·। आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः । ग्रन्थाङ्कः ५० महामहोपाध्यायायंकरोपाहवासुदेवशान्निविरचितप्रकाशा- ख्याध्याख्यासमेता श्रीनिवासदासविरचिता यतीन्द्रमतदीपिका श्रुत्यादिवर्णानुक्रमादिभिः सनाथीकता। एतत्पुस्तकं बहामहोपाध्यायात्यारोपाहवासुदेवशास्त्रिभिः संशोधितम् । बी. ए. इत्युपपदधारिभिः विनायक गणेश आपटे पुण्याख्यपत्तने श्रीमन् महादेव चिमणानी आपटे । इत्यभिधेय- महामागप्रतिष्ठापित आनन्दाश्रममुद्रणालये आयसाक्षरमुद्रयित्वा प्रकाशितम् । द्वितीये गमनाचिः शालिवाहन शकाब्दाः १८५६ खिस्ताव्दाः १९३४ । maratheenasechota satasamayananaciopnepr अश्य सर्वेऽधिकारी राजशास्नानुसारेण स्वायत्तीकृताः) । मूल्यं सपादरूप्यक (१४४ )।

·d) ·SidhaROPERARAMERA एतपुस्तकम्- CAMERICTIOLICE জীৱম্বৰপূজাৰজল্যাঅাল্লাহুনান্তজুনখাদ্ধাৰ- दुन्मान्यपरमवैराग्यसंपन्नाविद्यादानकालणरामशास्त्रिचरणेषु बच्छात्रान्तर्गतेन कृपाभिलाषिणा टोकाकुना परमादरनम्रतापूर्वक समर्पितम् ॥ --- ·आदर्शपुस्तकोल्लेख पत्रिका। ENGana ROENOtipur MamtecarniheERARISMESS अयैतस्या यतीन्द्रमवदीपिकाया पुस्तकानि यः परहितकपरतथा संस्कर- पार्थ प्रदत्तानि लेषां नामादीनि पुस्तकानां संज्ञाश्च कृतज्ञत्या प्रदश्यन्हे-- क. इति संज्ञितम्---मूलं संपूर्ण मानन्दाश्रयस्थम् । ख. इति संज्ञितम्---मूकं प्रथम पृष्ठरादेवं डेकन कॉलेजसंज्ञकपाठशालास्थ- पुस्तकसंग्रहालयाल्लब्ध। ग. इति संज्ञितम् -- मूलं संपूर्ण लिप्यां मुद्रित डॉ. भाण्डारकर Khutgrassmeen इत्येतेभ्यो लब्धाम् । घ. इति संज्ञितम्---मूलं संपूर्ण कारखा मुद्रित डॉ. भाण्डारकर इत्ये- तेभ्यो लब्धम् । aavaram ·अथ सटीकयतीन्द्धमतदीपिकाया विषयानुक्रमः। १० पं० पृ० पं० P १ 27R @909 १ २ 230 ५ . 00 ६ ३ प्रथमोऽवतार। मङ्गलाचरणम् १ सख्यातिनिरूपणम् १२ पदार्याजामुकेशः.... २ ७ शुक्ति रजवादिज्ञानस्य सत्य०१२ ३ সদা'আ ३१३ स्वामज्ञानस्य सत्यत्व ५ अध्यात्यादिस्वरूपम् २ शिवजन्यज्ञानस्य सत्यत्वम् १२ ६ औपाधिकवानस्य सत्यत्वम् १३ प्रत्यक्षलक्षणम् ४१० मरीचिकाज्ञानस्य सत्यत्वम् १३ निर्विकल्पकस्यापि सविशेष दिग्नने ज्ञानस्य सत्यत्वम् १३ ३ विषवत्वम् ४ अलात चक्रादिज्ञानस्य सत्य इन्द्रियाणां संबदमस्तुमका- त्वम् ४ शकत्वम् अतिविम्बज्ञानदय सत्य त्वम् १३ विषयन्द्रियसंनिकपः ६ १ द्विजन्द्रज्ञानस्य सत्यत्वम् १३ स्मृतेः प्रत्यक्षेऽन्तर्भावः शुब्दस्य न प्रत्यक्षजनकत्वम् १४ संस्कारोबोध कारणानि.... ६ जातिरेक मैदः प्रत्यभिज्ञायाः प्रत्यक्षेऽन्तभावा८ १ परोक्तनिर्विकल्पकनिरासः १६ १ अनुपलब्धेः प्रत्यक्षेऽन्सवः ८ २ वेदस्यापौरुषेयत्वम् ऊहादीनां प्रत्यक्षेऽन्तर्भावः ४ ईश्वरानुमानखण्डनम् ... १७ १० सर्व विज्ञानं यथार्थम् आत्मख्यातिः द्वितीयोऽवतारः। तत्खण्डनम् अनुमानानरूपणम् असख्यातिः ভযানজ १८ ११ तत्खण्डनम् ९२९ उपाध्या अख्यातिः ७पवरूपकथनमू ९ तरखण्डन १० ९ पक्षादिलक्षणम् अन्यथाख्यातिः... १० २१ केबलतिरकिनिराप्तः तत्खण्डन १० २६ । पावा। अनिर्वचनीयख्याति ११ लामासनिरूपण २१ ७ DAINIOS ८ ९ २ an 42843 ७ He ·विषयाजुक्रमः पृ० प भी २००७ ७ 9 वेदत्य प्रामाण्यम् 0000 00 ४ 00.00 U09 विधिविध्यम् ... CDA उपमानध्यानमालादाबन- अभावनिदाता ९ पड्ल्याणि अर्थापत्तेरनुमानेऽन्समाव: २३ ६ प्रकृत्तिनिरूपणम् वर्क निश्चयवादजल्पवितण्डाच्य महतस्वनिरूपाए लजातिनिहत्थानलाणानि २३ ६ अहंकारनिरूपण तृतीयोऽवसार अहंकार मेदाः शब्दप्रमाणलक्षणम् इन्द्रियलक्षण दबानेन्द्रियकरणम् ऋगादिभेदाः २७ १० बमोनिरूपणम् २७ ११ इन्द्रियाणां भौतिकत्वाति अर्थवादलक्षणम् ३८ २८ १ बिपरेन्द्रियसंबन्धः .... -३८.५ स्मृतेः प्रामाण्यम २९ १ कर्मेन्द्रिय लक्षणम् इतिहासपुराणयोः प्रामाण्यम् २९ ४ इन्द्रियाणां जीवेन सह गम पुराणेषु साविकराजसताम- सभेदाः २९ ६ पञ्च तन्मात्राणि पञ्चरात्रस्य प्रामाण्यम्, २ पञ्च भूतानि धर्मशास्त्रादीनां प्रामाण्य ३१ आकाशलक्षणम्... चतुःषष्टिकलानिरूपणम्... ३१ आकाशप्रत्यक्ष... आकाङ्क्षादिनिरूपणम् .... ३२ ४ आकाशस्य रूपवत्त्वम् योगरूढयादिनिरूपणम् ... ३२ ७ आकाशस्य जन्यत्वम् वाक्यस्य सविशेषविषयत्वम् ३३ १ दिनिरास: सर्वशब्दानां नारायणे पर्यव- वायुलक्षणम् सानम् ३३ ४ वायुमत्य क्षम् चतुर्थोऽवतारः। तेजोलक्षणम् ४२ १ प्रमेयनिरूपणम् ७ तेजोभेदाः ४२ नैयायिकोक्तकर्मनिरासः ३४ ११ अपां लक्षणम् -४२१३ सामान्यनिरासः १ पृथिवी लक्षणम् .... ४२ १८ समवायनिरासः २ तमसः पृथिवीत्वम् ४३ विवोपचिगसः २५ ३ पञ्च कर गम् 900 20.0 PAPARAN २ 0000 * a.. 908 000 2. ४ 2202 9.8 80 ·विषयानुक्रमः पृ० पं० 28 0000 00000 १ 02 pyara २ समीकरणम् ४४ ४ कर्मयोगनिरूपणम् ६२ शरीरलक्षणम् ७ ज्ञानयोगनिरूपणम् ६२ ५ परोक्त शरीरलक्षणनिरास:४५ २ मक्तियोगनिरूपणम् शरीरमेदाः यमनियमादिनिरूपणम् ०००० ६२ १९ परोक्ततत्त्वनिराला ३ निवेशादिसाधनलसकर... ६३ १ परमाणुकारणस्वमिरासः ४७ साधनमाक्तिफलभक्तिनिरू. ब्रह्माण्ड संनिवेशः पणम् पञ्चमोऽवतारः। वेदान्ते पु धमान स्वैव विधा- कालळक्षणम् ४९११ ६४ कालस्य नित्यत्वं विभुत्वं च ४९.१२ परोक्तमोक्षोपायनिरास: युगपरिमाणम् ५० पष्टोऽवतार अष्टमोऽवतार नित्यविभूतिनिरूपणम् .... ५१ ७ जीवरसामान्य लक्षणम् ६७ शुद्धल बाजडत्वम् ८ जीवलक्षणम् ६७ शुद्धसत्त्वस्य नित्यत्वम्.... ५२ ६ जीवस्य देहादिभ्यो भिन्न- इश्वरादिशरीराणि स्वम् समोऽवतार। जीवल्यामुषम् - ६९ धमूलका ननिरूपणम् ६५६ २ जीवश्य नित्पत्यम् ज्ञानस्य नित्यत्वम् १ पीवस्य कवियोकृत्वादि ७२ ३ ज्ञानस्य परोक्तक्षणिकत्वा- दिनिरास: ४ प्रकार्यद्वैतम् झानस्य गुणत्वं द्रव्यत्वं च ५८ ३ जीवषिपये बौदादिमतान- ज्ञानस्यैव सुखादिरूपत्वा ५९ बहूनां जीवगुणानां ज्ञाना बद्धमुक्तादिभेदाः वस्थाविशेषत्वम् कविष्यम् ज्ञानशक्त्यादिलक्षण ७ अपनलक्षणम् भक्तिमपच्यो स्वरूपम् ७ अपनभेदाः ७७ १२ कर्माङ्गकज्ञानस्य मोक्षोपाय- मुक्तस्वरूपम् ७७ १८ त्वप.. ६१ १६ मुक्तस्य ब्रह्मसाभ्यम् ... ७८ १२ ८ ४ जीवदा 2009 Aatma ७२ २ 0.00 ७ २ New S७ be ·भ ४ विषयानुक्रमः। क वि पृ० प OAD 898 ७ .... ३ ९ १ ४ ... of al o 0 0 0 स्पर्शलक्षणम् पं० नित्यजीवलक्षणम् ७८१७ दशमोऽवतारः। नवमोऽवतारः। अद्रव्यनिरूपणम् ९०१ सत्वलक्षणम् ईश्वरलक्षणम् रजोगुणलक्षणम् ९१ ईश्वरस्य जगदुपादानत्वादि ७९ तमोगुणलक्षणम् .... उपादानादिलक्षणानि शब्दलक्षणम् नारायणे कारणत्वपर्यव- सानम् ८१ ९ रूपलक्षणम् ९३ मायावादिमतनिरासः ईश्वरस्य विभुत्वम् ८३ म.धलक्षणम् ९४ परव्यहादिभेदाः.... ८३ १९ संयोगलक्षणम् परलक्षणम् ८३ २० विभागखण्ड नम्. व्यूहलक्षणम् ७ शक्तिलक्षणम् ९७१ विभवलक्षणम् ९७ अन्तमिलक्षणम् २ तत्तद्गाश्रयोक्तिः अचविचारलक्षणम् ५ तत्वैक्यादिनिरूपणम् ...१०१ •.. ६ ८२ १३ रसलक्षणम् .... .... BRU D 30 M .... .... wam 30se ७ इतरगुणानामन्तर्भावः .... ८८ .... १०० समाप्तेयं विषयानुक्रमणिका। म ·ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः। अथ यतीन्द्रमतदीपिका प्रकाशसहिता। श्रीवेङ्कटेश् करिशैलनाथं श्रीदेवराज घटिकाद्रिसिंहम् । कुष्णेन साकं यतिराजमीडे स्वमेऽद्य दृष्टान्मम देशिकेन्द्रान् ॥१॥ यतीश्वरं प्रणम्याहं वेदान्तार्य महागुरुम् । करोमि बालबोधार्थ यतीन्द्रमतदीपिकाम् ॥ २ ॥ यतीन्द्रमतदीपिकाप्रकाशः। प्रणभ्य परमात्मानं विश्वेशं सर्व साक्षिणम् । संयुनज्मि प्रकाशेन यतीन्द्रमतदीपिकाम् ॥ १ ॥ दीपिकाऽपि विषयान्न बोधयेन्मन्दबुद्धितिमिरावगुण्ठितान् । तद्रुनापसरणाय कृतोऽयं यत्न एष तिमिरं विनाशयेत् ॥ २ ॥ न तक्षिणविषणो न च प्रथितगूढशास्त्रार्थवि. तथाऽपि मुहुरुत्सुको गुरुकृपावलम्बी परम् । अशेषजगदाश्रयं परमपूरुषं चिन्तय. न्यतीन्द्रमतदीपिका विवृणुयामिति प्रार्थये ॥ ३ ॥ मत्कृतिरियमिति नाति संग्रहमेवेति पण्डितैर्मान्यैः । न स्वान्ते करणीयं नात्रापूर्व विलिख्यते किंचित् ॥ ४ ॥ श्रीभाष्यादिनिबन्धान्दृष्ट्वा प्रायस्तदीयसिद्धान्तान् । तत्तत्प्रसङ्गवशतो विशदीकर्तुं यथामति प्रयते ॥५॥ तत्रापि यदि भवेयुाषाश्वेतोवधानवैधुर्थात् । आलम्ब्यौदासीन्य स्वी कुर्वन्धु प्रकाशममुमाः ॥ ६ ॥ अन्थारम्भे कृतं.-.मङ्गलं शिष्यशिक्षार्थं निबध्नाति-श्रीवेङ्कटेशमिति । १. घ. "ने छ ।

·यशीन्द्रमदीपिका- व ų श्रीमन्नारायण एवं चिचिदिशिष्टाद्वैवर भक्तिपत्तिभ्यां प्रसन्नः स एवोपायोऽप्राकृतदेशविशिष्टः स एव प्रापय इति वेदान्तवाक्यः प्रतिपाद- यता व्यासबोधायनगुहदेवाचिद्रागन्दिविडार्थश्रीपराकुशनाथयामु- नमुनियतीश्वरप्रभृतीनां मसानुसारेण बालबोधार्थ वेदान्तानुसारिणी यति. पतिमतदपिकाख्या शारीरकपारेभाषा महाचार्यपावलम्बिना मया यथा- माति संग्रहेण प्रकाश्यते। सर्व पदार्थजात प्रमाणप्रमेय भेदेन द्विवा भिन्नम् । प्रमाणानि त्रिण्येव । प्रमेयं द्विविधम् । द्रव्याद्रव्यमेहाद ! पं द्विविधम् । जडपजडमिति । जडं च द्विधा। प्रकृतिः कालश्चेति । प्रकृतिश्चतुर्विंशतितत्त्वात्मिका ! कालस्तूपाधिभेदारित्रविधः । अप्राकृतेति । अप्राकृतदेशश्च वैकुण्ठलौकः । प्रकाश्यत इति । दशावतारा ग्रन्थेऽस्मिन्प्रन्थकारेण निर्मिताः । प्रमाणत्रितयद्रव्यषटकाद्रव्यविभागतः ॥ १॥ प्रमाणं प्रथम प्रोक्तं प्रत्यक्ष स्मरणं तथा । द्वितीयेऽनुमितिव्यातिहेवामासा निरूपिताः ॥ २ ॥ तृतीये प्रमितिः शाब्दी चतुर्थे द्रव्यलक्षणम् । चतुर्विंशतितत्वानानुत्पतिश्चैव वर्णिता ॥ ३ ॥ पञ्चमे लक्षितः कालस्त दा अप्युपाधितः । नित्या विभूतिः षष्ठे तु सप्तमे बुद्धिलक्षणम् ॥ ४ ॥ अष्टमे वर्णित जीवस्वरूप तद्गुणा अपि । अवतारे तु नवमे परमात्मनिरूणम् ॥५॥ अद्रव्यं दशधा प्रोक्तमवतारे तथाऽन्तिमे। एवं दशावतारेषु पदार्था वर्णिताः क्रमात् ॥ ६ ॥ त्रीण्येवेति । प्रत्यक्षानुमानशब्दरूपाणि त्रीण्येवेत्यर्थः । इतरेषामेष्वेवान्तर्भाव वक्ष्यति । चतुर्विंशतितत्त्वति प्रकृतिमहदहकारमनःश्रोत्रत्वक्चक्षुर्निबाघ्राणवा- क्पाणिपादपायूषस्थशब्दतामात्र स्पर्शतन्मात्ररूपतन्मात्रर सलमानगन्धतन्मात्राकाशवायु- तेजोप्पृथिवीरूपाणि चर्पिततितत्वानि । उपाधिभेदात् । वर्तमानभूतभविष्य- रूपोपाधिभेदात् । 1 शत्याहि ।

·प्रकाश साहिता। । । m । - अजडे तु द्विविधम् । पराक्मत्यागाति । अजड परागपि तया । नित्यविभूति धर्मभूतज्ञानं चेति । प्रत्यापि द्विविधः । जीवेश्वरभेदात् । जीवत्रिविधः । बद्धमुक्तनित्य भेदात् । बद्धो द्विविधः । पुसुक्षुमुमुक्षुभेदात् । बुभुक्षुदिविषः । अर्थकामपरो धर्मपरवेति । धर्मपरी द्विविधः । देवतान्तरपरो भगवत्परश्चेति । मुमुक्षुर्द्विविधः । कैवल्यपरो मोक्षारश्चेखि । मोक्षपरो द्विविधः । भक्तः प्रप- बथोति । प्रपन्नो द्विविधः । इकान्ती परमकान्ती चेति । परमैकान्ती द्वि- विधः ! दृप्तात भेदाद । पञ्चधाऽवस्थित ईश्वरः। परब्यूहविभवान्तर्याम्या वतारभेदाव । पर एकथा । व्यूहचतुर्था । वासुदेवसंकर्षणप्रद्युम्नानिरुद्ध- भेदात् । केशवादि व्यूहान्तरम् । मत्स्यादयो विभवाः पुनरनन्ताश्च । अन्त. यामी प्रतिशरीरमवस्थितः । अवतार श्रीरङ्गवेङ्कटाद्रिस्तिगिरियादवा- विघटिकाचलादिषु सकलमनुजनय नविषयतां गतो मूर्विविशेषः । अद्रव्यं तु सत्त्वरजस्तमाशब्दस्पर्शरूपरसगन्धसंयोगवतिभेदाचैव । एचपदिष्टानामुदेशकोण लक्षणापरीक्षे क्रियते । तत्र प्रमाकरणं प्रमाणम् । प्रमाणं लक्ष्यम् । प्रषासारण लक्षणम्। यथावस्थितव्यवहारानुगुणज्ञानं प्रमा। प्रमा लक्ष्य । यथावस्थितव्यवहारानुगुणज्ञानत्वं लक्षणम् । ज्ञान प्रमेत्युक्त शुक्तिकायामिदं रजतमिति ज्ञाने तिच्याविरत उके व्यवहारानुगुणमिति । एवमपि तत्रैवातिव्याविनान्तिदशायामपीई रजतमिले व्यवह्रियमाणत्वात् । अत उक्तं यथावस्थितमिति । यथास्थितपदेन संशयान्यथाज्ञानविपरीतज्ञान- व्यावृत्तिः । धमिग्रहणे लिथोविनद्धानेकविशेषस्मरणं संचयः । यथोर्चता- विशिष्टे स्थाणुर्दा पुरुषो विज्ञानम् । अन्यथाज्ञानं नाप धर्मविपर्यासः । यथा कर्तृत्वेन भासमान आत्मनि कुयुक्किाम कर्तृत्वस्य भ्रान्तत्वोपपाद- तथा द्विविधम् । उद्देशक्रमेणेति । नाना पदार्थसंकीर्तनमुद्देशः । लक्षणेति । अव्याप्त्यतिव्या- प्यसंभवरूपदोषत्रयरहितधर्मवचनं लक्षणम् । यथालाक्षेतस्यैताणमुपपद्यते न वेति विचारः परीक्षा । यथावस्थितेति । अवस्थितं वस्त्वनतिकम्य यो व्यवहार ' इदम- मुकं वस्तु ' इत्यादिस्तदनुगुणं तदुपयोगि ज्ञानमित्यर्थः । यथावस्थितेति ज्ञानविशेषणं वा। धर्मविपर्यास इति पीतः शङ्ख इतिवत् । कत्वेिन भासमान इति । स्वर्गापवर्ग. साधनानुष्ठानविधानशास्त्राणामर्थवत्वाय कृतोऽऽत्माद मन्तव्यम् प्रकृतेः कर्तृत्वे मोक्ष- साधनभूतसमाध्यभावश्च स्यात् । प्रकृतरन्योऽस्मीति समाधौ प्रकृतेः कर्तृत्वायोगातू । १ ग. "नन्ताः । अ° १२ ग. "रङ्गादिषु । ३ ग. गुगं ज्ञा । ४ ख. घ. "स्थितेतिप । ५ क. ख, ग, विशेषे स्था।

·पतीन्द्रमतदीपिका- । , । नम् । विपरीतज्ञानं नाम धर्मिविपर्यासः । यथा वस्तुनो बस्त्वन्तरज्ञानम् । लक्षणस्य त्रीणि दूपणानि सन्ति । अव्याप्त्यतिव्याप्त्यसंभवभेदाद । लक्ष्यैकदेशे लक्षणस्यावर्तनमव्याप्तिः । कपिलवर्णवत्वं गोर्लक्षणामिति लक्षणे कृते शुक्लायामव्याप्तिः । लक्ष्यादन्यत्र बर्वमानत्वमतिव्याप्तिः । लक्ष्ये काप्य- विद्यमानत्वमसंभवः । यथों चक्षुर्विषयो जीव इत्युक्तेऽसंभव एव । अत्रो- कदूषणत्रयाभावात्प्रमालक्षणं स्वस्थम् । साधकतमं करणम् । अतिशयित साधकं साधकतमम् । यस्मिन्सत्यविकम्बेन ज्ञानमुत्पद्यते तदतिशयितमित्यु- च्यते । तेन प्रमाकरणं प्रमाणामिति सिद्धम् । अनधिगतार्थगन्तु प्रमाणमि- त्यादिकं तु तत्सद्वादिभिरेव निरस्तत्वादनादरणीयम् । वानि प्रमाणानि प्रत्यक्षानुमानशब्दाख्यानि त्रीण्येव । अत्र साक्षात्कॉरि- तच कर्तृत्व नैमित्तिकमिति गीताभाष्य उक्तम् । तथा च भाष्यम्--' आत्मनः स्वतः परिशुद्धस्वभावस्य पूर्वपूर्वकर्ममूलसङ्कनिमित्तं विविधकर्मसु कर्तृत्वम् । (गी. १४ । १९) इति । धार्मिविपर्यास इति । यथा शुक्ता विदं रजतमित्यत्र । अति- व्याप्तिरिति । यथा शृङ्गित्वं गोर्लक्षणमिति लक्षणे कृते महिष्यादावतिव्याप्तिः । अत्र च लक्ष्ये विद्यमानत्वे सतीत्यपि बोध्यम् । अन्यथाऽसंभवेन संकरः स्यात् । सत्रापि लक्ष्यादन्यत्र लक्षणस्य विद्यमानत्वात् । निरस्तत्वादिति । मायावादिनामिदं लक्षणम् । · अनधिगतार्थगन्तृ ' इत्यनेन स्मृतो रासः । तस्या अधिगतार्थगन्तृत्वात् । एतच्च रक्षणं नैयारिकैः खण्डितम् । धारावाहिकबुद्धिस्थले द्वितीयाविज्ञानानामनधिग- तार्थगन्तृत्वामावेन तल्लक्षणस्यायाप्तिग्रस्तत्वात् । न चेदानी घट इत्यादिप्रतीत्या नीरू- पस्यापि कालस्य षडिन्द्रियवेधत्वाभ्युपगमेन द्वितीयादिज्ञानानां पूर्वपूर्वज्ञानाविषयतत्त- रक्षणविशेषविषयत्वेन न तत्राव्याप्तिरिति वाच्यम् । इदानी घट इत्यादी घटादेरेवे. न्द्रियवेद्यत्वात् । कालस्य तत्त्वाभ्युपगमे तु ' आकाशे बलाकाः' इत्यादिप्रतीत्याss- काशस्यापि चाक्षुषप्रत्यक्षविषयतापत्तेः । न चेष्टापत्तिः । मायावादिमत आकाशस्या- चाक्षुषत्वात् । रामानुजमते धारावाहिकज्ञानस्यैकत्वमाकाशस्य प्रत्यक्षविषयत्वं चास्ती. त्यन्यदेतत् । साक्षात्कारिप्रमेति । साक्षात्कारिणी या प्रमेत्यर्थः । अत्र केचित्-इन्द्रियजन्या प्रमा साक्षात्कारिणीत्युच्यते । एतेन प्रत्यक्षज्ञाने जाते साक्षात्वज्ञानं जाते च तस्मिन्प्र- त्यक्षप्रमाणज्ञानमित्यन्योन्याश्रय इत्यपास्तम् । इन्द्रियत्वेन तज्जन्यत्वस्य विवक्षितत्वा- न्मनोजन्येऽनुमित्यादौ नातिव्याधिः शङ्कनीयेति वदन्ति । तच्चिन्यम् । मुक्तनित्येश्वर- १ घ. "नत्वम । २ घ. °था चाक्षुषो नी । ३ क. ग. °माणल । ४ क. ग. त्रीणि । ५ घु. कारप्र । - ।

·प्रकाशसहिता। प्रमाकरणं प्रत्यक्षम् । अनुमानादिव्यावृत्यर्थ साक्षात्कारीति । दुष्टेन्द्रियज- व्यात्त्यर्थं प्रमेति । सवच प्रत्यक्षं विविभह । निर्विकल्पकसविकल्पकभेदात् । निर्विकल्पकं नाम गुणसंस्थानादिविशिष्टप्रथापिण्डग्रहणम् । सविकल्पकं तुं सप्रत्यवमर्श गुणसंस्थानादिविशिष्टद्वितीयादिपिण्डज्ञान । उभयविध- मप्येतद्विशिष्टविषयमेव । अविशिष्टग्राहिणो ज्ञानस्यानुपलम्भादनुपपत्तेश्च । ग्रहणप्रकारस्तु-आत्मा मनसा संयुज्यते मन इन्द्रियणन्द्रियमर्थेन । इन्द्रियाणां प्राप्यप्रकाशकारित्वनियमात् । अतो घटादिरूपार्थस्य चक्षूरूपेन्द्रियस्य च ज्ञानेऽव्याप्तेः । तस्येन्द्रियनिरपेक्षत्वात् । साक्षात्वलक्षणं तु लैङ्गिकत्वशाब्दत्वस्मृति स्वरहितं ज्ञानत्वमिति बोध्यम् । न च वैशघमात्रं साक्षात्वमिति वाच्यम् । सुषुप्त्या- दावविशदात्मस्वरूपस्य मानात् । प्रकाशांशवेशद्यस्य परोक्षज्ञानेऽपि सत्त्वाच । दुष्टे. न्द्रियति । दुष्टेन्द्रियजन्येऽन्यथाज्ञानादौ यथावस्थितव्यवहारानुगुणज्ञानत्वरूपप्रमाल- क्षणस्याभावात्तेषां प्रमाकरणत्वाभावान्न प्रमाणत्वमिति बोध्यम् । निर्विकल्पक ना. मेति । केचित्तु जालिगुण द्रव्यादीनाममा मन्योन्य संबन्धं विना पृथक्पृथगुपलम्भो निर्विकल्प- कप्रत्यक्षम् । विशिष्ट प्रत्यक्षे विशेषणज्ञानस्य कारणत्वात् । दण्डी देवदत्त इतिवदि- त्याहुः । तन्न । दण्डदेवदत्तयोः पृथग्रहणस्य विशेषणविशेष्यभावप्रयुक्तत्वाभावात् । दण्डदेवदत्तयोः संबन्धात्पूर्व यत्तयोः पृथग्रहणं तत्तयोः संबन्धाभाव देव । संबन्धोत्तरं तु पृथग्रहणमेव नास्ति । तदानीं विशेषणविशेष्यभावेनैव तयोः प्रतीतत्वात् । जातिव्यक्त्योस्तु नियमेन संबन्धादेकसामग्रीवेद्यत्वाच्च तयोः पृथग्रहणं नैव संभवति । तस्मानिर्विकल्पकेऽपि ससंस्थानमेव वरिवस्थमिति प्रतीयते । द्वितीया दिप्रत्ययेषु तस्यैव संस्थानविशेषस्यानेकवस्तुनिष्ठतामात्रं प्रतीयते । संस्थानरूपप्रकारा. ख्यस्य पदार्थस्यानेकवस्तुनिष्ठतयाऽनेकवस्तुविशेषणत्वं द्वितीयादिप्रत्ययावगम्यमिति द्वितीयादिप्रत्ययाः सविकल्पका इत्युच्यन्ते । यद्यपि प्रथमपिण्डग्रहणेऽनुवृत्तिर्न प्रती- यते तथाऽपि. जाति: प्रतीयत एव । नानुवृत्तिर्जातिरपि त्वनुवृत्तं संस्थानमेवेति वेदार्थसंग्रहे स्पष्टम् । ननु प्रथमपिण्डग्रहणजन्यसंस्कारनाशोत्तरं जायमानस्य द्वितीय- पिण्डग्रहणस्य निर्विकल्पकत्वं स्यात् । तदानीमनुवृत्तेरग्रहणादिति चेदिष्टमेव । द्विती- यादित्वेन यद्वितीयादिपिण्डग्रहणं तदेव सविकल्पकमित्यर्थस्य विवक्षितत्वात् । इन्द्रि- याणामिति । तत्र त्वगिन्द्रियं रसनेन्द्रियं च स्वसंबद्धवस्तुप्रकाशकमित्यनुभवादेव सिद्धम् । दूरस्थगन्धोऽपि वायुक्शात्समापगत एव नाणेन्द्रियेण गृह्यत इति तदपि प्राप्यप्रकाशाकार्येव । चक्षुःश्रोत्रविषये त्वनुमानमुच्यते । चक्षुरिन्द्रियं श्रोत्रे- १ क. 'शिष्टं प्र । २ ख. तु गु । ३ घ, °णां वस्तुप्राप्यकारि । ४ ग. प्यकारि । ५ क. ख. घ, चक्षुरादि ।

·म यतीन्द्रमतदीपिका- CMCHAMBHA त्र h सनिक सत्ययं घटः पट इंति चाक्षुषज्ञानं जायते । एवमेव पार्शनप्रत्यक्षा- दयोऽपि । द्रव्य ग्रहणे संयोगः संबन्धः । द्रव्यगतरूपादिग्रहणे समवायानगी. कारात्संयुक्ताश्रयणं संबन्धः । निर्विकल्पकसविकल्पकाभिन्न प्रत्यक्षं द्विवि- धम् । अर्वाचीनमनर्वाचीनं चेति । अर्वाचीनं पुनदिविधम् । इन्द्रियसापेक्ष तदनपेक्षं चेति । तदनपेक्षं च द्विविधम् । स्वयंसिद्धं दिव्यं चेति । स्वयंसिद्धं योगजन्यम् । दिव्यं भगवत्प्रसादजन्यम् । अनर्बाचीनं विन्द्रियनिरपेक्ष मुक्त- नित्येश्वरज्ञानम् । अनर्वाचीनं तु प्रसङ्गादुक्तम् । एवं साक्षात्कारिप्रमा- करणं प्रत्यक्षामिति सिद्धम् । न्द्रियं च प्राप्य प्रकाशकारि, इन्द्रियत्वावगादीन्द्रियवत् । दूरस्थघटादिभिश्चक्षुषः संबन्धस्तु वृत्तिद्वारा बोध्यः । इन्द्रियाणां योग्यदेशे वृत्तिप्रसरणात् । स्यादे- तत् । उन्मिषितमात्रं चक्षुश्चन्द्रं बोधयति । न चैकस्मिन्क्षणे तावान्देशो वृत्त्या लवरितुं क्षमः । क्रमे तु प्रतिपरमाण्ववच्छेदं विलम्ब्य गमनात्प्रतीतिरपि विलम्बेत । दूरासन्नग्रहणकालतारतम्यं च स्यात् । वृत्तिप्रसरणाभावे तु प्राप्य- प्रकाशकारित्वं न सिध्यति । मैवम् । सूर्योदये सकलदिग्व्यापिन्या: प्रभाया इवेन्द्रियवृत्तरपि तादृशवेगातिशयाङ्गीकारेणादोषात् । तत्र' सतोऽपि क्रमस्य दुर्लक्ष्य. तया पद्मपत्रशतवेधरीत्या योगपद्यामिमानात् । तां च वृत्तिमालोकाद्यनुप्रवेशानु- गुणसंनिवेशवानम्बुकाचादिः स्वभावादेव न सर्वथा प्रतिबध्नातीति तद्वयवहि- तस्य यथायथमविशद प्रत्यक्ष भवत्येव । वस्तुस्वभाववैचित्र्यं चावश्यं त्वयाऽप्यम्यु. पेयम् । अन्यथा ह्यप्राप्य ग्रहणेऽपि कुड्यादिव्यवहितं न ग्राह्य काचादिव्यवहितं तु ग्राह्यमित्यत्र नियामकाभावः । अञ्जनादिसंस्कृतनयनप्रभायाः पृथिव्यादावनुप्रवेशात्त- दक्तचक्षुषां निधिप्रभृतेरुपलम्मः । अथ श्रोत्रेन्द्रियस्य दूरस्थशब्देन कथं संबन्धः । सांख्यास्तु चक्षुरिन्द्रियस्येव श्रोत्रेन्द्रियस्यापि वृत्तिद्वारैव संबन्धः । न तु वायुक्शा- दुत्पन्नस्य शब्दस्येन्द्रियदेश एव संबन्धः । अत एव मेरीशब्दो मया श्रुत इति अभु- कदिशि शब्दो जात इति च धीः संगच्छत इत्याहुः । तन्न । तथा सति दूरस्थो भेरीशब्दं बिलम्बन शृणोति वादकास्तदासन्नाश्वाविलम्बेनेति वैषम्यं निर्बीज स्यात् । तस्माद्वायुवशात्समीपमागच्छन्नेव शब्दो गृह्यत इत्यम्युपेयम् । एवमपि भेरीशब्दो मया श्रुत इति धीरुपपद्यते । अमुकादीश शब्दो जात इति त्वनुमानेनापि गम्यत इति बोध्यम् । द्रव्यग्रहणमिति । स्वक्चक्षुर्मनांसि द्रव्याद्रव्यग्राहकाणि । श्रोत्रजि. हाघ्राणान्यद्रव्यग्राहकाणि । संयोग इति तदुक्तं तत्त्वरत्नाकरे- तत्र वृद्धा विदामासुः संयोग सनिकर्षणम् । संयुक्ताश्रयणं चेति यथासंभवमूह्यताम् ॥ इति । । । । १ ख, "तिज्ञा।२ क, ख, घ, "यणस।

·प्रकाशसाहिता। । ननु यथावस्थितव्यवहारानुगुणज्ञानं प्रमत्यु कम् । एवं च स्मृतेरपि यथा- वस्थितव्यवहारानुगुणत्वेन प्रामाण्यात्स्मृतेरपि प्रमाणत्वेन परिगणनाच त्रीण्येव प्रमाणानीति कथं प्रतिपाद्यत इति चेदुच्यते-स्मृते प्रामाण्याङ्गीका रेऽपि संस्कारसापेक्षत्वात्तस्याः प्रत्यक्षमूलभूवत्वान्मूलभूते प्रत्यक्षेऽन्तर्भाव इति न पृथक्ममाणकल्पनम् । अतस्त्रीयेव प्रमाणानि संभवन्ति । स्मृति म पूर्वानु. भवजन्यसंस्कारमात्रजन्यं ज्ञानम् । तत्र चौबुद्धः संस्कारो हेतुः । तदुदोघश्च 'सदृशादृष्टचिन्तायाः स्मृतिबीजस्य बोधका: इत्युक्त्तप्रकारेण कचित्सदृशदर्शनाद्भवति कचिदृष्टाकचिचिन्तया । आदि. शब्देन साहचर्यस्यापि ग्रहणात्तेनापि भवति । सादृश्यजा यथा-देवदत्तयज्ञ- दत्तयोः सदृशयोर्देवदत्तदर्शनेन यज्ञदत्तस्मृतिः। द्वितीया यथा-यादृच्छिकी कालान्तरानुभूतश्रीरङ्गादिदिव्यदेशस्मृतिः । तृतीया यथा-चिन्त्यमाने सति श्रीवेङ्कटेशस्य कमनीयदिव्यमङ्गलविग्रहस्मृतिः । चतुर्थी तु सहचरितयोर्दे- वदत्तयज्ञदत्तयोर्मध्येऽन्यतरदर्शनेन न तदन्यतरस्मृतिः । सम्यक्पूर्वमनुभूतस्य सर्वस्य स्मृतिविषयस्वनियमः । कचित्कालदेवियाध्यादिना चा संस्कार- प्रमोषात्स्मृत्यभावः। स्मृतरिति । सदृशादृष्टचिन्तायैः संस्कारानुग्रहे ततः संस्कारोबोधे या परिण- मति मतिः सा स्मृतिः । सा च स्वकारणभूतप्रमितिभ्रान्तिसंशयानुरोधेन स्वयमपि ताग्रूपा सती निप्रकारेति सर्वार्थसिद्धावुक्तम् । केचित्तु सर्वाऽपि स्मृतिरयथार्थैवार्थ- न्यत्वात् । नहि पाकरक्ते घटे श्यामतामतियथार्था । तद्वन्निवृत्तपूर्वावस्थे वस्तुनि तत्तामुलिखन्ती स्मृतिरयथार्थेवेत्याहुः । तन्न । स्मर्तव्यस्थापि विषयस्य स्वकाले विद्यमान- त्वात् । नहि स्मृतिनिवृत्तामपि पूर्वावस्थां वर्तमानत्वेनोल्लिखति । तथा चेदिदमित्येवो. लिखेत् । अपि तु निवृत्तत्वेनैव । अन्यथा तत्तोल्लेखाभावप्रसङ्गात् । पाकरके श्यामताप्रत्ययो निवृत्तमपि श्यामत्वं वर्तमानत्वेनोल्लिखतीति विषमो दृष्ट्वान्तः। एव. मेवातीतानागतानुमानागमयोगिप्रत्यक्षेषु नष्टविषयत्वेऽपि याथार्थ द्रष्टव्यम् । नन्वे स्मृतेर्यथार्थत्वेऽपि प्रमाणत्वं कुतः । कणादेन तेष्वपरिगणनादिति चेत्र सर्वार्थसि- द्धिकाराः न यक्षपादः कणादः कपिल इत्यादयः प्रामाणिकत्वेन परिग्राह्याः । युक्तियुक्तं तु गृह्णीमः । न पुनस्तद्वाक्यगौरवादिति । तथा च तैरनुक्तमपि युक्तियुक्त चेग्राह्यमेव । तैरुक्तमपि युक्तिविरुद्धं चेत्त्याज्यमेव । दृश्यते च स्मृतेः प्रमाणत्वेन परिगणनम्- स्मृतिः प्रत्यक्षमैतिहमनुमान चतुष्टयम् । इत्यादौ । , ग. "ज्ञानत्वे । १ ग. घ. °ध्येवेति संभवति । स्मृ । ३ . स्य स्मृ! तु Nounts ·। मिति चेन्न । स्थाणुर्वा पुरुषो वेत्यत्र पुरोवर्तिवस्तुज्ञानं स्थाणुत्वपुरुषत्वविषयकं ज्ञानं यचीन्द्रमतदीपिका- यथा स्मृतेः प्रत्यक्षेऽन्य भविस्तथा सोऽयं देवदत्त इवि प्रत्यभिज्ञाया अपि प्रत्यक्षेऽन्तर्भावः । अस्मन्यतेऽभावस्य भावान्तररूपत्वात्तज्ञानस्यापि प्रत्य- क्षेऽन्तर्भावः । भूवले घटायन्साभावो भूतल मेव । घटमागभावो नाम मृदेव । घटध्वंसश्च कपालमेव । प्रायः पुरुषेणानेन भवितव्यमेतदूईः । पुरः किंसंज्ञ- कोऽयं वृक्ष इत्यनध्यवसायो ज्ञान संश्चय उक्तः। एतयोरपि प्रत्यक्षेऽन्तर्भावः। पुण्यपुरुषनिष्ठा प्रतिभाऽपि प्रत्यक्षेऽन्वता । सर्व विज्ञानं यथामिति वेदा- तविदा मतमित्युक्तस्वात् । भ्रमादिप्रत्यक्षज्ञानं यथार्थमेव । अख्यात्यात्म अथानुपलब्धिप्रमाणस्य प्रत्यक्षेऽन्तर्भावमाह-अस्मन्मव इति । अन्तर्भाव इति । तथा च प्रयोगः-अभावज्ञानमिन्द्रियजन्यानेन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वाद्धटादि- ज्ञानवदिति । ननु गजाभाववति कचित् प्रदेशे विद्यमानमपि गमामावं कारणाभावादननु- भूयान्यत्र गतश्चैत्रो मैत्रेण तस्मिन्प्रडे गनो दृष्टः किम् ' इति पृष्टः संस्तत्प्रदेशे गजाभाव निश्चिनोतीति तदर्थमनुपलब्धिप्रमाणमङ्गीकार्यमेव । नात्र प्रत्यक्ष क्रमते । तत्प्रदेशस्येदानीमिन्द्रियासनिकर्षादिति चेत्सत्यम् । तत्प्रदेशे गजाभावः स्मर्तव्यस्य स्मरणाभावादनुमीयते । तथा च प्रयोगः-विप्रतिपन्नः प्रदेशो गनवतया मयाऽननु- भूतः, स्मर्तव्यत्वे सति तद्वत्तयेदानीमस्नर्यमाणत्वादिति । तथा च स्मरणाभावादनु- भवाभावः । अनुभवाभावाच्च विषयाभाव इति तसिद्धयर्थं न प्रमाणान्तरापेक्षेति भावः। एतयोरपीति । ननु संशयस्यायथार्थज्ञानलेन कणादेन प्रतिपादनात्कथं प्रामाण्य- . । चैकमेवेति वक्तुं न शक्यते । पुरोवर्तिवस्तुनः स्थाणुत्वविशिष्टतया भाने पुरुषत्व- विशिष्टतया मानासंभवात् । एवं पुरुषत्वविशिष्टतया भाने स्थाणुत्वावशिष्टतया मानासं. मवात् । तथा च तत्र ज्ञानद्वयमवश्यं वाच्यम् । तत्र चोर्वद्रभानमनुभवः । स्थाणुपुरुषमान तु स्मरणम् । तत्रापि पूर्वमनुभवः । तेन कोटिद्वयस्कृतिहेतुसंस्कारो- होधे पश्चात्कोटिद्वयस्मरणं जायते । यथार्थत्वं तु द्वयोरप्यनयोनिर्विवादमेव । ऊह- विषयेऽप्येवमेव बोध्यम् । प्रविभाऽपीति । भूतभाविवस्तु साक्षात्काररूपाया अप्यस्या यथार्थत्वमेव । वस्तुसाक्षात्कारस्य वस्तुसदृशवस्तुसाक्षात्काररूपत्वात् । स्वसदृशे वस्तुनि स्वस्त्यांशतो विद्यमानत्वात् । तदाह --सर्व विज्ञानमिति । अख्यातीति आत्मख्यातिरसत्यातिरख्याधिः ख्यातिरन्यथा। तथाऽनिर्वचनख्यातिरित्येतख्यातिपञ्चकम् ॥ १.. 1 ग. "व एवं सौ । ३ क. घ, 'हः । संह।

·प्रकाशसहिता - । । ख्यात्यनिर्वचनीयख्यात्यन्यथाख्यात्यसख्यातिवादिनो निरस्य सत्ख्याति- पक्षस्वीकारात्। योगाचारा माध्यमिकास्तथा मीमांसका अपि । नैयायिका मायिनश्च प्रायः ख्यातीः क्रमाज्जगुः ॥ २ ॥ तत्राऽऽत्मख्याति माऽऽत्मनो बुद्धेः ख्यातिषियरूपेण प्रतिमासः । इदं रजतमिति बुद्धिरेव रजतरूपेणावभासते । न तत्र विषयान्तरापेक्षा । अयं घट इत्यादिषु सर्वत्र बुद्धिरेव विषयाकारोल्लेखसंभवेनात्रापि तथैवौचि यात् । प्रयोगश्व-विमतं रजतं बुद्धिः रूपं चक्षुरादिसंप्रयोगमन्तरणापरोक्षत्वात्संमतबुद्धिवदिति विज्ञानवादिनो बौद्धाः । तच्चिन्त्यम् । चतुर्विधानहेतून्प्रतीत्य चित्तचैत्ता उत्पयन्त इति हि तेषां मतम् । तत्र न तावत्सहकारिप्रत्ययाख्यादालोकादे रजताकारोदयः संभवति । तस्य स्पष्टतामात्र. हेतुत्वात् । नाप्यधिपतिप्रत्ययाख्याच्चक्षुरादेः। तस्य विषयनियममात्रहेतुत्वात् । नापि समनन्तरप्रत्ययाख्यात्पूर्वज्ञानात् । विजातीयघटज्ञानानन्तरं विजातीयरजतभ्रमोदया- दर्शनात् । नाप्यालम्बनप्रत्ययाख्याद्वाह्यात । विज्ञानवादिना तदनङ्गीकारात् । ततः क्यं रजतायातले विज्ञानस्य रजताकारसमर्पणम् । न च संस्कारसामर्थेन तस्कल्पन- मिति वाच्यम् । विकल्पासहत्वात् । तथा हि-म संस्कारः किं स्थायी क्षणिको वा। आद्य क्षणिक सर्वमिति त्वदीयसिद्धान्तहानिः । अन्त्ये तस्य द्वितीयक्षणावृत्तित्वेन रजताकारकल्पनाहेतुत्वायोगात् । पक्षद्वयेऽपि तस्य संस्कारस्य ज्ञेयत्वेन विज्ञानमा- त्रवादहानिश्च । किंच स रजताकारः कथमुत्पद्यते । बाह्यार्थाज्जायत इति तु वक्तुम- शक्यम् । क्या बाह्यार्थस्यानझीकारात् । ज्ञानमपि विशुद्धं तावन्न तज्जनकम् । तस्य भोक्षरूपत्वात् । दुष्टकारणजन्यज्ञानं तज्जनकमिति चेत्तत्रापि जनकीभूतज्ञानमेव रजत. ग्राहकमन्यद्वा । नाऽऽद्यः । क्षणिकयोर्जन्यजनकमोमिनकालीनवनापरोलरजतप्रती- त्यभावप्रसङ्गात् । नान्यः । अन्यस्य ज्ञानस्य रजानन्यले रजतादिर्बाह्योऽर्थोऽङ्गी- कार्यः स्यात् । रजताजन्यत्वे तु रजत न तद्विषयः स्यात् । ज्ञानाकारार्पको हेतुर्षि षय इत्यङ्गीकारात् । तस्मादात्मख्यातिपक्षे रजतमेव न प्रतीयेत । किंच बुद्धिबोध्य. योरभेदं ब्रुवता विरुद्धधर्माच्यातेन भेदः कश्चिजीकृतो न वा । न चेत्सगमेदा- धसिद्धिमतः । अङ्गीकृतश्वेच्छेनपाताधने का कारग्राहियेका ज्ञाने कथं मियोविरुद. श्वेतपीतादितादात्म्यसंभव इति बोध्यम् । असत्यातिनामासतो रजतादेः रूयातिः प्रतीतिरिति शून्यवादिनो बौद्धाः । वाच. स्पातीमिश्रा अपि शक्तीविदं रजतमिति ज्ञाने प्रसिद्धयोः शुक्तिरजतत्वयोरलीक एव समवायो भासत इत्यतल्ख्यातिमझी चक्रुः । तञ्चिन्त्यम् । असतो मानासंभवात् । अन्यथा शशशृङ्गादेरपि भानं स्यात् । ननु पदार्थस्य सत्वं न सिध्यतीत्यसत्ख्या- । । 3 ·१० यतीन्द्रमतदीपिका- । । । । तिरवश्यमेष्टव्या । पदार्थश्च प्रमाणप्रमेयभेदेन द्विधा भिन्नः । तत्र प्रमेयसिद्धिः प्रमा- णाधीना । प्रमाणसिद्धिश्च तस्मादेव प्रमाणादन्यतो वा । आद्य आत्माश्रयः । द्विती. येऽनवस्था । तथा च प्रमाणासिद्धी प्रमेयमपि न सिध्यतीति सर्वत्रासख्यातिरेवेति चेन्न । त्वदुक्तोऽयं प्रमाणप्रतिषेधः प्रमाणसिद्धो न वा । आये व्याहतिः । अन्त्ये प्रमाणप्रतिषेधं स्वीकुर्वता त्वया प्रमाणं कुतो न स्वी क्रियते । प्रमाणप्रतिषेधस्य प्रमाणस्य च प्रमाणासिद्धत्वाविशेषादित्यलमनेन । मीमांसकारत्वख्यातिमाहुः-अख्याति म न ख्यातिरख्यातिरप्रतीतिः । शुक्तिर. तस्थल इदं रजतमित्यत्रेदमंश एव प्रत्यक्षप्रतीतिविषयः । न रजतांशः । तस्य चक्षु- राधसंनिकर्षात् । रजतमिति तु स्मृत्याकारदर्शनमित्याहुः । तदपि चिन्त्यम् । रजतस्य प्रत्यक्षत्वेनानुभूयमानत्वात् । स्मर्थमाणस्याप्रवर्तकत्वाच्च । न च यथा शुष्क पतिष्यामीति वाय्वादिवशात्कर्दमे पतति तयवात्रावशागतप्रवृत्तिन्याथेन रजतप्रतीत्य- भावेऽपि प्रवृत्तिरिति वाच्यम् । इदं रजतमित्यत्रेदमर्थभूतभास्वरद्रव्यजिघृक्षयेव प्रवृ. तेरुपलभ्यमानत्वात् । न चारजतेऽपि रजतभेदाग्रहात्प्रवृत्तिरस्थिति वाच्यम् । अग्रहस्य कचिदपि प्रवृत्तिहेतुत्वादर्शनात् । किंच यथा निवृत्तिकारणभूतभेदग्रहाभावात्प्रवर्तते तथा प्रवृत्तिकारणभूताभेदग्रहामावाकिं न निवर्तेत । यथा भेदग्रहस्य निवृत्तिकारगर्व नेदं रजतमित्यत्र दृश्यत एवमभेदनहत्य प्रवृत्तिकारणत्वमिदं रजतमित्यभ्रान्तबुद्धी दृष्टमेव । ततश्चाभेदनहरूपप्रवृत्तिकारणाभावात्प्रवृत्तिप्रतिपक्षभूता निवृत्तिः कथं न स्यात् । न च सत्यरजते प्रवृत्तिरपि रजतभेदाग्रहादेवेति वाच्यम् । तथाऽपि रजतार्थिनः कदाचिद्जतानिवृत्तिरपि रजताभेदाग्रहादिति दृश्यत इति शुक्तिरजतस्थले निवृत्तिकारणभूतरजतामेदाग्रहसद्भावानिवृत्तिरनिवार्थत्यवधेयम् । अन्यथाख्याति मान्यस्यान्यरूपेण प्रतीतिः । देशकालान्तरगतं रजतमेव शक्तिसं- प्रयुक्तेन दोषोपहतेनेन्द्रियण शुक्त्यात्मना गृह्यते । न चैवमननुभूतस्यापि ग्रहणं स्यादिति वाच्यम् । सादृश्यादेनियामकत्वात् । प्रयोगश्च विवादपदं शुक्तिशकलं रनतज्ञानविषयो रजतोपायान्यत्वे सति रजतार्थिप्रवृत्तिविषयत्वात्सत्यरजतवत् । रज. तस्योपायः कारणं खन्यादिः । तस्य रजतार्थिप्रवृत्तिविषयत्वेऽपि रजतज्ञानविषयत्वा- भावाद्वयभिचारः । तद्वारणाय सत्यन्तं विशेषणमुपात्तमिति नैयाथिकाः । तत्रान्य- यात्वं किं ज्ञानेऽथवा फल उत वस्तुनि । नाऽऽद्यः । रजताकारं ज्ञानं शक्तिमाल- म्बत इति ज्ञानेऽन्यथात्वं वाच्यम् । तत्र रतताकारप्रस्तं ज्ञान प्रति शुक्तः स्वाकारसम- पणासंभवः । न द्वितीयः । फलस्य स्फुरणस्य भ्रान्तो सम्यग्ज्ञाने वा स्वरूपतो वैष- म्यादर्शनात् । नापि तृतीयः । वस्तुन्यन्यथात्वं हि शुक्तिकायां रजततादात्म्यं किंवा रजताकारेण परिणामः । आद्येऽत्यन्तभिन्नयोर्वास्तवतादाम्यासंभवः द्वितीये तु बाध एव न स्यात् । रजतज्ञानमवाध्यं परिणामज्ञानत्वात्क्षीरपरिणामदुग्धज्ञानवत् । शक्ति ।

