·No text on this page.

·THE
SHASTRADIPIKA
OF
PÂRTHASARATHIMISHRA.
FIRST TARKAPADA
with the Commentary Yuktisnehaprapûrani with Gûdhârthaviyaratla
BY
RÂMAKRISHNA.
BDITED BY
SRÎ DHARMADATTASÛRÎ.
PUBLISHED
BY
TUKÂRÂM JÁVAJÍ,
PROPRIETOR OF THE "NIRNAYA-SAGAR" PRESS,
Bombay.
1915
Price 14 Rupees

·[All rights reserved by the publisher. ]
Publisher -Takaram Javaji,
Nirnaya-sagar
Press
Printer -Ramchandra Yesu Shedge, 23, Kolbbat Lane, Bombay

·ॐ शास्त्रदीपिका। सर्वतन्त्रस्वतन्त्रश्रीमत्पार्थसारथिमिश्रप्रणीता। RSXS प्रथमस्तर्कपादः। प्रत्यधिकरणविभक्तजैमिनीयन्यायमालायुतः। रामकृष्णप्रणीतयुक्तिस्नेहप्रपूरणीसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यायुतः खोपज्ञसिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणसहितश्च । शबरकुमारिलगुरवो मण्डनमवदेवपार्थसारथयः । अन्ये च विश्वमान्या जयन्ति संत्रायमाणतत्रास्ते ।। सचायं ग्रन्थः सर्वतन्त्रापरतन्त्रमिथिलामण्डलमण्डनपण्डितप्रवर- झोपाख्यश्रीधर्मदत्त(बच्चाझा)सूरिभिः संशोधितः। मुम्बय्यां तुकाराम जावजी श्रेष्टिभिः स्वीये "निर्णयसागर" मुद्रणालये स्वायसाक्षरैर्मुद्रयित्वा प्राकाश्यं नीतः। शाकः १८३७, सन १९१५. मूल्यं १॥ रूप्यकः।

·No text on this page.

·भूमिका । - प्रसिद्धमेव नः समेषाम्यद्वर्षसहस्रमधिवसन्ब्रह्मचर्य विज्ञानचिन्तामणिर्भारद्वाजमहर्षिरपि नाशकद्वेदमियत्तया परिच्छेत्तुमिति, सच वेद ऋग्यजु सामाथर्वशाखोपशाखादिभेदेनेव कर्मकाण्डोपासनाकाण्डज्ञानकाण्डभेदेनापि व्यभाजि भगवता बादरायणेनेति, निखिलपुरुषार्थमूर्धन्यं आसन्तिकत्रिविधवन्धविलयोर्थज्ञानपूर्वकाध्ययनपरिगृहीतखाध्याय- मात्रायत्त इति, तदर्थावगमायैव परमकारुणिको भगवान् जैमिनिरप्यसुसूत्रद्धर्मसूत्राणि "अथातो धर्मजिज्ञासे"त्यादीनि "अन्वाहार्ये च दर्शनात्"इत्यन्तानि-इति च ॥ तदेतेषा अल्पाक्षराणामसन्दिग्धाना सारवता विश्वतोमुखानामस्तोभानामनवद्याना चोपवर्षादिभिवृत्तिकारैर्व्याख्याता- नामपि यथावदर्थग्रहण न सर्वसुशकमित्यवीभषत्तानि भगवान् शबराचार्यः। यदीयं हि भाष्यं सुप्रसन्नमप्यतिगभीरम- नितरसाधारण्याशय्ययाऽनन्यसुलभयोपपादनसरण्या चातिशेत एव भाष्यान्तराणि । तदत्र जानीमो यद्भाष्येणानेनैव देहातिरिक्तात्मखरूपवेदप्रामाण्यादिसमर्थनपरेण सुदूरमपासितं लोकायतमतं दर्शनपदेऽभिषिक्तं च भीमासाशास्त्रमिति ॥ तदन क्षणिकं विज्ञानं शून्यमेव वा परमतत्त्वमिति, पौरुषेयो वेदो न प्रमाणपदवीमध्यास्ते इति च सौगतमतावल- म्विभिः प्रतारितानतितरान् सुनिमन्नान्दुरुपदेशजलधौ सुदूर गताश्च सनातनधर्मपथादुद्दिधीभगवानवातारीत्सुरसेनानी. कुमारिलमूर्त्या उदमुमूलत्सौगतनयम् प्रत्यतिष्ठपत्सनातनसमयं व्याचष्ट च शावरंभाष्यमिति प्रमोदपरंपरेयं सर्वेषाम् ॥ तदिदं न्यायसुधोपवृंहितमतिगभीरं न पारयति परिच्छेत्तुं गुरुरपीति गुरुमतावलम्विभिरन्यथान्यथा योज्यमानेषु न्यायेषु प्रवृत्ते चान्धगोलाडलेन लोकेऽन्वग्रहीपुरिमे पार्थसारथिमिश्राः सर्वतन्त्रस्वतन्त्राः न्यायरत्नमाला-शास्त्रदीपिका- न्यायरत्नाकरैतन्त्ररत्नेन च खकृतैरिति सुविशदमिदं सर्वेषाम् ॥ तदत्र नायकमणिमिव देहलीदीपिकामिव च प्रकाशमानामिमा शास्त्रदीपिकामधिकृत्य किचिदिवान प्रस्तावयाम ॥ येय शास्त्रीयमावरणं समूलघातमुपप्नती यथार्थनानीति विश्वसिम । यस्याश्च जनकाः सुगृहीतनामानो मैथिला पार्थसार- थिमिश्रा यज्ञात्मसूनव मर्यन्ते । अत्र स्मृतिपथागतम्-- "आचार्यमतमाश्रित्य श्रीमद्यज्ञात्मसूनुना । पार्थसारथिमिश्रेण प्रयुक्तितिलकः स्मृतः ॥" इति न्यायरत्नमालागतं तदीयमेव वाक्यं प्रमाणयाम ॥ अत्र केचित् पर्यनुयुञ्जते-कदा वा पार्थसारथिमिश्रा भूमिमलंचक्रुरिति ॥ पार्थसारथिमिश्रा हि-माधवीये जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे शास्त्रदीपिकातत्संग्रहश्लोकादिनिर्देशात्तत पूर्वतना इति, वार्तिकव्याख्यानकरणात्ततोऽर्वाचीना इति, पूर्वोत्तरपक्षादिसंग्रहश्लोकतन्याख्यानादिशैलीसाम्येन वाचस्पतिमिश्रकालिका इति च केचिदभिप्रयन्ति । एतदीयन्यायरत्नमालायाः श्रीमद्रामानुजाचार्यविरचितं नायकरत्नं नाम व्याख्यानमवलोकयन्तोऽ- न्येऽपि तत पूर्वतनानेतान्मन्वानाः केषाचिदेव पक्षमनुमोदन्ते ॥ तर्कपादेऽद्वैतसाख्यादिमतनिराकरणावसरे रामा- नुजीयस्य मतस्यानुवादस्य खण्डनस्य वाऽकरणमपि तेषामनुकूलमिति परे तदुपोद्वलयन्ति । एतदुपशमेवाधिकरणप्रस्थानं परिष्कृतावस्थमिति वहवो मन्यन्ते ॥ तर्कपादे स्फोटवादं वैशेषिकनयं, अद्वैतमतं सांख्य- मतं वौद्धकृतान्तं औपनिषदराद्धान्तं च यथावदेवानुवदन्तो हीमे सर्वतन्त्रखतन्त्रा इत्यत्र न कोऽपि विप्रतिपद्येत ॥ तत्रतत्र प्राभाकरमतनिराकरणार्थमेव प्रवर्तमानानेतानवगच्छन्तो वयं-"न्यायाभासतमश्छन्नशास्त्रतत्त्वार्थदर्शिनीम् । कुमारिलमतेनाहं करिष्ये शास्त्रदीपिकाम्" इत्यत्र न्यायाभासपदेन प्राभाकरयुक्तिमेवाभिप्रयन्तीति जानीमः ॥ तदन शास्त्रार्थसंग्रहेणाध्यायार्थसंग्रहेण पादार्थसग्रहेणाधिकरणार्थसंग्रहेण च पार्थसारथिमिश्रा एवास्माकमुत्तमर्णा नान्य इति वयं मन्महे ॥ तेहीमे प्रथम जिज्ञासाधिकरणेन खविधिप्रयुक्तमेवाध्ययनं नाध्यापनविधिप्रयुक्तं अध्यापनस्य लौकिकेनाध्ययनेनापि सिध्या शहाणामपि वेदाध्ययनाधिकारापत्ते अन्तरेणापि माणवकस्यार्थज्ञानमध्यापनसिध्या विचारस्यावैधत्वापत्तेवेति प्राभाकरमतमपनुद्य खमतेऽध्ययनविधिनैवेतिकर्तव्यताभूतस्य विचारस्यापि विधानेन तस्य वैधत्वमुपापादिषत । अनन्तरं चोदनेच प्रमाणं प्रमाणमेव चोदनेति नियमद्वयं धर्मस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणान्तराविषयत्वसमर्थनेन वेदापौरुषेयत्वादिसमर्थनेन बोपपादयामासुः॥ "न कदाचिदनीश जगदि"ति मीमासकसर्वखपरिरक्षणार्थ कृतं अद्वैतमतखण्डनं सर्वाचवो, मनोरजकं चैतेषा पूर्वो- तरमीमांसयोरनितरसाधारणं पाण्डित्यमभिव्यञ्जयन्मिश्रोपनामत्वमपि यथार्थयति । अयावच्छरीरभाविप्राणनादिलिङ्गं सुखा- दीन चैतन्यं च देहातिरिक्तात्मसद्भावे प्रमाणयन्तो हीमे सत्यमेवैततू यदधमान्सर्वाश्चरीकरीतीति ।।

·२ भूमिका। अहंप्रत्ययगम्यमात्मानं यजमानत्वाहमवभासविषयत्वविभुत्वानेकत्वादिना विवेचयन्तो हीमे न विस्मरणीया. कृतज्ञैरि- लपि युकमेव ॥ सविन्मात्रेणावस्थानं ज्ञानसन्तानोपरमं अद्वैताभिमतं प्रपञ्चप्रविलयं खप्रकाशचैतन्यानन्दरूपं वा मोक्षखरूपमपोद्य- "तसात् कर्मक्षयादेव हेत्वभावेन मुच्यते । नह्यभावात्मकं मुक्त्वा मोक्षनित्यत्वकारणमि"ति मीमासकसमतमात्यन्तिक- त्रिविधवन्धविलयलक्षण मोक्षखरुप ससाधनम्-"तस्मात्सुखदुःखादिसमस्तवैशेपिकात्मगुणोच्छेदो मोक्ष । सुखदुःखोच्छे- दश्च धर्माधर्मयोरुच्छेदात्, धर्माधर्मोच्छेदश्चोत्पन्नाना कर्मणामुपभोगेन नित्यनैमित्तककर्मानुष्ठानेनात्मज्ञानेन च विरोधात्, उत्पाद्याना च काम्यानुष्टाननिमित्ताना धर्माणा तदननुष्ठानेनानुत्पादात्, विहिताकरणप्रतिषिद्धानुष्ठाननिमित्तानां चाधर्माणा विहितानुष्टानेन प्रतिपिद्धाकरणेन च परिहारात असति शरीरारम्भे पूर्वशरीरपाते चाशरीरेऽवस्थितो मुक्त-"इति वा- क्येभ्योऽवधारयन्तो वयं धन्यधन्या एवेति प्रत्ययामहे ।। तत्र प्रकरणे आत्मज्ञानमुपनिपदध्ययनपूर्वकमेव ऋत्वशामिति-"इत्याह नास्तिक्यनिराकरिष्णुरात्मास्तितां भाष्यकृदन युक्त्या । दृढत्वमेतद्विपय प्रवोध प्रयाति वेदान्तनिपेवणेन" ॥ इति वार्तिकोपष्टम्भेन निरुपयन्तो हीमे उपनिषदा कांजकर्तृतावकत्वेनैवोपयोगमभिप्रयन्तीति न ब्रह्ममीमासयास्या मात्रयाप्यभेद इति पश्याम ॥ तदन काशीमुद्रितशास्त्रदीपिकाभूमिकाया महता संदर्भेण श्रीभाष्यकारमतानुसारेण पूर्वोत्तरमीमासयोरैकशाज्यव्यवस्थानं शंकरभगवत्पादसमततद्भिनगास्त्रत्वसण्डनं चाकाण्डताण्डवमसभवदुक्तिकं चेति सुधीरमुद्घोषयामः ॥ तथाहि-श्रीभाष्यकारा हि पूर्वोत्तरमीमासयोरैकशास्त्रयमुपवर्णयन्त. “सहितमेतच्छारीरकं पोडशलक्षण्ये"ति वदता वृत्तिकारेण प्रतारिता एवेति मन्यामहे । वेदार्थों हि सिद्धसाध्यभेद खविपययोर्विचारशास्त्रयोरपि द्वैविध्ये एवोपपद्यते । "अर्यकत्वादेकं वाक्यं साकाट चेद्विभागे स्यात्"इति सूत्रयन् जैमिनिरप्यत्र हस्तावलम्वयति ॥ ज्योतिष्टोमदर्शपूर्णमासवृहस्पतिसवादीना साधनचतुष्टयसपत्तावनुपङ्गेणोपयोगेऽपि खर्गाद्यपर्यवसितपुरुषार्थेनैव पर्यव- सानाकर्मकाण्डे प्रतिप्रकरणं नाभ्यास उपलभ्यते, वेदान्तेपु तु पर्यवसितपुरुषार्थतत्साधननिरूपणपरेपु अभ्यास उपल- म्यते । अतोऽभ्यासानुपलम्भोपलम्माभ्या नैकार्थत्वनिर्णय । सकपकाण्डे सूत्रशेष वाक्यमावर्तयन्जैमिनिरपि खकीयस्य अन्यस्येतरानपेक्षता समाप्तिं च सूचयतीति शान्तिकर्मणि वेतालोदय सवृत्त । वादरायणेन प्रत्यध्यायसमाप्त्यपि सूत्र- कदेशावृत्तिकरणाद्युक्त विशिष्टसूत्रमेव स आवीवृतच्छास्त्रसमाप्तिद्योतनायेति, नैवं जैमिनिरभ्यस्यति प्रत्यध्यायसमाप्तिसू- कटेशमिति सूत्रकदेशपुनरुवारणाच्छास्त्रसमाप्तिमेव स आशेत इति मन्यामहे ॥ "द्वादशाहवदुभयविधं वादरायणोऽत" "प्रदानवदेव तदुक्तं" इत्यादिसूत्राणि तु न्यायविशेपसूचनेन तदृष्टान्तेनार्थवि- शेपनिर्णयार्थ प्रवृत्तानीलपि वक्तु शक्यते इति न पूर्वतन्त्रोपजीव्यमुत्तरतन्त्रमित्लवगच्छाम । एतेन “दर्शयतश्चैवं प्रत्य- क्षानुमाने"इत्यादिसूत्राण्यपि व्याख्यातानि । अत्र “धर्माववोधात्प्रागप्यधीतवेदान्तस्य ब्रह्मजिज्ञासोपपत्ते"ति शारीरकभाष्य- मवलम्वामहे । स्यानामतत् यत्पूर्वमीमासोपजीव्योत्तरमीमासेति, नैतावतापि शास्त्रकत्वनिर्वाह । नापजीव्योपजीवकयो- क्यमिति नियम , शतशो व्यभिचारात् । अन्यथा वौद्धवैशेपिकादितत्रसिद्धस्याप्यर्थस्योपजीव्यत्वेन बौद्धादितन्त्रैरप्येकप्रव- न्धतापत्ते । वस्तुतस्तु-पूर्वतन्त्रसिद्धार्थाना दृष्टान्ततयोत्तरतन्त्रे परामर्शी हि पूर्वोत्तरयोतन्त्रयोर्भेदमेवावगमयति । नहि पूर्वतन्त्र एव पूर्वतन्त्रतिद्धार्थो दृष्टान्ततयोपादीयते । नापीय सूत्रशैली दृष्टचरा यत्समान एव तन्त्रे सूत्रितो न्यायविशेपो निदर्शनार्य पुन सूत्रान्तरेण परामृश्यत इति । अतिदेशशैल्या सलु "अत एव प्राण" "तथोत्थानविसर्जने" इति परा- मृमन्ति । अत्र स्मृतिपथागत "भक्ष्याशयाहिमञ्जूपा दृष्ट्वाखुस्तेन भक्षित"इति निदर्शन स्मारयाम.॥ मतभेदोऽयत एवोपपद्यते । असति वाधके स्मर्तृभेदो ग्रन्थभेदप्रयोजक इति नियमः । यत्र पुनरेकस्मिन्नेव ग्रन्थे मतभेद प्रत्यक्षसिद्ध तत्र प्रत्यक्षदर्शनेन विरोधान्मानाम प्रवर्ततामुक्तनियम । “स्यादप्येपा कल्पना यद्यात्मैकत्वे दृढ प्रमाण स्यात् इति गानदीपिकागतमेव वाक्य आत्मैकत्वपदस्थाने ग्रन्यैकत्वपदं प्रयुञ्जाना वयमत्र विलिखाम । पर- सरविरुद्धसिद्धान्तयो सत्रों दो हि ग्रन्थमेदप्रयोजक इति नियतमेवैतत्॥ वामनजयदेवादिभिरिव समुचित्सव जैमिनिबादरायणाभ्यामपि परस्परसाहाय्येनैव यदि शास्त्रमिद रचितं स्यात्तर्हि ब्रह्म- विचारानन्तरमप्यपदाधिकरणं स्तिथमेव सपद्येत । नहि कर्मिणामेव ब्रह्मविद्याधिकारसिद्धान्तमभ्युपगच्छता भवता मनेऽकर्मिणामनुपनीताना च शहाणा तदधिकारसभावना सभवति । वचनमात्रेण तु मध्वादिविद्यासु अकर्मिणामपि देवा- नामधिकार प्रति रालु भवतामभिमतम् । अन्यथा कर्मब्रह्मविद्ययोरेकफलत्वानुपपत्ते । कथमेवसति तदृष्टान्तेन शूदा- घिसार गारते अन्मन्नत तु अनुपनीताना देवानामिव लिमवशेन शूद्राणामपि ब्रह्मविद्याविकारसभावनयोकमधिकरण सार्थक मिति युजम् । निषिदस्याप्यविकारस्य श्रान्तिप्रसक्तिमाश्रित्य तनिवार्थमधिकरणान्तरारम्भे हि तेन निषिद्ध- न्यापि शान्तिप्रसक्रिमाश्रिर पुनविकरणान्तरारम्भ इति दुरुत्तरानवस्था । ब्राह्मणानप्यकर्मिणो भ्रान्तिप्रपन्नाधि- ·३ भूमिका । कारवतोऽधिकृयाधिकरणान्तरारम्भापत्तिः, तेपामपीदमुपलक्षणमित्यहीकारे तु पूर्वतन्त्राधिकरणस्यैव सर्वोपलक्षणत्वानी- कारसभवाददृकुटीग्रभातनय इत्यहो वालविलसितं खदन्तरेव खालिदंशनमित्युत्तरत प्रचराम ॥ "अथातो धर्मजिज्ञासा"इति धर्मविचारप्रतिज्ञानमपि ब्रह्माविषयक पूर्वोत्तरतन्त्रयो दमवगमयति । तथाहि- धर्मशब्दो हि "चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म:"इति विध्येकसमधिगम्यं साध्यमेवाथै बोधयति, नतु सिद्धं ब्रह्मापि । स्पष्टं चैतत् गिवाकमणिदीपिकायामिति नेह पराक्रम्यते । भामत्या तु अत.गब्देन वेदार्थसामान्यस्य विवक्षितत्वं विवक्ष्यते, नतु धर्मगव्दः सिद्धसाध्यसाधारण इति कल्पतरुपरिमले व्यक्तमिति पूर्वोत्तरमीमासयोनकशास्त्रत्वम् ॥ वेदार्थविचारत्वेनोपाधिना समशास्त्रत्वे कल्पसूत्रगृयादिभिरपि तदापत्तिः, युक्त्यात्मकविचारत्वाभावेन तत्र भेदसाधने प्रकृतेऽपि साध्यवेदार्थविचारत्वाभावेन भेदसिद्धिरिति निर्णयामः ॥ "अथातः शेपलक्षणम्" इत्यादिना तु साध्यगत एव विशेपो विचारित इति युक्तं तत्रैकशास्त्रत्वम् , नैवं ब्रह्मसा- ध्यगतो विशेष साध्यरूपं वेत्यथातो ब्रह्मजिज्ञासेति पृथक्प्रतिज्ञयापि शास्त्रभेदमवधारयामः । इयमेव च रीति. शास्त्र- पदव्यपदेगोपपत्त्यर्थं भवतामप्यादरणीयेति भक्षितेऽपि लशुने न रोगशान्तिरिति सपद्यते ॥ "फलजिनास्यभेदाच्चे"ति वदन्त. शंकरभगवत्पादा अप्यमुमेवार्थमभिप्रयन्ति । ऋत्वर्थपुरुषार्थावपि साध्यविशे- पावेव "यथातः क्रत्वर्थपुरुपार्थयोर्जिज्ञासा"इति जिज्ञास्यत्वेन प्रतिज्ञाताविति तयो. साध्याद्धर्मात् अथातो धर्मजिज्ञासा इति सूत्रितान भेद इति युक्तमध्यायत्रयेण तस्यैकशास्त्रत्वम्, नैवं ब्रह्मसाध्यविगेप इति जिज्ञास्यभेदा- च्छास्त्रभेटवर्णनस्य वालसमोहनमानत्ववर्णनं परस्मिननवकाशं पिशाचवत्खस्मिन्नेव विश्राम्यति । यथाच कर्मणा न ज्ञानेन सहककार्यकारणता तथा भामत्या सहस्रधा प्रतिपादितमिति नेह वितन्यते ।। एतेन भव्यानामुपकोसलोपासनप्रतीकोपासनानोपासनानामत्र विचारितत्वेन जिज्ञास्यभेदोऽसिद्ध इति शङ्का-प- रास्ता, प्रासनिको हि तद्विचार । प्रासनिकोऽपि स उत्तरमीमासायामेव सगतो नान्यति पञ्चपादिकाविवरणन्यायरक्षा- मण्यादी व्यक्तमिति तत एवावगन्तव्यम् । एतेन-कर्मसमृद्ध्यर्थानामुपासनानामिह निरूपणेन सिद्धमस्खलितं कर्माव- वोधानन्तर्यमिति शापि-पराहता ॥ "भव्यश्च धर्मो जिज्ञास्यो न नानकालेऽस्ति, इह तु भूतं नित्यवृत्तं ब्रह्म जिज्ञास्य"मिति प्रतिपाद्यवैलक्षण्यं निरूपयन्तो हि भगवत्पादाः ब्रह्मणो वर्मगदानहतामपि बोधयन्त. "अथातो धर्मजिज्ञासे"ति ब्रह्मविचाराप्रतिज्ञानमपि ज्ञापयन्तश्च साध्यधर्मनिरूपणानन्तर सिद्धधर्मविचारार्थ “अथातो ब्रह्मजिज्ञासे"ति केपाचिदुत्प्रेक्षा प्रतिक्षिपन्ति । उपपादितं च भाहरहस्ये "धर्मशब्दो ब्रह्मव्यावृत्त."इति । अयमाशय:-कयमवगम्यते “अथातो धर्मजिज्ञासे"त्यत्र धर्मशब्दो ब्रह्म- साधारण इति, "चोटनालक्षणोऽर्थो धर्मः इति सूत्रान्तरैकवाक्यतया वा, उत वेदार्थसामान्यस्य विवक्षितत्वादित्यतःश- ब्दार्थो धर्मगव्ढेन ब्रह्मणोऽपि ग्रहण एवोपपद्यते इति वातत्र प्रथमकरपः साध्यवरुपएव धर्मे शब्दप्रवृत्तेरवगमान स भव. तामनुकूलः । द्वितीयकरपे तु धर्मगव्दस्य ब्रह्मसाधारण्ये, धर्मो विचार्यः, विवक्षितवेदार्थत्वादित्यनुमाने व्यतिरेकव्याप्ति- रेव मूलमिति भवति, तस्य तदसाधारण्ये तु ब्रह्म दृष्टान्तयितुं शक्यते इति सोऽपि न भवतामनुकूल । अथापि सौत्रं फिमपि लिशं यद्युपलभ्येत, तर्हि कथंचिदपि ब्रह्मसाधारण्यं निर्योढुं शक्यते, नतु तदस्तीत्यन्यत्र कृतविस्तरमिमं विपय. मुपेक्षामहे ।। एतेन-'एवंच सत्यथातो ब्रह्मजिज्ञासेति तद्विपयः पृथक्शास्त्रारम्भ उपपद्यते। प्रतिवित्तिविधिपरत्वे हि “अथातो धर्म- जिज्ञासेत्येवारब्धान पृथक्शास्त्रमारभ्येत । आरभ्यमाणं चैवमारभ्येत-अथातः परिशिष्टधर्मजिज्ञासे'ति “अथात क्रत्वर्थ- पुरुषार्थयोर्जिज्ञासा" इतिवदिति भगवत्पादभाष्यमपि व्याख्यातम् । प्रतिपत्तिविधिपरत्वे हि तद्विपयत्वे न दध्यादिवद्र- ह्मणोऽपि साध्यत्वेन परिशिष्टधर्मशब्ढेन तहहणमेव युक्तम् , नतु सिद्धखरूपसमर्पकेण ब्रह्मशब्देन । एतेन-शिष्यावधान- फलं प्रतिज्ञासूत्रं, ब्रह्मजिज्ञासेति सूत्रणे एव तत्सभवाब्रह्मजिनासेसाकारकमेव प्रतिपत्तिविविपरत्वेऽपि युक्तमिति शङ्कापि -पराहता। परिशिष्टधर्मशब्देन विना ब्रह्मशब्देन विचार्यनिर्देशे हि प्रस्तुतधर्मविचारो नावसितः अपूर्व कोऽपि वि- चार प्रतिज्ञायते इति सदिहानो न विचारान्तरेऽस्मिन्श्रद्दधीतेति तदवधानार्य परिशिष्टधर्मजिज्ञासेत्येव सूत्रणीयत्वात् । तत्रापि सूत्रकारो जमिनि. सिद्धसाध्यसाधारणो धर्मशब्द इति यद्यसूत्रयिष्यत् तर्हि श्रद्दधास्यब्रह्मजिज्ञासेति सूत्रणेऽपि शिष्य इति ब्रह्मजिज्ञासेति सूत्रयन्तो बादरायणाचार्या. शास्त्रभेदमेवाभिप्रयन्ति । एतदभिप्रायेणैव हि जैमिनीया खत- श्रमेव मोक्षस्वस्पादिकं, उपनिपटामन्यथोपयोगं च वर्णयन्ति ॥ खाध्यायानन्तर्यस्याथशब्दार्थत्वाभावेऽपि अधीतवेदान्तानामेव ब्रह्मविचारः साधनचतुष्टयसपनाना नान्येषा वेदाध्यय- नानधिकारिणाम्।पुराणेतिहासादियुतेपामपि ब्रह्मावगमसंपत्तिवर्णनं त्वर्थवाद एवेति मन्यामहे । जन्मान्तरीयं वा ज्ञानं प्रार- व्धकर्मविशेषेण ससरतो विदुराटेरनुवर्तते इति गृहीम । सर्वथापि नास्मन्मते खाध्यायाध्ययनं विना ब्रह्मविद्याधिकार इति - ·and भूमिका। सिद्धम् । तदत्र-"एतेन धर्मजिज्ञासाया प्रागप्यधीतवेदान्तस्य ब्रह्मजिज्ञासोपपत्तरिति विभीपिकाप्रदर्शनं मन्देप्वेव खभावभीषु नतु युक्तितनत्रेषु कुशलेपु" इति वदता राममिश्रशास्त्रिणा-"अहो अनुमानकौशलं दर्शितमपुच्छन्- जैस्तार्किकवलीवदैरिति" भगवत्पादवाक्यमेव वरमुत्तर मन्यामहे ॥ "अधीत्य विधिवद्वेदान्पुत्रायोत्पाद्य धर्मत "इत्यादिभि कर्मणामपि परपरया मोक्षोपयोगवर्णनेऽपि जन्मान्तरानुष्ठितैरपि कर्ममिश्चित्तशुद्ध्यादिद्वारेणेहजन्मनि विविदिपाज्ञानादिसिध्या न कर्माववोधानन्तर्यमथशब्दार्य.। अनधीतखाध्यायाना तु न वित्रिदिपोदय इति पूर्वमेवाबोचाम । परपरया मोक्षोपयोगिनामपि कर्मणा यथा न भोक्षाधिकृताधिकारित्वं तथान्यत्र विस्तर इत्यधिकृताधिकाराभावाच्छेपोपिभावाभावाच न कर्मब्रह्मज्ञानयो क्रमविवक्षेति भगवत्पादोकं समीचीनमेव । तटेव तदङ्ग यद्यदुद्देशेन शास्त्रेण विधीयते, नतु तत्फलकसामान्यं तदङ्ग, दध्यानयनस्य वाजिनाइत्वापत्ते । नहि कमंत्र. ह्मजिज्ञासयो शेपशेपिभाव प्रमाणान्तरेण चोदित । "तमेतं वेदानुवचनेने ति श्रुतिस्तु "महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनु"इति वचनैकवाक्यतया पुरुषसस्कारद्वारा कर्मणा विविदिपोपयोगमेव वोवयति, नत्वगत्वम् । अतएव हि "न कर्मणा न प्रजया धनेन सागेर्नेके अमृतत्वमानशु"इति श्रुत्युपपत्ति । त्यागशब्दो ह्यत्र सर्वकर्मसन्यासपर एव विव. क्षित , “सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरण ब्रज"इति स्मृते । “सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्याग विचक्षणा"इति स्मृतिस्तु अज्ञाधिकृतं गौणमेव तं वोवयति, नतु मुख्यम् । अतएव-“यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते"इत्यत्र कर्मफ- लत्यागिन त्यागित्वेन स्तुतिरुपपद्यते। उत्कृष्टेन सलु निकृष्ट स्तूयते नतु स्वेनेति सर्व विशदमिदम् । यथाच भगवद्गीतापि सम्यगेव विमृश्यमानाऽऽद्धतमेव गोचरयति तथाऽवसरान्तरे निरूपयिष्याम ॥ एतेन-"निश्चय शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम। त्यागो हि पुरुपव्याघ्र त्रिविध परिकीर्तित ॥ यज्ञो दानं तप कर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् । यज्ञों दानं तपश्चैव पावनानि मनीपिणाम् ॥ एतान्यपि तु कर्माणि सझं सक्त्वा फलानि च । कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥ नियतस्य तु सन्यास कर्मणो नोपपद्यते । मोहात्तस्य परित्यागस्तामस परिकीर्तित "इत्यादि गीतावचनान्यपि अज्ञाधिकृतानीति-व्याख्यातम् । अतएव "ज्ञानयोगेन सांख्याना कर्मयोगेन योगिनाम्" इत्यादीन्युपपद्यन्ते । अधिकं भाष्यगूढार्थदीपिकादितोऽवगन्तव्यम् । एतेन-"नच वाक्यं सहकारितया कर्माण्यपेक्षते" इति भामतीलिवन्धोऽपि व्याख्यातः, अकृतकर्मणामपि समधिगतशब्दन्यायतत्त्वाना निष्कम्पप्रवृत्तिनि- त्यादिफलार्थज्ञानोत्पत्तिदर्शनात् । कार्यसामान्य प्रति अदृष्टस्यापि साधारणतयाऽसाधारणतया वा कारणत्वेऽपि जन्मा- न्तराष्टितैः कर्ममिरपि तादृशादृष्टोत्पत्तिसभवात् इह जन्मनि कर्मानुष्ठानतदवगमयोरनावश्यकत्वान्न कर्माववोधानन्तर्य- मथशब्दार्य । तत्र कर्मणोऽन्यथासिद्धत्वाशकातत्सरिहारादिकं सर्वमकाण्डताण्डवं मन्दमतीना खभावभीलणामेव विभी- पिका न युक्तिनुत्राणां कुगलानामिति खासिनैव स्वहस्तच्छेदो भवताम् ॥ एवच साधनचतुष्टयसपनानामेव ब्रह्मविद्याविकार , न कर्मावबोधमात्रवताम् । अधिकमत्रोपपादनीयमवसरान्तरे निरू- पयिष्याम । साधनचतुष्टयसपत्तिमतामपि शहाणामनधीतखाध्यायाना न ब्रह्मविद्याधिकार इत्यपशगाधिकरणविदा कर- तलामलकितम् । देवानामनुपनीतानामपि यथा ब्रह्मविद्याविकार एव शूद्राणामपि जानश्रुतिरैक्कसवादगतशूद्रत्वलिङ्गेन तदधिकारो भवत्विति शङ्काया अनुपनीतानामपि देवाना स्वयं प्रतिभातवेदाना वेदजन्यार्थज्ञानवत्त्वेनाधिकारेऽपि अता- दृशाना शूद्राणा न तदधिकारसभव इति हि तत्रोपापादि । देवानामपि ब्रह्मक्षत्रादिभेद उपनयन च विद्यते इत्यमुमुलेख- मप्रमाण पश्याम । ब्रह्म वृहस्पति क्षत्रमिन्द्र मरुतो विशः इति वचनं हि त्रादिकार्यकारित्वात् गौणमेव ब्रह्मत्वाविक बोध- यति । अस्तुवा मुख्यमेव ब्रह्मक्षत्रविट्वं वचनवलादृहस्पतीन्द्रमरुताम् , एवमपि देवताधिकरणमनुपनीतान्विवादीनेव गोचरयतीति तदृष्टान्तेन शूद्राधिकारशानिवारणार्थमपशूद्राधिकरणमावश्यकमेव ॥ यदत्र साधनचतुष्टयसंपन्ना. शूदा अपशगाधिकरणविपयतया विवक्ष्यन्ते वा, उत तदसपन्ना वेत्यादिविकल्पतत्परिहारादिक तदकाल गृष्टिरिव मरमरीचिकोदकामय च निष्प्रयोजनं भ्रान्तिविलसितं चेत्युपेक्षामहे ।। अलमनेन प्रासनिकविचारेण, प्रकृतमनुसरामः-मीमासकसमतप्रमाणप्रमेयविचाररूपत्वात् शास्त्रदीपिकाया: प्रथमपादस्य तर्कपादत्वेन व्यपदेश । अत्रासिलाक्षेपापनोदनपूर्व धर्मप्रति चोदनाप्रामाण्यमेव प्रत्यपादि ग्रन्थप्रणेत्रेति स एव रामकृष्णकृतयुक्तिस्नेहप्रपूरण्यपरनाच्या सिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यया, सिद्धान्तचन्द्रिकागूढा- थविवरणेन च सनायीकृयासिलानामपि पाटप्रवचनसोलभ्याय पृथगेवायं प्रकाशीकृतोस्तीति विज्ञापयति- सुधीजनविधेयः वेदान्तविशारदः सु-अनन्तकृष्णशास्त्री मीमांसोपाध्यायः, संस्कृतकलाशास्त्रशाला. तिरुपती. - ·शास्त्रदीपिका। ॥ प्रथमाध्याये प्रथमस्तर्कपादः । रामकृष्णप्रणीतयुक्तिले पूरण्या सिद्धान्तचन्द्रिकया सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणेन च युतः । मङ्गलाचरणम् । लक्ष्मीकौस्तुभवक्षसं मुररिपुं शलासिकौमोदकीहस्तं पद्मपलाशताम्रनयनं पीताम्बरं शाङ्गिणम् । जैमिनीयन्यायमाला। वागीशाद्याः सुमनसः सर्वार्थानामुपक्रमे ॥ यं नत्वा कृतकृत्याः स्युसं नमामि गजाननम् ॥ १ ॥ युक्तिलेहह्मपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । आनन्दाचितवदनं सदनं रघुनन्दनं दयामुक्त्यो । सीतालक्ष्मणसहितं वन्दे गिरिशादिभिर्वन्यम् ॥१॥ विधिश्रुतिस्मृतिद्वारमद्वारं योगिनामपि । वाञ्छितार्थप्रदं धर्मप्रमाणं राममाश्रये ॥२॥ वाचं [देवी ] वन्दे गिरिशतनयं गोत्रदेवी च भक्त्या वेदव्यास मुनिवरमथो जैमिनि सूत्रकारम् । व्याख्यातार गहनवचसा भाष्यकार च पूज्य भट्टाचार्य शिसिगतितर्नु तन्मतज्ञान्गुरूंश्च ॥ ३ ॥ अस्त्यन रेवोत्तरतीरवर्ती देश प्रसिद्धो भुवि मालवाख्यः । ओकारमाहिष्मतिकाविशालतीर्थावधिछानकृतात्यभिख्यः ॥ ४ ॥ वसिष्ठपाराशरवत्सकोत्सशाण्डिल्यसद्भार्गवगौतमाद्याः । वंशा प्रसिद्धा भुवि मालवाना पूर्वक्षितीशेन्द्रसमर्चितानाम् ॥ ५ ॥ वंशो विद्याविनयविमलस्तेषु कश्चित्प्रसिद्ध कर्मब्रह्मप्रवणमतयः सर्व एव द्विजेन्द्रा । गोनं शक्तिप्रवरसहितं यत्र पाराशराख्यं शक्तिर्विष्णोर्भुवनजननी देवता सा परेति ॥ ६ ॥ शिवदासाभिधस्तन वंशे पाराशराह्वये । वेदशास्त्रार्थसंपन्न सदाचारपरोऽभवत् ॥ तत्पुनोऽभून्मित्रशर्मा द्विजेन्द्रो मित्रः साक्षाद्राह्मतेजोविशेषै. । विद्वद्वन्दै पूजित सर्वशास्त्रव्याख्याशिप्योद्गीतकीर्ति पृथिव्याम् ॥ ८॥ जनार्दनस्तस्य सुतो मनीपी जनार्दना_निरतो बभूव । वेदेषु शास्त्रेषु च गीतकीर्तिमहीपतीन्द्रार्चितरम्यमूर्तिः ॥ ९ ॥ तस्माज्जातो वेदशास्त्रेप्वधीती गङ्गादेव्या भैरवाख्यो द्विजेन्द्र । कीर्तिर्येनोपार्जिता विश्ववन्द्या वृत्तिश्चाग्या भूपते. शेपवंश्यात् ॥ १०॥ समुत्पन्नस्तस्मादतिविमलकीर्तिर्द्विजवर कृती पूनादेव्या दिशिदिशि च नारायण इति । प्रसिद्धः शास्त्रेषु क्षितिपतिसमूहार्चितपदः परब्रह्मानन्दामृतरससमाखादनपटु ॥ ११ ॥ तस्मादभूद्धर्मतनूरमाया श्रीमाधव. पुण्यचरित्रकीर्ति । वेदान्तवित्त्यक्तभवप्रवृत्ति श्रीरामचन्द्रार्पितचित्तवृत्तिः ॥ १२ ॥ स देशादागत काश्या शास्त्राध्ययनसिद्धये । सकलत्र. कृती भाग्यात्स्थितिं तत्र चकार ह ॥ १३ ॥ तस्माजात प्रभावत्या रामकृष्णाभिध सुधी । पितृभक्तिपर काश्या सर्वशास्त्रविशारद. ॥ १४ ॥ तत्तद्वन्यविनिर्माणात्खविद्या प्रकटीकृता । कीर्तिश्च येन विपुला पूर्वापरसमुद्रयो ॥ १५ ॥ राजराजाभिध श्रीमद्गोपीनायद्विजोत्तमात् । विद्वन्नागरवृन्देषु प्राप्तं भट्पदं स्थिरम् ॥ १६ ॥ गजपतिसदसि प्राप्ता पदवी वलभद्रराजगुरो । पण्डितशिरोमणि रिति प्रतापमार्तण्डनिर्माणात् ॥ १७ ॥ अनुशास्तृप्रसादेन व्याचष्टे शास्त्रदीपिकाम् । निमित्तमात्रमष व्याख्याता रघुनन्दन ॥ १८ ॥ न शास्त्रदीपिकाटीका कृता केनापि सूरिणा । तदपूर्वाध्वसचारी नोपहास्य स्खलनपि ॥ १९ ॥ ग्रन्थकारो ग्रन्थारम्भे तत्समाप्तिप्रत्यूहापगमाभ्या शिष्टाचारपरिप्राप्तविशिष्टेष्टदेवताप्रणतिरूपं मालमाचरति लक्ष्मी- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । कारुण्याम्भोनिधि रामं प्रणम्य तदनुग्रहात् । सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थव्याख्या क्रियते मया ॥ १ ॥ १ गिरिशादिवन्याजिम्. २ रथाव्या. ३ मर्थशास्त्र, । - ·२ शास्त्रदीपिका। [अ. १ पा. १ अ.१] मेघश्याममुदारपीवरचतुर्वाहुं प्रधानात्परं श्रीवत्साङ्कमनाथनाथममृतं वन्दे मुकुन्दं मुदा ॥ १ ॥ युक्ति मानवती विदन्स्यिरतिमटे विशेपार्थभागातोहः क्रमकृत्प्रयुक्तिनिपुणः श्वाध्यातिदेशोन्नतिः ॥ नित्यस्फूर्त्यधिकारवानातसदायाधः स्वतन्त्रेश्वरो जागर्ति श्रुतिमत्प्रसङ्गचरित. श्रीबुक्णमापतिः ॥ २ ॥ यह्म प्रतिपाद्यते प्रगुणयत्तत्पञ्चमूर्तिप्रयां तत्रायं स्थितिमूर्तिमाकलयति श्रीवुवणक्ष्मापतिः ॥ विद्यातीर्थमुनिस्तदात्मनि लसन्मृर्तिस्स्वनुनाहिका तेनास्य स्वगुणैरखण्डितपटं सार्वश्यमुद्द्योतते ॥ ३ ॥ इन्द्रस्याशिरसो नलस सुमतिः शैव्यस्य मेधातिथिोम्यो धर्मसुतस्य वैन्यनृपतेः स्वौजा निमेगौतमिः ॥ प्रत्यग्दृष्टिररुन्धतीसहचरो रामस्य पुण्यात्मनो यद्वत्तस्य विभोरभूत्कुलगुरुमंत्री तथा माधवः ॥ ४ ॥ श्रुतिस्मृतिसदाचारपालको माधवो बुध. ॥ सात व्यारयाय सर्वार्थ द्विजार्थ श्रौत उद्यतः ॥५॥ प्रणम्य परमात्मानं श्रीविचातीयरूपिणम् ॥ जैमिनीयन्यायमाला श्लोकः संगृह्यते स्फुटम् ॥ ६ ॥ एको विषयमंदेहपूर्वपक्षावभासक. ॥ श्लोकोऽपरस्तु सिद्धान्तवादी प्रायेण कथ्यते ॥ ७ ॥ चत्वारोऽवयवा एकश्लोकेनोक्ताः क्वचित्कचित् ॥ यत्र कापि बहुश्लोकरुच्यन्तेऽतो न विस्तरः ॥ ८॥ सर्वयापि सहने दे नातिकामति संग्रहः ॥ मीमांसासागरस्तेन क्रीडापुष्करिणी भवेत् ॥ ९ ॥ मानेऽध्याये तथा पाटे न्यायसंगतयस्त्रिधा ॥ शास्त्रादिविषये जाते तत्तत्संगतिरूह्यताम् ॥ १० ॥ धर्मा द्वादशलक्षण्या व्युत्पाद्यतत्र लक्षण. ॥ प्रमाणभेठशेपत्वप्रयुक्तिकमसंज्ञका. ॥ ११ ॥ अधिकारोऽतिदेश सामान्येन विशेषतः ॥ अहो वाधव तन्त्र च प्रसङ्गश्वोदिताः क्रमात् ॥ १२ ॥ विध्यर्थवादस्मृतयो नाम चेति चतुर्विधम् ॥ प्रथमाध्यायगैः पदिश्चतुर्भिर्मानमीरितम् ॥ १३ ॥ उपोढातः कर्मभेदमानं तस्यापवादगीः ॥ प्रयोगभेद इत्येते द्वितीयाध्यायपाढगाः ॥ १४ ॥ अतिलिङ्ग च वाक्यादिविरोधप्रतिपत्तयः ॥ अनारभ्योक्तिवह्वयंस्त्राम्या अष्टपादगा. ॥ १५ ॥ प्रधानस्य प्रयोक्तृत्वमप्रधानप्रयोक्तृता ॥ फलचिन्ता जघन्याङ्गचिन्तेत्येते चतुर्थगाः ॥ १६ ॥ श्रुत्यादिभिः क्रममतस्य विशेपो वृद्ध्यवर्धने ॥ श्रुत्यादेवलिता चेति पञ्चमाध्यायपादगाः ॥ १७ ॥ अधिकारी तस्य धर्माः प्रतिनिध्यर्थलोपने ॥ दीक्षा सत्र देयवह्नी पष्टे पादेवमी स्थिताः ॥ १८ ॥ प्रत्यक्षोक्त्यतिदेशोऽस्य शेपः सामनिरूपणम् ॥ नामलिङ्गातिदेशी द्वौ सप्तमाध्यायपादगाः ॥ १९॥ स्पष्टलिगादयास्पष्टाव्ावलाटपवादतः ॥ अतिदेशविशेषा. स्युरष्टमाध्यायपादगाः ॥ २० ॥ ऊहारम्भोऽथ सामोहो मन्त्रोहन प्रसङ्गत ॥ नवमाध्यायपाटेपु चतुते प्रकीर्तिताः ॥ २१ ॥ हारलोपोऽस्य विस्तार कार्यक्त्व समुच्चयः ॥ अहसामप्रकीर्णानि ननयंश्चाष्टपाढगा. ॥ २२ ॥ उपोढासम्नथा तन्त्रावापा तन्त्रस्य विस्तृतिः ॥ आवापविस्तृतिश्चकाढशाध्यायस्य पाढगाः ॥ २३ ॥ प्रसगम्नत्रिनिीतिः समुच्चयविकल्पने ॥ द्वादशात्यायपाढार्था इति पादार्थसंग्रह. ॥ २४ ॥ उपोढातापवादाभ्यां प्रसद्गानुप्रसद्गतः ॥ तत्तत्पादगतत्वेन विचारान्तरमुन्नयेत् ॥ २५ ॥ गाने पूर्वोत्तरीभावोऽध्यायानामभिवास्यते ॥ पादानां तु तमत्रैव लेशाद्युत्पादयामहे ।। २६ ॥ विधिः साक्षान्मितिर्धम तस शेपोऽर्थवादगीः ॥ वेढमूला स्मृतिनाम वाक्यांशोऽमीप्वतः क्रमः ॥ २७ ॥ अहित्या मंगतीनिनन्नथाऽवान्तरसंगतिम् ॥ अहेताक्षेपदृष्टान्तप्रत्युदाहरणादिकम् ॥ २८ ॥ पूर्वन्यायस्य सिद्धान्तयुक्तिं वीक्ष्य परे नये ॥ पूर्वपक्षोक्तयुक्तिं च तत्राक्षेपाढि योजयेत् ॥ २९ ॥ युक्तिनेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । कौस्तुभेति । अध्येतृणा लक्ष्मीसामाग्यादिप्राप्तिसूचनार्य जगदीश्वरस्वतद्विशेषणम् । प्रस्तरशष्कुलीन्यायेन विनविघा- तपन्यसामध्यप्रदर्शनार्य मुगरपुमिति द्वितीय विशेषणम् । विगेपणान्तराणि तु भक्कानुग्रहार्थस्वीकृतशरीरध्यानापयिकानि । मतान्तरपउिद्धप्रधानेनान्ययातिद्धिवारणार्थ 'प्रवानात्पर'मित्युक्तम् । नवं देवताधिकरणविरोध , *उद्देश्याया एव तद्वि- पयन्यान् । गोमायन्याहेसेवरपा या देवता कर्माजभूता तस्या एव देवताधिकरण विग्रहादिपञ्चकनिराकरणात् । उसच-'नान्मार शल एव देवता नाकमदामिन्द्रादीना देवतात्वानीकारादिति । अतएव वार्तिककार 'विशु- ससानदेहायेत्यादिना प्रन्यादा महादेवो नमस्कृतः । उक्तंच मोम्बेकेन-'अन्यारम्भेऽभिमतदेवतानमस्कार करोति पातिककार इति। अथवा देवतास्तुतेरेव प्रधानकर्मण एतत्फल न देवताया , तस्या गुणत्वाङ्गीकारात् । केचित्पुनरेतत्कर्मपर- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । उद्देश्याया इति । इन्द्राय साहेबादी द्रव्यसागे उद्देश्या या टेवता कमानभूता तस्या एव देवताधिकरणे विग्रहादि- ·ar - [अ. १ पा. १ अ. १] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता । न्यायाभासतमश्छन्नगास्त्रतत्त्वार्थदर्शिकाम् ॥ कुमारिलमतेनाहं करिष्ये शास्त्रदीपिकाम् ॥ २॥ धर्मशालारम्भप्रतिनाधिकरणम् ॥ १॥ अथातो धर्मजिज्ञासा ॥१॥ स्वाध्यायोऽध्येय इत्यस्य विधानस्य प्रयुक्तितः ॥ विचारशास्त्रं नारभ्यमारभ्यं वेति संशयः ॥ ३० ॥ अर्थधीहेतुताधीतेलौकसिद्धावधातवत ॥ नियामक न चैवातो बंधारम्भो न संभवी ॥ ३१ ॥ दर्शापूर्ववदस्त्यत्र त्यपूर्व नियामकम् ॥ अर्थनिर्णायकं शास्त्रमत आरभ्यतां विधेः ॥ ३२ ॥ अथवाध्यापनारिस वास्त्यध्ययने विधिः ॥ तेन पूर्वोत्तरी पक्षी प्रसाध्यावन्यहेतुभिः ॥ ३३ ॥ विधेयाध्यापनं सिध्येहालस्यार्थधिय चिना ॥ तेन निर्विपयं शास्त्रं निफलं चेत्युपेक्ष्यताम् ॥ ३४ ॥ स्वतःमाप्तार्थवोधस्य विवक्षानपनोदनात् ॥ विपयादि सुसंपादं शास्त्रमारभ्यते ततः ॥ ३५॥ अनेन सूत्रेण प्रारिप्सितस्य शाखस्य श्रोतृप्रवृत्तिसिद्धये धर्मज्ञानं प्रयोजनं कथ्यते । यदा हि युक्तिनेहमपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । स्वेन व्याचक्षते । तथाहि-अनेकपद्धत्यादिभिर्विशुद्ध यज्ज्ञानं तदम्यं स्वस्पं यस्य वेदत्रयसमाहाररूपं चक्षुपिकं प्रमाणं यस्य तसं वर्गादिफलप्राप्तिहेतवे । सोमस्याध रसरूप त्याज्यतया यो धारयति तस्मै नम इति । तेपामीश्वरद्रोहिणां प्रती- यमानार्थपरित्यागेनार्थान्तर कल्पयतामनुपादेयमेव तप्याख्यानम् ॥ १॥ इदानी सप्रयोजनं कर्तव्यं प्रतिजानीते-न्यायाभासेति । अत्र पूर्वाधन प्राभाकराग्रुद्भावितन्यायाभासतमोनिराकरणेन शास्त्रतत्त्वार्थप्रदर्शन ग्रन्थस्य प्रयोजनमुकम् । शास्त्रदीपिका करिष्ये इति कर्तव्यप्रतिज्ञा । कुमारिलमतेनेति मतान्तर- निराकरणं ध्वनितम् ॥ २ ॥ कर्तव्यं प्रतिज्ञाय प्रन्यस्य मीमांसाशास्त्रविपयत्वं द्योतयितुं तदाद्यसूत्रं लिसति-अथातो धर्मजिज्ञासेति । एतच्च धर्मविचाररूपं भीमासागास्त्रम् । लक्षणानि चास्य द्वादग-प्रमाण-भेद-शेप-प्रयुत्ति-क्रमाधिकार-सामान्यातिदेश-विशेपाति- देशो-ह-बाध-तन्त्र-प्रसमाख्यानि । प्रमाणात्य प्रसमान्ता द्वादश पदार्था क्रमाद्वादशानामध्यायाना विपया । तत्र प्रथ- माध्याये चतुर्भि. पाद क्रमेण विध्यर्थवादस्मृतिनामधेयानि विचारितानि । द्वितीये तूपोद्धातभेदतदपवादप्रयोगभेदाः । तृतीये श्रुतिलिमयाफ्यादीनि त्रिभि. पादविचारितानि । चतुर्थे निवीतादिश्रुत्सादिवलावलविचार. । पञ्चमे प्रतिपत्ति- कर्म । पष्ट अनार भ्याधीतानि । सप्तमे बहुप्रधानोपकारकप्रयाजादीनि । अष्टमे याजमानानि । 'प्रधानस्य प्रयोक्तृत्वमप्रधा- नाप्रयोक्तृता । फलचिन्ता जघन्यानचिन्तेत्येते चतुर्थंगा'। पञ्चमस्याये श्रुत्यादिभि. कमो निरुपित । द्वितीये क्रमविशेप । तृतीये प्रयाजादिविवृद्धि । चतुर्थ श्रुत्यादिवलावलविचार.। 'अधिकारी तस्य वर्मा प्रतिनिध्यथलोपने । दीक्षासनं टेयवही पष्टपादेवी स्थिता' । सप्तमाये प्रत्यक्षवचनातिदेश । द्वितीये तस्यैव शेप । तृतीये नामातिदेश. । चतुर्थे निर्वा- पौपधलिनेन प्राकृतवमातिटेश । 'स्पष्टालिमादयास्पष्टात्प्रवलादपवादतः । अतिदेशविशेपा स्युरटमाध्यायपादगा. । जहारम्भोऽय सामोहो मन्त्रोहस्तत्प्रसनत । नवमाध्यायपाटेपु चतुप्ते प्रकीर्तिता । द्वारलोपोऽस्य विस्तार कार्येकत्वं समुच्चय । ग्रहसामप्रकीर्णानि ननर्यश्चाष्टपादगा । उपोद्घातस्तथा तनावापी तन्त्रस्य विस्तृति । आवापविस्तृतिश्चैका दगाध्यायस्य पादगा । प्रसास्तवनिर्णीति समुच्चयविकरपने । द्वादगाध्यायपादायां इति पादार्थसग्रह. ।' सगतिखरूपं चान ग्रन्थान्तरादवगन्तव्यम् । सूत्रतात्पर्य दर्शयति-अनेनेति । प्रयोजनपरत्वेन सकलशास्त्रशेपत्वमस्य ध्वन्यते ॥ कि- मर्थ प्रयोजनकथनमित्यपेक्षायामाह-श्रोत्रिति । ननु नानेन प्रयोजनं कथ्यते तद्वाचक्रपदाभावादत आह-यदा- हीति । कर्तव्येत्युक्त्या सूने कर्तव्यतापदाध्याहार. सूचित । कर्तव्यतानुपदेशेऽथात शब्दयोरनन्वयापत्ते । यथाहु -'अथातो वर्मजिज्ञासा सूत्रमाद्यमिदं कृतम् । धर्माख्यं विपयं वक्तुं मीमासाया प्रयोजन'मिति । *मन्दफलमेतदिति चेत्। न।उक्तोत्तरत्वान् । *अनाश्वासा त्तदनुपपत्तिरिति चेत् ।न।*आप्तत्वेन तदुपपत्ते । वक्ष्यति हि 'तचेत्प्रत्ययिता'दिति। सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । पञ्चकनिराकरणादित्यर्थ । सूत्रस्य प्रयोजनकयनार्यत्वे समतिमाह-यथाहुरिति । अस्य मीमासाशास्त्रस्य प्रतिपाद्य- मानतया धर्माख्यो विपय तदेवास्य प्रयोजनमिति वक्तुं शास्त्रादाविद सूत्रं कृतमिति श्लोकार्थ । मन्देति । एतद् प्रयो- ननकथनमित्यर्थ । उक्तोत्तरत्वादिति । शास्त्रेषु शुश्रूपुप्रवृत्तिरूपस्य प्रयोजनस्योकत्वादित्यर्थ । अनाश्वासादिति । अन्यार्थमपि शास्त्रं मिथ्यैव धर्मप्रयोजनतया श्रीनृन्प्रवर्तयितु शास्त्रकार आहेति शङ्कयानाश्वासात् । तदनुपपत्तिः। श्रोतृ- प्रवृत्त्यनुपपत्तिरित्यर्थः । आप्तत्वेनेति । महर्षे शास्त्रकारस्याप्तत्वावधारणाद्विश्वास इत्यर्थ. । वक्ष्यति हीति । भाष्य- - ·शास्त्रढीपिका। [अ. १ पा. १ अ. १] ४ धर्मजिज्ञासा कर्तव्येत्युक्त्वा शास्त्रमारभ्यमाणं दृश्यते तदा नूनमिदं शास्त्रं धर्मज्ञानप्रयोजनमित्यव- गम्यते ॥ * ॥ विदितं तावत्प्रयोजनम् । संबन्धोऽपि शास्त्रस्य प्रस्तावहेतुर्वक्तव्य. । यथा शास्त्रा- न्तरेषु शिष्यप्रभानन्तर्यादिसंवन्धः प्रस्तावको वर्ण्यते तथेहापि शास्त्रारम्भे प्रयोजकानां संवन्धाना- मन्यतमो वक्तव्यः-अनेन संवन्धेनेदं शास्त्रमायातमिति । अन्यथा ह्यसंवद्धप्रलपितं स्यात् । स- त्यम् । इहतु य एवायं प्रयोजनेन सह शास्त्रस्य साध्यसाधनत्वसंवन्धः स एव शास्त्रस्य प्रस्तावको नान्यः । भवति हि साधनत्वमेव साध्यार्थिनः साधने प्रवृत्तिहेतुः । सचायं संवन्धः प्रयोजनोक्त्यै- - युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । *तथा 'अपि चा कारणाग्रहणे प्रयुक्तानि प्रतीयेरनिति । उपंच-'सर्वस्यैव हि गात्रस्य कर्मणो वापि कस्यचित् । याव- त्प्रयोजन नोनं तावत्तकेन गृह्यते इति । ननु प्रयोजनवत्प्रवृत्त्यात्वात्सवन्धोऽपि सूत्रकारेण वक्तव्य । अविदितप्रयोज- नवटविटितसबन्धेऽपि श्रोतुरप्रवृत्तरिति चोदयति-विदितमिति । यथा 'अथातो वम व्याख्यास्याम 'इत्यादिषु शिष्य- प्रश्नानन्तर्यरूप सवन्धोऽभिधीयते तथात्र सूत्रकारेण प्रयोजन तत्सवन्धोपि वक्तव्य । अन्यथा सूत्रकारस्यासवद्धालापि- त्वेन तद्वचने न श्रद्दधीरनित्यर्थः । उकंच-'सिद्धार्थ ज्ञातसवन्ध श्रोतु श्रोता प्रवर्तते । शास्त्रादौ तेन वक्तव्य सवन्ध. सप्रयोजन इति । परिहरति-सत्यमिति । यदैवास्य भानस्येद प्रयोजनमित्युक्तं तदैव तयोर्धमानविचारयो साध्यसा- धनभावलक्षण सवन्धोऽर्थादुतो नत्रार्यात्प्राप्त सूत्रकारा अक्षरनिवन्नन्ति । असूचक्रत्वेनासूत्रत्वप्रसङ्गादित्यर्थ । अय- माशय -नास शास्त्रस्य शिप्यप्रश्नानन्तर्यादिल्पसंवन्धो हेतु । लोकहितपिणा जमिनिना स्वयमेव धर्मज्ञानसाधनीभू- तस्य शास्त्रस्यारन्धत्वात् । अत साध्यसाधनसवन्ध एवात्र 1 सच सवन्धिनोरभिधानादेवार्थाज्ञात इति भाष्यकारोऽप्येन- मेव संवन्धं 'धर्म प्रतिद्धो वा स्यादप्रसिद्धो वे'सादिनाऽक्षेपसमाधानाभ्यामुपपादयिष्यति । अतो न सवन्धान्तरगवे- पणा कार्येति भाव । स एवेलनेन क्रियानन्तर्यगुरुपर्वमनपसवन्धान्तरनिराकरणम् । तथाहि काणाटे तन्ने शिष्यप्रश्न- मियानन्तर्यरूप सवन्यो दर्शित ।*गुरुपर्वक्रमात्मकश्च सवन्धो यात्रव कश्चिदुत । तद्यया-ब्रह्मा प्रजापतये मीमासा प्रोवाच, सोऽपीन्द्राय, सोऽप्यनये, स च वसिष्ठाय, सोऽपि परागराय, पराशर कृष्णद्वैपायनाय, सोऽपि जैमिनये, सच खोपदे. शादनन्तरमिमं न्यायं ग्रन्थे निवद्धवानिति । क्वचित्तु ब्रह्मा महेश्वरो वा प्रजापतये नीमासा प्रोवाच प्रजापतिरिन्द्रायेन्द्र आदित्यायेत्येवमादिपाठान्तरम् । तदन्न क्रियारूपत्तावत्सवन्धो न वाच्च । निष्प्रयोजनत्वात् । न वरूपसवन्धसद्भावास- ड्रावयो श्रोतॄणा गास्त्रप्रवृत्ती निवृत्ती वा गास्नगोचरे ज्ञाने वा कश्चिद्विशेप । तथा गुरुपर्वक्रमरूपोऽपि सवन्धो निष्फलो निहतुकच । नालिन्सवन्धे किंचित्प्रमाणमस्ति । अत सप्रमाणक सप्रयोजनश्च सवन्धो वाच्च । सच साध्यसाधनत्व- रूप एव युक्त इति भाव । नन्वत्र सूत्रकृतवाथशब्दं प्रयुक्षानेनाध्ययनक्रियानन्तर्यलक्षगस्य गास्त्रसवन्धस्योक्तत्वात्कथमु- च्यते सूत्रकारेण न पृथगुक्त इति । उच्यते-अत्रायशब्दोऽध्ययनजिन्नामाक्रिययोरेव सवन्धमाह न गात्रस्य प्रयोजनेन मह, ते च किये गानादत्यन्तभिन्ने । ननु जिज्ञामापटेनैव विचारल्या शास्त्रावाच्या क्रियोपात्तव कथमुच्यते गा- नाटत्यन्तभिनेति । मैवम् । जिनामापदन्य ज्ञानेच्छाल्पक्रियावाचक्रस्य मीमामापीयत्वाभावात् । श्रोतृक्रिया हि ज्ञान- च्छान्पा जिज्ञासा, वक्तृक्रिया तु विचारात्मिका नामासा, कुतस्तयोरक्यम्।*कथ तर्हि जितासाशब्दस्य मीमासाया प्रयोगः उभयोरपि सन्प्रत्ययान्तत्वसाम्येनकार्यत्वप्रमादिति त्रूम । अयमत्र विवेक -विपयोऽप्यत्र ज्ञाप्यजन्यभेदेन द्विविध । जाप्यो धर्म, जन्यस्तज्ञानम् । सवन्धत्तु वर्मेण सह गात्रस्य ज्ञाप्चनापकमावलक्षणतज्ज्ञानेन सह जन्यजनकलक्षण धर्मशानमवान्तम्प्रयोजनम् । परमप्रयोजन चाभ्युदयनि श्रेयसे, तत्कामोऽधिकारीलनुवन्धचतुष्टय श्रोतृप्रवृत्तिसिध्यर्थं मृतसरेण श्रुत्साम्गमुक्तम । लोकानुग्रहन शास्त्रप्रस्तावे कारणम् । नन्वेवमपि गिटाचारपरम्पराप्राप्तमङ्गलानात्ररणात्सू- अकारस्यानिष्टन्वगाया तच्चान्ने प्रवृत्त्यनुपपत्ति । नप दोष । मूत्राटी मगलार्थाथशब्दप्रयोगेण मङ्गलाचरणस्य कृत- त्वात् । भाष्यकारेणापि लोकशब्द प्रयुञानेन तत्वानुसरणत्म तत्कृत, वातिककाररपि "विशुद्धज्ञानदेहाय' इत्यनेन देवता. नमस्काररूप सटमेव मल्लमाचरित, ग्रन्थकारेणापि तन्मतानुमारिणा तस्कृतमिति न कस्यचिदुपालम्भ । एवमनेन सूत्रेण सरलयानशेपहपेण श्रोतृप्रवृत्त्यापयिक विषयादिनिरूपणेन शास्त्रारम्भे प्रतिवाते तत्सिध्चर्यमध्ययनविधिविचारमा- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । मर इति शेप । तथेति । जमिनिरपि वव्यतीवर्य. । गुरुपर्वेति । पाण्यवच्छेद । गुत्णा पर्वाणि गुरुपर्वाणि गुरु- पर्यणा मो गुरुपर्वक्रम रति विग्रह । तटप्रतिपादन । दृष्टायत्वाप्रतिपादन इत्यर्थः । कथमिति । श्रुतावुकत्वादि- - ·w शास्त्रदीपिका। [अ.१ पा. १ अ. १] प्रमाणान्तरविरोधात् । तद्वदिहापि ज्ञानस्याध्ययनमन्तरेणापि दर्शनात्तत्स्वरूपे नियमासंभवात् क्रलपूर्वेष्वेवाध्ययननियमो विधातव्यः । अधीतेरेव वेदैरवगतानि कर्माणि फलदानीति । नचैवं युक्तम् । अक्रत्वर्थत्वाध्ययनस्य अनारभ्याधीतत्वात् श्रुत्याद्यभावाचाकलर्थत्वम् । तस्माद- स्वार्थमेव स्वाध्यायाध्ययनमित्यध्ययनमात्रादेव समाप्ते शास्त्रार्थ गुरुगृहात्समावर्तितव्यमिति प्राप्तेऽभिधीयते-'लभ्यमाने फले दृष्टे नाहटपरिकल्पना ॥ विधेश्च नियमार्थत्वान्नानर्थक्यं भविष्यति ॥ * ॥ यदुक्तं-ज्ञानस्वरूपे क्रत्वपूर्वे वा न नियमः संभवतीति तत्राभिधी- यते--नोभयथापि ब्रूम. | कथं तहिं योऽयमग्निहोत्रादिष्वधीतवेदानां त्रैवर्णिकानामेवाविकारो नानवीतवेदानां शूद्राणामित्यधिकारनियमः स प्रयोजनमध्ययनविधेः ॥ * ॥ तथाहि अस- सध्ययनविधावग्निहोत्रादिगास्त्राणि विद्वासमलभमानान्यविद्वांसमेवाधिकृत्य विद्यामन्तरेणानुष्टा- नासंभवाद्विद्यामाक्षिपन्त्यविशेषाचतुरो वर्णानधिकुयुः । सतित्वध्ययनविधौ त्रैवर्णिकानामेव विदुपा- मधिकारो भवति न तुरीयादेः ।। * ।। तथाहि 'वसन्ते ब्राह्मणमुपनयीत, ग्रीष्मे राजन्यं, अरदि वैश्य'मिति द्वितीयानिर्देशानुपनयनसंस्कृतास्वर्णिकाः किमस्माभिः कर्तव्यमित्यपेक्षन्ते । तत्संनिधौ चाध्ययनमनिर्दिष्टकर्तृकं विधीयमान कर्तारमपेक्षते । तंत्रापेक्षासंनिधियोग्यत्वेरेवं विज्ञायते- त्रैव- णिकरेवोपनीतैरक्षरग्रहणेनाध्ययनादिपरम्परयार्थनानं कर्तव्यमिति । एवंच फलबध्ययनकर्तृभूत- माणवकसंस्कारवादुपनयनमध्ययनाङ्गम् , अध्ययनमपि दृष्टार्थनानार्थम् , अर्थनानं लनुष्टानौपयि- कत्वात्प्रसिद्धफलकमेवेति सर्वेषां फलवत्त्वम् । अध्ययनाधिकारनियमः । एवंच त्रैवाणिकेषु विद्वत्सु लब्धेषु नाग्निहोत्रादिविधयश्चतुर्थवर्णस्य विद्यामाक्षिपन्ति, किंतु त्रैवर्णिकानेव विदुपोऽधिकुर्वन्ति । सोऽयमधिकारनियमोऽपशूद्राधिकरणे वक्ष्यमाणोऽध्ययनविधि- युक्तिनेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । यनत्वात् भारताध्ययनवदिति प्रमाणान्तरणत्र प्राप्तत्वात् अप्राप्ते गात्रसाथैवत्वादिल । नाप्यवघातवनियमविधित्वमि- साहनचेति । कथ नचेसपेलायामाह-अक्रत्वर्थत्वादिति । अनारभ्याधीतत्वेनाध्ययनस्याक्रत्वर्थत्वादित्यर्थ । पर्णतावडविष्यतीतिचेत् नेलाह-श्रुत्साद्यभावादिति। ननु सर्वथा फलावणे विश्वजिन्यायेन तत्क.पनं, श्रूयते चात्र फल 'यं यंऋतुमधीते तेन तेनात्येष्टं भवती ति ऋतुफलावाप्ति । 'यहवोऽधीते पयसः कुल्या अस्य पितृन्खधा अभिवहन्ति यद्यजुराहुतिभिरेव तहेवातर्पयति ते पितरो देवाचनमध्येतार तृप्ता आयुरादिभिस्तर्पयन्ती'लायुरादिप्राप्तिः । तथा- 'यः सग्यपि द्विजोऽधीते खाध्यायं शक्तितोऽन्वहम् । आव स नसाग्रेभ्य परम तप्यत तप' इति तप फलप्राप्ति. क्थम- थवादात्ल्लकल्पनमितिचेत् । निर्देशात्प्रतिष्ठावदिति बम । श्रुतपरिलागलायुक्तत्वात् । अतो न खर्गकल्पना युक्तति । मैवम् । एतत्फलश्रुतेजपयज्ञाध्ययनगोत्ररत्वात् 'अहाह. खाध्यायमधीयीते ति विध्यन्तरश्रवणात् । 'य य ऋतुमधीयीते'- खाद्युपत्रम्य 'निसं खाध्यायवान्दिज.' इत्युपसहारात् । वेदाक्षरखीकारार्थत्वे तु प्रथमाध्ययनेऽध्ययनविधिविहिते न किंचि- कल ब्रूयते यतो निर्देशादिति स्यात् । अतो दृष्टार्थमेवाध्ययनमिति । सिद्धान्त प्रतिजानीते इति प्राप्त इति । यदुक्त- मध्ययनस्यायंत्रानार्यताया. प्रमाणान्तरसिद्धलाद्विवेरानर्थक्यमिति तत्सरिहरति-विधेश्चेति । पूर्वपलोक्तद्रयणमनूछ परि- हरति यदुतमिति । खाभिप्रेत निगम प्रश्नपूर्वकनुपपाट्यति-कथं तहाँति । नन्वध्ययनविधा त्रैवर्णिकानुपाटा- नालय त्रैवर्णिकाधिकारनियमनिधिरिलागलायामाह-तथाहीति। उपनयनविध्येकवाक्यतया त्रैवर्णिकलाम इति भाव । नन्वेवरूपाधिकारनियमसापशूद्राधिकरणन्यायनिद्धत्वान्नाध्ययन विधिप्रयोजनत्त्रमिलानमाह-सोऽयमिति । तत्रा- प्यध्ययनत्रिविद्यादेव तनियमशिदिरियर्थः । एतच जनवादुत्तम् । वस्तुतस्त्वपूर्वविविसीकारेण पूर्वपक्षोक्तदोपपरिहा- रानियमाव समवति । अनाग्भ्याधीतस्यापि सामर्थ्यात्कन्वर्यत्वोपपत्ते । यावदि फलवकर्मानुष्टानोपयोगिनानोपायतया सामयेन विविकल्पयितुमारभ्यते तावत्लान्यायोऽध्येतच इति प्रसनया ध्रुत्साध्ययनमेव तदुपायत्वेन विधीयते । लिङ्गतः गोपं प्रवृत्त उपनयनप्रझमाधीतलाच । तठेकवाक्यतयाधिकारनिमोऽपि सियति । अथ तापूर्वविधिरेवायं जात इति नियमभावानुपपत्ति । नप दोष । फलतत्तदुपपत्ते । अपूर्वविधित्वे सत्युपायान्तरानाक्षेपनानियम फलति । परिसं- मावत् । वाच्यार्थवे हि परिसख्याया साथहानादिदोष. प्रसज्येत । अतोऽपूर्व विवित्वेनैव निस्तार. । अतोऽत्रापि न - - -- - ·[अ. १ पा. १ अ. १] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता । प्रसादलभ्य इनि फलवानव विधिः । तेनार्थनानावसानमध्ययनमध्ययनविधिना विधीयत इति विचारमन्तरेण तदनुपपत्तेरध्ययनविधिरेव विचारमाक्षिपस्तद्विरुद्धं स्मात स्नानं बाधत इति सिद्धमध्ययनानन्तरं धर्मजिन्नासा कर्तव्येति ॥ * || केचित्पुनराचार्यकरणविधिप्रयुक्तत्वमव्य- यनस्याङ्गीकृत्य किमाचार्यकमिद्धिरेवाध्ययनस्य प्रयोजनमुतार्थनानमिति विचार्य अन्तरजत्लादर्थ- नानमित्याहुः । किं पुनः कारणमाचार्यकरणविधिप्रयुक्तत्वेऽध्ययनस्य, अध्ययनविरधिका- रिशुन्यत्वादाचार्यकरगविधिप्रयुक्त्या चाललाभे विश्वजिदादिवत्फलकल्पनानुपपत्तिः । कः पुन- राचार्यकरणविधिः, कथं वा तेनाध्ययनस्य प्रयुक्तिः । उच्यते-'उपनीय तु य: गिष्यं वेदमध्यापयेहिजः ॥ मकल्पं सरहस्यं च तमाचार्य प्रचक्षते ॥ इति स्मृत्यनुमितः । 'उप- नीयाध्यापनेनाचार्यकं कुर्या दिल्याचार्यकरणविधिः । अत्र चाध्यापनमाचार्यत्वसाधनम् । उपनयनं तु क्वाप्रत्ययात्तस्यैवागम् । तब केन द्वारेणाध्यापनस्योपकरोतीत्यपेक्षायां उपनेयासत्तिरेवास्य द्वार- महीक्रियत लिङ्गान् । तदुपनयोऽपि नाकिचित्करोऽगमिति तद्व्यापारापेक्षायामुपनयनं प्रक्रम्य विहि- तमध्ययनमध्यापनोपकारितादुपनीतस्य व्यापारलेनाध्यवसीयते । तदेवं स्वागभूतमुपनयनं प्रयु- खानोऽध्यापनविधिसहारेणाव्ययनं प्रयुद्धे ॥ * ॥ तदेतदनुपपन्नम् । तथाहि-नियोगार्थस्या- ध्ययनस्याचार्यकप्रयोजनताऽर्थनानप्रयोजनता वा न शक्यते शास्त्रेण बोधयितुं साध्यद्वयस्यैकत्रा- संभवान् । नियोगार्थतत्र शास्त्रेण वोध्यते अर्थनानार्थतायां बनुनामात्रमितिचेत् तथाग्यर्थद्वयं स्थादेव ।। * ॥ किंचैवं सकृदुचरितस्य लिडप्रत्ययस्य विध्यर्थत्वमनुन्नार्थवं चेति वैरूग्यमपि स्यात् तेन संगय एवानुपपन्नः । तथा सिद्धान्तोऽप्यनुपपन्न एव-प्रमाणान्तरसिद्धत्वादर्थजानार्थलं न युक्तिनेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । नियमो वाक्यार्थः कित्यपूर्व विधे. फलमिति न पूर्वपक्षोक्तदोपावकाग । नचंतावताध्ययनस्य ऋत्वातापत्तिः । तदापादि- तनानन्यव कन्वात्वात् । यदवेत्यादिना तस्यैव क्रन्चमत्ववोधनात् । अध्ययनं तु नानासमेव । यथाऽवानसाध्यानामग्नीना ऋत्वर्यत्वेऽपि नाधानस्य कन्वर्यत्वं एवमिह ज्ञानस्य मत्वर्थत्वेपि नाध्ययनस्य क्रत्वर्थत्वमिति सर्व ममजसम् । फलितमाह -तेनेति । अयंच अन्यकारस्याभिप्रायोऽस्माभिरथवेलादिना पूर्वमेव प्रकटीकृत । नन्वेवं स्तोभादीनामनर्थकानामभ्ययनं कथमर्थवानाथ स्यात् । नप दोपः । गीतिकालोपलनकत्वनैव तेपामर्थवत्त्वोपपत्ते । अध्ययनोपात्तेन खाध्यायेन यच्छक्नु- यात्तत्कुर्यादित्येकया वचनव्यक्त्या मर्वेपा यथासामध्ये विनियोगकरपनात् । एतच्चार्थवादाधिकरणे विशेपतोऽस्माभिनित- पर्णीयमिति नेह प्रतन्यते । उपसहरति-इतीति । एव स्वमतेन पूर्वोत्तरपक्षावुपपाद्य एकदेशिमतेन ती दर्शयितुमाह -केचिदिति । आचार्यकम्य पुरुपान्तरगामित्वेन वहिरमत्वादध्ययनप्रयोजनत्वमेव कथमितिचंत् । न । प्रथमावगत- त्वादिति ब्रूम । अध्ययनमन्तरेण चाध्यापनर्यवासिद्ध । अर्थज्ञानं तु पश्चानावित्वान्न प्रयोजनम् । अन्तरगत्वादिति । अध्ययनमर्तृगामित्वनान्तरमत्वादिलयं । प्रथमावगतत्वात्तत्प्रयोजनमितिचेन्न । प्रथमावगतत्वेऽपि तस्य प्रयोजनत्वाप- रिक पनात् । अकल्पितेऽपि तस्य प्रयोजनत्वेऽध्ययनानुष्ठानसभवात् नियोग एव शब्दाढवगत प्रयोजनं स्यानार्यज्ञानमि- तिचंन । अर्थज्ञानस्यापि प्रतीयमानस्य त्यागायोगात् । फलकल्पना निराकरोति-आचार्यति । फलकरपनानुपपत्तेरर्थ- नानार्थत्वं पर्यवम्यतीति भाव । अचार्यकरणविविनाध्ययनस्य प्रयुक्तिमुपपाटयति-अत्रेति । क्त्वाप्रत्ययेनाध्यापनसमान- कर्तृकमवगम्यमानं तस्यवानमित्यर्थ । *तच्छेपत्वात्तेन तत्प्रयुक्तिरुचिता नत्वध्ययनस्येत्याशझ्याह-तदेवमिति।उक्त- रीत्या परम्परया तटायुद्ध इत्यर्थः । दूपयति-तदेतदिति । नियोगार्थतैवेति । नियोगस्यैव शब्दादवगम्यमान- वाटध्ययनप्रयोजनत्वमिति भाव । तथापीति । अर्थज्ञानस्यापि प्रतीयमानत्वात्प्रयोजनत्वमिति भाव न्तरेति । 'अप्राप्ते शास्त्रमर्थव'दिति न्यायात्प्रमाणान्तरसिद्धस्य न शानविपयत्वमित्यर्थ । *विध्यर्थवत्वाय नियमानी- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । वयं । सामर्थ्यादिति । अर्थावबोधद्वारा ऋतुनिवर्तनसामर्थ्यादित्यर्थ । तच्छेपत्वादिति । उपनयनस्याध्ययना- २ प्रकांग्ण, - । | प्रमाणा- - ·शास्त्रदीपिका। [अ. १ पा. १ अ.१] ८ शास्त्रगोचरतामनुभवतीति । तत्र यदवास्मदभिप्रेतं विधेर्नियमार्थत्वं महता प्रयत्नेन भवद्भिर्दूपितं तदेव भवद्भिरपि मुक्तलजैरनन्यगतिकत्वादाश्रयणीयमापन्नम् । नियमानङ्गीकारे च पूर्वपक्ष एव श्रेयानापद्यते । आचार्यत्वस्यादृष्टत्वेन प्रयोजनतोपपत्तेः । अर्थजानार्थत्वे चाध्ययनं स्वाध्यायसंस्कारो नियोगार्थत्वे तु प्रधानकर्मेति वैरूग्यमपि स्यात् ॥ * ॥ अर्थाजातमर्थज्ञानं प्रयोजनं न शास्त्रत इतिचेत् , आचार्यत्वमपि प्रयोजनं न स्यात् तस्याप्यर्थाजातत्वात् । स्मृतिवाधेन च नानोत्को न स्वादशास्त्रस्वीकृतत्वाद्विचारस्य । अध्ययनविधी नियोज्यकल्पना । किंच-'नियोज्य कल्पनीयोऽत्र विध्यर्थानुपपत्तितः ॥ नचोपनयनस्याङ्गभावोऽस्त्यध्यापनं प्रति। द्वितीयाश्रुतिसामर्थ्यात्सा माणवकसंस्क्रिया ॥ तथासत्यन्तरगत्वादगमध्ययनस्य तत्' ॥ * ॥ यत्तावनियोज्याभावादप्रयोजकलमध्ययनविधेरिति, तद्युक्तं, अभावासिद्धेः, अश्रुतस्यापि विश्व- जिदादिवत्कल्पनात् । कार्य हि विध्यर्थः, संवन्धिशब्दश्चायं कार्यमिति, कस्यचिद्धि किंचित्कार्य भवति न सर्व सर्वस्य, अतः कस्येदं कार्यमित्यस्ति संवन्ध्यपेक्षा, सावश्यम- ध्याहृतेन केनचिन्निवर्तनीया-अस्येदं कार्यमिति, यस्खेदं कार्य स एव नियोज्य इत्युच्यते ॥ * ॥ यद्यपि कथंचित्परप्रयुक्तानुष्ठानादेवाललाभः स्यात् , तथापि न तावता कार्यत्वं सिध्यति । नहि कृतिसाध्यतामात्रं कार्यत्वम् । कि तर्हि, यत्कृतिसाध्यं कृतिप्रति प्रधानभूतं तत्कार्यमित्युच्यते । प्राधान्यं च कृतेस्तदुद्देश्येन प्रवृत्तिः, ततश्चाध्ययननियोगेन कार्येण भवतावश्यं पुरुपव्यापारोद्देश्येन भवितव्यम् ॥ * ॥ नचासति नियोज्ये तदुद्देशेन कश्चित्प्रवर्तेत । अध्यापनविधिना हि प्रवमानो माणवकः कथचिध्ययनमात्रमनुतिष्ठेन्नत्वपूर्वमुदिशेत् । नहि तस्य तदुद्देश्य प्रमाणाभावात् । प्रया- जाद्यपूर्वाणि दर्शपूर्णमासापूर्वोपकारित्वात्तदधिकृतेन पुरुपेण तत्सिद्ध्यर्थमुद्दिश्य क्रियमाणानीति युक्तं यदसत्यपि साक्षान्नियोज्योपादाने कार्यलं लभन्ते, अध्ययननियोगस्य तु नान्यौपयिकलं यतस्तद्रूपे- णोद्देश्यता स्यात् । अर्थज्ञानस्य च नियमफलत्वेन नियोगापेक्षत्वात् । तस्मादस्य कार्यलसिद्धयेऽवश्यं नियोज्य कल्पनीयः ॥ * ॥ यच्चाध्यापनविधेरुपनयनद्वारमध्ययनप्रयोजकत्वमुक्तम् , तदप्ययुक्तम्- उपनयनप्रयुक्तरेवाभावात् , तद्वारेणाध्यापनप्रयुक्तिरापास्ता । क्वाप्रत्ययेन हि समानकर्तृकत्वमे- वोच्यते तेन चैकप्रयोगता कल्प्यते, अङ्गाङ्गिभावस्त्वेकप्रयोगतावशात्कल्पनीयः, द्वितीयया तु सा- युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । कारेचास्मत्पक्षप्रवेग इत्याह-तत्रेति । प्रकारान्तरेणापि वरूप्यमाह-अर्थति । अर्थाजातमिति । शास्त्रतस्तु नियोग एव प्रयोजन, नियोगार्यत्वस्यैव शास्त्रेण वोधनादिति भाव । अशास्त्रीयत्वे चार्थज्ञानस्य तत्सिद्ध्यर्थस्य विचारस्याप्य- शास्त्रीयत्वास्नानोत्कर्षकत्वं न स्यादित्याह-स्मृतीति । इदानीमेकदेश्युक्तानि खपक्षदूपणानि परिहरति-किंचेति । प्रथमा व्याचष्टे-यचावदिति । कल्पनामु- पपादयति-कार्यहीति । नियोज्यकरपना विनापि नियोगखरूपसिद्धिमाशयाह-यद्यपीति । परप्रयुक्त अध्यापन- प्रयुक्तं यदनुष्ठान तत एवाध्ययननियोगस्यात्मलाभ इत्यर्थ । कथं न सिध्यत्यत आह नहीति । अध्यापनविधे. स्त्वध्यापननियोग एवोद्देश्यो नाध्ययननियोग अनन्यपरकृत्युद्देशस्यैव च कार्यत्वादिति भाव । अस्त्वेवं कथमेतावता नियोज्यकत्पनेत्यत आह-नचेति । अतो नियोज्यकल्पनमावश्यकमिति भाव । एतदेवोपपादयति-अध्याप- नेति । अध्ययनमात्रमिति । तेन विनाध्यापनविध्यनिर्वाहादित्यर्थ । तस्य माणवकस्य । असावध्ययननियोग. । प्रयाजापूर्ववत्कार्यत्वमाशझ्याह-प्रयाजादीति । अर्थज्ञानौपयिकत्वमाशयाह-अर्थेति । अध्ययनफलत्वेन तन्मा- नापेक्षत्वमिति भाव । निगमयति-तस्मादिति । द्वितीया) व्याख्यातुमाह-यञ्चेति । उपनयनस्याध्यापना- दत्वे पिणा शेषप्रयुक्ति स्यात् नत्वेवमस्तीति भाव । एवमप्यद्गाङ्गिभाव सेत्स्यतीत्याशङ्याह-द्वितीयये- ति । तृतीयार्थव्यात्यानं चतत् । 'वमन्ते ब्राह्मण मिलादिद्वितीययेत्यर्य । यथा 'आश्विन ग्रहं गृहीत्वा निवृता यूपं सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । शत्वाद् शेपिणाध्यायेन तत्प्रयुक्तिरुचिता । अध्ययनस्य तु तदनङ्गत्वात्कथ तेन तत्प्रयुक्तिरित्यर्थः । विध्यर्थेति ।

·[ अ. १ पा. १ अ. १] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता । क्षादृङ्गित्वमेवोच्यते, अतो यथा त्रिवृता यूपपरिव्याणं यूपार्थ नोपाकरणार्थ एवमुपनयनमपि माण- क्कसंस्कारार्थ नाध्यापनार्थम् । स्मृतिगतश्च क्वाप्रत्ययः, प्रत्यक्षवेदगता तु 'वसन्ते ब्राह्मण मिति द्वितीया, अतोऽपि माणवकार्थत्वम् ॥ * ॥ भवतु माणवकसंस्कारस्तहारेण त्वध्यापनाङ्गं नाध्ययना- गमितिचेत् , मैवम् , अन्तरङ्गलादध्ययनस्य तादर्थ्यमेव संस्कारस्य युक्तम् । अध्ययनमपि फलव- ध्यापनमपि तयोः कस्यायं माणवकसंस्कारोऽङ्गं भवत्वित्यपेक्षायामध्यापनस्य पुरुषान्तरगामित्वेन बहिरङ्गत्वान्माणवकगताध्ययनार्थत्वमेव युक्तम् । यथैव ह्यध्ययनस्याचार्यकसिद्धिप्रयोजनतामनादृत्य 'वेदमधीत्य साया'दिति स्मृति वाधित्वान्तरङ्गलादर्थज्ञानार्थतैवाश्रीयते, तथोपनयनस्याप्यध्ययना- र्थता वेदितव्या ॥ व्याकरणस्मृत्योपनयनस्याध्ययनाङ्गत्वम् । स्मरणादपि पाणिनीयादध्ययनाङ्गतैवोपनयनस्यावगम्यते । अध्ययनाङ्गतां हि स्मरन्नाचार्यकरणे नयतेरामनेपदं विधत्ते, अध्यापनाङ्गले हि कर्बभिप्रायवास्क्रियाफलस्य त्रिलादेवात्मनेपदं सिध्येत् । 'उपनीय तु यः शिष्य'मिति क्वाप्रत्ययो हि कथंचित् 'दर्शपूर्णमासाभ्यामिष्ट्वैतिवदसत्यप्यङ्गा- भिभावेऽवकल्प्यते पुनर्विधानं चामनेपदस्यात्यन्तानर्थकम् , तस्मादध्ययनाङ्गमुपनयनं स्यात् ॥ * ॥ न स्यात् । तज्जन्यः संस्कारो हि माणवकसमवायी । सत्यम् , माणवकसमवेतोऽपि न तदर्थः, कर्बर्थत्वं च फलस्य कनभिप्रायलं नतु तत्समवायः, अन्यथाहि 'अग्नीनाद्धीते' त्यामनेपदं न स्यात्-~-आधानफलस्याहवनीयत्वादेरग्निसमवेतत्वेन कर्तृसमवायाभावात् । इयं च स्मृति: 'उपनीय तु यः शिष्य'मिति, अतो वलीयसी द्वितीया श्रुतिः, तस्मान्नाध्यापनाङ्गमुपनयनमिति न तद्वारे- णाध्यापनस्य प्रयुक्तिः ॥ प्रोभाकरमतखण्डनम् । यच्च 'उपनीतस्य व्यापारापेक्षायामुपनयनं प्रक्रम्य विहितमध्ययनं तब्यापारत्वेनाध्यवसी- युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । परिवीयानेयं सवनीयं पशुमुपाकरोतीति यूपपरिव्याणं यूपार्थ द्वितीयानिर्देशात् संनिधानाच्च । एवमुपनयनं माणवकसं- स्कारार्थ नाध्यापनार्थमित्यर्थ । श्रुत्याध्यापनाङ्गत्वमिति चेन्नेत्याह-स्मृतीति । अत्राशङ्कते-भवत्विति । परिहरति -मैवमिति । अध्ययनसमानाधिकरणत्वादुपनयनस्याध्ययनार्थत्वमेव युक्त, न वहिराध्यापनार्थत्वमित्यर्थ । एतदेवो- पपादयितुमाह-अध्ययनमिति । इतश्चाध्ययनाङ्गमित्याह-स्मरणादपीति । 'संमाननोत्सजनाचार्यकरणज्ञानभृतिविगणनव्ययेषु निय.'इति पाणिनीय- सूत्रादित्यर्थः। एतदुक्तं भवति-अध्यापनाङ्गत्वे हि कत्रभिप्रायत्वात्नियाफलस्य 'खरितमित 'इत्यनेनैव सूत्रेण नित्वादेवा- चार्यकसाधनेऽप्यर्थे वर्तमानानयतेरात्मनेपदं प्राप्नोतीति 'समानना'दिसूत्रमनर्थकं स्यात् । अत. समाननादिसूत्रेणाचार्यकरणे यदात्मनेपदविधानं तदकर्तृगामिन्यपि क्रियाफले यथात्मनेपदं स्यादित्येवमर्थमिति । यथाह वृत्तिकार - अभिप्रायार्थ, पुनरारम्भ' इति क्त्वाश्रुत्योपनयनस्याध्यापनाइत्वमाशङ्कयाह-उपनीयेति । सूत्रस्य वाक्यत्वात्तदपेक्षया क्त्वाप्रत्ययश्रु- तेलीयस्त्वमिति शवाभिप्राय. । कालार्थसयोगेऽपि क्त्वाप्रत्ययोपपत्तिरिति परिहाराभिप्राय । उपनयनाङ्गत्वे पूर्वमर्था- दुक्तमेव समाननादिसूत्रानर्थक्यमिदानी प्रकटीकरोति-पुनरिति । वस्तुतस्तु पुनरियादिग्रन्थ. सिध्येदित्यस्यानन्तरं द्रष्टव्य । उपनीयेत्यादिग्रन्थस्तु वेदितव्येत्यस्यानन्तर द्रष्टव्यः । आनर्थक्य परिहत शङ्कते-न स्यादिति । यस्मादुप- नयनजन्य सस्कारो माणवकसमवायी तस्मादकत्रभिप्रायार्थ पुनरारम्भोऽर्थवानित्यर्थ. । परिहरति-सत्यमिति । न तदर्थ न माणवकार्थ । यदि माणवकार्थ स्यात्तदा अकञभिप्रायार्थ पुनरारम्भोऽर्थवान्यात कितूपनयनकर्बर्थः । ततश्च मित्वादेवात्मनेपदं स्यादिति भाव । ननूपनयनकर्तर्यसमवेतस्य सस्कारस्य कथं कर्बर्थत्वं तत्राह-कर्बर्थत्वमिति । इतश्च नाध्यापनाङ्गत्वमित्याह-इयंचेति । निगमयति-तस्मादिति । फलितमाह-इतीति ॥ पूर्वपक्षोक्तं दूपणान्तरमनूय परिहरति-यच्चेत्यादिना । नन्वस्त्वध्यापनाइमेवाध्ययनं किमेतावतानिष्टं स्यादत आह- - शा.२ ·१० शास्त्रदीपिका। [अ. १ पा. १ अ.१] यत'इति, तदप्यबुद्धिपूर्वकम् ---एवं हि वदताध्यापनागमध्ययनमित्युपपादितं भवति । यदाह्य- ध्यापनार्थलेनोपनीतत्य माणवकस्य तदुपयोगिव्यापारापेक्षायामध्ययनविधिरध्ययनं तदुपयोगि- व्यापारतया विधत्ते-वर्णिकम्पनीनैरध्यापनौपयिकव्यापारापेक्षरध्ययनव्यापारः कर्तव्य इति तदापि स्पष्टमेवाध्यापनोपोऽध्ययनमिति दूरनिरसमर्थनानार्थत्वमिति मुनिरूपितो वाक्यार्थः ॥ * ॥ अथाध्ययनविधिरध्ययनमर्थनानार्थतया विधत्ते नाध्यापनौपयिकतया, तदाह्यध्य- यनस्य तदौपयिकत्वं केन प्रमाणेन गम्यते, नपत्र प्रत्यक्षादीनि क्रमन्ते । संनिधानादिति चेत्, न संनिधानं नाम स्वयं प्रमाणं शब्दस्य त्वर्थ प्रतिपादयत: संनिध्यपेक्षायोग्यत्वानी- तिकर्तव्यता नेत्रस्येवोन्मीलनम् । शब्दश्वेदध्यापनौपयिकतया विद्ध्यात् नार्थनानार्थता सिध्येन् , अर्थज्ञानार्थतया विधानेऽध्यापनौपयिकता न सिध्येन् । अतो नोपनयनसंनिधौ 'स्वाध्या- योऽध्येतव्य इति विहितस्याध्ययनस्योपनयनद्वाराध्यापनविधिना प्रयुक्तिसंभवः ।। । यदि परम- ध्यापनस्याध्ययनमन्तरेणासंभवात्तदर्थाध्ययनमामिप्यते, तथासयविहितेन लौकिकेनाध्ययनेन तत्सं- भवान्न विहितस्याध्ययनस्य नियोगतस्तत्प्रयुक्तिः । नच प्रयुक्तिलाघवादपि विहितोपजीवनम् । तदु- पजीवनेऽपि प्रयुक्त्यनवलोपात् । विहितमायध्ययनमध्यापनविधिनैव वन्मते प्रयुज्यते न स्वविधिना । तस्माल्लौकिकमेवाध्ययनमुपनीतानामध्यापनविधिराक्षिपेन् । विविविहितमध्ययनं परप्रयुक्त्यभावा- दधिकारं प्रकल्पयेत् ॥ ॥ किंच यापनयनमध्यापनाङ्गं ततोऽध्ययनविधिरर्थनानार्थः सन्नाध्या- पनार्थतयोपनीतस्त्रेवणिक: संवध्येत, येऽध्यापनार्थतयोपनीतात्रैवर्णिकास्तदुपयोगिव्यापारमपे- भन्ते तेऽर्थनानार्थमधीयीरन--इत्यसंवद्धमेव स्यात् । ततश्चोपनीतरसंवध्यमानोऽध्ययनविधिश्चतु- मपि वर्णानां स्वादिति शूद्राधिकारप्रसङ्गः । तस्मादुपनीतानां प्रयोजनापेक्षिणामध्ययनकरणिका- थज्ञानभावना विधीयत इत्यध्ययनाङ्गमेवोपनयनं, स्वविधिप्रयुक्तं चाध्ययनम् । प्रपञ्चेनायं पक्षो युक्तिस्नेहपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका। इतीति । अध्यापनायत्वेऽध्ययनस्यार्थज्ञानार्थत्वं न स्यादित्यर्थ । तत किमत आह-इतीति । इदानी तन्मतेनैवा- थज्ञानार्थत्वमाशय निराकरोति-अथेत्यादिना । तटापयिकत्वं अध्यापनापयिकत्वम् । केनेति । अध्ययनविधेय- ज्ञानार्थतया विधायक्रन्वस्योकत्वादिति भावः । अध्येतव्य इत्यस्य विधायकत्वमागयाह-शब्दस्यत्विति । प्रकारान्त- रेणाध्यापनप्रयुक्तिमाशय निराकरोति-यदीति । तत्प्रयुक्तिरिति। तेनाध्यापनेन विहितस्यैव प्रयुक्तिलभ्यत इत्यर्थ । विहितप्रयुक्त्यलाभेच प्रतीयमानस्याप्ययस्याविवक्षितत्वादविवक्षितस्य च विचारानहत्वात् अनारभ्यमेव गान्नं स्यात् कथ विदर्थविवक्षाया वा विधेरतत्परत्वान्न वैधत्वं विचारस्य सिद्ध्यति सर्वश्र न वर्ष लानमुत्तष्टुमर्हतीति भाव । कयं च- त्यपेक्षायामाह-तदिति । लाफिकोपजीवनऽपि प्रयुक्तिसभवादित्ययं । इतोऽप्येवमिसाह-विहितमिति । अध्ययनविधिप्रयुक्त्यभावे च लौकिकमेवाक्षिपेदित्याह-तस्मादिति । अस्त्वेवं किमेतावतानिष्ट स्थाढत आह-वि. धीति । परेणाध्यापनेन या प्रयुक्ति मा विधिविहितस्य न लभ्यत इति कृत्वा निधिविहितमध्ययन वतन्त्रमधिकार कल्पयेदिययः । इतोऽपि नाध्यापनानमुपनयनमित्याह-किंचेति । नन्वस्तुनामतदसवद्धमिव अध्यापनागत्व तूपनयनस्य सिद्ध तत्राह-ततश्चेति । अध्यापनाङ्गत्वे सतीत्यर्थ । अध्ययनाङ्गत्वे तु नंतकुंपणमित्याह-तस्मादिति । यदा वन्ययनानमेवोपनयनं तदा न तद्वारेणाध्ययनस्य प्रयुक्ति सभवति । नचाङ्गमाकृष्यमाण प्रधानमाम्यति प्रधानानामनगाव- गवतित्वादिति । ननु नान मुख्यत्वेनाध्यापनविधिप्रयुक्तिनिराकृता, नाप्यध्ययनस्य खविधिप्रयुक्तिरुपपादिता, उपनयन- स्वाथापनाङ्गत्वमात्रनिराकरणादत माह-प्रपञ्चेनेति । 'न निराकरणं ग्रन्थान्तरस्थमुपयुज्यते । अतस्तत्रत्यमेवंतत्सं- अपणोच्यते मया' । स्यादेतत् नियोज्याश्रवणानाध्ययननिधिरध्ययनस्य प्रयोनको भवितु समस्तस्मादच्यापनविधिप्रयुक्तिर- मोक्रियत इति । मैवम् । अध्यापनेऽपि तुल्यत्वात् । नहि 'अष्टवर्ष ब्राह्मणमुपनयीत तमव्यापयीते सत्र नियोज्य कवि- अत, तदश्रवणे चाव्यापनप्रयोजकन्वमपि न समवति दूरेऽध्ययनप्रयुक्ति । तत्राचार्यककामस्य नियोज्यत्वक पनेऽव्यय- नविवावधज्ञानकामस्य नियोज्यत्वकल्पनं तुल्यम् । ननु जातेऽर्थ कामना साटनाते वा । नाय. । नाते तदनुपपत्ते. । नहि बात एवार्थो नातुमिप्यते । न द्वितीयः । सर्वथा बुद्ध्यनारूढेऽयं जिनासानुपपत्त । अतो नार्थज्ञानकामस्य नियोज्यता - ·- - - [अ. १ पा. १ अ.१] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता । ११ न्यायरत्नमालायामेव निरस्त इत्युपरम्यते । तस्मात्पूर्वोक्त एव विचार:-किमदृष्टार्थमध्ययनमुता- क्षरग्रहणादिपरम्परयार्थज्ञानार्थमिति ॥ अध्ययनविध्युपसंहारः । अथवा नात्र किचिद्विचार्येत, नावमिकन्यायेनैवाध्ययनस्याक्षरसंस्कारादिपरम्परयार्थज्ञानार्थत्व- युक्तिनेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । संभवतीति । नैपदोपः । केनचिद्रूपेणावगतस्य केनचिद्रूपेण जिज्ञासादर्शनात् । अत्रच धर्माधर्मयोरानर्थहेतुत्वमात्रेणा- वगतयोर्विशेपरपेणापरिज्ञातयोर्हानोपादानागकेस्तत्परिज्ञानेच्छा संभवतीति धर्माधर्मज्ञानकामः खाध्यायमधीयीतेति नियो- ज्यलाभ । नैमित्तिकनिषेधाधिकारयोर्यद्यपीष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारार्थता नास्ति तथापि विध्यर्थानुष्ठानसिद्ध्यर्थमेव तद्वाक्यार्थ- ज्ञानमपेक्षितव्यम् । हन्त तर्हि प्रागपि वेदाध्ययनाद्धर्मजिज्ञासोपपत्तेस्तदानन्तर्यमनुपपन्नम् । न । जिज्ञासाभेदात् । यथाहुः- 'जिज्ञासकोपनीतस्य द्वितीयापठितश्रुते । ज्ञातविद्यान्तरस्यान्या या मीमांसापुर सरेति अन्तिमजिज्ञासाया वेदाध्ययनानन्त- योपपत्तिः । अतएवाह भाप्यकार 'तादृशी तु धर्मजिज्ञासामधिकृत्यायशब्दं प्रयुक्तवानाचार्यों या वेदाध्ययनमन्तरेण न संभवतीति । विपयभूताध्ययनफल ज्ञानं न नियोगजन्यमिति न तत्कामस्य नियोज्यत्वं नियोगफलस्यैव नियोज्यावच्छेदक- त्वादितिचेत्, तर्हि आचार्यकमपि न नियोज्यविशेपणं स्यात् । तस्यापि विपयफलत्वात् । कश्वासावध्यापनविधिर्यत्प्रयुक्तम- ध्ययनं स्यात् । 'उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापयेद्विजः' इत्यादिस्मृत्योपनीयाध्यापयेदाचार्यकसिध्यर्थमित्येवंरूपं वच- नमिति चेत् । न । एतस्याध्ययनविधिपरत्वात् । यथैव अन्नाद्यकामं याजये'दित्यादिपु याजयते. पर. श्रूयमाणोऽपि विधिर्या- गपर एव । याजयेदिति प्रयोजकव्यापारवचनशब्दस्य द्रव्यार्जनार्थप्राप्तत्विग्व्यापारानुवादत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् । एवमध्याप- येदित्यध्ययनविधिपर एव नाध्यापनविधिपरः, द्रव्योपायतयैव तस्य प्राप्तत्वात् । यथाहु --'नाध्यापनमिदं वाक्यं विधातुं क्षमते यत । द्रव्याजनार्थप्राप्तत्वाद्यच्छन्देन च सगते'। एवं अष्टवर्प ब्राह्मणमुपनयीत तमध्यापयीते'त्यत्राप्यष्टवर्षो ब्राह्मण उप- गच्छेत्सोधीयीतेत्यध्ययनविधिरेव नाध्यापनविधि । किचात्र स्मार्तवाक्यसग्रूपं मूलमनुमीयते । इह पुनरध्यापनकर्तरि लौ- फिका आचार्यशब्दं प्रयुअत इति सिद्धानुवादात्कथं कर्तव्यताश्रुतिरनुमातुं शक्यते । 'उपनीय ददद्वेदमाचार्यः स उदाहृतः' इत्यप्यनुवादो नात्र कचिदपि विधिगन्धः । किचाप्रवृत्तप्रवर्तनं विधेरर्थ आचार्यके तु धनाद्यर्थ खयमेव प्रवृत्त इति कि त. द्विधिनेत्युक्तमेव । यद्यपि 'विद्यादानेन सुमतिब्रह्मलोके महीयते' इत्यादिभिर्विद्यादानात्मकमध्यापनं फलान्तरशेषतया विहितं भवेत् तथापि नाध्ययनस्य तत्प्रयुक्ति.।तत्र सर्वत्र नियोज्याश्रवणात् । नियोज्यतापि फलसाधनत्वश्रवणाद्भविष्यतीति चेत् । एवंरुपाधिकारमात्रस्याध्ययनेऽपि सद्भावात् । अत्र कश्चित् अर्थज्ञानं खयमपुरुषार्थत्वानाध्ययनस्य प्रयोजकं । ज्ञानसा- ध्यानि त्वग्निहोत्राद्यपूर्वाणि तारेणाध्ययनस्य प्रयोजकानि भवन्ति । नच तेपा ज्ञानमहं श्रुत्याद्यभावात् । उपकारकमानं तु भवति । आचार्यकस्य त्वध्यापनमझमेव । अतस्तत्वासद्वारेण प्रयोजकम् । तस्मादध्यापनविधिप्रयुकमध्ययनमित्याह । तदयुक्तम् । यद्यपि न कर्माकं ज्ञानं अध्ययनं तु ज्ञानाशमेव, तेन च प्रयुज्यमानमध्ययनं शेपिप्रयुक्तमेव भवति, अध्याप. नप्रयुक्तं तु न शेपिप्रयुक्तं भवति । अध्ययनस्य तदनशत्वात् । उपकारकमात्रत्वेनैवाझीकारात् यद्यपि ज्ञानं खरूपेणापुरु- पार्थस्तथापि कर्मानुष्ठानोपयिकतया पुरुषैरर्थ्यमानत्वात्पुरुषार्थो भवति । आचार्यकमपि न खरूपेणाभिलषितम् । दक्षि- णालाभसिद्ध्यर्थमेव तु पुरुपेणार्थ्यते । अतो यथा तस्य प्रयोजकत्वमेवं ज्ञानस्यापि । अस्तुवाग्निहोत्रीपूर्वमेव ज्ञानद्वारेण प्रयोजकमन्तरणत्वात् , नत्वध्यापनं पुरुपान्तरगामित्वात् । यस्तुतस्तदपि न मयजियो जुत्तरविधिप्रयुक्तत्वे फलार्थितैव प्रवर्तिकेल्यापन्नम्, ततः शूद्रादेरप्यधिकार प्रसज्येत फलापिताशात विशेषतः । वयादानेन सुमति रित्येतदपि पुरुषार्थ- प्रापकविद्यादानाभिप्रायम् । नचाध्ययनस्य पूर्वपक्षे पुथितीस्तीति न ब्रह्मलोकप्राप्तिफ्लविद्यादानविधिवशादपि तस्य प्रयुक्ति. सभवति । तत्सिद्धं नाध्यापनविधिप्रयुक्तमध्ययुतमित्यलमानिविस्तरेश..एवमेकदेशिमत निराकृत्य पूर्वोक्तं खामि- प्रेतमेव विचारखरूपमुपसहरति-तस्मादिति ॥ विचारस्य पौनरुक्त्यमाशझ्याह-अथवेति । नन्वध्येसुनस्य खाध्यायार्थत्वेऽध्ययनेन खाध्यायं भावयेदिति वाक्यार्थ. सिद्धान्तचन्द्रिको गूदार्थविवरणम् । (गुरुमते)यथाहुरिति।प्रथमं तावद्धर्माधर्मों जिज्ञास्याविति कुलवृद्धभ्यः श्रुत्वा तज्ज्ञानमिच्छन् तादर्थ्येन विहितमध्ययनं तेभ्य एवावधार्याधीते वेदैरव्युत्पन्नस्य वेदान्तज्ञानानुदयात्किमनेनोच्यते इति पुनरन्याशी जिज्ञासा जायते । ततो व्याकरणनिरुकादिश्रवणे यतते । तत्त्वार्थप्रतीतौ जातायामपि न्यायानवधारणात्सशयितो भवति ततो वाक्यार्थविशेष- जिज्ञासा भवति । तदिदं जिज्ञासाद्वयमभिप्रेत्य 'अथातो धर्मजिज्ञासे'त्युक्तं नाविध्यारेयाजकरुण प्रत्यत्वादिति । द्रव्य- मर्जयित्वा ततो याजयेदध्यापयेत्प्रतिगृह्णीयाद्वेति वचनादित्यर्थ । यः शिष्यमिति । यच्छन्दोपवन्धाद्विधिशक्त्युपघात १ पुरुषरूपेणार्थ्यते. २ होत्रायपूर्वमेव. - ·- - शास्त्रदीपिका। [अ.१पा. १ अ.१] १२ सिद्धेः । नवमे हि-सानामृगक्षराभिव्यक्तिद्वारेण स्तुत्युपयोगित्वदर्शनात्तादध्यमेव नाष्टार्थत्व- मिति वक्ष्यते । तेनैव न्यायेनाध्ययनस्वार्थनानार्थत्वसिद्धेरध्ययनानन्तरं धर्मजिज्ञामा कर्तव्यति सिद्धमेवैतत्प्रयोजनविवक्षया सूत्रकारेणोच्यते । यदाहः-'धर्माख्यं विपयं वक्तुं मीमांमायाः प्रयो- जनमिति । नत्वत्र कश्चिद्वेदवाक्यार्थी विचार्यते । तदप्याहुः–'नचान चोदनाव्याख्या गौरवं तत्र चोदित'मिति तत्सिद्धमध्ययनानन्तरं धर्मजिज्ञासा कर्तव्येति । सा चतुर्विधा-धर्मस्वरूप प्रमाण-साधन-फलैः॥ युक्तिस्नेहनपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । खात्, ततश्च स्वाध्यायस्वाध्ययन प्रत्युद्देश्यत्वानुवाद्यत्वप्रधानत्यानि स्यु , अध्ययनस्य तु तं प्रन्युपादेयत्वविधेयत्वगुणवानीति अध्ययनस्य पुनानार्थत्वेऽययनेनार्यज्ञानं भावयेदध्ययनं च साध्यायेनेति वास्यार्थ । ततश्च सान्यायस्वाध्ययन प्रन्युपाय- त्वादीनि स्यु । अध्ययनस्य तु त प्रत्युद्देन्यत्वादीनीति । तथा खाध्यायस्यार्थडान प्रत्युपादयत्वादीनि अध्ययन प्रति सस्कार्यत्वेनोइयत्वादीनीति विरुद्धत्रिकद्वयम् । अत्रोच्यतेन साध्ययोद्देगेनाअयन विधीयते, नाप्यध्ययनोहेगेन वा- ध्यायविधि' किनु खाध्यायाध्ययनेन 'निध्यन्तरापेक्षितं सपाटयेदिन्येकर पंव वास्यप्रवृत्ति । अपेक्षितनपादनं चाध्ययनम्य खाध्यायसस्कारमुनवेति साध्यायस्य प्राधान्यमध्ययनस्य च तच्छेपत्वमिति न वरप्यम् । एव न्यायायस्यापि न वहप्यम् । अधीवेन खाध्यायेनाथ जानीयादित्येकयैव वचनव्यक्त्या तत्परिहागत् । अतएव सायावन्य सस्यायन्येऽप्य- ज्ञानं प्रत्युपाटेयतया तक्त्वस्य विवक्षितत्वादेक्याखाध्ययनेऽपि अध्ययनगावानिवृत्ति सिन्यतीति गानान्तराधिरणे दर्शितम् । क्यमेक्रेनव वाक्त्येनोभयसिद्धिरिति चेत् । न । सामवाटेति बन । यथा 'माना तुवीत ति स्तुना निनियु- तस्यापि सान्न खाभाविकाक्षरसस्लारत्व न हीयते तद्वारेणव स्तुतिनापनत्वात् । नहि तनची वास्यान्तरण विनियोगी- ऽस्ति । अथच तत्सस्कारत्वमेव नानो भवति। एवमध्ययनस्यापि साध्याय तस्कुर्वत एवार्यज्ञानजनस्व नान्यया । अतएव- जातीय स्वभावत सस्काररूपमपि सत्कार्योद्देशेनाविधानादर्यकाभिधानमपि लभते । ननु सान्नेति गीतिमानिनियो- गेनची स्तुतादविनियोगात् बनभूताना व तस्कार्यत्वानुपपत्ति । मैवम् । सामविनियोगेनव सामर्थ्याचानपि तोगनि- नियोगोपपत्ते । अतो दृष्टार्थत्वेऽप्यध्ययनविधेनियमालानानयंत्यमिति सिद्धम् । नत्र मन्वर्यप्वेव नियमविधिन पुन्या- थेष्विति वाच्यम्। पुरुषार्थेष्वपि *द्रव्यार्जनादिपु नियमविध्यभ्युपगमात् । अत्र तु पूर्वोतन्यायेनानिधित्व सिद्ध पन्त एक नियमो भवति । तस्मात् जपयज्ञपारायणक्रतुवानतिद्विप्रयोजनमध्ययनम् । अतएव नित्यम् । अवदनानुष्टेयजपयमादिसा- धनत्वात् । नावमिक्मेव न्यायं विवृणोति-नवमे हीति । नन्वयमयशेनवन एव सिद्धनहि किमर्थोऽत्र सूत्रारम्भ इलत आह-इति सिद्धमेवैतदिति । प्रयोजनकथनार्थमेवात्र सूत्रारम्मो नतु तद्विचारावं इलयं । अन्मिन वार्तिकृत्समतिमाह-यदाहुरिति । नात्र वेदवाक्यस्यार्थो वित्रार्यत इत्यत्रापि समतिमाह-तदपीति । एतच प्रलाख्यानपक्षे भाप्ययोजनार्थ वार्तिकम् । नचात्रेत्यादि । उभयव्याख्याया हि अनौरवमुकम् । नवात्र चोदना कापि वास्यायते । सूत्रमपि चेन व्यास्यायेत निर्विपयमेव भाप्य स्यात् । अतो युव मूत्रव्याल्येलर्थ । अतो गौरवमया- वत्प्रसास्थान तन्त्रोदनाव्याल्यागमिति भाव । तलादर्यतानार्थत्वाध्ययनस्यार्थज्ञानस्य च विचारमन्तरेणासमवाटघ्य. चनानन्तर धर्मजिज्ञासा कर्तव्येत्युपपादितमय निगमयति तत्सिद्धमिति । अयमत्र सूत्रार्थः-अत्रायशब्दस्य चत्वारोऽया आनन्तर्यनधिकार पूर्वप्रकृतादादांन्तरत्व नगलं च । तन्त्र न तावदधिकाराय । इच्छाया अनधिकार्यत्वात् । अत आनन्तर्याय । आनन्तये च पूर्ववृत्तावेदाध्ययनात् । यतत्त- लिन्सत्येव धर्मजिज्ञासावक्ल्पते । वेदवाक्यगतानेकविधविचारात् । तदुत-'येन वृत्तेन जिज्ञासा गिना नवोपपद्यते ।। तटानन्तर्यमुकं हि दृटार्थमवकल्पते ॥ सऋत्पादिभिरप्येपा विना सलं न विध्यति । साधारप्वात्तु तेऽप्यत्र नोपदेश्या' कथंचन । तलाधर्मबुभुत्तायामसाधारणकारणम् । निर्वृत्त सूत्रकारटं तच्च नाध्ययनाते । तथात्रोक्तं 'वेदाध्ययननेव वेटाविचारात्मिकाया धर्मजिनासाया दृष्टयाथ तेन विना तदनुपपत्ते रिति । नन्वविचारितोऽपादाने शुद्धिपूर्वकनुपादान न स्यात् । अतोऽध्ययनात्यागेव जिज्ञासा युक्तेति । केनोक्त बुद्धिपूर्वकमुपाढत्ते इति । कुमारहितपिभि पित्रादिभिरेवाध्ययने तस्य प्रवर्तनात् । विचार्याधीयानस्तु विचारस्थानेककालमाध्यत्वादध्ययनकालातिपाताहालतामापयेत । नन्वेवं सति सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । इत्यर्थ । विध्यन्तरेति । उत्तरकन्तुविधिभिरपेलितमित्यर्थः । द्रव्यार्जनादिग्विति । 'द्रव्यमर्जयन्त्राह्मणो याजय- १पुनरर्थडाना. - - - - -- ·[ अ. १ पा. १ अ.१] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकान्याख्यासहिता । युक्तिनेहमपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । 'वेदमधीत्य साया'दिति स्मृतिर्वाधिता स्यात् । नेति ब्रूम । पूर्वकालतामात्रे क्त्वाप्रत्ययस्मरणात् । अतो वेदाध्ययना- नन्तर धर्म विचार्य स्नास्यता न पूर्वकालता वाधिता भवति । उक्तंच-'नह्यत्रानन्तर्यस्य वक्ता कश्चिच्छब्दोऽस्ति पूर्वकाल- तायां क्त्वा मर्यते नानन्तर्य' इति । अथवा 'इण् गतौ' इति गत्यर्थस्य धातोर्ज्ञानार्थत्वमभिप्रेस वेदमर्थतो ज्ञात्वा स्नायादिति व्याख्येयम् । यथाहु -'ग्रन्थग्रहणमात्रे च कृते स्नानं विरुध्यते । अधीत्येत्यधिगम्येति व्याख्याने त्वविरो- धिता' । अनेदं वक्तव्यम्-अस्तुनाम पूर्वकालतामाने क्त्वाप्रत्ययस्मरणं तथापि लोके भुक्त्वा व्रजतीत्यादौ पौर्वापर्य- विशेषरूपमानन्तर्यमेव प्रतीयते तदनाध्ययनानन्तरमनेककालसाध्यविचारानुष्ठाने पौर्वापर्यमेव वाधितं स्यात् । किमु वक्तव्यमानन्तर्य बाधितमिति । अतोऽध्ययनानन्तरमेव द्वयमापतति । गुरुकुलात्समावर्तनं वेदवाक्यविचारश्चेत्यस्त्येव विरोधः । तथा इडो हि नित्यसहचरितोऽधिशब्द एकदेशभूतो नहि तस्य केवलस्य प्रयोगो दृष्टपूर्व । अत इडो रूपे समुदायप्रसिद्धिः । इणो रूपे त्ववयवप्रसिद्धि । साच समुदायप्रसिद्धेर्दुर्वला । अधीत्येति च खाध्यायाध्ययनाधिकारे श्रुतत्वात्तद्विपयमेवावगम्यत इति नाधिगमार्थत्वकल्पना युक्तेति । अथोच्यते गुरुगृहादनावृत्तस्यैव स्नानमात्रमेतददृष्टार्थ न संस्काररूपं विधीयते, अतो गुरुगृहे एवावस्थायानन्तर विचार. कर्तव्य इति नास्ति विरोध. । तत्रोच्यते-ब्रह्म- चारिणो हि न नायादित्यस्नानादिनियम उक्त तस्यावध्यपेक्षायामधीत्य सायादिति विहितं स्नानमनानादिनियमनिवृत्ति लक्षयति, तत्सहचरिताश्च गुरुकुलवासादय इति तन्निवृत्या तेषामपि निवृत्तिलक्ष्यत इत्यपेक्षितार्थविधाने स्मृतेष्टार्थ- स्वमितरथा अदृष्टार्थ स्नानविधानं स्यात् । नच दृष्टे संभवति तद्युक्तम् । यथा लोके भोजनकाले स्थालीमात्रसमार्जनोपदे- शेऽपि तत्सहचरितसकलभोजनोपकरणसमार्जनोपदेश एवमत्रापीति । ननु लोके कर्मार्थतया लक्षणं श्रुतिस्मृत्योस्तु यावदु- पात्तमात्रविपयत्वात्सहचरितग्रहणमन्याय्यं स्यादेतद्यद्यधीत्य सायादिति स्मृति श्रुतिमूला स्यात् न्यायमूलात्वेषा । न्यायश्च सकलब्रह्मचारिधर्मनिवृत्तौ समान. । ब्रह्मचारिधर्मा हि गुरुकुलवासादयोऽध्ययनाझमध्ययनसमाप्तौ समाप्यन्ते इष्टिसमा- ताविव व्रतमिति न्याय. । अतो माननिवृत्तौ तत्सहचरिताना सर्वेपा निवृत्तिः । ननु भवतु नाम गुरुकुलनिवृत्तिरेव स्मृत्यर्थ तथापि तदुत्तरकालमध्ययनविध्याक्षिप्तस्य विचारस्य करणान्नैव विरोधः । सत्यम् । भवेदपि स्मृत्यनुरोधेनानन्तरं नानं यदि नायादित्येतावन्मात्रमेव स्मर्येत कितु नानोत्तरकालमपि नानाविधानि कर्माणि मर्यन्ते । यदि तान्यप्यनुरु- ध्यन्ते ततोऽत्यन्तं वेदवाध. स्यात् । नचाविदितवेदार्थ कर्माण्यनुष्ठातुमीष्टे तत. कियङ्करमपि गत्वावश्यं स्मार्तस्य कस्य- चित्पदार्थस्य वाधोऽङ्गीकर्तव्यस्तदध्ययनानन्तर प्रथमोपनिपातिनो विरोधिन. स्नानस्यैव वाधनं युक्तम् । ननु सत्यपि विरोधे वाचनिकत्वेन नानस्य वलीयस्त्वान वाधो युक्त , धर्मजिज्ञासैव तु न्यायप्राप्ता दुर्वलत्वाद्वाधितव्या । मैवम्-'खाध्यायो- ऽध्येतव्य ' इति करणेतिकर्तव्यतयोयौंगपद्यविधानेनाध्ययनविधिविरोधात्मायादिति स्मृतेरेव वाध । अतएवाह भाष्यकार. 'अतिक्रमिष्याम इममानाय'मित्यादि । किचैकस्यापि वेदवाक्यस्य वाधे स्मृतिरप्रमाणीभवति कि पुन समस्तस्यै- घानर्थक्यापत्तौ । एवंच विरोधानुसारित्वाद्वाधस्य यन्मात्रमेव विरुध्यते तद्वाधितव्यम् , गुरुगृहपरित्यागमात्रं च धर्मजिज्ञा- साविरोधि । तस्मात्तावन्मात्रमेव वाधितव्यं नतु मधुमासादिभक्षणमपीति न तद्वाधः । यथाहु -'तस्माद्गुरुकुले तिष्ठन्म- धुमासाद्यवर्जयन् । जिज्ञासेताविरुद्धत्वाद्धर्ममित्यवगम्यते' । ननु मधुमासादिभक्षणवद्दारसग्रहोऽपि विरोधाभावात्प्राप्नु- यात् । न ।नात्वा भार्यामधिगच्छेदिति नातकस्यैव दारसग्रहस्मरणात् सकलब्रह्मचारिधर्मनिवृत्तौ स्नातकव्यपदेशात् । तदुक्तं -'गुरुगेहादनावृत्त. स्नातको हि न कथ्यते । तत्परत्वविधानाच्च न तावद्दारसग्रह.' । सूत्रकारेणापि योयमथशब्देन स्मृत्यर्थवाध उक्त स दृष्टार्थत्वेन गुरुकुलनिवृत्त्यंशमात्रस्य नाविरुद्धस्य मधुमासभक्षणादेरिति । एतच्च प्रौढिमात्रेणोक्तम- स्नातस्य मधुमासादिभक्षणनिषेधात् । समावर्तनात्पूर्व ब्रह्मचारिव्रतपरित्यागे चावकीर्णित्वापत्तेः । अतो यावद्विचारसमाप्ति ब्रह्मचारिव्रतयुक्तेनैव भवितव्यमिति युक्तम् । ननु वेदमधीस नायादिति वाक्यादध्ययनानन्तर गुरुगृहानिवृत्त्य खाध्यायो- ऽध्येतव्य इत्यस्माच पुनः प्रविश्य धर्म जिज्ञासमानो विरोधाभावान स्मृत्यर्थ वाधेत । मैवम् । अध्ययत्तविधिविरोधापत्ते- रकृतार्थस्य स्मृत्या निवर्तयितुमशक्यत्वात् । विचारसहितमध्ययनं हि विध्यर्थ । तस्मिन्ननुष्ठित एव कृतार्थो भवति अकृ- तार्थस्य च निर्गमो दृष्टार्थ सन्ननर्थक एव स्यात् । कृतार्थस्य त्वाश्रमान्तरनिवेशाय गुरुगृहानिर्गमो दृष्ट इति । उकंच- 'निर्गमो हि कृतार्थस्य दृष्टार्थो गुरुवेश्मन । मर्यते तस्य नार्थ स्यादकृतार्थस्य निर्गमे । अत शब्दोऽत्र हेत्वर्थो यस्मा- दधीतो वेदो धर्मजिज्ञासाया हेतुतिस्तस्मात्तदध्ययनानन्तर धर्मो जिज्ञासितव्य इति । आनन्तर्योपदेश तदृष्टार्थत्वाभ्याम- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । दित्यादि प्रामुखोऽनानि, भुञ्जीते'त्यादिप्रकरणेतिकर्तव्यतयोरङ्गप्रधानयोरित्यर्थ । तदृष्टार्थत्वेति । यदेव दृष्टार्थमध्ययना : । । १दानग्रहणस्मरणात्. २ धाश्रमान्तर, ·शाखदीपिका। [अ. १ पा. १ अ.१] १४ युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । यशव्ढेनैवाध्ययनस्य जिज्ञासांप्रति हेतुत्वमुक्तं किमत शब्देनेति चेत् । न । आनन्तर्योपदेशाद्धि अध्ययनेन धर्मज्ञाने योग्यो भवतीत्येतावदेवाथशब्देनोक्त स्यात् नत्वनुष्ठानहेतुत्वमतस्तद्वक्तुमतःशब्द इति । यथाहु -'योग्यत्वमथशब्देन यद्यपि प्रति- पादितम् । तदेव हेतुरत्रेति नात शब्दाद्विना भवेत् । अयंच श्लोकाभिप्रायः-खाध्यायोऽध्येतव्य इत्यध्ययनविधिरेवे तिकर्तव्यताभूतस्य धर्मविचारस्योत्पादकोऽनुष्ठापकश्च । तत्रोत्पत्तावथशब्देनाध्ययनस्य हेतुत्वमुक्तम् । दर्शित चैतत् 'त- स्मिन्हि सति सावकल्पते' इति । अत शब्दोऽप्यध्ययनविधेरेव धर्मजिज्ञासा प्रत्यनुष्ठापकत्वलक्षणप्रयोजकहेतुत्वमाहेति । अकथ्यमाने तुधर्मजिज्ञासा प्रत्यध्ययनविधेरनुष्ठापकत्वे फलार्थताप्यनुष्ठापकत्वेनाशयेत साच शूदेपि संभवात्तस्यापि विचार प्रयुजीत, *अतोऽध्ययनविधिरेव विचारस्य प्रयोजक इति वक्तुमत शब्द इति । अथवा जिज्ञासाहेतुत्वेऽप्यध्ययनस्याथश- ब्देनैव प्रतिपादितेऽध्ययनविधिप्रयुक्तोऽयं विचारोऽनन्तरमेव स्मृत्यर्थवाधेन कर्तव्य इत्यत्र न किचित्प्रमाणमित्याशङ्काया *प्रयोगववनचोदितयोगपद्यपर्यालोचनयाध्ययनस्यैव स्नानवाचं प्रति हेतुत्वमत शब्द आह । अध्ययनानन्तर स्नानं न कर्तव्यं तदाक्षिप्तविचारकरणविरोधादिति । वर्मस्य जिज्ञासा धर्मजिज्ञासा । नन्वन 'धर्माय जिज्ञासा धर्मजिज्ञासेति भाष्यकार माह तत्कथं षष्ठीसमास । उच्यते-नात्र भाष्यकारस्य चतुर्थीसमासोऽनाभिप्रेत. कितु षष्ठीसमास एव, चतुर्थीसमासा- नुपपत्ते । यहि *तादर्थ्य चतुर्थीसमासो भवति तत्र विकृतिरेव चतुर्थ्यन्ता प्रकृत्या समस्यते यथा यूपाय दार्विति । अप्र- कृतिविकारयोस्तु न समासो यथा रन्धनाय स्थाली, अवहननायोलूखलमिति । अतएवाह वार्तिककार -'तादर्थ्यसमासे प्रकृतिविकृतिग्रहणं कर्तव्य'मिति । नचेदं सामर्थ्यप्रदर्शनपरम् । अतोऽप्रकृतिविकारयोरपि यत्र सामर्थ्य तत्र समासो भव- त्येव । धर्मजिज्ञासापदेऽपि सामर्थ्यस्य विद्यमानत्वाद्युक्तस्तादर्थ्यसमास इति वाच्यम् । 'समर्थ पदविधिरित्यनेनैव सिद्ध- त्वात् , वलिहितसुसरक्षितग्रहणानर्थक्यप्रसद्भाच्च । रन्धनाय स्थालीत्यादिपु समासप्रसङ्गाच्च । नचात्र धर्मो जिज्ञासाविका- रस्तस्मादसमासः । तदुक्तम्-'प्रकृत्या विकृतिर्यमाचतुर्थ्यन्तात्समस्यते । तादर्थ्य यूपदार्वादौ तेनास्मिन्न समासता' । अतो नायं चतुर्थीसमास कित्वश्वघासादिवत्पष्ठीसमासएव । अतएव भाष्यकार 'सा हि तस्य ज्ञातुमिच्छा' इति षष्ठ्यन्तेन विगृह्णाति । कथं तर्हि धर्माय जिज्ञासेति विग्रहवचनम् । नेदं विग्रवचनं कितु पठ्यर्थविशेषप्रदर्शनार्थम् । तदुक्तम्-'सा हि तस्येत्यनेनोक्तो धर्मस्येलैप विग्रह । धर्मायेति तु तादयें पष्ठी वृत्तति कथ्यते' । यदाह भोम्वेक-धर्माय जिज्ञासेति विगृहीतपष्टयर्थकथनपर भाप्यम् । ननु तादर्थ्यलक्षणसवन्धविशेपविवक्षाया 'तादर्थं चतुर्युपसख्यान'मिति चतुर्युव प्रा. मोति तत्रच समासानुपपत्ति , सवन्धमानविवक्षाया तु तादर्थ्यकथनमसवद्धम् । अनोच्यते--सूत्रकारेणात्र सवन्धसा- मान्यविवनयैव धर्मजिज्ञासेति पष्ठीसमास प्रयुक्त , निर्विशेपसामान्यानुपपत्तेस्तु तादर्थ्यरूपविशेषनिष्ठता धर्मायेति भाष्येण दर्शितेति न कश्चिद्दोप । धर्मजिज्ञासेत्सत्र कर्तव्येति शेप । अत्र केचित्-'न चात्र ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासा इच्छाया अक- तेव्यत्वात् सामान्यतो ज्ञाते विशेपजिज्ञासा विचार विना न सभवतीत्यन्तींतविचारजिज्ञासापदसामर्थ्यावेदाध्ययनानन्तर तहेतुको धर्मविचार कर्तव्य इति प्रतिज्ञासूत्रार्य सपद्यत इत्याहुस्तन्न युक्तिसहमिव सपद्यत इत्याहुस्तन्न युक्तिसहमिव । 'सा हि तस्य ज्ञातुमिच्छे'ति भाष्यविरोधात् । नचेच्छाया कर्तव्यत्वानुपपत्ति बुभुक्षावदुपपत्ते । दृश्यते च मन्दाग्नीनामपि भेपजादिना तत्कर्तव्यता । नचेच्छाया इच्छाविपयत्वाभावात्कर्तव्यत्वानुपपत्ति । मन्दामीना भोजनेच्छायामिच्छादर्शनात् । अतएव भाष्य- कारेण 'धर्म जिज्ञासितुमिच्छेदिति वर्मजिज्ञासा कर्तुमिच्छेदिति वर्मज्ञानेच्छानिर्वृत्त्यर्थे द्वितीयेछोपात्ता । इच्छोपदेशेनापि च कर्तव्यतोपदिष्टा भवत्येव, तत्पूर्वभाविवादिच्छाया । उक्तच व्याख्यातृभि 'अनुपात्तमपीच्छारूपं सूत्रकृता सुत्रिते- च्छाभिनित्त्यर्थ भाप्यकृतोकं इच्छेदिति । तदाह-'सूत्रितेच्छाभिनिर्वृत्त्यै द्वितीयेच्छात्र सूत्रिता' । जिज्ञासापदस्य विचारवाचित्वे तु न काचिदनुपपत्ति । एवं तावत्सूत्रार्थमुपपाद्य सप्रति सूत्रोपात्तजिज्ञासाभेद दर्शयति-सेति । यदाह भाप्यकार -'स कथं जिज्ञासितव्य , को धर्म , कयलक्षणक , कान्यस्य सावनानि, कानि सावनाभासानि, किफलश्चेति । माधनाभासगदद्यात्र वार्तिककारेाख्यात. । तथाहि-'अन्यसाधनमन्यस्य सावनाभास उच्यते । *ऋत्वर्य पुरुपार्थस्य तदर्थ च मतोरिति ॥ सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । नन्तर्यमथगब्देनोपदिष्टं तदेव क्रियामानानन्तर्यस्यादृष्टार्थत्वादेवेन्द्रग्रहण वेदार्यनिर्णयहेतुरित्युक्तमित्यर्थः । अतोऽध्यय- नेति । अध्ययन विधिश्च त्रयाणामेवोपनीतानामध्ययन विचार च विधत्तेऽतो न शूद्राधिकार इति भाव । प्रयोगेति। अध्ययनविचारयो शेपिगेपभूतयोर्योग्यत्वमिति भाव । तार्थ्यति । 'चतुर्थीतदर्याय'ति सूत्रे प्रकृतिविकृतिग्रहणं फ्नंव्यमिति लरणादिवर्थ त्वर्थमिति । क्रत्वयं पर्णमय्यादि। पुरुषार्थस्यापापश्लोकश्रवणादेरुच्यमानं सावनानामस(१). १ प्रयोगमा रमाइति. २ विचारणविरोधादिति. ३ तेनाप्यत्रममासता ४ पष्ठयर्थपर. ५ जिशामेति प्राप्नोति । तत्र समानानुस्पो मबन्धे पष्टीममाम. प्रयुक्तो"युत्त मिय.

