व मुन्पुिमरेतुन त्यते । २ गतमे।। पानगर पन यामिपुत्राभिगि। महमि ।

·श्लोकानुक्रमणिका। I I. I 1 I I I I I I. I. अनुग्रहात अरमाक भ्रष्ट अम्यामाचम्य अज्ञानातु आक्रम्य राक्षस आपद हि पिता इद हि शून्य कलभन्दशन काचनस्तम्भ भ्रातृणा मम I I I. I I कियामि मद - I I I I कृतकृत्य शरीर 51 पुवनक्षत्र 49 ब्राह्मण श्रुत 31 भौशब्दाचा 50 48 भ्रान्त मुने 19 मध्यम पञ्च 10 मध्यमस्विनि 6 मध्यमोऽह 42 मम प्राणगुरु 8 माता किल मनुष्याणा 15 मायापाशेन 38 मुच्यतामिति 25 यथानदीना 5 यद्यार्थिनी द्विज 9 यखिशनी 17 युद्वप्रियाश्च 18 रूप मरव वज्रपातो 4 विनिमाय गुर 40 विश्वकर्ता शिव 20 नाम कथामिह 45 पामि सत्येन 3+ शैरकूट मजलजलद 22 मिहाकृति क्नक 1 मिहास्य सिंह कारव्यकुल ग्वगशतविरते मयुगल सानामि सवंग्र ज्येष्ट श्रेष्ट कुले ज्येष्टो भ्राता तरण तम्णता I I I I I I I - 24 तरण रविकर श्यक्ता प्रागेव धन्योऽस्मि यद I I I I I I I 1 I. I. I. नन्वहं भीम निवृत्तव्यवहारो 1. 1. I I I. I I. I. I 12 पत्न्या चारिन परिष्वजस्य गाढ पायात्म वोऽमुर ९

·दृतनाक्यस्य कथास्तु।
.
मक्षत्रियकुलपक्षयकारकस्य कुरुपाण्डवयुद्धस्य प्राक धावपणन पाण्डवाय
दुर्योधनपभायां कृत वायमस्य नाकम्य कथावस्तु ।
पानाणि।
शन्चुकीय-दुर्योधनस्य भत्या बादरायण ।
दुर्योधन -कौरवमुल्य ।
घासुदव-पाण्डवत श्रीकृष्ण ।
सुदशन-~-धीकृष्णम्यायुधवरम् ।
एतरा-दयाधनम्य पिता ।
Act verse line
Page
+45
448
Errata
Incorrect
अभिश
कुगलिन
, 12
Correct
अमिय
बुशलिन

·॥ श्रीः।। भामनाटकचके दूतवाक्यम्। (नान्यन्ते ततः प्रविशति मुत्रधार 1) N सूत्रधार.- ३ पादः पायादुपेन्द्रस्य सर्वलोकोत्सनः स यः । व्याविद्वो नमुचिर्यन तनुताम्रनरसेन ये ॥ १॥ ण्यमार्यमिश्रान विज्ञापयामि । अये स्नुिपटु मयि विज्ञापनव्यमे शद इव श्रूयते । अद्ग' पश्यामि । (नेपथ्ये) भो भोः प्रतिहाराधिताः । महागजो दुर्योधन. ममामापयनि । ग्यधार.-भरनु, विज्ञातम् । 'उत्पन्ने धार्तराष्ट्रागां विरोधे पाण्डवै मह । मन्त्रशागं रचयनि भृत्यो दुर्योधनालया ॥ ॥ (निकान्तः।) म्थापना। (ततः प्रविशति यानुकीयः) कागुकाय.-भो भोः प्रतिगाधिटनाः! महाराजो दुर्योधन ममा. ३ शापयनि--अरा संयंगयि सद्द मन्ययिनुमिन्दामि । तदा यन्तां सर्ये गंजान इति । (परित्रम्पानाम्य) अये अयं महाराजी दुर्योधन इत ण्याभियने । य प , १ ·दृतवाक्ये . . .. श्यामो युवा सितदुकूलकृतोत्तरीयः मच्छत्रचामरवरो रचिताङ्गरागः ।। श्रीमान् विभूषणमणिद्युतिरञ्जितागो नक्षत्रमध्य इव पर्वगतः शशाङ्कः ॥ ३ ॥ (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो दुर्योधनः।) दुर्योधनः-उद्धृतरोपमिव मे हृदयं महप प्राप्तं रणोत्सवमिमं महसा विचिन्त्य । इच्छामि पाण्डववले वरणारणाना- मुत्कृत्तदन्तमुसलानि मुखानि कर्तुम् ॥ ४ ॥ काञ्चुकीयः-जयतु महाराजः । महाराजगासनान् समानीतं सर्वः राजमण्डलम्। ३ दुर्योधनः-सम्यक् कृतम् । प्रविश त्वमवरोधनम् । कान्चुकीयः-यदाज्ञापयति महाराजः । (निमान्तः।) दुर्योधनः-आर्यों वैकर्णवदेवी । उज्यताम्-अम्ति ममकादशाक्षी हिणीवलसमुदयः । अग्य कः सेनापतिर्भवितुमर्हति । किं किमाइ । तुर्भवन्ती-महान खल्ययमर्थः । मन्त्रयित्वा वक्तव्यमिति । सदृशमेतन् ।' तटागम्यतां मन्त्रशालामेव प्रविशामः। 'आचार्य : अभिवादये । प्रविशतु भवान मन्त्रशालाम् । पितामह ! अभिवा- दये । प्रविशतु. भवान मन्त्रशालाम् । मातुल ! अभिवादये । प्रविशतु भवान् मन्त्रशालाम् । आयौं चैकर्णवर्षदेवी ! प्रविशता : भवन्तौ । भो भोः सर्वभत्रियाः! म्वर प्रविशन्तु भवन्तः। वयस्य ! कर्ण ! विशामम्नावत् । (प्रविश्य) आचार्य ! एतत् कूर्मासनम् , आम्यताम् । पितामह ! एतत् सिंहा. मनम् , आस्यताम् । मातुल! एतचर्मामनम्, आस्यताम् । थार्यों + 1 से 1 1 २ ·- ४४३ । . । 7 -150 प्रथमोऽः। वैकर्णवदेवी! आसातां भवन्तौ। भो भोः सर्वक्षत्रियाः ! म्वरमासतां भवन्तः। किमिति किमिति महाराजो नाम्त इति । अहो सेवाधर्मः। नन्वयमहमामे। वयस्य कर्ण! त्वमप्याम्व। (उपविश्य ) आयौँ वैकर्णवर्षदेवौ ! उन्यताम्-अस्ति ममैकादशा- क्षाहिणीचरसमुदयः । अस्य को सेनापतिर्भवितुमर्हतीति । किमाहतुर्भयन्ता--अत्रभवान् गान्धारराजो वक्ष्यतीति । भवतु, मातुलेनाभिधीयताम् । किमाह मातुल:- अनभवति गाङ्गेये स्थिते योऽन्यः सेनापतिर्भवितुमर्हतीति । सम्यगाह मातुल । भवतु भवतु, पितामह एव भवतु । वयमप्येतदभिलपामः । "- सेनानिनादपटहुम्बनशवनादै- ‘श्चण्टानिराहतमहोदधिनाटकल्पै. । गाङ्गेयमूनिं पतितैरभिपेफतोयः मोमिलसार साधं पतन्तु हृदयानि नराधिपानाम् ॥ ५ ॥kizsatus (प्रविश्य) कान्बुर्काय:-जयतु महाराजः । एप बलु पाण्डवम्क्न्धाचाराद् ३ दौत्यनागतः पुरुषोत्तमो नारायणः । दुर्योधनः-मा तावद् भो बादरायण! । किं किं कंमभृत्यो दामोदर. म्तव पुरुषोत्तम. । म गोपालास्तव पुग्पोत्तमः । बार्हद्रथापरतवि- ६ पयकीर्तिभोगस्तव पुस्पोत्तम. । अहो पार्थिवासन्नमाश्रितम्य भृत्य- जनस्य समुदाचारः । सगर्न खल्वस्य वचनम् । आ अपध्यम । फाञ्चुकीयः-प्रसीदतु महाराज । संभ्रमेण समुदाचारो निन्मृत. । ९ (पादयोः पतति ।) ! दुर्योधनः-संभ्रम इति।आमनुष्याणामस्त्येव मंभ्रमः । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ । काञ्चुकीयः-अनुगृहीतोऽस्मि । १२ दुर्योधनः-इदानी प्रसन्नोऽस्मि । क एप दूत, प्रामः । ॥ - In ३ ·२४५ दृतवाक्ये काञ्चुकीयः-दूतः प्रामः केशवः । दुर्योधनः-केशव इति । एवमेष्टव्यम् । अयमेव समुदाचारः। मो भो राजानः ! दोन्येनागतस्य केशवस्य किं युक्तम् । किमाहुर्भयन्तः- .. अयप्रदानेन पूजयितव्यः केशव इति । न मे रोचते ग्रहणमत्यात्र हितं पश्यामि । ग्रहणमुपगते तु वासुभद्रे नि हननयना इव पाण्डवा भवेयु. । गतिमतिरहितेपु पाण्डवेपु क्षितिरखिलापि भवेन्ममासपत्ना ॥ ६ ॥ अपिच योऽत्र केशवस्य प्रत्युत्याम्यति,, स मया द्वादशसुवर्णभारण दण्डयः। तदप्रमत्ता भवन्तु भवन्तः । कोनुलु ममाप्रत्युत्था- ३ नभ्योपायः । हन्त घट आयः । बारायाण ! आनीयता स चित्रपटो ननु, यत्र द्रौपदीकेशाम्बरावकर्पणमालिखितम् । (अपवार्य) तस्मिन् दृष्टिविन्यामं कुर्वन् नोन्यास्यामि केशवस्य । ६ कान्चुकीयः- यदाज्ञापयति महाराजः। (नियम्य प्रविश्य) 'जयतु महाराजः । अयं स चित्रपट.। दुर्योधनः-ममाग्रतः प्रसारय । ९ काञ्चुकीयः-यदाज्ञापयति महाराजः । (प्रमारयति ।) दुर्योधनः-अहो दर्शनीयोऽयं चित्रपटः। एप दुःशासनो द्रौपदर्दी केशहस्ते गृहीतवान्। एषा सलु द्रोपदी, दुःशासनपरामृष्टा सम्भ्रमोमललोचना । राहुवक्त्रान्तरगता चन्द्रलेखेव शोभते ॥ ७ ॥ एप दुगमा भीमः सर्वराजसमनभवमानितां द्रौपदी दृष्ट्वा प्रद्धामर्पः समाम्नम्भ तुलयति । एप युधिष्ठिरस, " A... ४ ·. -1 181 प्रथमोऽङ्क। दुश्वाली गुणद्वेषी गठ स्वजननिर्दय । मुयोधनो हि मा हवा नैर कार्य करिष्यति ॥ १६ ।। भा बादरायण । किं प्रवेव्यम् । कान्युकाय -अथकिमरिम् । प्रवेणुमर्हति पद्मनाभ । ३ यामुदय -(प्रविश्य ) क्य क्थ मा दृष्ट्या मभ्रान्ता सर्वशरिया । अलमल सभ्रमेण । स्वरमामता भवन्त । दुयोधन -कथ कथ केशव दृष्ट्वा मध्रान्ता सर्वषत्रिया । अल ६ मर सचमेण । स्मरणीय पूर्वमाशावितो र । नन्वहमानमा । पासुदेव -भो मुयोधन किमाम्मे । दुर्योधन -(सामनात् पतित्या मगाम् ) मुव्यर प्राप्त गर केशव । माहेन मतिं कृत्वाप्यासीनोऽम्मि ममाहित । वेगवम्य प्रभावेन परिनाम्यागनानम् ॥ १७ ॥ अहा यहुमायोऽय दूत । (प्रकाशम् ) मा दूत | " माम्यनाम। ३ घामुन्य -आचार्य । आम्यताम् । गाद्यप्रमुष्पा रानान । स्वर मामना भवन्त । वयमायुपरिगाम । (उपविय) हो नानी याऽयं चित्रपट । मा तारन् । दीपीगगमनारिचितम्।। ६ अहोनुयट, मुयोधनोऽय म्यापमान पगधर्म पश्यति वारिशत्यात्।। [को नाम शा पयमा मनाइनुद्वारयेनण्ण ममामु ॥ १८ ॥ आ अपयशाम्प चिर। यापन या गया अपनीयता कि चित्रपट । ३ काम्दुप -यागारयति मागन (भानाति ।) दुपाचन -मोदन . ।

·- ४८ दूतवाक्ये [1. 19.- धर्मात्मजा वायुमुतश्च भीमो भ्रातार्जुनो मे विदशेन्द्रसूनुः । यमौ च तावश्विमुता विनीता सर्वे सभृत्याः कुशलोपपन्नाः ॥१९॥ वामुदेवः-सदृशमेतद् गान्धारीपुत्रस्य । अथकिमयकिम् । कुश- लिन:सर्वे । भवतो राज्ये शरीरे वाह्याभ्यन्तरे च कुशलमनामयं ३ च पृष्ना विज्ञापयन्ति युधिष्ठिरादयः पाण्डवाः- अनुभूतं महद् दुःसं मंपूर्णः ममयः म च। अमाफमपि धम्यं यद् टाया तद् विभज्यताम् ॥२०॥ . . इति । 7 मामा भान दुर्योधनः कथं कथं दायाद्यमिति । बने पितृव्यो मृगयाप्रमगतः कृतापरायो मुनिगापमानवान् । तदाप्रभृत्येय म दारनिम्म्पृहः परात्मजानां पितृता कयं प्रजेत् ॥२१॥ पामुदय. पुराविदं मन्तं पृच्छामि । विचित्रमार्यो विषयी विपत्ति क्षयेण यातः पुनरम्बिकायाम् । व्यासेन जातो धृतराष्ट्र प सभेत राज्य जनकः कथं ते ॥ २२ ॥ * एवं परम्परविरोधविवर्धनेन nimkartunt शो भवन् कुस्युले, नृप! नामशेषम् । नन् कर्तुमर्हनि भयानपरप्य गर्व यत त्यां युधिष्ठिरमुग्गाः प्रणयाद् यन्ति ॥ ३ ॥ दुर्योधनः-भो दूत । न जानाति भगन गम्यमाम् । गायं नाम नृपात्मजः गादियोर्जिया रिपून मुग्यते माटोके न नु या यते न तु पुन नाय चा दीयने । सारमा मपनियमान्नुमविगत पुर्यन्तु ते माहर्म म्या या प्रथिगन्नु शान्नमनिमितमायाश्रमम् ॥ ४॥ .

·-1.31.] प्रथमोऽङ्कः। ४४९ . ८. wa . चामुदेव:-भो सुयोधन ! अलं बन्धुजने पम्पमभिधातुम् । पुण्यसश्चयसम्प्राप्तामधिगम्य नृपश्रियम् । पञ्चयेद् य मुद्धन्धून् म भवेद् विफलमम ।। २५ ।। दुर्योधनः- ': स्यालं तव गुरोभूपं पंसं प्रति न ते दया। क्थमम्माकमेव स्यात् तेषु नित्यापकारिपु ॥ २६ ॥ वामुदेवः-अलं तन्महोपतो ज्ञानुम् । कृत्वा पुत्रवियोगार्ता यहुगो जननी मम । explan वृद्धं स्वपितरं यद्धा हतोऽयं मृत्युना म्वयम् ॥ २७ ॥ दुर्योधन.-सर्वथा वञ्चितम्त्वया कंस । अलमात्मम्तवेन । न शौर्य मेतत् । पदय, जामातूनाशव्यसनाभितरे रोपाभिभूते मगधेश्वरेऽथ । पलायमानस्य भयातुरम्य शौर्य तदेतत् क गतं तयासी ॥२८॥ चामुंदवः-भो मुयोधन ! देशकालान्थापेक्षितं खलु शौर्य नया- नुगामिनाम् । इह तिष्ठतु तावडम्मद्गतः परिहास. । स्वकार्य- मनुष्ठीयताम् । कर्तव्यो भ्रातृपु स्नेहो निम्मर्तव्या गुणेतराः । मम्बधो धन्धुभिः श्रेयान लोकयोरभयोरपि ॥ २९॥ दुयोधनः- देवात्म:मनुष्यागा कथं वा वन्धुता भवेत् । । पिष्टपेपणमेतावन् पर्याप्तं छिद्मतां क्या ॥ ३०॥ | वासुदेवः-(आत्मगतम्).. प्रमाद्यमान. माम्नाय न म्वभावं विमुञ्चति । हन्त संक्षोभयाम्येन वचोभिः सरपाझरै.':३१ 4 bitrimins ·[1.31.1- दूतवाक्य (प्रकाशम् ) भोः सुयोधन ! किं न जानीपेऽर्जुनस्य वलपराक्रमम् । दुर्योधनः-न जाने । ३ धासुदेव:-भो ! श्रूयतां, कैगतं वपुरास्थितः पशुपतियुद्धन संतोपितो वह्नः साण्डवमन्नतः सुमहती वृष्टिः शरैदछादिता । देवेन्द्रार्तिकरों नियातक्यंचा नीताः क्षयं लीलया नन्वेकन तदा विराटनगरे भीमादयो निर्जिताः ॥ ३२ ॥ अपिच, तथापि प्रत्यक्षमपरं कथयामि । ननु त्वं चित्रसेनेन नीयमानो नभस्तलम् विक्रोशन घोपयात्रायां फल्गुनेनैव माक्षितः ।। ३३ ॥ किंबहुना, दानुमईसि मद्वास्याद् राज्याधं धृतराष्ट्रज ! । अन्यथा मागरान्तां गां हरिष्यन्ति हि पाण्डवाः ।। ३४ ॥ दुर्योधनः कथं कथम् । हरिष्यन्ति हि पाड्याः । प्रदरनि यदि युद्धे मारती भीमरूपी प्रहरति यदि मामात् पार्थरूपेण शक्रः । पम्पवचनदक्ष ! त्वद्वचोभिनं दास्ये तृणमपि पितृभुक्ने पौर्यगने स्वराज्ये ॥५॥ 'पागुदेषः-भोः पुम्युलकलाभून ! अयशोदुन्ध ! वयं किल तृणा- •न्तराभिभाषकाः। .३ दुर्योधनः-भो गोपालक! तुगालगंभिभाष्यो भवान । अवध्यां प्रगदां हत्या, हय गोयुपमेव च । महानपि मनिर्लजो यमुमिच्छसि माधुभिः ॥ ३६ ॥ . -- " ·vacy inological 1 1 प्रथमोऽव । ४५१ abusing me वामुदव -भो मुयोधन । ननु क्षिपमि माम् । 7 दुधिन -आ, अमाध्यस्त्वम् । अहमवतपाण्डरातपनो द्विजवरहस्तकृताम्बुसितमूर्धा । अवनतनृपमण्डरानुयात्रै सह क्थयामि भवद्विधर्न भाषे ॥३७॥ वासुदेव - न व्याहरति किल मा सुयोधन । भो । गूठ ! यान्यचनि म्नेह ! काफ' कर । पिङ्गल।।, त्वर्थात् पुग्यशोऽयमचिरानाहामेष्यति ।। ३८॥ भो भो गजान । गच्छामम्तात् । दुयोधन -कथ याम्यति फिर केशव । दु शासन। दुर्मर्पण। ३ दुर्मुय । दुर्बुद्वे । दुप्रेशर । दूतममुटाचारमतिकान्त केशवो वध्य ताम् । कथमदाता । दु शासन न समर्थ सल्यसि। violance करितुरगनिहता करहन्ता र ? पशुपकुलनिवासादानुनीन्यानभिन । हतभुजबलवीर्य पार्थिवाना ममक्ष म्ववचनकृतदायो यव्यतामेप शीनम् ॥ ३९ ॥ अयमशित । मातुल । यध्यतामय रेशम) कथ परामुग्न पतति । भवतु, अहमेव पार्शनामि । (उपसर्पति ।) ३ वामुदय -क्य बद्भुकामो मा क्लि सुयोधन | भवतु, मुयोधनस्य : सामय पश्यामि । (म्पिमा स्थित ।) सुयोधन -भो दूत मनसि यति ममन्तार ट्रेवमाया म्यमाया प्रहरसि यदि या दुर्निवार मुराद । हयगजवृपभागा प्रातना नानटो नरपतिगगमध्ये संध्यम त्वं मया ॥ । kadruct पूरा 1 role of hmen ·21 .. दूतवाक्ये [i.40.- आति?दानीम् । कथं न दृष्टः केशयः। अर्थ केशवः ! अंहो एम्बत्वं केशवम्य। आः तिष्ठेदानीम् । कथं न दृष्टः केशवः । अयं केडावः । अहो दीर्घत्वं केशवस्य। कथं न दृष्टः केशवः । अयं स्पेशवः। सर्वत्र मन्त्रशालायां केशवा भवन्ति । . किमिदानी करिष्ये । भवतु, दृष्टम्। भो भी राजानः ! एकैनैकः केशयो वध्यताम् । कथं स्वयमेव पाशर्वद्वाः पतन्ति राजानः । साधु भो जम्भक! माधु। मत्कार्मुकोदरविनि मृतयाणजाल- विश्वरत्नतजरञ्जितमर्वगात्रम् । पश्यन्तु पाण्डुतनयाः शिरिगेपनीनं त्वां पायरधनयनाः परिनिःश्वमन्तः ॥ ४१ ।। (निपान्तः।) वामदेवः भवतु, पाण्डवानां कार्यमहमेव माधयामि । २ मुर्दान ! इतनावन् । (ततः प्रविशति सुदानः।) मुर्गना-प मोः! श्रुत्वा गि भगवतो विपुलप्रमादा- निर्धारितोऽम्मि परिवास्तिनीयदाघः ! कम्मिन पलु प्रापिन: कमलायतानः कम्याच मूर्धनि मया प्रविम्भितव्यम् ।। ४२ ।। मनुग्गट भगवान नारायणः । अध्यनाटिचिन्यामा लोकमंगभगोदातः । एकोऽम्यपुः श्रीमान् द्विगंदलनिपटनः ॥ ४३ / (A) अयं अयं भगवान दिनसमुदाचारणा- धितः । मुंगः याः, बारः । भगवनि मापामगढ़ें! 1 ·-146."] प्रथमोऽङ्कः। आपस्तानन् । हन्त स्रवति । (आचम्योपमृत्य) जयतु भगवान नागयणः । (मणमति!) ३ वामुदयः-सुदर्शन | अप्रतिहतपगनमो भर । सुदर्शन:-अनुगृहीतोऽस्मि । वासुदेवः-दिष्टया मवार कर्मकाले प्रातः । ६ मुदर्शन. कथं कथं कर्मकाल इति । आतापयतु भगवानाज्ञापगनु । कि मेरमन्दरफुलं परिवर्तयामि संक्षोमयामि मलं मररालयं वा । नयमखिलं भुवि पातयामि नाशायमस्ति मम देव! तव प्रसादान् ।। ४४॥ यासुदेयः-भो मुदर्शन ! इनस्तावन् । भोः मुयोधन ! यदि यजल या कन्दरं वा गिरीणां प्रहगगचरितं वा धातुमार्ग प्रयामि । मम भन्मल योगप्रातमजानवेग भवतु चपल! चनं वाचन तनाथ ॥ ४५ ॥ मुदर्शन.-भोमुयोधनातक! ( इनि पुनर्विचार्य) प्रमीदतु प्रमीदतु भगवान् नारायणः । महीभारापनयन गर्नु जानन्य भूतले । अस्मिन्नय गर्ने देय ! ननु म्याद् विफलः प्रमः॥४६॥ यामुदेव-गुदर्शन ! गंगा समुदायांग नापेक्षितः । गम्यनां म्यनिग्यमेन। । गुददानः-पदातापनि भगवान नाराया । कथं क्यं गोपाय नि । विचरणानिगन्ननिगरो मागया सन्याभयान । शरणं h ·६ ४५६ दूतवाक्ये. यामदेवः-अये वृद्धगजस्वर इव । भो गजन् ! एप स्थितोऽस्मि । (ततः प्रविशति धृतराष्ट्रः।) एतराएः-नुग्यलु भगवान् नारायणः । कनुरालु भगवान पाण्डवश्याकरः ! फनुमलु भगवान् विप्रप्रियः । फनुसलु भगवान् ९ देवकीनन्दनः। मम पुत्रापराधान् तु शाईपाणे! तयाधुना। एतन्मे त्रिदशाध्यक्ष ! पादयोः पतितं शिरः ।। ५५ ।। वासुदेवः-हा धिम् । पतिनोऽनभवान् । रनिष्टोतिष्ठ। धृतराष्ट्र:-अनुगृहीनोऽस्मि । भगवन् ! इदमध्ये पाद्यं च प्रति- , ३ गृह्यताम् । वासुदेयः-सर्व गृहामि.। किं ते भूयः प्रियमुपहरामि । धृतराष्ट्र:-यदि मे भगवान् प्रसन्न:, किमतःपरमिच्छामि। ६ वासुदेवः गच्छतु भवान पुनदर्शनाय । धृतराष्ट्र:-यदानापयति भगवान् नारायणः । (निक्रान्तः 1). (भरतवाक्यम्) एइमा सागरपर्यन्तां हिमवद्विन्ध्यकुण्डलाम् । महीमेकातपत्रावां राजामहः प्रशास्तु नः ॥५६॥ (निष्कान्ताः सर्वे) दूतबाश्यं समाप्तम् । AM CAN ·11 श्री ॥ भामनाटकचके - दूतघटोत्कचम् । ८. -- (ना-यते तत प्रविशति सूत्रधार ।) मूग्रधार नारायणत्रिभुवनेकपरायणो व पायादुपायर्शतयुक्तिकर मुराणाम् । लोस्त्रयाविरतनाटकनन्त्रपस्तु. प्रस्तावनप्रतिसमापनसूनधार ॥१॥ (परिक्रम्य) ण्वमार्यमिश्रान्विज्ञापयामि । अये किं नु सलु मयि विज्ञापनव्यग्रेशर इव श्रूयते । अग पश्यामि । (नेपश्ये) भो भो निवद्यता निवेद्यता तारन् । सूत्रधार -भवतु । विज्ञातम् । एप स्लु सशप्तकानीरनिवाहिते ६ जनार्दनमहाये धनञ्जये तदनन्तरमुपगतभीष्मवधामर्पितर्धार्तराष्ट्र परिवार्य नितित फुमारोऽभिमन्यु । तथाहि यान्त्यर्जुनप्रत्यभियानभीता यतोऽर्जुनस्ता दिशमीक्षमाणा । नराधिपा स्पानि निवेशनानि सौभद्रमाणाविननष्टसज्ञा ॥२॥ (निष्क्रान्त ।) स्थापना। - १ 'दुपायगत•। २ निवासिते। १ ·दूतघटोत्कचे [1.21- ज (ततः प्रविशति भटः ।) भटः-भो भोः! निवेशतां तावत्पुत्रशतनाम्यवान्धवाय विज्ञान- विस्तारितविनयाचारदीर्घचक्षुपे महाराजाय धृतराष्ट्राय। एप खलु योधम्यन्दनवाजिवारणवधर्विक्षोभ्य राज्ञां पलं वालेनार्जुनकर्म येन समरे लीलायतादिर्शितम् । सौभद्र' स रणे नराधिपतिर्वेगागनः सर्वशः खे शक्रम्य पितामहस्य सहसैवोत्सङ्गमारोपितः ॥ ३ ॥ (ततः प्रविशति धृतराष्ट्रो गान्धारी दुःशला प्रतिहारी च ।) एतराष्ट्रः कथं नु माः! केनैतच्छ्रुतिपथदूपणं कृतं मे कोऽयं मे प्रियमिति विप्रिय ब्रवीति । कोऽस्माकं शिशुवधपातकाङ्कितानां वंशस्य क्षयमवघोपयत्यभीतः ॥४॥ गान्धारी-महाराअ ! अस्थि उण जाणीअदि केवळ पुत्तसंखअका- रओ कुळविग्गहो भविस्सिदि ति। [महाराज! अस्ति पुनर्जायते ३ केवलं पुत्रसंक्षयकारकः कुलविग्रहो भविष्यतीति ] तराष्ट्र'-गान्धारि ! ज्ञायते । गान्धारी-महागअ कदा णु खु। [महाराज कदा नु खलु । ] ६ तराष्ट्र.-गान्धारि! शृणु अद्याभिमन्युनिधनाजनितप्रकोपः मामकृष्णधृतरश्मिगुणप्रतोदः । पार्थः करिष्यति तदुप्रधनुःसहायः शान्ति गमिष्यति विनाशमवाप्य लोकः ॥५॥ गान्धारी-हा वच्छ अभिमनो! दिसे वि णाम पुरुमखफार २ ·-16"] प्रथमोऽद । ४६१ विगहे वत्तमाणे वाळभावणिमञह अम्हाणं भगक्रमण ३ करतो कहिं दाणि पोत्तम! गदोसि । [हा वरस अभिमन्यो ! ईशेऽपि नाम पुरुपक्षयकारके कुलविद्महे वर्तमाने बालभावनिमज्जन मस्माकं भाग्यक्रमण कुर्वन् कुत्रदानी पौत्रक | गतोऽसि । ] ६ दु शला -जेण दाणि बहूए उत्तराए वेधव्य दाइद, तेग अत्तणो जुवटिजणस्स वेधव्यमादिछ । [येनेदानी वध्य उत्तरायै चैधव्य दत्त, सेनारमनो युवतिजनाय वेधव्यमादिष्टम् । ] RC ९ एनराप -अथ केनैप व्यसनार्णवस्य सेतुबन्ध वृत्त । भट -महाराजा मया। तराष्ट्र -को भवान् । १२ भट -महाराज । ननु जयनातोऽम्मि । धृतराष्ट्र -जयमान। केनाभिमन्युनिहत क्स्य जीवितमप्रियम् । पञ्चाना पाण्डयाग्नीना आत्मा केनेन्धनीकृत ॥ ६ ॥ भट -महाराज । बहुभि किल पार्थिवै समागतेनिहत कुमारोड भिमन्यु । स्यात्तु जयद्रथो निमित्तभूत । ३ धृतराठ -हन्त जयद्रथो निमित्तभून । भट -महाराज | अथ किम् । धृतराष्ट्र -हन्त जयद्रथो निहत ।। (तच्छुत्या दु शला दिति ।) धृतराष्ट्र -कैपा गेदिति। प्रतीहारा-महाग । मट्टिदारिआ दुशळा । ( महारान! भर्तृ- १ दारिका दुशला।] एतराष्ट्र -बसे अरमर मंदितेन । पश्य, ३ ६ ·दूतघटोत्कचं li.7.- भर्तुस्ते नूनमत्यन्तमवधायं न रोचते । येन गाण्टीवियाणानामात्मा लक्षीतः स्वयम् ॥ ७ ॥ दुःशला-तेण हि अणुजागादु मै नाटो, आई वि गमिम्स यहए उत्तराए मआसं । [ तेन मनुज्ञानानु मां तानः, अहमपि गमिष्यामि ३ वभ्वा उत्तरायाः सकाशम् ।] धृतराष्ट्र: यत्से किमभिधास्यमि । दुःशला-ताठ ! एवं च भगिरस-अज्जकाळिअ च दे येसगहणं ६ अहं वि उवधारइम्सामि त्ति। [नात! एवं च भणियामि-अध- | कालिकं च ते वेषग्रहणमहमप्युपधारयिष्यामीति ] गान्धारी-पुत्तिए ! मा खु मा स्यु अमंगळं भणाहि । जीवदि खु ९ दे भत्ता । [ पुत्रिके ! मा बल, मा खल्वमाल मण | जीवति खल ते भता ।] दुःशला-अम्ब! धुदो मे गतिआणि भाअधेआणि । जो जन इणसहाअस्सधणंजअस्स विपि करिअ कोहि णाम जीविस्सिदि । [अम्त्र ! कुतो मे एतावन्ति भागधेयानि । यो जनादनमहायस्य धनञ्जयस्य विप्रियं कृत्वा को हि नाम जीविष्यति । ] । धृतराष्ट्र:-मत्यमाह तपस्विनी दुश्शला । कुतः, कृष्णस्याष्टभुजोपधानरचिते योङ्के विद्धश्चिरं यो मत्तम्य हलायुधस्य भवनि प्रीत्या द्वितीयो मदः । पार्थानां सुरनुल्यविक्रमवनां स्नेहम्य यो भाजनं तं हत्वा क इहोपलप्यति चिरं स्त्रैर्दुष्कृत वितम् ॥ ८ ॥ जयत्रात ! अथ तदयम्थं पुत्रं दृष्ट्वा किं प्रतिपन्नं तेन गाण्डीव धन्चना। ३ भटा-महाराज ! किं वार्जुनममीपे वृत्तमेतत् । 1 ·-1 111] प्रथमोऽङ्क । धृतराष्ट्र -क्थमनोऽपि नानासीन् । भर -महाराज | अथ किम् । ६ धृतराष्ट्र -क्थमिदानी वृत्तमेतन् । भट -श्रूयता-सशकानाक निवाहिते जनार्दनसहाये धनंजये स बारभावाप्रदोप सग्राममवतीण कुमारोऽभिमन्यु । ९ एतराष्ट्र -हन्त युक्तरूपोऽस्य वध । कोहि सनिहितशारा गुहा धर्पयितु शत्त । अथ शेपा पाण्डवा किमनुतिष्ठन्ति । भट -महाराज श्रूयताम् । चिता न तावत्स्वयमस्य देहमारोपयन्त्यर्जुनदर्शनार्थम् । तेपा च नामान्युपधारयन्ति यैस्तस्य गाने प्रहतं नरेन्द्र ॥९॥ धृतराष्ट्र -गधारि । तदा यताम् । गद्गार मेव यास्याव । गान्धारी-महाराअण तहिं गाहामो। [महाराज । ननु तन ३ गाहावह ।] मृतराष्ट्र -गान्धारि । शृणु। अद्येव दास्यामि जल हतेभ्य स्वेनापगधेन तया मजेभ्य । नत्वस्मि शक्त मलिरप्रानै कतुं नृपाणा शिपिरोपरोधम् ॥१०॥ (ता प्रविशति दुयाधना टुगासन शकुनिश्च ।) दुयाधन -वत्स दुरशासन यातोऽभिमन्युनिधनार स्थिरता विरोध प्राप्तो जय प्रचरिता रिपयो निरस्ता । उन्मूरितोऽस्य च मटो मधुसूदनस्य र धो मयाद्य सममभ्युन्येन शत ॥११॥ दुशासन -अहो तु सल १ गिर्वामित।