·SHRESTINENERAPHER । dauARMAP । प्रकाशसाहिता। पुनः क्षीरवदेव बाध्यैत । तथा चान्यथाख्यातिदुवैचा । प्रयोगश्च-विमता शुक्ती रजतज्ञानाविषयः शुक्तिवादितरशुक्तिवत् । न च प्रागुक्तहेतुना सत्प्रतिपक्ष इति वाच्यम् । तस्य सविशेषणत्वेन दुर्बलत्वात् । मायिनस्त्वनिर्वचनीयख्यातिमाहु:-अनिर्वचनीयख्याति म सत्वेनासत्वेन चानिर्वच- नीयस्य रजतादेः ख्यातिः प्रतीतिः । शुक्तिरजतस्थले च रजतं न सत् । भ्रान्तिवाध- योरसंभवात् । नाप्यसत् । ख्यातिबाधयोरसंभवात् । बाध्यस्य प्रतियोगिपूर्वकत्वेना. सतस्तदसंभवात् । किंतु शुक्त्यज्ञानपरिणामभूतं सदसद्भयामनिर्वचनीयमपूर्वं रजत- मुत्पद्यते । तदेव च तत्र रजतज्ञानविषयः । तदुकम् - सत्वे न भ्रान्तिबाधा स्तो नासत्वे ख्यातिबाधने । सदसद्भया मनिर्वाच्याविद्याऽऽविद्यैः सह भ्रमः ॥ इति । आवियर विद्यापरिणामभूतः रजतादिभिः । प्रपञ्चस्याप्यनायविद्यापरिणामभूतत्वाद- निर्वचनीयत्वमेवेति । तदपि चिन्त्यम् । अनिर्वचनीयत्वं वाच्यत्वराहित्यं चेत्सर्वव्यव. हारविरोधः । ब्रह्मण्यपि त्वया वाच्यत्वराहित्याभ्युपगमेन तस्यापि प्रपञ्चतुल्यत्वाप- त्तिश्च । सत्त्वासत्त्वरहितत्वमिति चेच्छुक्तिरजतादावपि प्रातिमासिकसत्त्वस्य त्वयाऽजी. कारेण तत्रानिर्वचनीयवानापत्तिः । न च सत्वपदेन पारमार्थिकमेव सत्त्वं गृह्यत इति वाच्यम् । तथाऽपि ब्रह्मण्यतिप्रसङ्गात् । न ब्रह्मण्यपि पारमार्थिकं सत्वं नाम कश्चिद्धर्मस्त्वयेष्यते । तस्य निर्धर्मकत्वेन त्वयाऽङ्गीकारात् । अथ सदसद्विल. णत्वमेवानिर्वचनीयत्वमिति चेन्न । तथाविधस्य वस्तुनः प्रमाणशून्यत्वात् । सर्व हि वस्तुजातं प्रतीतिव्यवस्थाप्यम् । प्रतीतिश्च काचित्सदाकारा घटादिविषया । काचिदसदा- कारा च शशशृङ्गादिविषया । न तत्र तृतीया विधा काचिदुपलभ्यते । प्रतीतिवि- रुद्धस्यापि प्रतीतिविषयत्वेऽङ्गीक्रियमाणे सर्व सर्वप्रतीतेविषयः स्यात् । सतोऽपि घटादेरसत्प्रतीतिविषयत्वं स्यात् । असतोऽपि शशशृङ्गादेः सत्प्रतीतिविषयत्वं स्यात् । किंच प्रपञ्चस्य प्रतीतिबाधाभ्यां सत्त्वासत्त्वयोः सिद्धौ तयोः समुच्चयो विकल्पो वा स्यान्न तद्विलक्षणत्वम् । किंचैतदनिर्वचनीयत्वं स्वयं सदसद्वा । सत्वे कथं तस्यास- त्यप्रपञ्चवृत्तिता । असत्त्वे तु किं तेन कृतं स्यात् । किंचानिर्वचनीयरजताग्रुत्पत्ती किं कारणम् । न तावत्प्रतीतिः । उत्पत्तेः प्राक्तम्या असंभवात् । नापीन्द्रयाणि । तेषां ज्ञानकारणत्वात् । नापि तद्तो दोषः । तस्य पुरुषाश्रयत्वेन शुक्तावनिर्वचनी- यरजतोत्पादकत्वायोगात् । नापि दुष्टभनीन्द्रियाणि । तेषामपि स्वकार्यभूने ज्ञान एव विशेषकरत्वात् । अय विषयगतो दोषः कारणमिति चेत्स किं विषयमात्रनिष्ठो विष- यपुरुषोभयनिष्ठो वा । आये पुरुषस्य सर्वथा निर्दोषत्वेन भ्रमासंभवः । अन्त्ये तूम- यनिष्ठदोषस्य केवलविषये कार्योत्पादकत्वासंभव इति बोध्यम् । । । ।

·१२ यतीन्द्रमसदीपिका- । सारख्याति म ज्ञानविषयस्य सत्यत्वम् । तर्हि भ्रमत्वं कथमिति चेद्वि- पयव्यवहारबाधाद्ममत्वम् । तदुपपादयाम:-पञ्चीकरणप्रक्रियया पृथिव्या- दिषु सर्वत्र सर्वभूतानां विद्यमानत्वात् । अत एव शुक्तिकादौ रजांशस्य विद्यमानत्वाज्ज्ञानविषयस्य सत्यत्वम् । तत्र रजांशस्य स्वल्पत्वात्तत्र न व्यवहार इति तज्ज्ञानं भ्रमः । शुक्त्यं शभूयस्त्वज्ञानाद्धमनिवृत्तिः । स्वमादि- ज्ञानं तु सत्यमेव । तत्तत्पुरुषानुभाव्यतया तत्तत्कालावसानाद्रथादीन्परम- पुरुषः सृजतीति श्रुत्याऽवगम्यते । पीतः खस इत्यादौ नयनवर्तिपित्तद्रव्य. संयुक्ता नायनररूपयः शङ्खादिभिः सह संयुज्यन्ते । सत्र पित्तगतपीतिमाभि- भूतः शलगतशुक्लिमा न गृह्यते । अतः स्वर्णानुलिप्तशङ्खवत्पीतः शङ्ख इति प्रतीयते । सूक्ष्मत्वात्पीतिमा स्वनयननिष्क्रान्ततया स्वेनैव गृह्यते न विषय व्यवहारेति । रज्ज्वां दूरतः सर्पज्ञाने ततः समीपं गतः सर्पज्ञानं भ्रम इति प्रत्येति । तत्र यद्यपि रज्ज्वां सपोशानां विद्यमानत्वेन विषयस्य सत्यत्वं तथाऽपि तदशानामरूपत्वेन तत्रायं सर्प इति व्यवहारो न भवति । अत एव तस्य भ्रमत्वम् । न तु विषयासत्यत्वात् । रज्ज्वां सौशानां विद्यमानत्वं तु- तदेव सदृशं तस्य यत्तद्व्यैकदेशभाक् । इत्युक्तरीत्या सिद्धम् । अत एव- सोमामावे च पूतीकग्रहणं श्रुतिचोदितम् । सोमावयवसद्भावादिति न्यायविदो विदुः ।। शुक्तिकादाविति । रजतस्य तेजस्त्वेन तदंशानां पञ्चीकरणप्रक्रियया शुक्तिकादि. पृथिव्यां विद्यमानत्वादित्यर्थः । श्रुत्यति । तथा च श्रुति:--'न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्त्यथ रथान्रथयोगान्पथः सृजते-स हि कर्ता ' (बृ. ॥३॥१०) इति । रथे युज्यन्त इति रथयोगा अश्वाः । एते च पदार्थास्तत्तत्पुरुषा- नुमाव्या एवेत्यन्येषां न तदुपलब्धिः । तत्तकालावसाना एवेति तस्यैव स्वप्नद्रष्टुं - गृतौ न तदुपलाब्धिः । एतादृशविचित्रपदार्थकर्तृत्वं सत्यसंकल्पस्याऽऽश्चर्यशक्तेरीश्वरस्य संभवत्येवेति न काचिदनुपपत्तिः । प्रतीयत इति । ननु दूरस्थशङ्खस्य सामीप्या. भावात्तत्रस्थपित्तद्रव्यं पित्तोपहतेनापि पुरुषेण कथं गृह्यत इति चेन्न । पित्तोपहतेन पुरुषेण स्वनयननिष्कान्नपित्तद्रव्यज्ञानजनित संस्कारसहायेन शाखस्यं पित्तद्रव्य दूरस्थमपि स्वचाक्षुषरश्मिमिर्जायते । यथाऽऽकाशेऽतिदूरगतः पक्षी न द्रष्टुं श. क्यते, परं तु स्वसमीपदेशोत्पतनकालादारभ्य सततं दृश्यमानस्तत्संस्कारसह- । १ घ. संभिन्ना नमः।

·SHATRAPARISHMISH प्रकाशसहिता। १३ । । त्वन्यैः । जपाकुसुमसमीपवर्तिस्फटिकमणिरपि रक्त इति गृह्यते । तज्ज्ञान सत्यमेव । मरीचिकायां जलज्ञानमपि पश्चीकरणप्रक्रियया पूर्वोक्तबदुपपद्यते । पञ्चीकरणप्रक्रिया तूत्तरत्र वक्ष्यते । दिग्भ्रमोऽपि तथैव । दिशि दिगन्तरस्य विद्यमानत्वात् । अवच्छेदकमन्तरेण दिगितिद्रव्यान्वरानङ्गीकाराच्च । अला- तचक्रादौ तु शैयातदन्तरालाग्रहणाचत्तदेशसंयुक्ततत्तद्वस्तुन एव चक्राकारेण ग्रहणम् । तदपि सत्यमेव । दर्पणादिषु निजमुखादिप्रतीतिरपि यथार्था । दर्पणादिप्रतिहत्तगतयो नायनरमयो दर्पणादिग्रहणपूर्वकं निजमुखादि गृह्णन्ति । तत्राप्यविशेध्यादन्तरालाग्रहणात्तथा प्रतीतिः । द्विचन्द्रज्ञानादा- वप्यगुल्यवष्टम्भतिमिरादिभिर्नायनतेजोगतिमेदेन सामग्रीभेदात्सामग्रीद्वय- कृतेन चक्षुषा दूरगतोऽपि ज्ञायते तद्वत् । रक्त इनीति । जपाकुसुमप्रभामिभूतत्वात् । तत्र जपाकुसुमप्रभा वितताऽपि स्फटिकादिस्वच्छद्रव्यसंयुक्ता स्फुटतरमुपलभ्यते । तब एव च तत्समीपवर्तिनोऽन्ये घटादयः पदार्था न रक्ता उपलम्यन्ते । पञ्चीकरण- प्रक्रिययति । तथा च तेजःपृथिव्योरप्यम्बुनो विद्यमानत्वात्तज्ज्ञानं सत्यमेव । तत्रेन्द्रियदोषेण तेजःपृथिव्योरग्रहणम् । अदृष्टवशाच्चाम्ळून एव ग्रहणम् । अयथार्थज्ञानवादिमिरपि क्वचिदेव भ्रमस्य स्वीकृतत्वेन तन्नियामकत्वमदृष्टस्याङ्गीक- तव्यमेव । विद्यमानत्वादिति । तथा च पूर्वदिशः पश्चिमदिक्त्वेन ज्ञानं यथार्थ- मेव । पूर्वस्यां दिशि पश्चिमदिगंशस्य वस्तुतः सत्त्वात् । वस्तुतो दिश एकत्वात् । दिग्भेदस्यौपाधिकत्वात् । यो ग्रामस्तत्पश्चिमदिवस्थैः पूर्वदिक्स्थ इति व्यवह्रियते स एव तत्पूर्वदिकस्थैः पश्चिमदिक्स्थ इति व्यवह्रियते । द्रव्यान्तरानङ्गीकारादिति । एतच्च चतुर्थेऽवतार आकाशनिरूपणे वक्ष्यते । अलातेति । अलातमुल्मुकम् । तद्यदा चक्रवर्द्राम्यते तदा वस्तुतस्तत्प्रतिक्षणमैकैकदिक्संयुक्तमपि सर्वदिक्संयुक्तमिव वर्तुलाकारं दृश्यते । तत्रान्तराला ग्रहणाद्वर्तलाकारप्रतीतिर्भवति । वास्तविकचक्रेऽपि वर्तुलाकारप्रतीतावन्तरालाग्रहणमेव मूलम् । इयांस्तु विशेषःवास्तविकचक्रेऽन्तराला- भावादेव तदग्रहणम् । अत्र त्वन्तरालसत्त्वेऽपि शैठ्यात्तद्ग्रहणमिति । गृह्णन्तीति । ननु स्वमुखस्यैव ग्रहणे स्वमुखस्य स्वाभिमुखत्वा मावेन तस्य स्वाभिमुखत्वेन कथं प्रतीतिरित्यत आह-तत्रापीति । अन्तरालाग्रहणात् । दर्पणमुखयोर्यदन्तरालं तदन. हणात् । अगुल्यवष्टम्भः । अगुल्या क्षेत्रनिरोधः । तिमिरः । नेत्ररोगः । तेजोगतीति । तेजोगतिरेव चन्द्रग्रहणसामग्री । सा च द्विधा । एका स्वाभाविकी ऋजुः । द्वितीया त्वङ्गुलीनिरोधादिमूलिका वक्रभूता । तत्रैका सामग्री स्वदेशवि- । । - । १ घ. 'दौ शैघुण्याद । १ घ. 'यो नय' । ३ कः ख. ग. दि चिह्न गृ।

·यतीन्द्रमतदीपिका- । । 'मन्योन्यनिरपेक्ष चन्द्रद्वयग्रहणे हेतुर्भवति । सामग्रीद्वयं पारमार्थिकं तेने चन्द्रद्वयज्ञानं भवति। अतः सबै ज्ञानं सत्यं सविशेषविषयं च । निर्विशेषवस्तुनोऽग्रहणात् । एवंभूतं प्रत्यक्षं भेदविशिष्टमेव प्रथमतो गृह्णाति । भेद इति व्यवहारे तु प्रति योग्यपेक्षा न तु स्वरूपे । तेनानवस्थान्योन्याश्रयदोषोऽपि नास्ति । उपर्युपर्यः पेक्षाऽनवस्था । परस्परापेक्षाऽन्योन्याश्रयः । ननु दशमस्त्वमसीत्येवदापि प्रत्यक्षं किं न स्यादिति चेन्न । त्वमित्येतस्य प्रत्यक्षत्वेऽपि दशमोऽहमित्यस्य वाक्यजन्यत्वात् । यदि दशमोऽहमित्यस्य प्रत्यक्षविषयत्वं तर्हि धर्मवांस्त्वमसी- शिष्टं चन्द्रं गृह्णाति । द्वितीया तु किंचिद्वक्रगतिश्चन्द्रसमीपदेशग्रहणपूर्वकं चन्द्रं स्वदेशवियुक्तं गृह्णाति । न च चन्द्रसमोपदेशे चन्द्राभावात्कथं तत्र चन्द्रग्रहणमिति वाच्यम् । चन्द्राधिकरणदेशतत्समीपदेशयोरन्तरालाग्रहणेन द्वितीयसामग्र्या चन्द्रस्य स्वाधिकरणदेशस्थत्वेनाग्रहणाच्च तथा प्रतीतेः । ततश्च ग्रहणभेदेन ग्राह्याकारमेहा- देकत्वग्रहणामावाच्च द्वौ चन्द्राविति भवति प्रतीतिरिति बोध्यम् । अग्रहणादिति । विशेषरहितस्य वस्तुनो रूपाद्यमावान्न तत्र प्रत्यक्ष क्रमते निर्विकल्पकप्रत्यक्षमपि गुणसंस्थानादिविशिष्टविषयकमेवेति प्रागुक्तमेव । भेदविशिष्ट- मेवेति । संस्थानरूपजातेरेव भेदस्वरूपत्वेन तादृशभेदविशिष्टमेव गृह्णातीत्यर्थः । यदि भेदो नाम जात्यपेक्षया कश्चिदन्योऽन्योन्याभावरूपः स्यात्तर्हि तत्स्वरूपे प्रतियोग्य- पेक्षा स्याद्धटः पटाद्भिन्न इति । तत्र च घटनिष्ठो मेदो घटस्वरूप एव वा घटादिन्नो वा । आधे घटस्वरूपे गृहीते स्वरूपव्यवहारवत्सर्वस्माद्भदव्यवहारप्रसक्तेः । स्वरू- पमात्रमेदवादिनो भेदस्य प्रतियोग्यपेक्षायाः कल्पयितुमशक्यत्वात् । हस्तः कर इति- वद्धटो भिन्न इति पर्यायत्वं च स्यात् । अन्त्ये घटनिष्ठे प्रथमे भेदे घटप्रतियोगिको द्वितीयो मेदः कल्प्यः । तस्मिंश्च द्वितीये मेदे प्रथमभेदप्रतियोगिकस्तृतीयो भेदः करप्य इत्यनवस्था स्यात् । किंच जात्यादिधर्मविशिष्टवस्तुग्रहणे सति भेदग्रहणं भेद- ग्रहणे सति जात्यादिधर्मविशिष्टवस्तुग्रहणम् । अगृहीते हि घटस्य पटानेदेऽयं घट- जातीय इति ज्ञातुमशक्यत्वादित्यन्योन्याश्रयः स्यात् । अतो जातिरेव मेद इत्यङ्गी- कार्यमिति भेदविशिष्टस्यैव प्रत्यक्षमिति सिद्धम् । ननु यदि जातिरेव भेदस्तहिं तस्य प्रति. योग्यपेक्षा न स्यादिति चेदिष्टमेवैतत् । कथं तर्हि सा लोके दृश्यत इत्यत आह-भेद इति व्यवहार इति । धर्मवानिति । न च धर्मस्यातीन्द्रियत्वान्न प्रत्यक्षमिति वाच्यम् । १ घ. 'न द्विचन्द्रज्ञा । २ ग. 4 विज्ञा । ३ ग. "क्षं प्रथमतो भेदमेव गृ' । ४ के. *षो ना। । । -- ।

·प्रकाशसहिता। १५ - त्येतस्यापि प्रत्यक्षत्वं स्यात् । अङ्गीकारेऽतिप्रसगाव । अत एव तत्त्वमसी- तिवाक्यस्य नापरोक्षज्ञानजनकत्वम् । एवेन प्रत्यक्षम्माकरणं प्रमाणम् । प्रमा चाऽऽत्मचैतन्यमेव । चैतन्यं च त्रिविधम् -अन्त:करणावच्छिन्नं चैतन्यम् । अन्तःकरणवृत्त्यवच्छिन चैतन्यम् । विषयावच्छिन्नं चैतन्यं चेति । यदा त्रयाणामैक्यं तदा साक्षा- स्कारः। सोऽपि निर्विशेषविषय एवाभेदमेव गृह्णातीत्यादिकुदृष्टिकल्पना निरस्ता। तथाऽप्यय पर्वतः परभागे वह्निमानित्युपदेशनन्यज्ञानस्य वधशे प्रत्यक्षत्वप्रसङ्गात् । न च वनिमत्त्वेन पर्वतस्य प्रत्यक्षविषयत्वमसिद्धमिति वाच्यम् । अत्रापि दशमत्व. विशिष्टाकारेण प्रत्यक्षविषयत्वासिद्धेः । एतेन तत्त्वमसीति वाक्यं स्वार्थप्रत्यक्षज्ञान- जनकं स्वतः प्रत्यक्षार्थविषयत्वादशमस्त्वमसीत्यादिवाक्यवदित्यनुमानं निरस्तम् । तदेवाऽऽह-अत एवेति । प्रत्यक्षमिति । मायावादिनां मतमेतत् । आत्मचैतन्यमेवति । अत्र प्रमाणं 'यत्सा- क्षादपरोक्षाह्म' (बृ. ३ । ४ । १) इति श्रुतिः । अपरोक्षादित्यस्यापरोक्षमि- त्यर्थः । ब्रह्मणः प्रमाणव्यापारद्वारकं प्रत्यक्षत्वं व्यावर्तयितुं श्रुतौ साक्षादिति विशेष- णम् । अन्तःकरणावच्छिन्नमिति । इदं प्रमातृचैतन्यमिति व्यवह्रियते । अन्त:- करणवृत्त्यवच्छिन्नमिति । इदं प्रमाणचैतन्यमिति व्यवहियते । विषयावच्छिन्न- मिति । इदं विषयचैतन्यमिति व्यवहियते । त्रयाणामक्यामिति । यथा तडागोदकं छिदानिर्गत्य कुल्यात्मना केदारान्प्रविश्य तद्वदेव चतुष्कोणायाकारं भवति तथा तेज- समन्त:करणमपि चक्षुरादिद्वारा घटादिविषयदेशं गत्वा घटादिविषयायाकारेण परिण. मते । स एव परिणामो वृत्तिरित्युच्यते । तत्र च घटादेस्तदाकारवृत्तेश्च बहिरेकत्र देशे समवधानात्तदुभयावच्छिन्नं चैतन्यमेकमेव । विमाजकयोरप्यन्तःकरणवृत्तिघटविषययो, रेकदेशस्थत्वेन भेदाजनकत्वात् । अत एव मठान्ततिवटावच्छिन्नाकाशो न मठाव. च्छिन्नाकाशाद्भिद्यते । तथा चायं घट इत्यादिप्रत्यक्षस्थले घटाकारवृत्तेर्वटसंयोगितया घटावच्छिन्नचैतन्यावृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यस्याभिन्नतया घटज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वमिति वे. दान्तपरिभाषायामुक्तम् । निर्विशेषविषय इति । घटोऽस्तीत्यत्रास्तित्वं तद्भेदश्च व्यव- ह्रियते । तत्र द्वयोरपि व्यवहारयोः प्रत्यक्षमूलत्वं न संभवति । अस्तित्वव्यवहारप्रयोजन । । १ क. मात्वं चा।

·यतीन्द्रमतदीपिका- निर्विकल्पकं तु नापजात्यादियोजनाहीनं वस्तुमात्रावगादि किंचिदिदमित्या- दि नैयायिकमतमपि निरस्तम् । ननु ' काणादं पाणिनीयं च सर्वशास्त्रोपकारकम् । इत्युक्तत्वात्कथं गौतममतनिरास इति चेदुच्यते-नास्माभिः कात्स्यन तन्मतनिरास: क्रियते । यावदिह युक्तियुक्तं तावत्स्वी क्रियवे। परकल्पि- ततटाकोपजीवनवत् । न च वडाकस्थः पङ्कोऽपि स्वी क्रियते । अतः । । कघटस्वरूपप्रत्यक्षानन्तरं घटेतरस्मृतौ सत्यां तादृशेतरप्रतियोगिकभेदप्रत्यक्षमवेन तयोभित्रकालज्ञानफलत्वात् । प्रत्यक्षज्ञानस्यैकक्षणवर्तित्वात् । तत्र प्रत्यक्षस्य प्राथ- मिक स्वरूपविषयकत्वमवश्याश्रयणीयमिति न भेदः प्रत्यक्षेण गृह्यते । किंतु निर्विशे. षसन्मात्रमेवेति तदाशयः। निरस्तामिति । निर्षिकरूपकमपि सविशेषविषयमेव । तस्य सविकल्पके स्वस्मिन्न- नुभूतपदार्थविशिष्टप्रतिसंधानहेतुत्वात् । निर्विकल्पकं न सर्वविशेषरहितस्य ग्रहणम् । तथाभूतस्य कदाचिदपि ग्रहणायोगात् । अनुपपत्तेश्च । केनचिद्विशेषेणेदमित्यमिति हि सर्वा प्रतीतिरुपजायते । किंतु गुणसंस्थानादिविशिष्टप्रथमपिण्डग्रहणमेव निर्विकल्पकम्। तथा प्रागुकम् । परमाणु कारणत्वेति । इदमने चतुर्येऽवतारे वक्ष्यते । वेदपौरुषेय- स्वेति । ननु वेदवाक्यं सकर्तृकं वाक्यत्वादस्मदादिवाक्पवदित्यनुमानेन तस्य पौरुषे- यत्वं सिध्यतीति चेन्न । अनुग्राहकता मावेनास्य हेतोरप्रयोनकत्वात् । वाचा विरूप. नित्ययेति श्रुतिविरोधेन कालाल्ययापदिश्त्वाच । कर्तृत्मरणाभावाच तस्यापौरुषेय- त्वम् । न च जीर्णकृपारामादिषु व्यभिचार इते वाच्यम् । उपदेशपारमण स्मर्त- व्यत्वे सत्यस्मरणस्य कर्मभावनियतत्वात् । वेदयाकर्तृकत्वमिति परमर्षियवादाच्च । ननु सर्ववेदकर्तरि भगवति विद्यमानेऽपि मन्वाइयस्तदनुविधायिनश्च वेदवतारम पलप. तीति वाच्यम् । तेषां तदपलापे प्रयोजनाभावात् । न हि सत्यनिष्ठास्तादृशा महा- मानो भगवन्तमध्यपलपन्तीति संभवति। न च नित्यस्य वेदस्य स्फ्यकपालादिमि- रनित्यैः कथं योग इति वाच्यम् । स्फ्यकपालपुरोडासादीनामपि साजात्येनानादि- त्वात् । न चैवं ' प्रतिमन्वन्तरं चैषा श्रुतिरन्या विधीयते । इत्युक्तिरसंगतेति वाच्यम् अनादिसिद्धानां वेदांशानामनन्तस्वात्कस्मि- श्चिमन्वन्तरे काश्चवदांचः प्रवर्तत इति तदभिप्रायात् । ऋचः सामानि । १ घ. स्न्येनास्य मतस्य नि । ३५न खलु त ।

·प्रकाशसहिता। परमाणुकारणत्ववेदपौरुषेयत्वेश्वरानुमानिकत्वजीवविभुत्वानि, सामान्यसम- वावविशेषाणां पदार्थत्वेन स्वीकारः, उपमानादेः पृथक्प्रमाणत्वकल्पनं, संख्यापरिमाणपृथक्त्वपरत्वापरत्वगुरुत्वद्वत्वादीनां पृथग्गुणत्वकल्पनं, दि. शोऽपि द्रव्यत्वकल्पनमित्यादिसूत्रकारादिविरुद्धपक्रिया नास्माभिः स्वी क्रियत इति न विरोधः । इति श्रीवाधूल कुलतिलक श्रीमन्महाचार्यस्प प्रथमदासेन श्रीनिवासदासेन विरचितायां यतीन्द्रमतदीपिकायां प्रत्यक्षनिरूपणं नाम प्रथमोऽवतारः ॥ १॥ BHAND जाजर इति श्रुतिस्तु प्रादुर्भावमात्रपरा । ईश्वरानुमानिकत्वेति । ननु क्षित्यकुरादि सकर्तृकं कार्यत्वाद्धटवदित्यनुमानात्तसिद्धिरिति चेन्न । तथा सति सपक्षे यादृक्साध्य. मवगतं. तागेव पक्षे स्यात् । नहि पर्वतेऽनुमीयमानो वलिरुष्णत्वमपहाय, सिधयेत् । तथा च स कर्ता कर्तृव्यापककार्यकरणकर्मादिमास्यात् । स चानिष्टः । अधिकं तत्त्व- मुक्ताकलापे ( ३ । १८ ) द्रष्टव्यम् । नन्वेवमीश्वरानुमानदूषणे - विद्याचारो गुरुद्रोही वेदेश्वरविदूषकः ।। त एते बहुपाप्मानः सद्यो दण्ड्या इति श्रुतिः ।। इति शास्त्रविरोधः स्यादिति चेन्न । अनुमानदूषणेऽप्यागमात्तसिद्धेः । अन्यथाs. स्मदादिप्रत्यक्षवेद्यत्वनिषेधेन तवापि तदूषकत्वप्रसङ्गः। आगमेनानुमानेन ध्यानाभ्यासरसेन च । त्रिधा प्रकल्पयन्प्रज्ञा लमते योगमुत्तमम् ।। इत्यासोक्तावनुमानपदं मननपरमिति बोध्यम् । जीवविभुत्त्वति । इदमने जीवनि- रूपणे वक्ष्यते । सामान्येति । इदमपि प्रमेयनिरूपणारम्भे वक्ष्यते । उपमानादे- रिति । इदमनुमाननिरूपणे वक्ष्यते । संख्येति । इदं गुणनिरूपणे वक्ष्यते । दिशोऽपीति । इदमाकाशनिरूपणे वक्ष्यते । इति श्रीयतीन्द्रमतदीपिकाप्रकाशे प्रथमोऽवतारः ॥ १ ॥ । । ३ ·१८ यतीन्द्रमतदीपिका- mamatika अय द्वितीयोऽवतारः। 00:00 । अथानुमानं निरूप्यते । पाप्यस्य व्याप्यत्वानुसंधानाव्यापकविशेष पमि- तिरनुमितिः । तत्करणपनुपान । व्याप्यस्य धूमस्थाग्निव्याप्यत्वानुसंधाना- यापकविशेषामितिलिपमितिः। अनधिकदेशकाल नियंत व्याप्यम् । अन्यू. नदेशकालवृत्ति व्यापकम् । तदिदमविनाभूत व्याप्यम् । तत्प्रति संबन्धि व्यापकामिति । तेन निरूपाधिकतया नियत संबन्धो व्यातिरित्युच्यते । सेयं यत्र धूमस्तत्र वह्निरिति वासियो दर्शनाद्यते । व्याधिद्विविधा । अन्वय- व्यतिरेक भेदात् । साधनविधौ साधाविधिरूपेण महता व्याप्तिरन्वयव्याप्तिः। यथा यो यो धूपवान्स सोऽनिमालिनाले । साध्यनिषेये साधन निषेधरूण प्रवृत्ता व्यासिविरेकच्याप्तिः। यथा योऽनग्निः स निधू । इति । सेयमुभवविधा व्याप्तिरूपाधिसंभवे दुष्पति । साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापक उपाधिः । यथा वह्निना धूने साध्यमान आन्धन तंबन्ध उपाधिः । मैत्रीतन यत्त्वेन श्यामत्ये साध्यमाने शाकपाकनत्यपाधिः । स अथ द्वितीयोऽवतारः। साधनविधाविति । है तुसद्भाव सासद्भावोऽन्वयः । साध्याभावे साधनामावो व्यतिरेकः । न पुनः साधनाभावे साध्याभावः । व्यायव्यापमानो हि भाक्योगिष्यते। तयोरमावयोस्तस्माद्विपरीतः प्रतीयते ॥ इत्युक्तेः । यथा वह्निनति । यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्राऽऽन्धनसंयोगो वर्तत इति तस्य साध्यव्यापकत्वम् । यत्र यत्र वनिस्तत्र तत्राऽऽन्वनसंयोगो नास्ति, अयोगोलके व्यभिचारादिति तस्य साधनाव्यापकत्वम् । एवमग्रेऽपि । स्वव्यापकत्वेनाभिमतस्य यो व्यापकः स यदि स्वव्यापको न भवति तर्हि स्वव्यापकत्वेनाभिमते स्वव्यापकत्वं नास्त्येव । पर्वतो धूमथानित्यनुमाने बहानव्यापकले नाभिमतस्य धूमस्य व्यापको य आर्दैन्धनसंयोगः स वहनिम्यापको न भवतीत्युपाधिलक्षणादवगते वहिव्यापकत्वं धूमस्य नास्तीति निश्चयो भवति । एतदेवोपाधषकताबीजम् । तदुत्तम्-निरुपाधिकसंबन्धस्य व्याधिस्वरूपत्वात्तदभावेद व्याप्तिमवसादयन्नुपाधिषणमिति । उषाधिव्यभिचारेण हेतो साध्यव्यभिचारानुमानमपि भवति । यथा बनिधूमव्यभिचारी, धूमव्यापकान्धन संयो. । । १ क, ख, "यम व्या" । २ घ. लवति ध्या।

·भकाशसहिता। -- चोपाधिदिविधः । निश्चित: शङ्कितश्चेति । निश्चितो यथा--विप्रतिपन्ना सेवा दुःखहेतुः, सेवावाद्वाजसेवापदिति । अब पापारब्धत्वमुपाधिः । अयं चेश्वर- सेवायां नास्तीति निश्चयादयं निश्चितोपाधिः । शङ्कितो यथा-विपति- पनो जीव एतच्छरीरावसाने मुक्तिमानिएनसमाधित्वाच्छुकादिचादति । अत्र कर्मात्यन्तपरिक्षय उपाधिः। स च निष्पनसमाधी विप्रतिपन्ने जीवेऽस्ति नास्तीति संदिग्धत्वाच्छतितोपाधिः । अतो निरुपाधिकसंबन्धवद्ध्याय- मिति सिद्धम् व्याप्यं साधनं लिङ्गमित्यनान्तरम् । तस्य द्वे रूपे अनुमित्यङ्गभूते. व्याप्तिः पक्षधर्मता चेति । पञ्च रूपाण्यपि सन्ति । तानि च पक्षसत्त्वं सपक्ष. सत्त्वं विपक्षाव्यावृत्तिरवाधिताविषयत्वमसत्पतिपक्षत्वं चेति । सिसाघयि- पितधर्मविशिष्टो धर्मी पक्षः । यथाऽग्निमत्त्वादिसाधने पर्वतादिः । सिसाधयि. षितसजातीयधर्मवान्सपक्षः । यथा महान सादिः । साध्यतत्सजातीयशून्यो विपक्षः । यथा महाहृदः । प्रबहेन प्रमाणेन पक्षे निश्चितसाध्याभाववत्वं बाधित विषयत्वम् । यथा महाहृदोऽग्निमानित्यादि । तदभावस्त्ववाधितवि- षयत्वम् । समवलत्या प्रतीयमानप्रमाणे परोधाभावोऽसत्प्रतिपक्षत्वम् । एवं भूतं व्याप्यं द्विविधम्-अन्वयव्यतिरेकि केवलान्यायभेदात् । पूर्वो- तपश्चरूपोपपन्नं व्याप्यमन्वयव्यतिरेकि । यथा पर्वतोऽग्निमान्धूमवत्त्वान् । यो यो धूमवान्स सोऽग्निमान्यथा महानतम् । योऽनग्निः स निर्धूमो यथा महारुद इति । तादृशमेव विपक्षरहितं व्याप्यं केवलान्वयि । यथा ब्रह्म शब्दवाच्यं वस्तुत्वाद्धटवत् । विपक्षाभावात्केवलान्वयी चतूरूपोपपन्नः । केवलव्यतिरेकिणि साध्यामसिद्धेस्तद्वयतिरेकव्यासिग्रहा । अतः केवलव्य. गव्यभिचारित्वात् । व्यापकव्यभिचारिणो व्याप्यन्यभिचारावश्यकत्वादिति । पर्वतादिरिति । तथा च तादृशपर्वतादिरूपपक्षवृत्तित्वं धूमादेर स्तीति प्रथमरूप. संगतिः। सिसाधयिषितसजायो । सिसाघधिषितो धर्मः पर्वतादिवृत्तिर्वनिस्तत्स. जातीयो महानसादिवृत्तिर्वनिस्तादृश्शवनिरूपधर्मवानित्यर्थः । महानसादिरिति । तथा च तादृशमहान सादिरूपसपक्षवृत्तित्वं धूमादेरस्तीति द्वितीयरूपसंगतिः । महाह्रद इति । तथा च तादृशमहाहदरूपविपक्षावृत्तित्वं धूमस्यास्तीति तृतीयरूपसंगतिः । चतुर्थ दर्शयति-प्रबलेनेति । पञ्चमं दर्शयति-समबलतयेति । साध्याप्रसिद्धरिति । यथा पृथिवी गन्धवती पृथिवीत्वादित्यत्र गन्धो न प्रसिद्धः। पक्ष एवं प्रसिद्धश्चेत्सिद्धसाधनम् । सपक्षे चेत्केवलव्यतिरकित्यहानिः । विपक्षे चेदव्या- १ घ. यं त्वीश्व' । २ ख. वासंदिग्योपा । ३ घ. तज्जाती । ४ घ, नसः । यो ।। -- । ।

·२१ यतीन्द्रमतदीपिका- । । तिरेकिनिरास: । केवलान्वयिन्यन्वयव्यतिरेकिणि चात्यन्तातीन्द्रियार्थ. गोचरता निरस्ना। सदेतदनुमान स्वार्थ परार्थ चेति द्विषा विभज्य केचिदाहुः । सर्वेषामनुमा- नानां स्वप्रतिसंधानादिवलेन प्रवृत्तता स्वव्यवहारमात्रहेतुत्वमिति स्वार्था- नुमानमेवेत्यपरे । तदनुमानबोधकवाक्यं प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनि गमनरूप पञ्चावयवसंयुक्तम् । लत्र पक्षवचनं प्रतिज्ञा । यथा पर्वतोऽग्निम निति लिङ्गस्य वचनं हेतुः । यथा धूमवत्वादिति । व्याप्तिनिर्देशपूर्वकं दृष्टान्त. वचनमुदाहरणम् । तद्विधा । अन्वयिव्यतिरेकिथेदात् । यथा यो यो धूमवान्स सोऽग्निमान्यथा महान समित्यन्वयोदाहरणम् । योऽनाग्निः स निधूमो यथा महाह्रद इति व्यतिरेकोदाहरणम् । दृष्टान्तनिदर्शनेन व्याप्त- क्या पक्षे हेतूपसंहारवाक्यमुपनयः । सोऽपि द्विविधः । अन्वयव्यतिरेकमे- दादं । तथा धूमवानित्यन्वयोपन यः । अयं च न तथा निर्धूम इति व्यति- रेकोपनयः । हेतुपूर्वकं पक्षे साध्योपसंहारवाक्यं निगमनम् । इदमपि द्विविध तथैव । यथा तस्मादाममानित्यन्वयेन निगमनम् । तस्मादयं निरामिन भव- तीति व्यतिरेकेण । एवं पञ्चावयववादिनो नेयायिकाः। घातः । अप्रसिद्धे च साध्ये तदभावव्याप्तिढुंग्रहा । प्रतियोगिप्रमिति विनाऽभावप्रमिते- रयोगात् । नवरत्वेवं भावसाध्यकस्थले । पृथिवीतरेभ्यो भिद्यते गन्धवत्वादित्याद्य- भावसाध्यकस्थले त्वभावाभावस्य भावरूपत्वेन तस्य च मावस्य प्रतियोगिप्रमिति विनाऽपि सिद्धत्वात्तद्वयाधिः सुग्रहवेति चेद्धान्तोऽसि । व्यतिरेकस्य भावात्मत्वेऽपि व्यतिरेकव्याप्तिकथनावस्थायां साध्याभावरूपतया कथनमवश्यंभावि । यदितरेभ्यो न भिद्यते तइन्धवन्न भवतीति हि व्यतिरेकव्याप्तिकथनम् । अन्यथा साध्यप्रतिभटत्वा- भावे व्यतिरेकव्यवहारानुपपत्तेः । ननु शब्दः पृथिव्याद्यष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्याश्रितः, शब्द- स्वादित्यत्र साध्यस्य द्रव्याश्रितत्वरूपसामान्यरूपेण प्रसिद्धिरस्त्येव । शब्दः क्वचि- दाश्रितो गुणत्वादित्यनुमानेन तत्सिद्धेरिति चेन्न । सामान्यरूपेण प्रसिद्धिसत्वेऽपि साध्यतावच्छेदकरूपेण प्रसिद्धयभावात् । धूमवह्निसंबन्धप्रतिपत्तौ पदार्थत्वेन तयोः प्रतीतेरतन्त्रत्वात् । नैयायिका इति । अयं हि तेषामाशयः । प्रतिज्ञावाक्यमन्तरेण न हेतुवाक्यप्र- योगः कर्तव्यः अन्यथा हेतुत्वाप्रतीतः । नापि हेतुप्रयोगमन्तरेणोदाहरण प्रसङ्गः । उदाहरणवाक्यस्य हेतुसाध्ययोधिप्रदर्शनात्मकत्वात् । उदाहरणमन्तरेण च नोप. । । १घ. स इत्य' । २क. ख. 'तू । यथा ।

·प्रकाशसहिता। । प्रतिज्ञाहेतदाहरणरूपयवयववादिनो मीमांसकाः । उदाहरणोपनयरूपाय- यवदयवादिनः सौगताः अस्माकं त्वनियमः। कचित्पञ्चावयवः। कचित्त्या बयः । कचिद्वयवश्वः । उदाहरगोपनयाभ्यामेव व्याप्तिपक्षधर्मयोः सिद्ध. स्वात् । लाववैवानुमित्छुपपत्तेश्च । मृदुमध्यमकठोरधियां विस्तरसंग्रहाभ्यां व्यवहार उपपद्यत इत्यनियम एन । एवं पञ्चावयबसंयुक्तः सद्धेतुरेव वलय- नुमापकः । सद्धेतुरित्युक्त्वा पसरमधूलीपटलाच नवयनुमितिः । अन्ये हेतुबद्भासमाना हेत्वा पासाः। ते चासिद्धविरुद्धानेकान्तिकपकरण. समकालात्ययापदिष्टभेदन पञ्चप्रकाराः । लनासिद्धनिविधः --स्वरूपासिद्ध आश्रयासिद्धो व्याप्यत्वासद्धश्चेति । स्वरूपासिद्धो यथा--अनित्यो जीवश्चाक्षुषत्वाद्घटवदिति । आश्रयासिद्धस्तु व्योमारविन्दं सुरभि, अरवि. दत्वात्सरोजारविन्दवदिति व्योमारविन्दमाश्रयः। स चासिद्धः। व्याप्यत्वा. सिद्धो द्विविधा-एको व्याप्तिमाइकममागाभावादपरस्तूपाधिसद्भावात् । आयो यथा-यत्सत्तक्षणिकमिति । क्षणिकत्वसत्त्वयोव्याप्तिप्राहकप्रमाणासिद्धः। द्वितीयो यथा-अग्नीषोमीया हिंसाऽधर्म साधिका, हिंसात्वात्क्रतुबाह्यहिंसा- वदिति । अत्र निषेध्यत्वमुपाधिः । अतो हिंसात्वहेतुः सोपाधिका । साध्य- विपरीतव्याप्तो हेतुर्विरुद्धः । तद्यथा-नित्या प्रकृतिः कृतकत्वात्कालवद । नयः । उदाहरणेन गृहीतव्याप्तिकस्य हेतोस्तन वाऽऽकारेण पक्षधर्मताप्रदर्शनार्थत्वादुम- नयस्व । पक्षधर्मतामात्रं हेतुवाक्यार्थो व्याप्तस्थ .पक्षधर्मत्वमुपनयवाक्यार्थ इति हेतूपनययोर्भेदः । ततो निगमनम् । तच्चाऽऽवश्यकमेव । तस्य विपक्षे बाधकप्रमाणा- भावद्योतनार्थमग्निमानेवेति सावधारणासाध्यनिर्देशत्वात् । ततश्च पञ्चावयवयुक्तं वाक्य. मेव परिपूर्णोपदेश इति । व्यवयव इति । यद्यप्ययं पक्षः साध्यव्यवस्थापनाभावादनादरणीय एव तथाऽपि बुद्धिमतः साध्यव्यवस्थापनस्य सुलभत्वादत्रोक्त इति बोध्यम् । हेत्वाभासा इति । व्याप्तिः पक्षधर्मता चेति द्वयमनुमानाङ्गम् । तत्र व्याप्त्यमावेन व्याप्यत्वासिद्धविरुद्धानकान्तिका हेत्वाभासाः । साधारणानेकान्तिके हेतोविपक्षगा. मित्वेन व्यातिविरहः । असाधारणानकान्तिके तु सपले विद्यमानेऽपि हेतोः पक्षमात्र- वृत्तित्वेन व्याप्तिनदर्शना मावान्यातिविरहः । पक्षधर्मताया अमावेन स्वरूपासिद्धाश्र- यासिद्धौ हेत्वाभासौ | मकरणसमे तु पक्षे साध्यनिश्चयावसादनेन व्यातिभङ्ग इति १ कं. नयनाभ्या । १ घ. न्ये तु हे । ३ घ. निषिद्धत्व ।

·Rana २२ यतीन्द्रमतदीपिका- SHEHARTERY यथा- । - कृतकत्वं हेतु: साध्याभावव्याप्तः । सव्यभिचारोनैकान्तिकः । स च द्विविधः । साधारणोऽसाधारणश्यति । पक्षसपक्षाविषक्षाः साधारणः । यथा शब्दो नित्यः प्रमेयत्वात्काल बत् । असाधारणस्तु विपक्ष लपक्षव्यावृतः । -भूमिनित्या गन्धवत्वादिति । प्रकरणसमस्तु साध्यविपरीतसाधकहेत्व. न्तरवान् । यथेश्वरोऽनित्यो नित्यधर्म इहितस्वात् । ईश्वरो नित्योऽनित्यध- मरहित्त्वादिति । अयमेव सत्यतिपक्षः । कालात्ययापदिष्टो यथा-यस्य हेतोः साध्याभाववान्यक्ष स कालात्ययापदिष्टः। यथाऽनिरनुष्गः, पदार्थ- स्वाजलवत् । अयं च प्रत्यक्षेणोष्णत्वावधारणाद्वायवः । एवमनुमाने निरूपित उपमानादेरनुमानादावनतर्भावः । यथाऽतिदेशवाक्या- र्थस्मरणसहकृतगोसादृश्यविशिष्टुपिण्डज्ञानापमान । गवयपजानन्नपि यथा केचित् । स्वारसिकसंदेहापवादिनाऽपि विपरीतनिश्चयप्रसङ्गेन बाधतुल्यत्वमापाद्य पक्ष- धर्मताभङ्ग इत्यन्ये । व्याप्तिपक्षधर्मत्वयोर्द्वयोरपि विमर्दनेनोभयदोषापादनमितीतरे । कालात्ययापदिष्टे तु साध्यशून्ये साधनवृत्त्या व्याप्तिभत इति केचित् । सिद्धसाधन- वत्साध्यसदेहाभावात्पक्षधर्मत्वभङ्ग इत्यपरे । प्रकरणसपस्थिति । अयं च संदिग्धः । साध्यविपरीतसाधकहेत्वन्तरदर्शनेनार्य हेतुः स्वसाध्यं साधयितुमीष्टे न वेति संदेहोद- यात् । अत एवायं प्रकरणसम इत्युच्यते । प्रकरणेन पक्षेण समस्तुल्यः । पक्षो हि साध्यवान्न वेति संदिह्यत इति तदर्थं प्रयुक्तो हेतुरप्यत्र स्वमाध्यं साधयितुमीष्टे न वेति संदिह्यत एवेत्युभयोः समत्वं बोध्यम् । ननु संदेहस्यानुमानाङ्गत्वात्तदुत्थापक- स्यास्य कथं हेत्वाभासत्वमिति चैद्धान्तोऽसि । द्विविधा खलु संदेहप्रवृत्तिः । एका स्वारसिकी सर्वानुमानसाधारणी । द्वितीया पुनः प्रतिकूलानुमानदर्शनजनिता । तत्र प्रथमैवानुमानाङ्गम् । न तु द्वितीया । शङ्कापनोदनप्रवृत्तपूर्वानुमानपरिपन्धिरूपेणानुमा. नान्तरेण प्रवर्तितत्वात्तस्या इति बोध्यम् । कालात्ययापदिष्ट इति । कालस्य साधनकालस्यात्ययेऽभावेऽपदिष्टः प्रयुक्तो हेतुः कालात्ययापदिष्टः । अकालप्रयुक्त इति यावत् । अयमेव बाधितसाध्यक इत्युच्यते । अविदेशवाक्यति । अतिदेशवाक्यं च त्रिप्रकारम् । तत्र प्रथमं गोसदृशो गवय इति साधोपमाने । तत्स्मरणसहकृतं यदोसादृश्यविशिष्टपिण्डज्ञानं तदेवोपमितिकर- णम् । द्वितीयं च गवादिवद्विशफो न भवत्यश्व इति वैधम्योपमाने । तत्र च गोवि- सशपिण्डज्ञानमुपमितिकरणम् । तृतीयं च दीर्घग्रीवः प्रलम्बोष्ठः कटोरकण्ठकाशी पशुः क्रमेलक इत्यसाधारणधर्मोपादाने । तत्र च तादृशासाधारणधर्मविशिष्टापिण्डज्ञा- १ घ. "प्तः । साध्याभावव्याप्तो हेतुर्विरुद्धः । स ।

·4NTRIES प्रकाशसहिता। २३ गौस्तथा गवय इति कुताचदारण्यकाक्यं श्रुत्वा वनं गनो वाक्याथै समर- न्यदा गोसादृश्यविशिष्टपिण्डं पश्यते तदा तद्वाक्यार्थस्मरणसहकृतगोसादृश्य विशिष्टपिण्डज्ञानं जायते तदुपमानमित्युच्यते । स्मरणरूपत्वात्तस्य प्रत्यक्षेs- न्तावः । व्याप्तिग्रहणापेक्षवादनुमान ऽन्वर्भावः । वाक्यजन्यत्वाच्छदे चान्तर्भावः। अर्थापत्तिनीय दिवाऽभुञ्जानस्य पुरुषस्थ पीनत्वदर्शनादात्री भोजन कल्प्यते । एतस्यानुमानेऽन्तर्भावः। तर्को नाम व्यायाङ्गीकारेण व्यापकम- सञ्जनम् । तद्यथा पर्वतोऽग्निमान्धूमवत्वादित्यनुमाने धूमोऽस्तु वह्निर्माऽस्त्वि. त्युक्ते यदि वह्निने स्थाचर्हि धूमोऽपि न स्यादित्येतस्य प्रमाणानुग्राहकत्वम् । नमुपमितिकरणम् । शब्दे चान्दर्भात इति । यथाऽयं गौरिति व्यक्तिविशेषे गोश- ब्दव्युत्पादने ऽपि वक्त्राभिप्रायमालोच्च न्यायानुसारेण सार्वत्रिकी गोशब्दव्युत्पत्ति प्रतिपयन्ते बालाः । न हि बुद्धिमन्तो याबदुकमेव गृह्णन्ति । तथाऽतिदेश वाक्येऽपि बुद्धिमन्तः श्रोतारो न्यायानुसारेण गोसादृशादिचिह्नोनीते गवयवादी व्युत्पद्यन्ते । नन्वतिदेशवाक्य श्रवणकाले गवयत्वादेर प्रत्यक्षवात्कथं शाब्दज्ञानमिति चेन्न । अर्थप्र. त्यक्षस्य शाब्दज्ञामे ऽनन्त्रत्वा ! अन्यथा तैस्तै लक्षणैरिन्द्रोपेन्द्रादिशब्दानां व्युत्प- तिर्न स्यात् । तदभावे वैदिकवाक्यार्थाप्रतिपत्तावनुष्ठानं न स्यादिति बहुव्याकुली स्यात् । मायावादिनम्तु नगरेषु दृष्टगोपिण्डस्य पुरुषस्य गवयेन्द्रियसंनिकर्षे सति भवति प्रतीतिरथं पिण्डो गोसदृश इति । तदनन्तरं च भवत्यनेन सदृशी मदीया गौरिति निश्चय: । इयमेयोपमितिरित्याहुः । तन्न ।, अनुमानेऽन्तर्भावात् । तथा च प्रयोगः-गौर्गिवयसदृशो यवयस्थतादृश्यप्रतियोगत्वात् । यो यद्गतसादृश्यप्रतियोगी स तत्सदृशः । यथा वामहस्तो दक्षिणहस्तेनेति । एतस्येति । तया च प्रयोगः-देवदत्तो रात्रिभोजी दिवाऽभुञ्जानत्वे तति पीन- स्वात् । जीवी देवदत्तो गृहे नेत्या बहिः सत्वमप्यनुमानादेव सिध्यति । जीवन्दे- वदत्तो बहिरस्ति विद्यमानत्वे सति गृहेऽसत्त्वादिति । एवमेव सर्वत्र बोध्यम् । तदुक्तम् --- अनियम्यस्य नायुक्तिननियन्तोपपादकः ' इति । अनियम्यस्याव्याच्या नायुक्तिर्नानुपपद्यमानता । अनियन्ताऽव्यापको नोपपादक इत्यर्थः। तथा च व्याधिरेव नामान्तरणानुपपत्तिरित्युच्यत इति नापत्तिः प्रमाणान्तर- मिति भावः । प्रमाणानुग्राहकत्वमिति । यदि यन्निर्न स्यात्तर्हि धूमोऽपि न स्यात् । । १ क ख. माक्याच्छुत्वा । १५. गोशाशपि' । ३ प. ब्दै वाऽन्त । ४ घ. 'तो वलि. मान्धमाविति स्थले मो।