·१५ [अ. १ पा. १ अ. २] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता। धर्मस्वरूपविचाराक्षेपपरिहारौ। नन्वध्ययनविधिना वेदवाक्यार्थविचारमात्राक्षेपाद्धर्मस्वरूपप्रमाणजिज्ञासयोः कः प्रसङ्गः । उच्यते--उपोद्घातत्वात्प्रसङ्गः । यदि हि वेदवाक्यार्थो धर्मः स्याद्वेदश्च प्रमाणं ततोऽसौ विचारः कर्तव्यो भवति । इतरथा काकदन्तपरीक्षावत्स्यात् , तध्ययनविधिरेव प्रमाणादिविचारमाक्षिपति । धर्मग्रहणं चोपलक्षणार्थम्-अधर्मस्यापि हानाय जिज्ञास्यत्वात् । अकारप्रश्लेपेण वा सूत्रमधर्म- जिज्ञासायामपि व्याख्येयमिति निरवद्यम् ॥ धर्मलक्षणाधिकरणम् ॥२॥ चोदनालक्षणोऽर्थों धर्मः॥२॥ विचारविपयो धर्मो लक्षणेन विवर्जितः ॥ मानेन वाथवोपेतस्ताभ्यामिति विचिन्त्यते ॥ ३५ ॥ लौकिकाकारहीनस्य तस्य किं नाम लक्षणम् ॥ मानशङ्का तु दूरेऽत्र प्रत्यक्षाद्यप्रवर्तनात् ॥ ३६ ॥ चोदनागम्य आकारो ह्यर्थत्वे सति लक्षणम् ॥ अतएव प्रमाणं च चोदनैवात्र नो कुतः ॥ ३७ ॥ यद्वा जिज्ञास्यवेदार्थः किं मन्त्राद्यववोधितः ॥ सिद्धार्थोऽप्यथ विध्येकगम्यः कार्यार्थ एव'वा ॥ ३८ ॥ सिद्धेऽपि पुत्रजन्मादी व्युत्पत्तेरुपपत्तितः ॥ मन्नादिगम्यसिद्धस्य वेदार्थत्वेऽपि का क्षतिः ॥ ३९ ॥ हर्पहेतुबहुत्वेन व्युत्पत्तिः पुत्रजन्मनि ॥ दुर्लभा सुलभा कार्य वेदार्थोऽतः स एव हि ॥ ४० ॥ प्रथमं तावत् को धर्मः कथंलक्षणकः इत्येतहयमनेन सूत्रेण श्रुत्यर्थाभ्यां निरूप्यते-यो धर्मः स चोदनालक्षण: चोदनैव तस्य लक्षणं प्रमाणम् । चोदना च तस्य लक्षणमेवेति श्रुत्या प्रमाणविधा- वर्थाचोदनागम्य एवाग्निहोत्रादिधर्मो नातल्लक्षणश्चैत्यवन्दनादिरिति स्वरूपमपि सिद्ध्यति । तथा य- चोदनालक्षणः स धर्म इति स्वरूपविधावाप्रमाणसिद्धिर्वेदितव्या ॥ । - युक्तिनेहमपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । प्रसङ्गाभावादाद्यं जिज्ञासाद्वयमाक्षिपति-नन्विति । समाधत्ते-उच्यते इति । उपोद्घातत्वं विवृणोति-यदीति। प्रसादधर्मजिज्ञासामप्युपक्षिपति-धर्मेति । एतस्य प्रतिज्ञासूत्रत्वेऽपि ग्रन्थान्तरोक्तरीत्याधिकरणमेवं व्याख्येयम् । तथाहि-स्वाध्यायोऽध्येय इत्यस्य विधानस्य प्रयुक्तित. । विचारशास्त्रं नारभ्यमारभ्यं वेति सशय । अर्थधीहेतुताधीते- लोकसिद्धावघातवत् । नियामकं न चैवातो वैधारम्भो न संभवी । दर्शापूर्ववदस्त्यत्र क्रत्वपूर्वं नियामकम् । अर्थनिर्णायक शास्त्रमत आरभ्यता विधे'रिति (जै. न्या)। ननु प्रसिद्धश्चेद्धर्मो न जिज्ञास्य' प्रसिद्ध ज्ञानेच्छाभावात् , अथाप्रसिद्धो नतराम् । तदेतदनर्थकं धर्मजिज्ञासाप्रकरणम् । उक्तंच प्रसिद्ध शक्यते ज्ञातुं प्रसिद्धत्वात्तु नेप्यते । *अप्रसिद्धस्त्वश- क्यत्वानतरामित्यतोऽब्रवीत् । उच्यते-सदिग्धत्वं सप्रयोजनत्वं च विचाराक्षेपे कारणद्वयमुकं धर्मश्च तथा । तस्मादय- मपि जिज्ञास्य । केचिच्चैत्यवन्दनादिकं धर्ममामनन्ति । अपरेऽग्निहोत्रादिरूपं, तत्र विचार विनैव प्रवर्तमानोऽयं कंचिटे- वोपाददानो विहन्येतानर्थ च प्राप्नुयात् । निःश्रेयससाधनत्वाच सप्रयोजनत्वं धर्मस्य सकलजनसिद्धं, तस्माद्धर्मो जिज्ञास्य इति । तदुक्तम्-'जिज्ञास्यः सशयाधर्मः श्रेयस्करतयापिच । *असदिग्धो यजिज्ञास्यो यो वा स्थान प्रयोजन.'। अतस्त- निर्णयार्थ शास्त्रमारब्धव्यम् ॥ एवम् 'अथातोधर्मजिज्ञासे'त्यनेन शास्त्रारम्भमुपपायेदानी शास्त्रमारभते-चोदनालक्षणोऽर्थों धर्म इति ॥२॥ सूत्र- तात्पर्यमाह-प्रथममिति। *एतद्वयं धर्मस्य स्वरुपं प्रमाणं चेत्यर्थ । कि चैयादि कि चार्थाद्विचार्यत इत्याकाहाया वचन- व्यक्तिभेदेन तद्दर्शयति-यो धर्म इति । ननु खरुपविशेपेऽपेक्षिते प्रमाणविशेपविधानमसगतमित्यत आह-खरूपम- पीति । धर्मपदार्थस्येदं प्रमाणमित्युक्त प्रमाणायत्तत्वात्प्रमेयसिद्धरादिदमुक्तं भवति यच्चोदनाप्रवेदितं तद्धर्मख- रुपमिति ॥ सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । प्रतिपुरुपाय च गोदोहनादिकतोरुच्यमानं । तदाभासमिति। *अप्रसिद्ध तुन ज्ञानं भवति अंतो नतरा मित्युक्तम् । अब्रवीत भाष्यकार. । असंदिग्ध इति । समुदितं जिज्ञासाया कारणं नैकैकमिति भावः । एतदिति । वस्तुतस्त्वियमेव वच- १ वेदारम्भो, २ किं श्रुत्या किंचार्थीदम्यत इति.

·शास्त्रदीपिका। [अ. १ पा. १ अ.२] १६ प्राभाकरमत तत्खण्डनं च। कश्चित्त्वाह-कार्यरूपो वेदार्थो न सिद्धरूप इत्येतदनेन सूत्रेणोच्यते, चोदनालक्षणशब्देन कार्यमु- च्यते, धर्मशब्देन वेदार्थ इति। तद्युक्तम्-~यानि तावद्विधिवाक्यानि तेषां विधावेव प्रामाण्यं वस्तुस्वरूपे चाप्रामाण्यं विस्पष्टमेवेति न तत्र किंचिद्वक्तव्यम् । क्षेपिष्ठादिवाक्यानामपि विध्येकवाक्यतया तत्रैव प्रा- माण्यम् । मन्त्राणामपि प्रकरणेन प्रधान विधिशेपत्वं द्वितीयपादे वक्ष्यत इति न तत्रापि वक्तव्यमस्ति । तेन कस्यात्र सिद्धार्थतां निरस्य कार्यार्थतोच्यते । 'अविनाशी वा अरे अयमालेत्यादीनामुपनिषद्वाक्याना- मितिचेत् । न । तेपामपि यदि विध्येकवाक्यत्वमस्ति ततोऽर्थवादाधिकरणेन गतम् , अथ नास्ति कर्थ तेपां कार्यार्थता स्यात् ।। * ॥ अथ तेषां विध्यश्रवणाद्विध्यन्तरेणैकवाक्यत्वाभावाञ्च कार्यार्थत्वानुपपन्ते- व्युत्पत्तिविरहाच सिद्धार्थे प्रामाण्यायोगादप्रामाण्यमेवाभिमतम् । किमिदानीमालादिवाक्यानामप्रामा- ण्यप्रतिपादनपरमिदं सूत्रं, सुव्याहृतं तर्हि शास्त्रारम्भे प्रथमं तावत्सूत्रकारोऽप्रामाण्यमेव वेदवाक्यानां प्रतिपादयतीति ॥ * ॥ कथंच कार्य एव प्रामाण्यम् । तत्रैव व्युत्पत्ते:-प्रवृत्त्यधीना हि व्युत्पत्तिः, सा च कार्यावगमाधीनेति व्युत्पत्तिरपि तत्रैव भवतीति चेत् । न । अवश्यं प्रवृत्त्यधीनैव व्युत्पत्तिः- काठैः स्थाल्यामोदनं पचतीत्यादिवर्तमानापदेशेष्वपि प्रसिद्धतृतीयार्थानामप्रसिद्धकाप्टप्रातिपदिका र्थानां च पुरुपाणां काष्टार्थे व्युत्पत्तिदर्शनात् ॥ प्रथमव्युत्पत्तिः । अथ प्रथमव्युत्पत्तिः कार्यविशेपयैव-नहि तदा शब्दान्तरवशेन शब्दान्तरस्यार्थे व्युत्पत्तिः संभवति सर्वस्य धर्मस्याप्रसिद्धत्वादिति चेत् । अस्त्वेवम् । तथापि पश्चाबहुशः सिद्धार्थे शब्दप्रयो- युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका। ननु यदि प्रमाणान्तरानवगम्यो धर्मः कथमनूयते । अप्रमाणसिद्धस्यानुवादासभवात् । प्रमाणान्तरप्रमेयत्वे तु चोदनैव प्रमाणमेवेति विधानं विरुध्यते । सामान्यत सिद्धस्यानुवाद इतिचेत् । न। निर्मूलाया सामान्यसिद्धरसभवात् । लोकप्रसिद्धि- मूलमितिचेत् । न । प्रलक्षादिप्रमाणातिरिक्ताया लोकप्रसिद्धरैनङ्गीकारात् । विचित्रानेकप्रकारत्वाच लोकप्रसिद्धेर्न तया वर्म- सिद्धि । नाप्यापत्ति । जगद्वैचित्र्यस्य खभावादेवोपपत्ते., प्रमाणान्तरसिद्धे च वस्तुनि चोदनाया अनुवादकत्वापत्ते । धर्मानुवादेन चोदनाप्रमाणविधौ चार्थपदस्यानन्वयप्रसङ्ग । नहि तदानर्थस्य धर्मत्वं प्राप्तं यन्निवचैत । नापि सामान्यतो धर्मे चोदना प्रमाणत्वेन विधातुं शक्यते, तस्या. शब्दान्तरावसितभेदाग्निहोत्रादिधर्मविशेषविपयत्वात् । अनोच्यते--ज्योति- योमादयस्तावनियाविशेपा वर्मत्वेन कार्यतया मर्यन्ते । वक्ष्यति च यो यागमनुविष्ठति तं धार्मिकमिति हि समाच- क्षते' तत्र निर्मूलमेवेद स्मरणमिति चार्वाका । योगिप्रत्यक्षमूलमिति वैशेषिकादयः । एवंचानेकवादिविप्रतिपत्तौ प्रत्यक्षा- अनुप्रवेशव्यवच्छेटेन चोदना प्रमाणत्वेन प्रतिज्ञायते 'चोदनैव तत्र प्रमाण मिति । चोदनाया एव विधानानात्र प्रमाणान्त- रसिद्धता सभवति । अतो यथा मन्वादिस्मरणप्रतिभासिन्यष्टकादौ चोदना मूलमिति वक्ष्यति तथेहापि च द्रष्टव्यम् । मूलवि- शेपानवधारणाभिप्राय चैतद्वार्तिकम्-वर्म सामान्यत. सिद्धे प्रमाणं चोदनोच्यते इति । नचार्थपदानन्वय । एतद्वचन- व्यक्किसाधनत्वेनार्यवत्त्वात् । अर्थपदाभावे हि यशोदनालक्षण स धर्म इति वचनव्यक्ति सभाव्येत । अस्या च श्येनाटे- रनर्थस्यापि वर्मत्वमापद्यत चोदनालक्षणत्वात् , *नित्यानुवादभूते त्वर्थग्रहणे नेयं वचनव्यक्ति. सभवति । प्रसङ्गादेकदेशिकृतं सूत्रार्थवणेन टूपयितुमुपन्यस्यति कश्चित्त्विति । कथमनेन सूत्रेणायमर्थ उच्यतेऽत आह-चोदनेति । दृपयति- तदिति । गूढाभिप्रायमाशय निराकरोति-अथेति । येषा कार्यार्थत्वानुपपत्तिस्तेपामप्रामाण्यमेव सूत्रकारस्याभिमत- मिति भाव । एतदेव दूपयितु पृच्छति-कथमिति । उत्तरमाह-तत्रैवेति । व्युत्पत्ते सकेतग्रहात् । एतदेवोपपा- दयति--प्रवृत्त्यधीनेति । उत्तर निराकरोति-ना अवघ्यमिति ॥ विशेष शत-प्रथमेति । परिहरति-अस्त्विति । इतश्च न कार्य एवं प्रथमव्युत्पत्तिरित्याह-किचेति । दूपणमुपसहरति--तस्मादिति ॥ सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविधरणम् । नव्यक्तिरभिमता खलपवचनव्यक्ती वाक्यभेदप्रसादिति भाव । नित्येति । प्रमाणवचनव्यक्तावथशब्दो नित्यानुवाद । - - १ प्रसिद्धरममपात्. २ कार्यतया लोकप्रसिद्धा । लोकेच योय. ३ मानेका मूलविप्रतिपक्षी. ४ धौ प्रमाणतः सिद्धे.

·. [अ. १ पा. १ अ.२] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता। १७ गदर्शनात् 'कोऽयं राजा' 'पाञ्चालः' इत्यादिपु प्रश्नप्रतिवचनादिपु कार्यस्य व्यभिचारादव्यभिचार्यर्थमात्रं वाच्यमिति सुज्ञानम् । यथैव हि कस्यांचिव्यक्तौ प्रथमं गोशब्दस्य प्रयोगदर्शनात्सैव वाच्येत्यवगमे सत्यपि पश्चाब्यत्त्यन्तरे प्रयोगं दृष्ट्वा पूर्वव्यक्तिव्यभिचारादव्यभिचारिसामान्यमेवार्थ इत्यध्यवसीयते तथा कार्य- परतामवगतामपि पश्चात्सिद्धार्थप्रयोगदर्शनेन वाधित्वार्थमात्रमेवाव्यभिचाराद्वाच्यमिति युक्तम् ॥ किंच प्रथमव्युत्पत्तौ कतिपयानामेव शब्दानां कार्यार्थत्वमवगतं न सर्वशब्दानाम् , अत: पश्चाब्युत्पाद्यमानस्य काष्ठादेः सिद्धार्थे व्युत्पत्तिः केन वार्यते । नच व्युत्पत्तौ शब्दानां पौर्वापर्यनियमोऽस्ति, अतः सर्वे शब्दाः पश्चाब्युत्पाद्यमानाः कैश्चिसिद्धार्था भवन्ति । सर्वेपां तु कार्यार्थत्वे सिद्धार्थपरेषु लौकिकवाक्येपु सर्वशब्दाना लाक्षणिकत्वान्न कश्चिदन्विताभिधायी स्यात् । तत्रान्वितप्रतीतिः कथं सिद्ध्येत् । वक्तज्ञानानु- मानादितिचेत् । न । यद्विपयं हि वाक्यं तद्विपयमेव वक्तज्ञानमनुमातव्यम् । नचान्वितप्रतिपादकं वाक्यमुञ्चारितमिति कथमन्वितज्ञानानुमानम् ॥ ॥ अथार्थस्वरूपस्मारकैः पदैरन्वितज्ञानमनुमी- यते, ततः कार्यवाचकेऽप्यसिद्धरन्विताभिधानं न स्यात् । किंच प्रथममेव कार्यव्यभिचारः शक्यो- ऽवगन्तुम् । यदा हि पुत्रस्ते जात इत्युक्तस्य कस्यचिन्मुखविकासं पार्श्वस्थः पश्यति तदा हर्षहेतुर- नेन शब्देन प्रतिपादित इति हर्षहेतुभूतसिद्धार्थप्रतिपादने शब्दस्य सामर्थ्य कल्पयति । यद्यपि च तदानीमर्थविशेपो न जायते हर्पहेतूनां वहूनां संभवात्तथापि सिद्धार्थता तावदवगता, तावतापि फार्ये व्यभिचारः सिद्धः । किंच बहुशः पुत्रजनने सति एवं शब्दप्रयोगादन्येपु हर्पहेतुष्वप्रयोगात् पुत्रजननरूपार्थविशेपोऽपि सुज्ञान एव ।। ॥ किंच प्रवृत्त्यधीनापि व्युत्पत्ति वश्यं कार्यविषयैव भवति, तथाहि यदा कश्चित्प्रवृत्तावत्यन्तासमर्थ वृद्धमातुरं वा प्रतिविनोदार्थ वाक्यं प्रयुते 'नद्या- स्तीरे पञ्च फलानि सन्तीति तत्रान्यो दैवसंगतः कश्चिदर्थी तद्वाक्यमर्थाच्छ्रुत्वा नदीतीरं गला फ- लान्याहरति, एतत्सर्वं पश्यन्नन्यो व्युत्पित्सुः फलसद्भावप्रतिपादने शब्दस्य सामर्थ्य व्युत्पद्यते, तस्मा- नकान्ततः कार्यार्थता शब्दानाम् ।। प्रभाकरोक्तद्वितीयसूत्रार्थस्य खण्डनम् । का चास्य सूत्रस्य वचनव्यक्तिः, यदि तावत् 'यत्कार्य तद्वेदार्थ एवेति कार्यमुद्दिश्य वेदार्थता विधीयते, तथा सत्युद्देश्यस्योपादेयेन स्वरसनियमात्सर्वस्य लौकिकस्यापि गवानयनादिकार्यस्य वेदार्थता स्यात् । किंच उपादेयस्य वेदार्थस्योद्देश्येन कार्यरूपेणाग्नेरिव धूमेनाव्याप्तेरकार्येऽपि वेदस्य प्रामाण्यमनिरस्तं स्यात् ॥ * ॥ अथ 'यो वेदार्थः स कार्यरूप एवेति, ततो 'यो धर्मः स चोदनालक्षणः' इति वचनव्यक्तिः स्यात् , तत्रार्थशब्दोऽभ्युदयवाची कस्य विशेषणं, यापा- देयस्य चोदनालक्षणपदार्थस्य, सर्वस्य वेदार्थस्य कार्यत्वमर्थत्वं च विधीयते इति श्येनादिनियोगानामप्यर्थवं स्यात् ॥ * ॥ अथोद्देश्यवेदार्थविशेषणं, ततोऽयमों भवति यो- ऽर्थासकोऽभ्युदयालको वेदार्थः स कार्यरूपः, ततश्च श्येनादिनियोगानां निषिद्धफलत्वेनानभ्युदय- रूपाणां कार्यता न स्यात् । माभूदिति चेत् । न । तेषामपि लिडा कार्यतावगमात् । श्येनयागस्य कार्यता निवारयितुं शक्यते न नियोगस्य । तस्य कार्यकस्वभावत्वात् । असति च कार्यले श्येनवा- क्यस्य कार्यार्थलाभावासिद्धार्थतैव वक्तव्या स्यात्, नच तथा संभवति विधिप्रत्यययोगात् । सिद्धे युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । वचनव्यक्यसभवेनापि तयाख्यानं दूपयति-काचेति । तत इति । सूत्रगतधर्मशब्दस्य वेदार्थपरत्वादेवं वचनव्यक्ति पर्यवस्थतीत्यर्थः । ततश्च किमत आह-तत्रेति । अभ्युदय प्रयोजनम् । श्येनादीनामपि वेदार्थत्वेनोद्देश्य- स्वात्तत्राप्यर्थत्वं विधेयमित्यर्थः । ततश्चेति । योऽर्थरुपो वेदार्थस्तस्यैव कार्यताविधानादिति भाव । इष्टापत्तिं शङ्कते- माभूदिति । तेषामपीति । श्येनादिनियोगानामपीत्यर्थ । कार्यत्वानङ्गीकारे दोषमाह-असतीति । सिद्ध- , ततः १रन्विततत्वशान. शा, ३ ·शास्त्रदीपिका। [अ.१पा. १ अ.२] '१८ चार्थे व्युत्पत्तिविरहादप्रामाण्यमेव श्येनादिवाक्यानां स्यात् ॥ * ॥ अथ पूर्वसूत्राद्वेदार्थपरं धर्मप- दमनुषज्य 'चोदनालक्षणो वेदार्थः' इत्येकं वाक्यम्, 'अर्थों वर्मः' इत्यपरं वाक्यम् । तदिदं स्वपनाविल- सितमात्रम्, अनुषगवाक्यभेदयोर्विनाफलमाश्रयणात् । अप्रतिनातस्य च धर्मस्य लक्षणमसंगतम् ॥ * ॥ अथ प्रतिज्ञातस्यैव वेदार्थस्य कार्यत्वसिद्धये धर्मत्वमुच्यते । किं कार्य एवं धर्मरूपो वेदार्थ: स एव जिज्ञास्यो नान्यः, तथाचेत् य एव जिज्ञास्यो धर्मस्तस्यैव सूत्राक्षराविनाशेन जिनामा प्रति- ज्ञातव्येति वेदार्थप्रतिज्ञावचनमनर्थकम् ॥ * ॥ अथ त्वर्थशब्दमनात्य यो वेदार्थः स कार्यरूप इत्युच्यते ततोऽर्थपदमनर्थकं वस्तुमात्रपर्यायमनुवादकं स्थान् । अनर्थव्युटामार्थता चास्य भाय- कारेणोक्ता, तस्माद्विशेपणमेवैतत् । विशेषणत्वे चाभ्युदयरूपम्य वेदार्थस्य कार्यवाभिधानादनभ्युद- यरूपस्य वेदार्थस्य कार्यलं न स्यादिति सर्वस्य वेदस्य कार्य व प्रामाण्यमिति नियमो न खान । ततश्च अविनाशी वा अरे अयमासे त्यादीनामासस्वरूपपरत्वं न निराकर्तव्यमित्याला तावत । तस्माद्धर्मस्वरूपप्रमाणप्रतिपादनार्थमेवेदं सूत्रम् ॥ * ॥ तदिह धर्म विपयीकृत्य चिन्त्यते---किमस्य न किंचित्प्रमाणमस्ति, किंवा प्रत्यक्षादिकमेव प्रमाणम् , उत चोदनैव, अथवा विकल्पः, अथवा नमु- चयः, इति । तत्र शब्दस्य प्रमाणान्तरप्राप्तप्रापकत्वेन स्वयमप्रमाणत्वात्प्रत्यक्षादीनां चासामान्प्र- माणको धर्म इत्येक. पक्षः, प्रत्यक्षादिगम्य एवेत्येकः पक्षः, योगिनां प्रत्यक्षगम्यः, अर्वाचीनानां तु चोदनागम्य इत्यपरः, जगद्वैचित्र्यार्थापत्त्या किमप्यहष्टमस्तीति सामान्येन प्रमिद्धो धर्मश्चोदनया- ग्निहोत्रादिविशेपरूपेण गम्यते तस्मात्समुच्चय इति पक्षान्तरम् , चोदनैव माच प्रमाणमेवेति मि- द्धान्तः । तदिह चोदनैव प्रमाणं साच प्रमाणमेवेत्यवधारणद्वयं प्रतिज्ञायते ॥ प्रथमपादप्रतिपाद्यार्थसग्रहः। निमित्तसूत्रे तु प्रथमद्वितीयसूत्रमात्रालोचनया वेदो धर्ममूलमित्यादिवद्रुपदेशशास्त्रताशवा मा भूदिति परीक्षाशास्त्रमेवेदमिति ज्ञापयितुं परीक्षाप्रतिज्ञानम् । यद्यपि चोपरितनव्यापारादेव परीक्षा- शास्त्रत्वं गम्यते तथापि वक्ष्यमाणमेव श्रोतृवुद्धिसमाधानाय कीर्तितम् ॥ * ॥ प्रत्यक्षसूत्रे तु प्रत्य- क्षस्य विद्यमानोपलम्भनत्वाद्भविष्यति धर्मे प्रामाण्यासंभवात्तत्पूर्वकत्वेनेतरेपामप्यप्रामाण्यात्प्रमाणा- युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । चेति । तन्मते व्युत्पत्तिविरहादित्यर्थ । प्रकारान्तरेणाशय निराकरोति-अथेति।अप्रतिज्ञातस्येति। "प्रतिज्ञासूत्र- गतधर्मपदस्य वेदार्थपरत्वाद्वेदार्थस्यैव तत्र प्रतिज्ञा न धर्मस्येति भाव । धर्मत्वमुच्यत इति । धर्मशब्देन प्रतिज्ञातं वेदार्थमुद्दिश्य चोदनालक्षणशब्देन तस्य कार्यत्व उक्त कस्मात्कार्य इत्यपेक्षाया तस्य कार्यत्वसिद्धयेऽर्थपटेन वर्मत्वमुच्यत इत्यर्थ । नान्य इति। धर्मरुपो वेदार्थो जिज्ञास्य इत्यत्र धर्मस्यार्थत्वात्स एव जिज्ञास्य । एवंच सूत्राक्षरविनाशो न भवति, वेदार्थपरत्वे तु धर्मपदस्य तद्विनाश इत्यर्थ । आनर्थक्याजीकारे च भाष्यविरोध इलाह-अनर्थति । ततश्चेति । नियमाभाव इत्यर्थ । अतोऽस्मदुक्त एव सूत्रार्थो युक्त इत्याह-तस्मादिति । उकंच-'द्वयमेकेन सूत्रेण श्रुत्वाभ्या निरूप्यते । खरूपेपि हि तस्त्रोक्त प्रमाणं कथ्यतेऽर्थत' । एवं तावत्सूत्रतात्पर्यमुक्त्वा सप्रति सूत्रसूचितं विचारखरुप दर्शयति-तदिहेति । ननु प्रतिज्ञासूत्रेऽनुपपन्नोऽयं विचार पुनरुक्तश्च सदौत्पत्तिकसूत्राभ्यामस्यार्थस्य वक्ष्यमाणत्वात् । नापि प्रतिज्ञोपपत्ति । सभवदर्थविषयं हि वाक्यं प्रतिज्ञोच्यते । नचायमर्थ सभवति यत्प्रत्यक्षायोग्य वस्तु तत्र वाक्य प्रमाणमिति । उच्यते-वक्ष्यमाणोऽप्यर्थ प्रतिज्ञासमर्थनार्थमत्रोच्यमानो न दुष्यति । नचात्र पूर्वपक्षयुक्तय उक्ता. विचार- खरूपमात्रकथनात् । सभवदर्थविषयत्व चाय एवोपपादयिष्यति । आयं विवृणोति-तत्रेति । एव सूत्रसूचित विचार सक्षिप्य सूत्रार्थमुपसहरति--तदिहेति ॥ इदानीमुत्तरसूत्राणि सगमयन्भाष्यकारमतेन तावदेतत्पादगतपदार्थाननुकामति-निमित्तेति ॥ सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । इत्यर्थ । अनुपपन्न युक्त्यभावात् । प्रतिक्षेति । चोदनैव प्रमाणं चोदना च प्रमाणमेवेति प्रतिज्ञेत्यर्थ । १न सर्व । तथाच य एव. २ चोदनशब्देन. ३ द्विरूपेपिहि. ४ पूर्वपक्षापरपक्ष उक्तय . । - ·[अ.१ पा. १ अ. २] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता। १९ न्तरनियमविकल्पसमुच्चयनिराकरणाच्चोदनैवेत्ययमर्थः सिद्ध्यति ॥ * ॥ औत्पत्तिकसूत्रे तु स्वतःप्रा- माण्यमान्यथावकारणदोपज्ञानाभ्यामप्रामाण्यमित्याश्रित्याग्निहोत्रादिचोदनाभ्योऽसंदिग्धज्ञानोत्पत्तेः स्वतःप्रामाण्यं प्राप्तम् । नचापवादकमर्थान्यथावज्ञानं साक्षादस्ति, नापि कारणदोषज्ञानं, पुरुषाश्रय- त्वाच्छन्ददोपाणाम् । पदपदार्थसंवन्धस्याकृत्रिमत्वात्तद्वारेण पुरुपानुप्रवेशाभावाच्चोदनानामिति स्थिते 'शब्दस्यैवानित्यत्वात्कुतः संवन्धनित्यते' त्याक्षिप्य शब्दस्य नित्यतया शब्दाधिकरणे संवन्धनित्यत्वे समाहिते, माभूत्पदार्थसंवन्धद्वारेण पुरुपानुप्रवेशः, वाक्यवाक्यार्थयोस्तु लोके संबन्धादर्शनान्निर्मू- लोऽग्निहोत्रादिवाक्यार्थप्रत्यय इत्यतो व्यामोहः । सामयिको वा, अतो न वाक्यार्थे वेदस्य प्रामा- ण्यमित्याशय, पदार्थानां संवन्धग्रहणं समयं चानपेक्षमाणानामेव वाक्यार्थे प्रामाण्यं संभवतीति तद्भूताधिकरणेन प्रतिपादिते ॥ * ॥ पुनर्वेदानां वाक्यालकत्वात् काठकादिसमाख्यानाच पौरुषेय- त्वाचहारेण दोपसंस्पर्शमाशय स्मर्तव्यत्वे सत्यस्मरणायोग्यानुपलब्धिनिरस्तस्य कर्तुरनुमानासंभवा- समाख्यायाश्च प्रवचननिमित्तत्वादपौरुपेया वेदाः इति तदेकदेशानां चोदनानां सिद्धं प्रामाण्यमि- त्येवं समस्तः प्रथमः पादश्चोदनासूत्रप्रतिज्ञातार्थोपपादनेन तस्यैव परिकरः । सोऽयं भाष्यकारानु- सारेण पादार्थोऽनुक्रान्तः । वृत्तिकारमतं तु पश्चादनुक्रमिष्यामः । धर्मस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणगम्यत्वम् । प्रकृतमनुसरामः-प्रतिज्ञातं तावच्चोदनैव प्रमाणं सा च प्रमाणमेवेति ॥ ननु प्रत्यक्षादे- रन्यानपेक्षं प्रामाण्यं संभवतीति तस्यैव धर्मे प्रामाण्यं, शब्दस्य तु सर्वदैव प्रमाणान्तरप्रमि- तविपयत्वान्न तदनपेक्षं प्रामाण्यं संभवतीति । उच्यते । प्रत्यक्षं तावत्संयुक्तविषयत्वेन विद्य- मानोपलम्भनत्वाद्भविष्यति धर्मे न समर्थम् ॥ * ॥ यद्यपि गोदोहनादिद्रव्यं, यागादिक्रिया, नी- चैस्त्वादिगुणश्च, फलसाधनत्वाद्धर्मशब्देनोच्यते नापूर्वादय इति श्रेयस्करभाष्ये वक्ष्यते, तथापि तेषां फलसाधनरूपेण धर्मत्वात् फलस्य च जन्मान्तरादिभावित्वाद्धर्मस्वरूपेण प्रत्यक्षविषयत्वं न संभ- वति, तत्पूर्वकत्वाचानुमानादिकमपि न प्रमाणम् ॥ * ॥ भावनावलजं तु योगिप्रत्यक्षं भविष्यत्यपि धर्मे समर्थमिति मनोरथमात्रम् । भावना ह्यनुभूतगोचरनियतानुभूतेष्वेव निश्चयरूपां स्मृति जन- येत् । नच सात्र प्रमाणं स्मृतित्वादेव, नितरां प्रत्यक्षमनिन्द्रियजत्वात् । नेन्द्रियजलं प्रत्यक्षलक्ष- णमपितु कल्पनापोढत्वमितिचेत्, सुतरां धर्मस्याप्रत्यक्षवं फलसाधनरूपस्याविकल्पग्रहणासंभवात् । तस्मादनिमित्तं प्रत्यक्षम् । तत्पूर्वकत्वाचानुमानाद्यपि ॥ * ॥ काश्यपीयाः पुनः प्रातिभज्ञानपीणां युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका। प्रन्थो निगदव्याख्यात । प्रतिज्ञातार्थमुपपादयितुमाह-प्रकृतमिति । शब्दस्येति । यथाहु:-'प्रमाणान्तरदृष्टं हि शब्दोऽर्थ प्रापयेत्सदा । स्मृतिवच्च खयं तस्य प्रामाण्य नोपपद्यते' इति । ननु फलसाधनस्य द्रव्यादेरेव धर्मत्वाङ्गीकारा- तेषा चैन्द्रियकत्वात्कथं न धर्मस्य प्रत्यक्षविपयत्वमित्याशय निराकरोति यद्यपीति । य एव श्रेयस्कर स एव धर्म- शब्देनोच्यते । कथमवगम्यते, यो हि यागमनुतिष्ठति तं धार्मिकमिति हि समाचक्षते । यश्च यस्य कर्ता स तेन व्यप- दिश्यते यथा पाचको लावक इति । तेन य पुरुषं नि श्रेयसेन सयुनक्ति स धर्मशब्देनोच्यते । न केवलं लोके, वेदेऽपि 'यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन्निति यजतिशब्दवाच्यमेव धर्म समामनन्तीति श्रेयस्करभाष्ये वक्ष्यत इत्यर्थ । तथापीति । तदुक्तम्-'द्रव्यक्रियागुणादीना धर्मत्वं स्थापयिष्यते। तेपामैन्द्रियकत्वेऽपि न तादूप्येण धर्मता । श्रेय साधनता छपा नित्य वेदात्प्रतीयते । ताद्रूप्येण तु धर्मत्वं तस्मान्नेन्द्रियगोचर'। भावनेति । योगाभ्यासजनित. सस्कारविशेषो भावना । तजनितं तु ज्ञानं स्मृतिरुपमेव भवतीत्यर्थ । वाह्यमतेन शङ्कते-नेन्द्रियेति । कल्पनेति । नामजात्यादियोजनारहितत्वमित्यर्थ । अविकल्पेति । फलसाधनत्वेन रुपेण धर्मत्वम् । नच तेन रूपेण निर्विकल्पकेन ग्रहणं सभवति वस्तुखरुपमानावगाहित्वात्तस्येत्यर्थ । प्रातिभमिति । प्रतिभा धर्मविशेषस्तजन्यमित्यर्थः । तत्त्विति । १ तद्गताधिकरणेन.

·२० शास्त्रदीपिका । [अ.१ पा. १ अ.२] धर्मे प्रवर्तत इत्याहुः, तत्तु लिङ्गाद्याभासजत्वात्प्रमाणमेव न भवति किं पुनर्धर्म । शब्दस्य तु बुद्धि- जनकत्वादसत्यपवादे युक्तं प्रामाण्यम् ।। * ॥ ननु नवुद्धिजननमात्रात्प्रामाण्यं युक्तं अयथार्थेष्वपि वाक्येषु बुद्धिजननाविशेपात् । सत्यम् । तत्र तु कारणदोपवाधकप्रत्ययाभ्यां युक्तमप्रामाण्यं, वेदेतु तदभावात्स्वतःप्राप्तं प्रामाण्यमनपोदितं भवति ।। अथ प्रामाण्यविचारः। कथं पुनः प्रामाण्यस्य स्वतःप्राप्तिः, तदर्थमिदं सर्वज्ञानान्यधिकृत्य चिन्यते किं प्रामाण्यमप्रा- माण्यं चोभयं खत एवावगम्यते, अथवान्यतरदपि स्वभावेनानिरूपितं कारणगुणदोपप्रत्ययाभ्याम- वगम्यते, आहोखिदप्रामाण्यं खतोऽवगम्यते, प्रामाण्यं तु कारणगुणनानात्संवादज्ञानादर्थक्रियाज्ञाना- द्वावधार्यते, उत प्रामाण्यं स्वत:प्राप्तं सदान्यथावकारणदोपज्ञानाभ्यामवगम्यमानेनाप्रामाण्येना- पोद्यते इति । तत्र सर्वकारणानां स्वकार्यशक्ते: स्वाभाविकत्वादुभयमपि ज्ञानस्य स्वरसादेवावगम्यत इति केचित् । तदयुक्तम् । नहि ज्ञानं स्वविपयस्य तथात्वमतथात्वं च युगपच्छनोति वेदयितुं - युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । तत्तु प्रमाणमेव न भवति कि पुनर्धर्म इति सवन्ध । यादृच्छिकत्वेन लिनाद्याभासकल्पत्वादित्यर्थ । शब्दस्य तु धर्म युक्तं प्रामाण्यं सभाव्यमानत्वात् । अयंगोचरज्ञानजननशक्तिर्हि प्रमाणाना प्रामाण्यम् । सा च शब्दे सभवति । यत 'अ- सन्तासत्यपि ज्ञानमर्थे शब्द करोति हि' इत्यत्सन्तासत्सपि गगनकुसुमससर्गादौ स धियमुपजनयिष्यतीत्यर्थ । नन्वेव सति तद्वदेवाप्रामाण्यमापद्यते बुद्धिजनकत्वाविशेपात् । एवंच प्रामाण्य साधयतोऽप्रामाण्यमापतितमित्यभिप्रायेण शते -~-नन्विति । परिहरति-सत्यमिति । अयमाशय -उत्सर्गो हि ज्ञानजननेन प्रामाण्यं तत्पौरुषेयेयु वन्ध्यासुतो यातीयादिषु दोपादपोद्येतापि । अपौरुपेये तु शब्ढे पुदोपाभावात्खयमदुष्टत्वाच प्रमाणतवानपोदिता सेत्स्यतीति । यथाहु -'अत्यन्तासत्यपि ज्ञानमथे शब्द करोति हि । तेनोत्सर्गे स्थिते तस्य दोपाभावात्प्रमाणता' । उक्तं चान्ये ---प्रमाण श्रम संशय सरणं सवाद इति पञ्चधा ज्ञान विभजामहे तस्मात्सर्वमेव शाब्दमर्यगोचर प्रमाणमप्रमाण व दोपसदस- द्भावनिवन्धनश्च प्रमाणेतरविभागः प्रत्यक्षादिवदेवेति ॥ ननु चोदनाप्रामाण्यसदसद्भावविचाराधिकारे तत्प्रामाण्याक्षेपपरिहारप्रतिसमाधाने वक्तव्ये सर्वविज्ञानप्रामाण्यप्रतिनाव- चनमसवद्धमप्रस्तुताभिधानादित्याशङ्कर चोदनाप्रामाण्यसिध्ययमेव सर्वविज्ञानप्रामाण्यचिन्तेलाह-तदर्थमिति । अय- माशयः यदाहि सर्वसविदामात्सर्गिकं प्रामाण्यं वाधकारणदोपायत्तं चाप्रामाण्यमिति सिद्धं भविष्यति, वेटे चापीरुपये तदुभयाभावात्खत-सिद्धमेव प्रामाण्यमिति । तदेव वादिविप्रतिपत्त्या सगय्य द्वय खत इत्साद्य पक्षं परिगृहाति-तत्रेति । स्खयमतदात्मनो देवैरपि तादात्म्यापत्ते कर्तुमशक्यत्वात् द्वयं खत , नहि सिकतासु तैलाटिकमाधातु शक्यमिति । एतच्च सत्कार्यवादिमत, तन्मते हि सर्वमेव कार्यात सदुत्पद्यत इति प्रामाण्याप्रामाण्यात्मकमपि खतएव, यत्ततोऽसत्तन साध्यं यथा शगविपाणं, असदुत्पत्तौ च मृत्तिका घटस्य, वीरण कटस्येत्युपादाननियमो न स्यात, असत्त्वाविगेपेण हि सर्व सर्वसादसदुत्पद्येत । यस्य यदुत्पत्तिशक्तिरस्ति ता निश्चिल यो यदर्थी स तदुपादत्त इति शक्तितो नियम इति चेत् । नैवम् । अविशेषात् । अस्माक शक्त्यात्मना विकार उपादानेऽस्तीति भत, भवतस्तु विकारोत्पत्तिशक्तिपादानेऽस्तीति वाचो. युक्तिमात्रं मिद्यते नार्थ । सत्त्वे कारकव्यापारानर्थक्यमितिचेत् । न । अभिव्यक्तिफलत्वात् । सन्तोऽपि हि विकारा पूर्व- मनभिव्यक्ता कारकव्यापारैरभिव्यज्यन्ते । अभिव्यक्तावुत्पत्तिशब्दोऽनर्थक इतिचेत् । न । अभिव्यक्तिभेदात् । घटस्यान्ध- कारतिरोहितस्य दीपेन तदुत्सारणमभिव्यक्ति । मृदि तु सूक्ष्माकारस्य प्रोत्सारण कुलालेन क्रियते स्थूलाकारता प्रकटी. क्रियते सा च पूर्वमपरिदृष्टेत्युत्पत्तिव्यपढेश इति दिक् । तमिमं पक्ष प्रतिक्षिपति-तदयुक्तमिति । न तावटेफस्या ज्ञा- नव्यक्तौ द्वयं संभवति विरोधात् । प्रामाण्याप्रामाण्ये हि परस्परपरिहारस्थितिलक्षणेन विरोधेन विरुध्येते कथमेकव्यक्तिनि- वेशिनी स्याताम् । अर्थंकस्यैव विज्ञानस्य द्वयं खतएव प्रकाशत इति मत तथापि विरोध । यदुक्तमसत साध्यत्वानुप- पत्तिः, तन्न । सतोऽप्यात्मादेरसाध्यत्वदर्शनात् । यदपि सिकतामु तैलादिन ज्ञायते इति तदप्ययुक्तम् । तस्य तदुत्पादनश- त्यभावात् । नहि सर्व सर्वोत्पादनशक्तियुक्तम् । अधिकं तु दूपण ग्रन्थान्तरादवगन्तव्यम् । अतो यथा नैकस्याग्ने शी- तोष्णखभावत्व विरुद्धधर्माध्यासस्य भेदनिवन्धनत्वात् । एव न ज्ञानस्य प्रमाणाप्रमाणखभावत्वम् । अथ विरोधपरिजिही- १ अर्थगोचरगतिहिं. २ मृत्लाकारस्य. ३ सितिविरोधेन. - ·। [अ.१ पा.१ अ.२] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याल्यासहिता । ३१ विरोधात् ॥ * ॥ अथ कापि ज्ञानव्यक्तिः स्वप्रामाण्यं स्वतो वोधयति काप्यप्रामाण्यमित्यु- च्यते, तथापि न युक्तम् । कारणान्तरनिरपेक्षस्य ज्ञानस्यैवोपलम्भहेतुत्वे कि क ज्ञाने भवतीति न शक्यं विवेक्तुम् । अतो द्वयमपि स्वस्वभावेनानिरूपितं कारणगुणदोपज्ञानाभ्यामवगम्यत इत्यपरे । तदप्यपेशलम् । एवं हि गुणदोषावधारणात्प्रागन्यतरेणाप्याकारणार्थमनवगमयद्विज्ञानं निःस्वभाव स्यात् । तस्मादप्रामाण्यं स्वतः, प्रामाण्यं तु संवादनानादिभिरियेतदेव युक्तम् ।। युक्तिदर्शनम् । तथाहि न ज्ञानमुत्पन्नमित्येतावतार्थतथात्वावधारणं युक्तं व्यभिचारादनिश्चयाच अप्रामाण्यमेव तस्यां वेलायां प्राप्तं, पश्चात्कारणगुणज्ञानात्संवादज्ञानादर्थक्रियाज्ञानाद्वा प्रामाण्यावगमादपोद्यते । शब्दे चाप्त- प्रणीतत्वं गुणः । नच वेदे तदस्त्यपौरुषेयत्वाभ्युपगमात् । 'वनस्पतयः सत्रमासत' शृणोत प्रावाणः' युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । पंया भिनव्यक्त्याश्रयं नीलपीतवत्खतो द्वयमित्युच्यते तदप्ययुक्तमित्याह-अथेति । कथं न युक्तमत आह-कार- णान्तरेति । सतोऽद्वयवादिना प्रामाण्याप्रामाण्यावधारणे कारणान्तरस्य सवादादेरनपेक्षणात् । जानस्यैवोपलम्भहेतुत्वे सर्वज्ञानेपु वोधरूपतायाः खतोविशेपाप्रतिभासनात् कस्या ज्ञानव्यक्तौ प्रामाण्यं कस्या नेत्यनिश्चयायवहारोच्छेदः स्यादिति भाव । परतो द्वयमिति पक्षान्तरमुत्यापयति-अत इति । अपेगलत्वे कारणमाह-एवंहीति । सर्वं हि विज्ञानं ख- भावद्वयेऽन्तर्भूतं किचित्प्रमाणखभावमवशिष्टमप्रमाणस्वभावमिति खभावान्तराभावात् *पूर्व व केनापि रूपेणानवधारणे खतो नि स्वभावत्वं स्यात् नि खभावस्य चाभाव एव प्राप्त इति परतोऽपि कस्य प्रामाण्याप्रामाण्ये स्यातामिति भावः । ननु ज्ञाने सत्त्वगुणत्वज्ञेयत्वादिखभावसद्भावात्कथं नि खभावत्वम् । मैवम् । सत्त्वगुणत्वादीनामप्यन्यतराशपातित्वाद्गुणदोपाव- धारणात्प्राक् प्रामाण्याप्रामाण्यानवधारणे च खभावद्वयवर्जितं क्रियात्मकं किस्खभानं स्यादित्यनवधारणं स्यात् । अत एत- पक्षासभवात्पक्षान्तरमेव युक्तमिसाह-तस्मादिति ॥ युक्तिमेव दर्शयति-तथाहीति । अयमाशय.-अप्रामाण्यं नाम प्रामाण्याभावस्तस्यावस्तुत्वान्न कुतश्चिदुत्पादः, प्रा- माण्यं तु वस्तुत्वात्कारणगुणजन्यम् । ननु प्रमाण्याभावस्य प्रध्वंसादिरूपस्य मीमासकैर्वस्तुत्वेनेष्टत्वादवस्तुत्वादित्यसिद्धो हेतुः, सिद्धत्वे वा घटादिप्रध्वसेनानैकान्तिक. । उच्यते-एतन्मतवादिनो वोद्धस्य तुच्छमभावो न वस्त्वन्तरम् । यदि वस्त्वन्तर स्यात्सत्यपि तस्मिन्भावस्य पूर्ववद्दर्शनं स्यादविशेषात् । नहि घटे सति पटस्यानुपलब्धि । भावविरोधित्वादभा- वस्यायमदोप इतिचेत् । न । यद्यकिचित्करोऽयं भावस्थाभाव कथं विरोवी स्यात् । अथ किचित्करस्तथापि न तावद्भावख- रूपं करोति । अर्थान्तरकरणे तु को विरोधः । तस्माद्धटाभाव इति घटस्य भावो नास्तीत्यर्थ । नच घटादिप्रध्वंसेनानैकान्तः तस्य तेन निर्हेतुकत्वाभ्युपगमात् । प्रामाण्ये तु खालम्बनाव्यभिचारित्वं तस्य च वस्तुत्वांद्युक्ता गुणैरुत्पत्तिरिति । ननु के पुनरमी गुणा- ये प्रामाण्यस्योत्पादका इत्युच्यन्ते। यदि भेपजादिभिराहितातिशयविशेपा इत्युच्यन्ते तर्हि *अनाहितातिशयाना न प्रामाण्यं जायेत । उच्यते-'विशुद्धिरिन्द्रियादीना गुणानतिशय. कृतः । साम्य वातादिधातूना विशुद्धिरमिधी- यते' । साम्येन हि स्थिता वातादय. प्रामाण्यमुपजनयन्ति, तद्वैपम्ये तु तिमिरादयो दोपा जायन्ते, शब्दे तु वक्तुराश- यशुद्धिर्गुणो, विप्रलम्भादयश्च दोप इति तज्जन्यमप्रामाण्यम्, प्रामाण्यं लयनिश्चयो वस्त्वात्मक इति तद्गुणेभ्यो जायते ज्ञायते चेति । यदि प्रामाण्यं *स्वत. स्यात् अप्रामाण्यमप्यवस्तुत्वेनाजन्यत्वादन्यानधीनं, तर्हि सर्वज्ञानानामपि प्रामाण्यप्रसङ्ग खमादिनानानामपि ज्ञानत्वाविपात् । ननु कथमप्रामाण्यमजन्यं दोपान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वेन तज्जन्यत्वावगमात् । कामली हि पीत शह जानाति, तदपगमे च शुक्लम् । अतोऽवस्तुनोऽपि हेतुजन्यत्वमापनम् , तदनभ्युपगमे वा खप्नादि- ज्ञानानामपि प्रामाण्यापत्ति । उच्यते-नान दोपैरप्रामाण्यं जन्यते तेपा प्रामाण्यजनकगुणोत्पत्तिप्रतिवन्धकत्वेनोपक्षीण- त्वात् । सत्सु च दोपेष्वसन्तो गुणा न स्वकार्य प्रामाण्य जनयन्तीत्यप्रामाण्यमेवानपोदितं खाभाविकमास्ते । तदुक्तम्- 'तस्मात्कारणशुद्धत्वं ज्ञानप्रामाण्यकारणम् । खभावतोऽप्रमाणत्वं तदभावे न लक्ष्यते इति । एवंच गुणाधीनप्रामाण्याभ्युप- गमानित्यवेदवादिना च तदसभवादाप्तप्रणीतत्वे च प्रमाणाभावाद्वेदानामप्रामाण्यमापनमित्याह-शब्देचेति । एवं सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । पूर्वचेति ।गुणदोपावधारणात्पूर्वमित्यर्थः। अनुपपन्नखरूपमिति तस्य हेतोरुत्पादानात् । अनाहितातिशयानां इन्द्रियादी- - . १ हारोच्छेटकृत्स्यादिति. २ बारणे नि.स्वभावत्व.

·मेच सुखात्मकम्, शासदीपिका। [ अ. १ पा. १ अ.२] २२ इत्येवमादीनामुन्मत्तमलपितकल्पत्वात् , अप्रत्ययिततरप्रणीतत्वादप्रामाण्यमेव वेदानामिति प्राप्तेऽभि- धीयते--'परापेक्षं प्रमाणत्वं नामानं लभते क्वचित् । मूलोच्छेदकरं पक्षं को हि नामाध्यवस्यति । यदि हि सर्वमेव ज्ञानं स्खविपयतथात्वावधारणे स्वयमसमर्थ विज्ञानान्तरमपेक्षेत ततः कारणगुण- संवादार्थक्रियाज्ञानान्यपि स्खविपयभूतगुणाद्यवधारणे परमपेक्षेरन् , अपरमपि तथेति न कश्चिदर्थों जन्मसहस्रेणाप्यध्यवसीयेतेति प्रामाण्यमेवोत्सीदेत् । अथअर्थक्रियाजानं स्वतःप्रमाणमितिचेत् को विशेपः, अव्यभिचार इति चेत् , न, स्वप्नावस्थायामसत्यप्युदकाहरणेऽर्थक्रियाविज्ञानदर्शनात् ॥ * ॥ अथ सुखज्ञानमेवार्थक्रिया तच्चाव्यभिचार्येव नहि कचिदप्यसति सुखे सुखज्ञानमस्ति । सत्यमेतत् । नतु तेन पूर्वज्ञानस्य प्रामाण्याध्यवसानं संभवति, अप्रमाणेनापि प्रियासंगमविज्ञानेन स्वप्नावस्थायां सुखदर्शनात् । तस्मात्स्वतःप्रामाण्यं प्राप्तमर्थान्यथात्वकारणदोपज्ञानाभ्यामपोद्यत इत्यवश्यमगीकर- णीयम् । एवंच शब्देनाप्तपुरुपसंस्पर्शकृतत्वाद्दोपाणामपौरुपेये वेदे तदभावात्साक्षाचार्थान्यथात्व- युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका। तावत्परतःप्रामाण्येन पूर्वपक्ष कृत्वा सप्रति तमेव दूपयन्सिद्धान्तमारभते इति प्राप्त इति । श्लोकार्थ विवृणोति-यदि हीति अर्थक्रियाज्ञानं चाव्यभिचारात्खत प्रमाणमयक्रिया निश्चाययच्छनोति पूर्वज्ञानस्य प्रामाण्यं निश्चाययितुमतो नानवस्थे- ति शङ्कते-अर्थक्रियेति । उपलक्षणं चैतत् , ज्ञानान्तरसंवादोऽपि नार्थतथात्वाभावे घटत इति ततोऽप्यर्थतयात्वनिश्चय तथा गुणवत्कारणजन्यं यथार्थमेव भवतीति कारणगुणावधारणादपि शक्यतेऽर्थस्य तथाभावो निश्चेतुमिति । परिहरति -नेति । अतोऽर्थक्रियाज्ञानं व्यभिचारान स्वतःप्रमाणमित्यर्थ । अर्थक्रियाशब्देन नोदकाहरणादिकमुच्यते कितु ज्ञान- सर्व च ज्ञानं खार्थे खतएव प्रमाणव्यभिचारादिति शकते-अथेति । परिहरति-सत्यमिति । पूर्वज्ञान सुखजनकज्ञानं भवतु नाम तेन ज्ञानेनार्थक्रियाया. सुसस्य सत्यत्वनिश्चय तथापि पूर्वज्ञानस्य याथार्थ्य दुर्निरूप, अयथार्यादपि ज्ञानात्सुसोत्पत्तेरित्यर्थ । किचार्थक्रियालिङ्गकानुमानप्रवृत्ते पूर्व केनचिदर्थस्य निर्णयोऽनीकर्तव्य , अन्यथा व्याप्तिग्रहणस्यैवासभव । यच्च पूर्वमर्थनिर्णायकं तस्य खत प्रामाण्यमनीकर्तव्यम् । एवंच सर्वत्र तयैवास्तु कि वैलप्यासी- कारेण । सिद्धान्तमुपसहरति--तस्मादिति । नन्ववस्तुत्वाद्दोपजन्यमप्रामाण्यं न भवति अतस्तनन्यं च कथं ततो निश्चेतुं शक्यम् । उच्यते-न निश्चयप्रागभावरूपमप्रामाण्य, किंत्वविद्यमानार्थप्रकाशकत्वरूपं, तच शक्यं दोपज्ञानेन निश्चेतुम् , अर्थान्यथात्वस्य दोषनिमित्तत्वात् । दुष्टेषु कारणेष्वयथार्थत्वदर्शनात् । खत प्रामाण्योपपादनफलमाह-एवंचेति । ननु गुणविधुरेयु दुष्टेषु च कारणेष्वयथार्थज्ञानं जायते तत्कथमयं निर्णयो दोपनिमित्तकमेवायथार्थत्वं न *गुणाभावनिमित्तक- मिति । सत्यम् । यद्यपि प्रसिद्धेष्वयथार्थज्ञानेपु गुणाभावो दोपश्चेति द्वयं दृष्टं, तथापि *वेदे गुणाभावेऽपि प्रामाण्यदर्शनात्त- मावावीति दोपनिमित्तमेवायथार्थत्वं शुक्तिकारजतज्ञानादीना कल्प्यते, दोषस्यैव तिमिरादेस्तनिमित्तत्वेन बहुलमुपलब्धे । किच गुणाभावस्याप्रामाण्यहेतुत्वे गुणस्य प्रामाण्यहेतुत्वं वाच्य, तच न युज्यते, गुणाभावेऽपि शुक्तिरजतादिज्ञानेषु शुक्लत्व- भाखरत्वादिरूपाणा तथाभूतानामेव दर्शनाधर्म्यशे प्रामाण्याच्च । *तस्मात्स्वकारणादेव यथार्थत्वं ज्ञानस्य, दोषादययार्थत्व- मिति । अत्रेयमुपपत्ति ~~-गुणज्ञानात्सवादज्ञानात्पूर्व ज्ञानं तावजायतएव, तच्चोत्पन्नमपि तत्सशयात्मकमवभासते । अत- एव ज्ञानोत्पत्तेरनन्तरमेव प्रमातॄणा भ्रान्तिसविदितेऽपि रजते सम्यग्रजतयोध इव प्रवृत्तिदृश्यते अतो जातोऽपि निश्चय. पश्चात्कथमप्रमाणं भविष्यति, सत्यपि सवादे गुणज्ञाने वा तावदेव प्रमाणस्य सत्व नाधिकं किचित्, अत कि तदपेक्ष- येति । यथाहु -'खत सर्वप्रमाणाना प्रामाण्यमिति गृह्यताम् । नहि खतोसती शक्ति कर्तुमन्येन शक्यते' । अत्र पूर्वार्धन ज्ञानहेतूना प्रामाण्येऽपि व्यापार इति प्रतिज्ञातं, उत्तरेण तु सामग्र्यन्तराभावस्तत्र हेतुरुक्त । अन्येन विज्ञानसाम- ग्यतिरिक्तनेत्यर्थ । श्लोके च खशब्द आत्मीयवचन । ननु स्वत प्रामाण्यवादिनापि गुणवदिन्द्रियादिकारणिकैव प्रमाणो. पसिरास्थेया, तद्यदि गुणा:प्रमाणोत्पत्ती कारणं तदार्थनिश्चयाख्ये तत्कार्येऽपि तदधीनता युक्ता, तदायत्तप्रामाण्याश्रयणात् । उच्यते-प्रमाणोत्पत्तावपि न गुणा इत्येवापेक्ष्यन्ते कितु दोपनिराकरणौपयिकतया, दोपाणा प्रामाण्योत्पत्तिविघातक- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । नाम् । स्वतःस्यादिति।ज्ञानस्वभावानुवन्धि औत्सर्गिकमेव स्यादित्यर्थ । केनचित्प्रमाणेन । गुणाभावेति। गुणाभावनि- मित्तत्वे तु वेदस्याप्रामाण्य स्यादिति भाव । वेदे गुणाभावपीति। शब्दे चाप्तप्रणीतत्वकारणगुणस्तदभावेऽपीत्यर्थ । एवं सिद्धे विज्ञानहेतूना प्रामाण्योत्पादकत्वे वेदेऽपि तत्समवासिद्ध प्रामाण्यमित्याह--तस्मादिति । वक्तृगुणेषु कारुणिकत्वा- १ अतोऽर्थज्ञान. . - ·- - । [अ. १ पा. १ अ.२] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता । २३ नानाभावादपोदितं प्रामाण्यं भवति । पौरुपेयवचनानि तु पुरुपबुद्धिप्रभवत्वाद्भान्त्या विप्रलिन प्सया वा प्रयुक्तानि मूलदोपेण दुष्टत्वादयथार्थानि भवन्तीति वैपम्यम् ॥ युक्तिनेहमपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । खान् । गुणरुन्सारितानां च तद्विघातकस्वासंभवात् । अतएवासत्वपि वक्तृगुणेपु वेटे दोपाभावमात्रादेव प्रामाण्यं सि- ध्यति । किंच गुणा प्रमाणोत्पत्ती कारणं नैतावता प्रमाणकार्येऽप्यर्थनिश्चयाख्ये तदपेक्षा युक्ता, नहि घट खोत्पत्ती मृपिण्डदण्डादिकारणापेक्ष इति स्वकार्य जलाहरणेऽपि तदपेक्षेत । लब्धात्मना खकार्येषु कारणनिरपेक्षाणामपि प्रवृत्ति- दर्शनान् , कारणगुणाद्यपेक्षाया वनवस्थाया. परिहमशक्यत्वात् । खतःप्रामाण्ये तु नानवस्थापत्ति , नानखभावादेवा- थनिश्चयस्य सिद्धत्वात् , मिथ्यात्यागना तु तद्धेतुभूतदोपाज्ञानादयन्नेनैव निवतर्त इति । तस्माद्वोधखभावानुवन्धिज्ञानाना- मान्मर्गिकमेव प्रामाप्यम् । यथाहु -'तन्माद्वोधात्मकन्वेन प्राप्ता बुद्धे. प्रमाणता । अर्थान्यथात्वहेतूत्थटोपनानादपोद्यते' इति । अन्यथात्वज्ञानं च द्वेधा, नंतदेवमिति पूर्वावगतरूपोपमर्दैन तत्त्वप्रकागनेन वा । हेतवो ज्ञानानामिन्द्रियादयस्तेषु वातादिमनुत्या दोपान्निमिरादयः तज्ञानेनोत्सर्गतः प्राप्नुवन्ती प्रमाणताऽपोद्यत इति श्लोकार्थः । नन्वस्तु नाम खत-- प्रामाण्यमग्रामाण्य तु कयं परत' तस्यावस्तुन्वेन टोपेरजन्यत्वात् । उच्यते-त्रिविधमप्रामाण्यं तत्र संशयविपर्यययोञ्जनात्म- कवस्तुन्वाद्दोपजन्यत्वं युक्तमेव, ज्ञानप्रागभावस्त्ववस्तुतयैव प्रसिद्ध. । नचास्माकमप्यसौ दोपर्जन्यते जानकारणाभावादेव नमिदं । ययाहु -'अप्रामाण्य त्रिवा भिन्नं मिथ्यात्वाज्ञानसशये । वस्तुत्वाद्विविधस्यात्र संभवो दुष्टकारणात्' इति । नन्वप्रामाण्य यापि परतत्वेऽनवस्था स्यात्।न।पारतन्न्यस्यैवानवस्थापादकत्वात् ।मैवम् । पराश्रयतामात्रस्यानवस्थानापाद- कन्वान् सजातीयापेक्षायां हनवस्था भवति । यथा प्रामाण्यस्य प्रमाणापेक्षायाम् , अप्रामाण्ये तु खत प्रमाणेन नैतदेवमिति साक्षाद्विपर्ययनानात् । ननु खत.प्रामाण्यपक्षे पूर्वज्ञानमप्यसदिग्धमेवोत्पनं कथमप्रमाणं भविष्यति येन परेण वाध्यते, पूर्वणव परं कि न पाध्येत । नप दोषः । उत्सर्गत. पूर्वस्यापि प्रामाण्य प्राप्तमेव, अपवादभूतेन तूत्तरेण वाध्यमानं तद- प्रमाणं भवति । नच वैपरीत्येन चाध. शमः, यद्धि यहाधमानमवभासते तत्तस्य वाधकमभिधीयते । नचानागतोत्तरवा- धरूपेण पूर्वमवभासते उत्तर तु पूर्वज्ञानवाधमन्तरेणानुत्पद्यमानं तस्य वाधकं भवति तच्च खत एव प्रमाणमिति न काचि- दनवस्था । ननु नेदं रजतमित्यादिना परेण पूर्वस्य वाधो युक्तो विपर्यक्यात्, दोपज्ञानं तु कारणदोपविपयत्वेन पूर्वस्मा- दिनविपयं, कयं तेन पूर्वज्ञानप्रमाणताऽपोद्यत इत्युच्यते । सत्यमेवम् । तथाप्यर्थात्तुल्यार्थतामासाद्य वाधो भवति दोपाणामयघार्थज्ञानहेतुत्वात् । तथाहि गद्दे पीतमिदमिति ज्ञाने जाते परतश्च ज्ञानकारणदोपेऽवगतेऽर्थात्पीतिमा शहस्य प्रतिक्षिप्तो भवति यथा ऋत्वर्थपुरुषार्थत्वेन भिन्नविपययोरपि चमसगोदोहनयोरवान्तरव्यापारक्येन वाध्यवाधकभावस्तथे- हापि । तत्किमेप एवोत्म! यत्सर्वदा परेण पूर्व वाध्यते । नेति ब्रूम -यदोत्तरज्ञाने वाधधीन भवति कारणदोपज्ञानं वा तदा पूर्वस्य वाधः । यदा तु वाधकज्ञानं सापवादं भवति तदा पूर्वज्ञानमेव निरपवादमौत्सर्गिकं प्रामाण्य लभत इति ॥ ननु प्रमाणेन सता तृतीयेन वाधकं वाध्येत तदेव तु कथं प्रमाणम् , दोपाज्ञानादिति म.-सर्व हि ज्ञानं खतएव प्रमाणं यद्यपि विज्ञायमानदोप भवति अतस्तृतीयेन वाधकज्ञानेन वाधिते पूर्वस्यैव प्रामाण्यं भवतीति । यस्य तु तृतीयेऽपि ज्ञाने दोपनानं वाधकं वा जायते तस्यास्तु चतुर्थज्ञानावसानो निर्णय । नत्वेवम् , प्रायेण प्रथमज्ञान एव निर्णयदर्शनात् । रक्तंच-*एवं त्रिचतुरज्ञानजन्मनो नाधिका मति । प्रार्थ्यते तावतैवैकं खत प्रामाण्यमश्नुते' । शब्दे च वक्रधीना एव दोपा., वेदे तु वक्तुरभावानिराश्रया दोपा न भवन्तीति निरपवादं प्रामाण्यमुपपन्न भवति । 'पौरुपेये द्वयं दृष्टं दोपाभावो गुणस्तथा । प्रामाण्यं तत्र गुणतो नैव स्यादनवस्थिते ॥ *तस्माद्गुणेभ्यो दोषाणामभावस्तदभावत *अप्रामाण्यद्वयास- वात्तेनोत्सर्गोऽनपोदित ' n गुणाश्च खरूपसन्त एव दोपानुत्सारयन्ति न ज्ञायमाना , ततो सन्तो दोपा न जाता इति सहज प्रामाण्यमवतिष्ठते । यदि तु प्रमाणान्तरेण ज्ञाता एव गुणा दोपानुत्सादयेपुस्तदाऽनवस्था स्यात् , नत्वेवम् , नापि संवादापेक्षं प्रामाण्यमनवस्थानात् । वेदे च प्रमाणान्तरसवादासंभवात्तदनुवादकत्वापत्तेश्च । '*तस्मादृढं यदुत्पन्नं न विसं. सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । कारुणिकत्वादिपु हेतुत्वात् दोपज्ञानस्यापि स एव विपय पर्यवस्यतीति भाव । अवान्तरव्यापारः प्रणयनाख्यः । वाधः द्वि- तीय बानम् । नन्वेवं सति वाधकस्यापि वाधकान्तरदर्शनात्कस्मिनिष्ठेत्यत आह-एवमिति । एवं त्रिचतुरैरेव ज्ञात. दोपाभावतिद्धेनं ततोऽधिका मति प्रार्थनीया। प्रामाण्यसिद्धी येनानवस्था स्यात् यावदेव तु तृतीयं चतुर्थ वा ज्ञानमु- त्पन्नं तावटेवकं पूर्वमुत्तर वा निरपवादं खत प्रामाण्यं प्रतिपाद्यत इत्यर्थ । कुन तर्हि गुणानामुपयोगस्तत्राह-तस्मा- दिति । अप्रामाण्यद्वयेति । अतो प्रामाण्यस्य यत्कारणद्वयं तदसत्वादुत्सर्गत प्रामाण्यमनपोदितमित्यर्थ । सवादा- संभावात् अलौकिकार्थप्रमापकत्वेनेत्यर्थः । तस्मादृढमिति । यस्मादेते सवादापेक्षिणि प्रामाण्ये दोपास्तस्माद्विभज्य - - - ·शास्त्रदीपिका। [ अ. १ पा. १ अ.२] २४ शब्दस्यानुमानेऽन्तर्भावपूर्वपक्षः । केचित्त्वाहुःन लोकेऽपि शब्दस्यायथार्थत्वमस्ति तदभावात्, नहि लोके शाब्दं प्रमाणमस्ति वभिप्रायानुमापकत्वात्पुरुपवचसाम् , तेनानुमानस्यैवायं व्यभिचारो न शब्दस्य । नवा तस्यापि विवेकाग्रहणादलिङ्गे लिङ्गव्यवहारप्रवृत्तिः । यदि तु शब्दस्यैवायं व्यभिचारोऽभ्युपेयते स्वाभा- विकमेवाप्रामाण्यं स्यात् , नहि पुरुपदोपेण शब्दस्य दोपो भवति यथावस्थितशब्दाभिव्यक्तिमात्रे पुरुपस्य व्यापारात् ॥ * ॥ तदिदमसारम् । यदि लोके शाब्दं नास्ति तदा वेदेऽपि कथं तत्स्यात् । 'नह्यभिप्रायानुमानक्षीणस्य शब्दस्यार्थप्रति वाचकले प्रमाणमस्ती'त्युक्तं न्यायरत्नमालायाम् ॥ * ॥ यच्च व्यभिचाराभ्युपगमे स्वाभाविकमप्रामाण्यं भवति पुरुपदोपस्य शब्देऽनवतारादिति । स्यादेत- देवं यदि यदीयं यद्वाक्यं तत् स पुरुपोऽभिव्यख्यात् । तत्तु तेनैव क्रियते वर्णा नित्याः पदानि च, वाक्यानि तु पुरुपैरेव क्रियन्ते पौरुषेयत्वादेव । यथावस्थितानि व्यज्यमानानि वेदवाक्यवदपौरुपेया- ण्येव स्युः । ततश्च वऋभिप्रायानुमापकत्वमपि न स्यात् , तद्यथाऽध्येभिरभिव्यज्यमानानि वेद- वाक्यानि नाध्येतृणामभिप्रायं सूचयन्ति तथा पुरुपवाक्यान्यपि न सूचयेयुः । यदि हि व्यभिचा- रशङ्कया लोके शब्दस्य प्रामाण्यं न संभवतीत्युच्यते, तर्हि तद्वक्त्रभिप्रायानुमानेऽपि तुल्यम् । अन्य- थासंविदानस्याप्यन्यथावाक्यरचनादर्शनात् । किंच शब्दस्य चक्षुरादेरिव स्वसामर्थेन वोधकत्वाख्य- भिचारेऽपि न वोधकत्लहानिः । लिङ्गस्याव्यभिचारिण एव गमकत्वमिति व्यभिचारिणोऽलिगत्व- मुपपन्नम् ॥ * ॥ अथ वक्तुराप्तत्वाध्यभिचारशङ्कां निवानुमानं, तथासति शाब्दमेवार्थे प्रमाणमस्तु प्रतिवन्धिकायाः शङ्काया निरस्तत्वात् । अवश्यं हि वुद्धिविशेपमनुमित्सता प्रथमं पदार्थास्तपां चान्व- ययोग्यतालोचयितव्या, ते चालोच्यमाना द्रागेव वाक्याथै वोधयन्तीति नानुमानं प्रतीक्षन्ते ॥ * ॥ किंचानुमिते बुद्धिविशेपे पश्चादनुवादभूतं वाक्यं वाक्यार्थमववोधयतीति वः सिद्धान्तः, ततश्च यो नामानाप्त एवाप्तवुद्ध्या गृहीतस्तद्वाक्यादयथार्थमेव ज्ञानमुत्पन्नमित्यभ्युपगन्तव्यं, ततश्च दोपाधीन- वादप्रामाण्यस्य वक्तृदोपाणां च शब्दे संक्रान्त्यनभ्युपगमात्स्वारसिकमेव शब्दे दुष्टत्वमापन्नमिति वलादप्रामाण्यं वेदस्य प्रसज्यत इत्यास्तां तावत् । तस्मादनाप्तवचसां सत्येवाप्रामाण्ये वक्तृदोपाधीन- युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । वादमृच्छति । ज्ञानान्तरेण *विज्ञानं तत्प्रमाणं प्रतीयताम् ॥ अत्र वार्तिककार खतःप्रामाण्योपयोग्यन्यदपि प्रमेयं निरू- प्यानन्तर भाष्यव्याख्याप्रसगेन सुगतसार्वज्ञमाहतसार्वज्ञ च निराकृत्यानन्तर सृष्ट्यादा निस एवायमागम सुप्तप्रतियुद्ध- न्यायेन हिरण्यगर्मस्य प्रतिभातस्तत प्रभृत्येपा खाध्यायपरम्परेति वेदान्तवादिमत *सिद्धान्तपरिपन्थित्वेन 'निलागमाव- बोधोऽपि प्रत्याख्येयो ऽनया दिशेत्यादिना निराकृत्यानन्तर भाप्यग्रन्थान्व्याख्याय तत्सूचितमनुमानं च 'चोदनाजनिता बुद्धि प्रमाणं दोपवर्जितै । *कारणर्जन्यमानत्वाल्लिङ्गाप्तोत्यक्षवुद्धिवत्' इत्यादिनोक्त्वा भाष्यार्थोपसहार कृतस्तत्सर्वे तत्रवावगन्तव्यं विस्तरभयानेह लिसितम् ॥ प्रसङ्गादेकटेशिमत निराकर्तुमुपन्यस्यति केचित्त्विति । तदभावात् लोके गन्दलक्षणप्रमाणाभावात् । कथमेतावता शब्दस्यायथार्थत्वपरिहारोऽत आह-तेनेति । तेनेसादिवंकव्यमित्यन्तो अन्य स्पष्टार्थ । उपपादितमथै निगमयति- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । संवादग्रहं यदुत्पन्नं दृढं असदिग्धम् । अनेन सायस्य व्युदास । उत्पन्नमिलनुत्पत्तन विसवादविपर्ययमृच्छत्तीति । विज्ञानमिति । विशिष्टं ज्ञानं अधिकार्यविपयं तेन स्मृतेर्युदास ततस्तस्या पूर्वज्ञानादनधिकार्यविपयत्वादित्यर्थ । आ- हत क्षपणक । सिद्धान्तपरिपन्थित्वेनेति । एतादृश पुरुषो धर्माधर्मावप्यपरोक्षमीक्षेत । ततश्रोदनैवेति प्रतिज्ञा. हानि, स्यादित्ययं । अनयेति । क्षपणकसर्वज्ञनिराकरणप्रयुक्तयेत्यर्थः । कारणैरिति । टोपयुक्तं वाधयुक्त षटज्ञानका- - ·- [अ. १ पा. १ अ.२] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकान्याख्यासहिता। २५ लावेदे च तदभावात्प्रामाण्यमेव वक्तव्यम् । तस्माचोदनालक्षण एव धर्मः श्रेयस्कर इत्यर्थः । यदेव श्रेयःसाधनरूपं यागहोमादि तदेव धर्म इत्युच्यते लोके, नापूर्वमन्तःकरणप्रवृत्त्यादि वा लोकप्रसि- द्धिविरहात् ।। धर्मलक्षणविचारः। नन्वपूर्वमेव श्रेयःसाधनम् । न । अवान्तरव्यापारमात्रत्वात् । तस्माद्यागादिरेव श्रेय साध- युक्तिनेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । तस्मादिति । धर्मपदार्थ व्याचष्टे-श्रेयस्कर इति । लोके यागहोमादिकर्तरि धार्मिकपदप्रयोगादित्यर्थः । यागादेरेव श्रेय साधनत्ववोधनादिति भावः ॥ अन चोदयति-नन्विति । नैयायिकादिभिर्विहितयागादिक्रियासाध्यापूर्वस्यैव धर्मत्वानीकारादित्यर्थः । परिहरति- नेति । अतीन्द्रियापूर्वदर्शनमन्तरेणापि यागादिकर्तर्येव *धार्मिकपदप्रयोगदर्शनादिति भाव । तदुक्तं-'अन्यत्साध्यमह- दैव यागादीननुतिष्ठतः । धार्मिकत्वसमाख्यानं *तद्योगादिति गम्यते' । ननु न तावद्यागादीनां खरूपमेव धर्म, तेपाम- न्द्रियकत्वेन धर्मत्वनिषेधात् श्रेय साधनत्वरूपेणव धर्मत्वोके:-तच रूपमतीन्द्रियत्वादपूर्ववदेवाप्रत्यक्षं ततश्चान्यत्साध्यम- दृष्ट्ववेत्यनेन न्यायेन यागादिखरूपस्यैव धर्मत्वमिलापन्नं, खरूपाभिधाने चैकस्यैव धर्मपदस्य नानाजातीयेपु द्रव्यगुणकर्म- खनेकशक्तिकल्पना स्यात् । नच सकलानुगतप्रीतिसाधनत्ववचनाददोप इति वाच्यम् । तस्यातीन्द्रियत्वात् विशिष्टवाच- कस्य प्रीतिरूपविशेषणमात्राभिधानप्रसझाच । किंच विधेयस्य धर्मपदार्थत्वे भावनाया एव विधेयतया धर्मपदवाच्यता स्यात् । सा हि व्यंशा विधीयत इति सिद्धान्तेन यागादेरविधेयत्वात् , तद्वरमपूर्वमेव धर्मपदवाच्यं तदन्वयव्यतिरेकानुवि- धानाद्धर्मपदस्य । तथाहि फलकालेऽसत्यपि कर्मण्यपूर्ववत्तयैव धर्मवानयमित्युच्यते । सत्खपि च यागादिषु वैगुण्येनापूर्वा- निष्पत्ती न धर्मवानिति प्रयुज्यते । अतोऽपूर्वमेव धर्मशब्दार्थ. । अनोच्यते-धर्मशब्दोऽयं पाचकादिवत्सभाग एव धृति- साधने वर्तते । धृतिरिति च प्रीतिपर्याय । धृडा धृतिः प्रत्ययेन च तत्साधनमभिधीयते । पृपोदरादिमध्यपतितश्चायम् । नवं भोजनादौ प्रसङ्गः । चोदनालक्षणश्रेयस्करमाने रूढत्वात् । नच भावनायां प्रसङ्गः, विहितत्वेऽपि तस्या असाधन- त्वात् यागादीनामेव श्रेयःसाधनत्वस्य चोदनाप्रमाणकत्वात् । नचैवं विशेपणमात्राभिधानापत्ति, अखण्डस्यैव प्रायेण विशेषणमात्राभिधायकत्वदर्शनात् । असत्या च गती सर्वाभिधानस्यैव युकत्वात् । *उक्तंच-'यत्र ट्रकखण्डेन शब्देन विशिष्टो वोध्यते तत्र विशेपणमेव शब्दस्य वाच्यम् । गवादिशब्दवत् *सामशब्दवचेति । केवलरुत्यभ्युपगमेन वा उपाधि- द्वयस्याभिधानमेव वाच्यम्, प्रीतिसाधनत्वस्य विहितत्वस्य च, उभयत्र धर्मपदोपचारात् । नच प्रीतिसाधनत्वरूपस्याह- श्यत्वोपालम्भ , तद्रूपस्य वेदादवगमात् । नचापूर्वस्य वेदादवगतिः, तस्य अवान्तरव्यापारत्वेन कल्प्यत्वात् । असत्यपि क- मणि कृतयागत्वेनैव धार्मिकपदप्रयोगोपपत्तेः । यदप्युकं विगुणे प्रयोगाभावान यागादिधर्म इति । तन । तथाविधस्याभ्यु- दयसाधनत्वाभावेन तत्र धर्मपदप्रयोगाभावात् । फलकाले तु धर्मवत्पदप्रयोगोऽभ्युदयसाधनाभिप्राय एव तदानीमपि शक्तिरूपेण यागस्य सत्त्वात् । ननु यागादिसाधनवादिनोऽप्यपूर्वसिद्धिमन्तरान्तर्भाव्यैव साधनत्वं वदन्ति । तथाह्याहु 'तेनापूर्व कृत्वे'ति । प्रत्यासन्नफलं चापूर्वमेव । अतिक्रान्ते कर्मणि तत एव फलसिद्धे । अतोऽपूर्व धर्म इत्येव न्याय्यम् । मैवम् । तद्धि कर्मशक्तिः फलशकिर्वा वस्त्वन्तरमेव वा स्यात् । नचैतस्य साध्यसाधनयोरेन्यतररूपानुप्रवेश• सभवति । न तावत्फलसाधनभूतं सत्कल्प्यते । नापि यागसाध्यभूतं, श्रुतहान्यश्रुतकल्पनाप्रसङ्गात् । नाप्युभयरूपरहितं नि खभाव- स्यासद्रूपतापत्ते । अतो यागस्य फलोत्पादिका शक्ति , आत्मनो वा फलभोगयोग्यता, फलस्य वाङ्खरावस्थावान्तरव्यापाररूप एव वा कश्चित्पदार्थः, सर्वथा तावद्यागादिवाचकस्य धर्मशब्दस्य तत्प्रतिपादकत्वानुपपत्ति । नादकाहरणोत्सादिका शक्ति- घंटशन्ढेनाभिधीयते । सांख्यास्तु मनसो वृत्तिविशेष धर्ममाहु । शाक्यास्तु चित्तस्य शुभा वासनाम् । आर्हतास्तु कार्या- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । रणं ततोऽन्यत् कारणजन्यत्वात् प्रत्येकं लिमादिभिर्बुद्धिशब्द सवध्यते । धार्मिकेति । लौकिकानां प्रयोगदर्शनादित्यर्थः । तद्योगादिति । गङ्गाम्नानादिना पुण्यं भवतीति लोकप्रसिध्या क्रियातिरिक्त पूर्वेपि प्रयोगादुभयमपि वाच्यम् । तन्न । तत्रापि पुण्यस्यावान्तरव्यापारत्वेन खर्गादेरेव फलत्वात् अन्यथा स्वर्गादे. नानाद्यसाध्यत्वं स्यादिति । उक्तंचेति । का- शिकाटीकायामित्यर्थः । सामेति । अतएव सामशब्दो गीतिमात्रवचन इत्यर्थः । भवान्तरेति । प्रायेण करणावान्त- १ पूर्वमेवाप्रत्यक्ष. २ रन्तररूपा, श्रा.४ - .

·शासदीपिका। [अ. १ पा. १ अ. २] २६ नरूपेण धर्मः । तद्रूपाभावाच न शूद्रकृतस्य धर्मतापत्तिः । चोदनालक्षणमात्रस्य धर्मलं मा- भूदित्यर्थशब्देन विशेष्यते ॥ * ॥ चोदनाशब्देन च प्रवर्तकं निवर्तकं च वाक्यमुच्यते ततश्च निपे- धवाक्यैः 'न हिंस्यात्' इत्यादिभिरनर्थत्वेन लक्ष्यमाणानां हिंसादीनामपि धर्मत्वं स्यात् तघ्यावृत्त्यर्थ य एवार्थरूपेण प्रवर्तकवाक्यलक्ष्न्यते तस्यैव धर्मलं वक्तुमर्थग्रहणम् ॥ * ॥ भाष्ये च श्येनादिग्रहणं तत्साध्यहिंसादिलक्षणार्थम् । उपरिष्टात् 'हिंसा हि सा, सा च प्रतिषिद्धा' इति विवरणात् ।। युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । रम्भकान्सूक्ष्मान्मूर्तिमत पुद्गलान्धर्ममाहु *। पुद्गलशब्दश्वाहतैस्तेष्वेव परिभाप्यते । वैशेपिकाश्चात्मनो विशेषगुणं मीमास- कैकदेशिनस्त्वपूर्वमेव धर्ममाहु । सर्वेषु चैतेषु लोके धर्मशब्दप्रयोगादर्शनात् विधिना तेपा श्रेय साधनत्वानवगमाच नास्ति धर्मत्वम् । अतो यागादेरेव धर्मशब्दवाच्यतेत्युपसहरति-तस्मादिति । अनधिकारिकृतस्य श्रेय साधनत्वाभा- वादिति भाव । वर्मपदं व्याख्याय सूत्रगतार्थपदव्यावर्त्तमाह-चोदनेति । चोदनाशब्दार्थमाह-चोदनेति । नन्वे. तदयुक्त, लिडादिप्रत्ययमात्रस्यैव विधौ स्मरणात् तस्यच प्रवर्तनाभिधानद्वारेण प्रवर्तकत्वं न वाक्यस्य, सत्यं तावन्मात्रस्य प्रवर्तकत्वं, तथापि तेन खव्यापारे पुरुप प्रवर्त्यते । अशत्रयात्मिका च भावना तव्यापार तदंशलाभश्च नर्ते वाक्यात्सि. ध्यतीति युक्तमुक्तं प्रवर्तक वाक्यं चोदनेति । तदुक्तम्-*"किमाद्यपेक्षित पूर्ण समर्थ प्रत्ययो विधौ ॥ तेन प्रवर्तकं वाक्यं शास्त्रेऽस्मिंश्चोदनोच्यते । लक्षणपदं च व्याख्यातप्रायम् । अस्तु वाक्यस्य चोर्दकत्वं, तत किमत आह-ततश्चेति । ननु 'उभयमिह चोदनया लक्ष्यतेऽर्थोऽनर्थश्च, कोऽर्थो यो नि श्रेयसाय ज्योतिष्टोमादि , कोऽनर्यो य प्रत्यवायाय श्येनो वन इपुरित्येवमादिस्तत्रानों धर्म उक्तो माभूदित्यर्थग्रहणमिति भाष्ये श्येनादेरेवानर्थत्वोक्तेस्तद्विरुद्ध हिंसादीनामनर्थत्व- कथनमित्याशझ्याह-भाष्येचेति । कथमेवं भाष्यार्थोऽत आह-उपरिष्यादिति । 'कथ पुनरसावनयं हिंसा हि सा सा च प्रतिषिद्धा' इत्यग्रिमभाष्यग्रन्थेन हिंसारुपश्येनशब्दार्थविवरणादित्यर्थः । नन्वनर्थश्चोदनालक्षणपदेनैव व्यावर्तित. विधायकवाक्यस्य चोदनात्वात् तेन चानर्थहेतोहिँसाया अलक्ष्यमाणत्वात्प्राणवियोगफलको व्यापारो हिंसा, सा च 'न हिंस्यात्सर्वाभूतानि' इति निपिद्धत्वादनर्थ सतु निषेधलक्षणो न चोदनालक्षण , अथ चोदनालक्षणत्वाच्छथेनादय एवात्र प्रत्युदाहरणभूता तर्हि तेपा विधिविषयत्वेन निषेधागोचरत्वादनर्थत्वमेव नास्ति कथमर्थपदेन व्यावृत्ति. स्यात् । अथ श्येनादीनामपि हिंसाफलत्वेन निषेधविपयत्वादनर्थत्वम् , तन्न। केवलनिपेधविपयत्वस्यैवानर्थापादकत्वात् कलाभक्षणादिव- प्रत्यवायहेतुत्वाच्छयेनादीना विधिविषयत्वेन पोडशिग्रहणादिवदनर्थत्वाभावात् । उक्तंच 'यद्यपि स्याद्विधिस्पृष्टे निपेधो नैव तादृशि । विज्ञायते ह्यनर्थत्वं पोडशिग्रहणादिवत्' । कि पुनरेपा प्रत्यवायहेतुत्वे प्रमाणं, प्रतिषेध एवेतिचेत् । न । प्रतिपेधविधेरनर्यमानपर्यवसायितया निषेध्यस्य प्रत्यवायहेतुत्ववोधने शक्त्यभावात् , निषिध्यमानक्रियाया च रागादिना प्रवृत्त पुमानधिकारी लब्ध एवेति *नाधिकार्यान्तरापेक्षा । उक्तंच-'निपिध्यमानक्रियाकर्तुरेवाधिकार' इति । कि पुनस्तस्य विशेपणं भक्षयतिरेवेति ब्रूम । विपयविशेपणस्यापि सतो वलादधिकारिविशेपणतोपपत्तेः । यो भक्षयेत्स नेति वचनव्यक्त्यझीकारात् श्रुतिपरतत्राणामशब्दार्थकल्पनानुपपत्ते *अकरणं तु निपिद्धत्वादेव । नहि विधिनिषेधाभ्यामन्यो हेतुरस्ति प्रवृत्तिनिवृत्त्यो ॥ *अत्रोच्यते-निपेधश्रुत्यर्थापत्तिरेव निषिद्धाना प्रत्यवायकरत्वे प्रमाणं विधिश्रुतिविहितानामभ्युदयहेतुत्वे तथैव व्यु- पत्ते , निषेधश्रवणाद्धि दु खहेतुरय निपिद्धो विषय इति सर्वएव प्रतिपद्यते । अतएव न तत्र प्रवृत्ति । यत्त्वधिकारिलाभे सति न करपनावीजमस्तीति, तन्न । हिताहितप्राप्तिपरिहारार्थिन एव सर्वत्राधिकारान भक्षयतिरधिकारिविशेषणम् । नित्या- धिकारेष्वप्युपात्तदुरितक्षयाकरणनिमित्तप्रत्यवायपरिहारार्थिन एवाधिकारसमर्थनात् । ततश्चैवं वचनव्यक्ति । यतो दुख- जन्म तन्नेति । नापि इयेनादयोऽत्र हिसाशब्देनाभिधातुं शक्यन्ते खरूपभेदात् । हिंसा हि श्येनादीना फलं भवति सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । रव्यापारस्य करणेषु सत्स्वेवोपलम्भात् । अतोऽपूर्वस्यावान्तरव्यापारत्वं चिन्त्यम् । आर्हताः। किमाघेति । कि केन कथमित्यनेनात्मनापेक्षिते साध्यादिभिरपरिपूर्ण प्रत्यय प्रवृत्तिपर्यन्ते विधौ समर्थ्य इति वाक्यस्यैव प्रवर्तकत्वेन प्रत्ययमा- त्रस्येत्यर्थ । तादृशादिति । विधिस्पृष्टविपयकनिषेधान्नवार्यत्वं विज्ञायत इत्यर्थ । अधिकार्यन्तरेति । प्रत्यवाय परिहारकाम शतयातनादिपरिहारकामो वेत्यर्थ । प्रत्यवायहेतुत्वाभावे कुतो न क्रियतेऽत आह-अकरणमिति । १ चोदनालम्. - ·[ अ. १ पा. १ अ.२ ] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकान्याख्यासहिता । २७ युक्तिस्नेहमपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । अभिचारत्वात् अतएवाभिचारिक कर्मेत्युच्यते । यथाहुः-हिसा हि फलमेतेपा भिन्ना तेभ्यः स्वरुपत- ॥ सा हि प्राण- वियोगात्मा इयेनस्तत्रासिवत्पृथक् ॥' अभिचारो मारणं हिसेति पर्याय । तद्यथाऽसिना शत्रो व्यापाद्यमाने छेदनमेवासिजन्य हिंसा नामिः, एवं श्येनजन्यमायुर्दुर्भाग्यच्छेदनमेव हिंसा न श्येन. । अतस्तत्र हिसाभिधानमनुपपन्नमिति श्लोकार्थः । ननु 'सा हि प्राणवियोगात्मे'त्यनुपपन, प्राणवियोगस्य मरणरूपस्य प्रयोज्यव्यापारत्वात् । नहि तत्र विधिप्रतिपेधौ संभवत हिंसागब्दवाच्यमरणरूपप्रयोजकव्यापारविषयत्वात्तयो । नहि मरणमेव मारणं, खरूपभेदाध्यपदेशभेदाच । नहि म्रियमाणो हिनस्तीत्युच्यते, तस्सादयमधः-प्राणवियोगआत्मावच्छेदको यस्य प्रयोजकव्यापारस्य स प्राणवियोगावच्छिन्न प्रयोजकव्यापारो हिंसा न खर्गपश्वाद्यवच्छिन्न इति । ननु लोके मरणफैलव्यापारस्य हिसात्वप्रसिद्धः श्येनोऽपि हिंसा स्यात् । नेति म । कूपादौ गवादिमरणे तत्कर्तुर्गोवधकर्तृतापत्तेः । ननु कूपादेरुपकारफलत्वेन चोदनान मरणफलत्वं, न *असिद्धस्यानुपकार- कत्वेन तत्फलत्वासंभवात् । अथ मरणोद्देशनानुष्टीयमान इति विशेषणं श्येनश्च तथा कूपादौ च तदभाव., तर्हि पदद्वयघ- टितस्य हिंसार्थत्वे गौरवं स्यात् ।मरणानुद्देगेन लिप्तनाराचाद्धते ब्राह्मणे च हिंसा न स्यात् । किंच।*अव्यवहितमरणफलको व्यापारो हिंसा पचतीलादावव्याहितफलव्यापारस्यैव धातुवाच्यत्वदर्शनात् । नच श्येनस्तथा, विलम्बेन मरणसाधनत्वात् । अतएव सज्ञाद्याघातेन विपप्रयोगेण वा व्रणपाकपरम्परया यत्र भरणं तन न मुख्यं हन्तृत्वं प्रायश्चित्तोपदेशश्च मुख्यह- न्तृत्वसादृश्यज्ञापनार्य. हन्तव्यपटेगस्य तत्र गौणत्वात् ॥ केचित्तु मरणोद्देशेन कृतो दृष्टद्वारकस्तदनुकूलो व्यापारो हिंसा इयेनश्चादृष्टद्वारा मरणसाधनमतो न हिंसा । यदि चाह- एद्वारापि मरणसाधनं हिसा स्यात्तदा सप्तमीतेलाभ्यशनिपेवस्यादृष्टद्वारेष्टभार्याविनाशकत्वादभ्यङ्गक हिंसकत्वापत्तिरित्याहुः । तन युक्तम् । उद्देश्यपटेनैव तयात्तिसिद्ध । अभ्यङ्गस्य मरणोद्देशेनाक्रियमाणत्वात् अदृष्टद्वारकपदवैयर्थ्यात् ॥ किंच 'सप्तम्या स्पृशततलमिष्टा भार्या विनश्यतीति नायं विविः कितु सप्तमीतैलाभ्यशनिपेधस्यार्थवादः । 'यथा तस्या पुत्रशतं नष्टं तस्मात्ता परिवर्जयेत्' इति विद्धोपवासनिपेधस्यार्थवाद विधिविना चापूर्वद्वारकल्पनासभवात् *तावन्मात्रेण च कूपादौ गोमरणेऽपि न तत्कर्तुविधकर्तृत्वं, नापि परिवेपयितुर्भोक्तृहन्तृत्वं, नापि गललग्नानमरणे भोक्तुरात्महन्तृत्वं, व्रणपाक- परम्परया विलम्वेनापि मरणे मुख्यमेव हन्तृत्वम् । नन्वेवं सत्यन्योद्देशेन कृते नाराचप्रक्षेपे तेनच ब्राह्मणे हते तत्कर्तुत्र- महन्तृत्वं न स्यात् । अत्र कश्चित्दष्टापत्तिरेवात्र, व्यपदेशस्तु गौण. प्रयोगो लक्षणया समर्थयितु शक्यते । अत- एवातदुद्देशेन कृते प्रायश्चित्ताधमुक्तमित्याह । तयुक्तम् । ब्रह्महन्तृत्वेनैव तत्र सपूर्णद्वादशाब्दप्रायश्चित्तविधानात् । 'विहितं यदकामाना कामात्तद्विगुणं भवेत्' इति स्मरणात् 'प्रायश्चित्तैरपैत्येनो यदज्ञानकृतं भवेदि'त्यज्ञानकृते प्राय- श्चित्तविधानाच । तस्मादेव समाधेयम् । उद्देशपदेनात्र मरणफलकत्वमुच्यते मरणमेव फलं यस्येत्यर्थ । अन्योद्देशेन क्षिप्तनाराचस्य लक्ष्यवेधाभावान्मरणमेव फलं पर्यवसितमिति । प्रकृते तु श्येनजन्यमायुर्दुर्भाग्यच्छेदनमेव हिंसा तस्यैव मरणफलकव्यापारत्वात् न इयेन. । अतएवोतं-'इयेनस्तत्रासिवत्पृथक्' इति । अत्र श्येनापूर्व कुन जायत इति वक्तव्यम् । तत्र *केचिदाहुः-यो यद्गतफलान्विततया क्रियते स तदनुकूलमतिशयं तद्गतमेव जनयतीलाधेयशक्तिसाधकव्याप्तेवैरिमारणरुपफलान्वितयागकतरि जायत इति । एकटेशिनस्तु श्येनापूर्व यष्टः प्रत्यवायापूर्व तत्फलं च न वैरिहिसा, कितु खत्तिरेव नरक', अपूर्व तु हिंसामनुत्पाद्य नरकं साधयितुं न शक्नोतीत्यनन्तरं वैरिहिंसामेव जनयति श्येनवक्षिप्रकारित्वात् , हिसाया क्षणिकत्वेऽपि तनन्यमपूर्वे द्वारम् । बलवदनिष्टसाधनत्वात्कथं तंत्र विधिप्रवृत्तिरितिचेत्। न कथंचिदिति ब्रूम ।यो हि *हिंसितुमिच्छेत्तस्यायमभ्युपगम इति हि तेपामुपदेशो न तु विधानम् । अतएव विध्याभासोऽयमित्याहुः । तदयुक्तम् । 'अभिचरन्यजेते ति वैरिहिसाफलत्वेन तस्य श्रवणात् । नरकस्य तत्फल- त्वेनाश्रवणात् , कथं तर्हि श्येनहिंसाकर्तुर्नरकपात हिसारुपकर्मकर्तृत्वादिति बूम । किच उद्देश्यफलरुपाया हिंसाया अपू- वान्तरव्यापारत्वमुच्यमानं नरकस्य चाश्रुतस्य श्येनफलत्वकरपनमलौकिकमेवेत्युपेक्षणीयम् । वस्तुतस्तु वैरिमरणोद्देशेन सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । अधिकारिलामे सति इति भक्षण प्रज्ञात एवाधीकारीत्यर्थः । अत्रेति । हिंसाहिंसेत्यादिभाष्ये तत्कर्तुः कूपादिकर्तुः । असिस्येति । जलाभावादनुपकारकत्वमित्यर्थः । अव्यवहितेति । विक्लित्तिरूपफलाव्यवधानएव पचतीति प्रयोगदर्श- नादिति भाव । तावन्मात्रेणेति । मरणोद्देश्यकपदप्रक्षेपमात्रेणेत्यर्थः । तत्र अकामकृते । केचिदाहुः कुसुमाञ्जली उदयनाचार्या । विधिव्यापार उपायोपेयभावप्रतिपादनरुपः । हिंसितुमिच्छेदिति । एतद्भाष्य उपायमात्रतयैव विधा- २ फर्माच्यते.' फलकन्यापार. ३ फलकत्वम्, ४ त्यादौ च विहित. ५ तत्र प्रवृत्तिरिति. ६ मभ्युपाय इति. ७ श्येनस भवणाय. पसिबकर्म, - - ·शास्त्रदीपिका। २८ [अ. १ पा. १ अ.२] युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका। क्रियमाणः श्येनादि पुत्रेष्टिन्यायेन फलसमानाधिकरणं वैरिनिष्ठमेवापूर्व जनयति । नन्वभिचारसाधनत्वेन श्येनश्रवणाद्वरि- मारणरूपफलान्विते यागकर्तरि तदपूर्व कल्पयितुमुचितम् । सत्यम् । तथापि वरिमरणस्यैवोद्देश्यत्वेन तत्फलत्वात् मारण- स्यापि तादात् । हिंसाजन्यापूर्व तु नरकरुपफलसमानाधिकरणं यागकर्तृनिष्ठमेव । एतय कृत्वाचिन्तान्यायेनोकम् । भार्यापहारादिनिमित्तकश्येनाद्यनुष्ठाने प्रत्यवायाभावात् । “पडेतानभिचरन्यजेते'ति श्रवणात् । अथ श्येनादयो नैव विधी- यन्त इत्युच्येत । यदाह भाप्यकार --'नैव श्येनादय. कर्तव्यत्वेन विधेया विज्ञायन्त' इति, कथमविधीयमानस्योपदि- श्यमानत्वाभिधानम् 'यो हि हिंसितुमिच्छेत्तस्यायमभ्युपाय इति हि तेपामुपदेश' इति विप्युपदेशगब्दयोस्तुल्यार्थत्वात् ॥ अत्रकश्चिदाह-द्वौ विधेापारौ, एकतावद्धात्वर्थफलयोरुपायोपेयभावज्ञापनाख्यः, अपरोऽनुष्टापकत्वरूप । अयं चाधिकारविधिप्रमितोपायोपेयभावोत्तरकालीन प्रयोगविधेापारः । स नैव श्येनादय इत्यनेन निपिध्यते । तत्र पुरुषस्य लिप्सयैव प्रवृत्तत्वात् । यस्तु तत पूर्वभाव्यधिकारविधिव्यापारस्तदभिप्रायेण यो हिंसितुमिच्छेदित्यादि । अतएव 'श्येनेनाभिचरन्यजेतेति हि समामनन्ती'त्यनेन श्येनस्योपायमात्रता दर्शयति, नाभिचरितव्यमिति च प्रयोज्यता निषे- धति । एवंच सति निपिद्धेषु चोदनालक्षणेथूपायेष्वनर्थत्वमनिपिढेषु ज्योतिष्टोमादिष्वर्थत्वमिति । तदयुतम् । प्रवर्तनक- परतया विधे. सर्वत्र प्रयोजकत्वाझीकारात् । नहि प्रथममुपायोपेयभावो विधितः प्रतीयते कित्वनवगतोपायत्वस्यैव भा- वार्थस्यानुष्ठानं इदं त्व कुर्विति उत्पत्तिविनियोगयोरप्येतनिर्वाहार्थमेव कल्पनात् । उकंच-'एकस्यैव विधेः प्रमे- यभेदादुत्पत्त्यादय. क्रमभाविन्यश्चततोऽवस्था भवन्ति इति । तत्र *प्रवर्तनैकपरतया प्रयोजकत्वमेव खाभाविकमतः स एव विधिरिति । यथाहु -'विधात्री च तृतीयोका प्रयोगो यन्निबन्धन' इति । तस्माद्विधेयो भावार्थो नच तं विधिरनु- छापयतीति विरुद्धम् । यदप्युकं लिप्सयैव तत्र प्रवृत्तिरिति । तत्र ब्रूमः । लिप्साया प्रवर्तकत्वे करणाशवदितिकर्तव्यता- शेऽपि सैव प्रवर्तिका स्यात्ततश्च प्रयोगविधेरुच्छेद एव । अतएवाहु --'उपदेशाभिधान च नाविधेयेऽवकल्पते ॥ श्येना- देरविधाने च कस्यान्यस्य विधेयता ॥ सर्वत्रावस्थितो न्यायो भावनागद्वये विधि । फलाशे भावनायाश्च प्रत्ययो न विधा- यक' इति च॥ केचित्तु अविधेयेष्वेव चौदनालक्षणत्वमात्रेणोपदेशवाचोयुक्ति क्रमवदित्याहुः । यथा क्रमस्याविधेयस्यापि चोदनाल- क्षणत्वं विध्यनुमतत्वात् एवं श्येनादयोऽपि विध्यनुज्ञामात्रेणैव चोदनालक्षणा नतु विधीयन्ते । विध्यनुज्ञाच विनियोगवि- पयत्वात् । न तावत्क्रमस्य यागादिवद्विधेयत्वमभावार्थत्वात् । नापि दध्यादिद्रव्यवत् , अमूर्तत्वेनाकारकत्वात् । नाप्यरुणा- दिवद्रव्यावच्छेदेन कारकत्वम् । एकैकपदार्थावच्छेदकत्वेनानुपलक्ष्यमाणत्वात् अनेकाश्रयत्वात् । नापि सख्यादिवद्विधान- मपृथक्पदाभिधेयत्वात् । पृथक्पदाभिधेया हि सख्या भवति । 'ता चतुर्भिरत्रिमादत्त' इति । सा कथंचिद्विधीयेतापि । नचैवं क्रम , अंचयावगम्यत्वात् । तथाचेदं कृत्वा इदं कुर्यादिति पदार्था एव कर्तव्यबुद्ध्या गृह्यन्ते न क्रम । पदार्थाना च बहूना युगपटेकेन कानुष्ठातुमशक्यत्वात्प्रयोगविधि. क्रममभ्यनुजानाति । तावन्मात्रेण क्रम शास्त्रार्थ । एवंच श्येना- दयोऽपि न विधीयन्ते, *नियोगविषयभावगत्या तु चोदनालक्षणा इत्युच्यते। अविधेयत्वाच निषेधविषयत्वोपपत्ति । अतएव चोभयमिह चोदनया लक्ष्यते इत्यादिश्येनखरूपाभिप्रायमेव । हिंसाहीत्यपि श्येनादिखरूपाभिप्रायमेव । प्राणवियोगफलो हि व्यापारो हिंसा श्येनश्च तथा, अत सोऽपि हिंसैव । नच श्येनानन्तरमेव निधनानुपलम्भनान श्येनो हिंसेति वाच्यम् । किचिद्विलम्बेऽपि तस्य तत्फलत्वानपायात् । खगाभिहतेऽपि क्वचिद्गुणपाकादिनापि विलम्वसभवात्, अतचोदनालक्षणो निषिद्धत्वेनानर्थश्च श्येनादिर्धर्मो माभूदित्यर्थग्रहणम् । नैतदपि युक्तम् । दृष्टान्तासिद्धे । क्रमस्य विधेयत्वाङ्गीकारात् । यत्र विधिविना पुरुषस्याप्रवृत्तिस्तद्विधेयं, नच फलादन्यत्र पुरुषो रागादिना प्रवर्त्यते, नच दीक्षाक्रमानुष्ठाने रागादयः प्रवर्तका , कथ तर्हि तत्र प्रवृत्तिरिति चेत् विधेरैवेति ब्रूम । विधिर्हि साङ्गे प्रधाने कर्तारमायोजयन् तावतश्चैकेन का युगपदनुष्ठातुमशकेरानुपूर्व्यलक्षणं क्रममप्यनुष्ठापयति । पाञ्चमिकश्रुत्सादिसहायश्च तत्क्रमानुपूर्व्यविशेष शास्त्रार्थतया निय- च्छति अविनियुक्तस्थानगत्वात् कथ प्रयोगविधिनानुष्टापनमितिचेन । अविनियुक्तस्यापि पश्वेकत्ववदङ्गत्वोपपत्ते । अन्ये पदार्थाः कर्मस्वरूपानुवन्धा पृथगङ्गत्वेन विनियुज्यन्ते क्रमस्तु देशादिवत्प्रयोगानुवन्ध इति नास्य पृथग्विनियोगः । किच 'अध्वर्युगृहपति मित्सादे क्रमं विना किमन्यद्विधेयं स्यात् कर्तृदीक्षयो!दकादेव प्राप्ते । नापि वाचकानुपपत्तिः । क्त्वाश्रु- तेरेव तद्वाचकत्वात् 'वपटूर्तु. प्रथमभक्ष' इत्यादौ चानन्यपराभिधानावगमाद्विधेयत्वं सिध्यति 'वेदं कृत्वा वेदिं करो- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । नप्रतिपादनपरम् । प्रवर्तनैकेति । विधिशब्दो हि प्रवर्तकैकरस विध्यात्मानमभिधत्ते तदन्वयानुपपत्ते स एवान्यत्र संक्राम- १ मरणस्योद्देश्यत्वेन. २ सर्वत्रच स्थितोन्याये. ३ पच्छेदकतया. ४ प्रत्ययाव. ५ कुर्वीतेति. ६ फले व्यापारो.

·[अ.१ पा. १ अ.२] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकान्याख्यासहिता । युक्तिस्नेहमपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । ति इति सक्रमपदार्थकतव्यतावगमात् । एवंच क्रमस्य विधेयस्वान्न तनिदर्शनेनाविधानमेव श्येनादीनामतो नोदनालक्षणत्व- सिद्धिः । किचान श्येनादीनामविधेयत्वे किमन्यद्विधेयमिति वक्तव्यम् । अङ्गानि विधीयन्त इतिचेत् साधनाशवत्तेष्वपि रागादेरेव प्रवृत्तिसिद्धेः । किंच विधिविषयाः श्येनादयो न विधीयन्ते इति महदाश्चर्यम् । अविधेयस्य विधिविषयत्वानुप- पत्तेः । अविधेयत्वे च भावनांशद्वये विधिरिति स्थितसिद्धान्तहानिः स्यात् । एवमंशद्वयस्याविधेयत्वे ज्योतिष्टोमादेरपि विधेयत्वं न स्यात् । ततश्चाधर्मत्वापत्तिः । निषिद्धत्वाभावादेव धर्मत्वं भविष्यतीतिचेत् । न । निषिद्धाङ्गत्वेन प्रत्यवाया- वहत्वादधर्मत्वापत्तः । यद्यपि खरूपेण ज्योतिष्टोमादयो न हिंसा तथाप्यग्नीपोमीयादिपशुहिंसा तेषा साधनं सा चाशद्वय- गामिन्यपि विध्यसंस्पर्शानिषिद्धा, अतो निषिद्धाङ्गत्वेन प्रत्यवायजनकत्वं, विधेयत्वाभावे यागस्य फलाङ्गत्वं न स्यात् । तथेतिकर्तव्यताया.अपि फलवत्साधनाङ्गत्वाभाव. प्रसज्येत । स्यादेतत् । साधनत्वेन विहिता अपि साध्यतया न विधी- यन्त इति कृत्वा अविधेया इत्युच्यन्ते । अतएवाह-'नैव श्येनादयः कर्तव्यतया विज्ञायन्त' इति । मैवम् । साधनत्वेनापि विधिसंस्पर्शेनानर्थत्वासंभवात् विधानमात्रस्यानर्थत्वपरिपन्थित्वात् । वस्तुतस्तु साध्यत्वेन विधानमनङ्गीकारपराहतमेव मीमासकानाम् 'खयमेव हि जानन्ति कर्तव्यं पुरुषाः सदेति साध्ये स्वयमेव पुरुषप्रवृत्तिसभवात् । तस्मान्न श्येनादि- निवृत्तिरर्थशब्दस्य प्रयोजनमित्यन्यथा वर्णनीयम् । अत्रोच्यते-प्रवर्तकं निवर्तकं च वाक्यं चोदनाशब्देनोच्यते अतो निषेधचोदनालक्षिताना धर्मत्वं निवर्तयितुमर्थशब्दः । तदुक्तम्-'प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा या शब्दश्रवणेन धी । सा चोदनेति सामान्यलक्षणं * हृदये स्थितम् ॥ अतएव ग्रन्थकारेण यथाश्रुतं भाष्यमुपेक्ष्य प्रवर्तकं निवर्तकं च वाक्यं चोदनेत्युक्तम् । कथं तर्हि भाष्यकारस्य प्रवर्तकवाक्यमानोपन्यासः। निवर्तकवाक्योपलक्षणार्थमिति ब्रूमः । यदि प्रवर्तकैकपर एव भाष्याभिप्रायो भवेत्तदार्थशब्दस्यैवरुपा व्याख्या नोपपद्येत, अनर्थानामप्रवर्तकवाक्यलक्षितानामचोदनालक्षणत्वात् । अर्थशब्दसहितस्य वा चोदनाशब्दस्यतयाख्यानं 'प्रवर्तकं वाक्यं चोदनेति । अर्थस्य हि प्रवर्तकवाक्यलक्षणत्वात् । 'अथवा चोदनासूत्रे सूत्रकारेण सूत्रितम् ।धर्मप्रमाणमेवेति तल्लक्षण मुदीरितम् ॥' धर्मस्य प्रवर्तकवाक्यप्रमाणकत्वात् । *एवंच द्विविधचोदनापक्षे विधिचोदनाभ्यो विधेयाना ज्योतिष्टोमादीनामर्थत्वेनावधारणं निषेधचोदनाभ्यश्च निषेध्याना ब्रह्महत्यादीनामनर्थत्वेन निर्णयः । एवं च चोदनाभ्यामर्थत्वानर्थत्वे लक्ष्येते, तेन तल्लक्षणानां ज्योतिष्टोमादीनाम- त्रार्थग्रहणेन धर्मत्वमुक्तम् । विधेयार्थाना च धर्मत्वे कयिते विपरीतार्थानामधर्मत्वमर्थसिद्धमिति तत्सूत्रकारेण पृथक सूनितम् । अत उभयमित्यादिग्रन्थो विधेयप्रतिषेध्ययोर्यागादिब्रह्महत्यादिवर्गयोनिदर्शनाथाऽवगन्तव्यः । कथं तर्हि ब्रह्म- हत्यादिवर्गपरित्यागेन श्येनाडुपन्यासः श्येनादयो हि विधेयत्वेनेष्टसाधना. स्वर्गादपि शत्रुवधस्येष्टत्वात् । सत्यम् । श्येन. खयमिष्टसाधनत्वादर्थात्मकोप्यनर्थानुबन्धी, तत्फलस्य हिंसारूपस्यायुर्दुर्भाग्यच्छेदात्मकस्थाविहितसान्निपिद्धत्वाच । तदिदं कार्यगतमनर्थत्वं श्येन उपचरितं कारणे कार्यवदुपचारात् । अथवा श्येनशब्द एव फल उपचरित , कार्ये कारणवदुपचा- रात्। 'हिंसा हि सा सा च प्रतिषिद्धेति न श्येनरूपाभिप्राय प्रतिषेधाभिधानमुपपद्यते, तस्य विहितत्वेन प्रतिषेधविषयत्वासं- भवादहिंसात्वात् । अतस्तत्फलाभिप्राय एव श्येनाडुपन्यास इति भाष्यकारस्योपचारोऽभिप्रेतः, नाभिचरितव्यमित्यत्राप्य- भिचारस्यैव श्येनफलस्य निषेधं दर्शयन्न श्येनखरूपं निषिद्धमित्याह । यदा तु चोदनाशब्दो यथाश्रुतभाष्यानुरोधेन प्रवर्त. कवाक्यपर एव व्यवस्थाप्यते तदाप्युभयमिह चोदनया लक्ष्यत इत्यादिको ग्रन्थो व्याख्याविशेषेणोपपादयितुं शक्यते । तथाहि-उभयं साध्यं साधनं च विधायिकया चोदनया लक्ष्यते । ननु फलाशे खयमेव पुरुपाणा प्रवृत्तिसभवात्साध्या- शविधानाभिधानमयुक्तम् । सत्यम् । साधनेतिकर्तव्यतांशगोचरमेव विधे. प्रवर्तनं, तथापि खर्गयागादीना साध्यसाधन- सवन्धस्य विधिप्रमाणकत्वात्साध्याशविधानाभिधानमुपपन्नम् । एवंच फलं साधनं चोभयमपि चोदनालक्षणमित्युक्ते पुन- रिदमुच्यते-फलं च यागादीना द्विविधं अर्थोऽनर्थश्च । तत्र ज्योतिष्टोमादीनां तावत्वर्गाद्यर्थरूपं फलं प्राप्यतेप्रतिषि- द्धत्वात् , श्येनादिफलं तु हिंसाद्यनर्थरूपं प्रतिषेधसद्भावादवाप्यते, एवंच सत्सर्थात्मकस्य फलस्यापि यत्साधनं सोऽप्यर्थ इति, अतोऽर्थात्मकफलसाधनस्य ज्योतिष्टोमादेर्धमत्वं वक्तुमर्थपद प्रयुक्तमित्युक्तं भवति । उक्तंचान्यत्र-तस्यापि साधनं यत्त- दर्थ एवाभिधीयते । वक्तुं तस्यैव धर्मत्वमुक्कमर्थविशेषणम् ॥ सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । तीति । नियोगेति। नियोगविषयत्वावगमात्तु चोदनालक्षणे इत्यर्थः । हृदये खितं । भाध्यकारस्येति शेष.। उदीरित। भाष्यकारेणेति शेषः । अस्मिंश्च व्याख्याने कोऽर्थ इत्यादिभाष्यमेव व्याख्येयमित्याह-पवंचेति । फलस्य वोधनाफ- लस्य विधिसस्पर्श तस्य लिप्सेति लिप्साप्रवृत्ति अर्थ प्रयोजनं, ततश्च फले या पुरुषस्य प्रवृत्ति सा प्रयोजनलक्षणा न - -- १ मतश्चोदनालक्षणस्व.