·। ४६४ दूतघटोत्कचे [1.12 रुद्धाः पाण्डुमुता जयद्रथवलेनाक्रम्य शर्विलं सौभद्रे विनिपातिते शरशतभेपद्वितीयेऽर्जुने ।। प्राविश्व व्यसनानि भीष्मपतनादरमाभिरदावे तीवाः शोकशराः कृताः खलु मनस्येषां मुतोत्सादनान्॥१२॥ शकुनि:- जयद्रथेनाद्य महत्कृतं रणे नृपरसंभावितमात्मपारूपम् । प्रसहा तेषां यदनेन मयुगे समं मुतेनाप्रतिमं हतं यशः ॥१३॥ दुर्योधनः-मातुल । इतम्तावन् । दुश्शासन! इतस्तावत् । तत्र- भवन्तं तातमभिवादयिष्यामः । ३ शकुनि:-वत्स दुर्योधन ! मामैवम् । कामं न तस्य रचितः कुलविग्रहोऽय- मरमांश्च गहयति स प्रियपाण्टवत्वात् । युद्धोत्थिनैर्जयमवाय हि तुल्यरूपं एवं प्रहष्टवदनैरभिगन्तुमेनम् ॥ १४ ॥ दुर्योधन'-मानुल ! मा मैवम् । यथा तथा भवतु । तत्रभवन्तं तात- मभिवादयिष्यामः। ३ उभौ-बाढम् । (परिकामति ।) दुर्योधनः-तात ! दुर्योधनोऽमभिवादये । दुश्शारन:-तात ! दुग्शासनोऽहमभिवादये । ६ शनि:-शकुनिरहमभिवादये । सवें कथमाशीर्वचनं न प्रयुज्यते । धृतराष्टः-पुत्र! कथमाशीर्वचनमिति । १. मनाक्तेपा। २. 'गन्ये हि गन्तुम् । ! ६ ·५६५ -1 19.] प्रथमोऽव । सौभद्रे निहते याले हृत्ये कृष्णपार्थयो । जीविते निरपेक्षाणा क्थमाशी प्रयुज्यते ॥ १५ ॥ दुर्योधन -तात । किंकृतोऽय सभ्रम | धृतराष्ट्र -किंकृतोऽय सभ्रम इति । का कुरेऽस्मिन्वहुपुत्रनाथे सध्या सुता पुत्रशताद्विशिष्टा । सा वान्धवाना भवता प्रसादाद् वैधव्यमा यमवाप्स्यतीति॥१६॥ दुर्योधन -तात । किं चान जयद्रथस्य । धृतराष्ट्र -तेन क्लि वरविदग्धेन रद्धा पाण्डवा । ३ दुर्योधन -आ तेन मद्धा । बहुभि एल्वन्यै । धृतराष्ट्र -भो । कष्टम् । बहूना समवेतानामेकम्मिनिपुणात्मनाम् । थाले पुत्र प्रहरता कथ न पतिता भुजा ।। १७ ॥ दुर्योधन -तात। वृद्ध भीष्म छहत्वा तेपा न पतिता भुना । हत्यास्माक पतिध्यन्ति तमयारपराम्मम् ॥ १८ ॥ धृतराष्ट्र -वत्स | कि भीष्मस्य निपातनमभिमन्योश्च वध मम । दुर्योधन -तात ! क्थ न सम । ३ धनराए-पुत्र श्रूयताम्, म्वन्छन्दमृत्युनिहतो हि भीष्म म्येनोपन्गेन कृतात्मतुष्टि । अय तु चाल कस्यशनाथश्टिनोऽर्जुनम्य प्रथम प्रवाल ॥१९॥ दुःशासन -तात । यारो न यार इति । अभिमन्युना धृतराष्ट्र -किं किं दुश्शासनो व्याहरति । ३ दुश्शासन -अथ किम् । है १ क्य । २रता मनुष्ट ।

·li.20- ४६६ दूतघटोत्कर्ष मर्वेषां नः पश्यतां युध्यतां च व्यायामोणं गृहा चापं करेण । सूर्यगंधाभ्यागतांशुजाले सर्व बाणैरविता भृमिपालाः ॥ २० ॥ ---- एनराष्ट्र:-कष्ट भोः ! यालेनकेन ताबद्धोः ! सौभद्रेणेदर्श कृतम् । पुत्रत्र्यसनसन्तामः पार्थों यः किं करिष्यति ॥ २१॥ दुर्योधनः-किं करिष्यति । सृतराष्ट्रः-तत्कारिप्यति, यत्सावशेपायुपो द्रक्ष्यथ । ३ दुर्योधनः-तात ! कम्तावदर्जुनो नाम । धृतराष्ट्रः-पुत्र । अर्जुनपि न जानीपे । दुर्योधनः-सात । न जाने। ६ धृतराष्ट्रः तेन हि अहमपि न जाने । किन्तु, अर्जुनस्य वलवीर्यन वहवः सन्ति । तान पृच्छ । दुर्योधनः-तात ! केऽर्जुनम्य बलवीयंज्ञा मया प्रष्टव्याः । ९ धृतराष्ट्रा-पुत्र श्रूयताम्। शकं पृच्छ पुरा निवातम्यचप्राणोपहारार्चितं पृच्छास्त्रैः परितोपितं बहुविधैः कैरातरूपं हरम् । - पृच्छाग्निं भुजगाहुतिप्रगयिनं यस्तर्पितः खाण्डवे विद्यारक्षितमद्य येन च जितम्त्वं पृच्छ चिनांगदम् ।। २२।। दुर्योधनः यद्येतद्वीयमर्जुनम्य किमस्माकं वले न सन्ति प्रतियोद्धा- रोऽर्जुनस्य । .३ धृतराष्ट्र:--पुत्र! के ते । १. लाभामीण।

·૪૬૮ दूतघदोकंच [i.27:-- भट: तस्यैव व्यवसायतुष्टहदयस्तद्विनन्मोत्माहिभि- म्तुमास्यर्जितमित्यवेक्ष्य सहमा नादः प्रहपन्यतः । "आक्रान्ता गुरुभिर्धराधरयर: मंशोभितः पार्थिव भूमिश्चागतसंभ्रमेव युपतिम्तम्मिन् क्षणे कम्पिता ॥ २४ ॥ धृतराष्टः- प्रतिज्ञामारमत्रिण कम्पितेयं वसुन्धरा । सुव्यक्तं धनुपि स्पृऐ लोक्यं विचलिष्यति ॥२८॥ दुर्योधनः-जयनात! किमनेन प्रतिज्ञातम् । येन मे निहतः पुत्रस्तुधिं ये च हते गताः । वः मूर्येऽन्तमसम्प्राप्ने निहनिष्यामि नानहम् ।। २९ ॥ इति । दुर्योधनः-प्रतिज्ञाव्याघाते किं प्रायश्चित्तम् । ३ भट:-चितारोहणं किल गाण्डीवेन सह । दुर्योधनः-मातुल | चितारोहणं चितारोहणम्। वत्स दुश्शासन ! चितारोहण चितारोहणम् । वयमपि तावत्प्रतिज्ञाव्याघाते प्रयत्न ६ मनुतिष्ठामः । धृतराष्ट्रा-पुत्र! किं करिष्यसि । दुर्योधनः-ननु माझौहिणीमन्दोहेन च्छादयिष्ये जयद्रथ । . ९ अपि च, 7 द्रोणोपदेशेन यथा तथा संयोजये व्यूहमभेद्यरूपम् । खिन्नाशयास्ते सगजा सयोधा अप्रामकामा ज्वलनं विशेयुः ॥३०॥ १. प्रार्यात् । २. परमात्रेण । क ·-135] प्रथमोऽङ्क । ५६९ - धृतराष्ट्र अपि प्रविष्ट धरणीमप्यारूढे नभस्थरम् । सर्वत्रानुगमिप्यन्ति शरास्ते कृष्णचक्षुप ॥ ३१ - ~ चूरमेव नरपात नित्यमुद्यतशासनम् । य कश्चि-परो यान तु जीवेत्म तत्क्षणम् ।। ३ ।। (तत प्रविणात घटोत्कच ।) घटोत्कच-प भो। प्रयामि सौभद्रविनाशचोदितं दिक्षुरद्यारिमनार्यचेतसम् ।। विचिन्तयश्चक्रधरस्य शासन,यथा गजेन्द्रोऽङगशवितोयरिम्॥३३॥ (अधा विलोक्य ) इमस्योपस्थानगृहद्वारम् । यायवतरामि । (अवतीर्य) आत्मनेचामान निवेयिष्ये । भो । हडिम्पोऽस्मि घटोत्कचो यदुपतेर्गस्य गृहीन्यागतो द्रष्टव्योऽत्र मया गुरु म्यचरितैनपैर्गत शत्रुताम् । दुर्योधन प्रयेहि प्रनिशस्व शनुभवन कौतूहल मे महन् धृष्ट श्रावय मा जनाईनवचो दुर्योधनोऽहं स्थित ॥ ३४ ॥ घात्कच -(प्रविय) अये अयमनभयान धृतराष्ट्र । अनार्यशत ग्यो पादयिता । अय ना ललितगम्भीगतिविशेष । आश्चर्य ३ माश्चर्यम् । वृद्धोऽप्यनाततपरीगुग्महताम श्रद्धेयम्प इव पुत्रशतस्य त्या । , चारद)। • श्दमायापस्थानमारमुमम् । - ३ (त्र ! शत) हताम । ४ सूत्या। १७ ·- दूतघटोत्कचे [i.35.- मन्ये सुरैत्रिदिवरक्षणजातशङ्क- स्त्रासानिमीलितमुखोऽत्रभवान हि सृष्टः ॥ ३५ ॥ (उपमृत्य) पितामह! अभिवादये घटोक (इत्यधोक्ते) न न अयमक्रमः । युधिष्ठिरादयश्च मे गुरखो भवन्तमभिवादयन्ति । ३ पश्चाद्धटोत्कचोऽहमभिवादये । धृतरराष्ट्रः-एहोहि पुत्र! न ते' प्रियं दुःखमिदं ममापि यद् भ्रानाशाद् व्यथितम्तयात्मा । इत्थं च ते नानुगतोयमों Kendith मत्पुत्रदोपात्कृपणीकृतोऽस्मि ।। ३६ ।। घटोत्कचः-अहो कल्याणः खन्यत्रभवान् । कल्याणानां प्रसूर्ति पितामहमाह भगवांश्चक्रायुधः । धृतराष्ट्र -(आसनादुन्याय 1) किमाज्ञापयति भगवांश्चक्रायुधः । घटोत्कचान नन । आसनस्थेनैव भवता ओतव्योजनार्दनस्य सन्देशः। धृतराष्ट्रः-यदाज्ञापयति भगवांश्चक्रायुध. । (उपविशति ।) " ६ घटोत्कचः-पितामह ! श्रूयताम् । हा वत्स अभिमन्यो ! हा वत्स कुरुकुलप्रदीप! हा वत्म यदुकुलप्रवाल! तव जननी मातुलं'च मामपि परित्यज्य पितामहं द्रामाशया म्वर्गमभिगतोऽसि । पिता- ९ मह ! एकपुत्रविनाशादर्जुनस्य तावदीरशी खल्यवस्था, का पुन- र्भिवतो भविष्यति । ततः क्षिप्रमिदानीमात्मवलाधान कुरुष्व । यशा ते पुत्रशोकसमुत्थितोऽनिन दहेत्यागमयं हविरिति । . १. न मे (पियाशरवमिद ! ) ममापि । २. व्यसितः। .

·दूतपटोत्कर्ष [1.42.- . राजा वा यदि पा राजा बली वा यदि वा यली। बहुनान किमुक्तेन किमाह भवतां प्रभुः ॥ ४२ ॥ घटोत्कच -अथ किमय किम् । मभुरेव त्रैलोक्यनाथो भगवांश्च. क्रायुधः । विशेषतोऽम्माकं प्रभुः । अपि च, अवसितमवगच्छ क्षत्रियाणां विनाश नृपशतविनिचित्या लायचं चास्तु भूमेः । न हि तनयविनागादुद्यतोपास्त्रमुक्तिः ममरशिरसि कश्चित्कलनस्यातिभारः ॥४३॥ शकुनि:- यदि स्याद्वाक्यमात्रेण निर्जितेयं वसुन्धरा । वाक्ये वाक्ये यदि भवेत्सर्वक्षनवधः कृतः ।। ४४ ॥ ग्दोरकचा-शबुनिरेप व्याहरति । भोः शकुने! अवान्धिमुश्च शकुने ! कुरु वाणयोग्य- मष्टापद ममरकर्मणि युक्तम्पम् । न पत्र दारहरणं न च यतन्त्र प्राणा' पणोऽत्र रतिरप्रयलेच पाणः ॥१५॥ दुपाँधनः-भो भोः ! प्रकृतिं गतः । भिपनि यदामि रूक्ष,लंघयित्वा प्रमाण नच गणयसि फिजिवाहरन्तीहस्तः । यहि यलु तब दो मात्रामापी चयमपि पलु राष्ट्राः रानमोप्रत्यभावाः ॥ ४६ घोरण-गान्त शान्त पापम् । रामेभ्योऽपि भवन्त एव क्रूरतराः। १.प्रान्नाथ पाणा: । २ .।

·-1511 प्रथमोऽङ्क। ४७३ न तु जतुगृहे सुप्तान भ्रातृम् दहन्ति निशाचरा शिरसि न तथा भ्रातु पत्नी स्पृशान्ति निशाचरा । मच सुतवध सख्ये कर्नु गरन्ति निशाचरा विकृतवपुपोऽप्युप्राचारा घृणा न तु वर्जिता ।। ४७ ।। दुर्योधन - दूत सलु भवान् प्राप्तो न त्व युद्धार्थमागत । गृहीत्वा गच्छ सन्देश न वय दूतधानका ॥ ४८ ॥ घटाफच (सरोपम् ) किं दूरा इति मा प्रर्पयसि । मा तावद् भो । न दूतोऽहम् । अल वो व्यवसायेन प्रहरध्व समाहता। ज्याछेदादुर्वलो नाहमभिमन्युरिह स्थित ॥ ४९ ।। महानेप कैशोरकोऽय मे मनोरथ । अपि च, दष्टोप्टो मुष्टिमुद्यम्य तिष्ठत्येप घटोत्कच । उत्तिष्ठतु पुमान् कश्चिन्तुमिच्छेद्यगालयम् ।। ५० ॥ (सर्प उत्तिष्ठन्ति।) धृतराष्ट्र -पौत्र घटोत्कच । मर्पयतु मर्पयतु भवान् । मद्वचनाव- ३ गन्ता भव घटोकच भवतु भवतु । पितामहस्य बघनादूतोऽहमस्मि ।। तथापि हि न शक्नोमि रोप धारयितुम् । क प्रतिसदेश । ६ दुर्योधन -आ कम्य विज्ञाप्यम् । मद्वचनादेवं म वक्तव्य ; कि व्यर्थं बहु मापसे न सलु ते पारंष्यसाध्या वय कोपालाईसि किंचिदेव वचनं युद्ध यदा दास्यसि । निर्याम्येप निरन्तर नृपशत छत्रावलीमिर्वृत स्तिष्ठ व मह पाण्डवै प्रतियचो दास्यामि ते सायकै ॥५१॥ १ समागता । • पायबरच्य साध्या। -

·li.51.-
दृतघटोत्कचे
घटोत्कचः-पितामह ! एप गच्छामि ।
धृतराष्टः-पौत्र ! गच्छ, गच्छ ।
३ घटोत्कचः-भो भो राजानः ! श्रूयतां जनार्दनस्य पश्चिमः सन्देशः ।
धर्म समाचर कुरु स्वजनव्यपेक्षा,
यकांक्षितं मनसि सर्वमिहानुविष्ट ।
जात्योपदेश इव पाण्डवरूपधारी
सूर्यांशुभिः सममुपैष्यति वः कृतान्तः ।। ५२ ॥ इति ।
(निफ्रान्ताः सर्वे ।)
दृतघटोत्कचं नामोत्सृष्टिकाई समाप्तम् ॥

·१७५ अक्षाविमुश अद्याभिमन्यु अद्यैव दास्यामि आप प्रविष्ट दूतघटो कवम् श्लोकानुक्रमणिका। I 45 पृथिया गासन I 5 प्रनिनासार I 10 प्रयामि सौभत I 31 यहुना ममुपेताना I 49 बालेनकेन I 43 भतुस्ते नून I 16 भूमिकप 1 14 मुक्ता येन यदा I 51 51 यदि स्यात् वाक्य 1 8 याताऽभिमयु I 6 यान्न्यजुन I 4 येन मे निहत I 32 I 46 राजा वा यदि I १दा पाण्डु ] 13 वृद्ध भीष्मम् 1 27 वृद्धोऽप्यनातन 1 24 -शर्क छ पुरा I 50 कापनीत I 48 पवाधव्यव I 130 मुख्य निहतम् 152 सामद निहत I 47 I 36 हसमि स्वमई 1 1 हैडियोऽम्मि अरचा व्यव अवमितमवगच्छ एका कुरेऽस्मिन् काम न तस्य कि व्यर्थ वह कृष्णस्याटभुजा केनाभिमन्यु कनतत् रमेव नरपतिम् क्षिपमि वदमि निता न तावत् यद्रथेनाद्य तस्यैव व्यवसाय स्वयाहि यत् दटाटा मुष्टि दून खलु भवान् दधर्मन्प्रयते दाणापदेशेन धर्म ममाचर ननु अनुराहे न ते प्रिय नारायणगिभुवन योधस्य दन I 40 I 28 I 33 I 17 I 21 7 I 25 I 41 I 44 I 11 I 2 I 29 I 3 1 42 I 12 I 18 35 1 22 I 23 I 37 I 20 I 26 I 15 1. 19 39 I 34 38 सर्वेषा न पश्यताम् स्वछन्दमृत्यु I This

·कर्णभारम्य कथावस्तु ।
पदभऽम्मिन् ग्राह्मगर मन शनाय कम्म्य काप्टलाईणमुपनिषद्वम्।
--
पात्राणि ।
पुरपा
कां-श्वर कौरवसेनापति ।
शव्य --दायरान वर्गमून ।
शा.-माझगरूपधारीन्द्र ।
Errata
Incorrect
इमेहि
.
Act verse, line
113
Page
481
Correct
हम हि

·॥ श्री। भासनाटकचक्रे कर्णभारम्। (ना यते तन प्रविशति सूत्रधार ।) मूत्रधार नरमृगपतिवर्मालारेनभ्रा तनाग नरदनुनमुपत्रातपातालोक है करजकुलिशपालीभिन्नदत्येन्द्रवमा - सुररिपुवरला श्रीधरोऽस्तु श्रिये व ॥ १॥ . ज्वमार्यमिश्नान्विज्ञापयामि । (परिकभ्य वर्ण दवा) अये किं नु पतु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्द इय श्रूयने । अङ्ग । पश्यामि । (नपश्ये) भो भा। निवेद्यता निवद्यता महारानायाङ्गेश्वराय । सूअधार भवतु विज्ञातम् । समामे तुमुल जाते कर्णाय यरिताञ्जलि । निवेन्यति मभ्रान्तो भृत्यो दुर्योधनानया॥ ॥ (निकान्त ।) . प्रस्तावना। (तत प्रविगति भ ।) भट -भो भो । निक्यता निवाता महाराजायाङ्गश्वराय यवार उपन्धित इति । १ मपण. त्याशपुनक्यूपरभ्यते। ६ ·४७२ कर्णभारे करितुरंगरंथस्थः पाकेतोः पुरस्तात् मुदितनृपतिसिंहै। सिंहनाता कृतोऽद्य । त्वरितमरिनिनादर्दुस्सहालोकवीरः समरमधिगतार्थः प्रस्थितो नागकेतुः !! ३ || . . (परिक्रम्य विलोक्य ) अये अयमगंगराज: सैमरपरिच्छदपरिवृतः शल्यराजेन सह स्वभवनानिष्पम्येत एवाभिवर्तते । भो ! किं नु सलु युद्धोत्सवप्रमुसस्य इनपराक्रमस्याभूतपूर्वो हृदयपरिताप । एपहि अत्युप्रदीप्तिविशदः समरेऽग्रगण्यः शौर्ये च संप्रति सशोकमुपैति धीमान् । प्रामे निदाघसमये घनराशिरुद्धः सूर्य स्वभावरुचिमानिव भाति कर्णः ।। ४ ।। यावंदपसंपामि । (निका-तः ।.). (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टः कणैः शल्यची) ३ कर्ण मा तावन्मम शरमार्गलक्षभूताः संप्राप्ताः क्षितिपतयः सजीवशेषां । कर्तव्यं रणशिरसि प्रियं कुरूणां द्रष्टव्यो यदि स भवेद्धनंजयो मे ॥ ५॥ .शत्यराज ! यत्रासावर्जुनस्तत्रय चोद्यतां मम रथः । गल्या वाढम् । (चोदयति । ३ कर्णः-अहो नु खलु हुँ सह लोधीरः । २.०मभिगतार्थ । ३. किं प्राप्ता । 7 - .