·२४ यतीन्द्रमतदीपिका- । AN । तर्कानुगृहीतप्रमाणपूर्वकत्वावधारणं निश्चयः । वीतरागकथा वादः । पक्षद्वय. साधनवती विजिगीषुकथा जल्पः स्वपक्षस्थारलहीना तु वितण्डा । अविवक्षि- शब्दार्थारोपेण दूषणं छलम् । श्वव्यापि दूषणं जातिरसदुत्तरं जातिरिति स्याचेत्कार्यकारणभावभङ्गः स्यादिति तर्कः । स च यत्र धूमस्तत्र वनिरिति व्याप्ती कथित्तायां । धूमोऽस्तु नाम परं तत्र वह्निना कथमवश्यं भवितव्यम् ' इति यदि शङ्का समागच्छेत्ततस्तादृशशङ्कापसारणद्वाराऽनुमानमनुगृह्णातीति बोध्यम् । तर्कश्च पंञ्चविधः । आत्माश्रयान्योन्याश्रयचक्रकानवस्थाकेवलानिष्टप्रसङ्गमेदात् । प्रतिबन्दीति तु केवलानिष्टप्रसङ्गस्यैवावान्तरभेदः । तन्तिरमिति केचित् । दुस्तर्कतु त्याज्य एव दुस्तविलम्बिनः कथायामनाधिकारात् । वीतरागकणेति । परस्परविरुद्धवादिनोऱ्याव- हारः कथेति कथासामान्यलक्षणम् । सा च कथा त्रिविधा----वादजल्पवितण्डाभेदात् । वादे प्रमाणतौं साधनम् । वीतरागोऽधिकारी । तत्त्वज्ञान प्रयोजनम् । तदुक्तम्- तत्र प्रमाण तकौम्यां साधनाक्षेपसंयुता । वीतरागकथा वादस्तत्फलं तत्त्वनिर्णयः ॥ इति । जयार्थी जल्पाधिकारी । अत एव स न वीतरागः । उभयोरपि वादिनोः साधन- वत्त्वे जल्पः । अन्यतरस्य स्वपक्षसाधनवत्वे परस्य दूषणमात्रशरणत्वे वितण्डा । केचित्तु वीतरागवितण्डा विजिगीषुवितण्डेति वितण्डाद्वविध्यमाहुः । तस्यायमाशयः- स्वपक्षसाधनं परपक्षदूषणं साधनसमर्थनं दूषणसमर्थनं शब्ददोषवर्जनमिति पञ्चाङ्गो वादः । एकस्मिन्वादे वादिप्रतिवादिनावधिकारिणी । वीतरागकर्तृकवादद्वयसमुच्चयेन वीतरागकथारूपो वादः प्रवर्तते । विजिगीषु वर्तृकवादद्वयसमुच्चयेन विजिगीषुकथारूपो जल्पः प्रवर्तते । तत्र यथा जल्पार्धननैव वादेन विजिगीषुवितण्डा तथा वादानैके. नैव वादेन वीतरागवितण्डति । वितण्डायामपि वादिप्रतिवादिव्यवस्थानुपालनं कर्तव्य- मेव । सर्वत्रैव प्रमाणः स्वपक्षसाधनादि कर्तव्यत्वेन कसितम् । छलजातिनिग्रह- स्थानादि त्वकर्तव्यत्वेन कालपतम् । तत्र च्छलमाह-अविवक्षितेति । यथा नवकम्ब- लोऽयं देवदत्त इति नूतनकम्बलाभिप्रायेण प्रयुक्त वाक्ये तत्राविवक्षितो यो नक्त्वसं- ख्याविशिष्टोऽर्थस्तमारोप्य कश्चिदुपयति । नास्य नवकम्वनाः सन्ति दरिद्रत्वात् । न ह्यस्य द्विस्वमपि संभाव्यते कुतो नवेति । स्वव्यापीति । यत्परस्य दूषणं दीयते तत्स्वस्याप्यायातीत्यर्थः । असदुत्तररामिति । उत्तरस्यासत्त्वं स्वव्याघातकत्वम् । यथा- पर्वतो वहनिमान्धूमान्महानसबदित्यत्र यद्ययं पर्वतो धूपवत्त्वेन महानससाघाहिमा- स्यात्तर्हि द्रव्यत्ववत्त्वेन हृदसाधावत्यभाववानेव वा कि न स्यादिति । अब च वड्यभावसाधनेऽनयेव रीत्या महानससाधयण वविमानमपि सध्यतावस्य । T ·ARTI THA प्रकाशसहिता। वा । पसजय हेतुर्निग्रहस्थानमित्येषामनुमानाङ्गत्वादनुमानेऽन्तर्भावः । कचि- स्कचिन्नैयायिकमतानुसारेणाक मेति न विरोधः । इत्यनुपानं निरूपितम् । इवि श्रीवाधूलकुलविलकश्रीमन्महावार्यस्य प्रथमदासेन श्रीनिवासदासेन विरचितायां यतीन्द्रमतदीपिकायामनुमानानिरूपणं नाम द्वितीयोऽवतारः ॥ २॥ ANA अथ तृतीयोऽववारः। अनुमाननिरूपणानन्तरं शब्दो निरूप्यते--अनातानुक्तवाक्यजनिततदर्थ- विज्ञान शाब्दज्ञानम् । तत्करणं शब्दप्रमाणम् । अनाप्तानुक्त इत्युक्तत्वादिस्य पौरुषेयत्ममतनिरासः । करणदोषाधकात्ययाभाववद्वाक्यं वा । सर्गादौ भगवांश्चतुर्मुखाय पूर्वक्रिमविशिष्टावेदान्मृत्वा स्मृत्वोपदिशतीत्युक्त्या वेदस्य नित्यत्वपौरुषेयत्वं च सिद्धामति करणदोषाभावो बाधकमत्ययाभावश्च । स्वव्यापित्वं स्वव्याघातकत्वं च बोध्यम् । सा च साधर्म्यसमादिभेदेन चतुर्विशति- प्रकारेति गौतमसूत्रे (५॥ १॥ १) स्पष्टम् । दूषणसमर्थमप्यासद्धं छलं, सिद्धमपि दूषणासमर्थं जातिरिति च्छलजात्योर्भेदः । निग्रहस्थानमिति । निग्रहस्य खलीकारस्य स्थानं ज्ञापक्रमित्यर्थः । यथा-शब्दोऽनित्यः प्रत्यक्षगुणत्वादित्युक्ते परेण सोऽयं गकार इत्यादिप्रत्यभिज्ञाबलाद्वाध उद्भवितेऽस्तु तर्हि नित्यः शब्द इति नित्यत्वं स्वीकुर्वन्वादी प्रतिज्ञा जहाति । तच्च निग्रहस्थान प्रतिज्ञाहान्यादिभेदेन द्वाविं. शतिविधम् । तत्तल्लक्षणानि तु गौतमसूत्रे (५। १ । २)ज्ञेयानि । इति श्रीयतीन्द्रप्रतदीपिकापकाशे द्वितीयोऽवतारः ॥ २ ॥ अथ तृतीयोऽवतारः । । अनामेति । नन्दयं परित्यज्याऽऽतोतवाक्यजनिततदर्य विज्ञानमित्युको तु वेदस्याऽऽधोकत्वसिद्धये तस्य पौरुषेयत्व स्वीकार्य स्यात् । करणेति । करणदोषो बाधकप्रत्ययश्चेत्येतदुभयामा विशिष्टनित्ययः । अत्रार्थ प्रयोगः-वेदः प्रमाणं, करण- दोषबाधकप्राययरहितत्वे सति वाक्यत्वात्संप्रतिपन्नवाक्यवत् । औरुषेयत्वात्करणं- दोषराहित्यम् । बाधकप्रत्ययोऽपि नास्ति । स ह्यनुमानाद्वा श्रुतेर्वा स्मृोवा लौकिक- - ·- A - २६ यतीन्द्रमतदीपिका- ननु वेदवाक्यानां मीमांसकैः कार्थपरतय मामाण्यस्वीकारासिब्रह्मपर- वाक्यानां व्युत्पत्त्यसंभवाच कथं प्रामाण्यमिति चेन्न । सिद्धब्रह्मपरवाक्या- नामप्युपासनान्वयस्वीकाराव । पिता ते सुखमास्त इति लोकसिद्धपरवाक्य- स्थापि बोधकत्वदर्शनादालानां लोके मातृपितृपभृतिभिरम्बातातमातुल- वाक्याद्वा । नाऽऽद्यः । तादृशानुमानस्यैवाऽऽगमबाधितत्वेनाप्रमाणत्वात् । न द्वितीयः । तथा सति वेदप्रामाण्यं गले पतितमेव स्यात् । न तृतीयः । तस्यावेदमूलकत्वेन तद- बाधकत्वात् । नापि चतुर्थः । तस्यालौकिकविषये प्रवृत्त्यभावात् । तथा च वेदप्रा- माण्यं सिद्धम् । न च संदिग्धार्थबोधकत्वरूपं ज्ञानानुत्पादकत्वरूपं वाऽप्रामाण्यं शङ्क- नीयम् । सूक्ष्मदृशां तथाऽनुपलब्धेः । न च वेदेष्वद्भुतोक्तीनामप्रामाण्यमेवेति वाच्यम् । न हि वेद एवाद्भुतदृष्टिः । किंतु लोकेऽपि । यथोलकादीनामन्धकारेऽपि रूपदर्शनम् । मान्यालादीनामाहारनिरिकरणयोरेकस्थानवर्तित्वम् । व्यालानां चक्षुःश्रवस्त्वम् । पक्षिषु च केषुचिदङ्गाराहार वत्त्वम् । मत्स्यकमविहङ्गानामीक्षणध्यानसंस्पर्शः पुत्र- पोषणम् । नालिकरद्वीपवासिनामपक्वान्नेनैव देहधारणमित्यादि। कार्थपरवयेवेवि । वृद्धयोर्व्यवहरतोरेकतरवृद्धपयुक्तशब्दश्रवणसमनन्तरजानता- न्यतरवृद्धसमवेतचेष्टां दृष्ट्वाऽन्यथाऽनुपपत्त्युन्नीयमाना शब्दशक्तिस्तदुपपादककार्थपर्यव. साथिन्येवावत्तीयते । तदुक्तम् - कार्य मानान्तरापूर्वे समस्त पैदिकं वचः । प्रमाणमिति हि प्राज्ञा मन्यन्ते मान्यबुद्धयः ।। पदानां तत्परत्वेन व्युत्पत्तेरवधारणात् । न खस्वन्यपरे शब्दे व्युत्पत्तेरस्ति संभवः ॥ इति । उपासनान्वयेति । यद्यपि ब्रह्म सिद्धरूपं तथाऽप्युपासनायाः कार्यत्वेन तस्याश्चाऽऽत्मा वाऽर इत्यादिवेदान्तवाक्येषु प्रतिपादितत्वेन तेषां प्रामाण्यमक्षत- मेवेति भावः । अधिकं समासोक्तौ प्रथमसूत्रशेषेऽनुसंधेयम् । पितेति । केनचित्पुरु- घेण हस्तचेष्टादिना • पिता ते सुखमास्त' इति देवदत्ताय ज्ञापयेति प्रेषितो यज्ञद- त्तस्तज्ज्ञापने प्रवृत्तः । पिता ते सुखमास्ते ' इति शब्दं प्रयुके । पार्श्वस्थोऽन्यो व्युत्पित्सुकवच्चेष्टाविशेषज्ञस्तज्ज्ञापने प्रवृत्तं यज्ञदत्तमनुगतस्तज्ज्ञापनाय प्रयु. तमिमं शब्दं श्रुत्वाऽयं शब्दस्तदबुद्धिहेतुरिति निश्चिनोतीति कार्यार्थ एव शक्तिरित्याग्रहो निर्मूल इति बोध्यम् । इदं यादृच्छिकव्युत्पत्ती शब्दस्य सिद्धवस्तुपरत्वं दर्शितम् । अथ बुद्धिपूर्वकव्युत्पत्तौ तद्दर्श- यति-बालानामिति । मात्रादिहि पुरोवतिनं पशु निर्दिश्य · अयं गौः ' इति १ घ. व प्रमाणत्वस्वी । २ प. "नारूप कार्यान्व' । ३ घ. "ति लौकिक । । । , ·२७ । । प्रकाशसहिता। चन्द्रादिश्वगुल्या निर्दिश्य तदभिधायिनः शब्दान्प्रयुञ्जानैः क्रमेण भूयः शिक्षितानां तत्तदर्यबुद्ध्युत्पत्तिदर्शनाद्वेदेऽपि परिनिष्पन्नेऽप्यर्थे शब्दस्य बोध. कत्वं संभवतीति नाप्रामाण्यशङ्कावकाशः। तहभिचारादिप्रतिपादकवेदां- शस्य कथं प्रामाण्यमिति न शङ्कनीयम् । तस्य दृष्टफलदर्शनेनादृष्टस्वर्गादि- फलसाधनादौ प्रवृत्तिप्रयोजकत्वात् । यूपादित्यवाक्यं स्वादित्यवचूपपकाश- नकरम् । अतः कृत्स्नस्व वेदस्य प्रामाण्यम् । स वेदः कर्मब्रह्मप्रतिपादकपूर्वोत्तरभागाभ्यां द्विधा भिन्नः । आराधनकर्म. प्रतिपादकं पूर्वकाण्डम् । आराध्यप्रतिपादकमुत्तरकाण्डम् । उभयोर्मीमांसयो. रैकशाख्यम् । भागद्वयात्मको वेद ऋग्यजुःलामाथवरूपेण चतुर्धाऽवस्थितः । पुनरनन्तप्रकारश्च। ऋगादिबहुप्रकारवान्वेदो मन्त्रार्थवादविधिरूपेण त्रिविधः । अनुष्ठेयार्थप्रकाशको मन्त्रः । विध्यधीनप्रवृत्त्युत्तम्भकवाक्यविशेषोऽर्थवादः । वाक्यं प्रयुक्त । एवं बहुशः शिक्षितो व्यु त्पत्सु लो यदा गोशब्दं शृणोति तदा स. गोशब्द एव स्वस्वरूपेण श्रोतुस्तस्य तादृशपशुबुद्धिमुत्पादयति । ततोऽस्य पशो. गोशब्दस्य च कश्चन संबन्धोऽस्तीति सोऽवधारयति । तत्र च जन्यजनकभावादीना, मितरसंबन्धानामसंमवात्स्वाभाविको बोध्यबोधकमाव एव संबन्ध इति शब्दार्थसंबन्ध. ग्रहणप्रकारो लोके प्रसिद्ध एव । अभिचारादीति । अभिचारो मारणम् । शत्रुवध इत्यर्थः । तत्प्रदिपादको वेदश्च ' श्येनेनाभिचरन्यजेत ' इत्यादिः । स वेद इति । वेदसामान्यलक्षणं त्वलौकिकोपायबोधकत्वम् । इष्टप्राप्त्यनिष्टप- रिहारयोरलौकिकमुपायं यो ग्रन्थो वेदयति स वेद इति तदर्थात् । पूर्वोत्तरेति । पूर्व- भागः । अग्निमीळे " इथे त्वोनें त्वा' इत्यादिः । उत्तरमाग उपनिषद्रूपः । ऐक- शारूयमिति । उभयत्रापि धर्मस्येव प्रतिपाद्यमानत्वात् । अलौकिकं श्रेयःसाधनं हि धर्मः । स च साध्यरूपः क्रियादिः पूर्वभागेन प्रतिपाद्यते । सिद्धस्तु ब्रह्मरूपो धर्म उत्त- रमागेन प्रतिपाद्यते । सिद्धरूपे वस्तुनि धर्मशब्दप्रयोगो महाभारते दृश्यते । यथा- ये च वेदविदो विप्रा ये चाध्यात्मविदो जनाः । ते वदन्ति महात्मानं कृष्णं धर्म सनातनम् ॥ इति । ऋग्यजुरिति । पादेनार्थेन चोपेता वृत्तबद्धा मन्त्रा ऋचः । वृत्तगीतिवर्जि- तत्वेन प्रश्लिष्टपठिता मन्त्रा यजूंषि । गीतिरूपा मन्त्राः सामानि । एतन्मिश्रितोऽथर्व- वेदः । एवं चातुर्विधरोऽप्यथर्ववेदस्य त्रिवन्तर्भूतत्वेन वस्तुतस्त्रैविध्यमेवेति त्रयीशब्दे- नापि तस्य प्रसिद्धिरिति बोध्यम् । मन्त्रेति । प्रयोगसमवेतार्थस्मारको मन्त्रः । यथा । अग्निमीळे । इत्यादिः । विध्यधीनप्रवृत्तीति । प्रवृत्तिपदं निवृत्तेरप्युपलक्षणम् । १ घ. 'घायक।। २ ख. 'फलादु । । । ।

·यतीन्द्रमतदीपिका- HACHHI । । HUADIH हितानुशासनवाक्यमिह विधिः । स च त्रिविधः- अपूर्वपरिसंस्थानियमभे- दात् । ते पुनर्नित्यनैमित्तिककाम्यादिभेदाबहुविधाः । ब्रीहीनोक्षतीत्य- पूर्वविधिः । मनोमयत्वायुपासनविधिषिशिष्टविधिः । इमामगृभ्णनित्यश्वर- शनाविधिः परिसंख्याविधिः । गुर्वभिगमन विधिनियमविधिः । संध्योपास. नादिविधिनित्यविधिः। जातेष्टयादिविधिनैमित्तिकविधिः । ज्योतिष्टोमादि- विधिः काम्यविधिः। एवं विध्यर्थवादमन्त्रात्मकस्य वेदस्य च्छन्दः कल्पः शिक्षा निरुक्तं ज्योतिष व्याकरणमित्येतान्यङ्गानि । छन्दोऽतुष्टुत्रिष्टुवादि । श्रौतस्मार्तप्रतिपादनपरः कल्पः । शिक्षा वर्णात्मिका । निरुक्तं पूर्वार्थप्रतिपादकम् । ज्योतिषमध्ययन. तदर्थानुष्ठानकालनिर्णयात्मकम् । व्याकरणं तु शब्दस्वरादि समर्थनपरम् । एवं साङ्गस्य वेदस्य प्रामाण्यं सिद्धम् । उत्तम्भक साधकः । अयं च विधिनिषेधान्यतरशेषभूतः । प्राशस्त्यनिन्दान्यतरपरं वाक्यमर्थवाद इति यावत् । यथा- वायुर्वै क्षेपिष्ठा देवता ' (ले० सं० २।१।१) इत्यादि । सोऽरोदीत् (तै० सं० ११५:१) इत्यादि च । आये 'वायव्य श्वेतमालभेत भूतिकामः' इति विहितश्वेतपश्वालम्भनस्य प्रशंसा । अन्त्ये 'ऋत्विग्म्यो रजतं न देयम् ' इति निषिद्धस्य रजतदक्षिणादानस्य निन्दा | प्रकारान्तरेण पुनस्त्रिोवेधः- गुणवादोऽनुवादो भूतार्थवादश्चेति । तदुक्तम् - विरोधे गुणवादः स्यादनुवादोऽवधारिते । भूतार्थवादस्तद्धानादर्थवाद नधा मतः ॥ इति । आदित्यो यूप इति गुणवादः । अग्नि हिमस्य भेषजमित्यनुवादः । वज्रहस्तः पुरंदर इति भूतार्थवादः । परकृतिपुराकल्पावप्यर्थवादविशेषावेव । अन्यकर्तृकस्य व्याहतस्य विधेर्वादः परकृतिः । ऐतिह्मसमाचरितो विधिः पुराकल्पः। पुरा कल्पे ह्येव- मासीदित्यादिः। अपूर्वेति । कालत्रयेऽपि कथमप्यप्राप्तस्य प्राप्ठिफलको विधिरपूर्वविधिः। कथमपीत्यस्य दृष्टार्थत्वेनादृष्टार्थत्वेन वेत्यर्थः । यथा वही-प्रोक्षतीति । नात्र ब्रीहीणां प्रोक्षणस्य संस्कारकर्मणो विनियोग विना मानान्तरेण कथमपि प्राधिरस्ति । विशिष्ट- विधिरप्यपूर्वविधिरेव । क्वचिद्विशिष्टविधौ सामान्यरूपेण प्राप्तावपि विशेषरूपेण कथमप्यप्राप्तिरेव । परिसंख्येति । सर्वत्र प्राप्तस्य क्वचिद्विधिरितरनिवृत्तिफलकः परिसंख्याविधिः । इमामगृम्गन्निति मन्त्रो रशन ग्रहणप्रक शनरूपा लङ्ग देव प्राप्नो. तीति 'अश्वामिधानीमादत्ते' इति न तत्प्राप्त्यर्थो विधिः । किंतु गर्दभरशनाग्रहणेऽपि मन्त्रः प्राग्र्यादिति तन्निवृत्त्यर्थः । नियमविधिरिति । पक्षप्राप्तस्याप्राप्तांशपरिपूरण- फलको विधिनियमविधिः । , ग. 'मनादिवि' । २ घ. "दिप्रतिपादनरूपम् । श्रौ' । ३ घ. रुक्कमपू । ४ ख. घ. तु सुश'। । bif ·प्रकाशसहिता। अथ श्रुत्यविरुद्धाचारव्यवहारप्रायश्चित्तादिप्रतिपादकतपणीता स्मृतिः प्रमाणम् । हिरण्यगर्भादीनामाप्तत्वेऽपि तेषां गुणत्रयावश्यकत्वसंभवाचत्कर्तृक- योगकपिलादिस्मृतीनां मन्वादिस्मृत्यविरुद्धांश एव प्रमाणम् । तत्त्वविपर्या- साद्विरद्धांशोऽप्रमाणम् । वेदोपबृंहणरूपेतिहासपुराणयोरपि प्रामाण्यं स्वत: सिद्धम् । तत्र भारतरामायणयोः कचिद्विरोधभानेऽपि तत्त्वांशे वेदान्तवाक्य. वदविरोधो ज्ञेयः । सर्गादिपञ्चप्रतिपादकपुराणेष्वपि सात्त्विकराजसतामस- । WHATRNA वेदोपबृंहणेति । तदुक्तम्- इतिहासपुराणाम्यां वेदं समुपव्हयेत् ! बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रताह] रष्यति ।। इति । उपबृंहणं नाम विदितसकल वेदतदर्थानां स्वयोगमहिमसाक्षात्कृतवेदतत्त्वा- र्थानां वाक्यैः स्वावातवेदवाक्याक्तीकरणम् । सकलशाखानुगतस्य वेदवाक्यार्थ- स्याल्पभागश्रवणाद्दुरवगमत्वेन तेन विना निश्चयायोगादुपबृंहणं हि कार्यमेवेति श्रीभा- प्यद्भिः प्रतिपादितम् । स्वत: सिद्धमिति । मूलभूतश्रुत्यनुमानादेवेत्यर्थः । सर्गाः दीति । तदुक्तम्- सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंश्यानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥ इति । तच्च त्रिविधम्---- सात्त्विकराजसतापसभेदात् । तदुक्तं पद्मपुराणे- वैष्णव नारदीयं च तथा भागवतं शुभम् । गारुडं च तथा पानं वाराहं शुभदर्शने ।। सात्त्विकानि पुराणानि विज्ञेयानि शुभानि वै ॥ ब्रह्माण्डं ब्रह्मवैवर्त मार्कण्डेयं तथैव च । भविष्य वामनं ब्रामं राजसानि निबोधत ॥ मात्स्यं कौम तथा लैई शैवं स्कान्दं तथैव च । आग्नेयं च षडेतानि तामसानि निबोधत ॥ इति । सात्त्विकादिविभागे कारणं मात्स्ये प्रदर्शितम्- अग्नेः शिवस्य माहात्म्यं तामसेषु प्रकीर्त्यते ॥ राजसेषु च माहात्म्यमधिकं ब्रह्मणो विदुः । संकीर्णेषु सरस्वत्याः पितृणां च निगद्यते ।। १ ख. ध. त्रयवश्यत्व।

·यतीन्द्रमनदीपिका- MINS tea भेदभिन्नेषु तत्त्वांशे विरोधाभावाविरुद्धांशोऽप्रमाणमन्यत्सर्वं प्रमाणम् । पाशु- पताधागमा अपि वयव । आगमदिव्यतन्त्रतन्त्रान्तरसिद्धान्तभेदभिन्नस्य श्रीपञ्चरात्रागमस्य कचिदपि वेदविरोधाभावान्कात्स्न्येन प्रामाण्यम् । सात्त्विकेष्वथ करपेषु माहात्म्यमधिकं हरेः । तेष्वेव योगसंसिद्धा गमिष्यन्ति परां गतिम् ॥ इति । अन्यत्सर्वमिति । अन्ये तु श्रुत्यविरोधिनां सात्त्विकानामेव पुराणाना- मुपादेयत्वं न पुनः श्रुतिविरोधिनां राजसानां तामसानां च पुराणानामुपादेयत्वम् । तेषां संसारवर्धनाय भगवत्प्रवर्तितैः पितामहादिभिः प्रवर्तितत्वान्न साविकपरिग्राह्य. त्वम् । यतः श्रुत्युक्तमेवानुसरन्ति सत्त्वोत्तराणि पुराणानि । तामसानि पुनरप्रमाणान्येवे- त्याहुः । पाशुपतादीति । अत्र च श्रुतिविरोधभूयस्त्वा तत्सत्त्वोत्तरस्मृतिपुराणादितुल्यत्वं नास्ति । तथा च क्वचित्सत्त्वोत्तरांशसद्भावेऽपि न सार्वत्रिकविश्वासास्पदत्वमिति भावः । तदुक्तं सूतसंहितायाम्- तथाऽपि योऽशो मार्गाणां वेदेन न विरुध्यते । सोऽशः प्रमाणमित्युक्तः केषांचिदधिकारिणाम् ॥ इति । भादिना कापिलसंग्रहः । यद्यपि सांख्यस्य — सांख्यं योगः पाञ्चरात्रम् इति वेदैः सह कथनं तथाऽपि श्रुतिविरोधे तस्य बाध्यत्वमेव । न हि साधर्म्यमात्रेण वैधयं निवार्यते । अपामग्निना सह द्रव्यत्वसाधम्र्येण स्पर्शकृतवैधाभावप्रसङ्गात् । वेदविरोधाभावादिति । पञ्चरात्रस्य कृतस्नस्य वक्ता नारायणः स्वयम् इति भगवदभिहितत्वेन कर्तृदोषसंभावनाया अप्यभावाच्च । पाञ्चरात्रं भागवतं तन्त्रं वैखानसाभिधम् । वेदभ्रष्टान्समुद्दिश्य कमलापतिरुक्तवान् । इत्यत्र वेदभ्रष्टानित्यस्यासंदिग्धवेदार्थज्ञानामाववत इत्यर्थों बोध्यः । अत एव. अलामे वेदमन्त्राणां पञ्चरात्रोदितेन हि । आचारेण प्रवर्तन्ते ते मां प्राप्स्यन्ति मानवाः ।। ब्राह्मणक्षत्रियविशां पञ्चरात्रं विधीयते । शूद्रादीनां न तच्छ्रोत्रपदवीमुपयास्यति ॥ इति वराहपुराणे मगवतोक्तम् । ननु तत्कर्तरि भगवति मा भूद्विभ्रमः .। विप्र- लिप्सा तु स्यादेव । दृष्टा हि भगवतोऽपि. विप्रलिप्सा- । News १ घ. तत्त्वाविरु।

·प्रकाशंसहिता। । .. । । एवं वैखानसागमस्थापि । धर्मशास्त्राणामपि तथैव । शाण्डिल्यपाराशरमरद्राजवसिष्ठहारीतादयो धर्म शास्त्रपणेतारः। शिल्पायुर्वेदगान्धर्वभरतादिकमप्युपयुक्तांशे तथैव । शिल्पो नाम कर्षणादिगोपुरपाकारनिर्माणादिमतिपादकः । आयुर्वेदो वैद्यकम् । गान्धों नाम गानादिनिरूपकः । भरतागमो नृत्यादिनिरूपका । पुनश्चतु:- पष्टिकलारूपेषु शास्त्रेषु तत्त्वोपायपुरुषार्थोपयुक्तानि प्रमाणानि । बकुलाभर- त्वं हि रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय । इत्यादौ लिपाम्यजस्त्रमशुभानित्यादौ चेति चेन्न । द्विधा खलु भगवतः प्रवृत्तिः- असुरमोहनार्थमाश्रितसंरक्षणार्थ च । पञ्चरात्रे सत्त्वोत्तरजनसंरक्षणार्थमेव प्रवृत्तिः । अत एव सत्त्वोत्तराः शाण्डिल्यादय एव तच्छास्त्रप्रवक्तारः । अतो नैतच्छास्त्रं विप्र- लिप्सामूलकम् । न च साङ्गेषु वेदेषु निष्ठामलभमानः शाण्डिल्यः पञ्चरात्रतन्त्रमधी- तवानिति वेदाच्छ्रेष्ठ्यवचनं पञ्चरात्रस्य वेदविरोधख्यापकमिति वाच्यम् । शाण्डि. त्यस्य पञ्चरात्रशास्त्राभ्यासपर्यन्तं वेदवाक्यादर्थप्रतिपत्तिर्विशदा नाभूदिति तत्तात्पर्यात् । यथा भूमविद्योपक्रमे तद्विद्याप्रशंसार्थमृग्वेदं भगवोऽध्येमीत्यादिना कृत्स्नस्यापि वेद- स्यानादरेण ज्ञानहेतुत्वाभावमुक्त्वा भूमविद्याया एव ज्ञानहेतुत्वं स्वी क्रियते । नैता. वता भूमव्यतिरिक्तविद्यानिन्दा । अपि तु भूमविद्याप्रशंसैव। तद्वदनापीति बोध्यम् । न च ' वासुदेवात्संकर्षणो नाम जीवो जायते । इति पञ्चरात्रोक्ता जीवोत्पत्तिर्वेदविरु- द्रेति वाच्यम् । शरीराद्यभिप्रायेण तथोक्तेः । ' यतो वा इमामि भूतानि जायन्ते (तै. उ. ३।१।१ ) इतिवत् । एवमिति । वैखानसागमस्यापि साक्षाद्भगवदुक्तत्वा- कास्न्यन प्रामाण्यमिति मावः । चतुःषष्टिकलेति । चतुःषष्टिकलाश्च शैवतन्त्रोक्ताः श्रीमद्भागवतटीकायां ( द. पू. अ. ४९श्लो.३६) श्रीधरस्वामिभिनिर्दिष्टाः । तथा हि-गीतम् १ वाद्यम् २ नृत्यम् ३ नाट्यम् ४ आलेख्यम् ५ विशेषकच्छे धम् ६ तण्डुलकुसुमबलिप्रकाराः ७ पुष्पा. स्तरणम् ८ दशनवसनाङ्गरागा:९ मणिभूमिकाकर्म १० शयनरचनम् ११ उदकवाद्यम् १२ उदकघातः १३ चित्रयोगाः १४ माल्यग्रथनविकल्पाः १५ शेखरापीडयोज- नम् १६ नेपथ्ययोगाः १७ कर्णपत्रमङ्गाः १८ सुगन्धयुक्तिः १९ भूषणयोजनम् २० ऐन्द्रनालम् २१- कौतुमारयोगाः २२ हस्तलाघवम् २३, चित्रशाकापूपमक्षवि. कारक्रिया २४ पानकरसरागासवयोजनम् २१ सूचीकर्म २६ सूत्रक्रीडा २७ प्रहे. लिका २८ प्रतिमाला २९ दुर्वचकयोगा: ३० पुस्तकवाचनम् ३१ नाटकाख्यायिका• an , १ क, ख. विविधात्यकः । २ शठकोपाचायैस्त्यैव नामान्तरमेतत् ।

·.. ३२ यतीन्द्रमतदीपिका- णादिसूरिसूक्तयः कासन्न प्रमाणतराः । श्रीमद्रामानुजाचार्यप्रभृतिभिः प्रणीता: श्रीभाष्यादिप्रबन्धाः प्रमाणतमाः। पुरुषस्वातन्याधीनरचनाविशेष- विशिष्टं पौरुषेयम् । एतेन काव्यनाटकालंकारादीनामपि लक्षणमुक्तं स्यात् । एवमाकाङ्क्षायोग्यतासंनिधिमल्लौकिकवाक्यान्यषि प्रमाणानि । यथा नद्या- स्तीरे पञ्च फलानि सन्तीत्यादीनि । एवं वैदिकलौकिकसाधारणं द्विविधम् -मुख प्रवृत्तिगौणवृत्तिभेदात् । मुरुषवृत्तिरभिधावृचिः । यथा--सिंहशब्दस्य मृगेन्द्र। साऽभिधावृत्तियोंगरू. ढयादिभेदवशाहुविधा । मुरूषार्थवाघे सनि तदासने दृचिरौपचारिकी । सा द्विधा-लक्षणागोजीमेदाद । अयमा बा-गयां घोष इत्यत्र घोषा- । दर्शनम् ३२ काव्यसमस्यापूरणम् ३३ पट्टेसावेत्रवाणविकल्पाः ३४ तर्ककर्माणि ३६ तक्षणम् ३६ वास्तुविद्या ३७ रूप्यरत्नपरीक्षा ३८ धातुवादः ३९ मणिराग- ज्ञानम् ४० आकरज्ञानम् ४१ वृक्षायुर्वेदयोगाः ४२ मेषकुक्कुटलावकयुद्धविधिः ४३ शुकसारिकाप्रलापनम् ४४ उत्सादनम् ४५ केशमार्जनकौशलम् ४६ अक्षर- मुष्टिकाकथनम् ४७ म्लेच्छितकुतर्कविकल्पाः ४८ देशभाषाज्ञानम् ४९ पुष्पशक. टिकानिमित्तज्ञानम् ६० यन्त्रमातृकाधारणमातृका ५१ संवाच्यम् १२ मानसी काव्यक्रिया ५३ अभिधानकोशः ६४ छन्दोज्ञानम् ५५ क्रियाविकल्पाः ५६ छलि. तकयोगाः ५७ वस्त्रगोपनानि ५८ द्यूतविशेषः ५९ आकर्षक्रीडा ६० बालकांडन- कानि ६१ वैनाधिकानाम् ६२ वैजयिकानाम् ६३ वैतालिकानां च विद्यानां ज्ञानम् ६१ इति । एवमाकाङ्केति । आकाङ्क्षा चैकपदार्थज्ञाने तदर्थान्वययोग्यार्थस्य यज्ज्ञानं तद्विषयेच्छा । सा च पुरुषनिष्ठाऽपि विषयभूतेऽर्थ आरोप्यते । तादृशाका- क्षारहितार्थबोधकं वाक्यमप्रमाणम् । यथा गौरश्वः पुरुषो हस्तीत्यादि । योग्यता च परस्परान्वयप्रयोजकधर्मवत्त्वम् । तेनाग्निना सिञ्चतीति वाक्यमप्रमाणम् । अग्नी सेका- न्वयप्रयोजकद्रवद्रव्यत्वयोग्यताया अभावात् । प्रकृतान्वयबोधानुकूलपदाव्यवधानं सं. निधिः । तेन गिरिऍक्तमग्निमान्देवदत्तनेति वाक्यमप्रमाणम् । तथैव प्रहरे प्रहरेऽ- सहोच्चारितानि गामानयेत्यादिपदानि न प्रमाणानीति बोध्यम् योगरूढयादीति । आदिना योगरू दिसंग्रहः । तत्र शास्त्रकल्पितावयवानिरूपिता शक्तियोगः। यथा-पाचकादौ । शास्त्रकल्पितावयवार्थभानाभावे समुदायार्थनिरूपितशक्ती रूदिः। यथा-मगिनूपुरादौ । शास्त्रकल्पितावयवान्वितविशेष्यभूतानिरूपिता शकि- । । । - १ ख नाकाव्यः । १. ध मातेनोचारितान्याकाङ्क्षा।

·प्रकाशसहिता। ३३ 44 धिकरणस्य बाधाचीरे लक्षणा । द्वितीया यथा-सिंहो देवदत्त इत्यत्र देव. दचे शौर्यादिगुणयोगः। एवं वैदिकलौकिकरूपं सर्व वाक्यजात सविशेषविषयकं भेदविषयकं च । शरीरवाचकशब्दानां यथा शरीरिगि पर्यवसानम्, एवं भगवच्छरीरभूतब्रह्म रुद्रामीन्द्राविचिद्वाचकशब्दानां तथा शरीरभूतभतिकालाकाशमागायचिद्वाच. कशब्दानां शरीरिणि परमात्मनि श्रीनारायणे पर्यवसानमुपपादयन्त्याचार्याः । वेदान्तज्ञानाद्व्युत्पत्तिः पूर्यत इत्युक्त। । नारायणस्य सर्वशब्दवाच्यत्वं । । योगरूदिः । यथा पङ्कजादौ । यौगिकरूढिरपि चतुर्थी वृत्तिरस्तीत्येके । महायोगा- ख्याऽपि काचिद्वृत्तिरस्तीत्यन्ये । सविशेषेति । शब्दस्य हि द्विवा प्रवृत्तिः । पालोण वाक्यरूपेण च । तत्र प्रकृतिप्रत्यययोगेन पदत्वम् । यथा पात्रक इति । अब पच्' इति प्रकृतेः पचनमर्थः । ण्वुलूप्रत्ययस्य च कर्तृरूपोऽर्थः । तयोः संबन्धन पाचकशब्दात्पवन कर्तृत्वं यद्बु. ध्यते स एव विशेष इति प्रथमतः पदमेव तावत्तविशेषवस्तुप्रतिपादकं भवतीति तत्समुदायरूपस्य तत्तत्पदार्थसतर्गलपवाक्यार्थप्रतिपादकस्य वाक्यस्य सविशेषवस्तु- प्रतिपादकत्वमवर्जनीयमेव । अत एव च वाक्यस्य भेदविषयकत्वमपि सिद्धं भवति । सर्वत्र विशेषतयुक्तवस्तुनोधर्मवर्मिगोर्भेदेनेचे प्रतीयमानत्वात् । एतेन : तत्त्वमसि' (छा. ६ । ८ । ७) इत्यादिवाक्यानि निर्विशेषाद्वितीयब्रह्मरूपवस्तुप्रतिपादका. नीति मायावाद्युक्तमपास्तम् । नन्वं तत्वमतीत्यत्र तत्वंपदार्ययोः सामानाधिकरण्यं कथमुपपद्यते । तथा 'इदं सर्व यदयमात्मा ' (बृ. २१४१५) इत्यत्रापीति चे तंत्राऽऽह- शरीरवाचति । अयं देवोऽयं मनुष्य इत्यादी देवादिशब्द! न केवलजीवाचकाः । किंतु शरीरवाचकाः । शरीररहताना जीयाना साम्येन तेषु देवत्वादिप्रयोजकभेदक- धभिवात् । तत्रापि न केवल शरीरवाचकाः । किं तेनां शरीरिणि पर्यवसानम् । अन्यथा देयो मनुः सुखी दुःखीत्यादिप्रयोगासंगतः। शरीरस्य सुखादिवैशिष्टयामा. वात् । सर्वत्र शब्दार्थनिर्णये प्रयोग एव सरगम् । वेदेऽपि 'पञ्चदशरात्रा देवत्वं गच्छन्ति' इत्यादिप्रयोगा दृश्यन्ते । न हि यज्ञकर्तृगा शरीरत्वप्राप्तिः । तदुक्तं सर्वार्थसिद्ध-अपृथक्तिविशेषगत्वमेव व्यवहारनियमे तन्त्रम् । अस्ति चापृथक्- सिद्धत्व शरीरिणा शरीरस्पति । एमिति । तथा च जीवाचकाना जडवाचकानां ।

·यतीन्द्रमतदीपिका- सर्वशरीरत्वमित्यादिकं तूपरीश्वरनिरूपणे प्रतिपादयिष्यामः । इति शब्दो निरूपितः। इति श्रीवाधूलकुलतिककश्रीमन्महाचार्यस्य प्रथमदासेन श्रीनिवास दासेन विरचितायां यतीन्द्रमतदीपियां शब्दनिरूपणं नाम तृतीयोऽवतारः ॥३॥ RahuaASHARMATHEMAMMARLER अथ चतुर्थोऽवतारः। प्रमाणनिरूपणानन्तरं प्रमेयं निरूप्यते-कण मेयं प्रपेयम् । तच्च द्विविधम् -द्रव्याद्रव्यभेदात् । द्रव्यमुपादानम् । अवस्थाश्रयेमुपादानम् । ननु द्रव्यगुणकर्म सामान्यविशेष समवायाभावाः सप्त पदार्या इति मता. न्तरस्थैः सप्तधा परिगणनात्कयं द्रव्याद्रव्य भेदेन द्वेधा समर्थनमिति चेहु. च्यते-उत्क्षेपणापक्षेषणाकुश्चनप्रसारणगमन भेदात्कर्म पञ्च बाऽवस्थितमिति कल्पने गौरवाचलनात्मकं कर्मत्येकषैवोपत्तेस्तस्यापि संयोगमादायोप- च शब्दानां तत्तद्विशेषगविशिष्टपरनात्मपर्यन्तार्थप्रतिपादकत्वेन नोक्तश्रुत्युक्त सामाना. धिकरण्यानुपपत्तिरिति बोध्यम् । इति श्रीयतीन्द्रमतदीपिकाप्रकाशे तृतीयोऽवतारः ।। अथ चतुर्थोऽवतारः। । । । । द्रव्याद्रव्येति । ननु द्रव्यसिद्धावेवाद्रव्यसिद्धिः। अद्रव्यस्य द्रव्यप्रतियोगित्वेन प्रन्यासिद्धावासद्धेः । तथा द्रव्यमयद्यसिद्धिपूर्वकनेव । अवस्थाश्रयत्वं द्रव्यत्वमिति हि द्रव्यलक्षणं वाच्यम् । तच्च न संभवति । अअस्थाया अद्रव्यत्वेनाद्रव्यासिद्धान. स्थाया अनिरूपणात् । तथा चान्योन्यसापेक्षत्वाद्रव्यमद्रव्यमिति यमपि न सिम्य. तीति चेन्मेवम् । किं द्रव्याद्रव्ययोरुपलम्भानुपपत्तिरन्योन्यापेक्षयोच्यते, व्यवहारानु- पपत्तिा । न तावदुपलम्भानुपपत्तिः । एकस्मिन्नेव क्षणे विशेषणविशेष्यपोरेकज्ञान. ग्रहणयोग्ययोर्विशेषणविशेष्यमावेनोपलम्भात् । नापि व्यवह रानुपपत्तिः । व्यवहारो हि व्युत्पत्त्यधीनः । व्युत्पत्ति व द्रव्याद्रव्य शब्दयोथुन नायन एव । युगपदेशोपल. भ्यमानयोराधाराधेय पोरेनयोरेनुक्रमाद्नद्रव्यशब्द वाच काविति । तथा च द्रव्याद्र व्यशब्दयोयुत्पत्ती व्यवहारे प्रतीतो च परस्परपोपिय भावान्न का प्यनुपात्तिः । गौरवादिति । तत्तदिग्मेदेन दशविधत्वस्यापि प्रसङ्गाचेत्यापे बोध्यम् । संयोग- मादायोति । यो हि संयोगः कर्मजन्यतयाऽभ्युपेयते स एव ताशकर्महेतुतयाऽभ्यु १ क, ख, "थ उपा। । ।

·प्रकाशसहिता। ३५ । । བརྩམས་ - - । । पत्तेः संस्थानमेव जातिरिति संस्थानातिरकिसामान्यानङ्गीकारासमवावस्व समवायान्तराङ्गीकारेऽनवस्थानातम्यापि संयुक्तविशेषणतयैवोपपत्तेजीवेश्व रयोरणुत्वविभुन्वादिविभाजकधर्मनरेण 'विशेष' इति किंचित्पदार्थाङ्गीकारे पगतः प्रयत्नादृष्टादिभिर्जन्यताम् । न तु मध्ये कर्म । गौरवात् । न हि मध्ये किमपि विशदमुपलभ्यते । येन गौरवपरिहारः स्यात् । तथा च संयोग एवं कर्म । ननु तथात्वे भूतलघटयोः संयोगो यावदृपलभ्यते तावद्धटश्चलतीति व्यवहारः कुतो न भवतीति चेन्न । संयोगसंताननैरन्तर्य तीतेश्चलतीति व्यवहारहेतुत्वाङ्गीकारेणादोषात् । यथा भ्रमणे सत्याप प्रतिक्षणं न भ्रमतीति व्यवहारः किंतु निरन्तरतयाऽनुसंधीय- मानेष्वेव क्षणेषु तथैवात्रेति बोध्यम् । न च कर्मणा संयुज्यत इति पृथव्यपदेशा - दसिद्धिरिति वाच्यम् । तत्र कर्मशब्दस्य पूर्वसंयोगविश्लेषार्थकत्वात् । संस्थानमेवति । तदुक्तं श्रीभाष्ये-सस्थानातिरेकिणोऽनेकेष्वेकाकारद्धबोध्यम्यादर्शनात्तावतैव गोत्वा- दिजातिव्यवहारोपपत्तेरतिरेकवादेऽपि संस्थानस्य संप्रतिपन्नत्वाच्च संस्थानमेव जातिः, इति । संस्थानमवयवसंनिवेशः । किंचानुवृत्तधीरेव सर्वत्र जातिमद्भावे प्रमाणमिति वद्भिः सर्वशरीरंषु शरीरत्वजातिः कुतो न स्वीक्रियते । पृथिवीत्वादिना सांकर्या- दिति चेद्घटत्वमपि तथैवास्तु ! तम्यापि पृथिवीत्वादिना सांकर्यात् । सुवर्णस्य तेज- सत्वेन पृथिवीत्वाभाववति सुवर्णघटे घटत्वस्य विद्यमानत्वात् । समवायस्यति । समवायो हि न प्रत्यक्षः । अपृथसिद्धयोर्वस्तुनोः स्वरूपाद्भिन्नस्य समवायाख्यसंब- न्धस्यानुपलभ्यमानत्वात् । ननु घटत्वविशिष्ट इत्यादिव्यवहारानुपपत्त्या स करप्यत इति चेत्समवायविशिष्टव्यवहारानुपपत्या पुनरपि समवायान्तरं कल्प्यमित्यनवस्था स्यात् । अथैतदनवस्थापरिहारार्थ घटघटत्वाभ्यामेष समवायः स्वभावादेव संबध्यत इत्युच्यते तर्ह घटघटत्वे एव स्वभावान्मिथः संबध्येताम् । किंचैवं ज्ञानार्थयोरपि विषयविषयिभावादिकं स्वमावातिरेकेण समवायवदन्यदेव संबन्धान्तरं करप्यं स्यात् । तथा च संयुक्तविशेषणव समवायो नान्यत्पदार्थान्तरमिति भावः । जीवेश्वरयो. रिति । अणुत्वादयो धर्मा एव विशेषा नान्यत्पदार्थान्तरम् । गौरवात् । यद्यपि समेषु जीवेषु मिथो विभाजकधर्मः: स्वामाविका न सन्ति तथाऽपि देशकाल जातिगु. णाकारादिभेदेनौषाधिकाः सन्त्येव । मुक्तानामपि भूतपूर्वैरमुक्तदशायां विद्यमानरुपल- क्षणतयाऽवस्थितमंदो ज्ञातुं शक्यते । योगिनश्चामुं भेदं जानन्त्येव । ननु समानना- तीयत्वादिविशेषणविशिष्ट। मुक्तात्मानः परमाणवश्व परस्परव्यावर्तकधर्मवन्तो द्रव्य- त्वाद्धट.दिवदिनुमानेन विशेषसिद्धिरिति वाच्यम् । पृथक्त्वेन सिद्धसाधनात् । यदि पृथक्त्वृत्वरूपैकजात्या कोडीकृते. पृथक्त्वस्तूिनामितरतरत्यावनिं न स्यादित्युच्यते तर्हि विशेषेष्वपि तुल्यम् । तेषामपि विशेषत्वरूप कोपाधिकोडीकृतत्वात् । किंच कल्प्यमानस्य विशेषस्य न वाप्युपयोगः । तथा हि-न तावदीश्वरस्य भेदधियमुत्पा- । - ·यतीन्द्रमतदीपिका- - । गौरवादतः कर्मसामान्यविशेषसमवायानां पृथग्द्रव्यत्वेनानङ्गीकाराच्च द्रव्य- मद्रव्यमिति द्विविधा विभाग उपपद्यते । एतेनाभावः सप्तमपदार्थ इत्यपि निरस्तम् । अभावस्य भावान्तररूपत्वात् । प्रागभावो नाम पूर्वावस्थापरम्परा । प्रध्वंसाभावो नामोत्तरावस्थापरम्परा । अत्यन्ताभावान्योन्याभावौ तु धर्मान्तरस्वरूपावेव । एतस्य प्रत्यक्षेऽन्तर्भावः पूर्वमुक्तः । उपादानं दुष्यमित्युक्तम् । गुणाश्रयो द्रव्यामिति सामान्यलक्षणं संभवति । तानि च द्रव्याणि षट्-प्रकृतिकालशुद्धसत्त्वधर्मभूतज्ञानजीवेश्वरभेदात् । तत्र जडाजडरूपयोर्विभक्तयोर्मध्ये जडलक्षणमुच्यते-अमिश्रसत्त्वरहितं जडम् । तद्- द्विविधम-प्रकृतिकालभेदात् । तत्र सत्वरजस्तमोरूपगुणत्रयाश्रयरूपा प्रकृतिः। दयन्ति विशेषाः । तद्धिो नित्यत्वात् । नाप्यस्माकम् । विशेषाणामस्मदृश्यत्वामा- वात् । नापि योगिनाम् । तेषां सर्वज्ञत्वेन तत्तद्रूपेण सर्ववस्तुपकाशोऽस्त्येवेति विशे- षानुपयोगात् । पृथक्त्वेन सिद्धेश्चेति । अभावस्थेति । यो देशकालादिभेदो वस्तुस्वभावनियामकः स एव लाघवादमाव; व्यवहारस्यापि नियामकोऽस्तु । किमतिरिक्ताभावकल्पनेन । अनुपलब्धेश्च । न च रूपादीनामप्याश्रयव्यतिरकेणानुपलम्भात्यागप्रसङ्ग इति वाच्यम् । तेषामनन्यथासिद्ध. बुद्धिसिद्धत्वात् । अमावस्य तु भावविशेषैरेवान्यथासिद्धत्वेन त्यागः समुचित एव । अथ भावस्य कथमभावत्वमिति चेद्भवतोऽपि कथममावाभावस्य भावत्वमिति विभा. वय । प्रागभाव इति । अतिरिक्तप्रागभाववादिनोऽपि क्वचित्प्रागभावस्य भावरूपत्व. मावश्यकमेव । घटध्वंसस्य यः प्रागभावः स घटरूपो घटप्रागभावरूपश्चेति द्विप्रकार इति तेनैवोक्तत्वात् । एवमेव प्रध्नसाभावेऽपि । घटप्रागभावस्य यो ध्वंसः स घटरूपो घटध्वंसरूपश्चेति । धय॑न्तरस्वरूपौ । अधिकरणस्वरूपौ। प्रकृतीति । एकस्यापि कालस्यावस्थाभेदेन क्षणादिभेद इत्यवस्थाश्रयत्वरूपद्रव्य- लक्षणस्य नाव्याधिः । अवस्थाश्चात्रोपाधिसंबन्धमात्ररूपा इत्यन्यत् । ज्ञानस्यापि संकोचविकासरूपावस्थाश्रयत्वमस्त्येव । जीवस्यापि शरीरद्वारा बाल्याद्यवस्था- श्रयत्वं प्रसिद्धमेव । परमात्मनोऽपि सूक्ष्मोऽव्यक्तादिदेहः स्थूलरूपेण परिणम. तीति तद्वाराऽवस्थाश्रयत्वमस्त्येवेति न दोषः । जडाजडति । जडत्वं च परत एव भासमानत्वम् । प्रकृतिरिति । बद्धचेतनानां ज्ञानानन्दयोस्तिरोधाय. कत्वं विपरीतज्ञानजनकत्वं चास्या एव । इयमेवेश्वरस्य क्रीडासाधनभूता देशभेदेन कालभेदेन च सदृशासदृशविकारोत्पादिका च । नत्र सत्त्वं ज्ञानं सुखं तदुभयसङ्गं जनयति च . जनयति । तमो १ ख. "स्था भावप' । २ घ. 'यो वा द्र' । ३ घ. गुणाश्रया प्र । च । रजो रागतृष्णासङ्गान्कर्मसङ्गं - ·प्रकाशसहिता। सा नित्याऽक्षराविद्यामायाशब्दवाच्या च । तस्यां भगवत्संकल्पाधीनगुण- वैषम्यात्कार्योन्मुखावस्थाऽव्यक्तशब्देनोच्यते । तस्मान्महानुत्पद्यते । स महान्सात्त्विकराज सतामसभेदात्रिधाऽवस्थितः । महतोऽहंकार उत्पद्यते । सोऽपि सात्त्विकाहंकारो राजसाहंकारस्तामसाहंकारश्चेति त्रिविधो मतः। एतेषां त्रयाणां वैकारिकस्तैजसो भूतादिरिति नामान्तराण्यपि संभवन्ति । तेषु वैकारिक इति प्रसिद्धादराजसाहकारसहकृत्वात्सात्त्विकाइंकारादेकादशे- न्द्रियाणि जायन्ते । सात्त्विकाहंकारोपादानकं द्रव्यमिन्द्रियमितीन्द्रियलक्षणम् । इन्द्रियं द्विविध म्-ज्ञानेन्द्रियं कर्मेन्द्रियं चेति । ज्ञानप्रसरणशक्तमिन्द्रियं ज्ञानेन्द्रियम् । तत्वोढा- मनःश्रोत्रचक्षुर्घाणरसनात्वरभेदात् । स्मृत्यादिकरणं मिन्द्रियं मनः। तच्च हृद- यदेशत्ति बुद्धयहंकारचित्तादिशब्दवाच्यं बन्धमोक्षहेतुभूतं च । शब्दादिपञ्चके शब्दमात्र ग्रहणशक्तामिन्द्रियं श्रोत्रम् । तन्मनुष्यादीनां कर्णशष्कुल्यवच्छिन्नमदे- शत्ति। द्विजिह्वानां नयनवृत्ति । एवं रूपमात्रग्रहणशक्तमिन्द्रियं चक्षुः । तत्स. विपरीतज्ञानमनवधानमालस्यं निद्रां च जनयतीति तत्त्वत्रय उक्तम् । अक्षरोति । नित्यत्वं ज्ञानविरोधित्वं विचित्रसृष्टिकरत्वं च यथाक्रममक्षरादिशब्दवाच्यत्वे हेतुः । तस्मान्महानिति । अव्यक्तावस्थाऽव्यवहितोत्तरावस्थाविशिष्टमहंकारावस्थाऽव्यवहित- पूर्वावस्थाविशिष्टं द्रव्यं महान् । एवमुत्तरत्रापि । विधेति । गुणत्रयाश्रयादव्यक्तात्स- त्त्वादिगुणोन्मेषभेदेन त्रिधा महानुत्पद्यत इति मावः । अहंकार इति । अयमेव देहात्माभिमानादिजनकः । राजसाइंकारसहकृतादिति । अस्य सहकारित्वं नामे. न्द्रियहेतोः सत्त्वांशस्य चलनस्वभावेन रजसा प्रेरकेण प्रवर्तनम् । इन्द्रिय लक्षणमिति । शरीरसंयुक्तं ज्ञानकरणमतीन्द्रयमिन्द्रियमिति परोक्तलक्षणं कर्मेन्द्रियेष्वव्याप्तम् । मनःश्रोत्रसि । मनप्तः कर्मेन्द्रियत्वं तु न । तस्य ज्ञान- द्वारैव कर्महेतुत्वात् । तावतैव कर्मेन्द्रियत्वे चक्षुरादावयतिप्रसङ्गः। मानसं कर्मेति व्यवहारे तु कर्मशब्दः शुभाशुभसंकल्पादिरूपज्ञानवाचीति बोध्यम् । हृदय- देशवृत्तीति । इन्द्रियान्तसणामपि हृत्प्रदेश एवं कन्दस्थानम् ।। स्थानान्तरेष्वपि तेषां यथासंभव वृत्तिः । तदुक्तं माष्ये-हृदयस्थानां चेन्द्रियाणां तत्तन्नाडीभेदै- स्तत्तत्प्रदेशविशेषप्रसोत्तत्र तत्र कार्यकरत्वमिति । आत्मनोऽपि.हृत्पदेशे भूयसा वृत्तिः। बुद्धयहंकारोति । तथा च भाष्यम् --- अध्यवसायाभिमानचिन्तारूपवृत्तिभेदान्मन ·m । यतीन्द्रमसदीपिका- देषां नयनवृत्ति । गन्धमात्रग्रहणशक्तमिन्द्रियं घ्राणम् । नासाग्रति । रसमा- ऋग्रहणशक्तमिन्द्रियं रसनेन्द्रियम् । जिह्वाग्रहात्त । स्पर्शमात्रग्रहणशक्तमिः न्द्रियं त्वगिन्द्रियम् । सर्वशरीरवृत्ति । नखदन्तकेशादिषु प्राणमान्द्य तारतम्या- स्पर्शानुपलम्भः । श्रोत्रादीन्द्रियाणां भौतिकत्वषतिपादनं भूताप्यायितृत्वे- नौपचारिकम् । एतेषां विषयसंबन्धः क्वचित्संयोगः कचित्संयुक्ताश्रयणामिति वृद्धसंप्रदायः। उच्चारणादिध्वन्यतमक्रियाशक्तत्वं कर्मेन्द्रिय सामान्य लक्षणम् । तच्च वाक्पा- णिपादपायूपस्यभेदा पञ्चधाऽवस्थितम् । वर्णोच्चारणकरणमिन्द्रियं वाक् । तच्च हृत्कण्ठाजह्वामूलवालुदमोष्टनः सामूरूवस्थान टकवृत्ति । मुगादिश्वदृष्टविर- एव बुद्ध यहंकारचित्तशब्दैम्पदिश्यत इति । भोतिकत्वोते । यत्तु वैशेषिका अनु. मानेन भौतिकत्वं साधयन्ति । तथा हि---स्वागन्द्रियं वायवीयम् । रूपादिषु मध्ये स्पर्शमात्रामिव्यञ्जकत्वात । स्वेदशैत्याभिव्यञ्जकपवनवत् । चक्षुरिन्द्रियं तेजसम् । रूपादिषु मध्ये रूपमात्राभिव्यञ्जकत्वात् । दीपप्रभावत् । रसनेन्द्रियमाप्यम् । रूपा- दिषु मध्ये रसमात्राभिव्यञ्जकत्वात् । दम्तान्तर्गततोयवत् । घ्राणेन्द्रियं पार्थिवम् । रूपादिषु मध्ये गन्धमात्राभिव्यञ्जकत्वात् । कुङ्कुमगन्धाभिव्यञ्जकघृतवदिति । तच्चि- न्त्यम् । व्यञ्जकत्वं कि व्यक्ति प्रति करणत्वं हेतुत्वमात्रं वा । नाऽऽद्यः । स्वरूपासिद्धेः। यस्मिन्सत्यविलम्बन कार्योत्पत्तिस्तस्य करणत्वेनेन्द्रियसंयोगस्य करणत्वेऽपीन्द्रिया- णामकरणत्वात् । नान्त्यः । इन्द्रियाधिष्ठानतत्संस्कारादिभिर्व्यभिचरितत्वात् । भूतान्यायितृत्वेनेति । पोषकत्वेनेत्यर्थः । शरीरविनाशे च तत्स्थानीन्द्रियाणीन्द्रि- याप्यायकैर्भूतैरंशतो हीयन्ते शरीरान्तरे पूनरापूर्यन्त इति भावः । अत एव- आप्यायन्ते च ते नित्यं तदवस्थस्तु पञ्चभिः । इति मोक्षधर्म उक्तम् । एतेषामिति । तदुक्तं तत्त्वरत्नाकरे- तत्र वृद्धा विदामासुः संयोगं संनिकर्षणम् । संयुक्ताश्रयणं चेति यथासंभवमूह्यताम् ॥ इति । तन वायवादिचतुष्टयं यथायोग्यं संगसंबन्धेन गृह्यते । स्पर्शादयस्तु संयुक्ताश्र यणसंबन्धेनेति विवेकः । । । -- १ क. 'न्धय ।