·३० गावदीपिका। [अ. १ पा. १ अ.२] - - - युकिन्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । एवं बैनादेश्यनयल्सावनवाडेवानयंत्रम् । एव माश्ये ग्येनादिफलपर एव येनाटिपटप्रयोगोऽवगन्तव्यः। ननु श्येनादिविवितामयादेव श्येनफलमासाद्यमानं क्यमनः सान् 'न हिस्सा दिसादिशात्रान्तरेग निषिद्धत्वादिति ब्रूमः । नतु विविसृष्टे निषेधानवकागः अलपि वा प्रतिषे नवविधस्थानयमित्युकम् । सत्सम् । फलमुद्दिन्य इयेनो विधीयते, एतावत्येव पलस्य बोदनालगता ननु फलमेव विधीयते, भावनाया. मला प्रत्ययम्गारियायकत्रान् । वन्य- वित्र-जानात्यैत्रायं पुत्लो मयतत्मवयनुसायं तु न वेति । अतः स्वयमेव तत्र पुरलपरतेन तद्विषयप्रवृत्तिनापन वियः फलम् । सावनेतिकर्तव्यतत्त्वप्रवृत्त. पुन्य प्रवलंत इति तयाविषयत्वम् । वन्यवि व सूत्रकार.-'तस्य लिया- चलनविन्तः इनफ्लशोरनिपानियां हिंसायामेव तलतियेयो विविना न वारित इत्यनयंतामापादयति, व्येनस्य नु मलप्यनयहेतुने विविसर्शन निषेधामावान स्वखरेगानयंत्वम् । ननु त्र्यंशनावनाविधानाचारात, फलस्य च तदंग- वालयनविवेचनम् । मम् । उसोत्तर वात् । फ्लागन्याप्युरीया त्रिविसर्गान् । 'येनस नु सोग विधेयत्वं, साह वतन्द्राध्यकारेण योहीलादिना लगे *अनुत्पत्ति दर्शयता । त्रविकटरिद नु वानिककारीयं दूपर्ण समर्थन व बनवानविधीनिलादिना श्येनादी न कसविनर्यन्वम् । ब्रहलादय एव वनयंत्वेनार्थपदव्यावाः । ट्यना- दीनं तु न सानागायुपत्रारेण नापि तत्सलयानयंत्वनिति । तस्यानयंत्रशविणटनपरं श्येनो वज्र इत्यादिमायन- पगीयम् ॥ 'गुगेरचलितस कार्याचार्यमजानत. ॥ पय नविनय परियागो निचायते' इसन्तेन ग्रन्येन वार्तिक मान्यं व दूषितम्, तदलामिपन्यवितरमगतानुपयोगाव न लिखितम् । एवंच जापनविक्नंयतविधयत्वे दयानिहिंसाविरताना निर्णयत एव । इलाशसंवतु वैदिकी हिंसा न हिंस्यादिति निषिध्यते । नन्वेवमति फलांद्योपनिपातिनी संचवाराहंशानणे मवेत् । मैवम् । वीर्यवहिताया एव बने हिंसाया निषेधान् । इयं तु तीर्थमध्य- गता हिंश विपित्तृवात नान्यः, व्येनप्लं तु विरातिपने इन तवन्यापूर्वन्छिनभाग्ये शत्रु विद्यमानेषु भवतीति तीर्थहिमाबादनयं इति, तेन ऋनुवादिता हिंसा वैदिकी निषिध्यते नान्त ऋगि विक । यद्यपि न हिस्साहिलादि- सामान्येन नियोन हिंसामाननिषतीत भावनेतिव्यतारण हिंशा निर्द्ध शुन्यत तयपि *पदहोमवत् विशेषा सामन्यस वाधान तनिष । ननु यं सायनाशगामिनी हिंशा न ताऋोनादि. नया हिंशावलोकवान् । नाति टेलपत्यानिहिंसा तसा इनियतावात् । त्यो प्रधानपहिसवानोराहाणं क्या 'वायव्यं श्वेतमालमेत भूति- कमइति । इयनोदाहरणं तमन्नु मायापहारादियु नन्दुहेतुबनर्वतया टर्शिनम् । आनतारिना व दोषाभावलरणात् । 'ण्डदानभित्रन्यजेत तिवान्त्रिा पन्ति ॥ 'नानताविव टोपो हन्तुर्भवति कयनंसादिन्तेय ।। नन्वंगरगतिहिंज्ञाय अतिषिदपि हिंसात्वनवानयंत्वननु । न । नियात्सल्वेन प्रसवायन्न्क्वाभावात् , तयानावस्य शासनविगन्यबत् । नहिं त्रिवृत्तानस्कियोरिव सामाधनमागे, हिनासत्यवायगे प्रसणवावगन्तुं सन्यते, नानि नहिसावद्विविनितालेपत्रानयंत्रं शास्त्रीयत्नेन वित्रिलिमाया ममावार । नाति हिस्सगनदुखद- गंगन दुःवानुमानम् । गहुदाः 'दयात्र नारिष्वपि निदमेत दित्यादि तन्काले तन्नुः मुन्रोण्ठन्नात् कालान्तरे दुःख नदिया। वेद । न । तस प्रसन्नागोबरल्यान् । प्रत्युद्ध हिंसाऽभुतकरी हिमावादशवनिति प्रलनदर्शनानुमा- रंग सिवानुगतुं शक्यतात् । *मत्र ऋश्चित्-विवादाई हिंमा प्रेस जुपियतुल्याकनी क्रियविनंयत्वात् । शाहदान्त्रटिसाह । तन्ना विग्ने गुस्तांगमनाही हेतोरनचान्तिक्वात् । हिमा प्रेसर्नु.जालन्टजनिका किया- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । वघोल। शतुरत्पत्तिमिति । मभित्रनिति अनुरसय 'ननहेलो यिग' इति हेतुलनणार्थोहि हंदिनुछिदिति वदन्येनाटिलंगसाविवेयलंचरणांशय व विश्लं भाकार सुनारोति । अन्यया ह्युपदेशव- बनवाकान्त इति हन्नुिनिलनिवारवृतत्यानुवादालनप्पनुपात्ति दर्शयति । लक्षणं व यदुपयुकं लिट्- वदन्गन्तेन विश्वग, स्ती लमालान नापदिशा विदं नादिरश इति व सरनेव येनादीनां विधान- मुखम् । तीर्थमध्यगतेतिापूर्वगन् हि नातीयश्वनिकानपत्रमानकाले सुखदक्षिणापरिवत्ता पिरत दोनितो वित्रिम गरी हिंशान्त्रत्र वाच इति च वीर्यवाहताय एव नियो न तीनध्याताया इलयः । पदहोम- वदिति । एतच शिरोटिसोमपन् । 'नारं न्यूष्टास्थि उन्ह मिलाद 'पुस्खापनुवाति' इसनेन विशेषगानेण ग। आशिकाओं तु शनानुनदयावाति विशेयवचननुदान तयामावस नसताम्जनकलत्यलय ( मिविरको- म्य इत्यादीति करोति यो ह भदौद्ध । 'बम्बानं दग्न्नुथ्तमानुल्लाती फलनि नडे इति शोकोषः।) नगद ३जिनियादि - - ·[अ.१ पा. १ अ.२] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता ३१ - युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । विशेषत्वाच्छास्त्रोक्तदानवदिति साध्यविपर्ययसाधनाद्विरुद्धोऽयं हेतु , साध्यविकलवायं दृष्टान्तः दातुः संप्रदानतुल्यफलाभात्। अल्पा हि प्रीतिगृहीतवतो भवति दातुस्तु सवत्सारोमतुल्यानि वर्षाणि खर्गा भवतीति शास्त्रेणावगम्यते । अपिच जपादयः क्रियाविशेपा न परेपा पीडानुग्रहयोर्वर्तन्ते, चोदितत्वमात्रेण तेपामर्थत्वावगमात् । अतस्तदृष्टान्तेन चोदिता हिंसा अर्थ इत्यपि शक्यते साधयितुमतो विरुद्धाव्यभिचारी हेतु. ॥ किच 'शास्त्रप्रमाणयोधर्माधर्मयोरनुमानगीः । त्यक्तमन्दाक्षमन्दा- नामुपहासाय केवलम् । अधिकं तु वार्तिकेऽवगन्तव्यम् । ननु निषेधशास्त्रेण हिंसामात्रस्य प्रत्यवायशक्तिरववोधिता साच देक्षपशुहिंसायामपि सभवति । नहि विशेपविधानेऽन दैक्षपशुहिंसात. सा शक्तिरुत्सार्यते शास्त्राणा वस्तुगतविद्यमान- शक्तिवोधकत्वात् । नहि शास्त्राणा शक्त्यावापोद्वापयो सामर्थ्यमस्ति । अतो दैक्षपशुहिंसाया अपि शास्त्रानुसारेणैवानर्थ- त्वमापतति न तत्कि निपेधशास्त्रात्सुरापानस्य प्रत्यवायजननशक्तिरवगतेति शूद्रस्यापि प्रत्यवायं जनयिष्यति, वैश्यस्तोमस्य वैश्यंप्रति फलजननशक्तिर्दर्शितेति विप्रराजन्ययोरपि तत्क!ः फलं स्यात् एवमन्यदप्यूह्यम् । तस्माच्छास्त्रानुसारेणैव कर्मणां फलजननशक्तिरास्थया । यथाहु-'एवं ये निपुणं प्राहुस्वैरप्येतत्परीक्ष्यताम् । सुरापानादिभिः शूद्र कि याति नरकं कृतैः ॥ वैश्यस्तोमेन किंवा स्याद्विप्रराजन्ययो. फलम् ॥ पञ्चम्यामिष्टिकरणान्मध्याह्ने चाग्निहोत्रत. ॥ तस्माद्यद्यादृशं कर्म यादृगोत्पत्तिहेतुकम् । शास्त्रेण गम्यते तस्य तादृशस्यैव तत्फलम् ॥' एवमादि सामान्यतो हिंसामात्रे प्रतिपेधाज्जातं प्रत्य- वायहेतुत्वज्ञानं, तीर्थपु 'यो दीक्षितो यदग्नीपोमीय मिलादिविधिना वाध्यते । यद्यपि च न शास्त्रस्य शक्त्यावापोद्वापयोा- पारलथापि तदनुसारेणैव तत्तकियाभेदव्यवस्थिता एव शक्तयोऽवगम्यन्तेऽतो नातिप्रसङ्ग ॥ कथमेकस्यैव कर्मण शक्ति- भावाभावावितिचेत् लौकिककर्मवदिति ब्रूम । यथैकमेव भोजनं स्वस्थातुरकर्तृकं भिनशक्तिकं दृष्टं एवमदृष्टार्येष्वपि कर्मसु भविष्यति । यथाच तत्र खस्थातुरकर्तृभेदनिवन्धनभोजनव्यक्तिमाश्रिय शक्तिभेद समाधीयते एवमिहापि हिंसाव्य- तिभेदादुपपन्न. शक्तिमेद इति । किचाङ्गहिंसाया पुरुषार्थत्वे सिद्ध कदाचिदनर्थोऽपि फलतया कल्प्येत । नचैवम् । प्रकरणवि- नियोगेन क्रत्वर्थत्वावगमात् , ऋत्वर्थत्वेऽपि चेयं पशुसंस्काररुपा न प्रयाजादिवदारादुपकारिका, हिंसापूर्वमेव विशसनादि- संस्कारानुष्ठानात् पशुं संज्ञपयतीति पशो प्राधान्यश्रुते । सस्कारत्वेऽपि वास्या अयं विशेपो यदयं दृष्टार्थ एवावघाता- दिवन प्रोक्षणादिवददृष्टाय. । कोऽस्या दृष्टोऽर्थ इतिचेत् । क्रत्वपेक्षितैकादशावदाननिष्पत्तिरेव | नचासति हिंसासस्कारे पशोरेकादशावदाननिष्पत्ति. संभवति हिंसानन्तरमेव हृदयाद्यवदानसंभवात्, अवघातानन्तरं वैतुष्यवत् । किच श्येना- दीना ज्योतिष्टोमप्रकृतित्वाचोदकप्राप्ताङ्गरूपा हिंसा तत्रापि नाधर्म । एवंच, त्र्यंशभावनाविधानेऽपि विधेर्हसवन्नीरक्षीरविवे- कात्प्राप्तपरिहारेणाप्राप्तमेव विधिहातीति भाव्याशस्य च रागादेव प्राप्ततत्परिहारः । अत. श्येनादीना खतो न धर्मत्वं पारंपर्येणानिष्टसाधनत्वात् । नाप्यधर्मलं प्रतिपेधाभावात् । औपचारिकस्तु तत्रानर्थशब्दप्रयोग इति सिद्धम् । यत्कर्म फल- द्वारापि नानर्थनानुवध्यते तत्रैवं लोके धर्मशब्द. प्रसिद्ध. । नन्विष्टाभ्युपायचोदनालक्षणो धर्म इत्युच्यते श्येनश्च तथा अतः फलस्थानानुवन्धित्वेऽपि खतो धर्मएवायं वक्तुमुचितः । सत्यमेवैतत् । श्येनफलस्य तावन्निपिद्धत्वेनाधर्मत्वमित्येतावद- विवादम् , इयेनस्वरूपं तु विचारयितव्यम् । तत्र यद्यनिष्टानुवन्धरहितेष्टाभ्युपायश्चोदनालक्षणो धर्म इति *लोके प्रसिद्धि- स्तदा न श्येनादीना *धर्मत्वं फलद्वारानिष्टानुवन्धित्वात् ॥ यदितु परंपरयानर्थानुवन्ध्यप्याहत्य प्रीतिफलो नोदनादिलक्षणो धर्म इति तदा श्येनादीनामपि धर्मत्वम् । यस्तु हिंसात्वसाधर्म्यण बाह्यहिंसावदनीपोमीयादिष्वप्यनयंत्वमित्याह तस्याग- मविरोधो वक्तव्यः । तथाहि श्रूयते-'ऋतौ विधानसामार्थ्यांदन्यत्र तीर्थेभ्यः' इति । सर्यतेच 'यज्ञार्थे पशव. सृष्टा' इत्यादि । नन्वेवंसति चेदनालक्षणो धर्मो नेन्द्रियादिलक्षण अर्थो धर्मों *नानर्थ इति वाक्यं मियेत । पौरुषेयेपु नाय सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । तत्कर्तुः हिंसाकर्तुः । साख्यमतमनुवदति-अत्रेति । तदनुसारेण शास्त्रानुसारेणेत्यर्थः । दृष्टार्थ एव संस्कार इति शेप.। लोक इति । लोकप्रसिद्धिरेव शब्दार्थावधारणेऽलमित्यभिप्रायः । धर्मत्वमिति । प्रसिद्धिकथनेनैवात्र निर्धारणमुक्तं तस्मादावर्तत इति आवृत्तौ सकलमेव हि पठितव्यं सूत्रं तत्रैकस्य चोदनालक्षणोऽर्थों धर्म इत्यत्र तात्पर्य अन्य- स्यार्थी वर्म इत्यत्र अन्यपरत्वे चान्यतमसवन्धानुवादः त्रयाणामपि तत्रस्थपदाना तन्त्रेणोभयसंवन्धे न वाक्यभेदः सकृद्वचनादित्यसकृदुक्तस्यैव च योग्यतयैव सवन्धे शक्तिभेदादुपरितनं धर्मपदं वा उभाभ्या संवध्यते चोदनालक्षणो धर्मः धर्मो अर्थ इति । मध्यपदं वा आद्यन्ताभ्याम् । अर्थो धर्म स चोदनालक्षण इति । आद्यमेव चोत्तराभ्यां चोद- नालक्षणोधः स एव धर्म इति श्रुतेन वाटेन लक्षणावयवेन अनुमितेन च धर्मपदेनैकं निप्पद्यते । अर्थों धर्म इत्यपरं एवं द्वै सूत्रे इत्यर्थः । नानर्थति । यदा तु चोदनालक्षणानुवादेन धर्मविधानं तदा चोदनालक्षणत्वस्यार्यत्वव्यभिचाराधुक्तमेव १ एवं सामान्यतो.. ।

·- शास्त्रदीपिका। [अ. १ पा. १ अ.२] ३२ प्रभाकरमतेनार्थपदसार्थक्यं तत्खण्डनं च । केचित्तु लक्षणां परिहरन्तः श्येनादिस्वरूपमेवार्थपदस्य व्यावस् मन्यन्ते, वेषामेव 'नैव श्येनादयः कर्तव्या विज्ञायन्ते' इति विधेयत्वनिराकरणेन प्रतिषेधविपयत्वसमर्थनात् । कथं पुनस्तेषां विधेयत्वं निराक्रियते, तबाहुः यस्य हि विधिः खसिद्ध्यन्यथानुपपत्त्यानुष्ठानमाक्षिपति तद्विधेयमित्युच्यते, काम्येषु च कर्मसु कामनावशादेव प्रवृत्तिसिद्धेस्ततएव विधिः सिद्ध्यन्नन्यथानुपपत्त्यभावान स्वय- युक्तिनेहमपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । दोपो विशेषतः सूत्रेषु वह्वयंसूचकत्वादितिचेत् । न । सूत्रवाक्यस्यापि प्रमाणान्तराप्रतिपन्नवेदार्थप्रतिपादकत्वेन येदतुल्य- त्वात् । उकंच--'नान्यतो वेदविश्यश्च सूत्रवृत्तिक्रियेप्यते' । उभयं च वेदसूत्रात्मक वाक्य वाक्यभेददोपादशक अन्यपरस्य चान्यार्थप्रतिपादनाशके । उच्यते-प्रमाणान्तरप्रतिपन्नार्थसूचकत्वात् सूत्रस्य नायं दोपः । प्रमाणान्तरेण चोदनालक्षणो- ऽर्थश्च धर्मत्वेन लोके प्रसिद्ध ततो यथा तमय साधयति तथा व्याख्येयम् । उकंव-'तसादावर्तते सूत्रं तन्त्रं वा शक्ति- भेदतः । एकदेशानुमानाद्वा द्वे सूत्रे परिकल्पिते ॥' ननु सूत्रद्वयपरिकल्पनाया बोदनालक्षणो धर्म इत्लवानर्थस्यापि धर्मत्व प्राप्नोति, अर्थो धर्म इत्यत्र च कृष्यादेरपि । नैवम्-~-'इतरेतरसानीप्यादेतावेव परस्परम् ।क्ल्पते वाक्यदोषाय नान्यावयवकल्पना'। यदों धर्म इत्येकन सून उत्तम् । तम्चोदनालक्षण इति, यच्चोदनालक्षण इत्येकत्रोक तदर्थ इति । अथवा अर्थस्य सतचोदनालक्षणस्य धर्मत्वमुच्यते एकार्थ- मेवेति । अस्मिन्पोऽर्थविशेषणविशिष्टचोदनालक्षणानुवादेन धर्मविधानमापद्यते । तथाच विशेषणविशेप्योभयपरत्वा- द्वाक्यभेदस्वदवस्थ , तस्माद्वाक्यभेदपरिहाराय पूर्वोक्तमेव युक्तम् । अत्रेदमुच्यते-यदि सामान्यत. सिद्धं धर्ममनूध चोदना प्रमाणत्वेन विधीयते तदानर्थस्य धर्मलं न प्राप्नोत्येव अर्थस्यैव धर्मत्वात् अतो नार्थशब्दव्युदसनीय पझ्याम । सत्यमेवं, तथाप्यभिमतवचनव्यक्तिलाभार्थमेवार्यशब्दप्रयोग । तदभावे हि वचनव्यक्त्यन्तरसदेहो भवेत् यचोदनालक्षणा स धर्म इत्यपि वचनव्यक्ति समान्येत, अस्या च ब्रह्महत्यादीनामपि निषेधविधिलक्षिताना बोनालक्षितत्वादमत्वमाप- शेत । नत्रास्या वचनव्यक्तावर्थशब्दो विधातुं शक्यते वाक्यभेदप्रसझात् । नाप्यनुवादितुं, प्राप्त्यभावात् । नहि चोदनाल- क्षणोऽर्थसवन्य न व्यभिचरति, अनर्थस्थापि तल्लक्षणत्वात् । नच तत्परिलागो युक्त एकदेशपरित्यागेन सूत्रानर्थक्या- पत्ते. । यो धर्म इत्लखां तु बचनव्यक्ती धर्मस्वार्थत्वाव्यभिचारादनुवादकत्वेनान्वयः, अतो विध्य नुवादयो विशेपसूचनार्य एवायमर्थशब्दो न विशेपणम् ॥ नन्वस्यां वचनव्यकावर्थशब्दस्याविशेषणत्वात् 'उभयमिह चोदनये त्यादिभाष्यमसंवदं स्यात्, तत्रानर्थों धर्म उचो माभूदिसर्थग्रहणमिति व्यावर्तकत्वेन विशेषणत्वाभिधानात् । उच्यते-नायमभिप्रायो भाष्य- कारस्य यदेतद्विगेपण सदनर्थस्य व्यावर्तकमिति कि तबर्थशब्दप्रयोगे सा वचनव्यतिरेव न सभवति ययानर्थस्य धर्मत्वं प्रामोतीत्यर्थशब्दप्रयोगस्यैतत्फलं अदननिवृत्तिरित्यभिप्रेत्योकं अनर्थों धर्म उत्को माभूदित्यर्थग्रहणमिति । एवंच वचन- व्यक्तिविशेषपरिग्रहार्थोऽयंगव्द इति भाष्यकारेण दर्शितं भवति । किंच *प्रमाणवचनव्यक्क्याश्रयणे प्रमाणलक्षणस्यादी निवेश उपपद्यते तत्प्रतिज्ञानात् । खरूपवचनव्यक्क्याश्रयणे तु धर्मखरूपपरं भेदलक्षणमेवादी क्रियेत नच तथाऽकरो- तस्मात्सूत्रकारस्यैपैव वचनव्यकिरभिप्रेता || 'अन्यव्याख्याप्रसनेन श्येनटीकाथवर्णनम् । भीमासकोपयुकत्वासक्षेपण मया कृतम् ॥ अत्र प्रसङ्गादेकदेशिमतं दूपयितुमुपन्यस्यति केचित्रिवति । अस्मिन्पक्षे श्येनादिग्रहणं हिंसालक्षणार्थमिति यदुकं तत्परिहृत भवतीत्यर्थ । अत्रोपपत्तिमाह-तेपामेवेति । यस्मात् 'नैव श्येनादय' इति भाष्येण तेपा इयेनादीनामेव विधेयत्वनिराकरणेन प्रतिषेधविपत्वं समर्थित तस्माच्छयेनादिस्वरूपमेवार्थपदस्य व्यावलमित्यर्थ । विधेयत्वनिराकरणमेव प्रश्नपूर्वकमुपपादयवि-कथमिति । श्येनादीनामपि काम्यत्वात्तत्रापि कामवशाटेव प्रवृत्तिसिद्धर्नार्थो विधिनेति भावः । सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । विशेषणम् अस्तु तयेपैच वचनव्यक्तिः न । सूत्रकारानभिप्रेतत्वात् । तत्सूत्रेण प्रत्यक्षादिनिराकरणात् । यो धर्म स चोद- नालक्षण इत्येपैच वचनव्यक्कि सूत्रकारस्यामिमता लक्ष्यते । यो धर्म स चोदनालक्षण इत्यस्या हि प्रतिज्ञाया अन्यलक्ष- णत्वनिराकरणं संगच्छते नान्यथा । तस्मादेयवान वचनव्यक्तिर्मुख्याभिप्रेता च । अस्या चार्थविशेषणमनर्थकमित्यर्थः । तदमावे अर्थपदामावे वाक्यमेटेपि धर्मोऽर्थश्चेति पदार्थद्वयविधौ वाक्यभेद इत्यर्थः । अनुवादेति। नित्यानुवादभूतोऽर्थ- शब्द इत्यर्थ विशेषेति वनव्यक्तिविशेपत्वसूचनार्थ । श्येनादीना यागाना व्यापाराचेति प्रयोगशब्दो व्यापारवचनः । प्रामाणमिति । प्रमाणविकल्प' पञ्चधा दर्शित. 1 अनुमितेति । देशान्तरप्राप्त्या सूर्यस्य गतिमनुमापयति । साधनं १ लोके धर्मत्वेन प्रसिद्धः २ मा साधयति. २ वचनव्यक्किसदेदो मवेद, ४ चोदनालक्षणवाद. ५ खरूपन्यप्याश्रयणे. । - - - ·, [अ. १ पा. १ अ. २] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता। ३३ मनुष्ठानमाक्षिपति ॥ * ॥ ननु कर्तव्यतावोधनमेव प्रवर्तनम् , कर्तव्यता च वेदे यागस्य लिडैव वोधितेति कथमविधेयत्वम् । सत्यम् । नतु यागस्य कर्तव्यता लिडाभिधीयते, स्वार्थस्य कर्तव्यतां लिडभिधत्ते, यागश्च तस्य विपयः करणं च, सोऽयं कर्तव्यतामा नियोगार्थोऽन्यथानुपपत्त्या स्वविष- यस्य कर्तव्यतां बोधयन्ननुष्ठापक इत्युच्यते । श्येनादीनां तु रागादेवानुष्ठानसिद्धेर्न नियोगस्तेषामनु- ठानमाक्षिपतीति न तेपां विधेयत्वम् । असति च विधेयत्वे तेपां निपेधविपयत्वादनर्थत्वमिति तव्या- वृत्त्यर्थमर्थपदमिति ॥ * ॥ तत्रेदं वक्तव्यम्-कस्मिन्नंशे तेपां व्यावृत्तिरिति । धर्मत्व इति चेत् । न । तत्स्वरूपानभिधानात् । इदं हि सूत्रं वेदार्थस्य कार्यत्वप्रतिपादनाथै न कर्मखरूपलक्षणार्थम् । यतः श्येनादीनां धर्मत्वं मा प्रसादीदित्यर्थपदेन व्यावृत्तिः क्रियेत ॥ * ॥ यदि परं कार्यत्वव्या- वृत्तिः स्यात् सा चायुक्तेत्युक्तं प्राक् । भवतु वा वाक्यभेदाङ्गीकारेण धर्मलक्षणार्थमपि सूत्रम् । त- थापि चोदनालक्षणपदेन कार्यालकमपूर्वमुद्दिश्य तस्य धर्मत्वमुच्यत इति वो मतम् , तत्र श्येनादि- यागस्य कः प्रसङ्गो यध्यावृत्त्यर्थमर्थपदं स्यात् । नहि ज्योतिष्टोमादियागस्यापि धर्मत्वमस्ति, अपूर्वस्य धर्मलाभ्युपगमात् ॥ * ॥ अथ श्येनाद्यपूर्वस्यैव धर्मत्वमर्थपदेन व्यावर्त्यते ततो भाष्ये श्येनादिश- देन कर्मनामधेयेन तत्साध्यमपूर्व लक्ष्यत इत्यविशिष्टा लक्षणा स्यात् । यदि चापूर्वमेव प्रत्युदाहरणं ततो 'हिंसा हि सा सा च प्रतिपिद्धेति भाष्यमसंगतं स्यात् । श्येनयागो वा तत्फलं वा हिंसा, नत्वपूर्व कथंचिदपि हिसापदास्पदम् । अस्मिश्च कल्पे 'कथं पुनरसावनर्थः कर्तव्यतयोपदिश्यत इति चोद्यम् । 'नैव उयेनादयः कर्तव्या विज्ञायन्ते' इति चोत्तरमपूर्वविपयं स्यात् । नच तस्य कर्तव्यत्वं शक्यते वा- रयितुं कार्यस्वभावत्वात् ॥ * ॥ एवंच यागकर्तव्यतानिपेधार्थमिदं भाष्यमझीकृत्य यत् तत्समाधा- नाय प्रयत्यते 'कर्तव्यताविपयो हि नियोगो न पुनस्तस्य कर्तव्यतामाहे ति तदपार्थकम् । काम्येष्वपि विधिरेव प्रवर्तको न फलं, तस्य विध्यधीनोत्पत्तिकत्वेन यागापेक्षाभावात् । विधिस्तु यागाधीननि- प्पत्तित्वाधागमनुष्टापयतीति युक्तम् ।। काम्येष्वपि कर्मसु विधरेव प्रवर्तकत्वम् । यदिच विधिरप्रवर्तकः काम्येपु स्यादितिकर्तव्यताप्यविधेया स्यात् , तस्यामपि फलत एव प्रवृत्ति- सिद्धेः साङ्गप्रधानसाध्यत्वात्फलस्य । वक्ष्यति हि 'तद्युक्ते तु फलश्रुतिस्तस्मात्सर्वचिकी' (जै. ९।३।७) ति । ततश्चाग्नीपोमीयहिसाया अपि विध्यभावेन निषेधविपयत्वात्तयुक्तस्य ज्योतिष्टोमस्याप्यनर्थत्वापत्तेः 'कोऽर्थो यो निःश्रेयसाय ज्योतिष्टोमादि'रिति भाष्यानुपपत्तिः ।। युक्तिमोहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका। अत्र चोदयति-नन्विति । परिहरति-सत्यमिति । नियोगस्येत्यर्थ । कथमविधेयस्य यागस्य कर्तव्यतासिद्धिरत आह-लोऽयमिति । श्येनादीनामपि नियोगादेवानुष्ठानसिद्धेर्विधेयत्वमाशझ्याह-श्यनादीनामिति । दूपयति- तत्रेदमिति । तदिति । तन्मते सूत्रेण तत्खरूपानभिधानात् । धर्मखरुपानभिधानादित्यर्थ । एतदेव विवृणोति- इदमिति । उक्तं प्रागिति । सिद्धे चार्थे व्युत्पत्तिविरहादप्रामाण्यमेव श्येनादिवाक्याना स्यात् । अत: श्येनादीनामपि कार्यलमजीकार्यमित्यर्थादुक्तमिति भाव । भवतु वेति । पूर्वसूत्राद्वेदार्थपर धर्मपदमनुषज्य चोदनालक्षणो वेदार्थ इत्येकं वाक्यं, अर्थो धर्म इत्यपरं वाक्यमिति वाक्यभेदाझीकरणेनेत्यर्थ । तत्रेति । श्येनादीनामपूर्वत्वाभावेन धर्मत्वप्र- सत्यभावानिपेधानुपपत्तिरित्यर्थ । अपूर्व व्यावलंत इत्यत्रैव दूषणान्तरमाह-यदिचेति । अस्मिश्चेति । अपूर्वपक्ष इत्यर्थः । तत कि दूपणं स्यादत आह-नचेति । अत्रैव दूपणान्तरमाह-एवंचेति । अपूर्वकर्तव्यतानिषेधासभ- वान्नैव श्येनादय इत्यादिभाष्यं यागकर्तव्यतानिपेधार्थमङ्गीकृत्य तत्समाधानाय प्रतिज्ञातयागकर्तव्यतानिपेधपरत्वस्थापनाय यत्प्रयत्यते तदपार्यकमिति सवन्ध । प्रयत्नमेव दर्शयति-कर्तव्यतेत्यादिना आहेत्यन्तेन । फलेच्छात एव यागे प्रवृ. त्तिसिद्धेर्न यागस्य कर्तव्यतामाहेति भाव । कथमपार्थकमत आह-काम्येविति । एतदनझीकारे दण्डमाह-यदिचेति । अत्र संमतिमाह-वक्ष्यतीति । अङ्गयुक्ते प्रधाने फलश्रुतिन केवले, तस्मा- त्सकलाङ्गयुक्तं प्रधानानुष्ठानमित्यर्थ. । अस्त्वितिकर्तव्यताशेऽपि विधिसवन्ध. किमनिष्टमेतावता स्यादत आह-ततश्चेति । . - गा.५ ·शासदीपिका। [अ.१ पा. १ अ. २] ३४ हिंसाप्रतिषेधवैरूप्यापत्तिः। ननु 'न हिस्यादिति निषेधो नारभ्याधीतत्वात्पुरुपार्थः, तेनानेन पुरुषार्था एव हिसाः प्रतिपे- द्धव्याः, कवर्थनिषेधे हि सोऽपि क्रत्वर्थः स्यात् । अविशेपे लेकस्य प्रतिपेधविधेः क्रत्वर्थत्वपुरुपार्थ- त्वापत्त्या वैरूप्यं स्यात् । तस्मात्पुरुषार्थानामेव हिंसानामिह प्रतिपेधो न क्रत्वर्थानामिति ॥ * ॥ तदिदं वालसंमोहनम् । नाविशेपेणापि प्रतिषेधे वैरूप्यम् । यदि हि क्रत्वर्थत्वपुरुषार्थत्वरूपं विशे- पेणोहिश्य प्रतिषेधः क्रियेत ततः स्यादपि वैरूप्यं प्रतिपेध्योपस्थापितक्रतुपुरुषगोचरत्वात्प्रतिपेधस्य । यदातु हिंसामानमुद्दिश्य प्रतिषेधः क्रियते तदास्य किं वैरूप्यम् । तद्यथा या भोजनार्थ मांसोत्पा- दने हिंसा, या च वैरिनिर्यातनार्थतया साक्षात्पुरुषार्था तस्यामुभय्यामविशेपेण प्रतिपिध्यमानायामपि नास्ति वैरूप्यमेवमिहापि । इतरथा तत्रापि भोजनाङ्गता पुरुपार्थता च प्रतिषेधस्य स्यादिति वैरूप्यं स्यात् । तस्माद्यैव काचिद्येन केनापि प्रकारेण प्रसक्ता हिंसा सा सर्वा सामान्येन प्रतिपिध्यते । पुरुपार्थश्च प्रतिषेधोऽनारभ्याधीतत्वात् । तस्मादग्नीपोमीयहिसाप्यसति विधेयत्वे प्रतिपेधगोचरः स्यात्। विधेयले तु विधेर्विशेषविपयत्वात्सामान्यविपयो निपेधस्तद्विरोधाद्धिंसान्तराण्यवलम्वते ॥ हिसाया साख्यमतं तत्खण्डन च । ननु सत्यपि विधेयत्वे विधेः क्रत्वर्थत्वात्प्रतिपेधस्य च पुरुपार्थवाद्विपयभेदेनाविरोधान्न वाधः । नहीदं विरुद्ध क्रतोहिसया भवितव्यं पुरुपस्य तु तद्वर्जनेनेति । सत्यम् । अङ्गविधिमात्रालोचनायां नास्ति विरोधः । ज्योतिष्टोमविधिस्तु साङ्गं प्रधानं पुरुपस्य विदधत्पुरुपार्थहिंसानिपेधमनीपोमीयहिं- सायामवतरन्तं निरुणद्धि । नानीपोमीयहिंसां वर्जयता ज्योतिष्टोम: शक्यतेऽनुष्ठातुम् । तस्मादस्ति विरोध इति सामान्यस्य वाधः । विधौ त्वप्रवर्तके सत्यग्नीपोमीयहिंसापि प्रतिपिध्येत ॥ * ॥ कि- मर्थ च श्येनस्य विधेयत्वं निराक्रियते, प्रतिपेधसिद्ध्यर्थमिति चेत्, कः प्रतिपेधः 'न हिंस्यात्सर्वा भूतानि इति । नायं निपेधः श्येने प्रवर्तते हिंसाविषयत्वात् । श्येनफलं च हिंसा न श्येन. । तथा- चोक्तम्-'यो हिंसितुमिच्छेत्तस्यायमभ्युपाय इति हि तेपामुपदेश'इति ॥* कश्चित्त्वाह--इयेनस्य फर्तव्यत्वे सति बलात्तत्फलमपि हिंसा कर्तव्या भवतीति न निपेढुं शक्यते । अत: फलकर्तव्यतानि- रासाथै उयेनकर्तव्यता वलान्निरस्यत इति । तदिदमसंवद्धम् । यथैव हि श्येनापूर्वस्य कर्तव्यतायां सत्या- मपि तत्साध्यफलस्य कर्तव्यता न प्रसज्यते तथा यागस्य कर्तव्यत्वे सत्यपि रागप्राप्तस्य फलस्य नास्ति कर्तव्यतापत्तिः। तस्मादनर्थकं श्येनकर्तव्यतानिराकरणम् । तस्माद्धिसैवात्र प्रत्युदाहरणम्॥ॐ॥ युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । अत्र परिहार शकृते-नन्विति । हिंसामात्रनिपेधमाशमाह-अविशेपेति । दूपयति-तदिदमिति । बैरुप्यो- पपत्तिमाह-प्रतीति । विधेयत्वपक्षेतु नायं दोप इत्याह-विधेयत्वेत्विति ॥ अनिरोध शहते-नन्विति । विरोधाभावादनाप्यवतरन्त प्रतिपेधं विगेपविधिन वारयतीत्यर्थ । अझविधीति । यद्यपि केवलोऽङ्गविधि ऋत्वर्थ एवेति न तन्मात्रपालोचनया विरोध सभवति तथापि साङ्गज्योतिष्टोमविधे पुरुपार्थ- त्वापत्त्यान्नि निरोध इति भाव । इटानी हिसायामेव प्रत्युदाहरणत्वं स्थिरीकर्तु श्येनस्य प्रतिपेधविपयत्वमेव न सभव- वीत्युपपादयितुमाह-किमर्थमिति । अयमभ्युपाय इत्यनेन श्येनस्य हिसासावनत्वमुच्यते न हिंसात्वमित्यर्थ । प्रका- रान्तरेण श्येनकर्तव्यतानिरास प्रतिपादयितुमाह-कश्चित्त्विति । एतदपि दूपयति-तदिदमिति । एव श्येनादि- सरूपमेवार्थशब्दस्य व्यावसमित्येकटेगिमत निराकृत्य तन्मतेऽर्थशब्दार्थमपि निराकर्तुमाह-इदमिति । तन्मते नि- त्याना पण्यापूर्वमानजनकत्वेन श्रेय साधनत्वाभावाटित्यर्थ । अस्मिन्पक्षे श्येनादिस्वरूपव्यावर्तकत्वमर्थशब्दस्य भवतीति भाव । एतदपि दृययति-तथेति । 'ब्राह्मणो न हन्तव्य' इत्यत्र ब्राह्मणहननाभावविपयस्यापूर्वस्यापि धर्मत्यप्रसन इत्यर्थः । निराकरणमुपसहरति-इतीति । अधिकरणखरूप त्वेवम्-पूर्वसूत्रे विचारविपत्वेन वर्म उक्तस्तत्र लक्षणप्र- माणाभ्या वस्तुखत्यसिद्धधर्मे लक्षण प्रमाण च नास्ति उतास्तीति सगय । 'लौकिकाकारहीनस्य तस्य किनाम लक्षणम् ॥ मानगश नु दूरेन प्रत्यक्षाद्यप्रवर्तनात् ॥' अतो लक्षणप्रमाणरहितस्य न विचारविपत्वमिति पूर्वपक्ष. । माभूच्चक्षुरादिगम्यो ·[अ. १ पा. १ अ. ३-४] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकान्याख्यासहिता। ३५ , इदंचापरमेकदेशिनः प्रष्टव्या:-~-अर्थशब्देन किमुच्यते इति । यदि श्रयेःसाधनं, नित्यानां धर्मलं न स्यात् । अथ यन्निपिद्धफलं न भवति तदर्थशब्देनोच्यते, तथासति नबर्थविपयस्यापूर्वस्य धर्मवप्रसङ्गः, चोदनालक्षणवान्निपिद्धफलवाभावाच । भववितिचेत् । न । लोकविरोधात् । यो हि हिंसायामु- धुक्तः प्रतिपेधवशान्निवर्तते न तं धार्मिक इत्याचक्षते किंवधर्मानिवृत्त इत्येतावत् । तदाहुः--'लोक- सिद्धस्य लक्षणं परीक्षकैर्वक्तव्यं न वृद्ध्यादिवत्परिभापण'मित्यास्तां तावत् । इति चोदनासूत्रम् ।। धर्मप्रमाणपरीक्षाधिकरणम् ॥ ३ ॥ तस्य निमित्तपरीष्टिः॥३॥ धर्मस्य ज्ञापकं मानं यदुकं चोदनात्मकम् ॥ एतत्कि न परीक्ष्यं स्याम्किवा सम्यक्परीक्ष्यताम् ॥ ४ ॥ मानोपटेशान्मेयस्य सिन्दत्वारिक परीक्षया । मैवं विचारशास्त्रेऽस्मिन्परीक्षोपेक्षते कुतः ॥ ४२ ॥ आठौ परीक्ष्यो वेदार्थचोदनामानताऽथवा ॥ वेदार्थस्य प्रधानत्वात्प्रथमं तत्परीक्ष्यताम् ॥ ४३ ॥ चोदनामानतैवान प्रथमं साध्यतां गता ॥ अनपेक्षतया तस्य यतो मुख्यत्वमाश्रितम् ॥ ४ ॥ अनेन सूत्रेण चोदनाख्यस्य निमित्तस्य परीक्षणमस्मिन्पादे वक्ष्यमाणम् 'अथात: शेपलक्षणम्' 'अथ विशेपलक्षणम्' इतिवत्सुखग्रहणार्थमनुकीर्त्यते ॥*॥ चोदनैवेत्यस्यार्थस्य साधनाय प्रत्यक्षादीना- मनिमित्तत्वमुच्यते- धर्मे प्रत्यक्षाद्यगम्यत्वाधिकरणम् ॥ ४॥ सत्संप्रयोगे पुरुपस्येन्द्रियाणां वुद्धिजन्म तत्प्रत्यक्षमनिमित्तं विद्यमानोपल- म्भनत्वात् ॥ ४॥ प्रत्यक्षादिभिरप्येप गम्यते विधिनैव वा ॥ अक्षादीनां प्रमाणत्वान्मयधर्मावभासिता ॥ ४५ ॥ वर्तमानकविषयमक्षं धर्मस्तु भाव्यसौ ॥ अक्षमूलोऽनुमानादिस्तेन विध्येकमेयता ॥ १६ ॥ प्रत्यक्षं तावदिन्द्रियार्थसंप्रयोगजन्यत्वेन विद्यमानोपलम्भनलाद्भविष्यति धर्मे न निमित्तम् । सत्संप्रयोगजन्यत्वमाभासेऽपि तुल्यत्वादलक्षणमिति नैयायिका दूपयन्ति, तत्तु लक्षणानभिधानाददू- युक्तिस्नेहप्रप्रणी सिद्धान्तचन्द्रिका । लौकिक आकारस्तथापि चोदनागम्य श्रेय साधनत्वादिलक्षण आकारोऽस्ति । एवंचार्थत्वे सति चोदनागम्यो धर्म इति लक्षणमुक्कं सूत्रकृता । अर्थो धर्म इत्युक्ते ब्रह्मणि घटादो चातिव्याप्तिस्तनिवृत्त्यर्थ चोदनालक्षण इत्युक्तम् । अर्थपदं चान- र्थव्यावृत्तये । चोदनागम्यत्वे च धर्मस्य चोदनैव तत्र प्रमाणमित्युक्तं भवति, तस्मालक्षणप्रमाणाभ्यामुपेतो वो जिज्ञास्य इति सिद्धान्त.॥ तस्य निमित्तपरीष्टिः॥३॥ अत्र 'चोदनालक्षणोऽर्थों धर्म' इति प्रतिज्ञाया हेतौ वक्तव्ये मध्ये निमित्तपरीक्षाप्र- तिज्ञाया असंगतिमाशझ्याह-अनेनेति । यद्यपि चोदनासूत्रे वक्ष्यमाणोऽर्थ सक्षेपेण प्रतिज्ञातस्तथापि प्रतिज्ञासंकरे सति न ज्ञायते कस्य प्रतिज्ञाभागस्य सदौत्पत्तिकसूत्राभ्या हेतुरभिधीयत इति सुसग्रहणार्थमस्मिन्पाटे नोदनाख्यस्य धर्म- निमित्तस्य परीक्षणं प्रतिज्ञायत इत्यर्थ । अयमत्र सूत्रार्य.--तस्य धर्मस्य ज्ञाने यनिमित्त प्रमाणं चोदनाभिधानं तत्परीष्टि परीक्षा कर्तव्येति । 'इषु गता'इत्यस्माद्धातोरनिच्छार्थस्येति युचि विहिते ‘परेति क्तिन्युचोर्विकल्पस्मरणात् युज्विधौ पर्येपणेति रूपं, किन्विधौ तु परीष्टिरिति रूपं सिध्यति । अत्र धर्मप्रमाणं परीक्ष्यं नवेति सदेहे प्रमाणोपदेशेनैव प्रमेयसिद्धेः कि परीक्षयेति पूर्व-पक्ष. । नात्र सिद्धवलक्षणप्रकथनमानं किंतु विचारशास्त्रत्वादस्य सर्वथा प्रमाणपरीक्षा कर्तव्येति सिद्धान्त.॥ सत्संप्रयोगे०॥४॥ सूत्रसङ्गतिं तावत्करोति चोदनैवेति । अनिमित्तत्वमेवोपपादयति-प्रत्यक्षं तावद्विति। अत्र भाष्यकारेणैतत्सूत्रं सकलमेव प्रत्यक्षस्यानिमित्तत्वकथनपरत्वेन व्याख्यातम् , वृत्त्यन्तरे तु सत्सप्रयोगे पुरुपस्येन्द्रियाणा बुद्धिजन्मतत्प्रत्यक्षमित्येतावत्प्रत्यक्षलक्षणपरत्वेन व्याख्यातं, अवशिष्टं तु तस्य धर्म प्रत्यनिमित्तत्वेन तदस्य लक्षणपरत्वे परोद्भावितं दूपणमनूद्य परिहरति-सदिति । कथं लक्षणानभिधानमत आह-नहीति । अत्रेयमुपपत्ति-न ताव- दस्य सूत्रस्य प्रत्यक्षलक्षणपरत्वे 'चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म इत्यनया प्रतिज्ञया संवन्ध. सभवति । निष्प्रयोजनं च शाब्दप्र- ·, शास्त्रदीपिका। [अ. १ पा. १ अ. ४] ३६ पणम् । नहीदं लक्षणं प्रत्यक्षस्य, किंत्वनिमित्तत्वकथनमात्रम् । तत्र हेतुर्विद्यमानोपलम्भनत्वं तत्साधनं च सत्संप्रयोगजलम् । नहि सत्संप्रयोगजमविद्यमानोपलम्भनं संभवति ।। इन्द्रियार्थसंप्रयोगजलं सुखादिवानेष्वव्याप्तेरहेतुरितिचेत् । न । तेपामपि मनःसंज्ञकेन्द्रियसंप्रयोगजत्वात् । मनःसद्भावे च सुखादिज्ञानमेव प्रमाणम् , अपरोक्षावभासज्ञानस्येन्द्रियाधीनतया रूपादिज्ञानेपु व्याप्तिदर्शनात् सुखा- दिविषयमपरोक्षज्ञानमिन्द्रियमनुमापयति । तत्र चक्षुरादीनामसंभवात्तेभ्योऽन्यदवतिष्ठते ॥ * ॥ अत्र कश्चित्-नित्यद्रव्यगतविशेपगुणत्वात्सुखादीनां द्रव्यान्तरसंयोगजलम् , पार्थिवपरमाणुगतरू- पादीनामग्मिसंयोगजवदर्शनात् , यञ्च द्रव्यान्तरं तन्मन इत्याह- -तन्न युक्तम् । शरीरं हि भोगाय- तनम् । किच तस्य भोगायतनत्वमन्यत् तत्संयोगापेक्षसुखाद्युत्पत्तेः, अशितपीताद्याधारत्वाच न वहि:- शरीरात्सुखाद्युत्पत्तिः । अतः शरीरसंयोगादेव सिद्धेर्न द्रव्यान्तरानुमानम् । किंच पार्थिवगुणानामेव द्रव्यान्तरसंयोगापेक्षा दृष्टा न द्रव्यमात्रगुणानाम् । तेज:संयोग एव च कारणतया दृष्टो न द्रव्य- मात्रसंयोगस्तस्मान्नैवं मनःसिद्धिरिति सुखाद्यपरोक्षज्ञानमेव मनसो लिङ्गम् ।। इन्द्रियलक्षणम् । किंपुनरिन्द्रियलक्षणं चक्षुरादिपु मनसि चानुस्यूतम् । उच्यते यत्संप्रयुक्तेऽर्थे विशदावभासं विज्ञानं जनयति तदिन्द्रियमित्युच्यते, तञ्च द्विविधम् , वाह्यमाभ्यन्तरं च, वाह्यं पञ्चविधं ब्राणर- सनचक्षुस्त्वक्त्रोत्रासकम् । आन्तरं लेकं मनः । तत्राद्यानि चत्वारि च पृथिव्यप्तेजोवायुप्रकृतीनी- त्यक्षपाददर्शनवदभ्युपगम्यन्ते । श्रोत्रं त्वाकाशात्मकं तैरभ्युपगतम् । वयं तु–'दिशः श्रोत्र'मिति दर्शनाहिग्भागमेवं कर्णशष्कुल्यवच्छिन्नं श्रोत्रमाचक्ष्महे । मनस्तु पृथिव्यादीनामेवान्यतमासकं तेभ्यो- ऽन्यद्वा सर्वथा तावदस्ति मनः । तच्चासतद्गुणेष्वेव स्वतन्त्र प्रवर्तते न वाह्येपु रूपादिष्वित्यान्तर- मित्युच्यते । रूपादिज्ञानेष्वपि तच्चक्षुरादिसहायं प्रवर्तते, एवमनुमानादिष्वपि लिङ्गादिसहायम् , अ- न्यमनस्कस्य संप्रयुक्तेष्वपि रूपादिपु ज्ञानानुत्पत्तेः । स्मृतावपि संस्कारपरतत्रं प्रवर्तते न स्वतन्त्रम् ॥ * ॥ नन्वनुमानादीनां मनोजन्यत्वात्तेपां च भूतभविष्यतोरपि प्रवृत्तेरिन्द्रियजन्यत्वं विद्यमानो- पलम्भनत्वेनानैकान्तिकं स्यात् । न स्यात् । नहीन्द्रियजन्यत्वं हेतु. किंत्विन्द्रियसंप्रयोगजत्वम् । नचानु- मानेऽतीताया भविष्यन्या वा वृष्टेरनुमीयमानाया मनसा संप्रयोगोऽस्तीत्यव्यभिचारः ।। युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका। माणाधिकारे प्रत्यक्षलक्षणकथनम् । अथानुक्तखरूपस्यानिमित्तत्वमेव प्रतिपादयितुं न शक्यतेऽतस्तलक्षणकथन प्रयोजन- वत्, तर्झनुमानादेरपि लक्षणं वकव्य स्यात् । नच तदुक्तं 'सभवत्येकवाक्यत्वे वाक्यभेदश्च नेष्यते'। लोकप्रसिद्धप्रमाणव्यव- हारिणो मीमासकस्य तलक्षणकरण चायुक्तमेवातो निमित्तत्वकथनपरमेवैतदिति। अस्मिन्नेवायें सूत्र योजयति-कित्विति। प्रत्यक्ष धर्मे निमित्तमित्युक्त कस्मादित्यपेक्षाया विद्यमानोपलम्भनत्वादिति हेतु । एतदुपपादकत्वेन सत्सप्रयोगजत्वाद्युप- न्यास । सता विद्यमानेनार्येनेन्द्रियाणा सप्रयोगे सति या पुरुषस्य बुद्धिर्जायते तत्प्रत्यक्ष धर्मे प्रमाणं विद्यमानार्थग्राह- कत्वादिति सूत्रार्य । अत्रेन्द्रियाणामित्युपलक्षणार्यम् । तदुक्तम्-'यद्वेन्द्रियं प्रमाण स्यात्तस्य चार्थेन सगति ॥ मनसो वेन्द्रियोग आत्मना सर्व एव वा ॥ तदा ज्ञान फलं तत्र व्यापाराच प्रमाणता ॥इन्द्रियमिन्द्रियार्यसनिकों वा इन्द्रियमन सं- योगो वा आत्ममन सयोगो वा-आत्मा मनसा सयुज्यते मन इन्द्रियेण इन्द्रियमर्थनेति सयोगत्रितयमेक प्रमाण वुद्धिजन्मे- त्यनेन जायमाना बुद्धि प्रमाणमित्युक्त न भूता नापि भाविनी । अतएव युद्ध कारकान्तराद्वैलक्षण्यं, तद्धि जन्मातिरेकि- व्यापारान्तरेण प्रधानक्रिया निप्पादयति वुद्धिस्तु जन्मनैवेति ॥ ययाहु -'वुद्धिजन्मेति चाप्याह जायमानप्रमाणताम् ॥ व्यापारः कारकाणा हि दृष्टो जन्मातिरेकत ॥ नहि तत्क्षणमप्यास्ते जायते वा प्रमात्मकम् ॥ येनार्यग्रहणे पश्चाद्याप्रियेते- न्द्रियादिवत् ॥ तेन जन्मैव विपये वुद्धेयापार इप्यते' इति । अत्र केचित्प्रकारान्तरेण मन साधयन्ति तद्पयितुमुप- न्यस्यति केचित्त्विति । अर्थान्तरापत्त्या दूपयति-तत्त्विति । अर्थान्तरत्वमेव विवृणोति-शरीरं हीति । तत्स- योगापेक्षया सुखाद्युत्पत्ते सकाशाकिमन्यद्भोगायतनत्वं शरीरस्य स्यात्, अपित्वेतदेव यच्छरीरसयोगेनात्मनि सुसादिकं जन्यतेऽत शरीरात्मसयोगजत्वात्सुखादीना द्रव्यान्तर शरीरमेव सिध्यति न मन इत्यस्सदुक एव प्रकारो मन साधक १ भोगायतनमन्यत् २ अनन्यमन ३ हीन्द्रियजत्वम् । ।

·[अ. १ पा. १ अ. ४] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता। ३७ अथ प्रत्यक्षम् । तदेवं प्रत्यक्षं तावदनिमित्तं तत्पूर्वकत्वाच्चानुमानाद्यपि । नागृहीते धर्मे तेन सह कस्यचित्संवन्ध- ग्रहणं संभवति । साहश्यविपयकलाञ्चोपमानं दूरभ्रष्टम् । अर्थापत्तिरपि धर्मेण विनानुपपद्यमानस्य कस्यचिददर्शनादसमर्था ॥ * ॥ ननु जगद्वैचित्र्यमनुपपन्नम् । न । स्वाभाविकत्वेनोपपत्तेः । यद्यपि तदनुपपत्त्या किंचिदष्टं कल्प्येत तथापि को धर्मः को वाऽधर्म इति विवेकाभावावश्यं चोदनवार्थ- नीया । सा चेदगीकृता कृतमर्थापत्त्या, सामान्यतो इप्टेन वा ॥ ननु विकल्पनिमित्तं संवन्धग्रहणं । युक्तिस्नेहपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । इत्यर्थः । स्पष्टार्थोऽग्रिमनन्य । अत्रानेकप्रकारं सौत्रपदव्याख्यानमाक्षेपसमाधानपूर्वकं योगिप्रत्यक्षनिराकरणं सांख्यसि- द्धान्तसिद्धवृत्तिगमनपक्षनिराकरणमिन्द्रियभातिकत्वनिरूपणं प्राप्यकारित्वादिस्थापनं तत्प्रासनिकमन्यदपि प्रमेयजातं वा- तिके टीकाया चावगन्तव्यं विस्तरभयादस्माभिर्न लिखितम् ॥ प्रकृतं निगमयति-तदेवमिति । नन्वनुमानाद्यपि न धर्मे निमित्तं, प्रत्यक्षपूर्वकत्वादित्यनुपपन्नम् । द्विविधं हि प्रत्यक्ष मविकल्पकं निर्विकरपकं च । न तावनिर्विकल्पकपूर्वकत्वमनुमानस्य, लिमलिनिनो सामान्यविपयत्वात् । खलक्ष- णविपयेण निर्विकल्पकेन ग्रहणासंभवात् । नाप्युपमानस्य तत्पूर्वकत्वम् , 1 सादृश्यस्य निर्विकल्पकागोचरत्वात् ।स्मृते व नग- रस्थे गवि यत्सादृश्यग्रहणं तदुपमानम् । नच तनिर्विकल्पके सभवति । यच्चानुपपद्यमान दृष्ट्वार्थापत्तिज्ञानमुत्पद्यते तस्यापि सविकरपकगोचरत्वेन निर्विकरपकेनाग्रहणम् । अस्तु वा सविकरपकं प्रत्यक्षपूर्वकत्वं तथापि भागासिद्धोऽयं हेतु. । अनुमि- तानुमाने लिलिमिनोरुभयोरपि प्रत्यक्षाविषयत्वात् । परमाणुमहं जानामीत्यादौ प्रत्यक्षस्थानुमानपूर्वकत्वदर्शनात् । किंच तत्पूर्वकत्वं तत्प्रत्यक्षावगतिवेलायामेव तत्प्रवृत्तिरिति । तन्न । गृहीतग्राहित्वेनाप्रामाण्यात् । यद्यन्यदा प्रत्यक्षमन्यदा चानुमानादीनि प्रमाणानि प्रवर्तन्त इति तत्पूर्वकमुच्येत तर्हि प्रत्यक्षागोचरेऽपि भविष्यसपि धर्म नानुमानप्रवृत्तिर्विरु- ध्येत । तथापि वेटेऽपि प्रत्यक्षेण वर्णान्गृहीत्ववार्थावधारणदर्शनेन प्रत्यक्षपूर्वकत्वान वेदस्य धर्मे निमित्तत्वं स्यादिति दूपणजातं परिहरस्तत्पूर्वकत्वमुपपादयति-नहीति । प्रमाणान्तरगृहीतयोरेव साध्यसाधनयोाप्तिग्रहणसभवादत्रच प्रत्यक्षम्यव प्रमाणान्तरत्वात्तत्पूर्वकत्वापत्तिरित्यर्थः । अयमाशयः-न वम प्रत्यप्रामाण्ये साध्ये प्रत्यक्षपूर्वकत्वादित्ययं हेतु- रुपदिश्यते येन हेतुढोपा उद्भाव्येरन् कितु प्रत्यक्षपूर्वकत्वाद्यत्प्रामाण्यं तस्य धर्म प्रत्यसंभव इत्युच्यते। यस्मात् 'प्रत्यक्षेण गृहीत्वा च लिनाद्यन्यतमं ध्रुवम् ॥ प्रवृत्तिरनुमानादेन च धर्मऽस्ति तादृशम् ॥' अनुमितानुमानस्यापि *पारंपर्येण प्रत्यक्ष- पूर्वकत्वाद्धमें प्रत्यसंभव इति । प्रयोगश्च वर्मो नानुमानगोचर केनचिद्वस्तुना सहादृष्टपूर्वकत्वादसाधारणवस्तुवत् । तथा नानुमेयोऽपि अदृष्टसदृशत्वादसाधारणवस्तुवत् । ननु सुखित्वदुःखित्वादिजगद्वैचित्र्यमनुपपद्यमानमदृष्टं कल्पयतीति शङ्कते नन्विति । परिहरति-नेति । स्वभावत एव कानिचित्कारणानि सुखिरूपं पदार्थमुपजनयन्ति कानिचिट्ठ खिरूपमिति क्रिमत्रादृष्टकल्पनयेत्यय. । यथाहि कर्मणां विचित्रफलजननशक्ति. खभावादेव भवति तथा जगद्वैचित्र्यमपि खभावादे- वास्त्विति भाव. । उक्तंच-'यथा च फलवचित्र्ये कर्मणा शक्तता खत. ॥ तथा विचित्रता लोके खभावादुपपत्स्यते ॥' अस्तु वाऽदृष्टमानं प्रत्यर्यापत्तेः प्रामाण्यं तथापि न तन्मात्रज्ञानं कुत्राप्युपयुज्यत इति तद्विशेपज्ञानार्थे चोदनवाभ्यर्थनीये- लाह-यद्यपीति । एतस्मात्कर्मण इदं फलं भवतीति विशेषज्ञानं विना प्रवृत्तिरेव न भवतीत्यर्थः । यथाहु-वर्ग- पुत्रादिभेदश्च कीदृशात्कर्मभेदत. ॥ इति यावन्न विज्ञातं तावन्नैव प्रवर्तते ॥ सूत्रकारेण वर्मविशेपजिज्ञासैव प्रतिज्ञाता, उपरिष्टाद्विशेपाणामेव जिन्नास्यमानत्वात् । हानोपादानार्थिभिस्तस्यैव प्रवृत्त्यगस्य ज्ञानस्य मूलपरीक्षणात् । औलूक्यास्तु जगद्वैचित्र्यात्सामान्यत सिद्ध आगमेन विशेपतोऽवगम्यत इति *द्वाभ्यामेव प्रमाणाभ्या वर्म परिनितिष्ठतीत्याहुस्तत्राह- साचेदिति । सामान्यं हि साधयन्ती अर्यापत्तिर्न विशेपं निर्धारयितुं गता, शास्त्रं तु विशेपं साधयत्सामान्यालीढमेव साधयतीति, तस्मादकारणमापत्ति सामान्यसिद्धावित्यर्थ । येतु वदन्ति-नेयमापत्ति कितु सामान्यतो दृष्टानुमानमिदं कार्यसामान्यस्य कारणसामान्येन व्याप्तेस्तेपामप्यर्थापत्तिनिरासैनैव निस्तार इत्यभिप्रेयाह--सामान्यत इति । सविकल्पकप्रामाण्यमसहमान. शकते-नन्विति । तत्कथमिति । सविकल्पकस्याप्रत्यक्षत्वादिति भाव. । परिहरति- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम्। लियनुमीयते । पारम्पर्येणेति । तत्रापि यावदतिसाधनयो प्रत्यक्षेण सबन्धो नावगम्यते तावदनुमानाप्रवृत्तिरित्यर्थः । तस्यैवेति । विशेषविपयस्येत्यर्थः । द्वाभ्यामिति । अस्मिन्पक्षे नोदनैवेत्यवधारणा न सिध्यतीति भाव- ·। शास्त्रदीपिका। ३८ [अ. १ पा. १ अ. ४] तत्कथं प्रत्यक्षपूर्वकत्वम् । सविकल्पकमप्यनुपरतेन्द्रियव्यापारख जायमानमपरोक्षावभासत्वात्प्रत्यक्ष- मेवेत्यदोपः॥ प्रत्यक्षवौद्धमतम् । विकल्पश्चापरोक्षावभासश्चेति चित्रम् । अपरोक्षमिति हि स्खलक्षणमुच्यते तद्विपयोऽवभासो- उपरोक्षावभासः । विकल्पस्त्वभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासत्वान्न स्खलक्षणं स्पृशति, नाभिलापः स्खलक्षणं स्पृशति, यदि स्पृशेदभिलापमात्रेणापि विनाऽक्षव्यापारमपरोक्षावभासः स्यात् , नचासा- वस्ति, तदुक्तम्-'अन्यथैवाग्निसंयोगाद्दाहं दग्धो हि मन्यते ॥ अन्यथा दाहशब्देन दाहार्थः संप्रकाशते' इति । तस्मादमिलापास्तावन्न विशदाकारमवभासयन्ति तत्समानविपया विकल्पा अपि ॥ * ॥ यस्त्वयं विस्फारिताक्षस्य-गौरयम्' इति विकल्पो विशदावभासः स समानकाल- विशदावभासनिर्विकल्पकसंसर्गकृतः, तदभावेऽभिलापमात्रेऽनुमाने च विकल्पाकारप्रतिभासे वै- शयाभावात् । तस्मान्निर्विकल्पकमेव प्रत्यक्षम् । तत्रैव हि विशदस्य स्खलक्षणस्यावभासः ॥ बौद्धमतखण्डनम् । मैवम् । उन्मीलितनेत्रस्य विकल्पोऽपि गौरयमित्यपरोक्षावभास एव प्रतीयते नचा- सावन्यसंसर्गकृतः प्रमाणाभावात् । अभिलापसंसर्गयोग्यस्यापि सामान्याकारस्याभिलापलि- हादिभिरवैशद्यमिन्द्रियैश्च वैशद्यमुपपद्यत एव । नह्ययं परोक्षापरोक्षविभागो विपयकृतः, यदि हि तथा स्यात् सर्वदैव सामान्यं परोक्षं स्यात् स्वलक्षणं चापरोक्षं स्यात्, नचैवमस्ति, सामा- न्याकारस्यापि परोक्षापरोक्षविभागदर्शनात् । तथाहि-दूराच्छेत स्खलक्षणं पश्यन्ननिर्धारितगवाश्व- युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । सविकल्पकमिति । निर्विकरपकजन्यस्यापि तस्य *पारपर्येणेन्द्रियजन्यत्वमस्तीति भाव । तदुक्त-'तत पर पुनर्व- स्तुधमैर्जासादिभिर्यया ॥ वुद्ध्यावसीयते सा हि प्रत्यक्षत्वेन समता ॥' नन्विन्द्रियस्य निर्विकल्पकोत्पत्तावेवोपक्षीणव्यापार- त्वादिन्द्रियसप्रयोगस्य च शब्दादिस्मरणेन व्यवहितत्वादप्रत्यक्षत्वं सविकल्पकस्यापद्यत इत्यत आह-अनुपरतेन्द्रि- येति । अनुपरतेन्द्रियव्यापारस्य जायमान ज्ञानमिन्द्रियाधीनत्वादिन्द्रियैर्व्यपदिश्यते शब्दादिस्सरणेनेन्द्रियाणामपितत्वात् । स्मृतिसहायानामपि तेषामेव करणत्वादिति भाव । उक्तच-'तेनेन्द्रियार्यसवन्धे विद्यमाने स्मरनपि ॥ विकल्पयन्वधर्मेण वस्तु प्रत्यक्षवानर'। अत्र चोदयति-विकल्पश्चेति । एतदेव विवृणोति-अपरोक्षमिति । स्खलक्षणं वस्तुमात्रम् । अभिलापो गौरय- मित्यादिशब्द । सविकरपकस्य खलक्षणासस्पर्श हेतुरभिलापेति । अमिलापस्य खलक्षणसस्पर्शे सविकरपकस्यापि स स्यादिति भाव । नचैवमस्तीयाह-नहीति । स्पर्शेऽनिष्टमाह---यदीति । विनाप्यक्षव्यापारमभिलापमात्रेणापरोक्षाव- भास स्यादित्यन्वयः । यथा वह्नित्वगिन्द्रियसंयोगाद्दाहशब्दार्यस्यापरोक्षावभासो भवति न तथा शब्दप्रयोगमात्रेणेति दृष्टान्तार्थ । विशद स्पष्टं, अपरोक्षमिति यावत् । तदभाव इति । निर्विकल्पकससर्गाभाव इत्यर्थ । दूपणमुपसंहरति तस्मादिति ॥ परिहरति-मैवमिति । अभिलापेत्यादिनोक्त दूपर्ण परिहरति-अभिलापेति । यद्भावाभावाभ्यामिति । यस्यापारोक्ष्यस्य भावेन लिङ्गेन विस्फारिताक्षस्य पश्यामीति व्यवहार प्रवर्तते तदभावेन लिङ्गेन न पश्यामीति । ततश्च त्रिरूपलिनानुत्पनत्वान्नानुमानम् , खलक्षणविपयनिर्विकल्पकप्रत्यक्ष*विपयता नास्तीति न स्मृतित्व, वाधकप्रत्ययीभावाना- प्रामाण्य, सर्वेपासविकल्पकेनैव प्रत्यक्षेण व्यवहारदर्शनात्पारिशेप्यात्सविकल्पकस्य प्रत्यक्षत्व प्रमाणत्व च सिद्धमित्यभिप्रायेणो- पसहरति-अत इति । *स्यादेतत् । खलक्षणभिन्नजातिगुणक्रियारूपविशिष्टार्थावभासकत्वेनातस्मिंस्तद्हणरूपं सविकल्पक भ्रान्तिरेव । प्रयोगश्च सविकल्पकज्ञानमप्रमाणमर्थान्तरेऽर्थान्तरारोपेणोत्पद्यमानत्वात् ऊपरसलिलज्ञानवत् । नैतद्युक्तम् । पररूपेण हि परस्मिनिरुप्यमाणे भ्रान्तिर्भवति जात्यादीना च व्यक्त्यभेदाङ्गीकारेण पाररूप्याभावात् । अभेदे सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । नसमर्थति । व्यभिचारादिति भाव । विपयतेति । सविकल्पके तदतिरिक्तस्य जात्सादेरधिकस्यापि भासनादित्यर्थः । 1 ·[ अ. १ पा. १ अ. ४ ] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकान्याख्यासहिता । ३९ जातिविशेपो हेपाशव्दश्रवणादश्वत्वं तस्मिन्नेव खलक्षणेऽनुमिमानोऽपि परोक्षं बुध्यते । वदन्ति हि 'अश्वोऽप्ययं न चक्षुपा तथावभासत' इति । प्रत्यासन्नस्तु वदति-'संप्रत्यश्वत्वमप्यस्य चक्षुषा प- श्यामि न पूर्वमिति । स्खलक्षणं तु प्रागपि विशदमेवेति सामान्यांशगत एवायं दूरसमीपवर्तिनः परोक्षापरोक्षविभागः, तस्मात्कारणकृतोऽयं विभागः ॥ * ॥ एकस्मिन्नपि हि विषयेऽक्षैर्जायमानं विज्ञानमापरोक्ष्यं जनयति लिङ्गादिजं तु नेति कि नोपपद्यते । ज्ञानजन्यो विपयगतः फलविशेषो- ऽयमापरोक्ष्यं नाम सर्वस्य संवेद्यः । यद्भावाभावाभ्यां लिङ्गाभ्यामक्षैः पश्यामि न पश्यामीति विस्फा- रिताक्षाणामेव व्यवहारः प्रवर्तते । अतोऽस्ति विकल्पस्यापि विशदावभासित्वमिति प्रत्यक्षत्वोपपत्तिः ॥ ज्ञानस सविकल्पकत्वनियमस्तत्खण्डन च । केचित्तु सविकल्पकमेव सर्वं ज्ञानं न निर्विकल्पकं नाम किंचिदस्तीति मन्यन्ते । तत्तु प्रतीति- युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । विशेषणविशेष्यभावानुपपत्तिरितिचेत् । न । जात्यादिविशेपणस्याभेद एवोपपत्ते सर्वदैव तदाकारवोधात् । प्रयोगश्च- विशेपणं विशेष्यादभिन्नं विशेष्ये सदा खानुरक्तवुद्धिजनकत्वात् खलक्षणखरूपवदिति । यद्यपि भिन्ना अपि लाक्षादयो मिन्ने स्फटिकादौ खानुरूपा बुद्धि जनयन्ति तथापि-न सटेति तयवच्छेद. । जात्यादयस्तु न कदाचिदपि खलक्षण- विविक्ताः खलक्षण वा जात्यादिविविक्तमुपलब्धम् । नन्वस्तु नामैतजाती, गुणकर्मणोस्त्वेतदसभव. ताभ्या वियुचस्यापि वस्तुनो ज्ञायमानत्वात् , विद्यमानेऽपि द्रव्ये पूर्वगुणविनाशस्योत्तरोत्पादस्य च दर्शनात् एव कर्मण्यपि दर्शयितव्यम् । उ- च्यते यद्यपि द्रव्य तद्वियुक्तं दृश्यते तथापि तानि तद्वियुक्तानि न जातु दृश्यन्ते । यदि च तानि द्रव्याद्भिन्नानि भवेयु- स्तदा द्रव्यवियुक्तान्यपि कदाचिदुपलभ्येरन् । नचे तथा। कथं तर्हि द्रव्याभेदे पूर्वापरयोर्गुणकर्मणो शोत्पादौ। प्रत्यभिज्ञायते हि 'तदेवेदं द्रव्यं गुणकर्मणी च विनष्टे' इति । नैप दोप । गुणकर्मविनाशे वस्तुनोऽपि ताद्रूप्येण विनाशाझीकारात् रूपं- हि तद्वस्तुन कथं तद्विनाशे न नश्यतीति शक्यते वक्तुम् । वस्तुतस्तु गुणकर्मणोरपि नात्यन्तिको नाशो वस्त्वात्मना विद्यमानत्वात् । जातावप्येषैव गतिः । दृश्यते हि विनष्टे पिण्डेऽवियुक्ता पिण्डान्तरे जाति । ननु मिन्ना अपि जात्यादयः समवायात् द्रव्ये खानुरक्ता बुद्धिं जनयिष्यन्ति । तदुक्तम् 'अयुतसिद्धानामावार्याधारभूतानामिह प्रत्ययहेतुर्य. सवन्धः स समवाय' इति । नैतद्युक्तम् । अयुतसिद्धयो सवन्धित्वासभवात् । तथाहि केयमयुतसिद्धि., युतसिध्यभावमात्रं, अपृथसिद्धिर्वाऽभिन्नाश्रयायित्वं वाऽपृथग्गतिमत्त्वं वा । नाद्यौ । अनिष्पन्नस्याविद्यमानत्वेन सवन्धाभावात् , सिद्धयोहि सवन्धिनो सवन्धो भवति नासिद्धयोः । अतएव च न निष्पद्यमानयो, निष्पत्त्युत्तरकालं च सवन्धे युतसिद्धताप्रसङ्ग युतसिद्धयोश्च पश्चात्सवन्धे हेत्वभावात्सवन्धो न स्यात् । नहि यथा पृथसिद्धयो रजघटयोर्देवदत्तादि सवन्धहेतुस्तथा जातिव्यक्त्यो सयोजक. कश्चिदृश्यते, समवायस्तु सवन्धरूपत्वादेव न सवन्धहेतु । नापि तृतीयचतुर्थो, जात्यादेw. त्याश्रितत्वात् व्यक्तेश्च खावयवाश्रितत्वात् पृथग्गतिमत्त्वात् सवन्धहेत्वभावात् *पण्णामपि पदार्थाना परस्परसवन्धो न प्रतीयेत । किचायं समवाय. समवायिभ्या भिन्नो वा अभिन्नो वा । भेदेऽपि ताभ्या सवद्धोऽसवद्धो वा । तत्र यदि तावद्यतिरिक्तोऽसवद्धश्च तदा समवायिभ्यः समवायस्य विश्लेषात्समवायिनो. परस्परविश्लेप स्यात् । अथ सवद्ध- स्तत्रापि न तावत्सयोग द्रव्ययोरेव तदभ्युपगमात् समवायान्तराभ्युपगमे त्वनवस्था स्यात् । अथ समवायिनो. खरूप- मेव समवायो नान्येन सवन्धनीय इत्युच्यते तीङ्गीकृतोऽभेदवाद । धर्मखरुपानुप्रविष्टस्याभावप्रसङ्गश्च । व्यतिरिक्त. सवध्यमानश्च समवायः सयोगवत्सवन्धान्तरमपेक्षेतव, तस्मात्समवायासभवादभेदपक्ष एव श्रेयानित्यलम् । अस्तु वात्य- न्तभेद एव जात्यादेस्तथापि न सविकल्पकस्य मिथ्यात्वं, अन्यस्यान्यथा सवेदनेन वाधकप्रत्ययेन वा मिथ्यात्वं सभवति नान्यरुपसवेद्यतामात्रेण, सर्वेषा तत्र सवादात् । यथा भावनाया वात्वर्थविशिष्टज्ञानं न मिथ्या भवति । तदुक्तम्-'यो ह्यन्यरूपसवेद्य सवेद्येतान्यथा पुन. ॥ स मिथ्या नतु तेनैव यो नित्यमवगम्यते ॥ इदानी लौकिकाना वाहुल्येन सविकल्पके प्रत्यक्षशब्दप्रयोगात् इन्द्रियसयोगजन्यत्वाच सविकल्पकमेव प्रत्यक्षं न निर्वि- करपकम् 'कल्पनापोढमभ्रान्त'मिति प्रत्यक्षलक्षणाभावादितिचेत् । न । लोकविरोधेन लक्षणानादरणात् । लक्षणस्य निर्वि- कल्पकमात्रविषयत्वेनोपपत्तेश्च । उक्तंच-'वृद्धप्रयोगगम्याश्च शब्दार्या सर्व एव न ॥ तेन यत्र प्रयुक्तोऽय न तस्मादप- नीयते ॥ सिद्धानुगममात्रं हि कर्तु युक्तं परीक्षकै ॥न सर्वलोकसिद्धस्य लक्षणेन निवर्तनम् ॥' तथान्यत्राप्युक्तम्-'न सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम्। वाधकप्रत्ययसद्भावमाशङ्कते–स्यादेतदिति । षण्णामपीति । गुणकर्मसामान्यविशेषाणा द्रव्येण सह समवायसवन्धः परस्परं चैकार्थ समवायलक्षण सवन्ध स सर्वोपि समवायं विना न प्राप्नोतीत्यर्थ । तदभ्युपगमाशसमवायस्याद्रव्यत्वा. १ माधेयाधारभूताना। २ भावादत्रेतिचेत् ।

·४० . शास्त्रदीपिका । [अ.१ पा. १ अ. ४] विरुद्धं-प्रतीमो हि वयमक्षसंनिपातानन्तरमविविक्तसामान्यविशेपविभागं संमुग्धवस्तुमात्रगोचरमा- लोचनज्ञानम् । तदभावे तु विकल्प एव न जायेत । विकल्पयता हि पूर्वानुभूतं जातिविशेपं संत्रा- विशेषं चानुस्मृत्य तेन पुरःस्थितं वस्तु विकल्पयितव्यम् । नचार्थमदृष्टवतस्तत्स्मरणमाकस्मिकमेवो- त्पद्यते । तस्मादस्ति निर्विकल्पकमपि ज्ञानम् ॥ अद्वैतमतेन निर्विकल्पकस्य सन्मानविषयत्वम् । तच्च सन्मात्रविषयमिति केचित् । भेदस्य विकल्पवेद्यत्वादगृहीते च भेदे विशेषाणामग्रहणात् । किंचेतरेतराभावो भेदो नचासौ प्रत्यक्षेण ग्रहीतुं शक्यते नतरां अविकल्पकेन । अतश्च नेह नानास्ति किंचनेत्यादिनिषेधानां प्रत्यक्षादिविरोधाभावात् 'एकमेवाद्वितीय'मित्यादिश्रुतिभिरद्वितीयं ब्रह्म सिद्धम् ॥ अद्वैतमतखण्डनम् । तमितिसाहसम्-किं भवतो नीलपीतयोस्तिक्तमधुरयोः शीतोष्णयोः सुखदुःखयोश्वाविल- क्षणा बुद्धिः । यद्येवं नात्रोत्तरं वक्तव्यम् । नच सत्वरूपे सविकल्पेन विशेपग्रहणमिति वाच्यम् , अविकल्पेन विकल्पस्यापि विलक्षणस्योत्पत्त्यसंभवात् ॥ * ॥ यच्चावश्यमिदमस्माद्भिन्नमित्येवं वि- कल्पेनैव भेदो ग्रहीतव्यो नाविकल्पेन तस्य ग्रहणं संभवतीति । न ब्रूमो भेदस्य ग्रहणं किंतु भिन्ना- नाम् । तेषामपि न भिन्नतया किंतु स्वरूपेण-यदन्यस्माद्भिन्नं नीलं पीतं वा तद्गृह्यत इति ब्रूमः । नहि नीलं पीतं वा भेदः, तयोहि धर्मों भेदः, तद्ग्रहेऽपि धर्मिणां ग्रहणं नानुपपन्नम् ।। * ॥ य- दिच सन्मानं प्रत्यक्षेण गृह्यते न नीलं पीतं वा ततो विकल्पेनापीदमस्माद्भिन्नमिति कथं भेदो गृ- ह्येत । नहि सदेव सतो भिन्नमिति संभवति । तस्मान्नीलादिगुणानां पृथिव्यादिद्रव्याणां च प्रत्यक्षेण ग्रहणासपश्चापलापः प्रत्यक्षविरुद्ध एव ।। * ॥ यदि तु पृथिव्यादिप्रपञ्चं नापगुमहे तद्धमै तु भेद- मेवेति ब्रूयात् , तदप्यशक्यम् , नीलपीतयोरितरेतराभावस्य प्रत्यक्षानुपलब्धिसिद्धस्यापहवासंभवात् । युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । सोऽस्ति प्रत्ययो लोके य शब्दानुगमाहते ॥ अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्व शब्देन गम्यते ॥ इति । अत सविकल्पकमेव प्रत्यक्ष- मिति कस्यचिन्मतं तड्पयितुमनुवदति-केचित्त्विति । दूषयति-तत्त्विति । प्रतीतिमेव दर्शयति-प्रतीम इति । अनङ्गीकारे दोषमाह तदभाव इति । कथं न जायेतात आह-विकल्पयतेति । सविकल्पकं हि सकेतग्रहणका- लभाविशब्दादिस्मरणपूर्वक, नचाकरमादेव तत्स्मरणमाविरस्ति, निर्विकल्पकेन तु तत्सस्कारोद्वोधात्मरणोपपत्तिरित्यर्थ । उपपादितमर्थ निगमयति-तस्मादिति । व्यवहारानगवान तत्प्रमाणमितिचेत् । न । तस्यापि व्यवहारोपयोगित्वदर्श- नात् । दृश्यते हि वहिना दह्यमानस्य सहसापसरणं तद्विमानपेक्षमेव झटिति जायमानमुपलभ्यते । तिरश्चा बालाना च निर्विकल्पकेनैव सर्वो व्यवहार , अगृहीतसवन्धाना तेपा शब्दसभिन्नार्थवोधासभवात् । उक्तच–'अस्ति ह्यालोचनं ज्ञानं प्रथमं निर्विकल्पकम् ॥ वालमूकादिविज्ञानसदृश शुद्धवस्तुजम् ॥ न विशेषो न सामान्यं तदानीमनुभूयते ॥ तयोराधारभूता तु व्यक्तिरेवावगम्यते ॥' इति । आलोचनज्ञानमित्यनेन वोधकत्वं प्रामाण्यहेतुत्वेनोक्तम् । प्रयममित्यनेनास्तित्वं निर्विकल्प- कत्व च युक्त्या साधितम् । न विशेष इत्यनेन शुद्धवस्तुजत्वं विवृतम् ॥ अद्वैतवादिनस्तु सन्मानविषयकं निर्विकल्पकं प्रत्यक्षमित्याचक्षते तदुपन्यस्यति-तत्सन्मात्रेति । भेदस्येति । यत्र सविकल्पके भेदावगमस्तत्प्रत्यक्षमेव न भवतीति भाव । अस्तु वा सविकल्पकं प्रत्यक्षं तथापि न तेन भेदग्रहणं सभ. वतीत्याह-किंचेति । अभावस्य प्रत्यक्षानुपलब्धिगम्यस्य प्रत्यक्षेणाग्रहणमित्यर्थ । इदं चेतरेतराभावभेदवादी प्रष्टव्य कि भिन्नयोरितरेतराभाव उतामिनयो, आयेऽन्यो भेद अन्यश्चेतरेतराभाव इति स्यात् । अभिन्नयोरिति पक्षे कथमि- तरव्यपदेशः । तस्य भेदगर्मितत्वात् । कथं च तस्यैव तत्राभाव इति । अस्मिश्च पक्षे वेदान्तिनामिष्टसिद्धि दर्शयति- अतश्चेति ॥ दूपयति--तदिदमिति । वेदान्तवादिन आशङ्कामुद्घाटयति-यदिति । परिहरति-न ब्रूम इति । ननु भेदस्य वस्तुखरूपत्वात्कथं तद्रहणे तदग्रहणमित्युच्यते तत्राह-नहीति । दूषणान्तरमाह यदीति । यदि निर्विकल्पकेन सन्मात्रमेव गृह्यते न वस्त्वन्तरमिति पक्षखत. सविकल्पकस्य तत्पूर्वकत्वात्सविकल्पकेनापि न वस्त्वन्तर गृह्यतेत्यर्थ ।

·, . [अ. १ पा. १ अ. ४ ] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता । ४१ प्रत्यक्षाभावोऽपि हि प्रत्यक्षवदेव प्रमाणान्तरेश्यो वलीयान् , इतरथा शशे चतुष्पात्त्वाद्विपाणित्वमनु- मीयेत, अतो भेदापलापो न संभवति ॥ * ॥ यदि वितरेतराश्रयतया इतरेतराभावग्रहणस्यानव- कृप्तरविद्यामात्रनिमित्तं तदित्युच्यते, तदपि-यदि भिन्नतया प्रतियोगिनमाश्रयं च गृहीत्वा तत इतरेतराभावो गृह्येत ततः स्यात् , नीलपीतयोस्त्वितरेतराभावानादरेण स्वरूपेण गृहीतयोः पश्चा- दितरेतराभावग्रहणे किमितरेतराश्रयत्वम् ॥ * ॥ यदि तु द्वित्वमपस्यते न पृथिव्यादयस्तेषां च मिथो भेदः तदपि प्रत्यक्षविरुद्धम् । संख्यायाः प्रत्यक्षवात् । सत्यपि प्रत्यक्षविरोधे तदुपमर्दैन प्रव- र्तमानस्तद्वाधेनैवागमोऽद्वैतमवगमयतीतिचेत् । न । प्रवृत्त्यसंसवात् । प्रत्यक्षं हि निरपेक्षं शीघ्र जायमानं स्वविरुद्धस्यागमिकज्ञानस्य पदपदार्थसंनिध्यपेक्षायोग्यत्वन्यायालोचनसापेक्षतया विलम्बि- तप्रवृत्तेः प्रवृत्तिमेव निरुणद्धि ॥ * ॥ किचाशक्यमेव श्रुत्या प्रपञ्चस्यासत्यत्वं वोद्धुम् । बुध्यमाने हि श्रुतिरपि प्रपञ्चान्तर्गतत्वादसती बोद्धव्या स्यात् । कथंच श्रुत्यैव श्रुतेरसत्त्वं बुध्येत । असत्त्वेन हि प्रतीयमाना न प्रमाणं स्यात् । प्रमाणत्वे त्ववस्थिते सत्तया प्रतीयमानायाः श्रुतेर्न मिथ्यात्वं शक्यं वक्तुम् । नोकस्यैव वस्तुनो युगपदेव सत्त्वमसत्त्वं च समुच्चित्य बोद्धं शक्यम् , अन्यतरोपमर्दैन ह्यन्यतरबुद्धावारोहति । ततश्च श्रुतिरस्तीतिचेत्, न प्रपञ्चस्याभावः संभवति । श्रुतेरपि प्रपञ्चत्वात् । नास्तिचेच्छ्रुतिः, प्रमाणाभावादेव न प्रपञ्चापलापः संभवति ॥ * ॥ ननु स्वयंप्रकाशं ब्रह्म किम- स्थान्येन प्रमाणेन । भवतु ब्रह्म स्वयंप्रकाशं प्रपञ्चाभावस्थ किमायातं, स हि प्रमाणमपेक्षतएव ॥ * ॥ कथं चाविद्यमानस्य प्रपञ्चस्य प्रतिभासः । अविद्ययेतिचेत् , कस्य पुनरियमविद्या । जीवा- नामितिचेत् , न, तेपामभावात् । भावे वा द्वैतप्रसङ्गः । ब्रह्मणि तु विशुद्धविज्ञानासके निरवकाशै- वाविद्या । विद्यासकमपि ब्रह्माविद्याशवलमिव भ्रान्यावगम्यत इति चेत् , कस्येयं भ्रान्तिः, यदि न कस्यचित्सूक्तम् । जीवानामिति चेत्, न, तदभावात् । यदि ब्रह्मणः, नास्य भ्रान्तिः संभवतीत्यु- क्तम् । यदिच विद्यारूपेऽप्यविद्या स्यात् केनासावुच्छिद्येत । ध्यानादिभिरितिचेत् । न, तेषामप्य- भावात् , भावे तु द्वैतापत्तिः । ब्रह्मणि तु सहावस्थानादविरुद्धाऽविद्या न तेनोच्छेत्तुं सा शक्या । ततश्चानिर्मोक्षप्रसङ्गः । तस्माद्ब्रह्मणः प्रशंसा/रस्थायित्वेन प्रपञ्चस्यासत्त्वमुपचरद्भिरौपनिप- दैदैिस्तदनुसारिभिश्चेतिहासपुराणैर्धान्तानां वाक्यतात्पर्यमजानानानां न्यायाभियोगशून्यानां प्रला- पोयमद्वैतवाद इत्युपेक्षणीयः । तत्सिद्धमविकल्पस्य प्रत्यक्षस्य विशेषविपयत्वम् ॥ निर्विकल्पकविषयकवौद्धमतखण्डनम् । अपरे तु स्खलक्षणमात्रगोचरं निर्विकल्पकमिच्छन्ति । तदपि प्रतीतिविरुद्धम् । प्रतीयते हि संमु- ग्धाकारं वस्तु सहसैव यत्पश्चाज्जातिद्रव्यगुणक्रियानामभिः पञ्चधा सविकल्पकेन विकल्प्यते गौर- यम् , दण्ड्ययम् , शुक्लोऽयम् , गच्छत्ययम् , डित्थोऽयमिति । तत्र निर्विकल्पकमनेकाकारं वस्तु संमुग्धं गृह्णाति, सविकल्पं वेकैकाकारं जात्यादिकं विविच्य विपयीकरोति ॥ युक्तिनेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका। *अथ सविकल्पकमपि सविषयमित्युच्येत तर्हि तेन भेदग्रहणानुपपत्तिरित्याह-नहीति । प्रत्यक्षानुपलब्धीति । इतरेतरभाव. प्रत्यक्षेण प्रहणयोग्यस्तदभावो योग्यानुपलब्धिगम्यो नापह्रोतुं शक्य इत्यर्थः । ननु भिन्नतया धर्मिणं प्रति- योगिनं च गृहीत्वेतरेतराभावरूपभेदप्रहणे इतरेतराश्रयः प्रसज्येतेयाशङ्का परिहरतियदि त्विति । अथ द्वैतमात्र- मपहूयते न पृथिव्यादिद्रव्यमित्याशक्य निराकरोति यदीति । स्पष्टार्थोऽग्रिमग्रन्थ । दूषणमुपसहरति-तस्मादिति । उपपादितमर्थ निगमयति-तत्सिद्धमिति ॥ मतान्तरमनुवदति-अपरेत्विति । खलक्षणं क्षणिकवस्तुमानं दूषयति-तदपीति । निर्विकल्पके जायादेरपि समुग्धाकारेण प्रतीते खलक्षणमात्रगोचरत्व प्रतीतिविरुद्धमित्यर्थ ॥ १ व्यवस्थिते. २ विद्यात्मके, ३ यदि जीवाना. । न.। तदभावाद. शा.६ ·- शास्त्रदीपिका। [अ. १ पा. १ अ.४] ४२ प्रत्यभिज्ञाया चौद्वमतेन पूर्वपक्षः। ननु पष्ठोऽपि विकल्पोऽस्ति तदेवेदमिति तत्कथं पञ्चधा विकल्प इत्युच्यते । नत्वयं जातिवि- कल्पो व्यक्तिप्रत्यभिज्ञा हीयम् । न संज्ञाविकल्पः । अनवगतसंज्ञानामपि भावात् । तिर्यञ्चोऽपि ह्यद्यजाताः स्वमातरं प्रथममुपलभ्य क्षणान्तरे पुनरुपलभमानाः सैवेयमिति शब्दानुवेधशून्यमेव प्रत्यभिजानन्ति, तस्मादियं पष्ठी कल्पनेति पञ्चविधत्वानुपपत्तिः ॥ * ॥ उच्यते-इयमेवास्मा- भिर्नामकल्पनेत्युच्यते । तथाहि डित्थोऽयमिति तावद्गौरयमितिवद्गवासना डिस्थामना वस्तु विक- ल्प्यते, न दण्डीतिवत्तत्संवन्धितया मत्वर्थानुपादानात् । तत्र न डित्थशब्दो जातिवदर्थस्यामा अत्य- न्तभिन्नत्वान् यतस्तेनैवार्थोऽनुरज्येत । तदेतदेवं विजेयम्-डित्थशब्देन तद्वाच्यं पूर्वावगतं डित्थ- मुपस्थाप्य तदासना पुरःस्थितोऽर्थो विकल्प्यते डित्थोऽयमिति ॥ * ॥ किमुक्तं भवति, योऽसाव- स्माकं डित्थः सोऽयं पुरःस्थितो नान्य इति । सेयं व्यक्तिप्रत्यभिज्ञैव पञ्चमीकल्पना । साच शब्द- विदां नामरूपितैव भवतीति नाम विकल्पनेति व्यवहियते । एतेन यदाहुः-'डित्थोऽयमित्यशब्दा- कारस्यार्थस्य शब्दाकारेण विकल्पनादप्रमाणं सविकल्पम्' इति तदपि निरस्तम् । नात्र शब्दाकारे- णार्थः प्रतीयते किंतु पूर्वावगतार्थस्मरणमात्रे शब्दस्य व्यापारः, तेन च स्मृतेनार्थेन तादात्म्येन पुर:स्थितार्थविकल्पनात् । आहच--'यदा तु यादृशः पिण्ड: पूर्व शब्दात्प्रतीयते ॥ तादृशस्मरणे हेतुः गन्दस्तत्र यथार्थते'ति । तस्मान्नामविकल्पेऽपि जात्यादिवन्नास्यतद्रूपारोपः । कि पुनर्जात्यादिभि- विकल्प्यते, द्रव्यं, किं पुनरिदं द्रव्यं नाम, पृथिव्युदकतेजोवायुप्रभृति ।। द्रव्याभावे चौद्धमतेन पूर्वपक्षः। ननु रूपादिव्यतिरिक्तं द्रव्यं नाम न किंचिदुपलभामहे । नच तस्योपलम्भकमस्ति, चक्षुरादीनां पञ्चानां रूपादिष्वेवोपक्षीणत्वात् । गन्धरूपरसस्पर्शसंघातः पृथिवी । रसरूपस्पर्शसंघात आपः । रूपस्पर्शसंघातस्तेजः । शब्दस्पर्शसंघातो वायुः । एवं रूपादिसंघातभेदादेव पृथिव्यादिविभागो न द्रव्यं नाम किंचिदिति सौगता. । तद्युक्तम्---आगमापायिपु रूपादिपु यदनुयायिप्रत्यभिज्ञा जायते तहव्यम् । दर्शनस्पर्शनाभ्यां चास्य ग्रहणम् । प्रत्यभिज्ञा च यथा वदरफलं श्यामावस्थायां रक्ता- वस्थायां च यथा वा घटपिण्डकपालावस्थासु मृद्रव्यम् । अस्ति हि तत्र पिण्डावस्थाभेदे श्यामरक्त- रूपभेदेऽपि द्रव्यप्रत्यभिज्ञा-मृदियं पिण्डावस्थामपहाय घटावस्था संजाता श्यामिमानं च यक्वा युक्तिनेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । पञ्चधेत्युक्तिमसहमान' गकतेलन्धिति । परिहरति-उच्यत इति । अत्रैव मतान्तरमुपन्यस्यति-पतेनेति । अशब्दरूपाणामेव भावाना सविकल्पकज्ञाने शब्दाकारेण निरूप्यमाणत्वात् भवति पाररूप्ये मिथ्यात्वमित्यर्थ । निरासे कारणमाह-नहीति । तदुक्तम्-'न शब्दाभेदरूपेण बुद्धिरर्थेपु जायते । प्राक्शब्दाद्यागी बुद्धि शब्दादपि हि ता- दृशी' । अत्रैव वार्तिककृत्समतिमाह-आह चेति।परमार्थतस्तु नाध्यासो नापि मिथ्यात्वमिति भाव ॥ ननु गौरयमिति सामानाधिकरण्येन शब्दानुविद्धवौवात्तद्रूपसमारोप स्यात् । अत्र चूम -यदि गोत्वादिरूपोऽर्थ सर्वदा शब्दाकारेणैव प्रतीयते तदा भेदाभावात्कुतोऽध्यासस्तदभावे च मिथ्यात्व दूरापास्तम् । भेदावगतौ तु सुतरामध्यासाभाव , अतो भ्रा- म्यैवेयमध्यासकल्पना तद्वादिनां, अर्थशब्दज्ञानेपु त्रिप्वपि समाननिर्देशस्य भ्रान्तिमूलस्य सभवात् । यथाहु 'शब्टेनैव हि निर्देशो गृहीतेऽर्थेऽवगम्यते ॥ गौरित्येव च निर्देशो वाच्य तद्बुद्धिवादिनाम् । इदानी मतान्तरनिराकरणेन रूपादिस- घातातिरिक्त वमिणं स्थापयितुमाह-किंपुनरिति ॥ चक्षुरादीनामिति । एतदतिरिक्तद्रव्यमात्रवोवकपष्टेन्द्रियस्याभावान द्रव्यसिद्धिरित्यर्थ । मन एव पष्ठमिन्द्रियमिति चेत् । न । तस्य खातव्येण वहिर्विपयव्यवस्थापनेऽसामर्थ्यात् । तदाहु -'क्षीणानि चक्षुरादीनि रूपादिष्वेव पञ्चसु ॥ न पष्टमिन्द्रिय तस्य ग्राहक विद्यते वहि ॥' इति । उपलम्भकाभावं परिहरति-दर्शनेति ॥ सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । दिति भाव । अव्याप्तिपक्षे दूपणमाह--अथेति । तदभाव इतरेतराभाव । तदुद्धीति । गौरिति हि शब्दो गौरित्यर्थः । १वकल्पते.

·[अ. १ पा. १ अ. ५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता। ४३ , पका सत्यरुणिमानं गृहीतवती । अनन्तरं घटावस्थामपहाय कपालिका जातेति । एवं तन्तुपटाद्य- वस्थास्वपि इष्टव्यम् ।। तर्कमतेनावयवेप्ववयव्युत्पत्तिः । ननु तन्तुपटादिपु दव्यान्तरोत्पत्तिरेवाभिमता, अन्यथा ह्यवयव्यपलाप: स्यात् । नावयविनम- पद्महे, द्रव्यान्तरोत्पत्तिं तु नेच्छामः प्रतिपत्त्यभावात् । तन्तत्र एव हि संयोगविशेषादेकद्रव्यता- मापद्यन्ते, अवयवी च भवन्ति तादृशाश्च पटजाति स्थौल्यं च विभ्रत एकपटस्थूलबुद्ध्या गृह्यन्त इति लौकिकी प्रतिपत्तिः । अतो न द्रव्यस्य कदाचिदागमोऽपायो वा, घटपटगवाश्वशुक्लरक्ताद्यवस्था- नामेवागमापायौ ।। * ॥ आच-आविर्भावतिरोभावधर्मकेष्वनुयायि यत् ॥ तद्धर्मि यत्र च नानं प्राग्धर्मग्रहणाद्भवेदिति । तथा-'यागमस्माभिरभिहितं द्रव्यं ताशस्यैव हि सर्वस्य गुण एव भिद्यते न स्वरूप'मिति । तत्सिद्धं द्रव्यम् । तत्र जात्यादिभिः पञ्चधा सविकल्पेन विभज्यते । अतः सविकल्पकमपि प्रत्यक्षं, तत्पूर्वकं चानुमानादीति सिद्धं तेपामप्यनिमित्तत्वमिति प्रत्यक्षसूत्रम् ।। धर्म वेदग्रामाण्याधिकरणम् ॥ ५॥ औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन संवन्धः, तस्य ज्ञानमुपदेशोऽव्यतिरेकश्चार्थेऽनु- पलब्धे तत्प्रमाणं बादरायणस्थानपेक्षत्वात् ॥ ५॥ अबोधको बोधको वा न तावद्वोधको विधिः ॥ शक्तरलौकिके धर्म ग्रहणं दुर्घट यतः ॥ १७ ॥ समभिव्याहृते धर्म शक्तिग्रहणसंभवात् ।। बोधकस्य विधेर्मात्वमनपेक्षतया स्थितम् ॥ १८ ॥ उक्तं प्रत्यक्षादीनामनिमित्तत्वम् । ततएव तन्मूलपुरुपवचनस्याप्यनिमित्तत्वम् । एवं तर्हि शब्दस्य सर्वत्र प्रमाणान्तरापेक्षयैव प्रामाण्यदर्शनात्तदभावे तस्या'यप्रामाण्यादभावगम्यत्वमेवायातं धर्मस्येया- युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका। अत्र वार्तिककृत्समतिमाह-आहचेति । आविर्भावतिरोभावधर्मकेयु रूपादिपु यदनुयायि तर्मि ययाग्निसंयोगप्र- च्यावितप्राग्रुप. समुपजातरूपान्तरश्च घट स एवायं घट इति प्रलभिजायमानस्तदतिरिक्तो धर्मी । ननु रुपादीनामग्रहणे तस्यानवभासात्कथं तदतिरेकसिद्धिः । नवम् । धर्माग्रहणेऽपि क्वचिद्धर्मिप्रतीते । दृश्यते च प्रदोपे शुलाग्रहणे ऽपि वलाका- पति । उपपादितमर्थ निगमयति-अत इति । ननु विस्फारितेऽपि चक्षुपि शब्दसंवन्धस्मरणोत्तरकालं पूर्वग्रहीतानु- संघानेन चोत्पद्यमानत्वात् अनक्षजत्वेनाप्रत्यक्षत्वं, अनुभूते च वस्तुन्यभ्रष्टसस्कारस्य जायमानत्वाच स्मृतित्वं सविकल्प- कस्य । सत्यम् । तथापीन्द्रियार्थसनिकर्पणापरोक्षप्रतिभासतया चोत्पद्यमानत्वात्प्रत्यक्षत्वमव्याहतम् । नापि स्मृतित्वम् । पूर्व- तोऽप्यधिकार्थप्रतिभासनात् । तथाहि-पूर्वकालविशिष्ट प्रतिपन्नोऽपीदानी वर्तमानकालविशिष्टतया गृह्यते स एवायं देवदत्त इति । यथासामान्यप्रसमिक्षायामपि पूर्वमन्यव्यक्तिगतत्वेन ग्रहणमासीत् इदानीमन्यव्यक्तिगतत्वेनानुभूयते । यद्यपि पूर्वे- युरनवगतमपरेधुरवगम्यते तथापि निर्विकल्पकलक्षणनावगतं सविकल्पकलक्षणेनावगम्यत इसधिकार्थत्वम् । ययाहुः- 'स्मयते शब्दसंवन्धों माभूत्प्रत्यक्षता तयोः ॥ तदपलक्षभावेन न त्वर्थस्यापि वार्यते ॥ गृहीतमपि गोत्वादि स्मृतिस्पृष्ट च यद्यपि ॥ तथापि व्यतिरेकेण पूर्ववोवात्प्रतीयते ॥ व्यक्तिकालादिभेदेन तत्रास्त्यवसरो मिते' । वस्तुतस्तु यथा ह्यालोक- मन सापेक्षतायामपि निर्विकल्पकस्याक्षजत्वं नापति तथा सविकल्पकस्यापि स्मरणसापेक्षतायामक्षजत्वं नापति । नच मिथ्यात्वं भवतीति तत्त्वम् । अतो लिगलिनिमामान्ययोस्तत्संवन्धस्य च सविकरपकप्रत्यक्षवेद्यत्वादुपपन्नमनुमानादीना तत्पूर्वकत्व- मित्युपसंहरति-तत्पूर्वकं चेति । अधिकरणं त्वेवम्-धर्मो विपय प्रत्यक्षादिभिरपि गम्यते चोदनयैवेति सदेह । प्रत्यक्षादीना प्रमाणत्वेन प्रमेयावभासकत्वात् वर्मस्य च प्रमेयत्वात्प्रत्यक्षादिभिरपि गम्यत इति पूर्व पक्ष । धर्मस्य प्रमे- यत्वेऽपि प्रत्यक्षस्य वर्तमानमात्रविषयत्वात् अनुमानादेश तत्पूर्वकत्वानोदनयैव गम्यत इति सिद्धान्तः॥ औत्पत्तिकस्तु० ॥५॥ ननु प्रत्यक्षादीनामनिमित्तत्वोपपादनेनार्थाच्चोदनैव धर्म प्रमाणमित्यवधारणस्य सिद्धत्वारिक- मुत्तरसूत्रेणेयाशय शक्षाविशेपनिराकरणार्थत्वं दयितुमाह--उक्तमिति । ननु पारुपेयस्यानिमित्तत्वे चोदनाया किमा- यातमत आह-एवमिति । ननु लोकप्रसिद्धेरेव धर्माधर्मयोरवगतिसभवात्कथमभावगम्यत्वोक्ति । यदाह भगवान्वे- १ एकपटद्रव्यस्थूलबुद्धिमि..

·- शास्त्रदीपिका। [अ. १ पा. १ अ.५] ४४ शङ्कानिराकरणाय चोदनायाः प्रामाण्यमुच्यते । सत्यम् । लोके प्रमाणान्तरसूलानां प्रामाण्यं अत- न्मूलानां चाप्रामाण्यं दृश्यते, नवेवमपि सापेक्षं प्रामाण्यं किंतु स्वतएव । अनाप्तवाक्यस्य त्वा- माण्यं न मूलविरहात् किंतु दुष्टमूलतया शब्दस्य दुष्टत्वात्स्वाभाविकस्य प्रामाण्यस्यापवादात् ।। वेदस्थापौरुषेयत्वम् । अपौरुपेये तु वेदे यद्यप्याप्तप्रणीतत्वं नास्ति तथापि प्रामाण्यस्य तदपेक्षाभावादनाप्तम्पर्गनिमित्त- दोपाभावाच्चानपोदितं प्रामाण्यं भवति । त्रेधा ह्यत्र पुरुपानुप्रवेश:--पदपदार्थसंवन्धद्वारेण वाक्यवा- क्यार्थसंवन्धद्वारेण ग्रन्थस्यैव वा भारतादिवत्पौरुषेयत्वात् । नत्वेतत्रयमप्यस्ति, पदपदार्थसंवन्धस्य नित्यत्वमन्त्रौत्पत्तिकशब्देनोक्तं, वाक्यार्थस्य च पदार्थमूललं वेदस्य चापौरुषेयत्वमुपरिष्टाद्वक्ष्यते ॥ सामान्यतः प्रमाणलक्षणम् । नच साक्षाद्वाधकमस्तीत्यव्यतिरेकशब्देनोच्यते । अनुपलब्धार्थलाच नानुवादलक्षणमप्रामाण्यम- युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका। दव्यास.-'इदं पुण्यमिदं पापमित्येतस्मिन्पदद्वये ॥ आचण्डाल मनुष्याणामल्पं शास्त्र प्रयोजनम् ॥' नन्वेवं पुण्यपापपदन- माणको वर्म इत्युक्तं भवति न लोकप्रमाणक । मैवम् । तत्प्रयोगस्यैव लोकायत्तत्वादयमनुपालम्भ । नचाप्रमाण लोक- प्रसिद्धि. ब्राह्मणादिजातिविवेकस्य तदधीनत्वात् , सकलशब्दार्थावधारणस्य च तदायत्तत्वात्, अतो निपिद्धेऽपि प्रत्यक्षादौ नाभाव शक्षितव्यः । सत्यमेवैतत् । प्रसिद्धरेव तु प्रत्यक्षादिमूलान्तरनिपेधेन निर्मूलत्वमाशय समूलतात्र प्रदर्यते । नच प्रसिद्धि प्रत्यक्षादिवत्खत एव प्रमाण, स्मरणं हि प्रसिद्धिशब्देनोच्यते । तच्च प्रत्यक्षादिमूलमेव । अव्यवस्थिता च प्रसिद्धि । नास्तिका ह्यहिंसामेव धर्ममाहु । अन्ये तु प्राजापत्यादिकं तप. पीडात्मकत्वात्परपीटावदधर्म एवेसाहु । आर्यास्तु विधिनिषेधप्रमाणको धर्माधर्मों सगिरन्ते । एवं परस्परविगानात्वतोऽप्रमाणमेव प्रसिद्धि । नाप्यार्यप्रसिद्धधर्म प्रति प्रामाण्यमविगानादिति वाच्यम् । तस्य शास्त्रप्रामाण्यसिध्द्युत्तरकालीनत्वात् । तथाच वक्ष्यति-शास्त्रस्था वा तन्निमि- तत्वादिति । अतोऽभावगम्यत्वनिराकरणाय चोदनाप्रामाण्यमुपपादनीयम् । ययाहु --'तस्मादभाववक्त्रस्थी वर्माधमी न शक्नुयात् ॥ चोदना चेत्समुद्धर्तुं प्रस्तौ तेनैव पश्यताम् ॥' इति । प्रामाण्यमेव वक्तु भूमिमारचयति सत्यमिति ॥ अपौरुपेयत्वमुपपादयितुमाह-त्रेधाहीति । सूत्रं योजयति-पदेति । नित्यत्वमत्र खामाविकत्वं शब्दार्ययोनित्य' सवन्धो न समयलक्षण इत्यर्थ । *अनेन कारणदोपाभाव उक्त । तस्याग्निहोत्रादिलक्षणस्य धर्मस्य ज्ञानं निमित्तं यस्माद- यमुपदेश । ननु ज्ञानमुपदेश इति ज्ञानोपदेशशब्दार्थयोभिनार्यत्वात्सामानाधिकरण्यानुपपत्ति । उपदेशो हि शब्द उच्यते ज्ञानं चावगम । नच शब्द एव जानं भवति । यदाह भाष्यकार'--'उपदेश इति विशिष्टस्य शब्दस्योच्चारणम् । नैप दोप । एतस्य भावसाधनत्वे सामानाधिकरण्यानुपपत्ति' स्यात्करणसाधनस्त्वसौ करणे ल्युट् । ज्ञायतेऽनेनेति ज्ञानं ज्ञापक प्रमाणमिति यावत् । ततश्चायमर्य-उपदेश सविधिकं वाक्यं धर्मे ज्ञानं प्रमाणमिति । एतेनानुत्पत्तिलक्षणम- प्रामाण्य निराकृतम् । तदुक्त-'उपदेशो हि भवति ज्ञान तस्येति योग्यता ॥ ज्ञायते येन तज्ज्ञानमेकाधिकरणत्वत ॥' अव्यतिरेकशब्देन वाधकप्रत्ययनिरास । चकारात्सशयस्य । अर्थेऽनुपलब्धे इत्यनुवादत्वं निरस्यति। अतस्तचोदनाख्यं प्रमा- णमेवानपेक्षत्वात् । नह्येव सति प्रत्ययान्तरमपेक्षितव्यम् । अनाप्तप्रणीते हि वाक्ये प्रतिपत्तु प्रमाणान्तरसवादेन प्रामा- ण्यमाप्तप्रणीते तु तत्प्रमाणान्तरापेक्षा, चोदनाया त्वपौरुषेयत्वेनोमयापेक्षा नास्तीत्यनपेक्षत्वादित्युक्तम् । यथाहुर्तिक- कारा -'खप्रत्ययान्तरापेक्षा स्यादनाप्तनरोक्तिपु ॥ आप्तोक्तिपु परापेक्षा नोभय चोदनासु तदिति ॥ वादरायणग्रहण तु पूजार्थम् । वादरायणस्याप्येतन्मतमित्यर्थ ॥ - पिण्डितायें दर्शयति-एतच्चेति । ननु ज्ञानशब्देनैव प्रामाण्यमुपदेशस्योक्तमतस्तत्प्रमाणमिति व्यर्थम् । सत्यम् । नानेन तस्यैव पुन प्रामाण्यमुच्यते, किंतु निरपेक्षत्वेन कार्येऽर्थे शब्दस्य यत्प्रामाण्य तत्खत इति नानर्थक्यम् । अथाहु 'औत्पत्तिकगिरा दोष कारणस्य निवार्यते ॥ अवाधोऽव्यतिरेकेण खतस्तेन प्रामाणता ॥ सर्वस्यानुपलब्धेऽर्थे प्रामाण्यं स्मृतिरन्यया ॥ अनुपलब्ध इत्युपदेशाख्यप्रमाणविषयविशेपणम् । प्रत्यक्षादयस्तूपलब्धेष्वपि प्रवर्तन्त इति भावः। सर्वग्रहणं सिद्धान्तचन्द्रिकानूढार्थविवरणम् । गौरिति ज्ञानमित्यर्थः । औत्पत्तिकस्तु पुण्यमारामतडागादि । पाप परगृहदाहादि । पश्यतामित्यनादरे पष्ठी । अनेनेति ।

·- . [अ.१ पा. १ अ. ५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता । ४५ स्तीति 'अर्थेऽनुपलब्धे'इत्यनेनोक्तम् । एतच्च विशेषणत्रयमुपादानेन सूत्रकारेण कारणदोपबाधकज्ञा- नरहितमगृहीतग्राहिज्ञानं प्रमाणमिति प्रमाणलक्षणं सूचितम् ॥ प्रभाकरमतेन प्रमाणलक्षणम् । नन्वेवं धारावाहिकेपूत्तरेषां पूर्वगृहीतार्थविपयकत्वादप्रामाण्यं स्यात् तस्मादनुभूतिः प्रमाणमिति- प्रमाणलक्षणम् , स्मृतिव्यतिरिक्ता च प्रतीतिरनुभूतिः । स्मृतिश्च संस्कारमात्र ज्ञानमभिधीयते । मात्रग्रहणं च संस्कारसध्रीचीनेन्द्रियजस्य प्रत्यभिज्ञानस्य स्मृतित्वप्रसङ्गेनाप्रामाण्यं माप्रसांक्षीदित्ये- वमर्थम् । तदेवं संस्कारातिरिक्तकारणजन्यं ज्ञानं प्रमाणमित्युक्तं भवति, तदिदं स्वप्नदर्शने तावद- व्यापकम् , संस्कारमानजस्यापि ज्ञानस्य स्वरूपे कर्तरि च प्रामाण्यमिष्टं भवताम् ॥ * ॥ अथ स्मर्तव्यापेक्षयैव स्मृतेः स्मृतित्वं तद्विपयसंस्कारजत्वात् , स्वरूपकत्रपेक्षया त्वनुभूतिरेव, अतः सि- ध्यति प्रामाण्यमित्युच्यते । एवं तर्हि मात्रग्रहणमनर्थकम् , प्रत्यभिज्ञानस्यापि पूर्वानुभूतांशापेक्षयैव स्मृतित्वात्तत्र चाप्रामाण्यमिष्टमेव, यत्र त्वंशे प्रामाण्यं तत्रानुभूतिरेव सा ॥ * ॥ किंचानुवादानां 'य एवं विद्वान्पौर्णमासी मित्यादीनामपि संस्कारमात्रजवाभावात्प्रामाण्यं स्यात् । भवलितिचेत् । न । लोकविरोधात् । तथा लौकिकमपि वाक्यं वक्तज्ञानानुमितेर्थेऽनुवादकतया प्रवर्तमानं प्रमाणं स्यात् । नचैतदिष्टं भवताम् । असंनिकृष्टग्रहणमनुवादानां शास्त्रलनिवृत्त्यर्थमित्यङ्गीकरणात् ॥ * ॥ अथा- नपेक्षं प्रमाणं यत्स्वविपये प्रमाणान्तरं नापेक्षते तत्प्रमाणम् । अनुवादानां तु पुरोवादसापेक्षवादप्रा- माण्यमिति । एवं तर्हि लौकिकं वाक्यमप्यनुमितेऽर्थे प्रवर्तमानमनुमानस्य शङ्कानिराकरणमात्रौप- यिकत्वादर्थप्रतिपादने तदपेक्षाभावाप्रमाणं स्यात् ।। * ॥ तथानुमानस्य प्रामाण्यं न स्यात् , तद्धि नियमग्रहणमपेक्षते । नच गृहीतमर्थ मात्रयाप्यधिकं गृह्णातीति भवतां दर्शनम् । पीतशङ्खज्ञानमय- नुभूतित्वात्प्रमाणं स्यात् । इष्टमेवेति वदतो लोकविरोधः । तस्माद्यथार्थमगृहीतग्राहिज्ञानं प्रमाणमिति वक्तव्यम् । धारावाहिकेष्वप्युत्तरोत्तरेषां कालान्तरसंबन्धस्यागृहीतस्य ग्रहणाद्युक्तं प्रामाण्यम् ।। कालप्रत्यक्षनिरूपणम् । सन्नपि कालभेदोऽतिसूक्ष्मत्वान्न परामृष्यत इति चेत्, अहो सूक्ष्मदर्शी देवानांप्रियः । यो हि समानविपयया विज्ञानधारया चिरमवस्थायोपरतः सोऽनन्तरक्षणसंबन्धितयाथै स्मरति । तथाहि युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका। चोत्पत्तिविनियोगप्रयोगविध्यभिप्रायम् । ननु 'चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः' इति चोदनाप्रामाण्यं प्रतिज्ञातं 'तस्य ज्ञानमुपदेश' इत्युपदेशस्य सावितमित्यसवद्धमिव । मैवम् । उभयोरेकार्थत्वात् । उक्तंच-'चोदना चोपदेशश्च विधिश्चैकार्थवा- .चिन' इति॥ अर्थेऽनुपलब्ध इत्येतदाक्षिपति-नन्विति । उपलव्धार्थविपयस्यापि लोके प्रामाण्याजीकारादिति भाव । किं तर्हि प्रमाणलक्षणमित्यपेक्षायामेकदेश्यभिमतं लक्षणं दर्शयति-तस्मादिति । दूषयति-तदिदमिति । तस्यापि ज्ञानस्य तेनात्माशखात्माशयो प्रामाण्याङ्गीकारादित्यर्थ । अतिव्याप्तिमाह-किचेति । वाक्यत्वादिष्टमेव प्रामाण्यमित्यभिप्राये- णाह-भवत्विति । अनिष्टत्वे नियामकमाह-असंनिकृप्टेति । शास्त्रं शब्दविज्ञानादिलत्रेत्यर्थः । निराकरोति- एवमिति । अनुमितेऽप्यर्थे प्रवर्तमान प्रमाण स्यात् । अत्र हेतु खार्थप्रतिपादने प्रमाणान्तरापेक्षाभावात् । नन्वन- मानमपेक्षत एवेत्याशझ्याह-अनुमानस्येति । अनुमानं तु वाक्यस्य निर्मूलत्वशङ्कानिराकरणमात्र एवोपयुज्यते नत्वर्थ- प्रतिपादने तदपेक्ष्यत इत्यर्थ । नन्वनुमानस्य खसिध्यर्थ नियमग्रहणापेक्षा नतु खार्थप्रतिपादन इत्याशङ्याह-नचेति । यद्यपि मतान्तरेऽनुमानस्याधिकार्थविपयत्वं तथापि तन्मते नास्तीत्यर्थ । अतोऽस्मदुक्तमेव लक्षणं ज्याय इत्युपसंहरति -तस्मादिति ॥ उत्तरोत्तरेपा ज्ञानानाम् । चोदयति-सन्नपीति । कालस्य परोक्षत्वात्प्रत्यक्षधर्मस्य तन्तुनभ सयोगवदप्रत्यक्षत्वात्तद्रे- दस्यापरमर्श इति भाव । कालभेदे विति । अयमाशय -नामाकं वैशेषिकादिवदप्रत्यक्ष काल कितु प्रत्यक्ष ए. वासिन्क्षणे मयोपलब्ध इत्यनुभवात् । अरुपस्याप्याकाशवत्प्रत्यक्षत्वं भविष्यति । नहि रूपिप्रत्यक्षमित्यस्माकं प्रत्यक्षलक्षण , ' - - ·४६ . शास्त्रदीपिका। [अ.१ पा. १ अ.५] किमत्र घटोऽवस्थित इति पृष्टः कथयति अस्मिन्क्षणे मयोपलब्ध इति । तथा प्रातरारभ्यतावत्कालं मयोपलब्ध इति । कालभेदे त्वगृहीते कथमेवं वदेत् । तस्मादस्ति कालभेदपरामर्श. । तदाधिक्याथ सिद्धमुत्तरेषां प्रामाण्यम् ॥ * ॥ ननु यथार्थतापि चेत्प्रमाणलक्षणम् , उष्णजलनानमप्रमाणं स्यात् । इष्टमेवैतत् । ननु लोकविरोधः स्यात् । स्यात् यद्ययथार्थतां जानन्त एव लौकिकाः प्रामाण्यं मन्वीरन् । ते तु यथार्थतामेवैतस्य मन्वानाः प्रामाण्यमभ्रान्तत्वं च मन्यन्ते । येत्वयथार्थतां जा- नन्ति ते नैव प्रामाण्यं मन्यन्ते, नाप्यभ्रान्तताम् , तस्मानास्ति विरोधः ॥ * ॥ पीतगजान- स्थापि स्मृतित्वाभिमानानुभूतिलापरिज्ञानादप्रामाण्यं मन्यन्ते, अतोऽस्माकमपि नास्ति विरोध इति चेत् , तदयुक्तम् । नहि लौकिकाः शुक्तिरजतज्ञानेऽपि स्मृतिवं मन्यन्ते, नतरां पीतगढ़बाने । युक्किनेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । किंतु सविटेव परोक्षापरोक्षनिर्भासा जायमाना इट प्रत्यक्षमिदमप्रत्यक्षमिति विमजते । विस्फारिताक्षम्य तु भवत्येवोत्त. रोत्तरक्षणसभिन्नावभास इति । प्रमाणलक्षणेऽव्याप्ति गढ़ते-नन्विति । इष्टापत्त्या परिहरति-इष्टमिति । विरोध परिहरति-स्यादिति । इदानीमनेनैव न्यायेनकदेश्यपि खमते लोकविरोधपरिहार गढ़ते-पीतगति। येत्वनुभूतित्वं जानन्ति ते तु प्रामाण्यमेव मन्यन्त इति नास्ति विरोध इलय. । परिहरति-तदिति । यत्र प्राभाकरमते शुक्किरजत- ज्ञाने स्मृतित्वं सभाव्यते तत्रापि न लौकिकाना स्मृतित्वाभिमान किमु वाच्यं पीतशद्वज्ञान इत्यर्थ । उपपादितमय नि- गमयति-तस्मादिति । अत्र सूत्रकारेण चोदनोपदेशशब्दाभ्या विधिराश्रितस्तत्प्रयोजन न पश्याम । न तावत्साध्य- साधनमावावगम विधि विनाप्याख्यातेपु साध्यसाधनभावावगमोपपत्ते । आख्यतप्रत्ययो हि करोलर्यस्पा भावनामव- वोधयति, साच साध्यसाधनभावमन्तरेण नोपपद्यते । यथा हि लोके ओदनं पचतीत्युक्ते पाकीदनयो साध्यसाधनसव- न्धबुद्धिरेवं 'खर्गकामो यजत'इयतोऽपि यागेन खर्ग सिध्यतीति गम्यत एव, आख्यातप्रयोगस्य च मर्वत्र भावात् । तेन विना व साकाहस्य वाक्यस्य खार्थपर्यवसानाभावात् । अथ तस्या साध्यसाधनमात्रेणोपपत्ते स्वर्गस्यव साध्यत्व यागस्य च साधनत्वमित्ययमों विधिविना न सिध्यतीत्युच्येत । तन्न । 'खर्गकामो यजत'इत्यत्र स्वर्गयागाभ्यामन्विता भावना- वगम्यते । तत्र वर्गस्येष्यमाणत्वेनावगमात्साध्यत्वमेव युक्त, यागस्य तु योग्यत्वात्सनिधेश्च तत्साधनत्वमिति नास्ति विधे. प्रयोजनम् । अथोच्येतानुष्ठितो यागादिर्घर्मो नचानुष्ठान प्रवर्तकाहते संभवति । अत प्रवृत्तितिध्यय विध्याश्रयणमिति । तदपि न । तत्प्रयोजनार्थिन इच्छयैव तत्र प्रवृत्तिसिद्धेः अनिष्टेषु विधिशतेनाप्यप्रवृत्ते इतिकर्तव्यताऽपि करणोपकारकत्य- ज्ञानात्प्रवृत्ति । नाप्यधर्मवर्जनार्थो विधि प्रतिपेयाठेव नवस्तत्सिद्धे । श्रूयमाणोऽपि विधी रागादिलक्षणामेव प्रवृत्तिम- नुवटेत् यदननं कुर्यादिति । ननु विधायकस्यात् । एपा हि तत्र वचनव्यक्ति यद्धन्यात्पिवेद्वा तनेति । अविधायकत्वे युक्तिकलापस्तात्पर्यटीकायामवगन्तव्य । अतोऽनर्यको विधिप्रामाण्यप्रतिपादनग्रहोऽपरिपेय शब्दो धर्म प्रमाणमित्येता- वदेव वक्तव्यम् । उच्यते--यदुक्त समभिव्याहारादेव खर्गयागयो साध्यसाधनभाव इति । तन्न । यजत इति पदभुत्या सम- भिव्याहाररूपवाक्यवाधेन भाव्याशे धात्वर्थस्यव निवेशनात् , विधौ तु सति समानप्रत्ययोपात्तचिध्यवरुद्धा भावना विधे. प्रवर्तनाशकिरक्षार्थ विप्रकृटमपि पुरुषार्थरूप वर्गादिफल भाव्यत्वेन गृहाति याग व साधनत्वेनेति श्रेय सावनत्वन यागादेवमत्वसिद्धिविधेः प्रयोजनम् । यथाहु.-"विधावनाश्रिते साध्य पुरुपार्यो न लभ्यते ॥ श्रुतस्वर्गादिवाधेन धात्वयः साध्यतां व्रजेत् ॥ विधी तु तमतिक्रम्य वाटे साध्यतेप्यते ॥ तत्साधनस्य धर्मत्वमेवं सति च लभ्यते ॥ ननु भाव- नासामर्थ्याटेच पुरुषार्थस्य भाव्यत्वतिद्धि । पुरुषप्रयत्नरूपा हि सा, नह्यपुरुषार्थे चेतनस्य प्रयत्न सभवति, पदश्रुत्ला च यागस्य तत्साधनत्त्वावगतिरिति कि विधिना । मैवम् । प्रयत्नस्येच्छायोनित्वे तस्याश्च श्रेय साधनत्वज्ञानाधीनत्वात्तज्ज्ञानस्य व विधिविनानुपपत्तेरिसल प्रपञ्चेन ॥ अत्रेदमुच्यते यदुक्तं विधौ सति पुरुषार्थ साध्यो लभ्यत इति तदनुपपन्नम् । विध्यनिरूपणात् । तथाहि-कि लिडादिशब्दविशेप एवं विधिस्तद्यापारातिगयो वा कोऽपि, तदर्थभेदो वा । नाद्य । आप्ते हि बुद्धिपूर्वकारिणि प्रवर्तके भवति प्रवृत्तिविपयव्यापारस्य फलवत्त्वाध्यवसाय । गब्दस्त्वचेतनोऽस्मिन्प्रवर्तयत्यपि न पुरुषार्थफलप्रतिलम्भ । नहि प्रवलपवनाभिहतो गर्ने निपतन्फलं लभते । क्रिच प्रमाणाना प्रमेयोपदर्शना*दन्यत्र व्यापारो न दृष्टचर । प्रत्यक्ष हि रूपादीनुपदर्शयति नतु प्रवर्तयति शब्दोपि प्रमाणमतवदपि न प्रवर्तयेत् । प्रवर्तकत्वेन च प्रमाणाना *त्रैफल्य नोप- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । तत्प्रमाणमित्यनेनेत्यर्थ । तत्र यागादा । अन्यत्रेति । पुरुषप्रवर्तन इत्ययं । त्रैफल्यं हानोपादानादि । ज्ञानादीलादिन- १ मेव मन्यमानाः. २ संमिन्नविषयावमास इति.

·[अ. १ पा. १ अ. ५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकान्याख्यासहिता। 1 । - - - युक्तिनेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका। पद्यत। उपादानमात्रस्यत्र फललापातात् । कण्टकादिषु प्रत्यक्षेषु वर्तमानो जिहासन्नपि तान्गृहीयात् । प्रयोगश्च-गब्दो न प्रवर्तकः प्रमाणत्वात्प्रत्यक्षादिवत् । गढस्य प्रवर्तकन्चे नित्यत्वात सर्वदेव प्रवृत्तिग्रसनः संवन्धज्ञानाद्यपेक्षा च न स्यात् । *कारक्राणां तथापक्षाभावात् । अतएव न गन्दव्यापागेपि विधि । अस्तु तर्हि लिहाटीनामभिधेय एवाभिधाख्यो व्यापारो विधिः।मवम् । बानियस्य तस्याभिधेयन्वानुपपत्तः । अनन्यलभ्यस्यव शब्दाभिधेयत्वाभ्युपगमात् । अभिधानोपगमे चान- वस्थापानात् निगपहतोग्भावाचा भिधामात्रस्य प्रवर्तकन्वनमनः। अनभिधेयत्वे त्वगब्दार्थस्य भावनासमभिव्याहारानुप- पनि । अन्नु तर्हि कार्यम्पोऽर्थभेटो विधि तन्यत्र प्रमाणान्तरागोचरत्वेन चोटनामात्रविषयत्वादपूर्वत्वम्, कालत्रयवि- परिवर्सगोचगणि प्रमाणान्तरागि, काय त्वपगष्टकालभेलं स्वप्रमाणादवगम्यते । कालत्रयापरामर्यादसदेव कार्यमाप- येत इतिन् । न । कालेनकान्तात् । नहि काल. कालान्तरावच्छिन्नो न च नास्ति । कालान्तरावच्छेटे त्वनवस्था स्यात् । कार्यमेव च मनमि विपरिवर्तमानं नियुद्ध इति साम्येन नियोग इत्युच्यते । ननु नियोक्तव्यापारो नियोगो नच वेटे नियो. कानि अपम्पियन्त्रात गब्दस्यानियोत्तृत्वान् । मंत्रम् । तस्य व्यापारत्वानजीकारात् । अदूरविप्रकर्पण तु नियोगादिपद- प्रयोगः । क्थमनन्यगोचर कार्यात्मनि व्युत्पत्तिः, तदभाव वा कयं गब्दात्यतिपत्ति । सत्यमेतत् । तथापि लिहादीनां मक्लेनग्गदविलक्षण कोऽपि महिमा बदविदितसमया अपि स्वाय गमयन्तीति कल्यते । अथवा कार्यमा संकेतग्रहो योग्यतया व बेटे कार्यत्रिोपावगतिरिति न किचिटनुपपन्नम् । अत. कार्यमेव विधिरित्याचार्याः प्रतिपेदिरे । प्रेपणादीनां तु बंदे व्यभिचारात् । एवं तर्हि इष्टाभ्युपायता निद्रादीनामयों भविष्यति प्रवृत्ती तस्य सर्वत्राव्यभिचारात् प्रवृत्तिहेतुत्वेन तस्यैव प्रवर्तनाम्पत्वान । अततव लोकवंदसाधारणं चोटनोपटेगादिशब्दवाच्यं लिमाटीनामय इति युक्तम् । एतच्चा- युक्तं प्रतीतिविरोधात । लिडादिश्रवणानन्तर प्रवर्तनाया एवावगमात् नेष्टाभ्युपायत्वावगमः । नन्विष्टाभ्युपायतैव प्रव- तैना । नेति बम- । 'तर्गत मृत्यु मियाद्यर्थवादादपि तदवगतेसत्रापि विधित्वप्रसङ्गः । ननु यागेनेति तृतीयया विधी साधनत्रावगतिनाथवाट तटमावान् । स्याटेवं यदि यागेनेति तृतीया श्रूयत । विधेरेवायं महिमा यतृतीयान्तोपि यजिः करणतया निर्दिम्यते । किच दृष्टाभ्युपायो यागः पागेन स्वर्ग सिध्यतीसादी विधित्वप्रसङ्गः स्पष्टमेवेष्टाभ्युपायत्वावगमात् । अनन्तरं नवमपि यागस्वर्गयो मायसाधनसवन्यसिद्धि । नियोगो हि तदा साध्यो नच साध्यद्वयमेकत्र समवेतीत्यादिना नियोगविचार: प्रतारित सोऽनुपयुक्तत्वादस्माभिरुपेक्षित.॥ अनन्तरं यथावातिकमेवानुसंधास्थामः । एवं हि वार्तिककृता भावार्थाधिकरण उक्तं "लिहादिगब्दानां पुरुपं प्रति प्रयो- जफव्यापागेऽभिधान्मिका भावना विधिरित्यादिना वार्तिकानुमारेण विधिस्वरूपं निरूपितं मुचरितमित्रैस्तदेवास्माभिः मक्षिप्यते । लिल भावन मीमांसकाः सगिरन्ते गब्दात्मिकात्मिका चति । तत्रार्यात्मिका वर्गाटिफलकर्मिका यागा- दिधात्वर्थकरगिका खवाक्यप्रकरणान्यप्रकरणानारभ्यवादस्मृतिलोकाचारप्राप्ततत्तदितिकर्तव्यतावती तत्रतत्र सिध्यतीति । गदामिका तु लिटादिगदानां प्रयोजकाना प्रयोज्यपुस्पर्मिका अभिधासबन्धनानकरणिका अर्थवादोदितप्राशस्त्येतिकर्त- व्यतावतीति विवेकः । शब्दव्यापाररूपाप्यभिधा शब्दात्मिका व्यापारतद्वतोरनतिरेकात् । द्रव्यमेव हि पूर्वावस्थातः प्रच्युतं परावस्थामग्राप्तं पूर्वापगभूतं व्यापारगढवाच्यम्, भावानाहि लिहादिभिरभिधीयमाना न स्वरूपमात्रेण वर्तमानापदेशवद- भिधीयते । कि तहिं कुर्यादिति प्रवृत्तिविपयतया । अतो लिखादीनामभिवा पुरुपकमिकेत्युच्यते । उकंच-'पुरुष हि व- टन्ति भावये दिति । लिदादिश्रवणानन्तरं प्रवृत्तिहेतुप्रलयः मर्वस्य भवतीलविवादम् । प्रवृत्तिहेतुखरूपे तु विप्रतिपत्ति.। तत्र संभावितानामन्येषां प्रतिव्यभिचारित्वात्प्रमाणान्तरागोचरे च प्रवृत्तिहेती व्युत्पत्त्यसंभवात् । अभिधेयप्रत्ययचलो- श्रीयमानस्वरूपं लिहादीनामभिधानमेव प्रवृत्तिहेतुरिति युक्तं स एव प्रवर्तना पुरुषप्रवर्तकत्वात् । लिटादिव्यापारोऽपि मन् अभिधेयप्रलयहेनुत्वादभिधेय इत्युच्यते । यत. प्रवृत्तिदर्शनं तच्यापारः प्रवर्तना प्रवृत्तिहेतुत्वात् । नच गटान्तरेभ्यः प्रवृत्तिमपलभ्यतेऽनो न तदभिधामु प्रवर्तनालप्रसनः। यत्तु कार्यानियत्वादनभिधानमुक्तं तन्न । भावनावगतिरूपस्य कार्यस्य वर्तमानापशष्वपि प्रसनात् । प्रवर्तहमिति जान तु प्रवर्तनानानोत्तरकालीनं न तदुन्नायकं अतोऽनन्यप्रमाणकत्वादुपप- नमभिधेयत्वमभिधाया । नापि व्युत्पत्तिविरहः । प्रवृत्तिहेतुत्वेनवार्थापत्तितसढवगमात् । तथाहि-'यत्र तावल्लिडा- दिभ्यः प्रवृत्तिरुपलभ्यते तत्र मया प्रवर्तितव्य इसन्त. मकल्पात्मा लिवृत्तिविगेप उन्नीयते । अप्रवर्तमाना अपि लिड्- श्राविण. प्रवर्तस्वेति मामयमाहति वक्तार निर्दियन्ति । तेनावगम्यते प्रवृत्तिहेतुरभिहितो लिहा सच नर्ते व्यापारात्सिद्ध्यति । सिद्धान्तचलिकागूढार्थविवरणम् । ब्दात्वम्पन्नानम् । कारकाणामिति । शब्दस्यापि प्रवृत्तिकारकत्वादिति भावः । कार्यानेयस्य अर्थप्रतीसाख्यकार्यो- भयस्यत्ययः । अभिधामात्रस्येति । वेदादिगब्दाभिधाया अपीत्यर्थ । अनभिधेयेति । अत्र लिडादिव्यापारामि- - १ कालक्रिया. नियोगव्यापारी.