·०, कर्णमारे [i.9.- शल्य:-ततस्ततः । कर्ण:-ततः भगवन् अखिलान्यत्राण्युपशिक्षितुमिच्छामीत्युक्त- 'वानम्मि । शल्य:-ततस्ततः1 कर्ण:-ततः उत्तोऽहं भगवता ब्राह्मणेपूपदेशं करिष्यामि न क्षत्रिया' गामिति शल्य:-अम्ति खलु भगवतः क्षत्रियवंश्यः पूर्ववैरम् । ततस्ततः । २ कर्ण, ततो नाई भत्रिय इत्यस्रोपदेश ग्रहीतुमारब्धं मया । ५ . शल्य:-ततस्ततः। • को:-ततः कतिपयकालातिकमे कदावित्फलमूलसमित्युगकुसुमा+ ५ हरणाय गतवता गुरुणा महानुगतोऽस्मि । शक्ष्य:-ततस्ततः। कर्णः-ततः स गुरुवनभ्रमणपरिश्रमान्मदके निद्रायशमुपगतः । ८वल्या-ततस्ततः । 6 'कर्ण:-ततः कृते वनमुरमेन नाम पृमिणा देवान्ममारद्वय निद्राच्छेदमयादमावत गरोधर्यात्तदा वेदना । उत्थाय अनजाप्टुनः म सहसा रोपानलोद्दीपितो पुष्यामां च समाप कालविफलान्यामाणि ते मन्विति ॥१०॥ शस्या हो,कश्मभिहित सत्रभंयता। o:-परीक्षामहे मारदाप्रम्य वृत्तान्तम्। (तथा वृत्ला ) पताम्यमाणि ३ निर्याणीच नक्ष्यन्ते । अपि । १. थार: . .

·។ --114'] प्रथमोऽ ":४८१ इमे हि देन्येन निमीलितेक्षणा मुह स्खलन्तो विपशाम्तुरङ्गमा ! गंजाश्च सप्तच्छदनानगन्धिनो निवेदयन्तीव रणे निवर्तनम् ।। ११ ॥ शहादुन्दुभयश्च निशग शल्य -भों कष्टं किं नु सल्विदम् । कर्ण -शल्यराज । अलमलं निपादेन । हतोऽपि लभते म्यगे जित्या तु लभते यश । उभे बहुमते लोके नास्ति मिलता रणे ॥ १२ ॥ अपि च इमेहि युद्धष्वनिवतिताशा या सुपर्णेन समानचेगा । श्रीममुकायोजकुरेपुजाता रक्षमा यद्यपि रक्षितव्यम् ॥ १३ ॥ अक्षयोऽस्तु गोब्राह्मणानाम् अभ्योऽस्तु पतितानाम् । अधयाऽन्तु रणेष्वपराहमुरसाना योधपुरुषाणाम् । अक्षयोऽस्तु मम प्रातकालस्य) ३ प भो प्रसनोऽस्मि । समरमुखममी पाण्डयाना प्रविश्य प्रधितगुणगगाढ धर्मराजे घ बद्धा । मम सग्यर गैरर्जुन पातयिया वनमिव इतसिंह सुप्रवेश करोमि ।। १४ ॥ शस्यराज राषद्धमारोहार । राज्य-यादम् । रस्यमी। क ·-- - . 11911 प्रथमोऽस । ४८३ भो कण्ण । मुय्ये विअ, चन्दे विअ, हिमवन्ते विअ, सागळे विअ, चिट्ठदु दे जसो। [ भो कर्ण। सूर्य इव, चन्द्र इव हिमवान् इव, ६ सागर इव तिष्ठतु ते यश ।] कर्ण -भगवन् । किं न वक्तव्य दीर्घायुर्भवेति । अथवा एतदेव शोभनम् । कुत धर्मो हि यत्नै पुरपण साध्यो भुजगजिह्वाचपला नृपश्रिय ।। तस्मात्प्रजापालनमानबुध्या हतेषु देहेषु गुणा धरन्ते ॥ १७॥ भगवन् , किमिच्छसि । मिह ददामि । शक्र -महत्तरं भिसं याचेमि । [ महत्तरा भिक्षा याचे।] ३ कर्ण -महत्तरा भिक्षा भवते प्रदास्ये। श्रूयन्ता मद्विभवा । गुणवदमृतकल्पक्षीरधाराभिवपि द्विजवर । रचित ते तृप्रवत्सानुयात्रम् । तरणमधिकमर्थिप्रार्थनीय पवित्रं विहितक्नकद् गोसहस्रं ददामि ॥ १८॥ शफ -गोसहस्स ति। मुद्दुत्तों सिरं पिनामि । णेच्यामि कण णेच्छामि । [ गोसहसमिनि । मुहूर्तक क्षीरं पियामि । नेच्छामि कर्ण! ३ नग्जामि ।] कर्ण -किं नेति भवान् । इन्मपि शृयताम् । .. ररितुग्गसमान साधन रानरक्ष्म्या : सफरनुपतिमान्य मान्यसम्बोनातम् ।' मुगुगमनिरवेगं युद्धशपदान सपदि बहु महम याविना ते दामि ।। १९ ॥ १ . सानुपातम्। - - ·४८४ कर्णमारे Fi.19.- - . वार:-अस्स त्ति । मुहुत्तों आळुहामि । णेच्छामि कण ! णेच्छामि । [ अश्व इति । मुहूर्तकमारोहामि । मैच्छामि कगं ! ३ नेच्छामि । कर्ण:-कि नेच्छतिभंगवान 1 अन्यदपि श्रूयताम् । मदमरितकपोलं षट्पदैः सेव्यमान गिरिवरनिचयाभं मेघगम्भीरघोपम् । सितनखदशनानां वारणानामने रिपुसमरविमई वृन्दमेतद्ददामि ।। २० ॥ श:-गअत्ति । मुहुत्त आलुहामि !णेच्छामि कण! नेच्छामि । [गज इति । मुहूर्तकमारोहामि । नेपठामि कर्ण ! नेच्छामि । ३ कर्णः-किं नेच्छति भवान् । अन्यदपि श्रूयताम् । अपर्याप्तं कनकं ܀ . . 4. ददामि। शक्रः-गहिअ गच्छामि । ( किचिद्गत्या) णेच्छामि कण ! ६ णेच्छामि। [ गृहीत्या गच्छामि । नेच्छामि कर्ण ! नेच्छामि ।। 'कर्ण:-तेन हि जित्वा पृथिवीं ददामि । शक्रः-पहुवीए कि करिम्सम् । पृथिव्या किं करिष्यामि। ९ कर्ण:-तेन ह्यग्निष्टोमफलं ददामि । शक:-अग्गिामफळेण किं कय्यं [ अग्निष्टोमफलेन कि कार्यम् । ] कर्ण:-तेन हि मच्छिरों ददामि। १२ शक्र:-अविहा अविहा ! ( अविद्दा अविधा।] कर्ण:-नभेतव्यं न भेतव्यम् । प्रसीदतु भवान् । अन्यदपि श्रूयताम् । "अङ्गः सहव जनितं मम देहरक्षा, देवासुरंगपि न भेदामिदं सहारः । -- ·123] प्रथमोऽ । + . देय तथापि कवच सह चुण्डाभ्या प्रीत्या मया भगवते रचित यदि म्यात् ।। २१ ।। शक -( सहर्षम् । ) देदु, देदु । [ ददातु, ददातु ! ] कर्ण -(आत्मगतम् ) एप एवाम्य काम । किं नु सल्बनेकपट ३ बुद्धे कृष्णम्योपाय । सोऽपि भवतु । धिगयुक्तमनुमोचितुम् । नास्ति सशय । (प्रकाशम) गृह्यताम् । शारय -अगराजा न दातव्य न दातव्यम् । ६ कर्ण -शत्यराज | अलमल वारयितुम् । पश्य शिक्षा क्षय गच्छति कारपर्यगात् सुनद्धमूला निपतन्ति पादपा । जर जरस्थानगतं च शुष्यति हुतं च दत्त च तथैव तिष्ठति ॥७॥ तस्मात् गृह्यताम् । (निय ददाति।) श: -(गृहीत्या आ मगतम्। ),हन्त गृहीते एते । पूर्वमेवा(हम') ३ र्जुनविजयार्थं सर्पदवर्यन् समर्थित तदिदानी मयानुष्ठितम् । नम्मा 'दहमप्यरावतमारहार्जुनकर्णयोर्द्वन्द्वयुद्ध पश्यामि । (निकान्त ।) पाल्य -भो अङ्गराज । पश्चिन सलु भवान् । ६.वर्ण-केन। शल्य -शक्रेण । कर्ण न खलुशन सलु मया वञ्चित ।"कुत, अनेस्यज्ञाहुवितातो द्विज." किरीटिमान् दानरसघमर्दन । सुरद्विपारपारनार्कशाङ्गुरि मया कृतार्थ खलु पाक्नालन ॥२३॥ १ भगवतो। .

·. || श्रीः॥ भासनाटकचक्रे ऊरुभङ्गम्। (मान्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः1) सूत्रधारः भीष्मद्रोणतटां जयद्रथजलां गान्धारराजहदां कर्णद्रौणिकृपोर्मिनक्रमकरां दुर्योधनस्रोतसं । El, तीर्णः शत्रुनदी शरोसिसिकतां येन प्लवेनार्जुनः शणां तरणेपु वः स भगवानस्तु वः केशवः ॥ १॥ एवमार्यमिश्रान्विज्ञापयामि । अये, किन्नुखल मयि विज्ञापनव्यमे शब्द इव श्रूयते । अग! पश्यामि । (नेपथ्ये) : एते स्मो भोः ! एते स्मः । सूत्रधार:-भवतु, विज्ञातम् । (प्रविश्य) पारिपाश्चिक:-भाव कुतो नु खल्वेते, स्वर्गार्थमाहवमुखोद्यतगात्रहोमो. नाराचतोमरशतैर्विपमीतागा.! मत्तद्विपेन्द्रदशनोलिखितैः शरीरै- रन्योन्यवीर्य निकपाः पुरुषा भ्रमन्ति ॥२॥ सूत्रधार.-माप! किं नायगच्छसि । तनयशतनयनशून्ये दुर्योधनाव- शेपे धृतराष्टपक्षे, पाण्डवजनार्दनावशेपे युधिष्ठिरपझे, राज्ञां शरीर. ३ समाकीर्ण समन्तपञ्चके, २. देहा। ३. नयश्न्ये । १ ३ ६ . १.शराग.. उ.२८ ·उमभते [13- । एतद्रण हतगजाश्वनरेन्द्रयाँध संकीर्णलेरयमिव चित्रपट प्रविधम् । युद्ध वृकोदरसुयोधनयोः प्रवृत्ते यौधा नरेन्द्रनिधनकगृहं प्रविष्टाः ॥ ३ ॥ (निक्रान्ती) स्थापना (ततः प्रविशति भटास्त्रयः।). सर्व-एते स्मो भो. ! गते स्मः। म:-वैरस्यायतनं बलस्य निक मानप्रतिष्ठागृह युद्धेष्वप्सरसां स्वयंवरसभां शौर्यप्रतिष्ठा मृणाम् । राजा पश्चिमकालवीरशयनं प्राणाग्निहोमक्रतुं संप्राप्ता रणसंक्षमाश्रमपदं राज्ञां नमःसंक्रमम् ॥४॥ द्वतीय -सम्यम्भवाना । उपलचिपमा नागेन्द्राणां शरीरधराधरा दिशि दिशि वृता गृध्रावासा हतातिरथा रथाः । अवनिपतयः स्वर्ग प्रामा' क्रियामरणे रणे प्रतिमुग्गमिमे तत्तत्कृत्वा चिरं निहताहताः ॥५॥ नृतीय-एवमेतत् । करिवरकरयूपो बाणविन्यस्तदों हत्तगजचयनोच्चो वरवहिप्रदीत। ध्वजविततवितानः सिंहनादोचमन्त्रः पतितपशुमनुष्यः मंस्थितो शुद्धयज्ञः ॥ ६ ॥ १. एतद्रणाहतगना.. २. विमानः। २ - 1 6 ·r . जामने '४९२ [i.10..-- 47" rahetner द्वितीया इदमपरं पश्येतां भयन्ता । एते, गृध्रा मधूकमुकुलोन्नपिङ्गलाना दैत्येन्द्रकुञ्जरनतायुशतीक्ष्णतुण्डाः । मान्यम्बरे विततलम्वविकीर्ण पक्षा मांसः प्रवालरचिता इव तालवृन्ताः ॥ ११ ॥ तृतीयः-एपा निरस्तहयनागनरेन्द्रयोधाः व्यक्तीकृता दिनकरीप्रकरैः समन्तात् । नाराचकुन्तशरतोमरखद्गाको तारागणं पतितमुद्वहतीव भूमिः ॥ १२॥... "अहोईदृश्यामप्यवस्थायामविमुक्तशोभा विराजन्ते क्षत्रियाः। १ इह हि, Y सस्तोवर्तितनेत्रपट्पदगणा ताम्रोष्ठपत्रोत्करा - भूभेदाञ्चितकेसरा स्वमुकुटव्याविद्वसंवर्तिका । 'वीर्यादित्यविबोधिता रणमुखे नाराचनालोन्नता विष्कम्पा स्थलपद्मिनीव रचिता राज्ञामभीतैर्मुखैः॥१३॥ द्वितीयः-ईशानामपि क्षत्रियाणां मृत्युः प्रभवतीति न शस्यं खलु विषमस्थैः पुरुपैत्मिबलाधानं कर्तुम् । १, तृतीया-मृत्युरेव प्रभवति क्षत्रियाणामिति । प्रथमः कः संशयः। द्वितीयः-मा मा भवानेवम् ।। स्पृष्ट्वा खाण्डवधूमरञ्जितगुणं संशप्तकोत्सादनं स्वर्गाक्रन्दहरं निवांतकवचप्राणोपहारं धनुः । पार्थनास्त्रबलान्महेश्वररणक्षेपावशिष्टैः शरै- ईपोसिक्तवशा नृपा रणमुखे मृत्योः प्रतिग्राहिताः॥१४|| .

·18.] प्रथमोऽङ्कः। ४९३ सर्व-अये शब्दः। कि मेघां निनदन्ति वभपतनैश्चूर्णीकृताः पर्वता निर्घातस्तुमुलस्वनप्रतिभयैः किं दार्यते वा मही । किं मुञ्चत्यनिलावधूतचपलक्षुब्धोमिमालाकुलं शब्द मन्दरकन्दरोदरदरीः संहत्य वा सागरः ॥१५॥ भवतु, पश्यामस्तावत् । (सर्वे परिनामन्ति । प्रथमः-अये पतत्सलु द्रौपदीकेशधर्षणावमर्पितस्य पाण्डवमध्यमस्य ३ भीमसेनस्य भ्रातृशतवधक्रुद्धस्य महाराजदुर्योधनस्य च द्वैपायन- हलायुधकृष्णविदुरप्रमुखानां कुरुयदुकुलदैवतानां प्रत्यक्षं प्रवृत्त , गदायुद्धम् । ६ द्वितीयः-. भीमस्योरसि चालकांचनाशलापीने प्रतिम्फालिते भिन्ने वासवहस्तिहम्तकठिने दुर्योधनांसस्थले । अन्योन्यस्य भुजद्वयान्तरतटेप्यासज्यमानायुधे यस्मिंश्चण्डगदाभिघातजनितः शब्दः समुत्तिष्ठति ॥१६॥ तृतीयः-एप महाराजः, शीर्पोत्कंपनवलामानमकुटः क्रोधामिकाभानन स्थानाक्रामणवामनी नतनुः प्रत्यग्रहस्तोच्छ्रय । यस्यैपा रिपुशोणिताकलिला भात्यग्रहस्ते गदा कैलासम्य गिरेरिवापरचिता सोल्का महेन्द्राशनि ॥१७॥ प्रथम-एप संप्रहाररधिरमिक्ताङ्गस्तापदृश्यनां पाण्डवः । निर्भिन्नाप्रललाटयान्तरधिरो भग्नांमयूटद्वयः सान्द्रनिर्गलितप्रहाररूधिरैराकृतार म्थलः । ..,शिष्टो । २. क्रोधाधि T ·उरभ [i. 18.- ~ v . . भीमो भाति गदाभिघातरुधिराष्ट्रिनावगाढवणः शैली मेरिर्वप धातुसलिलासारोपदिग्धोपलः ॥ १८ ॥ द्वितीयः-भीमां गदां क्षिपति,गर्जति बलगमानः . : । शीघ्र भुजं हरति तस्य कृतं भिनत्ति । चारी गति प्रचरति प्रहरत्यभीक्ष्ण शिक्षान्वितो नरपतिलवांस्तु भीमः ॥ १९ ॥ तृतीयः-एप वृकोदरः, १ शिरसि गुरुनिखातस्रस्तरक्तागात्रो. धरणिधरनिकाशः संयुगेष्वप्रमेयः । - प्रविशति गिरिराजो मेदिनी वादग्धः शिथिलविमृतधातुहेमकूटो यथादिः ॥ २० ॥ प्रथमः-एप गाढप्रहारशिथिलीकृताङ्गं निपतन्तं भीमसेनं दृष्ट्वा, एकापांगुलिधारितोन्नतमुखो व्यासः स्थितो विस्मितः ३ द्वितीय:- दैन्यं याति युधिष्ठिरोऽत्र विदुरो बाष्पाकुलाक्षः स्थितः । तृतीयः- स्पृष्टं गाण्डिवमर्जुनेन गगनं कृष्णः समुद्वीक्षते सर्वे- शिप्यनीततया हलं भ्रमयते रामो रणप्रेक्षकः ॥ २१ ॥ प्रथमः-एप महाराजा,1 कार्यालयो,विविधरत्नविचित्रमौलि-, युक्तोऽभिमानविनयद्युतिसाहसश्च ।।। १. संशिक्षितो। २. 'प्रीतितया। ६ ·+ -12581 प्रथमोऽङ्कः। ४९५ । वाक्यं वदत्युपहसन्न तु भीम! दीनं वीरो निहन्ति समरेपु भयं त्यजेति ॥ २२ ॥ द्वितीयः-एप इदानीमपहास्यमान भीमसेनं दृष्ट्वा स्वमूरुमभिहत्य कामपि संज्ञां प्रयच्छति जनार्दनः । ३ तृतीयः-एप संज्ञया समाश्वासितो मारुतिः, संहत्य भृकुटीर्ललाटविवरे स्वेदं करेणाक्षिपन् याहुभ्यां परिगृह्य भीमवदनश्चित्राङ्गदां स्वां गढाम् । पुत्रं दीनमुदीक्ष्य सर्वगतिना लब्ध्वेव दत्तं यलं गर्जन् सिंहग्रंपेक्षणः क्षितितलादयः समुत्तिष्ठति ॥२३॥ प्रथमः-हन्त पुनः प्रवृत्तं गदायुद्धम् । अनेन हि, भूमी पाणितले निघृष्य तरसा वाहू प्रमृज्याधिकं in सन्दष्टोष्टपुटेन विक्रमालात् क्रोधाधिकं गर्जता | mr स्यक्त्या धर्मघृणां विहाय समयं कृष्णस्य संज्ञासमै गान्धारीतनयम्य पाण्टुतनयेनोर्वोर्तिमुक्ता गहा ॥ २४ ॥ सर्वे-हा धिक् पतितो महाराजः। नृतीयः-एपरिधिरपतनद्योतिताएं निपतन्तं पुरराजं दृष्ट्वा समुत्पतितो ३ भगवान् द्वैपायनः। य एप , मालासंघृतलोचनेन हलिना नेत्रोपरोधः कृतः हमा मोनिमीलित हलधरं दुर्योधनापेमया। मंभ्रान्तः करपरान्तरगतो द्वैपायनज्ञापितो भीमः कृष्णभुजापरं रितगतिनिर्मापते पाण्डवः ॥ २५॥ . । प्रथमः-अये अयमप्यमर्पोन्मीलितरभसरोचनो भीमसेनापत्रमण-' मुदीक्षमाणः इन ण्याभिवर्तते भगवान् हन्गयुधः । य एषः, हेला.।

·[i.26.-. cimelt min. T ४९६ insteadsidence चलबिललितमौलिः क्रोधताम्रायताको भ्रमरमुखविदष्टां किंचिदुत्कृप्य मालाम् । अमिततनुविलम्बिसस्तवस्त्रानुकी क्षितितलमवतीणः पारिवेपीव चन्द्रः ॥ २६ ॥ द्वितीयः-तदागम्यतां वयमपि तायन्महाराजस्य प्रत्यनन्तरीभवामः । उभी-बाढम् । प्रथमः कल्पः ।। (निष्कान्ताः1) विष्कम्भमः। (ततः प्रविशति बलदेवः ।) बलदेवः-भो भोः पार्थिवाः! न युक्तमिदम् । मम रिपुबलकालं लागलं लहयित्वा रणतमतिसंधि,मां च नावेक्ष्य दर्पान् । रणशिरसि गदां तां तेन दुर्योधनोर्वोः कुलविनयसमृध्या पातितः पातयित्वा ॥ २७ ।। भो दुर्योधन ! मुहूर्त तावदात्मा धार्थताम् । सौमोच्छिष्टमुखं महासुरपुरप्राकारकूटामुशं कालिन्दीजलदगिक रिपुवलप्राणोपहारार्चितम् । हस्तोरिक्षमहलं करोमि रुधिरस्वेदाईपंकोत्तरं । भीमस्योरमि यावदद्य विपुले केदारमार्गाकुलम् ॥ २८ ॥ (नेपश्यें) प्रसीदतु प्रसीदतु भगवान् हलायुधः । वरदेव:-अये एवंगतोऽयनुमति मां तपस्वी दुर्योधनः । य पयः, , श्रीमान संयुगचन्दनेन रुधिरेणाानुलिप्तच्छवि- भूसंसर्पणरेणुपादलभुजो बालबत माहितः । १.अचलललित.

·1.333] प्रथमोऽङ्क । helesed-t- निवृत्तेऽमृतमन्थने क्षितिधरान्मुक्त सुरै सामुरै- रापन्निव भोगमर्णननले श्रान्तोज्झितो वासुकि ॥ २९ ।। (तत प्रविशति भग्नारुयुगलो दुर्योधन ।) दुर्योधन -एप भो। भीमेन भित्वा समयव्यवस्था गदाभिघातक्षतर्जगर । भूमौ भुजाभ्या परिकृष्यमाण स्व देहम|परत वहामि ।। ३०॥ प्रसीदतु प्रसीदतु भगवान हलायुध । त्वत्पान्योनिपतित पतितम्य भूमा- वेतन्छिर प्रथममद्य विमुञ्च रोपम् । जीवन्तु ते कुरकुलस्य निवापमेघा वैर च विग्रहस्थाश्च यय च नष्टा ।। ३१ ॥ यलदव -भो दुर्योधन । मुहूर्त तावदात्मा धार्यताम् । दुर्योधन -किं भवान्करिष्यति । ३ यलदय -भो श्रूयताम्, आक्षिनगगरमुसोहिरिवतै गरीर- , निर्दारितासहृदयान्मुमरप्रहारै । दास्यामि सयुगहतान्मरथाश्वनागान् म्वर्गानुयानपुरपास्तव पाण्डुपुत्रान् ।। ३॥ दुयोधन -मा मा भवानेयम् । प्रतिमारमिते भीमे गते भ्रातृशते दिवम् । मयि चय गने राम | विग्रह किं करिष्यति ॥ ३३ ॥ बरदय -मत्प्रत्यक्षं यश्चितो भवानियन्यनों में रोष । दुर्योधन -यभित इति मा भवान् मन्यते । ३ वरदय - संशय । - ·. उरभङ्गे [i33... . दुर्योधनः-हन्त भोः ! दत्तमूल्या इव मे प्राणाः । कुतः आदीमानलदारुणाजतुगृहाध्यात्मनिर्वाहिणा युद्धे वैश्रवणालयेऽचलशिलावेगप्रतिस्फालिना। भीमेनाद्य हिडिंबराक्षसंपतिप्राणप्रतिमाहिणा यद्येवं समपि मां छलजितं भो राम! नाहै जितः ॥३४|| चलदेवः-भीमसेन इदानीं तव युद्धवञ्चनामुत्पाद्य स्थास्यति । दुर्योधनः-किं चाहे भीमसेनेन वञ्चितः । काल ३ पलदेवः-अथ फेन भवानेवविधः कृतः । दुर्योधनः-श्रूयताम् , येनेन्द्रस्य स पारिजातकतर्मानेन तुल्यं हृतो दिव्यं वर्षसहस्रमर्णवजले सुनश्चयो लीलया । तीवां भीमगदां प्रविश्य सहसा निर्व्याजयुद्धप्रिय- स्तेनाहं जगतः प्रियेण हरिणा भृत्योः प्रतिमाहितः ॥३५॥॥ (नेपथ्ये) उस्सरह उस्सरह अय्या! उस्सरह । [ उत्सरतोत्सरतार्याः ! ३ उस्मरन] बलदेवः-(विलोक्य ) अये अयमत्रभवान् धृतराष्ट्रः गान्धारी च दुर्जयेनादेशितमार्गोऽन्त पुरानुबन्धः शोकाभिभूतहृदयश्चकितगति- ६ रित एवाभिवर्तते । य एषः, वीर्याकरः मुतशतप्रविमक्तचक्षु- दोपतः कनझयूपविलम्बबाहुः। मृष्टो धुवं त्रिदिवरक्षणजातशंक- यैररातितिमिराञ्जलितांडिताः ॥ ३६ ।। १. परित्राण.. M - ३ ·39.] प्रथमोऽङ्कः। ४९९ (ततः प्रविशति धृतराष्ट्रो गान्धारी देव्यौ दुर्जयश्च ।) धृतराष्ट्र:-पुत्र कासि । गान्धारी-पुत्तअ! कहिं सि । [पुत्रक ! बासि । ] देव्यौ-महाराअ! कहिं सि 1 [महाराज ! वासि।] धृतराष्ट्रः-भोः ! षष्टम् । वञ्चनानिहतं श्रुत्वा सुतमद्यावे मम । मुग्वमन्तर्गतास्राक्षमन्धमन्धतरं कृतम् ॥३७ ।। गान्धारि! कि धरसे। गान्धारी-जीवाविदम्हि मन्दभाआ। [जीवितास्मि मन्दभागा।] ३ देव्यौ- महाराअ ! महाराअ ' [महाराज! महाराज !।] राजा-भोः ! कष्टम् । यन्ममापि खियो रुदन्ति । पूर्वं न जानामि गदाभिधात- रुजामिदानीं तु समर्थयामि । यन्मे प्रकाशीकृतमूर्धजानि रणं प्रविष्टान्यवरोधनानि ।। ३८॥ धृतराष्ट्रः गान्धारि! किं दृश्यते दुर्योधननामधेयः कुलमानी। गान्धारी-महाराअ! ण दिस्सदि। [ महाराज ! न दृश्यते ।] ३ धृतराष्ट्रः-कथं न दृश्यते। हन्त भो! अद्यास्म्यहमन्धो योऽहम न्वेष्टव्ये काले पुत्रं न पश्यामि । भोः कृतान्तहतक ! रिपुसमरविमर्द मानवीर्यप्रदीप्तं सुतशतमतिधीरं वीरमुत्पाद्य मानम्। धरणितलविकीणं किं स योग्यो न भोक्तुं सकृदपि धृतराष्ट्रः पुत्रदत्त निवापम् ॥ ३९ ॥ १.'मानी' इति स्यात् । A ·५०० दुर्योधनान्तमितशोकनिपीतधैर्या!, rut) ऊरुभने [i.39.- गान्धारी-जाद मुयोधण! देहि मे पडिवअणं । पुत्तसदविणास- दुत्थिई संमस्सासेहि महारा। [जात सुयोधन ! देहि मे प्रति- ३ धचनम् । पुनशतविनाशदुःस्थितं समाश्वासय महाराजम् ।] बलदेवः-अये! इयमत्रभवती गान्धारी। या पुत्रपौत्रवदनेप्यकुतूहलानी - अझैरजनमधुना पतिधर्मचिह्न- माद्रीकृतं नयनबन्धमिदं दधाति ॥ ४०॥ धृतराष्टः-पुत्र दुर्योधन ! अष्टादशाक्षौहिणीमहाराज ! कासि। राजा-अद्यास्मि महाराजः। ३ तराष्टः-एहि पुत्रशतज्येष्ठ ! देहि मे प्रतिवचनम् । राजा-ददामि खलु प्रतिवचनम् । अनेन वृत्तान्तेन ग्रीलितोऽस्मि । धृतराष्ट्रा-एहि पुत्र ! अभिवादयस्व माम्। राजा-अयमयमागच्छामि । (उत्थान रूपयित्वा पतति )हा धिक! अयं मे द्वितीयः प्रहारः । कष्ट भोः!' हतं मे भीमसेनेन गदापातकचग्रहे । सममूगद्वयेनाद्य गुरोः पादाभिवन्दनम् ।। गान्धारी-एत्थ जादा! 1 [अन जाते !] देव्यौ-अय्ये ! इमा म्ह। [आय ! इमे स्वः। गान्धारी-अपणेसह भत्तारं । [ अन्वेपेयां भारम् । ] देव्यो-गच्छाम मन्दभाआ [ गच्छावः मन्दभागे।] तराष्ट्रा-क एप भो ! मम ववान्तमाकर्पन मार्गमादेशयति । ६ दुर्जय--ताद् ! अदुजओ । [तात ! अहं दुर्जयः । ] धृतराष्ट्रः-पात्र दुर्जय ! पितरमन्विच्छ । दुर्जया-ताद! परिम्संतो खु अई । [तात ! परिश्रान्त: बल्वहम् । द ·144' प्रथमोऽङ्क । ५०१ ९ धृतराष्ट्र माच्छ, पितुरके विश्रमस्व । दुर्जय -ताद। अहं गच्छामि । (उपसृत्य) ताट । यहिं सि [ सात ! अह गच्छामि । तात बासि । ] २ राजा-अयमप्यागत । भो । सर्वावस्थाया हृदयसनिहित पुत्र- स्नेहो मा दहति । युत, दु सानामनभिज्ञो यो ममापशयनोचित । निर्जितं दुर्जयो दृष्ट्वा दिनु मामभिधास्यति ॥४२॥ दुर्नय --अ महाराओ भूमीए उवविट्ठो! [ अयं महाराजो भूम्या: मुपविष्ट ।] ३ राजा-पुत्र किमर्थमिहागत । दुर्जय -तुर्व चिरायसि ति। [वं चिरायसीति । ] | राजा-अहो अस्यामवस्थायामपि पुनस्नेहो हृदय दहति । .६ दुर्जय -अहं पिम्पु दे अङ्के उयविसामि । (अङ्मारोहति ) [ भह मपि ते में उपविशामि।] राजा-(निवार्य) दुर्जय ! दुर्जय । भो । उदयप्रीतिजननो यो मे नेगोसव स्वयम् । सोऽय कारविपर्यासाचन्द्रो घहित्यमागत ॥४३॥ दुर्जय -अद्दे उववेर्स किणिमित्त तुव पारोस । [भर उपवेश किनिमित्त त्वं वारयसि ।] ३ राना- त्यक्त्वा परिचित पुन यत्र यत्र त्वयास्यताम् । अशाप्रभृति नास्तीदं पूर्वभुर्ण तयासनम् ॥ ४४॥ दुर्मय -कहिणुए महाराऔ गमिस्सिदि। [का नु खलु महाराज्ञो गमिप्यति ।] - कष्टम् ।