·प्रकाशसहिता। ३९ . हात्तदभावः । शिल्पादिकरणमिन्द्रियं पाणिः । स च मनुष्यादीनामजुन्या- दिवृत्तिः । वारणादीनां नासावृत्तिः । संचरणकरणमिन्द्रियं पादः । स च मनुष्यादीनां चरणवृत्तिः । भुजगपतंगादीनामुरःपक्षादित्तिः । मला- दित्यागकरणमिन्द्रियं पायुः। स च तत्तदवयववृत्तिः । आनन्दविशेषकरण मिन्द्रियमुपस्थः। स च मेहनादिवृत्तिः । एतानीन्द्रियाण्यणनि । परकाया- वेशे लोकान्तरगमनादिषु च जीवेन सह गमनमिन्द्रियाणाम् । मुक्तिदशायाम- प्राकृतदेशगमनासंभवादिहेव यावत्प्रलयं स्थितिः। करणविधुरैरन्यः परि. ग्रहो वा । कर्मेन्द्रियाणां शरीरनाशानाश इति पक्षस्तु भाष्यविरोधेन नेयः। अगुल्यादिवृत्तिरिति । ननु तालुपादादिमिरपि मौक्तिकग्रथनलिपिकरणादिशि- स्पदर्शनातत्राप्येतदिन्द्रियवृत्तिरङ्गीकार्येति चेत्सन्थम् । तत्रांशतो वृत्तिरस्त्येव । न हीन्द्रियाणा मिथो विरोधः । इन्द्रियान्तरस्यावे देश इन्द्रियान्तरावस्थानस्य चक्षुः. स्पर्शनादौ दर्शनात् । तत्तदययवेति । मान्थालादीनां तु मुखादिवृत्तिः । तेषामास्ये. व विमूत्रविसर्गात् । अणूनीति । अणुवं चैषामुरलब्ध्ययोग्यपरिच्छिन्नपरिमाणत्व- मात्रम् । सह गमनमिति । अणु-बादेवोपपद्यत इति शेषः । त एते सर्व एव समाः सर्वेऽनन्ताः' (बृ० १।९।१३ ) इत्यानन्त्यश्रुतिस्तु ' अब यो ह पैतानन· न्तानुपास्ते ' (वृ० ११५:१३) इत्युनासनावधानादुपात नफलनात्यविषया । इन्द्रि. याणामिति । ननु कद्रियाणां शरीरेण सहोत्तिविनाशी । न तु शरीरान्तर- गमनमिति चेन्न । ' प्राणननूका सन्तं स प्राणा अनूकामन्ति ' (बृ. ४।४।२) इति श्रुतेः । सर्वशब्देन कर्मेन्द्रियाणामपि संग्रहात् । विना प्रमाणं संकोचे मानामा- वात् । यत्रास्य पुरुषस्थ मृतस्थाग्निं वागप्येति ' (बृ० ३।२।१३) इति श्रुती शरीरनाशेऽपि कन्द्रियस्यापि वाचश्चक्षुरादीन्द्रियवदविनाशदर्शनाच्च । अत एवं भाष्ये सधगत्यधिकरणे (ब० सू० २।४।४) हस्तादीनां 'जीवेन सह गमनामावाद- निन्द्रियत्वमाशय तामिन्द्रियत्वं सिद्धान्तितम् । हस्तादीनि कर्मेन्द्रियाण्यपि जीवन साकं गच्छन्त्येव न तु विनश्यन्तीति तदाशयः । इहैवेति । मुक्तपरित्यक्का- नीद्रियाणि केनचित्करणरहिीन जीवेन न गृहीतानि चेत्तेपामिहेव जीवसंबन्धं वि. नाऽपि प्रलयपर्यन्तं स्थितिः । गृहीतानि चेत्तेन साकमेव । भाष्यविरोधेनेति । इदमनुपदमेवोक्तम् । ' भाष्याविरोधेन ज्ञेयः ' इति पाठे यद्यपि कर्मेन्द्रियाणि जी- बेन साकं न गच्छन्ति तथाऽपि चक्षुरादीनामिव तेषामपि जीवोपकरणत्वाविशेषा- दिन्द्रियत्वमस्त्येवेति न • तद्भाध्यविरोध इत्यर्थः । अत एव वेदान्तदीपे कर्मेन्द्रि- याणि जीवेन साकं न गच्छन्तीत्युक्तम् । पुरुषेन्द्रियमिति । जीवभेदेनेन्द्रिय. १ क, "भाष्यावि" । २ क न यः । an - ·यतीन्द्रमतदीपिका-- - - एतेन पुरुषेन्द्रियम् , स्त्रीन्द्रियम, एकेन्द्रियवादः, स्वगिन्द्रियैकत्वस्वीकार इत्यादिविमतपक्षा निरस्ताः। राजसाहंकारसहकृताद्भवादिसंज्ञकतामसाइंकाराच्छब्दादिपञ्च तन्मात्राण्या- काशादिपञ्च महाभूतानि चोत्पद्यन्ते । भूतानामव्यवहितसूक्ष्मावस्थाविशिष्टं द्रव्यं तन्मात्रम् । तदेव भूतोपादानम् । विशिष्टशब्दादिविषयाधिकरणं भूतम् । तन्मात्राणि शब्दसन्मानं स्पर्शतन्मात्रं रूपतन्मात्र रसतन्मात्रं गन्धतन्मात्रामति पञ्च । भूतानि च वथा-आकाशवायुतेजोवृथिवीभेदात् । तत्र तामसाईकारा- काशयोर्मध्यमावस्थाविशिष्टं द्रव्यं शब्दतन्मात्रम् । क्षीरदध्नोरन्तरालपरिणा- मवत् । तस्मादाकाशो जायते । अस्पर्शवत्वे सवि विशिष्टशब्दाधारत्वं श्रो- बाप्यायितृत्वं चाऽऽकाशलक्षणम् । स चे मत्यक्षः शब्दमात्रगुणकोऽवकाशहेतुः। नीलं नभ इति प्रवीतः पश्चीकरणपक्रिपया रूपवांश्च । एतेनाऽऽकाशस्याजन्य- त्वनिरासः। मर्थपरिस्पन्दादिमिराकाशस्यैव पाच्यादिव्यवहारोपपचौ दिमिति मेदस्यात्राविवक्षितत्वात् । तथात्वे चेन्द्रियानन्त्यस्यैव वक्तव्यत्वात् । एकेन्द्रियति । ननु ययेकस्यैव मनसो वृत्तिभेदास्तपैकस्यैवेन्द्रियस्य पञ्च वृतयः । तच्चेन्द्रियमन्यद्वा कल्प्य त्वगिन्द्रियमेव वाऽस्विति चेन्न | तथा सति रूपादिप्रकाशनशक्तिनियमो न स्यात् । सर्वत्र शब्दाद्युपलब्धिप्रसङ्गात् । भूतानामिति । दधिरूपेण परिणममानस्य पयसो मध्यमावस्थावद्धृतरूपेण परिण. ममानस्य द्रव्यस्य ततः पूर्वा या काचिदवस्था तद्विशिष्टं द्रव्यं तन्मात्रशब्देनोच्यत इत्यर्थः। अस्पवर सतीति । इयं पृषिम्यादावतिव्यानिवारणाय । कालेऽतिव्याप्ति- वारणाय विशिष्टशब्दाधारत्वमिति । प्रत्यक्ष इति । यदोन्नीनं चक्षुषस्तदेवाऽऽ, काशोऽयमिति प्रतीतः । न च नीरूपस्य कथं च प्रत्यक्ष योग्यतति वाच्यम् । तत्र नीलरूपस्य सत्त्वात् । किंच त्वन्मते रूपवतोऽपि तदयोग्यत्वासङ्गः । तत्रानुभवानु- सारेण योग्यता कल्प्यत इति चेत्तपमानाशी । नीरूपस्थापि रूपस्य प्रत्यक्षत्वद्- र्शनाच्च । न च 'रूपरूपिरूपैकार्यसमवेत एतदन्यतनत्व प्रत्यक्षमयोनकमिति वाच्यम् । समवापानीकारेण रूपैकार्यसमपंतपस्यानिरूपण त् । रूकार्यसंबद्धत्वं तत्त्वमिति चेदाकाशेऽपि पञ्चीकरण प्रक्रियया तदस्त्यति बोध्यम् । अजन्यत्वनिरास इति । नीरूपद्रव्यत्वहेतुना नित्यवसाधने स्वरूपासिद्धिः । आकाशे नीलरूपसत्त्वात् । निर- । - 1 घ. "राक कलिलप । १ घ. च श.। ३ घ. तीते है ।

·प्रकाशसहिता। न पृथग्द्रव्यकल्पनम् । दिक्सृष्टिस्त्वन्तरिक्षादिसृष्टिवदुपपद्यते । आकाशात्स्पर्शतन्मात्रम् । आकाशवाययोर्मध्यमावस्थाविशिष्टं द्रव्यं स्पर्श- तन्मात्रम् । तस्माद्वायुः । विशिष्टस्पर्शवत्वे सति पशून्यत्वम्, अस्मदादि- स्पर्श केन्द्रियग्राह्यद्रव्यत्वमू, अनुष्णाशीतविशिष्टस्पर्शवत्त्वे सति गन्धशून्यत्व मित्यादिकं वायोर्लक्षणम् । तस्मिन्नानासलिलातपकुसुमाद्यवयवयोगाच्छी- तोष्णसौरभादिप्रतीविः । स च त्वगिन्द्रियाप्यायकत्वेनोपकरोति । तस्य शब्दस्पशौं गुणौ। तत्र शरीरयारणादिहेतुर्वायुविशेषः प्राणसंज्ञकः पश्चप्रकारः। प्राणापानव्यानोदानसमानभेदात् । हदि माणः, गुदेऽपानः, सर्वशरीरगो व्यानः, कण्ठ उदान:, नाभिदेशे समान इति नियमः । जंगमेविय स्थाव- रेणूं माणसंबन्धस्तुत्य एव । स च स्पर्शनप्रत्यक्षः। एतेनानुमेयवादनिरासः। । वयवत्वहेतुरपि स्वरूपासिद्ध एव । पञ्चीकरणप्रक्रियया सावयवत्वात् । न पृथगिति। ननु संयुक्तसंयोगभूयस्वाल्पत्वनिबन्धने परत्वापरत्वे व्यापकद्रव्ययोगमन्तरेण कथ स्यातामिति चेन्न । आकाशसंबन्धेनैव तसिद्धेः । कल्प्यमानमपि दिक्तत्वमुपाधि- योगेनैव परत्वापरत्वे जनयतीति तादृशोपाधियोगेनाऽऽकाशस्यैव परत्वादिसिद्धी पर्याप्तत्वात् । विशिष्टस्पर्शति । इदं रूपादावर्तिव्यानिवारणाय । पृथिव्यामतिव्याप्तिवारणाय विशेष्यदलम् । वायुविशेष इति । न तु वायुमात्रम् । ' एतस्माज्जायते प्राणों मनः सन्द्रियाणि च । खं वायुज्योतिराषः' (मुं० २०१॥ ३) इति सृष्टिवाक्ये वायु. प्राणयोः सहपाठात् । नापि वायुक्रिया । प्राणः स्पन्दत इति प्रयोगात् । अत्र प्राग. क्रिययोमदेन व्यपदेशात् । स्थावरेषु । लतावृक्षादिषु । मूळनिषिक्तसलिलदोहदपार्थि- वधातूनामम्यादानादिति भावः । नखरोमदन्तकिणादीनामापे मन्दप्राणाश्रयत्वं न्यायतत्वे प्रतिपादितम् । सर्शनप्रत्यक्ष इति । स्पर्शनमत्यक्षे रूपवस्वस्याप्रयोजकत्वात् । एतेन पञ्चीकरणप्रक्रियया वायो रूपसत्वेऽपि तस्यानुद्भुतत्वान्न तत्प्रत्यक्षमित्यपास्तम् । अत्रेदं योध्यम्-वायोः स्वभावाददृष्टात्मकेवरसंकल्पाद्वा स्वाति तिर्यकासरणन् । पार्थिवादिद्रव्येण वाम्यन्तरेण वाऽभिवातवशालनगोर्ध्वगमनादयः। ते च दूरस्थेन तृणरज्जुप्रभृतीनां भ्रमणोर्ध्वगमनादिभिरनुमेमोः । तत्र येन तु स्पर्शनग्राह्याः । एतेन वायोनानात्वमपि सिद्धम् । अस्य च ततः पार्थिवाप्योपरोधे सति स्तम्भो भवतीति न्यायसिद्धाञ्जने स्पष्टम् । । । nibala १ प. प्रागादिस । १.५. तिनं । ३ क. स. ग. "मेषु स्था"। " क, ख, ग. षु च प्रा ।

·४२ यतीन्द्रमतदीपिका- - - वायुतेजसोर्मध्यमावस्थाविशिष्टं द्रव्यं रूपतन्मात्रम् । तस्मात्तेजः । उष्ण. स्पर्शवत्वमा स्वररूपबत्त्यादिकं तेजसो लक्षणम् । तस्य बहिः पचनादिहेतुत्व. ममिसूर्यात्मना । अन्तर्वैश्वानरसंज्ञकजाठराग्निरूपेण । दिवाभीतादिव्यतिरि. कानां चाक्षुपज्ञान आलोकादिरूपेण सहकारी भवति । तच्चतुर्धा-भौमदि- व्यौदर्याकरजभेदाद । तत्र पार्थिवमानेन्धनं तेजो भौषम् । तद्दीपादि । जल. मात्रेन्धनं दिव्यम् । तत्सूर्यादि । पार्थिवजलेन्धनमौदर्यम् । तज्जाठरम् । निरिन्धनं तेज आकरजम् । तत्सुवर्णादि । सुवर्णस्य द्रव्यान्तरसंसर्गादुष्ण- स्पर्शाभावः । पुनः सामान्येन प्रभावभावांश्चेति विभक्तः । आवरणसदसद्भा- वाधीनसंकोचविकासः प्रसारिततेजोविशेषः प्रभा। सा च प्रभावद्भिः सहो. त्पद्यते । सह नश्यति । द्रव्यरूपा गुणभूता साचयवा च । अनेन प्रभायाः केवलगुणत्वमतानिरास: । प्राविशिष्टं वेजः प्रभावद । तच्चतुर्विधमिति पति- पादितम् । तत्तेजः शब्दस्पर्शरूपगुणवच्च । तेजःसलिलयोर्मध्यमावस्थाविशिष्टं द्रव्यं रसतन्मात्रम् । तस्मादापः। शीत- स्पर्शवत्वं निर्गन्धत्वे सति विशिष्टरसवत्वमित्याचपां लक्षणम् । तासां शुक्ल- मधुरशीतकस्वभावानामाश्रयादिसंसर्गभेदादूपरसस्पर्शवैचित्र्यारोपः । समुद्रसरिदादिरूपेण बहुप्रकाराः । शब्स्पर्शरूपरसवत्यश्च सेवनपिण्डीकर- गादिहेतवः। अपृथिव्योमध्यमावस्थाविशिष्टं द्रव्यं गन्धतन्मात्रम् । तस्मात्पृथिवी । विशिष्टगन्धवत्वं रसवत्वे सति विशिष्ट स्पर्शवत्वामित्यादि पृथिवीलक्षणम् । सा सुरभिर्मधुरा कृष्णादिरूपा चानुष्णाशीतस्पर्शवती। पाकजभेदाद्विचित्र श्वानर संजयति । वैश्वानरो नाम शरीरान्तता प्राणादिसंयोगादशितपीतपाका. दिहेतुस्तेजोविशेषः । द्रव्यान्तरसंसर्गादिति । पचीकृतभूतार०वव्यष्टिप्रपञ्चे सुवर्मा- दिषु पार्थिवांशस्य प्रभूतत्वात् । जसत्वो कैस्त्वितरासाधारणं स्वतःशुद्धत्वं स्फुर- स्वादि चान्वीक्ष्य कृतेति बोध्यम् । द्रव्यरूपेति । प्रभाया न रूपादिवत्केवलगुण. त्वम् । स्वाश्रयभूतादीपादन्यत्र तत्समीपे देशे प्रमाया विधमानत्वात् । रूपवत्त्वादपि तस्या द्रव्यत्वं सिध्यति । गुणभूतति । नियमेन द्रव्याश्रयत्वाव्यशेषत्वाचेति भावः। एतेषु च तत्त्वेषु भागत एवोत्तरोत्तरसृष्टिः । अन्यथा पृथिव्येकशेषप्रसङ्गात् । पूर्वपूर्व भूतानामुपलम्भादिमित्वाच्च । सुरभिरिति । स्वभावत इत्यादिः । विचित्ररसा चेति । क्वचिद्रवत्वोपलम्भोऽपि १ ध, "विध प्र । २ घ. रिद्धदादि' । ३ घ. दात्तु विनि । - com - - ।

·प्रकाशसहिता। ४३ - वर्णा विचित्ररसा च । अस्याश्च मनोघ्राणाप्यायकत्वनोपकारकत्वम् । मृत्पा- षाणान्नौषधादिबहुपकारवती शब्दस्पर्शरूपरसगन्धगुणका धारणहेतुश्च । तमसः पृथिव्यामन्तर्भावः । तद्गुणत्वात्तदवस्थान्तरत्वाद्वा । अत एवाऽऽलो. कामावमात्रं द्रव्यान्तरं वेत्यादिपक्षा निरस्ताः। भूतेषु सर्वत्र पञ्चीकरणपक्रिय या शब्दादीनां गुणानामुपलम्भः । पञ्चीक रणप्रक्रिया तु भगवान् भूतानि सृष्ट्वा, एकैकमेव भूतं द्विवाकुत्य द्वयोर्भागयोः स्वभागमेकं निधाय भागातरं चतुर्षाकृत्य तश्चितुर्भागाभूतान्तरेषु चतुर्यु सलिलातपादियोगादेव । सगुणत्वादिति । तस्याः पृथिव्या गुणो नीलवर्णम्ताद्वशि- ष्टत्वात् । तदवस्थाले । तमसः प्रकृतिविशेषावस्थत्वेन वायुपर्यन्तेषु प्राकृतपदार्थेषु रूपाभावेन तोयतेजसोनीलरूपाभावेन च पारिशेष्यात्वार्थिवत्वं सिद्धम् । प्रयोगश्च- तमो द्रव्यं पार्थिव च । अबाधितनीलादिप्रत्ययविषयत्वात् । घटादिवत् । न च रूपि. प्रत्यक्ष आलोकसहकृतचक्षुषः कारणत्वदर्शनात्तमःप्रत्यक्षे तदभावान्न तमसो रूपि. द्रव्यत्वमिति वाच्यम् । न हि यत्वचिघदपेक्षं तत्सर्वत्र तदपेक्षमिति नियमः । स्वेदा. दिशैत्यग्रहे वायुलापेक्षस्य स्पर्शनस्योष्ण्यग्रहे तदभाव सापेक्षत्वात् । आलोकाभाव- मात्रमिति । काश्यपीयानामयं पक्षः परंतु स न संभवति । तथा सत्यन्धस्योलू- कादीनां चाऽऽलोकसत्त्व एवान्धकारप्रतीतिर्जायते सा न स्यात् । अभावस्य प्रानि- रस्तत्वाच्च । अभावस्वरूपत्वे गाढत्वविरलत्वाद्यनुपपत्तेश्च । । तमः ससर्ज भगवान्' इतिश्रुतिविरोधश्च । एतेन रूपदर्शनाभावमात्रं तम इत्यपि निरस्तम् । द्रव्यान्तरामिति । कौमारिरीरङ्गीकृतोऽयं पक्षः । स च गौरवादेव निरस्तः । इत्यादीति । आदिना नीलगुणमात्रं तम इति पक्षसंग्रहः । अयं च पक्षो नीलमिति धर्मितया स्फुरणान्निरा- धारनेल्योपलम्भायोगाच्च निरस्तः । न च तमसः पार्थिवत्वे तस्य तेजोगत्यागत्य नु- विधानं कथमिति वाच्यम् । यथादृष्टि स्वभावव्यवस्थापनात् । यथाऽयस्कान्तस्थिति, गत्यनुविधानं पृथगद्रव्यस्याप्ययतो दृश्यते तद्वत् । न च तमसः पार्थिवत्वे तव्यवहि. तस्य प्रकाशस्थस्य घटादेः कथं प्रत्यक्षमिति वाच्यम् । जलादेवि तमसः स्वभावादेव दृगतेरविरुद्धत्वात् । पञ्चीकरणेलि । तत्र भूतेष्वाकाशोडवका शहेतुः । वायुर्वहनादिहेतुः । तेजः पच- नादिहेतुः । जलं सेचनपिण्डीकरणादिहेतुः । पृथिवी धारणादिहेतुरिति तत्त्वत्रय उक्तम् । चतुर्धाऋत्येति । तदुक्तं तत्त्वमु काकापे- द्वेधा भूतानि भित्त्वा पुनरपि च मिनत्त्यर्धमेकं चतुर्धा । तैरेकैकस्य भागैः परमनुकलयत्यम चतुर्भिः ॥ इति । Asaree कोपमा ·अतीन्द्रयतदीपिका- । । -- योजयति । एवं सर्वेषु भूतेषु क्रियमाणेष्वकैकस्य भूतस्यार्घ स्वभांगतोऽर्धा- न्तरं चतुर्णी भूतानां भागसमुच्चय इति भवति । तथा च स्वभागस्य भूय- स्त्वात्परभागस्याऽऽल्पीयस्त्वाच्च पृथिव्यादिव्यपदेशः । वेदे त्रिवृत्करणो- पदेशस्तु पञ्चीकरणस्याप्युपलक्षणम् । भूतैः साकं महदहंकारौ मिलित्वा सप्तीकरणमित्यप्याहुः । एतेषु चतुर्विशतिसंख्याकेषु पञ्च भूतानि प्रकृतिम- इदहंकाराश्च शरीरोपादानानि । एकादशेन्द्रियाणि प्रत्येकमसंख्यावानि प्रति- पुरुषं भिन्नानि । आमरणार्पितरत्नानीच शरीरमाक्रम्य विष्ठन्ति । शरीरं नाम चेतनं प्रत्याधेयत्वविधेयस्यशेषत्वनियमैरपृथसिद्धो द्रव्यविशेष इत्येकं लक्षणम् । नियमेन यदाधेयं नियमेन यद्विधेयं नियभेन यच्छेषामिति एतेन पञ्चधा विभक्तानां भागानां पञ्चस्वर्धान्तरेषु योजनमित्यपास्तम् । वेदे । 'तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकां करवाणि' (छा. ६ । ३ । ३) इत्यादौ । चतुर्विशतिसं- ख्याकेषु । प्रकृतिमहदहंकारैकादशेन्द्रियपञ्चतन्मात्रपञ्चमहाभूताख्येषु । शरीरमिति । आधेयत्वमाश्रितत्वम् । विधेयत्वं नियाम्यत्वम् । शेषत्वमङ्गत्वम् । अपृथक्सिद्ध इति । यावत्सत्तमसंबन्धानहत्वमपृथक्सिद्धत्वम् । नियमेनाऽऽधेयत्वं नियमेन विधेयत्वं नियमेन शेषत्वमित्येतेऽपृथक्सिद्धेरवान्तरभेदाः । एक लक्षणमिति । अस्मिन्पक्ष आधेयत्वविधेयत्वशेषत्वेष्वन्यतमेनैव सिद्ध इतरद्वयोच्चारणं व्यमिति व्यवच्छेद्यपरिक्लेशः । इत एव वाऽरुचेराह --नियमेनति । अत्रायं निष्कर्षः-यस्य चेतनस्य यदवस्थं द्रव्यं यावत्सत्तमसंबन्धानह स्वशक्ये नियन्तव्यस्वभाव तदवस्थं तस्य शरीरमिति प्रथमलक्षणम् । चेतनस्थेत्यस्य चैतन्यविशिष्टस्येत्यर्थः । तेन चैत- न्यस्य तत्तदाश्रयं प्रति शरीरत्वव्यवच्छेदः । यदवस्थमित्यव्याप्तिपरिहारः । तस्यैव द्रव्यस्यावस्थान्तरे वियोगात् । द्रव्यमिति क्रियादिव्यवच्छेदः । यावत्सत्तमित्यादिना जीवं प्रति परकायप्राणेन्द्रियकुठारादिव्यवच्छेदः । प्राणादीनां हि पृथगेव सृष्टानां शरीरनिर्माणात्पूर्वभावात् । तथा मोक्षात्पश्चादपि तेषामाप्रलयावस्थानात् । स्वशक्य इत्यसंभवपरिहारः । न हि विहङ्गमसाध्यं विहायोगमनं मानुषमृगसरीसृपादिशरीरस्य शक्यम् । न च तावता तेषामशरीरत्वम् । नियन्तव्येत्यनियन्तव्यव्याध्यादिव्यवच्छेदः। व्याध्यादीनां ज्वराद्यात्मिकानां तदीयत्वात् , स्वशक्ये प्रवर्तमानत्वाच्च । एवं पुत्रश- रादीनामपि स्वभावशब्देनाव्याप्तिपरिहारः। व्याध्यादिदशायां स्वशक्येऽप्यशक्यनिय- मनानां मानुषशरीरादीनामपि शरीरत्वात्तदानीमेतस्याशक्यनियमनत्वस्यौपाधिकत्वात् । यस्य चेतनस्य यदवस्थं द्रव्यं यावत्सत्तं धार्य तदवस्थं तस्य, शरीरमिति द्वितीयं लक्षणम् । पुत्रशरीरादिकं न यावत्सत्तं धार्यमिति व्यवच्छिद्यते । शेषं प्राग्वत् । यस्य चेतनस्य यदवस्थं द्रव्यं यावत्सत्तमशेषतानह तदवस्थं तस्य शरीरमिति तृतीयं लक्ष- १ घ. °भागोऽर्धा ।

·" । । प्रकाशसहिता.। लक्षणत्रयं वा योज्यम् । ईश्वरतज्ज्ञानव्यतिरिक्तं द्रव्यं शरीरामाते वा तटस्थलक्षणम् । एतेन चेष्टाश्वयं शरीरम् , इन्द्रियाश्रयं शरीरम्, भोगाय. तनं शरीरम् , शिरःपाणिपादादिमयं शरीरम् , इत्यादीनि परोक्तानि शरी- रलक्षणानि निरस्तानि । णम् । अशेषतानहमिति पूर्ववदेव पुत्रादिव्यवच्छेदः । दानादिना तेषां स्वशेषत्व- निवर्तनस्य शक्यत्वात् । शरीरस्य तु दासत्वाद्यापादनेन परशेषत्वेऽपि सांसिद्धिकस्य स्वस्वशेषत्वस्य निवर्तयितुमशक्यत्वादिति न्यायचिद्धाञ्जने स्पष्टम् । न च शिलाका. ष्ठादिष्वव्याप्तिः । तत्रापि स्वल्पतरचैतन्यसत्त्वात् । शिलादिशरीरिणोऽपि जीवा विद्यन्त इत्यहल्यादिवृत्तान्तश्रवणारिसध्यति । अत एव वेदार्थसंग्रहे शिलाकाष्ठादि- शब्दानामपि तदन्तर्यामिनीवतदन्तर्यामिपरमात्मपर्यन्तार्थवाचकत्वमुक्तम् । लक्षग- त्रयेऽपि शरीरत्वस्य पुत्रत्वादिवत्सप्रतियोगित्वमेव । तटस्थलक्षणमाह-ईश्वरेति । ईश्वरतज्ज्ञानव्यतिरिक्तं द्रव्यं । जीवनित्यविभूतिप्रकृतिकाल' एतच्चतुष्टयम् । अस्मिल्लक्षणे शिलाकाष्ठादिष्वव्याप्तिशङ्काऽपि नेति बोध्यम् । नैयायिकाद्युक्तं खण्ड- यति-एतेनेति । ईश्वरतज्ज्ञानव्यतिरिक्तसर्वद्रव्येषु शरीरत्वस्येष्टत्वेनेत्यर्थः । किंच चेष्टाशब्देन क्रियामात्रविवक्षायां घटादिष्नतिव्याप्तिः । प्रयत्नवदात्मसंयोगासमवायि- कारणकक्रियाविवक्षायां प्रयत्नवदीश्वरसंयोगासमवायिकारणकाक्रियाश्रयेषु भूधरादिष्वति- व्याप्तिः । तत्र तैः शरीरत्वस्यानभ्युपगमात् । प्रयत्नवजीवेति विशषणे प्राणादि- प्वतिव्याधिः ! बुद्धिपूर्वक प्रयत्नेति विशेषणेऽपि बुद्धिपूर्वकाकुचनप्रसारणादिदशायां तेष्वेवातिव्याप्तिः। तथेन्द्रियाश्रयत्वमिन्द्रियासमवायित्वमिन्द्रियसंयोगित्वं वा । नाऽऽद्यः । शरीरेन्द्रिययोः समवायाभावात् । इन्द्रियावयवान्यं तन्मते शरीरत्वप्रसङ्गाच्च । नान्त्यः । घटादिष्वपि तत्संभवात् । न च यावत्सत्तमिन्द्रियसंयोगो विवक्षित इति वाच्यम् । अनिमेषचक्षुषि प्रेक्षमाणे पुरुषे तत्कालिकोत्पन्नविनष्टबुबुदप्रभृति- प्वतिव्याप्तेः । तथा भोगायतनत्वं भोगस्थानत्वमात्रं चेत्तदा गृहादिष्वतिव्याप्तिः । न च यदाश्रित्यैवाऽऽत्मा भोगवान्भवति तद्भोगायनमिति विवक्षितमिति वाच्यम् । असंभवात् । अशरीरस्यापि मुक्तस्य भोगविशेषाभ्युपगमात् । न च दुःखात्मक. भोगो विवक्षित इति वाच्यम् । तथाऽपीन्द्रियेप्वतिव्याप्टेः । ईश्वरमुक्तादिभिरिच्छा- गृहीतशरीरेष्वव्याप्तेश्च । तथा शिरःपाणिपादादिमयं शरीरमित्यपि न लक्षणम् । शिलापुत्रकादिष्वपि तत्संभवात् । न च प्राणादिमत्त्वे सतीति निवेशान्न दोष इति वाच्यम् । मृतशरीरेऽव्याप्तेः । न च यदा कदाचित्प्राणोदिसंबन्धमानं विवक्षित- मिति वाच्यम् । तथाऽपि स्थावरादिशरीरेष्वन्याः । तेषु प्राणादिसत्त्वेऽपि पाणि- पादादिसंस्थानामावादिति बोध्यम् । । ।

·यतीन्द्वमतदीपिका- शरीरं द्विविधम्-नित्वमनित्यमिति । तत्र नित्यं त्रिगुणद्रव्यकालजीवशु. भाश्रयादिकमीश्वरशरीरम् । नित्यसूरीणां च स्वाभाविकं गरुडभुजगादिरूपम् । अनित्यं द्विविधम् । अकर्मकृतं कर्मकृतं चेति । प्रथममीश्वरस्य महदादिरू- पम् । तथाऽनन्तगरुडादीनां चेच्छागृहीत सत्तद्रूपम् । कर्मकृतमपि द्विविधम्- स्वसंकल्पसहकृतकर्मकृतं केवलकर्मकृतं चेति । पूर्व महतां सौभरिमभृती- नामुत्तरं चान्येषाम् । पुनः सामान्य तो द्विविधम् । स्थावरजंगमभेदात् । स्थावराः शिलावृक्षगुल्मलखादयः । जंगमाश्चतुर्थी । देवमनुष्यतिङ्नारकि- भेदात् । उद्भिज्जस्वेदजजरायुजाण्डजभेदा अपि विभागजधर्माः । अयोनिज- शरीराण्यपि सन्ति । एवं पञ्चीकृतानां भूतानामेवाण्डोत्पादकत्वम् । अण्डोत्पादनात्पूर्वमृष्टिः समष्टिसृष्टिः । अनन्तरसृष्टियष्टिसृष्टिः । महदादीनामुत्पत्तिर्नाम तालीयप. लाशताटङ्कन्यायेनावस्थान्तरापत्तिरेव । सेनावनराश्यादिव्यबहारचत् । पूर्वापरावस्थाविशेषसंवन्धमात्रेण कार्यकारणभेदव्यवहारः । तत्र पूर्वा- शुभाश्रयति । ' आदित्यवर्णम् ' ( श्वे० ३।८ ) इत्यादिश्रुतिप्रतिपादितमीश्वर- शरीरं शुभाश्रयसंज्ञकम् । गरुडादीनामिति । आदिपदेन मुक्तसंग्रहः । देवमनु- ध्येति । असुरयक्षराक्षसादयोऽपि देवयोनयः । भूलोकवर्तिब्रह्मक्षत्रियबिट्शूद्रादयो मनुष्ययोनयः । मृगपक्षिसरीसृपादयस्तिर्यग्योनयः । नारकिणस्तु रौरवादिषु दुःखैका- श्रयदुस्त्यजविग्रहाः । अयोनिजशरीराण्यपीति । एतानि च देवादिषु त्रिष्वपि संभ- वन्ति । प्रजापतिमधुकैटमधृष्टद्युम्नैरावतस्वेदजादिदर्शनात् । अत्र व्यष्टिजीवशरीरा णामीश्वरं प्रति शरीरत्वं सद्वारकमद्वारकं चेत्येके । सद्वारकं जीवद्वारकम् । तच्चानुम- वसिद्धम् । अस्मदादिहस्तपादादीनां जीवद्वारेश्वरनियाम्यत्वदर्शनात् । किंतु सुषुप्ति- मूर्जाद्यवस्थासु स्वाभाविकमीश्वरनियाम्यत्वमेव देहदेहिनोदृश्यते । इदमद्वारकनियमनं सद्वारकमात्रत्वे न स्यात् । अतोऽद्वारकत्वमपि तस्य स्वीकार्यम् । न चाद्वारकत्व एकस्य युगपदनके प्रति शरीरत्वमनुपपन्नमिति वाच्यम् । तल्लक्षणयोगेन तदुपपत्तेः । अनेक प्रति शेषत्वादिवत् । सद्वारकमेवेत्यन्ये । सुषुत्प्यादिषु जीवस्य ज्ञानेच्छारहि- तत्वेऽपि तत्सत्तामात्रेण तद्वारैव देहनियमनात् । दिव्यमङ्गलविग्रहायचित्सु तु श- रीरत्वमद्वारकमेव । एश्रीकृवानामिति । तदुक्तं विष्णुपुराणे-- १ के. नित्य । २ ख. घ. 'विक ग । ३ ष, ण्डजादिभे । ४ घ. 'तानामे । ५ घ. । । । "लोप । ६ ख. शेषः सं।

·प्रकाश साहिता। - - । कृत्वा वस्थापहाणेन विजातीयावस्थान्तरपातौ तत्त्वान्तरव्यपदेशः पृथिवीपर्यन्त एव । इत्थं प्रकृतिमहदहंकारैकादशेन्द्रियप्तन्मात्रपञ्चकभूतपञ्चकविभागेन चतुर्विशतितत्त्वानि वर्णितानि । एतेन न्यूनाधिकसंख्याकतत्त्ववादिनो बाह्याः पाशुपत्ताश्च निरस्ताः । परमाणुकारणत्ववादिनोऽपि निरस्ताः । प्रकृत्यादय ईश्वरस्य जीवस्य च भोग्य मोगोपकरणयोगस्थानानि च भवन्ति । भोग्यं विषयाः । भोगोपकरणं चक्षुरादिकरणानि । भोगस्था- नानि चतुर्दशभुवनान्तर्वथण्डजातानि । अण्डं नाम कपित्थफलाकारं पञ्ची- कृतपञ्चभूतारब्धं प्राकृतद्रव्यम् । तद्यथा---पद्माकारा भूः । कर्णिकाकारो मेरुः । मेरोदक्षिणतो भारतकिंपुरुषहरिवणि त्रीणि । उत्तरतो रम्यकाहि- रण्यककुरुवर्षाणि त्रीणि । पुरतो भद्राश्ववर्षम् । पश्चारकेतुमालाख्यं वर्षम् । मध्ये विलावृतम् । नानावीर्याः पृथग्भूतास्ततस्ते संहति विना । नाशक्नुवन्प्रजा: स्त्रष्टुमसमागम्य कृत्स्नशः ॥ इति । ततश्च यथा कश्चिन्मृज्नलादीन्मेलयित्वक द्रव्यं मिति करोति तथेश्वर एतत्सर्वं मेलयित्वा तैरेकमण्डे सृजतीति भावः । न्यूनाधिकति । शून्यमेव तत्त्वमिति शून्यवादिनो बौद्धाः । अशेषविशेषप्रत्य नाकं चिन्मात्रं ब्रह्मैकमेव तत्त्वमिति मायावादिनः । स्वतन्त्रास्वतन्त्रभेदेन द्विविधं तत्त्वमिति पूर्णप्रज्ञाचार्याः । पृथिव्या- दीनि चत्वारि भूतानि तत्वानीति चार्वाकाः । प्रकृत्यादीनि चतुर्विशतिसंख्याकानि तत्त्वानि जीवेन सह पञ्चविंशतिरिति निरीश्वरसांख्याः । ईश्वरेण सह षड्विंशतिरिति सेश्वरसांख्याः ! एते सर्वे निरस्ता इत्यर्थः । पाशुपतमतं च सर्वदर्शनसंग्रहादवसे. यम् । परमाणु कारणत्वेति नै वायिकाः परमाणुनामुपादानकारणत्वं वदन्ति । तत्र किं परमागवः साउथवा निश्वक्षवा वा । आये तेवामप्यवयवानां सावयवत्वमित्यनवस्या अन्त्ये परमाणूनां मिथः संयोग एव न संभवति संयोगो किंचिदंशावच्छेदेनैव भवति । इतरथा सर्वेषु परमाणुनेकपरमाणुप्रदेशमात्रावस्थितेषु स्वाधिकदेशव्यापिका- र्यारम्भो न स्यात् । अवयवास्पृष्टे प्रदेशेऽवयविनः स्थितेरदर्शनात् । न चावयवना- शादवयविनाशे क्षणमनाधारोऽवयवीति वाच्यम् । तथा कल्पनायामपि पूर्व तन्तुसं- घानवच्छिन्नप्रदेशे पटस्थ वृत्तेरकल्पनात् । तथा च ब्यणुकाघारम्भानुपपत्तौ मेरुतर्ष- पादिविचित्रभेदासिद्धिः । किंच दिग्भेदेन. परमाणूनां सावयवत्वावश्यंभावेन निरवय- वत्वं दुर्वचमिति बोध्यत् । पद्माकारेति । तदुक्तं विष्णु पुराणे- घ, "स्थामा --- MAR ·४८ । । । - यतीन्द्रमलदीपिका- एवं नववर्षयुक्तं जम्बूद्वीपं लक्षयोजनविस्तीर्ण समपरिमाणेन लवणला. गरेण वृतम् । स सिंधुद्विगुणेन सप्तवर्धात्मकेन प्लक्षद्वीपेन वेष्टितः । सोs- पीक्षुसमुद्रेण । सोऽब्धिः शाल्मलिद्वीपेन । स पुनः सुरासमुद्रेण । स कुशद्वी- पेन । स सर्पिःसमुद्रेण । सोऽपि क्रौञ्चद्वीपेन । स दध्यर्णवेन । सोऽपि शाकद्वीपेन वेष्टितः । स भीरार्णवेन । स वर्षद्वयविभाजकवलयाकारमान- सोत्तरपर्वतसहितेन पुष्करद्वीपेन । स शुद्धजलार्णवेन । एवं द्वीपानामुत्तरोत्तर- द्वैगुण्यं द्रष्टव्यम् । लक्षद्वीपादिपञ्चसातवर्षात्मकाः सप्तद्वीपात्मकोऽयं द्विगुणी- कृत्या काञ्चन भूम्या वृतः । कावनभूमिस्तु लोकालोकपर्वतेन । पर्वतस्त्व- न्धतमसा । तदधतमो गोंदकेन । तदण्डकटाहेन । एवं भूमेरघोऽतलविक्लरसारलतलातलमहादलसुतलपाताल भेदात्सप्त लो- का अधो नारकास्ते च पापकर्मणा पापानुभवभूमयः । रौरवाचा मुख्यतयैक- विशतिप्रभेदाः । ततस्तमः । वदो गर्वोदकम् । अनन्तरमण्डकटाहः । एवं भूमेरुपरि लक्षयोजनात्सूर्यमण्डलम् । तदेव भुवलोंकः । तदुपरि चन्द्रमण्डलम् । तस्मादुपरि नक्षत्रबुधशुक्राङ्गारकबृहस्पतिशनिसप्तर्षिमण्डलानि । तदुपरि ध्रुवः । सूर्यमण्डलमारभ्य ध्रुवलोकपर्यन्तं स्वलोकः । चतुर्लक्षादुपरि कोटियोजनोच्छ्रायो महलोंकः । तस्माद्विगुणो जनलोकः । ततश्चतुर्गुणस्तपो- भूपद्मास्यास्य शैलोऽसौ कर्णिकाकारसंस्थितः (२।२।९)। भारतं प्रथम वर्ष ततः किंपुरुवं स्मृतम् । हरिवर्ष तथैवान्यन्मेरोइक्षिणतो द्विज ।। रम्यकं चोत्तरं वर्ष तयेबानु हिरण्मयम् । उत्तराः कुरवश्चैव यथा वे भारतं तथा ( २।२.१२-१३ )। द्वीपमण्डलपान्तवर्तित्वाद्धारतवर्षवद्धनुराकारं कुरुवर्षमित्यर्थः । भद्राश्वं पूर्वतो मेरोः केतुमालं च पश्चिमे । वर्षे द्वे तु मुनिश्रेष्ठ तयोर्मध्य इलावृतम् (२।२:२३)। नववर्ष तु मैत्रेय जम्बूद्वीपमिदं मया । लक्षयोजन विस्तार संक्षेपात्कथितं तव ॥ जम्बुद्वीप समावृत्य लक्षयोजनविस्तरः। भैत्रेय वळ्याकारं स्थितः क्षारोदधिर्बहिः (२।३।२७.२८)। इत्यादिविष्णुपुराणे द्वितीयाशे स्पष्ठमिति तल एवावधार्यताम् । इति श्रीयतीन्द्रमतदपिकाकाशे चतुर्थोऽवतारः ॥ ४ ॥ । १ ख. त्मिका । २ घ. 'यन्तः ।

·प्रकाशसहिता । लोकः । तस्माद्वादशकोट्युच्छ्रायः सत्यलोकः । ततस्तमो गर्बोदकमण्डक- टाहश्च । एवं तिर्यगूर्वप्रमाणेन पञ्चायकोटियोजनत्वं भूमेरुक्तं भवति । शतकोटियोजनविस्तीर्णवादो मानभेदेन । अण्डकटाहस्तु कोटियोजनोच्छ्रायः। तदण्डं दशोत्तरावरणावृतम् । एतादृशान्यण्डान्यनन्तानि जलबुबुदवत् ।युग- पदीश्वरसृष्टानि । ईश्वरस्य चतुर्मुखपर्यन्ता सृष्टिरद्वारका । तदनन्तरं सद्वार- केति विवेकः । विस्तरस्तु पुराणरत्नादिषु द्रष्टव्यः । इति प्रकृतिनिरूपिता । इति श्रीवाधूलकुलतिलकश्रीमन्महाचार्यस्य प्रथमदासेन श्रीनिवासदा- सेन विरचितायां यतीन्द्रमतदीपिकायां प्रकृतिनिरूपणं नाम चतुर्थोऽवतारः ॥ ४॥ अथ पञ्चमोऽवतारः। । HEORIA RONARMIRRITAINER अयाचिद्विशेषः कालो निरूप्यते -कालो नाम गुणत्रयरहितो जडद्रव्यवि- शेषः । स च नित्यो विभुश्च । भूतभविष्यदलमानभेदेन त्रिविधः । युगपरिक्ष. प्रचिरादिव्यपदेशहेतुः । निमेषकाष्ठकलामुहू दिवसपक्षमासऋत्वयनसंवत्स- अथ पञ्चमोऽवतारः। । नित्य इति । ' सदेव सोम्येदमग्र आसीत् ' (छा. ६।२।१) इति श्रुता.' वशब्देन ' नासदासीन्नो सदासीत्तदानीम् ' (ते. बा.२।८।९।३) इत्यत्र तदानींशब्देन च कालस्यैवाभिधानात्सृष्टेः प्रागपि कालस्यास्तित्वं सिध्यति । तदुक्तं पराशरेणापि- अनादिर्भगवान्कालो नान्तोऽस्य द्विज विद्यते ॥ इति । केचित्तु ' विद्या कालो भवत्कृती' इत्यादिकालोत्पत्तिवचनात्कालस्यानित्यत्व- माहुः । तन्न । प्रागुतपराशरवचनानुसारेणतदुत्पत्तिवचनस्थोपाध्युत्पत्त्यभिप्रायकत्वात् । किंचोत्पत्तेः पूर्व नाशतः पश्चाच्च कालो नास्तीति तैरङ्गी क्रियते न वा । अन्त्येऽ. स्मन्मतं न निषिद्धमिति नास्माभिस्तत्र किंचिदुत्तरं दीयते । आये पूर्वपश्चाच्छब्दयो- निरर्थकत्वं सार्थकत्वं वा । प्रथमे निरर्थकांनग्रहस्थानापत्तिः । द्वितीये कालस्यैव तदर्थत्वात्तत्र कालनिषेधे स्ववचनविरोधः । तथा चोक्तम्- यतः कुतश्चित्कालांशात्परतः पूर्वतोऽपि वा। कालो न चेत्त्वदुक्तिस्थं पौर्वापर्य न सिध्यति ॥ इति । विभुरिति । सर्वत्र कालविशेषणतया प्रतीतोरति भावः । निमेषेति । निमेष: १ घ. द्वारिका । २ घ. द्वारिके । ३ घ, विष्णुपुराणम् । ४ घ. 'भकृपापात्रेण श्री' । ५ क. "छातत्परादिनाली कला । ।

·-- 1 ५० यतीन्द्रमनदीपिका- रादिव्यपदेशहेतुश्च । मनुष्यमानेन मासः पितॄणां दिनम् । तेषाममावास्था तु मध्याह्नम् । मनुष्यभानेन वत्सरो देवानां दिनम् । तेषामुत्तरायणमहः । दक्षिणायनं रात्रिः। एवं देवमानेन द्वादशचर्पसहस्रसंख्या चतुर्युगमित्युच्यते । तत्र चतुःसहस्रवर्षसंख्याकं कृतयुगम् । तत्र पूर्णो धर्मः । त्रिसहस्रवर्षसंख्याकं त्रिपाद्धर्मवत्त्रेतायुगम् । द्विसहस्रवर्षपरिमितं सार्धपादधर्मववापरम् । सहस्र- वर्षसंख्याकमेकपादधर्मसंयु कलियुगम् । एतेषां संघिसिहस्त्रसंख्याकः । एवं चतुर्युगसहस्राणि ब्रह्मणो दिवसप्रमाणमुच्यत इत्युक्तरीत्या चतुर्युगसह- स्राणि ब्रह्मणो दिवसमाप्रमाणकमेव । एवं रात्रिरपि । ब्रह्मणोऽति चतुर्दश मनवो जायन्ते । इन्द्रा अपि तथैव । तथा सप्तर्षयश्च । एकैकमनोरेकसप्ततिचतुर्युगपरिमाणः कालः । एवं ब्रह्ममानेन ब्रह्मणः शत- वर्षजीवितम् । एतत्सर्वं कालाधीनम् । एवं नित्यनैमित्तिकमाकृतपळया अपि कालाधीनाः। कालस्य स्वकार्य प्रति स्वस्योपादानत्वम् । अखण्ड- कालो नित्यः । कार्यः पुनरनित्यः । एवंभूतः काल ईश्वरस्य क्रीडापरि- करो भवति । लीलाविभूतावीश्वरः कालाधीन एव कार्य करोति । नित्य- विभूती तु काळस्य विद्यमानत्वेऽपि तस्य न स्वातन्त्र्यम् । केचित्तु तत्र कालो नास्तीति वदन्ति । अन्ये तु तामसमहान्काल इति । उभयेषामागमबाधः प्रसिद्धः । पञ्चदश निमेषाः काष्ठा | त्रिंशत्काष्ठाः का। त्रिंशत्कला मुहर्तम् । मुहर्तानि निशदिवसः । त्रिशदिवसाः पक्षद्वयरूपो मासः । द्वौ मासावृतुः । ऋतव. नयोऽयनम् । अयने द्वे संवत्सरः । एतेषां संविरिति । कृतयुगस्य पूर्वसंधिश्चत्वारि शतानि वर्षाणि । अपरसंधिरपि तथैव । त्रेतायुगस्य पूर्वसंधिस्त्रीणि शतानि । अप. रसंधिरपि तथैव । द्वापरस्य पूर्वतपिढे शते । अपरसंधिरपि तथैव । कलियुगस्य पूर्व- संधिः शतम् । अपर संधिरपि तवेति संकलनतया द्विसहस्त्र संख्या संपद्यते कार्यः । निमेषादिरूपः । क्रीडापरिकर इति । निखिल नगदुत्पत्तिस्थितिल वली. लस्य सर्वेश्वरस्यायं कालो लीलोपकरणमित्यर्थः । सहकारित्वेन चास्य लीलोपक रणत्वम् । ईश्वरेण सृष्टयादिनिर्वाहसमये सत्यसंकल्पेन स्वेन कृतस्य कालनियम- स्यानुसारेण तत्तकालागमनं प्रतीक्ष्य निर्वहणात् । अयं च, निमेषकाष्ठादिरूपेण परिणामात्सृष्टिविषयोऽपि भवतीति बोध्यम् । लीलाविभूताविति । वैकुण्ठाति- रिकसृष्टिीलाविभूतिः । वैकुण्ठसृष्टिनित्यविभूतिः । नं स्वातन्यामिति । १ घ. त्या मध्यान, । म । २ क. स द्विपाद्ध । ३ घ. 'विचम् । ४ अन्ये तु इत्या. (भ्य माधवेत्यन्तः पाठः क. प. पुस्तकयॉर्न स्यते । । । । । । m -- ।

·प्रकाशसहिता। प्रत्यक्षबाधकश्च । केचित्तु पडिन्द्रि पवेद्यः काल इत्यप्याहुः । तेनानुमेयवाद. निरास: । इति कालो निरूपितः । इति श्रीवाधूलकुलतिलकश्रीमन्महाचार्यस्य प्रथमदासेन श्रीनिवासदासेन विरचितायां यतीन्द्रमतदीपिकायां कालनिरूपणं नाम पञ्चमोऽवतारः ॥ ५ ॥ अथ षष्ठोऽवतारः। अथ नित्यविभूतिनिरूप्यते-शुद्धसत्त्वधर्मभूलज्ञानजीवेश्वरसाधारणं लक्ष- णमजडत्वम् । अजडत्वं नाम स्वयंप्रकाशत्वम् । तत्र शुद्धसत्त्वधर्मभूतज्ञानसा- धारणलक्षणं पराक्वे सत्यजडत्वम् । तत्तु स्वयंप्रकाशत्वे सति परस्मा एव भासमानत्वम् । । कालः संपच्यते तत्र न कालस्तत्र वै प्रभुरित्युक्तत्वात् । षडिन्द्रियति । क्षणमयं तिष्ठतीत्यादिप्रकारेण तत्तदर्थविशेषणतया प्रतीतः । नीरूपस्यापि रूपादेरिव प्रत्यक्ष- विषयत्वमिष्टमेव । अनुमीयमानस्तु न विशेषणम् । न हि वनिमनुमाय वहनिमान्पर्वत इति प्रत्यक्षं भवति । किंच प्रत्यक्षप्रतीतो विशेषणतया दृश्यमानस्य कालस्यानुमेयत्वे प्रत्यक्षज्ञानविषयीभूतानां घटादिपदार्थानामप्यानुलानिकत्वं प्रसज्येतेति सौत्रान्तिक. वाल्पसङ्ग इति बोध्यम् । इति श्रीयतीन्द्रमतदीपिकाप्रकाशे' पञ्चमोऽवतारः ।। । अथ षष्ठोऽवतारः। - नित्यविभूतिरिति । इयमेव शुद्ध सत्त्वशब्देन व्यवह्रियते । शुद्धं सत्त्वं यत्रेत्य. र्थात् । पराक्त्वे सतीति । धर्मभूतज्ञानस्येव शुद्धसत्त्वस्यापि परस्मै मासमानत्वात्प- राक्त्वम् । बन्धकाले तु शुद्धसत्त्वं न प्रकाशते । सुषुप्तौ धर्मभूतज्ञानवत् । अजडत्व- मिति । ननु प्रसिद्धशास्त्रेषु तावदजडत्वं शुद्धस्य सत्त्वस्य न पश्यामः । अथ रहस्यागमवाक्यविशेषस्तदिष्येत तर्हि पाइगुण्यमयत्वमपि, तस्येष्टव्यम् । तथा च चेतनत्वप्रसङ्गः । अतस्त्रिगुणविभूतरिवास्या नित्यविभूतेरपि जडत्वमेवेति चेदत्र केचित्-निःशेषाविद्यानिवृत्तिहेतुतया निरुपाधिकज्ञानविकासस्थानतया वा आयुर्वृत- मितिवज्जडेऽप्यजडत्वोपचार इति । वस्तुतस्तु किमात्मिकेषा भगवतो व्यक्तिरिति ·५२ अतीन्द्रमतदीपिका- POINTED शुद्धसत्त्वं नाम निगुणद्रव्यव्यतिरिक्तत्वे सति सत्त्ववत्वं निःशेषाविद्या- निवृत्तिदेशविजातीयान्यत्वम् । सा बिभूतिरूवंप्रदेशेऽनन्ता : अधःपदेशे प्रश्ने यदात्मको भगवानिति प्रतिवचनात्किमात्मको भगवानिति पुनः प्रश्ने ज्ञानात्मक इत्युक्तत्वाज्ज्ञानात्मकत्वेन मुख्यमेवाजडत्वमस्याः । स्वसत्ताभासकं सत्त्वं गुणसत्त्वाद्विलक्षणम् । इत्युपबृंहणस्वारस्याञ्च । नन्वियं नित्यविभूतिः प्राकृतत्रिगुणमय्येवेत्यनित्यैव । नित्यत्वं त्वापेक्षिकम् । अत एव सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् ' इति कारणवाक्य एकत्वावधारणमुषपद्यते । नित्यविभूतेनित्यत्वे तु जगत्कारणस्य सद्वि- तीयत्वापत्तिः । शुद्धसत्त्वव्यवहारस्तु रजस्तमसोरभिभूततयाऽप्युपपद्यत इति चेन्मै- वम् । श्रुतावेकत्वावधारणं वक्ष्यमाणज्यपेक्षम् । सृष्टिकालापेक्षया लक्ष्यमाणस्य जगत उपदेशकालापेक्षयेदंकारगोचरस्य प्रलयदशायामविभक्तनामरूपतयेकत्वमवधा- यते । तथा चोक्तं संवित्सिद्धौ- यथा चोलनृपः सम्राडद्वितीयोऽद्य भूतले । इति तत्तुर नृपतिनिवारणपरं वचः ॥ न तु तद्भूत्यतत्पुत्रकलनादिनिषेधकम् ।। इति । अवश्य चैतत्सर्वैरम्युपेयम् । अन्यथा मायावादिमतेऽप्येकत्वावधारणेन प्रलये मायाया विलयापत्तिः । औपाधिकभेदवादिमते चोपाध्यशप्रध्वंसः स्यात् । यदि मायो पाधिविलयस्तैरम्युपगम्यत तर्हि ब्रह्मणस्तदुपहितत्वाभावेन विश्वप्रसूत्यमावादनुपहि- तस्य जगत्कारणत्वानभ्युपगमात्कारणवाक्यं दत्तजलाञ्जलि स्यादित्यवधेयम् । शुद्धसत्त्वं नामेति । तमोरहितत्वे सति सत्त्ववत्त्वमित्यपि लक्षणं बोध्यम् । शुद्धसत्त्वे प्रमाणं तु : आदित्यवर्ण तमसः परस्तात् ' ( श्वे० ३८) 'यो अस्या- ध्यक्षः परमे व्योमन् । (तै० ब्रा० २२८१९) 'सहस्रस्थूणे विमिते दृढ उने यत्र देवा- नामधि देव आस्ते' । तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः ' (नृ० पू० ११.) इत्यादिश्रुतयः । तद्विष्णोरित्यत्र व्यतिरेकनिर्देशबलात्स्वरूपा दे सिद्धे पदशब्दस्वारस्यात्सदा दृश्यत्वबलाच्च सदा- पश्यदनेकद्रष्टविशिष्टस्थानविशेषविधि- रिति विशिष्टविधि|ध्यः । तच्चाऽऽकाशं सनातनमिति रामायणं दिव्यं स्थानमजरं चाप्रमेयमिति महामारतं चात्र प्रमाणम् । अनन्तति । श्रुतौ नित्यविभूतेनिन्त्यस्य तमःपरत्वस्य च प्रतिपादनेमाऽऽनन्त्यतमःपरत्वयोर्विद्धयोरेकत्र समावेशाय केनचि. --- । १ घ. वृत्तदें।