·शास्त्रदीपिका। [अ.१ पा. १ अ. ५] ४८ तस्मात्सूक्तम् 'अर्थेऽनुपलब्धे' इति ॥ * ॥ वृत्तिकारस्त्वन्यथेदं वर्णयांचकारत्येवमादिनोपवर्पमतेन । 'तस्य निमित्तपरीष्टि'रियेवमादिसूत्रत्रयमन्यथाकृत्वा व्याचष्टे भाष्यकार., तत्र निमित्तसूत्रेण ताव- प्रतिज्ञातस्य चोदनाप्रामाण्यस्य परीक्षापदेशेन स्वतःप्रामाण्यं हेतुरित्युच्यते ॥ प्रमाणाना स्वतःप्रामाण्यम् । प्रसिद्धानि हि प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि तदन्तर्गतं च शास्वं, अतस्तदपि प्रसिद्धमेव । नच प्रसि- द्धस्य प्रमाणस्य प्रामाण्यमन्येन परीक्षितव्यम् , स्वतएव तस्य स्खविपयोपस्थापनसामर्थ्यात् । यदिच परीक्ष्येत, ततो येन परीक्ष्येत तस्याप्यन्येन परीब्येत तस्याप्यन्येनेत्यनवस्था स्यात् । तस्मात्प्रसिद्ध- वाप्रमाणस्य चोदनापि प्रमाणमिति ॥ * ॥ ननु न ज्ञानमुत्पन्नमित्येवार्थतथालमध्यवसातुं श- क्यम्-प्रसिद्धतरस्यापि प्रत्यक्षस्थायथार्थस्योत्पत्तिदर्शनान्, यथा-शुक्तिकायां रजतमिति प्रत्यक्षमे- वायथार्थ न शुक्तिकायां रजतज्ञानस्य, प्रत्यक्षाभासत्वात् ।। प्रत्यक्षलक्षणं, प्रत्यक्षखण्डः । किपुनराभासासंकीर्ण प्रत्यक्षलक्षणम् । तदर्शयति-तत्संप्रयोगे पुरुपस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्मस- प्रत्यक्षम्-~~यदाभासं विनानं तेनेन्द्रियाणां संप्रयोगे यद्विजानं तत्सत्प्रत्यक्षम् । तत्सतोयंत्ययादा- तिनेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । एतटेवास्यानन्यप्रमाणकत्वं यत्प्रवर्तकत्वेन अब्दादवगम्यते नतु प्रवर्तनाखरूपमेवान्यतो नावगत येन व्युत्पत्तिविर- होयेत । नचाभिधानादभिवीयत इति मन्तव्यम् । अभिवागन्टवदुपपत्ते । यदेव हि शब्दश्रवणानन्तर बुद्धौ विपरिवर्तते तदमिधेयम् । उकंच-'लिडादिभ्य प्रवृत्तिहेतुरवगम्यते, नच लिडाटीनामभिधानव्यापारादन्य प्रवृत्तिहेतुः शक्यो निरूपयितु मिति । नाप्यनवस्था तदभिधानस्य शब्दादप्रतीते. प्रवर्तनामावयव प्रतीते । नापि लिडादिस्वरूपाभिधाना- पत्ति स्वयमेव तद्यापारस्य लक्षण्यात् , अतो लिहादीनामभिधा प्रवर्तना सोय विधि' । आहच-'अभिधा भावना- माहुरन्यामेव लिटादय ' इति । तदनेनैव रूपेण विधिना सवद्धा भावना प्रवृत्तिविषयतयावगता फलवत्तया निधीयते तथावगता चानुष्ठीयते फलवत्ता च विधिशक्तिमवसीदन्तीमुत्तनाति । मागर तरेटिखादी तु सन्नपि लिड्यापारो निर्वा- हिकाया फलवत्ताया अमावात् न निर्वहति । तदभावथानाप्तवाक्यत्वात् । वेटे त्वपीरुपेयत्वान पुरुषदोपशवापीत्युपपन्नम् । विधी तु तमतिक्रम्येति । 'सुचरितमिथनिरूपितविवितत्वमिदं मयात्र सलिप्तम् ॥ वार्तिकराणकटीकानिरोधपरिहारस्तु स- चिन्य' । वार्तिकटीकाद्यनुगुणं नु विवितत्त्वमसामिरर्थवादाधिकरणे निरूपणीयम्। अधिकरणं त्वेव-विधिरवोधको वो- धको वेति साय. । अलौकिके धर्म विधे. शकिग्रहणासंमवात् अवोधकत्वं, ततश्चाप्रामाण्यमिति पूर्व पक्ष । यथा प्रति- द्वपदसमभिव्याहारेणाप्रसिद्धार्थस्य मधुकरगब्दस्य भ्रमरे सगति गृहीत्वा वाक्याथै प्रतिपद्यते तथा 'कारीयां वृष्टिकामो यजेते'त्यत्र लोकप्रसिद्धार्थवृष्ट्यादिपदसमभिव्याहाराटलीफिकभावनाया विधे सगतिं गृहीत्वा विधिवाक्यार्थ पुरुषोऽवग- च्छति तत्सान्नावोधकत्वलक्षणमप्रामाण्यम् । नापि संवादापेक्षा खत प्रामाण्याभ्युपगमात् । नापि मिथ्यात्वादिरूपं सूत्रोक्त- युक्तरिति । अत्र भगवता वृत्तिकारेण 'तस्य निमित्तपरीष्टिरित्येवमादिसूत्रत्रयमन्यया व्याख्यात । तच व्याख्यानं वृत्तिकार- स्त्वित्यादिना अन्येन भाप्यकृता दर्शितम् । अन्यकारोऽपि तद्दर्शयितुमाह-वृत्तिकारस्त्विति । उपवर्षमतेन सूत्रत्रय- मन्यथा कृत्वा व्यावष्टे भाष्यकार । केन अन्येनेसपेक्षाया वृत्तिकारस्त्वित्यादिना भाष्यग्रन्यः पटित । निमित्तसूत्रव्या- ख्यानं तावशयति-तत्रेति । एतच्च सूत्रं नमध्याहारेण व्याख्यात न परीक्षितव्य निमित्तं, प्रत्यक्षादीनि हि प्रसिद्धानि प्रमाणानि तदन्तर्गतं चेटं शास्त्रम्, अतस्तदपि न परीक्षितव्यमित्सस्मिन्व्याख्याने सूत्रार्थ ॥ प्रत्सलसूत्रमवतारयितु परिचोदयति-नन्विति । परिहरति-नेति । यत्प्रत्ययं न तद्यभिचरति । यद्यभिचरति न तत्प्रत्यक्षमिति भाव ।अयथार्थत्वशङ्काच परीलाया हेतु । साचैवंरूपे प्रत्सने नसभवत्येवातो युक्तमेवापरीक्ष्यत्वमिति भाव ।। एतदेव प्रश्नपूर्वकं सूत्रेणोपपादयति-किं पुनरिति । सूत्रं व्याचप्टे-यदिति । ननु सत्सप्रयोग इत्यत्र तच्छ- व्दाश्रवणात् तेनेन्द्रियाणामिति व्याख्यानमनुपपन्नं तत्राह-तत्सतोरिति । ननु व्यत्ययकल्पनायापि नास्ति निर्वाहः । इंदृश यत्तत्सत्प्रत्यक्षमपि पुनस्तच्छच्चापेक्षाया विद्यमानत्वात् । नप दोपः । व्यत्ययस्याध्याहारोपलक्षणत्वात् । उक्तच- 'यद्वाध्याहारकापनेति । अन्यस्यैव वाय तच्छब्दस्याध्याहार इति भट्टोम्बेक । द्वयोरपि तत्सतोरत्राध्याहार तत्राभास- समानाकारपरामर्थोऽध्याहतस्तच्छन्न ।अपरश्च प्रत्यक्षस्वरूपपरामायः। सत्सप्रयोग इत्यत्र पठित. सच्छब्दस्तद्विगेपणार्थ एव, अध्याहृतस्तु योभनार्थ इति विवेचनीयमिति सुचरितमिश्रा । नन्वाभासलक्षणाकथनात् न प्रत्यक्षतदाभासविवेकः ·. [२.१ पा. १.५] रामगृष्णप्रणीतसिद्धान्तमान्टिकाव्याख्यासहिता । ४९ भासागंफरमितिः । नदिति चान्य तृतीयान्तं तेनेत्यर्थे ॥ * ॥ नन्वमत्यपि व्यत्यये नास्ति संकर:-दिगमंप्रयोग शानं प्रतक्षम-सेनापदेव वक्तव्यम् । नाहि शुक्तिकायां रजतनानमि- न्द्रिगर्मप्रयोगनग, किं ना, इन्द्रियसंप्रयोगान्छुक्तिशफलं रजतसाधारणेन भास्वरत्वादिरूपेण गृहीता, अनाधारणं नु मुकिकासमिन्द्रियदौर्बल्यादगृहीतम् , अनन्तरं च संस्कारोबोधाद्रजतं स्मृतं, चन मगरजतालाना पियतिपयशाद्गाते, अतो नेन्द्रियमंप्रयोगजं रजतवितानमिति नाति- प्रमाः ॥ * ॥ प्रणा:याम्नीन्द्रियनंप्रयोगजलमिति तव्यावृत्त्यर्थं तत्संप्रयोगजत्वमिति विशेषणं याव्यमिनि मत, ना ना यथाकथंचित्मप्रयोगजन्य लक्षणं, किंतु साक्षात्तजन्यत्वम् । यदिच ययाचिदित्यायन ततो निगेपणे मत्यप्यतिव्यामिमहक्षणं स्यात-बारादग्निमध्यक्षयतो यदी- ग्यविषयमनुमान तापि प्रत्सनं स्थान प्रणादयन्द्रियसंप्रयोगजत्यात संप्रयुकविषयत्वाश, अस्ति ritreयन्येन्दिरसंगोग: मंयुक्तममवायलरणः । नमाढवध्यं साक्षात्संप्रयोगजलं लक्षणमित्यनी- फर्तव्यम, मनः शिजतवेदनेऽपि व्यभिचाराभावादनकलत्सतोयंत्ययः ॥ * ॥ सत्यम्- साक्षालगोगजरा लक्षणम् । मत्यं च गुचिरजतमानेऽपि नातिप्रसन्नः, पीतगढद्विचन्द्रादिनाने- युक्तिनेहमपूरणी सिमान्तचन्द्रिका। यो गम मा प्रतक्षनियुफियांनारसं लक्षाभाग भी आतुं शक्यत्वात् । प्रयोजनाभावेन व्यत्यासमा- ferrit-नवसत्यपीति । पप गाते-प्रणाटोति । आशेपपादी परिहरति-तन्नेति । आक्षेपमुपसहरति- अत इति । NAIL-सत्यमिति । कुनामिनोन मार-पीतेति । शुधिग्जतशान एव चातिप्रसऊनिया- mi TRIC-अपिचेति । उपपादितमय गिगयति-तस्मादिति । अत्राह-कि पुनरययाथै शानं न सान्गुणी मिति । नार पुली रजतागरेण भागते फितु शानद्वयमेतत् । तथाहि शुचितायत्पुरोवर्तिनी रजतसा- मारपेमानना गवते । ननार र गगनोहोधितसमागदोपवनाप्रमुष्टादवम रजतमिति स्मृतिर्भवति । तद्गोचर- यो गानमगाणगोपनात भेदकधर्मानगभारण, भेराग्रहाय न पिनमव्यवहारो, न पुनरस्या अन्यधाभानात् । हिल जिगोगरागा रजतषिय. नियन्धननिति विपरीतरयातिवादी याव्य ।न तापदिन्द्रियं,प्राप्यकारित्वात् , असन्नि- तिरजनप्रासगया।*ओ प्रामारणाभावात्स्यतिरेवेदम् । अस्तिच स्मृते. कारणं पूर्वानुभवप्रभाविता भावना। ननु वनागपरागांभापारम्मरणमपि नोपपोत । भवम् । अनुभूतपिपयत्वमात्रेण तदुपपत्ते. तदिति परामर्शस्य तत्राप्रयोजक- खान् । अतो प्रदजन्मरणयोरुभयोरपि यमास्यात् यधार्गाऽयधार्य विभागोऽनुपपन्न । सारयस्याप्ययमेवपक्ष । अत्र म.. 'उमयोपयात न प्रान्ति. कापि सिष्यति ॥ सरानीत्यग्रहो भ्रान्तिरिति चेत्तम युज्यते । अयथार्थ ज्ञानं भ्रान्तिरिति हिलाकिया. प्रतिपयन्ते । भाग्यफारोऽपि 'यस्य च दुष्टं करणं यत्र च गिध्येति प्रत्यय. स एवासमीचिन. प्रत्ययो नान्य' ति (माय.)। यदपि विवेकाग्रहणात्ययाव्यवहार इति, तदतिमन्दम् । अप्रहणस्य ग्रहणाभावरूपस्य तेनाननीकारात् कस्य भ्रान्तिशब्दवाच्यता न्यात् । मरागीत्युाराशून्यं स्मरणमेवाग्रहणमितिचेत् । न । स्मृतेर्यथावस्थितार्धविषयतया मिथ्यात्वा- भावेन प्रान्तित्यानभवात् । सापेक्षत्वेन स्टतेरप्रामाण्याद्रान्तित्वमितिचेत् । न । स्मृतिमात्रस्य तथात्यापातात् । नहि न्मग्न् भ्राम्यतीत्युच्यते । अपिच कोऽयं नियमो यस्मृतरजतस्तदर्थी शुकावेव प्रवर्तते नान्यत्र । यदि तु तामेव रजत- तया जानीयात्ततसत्र प्रवर्तत इति युफम् । सादृश्यदर्शनात्तत्रैव प्रवृत्तिरितिचेतर्हि तत्सदृशमिति प्रतीयान रजतमिद- मिति । नहि गवा सदृशं गवयं जानन्तो गीरयमिति व्यवहरन्ति । यदिच शुफावप्रसकं खतनगेय रजतं मर्यते कथं तर्हि नेदं रजतमिति प्रतिषेध प्रत्यभावात् । ननु नाम किंचिद्वाध्यते किंत्वनवगतो विवेकोऽवगम्यते नेदं रजतमिति । शुषिविक रजतमित्यर्थ । एतगालीफिकमेव व्याख्यानमुपेक्षणीयम् । अतोऽन्यदन्याकारतया प्रसकं वाध्यत इति युकम् । कथमसनिहितं झानोत्पादकमितिचेत्-प्रत्यक्षप्रमाणस्यायं धर्मों नाभासस्य । कथमन्यसयुफमिन्द्रियमन्याकारज्ञानस्य हेतु- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । धातिरिकतृतीयमभिपेयं किमस्तीति तत्र तथेत्यर्थापत्त्या प्रवर्तितव्यम् , अतो न वर्तनापदेशे प्रवृत्तिसत्त्वेऽपि तदुनय- नमिति भावः । (मूलात्मेति । एतम्य लिमादिव्यापारस्यानुपपन्नभवेनत्वात् १) तद्विशेषणेति सप्रयोगविशेपणार्थः । अतो नागतादिसप्रयोगजं योगिप्रत्यक्षं निराकृतम् । प्रमुष्टतदपमा प्रमुष्टतत्ताशा । अतो ग्रहणेति । इदं रजतमित्यत्र । - १ परिहरति. शा. ७ ·५० शास्त्रदीपिका। [अ. १ पा. १ अ. ५] ध्वतिव्याप्तिः स्यात् साक्षात्संप्रयोगजलात् । अपिच स्मृतेन रजताकारण यत्संनिहितस्य शुक्तिश- कलस्य तादात्म्यग्रहणं तदनुपरतेन्द्रियव्यापारस्य भवत्साक्षात्संप्रयोगजमेवापरोक्षत्वात् । तस्मादा- भासनिवृत्त्यर्थस्तत्सतोर्व्यत्यय इति सूक्तम् । भाष्ये त्वाभासप्रदर्शनार्थ शुक्तिकारजतज्ञानोदाहरण- मित्यनवद्यम् ॥ * ॥ तत्संप्रयोगजत्वातत्संप्रयोगजले कथं विविच्यते । उच्यते-जानवरसादेव विपयस्य तथालमध्यवसीयते, तदन्यथावं तु कारणदोषज्ञानादर्थान्यथात्वज्ञानाद्वावगन्तव्यम् । अतो यत्र प्रयत्नेनान्विष्यमाणोऽपि कारणदोपो वाधकज्ञानं वा नोपलभ्यते तत्प्रमाणम् , इतरच्चाप्रमाणम् । चोदनार्थज्ञानस्य तूभयाभावात्सिद्धं प्रामाण्यम् । इत्यौत्पत्तिकसूत्रम् ॥ * ॥ 'ननु सर्व एव निरा- लम्वनः' इत्यादिना पूर्वोक्तहेतुद्वयाक्षेपनिमित्तमिथ्यात्वाक्षेपेण शून्यवादी प्रत्यवतिष्ठते । तथाहि यत्र युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका। रितिचेत् । दोषवशादिति ब्रूम । दोषस्यैव मिथ्याज्ञानकारणत्वात् । दृश्यते हि स्वप्ने मनोदोपादवर्तमानस्यापि वर्तमानव- द्भानम् । अत आत्मेन्द्रियमनोऽर्थसनिकर्पोऽसत्सु दोपेषु सम्यग्ज्ञानहेतुः । सत्सु तु शुक्तौ विपरीतज्ञानकारणमिति यथा. यथार्थविवेक. । योगाचारस्तु बुद्धिस्थस्य रजतादे शुक्क्यादावारोप इत्याह । तदसत् । पुरोवर्तित्वेन रजतस्य वाधेऽहं रजतमिति स्यात् । *इदन्तावाधे च निरधिष्ठानभ्रमापत्ति । असदेव रजतमारोप्यत इति माध्यमिका । तन । निरुपाख्या- नस्यापरोक्षाभासगोचरत्वानुपपत्ते । अनिर्वचनीयमारोप्यत इति वेदान्तिन । तदपि न । तादृशे वस्तुनि प्रमाणाभावात् । असतोऽप्रतीति सतश्च वाधानुपपत्तिरेव प्रमाणमिति चेत् । न । देशान्तरगतस्यात्रारोपेण तस्यान्यथाप्युपपन्नत्वात् । ननु शुचिरजततादात्म्यमत्र प्रतीयते, नच तदन्यत्रास्ति अतोऽनिर्वचनीयमेवानीकर्तव्यम् । मैवम् । इदमंगरजताशतादा- त्म्यस्यान्यत्रापि सद्भावात् । अतोऽन्यत्र सतोऽन्यत्रारोपोऽन्यथाख्यातिरेवेति सिद्धो विपर्यास । प्रमाणतदाभासविवेकं प्रश्नपूर्वकमुपपादयति-कथमिति । विवेकोपपादनफलमाह-चोदनेति ॥ अत्र भाष्यकारेण 'ननु सर्व एव निरालम्वन खप्नवत्प्रत्यय' इत्याद्याक्षेपपुर सर 'जाग्रतो बुद्धि सुपरिनिष्ठिता कथं विपर्येष्यतीति वाह्यार्थसद्भाव प्रतिपादित । तस्य प्रकृतविचारासगतिमनुपयोगं चाशय समाधातुमाह-नन्विति । कारणदोषो वाधकज्ञानं चेति पूर्वोक्तहेतुद्वयं, तदाक्षेपात्प्रकृतविचारसगति. । सर्वस्यापि मीमासाप्रपञ्चस्य बाह्यार्थाश्रय- त्वात्-तत्सद्भावप्रतिपादन प्रयोजनवदेवेति भाव । यथाहु -'कर्मभ्य. फलसवन्ध *पारलौक्यैहलौकिक ॥ सर्वमि- त्याद्ययुक्तं स्यादर्थशून्यासु बुद्धिषु ।। तस्माद्धर्माधिमि. पूर्व प्रमाणैर्लोकसमतै.। *अर्थस्य सदसद्भावे यत्न कार्य *क्रियाप्रति ॥' निरालम्बनवादी वाह्यार्थमपलपति ज्ञानं खीकुरुते । शून्यवादी तु ज्ञानस्याप्यभावमभिप्रेतीति विवेक । उकच-तत्रा- र्थशून्यविज्ञान योगाचारा समाश्रिताः ॥ तस्याप्यभावमिच्छन्ति ये माध्यमिकवादिनः ॥ तत्र बाह्यार्थशून्यत्व तुल्यं तावद्धयोरपि'इति । ननु वाह्याभावेऽपि सवृतिसिद्धमर्थमङ्गीकृत्य वौद्धानामिव धर्माधर्मोपदेशौ घटतएव । तदुक्त-द्वे सत्त्वे समुपाश्रित्य बुद्धाना धर्मदेशना ॥ लोकसवृतिसत्यत्वं सत्वं च परमार्थत' इति । एतच्चाद्वैतवादिभिरपीष्टमेव, बाह्यप्रप- श्वमिथ्यात्वनिरुपणात् । एतच्चायुक्तम् । सत्यद्वयासभवात् । नहि सवृते सत्सत्वमस्ति । संवृतिशब्दस्य मिथ्यापर्यायत्वात्स- त्यशब्दसमभिव्याहारानुपपत्तिश्च । अतो य सत्यभेदो वौद्धराश्रित.---'द्विविधं सत्यं सवृतिसत्यं परमार्थसत्यं चेति सोऽनुप- पन्न । नचाय सत्यशब्द सवृतिपरमार्थयो साधारणोऽक्षशब्दवत् विरोधात् । अतएव न गवादिवत्सामान्यशब्दोऽपि, स- मानाना हि भाव. सामान्यं, नच तत्परस्परविरोधिनो सभवति । नहि वर्माधर्मयोधर्मत्वमधर्मत्वं वा एक सामान्य भ- वति । तदुक्तं-'सवृते तु सत्यत्वं सत्यभेद कुतोन्वयम् ॥ सत्या चेत्सवृति केयं मृषा चेत्सत्यता कथम् ॥ सत्यत्वं नतु सामान्य मृपार्थपरमार्थयो ॥ विरोधानहि वृक्षत्वं सामान्यं वृक्षसिंहयो रिति । यदप्युच्यते-'कल्पनामात्रकल्पितेन वाह्येन सर्वो लौकिको व्यवहारधर्म' इति । तदप्यसत् । निर्वस्तुके जगत्समिनस्य चिन्मात्रस्य कल्पनया भेत्तुमशक्यत्वात् । क्वचिद्भिनमेव किचिद्रूपान्तर कल्पनास्पद भवति शुक्ताविव रजतरूपं, यस्य तु किचिद्भिन्नमस्ति तत्केन रूपेण कल्प्यताम् । उक्तंच-'कल्पनापि ह्यमित्रस्य नैव निर्वस्तुके भवेत् । ननु सत्यमसत्यं सावृतं चेति त्रिविध वस्तुतत्त्वमझीकुर्मः । तत्र सावृतं नासत्यमेव व्यवहाराविसवादात् । नापि सदेव । प्रमाणान्तरविरोधात् । अतो विधान्तरमेवेदमिति युक्तस्तदा- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । पारलौक्येति । कर्मभ्यो दर्शपूर्णमासकारीर्यादिभ्य परलोकेहलोकभवखर्गवृष्ट्यादिसकलसवन्धो वाह्यार्थाश्रयएव।सर्व द्वा- दशलक्षणीप्रमेयं वास्याथै विना न सिध्यतीत्यर्थ । धर्माथिमि मीमासकै । लोकसमतै प्रत्यक्षादिभिः अर्थस्येति । 'पूर्व- पक्षविशुद्धा हि बुद्धि सिद्धान्तिता भवेदिति पूर्वोत्तरपक्षविभागेनार्थस्य सदसद्भावयोयन कार्य इत्यर्थ । क्रियांप्र- तीति । क्रियासिद्ध्यर्थ । क्रियाशब्दश्चात्रानुष्ठानवाची । अभिन्नस्य चिन्मात्रस्य । निर्वस्तुके जगति । अशे स्वप्नप्रत्ययाशे । - ·, [अ. १ पा. १ अ.५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता । ५१ कारणदोपज्ञानं वाधकनानं वा तत्र मिथ्यात्वम्, अन्यत्र सत्यत्वमिति व्यवस्था नोपपद्यते, सर्व- ज्ञानानां मिथ्यात्वात् ।। वाघार्थशून्यवादेनाक्षेपः। सर्वमेव हि ज्ञानमासांशपर्यवसितमनादिवासनावशादालानमेव वाह्यतयाध्यवस्यन्मिथ्यैव । कथं पुनरामांशपर्यवसा यित्वं गम्यते, अनुमानात् , वाह्ये च प्रवृत्त्यसामर्थ्यात् । यथाचासामर्थ्य तथा वक्ष्यामः । संप्रत्यनुमानमुच्यते--स्तम्भादिप्रत्ययाः स्वांशमेव वाह्यतयाध्यवस्यन्तो मिथ्याभूताः प्रत्ययत्वात् स्वप्नप्रत्ययवत् शुक्तिकारजतादिप्रत्ययवञ्च । स्वप्नादिप्रत्यया हि यथावगम्यमानवा- हार्थाभावाद्देशान्तरकालान्तरवर्तिनां च संनिहितदेशकालतया प्रतिभासासंभवात् कचित्कदाचि- दप्यसंभवतां स्वशिरश्छेदादीनां स्वप्ने प्रतिभासावश्यं खासानमेव बहिर्वद्गृहन्तीत्यभ्युपगन्तव्यम् । अतस्तत्सामान्याज्जारज्जानानामपि स्वांशपर्यवसायित्वान्मिथ्यात्वम्-इति प्राप्ते ॥ * ॥ अभि- धीयते । न तावत्स्वप्नादिप्रत्ययाः खांशावलम्बनाः, तेऽपि वाह्यार्थमेवान्यथासन्तमेवान्यथा गृहन्तीति वक्ष्यामः । भवतु वा तत्रासख्यानं, नैतावता नीलादिप्रत्ययास्तथा भवितुमर्हन्ति, तत्र हि नीलमिदं पीतमिदं स्तम्भोऽयं घटोऽयमित्येवमिदमाकारास्पदीभूतं वाह्यं नीलादि प्रत्यक्षेणावगम्यमानं न शक्य- मनुमानेनापह्रोतुम् । आसपाहिले ह्यहं नीलमिति स्यात् ।। * ॥ तदेवं प्रत्यक्षमेव वाह्यार्थमुप- स्थाप्य तदपह्नवप्रवृत्तस्यानुमानस्योदयं निरुणद्धि । स्वप्नादिपु तु वाधकेन ज्ञानान्तरेण वाह्यसद्भाव- युक्तिनेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । श्रयो व्यवहारः । मैवम् । सवृतेमिथ्याजानत्वेन वस्तुकरपने सामर्थ्यासभवात् , अतो यत् परमार्थतो नास्त्येवेति निरूप्यते न तत्सवृत्या सद्रूपं भवितुमर्हति इति । यत्तु यावत् व्यवहारमविसवादि तदस्मैव परमार्थसत् । नासतः सर्वदा व्यवहारहेतुत्वं सभवति । तदुक्तं-तस्माद्यन्नास्ति नास्त्येव यत्त्वस्ति परमार्थतः ॥ तत्सत्यमन्यन्मिथ्यैव न सत्यद्वयक- ल्पना ॥' खप्नवच वाद्यपदार्थाभ्युपगमे खप्नादिभोगतुल्य एव शुभाशुभकर्मफलोपभोगो भवेत् । ततो ज्योतिष्टोमादौ नैव कश्चित्प्रवर्तत, खाग्निकसुसादिवच्च यदृच्छयैव कदाचिदुत्पत्तेः प्रवृत्तिवैयर्थ्यात् । उक्तंच-नहि स्वप्नसुखाद्यर्थ धर्मे कश्चि- प्रवर्तते ॥ यादृच्छिकत्वात्स्वप्नस्य तूष्णीमास्येत पण्डित.' । अत. परमार्थफलप्राप्त्यर्थ वाधवस्तुव्यवस्थापनं प्रयोजनवदिति सिद्धम् । प्रत्सवस्थानं विवृणोति तथाहीति ॥ व्यवस्थानुपपत्तौ कारणमाह-सर्वेति । स्तम्भादिप्रत्यया इति । अत्र प्रत्ययमानस्य पक्षत्वे सिद्धसाधनता दृष्टा- न्ताभावश्च स्यात् , अतो जाग्रत इति पक्षविशेषणं कर्तव्यम् । अत्र साध्यं वाह्यानालम्वनत्वेन व्यवस्थाप्यं खाशालम्वनत्वस्या बौद्धनाभ्युपगमादित्यभिप्रायेणाह-खांशमेवेति । मीमासकाभिप्रायेण च त्र्यवयवोपन्यास. । सर्वज्ञाननिरालम्वनत्व- वादिमते विपक्षाभावेन तत्र हेतोरवृत्तेः व्यतिरेकानुपन्यासः । समाधातुमुपक्रमते-इति प्राप्त इति । वक्ष्याम इति । शून्यवाद इत्यर्थः । अन्वारुह्यवादेनाह-भवत्विति । प्रत्यक्षेणेति । प्रत्यक्षे परिपन्थिनि तद्विरुद्धमनुमानमात्मानमेव न लभवे वही शैल्यानुमानमिवेति भावः । एतदेव विवृणोति-तदिति । नविहेति । जाग्रत्प्रत्यय इत्यर्थ । यदाह भाष्यकार.-'स्तम्भ इति जाग्रतोपि बुद्धि सुपरिनिश्चिता कथं विपर्यसिष्यतीति । सुपरिनिश्चितग्रहणं वाधकप्रत्ययनिवृत्त्य- थम् । अतएव स्तम्भादिप्रत्यया अनुमानाद्वलीयासो भवन्तीति भाव । इत्युक्तं प्रत्यक्षेण तदुत्पत्तिनिरोधादेव न वाधकमि- त्युक्तमित्यर्थः । अप्रमाणगृहीतस्यार्थस्य वाधो भवति । गृहीतमात्रवाधे तु निरालम्वना प्रत्यया इति योऽयं भवत्पक्ष. सोऽपि गृहीतत्वान्मिथ्या स्यात् , ततश्चानुमाने पक्षाभाव. । किच निरालम्बनत्वेन विशिष्टा प्रत्यया साध्यन्ते तत्र विशे- पणविशेप्ययोर्यज्ज्ञानं तस्यापि निरालम्वनत्वात्तयोरप्रसिद्धि । ततश्चाप्रसिद्धविशेषणत्वमप्रसिद्धविशेष्यत्वमप्रसिद्धत्व च दूप- णम् । सालम्वनत्वे तु तेनैवानकान्तिकत्वात् न प्रत्ययानामनालम्बनत्वसिद्धि । तथा किमिदं निरालम्वत्वं धर्मिणो भिन्नमभिन्नं वा, अन्त्ये विशेपणत्वासभव । आये तद्भेदग्राहिणो ज्ञानस्य मिथ्यात्वान भेदसिद्धि । स्यादेतत् । वस्तुनि हि भेदाभेदादिविकल्पी युक्तौ नावस्तुनि । नचालम्वनप्रतिपेधो वस्तुभूत , अत कि तद्विकल्पेन । मैवम् । अवस्तुत्वे- ऽस्मान्प्रति तद्वोधनानुपपत्ते । नह्यवस्तु बुद्धिविपयो भवति तद्विपयत्वे वा वस्तुत्वापातात् । अथावस्तुनोऽपि वस्तुत्वं कल्पयित्वाऽनुमानव्यवहार क्रियते प्रतिमायामिव देवतात्वमाराधनादिव्यवहारः । भैवम् । अत्यन्तासतः कल्पनायोगात् । अन्यत्र प्रसिद्धसद्भावं हि देवतात्वमन्यत्र कल्प्यते । अनालम्वनत्वं तु गगनकुसुमायमानं न कल्पनामर्हति । कल्पनापि ।

·शास्त्रदीपिका। [अ. १ पा. १ अ.५] ५२ निराकरणायुज्येतासख्यातिः । नलिह तथा बाधकमस्त्यन्यत् भवदुक्तादनुमानात् । नचानुमानमलं बाधितुमित्युक्तम् । दूषणसहस्रं चास्यानुमानस्य वार्तिके प्रपञ्चितमित्युपरम्यते ।। योगाचारसौत्रान्तिकयोः कलहः । एवमनुमाने प्रत्यक्षविरोधेन निराकृते 'प्रत्यक्षस्य बहिःप्रवृत्तौ सामर्थ्य नास्तीत्येवं पूर्वोक्ताक्षेपेण 'शून्यस्वित्यादिना स एव शून्यवादी पुनः प्रत्यवतिष्ठते । तदिहैवं चिन्यते-यदिदं नीलमिदं पी- तमिदमिति नीलाद्याकारं वस्तु प्रथते तत्कि विज्ञानमेव तथा प्रथते किंवा बाह्यं वस्त्विति । तदर्थ- मिदं विचार्यते-किं विज्ञानं प्रत्यक्षमुतानुमेयमिति, प्रत्यक्षले सति निराकारस्य प्रत्यक्षग्रहणायो- गात् , आकारस्य चैकस्यैव ग्रहणात् गृह्यमाण आकारो ज्ञान एवावतिष्ठत इत्यर्थस्थागृह्यमाणत्वादस- त्वमेव भवति । अनुमेयत्वे तु बाह्याथै विनानुमानासंभवाद्वाह्यार्थसिद्धिः । तत्र-'ज्ञानमेवैवमाका- रमालना प्रथते कुतः ॥ नाप्रत्यक्षस्य तस्यास्ति प्रमाणान्तरतो गतिः ।। संवेद्यत्वाच्च नीलादेानाकार- वनिश्चयः ।। अर्थान्तरस्य च ग्राह्यलक्षणं नहि युज्यते ॥ * ॥ यो हि विज्ञानमप्रत्यक्षमिच्छति तस्य ज्ञानमेव न सिध्येत् प्रमाणान्तरासंभवात् । अनुमानमिति चेत् । न लिङ्गाभावात् । न तावदर्थों लि- जम् , विनापि तेन सुषुप्त्याद्यवस्थायामर्थसद्भावाभ्युपगमात् । अर्थव्यवहारो लिङ्ग-सहि कादाचित्कं कारणं कल्पयतीतिचेत्, एवंतु प्राग्व्यवहाराज्ज्ञानप्रतिभासो न स्यात् । अव्यवहरन्नपि घटं पश्यन् 'जानेऽहं घट'मिति ज्ञानमनुसंधत्ते इति प्रतीतिसाक्षिकम् । अर्थधर्मो ज्ञानजन्मा लिङ्गमितिचेत् । न । तत्सद्भावे प्रमाणाभावात् । अतीतानागतयोश्चार्थयोधर्मासंभवादतीताद्यनुमाने ज्ञानसिद्धिन स्यात् , तस्मादवश्यं विज्ञानं प्रत्यक्षमेषितव्यम् । एवंच तस्यैवायमाकार इति निष्प्रमाणकोऽर्थः ॥ * ॥ किंच वेद्यत्वादपि नीलादेओनाकारलं, नयनालनो नीलस्य पीतवद्वेद्यता संभवति । यदि युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । निरालम्बनत्वस्य ज्ञानरूपा तदुत्पत्तौ च व्याप्रियमाणं कथमवस्तु भविष्यति । अर्थक्रियाकारित्वस्यैव वस्तुत्वात् ज्ञानोत्पाद- नस्याप्यर्थक्रियात्वात् । अत्रान्येऽपि पक्षसाध्यहेतुदृष्टान्तदोपा 'अग्राह्यत्वाच्च भेदेने त्यादिना ग्रन्थेन वार्तिककृता दर्शिता इत्याह-दूपणेति । सहस्रशब्दोऽत्रानेकसख्यवचनः सहस्राक्ष इतिवत् ॥ अत्र 'प्रत्यक्षा च नो बुद्धिरतस्तद्भिन्नमर्थरूपं नाम न किचदस्तीति । तथा-निराकारा च नो वुद्धिराकारवान्वा- योऽर्थ । स हि वहिर्देशसक्द्धः प्रत्यक्षमुपलभ्यते' इति पूर्वोत्तरभाष्यपर्यालोचनयात्रापि बाह्यार्थसदसद्भावचिन्तैव । उ- कंच-'शून्यस्त्विति पुन सैव निरालम्वनतोच्यते' इति । अत 'सर्व एव निरालम्बन' इत्यनेनैव गतत्त्वात्पुनरुक्तमिदं 'शून्यस्त्वि'त्याशय विचारखरूपभेदोपदर्शनेन परिहर्तुमाह-एवमिति । प्रत्यक्षवायार्थ निराकरणपरस्यानुमानस्य खा- स्माशग्राहकेण प्रत्यक्षेण विपयभेदे सति पूर्वोक-प्रत्यक्षविरोध एव नास्तीत्यभिप्राय पुन प्रत्यवस्थाने मूलम् । नन्वत्र सदेह एव नास्त्रीति सर्वत्र ग्रहणे परस्परविलक्षणत्रितयप्रतिभासनात् , नीलमिदमहं गृह्णामीत्यादिषु धनात्मतया नीलादय प्रतिभासन्ते न पुनील एव केवल खप्रकाश तथा प्रतिभासाभावात् । अतोऽनारभ्य एवायं विचार इत्याशङ्याह-तदर्थ- मिति । ज्ञानस्यैव ग्राह्यप्राहकसवित्तिरूपेण प्रतिभासनात् निष्प्रमाणिका वहिरर्थकल्पनेत्यर्थ । यथोक्तम्-'अविभक्तोऽपि बुद्ध्यात्मा विपर्यासितदर्शनै ॥ ग्राह्यग्राहकसवित्तिभेदवानिव लक्ष्यते' इति । पूर्वपक्षं परिगृह्णाति-तत्रेति । ननु नील- मिदमित्यनात्मतया नीलादयो भासन्ते नतु नीलमहमिति । अतो निष्प्रमाणिकैवेय कल्पनेसभिप्रायेणाह-कुत इति । अत्राह-नेति । अयमाशय -नीलपीतादेग्राह्यत्वमिति तावत्सर्वजनसिद्धम् , तत्र यदि विपर्ययज्ञानेष्विवात्मैवानात्मतया- चभासत इत्यहीक्रियते तदा नानेकादृष्टकल्पना भवति, अतिरिकग्राह्यकरपनाया तु ग्राह्यत्वस्य ग्राहक विनानुपपत्तेस्तस्क- ल्पनापीत्यनेकादृष्टकल्पना स्यादिति । ननु भवत्पक्षेऽप्येकस्यैव ज्ञानस्यानेकग्राखग्राहकशक्तिकल्पनात् अस्त्येव गौरवम् । सत्यमेवं तथापि त्वन्मते ग्राह्यग्राहकर्मिद्वयकल्पना शक्तिद्वयकल्पना च । अस्मत्पक्षे त्वेकस्यैव शक्तिद्वयकल्पनाल्लाघवामि- त्यस्ति विशेष । अप्रत्यक्षस्येति । ज्ञानस्याप्रत्यक्षत्वेऽन्यसादवगतात्तदवगन्तव्यं ततश्चानवस्था स्यात् । प्रकाशखभावस्य च प्रकाशान्तरापेक्षानुपपत्ते स्वप्रकाशमेवार्थसवेदनमिति भाव यस्मानीलाकार ज्ञानमुत्पद्यत इत्येवं वदन्तो लौकिका अपि ज्ञानाकारतामभ्युपगच्छन्तीत्यर्थ । अर्थान्तरस्येति । । हेत्वन्तरमाह-संवेद्यत्वादिति । नीलोऽयमों यदि चाय प्रायो नीलादिविज्ञानस्याकार स्यात् तदा तादात्म्यलक्षणसवन्धेन ग्राह्यग्राहकभाव उपपद्यते, भेदे तु सवन्धा- - ·[अ. १ पा. १ अ. ५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकान्याख्यासहिता । ५३ चार्थान्तरं नीलं ततोऽस्य किं लक्षणं वेद्यतम् । यद्यर्थवलक्षणं स्यात् , सर्व सर्वस्य वेद्यं स्यात् व्यव- स्थाहेलभावान् । अथ हेतुलं व्यवस्थापक-य एवार्थो ज्ञानस्य हेतुः स एव वेद्यो नान्य इति चेत् । न | नेत्रादेरपि वेद्यत्वप्रसगात् । सादृश्यं हेतुतं च विषयत्वम् , नीलार्थश्च नीलनानेन सहयों न नेत्रमितिचेत् , एवमपि समनन्तरप्रत्ययस्य हेतुत्वात् विज्ञानलेन च सादृश्याद्विपयतं स्यात् ।। * ॥ अथासाधारणेन विषयाकारेण साहश्यं विषयलक्षणम्-नानलं हि सर्वज्ञानसाधारणं नीलाद्याका- रस्तु केपांचिदेवासाधारणतेन तदाकारेण सादृश्यं विषयत्वम् । एवमपि धारावाहिकेषु पूर्वमुत्तरस्य विषयः स्यात्-उभयोनीलरूपलाद्धेतुलाच ॥ * ॥ स्यान्मतम्-न सादृश्यं विपयत्वं कितु यो ज्ञाने नीलाद्याकारविशेषसमर्थको हेतुः स विषयः, समनन्तरप्रत्ययस्तु न नीलाद्याकाराणां समर्पकः। तथासति नीलनानानन्तरं सर्वदेव नीलविज्ञानं स्यात् । तत्रैकस्मिन्संताने नीलपीतादिविचित्राकारो- दयो न स्यात् , कारणावलक्षण्ये कार्यवैलक्षण्यायोगात् । नीलपीतादिविचित्रार्थसंनिधिविशेपकृतश्चायं विचित्राकारोदय इत्यर्थस्यैव ग्राह्यत्वम् ।। पुनयोगाचारशका। ननु कार्यभूतसमये कारणभूतस्यार्थस्य क्षणिकत्वेनातीतत्वात्कथं प्रत्यक्षग्राह्यत्वम्, एतदेवार्थस्य ग्राह्यलं यजानाकारार्पणक्षमहेतुलम् । यथाहु:-भिन्नकालं कथं ग्राह्यमिति चेद्राह्यतां विदुः ।। हेतुत्रमेव तद्युक्तं जानाकारार्पणक्षमम्' इति । यद्येवं कस्सायमाकारो यो वर्तमानः प्रथते, यदि बा- नत्यैव तहि अर्थस्याप्रथमानस्य सद्भावे ज्ञान प्रति हेतुले च किं प्रमाणम् । नानवैचित्र्यमेव, नहि तत्समनन्तरप्रत्ययमात्रात्संभवतीत्युक्तम् । एवं तर्वानुमेयोऽर्थः कथं प्रत्यक्षग्राह्य इत्युच्यते । एतदेव हि प्रत्यक्षग्राहलमर्थव यत्साक्षादाकारसमर्पणेन हेतुत्वम् , यस्तु परंपरया ज्ञानाकारसमर्पको हेतुश्च सोऽनुमेयः । तद्यथा-वह्निखलक्षणं धूमखलक्षणतहर्शनतद्विकल्पप्रणाड्या वहिज्ञानं जनयदनुमे- यम् । अतएव प्रत्यक्षमनुमानं च द्वे एव प्रमाणे नानार्थयोमिन्नत्वात् । असति तादात्म्ये तदुत्पत्ति- निवन्धन एव बानादर्थनिश्चयः । तत्र साक्षादुत्पत्ती प्रत्यक्षं प्रणाड्या बनुमानमिति द्वे एव विधे । अतएव विषयसादृश्यमेव प्रामाण्यं तदधीनत्वादर्थविशेपव्यवस्थापनस्य । नहि नानमित्येव नीलवे. दनं भवति पीतादावपि तुल्यत्वात् । नीलिम्ना तु नीलवेदनसिद्धिः । यथाहुः-'नहि संवित्तिसन्त- यैव तद्वेदना युक्ता तस्याः सर्वत्राविशेषादविशेषप्रसगात् , तां तु सारूप्यमाविशत् सरूपयितुं घटये- दिति । तस्मात्साकारे विनाने सिद्धमर्थस्य सत्त्वं ग्राह्यलक्षणं चेति सौत्रान्तिकाः ।। . युक्तिनेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । भावेन ग्राह्यग्राहकमावानुपपत्तिरिति भाव । श्लोकाथै विवृणोति-योहीति । व्यवस्थाहेतुं गहतेहेतुत्वमिति । एतठेव विवृणोति य एवेति । परिहार गते । सादृश्य इति । दूपयति-एवमिति । समनन्तर *पूर्वप्रत्ययः । अत्र विशेयं गढ़ते-अथेति । एतदपि निराकरोति एवमपीति । सत्रान्तिकमतमुत्यापयति-स्यादिति । कि- त्विति । वस्तुतो निराकारमेव ज्ञानं अर्थसवन्धी चायमाकारो वुद्ध्यारूढ. प्रतीयत इति भावः । तथासतीति । आ- कारसमर्पकत्वे सतीत्यर्थः ।। चोदयति-ननु कार्यति । परिहरति-एतदेवेति । हेतुत्वमेवेति । ज्ञानाकारार्पणक्षमहेतुत्वमेव प्राह्यत्वं विदु. रिति संवन्धः । पुनथोटयति-यद्येवमिति । उत्करूपं यदीत्यर्थ । उत्तरमाह-ज्ञानेति । अस्मिन्पक्षे प्रत्यक्षपाह्य- त्वानुपपत्तिरिति शहते-एवमिति । ज्ञानवैचित्र्येणैवानुमेयमित्यर्थः । समाधत्त-एतदिति । वहिखलक्षणं परम्परया वहिनानं जनयदनुमेयमित्यर्थः । तादात्म्यानन्गीकारे सत्ससवन्धात्कथमर्थनिश्चय इति चेत् तत्राह-असतीति । तां संवित्तिम् । आविशन् सारूप्यमिति संवन्ध 1 तन्मतमुपसहरति-इतीति ॥ सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । प्रतिषेधो निरालम्बनत्वसाध्यरूप । (देवसात्त्वं कल्पयित्वेसनुपग-१) पूर्वप्रत्यय. निर्विकल्परूप. । झानेवेति । अर्थाभा- ·. शास्त्रदीपिका। [अ.१पा. १ अ.५] योगाचारेण सौत्रान्तिकखण्डनम् । अत्र वदामः-स्यादिदं ग्राह्यलक्षणं यद्यर्थस्याकारसमर्पकले हेतुले वा प्रमाणं स्यात् , नतु तदस्ति, समनन्तरप्रत्ययविशेपादेव विचित्राकारोदयसंभवात् । तथाहि-त्वयापि हि स्वप्नावस्थायामसत्यप्य- र्थसंनिधौ ज्ञानवैचित्र्यदर्शनावश्यं समनन्तरप्रत्ययकृतत्वमगीकर्तव्यम् । एवंचेन्जाग्रत्प्रत्ययानामपि तथैवास्तु किमर्थग्रहणेन, अतो न हेतुत्वं ग्राह्यलक्षणम् ॥ * ॥ अथ ज्ञाननिवन्धनो यत्रोपादाना- दिव्यवहारः स विषय इत्युच्यते, तथासति नीलज्ञानस्य नीलान्तर्गताः परमाणवो रसादयश्च विप- यभावमश्नुवीरन् , उपादीयमानत्वात् ॥ * ॥ अथ द्रव्यस्यैवोपादानं न गुणानां रसादीनाम् । एवं तर्हि रूपस्यापि विपयत्वं न स्यात् । किंच सुखार्थः सर्वो व्यवहारोऽतोऽनुभूते सुखे न कश्चित्सुख- विषयो व्यवहारोऽस्ति नच संभवति, यतः सुखप्रतिवद्धन्यवहारानुगुण्यं तद्वित्तेः स्यात् , तथा वा- णगृहीते गन्धे न कश्चिदुपादानादिव्यवहारोऽस्तीति कथं तस्य विपयत्वम् ॥ * ॥ ननु नोपादान- मेव व्यवहारः शब्दप्रयोगस्यापि व्यवहारत्वात् , अतो नीलजाननिवन्धनशब्दप्रयोगगोचरत्वानी- लिनो विपयत्वम् , एवं सुखादेरपि । एवमप्युपादानस्यापि व्यवहारत्वात्तद्विषयभूतानां परमाणूनां विपयत्वापत्तिस्तदवस्थैव ॥ * ॥ किंच न शब्दप्रयोगवशेन ज्ञानस्य विपयनिरूपणं शक्यं विपरी- तत्वात् । अर्थसंवद्धशब्दप्रयोगो हि लक्षणं न शब्दमात्रप्रयोगः, प्रत्याय्यप्रत्यायकत्वमेव हि शब्दा- र्थयोः संवन्धोऽतो यदर्थविपयं ज्ञानं यः शब्दो जनयति स तस्य वाच्यः, अतो ज्ञानविपयनिरूपण- पूर्वकं शब्दविपयनिरूपणं, तदधीने तु तस्मिन् दुकत्तरमितरेतराश्रयमापद्येत ।। * ॥ ज्ञानजन्या- विशयभाक्त्वमेव ग्राह्यत्वमिति चेत् , नासावुपलभ्यते, नच संभवति भूतभविष्यतोरित्युक्तम् । अथ यत्संप्रयुक्तेन्द्रियजं ज्ञानं यड्याप्तलिङ्ग वा स विपय इति मतम् । ततो नेत्रजन्यस्य नीलज्ञानस्य स्पर्शो विषयः स्यात् , अस्तिच स्पर्गस्यापि रूपस्येव संयुक्तसमवायलक्षणः संवन्धो नेत्रेण । तथा गन्धलिङ्गस्य रसानुमानस्य रूपमपि विपय स्यात् , रूपेणापि रसेनेव तस्य व्याप्तत्वात् । तस्मात् ज्ञानालकत्वमेव नीलादेविपयलक्षणमिति सिद्धं तादात्म्यम् ॥ * ॥ सहोपलम्भनियमोऽपि ज्ञाना- थेयोरनियमव्याप्तं भेदं व्यापकविरुद्धोपलब्ध्या प्रतिपेधन भेदमुपस्थापयति, भिन्नानां घटपटादीनाम- नियतसहोपलम्भवात् । नचासिद्धो वेद्योपलम्भसमये वित्तेरुपलम्भ इति वाच्यम् । उत्तरकालं सहैव मानेन विपयस्मरणदर्शनात्--जातो घट इति । नचाननुभूतस्य स्मरणं संभवति, तस्मादुत्पत्तिवे- लायामेव ज्ञानस्य प्रकाशनमङ्गीकर्तव्यम् । नच निराकारस्योपलब्धिरस्तीति सिद्धं ज्ञानामकलं नी- युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । दूपयितुमुपक्रमते-अत्रेति । अत इति । समनन्तरप्रत्ययस्यापि विपयत्वापत्तरित्यर्थ । प्रकारान्तरेण विषयत्वं गहते-अथेति । परिहरति तथेति । सुखस्योपादातुमशक्यत्वादिति भाव । यत तद्वित्ते. सुखज्ञानात् । सुखस्य उपादानादिव्यवहारानुगुण्यं स्यात् तदभावे तु न विषयत्वमिति भाव । अन्यदप्याह-तथेति । विशेप शहते- नन्विति । निराकरोति-एवमिति । उभयरूपव्यवहाराङ्गीकारेऽप्युक्तदोषानतिवृत्तिरित्यर्थ । वैपरीसं विवृणोति- अर्थति । प्रकारान्तरेण ग्राह्यत्व शकते-ज्ञानेति । अथेति । पक्षद्वयं चात्र प्रमाणद्वयाभिप्रायेण । उपपादितमर्थ निगम- यति-तस्मादिति । सहोपलम्भनियमोऽप्यभेदमुपस्थापयतीति सबन्ध । अनियममागय निराकरोति-नचेति । तस्मिन्काले ज्ञानेन विपयस्यैव प्रकाशनादिति भाव । नचेत्यत्र कारणमाह-उत्तरेति । एतदेव सहोपलम्भे प्रमाणमि- त्यर्थ । प्रकागनमित्यनेन ज्ञानस्य खप्रकाशत्वं ध्वनितं विपयं प्रकाशयदात्मानमपि प्रकाशयतीति भाव । ननु वस्तुतो निराकारमेव ज्ञान अर्थसवन्धी चायमाकारो वुद्ध्यारूढ प्रतीयत इत्येव कि न स्यात् । मैवम् । वाह्यार्थापरित्यागेनान्तरमनु- भवमारूढ इत्यत्र प्रमाणाभावात् । अस्तु ताकारस्यैव ज्ञाने प्रतिविम्वोदय जले चन्द्रस्येव । नैतदपि युक्तम् । अहनि चन्द्ररहितस्य जलस्योपलम्भाद्रात्री तत्प्रतिविम्वप्रतीतिर्युक्ता, ज्ञान तु न कदाचिदपि निराकार दृष्टं कथं तत्राकारप्रतिवि- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । वेऽपि शुक्तिरजतादौ रक्तज्ञानं साकारमुपलक्ष्यते नतु विज्ञानाभावे साकारोऽर्थ । अतो ज्ञानस्यैवाकारो धर्मो नार्थस्येति ·[ अ. १ पा. १ अ.५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकान्याख्यासहिता। ५५ लादेः । अवश्यं च स्वप्नादिवोधे वन्ध्यासुतो याति, अङ्गुल्यने हस्तियूथशतमित्यादौ चात्यन्तासंभवा- द्वाह्यस्य ज्ञानासकत्वमेवाकाराणामभ्युपगन्तव्यम् । तथान्यत्राप्यस्तु, तस्मान्न बाह्यमस्तीति प्राप्ते ।। योगाचारमतखण्डनम् । अभिधीयते--'नीलादिवित्तेरामांशपाहिलं केन गृह्यते ॥ नालना नान्यसंवित्त्या सापि हाला- वसायिनी ॥ अज्ञानस्थिरचित्रत्ववाह्यत्वादेरनासनः ॥ असतो वा सतो वापि कथं विज्ञानवेद्यता ।।' विज्ञानवादी हि सर्वमेव विज्ञानमालानमेव गृह्णाति नान्यत् , आसनैव च गृह्यते नान्येन, तस्या- प्यन्यस्य स्खालपर्यवसायित्वादिति वदति । यथोक्तम्-'नान्योऽनुभाव्यो बुद्ध्यास्ति तस्या नानुभ- वोऽपरः ॥ ग्राह्यग्राहकवैधुर्यात्स्वयं सैव प्रकाशते' इति ॥ * ॥ तमेवंवादिनं प्रत्युच्यते-नीलजा- नस्यासावसायित्वं नीलस्य च विज्ञानाकारलं केन ज्ञानेन गृह्यते । न तावदामनैव-नहि नीलमि- दमित्यत्र स्वासपर्यवसायित्वं नीलाकारस्य च ज्ञानालकत्वं प्रकाशते नीलमात्रप्रकाशनात् । संवेद्य- त्वग्राह्यलक्षणायोगसहोपलम्भनियमादिलिङ्गनिमित्तकेन बनुमानेनैव तदवगन्तव्यं तदपि त्वनुमा- नमालांशग्राहि चेत्, न ज्ञानान्तरस्य स्वासपर्यवसायितां ग्रहीतुमलम् ॥ * ॥ अथानुमानं न स्वा- मांशप्राहि, ततो नीलादिविज्ञानैः किमपराद्धं, येन तानीदंकारास्पदीभूतवाह्यनीलादिप्रकाशकत्वेनाव- भासमानान्यपि खामन्येवावरुध्यन्ते । नहि तदैतद्वक्तुं शक्यम्--नानासनः संवेदनं ग्राह्यलक्षणं सहोपलम्भनियमो वा संभवतीति । तेषां सर्वेपामेवैतस्मिन्नेव भवदीयेऽनुमाने व्यभिचारात् । तत्खल्वामा- नमतिक्रम्य नीलादिवित्तेर्नीलाद्यामभूतस्वासांशावसायितां गृह्णातीत्यभ्युपगन्तव्यम् । तस्यापि स्वाम- पर्यवसायिले नीलवुद्धस्तद्वशेन स्वासांशमाहिता न सिद्ध्येत् । आहच-चैत्रादिप्रत्ययानां च निरा- लम्बनता यदि ॥ धर्मभूता न गृह्येत साधनोत्थितया धिया ॥ ततो विपयनानात्वात्प्रतियोग्यनिरा- कृता ॥ रूपात्सालम्बनप्राप्तिः सती केन निवार्यते' इति ॥ * ॥ किंचाज्ञानमित्यस्य ज्ञानस्य ज्ञाना- भावों नच ज्ञानाभावस्य ज्ञानासता संभवति, अत्यन्तविपरीतत्वात् । तथा तदेवेदमिति ज्ञाने पूर्वापरकालावस्थायित्वं प्रकाशते, नच क्षणिकस्य ज्ञानस्य स्थायित्वमाला संभवति । तथा- चित्रबुद्धौ नानाकाराणामवभासः । नचैकस्य ज्ञानस्य नानाकारता संभवति ॥ * ॥ नन्वर्थस्यापि स्थायित्वमेकस्य च नानाकारलं न संभवत्येव, संभवतु वा मा वा, ज्ञानात्मता तावन्न संभवति । तदसंभवे चार्थीकारौ वा स्थायित्वचित्रले स्याताम् , अत्यन्तासद्रूपे वा, द्वेधापि ज्ञानानासकयोानेन ग्रहणात्सिद्धं नः समीहितम् ॥ * ॥ तथा बाह्यं नास्तीति निषेधयतावश्यं वाह्यं बुद्धावारोपयितव्यं, युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । म्वकल्पना स्यात् । अस्तुनाम रूपस्य प्रतिविम्बोदय. गन्धरसादीनां त्वसंभाव्य एव । यथाहु.--'शब्दगन्धरसाना च कीदृशी प्रतिविम्वता । ज्ञाने च गृह्यमाणस्य कथं स्यादर्थधर्मता' ॥ सिद्धान्तं प्रतिजानीते-इतीति ॥ श्लोकाथै विवृणोति-विज्ञानेति । नीलमिदं पीतमिदमिति ज्ञानमुत्पद्यमानमात्मानमेव प्रकाशयदुत्पद्यत इत्यर्थः । अत्रैव तत्संमतिमाह-यथेति । न तावदिति । एकस्यैवैवंरूपत्वे प्रमाणाभावादिति भाव । अत्र पूर्वपक्षोक्ता युक्ति- भनूद्य परिहरति संवेद्येति । नहीति । यदानुमानं न खात्माशग्राहि तदा एतत् नानेत्यादिनोच्यमानं वक्तुं न शक्य- मित्यर्थ । कयं न शक्यमत आह-तेषामिति । नानेत्यादिनोक्ताना निमित्ताना व्यभिचारात् अभावादित्यर्थः । ननु तस्याप्यात्माशपर्यवसायित्वमेवाझीक्रियते नेत्याह-तदिति । एवमनङ्गीकारे दोपमाह-तस्येति । अत्रैव वार्तिकक- समतिमाह-आहचेति । अनुमानजाया बुद्धे खात्माशपर्यवसायित्वात्तया साध्यभूता *निरालम्बनता यदि न गृह्यते ततोऽस्याः खाशमानं विपयः *चैत्रादिप्रत्ययाना च चैत्रादय इति भिन्नविषयत्वान वाध्यवाधक भावः । अतो रूपात् चित्रादिप्रत्ययखरूपपर्यालोचनया विद्यमानैव सालम्वनप्राप्तिः सती केन निवार्यत इति श्लोकार्थः । दूषणान्तरमाह- किंचेति । निगमयति-तस्मादिति । यदुक्तं ज्ञानस्यैव तत्तदाकारेणावभासो नातिरिक्तस्यार्थस्यति तदूषयितुमाह- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । भाव. । निरालम्बनता अर्थरूपा नानातिरिक्ता । अस्याः साधनोत्थिताया । चैत्रादिप्रत्ययेति । चैत्रोऽयमिति ज्ञाना- ग्राह्यः, - ·शास्त्रदीपिका। [अ. १ पा. १ अ.५] ५६ ज्ञानातिरिक्तं च वाह्यम् । नच ज्ञानाकारता तस्य संभवति, तस्मादेवमादिसिद्ध्यर्थमवश्यं विज्ञाना- नामनासपाहिलं बलादभ्युपगन्तव्यम् , भवदीयानुमानार्थ च । तदेवं संविद्वलसिद्धस्य वाहस्य संभवे वेद्यवादिभि पह्नवः संभवति, वाह्यस्यैव हि तदा संवेद्यत्वं दर्शनवलादभ्युपगम्यते । प्रत्युतालन एव संवेद्यत्वं न संभवति-नीलादिवित्तीनामिदं नीलमिदं पीतमित्यनामावभासित्वात् आलावभा- सिवाभावात् ॥ * ॥ अहंप्रत्ययस्तर्हि ज्ञानावलम्बनो भवतु । सोऽपि कर्बवलम्बनो न ज्ञानावल- म्वन इत्यालवादे वक्ष्यामः । तथा ग्राह्यलक्षणमपि बाह्यस्यैव किंचिदेष्टव्यम् । अन्यथा नीलादिवित्तीनां खांशपर्यवसायित्वसाधनार्थस्य तदीयानुमानस्य नीलादिवित्तिगतं स्वांशविषयत्वं ग्राह्यं न स्यात्, स्थायित्वादयश्च तद्बुद्धीनाम् ।। ज्ञानानुमेयत्वस्थापनम् । तल्लक्षणं चेतरेपामुक्तदोपात् ज्ञानजन्यफलभागित्वमेवाश्रयितव्यम् । ज्ञानक्रिया हि सकर्मिका कर्मभूतेऽर्थे फलं जनयति पाकादिवत् , तच्च फलमैन्द्रियकज्ञानजन्यमापरोक्ष्यम्, लिङ्गादिज्ञानजन्यं तु पारोन्यमित्युच्यते । अस्ति हि विपयाविपयविभागः विपयेष्वपि परोक्षापरोक्षविभागः सार्वज- नीनः । नच फलमन्तरेणायं विभागः संभवतीति तदाश्रीयते । तदेव च फलं कार्यभूतं कारणभूतं विज्ञानमुपकल्पयतीति सिद्ध्यत्यप्रत्यक्षमपि ज्ञानम् ॥ * ॥ अथवा जानक्रियाद्वारको यः कर्तृभूत- स्यासनः कर्मभूतस्य चार्थस्य परस्परं संवन्धो व्याप्तृव्याप्यललक्षणः स मानसप्रत्यक्षावगतो विज्ञानं कल्पयति, नह्यागन्तुककारणमन्तरेणासनोऽर्थ प्रति व्याप्तृत्वमुत्पत्तुमर्हति । तच्च कारणं लोके ज्ञान- शब्देनाभिधीयते । येऽपि स्वप्रकाशां संविदमातिप्टन्ते तैरप्ययं संवन्धो मानसप्रत्यक्षगम्योऽवश्यम- भ्युपगमनीयः । अन्यथा 'ज्ञातो मया घटः' इति ज्ञानज्ञेयसंवन्धो बातृज्ञेयसंवन्धो वा न व्यवहत शक्यते । यन्मानं हि प्रकाशितं तन्मात्रमेव व्यवहर्तुं शक्यते नान्यत् ॥ * ॥ इहच संविन्मानं स्वयंप्रकाशितं, अर्थोऽपि तद्वशात् , ज्ञानसंवन्धस्तु केन प्रकाशितः । सोऽपि तयैव संविदा प्रकाशत इति चेत् । न । तदुत्पत्त्यवस्थायां संवन्धस्यानिष्पन्नत्वात् । प्रकाशकत्वमेव हि संविदा विपयेण संवन्धो नान्यः, तेन जातायां संविदि विपये च प्रकाशिते निष्पद्यमानः संवन्धो न तया संविदा शक्यते विपयीकर्तुम्, विरम्यव्यापारासंभवात् । नहि प्रथममर्थ प्रकाश्य पुनःसंवन्धं प्रकाशयितुमर्हति क्षणिकत्वात् ॥ * ॥ अथ संवन्धोऽपि खयंप्रकाशत इति मन्येथाः, नात्र प्रमाणमस्ति । तस्मान्मा- नसप्रत्यक्षगम्योऽर्थेन सहासनः संवन्धो ज्ञानं कल्पयतीति रमणीयम् । अस्ति हि कोऽपि संवन्धो- ऽर्थेन सहालनो मानसप्रत्यक्षगम्यः सर्वजनीनः स ज्ञानस्य कल्पकः । अर्थगतो वा ज्ञानजन्योऽति- युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । प्रत्युतेति । अहंप्रत्ययस्य ज्ञानावभासकत्वमाशझ्याह-अहमिति । नापि *ग्राह्यत्वलक्षणानुपपत्त्या तसिद्धिरित्याह- तथेति । यथा वेद्यत्वमभ्युपगतं तथा ग्राह्यत्वमपि वाह्यस्यैव कर्मत्वादिरूप किंचिटेष्टव्यमित्यर्थ । एवमनङ्गीकारे दोपमाह -अन्यथेति॥ यत्किचिदित्यनेनोकमर्थ विवृणोति-तदति । अन्येपा पूर्वपक्षोकदोपग्रासात् ज्ञानजन्यफलभागित्वमेव तल्लक्षणं ग्राह्य- लक्षणमाश्रयितव्यमित्यर्थ । एतदेवोपपादयति-ज्ञानेति । नचास्मिन्नर्थे प्रमाणाभाव इत्याह-अस्तिहीति । उच्य- मानो विभाग एवात्र प्रमाणमित्यर्थः । एवंच सत्येतदप्यस्सदभिमतं सिध्यतीत्याह-तदेवेति । प्रकारान्तरेण ज्ञानक- ल्पनमुपपादयति-अथेति । किं तत्कारणमित्यपेक्षायामाह-तच्चेति । लोकशब्देन प्रसिद्धिरुका खयंप्रकाशत्व- पक्षेऽपि मानसप्रत्यक्षगम्यत्वमुपपादयति-येऽपीति । खप्रकाशमहिना व्यवहारोपपत्तिमाशमाह-यन्मात्रमिति। चोदयति-सोऽपीति । परिहरति-नेति । एतदेवोपपादयति-प्रकाशकत्वमिति । व्यापारासभवं विवृणोति- नहीति । उपपादितमर्थ निगमयति-तस्मादिति । प्राकारान्तरमाह- अर्थगतो वेति । अनुगतं प्रकाशपदवाच्यं सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । तिरितार्थविषय प्रत्यय । ग्राह्येनि । केवलग्राह्यत्वाभ्युपगमोऽर्थ एवासौ ज्ञाशब्डेनोक्त स्यादित्यर्थ । अयं चास्मिन्पक्षे - । ।

·[अ.१ पा. १ अ.५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकान्याख्यासहिता। शयः कल्पयति ज्ञानम् , अवश्यमङ्गीकरणीयश्चायमतिशयत्रितयप्रतिभासवादिभिरपि । त्रितयं प्रतिभासत इतिवदता ज्ञानज्ञेयनातूपु त्रिष्वप्यनुगतं प्रकाशनपदवाच्यमवश्यमङ्गीकर्तव्यम् । तत्र ज्ञानत्वं तावन्नानुगतम्-तद्धि जाने एव न ज्ञातुज्ञेययोः । ज्ञेयत्वमपि ज्ञेय एव न ज्ञातृज्ञानयोः । बातृत्वं ज्ञातर्येव न जाननेययोः ॥ * ॥ व्यवहारविपयत्वं प्रकाशमानत्वमितिचेत्, न, संविदि व्यवहाराभावाद्विनष्टत्वात् । शब्दप्रयोगो व्यवहार इतिचेत् , न, उक्तदोपत्वात् । तदवश्यं प्रकाश- नभासनादिपर्यायो धर्मविशेपस्त्रिष्वप्यनुवृत्तो गोत्वमिव गोव्यक्तिष्वस्ति । सच धर्मो जातरि नेये च ज्ञानवशान्जायते, ज्ञानस्य तु खाभाविकोऽग्नेरिवौष्ण्यमिति स्वप्रकाशं ज्ञानम् । इतरौ परप्रकाश्या- वित्याश्रयणीयम् । तन्निमिन्तं च विपयस्य विपयत्वम् । व्यवहारादीनां हि विषयलक्षणत्वं प्रागेव दूषि- तम् । एकदेशिनां तु–व्यवहारनिवन्धनविपयताङ्गीकरणे रजतवित्तेः शुक्तिका विपयः स्यात् , नचै- वमिच्छन्ति । तदेवमविवादसिद्धेऽर्थगतेऽतिशये तेनैव ज्ञानस्यानुमानं पूर्वोक्तेन वा मानसप्रत्यक्षग- म्येन संवन्धेन संभवति । अतिक्रान्तदिवसगतदशत्वादिसंख्यावच्चासतोभूतभविष्यतोरविद्यमानत्वेऽपि धर्मिणः प्रकाशनधर्मो जायत इति प्रमाणबलादभ्युपगम्यते । अतो न प्रत्यक्षत्वं संविदोऽभ्युपग- न्तव्यम् ॥ पुनर्विज्ञानवादखण्डनम् । नच प्रतीतिवलादपि प्रत्यक्षत्वम्---अर्थावभाससमये संविदः प्रतिभास एव नास्ति, नतरामापरो- क्ष्यम् । एवंच सहोपलम्भस्यैवाभावात्तन्नियमो य उक्तः स दूरापास्त इति प्रत्युक्तमेतत् -'सहोप- लम्भनियमादभेदो नीलतद्धियोः' इति । यत्तु पश्चात्स्मरणस्य दर्शनाज्ञानमपि प्रागनुभूतमिति । तदप्यसिद्धम् । अर्थएव हि तदा स्मयते, तत्तत्स्मरणाच्च तदैवार्थव्याप्तिरात्मनो मनसावगम्यते, तद्व- शाच्च तदार्थे तावज्जानं कल्पयति । तस्य च ज्ञानस्येन्द्रियादिकारणाभावात्स्मृतिलं निश्चित्य स्मृति- कारणभूतं पूर्वज्ञानं तदैव कल्पयतीति नास्य स्मरणम् ॥ * ॥ इतश्च न नीलादेर्ज्ञानात्मकत्वम् , अनुमानादिपु विपयाकाराणां परोक्षवात् , ज्ञानस्य च सर्वत्र प्रत्यक्षत्वाभ्युपगमात्, नहि परोक्षाप- रोक्षयोरेकत्वं संभवति । एवमत्यन्तासद्रूपत्वेनाभिंमतस्य स्थायित्वादेः सद्रूपज्ञानासकलमत्यन्तासंभा- व्यम् । तथा भूतानुमानेषु भूतलमवभासते । नच वर्तमानस्य ज्ञानस्य भूतत्वमाला संभवति ॥ * ॥ भिन्नतेऽपि ग्राहकाबाह्यस्य ज्ञानमेवातीतमुत्तरस्य ग्राह्यं नार्थ इतिचेत् , न, प्रमाणाभावात् । अत्र चातीतं त्रेधा विकल्प्य 'अतीतं यच्च विज्ञान'मित्यादिना दूपणमुक्तम् । उत्तरमपि त्रेधैव विकल्प्य 'ब्याकारकल्पनायां च' इत्यादिना दूपणमुक्तमिति विवेचनीयम् । तस्मादिदमपि वैभापिकमतमयुक्त- युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । शकते-व्यवहारेति । उपादानादिव्यवहाराभावादिति परिहारार्थ । उक्तदोपत्वादिति । अस्मिन्पक्षे एवमित्यादिना ग्रन्थेन पूर्व दोपस्योक्तत्वादित्यर्थः । तनिमित्तं परप्रकाश्यत्वनिमित्तम् । उपपादितमर्य निगमयति-तदेवमिति । भूत- भविष्यतोस्तदनुपपत्तिं परिहरति-अतिकान्तेति ॥ एतेनान्यदपि निरस्तमित्याह-एवंचेति । इति नियमनिरासाद्धेतोः सहोपलम्मेत्यादि यदुक्तं तदपि प्रत्युक्तमि- त्यर्थः । अत्र पूर्वपक्षोतं परिहारमनूद्य निराकरोति यत्त्विति । नास्येति । ज्ञानस्येत्यर्थः । तत किमत आह-न- हीति । दूपणान्तरमाह-तथेति । अत्रेति । यच्चेदमतीतं विज्ञानमुपरितनस्य ग्राह्यत्वेन भवद्भिरिष्टं तद्वायाकार प्राह- काकार उभयाकार वा स्यादिति त्रेधा विकल्प्येत्यर्थः । केनेसपेक्षायामतीतं यच विज्ञानमित्यादिनेत्युक्तम्-'अतीतं यच विज्ञानं ग्राह्यत्वेन हि कल्पितम् ॥ तत्स्यावाहकरुपं वा ग्राह्यं वोभययापि वा।' इत्यनेन वार्तिकेन विकरप्येत्यर्थः। दूपणमु- क्तमिति । वार्तिककारेणेति शेप । दूपणवार्तिकं त्वेवम्-'ग्राह्याकारत्वमाने स्यादर्थ शब्दान्तरेण ते ॥*खकाले चा- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । दोप इत्साह-स्वकाल इति । प्रायैकखभावं पूर्वविज्ञानं उत्तरोत्पत्तेः प्रागगृहीतं स्खविपया वासनां नोत्पादयति वासनाया गृहीतविपयत्वनियमात् तदभावे च नोत्तरपूर्वविपयत्वेनोत्पद्यतेत्यर्थः । यथानागतात् ज्ञानात् संतानान्तर- , - - . । गा.८ ·शास्त्रदीपिका। [अ.१ पा. १ अ. ५] मेव । तस्माद्वाह्याकार एव नीलादिर्न ज्ञानाकारः ॥ * ॥ कथं तर्हि स्वप्ने, तत्रापि बाह्यमेव देशकालान्तरगतमदृष्टोद्वोधितसंस्कारवशात्स्मर्यमाणं निद्रा-दूषितमनस्कतया भ्रान्या संनिहितदेशका- लमिव मन्यते । विस्पष्टं चैतदनन्तरदिवसानुभूतस्य स्वप्ने वर्तमानावभासदर्शनात् , अन्यत्रापि स्वप्ने तथाङ्गीकर्तु युक्तम् । शिरश्छेदोऽप्यन्यत्रावगतः स्वसंवन्धितया दोपवशादवगम्यते । सर्वत्र संसर्ग- मात्रमसदेवावभासते । संसर्गिणस्तु सन्तएव । सेयं विपरीतख्यातिरुच्यते मीमांसकैः । असल्या- तिवादिनस्तु संसर्गिणोऽप्यपलपन्तीति विशेपः । शुक्तिरजतवेदनेऽपि विद्यमानैव रजतत्वजातिर्वि- द्यमानस्यैव शुक्तिकाशकलस्यानामभूतैवामतयावगम्यते । तथा वन्ध्यासुतादिष्वपि विद्यमान एव सुतशब्दार्थों वन्ध्यान्विततया तत्पदसंनिधिदोपावगम्यते ॥ खीयविपरीतख्यातिमतोपन्यासः । यत्तु कैश्चिदेवमादिपु तदाकारावभासमपहृत्य विवेकाग्रहणमेव भ्रान्तिरित्युक्तं, तत्संविद्विरोधादे- वोपेक्षणीयम् । को हि नामाङ्गुलिनिपीडितदृष्टिश्चन्द्रद्वित्वं न प्रकाशत इति ब्रूयात् । किंचैक एवायं चन्द्रो न द्वावित्येवं द्वित्वविवेकं चन्द्रस्य विस्पष्टमनुसंदधानस्य चक्षुषा द्वित्वभ्रमो जायमानः कथं युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका। ग्यसवित्तेन स्याच्छक्त्यर्पणं तत ॥ ययैवानागताज्ज्ञानात्सतत्यन्तरजादपि ॥ नष्टत्वेनाप्यविज्ञानात्तथोत्पन्नाद्विनश्यतः ।। *केवलग्राहकत्वे तु विपयत्वं न युज्यते। *किमपेक्ष्य च तस्येदं प्राहकत्वं प्रकल्प्यते॥ *द्याकारता निरस्तैवं *सवेद्यत तदैव च ॥ ततश्चोत्तरविज्ञानं न प्रतीक्षेत वोधक'मिति । उत्तरमिति । उत्तरज्ञानमपि ग्राहकरूपं वा प्राह्यरूपं वा उभयरूपं वेति त्रेधा विकल्प्य याकारेत्यादिना दूषणमुक्तं वार्तिककारेणेति विवेचनीयमित्यर्थ । दूषणवार्तिकपर्यालोचनयोत्तरस्य त्रेधा विकल्पो बहिरेव चोद्धव्य । दूपणवार्तिकं तु *'घाकारकल्पनाया च परस्यास्माश एव ते ॥ प्रमापर्यवसाने च नातीतो विषयो भवेत् ॥ *पूर्वग्राह्यसरूपरवे ग्राहकत्वं तु हीयते ॥ *ग्राहकाकारमाने स्याद्विषयोनासरूपत ॥ *नच शक्त्यर्पणस्यान व्यापार उपलभ्यते ॥ *शक्त्यर्पणस्य चाभावो युष्मत्पक्षे प्रसाधित' इति । अनन्तर च 'सतानान्तरवच्चैषा मित्यादिवार्तिकेन ज्ञानाना हेतुसाध्यत्वाभावे वास्यवासकत्वाभावे व प्रयोगा दर्शितास्ते च ग्रन्थविस्तरभयादस्माभिर्न लिखिताः । ग्रन्थ- कारस्य तु वार्तिकस्थविवेककीर्तनमत्र किप्रयोजनकमिति न विद्म । अत्र चोदयति-कथमिति । परिहरति-तत्रेति । नवमसत्ख्यात्यापत्तिरित्याह-सर्वत्रेति । एतदेवोपपादयति शुक्तिकेति ॥ अत्र प्रसङ्गादेकदेशिमतमनूद्य निराकरोति यत्त्विति । विरोधमेव दर्शयति-कोहीति । विवेकाहेऽपि भ्रमो सिद्धान्तवन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । जाद्वा न शत्यर्पणं एवमतीतादपि नष्टत्वेनाविज्ञानात् । उत्पन्नमात्रविनष्टादपीति दृष्टान्तार्यः । ग्राहकाकारमात्रत्वे चोपरि- तनंप्रति ग्राह्यता न स्यादित्याह-केवलेति । दूपणान्तरमाह-किमपेक्ष्यति । सर्वेपा ग्राहकत्वेसति ग्राह्याभावेन प्राहकतापि न स्यादित्यर्थ । द्याकारतापि नैतदस्ति त्वयैकंहीलादिना निरस्तैवेत्याह-याकारतेति । ननु तस्यान्त- रातीतमपेक्ष्य ग्राहकत्वं ग्राह्यत्वं चोत्तरमपेक्ष्येति कि नोपपद्यते। न । उक्तोत्तरत्वात् । एवं खोत्पत्तिवेलायामगृहीतं न शक्ति- मर्पयेत् असत्पने ज्ञानं न खविपया वासना जनयति कित्वर्थविपयाम् । अतएवार्थविषयैव स्मृतिस्तया जन्यते न ज्ञानवि- पया। तस्मादुत्पत्तिवेलायामेव सवित्तिरभ्युपगन्तव्या तत्पश्चात्खयमेव ग्राह्यत्वं प्राहकत्वं चापन्नं तच्च निरस्तमिति । खयंप्र- काशत्वे तु प्रतीतस्य खग्रहणायोत्तरापेक्षा न स्यादित्याह-संवेद्यतेति । एवंच ग्राहकरूपत्वं याकारत्वं चानुपपन्नं इति प्राधमात्ररूपं पूर्व ततधार्थ एव शब्दान्तरेणोको भवतीति स्थितम् । इदानी परमपि ज्ञानं त्रेधा विकल्प्य द्याकारत्वे तावडूपणमाह-द्याकारेति । परस्य ज्ञानस्य व्याकाराकल्पनाया तव मते खात्माश एव प्रमापर्यवसाने सत्यतीतस्यै- तद्विपयत्व न स्यात् । खयंप्रकागत्वेनातीतस्य ग्राह्यस्यापेक्षाभावादिति भाव । केवलग्राह्याकारत्वे दूपणमाह--पूर्वेति । यथा पूर्वज्ञानं ग्राह्यरूपं तथेदमपि ग्राह्यरूपमत पूर्वप्रति ग्राहकत्वं न स्यादित्यर्थः । ग्राहकाकारमात्रत्वे दूपणमाह-ग्राह- केति । ग्राहकाकारमात्ररूपस्य पूर्व ज्ञानं तस्य विषयो न स्यात् । केवलग्राह्यत्वाकारेण वैरूप्य इत्यादिसारुप्यनिवन्धन- वाघ निपयत्वस्येत्यर्थ । किंच वासनाद्वारेण पूर्व ज्ञानमुपरितन जनयेत् नच क्षणिकस्य वासनोत्पत्ती व्यापारोस्तीत्साह- नचेति । भीमासापले तु स्थायित्वाद्विज्ञानस्याप्यात्मगतसस्करात् वासनाजनकत्वं युक्तमित्यर्थ । ज्ञानस्य तु क्षणिकत्वेन वास्यवासकत्वमावो नासीत्युक्तमिलाह-शक्यर्पणस्यचेति । प्रत्यक्षेति । प्रत्यक्षाव्यभिचारित्वादित्यस्यायमर्य. - - ·[अ. १ पा. १ अ. ५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकान्याख्यासहिता। विवेकाग्रहणनिमित्तः स्यात् । एवमवगतदिकस्य दिग्भ्रमो नाग्रहनिमित्तः संभवति ॥ * ॥ कथं- पुनर्द्विलस्थावगमः, न संस्मरणम् । तद्धेवभावात् , न ग्रहणम् , अप्राप्तस्य चक्षुपा ग्रहणासंभवात् । उच्यते-देशद्वयं नेत्रेण प्राप्तं चन्द्रश्च, तयोश्च संसर्गों दोपवशादवगम्यते, देशद्वये चन्द्रप्रतीत्यदे- शगतं द्वित्वं दोपवशाचन्द्रेऽध्यवस्यति । तथा पित्तवर्तिपीतत्वं शशस्वरूपं च चक्षुपा गृहन्दोपवशा- संवन्धं बुध्यत इत्यवगन्तव्यम् ॥ * ॥ किंच यदि सम्यग्रजतवोधे तादात्म्यमवभासते न शुक्ति- रजतवेदने ततोऽवभास्यभेदादवभासस्य वैलक्षण्यं प्रागेव वाधकादनुसंधातुं शक्नुयात् , वैलक्षण्याव- गमाच न प्रवर्तेत । किंच यदि रजतार्थी शुक्तरुपादान कार्यतयावगच्छेत् , ततोऽकार्यस्य कार्यतया भानाद्विपरीतख्यात्यापत्तिः । अथ नावगच्छेत्, न प्रवर्तेत-तत्कार्यावगमाधीनत्वात्प्रवृत्तेः ॥ * ॥ अथ कार्यवानवगमेऽपि तत्काविगतिसादृश्यात्प्रवृत्तिः, ततस्तत्कार्यवानवगमेनाकार्यावगतिसादृश्य- मप्यस्तीति निवृत्तिरपि स्यात् सादृश्ययोरविओपात् । नचासति कारणे कारणसदृशं तत्कार्य साध- यितुमर्हति-मासीपधच्छुक्तिकारजतकार्यमाभरणम् ॥ * ॥ ननु व्रीहिकार्यमपूर्व नीवाराः साध- यन्ति । नैवम् । तीमंशा एव तत्र कार्य कुर्वन्ति, तेच विकलाः सन्तोऽप्यशक्तयवस्थायां तत्साधन- लेन यथाशक्तिप्रयोगविधानादवगता इति नाकारणात्तत्सहशात्कार्योत्पत्तिः ॥ * ॥ अथ त्वकार्या- नवगतिरेव प्रवृत्तेः कारणं, ततो वाह्या अपि वेदार्थे प्रवर्तेरन् अकार्यवानवगमात् । अथ त्वकार्यमेव तेऽवगच्छेयुः, ततः कार्यस्याकार्यतयावगमाद्विपरीतख्यातिरित्यास्तां तावत् । तस्मात्स्वप्नादिष्वपि वाह्यस्यैवान्यथाभूतस्यैवान्यथावभासात्सिद्धं सर्वत्र वाह्यालम्बनत्वम् ॥ योगाचारमतखण्डनम्। अथ स्वप्नवत्प्रत्ययत्वात्स्तम्भादिनानमन्यथाभूतमित्यनुमीयते, तदसत्, तथासति प्रत्ययवावि- पात्त्वदीयमप्यनुमानं मिथ्या स्यात् । मिथ्यात्वग्राहिणोऽनुमानस्यामिथ्यात्वे वा तत्रैव हेतोय॑भि- चारः । तस्मात्सूक्तं 'यस्य च दुष्टं करणं यत्र च मिथ्येति प्रत्ययः स एवासमीचीनः प्रत्ययो नान्यः' शा. भा. इति । तस्मादव्यभिचारात्प्रत्यक्षं न परीक्षितव्यम् ॥ इति शून्यवादः ॥ अनुमानपरिच्छेदः । प्रत्यक्षस्य सत्संप्रयोगजन्यत्वलक्षणेन लोकसिद्धेनाव्यभिचारमुक्ता, इदानीमनुमानादेरप्यव्यभि- युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । दृष्ट उत्साह-किंचेति । अत्र चोदयति-कथमिति । उदाहरणान्तरेप्यारोपमुपपादयति-तथेति । इदानी तन्म- तेनाप्यन्यथाख्यातिमापादयति-किंचेति ।। हेत्वन्तरेण प्रवृत्ति गरते-अथेति । नापि सादृश्यात्प्रवृत्ति सभवतीयाहनचेति । कारणसशस्यापि तत्कार्य- साधकत्वमस्तीति गश्ते-नन्विति । परिहरति-नैवमिति । वीयशानामेव नीवारगतानां तत्रापूर्वसाधकत्वमित्यर्थः । तत इति । यद्यकार्यत्वावगमात्तेपामप्रवृत्तिरित्युच्यते ततः कार्यत्वावगमात्प्रवृत्तिरित्यनीकृतमित्युक्तदोपानतिवृत्तिरित्यर्थः । उपपादितमर्थ निगमयति-तस्मादिति । उपपादितेऽर्थे भाप्यं प्रमाणयति-तस्मादिति । वृत्तिकाराभिमतसूत्रार्थो- पपादनप्रयोजनमुपसंहरति-तस्मादिति । इति शून्यवाद. ॥ एवं *प्रत्यक्षस्याव्यभिचारित्वं परीक्षानिवृत्तये तत्सप्रयोग इत्यादिना लक्षणतः प्रतिपाद्यानन्तरमनुमानादिलक्षणमाह शृत्ति- कारस्तस्य प्रयोजनं दर्शयति-प्रत्यक्षस्येति । दर्शयितुमाह वृत्तिकार इति शेपः । असूत्रितानुमानादिवर्णनं वृत्तिकारस्यानु- चितमितिचेत् । न । सूत्रस्य सूचनात्मकत्वेन प्रत्यक्षेणानुमानाटिलक्षणस्यापि सूचितत्वात् । अथवा प्रत्यक्ष तावदव्यभि- चारित्वान्न परीक्ष्यं तत्पूर्वकमनुमानाद्यपि *एवंलक्षणकत्वात् प्रत्यक्षाव्यभिचारित्वाच न परीक्ष्यमित्यनुमानादिलक्षणप्रदर्शना- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । मूलप्रमाणव्यभिचारेण वानुमानस्य व्यभिचार स्यात् खकीयलक्षणव्यभिचारेण चानुमानस्य व्यभिचारः स्यात् नांद्यः । प्रत्यक्षत्वाव्यभिचारित्वात् । नापि द्वितीयः । एवंलक्षणकत्वादिति । अयं दोपः अनौचित्यलक्षण इत्यर्थः ।

·६० शास्त्रदीपिका। [अ. १ पा. १ अ. ५] चारार्थ लोकसिद्धमेव लक्षणमाह-'अनुमानं जातसंवन्धखकदेशदर्शनादेकदेशान्तरेऽसंनिकृष्टेथे वुद्धिः' गा. भा.। यत्य याय येन याशेन सह साक्षाद्वा प्रणाड्या वा याशः संवन्धः संयोग समवाय एकार्थसमवायः कार्यकारणसमन्यो वा दृष्टान्तधर्मियु नियतो बातस्तं तादृशं साध्यधर्मिषु दृष्टवत- युक्तिनेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । यत्वात्प्रसमसूत्रसाथमटोप. । तत्र वृत्तिकाराभिमतमनुमानलक्षणं तावदाह अनुमानमिति । अत्र बात• सबन्धो व्याप्तिलक्षणो व्याप्यव्यापश्योयन्तामगि येन प्रमात्रा स ज्ञातसवन्ध तस्य एक्देशस्य व्याप्यस्य धूमाटेर्दर्शनात् एक- देशान्तरे व्यापकवयादा वक्षुराधसंनिवृष्टेऽर्थे या बुद्धिबदनुमानम् । अथवा बातं. सवन्धो यस एकदेशाभ्या धूमवहि- रूपाभ्यां सह स नातसंबन्यो महानसान्धिी एकटेगी तस यो धूमाख्य एकदेवः तस्य पर्वतादी दर्शनात् एकदेगा- न्तरे वहयादी बुद्धि । अत्र व सर्वनामार्थे वहुव्रीहे , लरणं सनिहितश्च सर्वनामार्थो भवति । नचात्र प्रमाता एकटेगी वा *नविदुपात्त इत्यसंनिधानात्तयो- समासार्थवानुपपत्तिमागझ लिङ्गवै कटेशल्पस्य समासार्थत्वमभिप्रेस व्याचष्टे- यस्येति । अत्र याशवाशशब्दाभ्यां यन्तपरिष्टहास न लिङ्गलं नाप्यलिङ्गत्वमिति दर्शितम् । न्यूनत्पस्याप्रयो- जकत्वादिति भावः । ज्ञात. संवन्यो यस्य देशस्त्र घूनाख्यस एकदेशान्तरेण साध्येन सह स नातसंबन्धस्तस्य दृष्टवतः पुत्मस्य या बुद्धिः सानुमाननिलयः । अत्र कठेगपदोपदानात्सनिहित एव सर्वनामार्यों भवतीति वहुव्रीयुत्पत्तिः । एतदप्यनुपपन्नम्-एकटेशस्याप्यनुपात्तत्वेनानिधानात् एकटेशदनादिसन्देशशब्दस्योत्तरपदार्थविशेषणत्वेनोपसर्ज- नत्लात् पूर्वपदार्थविशेषणत्वे वैकदेशपदस्य दर्शनगन्न सह सनासानुपपत्ति । ज्ञातसवन्यपदसापेनत्वेनाव्यपेक्षालन- सामर्थ्याभावात् । ननु दर्शनक्रिया प्रत्येकटेशस्योद्देश्यत्वेन प्राधान्यम् । भवति व प्रधानस्य सापेतस्यापि समास.। नवम्। अन्दत. प्राधान्याभावात् । व्याकरणे हि गब्दस्यैव पदार्थत्वात्तकृतगुणप्रधानभावस्यैव प्रयोजक्त्वात् । तस्मात् विशेषण- लमेवात्र गुणत्वं नोपकारवलक्षणं शेपत्वम् , विशेष्यत्रं प्राधान्यं, न पित्वम् । अतएव श्वद्धस्स रान. पुरुष इत्यत्र गेपि- पोऽपि रागः शब्दतो विशेषणत्वार वृत्तिमपेलमाणस्य समासाभावः। राजपुत्यः शोमन इति व गेपभूतस्यापि पुल्यस्य विगे- प्यलेन प्रवानलात शोमनपदापेलत्यापि भवति समासः । अत्रत्र* विशेषणमेकडेशो दर्शनस्येति न नातसंवन्यपदापेक्षस संमपति समास । नप दोषः । संनिहितमात्रयैव सर्वनामार्थत्वेनोपादानस्त्रात्रानुपयोगात् *अन्यपरेणाप्युपादानेनैकदेशस्य बुद्धिसनिव्युपपत्ते वर्गकामादिपदानां च बहुव्रीहित्वेनानुपात्तेऽपि पुरुषे वृत्यभ्युपगमात् । अस्तु वा कर्मधारय एव वली- यत्वात् बातयासी समन्वश्वेति । नन्वलिन्पले एकटेशदर्शनादेशान्तर इत्यनुपपन्नं स्यात् सवन्यस्य निरवयवत्वेनै- कदेशासंभवात् न स्यात् । संवन्धारम्भकलेन संवन्विनोरेक्टगत्वोपचारात् नयखलपेऽत्रधारिते तज्ज्ञानं शक्यं निल पयितुमिति द्वातपदमतिकन्य संवन्वपद व्याटे-संवन्ध इति । अन्यो वा तादात्म्यलक्षण इत्यर्थः । अत्रेदमुच्यते -नते सवन्वा गन्यगमकमावप्रयोजका. तदनावेऽपि कृत्तिकारोहिण्युदयादीनां लिङ्गलिजिभावदर्शनात् । अपिच कार्य- नपि न कार्यतालारणं गमयति कि तहि वन नियतत्वात् । अन्यथा कार्यमस्तु कारण च मानुमापयत्विसपि वक्तुंग- क्यते । यतस्तु तेन नियतततोऽनुमापयतीति स एवानुमानानं स एव च व्याप्तिशडेनाभिधीयते । यथाहुः-'सवन्यो व्यामिरियन लिगवनेस लिगिना' । अत्रानुमानव्यवहारे व्यप्तिलमण संवन्धोऽहमित्यर्थः । ननु व्याप्तेः संवन्धत्वे तद्विशि- एवात् धनवदनेरपि गमवंसात् । सलम् । तथापि व्याप्यलक्षणबन्वि समवेतव व्याप्तिन सयोगवदुभयसमवेता तथा दानात् । अतो न धूमवदनेपि गमकवापत्तिः। एतदयाहु:-'व्याप्यस गमकत्वं तु व्यापक गम्यमिप्यते ।। यो यस्य देशकालाभ्यां समो न्यूनोऽपि वा नवेत् ॥ स व्याप्यो व्यापक्वय समो वाप्यधिकोऽपि वा।' इति । ननु व्याप्यस्य गमकत्र हिसात्वनवर्मल गनयेत् । छं हि ब्रह्महत्यादी तटवर्नत्वेन व्याप्तं तत्राहु.-'व्याप्तेश्च म्यमानाया. *कश्चिद्धर्म. प्रयोजक ॥ अलिन्सलमुना भाव्यमिति शत्या निरूप्यते ॥ *अन्ये परप्रयुताना व्याप्तीनामुपजीवका ॥ तैटेरपि नैवेष्टा सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । केनचिदिति । समानस्येन न्नत्रिपडेनेलयः । एकदेशेति । ज्ञातसवन्यस्यकटेशदर्शनादित्युक्तवादित्यर्थः । एकदे- शत्येति । एकत्येति मी पष्टी। क्रियया व्याप्यमानं च कर्म भवति । अत अदतोऽपि प्रावान्यमेरदेशस्त्रावगम्यत इति भाव । विशेपणमिति। अतोऽप्रधानत्वेन सापेक्षस न मनास इलयं. अन्यपरेणेति । दर्शनपरणकटेगोपादेनेने- सर्थ । तादाम्यायभावेऽपि। शिशपया वृक्षानुमाने तादाल्यसवन्व. सहेतुक कृतकवादित्यादौ कार्यकारणभावःसयोग- शायंव्हनो धूमवत्वादिलादा अपनत्वं गमयेत् अग्नीपोनीयादाविलयं. कश्चिदिति। यत्रहलादी हिंसात्वनिपिद्धत्वे उपल- भ्यते तत्र निषिद्धत्वमेवाक्षेपकमवनवस न हिसाव यतो निपेवविविप्रयुक्षेत्रानिष्टानुवन्धिता न हिंसात्वप्रयुक्ता। अतो नि- पिद्धले सत्येवाधर्मत्वस भविनु शफिन हिंसात्वं सतील. अन्य इति। हिसात्वादयस्तु परेण निपिद्धत्वेन प्रयुचा व्याप्ति- - ।

·, [अ. १ पा. १ अ. ५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता । स्तमितादृशे ताशसंवन्धसंवन्धिनि प्रवलेन प्रमाणेन तादूप्यतद्विपर्ययाभ्यामपरिच्छिन्ने या बुद्धिः सानुमानम् । यथा धूमस्यानुपरतोर्ध्वगमनस्याग्निसाहित्यं महानसादिपु नियतमुपलब्धवतः पर्वते तदर्शनादग्निज्ञानम् ॥ * ॥ अनुमाने प्राभाकरमतम् । ननु नियमावधारणाधीनवे कथं ताद्रूप्येणापरिच्छिन्ने प्रवृत्तिः, ईदृशो हि नियम:-यत्र यत्र धूमस्तत्रतत्राग्निः यद्यद्रसवत्तत्तद्रूपवदिति । एवंद्यावद्धूममग्निसद्भावोऽवगत एवेति नापरिच्छिन्नवि- पयत्वमनुमानस्य संभवतीति । अतएव चोद्याद्विभ्यतः केचिदसंनिकृष्टग्रहणं स्मरणाभिमाननिरासाथै व्याचक्षते गृहीतग्राहित्वमेवानुमानस्य स्वीकुर्वाणाः । तथापि नाप्रामाण्यम् । नह्यगृहीतग्रहणं प्रमाण- लक्षणम् । अनुभूतिर्हि तल्लक्षणम् । अनुमानं च गृहीतग्राहित्वेऽपि प्रत्युत्पन्नलिङ्गकारणजन्यत्वेन संस्कारमात्रजन्यत्वाभावादनुभूतिरेवेति युक्तमस्य प्रामाण्यम् ॥ * ॥ अथ स्मृतिप्रमोष: कस्मा- नाश्रीयते, प्रत्युत्पन्नकारणसद्भावात् , संस्कारातिरिक्तकारणासद्भावेन हि 'इदं रजतम्' इत्यत्रानुभव- रूपस्यापि रजतज्ञानस्य वलात्स्मृतित्वमाश्रित्य प्रमोषोऽङ्गीकृतः। अत्रतु लिङ्गस्यानुभवकारणस्य सद्भा- वादयुक्तं प्रतीतिसिद्धस्यानुभवरूपस्यापह्नवेन स्मृतिप्रमोषाङ्गीकरणमिति । सोऽयमेषामकारणकलासः। तथाहि-यदि हि यावव्याप्यव्यापकसद्भावोऽवगतः स्यात्ततो गृहीतग्राहित्वमाशयेतापि, नत्लेवमस्ति, महानसादिष्वेव हि दृष्टान्तर्मिपु प्रागनुमानाद्भूमस्याग्निसाहित्यमवगतं न सर्वत्र, प्रमाणासंभ- युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । ध्यापकांशावधारणे'ति । एवंच सति ग्रन्थकारस्य संयोगादिरूपसवन्धकीर्तनं किमभिप्रायमिति न विद्मः । एवंवा ग्रन्थगम- निका । ग्रन्थकारस्यापि नियतो ज्ञात इति सवन्धविशेषणं कुर्वतोऽयमेवाभिप्रायः । सयोगादिकीर्तनं तु प्रायेणैवंरूप सव- न्धस्तत्रतत्र पर्यवस्यतीत्यभिप्रायः । कृत्तिकारोहिण्युदयादीना तु खरुपकृत एव गम्यगमकभाव इति नानुपपत्ति काचित् । ज्ञातसवन्धस्येत्यनेन ज्ञात एव संवन्धोऽनुमानाङ्गमिति सूचितम् । असनिकृष्ट इत्यस्यार्थमाह-ताद्रूप्येति । ताद्रूप्येणं तद्विपर्ययेण वा परिच्छिन्नस्य सनिकृष्टस्य पक्षाभासत्वमिति भावः । येन रुपेणानुमातुमिष्यते तेनैव रूपेण रूपान्तरेण वा तद्विपरीतेन शीघ्रं प्रमाणेन परिच्छिन्नो योऽर्थ स सनिकृष्ट तस्य पक्षत्वं व्यावर्तयितुमसनिकृष्टग्रहणमित्यर्थ । तेच पक्षा- भासाः प्रत्यक्षादिविरोधेन वार्तिककारैर्दर्शितास्तत्रैवावगन्तव्या ॥ ताद्रूप्यतद्विपर्ययाभ्यामपरिच्छिन्न इत्येतदाक्षिपति-नन्विति । मतान्तरेण तावत्समाधत्ते-अत इति । एतस्मा- देव चोद्यात् । एतद्भयादेव गृहीतग्राहित्वमेवानुमानस्याङ्गीकुर्वन्तीति भावः । एतत्पक्षे सनिकृष्टग्रहणस्य तर्हि का गतिरि- त्यत आह-असंनिकृष्टेति । गृहीतग्राहित्वादप्रामाण्यमिति चेत् नेसाह-तथापीति । चोदयति-अथेति । समाधत्ते-प्रत्युत्पन्नेति । एतदेवोपपादयति-संस्कारेति । तदेतद्दूषयति सोऽयमिति । यावद्याप्यं व्यापकस- द्रावावगमे गृहीतग्राहित्वं स्थानत्वेवमस्तीत्यर्थः । ननु यावद्धूममग्निसद्भावावगमाभावे कथं व्याप्तिनिश्चयस्तत्राह-महा. नसादिग्विति । नन्वेतदयुक्तं, *भूयोदर्शनगम्यत्वाव्याप्ते ।यथाहु.-'भूयोदर्शनगम्या च व्याप्ति *सामान्यधर्मयोः ।। ज्ञायते भेदहानेन *क्वचिच्चापि विशेषयो'सत्यमेवम् । तथाप्येकत्रैव महानसादौ बहुशोऽवगताग्निसाहित्यस्य धूमस्य परि- दृष्टपु देशकालेषु वहिनियमावगतिर्भवति एतावदेवानुमानाङ्गम् , तदनन्तर यत्रयत्र धूमस्तत्रतत्राग्निरिति योऽवगम. सोऽप्या- नुमानिक एव परोक्षरूपत्वात् । प्रत्यक्षत्वं तु सविद्विरुद्धं आपरोक्ष्याभावात् , नियमज्ञानस्य चाननौ धूमदर्शनं वाधकप्रत्ययो नचान तदस्ति, भविष्यतीति वाधकप्रत्ययाशङ्का रजतेऽपि रजतज्ञाने समाना। वार्तिककृतोऽप्ययमेव श्लोकार्थोऽभिमत.- 'ममत्वदृष्टिमात्रेण गमक. सहचारिण' इत्यो भूयो दर्शनश्लोकार्थविवरणात् । ननु तत्र तत्र प्रत्यक्षादिना साहित्यस्यावगन्तुं- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । मुपजीवति । अतस्तैः दृष्टैरपि व्यापकमधर्मत्वं नावधारयितुं शक्यमित्यर्थ । भूयोदर्शनेति । सत्यं नैकेन दर्शन गम्यते बहुभिस्तु दर्शनैर्वहुपु परमस्याग्निना साहित्यं गम्यते । तस्मिंश्चावगते व्यभिचारे चानवगते यथादृष्टेषु देशेषु धूमस्यामिना व्याप्तिरवगता भवति नत्वन्यस्यैवं धूमस्य महानसेऽग्निसाहित्यमवगतदेशान्तरे चान्यस्यान्येनात कस्य केन साहित्यं स्या- तत्राह-सामान्येति । उभयभेदपरित्यागेन धूमत्वस्याग्नित्वेन पुन पुनदर्शनमस्तीत्यर्थ. । कचिच्च स्थायिनोरपि कृत्ति- कारोहिण्योभूयोदर्शनमस्तीत्साह-क्वचिदिति । ननु भूयोभिरपीत्यादिायरत्नमालाग्रन्थः । अत्रचेत्यादिायरत्नमाला- - ·६२ शास्त्रदीपिका । [अ. १ पा. १ अ. ५] वात् । यथाचासंभवस्तथा न्यायरत्नमालायामेव अपश्चितम् ।। * ॥ दृष्टान्तर्मिप्वेव बहुशोऽग्नि- साहित्यमुपलब्धवतोऽनग्नौ च क्वचिदपि प्रयत्नेनान्विष्यमाणे धूममदृष्टवतः साध्यमिप्वग्निमत्ताज्ञा- नमुत्पद्यते । आहच--'साहित्ये मितदेशत्वात्प्रसिद्ध वहिधूमयोः ॥ व्यतिरेकस्य चादृष्टेर्गमकलं प्रक- ल्प्यते' इति । 'ममलष्टिमात्रेण गमकः सहचारिणः' इति च । ततश्चानुमित्सता न सर्वेपां धूम- वतामग्निमत्तावगन्तव्या । नापि सर्वत्रानग्नौ धूमस्याभावः । भूयोऽग्निसाहित्यं व्यभिचारादर्शनमि- सेवावदेवानुमानार्थिभिरभ्यर्थनीयं नाधिकं किंचित् । यत्त्विदं यत्र यत्र धूमस्तत्रतत्राग्निरिति नान तदनुमानमेवेति तत्रैवोक्तम् ।। गृहीतग्राहित्वखण्डनम् । नन्वेवमप्यनेनैव सामान्यानुमानेन सर्वधूमवतामग्निमत्तावगतेति यत्पुनः पर्वतादिदेशविशेपेपु धूमदर्शनादग्यनुमानं तस्य गृहीतग्राहित्वं तदवस्थमेव स्यात् । मैवम् । सामान्यविशेपभेदान् । मा- मान्येन हि धूमवतामग्निमत्तावगता, पर्वतादेस्तु देशविशेपस्य स्वरूपमपि प्रागनवगतं, नतरामग्नि- मत्त्वम् । यस्त्ववगतमेवेति मन्यते, तेन पर्वतस्वरूपमेव तावदप्राप्तं पर्वतासमीपस्थैः केन प्रमाणेनाव- गतमिति वक्तव्यम्, न प्रत्यक्षेण, नान्येन प्रमाणेन । नचानवगतपर्वतस्तस्याग्निमत्तामवधारयितुम- लम् । यदि चेदानींतनं पर्वतस्याग्निमत्त्वं प्रागेवावगतं स्यात् ततोऽग्यर्थी विनैव धूमदर्शनेनाग्नये पर्व- तमारोहेत् । नाम्न्यर्थिनोऽवगतेग्नौ धूमदर्शनेनार्थः कश्चित् ॥ * ॥ किंच धूमोपलक्षितस्य पर्वता- युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । शक्यत्वात्कथं प्रमाणासंभवस्तवाह-यथेति । ननु भूयोभिरपि दर्शनस्तत्रतत्र साहिलं गम्यते नतु सर्वत्र, दर्शनाना सर्वपा खविपयपर्यवसानात् , अनन्तप्रत्यक्षगम्यो हि सर्वत्र सहभाव , स जीवद्भिर्दुर्लभ , विपक्षादर्शनादपि प्रसासनेप्वेव विपक्षेषु पर अभावोऽवगम्यते, सर्पविपक्षव्यावृत्तिस्तु दुर्लभव, दृश्यादर्शनासिद्ध. तत्कथं नियमस्य सर्वदेगकालव्याप्तिरू- पस्य भूयोदर्शनगम्यत्वम् । एवंच खयमेवाचार्येण शङ्कितम् । यथाहु -'अन्वयोऽपि यतिव्याप्यं व्यापकस्य न दृदयते ॥ अनन्तेन हि लभ्येत सप्रत्यक्षादिजन्मना' । तथा-'नाभावेन विपक्षाद्धि हेत्वभाव. प्रतीयते' इति च । सर्वविपक्षामावो न प्रतीयत इत्यर्थः । इति प्रमाणासभवो न्यायरत्नमालाया अपश्चित इत्यर्य. । हन्त तानुमानासंभव एव नेलाह- दृष्टान्तेति । एतदपि न्यायरत्नमालाया प्रपञ्चितम् । तथाहि-अवच समर्थनमुक्तम्-'तत्रास्यादृष्टिमात्रेण गमक: सह- चारिण'इति । तत्रेति । विपक्ष इत्यर्थ । एतदुक्त भवतिमा नाम सर्वविपक्षाभावो लिङ्गस्य सैत्सीत् , अदर्शनं तु विप- क्षेषु लिनस्यास्त्येव । तावता व सहचारी दृष्टो चूमादि सहचारिणोऽन्याटेगमको भवति । यत्तु सहचारित्वमपि सर्वत्र दुर्लभं द्रष्टमित्युकं तत्राप्युत्तर'दुर्लभं सहचारित्वं सर्वत्रेति यदुच्यते ॥ द्रष्टुं मा नाम सर्वत्र द्वित्रयोदश्यते ध्रुवम् ॥' 'साहित्ये मितदेशत्वादिति च । अस्यार्थ -मा नाम सर्वत्र सहचारित्वं दगि, द्वित्रयोस्तु प्रदेशयोरीपत्करं दर्शनं, तावता बासति व्यभिचारदर्शने भक्त्यनुमानमिति । तथा *कियद्भि. पुन साहित्यदर्शनरनुमान को नामैतत्तचष्टे यावद्रिश्यते सावद्रेिव, नतु संख्या वक्तुं शक्यते । येऽपि भूयोदर्शनसहायप्रत्यक्षगम्य नियममाहु , येऽपि सकृद्दर्शनेऽपि गृहीतनियमे उपाध्याशानिराकरणाथै भूयोदर्शनमर्थयन्ते तेपि नेव सचक्षते तथा वयमपीति न कश्चिद्विशेष इति ॥ तत्रैवोक्तमिति। भ्यायरत्नमालायामेवेलर्थ । तथाहि आह.-भवतु नामव यथादृष्टप्रटेशेषु साहित्यनियमादेवानुमानं, यस्त्वयं यत्रयत्र धूम- खत्रतत्राग्निरिति भूयोदर्शनतोऽवगम स कथम । नह्यसौ नास्ति, नचाप्रमाणं, सर्वेषा सर्वदा दृष्टत्वेन जायमानत्वात् । तंदयं कस्मिन्प्रमाणेऽन्तर्भवतीति वक्तव्यम् । उच्यते-आनुमानिकोऽयमवगम ज्ञातसवन्धस्योपजायमानत्वात् । परोक्ष. रूपत्वाच नैन्द्रियक साक्षात्कारित्वाभावात् सविद्विरोधाच्च धूमस्य बहुपु देशकालेप्वग्निना साहित्यमुपलव्यवतो भवत्सनु- मानम् । अन्येऽप्यतीतानागतव्यवहितविप्रकृष्टा सर्वएव धूमवन्तोऽग्निमन्त धूमवत्त्वात् परिदृश्यमानमहानसादिवत् इति, तेन यथालोक प्रमाणसामग्यनुभवात् धर्मान्तरगतसाहित्यनियमादेव धर्म्यन्तरेऽनुमानमिसनवद्यमिति ।। लब्धावसर. पुनर्ग्रहीतग्राहित्वं गश्ते-नन्विति । उत्तरप्रन्थ स्पष्टार्थ । मतान्तरोक्तं गृहीतग्राहित्वमिदानीमनुमा- मस्य निराचष्टे यदिति । नचेति । लिङ्गदर्शनमेवात्र प्रत्युत्पन्न कारणम् । तस्य सवन्धिदर्शनस्य तत्र सस्कारोबोधे कारणत्वं क्लृप्तमित्यय । तन्मतेनोपपादित स्मृतित्वं निगमयति-तदेवमिति । सस्कारोबोधनद्वारा स्मृतिरूपवहिज्ञानो- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । ग्रन्थः । उक्तम् । आचार्येणेति शेष. तथा फियद्भिरित्यादिरपि न्यायरत्नमालाग्रन्थ आहेलादिरपि न्यायरत्नमालाग्रन्थ । --- ·६ , [अ. १ पा. १ अ. ५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता । दिदेशविशेपस्याग्निसंवन्धोऽवगत इति वदता धूमसंवन्धोऽप्यवगत इति वक्तव्यम् । नाज्ञातसंबन्ध- मुपलक्षणमुपलक्ष्यमुपलक्षयितुं क्षमम् ॥ * ॥ अथ देशमात्रस्य धूमेनोपलक्षणं न देशविशेषस्य, ततोऽग्निमत्त्वमपि तन्मात्रस्यावगतं न देशविशेपस्य, अतो लिगलिङ्गिनोरविशेपात् 'लिङ्गस्यैव देश- कालातिरेको न लिगिनः' इति प्रलापमात्रम् । अपिच यत्रानीन्धनसंयोगस्तत्र धूम इत्यनेन धूमो- ऽप्यवगत एवेति न किंचिदप्यवगन्तव्यमवशिष्यते धूमज्ञानेनेत्यलं बालजल्पितेन ॥ * ॥ यदि चावगतमेवानुमानेनावगम्यते ततः स्मरणमेव प्रमुपिततद्भावमनुमानज्ञानं स्यात् । नच प्रत्युत्पन्नका- रणजवादस्मृतित्वम् , तदसिद्धेः । संवन्धिदर्शनं हि सदृशदर्शनवत्संस्कारमुबोधयेत् , क्लुप्तं हि तत्र तस्य कारणवम् , संस्कारश्चोहोधितः स्मृति जनयतीत्यविवादम्, स्मृतेश्च प्रमोपः शुक्तिकारजतादि- वेदनेपु क्लुप्त एव । तदेवं क्लुप्तेनैव मार्गेण धूमादग्निज्ञानोत्पत्तौ कोनामाक्लृप्तं लिङ्गस्य लिङ्गज्ञानहेतुत्वं कल्पयेत् । कल्पनायां वा शुक्तावपि रजतवेदनस्यानुभवरूपत्वात्तदुपपत्तये दोपस्यैवानुभवहेतुलं कल्पनीयम् । अकल्पने त्वनापि स्मृतिप्रमोपादप्रामाण्यमेव स्यात् । तस्मादवश्यमगृहीतग्राहित्वमङ्गी- कर्तव्यम् । नन्वग्निविशेपस्यागृहीतसंवन्धस्याननुमेयत्वात्सामान्यमेवानुमेयं तच्च प्रागवगतमेवेति कथमगृहीतग्राहित्वम् । यथाहुः 'विशेपेऽनुगमाभावः सामान्ये सिद्धसाध्यता || अनुमाभङ्गपङ्के- ऽस्मिन्निमग्ना वादिदन्तिनः' इति । नैप दोपः । अवगतस्यापि सामान्यस्य देशान्तरकालान्तरसं- बन्धस्यागृहीतस्यग्रहणादुपपन्नं प्रमेयत्वम् ॥ * ॥ इदंचापरमेकदेशिना वक्तव्यं-केन प्रमाणेन धूमदर्शनस्याग्निज्ञानहेतुत्वमवगम्यत इति । तदानन्तर्यादितिचेत् । न । तस्य संस्कारद्वारेणाप्युपपत्तेः। अनुभवरूपत्वमनुपपन्नमितिचेत् । न । स्मरणस्यापि तत्परामर्शप्रमोषेणानुभवाभिमानोपपत्तेः । वस्तु- तोऽनुभवत्वं त्वसिद्धमेव प्रमाणाभावात् । नह्यग्निज्ञानस्यानुभवत्वे प्रत्यक्षमन्यद्वा प्रमाणमस्ति । अ- स्ति तु स्मृतिप्रमोपत्वे ॥ * ॥ अथ स्मृतिप्रमोषत्वे वाधकं स्यात् । नचाग्निजानस्य तदस्तीत्यतो न स्मृतिप्रमोप इति चेत् । न । स्मृतिप्रमोपस्याप्यवाधदर्शनात् । मणिप्रभादर्शिनो मणिबुद्धिस्तावत्स्मृ- तिप्रमोप एव, अन्यथा विपरीतख्यातिप्रसङ्गात् । अथच प्रवृत्तस्य मणिलाभान्न बाधकमस्ति, तस्मा- स्मृतिरेवानुमानमित्यप्रामाण्यापत्तिः ॥ * ॥ कथंच गृहीतग्राहित्वमनुमानस्य, अत्यन्तापरिदृष्टे देशे काले चाग्निरनुमीयते स केन प्रमाणेन प्रागवगतः । न प्रत्यक्षेण । तस्य विद्यमानोपलम्भनत्वात् । नचान्येन केनचित् । किंचाग्निधूमयोमिथः संवन्धो देशकालानवच्छिन्नः प्रत्यक्षेणावगत इत्येतावदेव भवान्ब्रवीति, नचैतावता देशान्तरकालान्तरसंवन्धोऽग्नेरवगतो भवति, तस्मादगृहीतग्राह्येवानुमानम् ॥ * ॥ किमत्रागृहीतम् , अग्निसामान्यं तावद्गृहीतमेव, पर्वतोऽपि प्रत्यक्षेणावगतः, अग्निविशि- प्टस्तु पर्वतो न केनाप्यवगत इति सोऽनुमेयो भविष्यति । तत्रच प्राप्ताप्राप्तविवेकेन संबन्धमानं प्रमे- यमवशिष्यते । यथा 'दना जुहोती ति विशिष्टविषयोऽपि विधिर्विशेषणपरो भवति तथेहापि, वि- शिष्टविपयमेवानुमानम् , विशेपणविशेष्ययोस्तु प्राप्तत्वात् 'यजुर्युक्तं रथमध्वर्यवे ददाती तिवत्संवन्ध- विपयं भवतीति ॥ युक्तिनेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । त्पत्तौ सत्यामित्यर्थः । अकल्पन इति । दोपस्यानुभवहेतुत्वाकल्पने सतीत्यर्थः । अत्रापि अनुमानेऽपि । लिङ्गस्य लिनि- ज्ञानहेतुत्वाकल्पनात् स्मृतिप्रमोपादप्रामाण्यमेव स्यादित्यर्थः । चोदयति-नन्विति । प्रत्युत्पन्नकारणजत्वं दूषयितुमाह -इदमिति । तस्येति । आनन्तर्यस्येत्यर्थः । स्मरणस्यापि वस्तुतः स्मरणरूपस्यापि वह्निज्ञानस्येत्यर्थः । स्मृतिप्रमो- पत्वपरिहारं शङ्कते-अथेति । नेदं रजतमितिवदन वाधकाभावान स्मृतिप्रमोपत्वमित्यर्थः । परिहरति-नेति । अन्य- थेति । स्मृतिप्रमोषानझीकार इत्यर्थः । अनुमानस्य गृहीतग्राहित्वपक्षे उपपादितं स्मृतित्वं निगमयति-तस्मादिति । इतश्च न गृहीतग्राहित्वमित्याह कथंचेति । तस्येति । प्रत्यक्षस्येत्यर्थः । अनुमानस्यापि विद्यमानोपलम्भनत्वं वहथादौ दृष्टमत इन्द्रियसयोगेति विशेषणं देयम् । इतश्चैवमित्याह-किंचेति । खमत निगमयति-तस्मादिति । एतदेवो- पपादयितुमाह-किमत्रेति । दृष्टान्तद्वयं स्पष्टार्थम् ॥

·शास्त्रदीपिका। [अ.१ पा. १ भ.५] ६४ अनुमानावयवनिरूपणम् । यस्तु प्रतिपन्नमर्थ परमनुमानेन प्रतिपिपादयिपति तेन साधनं प्रयोक्तव्यम् । येन वाक्येन य- स्यानुमानबुद्धिरुत्पद्यते तत्साधनमित्युच्यते । -'तञ्च पञ्चतयं केचिट्ठयमन्ये वयं त्रयम् ।। उदाहरण- पर्यन्तं यद्वोदाहरणादिकम् ॥ * ॥ अक्षपादीयास्तावत्-प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनैः पञ्चा- वयवं साधनं मन्यन्ते । अनित्यः शब्द इति प्रतिज्ञा, कृतकलादिति हेतुः, यत्कृतकं तदनित्यं दृष्टं यथा घटादीत्युदाहरणम् , कृतकश्च शब्द इत्युपनयः, तस्मादनित्य इति निगमनम् ॥ * ॥ अयं वतिविस्तरो गतार्थ इति मन्वानाः सौगता व्यवयवमुदाहरणोपनयासकं मन्यन्ते । स्मर्यमाणनियम हि लिङ्गं साध्यधर्मिण्यनुसंधानस्य स्वयमेव लिङ्गबुद्धिरुत्पद्यते । तेन यत्कृतकं तदनित्यमिति कृत- कत्वस्यानित्यत्वेन व्याप्तिनियमं स्मारयित्वा कृतकश्च शब्द इत्युपनयमाने कृते शब्दस्यानित्यत्वम- वगम्यत एवेति कृतमवयवान्तरैः ॥ * ॥ एवं त्वत्यन्तसाकाइमेव वाक्यं छेशगम्याथै भवतीति त्र्यवयवमेव युक्तम्-अनित्यः शब्दः कृतकत्वात् यत्कृतकं तदनित्यं यथा घटादीयेवमुदाहरणान्तं साधनं सर्वत्र वार्तिककारः प्रयुते । अथवा यत्कृतकं तदनित्यं यथा घटादि, कृतकश्च शब्दस्तस्मा- दनित्यः-इत्युदाहरणप्रभृति प्रयोक्तव्यम् । एवमप्यन्यूनाधिकमेव साधनम् । तथाच 'यत्कर्म तत्फल- वत् होमोऽपि कर्म तेनापि तत्फलवता भवितव्यमित्येव सर्वत्र भाष्यकारः प्रयुद्धे । प्रतिज्ञादोपा: प्रत्यक्षविरोधादयोऽप्रसिद्धविशेषणवादयश्च वार्तिके प्रपञ्चिताः ।। हेत्वाभासनिरूपणम् । असिद्धिः, अनैकान्तिकलं, वाधकलं, चेति त्रयो हेतुदोपाः । तत्रासिद्धिः पञ्चधा-बुद्धो धर्मा- धर्मवेदी सर्वज्ञलादिति स्वरूपासिद्धिः, नहि सर्वनवस्वरूपं कचिदस्ति १ । वहिरदाहकः शीतलादिति तत्र खार्थस्य खप्रतिपत्तिमात्रहेतुत्वेन शब्दप्रयोगानहत्वात्तदपेक्ष्य परार्थानुमानाभिप्रायेणाह-यस्त्विति । लोके साधनशब्दस्य हेतुमाने प्रयोगदर्शनात्तद्द्यावृत्त्यर्थ लक्षणं करोति-येनेति । श्लोकं व्याचटे-अक्षपादीया इति । उदाहरणादि अवयवप्रयोगे भाप्यकारसमतिमाह-तथाचेति । अत्र वार्तिककार 'अमेर्देशविशिष्टत्वं चैतत्पक्षस्य लक्षणमित्यादिना ग्रन्थेन देशविशिष्टत्व मष्टधा विकल्प्य देशविशिष्टस्याग्नेरनुमेयत्वं दूपयित्वा 'तस्मात्*धर्मविशिष्टस्य धर्मिणः स्यात्प्रमेयता' इत्यनेन धर्मविशिष्टस्य धर्मिणोऽनुमेयत्वमुक्तम् । तथाच *'नच तस्यानुमेयत्वं विशेष्यश्चावधारित ॥ विशि- एरवेन चाज्ञानात्तन्मात्रस्यानुमेयता इत्युक्तम् । तथान्यदपि प्रमेयं तद्वार्तिक एवावगन्तव्यम् । प्रतिज्ञादोपा इति ।*'अ- ग्राह्यता तु शव्दादे प्रत्यक्षेण विरुध्यते ॥ तेपामश्रावणत्वादि विरुद्धमनुमानत 'इत्यादिना ग्रन्थेन वार्तिके प्रपञ्चिता इत्यर्थ ॥ ननु प्रत्यक्षादिविरोधेन रूपत्रयवाधात् हेतुदोप एवायं न प्रतिज्ञादोप । सत्यम् । रुपनयवाध एवायं, पक्षविपर्ययद्वारेणतु पक्षदोप इत्युच्यते। साध्यविकलत्वादय इव दृष्टान्तदोषा अप्रसिद्ध विशेषणत्वादय अप्रतिद्धविशेष्यत्वादय अप्रसिद्धोभयत्वा- दिदोपाश्च निरालम्वनवादे वार्तिके प्रपञ्चिता इयर्थ । एवमसनिकृष्टग्रहणनिरस्ता प्रतिज्ञादोपादयो वार्तिक एव प्रपञ्चितत्वान प्रदर्शिता । सप्रति हेत्वाभासान्प्रपञ्चयन् एकदेशदर्शनादित्यनेन दर्शनशब्देन निश्चयवाचिना निरस्तमसिद्धं तावदर्शयति सिद्धान्तचन्द्रिकामूढार्थविवरणम् । एतदिति । देशविशिष्टस्याने पक्षता न समवतीत्यर्थ । अष्टधेति । 'योऽग्नि सोऽस्ति क्वचिद्देशे यो दृष्टो यत्र तत्र वा ॥ अग्नि- पूर्वानुभूतो वा देशमात्रेण सगत ॥' इत्यादिना ग्रन्थेनाष्टधा विकल्प्येत्यर्थ । धर्मविशिष्टस्येति । अग्निमानयं पर्वतो न पुनरयमग्निरेतद्देशवानित्यर्थः । धर्मिण इति । मत्वर्थश्च मत्वर्थेन व्याप्त इति तयोरेव गम्यगमकभावो नाग्नि- धूमयोरित्यर्थः । नच तस्येति । विशेषभूतस्याने विशेष्य. पर्वत । अग्राह्यता विति। शब्दो न प्रतीयत इति प्रतिज्ञायां प्रत्यक्षविरोध इत्यर्थः । अश्रावणत्वादीति । अश्रावण शब्द इति प्रतिज्ञायामनुमानविरोध । ननु प्रत्यक्ष- विरोध एवायं शब्दस्य श्रावणत्वात् । मैवम् ।श्रावणत्व नाम श्रोत्रग्राह्यत्वंसर्वशब्दधर्मोन श्रोत्रेणावसीयते वधिरादिगतान्वयव्य- तिरेकलिङ्गावगम्यत्वात् । अतोऽनुमानविरोध एवेति रूपत्रयस्य धर्मत्वादित्रयस्य वाघ इति। एते वक्ष्यमाणास्त्रय सशयहे- तवः । तानेवाह-साध्य इति । अनेन सपक्षावृत्तितोक्ता । तदभावे चेयनेन विपक्षवृत्तिता । एवंच साधारणसज्ञ एको - ।