·ऊरभङ्गे ३ राजा-भ्रातृशतमनुगच्छामि। दुर्जयः-म पि तहि हि । [मामपि तत्र नथ।] । राजा-गच्छ पुत्र! एवं वृकोदरं ब्रूहि । ६ दुर्जयः-एहि महाराअ! अण्णेसीअसि । [एहि महाराज ! अन्विायमे।] राजा-पुत्र केन। ९ दुर्जयः-अय्याए अप्पेग सत्र्येण अन्तरेण अं। [ आर्ययार्येण सर्वणान्तःपुरेण च।] राजा-गच्छ पुत्र! नाहमागन्तुं समर्थः । १२ दुर्जयः-अहं तुमं गइस्सं । [ आहे रवां नेष्यामि। राजा-बालस्तावदसि पुत्र!। दुर्जयः-(परिक्रम्य ) अय्या! असं महाराओ। [ आर्योः ! अयं १५ महाराज:1] देव्यौ हा हा! महाराओ। [ हा हा ! महाराजः।]" धृतराष्ट्र:-कासी महाराजः । १८ गान्धारी-कदि मे पुत्तओ । [ कुत्र मे पुत्रकः ।। दुर्जयः-अरं महाराओ भूमीए. उपविट्ठो। [अयं महाराजो भूम्यामुपविष्टः।] २१ धृतराष्ट्रा हन्त भोः ! किमयं महाराजः । यः काञ्चनस्तम्भसमप्रमाणो,लोके किलको वसुधाधिपेन्द्रः । कृतः स मे भूमिगतस्तपस्वी द्वारेन्द्रकीलार्धसमप्रमाणः ॥४५॥ गान्धारी-जाद मुयोधण! परिस्संतासि । [जात सुयोधन ! परि. धान्तोऽसि । ३ राजा-भवत्याः खल्वहं पुत्रः । धृतराष्ट्र:- के मोः! १४ " ·49.] ५०३ प्रथमोऽङ्क । गान्धारी-महारा| अहममीदपुत्तप्पसविणी। [महाराज। अहमभीतपुनप्रसविनी ।] राना-अद्योत्पन्नामिवात्मानमवगन्छामि । भोस्तान किमिदानी वैव्येन । ९ तराष्ट-पुत्र कथमविलवो भविष्यामि । यस्य वीर्यनलोसिंक्त सयुगाध्यरतीक्षितम् । पूर्व भ्रातृशत नए त्वायेकस्मिन्हते हतम् ।। ४६ ॥ (पतति ।) राजा-हा धिक् । पतितोऽभवान् । तात । समावासयान ३ भवतीम् । एतराष्ट्र-पुत्र किमिति समाश्वासयामि । राता-अपराइ मुसो युधि हत इति । भोस्तात । शोकनिग्रहेण ६ नियता ममानुग्रह । त्वत्पादमायप्रणताप्रमौरिचरन्तमप्यग्निमचिन्तयिया । । येनैव मानेन सम प्रसूतस्तेन्नै मानेन दिवं प्रयामि ॥ ४७ ॥ धृतराष्ट्र - पृदस्य मे जीवितनि हम्य निमर्गममील्तिरोचनस्य । धृति निगृह्यामनि संप्रवृत्तरतीयम्समात्रामति पुरनाक ||१८|| परदप-भो । कम्। दुर्योधननिराशस्य निन्याम्तमितचक्षुप । न शाम्यत्रभवन पर्तुमा मनिग्नम् ।। ४९ ।। रामा-विज्ञापयाम्यत्रभरतीम् । गान्धारी-भगादि जाद' [भग जात ! ] कर्य मिवा।

·है ५०४ ऊरुभने [iso.- । राजा-नमस्कृत्य वदामि त्वां यदि पुण्यं मया कृतम । अन्यस्यामपि जात्यां मे त्यमेव जननी भव ।। ५०।। गान्धारी-मम मणोरहो खु तुए भणिदो। [ मम मनोरथः खलु स्वया भणितः ।] ३ राजा-मालवि! त्वमपि शृणु । भिन्ना मे भृकुटी गदानिपतितायुद्धकालोत्थितैः- क्षम्युत्पतितैः प्रहाररुधिरैर्हारावकाशो हतः । पश्येमी प्रणकाञ्चनागदधरौपर्याप्रशोभौ भुजी भर्ता ते नपराइमुखो युधि हतः किं क्षत्रिये! रोदिपि ॥५१॥ देवी-बाळा एसा सहधर्मचारिणी रोदामि । [बाला एपा सहधर्म- चारिणी रोदिमि।] ३ राजा-पौरवि ! त्वमपि शृणु । घेदोक्तैर्विविधैर्मखैरभिमतैरिष्टं धृता बान्धवाः शत्रूणामुंपरि स्थित प्रियशतं,न व्यसिताः संश्रिताः । ‘युद्धेऽष्टादशवाहिनी नृपतयः मतापिता निग्रहे मानं मानिनि! वीक्ष्य मे न हि रुदन्त्येवंविधानां स्त्रिया५॥ पारवी-एफकिदप्पधेसणिचआ ण रोदामि । ( एककृतप्रवेशनिश्रया, न रोदिमि, ३ राजा-दुर्जय! त्वमपि श्रृणु । धृतराष्ट्रः-गान्धार! किं नु खलु वक्ष्यति । गान्धारी-अई पिते पत्र्य चिन्तेमि। [अहमपि तदेवचिन्तयामि।] राजा-अहमिव पाण्डवाः शुश्रूषयितव्याः, तत्रभवत्याश्यांवायाः पुन्त्या निदेशो वर्तयितव्यः । अभिमन्यौजननी द्रौपदी चाभे मात.. वत्पूजयितव्ये । पश्य पुत्र! - M - ।

·" - ३ जरधिसङ्गमसमयसमुत्थितशवनकृत्तविग्रहां स्तोकावशेपश्वासा- *1.57.1 प्रथमोऽङ्कः। शाध्यधीरभिमानीसहदयो दुर्योधनो मे पिता तुल्येनाभिमुखं रणे हत इति त्वं शोकमेवं त्यज । स्पृष्ट्वा चैय युधिष्ठिरस्य विपुलं क्षौमापसव्यं भुज - देयं पाण्डुसुतस्त्वया मम समं नामावसाने जलम् ।। ५३ ।।। । बलदेव.-अहो पश्चात्ताप मंवृत्त । अये शब्द इव । सन्नाहदुन्दुभिनिनादवियोगमूके विक्षिप्तयाणकवचयजनानपत्रे । तस्यैप कार्मुकरवो हतसूतयोधे विभ्रान्तवायसगणं गगनं करोति ॥ ५४ ।। (नेपश्ये) दुर्योधनेनाततकामुकेण यो,युद्धयज्ञः महितः प्रविष्टः । तमेव भूयः प्रविशा मि शून्यमध्ययुणा वृत्तमिवाश्वमेधम् ॥५५॥ बलदेवः-अये अर्थ गुरुपुत्रोऽश्वत्थामेत ण्वाभिवर्तते । य एषः, स्फटितकमलपत्रस्पष्टविस्तीर्णदृष्टी रुचिरकनकयूपव्यायतालम्बबाहुः । सरभसमयमुग्रं कार्मुकं कर्षमाणः सदहन इव मेरः शृङ्गलनेन्द्रचापः ।। ५६ ॥ (ततः प्रविशत्यश्वत्थामा ।) अश्वत्थामा-(पूर्वोत्तमेव पठित्वा ) भो भोः । समरसंरम्भोभयवल- नुनद्धमन्दप्रार्णाः समरश्ाधिनो राजान ! शृण्वन्तु शृण्वन्तु भवन्तः।। छलबलदलितोः कौरवेन्द्रो न चाहं शिथिलविफलशस्त्रः सूतपुत्रो न चाहम् । . १. भविशाम्यन्य.।

·५०६ ऊरभङ्गे fi.57.- इह तु विजयभूमौ द्रष्टुमद्योतास्त्रः सरमसमहमेको द्रोणपुत्रः स्थितोऽस्मि ॥ ५७ ।। किमनया ममाप्यप्रतिलाभविजयश्लाघया समरश्रिया । ( परिक्रम्य) मा सावन । मयि गुरुनिवपनव्यग्रे वञ्चितः किल फुरुकुलतिलक- ३ भूतः कुरुराजः ! क एतच्छ्रद्धास्यति । कुतः, ... ., उद्यप्राथलयो रथोद्विपगताश्चापद्वितीयः करै- यस्यैकादशवाहिनीनृपतयस्तिष्ठन्ति वाक्योन्मुखाः । भीमो रामशरावलीढकवचस्तातश्च योद्धा रणे व्यक्त निर्जिन एव सोऽप्यतिरथः कालेन दुर्योधनः ॥५८॥ तन् कनु खलु गतो गान्धारीपुत्रः । ( परिक्रम्यावलोक्य) अये अयमभिहतग़जतुरगनररथप्राकारमध्यगतः समरपयोधिपारगः ३ मुहराजः । य एपः, मौलीनिपातचलकेशमयूखजाले- ........ गोत्रैर्गानिपतनक्षतशोणिताः । भोत्यस्तमस्तकशिलातलमंनिविष्टः मन्ध्यावगाढ इव पश्चिमकालसूर्यः ।। ५९ ॥ (उपसत्य) भोः फुलराज ! किमिदम् । राजा-गुम्पुत्र ! परमपरितीपस्य । भश्वस्थामा-भोः पुम्राज ! मत्कारमूलमावर्जयिष्यामि । रामा-भिवान् करिष्यति । भनयामा-भूयनाम् । युद्धोधन गाहपष्ट निविष्टदेई .. स्पष्टाटभीमभुजमुनशाईचाम् ।, ~ AM १.यात्या ·... - i.641 प्रथमोऽङ्कः। ५०७ कृष्णं सपाण्डुतनयं युधि शस्त्रजालैः सकीर्णलेख्यमिव चित्रपट क्षिपामि ॥ ६ ॥ राजा-मा मा भवानेवम् । गतं धात्र्युत्संगे सकलमभिषिक्त नृपकुलं गतः कर्णः स्वर्ग निपतिततनुः शन्तनुमुत । गतं भ्रातृणां मे शतमभिमुखं संयुगमुखे वयं चैवंभूनाः गुरुमुत धनुर्मुञ्चतु भवान् ॥ ६१ ॥ अश्वस्थामा-भो कुभराज संयुगे पाण्डुपुत्रेश गदापातकचाहे । सममूमद्वयेनाद्य दपोऽपि भवतोहत 1,६२ ॥ राजा-मा मैवम् । मानशरीरा राजान । मानार्थमेव मया निग्रहो गृहीत । पश्य गुरुपुत्र यत्पृष्टा कर निप्रहाश्चितरचा हाते तदा द्रोपदी यद्वालोऽपि हतस्तदा रणमुग्वे पुत्रोऽभिमन्यु पुन । अक्षत्र्याजजिता वनं वनमृगयंत्पाण्डवा. सश्रिता नन्वल्पं मयि ते कृतं विमृश भो। दर्पाहत दीक्षित. ॥६३ : अश्वग्धामा-सर्वथा कृतप्रतितोऽस्मि । भवता चात्मना चैव वीररीक शपाम्यहम् । निशासमरमुत्पाद्य रणे धक्ष्यामि पाण्टवान् ॥ ६४ ॥ पल देव -तद्भविप्यन्युदाहत गुरुपुत्रेण । अश्वथामा-हायुधोऽनभवान् । धृतराष्ट्र -इन्त । माश्मिती यलु वञ्चना । अश्वयामा-दुर्जय ! इतस्तावत् । • १.दर्पयतं।

·उरमाने
[i. 65.
पितृवित्रमदायाने गध्ये भुजयलार्जिते ।
विनाभिपे राजा त्यं विप्रोतर्वचनमय ।। ६५ ॥
राजा-हन्त ! कृतं मे हृदयानुज्ञातम् । परित्यजन्तीव मे मागाः ।
इमेऽत्रभवन्तः शन्तनुप्रभृतयो मे पितृपितामहाः । एतत्कर्णमप्रतः
३ कृत्वा समुत्थितं नाशनम् । अयमप्यरावतशिरोविपक्तः कारः
पअधरो महेन्दकरतलमवलम्य युद्धोऽभिभाषते मामभिमन्युः।
उर्वश्यादयोऽसरमो मामभिगताः । इमे महार्णवा मूर्तिमन्तः । एता
६ गंगाप्रभृतयो महानद्यः । एप सह ईमप्रयुक्तो मां नेतुं वीरवाही
विमानः कालेन प्रपितः । अयमयमागन्छामि । (स्वर्ग गतः ।)
(यवनिकास्तरण करोति ।)
९ धनराष्ट्र:-
याम्येप सजनधनानि तपोवनानि
पुत्रप्रणाशविफलं हि धिगस्तु यज्यम् ।
अश्वस्थामा-
यातोऽद्य मौमिकवधोद्यतबागपाणिः
(भरतवाक्यम् ।)
बलदेवः- पातु नो नरपतिः शमितारिपक्षः ।। ६६ ॥
(निप्रान्ताः सथें ।)
उरुभई नाम नाटकं समातम् ॥
--
२०

·बालचरितम्य कथावस्तु ।
बारचरिते बालम्य श्रीकृष्णस्य जन्मदिनादारभ्य कसहननान्त म चरित
प्रतिपाद्य वस्तु ।
-
पात्राणि ।
पुरषा
नारद ---देवर्षि।
वसुदेव-कृष्णस्य जनक ।
मन्दगोप –चसुदवस्य मित्र गोकुलाध्यक्षः।
उनसेन. --कसस्य पिता।
मापन }--भगवन्तौ घमुटवसुनौ ।
गरुड-विष्णोर्वाहनम् ।
धक
पा.
.--भगवत आयुधवराण।
नन्दक
राजा-मथुराधीश कस।
चाणूर }-मल्लविशेषौ कमसम्बन्धिना ।
मुष्टिक
भट-सस्य भृश्यो ध्रुवसेननामा।
काञ्चुकीय -कमस्य भृश्यो घालाविनामा।
भाप ----शापाधिदेवता।
मर्य--रक्षिपुरुषा..
कुण्डोदर
कात्यायन्या भृश्या..
नील
मनोजव
वृद्धगोपालक -कश्चिद् ग पाल्क।

·Ii.3- . प्रदक्षिणीकृत्य ब्रह्मलोकमेव याच्यामि । नमो भगवते त्रैलोक्य. ५१२ पालपारित माः! धोणेषु देवासुरविग्रहेषु नित्यप्रशान्त न ग्मेन्तरिक्षे । आई हि येदाध्ययनान्तीपु नन्ग्रीन येराणि प पयामि ॥४॥ अपिच, भनिः पग मम पितामहभापितेपु सर्याणि मे बहुमतानि तपोयनानि । मत्यं प्रीमि फरजामहता प वीणा गणि भीमकठिनाः फलदाः प्रिया में ||५॥ तद् भगवन्त लोकादिमनिधनमत्र्ययं लोकहितार्थे फंसपधार्थ वृष्णिकुले प्रसूतं नारायणं द्रष्टुमिदागतोऽस्मि । अये, इयमत्र- ३ भवती देयकी । मायया शिशुत्वमुपागत त्रिलोफेश्वर प्रगृह्य वमुः देवेन सह शनः स्वगृहानिष्कामति । येपा, लोकानामभयकर गुग मुराणां दत्यानां निधनकर रथाद्गपाणिम् । शोकार्ता शशियदना निशि प्रशान्ता याहुभ्यां गिरिमिव मन्दरं वहन्ती ॥ ६॥ एप एप भगवान् नारायणा, अनन्तवीर्यः कमलायताक्षः सुरेन्द्रनाथोऽमुरवीर्यहन्ता । त्रिलोककेतुर्जगतश्च कर्ता भर्ता जनानां पुरुषः पुराणः ॥ ७ ॥ हन्ततदुत्पन्नं कलहस्य मूलम् । यावदहमपि भगवन्तं नारायण ३ कारणाय । १. जगता च कर्ता।

·-19 प्रथमोऽड्स' । ५१३ - नारायणाय नररोस्परायणाय रोराननाय कमलामरलोचनाय । रामाय रामणविरोचनपातनाय योगय वीर्यनिरयाय नमो चराय ॥ ८॥ (निप्रान्तः।) (तत. प्रविशति पालहस्ता ट्वी) ३ देवकी-हद्धि, पुत्तअस्स मे महाणुभावत्तण सूअइसन्दाणि जम्मा समअममुन्भूदाणि महाणिमित्ताणि पचासीवरअन्ती अविस- हृदआणिसमत्तणं चिन्तअन्ती मुटु ण पञ्चआमि मन्दभाइणी । ६ कहिणु गदी अप्यउत्सो । (परितम्य अपतो विलोक्य) अम्मो, सो अय्यरत्तो हरिमविम्हअपुतणअणो इदो राज्य आअच्छदि । [हाधिक, पुप्रकम्य मे महानुभाघाव मूयिष्यन्ति जन्मममथममु- २ इमानि महानिमित्तानि प्रत्यक्षीकुर्वष्यपि महतश्नृशंसय चिन्तयन्नी मुए न प्रत्येमि मन्दभागिनी । पनु गत भार्यपुत्र । अम्मो, ए माय पुत्रो हविस्मयपुलनयन इत प्रयागाति ।] १२ (सत प्रविशति यमुदेव ।) पमुदेष.-( सविमर्शम्) भो । किन्नुसल्पिदम् । भ्रमति नभारी विशुभण्डातानुद्धि- नवजन्दनिनादमेदिनी मप्राम्पा । स तु जगति नृन रक्षणा) प्रजाना मगुरममिनिहन्ना पिणुरानी ॥९॥ (रिय)पा देवी, 4U ·वारचरित [i.17.- । तमसा संवृते लोके मम मार्गमपश्यतः । अपक्रमणहेतोस्तु कुमारेण प्रभा कृना ॥ १७ ॥ एप मार्गः । यावदपक्रामामि । अये इयं भगवती यमुना काल- वर्षसम्पूर्णा स्थिता। अहो व्यों में परिश्रमः । किमिदानी ३ करिष्ये । भवतु, दृष्टम् । - 11: इमां नदीं ग्राहभुजङ्गमङ्कुला महोमिमालां मनमामि दुस्तराम् । भुजप्लवेनाशु गतार्थविश्छ्यो घहामि सिद्धि यदि देवत स्थितम् ।। १८ ॥ (तथा कृत्वा सविस्मयम् ) हन्त द्विधा छिन्नं जलम्, इतः स्थितम् । इतः प्रधावति । दत्तो मे भगवत्या मार्गः । यावदपक्रामामि । ३ ( अवतीर्य ) निकान्तोऽस्मि यमुनायाः । अये हुकारशब्द इव श्रूयते । व्यक्तं घोपसमीपे वर्तते मन्दभाग्यः । आ, अत्र च समीपघोपे मम वयस्यो नन्दगोपः प्रतिवसति । स खलु मया ६ माज्ञया निगलितः कशामिहतश्च । यावत् प्रविशामि। अथवा रात्री वसुदेव प्रविष्ट इति शङ्किता गोपालका भविष्यन्ति । तस्मादिह न्यग्रोधपादपत्याधस्तान् प्रभातवेलां रजन्याः प्रतिपाल- ९ यामि । भो भो न्यग्रोधदेवताः! यद्ययं वालो लोकहितार्थ कम- वधार्थ वृष्णिकुले प्रसूतथेद्, घोपात् कश्चिदिहागच्छतु । न, न, मम वयस्यो नन्दगोप एवागच्छतु । (ततः प्रविशति दारिका गृहीत्वा नन्दगोपः।) नन्दगोपः-( सशोकम् ) दाळिए ! दाळिए ! किं दाणि णो गेहळापि पळामि तदो णो उझिअगं गच्छपि । पम्पदि हि महिषपद. १५ सम्पादपदिप अहो बलि अन्धआळं । १. लोकहितार्थः। - ·-1 191] प्रथमोऽस । ५१७ दुहिणविणटुजोहा कत्ती वइ णिमाहिआकाळा । पम्पाउदप्पपुत्ता णीरणियपगा जहा गोवी ॥ १९ ॥ अन हि अदळत्ते अम्हाण युद्धम्बिणीए जपोदाए पपूदा इअ च दाळी तवप्पिणी जादमत्ता एव्य ओग्गप्पागा पयुत्ता। पुवे ३ अम्हाण घोपप्प उडदो इन्दयो णाम उप्पुको भविष्पदि । तामा खु पद दुक्ख गोवजणेहि अणुहूअमाण त्ति मए एक्काइणा मिगठगुळुचळणेश इम दाठिअ गहिअ णिग्गडो म्हि । जपोदा ६ वि तवप्पिणी णेव जाणादि दारओ वा दाळिआ वा पपूद मोह गदा । दाळिए । दाळि [ दारिके । दारिके किमिदानी नो गेहलदम्या न रत्वा तता न उझिावा ननु गच्छसि । मप्रति हि ९ महिपशतसंपातपशाहो बलवानन्धकार । दुर्दिनविनष्टज्यास्ना रात्रिर्वतने निमारिनाकारा । मप्रावृतग्रसुप्ता नील निवसना यथा गोपा ॥१९॥ अद्य बर्धरात्रऽम्माक कुटुम्बिया यशोदया प्रमूतेय च दारी तपस्विनी जातमात्रैवापगनप्राणा सवृत्ता। श्वोऽस्माक घापस्योचित इन्द्रयज्ञो ३ नामोत्सवी भविष्यति । तद् मा खल्वेतद् दुख गोपजनरनुभयमान मिति मयकाकिना निगल गुरुचरणेनेमा दारिका गृहित्वा निगताऽस्मि । यशोदापि तपस्विनी नैव जानाति दारको वा दारिका वा प्रसूत इति ६ मोह गता । दारिके । दारिके!।] वसुदेव -को नु सल्वय रात्री परिदेवयति । अस्मत्सब्रह्मचारी खल्वय तपस्वी। ९ नन्दगोए -किं दाणिं णो गेहप्पि ण मिअ तदो णो उझिअण गन्छपि। [ किमिदानी ना गैहलक्या न रम्दा नता न उमिन्दा गच्छसि ।] - ननु ·K चालचरिते [i.19."- १२ वसुदेवः-स्वरेण प्रत्यभिजानामि । मम वयम्येन नन्दगोपेन भवि- तव्यम् । यावच्छब्दापयामि । वयस्य नन्दगोप! इतस्तावन् । नन्दगोपः-( सभयम्) अयिहा को दाणि मं पुदपुटवेण विअ पळ- १५ योगेण गन्दगोव ! णन्दगोव ! ति मं पद्दावेदि। किष्णु ळक्खशा वा, आदु पिपापो वा । ईटिपीए पदिभअळ अणीए मदळिआ दाळिआ मम हत्थे। किंणुहु कळिष्यं । [अविहा क इदानीं मां १८ धूतपूर्वेणेव स्वरयोगेन नन्दगोप ! |नन्दगोप! इति मां शब्दयति । किंनु राक्षसी वा, उत पिशाचो वा। ईदृश्यां प्रतिभयरजन्यां मृता दारिका मम हस्ते । किन्नुसलु करिष्यामि । ] २१ वसुदेवः-वयस्य नन्दगोप! अलमन्यशङ्कया । इतस्तावन् । नन्दगोपः-( कर्ण दत्त्वा । सावधानम् ) अम्मो, पळयोगेण भट्टा वपुदेव त्ति जाणामि । जाव उवपत्पिण्यं । अब तहि मम किं कप्यं । २४ एदिणा कंपप्प ळो यअणं पुणिअ अबळद्धो कपाहि तालिम णिअहि पद्धो म्हि । ता ण गमिष्पं । अब धिक्खु मे णिपंप- भावं । मम गुणपहष्पं किंद, दुक्खे दुक्खइ, पुहे पुहिणो होदि, २७ तहवि पुमळामि ळाअपापणेण किंद एकबन्धणं। जाव उयपप्पिप्पं । इयं दाळी । किं कळिप्पं । होदु एवं दाव कळिष्पं । ( उपसृत्याव- लोक्य च । सविस्मयम् ) पभादा ळअणी । एपो भट्टा वपुदेवो ३० दाळ गहिअ हिदो । (उपमृत्य) जेदु भट्टा जेदु । [अम्मी, स्वर- योगैन भर्ता वसुदेव इति जानामि । यावदुपमास्यामि । अथवा तय मम किं कार्यम् । एतेन कंमम्य राज्ञो पचन श्रुत्वापराद्धः कशाभिस्ताह- ३३ यिग्वा निगलयद्धोऽस्मि । तन गमिष्यामि । अथवा धिक् खल मे नृशंसमारम् । मम गुणसहस्रं कृतं, दुःख दुःन्यनि, सुग्वे मुखी भवति, मथापि स्मरामि राजशासनेन कृनमेकबन्धनम् । याबदुपमा ३६ स्यामि । इयं दारी । किं करिष्यामि । भवग्वेवं तावत् करिष्यामि । ८