·प्रकाशसहिता। । । परिच्छिन्ना । अचेतना स्वयप्रकाशा च । आनन्दावहत्वादानन्दनामिका। पश्चापनिषामन्त्रप्रतिपाद्यतया पञ्चोपनिषदात्मिका । अप्राकृतपञ्चशक्तिमत्तया पञ्चशक्तिमयेति निगद्यते । सा विभूतिरीश्वरस्य नित्यानां मुवानां चेश्वरसंकल्पाद्भोग्यभोगोपकरण. भोगस्थानरूपा च भवति । भोग्यमीश्वरशरीरादि। भोगीपकरणं चन्दनकुसुम- वस्त्रभूषणायुधादीन । भोगस्थानं तु गोपुरपुरणाकारमण्डपविमानोद्यानप- मिन्यादिकम् । तत्रेश्वरस्य नित्यानां च शरीराणि भगवन्नित्येच्छासिद्धानि। मुक्तानी शरीराणि तेषां पित्रादिसृष्टिर्युगपदनेकशारीरपरिग्रहा इत्यादीनि भगवत्संकल्पादेव भवन्ति । भगवतो व्यूहविधवा दवारशरीराण्यप्याकु- तमयानि । अर्चावतारेषु प्रतिष्ठानन्तरं प्रसादोन्मुखेश्वरसंकल्पाधीनमप्राकृत- शरीरमात्रमाविर्भवति । प्राकृतापाकृतसंसर्गः कथमिति न शङ्कन्नीयम् । श्रीरामकृष्णाद्यवतारशरीरबदिति प्रमाणानुसारेण परिहारो द्रष्टव्यः । । । प्रदेशेनाऽऽनन्त्य केनचित्प्रदेशेन च तमःपरत्वमगत्या करप्यत इत्याशयः । स्वयं- प्रकाशेति । केचित्तु निरतिशयष्ठियोगादस्थाः स्वयंप्रकाशत्वव्यपदेशः । एवमेवात्य- न्तानुकूलरूपरसगन्धादियोगादानन्दव्यपदेश इत्याहुः । भोग्यति । इयं च नित्यमुक्तेश्वराणामिच्छानुरूपशरीरेन्द्रियप्राणविषयरूपेणाव- तिठते। इन्द्रियच्छिद्रविधुरा चोतमानाश्च सर्वशः। इति वचनं तु कर्मकृतेन्द्रियाभावपरम् । अशरीरं वाव सन्तम् ' (छा. ८।१२ १) इत्यादिषु कर्मकृतशरीरादिप्रतिषेधवत् । तत्र कानिचिच्छरीराणि नित्यादीना- मीश्वरस्य च नित्येच्छापरिग्रहान्नित्यानि । कानि चिदनित्येच्छापरिग्रहादनित्यानि । मुक्ताश्च कदाचिदशरीराः कदाचिच्च सशरीरा इति भाष्यम् । इन्द्रियाणि तु तत्रत्यानि सर्वाण्यपि नित्यानि । तत्र व्योमादिवदेवोपादाननिरपेक्षत्वात् । तत्र कानिचिन्नित्यै- रीश्वरेण च नित्यपरिगृहीतानि । मुक्तानां तु तत्परिग्रहः शरीरवल्कादाचित्क एवेति बोध्यम् । नित्यविभूतिरपि त्रिगुणवच्चविंशतितत्त्वात्मिका । कित्वेषां तत्त्वानां न प्रकृतिविकृतिभावः । दिव्यमङ्गलविग्रहादनित्यत्वश्रवणादिति केचित् । । । । 0 -- १ घ. 'मयतया । २ घ. °मयीति । ३ घ. "त्या । मुक्तानामश्विः । ४ घ. "नां ते । ५ क. 'कृतानि । ६. "रमत्राऽऽवि। STAR ·पतीन्द्रमतदीपिका- । मुक्तानां शरीपरिग्रहस्तु बसन्तोत्सबवेषपरिग्रहादिवत्स्वामिनः कैंकर्यमेव । ईश्वरशरीरस्य षाड्गुण्यमिति व्यवहारः । षाड्गुण्यप्रकाशकत्वात् । नित्यनि- रवर्धनिरतिशयौज्ज्वल्पसौन्दर्यसौगन्ध्यसौकुमार्यलावण्ययौवनमार्दवानवाद- यो दिव्यमङ्गलविग्रहगुणाः । तस्य व्यापकत्वं गीतादिषु प्रसिद्धम् । मुक्तस्य शरीरं नास्तीति वचनं तु कर्मकृतशरीराभावपरम् । तत्रत्येन्द्रियाणां नित्य त्वात् । अत एव कार्यकारणभावाभावात्प्राकृतवन्न तत्त्वान्तरव्यपदेशः । एतेन तत्र शरीरादिकं नास्तीति मतनिरासः । तमसः परस्तादित्युक्त्या प्रकृत्येकदेशवादिमतनिरासः। अप्राकृतशब्दस्पर्शरूपरसगन्धाश्रयत्वादाकाशा- दिव्यावृत्तिः । ज्ञानात्मकत्व प्रतिपादनाजमिति मतनिरासः । भगवतोऽमाकृतदिव्यमङ्गालविग्रहस्त्वस्त्रभूषणाध्यायोक्तसर्वोपाश्रयः । तद्य. था-पुरुषस्य कौस्तुभाकारत्वम् । प्रकृते: श्रीवत्सरूपत्वम् । महतो गदारूपत्वम् । AMAmma कैंकर्यमेवेति । नित्यमुक्तानां शरीरादिपरिग्रहो भगवदभिमततत्कैंकर्यरूपभोगाय भगवतोऽपि स्वमोगाय स्वशेषभूतनित्यमुक्तानन्दनाय मुमुक्षूपास्यत्वसिद्धये चेत्युक्त त्वात् । तत्र भगवतः स्वसंकल्पादेव शरीरादिपरिग्रहः । नित्यमुक्तानां तु कदाचित्प- रमपुरुषमात्रसंकल्पात्कदाचित्परमपुरुषसंकल्पानुविधाथिस्वसंकल्पाचेति भावः । ज्ञाना- त्मकत्वेति । ज्ञानात्मकत्वं चात्र स्वयंप्रकाशत्वमेवेति न्यायसिद्धाञ्जनम् । अस्त्रभूषणाध्यायेति । तत्र ह्येतदुक्तम्- आत्मानमस्य जगतो निर्लेपमगुणामलम् । विभर्ति कौस्तुभमणिस्वरूपं मगवान्हरिः ॥ श्रीवत्ससंस्थानधरमनन्ते च समाश्रितम् । प्रधानं बुद्धिरप्यास्ते गदारूपेण माधवे ।। भूतादिमिन्द्रियादि च द्विधाऽहंकारमीश्वरः । बिभर्ति शङ्खरूपेण शारूपेण संस्थितम् ॥ चलस्वरूपमत्यन्तजवेनान्तरितानिलम् । चक्रस्वरूपं च मनो धत्ते विष्णः करे स्थितम् ।। पञ्चरूपा तु या माला वैजयन्ती गदाभृतः । सा भूतहेतुसंघातो भूतमाला चं वै द्विज ।। 1 ख. प्रहादिस्तु । २ ख. धनिर्दोषनिर' । ३ क. ख. "महा-नु । ४ घ. रोरेन्द्रियादि। ५ घ. "स्त्वम । ६ महतो इत्यारभ्य चक्रत्वमित्यन्तः पाठः क. पुस्तके न दृश्यते ·। प्रकाशसाहता। सात्त्विकाहंकारस्य शङ्खरूपत्वा । तामसाहंकारस्य शाङ्गत्वम् । ज्ञानस्प खड्गरूपत्वम् । अज्ञानस्य तदावरकत्वम् । मनसश्चक्रत्वम् । ब्रानेन्द्रियाणां कर्मेन्द्रियाणां शररूपत्वम् । स्थूलसूक्ष्मभूतानां वनमालात्वम् । चेतश्चक्रति चेतनातिरमविस्वसंवृतिर्मालिका भूतानि स्वगुणैर कृतियुमं शङ्खन शामयते । वाणाः खानि दशापि कौस्तुभमंणिजीवः प्रधानं पुनः श्रीवत्सं कमलापते तब गदामाहुर्महान्तं बुधाः ।। इति संगृह्यो(ग्रहो) कपथमनुसंधेयम् । साविभूतिरामोदप्रमोदसंमोदवैकुण्ठाख्यरूपेण चतुर्विया पुनरनन्ता च । विपा- विभूत्तिपरमपदपरमच्योभपरमाकाशामृतनाकामाकृतलोकानन्दलोकवैकुण्ठायो- ध्यादिशब्दवाच्या । एतस्यां विभूतौ द्वादशावरणोपेतमनेकगोपुरमाकारैराहतं वैकुण्ठं नाम नगरम् । तत्राऽऽनन्दनाभकं दिव्यालयम् । तदन्तः, रत्नमयानेक- स्तम्भसहसर्विरचिता महामाणिमण्डपाख्या सभा । तस्यां सहस्रफणामणि- तेजोविराजितोऽनन्तः । तस्मिन्धर्मादिमयाँदेव्यासिंहासनम् । तदुपरि चामर- हस्तैर्विमलादिभिः सेवितमष्टदलात्मकं पद्मम् । तदुपरि प्रकृष्टविज्ञानधामा शेषः । तदुपरि वाचः परमद्भुतम् । एवं नित्यविभूतिनिरूपिता । इति श्रीवाधूलकुलतिककश्रीमन्माचार्यस्य प्रथमदासेन श्रीनिवास- दासेन विरचितायां यतीन्द्रमतदीपिफ़ायां नित्यविभूवि. निरूपणं नाम षष्ठोऽवतारः ॥६॥ mumtaaH HARArea afhaapnita SREE HISTwomenteen NamastiPHAR sales यानीन्द्रियाध्यशेषाणि बुद्धि कात्मकानि वै । शररूपाण्यशेषाणि तानि धरी जनार्दनः ।। बिभर्ति यच्चासिरत्नमच्युतोऽत्यन्तनिर्मलम् । विद्यामयं तु तज्ज्ञानमविद्या चर्मसंस्थितम् ॥ इत्यादि। विमलादिभिरिति । विमलादयश्च नित्यपारिषद्या इत्याहुः । इति श्रीयतन्द्रिमतदीपिकाप्रकाशे षष्ठोऽवतारः ।। । RECAME १ ख..णा रसरू । घ. "णां श° । २ घ. हंकृतियु । ३ क. "माण जावं प्र । ४ ख. स्त । ५ ख, ग. "मको दिव्यालयः । त' ! ६ प. "णिवि ! " क. ग. हस्तानिर्षि ।

·यतीन्द्रभवदीपिका- अथ सप्तमोऽवतारः । अथ क्रमप्राप्वं धर्मभूतज्ञानं निरूप्यते---स्वयंप्रकाशाचेतनद्रव्यत्वे सति विषयित्वम् । विभुत्वे सति प्रभावव्यगुणात्मकत्वम् । अर्थप्रकाशो बुद्धि- रिति तल्लक्षणम् । बद्धमभूतज्ञानमीश्वरस्य नित्यानां च सर्वदा नित्यमेव विद्यु च । बद्धानां विरोहितमेव । मुक्तानां पूर्व सिरोहितपनन्तरमाविभूतम् । ज्ञानस्य नित्यत्वे ज्ञानमुत्पन्नं ज्ञानं नष्टमिति व्यवहारः कथामिति चेन्न । ज्ञानस्य संकोचविकाशावस्थामादाय तत्संभवात् । हो, पादाययोदकं क्षति तथा ज्ञानमपीन्द्रियद्वारा निःसृत्यार्थेन संनिकृष्यते। आहिकुण्डलवत्संकोचविकासौ। ! अथ सप्तमोऽवतारः। । NANGI स्वयंप्रकाशति । ज्ञानं हि विषयप्रकाशवेलायां स्वाश्रयस्यैवाऽऽत्मनः स्वयंपन. शम् । अन्यकालान्यपुरुषगतं तु स्मृत्यनुमानादिविषयः संसारिणाम् । इतरेषां तु सर्वज्ञतयाऽन्यकालान्यपुरुषगतमपि स्वकीयेन प्रत्यक्षेण विषयी क्रियते । तथा च माष्यम्-' यत्त्वनुभूतेः स्वयंप्रकाशत्वमुक्तं तद्विषयप्रकाशनवेलायां ज्ञातुरात्मनस्तथैव न तु सर्वेषां सर्वदा तथैवेति नियमोऽस्ति ' इति । अत एवाऽऽहुः- स्वधीविशेष सर्वज्ञोऽप्यध्यक्षयति वा न वा। आधे सिद्धा स्वतः सिद्धिरन्यन्नासर्ववेदिता ॥ ज्ञानमस्तीति विज्ञानं स्वात्मानं साधयेन वा । पूर्वत्र स्वप्रकाशत्वं सर्वासिद्धिरतोऽन्यथा ।। इति । नित्यमेवेति । तथा च श्रुति:--' न विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यते ' (बृ. १ । ३ । ३०) इति । स्मृतिरपि--- यथा न क्रियते ज्योत्स्ना मलप्रक्षालनान्मणः । दोषप्रहाप्मान्न ज्ञानमात्मनः क्रियते तथा ॥ यथोदपानकरणास्क्रियते न जलाम्बरम् । सदेव नीयते व्यक्तिमसतः संभवः कुतः ॥ तथा हेयगुणध्वंसावबोधादयों गुणाः । प्रकाश्यन्ते न जन्यन्ते नित्या एवाऽऽत्मनो हि ते ॥ इति । इन्द्रियद्वारोते । एतदर्थमेव हि ज्ञानस्येन्द्रियापेक्षा । एतेन ज्ञानस्य नित्यत्वेनो- पित्त्यमावास्यन्द्रियानपेक्षत्वमेव स्यादित्यवास्तम् । निःसत्यति । निःसरण चेतन ।

·। स्वत एवेति । तदुक्तं सर्वार्थसिद्धानमुत्पद्यते । तत्र विषयास्ति. प्रकाशसहिता। ५७ सर्व ज्ञानं स्वत एवं प्रमाणं स्वप्रकाशं च । विप्रतिपन्ना संवित्स्वग. तन्यवहारं भति स्वाधीनकिंचित्कारा स्वजातीयसंबन्धानपेक्षव्यवहारहेतुत्वात् । अर्थेन्द्रियदीपवत् । न च चक्षुरालोकयोः सजातीयत्वम् । अहंक रिकतैज- सभेदानेदः । अनेन ज्ञानस्य क्षणिकत्वं त्रिक्षणावस्थायित्वं प्रातिभासिक- वन्यवहारस्य मिथ्यात्वं परतः प्रामाण्यं ज्ञानस्यैवाऽऽत्मत्वामित्यादिपक्षा निरस्ताः। स्तम्भः स्तम्भ इत्यादिधारावाहिकं ज्ञानं वेकमेव । नन्वागमबलाज्ज्ञानस्य नित्यत्वाङ्गीकारे कथं जागरसुषुप्त्यादिभेदसिद्धिरिति चेन्न । यथा दाहकस्य वहेर्दाह्यसंनिधौ मण्यादिप्रतिबन्धके दाहामावस्तद्वज्ञानस्य तिरोधायक- प्रज्ञा च तस्मात्प्रसृता पुराणी' (श्वे. ४ | १८) इति श्रुतिस्वरससिद्धम् । नन्वाकाशवदमूर्तत्वाद्गुणत्वाञ्च ज्ञानस्य कथं क्रियावत्त्वमिति चेत् । किमिदममूर्त. त्वम् । क्रियारहितत्वमिति चेदन्योन्याश्रयः । स्पर्शरहितत्वमिति चेन्यभिचरितो हेतुः । स्पर्शरहितेऽपि शब्दे क्रिया दर्शनात् । स खलु शङ्खमुखादेवी यसोऽपि देशा. नोदनविशेषेण लोष्टादिरिव यावद्वेग प्रतिष्ठते । ज्ञानस्य गुणवेऽपि द्रव्यत्वस्थाने वक्ष्यमाणत्वास्क्रियावत्त्वमविरुद्धम् । एतेनाऽऽत्मधर्मभूतज्ञानस्य स्वाश्रयादन्यत्र कथं त्वमेव प्रामाण्यम् । तत्तु तेनव ज्ञानेन प्रतीयते । अतः स्वतः प्रामाण्यं प्रतीयते । यत्र पुनः शुक्तौ रजतज्ञानमुत्पद्यते तत्रापि रजतमस्ति' इति रजतास्तित्वमेव प्रतीयते । न पुनर्नास्तित्वं तेनैव ज्ञानेन प्रतीयते । अतो विषयास्तित्व स्वेन, नास्तित्वं च बाधकेन प्रतीयत इति स्वत: प्रामाण्यप्रतीतिरप्रामाण्यातीतिः परत इति विभाग इति । किंच यथा जल उष्णपस्य न स्वतस्त्वम् । किंतु परतस्त्वम् । तस्य स्वतस्त्वं तु तेजात प्रसिद्धम् । तथा ज्ञाने प्रमाणत्वस्य यदि परतस्त्वं स्यात्तहि तस्यान्यन क्वचिदपि स्वतस्त्वमावश्यकम् । तच्च न संभवति । प्रमाणत्वस्य ज्ञानमा- त्रनिष्ठत्वात् । अतस्तस्य ज्ञाने स्वतस्त्वमेवामीकामिति समासोको पिस्तरः । एकमेवेति । धारावाहिकविज्ञानं नरिन्धनिर्यातमणिमयूखवदेकरूपम् । तदुक्तं प्रज्ञापरित्राणे- स्तम्भः स्तम्मा स्तम्भ इति धारावाहिका भता । धारावाहिकविज्ञानमेकं ज्ञानं मतं हि नः ॥ - गमनमिति परास्तम् । । । ११. चित्करी स्वस्वजा।

·५८ यतीन्द्रमवदीपिका- NA वमोविशेषसंनिधानासंनिधानाभ्यां स्वापादिसिद्धिः । पुंस्त्वादिषच्च । पुंस्त्वा. दिक बाल्ये तिरोहितं यौवन आविर्भवति । यो यदाश्रितस्वभावः स तस्व गुण इति लक्षणलक्षितत्वाज्ज्ञानं गुणः । विशेषणादिवत् । यतः संकोचवि- काशावस्थावत , अतो द्रव्यमपि भवति । आत्मगुणभूतज्ञानस्य द्रव्यत्वं कथा मिति न शङ्कनीयम् । प्रभावदेकस्यैव द्रव्यत्वगुणत्वयोर्विरोधाभावात् । अवस्थाश्रयो द्रव्यमिति द्रव्यलक्षणम् । स्वाश्रयादन्यत्र वर्तमानत्वमपि प्रभा- वदेवोपपद्यते । प्रयोगश्च-गुणभूता बुद्धिव्यं प्रसारणादित्वात्प्रभावत् । ज्ञानं द्रव्यं संयोगादृष्टान्यत्वे सति भावनाकारणत्वादात्मवादिति । मुक्तज्ञा. नस्य युगपदनन्तदेहसंयोगो नयनसूर्यादितेजोवत्संभवति । । nition । प्रतिबन्धांशमोक्षाद्यौनिय ज्ञानं हि जायते । चिरमप्रतिबन्धेन चिरं तिष्ठति भासकम् ॥ इति । अन्ये तु धारावाहिकविज्ञानं स्नेहदशादिसमवायसंतन्यमानदीपवत्संततिरूपमित्याहुः । स्वापादीत । यत्तु पऽर्थसंक्षेो श्रीराममित्रैरुक्तम्-स्वतः सिद्धिरियं संवित्सुषुप्ता- वपि (फरत्येव । स्वाश्रयायेव हि सा भाति । अव्यवहारनियमस्तु करणोपरतिनिय- मादिति । विवरणेऽप्येवमेवोक्तम् । तत्सर्व पोढिवाद इति ज्ञेयम् । अन्यथा • पुंस्त्वा- दिवत्वस्य सतोऽभिव्यक्तियोगात् ' ( ब्र. सू. २ । ३ । ३१ ) इति सूत्रेण तद्भा- प्येण च विरोधात् । तद्ध्वनयन्नाह-पुंस्त्वादीति । किंच यथा सर्पविषयप्रकाश नशीलायाः संविदः समस्तबाह्यविषयवेमुख्यं तथाऽऽन्तरविषयवमुख्यमपि स्यादेवेति बोध्यम् । द्रव्यमपीति। न तावदस्माकमद्रव्यमेव गुण इति वैशेषिक दिवनिर्बन्धः । विशेषणादिवत् । यो यदात्रितस्वमास तस्य गुण इति हि गुगलक्षणम् । न नु पारिभाषिकम् । स4०4वहारविरोधात् । अत एवोकं यामुनाचार्य: आश्रयादन्यतो वृत्तेराश्रयेग समन्वयात् । द्रव्यत्वं च गुणत्वं च ज्ञानस्यैव पपद्यते ॥ इति । एवं च केचिद्व्यात्मकगुणाः केचित्केवलगुणा इति द्विविधा गुणाः । पूर्व ज्ञाना• दयः । उत्तरे सत्त्वरन:प्रभृतय इति बोध्यम् । अनन्तति । अत्र च ज्ञाननिष्ठो वेगातिशयः कारणम् । इष्टं च विचित्रवेगित्व नयनतापनादिमहताम् । तच्च काष्ठा- प्रा युगपत्रिचतुरक्षणेन वा विश्वमास्कन्दते । Ansaan । ख. 'क्षजन्य । २ क सत्रो न । ३ षः “योगः साय' ।

·प्रकाशसहिता। ज्ञानं, मतिः, प्रज्ञा, संविद , धिषणा, धीः, मनीषा, शेमुषी, मेधा, बुद्धिरि- त्येवमादयः शब्दा ज्ञानपर्यायाः । बुद्धिरेवोपाधिभेदान्सुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्न- रूपा । सुखादिजनकतया ज्ञानातिरके प्रमाण भावात् । ' इच्छामि द्वेष्मि' इति व्यवहारस्य स्परामीत्यादिवज्ज्ञानविशेषणोपपत्तेः। ननु कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धा श्रद्धा धृतिरधृति (भीरित्ये उत्सर्वं मन एवेत्युक्तम् । ज्ञानरूपत्वं कमिति चेन्न । ज्ञानस्थ मनःसहकारित्वनियमान्मन एवेत्युपचा• रादुक्तामिति न विरोधः। एवं प्रत्यक्षानुपानागमस्मृतिसंशयविपर्ययभ्रअविवेकव्यवसायमोहरागद्वेष- मदमासयोपचापल्य दम्भलोमक्रोधदर्पस्तम्भद्रोहाभिनिवेशनिदानन्दा. - - सुखादीति । सुखादिजनकतया सुखादिव्यतिरिक्तज्ञानाङ्गीकारे प्रमाणाभावादि. त्यर्थः । एतदुक्तं भवति-विषयज्ञानानि विषयाधीनविशेषाणि सुखदुःखमध्यस्थसाधा- रणानि भवन्ति । तत्र येन विषयविशेषेण विशेषितं ज्ञानं सुखस्य जनकमित्यभिमतं तद्विषयज्ञानमेन सुखम् । तदतिरेकिपदार्थान्तरं नोपलभ्यते । तेनैव च सुखित्वव्यव- हारोपपत्तेरिति । उपपत्तेरिति । वैषयिकसुखदुःखस्वरूपत्वं च ज्ञानस्य विषयाधीन. मिति विषयस्यापि सुखदुःखशब्दवाच्यत्वमस्त्येवेति सुखं स्वर्ग इत्यादिव्यवहारोपपत्तिः । अत एव वेदार्थसाहे-' विषयायत्तत्वाज्ज्ञानस्य सुखरूपतया ब्रह्मैव सुखम् इत्युक्तम् । एवं प्रत्यक्षेति । स्मृति म पूर्वानुभवजन्यसंस्कारमात्रजन्यं ज्ञानम् । अनध्यव- सायो ज्ञानं संशयः । विपर्ययोऽन्यथाज्ञानम् । तच्च धर्मविपर्यासरूपम् । भ्रमो धर्मि- विपर्यासः । संदेहानन्तरं जायमान ऊहो विवेकः । व्यवसाय उद्यमः । भयादिजन्य वस्तुतत्त्वानवधारणं मोहः । रागो विषयानुबुभूषा । द्वेषो विषयनिहासा । विषयानु- भवजन्यो ज्ञानावशेषो मदः । स्वप्रयोजनप्रतिसंधानं विना पराभिमतनिवारणेच्छा मात्सर्यम् । आरब्धायाः क्रियाया विघ्नोपनिपातेऽपि तत्समापनसामर्थ्य धैर्यम् । तद. मावोऽधैर्यम् । चापल्यं चञ्चलता। धार्मिकत्वख्यापनाय धर्मानुष्ठानं दम्भः । धर्म, विरोधेन परद्रव्येच्छा लोभः । तदुक्तं एमपुराणे- परवित्तादिकं दृष्ट्वा नेतुं यो हदि जयते । अभिलाषो द्विजश्रेष्ठ स,लोभः परिकीर्तितः ॥ इति ॥ परपीडाफलकश्चित्तविकारः क्रोधः । कृत्याकृत्याविवेककरो विषयानुभवानिमित्तो हर्षों दर्पः । स्तम्भोऽनारम्भशीलत्वम् । परेषु स्वच्छन्दवृत्तिनिरोधो द्रोहः । अमि. । । । । । क. घ. 'का।२ क. ग. घ. "त्वर्यचा' । ३ प. "पलद। ।

·अतीन्द्रमतदीपिका- - दयः सुमतिदुर्मतिसुप्रीतितुष्टयुन्नतिशान्तिविरक्तिरतिमैत्रीदयामुमुक्षालज्जाति- तिक्षाविचारणाजिगीषामुदिताक्षमाचिकीर्षाजुगुप्साभावनाकुहनासूयाजियां- सातृष्णादुराचावासनाचर्चाश्रद्धा भक्तिः भैपत्तिरित्येचमादयश्च जीवगुणा अनन्ता धर्मभूतज्ञानावस्थाविशेषा एव । एवं ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजा- सौशील्यवात्सल्यमादचार्जवसौहार्दधैर्यसाम्यकारुण्यमाधुर्यगाम्भीयौदार्यस्थै- पराक्रमादयो भगवतोऽनन्तकल्याणगुणा ज्ञानक्तिविततिभूताः । तत्र ज्ञानं नाम सर्वसाक्षात्काररूपम् । शक्तिरघटितघटनासामर्थ्यम् । बलं धारणसामयम् । ऐश्वर्य नियमनसामर्थ्यम् । वीर्यमविकारित्वम् । तेजः पराभिमवसामर्थ्यम् । महतो मन्दैः सह नीरन्ध्रेण संश्लेषस्वभावत्वं सौशी- ल्यम् । वात्सल्यं दोषेऽपि गुणत्वबुद्धिोषादर्शित्वं वा। आश्रितविरहासहत्वं मार्दवम् । मनोवाकार्यकरूपमार्जवम् । स्वसचान पेक्षतक्षापरत्वं सौहार्दम् । निवेश आग्रहः । आक्रोशनावज्ञादिजनितो विषयद्वेषाख्यश्चित्तविकारो निर्वेदः । इष्टप्राप्त्यादिजन्मा सुखविशेष आनन्दः । सुमतिः समीचीना मतिः । तद्विपरीता मतिदुर्मतिः । सुप्रीतिः प्रियत्वम् । सर्वेषु दृष्टेषु तोषस्वभावत्वं तुष्टिः । पराक्रमदाना- दिस्मृतिजन्य उत्साह उन्नतिः । इन्द्रियाणां विषयप्रावण्यनिरोधसंशीलनं शान्तिः । दोषदर्शनाद्विषयत्यागेच्छा विरक्तिः । प्रेमाख्यश्चित्तविकारो रतिः । मैत्री मित्रत्वम् । भूतेषु सर्वेषु दुःखासहिष्णुत्वं दया । मुमुक्षा मोक्षेच्छा । अकार्यकरणादिनन्यो ज्ञानविशेषो लज्जा । परपीडागुमवेऽपि तत्सहनेच्छा तितिक्षा । विचारणा सद्विचार- प्रवृत्तिः । जिगीषा जयेच्छा । भोग्यवस्तुदर्शननश्चित्तविकारो मुदिता। परनिमित्त. पीडानुभवेऽपि चित्तविकारराहित्यं क्षमा । चिकीर्षा क्रियाविषयेच्छा । कदर्यवस्तुविलो- कनादिजन्यश्चित्तविकारविशेषो जुगुप्सा गोपनेच्छा वा । भावना संस्कारविशेषः । कुहना विस्मापना वश्चना वा । गुणेषु दोषाविष्करणमसया । जिघांसा हननेच्छा । तृष्णाऽभिलाषविशेषो धर्माविरोधेन परद्रव्येच्छारूपः । दुराशा दुरिच्छा । वासना संस्कारविशेषः । चर्चा पूजा । श्रद्धा विश्वासः भक्तिमपत्त्योः स्वरूपमनुपदं वक्ष्यते । ज्ञानावस्थाविशेषा इति । तेषु च ज्ञानजन्यवादिना व चद्भपातेमासेऽपि ज्ञाना. तिरिकतदङ्गीकारे प्रमाणाभावाद्गारवाचेत्याशयः । पराक्रमादय इति । आदिना समादिसंग्रहः । । । । । । । १ घ. 'शादुर्वास । २ क. प्रतिप' । ३ ख. णादयो ज्ञा'। ४ ग. घ. शक्योर्वित । ५ ग, ताः । बा । ६ ग. प. वनमा । ७ क. विहारस' । ८ ख. पेक्ष्यं त ।

·प्रकाशसहिता। - मन्मज्ञानवृत्तगुणानपेक्षया सर्वैराश्रयणीयत्वं साम्यम् । आश्रितदोषगोपन चातुर्थम् । अकम्पनीयत्वं स्यैधम् । अभनप्रतिज्ञत्वं धैर्यम् । परबलपवेश- नसामर्थ्य शौर्यम् । तनिराकरणं पराक्रमः। स्वप्रयोजनमनपेक्ष्य परदुःख- निराचिकीर्षा दया । परदुःखदुःखित्वं वा । क्षीरवदुपाध्यभावेऽपि स्वादुत्वं माधुर्यम् । भक्तानुग्रहवदान्यत्वादेरामूल तो दुरवगाहत्वं गाम्भीर्यम् । भूतं दत्त्वाऽप्यतृप्तत्वमौदार्यम् । एवं वदान्य इत्यादावप्यूयम् । ज्ञानविशेषभूतयोक्तिप्रपत्त्योः स्वरूप किंचिदुच्यते-भक्तिमपत्तिभ्यां प्रसन्न ईश्वर एव मोक्षं ददाति । अतस्तयोरेव मोक्षोपायत्वम् । मोक्षोपायत्वे. - भक्तिप्रपत्तिभ्यामिति । अत एव भक्त्या त्वनन्यया लम्यः ' (गी, १११५४) इति संगच्छते । महनीयविषये प्रीतिभक्तिः । सेवावस्थाभेदात्परमभक्तयादिरूपतां भजते । सा चान्तरिक्षान्तरादित्यदहरभूमसन्मधूपकोसलशाण्डिल्योग थपुरुषप्रतर्दन. वैश्वानरादिविद्याभेदाबहुधा । नन्वेवं भक्तमोक्षसाधनत्वे 'तमेवं विदित्वाऽतिमृत्युभेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय ' ( श्वे. ३८) इति श्रुतिविरोध इति चेन्न । एतासां विद्यानां बुद्धिविशेषरूपत्वात् । तयोरेवेति । तथा च भक्तिरूपापन्नोपासनध्यानवेद- नादिशब्दवाच्योऽसकृदावृत्त आप्रायणादन्वहमनुवर्तमानो ज्ञानविशेषो मोक्षहेतुरिति कर्माङ्गकस्य ज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वं सिद्धम् । न केवलस्य कर्मणः । नापि ज्ञानसमुच्चि- तस्य । श्रुतौ वेदनमेव विधायोपायान्तरनिषेधेन तद्विरोधात् । वेदनाङ्गतया कर्मानु- प्रवेशे तु न विरोधः । तथा सति तस्योपायान्तरत्वाभावात् । न च कर्मानुप्रवेशरहि- तस्य केवलस्यैव ज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वमस्त्विति वाच्यम् । तस्याध्ययनविधिसिद्धसाङ्ग- सशिरस्काध्ययनगृह त क्षरराशिविशेषापातयतीतानिरतिशयपुरुषार्थसाधनार्थनिर्णयराग- प्राप्तश्रवणमात्रेण निष्पन्नस्याविधेयत्वात् । तावति सिद्धऽपि मोक्षादर्शनाच्च । तदुक्क- मापस्तम्बेन--- बद्ध क्षेमप्रापणम् । तच्छास्त्रर्विप्रतिषिद्धम् । बुद्धे चेक्षेमप्रापणमि. हैव न दुःखमुपलभेत ' (आ. ध. सू. २ । ९ । २१ । १४-१६) । अस्यार्थः- ' आत्मनि बुद्धे ज्ञाते सति तज्ज्ञानमेव क्षेमं मोक्ष प्रापयति' इति यदौडुलो- मिनोक्तं तच्छास्त्रेविप्रतिषिद्धम् । शास्त्रेषु हि वाक्यार्थज्ञानोत्तरं ध्यानविधिोंध्यते । यावदायुषम् ' इति मरणपर्यन्तं ध्यानानुवृत्तिश्च प्रतिपाद्यते । विमोक्ष्ये ' ( छा.६ । १४ । २) इति शरीरपातःवधिश्च मोक्षस्य क्रियते । तयोर्वमायन्नमृतत्वमति । (छां. ८।६।६) इति नाडीविशेषनिष्क्रमणं । यावन्न १ ख. वृत्ते गु० । ३ ख. सामर्थ्यम् । ३ घ. वादिमत्वं दु' । ४ घ. प्रभुत्वं दु ।

·पतीन्द्रमतदीपिका- । । - नोक्तानां कर्मयोगज्ञानयोगमभृतीनां भक्तिद्वारैव साधनत्वम् । कर्मयोगो नामोपदेशाज्जीव परयाथात्म्यज्ञानवंता शक्त्यनुसारेण फलसङ्गरहितानिषिद्ध. काम्थनित्यनैमितिकरूपपरियष्टीतकर्मविशेषः । स तु देवाचनतपस्तीर्थदान- यज्ञादिभेदभिन्नः । अयं तु जीवगतकल्मषापनयनद्वारा ज्ञानयोगमुत्पाद्य तद्- द्वारा साक्षाद्वा भक्त्युत्पादको भवति । ज्ञानयोगो नाम कर्मयोगानिर्मलान्त: करणस्येश्वरशेषत्वेन प्रकृतिवियुक्तस्वात्मचिन्ताविशेषः । एतस्य साक्षाद्भ क्त्युपयोगित्वः । एवं साधनान्तराणामपि भक्त्युपयोगित्वमूह्यम् । भक्तियोगो नाम यमनियमासनमाणायामप्रत्याहार धारणाध्यानसमाधिरू. पाष्टाङ्गवास्तैलधारावदविच्छिन्नस्मुलि संसान रूपः । स च विवेकविमोकाभ्यास- च मोक्षाङ्गत्वेन कथ्यते । अचिरादिमार्गेण गतिश्च मोक्षात्पूर्व श्रूयते । दोषान्तरमाह- बुद्धे चेदिति । न दुःखमिति । न हि ज्ञानिनां मूर्धाभिषिक्तोऽपि क्षुधादुःखमेव तावत्क्ष- णमा सो प्रयवतीति । भक्तिद्वारेवेति । तदुक्तं न्य यसिद्धाञ्जने- भक्तियोगः परमप्राप्त्युपायभूतः। तदशक्तस्य तद्भक्तियोगसिद्ध्यर्थमात्मावलोकनमपेक्षितम् । तस्य च ज्ञानयोगकर्मयोगी द्वौ पृथगुपायौ । तत्र ज्ञानयोगः स्वात्मावलोकनेऽन्तरङ्गः। तथाऽपि प्रथमं स दुष्करः। तदनधिकारिणस्तुल्यफलः कर्मयोग एव कार्यः । तदधिकारिणोऽपि व्यपदेश्यस्य लोकसंग्रहार्थ कर्मयोग एवं कार्यः । अशक्तस्य ज्ञानयोगशक्ति कर्मयोग एवोत्पादयति । तदा कर्मयोग परित्यज्य ज्ञानयोगमनुति- ष्ठतोऽपि न दोषः' इति । यमनियमेति । यमादीनां स्वरूपं योगसूत्रे प्रतिपादितम् । तथा हि-'आहिंसास- त्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमः' (यो० सू० २।३०) । शौचसंतोषतपःस्वाध्या- येश्वरप्रणिधानानि नियमः ' ( यो० सू० २ । ३२)। 'स्थिरमुखमासनम् ' ( यो० सु० २१४६) । आस्यतेऽनेनेत्यासनं पद्मासनादि । तद्यदा स्थिरं निष्कम्पं सुखमनुढे- जनीयं च भवति तदा तद्योगाङ्गतां भजत इत्यर्थः । तस्मिन्सति श्वासप्रश्वासयोर्ग. तिविच्छेदः प्राणायामः' (यो० सू० २ । ४९)। तस्मिन्सति, आसनस्थैर्थ सती- त्यर्थः । स्वस्वविषयसंप्रयोगाभावे चित्तस्य स्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्याहारः ( यो० सू० २ । ५४)। इन्द्रियाणि स्वस्वविषयेभ्यः प्रत्याहियन्ते प्रतिकूलतया हियन्ते यस्मिन्निति प्रत्याहारः । चक्षुरादीन्द्रियाणां रूपादिविषयप्रवृत्त्यभावे सति, इन्द्रि- याणि चित्तस्वरूपमात्रानुकाशीण यद्भवन्ति स प्रत्याहार इत्यर्थः । ' देशबन्धाश्च- - १ ख. 'वत्ताश' । २ ग. घ. 'चनात' । ३ ग. र्थयात्रादा । ४ घ. क्षात्कारभ । ५ ख, 'तियु । ग. 'चिन्तनवि । ७ ख. 'रध्यानधारणास।

·, प्रकाशसहिता। क्रियाकल्याणानवसादानुदर्षरूपसाधनसप्तक जन्यः । तत्र विवेको नाम जात्याश्रयनिमित्तादुष्टादन्नात्कायशुद्धिः । विमोकः कामानभिष्वङ्गः । अ. भ्यासः पुनः पुनरालम्बन संशीलनम् । शक्तितः पञ्चमहायज्ञायनुष्ठानं क्रिया। कल्याणानि सत्यार्जवदयादानाहिंसादीनि । अनवसादो दैन्याभावः। अनु- शर्षस्तुष्टय भावः । अतिसंतोषश्च विरोधीत्यर्थः । एवं साधनसप्तकानुगृहीता भक्तिर्दर्शनसमानाकाराऽन्तिमपत्ययावधिका च भवति । स चान्तिमप्रत्यय एतच्छरीरावसाने शरीरान्त रावसाने वा भवति । वेदनध्यानोपासनादिशब्दवाच्या भक्तिः परभक्तिपरज्ञानपरमभ- क्तिरूपक्रमवती प्रपत्त्यङ्गका च । सा द्विविधा-साधनभक्तिफलभक्तिभेदात् । उक्तसाधनजन्या साधनभक्तिः । फलभक्तिस्त्वीश्वरकृपाजन्या श्रीपराङ्कु- शनायादिनिष्ठा । मद्भक्तजनवात्सल्यमित्यादिषु स्तुतिनमस्कारादिषु च त्तस्य धारणा' (यो० सू० ३ । १)। ध्येयस्वरूपे देशे चित्तस्य बन्धी विषया. न्तरपारहारेण यस्थिरीकरणं हा चित्तस्य धारणेत्यर्थः । तत्र प्रत्ययकतानता ध्यानम् (यो० सू० ३ । २)। तत्र ध्येयस्वरूपे प्रत्ययस्य ज्ञानस्यैकतानता तदालम्बन- तयैव निरन्तरमुत्पत्तिानमित्यर्थः । तदेवार्थमात्र निर्भात स्वरूपशून्यमिव समाधिः' (यो० सू० ३ । ३)। सम्यगाधीयत एकाग्री क्रियते यत्र मनः स समाधिरिति । साधनसप्तकेति । अत्र विकादिषु कारणत्वं व्यासज्यवृत्ति न तु प्रत्येकपर्या- धम् । जातीति । जातिदुष्टं कलञ्जगृजनादि । आश्रयदुष्टं पतितादिस्वाभिकम् । निमित्तदुष्टमुच्छिष्टादि । एतत्त्रिविधदोषरहिताइन्नाकाबशुद्धिविवेक इत्यर्थः । आलम्बनवि । आलम्बनं शुभाश्र-तन्य संशीलनं पुनः पुनः परिशोधनम् । सत्येति । सत्यं भूत हतन् । आजैव वाकाथानाभक रूप्यम् । दया स्वार्थनिरपेक्षा- रदुःखासहिष्णुत्वम् । दान लाभ हिल्पम् । महिला कायेन वाचा मनला च परपीडा- निवृत्तिः । आदिपदादनभिध्यासंघः । अभिध्या परकीये स्वबुद्धिः । यद्वा निष्कल- चिन्ता । अथवा परकृतापरायाचे ता । तद हेत्य मनभिध्या । दैन्येति । दैन्यं चाभीष्टकार्यप्रवृत्त्वक्षमत्वम् । तच देशकालवैषम्याच्छोकवस्त्वाधानुस्मृतेश्च भवति । प्रपत्त्यङ्गकेति । प्रपत्त्याभूतेत्यर्थः । साधन पाक्तिरिति । सा च व्यासादि- निष्ठा । श्रीपराङ्कुशनायादीति । पराङ्कुशनाथश्चायं श्रीरामानुजाचार्यात्प्राचीन- - ..ख. तादुध्यद । ५. °त्ताददु । १३. रमज्ञा' । ३ ख. रमा भक्तिरूपक्रिया क्रमवती प्रपत्त्याशिका च । ४ ख. घ. 'न्या परे ।

·६४ यतीन्द्रपवदीपिका RTONEDNESSIP । . भक्तिशब्दप्रयोग औपचारिकः । ननु वेदान्तेषु श्रवणमननयोरपि विधाना. कथं ध्यानमेव विधीयत इति चेदुच्य-अधीतसाङ्गवेदः पुरुषः प्रयोजन- वदर्थावबोधित्वदर्शनातनिर्णयाय स्वयमेव श्रवणे प्रवर्तत इति श्रवणस्य प्राप्तत्वादनुवादः । श्रवणभतिष्ठार्थत्वान्मननस्याप्यनुवादः । तस्माद्धयानमेव विधीयत इति न विरोध ध्यानशब्दवाच्या भक्तिर्षिधाभेदाबहुविधा । काश्चन विद्या उच्यन्ते- अन्तरिक्षविद्या, अन्तरादित्यविद्या, दहरविद्या, भूमविद्या, सद्विद्या, मधु- विद्या, उपकोसलविद्या, शाण्डित्याविद्या, उद्गीथविद्या, पुरुषविद्या, प्रतर्दन- विद्या, वैश्वानरविद्या, इत्यादिका ब्रह्मविद्या । न्यासविद्या प्रपत्तिः । अपत्तिर्नाम- आनुकूल्यस्य संकल्पः भातिकूल्यस्य वर्जनम् । रक्षिष्यतीति विश्वासो गोप्तृत्ववरणं तया । आत्मनिक्षेपकार्पण्यम् । इत्याधङ्गपञ्चकयुक्ता । एतदेहावसाने मोक्षपदा सकृत्कर्तव्या न्यासः धरणागतिरित्यादिशब्दपद्या ज्ञानविशेषरूप। । एषा अपत्तिगुरुमुखाद्रहस्पता- स्त्रेषु संप्रदायतया वेदितव्यतीह बालबोधनायें प्रवृत्ते ग्रन्थे न प्रकाश्योति दिरम्यते । तमस्ताम्रपर्णातीरनिवासीति प्रसिद्धिः । वेदान्प्योति।। आत्मा वा अरे दृष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यः ' (बृ० २ । ४ । ५) इति श्रुतौ श्रवणमननयोििधरस्तीति शङ्काशयः । प्रयोजनबादिति । स्वाध्यायस्य स्वभावत एव प्रयोजनवदर्थावबोधि- त्वदर्शनादित्यर्थः । श्रवणस्य, प्राप्तत्वादिति । ननु पुस्तकनिरीक्षणादिव्यावृत्त्यर्थ श्रोतव्य इति विधिः किं न स्यादिति चेन्न । वेदान्तवाक्यानामपि पुस्तकानिरीक्षणा- दिव्युदासस्थाध्ययनावविसिद्धत्वात् । पिलेखन ठ नादिप्रति वस्तु ब्रह्मनीनासायाम- निष्ट एव । न च गुरूपसत्यर्थमयं विधिरास्त्विति वाच्यम् । गुरूपसत्तौ श्रवणशब्दस्य मुख्यात्वाभावात् । तस्यावा नाचिहि तऽपि गुरुभव भिगच्छे- ' ( मुं० १॥ २ । १२) इति वाकान्तरसिद्ध वाच । श्रवणतिष्ठार्थत्वादिति । आचार्योपदि- ष्टस्यार्थस्य पात्मन्येवमेव युकनिति हेतः प्रतिष्ठापनमेव मननातति भावः । एतेन मन्तव्य इत्यारम्भणशीलनरूपमननविधिर धमिस्थपास्तम् । श्रवणशब्दस्य न्यायोरे- तवाक्यनन्यज्ञान इव मननशब्दस्य तत्प्रतिष्ठापनेऽय प्रसिद्धिप्राचुर्यात् । एतदेहावसान इति । न च प्रारब्धकर्मणोऽसमानत्वे देहान्तरस्यापि प्रसङ्ग इति वाच्यम् । प्रपत्तो प्रारब्धस्थापि नाशाङ्गीक रात् । यथाऽऽहुः- १५. * । २ क. "चान्यत्त' ।। स्त्र, 'ब्दवाच्या मा । ४ घ, “पा।। ५ क. 'प्रतिप ! ६ ७. वृत्तगुम्यो न ! , । ।

·प्रकाशसहिता। ६५ भक्तिपच्योरेव मोक्षसाधनत्वेन स्वीकारात्परोक्तोपायनिरासः । यथा वेदबाह्यानां मध्ये केषांचिन्मते देहातिरिक्तात्मनोऽनङ्गीकारान्मोक्षे प्रवृत्तिरेव न संभवति । अन्येषां मते ज्ञानस्थ क्षणिकत्वात्तस्यैवाऽऽत्मत्वात्कस्य प्रवृत्तिः। संतानस्यति चेन्न । अन्यं प्रत्यन्येन यत्नो न कर्तव्य इति न प्रवृत्तिः । अप- रेषां मते धर्माधर्मादिसप्तभङ्गीरीत्याऽनकान्तवादान प्रवृत्तिः । वैशेषिकादिपक्षे । । 1 । साधनं भगवत्प्राप्तो स एवेति स्थिरा मतिः । साध्यभक्तिस्तथा सैव प्रपत्तिरिति गीयते ॥ उपायो भक्तिरेवेति तत्प्राप्ती या तु सा मतिः । उपायभक्तिरेतस्याः पूर्वोक्तंत्र गरीयसी ।। उपायमक्तिः प्रारब्धव्यतिरिकाबनाशिनी । साध्यभक्तिस्तु सा हन्त्री प्रारब्धस्यापि भूयंसी ॥ इति । यद्यप्ये प्रपत्तिः प्रारब्धमपि निःशेष विनाशयितुं शक्ता तथाऽपि निःशेषवैरा- ग्याभावे रागविषयमंशं तद्नुवन्धि दुःख च स्थापयति । निःशेषवैराग्ये तु निःशेष निवर्तयति । अयमेव परमेकान्तिनोईवार्तयोर्मेद इत्याहुः । केषांचिन्मते । चार्वाकाणां मते । अन्येषाम् । विज्ञानवादिनां बौद्धानाम् । अपरेषाम् । जैनानाम् । सप्तभङ्गीरीत्येति । सभङ्गाश्च स्याद्वादमञ्जयाँ प्रतिपा- दिताः । तथा हि-एकत्र जीवादी वस्तुन्येकै कसत्त्वादिधर्मविषयप्रश्नवशादविरोधेन प्रत्यक्षादिवाधापरिहारेण पृथग्भूतयोः समुदितयोश्च विधिनिषेधयोः पर्यालोचनया कृत्वा स्योच्छन्द शञ्छितो वक्ष्यमाणः सप्तमिः प्रकारैर्वचनविन्यासः सभङ्गीति गीयते । तद्यथा--त्यादस्त्येव सर्वमिति विधिकल्पनया प्रथमो भङ्गः । स्यान्नास्त्येव सर्वमिति निषेधकल्पनया द्वितीयः । स्थादस्त्येव स्वान्नास्त्यति क्रमतो विधिनिषेवकसनया तृतीयः । स्यादव कव्यमेवेति युगपविधिनिषेवकल्पनया वतुर्थः । स्यादस्त्येव स्यादव- कव्यमेवेति विधिकल्प नया युगपद्विधिनिषेध कल्पनया च पञ्चमः । स्यान्नास्त्यव स्यादव- क्तव्यमेवेति निषेधकल्पनया युगपद्विधिनिषेधकल्पन या च षष्ठः । स्यादस्त्येव स्थानास्त्येव स्यादवक्तव्यमेति क्रमतो विधिनिषेधकल्पनया युगपद्विधिनिषेधकल्पनया च सप्तमः । स्वद्रव्योः क लभावरूपेणास्त्येव सर्व कुम्भादि । न पुनः परद्रव्यक्षेत्रकालभावरूपेण । तथा हि-सुमो द्रव्यतः पार्थिवत्वेनास्ति नाबादिरूपत्वेन । क्षेत्रतः पाटलिपुत्रकत्वेन, न कान्यकुब्जादित्वेन । कालतः शिशिरत्वेन, न वासन्ति करन । भावतः श्यानत्वेन, न रक्तादित्वेन । अन्यथेतररूपापत्या स्वरूपहानिप्रसङ्ग इति । अवधारणं चात्र १ का प्रतिप' । २ क. वाक' । ३ घ. 'या बने । । RAMPAHap ·६ ६ यतीन्द्रमतदीपिका- masala पाषाणकल्पे मोक्षे प्रवृत्तिः कस्यापि न संभवति । सांख्यादिपक्षेष्वीश्वरान- ङ्गीकारात्पुरुषस्य प्रकलेचा मोक्ष इति संशयाच प्रवृत्तिः मायिमते व्यावहा- रिकवाक्यस्य पारमार्थिकाभेइज्ञानाजनकत्वान्न प्रवृत्तिः । भास्करयादैवयो. स्तु कर्मज्ञानसमुच्चयवादोऽप्युक्तादेव निरस्तः । शैवमते तु पशुपतेः प्राप्यत्व- स्वीकारावेदविरुद्धभस्मधारणादेः साधनत्वेन स्वीकाराच तनिरासः । एवं मतिनिरूपिता। इति श्रीवाधूलकुलतिलकश्रीमन्महाचार्यस्थ प्रथमदासेन श्रीनिवास दासेन विरचितायां यतीन्द्रमतदीपिकायां बुद्धि- निरूपणं नाम सप्तमोऽवतारः ॥ ७॥ RAMMARcoursMOURS पseurotra Rama- भङ्गेऽनमिमतार्थव्यावृत्त्यर्थमुपात्तम् । इतरथाऽनभिमततुल्यतैवास्य प्रसज्येत । प्रतिनि- यतस्वार्थानभिधानात् । तदुक्तम्- वाक्येऽवधारणं तावदनिष्टापनिवृत्तये । कर्तव्यमन्यथाऽनुक्तप्तमत्वात्तस्य कुत्रचित् ॥ इति । तथाऽप्यस्त्येव कुम्भ इत्येतावन्मात्रोपादाने कुम्मस्य स्तम्भाद्यस्तित्वेनापि सर्वप्रकारे. णास्तित्वप्राः प्रतिनियतस्वरूपानुपपत्तिः स्यात् । तत्प्रतिपत्तये स्यादिति शब्दः प्रयुज्यते । स्यात्कथंचित् । स्वद्रव्यादिभिरेवायमस्ति न परद्रव्यादिभिरपीत्यर्थः । यत्रापि चासो न प्रयुज्यते तत्रापि व्यवच्छे इफलैवकारवबुद्धिमद्भिः प्रतीयत एव । यथोकम् - सोऽप्रयुक्तोऽपि वा तज्ज्ञैः सर्वार्थात्प्रतीयते । ययेवकारोऽयोगादिव्यवच्छेदप्रयोजनः ।। इति । तथा चैतन्मतेऽनैकान्तवादात्सर्वत्रानिश्चयान्न क्वापि प्रवृत्तिः स्यादित्याशयः । मायिमते । शंकराचार्यमते । व्यावहारिकवाक्यस्य । व्यावहारिकसत्यस्य वाक्य- स्य । माथिमते हि ब्रह्मण एव पारमार्थिकसत्यत्वं नान्यस्य कस्यापति तत्त्वमस्यादि. वाक्यस्यापि व्यावहारिकसत्यत्वमेव । तथा च यथा प्रातिभासिकसपादेव्यावहारिकवि. षाधजनकत्वं तथा व्यावहारिकवाक्यस्यापि पारमार्थिकज्ञानाजनकत्वमेव स्यादिति भावः । इति श्रीयतीन्द्रमतदीपिकाप्रकाशे सप्तमोऽवतारः ॥ ७ ॥ । । - tác १. "कस्य । २ ग. घ. दवाक्तक ।