·अ. १ पा. १ अ. ५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकान्याख्यासहिता। ६५ संवन्धासिद्धिः, शैत्यस्य वह्निसंवन्धाभावात् २॥ * ॥ नन्वेवं समुद्रवृद्धौ चन्द्रोदयस्य हेतुलं न स्यात् , उदयस्य समुद्रसंवन्धाभावात् , एककालसंवन्धादुभयोरदोपः । यदा तर्हि चन्द्रस्य नभोमध्ये स्थिति दृष्ट्वा पञ्चदशनाडिकातिक्रान्ता समुद्रवृद्धिरनुमीयते तदा कथं, तत्रापि परम्परासंबन्धादुभ- योरदोपः । नहि साक्षात्संवन्ध एव सर्वत्राश्रीयते, यद्धि येन साक्षात्प्रणाड्या वा केनापि संवन्धेन नियतं तत्तस्य तथैवानुमापकं भवतीति दर्शितमेवैतत् । तेन यादृशः संवन्धो हेतोर्वादिना दर्शित- स्तदसिद्धौ दोपो भवति नान्यथा । गोशब्दः सानादिमद्वचनो गोशब्दलादिति व्यतिरेकासिद्धिः । नहि धर्मिव्यतिरेकेण गोशब्दत्वं नाम किंचिदस्ति ३ । नित्यमाकाशमनवयवद्रव्यत्वादिति सौत्रा- न्तिकमाकाशाभाववादिनं प्रत्याश्रयासिद्धिः ४ । वायुराकाशश्चानित्यो मूर्तत्वादिति व्याप्त्यसिद्धिः मूर्तत्वस्याकाशे व्याप्त्यभावादिति ५॥ * ॥ अनैकान्तिकलं द्विविधम्-सव्यभिचारं संप्रति- साधनं च । नित्यः शब्दो मूर्तत्वादिति कर्मादिष्वनियेष्वप्यमूर्तत्वस्य संभवाब्यभिचार्यमूर्तलम् । अप्रत्यक्षो वायुर्द्रव्यले सत्यरूपत्वात् प्रत्यक्षो वायुमहत्त्वे सति स्पर्शवत्त्वादिति संप्रतिसाधनलादुभ- यमप्यनिर्णायकं संशयहेतुः, अगृह्यमाणवलावललाढुभयोः ॥ * ॥ कश्चित्त्वाह-न विरुद्धार्थ हेतुद्वयं तुल्यवलमेकन संभवति, तद्भावे वस्तुनि नित्यसंशयापत्तेः । द्रव्यले सत्यरूपत्वस्यापरोक्षा- वभासाविरोधादप्रत्यक्षवमनुमापयितुमसामर्थ्यादौर्वल्यम् । स्पार्शनानुमान लविरुद्धं वलवदिति न द्वयोस्तुल्यवलत्वम्, अतो नास्ति सप्रतिसाधनो हेतुरिति । स वक्तव्यः-सव्यभिचारोऽपि तर्हि न संशयहेतुः स्यानित्यसंशयापत्तिप्रसङ्गादेव ॥ * ॥ सत्यपि तस्य संशयहेतुले प्रमाणान्तरेण नि- र्णयसंभवान्न नित्यसंशयापत्तिरिति चेत्, तीहापि प्रमाणान्तरेण निर्णयसंभवाददोपः । तथा- सति यत्प्रमाणान्तरविरुद्धं तस्य दुर्वलत्वादितरस्य बलीयस्त्वादतुल्यवलसमितिचेत्, केन चोक्तमु- भयं तुल्यवलमिति, किंवगृह्यमाणवलावलवमात्रम् ।। * ॥ तथाहि-यः स्थाणुलं पुरुषत्वं वा नावधारयति तस्योर्ध्वत्वं संशयहेतुर्भवति, निर्णीते वन्यतरस्मिन्रूपे संशयो निवर्तते । तथा यो वायोरपरोक्षावभासं नावधारितवान् तस्य पृथिव्यादिपु प्रत्यक्षत्वव्याप्तं स्पर्शवत्वं व्योमादिषु चा- प्रत्यक्षत्वव्याप्तमरूपत्वं वायावुपलभमानस्य भवत्येव संशयः । सतु प्रमणान्तरेण निर्णये सति नि- वर्तत इत्यास्तां तावत् । तस्मात्सप्रतिसाधनमपि सव्यभिचारवत्संशयहेतुः । तथाच भाष्यकार:- 'यत्कर्म तत्फलवत् होमोऽपि कर्म तेनापि फलवता भवितव्य'मित्यस्य-'उपरते कर्मणि द्रव्याणां युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । -तत्रेति । वादिप्रतिवादिनोरेकस्य द्वयोर्वा संशयाज्ञानविपर्यया यस्मिन् सोऽसिद्ध इति भावः । अत्र चोदयति-न- न्विति । परिहरति-एकेति । उदयसमुद्रयो परस्परसवन्धाभावेऽपि उदयवृद्ध्योरेककालसंवन्धात्तत्कालीनवृध्यनुमाप- कत्वाददोप इत्यर्थः । पुनश्चोदयति-यदेति । तदा चन्द्रनभोमध्यस्थितेरतिक्रान्तसमुद्रवृद्धेश्चैककालत्वाभावादित्यर्थः । परिहरति-तत्रापीति । चन्द्रनभोमध्यस्थितिरप्यतिक्रान्तामुदयकालीनामेव वृद्धिमनुमापयति, चन्द्रद्वारा परंपरासंवन्धा- दित्यर्थः । दर्शितमिति । यस्य यादृशस्येसादिना । असिध्यन्तरमुदाहरति-गोशब्द इति । ननु य सानादिमद्वचनो न भवति स गोशब्दोऽपि न भवति । यथा घटशब्दादिरिति व्यतिरेकस्य सत्वान्नायं दोप इत्याशय खाभिप्रेतं व्यतिरेक- शब्दार्थ विवृणोति-नहीति । पक्षस्यैव हेतुत्वापत्तिरत्र दोप । आश्रयासिद्धमुदाहरति-नित्यमिति । नचाश्रयस्या- सिद्ध्या हेतोरसिद्धिः कथं स्यादित्युच्यते-'धर्मिधर्मतया गृह्यमाणस्यैव हि हेतुता ॥ असिद्ध धर्मिणि कथं हेतोस्तद्धर्मता भवेत् ॥' ज्ञातसंवन्धस्येत्यनेनानैकान्तिकविरुद्धयो. सशयविपर्ययजनकयोर्हेत्वाभासत्वं दर्शितं तत्रानकान्तिकं तावदाह -अनैकान्तिकत्वमिति । सप्रतिसाधनत्वनिराकरणपरं मतान्तर दूपयितुमनुवदति-कश्चित्विति । दूषयति- स इति । नित्यसंशयापादकत्वेन सप्रतिसाधननिराकरणे सव्यभिचारोऽपि निराकृत स्यात् । संशयहेतुत्वाभावेऽनैका- न्तिकत्वासंभवादिति भाव । सव्यभिचारिणि विशेपं शकते-सत्यपीति । इष्टापत्त्यभिप्रायेण शङ्कते-तथेति। सप्रतिसाधने प्रमाणान्तरेण निर्णये सतीत्यर्थः । अतुल्यवलत्वे सप्रतिसाधनत्वाभाव इति भावः । अन भाष्यकारसंमति- माह-तथाचेति । होमेनापि फलवता भवितव्यमित्यस्येति प्रतिसाधनं ब्रुवन् इति दर्शयतीति संवन्धः । प्रतिसाधन- ·शास्त्रदीपिका। ६६ [अ. १ पा. १ अ.५] तत्संयोगानां च द्रव्यान्तरं फलं दृष्टमिति द्रव्यमपि फलवत्स्यात् इति प्रतिसाधनं त्रुवन्सप्रतिसाध- नत्वमपि दूषणमिति दर्शयति, तस्मात्सोऽपि संशयहेतुः ।। * ।। असाधारणं तु गन्धवत्त्वं पृथिव्यां दृष्टं न कचिदपि बुद्धिमादधातीति न संशयहेतुः । साधारणं हि द्वयोः साध्यतदभावयोईष्टत्वादु- भयत्राप्यनवस्थया बुद्धिमादधत्संशयहेतुरिति युक्तम् । तथा विरुद्धार्थव्याप्तमपि हेतुद्वयमेकत्र दृश्य- मानं खव्यापकमेकस्मिन्धर्मिण्युपसंहरदेकस्य विरुद्धोभयरूपधर्मत्वासंभवात्संशयं जनयति । नचैवं भावोऽसाधारणस्य संभवतीति नायं संशयहेतुः ॥ * ॥ तथा वाधको नाम हेत्वाभासो यो वि- रुद्ध इति तार्किकैरभिधीयते । सच पड़िध इति केचित् , धर्मधर्म्युभयेपां स्वरूपस्य विशेपस्य च वाधात् । चतुर्धति केचित् । उभयवाधस्य धर्मधर्मिवाधान्तर्गतत्वात् । एकधेत्यपरे सर्वथा समी- हितधर्मविपर्ययसाधनत्वात्, इदमेव च युक्तम्, अवान्तरभेदस्यानुपयोगात् । यद्यवश्यमवान्तरभेदो वक्तव्यस्तर्हि द्वैविध्यमेव वक्तव्यम्-धर्मस्वरूपवाधनं तद्विशेपवाधनं चेति । नहि धर्मितद्विशेपवा- धकत्वं नाम हेतोर्दूपणं संभवतीति खयमेव वार्तिककारेण-धर्मिखरूपवाधेन विरुद्धो योऽभिधी- यत'इत्यादिना दर्शितम् ॥ * ॥ तथाहि द्रव्यातिरिक्तः समवाय इह प्रत्ययहेतुत्वात्संयोगवदिति, युक्किनेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । खरूपं दर्शयति-उपरत इति । हस्तादिव्यापाररूपे कर्मण्युपरते द्रव्याणां तन्त्वादीना तत्सयोगानां च पटादिरूपं फल दृष्टमित्यर्थ । असाधारणस्यापि केचिदनैकान्तिकत्वमाहुस्खनिराकरणार्थमाह-असाधारणमिति । एतस्य चान- न्तरमेव वार्तिकविरोध दर्शयिष्यामः । ननु साधारणस्यापि कथं सशयहेतुत्वम्।न तावन्नित्यानित्यबुद्धिद्वयोत्पादकत्वेन ता- भ्यामेकस्याप्यनियतत्वात-नियमलक्षणेन संवन्धेनैव तद्बुद्धिजनकत्वसभवात् उभाभ्या नियतत्वे चोभयत्र निश्चाय- कत्वापातात् । नापि कोटिद्वयसस्पश्र्येकविज्ञानजनकत्वेन सशयहेतुत्वं अर्थसदेहाभावेन तेनाप्यनियतत्वात्-खपक्षे वा- दिनो सदेहाभावादित्याशङ्का निराकर्तुमाह-साधारणमिति । प्रसङ्गात्सप्रतिसाधनस्यापि पूर्वोकसशयहेतुत्वं स्मार- यति-तथेति । अयमेव च विरुद्धाव्यभिचारी धर्म्यन्तरेषु विरुद्धार्थव्याप्तहेतुद्वयमेकत्रैकदेशिनि दृश्यमानं विरुद्धाव्यभि- चारीत्युच्यते । निगमयति-इतीति । अत्र वार्तिककारेस्त्रय. सशयहेतव -'तत्साध्ये तदभावे च द्वाभ्या व्यावृत्त । एव च ॥ द्वौ विरुद्धार्थसवद्धौ यावेकत्रैकदेशिनी'इत्यनेन साधारणासाधारणविरुद्धाव्यभिचारिभेदात्रिविधा अनैकान्तिका दर्शिता । तत्र साधारणोदाहरणानि प्रदानन्तर 'नित्या भूर्गन्धवत्त्वेन स्थादसाधारणस्त्वयम्' इत्यसाधारणोदाहरणमुक्तम् । नन्वसाधारणधर्मोपलव्धौ सशय एव नोपजायत इत्याशय निश्चयैकाङ्गवैकल्यादेप सशयकारणमित्युक्त ततो *यत्रा- प्रत्यक्षता वायोररूपत्वेन साध्यते ॥ स्पर्शात्प्रत्यक्षता चासौ विरुद्धाव्यभिचारिता'इति । तदुदाहरणमुक्तम्-'स्वबुध्या ग्रन्थकारस्य यद्धत्वाभासवर्णनम् ॥ वार्तिकव्यतिरेकेण *किमर्थ तन वेश्यहम् ॥' वाधकाख्यं तृतीय हेत्वाभास दर्शयति -तथेति । प्रतिज्ञाताथै वाधमानो वाधक एव विरुद्धशब्देनोच्यत इत्यर्थ । प्रतिज्ञातार्थस्य हेतुना वाधाया यो विरुद्ध स पविध इयर्थ ।पविधत्वं विवृणोति-धर्मेति।धर्मधर्मिणो खरूपवाघो विशेपवाधश्च।तथोभयखरुपवाघ उभयविशेष- वाघश्चेति पोढेत्यर्थः । प्रतिज्ञार्यवाधाविशेपादेक एव भेद इत्याह-एक इति । सर्वेष्वपि भेदेषु साध्यविपर्ययसाधनस्या- विशेपादेक एव प्रकार इत्यर्थ । एते च धर्मखरूपवाधादयो भेदा 'नित्यत्वे कृतकत्वस्य धर्मभेदाद्विरुद्धता' इत्यादिना प्रन्येन वार्तिककारैर्दर्शितास्तत्रैवावगन्तव्या । ग्रन्थकारोऽपि किचित्प्रपञ्चयिष्यति । द्वैविध्यमेवाह-धर्मेति । ननु चातु- विंध्यवादिमते धमिखरूपतद्विशेपवाधस्यापि दूपणत्वात्तदेव कथं नोदाहृतमत आह-नहीति । दूपयितुं तदुदाहरणं तावदाह-तथाहीति । द्रव्यातिरिक्त इत्युपलक्षम् । द्रव्यादिपञ्चकातिरिक इति साध्यो धर्म । अत्र प्रयोगे धर्मिखरू- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । भेद इत्युक्त. द्वाभ्या व्यावृत्त एववेयसाधारणसज्ञको यः । द्वौ विरुद्धार्थत्यनेन विरुद्धाव्यभिचारिवक्ष्यमाणस्तृतीय । निश्च- यैकाङ्गेति । सपक्षाश्रयो विपक्षव्यतिरेकश्चेति द्वयं निश्चयाचं तत्र साधारणेऽपि सपक्षव्यतिरेकाङ्गहीनस्तत्रापि वृत्तेः अत- संशयहेतु । असाधारणस्तु विपक्षव्यतिरेके सत्यपि यत्रायं विकल इति निश्चयैकाझवैकल्यात्सोऽपि सशयहेतुरित्यर्थ । प्रयोगश्च-असाधारण सभयहेतु निश्चयैकागावैकल्यात्साधारणवदिति । विरुद्धाव्यभिचारिणं लक्षयति यत्रेति । वायुर- प्रत्यक्ष द्रव्यत्वे सत्यरूपत्वात् प्रत्यक्षमहत्त्वे सति स्पर्शवत्त्वात् । लक्षण त्वनन्तरोक्कमेवेति । किमर्थ किप्रयोजन- फनियर्थः । धर्मिखत्पबाधेनेलादिवार्तिक टीकान्तरस्थं एतद्दीकायामभावात्प्रत्युत इह प्रत्यक्षहेतुत्वादिना तयोर्दूपण- ।

·[अ. १ पा. १ अ. ५ ] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकान्याख्यासहिता। ६७ अत्रेह प्रत्ययहेतुत्वमसमवायत्वेन भेदेन च व्याप्तं संयोगे इष्टम् , समवायस्यासमवायत्वं भेदं चापा- दयत् समवायधर्मिखरूपं तद्विशेपणं चैकत्वं वाधत इत्युदाहृतम् । तद्युक्तम् । इह प्रत्ययहेतुत्वं हि समवाये धर्मिणि दृष्टं न वा, यद्यदृष्टं ततोऽसिद्धत्वान्न कस्यचिदपि साधकं वाधकं वा भवति, यदि दृष्टं तत्कथं तत्रैव दृश्यमानं तस्यैव वाधनं कुर्यात् , विरोधे हि सति वाधेत, नच तद्धर्मतया 'दृश्यमानस्य कथंचिदपि तेन विरोधः संभवति ॥ समवायत्ववाधे प्रश्नः। ननु समवायत्वं बाधत इत्युक्तम् । यदि समवायत्वं नाम समवायधर्मिणोऽतिरिक्तं तद्वाधेऽपि न धर्मिस्वरूपं वाधितं स्यात् । अथ धर्येव तन्न तस्य वाधकं संभवतीत्युक्तम् । तस्मान्न धर्मिखरूप- वाधनं नाम हेतुदोपः कचित्संभवति, सर्वत्रादृश्यमानस्यासत्त्वात् दृश्यमानस्य चाविरोधात् । धर्मि- विशेपणस्यैकत्वस्य कामं संभवति बाधो नत्वेतढूपणम् । यदि खल्विह प्रत्ययहेतुत्वं समवायस्यैकत्वं विरुन्ध्यात् ततो द्रव्यातिरेकं साधयतः किं हीयते । नहि द्रव्यातिरेकसाधनकृतमेकत्वसाधनं, यत- स्तस्य दूपणत्वेन संभाव्येत । तस्माद्धर्मस्वरूपस्य तद्विशेषस्य च वाधनाहिविधमेव वाधकम् । तत्र 'नित्यः शब्दः कृतकत्वादिति कृतकत्वमनित्यत्वेन व्याप्तत्वान्नित्यस्वरूपमेव वाधते ॥ * ॥ यस्तु- खरूपमेव शब्दानामभिधेयं नार्थान्तरमित्येतमर्थ प्रतिपिपादयिपुस्तत्सिद्ध्यर्थमेवं प्रयुङ्क्ते--अगृहीत- संवन्धावस्थोऽपि शब्दः स्वाभिधेयमर्थ प्रतिपादयति विभक्तिमत्त्वात् गृहीतसंवन्धवदिति, तस्य धर्मविशेषविपर्ययसाधनो हेतुः, पश्चाद्धि संवन्धग्रहणादस्वरूपप्रतिपादनं दृष्टमिति तद्वदेव प्रागस्वरू- पार्थलं तेनैव हेतुना प्रसज्येत, स्वरूपप्रतिपादने च बाधितेऽर्थप्रतिपादनमपि तद्धर्मखरूपं वाधित- मेव । नहि प्राक् संवन्धग्रहादर्थान्तरप्रतिपत्तिः शक्यते वक्तुं प्रतीतिविरोधादेव ॥ * ॥ सर्वत्र यो हेतुर्याहग्विशेपविशिष्टेन साध्येन दृष्टान्तधर्मिपु नियतः स तादृग्विशेषविशिष्टस्य साध्यस्य धर्मिणि प्रमाणान्तरविरोधात्साधनासंभवेन विपरीतं विशेपं नियमवलात्स्वयमेव बाधमानो निर्विशेषस्य च युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । पविपरीतसाधनोऽयं हेतुः । तथा सयोगे प्रतिद्रव्यं भेदेन व्याप्तमिह प्रत्ययहेतुत्वं दृष्टं समवायस्यापि भेदमापादयत् । तस्य विशेष सत्तावदेकत्वं वैशेपिकाभिमतं वाधते, अतो विशेषविरुद्धोऽयं हेतुरिति समस्ततात्पर्यार्थ । दूषयति-त- दिति । नन्वसमवायत्वेन व्याप्तत्वात्समवायखरुप वाधते नेत्याह-विरोधे हीति । आश्रयाश्रयिणोविरोधासंभ- वादित्यर्थ ॥ धर्मवाधं शङ्कते-नन्विति । अभेदाभिप्रायेण समाधत्ते यदीति । दूपणमुपसंहरति-तस्मादिति । उक्तमेवार्थ स्मारयति सर्वत्रेति । कथं तर्हि वार्तिकस्य दूषणोदाहरणत्वं तत्राह-धर्मीति । तद्वाधस्य कथचिद्धर्मिवाधे पर्यव- सानादुदाहरणमिति भाव । नन्विति । वार्तिककारस्याप्येकीयमतेनोपन्यासाददूषणत्वमभिप्रेतमिति भावः । अदूषणत्वमे- वोपपादयति-यदीति । नन्वेतत्साधयत खाभिप्रेतं समवायैकत्वं हीयत इति चेत्तत्राह नहीति । पूर्वोक्त खाभि- मतं द्वैविध्यमुपसहरति-तस्मादिति । आद्यमुदाहरति-तत्रेति । धर्मविशेषवाधमुदाहरति-यस्त्विति । पूर्वेण संवन्धग्रहणादर्थवत्ता सिध्यन्ती खरूपेण वार्थेन सिध्यति न स्वरूपातिरिक्तमर्थमालम्वत इत्यभिप्रायेण य प्रयुते तं प्रत्यु- च्यते । धर्मविशेपविपर्ययसाधनोऽयं हेतु । तथाहि सवन्धग्रहणानन्तर खरूपातिरिक्तार्थवोधनेन सह विभक्तिमत्त्वस्य व्याप्तिदर्शनात्तदृष्टान्तानुसारेण प्रागपि खरुपातिरिक्तार्थवोधनमेव साधयेत् प्रतिप्रयोगश्च प्राक्सवन्धग्रहणान खरूपार्थत्वं विभक्तिमत्त्वात् पश्चाद्वदिति समस्तार्थः । एतदेवोपपादयति-पश्चादिति ॥ एतदुपपादनाथै सामान्यन्यायमाई-सर्वत्रेति । तादृशस्य साध्यस्य पक्षे साधनासभवे सति साध्यमेव न साधयती- त्यग्रिमेणान्वयः। असभवे कारणं प्रमाणान्तरविरोधादिति । साध्यासाधने हेतु. निर्विशेषस्येत्यादि । निर्विशेषत्वमेव कथ- मित्याकाहाया स्वयमेव वाधमान इति हेतुगर्भ' विशेषणम् । यस्मात्तद्विपरीतं साध्यगतं विशेषमेव वाधते तस्मानिर्विशेष- मेव साध्यमित्यर्थः । वाधकत्वे हेतु -नियमवलादिति । अन्येन सह नियतत्वात्तद्विपरीतं वाधत इत्यर्थः । अत्रं सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । त्वोपपादनात् । तद्विपरीतमिति । येन सह व्याप्तिहीता तद्विपरीतमित्यर्थ । हेत्वाभासत्वेनेति । नायं हेत्वा- ·- शास्त्रदीपिका। [अ. १ पा. १ अ.५] ६८ साध्यस्थासंभवात्साध्यमेव न साधयति । यथा शरीरिचेतनकर्तृकत्वेन घटादिपु व्यासमुत्पत्तिमत्त्वं देहावरादीनां चेतनकर्तृकलसाधनायोच्यमानं शरीरिणश्चेतनस्यानुपलब्धिविरोधेन साधयितुमशक्य- बादशरीरत्व तेनैव हेतुना घटादिवन्निवारणाद्विधाद्वयशून्यस्य चेतनस्यासंभवाचेतनकर्तृकत्वमेवाङ्गु- रादीनां न साधयति । तेन धर्मविशेषविरोधो हेतोः साध्यसिद्धिमेव निरुणद्धीति भवति दूपणम् । धर्मिविशेषविरोधस्तु साध्याविरोधित्लान्न दूपणं, प्रत्युत सिद्धान्तान्तरदूपणत्वात्प्रतिवादिन एव नि- ग्रहस्थानवाहूपणं तद्भवति न वादिनः ॥ * ॥ यस्तु वेष्टन्तपरिदृष्टसाध्यविशेषविरोधसंभवेऽपि तद्र- हितं साध्यमात्रं हेतुः सापयत्येव, वच विशेपान्तरमाक्षिप्य सिद्ध्यतीति वदति, तस्य-उष्णाग्नि- नियतस्तृणादिविकारो हिमे दृश्यमानः शैत्यप्रत्यक्षविरोधादौएण्यासंभवेऽप्यनुष्णमेवाग्निं साधयेत्, तस्माद्धमित्रिोपविपर्ययसाधनलं हेतोरदूपणमेव ।। अनुमाने दृष्टान्तनिरूपणम् । उदाहरणं द्विविधम्-साधम्र्योदाहरणं वैधोदाहरणं च । साधर्म्य-लिङ्गमुहिश्य लिङ्गिन उपादानम्-यो यो धूमवान् महानसादिः स सर्वोऽग्निमान् इष्ट इति, सम्यगुक्ते च साधम्र्ये न वैधय वक्तव्यं गतार्थलात् । यदा वक्तव्यमापतति तदा लिझ्यभावमुद्दिश्य लिङ्गाभावोपादानम्- युक्किनेहमपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका। दृष्यन्तमाह-यथेति । उत्पत्तिमत्त्व देहामुरादीना चेतनकर्तृकत्वसाधनायोच्यमानं चेतनकर्तृकत्वमेव न साधयतीति सवन्धः । कथं न साधयतीलाह-विधेति । गरोर्यगरीरो वा द्विविधश्चेतनो दृष्टः अङ्कुरादिनागरीरकर्तृक । उत्स- तिमत्त्वाद्धटादिवदिति निवारणादित्ययं । फलितमाह- तेनेति । ततः किमत आह-इतीति । धर्मा समवायत्तद्विरोप एकत्वं तद्वावस्य साध्याविरोधित्वं पूर्वोतमेवानुसंधेयम् । प्रत्युतेति । द्रव्यातिरिक्तः समवाय इत्येवं साधयतो वादिनो नंतपण साध्यतिरप्रत्यूहत्वात् प्रत्युत विशेषगध हेलामासत्वेनोद्रावयत प्रतिवादिन एव दूपणं भवति निग्रहस्थान- लात् निरनुयोज्यानुयोगनिग्रहस्थानापत्ते. । हैलाभासत्यापि निग्रहस्थानत्वादिसर्य.] मतान्तरमनुवदति-यस्त्विति। इतिवदतीलनेन संवन्धः । तद्रहित महानसीयत्वादिविपरहितम् । कथं तर्हि पर्वतीयवहिसिद्धिरत आह-तश्चेति । सामान्यस्य विशेषमन्तरेणासिद्धेमहानसीयत्वादिविशेषस वाधात् पर्वतीयत्वादिविशेपान्तरमाक्षिप्य तिब्धतालयः । तदेत पयति-तत्येति । हेतुदूषणमुपसंहरति-तस्मादिति । हेत्वाभासान्प्रदर्थ संप्रति बातसंवन्धपदव्यावर्तितानेव दृष्टान्तदोपान्दयितुं दृश्यन्तवचनं प्रस्ताति-उदाहरणमिति । साधनस्य साध्येन सह व्याप्तिप्रतिपादनाय दृष्टान्तद्वयं प्रयोत्तव्यमिलियः । साधर्म्यघ्यन्तं लनयति-साधयमिति । यदुद्देशेन यदुपादीयते तस तेन व्याप्तिः कथिता भवतीति भावः । उद्दिश्यमानं च यवृत्तयुक्तं प्रथम प्रयोचाव्यं, उपादीयमान च तवृत्तवकाराभ्यां पश्चात् । यथा :--'यट्ट तयोग. प्राथम्यान लाधुशलक्षणम् ॥ तवृत्तमेवकारश्च स्यादुपादेयलक्षणम्' । ननु यथा तथा वा रचित वाक्यं वक्तु- विवक्षित प्रतिपादयत्येव कि स्वनाविशेषणेति चेत् । न । शब्दाना खात्यनुसारेणार्याववोधकत्वात् । नहि शब्दा वक्तुर- मिनायमनुरुध्यन्ते अतोनयनादर्तव्य एव स्त्रनादिविशेष । यत्र यत्र घूमन्तत्र तत्र वहिरित्युक्ते साधर्म्यमात्रादेवाग्निना धूमल व्याप्तिरवगता कि वैधणेलभिप्रायवानाह-सम्यगिति । अर्थाधर्म्यस्य चातुं शक्यत्वादिति भावः । अथवा मम्यन्प्रयुक्तं साधन्ये यस्तु प्रान्सा विपक्षयतिरेकं न प्रतिपद्यते, अवगतेऽपि वा सपनान्वये विपलव्यतिरेकाकालायां साधन्य नापेलते तदा विपक्षत्र्याविरेकसिद्धये वैवमपि प्रयोफव्यनिलभिप्रायेणाह-यदेति । कयत्र तत्प्रयोजव्यमत आह-लियभावमिति । तदुशम्-'व्याप्यव्यापकमावो हि भावयोर्याइगिष्यते ॥ तयोरभावयोस्तस्माद्विपरीतः प्रतीयते॥ ननु वटा वधादेव व्यतिरेकसिद्ध किं साधण। मवम् । असाधारणे विपक्षयतिरेकदर्शनात् तनिवृत्तये सपनावप्रतिपत्तिप्लन्वन साधोपयोगात् । वतुतस्तु *साधारणेऽन्वयननादनाधारणे व व्यतिरेकदर्शनादुभयनि- त्यय यमप्यपेक्षितव्यम् । ननु यथा शुद्ध पट इत्युक्ते नीलादिव्यवच्छेदेनव शुचादीनां विशेषणत्वम् , उपाटीयमानस्य सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । भासः सान्यसाधक-बान । मन्तवनोदावनं निग्रस्यानापादमिति भाव. । साधारण इति । साधारणानक्रान्तिके अनावारणानकान्तिके सथः । तथा निस. शब्दोऽमूनत्वजावित्रनिति दृष्टे निलपलाश्रये यदनिलं तन्मृत यथा परमा- - - - - ·[अ.१ पा. १ अ.५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकान्याख्यासहिता । यत्राग्निर्नास्ति तन्त्र धूमोऽपि नास्ति यथा तोयादिष्विति । यत्र भावेन भावः साध्यते तत्रैव विधिरूपं साधये तत्प्रतिषेधरूपं च वैधर्म्यम् । यत्र तु मेघाभावादिना वृष्ट्याद्यभावः साध्यते तत्र साधर्म्यमेव प्रतिषेधरूपं यथा-यदा यत्र मेघोत्पत्तिर्नास्ति तदा तत्र वृष्टिनास्तीति । वैधये तु विधिरूपम्- यत्र वृष्टिरस्ति तन मेघोत्पत्तिरस्तीति । तेन यद्भिक्षुणोक्तं-'प्रसज्यप्रतिषेधासकमेव वैधर्म्यम्' इति तदनादरणीयम् ॥ * ॥ साधाभासाश्च साध्यविकलवादयः, वैधाभासाश्च साध्याभाववैक- ल्यायो वार्तिक एव द्रष्टव्या इति ॥ अनुमाने प्रभाकरानुवादः। 'तत्तु द्विविध मिति दृष्टस्खलक्षणविषयमेवानुमानमिति मन्वानान्निराकर्तुमदृष्टस्खलक्षणविषयमप्य- नुमानं क्रियादिविषयमस्तीति दर्शयितुं द्वैविध्याभिधानम् । नहि क्रिया स्खलक्षणं प्रत्यक्षेण कदाचि- द्गृह्यते पूर्वोत्तरदेशसंयोगविभागमात्रस्य प्रत्यक्षेण ग्रहणम्, याभ्यामेवागन्तुकाभ्यामागन्तुकं कारण- मनुमीयते, तच क्रियेत्युच्यते ॥ * ॥ ननु द्रव्यमेव कारणं स्यात् , न । तस्य प्रागपि सद्भावात् । ननु क्षणान्तरेऽन्यद्रव्यं सर्वसंस्काराणां क्षणिकत्वात् , सादृश्यात्तु प्रत्यभिज्ञानम् । तद्यदा समानदेशे पूर्वपूर्वमुत्तरोत्तरमारभते तदा तिष्ठतीति लक्ष्यते । यदा त्वनन्तरदेशे पूर्वपूर्वमुत्तरोत्तरमारभते तदा गच्छतीति लक्ष्यते । दीपगमनवच्छायागमनवच्च सहशापरापरक्षणानामुत्तरोत्तरदेशप्रारब्धानां गम- नावभासनिमित्तत्वात्कृतं क्रियया । किंचानुत्पन्नस्य क्षणस्य क्रियाश्रयत्वायोगात्, उत्पन्नस्य च युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । प्रसक्तिविरोधिव्यविच्छेदपरत्वात् । तथा पर्वतोऽग्निमानित्युक्तेऽन्यभावस्यैव निवृत्तिर्भविष्यति नान्यस्येति न वैधर्म्यमंपि प्रयोकव्यम् । मैवम् । शुक्लादिवदन वहेरनिश्चितत्वात् निश्चितत्वे वा साध्यत्वानुपपत्ति, अतस्तनिश्चयार्थ वैधर्म्यस्याप्युपयोग इति । नन्वभावसाधनकेनैवंरूपतास्तीत्याशङ्कयाह-योति । ततश्चैतदपि निरस्तमित्याह-तेनेति । विधिरूपस्यापि वैधय॑स्य दर्शनादित्यर्थः । ननु हेत्वाभासवदुदाहरणलक्षणरहिता दृष्टान्ताभासा अप्यप्रयोगाय प्रदर्शनीयात्राह- साधाभासाश्चेति । नित्यो ध्वनिरमूर्तत्वात्कर्मवत्परमाणुवदित्यादि वार्तिके द्रष्टव्या । अनतिप्रयोजनत्वाद्धत्वामा- सेऽन्तर्भूतत्वाच न मयान प्रदर्शिता इति भाव. । उक्तंचान्यत्र-'साधारणो विरुद्धो वा दृष्टान्ते साध्यवर्तिते ॥ असाधा- रणता हेतोस्तस्मिन्साधनवर्जिते' इत्यादि । नित्य शब्दोऽमूर्तत्वात्कर्मवदिति प्रयोगे साध्यविकलो दृष्टान्त. परमाणुवदिति, साधनविकल. घटवदित्युभयविकल । आकाशस्य च दृष्टान्तत्वेतत्रामूर्तत्वनित्यत्वे सत्यपि कर्मादौ नित्यत्वाभावेऽप्यमूर्त- त्वदर्शनाध्याप्तिशून्यतेत्यादि तत्रैव द्रष्टव्यम् । तथा-'यत्राप्यर्थस्य शून्यत्वं द्वाभ्यामेकेन वा भवेत् ॥ यदनित्यं तु तन्मूर्त- मणुव बुद्धिवत्सवत्' इत्यादिना वैधाभासा दर्शितास्तत्रैवावगन्तव्याः॥ अत्र भाष्यम्-'तत्तु द्विविधं प्रत्यक्षतो दृष्टसंवन्धं सामान्यतो दृष्टसंवन्धं च । प्रत्यक्षतो दृष्टसंवन्धं यथा-धूमाव- तिदर्शनादम्याकृतिविज्ञानम् । सामान्यतो दृष्टसवन्धं यथा--देवदत्तस्य *गतिपूर्विका देशान्तरप्राप्तिमुपलभ्यादित्यगतिस्म- रणमिति । अन्न यथैव धूमत्वामित्वयो. प्रत्यक्षत्वेन महानसादौ *प्रत्यक्षो दृष्ट सक्न्धस्तथैव देवदत्तादौ चलतीति प्रत्यक्षा- लम्वनत्वेन गमनस्य प्रत्यक्षत्वात् देशान्तरप्राप्त्या सह प्रत्यक्षदृष्ट एव सवन्ध इति द्वैविध्यवचनमनुपपन्नम् । आदित्येऽनु- मेयत्वादप्रत्यक्षतेति चेत् एतदपि पर्वतादावमित्वस्याप्यनुमेयत्वात्तुल्यम् । अथ देवदत्तादौ गतिप्राप्त्यो सामान्यत प्रत्य- क्षेण संवन्धमुपलभ्यादित्ये देशान्तरप्राप्तिदर्शनेन गत्यनुमानं सामान्यतो दृष्टसवन्धमित्युच्यते एतदप्यग्निधूमयोर्महानसादौ सामान्यत एव सवन्धदर्शनादविशिष्टमिति द्वैविध्याभाव इत्याशङ्का *निराकर्तुमाह-तत्तु द्विविधमिति । ननु चलतीति प्रत्ययात् प्रत्यक्षमेव क्रियाखरूपं नेत्याह-नहीति । चलतीति प्रत्ययस्य सयोगविभागमात्रालम्बनत्वमिति भाव । अन्यथासिद्धिं शङ्कते नन्विति । तदाधारभूतं द्रव्यमेव सयोगविभागकारणं नतु तदतिरिका क्रियेत्यर्थः । प्रसिद्धक्ल- सकारणपरित्यागेनाप्रसिद्धकल्पना निष्प्रमाणिकेति भावः । परिहरति-नेति । प्रागपि सद्भावानागन्तुकं कारणद्रव्यमि- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । गुरिति साध्याभावविकलो वैधर्म्यदृष्टान्ताभास । वुद्धिवदिति । साधनाभावविकल. । आकाशवदित्युभयाभावविकल इति।गतीति । गतिस्मरणमित्यनेन कर्मणो नित्यानुमेयत्वं निरवद्यमिति गङ्कितुरभिप्राय । प्रत्यक्ष इति । अयं च प्रत्यक्षो ·७० शास्त्रदीपिका। [अ. १ पा. १ अ.५] विनाशप्रस्तत्वात्कथं क्रियारम्भकत्वम् । यथाहुः~-'क्षणिकाः सर्वसंस्कारा अस्थिराणां कुतः क्रिया' इति । तदिदं शब्दाधिकरणे निराकरिष्यामः । ततः स्थिरत्वे सति तन्मात्रेणानुपपत्तेः क्रियानुमान युक्तमिति । न युक्तम् । कार्य हि कारणमात्रमपेक्षते तञ्जेह इष्टमेवास्ति । प्रयत्नविशेषानन्तरं हि श- रीरे देशसंयोगविभागाख्यं फलमुत्पद्यमानमुपलभ्यते ततः स एव निमित्तम् । तद्वदालशरीरसंयो- गम्चासमवायिशरीरं च समवायीति किमत्रादृष्टकारणानुमानेन । परमुखेन प्रभाकरखण्डनम् । नन्वसमवायिकारणभूतस्य संयोगस्य खाश्रये स्वाश्रयसमवेते वा कार्य नान्यत्र, तन्तुसंयोगाना- मिव स्वाश्रयेपु तन्तुपु पटः, तन्तुतुरीसंयोगस्य वा पटतुरीसंयोगः । प्रयत्नवदामसंयोगस्त्वनेवंविधे व्योनि कथं संयोगमारभते । अतः कारणान्तरं कल्पनीयमितिचेत् । न। तन्तुसंयोगःखाश्रय एव पट- मारभते पटस्य बहुतन्तुन्यापित्वात् , संयोगानां च द्वयोर्द्वयोरेव वृत्तेः । किंच शरज्यासंयोगानोद- नाख्याद्युगपदेव गरे शरावयवेषु च सर्वेष्वन्तर्वहिवर्तिपु बहूनिकर्माण्युत्पद्यन्ते, तत्र येषामवयवानां ज्यासंयोगो नास्ति तेष्वस्वाश्रयेपु स्वाश्रयासमवेतेपु च ज्यासंयोगः कर्मारभत इति व्यभिचारः । नहि ते संयोगाश्रयीभूते गरे समवेताः शरस्यैव तेपु समवायात् ॥ * ॥ किंच प्रयत्नवदामसंयो- गानन्तरं युगपदेव हस्ते प्रयत्नवदात्मसंयुक्त तत्संयुक्तेचाङ्गदेऽङ्गुलीयके च तल्लग्ने मणौ च कर्मोत्पद्यते, अथैवमादिपु न चोदनात न प्रयत्नवदाससंयोगाद्वा कर्मोत्पचिः, किंतु संयुक्तसंयोगादित्युच्यते, ज्यासंयुक्तावयवसंयोगान्तदनन्तरावयवे तत्संयोगाच तदनन्तरे । तथाससंयोगाद्धस्ते, तत्संयोगादगदे, तत्संयोगान्मणावपीति । एवं तत्रापि शक्यते वक्तुम् । प्रयत्नवदाससंयुक्तशरीराकाशसंयोगाच्छरी- युक्तिस्नेहपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका। त्यर्थ । आश्रयस्य समवायिकारणत्वेऽप्यसमवायिकारण क्रिया भविष्यतीति भाव । क्षणिकत्वाभ्युपगमेन द्रव्यस्थाप्याग- न्नुकत्वमिति गहते-नन्विति । ननु द्रव्याणामेकरूपत्वे कथं तिष्ठति चलतीति प्रतीतिवैलक्षण्यमत आह-तद्यदेति । शानिराकरण प्रतिजानीतेतदिमिति । स्थिरत्वे वा कथ क्रियासिद्धिरत आह-तत इति । आश्रयद्रव्यमात्रेण कादाचित्कयो सयोगविभागयोरनुपपत्तरिलयं । क्रियानुमानं चैवम्-विमती सयोगविभागौ प्रत्युत्पन्न कारणों कादा- चिक्कार्यत्वात् दारुद्वैधीभाववत् । स हि कुठारदारुसयोगविभागजन्य । पक्षे तु प्रक्रियैव प्रत्युत्पन्नकारणमिति तदेतद्दूष- यति-न युक्तमिति । स एव प्रयत्नविशेष एव दृष्टं कारणमिलर्य । एतैनार्थान्तरत्वमनुमाने दर्शितम् । असमवायि- कारण कर्मेति चेत् तत्राह-तद्वदिति ॥ *वहिरजवादकारणत्वं गश्ते-नन्विति । पट कार्यमिति सवन्ध । अनेवविधे अस्खाश्रये अखाश्रयसमवेते चैत्यर्थः। कारणान्तर कर्माख्यं, अतो न प्रयत्नवदात्मसयोगेनार्थान्तरत्वमिति भाव । एवंच सति *यदेकार्यसमवायिनौ सयोगवि- भागी यस्मिश्च सति नियमेन तदुत्पत्तितत्कर्मेति नार्थान्तरत्वमित्युक्तं भवति । परिहरति-नेति । कथच न खाश्रय एव पटमारमतेऽत आह-पटस्येति । सयोगस्य साधये तन्तुद्वये बहुतरतन्त्वाश्रितपटानारम्भकत्वमिति भाव । इतथैवमित्याह-किचेति । तेषु अवयवेयु अखाश्रयेषु ज्यासयोगानाश्रयेषु । खाश्रयासमवेतत्व विवृणोति-नहीति । ते अवयवा । इतोप्येवमित्याह-किंचेति । यदि सयुक्तसयोगात्तत्रोपपत्तिस्वीत्रापि तथेत्याह-एवमिति । एतेन अनेरिधे योनि कयं संयोगमारभत इति यदुक्त तत्परिहतम् । इतोऽपि न कर्मकल्पनेत्याह-किंचेति । आकाशे परिस्पन्दासमवात् विहंगस्थेनानेन तत्र सयोगविभागौ वाच्यो। तच्च न सभवतीत्साह-नहीति। विहंगे तु क्रियायाः प्रत्य- भरबाठेव नानुमानमिति भार । अनातागयः पृच्छति-किमिति । आशयमुद्धाटयति-अस्तीति । अत्र बोदयति- नन्विति । पहिरति-दृश्यत इति । दूपणमुपसहरति-तस्मादिति । सप्रति यथावार्तिकं समाधत्ते-कि- विति । विपयप्रपचाय भाप्यमिति पूर्वणान्वयः । यत्र विगेपयोरेव प्रत्यक्षेण सवन्यो गृह्यते तद्विशेषविपय प्रत्यक्षतो इटसवन्धमित्युच्यते । यत्रच नामान्ययो प्रत्यक्षेण सवन्धो गृह्यते तत्सामान्यविपय सामान्यतो दृष्टमित्युच्यत इत्यर्थ । सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । वर्तमानावगाही प्रत्ययः । निराकर्तुमिति । एतय मानान्तरेण निराकरणम् । पहिरङ्गत्वादिति । अपाश्रितत्वा- दहिग्मन्बमिलर्थ । यदेकार्थति । अनेन कर्मणोन्तरजत्वमुक्तम् । नियमेनेति । अनेन चाव्यभिचारित्वमुक्तम् ।

·। [अ. १ पा. १ अ. ५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याल्यासहिता । राकाशदेशविभागस्तत्संयोगाच्च तदनन्तरदेशसंयोग इति दृष्टेनैव संयोगेन संयोगविभागसिद्धेर्न कर्म- कल्पनावकल्पते ॥ * ॥ किंच न संयोगस्यैवायं धर्मः, सर्वाण्येवासमवायिकारणानि स्वाश्रये स्वा- श्रयसमवेते वा कार्यमारभन्ते नान्यत्र । ततश्च कर्माप्यसमवायिकारणलेनानुमीयमानं वियति वि- हंगमे चोभयत्रानुमीयेत । नहि विहगकर्मणा वियति कार्य संभवति, ततश्च वियत्यपि चलतीति बुद्धिः स्यात् , अतो नानुमेयं कर्म । किमिदानीं नास्त्येव क्रियातत्वम् । अस्ति प्रत्यक्षावगमात् ॥ * ॥ ननु संयोगविभागातिरिक्तं न किंचिदत्र । दृश्यते हि सर्पति सपै भूमेः सर्पस्य च द्वयोर्मिथः सं- योगविभागाविशेपेऽपि सर्पमेव चलतीति बुद्धिरालम्वते न भूमिम् । अतोऽस्या बुद्धेरालम्बनमस्ति सर्पे चलनं नाम तत्वम् । तद्भावाभावाभ्यां सर्पभूम्योश्चलतीति बुद्धर्भावाभावावित्यङ्गीकार्यम् । नचे- यमानुमानिकी संभवतीत्युक्तम् , तस्मान्नैवमभिप्रायमिदं भाष्यं, किंतु विशेषविषयं सामान्यविषयं चानुमानमित्यनुमानस्य विपयप्रपञ्चार्थम् ॥ * ॥ येपि मन्यन्ते-'विशेपेऽनुगमाभावः सामान्ये सिद्धसाध्यता' इति, तेऽनेन निराक्रियन्ते । उभयोरपि विशेपत्वोपपत्तेः । यत्र विशेपस्यैवानुगमस्तत्र विशेषविषयत्वं, सामान्यानुगमेतु सामान्यविषयत्वम् । नच सिद्धसाध्यत्वं देशान्तरकालान्तरसंव- न्धस्यागृहीतस्य ग्रहणादिति प्रागेव वर्णितम् इत्यनुमानवादः ॥ युक्तिस्नेहपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । तथाहि-यस्मिन्नेव धर्मिणि गोमयेन्धनाग्निविशेषतज्जन्यधूमविशेपयो. सवन्धग्रहणं तस्मिन्नेव कालान्तरे धूमविशेषदर्शनेन पुन. संदिह्यमानसद्भावस्य यदग्नेरनुमानं तत्प्रत्यक्षदृष्टसवन्धं भाष्यकारस्याभिप्रेतमिति । ननु प्रत्यक्षावगताग्निविशेपविष- यस्यानुमानस्य कथं प्रामाण्यं, पूर्ववोधात्कालान्तराधिक्येनेति ब्रूम. । ननु यदि विशेपयोरेवानुमानं कथं तर्हि भाष्ये धूमाकृतिदर्शनादित्याकृतिग्रहणम् । *आकृत्योरेव हेतुसाध्यव्यवस्थापर्यवसानादिति ब्रूम । तहीदमेव विशेपानवच्छिन्नं सा- मान्यतो दृष्टोदाहरणं दातव्यं किमादित्योदाहरणेन । सत्यम् । तथापि विशेपतो दृष्टासकीर्णनि सदिग्धसामान्यतो दृष्टप्रदर्श- नार्थमादित्योदाहरणम् । प्रसङ्गान्मतान्तरनिराकरणं दर्शयति-येऽपीति । अनेनेत्यस्यार्थ विवृणोति-उभयोरिति । एत- देव दर्शयति-योति। ननु सामान्यस्यावस्तुत्वेन प्रत्यक्षागोचरत्वात्कथं धूमाकृतिदर्शनादग्न्याकृतिज्ञानं प्रत्यक्षदृष्टसंवन्धत.। नैप दोपः । सामान्यस्य प्रत्यक्षविपयत्ववस्तुत्वयो प्रामाणिकत्वात् । तथाहि धूमादग्मिज्ञानं वस्त्वालम्बनमभावान्यत्वे सति प्रमाणत्वात् खार्थे श्रोत्रबुद्धिवत् । तथा सामान्य वस्तु प्रत्यक्षग्राह्यं च तत् अभावान्यत्वे सति प्रमेयत्वात् खलक्षणव- दिति । अनुमानैकसमधिगम्ये तु सामान्ये *विशेपेऽनुगमाभावात्सामान्यमेव सर्वत्र लिगं ततश्च लिगभूतसामान्यग्रहणाय पुनरप्यपेक्षणादनवस्थापत्तेरनुमानव्यवहारोच्छेदप्रसङ्ग इत्यलं प्रसङ्गेन । वस्तुतस्तु सर्वत्र सामान्यविपयमेव प्रत्यक्षं गवादि खलक्षणस्यावयवित्वेन, खावयवापेक्षया सामान्यरूपत्वात् । अथ द्रव्यमपहृत्य रुपादीनामेव प्रत्यक्षत्वमुच्यते तदापि रूप- विशेषानीलपीतादीनपेक्ष्य सामान्यमेव । एवं सर्वमपि वस्तु खखविशेपापेक्षया सामान्यमेव । घणुकस्यापि परमाणुद्वय- साधारणत्वात् सामान्यरूपतेति न क्वचिद्विशेपविषयता प्रत्यक्षस्य । यथाहुः-रूपादयोऽपि सामान्यं सर्वे नीलाद्यपे. क्षया ॥ खविशेपानपेक्ष्याथ नीलादीना समानता ॥ तेचापि तावत्सामान्यं यावत्स्यु परमाणव ॥ घणुकस्यापि यद्रूपं तत्तु साधारणं द्वयो.' अथ देवदत्तोयमिति प्रत्यक्षस्य परमाणव एवालम्बनं तेचान्या विशेपा एवेति विशेषविपयता प्रत्य- क्षस्य । तत्रोच्यते-कि परमाणवः समुदिता प्रत्येकं वालम्वनम् । नान्यः । स्थूलप्रतिभासात् । नाय. । तत्समुदायस्यै- करूपत्वेन घटशरावादिबुद्धिप्रमेयवैलक्षण्याभावप्रसङ्गात् परस्परभिन्नाना च परमाणूनामभिन्नसवेदनग्राह्यत्वानुपपत्ते समुदा- यिव्यतिरेकेण समुदायस्यानझीकाराच्च । किच व्यवहाराविसवादितया *प्रत्यक्षानुमानयो प्रामाण्यम् , नचान्यैः परमाणुभिर्व्य- वहार. सभवत्यतीन्द्रियत्वात् । तस्माद्देवदत्तोऽयमिति विज्ञानं परमाणुकार्यमवयव्याख्यमभिन्नं स्थूलमालम्वते तथा प्रतिभा- सात् । तच खाश्रयेषु व्यासज्यवर्तमानत्वात्सामान्यमेवेति सामान्यविषयता प्रत्यक्षस्येति । असाधारणविपयत्वेऽपि वा प्रत्यक्षस्योच्यमाने धूमाकृते *प्रत्यक्षदृष्टता नैवापैति । सत्ताद्यपेक्षया धूमत्वस्यापि विशेपरूपत्वात् । अथ सामान्यमित्येवं सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । प्रयत्नस्त्वात्मत्वाद्वहिरङ्गः । हस्तपादादौ च प्रयत्नवदात्मना सयुक्तरिति किचिदेव देशान्तर प्राप्नोतीति व्यभिचारी । आकृत्योरेवेति । नात्र विशेपयोगम्यगमकभाव सवन्ध । ग्रहणकालावगतयोविनष्टत्वात् दृष्टयोरेव गोमयेन्धना- दिना केनचिदवच्छेदेनावच्छिन्नयोर्गम्यगमकभाव इत्यर्थ. । विशेप इति । सत्यभूमोदाहरणे तु नायमपि सभवति आदित्योदाहरणे तु न कदाचिदपि प्रत्यक्षदृष्टता सभवति । सर्वदेवादित्यदेशान्तरप्राप्त्यनुमेयात्वादिसर्यः । अनुमानकेति ।

·शास्त्रदीपिका। [अ.१ पा. १ अ.५] ७२ अथ शब्दपरिच्छेदः । 'शास्त्रं शब्दविज्ञानादसंनिकृष्टेऽर्थे विज्ञान' इति विज्ञाताच्छब्दात्पदार्थाभिधानद्वारेण यद्वाक्या- र्थविज्ञानं तच्छान्दं नाम प्रमाणम् । तल्लोकसिद्धलान्न परीक्षितव्यम् । तच्च द्विविधं पौरुपेयमपौरुपेयं चेति । तत्र पौरुपेयमाप्तवाक्यम् । अपौरुपेयं च वेदवाक्यम् । उभयमप्यनाप्तप्रणीतत्वदोपविरहा- त्वतश्च शब्दस्यादुष्टत्वात्प्रमाणम् । तच्च पुनर्द्विविधम्-सिद्धार्थ विधायकंचेति । विधायकमपि द्विवि- धम्---उपदेशकमतिदेशकं च । इत्थमिदं कर्तव्यमित्युपदेशः । यथा लोके-दधिघृतसूपशाल्यादि- भिर्देवदत्तो भोजयितव्य इति । वेदेपि-प्रयाजावघातादिप्रकारेण दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्ग कुर्यादिति तद्वदिदं कर्तव्यमित्यतिदेशः । यथा-लोके देवदत्तवद्यज्ञदत्तो भोजयितव्य इति । वेदेपि-सौर्येण कुर्याद्यथाग्नेयेनेति । शब्दान्तरादिभिः श्रुतिलिङ्गादिभिः श्रुत्यर्थादिभिश्च विचित्रोऽयमुपदेशो भेदवि- नियोगक्रमानववोधयति । वचननामधेयचोदनालिङ्गैश्वातिदेशोऽन्यत्र विहितस्य नानापदार्थविशिष्टस्य प्रकारस्य तत्प्रतिपादकस्य वा शास्त्रस्य विध्यन्तापरनामधेयस्यान्येन संवन्धं विकारं वाधं वा वोध- यतीत्यूहनीयम् । असंनिकृष्टग्रहणं च पूर्ववत्ताद्रूप्यतद्विपर्ययपरिच्छेदनिरासार्थम् । एकदेशिनां तु तदनर्थकमेव स्यात् । विपरीतपरिच्छिन्ने तावन्नास्त्येव शब्दान्जानम् । यदि स्यात् पुरुपदोपाणां शब्दे संक्रान्त्यनभ्युपगमात् स्वाभाविकमेव शब्दस्याप्रामाण्यं स्यादिति वेदाप्रामाण्यं स्यात् । यदि परं तद्रू- पपरिच्छिन्नविपयस्यानुवादस्य निरासः स्यात् । तच्चायुक्तम् । तस्यापि शास्त्रत्वात् । नहि तस्याप्यप्रा- माण्यम् । अनुभूतित्वात् । प्रत्यक्षाद्यन्तर्भावाभावाच्च शास्त्रत्वमेवेत्यास्तां तावत् ।। युक्तिनेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका। प्रतिभासामावेन सामान्यस्याग्रहणमित्युच्येत तबसाधारणमित्येवं प्रतिभासाभावेन खलक्षणस्याप्यग्रहणप्रसङ्गात् । यथाहु 'सत्तादिसामान्यमपेक्ष्य सवै गोत्वाद्यसाधारणतामुपैति । तस्मादसाधारणमक्षगम्यं वदन्नसामान्यमपहृवीत ॥सामान्यरूपेण न गृह्यते चेम्किवास्त्यसाधारणबुद्धिरत्र । यद्वस्तु लोक प्रतिपद्यतेऽत्र द्विधापि तच्छक्यत एव वक्तुम्' इत्यनुमानवाद । इदानी क्रमप्राप्तं शब्दप्रमाणनिरूपणमारभवे-शास्त्रमिति । ननु प्रत्यक्षलक्षणवद्यभिचारशङ्कानिवृत्तये शब्दमात्रस्यै- वान लक्षणं कर्तव्यं न तद्विशेपस्य शास्त्रस्य । नच सामान्यलक्षणं विना विशेपलक्षणं कर्तुमपि शक्यते । अतिव्यापक चैतल्लक्षण शब्दमानसाधारणत्वात् । तथाहि-विज्ञाताच्छब्दादसनिकृष्टेऽर्थे यद्विज्ञान'मिति शब्दमात्रस्यैवैतल्लक्षणं नतु तद्विशेपस्य शास्त्रस्य । शास्त्रलक्षणं तु-'प्रवृत्तिर्वा निवृत्तिा नित्येन कृतकेन वा ॥ पुसा येनोपदिश्येत तच्छात्रमभिधी- यते॥' इति नन्वेतस्मिन्नपि लक्षणे खरूपप्रतिपादकस्य 'सोऽरोदीदि'त्येवमादेरशास्त्रत्वं स्यात् । मैवम् । विध्येकवाक्यतया *तेपामपि शास्त्रत्वोपपत्ते । ननु विध्यङ्गत्वेऽपि प्रवर्तकत्वाभावात्कथं शास्त्रत्वं प्रत्ययस्यैव प्रवर्तकत्वात् ; पदस्थापि शास्त्रत्वं न सिध्यति नतरा विध्युद्देशवर्तिना पदान्तराणा दूरेऽर्थवादाना शास्त्रत्वमिति । नैष दोप. । येन हि पुरुप प्रवर्ल्सते तत्प्र- वर्तक, सच त्र्यंशपूरिताया सप्ररोचनाया भावनाया प्रवर्तते, तादृशीच सार्थवादकेन वाक्येन समर्म्यत इति तद्युक्तस्यैव प्रत्ययस्य शास्त्रत्वम् । अत्रोच्यते--अत्र परीक्षाव्याजेनापि शब्दविशेपस्य शास्त्रस्यैव लक्षणं वक्तुमुचित चोदनोपदेशशब्दाभ्या तस्यैव प्रस्तुतत्वात् ,वेदोपयोगित्वेन च लक्षणानि कर्तव्यानि । शास्त्रलक्षणं च वेदोपयोगिन शास्त्रस्य लक्षणम् , नहि लौकिकवाक्य- लक्षण वेदप्रामाण्ये तदर्थविचारे वा उपयुज्यते, प्रत्यक्षमात्रस्य तु शास्त्रखरूपावधारणद्वारा तदर्थविचारेऽस्त्युपयोग । शास्त्रावगतौ हि तदर्थावधारणं भवति । अनुमानादेरपि 'विश्वजिता यजेत खर्गकाम' इति । प्रकृतिवदिति । प्रकृतिविशे- पगता यत्तावधारणेऽस्त्युपयोग इति सामान्यलक्षणमनेनैवात्सिध्यतीति पृथभोक्तम् । यदा हि प्रवर्तकं वाक्यं शास्त्रमित्युक्तं तदार्थात्प्रवर्तकविशेषणरहितं वाक्यमात्र शाब्दमित्युक्त भवति । नाप्यतिव्यापकं, शब्दशब्देन बोदनाया एवाभिधानात् । तस्या एव चोदनासूत्रे प्रकृतत्वात् । अर्थशब्देनापि धर्माधर्मयोरभिधानम् । ततश्चायमर्थ-- विधायकान्दविज्ञानादसनिकृष्टेऽर्थे धर्माधर्मलक्षणे विज्ञान शास्त्रमिति । अन्यकारस्तु-विशेषलक्षणस्यान्तर्गतिं मत्वा सामान्यलक्षणत्वेनैव व्याचष्टे-विज्ञातादिति । अयमाशय. यदि लोकवेदसाधारण्येनैव शाब्दं लक्षणतोऽनुमानात्प्र- माणान्तरत्वेन निरूप्येत तदैव वेदप्रामाण्यं सिध्यति नान्यथेति । यथाहु-'तस्साहक्षणभेदेन यदि शब्दप्रमाणता । समा लोके च वेदे च सिद्धा वेदप्रमाणता' इति । विभजते-तच्चेति ॥ .

·[अ. १ पा. १ अ. ५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्त चन्द्रिकाव्याख्यासहिता । औलूक्यमतानुवादः। इदंच शाब्दम् 'अस्येदं कारणं कार्य संवन्ध्येकार्थसमवायिविरोधि चेति लैङ्गिक मित्यनुमानलक्ष- णमभिधाय एतेनैव शाब्दं व्याख्यातम्' इति वदन्तः काश्यपीयाः 'प्रत्यक्षमनुमानं च द्वे एव प्रमाणे' इति ब्रुवाणाः सौगताश्चानुमानादभिन्नमिति मन्यन्ते । तत्र यत्तावत्पदार्थज्ञानं तदवगतार्थ- विपयत्वात्प्रमाणमेव न भवतीति किं तस्य भेदाभेदपरीक्षया । यत्तु वाक्यार्थज्ञानं तदगृहीतसंवन्धै- रेव पदार्थैरुपजायमानं नानुमानशङ्कामर्हति । नहि सर्वैक्यिार्थविशेषैः संवन्धग्रहणमस्ति । नच संभवत्यनन्तैः संवन्धग्रहणम् । अत्यन्तापूर्वोऽपि वाक्यार्थविशेप: पदार्थैरवगम्यते दूरदेशवार्तास्थिति सर्वजनीनमेतत् । यत्त्वाप्तवाक्यत्वादविसंवादानुमानं तद्वाक्यार्थावगमोत्तरकालत्वान्न तस्यानुमानत्व- मापादयति । वाक्यश्रवणानन्तरमेव ह्याप्तानाप्तज्ञानानपेक्षरेव पदाथैाक्यार्थोऽवगम्यते । अत्यन्ताह- टपुरुपप्रणीतेऽपि वाक्येऽवगते तु वाक्यार्थे सत्यासत्यत्वसंशये प्रणेतुराप्तत्वावगमे सति सत्यत्वमनु- मीयमानं न वाक्यार्थावगतेराप्तत्वावधारणानपेक्षजन्मनोऽनुमानत्वमापादयति । तस्मात्प्रमाणान्तर- मेव लोके शाब्दमित्यपौरुपेयस्यापि वेदस्य सिद्धं प्रामाण्यम् । एकदेशिनां तु लोकवचसामनुमानन- मगीकुर्वतां यथा वेदप्रामाण्यं न सिद्ध्यति तथोक्तम् । इति शब्दप्रमाणवादः ॥ युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । नचौलुक्यादिभिरस्यानुमानेऽन्तर्भावाङ्गीकारादनुमानलक्षणेनैव लक्षितत्वात्स्यग्लक्षणं न कर्तव्यमित्याशङ्का निराकर्तु तन्मतं तावदनुवदति-इदंचेति । इदं च शाब्दं अनुमानादभिन्नं मन्यन्त इति सवन्धः । तदेतद्दूषयति-तत्रेति । ननु द्विविधं शाब्दं पदं च वाक्य च । तत्र यद्यपि पदं स्मारकत्वादप्रमाणमसनिकृष्टग्रहणेन व्यावर्तितमिति न तस्य भेद. प्रतिपादनीय तथापि परै पदे एवानुमानादभेदः प्रतिपादित इति तद्भेद एव साधयितुमुचित । किमिदमुच्यते कि तस्य भेदाभेदपरीक्षयेति । सत्यम् । कितु वार्तिककारैरेव-'विपयोऽन्यादृशस्तावदृश्यते लिङ्गशब्दयो रित्यादिना महता प्रवन्धेन *विपयभेदेन सामग्रीभेदेन च पदात्मकस्य भेदो निरुपितस्तत्रैवावगन्तव्य इति ग्रन्थकारेण तनिरुपणमुपेक्षितम् । ननु पदजन्यज्ञानस्य वाधाभावात्कथं पदस्याप्रमाणत्वं इत्थम् । पद हि प्रयुज्यमानं प्रत्यक्षेऽर्थे प्रयुज्यते परोक्षे वा । प्रत्यक्षेऽपि कि गृहीतसवन्धेऽगृहीतसवन्धे वा । एव परोक्षेपीति चत्वार. कल्पाः । तत्र यद्यपि प्रत्यक्षेण प्रतीयमानेऽर्थे गृहीतसवन्धे पदं प्रयुज्यमानं ज्ञानं जनयति तथाप्यधिकाभावेनानुवादकत्वादप्रमाणम् । अगृहीतसवन्धे तु प्रत्यक्षे प्रयुज्यमानं प्रति- पत्तिमेव न जनयति परोक्षेप्यगृहीतसवन्धे प्रतिपत्त्यभावः । यस्तु वाच्यत्वेनावगत सप्रति परोक्षस्तत्र पदात्स्मृतिरेवेति । ननु स्मरणेऽप्यनधिगताधिगमोऽस्त्येव । अतीतकालावच्छिन्नो हि घटस्तत्र भासते तादृशश्चागृहीत एव । अनतीते तु अयमित्यपरोक्षता तत्स्मरणं किमिति न प्रमाणम् । मैवम् । अप्रमिते स्मृत्यनुपपत्ते. प्रमिते च पूर्वमेवार्थपरिच्छेदातू प्रमितेऽपि तादात्विकपरिच्छेदकत्वेन प्रत्यभिज्ञानवत्प्रमाणं भविष्यतीति चेत् । न । यावान्पूर्वोऽनुभूतोऽर्थस्तावत एव स्मृत्या प्रतीते पूर्वानुभववशेन हि स्मरणमुत्पद्यमानं तदनुसारेणैवोत्पद्यते तदा सत्ता न प्रत्यभिज्ञानवद्बोधयतीति । ननु स्मृति सस्कारजन्या पदात् पदार्थज्ञानं तु प्रत्युत्पन्नकारणकं कथं स्मृति स्यात् । मैवम् । अनधिकविषयतातुल्यतया स्मृ- तिवदप्रामाण्यतोपपत्ते. । उक्तंच-पदमभ्यधिकाभावात्स्मारका*न विशिष्यते' इति । ननु द्वारमित्यादावधिकार्थप्रतीते कथमप्रमाणम् । नैवम् । सनियतामित्याद्यध्याहारात्तस्य वाक्यत्वेन पदमात्रत्वाभावात् । अस्तु वा पदस्य प्रमाणत्वमनु- मानत्वं च । वाक्यं हि वाक्यार्थे प्रमाणत्वेनास्माभि. प्रतिज्ञातं तत्रचानुमानत्वगन्धोऽपि नास्तीत्याह-यत्त्विति । 'वाक्यार्थे तु पदार्थेभ्य सवन्धानुभवादृते । बुद्धिरुत्पद्यते तेन भिन्नासावक्षबुद्धिवत्' इति । एवंच वाक्यार्थज्ञानं अनु- मानाद्भिन्नं सवन्धग्रहणनिरपेक्षेभ्य पदार्थेभ्य उत्पद्यमानत्वात् प्रत्यक्षवदिति प्रयोगः सूचित । पदार्थानामपि वाक्यार्थे सवन्धग्रहसापेक्षत्वादसिद्धो हेतुरितिचेत् तत्राह-नहीति । सवन्धग्रहणाभावेऽपीन्द्रियवद्वोधकत्वान्नातिप्रसङ्ग । अपे- क्षासनिधियोग्यत्वाना नियामकत्वादिति भावः । प्रकारान्तरेणानुमानत्वमाशय निराकरोति यत्त्विति । एतदेवोपपा- दयति-वाक्येति । उपपादितमर्थ निगमयति-तस्मादिति । इति शब्दवाद । सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । शाक्यमतं । तेचान्त्या इति । अन्त्येभवमन्त्यम् । कस्यान्ते परिमाणस्य । तस्य हि द्वावन्तौ पारिमाण्डल्यं परममहत्त्वं च । तत्रात्यन्ताल्पत्वे वर्तमान परमाणुरत्यन्तमहत्त्वे वर्तमानं व्योमादिकमन्त्यमित्युच्यत इति । ननु प्रत्यक्षेति । यथा सूत्र- कारेण सत्सप्रयोगसूत्रे प्रत्यक्षमात्रस्यैव लक्षणं कृत न तद्विशेपस्य चाक्षुषस्येत्यर्थ । तेषामिति । श्रुतनिन्दापरवृत्तप्रति- पादकागमत्वादित्यर्थ । अनेनैवेति । विशेपलक्षणेनैव सिद्धत्वान पृथगुक्तमित्यर्थ । तत्रैवेति । पदपदार्थयोर्लोकवेदयोरै- क्यादिति भाव । विषयभेदेनेति । सामान्यमानं पदस्य विपय । प्रसिद्धधर्मविशिष्टश्च धर्मी लिङ्गस्य विषय । त्रैलक्षण्य- शा.१० ·शासदीपिका । [अ. १ पा. १ अ.५] अथोपमानपरिच्छेदः। 'उपमानमपि सादृश्यमसंनिकृप्टेऽर्थे बुद्धिमुत्पादयति । यथा गवयदर्शनं गोस्मरणस्य' पूर्वदृष्टे स्म- र्यमाणेऽर्थे दृश्यमानार्थसादृश्यज्ञानमुपमानम् । या सावस्माभिर्नगरे दृष्टा गौः सानेन गवयेन सह- युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । इदानी क्रमप्राप्तमुपमानं निरूपयितुमारभते -उपमानमिति । अयंच गोस्मरणस्येत्यन्तो भाष्यग्रन्यः उपवर्षसमत एव भाष्यकारेण लिखितत्वाटीकाकारादिभिर्भाष्यत्वेनैवोच्यते । अत्र गोसदृशो गवय इति वाक्यमुपमानमिति कश्चित् । तन्न । तस्य शब्दानतिरेकात् । प्रत्यक्षदृष्टगोत्वाना गोसदृशो गवय इति श्रुतातिदेशवाक्याना च वने गवयदर्शनादयं स गवय इति गोसादृश्यविशिष्टगवयज्ञानं तदुपमानमिति गौतमीया । तदप्यसत् । तस्यागमावहिर्भावात् । तत्र ह्याप्तोपदेशे- नैव गवयरुपार्यप्रतीते अतिदेशवाक्यार्थस्मरणसहकृतेन्द्रियजन्यत्वाच सविकल्पकप्रत्यक्षमेव तत् । अतो यथा गवयदर्शनं गोस्मरणस्येत्युदाहरणान्तरमाह भाष्यकार । तदेतल्लक्षणं व्याचष्टे-पूर्वेति । प्रत्यक्षेण पूर्वदृष्टाया गवि स्मर्यमाणायां च वने गवयदर्शनादेतत्सदृशो गौरिति यद्विज्ञानं तदुपमानमित्यर्थ । ज्ञानखरूपमाह-या सेति । *अत्रेदमुच्यते-वय- दर्शनं गोस्मरणस्येति सादृश्यविशिष्टगवयदर्शनं गवि स्मरणमुत्पादयत् उपमान तदुत्पादितं वा स्मरणमुपमानमित्युक्तम् । एतच्च ध्यानादिजन्यस्मृतिवत् अनुभूते गवि सदृशदर्शनादभिव्यक्तसस्कारजन्यत्वेन स्मृतित्वादप्रमाणम् । सस्कारजन्यत्वे. ऽपि प्रत्यभिज्ञावद्देशकालाधिक्येन प्रमाणं भविष्यतीति चेत् । न । तदाधिक्याभावात् । प्रत्यभिज्ञान हि पूर्वानुभवातिरेके. तत्कालीना सत्ता गृह्णाति । उक्तंच-'इदानींतनमस्तित्वं नहि पूर्वधिया गत मिति । उपमानं तु नगरस्थपूर्वानुभवा- नुसारेणोत्पद्यमानं नाधिकं गृह्णाति । केचित्तु प्रसिद्धसाध्यसाधर्म्यात्साधनमुपमानमित्याहुस्तन्न । कि गवयखरुपाल- म्वनमेतज्ज्ञानमभ्युपगम्यते तद्गतगोसादृश्यालम्वन वा । नाद्य । इन्द्रियसनिकर्पोत्पन्नत्वेन तस्य प्रत्यक्षत्वात् । न द्वितीय । अतिदेशवाक्यादेव गवयगतत्वेन गोसादृश्यस्यावगतत्वेन तज्ज्ञानस्य स्मृतित्वात्सादृश्यविशिष्टगवयाग्राहकत्वेन स्मृतिप्रत्य- क्षाभ्यामतिरेक इतिचेत् । न । उक्तदोषानिवृत्ते । यद्यतिदेशवाक्यार्थविज्ञानादधिकार्यानवगमतहि गवये स्मृतिरुपमेवै- तज्ज्ञान स्यात् । *अधिकार्थावभासे विन्द्रियजन्यत्वात्प्रत्यक्षत्वमिति स्मरणान्तरितेन्द्रियव्यापार कथ प्रत्यक्षमितिचेत् । न । इन्द्रियसबद्धमात्रस्यैव प्रत्यक्षत्वात् । किच श्रुता तिदेशवाक्यानामित्यपि न वाच्यम् । अश्रुतातिदेशवाक्यानामपि वने गवयदर्शनोत्तरकालं गोसदृशोऽयमिति ज्ञानोत्पत्तिदर्शनात् । अयाश्रुतातिदेशवाक्यानामयं स गवय इति सज्ञानुसधानेन ज्ञानं नोत्पद्यते मा नाम गवयसावेदिष्ट । उपमानप्रमेयं तु गोसादृश्यविशिष्टं गवयं विदन्त्येव । ननु सज्ञासज्ञिसवन्धप- रिच्छेद एवोपमानफलं, नचाश्रुतातिदेशवाक्यार्थस्य तथा प्रतिपत्तिरस्ति । नैतदपि युक्तम् । अतिदेशवाक्यादेव सवन्धाव- गतिसभवेनास्योपमानफलत्वासभवात् । *अत्रोच्यते-गवयदर्शनादेतत्सदृशो नगरस्थो गौरिति यद्विज्ञानं तदेवोपमानं तस्य च *सर्यमाणैव गौर्गवयसादृश्यविशिष्टा प्रमेय स्मर्यमाणगोगत वा गवयसादृश्य प्रमेयम् । यद्यपि गवये सादृश्य प्रत्यक्षेणावगतं गौश्च सर्यते तथापि-विशिष्टस्यान्यतोऽसिद्धरुपमानप्रमाणता' । यथाहि प्रत्यक्षदृष्टेऽपि पर्वतादौ मर्य- माणे च वह्नौ विशिष्टविषयत्वेनानुमानस्य प्रमाणत्वमेवमुपमानस्यापि । यथाच तत्राग्निसामान्यमेवानुमीयते न विशेषस्तथात्र सादृश्यमान विशिष्टस्यैवोपमेयत्वमिति । तस्मादेवलक्षणकत्वादुपमानमपि न व्यभिचरति । यत्र तु व्यभिचारस्तदुपमानमेव न भवति वाधकज्ञानेनाभासत्वात् यथा पालालकूटस्य गजादिसादृश्यं समीपस्थस्य तत्र वाधदर्शनात् । ननु सादृश्यं नाम सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । लिङ्गसामग्रीशब्दस्य चावधारणमात्रम् । नच शब्दस्य पक्षधर्मत्वादिकं संभवति । क्रियाकारकसवन्धाभावात् । प्रयोगश्च तस्मादनुमानत्वं शब्दे प्रत्यक्षवद्भवेत् त्रैरूप्यरहितत्वेन तादृग्विपयवर्जनादिति।न विशिष्यत इति । स्मरणमेवेति भाव । णस्येति कर्मणि पष्ठी । कश्चिदिति लौकिक । काव्यादौ तथा प्रयोगात् । अत्रेदमिति । भाष्यकारीयलक्षणमाक्षिपति -केचित्त्विति । नैयायिका एव केचिदेवमाहु-श्रुतातिदेशवाक्याना चानेकगवयदर्शनात् गोसदृशो गवय इति यज्ज्ञान तदुपमानमित्यर्थ । अधिकार्थेति । अनधिगत गवयखरूपं तस्य च सादृश्यविशिष्टत्वमधिकमिति भाव । अतिदेशेति । सादृश्येनोपलक्षितस्य पिण्डस्य गवयशब्दः सज्ञेति अविदेशवाक्यस्यार्थ । दृष्टे तु गोसदृशे वस्तुनि तेनैव वाक्येन स्मृतितो गवयसका प्रतिपद्यत इति नोपमानापेक्षेति भावः । एव तावल्लौकिकस्यागमत्वं भाष्यकरोदाहृतस्य स्मृ- तित्वं नैयायिकोक्तस्य च प्रत्यक्षत्वमतो नोपमानं प्रमाणान्तरमिति लक्ष्याभावेनालक्षणमेतदिति प्राप्ते वार्तिकभाष्यो- दाहृतमेव समर्थयितुमारभते-अत्रोच्यत इति । मर्यमाणैवेति । परोक्षेत्यर्थ । भाप्यगतं च सरणपदं गोरूपाश एव सरणमित्यभिप्रायो द्रष्टव्य । विशिष्टे तु प्रमैव । एवंच कर्मव्युत्पन्नं स्मरणपदं व्याख्येयम् । ततश्च यथा सादृश्यविशि- ·७५ [ अ. १ पा. १ अ.५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता । शीति । किं पुनः सादृश्यम् । अर्थान्तरयोगिभिः संवन्धिसामान्यैरर्थान्तरस्य तादृशयोगः साह- श्यम् । यथा गोजातियोगिभिः कर्णाद्यवयवसामान्यैर्गवयजातेोंगो गवयस्य गोसादृश्यं गवयसंयोगि- भिश्च गोर्योगस्तत्सादृश्यम् । अतएव च सामान्यभूयस्त्वाल्पत्ववशेन सादृश्यप्रकर्षाप्रकर्षों सुसदृश- मीपत्सहशमिति । ये तु सामान्ययोगातिरिक्तमन्यदेव तत्वं सादृश्यं मन्यन्ते तेषां प्रकर्षाप्रकर्षभेदः किंनिमित्त इति चिन्तनीयम् । नच तत्त्वान्तरत्वे प्रमाणमपि किंचिदस्तीत्यास्तां तावत् । नचेदमुप- मानं प्रत्यक्षान्तर्गतम् । अनिन्द्रियसंनिकृष्टलानगरस्थस्य गोः । नचानुमानमगृहीतसंवन्धस्याप्युपजाय- मानत्वात् । एवं किलानुमीयेत गौर्गवयसदृशो गवयसादृश्यप्रतियोगित्वात् यद्यत्सादृश्यप्रतियोगि युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । न किचिद्वस्तु धर्मिणो भिन्नमभिन्नं वा सभवति । आये पृथगुपलब्धिप्रसङ्गात्, अभेदे तन्मानतापातात् पुरस्थितवस्तुगतं च सादृश्यमगृहीतप्रतियोग्यपि जातिवद्गृह्येत । प्रतियोग्यपेक्षमेव सादृश्य सदेतिचेत् । न । उत्पत्ती ज्ञप्तौ च तदपेक्षा- भावात् । मृतेऽपि देवदत्ते तत्सादृश्यं यज्ञदत्तस्य निष्पद्यतेऽवगम्यते च । अत कल्पितमेवैतद्वस्तुरूपमित्यभिप्रायवान्पृ- च्छति-किं पुनरिति । उत्तरमाह-अर्थान्तरेति । जात्यन्तरयोगिभिरवयवसामान्यैर्यो जात्यन्तरस्य योगस्तत्सा- दृश्यं न धर्मिखरूपमात्रं, नचागृहीते गवि तत्सबंधिनां सामान्याना ग्रहणं सभवति अतोऽवश्यं प्रतियोगिग्रहणापेक्षति भावः । यदुक्तमुत्पत्तौ ज्ञप्ती वा प्रतियोग्यपेक्षा न सभवति मृतेऽपि तन्निष्पत्तेरिति । तत्र ब्रूम -नोभयत्रापि प्रतियोगी सत्तयोपकरोति कितु खसंवन्धिसामान्ययोगितया मर्यमाणसादृश्यावगतावुपयुज्यत इति । यदपि सादृश्यमभिन्न भिन्नं वेति विकल्पितं तदपि भेदाभेदाङ्गीकारेण परिहृतम् । लक्षणार्थ विवृणोति यथेति । एतच्च सादृश्यं सदृशप्रत्ययोत्पादकत्वेन गवयसदृशेन यजेतेत्येवमादिचोदनार्थनिष्पादकत्वेन चार्थक्रियाकारित्वाद्वस्त्वेवेति भाव । अवयवग्रहणं च धर्ममात्रोपल- क्षणाथै जातिग्रहणं चोपलक्षणान्तरप्रदर्शनार्थम् अतोऽग्निरिव माणवको यज्ञदत्तसदृशश्च देवदत्त इत्यपि सिध्यति।यत्र पुनर- वयवयो सादृश्यं यथा पद्मदलाक्षीत्यत्र पद्मस्याक्ष्णोश्च तत्रापि तयो खावयवसामान्ययोग एव सादृश्यम् । यदपि गुणयोः सादृश्यं यथा-केतकीगन्धसदृश सर्पगन्ध इति तत्राप्यवयविगुणाना अवयवगुणसामान्ययोग. सादृश्यं कर्मणामपि खसवन्धिद्रव्यदेवतासामान्ययोग इति । एवंजात्यादिसामान्यैरपि व्यस्तै समस्तैर्वा *विचित्रं सादृश्यमूहनीयम् । यथाहु- *"एवं जातिगुणद्रव्यक्रियाशक्तिखधर्मतः ॥ एकैकद्वित्रिसामस्त्यभेदादेतस्य चित्रते'ति । ननु सामान्यभूयस्त्वमेव सादृश्य- मस्तु कि योगग्रहणेन । न योगं विना तदप्रतीते गोजातीयावयवसामान्ययुक्ता तु गवयजाति सादृश्ययुक्ता गृह्यत इति योग एव सादृश्यावगमात् । यद्यपि यमयोर्जायन्तरं नास्ति तथापि जात्यन्तरग्रहणस्योपलक्षणार्थत्वात् सादृश्यं सभवति नचैकरुपं सामान्य कचिद्भूयसा क्वचिदल्पीयसा च दर्शनात् । अनित्यं ह्येतत् । गोत्वादिसामान्यस्यैवानेकाश्रयत्वेन नित्य- त्वोपपत्ते अथवा सर्वमेव सामान्यं नित्यं देशान्तरादिपु क्वचिदाश्रयस्य सभवात् । ननु व्यासज्यवर्तमानस्य कथमेकत्र ग्रहणम् । मैवम् । जातिवदेवैकत्र सादृश्यस्य परिसमाप्तत्वेन द्वयोर्व्यासज्यवृत्त्यभावात् । मतान्तर निराकरोति येत्विति । अन्यदेव खतन्त्रं किचिदित्यर्थ । तेषा मते प्रकर्षाप्रकर्षभेदः प्रतियोग्यपेक्षा च न स्यादित्यर्थ । ननु सादृश्यविशिष्ट- पिण्डज्ञानस्येन्द्रियजन्यत्वात्प्रत्यक्षत्वमित्याशझ्याह-नचेति । ये तु प्रमाणद्वयवादिन औलूक्यादय साख्या वा प्रमाणत्र- यवादिनोऽनुमानान्तर्भावं मन्यन्ते तान्प्रत्याह-नचेति । एतदेव विवृणोति-एवमिति । अत्र गवयसादृश्यविशिष्टो सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । ष्टगवयदर्शनमर्यमाणस्य गो. सादृश्यविशिष्टत्वेन प्रमापकमित्यर्थ । अतोऽग्निरिवेति । अत्र पैशल्यादि धर्म । यज्ञदत्ते- सत्र यज्ञदत्तत्वादिरुपलक्षणान्तर न जातिरित्यर्थ । अवयवीति । अवयविरुपो यो गुणस्तस्य योऽवयवरुपो गुणस्तत्सा- मान्ययोग इत्यर्थः । विचित्रमिति । वस्तुत्वसिद्ध्यर्थमेव विचित्रता। तामेव दर्शयति-एवंजातीति । जातिर्जन्म तेन सादृश्यमग्निब्राह्मणयो । गुणसामान्येन तु चित्रे देवदत्तावयवानामभावादवयवसामान्ययोगरूपसादृश्यं न सभवति तथापि सस्थानपरिमाणवर्णसामान्यानि सन्त्येव तावदेव देवदत्तस्य चित्रेण सादृश्यं द्रव्यसामान्य समानालंकारधारिणोर्गवादिधन- वतोश्च नित्यादानक्रियासामान्य श्येनयागयो शक्तिसादृश्यं सिंहदेवदत्तयोः धर्मत. सादृश्यं पञ्चावत्तनराशंसद्वितीयप्रया- जादेरिति उपमा सादृश्यं भूयोवयवसामान्यरूपाभिनेति असहायि । इत्थंभावरहितं सादृश्यत• उपमानात् अम्यादियुतं प्रयाजादि । नहि सौर्यतद्वाक्ययोराग्नेयतद्वाक्याभ्यामन्वयो गृहीतो येनानुपमानं स्यात् अनुपमानस्य सवन्धवलादेव गम- कत्वात् । अतोन्यादियुताः प्रयाजादय सौर्ये कर्मणि न शक्यन्ते ज्ञातुम् । सौर्य चकै निर्वपेदाग्नेयवदित्युपमानेन तु लभ्यते । आग्नेयवाक्यमन्यादियुतं चार्थमुपस्थाप्य तदितरयो साध्यसाधनाशयोरनपेक्षितत्वात् तावनादृत्य अन्तिमाशापेक्षावशात्सौर्य- ·৩৭ शास्त्रदीपिका । [ अ. १ पा. १ अ.५] तत्तत्सदृशं दृष्टं यथाऽयमनयोरन्यतरस्यान्यतरेणापि । नचेदं युक्तम् । यौ हि द्वावौँ मिथः स- दृशौ युगपन्न दृष्टवानेकमेव तु गामुपलभ्य नगरे वने गवयं पश्यति सोऽपि गां गवयसादृश्यवि- शिष्टामुपमिनोत्येव तस्मानानुमानम् । शान्दवं तु न शक्यमेव । अतः प्रमाणान्तरम् , प्रसिद्धत्वाञ्च न परीक्षितव्यम् । इत्युपमानवादः ।। अर्थापत्तिनिरूपणम् । अर्थापत्तिरपि दृष्टः श्रुतो वाऽर्थोऽन्यथा नोपपद्यत इत्यर्थकल्पना । यथा जीवतो देवदत्तस्य गृहाभावदर्शनेन वहिर्भावस्यादृष्टस्य परिकल्पना । प्रमितस्यार्थस्यार्थान्तरेण विनाऽनुपपत्तिमालोच्य तदुपपत्तये याऽर्थान्तरकल्पना साऽर्थापत्तिः । यद्यनुपपन्नादुपपादककल्पनाऽर्थापत्तिः, अनुमान- मेव तर्हि, तत्रापि वह्निमन्तरेणानुपपन्नाद्भूमावह्निः कल्प्यते । स्यादेवम् । यद्यनुपपन्नं गमकं स्यात् । युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका। गौरनुमेयः, तत्र न तावद्गोगतं सादृश्यं लिङ्ग, प्रागुपमानात्तद्धर्मत्वेनाप्रतीते उपमानप्रमेयत्वात्तस्य । नापि गवयगतं अपक्षधर्मत्वादिति भाव । अधिकं तु वार्तिकेऽवगन्तव्यम् । द्वावों गोगवयरूपी । पूर्व मिथ सदृशार्थद्वयदर्शने सत्येव सव- न्धग्रहणं सभवेदिति भाव । अतो गवयसदृशो गौरिति विज्ञानं नानुमानं अगृहीतसवन्धस्याप्युपजायमानत्वात् प्रत्यक्षव- दिति प्रयोग सूचित । भेदप्रतिपादनप्रयोजनं च वार्तिककाररुतम् । तथाहि-'मिन्नानुमानादुपमेयमुक्ता सौर्यादिवा- क्यैरसहायि दृष्टम् । सादृश्यतोग्न्यादियुत कथं तु प्रत्याययेदित्युपयुज्यते न ॥ *प्रतिनिधिरपि चैव व्रीहिसादृश्ययोगाद्भव- ति तदपचारे यत्र नीवारजातौ । तदपि फलमभीष्टं लक्षणस्योपमाया *प्रतिकृतिरपि गौणैर्वाध्यते यत्र चान्यै ॥ *यदि सुसदृशमन्यल्लभ्यते तत्र मिथ्या भवति विसदृशत्वान्मन्दसादृश्ययुक्तम् । *मतिरपि हि तथैव द्रागिवोत्पद्यतेऽस्मिनितरविपय- वोधे सत्यपीत्थं च वाध ॥ इत्युपमाननिरुपणम् ।। अथ क्रमप्राप्तामापत्तिं लक्षयति---अर्थापत्तिरपीति । अदृष्टस्य परिकल्पनेसन्तो भाष्यग्रन्थ । लक्षणभाष्यं व्याचष्टे-प्रमितस्येति । नन्ववगतार्थोऽनुपपद्यमानो नावश्यमर्थान्तर कल्पयति । नह्यड्डल्यग्राधिकरणा हस्तियूथशता- नुगतिरर्थान्तर कल्पयतीत्याशङ्कानिराकरणाथै प्रमितस्पेत्युक्तम् । प्रमाणावगतोऽर्थोऽनुपपद्यमानोऽवश्यमर्यान्तर कल्प- यतीत्यर्थ । ननु दृष्टशब्दस्य प्रमितमात्रवचनत्वाच्छुतो वेत्यनर्थकम् । नैप दोप । श्रुतार्थापत्ते प्रमाणग्राहिणीत्वेनार्थ- विपयाया दृष्टार्थापत्तवैलक्षण्यप्रदर्शनार्थ भेदेनोपादानम् । प्रमितस्येत्यनेन (प्रत्यक्षादि)प्रमाणपदपूर्विकार्यापत्ति सूचिता । तत्र प्रत्यक्षपूर्विका यथा--प्रत्यक्षतोऽवगताहाहाहेर्दाहशक्तिकल्पना । देशान्तरप्राप्तिलिङ्गकेनानुमानेनादित्ये गतिमनुमाय तदन्यथानुपपत्त्या गमने शक्तिरप्यतीति यद्विज्ञानं सानुमानपूर्विकार्थापत्ति । शव्दपूर्विका तु श्रुतार्यापत्तिरेव । यथा पीनो देवदत्तो दिवा न भुते इति श्रुते रात्रिभोजनकल्पना । गवयदर्शनादेतत्सदृशो गौरित्युपमानेन गवि गवयसादृश्यमुपमा- नात्तदन्यथानुपपत्त्योपमानज्ञान प्रति ग्राह्यशक्तिरस्यास्तीति यद्विज्ञानं सोपमानपूर्विका । अभिधानानुपपत्तिप्रभवयार्थापत्त्या शब्दस्य वाचकशक्ति कल्पयित्वा पुनस्तदनुपपत्त्या शब्दस्य नित्यत्वकल्पना स्यादर्थापत्तिपूर्विका प्रत्युच्चारणं तु शब्दान्यत्वे सत्यप्यस्मिन्गृहीतसवंधेऽन्यस्य वाचकत्व न स्यात् सादृश्येन तदर्थप्रतिपादकत्वाभ्युपगमे लिङ्गाभासोत्पन्नविज्ञानवदप्रमाण स्यात् । नचात्र सहाप्रतीतिरस्ति तत्वेनैव प्रत्ययात् अतो वाचकशक्त्यनुपपत्त्या नित्यत्वकल्पन अभावपूर्विकात्वर्थापत्ति- र्भाष्यकारेण चोदाहृता । जीवतो देवदत्तस्येत्यादिना । अर्थापत्त्यन्तराणामप्युदाहरणप्रपञ्च पक्षदोपावसरे वृहट्टीकाया वार्ति- ककारैर्दर्शित । ननु भाष्यकारेणाभावपूर्विकाया एवोदाहरणात् वार्तिके कथमुदाहरणप्रपञ्च । नैष दोपो भाष्योदाहरणस्य सर्वसूचनार्थत्वात् । अनुमानेन्तर्भावं शकते यदीति । परिहरतिस्थादेवमिति । अतोऽनुमानवैषम्यमिति भाव । सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । भावनया गृह्यत इति । प्रयोजनान्तरमाह-प्रतिनिधिरिति पादत्रयेण । प्रयोजनान्तरमाह-प्रतिकृतिरिति पाद- त्रयेण । प्रतिकृतिरपि गौणैर्वाध्यते अन्य साप्तदश्यैरित्यर्थ । तदेवाह यदीति । एतत्सदृशे जातापि वुद्धिर्मिथ्यापि भवति । कारणान्तरमपि सदृशोपादाने दर्शयतिमतिरपीति । न केवलवह्ववयवलाभ कितु सदृशे शीघ्रमेव वुद्ध्युत्पत्ति असदृशवोधे सत्वपीति । इत्युपमानम् ॥ ॥ तयो जीवनगृहाभावयो । एतदिति । विद्यमानत्वेत्यस्योत्तरार्ध तु 'गेहाद्युत्कालितयंत्रो लक्ष्यते वहिरेव ही'ति । अनन्तर चैत्रे गेहासत्वमात्रं यत्स्वतन्त्र प्रतीयते न तावता वहिर्भावश्चैत्रस्यै- वावधार्यते "सिद्धासहायविनाने ज्ञेयाभावधियान तु । गेहादुत्कालिता सत्ता बहिरेवाय तिष्ठत इत्यस्योत्तरार्धमित्यर्थ ।

·७७ [ अ. १ पा. १ अ.५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता। इह तु यन्नोपपद्यते तदेव गम्यम् । गृहाभावेन हि विनावहि वो नोपपद्यते । किमिदानीमुपपाद- कादनुपपन्ने बुद्धिरापत्तिः । को दोपः । न खलु कश्चिदोपः । कि त्वसौ नैवास्ति । नापपादक- दर्शनादनुपपन्नार्थे बुद्धिर्भवति । यदि स्यात् , वृक्षत्वदर्शनाच्छिशपात्वं कल्प्येत । वृक्षत्वेन विना शिंशपावस्यानुपपत्तेः । तस्मादनुपपन्नमेव गमकं नोपपादकम् ।।*॥अथोच्यते । नाऽविनाभावेनानुपप- त्तिरित्युच्यते किंतु संशयापत्तिः । यस्य हि जीवनं गृहसंवन्ध्येव प्रायशोऽवगतं तस्य गृहाभावे दृष्टे जीवनं सांशयिकं भवद्वहिर्भावकल्पनया समाधीयते । ततश्च प्राग्वहिर्भावकल्पनाया जीवनस्य संदि- ग्धत्वान्न लिङ्गत्वम् । नहि सन्दिग्धं लिङ्गं भवति । जीवनरहितं च गृहाभावमात्रं मृतेऽपि सद्भावा- दनैकान्तिकं न बहिर्भावमनुमापयितुमलम् । अतोऽनुमानासंभवात्प्रमाणान्तरमेवेदम् । यथा चानुमाने निश्चितं गमकम् । एवमर्थापत्तौ सन्दिग्धं गमकमिति दर्शनवलादभ्युपगम्यते । संशयश्चात्र पूर्व- दृष्टरूपविसंवादात् ॥ अर्थापत्तिसमाधानम् । तदिदमसंवद्धम् । नहि संदिग्धे जीवने वहिर्भावः शक्यते कल्पयितुम् । कथं हि 'जीवति वा मृतो देवदत्तः' इति संदिहानस्तस्य वहिर्भावं कल्पयेत् । नहि भावाभावसंशयस्य वहिर्भाव- कल्पनयापनोदः संभवति । सर्वत्र हि संशयस्य निदानोच्छेदादुच्छेदो भवति । अन्यतरपक्षावधा- रणाद्वा । नच वहिर्भावकल्पनया तावन्निदानोच्छेदः । जीवनस्य प्रायेण गृहसंवन्धित्वात्तद्विपर्ययो- ऽत्र संशयहेतुत्वेनोपन्यस्तः । नचासौ वहि वे कल्पिते समुच्छिद्यते । प्रत्युत विपर्यय एव दृढम- वस्थाप्यते । नचान्यतरपक्षावधारणमपि विद्यते जीवनभावाभावी ह्यत्र संदिह्यते । नचानयोरन्यतर- स्यापि वहिर्भावकल्पनया निर्णयो भवति । अन्यद्धि जीवनं अन्यश्च वहिर्देशसंवन्धः । नच गृहा- भावनिवन्धनार्थापत्तिर्जीवननिर्णयायालं भवति । नह्येवं संभवति यस्माद्देवदत्तो गृहे नास्ति तस्मा- जीवतीति, प्रत्युत पूर्वनिश्चितमेव जीवनं गृहाभावादेव संदिग्धं कथं तत एव निर्णीयते । नहि सं- शयहेतुरेव निर्णयहेतुर्भवति । तस्माज्जीवनं संदिग्धं तत्तावदन्यतो निश्चित्य पश्चाबहिःसंवन्धः कल्प- यितव्यः । यस्माद्देवदत्तो जीवति गृहे च नास्ति तस्मानूनं वहिरवस्थित इति । नतु संदिह्यमाने जी- वने तत्कल्पनं संभवति । यस्मादविद्यमानो गृहे जीवति वा न वा तस्मादहिः स्थित इत्यसंवद्धमेव स्यात् । तस्माद्वहिर्भावनियतं गृहाभावसहितं जीवनं निश्चित्य वहिर्भावः कल्प्यत इत्यनुमानमेवेदं न प्रमाणान्तरमिति ॥ युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । गूढाभिसधि पृच्छति-किमिति । आशयमविद्वानङ्गीकारेण परिहरति-को दोष इति । शङ्किता खाशयमुद्घाटयति -न खल्विति । एतदेवोपपादयति नहीति । प्रकृतं निगमयति-तस्मादिति । अतोऽनुमानमेवैतदिति भाव । अत्र सिद्धान्तिन परिहारमनुभाषते-अथेति । सशयमुपपादयति-यस्येति । किमेतावता दूपणमत आह -ततश्चेति । ननु यथा सदिग्ध न लिङ्गमेवं गमकमपि न भविष्यत्यत आह-यथेति । सदिग्धमेव जीवनं खसमा- धानार्थ वहिर्भावं कल्पयति इदमेवास्य गमकत्वमिति भावः ॥ पूर्वदृष्टरुपं जीवनस्य गृहसवन्वित्वं । दूपयति-तदिदमिति । अशक्यतामेवाह-कथं हीति । केन तर्यपनोद इत्याकाङ्क्षायामाह-सर्वत्रेति । आद्यं निराचष्टे-नचेति । प्रत्युतेति । वहिर्भावे कल्पिते गृहसवन्धित्वविपर्ययरूप. सशयहेतुरेव दृढमवस्थाप्यत इत्यर्थ । द्वितीयं निराचष्टे-नचेति । असभवं दर्शयति-यस्मादिति । असवद्धत्वादेव न सभवतीत्यर्थः । निगमयति-तस्मादिति ॥

·शास्त्रदीपिका। [ अ. १ पा. १ अ. ५] - सिद्धान्तेन तर्कमतनिराकरणम् । अत्राभिधीयते-'न तावद्गृहाभावमात्रं लिङ्गं मृतेपि संभवात् । न जीवनमात्रं गृहेऽपि सद्भावात् । अतो जीवनसंसृष्टो गृहाभावो लिङ्गमिति वक्तव्यम् । प्रथमं च लिगमवगम्य पश्चाल्लिङ्ग्यनु- मानेन भवितव्यम् । नतु लिङ्गावगमसमय एव लिङ्ग्यवगमः । अत्रच न वहिर्भावावगममन्तरेण गृहाभावो जीवनं च संसृष्टं प्रत्येतुं शक्यते विरोधात् । जीवता ह्यवश्यं गृहे वा वहिर्वा स्थातव्य- मित्यसंदिग्धम् । अतश्च वहिर्भावमनन्तर्भाव्य जीवनगृहाभावौ समुच्चित्य प्रतिपद्यमानस्येशी प्रति- पत्तिरापद्यते देवदत्तो गृहेऽनवस्थितो गृहे वा वहिर्वावस्थित इति । नचैवं संभवति भावाभावयो- रेकन देशे समुच्चेतुमशक्यत्वात् । अतोऽवश्यं देशभेदेनैव देवदत्तस्य भावाभावी समुच्चेतव्यौ । तेन भावाभावसंसर्गवुद्ध्यैव वहिर्भावस्य वुद्धत्वान्न पश्चात्किचित्रमेयमस्ति । आहच 'विद्यमानत्वसंस- टगेहाभावधियाऽनया ॥ गेहादुत्कालिता सत्ता वहिरेवावतिष्ठते' इति । ननु प्रमाणान्तरत्वेपि जी- वनमात्रस्य गृहाभावमात्रस्य वावगमकवाभावात्संसृष्टमुभयं गमकमित्यगीकर्तव्यम् । संसृष्टधियैव च वहिर्भावस्य बुद्धत्वान्न पश्चात् किंचित्प्रमेयमवशिष्यत इति तुल्योऽयं दोपः । उच्यते-इयमेव संसृष्टधीरर्थापत्तिरित्यवगम्य गाम्यतु भवान् किं पुनस्तस्याः कारणम् । द्वयोहाभावजीवनयोः पर- स्परप्रतिघात इति ब्रूमः। यथा खल्वेकेन 'नद्यास्तीरे फलानि सन्ती'त्युक्ते परेण च 'न सन्ती'त्युक्ते वला- वलविशेपमजानान: श्रोता मिथः प्रतिहतमुभयं बुद्ध्यते । नचान्यतरदपि त्यक्तुं गृहीतुं वा शक्नोति । तथापि तु न सलासले समुच्चिनोति विरोधात् । एवमिहापि 'गृहे वा वहिर्वाऽवस्थितो देवदत्त' इति केनचित्प्रमाणेन प्रतीतम् । अन्येन च गृहे नास्तीति तदुभयं समुच्चितं परस्परप्रतिघाति प्रती- - - युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । समाधत्ते–अत्रेति । तत किमत आह-प्रथममिति । नत्विति । कार्यकारणवुद्ध्योयोगपद्यायोगादिति भाव । नन्वागमेन जीवनस्य निश्चितत्वात्तत्ससृष्टो गृहाभाव पूर्वमेवावगतो लिङ्ग भविष्यतीसाशझ्याह-अत्रेति । सत्वासत्वे तावटेकस्मिन्टेवदत्ते देशविशेपावनन्तर्भाव्य न शक्यते ससृज्य रोद्ध, अतो ययैव घिया तयो ससर्गो गम्यते तयैवाभावा- क्रान्तत्वाद्गृहादहिरेव चैत्रस्य विद्यमानत्वमवगत भवतीति । अतो हेतुज्ञानकाल एव साध्यस्यापि ज्ञातत्वात् नानुमानस्य किचि. त्प्रमेयमस्तीति पिण्डितार्य. । अत्रैव वार्तिकमुदाहरति-आहचेति । *गेहेति । एतच्छोकान्तरस्योत्तरार्ध ग्रन्थकारेणात्र योजितं तुल्यायत्वात् । अत्र वार्तिककार 'वहिर्देशविशिष्टेऽये देशे वा तद्विशेपित' इत्यादिना ग्रन्थेन वहिर्दैगविशिष्टे चैत्रे तद्विशिष्टे वा वहिर्देशेऽनुमेये गृहे चैत्राभावस्य वा लिङ्गत्व स्यात् । चैत्राभावविशिष्टस्य वा गृहस्येत्यादयोऽनेके विकल्पा उपक्षिप्ता पिताश्च ते प्रन्थविस्तरभयान लिसिता । एवं तीनुमानवदर्थापत्तेरपि न किचित्प्रमेयमस्तीति चोदयति- नन्विति । अनुमान एव प्रमेयानुप्रवेशित्वं नाम दूपणं तत्र ह्यर्थीदर्थान्तरप्रतीति सवन्धवलेनानुपपत्त्या धूमदर्शने सत्यप्यगृहीतसवन्धस्य वह्निप्रतिपत्तेरभावात् । इह तु प्रमाणद्वयप्रतिपन्नयोरेकाधिकरणयोर्भावाभावयो सर्वदनार्थमेव वहि- र्भावाल्यप्रमेयानुप्रवेश इति न दोप इत्याशयवान्परिहरति-उच्यत इति । ननु प्रमितस्यार्थस्यार्थान्तरेण विनानुपप- तिमालोच्य तदुपपत्तये यान्तिरकल्पना सापत्तिरित्युक्त कथमिदानी ससृष्टधीरेवार्थापत्तिरित्युच्यते । सत्यम् । अत्रापि वहिर्भावस्पार्थान्तरकल्पनास्त्येव कित्ववगतजीवनविशिष्टगृहाभावोपपादकत्वेनैव तज्ज्ञानं न स्वातव्येण । नन्वत्रापि गृहाभावस्य वहिर्मावेन नियतत्वादविनाभावेन प्रतिपत्तेरनुमानमेवास्तु । मैवम् । अगृहीताविनाभावस्यैव प्रतिपादकत्वे- नानुमानत्वाभावात् । अस्तु वार्थीपत्त्या गृहाभाववहि वयो सवन्धेऽवगते पश्चादनुमानं न विरोध कश्चित् । तदुक्तम्- 'तेन सवन्धवेलाया सवन्ध्यन्यतरो ध्रुवम् ॥ *अर्थापत्त्यावगन्तव्य पश्चादस्त्वनुमानता' । ननु *ससृष्टधीरर्थापत्ते कारणं सय चेदर्थापत्तिस्तदा तत्कारणमतिरिक्त वाच्यम्, नच तत्सभवतीत्याशयेन पृच्छति-किं पुनरिति । उत्तरमाह- द्वयोरिति । प्रतिघातमेव दृष्टान्तेन विवृणोति-यथेति । दार्शन्तिके सगमयति-एवमिति । तर्हि दृष्टान्तवदत्रापि सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । अन्यतो बहिर्भावलक्षणे । अर्थापत्त्येति । साहित्यसिद्ध्यर्यमेवार्थापत्ते प्रमाणान्तरत्व तद्वशेन तु सवन्धे गृहीते । पश्चा- दस्त्वनुमानमित्यर्थ । संसृष्टेति । जीवनससृष्टगृहाभावबुद्धिर्बहिर्भावकल्पनारूपार्थापत्ते कारणमित्यर्थः । विरुद्धेति ।

·- [ अ. १ पा. १ अ. ५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता । ७९ यते सोऽयं प्रतिघातो न फलसद्भावासद्भाववदसमाधेयः कितु बहिर्भावकल्पनया समाधातुं शक्यत इत्येतावान्विशेपः । तेन प्रमाणसिद्धयोर्द्वयोरर्थयोः परस्परं प्रतिघातोऽर्थान्तरकल्पनया समाधेयले- नालोच्यमानोऽर्थापत्ते: कारणम् । तत्समाधानाय चार्थान्तरकल्पनापत्तिः प्रमाणान्तरमनुमानात् । यञ्चायं प्रतीतस्य प्रमाणान्तरेण प्रतिघातः स एवार्थानुपपत्तिरित्युच्यते ॥ अर्थापत्तावनुमानस्थान्तर्भावशङ्का । भवत्वर्थापत्तिः प्रमाणं अनुमानं त्वर्थापत्तावेवान्तर्भवति । तथाहि यत्र यत्र धूमस्तत्रतत्राग्निरि- त्यवगतम् । पर्वतस्य च धूमवत्तावगता । यदि पर्वतेऽग्निर्न स्यात्तदा धूमवत्ता वा मिथ्या स्यात् । सर्वधूमवतां वाग्निमत्त्वं मिथ्या स्यात् कथं तदुभयमप्यमिथ्या स्थादित्यग्निमत्त्वं कल्प्यत इत्यर्थापत्ति- रेपा । स्यादेवं यदि सर्वधूमवतामग्निमत्त्वमनुमानादन्येनावगतं स्यात् । नलेवमस्ति । दृष्टान्तधर्मि- ज्वेव हि धूमस्याग्निनियमोऽवगतो न सर्वत्र । अनुमानात्तु सर्वधूमवतामग्निमत्तावगतिरित्युक्तम् । नच दृष्टान्तधर्मिष्वेवावगतस्याग्निनियमस्य सर्वधूमवदग्निमत्तां विना कश्चिद्विरोधो येनापत्तिः स्यात् । तस्मादसंकीर्णविपयत्वादनुमानमपि प्रमाणान्तरमापत्तिरपि । सिद्धे च द्वयोः प्रामाण्ये येन नाम सर्वधूमवतामग्निमत्त्वमनुमानेनावगतं तस्य पर्वतादिषु धूमदर्शनाद्यदग्निविज्ञानं त धापि संभवति दृष्टान्तपरिदृष्टनियमस्मरणाद्वानुमानम् । प्रतिघातालोचनयावार्थापत्तिः । तस्मादर्थापत्तिः प्रमाणान्त- रम् । यापि क्वचिदवस्थितस्य देवदत्तस्यान्यत्र सर्वत्राभावप्रतिपत्तिः साप्यर्थापत्तिः । तथाहि मूर्त- स्यार्थस्य युगपत्कास्येनानेकदेशसंवन्धो न घटत इति स्वशरीरेऽवगतम् । स्वशरीरस्य हि कचि- दवस्थितस्य ततोऽन्यत्र सर्वत्राभावो दृश्यादर्शनेनावगतः, अतोऽन्यस्यापि देवदत्तादेर्युगपदनेकदेश- संवन्धो नास्तीत्यनुमीयते । ततो देवदत्तं कचित्प्रत्यक्षेणावगच्छन्युगपदनेकदेशासंवन्धं चानुमाने- नावधारयन्नुभयोपपत्तये देशान्तरेषु सर्वेष्वभावं कल्पयति । नन्वनुमानमेवेदं संभवति देवदत्तो- ऽधुना सर्वत्र नास्ति गृहेऽवस्थितत्वान्मद्वदिति । सत्यम् । देवदत्तेन सहैकदेशावस्थितस्य संभवति, यस्तु कचिद्गृहेऽवस्थितस्तदनन्तरं गृहमप्यतीत्य तृतीये गृहे देवदत्तं केनचित्प्रमाणेनावगतवान् स तद्गृहा- तिरिक्ते मध्यगृहे देशान्तरेषु च सर्वेष्वभावं देवदत्तस्य केन लिङ्गेन प्रतीयात् । अथ कचिद्देवदत्तं पश्यन् तद्देशव्यतिरिक्ते च प्रत्यासन्ने देशे तदभावमवगच्छन्नन्येषामपि सर्वदेशानां प्रत्यासन्नदेशवत्त- देशव्यतिरिक्तत्वात्तच्छून्यतामनुमिमीते । तत्रापि विरुद्धाव्यभिचारित्वं तद्वदेव हि गम्यते ॥ समी- युक्तिनेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । परस्परप्रतीघातानार्थान्तरकल्पनोदेष्यतीत्याशङ्याह-सोयमिति । समाधेयत्वात्तद्विलक्षणोऽयं प्रतिघात इति भावः । फलितमाह-तेनेति । कार्यकारणयोर्विवेकं दर्शयति-यश्चेति ॥ यद्येवंरूपार्थापत्तिस्तीनुमानस्य तत्रान्तर्भाव प्राप्नुयादिति शङ्कते-भवत्विति । समाधत्ते-स्यादेवमिति । अर्थापत्ते पूर्वमेवानुमानप्रवृत्तेर्न विषयसकर इति भाव । निगमयति-तस्मादिति । अनेनैवोपायेनान्यत्राप्यर्थापत्ति- रित्याह-यापीति । यत्तु तत्रानुमानत्वं अर्थापत्तिखरूपनिर्वाहकमेवेति भावः । अन चोदयति-नन्विति । परिहरति -सत्यमिति । अत्र भावाभावौ सवन्धिनौ तत्र परिमितदेशकालत्वाच्छक्यते ग्रहीतुम् । अभावस्त्वनन्तदेशकालवर्ती न कथचिद्हीतुं शक्यते अत साहित्यग्रहणासभवादननुमानमिति भावः । हेत्वन्तरेणानुमानं शङ्कते-अथेति । न सर्व- देशगतेनाभावेन नियमं ब्रूम. कितु देवदत्ताधिष्ठितदेशव्यतिरिक्ततया तच्छून्यत्वमनुमीयत इति शङ्कार्थः । अयमत्र प्रयोग. --विवादपदं देशान्तर देवदत्तशून्यं देवदत्ताधिष्ठितदेशव्यतिरिक्तत्वात् देवदत्ताधिष्ठितप्रत्यासन्नदेशवदिति । एतदपि वा- र्तिकोक्तदूषणेनैव दूषयति-तत्रापीति । तद्वदिति । चैत्रयुक्तमित्यर्थः । प्रयोगश्चैवं-देशान्तर देवदत्तयुक्तं देवदत्ता- धिष्ठितसमीपदेशव्यतिरिक्तत्वात् तदधिष्ठितदेशवदिति। *विरुद्धाव्यभिचारित्वं दूषणमुक्तमित्यर्थः । एतदुक्तं भवति-न ताव- देवदत्तसयुक्तदेशव्यतिरिक्तत्वादिति हेतु सभवति सदिग्धत्वात् देशान्तराग्यपि तत्सयुक्तानि न वेत्येतदेवान विचार्यते सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । विरुद्ध साध्यविपर्ययसाधकप्रतिपक्षरूपोऽव्यभिचारी यस्य तथा तस्य भावस्तत्त्वं तदिवेति । एतावानेको वाक्यार्थ इति ·शास्त्रदीपिका। [अ. १ पा. १ अ.५] पदेशभिन्नत्वाच्चैत्राधिष्ठितदेशवत्' । इति वार्तिक एव दूपणमुक्तम् तस्मादापत्तिरेवेयम् । एतेन वी- जादिष्वङ्कुरजननशक्तिकल्पना व्याख्याता ॥ शक्तेः पदार्थान्तरत्वोपपादनम् । किं पुनः शक्तिकल्पनां विना नोपपद्यते वीजादिपु सत्वगुराद्युपपत्तिदर्शनात् असत्सु चादर्श- नात् । बीजादीनामदुरादिकारणत्वमवगम्यते । सत्खपि वीजेपु मूपिकाघ्रातेष्वकुरानुत्पत्तेरकारणलं प्रतिभासते । सोऽयं कारणत्वाकारणत्वयोर्विरोधः शक्तिकल्पनया समाधीयते-नूनमस्त्यतीन्द्रियमपि रूपं यद्भावात् कदाचिदकुरोत्पत्तिः यस्य च मूपिकाऽऽघाणेन नाशात्कदाचिदनुत्पत्तिरिति कल्प्यते घ्राणाभावोऽप्यकुरस्य कारणम् । घ्राणे च सति तदभावादेवानुत्पत्त्युपपत्तेरलं शक्तिकल्पनयेति चेत् । न । घ्राणक्रियायाः क्षणिकत्वादुत्तरकालं तदभावे सत्यप्यकुरानुत्पत्तेः । प्रागभावः कारणं न प्रध्वं- साभाव इति चेत् । न । अभावत्वाविशेपात् । नहि प्रागभावप्रध्वंसाभावयोः प्रागूर्वकालभेदं मुक्त्वा किंचिदपि रूपवैलक्षण्यमस्ति, नचाविलक्षणे कारणे कार्यवैलक्षण्यं संभवति । प्रागभावस्य प्रध्वं साभावाद्विलक्षणमस्ति रूपमिति चेत् कल्प्यमेवं सति किंचित् । तच्चाभावे कल्प्यतां वीजस्व- रूपे वेति चीजस्य साक्षादकॅरकारणत्वात्तत्रैव कल्पयितुं युक्तम् । एवं यागादेरपूर्वस्वर्गादिसाधनश- क्तिकल्पनमूहनीयम् । कथं पुनः शक्तिमति यागे विनष्टे निराधारा शक्तिरवतिष्ठते, न निराधारा भविष्यति । आमाधारत्वात् । कथमन्यशक्तिरन्यत्र स्यात् तथावगमात् । नावश्यं स्वाश्रयैव शक्ति- रिति नियमोऽस्ति, सा हि कार्यतः कल्प्यमाना यत्रैव कार्याय कल्पते तद्गतैव कल्प्या । साचेयम- पूर्वाख्यशक्तिर्यागाश्रया सती यागविनाशान्न स्वर्गनिष्पत्तये पर्याप्नयादित्यालाश्रया कल्प्यते । य- थाह-शक्तिः कार्यानुमेयत्वाद्यद्गतैवोपयुज्यते ॥ तत्रैव साभ्युपेतव्या स्वाश्रयान्याश्रयापि वेति ॥' कथमालाश्रया सती यागशक्तिरिति व्यपदिश्यते । तस्य हि फलसाधनलमुपपादयितुं सा कल्प्यते ता- वता तच्छक्तित्वम् । लोकेऽपि प्रसिद्धमेतत् तैलपानसामर्थ्याच्चिरवृत्तेऽपि तस्मिन्वलपुष्ट्यादिकमद्य मे जातमिति लौकिका व्यवहरन्ति तस्मादनवद्यम् ॥ श्रुतार्थापत्तिनिरूपणम् । दृष्टग्रहणेनैव प्रतीतिमात्रग्रहाच्छ्रौतस्यापि ग्रहणे सिद्धे श्रुतार्थापत्तेः प्रमाणग्राहिणीवेन दृष्टार्था- पत्तितो वैलक्षण्यमुपपादयितुं श्रुतग्रहणम् । तथाहि लोके तावत् द्वारं द्वारमित्यादिपु संपूर्णार्थप्रतिपा- दनाय संत्रियतामित्यादिशब्दान्तरं श्रुतशब्दैकवाक्यत्वेन कल्प्यते ॥ * ॥ तथा वेदेपि विश्वजि- युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । कथं तेपा तत्सयुक्तदेशाद्यतिरेक सिद्ध अप्रयोजकश्चायं साध्यव्यतिरेकस्यापि साधयितुं शक्यत्वादिति । उपसहरति- तस्मादिति । अन्यत्राप्यर्थापत्तिमतिदिशति-एतेनेति । एतदेव प्रश्नपूर्वकमुपपादयति-किंपुनरिति । प्रतिवन्धकाभावस्य कारणत्वं शङ्कते-घ्राणाभाव इति । परिहरति -नेति । प्रतिवन्धकाभावे सत्यपि कार्यानुत्पत्तेस्तस्याकारणत्वमित्यर्थ । विशेष शङ्कते-प्रागभाव इति । परिहरति नेति । प्रतिवन्धकाभावत्वेनैव कारणता वक्तव्या विशेषविवक्षाया गौरवापत्तेरिति भाव । वीजखरूपे तत्कल्पनाया नियामकमाह-धीजस्येति । उक्तमर्थमन्यत्रातिदिशति-एवमिति । नियमाभावे कारणमाह-साहीति । अस्त्वेवं प्रकृते किमायातमत आह-साचेति । अत्रैव वार्तिककृत्समतिमाह-यथाहेति । तात्मशक्तिरित्येव वक्तव्यं न थागशक्तिरिति चोदयति-कथमिति । समाधत्ते-तस्येति । एवं प्रसक्तानुप्रसक्तं परिसमाप्येदानी लक्षणागतश्रुतपदव्यावर्त्यमाह-दृष्टेति । एतच्च व्याख्यातपूर्वम् । नन्वत्र वा- तिककार 'पीनो दिवा न भुढे चेत्येवमादिवच श्रुतौ । रात्रिभोजनविज्ञानं श्रुतार्थापत्तिरुच्यते' इत्यनेनार्थविषयता दर्शिता तत्कयं प्रमाणग्राहिणीत्वमुच्येते । अथ 'दृष्ट पञ्चभिरप्यस्माद्भेदेनोक्ता श्रुतोद्भवा ॥ प्रमाणग्राहिणीत्वेन यस्मात्पूर्व विलक्षणा' इत्युपक्रमवार्तिकपर्यालोचनया प्रमाणप्राहिणीत्वमुच्येत तर्हि वार्तिकमेव पूर्वापरविरुद्धम् । नैप दोष । अर्थविषयत्वस्य - M ·[अ. १ पा. १ अ.५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता । ता याजेते'त्पन्न वर्गकाम इति वा स्वर्गार्थमिति वा येनैव शब्देन श्रुतशब्दैकवाक्यभूतेन परिपूर्णा- र्धाभिधानं संपद्यते वाक्यं तदेव हृदयमानीय श्रुतेन सह मेलयित्वा परिपूरणाद्वाक्याद्वाक्यार्थः प्रती- यते, तथा 'सौर्य चकै निर्वपेद्ब्रह्मवर्चसकामः' इत्यादिपु विधिष्वितिकर्तव्यताप्रतिपादकशब्दाश्रवणा- दपूर्णेपु तत्प्रतिपादकशब्दापेक्षया चोदनालिगोपस्थापितस्याग्नेयविधेयंशस्य साध्यसाधनांशप्रतिपा- दकभागावनपेक्षितत्वादनाहत्य यस्तृतीयोऽश इत्थंभावोऽग्यन्वाधानादिविध्यन्तत्वेन परिकल्पितस्तस्य वाचको यः शब्दः 'आग्नेयादिव'दिति स वाक्यशेपत्वेन कल्प्यते ॥ * ॥ अथवा किमक्लुप्तेनाग्नेया- दिवच्छब्देन कल्पितेन, किंतु य एवायमाग्नेय विध्यन्तस्तस्यैव व्यवहितस्यापि चोदनालिगवलोपस्थापि- तस्य विकृतिविधिना सहकवाक्यतामात्रमर्थापत्त्या कल्प्यते । नह्ययमनुपङ्गो येन व्यवहितस्य न स्यादिति । अतिदेशस्त्वयं व्यवहितस्यापि कथंचिदुपस्थानादुपपन्नएव । तथाच वक्ष्यति-'विध्यन्तो वा प्रकृतिवच्चोदनायां प्रवर्तेते ति 'विध्यन्त इति प्रधानविधिवर्जितं समस्तमेव पौरोडाशिकं काण्ड- मभिधीयत' इति भाष्यकारः ॥ * ॥ नन्वेवं शास्त्रातिदेशाङ्गीकरणे दशमाद्यविरोध: स्यात् , ऊह- बाधयोश्चासिद्धिः । भवेदेवं यदि यथाश्रुतरूपमेव 'नीहीनवहन्तीति वाक्यं विकृतिं नीत्वा तस्य यथासंभवं विकृतिविधिना सहकवाक्यता परिकल्प्येत । यदि तथा क्रियते तत्र कृष्णलचरौ ब्रीहि- शब्दस्य हविर्लक्षणार्थत्वायोगादवघातस्य च दृष्टप्रयोजनाभावात् ब्रीहिसाधनकोऽवधातोऽदृष्टार्थों विधीयेत तत्र नावघातस्य वाधः स्यात् । एवं नीवारादिष्वपि 'ब्रीय एवावहन्तव्याः' इति न नी- युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । मतान्तराभिप्रायेणोकत्वात् । अतएवानन्तर तस्याः प्रमाणग्राहिणीत्वप्रदर्शनार्थ विनतिपत्तिरुपन्यस्ता । 'तामर्थगोचर केचिदपरे शब्दगोचराम् ॥ कल्पयन्यागमाचैनामभिन्ना प्रतिजानत' इति । सर्वे चागमान्तर्भूता मन्यन्त इत्यर्थ । प्रयोजन चागमान्तर्भावस्य तत्रैवोक्तम्-'प्रायशश्चानया वेदे व्यवहारो व्यवस्थितः ॥ सोऽवैदिक प्रसज्येत यद्यपा भिद्यते ततः' । अनकेचित्-दिवा न भुत इति श्रुतस्यैव शब्दस्य रात्रिभोजनप्रतिपादकत्वं कल्पयन्ति । अन्येतु शब्दान्तरमेव तत्प्र- तिपादकमिति । तत्र न तावदाद्य । एकस्य वाक्यस्यानेकार्थतायोगात् अन्यथापि रात्रिभोजनप्रतिपत्ते' । किच वाक्यस्य वाचकत्वे स्यादप्यनेकार्थता, नचैतदस्ति, पदार्थान्वयरूपेणहि प्रतीयमानो वाक्यार्थ शब्दशक्तिकल्पनाहेतुर्भवति । नच दिवावाक्यस्य राज्यादिपदार्थान्वयोऽस्ति, तस्मात्कल्पितस्य वाक्यान्तरस्यैवायमों न श्रुतस्य । तत्र कल्पितं वाक्यं कि- प्रमाणमूलकमिति तावद्विचारणीयम् । न तावदस्य प्रत्यक्षं मूलं अनुचारितत्वात् । नानुमानं श्रुतवाक्यस्याश्रुतेन सवन्धा- ग्रहणात् । नापि शब्दगम्यत्वमसभवात् । कि दिवावाक्यमेव रात्रिवाक्यस्य वाचकं वाक्यान्तर वा । नाय । वाच्यवा- चकयो सवन्धाभावात् । नान्यः । अनवस्थानात् । वाक्यान्तरस्यापि मूलगवेषणाया पूर्वोक्तदोपानतिवृत्ते । नाप्युप. मानगम्यत्वं श्रुतवाक्येनाश्रुतवाक्यस्य सादृश्याभावात् । अत पारिशेष्याच्छ्रुतार्थापत्तिरेव रात्रिवाक्ये प्रमाणम् । तथाहि -पीनत्वे सति दिवाभोजनप्रतिषेधस्यात्मलाभो रात्रिवाक्यविना नोपपद्यत इति तच्छेपत्वेन रात्रिवाक्यं कल्प्यत इति श्रुतार्थापत्ते प्रमाणविपयत्वेन दृष्टार्यापत्तिवैलक्षण्यम् । ननु न रात्रिभोजनवाक्यं पीनत्वस्योपपादकं कितु भोजनमेव, अतोऽर्थ एव कल्प्यता कि शब्दकल्पनयेति । अथवा रात्रिभोजनसद्भावोऽपि दिवावाक्यस्यैवार्थों भवतु कि प्रमाणान्तर- करपनेन । अथ विश्वजिदादिषु फलादे शाब्दत्वसिद्ध्यर्थं शब्दकल्पनमित्युच्यते, तर्हि यथा शब्दाभिहितपदार्थागम्योऽपि वाक्यार्थः शब्दमूलतया शाव्दस्तथा वाक्यार्थानुपपत्तिगम्योऽप्यर्थो वाक्यमूलतया शाब्दो भविष्यति । अत्रोच्यते -श्रुता- थानुपपत्त्या हि सविकल्पकं विज्ञानमुत्पद्यते तच्च शब्दानुवेधेनार्थ विपयीकरोतीति शब्द पूर्व प्रतीयते । ततश्च प्रथमा- वगतेन शब्देनैवानुपपत्तिपरिक्षयात् नार्थ यावदापत्तिर्गच्छति, प्रतिपनैस्तु शब्दैरर्थावगतिरिति । यद्यपि मर्यमाणस्य शब्दस्य सविकल्पकज्ञानोत्पादकत्व सभवति दृष्टार्थान्ययानुपपत्त्या च सविकल्पकमेव ज्ञानमुत्पद्यते, तथापि प्रमाणैकदेशश्रव- णान्यथानुपपत्त्या तदवयवस्यैव कल्पनात्तस्यैव भावनाया प्रमाणत्वात् । अधिकं तु वार्तिकेऽवगन्तव्यम् । एतदेवोपपा- दयति-तथाहीत्यादिना । वेदेऽपि शब्दान्तरकल्पना दर्शयति-तथेति । अस्तु वा लोके यथा तथा, वेदत्ववश्यं शब्दान्तरकल्पनयैवोपपत्तिरिति भावः । अक्लप्तकल्पनापत्त्यपरितोषात्पक्षान्तरमाह-अथवेति । कथं व्यवहितस्य विकृतिविध्येकवाक्यता । उक्तंच-'व्यवायानानुषज्येत' इत्याशझ्याह नहीति । सूत्रकृत्संमतिमाह-तथाचेति । एकदेशिमतापत्त्या विरोधं शश्ते-नन्वेवमिति । प्रकारातिदेशस्यैव तत्र स्थापितत्वादित्यर्थ । मन्त्रस्यापि यथाश्रुतस्य प्रयोगापत्त्या जहासिद्धिः । वाधाद्यसिद्धिं च प्रन्थकार एव यदीत्यादिना दर्शयिष्यति । परिहरति-भवेदिति । कि - शा. ११ ·शास्त्रदीपिका। ८२ [अ, १ पा. १ अ.५] वारादिष्यवहन्तिरूह्येत । नत्वेवमस्माभिमच्यते किंतु प्रकृती प्रधानेन सहैकवाक्यतयावगतस्यास्य यावान्परिकरो याहग्रूपं तादृगतिदिश्यते प्रकृती ब्रीहीणां हविष्ट्वात् , तल्लक्षणार्थो व्रीहिशब्दः, अव- घातस्य च तेषु दृष्टं प्रयोजनं तुपविमोचनं संभवतीति तद्वारेणास्य प्रधानकवाक्यता । ततश्च-'अ- क्चात्तवितुपीकृत/हिभिः पुरोडागं कृत्वा तेन यजेते'तीयः प्रकृतिविधिः, तस्य प्रधानप्रतिपादको योऽश: 'यजत' इति तद्वर्ज विगंपणांशो विकृतिवाक्येन संवध्यते, तस्यच न साक्षादवघातो विशेप- णम, अवघातविरोपितवितुपीकरणविशिष्टं हि हविर्यागस्य विशेपणं प्रकृती, अतस्तदेव विकृतावा- कृष्यने । कृष्णलयागे च कृष्णलगन्दस्य हचिर्वाचिन: प्रत्यक्षश्रवणात्तद्विरोधात्पुरोडागगब्दो निवर्तते, तन्निवृत्त्या च ब्रीहीणामपि निवृत्तिः । नहि ते कृष्णलानां प्रकृतित्वेन संभवन्ति । वितुपीकरणशब्दो- ऽपि यो द्वारप्रतिपादकः सोऽपि कृष्णलेपु तदसंभवानिवृत्तः, तद्विशेपणं चावघात इति सोऽपि नि- वर्तते इति वाधसिद्धिः । नीवारादिपु तु वितुपीकरणसंभवादनिवृत्तोऽवघात इत्यूहस्यापि सिद्धिः । दामाद्ये च यावच्छ्तानामगशाखाणामतिदेशमाशय प्रकृत्यन्वितानां तेन रूपेणातिदेशः सिद्धा- न्तित इत्यलमतिप्रसङ्गेन ॥ * ॥ नन्वर्थमेवाध्याय वाक्यं पूर्यतां किं शब्दकल्पनयां । नार्थमा- त्रण पूरणं संभवति, एकवाक्यभूतपदयप्रतिपादिता हि पदार्था वाक्यार्थ प्रतिपादयन्ति नान्यथा । नहि 'आनय'इत्येतावत्युक्ते गामित्यनुक्ते प्रत्यक्षप्रतिपन्नेऽपि गवि गवा सहानयनमन्वीयते । एवंच विकृतिपु सौर्यादिष्वसमवेतार्थान्यादिपनिवृत्तेन्यूनसाकासमन्त्रवाक्यपूरणाय सूर्यादिपदप्रक्षेपा- दूहसिद्धिः ।। अर्थाध्याहारपलखण्डनम् । अर्थाध्याहारवादिना तु सूर्यार्थेनाध्याहृतेन विशिष्टं निर्वपामिपदमेव प्रकाशयतीति नोहः सि- ध्येत् । तथा यत्राधिकारवाक्येऽर्थवादमात्रं श्रुतं 'प्रतितिष्टन्ति ह वा य एता रात्रीरुपयन्ती'ति, तत्रापि भवन्मते विव्यर्थ एवाव्याहार्यों न विधिशब्दः, ततश्च प्राकृतस्योपकारस्य पदार्थानां च नापूर्वेदमर्थ्य सिव्येत् । सत्स्वपि ह्यर्थानामाकाडासंनिषियोग्यत्वेषु नाभिधानमन्तरेणान्वयसिद्धिः । नचेहापूर्वा- भिधायी शब्दोऽस्ति योऽपूर्व प्राकृतैरन्वितमभिदध्यात् । नापि प्राकृताः शब्दा विकृती सन्ति ये वार्थानपूर्वान्वितानभिदध्युः । नचार्थवादपदाथै स्तेपामन्वयः नाप्युत्पत्त्यपूर्वेणेत्यनन्वय एव स्यात् । ॥ * ॥ एवं प्रकृतावपि 'सर्वेभ्य: कामेभ्यो दर्शपूर्णमासौ' इत्यत्र विधिशब्दस्यानाम्नानादनध्याहा- राच विध्यर्थस्यैव स्वर्गकामाधिकारापूर्वादाग्नेयाद्युत्पत्त्यपूर्वेभ्यश्च पृथग्भूतस्याध्याहारान्न समिदादी- नामैढमय सिध्येत् । नहि समिदादियजतयोऽवघातादिवदधिकारापूर्वान्वितं स्वार्थमभिधातुमलं स्वापूर्वविपयत्वव्याघातात् । तस्मादीहोवधिकारविधिपु विधिशब्द एवाध्याहार्यो नार्थः ॥ * ॥ कथंच विव्यर्थस्यात्यन्तालौकिकतया प्रमाणेन तदाभासेन वा बुद्धावारोपयितुमशक्यत्वेनाभिमतस्य बुद्धिसंनिधानालकोऽध्याहारोऽश्रुतविधिशब्दकेवधिकारवाक्येषु वा 'उत्पत्तिवाक्येषु यदाग्नेयोऽष्टा- युक्तिनेहपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका। तातिदिइयत इत्याकाहायामाह-कित्विति । अांध्याहारवादी शकते-नन्वर्थमिति । शब्दस्यापि कल्पितस्या- थोपस्थापन एव व्यापारादिति भावः ।। अर्थाध्याहारवादिना प्रकृतावप्यनिष्टापत्तिमाह-एवमिति । नाप्यर्थाध्याहारः कर्तुं शक्यत इत्याह-कथंचेति । दूपणमुपसहरति-इतीति । अर्यापत्तभैदप्रतिपादनप्रयोजनं वार्तिककाररुक्तम् । तथाहि-*स्मृत्या श्रुतिर्या परिकल्प्य- तेऽस्मॅिलिझादिमिया पिनियोजिका च ॥ फलादिभिर्यत्परिपूरणं च सवन्धक् तत्र न काचिदस्ति ॥ तत्सर्वमित्याद्यसमं- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । भाव । स्मृत्येति । स्मृत्या श्रुतिकापने न कश्रित्सवन्धोऽस्ति येनानुमान स्यात् । लिादिभिरपि श्रुतिकल्पने नानुमान सवन्धामावात, सलपि वा सबन्धे तज्ज्ञानाभावात् विश्वजिटादिषु फलादिकल्पनेऽप्यापत्तिरेव नानुमानं संवन्ध ज्ञाना.