·-1 19,6°]
प्रथमोऽङ्क ।
५१९
प्रभाता रजनी । पप भर्ता वसुदेवो दारक गृहीत्वा स्थित । जयतु
भर्ता जयतु ।
३९ धसुदेव -ययस्य नन्दगोप | अपि भगवतीभ्यो गोभ्य कुशलम् ।
नन्दगोप -आम भट्टा कुपळ । [माम भतं । कुशरम् । ]
घमुदय -अथ भवत परिजनस्य कुशलम् ।
४२ नन्दगोप-परिजणमिति । आम भट्टा' कुपळे । [परितनमिति ।
भाम भर्त । कुशलम् ।
यसुदेव -पयस्य । किमिटानी प्रन्छाद्यते।
४५ नन्दगोप -भट्टा
। णस्थि किश्चि । [भर्त । नास्ति मिचित् ।]
वसुदव -मम सलु
प्राण शापित स्याद्, यदि सत्यं न यान्।
नदगोप-या गई । पुणादु भट्टा । अन्न अड्डत्ते अम्हाणं कुहु-
४८ म्बिणीप, णहि पहि, तुम्हाण दापी जपोदारा पपृदा इ च
दाठी तरप्पिणी जादमत्ता एञ्च ओगदप्पाणा पवुत्ता । पुरे
अम्हाण घोपप्प उइदो इन्दयो णाम उप्पयो भविष्यति । तामा
५१ म्बु पद दुक्स गोरजणेहि अणुअमाणं त्ति मग एकाइमा णिगा
गुडुचरणेग इम दाति गहिअ जिग्गदो म्हि । जपोदा नि
ताप्पिणी गैय जागादि दाठओ दाळिआ या पद ति मोई
५४ गदा। [का गति । भृगोमु भा । अवार्धरात्रऽस्मा फुटुम्यिन्या,
महि नहि, युप्मा दाम्या पशोदया प्रमनय च दारी तपस्विनी
पातमाग्रेवारगतप्राणा संमृता । वाऽम्मा घाघरयाचिन इदया
५७ नामामपो भविष्यति । तद् मा यत्येतर इस गापजनैरनुभ्यमान
मिति मारिना निगलगुरुचरणेनेमा दारिका गृहिया ना
तोऽस्मि । यशोरि तपस्विनी मैर मानाने दारो दारिका वा
६. प्रगत इति मा गा]
--

·वालचरिते [1.19%~ वसुदेवः-हन्त भोः! न शक्यं लोकस्याधिष्ठानभूतं कृतान्त वञ्च- यितुम् । वयस्य ! काष्ठभूतं कलेबरं त्यज्यताम् । ६३ नन्दगोपः-ण पक्युणोमि । भट्टा! ण पक्कुणोमि । [न शक्नोमि भर्त: ! न शक्नोमि ।] वसुदेवः-ईदृशो लोकधर्मः । त्यज्यताम् । ६६ नन्दगोपः-जं भट्टा आणवेदि । दाळिए! दाळिए ! 1 (इति रोदिति ।) [यद् भाज्ञापयति । दारिके ! दारिक ! । ] वसुदेवः-वयस्य ! अलमलं रुदितेन । उतिष्ठोत्तिष्ठ । ६९ नन्दगोप:-(नया कृत्योपगम्य) जेदु भट्टा । इमिणा दापजणेण किं कत्तव्यं । [जयतु भतां । अनेन दासजनेन किं कर्नव्यम् ।] धमुदेवः-वयस्य ! ननु त्वमपि जानासि दुरात्मना कंमेन मम' ७२ पट् पुत्रा निधनमुपानीता इति । नन्दगोपः-जाणामि भट्टा! जागामि । [जानामि भर्तः ! जानामि । वसुदेवः-तन् सप्तमोऽयं दीर्घायुः । नास्ति मम पुत्रेषु भाग्यम् । ७५ तब भाग्याजीवितु गृह्यताम् । भन्दगोप:-भाआमि भट्टा माआमि। जदि कंपो ळाया पुणादि-- वपुदेवप्य दाळओ णन्दगोवप्प हत्थे णापो णिक्खित्तो ति, कि ७८ बहुणा, गदं एव्य मे पीपं । । विभमि भत ! बिभैमि । यदि कमो राजा पृणोति-वसुदेवस्य दारको नन्दगोपस्य हस्ते न्यामो निक्षिप्त इति, कि पहुना, गतमेव मे शीर्षम् ।। ८१ वसुदेवः-(आत्मगतम्) हन्त विपन्न कार्यम् । उक्तज्ञाः ग्वलु नृशंमाः। तदेवं कथयामि । (प्रकाशम् ) वयस्य नन्दगोप! यद्यस्मि भवतः किञ्चिन्मया पूर्वकृतं भयेन् । प्रत्युपकारस्य कालस्त समुपागतः ।।२०।। ! १ तस्य ·-12011 प्रथमोऽद्ध । नन्दगाप -कि कि पन्चुवमाळ लि। ननि पो या होदु, पण पिदा उग्गपंगो था होदु । आणेटु भट्टा दाळ । [हि कि प्रत्यु ३ पार इति । यदि क्मा वा भवतु, क्मस्य पिताप्रमेना था भवतु । आनयनु मर्ता दारकम् ।] वसुदय -वयस्या गृह्यताम् । ६ नन्दगोप -भट्टा । अचोरिपम्हि, मदडिआ दानिआ गहीदा। मुहुन पडियाळेदु भट्टा। जाव जमुणाहळ गनिअ चोरस कोमि । [ भर्त 1 अशोचिताऽस्मि, मृता दारिका गृहाना । १ मुहूर्तक प्रतिपालयतु भर्ता, यावद् यमुनाल गत्या वाच करोमि । ] वमुदेव -ययस्य । घोपासात् प्रत्या शुचिरेव भवान् । नन्दगोप - तेण हि अम्हाण घोपप्प उपद पसुणा चोरस कमि । १२ [नेन ह्यस्माक धापस्याचिन पासुना शोच करामि।] वसुदेव -कोऽन दोप । नियता शौचम् । नदगोप -ज भट्टा आणदि । (तथा कुर्वन् सविस्मयम्) अन्छ .५ ठीअ अच्छळीअ भट्टा । अन्ठळीअ। पथणि भग्गमाणप्प धळण भिन्दिअ जुगापमाणा पछिळधागा उद्विदा । [ यद् भनानापयति । आश्चर्यमाश्चयं भलं । आश्चर्यम् । पासून् मार्गयती धरणी भिस्या युग- १८ प्रमाणा सलिलधारोत्थिना।] वसुदेव -पालस्यैव प्रभाव । नियता शौचम् । नन्दगोप -भट्टा तह । (तथा कृ वापस य) भट्टा' अअम्हि । २१ [ भत । तथा । मतं । अयमम्मि I ] वसुदेव -गृह्यताम् । नन्दगोप -भट्टा। अदिदुबळा मे याहा मन्दळपदिप वाळअं २४ गहिदु म पमत्या । [भर्न । अतिदुर्बली मे वाहू मन्दरसदृशं दालक प्रहीतुं न समया।] चाल.

·बालचरिते 11.20- वसुदेवः वयस्य ! महावलपराक्रमः खलु भवान् । २७ नन्दगोप:-पुणादु मा मम पळापळकम । पन्दाळिअमाणे वपमे पिङ्ग गहिअ मोचेमि । पङ्कुणिमग्गाणि भण्डपअडआणि आध- दृआमि । ईदिपो दाणि अहं दाळ गहिउँ ण पमत्यो हि । ३. [ शृणातु भर्ता मम यलक्रमम् । सन्दारयमाणे घृपभे गर्भ गृहीरवा मोचयामि । पङ्कनिममान् भाण्डशकटकान् आघट्टयामि । इंश इदानी- मह दारकं ग्रहीतुं न समयोऽस्मि ।] (ततः प्रविशन्ति पञ्चायुधानि गरुडव) गरा- अहं सुपर्णो गरुडो महाजवः शायुधस्यास्य रथो ध्वजश्च । पुरा हि देवासुरविप्रहेषु यहामि भो विष्णुवलेन विष्णुम् ॥२१॥ चक:- चकोऽस्मि कृष्णस्य कराप्रशोभी मध्याह्नसूर्यप्रतिमोमतेजाः । त्रिविक्रम चामृतमन्थने च मया हता दानवदैत्यसवाः ।। २२ । शा:- शागोऽस्मि विष्णुकरलमसुवृत्तमध्या स्त्री विग्रहान् पुरुपवीर्ययलातिदर्पा । यस्यार्थमावमुखेपु मयारिसड़ाः प्रभ्रष्टनागरथयाजिनराः प्रभमाः ।। २३ ॥ कौमोदकी- कौमोदकी नाम हरेर्गदाहमाज्ञावशात् सर्वरिपून् प्रमध्य । मया हतानां युधि दानवानां प्रक्रीडितं शोगितानिनगासु ॥ २४ ॥ - अहं हिश क्षीरोदाद् विष्णुना म्ययमुदृतः । मम शब्देन नश्यन्ति युद्धे ते देवशयः ॥ २५ ॥ ૧૨ ·चत्र नन्दगोप -अच्छी अच्छळीअं भद्रा अळीअं । इम -128] प्रथमोऽङ्कः। नन्दक नन्दकोऽह न मे कश्चित् महमामेवपराङ्मुस । गच्छामि स्मृतमानेण विष्णुना प्रभविश्गुना ॥ ६ ॥ चनशाईगदाशड्डन-दका दैत्यमर्दना । वासुदेवस्य कार्यार्थ प्रामा पारिपदा वयम् ।। २७ ।। तम्मादागम्यताम् । वयमपि मनुष्यलोकमवतीर्णस्य भगवतो विष्णोरचरितमनुचरितुं गोपालकरेपप्रमन्ना घोपमेवारतरि- ३ प्याम । सर्वे-तथास्तु । (विष्णुमुपस्थिता ) यमुदेव-चयस्य चाल एव नमस्यताम् । ६ नन्दगाप -भट्टा तह । ठाअदालअ! णमो दे णमो दे। ही, होदु, अत्ताण ण्य अत्ताणं शिवावेहि । अम्हाण गोपजणष्प तुम गहिदु को वापठकमो । [ भर्न । तथा । रामदारक । नमस्त ९ नमस्ते । ही भवतु, आत्मनैवारमान निर्वाहय । अस्माफ गोपननम्य रवा ग्रहातु को हापराक्रम I] चक-नमो भगवते नारायगाय । भगवन् । महाविष्णो। राण्यकार्याग्यमरामुराणा त्वया भविष्यन्ति बनि लोके । तम्माजनस्याम्य रघुत्वयोगान् कुरु प्रसाद यदुयशक्तो। ॥२८॥ यसुदेव -गृह्यताम् । नन्दगोप -ज भट्टा आणवेदि । (गृह्णाति ) [ यद् भर्ताज्ञापयति ।] ३ घमुदेव -वयस्य । प्रभाता रजनी । प्रनिनिवर्तता भवान् । ।

·५२४ 128.- मालचरिते 1 - अन्धाणे पडिदे। [आश्चर्यमाश्चय भर्नः! आश्चर्यम् । इमे यन्धने ६ पनिते।] वसुदेवः सर्वमेतत् कुमारस्य प्रभावः । प्रतिनिवर्ततां भवान । नन्दगोपः-जं भट्टा आणवेदि। [ यद् भाज्ञापयति। ९ घमुदेवः-अथवा एहि तावन् । नन्दगोपः-भट्टा । अअम्हि । [ भर्नः ! अयमम्मि ।] वसुदेवः- जाने नित्यं वत्सलं त्या प्रकृत्या स्नेहोऽप्यस्मिन्नर्थ्यते रूढभावः । अम्मिन् काले दग्धभूयिष्ठशेष न्यस्त बीज रक्षितुं यादवानाम् ।। २९ ।। कुमारस्य किं करिष्यति भवान् । नन्दगोप -पुणादु भट्टा । एकप्पिं गेहे गच्छिा सीरं पित्र ३ अण्णप्पि गेहे गच्छिअ दधिं भक्षद। अपरप्पि गेहे गन्छिन वणीदं गिळाइ। अण्णपिं गेहे गच्छिा पाअपं भुइ। इद- प्पि गेहे गच्छिअ तकघटं पळोअदि । कि बहुणा, अम्हाण ६ घोपप्प पदी होइ । [ श्रृणोतु भर्ता । एकस्मिन् गेंहें गत्वा क्षीरं पिबति । अन्यस्मिन् गेहे गत्वा दधि भक्षयति । अपरस्मिन् गेहे गत्वा नवनीत गिलति । अन्यस्मिन् गेहे गवा पायम भुढे । ९ इतरस्मिन् गेहे गरवा तम्घर्ट प्रलोकन । कि बहुना, अस्माकं घोपस्य पतिर्भवति । ] वसुदेवः-एवमस्तु । प्रनिनिवर्तनां भवान् । १२ नन्दगोपः-ज भट्टा आगयेदि । (नि' कान्तः ।) [यद भर्नाज्ञापयति ।] वमुदेव:-ननु निर्गतो नन्दगोपः । यावदहमपि मधुरामेव यास्यामि। (परिक्रम्य) सहितशब्द इव श्रूयते । किनुसलु कैसभयान ·-1] द्वितीयोऽङ्कः। ५२५ १५ प्रनिनिवृत्तो नन्दगोप- 1 (परिमाय) अये प्रन्यागतप्राणेयं दारिका । यानदिमां गृहीन्या देवस्या हस्ते निक्षिय दुरात्मानं कंस पश्च- यामि । (गृहीत्वा) अहो गुरुत्वमस्या' । एतदपि कुमारात् १८ किञ्चिदन्तरं महद् भूतम् । यावदपमामामि । अये इयं भगवती यमुना तव स्थिता । याचदपनामामि । निष्कान्तोऽस्मि यमुनाया. । तन्नगरद्वारम् । तथैर प्रमुप्तो मधुराया सर्यो जनः । २१ यान् प्रविगामि । (प्रविश्य) इदं खलु दुरात्मनः कमस्य गृह ज्येष्टाश्रितमिय दृश्यते । इदमस्मदीयं गृहं नियारूढमिय दृश्यते । यावदहमप्यन्त.पुरं प्रविश्य देवकी ममाथासयामि । ईश्वरा. २४ म्वम्नि कुर्वन्तु । (निप्रान्तः।) प्रथमोऽङ्कः । । अथ द्वितीयोऽङ्कः। ततः प्रविशन्ति चण्डाल युवनय 1) ३ मर्या:-आअच्छ भट्टा! आअन्छ । अग्हाणं कणगाणं तुप सह विवाहो हो । [भागरल भतः ! आगच्छ । अस्मा कन्यानां स्वया माह विवाही भयतु ।] (ततः प्रविमति राजा ।) राना-भोः । पिनुपस्विटम् । यन्मेदिनी प्रचलिता पनिताग्रहा सनारनारिय विर्णिमहोर्मिमाला । भेव्यैः प्रधानगुणरमानिमित्त कि याप्रतो व्यमनमभ्युदयो नु तन्मे ॥ १ ॥ ६ - ·५०६ बालचरित मा:-आअच्छ भट्टा! आअच्छ । अम्हाणं कपगआणं तुए सह विवाहो होदु । [आगच्छ । भर्तः ! आगच्छ । अस्माकं कन्यकानां ३ स्वया मह विवाहो भवनु । ] यस्मान रक्षिपुरुषाः प्रचरन्ति केचिद् यस्मान दीपकधराः प्रमदाश्चरन्ति । तम्मादिमा मम गृह समनुप्रविष्टा नीलोत्पलाञ्जननिभा भयदाः श्वपाक्यः ॥ २ ॥ सर्वाः-आअच्छ भट्टा! आअच्छ । अम्हाणं कण्णाण तुए सह विवाहो हो । [ आगच्छ मतः ! आगरछ। अस्माकं कन्यकानां ३ स्वया मह विवाही भवतु । ] राजा-अहो सृष्टाः खस्वेताश्चण्डालयुयतया क्रोधेन नश्यति सदा मम शत्रुपक्षः सूर्यः दाशी हुतवहश्च वशे स्थिता मे । योऽहं यमस्य च यमो भयदो भयस्य तं मापवादवचनैः परिधर्षयन्ति ।। ३ ।। मा:-आअच्छ भट्टा ! आअन्छ । [आगच्छ भर्तः ! आगछ।] राजा-आ अपयंस । कथं सहसव नष्टाः । यावदिदानीमभ्य- ३ न्तरमेव प्रविशामि। (ततः प्रविशति शापः।) शापः-ई, फेदानी प्रविशमि । इदं खलु मम गृहं संवृत्तम् । ६ राजा- कोऽयं विनिष्पतति गर्भगृहं विगाह्य उल्कां प्रगृह्य महसाखनराशिवर्णः ।

·-1611 द्वितीयोऽङ्कः। ५२७ भीमोप्रदंष्ट्रवदनो घहिपिङ्गलाक्षः मोधो महेश्वरमुखादिव गां प्रपन्न ॥ ४ ॥ को भवान् । 22- A. शाप:-किं न जानीपे माम् । अहं सलु मधूकस्य ऋपेः शापो ३ वनवाहु म । श्मशानमध्यादहमागतोऽस्मि चण्डालवेपेण विम्पचण्डम् । कपालमालातिविचित्रवेपः कंसाय राज्ञो हदयं प्रवेष्टम् ।।५।। *म:-असम्भाव्यमर्थं प्रार्थयसि । सौवर्णकान्ततरकन्दरकृटकुञ्ज मेरुन कम्पयति वायसपश्वातः। हास्योऽसि भोः ! समकरसुमितोर्मिमाल पातुं य इन्दसि फराअलिना समुद्रम् ॥ ६॥ शाप:-काले ज्ञास्यसि । राजा-ह, कथं महसैन नष्ट । यावदहमपि शयनमुपगम्य नयन- ३ व्याक्षेप करोमि । (स्वपिति ।) शाप:-अये प्रसुप्रः । अलक्ष्मि सलति ! कालरात्रि महानिदे। पिगलाक्षि! तदागम्यतामभ्यन्तरं प्रविशामः। ६ मर्या:-यं होदु । [एपं भवतु । ] (प्रविश्य) राजश्री: न खलु प्रवेऽयम् । शार:-का भवती। श्री:-कमां न जानीपे । आई सल्यस्य लक्ष्मीः। पापः-गवम् । गजश्री ! अपक्रामतु भवती । इदं चलु मम गृह १२ मंत्तम् । ।

·बालचरिते [11.6.1- श्री:-हैं, लड्वोपमं मम गृहं नविचिन्त्य मूढ ! कम्याश्रयाद् विशमि मामवधूय रानी । किं भापिनन बहना न च शक्यमेतद् द्रष्टुं प्रवेष्टुमिह तेऽद्य मयाभिजुष्टम् ॥ ७ ॥ शापः-भगवनि पदालये! अपक्रामतु किल कंमशरीरान्। विष्णुरातापयति । ३ श्री:-कथं विष्णुरामापयनीति भोः ! कष्टम् । न चाहं चिरसंवासात त्यक्तुं शक्नोमि पार्थिवम् । बलवान् गुणसट्टाहो दर्द तपति मामयम् ॥ ८॥ भवतु । अनतिक्रमणीया विष्णोराज्ञा । तम्मादहमपि विष्णुसकास- मेव यास्यामि । (निकान्ता) ३ अान्ताजश्रीः। हन्तेदानी मिदमरमाकमावासः संवृत्त अलक्ष्मि ! सलति ! कालगत्रि! महानिद्रे ! पिगलाक्षि! अभ्य. न्तरं प्रविश्य स्वजातिमाशी क्रीडा क्रियताम् । ६ मर्या:-अजपहुदि अवीधम्मचारित्तो होहि । [ अधप्रभूः स्यानीतधर्मचारियो भव ।] . परिप्यज्ञामि गाढं त्यां निसाधर्मपरायणम् । प्राप्नोमि मुनिगापम्त्वामचिरानागमेप्यामि ॥९॥ (अन्तर्दिनः।) (प्रविन्य) .२ प्रनिदास-जेदु भट्टा । [ जयशु भर्ना ।] सपा-r!

·-11 11] द्वितीयोऽस। ५०९ प्रतिहारा-भट्टा ! जसोधरा खु अह ! [ भत । यशोधरा सत्वहम् । ६ राजा-यशोधरे । वि त्वया मातङ्गीजनप्रवेशा न हन । प्रतिगरी-ह मानगिजगत्ति । णिच्च भट्टिपाटमूरे वत्तमाणस्म व जणम्स इह पवेसो दु7ठहो, क उ मानगिनणम्स । [ह ९ मान जिन इति । नित्य भतृपाटमुले वतमानस्यैर ननस्येह प्रवेशो दुग्भ , कि पुनर्मातङ्गीनम्य । ] रापा-किं म्वनो नु मयानुभूत । यशोधरे गछ। यालाकि १२ काञ्चुकीय प्रवेश्यताम् । प्रतिहारी-ज भट्टा आगति। (निकान्ता।) [यट भाज्ञापयति ।] (तत प्रविशति काञ्चुकाय ।) १५ काञ्चुकीय - नयतु महारान । राना-आर्य बालाके। प्रष्टव्यो सावसरिकपुरोहितो—अद्य रात्रा वातोद्धामभूमिकम्पोल्यापाता दैवतप्रतिमाश्च प्रतिभासिता १८ किमर्थमिति । काञ्चुकीय -महाराज | माय सरिफपुरोहिती विनापयत । राना-किमिति । " कासीय -श्रूयताम् । भूत नभस्तल निवासि नरेन्द्र । निय कार्यान्तरेण नरोमिह प्रपनम् । आकाशदुन्दुभिर ममहीप्राम्प स्तम्यप जन्मनि विशेपारो शिकार ॥१०॥ रात्रा- परिमयाते मगन्दा पम्पिनेय यमुन्धरा । ज्ञायता पम्य पुत्रोऽयं रिं या जन्मप्रयोजनम् ॥ ११ ॥ इति ।

·पालचरित फार्माप:-यहाज्ञापयति महाराजः। (नितम प्रविश्य ) जयतु ३ महाराजः । प्रसृतपनी किस देवकी । राजा-किं प्रभूतम् । काधुरीय:-दारिका प्रसूता । ६ राजा-मा तायन् । एतानि महानिमित्तानि दारिफाप्रमूतिमाग उत्पयन्ते । काम्धुकीयः-प्रसीदतु महाराजः । अनृतं नाभिहितपूर्व मया।भवती ९ भृत्यवर्गपरियतायाः धाग्या हस्ते दृष्टा मा। राजा-अथवा प्राक्षणवचनमनृतमपि सत्यं पश्यामि । गन्छ, यसुदेवम्ताबदाइयताम् । १२ काञ्चुकीयः यदाज्ञापयति महाराजः । (नियान्तः ।) राजा-धर्मशीलः सत्यवादी वमुदेवः । अथ तु मम समीपेऽनृतं न ब्रवीति । भवतु, श्रोप्यामस्तावत् ।. (ततः प्रविदाति यमुदेवः।) वसुदेवः- पणां सुताना समुपेत्य नाशं वदन्निदं गोकरशं शरीरम् । आहृयमानोऽकरणेन राजा गच्छाम्यहं भृत्य इवास्वतन्त्रः ॥१२॥ भोः ! एवंविधा लोकवृत्तिः । स्मरतापि मयं राजा भय न मरतापि वा। उभाभ्यामपि गन्तव्यो भयादप्यभयादपि ॥ १३ ।। (उपसृत्य) शौरसेनीमातः! आस्यते । राजा-यादवीमातः । आस्यताम् । ३ वसुदेवः बादम् । (उपविश्य) शौरसेनीमातः! किमर्थं वयमाहूता। राजा-यादवीमातः ! प्रसूतवती किल देवकी। वसुदेव.--अथकिम्, प्रसूतवती । २० ·भर्ता । -11 151°] द्वितीयोऽद्द । ६ राजा-किं प्रसूतम् । वसुदेव -(आमगतम्) मयापि नामानृतं वक्तव्य भविष्यति अथरा कुमाररक्षणार्थमनृतमपि सत्य पश्यामि । किमिदानी ९ करिष्ये । भवतु, दृष्टम् । (प्रकाशम्) दारिका प्रसूता तया । राजा-टारिका या कुमारो वा हन्तव्य सर्वथा मया । देव पुरुषकारेण वश्चयिष्याम्यह ध्रुवम् ।। १४ ।। (प्रविश्य) प्रतिहारा-जेदु भट्टा 1 अम्हाअ भट्टिणी विण्णवेदि-दारित्ति २ नाळेत्ति अ करीअदु विळ-महाराष्ण अणुकोसो। [ जयतु अस्माक भट्टिनी विज्ञापयति-दारिकोति वारेनि च क्रियतां किल महा राजेनानुक्राश ।] ६ वसुदेव -शौरसेनीमात | क्रियता तपस्विन्या देवक्या वास्यम् । दारिकासु स्त्रीणामधिक्तर स्नेहो भवति । राना-किं भवान् स्मरति समयम् । मधूकस्य ऋपे शाप श्रुत्वा मे समयस्तदा । देवस्या धारितान् गर्भान दास्यामीति त्यया कृत ॥ १५ ॥ वसुदव -समय इति । एप न व्याहरामि । प्रतिहारी-भट्टा । किं त्ति अम्हाअ भट्टिणीर णिनिदञ्च । [भत । ३ किमिष्यस्माक भटिन्ये निवेदयितव्यम् ।] राजा-यशोधरे । उच्यता देवक्या -न युत्तमिदानी निर्बन्धममि धातुम् । अन्यत् मियतर करिष्यामीति। ६ प्रनिहारी-ज भट्टा आणवेदि । [ यद् भर्ताज्ञापयति । ] राता-यशोधरे । एवं क्रियताम् । प्रतिहारा-सुहं पविसदु किळ भट्टा। [ सुख प्रविशतु किल भर्ता । ] • घमुदव -विविक्तमिच्छता मयापि नाम परापत्य निधनमुपनेतन्य भवति । किन्नुखलु कुमारमेनानीय प्रयच्छामि । अथवा, ·५३२ घालचरिते [11. 16.-- दारिकेयं मृता पूर्व पुनाव ममुस्थिता । अम्य बालस्य माहात्म्यानपा वधमवारयति ॥ १६ ॥ यादहमपि देवकी समाचामयामि । (नितान्तः ।) राजा-यशोधरे ! प्रवेश्यतां सा दारिका। ३ प्रतिहारी-ज भट्टा आशयेदि । (निकान्ता) (तत. प्रविशति दारिका गृहीत्वा धात्री रक्षिपुरुषाद।) मर्च-मणिभं सणि अश्या । इदं मझमवाळ । पविसदु ६ अप्या। [शनैः शनैरायर्या । इदं मध्यमद्वारम् । प्रविशत्वार्या । ] धाग्री-(मविश्य ) जेदु भट्टा । इअं दारिआ अम्हेहि चिरप्पगुदि रस्सिदा । [जयतु भर्ता । इयं दारिकास्माभिश्विशत् प्रभृति रक्षिता ।] ९ राजा-अहो राजदर्शनीयेयं दारिका । मयापि नाम स्त्रीधः कर्तव्यों भवति । धानी-मणिों मणि भट्टा! 1 [ शनैः शनैः भर्नः !.] १२ राजा इयं कंसशिला । यावत् साहसमनुष्ठास्यामि । अयं हि सप्तमो गर्भ ऋपिशापयलोत्थितः । अस्मिन् नाशं गते गर्भ मम शान्तिर्भविष्यति ॥ १७ ॥ (गहीन्या प्रत्य) अधे, कांशः पतितो भूमावेकांशो दिवमुन्नतः । मां निहन्तुमिहोद्भूतः करः शस्त्रसमुज्ज्वलैः ॥ १८ ॥ अये इयमिदानी तीक्ष्णा शूलमालम्ब्य रौद्रवेपण जृम्भते । विनाशकाले सम्प्राप्त कालरात्रिरिवोत्थिता ॥ १९ ॥ (ततः प्रविशति कार्यायनी सपरिवारा।) कात्यायनी- मुम्भ निमुम्भं महिपं च हत्या कृत्वामुरांस्तान हतशत्रुपक्षान । अह प्रमृता वसुदेववंशे कार्यायनी कंसकुलक्षयाय ॥२०॥ २० n ·-11 25.] द्वितीयोऽद्द । ५३३ कुण्टोटर - कुण्टोटरोऽहमजितो रणचण्डौ देव्या प्रमृतिजनिनोग्रमहानिनाद । शीत्र प्रयामि गगनादवनी विशारा रपार जिघामुरमुरानतिधीर्यपान ॥ १ ॥ शूलोऽस्मि भूतमिह भूमितरे प्रपन्नो दे-या प्रसादजनितोमरनास्वप । कम निहत्य ममरे परिर्पयामि तं पादप जर निधेरित कार्तिकेय ॥२०॥ भर - । - अहं हि नील फलहम्य फर्ना महामागे नपगडुग्यश्च । निमि कम युधि दुर्यिनीत प्रौञ्च यथा शनि पर प्रष्ट ||३|| मनीव- मनोजवो मारततुल्योगो देन्यान्तु वार्यार्थमिहोपयात । रोमि महामगिर मु दैत्यान यहिर्नरराना निग्य यथा ॥२ काायना-गुण्डोदर | शरण । महानील । मनोनय । तदागम्य ताम् । भगवतो पिणार्यारचरितमनुभचिनु गोपालरेपप्रन्टना घोपमेवारनरिष्याम । मध-यशासापयति भगवती । (मिमान्ना गपरियारा या यांनी।) रा-अये प्रभाता रजनी अन प्रविश्य शान्त्यर्थ शान्तिराचिन गृहम् । परोमि रिपुरग शानि मम शान्तिर्भविश्यति ॥ ५॥ (निराना म) द्वितीयोऽदः।