·प्रकाशसहिता। ६७ अथाष्टमोऽवतारः। 9 अथ जीवो निरूप्यते-प्रत्यक्त्वचेतनत्वात्मत्वकर्तृत्वादीनीश्वरजीवसाधा- रणानि लक्षणानि । प्रत्यक्त्वं नाप स्वयमेव स्वस्मै भासमानत्वम् । चेत- नत्वं ज्ञानाश्रयत्वम् । आत्मत्वं शरीरप्रति संबन्धित्वः । कर्तृत्वं संकल्पज्ञा. नाश्रयत्वम् । एवं सामान्यलक्षणलक्षितस्य विशेषलक्षणान्युच्यन्ते-अणुत्वे सति चेतनत्वम् । स्वतः शेषत्वे सति चेतनत्वा । एवमाधेयत्वावधेयत्व- पराधीनकर्तृत्वपरतन्त्रत्वादिकमूह्यम् । स च देहेन्द्रियमनःप्राणादिभ्यो विलक्षणः । यथा मम शरीरमिति प्रती- त्या देहाव्यावृत्तः। अथाष्टमोऽवतारः। । । शेषत्वे सतीति । शेषत्वं च यथेष्टविनियोगार्हत्वम् । चेतनत्वमात्रोतावीश्वरेऽति- व्याधिः । शेषत्वमात्रोक्तावचित्पदार्थेष्वतिव्यापिरत उभयोपादानम् । जीवश्चायं पर- मात्मना स्वेच्छानुसारेण विनियुज्यत एवाते लक्षणसमन्वयः । आध्यत्वेति । आधे. यत्वमाश्रितत्वम् । विधेयत्वं नियाम्यत्वम् । देहाव्द्यावृत्त इति । चार्वाकास्तु देह एवाऽऽत्मेति वदन्ति । अत एव स देहा. वधिकः । न तु देहोत्पत्तेः पूर्व देहनाशानन्तरं वा तस्य स्थितिः । देहात्मवादे प्रमाण त्वहं जानामीति प्रत्ययः । ज्ञाता ह्य त्मा अहमिति चकास्ति । देहश्चाहंकारगोचरः। स्थूलोऽहं कृशोऽहमिति दर्शनात् । देहस्य हि स्थौल्यादियोगः । अतस्तत्समानाधि. करणतयाऽयमहंकारः शरीरालम्बन इत्यवश्याश्रयणीयम् । यद्यपि भौतिकेषु काष्ठ- लोष्टादिषु चैतन्यं नोपलभ्यते तथाऽपि भूतचतुष्टयसंघातात्मकदेहे चैतन्याविर्भावो नानुपपन्नः । यथा क्रमुकफलताम्बूलदलादिष्ववयवेषु प्रत्येकमविद्यमानोऽपि रागः संयो. गविशेषादयविन्याविर्भवति तद्वत् । परं त्वेतदरमणीयम् । इदं शरीरमिति शरीरविष- यिणी मतिः पराग्वृत्तिः । अहं जानामीति प्रत्यग्वृत्तिरहमिति मतिः । सा चेदंकारगो चराद्भिन्नमेव स्वविषयमुपस्थापयति । तदुक्तम्- न खल्वहमिदंकारावेकस्सैकत्र वस्तुनि । इति । स्थूलोऽहमित्यादिस्तु लाक्षणिकः प्रयोगः । अत एव ममेदं गृहमितिवन्ममेदं शरीरmosiman १ क, ख, ग. रारं प्र १२ क.स्य जीवस्य वि।

·Map । PRANA यतीन्द्रमतदीपिका- चक्षुषा पश्यामि श्रोत्रेण शृणोमि वाचा बदामीत्यादिप्रत्ययावा - न्द्रियेभ्यो व्यावृत्तः । मनसा जानामीति मनसो ज्ञानकरणत्वातीतः, मिति भेदप्रतिभासः । किंच चैतन्यमपि देहे नोपपद्यते । कार्यद्रव्यगतविशेषगुणानां कारणगुणपूर्वकत्वात् । ताम्बूलादावपि चर्वणजनितहुतवहसंयोगसंपादितपाटलिमभिः पर. माणुभि_णुकादिक्रमेण कारणगुणपूर्वक एव रागोदयः । किंचानुमानेनापि देहस्याना. स्मत्वं सिध्यति । तथा चोक्तम्- उत्पत्तिमत्त्वात्पारासिंनिवेशविशेषतः । रूपादिमत्त्वाद्भूतत्वादेहो नाऽऽत्मा घटादिवत् ॥ सच्छिद्रत्वाददेहित्वादेहत्त्वान्मृतदेहवत् । इति । किंच देहात्मवादे जन्मान्तराभावेनाकृताभ्यागमकृतविप्रणाशदोषप्रसङ्गः । सन्ति हि देहान्तरानुभाव्यस्वर्गरवाराज्यादिसाधनविधायिन्यः श्रुतयः । किंच जातमात्रो हि जन्तुः स्तन्यादिवाञ्छायुक्तस्तदर्थप्रवृत्त्या निश्चीयते । तदवस्थस्य च रागादयो जन्मान्तरीयसंस्कारोबोधमन्तरेण न युज्यन्त इति बोध्यम् । चक्षुषेति । इन्द्रियात्मवादिनामयमभिप्रायः-ज्ञानं हीन्द्रियव्यापारफलम् । अत. स्तदिन्द्रियसमवाय्येव भवितुमर्हति । ज्ञानाश्रयत्वमेव च चेतनत्वमिति । किंस्वेतदयु. कम् । चक्षुषा पश्यामीत्यादिप्रतीतिविरोधात् । तत्र हि द्रष्ट्रादिश्चक्षुरादिभ्यो भिन्न एव प्रतीयते । किंचेन्द्रियाणां प्रत्येकं चेतनत्वं संभूय वा । नाऽऽद्यः । इन्द्रियान्तर- दृष्टस्येन्द्रियान्तरेण प्रतिसंधानाभावप्रसङ्गात् । अस्ति च तत् यमहमद्राक्षं तमहं स्पृशामि' इति । नान्त्यः । न हि पञ्चभिरिन्द्रियः संभूयकं वस्त्वनुभूयते नुसंघीयते वा । किंचैकेन्द्रियविगमे मरणप्रसङ्गः । तत्तदिन्द्रियापाये तांदन्द्रियार्थस्मरणानुपपत्तिश्च । तथा चान्धो रूपं न स्मरेत् । बधिरः शब्दं न स्मरेत् । ज्ञानस्येन्द्रियव्यापारजन्यत्वेऽपि शस्त्रादिव्यापारजन्मनः पापादेवि परसमवायित्वं नानुपपन्नम् । मनसेति । किंच बाह्येन्द्रियेषु यथायथं स्वस्वविषयसंबद्धेष्वपि यतो न युगपत्सर्वे विषयाः प्रती. यन्ते ततोऽवगच्छामः, अस्ति किंचिदपरमपि साधनं यत्साहाय्यकविरहान्न सर्वे विषया युगपत्प्रकाशन्ते किंतु कश्चिदेवैकः प्रतीयत इति मनसः करणत्वसिद्धिः । सुखादिसंवेदनानि करणवन्ति क्रियात्वात् , रूपादिज्ञानवत् ' इत्यनुमानमप्यत्र प्रमाणम् । तदेवं ज्ञात करणतयाऽवगतस्य मनसः कथमिव ज्ञाने कर्तृत्वम् । कर्तृत्वं हि स्वातन्त्र्यनियतम् । स्वातन्त्र्यं च स्वच्छन्दानुरोधेन साध्यास- ध्यनुगुणोपकरणसंपादनसामर्थम् । करणत्वं तु पारतव्यनियतम् । पारत- ज्यं च पराधिष्ठानाधीनव्यापारत्वम् । ननु प्राण एवाऽऽत्मा । प्राणान्व- यिनि शरीरे सात्मकत्वप्रतीतेस्तदनन्वयिनि निरात्मकत्वप्रतीतेश्वेत्यत माह- । areAN ·प्रकाशसहिता। पद । । मम प्राणा इति व्यतिरेकोक्तो, जानाम्य हामिति ज्ञानाच मन:माणज्ञानभ्यो ध्यावृत्तः। स चाणुपरिमाणः । उत्क्रान्त्यादेः श्रवणात्प्रमाणानुसाराच्च । अणुन्वे युग- दनेकविषयानुभवः कथमिति न शकनीयम् ! धर्मभूतज्ञानच्याप्त्योपपत्तेः । मम प्राणा इति । किंच प्राणो नाऽऽत्मा वायुवाहायवायुवत् । देहधारण. योग्यतारूपविशेषमापन्नो वायुरेव प्राणः । 'आपोमयः प्राणः' (छां० ६।५ । ४) इति श्रुतिस्त्वाप्यायनपरा । तेजोमयी वागितिवत् । सुषुप्तौ वृत्तिहीनेऽ. प्यात्मनि प्राणस्य वृत्तिमत्वदर्शनाच्च न तस्याऽऽत्मत्वम् । प्राणवृत्त्यैव ह्यशितपीत. द्रव्यस्य सुषुप्तावपि सप्तधातुमावेन परिणामः श्वासप्रश्वासौ च भक्तः। ननु संविदेवाss. स्मा, अजडत्वादत आह-जानामीति । अजडत्वहेतुम्तु नाऽऽत्मत्वसाधक इत्यने बौद्धमतखण्डने स्फुटी भविष्यति । ननु जीवात्मा विभुः । शरीरव्यापिसुखाद्युपलब्धेः । देशान्तरेऽपि तद्भोग्यवस्तूत्प- तेश्च । तत्र हि जीवादृष्टं कारणमिति तस्य तत्र संनिधानमपेक्ष्यते । कार्यकारणयोः सामानाधिकरण्यनियमात् । तच्चादृष्टमाश्रयमन्तरेण न संभवतीत्यगत्या जीवात्मनो विभुत्वमङ्गीकार्यमिति चेत्तत्राऽऽह-स चेति । उत्क्रान्त्यादेरिति । तथा च : उ- क्रान्तिगत्यागतीनाम् । (ब, सू. २३३२०) इति सूत्रे भाष्यम् --उत्क्रान्तिस्ताव. च्छ्रयते । तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्कामति चक्षुषो वा मूनों वा अन्येभ्यो वा श- रीरदेशेभ्यः ' (बृ. ४।४।२) इति । गतिरपि ये वै के वै के चास्मालोकात्प्रयन्ति चन्द्र- मसमेव ते सर्वे गच्छन्ति । ( को. १२) इति । आगतिरपि तस्माल्लोकात्पुनरे- त्यास्मै लोकाय कर्मणे । (बृ. ४१४६ ) इति । विभुत्वे होता उत्क्रान्त्यादयो नोप- पधेरनिति । तथा- बालाग्रशतमागस्य शतधा कल्पितस्य च। भागो जीवः स विज्ञेयः स चाऽऽनन्त्याय कल्पते (श्वे. १।९) । ' आराममानो ह्यवरोऽपि दृष्टः' (श्वे. १८)। स्वरूपमणुमात्रं स्याज्ज्ञानानन्दैकलक्षणम् । त्रसरेणुप्रमाणास्ते रश्मिोटिवभूषिताः ॥ इत्यादिश्रुतिस्मृतयोऽप्यत्र प्रमाणतशा नुसंधेयाः । प्रमाणेति । हृत्प्रदेशावच्छितो. पलम्भस्वारस्येन तादृशप्रमाणानुसारादित्यर्थः । झुगपदिति । उशीरादिवासितस्वादु- शीतजलपानादौ युगपगन्धरसस्पर्शोपलम्भेन युगपदनेकेन्द्रियसंनिधानमात्मनोऽवश्य वाच्यम् । तच्च विभुत्वमन्तरेण न संभवतीति शङ्काशयः । धर्मेति । यद्यपि जीवा. स्मनो न सर्वशरीरव्याप्तिस्तथाऽपि तद्धर्मस्य ज्ञा स्य सर्वशरीरव्याप्त्या युगपदनेक- विषयानुभवः सेत्स्यति । तथा च श्रुति:-'प्रज्ञया घ्राणं समारुह्य नागेन सर्वान्गन्धा- नाप्नोति । प्रज्ञया चक्षुः समारुह्य चक्षुषा सर्वाणि रूपाणि पश्यांत ' ( को. २६) इत्यादिः । सूत्रकारैरपि ' गुणाद्वा - लोकवत् ' (न. सू. २।३.२६ ) इति सूत्र । ।

·७० यतीन्द्रमतदीपिका- । एतेनैव सौभरिमभूसीना मुक्तानां च युगपदनेकशरीरपरिग्रहोऽपि संभवति । स च नित्यः । पूर्वानुभूतार्थपतिसंधाना । नित्यश्चेज्जीव उत्पन्नो जीवो नष्टो जीव इति प्रतीतिः कथगिवि चेन । जीवस्य देहसंबन्ध उत्पत्तिस्तद्वि. योगो नाश इति प्रतिपादनाज्जीवम्वरूप नित्यमेव । एवमेवोक्तम् । सर्वशरीरव्यापिसुखाद्युपलब्धिरपि ज्ञानद्वारैव बोध्या । स चाऽऽनन्त्या- यकल्पते' (श्वे. ५.९ ] इत्यत्रोक्तमानन्त्यमपि धर्मभतज्ञानद्वारैत्र बोध्यम् । नित्यः सर्गगतः स्थाणुः' (गी. २।२४ ) इत्यत्रोक्तं सर्वगतत्वमप्येवमेव । धर्मभूतज्ञानद्वारा जीवात्मनः सूक्ष्मानुप्रवेशक्षमत्वात् । देहेन्द्रियमनःप्राणधीभ्योऽन्योऽनन्यसाधनः । नित्यो व्यापी प्रतिक्षेत्रमात्मा भिन्नः स्वतः सुखी ॥ (आ. सि. पृ. ६) इत्युक्त व्यापित्वमपि तथैव । यत्तु विष्णुपुराणे तस्याऽऽत्मपरदेहेषु सतोऽपि ( २ । १४ । ३१ ) इत्यत्र जीवात्मनोऽनेकदेहेषु सद्भावप्रतिपादनेन विभुत्वं सूच्यत इति । तन्न । जातिद्वारा तथा प्रतिपादनात् । एकस्य जीवात्मनोऽन्यस्मिन्दे. हेऽसत्त्वेऽपि तज्जातीयस्यान्यस्य सत्त्वात् । देशान्तरे भोग्यवस्तूत्पत्तिस्तु जीवात्मनोड- णुत्वेऽपि न विरुद्धा । जीवात्मकृतकर्मनिमित्तेश्वरप्रीतकोपात्मकबुद्धेरेवादृष्टशब्दार्थ- त्वात् । ईश्वरम्य च विभुत्वेन तबुद्धेः सर्वकार्यसामानाधिकरण्यमव्याहतमेव । एतच्च मूल एवानुपदं स्फुटी भविष्यति । न चाऽऽत्मनोऽणुत्वे पृथिव्याद्यणुवत्तस्य प्रत्यक्षत्वं न स्यादिति वाच्यम् । विभुत्वेऽपि तवाऽऽकाशादिविम्वन्तरवदप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गात् । • यथानुभवं स्वीकार्यमेव ' इति चेन्ममापि तुल्यम् । पृथिव्यादिपरमाणूनामप्रत्यक्षत्व- स्यास्माभिरनङ्गीकाराच्च । एलेनैवेति । योगिनां नानादेहाधिष्ठानमपि ज्ञानद्वारवेत्सा- शयः। मुक्तानां चेति । एतच्च 'प्रदीपवदावेशस्तथाहि दर्शयति । (ब्र.सू.११४,१५) इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । एतेन “संसारदशायां स्वरूपज्ञानयोः संकोचादणुपरिमाण- मात्मस्वरूपम् । • मोक्षदशायां तु सर्वगतं सर्वव्यापि स्वरूपं ज्ञानं च विस्तीर्णतया प्रकाशते । एतच्च ' स चाऽऽनन्त्याय कल्पते' (श्वे० ५।९) इति श्रुत्याऽवगम्यते । पराशरेणापि- विष्णुशक्तिः परा प्रोक्ता क्षेत्रज्ञाख्या तथा परा' (वि० पु० ६१७६१) इत्यादिना संकोचविकासयोगित्वमुक्तम् " इति वरदविष्णुमिश्रोक्तमपास्तम् । धर्म- मूतज्ञानद्वारा तदुपपत्तेरुक्तत्वात् । पूर्वानुभूनेति । ' न जायते म्रियते ' का. २०१८ ) · ज्ञाज्ञौ द्वावजावी- शानीशौ ' (श्वे० १।९) इत्यादिश्रुतयोऽव्यत्र प्रमाणम् । किंत्र जीवानित्यत्वेऽकृ- ताभ्यागमकृतविप्रणाशरूपदोषद्वयप्रसङ्गः । जीवस्येति । : प्रजापतिः प्रजा असू- जत ' (ते. सं. १।७।३ ) 'सन्मूला: सोम्येमाः सर्वाः प्रनाः' (छा.६.८१४) 'यतो १ घ. "नां यु' । २ घ. तू । जीव उत्पन्नो जीवो नष्ट । । ।

·७१ । प्रकाशसाहिता। स च प्रतिशरीरं भिन्नः । एकपरिपाणेष्वनेकेषु सुवर्णघटेष्वैको घट इति वा इमानि भूतानि जायन्ते (तै० ३।१।१ ). 'जीवान्वितसर्न भूम्याम् । (म.ना. १४) इत्यादिश्रूतयोऽप्येतदभिप्रायेणैव योज्याः । ननु नित्यत्वे जीवात्मनां । सदेव सोम्ये- दमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् ' (छां. ६।२।१ ) इति श्रुतिप्रतिपादितं सृष्टेः प्रागे- कत्वावधारणं विरुध्यत इति चेन्न । नामरूपविभागाभाव एवैकत्वमिति तदाशयात् । एतेनाऽऽत्मानित्यत्ववादिनश्चत्वारोऽपि पक्षा निरस्ता वेदितव्याः । तथा हि-क्षणिक आत्मेति विज्ञानात्मवादिनः । आशरीरस्थायीति प्राणेन्द्रियात्मवादिनः । प्रलयान्त इति पौराणिकैकदेशिनः। मोक्षावधिक इत्यौपनिषदाभासाः । तत्र प्रथम आत्मानमुत्त. रकालानवस्थायिनं मन्यमानो न किंचिदुद्दिश्य प्रवर्तेत । प्रवृत्तिर्हि खलूत्तरकाले सुखं दुःखनिवृत्ति वाऽभिसंघायैव । साऽत्र कथं घटेत । फलकाले स्वाभावात्स्वकाले फला- भावात् । द्वितीये तु पारलौकिकं फलमभिसंधाय यज्ञादौ प्रवृत्तिर्न स्यात् । सा च सार्वत्रिकी दृश्यते । तृतीथे मोक्षमार्गोपदेशानर्थक्यम् । चतुर्थेऽप्यानर्थक्यमेव । तदुक्तम्- अहमर्यविनाशाश्वेन्मोक्ष इत्यध्यवस्यति । अपसदसौ मोक्षकथाप्रस्तालगन्धतः ।। इति । ननु 'विज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्धवानु विनश्यति' (बृ०२।१।१२) इति जीवविनाशः श्रूयते । मैवम् । अस्याः श्रुतेर्लोकधीरूढानुवादमात्रत्वात् । प्रतिशरीरमिति । सौभर्यादिक्षेत्रलव्यतिरिक्तस्थल इति शेषः । भिन्न इति । अत एव कस्यचित्सुखित्वकालेऽन्यस्य दुःखित्वं दृश्यते । देहभेदस्तु न तन्निया- मकः । सौभरिशरीरे तददर्शनात् । न च देहभेदस्यानियामकल्वे जन्मान्तरानुभूतस्य कुतो न स्मृतिरिति वाच्यम् । संस्कारनाशेन तदअपसेः । न च चैत्रेणानुभूते मैत्र- स्यास्मरणमात्मैक्येऽपि संस्कारनाशादेवोते वाच्यम् । तथा सति चैत्रस्याप्यस्मरणप्रस- झात् । किंच सुखदुःखयोरे काश्रयत्व उभवप्रतिसं शानमे कस्यैव स्यात् । कश्चिद्धः कश्चिन्मुक्तः कश्चिच्छिष्यः कश्चिदाचार्य इत्यादिव्यवस्था च न सिध्येत् । देवमनुष्यति. येगादिभेदेन विषमसृष्टिश्च नोपपद्येत । कर्मभेदेन तु न विषमा सृष्टिः । जीवैक्यपक्षे हि कस्य कर्म कस्माद्भिन्नमुच्यते । इदं कर्मासुकणेति व्यवस्थाया असंभवात् । एव. मेवान्तःकरणभेदस्याप्यनियामक द्रष्टव्यम् । प्रयोगश्च-चैत्रात्मा मैत्रतादात्म्पर- हितः । तदनुमवजस्मृत्यनाधारकत्वात्काचिदपि तद्तसुखादिप्रतिसंधानरहितत्वाद्वा । 'नित्यो नित्यानां चेतरश्चेतनानामेको बहूनम यो विदधाति कामान् ' (का.१।१३) इत्यादिश्रुतिरपि जीवानेकन्ने प्रमाणम् । नन्वियं श्रुतिरौपाधिकभेदाभिधायिनी । अत एव ' मोक्ता भोग्यम् ' ('श्वे०१ । १२ ) इत्याविभिनावकत्वप्रतिपादिकामिः श्रुति- मिहविरोध इति चेत्तत्राऽऽह-एकपरियाणेविति । एको व्रीहिरिति । एको श्रीहिः ।

·यतीन्द्रमतदीपिका- THIS । । ROHOREERATE क प्रतीतिवद्वीहिराशाको ब्रीहिरितियश्च ज्ञानेकाकारतयैकत्वव्यवहारः । न तु स्वरूपैक्यम् । प्रमाणविरोशात् । स्वतः सुखी। उपाधिवशालंकारः। अयं च कर्ता भोक्ता शरीरी शरीरं च भवति । प्रकृत्यपेक्षया शरीरी । ईश्वरापेक्षया शरीरम् । तस्य प्रत्यक्षश्रुविभ्यां सुनिष्पन्नः सुपुष्टं कुरुते जनमित्यादी यथा । रामसुग्रीवयोरेक्यामित्यत्राप्येवमेव । तयोः प्रकारस्यैक्यात् । ज्ञानेकाकारतयेति । इयदेवहि जीवाद्वैतम् । जीवाद्वैतशब्दस्य प्रकाराद्वैते तात्पर्यात् । जीवानामनेकत्वेऽपि तेषां प्रकारस्यैक्यात् । 'नानात्मानो व्यव. स्थातः' इति न्यायसूत्रेऽपि जीवानेकत्वमेव स्थापितम् । सांख्यैरप्युक्तम्- जननमननकरंणावां प्रतिनियमादयुगपत्प्रवृत्तेश्च । पुरुषबहुत्वं सिद्धं वैगुण्यविपर्ययाच्चैव ' (सां. कां १८) इति । तथा च जीवमेदनिषेधवचनानि प्रामाणिक स्वरूपभेदव्यतिरिक्तदेहात्माभिमाननिब- नधनदेवत्वादिभेदनिषेधपराणीत्युक्तं न्यायसिद्धाञ्जने । एवं जीवानां परस्परं भेदे सिद्धे जीवब्रह्मभेदोऽपि सिध्यति । ' नेह नाना' (वृ० ४।४ । १९) इत्यादिश्रु. तयस्तु सर्वस्य ब्रह्मशरीरत्वेन ब्रह्मशरीरव्यतिरिक्तवस्त्वन्तरनिषेधार्थिकाः । एतदेव हि ब्रह्माद्वैतम् । तस्य प्रकार्यद्वैते तात्पर्यात् । ब्रह्मशरीरभूतानां प्रकाराणां जीवाना- मनेकत्वेऽपि तेषां सर्वेषामात्मभूतस्य प्रकारिणो ब्रह्मण ऐक्यात् । मुक्तावपि न जीव- ब्रह्मणोरक्यम् । 'सदा पश्यन्ति सूरयः' (नृ०पू०१।१०) इत्युक्तेः । किंतु साम्यमा. त्रम् । ' मम साधर्थमागताः । (गी० १४ । २ ) इति भगवतैवोक्तत्वात् । स्वतः सुखीति । तदुक्तमात्मसिद्धौ--- नित्यो व्यापी प्रतिक्षेत्रमात्मा मिन्नः स्वतः सुखी ॥ इति । उपाधिवशादिति । अनादिकमरूपाविद्यावताचित्संसर्गादित्यर्थः । उपाधिलिङ्गः देहः प्रकृत्यात्मकोऽनादिरिति मान्याः । कति । तथा च श्रुति:-' कर्ता विज्ञा. नात्मा पुरुषः' (प्र. ४ । ९) इति । अत एव । यजेत स्वर्गकामः ब्रह्मे- त्युपासीत ' (छां. ३ । १८ । १ ) इत्यादिशास्त्राणामर्थवत्त्वम् । बोद्धरेव हि शासनं नाचेतनस्य प्रधानादेः । इदं च । कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् ' (ब. स. २। ३। ३३ ) इत्यधिकरणे स्पष्टम् । यत्तु- प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः। अहंकारविमूढात्मा कर्ताऽहमिति मन्यते ॥ (गी. ३ । २७) इति गुणानामेव कर्तृत्वं स्मर्यत इति । तत्सांसारिकप्रवृत्ति- बस्य कर्तृता सत्वरजस्तमोगुणसंसर्गकृता न स्वरूपप्रयुक्तेत्याशयेन । एवमात्मनः कर्तृत्वे सिद्धे तन्मूलकं भोक्तृत्वमपि तस्यैवेत्याह-भोक्तेति । प्रकृत्यपेक्षयेति । प्रकृतिविकार- भूतपाञ्चभौतिकधारीरापेक्षयेत्यर्थः । ईभरेति । ' यस्याऽऽत्मा शरीरम् ' (बृ.३।७३) । । HIRONDER क ·प्रकाशसहिता। । इत्यत्र स्वयंप्रकाशत्वं च सिद्धम् । प्रयोगश्च-आत्मा स्वयंप्रकाशः, ज्ञानत्वाद्धर्म- भूतज्ञानवदिति । ज्ञानाणुत्वामलत्वादय एतस्य स्वरूपनिरूपकधर्माः । एतेन ज्ञानस्य क्षणिकत्वं क्षणिकसंतानरूप आत्मेति बौद्धपक्षः, भूतचतुष्ट- यात्मकत्वादेहस्य देहावधिक आत्मेति चार्वाकपक्षः, गजदेहे गजपरिमाण: इति श्रुतेः । सिद्धमिति । स्वस्य चास्थ स्वयंप्रकाशत्वम् । परस्य तु तज्ज्ञानविषय- तयैव प्रकाशते । स्वस्यापि प्रमाणान्त रावसेयाणुत्वशेषत्वनियाम्यत्वनित्यत्वादिवि. शिष्टरूपेण ज्ञानविषयत्वमस्त्येव । अहमिति प्रत्यक्त्वैकत्वविशिष्टतया तु स्वप्रकाशता सर्वदा । योगदशायां तु यथावस्थितापूर्वाकाराविशिष्टतया यौगिकप्रत्यक्षेण साक्षा- स्क्रियते । तदुक्तमात्मसिद्धौ-- ' योगाभ्यासभुवा स्पष्टं प्रत्यक्षेण प्रकाश्यते । इति । 'अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवति' (बृ. ४।३।९) कतम आत्मा योऽय विज्ञानमयः प्राणेषु हृयन्तज्योतिः पुरुषः ' (बृ. ४ । ३ । ७) इत्यादिश्रुतिभि. श्वाऽऽत्मनः स्वयंप्रकाशत्वं सिध्यति । यद्यपि हृयन्तज्योतिः पुरुषः ज्योतिःशब्दो भाक्तस्तथाऽपि स्वप्रकाशप्रदीपादिवलोकदृष्टयाऽन्यनिरपेक्षत्वं स्वरसा. वगतं न बाध्यम् । स्वयंप्रकाशत्वमनन्याधीनप्रकाशत्वम् । इदमेवाजडत्वम् । ज्ञानस्यति । इत्थं हि बौद्धमतम्-संविदः स्वयंप्रकाशत्वात्तस्या एवाऽऽत्मत्वम् । किंच यः संविदोऽन्यं संवेदितारमभ्युपगच्छति, अभ्युपगच्छत्येवासौ संविदम् । नह्य- सत्यामेव संविदि संवेत्तीत्युपपद्यते । एवं चेदुभयवादिसंप्रतिपन्नतया सैव परं वेदित्री लाघवाद्भवतु किमन्येन कल्पितेन । तस्मादनाद्यविद्यावशात्समारोपितावास्तवग्रा- ग्राहकविकल्पोल्लेखिनी स्वयंप्रकाशा संविदेव परमार्थसती सैव चाऽऽत्मेति । परं स्वेतदयुक्तम् । स्वयंप्रकाशत्वं हि नाऽऽत्मत्वस्य व्याप्यम् । किंतु व्यापकम् । लाघवमप्यप्रयोजकम् । ' न विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यते ' [ बृ० ४ । ३ । ३०) इति श्रुतौ संवित्तद्वतोः पृथग्दर्शनात् । तदुक्तं तत्वमुक्ताकलापे- • नित्या सा यस्य तद्वानपि निगममिती गौरवं नास्य मारः ' ( २।४) इति । किंच संविद आत्मत्वे पूर्वार्दृष्टमपरे युरहमिदमदर्शमिति कथमिव प्रत्यभिजानीयात् । ' न च संविसंतानाश्रयणेन प्रत्यभिज्ञोपपद्यत इति वाच्यम् । संविन्यतिरिक्तस्य स्थायिनोऽनुसंधायिनः संतानस्याम्युपगमे स्वसिद्धान्तत्यागः । अनम्युपगमे प्रत्य- भिज्ञानुपपतिस्तदवस्था । न अन्येनानुभूतेऽन्यस्य प्रतिसँधानसंभवः । भूतति । प्रागुपपादितम् । गजदेह इति । एतदपि मतमयुक्तम् । बृहतः शरीरा- दल्पीयसि शरीरे प्रविशतोऽपरिपूर्णत्वप्रसङ्गात् । विकारत्वप्रयुक्तानित्यत्वादिदोषप्रस- १ क. "ज्ञानलाणु । २ क. कात्वाक्षाणि । । ।

·. । । । । ७४ यतीन्द्रमतदीपिका- पिपीलिकादेडे तत्परिमाणोऽतो देहपरिमाण आत्मति जैनपक्षः, कर्तृत्वभोक्त- स्वादिकं प्रकृतेरेव न तु पुरुषस्योति सांख्यपक्षा, ब्रह्मांशो जीव इति यादवपक्षः, सोपाधिकब्रह्मखण्डो जीव इति भास्करपक्षः, अविद्यापरिकल्पित एकजीव. अश्च । किंचैककालेऽनेकदेहान्परिगृह्णतां सौभरिप्रभृतीनां स्वस्वरूपमनेकधा कृत्वा तत्तदेहपरिग्रहप्रसङ्गः । किंच परकायप्रवेशद्वाराऽनेकशरीराणि परिगृह्णतां योगिनी स्वरूपस्य स्थूलशरीरं त्यक्त्वा ततः सूक्ष्मशरीरपरिग्रहसमये तस्य सर्वस्यावकाशाभा- वाच्छैथित्यं स्यात् । एतच्च ' नैकस्मिन्नसंभवात् ' (ब्र० सू० २ । २ । ३२) इत्यधिकरणे स्पष्टम् । कर्तृत्वेति । एतच्चानुपदमेवोपपादितम् (पृ० ७२ पं०२३)। ब्रह्मांश इति । यादवमते भारकरमते च ब्रह्मणः सगुणत्वाङ्गीकारस्तुस्य एव । तथैव प्रपञ्चस्य सत्य त्वमपि । अत एवं बन्धमोक्षव्यवस्था सिध्यति । इयांस्तु विशेषः । भास्करमते तत्त्वमसीति श्रुतेर्जीवब्रह्मणोरभेदः स्वाभाविकः । भेदस्त्वौपाधिको देवमनु- प्यादिकृतः । अचिद्ब्रह्मणोस्तु भेदः स्वाभाविकः । निर्मलम् ' (ब्र० वि० २१) इत्यादिश्रुतेः । अभेदोऽपि च तयोः स्वाभाविक एव । ' इदं सर्वं यदयमात्मा' (वृ० २ । ४ । ५) इत्यादिश्रुतेः । न चाचिद्ब्रह्मणोर्मेंद औपाधिक इति वाच्यम् । उपाधेचित्स्वन्तर्भावात्। ' उपाधि ब्रह्म ' एतदुभयभेदस्याप्योपाधिकत्वेनोपाध्यन्तरा- पेक्षायामनवस्थाप्रसङ्गात् । यादवमते तु, अचिद्ब्रह्मणोरिव जीवब्रह्मणोरपि मेदाभेदी स्वामाविको । मुक्तावपि भेदश्रुतेस्तत्त्वमसीत्यैक्योपदेशाचेति । परं त्वतन्न युक्तम् । तत्र भास्करमत उपाधिब्रह्मव्यतिरिक्तवस्त्वन्तरानभ्युपगमाद्ब्रह्मण्येवोपाधिसंसर्गादौपा. घिकाः सर्वे दोषा ब्रह्मण्येव स्युः । ततश्च ' अपहतपाप्मा ' (छां० ८।७।१) इत्यादिश्रुतिविरोधः । यदिवततेऽपि जीवब्रह्मणोर्मेदवदमैदस्याप्यभ्युपगमाद्ब्रह्म स्वरू- पेणैव सुरनरतिर्यक्स्थावरादिभेदेनावस्थितमिति ब्रह्मणो जीवमावेन सर्वे जीक्गता दोषा ब्रह्मण एव स्युः । विस्तरस्तु वेदार्थसंग्रहादवसेयः । अविद्योति । अयं शांकरपक्षः। तत्र विद्याशबलं ब्रह्मैव जीवः । स च सर्वशरीरेध्वेकः । चैत्रानुभूते मैत्रस्याननु. संघानं त्वविद्यावचिच्यात् । अत एव जीवैक्यवाद उपपद्यते । तथा 'ज्ञानिनो मित्रा- मित्रकथा कुतः' 'यद्यन्योऽस्ति परः कोऽपि' (वि० पु० २।१३।८५) एक एव हि भूतात्मा' (ब० बिं०१२) 'घटध्वंसे घटाकाशो न भिन्नो नमसा यथा' इत्यादि संग- च्छत इति । एतदपि न सम्यक् । 'थगात्मानम् ' इत्यादिश्रुतिषु जीवब्रह्मणो- निरुपाधिकमेदप्रतिपादनात् । आश्रयानुपपत्त्यादिसप्तषिधानुपपत्तिग्रस्तत्वेनाविद्याया निरूपयितुमशक्यत्वाच्च । सविधानुपपत्तयस्तु श्रीभाध्यादौ द्रष्टव्याः । जीवै- क्यवादस्तु साजात्यादेव ।' पण्डिताः समदार्शनः ' ( गौ५ । १८) इत्यादिस्मृतिभिजीवानां साम्यबोधनात् । · मित्रामित्रकथा कुषः' इति तु न - । । - , क ·प्रकाशसहिता। - वादपक्षा, अन्तःकरणावच्छिन्नानेकजीववादपक्ष इत्येवमादयो विरुद्धपक्षा निरस्ताः । विभुत्ववादपक्षोऽपि । ननु जीवस्य विभुत्वानङ्गीकारेऽदृष्टजनितदेशान्तरफलोपलब्धिः कथामिति चेन्न । जीवस्य संबन्धाभावेऽप्यदृष्टवशादेवोपपत्तेः । अष्ट नाम भगवत्पीत्व- प्रीविजनकजीवकर्तृककर्मविशेषजन्यो ज्ञान विशेषः । स विशेषो भगवत्संकल्प एव विभुस्वरूपं भगवन्तमाश्रितः । अत: फलोपलब्धिरिति न विरोधः । स जीवत्रिविध:-बद्धमुक्तनित्यभेदात् । तत्र बद्धा नामानिवृत्तसंसाराः । ते चतुर्दशभुवनात्मकाण्डकटाहवतिनो ब्रह्मादिकीटमर्थन्ताश्चेतनविशेषाः। श्रीम- नारायणनाभिकमलादुत्पन्नो ब्रह्मा । ब्रह्मणो रुद्रः । पुनर्ब्रह्मणः सनकादयो योगिनो नारदादिदेवषयो वसिष्ठभृग्वादिब्रह्मर्षवः पुलस्त्यमरीचिदक्षकश्य- पादयो नव प्रजापतयो बभूवुः । तेभ्यो देवा दिक्पालाश्चतुर्दशेन्द्राचतुर्दश मनमोऽसुराः पित: सिद्धगन्वकिनरषिविषावरादयो वसवो रुद्रा आदित्या अश्विनौ च दानप यक्षराक्षसपिशाचगुमकादयः । एवं देवयोनयः। मनुष्या अपि ब्राह्मणक्षत्रियपश्यद्रादिजातिभेदागहुविधाः । निर्यश्चोऽपि पशुमृगपक्षिसरीसृपपतङ्गकोटादिभेदादहुविधाः । स्थावरा अपि वृक्षगुल्म- लतापीरुत्तृणादिभेदानहुविधाः । वृक्षादीना जलाइरणोपयुककिचिज्ञानसंव- जीवैक्यामिप्रायम् । किंतु रागद्वेषाभावाभिप्रायम् । 'यद्यन्योऽस्ति' (वि० पु०२। १३ । ८५) इत्यत्रान्यशब्दोऽन्यादृश इत्यर्थकः । 'एक एव हि भूतात्मा' (ब्र. पिं०,१२) इत्यक्यमपि भूतसंसर्गशङ्कितवृद्धिहासनिषेधाभिप्रायम् । 'घटध्वसे । इत्यादिकं त्वौपाधिकवेषम्यनिवृत्तावत्यन्तसाम्यं व्यनकि । न हि घटध्वंसे घटावच्छिन्न आकाशाशोऽशान्तरेणकी भवति । अन्तःकरणेति । अयं पक्षः शांकरमतानुयायिनः । तदुक्तं वेदान्तपरिभाषायाम् ---जीवो नामान्तःकरणावच्छिन्नं चैतन्यमिति । तस्य नानात्वमपि तत्रैव स्पष्टम् । अयमपि पक्षो न रमणीयः । कल्पान्तरेऽनुभूतस्य कल्पान्तरेऽनुसंधानानापत्तेः । अन्त:करणावच्छिन्नचैतन्यस्य जीवत्वे जीवत्वस्यान्तः. करणपैतन्य ---एतदुभयसमुदायवृत्तित्वेनान्त:करणभेदे जीवभेदस्य दुरित्वात् । अस्ति हि कल्पभेदे चेतोभेदः । सन्ति च कलादो जातिस्मराः स्वयमागतविज्ञाना इति बोध्यम् । नन्विति । एतचापपादितं प्रागणुत्वसमर्थने (पुं० १९५० १२)। गुल्मेति । गुल्मा अनतिदीनिविडलता मालत्यादयः । लता दीर्वयायिन्यो द्रा. सातिमुक्ताप्रभृतयः । वीरुरिछना अपि या विविध प्ररोहन्ति ता गुडुवीयन तथः । 1. ख. 'पद्यते । १ ग, शादियोल ! १ घ. काश्य ।। क. वर ! - -- ·पत्तीन्द्रमतदीपिका- । । घोऽस्त्येव । अाणिमत्सु स्वल्पा सेत्युक्तत्वात् । अतो देवमनुष्यविर्यवस्था- वरभेदभिन्ना बद्धाः । जरायुजाण्डजोद्भिज्जस्वेदजाश्च भवन्ति । देवमनुष्या जरायुजाः। तेषु ब्रह्मरुद्रादयः सनकादयश्च सीताद्रौपदीधृष्टद्युम्नादयो भूतवे- वालादयाश्चायोनिजाः। तिर्यगादयश्च जरायुजा अण्डजाः स्वेदजाश्च भवन्ति । स्थावरादय उद्भिज्जाः। एवंभूता बद्धा बीजाङ्करन्यायेन विषमप्रवाहतयाs- नादिकालप्रवृत्ताविद्याकर्मवासनारुचिप्रकृतिसंबन्धैश्चक्रवत्परिवर्तमानैर्गर्भज. न्यवाल्य यौवनजाग्रत्स्वमसुषुप्रिमूजिरामरणस्वर्गनरकगमनादिविविधविचि. त्रावस्थावन्तोऽनाद्यनन्तप्रकारातिदुःसहतापत्रयाभितप्ताः स्वतःप्राप्तभगवदनु- भवविच्छेदवन्तश्चेति । ते द्विविधाः-शास्त्रवश्यास्तदवश्याश्चेति । तयोर्मध्ये करणायत्तज्ञानानां घद्धानां शास्त्रवश्यताऽस्ति । तिर्थस्थावरादीनां तन्नास्ति । शास्त्रवश्या द्विवि- धाः । बुभुक्षबो मुमुक्षवश्चेति । तत्र चुभुक्षवस्त्रैवर्गिकपुरुषार्यनिष्ठाः पुरुषाः ।। द्विविधा:-अर्थकामपरा धर्मपराश्चेति । केवलार्थकामपरा देहात्माभिमानवन्तः। धर्मपराश्च : अलौकिकश्रेयःसाधनं धर्मः।चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः' इति. लक्षणलक्षितयज्ञदानतपस्तीर्थयात्रादिनिष्ठाः । ते च देहातिरिक्तात्मनः पर- लोकोऽस्तीति ज्ञानवन्तः ! धर्मपरा द्विविधाः-देवतान्तरपरा भगवत्पगश्चति । देवतान्तरपरा ब्रह्मरुद्रेन्द्राग्न्याचाराधनपराः । भगवत्परावाऽऽतों जिज्ञासुरा यीयुक्तरीत्याऽधिकारिणः । आतॊ भ्रष्टैश्वर्थकामः । अर्थार्थी त्वपूर्वैश्वर्यकामः मुमुक्षवो द्विविधा:-कैवल्यपरा मोक्षपराश्चति । कैवल्यं नाम ज्ञानयोगात्म- कृतिवियुक्तस्वात्मानुभवरूपोऽनुभवः । अर्चिरादिमार्गेण परमपदं गत एव कचित्कोणे पतित्यतपत्नीन्यायेन भगवदनुभवव्यतिरिक्तस्वात्मानुभव इत्या- हुः । केचिदर्चिरादिमार्गेण गतस्य पुनरावृत्त्यश्रवणात्मकृविमण्डल एवं कचिद्देशे स्वात्मानुभव इत्यप्याहुः । मोक्षपराश्च द्विविधाः-भक्ताः प्रपन्नाश्चेति । भक्ताः पुनरधीतसाङ्ग-सशिरस्कवेदाः पूर्वोत्तरमीमांसापरिचयाचिददच्चिद्वि- लक्षणमनवधिकातिशयानन्दस्वरूपं निखिलहेयप्रत्यनीकं समस्तकल्याणगुणा- स्मकं ब्रह्मावधार्य तत्प्राप्त्युपायभूतां साङ्गभक्ति स्वीकृत्य तया मोक्षं प्राप्तु- कामा। भक्तावधिकारस्त्रैवर्णिकानामेव । देवादीनामध्यस्ति । अर्थित्वसामर्थयोः अथवा वृक्षेभ्यो न्यूनपरिमाणा उद्भिज्जा गुल्म : कुरबकादयः । लता वल्लयः । बीजकाण्डप्ररोहिण्यो वीरुधः । स्वल्पा सेति । अत्र सेत्यनेन संवित्परामृश्यते । १ क. णिषु स्वल्पांशेत्यु । २ घ. 'श्च द्रौ। ई घ. द्धा जीवा.बी । ४ घ.जीगरस्वा । ५ घ. "न्तश्च । ते । ६ घ. ता । ति । ७ ग. ते च द्वि' । ८ क. 'तिधर्मल । ९ घ. रुद्रा. मन्या । १० 'युजाधि' । ११ ख. "नुरू। १२ घ. "तित सक । १३ ख. रिकावा ! ।

·43SATNAMAHARANAYARI-RIER प्रकाशसाहिता। ७७ । संभवात् । न शूद्राधिकारः । अपशूद्राधिकरणाविरोधात् । भक्तिस्वरूपं तु बुद्धिपरिच्छेदे प्रतिपादितम् । भक्ता द्विविधा:- साधनभक्तिनिष्ठा साध्य- भक्तिनिष्ठाश्चेति । व्यासादयः सामनभक्तिनिष्ठाः । श्री पराशादयः साध्य. भक्तिनिष्ठाः । आकिंचन्यानन्यगतिकत्वधर्मविशिष्टो भगवन्तमाश्रितः अपनः । सोअप द्विविधा-नैवर्गिकपरो मोक्षपरश्चेति । त्रैवर्मिकपरो नाम भगवत एव धर्मार्थ कामाभिलाषी । मोक्षपरस्तु सत्सङ्गानित्यानित्यविवेके सति संसारे निर्वेदा- द्वैराग्य उत्पन्ने मोक्षच्छायां आतायां तत्सिद्धयर्थमाचार्यों वेदसंपन्न इत्याद्या. चार्यलक्षणलक्षितं गुरुं संश्रित्य तद्वारा पुरुषकारभूतां श्रियं प्रतिपद्य भ. क्त्याधुपायान्तरेऽशक्तोऽत एवाकिंचनानन्यगतिः श्रीमन्नारायणचरणावो- पायत्वेन यः स्वी करोति स प्रपन्नः । अपत्तिः सर्वाधिकारा । स च प्रपन्नो द्विविधः- एकान्ती पस्मैकान्ती चेति । यो मोक्षफलेन साकं फलान्तराण्यपि भगवत्त एवेच्छति स एकान्ती । देवतान्तरशून्य इत्यर्थः । भक्तिज्ञानाभ्यामन्यत्फलं भगवतोऽपि यो नेच्छति स परकान्ती । स द्विविधः-दृप्त आर्तश्चति भेदात् अवश्य अनुभोक्तव्यमिति प्रारब्धकर्मानु- भक्नेतदेहावसानसमयमीक्षमाणो दृप्तः । जाज्वल्यमानाग्निमध्यस्थितस्येव संसारावस्थित्तरतिदुःसहवामपच्युचरक्षणमोस काम आतः । मुक्तो नामोपायपरिग्रहानन्तरं नित्यनैमितिक भागबदाज्ञाकै कर्यरूपाणि स्वयं प्रयोजनतया कुर्वन्भगवद्भागवतापराघांच वर्जयन्देहावसानकाले सुकृतदुष्कृते मित्रामित्रयोनिक्षिपन्बाङ्मनसत्वादिषकारेण हार्दै: परमात्मानं विश्रम्य मुक्तिद्वारभूतसुषुम्नाख्यनाड्यां प्रविश्य : अमरन्ध्रानिक्रम्य हार्दैन साकं सूर्यकिरणद्वाराऽग्निलोकं गत्वा दिनपूर्वपलोचरायणलगत्तराभिमानिदेवता- भिर्वायुना च पथि सत्कृतः सूर्यमण्डल भित्ता नभोरन्ध्रद्वारा सूर्यलोकं गत्वाऽनन्तरं चन्द्रविद्युहरुणेन्द्रप्रजापतिभिर्गिमदाशिमिरतिवाहिकगणैः सोप- चारैः सह तत्तल्लोकानतीत्य प्रकृतिकुण्ठसीयापरिच्छेदिका विरजां ती सूक्ष्मशरीरं विहायामानवकरस्पदिषाकृतदिब्याविनइयुक्तश्च जो ब्रह्मा- लंकारेणालंकृत इन्द्रप्रजापति संज्ञकनगरद्वारपाल कामनुज्ञया श्रीवैकुण्ठाख्यं सर्वाधिकारेति । अत्र शूद्रादीनामप्याधिकारः । १ क. 'अकिञ्चनान । २ क. घ. "रेणारा । ३ ग. घ. "ति । अ' । ४ घ. : श्यमेव भो । ५ घ. 'ग्रहणान' । ६ क. 'नाड्या प्र . ७ घ. द" ! ८ ख. घ. सीमा' । ९ घ. 'तवि" । १० ख. "तुर्मुखो न । ११ क, घ, 'कानभ्यनुज्ञाप्य श्री । ।

·७८ यतीन्द्रमतदीपिका- aunia ७ दिव्यनगरं प्रविश्य गरुडानन्तपुचपनाकालं तदीप्राकारसहितगोपुरमतीत्यै- रंमंदाख्यामृतस५ सोमलवानाख्या वत्यं च दृष्ट्वा शतं मालाहस्तेत्युक्तं पञ्चकतदि- व्याप्सरोगणैरपचारितो ब्रह्मगन्धादिभिरलं कुतस्तत्रस्थाननन्तगरुडविष्वक्से- नादीमणम्य बहुमतो महामणिमण्डपनासाथ पर्यङ्कसमीपे स्वाचार्यान्त्रण. थ्य पर्यन्समीपं गत्वा यादिपीठांपरिकमलेऽनन्ते विमलादिभिश्चामर हस्ताभिः सेव्यमानं श्रीभूलीलासमेत शङ्खचक्रादिदिव्यायुधोपेत जाज्वल्यमानकिरीट- मकरकुण्डलवयारक युरकटकनीवसकोस्तुमभुक्तादामोदरबन्धनपीताम्बर काचीगुणनूपुरायपरिमिताभूषणभूषितमपरिमितीदार कल्याणगुणसागरं भगवन्तं दृष्ट्वा तत्पादारविन्दयुगुले शिरसा.प्रणम्य पादेन पर्यङ्कमारुह्य वेन स्वाडू. स्थापितः कोऽसीति पृष्टौ ब्रह्मकारोऽस्मीत्युक्त्वा तेन कटाक्षितस्त- दनुभवजनितहकिल्लिदेशकालसर्वावस्थोचित सर्वविध कयरविरा- विर्भूतगुणाष्टक उत्तरायविरहि ब्रह्मानुभववान्यः स मुक्त इत्युच्यते । मुक्तस्य ब्रह्मसाम्यापतिस्तु भोगसाम्यमाई । जगब्यापारपर्जनस्य प्रतिपादनाद । वस्थ नानात्वं सबलोकसंपरणं च भवति । ननु मुक्तस्यानावृत्तित्वप्रति- पादनादमिलाके संचारः कथमिति न शङ्कनीयम् । कर्मकर्तृत्वस्यैव निषे. धात्स्वेच्छया संचरणोपपत्तेः । अतो मुसो भगवत्संकल्पायत्तस्वेच्छया सर्वत्र संचराव। नित्या नाम कदाचिदपि भगदनमिमतविरुद्धाचरणाभावेन ज्ञानसंकोच. प्रसङ्गरहिता अनन्तगरुडविष्वक्सेनादयः । तेषामधिकारविशेषा ईश्वरस्य साम्यापचितिरिति । 'निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति ' ( मुं० ३ । १ । ३ ) इति श्रुतिरित्यर्थः । ' मम साबमागताः' (गी० १४ । २ ) इत्यत्राप्येवमेव । मोक्षो हि सायुज्यमेव । न तु सालोक्य साना सारूप्यं वा । तेषां स्वर्गादिवत्फला- न्तरत्वात् । सयुभिावो हि सायुज्यं भोगमा मिति यावत् । सयुक्शब्दश्च मिन्नयोरे- कत्र साधारणयोग दर्शयति । ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति' (मुं० ३।२।९) इति श्रुतेरपि साम्य एव तात्पर्यम् । तदुक्तम्- लोकेषु विष्णोनिवसन्ति केचित्तमीपमृच्छन्ति च केचिदन्थे । अन्ये तु रूपं सदृशं भजन्ते सायुज्यमन्ये स तु मोक्ष उक्तः ।। इति । १ क. ख. सरसः सौ । २ घ. "युक्तप । ३ क. 'शत दि. ।। ४ ५. पचरि' । ५ ५. 'तस्तत्रत्यानन्त' , ६ घ. हस्तैः से । ७ घ. राम । ८ ख. हापरिकरो । ९ घ. काशोऽ. मारिनुकल्या । १० क. रणत्वं च ! 11 क. मल' १२ क, 'दभि'! १३ ख. शृङ्गार!