·, नाम, [अ. १ पा. १ अ. ५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता । ८३ कपालोऽमावास्याया'मित्यादिपु वा शक्यते, इत्यकामेनापि शब्दाध्याहारोऽङ्गीकर्तव्य इत्यास्तां तावत् ।। इत्यर्थापत्तिवादः ॥ अभाव(अनुपलब्धि)परिच्छेदः । 'अभावोऽपि प्रमाणाभावो नास्तीत्यस्यार्थस्यासंनिकृष्टस्येति । कथं पुन: प्रमाणाभावः प्रमाण- लक्षणं विपरीतत्वात् । पूर्वोक्तसदुपलम्भकप्रत्यक्षादिप्रमाणपञ्चकाभिप्रायोऽयं प्रमाणशब्दः । तदभा- वश्च पष्ठस्य लक्षणमिति नानुपपत्तिः । किमस्य प्रमेयम् । उक्तं 'नास्तीत्यर्थस्य' इति । सर्व हि वस्तु सदसदामना द्विविधं, तद्यदा यत्र सद्रूपेण वर्तते घटादि तत्तदा तत्र प्रत्यक्षादिभिरस्तीति प्र- तीयते । यत्र त्वसद्रूपेण वर्तते तत्र सद्रूपेण बोधकानां प्रत्यक्षादीनां सद्रूपबोधनायोत्पत्तुं योग्यत्वे सत्यपि योऽनुत्पादो दृश्यादर्शनयोग्यानुपलम्भादिपर्यायो भाष्ये प्रमाणाभावशब्देनोक्तस्तेनैवेन्द्रियश- ब्दादिस्थानीयेन नास्तीति प्रतीयते भूतलेऽत्र घटो नास्तीति ॥ * ॥ यस्तु नास्तित्वमपहृत्य प्रमेयाभा- वात्पष्ठं प्रमाणं नास्तीत्याह तस्य दृश्यादर्शनानन्तरं नास्तीह भूतले घट इत्येवमुपजायमानस्य ज्ञा- नस्य किमालम्बनम् । न भूतलम् । सत्यपि घटे प्रसङ्गात् । तथा गवि योऽश्वो न भवतीति प्रत्ययो रूपे च रसो न भवतीति तस्य किमालम्बनम् । न गोरूपम् । तस्य प्रतियोग्यनपेक्षप्रतीतिकत्वात् । अश्वो न भवतीति ज्ञानस्य प्रतियोग्यपेक्षत्वात् । गोरूपालम्बनले च सिंहादावश्वोऽयं न भवतीति प्रत्ययो न स्यात् गोरूपस्य तत्राभावात् ॥ * ॥ अथ योऽश्वा दो गवादिष्वनुस्यूतः सोऽस्याल- म्वनमित्युच्यते । कोऽयं भेदो यदीतरेतराभावः समाश्रितस्तभावः । अथ पृथक्वं नाम गुणविशेषो भेद इत्युच्यते, ततस्तस्य द्रव्यगतत्वाद्गुणेषु रूपादिपु 'रसो न भवति रूपं' 'रूपं न भ- वति रसः' इतीतरेतराभावप्रत्ययो न स्यात् ।। प्रभाकरमतखण्डनम् । यस्तु वैयात्यात् 'भूतलप्रतीतिव्यतिरेकेण घटो नास्तीत्येवंविधा प्रतीतिरेव नास्ति' इति वदति, युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । जस स्थान चेदियं स्यादनुमानतोन्या । *एवंखभावाप्यनुमानशब्दं लभेत चेदस्तु यथेप्सितं व' ॥ इत्यर्थाप; त्तिवादः॥ इदानीमभावाख्यं पठं प्रमाणं निरूपयितुमारभते-अभावोऽपीति । प्रमाणाभावः प्रमाणमिति यथाश्रुतं लक्षण- भाग्यमाक्षिपति-कथमिति । समाधत्ते-पूर्वोक्तति । तदुक्तम्-'प्रमाणपञ्चकं यत्र वस्तुरूपेण व्यज्यते ॥ वस्तुस- तावबोधार्थ तत्राभावप्रमाणते'ति । ननु केवलभूप्रदेशातिरेकेण घटाभावस्याभावात्किमस्य प्रमेयमित्याह-किमिति । एतदुत्तरत्वेन नास्तीत्यादिभाष्यं योजयति–उक्तमिति । नास्तीस्त्यस्यार्थस्येत्यनेन भाष्यकृता भूप्रदेशातिरिक्तस्मर्यमाण- घटावच्छिन्नभूप्रदेशाधिकरणं नअर्थरूपं प्रमेयमुक्तमित्यर्थ । असनिकृष्टस्येत्यनेनापि प्रत्यक्षाद्यविपयत्वमुक्तम् । एतदेवो. पपादयति-सर्वमिति । तच्च नास्तितारूपमभावाख्यं प्रमेयं चतुर्विधं वार्तिककारैरुक्तम् । तथाहि-क्षीरे दध्यादि यन्नास्ति प्रागभाव स उच्यते ॥ नास्तिता पयसो दनि प्रध्वंसाभावलक्षणम् ॥ गवि योऽश्वाद्यभावस्तु सोऽन्योन्याभाव उ- च्यते ॥ शिरसोऽवयवा निम्ना वृद्धिकाठिन्यवर्जिता ॥ *शशे शृङ्गादिरूपेण सोऽत्यन्ताभाव उच्यते ॥' अयंच वस्त्वसकरो सत्यभावप्रामाण्येन सिध्यतीत्यभिप्रायेणोक्त-क्षीरे दधि भवेदेवं दन्नि क्षीर घटे पट ॥ शशे शृगं पृथिव्यादौ चैतन्य मूर्तिरात्मनि ॥ अप्सु गन्धो रसश्चाग्नौ वायौ रुपेण तो सह ॥ व्योनि सस्पर्शिता ते च नचेदस्य प्रमाणता' इति । मतान्त- रमाशङ्कय निराकरोति-यस्त्विति ॥ कश्चित्तु प्रतीतिमेवापलपति तं प्रत्याह-यस्त्विति । इतश्चाभावाख्यं प्रमेयमस्तीसाह-घटोऽत्रेति । अत्राभावाति- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । भावात् । ननु स्मृते विकरणे प्रमाणमनुमानं स्यादिति प्रयोगात् भाष्यकारेणापि पश्चान्मानसामान्यादनुमानशब्दप्रयोगात्कथं नानुमानत्वं तत्राह-एवमिति ॥ इत्यर्थापत्तिः ॥ ॥ शशेति । शृङ्गस्य यदसद्रूपं शशमूर्धावयवसमवेतं सोऽत्य- ·. शास्त्रदीपिका। [अ. १ पा. १ अ. ५] स भूतलादिप्रतीतिमप्यपह्लवीत, अविशेषात् , घटोऽत्र भूतले नास्तीति व्यवहारस्य किं कारणं, दृश्ये घटे यद्भूतलमात्रविषयं ज्ञानं तदस्य कारणमितिचेत् , तथासति पटवद्भूतलोपलम्भे घटो नास्तीति व्यवहारो न स्यात् । भूतलमानोपलम्भाभावात् । घटविविक्तभूतलोपलम्भ इति चेत्, कोऽयं घटविवेकः, यदि भूतलरूपमेव, घटवत्यपि प्रसङ्गः । घटसंयोगाभावश्चेत् , अङ्गीकृतस्तह- भावः ॥ * ॥ स्यान्मतम् , यदभाववादिनोऽभावज्ञानस्य कारणं तदेवास्माकं व्यवहारकारणं भव. विति । नैवं वक्तुं शक्यम् । मम हि दृश्यादर्शनमभावज्ञानकारणम् , अदर्शनं च दर्शनाभावो न- चासौ भवताङ्गीकृतः, अभावाभ्युपगमप्रसङ्गात् । प्रमाणाभावाङ्गीकारे वा किमपराद्धं प्रमेयाभावेन ॥ * ॥ ननु प्रथमं प्रत्यक्षेण भूतलं गृहीत्वा पश्चादभावो बोद्धव्यस्तत्राभावज्ञानात्माक यादृशं भूत- लज्ञानं तादृशादेव व्यवहारो भवतु । तदिदमुक्तोत्तरम् , तथाहि-यस्यामवस्थायां भूतलस्वरूपज्ञान घंटतदभावयोश्चाज्ञानं ज्ञानाभावस्तेन घटतदभावज्ञानशून्यं भूतलज्ञानं तस्थामवस्थायामस्माभिरुपे- यते तदेव च भूतलमात्रवेदनमित्युच्यते ॥ * ॥ स्वरूपमात्रं दृष्ट्वाचे'त्यादिपु मात्रशब्देन हि घट- तदभाववेदनयोरभाव उच्यते, भूतलमात्रं ज्ञायते न घटस्तदभावो वेत्यर्थः । तेन यदि भवानपि घटादिज्ञानाभावयुक्तं भूतलज्ञानमगीकुर्यात् ततो ज्ञानाभावाङ्गीकाराद्धटाभावोऽप्यङ्गीकर्तव्य इत्यु- तमेव । तेन नैवं भ्रमितव्यम्-अभाववादिनापि 'स्वरूपमात्रं दृष्ट्वा च पश्चात्किचित्स्मरन्नपीति वदता भावज्ञानातिरेकेण तन्मात्रवेदनमङ्गीकृतम्, तदेव दृश्ये प्रतियोगिनि नास्तीति व्यवहारका- एणत्वान्नास्तीति शब्दस्याभिधेयमिति, तस्य हि ज्ञानाभावाभिप्रायो मात्रशब्दः । नचासौ भव- तोस्ति, अतो मात्रशब्दस्यार्थाभावाद्भूतलवेदनमेव कारणमिति वक्तव्यम् । ततश्च घटवत्यपि प्रसङ्ग इति स्थितं दूषणम् ॥ * ॥ अथ 'भावे देशान्तरस्थे देशान्तरग्रहणं कारण मिति मतं, तत: शाव- लेयस्थितं गोलं धावलेये नास्तीति व्यवह्रियेत, स्थूणान्तरस्थितश्च वंशः स्थूणान्तरेऽनुस्यूतोऽपि तत्र नास्तीति व्यवहर्तव्यः स्यात् , अतोऽत्राभाव एव नास्तीति व्यवहारकारणम्, नान्यत्र सद्भावः । स्मर्यमाणे घटे भूतलवेदनं नास्तीति व्यवहारकारणमितिचेत् । न । गृह्यमाणस्यापि पार्श्वदेशेष्वभा- वव्यवहारात् । संप्रत्यानीतस्य च घटस्य गृह्यमाणस्यैव 'प्रागयमिह नासीत्' इति प्राकालीनाभाव- व्यवहारात् ॥ युक्तिनेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । रिक्तं कारणं शङ्कते-दृश्य इति । भूतलमात्रेयस्वार्थमाह-एकाकीति । परिहरति तथेति । पटविशिष्टस्य भूतलस्यैकाकित्वाभावादित्यर्थ । प्रकारान्तरेण शङ्कते-घटेति । नास्तीति व्यवहारस्य कारणमित्यनुषड्नः । प्रकारान्तरेण पुन शङ्कते-नन्विति । अस्त्वेवं किमेतावता स्यादत आह-तत्रेति । निराकरोति-तदिदमिति । उक्तोत्तरत्वं विवृणोति-तथाहीत्यादिना । उक्तेथे वार्तिकं सवादयति-*खरूपमात्रमिति । 'पश्चात्कंचित्स्मरन्नपि । तत्रान्य- नास्तिता पृष्टस्तदेव प्रतिपद्यत' इति श्लोकशेष । एतमेवार्थमक्षरारूढं करोति-भूतलेति । ततः किमत आह-तेनेति। ननु खरुपमात्रमित्यत्र भूतलमात्रज्ञानमङ्गीकृतमिति प्रतीयते । ततश्च तदेव नास्तीति शब्दस्याभिधेयमिति कस्यचिद्भा- न्तिस्ता निराकरोति-तेन नैवमिति । पुन प्रकारान्तरेण शङ्कते-अथेति । घटादौ देशान्तरस्थे देशान्तरस्य प्रहणं नास्तीति व्यवहारस्य कारणमित्यर्थ । दूषयति-तत इति । अथ प्रदेशान्तरेऽपि तस्याभावानास्तीति व्यवहारो न भवति । अतोऽभावे सत्येव नास्तीति व्यवहारादभाव एव कारणमित्यर्थः ॥ सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । न्तभाव इत्यर्थ । वरूपेति । कंचित्प्रदेशं खरूपमात्रेण दृष्ट्वा पुनः कालान्तरे प्रदेशान्तर तस्य आसीत्तत्र देवदत्त इत्यनेन पृष्ठस्थप्रदेशं देवदत्तविपयं दृश्यादर्शनं च स्मृत्वा नासीत्तत्र देवदत्त इति ज्ञानमुच्यमानं अनवगतविषयत्वेन प्रमाण श्रुति- ·[अ. १ पा. १ अ. ५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकान्याख्यासहिता । ८५ प्रभाकरमतानुवादः। ननु भवन्मते प्रमीयमानस्य घटस्य कथं प्राकालीनाभावज्ञानं भावप्रमाणाभावो ह्यभावज्ञानका- रणम् । नच प्रमीयमाणे प्रमाणाभावः संभवति । संप्रति प्रमीयमाणोऽपि घटः प्राकालसंवन्धितया न प्रमीयते अतः प्राकालसंवन्धगोचरप्रमाणानुदयात्तत्कालीनाभावज्ञानं युक्तमेवेति चेत् । न । अ- योग्यत्वात् । नहि प्राकालसंवन्धोऽधुना प्रमातुं योग्यः, योग्यप्रमाणाभावश्चाभावज्ञानकारणं न प्रमा- णाभावमात्रम् । प्राकाले तु योग्यस्यैव प्रमाणस्यानुदय आसीत् , नहि तदानीं घटाभावः सन्नपि प्रमितः प्रतियोगिनो घटस्यापरामर्शात् तदपेक्षवाच्चाभावज्ञानस्य, अतएव घटाभावोऽधुना स्मर्यंत इति न युक्तम् । अप्रमितस्य स्मरणायोगात् । यश्चायं प्राकालीनः प्रमाणानुदयः सोऽधुना प्रमाणो- दयेन नष्टो नाभावज्ञानमुत्पादयितुमर्हति, उद्धृतमिव नेत्रं रूपबुद्धिम् ॥ * ॥ अथ नष्टोऽपि प्रमा- णानुदयः संप्रति परामृश्यमानोऽभावज्ञानं जनयेत्, शस्तन इव धूमो विनष्टोऽपि संप्रति स्मर्यमाणो हस्तनाग्निज्ञानम् । स्यादेवं यदि प्रमाणाभात्रो ज्ञायमानतया मेयाभावं वोधयेत् लिङ्गमिव लिङ्गिनम् । नच तथा संभवति अनवस्थाप्रसङ्गात् । प्रमेयाभावं हि ज्ञातुं प्रमाणाभावो ज्ञातव्यः । सोपिचा- भावत्वादन्येनाभावज्ञानेन ज्ञातव्यः, सोऽप्यन्येनेति न जन्मसहस्रेणापि घटाभावोऽवधार्येत । तस्मा- त्सत्तामात्रेणैव प्रमाणाभावोऽभावज्ञानमुत्पादयति नेत्रादिवदित्यगीकर्तव्यम् , अतः प्रमीयमाणस्य घटस्य कथं प्राकालीनाभावप्रमितिरिति वक्तव्यम् ॥ * ॥ उच्यते--सत्तामात्रेण ज्ञानाभावो ज्ञेया- भावं वोधयतीति सम्यगुक्तम् , अस्त्येव त्वधुना दृश्यमानस्यापि घटस्य प्राकालसंवन्धगोचरयोग्य- ज्ञानानुदयः, सहि प्राक्कालसंवन्धितया स्मर्तु योग्यः सन्नपि न स्मर्यते, नचावश्यंप्रमाणाभाव एवा- भावस्य वोधकः स्मरणज्ञानस्यापि योग्यले सत्यनुदयो भावं वोधयत्येव, तेन संप्रति दृश्यमानोऽपि घटो यदि प्रागप्यासीत्ततोऽवश्यं तत्र स्थितेन प्रमितः स्यात् , प्रमितश्चाधुना स्मर्तव्यः स्यात् , एवं सत्यपि न स्मर्यते सोऽयं स्मर्तव्यविपयस्मरणानुदयः संप्रति विद्यमानः संप्रतितनं प्राकालीनाभावविषयं वि- ज्ञानं जनयतीति न किंचिदनुपपन्नम् । भाष्ये च प्रमाणाभावशब्दः स्मरणाभावस्याप्युपलक्षणार्थः, तथा वार्तिकेऽपि । यद्वा प्रमाणस्य स्मरणफलत्वात्तदभावोऽपि फलतः प्रमाणाभाव एवेति शक्यते वक्तुम् ॥ उक्तप्रभाकरमतखण्डनम् । ननु न सत्तामात्रेण योग्यानुपलब्धेरभाववोधकत्वं युक्तं, सत्यामपि तस्यां कदाचिदभाववुद्ध्य- नुदयात्, असत्यामपि कदाचिदुदयात् । तथाहि योऽङ्गुलीयकबुभुत्सया ससन्तमसावपवरकदेशं ह. स्ताभ्यां सर्वतः परामृष्टवान् तस्य तावत् सर्वदेशपरामर्शात् वस्तुतो योग्यानुपलब्धिर्जातैव, अथच किं सर्वो देशः परामृष्टः किं वा कश्चिद्देशो न परामृष्टोऽपि स्यादिति संदिहानो योग्यानुपलब्धे- रनिश्चयात् सत्यामपि तस्यां नाङ्गुलीयकस्याभावमवधारयति । कदाचित्तु सर्वतोऽपरामृश्यापि सर्वतः युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । गृह्यमाणस्यैवाभावव्यवहारादिति श्रुत्वा लब्धावसर शङ्कते-नन्विति । असभवे कारणमाह-भावेति । परिहार शकते-संप्रतीति । दूषयति-नेति । अयोग्यतामेवोपपादयति-नहीत्यादिना । वैषम्येण परिहरति-स्याद- वमिति । शङ्कामुपसहरति-अत इति । समाधत्ते-उच्यत इति । ननु भाष्ये प्रमाणाभावग्रहणात्कथं स्मरणा- भावो वोधक इत्युच्यते तत्राह-भाष्ये चेति । अस्मिन्नर्थे *वार्तिकमप्युदाहरति-तथेति ॥ सत्तामात्रेण बोधकत्वमिति यदुक्तं तत्र शकते-नन्विति । एतदेव विवृणोति-तथाहीति । ततश्चैतत्सिद्धमित्याह सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । साभावग्राहकत्वेन चानक्षतं स्यादित्यर्थ । वार्तिकमिति । एतच्च वर्तिकातिरिक्तम् । कार्येत्यादि । यत्तु दधिरूप प्रागभूत्वा भवति तदुपादानं कार्य यत्तु प्रागवस्थितक्षीररूपं पश्चान भवति तदुपादानं कारणं तथा गौरवो न भवति .

·शास्त्रदीपिका। [अ. १ पा. १ अ. ५] ८६ परामृष्टमिति भ्रान्या योग्यानुपलब्धि निश्चित्यासत्यामेव तम्यां धान्याद्गुलीयकस्याभावमवधार- यति । तस्माज्ज्ञाततयैव योग्यानुपलब्धिरभावनानकारणमित्यभ्युपगन्तव्यम । तथाचानवम्थानमनः । तस्मात्वसंवेद्या तन्मात्रसंविदेव दृश्यस्य प्रतियोगिनोऽभावो न तत्वान्तरम् ।। * ॥ ननु चाभावा- नङ्गीकारे तन्मात्रधीरपि न कदाचिनिस्पयितुं शक्यते, नच भूनलधीरेव तन्मात्रधीः, संमृष्टधि- योऽपि तन्मात्रतापातात् । तत्रापि भूतलावभासान् । अतो घटादिचंदनाभावे मनि या भूनलधीः सा तन्मात्रधीः । एवंच नानाभावाङ्गीकारादभावपहवोऽनर्थकः । कथं तातनिरूपयितव्य, तदभिधी- यते-घटाघभावोऽस्ति प्रमेयम् । योग्यप्रमाणानुदयश्च तस्य सत्तामात्रेणेव नेत्रादिवोधको न मात- तया, यतोऽनवस्था स्यात् ।। * ॥ यत्तु सयामपि योग्यानुपलब्धावभावानवधारणम् , असत्यां चा- वधारणमिति, तत्तु योग्यत्याज्ञानकृतं, योग्यानुपलम्भो हि कारणं तत्र योग्यत्वं माततयैव कारणं न सत्तामात्रेण, ततः सदेव योग्यत्वं कदाचिदनातं नाभावमवधारयति कदाचित्त्वविद्यमानमेव योग्यत्वं भ्रान्त्या निश्चित्याभावमवधारयति । उपलब्ध्यभावस्तु सन्मात्रतया कारणं न जातनया, तन नानवस्थापत्तिरिति सर्वमवदातम् । अतोऽस्त्यभावारत्यं प्रमेयम् ।। अमावसानुपलब्धिगम्यत्वम् । नच तदैन्द्रियकम् , इन्द्रियव्यापाराभावेऽपि तज्ज्ञानोत्पत्तिदर्शनान् । योऽहनि प्रान:काले गृहे- ऽवस्थितो मध्यंदिनसमये पृच्छयते 'किमस्मिन्गृहे प्रात.काले माथुरः कश्चित्पुरुप: शुख्यामा दीर्घ- युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । -तस्मादिति । ननु चेलादिसिद्धान्तग्रन्थ महापरिहारार्थ । नन्विति पूर्वपक्षिसंगोधनार्थम् । अस्तु नामामावाली कारस्तथापि प्रमेयत्वं प्रमाणत्व च कथं निरूपणीयमिति पृच्छति-कथमिति । निम्पयितुमारभते-तदभिधीयत इति । पूर्वोक्तव्यभिचार परिहर्तुमनुवटति-रिवति । उपपादितमय निगमयति-यत इति । यन्मात्माऽप्यर्ग कार्यकारणादिव्यवहारोऽभावं निना नोपपद्यते तम्मादभावाल्य प्रमेयमस्तीत्यर्थः । नचावस्तुन एते भेटा सभवन्ति । किच कारणखस्पमेव कार्यस्याभाव , अतोपि वस्तुत्वम् । उफच-'कार्यादीनाममाय को यो भाव कारणाग्नि' । एनबानु- पपन्नम् । कारणातिरिक्ताभावोपपादनेन वस्त्वसकरस्य पूर्व साधितस्यात् भावस्वरूपत्वे चाभावस्य प्रत्यक्षाबनेयत्वेनामाव- प्रमाणोच्छेद । सत्यम् । नात्र कारणखरूपमेवाभाव इत्युच्यते किंतु कार्याभावस्य वस्तुत्यसिव्यर्थ कारणधर्मत्वमुच्यते । क्षीरमेव ध्यभाव तदर्मधर्मिणोश्चानतिभेदात् । तदय वस्तुधर्म सन् कथमवस्तु स्यादिति प्रयोगद्वयं चात्र वानिककार- रुक्तम्--* यद्वानुवृत्तिव्यावृत्तिबुद्धिग्राह्यो यतस्त्वयम् ॥ तस्माद्वादिवद्वस्तु *प्रमेयत्वाय गम्यते ॥' नचंतस्य प्रत्ययद्वयस्य मिथ्यात्वं वाधकप्रत्ययाभावात् । नन्वस्तुनामाभावाख्य प्रमेय तस्य प्रमाणं किलक्षणकमिति तावद्वक्तव्यम् । ननूतं भाष्य- कारेण 'अभावोऽपि प्रमाणाभाव' इति तत्राभाव इति लक्ष्यनिर्देश , प्रमाणाभाव इति लक्षणं, प्रत्यक्षादेरांपत्तिपर्यन्तस्य यथाविषयमनुत्पत्ति अभावप्रमाणस्य लक्षणमित्यर्थ । प्रत्यक्षाद्यनुत्पत्तिस्तु अभावस्से वस्तुनि इह प्रदेशे घटो नास्तीति या बुद्धिः सा भावाख्य प्रमाणमित्युक्तं भवति ॥ ननु निमीलिताक्षस्याभावज्ञानानुत्पत्तेरिन्द्रियार्थसनिक सत्युत्पत्ते प्रत्यक्षमेतत् । नच सनिक भाव सयुक्तविगं- पणताया एव सवन्धत्वादफलवती शासेतिवदित्याशझ्याह-नचेति । अयमाशय --न तावदिन्द्रियाभावयो सयोग अद्र- व्यत्वात् समवायादेचाननीकारात् । नापि सयुक्तविशेपणत्व प्रत्यासत्ति । असति सवन्धे विशेपणत्वायोगात् । नहि भूतलघटाभावयोः कश्चित्सवन्धोऽस्ति येनाभावस्तद्विशेषणं स्यात् सवन्धं च विना विगेपणविशेप्यभावे हिमवद्विन्ध्ययोरपि तदापातात् । भावाभावयो खरूपमेव सवन्य इतिचेत् । न । तस्य सबवलक्षणरहितस्यामवन्धत्वात् । नन्वेवमिन्द्रियाभा- वयोरपि स एवास्तु न विशेषणतानीकारात् तदनीकारे वा गुणादेरपि तयैव प्रत्यासत्त्या ग्रहणात्सयुक्तसमवायादिवया- पत्ति सयुक्तविशेषणत्वेन च घटाभावस्याक्षग्रहणे रसादयोपि चक्षुपा गृोरन् । अयोग्यत्वादग्रहणमितिचेत्तहिं योग्यतैवैका कार्यानुमेया ग्रहणकारणमिति सनिकपंपटप्रकारत्वमनुपपन्नम् । ननु भावादभिन्नत्वेनामावस्यापीन्द्रियग्रहणयोगतास्त्येव । मैवम् । भेदस्याधनीकारेणासन्तमभेदाभावादितिदिक् । इन्द्रियव्यापाराभावेऽपि ज्ञानोत्पत्तिं दर्शयतियोऽहनीत्या- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । अश्वश्च गौर्न भवति इत्यादिव्यवहारो न सिम्यतीत्यर्थ । अभावं चेति । अभावस्य प्रागभावादिरूपभेदै सतीत्यर्थ । यति । प्रागभावादिरूपेण व्यावृत्ति अभावरूपेण चानुवृत्तिरिति हेत्वन्तरम् । प्रमेयत्वादिति । कर्माणीति । ।

·[अ. १ पा. १ अ. ५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता । तमो लोहितवर्णः समागतः इति स तदानीमेव योग्यस्मरणानुदयात्तस्याभावं प्रातःकालीनमवधारयति विनैवेन्द्रियव्यापारेण । नच प्रातरवगतोऽभावस्तदा स्मर्यत इति वाच्यम् । प्रतियोगिनो माथुरस्य तदानीं कथंचिदपि बुद्धावनारोहात् , अबुद्धिस्थे च प्रतियोगिनि भावे तदभावज्ञानासंभवात् । एवंच यत्रापीदानीमेवानुपरतेन्द्रियव्यापारेणैव संनिहितदेशकालवयंभावः प्रतीयते तत्रापि योग्यज्ञानानु- दयस्यैव क्लृप्तसामर्थ्यस्य कारणत्वसंभवानेन्द्रियस्य कारणत्वं कल्पयितुं शक्यम् । तस्मान्न प्रत्यक्षो- ऽभावः । नाप्यनुमेयः, अज्ञातेन तेन कस्यचिल्लिङ्गस्य संवन्धग्रहणासंभवात् ॥ *॥ यदत्र कैश्चिदुच्यते 'दृश्यस्य सत्तादर्शनव्याप्ता तेन व्यापकीभूतदर्शननिवृत्त्या व्याप्यस्य दृश्यस्य निवृत्तिरवसीयत' इति तन्निरस्तम् । व्यापकनिवृत्त्या व्याप्यनिवृत्तिमनुमिमानेनावश्यं दृष्टान्तधर्मिपु निवृत्तिद्वयमवगम्य तयोश्च नियममवधार्य साध्यधर्मिणि पक्षेच साधनभूतां दर्शननिवृत्ति केनचित्प्रमाणेनावगतम्य ततो दृश्यनिवृत्तिरनुमातव्या, निवृत्तेश्चाभावालिकाया न प्रत्यक्षेण ग्रहणं संभवति, निवृत्त्यन्तरेण तदनु- माने तदपि निवृत्तिरूपत्वानिवृत्त्यन्तरेणानुमातव्यम् तदपि तथेत्यनवस्थापत्तिः । अतोऽवश्यं कचि- प्रमाणान्तरभूतयानुपलब्ध्याऽभावः प्रत्येतव्यः । प्रमितेच तस्मिन्पश्चाद्भवत्वनुमानम् । सिद्धं तावद- भावस्य प्रमाणान्तरत्वम् शब्दोपमानार्थापत्तयस्तु नाशङ्कनीया एव । अतः सिद्धं षष्ठं प्रमाणम् । एता- वन्त्येव च प्रमाणानि ॥ * ॥ यत्त्वधिकं संभवाख्यं प्रमाणं सहस्रादिसंख्ययाऽवयवभूतशतादिसंख्या- वगति: आढकप्रमाणेनावयवकुडवपरिमाणावगतिः कैश्चिदिष्यते, तदविनाभावनिमित्तत्वादनुमानमेव । 'वटेवटे वैश्रवणः' इत्यादिकं चैतिचं प्रमाणमेव न भवति निर्णयाभावात् । प्रामाण्येपि वाऽऽगमेऽन्तर्ग- तत्वान्न प्रमाणान्तरम् । प्रातिभाख्यमपि प्रमाणं कैश्चिदिष्टं 'श्वस्ते भ्रातागन्ते'त्यादिकम् , तत्तु लि- गाद्याभासजं, अनिश्चायकत्वादेवाप्रमाणम् । अतो यत्काश्यपीयैः प्रतिभागम्यमृषीणां धर्माधर्मत्व- माश्रितं तदसारम् । लोकप्रसिद्धिरपि प्रत्यक्षाद्यन्तर्गतैवेति न प्रमाणान्तरम् । अतः षडेव प्रमा- णानि । तथाच भगवद्रामायणे 'राम पड्युक्तयो लोके याभिः सर्वोऽनुदृश्यते' इति । इत्या- भाववादः ॥ चित्राद्यैहिकफलचोदनास्वाक्षेपः । लोकप्रसिद्धस्वतःप्रामाण्यदर्शनेन (प्रत्यक्षादीनां) तदन्तर्गतस्यापि च शास्त्रस्य स्वतःप्रामाण्यात् 'चो- युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । दिना । अत्रैव खरूपमात्र दृष्टं वेत्युदाहार्यम् । उपपादितमर्थ निगमयति-तस्मादिति । अनुमानेऽन्तर्भाव निराकरोति -नापीति । अनुमानाद्भेदं निगमयति-सिद्धमिति । शब्दाद्यन्तर्भावसभवानैव नास्तीति कृत्वा तद्भेदोपपादनं न कृतमित्यर्थ । महाप्रकृत निगमयति-अत इति । ननु सर्वस्य प्रमाणस्य भावात्मकस्यैवोपलम्भादभावस्य प्रमाणत्वो- पपादनमनुचितम् । सत्यम् । तस्य भावप्रमेयविपयत्वात् । अभावे तु प्रमेयेऽभावस्यैव प्रामाण्यौचित्यात् । प्रमेयानुरूप- त्वात्प्रमाणाझीकारस्य । यथा -भावात्मके यथा मेये नाभावस्य प्रमाणता ॥ तथैवाभावमेयेपि नच भावप्रमाणता ॥ भावात्मकस्य मानत्वं नच राजाज्ञया स्थितम् ॥ परिच्छेदफलत्वात्तु प्रामाण्यं स्याइयोरपि' इति । प्रयोगश्च प्रमाणाभाव. प्रत्यक्षादेर्भिद्यते अभावशब्दवाच्यत्वात् प्रमेयाभाववत् । तथा प्रमेयाभाव. खानुरुपेण प्रमाणेन मीयते प्रमेयत्वात् भावा- ख्यप्रमेयवदिति । प्रयोजनं च वार्तिककारैरुक्तम्---*'कर्माणि सर्वाणि फलै समस्तै. सर्वैर्यथावच्च यदङ्गकाण्डै.॥न सगता- नीह परस्पर च नाङ्गं तदेतत्प्रभवं ऋतूनाम्' इति । पौराणिकमतमनुवदति-यत्त्विति । उक्तंच-इह भवति शतादौ सभवाद्या सहस्रान्मतिरवियुतभावात्सानुमानादभिन्ना ॥ जगति वहु न तथ्यं नित्यमैतिह्ययुक्तं भवति तु यदि सत्यं नाग- माद्भिद्यते तत्' । सिद्धान्तमुपसहरति-अत इति । एवं युक्तिभि प्रमाणषटमुपपाद्यागममप्युदाहरति-तथाचेति । इत्यभाववाद ॥ नन्वौत्पत्तिकसूत्रेण सकलस्य वेदस्य प्रामाण्ये साधिते पुनराक्षेपोऽसंगत इत्याशङ्य संगतिं करोति-लोकेति । प्रति- ज्ञार्थे साधितेऽप्यधुना सूत्रावयवेन पूर्वपक्षवादी विपयविशेषे शङ्का करोतीति नासगतिरित्यर्थः । इन्द्रियाणि हि विद्यमा- नमर्थमुपलभन्त एव । नच चित्रेष्टयनन्तरमुत्पन्ना. पशवश्चक्षुषोपलभ्यन्ते । यदा चोपलभ्यन्ते न तदा चित्रेष्टिरतश्चित्रा- ·शास्त्रदीपिका। [अ. १ पा. १ अ.५] ८८ दनालक्षणोऽयों धर्मः' इति प्रतिज्ञातेऽर्थे साधिते संप्रति 'अनिमित्तं विद्यमानोपलम्भनलात्' इत्य- नेन चित्रादिचोदनानामैहिकफलानां प्रत्यक्षादिभिरसंवादेन विसंवादेन च प्रामाण्यमामिप्यते, पूर्वो- तस्तु 'नन्वतयाभूतं' इत्याक्षेपः परलोकफलस्वर्गकामादिचोदनाविपय इति विपयभेदादपौनरु- च्यम् ॥ * ॥ ननुच नन्वतथाभूतमप्यर्थ ब्रूयाचोदनेति चोदनामात्रपरिग्रहादविशेषेणैवासावाक्षेपः तथेहापि 'यदा तावदसौ विद्यमानासीन् तदा फलं न दत्तवती । यदा फलमुत्पद्यते तदामी नास्ति कथमसती फलं दास्यती'त्याक्षेपस्य स्वर्गकामचोदनास्वपि तुल्यत्वादविशेपत्तमिति नास्ति विषय- भेदः। उच्यते-पूर्वाक्षेपस्तावत्परलोकफलविषय एव । तत्र हि 'प्रमाणान्तरापेक्षः शब्दो न स्वातव्येण प्रमाणम् । नच चोदनार्थे प्रमाणान्तरमस्ति अतोऽप्रमाणं चोदनेत्ययमाक्षेपः, स चायं परलोकफल- विषय एव भवति । पशुकामचोदनासु हि यदि तावत्कर्मानन्तरमेव पश्चादीन्युपलभ्यन्ते ततोऽपेक्षि- तमूलप्रमाणलाभात्सिद्ध्यति चोदनायाः प्रामाण्यम् । अथ नोपलभ्यन्ते तत: प्रमाणान्तरवाधेनैव सुखमप्रामाण्यमभिधातुं शक्यत इति किमाक्षेपसारूप्यप्रतिपादनव्यसनेन । तस्मात्स तावत्परलो- कफलविषय एव । अयं देहिकफलविषयः । नहि पारलौकिकस्य फलस्थानन्तरकालानुपलब्ध्या निरासः संभवति । नहि तेनानन्तरं भवितव्यम्, जन्मान्तरभावित्वान् ॥ * ॥ ननु 'असती कथं फलं दास्यतीतीदं तुल्यम् । नेति ब्रूमः-अपूर्वद्वारेण संभवात् । स्वर्गो हि स्वभावाहेहान्त- रानुभवनीयवादनन्तरासंभवितेन शास्त्रार्थावधारणवेलायामेव निश्चीयत इत्यपूर्वमन्तर्भाव्यैव तत्र भावार्थोऽवधार्यते, तच्च चिरस्थायीति कारणस्याविनागात्संभवति कालान्तरे स्वर्गस्योत्पत्तिः । पञ्चा- दयस्वनन्तरमपि संभवन्तीति तत्साधनलेन चोद्यमानाना चित्रादीनां शास्त्रार्थावधारणसमयेऽपूर्व- प्रणाडीसमाश्रयणे कारणं न किंचिदस्तीति स्वरूपेणैव फलसाधनतं शास्त्रार्थोऽवधार्यते । तथाचा- नन्तरमेव फलेन भवितव्यम् । कालान्तरे कर्मवरूपस्य विनष्टतात् कारणवाभावात् , अनन्तरं च फलमनुपलब्ध्यैव निरस्तमित्यप्रामाण्यं चित्रादिचोदनानाम् ।। चित्रादिचोदनास्वाक्षेपपरिहारी। नचानुष्टानानन्तरं फलानुपलब्ध्येव शास्त्रार्थेऽपूर्वमन्तर्भावयितुं शक्यते शास्त्रार्थावधारणपूर्वकं ह्य- नुष्टानं नानुष्ठानपूर्वक गावम् , तस्मादेहिकानामत्राक्षेप इति युक्तो विषयभेदः । विषयभेदाच न्या- योपि भिद्यते । परलोकफलासु प्रमाणापेक्षितवमाक्षेपन्यायः । अत्रतु प्रमाणान्तरविरोध इति युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । वाक्यं प्रसनविसवादादप्रमाणम् । तथा यज्ञायुधवाक्यमपि प्रत्यक्षविरोधादप्रमाणम् । तत्सामान्यादनिहोत्रादिचोदनाना. मप्यप्रामाण्यमिति चोदना न धर्मे निमित्तमतः प्रतितातार्या सिद्धिरिति सूत्रावयवार्थः । अत्र वृत्तिकारेण प्रत्यक्षसूत्रादवि- च्छिद्यानिमित्तमिलाद्यवयव. प्रतिज्ञातोदनाप्रामाण्याक्षेपपरतया व्याख्यात । नन्वतयेलादिना पानरुत्यमाशय परिहरति-पूर्वोक्तस्त्विति । अव चोदनासूत्रस्थभाप्य 'नन्वतयाभूतमप्यर्थ ब्रूयाचोदना यथा यत्किंचन लौकिक वाक्यं नद्यातीरे पञ्च फलानि सन्तीति । तत्तभ्यमपि भवति वितथमपि भवतीति । अभेद शङ्कते-ननुचेति । यदे- सादिभाष्य अन्यो*वल । परिहरति उच्यत इति । आक्षेपर्वलक्षग्येन विषयभेद इति समस्तार्थ । अत्रलभाष्यस्य साधारवं शहते-नन्विति । परिहरति-नेति । अपूर्वद्वारा पा स्वर्गादिफलसाधनत्वसंमवान तद्विपयोऽयमाक्षेप. सभवतीत्यर्थः। तथाचेति । स्वरूपेणैव फलमाघनत्वे सतीलधः ॥ ननु चित्रादिवाक्येऽप्यहिकफलत्वमानं गम्यते नवनन्तरमेव फलमिति । अतो विलम्बितफलसिध्यर्थमपूर्वान्तर्भावो वाच्य इलागलाह-नचेति । अथवा पूर्वोकमेव सर्वविषयमाक्षेपमधुना सूत्राल्लं करोतीलाह-अथवेति । पूर्वो- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । सर्वप्रकारोऽपि वत्वसंकरो भावप्रमाणक एव । नहि दर्गादे श्रुत्साटिचोदितव्यतिरेके आगमान्तराभावे फलान्तराभावे वा आगमामाव एव प्रमाणं नान्यत् । एतत्प्रभवं व आगमाभावप्रभवमित्यर्थ । न तथ्य अनिर्णायकत्वात् ॥ इत्य- भाव ॥ ॥ यत्रत्य इति । आक्षेपस्य इत्यर्थः । निमित्ताभावेनेति । चित्रादिल्पस्य निमित्तस्याभावादित्यर्थः ।

·[अ. १ पा. १ अ. ५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता । ८९ न्यायभेदादपोनरुत्तयम् । अथवा पूर्वोक्तं स्वमते सूत्राणि व्याचक्षणो सूत्रितमेवाक्षेपं दर्शितवान् । इदानीं तु वृत्तिकारमतेन सूत्रेणैवाक्षेपः क्रियते ॥ * ॥ तदिह । चित्रादिवाक्यानि प्रमाणान्यप्रमा- णानि वेति विचार्यते । तदर्थ च कि तेषां प्रमाणान्तरविरोधोऽस्ति न वेति । तत्र फलानामनन्तर- मुपलब्धव्यानामनुपलम्भादतत्साधनवं चित्रादीनामवगम्यते । तदिदं प्रत्यक्षाविसंवादेऽवश्यंभा- विनि सति तदभावादप्रामाण्यम् ।। * ।। कचित्तु प्रत्यक्षविरोधादप्रामाण्यं स एप यज्ञायुधी यज- मानोऽससा स्वर्ग लोकं याती'ति, यनायुधीति हि यज्ञायुधसंयोगाच्छरीरमुच्यते, यजमानशब्दो- ऽपि हि कर्तृवचनस्तस्यैव वाचको नासनः, तस्य सर्वगतत्वेनाभिमतस्य क्रियाविरहिणः कर्तृत्वा- योगाद्यज्ञायुधसंयोगाभावाच, संयोगाभिप्रायश्चायं यज्ञायुधीति शब्दः पात्रचयनस्तुत्यर्थत्वात् , न स्वस्वामिसंबन्धाभिप्रायः । प्रागपि पात्रचयनात्तत्संभवात् शरीरस्य च प्रत्यक्षविरुद्धं स्वर्गगमनम् । नच कालान्तरेऽपि संभवति । यातीति वर्तमानापदेशात्, भस्मीभूतस्य च कालान्तरेऽपि तदसंभ- वान् । नच शरीरव्यतिरिक्तः कश्चिदासास्ति तस्मादप्रमाणम् । एवमपौरुपेयस्याप्यप्रामाण्ये स्वर्ग- कामचोदनायामपि नाश्वसितुं युक्तमित्यप्रामाण्यमेवायातम् ॥ * ॥ एवं प्रत्यक्षानुपलब्धिविरोधेन प्रत्यक्षविरोधेन चाक्षिप्ते प्रामाण्ये विरोधपरिहारमुपेक्ष्यैव कारणदोपनिराकरणेन पूर्वोक्तमेव स्वतः- प्रामाण्यं स्वपक्षसाधनत्वेन सिद्धान्तवादी दर्शयति-~-'औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन संवन्धस्तस्य ज्ञान- मुपदेश' इति । पूर्व हि प्रत्यक्षादीनां स्वतःप्रामाण्यस्य लोकसिद्धत्वात्तदन्तर्गतत्वाच शास्त्रमपि प्रमा- णमित्येतावदुक्तं नतु कारणदोपनिराकरणं कृतम् , इहतु शब्दार्थसंवन्धस्योत्पत्तिकलात्तद्वारा पुरुपानु- प्रवेशाभावात्पुरुपाश्रयत्वाच शब्ददोपस्यादुष्टमेव शास्त्रमतः प्रमाणमित्युक्तम् ॥ इति चित्राक्षेपवादः ।। युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । कमाक्षेपं सूत्रव्याख्यानकाले उत्सूत्रमेव दर्शितवान् । इदानीं सूत्रारूढं भाष्यकार. करोतीत्यर्थः । सूत्रारूढत्वे विचारख- रूपं दर्शयति तदिहेति । सूत्रेणव पूर्वपक्षमाह-तत्रेति । चित्रादिवाक्यमप्रमाणं प्रत्यक्षादिगोचरार्थप्रतिपादकत्वे सति तद्विसवादात् विप्रलिप्मुवाक्यवत् , तथा चित्रा पशुफला न भवति खकाले तदजनकत्वात् सानभोजनादिवत् इति प्रयोगद्वयं सूत्रसूचितं द्रष्टव्यम् । ननु साध्यसाधनसवन्धमानं विधिना वोध्यते नानन्तर्य तत्कथमनन्तरानुपलब्ध्या विधि- विपयवाधः । सत्यम् । कालान्तरे *निमित्ताभावेन फलानुत्पादात् सामर्थ्यादानन्तर्यमाक्षिप्तम् । सामर्थ्यस्य च शब्दैक- देशत्वेन शब्दप्रतिपादितमेव तद्भवति दृष्टविरुद्धमपि भवति किचिद्वचनमित्यादिभाष्यानुसारेण वाक्यान्तरमुदाहरति- कचित्विति । तस्यैवेति । यागयोग्यश्च यजमानशब्दप्रवृत्ती निमित्तं वर्णत्रयस्य च यागाधिकार शरीरस्य च वर्णत्रयवि- भागो नात्मन इति भावः । शरीरस्य जडत्वेनाकर्तृत्वादयजमानत्वमिति चेन्न । चेतनावच्छेदकत्वेन तत्सभवात् । अस्तु शरीरवचनो यजमानशब्द फिमेतावतानिष्टमत आहशरीरस्येति । वर्गगमनविरुद्धभस्मीभावदर्शनादप्रमाणं वाक्यं स्यादित्यर्थ । प्रयोगश्च-यज्ञायुवीयवाक्यमप्रमाणं प्रत्यक्षविरुद्धार्थप्रतिपादकत्वात् अम्बुनि मज्जन्यलावूनीत्यादिवाक्यवत् । ननु 'धूम एवाग्नेर्दिवा ददृशे नाचिरित्यादिपु *मन्त्रेषु च हेतुसत्वादनैकान्तिकत्वम् । नैप दोपः । तेपामपि पक्षीकृतत्वात *विधी तु भविष्यत्तापि फलस्य सभवेत् नचासौ विधिरित्याह-नचेति । वर्तमानापदेशे तु तदानी खर्गगमनं प्रत्यक्ष- विरुद्धमिति भावः । अस्तुवा विधित्वं तथाप्यनुपपत्तिरियाह-भस्मीभूतस्येति । आत्मन• सभवतीति चेनेत्याह- नेति । आक्षेपकर्ता तदननीकारादिति भाव । अतिरिक्तो वा नासौ यज्ञायुधी भवेदिति भाव । आक्षेपमुपसंहरति- तस्मादिति । एवममिहोत्रादिवाक्येष्वपि मृपार्थता वेदवाक्यैकदेशत्वाचित्रादिवचनेप्विवेत्यभिप्रायवानाह-एवमिति । ननु विरोवपरिहारेण समाधानमकृत्वैवानन्तरमौत्पत्तिकस्त्वित्यादिना सिद्धान्तवादिन. प्रामाण्योपपादनमयुक्तमित्याशझ्याह -एचमिति । स्थिते हि प्रामाण्ये तबलेनैव सर्वाक्षेपपरिहार सुकर इति भाव । नन्वेवंजातीयकस्यार्थस्य पूर्वमेव सावितत्वात्पुनरुक्तमेतदित्याशझ्याह-पूर्व हीति । वैदिकवचनं न मिथ्या खार्थे वक्रनपेक्षत्वात् पदार्थ पदबुद्धिवदिति प्रयोगो द्रष्टव्य । अयंच सूत्रार्थ । तुगब्द पक्षव्यावृत्त्यर्थः । नाप्रामाण्यं चोदनाया. । यत औत्पत्तिकोऽपौरुपेय शब्दा- र्थयो. सवन्ध. तस्य चोदनालक्षणः सम्यक्प्रत्यय इत्यस्यार्थस्य ज्ञानं ज्ञापकः निधायक. । पौरुपेयो हि प्रत्ययो विप्लवते । अयं तु न तथा तस्मात्प्रमाणमेवेति । इति चित्राक्षेपवादः ।। सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । मन्त्रेपुचेति । अदितिौरियादिविसर्थः । विधौत्विति । यदि यायादिति विधि. श्रूयेतेत्यर्थः ॥ एतद्धटितेति । - - शा.१२ ·शास्त्रदीपिका । [अ. १ पा. १ अ. ५]] ९० शब्दार्थयोः संवन्धाक्षेपः। एवं संवन्धनित्यतयाऽप्रामाण्यं निराकृत्य स्वतःप्रामाण्ये स्थापिते, परः पुनराह-'स्यादेतत् नैव शब्दस्यार्थेनास्ति संवन्धः कुतोऽस्य पौरुषेयताऽपौरुपेयतावेति । तथाहि न तावत्संयोगोऽस्ति तद्भावे हि क्षुरादिशब्दोच्चारणे मुख्यस्य पाटनापि स्यात् । नच कार्यकारणभावः, द्वयोरपि नित्य- त्वात् । ननु वर्णस्फोटजात्यादिविकल्पेन व्यक्त्याकृतिसंवन्धादिविकल्पेन च वाह्ययोः शब्दार्थयो- दुनिरूपत्वाद्गकाराद्याकारं विज्ञानमेव शब्दः, तजनितं च गवाद्याकारविज्ञानमेवार्थ इति कार्यकार- णत्वमेव शब्दार्थयोः संवन्धः । नैवम् । निरालम्बनज्ञानानुत्पत्तेः, संवन्धान्तरं तु नाशङ्कनीय- मेव ।। * ॥ प्रत्याय्यप्रत्यायकवं संवन्ध इति चेत् न । असति संवन्धे प्रत्यायकत्वासंभवात् । केन संवन्धेन शब्दोऽथै प्रत्याययतीत्येतदेव हि निरूप्यते । तत्र प्रत्यायकत्वादेव प्रत्यायकत्वमित्या- माश्रयदोपापत्तिः, तस्मान्नास्ति संवन्धः । असति च संवन्धे वस्त्वन्तरस्य वस्त्वन्तरवोधकत्वासंभ- वादनिरूपितहेतुविशेपं स्वप्नज्ञानवद्यादृच्छिकं शब्दार्थज्ञानं न प्रमाणं भवितुमर्हति । लौकिकस्तु व्यवहारोऽसत्यपि शब्दप्रामाण्ये प्रमाणान्तरवशात्कथंचित्संगच्छेतापि । वैदिकस्तु व्यवहारः शब्दै- कारणवादनादर्तव्यः स्यान्निर्मूलत्वात् ॥ * ॥ स्यादेवं यद्यसंवन्धः शब्दार्थयोः, अस्ति तु संवन्धः प्रत्याय्यप्रत्यायकललक्षणः, असत्येव संवन्धान्तरे स्वभावत एव शब्दोऽर्थस्य प्रत्यायकोऽर्थश्च प्रत्याय्य इत्ययमेव संवन्धो भविष्यति । यच्चेदमिन्द्रियलिङ्गादिवत्संनिकर्पव्याप्त्यादिसंवन्धानपेक्षमर्थप्रतिपाद- नम् इदमेवाभिधानमित्युच्यते, तदेव च संज्ञासंज्ञित्वं, तेनोच्यते संज्ञासंज्ञिलक्षण. संवन्ध इति ॥७॥ कि पुन. शब्दस्यार्थप्रतिपादने प्रमाणम्, शब्दानन्तरमर्थप्रतिपत्तिरेव । नन्वियमभिप्रायानुमानद्वा- युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । एवं सिद्धान्तवादिना पौरुषेयत्वेन प्रामाण्ये साधिते पर पूर्वपक्षभाष्यं स्यादेतदित्यादि तस्य तात्पर्यमाह-एवमिति । अत्र सिद्धान्तवादिना सवन्धिनित्यत्वमङ्गीकृत्य खत प्रामाण्ये साधिते पूर्वपक्षवादी सवन्धं तस्य च नित्यत्वमनङ्गीकुर्वाण. सवन्धाभावं तावत्प्रतिपादयतीत्यर्थ । स्यादित्यादि वेत्यन्तो भाष्यग्रन्थ । सवन्धाभावमुपपादयति-तथाहीति । क्षुरा- दीत्यादिशब्देन मोदकग्रहणं पाटनादीत्यादिना पूरणग्रहणम् । नन्वेतदयुक्तं, सवन्धिनो समानदेशतानियमाभावात् । नहि पित्रादि सर्वदा पुत्रादिदेश एवावतिष्ठते सयोगस्य च सिद्धान्तिनानगीकारात्तनिराकरणं चायुक्तम् । सत्यमेतत् । सव- न्धान्तरस्यासभवात्मारिशेष्यात्सयोग एवावशिष्यते । लौकिकाना तत्रैव सवन्धत्वप्रसिद्ध सवन्धिनोश्चैकत्र सद्भावदर्शनात् क्षुरशब्दवत्तदर्यस्यापि मुखे सद्भावापत्ते पाटन मोदकसद्भावे च पूरणं स्यादिति युक्तमेव तनिराकरणम् । अयमत्र प्र- योग -शब्दोऽर्थेन न सयुज्यते अर्थदेशानन्तरमदर्शनात् विन्ध्यो हिमवता यथेति। सवन्धान्तर निराकरोति-नचेति । भिन्नसामग्रीकत्वादित्यपि हेतुर्वोव्य । एतमेव सवन्धमुपपादयितुं शङ्कते-नन्विति । शब्द कि वर्णमानं वा स्फोटो वा जातिर्वा ज्ञानं वेत्यादिविकरपेन शब्दस्य दुर्निरूपत्वं तथार्थोऽपि कि व्यक्तिर्वाऽऽकृतिर्वा सवन्धो वा समुदायो वेत्यादि- विकल्पेनार्थस्य दुर्निरूपत्वमित्यर्थ । दूपयति-नैवमिति । ननु सयोगाभावेऽपि समवायादिसवन्धान्तर भविष्यति तत्राह-संवन्धान्तरमिति । न तावत्समवाय. युतसिद्धत्वात् सयोगसमवायाभावे *चैतद्धटितसवन्धान्तराभाव । नाप्याश्रयायिभाव आकाशपृथिव्यादिभिन्नाश्रयसद्भावादिति भाव । सिद्धान्त्यभिमत सवन्धमाशङ्कते--प्रत्याय्येति । परिहरति-नेति । कथं तर्हि गामानयेत्यादिशब्दश्रवणानन्तर पुरुपस्य निष्कम्पा प्रवृत्तिस्तत्राह-लौकिक इति । समाधत्ते-स्यादेवमिति । कथं सवन्धाभावे प्रत्यायकत्वमत आह-वभावत इति । वाच्यवाचकशक्तिद्वयाभि- प्रायोऽयं न सवन्धान्तर खसिद्ध्यर्यमपेक्षत इति भाव । ननु किमिद वाचकत्व नाम न तावद्गमकत्वं धूमादेरपि वाचक- त्वप्रसन्नात् । नाप्ययसादृदयेन गमकत्व प्रतिविम्बस्यापि वाचकत्वप्रसङ्गात् । नाप्यात्माध्यासेन गमकत्वं अध्यासस्य निरस्तत्वात् । नाप्यात्माभेदेन गमकत्वं अभेदे गम्यगमकत्वानुपपत्ते । नापि रुपत्रयादिरहितं गमकत्वं चक्षुरादेरपि वाचकत्वप्रसङ्गात् । मैवम् । अभिधानस्यैव वाचकत्वात् । नन्वभिधानमेव न ज्ञायते किं तदिति तत्राहयच्चेदमिति । यथेन्द्रिय सनि- कपमपेक्षते लिङ्गादिकं वा व्याप्त्यादि तथाय न भवति कितु सनिकर्षायनपेक्षमेव यदर्थप्रतिपादनं इदमेवाभिधानमित्युच्यत इत्यर्थ । तदुक्तं भवति-अर्थप्रतिपत्तिफलक शब्दव्यापारोऽभिधानक्रिया तस्या च प्रतिपत्त्याख्यफलशालितया यदर्थस्य कर्मत्व तद्वाच्यत्वं, शब्दस्य च विवक्षावशेन यत्कर्तृत्वं करणत्वं वा तद्वाचकत्वमिति । उक्तेऽर्थे भाष्यं योजयति- - ·. [अ.१ पा. १ अ. ५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता। ९१ रेणैवोपपन्ना, नेति ब्रूमः । अर्थाभिप्रायशून्येनापि स्वापाद्यवस्थायां परवशप्रयुक्तैरपि शब्दैरर्थप्रतिप- त्तिदर्शनात् । तथा पुरुपान्तरकृतमपौरुपेयं वा वेदवाक्यमनर्थज्ञैरपि प्रयुज्यमानं व्युत्पन्नानामर्थ- बुद्धिं जनयत्येव, तस्मात् प्रत्यायकः शब्दः । किमिति तर्हि प्रथमश्रवणे न प्रत्याययति, सहकारिवि- रहात्संज्ञात्वग्रहणमपि शब्दस्यार्थ प्रत्ययतोऽङ्गं नेत्रस्येवालोकः, तेन यः पुरुपान्तरेभ्यो 'अयं शब्दोऽस्य संज्ञेति ज्ञातवान् तस्यैव प्रत्याययति नान्यस्येति न दोपः ॥ शब्दार्थसंबन्धानित्यत्वे आक्षेपः । नन्वेवमस्तु नाम संवन्धः, स तु पौरुपेय इति त्वदुक्त्यैवापन्नम् । तथाहि नहि शब्दस्यार्थेन संयो- गतादात्म्यादिसंवन्धः किंतु प्रत्यायकत्वम् । तञ्च पुरुपाधीनमित्युक्तं, अतो देवदत्तादिशब्दस्येव 'अस्या- र्थस्येयं संजे येवं संवन्धे कृते पश्चाच्छब्दस्यार्थप्रतिपादनमिति सिद्धं पौरुषेयत्वम् ॥ * ॥ इति संवन्धा- क्षेपः पूर्वाक्षिप्तं संबन्धनित्यलमसमाधायेदानीं 'अथ गौरित्यत्र कः शब्दः इति कया संगत्या केन वा युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । तेनेति । संज्ञासंज्ञिलक्षण संवन्धोऽयमिति भाप्यकारेण यदुच्यते तदनेनैवाभिप्रायेणेत्यर्थ । एतदेव प्रश्नपूर्वकमुपपाद- यति-किमिति । अनन्यथासिद्धार्थप्रत्ययान्यथानुपपत्तिप्रसूतार्थापत्तिरेव प्रमाणमित्युत्तरार्थं । शब्दस्यार्थप्रत्यायकत्वा- नङ्गीकारे च प्रतिज्ञार्थोऽपि प्रतिपादयितुं न शक्यत इति खवचनविरोध: स्यादिति भाव । नन्वेवं नियमजन्यत्वादनुमा- नमेव गाब्दं स्यादिति शङ्कते-नन्विति । परिहरति-नेति । अर्थप्रतीत्युत्तरकालत्वेनाविनाभावस्थानानुपयोगात् । अत्रहि अर्थप्रतिपत्ते. शब्दार्थयोर्गम्यगमकभावमेव *वृद्धभ्य प्रतिपद्य शब्दाद्यदर्थं प्रतिपद्यतेऽतस्तस्यैवार्थप्रतिपत्तावत्वम् । धूमादी तु पूर्वमविनाभावित्वावगतिस्ततोऽर्थप्रत्ययस्तत: पश्चाद्गमकत्वावगतिरतोऽत्रानुमानमिति भावः । एवमवस्थिते पुनः पूर्वपक्षी प्रत्यवतिष्ठते-किमिति । गोशब्दो न गोत्ववाचकशक्तिमान् सवन्धग्रहणात्पूर्वमप्रतिपादकत्वात् देवदत्तशब्द. वदिति प्रयोगो द्रष्टव्य । प्रत्यायकत्वे वा प्रथमश्रुत एव प्रत्याययेदिति वाधकस्तर्क । परिहरति-सहकारीति । प्रथम- श्रवणे सज्ञात्वग्रहणरूपसहकारिविरहान प्रत्याययतीत्यर्थः । तदुक्तम्-'यत्साधकतमत्वेन कस्यचित्किंचिदुच्यते ॥ तस्या- नुग्राहकापेक्षा न खगक्तिविघातिनी ॥ नहि तत्करणं #लोके वेदे वा किचिदीदृशम् ॥ इतिकर्तव्यतासाध्ये यस्य नानुग्रहे- ऽथिता ॥ ननु साधनत्वाविशेपे सति कथं किचित्करणं किचिदितिकर्तव्यतेति विभाग' । उच्यते यत्फलस्य प्रत्यासन्नं तदान्तरं चक्षुरादिकरणं भवति । वाह्यं तु दीपादिकमितिकर्तव्यता । कचित्तु वाह्यस्यापि विवक्षात करणत्वम् । तथाहि -उद्विग्नो ह्यन्धकारेण कश्चिदेवं ब्रवीयपि ॥ कि चक्षुपा ममैतेन दृष्टं दीपेन यन्मया ॥' वस्तुतस्त्वान्तरस्यैव चक्षुराढे. कारणत्वं आलोकस्य स्वनुग्राहकत्वमेव दीपसमवधानेऽप्यन्धस्य रूपाप्रतिपत्ते । यथाहु-'शारीरात्ममनोयोगादसाधारण- तावलात् ॥ विज्ञानासत्तिभावाच चक्षु करणमिण्यते ॥ तथैवेहापि सवन्धज्ञानमा प्रसिद्धित ॥' एवमुपपादिते सवन्धसद्भावे तस्य कृतकत्वोपपादनेन पुनः पूर्वपक्षी प्रत्यवतिष्ठते-नन्वेवमिति । एतदेव विवृणोति तथाहीति । सज्ञात्वं पुरुपेभ्योऽवगम्यत इत्युक्तं तेन देवदत्तादिशब्दवदस्येयं संज्ञेति वदद्भिः पुरुषैरेव कृत स्यात् । यदि तु सज्ञात्वातिरिक्तं किचित्सवन्धान्तरं स्यात्तदा भवेदपि नियता, नतु तदस्ति, भिन्नदेशाद्यधिष्ठानत्वेन खभावतः शब्दार्थयोरसवद्धत्वादिति समतार्थ. । यथाह भाष्यकार.--'मुखे हि शब्दमुपलभामहे भूमावर्थ, शब्दोऽयं नत्वर्थ अ- योऽयं न शब्द इति व्यपदिशति । रूपभेदोऽपि भवति । गौरितीमं शब्दमुच्चारयति सानादिमन्तमवयुध्यत इति । पृथ- गुक्तयोश्च य संवन्ध स कृतको दृष्टो यथा रजुघटयो रिति । उपपादितमय निगमयति-सिद्धमिति । एवंच सव- न्धस्य कृतकत्वात्तद्वारा च पुरुषानुप्रवेशसभवाचोदना न धर्म प्रमाणमिति तृतीय प्रामाण्याक्षेप । इति सवन्धाक्षेप ॥ अनानन्तरभाष्यं 'अय गौरित्यत्र क शब्द । गकारौकारविसर्जनीया इति भगवानुपर्प' इत्यादि तदनन्तराक्षिप्तसवन्ध- नित्यत्वस्यासमाधानान्मध्ये गव्दखरूपनिरुपणादयुक्तमित्याक्षेपपूर्वक समाधत्ते-पूर्वाक्षिप्तेति । सवन्धाक्षेपपरिहारा- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । संयुक्तसमवायाटेरभाव इत्यर्थ । शब्द शब्दजन्यं ज्ञानमित्यर्थ । वृद्धभ्य इति । त्रेधा चावगतिद्धेभ्यो भवति कचि- तावदस्माच्छन्दादयमर्थो वोद्धव्य इति वृद्धा. कथयन्ति । क्वचिदयमस्य वाचकोऽयं च वाच्य इति कथयन्ति। कचिदुच्चा- रिताच्छब्दादर्थक्रिया दृष्ट्वा वाचकत्वमनुमानात्प्रकल्पयतीति । अनुग्राहिका चेय सहकार्यपेक्षा । लोके वेदेचेति । लोके - ·९२ शास्त्रदीपिका। [अ. १ पा. १ अ.५] प्रयोजनेन शब्दखरूपं निरूप्यते, संगतिस्तावत्प्रासङ्गिकी संवन्धप्रस्तावात् संवन्धिनोरपि शब्दार्थयोः प्रस्तुतत्वात्तत्वरूपं निरूप्यते । प्रयोजनमपि तदवयवाश्रितानामूहादीनां सत्यवं, निरवयवे हि वाक्ये पदे वा वाचकेऽवयवानां मृपात्वात् तदाश्रितान्यपि कार्याणि मृपा भवेयुः ॥ * ॥ किंच संवन्धसि- ड्यर्थमवश्यं वर्णानां वाचकत्वं समर्थनीयम् , अन्यथा. हि तेषां प्रत्येकं संगत्यभावाद्वाचकत्वानुपपत्ति- माकलयतां स्फोटस्य च शशविषाणायमानस्य दूरनिरस्तं वाचकत्वमिति संबन्ध एव वाच्यवाचक- भावो निराधारत्वान्न स्थानतरां नित्यत्वमिति तत्सिद्ध्यर्थ वर्णानां वाचकत्वं समर्थयितुं शब्दस्वरूपं निरूप्यते । कि गौरित्यत्र वर्णा एव शब्दः उत तेभ्योऽर्थान्तरमित्येतत्प्राधान्येन निरूप्यते । वर्णा- वयव-त्व-गोशब्दावयवि-जातिनिराकरणं तु प्रासनिकम् । वर्णा एव शब्द इत्यवधारणसमर्थना- र्थम् ॥ * ॥ तत्र वर्णानामपि पुद्गलाख्यानवयवानार्हताः संगिरन्ते तत्त्ववयवानुपलम्भादयुक्तम् । प्रत्यक्षेण तावद्वयवा नोपलभ्यन्ते, वर्णेषु साकल्यवैकल्यग्रहणाभावात् । नानुमानेन, तैः सह कस्य- चिल्लिङ्गस्य संवन्धाग्रहणात् । नच सामान्यतो दृष्टम् , नहि यद्यद्वस्तु तस्य तस्यावश्यमवयवैर्भवित- व्यम्, परमाणूनां निरवयवत्वात् । तेऽपि सावयवा इति चेत् , तदवयवा अपि तथा स्युस्ततः परमपि तथेत्येकस्यैव मापावयविनोऽनन्तावयविलं स्यात् , ततश्चैकेनैव मापेण तिलेन वा सर्वं जगद्व्याप्येत, अनन्तैरवयवैर्मूतैरन्योन्यस्यावकाशमप्रयच्छद्भिरनन्तदेशव्याप्तेः । तस्मान्निरवयवाः परमाणवो वर्णाश्च । तथा गत्वजातिरौत्वजातिश्च निष्प्रामाणिकैव ॥ * ॥ ननु द्रुतविलम्बितमध्येपूदात्तानुदात्तखरि- तेपु सानुनासिकनिरनुनासिकयो ईखदीर्घप्लुतेपु च प्रत्यभिज्ञायमाना जातिः कथं नास्तीति शक्यते- युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । र्थमेव तनित्यत्वोपपादनाय तदाधारभूतयो शब्दार्थयोर्निरूपणं सूत्रकाराभिप्रेतमेव भाष्यकारेण क्रियते । तत्रापि श. व्दपूर्वकत्वादर्थप्रतिपत्ते प्रथम शब्दनिरूपणमिति । यथा --**वर्णातिरेक प्रतिषिध्यमान पदेषु मन्दं पदमादधाति ॥ *कार्याणि वाक्यावयवाश्रयाणि सत्यानि कर्तु कृत एष यत्न' इति । अत्र पूर्वार्धनाशयोत्तरार्धेन परिहार उक्त । तदिति वाक्यं परामृशति । वाक्यावयवरूपपदाश्रयाणामित्यर्थ । ऊहादीनामित्यादिशब्दान्महावाक्यावान्तरवाक्यार्थप्रयाजाद्या- श्रितस्य तन्त्रप्रसगादेरपि सत्यत्वसिद्धि प्रयोजनमित्यर्थ । इतश्च वाचकमित्याह-किंचेति । मास्तु तेपा सगत्यभावा- द्वाचकत्वं स्फोटस्य तु भविष्यतीत्याशझ्याह-स्फोटस्येति । विधिमुखेन कार्यमुखेन चाप्रतिभासमानस्य शशविषाणतुल्यत्व मित्यर्थ । सवन्धग्रहणमपि वाचकत्वपक्षे प्रयोजनं भवतीति भाव । अत्र चोद्यते-अथ गौरिति । कस्यायं प्रश्न । न तावत्पूर्वपक्षिण । सवन्धाक्षेपानन्तर तस्य शब्दप्रश्नानुपपत्ते । नापि सिद्धान्तिन । अकृताक्षेपपरिहारस्य तत्प्रश्नानुपपत्ते गकारीकारेत्याद्युत्तरभाष्यमपि प्रश्नानन्तरमसवद्धं स्यात् । उच्यते-सिद्धान्तिन एवायं प्रश्न । स हि खाभिप्रेतशब्दार्थस- वन्धमुपपादयितुं पृच्छति । अथ गौरित्यत्र भवत. क शब्दोऽभिप्रेतो यस्यार्थेन सह सवन्धाभावं मन्यसे । न तावत्स्फो- टाख्य । वर्णत्रयातिरिक्तस्य युद्धावप्रतिभासमानत्वेनाभावात् । नाप्यर्थप्रतीतिलक्षणकार्येण तस्यावगति । अन्योन्याश्र- यात् । तत्सिद्धौ तत्सिद्धे । अस्माकं तु गकारौकारविसर्जनीया एव गोशब्दस्ते च श्रोत्रग्रहणा । श्रोत्रग्राह्ये वस्तुनि लोके शब्दशब्दप्रयोगात् उपवर्षग्रहणेनास्य मतस्य श्रेष्ठ्यं दर्शयति । वहुतरप्रमाणसिद्धत्वात् । तत्सिद्ध्यर्थमिति । वाच्यवा- चकभावलक्षणसवन्धसिद्ध्यर्थमित्यर्थ । ननु शब्दस्वरूपं निरूप्यत इति प्रतिज्ञाय वर्णावयवादिनिराकरणमयुक्तमत आह -वर्णावयवेति । तत्र वर्णावयवादिमतमनूय निराकरोति-तत्त्विति । अनुपलम्भमेवोपपादयति-प्रत्येक्षेणेति । अवयवानामनुपलम्भादेव ते सह सवन्धग्रहणाभाव इत्यर्थ । उक्तंच-'पृथडैवोपलभ्यन्ते वर्णस्यावयवा. क्वचित् ॥ नच धणेप्वनुस्यूता दृश्यन्ते तन्तुवत्पटे ॥' गत्वादिजातिं निराकरोति तथेति । देशादिभेटेन प्रतीयमानस्यापि गकारस्य स एवायमित्येकवुद्धिग्राह्यत्वेन व्योमवदेकत्वे सति नैकव्यक्तिकं गत्वसामान्यं भवतीति भाव । नन्वेकत्वे गकारस्य द्रुता- दिभेदेन प्रतिभासो न स्यादित्यभिप्रायवाश्चोदयति-नन्विति । प्रत्यभिज्ञायमाना द्रुतादिगकारव्यक्तिष्वनुवृत्ततया गम्य- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । चक्षुरादी प्रदीपाद्यपेक्षा । वेटे आग्नेयादौ प्रयाजाद्यपेक्षेत्सर्थ ॥ इति सवन्धाक्षेप ॥ ॥ शङ्कतें-वर्णातिरेक इति । परिहरति-कार्याणीति । पदाश्रयाणि सवन्धग्रहणादीनि कार्याणीत्यर्थ । एव इति वात्मकसवन्ध्यपवारण- ·[अ.१ पा. १ अ. ५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकान्याख्यासहिता । ऽभिधातुम् । सत्यम् । अस्ति प्रत्यभिन्ना, सातु व्यक्त्येकत्वादेवोपपन्ना । द्रुतादिभेदावभासस्तु द्रुता- द्यवस्थाभेदालम्बनो न व्यक्तिभेदमापादयितुमलं भवति ।। गत्वादिजातिनिराकरणम् । भेदाभेदावभासोऽपि द्वेधा भवति । कचिद्भेदो धर्मि विपयोऽभेदस्तु धर्मविपयो यथा शावलेया- दिष्वयं गौरयं गौरयमपीति जातेरासलाभः । कचित्तु भेदावभासो धर्मादभेदावभासश्च धर्मिण- मालम्बते-एकस्मिन्नेव देवदत्ते युवायं वृद्धोऽयं कृशोऽयमिति न तत्र जातिरङ्गीक्रियते । तदिह द्रु- तादिपु धर्मिविपयोऽभेदो धर्मविपयस्तु भेदः । तथाहि ईदृशोऽत्रावभास: 'अनेनायमकारो द्रुतमुच्चा- रितोऽनेन विलम्वित मिति नतु 'अयमकारो द्रुतोऽयं तु विलम्बित'इति येन धर्मिभेदो जातिश्चाङ्गी- क्रियेयाताम् ।। * ॥ ननु कार्यादीनां क्रमवर्तित्वादेकस्मिन्देवदत्ते युक्तः समावेशः, अनुनासिका- दीनां तु धर्माणां युगपदनेकवक्त्रुच्चारिते वर्णे समवेतानां कथमेकवर्णविपयत्वम् । नहि विरुद्धधर्मानेको धर्मी युगपद्विभर्ति । सत्यम् । नत्वेते परमार्थतो वर्णधर्मा ध्वनिधर्मास्त्वेते वर्णे केवलमाभासन्ते, युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । माना । परिहरति-सत्यमिति । एका गकारव्यक्तिरेव तत्र तत्रानुगता प्रतीयते नतु तदतिरिक्तं गत्वमित्यर्थ.। दुतादिभे- टेन गकारादिभेटे सति स एवायमित्येकत्वप्रत्ययो न स्यादिति भाव । गत्वसामान्यालम्बनो भविष्यतीति चेन । विक- ल्पासहत्वात् । तथाहि तत्सामान्य जातिस्पं सादृश्यरुपमपोहरूपं वा स्यात् । आये किं व्यक्तेमिनमभिन्नं वा स्यात् । नाद्यः भेदेनाप्रतीयमानत्वात् । नहि गावलेयादियु खरूपेण व्यावर्तमानेष्वनुगतं गोत्वं तद्भेटेन प्रतीयते एवं गत्वमिति । नेतरः। अभेटे तत्त्वाभावप्रसद्भात् । नापि सादृश्यरूपम् । स एवेसनुगमात् । भूयोवयवसामान्यलक्षणस्य सादृश्यस्य निरवयवे गकारेऽसभवात् । नाप्यपोहरूपम् । द्रुतादिभेदेषु स एवायं गकार इति श्रौत्रविज्ञानस्याभावविपयत्वासभवात् ।। एतदेवाभिप्रेत्याह-भेदावभास इति । अस्त्वेवं प्रकृते किमायातमत आह-तदिहेति । वैषम्यं शङ्कते- नन्विति । परिहरति-सत्यमिति । ननु ध्वनीना वायवीना*मश्रीत्रत्वात्कथं वर्णेषु तद्धर्मावभास. । उच्यते-दुतादि- सस्कृतश्रोत्रेन्द्रिय पुरुपस्तानपि वर्णमिवान् श्रोत्रेणैव गृह्णातीति तेपामपि प्रत्यक्षता । यथाहु'-'नादेन संस्कृताच्छ्रोत्रा- वेदा शब्द. प्रतीयते॥ तदुप लेपतस्तस्य वो केचित्प्रचक्षते ॥ अयमाशय:-द्विविधः शब्दो वर्णो ध्वनिश्च । द्वयोरनुगतं गब्दत्वं वर्णत्वं ध्वनित्वं च तदवान्तरसामान्य वर्णविरोपा. ककारादय , ध्वनिविशेपा शङ्खघोपादय ध्वन्यात्मकश्च शब्दो वायुगुणः, सच वायो कर्णविवर प्राप्ते सयुक्तसमवायेन श्रोत्रं सस्कृत्य तेन गृह्यमाण. कदाचिद्धर्मरहितः, केवलो गृह्यते शहयोपादिपु । कदाचिच्च वर्णानभिव्यञ्जन् तदुपन्टिष्टः प्रमीयत इति । अथवा नास्त्येव तेपा ग्रहणं, हतादिसस्कृतं तु श्रोत्रे- न्द्रियमभिन्नेऽपि गकारादौ सस्कारानुकारेण भेदप्रत्ययं जनयति यथैव हि गत्वादिजातिवादिवैशेपिकमतेऽ*विद्यमानमेव गटे महत्त्वमत्पत्वं च ध्वनिसस्कारानुसारिण्या बुद्ध्या गृह्यते तथा द्रुतादिकमपि ध्वनिपु श्रोत्रं प्राप्येव क्षिप्रमन्यतः प्रयातेपु तत्सयोगसस्कारस्य श्रोत्रेत्पकालमवस्थानात् शब्दोऽपि तत्क्षण एवाविर्भूय तिरोभवन्द्रुत इति गृह्यते । तथा म. ध्यमो विलम्बित इति युक्तो व्यञ्जकधर्माणा इतादीना व्यगये शब्दे भ्रान्त्या समारोप इति । *कथमनवगतेपु भ्रमहेतुपु नादेषु तद्धर्मप्राप्तिर्व्यङ्ग्येयु शब्देपु, *अत्राहु -'मधुर तिक्तरुपेण श्वेतं पीततया तथा ॥ गृह्णन्ति पित्तदोपेण विषयभ्रान्तचेतस.'। यथा पित्तदोपसस्कृतं रसनेन्द्रियं मधुर तिक्ततया गृह्णाति चक्षुरिन्द्रियं च पित्तगतं पीतत्वमगृह्णदेव श्वेतं पीततया गृह्णाति एवं ध्वनिगतान्कृतादीन्गृह्नदेव तथा शब्द प्रतिपद्यत इत्यर्थ । एवं ह्रखदीर्घादिष्वपि द्रष्टव्यम् । अत्र केचित् दीर्घादिष्वभेद- प्रत्ययवद्भेदप्रत्ययस्यापि वर्णालम्वनत्वमिच्छन्ति । द्रुतादिप्रत्ययो हि नादैरेव युज्येताप्यपारमार्थिक । ह्रखदीर्घादिभेदस्तु अर्थविशेषप्रतीत्यौपयिकतया विवक्षितप्रयोग कथं भ्रान्ति स्यात् तद्रान्तित्वे हि तनिवन्धनार्थ विशेपबुद्धिरपि अगमनं आगमनमित्यादौ भ्रान्ति स्यात् । अत पारमार्थिक एव हखदीर्घादिपु वर्णभेद इति । तद्भेटे च सति तेष्वनुगतमत्वसा- मान्यमिच्छन्ति । एतच्चायुक्तम् । नहि यया शावलेयादौ गोत्वं साधारणमेवमत्वं ह्रखदीर्घष्ठतेषु । यथाहुः-'अत्वमित्युच्य- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । रूप इत्यर्थ ॥ अश्रौत्रत्वादिति । मीमासकानामियाहु श्रोतामेयत्वादित्यर्थ । अविद्यमानमिति। शब्दस्य गुणत्वे च तत्रारपमहत्त्वयोरसभव गुणे गुणानगीकारादिति भाव । शकते-कथमिति । परिहरति-अनाहुरिति ।

·शास्त्रदीपिका। [ अ.१ पा. १ अ.५] ९४ यथाल्पे महति च दर्पणे युगपदृश्यमाने मुखेऽल्पवं महत्त्वं चेति । तस्माद्वर्णस्य व्यत्येकत्वेऽपि न विरोध इत्यप्रामाणिकी गत्वादिजातिः ॥ * ॥ एवं गोशब्दावयव्यपि गकारादीनामयोगपद्यात्सर्व- गतत्वाचावयव्यारम्भासामर्थ्यात् । सर्वत्र हि कारणपरिमाणादधिकं कार्यपरिमाणम् तन्तुपटयो- रिख नच विभुभ्यो वर्णेभ्यः परिमाणाधिक्यं कस्यचिद्भवति, अतो नास्त्यवयवी । तदभावे च तदा- धारं गोशब्दलं दुरापास्तम् । तस्माद्वर्णा एव शब्दः ॥ * ॥ आह--गृहीम एतत्-'अवयवावयवि- गत्वादिकं नास्तीति । नतु 'वर्णा एव शब्दा' इति । अर्थप्रत्ययानुपपत्तेः । तथाहि-'नोकाक्षरवि- ज्ञानादर्थधीरुपजायते ॥ वाचश्च क्रमवर्तित्वात्साहिसं नावकल्पते ।। उच्यते--'यथानेयादिकर्माणि क्रमवर्तीनि सन्यपि ॥ संहत्य कुर्वते कार्यमेकं वर्णास्तथैव नः ॥ वर्णानामर्थप्रत्यायकत्वम् । ननु क्रमवर्तिनामप्युत्पत्त्यपूर्ववशेन युक्तं साहित्यम् , वर्णानां तु कथम् । तेपामपि संस्कारेण भविष्यति तत्सद्भावे किं प्रमाणम् , यदेवाग्नेयादिपु । यथाहि तेषां शास्त्रेण संहत्यकारितावगमात्स्त्र- रूपतश्च तदसंभवादपूर्व द्वारं कल्प्यते, तथा वर्णानामप्येकैकशोऽभिधानादर्शनात्सकलोच्चारणे चाव- गमात्संहत्यकारित्वे निश्चिते स्वरूपेणासंभवात्संस्कारकल्पनं युक्तमेव, तद्वदेव चैककर्तृवं क्रमविशेप- श्वाद्रियते विपर्ययेणार्थाभिधानादर्शनात् ।। युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । मानं हि न दीर्घतियोर्भवेत् ॥ आत्वं न हखष्ठतयोस्निमात्रत्वं न पूर्वयो ।*अवर्णकुलशब्दोऽपि स्थानसाम्यावनादिवत् ॥ समुदायार्थवाचीति न जातिवचनो भवेत् ॥ अत एकमात्रादिकारादुच्चारणकृत एव भेदो न पारमार्थिक । अत्रा*न्यदपि वहुतर प्रमेयं वार्तिकादिष्ववगन्तव्यम् । उपपादितमथै निगमयति तस्मादिति । ननु गकाराद्यारब्धगोगन्दस्यैव गो. शब्दोपलक्षितस्य सवन्धग्रहणादर्थप्रतिपादकत्वमत कथमिदं भाष्यं गकारौकारविसर्जनीया इत्याशय गोशब्दावयविनं निराकरोति-एवमिति । अप्रामाणिक इति शेष । अयोगपद्यादिति । युगपदवस्थितैरेवावयवैरवयव्यारम्भदर्शना- दिति भाव । विच्छिन्नप्रयत्नाभिव्यङ्ग्यत्वेनोपलब्धितो यौगपद्याभावादित्यर्थ । नापि सत्तया योगपद्येनारम्भकरवमित्याह- सर्वति । नित्यत्वेन सर्वगतत्वेन च सर्वदा सर्वत्रारम्भकत्वं स्यादिति भाव । किचावयवेभ्योऽधिकपरिमाणोऽवयवी दृष्ट । नच विभुभ्यः कस्यचिदाधिक्यं सभवतीति न वगैरवयव्यारम्भ इत्याह-सर्वत्रेति । तदनारम्भे व तत्समवेत गोशब्दत्त्वं दूरनिरस्तमित्याह-तदभावेचेति । अस्तु वावयवी तथापि निष्प्रमाणकमेव गोशब्दत्व गत्वादिवत् । स एवायं गोशब्द इत्यभिन्नवर्णत्रयालम्बनप्रतिभासादिति भाव । समुदायोऽपि वर्णत्रयातिरित्तोऽवयविवनिराकार्य । समु- दायस्य भेटेनानुपलम्भात् । अभेदे तु वर्णत्रयाटेवार्थप्रतीत्युपपत्तेस्तस्यैव समुदायशब्दवाच्यता निगमयति-तस्मा- दिति । अत्र चोदयति आहेति । अनुपपत्तिमेव विवृणोति तथाहीति । नन्वाशुतरविनाशित्वान्मास्तु खरूपेण साहित्यम् । सस्कारद्वारेण तु भविष्यति । नेति म । सस्कारकल्पनाया प्रमाणाभावात् । नहि यथा पूर्वपरिकल्पनाया साध्यसाधनलवंधान्यथानुपपत्ति प्रमाणमेवमत्र किचिदस्ति, अर्थप्रतिपत्ते रन्यथाप्युपपत्ते । परिहरति-उच्यत इति॥ पम्यं शङ्कते-नन्विति । परिहरतितेपामिति । अनुपपत्त्यभावाभिप्रायेण गढ़ते-तत्सद्भाव इति । अ- प्राप्यनुपपत्तिरस्तीसभिप्रायवानाहयदेवेति । अनुपपत्ति विवृणोति-तथाहीति । ग्रथाहीति वा पाठ । तद्ध- दिति । उक्तच-'तेपा च *गुणभूताना अर्थप्रत्यायनं प्रति ॥ साहित्यमेककादि क्रमश्चापि विवक्षित' इति । कयं तर्हि सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । अन्यदपीति। तथा वेगेन धावन्तो नाव्यारूढाश्च गच्छत. ॥ पर्वतादीन्विजानन्तो भ्रमणे हियतश्च तान् ॥ मण्डूकवसयाक्ता- मा वंशानुरगवुद्धिमि ॥ व्यक्क्यस्पत्वमहत्त्वाभ्या सामान्यं च तदाययम् ॥ गृह्णन्ति यद्धि वृत्तानि निमित्तग्रहणादिना ॥ व्यमकस्थमवुचैव व्यङ्ग्ये भ्रान्तिर्भविष्यति ॥' इत्यादिवार्तिके टीकाया चावगन्तव्यमित्यर्थः । कथं तर्हि अवर्णकुलमिति व्यवहार ब्राह्मणकुलमित्यादौ समानजातीयसमुदाये प्रयोगदर्शनात् तत्राह-अवर्णेति । हखादीना स्थानसामान्यादि- त्यर्थः । ननु हखादिरच्चारणधर्मवादनिय तत्सवर्णस्य वाचकत्वे वाच्ये स्वरूपमिति नित्यं स्यात् । न । आनुपूर्व्यवदेव तस्य परिहारो भविष्यति । अन्यथापीति । स्फोटाङ्गीकरणेपीत्यर्थ. । गुणेति । उपादेयगतत्वेन सर्वेपा विवक्षेति ·लम्, शास्त्रदीपिका। [अ. १ पा. १ अ. ५] तत्कल्पनम् ॥ * ॥ स्यान्मतम् । प्रत्येकमेव नादा: शब्दमभिव्यञ्जन्ति, नचैवमुत्तरनादवैयर्यम् , पूर्वे हि नादाः शब्दमस्फुटमभिव्यञ्जन्ति उत्तरोत्तरे स्फुटं स्फुटतरं च व्यञ्जन्तीति नोत्तरेपामानर्थ- क्यम् । यद्येवं ततो य एवोत्तरे नादाः स्फुटाभिव्यक्तिसमर्थास्तैरेव भवितव्यमलं पूर्वः ॥ * ॥ ननु न कश्चिदपि नादः स्वतोऽस्य स्फुटाभिव्यक्तिं करोति किंतु सर्वे ते प्रत्येक व्यञ्जकाः । स तु न दागेव स्फुटमवभासते प्रथममस्फुटावभासितः सन् पुनः पुनः श्रूयमाणः स्फुटो भवति, तद्यथा दुरादव- स्थितः सहकारः प्रथमं हस्तिपलालकूटादिसाधारणरूपेण प्रतिभातः पुनरालोच्यमानो वृक्षासना प्रकाशते पुनःसहकारामना स्फुटो भवति तद्वदेव द्रष्टव्यम् ॥ * ॥ यद्येवं य एव ते पूर्व नादास्त- रेवाभ्यस्यमानैरीहशी स्फुटाभिव्यक्तिः स्यात् । उत्तरैर्वा केवलैरभ्यस्यमानैः, तत्र विजातीयनादा- श्रयणमनर्थकम् ॥ * ॥ तथा प्रत्येकं हि व्यञ्जकत्वे सत्युत्तरैरस्फुटाभिव्यक्तिः पूर्वश्च स्फुटाभिव्यक्तिः स्यादिति व्युत्क्रमेणाप्युच्चारणं स्यात् , अतोऽपेक्षितक्रमविशेपानेकविजातीयनादसमुच्चयाश्रयणादवश्यं पूर्वनादाहितसंस्कारसहितान्तिमनादाभिव्यङ्ग्यः स्फोट इत्यवश्याङ्गीकर्तव्यमिति तुल्या संस्कारक- ल्पना । यद्वा तवैवेयं संस्कारान्तरकल्पना, मत्पक्षे तु स्मृतिहेतुभिरेव संस्कारैः सिद्ध्यत्यर्थावगति- रिति न संस्कारान्तरं कल्पयितव्यम् ॥ * ॥ ननु ममापि त एव भविष्यन्ति । न । तेषां स्मृतेरन्य- त्राव्यापारात् । मत्पक्षे तु स्मृतिमेव जनयन्तोऽर्थप्रतिपत्तिं संस्कारा जनयन्ति । तथाहि प्रत्येकवर्णा- नुभवभावितैः संस्कारैः संहत्य सर्ववर्णगोचरैका स्मृतिर्जन्यते । तस्यां च युगपदवभासमाना वर्णा विनैव संस्कारान्तरेण संहत्यार्थप्रत्ययं जनयन्ति ॥ * ॥ त्वत्पक्षे तु नैवं संभवति, तथाहि नादा हि न ज्ञायमानतया स्फोटं व्यञ्जयन्ति अश्रावणत्वात्, अगृहीतत्वादेव च न स्मर्यमाणानां व्यञ्जक- येन वर्णवत्स्मर्यमाणाः कार्य कुर्वन्तीत्युच्येत । सत्तया हि ते श्रोत्रसंस्कारं कुर्वन्तः शब्द व्यञ्जयन्ति, नच युगपत्सत्तास्ति क्रमवर्तित्वात् , अत: संस्कारद्वारमेव साहित्यमित्यवर्जनीयं संस्का- रान्तरकल्पनम् ॥ * ॥ अथ मतम् । सत्यं न स्मृतिहेतुभि. स्फोटाभिव्यक्तिः, ये तु वर्णोपलब्धि- हेतवो नादजन्याः श्रोत्रगताः संस्कारास्तैरेव वर्णानामिव स्फोटाभिव्यक्तिर्भविष्यति कि संस्कारा- न्तरकल्पनयेति । तद्युक्तम् । तेपां क्षणिकत्वात् । नह्याद्यवर्णोपलब्धिहेतु. संस्कारोऽन्त्यवर्णश्रवण- वेलायामवतिष्ठते । यद्यवतिष्ठते ततो विसर्जनीयश्रवणवेलायामपि गकारश्रवणमनुवर्तेत, तस्मात्क्षण- भङ्गिनस्ते, अतो न तेषां संहत्य स्फोटाभिव्यञ्जकलं भवति । प्रत्येकाभिव्यक्तौ चोत्तरोत्तरेपामनर्थ- कत्वमित्युक्तम् ॥ * ॥ अथवा ध्वनिसंयोग एव श्रोत्रसंस्कारो नान्यः, तस्य च विस्पष्टमेव भगु- रत्वं गत्वरत्वावनीनाम् । तस्मादन्ये स्थायिनः संस्काराः कल्प्याः, तथा वर्णातिरिक्तः शब्दः कल्प्य युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । शङ्कते-स्यान्मतमिति । नादा एव प्रत्येकमभिव्यजन्ति नतु तेपा समुदायो येन सस्कारकल्पना स्यादिति भाव । तुल्यत्वं निगमयति-अत इति । इदानी खपक्षे विशेषं दर्शयति यद्धति । साम्य शङ्कते-नन्विति । परिहरति -नेति । उक्तंच वस्तुधर्मो ह्येष यदनुभव पटीयान्स्मृतिवीजमाधत्त इति । ननु त्वत्पक्षे स्मृतेरन्यत्रार्थप्रतिपत्तौ व्यापारो दृष्ट एव तत्राह-मत्पक्षेत्विति । एतदेव विवृणोति-तथाहीति । ननु सस्काराणा तत्र तत्र निरपेक्षा- णामेव कारणभावोपलम्भान सर्वेषामखिलवर्णगोचरैकस्मरणजनकत्वं मैवम् । मिलितानामप्येकगोचारैकविज्ञानजनकत्वदर्श- नात् । यथाहि सस्कारश्चक्षुराद्यनपेक्ष स्मरणकारणं चक्षुश्च तनिरपेक्षवालोचनकारण प्रत्यभिज्ञाने तूभयो' परस्परापेक्षा दृष्टैव । उत्तरो ग्रन्थ स्पष्टार्थ । अत्राशङ्कते-नन्विति । परिहरति-नेति । 'यावन्तो यादृशा ये च यदर्यप्रतिपादने ॥ वर्णाः प्रज्ञातसामर्थ्यास्ते तथैवाववोधका ॥ तेपा च गुणभूतानामर्थप्रत्यायनं प्रति ॥ साहित्यमेकवकादिक्रमश्चापि विवक्षित.' इति । नचैतत्कलकलश्रुतावशक्यज्ञानम् । तत्राप्यभ्यासपाटवेन ज्ञातुं शक्यत्वात् । अत्र चोदयति--का क्रम इति । क्रमासमवं विवृणोति-नहीति । समाधात्ते-एवमिति । उपपादितमर्थ निगमयति-तस्मादिति । वर्णेषु समारो- पितेन ध्वनीना क्रमेणेति सवन्धः । ननु पूर्वमर्थप्रतिपत्तिसस्कारा जनयन्तीत्युक्तम् । इदानीं वर्णा वाचका इति वर्णाना- मर्थप्रतीतिजनकत्वमुपसहियत इति विप्रतिपिद्धम् । नैष दोपः। तत्रापि तथाहीत्यादि विवरणग्रन्थे वर्णानामेवार्थप्रती- ·[अ. १ पा. १ अ. ५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता । इति वह्वप्रमाणकमापन्नम् । मत्पक्षे तु दृढस्मृतिविपरिवर्तिनां वर्णानां वाचकलान किंचिदूनम् ॥२॥ ननु युगपत्स्मर्यमाणानां वाचकवे व्युत्क्रमेणाप्युच्चारिता वर्णा वाचकाः स्युः, न, तत्क्रमस्याप्यन- लात् । कः पुनः क्रमोऽङ्गम् , नहि वर्णानां विभूनां नित्यानां च खरूपतः क्रमवत्त्वम् । न प्रतीति- क्रमः, तस्याः स्मृतिरूपाया एकत्वात् । एवं तर्हि ध्वनिक्रमो यो वर्णेष्वारोपितः प्रतिभासते सो- ऽङ्गमित्यदोपः । तस्माध्यक्षकानां ध्वनीनां क्रमेण व्यङ्ग्येषु वर्णेपु समारोपितेन तद्वन्तः स्मर्यमाणा वर्णा वाचकाः नान्यः शब्दोऽस्तीति सिद्धम् ॥ इति स्फोटवादः पदार्थनिरूपेणोपक्रमः । 'अथ गौरित्यस्य शब्दस्य कोऽर्थः' इति वाच्यनिरूपणोपक्रमव्याजेनाकृतिसद्भाव प्रतिपादयति संवन्धनित्यत्वसिद्धये । नासत्यामाकृतौ व्यक्तिभिः शब्दस्यापौरुपेयः संवन्धः सिद्ध्यति तासामनि. त्यत्वात् , उपलक्षणस्यापि नित्यस्याभावादाकृत्यभावे, तस्मादाकृतिरस्ति नास्तीति विचार्यते । साधिते तु तत्सद्भावे सैव शब्दाभिधेयेत्याकृत्यधिकरणे वक्ष्यते ॥ युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । तिजनकत्वस्योक्तत्वात् । अत्र वार्तिककार स्फोटाभाववाचकत्वाभावे च प्रयोगो दर्शित । तथाहि-'वर्णा वा वनयो वापि स्फोटं न पदवाक्ययो ॥ व्यजन्ति व्यजकत्वेन यथा दीपप्रभादय ॥ सत्त्वाद्धटादिवच्चेति साधनानि यथारुचि ॥ लौकिकव्यतिरेकेण कल्पितेर्थे भवन्ति हि नार्थस्य वाचक स्फोटो वर्णेभ्यो व्यतिरेकत ॥ घटादिव न दृष्टेन विरोधो धर्म्य- सिद्धित' । तथा वर्णजन्यत्वेऽर्थप्रत्ययस्य प्रयोग -*वर्णोत्था वार्थधीरेपा तज्ज्ञानानन्तरोद्भवा ॥ तादृशी सा तदुत्या हि धूमादेरिव वहिधी ॥ *दीपवद्वा गकारादिर्गवाटे. प्रतिपादक ॥ध्रुव प्रतीयमानत्वा त्तत्पूर्व प्रतिपादनात्' इति । अवो- धदहनोद्भूतस्फोटरुपनिराक्रिया ॥ चिकित्सेव कृता शब्दविदा भीमासकैरियम् ॥ इति स्फोटवादः ॥ अत्र भाष्यकृता सवन्धनित्यत्वोपपादनाय अथगौरित्यत्र क शब्द इति प्रश्नपूर्वकं वाचकखरुपं निरुप्यानन्तरमर्थ गोरित्यस्य शब्दस्य कोऽर्थ इत्यादिना वाच्यखरुपनिरुपणमुपक्रान्तं तस्यापि वाचकनिरुपणवठेव सगति स्पष्टत्वादनभिधाय प्रयोजनं तावदाकृतिसद्भावप्रतिपादनस्य दर्शयति-अथेति । वाच्यनिरुपणोपक्रमस्तु विचारसगतिसिद्ध्यर्थमिति भाव । एतदेवोपपादयति-नहीति । यद्याकृतिव्यतिरिक्ता व्यक्तय एव गव्दार्था स्यु ततस्ताभिर्व्यभिचारात्सवन्धोऽपि न सिध्य- तीति भाव । ननु आकृतिस्तु क्रियार्यत्वादित्यत्र सूत्रकार एवाकृतेरभिधेयत्वं स्थापयिष्यति किंमत्र प्रयासेनेत्यत आई -अस्तिनास्तीति । आकृतिसद्भावप्रतिपादनेनाकृतेरभिधेयत्वे साधिते क्रियायामनुपयोगात्पुनरनभिधेयत्वमाशयोप- योगप्रतिपादनेन तस्या एवाभिधेयत्वं सूत्रकारो वक्ष्यतीत्यर्थ । ननु सस्थानमाकृति । तच्च प्रतिपिण्डं भिन्नमेवेति तद्- भिधेयत्वेपि न संवन्धनित्यत्वसिद्धि । मैवम् । जातेरेवाकृतिशब्देनाभिधानात् । यदाह-'द्रव्यगुणकर्मणा सामान्यमान- माकृति'रिति । आक्रियते निरुप्यते द्रव्यमनयेति जातेरेवाकृतिगन्देनाभिधान गौरियमित्येवंरुपेण । तथैव द्रव्यनिरुपणात् । तदुक्तं-'जातिमेवाकृति प्राहुर्व्यकिराक्रियते यया । सामान्यं तच्च पिण्डानामेकबुद्धिनिवन्धनम् ॥' अत एवैकवुद्धिनिमित्तं यत्सामान्य जातिरूप सारुप्यरूपमपोहरुप वा तस्य शब्दवाच्यत्वेन कस्यापि विप्रतिपत्तिरूपे तु विवाद इति तत्सद्भाव एवान साध्यत इत्यभिप्राय ॥ सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । रिक्तत्वादिति हेतुः, घटवदिति दृष्टान्त । नच दृष्टविरोध , स्फोटस्यासिद्धत्वेन वाचकदृष्टरित्याहन देनेति । नचा- यासिद्धि अविद्यमानेपि वाचकत्वाभावस्य दर्शयितु शक्यत्वात्सर्वथा असिध्यभावात् परस्य सिद्धत्वात् । वर्णोत्थेति । अनन्यथासिद्धार्थकप्रतीति पक्ष । वर्णजन्येति साध्यं वर्णप्रतिपत्त्यनन्तरमुत्पद्यमानत्वादिति हेतु । धूमादग्निज्ञानवदिति दृष्टान्त । प्रयोगान्तरमाह-दीपवदिति । गकारादित्रयं पक्ष । गोत्वप्रतिपादकमिति साध्यम् । गोत्वप्रतिपादनात्पूर्व ध्रुवं प्रतीयमानत्वादिति हेतु । रुपे प्रदीपवदिति दृष्टान्त । तत्रैव हेत्वन्तरमाह तत्पूर्वमिति । यत्पूर्व हि यत्प्र- तिपाद्यते तत्तस्य प्रतिपादकं यथा दीपारोपणं प्रतिपाद्यमानस्य घटस्य प्रतिपादकं वर्णोच्चारणपूर्वोऽर्थ प्रतिपाद्यते अतों शा.१३ ·शास्त्रदीपिका। [अ. १ पा. १ अ.५] ९८ बौद्धमतेन जातिखण्डनम् । तत्र सौगताः खलक्षणमेव परमार्थ मन्यमाना नाकृतिसद्भावं मन्यन्ते । तथाहि-'पृथक्त्वे व्य- क्तितो जातिईश्येत पृथगेव सा || अभेदे व्यक्तिमानं स्याट्टेधा चेन्न विरोधतः ॥' नहि सैव ततोन्या चानन्या च संभवति विरुद्धत्वाद्भेदाभेदयोः । यदि च भिन्ना जातिः सा सर्वगता व्यक्तिष्वेव वा, न तावत्सर्वगतत्वम् , अन्तरालेऽनुपलब्धेः । व्यक्तिस्था चेव्यक्तावुत्पन्नायां तस्मिन्देशे प्रागसती कथं तस्या- मुपलभ्यते, न तावत्तत्रोत्पद्यते । नित्याया उत्पत्त्ययोगात् । नच व्यक्त्यन्तरादागच्छति अमूर्तत्वात्, तस्मिंश्च व्यक्त्यन्तरेऽनुपलब्धिप्रसङ्गान् । नचांशेनागतांगेन च तत्रैव स्थितेति शक्यं वक्तुम् । निरंश- लात् । एवं व्यक्तिनाशे न च तत्रैव पश्चादवस्थिता अनुपलब्धेः । न विनष्टा नित्यत्वात् । नचान्येत्र याति अमूर्तत्वात् । व्यक्तयन्तरे च पूर्वमेवावस्थिता जातिरिति पुनःप्रवेशे द्विगुणोपलभ्येत । यथाहुः -'नायाति न च तत्रासीदस्ति पश्चान्न चांशवत् ।। जहाति पूर्व नाधारमहो व्यसनसंततिः' इति ॥ * ॥ व्यक्तौ च वर्तमानां यद्येकस्यां व्यक्तौ कात्रूत्येन वर्तेत व्यत्यन्तरेपु न स्यात् । नोका सती युगपदनेकत्र कात्रुयेन वर्तितुं शक्नोति । नचावयवशो वर्तते निरवयवत्वात् । कथंच नानावि- धाखतीतानागतवर्तमानासु व्यक्तिववयवशो वृत्तिः संभाव्येत । व्यक्तौ च वर्तमानेहप्रत्ययमनुभवेत्। नचेह गोत्वमिति कस्यचित्प्रतीतिरस्ति किं त्वियं गौरिति ॥ * ॥ अथ व्यक्तेरामैव जातिनं तदा- धारं वस्त्वन्तरमिति चेत्, नैवं युक्तम्, कथं हि नानाभूतानामनित्यानां व्यावृत्तस्वभावानामेकरूपा नित्यानुवृत्तस्वभावा च जातिरामा स्यात् त्रैलोक्यसंकरप्रसङ्गात् ॥ * ॥ नच प्रमाणमपि कि- चिदाकृतिसद्भावे संभवति, न तावत्प्रत्यक्षम् । नहि जातिः स्खविपयं ज्ञानं जनयति नित्यत्वाभ्युप- गमात् । नित्यानां च सर्वार्थक्रियावसामर्थ्यात् । नचाजनकस्य विपयत्वं संभवति तल्लक्षणत्वाद्वि- पयत्वस्य । तस्माद्विकल्पाकारमानं सामान्यम् , अलीकं वा ॥ * ॥ ननु यथा ज्ञानवैचित्र्यसि- भ्यर्थ वाह्यानि खलक्षणान्यभ्युपगम्यन्ते तथा गवाश्वादिविकल्पवैचित्र्यसिद्ध्यये विचित्राणि सामा- न्यानि किं नाम नाभ्युपगम्यन्ते । न । विचित्रस्वभावस्खलक्षणदर्शनवशादेव विकल्पवैचित्र्योपपत्तेः ।। * ॥ अर्थशून्या अपि विकल्पा विचित्रार्थक्रियासमर्थस्खलक्षणाभिमानिनो जायमानास्तत्र व्यव- हारार्थिनं प्रवर्तयन्त: परम्परया तत्प्रभवतया तत्प्रापयन्तो मणिमिव मणिप्रभाविपयमणिबुद्धिर्व्यव- हाराविसंवादिनो भवन्तीति न लोकयात्रास्थितेः कश्चिद्विरोधः तस्मानास्ति जातिः ॥ * ॥ एते- नावयविद्रव्यं प्रत्यूढम् , तस्याप्यवयवभेदादिविकल्पाक्षमत्वात् । स्थूलावभासस्तु संचितानेकरूपा- युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । तदस्मिन्नर्थे सौगतानामत्यन्त विप्रतिपत्तेस्तमेवादावुपन्यस्यति-तत्रेति । द्वेधेति । भिषा अभिन्ना चेत्यर्थ ॥ भेद- पक्षे दूपणान्तरमाह-यदिचेति । तस्मिश्चेति । तस्य तजातिशून्यत्वादित्यर्थ । एवमिति । व्यक्तिस्थत्वपक्षे यथा व्यक्तावुत्पन्नाया तस्सिन्देशे इत्यादिना दूषणमुक तथा व्यक्तिनाशेप्येतद्वक्ष्यमाण दूपणमवगन्तव्यमित्यर्थ । दूषणान्तर- माह-व्यक्ताविति । व्यक्तीचेति । आधेयस्यावारनिष्ठत्वेन प्रतीतिनियमादिति भाव । सिद्धान्तमाशय निराकारोति -अथेति । वस्त्वन्तरत्वे विह कुण्डे वदरमितिवदाधारनिष्टत्वे प्रतीति स्यादिति भाव । कयं न युक्तमित्यपेक्षाया त्रेवा वैलक्षण्यादित्याह-कथंहीति । विलक्षणखभावानामप्येकात्मत्वे सर्वमेकमेव स्यादित्यर्थ । ननु गौरयमित्यस्त्येव प्रत्यक्ष तत्राह-जहीति । तन्मते निसानामर्थक्रियावसामर्थ्यम् । अर्थापत्तिं शङ्कते-नन्विति । अन्यथोपपत्त्या परिहरति -नेति । वस्तुमात्र परमार्थसत् तच्च विचित्रखभाव दृष्टमिति तद्दर्शनवशादेव गवाश्वादिविकल्पवैचित्र्योपपत्तेन तद्वशा- सामन्यसिद्धिरित्यर्थ । व्यवहाराविसवादादयसिद्धिरितिचेन्नेत्याह-अर्थेति । अर्थशून्या अपि विकल्पा व्यवहाराविसवा- दिनो भवन्तीति सवन्ध । विचित्रार्येति हेतुगर्भ विकल्पविशेषणम् । कथमाभिमानिकज्ञानमात्रादर्थलाभोऽत आह-पर- म्परयेति । खलक्षणानिर्विकल्पकमेव साक्षादुत्पद्यते, विकल्पास्तु परम्परया तत्प्रभवत्वात्तत्प्रापयन्तीति कृत्वा व्यवहारावि. सवादिनो भवन्तीत्यर्थ । अत्रानुगुणं दृष्टान्तमाह-मणिमिति । सामान्यनिरासोक्तदूपणमवयविद्रव्यनिरासेऽतिदिशति -एतेनेति । सचितानेकरूपादीति परमाणुविशेषणम् । यथा चिरकालीनाध्ययनादिखिन्नस्योत्थितस्य नीललोहितादिगु- ·[अ. १ पा. १ अ.५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकान्याख्यासहिता। दिपरमाणुवशादेव केशोण्डूकावभासवदुपपन्नो नावयविकल्पनायालम् । तदभावे च निराधारवाह- रापास्तं गोत्वादिसामान्यम् ॥ * ॥ कथमसत्येकरूपे सामान्येऽत्यन्तविलक्षणानि स्वलक्षणान्यवि- लक्षणरूपं विकल्पं जनयन्ति । जनयन्ति चेत् किमिति कानिचिदेव गोविकल्पं जनयन्ति कानि- चिदेवाश्वविकल्पम् , न सर्वाणि सर्वम् ।। *।। सामान्यवादिनो वा कथं विलक्षणरूपा व्यक्तयो विलक्षणसामान्यासकत्वं तदाश्रयत्वं तदभिव्यञ्चकत्वं वा भजन्ते । भजन्तिचेकिमिति काश्विदेव व्यक्तयः केनचिदेव सामान्येन संवध्यन्ते न सर्वाः सर्वैः । स्वभावादिति चेत् , अस्माकमपि तुल्य. मिदमुत्तरम् ॥ स्वमतेन जातिस्थापनम् । अथ व्यक्तीनामप्यविलक्षणरूपसामान्यसंवन्धसिद्ध्यर्थ परमविलक्षणरूपमभ्युपगम्यते, ततस्ते- नापि संवन्धसिद्ध्यर्थमपरापरसामान्यापेक्षायामनवस्था स्यात् । तस्माद्विकल्पमात्रमेवेदम् , न पर- मार्थतः सामान्यं नाम किंचित् ॥ * ॥ अनाभिधीयते-'प्रत्यक्षवलसिद्धस्य सामान्यस्य कुतर्कतः ।। न शक्योऽपह्नवः कर्तुं सर्व विजयते हि तत् ॥ सर्वेष्वपि वस्तुपु 'इयमपि गौरियमपि गौः, अयमपि वृक्षोऽयमपी'ति व्यावृत्तानुवृत्ताकारं प्रत्यक्षं देशकालावस्थान्तरेष्वविपर्यस्तमुदीयमानं सर्वमेव तर्कामासं विजित्य व्याकारं वस्तु व्यवस्थापयत् केनान्येन शक्यते वाधितुम् , नहि ततोऽन्यद्वलवत्तरमस्ति प्रमाणम् , तन्मूलत्वात्प्रमाणान्तराणां तद्वाधसामर्थ्याभावात् । किंचानुमानान्यपि सामान्यापेक्ष- त्वात्सुतरां सामान्यं समर्थयन्ते नतु वाधितुं शक्नुवन्ति, नहि यद्यदपेक्षं तत्तस्य वाधं शक्नोति क- तुम् । तद्वाधे हि खालापि न सिद्ध्येत् तदपेक्षत्वात् ॥ * ॥ तथाहि भेदाभेदविकल्पेन सामान्य निराकुर्वतावश्यमेवं वक्तव्यम्-'यद्वस्तु तद्भिन्नमभिन्नं वा भवति' सामान्यमपि यदि वस्तु स्यात्त- तोऽनेनापि भिन्नेनाभिन्नेन वा भवितव्यम् । नच द्वेधापि संभवति तस्मादवस्तु इति । एवंच वदता वस्तुलं सामान्यमङ्गीकार्यम् , अन्यथा कथं वस्तुत्वस्य भेदाभेदाभ्यां व्याप्तत्वाध्यापकानुप- लब्ध्या सामान्यस्य वस्तुलं न संभवतीति भणितुं शक्यम् ॥ * ॥ नन्वौपाधिको वस्तुशब्दो न जातिनिमित्तकस्तत्कथमनेन जात्यापत्तिः । उच्यते-जातिर्वा भवतूपाधिर्वा सर्वथा तावत्सामान्य- रूपमपेक्षितव्यम् । औपाधिकानामपि मूलोपलक्षणमेकमन्तरेणासलाभाभावात् । नच व्यावृत्तैकरसं सर्व वस्तुजातमभ्युपगच्छतः सौगतस्य कचिदपि किंचिदप्यनुवृत्तं रूपं संभवतीयौपाधिको व्यवहारो युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । णविशिष्ट केगोण्डूकाख्य. कश्चिन्नयनाग्रे परिस्फुटति । अथवा करसंमृदितलोचनरश्मिपु येय केगपिण्डावस्था स केगो. ण्ड्रक । नच तावतावयविसिद्धिस्तथा स्थूलावभासो नावयविकल्पनायालमित्यर्थ । अवयविनिरासस्य प्रकृतोपयोगमाह- तदभाव इति । चोदयति-कथमिति । ननु कात्रानुपपत्ति , नहि दृष्टेऽनुपपन्नं नाम तत्राह-जनयन्तीति । प्रतिवन्द्या परिहरति-सामान्येति । तन्मते विशेपमागय परिहरति स्वभावादिति ॥ वैपम्यमाशय निराकरोति-अथेति । अस्माभिस्तु सामान्यसवन्धनिध्यर्थं पर सत्तामामान्यं खीक्रियते भवतातु तद- भाव इति वैषम्यमित्यर्थ । निगमयति-तस्मादिति । समाधत्ते-अति । श्लोक व्याचप्टे-सर्वप्वपीति । देश. कालावस्थान्तरेप्ववाधितत्वेनास्य बलवत्तरत्वमित्यर्ध । याकारमिति । यदि खलक्षणमेव वस्तु स्थान सामान्य ततोऽयं गौरयमपीति सामान्यबुद्धिर्न स्यात् । भय सामान्यबुद्धिसिध्ययं सत्तासामान्यमेवैक खोफियते न गोत्यादि, ततो गीग्यम- धोऽयमिति विशेपबुद्धिर्न स्यात् । अतो ब्याकार वस्तु तिव्यतीति भाव । किचेति । व्याप्तिग्रहम्य नामान्याधीनत्वादिति भाव । किचान्यदपि यत्सामान्यनिराकरणार्थमुपन्यसनीय तदेव सामान्यमाधफमित्याह-तथाहीति । अन्यथेति । सामान्यस्यावस्तुत्वे पक्षताया अभावात्कुत्रावस्तुत्व साध्यतेति भाव । चोटयति-नन्विति । उपाधियान स्खलक्षण- स्तुनि प्रतीयमानत्वमेवेति भावः । अन्वारुण्यवाटेन तावत्परिटति उच्यत इति । पस्नुनस्तूपाधिपि नन्नते न सभवतीयाह-नचेति । क्वचिदनुवृत्तरूपानीकारे, तत्र यस्तुशब्द खाभाविको भवेन् नामान्ये पापिरो भतिी ·१०० शास्त्रदीपिका। [अ.१ पा. १.५ दुर्घट एव, तत्मात्सर्वप्रमाणसिद्धं सामान्यं न शक्यमपोतुम् ।। * ॥ कः पुनर्विकल्यानां परि- हारः, न वावदपरिहता अपि शक्नुवन्ति सामान्यमपह्रोतुं, तेपामपि तदपेक्षत्वादित्युक्तं तथापि परिहारोऽभिधीयते ॥ जातिव्यत्यामदामेदविचार । भेदाभेदविकल्पे तावत्केचिदाहुः--भिन्नमेव सामान्य व्यक्तिभ्यः । नच पृथगुपलब्धिप्रसङ्गो व्यक्तिसंबन्धित्वात् । क: पुन: संवन्धः, समवायः । कः पुनरसी, अयुतसिद्धानामिहप्रत्ययहेतुः संवन्ध इति केचित् । तत्त्वयुक्तम् । इप्रत्ययासिद्धेः । इयं गौरिति हि सर्वदा सर्वेषां प्रतीतिर्नेह- गोलमिति । काचेयमयुतसिद्धिः, युतसियभावः । का पुनर्युतसिद्धिः, पृथगतिमत्त्वं पृथगाश्रया- श्रितलं वा, तदभावोऽयुतसिद्धि. ॥ * ॥ यधवमवयवावयविनोः संवन्धः समवायो न स्वान्, विनाप्यवयविचलनेनावयवानां चलनान्, अवयविनोऽवयवानां च खावयवाश्रयत्वात् । तथा सा- मान्यस्य व्यत्याश्रयता व्यक्तंश्च खावयवाश्रितलाइति पृथगाश्रयाश्रयित्वमिति समवायानुपपत्तिः। तस्मादेवं वक्तव्यम्--येन संबन्धेनावेयमाघारे स्वानुल्पां बुद्धिं जनयति, स्त्राकारण बोधयतीत्यर्थः । स संवन्धः समवाय इति ॥ * ॥ यदि जासालना व्यक्तिः प्रतीयते ततो जातिव्यक्त्योरभद एव प्रतीतिबलादापद्यते ऋथं भेदाभ्युपगमः । उच्यते-गौरयं शावलेयो गौरवं बाहुलेय इत्युभयत्र गवाकारोऽनुवर्तमानो दृश्यते, भावलेयवाहुलेयाकारौ तु व्यावतते, तद्यदि तयोः भावलेयगवाका- रयोरभेदः स्यादेकानुवृत्तावितरोऽप्यनुवर्तत, तव्यावृत्तौ वा गवाकारोऽपि व्यावर्तत । किंच तस्या- मेव व्यक्तावियं गारिवि गवालना प्रतीयमानायामपि नेयंबुद्धिगोबुद्ध्योगागारितिवत्पर्यायलं प्रतीयते तस्मान्नाभेदः ॥ * ॥ कथं तहि ताद्रूप्यं व्यक्तेः प्रतीयते । इदमेव हि ताप्यं व्यक्तेर्यन् तन समवायः संबन्धः, तत्वैप महिमा येनाधारमाधेचं स्वबुद्ध्यानुरश्चरति तस्माददोषः । अथवा तादात्म्यप्रतीतेरभेदोग्यस्तु, पूर्वोक्तन्यायेन भेदोऽपि, तस्मात्प्रमाणवलेन भिन्नाभिन्नलमेव युक्तम् ॥*॥ - - युक्तिस्नेहमपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । भावः । उपमहानि-तस्मादिति । नन्वीलापि सामान्यं तन्य तुल्यानाखुद्धिजननशक्तिरीक्तव्या तद्वरं विपा- पामेवोभववादिविद्धाना गतिगधिना कि नानान्येन । मैवम् । विश्ल्यामहत्वात् । तथाहि-सर्वामु व्यक्तिप्वेका प्रतिय- तिमिना वा । ब्यचिम्यश्चान्याऽनन्या वा ग्राधा अग्राह्यावति । आये पने जातिव अन्लान्तरेणोका सान् तस्य एव एवंदपलान् । अयानाहा गरित्तहि सामान्यबुद्धिनिविपया म्यान् । रिनपाणा तु मिन्नानामेन्बुद्धिविपयन्वातंभवात् । विषयवे न मिनत्रं न स्वान् । एवं विश्ल्यान्तर प्रखाल्येयम् ॥ मतान्तरंग तापरिहारमाह-भेदेति । व्यक्तीति । व्यत्या सह निलसन्धिवादित्यर्थ । बालूक्याभिमतं सन- वायलक्षागह-अयुवेति । तदतपति-तत्त्विति । तस्मादिति । यत एतलमणमयुक्तं तसाचं वक्तव्याम- लर्ष । मन्वं तत. किमत बाह-यतीति । ततवानेन प्रशारण भेदसमर्थनं न समवसतो यन्लेत्रिदान्तयुक्त- निति भावः । अत्र बोटबाति-कथमिति । तब भेटामदखीकाराय भेदोपपत्तित्त्तयुक्त्याऽभेदस्यैव पर्यवसानादि- सर्थ. एकेति । अभटे हि नवाचारानुत्ता शालेयाचागेऽप्यनुवर्नेत । भावलेयागरानुवृत्ता वा गवाकारोऽपि व्याव- तेन । एकन्यव वस्तुनो विरूभादयानमगावति भावः । अभेटपने दूपणान्तरमाह-किंचेति । इचं नारिलत्रेय दुद्धिगाँवृद्धिश्च । न्वतयांगोगागितिबन्पायव प्रतीयते । अनें नु पर्गवं प्रतीयेत । तलानाभेद इत्यर्थः । अत्र चोदयति कथमिति । एकान्नती भद्रपले ताप्यप्रतीतिरनुपपना । नहि घपठ्योन्ताद्रूप्यं कश्चिन्प्रन्येति तन्लान भेद इति शुधार्थ सिदान्ती तु मंदपक्ष एवं नाटूप्यप्रतानिनुपपादयन्यान्हरति इदमिति । तस्य समवायस्येलयं । आ- धेयं गोवादि । आपार गाटियक्तिम् । एवरपन्य ममत्राययावयाटिथ्वसमवनापरितोपात्यक्षान्तरमाह अथवेति ।

·[ अ. १ पा. १ अ. ५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकान्याख्यासहिता । १०१ ननु विरुद्धौ भेदाभेदौ कथमेकन स्यातां न विरोधः सहदर्शनात् । यदि हि 'इदं रजतं नेदं रजत'- मितिवत्परस्परोपमर्दैन भेदाभेदौ प्रतीयेयातां ततो विरुद्ध्येयातां, नतु तयोः परस्परोपमर्दैन प्रतीतिः इयं गौरितिबुद्धिद्वयमपर्यायेण प्रतिभासमानमेकं वस्तु व्यासकं व्यवस्थापयति--सामानाधिकरण्यं ह्यभेदमापादयति अपर्यायत्वं च भेदम् , अतः प्रतीतिवलादविरोधः ॥ * ॥ अपेक्षाभेदाच । तथाहि गोरूपेण निरूप्यमाणया जात्या व्यक्तिरभेदेन प्रतीयते 'गौरयं शावलेय' इति । यदा तु जाति~- त्यन्तरात्मना निरूप्यते तदेयं व्यक्तिस्ततो भिन्नरूपावसीयते 'योसौ बाहुलेयो गौः सोऽयं शाव- लेयो न भवतीति । एवं धर्मिणो द्रव्यस्य रसादिधर्मान्तररूपेण रूपादिभ्यो भेदो द्रव्यरूपेण चा- भेदः । तथावयविनः स्वरूपेणावयवैरभेदोऽवयवान्तररूपेण त्ववयवान्तरैर्भेद इत्यूहनीयम् । तत्र यथा दीर्घहस्वादीनां विरुद्धस्वभावानामप्यपेक्षाभेदादेकत्राप्यविरुद्धत्वं प्रतीतिबलादङ्गीक्रियते तथा भेदाभेदयोरपि द्रष्टव्यं प्रतीत्यविशेपात् ।। प्राभाकरमतेन भेदाभेदसामानाधिकरण्ये आक्षेपः । कश्चित्पुनराह-प्रतीतिरेव भेदाभेदावभासिनी न संभवतीति विलक्षणरूपा प्रतीतिर्हि भेदावभासः, अविलक्षणस्वरूपा प्रतीतिश्चाभेदावभासः तद्येन भेदप्रतिभाससमये जातिरूपं व्यक्तिरूपं च प्रतीतम् तेनाभेदप्रतीतिवेलायां तयोरन्यतरत्प्रत्येतव्यम् , तत्रैकस्य द्विरवभासोऽयं भवेत् , न पुनरितरेणाभेदः प्रतीतो भवति, तस्मान्नास्ति भेदाभेदयोरेकत्र प्रतीतिः ॥ * ॥ तदिदमसारम् । नहि वस्तुद्वयप्रती- तिरेव भेदप्रतीतिः तद्भावेऽप्यभावात् । प्रथमं व्यक्तिदर्शनेऽपि ह्यस्ति जातिव्यक्त्योर्द्वयोः प्रतीतिर्नच तदा तयोर्भेदः प्रतीयते व्यत्यन्तरदर्शनेन तु जातेरन्वयात्पूर्वव्यक्तेश्च व्यतिरेकादन्वयव्यतिरेकाभ्यां जातिव्यक्त्यो दोऽवधार्यत इति भवतोऽपि सिद्धान्तः । तथा देवदत्तमुपलभ्य कालान्तरे तत्सदृशं यज्ञदत्तं दूरात्पश्यन् पूर्वोपलब्धं च देवदत्तं स्मरन् वस्तुतस्तद्विलक्षणमेव पुरुषद्वयं प्रत्येति तथापि न भेदमवधारयति संशेते हि 'किं स एवायं देवदत्तः किं वान्य' इति । तस्माद्वस्तुद्वयप्रतीतिरेव भेदप्र- तीतिरित्ययुक्तम् ॥ * ॥ तथा तमेव देवदत्तं कालान्तरे दूरात्पश्यन्नपि 'कि स एवायमुतान्य'इति संदिहानो वस्तुगत्यैकमेव प्रतियन्नपि नाभेदमवधारयितुमलं भवति, तस्मान्न वस्तुद्वयप्रतीतिरेव भेद- प्रतीतिः । नाप्येकवस्तुप्रतीतिरेवाभेदप्रतीति:, किंत्वन्योऽयमिति बुद्धिर्भेदावभासः, अनन्योऽयमिति चाभेदावभासः । अस्तिच शावलेयबाहुलेयावुपलभमानस्य 'अयं गौरयमपि गौः' इत्यभेदावभासः । 'अन्यः शावलेयाद्वाहुलेय' इति च भेदावभासः । तस्मादुपपन्नं भिन्नाभिन्नत्वम् ॥ * ॥ नन्वनुवृ- त्ता नित्यानुत्पत्तिविनाशधर्मा च जातिः, विपरीतस्वभावा च व्यक्तिः, कथं तयोरैक्यम् । नोकमेव वस्त्वनुवृत्तं व्यावृत्तं नित्यमनित्यमुत्पत्तिविनाशधर्मकमतद्धर्मकं च संभवति त्रैलोक्यसंकरप्रसङ्गात् , जातिरप्येवमनित्यत्वादिधर्मा स्यात् , व्यक्तिरपि नित्यत्वादिधर्मा । नैष दोषः । नानाकारं हि तद्वस्तु केनचिदाकारेण नित्यत्वादिकं केनचिच्चानित्यवादिकं विभ्रन्न विरोत्स्यते । जातिरपि व्यक्तिरूपेणा- नित्या व्यक्तिरपि जात्यात्मना नित्येति नात्र काचिदनिष्टापत्तिः ॥ युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । शकते नन्विति । परिहरति-नेति । अपर्यायत्वमिति । इदंवुद्धिगोवुद्ध्योरित्यर्थ । इतोग्यविरोध इत्याह- अपेक्षेति । गोत्वं हि शावलेयात्मना वाहुलेयाद्भिद्यते खरुपेण च न भिद्यते तथा व्यक्तिरपि गुणकर्मजात्यन्तरात्मना गोत्वाद्भिद्यते स्वरूपेणच न भियते । तथा व्यक्त्यन्तरादपि व्यक्ति जात्यात्मना न भियते खरूपेण च भियत इत्यर्थाभेदे- प्यविरोध इत्यर्थ । तदुक्तम्-'एवच परिहर्तव्या भिन्नाभिन्नत्वकल्पना ॥ केनचिच्चात्मनैकत्वं नानात्व चास्य केनचित्' । उक्तमय प्रदेशान्तरेऽतिदिशति-एवमिति ॥ एवमेकत्र प्रतीतिबलाद्भेदाभेदयोरविरोधे उपपादितेऽत्रैकदेशी दूषणमाशय निराकरोति-कश्चिदिति । तत्रेति । यथा भेदप्रतीतौ वस्तुद्वयप्रतीतिरेवमभेदप्रतीतावेकवस्त्ववभासो वक्तव्य । नचैवमस्ति, अत्रापि वस्तुद्वयप्रतिभासनात् । ततश्चैकस्यैव द्विरवभासोयं नत्वभेदप्रतीतिरित्यर्थः । उक्तमर्थ विवृणोति-प्रथममिति । उपपादितमर्थ निगमयति- तस्मादिति । प्रकारान्तरेण शहते-नन्विति । परिहरति नैष इति ॥

·१०२ शास्त्रदीपिका । [अ.१ पा. १ अ.५] जातेः सर्वगतत्वाद्याक्षेपतत्परिहारौ । यतु सर्वगता व्यक्तिगता वा जातिरिति विकल्पितं, तदपि व्यक्त्यासत्वाभिधानादेव परिहतम् । व्यक्तेबसावाला कथमन्यत्र स्यात् । नन्वेवं व्यक्तिदेशे व्यक्त्युत्पत्तेः प्रागविद्यमाना जातिः कथं तत्र पश्चाद्भवति, स्वकारणान्निष्पद्यमाना व्यक्तिर्जातिविशेपासना संवद्धैवोत्पद्यत इति न दोपः ॥ * ॥ तत्राविद्यमाना जातिः कथं व्यक्त्या संवध्यते । नह्यसौ तदानीमेव तत्रोत्पद्यते नित्यत्वात् । नचान्यत आगच्छति अमूर्तत्वात् । उच्यते-~योऽपि देशान्तरादागत्यानेन देशेन संयुज्यते सोऽपि प्रागस्मिन्दे- शेऽविद्यमान एव कथमनेन देशेन संयोगमनुभवति कारणवशादिति व्यक्तम् , एवं जातिरपि कार- णवशादेव व्यक्तिसंवन्धमनुभवति । इयांस्तु विशेप:--संयुज्यमान: पूर्वत्रावस्थितोऽनन्तरदेशेन प्रथम संयुज्यते ततस्तदनन्तरदेशेनेति क्रमेण देशान्तरसंयोगं गच्छति । तादात्म्यसमवाययोस्त्वनन्तरदेशम- नपेक्ष्यैव स्वकारणतो निष्पत्तिः । नहि यः संयोगस्य स्वभावः सएव तादात्म्यस्य समवायस्य वाङ्गी- कर्तव्यः । प्रमाणाभावात् , विलक्षणस्वभावत्वाद्भावानाम् । तस्माददोपः ॥ * ॥ यद्वास्तु सर्वगतं मामान्यम् , नच सर्वत्रोपलब्धिप्रसङ्गः व्यक्तीनामभिव्यक्षकत्वात् । सर्वगतमपि सामान्य व्यक्तेरे- वाला तत्समवेतं वा । संयुक्तसमवायसंनिकर्पण च सामान्यस्योपलम्भः, तेन च संनिको व्यक्ति- देश एव संभवति नान्यत्रेति न सर्वत्रोपलब्धिः । अभेदेऽपि जातिव्यत्तयोर्भेदस्वापि विद्यमानला- नित्यत्वानियत्नादिवत्सर्वगतलासर्वगतलमपि नानुपपन्नम् ।। * ॥ यत्तु कास्न्येन वा अवयवशो वा वृत्तिरिति विकल्पितम् , तदाययुक्तम् । भेदापेक्षं हि कान्य नच सामान्यस्य स्वरूपतोऽवयवतो वा भेदोस्ति एकलादनवयवत्वाच्च । निरवयवत्वादेवावयवशोऽपि वृत्तिरसंभाव्यैव । तस्माब्यक्तिपु जातिवर्तत इत्येतावदेवात्र वक्तुं शक्यते प्रमाणतोऽवगमात्, न काल्यभागविभागः प्रमाणाभावा- दसंभवाञ्च । तथावयविनोऽप्यत्रयवेपु न कात्स्न्य संभवति वहुत्लाभावात्तदपेक्षलाच कृत्लत्वव्यवहा- रस्य । अवयवगो वृत्तिरप्यवयवान्तराभावादयुक्तैव । किमिदानीमेकरूपैव सामान्यस्य व्यक्तिष्ववय- वेपु चावयविनो वृत्तिः । नेत्युच्यते । सामान्यं प्रत्येक वर्तत, अवयवी तु व्यासज्येत्येवं विशेषः । व्यत्यन्तरमनपेक्ष्यैव व्यक्त्यन्तरे वर्तमाना स्वानुरूपां बुद्धि जनयन्ती जातिः प्रत्येकं वर्तत इत्युच्यते . युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । दूषणान्तरमप्यनूद्याने व न्यायेन निराकरोति-यत्त्विति । व्यक्तहीति । व्यक्तिमात्रगतं सामान्यमिति कस्यचिन्म- तम् । तदुक्तम-'पिण्डेग्वेव व सामान्य नान्तरा गृह्यते यत ॥ नह्याकाशवदिच्छन्ति सामान्य नाम किचन' इति । बोदयति नन्वेवमिति । परिहरति-स्वकारणत इति । जातिविशेपात्मना गोत्वादिजातिरूपेण । सामान्यसवन्ध- माक्षिपति-तत्रेति । एवं व्यक्तिगतत्वपक्षे दीप परिहत्य वंशयिकाभिमतसर्वगतत्वपक्षेपि दोष परिहरति-यद्धति । सर्वगत मामान्यमभिव्यक्तिगत्यनुरोधेन व्यक्तिवेव गृह्यते । वस्तुतस्तु सर्वगतमपि सामान्य व्यत्तरात्मात खव्यक्तिष्वेव तदुपलम्भो न मर्वत्र । उक्तंच-'कस्मात्सानादिमत्स्वेव गोत्वं यत्सात्तदात्मकम् ॥ तादात्म्यमस्य कस्माचेत्स्वभावादिति गम्यताम् ॥ कार्यदर्शनानुमेया हि गतिरतो यत्रैवाभिव्यक्तिर्दश्यते तत्र शक्तिरवगम्यते । अतएव न विजातीयव्यक्त्य- न्तरे प्रतीति । गतिव्यवस्र्थव किनिवन्धनति चेत् । न । वस्तुगतरपर्यनुयोज्यत्वात् । उकच-'वह्निर्दहति नाकाशं को- ऽत्र पर्यनुयुज्यताम् ॥ नचान्या मृग्यते युक्तियथा सध्यते तया' । दर्शनासिद्धे एव वस्तुनि युक्तिरन्वेपणीयेति भाव । तत्समवेतमिति । सर्वगतमपि मामान्य ग्रेषु विशेपेषु समवेतं तेप्वेवाभिव्यज्यतेऽतो येभ्यो निवृत्तिस्वरसवन्धित्वमेव वाच्च, नतु तत्राभाव सर्वगतत्वाभ्युपगमादिति भाव । नन्वनन्तत्वादेव विरोपाणा जात्यापि सवन्धो न शक्यते ग्रही- नुमत' कय तेन जानिरभिव्यज्यता, सकलविशेपोपस्थापकानुगतकोपलक्षणाभावात् । सत्यम् । नहि यया शब्दार्थयोर्लिग- डिझिनोर्वा सवन्धो ज्ञाततया कारणं तथा जावेरपि, कितर्हि प्रत्सनायास्तस्या व्यक्तिसवन्ध , सत्तामात्रेणैव कारणमतो न कश्चिद्दोष । दूपणान्तरमनूय निराकरोति-यविति । नचेति । स्वरूपतो भिन्ने वस्तुनि कास्य॑शब्दो भवेत् । यथा कृल्ला घटा पटा वैति । मामान्य त्वेस्मेयानत्तत्र का गन्दानुपपत्तिरिसर्थ । अवयवान्तराभावादिनि । येप्व. - ।

·, , [अ. १ पा. १ अ.५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता। १०३ नतु कात्स्न्येन वृत्तिः । अवयवी त्ववयवान्तराण्यपेक्ष्यावयवान्तरे वर्तमानः खाकारां बुद्धि जनयन् व्यासज्य वर्तत इति व्यपदिश्यते। नोकस्यामेव व्यक्तौ गोवुद्धिवदेकस्मिन्नेव, तन्तौ पटबुद्धिरुत्पद्यते ।। सयोगविचार. । संयोगस्येदानी कथं संयोगिपु वृत्तिः किं जातिवत् किंवाऽवयविवत् । उभयविलक्षणेति त्रूमः । स हि संयोग्यन्तरमपेक्ष्य संयोग्यन्तरे वर्तते नानपेक्ष्येति न जातितुल्यत्वम् । एकत्रैव च स्वानु- रूपां जनयति बुद्धिम् 'इदमनेन संयुक्तमिदमनेन' इति, तेनावयविनापि नातीव तुल्यत्वमित्युभय- वैलक्षण्यम् ॥ * ॥ अथ संयोगः किमेक एव द्वयोः संयोगिनोरुत प्रतियोगि भिन्नावेव संयोगौ । काश्यपीयास्तावत् संयोगमुभयोासक्तमेकं मन्यन्ते वयं तु यथा इदमनेन सदृशमिदमनेनेति प्रति- योगिनमपेक्ष्येतरत्रेतरस्यावगम्यमानं साहश्यं प्रतिधर्मिभिन्नं भवति तथा संयोगस्य ताशवुद्धिवि- पयत्वाद्भेदमेव रोचयामहे । प्रकृतमनुसरामः -तस्मान्न वृत्तिविकल्पादपि जात्यपह्नवः । यत्तु नि- सत्वाजातेः स्वविपयनानजननासामर्थ्यान्न ग्राह्यत्वमिति । तदसत् । नित्यानामप्यर्थक्रियासामर्थ्य क्षणभङ्गनिराकरणे वक्ष्यामः । नच हेतुलक्षणं ग्राह्यत्वम् । नानजन्यफलभागित्वलक्षणं हि तदिति शून्यवादे वर्णितम् । तस्मादयमप्यदोपः ॥ * ॥ यत्तु खलक्षणैरेव स्वानुभवद्वारेण गवादिविकल्पो- दयसंभवादप्रामाणिकी जातिकल्पनेति तदप्यसारम् । नहि जातिर्न दृश्यते येनैवमुपालम्भः स्यात् । उपजायमानं तु ज्ञानं स्वविषयभूतां जातिमुपस्थापयतीति नेदृशानां प्रलापानामवसरः ।। * ॥ क- थंचात्यन्तविलक्षणानि स्खलक्षणान्येकरूपं विज्ञानं जनयन्ति 'तदतद्रूपिणो भावास्तदतद्रूपहेतुजाः' इति स्थितेः । भवतो वा कथं विलक्षणानां विशेपाणामेकरूपसामान्यसंवन्धकारणत्वमितिचेत्, स्वहेतुवंशादिति त्रूमः । कानिचित्स्वलक्षणानि स्वकारणादुत्पद्यमानान्येकेन केनचित्वसामान्येन ता- दात्म्यं समवायं वा भजन्ते ॥ * ॥ ननु हेतवो विलक्षणाः कथमेकविधसामर्थ्ययुक्तानि स्वलक्ष- णानि जनयन्ति । न जनयेयुर्यदि विलक्षाणाः स्युस्तेऽपि वेकजातीया एव ॥ * ॥ नन्वेवं तत्सं- वन्धसिध्यर्थमपरापरजायपेक्षायामनवस्था । नैप दोपः, यथा तालवीजमेकजातीयं परिणामपरंपरया तालजातिसंवद्धां व्यक्तिमुपजनयति, सापि तथैव स्वकारणभूतवीजसमानजातीयं वीजान्तरम् । तथै- कजातीयाच्छुकादोजातीयव्यक्तिनिष्पत्तिः, तस्यां च तज्जातीयशुक्रनिष्पत्तिरिति नात्यन्तं तादा- त्म्यापत्तिः। तस्मादस्त्येकमाकृतिजातिसामान्यशब्दाभिलपनीयं शावलेयादिष्वनुगतम् ॥ इत्याकृतिवादः।। युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । वयवेषु वर्तते ततोऽवयवान्तरसनावे आश्रयभूतेप्ववयवेष्ववयवशो वृत्तिरिति वक्तु शक्यते, नत्वेवमस्ति, अतोऽवयवशो- ऽपि वृत्तिर्न सभवति, तस्मादत्राप्यवयवेववयवी वर्तत इत्येतावदेव वक्तुं शक्यते । प्रमाणतोऽवगमादित्यर्थ । तुल्यन्या- येन जातभ्रान्ति पृच्छति-किमिति । प्रतीतिरेवान प्रमाणमित्याह-नहीति ॥ प्रसङ्गात्सयोगस्यो भयलक्षण्य प्रश्नपूर्वकमुपपादयति-संयोगस्येति । नचेति । नच हेतुत्वेनैव ग्राह्यत्वं येनोक्त- टोप स्यात् क्तुि ज्ञानजन्यफलभागित्वेनात सामान्यस्यापि ग्राह्यत्व सभवतीत्यर्थ । ज्ञानजन्यफलभागित्वमेव नास्ती- त्याशय निराकरोति-यत्त्विति । इतीति । इतिहेतोरीदृशाना प्रलापानामवसरो नास्तीत्यर्थ । वस्तुतस्तु खलक्षण- स्यैवंरूपबुद्धिजनकत्वमेव सभवतीत्याह-कथमिति । अत्रैव तत्सिद्धान्तस्थितिमाह-तदिति । अत्र चोदयति- भवतो वेति । परिहरति-स्वहेतुबशादिति । एतदेव विवृणोति-कानिचिदिति । मतभेदेन पक्षद्वयोपन्यास । परिहरति-नेति । महाप्रकृन निगमयति-तस्मादिति । खमतेन जातिरूपं सामान्यं प्रसाव्य सादृश्यमेव सामान्य मिति परमतमाशय निराकरोति-नचेति ॥ अयमागय -किमिदं सादृश्य नाम ययेकरूपत्व तर्हि जातिरेव मा । नचान्यत्सादृश्यं परस्परविलक्षणाना व्यक्तीना सभवति । यदि तासामपि किचिदवयवसस्थानादिसामान्यमुच्येत तर्हि शावलेयसदृगोऽयमिति बुद्धि स्यात् , न,गौरिति जायनङ्गीकारे च सादृश्यमपि दुर्लभमित्याह-नचेति।इत्याकृतिवादः॥ सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । वर्ण. प्रतिपादक इत्यर्थ । उभयेति । सवन्धस्तस्यापौरुषेयत्व चेत्यर्थ । अपोहरूपमिति । अपोहरुपसामान्य- वादिनचायमभिप्राय.-न तावद्यावृत्तरूपाणामत्यन्तविलक्षणाना विशेपाणामनुवृत्त. कश्चिदात्मा संभवति । नच तेपा- .