·ܚܫ बालचरिते [-- क्खु, घोपदिण्ण। अथ तृतीयोऽङ्कः। (ततः प्रविशति वृद्धगोपालकः।) ३ वृद्धगोपालका-भो मेघदिम ! कखु, यपदिय ! क्खु, कुम्भदिण! क्खु पकाळेथ पफाळेथ गोधणं । एदोष्पि चुन्दा. वणे पकामं पाणीअं पादूर्ण हुम्भारवं करन्तो आअन्तु गोधणं । ६ एपो गोवनहादो णिकमिअ परिघट्टिअवम्मीअमूळो भुजङ्गेहि कुवण्णेहिं पीलुप्पळादामेहि पिंगळम्गेदि विअ वपभो पोभदि । अण्णो वि एपो वपभो उपिदप्पपारिअपुच्छो जिश्चि ९ अजाणू पपीव धवळङ्गो अग्गविपाणेहि महीं उत्र्यहन्ती विक्ष पोभदि । जाव दाणि दामों पदावआमि । अछे दामअ ! भअवदीर्ण पुथळे ओदाळिअ पहवच्छाणं तु पि आअच्छ । १२ [ भो मेघदत्त ! खलु, घृपभदत्त ! खलु, कुम्भदत्त ! खलु धौपदत्त ! खलु, प्रकालयत प्रकालयत गोधनम् । एनस्मिन् वृन्दावने प्रकार्म पानीयं पीया हुम्भारवं कुर्वदायाति गोधनम् । एप गोमजान (1) १५ निष्क्रम्य परिघहितवामीकमूलो भुजः कुवर्ण: नीलोत्पलदामभिः श्रृङ्गलप्पैरिव वृषभः शोभते । अन्योऽप्येप वृषभ उच्छ्रितप्रमा- रितपुच्छो निकुञ्चितजानुः शशीव धवलानोऽप्रविषाणाभ्या महीमुद्वि. १८ हलिव शोभने । यावदिदानी दामकं शब्दयामि | अर दामक ! भग- वनी: मुस्थलेऽवतार्य महवत्सास्त्वमप्यागच्छ ।] (ततः प्रविशति दामकः।) २१ दामका-अहो महन्तं तिगजाळं पामिणो णन्दगोवप्प । पुदजण- णदिणादो आळहिअ अहिअदळं आगन्दुभुदं वड्डइ । भोदु, इह चिट्ठदु गोधणं, जाव मादुळ उवपप्पिष्य । (उपसृत्य) २४ मादुळ ! वदामि । [ महो महन् नृणजालं म्वामिनो नन्दगोपस्य । -- ।

·10 . तृतीयोऽङ्कः । ५३५ मुतजननदिनादारभ्याधिकतरमानन्दाद्भुतं वर्धते । भवतु, यह तिष्ठतु गोधन, यावन्मातुलमुपसप्स्यामि । मातुल ! वन्दे ।] २७ बृद्धगोपालक:-पन्ती होदु पन्ती होदु अम्हाणं गोधणय अ । [ शान्तिर्भवतु शान्तिर्भवत्वस्माकं गोधनस्य च । ] दामकः-मादुळ !जदप्पहुदि नन्दगोवपुत्ते पपूद, तदप्महुदि अम्हाणं ३० गोधणं यजिअरोरं पंवुतं । ॥ (१) पत्र्याणं गोवजगाणं पीदी बड्डइ । अण्णं च, सादे ग्यादे मूळाणि, फळाणि गुम्हे गुम्हे। मधु केत्तिअं दुष्यदि कवीरं तत्तअंग घिदं । [ मानुल। यदा- ३३ प्रभृति नन्दगोपपुनः प्रसून., तदाप्रभत्यस्मा गोधन वर्जितरोग संवृ तम् । ननु सर्वेषां गोपजनाना मीनिर्वर्धते, अन्यच्च, खाते ग्वाते मूलानि, फलानि गुल्मे गुल्में 1 मधु कियद् दुखते क्षीरं तावद् एव घृतम् ।] ३६ वृद्धगोपालक:-अण्णं च इदं अच्छळिों । दपरत्तप्पपूदे णन्दगोव- वुत्ते पूतणा णाम दाणवी विषपम्पूरिदत्थणा गन्दगोवीए. हवं गहिअ आअदा। तदो ताप दाळ गहिअ तव्य मुहे स्थणं ३९ पक्सित्तं । तदो तं विजाणिअ पुविदा पाडिदा चम्मवपेपा दाणवी भविअ तत्तो एथ्य मुदा । तदो मापमत्ते णन्दगोववुत्ते पअडो णाम दाणयो पअडवेपं पहिअ आअदो । ते पि जाणिअ ४२ एकपादप्पहारण चुण्णीकिदो पो वि दाशको भविअ तत्तो एब्य मुदो । तदो मापपरियुत्ते नन्दगोववुत्ते एकपि गेहे गन्छिअ खारं पियइ, अण्णपि गेहे गच्छिअ दधिं भरवइ, एकप्पिं गेहे ४५ गन्टिअ णवणीदं गिळदि, अण्णप्पिं गेहे गच्छिअ पाअसं भुञ्जइ, अपरपि गेहे गच्छिअ तफघटं पळोअदि । तदो लुहाहि गोवजुवदीहि गन्दगोवीए उत्तं । तदो छुट्टाए णन्द- ४८ गोवीए दाम गद्विअ तप्प मझे बन्धिा पे उहले थई । तदो त पि उळूहळं आघट्टअन्तं पेनिस जमलज्जुणे +4 ·घालचरिते Lip । 1 णाम दाणवे णिकियत्तं । तदो दुवे एकीभूदे । नेपं अन्तलंग ५१ गच्छन्तेण गन्दगोवद्युतण आघटअन्तेण पमूळविडवं चुण्गीकिद ते वि दाणये भविअ सत्तो एव मुदे । तढो गोवजणेहि उत्त- महाबळपळकमो अजप्पहुदि भट्टिदामोदनो णाम होदु ति । तदो ५४ आहावणप्पहावणमत्त णन्दगोवद्युत्त पथ्यो णाम दाणयो गन्द- गोववेस गलिअ आअदा । तदो पछिपणं कण्ठे णिविविध गन्छन्तं तं विजाणिअ भट्टिणा पङ्कळिपणेण तप्प दाणवप्प पीपे ५७ मुढिप्पहारो किटी । तेण प्पहारण उक्खित्तचर पो वि दाणवी भविभ नत्ता एज्य मुदो । गोयजणेहि परिवुदो तालहळाणि गहिई ताळवणं गदो । तहिं ताळवणे घेणुओ णाम दाणवो गद्दभवेसं ६० गहिअ आअदो । सदो त पि जाणिअ भट्टिदामोदळेण तप्प घामपादं गहिअ उकिवविअ पादिटाणि ताळफळाणि । पो वि दाणयो भविअ तत्तो भव्य मुदो। तदो केसी णाम दागयो ६३ तुळगवेसं गहिअ आअदो। तदो त पि जाणिअ भट्टिदामो. दळेण तप्प मुहे कोप्परो दिण्णो। तदो तेण दुवी (?) पाडिदो तुङ्गो। पो वि ठाणयो भविअ तत्तो एव मुदो । ६६ पदाणि अण्णाणि (अ) कम्माणि किवाणि भट्टिदामादळेण । [अन्यच्चैदमाश्चर्यम् । दशरात्रप्रसूत नन्दगोपपुत्रे पूतना नाम दानवी विषसम्पूरितस्तना नन्दगोण्या रूपं गृहीत्वागता 1 ततस्तया दारक १९ गृहीत्वा तस्य मुग्वे स्तनः प्रक्षिप्तः । ततस्तां विज्ञाय सुप्ता पानिता मापि दानवी भन्वा तन एव मृता । नतो माममान्ने नन्दगोपपुढे शक्टो नाम दानवः शकटवेपं गृहीस्वागनः । नमपि ज्ञात्वैकपादप्रहारेग चूर्णी- ७२ कृतः सोऽपि दानवो भूदा सत एव मृतः। ततो मासपरिवृत्तो नन्दगोपपुत्र एकस्मिन् गेहे गत्वा क्षीरं पिबति, अन्यस्मिन् गेहे गरवा दधि भक्षयति, एकस्मिन् गेहें गत्वा नवनीत गिरति, अन्य- २६ + ·-111] तृतीयोऽङ्क । ७. स्मिन् गेहे ग ग पायस भुड़े अपरस्मिन् गहे गाया नम्घर प्रलोक्ते । तनो रणाभिगापयुवतिभिनन्दगो ये उनम् । नता रण्या नन्गोप्या दाम गृहीना तस्य मध्ये बद्धा शेषमुल्टवले बद्धम् । ७८ नतम्तयुलबरमाधट्टयत् प्रेक्ष्य यमरातुनयोनाम दानवयानिक्षिप्तम् । ननो द्वावकीभूता । तयोर तरेण गच्छता नन्दगोपपुरणाघयता ममूल- विप चूणीरतो तावपि दानवो भूवा नत व मृता। नतो ८. गाएननैरन-महाबलपरास्मोऽद्यपभृति भर्तृदामादरो नाम भपत इति । तत आधारनप्रधाचममा नन्दगोपपुग्ने प्रलम्मा नाम दानरा नदगोपनप गृहा पागत । तन सकपण कण्ठ निश्चिय गच्छन्त न ८४ विनाय भर्ना सकर्षणेन तम्य दानवस्य शीप मुष्टिप्रहार कृत । तेन महारेणाक्षिप्तचक्षु माऽपि नानधो भूगा तन व मृत । गानन परिपृतस्तालपानि ग्रहीतु तालवन गत । तत्र तार वन धनुरा नाम ८७ दानवो गदभषेप गृहास्यागन । ततस्तमपि ज्ञागा भर्तृनामादरेण तम्य बामपाद गृही पारिश्रय पानितानि तालफ्लानि । मा.पि दानवा भूत्वा तत र मृत । नत केशी नाम दानर तुरग वप गृहीना • • गन । ननम्नमपि ज्ञागा भर्तृदामोदरेण तस्य मुम्बे कूपरा दन । सतम्तन द्विधा पारितम्तुरा । मोऽपि दानवा भूवा नत व मृत । पतान्यन्यानि (च) कर्माणि कृतानि भतृदामोदरेण।] • ३ दामक -मादुर । पत्र्य द्वार चिट्ठदु । अन्न भट्टिटामोटो इमप्पि चुन्नाणे गोवरणआहि पह हलीपअ णाम पकीरिदु आय न्छति । [ मातुल | पर्व नारत् निष्टनु । अद्य भदामोरोऽम्मिन् •६ वृन्दावने गायक यमाभि मह हलीमक नाम प्रशीदिनुमागर पनि।] वृद्धगोपाल -तण हि पवेहि गोजणेहि पर भट्टिटामोरय पअ पेस्त्वम्ह । तन हि सर्वेगापजने सह भर्तृदामा रम्य ९. हरीपर्क पश्याम ] ·वालचरिते Lili - दामक:- मादुलो आणवेदि । [ यद् मातुल आज्ञापयति । ] . (निकान्ती ।) १०२ प्रवेशकः। (प्रविश्य) वृद्धगोपालक:- अणुदिअमत्ते पुय्ये पणमह पत्र्यादळेण पीपेण । णि जगमादूर्ण गोणाण अमिदपुणगाणं ॥ १॥ अहो अम्हाणं पक्कगाणं पमिद्धी । आडोवपज्जाओ पडहस्ववेसाओ वाहलिटुं गच्छामो । अम्हाअं गोवकण्णआओ! घोपपुन्दळि ! ३ वणमाळे ! चन्दळेहे ! मिअक्सि! आअच्छह आअच्छह विधं । [ अनुदितमात्रे सूर्य प्रणमन मादरेण शार्पण । नित्यं जगन्मातॄणां गवाममृतपूर्णानाम् ॥१॥ अहो अस्माकं पकणानां समृद्धिः । आटोपमनाः पटहरूपयेषा न्याह गच्छामः | अस्माकं गोपकन्यकाः! घोपमुन्दरि ! वनमाले ! चन्द्ररेखे! ३ मृगाक्षि ! आगच्छतागच्छत शीघ्रम् । ] (ततः प्रविशन्ति सर्वाः।) सर्वाः-मादुळ । चन्दामो। [ मानुल ! वन्दामहे । ] ६ वृद्धगोपालकः-दाळिआ! एपो भट्टा दामोदको गोक्खीरपण्डरेण भट्टिणा पवळिषणेग यह गोवाळएहि अ परिवुदो गुहाणिक्खित्ता पिहो विअ इदो एव्व आअच्छदि । [ दारिकाः ! एष भर्ता दामो. ९ दर. गोक्षीरसाण्डरेण भर्ना सङ्कपणेन सह गोपालकैश्च परिवत: गुहा- निक्षिप्तः मिह इवेत एवागच्छति ! ] (ततः प्रविशति गोपजनपरिवतो दामोदरः सङ्कर्पणश्च ।) १२ दामोदरः-( सविस्मयम् ) अहो प्रकृत्या रमणीयानां गोपन्यकानां वैषप्रणविशेषः। - २८ ·-1131 तृतीयोऽङ्क । पता प्रफुल्कमलोत्पलवस्ननेता गोपाङ्गना कनकचम्पकपुष्पगौरा । नानाविरागवसना मधुरप्रलापा क्रीडन्ति वन्यकुमुमाकुर केशहस्ता ॥२॥ सङ्कषण --एते गोपटारका समागता । रक्तासुकडिण्डिम प्रमुदिता केचिनदन्त स्थिता केचित् पङ्घजपत्रनेत्रवदना क्रीडन्ति नानाविधम् । घोपे जागरिमा (?) गुरुप्रमुदिता हुम्भारशब्दाले वृन्दारण्यगते समप्रमुदिता गायन्ति केचित् स्थिता ॥ ३ ॥ वृद्धगोपारक -आम भट्टा पव्या पण्णद्धा आअदा। [आम भर्न । म सनद्धा आगता ।] ३ दामक -जेदु भट्टा । [ नयतु भर्ता।] सङ्कषण -दामक सर्वे गोपटारका ममागना । वामक -आम भट्टा! पञ्चे पण्णद्धा आअदा । [ आम भतं । म ६ मतदा आगता I]] दामोदर -घोपमुन्दरि । धनमाले । चन्द्ररखे। मृगामि। घोपया मस्यानुरूपोऽयं हल्लीसक्नृत्तवन्ध उपयुज्यताम् । ९ सर्वा -ज भट्टा आणवेदि । [यद् भागापयति ।] सारण -दामक | मेघनाद । वागन्तामातीधानि । उभौ-भट्टा । तह । [ भर्त । तथा 1] १२ पदगोपाएर -भट्टा' तुम्हे हीमों पीलन्ति । अहं एत्य किं करोमि । [भर्न ! यूर्य हातीस मीडय । प्रहमत्र किं करामि।] दामोदर -प्रेझो भवान् नु १५ परगोपाला-मट्टा' सह । [ भने । नया ।] २९

·बालचरिते
[hil.3.11-
५४०
(सर्वे गृत्यन्ति ।)
वृद्धगोपालकः-ही ही पुटु ईदं । पुटु वाइदं । पुटु 'गशिदं । जाय
१८ अहं वि णच्चेमि । परिम्सन्तो यु अहं । [ही ही मुटु गीनम् ।
मुष्ट वादितम् । सुष्टु नर्तितम् । यावदहमपि न्यामि । परिधान्न:
ग्यायहम् । ] (प्रविम्य)
२१ गोपालकः-हा हा भट्टा अवकमदु इमादो देमादो। [ हा हा भर्ना
अपामरयम्माद् देशाद् । ]
दामादरः-दामक! किममि मम्भ्रान्तः ।
२४ गोपालकः-एपो अलिवपभो णाम दाणवो पिण्डीकिदणिग्यादम्यो
भूमिटलं. खुरपुडेहि लिहन्ती, जप्प घोपो मेघरबत्ति पकिदो
जादो। [ एषोऽरिटवृपभो नाम दानवः पिण्कृतनिर्धानरूपी भूमितल
२७ सुरपुटैलिम्वन् , यम्य धोपो मैघरव इति शदिनो जातः ।
दामोदर:-प्वं, प्राप्तोऽरिष्टर्पभः । इमा नो गोपहारिका दारकां,
गृहीत्वतन् पर्यतसिग्यरमारुह्य दुरात्मनो मम च युद्धविशेपं पश्य
३० त्वार्यः । अहमम्य दर्पप्रशमनं करोमि ।
(सदर्पणस्तैः सह नितान्तः।)
दामोदरः-एप एप दुरात्मारिष्टपभः ।
कृत्या खुरै मितलं प्रभिन्नं शृनैश्च कूलानि ममाक्षिपंश्च ।
भयात गोपः प्रसमीक्ष्यमाणो नदन समाधावति गोपेन्दः ।।४।।
(ततः प्रविशत्यरिटर्पभः 1)
अरिधर्षभ:-आप भोः ।
शृङ्गाप्रकोटिकिरणः खमिवालिसंश्च
शत्रोर्वधार्थमुपगम्य वृपस्य रूपम् ।
वृन्दावने सललित प्रतिगर्जमान-
माक्रम्य गत्रुमहमद्य सुखं चरामि ॥ ५ ॥

·-111 10"] तृतीयोऽङ्क । H हुकारश देन ममेह घोपे स्रान्ति गर्भा वनिताजनस्य । खुराप्रपातरिसितार्धचन्द्रा प्रकम्पते सद्रुमकानना भू ॥ ६ ॥ क्नुखलु गतो नन्दगोपपुर । भो नन्दगोपपुन । कासि । दामोदर -भो गोवृपाधम | इत इत । एप स्थितोऽस्मि । ३ अरिर्षभ - (वा) अहो, सारवान सल्यय वालो यो मा दृष्ट्वा महापरम् । उग्ररूप महानाद नैव भीतो न विस्मित ॥ ७ ॥ दामोदर किमेत भो । भय नाम भरतोऽद्य मया श्रुतम् । भीतानामभय दातु समुत्पन्नी महीतले ॥ ८॥ अरिष्टभ -भो बारम्त्यम् । अत सलु भय न जानामि । नगमोदर -भो गोपाधम | किं बार इति मा प्रधर्षयसि । वि दष्ट कृष्णसर्पण घालेन न निहन्यते । वालेन हि पुरा प्रौत्र मन्देन निधन गत ॥ ९ ॥ भनितव्यम् । अपीद मूर्य । त्य कठिनोपरमञ्चय । कि नपच्यमानेग शेरो वनेग पातित ॥१०॥ अरिष्टगंभ -भी नन्दगोषपुत्र किंव्यमितम् । दामादर चा निधनमुपनेतुम् । : भरिएषभ -ममों भगा। दामोदर - माय । भरिभ सेन हि गृधना म्यानिमहश प्ररणम् । ६ दामोदर-प्रदरणमिनि । ह भो । ३१ ·[ii. 11.- यालारित ५४३ गिरितटकठिनांसायव याहू मर्मती प्रहरणमपरं तु स्वादशां दुर्यलानाम् । अथ मम भुजदण्टः पीडपमानश्च शीर्ष यदि न पतमि भूमी नाग्मि दामोदरोऽहम् ॥ ११ ॥ भरिष्टमः तेन हि प्रवर्ततां युद्धम् । दामोदर:-भो गोपाधम ! यदि से शक्तिस्ति, मां पादेनोन ३ स्थित म्यानात् फम्पय। अरिष्टम:-फोऽत्र संशयः । (तथा कर्नु चेष्टयित्या मृतिः पतति।) पामोदरः-मो गोप ! समाधसिहि समाधसिहि । अनेन वीर्येण ६ भवान् गर्वितः। भरिष्टमः-(आश्वस्य, आत्मगतम्) अहो दुष्प्रसहोऽयं पालः । रुद्रो वायं भवेन्मो विष्णुर्वापि स्वयं भवेन्। अमिथ्या खलु मे सर्कः स पय पुरषोत्तमः ॥ १२ ॥ आ, यन्न यत्र ययं जाताम्तन तत्र त्रिलोककृत् । दानवानां वधार्थाय वर्तते मधुसूदनः ।। १३ ॥ भवतु । विष्णुना हतम्याप्यभयो लोको मे भविष्यति । तस्माद् युद्ध करिष्यामि । (प्रकाशम्) भो नन्दगोपपुत्र ! पुनरपि जातो मे दर्पः । ३ दामोदरः-हम्। तिष्ठ तिष्ठेदानीम् । किं. गर्जसे भुजगतो मम गोपेन्द्र! पातप्रवृद्ध इव वास्किकालमेघः । पहि क्षिपामि धरणीतलमभ्युपेहि घाइतम्तट इवाचनपर्वतस्य ।। १४ ॥ १. (सौवर्भ ! संवृत्तो) ·-11-19.] तृतीयोऽङ्कः ५४३ 1- (तया कृत्वा) एप एप दुरात्मारिष्टपभः, विसृतरुधिरधाराक्लिन्ननासास्यनेत्रं चलितककुदवालः प्रस्फुरत्पादकर्णः । निपतति विगतात्मा भूतले वन्नभिन्नो गिरिरिव शिखरा!कृपो दानवेन्द्रः ॥१५॥ (प्रविश्य) दामक:-जेदु भट्टा । एपो भट्टा पङ्कळिपणो पत्र्यदादो जमुणाहले ३ काळिओ णाम महाणाओ उद्विदोत्ति पुणिअ तै पडिगओ। वाळेहि वाळेहि भट्टा' पङ्कतिपणं । [जयतु भर्ता । एप भर्ता संकर्षणः पर्वताद् यमुनाइदे कालियो माम महानाग उथिन इनि 7 श्रुश्या तं प्रतिगतः । धारय धारय भर्त: ! संकर्षणम् 1 ] दामोदर.-कालियो नाम मयापि श्रूयते मदर्पः पन्नगपतिः। भव- स्वहमस्य दर्पप्रशमनं करोमि । गोग्राह्मणादयस्तेन मुजुप्यन्ते किल प्रजाः । अघप्रभृति शान्तात्मा निष्प्रभः म भविष्यति ॥ १६ ।। (निष्क्रान्ती।) तृतीयोऽ।

·यालचरिते [ - अथ चतुर्थोऽङ्कः। (ततः प्रविशति दामोदरः।) दामोदरः-- एता मत्तचकोरशायनयनाः प्रोद्भिनक स्तनाः कान्ताः प्रस्फुरिताधरोष्ठरुचयो विनम्तकेशनजः । सम्भ्रान्ता गलितोत्तरीयनसनावासाकुलव्याहता- नम्ता मामनुयान्ति पन्नगपति दृष्ट्रव गोपाङ्गनाः ॥ १ ॥ (ततः प्रविगन्ति गपकन्यकाः।) पर्वा:-माबु मान्नु भट्टा ! पदं जळास पविसिर्दु । एसो खु ३ दुदुमहोरअकुळायासो। [ मावल माखलु, भतं. ! पुत जलाशयं गंवाम् । पुष गन्नु दुष्टमहोरगबुलावासः । ] दामोदर:-न खा न स्वर विपादः कार्यः । पश्यन्तु भवत्यः । निप्पक्षियालयूषं भवकिनकरिवातविप्रेक्षिताम्भो- गम्भीर स्निग्धनीरं ह्रदमुदधिनिभं क्षोभयन् सम्प्रविश्य ! गोपीभिः शाट्किताभि. प्रियहितवचनैः पेदालार्यमाणः कालिन्दीवासरक्तं भुजगमनिवलं कालियं धर्पयामि ॥ २ ॥ मा.-भट्टा! पवलिपण! बालेहि वाळेहि भट्टिदामोदछ । [ भनः ! समर्पण ! वारय वारय भर्तृतामोदरम् 1 ] (प्रविश्य) महर्षणः-अलमलं भयविपादाभ्याम् । दर्शितोऽनुरागः । पदयन्ः भवत्यः॥ विपदद्दनशिवाभियन्मुखान् प्रोदनाभिः कपिशितमभिवाभिश्वाचालं दिशानाम् । Y मरमसमभियान्तं मालक्ष्य शङ्की नमयति शिरसान्तमण्डलं चण्टनागः ॥ ३॥ ३ 3.1 ·AM ! स्थलाखण्डलहस्तिहस्तकठिनो भोगेन संवेष्टितं 10 वालचरित [v.5.- ३ (तनः प्रविशति कालिय गृहीत्या दामोदरः।) दामोदरः-एप भोः! निर्भय॑ कालियमह परिविष्फुरन्तं मूर्धाश्चितकचरणश्चलवाहुकेतुः । भोगे विपोल्पणफणस्य महारगम्य हल्लीसकं सललितं मचिरं वहामि ॥ ६ ॥ सर्वा:-अच्छळीअं भट्टा ! अच्छळीअं । काळिअस्स पञ्च फणाणि अकमन्तो हनळीपों पकीळदि। [आश्चयं भतः ! आश्चर्यम् । । कालियस्य पञ्च फणानाक्रामन् हल्लीसकं प्रक्राइति । ] दामोदरः-यावदहमपि पुष्पाण्यपचिनोमि । लोकालोकमहाधरेण भुवनाभोग यथा मन्दर लं शर्वधनुर्गुणेन फणिना यद्वञ्च यादोनिधी । त्वामेप त्रिदशाधिवासमधुना सम्प्रेपयामि क्षणान् ।।७।। वृद्धगोपालक:-हा हा भट्टा ! । एसो भट्टिदामोदळो पुप्फाणुकारेहि पदेहि आआरवन्तं विअ जमुणाळ महाणा पादेण परिघट्टः ३ अन्तो पुप्फाणि अवहणोदि । (अवतीर्य ) पाहु भट्टा! पाहु । फतळेहि फळेहि । अहं वि पहाओ होमि । अहो भाआमि भट्टा! भाआमि । जाव इमं युत्तन्तं णन्दगोवण्ण णिवेदेमि। ६ (निश्रान्तः1) [हा हा भतः ! एष भर्तृदामोदरः पुष्पानुकाराम्या पदा भ्यामाकारवन्तमिव यमुनाइदै महानागं पातेन परिघट्टयन् पुप्पाण्य- पदिनौति । साधु भर्नः ! साधु । फालय फालय । अहमपि सहायो १ भवामि । अहो विभेमि भतः! विभैमि । यावदिमं वृत्तान्त मन्द गोपाय निवेदयामि कालिया-आ, ३ AM ·-y 11'] चतुर्थोऽङ्क । दामोदर'-- विध्वस्तमीनमकराद् यमुनाहदान्ताद् दोन्न्येण महता दृढमुन्वसन्तम् । आशीविप कलुपमायतवृत्तभोग मेप प्रसह्य सहसा भुवि विक्षिपामि ॥ ८ ॥ कारिय-एप भो। रोपेण धूमायति यस्य देहस्तेनैव दाह पृथिवी प्रयाति । ३ वालावलीमि प्रदहामि सोऽह रक्षन्तु लोक समरुद्रणास्त्वाम् ।।९।। दामोदर -कारिय। यदि ते शत्तिरस्ति, दह्यता ममैको भुज । कालिय-हहह चतु सागरपर्यन्ता ससप्तफुलपर्वताम् । दहेय पृथिवीं कृत्ला कि भुज न दहामि ते ॥१०॥ है, तिष्ठेदानीम् । एप त्वा भस्मीकरोमि । (विषामिं मुञ्चति ।) दामोदर -हन्त दर्शित ते वीर्यम् । ३ कालिय -प्रसीदतु प्रसीदतु भगवान नारायण । दामोदर -अनेन वीर्येण भवान् गर्वित । कालिय-प्रसीदतु भगवान् । गोवर्धनोद्धरणमप्रतिमप्रभाव बाई मुरेश । तव मन्दरतुल्यसारम् । का शाक्तरस्ति मम दग्धुमिम सुवीर्य यं संश्रितात्रिभुवनेश्वर । सर्वरोका ॥११॥ भगयम् । अज्ञानादतिधान्तयान, मान्त पुर शरणागनोऽस्मि । दामोदर -कारिय। किमर्थमिदानी यमुनाहूद प्रविणोऽमि ।