·प्रकाशसहिता। नित्येच्छयैवानादित्वेन व्यवस्थापिताः । एतेषामवतारास्तु भगवदवतारव- स्वेच्छया । एवं बद्धमुक्तनित्यभेदभिन्नो जीवो निरूपितः ॥ इति श्रीवाधूल कुलतिल कश्रीमन्महाचार्यस्य प्रथमदासेन श्रीनिवासदासेन विरचितायां यतीन्द्रमलदीपिकायां जीवनिरूपणो नामाष्टमोऽवतारः ॥ ८॥ अथ नवमोऽवतारः। अथेश्वरो निरूप्यते-सर्वेश्वरत्वं सर्वशषित्वं सर्वकाराध्यत्वं सर्वफल- प्रदत्त्वं सर्वाधारत्वं सर्वकार्योत्पादकत्वं स्वज्ञान स्वेतरसमस्तद्रव्यशरीरत्वामि- व्यादीनीश्वरलक्षणानि । अवनीश्वरः सूक्ष्मचिचिद्विशिष्टवेषेण जग- मोक्षं सालोक्यसारूप्यं प्रार्थये न कदाचन । इच्छाम्यहं महाबाहो सायुज्यं तव सुव्रत ।। इत्यत्र मोक्षमित्यस्य मोक्षत्वेन भासमानं सालोक्यं सारूप्यं च न प्रार्थये किंतु वस्तुतो मोक्षरूपं सायुज्यमेवेच्छामीत्यर्थः । एतेन सालोक्पादिभेदेन मोक्षे तारतम्य- मस्तीत्यपास्तम् । सालोक्यादिषु क्वधिन्मुक्तिशब्दप्रयोगस्तु भाक्तः । मुक्तितारतम्यं वदद्भिन्तु मुक्तिरेव शिक्षणाया। सर्वकर्मनिवृत्ती स्वतःत्रातब्रह्मानुभवे तारतभ्यायोगात् ॥ इति श्रीयतीन्द्रमतदीपिकाप्रकाशेऽष्टमोऽवतारः ॥ ८ ॥ अथ नवमोऽवतारः। । स्वज्ञानेति । स्वज्ञानात्स्वस्माचेतरद्यत्समस्तं द्रव्यं तच्छरीरकत्वमित्यर्थः । ज्ञानस्य द्रव्यत्वेऽपि शरीरत्वामावात्स्वज्ञानपदमुपातम् । अत एवेश्वरतज्ज्ञानव्यातीरक्तं द्रव्यं शरीरमिति शरीरलक्षणमुक्त न्यायसिद्धाञ्जने । इत्यादीनीति । आदिपदेन व्यापकत्वे सति चेतनत्वं सत्यसंकल्पत्वं च ग्राह्यम् । अयामिति । अयमेवेत्यर्थः । ' सदेव सोम्येदमग्र आसीत् ' (छां ६,२।१ ) ' ब्रह्म वा इदमे कमेवाग्र आसीत् ' (वृ० १।४।१० ) ' आत्मा वा इमेक एकाग्र आसीत् ' (ऐ० १।१ ) इत्यादि श्रुतिषु तथैवाभिधानात् । विशिष्टवेषेण । विशिष्ट स्वरेण । ननु बौद्धा आर्हताश्च परमा- गूनामेव जगत्कारणत्वं वदन्ति । वैशेषिकाश्च परमाणूनामुपादानकारणत्वमीश्वरस्य १ ख. "बस्थिताः । १ . ख, तारस्तु । ३ ख. व सर्वकार्यो' । ४ ख. "सरित। । ।

·द यतीन्द्रमतदीपिका- । न । i दुपादानकारणं भवति । संकल्पविशिष्टवेषेण निमित्तकारणं भवति कालाधन्त- निमित्तकारणत्वं वदन्ति । तत्र बौद्धा वैशेषिकाच पार्थिवाप्यते नसवायवीयांश्चतुर्वि. धान्परमाणूनभ्युपगच्छन्ति, आर्हताः पुनरेकरूपाने त्यन्यत् । तत्कथमत्रेश्वरस्यैव कारणत्वमुच्यत इति चेन्न । परमाणौ प्रमाणाभावात् । तथाहि-न तावत्प्रत्यक्षम् । महत्वाभावात् । नाप्यनुमानम् । सदेवेत्यायुक्तश्रुतिविरोधात् । न चाऽऽगमः । अनुप. लम्भात् । प्रत्युताऽऽगमादीश्वरस्यैव जगत्कारणत्वं सिध्यति । अन्येषां च प्रमाणानां त्रिष्वेवान्तावः । यत्तु सांख्याः प्रधानमेव जगत्कारणम् । यथा मेघविमुक्तस्यैकरसस्य जलस्य नारिकेलतालचूतकपित्यादिविचित्ररसरूपेण परिणामप्रवृत्तिदृश्यते तथा परिणाम- स्वभावस्य प्रधानस्यानन्याधिष्ठितस्यैव गुणवैषम्यानिमित्तो विचित्रपरिणामः संभवति' इत्याहुः । तन्न । प्रधानस्याचेतनत्वात् चेतनमेव हि एवं विचित्र जगदाकारेण परिणामः' इति संकल्पहेतुः । यदि स्वभावत एव प्रवृत्तिस्तर्हि प्रलयानुपपत्तिः । जीवविशेषोऽपि न कारणम् । तस्य कर्मपरतन्त्रत्वात् । ब्रह्मरुद्वादयोऽपि सृज्यत्वसंहार्यत्वरूपकर्मवश्य- त्वश्रवणाज्जीवविशेषा एव । उपादानकारणमिति । कारणं त्रिविधम्--उपादानं निमित्तं सहकारि च । तत्र कार्यरूपेण परिणामयोग्यं वस्तूपादानकारणम् | यथा घट प्रति मृत्तिका । उपादानवस्तुनः कार्यरूपेण परिणामं यः करोति स कतैव निमित्त- कारणमुच्यते । यथा कुलालः । कार्योत्पत्त्युपकरणं वस्तु सहकारिकारणम् । यथा दण्डचक्रादयः । जगतस्तु त्रिविधमपि कारणमीश्वर एव । सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्ट उपा- दानम् । बहु स्यामिति संकल्पविशिष्टो निमित्तम् । ज्ञानशक्त्यादिविशिष्टः सहका- रीत्याशयः । नन्वीश्वरस्थैवोपादानत्वे तस्य सविकारत्वात् ' अविकाराय शुद्धाय ( वि० पु. १।२।१ ) इत्युकं निर्विकारत्वं विरुध्यत इति चेन्न । चिदाचिद्रूपविशे- षणविशिष्टस्येश्वरस्य जगद्रूपेण परिणामेऽपि विशेष्वस्य स्वरूपस्य विकारामावात् । परिणामस्तु विशेषणद्वारैव । यथोर्णनाभिः स्वरूपविकाराभावेऽपि स्वशरीरभूतविशे- पणद्वारा तन्तुजालरूपकार्य प्रत्युपादानं तद्वत् । विशिष्ट स्वरूपेण विकाराश्रयत्वमीश्वर- स्थेष्टमेव । मनुष्यादिश्वरीविशिष्टे स्वरूपतो निर्विकारे पुंलि बाल्ययुक्त्वस्थविरत्वस्थू- लत्वादिवत् । निमित्तकारणामिति । एकस्यैवोपादानत्वं निमित्तत्वं च न विरोधा- वहम् । यर्थक एव जीवात्मा तेस्तैरुपायैः स्वसुखादीनुत्पादयति स्वयमेव च तेषां समवायिकारणं भवति तद्वत् । कालादीति: तदुक्तं तत्त्वत्रयभाष्ये-' सृष्टी प्रसक्तायां चतुर्दश भुवनस्रष्टः समष्टिपुरुषस्य ब्रह्मणः, तेन सृष्टानां नित्यसृष्टिकर्तृणां दिशानां प्रजापतीना सृष्टयपोक्षितस्य कालस्य परस्परमुत्पादकानां सर्वजन्तूंना घ तत्तत्प्रवृत्तयः सर्वाः स्वस्मिन्यथा पर्यवस्यन्ति तथाऽन्तरात्मा सन्प्रवृत्तिहेतुरजोगुण- विशिष्टा सन्सृजति' इति । । -- ।

·प्रकाशसहिता। यामिवेषेण सहकारिकारणं च । कार्थरूपेण विकारयोग्य वस्तु, उपादानम् । कार्यतया परिणामयितृ, निमित्तम् । कार्योत्पत्त्युपकरणं वस्तु, सहकारि । यद्वोचरोत्तरावस्थाविशिष्टस्वरूपापेक्षया तदनुगुणनियतपूर्वभाव्यवस्थाविधि- टमुपादानम् । यथा घटत्वावस्थाविशिष्टमृद्व्यापेक्षया पिण्डत्वावस्थावि. शिष्टं तदेव द्रव्यम् । परिणामोन्मुख्यातिरिक्तनाऽऽकारेणापेक्षितं कारणं निमित्तम् । अस्मिन्पक्षे सहकारिकारणस्य निमित्तेऽन्तर्भावः । एवं त्रिविध- कारणपक्षे कारणद्वयपक्षे च कारणलक्षणलक्षितत्वादखिलजगत्कारणत्वं भग- बतो नारायणस्थैव संभवति । ननु कथं नारायणे कारणत्वपर्यवसानमिति चेदुच्यते-न्यायसहितवेदान्त- वाक्यविचारेणैवं पर्यवस्यति । तद्यथा-आदौ तावत्मकृतेर्जगत्कारणत्वं नोप- पद्यते । इक्षितृत्वाद्यमावाद । छान्दोग्ये तावत्सदाकाशप्राणशब्दवाच्यानां जगत्कारणत्वं प्रतीयते । वाजसनेयके ब्रह्मशब्दवाच्यस्थ कारणत्वं प्रतीयते । सर्वशाखाप्रत्ययन्यायेन कारणवाक्यानामेकविषयत्वे प्रतिपादायतव्ये छागप- शुग्यायेन सामान्य वाचकानां सदादिशब्दानां विशेषे ब्रह्माण पर्यवसान वक्त. व्यम् । एवमुकन्यायेन ब्रह्मशब्दवाच्यस्य तैत्तिरीयोक्त आत्मशब्दवाच्ये पर्यवसान आत्मशब्दवाच्यः क इत्याकाङ्क्षायां श्रुतिप्रसिद्ध इन्द्रो वा तथा प्रसिद्धोऽभिर्योपास्यत्वेन प्रसिद्धः सूर्यो वा कारणत्वेनोक्तः सोमो वाऽभीष्ट- फलप्रदत्वेनोक्तः कुबेरो वा यमो वा वरुणो वेति विशय एतेषां कर्मव- श्यत्वपरिच्छिनैश्वर्यवत्त्वसंहार्यत्वश्रवणानेते जगत्कारणभूताः किंतु श्वेता श्ववरे शिवस्य कारणत्वं भासत इति भाति । एवमथर्वणशाखायों शंभुशब्द वाच्यस्य ध्येयत्वं कारणत्वं भासते । तथैवाशिरसि रुद्रशब्दवाच्यस्य सर्वात्मवोच्यते । तेचिरीये हिरण्यगर्भस्य जगत्कारणत्वं प्रवीयते । अत्रापि सामान्यविशेषन्यायाच्छिवशंभरुद्रादिशब्दानां हिरण्यगर्भशब्दवाच्यविशेषे पर्यवसानं युज्यते । शिवशब्दस्य शिवमस्तु सर्वजगतां, शिवं कर्मास्तु, पन्थान नः सन्तु ते शिवा इत्यादिमिर्मङ्गलवाचकत्वम् । रुद्रशब्दस्यामिवाचकत्वम् । एवं महेश्वर भ्वादिसामान्यशब्दा अप्यवयवशक्त्या चतुर्मुखे पर्यवस्यन्ति । सर्वशाखति । सर्वशाखासु प्रत्ययो ज्ञानभेकरूपमिति न्यायशरीरम् । १ स. 'मयत्तानिमि । २ क, घ. "शिष्टं तदुपा । ३ घ. "रिणो नि । ४ घ. सहकृत। ५ ध..'चार एवं। ६ क. ते । संकल्पज्ञानाद्यभावा । ७ ग. घ. ईक्षाय। ८ घ. "शप्रणवश ९ क. स्पेन प्र । १० घ. बस्य । ११ घ. सानम् । आ । १२ क. वाऽमि । १३ घ. थत्व । १४ छ, 'यो । १५ . या शिवशब्द । १६ घ. "गर्भ वाच्य १३ । ।

·यतीन्द्वमतदीपिका- कारणवाचिशिवादिशब्दानां सुस्पस्था रुद्रपरत्वं वा किं न स्यादिति न शङ्कनीयम् । रुद्रस्य चतर्मुखांदुत्पतिश्रवणादपहलपाप्मत्वश्रवणाच न रुद्रस्य कारणत्वम् । अतो हिरण्यगर्भप्रजापविश्व भ्वादिशब्दवाच्ये चतुर्मुखे शिवादि- शब्दाः पर्यचस्यन्ति । एवमपि माहोपनिषनारायणोपनिषत्सु बालोपनिषन्मै. त्रावरुणायपुरुषसूक्तनारायणानुशकान्तर्यामिन्त्राणादिषु नारायणस्यैव पर- मकारणत्वसर्वशब्दवाच्छ,त्यमोक्षदत्वजगच्छरीरत्वादेः प्रतिपादनात्स्वयंभू. हिरण्यगर्भपजापतिशब्दाना नारायणे पर्यवसानं युक्तमिति नारायण एवा. खिलजगत्कारण सर्वविद्यादेबच । नन्वन्तरादित्यविधा रुद्रपरेति शङ्का न कर्तव्या । तस्या विष्णुपरत्वस्यैव बहुँषु प्रमाणेषु लिद्धत्वात् । बर्गशब्दस्य सकारातत्वप्रतिपाइनाच्च । बर्हि दहरविद्यायामाकाशशब्दवाच्यनाराषणान्तर्यामितया रुद्रस्य प्रतिपादनाइहर विद्या रुद्रपरेखिन पानीयम् । नारायणान्तर्वतिगुण जावस्यैवोपास्पत्वेन तत्राभिधानाव। एवं सर्वविधास्वप्यूयम् । अवः समस्त कल्याणगुणात्मक प्रकृतिपुरुषाभ्यां भिन्नस्ताभ्यां विशिष्टः परब्रह्म जगत्कारणं नारायण एव । नन्वतश्रुत्या प्रतिक्यमेव सत्य निर्गु च । बदन्छज्ज्ञातृज्ञेवादिकं तस्मिन्नेव परिकल्पित सय मिथ्या । ब्रह्माविषया संसरति । तस्वमसीत्यभेदज्ञानं तभिवर्तकम् । तस्मानिषिचिन्भाने ब्रह्मणि वेदान्तानां तात्पर्यमिति मतान्तरस्यः प्रतिपादनात्कथं नारायगे लापर्व तम समस्तकल्याणगुणा- करस्वादिकथनं चेति चेदुच्यते-कारणत्वप्रतिपादकश्रुतिभिनारायणस्थ कार- पत्ये सिद्धे भेदाभेदश्रुत्योघेटकवस्था विषयभेदेनापिरो. प्रतिपादित निर्गु: मंतिपादकश्रुतीनां देवगुणनिषकरवाज्जाशेयादिकल्पकाविधाया एवामा- आण्यामकार्यस्य सत्यत्वादविद्या संसारे जीवनवदोषाणां ब्रह्मण्यपि संभवात्तन्निर कान्तरस्य वक्ताशयवाद । अतोऽतिबादस्यासं भवान्न निर्षिशेषचिन्मान ब्रह्मसिद्धिः । अतो नारायणपत्र जगत्कारणत्वमोक्षपद- वादिगुणयोगः संभवतीति सविशेषमेव ब्रह्म । सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टं ब्रह्म कारणं स्थूलचिदचिद्विशिष्टं ब्रह्म कार्यमिति कारनादनन्यत्कार्यमिति विशि. टोद्वतवेदान्तिना संभदाया। नन्वतश्रुत्यो । मायावादिनां मतमेतत् । ६१ क. सादेवोत्प । २ प. 'दनप । ३ ख. भत्तयंभप्रजापत्यादि । ४ ग. घ. सत्यशी । ५ ख. "नस्वन्त । ६ ख. "कानुक । ७ घ. हुप्रमाणैः वि । ८ ख..ती गर्भश । ९ ध. "त्मक प्र' । १० घ. 'मिन्नं ताभ्यां विशिष्टं परं ब्रह्म भगत्कारणम् । न । ११ घ. ब्रह्मात्मैक्य । १२ घ. णत्व । १५. "णप्रतिषे १४ घ. माणिकत्वात् । १५ ख. 'विद्यायाः । । - ·प्रकाशसहिता। ८३ एचपीश्वराङ्गीकाशतिरीश्वरसारख्यमीमांसकादिपवनिरासः तस्येवोपादान त्वस्वीकाराघोगपाशुपतनैयायिकानां पतनिरासः सैनिभिच रात्रेश्वराङ्गी- कारात् । ईश्वरस्य कार, इत्युषाद सत्यनिनिय सास्कर्तृत्वरेरकम्पनियन्तृत्व- शास्तृत्वसहकारिवोदासीनत्यादिका युपश्यते । बाल्ययौवनावस्थादयो दोषा यथा शीरणता व तु शशिप जीन एवं चक्षचच्छसीरिणः पर- मात्मनोऽपीलिन निर्विकारश्रुतिविरोधः नियमेनाऽऽधेयत्वावधेयत्वशेषत्वादेः शरीरलक्षणस्य जगति विद्यमानत्य जपच्छऔर ईश्वरस्तद्वतदोषैरसंस्पृष्टश्व । स चेश्वरो विशुल्क रूपः . विभुत्वं नाग व्यापकत्वाम् । तच्चेश्वरस्य विधा स्वरूपतो धर्गभूलझानतो विग्रस्तश्च । स चानन्ता इत्युच्यते । अनन्यो नाम त्रिविधपरिच्छेद हिसः । त्रिविधपरिच्छेदस्तु देवतः काललो वस्तुतः परि- च्छेदः । सत्यत्वज्ञानत्यानन्दालवाइय ईश्वरस्य चयनिरूपकवर्माः । ज्ञानशक्त्यादी निरूपितरू रूपंधर्भाः । सर्वकत्वशक्तिवादयः सृष्टयुप. नुक्ता धर्माः । वात्सल्य सोशलबसौलबाहय आश्रयणोपमुक्ता धर्माः । कारुण्यादयो क्षणोपयुक्ता पक्ष एषा वरूपं बुद्धिपरिच्छेदे निरूपित- मितीह न प्रपञ्च ले । अयधीश्वरोऽण्डपृचलन्त चतुईखदक्षकालादिष्वन्त- यमितया स्थित्वा सृष्टि करोति । विपकताररूपेण मनुकालान्तर्यामिस्व- रूपेण च स्थित्वा रक्षको भवति सद्रकालान्त काहीनामन्तामितमा संहारमपि करोति । अतः सृष्टिस्थितिसंहारकर्ता च भवधि। एवंप्रकार ईश्वरः परध्यूहविभवान्हीच इबाररूपेण पञ्चप्रकारः । तत्र परो नाम निपातिभूती अगुदकुशुदाक्षपण्डीकल शकर्ण सर्वनेत्रसुमुख- सुप्रविष्टिवादिभिर्दिध्यायुधभूषणपरिजनपरिच्छदाई दिव्ध नगरपालकै परि- परव्यूहेति । तदुकं विक्सेनसंहिताशम्---- मम प्रकाराः पञ्चेति माहुवेदान्तपारगाः । परो व्यूहश्च विभवो नियन्ता सर्वदेहिमाम् ।। अर्चावतारश्च तथा दयालुः पुरुषाकृतिः । इत्येवं पञ्चधा प्राहुभी रहल्यविदो जनाः । इति । । samund १ ख, नत्वादिस्वी? २ ख. "त्वकर्तृ । ३ ग. प्रकाशयितृत्व । घ. प्रकाशितृत्व । ४ ख. ग. "कमुप । ५ घ. रीरीश्च । ६ घ. ज्ञानानन्द । ७ ५. पविशेषका ध° । ८ घ. "मिरू। घ घा दीनां बान्त' ।। AN ·यतीन्द्रमतदीपिका- । रक्षिते श्रीवैकुण्ठाख्ये पुरे चण्डप्रचण्डप्रचण्डभद्रभद्रसुभद्रजयविजयघातृविधा- तृप्रभृतिभिरिपालकैरुपैतश्रीमद्दिच्यालये श्रीमहामणिमण्डपे धर्माद्यष्टपादविर- चितसिंहासने शेषपर्य? दिव्यमङ्गलविग्रहविशिष्टश्चतुर्भुजः श्रीभूनीलासहितः शङ्खचक्रादिदिव्यायुधोपेतः श्रीमकिरीटादिदिव्यभूषणभूषितोऽनन्तगरुडवि. ध्वक्सेनादिभिनित्यैः सामगानपरैरन्यैर्मुक्तैश्वानुभूयमानो ज्ञानशक्त्याद्यनन्त- कल्याणगुणविशिष्टः परब्रह्मपरवासुदेवादिशब्दवाच्यो नारायणः । व्यूहो नाम पर एवोपासनार्थ जगत्सृष्टयाद्यर्थं च वासुदेवसंकर्षणप्रद्युम्नानि. रुद्धभेदेन चतुर्थोऽवस्थितः । तत्र पंड्गुणपूर्णः श्रीवासुदेवः । ज्ञानबलाभ्यां श्रीवैकुण्टाख्ये पुर इति । पुरं चैतन्निरवधिकानन्दयुक्तं कालकृतपरिणामन्यं च । या वै न जातु पारिणामपदास्पदं सा कालातिगा तव परा महती विभूतिः । इत्युक्तत्वात् । श्रीभूनीलेति । तदुक्तम्- वैकुण्ठे तु परे लोके श्रिया साध जगत्पतिः । उमाभ्यां भूमिनीलाम्यां सेवितः परमेश्वरः ।। इति । ' द्वीश्च ते लक्ष्मीश्च पल्यौ ' (चि०उ०१२) इति तु नीलाया अप्युपलक्षणम् । होभूमिः । तत्र लक्ष्मीः प्रधानमहिषी । श्रीभूनीलानामनन्तगरुडादीनां च देहः शुद्ध. सत्त्वमयः । नीलेत्यत्र लीलेत्यपि पाठः । अनन्तगरुडति । 'यत्र पूर्व साध्याः सन्ति देवाः ' (चि०३० ११) • यत्रर्षयः प्रथमजा ये पुराणाः ' (तै० सं०९।७७) इत्युक्तत्वान्नित्यासंकुचितज्ञानानामनन्तादीनामनुभवविषयीमूतोऽयम् । तदुक्तम्- वैकुण्ठे तु परे लोके नित्यत्वेन व्यवस्थिताः । पश्यन्ति च सदा देवं नेत्रानेन चामराः ॥ इति । MOHANIAS अयमेव मुक्तप्राप्यः । सूर्यकोटिप्रतीकाशाः पूर्णेन्द्वयुतसंनिभाः । यस्मिन्पदे विराजन्ते मुक्ताः संसारबन्धनैः ॥ इत्युक्तत्वात् । तदाह-मुक्कैश्चति । उपासनार्थमिति । तथा चोपासकानुग्रहः सृष्टयादयश्च व्यूहकृत्यमिति सिद्धम् । संसारिसंरक्षणमस्यैव कृत्यम् । उपासकानुग्रहार्थं जगतो रक्षणाय च । इत्युक्तत्वात् । षड्गुणेति । ज्ञानवलेश्वर्यवीर्यशक्तितेजांसि षड्गुणाः । तत्र ज्ञानं नाम सर्वदा सर्वविषयप्रकाशक: स्वप्रकाशो गुणविशेषः ।, शक्तिर्जगत्प्रकृतिभावोऽध- १ घ. 'क्षितश्रीम?कु । २ ग. 'ण्डभद्रसुभद्रन । घ. °ण्डसुभद्रज । ३ क. ग. पेते श्री। ४ क. 'थे म । ख. 'ये श्रीमणि । ५ ख. 'मानज्ञा । ६ घ. यथें ।। ७ ख. 'षडैश्चर्यगुणः श्री । घ, षड्गुणपरिपू।

·प्रकाशसहिता। ८५ संकर्षणः। ऐश्वर्यवीर्याभ्यां प्रद्युम्नः। शक्तितेजोभ्यामनिरुद्ध इति गुणविभागः। एतेषु चतुषु प्रत्यकें त्रयस्त्रयोऽवतीर्णाः केशवादयो व्यूहान्तराणि द्वादशमासानां द्वादशादित्यानां चाधिदेवतानि ऊर्ध्वपुण्ड्रेषु तेषामेव स्थानं विधीयते । तत्र टितघटनासामर्थ्य वा । बलं जगत्कारणत्वप्रयुक्तश्रमामावः समस्तवस्तुधारणसामर्थ्य वा । ऐश्वर्य कर्तृत्वलक्षणं स्वान्व्यं समस्तवस्तुनियमनसामर्थं वा । वीर्य जगदुपादा. नत्वेऽपि स्वरूपविकाराभावः । तेजः सहकारिनरपेक्ष्यं पराभिभवनसामर्थ्य वेति ज्ञेयम् । संकर्षण इति । ज्ञानबलाम्यां पूर्ण इत्यर्थः । संकर्षण ऐश्वर्यादिगुणचतुष्ट- यसद्भावेऽपि ज्ञानवलरूपं गुणद्वयमेव प्रकाशते । तस्याधिकृतकार्यानुगुणत्वात् । एव- --- । भग्रेऽपि । सदुक्तम्- । निगृहनं चतुष्कागां इंद्वानां च प्रकाशनम् ॥ इति । एतेन मोहनशक्त्या मनुष्यादिसजातीयशङ्कास्पदेषु विभवेष्वपि हि सिद्धं षाड्गुण्यं किमुत न्यूहेप्विति सर्वेषां न्यूहानां षड्गुणाश्रयत्वेन गुणद्वयोक्तिरयुक्तत्यपास्तम् । गुणद्वयोक्तेः प्रकाशितगुणामिप्रायकत्वात् । संकर्षणादीनां कार्यं च तत्त्वत्रये प्रति. पादितम्-' तत्र संकर्षणो ज्ञानबलाभ्यां युक्तो जीवतत्त्वमधिष्ठाय तत्प्रकृतेर्विविच्य प्रद्युम्नावस्था प्राप्य शास्त्रप्रवर्तनं जगत्संहारं च करोति । प्रद्युम्न ऐश्वर्यवीर्याभ्यां युक्तो मनस्तत्त्वमधिष्ठाय धर्मोपदेशं मनुचतुष्टयप्रभृतिशुद्धर्वगसृष्टिं च करोति । अनि. रुद्धः शक्तितेजोम्यां युक्तो रक्षणस्य तत्त्वज्ञानप्रदानस्य कालसृष्टेमिश्रसृष्टश्च निर्वा. हकः' इति । स्मृतावपि- बलेन हरतीद स गुणेन निखिलं मुने। ज्ञानेन तनुते शास्त्रं सर्वसिद्धान्तगोचरम् ॥ ऐश्वर्येण गुणेनासौ सृजते तच्चराचरम् । वीर्येण सर्वधर्माणि प्रवर्तयति सर्वशः। शक्त्या जगदिदं सर्वमनन्ताण्डं निरन्तरम् । बिभर्ति पाति च हरिमणिसानुरिवाणुकम् ॥ तेजसा निखिलं तत्त्वं ज्ञापयत्यात्मनो मुने ॥ इति । स संकर्षणः । असौ प्रद्युम्नः । हरिनिरुद्धः । तथा च संकर्षणस्य कार्य शास्त्रप्र- वर्तनं संहारश्च । प्रद्युम्नस्य धर्मनयनं सृष्टिश्च । अनिरुद्धस्य तत्त्वगमनं रक्षणं चेति । अत्राऽऽअन्यूहस्य वासुदेवस्य षड्गुणतयाऽनुसंधेयत्वात्तस्य परस्मादभेदं विवलित्वा क्वचि. त्रिव्यूहो देव इत्युक्तमिति न तद्विरोध इति बोध्यम् । प्रत्येकमिति । केशवनारा- यणमाधवरूपं त्रयं वासुदेवाद्विभाव्यते । गोविन्दविष्णुमधुसूदमरूपं त्रयं संकर्षणात् । ।

·४६ यतीन्द्रमवदीपिका- । कनकप्रभः केशवश्चतुश्चक्रधरः । श्यामो नारायणश्चतुःशङ्खधरः । मणिभो माधवश्चतुर्गदाधरः । चन्द्राभो गोविन्दश्चर्तुःशार्ङ्गधरः । पाकिञ्जल्कसंनिभो विष्णुश्चतुईलधरः । अब्जाभो मधुसूदनचतुर्मुशलधरः । अग्निवर्णस्त्रिविक्रमश्च- तुःखड्गधरः । बालसूर्याभो वामनश्चतुईज्रधरः । पुण्डरीकाभ: श्रीधरश्चतुष्पं. शिधरः । नडित्पभो हृषीकेशश्चतुर्भुदरबारः । सूर्याभः पद्मनाभः पञ्चायुध. धरः । इन्द्रगोपनिभो दामोदर श्वेतुष्पाशधरः । विभवो नाम तत्तत्सजातीयरूपेणाऽऽविभावः । स दशधा-ते च मत्स्याद- योऽवतारविशेषः । तत्र वेदापहारिदैनिरसनद्वारा ब्रह्मणे प्रमाणमंदत्वार्थों मत्स्यावतारः । देवानामजरीमृतिहेत्वमृतोत्पादने मन्दराधारत्वेनावतीर्णः कूर्मावतारः । संसारसागरोन्ममजनोद्धर्तुकामः स्वमाहिषीभूम्युद्धरणार्थमवती. ो वराहः । आश्रित संरक्षणार्थ महासुरग्रहस्तम्भेऽवतीणों नृसिंहावतारः । त्रिविक्रमो भूत्वा स्वपादारविन्दोद्भवेन जलेन जगत्पापापहरणेन तद्रक्षणार्थ. मवती! वामनः । दुष्टक्षत्रियनिरसनार्थ परशुरामः । शरणागतरक्षणार्थों धर्मस्थापनार्थः श्रीरामः प्रलम्बादिनिरसनाथ बलभद्रः । मोक्षोपायदर्शनार्य श्रीकृष्णः । अधर्मिष्ठानिरस्य पूर्णधोत्पादनार्थ कलिनिर्मोचनार्य कल्क्यव- तारः । एवमेकैकावतारेष्वनन्तप्रकाराः सन्ति । षट्त्रिंशद्भेदभिन्नाः पद्मना- त्रिविक्रमवामनश्रीधररूपं त्रयं प्रदुम्नात् । हृषीकेशपद्मनाभदामोदररूपं त्रयमनिरू- द्धादिति मावः । मणिप्रभः । इन्द्रनीलनिमः । इन्द्रनीलनिभश्यामं चतुर्हस्तैर्गदाधरम् । इत्युक्तत्वात् । चतुःशाईधर इति । चतुःपद्मधर इत्यपपाठः । चतुर्भुजधनुष्मन्तं चन्द्रमःसदृशद्युतिम् । इत्युक्तत्वात् । विभव इति । विभवश्च मुख्यगौणभेदादविविधः । तत्र मुख्यः साक्षादवतारः । गौणस्त्वावेशावतारः । आवेशश्च स्वरूपावेशः शक्तया वेश इति द्विविधः । तत्र स्वरूपावेशः स्वेन रूपेण सहाऽऽवैशः । स च परशुरामादीनां चेतनाना शरीरेषु स्वासाधारणविग्रहेण सहाऽऽवेशः । शक्तयावेशः कार्यकाले विधिशिवादिचेतनेषु शक्तिमात्रेण स्फुरणम् । अत्र गौणत्वमिच्छयाऽऽगतं न स्वरूपेण । यथा रामकृ• ष्णादिमनुष्यत्वं मत्स्यादितिर्यक्त्वं चेच्छ्याऽऽगतं तद्वत् । षट्त्रिंशद्भदेवि । १ ग. घ. 'प्रभाभो । २ ख. 'तुः पद्मव । ३ घ. "र्मुसल' । ४ क. "पदध' । ५ घ. 'चतुःपा. १ ६ घ• 'षाः। ब्र' । ७ ग. 'निरासपूर्वके । ८ ग..'प्रदानार्थमवती! म । ९ ५. 'र: । अमृ। १० घ. रामरणहे। ११ घ. 'रः । भमेरुद्ध' । १२ ग. 'तर। १३ घ. 'पापह। १४ घ. °णार्थोऽव' । १५ ख. घ. क्षणव । १६ घ. 'नार्थश्री' । १५ ख. रामचन्द्रः : १८ ग, *ष्णः कति। ।

·१७ प्रकाशसहिता। भादयोऽपि पुनर्दधिभक्त हयग्रीवनरनारायणादयोऽपि । एवं मुख्यगौणपूर्णी शावशाधवतारा बहुपकाराः । तेषूपास्यानुपास्यविभागो द्रष्टव्यः । अवता- राणामिच्छेब हेतुर्न कर्म । प्रयोजनं तु दुष्कृतविनाशपूर्वकं साधुपरित्राणमेव । नन्बहिर्बुध्न्यसहितायामेकोनचत्वारिंशदुकाः । तथा हि- विभवाः पद्मनाभाद्यास्त्रिंशच नव चैव हि । पद्मनाभो ध्रुवोऽनन्तः शक्त्यात्मा मधुसूदनः ॥ विद्याधिदेवकपिलो विश्वरूपो विहंगमः । क्रोधात्मा वडवावक्त्रो धर्मों वागीश्वरस्तथा ॥ एकाम्भोनिधिशायी च भगवान्कमठेश्वरः । वराहो नरसिंहश्च पीयूषहरणस्तथा । श्रीपतिर्भगवान्देवः कान्तात्माऽमृतधारकः । राहुजित्कालनेमिन्नः पारिजातहस्तथा ।। लोकनाभस्तु शान्तात्मा दत्तात्रेयो महाप्रभुः । न्यग्रोधशायी मगवानेकशृङ्गतनुस्तथा ॥ देवो वामनदेहस्तु सर्वव्यापी त्रिविक्रमः । नरो नरायणश्चैव हरिः कृष्णस्तथैव च ॥ ज्वलत्परशुधग्रामो रावाधान्यश्चक्षुर्गति । वेदविद्भगवान्कल्की पातालशयितः प्रभुः ॥ त्रिंशच नव चैवैते पद्मनामादयो मताः ॥ इति । तत्कथमन्त्र षत्रिंशदित्युक्तमिति चेन्न । कपिलदत्तात्रेयपरशुरामाणामावेशावतार- त्वात्ताविहायात्र षट्त्रिंशदित्युक्तेः । दधिभक्तति । तत्रामृतप्रदानार्थमङ्गीकृतो दधिभक्तावतारः । वेदप्रदानार्थों हयग्रीवावतारः। शिष्याचार्यरूपे स्थित्वा श्रीमन्त्र- प्रकाशकृन्नरनारावगावतारः । तेष्विति । तदुक्तं तत्त्वत्रये तत्राप्राकृतविग्रहा अजह- स्वभावविभवा दीपादुत्पन्नदीपवस्थिता मुख्यप्रादुर्भावाः सर्वे मुमुक्षूणामुपास्याः । विधि- शिवपावकव्यासनामदग्न्यार्जुनवित्तेशादिरूपा गौणप्रादुर्भावाः सर्वेऽहंकारयुक्तनीवा. धिष्ठातृत्वान्मुमुक्षूणामनुपास्याः' इति । अनाऽऽदिशब्देन ककुत्स्थमुचुकुन्दसंग्रहः । १ क. "क्ष्यगुण ।

·यतीन्द्रमतदीपिका- अन्तर्यामित्वं नाम स्वर्गनरकाधनुभवदशायामपि जीवात्मनः सुहृत्त्वेन योगिभिद्रष्टव्यतया हृदयप्रदेशावस्थिचं रूपम् । जीवेन साकं विद्यमानोऽपि तद्वदोषैरसंस्पृष्टो वर्तते । अर्चावतारो नाम देशकालविणकर्षरहित आश्रिताभिमतद्रव्यादिकं शारी- रतया स्वीकृत्य तस्मिन्मप्राकृत शरीरविशिष्टः समर्चकपराधीनस्नानभोजना. सनशयनस्थितिः सर्वसहिष्णुः परिपूणे गृहग्रामनगरपदेशशैलादिषु वर्त. मानो मूर्तिविशेषः। स च स्वयंव्यक्तदैवसैद्धमानुषभेदाच्चतुर्विधः । एवमुक्तासु विधिशिवादयश्च बुभुक्षणामेवोपास्या इति बोध्यम् । इच्छेवेति । संभवाम्यात्ममायय (गी० १६) इत्यत्राऽऽत्ममाययेत्यस्याऽऽस्मेच्छयेत्यर्थः । न कमेति । न च-पतित्रता धर्मपरा हता येन मम प्रिया। सानु प्रियापिरहितश्विरकालं भविष्यति ॥ इत्येतादृशभृगुशापाादिमिर्जात इति कथमुक्तमिति वाच्यम् । तत्र शापो व्याजमा- त्रमवतारस्स्विच्छाप्रयुक्त एवेत्याशयात् । प्रयोजनं विति । अत एवोक्तम् -- परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्भसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे ॥ (मी० १ । ८) इति । अन्तयामित्वमिति । य आत्मानमन्तरो थमयति ' (बृ. ३ । ७ ॥३) इति श्रुतिरत्र प्रमाणम् । अस्य चान्तर्यामिणः स्थितिविधा-तत्रैका स्वर्गनरकावे- शादिसर्वावस्थास्वपि सकलचेतनानां सहायभूतस्य तांस्त्यक्तुमसमर्थश्य स्थितिः । अपरा च शुभाश्रयेण विग्रहेग सहितस्य अषां ध्येवस्वार्थ तारक्षितुं च बन्धुमतस्य हृदयकमले स्थितिः। अविवारः । प्रतिमावतारः । देशेति । रामकृष्णावतारेध्वयोध्यामथुरादिदेश- नियम इवार्चावतारेषु देशनियमो नास्तीत्यर्थः । एवं कालनियमोऽपि । आश्रिताभि. मतद्रव्यादिकम् । सुवर्णरजतशिलादिकम् । अर्चावतास्यापि षड़गुणाश्रयत्वम् । तदुक्तम्- सर्वातिशयषाड्गुण्यं संस्थितं मन्त्रबिम्बयोः । मन्त्रे वाच्यात्मना नित्यं विम्बे तु कृपया स्थितम् ॥ इति । बिम्ब प्रतिमा । स चेति । देवालस्वादिष्वयं विधमानो मूर्तिविशेषः कचित्स्व- यं व्यक्तो भवति । कचिद्देवैः स्थापितः । क्वचिरिसद्धैः । ऋचिन्मनुष्यैः । तत्राऽऽद्यत्रय- । । , के. °टो द्रष्टव्यः । ३ घ, हितानिj घं. 'प्रशस्तदै । ग. प्रशस्त शै ।

·AHARA प्रकाशसहिता। पञ्चावस्थास्वपि श्रीविशिष्ट एच भगवान्वर्तत इति श्रुत्या प्रमाणसिद्धोऽर्थः । तेनकायनोक्तनि:श्रीकवादो निरस्तः । एवमीश्वरो निरूपितः । इति श्रीवाधूलकुलतिलकाश्रीमन्महाचार्यस्य प्रथमदासेन श्रीनिवासदासेन विरचितायां यतीन्द्रनादीपिकायामोश्वरनिरूपण नाम ललनाऽवतारः ॥ ९ ॥ SUCHANELEONE । weresamera मैतिह्यादवगन्तव्यम् । चतुर्थस्तु: प्रसिद्ध एव । आर्षस्तूक्तान्तर्भूत एव । श्रीविशिष्ट एवेति । अत एवोक्तम् -- नित्यैवैषा जगन्माता विष्णोः श्रीरनपायिनी । यथा सर्वगतो विष्णुस्तथैवेयं द्विजोत्तम ।। देवत्वे देवदेहेथं मनुष्यत्वे च मानुषी । विष्णोरेवानुरूपां वै करोत्येषाऽऽत्मनस्तनुम् ॥ इति । अनोपासकस्य प्रथमतोऽर्चावतारस्योपासनेऽधिकारः । ततो विमवस्य । ततो व्यूहस्य । ततः परस्य । ततोऽन्तर्यामिणः । तदुक्तम्- उपासकानुरोधेन मजते मूर्तिपञ्चकम् । तद विभवम्यूहसूक्ष्मान्तर्यामिसंज्ञकम् ।। यदाश्रित्यैव चिद्वर्गस्ततज्ज्ञेयं प्रपद्यते । पूर्वपूर्वोदितोपास्तिविशेषक्षीणकल्पषः ।। उत्तरोत्तरमूर्तीनामुपास्त्यधिकृतो भवेत् ॥ इति । वासुदेवः स्वमक्तेषु वात्सल्यात्तत्तदीहितम् । अधिकार्यानुगुण्येन प्रयच्छति फलं बहु ।। तदर्थं लीलया स्वीयाः पञ्च मूर्तीः करोति वै । प्रतिमादिकमर्चा स्यादवतारास्तु वैभवाः ।। संकर्षणो वासुदेवः प्रद्युम्नचानिरुद्धकः । व्यूहश्चतुर्विधो ज्ञेयः सूक्ष्मं संपूर्णषड्गुणम् ।। तदेव वासुदेवाख्यं परं ब्रह्म निगद्यते । अन्तर्यामी जीवसंस्थो जीवप्रेरक ईरितः ॥ य आत्मनीति वेदान्तवाक्यज लेनिरूपितः । अर्थोपासनया क्षिप्ते कल्मषेऽधिकृतो भवेत् ॥ । १ ख. पिबि । २ ख. निर्षिाः । ३ ग. अर्थः । बने। ११ ·यतीन्द्रमतदीपिका- अथ दशमोऽवतारः। एवं व्यनिरूपणानन्तरं क्रमप्राप्तमद्रव्यं निरूप्यते-संयोगरहिदमद्रव्यम् । तदद्रव्यं च सत्त्वरजस्तमांसि शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः संयोगः शक्तिरिति दशमकारमेव । तत्र प्रकाशमुखलाघवादिनिदानमतीन्द्रियं शक्त्याचरितमद्रव्यं सत्त्वम् । सद्विविधम्-शुद्धसत्वं मिश्रसत्त्वं चेति । रजस्लमाशून्यद्रव्यवर्ति सत्त्वं शुद्धसत्त्वम् । तन्नित्यविभूतावुपचारात्तत्प्रवर्तकेश्वरे च । रजस्तम:- विमवोपासने, पश्चाद्व्यूहोपास्तौ ततः परम् । सूक्ष्मे, तदनु शक्तः स्यादन्तर्यामिणमीक्षितुम् ॥ इति च । इति श्रीयतीन्द्रमतदीपिकाप्रकाशे नवमोऽवतारः ॥९॥ अथ दशमोऽवतारः। । । संयोगरहितमिति । द्रव्ययोरेव संयोग इति नियमात् । सत्त्वेति । ननु सत्त्वरज- स्तमसा द्रव्याभेदेन द्रव्यत्वमेवेति चेन्न । " रचनानुपपत्तेश्च ' (७० सू० २।२।१) इतिसूत्रस्थभाष्याविरोधात् । तत्र हि चकारादन्ययस्यानकान्त्यं समुश्चिनोतीत्युपक्रम्य सत्त्वादयो द्रव्यधर्मा न तु द्रव्यस्वरूपम् । सत्त्वादयो हि पृथिव्यादिद्रव्यगतलघुत्व- प्रकाशादिहेतुभूतास्तत्स्वभावविशेषा एव न तु मृद्धिरण्यादिवद्व्यतया कार्यान्विता उपलभ्यन्ते । गुणा इत्येव च सत्त्वादीनां प्रसिद्धिरित्युक्तम् । सत्त्वादीनां द्रव्यत्वस्या- प्रामाणिकतया गुणशब्दस्यास्वारस्यमयुक्तमिति श्रुतप्रकाशिकायामुक्तम् । वेदान्तदी- पेऽपि चकारात्सत्त्वादीनां द्रव्यगुणत्वेन शौक्ल्यादेरिवोपादानकारणत्वासंमवं समुच्चि- नोति । सत्त्वादयो हि कार्यगतलाधवप्रकाशादिहेतुभूताः कारणभूतपृथिव्यादिगतास्त. तत्स्वभावविशेषा इत्युक्तम् । सत्त्वरजस्तमसा शब्दादिपञ्चानां च भूताद्यनुपादानानां गुणत्वम् । तदुपादानानां तन्मात्रत्वाद्दव्यत्वमिति तु कृष्णावधूतपण्डितरुक्तम् । प्रका- शसुखेति । अनेन रजस्तमसोयावृतिः । अतीन्द्रियमित्यनेन शब्दादीनां व्यावृत्तिः । शक्त्याद्यतिरिक्तमित्यनेन शक्त्यादिव्यावृति: । प्रकाशश्च वस्तुयाथात्म्यावबोधः । आदिपदेन ज्ञानमुखसङ्गसंग्रहः । तदुक्तं गीताभाष्ये-(१४।६) ज्ञानसुखजननं सत्त्वं । १ ग. inr | २ . राय द्र' । प. शून्यवाः । ३ 'व्यमृति स । ४ क. 'रातत्तत्प्र ।

·प्रकाशसहिता। सहवर्तिसत्वं मिश्रसत्वम् । तत्रिगुणे तत्संबन्धिान जीवे चोपचारादिति जेयम्। लोभप्रवृत्त्यादिनिदानमतीन्द्रियं शक्त्याद्यतिरिक्तमद्रव्यं रजः । प्रमादमोहादिनिमित्तमतीन्द्रियं शक्त्याद्यतिरिक्तमद्रव्यं तमः । त्रीण्यप्ये- तानि यावत्प्रकृतिव्याप्तानि प्रकृतिवश्यपुरुषसंबद्धान्यनित्यानि । नित्यसंता. नानि प्रलयशायां समानि दृष्टयादौ विषमाणि सृष्टिस्थितिसंहारोपयुक्तानि, ईश्वरसंकल्पादिसहकारिभेदात्परस्पराभिभवोद्भवकरांणीत्यतानि साधारणा- नि । सत्त्वगुणस्तु सम्यग्ज्ञानरूपसुखादिहेतुमोक्षपदश्च । रजोगुणस्तु रागा. द्यात्मकः कर्मसंङ्गन्दुःखादिहेतुः स्वर्गाद्यामुष्मिकमदः । तमोगुणस्त्वज्ञानरूप आलस्यादिहेतुर्नरकप्रदश्च । अतः सत्त्वादयो गुणा न द्रव्यरूपाः । अस्मदादिश्रोत्रग्राह्यः पञ्चभूतवर्ती शब्दः । स द्विविध:-वर्णात्मकोऽव- पुनरपि तयोः सङ्गजननं चेति । मिश्रसत्वमिति । इदमेवाशुद्धसत्त्वमिति व्यव. हियते । लोभप्रवृत्त्यादीते । लोभः स्वकीयद्रव्यस्यात्यागशीलता । प्रवृत्तिस्तु प्रयोजन- मनुद्दिश्यापि चलस्वभावता । आदिपदेनाऽऽरम्भाशमस्पृहासंग्रहः । आरम्भश्च फल. साधनभूतकर्मारम्भः । इन्द्रियानुपरतिरशमः | विषयेच्छा स्पृहा । प्रमादमोहादीति । अकार्यप्रवृत्तिफलमनवधानं प्रमादः । विपरीतज्ञानं मोहः । आदिपदेनाप्रकाशाप्रवृत्तिसंग्रहः । ज्ञानानुदयोऽप्रकाशः । अावृतिश्च स्तब्धता। पञ्चभूतवर्तीति । मेघो गर्नति शलो नदति भेरी अवनतीत्यादिव्यवहारदर्शनात् । 'नमस्ते वायो त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि' ( तै० १। १। १) इति श्रुतौ च वायोरेव वेदात्मना परिणतिरुपलभ्यते । तत्तु वायोः शब्दा. धारत्वमन्तरेण न संजाघटीति । तस्य ह वा एतस्य महतो भूतस्य निः श्वसितमेत- घदृग्वेदः ' ( बृ० २ । १ । १० ) इत्यादिश्रुतिरप्यत्र प्रमाणम् । विष्णुपुराणे च (२। १४ । ३२)- वेणुरन्ध्रविभेदेन भेदः षड्जादिसंज्ञितः । अभेदव्यापिनो वायोस्तथाऽसौ परमात्मनः ॥ इत्युक्तम् । एवं नाभि शादेव निर्गतस्य वायोस्ताल्वादिस्थानसंबन्धेन तत्तच्छब्दः परिणतिहेतुत्वं प्रसिद्धमेव । अत्रेदं बोध्यम्-लीलाविभूताविव नित्यविमतावपि १ ग. हवृत्तिस । २ के.न्धिजी । ३ क. 'मानानि । ४ ग. सृष्टिदशायां वि' । ५ क. 'राण्येता' । ६ ख. सत्यज्ञान । घ. सम्यक्त्वज्ञान । ७ घ. 'सुखहे" । ग. ८ "त्मककर्म । ९ क. सङ्गिदुःखहे । ख. 'सङ्गीदुः । १० ग. स्वर्गनरकाया ।

·। । memy New यतीन्द्रमसदीपिका- नात्मकश्चेति । अकचटतपयादिविशिष्टपञ्चाशदारात्मको वर्णात्मकः । देव- मनुष्यादीनां ताल्चादिव्यङ्गयः । भेर्यादिजन्योऽवर्णात्मकः। एवंभूतः शब्दः श्रोत्रेन्द्रियेण गृह्यते। श्रोत्रेन्द्रियगमनाद्वयञ्जकवायवागमनाद्वा शब्दग्रहः । ननु श्रुत्या शब्दस्य द्रव्यत्वं प्रतीयते । अद्रव्यत्वं कथमिति चेन्न । अकारादेः प्रणवोत्पादकत्वं वाच्यद्वारा संभवतीति परिहारादद्व्यत्वमुपपद्यते । इति शब्दः। शब्दादयो वर्तन्त एव । ते च सर्वोत्कृष्टाः सर्वातिशायिनश्च | यथा कस्तूरीचम्पक. प्रभृतिषु गन्धसाम्ये सत्पपि सौरभविशेषस्तत्र तत्रोपलभ्यते, तथा लीलाविभूतौ नित्य- विभूतौ च शब्दादिसद्भावेऽपि प्रमाणसिद्धं वैषम्यमनतिलचनीयमेव । न हि वीणा- वेणुप्रभृतीनामैकरूप्येण स्वरनियम इति । पञ्चाशदिति । स्वराः षोडश । कादयः स्पर्शाः पञ्चविंशतिः, यरलवशषसह इत्ये- तेऽष्टौ । क्षवर्णश्चैकः । तस्य संयुक्तत्वेऽपि मातृकापाठे पृथग्गणनात् । कारस्तु न पृथग्गणितः । मातृकापाठे लळयोरभेदात् । ननु दूरस्थशब्दस्य कथं श्रोत्रेन्द्रियसंनि- कर्ष इति चेत्तत्राऽऽह-श्रोत्रेन्द्रियेति । तदुक्तं वरदनारायणभट्टारकैः- दूरे शब्दः समीपे च प्राच्यां चेत्यादिदर्शनात् । गत्वा श्रोत्रेन्द्रियं तत्र ततः शब्दग्रहक्षमम् ॥ इति । व्यञ्जकेति । शब्दाधारभेर्याद्यवयवागमेन शब्दाधारवाय्वागमनेन वा दूरस्थशब्द. अह इत्यपि केचित् । ननु श्रुत्यति । भूरित्येव ऋग्वेदादजायत भुव इति यजुर्वे- दात्स्वरिति सामवेदात्तानि शुक्राण्यभ्यतपत्तेभ्योऽभितप्तेभ्यस्त्रयो वर्णा अजायन्त, अकार उकारो मकार इति तानेकधा समभरतदेतदोमिति (ऐ० ब्रा०अ०२५९०७) इति हि श्रुतिः । स्मृतिरपि- अकारं चाप्यकारं च मकारं च प्रजापतिः । वेदत्रयान्निरदुहद्भूर्भुवः स्वरितीति च ।। इति । अत्राकारादिवर्णानां प्रणवोपादानकारणत्वप्रतिपादनेन द्रव्यत्वमन्तरेणोपादानकारण- स्वासंभवेन द्रव्यत्वं सिध्यति । यस्य वेदाः शरीरमिति श्रुतौ च शब्दात्मकवेदस्य शरीरत्वप्रतिपादनेन शरीरत्वस्य च द्रव्यत्वव्याप्यत्वेन शब्दस्य द्रव्यत्वं सिध्यती- त्याशयः । प्रयोगश्च-शब्दो द्रव्यम्, साक्षादिन्द्रियसंबन्धेन गृह्यमाणत्वाद्धटव- दिति । वाच्यद्वारेति । तथा च वाच्यस्योपादानकारणत्वेन द्रव्यत्वेऽपि वाचकस्य शब्दस्य द्रव्यत्वे मानाभावः । ' यस्यः वेदाः शरीरम् ' (बृ. ३ । ७ । ३) इति तु देवताविशेषविषयत्वेनोपपद्यते । साक्षादिन्द्रियसंबन्धेन गृह्यमाणत्वमिति हेतुस्तु स्वरूपासिद्धः । शब्दस्याऽऽश्रयद्वारैवेन्द्रियसनिकर्षात् । न च १५. ते। ननु. २५. "बोपपाद ।

·MARAT प्रकाशसहिता। ९३ । । । । अस्मदादिस्पर्शनेन्द्रियग्राह्यविजातीय व्यावृत्तमद्रव्यं स्पर्शः । स च विविधः- शीतोष्णानुभयात्मकभेदाद । अप्मु शीतस्पर्शः । तेजस्युष्णस्पर्शः । क्षितिप- वनयोरनुष्णाशीतस्पर्शः । स च पुनर्द्विविधः-पाकजोऽपाकजश्चेति । पृथिव्यां पूर्वः । इतरेषु त्रिवितरः । सत्रामृतगरलतूलोपलगोब्राह्मणचाण्डालादिस्पर्श- विशेषा अपाकजभेदाः । इति स्पर्शः । अस्मदादिचक्षुरिन्द्रियैकग्राह्यविजातीयव्यावृत्तमद्रव्यं रूपम् । तच्चतुर्विधम्- श्वेत रक्तपीतकृष्णभेदात् । तत्र सलिल कलधौलशङ्खशुक्तिशशाङ्कादीनां रूप- विशेषाः श्वेतभेदाः । हुतवहजपादाडिमबन्धुजीवविद्रुमपद्मरागादीनां तु रूप- विशेषा रक्तभेदाः । काञ्चनहरितालहरिद्रादीनां रूपविशेषाः पीवभेदाः । मरकतमधुकरजलधरतिमिरतमालदूर्वादीनां कृष्णभेदाः । पीतमपि रक्तावा- न्तरभेदं केचिदिच्छन्ति । श्रुत्यनुसारात् । प्रकारान्तरेण रूपं द्विविधम्- श्रोत्रेन्द्रियस्याऽऽकाशस्वरूपत्वात्तेन साक्षादेव शब्दस्य संनिकर्ष इति वाच्यम् । श्रोत्रेन्द्रियस्याऽऽकाशत्वायोगात् । अस्मदादीति । अस्मदादिस्पर्शनेन्द्रियग्राह्यो यः स्पर्शस्तद्विजातीयाः शब्दादय. स्तद्वयावृत्तं तद्भिन्नमित्यर्थः । विजातीयव्यावृत्तपदानुपादानेऽनुद्भूतस्पर्दोऽव्याप्तिः स्यात् । तस्यास्मदादिस्पर्शनेन्द्रियग्राह्यत्वाभावात् । घटादिव्यावृत्तयेऽद्रव्यमिति । एव- मग्रेऽप्यूह्यम् । तेजस्युष्ण इति । सुतं पतन्तं प्रसमीक्ष्य पावके न बोधायामास पति पतिव्रता । पतिव्रताशापभयेन पीडितो हुताशनश्चन्दनबिन्दुशीतलः ॥ इत्यस्य त्वयमाशय:-हुताशनस्य न शीतलत्वं जायते । अपि तु पतिव्रतासंक- ल्पविशेषेण तस्य दाहकत्वमेवोपरुध्यत इति । अनुष्णाशीत इति । अनुष्णाशीतोऽ. पि स्पर्श एव । न तु शीतोष्णविरहमात्रम् । आकाशादावपि तथोपलम्मप्रसङ्गात् । वायुपथिव्योः स्पर्शवत्वस्य श्रुत्यादिसिद्धत्वाच्च । न च स्पर्शसामान्यं तदिति वाच्यम् । निर्विशेषं न सामान्यमिति न्यायात् । चाण्डालादीति । आदिना कपिकच्छूसंग्रहः । गोब्राह्मणचाण्डालादिषु स्पर्शभेदस्तु तत्तत्स्पर्शाधीनशुद्धयशुद्धिभेदेन बोध्यः । मृदु, त्वकठिनत्वादयोऽपि स्पर्शविशेषा एव । स्पर्शनेनैव तदुपलब्धेः । चक्षुषा तु न तदु- पलब्धिः । किंतु तत्र मृदुत्वादिव्यातरूपविशेषग्रहणेन तदनुमानमेव । केचित्तु मृदु- स्वादयः संयोगविशेषा एवेत्याहुः । चक्षुरिन्द्रियैकग्राह्योति । चक्षुरिन्द्रियमात्रग्राह्यमित्यर्थः । श्रुत्यनुसारादिति । ' यदने रोहितं रूपं तेजप्तस्तद्रूपं यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्य' (छा० ६।४।१) १ ग. प्राह्यावीजातायव्यावृत्तोऽद्रव्यं । घ.. ग्राह्यमद्रव्यं । २ घ. °षाः। इति। ३ ग. 'दाः । अस्म । ४ ग. घ. तुर्धा । ५ क, ख. ग. 'ण द्विधा । । । ।