·१०४ गास्त्रदीपिका। [अ, १ पा. १ अ. ५] मादृश्यादीना सामान्यत्वम्वण्डनम् । नच सादृश्यमेव सामान्यं तहुध्यभावात् , स एवायमिति प्रतीनिर्न तत्तत्सदृश इति । नच सर्वसामान्यापह्नववादिनः सादृश्यमपि संभवति भूयोवयवसामान्यात्मकत्वात्तस्य ।। * ॥ नचात- ब्यावृत्तिरूपमपि सामान्यमनङ्गीकृतविधिरूपसामान्यन शक्यते प्रत्येतुम् । अगोव्यावृत्तिं हि प्रती- यतावश्यं प्रथममेव गौः प्रसेतव्यः । नाप्रतीते गवि तव्यतिरेकामना गवां निरूपणं संभवतीति प्रथममवश्यं विधिरूपेण गौः प्रत्येतव्यः । नहि तेभ्यो व्यतिरेकरूपमपहायाश्वादिव्यक्तीनां प्राति- स्विकेन रूपेण ग्रहः संभवति । तेपामनन्ताना बुद्धाचनारोहान , अनारूढेपु च तेषु तव्यावृत्तिरूपस्य गोः प्रत्यतुमशक्यत्वात् । गौगौरिति च विधिरूपं सामान्यमवगम्यमानं कथं निवृत्तिरूपं शक्यम- गीकर्तुम् । तस्मादिदमतिपेलवं दर्शनम् । तस्मादस्ति जातिः ।। इत्यपोहबादः ॥ युक्तिसंहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । इदानी सौगतमतसिद्ध मयोहरूपं सामान्यं निगकरोति-नचेति । येन विधिस्प मामान्यं नानीकृतं तनातद्या. निरूप सामान्यं प्रत्येतुमेव न शक्यते । अतो विविस्पं सामान्यमगीकर्तव्यमित्यर्थ । एतदेवोपपादयति-अगो. व्यावृत्तिमिति । अगवामिसकारप्रश्लेप । क्य न सभवतीसंपेक्षायामाह-नहीति । तेभ्यो गोभ्य । दृपणमुपसहरति-तस्मादिति । तदुक्तं-'अगानिवृत्ति सामान्य वाच्च ये परिकरिपतम् ॥ गोन्व वस्त्वेव तरक्कम- गोपोहगिरा स्फुटम् ॥ मावान्तरमभावो हि पुरस्तात्प्रतिपादिन ॥ तत्रावादिनिवृत्त्यान्मा भाव क इति कथ्यताम् ॥' प्रागभावाटिचतुष्टयेऽभावलमव सामान्य न वस्तुरूपं सामान्यमन्नि । नप टोप । पर्वो घभावो भावाश्रित एव भवति अतस्तत्राप्यभावत्वमामान्यमेवानुत्पत्त्यादिपर्यायप्रागभावादिन्दपं न वस्तुरूप सामान्यमन्ति । ननु परस्परविलक्षणेषु त्रिष्वपि क्षत्रियादिवत्राह्मण इति सामान्यबुद्धिरस्ति । नत्र तेषु वस्तुत्प मामान्यमस्ति । *बुद्धश्च पुरुषत्वालम्बनत्वे ब्राह्मणोप्यब्राह्मण इति वुद्ध्या गृह्यत तस्यापि पुरुषत्वान् । नच क्षत्रियत्वादिक्रमवालम्बन, सामान्यबुद्धर्विगेपरूपा- लम्बनलासमवान् । अतो ब्राह्मणाभाव एवात्र सामान्यं तच्चावस्तु । एव गवाढावप्यभावात्मकमेव सामान्य सामा- न्यबुद्धरालम्बनमस्तु कृत भावस्पति । अत्र कश्चित्-अक्षादिगन्दवब्राह्मगशब्दोपि जातित्रयस्य वाचक अना नेयं मामान्यालम्बना बुद्धि किंतु भत्रियादिविगेपालम्बनैव । शब्दएवात्र साधारणो नार्थ । गवाटी त्वयों- ऽपि साधारण एवं गोत्वादिपस्ततो नोक्तदोषापत्तिरियाह-तदेतद्युतम् । *प्रतीतिविरोधात, अघटादिप्यसं- भवाच । क्षत्रियादिषु परिमितेषु शक्यतापि माधारणगन्दत्वं ज्ञातुम् । वृक्षादिषु त्वनन्तेष्वघटादिगन्दस्य साधारणत्वं दुरविगमम् । तस्मादव वचाव्यम्-अब्राह्मणगढनात्र नल्मामाहाह्मणपर्युदासेन क्षत्रियाण्ठित्रयाधार पुस्त्व प्रतिपाद्यते । कथमेकमेवाब्राह्मणपद पुंस्त्व प्रतिपादयति ब्राह्मणं च पर्युदस्यतीति चेन् । इत्यम् । अब्राह्मण इति हि समानपद सावयव- स्वाद्विग्रहवाक्यार्थे वर्तितुं शक्नोति । अतो ब्राह्मणपदममभिव्याहृतन नना तदभात्र प्रतिपादयता तत्सबद्ध पुस्त्व लक्षणया प्रतिपाद्यते । यावढुक्क भवति ब्राह्मण्याभावयुक्त पुमानिति, तावब्राह्मण इति । एवमघट इलाढावपि घटत्वाभावयुक्त पार्थिवत्वादिकं सामान्यमेव प्रतिपाद्यत इति । ननु कथ ब्राह्मणत्वाभावयुक्त पुस्त्वमेत्र लभ्यते न वस्तुमात्रम् । उच्यते । मत्त्वद्रव्यत्वपार्थिवत्वप्राणित्वपुस्त्वद्राह्मणत्वाढिकक्षाभेटेन मामान्य भवति । पूर्वपूर्वापेक्षया चोत्तरोत्तरो विशेपो भवति । तदिह पुस्त्रविशंपे ब्राह्मण्य नमा पर्युदस्ते *तदमावयुक्तमामान्यापेक्ष शब्दस्तदनन्तरेण पुंस्त्वेनानुरुध्यते वस्तुत्वाद्यपेक्षया तस्यैव प्रथम प्रतीते । अतो ब्राह्मणत्वानिवृत्त नरत्वमेव ब्राह्मणपदस्य प्रतिपाद्यमवशिष्यते । ननु श्रुत्यवगतब्राह्मण्यवद- थांवगतं पुस्त्वमपि नवा मिन प्रतिपिध्यते । मेवम् । विरम्यव्यापाराभावात् । नहि श्रीत ब्राह्मण्य प्रतिपिध्य पुनलाक्ष- णिक पुस्त्वं नवा शक्यं निडुम । सकृदुचरितस्य द्विरभिधानासभवान् । तत्र प्रतीयमान पुंस्त्व निर्विरोपावस्थानासभवा- दात्तत्रियादिभेदान्तरस्थं प्रतीयत, लोकेऽप्यत्राह्मणपटात्तत्रियादिप्वव प्रतीतिर्न वस्तुमात्र इति । कथ मेदान्तरस्थमेव पुस्त्व प्रतीयते न पुनाह्मणस्थ, निषधादिति चेन्, नबोत्रपर्युटासत्तिनिपेक्वाभावान् । उच्यते-पयुदासवृत्तिरपि सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । मेवाभिधेयत्वमानन्सयभिचाराभ्या अतोऽनयावृत्तिरेव मर्वानुगतशब्दार्थ इति । यथा शायलेयस्य गोव्यावृत्तिरेवं वाहुले. यस्यापति। यथाह -'यद्रूपं भावलेयस्य वाहुलेयस्य नास्ति तत् ॥अतद्रूपपरावृत्तियोरपि न भिद्यते' इति । वुद्धिरिति। अब्राह्मण इति बुद्ध क्षत्रियत्वादिनिगपालम्बनत्वासमवादिलर्थ, । प्रतीतीति । अत्राप्यब्राह्मणत्वरूपस्य सा- धारणस्यायस्य प्रतीयमानत्वादिलयं । विग्रहवाक्गर्थे ब्राह्मण्याभावयुक्त पुमानित्यस्यार्थे । तदभावेति । ब्राह्मण- वाभावयुक्तमामान्यं पुंस्त्रमेव तदपक्ष गन्धस्तनवानुरुध्यते न वस्तुन्वादिनलयः । सादृश्यस्यापीति । अत्राह्मणो ·[ अ. १ पा. १ अ.५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता । १०५ - । । । युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । नन् अर्थतः प्रतिषेधफल एव भवति । नहि ब्राह्मण्याभावयुक्तपुंस्त्वं ब्राह्मणे सभवति तस्मात्क्षत्रियादिष्वेव वृत्तिर्न वस्तु- मात्रे । किच ब्राह्मणमात्ररहितवस्त्वन्तरापेक्षायां सादृश्यात्क्षत्रियादिष्वेव मति' शीघ्रं भवति अभाववत् *सादृश्यस्यापि नञ्- वाच्यत्वात् । नन्वघट इत्यत्र न घटावयवसामान्ययोग शरावादे. सभवति । सत्यम् । अवयवसामान्यमन्तरेणापि सवन्धि- सामान्यमात्रेणापि तत्र सादृश्योपपत्ते. । अस्तिच मृत्तिकाविकारत्वादिना, तत्रापि घटसादृश्यसभवात् । तदुक्तम्-'साह- श्यमेव वा वाच्यमिष्टमब्राह्मणादिषु ॥ तच्चावयवसामान्याद्विना*प्यतेन लभ्यते ॥ यत्र तर्हि नेक्षेतेत्यादौ नास्त्येव सादृश्यं तत्र कथं । सादृश्यमन्तरेणापि साहचर्यादिना तत्र शब्दप्रवृत्तिसभवादिति ब्रूम । तत्र हि ईक्षणसमभिव्याहृतेन नना तदभावं प्रतिपाद्य तत्सहितस्तद्धेतुभूत सकल्पो नेक्षेत इत्येवं लक्ष्यते । वक्ष्यति च–'न त्वयमीक्षणप्रतिषेध कित्वनीक्ष- णविधि. व्रतप्रक्रमादिति । उक्तंच-'क्वचिद्विनापि सादृश्यात्साहचर्यादिहेतुका ॥ नयुक्तशब्दवृत्ति स्याद्यथा वक्ष्यत्य- नीक्षणे ॥ ईक्षणव्यतिरिक्ता हि क्रिया तत्राप्यपेक्षिता ॥ प्रत्यासत्तेर्न सकल्पमतिक्रम्य प्रतीयते ॥' प्रतिषेधवाचिन. कथम- र्थान्तरे वृत्तिरिति चेत् । न । सर्वत्रास्य निषेधवचनत्वाभावात् । तथाहि आख्यातयोग्ययं प्रतिषेधमभिधत्ते, नामधात्व- र्थयोगी तु नन् लक्षणया तदन्यमाने तद्धिरुद्धे च वर्तते । यथाहु -'नामधात्वर्थयोगी च नैव नञ् प्रतिषेधक ॥वदतोऽवा- ह्मणाधर्मावन्यमात्रविरोधिनौ'। नन्वेवमपि न पिवेदित्यादावाख्यातमात्रयोगिनो नमः प्रतिषेधपर्यवसानान वस्त्वालम्वनत्व- सिद्धिः । मैवम् । तत्रापि वस्त्वालम्वनत्वसंभवात् । औदासीन्यं नाम क्रियारहितमात्रखरूपमेव, तच्च वस्त्विति । यथाहु -'यत्राप्याख्यातसंवन्धात्प्रतिषेध प्रतीयते ॥ तत्रौदासीन्य वस्त्वेव प्रतिपत्तावलम्बते ॥' यदाचाभावबुद्धेरभावविशिष्ट- वस्त्वेवावलम्बन नाभावमात्र तदावश्यमसाधारणशावलेयादेरालम्बनत्वानुपपत्तेस्तदन्यगोत्वरूपं वस्त्वेवालम्वनमापद्यत इति सर्व समंजसम्। *अनान्ये विशेषा वार्तिकेऽवगन्तव्या । तार्किकास्तु-*नसमासे अब्राह्मणमानयेत्यत्र पर्युदासे पूर्वपदेन नोत्तरपदार्थसदृशक्षत्रिये लक्षणा। *अघट पट इत्यादौ च प्रसज्यप्रतिषेधार्थेन सामानाधिकारण्यादभाववल्लक्षणा।*व्यासेऽपि न घट पट इत्यादौ यथा शुक्ल पट इत्यादौ शुक्लवल्लक्षणा तथा ननोऽभाववल्लक्षणा । *न पचतीत्यादौ क्रियासवन्धे। भूतले न घट इत्यादौ च प्रसज्यप्रतिषेधे नत्रो मुख्यार्थत्याहु । नैयायिकास्त्वनुमानेन गवादिशब्दानामपोहाभिधानं निराकुर्वन्ति । तद्वार्तिककारै यार्थान्यानपोहत्वं । 'पक्षीकुर्याद्यदा सर्वोस्तदाऽथा*ssवीत हेतुभिरियादिना ग्रन्थेनोपन्यस्य निराकृतं तत्त. त्रैवावगन्तव्यं विस्तरभयानेह लिखितम् । प्रकृतमनुसराम --उपपादितमर्थ निगमयति-तस्मादिति । इत्यपोहवाद । नचौलूक्यादिमतसिद्धा जातिरेवाकृतिशब्दार्थत्वेन भवद्भिरुपपादिता, भाप्यकारस्तु 'अथ गौरियस्य शब्दस्य कोऽर्थ इति पृष्ट्वा सानादिविशिष्टाकृतिरिति ब्रूम' इत्यनेन जातिविलक्षणं सानादिविशिष्ट माकृतिशब्दार्थमाह । न चैतत्स- भवति, अवयविसवन्धिनो गोत्वस्या वयवेष्वस्थानात् 'द्रव्यगुणकर्मणा सामान्यमात्रमाकृति'रिति वक्ष्यमाणविरोधश्च । सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । ब्राह्मणसदृश इत्यर्थ । एतेनेति । संवन्धिसामान्यमात्रेणेत्यर्थ । वस्त्वेवेति । अब्राह्मणादिशब्देष्वेवापोहाशस्य वाच- कत्वावगति । गवादिशब्देषु तु वस्तुखरूपमेव लोकेऽवगम्यत इति भाव । उक्तंच-'तस्माद्यप्वेषु शन्देषु नञ्योगस्तेषु केवलम् ॥ भवेदन्यनिवृत्त्यंश खात्मैवान्यत्र गम्यते' इति । अत्रान्ये विशेषा इति । मास्त्वपोहस्य शब्दार्थत्वं भेद एव तद्वान् शब्दार्थो भविष्यति न तावता गोत्वादिसामान्यस्य शब्दार्थत्वमिति । तन । विशेषाणामनुक्तेषु सवन्धग्रहणासभ- वात् । यदि चापोहवत्वं सामान्यमेव शब्दार्थ इत्युच्येत तदपि कल्प्यमानं वस्तुरूपमवस्तुरूपं वा स्यात् ।आये जातिरेव सा। अन्त्येऽपोहमात्राभिधानं तत् । तच्च पूर्वमेव निरस्तम् । अथवापोहवत्त्वं नाम अपोहापोह्ययो सवन्ध । तद्धितसमासेषु सवन्धाभिधानं भवत्प्रत्ययेनेति स्मरणात् । तदप्ययुक्तम् । सवन्धस्य सामानाधिकरण्यानुपपत्त्या वाच्यत्वस्य भवद्भिरेव निराकरणात् इत्यादयोऽन्ये विशेषा वार्तिकेऽवगन्तव्या इत्यर्थ । नन्वब्राह्मणमानयेत्यत्र नमोऽभावार्थकस्य ब्राह्मणपदेनान- न्वयात् नत्र सदृशलक्षणायामपि न ब्राह्मणपदेनान्वय । नहि ब्राह्मणसदृशोब्राह्मण इत्यन्वय सभवति अतोऽब्राह्मणवाक्यस्यैव ब्राह्मणसदृशे शक्तिरिति मतमपाकरोति-नसमास इति । अब्राह्मणपदे ब्राह्मणपदस्य ब्राह्मणसवन्धिलक्षणाया नअर्था- न्वयादुत्तरपदार्थसदृशस्य लक्षणया लाभोपपत्तौ न शक्तिकल्पन युक्तमित्यर्थ । अघट इत्यस्य घटान्योन्याभाववति शक्तिरिति मतं निराकरोति-अघट इति । घटपदे घटप्रतियोगिकत्वलक्षणाया नअर्थेन नान्वय । पटसामानाधिकरण्यानुपपत्त्या चनजोऽभाववतिलक्षणा। तथाच घटप्रतियोगिकाभाववान्पट इति वाक्यार्थ स्यादिति । इदानीमसमासेऽपि लक्षणेति दर्शयति -व्यासपीति । अत्रापि नञ्पदं खाधिकरणे लाक्षणिकमित्यर्थ । क तर्हि ननो मुख्यार्थत्वमत आह-न पचती- त्यादाविति । पाकघटयो अर्थेन सामानाधिकरण्याभावादित्यर्थ ।आवीतहेतुभिरिति । आवीतहेतवो नामापक्षव्या- वृत्तिमुखेन ये साध्यं गमयन्ति यथा प्रमादय । ते हि निरात्मकेभ्यो घटादिभ्यो व्यावृत्ता शरीरस्य निरात्मकत्वापोहेन सात्मकत्वं गमयन्तीत्यर्थ । आकृतिशब्दार्थमाहेति । तस्माद्भवतो भाष्यविरोधरूपं दूषणमिति शेप । एतदिति। सानादिभिर्विशिष्टत्वमित्यर्थ । अवयवेग्विति । यद्यवयवेषु गोत्वं वर्तेत तदाऽवयविवत्सास्नादिवैशिष्ट्य तस्य सभवेदिति । शा. १४ ·शास्त्रदीपिका। [अ. १ पा. १ अ.५] अवयविविचारः। एतेनावयवी व्याख्यातः । तस्याप्यवयवेभ्यो भेदोऽभेदो वेति विकल्पे भेदं समवायसंवन्धमव- यवगुणेभ्यश्च तत्र विशेपगुणानामुत्पत्तिमाचक्षते वैशेषिकाः । येच स्वसमवेतविशेषणविशिष्टाः स्वा- श्रयस्यैकजातीयस्य परिच्छेदकास्ते विगेपगुणा इत्याहुः । वयंतु भिन्नाभिन्नत्वम् । नहितन्तुभ्यः शिरःपाण्यादिभ्यो वावयवेभ्यो निष्कृष्टः पटो देवदत्तो वा प्रतीयते । तन्तुपाण्यादयोऽवयवा एव पटाद्यासना प्रतीयन्ते । विद्यते च देवदत्ते अस्य हस्तः गिर इत्यादिः कियानपि भेदावभास इत्यु- पपन्नमुभयासकलम् । तस्मादवयवानामेवावस्थान्तरमवयवी न द्रव्यान्तरम् । त एव हि संयोग- विशेपेववादकद्रव्यतामापद्यन्ते, तदालना च महत्त्वं पटजातिं च विभ्रत: पटवुद्ध्या गृह्यन्ते । तेन युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । नेप दोष ।*गोत्वोपलक्षणतया सानाद्युपादानात् । अस्ति हि *तेपामेकावयविसवन्धो जात्यन्तरेभ्यो गोत्वेनासाधारण्यम- तस्ते शक्नुवन्ति तदुपलक्षयितुम् । तच्चोपलक्षण विना गोगन्दवाच्य विविच्य निर्देष्टुं न शक्यम् । यथाहु-'पिण्डे सत्ता- दिनातीना वह्वीना समवेतता ॥ तेभ्यो विशेष्यते गोत्वं साम्नादिभिरसशयम्' ॥ अथवा सानाघेकार्थसवन्धित्वाद्गोत्वस्य तटसन्तभेदात्तद्वनिष्टयकीर्तनम् । अत्र कश्चिद्भाध्यगतरुचकायुदाहरणादाकृति सस्थानमिति मन्यते । तन । जातेरेवा- कृतित्वेनाभिप्रेतत्वात् । नहि वाय्वनिशब्दादौ किचित्तस्थानमस्ति । नानासस्थानपरिमाणेषु च तेष्वस्ति वायुत्वादिप्रत्य- भिना । शावलेयादौ च प्रतिपिण्ड सस्थानभेदात्कथ तत्सामान्य स्यात् ।*रुचकाद्युदाहरणं च सस्थानातिरिक्तरुचकत्वादि- सामान्याभिप्रायम् , त्यानुगतसुवर्णत्वाभिप्रायं वा । वक्ष्यति व 'द्रव्यगुणकर्मणा सामान्यमात्रमाकृति'रिति । नहि गुण- कर्मनु सम्थान सभवतीति । ननु यटि प्रत्यक्षा जातिस्तहिं मनुष्यत्वादिवत् ब्राह्मणत्वादिकमपि सहसैव कय न गृह्यते । नत्यम् । मातापितृसवन्धस्य तदुपलक्षणस्यानवगमादिति ब्रूम । तदुक्तम्-'तस्योपलक्षणं चापि क्वचित्केनचिदिष्यते ॥ रूपादीना विशेपेण देशकालाद्यपेक्षया ॥ सुवर्ण व्यज्यते रूपात्ताम्रत्वादेरसंचयम् ॥ तैलाद्धृतं विलीन च गन्धेन च रसेन वा ॥ मलप्रच्छादितो चहि स्पर्शनेनोपलभ्यते ॥ अश्वत्वादौ च दूरस्थे निश्चयो जायते खनै । सस्थानेन घटत्वादिब्राह्म- णत्वादि योनित ॥ क्वचिढात्रारतश्चापि सम्यग्राजादिपालितात्' इति । क्वचिद्देशे सम्यग्राजानुपालितादप्याचाराहाह्मण्या- दिनिर्णय । सच देगापेक्ष । यस्तु वमन्तावानादिना ब्राह्मण्यादिनिश्चय स कालापेक्ष । सर्वत्र तूपाध्यपेक्षैरिन्द्रियैरेव सुवर्णत्वादिनिर्णय अपरोक्षभामादित्ययं । ननु यथा पति!थ वनमिलनेकेष्वेकत्वप्रलयो व्यामोहस्तथा गोत्वादिप्रत्ययोपि भविष्यति । मैवम् । रजतादिप्रत्ययवद्गवादिप्रत्ययस्य विपर्यासाभावात् । दूरत्वदोपेण हि वहुषु वृक्षेप्वेक वनमिति प्रतीति । सनिकृष्टस्य तु वृक्षेषु एक्त्वबुद्धिनिवर्तते, जातिवुद्धिस्तु कथमपि न निवर्तत इलस्ति विशेप । केचित्तु नानावृक्षगतं बहुत्वसामान्यमेव वनवुद्ध्या गृह्यते तत्र चकत्व वनत्वं च विद्यतेऽतो भवत्येकवचनोपपत्ति । एवंच वनस्य सत्यत्वान तदृष्टान्तेनाकृतेर्मिय्यात्वमिलाहु । अत्रान्ये विषया वार्तिके वनवाटेऽवगन्तव्या ॥ आकृतिन्यायमन्यत्रातिदियति-एतेनेति । यथव भिन्नेष्वेकवुद्धिसद्भावात्सामान्यं सिद्ध्यति तथावयवेषु मिनेषु देवद- त्तोऽय घटोयमित्येकद्रव्यावभामादस्त्येवावयवेभ्यो भिन्नोऽवयवीलर्य । तत्किमसन्तभिन्नोऽवयवी अभिन्नो वेत्याकालायां मतान्तरेण तावन्द्रेदमुपपाढयति-तस्यापीति । तन्मते विशेषगुणलक्षणमाह-येचेति । खसमवेत विशेषणं नेत्राये. कानगम्यत्वम् । स्वमतमाह-वयं त्विति । उभयोक्तयुक्तिवलादेवोभयरूपतासिद्धिरित्यर्थ । ननु भिन्नाभिन्नत्ववादि- नामन्यतमस्याप्यनवधारणात्स्थाणुवी पुरुषो वेतिवत्सदेहात्किचिटप्यवाधितं न सिध्येत् । सत्य न सिध्येत् । यदि ज्ञा- नमेवाव्यवस्थितरूपमनेकमवगाहेत, यया स्थाणुर्वा पुरुपो वेति । नत्वेव, वस्तुविपयो ह्यसाकमनेकान्तवादोऽनेकाकार वस्त्विति । यत्र तु नानमेवाव्यवस्थितरूपं तत्र सगयादप्रामाण्यं भवति । इहत्वनेकरूपमेव वस्त्विति निर्णयात्कुतोऽप्रामा- प्यम् । ययाहु-'ज्ञानं सदिह्यते यत्र तत्र न स्यात्प्रमाणता ॥ इहानकान्तिकं वस्त्वित्येव ज्ञान सुनिश्चितम् ॥' निगमयति -तेनेति । वृत्तिविकल्पश्चास्य वार्तिककाररेव परिहृत । तथाहि-'वृत्तिश्चावयवेष्वस्य व्यासज्यैव प्रतीयते ॥ तत कास्यादिसप्रश्न प्रलाख्येयोऽत्र जातिवत्' ॥ सापेक्षेप्वनेषु वृत्तिासज्यवृत्ति , साचावयविनोऽवयवेषु प्रतीतिवलादे- वानीक्रियते । यत्तु विक्ल्पान्तर कि कास्न्यनककत्र वृत्ति किवावयवा इति तु जातिवटेव परिहर्तव्यमित्यर्थ । ननु सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । भाव । गोत्वोपलक्षणतयेति । उपलक्षणतयोपादान नतु विशेषणत्वेनातो नोक्तदोप इति भाव । तेपामिति । सात्राटीनामित्यर्थ । रुचकादीति । स्वक स्वस्तिको वर्वमान इति प्रत्यक्षमावृत्तिईयत इति भाष्ये रुचकायुदाहरण• - ·[अ. १ पा. १ अ. ५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता । १०७ पटासना तेपामेकत्वम् अवयवासना तु नानात्वमुपपन्नम् ॥ * ॥ यदपि कारणगुणा रूपादयः कार्ये गुणमारभन्ते इत्युक्तं तदपि गुणद्वयप्रतीत्यभावानातीवास्मभ्यं रोचते । यदि हि द्वौ गुणौ प्रतीये- यातां तन्तुष्वेकः पटे चापरस्ततः कार्यकारणभावं प्रतिपद्येयाताम् नतु गुणद्वयं प्रतीयते तन्तुरूपमेव शुक्लं तन्तुपु पटभावमापन्नेषु पटरूपतया प्रतीयते नतु रूपान्तरम् । यत्रापि नानारूपैः शुक्लकृष्णरक्त- पीतैस्तन्तुभिरारभ्यते पटस्तत्रापि त एव वर्णाः पटगताः प्रतीयन्ते न रूपान्तरम् ।। । युक्तिनेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । यथा तन्त्वाद्यवयवा एव पटात्मना प्रतीयन्ते तथा सानादिसमुदायालम्वनैव गोत्वप्रतीतिः कि नाभ्युपगम्यते । मैवम् । पिण्डात्पिण्डान्तरेयु सानादिसमुदायस्य भेदात् । अत सास्नाद्यतिरिक्तस्यैव गोत्वबुध्यालम्बनत्वम् । *वनबुद्धिरपि तर्हि वनान्तरेष्वपि सभवन्ती न समुदायालम्वना स्यात् । सत्यम् । अस्ति ह्यस्माकमत्र वृक्षत्व वहुत्वसामान्यं च, तदाश्रया वनमिति बुद्धिर्भविष्यति । नन्वस्मिन्पक्षे वनमित्येकवचनं, यदा हि 'वृक्षा हि वहवो वनमिति वार्तिकोक्त पक्षस्तदा कथ- मेकवचनोपपत्तिः । नैप दोप । जात्यभिप्रायेणैकवचनोपपत्ते । यथाहु -'एकत्वेप्याकृतेर्यद्वद्वहुत्वं व्यक्त्यपेक्षया ॥ वहु- त्वेपि तथा व्यक्तरेकत्वं जात्यपेक्षया ॥' तर्हि व्यक्तिसख्यावशेन कदाचिटेकस्मिन्नपि वृक्षसमुदाये वनानीत्यपि प्रयोग. स्यात् । न स्यादिति ब्रूम । शब्दाना नियतशक्तित्वात् । केचिदेकत्वेनैवावच्छिन्नमर्थ सर्वदा वदन्ति केचित्तु बहुत्वेनैव, केचिदुभयथापि प्रयोगभेदेन वदन्तीति । ययाहु -'एकानेकाभिधाने च शब्दा नियतशक्तयः । केचियक्ति त्वसख्याका गमयन्यवरादिवत् ॥*एको व्रीहिस्तु निष्पन्न इति जाति खसख्यया ॥ *पत्नीसनहनादौ तु व्यक्तिमाकृतिसख्यया ॥ कपि. जलादिजातेस्तु प्रतीतिर्व्यक्तिसख्यया ॥ व्यक्तिजाती वदन्त्यन्ये द्रव्यावयवसख्यया ॥ अस्मानिति यथैकस्मिन्पाशानदिति- रित्सपि ॥ *तत्र व्रीह्यादिशब्दाना सख्यायोगो यथारुचि ॥वनदारादिशब्दास्तु प्रवर्तन्ते व्यवस्थया ॥ **जगमे स्थावरे चार्थे यथायूथवनादयः ॥ *तत्र व्यक्तौ च जातौ च दारादिश्चेत्प्रयुज्यते॥ व्यक्तेरवयवाना च संख्यामादाय वर्तते ॥ *वनशब्द. पुनर्व्यक्तीर्जातिसख्याविशेषिता ॥ वह्वीराहाथवा जाति वहुव्यक्तिसमाश्रिताम् ॥' इति । एवं सयुक्तेषु परिगृहीतवितति- विशेषेषु पतिरिति वुद्धिरेकत्वावगाहिनी न निरालम्बना। सयोगादिविशेषस्यालम्वनत्वात् । एवमन्यत्राप्यूह्यम् । नन्वत्र भा- प्यकृता पूर्व वृक्षातिरिकाप्रत्ययाद सत्त्वमुपपाद्य पुनरपि 'वनादिपु नैव प्रत्ययविपर्यासोन तेन सन्ति' इति भाष्येण सत्त्वंत- द्विरुद्धम् । वक्तव्यो वाभिप्रायविशेप । उच्यते- 'लोकप्रसिद्धपदार्थव्यवहारित्वान्मीमासकाना न खतन्त्रपदार्याभ्युपगमोऽस्ति लोकदृष्ट्या चासत्त्वं पूर्व यदि वनेन्येनेत्यादिनोक्तम् । यदि तु नायं विशेषो घटत इति कश्चिदभिनिविशेत तंप्रतीदं भाष्यम् । अय वनादिष्विति वनस्य सद्भावेपि न काचिदस्माकं क्षतिरित्यभिप्राय । अतएवाहुर्वार्तिककारा -'इति निगदितमेतल्लो- कसिद्धै पदायैर्व्यवहृतिरिह शास्ने न खतन्त्राभ्युपेतै ॥ भवति तु जनदृष्ट्या जातिपतयादिभेदो यदि तु न घटतेऽसौ नैव वाधोस्ति कश्चित् ॥' 'प्रसक्तानुप्रसक्त्यैतद्वार्तिकादेर्निरूपितम् ॥ प्रमेयमधिकं मूलमनुसधीयतेऽधुना ॥ इति वनवादः ॥ इदानीमौलुक्याभिमतं कारणगुणप्रक्रम निराकर्तुमाह-यदपीति । ग्रन्थो निगव्याख्यात ॥ सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । मित्यर्थ । वनवुद्धिरपीति । यथा गोत्वबुद्धिर्विलक्षणेषु नानापिण्डेषु जायमाना न समुदायालम्वना तथा वनबुद्धिरपि बहुषु वनेषु विलक्षणेपु इदं वनमिदं वनमित्येकरूपा जायमाना न समुदायालम्वना स्यादित्यर्थ. । एको व्रीहिरिति । अत्र व्रीहिशब्दोऽन्येपा जातिशब्दाना वृक्षादीनामुपलक्षणार्थ । पत्नीति । पत्नीशब्दोऽप्यौपाधिको यज्ञखामिन्या वर्त- मानो व्यक्तिवचनः । सच श्रुतिसख्यया व्यक्तिमवच्छिनत्ति 'पत्नी सन्नह्यति' इत्येतस्मिन्मन्त्रे द्वयोर्वहुपु चैकवचनस्यैव प्रयोगात् आकृतिसख्यावाचिना शब्देन प्रवृत्तिनिमित्तं यज्ञखामित्वमोवाक्यं(१) तेन हि पत्नीत्वं नामाकृतिरस्ति अस्मानितिव्यक्तिमव- यवसख्यया 'अदिति पाशा'नित्यत्र मन्त्रे जातिवचन पाशशब्द एकस्मिन्नपि पाशे वहुवचनान्त. प्रयुज्यमानो जातिद्र- व्यावयवसख्यया वक्तीत्युक्तमिति । येचैते ब्रीह्यादिशब्दास्ते प्रयोगभेदेन यथारुचि सख्या भजन्त इत्याह-तत्रेति । वन- दारादिशब्दास्तु व्यवस्थितसख्यावचना इत्याह-वनेति । एतदेव दृष्टान्तेनोपपादयति-जंगम इति । कीदृशी पुनर्दी- रादिशब्दाना व्यवस्था ता दर्शयति-तत्रेति । दारादिशब्दो हि सर्वदा वहुवचनान्त समयादेकव्यक्त्यभिप्रायेण प्रयु- ज्यते तदवयवसख्यया व्यक्तिभेदमाचष्टे । यदात्वविवक्षितव्यक्तिभेदो दारमात्रपर. तदा व्यक्तिभेद इति । वनशब्दस्य त्वेकत्वसख्यैव विवक्षितेत्याह-वनशब्द इति।जातिग्रहणं वहुत्वदेशसमुदायानामुपलक्षणार्य। शङ्कुभिन्नेषु वनेषु वनानीति प्रयोग. सादेश्ये बहुत्वं जातावुपचर्य क्रियते । द्रव्यसमुदायवनलक्षितदेशाधनेकत्वाभिप्रायत्वे वनस्य तद्भेदादेव युक्तं बहुव- बनमिति । असत्वमिति। यदि वनेऽन्येन हेतुना सद्भावविपरीत.प्रत्यय उत्पद्यते मिथ्यैव वनप्रत्यय इति, अतोवनं नास्ती- ·१०८ शास्त्रदीपिका। [अ. १ पा. १ अ. ५] चित्रैकरूपनिराकरणम् । ननु चित्रः पट इति प्रतीयते नतु शुक्लः पीत इति वा, तस्माञ्चित्राख्यं रूपान्तरमत्रोत्पन्नम् । नैवम् । चित्रं नानारूपमित्यर्थः । चित्रशब्दो हि नानापर्यायो लौकिकानां प्रसिद्धः । ततश्चित्राख्य. मेकमेव रूपं लोकविरोधादेवायुक्तमङ्गीकर्तुम् । नानारूपाणामपि चावयवभेदद्वारेणैकस्मिन्नपि पटे समवायो नानुपपन्नः । एतेन संयोगजसंयोगो निरस्तो वेदितव्यः । यथा देवदत्तसंयोग एव तस्मि- न्कुण्डलिनि संजाते कुण्डलिसंयोगो भवति तथा तन्तुतुरीसंयोग एव तन्तौ पटभावमापन्ने पटतुरी- संयोगो भवति न संयोगान्तरं प्रतीत्यभावादित्यलमतिविस्तरेण । तस्मादस्त्येवावयवी ।-~-'वृत्तिः खावयवेष्वस्य व्यासज्येति प्रदर्शितम् ।। तेनास्त्यवयविद्रव्यं सामान्यं चास्ति सर्वगम् ॥ इत्यवयविवादः॥ वर्णानामभिधातृत्वमाकृतेश्चाभिधेयताम् ।। कथयित्वाथ संवन्धकथैव प्रकृतोच्यते॥ज्ञाप्यज्ञापकभावश्च संबन्धः प्रागुदीरितः ॥ तन्नित्यत्वं यदाक्षिप्तं तत्समाधीयतेऽधुना ॥ एवं हि पूर्वमुक्तम्-यस्मात्प्रथ- मश्रवणे शब्दोऽर्थ न प्रत्याययति तस्मानास्य स्वाभाविकमिन्द्रियवत्प्रत्यायकत्वम् । अस्थायमर्थः । इति पुरुषेण कथिते प्रत्याययति ततो नूनमस्य पुरुपकृतं प्रत्यायकत्वमिति पौरुपेय एव संवन्ध इति ॥ * ॥ तन्नाभिधीयते-नह्यस्यायमर्थ इति संवन्धकरणमिदम् , प्रसिद्धसंवन्धकथनं ह्येतत् । कथम- वगम्यते अर्थान्तरकथने बहुभिर्निवारणात् । यो हि कश्चित् कस्मैचित् गोशब्दस्याश्वं गवयं वार्थ- माह तमन्ये बहवो निवारयन्ति नायमस्यार्थः सानादिमानस्यार्थ इति, संवन्धक्रियापक्षे च देवद- । युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । प्रतीत्यभावादन्यदपि निराकरोति-एतेनेति । उपपादितमर्थ निगमयति-तस्मादिति । महाप्रकृत निगमयति -वृत्तिरिति । व्याख्यातप्राय चैतत् । इति अवयविवाद ॥ अनन्तरोक्तप्रमेयस्य वक्ष्यमाणप्रमेयेणासगतिमाशय सगतिं कर्तुमाह-वर्णानामिति । नन्वत्र ग्रन्थकारेणायं गौरित्यत्र क शब्दस्तथा गौरित्यस्य शब्दस्य कोऽर्थ इत्यादिभाष्यद्वयमनुक्रम्य वर्णानामभिधातृत्वमाकृतेश्चाभिधेय- तोपपादिता सवन्धोपपादनसमये तु अब सवन्ध कइत्येतद्भाप्यं कथमुपेक्षितम् । प्रयोजनाभावादितिचेत् । न । तदनुसारेणैव सवन्धस्योपपादयिप्यमाणतया तत्सत्त्वात् प्रक्रमभज्ञापत्तेश्च । तस्माद्वक्तव्योऽभिप्रायविशेप । उच्यते -सज्ञासज्ञिसवन्धस्य पूर्वमेवोक्तत्वात्प्रश्नस्तावदनुपपन्न । यच्छब्दे ज्ञातेऽर्थो विज्ञायत इत्युत्तरमप्यनुपपन्नं सवन्धख- रूपस्थाकथनात् । अतएवाहु --'किमौपधं ज्वरस्येति पृष्टो यदि वदेदिदम् ॥ येनासौ नश्यतीत्येवं कि तेन कथितं भवेत् ॥' अथायमभिप्राय - सबन्धग्रहणपूर्विका हि प्रतीति सज्ञासशिसवन्धप्रतीत्युत्तरकालभावित्वान प्रतीत्यहं सज्ञात्वमजानान- स्थापि सवन्धान्तरदर्शनेनार्थप्रतीत्युपपत्ते । अतोत्रापरितुष्यन् *अविनाभावरूपसबन्धान्तराभिधित्सया पृच्छति-अथ संबन्धः क इति । एतच्चायुक्तम् । उत्तरभाष्ये विनाभावरूपसवन्धकीर्तनाभावात् । तस्मादयमभिप्रायो भाष्यकारस्य । पूर्वोक्त एव सवन्धो मध्ये शब्दार्थविचारव्यवहितो नित्यानित्यविचाराय पुन स्मारयति । उत्तरभाष्येणापि अभिधानकि. याप्रति शब्दस्य यत्कर्तृत्वं करणत्वं वा तदेव शक्तिसज्ञागमकत्वादिपर्यायमुच्यते--यच्छब्दज्ञानादर्थज्ञानं अयं सवन्धश्च ज्ञाप्यज्ञापकत्वमेवेति भाष्यार्थ । भाष्यादेतदर्थाप्रतीतिरिति चेत् । न । ननु कृतक इति पूर्वमुपपादित इत्यनुमानभाष्य- पर्यालोचनया तस्यैव प्रतीते । नहि सवन्धान्तरस्य कृतकत्व पूर्वमुक्तमिति । अतएव प्रन्थकारोऽनतिप्रयोजनवाद्भाष्यमु. पेक्ष्य पूर्वोकसवन्धानुभाषणेनाक्षेपसमाधानाभ्या नित्यत्वानित्यत्वविचारमारभते-ज्ञाप्येति । आक्षेप तावदनुभाषते- एवंहीति । समाधानं प्रतिजानीते-तत्रेति प्रसिद्धति । यदाह भाष्यकार --'सिद्धवदुपदेशात्' यदि सबद्धरभावानि- योगतो नार्या उपलभ्येरन् ततोऽर्यापत्त्या सवन्धकारमवगच्छाम । अस्ति वन्य प्रकारो वृद्धाना खार्थेन व्यवहरमा- णानामुपशृण्वन्तो वाला प्रत्यक्षमर्थ प्रतिपद्यमाना दृश्यन्ते, तेपि वृद्धा यदा वाला आसन् तदान्येभ्यो वृद्धेभ्य. तेप्यन्येभ्य सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । सवगच्छाम इत्यनेन भाष्येणेत्यर्थ । इति वनवाद ॥ अविनाभावेति शब्दार्थयोरविनामावाभावे शब्दे ज्ञानार्थज्ञानानुप- पत्ते. नहि वस्त्वन्तरेऽवगते वस्त्वन्तर ज्ञायेत अतोऽविनाभाव एव तयो. सवन्ध इत्यर्थः । समयं निराकर्तु विकल्पयति- ·[ अ. १ पा. १ अ. ५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकान्याख्यासहिता। १०९ तादिवद्येनैव संवन्धः क्रियते स एवार्थ इति निवारणं नोपपद्यते । तस्मान्न तावदर्वाचीनाः पुरुपा अस्य शब्दस्यायमर्थ इति वदन्तोपि तत्संवन्धकर्तृत्वेनाशकनीयाः । यदिपरमेवं स्यात् सर्गादिकाले भगवता प्रजापतिना सर्वमेव स्थावरजंगमं धर्माधर्मों च सृष्ट्वा संव्यवहाराय च शब्दानामथैः सं- वन्धं कृत्वा धर्माधर्मप्रतिपादनाय च कृतसंवन्धैः पदैर्चेदान्कृत्वासजेभ्यो मरीच्यादिभ्यः शब्दार्थ- संवन्धो वेदाश्च प्रतिपादितास्तैरप्यन्येभ्यस्तैरप्यन्येभ्य इत्येवं पूर्वपूर्वेभ्य: प्रतिपद्योत्तरोत्तरेपां शब्दा- र्थप्रतिपत्तिर्व्यवहारश्चेति ॥ * ॥ तदप्ययुक्तम् । इत्थंभावे प्रमाणाभावात् प्रथमश्रुतावप्रतीतिरेव प्रमाणं सामयिकत्वे ह्यप्रतिपन्नसमयानामप्रतीतिः प्रतिपन्नसमयानां च प्रतीतिर्देवदत्तादिशब्दवदु- पपन्ना भवति, स्वाभाविके तु प्रत्यायकत्वे प्रथमश्रवणेऽपि प्रतीतिः स्यादितिचेन्न । स्वाभाविकमपि प्रत्यायकत्वमवगतं सदर्थप्रतिपत्ती निमित्तं नाप्रतिपन्नमिति युक्तैव प्रथमश्रवणेऽर्थस्याप्रतीतिः । नच सर्गादि म कश्चित्कालोऽस्ति, सर्वदाहीशमेव जगदिति दृष्टानुसारादवगन्तुमुचितम् । नतु स कालोऽभूत् यदा सर्वमिदं नासीदिति । प्रमाणाभावात् । मन्त्रार्थवादेतिहासपुराणादिः प्रमाणमिति चेन् । न । वेदाना पौरुषेयसंवन्धापेक्षाणां स्वयं च पौरुपेयाणां शाक्यादिग्रन्थवदतीन्द्रियार्थे प्रामाण्यासंभवात् । तदप्रामाण्ये च तन्मूलानां धर्मशास्त्रादीनां दूरनिरस्तमेव प्रामाण्यम् । सर्वाभावे च सृष्टिरपि न संभवति । मृत्तन्त्वाद्युपादानेन हि घटादीन्युपादीयन्ते । सर्वाभावे हि केनोपादेन सर्वमिदमुपादेयम् ॥ । - युक्तिनेहमपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । इति नास्त्यादिरिति । अतोऽर्वाचीनाना सवन्धवक्तृत्वमात्रं नतु कर्तृत्वमित्युपपादितमर्थ निगमयोति-तस्मादिति । अत्रे वार्तिककारैः-*समय प्रतिमय वा प्रत्युच्चारणमेव वा ॥ क्रियते जगदादौ वा सकृदेकेन केनचित् ॥ *प्रत्येकं वापि सवन्धो भिवेतकोऽथवा भवेत् ॥ *एकत्वे कृतको न स्याद्भिन्नश्चेद्भेदधीभवेत् ॥ भिन्नत्वे प्रतिसवन्धं शक्ति. कल्प्याभिधां प्रति ॥' 'इत्यादिना ग्रन्येन विकल्पोपन्यासपूर्वकमिदानीतनकर्तृत्वं सवन्धस्य निराकृत्य 'सर्गादौ तु क्रिया नास्ति ताकालों हि नेप्यते' इत्यादिना महता प्रवन्धेन जगदादिपक्षो निराकृतस्तत्प्रपञ्चस्तत्रैवावगन्तव्य । ग्रन्थकारस्तु तदनुसारेणैव सर्गा- दिपक्ष निराकर्तुमाह-यदि परमिति । निराकरोति तदपीति। प्रमाणसद्भायं शङ्कते-प्रथमेति। शब्दाना प्रथमश्र- वणेऽर्थस्य या प्रतीति सैवच सवन्धस्य कृतकत्वे प्रमाणम् । खाभाविकत्वे तु तस्य प्रथमश्रवणेपि प्रतीति स्यादित्यर्थः ।। परिहरति-नेति । इतीति । प्रथमश्रवणे प्रत्यायकत्वस्यैवानवगमादर्थाप्रतीतिरित्यर्थ. । वेदानामिति । एतच्च पौरु- पेयत्ववादिमते दूपणम् । इतोपि न सर्गादिकालोऽस्तीयाह-सर्वाभाव इति । तदुक्तम्-*यदा सर्वमिदं नासीत्वावस्था तत्र गम्यताम् ॥ प्रजापते क वा स्थानं किरपंच प्रतीयताम्॥' तया-*प्रवृत्ति कथमाद्या च जगत सप्रतीयते॥शरी- रादेविना चास्य कथमिच्छापि सर्जने ॥ ननु 'प्रजापतिर्वा इदमेकमेवासीत्सोऽकामयत प्रजा पशून्सजेये'त्युपक्रम्य 'ततो- पैस प्रजा पशूनसृजत' इति श्रुतिरेवान प्रमाणं कि युक्तिकलापेनेति चेत् । न । देवस्य प्रजापतितयानाश्वासात् नित्यत्वे वा सूटे. प्राविधमानस्य प्रजासर्गादिरूपयथाश्रुतार्थसवन्धानुपपत्ते । अतोऽन्यपरविध्यन्तरप्ररोचनारूपोर्थो वक्तव्य इति । सर्व- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । समय इति।प्रतिम|पक्षमपि विकल्पयति-प्रत्येकमिति। एकत्वे तावत्कृतकतैव न स्यादेकस्य बहुभि क्रियाऽसंभवादि- साह-एकत्व इति । भेदस्तु प्रतीतिविरुद्ध एवेत्याह-भिन्नश्चेदिति । मिन्नत्वे च तेपामर्थप्रतीतिकारणत्वात् अनेकश- क्तिकल्पनास्यादित्याह-भिन्नत्व इति। किच यस्य केनचिद्वका सवन्धः कृत स वक्रन्तरप्रयुक्ततदथै नप्रतिपद्येत नयन्यस्मि- न्सबन्धज्ञातगकावन्यस्मादज्ञातशक्तिकादर्थप्रतीति सभवति वफन्तरेणापि प्रयुक्तशब्दे खसवन्धानुसारेण श्रोतार्थ बुध्यत इति चेतनस्यानेकै पुरुपैर्नानार्थविपयाः अनेके सवन्धा. कृता तस्य शब्दस्यार्थ कथं प्राप्येत । तस्मानावाचीन. सव- म्धकता संभवति । यदिच सवन्धकर्ता स्यात् स्मर्यंत । यथा वृद्धिशब्दस्य सवन्धकर्ता पाणिनि. स्मर्यते । नहि विस्मृते सूत्रकर्तरि 'वृद्धिर्यस्याचामादि'रिति कश्चित्प्रतिपद्यते । एवं शब्दार्थसवन्धकापि व्यवहारोऽवश्यं सर्तव्यो भवतीति । यदेति । स्रष्टा चायं प्रजापतिखदा कावतिष्ठते पृथिव्यादीनामसभवात् अधिष्ठानरहितस्य तस्य प्रयत्नादेरसभवात्सृष्ट्यनु- पपत्ति । नापि शरीरी । तस्य भौतिकत्वात् भूतादीना च तदानीमभावात्सर्वाभावे च नि साधनस्याचा प्रवृत्तिर्न सभव- तीत्याह-प्रवृत्तिरिति । तदिच्छामात्रेणैव जगन्निष्पत्ति. कि प्रवृत्त्येतिचेत् । न । अशरीरस्येच्छाया अप्यसभवात् । मत ।

·११० शास्त्रदीपिका। [अ. १ पा. १ अ.५] अद्वैतमतेन पूर्वपक्षः । स्यान्मतम् । आसैवैको जगदादावासीत् स एव स्वेच्छया व्योमादि प्रपञ्चरूपेण परिणमति बीजमिव वृक्षरूपेण, चिदेकरसं ब्रह्म कथं जडरूपेण परिणमतीति चेत् । न परमार्थतः परिणाम ब्रूमः किलपरिणतमेव परिणतवदेकमेव सदनेकधा मुखमिवादर्शादिष्वविद्यावाद्विवर्तमानमासैवासानं चिद्रूपं जडरूपमिवाद्वितीयं सद्वितीयमिव पश्यति । सेयमविद्योपादाना स्वप्नप्रपञ्चवन्महदादिप्रपञ्च- सृष्टिः । तथाच 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म' 'आमैवेदं सर्व नेह नानास्ति किंचने' इत्यादयो बहवोऽद्वैतवादाः। तथा 'इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते' इति भेदावगतेय॑क्तमेव मायानिवन्धनत्वं दर्शितम् । तथा 'लोकास्तं परादुर्योऽन्यत्रामनो लोकान्विदे'त्यादिनानात्मदर्शने निन्दा 'मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यतीति च नानात्वदर्शननिन्दा 'सर्वमिदमद्वितीयमेव ब्रह्म पारमार्थिकं भेददृष्टिश्चाविद्यो- पादानेत्येतमर्थ प्रकटयतीति ।। उक्ताद्वैतमतखण्डनम् । किमिदानीमसन्नेवायं प्रपञ्चः। ओमितिचेत् । न । प्रत्यक्षविरोधात् । तथाच प्रत्यक्षं प्रपञ्चसद्भाव- ग्राहकं तथोक्तं प्रत्यक्षसूत्रे । नचागमेन प्रत्यक्षवाधः संभवति प्रत्यक्षस्य शीघ्रप्रवृत्तवेन सर्वेभ्यो वलीय- स्त्वात् । नच पौर्वापर्यन्यायेन प्रवृत्तमेव प्रत्यक्षमागमेन पश्चाद्वाध्यत इति वाच्यम् । आगमस्य प्रत्यक्षेण प्रवृत्तिविरोधात् । आगमप्रवृत्तिसमयेऽपि हि भेदप्रपञ्चमुपदर्शयत् प्रत्यक्षमागमप्रवृत्तिमेव निरुणद्धि । यथा खलूत्पत्तुमुपक्रममाण एव घटो दण्डेनाहन्यमानो नोत्पत्तुं प्रभवति तथागमोपि । किंच प्रप- ञ्चाभावं प्रतियतावश्यमागमोपि प्रपञ्चान्तर्गतत्वादसद्रूपतया प्रत्येतव्यः । कथ चागमेनैवागमस्या- भावः प्रतीयेत, असद्रूपतया हि प्रतीयमानो न कस्यचिदप्यर्थस्य प्रमाणं स्यात् , प्रामाण्ये वा नास- त्वम् ॥ * ॥ कश्चित्पुनराह नासत्वं प्रपञ्चस्य ब्रूमः । प्रत्यक्षादिप्रमाणतः सिद्धत्वात् । नापि परमा- र्थतः सत्वम् आसज्ञानेन वाध्यमानत्वात् । तस्मात् सदसयामनिर्वाच्योऽयं प्रपञ्च इति ॥ * ॥ तदिदमसारम् । सतोऽन्यत्वमेवासत्वम् , तद्यदि प्रपञ्च. सन्न भवति व्यक्तमसन्नेवायम् , असत्त्वा- भावे वासत्त्वापत्तिः, सदसत्वयोरेकनिषेधस्येतरविधिनान्तरीयकत्वात् । नच विधाद्वयरहिते विधा- न्तरं संभवति अथापि यन्न कदाचित्प्रतीयते तदसत् , यथा शशविपाणम् , यत्प्रतीतं न कदाचिद्वा- ध्यते तत्सत् यथालतत्वम् , प्रपञ्चस्तु प्रतीयमानत्वाद्वाध्यमानत्वाच्च भावाभावाभ्यामनिर्वाच्य इति मतम् । तदनुपपन्नम् , लोकविरोधात् । यद्धि प्रतीतं वाध्यते मृगतोयरज्जुसदि तदसदेवेति हि लौकिकी प्रसिद्धिः । नहि शशविपाणादीनां मृगतोयादीनां च कश्चिद्विशेषो लोके, सोयं प्रपञ्चोपि वाध्यते चेत् असन्नेवेति नानिर्वाच्यत्वम् । अथापि लोकप्रसिद्धिमनादृत्य वृद्ध्यादिवत्परिभाषारूपे- णानिर्वाच्य इत्युच्यते, तथाप्ययुक्तम्-प्रपञ्चस्य वाध्यत्वाभावात् , न तावत्संसारावस्थायामागमेन बाधः संभवतीत्युक्तम् । मुक्तस्य तु बाधकज्ञान नाशङ्कनीयमेव प्रलीनसर्वकरणलात् , करणाभावे च युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका। लोकप्रसिद्धिविरुद्ध सृष्ट्यपलाप इति चेत् । न । अन्यपरसृष्ट्यादिवाक्यादुपजाताया प्रसिद्धे. भ्रान्तिरूपत्वेनाप्रमाणत्वात् अन्यपरत्व च वेदस्य प्रयोजनवदर्थपरत्वादुपाख्यानमात्रस्यानुपयोगात् स्तुतिनिन्दायत्वाङ्गीकारादिति ॥ वेदान्तिमतं शङ्कते-स्यान्मतमिति ।ग्रन्यो निगदव्याख्यात । एतमर्थमिति । अनात्मदर्शननिन्दां नानात्वदर्श- ननिन्दा चैतमर्थ प्रकटयतीति सवन्ध । कोऽसावर्थस्तमाह-सर्वमिदमिति ॥ निरोवं प्रकटयति-आगमेति । दूपणान्तरमाह-किंचेति । एतन्मतानुसारिण एवाभिप्रायमाह-कश्चित्त्विति। उक्तंच-'प्रत्येक सदसत्त्वाभ्या विचारपदवीं न यत् ॥ गाहते तदनिर्वाच्यमाहुर्वेदान्तवादिन ॥' इति । वाधाभावं विव- णोति-न तावदिति । असद्रूपतया हि प्रतीयमानो न कस्यचिदर्थस्य प्रमाण स्यादित्युक्तमित्यर्थः । प्रपञ्चस्याविद्यकत्वं ·, . - [ अ. १ पा. १ अ. ५ ] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकान्याख्यासहिता । १११ नानासंभवात् । नचास्मर्यमाणस्य प्रपञ्चस्वाभावः शक्यते प्रत्येतुम् । नच तस्यामवस्थायां संभवति स्मरणम मर्वसंस्काराणामुच्छिन्नलान, तस्मान्न वाधसंभवः ॥ * ॥ यच्चाविद्याकृतोऽयं प्रपञ्च इति, का पुनरियमविद्या कि भ्रान्तिनानम् , किंवा भ्रान्तिज्ञानकारणभूतं वस्त्वन्तरम् । यदि भ्रान्तिः सा कस्य न ब्रह्मणम्नस्य स्वच्छविद्याम्पत्यान् । नहि भास्करे तिमिरस्यावकागः संभवति । नच- जीवानाम् । नेपां ब्रह्मानिरेकणाभावान् भ्रान्त्यभावादेव च तत्कारणभूतं वस्त्वन्तरमप्यनुपपन्न- मेव । ब्रह्मातिरकेण भ्रान्तिनानं तत्कारणं चाभ्युपगच्छतामद्वैतहानिः ॥ * ॥ तत्किकृता च ब- हाणो विद्या, नहि कारणान्तरमम्नि । स्वाभाविकीतिचेत् कथं विद्यास्वभावमविद्यास्वभावं स्यात् । स्वाभाविकले चास्याः केन विनाग, स्त्रान् । आगमिकं ध्यानादि तजन्यं वा स्वरूपन्नानं ब्रह्मा- विद्यां नागयतीति चेत्, न, नयागमो वा ध्यानादयो वा तजन्यं वा ज्ञानं नित्यज्ञानात्मकब्रह्माति- रिक्तनम्नि यदविद्यां नागयेन् । नद्वरमस्मान्मायावादान्माहायानिकवादः । यत्र नीलपीनादिवैचित्र्यं कार्यकारणभावो वट्टमुक्तादिव्यवस्था च मंतानभेदेन ममर्थ्यते । नित्यमेकरसं निष्प्रपञ्चमासान- मुपेयुपां तु समस्तलोकवदव्यवहारोच्छित्तिव स्वान् ।। * ॥ यदायाहुः-अनानजन्यः प्रपञ्चो नानेन विनाश्यत मृगतोयवन् स्वप्नप्रपञ्चवचेति । तदाययुक्तम्-यदि कुलालादिव्यापारस्थानीये- नानानेन घटवदुत्पन्नः प्रपञ्चो मुसलस्थानीयेन जानेन नाश्यते, तथापि नासवं प्रपञ्चस्य स्यात् , उत्पत्तिविनागयोगादनित्यतामात्रं स्वान्नात्यन्ताभावः ॥ * ॥ केन च बानेन नाश:, नासनानेन, वि- रोवाभावान् । निष्प्रपञ्चात्मनाननतिचेन , न, तत्रासनानांशस्याविरोधात् । निष्प्रपञ्चवज्ञानं वि- नागकमिति पारिशेप्यादापन्नम्-प्रपञ्चाभावश्च निष्प्रपञ्चलं, नच विद्यमाने प्रपञ्चे तदभावनान- मुत्पत्तुमर्हति । बानेन ह्युत्पन्नेन प्रपञ्चो नागयितव्यः प्राक् च नानात्सद्रूप एव प्रपञ्चस्तस्मिन्सद्रू- पेऽवस्थिते कथं तदभावविपयस्य नानन्योत्पत्ति. । नत्र ज्ञानोत्पत्ती सत्यां प्रपञ्चस्य नागः, तद्वि- नागे च मनि नदभावविपयन्नानोत्पत्तिरितीतरेतराश्रयत्वम् ।। * ॥ एतेन मृगतृष्णिकाजलस्य ज्ञान- विनाश्यलं प्रत्यूढम् । नहि तनलं मन पश्चान्नाश्यते प्रागपि हि तत्र नव जलं, अजलमेव हि रश्मि- प्रतममूपरं भ्रान्त्या जलात्मनावगतं पश्चाद्वाधकेन यथावस्थितरूपमवगम्यत इत्यलमनेन वालज ल्पितेन ॥ इत्यतमतनिरासः ।। अर्धजरतीयाद्वैतवादेन पूर्वपनः । केचित्त्वापनिपदाः परमार्थत एवाला प्रपञ्चरूपेण खेच्छया परिणमतीति मन्यन्ते, तथाच 'स- देव सोम्येदमन आसीदेकमेवाद्वितीयं' 'तदक्षत बहुस्यां प्रजायेय' इत्येकस्यैव सन्मात्ररूपतया प्राग- वस्थितासनोऽनेकव्योमादिभेदभिन्नप्रपञ्चरूपेण बीजस्येव वृक्षरूपेण परिणामो दर्शितः, 'तस्माद्वा एतस्मादालन आकाग: संभूत'इत्योपनिपदां वादाः पुराणवादाश्चास्मिन्नर्थे शतशो दृश्यन्ते । 'पुरुप. एवंदं सर्व नेह नानास्ति किंचन' इत्यादि तु धर्मिभेदाभावाभिप्रायम् , तद्यथैको वृक्षः प्रादेशमात्रादूर्ध्व युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । निराकर्तुमाह-यञ्चेति । भ्रान्त्यभावादिति । कार्यककल्प्यत्वाटज्ञानस्य तदभावेऽनुपपत्तिरित्ययं । यथाहु लोकिती वैदिकी वापि नानाने दृश्यते प्रमा । कार्यदृष्ट्याथ कल्प्य चेल्लाघवाटेकमेव तत्" इति । नहीति । जीवाना तावद- विद्योत्तरकालीनत्वात्पूर्वमिद्धानानकारणत्व न सभवति । तम्माद्ब्रह्मव कारणमिति वाच्यम् । तच्चानुपपन्नम् । विद्यारूपस्या- ज्ञानकारणत्वानुपपत्त । नहि भास्करस्य तिमिरझारणत्वं दृष्टमिष्टं वा । ब्रह्मणश्च तत्कारणत्वे निर्मोक्षप्रसङ्ग । अतः कार- णान्तराभाव इत्यर्थ । अन्यदप्यागक्ष्य निराकरोति यदपीति । उक्तं न्यायमन्यत्रातिदिशति-एतेनेति । पूर्वकाले सतएव पचान विनाइयत्वोपपत्तिरिति भाव ॥ इत्सद्वतवादनिरास ॥ तत्रव मतान्तरमागत केचिदिति । ननु सर्वस्य व्योमादिभेदभिन्नत्वे भेटाभावप्रतिपादनं विरुद्धमत आह- पुरुष पवेदमिति । ननु यदि सद्रूपस्यैवात्मनो व्योमादिप्रपञ्च. परिणाम इत्युच्यते कयं तर्हि तस्यामत्वम् । नहि वीज- . - ·११२ शास्त्रदीपिका। [अ. १ पा. १ अ. ५] नानाशाखोऽवस्थितो दूरस्थैर्नानावृक्षा इति गम्यते तद्वेदिनश्चान्ये तेभ्यः कथयन्ति 'नेमे नानावृक्षाः कित्येक एवायं वृक्षो नानाशाखोऽवस्थित इति, तथा नामरूपप्रपञ्चं नानारूपं पश्यतां, मूलकारण- स्यैकस्यात्मनोऽयं नानारूपः परिणाम इत्येवमजानतां तत्त्वकथनार्था एवंविधा वादाः । सर्वमेकस्यैव विस्तारो न किंचित्र नानास्तीति ॥ * ॥ ये च पुनरसत्ववादाः प्रपञ्चविपया अविद्यावादा भ्रा- न्तिवादा मायावादाश्च ते सर्वे प्रपञ्चस्यानित्यत्वादौपचारिकाः । यथा मृगतोयरज्जुसर्पस्वप्नप्रपञ्चा- दयः किंचित्कालमाविर्भूय पश्चाद्विलीयन्ते तथा भेदप्रपञ्चरूपो ब्रह्मपरिणामोऽप्याविर्भवति विली. यते चेत्याविर्भावतिरोभावधर्मकत्वसाम्यादसन्नित्युपचर्यते, तस्य चासत्कल्पत्वे तद्विपयस्य ज्ञानस्यापि सिद्ध्यत्यौपचारिक भ्रान्तित्वम् । मायानिवन्धनत्वं च 'इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते'इत्यादिपु युक्त- मुपचारेण वक्तुम् । 'आसैवैक: सत्यः इति च तस्यैव नित्यत्वादुच्यते, यथा 'गोअश्वा एव पशवो- ऽन्येत्वपशव'इति तथेदं द्रष्टव्यम् ॥ * ॥ यस्त्वेवंविधान्वादान्यथाश्रुतार्थान्गृहाति स पश्वन्तरेष्वप- शुत्ववादं 'आदित्यो यूप:' इत्यादि च यथाश्रुतं गृहीयात् । अथ तत्र प्रमाणान्तरविरोधः सोऽत्रापि स- मान. । अथार्थवादत्वात्तत्र न यथाश्रुतार्थग्रहणं, तदपि समानम् । प्रपञ्चस्याप्यसत्यत्वं वैराग्यजन- नार्थम् , आसनश्च परमार्थत्वं मुमुक्षूणामुत्साहजननार्थं । विस्पष्टं चैतन्मृत्पिण्डविकारदृष्टान्तदर्शनात् । ततश्च यथा कारणभूतमृत्पिण्डज्ञानेन मृन्मयो विकारः सर्वो विज्ञातो भवति शरावादिविकारो हि वाचारम्भणं नामधेयमात्रं मृत्तिकेयेव सत्यं, एवं प्रपञ्चोपि सद्विज्ञानेन विज्ञातो भवति विकारो हि वाचारम्भणं नामधेयमानं सदित्येव सत्य'मित्युक्ते ज्ञायत एतत् यथाविर्भावतिरोभावधर्मा ना- नाविधो विकारः शरावादिः प्रपञ्चो मृत्तिका च सर्वत्रानपायिनी तेपां कारणं कार्यकारणयोश्चाव- स्थामात्रभेदात्स्वरूपभेदाभावात्कारणज्ञानेन तत्सर्व कार्यमवस्थाभेदेनाजातमपि स्वरूपेण ज्ञातं भवति । तथा प्रपञ्चोप्याविर्भावतिरोभावधर्मानवस्थायी तत्कारणं चामा सद्रूपः सर्वानुयायी नापायधर्मा । तस्मिन्विज्ञाते सर्व तदात्मकमविज्ञातमपि व्यासरूपेण समासेन ज्ञातं भवतीयेतदत्र विवक्षितमिति, तस्मादेकस्यैवासन: परिणामोऽयं भेदप्रपञ्चो नवसन्नेव । असत्वे हि कथं सद्विज्ञानेन विज्ञातः स्या- च्छाविपाणवत् । नहि मृत्पिण्डे विज्ञाते सति शशविपाणं विज्ञातं भवति तथा प्रपञ्चोपि स्यात्, ततस्तु प्रस्तुतहानिरेव स्यात् एकोप्यालान्तःकरणोपाधिभेदाद्भिन्नो जीव इत्युच्यते जीवभेदाच वन्धमु- क्तिव्यवस्थाप्युपपन्नेति ॥ * ॥ तदिदमयुक्तम् । चिद्रूपस्यासनो जडरूपपरिणामासंभवात् । एकत्वे चासनः सर्वशरीरेषु प्रतिसंधानं स्यात् ---देवदत्तोऽह यज्ञदत्तोऽहमेवेति, तथा देवदत्तशरीरे मे सुखं यज्ञदत्तारीरे मे दु खमिति, पादे मे सुखं शिरसि मे वेदनेतिवत् सर्वसुखदुःखोपलब्धिश्च स्यात् । अन्तःकरणभेदाब्यवस्थेतिचेत्, न । अचेतनत्वात् । नान्तःकरणं सुखदुःखे अनुभवति अचेतनत्वात् , युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । परिणामस्य वृक्षस्यासत्त्वं भवति तत्राह-ये चेति । असत्त्ववादस्यौपचारिकत्वं दर्शयति यथेति । तस्यचेति । प्रपञ्चज्ञानस्यापि वस्तुतो न भ्रान्तित्वं वाधाभावादिति भाव । मायेति । मायाविद्ययोरत्पान्तरत्वादभेदेनोपन्यास । इत्यादिपु वाक्येपु यत्प्रपञ्चस्य मायानिवन्धनत्व श्रुतं तदप्यौपचारिक वक्तु युक्तमित्यर्थ । नन्वागमतएव सत्सत्वश्रवणा- तदतिरिक्तस्य प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वावगते कयौपचारिक मायिकत्वमत आह-आत्मैवेति । अनेन चात्मन एव नित्य- तया मत्यत्वमुच्यते । प्रपञ्चस्त्वनित्य । ततो निकृष्टो यया गवाद्यपेक्षयान्ये पशव.। नचैतावता प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वमेव भव- तीनि भाव । एवंविधानिति । औपनिपदान्वादानित्यर्थः । कयमेतदर्शपरत्वमित्याकासाया दृष्टान्तेन तात्पर्यनिर्णय- माह-विस्पष्टमिति । सदिति । यत्सम तदेव सत्यमित्यर्थ । तत किमत आह-कार्येति । सर्वमिति । व्यासरूपेणाविज्ञातमपीवर्य । सति विज्ञाते सद्रूपे विज्ञात इत्यर्थ । तया प्रपञ्चोपि शशविपाणवदविज्ञात एव स्यादित्यर्थ । किमतो यद्येवमत आह-ततश्चेति । प्रपञ्चस्याज्ञाने च यत्प्रस्तुत कारणे ज्ञाते कार्य ज्ञायत इति तस्य हानिरेव स्यादि- वर्ध । इदंचेष्टं सिध्यतीलाह-एकोऽपीति । तदेत पयति-तदिदमिति । परिहरति-न । अचेतनत्वादिति । ।

·, [अ. १ पा.१ अ. ५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता। आला वनुभविता स च सर्वत्रैक इति कः प्रतिसंधानं वारयेत् , तस्मादिदमपि नातीव सुन्दरमिति ॥ इत्यामपरिणामवादनिरासः ॥ सांख्यमतेन पूर्वपक्षः। आमभेदं प्रकृतिपरिणामं च जगत् सांख्या मन्यन्ते । द्विविधं च सांख्यं निरीश्वरं सेश्वरं च । नीरीश्वरवादिनस्तावदाहुः-प्रकृतिरचेतना त्रिगुणालिका प्रधानशब्दाभिधेया महदादिविशेपपर्यन्तेन प्रपञ्चरूपेण चेतनानामुपभोगाय परिणमतीति । सेश्वरवादिनोऽप्येवमाहुः, इयांस्तु विशेपः-पुरु- पशब्दाभिधेयमीश्वरं क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टमाश्रित्य प्रकृतिर्जगत्सृजतीति । यथा हि संस्कृतं क्षेत्रमधिष्ठाय तत्संपर्कवशाद्वीजमङ्कुरादिक्रमेण महान्तं वृक्षमारभते तथा सर्वव्यापिनमीश्वरमधिष्ठाय सर्वव्यापिनी प्रकृतिस्तत्संपर्कवशान्महदहंकारतन्मात्रादिक्रमेण परिणमन्ती विशेषान्तं प्रपञ्चमार- भत इति । इतिहासपुराणेष्वपि प्रायेणैतदेव मतम् । सेयं प्रकृत्युपादाना सृष्टिः, ईश्वरस्तु निमित्त- मात्रम् , क्षेत्रज्ञास्तु भोक्तारः, प्रकृतिरेव तु सर्वकार्याणां कौति भोग्या । सा च सर्वत्रैका भो- कृणां च भेदाद्धमुक्तव्यवस्थोपपत्तिः । तथाच--'अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां बह्वीः प्रजा जनयन्ती सरूपाः । अजो टेको जुषमाणोऽनुशेते जहायेनां भुक्तभोगामजोऽन्यः' इति व्यक्तमेव भोग्यायाः प्रकृते रजःसत्वतमोरूपाया एकत्वं, भोक्तृणां भेदाद्वद्धमुक्तव्यवस्थानं च दर्शितम् । ऐकात्म्यवा- दास्ताँपनिपदाः कथं, अवैलक्षण्येनेति ब्रूमः-भेदशब्दो हि वैलक्षण्यवचनो लोके प्रसिद्धः । त- थाहि सुसहोपु वक्तारो भवन्ति, 'नास्यास्य च कश्चिद्भेदोऽस्ती'ति, तथालनामपि नरपशुतिर्यग्भेदभि- नशरीरवर्तिनां शरीरसंवन्धमपोह्य केवलं नैजरूपेण निरूप्यमाणानां पद्मरज:परमाणुद्वयवन्न किंचि- दुपि वैलक्ष्ण्यमस्तीत्यनेनाभिप्रायेणैकत्ववादा नानात्वनिषेधवादाश्च । एतदभिप्रायमेव चैतदपि भग- वद्वासुदेववचनम्-'विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि । शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः सम- दर्शिनः' इति । तथैव 'इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते' इति स्वयमविलक्षणोऽप्याला नरपश्वादिविचि- ऋशरीरसंपर्कवशाद्धान्या स्वयमपि विलक्षणरूपः प्रतीयत इत्यर्थः । ये च मुक्तानां क्षेत्रज्ञानामीश्वरेण सहैकत्वादास्तेप्यत्यन्तसाम्याद्वैलक्षण्याभावाच । तथाच श्रुत्यन्तरम् 'यदा पश्यः पश्यते रुक्मवणे कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् ॥ तदा विद्वान्पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति' इतीश्वर- सादृश्यापत्तिमेव मुक्तस्य दर्शयति । तथा भगवता वासुदेवेनाप्युक्तम्-'इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः॥ सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च' इति ॥ॐ॥ यत्तु 'ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः इति भगवद्वचनं तत्स्वामिभृत्यभावपरम्-यथा खल्वमात्या राजोंशा व्यपदि- श्यन्ते तथा जीवोपीश्वरांश इत्युच्यते । अन्यथा जीवत्वनाशात्सनातनत्वानुपपत्तिः ॥ * ॥ यान्यपि 'विभेदजनके ज्ञाने नाशमायन्तिकं गते । आसनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं कः करिष्यति' इत्यादीनि पुरा- णवचनानि तेपामयमेवार्थ:-वैलक्षण्यमासनो ब्रह्मणश्चान्यत्वमत्यन्तमविद्यमानमेवाज्ञाननिमित्तमज्ञाने विनष्टे स्वयमेव विलीयत इति । विस्पष्टं हि परापरपुरुपयो)दो गीतादिपूपदर्शित:--'उत्तमः पुरुप- स्त्वन्यः परमालेत्युदाहृतः ।। 'उपद्रष्टानुमन्ता च कर्ता भोक्ता महेश्वरः ॥ परमालेति चाप्युक्तो देहेऽ- स्मिन्पुरुपः परः' इति । अलमतिदूरं गत्वा । तस्मात्प्रकृत्युपादानेयं प्रपञ्चसृष्टिरिति नानुपादानोपालम्भः ।। युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । प्रतिसंधानाभावे च नान्त करणभेद प्रयोजक- कितु सुखदुःखानुभवितृचेतनभेद एव । सच सर्वत्रैक एवेति प्रतिसधा- नापत्तिरित्यर्थः । एतन्मतदूषणोपसंहारपूर्वकं साख्यमतमुत्थापयति-तस्मादिति । जगत्प्रकृतिपरिणाम एव नात्मपरि- णाम इति मन्यन्त इत्यर्थ । इत्यात्मपरिणामवादनिरास ॥ एतदेव विभजते-द्विविधमिति । पातञ्जलस्य सांख्यप्रवचनत्वात्तदपि साख्यशब्देनोच्यत इत्यर्थः । एतन्मतस्यो- पनिपद्विरोधमाशय निराकरोति-ऐकात्स्येति । अन्यथेति । परमार्थत ईश्वराज्ञानेनाजानकृतजीवत्वानाशात् भनि- त्यत्वापत्तिर्जीवस्येत्यर्थ । नचैवमिष्टम् , अजवाक्येन जीवस्य नित्यत्वप्रतिपादनात् । साख्यमतमुपसहरति-तस्मादिति। अतो यदुक्तं सर्गादौ सर्वाभावे हि केनोपादानेन सर्वमिदमुपादेयमिति तत्परिहतं प्रकृतेरुपादानत्वोपपादनादित्यर्थः ।। । शा. १५ ·शास्त्रदीपिका। (अ.१पा. १ अ.५] सांख्यमतखण्डनम् । अत्राभिधीयते-कथं खल्वेकरूपा प्रकृतिर्नरपशुतिर्यग्भेदभिन्नं प्रपञ्चमारभते, नविलक्षणं कारणं विलक्षणं कार्य निर्मातुमर्हति । क्षेत्रज्ञगतधर्माधर्मसहायवैचित्र्याद्वैचित्र्यमितिचेत् । न । अन्तः- करणवृत्तित्वाद्धर्माधर्मयोः, अन्तःकरणस्य च कार्यवर्गान्त:पातिवात् सर्वस्य महदादेः कार्यस्य प्राकृतप्रतिसंचरे प्रकृतौ विलीनत्वाद्धर्माधर्मावपि तस्यामवस्थायामविद्यमानावेवेति न तहलेन वैचि- त्र्यम् । महदादिविकारारम्भे चास्याः किं कारणं, स्वरूपमेवेतिचेत् सर्वदाऽऽरम्भप्रसङ्गस्ततः प्रल- यानुपपत्तिः । ईश्वरेच्छया विक्रियत इतिचेत् । न । ईश्वरस्य समस्तक्लेशरहितस्यापास्तसमस्तकाम- स्वेच्छाऽसंभवात् , इच्छायाश्चाप्यन्तःकरणधर्मत्वात् तस्मिन्काले तदसंभवात् ॥ * ॥ किंच प्राकृते प्रलये प्रकृतिमात्रमामानश्च केवलमवतिष्ठन्ते, सर्वे चालानो निर्विशेपाः सर्वेपां चैतन्यमात्ररूप- त्वात् । नच धर्माधर्मकृतमपि वैलक्षण्यमासनां संभवति, तयोरामधर्मवाभावात् , अन्त:करणवृ- त्तित्वात् तस्य च तदानीमभावादित्युक्तम् । एवंच धर्माधर्मरहितेपु निर्विशेपेपु पुरुषेष्ववस्थितेपु स- गेकाले प्रकृतिः शरीरारम्भेणासनो बनातीति चेत्, ये पूर्वसृष्टौ मुक्ता ये चामुक्तास्तान्सर्वान्व- नीयादविशेपात् । तथा येऽश्वमेधमनुष्ठाय फलमभुक्त्वा पूर्वसृष्टौ स्थिताः, ये च ब्रह्महत्याकारिणस्तपां सर्वेपामैकविध्यमेव स्यात् पूर्वकृतयोर्धर्माधर्मयोर्नष्टत्वात् ॥ * ॥ ननु नाशो नाम नात्यन्ताभावः किंतु कारणे कार्याणां तिरोभावमानं विनाशः, उत्पत्तिरपि विद्यमानानामेव कारणे कार्याणामा- विर्भवमात्रं, नपत्यन्तासतामुत्पत्तिः संभवति शशविषाणस्याप्युत्पत्तिप्रसङ्गात् , असदुत्पत्तौ च सर्वत्र सर्व स्यान्नियमो न स्यात् , तन्तुभ्यः पटो मृत्तो घट इति । यथाहुः-'असदकरणादुपा- दानग्रहणात्सर्वसंभवाभावात् । शक्तस्य शक्यकरणात्कारणभावाच्च सत्कार्यम्' इति । तथा-'ना- सतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः' इति भगवद्वासुदेववचनम् । तस्मात्प्रलये धर्मादेः शत्या- मनावस्थितत्वात्तद्वशेन युक्तं सृष्टिवैचित्र्यम् । नैतदेवम्---नहि मृत्पिण्डावस्थायां वा कपालावस्थायां वा घटरूपमस्ति दृश्यादर्शनविरोधात् ॥ * ॥ यत्तु 'नासतो विद्यते भावः' इति वचनं तदामामि- प्रायं, पूर्वत्र हि 'नत्वेवाहं जातु नासं न वं नेमे जनाधिपाः ॥ नचैव नभविष्यामः सर्वे वयमतः परम्' इत्यानित्यवं प्रतिपादयितुमुपक्रान्तमेवानेनोच्यते-नाविद्यमानस्यासन उत्पत्तिर्न विद्यमा- नस्य विनाशः सर्वे एवात्मानोऽनुत्पत्तिविनाशधर्माणो नित्या इति, न पुनः कार्यजातस्य सर्वस्य नि- त्यत्वाभिप्रायम् , असर्वगतत्वादनुपलब्धिविरोधाच्चेत्युक्तम् ॥ * ॥ यदि परमुपादानोपादेययोरभेद- माश्रित्य मृदात्मनादौ घटो व्यवस्थित इत्युच्यते, नच तावता कार्यसिद्धिः । नहि मृदवस्थेन घटे- नोदकाहरणं क्रियते । तथा धर्माधर्मावपि स्वरूपेणाविद्यमानौ प्रकृत्यासना स्थितावपि न स्वकार्याय पर्याप्ताविति न तद्वशेन वैचित्र्यसंभवः । प्रमाणमपि महदादिक्रमेण प्रकृतिपरिणामे किंचिन्नास्ति- युक्तिनेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका। समाधत्ते-अत्राभिधीयत इति । प्राकृतप्रतिसचरे प्रकृतौ सर्वेपा प्रलय इत्यस्मिन्पक्ष इत्यर्थ । एतेन प्रतिशक्ति- वैचित्र्यात्कार्यवैचित्र्यमित्यपि निरस्तम् । शक्तिवैचित्र्यस्यापि प्रकृतिकार्यतया धर्माधर्मतुल्यत्वादूपणान्तरमाह-मह- दादीति । लब्धावसर शङ्कते-एवंचेति । अत्र साख्य खसिद्धान्तावष्टम्भेन शङ्कते-नन्विति । एतदेवोपपादयति -नहीति । अस्मिन्नये समतिमाह-यथाहुरिति । उक्तार्य चैतत् । तदेतद्रूपयति नैतदेवमिति । असगत- त्वादिति । कार्यजातस्य कृतकत्वेनानित्यत्वावधारणात् प्रमाणविरुद्ध नित्यत्वाभिधानमसगतं स्यादित्यर्थ । मृदादौ कारणे च घटादिकार्यसत्वमनुपलब्धिविरुद्धमित्यर्थ । अय तु वेदनित्यत्वाङ्गीकारेग समावीयेत तयापि दोप इत्याह- ·११५ , [अ. १ पा. १ अ. ५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता । पुरुपवचसा प्रमाणान्तरागोचरार्थे प्रमाणत्वासंभवात् , वेदानामपि पौरुपेयत्वादितरपुरुपवच- नवदप्रामाण्यात् ।। * ॥ यदि तु सृष्टिप्रलयपरम्परामनादिमङ्गीकृत्य प्रतिसृष्टि 'सर्वेपां चैव ना- मानि कर्माणि च पृथक्पृथक् ॥ वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक्संस्थाश्च निर्ममे' इत्यादिवचनैः ऋतु- लिगन्यायेन नामप्रभावव्यवहारवस्तूत्पत्त्या शब्दानामनाद्यर्थसंवद्धाना वेदानां च नित्यत्वमाश्रित्य प्रामाण्यमगीक्रियते, तथाप्येकस्य प्रजापतेः संप्रदायप्रवर्तकवे कृतकाशका स्यादेव । अथ पुन: 'अ- टागीतिसहस्राणि संप्रदायप्रवर्तकाः' इत्यादिवचनानुरोधेन बहूनां महीणां सृष्ट्यन्तराधीतं वेदं स्म- रतां सुप्तप्रतिवुद्धन्यायेन संप्रदायप्रवर्तकत्वमाश्रित्य कृतकागदां निरस्य नित्यता समर्थेत, तथा- प्यनुपादानं जगन्निर्माणमशक्यमभ्युपगन्तुं, (प्रकृत्यादीनां छुपादानत्वं निरस्तम् ।) औपनिपदास्तु सृ- ष्टिप्रलयवादाः पौराणिकाचार्थवादतया नेतव्याः । भवतु चैवं तथापि नास्माकं काचित्क्षतिः। संवन्ध- नित्यत्ववेदप्रामाण्ययोरविघातात् ॥ इति सांख्यमतनिरासः ।। वैशेपिकमतेन पूर्वपक्षः। वैशेषिकास्तु-पौरुपेयत्वमेव शब्दार्थसंवन्धानां वेदानां चाङ्गीकुर्वन्तोऽनुमानेन सृष्टिप्रलयावीश्वरं च सिपाधयिपन्तः प्रयोगमारचयन्ति-त्रिविधं हि वस्तुजातं संप्रतिपन्नचेतनकर्तृकं घटादि, संप्रति- पन्नातकर्तृकं व्योमादि, विप्रतिपन्नतत्कर्तृकं महीमहीधरदूर्वानुरादि, तत्रान्तिममधिकृत्योच्यते-क्षि- त्यादिकं बुद्धिमत्कर्तृकं कार्यत्वात् घटादिवत् । कार्यत्वं च क्षियादेः सावयवत्वात् घटादिवत् ॥ * ॥ किं पुनः पृथिव्यादेः समवायिकारणम्, पार्थिवाप्यतैजसवायवीयपरमाणुजातं यथास्वं पृथिव्यप्ते- जोवायूनां समवायिकारणं, नहि प्रलये परमाणूनां प्रलयोऽस्माकमस्ति सांख्यादिवत् । कार्यद्रव्याणि तु व्यणुकादीनि सर्वाण्येवेश्वरेच्छया विश्लिष्टावयवानि प्रलीयन्ते, परमाणवस्तु मिथोऽसंयुक्तास्तिष्ठन्ति व्योमादयश्च क्षेत्रज्ञाश्चासीयधर्माधर्मयुक्ता एवावतिष्ठन्ते । सर्गकाले पुनरीश्वरेच्छां क्षेत्रज्ञादृष्टं च निमित्तमासाद्य परमाणुपु कर्माण्युत्पद्यन्ते तद्वशाच्च मिथः संयुक्ताश्चतुष्टयेपि परमाणवो ब्यणुका- दिक्रमेण यथाखं पृथिव्यादिकं भूतचतुष्टयमारभन्ते । निमितभूतक्षेत्रज्ञादृष्टवैचित्र्याच जरायुजा- ण्डजोद्भिज्जस्खेदजभिन्नं शरीरभेदमीश्वरेच्छाकारितसंयोगविशेपवशात्परमाणव आरभन्ते ।। वैशेपिकमतखण्डनम् । नत्वेतदपि युक्तम्-नहीच्छामात्रेण प्रयत्नमन्तरेण परमाणुपु स्पन्दोत्पत्ति: संभवति, इच्छा- कारितप्रयत्नवशेन शरीरस्पन्दोत्पत्तिरद्यलेऽपि दृश्यते । ईश्वरोऽपि प्रयतत इति चेत् । न । अगरी- रस्य प्रयत्नासंभवात् । सर्वगता अपि ह्यामानः शरीरप्रदेश एव प्रयत्नमारभन्ते न वहिः, अतः श- रीरापेक्षः प्रयत्नः । प्रलयकाले च सर्वकार्याणां प्रलयादीश्वरशरीरमपि प्रलीनमिति कथमशरीरः प्रयतेत । नचागरीरस्येच्छापि संभवति मुक्तासनामिव । नापि ज्ञानं संभवति–इन्द्रियादेरभावात युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । यदि त्विति । यदितु वेदाना नित्यत्वमाश्रित्य प्रामाण्यमनीक्रियते इति सवन्ध । अथेति । अय पुनरेवं कृतका- शङ्का व्युदस्य नित्यता समर्थे तेति सवन्ध । तथापि यत्पूर्वदूपणं 'सर्वाभावे हि नोपादानेन सर्वमिदमुपादेय मिति तन्न शक्यं परिहर्तुमित्यर्थः । यस्मात्प्रकृत्यादीनामुपादानत्वं निरस्तमतिरिक्तस्य चासभव इति भाव. । अभ्युपेत्यापि सृष्टिप्रलयौ स्वप- क्षसिद्धिमाह-भवत्विति । उक्तंच 'श्रुतिस्मृतीतिहासप्रामाण्यात्सर्गप्रलयावपीप्येते' इति ॥ इति साख्यमतनिरास ॥ इदानीमौलुक्यमतेन सृष्टिप्रलयो दूपयितुमनुवदति-वैशेपिकास्त्विति । चतुष्टयेऽपीति । पार्थिवाप्यतेज- सवायवीया इत्यर्थः ॥ एतदपि दूपयति-नत्विति । इच्छामात्रेणेव भगवतो जगनिप्पत्ति कि प्रयत्नेनेति चेत् ।न।अगरीरस्येच्छाया अप्य. १ प्रतिसृष्टिचतुलिङ्गन्यायेन.

·११६ शास्त्रदीपिका। [अ. १ पा. १ अ. ५] ॥ * ॥ नित्यमस्य बान नित्या चेच्छा नित्यश्च प्रयत्न इति चेत्, न, सर्वज्ञानेच्छाप्रयत्नानामनि- त्यखव्याप्तेः । शक्यते हि प्रयोक्तम्-क्षित्यादिकं नाऽशरीरिचेतनकर्तृकं न नित्यप्रयत्ननियेच्छा- नित्यज्ञानकर्तृकं कार्यत्वात् घटवदिति ॥ * ॥ ननु घटस्यापीश्वरकर्तृकलमत्येवेति साध्यहीनो ह- प्टान्तः । तथापि कुलालस्यापि कर्तृवान केवलेश्वरकर्तृकत्र घटस्य, ततश्चैवं प्रयोक्तव्यं-क्षित्यादिकं न केवलारीर्यासादिकर्तृकं कार्यत्वात् घटवदिति, वस्तुलाब्योमदिवदिति हेतुदृष्टान्तौ सर्वथापि नि- दोपौ । तथा क्षियादिकं न बुद्धिमत्कर्तृकं शरीरिकर्तृकत्वविरहात् व्योमवदिति साक्षादेव प्रतिसा- धनं कर्तव्यम् । अथेश्वरशरीरं नित्यमङ्गीकृत्य प्रलयेऽपि सशरीरमेवेश्वरमभ्युपगच्छेत् , ततः सावय- वत्वमीश्वरशरीरे नैकान्तिकं न क्षियादेः कार्यत्वं साधयेत्, सगरीरकर्तृकलं च दूर्वानुरादीनामनु- पपन्नमनुपलब्धिविरोधात् ॥ * ॥ किच प्रतिकार्य प्रयत्नभेदेन भवितव्यम् , अन्यो हि पादसंचरणे प्रयत्न. अन्यश्च वाहूद्धरणे, तथा सति यद्यपीश्वरे प्रयत्नो नित्यः स्यात्तथापि तस्यैकत्वान्न विचित्रका- र्योदयहेतुलं संभवतीति व्यर्थ एवासौ । यदि त्वनन्तकार्यानुरूपा अनन्ता एव प्रयत्नाः सर्वदेवे- श्वरेऽवतिष्ठेरन् तथासति प्रलयकरणीभूतस्य परमाणुविश्लेपकस्य प्रयत्नस्य सर्गकालेऽप्यवस्थानान् , संयोजकस्य च सर्गहेतोः प्रलयकालेप्यवस्थानात् उभयोः परस्परविघातान्न सृष्टिः स्यात् न प्र- लयः । यच्च क्षेत्रज्ञादृष्टवैचित्र्यात्कार्यवैचित्र्योपपत्तिरिति, तदप्ययुक्तम्-नहि दृष्टकारणवैलक्ष- ण्यमन्तरेणादृष्टवैलक्षण्यमात्रात्कार्यवैलक्षण्यं सिद्ध्यति । नादृष्टशतेनापि तालवीजमन्तरेण ताल- वृक्षो निष्पद्यते । विनापि वीजमीश्वरमहिना सर्व सिद्ध्यतीति चेत् । न । तत्रैव प्रमाणाभावान् । निसले - - युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । सभवादिलाह-नहीति। केवलाशरीर्यात्मादीसादिशब्डेन निसज्ञानेच्छाप्रयत्ना गृह्यन्ते । मास्त्वनित्यमी वरशरीर ज्ञानादि- वच्छरीरमपि तस्य निलं भविष्यतीलाशय निराकरोति-अथेति । क्षिलाटे कार्यत्वसाधने यत्सावयवत्व हेतूकृतं तदीवरारीरे अनेकान्तिकत्वान साध्यसाधनक्षममित्यर्थ । किच सर्गायकाले पृथिव्यायभावात् किमय तच्छरीर स्यात्, शरीरलक्षणाभावात् कथ शरीरमिति वह्रियते । नाभोगायतनं शरीर भवति । नापि हितकामस्येश्वरस्य दु खपाय- जगत्सिसक्षापि सभवति । नच साधनरहितस्य सृष्टिकर्तृत्व सभवति । क्षेत्रगती धर्माधमो साधनमिति चेत् । न । तयो- रपि प्राक्सटेरभावात् । *कार्यापर्वागत्वात्तयो सद्भाव इति चेन्न । विनाशे कार्यत्वस्यैव प्रयोजकत्वात् । नच धर्माधर्ममात्रेण कार्यसृष्टि सभवति । लोके दृष्टमृत्तन्त्वाटेरप्युपादानदर्शनात् स्टेश्चानुकम्पाप्रयोज्यत्वे सुखमेव सृजेत् । अथ प्राणिगताशु- भस्याप्यपेक्षणानकरूपा सृष्टिस्तन्यदपेक्षमाणस्य स्वातव्यव्याघात । जगत्सर्गे चास्य प्रयोजनमपि नास्ति आप्तकामत्वात् । नच तद्रहितस्य प्राकृतस्यापि प्रवृत्ति समवति । नाप्यनुकम्पया प्रवृत्ति । उत्कोत्तरत्वात् । यदि चानुकम्पानिमित्ता सिस- क्षा स्यात् सजिहीर्षा तर्हि किंनिमित्ता । साप्यनुकम्पानिमित्तेति चेत् । न । विरुद्धयो सिसूक्षासजिहीर्पयोरेकहेतुकत्वापत्ते । *अनुकम्पाभावे चानुकम्पाया अपि तदानीमसभवात् । क्रीडा प्रवृत्तिरिति चेत् । न । कृतार्थत्वव्याघातापत्ते । ययाहु. --'प्रयोजनमनुद्दिव्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते ॥ एवमेव प्रवृत्तिश्चेच्चैतन्येनास्य कि भवेत् ॥ क्रीडाया प्रवृत्तौ च विन्येत कृतार्थता ॥ बहुव्यापारतायां च क्लेगो वहुतरो भवे दिति । किंच सर्गवत्सहारोऽपि न बुद्धिपूर्वकारिण सभवति, निष्प्र- योजनत्वात् । नित्यत्वे हीति । तन्मते वेदाना पौरुषेयत्वेनानाश्वासानायनिश्चय इति भाव । यथा पर्वते वयनुमानं न तथालन्तमलौकिकर्थेऽनुमान सभवतीति भावः । ननु विमत सबन्ध सकर्तृक शब्दार्थसवन्धत्वात् 'वृद्धिरादैच्'इत्या- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । ऐच्छिकखगरीरोत्पाटनमपि न संभवतीति। तदिदमिति केचित्त्वौपनिषदा इत्यारभ्य व्यवस्थानुपपनेसन्तस्य पूर्वपक्षस्य दृ- पण लब्धावसर इति । कार्यापवर्गित्वादिति।धर्माधर्मयो फलजननानन्तरमेव नामोनान्तरा। फलोत्पत्तिपर्यन्तं तत्सद्भा- वकल्पना। अत प्रलयेपि तयोर्नागो नास्तीत्यर्थ । अनुकंप्येति। असृष्टशरीराणा चात्मना युकानामिवन किचिद्दु खमति येनानुकम्प्येरनू अतोऽनुकप्याभाव इत्यर्थ ।क्रीडाति। क्रीडा हि विटेवनादिजनितसुखात्यै नराणा, नचाप्तसुखस्य सास- भवति तदनवाप्ता वकृतार्थतालक्षणमश्चर्य न सियेटियर्थ । किंच क्रीडाल्पायासा रमयति अयंच समस्तधरादिविषयो महा- व्यापारोऽतिल्लेगरूप. क्रीडार्थ इति वाचोयुकिन वित्तमनुरजयतीति। एवमिति प्रयोजनरहितप्रवृत्ती च बुद्धिमत्वहानिरि- ·, एवाभावादिसाक्षेपमनूय परिहरति-यच्चेति । नन्वसौत्रश्चित्राक्षेपपरिहारोऽनुपपन्न । नानुपपनः । अर्थेऽनुपलब्धे तत्प्रमा [अ. १ पा. १ अ. ५ ] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकान्याख्यासहिता। ११७ हि वेदानामवसिते तत्प्रामाण्यवलेनेश्वरस्यापरिच्छेद्यो महिमा, सृष्टिप्रलयौ ऋतुलिङ्गन्यायमाश्रित्य सिध्येयुर्न वा । वेदांस्त्वनाहत्य दृष्टानुसारेण पर्वते इवानुमानमत्यन्तालौकिकेऽर्थे प्रवर्तयतामुपेक्षवोत्त- रमित्युपरम्यते । तस्मान्न सर्गादिकालेऽपि संवन्धकारणम् ।। शब्दार्थसवन्धस्य नित्यत्वम् । अशक्यं च कर्तुं सर्वशब्दानां संवन्धकरणम्-यदा न कश्चिदपि शब्दः केनाप्यर्थेन संबद्ध आसीत् तदा कथं संवन्धः क्रियेत, संवन्धं हि कुर्वतावश्यं केनचिद्वाक्येन स कर्तव्यः--गौः सा- लादिमानित्यादिना । नचाप्रसिद्धमर्थप्रतिपादकत्वेन सानादिशब्दमर्थप्रतिपादनाय शक्नोति कों- चारयितुं, तथा हस्तसंज्ञादयोपि, प्रतिपादकत्वासिद्धेः ॥ * ॥ नन्वेवमप्रसिद्धसंवन्धस्य कथनमप्य- नुपपन्नम्-यद्यपि हि तदा वक्तुः प्रसिद्धसंवन्धत्वात्संवन्धकथनाय वाक्योच्चारणं संभवति तथापि श्रोतारोऽप्रसिद्धसमस्तपदार्था वालाः कथं वाक्येन संवधं प्रतिपद्येरन् , तस्मात्करणवत्कथनमप्य- नुपपन्नम् । नैप दोपः । कथयितुस्तावन्न कर्तुरिवाशक्ति:--उपायसंभवात् , प्रतिपत्तारस्तूपायाभावान्न प्रतिपद्यन्त इति दृष्टविरुद्धम् , दृश्यन्ते ह्यप्रसिद्धसमस्तशब्दार्था वाला वृद्धेभ्यः संवन्धं प्रतिपद्यमानाः ॥ * ॥ किंचास्त्युपायो वालाना-नावश्यं संवन्धकथनवाक्येनैव वृद्धेभ्यो वाला: संवन्धं प्रतिपद्यन्ते, किंतु यदा वृद्धाः प्रसिद्धसंबन्धाः स्वकार्यार्थेन व्यवहरन्ति तदा तेषामुपशृण्वन्तो बालाः संवन्धं प्रतिपद्यन्ते । यदा हि केनचिनामानयेत्युक्तः कश्चित्सास्नादिमन्तमानयति तदा समीपस्थो वालो- ऽवगच्छति यस्माद्यमेतद्वाक्यश्रवणानन्तरमस्मिन्नर्थे प्रवर्तते तस्मादस्माद्वाक्यादयमर्थः प्रत्यायित इत्येवं संमुग्धरूपेणावगतं प्रत्यायकत्वम् पश्चाद्वहुपु प्रयोगेष्वन्वयव्यतिरेकाभ्यां वाक्यभागानां पदानां पद- भागानां च प्रकृतिप्रत्ययानां वाक्यार्थभागेपु पदार्थेषु विविच्यते, तस्मान्न पौरुषेयः संवन्ध इति न तद्वशेन पुरुपापेक्षास्तीति सिद्धमनपेक्षं वेदानां प्रामाण्यम् ॥ इति संवन्धाक्षेपपरिहारः ।। यच्चान्नन्तरफलानुपलब्ध्या चित्रादीनां न पश्वादिफलत्वमिति स्यादेवम्। यदि प्रत्यक्षादिपञ्चकमेव प्रमाणं स्वात्तदा ह्यनन्तरफलोपलम्भादेव तत्साधनवं स्यात् नान्यथा, शब्दस्यापि तु प्रमितिजनकतया प्रत्यक्षा- दिवत्प्रमाणलात् तेनच चित्रादीनां पशुसाधनत्वावगमादसत्यप्यनन्तरोपलम्भे सिद्ध्यति तत्साधनत्वम् ।। युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । दिसवन्धवदित्यनुमानं भविष्यतीतिचेन्न । सकर्तृकत्वस्य स्मर्यमाणकर्तृकत्वप्रयोज्यत्वेन त्वदुक्तहेतोरप्रयोजकत्वात् । नन्व- गृहीतसवन्धाच्छदादर्थप्रतीत्यन्यथानुपपत्त्या सवन्धकर्तृकल्पनेति चेत् । न । अनादिवृद्धव्यवहारहेतुकानादिसवन्धग्रहणा- पेक्षत्वेनान्यथानुपपद्यमानत्वात् । एतदेवाभिप्रेत्य निगमयति-तस्मादिति । नचेति । अर्थप्रतिपादकत्वेनाप्रसिद्ध सानादिशब्दमिति सबन्ध । विविच्यत इति । अत्र प्रत्यायकत्वमित्यनुप- जनीयम् । उपपादितमर्थ निगमयति-तस्मादिति । यथाह सूत्रकारः-उपदेश इति । अनेन प्रत्यक्षं वृद्धव्यवहार- मुपदिशति । प्रत्यक्षा हि व्यवहार कल्प्य बन्धक अव्यतिरेकश्च यथास्सिन्देशे सानादिमति गोशब्द एवं देशा- न्तरेऽपि । नचैवमेक क शक्तः । अनेके च संबन्धकार. सर्वेषु दुर्गमेषु कथं सगस्यन्ते । अथवा अव्यतिरेकश्च । नहि सवन्धव्यतिरिक्त. कश्चित्कालोऽस्ति अत सर्वत्र संवन्धस्याव्यतिरेकान कर्तृकल्पना । किच प्रमाणान्तरेणानुपलब्धे देव- दत्तादावर्थेऽनर्थक संज्ञाकरणमशक्यं च, विशेषज्ञाना हि सज्ञा. क्रियन्ते, नचाज्ञायमानेषु तेषु तत्सभवति । तस्मादपौ- रुपेय शब्दस्यार्थेन सबन्ध । अत. प्राणायम, पुरुषानपेक्षत्वात् । तस्माचोदनालक्षण एव धर्मो ना- न्यलक्षण. । वादरायणप्रहणमुक्तार्थम् ॥ इति सवन्धाक्षेपपरिहार. ॥ एवं तावत्सवन्धनित्यत्वोपपादनेन खप साध्य नवमप्यनिमित्तं शब्द कर्मकाले फलादर्शनात् कालान्तरे च कर्मण णमित्यस्यात्रापि योजयितुं शक्यत्वात् । अतएव मिन्याशयाभिज्ञो भाष्यकार. परिहरति स्म । 'सूत्रेष्वेव हि तत्सर्वं यद्वृत्ती - - यञ्च वार्तिके' इत्यभियुक्तोक्ते ॥ त्यर्थः । युक्त्यन्तरमाह-अव्यतिरेकीभवति । तत सज्ञाकरणम् । विशेषानुद्देशो हि संज्ञाक्रिया, सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् ।