·बालचरित [ir. 11.-- ५४८ ३ कालिया-भगवतो यरवाहनाद् गाडाद् भीतोऽहमिह प्रविष्टोऽस्मि । तदिच्छामि गाडादभयं भगवत्प्रसादान् । दामोदर:-भवतु भवतु । मम पादेन नागेन्द्र । चिह्निनं तब मूर्धनि । सुपर्ण एव दृष्ट्दमभयं ते प्रदास्यति ॥ १२ ॥ कालियः-अनुगृहीतोऽस्मि । दामोदरः-प्रविशतु भवान्। ३ कालियः-यदाज्ञापयति भगवान् नारायणः । दामोदरः-अथवा एहि तावन् । कालिय:-भगवन् । अयमस्मि । ६ दामोदरः-अद्यप्रभृति गोब्राह्मणपुरोगामु सर्वप्रजाम्बप्रमादः कर्नव्यः। कालिय'-भगवन् । मद्विपदृषितमिदं जलम् । तदिदानीमेव विपं संहत्य यमुनाह दान्निष्कामामि । दामोदर:-प्रतिनिवर्तनां भवान् । कालिय:-यहाज्ञापयति भगवान् नारायणः । (सपरिजनी निक्रान्त.। दामोदर:-यावदहमपि हुदाद् गृहीतानि पुष्पाणि गोपकन्यकाभ्यः २ प्रयन्टामि। मर्वा:-एसो भट्टा अम्हाणं हिअआणन्दै कान्तो अवस्यदसरीरो इदो एच आअच्छदि । जेदु भट्टा। एप भस्मिाकं हृदयानन्द ५ कुर्वन् अक्षनसरीर इन एवागच्छति | जयतु भर्ता ।। सर्गणः-दिया गोब्राह्मणहितं कृतम् । दामोदर:-गृह्यन्तां पुष्पाणि । मर्चा:-भट्टा ! पदाणि मुणिमडेहि अणवइदपुञ्चागि पुग्फाणि पळा- १८ मिट्ठाणि चन्दादिभकिरणेहि अपरिमदिवाणि | भाआमो भट्टा! ।

·५४९
।
-11 134
चतुर्थोऽङ्क ।
[भत । एतानि मुनिमड्डेरनवचितपूर्वाणि पुष्पाणि परामृष्टानि चन्द्रा
दिस्यरिरणेरपरिमदितानि । विभीमो भतं ।।]
२१ दामोदर -पूर्व इभया चिनस्तास्तपस्विन्य । न भेतव्य न
भेनव्यम् । इदानी सन्तु मकरम्पर्शनात् सौम्यभावमुपगतानि
गृह्यन्ताम् ।
०४ पर्वा -ज भट्टा आणदि । [यद् भानापयनि । ]
(प्रविग्य)
भर -भो गोपारस कि गतो नन्दगोपपुन ।
२७ गोपालर --म्यो भट्टा कारिअ गाम महाणाअ परिपीडिअ गोत्र
पण्णआहि परिवुदो ढिओ। [भर्ना कालिय नाम महानाग
परिपाय गापकन्यकाभि परिमृत स्थित । ]
३० भर -(उपगम्य ) भो नन्दगोपपुन | अनुगतार्थनामधेयस्य महा-
राजम्योग्रसेनम्य पुन क्सराजो भान्तमाज्ञापयति ।
दामोदर क्यमानापयतीति ।
३३ भर -मधुराया धनुर्महो नाम महोत्सवो भविष्यति । तमनुभचितु
मपरिजनाभ्या भरद्यामागन्तव्यमिति ।
दामोदर -आर्य । अय ननु
देवरहस्यकार ।
२६ सङ्कर्षण - शीतमिदानी गमिष्याय ।
दामोदर -याटम् । प्रथम पल्प | एप भो ।
प्रभ्रष्टग्नमफुट परिकीर्णश
विन्धितहारपतिताङ्गदरम्बसूत्रम् ।
आप्य फ्ममहमा दृढ निहन्मि
नाग मृगेन्द्र इव पूर्वनामलेपम् ।। १३ ।।
(निप्रान्ता सव।)
चतुर्थोऽङ्कः।

·बालचरिते अथ पञ्चमोऽङ्कः। ततः प्रविशति राजा।) श्रुत्वा व्रजे विपुलविक्रमवीर्यसत्त्वं दामोदरं सह बलेन समाचरन्तम् । आदिश्य कार्मुकमहं तमिहोपनीय मल्लेन रङ्गगनमद्य तु घातयामि ॥ १॥ ध्रुवसेन! वमेन (प्रविश्य) ३ भटः-जयतु महाराजः । राजा-ध्रुवसेन ! किमागतो नन्दगोपपुत्रः । भट:-श्रीतुमर्हति महाराजः-प्रविशन्नेत्र दामोदरः ससङ्कर्षणो ६ गोपजनपरिवृतो रजकेभ्यो चखाण्याच्छिद्य गृहीतवानिति श्रुत्वा महामात्रेणोत्पलापीडो नाम गन्धहस्ती सञ्चोदितस्तमभिधात- यितुम् । ततः, तमापतन्तं सहसा समीक्ष्य सभीतगोपालकवृन्दमध्ये । पालो बलेनादिनिभं गजेन्द्र दन्तं समाकृष्य जघान शीघ्रम् ॥ २॥ राजा-कथं जघानेति । गच्छ । भूयो ज्ञायतां वृत्तान्तः । भट:-यदाज्ञापयति महाराजः । (निष्क्रम्य प्रविश्य) जयतु ३ महाराजः । एप इदानी नन्दगोपपुत्र उत्सवाधिकारोच्छ्रितध्वजप- ताकमयसक्तमाल्यदामालङ्कृतमुत्थापितागुरुधूपसमाकुलं राजमहा- पथं प्रविश्य राजकुलद्वारे गन्धसमुद्रावसक्तहस्तां मदनिका नाम ६ बुद्रिजकां दृष्ट्वा तम्या हरताद् गन्धमादाय स्वगात्रमनुलिप्य तेनैव हरलेन फुल्जस्यानुमानेन विगतकुब्जभावां तां कृत्वा ·पञ्चमोऽक । मालाकारापणेभ्य पुष्पाण्याहन्याचमध्य धनु शालाभिमुसो गत । १ राना-विमुखलु तेन व्यरसितम् । तेन हि शीघ्र गच्छ । भूयो ज्ञायता वृत्तान्त । भा -यदाज्ञापयति महाराज । (निमभ्य प्रविश्य) जयतु महाराज । १२ धनु शालारक्षकेण सिंहवलेन वार्यमाणात कर्गमूले प्रहत्य हत्या धनु समादाय द्विरसण्ड कृत्वा साम्प्रतमुपस्थानाभिमुसो गत । महि, आपीडढामशिखिवह विचित्रवेप पीताम्बर सजरतोयटराशिवर्ण । अभ्येति रोपपरिवृत्तविशालनेत्री रामेण सार्धमिह मृत्युरिवायतीर्ण ॥ ३ ॥ राजा-सागमिव मे हदयम् । गच्छ, यथानिर्दिष्टौ चाणूरमुष्टिको "प्रवेशय, वृष्णिकुमाराणा सन्नाहमाझापय । ३ भट -यदाज्ञापयति महाराज । (नितान्त ।) राजा-यापदहमपि प्रासादमारुह्य चाणरमुष्टिकयोयुद्ध पश्यामि । आर) मधुरिके । पिघाम्यता द्वारम् । ६ प्रतिहारी-ज भट्टा आगदि। [ यद भर्नाज्ञापयनि । ] (राजा प्रविश्यापविगति ।) (तन प्रविशतवाणरमुष्टिका।) चाणर सो म्हि जुद्धसज्जो मत्तो हत्थीप दापसम्पुण्णो । भनेमि अग्न याळ दामोढळं जगमम्मम्मि ॥१॥ [ एरोऽस्मि युद्धमजी मत्ता हनीय दर्पमपूर्ण । मनम्म्यच वाले दामोदर रस्मभ्य] ४१ - ·शालचरित मुष्टिक:- कोहमयमुट्टिहत्या णामेण अ मुष्ट्रिआं छुदि। पादेमि अज्ज कामं गिळियाटं जहा वज्जो ॥ ५॥ [लोहमयमुष्टिहस्ती नागना च मुष्टिको रष्टः। पानाम्यद्य समं गिरियरष्ट यशा पत्र] भट,-आप महाराजः । पसनां भवन्ती। उभी-(उपन्य ) जेदु भट्टा { { ३यतु भा] ३ राजा-चाणूरमुष्टिको ! मर्वप्रयत्नेन युवाभ्यामानृण्यं कर्तव्यम् । उभी-मुगादु भट्टा । अहिदकरणमन्धाअन्धापहारहि जुद्वाविमेमेहि सिद्धिं गन्छामा । है परसदु भट्टा । [धृणोतु भर्ना । ६ (अहिदी)करणमन्धाबन्धप्रहारैयुंदविशेषः यिदि गरयामः । । पश्यनु भन । राजा-बाढमेवं क्रियताम् । ध्रुवसेन ' प्रवेश्येता गोपदारको ! , भटः-यदाज्ञापयति महाराजः । (निकान्तः ।) (ततः प्रविशतो दामोदरसपी बसनेन मह ।) दामोदरः-आर्य ! मत्येपु जन्म विफलं मम तानि घोपे कर्माणि चाग नगरे धृतये न तावत् । यावन्न कंसहतकं युधि पातयित्वा जन्मान्तरामुरमई परिकर्पयामि ॥६॥ मकर्पण:- प्रविश्य रङ्गं कृतलोहमुष्टिं तं मुष्टिना मुष्टिकमद्य रुपम् । हत्वा चरिष्याम्यनिलप्रचण्डः प्रलम्बमम्भादमिवान्तरिक्षे ॥ ७ ॥ भट.-एप महाराजः । उपसनां भवन्ती । .

·यालचरिते [v.10.:-- ६ सहण:- त्यामय मुष्टिक! यमाय निवेदयामि । (सर्च नियुट कुर्वन्ति ।) दामोदरः-(चाणूरं निहत्य) भन्नास्थिरेप निहती मर्पण:- निहतो मयापि दामादर:- कंसामुरं च यमलोकमह नयामि ॥१०॥ (प्रासादमाया कस शिरसि निगृहप पातयित्वा) एप एप दुगमा कम्म विस्तीर्णलोहितमुसः परिवृत्तनेत्री भग्नांसकण्ठरटिजानुकरोरुजयः। विच्छिन्नहारपतिताणदलम्बसूत्रो वनप्रभग्नशिखरः पतितो यथाद्रिः ॥ ११ ॥ (नेपथ्ये) हा हा महाराज। (पुनर्नेपथ्ये) भो भो वृष्णियोधाः । अनावृष्टिशिवकहदिकपृथुफसोमदत्तात्र- प्रमुसा.! अयं खलु भर्तृपिण्डनिप्क्रयस्य-कालः । शीघमागच्छन्तु ६ भवन्तः। दामोदर:-आर्य ! संवार्यतां मैन्यम् । सकर्षण:-अयमयं धारयामि । टुप्ततुरगरथेमभ्रान्तयोधोननाद विलसदमलखड्गपासशक्त्यष्टिान्तम् । ३ ·- शलगित [v.13.1- भट:-यदानापयन्यार्यपुत्रः। (निप्रान्तः1) १८ यमदेर:-अये, नदन्ति मुग्नुयाणि वृष्टिः पतति याममी। कमान्तकाय पृजाय नायो दयाः ममागताः ॥ १४ ॥ (नेपये) श्रीमानिमा कनचित्रिनहर्यगाला विस्तीर्णराजभयनापणगोपुगट्टाम् । पायान् मर्दय मधुरां कमलायताम- लोग्यजित मुरवरदिशेन्द्रनाथः ॥ १५॥ घमुदया-भो भो मधुरावासिनः । शृण्वन्तु शृण्वन्तु भवन्तः । 'अन्य ग्यनु दैत्येन्द्रपुरार्गलोत्पाटनपटाः मनपराहमुरसावलोकिनो ३ वसुदयसम्भवम्य यामुदेवस्य प्रसादान् पुनरधिगतराज्यस्योप्रमेनस्स, चामनमिदानीमवाप्यते। संवे-प्रतिष्ठितमिदानी वृष्णिराज्यम् । ६ यमुदयः-प्रवेश्यतां महाराजः। भट:-यहाज्ञापयत्यार्यपुत्रः । (निनान्तः।) (ततः प्रविशत्युमसेनः।) उग्रमेन:- चिरोपरोधसम्प्राप्तः शो में केशिसूदनान् । अपनीतः स्ववीर्येण यथा विष्णोः शतक(तु? तो): ॥ १६ ॥ भगवत्प्रसादाद् व्यसनार्णादुत्तारितोऽस्मि । ततः प्रविशति नारदः।) नारदः-कसे प्रमथिते विष्णोः पूजार्थ देवशासनात् । सगन्धर्वाप्सरोभिश्च देवलोकादिहागतः ॥ १७ ॥ ग्योभमेनन h ·-1 203] पञ्चमोऽव । ५५७ दामोदर -अये देवपिर्नारद । देवर्षे । स्वागतम् । इदमयं पाद्यं च । नारद -सर्व गृह्णामि । गन्धर्वाप्सरसो गायन्ति । नारायण | नमस्तेऽस्तु प्रणमन्ति च देवता । अनेनासुग्नाशेन मही च परिरक्षिता ॥ १८ ॥ दामादर -देवर्षे । परितुष्टोऽस्मि । किं ते भूय प्रियमुपहरामि । नारद- प्रहष्टी यदि में विष्णु सफलो में परिश्रम । गमिप्ये विबुधागास मह मयं मुरोत्तमै ॥ १९ ॥ दामादर -छतु भवान् पुनर्दर्शनाय । नारद -यदाज्ञापयति भगवान् नारायण । (निष्मान्त ।) (भरतवाक्यम्) इमा सागरपर्यन्ता हिमरदिनध्यकुण्डलाम् । महामवातपत्राट्वा गजमिह प्रशाम्तु न ॥२०॥ (निश्रान्ता सर्व) पनमोऽसः। समितं यालचरितम् ॥

·घालचरिते श्लोकानुक्रमणी। I. अगणितपार अणुदिभ्रम अतः प्रविश्य अनन्तवार्य II. I III. III. IV. I. 1. IV. अपीदं श्रृणु III 4' 11 16 11 27 22 10 16 29 13 17 2 19 5 v. II. I. I II I. . v. 1. अप्रकाशा इव अभिनवकम अर्य हि सप्त अह गगन अहं सुपों अहं हिनील. आपीडदाम इमां नदीमा इमा सागर एकांशपतितो एता प्रफुरत पुना मत्तचको एमो म्हि जुद्ध कास्माते म कसे प्रमथिते कार्याषयका कि गर्जसे भुज कि दरः कृष्ण कि द्रष्टव्यः । किमेतद् भी कुपटौदरोऽहम् कृत्वा खैरभू कोऽयं विनिम्प कौमोदकी ना क्रोधेन नश्य 10 क्षीणेषु देवासुर 1 गिरितटकठि 25 गोमाह्मणाद 7 गोवर्धनान्द्र 10 चक्रशागदा 16 चक्रोऽस्मि कृष्ण १ चनुस्पागरप 17 चिरोपरोध 3 जाने मिन्यं व 21 ज्येष्टोऽयं मम 23 तमसा संवृने 3 तमापतन्तं 18 तीक्ष्णा पूल 20 दामोदरोऽय 18 दारिका वा कु 2 दारिकेये मृता 1 दुहिणविण? 4 द्रुततुरगरथे न चाहं चिरम 17 मदन्ति सुरत् 28 नन्दकोऽहं न मे 14 नारायण! नमस्ते 9 नारायणाय 11 निर्भत्स्र्थ कालि 8 निग्पक्षिय्याल 21 पतत्यसौ पुष्प 4 परिवजामि गार्ड + प्रथममुनविना 24 प्रभ्रष्टरत्नमक 3 प्रविश्य र कृन II. III. IV. V. II. v. 16 19 II. IV. II. II I v. II. 12 8 V. I. - 26 18 8 III. III. - 1. IV. IV. I. I I. IV. . 6 2 2 9 11 III II. L 14 13 11.

·शोकानुक्रमणी। IV III 3 15 V 1 II I II II IV 1 I II III प्रहणे यदि मे मातोऽस्मि तिष्ट भनि परामम भूतं नभन्नर भ्रमति नभमि मधूकम्य पे मनानदा मारत मम पादन ना म येषु जन्म नि यत्र यत्र पर्य यस्मि भवत पन्मदिनी प्रय यम्मान रक्षि रनवेमुरति द्रा यार्य भ राग भूमायति भरमै मम रिम्पावन गानामभ कागरम विभ्यम्नमानम विम्यमन्दर II 1 25 23 22 5 5 8 15 19 विषदहनशि 10 विसृतरुधिर 5 विस्तीणलाहि 10 शक्षीरवपु 9 शवोऽहमस्मि 15 माहोऽस्मि वि 24 शुलाऽस्मि भूत 12 शृधानकोटि 6 श्मशानमध्या 13 श्रीमान् मदा 20 धीमानिमा क्न 1 शुवा पजे विपु 2 पण्णा मुनाना 3 मारवान् पत्र 12 सिततराभुम 9 मुर्भ निमुम्भ 7 मायणकान्तर 15 म्मरतापि भय 6 दुचारशम्दन हृदयेनह नया 8 याहमयमुहि III I - 11 11 III III II III IV 11 11 12 7 4 20 6 13 9 11 II 13 . 5 1 12 ४१ ·14. 11-13, 15-17,20.2527: II 8.9.11.13 19,25, 7-10 APPENDIA I Metrical Analysis (Stanzas marked nath an asternsh are in Prakrta) अनुष्टुप् (शोक) पचम मर्वत्र सप्तम द्विचतुर्थयो । गुर पष्ट च पाटानां चतुणां म्यादनुष्टुभि ।। SHAINA 127, 10, 15 II 68,9,10, IN 68,9,10,6,7,6,५, 10, 11 11 3 6,7,9,11,12, 13, 14, 16, 17, 18 19 PRATIJAT 11,2,7,9 10, 15 17, 157, 10, 11, 13. III 3, 7-9, IN.8 10, 14 15, 17, 19-21, 23-25 AUMĀRAKA 14, 10 117, 14, 13, H3,68, 12-14, 17,22 CIRLDATTA 17 19, 22, 24, 25, 27, 28, III 12, 14-17, 19 PRATIME I+6,9-13, 15-17, 19-21, 23,24, -3628, 31, 13,5,6,8-12, 15-18, 20, 4-6, ९, 10, 12, 14.16,19,20,23 24, IV 3-5, 11,12,14, 15.19,26,28. 6,8,9,12 15,20-22, 115,9-11,13-15. HI 5,8,13, 15. ARUISEKAI 3,8, 12, 15, 18-21,23,243 II 3,7,12,13,15. 16, 18-20,23,24, III 5,6,8 11,13 15, 18, 20, 22, 24-26. 14,8-11.14, 16.19-22, 12, 5, 8-10, 12, 14, 17, 1 10,19,20,22,23, 25-29, 35 PANCAR TRAV. 1 2, 7, S. 11, 12, 15, 16,24, 26, 32, 33, 35, 36, 41, 42, ++, 485t. IM 4.6, 8, 12-14, 16, 17, 19-21, 23, 25,29. 34. 36 38, 41, 47-40, 52,53, 55-59,61-69,71, 1.9, 10, 13, 15. 17-21, 23-26 VADIYANANTIYocs. I.2 7. 12-23. 29-31, 33-40, 42-45. 47.49-51 DETAILYAN I 1.2.7.8, 16, 17, 20, 25-25 29-31. 33, 34, 36,38, 43, +6. 50, 55.56 POTALA TOTKACA 16.7.15, 17, 19, 21, 2+ 26 25, 29, 31, 32, 11-419, 42, 11, 18 sa AAMIRIKRAV I 2,7, 12. 25 13.37,41-44,46,49, 50, 62,64, 65 1 2,3,5,7 COLBIAN 434 1. BILICURITUE I 1213,16: " 0.12.114,1620 -- ·562 APPENDIX A इन्द्रवत्रा म्यादिन्द्रवना यदि तो जगी गः। AVITARAKA. III.6: IV.23 VI.2,15,16. PRATIMA : I. 29%3 IV.25%B VII. 14. PAKCARATRAN: I.1,23,31, 40, 473 II. 11,70; III.3 DETAGHATOTKACASE: I. 10, 16, 30. BALACARITAM: IV.5,9. उपेन्द्रवत्रा उपेन्द्रवद्रा जतजाम्नतो गौ। SVAPNA : V. 13. ASINARAKA: I.9. CKRUDATTA: 1 10* (Pada a has one syllable in excess). ABHISEKA: 1 26%3 III. 3, 19%8 V. 11. PAACARATRAI. I. 13. MADHYANYAYOGA. I. 52. उपजाति स्यादिन्द्रवज्रा यदि तो जगी ग । उपेन्द्रवज्रा जतजाम्नतो गौ।। (इत्यनयोपजाति.) SVAPNA : V.5. PRATIJĀ.: 1.5, 12, JI ); IV. 2. AVIATRAK I. 3, 10, II. 8,9,12; III 18, 11.6, 15, 16, 17, 21; V. 1,62 VI. 5, 10, 20, 21. CKRUDATIA . I. 4, 12,*23*3 III 3,7, IV. 1. PRATIMA : I 1; III. 15%3; IV.9, 133; 73,4,58 I 163 VII 3 ABHISEKA II 14; IV.6%3 V.1; I 14, 21, PAKCARATRAM I. 10, 19, 21, 43, 463; JI. 9, 30, 60; III 12, 14 MADITYAMANYAYOGAI, 9, 41 DETAVAKYAM • I. 9, 18, 19, 22, 28, 52, 53 DOTAGIHATOTKACANI • I. 2, 9, 19, 36 KARNABHĀRAM. I. 13. 17-(Pāda 6 is a **). ORUBUSANGARE I 30, 38, 45, 47, 48, 55 BALACARITAM • I.2, 4, 7,21 (Pada a is a वंशस्थ ), 22, 24, 28; II. 5, 12, 20, 23, 24; III. 4,6 IV. +,V.2,7. शालिनी माता गौचच्छालिनी वद लाकै । SIAPNA.. I. 133; IV 63 VI 10%; PRATIJNA : I. 13, 183 11.14:Y. I. AvIMRAKA L73; HI 5. CKRUDATTAR HIS PRATIMK • II. 133; III: 183 V. 17. ABHISEKA%3 I. 13. 32. .

·APPENDIX A 563 VI + 9, 18 2433 PANCARATRANE I 22, 28, II 2, 10, 40, 46 DOTAGHATor- KACAM I 20 BĀLACARITAM 1 29 हुननिलम्बित द्रुतविलम्बितमाह नभी भरो। ABHISEK 4 III 4 पुग्पिनामा अयुजि नयुगरेफनो यारो युजि च नजी जरगाश्च पुष्पितामा । SHAPYA IS VI 1 PRATIJNA II 12, IV 5, 9 AVIMARKA 11 11 III + 9,11,13 IV 12,20, V +, CARUDATTA I 16, 20 PRATIMA II 21, IN 18 v 19 VI8 ABHISEKA 1 6 14, 22 , II 2,5 11, 17, 25 III 2 16, 23 IV 3, 5, 12, 18 , V 3 112 12, 13, 17, PANCARATRAM I 17 30, II 35 51 MADIIY AM 110G I+ 24, 25 DCT AVAKYAM I 6,37 मुजगप्रयात भुजगप्रयानं चनुभियंगरे । ABHISTKA VI 15 वास्थ जती तु वशम्भमुदीरित जरी। ASIMĀRAKA IV. 23 PRATIJA III 2, IV 18, 22 CARLDATIA I 3 15* 26 II + PRATIHA III 13, IT 20, VI 12 ARTATKAI2 PincARITRAN I 20, 120,25 II 1, 19, 32 33 43, ++, III 1,8, 11,16 DCTAVĪKAY DOTAGIINTOTRACAM 113,33 hARNABUTRAM 18, 11, 22 (Pida a 15 इन्द्रवंश),23 ORLBHANGE 1.8 BILACARITAN I 18 वैश्वदेवी पशाहिना वेश्वदेवी ममौ यौ। 13, II 8 II 1, VI 5. MADIYAMAT YAYOGA 110 I 21 SAPNAI 9. PRATIRE ABHISEKA .

·. HKA . प्रदापिगी ध्याशाभिमनजरगा: प्रहरिणीयम् । CIRUDATTI: IV. 6. PRATIMI: 130%; IT 63V.18. ABHISTKA: I. 7, 10, 17: Il. 17 PAKC ARATRAM: 11.3,54 : 115 DCTAGIIATOTKACAV : 1. +, KARNARILARAN. I5 BALAGARITAM I.6%38 V.13 यसन्ततिलका या वसन्ततिलका नभा जाग.। SAPNA.. I 4,6,11: V.2: V. 1-3%B VI. 2,4, 5, 15 PRATISE I.4.6. II 2,9, III 4; IV +,6,7. AHMIKALA 12, 6, 11; II. 1, 2, 7, 13; III 1, 7, 8, 10, 12, 15-17, 19; II 1, 5, 8, 13, 18, 22, 1.2.73 VI. 1, 11, 19 CIRUDATTA I. 2, 5, 8, 9, 11, 18; III. 1, 2, 5, 10, 18: 1v PRATIME: I 7,8, 22 : II. 2,4; IV. 1, 2,16,22,34; V. 10, 11,VI 4, 6, 7, 12; VII.4, 6.7,9-11. ABHISEKA . I. 1. 9, 11; III 21, 27, IV 7,13, 23:1.4,7,13,165 VI 1,726 PAKCARITRAM I 18, 29, 34, 37, 39; II. 27,31, 42, III 221 MADHYAMAI YASOGA. I 1, 3, 8, 11, 27. 48. DCTAVĀKTAS: I 3-5, 11-14, 23.41, 42, 44,49,54. DCTAGINA TOTKACAN_I. 1,5,11,14,23,35,45,52 KARYABIHARAN: I.4, 6, 9, 16, 21, 24. ORUBHANGAL : I 2. 3,7, 9, 11, 12, 19, 22, 31, 32, 36,40,54, 59, 60,66 BALACARITAN: I.5,8, 23: II 1-4, 6.7, 10, 21, 22 ; III 2, 5, 14 : IV. 6, 8, 11, 13; v. 1, 3, 6, 8, 10, 11, 15 मालिनी ननमयययुतेय मालिनी भोगिलोके । PRAISE : I. 11, 14, II. 3; 10.3, 13. AVIMARAKA: II. 5. III. 2; IV. 9. CHRUDATTA , I. 13, 14, 17. 29. PRATIMA - 114,25. III. 9, 21, 1y 10, 20; v.73 VII. 1, 2, 12. ABRI- $EKASI 16,25; II 8,9,21,26; IV. 15: V 15B VI. 4, 6, 11 PAKCARATRAM: I. 38, 45; 11.5, 15,45, III 2,4. MADHYAMAD ·6,1022, III 1, IV 1,2, 16, 131619,3031,34 21,23-25,28,29,34,35.51-53,58,63 BALACARITAL I13 APPENDIX A 565 VA YOGA I5, 6,32, 46 DITAY ILYAM I 10, 35.39, 40 45,47,48 DCTAGBATOTKACAVE 1. 43, 46 KARNA- BHARATI 1,3,14, 18-20 ORUBIANGAM 1.6,20,26,27. 39,56,57 BILACARITAMI.9, 10, III. 11, 15, IV 3,V 12 प्रवी जमा जमयरा वसुग्रहयनिश्च पृथ्वी गुर । AVIMĀRAKA II 6 हरिणी नसमरमला ग पवेदैहयहरिणा मता। SVAPNA VI 8 PRATIMA I 18, III 17 IV.8 v2. DOTAGHATOTKACA I +7 URL BHANGAM 1510 शिश्वरिणी रमै रच्छिन्ना यमनमभला ग शिबरिणी । SAPNA 1 14, 16 PRATIJNX II 4 ASIMARAKA I 5, II 3, III 14 PRATINLA II.14 III 1,2,22 IV 7 THISFKA IV 17. PANCARATRAM I 3, 14, 21, II 7 22, 24 CRUBIJANGAN 1 61 मार्दूलविक्रीडित मूयाश्चर्यदि म सजा मततगा शादलविक्रीडितम् । SLAPNA 1.3 8,12, IV 1,14,12 PRATIJSA I8, III 5,6,11.12, 16 AIMARAKA III 3, 20, 1.4 10 11. PRATIME I 3, 5, 12, CARL DATTA 16, III 6 8, 11,13 ABILISEKA I 5: 14, 19,IV 23,27, V 1,16, 13 PAN CAR ATRAN I + 5.9, 55, 11_26, 29, 39. III 67 26 DCTASAKYAN I VADIYAM Y YOGA 24, 32 3, 8, 12, 22, 27, 34, 41, 31 DCTAGHATOTKCAM ORUBIIANGAM 1 1, 4, 13-18, KARNABHARAT 110 15. III 3,IV 1,7.