·यतीन्द्रमवदीपिका- -- । भास्वराभास्वरभेदात् । तेजोगतं भास्वरम् । क्षितिसलिलग चाभास्वरम् । एवं चत्वार्येव रूपाणि । तेन चित्रं नाम पञ्चमं रूपमिति मतानिरासः । अव एव चित्रगन्धस्पर्शरसानामपि निरासः । इति रूपम् । अस्मदादिजिलैकग्राह्यविजातीयेतरो रसः। स पोढा-मधुराम्ललवण- कटुकषायतिक्तभेदात् । तत्रेक्षुक्षीरगुडादिरसा मधुरभेदाः। चूतचिश्चामलका- दिरसा आम्लाः । सैन्धवोषरविकारा लवणभेदाः । किंपाकनिम्बादिरसाः कटुभेदाः । इरीतकीविभीतकचूलाङ्कुरादिरसाः कषायभेदाः । शुण्ठीमरीचि- सर्षपादिरसास्तिक्तभेदाः । इति रसः । अस्मदादिघ्राणग्राह्यविजातीयेतरोऽद्रव्यविशेषो गन्धः । स च द्विविधः- सुरभिरसुरभिश्चेति । पाटीर मृगमद घुसृणचम्पकादिगन्धाः सुरभिभेदाः । अयं च गन्धः पृथिव्ये कवर्ती पाकभेदागिनः । पवनसलिलादिषु गन्धोप- लम्मा पार्थिवसङ्गादयो दइतीतिवदौपचारिकः । पञ्चीकरणप्रक्रियया सर्व. भूतेषु सर्वभूतगुणानां विद्यमानत्वेऽपि प्राधान्याभिप्रायेणोक्तमिति भ विरोधः । पाकाद्गुणान्तरोत्पत्तिः : स्वाश्रयनाशामावादेवोपपत्तेः पीलुपीकवा- दिमतनिरास: । इति गन्धः । इति श्रुतौ त्रयाणामेव रूपाणां प्रतिपादनादिति भावः । तेजोगतमिति । तेजसि रूपं रक्तभास्वरम् । सलिले तु शुक्लभास्वरम् । पृथिव्यां बहुविधमभास्वरम् । यद्यपि मन्त्र- शास्त्रे पीता भूमिः श्वेतमम्भो वह्निपवनौ रक्तधूम्रो यौनीलेति पञ्चानामपि भूतानां स्म- वत्वं दृश्यते तथाऽपि तत्केवलं ध्यानार्थमेव । यथा तत्र मन्त्रवर्णानामपि रूपं ध्यानार्थं वर्णितं तद्वत् । अन्यथा ' यदग्ने' इत्युक्तश्रुतिविरोधः धः । अनुभवविरोधश्च । चतुर्विधस्यापि रूपस्य पृथिव्यामुपलम्भात् । श्रुतौ पृथिव्याः कृष्णरूपोक्तिस्तु न रूपान्तरविरहपरा । कलुषजलादौ वर्णभेदस्तु पृथिवी संसर्गविशेषादेव । चित्रमिति । नैयायिकाश्चित्रमिति किमपि रूपान्तरमस्ति । अन्यथा श्वेतपीताद्यमेकतन्त्वारब्ध- चटस्य नीरूपत्वेनाप्रत्यक्षप्रसङ्गादित्याहुः । तन्न । अवयवातिरिक्तस्यावयविनोऽभा- वात् । अवयवषु च श्वेतादेरेकैकस्यैवोपलम्भात् । सुरभिभेदा इति । एतदुत्तर पूतिविनादिगन्धा असुरभिमेदा इति पाठः । पीलु- पाकेति । पीलवः परमाणवस्तेष्वेव ाको ने त्ववयविनीति वैशेषिकाः । अवय. १ क. ख. "सः । अस्म ।२ घ. चित्ररतगन्धादिस्पर्शानामपि । ३ ग. दिरसनेन्द्रियमा । ४ कः कारभेदा लव' । ग. कारादिरसा लव' । ५ झ. °ण्ठीमिरिचीर । ६ ग. दाः । अस्म । ५ ख. 'घ्राणेन्द्रियग्रा । ८ ग. घ. स द्वि । १ घ. भेदभिन्नः । १० ग. घ. 'वसंसर्गाद । ११ ग. घ, 'र्वगु । १२ ख. "वोत्पत्तेः । १३ मा, 'पाकादिम । घ. पाक्रम । । यत्तु ·प्रकाशसहिता । संयुक्तप्रत्ययनिमित्तं संयोगः। स च सामान्य गुणः षद्रव्यदृत्तिः । अस्य च स्वाभावसादेश्यमुपलभ्यमानमंशभेदप्रयुक्तमया न विरोधावहम् । स कार्या. कार्यभेदाद्विविधः । पूर्वः परिमितानामु भयप्रेरणात् । यथा मेष योर्मल्लयोर्वा । कचिदन्यतरमेरणात् । यथा स्थाणुश्यनयोः संयोगः । केचित्संयोगजसंयो- गमपि वर्णयन्ति । हस्तपुस्तकसंयोगास्कायपुस्तक संयोग इति । तन्न । हस्व- संयोगादेव कायसंयोगस्य जातत्वात् । एतेन विभागजविभागो निरस्तः । । विन्यपि पाक इति पिठरपाकवादिनो नैयायिकाः । तदुमयमपि नास्माकं सम- तम् । परमाणूनां प्रागेव निरस्तत्वादवयवातिरिक्तावविनोऽसत्त्वाच्च । किंतु विभ- केष्वेवावयवेषु पाक उत संयुक्तेष्वपीत्येव चिन्ता । तत्र चास्माभिर्यथासंभवमुभयमपि स्वी क्रियत इति बोध्यम् । संयुक्तति । यत्तु द्रव्यस्वरूपमेव संयोगो न पदार्थान्तरमित्याहुः । तन्न । तथा सति वियुक्तयोरपि स्वरूपानपायात्संयुक्तप्रत्ययः स्यात् । बौद्धाश्च नैरन्तयमात्रमेव संयोग इत्याहुः । तत्र नरन्तयं नामान्तरालाभावः । स चाऽऽसन्नदेशसंयोग एव । अमावस्य मावान्तररूपत्वात् । तथा च संयोगोऽवश्यं स्वीकार्य एव । किंच संयोगस्य सार्व. त्रिकोपजीवनेन सर्वरनपवाद्यत्वमेव । यतः प्रकृतिपुरुषसंयोगाद्विश्वसृष्टिः । ताशेरेव संयोगविशेषेब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं जगद्वैषम्यम् । इन्द्रियार्थ संयोगाद्विविधा मतिः । जला- दिसंयोगाहीजेऽकुरोत्पत्तिः । पवित्रवस्तुसंयोगात्सुखम् । अपवित्रवस्तुसंयोगादुःख- मिति संयोगकार्याणि सर्वत्रानुभूयन्ते । स्वाभावति । स्वस्य संयोगस्य योऽभावस्तेन सह संयोगस्य सादेश्यम् । समानो देशो यस्य स सदेशस्तस्य भावः सादेश्यम् । सामानाधिकरण्यमिति यावत् । यस्मिन्वृक्षे कषिसंयोगस्तस्मिन्नेव वृक्षे तदभावो यद्यप्युपलभ्यते तथाऽपि न विरोधः । संयोगस्यायावच्छेदेन तदभावस्य च मूळाव- च्छेदेन सत्त्वात् । एकदेशावच्छेदेन द्वयोर्युगपत्यतीतो हि विरोधः । नात्र तथेति मावः । कार्याकार्येति । कार्योऽनित्यः । अकार्यों नित्यः । हस्तसंयोगादेवेति । हस्तसंयोग एव कायसंयोगः । हस्तादिव्यतिरिक्तस्यावयविनोऽभावात् । किंच व्यतिरिक्तावयविस्वीकारेऽपि हस्तसंयोगाद्भिन्नः कायसंयोगो न सिध्यति । येन हेतुना यदेवावयवः संयुज्यते तेनैव हेतुना तदेवावयव्यपि संयुज्यताम् । न हि हस्तपुस्तकसं- योगानन्तर्य देवदत्तपुस्तकसंयोगस्योपलभ्यते । । । १ क. भेदेनैवप्र ।२ कि. ख. स कार्यभे । ग. सच का । ३ ग. स्तपुस्तकसंयोगादे- वोपपत्तेः । एते । ४ घ. योगी हस्तस्य कायस्वात् । एते । ५ ग. गोऽपि नि । ।

·९६ यतीन्द्रमतदीपिका- विभागोऽपि संयोगाभाव एव न पृथग्गुणः । अकार्ययोगस्तु विभुद्रव्ययोः । अजद्रव्यसंयोगः श्रुत्याऽङ्गी क्रियते । अनुमानादप्यजसंयोगसिद्धिः। यथा विभुद्रव्यं विभुद्रव्यसंयोगवद्रव्यत्वाद्ध- टवत् । विभुद्रव्यमीश्वरसंयुक्तं द्रव्यत्वाद्धटवत् । ईश्वरः कालादिसंयुक्तः, विभागोऽपीति । परस्परसंयुक्ते द्रव्यद्वये विद्यमाने सति समुपनतो यः संयो- गनाशः स एव विभागव्यवहारविषयः । न तु नैयायिकाभ्युपगतो विभागो नाम कश्चिद्गुणोऽस्ति । न च संयोगविनाशकत्वेन विभागः स्वीकार्य इति वाच्यम् । विभागकारणत्वेन कल्पिताकर्मण एव संयोगनाशोपपत्तेः । न च संयोगनाशे जातस्य संयोगनाशस्याविनाशित्वेन पुनः संयोगेऽपि विभक्तप्रत्ययः स्यादिति वाच्यम् । वन्मते विभागाभावेन विभक्तप्रत्ययाभावेऽपि संयोगनाशस्य सस्वेनासंयुक्तप्रत्यय. प्रसङ्गात् । अथ पुनर्जातः संयोगोऽसंयुक्तप्रत्ययप्रतिबन्धक इति चेत्स एव विभक्त- प्रत्ययस्यापि प्रतिबन्धकोऽस्तु । न च संयोगजनकस्य कर्मणः संयोगनाशजनकत्व- मनुपपन्नमिति वाच्यम् । रूपादिजनकतयाऽभ्युपगतस्याग्निसंयोगस्य रूपादिनाशक- त्वाभ्युपगमात् । ननु सिद्धान्तेऽभावस्य मावान्तररूपत्वेन संयोगनाशः किंस्वरूप इति चेदुच्यते-उत्तरदेशसंयोग एव पूर्वदेशसंयोगनाशः । उत्तरदेशसंयोगस्य पूर्व. देशसंयोमेन सह विरोधादुत्तरदेश संयोग एवं पूर्वदेशसंयोगविरुद्धत्वेनाऽऽलोचितः पूर्वदेश संयोगनाश इति परिस्फुरति । न चोत्तरदेशसंयोगस्य भावरूपेण प्रतीतिः कथामिति वाच्यम् । द्विविधा ह्युत्तरदेशसंयोगमतीतिः । ज्ञातपूर्वदेशसंयोगस्य तद्वि. रुद्धत्वेनैका । स्वरूपेण चापरा । तत्र ये स्वरूपेण प्रतिपद्यन्ते ते भावरूपेणाभिमन्वते । ये पुनः पूर्वदेशसंयोगविरुद्धत्वेन प्रतिपद्यन्ते ते त्वभावरूपेणेति बोध्यम् । विभुद्रव्ययोरिति । तयोरसंयुक्तत्वे तु सान्तरत्वप्रसङ्गः । न च निरवयवस्य विभुद्रव्यस्य कथं संयोगः । संयोगस्यैकदेशवर्तित्वसामर्थ्यादिति वाच्यम् । औपाधि- कांशभेदक्लप्त्या तन्निर्वाहात् । ननु संयोगस्यान्यतरकर्षोभयकर्भ वा हेतुः । तदभावेन विभुद्रव्ययोर्न संयोग इति चेन्न । विभुद्रव्यसंयोगस्य नित्यत्वेन कारणसापेक्षत्वाभा- वात् । श्रुत्येति । ' सर्वव्यापी च भगवान् ' (श्वे० ३ । ११)' अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः ' ( ना० ११ । ६) इत्यादिश्रुतयो द्रष्टव्याः । कालादिसंयुक्त इति । न च कालसंयोगे कालकार्यत्वप्रसङ्ग इति वाच्यम् । तस्यापि तदधीनविकारत्वात् । तदुक्तम्- कालः संपच्यते तत्र न कालस्तत्र वे प्रभुः। इति । । . १ क. 'भाग पिण्डस ।

·११ रस २ गन्ध ३ स्पशाः ४ संख्या प्रकाशसहिता। दव्यत्वाद्धटवदित्यादिभिर्विभुसंयोगसिद्धिः । अथ शक्तिः --सर्वकारणानां कारणत्वनिर्वाहकः कश्चिदद्रव्यविशेषः शक्तिः । तांगमाभ्यां तत्सिद्धः । प्रतिबन्धकमणिमन्त्रादिसंनिधौ स्वरूपसहकारिवैकल्याभावेऽपि यदुपरोधाद- इनो न दहति सा ह्यतीन्द्रिया शक्तिः । अयस्कान्तादिषु तत्यासिद्धिः । सा शक्तिः षड्व्यवृत्तिः। भगवनिष्ठत्वं पुराणरत्नादिषु प्रसिद्धम् । एवं सर्व. त्रापीति शक्तिर्नाम धर्मविशेषः सिद्धः । ननु चतुर्विंशतिप्रकारा गुणा इत्युक्तत्वात्कथं दशवेति निर्दिश्यत इति चेदुच्यते-जीवात्मविशेषगुणानां बुद्धिसुखदुःखच्छाद्वेषप्रयत्नानां षण्णां किंच यथा मूर्तगतविकारविशेषसिद्धयर्थं विभुसंयोग उक्तस्तथैव कालादिगत- विकारसिद्धयर्थमपीश्वरसंयोगोऽवश्याभ्युपेयः। अन्यथेश्वर शरीरत्वमपि कालावेन स्यात् । सौगमाभ्यामिति । तत्र तर्कमाह-प्रतिबन्धकति । अगमस्तु--- शक्तयः सर्वभावानामचिन्त्या अपृथविस्थताः । ( अहि. सं.) इत्यादिष्टव्यः । अयस्कान्तादिविति । आदिना दुंदुभिस्वना- दयः । ननु शक्तिः शक्तिविशिष्टा न वा । नाऽऽयः । तस्या अपि शक्तेः शकि- विशिष्टत्वेनानवस्थापातात् । नान्त्यः । तथा सति तस्याः कारणत्वं न स्यात् । अशक्तत्त्वात् । अन्यथा सिकताभ्योऽपि तेलमुत्पद्यतेति चेन्मैवम् । शक्त्यन्तराभा. वेऽपि कारणानां कार्यानुगुण्यरूपतया तस्याः सिद्धत्वात् । अन्यथोष्णत्वमुष्य न वा । भायेऽनवस्था । अन्त्ये कार्य न जनयेच्छीतवदित्यादिप्रसङ्गात् । पद्व्यत्तिरिति । तदुक्तमात्मसिद्धौ (पृ० ११ ) सर्वव्येषु तत्कार्यसमधिगम्यस्तत्प्रतियोगिश. क्त्याख्यो गुणः साधारण इति । न चाद्रव्येषु 'रूपरसादिषु शक्यभावेन कथं तेषां कारणत्वमिति वाच्यम् । रूपरसायधिकरणीभूतद्रव्यनिष्ठयैव शक्त्या रूपादिसमाना- धिकरणया तेषां शक्तत्वात् । केचित्तु रूपादिष्वपि शक्तिमिच्छन्ति । पुराणरत्ना दिग्विति । तदुक्तं विष्णुपुराणे (१॥ ३ ॥ २)- शक्तयः सर्वभावानामचिन्त्यज्ञानगोचराः। यतोऽतो ब्रह्मणस्तास्तु सर्गाचा भावशक्तयः ।। भवन्ति तपतां श्रेष्ठ पावकस्य यथोष्णता ।। इति । ९ परिमाणानि पृथक्त्वं ७ संयोग विभागौ ९ परत्वा १० परत्वं ११ बुद्धयः १२ सुख १३ दुःले १४ इच्छा १५ द्वेषौ .१६ प्रयत्ना १७ श्च गुणाः' (क, सू. १२१६) इति सूत्रे सप्तदश गुणा उक्तास्तथाऽपि तत्सूत्रस्थचकारेणानुक्त समुच्चया १ ग. "वत्रापि शक्तिनामकध' . घ. व श ! १३ । । - । १ ·JoicerENDRA १८ यतीन्द्रमतदीपिका- बानविततिरूपत्वेन ज्ञानान्तर्भावस्यक्तित्वाद, धर्माधर्मयोरपीश्वरमीत्यनीतिरू- पत्वेनेश्वरज्ञानेऽन्तर्भावात् , भावनाख्यसंस्कारस्य ज्ञान विशेषरूपत्वात् , बेगो- केन गुरुत्व १८ द्रवत्व १९ स्नेह २० संस्कार २१ धर्मा २२ धर्म २३ शब्दा- २१ नां संग्रह इत्युपस्कारविवृत्योरुक्तत्वाच्चतुर्विशतिप्रकारा इत्युक्तम् । ज्ञानान्त. र्भावस्यति । अत एवाऽऽहु:- इच्छाद्वेषप्रयत्नादिशब्दैधारभिधीयते । अर्थमेदानुविद्धास्ते धीविशेषाः प्रकीर्तिताः ॥ इति । इच्छादिहेतुभूतानुकूलादिविष या बुद्धिरेवेच्छादिव्यवहारमातनोति । तदतिरिक्तक- सने न कोऽपि लामः । गौरवदोष एव लभ्यते । न च ज्ञानेच्छादीनां पर्यायत्वं स्यादिति वाच्यम् । यथा ज्ञानत्वाविशेषेऽपि प्रत्यभिज्ञास्मृत्यनुमित्वनुभवादिभेदेषु न पर्यायत्वं तद्वदत्रापि वक्तुं शक्यत्वात् । अन्यथेांभ्यस्थाभयधृतिकरुणाशान्तितुष्ट्या- दिव्यवहाराणामपि विषयलाभार्थमर्थान्तर कल्प्यं स्यात् । यद्यपि पादयोर्ये दुःखमित्या- दिव्यवहारात्सुखदुःखयोः शरीरधर्मत्वं प्रतीयते तथाऽपि तदोपचारिकम् । मृतशरी- रेऽनुपलम्मात् । तथा च तयोरात्मधर्मत्वेन धीविशेषत्वमुपपन्नम् । धर्माधर्मयोरिति । चिरध्वस्तस्य कर्मणः कालान्तरभाविफलानुगुणं किमपि द्वारमदृष्टास्यमुपादेयम् । तच्चा- न्तःकरणपरिणतिरिति सांख्याः। चेतसो वासनेति सौगताः। धर्म इति न्यायवादिनः। विभुरूपं किमपि तत्वान्तरमिति जैनैकदेशिनः । पुद्गलरूपमिति तत्सयूथ्याः । एतच्चि- त्यम् । प्रमाणामावात् । गौरवाच्च । किंतु तत्तत्कर्माचरणपरिणतेश्वरबुद्धिविशेष एवादृष्टम् । अत एव ' स एवैनं भूति गमयति ' (ले० सं० २।१।१)' स एनं प्रीतः प्रोणाति ' (ले० सं० १७१४ ) एष ह्येव साधु कर्म कारयति तम् ' (को. ३ । ८) 'क्षिपाम्यजत्रमशुभान् ' (गी० १६ । १९) इत्यादिष्वीश्वरप्रीति- कोपाम्यां फलप्राधिरभिधीयते । एतेन शरीरादिकं भोक्तविशेषगुणप्रेरितभूतपूर्वकं तभोगसाधनत्वात्स्नगादिवदिति सिद्ध ज्ञानाद्यनुपपत्तेः परिशेषाजीवसमवेतादृष्टसिद्धि- रिति वैशेषिकायुक्तमपास्तम् । अस्मदुक्तादृष्टादेव नियमोपपत्तेर्विपक्षे बाधकाभावात् । ज्ञानविशेषेति । संस्कारो हि धर्मभूतज्ञानस्यावस्थाविशेषः । स्मृत्यादिवत् । ज्ञानस्य द्रव्यत्वेन तस्यावस्थावत्वमुपपद्यते । तत्राऽऽत्मा निर्विकारः। धर्मभूत- ज्ञानं तु सविकारम् । तच्चाऽऽत्मनो नित्यासाधारणधर्मः । तेन धर्ममूतज्ञानगताः सर्वे विकारा ज्ञानद्वारा ज्ञानाश्रयात्मपर्यन्तं व्यबहियन्त ईत्याहुः । वेगोत्पाद- केति । शीघं गच्छतीत्यादिषु कर्मातिशयविशेषादितरो वेगो नाम कश्चिगुणो नोपलभ्यते । अतिरिक्तवेगवायपि कर्मभेदाद्वेगभेदं कथयति । तथा च यादृशक मेदा. । ।

·प्रकाश साहिता। ९९ त्पादकहेतारेच वेगाख्यसंस्कारोपपत्ते, संयोगमादाय स्थितिस्थापकस्यापि संभवाब , शब्दादिगन्धान्तानां प्रत्यक्षसिद्धत्वेनाङ्गनकारात्, विभागपृथक्त्व- योरपि संयोगाभावमादायोपपतेः । परत्वापरत्वयोर्देशकाल संयोगविशेषमा. दायोपपत्तेः, संख्यापरिमाणद्वत्वले हानां तत्तद्दश्यस्वरूपमादायोपपचे, । द्वेगभेदः परिकल्प्यते स एव कर्मभदो वेग इत्युच्यतामिति भावः। संयोगमिति । ननु शाखाकोदण्डचर्मप्रभृतिष्वाकर्षणादौ सति कुतश्चित्कारणविशेषाद्भूयः स्वस्थानाव- स्थानं भवति स कारणविशेषः स्थितिस्थापक इत्यङ्गीकर्तव्य इति चेन्न । नियतसंस्थान. विशेषस्यैव तत्र कारणत्वात् । न च स्थितिस्थापकविशेषाभावे परावर्तने द्रौत्यविल. म्बादिकं कथामिति वाच्यम् । तचत्स्थितिस्थापकावशेषनियामकेन तत्तसंस्थानविशे. घेणव तत्संभवात् । सर्वदा क्रियोत्पत्तिप्रसङ्गः । कर्षणमोक्षणादिसहकारिसाहित्येन परिहारश्चोभयोस्तुत्य एव । विभागेति । उपपादितमेतत्संयोगनिरूपणे । पृथ- क्त्वोति । सर्वार्थसिद्धिकारास्तु ' व्यवहार एव खल्वर्थतत्त्वविभागे निदानम् । यद्भिः नमिति व्यवह्वियते तदेव पृथमिति । यत्पृथगिति व्यवाहयते तदेवेतरदिति । अत एषां शब्दानों पर्शयत्वा झतिरेकेण पृथक्त्वं नाम न कश्चिद्धर्मः कल्पनीयः । भेदश्च नीलपीतादिरखाधारणो धर्म एव । तथा च सर्ववस्तूनां परस्परव्यावर्तकासा- धारणधर्म एव पृथक्त्वं स एव च भेदः' इत्याहुः । परत्वापरत्वयोरिति । न च परत्वापरत्वयोर्दिकालसंयोगविशेषस्वरूपत्वे तयोः प्रत्यक्षविषयत्वं न स्यादि- कालयोर प्रत्यक्षत्वादिति वाच्यम् । आकाशस्वरूपाया दिशः कालस्य च प्रत्यक्ष- लस्य प्रागुपपादित्वात् । संख्योति । तार्किकास्तु-एकन्यादिप्रतीतिव्यवहारविषयो यो गुणः सा संख्या ! सा पुनः परमाण्वादौ नित्या । ब्याकल्यणुकादौ तु तत्तत्कारणगतैरेक- त्वेन्यते । द्वित्वत्रित्वादिकं त्वनेकावतिसहकृतैकैकनिष्ठकत्वजन्यम् । सा चावगति. रपेक्षाबुद्धिरित्युच्यते । सा चापेक्षाबुद्धिस्तत्तत्पुरुषमात्रनिष्ठेति तज्जन्यद्वित्वत्रित्वादिकं तत्तत्पुरुषैरेवानुभूयते । क्षणिकं च तत् । तत्कालमात्रभावित्वादित्याहुः। तत्रेदमुच्यते- यादृशापेक्षाबुद्धिविषयादित्यायुत्पत्तिस्तादृशापेक्षाबुद्धिविषयवस्तुविशेषोपलम्म एवं द्वित्वादिव्यवहारमातनोतु । किमतिरिक्तद्विल्वादिकल्पनेन । न ह्यपेक्षाबुद्धिनिर्विषया। अज्ञानत्वप्रसङ्गात् । नापि प्रकृतानुपयोगिवस्तुविषया । प्रकृतासंगतिप्रसङ्गात् । तथा च सविषयत्वे प्रकृतसंगतत्वे च सिद्धे योऽयं विषयविशेषः स एव द्वित्वादिव्यवहारमात- नोतु । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् । इतरथाऽतिरिक्तसंख्याकल्पनेऽपि संख्याया गुणत्वेन । - १ ख, "शब्दस्पर्शरूपरसगन्धानां पञ्चानां प्र । २ ख. घ. पपादयितुं शक्यत्वात्संख्या।

·MANORANVAR यतीन्द्रमतदीपिका- गुरुत्वस्य शक्त्यन्तर्भावस्य वक्तुमुचितत्वाच्च दशैवेति मुष्ठूक्तम् । सत्त्वरजस्तमांसि प्रकृतिगुणास्तत्संबन्धिजीवगुणाश्च । सत्त्वरूपं ज्ञानं साविकः काल इत्यादिप्रतीतिरूपाधिवशादौपचारिकी । शब्दादयः पञ्च प्रकृतिकार्यपञ्चमहाभूतगुणस्पेन मसिद्धाः । शुद्धसत्त्वं तु त्रिपाद्विभूत्यां तस्म- वर्तकेश्वरे च । संयोगशक्तिरूपौ गुणौ षड्द्रव्य साधारणाविति विवेकः । इत्थद्रव्यं निरूपितम् ॥ इति श्रीवाधूलकुलतिलकश्रीमन्महाचार्यस्य प्रथमदासेन श्रीनिवास- दासेन विरचितायां यतीन्द्रमतदीपिकायां जीव- निरूपणो नाम दशमोऽवतारः ॥१०॥ appaMRATHISRUS MARAN । गुणस्य च द्रव्यमात्रवृत्तित्वेन गुणगतायाश्चतुर्विंशतिसंख्यायाः कर्मगतायाः पञ्चत्वसं. ज्यायाश्चानुपपत्तेः । तत्राऽऽश्रयद्वारा संख्याकल्पनेऽपि गुणाश्रयाणां चतुर्विशतित्वमेव कर्माश्रयाणां पञ्चत्वमेवेत्या नियामकामावः । पृथिव्यवेजोवायुमनसा पश्चातामेव कर्मा- श्रयत्वेऽपि न तत्पञ्चत्वमुत्क्षेपणादिभेदेन पञ्च कर्माणीति वदद्भिः कटाक्षीकृतम् । एकत्वं व कार्यभूतं नास्त्येव । अवयवातिरिक्तस्यावयविनः कार्यस्याभावात् । संघातक्यं तु राशिवदौपचारिकमेव । नित्यमप्येकत्वं भेदाभावरूपं नातिरिक्तमिति केचित् । अत एवैकत्वविवरणे प्रवृत्ता मेदाभावरूपतयैवैकत्वं विवृण्वन्ति । एकत्वभ्रमो भेदादर्श. नादभूदिति च भ्रान्तिविषये व्यवहरन्ति । स्वसत्त्वमेवैकत्वं तच्चेतरसद्धावेऽपि वर्तत इत्यन्ये । परिमाणमपि नातिरिक्तम् । किंतु देशव्याप्तिविशेष एव तत्तत्प्रतिसंबन्धि- निरूपितस्वरूपेण तत्तत्परिमाणमिति वदन्ति । द्रवत्वमपि तत्तद्वस्तुसंस्थानविशेषस्वरू. पमेव नातिरिक्तम् । तावतैव स्यन्दनोपपत्तेः । स्नेहोऽपि नातिरिक्तः । किंतु सलि- लस्वरूपमेव चूर्णादिपिण्डीभावमातनोति । यदि पिण्डीमावसाधनत्वात्सलिले स्नेहाख्यो गुणः स्वी क्रियते तर्हि विश्लेषसाधनत्वादातपादौ रोक्ष्याख्यं गुणान्तरं किं न करप्यते । औषण्यादिभिरेव विश्लषश्चेत्पिण्डीमावोऽपि शैत्यादिभिरेव स्यात् । किंच सलिल- स्यापि क्वचित्पिण्डीमावासाधनत्वं दृश्यते । शुष्कमृत्पिण्डादीनां सलिलसेकेन विलय. दर्शनात् । तस्मात्सलिलस्वरूपमेव सहकारिविशेषमासाद्य पिण्डीभावसाधनं विश्लेषसा- धनं च भवतीति यथोपलम्भमङ्गीकार्यम् । चेतननिष्ठः स्नेहस्तु बुद्धिविशेषस्वरूपएवेति दिक् । गुरुत्वस्यति । गुरुत्वं हि पतनहेतुतया नयायिकैः कल्प्यते । तदसत्.। सर्वत्र । । - १ क. ख. "मं । एवं द्र ·प्रकाधसहिता एवं द्रविडमाण्य, न्यायतत्व, सिद्धित्रय, श्रीभाष्य, दीपसार, वेदार्थसंग्रह, भाष्यविवरण, संगीतमाला, षडर्थसंक्षेप, श्रुतप्रकाशिका, तत्त्वरत्नाकर, प्रजा- परित्राण, प्रमेयसंग्रह, न्यायकुलिश, न्यायसुदर्शने, मानगाथात्म्यनिर्णय, न्यायसार, तत्त्वदीपन, तत्त्वनिर्णय, सर्वार्थसिद्धि, न्यायपरिशुद्धि, न्यायसिः द्धाञ्जन, परमतमङ्ग, तत्त्वत्रयचुलुक, तत्त्वत्रयनिरूपण, तत्वत्रयप्रचण्डमारुव, वेदान्तविजय, पाराशर्यविजयादिपूर्वाचार्यप्रवन्धानुसारेण ज्ञातव्या संग्रह बालबोधार्थ यतीन्द्रमतदीपिकाख्यशारीरकपरिभाषायामस्यां वे प्रतिपादिताः। अध्यात्मशास्त्राणां तत्त्वहितपुरुषार्थप्रतिपादकत्वात्तत्सारेऽस्मिन्नपि प्रकृतिजी- वेश्वरपरिच्छेदैस्तत्त्वस्य निरूपितत्वाबुद्धिपरिच्छेद उपायस्य निरूपणानि- त्यविभूतिपरिच्छेद ईश्वर परिच्छेदे च पुरुषार्थस्य निरूपणाच तत्वोपायपु- रुषार्था निरूपिता इति निरवद्यम् । एक तत्त्वमिति प्रतिपादयन्ति सूरयः । आत्माऽमात्मा' इति विभज्य द्वेधा निरूपयन्ति ऋषयः । श्रुत्यनुसारा. दोक्तृभोग्यनियन्र्तृरूपतत्त्वत्रयमिति प्रतिपादनस्याचार्याः। हेयम् , तस्य निव- तकस् , उपादेयम् , तस्योपीय इति चतुर्धा विभज्यानुसंदधते केचिदाचार्याः । मीप्यम् , प्राप्ता, उपायः, फलं, विरोधीति पञ्चधा निरूपर्यन्त्यपरदेशिकाः । अर्थपञ्चकमेव संबन्धेन साकं घोढा परिगणय्य वर्णयत्यन्ये गुरवः । एतेषां तत्तद्विभाजधर्षमादायानुसंधानमुपपद्यते । वस्तुतस्तु वेदान्तानां चिदचि- विशिष्टाद्वैतमेकमेव ब्रह्मोते तात्पर्यम् । अत एव चिदचिद्विशिष्टं ब्रह्मकमेवेति . - हेतुल्लनिर्वाहकतयाऽभ्युपगतायाः शक्तरेवात्रापि स्वीकर्तुमुचितत्वात् ॥ इति श्रीयतीन्द्रमतदीपिकाप्रकाशे दशमोऽवतारः॥ १० ॥ इति श्रीमद्विद्वन्मुकुटरत्नभास्करशास्च्यान्तेवासिप्सकलविद्यापारंगतरामशास्त्रिच्छात्रेण तच्चरणप्रसादलब्धज्ञानलवप्रोत्साहितेनाभ्यंकरोपाहवासुदेवशास्त्रिणा विरचितो यतीन्द्रमतदीपिकाप्रकाशः समाप्तिमगमत् ॥ १ख.प्रजा । २ ग. "न, दर्शनया । घ. 'न, नामया' । ३ क. 'रिसिद्धि । ४ घ. "यच' । ५ क्र. ख, "न्संग्राह्य । ६ क. ति द्विधा । ग. "ति द्वेधा विभज्य नि । ७ घ. "न्ति । ध्रु' । ८ ग.,'न्तरूपं त । घ. "न्तृत्वरू । घ. यन्वाचा । 10.घ. 'पायं च । ११ ख.. प्राप्यप्राप्ताप्राप्युपाय । घः प्राप्य प्राप्ताप्राप्त्युपायः । १२ क. घ. "यन्ति । बर्ष] ३ क. घ. यन्ति । एते'।

·चवीन्द्रमसदीपिका- मस्या भगवान्बादरायणा 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा इत्युपक्रम्य तमेव प्रकार निरूपितवान् । अवश्चिदचिद्विशिष्टो ब्रह्मशब्दवाच्यो विष्ण्वाख्यः परषासुदेवो नारायण एवैकं तत्त्वमिति विशिष्टाद्वैतवादिनां दर्शनमिति सिद्धम् ॥ इति विविधविचित्रं मानमेयप्रकाश धनगुरुवरदासेनोक्तमादाय शास्त्रात् । यतिपतिमतदीपं वेदवेदान्तसारं स भवति मतिमान्यः सत्कटाक्षकलक्ष्यः ॥ इति श्रीमहाकुलतिलक श्रीमन्महाचार्यस्य प्रथमदासेन श्रीमद्देन्ट- गिरिनाथपदकमळसेवापरायणस्वामिपुष्करण श्रीगोविन्दाचार्य- सूनुना श्रीनिवासदासेन विरचितों यतीन्द्रमतदीपि- काख्या शारीरकपरिभाषा समाता ॥ १ अर्य योको ग. पुस्तके न दृश्यते । २ ख. ' भानुमेव प्रः ।। घ. 'मतिदी' । ४ प. 'करीणीगो । ५ क. ख, 'तायां घतीन्द्रमतदीपिकायामद्रव्यपरिच्छेदो नाम दशमोऽवतारः ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·अथ यतीन्द्रमतदीपिकाद्धृताना प्रकाशोधृतानां च श्रुतिमूत्र श्लोका- दीनां वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम् । पृ. पं० पृ० ५० अ. आपोमयः ३८२.२ AR अकारचा अग्नेः शिवस्य अर्चावतार ९२ २ आप्यायन्ते २९ २६ आराममात्रो ८३ २५ आश्रयाद ... अत्रायं पु ७३ ११ .... ... अथ यो ह ९८८ १०२.६ 8000 अद्रव्यं दश 0.00 ३९ १५ इच्छाद्वेष २ २१ इति विविध ३७ २९ इतिहास ४९ १८ इदं सर्व C. . CER ३३ १९ .... . 21 ७३ २३ २५ 2200 02 .... 900 9. .... अध्यवसाया अनादिर्भग भनियम्यस्य अन्तबाहि अपहतपाप्मा अलामे वेद अधिकाराय अशरीर अहमी अहिंसास अष्टमे वर्णि ९६ २७/ इन्द्रनील ७४ २० न्द्रियच्छिद्र ३० २४ इमामगृ (० २० उत्क्रान्तिग २८:२१ .. . *.84 ५३ १९ उत्तरोत्त ... ६८ . ... २२९ उत्पत्तिमत्त्वा उआयभक्तिः उपआयो भाक्त उपासकानुन उपासकांनुरो ८ ८९.१६ आगमेना आत्मख्याति 822 आत्मनः स्वतः ४ ११ ऋचः सामा . .09. आत्मानम ८७ आत्मा वा इद आत्मा वा अरे आदित्यवर्ण ७२ TU ७९ २.३ । एक एवं ६४ १७ एकाम्भनिधि ४६ १४ को व्रीहिः ५२ २२ एतस्माउना ६४ १६ एर क्षेत्र 200 आनुकूल्यस्य BAR ·सूचीपत्रम् । M पृ० पं. पृ. पं० १५ तत्वमसि ইখল ८९ २१ तत्र प्रत्य ७३ ११ तत्र प्रमाण ७२ २३ तत्र वृद्धा का विज्ञाना को शाखा कणाद पा काय माना २४ १३ ३८ २४ ६ २८ २२ १६ १ 0000 .... ३ तत्रापि य २६ १८ तथाऽपि योऽशो ९६ ३० तथा हेय ९८ २३ तदर्थ लील काल: संप .... सिपाम्यंज ग. तदेव वासु ..sa ८९ २२ (९२६ १२ १५ ... 28. गणवा लोक गुरुमेवा १९ ३३ तदेव सदृशं ६४ २४ तदेवार्थ 300 तद्विष्णोः पर ... घटस ७४ २७ तमः संसर्न ४३१८ B000 .... व. नमे विदि 2009 ६१ २८ .... पलस्वर चतश्चक १५ ... ज , ९१.२२ भननमरण ८१२१ नयोलमा ५४ २४ तस्माल्लोका ३ तस्मिन्मति तस्यहवा ७२ १८ तस्यात्मपर ४८ २७ नामां त्रिवृ २ तृतीये मि ७० २१ तेजसा नि ५६ १७ तेजोमार्थ वाक् . ७४ २५ तेन प्रयो ८७ १६ त्वं हि रुद्र ... ९ १ २ १५ ... 9000 AM .... जीवान्विसस ज्ञो द्वावजा ज्ञानमस्तीति ज्ञानिमी मि ज्वलत्पर ८५ २५ १९ ७ .... ७ C0 त्रिशच न ८७ १८ epal द . DD 0... ११ २२ दशावतारा ·MAINASHMODERNMaliNAGAR सूचीपत्रम् । updeadlometenesantarve पृ० पं० 28. 304 दीपिकाऽपि दूर शब्दः ..33 9.७. 8. देवत्व देव देवा वाम ११.२६ देशबन्ध देहन्द्रियमनः ... ... ९२ १५ पञ्चदश रात्रा. ८९ ११ पञ्चमे लक्षि ८७ १४ पञ्चरत्रिस्य ६२ २८ पञ्चरूपातु ९ पण्डिताः पतिव्रता ध पदानांत वित्ता ७० २८ परित्राणाय १२ २० 'স্বাদ पुंस्त्वादिव ५२ १५ पृथगात्मा ९१ ९० कृतेः क्रिय २६ न खत्रह १९ न नायते .. ... .... न तत्र रथा न तीक्ष्णधि न तु तद्भु नमस्ते वायो नववर्ष ... न विज्ञातु .... a पनापतिः प्रजा.... ७३ २२ . ज्ञया घ्राणं ६१ .... 10 ७२ ८ प्रणम्य पर ४७ १२ प्रतिबन्ध ४९ १६ प्रतिमन्वन्तरं 8.. ८५ १० प्रदीपवदा 00 ७० २१ 2. .... 893 .... नानात्मानो नानावीर्याः नासदासी निगृहनं नित्यः सर्वगतः नित्या साय नित्यैवैषा नित्यो नित्या नित्यो व्यापी निरञ्जनः निर्मलम् नेह नाना नेकस्मिन्न ... . .... ६ पमाणं प्रथमे प्राणमनू ९ ७१ २९ बलेन हर ७२ २१ बालाग्रशत ७८ १९ विमति य ७४ १३ ७२ १४ बुद्धे चेक्षे ७४ ७ ब्रह्मा वा इद ... I.... । ॥ बुद्धे क्षेम 2.00 .... . S 200 ·सूचीपत्रम् । । पृ० पं. पृ० पं. ब्रह्म वेद .. ब्रह्माण्डं ब्रह्मेत्युपासी ब्राह्मणक्ष 8. .... १२ १३ .... ... भकायात्वन भद्राश्वं पू .... ... भारतं प्रथ ९३ ३० ८९ १७ ... 0000 2008 भूतानिमि भूपास्या भूरित्न भोक्ता भोग्य ७८ २३ यत्रास्य पु २९ २१ यत्साक्षादप ७२ २४ यत्त्वनुभूतेः ३०.२६ यथा चोल यथा न क्रिय ६१ ९ यथोदपान ४८ २३ यग्ने रो १८ १८ यदाश्रित्यै ११ २२ यद्यन्योऽस्ति ४८ १७ ९२ १८ यस्याऽऽत्मा ७१ ३१ यस्य वेदाः यानीन्द्रिया १ १८ यावन्न वि ८३ २३ या वैन जातु ७२ १८ ये च वेद ७८ २० ये दे के चा २९ २३ यो अस्याध्यक्षः ७४ ३२ योगाचारा ८९ १० योगाभ्यास 90.0 8000 .. 990. ९२ २४ ५६ १८ ६१ २७ मस्कृतिरिय .. मम प्रकाराः . सम साधर्म्य " मात्स्थं कोम मित्रामित्र मोक्षं सालो २७ २४ ६९ १८ १२ २२ ९ ३ .... .... 808 8. 90.. ९० १३ ... .... ... ४८२० ... ... य आत्मनीति य आत्मान यजेत स्वर्ग यतः कुतः २९ २७ SON .... 00.. ९० ६ रचनानुप ८८१५ रम्यक चोत्तरं ७२ २४ राजसेषु च ४९ २५ ७ लोकनाम ३१.१.८लोकेषु वि ३१ ८४ १७ वाक्येऽवधारणे. ८४ १८ चा विरूा १ ८७ १२ .... तीवर यतो बा ... ७८ २५ .. .... ... .... ... यत्र पूर्व प्रायः 4 0..

·Live सूचीपत्रम् । .. २८ १२ सच्छिद्रत्वा ८९ २० सत्ते न भ्रान्ति.... ७१ १६ सदा पश्यन्ति ४२ १९ सदृशादृष्ट ११ ९ ७२ १७ ... *. *.4 ०७.. ..... स देवसो ६ ११ ४ वायु क्षेपि वासुदेवः विज्ञानधन विद्या कालो विद्याचोरो विद्याधिदे विभवाः प विभवोपासने विरोधे गुण विष्णुशक्तिः वेणुरन्ध्र वैकुण्ठे तु वैकुण्ठे तु वैष्णवं ना व्याप्यव्यापक .... ७१३ ७९ २१ ७० १३ २९ ११ .... *.0D ... 02 .... २८ १७ मन्मूलाः सोम्य ७० २५ सर्गश्च प्र ९१ २५ सर्वव्यापी सर्वातिशय पहस्रस्थूणे २९ १८. सात्त्विकानि सात्त्विकेष्वथ साधन भगवत्प्राप्तौ ... ... ८८ २४ ५२ २३ २९ २० ३० ४ Mrs. है .. सुनं पतन्तं ६२ २० सूर्यकोटि ... .. शक्तयः सर्व शक्त्या जग शौचसंतोष श्येनेनाभि श्रीपतिम श्रीमाध्यादि श्रीवत्ससं श्रीवेङ्कटेशं २७ १७ पोऽप्रयुक्तोऽपि सोमाभावे लोऽरोदीत १२ १७ 0. .... ... १ २० .... .... .... ५ स्थिरसुख १७ २७ १२ २१ ७ २९ .... 08. 8 ... स एनं प्रीतः 8. 00. स एवैनं 'मृतिः प्रत्यक्ष ९८ २१ वधीविशेष ९८ २१ स्वरूपमणु ८९ २४ विपत्ताभास स्वम्वविषय १९ २४ ... 2... -200 संकर्षणो संमवामि संस्थाताति .... ६२ २५ ह .... S स चानम्त्याय ७० ३७ २७ #.. na ... ५ हायस्थानां ७० २३ हश्च ते ·अथास्मिन्यन्येऽभिहितार्थानां विशेषशब्दानां वर्णानुक्रमेण मूचीपत्रम् । armaceunita RENAM 88 भरूयांति अजहत्व .036 अपृथक्सिद्धत्व १० अप्रकाश ८ अप्रवृत्ति ७३ १५ अबाधितविषयत्व ३९ १३ अभिध्या ४ अभिनिवेश ६३ २४ 90 १ ४ ६ अभ्यास २ २७ २७ ९० १८ .... अर्चावतार .... १ (WOR ... ६९ २३ ५ 3000 ... ९ ... ६ ... .... 050 ४ ४ .... २ ... .... ... ४ अगुत्व अतिव्याप्ति अतिपित अथर्वन् अदृष्ट अद्रव्य अधैर्य अनन्त अनमिध्या अनर्वाचीन अनवसाद अनिर्वचनीयख्याति अनुद्धर्ष অনুমান अनुमिति भनेकान्तिक अन्तर्यामित्व अन्यथाख्याति भन्यधाज्ञान अन्वय अन्वयव्यतिरोकिन् अन्वयव्याप्ति अप मपूर्वविधि अर्थवाद अर्थापत्ति अार्थिन् अध्याति अशम असं मव.... असख्याति असत्प्रतिपक्षत्व असाधारण असिद्ध... असूया ४ 8 .084 ... 09. १८ .000 ९२७ ३ ... २ :::: ३ 8. २२ १ .... २२ २१ ८ ६० २२ 0000 २ ... 20. 30. १० २१ अहिंसा... .00 आ, .... ६ 0908 20. ४२ ३२ १९ ९ . आकरज १९ १७ आकाक्षा १८ । आकाश ४२ १३ । आत्मख्याति २८ २२ | आत्मत्व 0... . 000 ९ ५ ४ ·6. सूचीपत्रम् । पृ० पं० पृ० पं० धेयत्व .... ४४ १२ ऋच २७ २१ ९०१८ .... ६० १३ ऋतु युर्वेद रम्भ जैव एकान्तिन् ७७ १२ ऐ ६० १३ ऐश्वर्य 20 श्री. 9900 ४२ ear ७७ १६ औदर्य ६३ २० औदार्य ६२ २१ औपचारिक se. .... सन .... क. द्रय इ. . कथा ९ करण ६ ७ करणत्व ART MRO उ कर्तृत्व तरकाण्ड २७ ८ .000 20 २० १२ १ हरण इश प्रति कर्मन् कर्मयोग कमेन्द्रिय कला .... .... *. २० १० कल्प 8. बृंहण समान कल्याण ४ 000. २० 3. BU8 २२ भादान 8... 80.. १ ..... ३९ ४ कालात्ययापदिष्ट काष्ठा ८१ कुहना ८०१४ केवलान्वयिन् १८ ११ कैवल्य किया १० २२ १९ पादानकारण G.. पायभक्ति 9.0 ८ nce .... Nisaina ·सूचीपत्रम् । १. पं. 2.00 ... ३७ ९ २८ . 00. .90. गन्घतन्मात्र गान्धर्व गाम्भीर्य गुरुम ९१ ४ ... ६० २० ज्ञानयोग ज्ञानेन्द्रिय ९ ज्योतिष ४२१८ ५ तन्मात्र.... तमस् ७५ २८ तर्क तितिक्षा तुष्टि तृष्णा ३७ १३ तेजस् ३१ २१ our घ. D... घ्राण AD १ ६० १४ .... च. e ४२ १.. ८ 6000 .... चक्षुस् चतुःषष्टिकला चर्चा चातुर्य ... . विविधपरिच्छेद... स्वगिन्द्रिय ९९ २४ १ ३८ चापल्य.... .... २० चेतनत्व दम्भ दया ९९ २४ ६० १७ छ. ज . दर्प : जड १३ १२ ६९ २८ २२ ५० १८ ३१ २४ ९ दान 2. जल्प ... जाति १ दिवस ३ दिव्य .... २४ ... ६ ६ 0.8 १ ४ . 480 ६० १९ ६० २४ १९ दुराशा... ६० २३ दुर्मति ... ... লিখা जिघांसा जीव जीवाद्वैत जुगुप्सा ५ .... ... ७७ १५ .... ६७ ७२ ६० २१ ६० ८४ २९ ३४ ... ८ .... m .... M ५८ ·सूचीपत्रम् पृ० पं० sea पं. ६९ २९ पराक्रम ५९ २१ पराग्वृत्ति परिसंख्याविधि २७ २१ परीक्षा ९३ २८ २९ 89. (मूतज्ञान २/ पाणि १ .. ३ ३ .... @a .. ९९ २३ पायु ११ २ पारतम्य ६३ १३ पुराकल्प पूर्वकाण्ड २८ २१ 4. न. , ... 890 .04 २० १३ पृथिवी ४९ १८ २२ प्रहस्थान १ प्रकरणसम 900 त्य ७ ७८ १७/ प्रकाराद्वैत ७ प्रकार्यद्वैत यविभूति मेत ६१ २ प्रकृति .. ८१.५ पतिज्ञा २० १ मैत्तकारण <०१५ प्रत्यक्ष ६२ २० प्रत्यक्ष २८ २९ पत्यावृत्ति यमविधि उक्त बैंकल्पक २८ १२ २५ .8.2 .... प्रत्याहार पध्वंसाभाव प्रपत्ति ३ ... . दि BA ... धय प्रपन्न १ Sha तर्थ १५ १३ प्रमा प. प्रमा ३ 20. १ किरण .. .... 890 0.00 १९ १० प्रमाण ४३ प्रमाद ८३ २० अमेय २८ २० प्रवृत्ति ७७ १३॥ प्रागभाव ७ ... 0000 RBA कृति कान्तिन् be ·.... १० पूचीपत्रम् । पृ० ० प्राण ७ मुदिता ६.२ २३ मुमुक्षा प्राणायाम १० १९ १० १७ ९० २८ फ. मुहूर्त .00 फलभक्ति B-m मैत्री मोक्ष ७ मोह ७८ २१ ६९ २० ... बाधितविषयत्व .... ब्रह्माद्वैत २७ २१ E ... श्री.00 8000 म . .... भक्तियोग ३२ २६ ३२ २८ ३२ २१ ... मरतागम भावना فقه RA मत मौम ..." यजुस् यम योग योगरूढि ३२ ८ योग्यता ९ ६० २२ ५ रनम् ४२ राति १९ १९ रस रप्ततन्मात्र रसनेन्द्रिय ९९ २१ १४ २५ रूदि ३७ १० २७ ११ रूपतन्मात्र १९ २२ go 2 ... 2.BC . म. ४२ १३ 9... 02. मनन १९ २१ ३२ २७ मनस् .... ४२ . मात्सर्थ माधुर्य पादेव ल ३ .... ..... २३ १०.१८ ( म मिश्रसत्व १० १० लक्षण ५० १७लना ९० लता ७७ १८ लोभ A . .... ... .. .... 2. १९२४ ९१ मुख्याति २. ३७ । 010 000 ·मचीपत्रम् । ११ पृ० प० पृ० पं० व्याकरण ૨૮ ૨ 390 ४ 000 वात्सल्य व्यापक ६०१० व्याप्ति व्याध्य .. .. बाद car 8.. ४ ६० २४ वायु वासना विचारणा वितण्डा विधि विधेयत्व .00 १० १० १९ शक्ति .... २ २८ १ १ .... 2... ... 28. १० 80. 000 ४१२/ शब्द ६७ १४ शव्दतन्मात्र १९ १२/ शब्दप्रमाण ३ २१ शरीर ८ . १४ ७ | शान्ति CO.. विपक्ष विपरीतज्ञान विपर्यय विभव विभाग विभुत्व विमोक विरक्ति विरुद्ध ... ... शाब्दज्ञान হিপ্পা शिल्प ८ .. 202 २ ३ ... १० १६ शुद्धसत्त्व २१ १५ .... 0000 000 विवक १२ १ ९० १. ... १ शेषत्व ४४ १२ .. 20.. ... 400. वीरुध् बीर्य ७५ २१ ...4. ८५ ६० २१ 2008 ase 4000 PRO वेद वैश्वानर न्यतिरेक व्यतिरेकच्याति ... २७ १८श्रोत्रं १२ २० -१८ १६/ संख्या स ९ सनिधि .... align... 0002 ९९ १९ १२ २३ ९१ व्यवसाय १९ २०। संयोग 0.

·सूचीपत्रम्। 90.. 802. संवत्सर संशय M 8000 900. " 90. संस्थान सख्याति पृ० पं० ९० १९ सामन् ३ १९ साम्य ८ ४ सायुज्य ९९ १८ सुप्रीति ३५ १३ सुमति १२ १ सौशल्य ३ सौहार्द है स्तम्भ ६३ २१ स्थर्य १९ ११ स्पर्श ६५ १७ स्पर्शतन्मात्र ६० सत्प्रतिपक्ष ६९ २१ ०००० . 000 सपक्ष ... 000 H ४१ .... 90.. ९१ ११ ... .... .... .... .... .... सप्तमङ्क सप्तीकरण समाधि सविकल्पक सहकारिकारण सहकारिन् साक्षात साधनमक्ति साधारण साध्यभक्ति ६३ १५ स्मृति ३ ८० १६ स्वयंप्रकाशत्व २ स्वयंसिद्ध ६ ८ वाताय ... .-42. ९ ह. 00. ... २० .... १६ ६ हेत्वाभास 6... 30. MediaWise ayugaNA Mes ·इत्तरान्न नपदार्थानां वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम् । पृ० पं० पृ० पं० अत्यन्ताभावः ८ .00 ३ पृयक्त्वम् ४ प्रतिभा २ प्रत्यभिज्ञा .00 ८ ८ १ अदृष्टम् अनुपलब्धिः अपरत्वम् भापत्तिः ३ प्रयत्नः २ ... नागभावः .... .... २ भावना ९८ २ 8000 उपमानम् २३ ३ भेदः 060 ८ ८ 3800 ... कर्म रतिमात्सर्यादयः ८ गुरुत्वम् १०० ९९ २३ १ १ BAD २३ ६ 200. मल्पः मातिः वितण्डा विभागः विशेषः वेगः .... १ ३ १ ... 900 २ .... & :::::: ९९ १९ .. २६ १० १२ संख्या ५९ २ संशयः ८ ...9 .... .. ४ समवायः .... सनः तर्कः दिक दुःखम् द्रवत्वम् द्वेषः ध्वंसः निग्रहस्थानम् परत्वम् परिमाणम् २ १ २ सामान्यम् .... २ ८ ३ सुखम् .. Sen १ 9. ६ स्थितिस्थाप: ३ स्नेहः स्मृतिः ... ९९ ९९ 682 92 ९९ WEHAN