·-- 566 APPENDIX A सुवदना शेया सप्तश्वपद्भिर्मरभनययुता म्लो ग. मुवदना । PRATISHA. III. 7, 11. PANCERÅTRAN: 1 6. VĀKYAM I 15 - DET- प्रग्धरा नभ्नयांनां त्रयेण त्रिमुनियतियुना स्रग्धरा कार्तितेयम् । AVIMARAKA. I.1, 12, IV. 19 PRATIME: IV. 17. AEMISEKA. III 7,12 DCTAVĀRYAN 1. 51, BILACARITAM: IV.2 मेघमाला ( सङ्कतिभेदः) PRATIMĀ III 3 दण्डक (चण्डवृष्टिः रन । ७र) AVINĀRAKA. V. 6. चतालीय पविषमेऽष्टौ समे क्लाम्नाश्च मम म्युनिरंतरा । न समान पराश्रिता केला बैनालीयेऽन्ते रली गुरु ॥ PRATIJNA . III.1*. आर्या यस्या पादे प्रथम द्वादश मानाम्नथा तृतीयेऽपि । अष्टादश द्वितीये चतुर्थ के पंचदश मार्या ॥ SI APNA 1.1; IV. 3, + PRATIJNE IP. 1*. CARU- DATTA : I.1*21. PRATIMS I 2, II 7. BALİÇARITAM 1 19* , III 1*3V 4*. उपगीति आयोत्तरार्धतुल्ये प्रथमाधमपि प्रयुक्त चेत् । कामिनि तामुपाति प्रतिभापन्ने महाकवय ॥ BLACARITAL: V.5* ·Svapna Pra Yaug Avimaraka Cărudatta Pratima Abh seha Pancaratram M Vyayoga Dutavakyam Duta ghat Karnabharam Crubhanga Balacarita Total 1 Sloka Indravajra lpendravajra Lpajat 1 n 66 m 313 '154142 37 86 25 66 103 for APPENDIX A 567 26 29 15 17 75 68 6 34 22 22 4 12 3 437 51 3 8 3 2 21 9 41 1 1 1 4 1 91 696! 10 21 4 2 6 1 1 22 3 4 2 11 31 1 61 1 Drutav lamb ta 21 55 3) 2 Tushp tagra 2 3,11 2 4 22 1 Bhujangapraynta 121 1 1 2 1 3 Vangastha S * svadevi 21 1 2 21 17 rahars ni 19 12 22 10 9 6 13 8 6 16 26 a santat lak 4 101 11 5 3 26 6 2 Mat nt 1 Irthvi 1 8 19 14 9 1 2 8 2 211 97 Sardula 1 1 4 Suvadana 2 Sragdhara Veghamata Tandaha 1 3 11 Irya 1 pasit 1 11, 82 1 Ilar <Xhar bi ។ 6 59 1 1 1 otel

·APPENDIX B
List of irregular Constructions and Solecisms
Irregular Sandhi
स्मराम्ययन्त्याधिपतः सुनायाः । P. 39
हरवा रिपुप्रभवमतिम तमाघम् । P. 316
कोऽयं विनिपतति गर्भगृह विगाय' उल्कां प्रगृ । P.526
१. निमग्धिता दृश्यते । लोकार्धं च मंहिता नित्सा ।
Use of Parasm. for Atm
आच्छामि भवन्ती । P. 11
माधुजनहस्तगर्नया नोत्कण्ठिष्यति । P. 12
रटिर्न मृत्यति परियजीव साहम् । P. 143
पुत्रं पितेव च परिषजति प्रहः । P. 171
गाई परियज मा । P. 175
आपृच्छ पुनकान हरिणान् दुश्चि । P. 298
आपरछामि भयभवतीम् । P. 310
में हवा क इहोपलप्म्यति विसर्दुनर्जीवितम् । P.462
परिपजामि गाद स्वाम् ।
P.528
संग धुमायनि पम्य देहः । P. 553
Use of Atm. for Parasm
अपरिवयात्तु न लिप्यते मे मनमि । P. 3
काले कामे छिपते मात 12.50
देयनामाण्याद् भ्रत्यत वर्धते वा । P.58
कथमनियतं मरेन्द्रः
कपमपुरवयं श्रीप्यत मिदवाश्यः । P.67
अगशीमामलएमाणी । P. 154
यदि विमुच लय भवान् । P. 165
भीलवाजिनः कान्तिः परिम्लायंत 11. 198
568
-

·572 भासनाटकचके Anomalous Formations अद्यापि गन्धेन न संश्रयन्ते । P. 130 ताने धनुमयि । P. 261 प्रमेण शुथूपयिष्ये । P. 289 सुस्मूसइदव्यो P 290 सुप्ठु खल्बिह लक्ष्मणः शुश्रूष यतु।तत्रस्यो मां भरन: शुश्रूयपतु। P.290 , शुपयस्व भगवन्तम् । P. 299 न प्रत्यायति' शोकार्ता | P. 337 विजयविख्यातधिशद्वाहुशालिनि । P. 359 लङ्कामभ्युपयामि यन्धुमहितः सीता समाश्वासितुम् । P. 365 अहमेवैनं मोक्षयामि' । P. 411 अक्षान् क्षिपन् सकितवम् । P.445 दुपदराजसुना रुदन्तीम् ।.445 च्यायामोगं गृह्य चापं करेग । P.466 महमिव पाण्डवाः शुश्शूपायितव्याः। P. 50+ घोणे जागरिमा"P.539 --- १. संप्रयन्ते इनि प्रामादिक रूपम् । “संधियन्ते " इति तु युक्तम् । २. अम्य स्थाने 'नमय' इति वा 'नमतु' इति वा पठितुं योग्यम् । ३. 'ज्ञाशुस्मृशा सनः' (I 3. 57 ) इति सूत्रेण भन्नन्तात् आत्मनेपदं रिहितम् । भन नु खायें णिचः प्रयोगः अवैधः ४. 'मत्येति' इत्यर्थ " प्रत्यायति" स्पं चिन्त्यम् । प्रत्या पूर्वस्यायते रूपमेतदिति समाधेयम् । भयतेरा मनेपदं च न पृतम्। ५. शिति' इत्यस्य स्थाने "विगद'-इति रूप प्रामादिकम् । ६. अत्र णिजलोपः प्रामादिकः । "मोर्श" "मुमुझे" इति शाधीय रूपम्। साथै शिजविहिनः । ८. 'सातवम्' इत्येपेक्षितं भाति । स कितवः' इति पाठः सूचितः। ९. इह 'नुम्' अशास्त्रीयः। ... वास्थाने त्यसपूर्वः शास्त्रीयश्च । ११. अत्र आगरशब्दान् इमनिया प्रयोगः चिन्त्यः।

·574 भासनाटकचक्र " -Kalidasa in Malavikāgnimitra Act I. "अगेण मम भादा हदो, अगेण मम पिदा, अगेण मम मुदो From Pratijñā seems to be referred to in रत्तोऽनेन मम भ्राता मम पुत्रः पिता मम । मातुलो भागिभेयश्च रुपा संरब्धचेतसः ॥ ४४ ॥ Vide काव्यालंकार of भामह, chapter 1v, verses 40-47 (५) सूत्रधारकृतारम्मैनाटकैर्नुहुभूमिकैः । सपतार्यशो लेभे भासी देवकुलरिव ॥ -हर्षचरितम् । (६) लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाजनं नमः । अमरपुरुषसेवेच दृष्टिनिष्फलतां गता।। From Bālacarita and Cārudatta cited by Danden in Kavyadarsa II 226 (७) “यो भर्तृपिण्डस्य कृते न युध्येत्' From Pratijñā cited by Vāmana in Kāvyālankāra, Adhig karana V, Adhyâya II. (८) यामा बलिर्भवति मद्गृहदेहलीनां हंपैश्च सारसगणश्च विलुप्तपूर्वः । नास्वेव पूर्वबलिरूढयबारामु यीजा नलिः पतनि कीटमुखावलीढः ।। Cited by Vāmana in his Kāryālankāra, Adhikarana.-V. (१) शरच्छशागारेण वाताविढेन भामिनि । काशपुष्पलबने साश्रुपातं मुखं मम ॥ From Swapna. cited by Vámana in Adhikarana IV Adhyaya III. (10) भामम्मि जलणमित्त कन्तीदेवे भ जस्स रहुभारे। सोयन्धवे भवन्धम्मि हारियन्दे अ आणन्दी ।। गउदवही-वैदाध्यवर्णनम् Bombay Sanskrit and Prakrit Series No, 34-P.221.

·575 APPENDIX C (11) महाकविना भासेनापि स्वप्रबन्ध उग:- ग्रेतायुगं तद्धि न मैथिली सा रामम्ग रागपदवी मृदुचास्य चैन । सम्ध्वा जनस्य यदि रावणमस्य काय प्रोस्कृत्य नग्न तिलशो न वितृप्तिगामी ॥ अभिनयभारती-P 320 Comm on नाट्यशास्त्र (Gackwad's Oriental Series) (10) मञ्चितपक्षमक्पाट नयनद्वारं स्वरूपतहनेन (?)। उद्धाट्य सा प्रविष्टा हृदयगृह मे नृपतनूजा ॥ Abhinavagupta's comm on ध्वन्यालोक. (१३) "चित क्रीडा यथा स्वप्नवासवदनायाम्' From Abhinavabhārati also- मन एय विक्रमार्यशीया वनवासयदता (न)माटरमिति प्यारन्ति । Ibhinasabharati, l'age 17, Gackisad's Oriental Series XXXVT (10) The following stanza from Fraresi I 290 is also given by Bhojadeva • मृमेनि प्रेत्य सगन्तुं यया में मरणं ममम् । मेघावन्ती मया साधा स्यमय अम्मनि ॥ भत्र पापिनी विभावानुभावायभिचारिमयोगादमनियतिरिति रतिरोप मारपेग निपाने । भाषमया वागवदनाया भारम्पनविभाषभूनायाः मकासापनी पोशाय निवापिभाषः, तम्या पुनग्निादिभितीन- विभावरीप्यमानो गले यादिना यागारम्भानुमानानुमीयमान शनिप्रभृ- लिभ मुलाममाभिणारिभिः गंगापमाम करणागार मोग .. गाम्यांममते॥ - -मामीरमाभागम् । पसमो परिस (Airgamlila P.595) ·576 भासनाटकचके (१५) शकार कि प्रार्थनया नावारेगामिपेण वा। अकार्यवज मे बहि किमभीष्टं करोमि ते ॥ -सरस्वतीकपडाभरणे पञ्चमपरिग्छेदे ४११ the dislocated elements of which are found in मृच्छकटिक. It is, however, probable that Bhoja may have versified the prose of the मृच्छकटिक, (१६) स्वनवासवदत्ते पद्मावतीमस्वस्थां द्रष्टुं राजा समुदगृहकं गतः । पमावतीरहिनं च तदवलोक्य तस्या एव शयने सुप्वाप । वासवदत्तां च स्वाम- वदम्वप्ने ददर्श । स्वप्नायमानश्च वासवदत्तामाबभापे । स्वप्नशब्देन घेह स्वापो वा यमदर्शन वा स्वमायितं वा विवक्षिनम् । -from क्षारप्रकाश of भोजदेव. (१७) प्रशान्तरसभूयिष्ठ प्रशान्त नाम नाटकम् । न्यायो न्यासममुद्भदो चीजोनिर्वीजदर्शनम् ।। सतीनुदिटसंहारः प्रशान्त पञ्च संधयः । अमवासवदत्तास्यमुदाहरणमत्र तु॥ भाच्छिद्य भूपरायपनावी मागधिकाकरे । भ्यस्ता यतस्ततो न्यायो मुखमन्धिरयं भवेत् ॥ न्यासस्य च प्रतिमुख समुद्भद उदाहृतः । पद्मावस्या मुग्वं वोश्य विशेषविभूपिनम् ॥ जीवस्यावन्तिकेन्येतज् शातं भूमिभुजा यथा ।। उत्कष्ठितेन मोद्वेग धीजोनिनाम कीननम् । पहिवासवदत्तेति व यासीन्यादिश्यते ॥ महावस्थिनयारेकमात्यान्यस्य गवेषणम् । दर्शनस्पर्शनालापरेतत्स्याद् बीजदर्शनम् ॥ चिरप्रमुप्तः कामो में धीणया प्रतियोधितः । नां मु देवी न पश्यामि यम्या घोषवती प्रिया । कि ते भूयः प्रियं कार्यमित्ति बागा नोग्यते । तदनुदिएमहामित्यार्भरतादयः ।। -भावप्रकाश of शादाननय ·कृण याहुयुग" शुष्कटुमगतो सैनि आदिल्यामुवस्थित Cated in Ind Hist Quarterly 1929,726 APPENDIX C 577 (1८) स्वदिशमात्मसात्कर्तुम् उदयनस्य पद्मावतीपरिणयोऽर्थशङ्गार स्वप्न वासवदत्ते, तृतीयम्नस्यैव वासवदत्तापणिय कामशारः। -अमरकोशटीकासर्वस्वे सर्वानन्दविरचिते।P 147 कूण सङ्कोचने" चुरादिदादिरिति धातुप्रदीप । तथा च "मिति भासवि । टीकासर्वस्वे । P 305 (२०) यथा स्वप्नवासवदत्त । नेपथ्ये सूत्रधार उस्मारणा श्रुत्वा पठति । भये कथ तपोवनेऽप्युरमारणा । (विलोक्य) कथ मन्त्री योगन्धरायणो घरम- राजस्य राज्यप्रस्यानयन कर्तुकाम पद्मावतीयजनेनौरसार्यते । -नाटकर क्षणरत्नकोश of सागरनन्दिन । (२१) शहाराश्व ग्रय । धर्मशज़ार । कामशहार । अर्यशक्षार । नवाद्यो यथा। लामकायना नदयस्या ग्राह्मणभोजनादि । स्वदेशमारम मारकर्नुरुदयनस्य पद्मावनीपरिणय अर्थशलार । कामशहारः नस्यैव पासव दनापरिणय । -माटवलक्षणरत्नाश ।P 117 (२२) पानामान्तानि पुष्पाणि मोम धद शिलानलम् । नून काचिदिहासीना मा दृष्टया सहसा नना (गना!)॥ नाट्यदर्पण of रामचद्र and गुणचन्द्र (२३) यथा चारुदस कथयानिमित्त म वायमा पानपषिद्धत ॥ -नाटकरक्षणरत्नकोशा 41 (2x) reference to the story of Anim3raka शॉनामिय वमनी कुमारमधिमारक कुरतीय । भनि कीनिमतीय कान्न पल्याणवमाणम् ॥ -धीमुदीमडोरमय II 15 and, (२५) सादने पुन गयधारस्यापि प्राशनम् -পাহনযােগ্য ·578 भाममाटकचक - APPENDIX D । Stanzas attributed to Bhasa in the Anthologies, but not found in the existing terts 1 दग्धे मनोभवतरी बालाकुचकुम्भमभृतरमृतः । त्रिवलीकृतालवाला जाता रोमावली यल्ली ।। सदुक्तिकर्णामृते 2 पेया सुरा प्रियतमामुखमीक्षणीयं प्राह्यः स्वभावललिता विकटश्च पेपः। येनेदमीशमदृश्यत मोक्षवर्म दीर्घायुरस्नु भगवान् स पिनाकपाणिः ।। 3 तीक्षा रविस्तपति नीच इवाचिराढयः शृङ्गं करुस्त्यजति मित्रमिवाकृतज्ञः । तोयं प्रसीदति मुनेरिव चित्तमन्तः कामी दरिद्र इव शोपमुपैति पङ्कः ॥ शाधरपद्धती 4 बाला च मा विदितपञ्चशस्त्रपञ्चा तन्वी च सा स्तनभरोपचितागायष्टिः । लजा समुदहति सा सुरतावसाने हा कापि सा किमिव किं कथयामि तम्याः ।। मुभाषितावल्याम् कपाले मार्जारः पय इति करॉल्लदि शशिन- स्तरुच्छिदप्रोतान्त्रिसमिति करी संकलयति । रतान्ते तल्पस्थान हरति वनिताप्यंशुकमिति प्रभामत्तचन्द्रो जगदिदमहो विष्टवयति ॥ शार्ङ्गधरपद्धती +

·579
माया मन्ग्रिघर मा परिजन महा पद गता ॥
APPENDIX D
5 कठिणहदये मुश्च क्रोध सुसप्रतिघातक
लिखति दिवस यात यात यम किल मानिनि ।
वयसि तरणे नेतयुक्त चले च समागमे
भनि कलहो यावत्तावर सुभगे रतम् ॥
मुभाषितावल्याम्
7 कृतकतर्मायामरयस्त्वयाम्यतिवश्चिता
निभृतनिभृत कार्यालापर्मयाप्युपरक्षितम् ।
भवतु विदित नेगह से यथा विमु सिद्यसे
छहमसहना त्वनि लेह ममेन सम गतम् ।।
मुभाषितारल्याम
९ विरहियनितावस्त्रोपम्य निभर्ति निशापति-
गलितविभवस्याशेयाय द्युतिर्मम्णा रये ।
अभिनववधूरोपम्यादु करीपतनूनपा-
दसार जनारपरम्पारसमीरण ॥
गनिरणामृत
१ यदपि पिउँधै सिन्धोरन्त चिदुपाति
तदपि साल पानीमा मुपदेषु विलोक्यते ।
सुरमुप्रनम भामामोदे शशी च पोरया-
स्मृतमघरे निर्यगभृते विष व विरोचने ।।
10 दुपार्ने मयि दुचिता भपति या हे प्रण तया
टीने दग्यमुपनि रोपपरपे पाय पयो भाग्ने ।
बाल पनि पधा करोनि निपुण समस्न रम्यति
सुमिनारयाम
मुनिावमा

·580 भासनाटकचके 11 प्रत्यासन्नविवाहमङ्गलविधी देवार्चनव्यप्रया दृष्ट्वाग्रे परिणेतुरेव लिखितां गङ्गाधरस्याकृतिम् । उन्मादस्मितरोमलजितरसैगौर्या कचिचिरा- दृद्धः स्त्रीवचनाप्रिये विनिहितः पुष्पांजलिः पातु यः ।। सदुतिकर्णामृते 12 अस्या ललाटे रचिता सखीभि- विभाव्यते चन्दनपत्रलेखा। आपाण्डुरक्षामकपोलभित्ता- बनगवाणरणपट्टिकेव ।। दयिताबाहुपाशस्य फुतोऽयमपरो विधिः । जीवयत्यतिः कण्ठे मारयत्यपवर्जितः ॥ शाधिरपद्धता APPENDIX E Select Glossary भट्टाल (पृ. १४१)-प्राकारादुपरि- अर्जिता (पृ. ६.)-अमहती। तममुन्नत स्थानम् । अन्तलिखवासा (पृ १४५)-अन्न- अतिपानि (कार्य) (पृ. ३३४) रीयवासः, परिधानवस्त्रम् । विलम्बामहम् । अपनयः (पृ. ५४)-अपनयनम् । 'अधिकरण (पृ. ५५ )-मानी. अभ्यवपत्तुकामः (१.९)-रक्षा परि- भन्दमणमिलावहिं (पृ. २२) ग्राण वा चिकीपुः । अर्धमनःशालपट्टकैः । अयः (वासदत्तायः) (पृ. ५९) अनभिवादकः (पृ. ११६)-प्रतिकूल शुभावहः विधिः। वाक् । अत्रजिदि (१२)-अपचिति, भनिविष्टः (कलत्रं ) (पृ. १५)- निष्क्रयम् । अविवाहित.। अवतीयम् (पृ.)-अवतारः ।

·मादिवलम् । शिक्षित । ईपन् स्थापय, मोवहिइभो (पृ ५९)-औपस्थितिक घोडा ( ३९२)-घोटक , अध । कण्दिलं ( ८७) सुरायुगम्। जम्भक (101,४५२)-मायावी। मन्दिरसुण्डिगिणी (१ ९५) कण्टि विडिक (पृ. ८२)-विकृतवेषमायो APPENDIX E 581 भश्वारोहणीयम् (पृ. ६०)-तुरल- कपिशीर्षकम् (पृ १४१)-प्राकारा- प्रम्। असमायुक्त (पृ १०२)-असम्यक कर्कटकरज्जु (१५१)-मदशक्युक्ता अादत्तो (पृ ९७)-आधीकृत । कर्मकार (पृ. ३३१)-लौहकार । आधारय (वृत्तान्त) ( ६)- कवोदयन्दाणा (पृ २७३)-कपोत- विरमय । सन्दानक, रूपातनीडम् । आपन्न (१६६)-विपद्गतम् । कस्थूलिका (पृ.)-निशाहिमजल, आर्यपुत्र (पृ ४४)-काम्चुकीयेन अवश्यायसलिलम् । भटेन वा प्रयुक्तोऽय राज्ञ आमग्रण- काकली (२२८)-सन्ध्युरपाद- शब्दोऽपूर्व । कश्चीरसाधनविशेष । आवर्तयति ( विद्या) (५ १५४)- काक्ष (पृ. ४४५ )-कटाक्ष । चिन्तयति। काल्य (पृ २२८) प्रत्यूप । केकर (पृ. ४५१)-बलिर , नेत्र- भासन (पृ ४४३)-अन्तिक, निस्टम् । वियुक्त । कौतुरक्रिया ( १०६)-मगरकर्म। उग्पादो (पृ. २५६)-उदात, क्षुपा (पृ १७७)-क्षुदवृक्षा । कायापक्रम । धुरप्रमाला (१९७)-अर्धचन्द्रमाला। उपकाश. (पृ. ५)-निन्दा। गण्डभेद ( १२१)-गण्डिभेदन ? उलालिम (पृ १९४)-उल्लारय, प्रन्थिभेदक , कुम्भीरक । उपच्छन्य। गृष्टि ( १७१)-मरसता गी । उपस्थिति समापावस्थान निस्य चारिका (घ १४६)-चारी वा पित्तहरा काचिदापधि । याचक । एकायनस्थ (पृ ६४)-अगतिक । महति स । अन्तिकचर । लशौण्डिकी कड़िा-मसा मच वियिणी। तपं (पृ. २०२)-गृष्णा।

·निस्पा। ܢܬ . 582 भामनाटकचक्र प्रिवर्णा (दशा) (2. १०)- परिवेद्यामि (पृ. २२६)-परियनं. यामि, प्रत्यर्पयामि। स्वरता ( ११५)-स्वरा। परिस्पन्दः (पृ. ३९९)-पराक्रमः । दुर्गुणितम् (पृ. १२२)-दुरभ्यस्तम् । पिअाणिभं (पृ.२५३)-मियाण्या- निक, प्रियवाती। दूनमंपातः (पृ. ५)दूतसंप्रेषणम् । देशिकः ( राजधर्मस्य) (१.५)- पुप्यरधः (पृ. २५.)-क्रीडारयः। प्रक्षेपभूमिः (पृ. १६०)-निषिद्धा उपदेष्टा । भमिः। मन्दिपटहः (पृ. २५.)-आनन्द प्रतिरछन्दः (पृ. १२२)-प्रतिमा मूचका मालपटहः। प्रतिसरा (पृ. ५८)-हस्तधायं रक्षा नरयोगा (पृ. ४६)-नवतन्त्रीभिः सूत्रम्। प्रतियोजिता। प्रतीक्षः (पृ. ७३)-प्रतीक्षमाणः निर्विष्टः (161)-कृतदारपरिग्रहः । प्रनीहारः (अदेशकालः प्रतीहारस्य) निशान्तम् (पृ. ३३३)-मन्दिरं, (पृ. ४५)-प्रवेशद्वारम् । प्रतारी (पृ. १४१)-अभ्यन्तरमार्गः निष्ठाणिता (पृ. ८.)-नेमनयुक्ता, भृङ्गारः (पृ. १०५)-स्वरचित • दध्यादिव्यञ्जनयुना। पात्रविशेषः। नत्यकम् (पृ २७६)-नियकर्म । मग्गमदअणीए (पृ. ६.)-मार न्याम् (पृ. ६ ०, २८५)-अवधम् , मदन्या, मार्ग मृगसमृहः तन्म' दोष । पक्षणं (पृ. ३९१ )-आभीरशबरा- मरुत्प्रपान (पृ. १५२)-पर्वतपतन दीनां निवासस्थानम् । स्थानं, भुग्वादि प्राशयागार्थम् पञ्चन्तवासी (पृ. ६२)-प्रत्यन्नवासी, यवनिका (पृ. ५४ )-मुबारछादन अनार्यदेशवासी। यस्त, अवगुपटनम्। परिणीदिन (पृ. ७३) स्थूलित, योग (पृ. १२६)-ध्यानम परिहित । संगमश्च। परिष्कन्दो (१.२२१)-परिम्पन्दः, रजविटभट्ट (पृ.१८३) राग्यविधा पराक्रमः, ऊर्जित कर्म। 'राग्यनशः। यति इति मार्गमदनी, मया ।

·ग्य (पृ १९२)-लण्डित उचित । , वस्यकन धार्मिक । पस्म्य (पृ २७९)-वयमि पूर्व दिवस्मभजणा (पृ १९१)-परि शिर स्थानानि ( २६४)-प्रधाना पेणार (पृ १३५)-वर्णिकार । लिभा ( ७५) वैतानिकी APPENDIX C 583 व्याक्षेप (पृ १५४)-चित्तविक्षोभ चित्तभ्रम । व्रतानुष्टापको वसथानि । शृनाटकम् (पृ १४०)-चतुप्पथम् । समाहिद ( २५)-समाहित, सुश्लिम् । मवर्ताग्नि ( ३२५)-प्रलयानि । सानूरपा (पृ ३९४ )-रथस्य अधी धरणदारु अनुकर्पाख्य, तद्यक्ता । माणिद (२०) वातमाणितम् साविप्न ( ६० ) सावगम् । सुमणावण्ण (पृ २१)-मुमनो रहा ( २००) विमार्गा । वणक पुष्पलेपनादि। गरक्षित (४६६)-विद्याधर । ध्रुतिविशेषणार्ध (पृ ८) ध्रुनाना 'मानी ( 11, ३५५)-धीर विशपपरिचयार्थम् । प्रास्मान मन्यते स । मापस्नेहता (पृ २२८)-भलता याहुल्यप्रयुक स्निग्धस्वम् । वागादिवानिवृत्ति श्री। हम्नमार (४०४) हरनबल, याहुवलम् । स्थित । युवा । पदा (पृ १९२)-वरण्ड तृग मन्त्रय । तन्नोभजनितविकार । श्रयणा (Z ६)-प्रार्थना ।