·११८ शास्त्रदीपिका । [अ. १ पा. १ अ.५] चित्रादिविषयकाक्षेपपरिहारः । ननु प्रमाणान्तरविरोधादप्रामाण्यमित्युक्तं, न, तदभावात् , नहि शब्दोऽनन्तरमेव चित्राफल- साधनमिति ब्रूते येन विरोधः स्यात्, साधनत्वमेव प्रतिपन्नं तन्मात्रवचनात् , तस्य चापूर्वद्वारेण कालान्तरेऽपि तैलपानादिवत्फलसाधनलोपपत्तेः ॥ * ॥ यत्तु प्रागनुष्ठानाच्छास्त्रार्थावधारणवेलायां नापूर्वमन्तर्भावितमित्युक्तं, यद्यप्येवं तथापि पश्चादेवमवगच्छति-साधनत्वमात्रेऽपि शब्देनोक्ते भ्रान्त्या मया साक्षात्साधनत्वमेव प्रतिपन्नं तच्चेदानीमन्यथा जातम् , अतो नूनमस्य केनापि द्वारेण कालान्तरे फलमिति ॥ * ॥ प्रागपि च शक्यमेवापूर्वमवगन्तुम्-अनेकेपामगप्रधानकर्मणां क्ष- णिकानामपूर्वमन्तरेण योगपद्यासंभवात् , पश्चादीनां च दृष्टकारणापेक्षत्वान्न क्षणमात्रेणोत्पत्तिः सं- भवतीत्यवश्यंभाव्यपूर्वम् । नघ पश्वाद्युत्पत्तिमानं फलम् उपभोगस्य तु चिरकालत्वात् यावदुपभोगम- वस्थास्यमानेन केनचिद्भवितव्यम् । नच क्रियायास्तावत्कालमवस्थानं संभवतीत्यपूर्वमङ्गीकर्तव्यमिति तहा- रेण युक्तं कर्म कालान्तरे फलदमिति नानन्तरानुपलब्ध्या शास्त्रस्य वाधः ॥ इति चित्राक्षेपपरिहारः॥ युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । चोदयति नन्विति । अनन्तरं फलानुपलब्ध्या साधनत्ववाधादित्यर्थ । परिहरति-नेति । विपयभेटेन प्रमाणा- म्तरविरोधाभाव इत्यर्थ । यथाहु ~'प्रत्यक्षादिविसवादो न शब्दे दोपमासजेत् ॥ आनन्तर्यविसवादो नाविशेपप्रवर्ति- भीम् ॥ चोदना वाधितुं शक्त स्फुटा*द्विपयभेदत' । विरोधाभावं विवृणोति-नहीति । सामर्थ्यादानन्तर्य चोदितमिति चेत् । न । अविशेषप्रवृत्तेवाक्ये तदभावात् । कृष्यादिवत्कालान्तरेऽपि फलसभवात् । नन्वचोदितेऽप्यानन्तर्ये पाकादिव- संभवात्किमित्यनन्तरमेव पशवो न भवन्ति । कर्मणा वैचित्र्यादिति नूम । कानिचित्खत एव विप्रकृष्टफलानि । कानि- चिद्देशकालापेक्षया विलम्वन्ते । कानिचिद्विरुद्धफलेन कर्मान्तरेणार्धभुक्तेन प्रतिवन्धात्वफलमददन्त्यवतिछन्ते । अतो नानन्तर्यनियम इति । अथ चित्रानन्तरफला क्रियात्वात् मद्वर्तनवत् इति साध्येत तर्हि प्रत्यक्षानुपलब्ध्या समानविषयया वाधः । उपसहरति-इतीति । आनन्तर्याभावेऽप्यपूर्वद्वारेण चित्रादीना पश्वादिफलत्वं सभवतीत्यर्थः । अत्रेदं चिन्त्यते --किमिहेव जन्मनि चित्रादीना फलं उतेह वा जन्मान्तरे वेत्यनियम । केचित्त्विहैव मन्यन्ते । तथाच योगसिद्ध्यधि- करणे वक्ष्यति । तन युक्तम् । इह जन्मनि चित्रादिक विनापि यत्फलं हृदयते तस्य निनिमित्तत्वापत्तेः चित्रादिफलस्यै- कजन्मक्षीणत्वात् । नन्वामुष्मिकवर्गफलज्योतिष्टोमादिकर्मशेपेणेहाकृतकर्मणामपि पश्वादिफलं सेत्स्यति अतो न निर्नि- मित्तत्वापत्ति । मैवम् । स्वर्गादिफलसाधनत्वेन चोदितस्य कर्मण फलान्तरसाधानत्वासभवात् । तस्माद्यथाचोदनमवि- शेषितकालमेव फलं नत्विहैवेति नियम । उक्तंच-'तस्मात्कालाविशेपेण चोदनार्थों यथा स्थित ॥ स तथैवावगन्तव्यो नाधिको निष्प्रमाणक' इति ॥ तार्किका अप्यैहिकफलत्वमेव चित्रादीनामभ्युपगच्छन्ति । यत्तु कचित्तत्कारिणामनन्तरमेव फलं न भवति तत्कर्मवैगुण्यादिति । तदप्यत्सत् । अकृत्तकर्मणा फलस्य निनिमित्तत्वापत्ते । नन्वेवं वर्गस्यापि काल- विशेषाश्रवणादनियम स्यात् । न स्यात् । पष्ठाये तस्यामुष्मिकफलत्वसाधनात् । पश्चादीनामप्यैहिकत्वं योगसिध्यधिकरणे धक्ष्यत इति चेत् न । तत्राप्यामुष्मिकत्वमेवेति पूर्वपक्षं विधायैहिकत्वमप्यस्तीत्यनियमेनैव सिद्धान्तकरणात् । यथाहु- 'यदाकदाचिद्भवदेतदिध्यते फल हि पश्वादि न सापरायिकम् ॥ *तया स्थितस्यैव च तस्य साधनं विधीयते योऽपि भृश त्वरान्वित ॥ *साधारणं यत्तु फलं वहूना स्वभावतस्तादृशमेव चेष्टम् ॥ सर्वस्य चासन्नतयैव काक्षितं वृष्ट्यादि तच्चैहिकमेव युक्तम् ॥ *कमिपदमविशिष्टं यद्यपि श्रूयते वा भवति फलविशेषो नान्यथा काम्यते हि ॥ *फलति यदि न सर्व तत्कदाचि- तदेव ध्रुवमपरमभुक्त कर्म शास्त्रीयमास्ते ॥ इति चित्राक्षेपपरिहारः ।। सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । नच तस्योद्देशः संभवति अतोऽनर्थक सज्ञाकरणमशक्यं चेति भाव । विषयाभेदत इति । आनन्तर्यविषयो हि प्रत्यक्षविसवादो नासावविशेषवर्तिनी चोदना वाधते विषयभेदादित्यर्थ । यस्त्वत्यन्त त्वरतेऽद्यैव मे पशवो भूयासुरिति कामयते तस्यापि कि तदेव फल नेत्याह-तथेति । यदाकदाचिद्भवत फलस्य साधनं विधीयमानमन्तरितापेक्षयान्यादृशं भवतीत्यर्थ । किमेष एवोत्सर्ग खर्गादन्यत्फलं इह वा अमुत्र वा भवतीति, नेत्साह-साधारणमिति । यत्खल द्रव्यादिकं खभावत एव हि साधारण तदप्येवं सर्वेषामिष्टं तथैवेष्यते तच्च सर्वेपामासन्नतयैवेष्टं अतस्तदैहिकमेवेति । ननु चित्रादिवदत्रापि कमिपदमविशिष्टं नानन्तर वृष्टिकाम इति श्रूयते तत्राह-कमिपदमिति । सत्यमेवैतत्तथाप्यनन्तरमेव फल भवति कामनासामर्थ्यादृष्ट्यभिचारराष्ट्रोपद्रवशमनादेरैहिकस्यैव सर्वै काम्यमानत्वात् । कथं तर्हि क्वचित्कृतायामपि कारीयों नानन्तरमेव फलोत्पत्तिस्तत्राह-फलतीति । वृष्टिविरुद्धफलेन शास्त्रप्रतिपिद्धन केनचित्प्रवलेन कर्मणा जन्मा- ·[अ. १ पा. १ अ.५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता। आत्मवादारम्भः। यत्तु प्रत्यक्षविरुद्धं वचनमुपन्यस्तं 'स एप यज्ञायुधी यजमानोऽञ्जसा स्वर्ग लोकं याती येतच्छ- व्देन प्रत्यक्षं शरीरं यज्ञायुधसंयुक्तमुपदिशतीति । तदभिधीयते--अर्थवादत्वादस्यान्यपरत्वान्न स्वार्थे प्रमाणान्तरविरोधो दोपः । नच विरोधोऽपि विद्यते । नह्यनेन शरीरस्य स्वर्गगमनमुच्यते किंता- सनो यस्यैतच्छरीरं, सोऽपि हि शरीरशरीरिणोरभेदोपचारेण शरीरस्थेन यज्ञायुधित्वेन प्रत्यक्षवेन च व्यपदिश्यते । आमनो वा स्वर्गगमनं शरीरे उपचर्यत इति नास्ति विरोधः ॥ * ॥ यजमान- शब्दोऽपि तस्यैव यागस्वामित्वात्कर्तृत्वाच वाचकः । नच शक्यते तस्य कापिलवदकर्तृवं वक्तुम्- श्रुतिविरोधात् , सर्वत्र हि कर्तृभोक्तशब्दयोः सामानाधिकरण्यं दृश्यते । यथात्रैव-'यजमानः स्वर्ग लोकं यातीति । तथा 'य एवं विद्वानग्निं चिनुते ऋनोत्येव' 'य एवंविद्वान्द्विरात्रेण यजते स्वर्गमेव लोकमेति, तथोपनिपत्स्वपि 'संकल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्तीति कर्तृत्वाभिधायिन्या पष्ठयासनः संकल्पं प्रति कर्तृत्वमुक्तम् ॥ * ॥ संभवति च सर्वगतस्याप्यालनो यागज्ञानप्रयत्नसंकल्पादिपु सा- क्षादेव कर्तृत्व, नहि वयं स्पन्दमेव क्रियामुपगच्छामो वैशेपिकवत् , येनामनः कर्तृवं न स्यात् , धात्वर्थमात्रस्य क्रियात्वात् । स्पन्देष्वपि प्रयोजकत्वेनास्यैव कर्तृत्वं संभवति, प्रयनेन ह्यसौ शरीर स्पन्दे प्रयोजयति । साक्षातु न संभवति, सर्वगते स्पन्दस्यासंभवात्-इत्यनेनाभिप्रायेण पुराणेपूप- निपत्सु चाकर्तृत्ववादाः ॥ शरीरातिरिक्तात्मसाधनम् । किंपुनः शरीरव्यतिरिकालसद्भावे प्रमाणं प्राणनादिलिङ्गं सुखादयश्च प्राणनादिशब्देन कोष्ठयस्य वायोर्ध्वाधोगमनवृत्तिविशेपस्य प्राणनादिशब्दवाच्यस्य हेतुभूतः प्रयत्न उच्यते सच सुखादयश्च न शरीरधर्माः संभवन्ति, अयावच्छरीरभावित्वात् । ये हि कार्यद्रव्यवर्तिनो विशेषगुणा रूपाद- यस्ते विरोधिगुणान्तराद्वा द्रव्यविनाशाद्वा विनश्यन्ति, प्राणनादयस्तु तद्भावेपि नश्यन्ति मृताव- स्थायामिति न शरीरगुणाः । तथा ज्ञानमप्ययावच्छरीरभाविलादेव न शरीरधर्मः । तथा ये प्रत्य- क्षविपयाः शरीरगुणास्ते स्वयमिव परैरपि प्रत्यक्षेण गृह्यन्ते यथा रूपादयः, सुखादयस्तु प्रत्यक्षा युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । एवं तावचित्राक्षेपं परिहत्य संप्रति वाक्यान्तरे दृष्टविरोधं परिहर्तुमनुवदति-यत्त्विति । परिहरति-तदिति । अर्थवादस्य निरालम्बनस्यानुपपत्तिमागक्ष्याह-नचेति । सोऽपि हि यज्ञायुधित्वेन शक्यते वक्तुमिति सवन्ध । तदुक्तम् -'साक्षाद्यद्यपि सवन्धो नात्मनो यज्ञसाधनैः ॥ तथापि लक्षणावृत्त्या शरीरद्वारको भवेत् ॥ ननु पुष्करपलाशवनिर्लेपस्य कथं कर्तृत्वाद्युपपत्तिरत आह-नहीति । साख्यमत एवात्मनस्तयात्वं नास्माकं वेदप्रामाण्यवादिनामिति भाव । ये- नेति । व्यापकस्य स्पन्दासभवादिति भावः ।। नन्वकर्तृत्वमात्मन उपनिपित्सु श्रूयते तत्राह-इतीति । किं पुनरिति । ननु यज्ञायुधवाक्यस्यादित्ययूपादिवाक्य- वदर्थवादतयापि नेतुं शक्यत्वादेहातिरिक्तात्मप्रतिपादनं व्यर्थम् । सत्यम् । नैरात्म्ये हि साध्यसाधनसवन्धप्रतिपादकानां चोदनानामप्रामाण्यमापद्येत । तथाहि वर्गकामचोदनादिभिर्हि वर्गस्यामुष्मिकत्वाजन्मान्तरे फलोपभोगो वोध्यते, सोपि कर्तुरेव नान्यस्य । तस्य ज्ञानमात्रात्त्वेतेपा क्षणिकत्वात्कर्तृत्वभोक्तृत्वानुपपत्ते । शरीरचैतन्येऽपि तस्य विनिपातात् अतिरिक्तस्य च कस्यचिद्भोक्तुरनझीकारात् इष्टयादेश्चादत्तफलत्वापात् तद्वचनस्याप्रामाण्यं स्यादिति यज्ञायुधिवाक्यसामर्थ्य- च्छलेन देहातिरिक्तात्मप्रतिपादनं तत्प्रामाण्यार्थमेवेति । यथाहु -'तस्माद्वेदप्रमाणार्थमात्मात्र प्रतिपाद्यते ॥ यद्यपि प्रकृतं वाक्यं व्याख्यायेतार्थवादत' ॥ यथाभाष्यं तावदाह-प्राणनादीति । योसौ प्राणित्यपानिति उच्चसिति निमिषतीत्यादि चेष्टितवान् सोऽत्र शरीरे यज्ञायुधीयर्थ । युक्त्यन्तरमाह-सुखादीति । एतदेव विवृणोति-प्राणनादीति । कथं न सभवन्त्यत आह-अयावदिति । तदभावपीति । द्रव्यविनाशाभावे शरीरे सत्यपीत्यर्थ । युक्त्यन्तरमाह- तथेति । तदिदमिति । अयावच्छशरीरभावित्वं परप्रत्यक्षाग्राह्यत्वं चेति द्वयमित्यर्थ ॥ ननु कार्यादीनामपि देह- - ·शास्त्रदीपिका। [अ. १ पा. १ अ. ५] १२० अपि सन्तो न परप्रत्यक्षग्राह्याः तस्मान्न शरीरगुणाः, तदिदमपि द्वयं सुखादीनां शरीरगुणत्वं निवारयद- न्यगुणतां सूचयति । योऽसावन्यः स आमा । किंच सर्व एव विशेपगुणाः कारणेऽपि वर्तमाना एव कार्यद्रव्यगुणतां भजन्ते, नच शरीरकारणभूतेषु पार्थिवपरमाणुपु चैतन्यमस्तीति कथं गरीर- गुणता चैतन्यस्य स्यात् । तस्मादन्यश्चेतनः ।। देहामिन्नात्मसाधनम् । कश्चित्पुनराह-सर्वथा वित्तिपु तावद्वेत्तावभासते अन्यथा स्वपरवेद्ययोरनतिगयप्रसङ्गात् । नच शरीरस्य करचरणाद्यवयवसंनिवेशविशिष्टस्यास्ति तथावभासः, अतोऽन्यः शरीरादालेति । तत्त्व- युक्तम्-संनिवेशाप्रतिभासेऽपि शरीरप्रतिभाससंभवान् । नहि संनिवेश एव गरीरं, शरीरधर्मो हि संनिवेशः, संभवति च धर्माप्रतिभासोऽपि धर्मिणः प्रतिभासः, अन्यथा आमनोपि प्रतिभासो न स्यात् तद्धर्माणां सर्वगतत्वादीनामर्थवित्तिप्वप्रतिभानात् । नचैकान्तिकमर्थवित्तिपु वेत्तृभानं, अर्थ एव हि तदा भासते न वेत्ता॥ * ॥ नच स्वपरवेद्ययोरनतिशयः । नहि वेदित्तृभासनकृतोऽयमतिशयः किंतु कस्यचिदेव किंचिदाभासते नान्यस्य इत्येतावानतिशयो नान्यः, तस्मान्न ज्ञातृप्रतिभासेन गरी- रविवेकसिद्धिः, किंतु पूर्वोक्तादेव कारणात्-बानसुखादीना गरीरगुणत्वासंभवात् ततोऽन्य एतेपा- माश्रयः स एवाला॥ बौद्धमतेन विज्ञानात्मवादः । सौगतास्त्वाहुः-'सिद्धे ज्ञानसुखादीनां गुणले गुणिकल्पना || नतु तत्सिद्धमस्माकं तावन्मा- त्रोपपत्तितः।' नह्याश्रयमन्तरेण ज्ञानमात्रमनुपपन्नं स्वतन्त्रमेव नानं कि नेप्यते सुखादयोऽपि ज्ञान- विपयाः स्वतन्त्रा एव अन्यस्याश्रयस्यानुपलब्धेः । ज्ञानमेव च 'नीलमहं जानामी ति बातृत्वेन वि- पर्यासितदर्शनेरध्यवसीयते नान्यः प्रमाणाभावात् ।। * ॥ ननु ज्ञानस्य क्षणिकत्वात्कथं पूर्वेधुरु- पलब्धे परेयुःस्मरणमिच्छा प्रसभित्रा च । नहि स्वयमनुपलब्धे तानि संभवन्ति नहि देवदत्ते- युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । गुणानामयावद्देहभावित्वं दृष्टम् । *स्थाल्यावस्थान्तर तत्रास्त्रीति चेत् । न । अनापि मृत्युरेवावस्थान्तरमस्त्येवेति वक्तुं शक्य- त्वात् , अतो नायावद्देहभावित्वेन शरीरगुणत्वनिवृत्तिरिति ।मैवम् ।*प्राणादीना गरीरगुणत्वे तदपगमस्य निनिमित्तत्वापत्ते । तथाहि द्रव्यविनाशाद्गुणान्तरोपनिपाताद्वा गुणस्य विनाशो दृष्ट । नच प्राणाद्यपगमरूपस्य मृलोरन्यतरदपि निमित्तमनास्ति पापमिति चेन । तस्यात्मगुणत्वेन शरीरधर्मत्वाभावात् । अतो मृलो. शरीरावस्थान्तरत्वाभावात्कार्यादितुल्यतेति । वस्तुतस्तु काश्यादीना रूपादिवद्गुणत्वमेव नास्तीति । ननु कथ शरीरगुणत्वनिराकरणेनान्यगुणत्वसिद्धिरत आह-सूच- यतीति । सुसाटय क्वचिदाश्रिता गुणत्वात् रसादिवत् यत्राश्रिता स आत्मेति भाव । दूपणान्तरमाह-किंचेति ॥ अव मतान्तरमागमा निराकरोति-कश्चिदिति । अन्यथेति । वेदितुरनवभासे इत्यर्थ । नचेति । शरीरस्य तथावभासे तस्यैव वैत्तृत्वं स्यादिति माव । नहीति । यदि सनिवेश एव गरीर स्यात्तदा तटप्रतिभासे शरीराप्रतिभास. स्यादिति भाव । नचेति । तत्प्रतिभासे अहमाकारोल्लेस स्यादिति भाव । दूपणमुपसहरति-तस्मादिति । मता- न्तरमवतारयितु खोकमर्थमनुवदति-पूर्वोक्कादिति ॥ ग्लोकचतुर्थपादं व्याचष्टे नहीति । नन्वहं जानामीति नाश्रय उपलभ्यत एव तत्राह-ज्ञानमेवेति । अत्रागकते नन्चिति । पूर्वादृष्टे परेधुरहमिदमदर्शमिति भवति प्रत्ययः सच प्रत्यगात्मन्येवोपपद्यते नान्यत्रेयर्थ । इच्छाप्युपल- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । न्तरानुष्ठितेन प्रतिवन्धस्तदा कल्प्यते नच प्रतिवन्धादसाधयत. साधनवहानिरिति । कथं तकृतकारीर्यादिकर्मणा वृष्टिनिष्पत्ति । कर्मान्तरादिति म । जन्मान्तरानुष्टितमपि कर्मादृष्टफलं खफलोत्पादनाय गरीरमिव धृष्ट्यादिकम्गरमत इति न कश्चिद्दोप । तेपा ज्ञानानामिलय. । स्थौल्यादीति । गरीरे सत्सपि तद्विरुद्धावस्थान्तरेण पूर्वावस्थाया नाश इति भाव । परिहरति-नेति । अत्रापि मृत्युरेवावस्थान्तर तेन सत्सपि शरीरे सुखादिनाग कार्यादिवत्सभवतीति भाव. । प्राणादीनामिति । कार्यादीना टेहगुणाना तनिष्टोत्यादिरूपगुणान्तरोत्पादानाश । प्राणादिनाशे तु न गरी- ·[ अ. १ पा. १ अ. ५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता। १२१ , . नोपलव्धेऽर्थे यज्ञदत्तस्य स्मरणादीनि संभवन्ति । सत्यम्-न संभवन्ति संतानभेदे समानायां तु संततावेकेनोपलव्धेऽन्यस्य स्मरणाद्युपपन्नं दृष्टत्वात् , नापलब्धुः स्मर्तुश्चैकत्वं क्वचिदपि दृष्टं, एकस्य स्थानोः पुरुषस्य कचिदप्यनुपलब्धत्वात् , तस्माज्ज्ञानमेव ज्ञात नान्यो ज्ञातास्तीति ॥ * ॥ अनो- च्यते-प्रत्यभिज्ञायते कर्ता य: पूर्वापरकालयोः॥ तस्य स्थानोः स्फुटो भेदो विज्ञानात्क्षणभङ्गु- रात्' । विषयप्रत्यभिज्ञानानुपपत्तेातुरेकत्वकल्पनायां स्यादप्येतदुत्तरं-संतानैकत्वादेवोपपद्यत इति । यदा तु ज्ञातैवैकः पूर्वापरकालयोः प्रत्यभिज्ञायते-योऽहं पूर्वमद्राक्षं स एवाहमनुपश्यामीति तदा प्रत्यभिज्ञयैव ज्ञातुरेकत्वावगमात् , विज्ञानस्य च क्षणिकत्वात्ततोऽन्यो ज्ञाता सिद्धो भवतीति ॥ * ॥ किमहंप्रत्ययगोचरो ज्ञाता स्यात् , तथा सति शरीरमेव जानामि कृशोऽहं स्थूलोऽहं गच्छाम्यहमिति कार्यादिबुद्धिसामानाधिकरण्यादहंबुद्धर्गोचरः, आमनश्च सर्वगतस्य कार्याद्यनुपपत्तेः ॥ * ॥ उ- च्यते-ज्ञातृविषयस्तावदहंप्रत्यय इत्यविवादम् , यो हि परामृशति स खालानमहमिति परामृशति परानिदमिति । तेन निःसंशयमस्य ज्ञातृगोचरत्वं शरीरस्य च ज्ञातृवं निराकृतं, अतोऽत्यन्तसंसृष्ट- योरेकत्वभ्रान्त्या सामानाधिकरण्यप्रतीतिरुष्णतोयप्रतीतिवत् भाखराय:पिण्डप्रतीतिवच्च ।। शरीरात्मनोहेंदोपपादनम् । तथा व्यतिरेकबुद्धिरपि दृश्यते 'ममेदं शरीरं कृश'मिति षष्ठयास्मदर्थस्य शरीरव्यतिरेकात् , श- रीरस्य च परविपयेदंकारास्पदत्वात् , ततोऽस्माद्विवेकावभासात्पूर्वोक्तन्यायेन च शरीरस्याज्ञातृत्वात् , अभेदावगमस्य च संसर्गदोषवशेन भ्रान्त्याप्युपपत्तेः, पूर्वाभ्यस्तस्मृत्यनुवन्धेन च विना जातस्य हर्ष- युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । ब्धिसमानकर्तृका सती ज्ञानातिरिक्तं स्थायिनमात्मानमुपकल्पयतीत्यर्थ । परिहरति-सत्यमिति । ननु योऽहमद्राक्षं स एवाहमनुपश्यामीत्युपलब्धु सर्तुश्चैकत्वमिष्टमेव तत्राह-एकस्येति । सतत्यभेदेन *तदुपपत्तिरिति भाव । यदुक्तं सन्तानकत्वादेव तदुपपत्तिरिति तत्परिहरति-विषयेति । यदि विषयप्रत्यभिज्ञान्यथानुपपत्त्या ज्ञातुरेकत्वं कल्प्येत तदै- तदुत्तरं स्यादित्यर्थ । प्रत्यभिज्ञाखरूपमाह-योऽहमिति । योऽहमित्यादौ ज्ञातैवाहप्रत्ययस्य विषय । तद्यदाहबुद्धि - त्रालम्वनी तदा ज्ञानातिरिक्त एको ज्ञाता सिद्ध्यतीत्यर्थ । प्रयोगश्च-'ह्यस्तनाहंमतिग्राह्यो ज्ञाताद्याप्यनुवर्तते ।। अहंप्रत्य- यगम्यत्वादिदानींतनवोद्धवत् ॥ अत्र चोदयति-किमिति । शरीरमेवाहबुद्धेर्गोचर इति सवन्धः । अतस्तस्यैवाहबु- द्धिगोचरत्वाज्ज्ञातृत्वमापद्यत इति भाव. । उक्तंच-'अहं यामीत्यहंशब्द. शरीरार्थः प्रयुज्यते ॥ मन्तृत्वात्तस्य नह्यात्मा गमनं प्रतिपद्यते ॥ समाधत्ते-उच्यत इति । परानिदमितीति परामशतीत्यनुषा । कथं तर्हि देहेऽहंप्रत्ययः । अज्ञातविवेकाना प्रान्त्येति ब्रूमः । ज्ञातविवेकाना तु नास्त्येव । तेषामपि ज्ञातृविषयकमहमिति जानामीति च ज्ञानमनु- वर्तत एव । यथाहुः–'जानाम्यहमितीदं तु ज्ञानं नैव निवर्तते ॥ तनिवृत्तौ न तेषा स्याध्यानं शिष्योपदेशने ॥ समान- विषयवुद्धिधारणैव ध्यानम् । नच खात्मन्यबुद्धरन्या बुद्धि. सभवति अतोऽस्ति योगिनामप्यमान । तथा जानामीत्येवमा- त्मानमनवगच्छतः कथं शिष्योपदेशे प्रवृत्ति । दृश्यते च योगीश्वरस्यापि वासुदेवस्थार्जुनोपदेशे प्रवृत्तिरिति । अहंमानश्च 'अहं सर्वस्य जगतः' इत्यादिभिरिति ॥ फलितमाह-तेनेति । अस्य । अहंप्रत्ययस्येत्यर्थः । ननु शरीरमेवाहंप्रत्ययगोच- रत्वाज्ज्ञानात् । नेत्याह-शरीरस्येति । ज्ञानादिगुणत्वनिराकरणेन निराकृतमित्यर्थः । किंचैवं भूतचैतन्यवादी प्रष्टव्य. पञ्च- भूतात्मके शरीरे कि सर्वाणि चेतयन्ते किवैकमिति । आये सर्वेषा समत्वात्परस्परमसवन्धापत्ति । एकचैतन्ये तु इतरेण विनापि लोष्ठादावपि पृथिव्यादिकस्य चैतन्यं स्यात् । नहि तस्य चैतन्येऽन्यदपेक्षणीयमस्ति । प्रयोगश्च येयं शरीरगता भूता. न्तरससृष्टा पृथिवी सा न चेतयते पृथवीत्वात् लोष्ठवत् । एवं जलादावपि दर्शयितव्यम् । ननु कार्यादिसामानाधिक- रण्याद्देहविषयोऽहंप्रत्यय स्थादत आह–अत इति । देहात्मनोरभेदभ्रमाद्देहगतं कार्यादिकमात्मन्यध्यस्थत इति भाव ॥ भ्रान्तित्वे कारणमाह-तथेति । एवमिन्द्रियाणामप्यस्मदर्थाद्भेदपरामर्शासिद्धमज्ञातृत्वम् । यथाहुः–'इदं मयीदृशं चक्षुर्मनो मे भ्रान्तमित्यपि ॥ इन्द्रियेष्वपि भेदेन व्यवहारश्च दृश्यते' इति । ननु तुल्यत्वे कथमभेदप्रतीतिरेव भ्रान्तिः स्थादत आह-तत इति । उक्तन्यायेन शरीरस्याज्ञातृत्वसिद्धेः ज्ञातृगोचराहप्रत्ययविषयत्वविरोधाज्ज्ञातुर्मिनेऽपि शरीरे तत्ससर्गकृतोऽयमभेदभ्रम इत्यर्थः ॥ ननु मम शरीरमितिवन्ममात्मेत्यपि भेदव्यपदेशोऽस्ति नायमर्यो ममात्मना ज्ञात सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । रनिष्ठगुणान्तरोपघातोऽस्तीति प्राणादिना न शरीरगुणत्वमिति भाव । तदुपपत्तिरिति । प्रत्यभिज्ञोपपत्तिरिति भावः । - - - शा.१६ ·। शास्त्रदीपिका । १२२ [अ.१ पा. १ अ.५] भयशोकसंप्रतिपत्त्यनुपपत्तेः । जातिस्मराश्च केचिदद्यलेऽपि देहान्तररहोवृत्तं वृत्तान्तं संवोधयन्त उप- लभ्यन्त इत्युपलब्धिसिद्धः गरीरामनोभेंदः ॥ * ॥ यद्यपि चानेन प्रकारेण शरीरासनोविस्पष्टो भेदो न सिद्ध्येत् तथापि तावदभेदोऽपि न विस्पष्टः-मम शरीरमिति विवेकस्यापि प्रतिभासात् । तत्र संमुग्धे तत्त्वे श्रुतार्थापत्त्या साक्षाच्छ्रुत्या वा निर्णयः । स्वर्गकामादिश्रुतयो हि शरीरातिरिक्त परलोकफलोपभोगयोग्यं कर्तारमन्तरेणानुपपद्यमानास्तमाक्षिपन्ति ताभिश्चाक्षिप्तं साक्षादेवोपनिपदः समर्थयन्ति 'अविनाशी वा अरेऽयमाला' इत्येवमादय इति सिद्धः शरीरातिरिक्तो मानसप्रत्यक्षरू- पोऽहंप्रत्ययगम्यो ज्ञाता । कथं पुनातुज्ञेयत्वं, नोकस्य कर्तृत्वं कर्मत्वं च स्वासनि क्रियाविरोधा- संभवति, तस्मान्नाहंवित्तिर्नाम घटादिवित्तिव्यतिरेकेण काचिदस्ति, घटादिवित्तावेव तु विपयवदात्मा भासत इत्युक्तम् ॥ आत्मनो मानसाहप्रत्ययगम्यत्वम् । कः पुनरयं वासनि क्रियाविरोधो नाम, यस्यां क्रियायां यः कर्ता न सा तस्मिन्नेव स्वफलं जनयतीत्यर्थ. । किं पुनः संवित्तिक्रियायाः फलं, भासनं, किमिदं कर्तरि न भवति । ओमितिचेत्, कथं तहसौ भासते । नासति भासने भासत इति शक्यते वक्तुं, तस्मादर्थवित्तिप्वप्यासनो भासनाभ्युपगमेऽपि स्वामनि क्रियाविरोधस्तुल्य एव । व्यवहारयोग्यतामानं संवित्तेः फलं नान्य- दितिचेत् भवत्वेवम् । अस्ति तावत्फलम् । तच्च विपयेष्विवासन्यपि संवित्तितो जायत इत्यङ्गीकृतं भ- वद्भिः । अतस्तुल्यो विरोधः ॥ * ॥ यदि परमार्थविरोधमुद्भाव्य सत्यप्यासनः क्रियाजन्यफलभागिले कर्मसंज्ञा कर्मविभक्तिश्च न भवतीत्युच्यते 'परसमवायिक्रियाफलभागित्वं कर्मवम्' इत्यभिधानात् तच्चायुक्तम् । शब्दसाधुत्वं हि प्रयोगतोऽवगन्तव्यम् । अस्ति चालन: स्वकर्तृकायामेव क्रियायां कर्म- व्यवहारो लोके वेदे च यथा तावद्भाष्य एव स्वसंवेद्यः संभवतीति कर्मवाची कृत्यप्रत्ययप्रयोगः, वेदेपि 'आमानमुपासीत' 'आलानं वेद' 'आला ज्ञातव्यः' इत्यनेकाः प्रयोगः ॥ * ॥ नच गन्तु- गमने कर्मलं प्रयोगाभावात् शब्दसाधुले हि प्रयोगपरवशा वयं न स्वयमीश्महे । यथाहि चलनार्थले समाने गच्छतिः सकर्मकः चलतिश्चाकर्मकः प्रयोगस्य तथा दर्शनात् , एवं ज्ञातुः कर्मवं गन्तुश्चा- युक्तिस्नेहमपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । इति, ततश्चात्मनोऽन्यदात्मान्तर प्रसज्येत। नैष दोष । ज्ञानस्यैवावस्थारूपेणात्मनो भिन्नत्वात् ममेति भेदव्यपदेशोपपत्तेः । नचेह ज्ञातृज्ञानशरीरातिरिक्त वस्त्वन्तर प्रतीयते येनात्मान्तरापत्ति स्यात् भेदस्याज्ञानहेतुकत्वात् । ननु नैतावता घटप- टयोरिव शरीरात्मनोभेंद 'सिध्यत्यत आह-तथापीति । तत्र श्रुतार्थापत्तिं दर्शयति-स्वर्गेति । श्रुतिमुदाहरति -अविनाशीति । ननु नास्तिकान्प्रति श्रुत्युपन्यासोऽयुक्त । नह्यनेन ते प्रतिवोधयितु शक्यन्ते । सत्यम् । उक्तयुक्त्यैव तत्प्रतिवोधनात् । यस्तु वेदवादी शिष्य ,यो वा 'विज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्य समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति न प्रेयसज्ञा- स्तीति भूतचैतन्याभिधानाज्जातभ्रान्तिर्वेदविरोधमात्मनो मन्यते तत्प्रतिवोधनाय श्रुत्युपन्यास इति । विरोवपरिहार च ग्रन्थकार एव 'यत्तु विज्ञानधन इत्यादिना ग्रन्थेन दर्शयिष्यति। *गूढाभिसधि पृच्छति-कथमिति । तत्किमात्मनो भानमेव नास्ति । अस्तीत्साह-घटादीति । विषयवद्भासते नतु ज्ञातृत्वेनेति भाव ॥ प्रतिवन्या परिहरिप्यन्पृच्छति-कः पुनरिति । ननु विषयवद्भासत इत्युक्तमेव । सत्यम् । तथापि तत्र संवित्ति- क्रियाकर्तृत्वेनैव भासतेऽतस्तुल्यो दोष इत्याह-तस्मादिति । चोदयति व्यवहारेति । तच्च घटादिष्वेव सभवतीति भाव । परिहरति-भवत्विति । भासनरूपस्य फलस्य त्वयाप्यङ्गीकारात्तुल्यो विरोध इत्यर्थ । यदीति । परसमवे. तक्रियाफलभागित्व कर्मत्वं तश्चात्मनि ज्ञातरि विरुद्धमित्यभिप्राय । एतदप्ययुक्तमित्याह-तच्चेति । लोके तावदुदाह- रति यथेति । नचैव गमनक्रियाकर्तुरपि कर्मत्वापत्तिरित्याशक्य निराकरोति-नचेति । उपपादितमर्थ निगमयति सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । कथं नहीति । देहस्यात्मन सकाशात्परत्वे इदमिति परामर्श. स्यादिति भावः । गूढाभिसंधिरिति । आत्मनि ·[अ. १ पा. १ अ. ५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता। १२३ कर्मवं भविष्यति । तस्मान्मानसाहंप्रत्ययगम्य आमा । तथाच श्रुतिः ‘स मानसीन आमा जनानाम्' इति । तेन यद्यपि विपयवित्तिवेलायामेवामावभासस्तथापि न विपयवित्तिकर्तृतयावभासः कितु मानसाहप्रत्ययकर्मतयावभासो न तद्वितिकर्मतयाऽव्याप्तेः। ननु शरीरवदासन्यप्यहमभिमानो भ्रा- न्तिरेव, न, वाधाभावात् । योगिनामस्ति वाध इतिचेत् , न, प्रमाणाभावात् । तथाच येऽपि यो- गस्य परां काष्ठामुपागताः ॥ योगेश्वरेश्वरास्तेऽपि कुर्वन्यासन्यहमतिम् ॥ अहं कृत्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ॥ तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परंतप ॥ यस्मारक्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ॥ विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् ॥ मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भ दधाम्य- हम् ॥ एवमादावहंशब्दः परस्मिन्पुंसि हि ध्रुवम् ॥' नहि महद्विकारोऽहंकारः कृत्स्नस्य प्रभवः, नापि क्षराक्षराभ्यामुत्तमः, नापि ब्रह्मशब्दवाच्ये प्रधाने गर्भे दधाति, पुरुपसंपर्ककृतत्वात्प्रकृतिक्षो- भस्य । तथोपनिषत्वपि-'ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् तदात्मानमेवावेदहं ब्रह्मास्मि' इति, मन्त्रवर्णोपि 'अहं मनुरभवं सूर्यच'इति । तस्मादप्रत्ययगम्यत्वमासनोऽनिच्छन्तः श्रुतिविरोधादेवोपेक्षणीयाः ॥ यत्तु निर्मुक्ताहंकारममकारवचनं तदपि पौर्वापर्येण परामृष्यमाणं नाहंकारस्वरूपनिषेधार्थ भवति, एवंहि तद्वचनं-'नास्य कश्चिन्नायं कस्यचित् निर्मुक्ताहंकारममकार एवाय'मिति । तदयमर्थः यस्मानास्य कश्चित्तस्मान्निर्मुक्तममकारः, यस्मान्नायं कस्यचित्तस्मान्निर्मुक्ताहंकार इति । यद्यहंकारख- रूपनिषेधः स्यात्, न पूर्वेण संवध्येत, यस्मानायं कस्यचित्तस्मादस्मिन्नहंभावो भ्रान्ति'रिति किं केन संगतम् , तस्मान्नायमहंतास्वरूपनिषेधः किं तर्हि जन्मसंबन्धितयासन्यहमतिः 'अहमस्य पिता- हमस्य पुत्र'इत्यादिः स भ्रम इत्येवं संगतं भवति ॥ * ॥ अयमाला न कस्यचिदपि पुत्रादिरूपेण संवन्धी, जन्यजनकभावस्थ शरीरविपयत्वात्, शरीरं हि शरीराजायते नत्वासालान्तरात् , तस्मा- दन्यसंवन्धितयालन्यहमतिः कृशादिमतिवच्छरीराद्विवेकमबुध्यमानानां भ्रान्तिरिति । तदिदमस्या- न्यसंवन्धिलनिषेधेन पुत्रादिविपयस्नेहनिवर्तनेन वैराग्यजननार्थमुच्यते, नाहंकारस्वरूपस्यायं निषे- घोऽनुपयोगादसंगतत्वात् प्रमाणान्तरविरोधात् 'अहं ब्रह्मास्मि' इति वचनविरोधाच्च । तस्मादहंप्र- त्ययगम्यो ज्ञाता शरीरातिरिक्त इन्द्रियव्यतिरिक्तश्च ।। इन्द्रियात्मनोहेंदः । कथमिन्द्रियभेदः, इन्द्रियाभावेऽपि ज्ञातुरेकस्य प्रत्यभिज्ञानात् योऽहं रूपमद्राक्षं सोऽहं स्पृशा- मीति, योऽहमग्रहीपं सोऽहं स्मरामीति । मनस्तु प्रत्यक्षसिद्धस्य ज्ञातू रूपादिज्ञानेषु व्यतिरिक्तकरणाधी- नत्वात् सुखादिज्ञानेपु भवितव्यं करणेनेत्येवं कल्प्यत इति नास्य ज्ञातृत्वमाशङ्कनीयम् ॥ * ॥ येतु कर्तृतयैवालसिद्धिर्न कर्मतयेत्याहुस्तेषामालनि स्मरणप्रत्यभिज्ञाने नोपपद्येयाताम् , तत्रापि हि पूर्व- कालसंबन्धित्वेनासनः प्रतिभासोऽङ्गीकरणीयः, नच सांप्रते स्मरणे पूर्वकालसंवन्धिनः कर्तृवं संभ- वतीति कथं कर्तृतया सिद्ध्येत् , तस्मादहंप्रत्ययकर्मतयैवासनः सिद्धिरिति रमणीयम् ॥ * ॥ अथ स्वप्रकाशलमालनः सुखादीनां च किं नेष्यते, स्वप्रकाशस्य कस्यचिदप्यदर्शनात् सर्वस्यैव हि वस्तुनः युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । -तस्मादिति । स आत्मा जनाना मानसीनो मनोगम्य इत्यर्थः । तदिति । तस्य भासमानस्य वित्तिकमतयैवावभास इति व्याप्तेरित्यर्थः । अन्यथासिद्धिमाशय निराकरोति-नन्विति । पुरुषेति । महद्विकारस्यैवंरूपगर्भधारणासभवादिति भाव । खमते श्रुतिविरोधं परिहरति-यत्त्विति । असवन्धमेव विवृणोति-यस्मादिति ॥ इदानीमिन्द्रियातिरेक प्रश्नपूर्वकमुपपादयति-कथमिति । मनसोऽपीन्द्रियत्वेनैव कल्पनान ज्ञातृत्वशङ्कास्तीयाह- मनस्त्विति । ननु क्लुप्तमेवास्ति चक्षुरादिकं कि मनसेत्सत उक्तम् । रूपादीति । सुखादिज्ञानार्य तत्कल्पनमित्यर्थः । अत्रैव मतान्तरमाशय निराकरोति-येत्विति । अनुपपत्ति विवृणोति-तत्रापीति । एतत्कालसवन्धिनि स्मरणे पूर्वकालसवन्धिन. कर्तृत्वं न सभवति अत. कर्मतयैव सिद्धिरित्याह-तस्मादिति। वेदान्तिमतमुत्थापयति-अथेति। , -- ·शास्त्रदीपिका। १२४ [अ. १ पा. १ अ.५] परप्रकाश्यत्तनियमात् । स्वप्रकाशले चामा सुयुप्तावपि प्रकाशेत, नच प्रकाशते, यथोक्तम्-'अचे- तयन्नेव सुषुप्त इत्युच्यते' इति ॥ *। ननु सुपुप्तावपि प्रकाशत एवाला स्वाभाविकपरमानन्दयुक्तः, अन्यथा कथम् 'सुखमहमस्खाप्सम्' इति प्रबोधे प्रतिसंधानं स्यात्, अर्थान्तरं तु न किंचिच्छरी- रमिन्द्रियमन्यद्वा वस्तु प्रकाशत इत्येतावान् स्वप्नजागराभ्यां सुपुप्तेर्भेदः । नैतदेवम्-संविद्विरो- धात्, नहि सुप्तानामाला सुखं वा प्रकाशते, नाभासमान व्यवहारमात्रेण प्रकाशत इति शक्यम- गीकर्तुम् ॥ * ॥ किंच-'सुष्वापादुत्थिताश्चैवं निर्विद्यन्ते हि कामुकाः ॥ वृथयमन्तरेणैव कामिनी यामिनी गता ॥ आश्लिष्टामप्यबुद्धैनां मृतवच्छयितं मया ॥ भुक्त्वा च परमानन्दं तस्य च स्मरणा- दयम् ॥ खल्पाल्पसुखहान्यैवं निर्वेदो नावकल्पते ॥ तत्सुखं विस्मृतं चेत्स्यात्सुखमखाप्समि- त्ययम् । व्यवहारो न युज्येत, दुःखाननुभवे वियम् ॥ सुखव्यवहृतिस्तस्माद्गुणवृत्त्येति निश्चयः । प्रबुद्धा हि सुपुप्ताववगतं किंचिदपि दुःखमसंस्मरन्तः स्मरणानुत्पत्त्यैव सुपुत्यवस्थायां मे न किंचिदपि दुःखमासीदित्यवगम्य तत्रैव सुखव्यवहारं गुणवृत्त्या कुर्वन्ति, तथाच व्यवहरन्ति-एतावन्तं कालमहमालानमप्यबुद्ध्वा शयितोऽस्मीति । तस्मात्सुपुप्तावप्रकाशानासनः स्वप्रकाशत्वम् , अतो मानसप्रत्यक्षगम्य एवायमिति स्थितम् ।। आत्मनो व्यापकत्वम् । स पुनरयमाला अणुः शरीरपरिमाणो विभुति चिन्तनीयम् । तत्राणुपरिमाणते युगपच्छिर:- पादयोर्वेदनानुपपत्तिः । अयोगपद्येऽप्यतिशैज़्याद्योगपद्यावगतिरिति चेत्, त्यादेवं यद्यणुलं कुत- चित्सिद्धं स्यात्, तदसिद्धौ दृष्टानुसारादनणुत्वमेव युक्तम् । तत्र शरीरपरिमाणले सावयवः स्यात् , द्विविधमेव हि निरवयवद्रव्यम्-अणु विभु वा, तदसौ शरीरसंमितः सन् सावयवः स्यात् , वह्ववयवकल्पना तावतां चान्यूनानधिकानामवयवानां पुत्तिकाहस्तिदेहयोरतिसंकोचविस्तारकल्पनं नातीव हृदयमनुरक्षयति, तस्माद्विभुत्वमेव युक्तम् । तथाच श्रुति:-'अनन्तमपारम्' इति । भग- वगीतासु च वचनम्-'निसः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः' इति । ये चोपनिपत्स्वणुलवादाः पुराणेषु च 'अड्डष्ठमानं पुरुपम्' इत्यादयस्ते सूक्ष्मग्रहणगोचरत्नाभिप्रायाः ॥ * ॥ ननु विभुत्वे सर्वशरीरेवेक एवालास्तु किं नानासभिरभ्युपगतैः, नैवम्--एकवे सति यथा करणभेदेऽपि कर्तु- रेकलाचक्षुषा दृष्टमर्थ मनसा स्मरति त्वचा च प्रत्यभिजानाति-यमहमदर्श तमहं स्पृशामीति, तथा देवदत्तशरीरस्थेनासना दृष्टमर्थ यजदत्तः प्रत्यभिजानीयात् , शरीरभेदेऽप्यासनः प्रत्यभिज्ञातुरेकत्वात् । कर्तुरेकत्वेऽपि मनोभेदाब्यवस्थेति चेन् , न, करणत्वान्मनसः, करणभेदस्य चक्षुरादेर्भदव्यवस्थापक- लायोगादित्युक्तम् ॥ * ॥ चक्षुरादिकरणानामव्यवस्थापकत्वेऽपि मनः करणं व्यवस्थापकमिति चेत्, न, करणवाविशेषात् । सादप्येपा कल्पना यद्येकालले दृढं प्रमाणं स्यात् । नतु त- दति । येतालैकववादाः श्रुतिपु स्मृतिषु पुराणेपु वा ते 'निरचनः परमं साम्यमुपैति' 'मम साधhमागताः' 'उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः' इत्यादिभिरालभेदवचनैः प्रत्यक्षादिभिश्च विरोधान्नैकान्ततः शक्नुव- न्यालैकवं निश्चाययितुम् ॥ * ॥ वचनानां हि मिथो विरोधे सिद्धवस्तुविषयत्वेन च विकल्पा- संभवे प्रमाणान्तरान्निर्णयः स्वान्, तच्च प्रमाणान्तरं भेद एव समर्थमित्येकात्म्यवादानामवैलक्षण्यपरत्वं युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । ततश्च न कर्मकर्तृविरोधो भविष्यतीति भावः । परिहरति-वप्रकाशस्येति । अर्थान्तरमिति । जाप्रटवस्थायाम- यान्तरप्रकाश. मुघुष्ट्यवस्थायां त्वात्मन एव केवलस्य प्रकाश इति भेद इलयं । निराकरोति-नैतदिति । सुषुप्त्यव- स्थाया परमानन्दप्रकाशंऽन्यतरमुखभागी निर्वेदो न स्यादित्साह-भुक्त्वेति । ननु सुपुप्तावानन्दाप्रकारे सुखमहमखाप्स- मिति व्यवहार कयमत आह-दुःखेति । गुणवृत्तिमुपपादयति-प्रबुद्धाहीति ॥ आत्मन्येव विचारान्तरमवतारयति स पुनरिति । प्रन्यो निगदव्याख्यातः । नन्वेकमेवाद्वितीयमित्यादिश्रुतिरे- ·[अ.१ पा. १ अ. ५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकान्याख्यासहिता। १२५ पूर्वोक्तन्यायेनावगन्तव्यम || * ॥ विम्पष्टं चैतद्वायुदृष्टान्तोपादानान्-'वेणुरन्ध्रादिभेदेन भेदः पढ्वादिसंनितः ।। अभेदव्यापिनो वायोस्तथा तस्य महात्मनः' इति । नहि वायुद्रव्यं सर्वत्रैकं व्य- क्तिभेदस्य स्पष्टत्वात, अविलक्षणस्वभावस्य तु वायोर्वेणुरन्ध्रकृतं पड़जादिवलक्षण्यं, एवमासानोऽपि पशुमनुप्यादिवलक्षण्यं देहसंवन्धकृतं न स्वाभाविकमित्ययमवार्थः । वायोरिति तस्येति चैकवचनं सामान्याभिप्रायम् , तस्मात्प्रतिगरीरं भिन्ना एवालानः सर्वगता नित्याः एवंच बद्धमुक्तादिव्यवस्थापि युक्ततरा भवति ।। इत्यात्मवादः ।। मोक्षवादारम्मः । कः पुनरयं मोक्षो नाम, विचित्रवासनावशेन विचित्रनीलपीतादिरूपेण प्रबहतो नानसंतानस्य नि.पवासनोच्छेदान्नीलपीतादिवचित्र्यं हिला केवलं संविन्मात्रेणावस्थानमिति कचित् । अपरेतु दीपसंतानस्येव बानसंतानस्योपरमम् । उभयमप्येतद्वाद्यार्थाभावमूलमिति तत्सद्भावप्रतिपादननैव निराकृतम् ॥ * ॥ अपरं तु प्रपञ्चविलयमपवर्गमाहुः । अविद्यानिर्मितो हि प्रपञ्चः स्वप्नप्रपञ्चवत् प्रबोधनव ब्रह्मविद्यया अविद्यायां विलीनायां स्वयमेव बिलीयत । तथाहि श्रुतिः 'यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति यत्र त्वस्य सर्वामालेवाभूत्तत्केन कं पश्येत्' इति ।। * ॥ तदिदमपि प्रपञ्चस्याविद्यानिर्मितलनिराकरणन परमार्थत्वप्रतिपादनानिरस्तमेवेति 'आसैवेदं सर्वमिति सर्व- स्थामा भोक्तत्यर्थः । यथा 'यः कामयंत राष्ट्र स्यामिति राष्ट्रस्य भोक्तेत्यर्थः । यथा-'यः कामयेत सर्वमिदं भवेयमिति सर्वस्य भोक्ता भवेयमित्यर्थः । तथा--आमा सर्वमिति सर्वस्यामा भोक्ते- त्यर्थः । यत्तु 'यत्र हि द्वैतमिव भवतीति द्वतभावस्य भ्रान्तित्ववचनं तदीपचारिकम्--यथा खलु खनप्रपञ्चन्दजालमृगतोयादिः कियन्तंचित्कालं दृष्टिपथमापन्नः पश्चाद्विलीनो भोग्यतामतिवर्तते त- थायं शरीरन्द्रियविषयरूपप्रपञ्चोऽप्यस्यासनः कियन्तंचित्कालमुपभोग्यः सन् पश्चाद्विनाशादनुप- भोग्यो भवतीत्यनेन साहयन भ्रान्तिरित्युपचारेणोच्यते पुरुपाणां विपयभोगेप्यास्थानिवर्तनेन मु- क्तावमिचि जनयितुं, यदपि 'यत्र त्वस्य सर्वमालैवाभूदिति मुक्तावासनोऽद्वितीयत्ववचनं तदपि न प्रपञ्चस्वरूपनिषेधार्थ किंतु सतएव प्रपञ्चस्याससंवन्धनिपेधार्थ, अस्येतिवचनात , नपत्रैताव- दुच्यते 'यत्र सर्वमालवाभूदिति, किं तर्हि, 'यत्र लस्य सर्वमासैवेति । तेनास्यायमर्थः-यत्र यस्या- मवस्थायां मुक्तावित्यर्थः । अस्य आसनो दृश्यलेन दर्शनसाधनलेन दर्शनायतनलेन वा न किंचिद- न्यत्संवन्धि विद्यत किंवावास्य सर्व नान्यत्किचित् तदा केन कं पश्येदिति । यथा लोके यस्य न किंचिदपि बान्धवो वित्तं वास्ति स एवं वदति-'न मे किंचिदस्ति अहमेव सर्वे' तत्र संवन्ध्यन्तरं न किंचिदस्तीत्येतावद्विवक्षितम्, एवं मुक्तावासैवासनः सर्वमिति संवन्ध्यन्तराभावमानं विवक्षितं न प्रपञ्चस्वरूपाभावः, तस्मान्न प्रपञ्चविलयो मोक्षः किंतु प्रपञ्चसंवन्धविलयः । त्रेधा हि प्रपञ्चः पुरुपं बध्नाति भोगायतनं शरीरं भोगसाधनानीन्द्रियाणि भोग्याः शब्दादयो विपयाः । भोग इति च मुखदुःश्वविपयोऽपरोक्षानुभव उच्यते तदस्य त्रिविधस्यापि वन्धस्यात्यन्तिको विलयो मोक्षः ॥ * ॥ किमिदमायन्तिकलं पूर्वोत्पन्नानां गरीरेन्द्रियविपयाणां विनागः, अनुत्पन्नानां चायन्तिकोऽनुत्पादः । कथमत्यन्तानुत्पत्तिः, उत्पादकयोर्धर्माधर्मयोनिःोपयोः परिक्षयात् । सोऽयं प्रपञ्चसंवन्धो वन्धस्तद्वि- मोक्षश्च मोक्षः ।। युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । वात्र प्रमाणमत आह-येविति। ते नकान्तत: गनुवन्यात्मकत्वं निश्चाययितुमिति सवन्धः । दृष्टान्तमेवोपपादयति- वैण्विति । सामान्याभिप्रायं अवलक्षण्याभिप्रायमित्यर्थः ॥ इलात्मवाद ॥ प्रमतान्मोक्षस्वरूपं निम्पयितुमारभते-कः पुनरिति । मतान्तरनिरुपणग्रन्थः स्पष्टायः । मतान्तरनिराकरणमुप- संहत्य समतमनुसंधत्त-कित्विति । मोक्षशब्दस्यान्वर्थता दर्शयति सोऽयमिति ॥

·शास्त्रदीपिका। १२६ [अ.१ पा. १ अ.५] आनन्दमोक्षवादः। नन्वेवमशेपधर्मक्ष्यान्मुक्तस्य न किंचित्सुखं स्यात् ततश्चापुरुपार्थो मोक्षः स्यात् । नैप दोप:- नहि धर्मजन्यो मुक्तस्यानन्दः तथा सत्युत्पत्तिमत्त्वात् विनाशी स्यात् तत्रापुनरावृत्तिश्रुतेविरोधः स्यात् । खाभाविकस्त्वात्मानन्दः संसारेणाभिभूतः सन् निर्मुक्तसंसारस्याभिव्यक्ती भोग्यो भवति स्वाभावि- कले चानन्दस्य 'आनन्दं ब्रह्मेत्यादिश्रुतिसहस्रं प्रमाणम् ॥ * ॥ ननु सुखाभावेऽपि श्रुतिरस्ति 'अ- शरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः इति । सत्यम्-विपयसुखाभिप्रायं वेवंजातीयकम् , अन्य- थानन्दश्रुतिविरोधात् । अथ सुखाभाववचनवलेनानन्दवचनमेव दुःखाभावाभिप्राय किमिति न व्याख्यायते सुखाभाववचनानामत्यल्पत्वात्तेपामेवान्यथाकरणं युक्तं न भूयसामानन्दवचनानाम् । किंचानन्दशब्दस्य दुःखाभावपरत्वेऽत्यन्तस्वार्थहानिः स्यात् , सुखशब्दस्य तु सामान्यवचनस्य विशेपेऽपि व्याख्याने नातीव स्वार्थहानिरिति तदेव युक्तम् ॥ * ॥ ननु विद्यमानोऽयानन्दोऽननुभूयमानोऽकिं- चित्करएव, नच मुक्तस्य सर्वकरणहीनस्यानन्दानुभवः संभवति । स्वप्रकाशोऽयमानन्द इतिचेन्न, संसारावस्थायामप्रकाशात् । ननु तत्राप्यानन्दस्वभावः पुरुप: प्रकाशत एव आसनि प्रेमोत्पत्तेः, नह्य- सुखे प्रेमोत्पत्तिः संभवति नाप्यविज्ञाते सुखे । किमिदानीमस्माभिरामा सुखरूपोऽनुभूयते, सत्य- मिति बुवाणस्यातिसाहसिकस्य नोत्तरं वाच्यम् । यदि संसारिणोऽपि परमानन्दमनुभवेयुस्ततो मु- तस्य न कश्चिदतिशय इति तदेवापुरुपार्थत्वं मोक्षस्यापद्येत, अतो बलादसुखरूपस्याप्यासन: प्रेम- विपयत्वं दृष्टवादगीकर्तव्यम् ॥ * ॥ अथ स्वप्रकाशोऽप्यानन्दः संसारावस्थायामभिभूतो न प्रका- शते । कोऽयं प्रकाशमानस्याभिभवो नाम, प्रकाशनिवारणं ह्यभिभवः । नच प्रकाशमानस्याप्रकाशनं संभवति, यदि तु नैव प्रकाशते संसारावस्थायां तस्यामवस्थायामसतः प्रकाशस्य मुक्तावस्थायामुत्प- द्यमानस्य कारणं वक्तव्यम् , विज्ञानमेव च प्रकाशाख्यस्य फलस्य कारणं तच्चेन्द्रियाधीनम् , नच मुक्तस्येन्द्रियाणि संभवन्तीति कथमानन्दानुभवः स्यात् ॥ * ॥ उच्यते-वाह्येन्द्रियाण्येव मुक्तस्य युक्तिस्नेहमपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । आनन्दमोक्षवादिमतेन तावत्परिहरति-नैप इति । अत्र चोदयति-नन्विति । समाधत्ते-सत्यमिति । प्रिया- प्रियशब्दयोर्विषयजन्यसुखदु खयोरेव प्रयोगदर्शनादिति भाव । तेषामेवेति । "विप्रतिपिद्धसमवाये भूयसा स्यात्वध- मत्व मिति न्यायेनेत्यर्थ । इतश्चैवमित्याह-किंचेति । प्रकारान्तरेण शङ्कते-नन्विति । नहीति । उक्तचाभियुक्त -'प्रेमानुपाधिरसुखात्मनि नोपलब्ध स प्रत्यगात्मनि कृमेरपि नित्यसिद्ध ' इति । अनुभवविरोवादुपहासेन परिहरति-किमिति । दूपणान्तरमाह-यदीति । अभ्युपेत्याह-यदित्विति । कारणं वक्तव्यं तच्च वक्तु न शक्यत इत्यभिप्राय । अशक्तिमुपपादयति-विज्ञानमेवेति । समाधत्ते-उच्यत इति । एवमिति । ज्ञानमपि सुषुप्त्यवस्थाया श्रुतिवलादेवाङ्गीक्रियत इत्यर्थ । अत्र मोक्षस्याभावात्मत्वप्रतिपादनपरवार्तिकविरोधं परिहरति-य- विति । अत्र साख्याभिमतं मोक्षखरूपं निराकर्तु 'सुखोपभोगपश्च यदि मोक्ष प्रकल्प्यते ॥ स्वर्ग एव भवेदेष पर्या- येण क्षयी च स ॥*नहि कारणवत्किचिदक्षयित्वेन गम्यते'इत्युक्त्वा 'तस्मात्कर्मक्षयादेवे'त्यादिना मोक्षखरुपमुक्तम् । तथा-*'नच क्रियाया कस्याश्चिदभाव फलमिष्यते ॥*तन ज्ञातात्मतत्त्वाना भोगात्पूर्वक्रियाक्षये।उत्तरप्रचयासत्त्वाद्देहो सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । ज्ञेयत्वे विषयतया ज्ञानत्वानुपपत्तिरित्यभिसधि । नहीति । भावरूपं सर्वमकारणवदुत्पत्तिधर्मकं दृष्टान्ते क्षयधर्मकमेव घटादिवत् अतोन सुसात्मिका मुक्तिरात्मज्ञानेन क्रियत इत्यर्थ । शरीरसवन्धो हि वन्धस्तदभावो मोक्ष । अतस्तेन निष्पन्नाना देहाना प्रध्वसाभाव । अनुत्पन्नाना च देहाना प्रागभाव सएव मोक्ष. । कर्मनिवन्धनश्च वन्ध• कर्मक्षयादेव नभवनीति सिध्यत्यभावात्मकरवे मोक्षस्य नित्यता नत्वानन्दात्मकत्वे इत्ययं । वस्तुतस्तु बन्धप्रध्वंस एव मोक्षो नतु प्रागभावसहित सकलकर्मक्षये तदसभवात् । कारणान्तरसमववाने हि प्रागभाव. सभाव्येत नच तथास्ति धर्माधर्मरुपसकलकारणक्षयात् । नचाभावरूपस्यापि मोक्षस्य ज्ञानसावनमित्याह-नचेति । नन्वस्तुनाम कर्मक्षयादेव मोक्ष स एव तु कुतस्तत्राह- तत्रेति । यस्तु देहाद्विवित्तमात्मान जानाति तस्य पूर्वतनाना कर्मणा फलोपभोगेन क्षयात्तनिर्मितशरीरे पतितेनागताना ·, [अ. १ पा. १ अ.५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता । १२७ निवर्तन्ते मनस्तु तस्यामवस्थायामनुवर्तते इत्यानन्दश्रुतिवलादेवाध्यवसीयते । एवं ज्ञानं च नहि विज्ञातुर्विनातेर्विपरिलोपो विद्यते' इति श्रुतेः, विनानघनश्रुतेश्च, तस्मान्मुक्त्यवस्थायां मानसप्रत्यक्षेण परमानन्दमनुभवन्नात्मावतिष्ठते । तदुक्तम्-'निजं यत्त्वासचैतन्यमानन्दश्चेप्यते च यः ॥ यच्च नित्यविभुलादि तरामा नैव मुच्यते' इति । यत्तु 'तस्मात्कर्मक्षयादेव हेत्वभावेन मुच्यते । नाभा- वासकं मुक्ता मोक्षनित्यत्वकारणम्' इति वार्तिकं तत्परमतमित्येवमानन्दमोक्षवादिनो मतम् ।। * ॥ अपरे वाहुः-अभावात्मकत्ववचनमेव स्वमतमुपपत्त्यभिधानात् आनन्दवचनं तूपन्यासमात्रत्वात् परमतम् । नहि मुक्तस्यानन्दानुभवः संभवति करणाभावात् । मनः स्यादितिचेत्, न, अमनस्क- त्वश्रुतेः 'अमनोऽवागि'ति ।। मोक्षावस्थाया ज्ञानामावोपपादनम् । यत्तु 'नहि विनातुर्विज्ञातेविपरिलोपो विद्यते'इति तन्नानशत्यभिप्रायम् , अन्यथा हि सुपुप्ता- वपि जानानुवृत्तिमक्ता स्यात् साच संविद्विन्द्धेत्युक्तम् । विस्पष्टं चास्य अत्यभिप्रायत्वम् । एवं हि श्रूयते—'यहूँ तन्न पश्यति पश्चन्चै तन्न पश्यति, नहि द्रष्टुईटेविपरिलोपो विद्यते, अविनाशित्वात नतु तहितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत् एवमन्यान्यपि वाक्यानि 'जिघन्चै तन्न जिघ्रति नहि धातुधातेर्विपरिलोपो विद्यते', 'न श्रोतुः श्रुतेर्विपरिलोपो विद्यते', 'न स्प्रनुः स्पृष्टेर्विपरिलोपो विद्यते', 'न ज्ञातु तेर्विपरिलोपो विद्यते' इति तत्र तत्र दृष्टिघ्रातिश्रुतिस्मृष्टिशब्दाश्चक्षुर्माणश्रोत्रत्व- गिन्द्रियजन्यानां रूपगन्धगब्दस्पर्शविपयाणं विज्ञानविपाणां वाचकाः नार्थान्तरविपयाणां नापि विनानसामान्यस्य, नचैपां बानविशेषाणां सुपुप्तौ मुक्ती वा कथंचिदप्यपरिलोप: संभवति, नहि तदानीमिन्द्रियाणि सन्ति नापि गन्धादयो जायन्ते तदुभयाभावे च न श्रुत्यादिशब्दवाच्यज्ञानवि- पाः संभवन्ति ॥ * ॥ ननु यथा प्रकाश्यासन्निधावपि सवितुः प्रकाशकलं नित्यम्, एवमि- न्दियाभावेऽपि नित्यैव दृष्टिरितिचेत्, स्यादेवम्---यदि बानमात्रं दृष्ट्यादिशब्दानां वाच्यं स्यात्, नतु तथास्ति, लोकप्रसिद्ध्यभावात् । यथा लोकं च शब्दार्थावधारणं न यथेच्छम् । नहि लोके गन्धादन्यद्माणं जिवतीत्युच्यते, गन्धमपि यदा घ्राणादन्येनानुमानादिना जानाति तदा न जिवती- युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । नोत्पद्यते पुनः॥ *कर्मजन्योपभोगाथै शरीरं न प्रवर्तते । तदभाव न कश्चिद्धि हेतुस्तत्रावतिष्ठते ॥ *मोक्षार्थी न प्रवर्तत तत्र काम्यनिषिद्धयो ॥ नित्यनमित्तिके कुर्यात्प्रत्यवायजिहासया ॥ *प्रार्थ्यमानं फलं ज्ञानं नचानिच्छोर्भविष्यति ॥*आत्मने चतदस्तीति तज्ज्ञानमुपयुज्यते' ॥ परमतमिति । परमतनिराकरणप्रसङ्गेनोक्तत्वादिति भाव । नन्वानन्दमोक्षस्य 'स्वर्ग एव भवेटेप' इलनेन दूषितत्वात्कयं वार्तिकानुसारि तन्मतं स्यात् । सत्यम् । मोक्षस्यानित्यत्वापत्तिरूपं दूपणमुक्तं तदुक्त- रीला परितु शक्यतेऽतो वार्तिकाभिमतमेवानन्दरूपत्वं मोक्षस्येति कस्यचियाख्यातुर्मतमित्यर्थ । खाभिप्रेतं वार्तिका- भिप्रायमाह-अपरे त्विति । एतदनन्तर मतान्तगनुपन्यासादनच युक्त्यभिधानात्तदेव वार्तिककृन्मतमित्यर्थः ॥ एतस्यैव समतत्वं स्थापयितुमानन्दमोक्षवादिमतं दूपयति-नहीत्यादिना । कथं न सभवत्यत आह-नहीति । इन्द्रियविपययोरभावे च दृष्ट्यादिशब्दवाच्यानां नानविशेषाणामसभवात् । 'नहि दृष्दष्टेविपरिलोपो विद्यते' इति यथाश्रुत- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । च कर्मणामनुसंधानासत्त्वादेहान्तरानुत्पत्तेरसन्तासंवन्ध गरीरेण भवतीर्य । नन्वसत्यपि कर्मणि मातापितृसंयोगा- देव शरीरनिप्पत्तेन मोक्षसिद्धिरत आह-कर्मति । धर्माधर्मसहितस्यैव सयोगस्य शरीरे हेतुरनमित्यर्थ । अतो मोक्षा- बिभिन विवेकनानमात्रेण कृतार्थमन्यमान स्थातव्य कित्वेवं कर्तव्यमिलाह-मोक्षार्थीति । काम्यनिपिद्धे हि खफलोप- भोगाय गरीरमारभेते ते न गरीरारम्भं परिजिहीपंता तेन कर्तव्ये। नित्यनमित्तिके च पूर्वकृताधर्मक्षयाय कर्तव्ये । तदे. वमान्मोपासनस्यापि पूर्वकृतकर्मक्षयद्वारेणव मोक्षसाधनत्वं उपासनं च ध्यानम् । एतदभिप्रायं च 'नानानि सर्वकर्मा- णी'लादि । ननु नित्यान्येवाग्निहोत्रादीनि स्वार्थान्यपीति तानि कुर्वत. कथं मोक्षोऽत आह-प्रार्थ्यमानमिति । फला. मिसंविकृतान्येव वफलढानेन पुरुष वनन्ति नत्वनभिसधिकृतानि। अतएव 'अनाधित. कर्मफल मित्युक्तम् । देहविवेक- नानविधिवाक्योपेऽपुनरावृत्तिश्रवणं तदर्थवाढमात्रम् । अर्थवादस्यावलम्बनं दर्शयति-आत्मक्ष इति । टेहविविक्ता- - ·१२८ शास्त्रदीपिका। [अ.१ पा. १ अ.५] त्युच्यते, तस्माद्माणादीन्द्रियजन्यगन्धादिविषयज्ञानविशेपवाचिनो प्रात्यादिशब्दाः, नच तेपां सुपुप्ती मुक्तौ वा संभवत्यपरिलोपः, तस्माद्माणादिशक्तावेव प्ररोचनार्थ प्राणाद्युपचारः, यथा 'तेन ह्यन्नं क्रियते' इति शक्तिवर्तमानत्वेन प्ररोचनार्थ क्रियते' इति वर्तमानत्वोपचारः, तस्मात् 'न जातुनातेर्विप- रिलोपो विद्यत'इत्येतदपि शत्यभिप्रायमेव ॥ * ॥ यत्त्वादित्यप्रकाशकत्ववदिति, किं तस्य प्रकाश- कलमभिप्रेतं, यदि तिमिरोत्सारणं, तन्नित्यमस्त्येव, सर्वदा ह्यसावव्यवहितेषु देशेषु तिमिरमुत्साद- यत्येव, नवेवमामा सर्वदा शृणोति सुपुप्तावश्रवणात् । अथ बानजनकत्वमादित्यस्य प्रकागकत्वम् न तन्नित्यं, तस्मात्सामर्थ्यमेव तत्रापि नित्यं, तस्माज्ञानशत्यभिप्रायमिदं नित्यत्वाभिधा- नम् ॥ * ।। एपा ह्यत्र वचनव्यक्ति:-यदेतत्सुपुप्तौ मुक्तौ वामा न पश्यति पश्यन्नेव द्रष्टुं शक्नु- वन्नेव न पश्यति । नहि द्रष्टुरामनो या दर्शनशक्तिस्तस्याः कदाचिदपि लोपो विद्यते साहविना- शिनीति न द्रष्टुर्द्धितीयमन्यद्दर्शनसाधनं चक्षुर्व्यापाररूपं दृश्यं वा तस्यामवस्थायामस्ति यतो दर्शनं त्यान्, यद्यपि दृश्यं रूपादिकं खरूपतस्तस्यामवस्थायामस्ति तथापि दृश्यता दर्शनयोग्यता तस्या- मवस्थायां नास्तीति तेन रूपेणाभावादृश्यं नास्तीत्युच्यते, तस्मात्साधनान्तरवैकल्यात्तस्यामवस्थायां न पश्यति न शक्तिवैकल्यात्, शक्तिस्तु न कदाचिदपि लुप्यत इति । एवमन्येपामपि वाक्यानां योजना । तथा ज्ञानशक्यपरिलोप एव ज्ञानापरिलोप उच्यते, ज्ञातिगन्दश्चात्रानुमानादिजानपरः चक्षुरादिज्ञानानां स्वशब्दैरुक्तत्वात् ॥ * ॥ एवं विज्ञानं ब्रह्म विज्ञानघन'इत्यादीनामपि शक्तिप- रत्वं वेदितव्यम् । स्वयमेव श्रुत्या शक्तिपरलं व्याख्यातं 'विज्ञानधन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानु विनश्यतीति भूतेन्द्रियनाशादालापि प्रमाणागोचरत्वमापन्नो विनष्टइव भवतीति । न तस्येतः प्रेतस्य मुक्तस्य संज्ञास्तीति । एवं याज्ञवल्क्येनोक्त मैत्रेयी चोदयतिस्म 'अत्रैव भगवान्मा- मोहितवान् विज्ञानघन इति न चास्ति संज्ञेति विरुद्धाभिधानात्' इति । पष्टाध्याये तु विनाशा- विनाशविरोधश्वोदयिष्यत इति विवेकः । एवं चोदितो याज्ञवल्क्यः परिहारमाह 'न वा अरे अहंमोहं' 'परस्परविरुद्धं ब्रवीमि' 'अलं वा अरे इदं विज्ञानाय' अत्रामतत्त्वं सर्वास्ववस्थासु विज्ञानाय समर्थमित्यर्थस्तेन विज्ञानघनत्वाभिधानं सामर्थ्याभिप्रायमिति व्याख्यातं भवति । संभवति च शक्तस्यापि ज्ञानाभाव इति नास्ति विरोध इत्यभिप्रायः । अनया च श्रुत्या सर्वविज्ञानश्रुतयः शक्यभिप्राया व्याख्याताः ॥ * ॥ यदि शक्तिरस्ति ततस्तस्यामवस्थायां ततः केन ज्ञानानुत्पत्तिः ज्ञानसाधनानामिन्द्रियाणां ज्ञेयानां च विपयाणामभावात् । तदाह 'यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति, यत्र वस्य सर्वमासैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्' इत्यादि, तदेतत्प्रागेव व्याख्यातम् । एवम- र्थान्तरज्ञाने साधनाभावान्निराकृते सति आमानमेव मुक्तावस्थायां जानावित्याशङ्कयाह 'विज्ञातारमरे केन विजानीयात् इति नह्यालापि विनासाधनेन ज्ञातुं शक्यते मनसा खल्वसौ संसारावस्थायां ज्ञा- यते नच मुक्तस्य मनःसंवन्धोऽस्ति अत: केनासानं जानाविति व्यक्त एव मुक्तस्यासज्ञानस्याभावो ज्ञानशक्तिमात्रस्यावस्थानं श्रुत्या दर्शितं, तस्सान्निःसंवन्धो निरानन्दश्च मोक्षः ।। युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका। मनुपपन्नं स्यात् अतो ज्ञानशक्त्यभिप्रायमेव व्याख्येयमिति भावः । उपपादितमथै निगमयति-तस्मादिति । ननु ज्ञानवाचकस्य दृष्ट्यादिशब्दस्य कथ शक्तिपरत्वमत अत-एपा हीति । वाक्यान्तर योजयति-तथेति । 'न ज्ञातुर्ता- तेर्विपरिलोपो विद्यते' इत्यस्याप्येव योजनेत्यर्थः । नन्वस्तु नाम ज्ञात्यादिशब्दाना शक्तिपरत्वं "विज्ञानं ब्रह्मेत्यादीना तु कथमत आह-एवमिति । नन्वेवं श्रुतहान्यश्रुतकल्पनाप्रसगोत आह-खयमिति । श्रुतिकृतव्याख्याने नायं दोष इति भव । एतदेव दर्शयति-विज्ञानेत्यादिना । पष्ठाध्याय इति । उपनिपद एव षष्ठाध्याय इत्यर्थः । 'श्रुतिकृतं व्याख्यानमुपसहरति-तेनेति । चेदयति यदीति । परिहरति-ज्ञानेति । एवमिति । अर्थान्तरज्ञाने निराकृते सतीति संवन्धः । निगमयति-तलादिति ॥

·[अ. १ पा. १ अ. ५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकान्याख्यासहिता। -१२९ आत्मनो ज्ञानानन्दस्वरूपत्वस्य खण्डनम् । ननु नामनोऽन्यद्विज्ञानमानन्दो वा किंवासैव ज्ञानमानन्दश्च विज्ञानं ब्रह्म' 'आनन्दं ब्रह्म' इति श्रुतेः, आमा च सुपुप्तितुरीययोरपि भवतीति कथं विज्ञानस्य चानन्दस्य चाभावः । नैतदेवं, यद्धि वस्त्वन्तरप्रकाशजननखभावं वस्तु यस्मिन्सति किमप्यर्थान्तरं प्रकाशत एव तल्लोके विज्ञानश- व्देनोच्यते, नचालनि सति किंचिदन्यत्प्रकाशत एव, विद्यमानेऽपि तस्मिन्सुपुत्यवस्थायामर्थान्तरस्य कस्यचिदप्यदर्शनात् अतो न ज्ञानमाला ॥ * ॥ ननु प्रकाशजननस्वभावोऽपि सहकारिवैकल्यान्न जनयेत् । सत्यं न जनयति । यस्मिंस्तु सहकारिसंनिधाने तत्कृते वान्यस्मिन्नागन्तुके सति नियमेन प्रकाशत एवार्थान्तरं तज्ज्ञानशब्दवाच्यम् । तथा गीतिश्रवणप्रियालिङ्गनचन्द्रदर्शनमधुरास्वादसुर- भिघ्राणादिजन्यमाबादमानन्दसुखशब्दावभिदधाते, नचैवंरूपत्वमात्मनोऽस्ति, यथा ह्यन्यसुखेपु सुख- रूपं प्रत्यभिज्ञायते नैवमालनि प्रत्यभिजानीमो येनानन्दशब्दस्याभिधेयः स्यात् ॥ * ॥ यदि पुन- रियदेवासरूपं प्रतीयते तस्यैव ज्ञानमिति चानन्दमिति च संजेत्युच्यते न सा लौकिकी नापि वै- दिकी । यदि परं वृद्ध्यादिवत्परिभाष्येत तदस्तु यथाकामम् । यत्तु 'विज्ञानं ब्रह्म' 'आनन्दं ब्रह्म'इति च सामानाधिकरण्यं तद्धर्ममात्रवचनत्वेन धर्मधर्मिणोरभेदान्नीलोत्पलादिवदुपपन्नम् ॥ * ॥ नन्वा- नन्दशब्दा गुणमात्रनिष्टा न नीलादिवगुणिनि वर्तन्ते, सत्यं, न वाहुल्येन वर्तन्ते, कदाचित्तु गुण- मात्रवचनानामपि गुणिनि प्रयोगो भवति यथा शीतो मधुरो रसः स्निग्धो गुरुश्चेति रसशब्दो द्रव्ये प्रयुज्यते, अन्यथा शीतादिशब्दसामानाधिकरण्यायोगात् । किंच 'रसं ह्येवायं लब्ध्वानन्दी भवति' इति मत्वर्थीयनिर्देशादासानन्दयोर्भेदोऽवगम्यते । तथा 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्' 'स एको ब्रह्मण आ- नन्दः'इति पष्टयानन्दाद्ब्रह्म व्यतिरिच्यते ॥ * || किचन में सांप्रतं किचिदपि सुखं दुःखमेव तु सर्वासना ममेति सुखाभावे दुःखानुभवे चानुसंधीयमानस्यासनः कथमानन्दरूपता स्यात् । किच खप्रकाशानन्दरूपमालानमभ्युपगच्छतामस्माकं चैतावदविवादं सुपुप्तितुल्या मुक्तिरिति । संसारानुवृ- त्यननुवृत्तिमात्रं भिद्यते अन्यत्सर्व तुल्यम् । तथाच श्रुतिरपिता एताः प्रजा अहरहर्ब्रह्मलोकं यन्ति । अहरहरागच्छन्ति इति सुपुप्तिं ब्रह्मलोकशब्देन वदन्ती तुल्यत्वमेतयोदर्शयति, सुपुप्तिश्चास्मा- कमपि गोचरो नच तत्रानन्दानुभवोऽस्तीति व्यक्तमेतत् , तस्मानिरानन्दो मोक्षः, दुःखपरिलोपाच पुरुपार्थत्वम् ।। * ॥ सुखलोपादपुरुपार्थत्वमपीतिचेत् --'नैवमल्पं हि संसारे सुखं तदपि सूरयः ॥ घहुप्रयाससाध्यत्वादुःखमेवानुजानते ॥ जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखान्यनुदिनं नृणाम् ॥ स्वयमेव विनायनानिपतन्ति सहस्रधा ॥ विहिताकरणान्नित्यं प्रतिपिद्धनिपेवणात् ॥ महदामुष्मिकं दुःखं यन्नरैनैव गम्यते ।। वहुदुःखपरिष्वक्तं यन्नाम स्वल्पकं सुखम् ॥ सुरापानादिसुखवद्वर्जनीयं विवेकि- नाम् ॥ एवंभूतेऽपि संसारे ये रक्ताः सुखतृष्णया॥ न तेषामधिकारोऽस्ति मुक्तिशास्त्रे कथंचन ॥ संसा- रादुद्विजन्ते ये दृष्टलोकपरावराः ॥ त एव खलु मुच्यन्ते न तु यः प्राकृतो जनः ॥ तेपामेवापव- र्गाख्यः पुरुषार्थो महासनाम् ॥ तेपामेवाधिकारश्च मुक्तिशास्त्रे मनीपिणाम् ॥ तेनाभावात्मकत्वेऽपि मुक्तेर्नापुरुपार्थता ॥ सुखदुःखोपभोगो हि संसार इति शव्द्यते । तयोरनुपभोगं तु मोक्षं मोक्षविदो विदुः ॥ श्रुतिरप्येतमेवाह भेदं संसारमोक्षयोः ॥ न ह वै सशरीरस्य प्रियाप्रियविहीनता ॥ अशरीरं युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । घेदान्तिमतेन समाधातुं शकते-नन्विति । निराकरोति-तदिति । यस्मिस्त्विति । यस्मिस्तु सति प्रकाशत एवार्थान्तर तत्तज्ज्ञानशब्दवाच्यं, ज्ञायतेऽनेनेत्यर्थकरणात् । नचात्मनि सति किचिदन्यत्प्रकाशते अतो न ज्ञानरूपत्वमात्मन इत्यर्थः । एवमानन्दरूपत्वमपि न सभवतीयाह-तथेति । सामानाधिकरण्यानुपपत्त्याऽभेदमाशय निराकरोति- यत्तिति । दृष्टान्तवैषम्यं शङ्कते-नन्विति । इतश्च भेद इत्याह-किंचेति । युक्त्यन्तरमाह-किंचेति । अस्तु- नाम सुपुप्तितुल्यता तत किमत आह-नचेति । एतावतीति । ससारे सुखदुःखसस्पर्श. मोक्षे तु तदभाव इति । . शा.१७ ·१३० शास्त्रदीपिका। [अ. १ पा. १ अ.५] वा वसन्तं स्पृशतो न प्रियाप्रिये ॥ आनन्दासकमामानं ये वदन्ति स्वयंप्रभम् ॥ तन्मतेऽपि च संसारान्मुक्तरेतावती भिदा ॥ आमा ह्यानन्दरूपोऽसौ संसारेऽपि प्रकाशते ॥ तावानेव स मोक्षेऽपि नाधिक्यं तस्य किंचन ॥ अथ संसारवेलायामानन्दो न प्रकाशते ॥ नद्यप्रकाशनं युक्तं स्वप्रकाशस्य वस्तुनः । यद्यसौ न प्रकाशेत किंतर्धन्यत्प्रकाशते ॥ आलस्वरूपमिति चेन्ननु चानन्द एव तत् ॥ तञ्चेत्प्रकाशते नूनमानन्दोऽपि प्रकाशते ॥ तेन शब्दादिविषयजन्ययोः सुखदुःखयोः ॥ निवृत्तिरेव संसारादपवर्ग इतीर्यते ॥ ततश्च सुखलोपेन मुक्तेर्न पुरुषार्थता ॥ यद्यस्माकं भवेत्तर्हि तुल्यैषा भव- तामपि ॥ सुखहानिमतस्तस्य भूयो दुःखविवर्जनात् ॥ मोक्षस्य पुरुषार्थत्वमावयोरुभयोः समम् ॥ सुखदुःखविहीनोऽतो मुक्तः स्वस्थोऽवतिष्ठते ॥ इति मुक्तिखरूपकथनम् । किमिदं स्वस्थ इति, ये ह्यागमापायिनो धर्मा बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मसंस्कारास्तानप- हाय यदस्य खं नजं रूपं ज्ञानशक्तिसत्ताद्रव्यत्वादि तस्मिन्नवतिष्ठत इत्यर्थः । यदि तु संसारावस्था- यामविद्यमानोऽप्यानन्दो मुक्तावस्थायां जन्यत इत्युच्यते ततो जनिमत्त्वादनित्यो मोक्षः स्यात् । केन चासावनुभाव्यः । नहि स्वप्रकाशवं कस्यचित्संभवतीत्युक्तम् । नच मनसानुभवः संभवतीति मु- क्तस्य मनसोऽभावात् अमनस्कत्लश्रुतेरित्युक्तम् । अतएव 'नित्योऽप्यानन्दः संसारदशायाममिभूतत्वा- दननुभूतोपि मुक्तावभिभवे निवृत्ते मनसानुभूयसे' इत्येतदपि निरस्तम् ॥ * ॥ किंच सुखविशि- प्टामानुभवः पुरुषार्थो न सुखमात्रानुभवः, नच मुक्तावामानुभवः संभवति विज्ञातारमरे केन विजानीयात्'इति कण्ठेनैव श्रुत्या निषिद्धत्वात् 'अलं वा अरे इदं विज्ञानाय' इतिच श्रुत्या विज्ञानश- ब्दस्य शक्तिपरत्वं व्याचक्षाणया मुक्तौ शक्तिमात्रमवतिष्ठते न ज्ञानमिति व्यक्तमेवोक्तमिति श्रुतिवि- रुद्धं मुक्तस्य विज्ञानमशक्यमभ्युपगन्तुम् । नह्यस्याः श्रुतेः प्रियाप्रियास्पर्शश्रुतेश्च तत्त्वकथनं मुक्ला कथंचिदन्यपरत्वं संभवति । विज्ञानश्रुतयस्तु शक्तावेव विज्ञानोपचारं कुर्वन्ति प्ररोचनार्थतयेत्युपप- नम् । एवमानन्दश्रुतयोऽपि पुरुपार्थत्वसामान्यात्सुखत्वोपचारेण प्ररोचनार्थतया प्रवृत्ताः । युक्तं चैतत् 'वचनयोविरोवेऽन्यतो निर्णयः इति । विरोधश्चात्रानन्दप्रियाभाववचनयोः । नचाभाववचनं वैपयि- काभिप्रायम् , इतरत्तु स्वाभाविकाभिप्रायमिति शक्यं वक्तुम् । उभयत्रापि सामान्योपादानादत्यन्तस- मानविपयत्वात् । अतः प्रमाणान्तरवशादानन्दवचनं दुःखाभावपरम्, इतरत्तु यथाश्रुतमिति न्या- य्यम् । तस्मात्सुखदुःखादिसमस्तवैशेषिकामगुणोच्छेदो मोक्षः । सुखदुःखोच्छेदश्च धर्माधर्मयोरुच्छे- दात्, धर्माधर्मयोरुच्छेदश्वोत्पन्नानां धर्माधर्माणामुपभोगेन नित्यनैमित्तिककर्मानुष्ठानेनालज्ञानेन च विरोधात् , उत्पाद्यानां च काम्यानुष्ठाननिमित्तानां धर्माणां तदननुष्ठानेनानुत्पादात्, विहिताकरण- प्रतिपिद्धानुष्ठाननिमित्तानां चाधर्माणां विहितानुष्ठानेन प्रतिपिद्धाकरणेन च परिहारात् , असति श- रीरारम्भे पूर्वशरीरनिपाते चाशरीरोऽवस्थितो मुक्तो भवति ।। युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । एवमनजीकारे दोपमाह-आत्मा हीति । तस्मादेतदेव निष्कृष्टं मोक्षस्य रूपं वक्तव्यमित्याह-तेनेति । किमतो यथे- वमत आह-ततश्चेति । अथ सुसहानिमतोऽपि मोक्षस्य दु सनिवृत्त्यैव पुरुपार्यत्वं तदस्माकमपि तुल्यमित्याह- तस्येति॥ उत्तरमाह-ये हीति । ये धर्मा बुद्ध्यादिसस्कारान्तास्तत्परित्यागेन खस्मिन्नवस्थानमित्यर्थः । इतोऽप्येवमित्याह- किंचेति । नन्वलं विज्ञानायेति ज्ञानसद्भावप्रतीचे ज्ञानमवतिष्ठत इत्यनुपपन्नं तत्राह-नहीति । तत्कथनं ज्ञानाभाव- कथनम् । पुरुपार्थत्वसामान्यादिति । सुसटु साभावयो पुरुषार्थत्व समानमतो दुःखाभावे सुखत्वमुपचर्यत इत्यर्थ । वास्यान्तरविरोधे सत्येवमेव कल्पयितुं युक्तमिति वृद्धसमत्या द्रढयति-उक्तमिति । बहुकृत्वोपि पथ्यं वदितव्यमिति न्यायेनोकमेवार्थ पुनराह-तस्मादिति । उत्पाद्याना धर्माणामित्यग्रिमेण सबन्धः । एतदर्थसवादकं वार्तिकममाभिः पूर्वमेव लिसितं तदनानुसधेयम् ॥ ।

·[अ. १ पा. १ अ. ५] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता। १३१ आत्मज्ञानस्य ऋतुमोक्षोभयोपयोगित्वम् । नन्वासनानं कवर्थम् । सत्यम् । पुरुपार्थमपि च तत् संयोगभेदात् । यत्तावत् 'अविनाशी वा अरेऽयमामा'इत्यादिना शरीराव्यतिरिक्तनित्यामस्वरूपसद्भावजानं तत्पारलौकिकफलकर्मानुष्ठानौपयि- कलात्कर्मज्ञानवदेव सामर्थ्यतः क्रतुसंयोगात्कवर्थम् । यथाहि ज्योतिष्टोमादिवाक्याध्ययनं दृष्टेनैवा- नुष्ठानौपयिकं ज्ञानं जनयतीति तदर्थतयाध्ययनविधिना विधीयते तथा अविनाशी वा अरेयमामा'- इत्यादिवाक्यानामप्यध्ययनविधिरेव कर्मानुष्ठानोपयोग्यालज्ञानार्थतां विधत्ते । तद्यदि प्रमाणान्तरेणा- मनः शरीरादिविवेको नैकान्ततः सिद्ध्यति ततो दृढविवेकप्रतिपादकानामुपनिपद्वाक्यानां विस्पष्टमेव फलम् । यथोक्तम्-'इत्याह नास्तिक्यनिराकरिष्णुरामास्तितां भाष्यकृदन युक्त्या ॥ दृढत्वमेतद्वि- पयः प्रवोधः प्रयाति वेदान्तनिपेवणेन'इति । अथ त्वन्यतोऽपि सिद्ध्यति, ततो यथैवान्यथापि ऋतु- ज्ञानसंभवेऽध्ययनोपात्तवेदवाक्यावगतकर्मरूपाणामेव पुंसां कर्मस्वधिकारः तथैवाध्ययनोपात्तोपनि- पद्वाक्यावगतामतत्त्वानामेवाधिकार इत्यध्ययनविधिवलादेव कल्प्यते ॥ * ॥ यत्त्वालसद्भावप्रति- पादनोपक्रमे विधिसरूपं वाक्यम् 'आमा वा अरे द्रष्टव्यः' इत्यादि तद्वक्ष्यमाणस्यार्थस्यातिगहनत्वान्म- होपयोगत्वाच कथं हि नामालस्यं हिला श्रद्धाविशेपेण वक्ष्यमाणमर्थ प्रतिपद्यतेत्येतावन्मात्रार्थम् । तस्मादेतज्ज्ञानं दृष्टोपयोगित्वात्कवर्थम् ॥ * ॥ यानि पुनरितिकर्तव्यताविशेपयुक्तान्युपासनाम- कानि विधीयन्ते तेपां क्रतौ दृष्टोपयोगाभावाददृष्टफलत्वम् । अदृष्टं च फलं वाक्यशेषाहिविधं अभ्यु- दयरूपं निःश्रेयसरूपं च, 'सर्वान्कामानाप्नोति' 'सोऽनुते सर्वान्कामान्'इत्याद्यभ्युदयफलम् । 'न स पुनरावर्तते'इत्यादि निःश्रेयसफलमिति विवेकः ।। आत्मनित्यत्वेनाधिकरणोपसहारः । यत्तु 'विज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति न प्रेत्य संज्ञास्ति' इत्यनेन ब्रा- ह्मणेन भूतचैतन्यमुक्तमित्याशङ्कयते तत्स्वयमेव ब्राह्मणेनात्रैव 'मा भगवन्मोहान्तं प्रापितवान्पूर्वमज- युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका। यदुक्तमात्मज्ञानेन विरोधादिति तत्राशङ्कते-नन्विति । पुरुषार्थत्वे हि नि श्रेयसफलतया विरोध स्यादिति भाव । कत्वर्थत्वे तावत्सयोगं दर्शयति-यत्तावदित्यादिना । तस्मादेतज्ज्ञानं दृष्टोपयोगित्वात्क्रत्वर्थमित्यन्तेन । यानि पुनरि- त्यादिना विवेक इत्यन्तेन पुरुषार्थत्वप्रदर्शनम् । कर्मज्ञानवदिति दृष्टान्तार्थ विवृणोति-यथाहीति । दार्टान्तिके योज- यति-तथेति । नन्वनुमानादिनाप्यात्मज्ञानं सिद्ध्यति किमनेनेत्यत आह-तद्यदीति । अह स्थूलोऽहं गच्छामीत्या- दिशरीर एवाहमानदर्शनात्प्रमाणान्तरप्रतिपादितोऽप्यात्मन शरीरादिविवेको न दृढरूपेण हृदयेऽवतिष्ठत इति भावः । अत्र वार्तिककृत्संमतिं दर्शयति यथोक्तमिति । नित्यात्मसत्तामात्रेणैव वेदप्रामाण्यसिद्धेस्तन्मात्रमिह भाष्यकारेण प्रतिपादितं दाार्थिभिस्तु वेदान्तविहितेष्वेव श्रवणमनननिदिध्यासनादिषु यतितव्यमिति श्लोकतात्पर्यार्थः । एतेन भाष्य- कारस्याप्ययमेवाशयो लक्ष्यते। अत्र नित्यत्वमानप्रतिपादकवेदान्तवाक्योदाहरणात् , अकञभोकात्मप्रतिपादकवाक्यानु. दाहरणाच । तदुदाहरणे हि कर्मशरणाना कर्मणि शैथिल्यापत्तेरिति । नन्वात्मज्ञानं खतन्त्रमेव नि श्रेयससाधनत्वेन विहितं कथं तस्य ऋत्वर्थत्वमत आह-यत्त्विति । उक्तच-'आत्मा ज्ञातव्य इत्येतन्मोक्षार्थ नच चोदितम् ॥ कर्म- प्रवृत्तिहेतुत्वमात्मज्ञानस्य लक्ष्यते' । विवेकज्ञानस्य पारलौकिकफलेषु ज्योतिष्टोमादिषु प्रवृत्तिदृष्टमेव प्रयोजनमित्यर्थः । पुरु- पार्थरूपमात्मज्ञानमुदाहरति-यानि पुनरिति । उपासनात्मकस्य तु ज्ञानस्य कर्मणि पुरुषे वा दृष्टप्रयोजनाभावात् अदृ- टापेक्षाया श्रुत्याद्यभावेन च क्रत्वर्थत्वासभवात् वाक्यशेपोपनीताभ्युदयनि'श्रेयसफलतया पुरुपार्थत्वमेवेति समस्तार्थ । 'युक्तिभि श्रुतिभिश्चात्मनित्यत्वे प्रतिपादिते ॥ वाक्यान्तरोत्थितभ्रान्ते शङ्केदानीं निरस्यते' इति ॥ यत्त्विति । तत्खयमेव ब्राह्मणेन परिहार उक्त इति संवन्धः । उक्तंच-**सदसन्नाश्यनाश्यात्मपरकीर्तनमूढया ॥ चो- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । त्मज्ञएव हि देहसवन्धवैराग्यात् यथोक्तमोक्षोपायानुष्ठानेन मुक्तो भवतीति तदालम्वनोऽर्थवाद इति । सदसदिति । यथा सद्रूपस्यासद्रूपस्य च कीर्तनं तथा विनाशिनोऽविनाशिनश्च कीर्तन तेन मूढया मैत्रेय्या चोदित सिद्धान्तरूपमुत्तरमाहेत्यर्थः । - ·१३२ शास्त्रदीपिका । [अ.१ पा. १ अ. ५] रामृतत्वमभिधायाधुना विनाशीत्यभिधानादिति पूर्वपक्षं चोद्याख्यमुक्ता सिद्धान्तपरिहार उक्तः । 'अविनाशी वा अरेऽयमालानुच्छित्तिधर्मा इत्युक्त्वा कथं तर्हि विनाशवचनमिसाशा 'मात्रासंस- गस्त्वस्य भवतीत्युक्तम् । मात्राशब्देन भूतेन्द्रियाणि धर्माधर्मों च विकारशब्दवाच्या उच्यन्ते ।* एतदुक्तं भवति-विज्ञानघनशब्देन ज्ञानशक्तिस्वभावस्यासनोऽभिधानम् , ‘स ह्येतेभ्यो भूतेभ्यः समु- त्थाय मुक्तो भूत्वा तान्येवा विनश्यति' भूतविनाशात्सोऽपि विनष्ट इव भवतीति, भूतस्थो ह्यसौ स्वयं प्रत्यक्षेण गृह्यते परैश्च शरीरचेष्टालिङ्गकेनानुमानेन । मुक्तस्तु प्रमाणपथातिवर्तनाद्विनष्ट इव भ- वतीति विनश्यतीत्युच्यते, तदनेन प्रकारेण मात्राणामेव विनाश इत्युच्यते नासन इत्यविरोधः । तदुक्तम्-'अविनागी स्वरूपेण पुरुपो या तु नागिता || मात्राणां साधिकाराणां भूतादीनामसं- जिता'इति । किमिदं भूतादीनामसंजितेति । यदि तावत् 'न प्रेस संजास्ती'त्यस्य व्याख्यानं, तद्यु- क्तम् । नहि 'न प्रेस संज्ञास्ती'त्यनेन भूतादीनामसंनिलमुच्यते । किंतासन एव मुक्तस्य संज्ञाभा- वोऽनेनोच्यते, तस्यैवोपायाभावेन 'तत्केन कं पश्ये दित्यादिना विज्ञातारमरे केन विजानीया'दित्य- न्तेन विज्ञानाभावोपपादनात् । सत्यम् । नेदमस्य व्याख्यानं, प्रकरणार्थोपसंहारस्त्वयं-यत एवं पूर्वोक्तेन न्यायेन भूतचैतन्यं न संभवति ब्राह्मणेनापि तथैवोक्तम् , तस्माद्भूतेन्द्रियाणामसंज्ञित्वमचै- तन्यम्, अन्यस्तु तेभ्यो नित्यश्चेतनः तस्य स्वर्गगमनसंभवान्न 'स्वर्ग लोकं याती'त्यस्य प्रत्यक्ष- विरोधः ॥ युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । दितः पूर्वपक्षोऽयमिति सिद्धान्तमब्रवीत् ॥ उक्तमेवाथै स्पष्टयति-एतदिति । अत्रैव सिद्धान्तश्रुतिव्याख्यानपर वार्ति- क्मुदाहरति-तदुक्तमिति । अत्र पादत्रयेणैव सिद्धान्तश्रुतिव्याख्यानोपपत्तेश्चतुर्यपादानर्थक्यम् । तटस्थ शकते- किमिति । प्रकरणार्थोपसहारपरत्वमजानानस्य समाधानमागव्य निराकरोति-यदीति । स्वय समाधत्ते-सत्य- मिति । स्वर्ग लोक यातीलस्य न प्रत्यक्षविरोध इति सवन्ध । अत्र हेतु निसस्य स्वर्गगमनसभवादिति । नन्वस्तु नाम निसत्वमात्मनस्तथापि मयव कर्मकाले कृतस्यामुष्य कर्मण फलमिद मया भुज्यत इसपरामृशत कर्मण्यनुरा- गाभावानानुष्टान स्यात् , तथा खोपयोगे परोपयोगे वा न कश्चिद्विशेष स्यात्, यो ह्यस्य कर्मण फलसाधनत्व फलका- लेऽनुसधास्यामीति निरूपयति स कर्मानुतिष्ठति नान्य । एव निपिद्धमपि न वर्जयेत् । ततश्चानिलपक्षवनित्यत्वपक्षेऽप्या- मन *कृतनागाकृतागमौ फलत इति । यथाहु -'नित्य कर्तृत्वभोक्तृत्वे प्रतिपन्नोऽपि सन्यदा ॥ न कर्मफलसवन्ध फलकाले च बुध्यते ॥ मया यद्यत्कृतं कर्म तस्येदं भुज्यते फलम् ॥ शुभाशुभ मयैवेति तदा कोऽस्य रसो भवेत् ॥ अप- रामृश्यमाने हि खकर्मप्रलये फले ॥ न विशेपो भवेत्कश्चित्खपरात्मोपभोगयोः ॥ कुर्वन्नप्यशुभ कर्म तेनैव चिन्तयेनर ॥ न सरिप्यामि भोगेऽहमिति नैतद्विवर्जयेत् ॥ तत्र निसत्वपक्षेऽपि कृतनाशाकृतागमौ ॥ फलतस्तुल्यत्पी चेदृथा तत्प्रति- पादनम्' इति । नैप दोष ।भोगकालीनस्मृते कर्मणि प्रवृत्ती निवृत्तौ वा न कश्चिदुपयोग , भोगस्य प्रवृत्त्युत्तरकालीनत्वात् । यस्तु प्रवृत्त्यगभूत शास्त्रत. फलसाधनत्वपरामर्श स प्रवृत्ते पूर्वमस्त्येव । भोगकालेऽपि विदुपामस्त्येव परामर्श । अवि- दुपा तु तदभावेऽपि न दोष । यथाहु.-'नैप दोपो न भोगे हि स्मृतिर्न झुपयुज्यते ॥ न प्रवृत्तिनिवृत्तिर्वा भोगकाले स्मृतेर्भवेत् ॥ तदद य परामर्गस्तदस्तित्वं च मृग्यते ॥ प्राक्प्रवृत्तेश्च सोऽस्त्येव विदुपा शास्त्रत. स्फुट ॥ भोगकालेऽपि शास्त्रज्ञा विमृशन्त्येव केचन ॥ तेपामेवाधिकारश्च माभूदविद्रुपा हि स' इत्यात्मवाद ॥ इति पञ्चमाधिकरणम् ॥ सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । कृतनाशेति । कर्तु कृते कर्मणि नाश मोक्तुश्वाकृते कमण्यागम इत्यर्थ । कर्मजन्यत्वं तत्तत्कर्मफलत्वमित्यर्थः ।

·[अ. १ पा. १ अ. ६ ] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता । १३३ , शब्दानित्यताधिकरणम् ॥ ६॥ कमैके तत्र दर्शनात् ॥ ६॥ [अस्थानात् ॥ ७ ॥ करोतिशब्दात् ॥ ८॥ सत्त्वा- न्तरे च यौगपद्यात् ॥९॥ प्रकृतिविकृत्योश्च ॥१०॥ वृद्धिश्च कर्तृभूम्नाऽस्य ॥११॥ समं तु तत्र दर्शनम् ॥ १२ ॥ सतः परमदर्शनं विषयानागमात् ॥ १३ ॥ प्रयोगस्य परम् ॥ १४ ॥ आदित्यवद्योगपद्यम् ॥ १५॥ वर्णान्तरमविकारः ॥ १६ ॥ नादवृ- द्धिपरा ॥ १७ ॥ नित्यस्तु स्याद्दर्शनस्य परार्थत्वात् ॥१८॥ सर्वत्र यौगपद्यात् ॥१९॥ संख्याभावात् ।। २० ॥ अनपेक्षत्वात् ॥ २१ ॥ प्रख्याभावाच्च योग्यस्य ॥ २२ ॥ लिङ्गदर्शनाच्च ॥ २३ ॥] विध्यादिरूपो यः शब्दः सोऽनित्योऽथाविनश्वरः ।। भनित्यो वर्णरूपत्गद्वर्णे जन्मोपलम्भनात् ॥ १९ ॥ अबाधितप्रत्यभिज्ञावलाद्वर्णस्य नित्यता ॥ उच्चारणप्रयत्नेन व्यज्यतेऽसौ न जन्यते ॥ ५० ॥ शब्दस्यार्थप्रत्यायकत्वं स्वाभाविकमिति यदुक्तं तदाक्षिप्यते-गब्दस्यानित्यत्वात् , नाभिनवस्य शब्दस्य वृद्धव्यवहारपरम्परया स्वाभाविकं प्रत्यायकलं शक्यते गृहीतुम् , अगृहीतमपिचेत्स्वभावत- श्चक्षुरादिवत्प्रत्याययेत् प्रथमश्रवणेऽपि प्रत्याययेत् , तस्मादनित्यत्वे शब्दस्य देवदत्तादिशब्दवत्पुरुपक- तमेव प्रत्यायकत्वमापद्यते । कथं पुनरनित्यत्वं शब्दस्य, प्रयत्नानभिव्यङ्ग्यले सति तदनन्तरमुपल- धेर्घटादिवत्तन्नन्यलमध्यवसीयते । अन्यथा किमिति तदनन्तरमेवोपलभ्यते न पूर्व, उपलब्धस्य च द्रागेव तिरोभावाद्विनाशित्वमध्यवसीयते । नचासिद्धमनभिव्यङ्गयत्वम् , अभिव्यक्त्ययोगात् । सा हि प्रतिवन्धकनिरासेन वा संस्कारविशेपाधानेन वा । न तावत्प्रतिवन्धनिरास:-प्रतिवन्धकानुप- लव्धेः । स्तिमिता वायवः श्रोत्रमाच्छाद्यावस्थिताः शब्दोपलब्धि प्रतिवध्नन्ति, तेपु प्रयत्नोत्थापितैः कौप्ठयैर्वायुभिरुत्सारितेपूपलभ्यते शब्द इतिचेत् , एवंतर्हि सर्वे शब्दाः सर्वगतत्वात् श्रोत्रं प्राप्याव- युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । कमैके तत्र दर्शनात् ॥६॥ नन्वौत्पत्तिकसूत्रोपक्षिप्तशब्दार्थसवन्धनित्यत्वेन वेदप्रामाण्यसिद्धरसगत शब्दाधिकरणा- रम्भः । निष्प्रयोजनचायं विचार । असत्यपि नित्यत्वे वेदप्रामाण्यसिद्धे अनित्यादपि शब्दादनित्यत्ववादिनामिवार्थप्रती- तिसभवात् । शव्दव्यवहारानादितया च पुरुषानुप्रवेशाभावात् । अनित्यत्वे सवन्धनित्यत्वं न सिध्यतीतिचेत् मासेत्सीत् । अनित्यत्वेऽपि तस्मिन्पुरुपखातन्त्र्याभावादेव प्रामाण्यसिद्धरव्याहतत्वादित्याशय सगतिं तावत्करोति-शब्दस्येति । कथमनित्यत्वे प्रत्यायकत्वहानिरत आह-नहीति । नहि क्षणिकस्य सवन्धग्रहणं सभवति तदनपेक्षागा च नेत्रादिव- प्रथमश्रवणेऽपि प्रत्याययेत् । अत: शब्दस्यार्थप्रत्यायकत्वासभवानिनिमित्तैव वेदादर्थप्रतीति स्यादिति भावः । कथं तर्हि लोके शब्दादर्थप्रतीतिः । निर्मूलैरपि विज्ञानैदृष्टाउँपु गतिसभवादिति ब्रूमः । शब्दैकसमधिगम्ये धर्मे तदनुपपत्ते । व्यवहारानादित्वेनोपपत्तिरिति चेत् । न । शब्दस्यानित्यत्वे* तदनुपपत्ते । तदिहाधिकरणे पदात्मक. गव्द उदाहरणं स किमनिस. किवा नित्य इति सदेहे पूर्वपक्षेऽनिसत्व प्रश्नपूर्वकमुपपादयति-कथमिति । नन्वभिव्यक्तावपि प्रयत्ना. नन्तर्योपपत्ते कान्ततोऽनित्यत्वसिद्धिरित्याशङ्कानिराकरणाय सत्यन्तम् । अयच सूत्रार्थ.-कर्मजन्यत्वमेके नैयायिका- दय शब्दस्य मन्यन्ते, कुत तत्र दर्शनात् । तस्मिन्कर्मणि सति शब्ददर्शनात्, अतः कृतकत्वादनित्य शब्द. । इत्यवग- च्छाम । एतत्सूचितमनुमानं तूक्तमेव । अभिव्यक्त्यैवान्यथासिद्धिरितिचेत् । न । अभिव्यक्त प्राक्शब्दसद्भावे प्रमाणा- भावात् । अस्थानादित्यनेन सूचित हेत्वन्तरमाह-उपलब्धस्येति । उच्चारणानन्तर मुहूर्तमप्यवस्थानाभावाद्विनष्ट. शब्द इत्यवसीयत इत्यर्थ. । किच शब्दं कुरु शब्दं माकारित्यादिकरोतिशब्दव्यवहारादप्यनित्य शब्द तदिदमुक्त क- रोतिशब्दादिति । हेतुगतविशेपणासिद्धिमाशय निराकरोति-नचेति । शब्दसस्कारपक्षे दूपणमाह-शब्द- स्येति । नित्यत्वपक्षे सर्वगतोऽयं शब्द तदयं सस्कृत सर्व पुरुपै. श्रूयेते कृतकत्वेतु प्रादेशिकत्वानायं दोष इति भाव. । सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । तदनुपपत्तेरिति । व्यवहारानादित्वानुपपत्तेरित्यर्थ, । ननु धर्माधर्माय गृहीतो नभोभाग. श्रोत्रं न सर्वमाकाशभागभेदाच . - ·१३४ शास्त्रदीपिका। [अ. १ पा. १ अ. ६]] स्थिताः प्रतिवन्धकेपूत्सारितेपु युगपच्छूयेरन् ।। * ॥ अथ संस्काराधानं तत्रापि त्रैविध्य-गब्दस्य वा संस्कारमादध्युः कौष्ठया वायवः श्रोत्रस्य वा उभयो । शब्दस्य चेत् तस्यैकत्वात्सर्वगतत्वादन- वयवत्वेनावयवसंस्कारायोगात् खुन्नस्थैर्वायुभिः संस्कृतः शब्दः पाटलिपुत्रेप्युपलभ्येत, तदिदमुक्तं- 'तत्र सर्वैः प्रतीयेत'इत्यादिना । श्रोत्रसंस्कारपक्षेऽप्ययमेवदोपः ॥ * ॥ यदि काणादकापिलवैदि- कमतेनाकाशमहंकारो दिग्वा श्रोत्रं तस्यैकत्वात्सर्वगतत्वादनवयवत्वाञ्च सर्वपुंसामेकमेव श्रोत्रं स्यात्त- ञ्चैकदेशस्थैरपि ध्वनिभिः संस्कृतमिति कः सर्वेषां शब्दोपलब्धि वारयेत् । तदिदम्-'आकाशश्रोत्र- पक्षेचे'त्यादिना 'श्रोत्रादेरियमेव दिगि'त्यन्तेन दर्शितम् । अस्मिंश्च पक्षे श्रोत्रस्य सर्वशब्दसाधरणत्वा- देकशब्दोपलव्ध्यर्थमपि संस्कृतं श्रोत्रं प्रसङ्गात्सर्वान्शब्दान्घटार्थोन्मीलितमिव नेत्रं समानदेशस्थान्प- टादीनववोधयेत् । तदिदं-'सकृञ्च संस्कृतं श्रोत्रमित्यादिना दर्शितम् ॥ * ॥ अयंच दोप: पूर्वो- पक्षिप्तेऽपि शब्दसंस्कारपक्षे दर्शयितव्यः-सर्वे हि शब्दाः श्रोत्रदेशेऽवस्थितास्तत्रैकस्मिन्संस्क्रियमाणे वलादन्येषामपि संस्कारः स्यादेव । नहि समानदेशानां समानेन्द्रियग्राह्याणां कस्यचित्संस्कारः कस्य- चिच्चासंस्कार इति व्यवस्था संभवति घटादावदर्शनात् , तदिदमुक्तं-'एतदेव प्रसंक्तव्यम्' इत्यादिना ॥ * ॥ उभयसंस्कारपक्षे तूभयेऽपि दोपाः समुचित्य दर्शयितव्याः, तस्मान्न प्रयत्नाभिव्यङ्ग्यः शब्दः, तज्जन्यस्त्वसौ प्रादेशिकच, श्रोत्रं च कर्णशष्कुल्येव, तथा सति हि कैश्चिदेव कश्चिदेव शब्दः श्रूयत इत्युपपद्यते, अन्यथा श्रोत्रव्यवस्था शब्दव्यवस्था चोभयमपि न स्यात् । किंच नानादेशस्थैश्च वक्तृभिरुच्चारितः शब्दो युगपन्नानादेशेपूपलभ्यते 'तदेकस्य नित्यस्यानुपपन्न मितिशा०भाष्यम् । तत्र नि- युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । ननु शब्दैकदेशो ध्वनिमि सस्कृत स दूरवर्तिना श्रोत्रेणाप्राप्त कथं ते शृणुयुरत आह-अनवयवत्वेनेति । अत्र वार्तिककृत्समतिमाह-तदिदमिति । 'शब्द सस्कियते यदि ॥ निर्भागस्य विभोर्न स्यादेकदेशेऽपि सस्क्रिया' इति श्लोक- शेप' । नन्वाधारद्वारक एवास्य ध्वनिमि सस्कार , अतो य एवाधार सस्कृतस्तत्समीपगतैरेव पुरुपैगृह्यते न दूरस्थै । मैवम् । व्योमात्मादिवच्छन्दस्य निराधारत्वात् । आकाश एवाधार इति चेत् । न । तस्य निरवयत्वेन प्रदेशसस्कारासभ- वात् । श्रोत्रसस्कारपक्षेऽप्युक्तमेव दोपमतिदिशति-श्रोत्रेति । काणादमते आकाशं श्रोत्रं । साख्यमतेऽहंकार । मीमा- सकमते दिक् श्रोत्रम् । तत्राप्येकत्वादिक समानम् । अत. सर्वेपा शब्दोपलब्धि स्थादित्यर्थ । अनित्यत्वादिमते तु कर्णश- कुत्या एव श्रोत्रत्वान्नाय दोप इति भाव । अत्रापि समतिमाह-तदिदमिति । 'विभुत्वात्प्राप्तितुल्यता ॥ दूरभावेऽपि शब्दानामिति ज्ञान प्रसज्यते॥ श्रोत्रस्य चैवमैकत्वं सर्वप्राणभृता भवेत् ॥ तेनैकश्रुतिवेलाया शृणुयु सर्व एव ते॥ *तस्या- नवयवत्वाच न धर्माधर्मसस्कृत ॥ नभोभागो भवेच्छोत्र व्यवस्थाद्वयसिद्धये ॥ वैशेषिकोक्तसिद्धान्तेष्वेवं तावत्प्रसज्यते । कापिलेपि विभुत्वेन श्रोत्रादेरियमेव दिक्' इति ग्रन्थशेषः । दूपणान्तरमपि श्रोत्रसस्कारपक्षे दर्शयति-अस्सिश्चेति । अत्रापि समतिमाह-तदिदमिति। 'सर्वशब्दान्प्रवोधयेत् ॥ घटायोन्मीलित चक्षु पट नहि न बुध्यते' इति श्लोकशेष । दूपणमेव दर्शयति-सर्वहीति । अत्रापि समतिमाह-तदिदमिति । *"विपयस्यापि सस्कृतौ ॥ समानदेशवृत्तित्वा- सस्कारो ह्यविशेपत ॥ स्थिरवाद्युपनीत्या च सस्कारोऽस्य भवेन्न चेत् ॥ *दृष्टं चावरणापाये तद्देशान्योपलम्भनम् ॥ सस्कृता- सस्कृतत्वे च शब्दैकत्वे न सिध्यत ॥*एकावस्थाभ्युपेतौ वा सवैख़येत वानवा ॥ इत्यादिशब्दगृहीतो ग्रन्थ । पूर्वपक्षमुपसह- रति-तस्मादिति । यस्मान्नित्यत्वे विभुत्वे च शब्दस्य क्वचिदेव कस्यचिच्छ्रवणमिति व्यवस्था नावकल्पेत तस्मादित्यर्थ । अत्र 'सत्वान्तरेयौगपद्या'दिति हेत्वन्तराभिधानार्थ चतुर्थ पूर्वपक्षसूत्रं तयाख्यानार्थे भाष्यं 'नानादेशेष्वि'त्यादि । तद- नुसधत्ते-किंचेत्यादिना । तदनुसधानं च पूर्वपक्षौपयिकार्थविशेषप्रदर्शनार्थम् । अत्र भाष्यपुस्तकेषु 'नानादेशेषु च युगपच्छन्दमुपलभामहे' इति पाठ । ग्रन्थकारस्तु 'नानादेशैश्च वक्तृभिरित्यादिना सोपस्कर पठितवानित्यदोष । नाना- देशेषु सत्वान्तरे योगपद्यात् युगपदुपलभ्यमानत्वात् नह्यकृतक*एको युगपन्नानादेशेपूपलब्धु शक्यते, कृतकत्वे तु कारणा- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । सस्कारव्यवस्था कस्यचिच्छ्रवण न सर्वेषामिति च व्यवस्था सिध्यत्सतआह-तस्येति। विषयस्यापीति । श्रोत्रविषयस्य शब्दस्येत्यर्थ । दृष्टं चेतिाअष्टरूपे सस्कारस्यापि काचियवस्था, स्थिरत्वाद्यपनयनरूपेतु सस्कारतास्त्येकरुपत्वात्तेन व्यवस्था- सिद्धिरित्यर्थः । शन्दैकत्व इति । स्यादपि शब्दभेदे कथंचित्सस्कारव्यवस्था नत्वेकस्मिन् शब्दे सा सभवति विरुद्धत्वादि- ·, [अ.१ पा. १ अ. ६] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकान्याख्यासहिता। १३५ त्यस्यानुपपन्नमिति प्रतिज्ञा, एकस्येति हेतुः, नित्यो ह्यसावेकः स्यात् एकस्यानुपपन्नं नानादेशेपूपलम्भ- नमिति ।। * ॥ ननु नावश्यत्वं नित्यत्वे सत्येकवं भवति, अनेकान्येव हि गकारादीनि नित्यानि भव- निवत्यत आह-'असति विशेपे नित्यस्य नानेकत्वम् (शा.भा.)इति । एतदुक्तं भवति–प्रत्यभिज्ञाख्य- विशेपप्रत्ययवलेन ह्यस्तनाद्यतनगकारयोरेकत्वावगमान्नित्यत्वमाश्रीयते । अस्तिचासावविशेपप्रत्ययो युगप- नानावक्तृभिरुचारितेऽपि गकारे नहि तत्रापि प्रत्ययविशेपोऽस्ति, असति च विशेष नित्यस्य नानेकलं संभवति । अनेकवे हि प्रत्यभिज्ञाया अप्रामाण्यमस्माकमिव भवतोऽपि स्यात् तदप्रामाण्ये च नित्य- लानुपपत्तिः, तस्मान्नित्यत्वे सत्येकत्वमङ्गीकर्तव्यं, एकस्य चानुपपन्नं नानादेशोपलम्भनमिति ॥ * ॥ वार्तिकेपि—'योगपद्योपलम्भाद्वा भेदो भेदाच कार्यते'ति द्वयमुपक्षिप्य यथायोगपद्योपलम्भा दो भवति तथा दर्शितम्-'अविभुत्वे हि युगप'दित्यादिना 'स्फुटेऽन्यत्वेऽवकल्पते'इत्यन्तेन । यथाच भेदा- कार्यता भवति नाकार्यस्य नित्यस्य भेदोऽवकल्पते तथा दर्शितम्-'नित्यत्वे त्वेकबुद्धिः स्यादिति । नहि नित्यत्ववादिना प्रत्यभिज्ञाया भ्रान्तित्वमिष्यते । तथाच वक्ष्यते-'अपि चैकरूप्ये सति देशभे- देन कामं देशा एव भिन्नाः स्युनतु शब्दः इति । नहि तदप्रामाण्ये नित्यत्वं सिद्ध्यति प्रमाणान्तरा- भावात् , अतो नित्यले सत्येकलं स्यात्तच्च नानादेशोपलम्भेन विरुध्यत इति, ततश्च यौगपद्योपलम्भा- द्भेदो भेदे च प्रत्यभिनाया अप्रामाण्यं तदप्रामाण्ये च नित्यत्वाभावात्कार्यत्वं---तदेतदानुपूर्व्य स्वत- असिद्धम् । दृढे चानियले दीपवत्सादृश्यात्प्रत्यभिज्ञा भवति तस्मादनित्यः शब्द इति प्राप्ते ॥ युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । यतत्वेन सर्वमुपपद्यत इति सूत्रार्थ । भाष्यं व्याचेष्टे-तत्रेति । अग्रिमं भाष्यमवतारयति-नन्विति । भाष्यार्थ- मुपसहरति-तस्मादिति । उपपादितमर्थ वार्तिकोक्तं करोति-वार्तिकेऽपीति । अविभुत्वे हीति । तत्रैवं वा- र्तिकग्रन्थः-*"अविभुत्वे हि युगपनको नानावगम्यते ॥ कात्स्न्येन चावगम्यत्वादेकदेशे घटादिवत् ॥ शब्दस्याविभुता तस्मादन्यतास्य मुसान्तरे॥ *एक. सन्नेकटेशस्थो यदैकत्र प्रयुज्यते ॥ तदा वक्रान्तरे न स्यादेकवत्तृमुसादिवत् ॥ *कार्यत्वे स्यात्कियाभेदात्फलभेदः प्रतिक्रियम् ॥ *तेनैकवुद्धि सादृश्यात्स्फुटेऽन्यत्वेऽवकल्पते'इति । नित्यत्व इति । 'नै किचि- द्रान्तिकारणम् । काम देशा इति न्यायात्तच्चैकत्व विरुध्यते इति श्लोकशेप । श्लोकार्थमाह-नहीत्यादिना । भाष्य- कारोक्त न्यायं विवृणोति तथेति । अपिचेत्यादि नतुशब्द इत्यन्तो भाप्यग्रन्थ , तस्यार्थमाह-नहीत्यादिना । अस्त्वेवं कथमेतावता कार्यत्वसिद्धिरत आह-ततश्चेति । अनित्यत्ववादिशास्त्रसिद्धमित्यर्थ । पूर्वपक्षं निगमयति- तस्मादिति । अत्रान्यदपि पूर्वपक्षसूत्रद्वयम् । तद्यथा-'प्रकृतिविकृत्योश्च' अत्र दर्शनादिति शेषः । दध्यत्र इत्यत्र इकार• प्रकृतिर्यकारो विकृतिः । नच नित्यत्वे प्रकृति विकृतिभाव. सभवति । यद्धि विक्रियते तदनित्यं अत. प्रकृतिविकृतिभावदर्शनादनित्य शब्द इति । तथा 'वृद्धिश्च कर्तृभूनास्य' । कर्तृणा भूना वहुत्वेन वृद्धि. महत्त्व- मस्य शब्दस्योपलभ्यत इति शेप । बहुपु शब्दमुच्चारयत्सु महाशब्द. श्रूयते स यद्यभिव्यज्यते तदा वहुभिरल्पैश्चोच्चा- र्यमाणस्तावानेवोपलभ्येत वह्वत्पप्रदीपाभिव्यक्तघटादिवत् , कृतकत्वे तूपचितावयवत्वेन सर्वमुपपद्यते तस्मात्कृतक शब्द इति । उकंच-'हेतुवृद्ध्यनुसारित्वात्कार्यतास्य घटादिवत् ॥ नहि दीपसहस्रेऽपि व्यञ्जके वर्धते घट. ॥ पनि सूत्रै पूर्व- पक्षस्तावद्भिस्तन्निराकृतिः ॥ पुनरन्यैस्तु सिद्धान्त पनिरित्येप सग्रह' । सिद्धान्तं प्रतिजानीते-इति प्राप्त इति ॥ सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । त्यर्थः । तत किमित्यत आह-एकेति । नन्वविभुत्वमेवासिद्धं तत्राह-अविभुत्वे हीति । गगनं हि तत्तदुपाधि- परिच्छिन्नमेव प्रदेशेपु गृह्यते न कात्स्न्यैन सामान्यस्यापीदमेव काार्थ सर्वव्यक्त्यनुराग । नचैकस्यैकत्रावगति एकैक- व्यक्त्यनुरक्तप्रतीते अतो युक्तं तयोविभुत्व शब्दस्यैकैकत्र काल्यैनावगमात् घटवदविभुत्वमिति । तस्माद्युगपदनेकवक्त्रु- चरितस्य गकारस्य नानात्वम् । अविभुत्वे सति युगपन्नानादेशावगमात् घटवत् एकत्वेवाननानादेशेवगम स्यादित्याह- एक इति । एकत्वे हि एकेन प्रयुज्यमानस्तन्मुखेऽवस्थितो मुखान्तरे न स्यात् यथा तदेव मुखं मुखान्तरकृतकत्वे उपपत्रो- नानादेशोपलम्भ इत्याह-कार्यत्व इति। कथं तर्हि प्रत्यभिज्ञात आह-तेनेति। तिलादाविवेत्यभिप्राय । यदि चावश्य - - १ न कश्चिद्भाति कारणम्.

·शास्त्रदीपिका। १३६ [.१ पा. १ अ. ६] शब्दनित्यत्वोपपादनम् । अभिधीयते-'प्रयत्नानन्तरं दृप्टेनैकान्यात्कार्यता ध्वनेः ।। तदभिव्यङ्ग्यपक्षेऽपि युज्यते तत्र दर्श- नम् ॥ यत्तु कथमभिव्यङ्ग्यत्वमिति, श्रोत्रसंस्कारेणेति ब्रूमः । यत्त्वाकाशस्याहंकारस्य वा श्रोत्रत्वे तत्संस्कारत्वे च सर्वत्र पुंसामुपलब्धिः स्यादित्युक्तं तत्र ब्रूमः-यदि तयोः श्रोत्रत्वे भवेदयं दोपः । तत्कर्णशष्कुलीभवतु श्रोत्रं साच प्रतिपुरुपं भिन्नेति नातिप्रसङ्गः । यद्यपि चाकाशमेव श्रोनं तत्तु न साक्षात्संस्क्रियते किंवधिष्ठानद्वारेण, ततश्च यद्यपि श्रोत्रं सर्वेपामेकं तथाप्यधिष्टानानां भिन्नत्वात्सं- स्कारव्यवस्थया श्रवणस्य व्यवस्था भविष्यति ॥ * ॥ नन्वेकत्वेसतीन्द्रियस्य यद्यप्यधिष्ठानानि भि- नानि तथाप्येकेनाप्यधिष्ठानेन संस्कृतेनेन्द्रियस्य संस्कृतत्वात्सर्वपुंसामिन्द्रियं संस्कृतमिति सर्वेपामुप- लब्धिः स्यादेव । तदुक्तं-'नन्वेकस्मिन्नधिष्ठाने लव्धसंस्कारमिन्द्रियम् ॥ वोधकं सर्वदेहेपु स्यादेके- न्द्रियवादिनः' इति । सर्वदेहवर्तिनां पुंसामित्यर्थ. । अत्रोत्तरम् -'पुंसां देहप्रदेशेपु विज्ञानोत्पत्ति- रिष्यते ॥ तेन प्रधानवैदेश्याद्विगुणा सा तु संस्कृतिः' इति । अयमर्थः-खगरीर एव भोगायतने सर्वपुंसामपि ज्ञानमुत्पद्यते नान्यत्र, शब्दज्ञानाङ्गं चायमधिष्ठानसंस्कारः प्रधानसमानदेशत्वं चाङ्गानां गुणस्तेन देहान्तरवर्तिनः पुरुपस्य यत्स्वदेहे निष्पादयितव्यं विज्ञानं तस्य तहेहगत एव संस्कारो निष्पादको भवति न देहान्तरगतः । सहि तत्प्रधानभूतेन ज्ञानेन विदेशत्वाद्विगुणः ।। * ॥ ननु संस्कार्यस्यैकत्वात्तवारत्वाञ्च संस्कारागभावस्य देशभेदोऽकिंचित्कर एव, यथा वर्हिरेकलात्तत्संस्कारा- णामातिथ्याकालानामप्युपसदग्नीपोमीयाङ्गवं न विहन्यते तद्वदत्रापि स्यात् । न । अदर्शनात् । नो- कस्मिन्नधिष्ठाने सर्वेषा ज्ञानमुपलभ्यते, अतः साधारणमपीन्द्रियं विज्ञानसमानदेशसंस्कारसचिवमेव ज्ञानमुत्पादयति नान्यथेति दर्शनवलादध्यवसीयते ततो नातिप्रसङ्गः ॥ * ॥ नचावश्यमेकमेवे- न्द्रियं-यद्यप्याकाशमेकमनवयवं च तथापि तस्य प्रादेशिकैर्घटादिभिर्ये संयोगास्तेऽपि प्रादेशिकास्त- तश्च कर्णशष्कुलीसंयोगानां प्रतिपुरुषं भिन्नत्वात्तवच्छिन्नस्य चाकाशस्य श्रोत्रत्वात्सत्यपि स्वरूपै- कत्लेऽवच्छिन्नरूपाणां श्रोत्राणां भेदाब्यवस्थासिद्धिः । एवमहंकारभागे दिग्भागे वा श्रोत्रे द्रष्टव्यम् ॥ * ॥ यत्तु 'सकृच्च संस्कृतं श्रोत्र सर्वशब्दान्प्रकाशयेदि'त्युक्त, तत्रोच्यते-ध्वनयो हि ताल्वा- दिस्थानविशेपसपर्काद्विजातीया विलक्षणसामर्थ्यान्निष्पद्यन्ते, ततश्च कश्चिदेव ध्वनिः कस्यचिच्छब्द- स्यानुगुणं संस्कारमाधत्ते न सर्वसाधारणमित्युपलब्धिव्यवस्था कल्प्यते शब्दसंस्कारपक्षेऽपि कश्चि- देव ध्वनिः कंचिच्छब्दं संस्करोति न सर्वः सर्वमिति युक्ततरैव व्यवस्था । दृष्टा च समानेन्द्रियग्राह्याणा- युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । अत्र पूर्वपक्षनिराकरणसूत्रपटमध्ये 'समं तु तत्र दर्शन मित्याद्यसूत्रं तदभिप्रायेणाह-प्रयत्नानन्तरमिति । वक्ष्य- माणयुक्तिकलापेन शब्दनित्यत्वे सिद्धे प्रयत्नानन्तरीयकत्वस्याभिव्यञ्जकत्वेनान्यथासिद्धतया कृतकत्वस्यायोजकत्वमित्यभि- प्राय । तुशब्द पक्षव्यावृत्त्यर्थ । तत्र प्रयत्नाख्ये कर्मणि सति यत् शब्दस्य दर्शन तदुत्पत्तिपक्षेऽभिव्यक्तिपक्षे च समं तुल्यमिति सूत्रार्य । उक्त दूपणमनूद्य परिहरति-यत्त्वित्यादिना । उक्तेऽर्थे वार्तिककृत्समतिमाह-तदुक्तमिति । सर्वदेहेष्वितिपद व्याचष्टे-सर्वेति । अत्रोत्तरवार्तिक पठति-अत्रेति । वार्तिक व्याचष्टे-अयमर्थ इति । प्रधा- नसमानदेशत्वस्य व्यभिचार शङ्कतेनन्विति । परिहरति-नेति । लोके कर्मोपलक्षणमिति न्यायेनात्र दर्शनवलादेवम- जीक्रियत इति भाव । नन्वाकाशमिन्द्रियं तच्चैकमेवेति तत्राह-नहीति । अस्त्वेवं प्रकृते क्रिमायातमत आह- ततश्चेति । नह्याकाशमात्र श्रोत्रं, कि तर्हि वर्माधर्मोपगृहीतविशिष्टशक्त्युपेतकर्णशष्कुल्यवच्छिन्नं, अतो यस्यैतादृशी कर्णशुष्कुली नास्ति धर्माधर्मलोपेन वाताद्युपहतत्वात् तस्य सदाप्याकाशं तदनवच्छिन्नत्वादयोग्यमिति स वधिरो भविष्य- तीत्यपि व्यवस्था सिध्यतीति भाव । ध्वनयो हीति । शब्दोपलब्धिव्यवस्था दृष्ट्वा तद्वलेन प्रतिवर्णसस्कारहेतुभूता ध्वनिजातिभेदा कल्प्यन्ते, तत्सयोग एव श्रोत्रस्य सस्कारो न स्थिरवाय्वपनयो येनातिप्रसङ्ग स्यादिति भाव. । अथ ता- ल्वादिसयोगविभाग एव शब्दस्य कारण न वायवीय इत्युच्येत तयापि तस्य विजातीयत्वाद्विलक्षणसामर्थ्याच्च व्यवस्थेति भाव । गन्दसस्कारपक्षोक्तदूपणपरिहारोपि ध्वनिजातिभेदाश्रयणेन कर्तव्य इत्साह-शब्देति । ननु विजातीयानामेव ·- - - [अ..१ पा. १ अ.६] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकान्याख्यासहिता। १३७ मप्यभिव्यचक्रव्यवस्था-'सावित्रं हि तेजो घटादीनामेवाभिव्यञ्जकं न नक्षत्राणां, निम्बत्वक युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । प्रदीपाटीना घटायभिव्यजकत्वं दृष्टमत आह-दृऐति । एतदेव विवृणोति सावित्रमिति । अस्मिन्नेव पक्षे दूपणा- न्तर परिहरति-नचेति । अत्र वैशेपिकादयः 'सयोगाद्वा विभागाद्वा शब्दाद्वा गन्दनिष्पत्ति'रित्याहु । तथाहि प्रथम मेरीदण्डसयोगात् वेणुदलविभागाद्वा शब्दो निष्पद्यते । सच वीचीसतानवत्समानजातीयान्ाव्दान्सर्वतस्तनोति । तेषु च संतन्यमानेषु खटेयप्राप्त शब्दः श्रोत्रेण गृह्यत इति । एतच्चायुक्तं लोकविरोधात् । लोको हि एकमेव शब्दं परम श्राव- यितुं विवक्षति नतु शब्दान्तर श्रावयितुं शब्दान्तरं विवक्षति वेनेय विवक्षानुसारिणी शब्दथुतिः, गव्दसन्तानपक्षे त्वन्य एव गन्दो वक्रा विवष्यते श्रोत्रा चान्य श्रूयत इति न विवक्षानुसारिणी शब्दश्रुति स्यात् । अदृष्टचरशब्दानेकत्वकल्पने गौरवं च स्यात् । आरम्भकत्व तु न केवलमदृष्टं प्रमाणविरुद्धं च निष्क्रियत्वात् । देशान्तरकार्यारम्भश्च मुतराममूर्तस्या- मिघातमकुर्वतोऽनुपपन्न एव । या चेयमारम्भणीयं प्रति नातिदूरमारभत इति देवोयत्ता नच तस्या क्रिचिनिमित्तमस्ति अन्तिमोऽपि शब्द. गन्दान्तरमारभेतवाविशेषात् । सशं सजातीयं वा करोतीत्येतदपि न दृष्टचरम् । यत्तु वीचीसन्तानव- दित्युक्तं तदनुपपन्नं, तत्र सक्रियत्वादभिघातकरणाद्वेगवत्त्वाच्च यथाक्रममारम्भोपपत्ते । यथाहु.-'वेगवत्सक्रियत्वाभ्या तरगाणा च युज्यते ॥ कार्यदेशान्तरारम्भो यावद्वगं च तत्किया'इति । देशान्तरे कार्यारम्भो यावद्वेगं चेत्युपपन्नमित्यर्थः । प्रयोगश्च-गन्दो न गटारम्भक. शब्दत्वादन्यगढवत् । एवं सयोगविभागावपि न शब्दारम्भको सयोगविभागत्वात् ता- ल्वादिसयोगविभागवदिति । अतो भाप्यकारोक्त एव पक्ष. साधीयान् । यदाह भाष्यकार.-'अभिघातेन हि प्रेरिता वा- यवः स्त्रिमितानि वाय्वन्तराणि प्रतिवाधमानाः सर्वतोदिकान्सयोगविभागानुत्पादयन्तो यावद्वेगमभिप्रतिष्ठन्ते तेन वायो- रप्रत्यक्षवात्सयोगविभागा नोपलभ्यन्ते । अनुपरतेप्वेव तेषु शब्द उपलभ्यते नोपरतेषु अतो न दोप । अतएवानुवातं दूरादुपलभ्यते शब्दो न प्रतिवातम्' इति । अभिघातेन हीलादिना यदुक्त तत्प्रत्यक्षसिद्धं न करपनीयम् । स च वायु गब्द- विगेयाभिव्यक्ती तात्वादिस्थानविरोपसयोगमनुरुध्यते स्थान विशेपवशेन गव्दविशेपोपलम्भात् । गावद्वेगमभिप्रतिष्ठन्त इत्ये. तदपि वेगवत्त्वादेव वायूना गरादिवत्कृप्तमेव । यदपि स्तिमितानि वाय्वन्तराणीत्याद्युक्तं तदपि सर्व लुप्तमेवेति । ननु तैमिलं स्थिरत्वमेव नच तद्वायो सभवति सदागतित्वात् । सत्यम् । सूक्ष्मत्वात्पदार्थान्तरानचालयन् स्थिरवद्भवतीति स्थिराभिधानम् । अत्र वार्तिककार निजन्य. सस्कार एव श्रोत्रमित्यादिभर्तृमित्रमतम् । -'इममेव च सस्कार शब्दग्रह- णकारणम् । केचित्तु पण्डितंमन्या. श्रोत्रमित्यभिमन्यते ॥ इत्यादिना महता प्रवन्धेन दूपयित्वा 'श्रोत्रमाकाशदेशं च भौति- केन्द्रियवादिनः'दत्यादिना तन्त्रान्तरविरोधं च प्रदश्य *"यदि चावश्यकर्तव्यस्तार्किकोक्तिविपर्यय. ॥ ततो वेदानुसारेण कार्या दिक्टोत्रता मति ॥ दिग श्रोत्रमिति ह्येतत्प्रलयेप्वभिधीयते ॥ तच्च प्रकृतिगामित्ववचनं चक्षुरादिवत् ॥ दिक्च मवंगता का यावयोमव्यवस्थिता ॥ कर्णच्छिद्रपरिच्छिना श्रोत्रमाकाशदेशवत् ॥ यावाच कणभुड्न्यायो नभोभागप्रक- ल्पने ॥ दिग्भागेषु समस्तोसावागमात्तु विशिष्यते'इत्याद्युक्तं तत्तत्रवावगन्तव्यम् । अत्र ग्रन्थकारेणानुक्क. परिहारार्थसूत्र- द्वयार्थ उच्यते--तत्र *अस्थानादित्येतस्य परिहारसूत्रम् 'सत. परमदर्शन विपयानागमादिति । यत्पर कारणमनित्यत्वे कायतं अस्थानादिति, तत्र सतो विद्यमानस्यैव गन्दस्य अर्गनं पर नत्वभाव । कुतः । विपयानागमात् विषयं शब्द प्रति अनागमात् । उच्चारयितृमुसोद्गतवायवीयसयोगविभागाना स्तिमितसमीरणापसारणेन शब्दाभिव्यञ्जकानामभावात् । मतोऽपि शब्दम्याग्रहणं नतु स्वरूपाभाव इति सूत्रार्थ । वार्तिककारस्त्वस्थानादित्यस्य हेतोरनेकान्तिकत्वप्रदर्शनार्थत्वे. नेतत्सूत्रं व्याख्यातम् । यथाहुः-'कूपपूरणयत्नेन सं तिरोधीयते यदा ॥ अस्थानादित्ययं हेतुस्तदा नकान्तिको भवेत् ॥ * आकागधीग्रवन्धो हि तदा तस्मिन्न तिष्ठति ॥ तिरोहितानभिव्यक्त शब्दबुद्धिप्रबन्धवत् ॥ नन्वप्रत्यक्षस्याकागस्य कि- मिद तिरोधानं नाम । नाप्रत्यक्षमाकागामिति बम. । अपरोक्षावभासात् । अप्रत्यक्षस्य प्रमाणान्तरासभवेनासिध्यापत्तेश्च । शब्दलिङ्गकमनुमानमेव प्रमाणमिति चेत् । न । गुणत्वाभावेन गुण्यनुमापकत्वासभवात् । गुणत्वे वा वायुगुणत्वात्प्रसि- दस्य गुणिनोऽनुमानम् । वाया हि श्रोत्र प्राप्त गब्द उपलभ्यते यथा चम्पकद्रव्ये घ्राणसनिकृटे गृह्यमाणस्य गन्धस्य तद्गुणत्वम् । यद्वा वायुरेव ताल्वादिस्थानसयोगात्तत्तच्छब्दगुणको निष्पद्यते तस्मिंश्च श्रोत्र प्राप्त सयुक्तसमवायसंनिकर्षण धोत्रेण शब्दो गृह्यते । अनिलवायुधमत्वे गब्ढे कथं नित्यतेति चेत् गोत्वशुक्लत्वादिगुणवचेतदिति ब्रूम । *नीरूपस्यापि सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । तन्त्रान्तरविपरीतमेव वक्तव्यं तार्थव वक्तव्यमित्याह-यदीति । वेदानुसारमेव दर्शयति । दिश इति । अध्रिगुपे हि संज्ञप्यमानस्य पगोरझाना प्रलये विधीयमाने दिगः श्रोत्रमिति वचनेन श्रोत्रस्य दिक्षु प्रलयोऽभिहित तत्र तथा 'सूर्यमस्य चक्षुर्गच्छता दिति तेजोरूपे सूर्य चक्षुर्विलयेन तेज.प्रकृतिकत्रज्ञान तथा श्रोत्रस्य दिक्प्रकृतिकत्वज्ञानमिति । अस्थाना- दिति। उचारणानन्तरमवस्थानामावादित्ययः । कथमिति तत्राह-आकाशेति ।नीरूपस्येति । आकागरूपस्येत्यर्थः । * या.१८ ·शास्त्रदीपिका । [अ. १ पा. १ अ.६] चन्दनगन्धस्यैवाभिव्यक्षिका न गन्धान्तराणां, तस्माददोपः ।। * ॥ नच शब्दसंस्कारे सर्वपुंसा- मुपलब्धिप्रसङ्गः-ध्वनीनां प्रादेशिकत्वात्तद्देशे शब्दः संस्क्रियते न सर्वत्र, अतः संस्कृतेन श- देन यस्येन्द्रियं संनिकृष्टं स एव शृणोति नान्य इत्युपपन्नम् ।। गब्दस्यानेकदेशोपलम्भः । 'युगपद्देशभेदश्च स्यादेकस्यापि सूर्यवत् ॥ ये विन्ध्यनिलया ये च कामरूपे व्यवस्थिताः ॥ प्रा- ग्भागे ह्यासनः सर्वैरुद्यन्भास्खानिरीक्ष्यते ॥ प्रत्यग्भागे तथास्तं यन्मध्याह्न चोपरि स्थितः ॥ भिन्नाश्च तेषां प्राग्भागास्तथा प्रत्यक् तथोपरि ॥ तेष्वस्य दृश्यमानस्य विस्पष्टा भिन्नदेशता' । तथा यस्मि- न्यावहरे देशे कैश्चित्सूर्योदयो दृश्यते तहेशवर्तिनोऽन्येपि ततः परस्तात्तावति पश्यन्ति ततोऽप्यस्ति भेदाभेदः । नच सूर्यनानात्वमाशङ्कनीयम् , नहि केचिद्भिन्नं सूर्य पश्यन्ति ॥ * ॥ किं पुनरेकदे- युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । चापरोक्षावभासानानुपपन्नं प्रत्यक्षत्वम् । एवं दिकालयोरपि प्रत्यक्षता समर्थनीया। तयोरप्यपरोक्षावभासात्प्रमाणान्तरास- भवाचेति दिक् । ननु नानुपलब्धत्व हेतु कित्वसत्वम् । सत्यम् । तदप्यसिद्धत्वादसाधकम् । ययाहु -अय पूर्वापरासत्व हेतुस्तत्राप्यसिद्धता ।। सन्नेव **साधनाभावाच्छन्दोऽतो नोपलभ्यते॥' हन्त तहि यदा व्यञ्जकं लब्धं तदा कि न चिरमुपल- भ्यते । उच्यते-वायवीया हि धनयोऽभिव्यक्षका , तेच श्रोत्र प्राप्यैवान्यत प्रयाता शब्दबुद्धिरपि तदनुवर्तिनी न चिरमनुवर्तते । यथा मेघान्धकारे विद्युननिता घटादिबुद्धिरिति । तदुक्त-'क्षणिक साधनं चास्य बुद्धिरप्यनुवर्तते ॥ मेघान्धकारशर्वयों विद्युजनितदृष्टिवत् ॥ **यया घटादेर्दीपादिरभिव्यज्ञक इप्यते ॥ चक्षुपोऽनुग्रहादेवं ध्वनि स्याच्छ्रोत्र- सस्कृते ॥' अत्रेदं चिन्यते--किमिद तमोद्रव्यान्तरमुतालोकाभाव इति । तत्र 'द्रव्यगुणकर्मनिष्पत्तिर्वधादभावस्तम 'इति काश्यपीयास्तन्न युक्तिसहम् । नीलबुद्धेनिनिमित्तत्वापत्ते । अभावस्य नीलिमाभावात् । नचासतो नीलिम्न किचिद्राहक स्मारक वास्ति । भूगुणारोपस्य च सादृश्य विनानुपपत्ते. । नेदं रजतमितिवद्वाधाभावाच्च । अभावत्वे तु प्रतियोगिविशे- पोल्लेसश्च स्यात् आलोकादर्शनमात्रेण तु तद्भुमो भवन् तच्छून्यभागेपि स्यात् । अतो द्रव्यान्तरमिद वायुवन्नीलिमगुणकम् । वायु रुपरहितस्पर्शवान् इदं चास्पर्शरूपवदित्येतावान्विगेप । ननु रूपान्तरग्रहणवदेतहणे आलोकापेक्षया भवितव्यम् । सत्यम् अस्तु नामान्यत्र तया, एतनीलरुपग्रहणे त्वालोकापेक्षा नास्तीति दर्शनवलादेवाभ्युपगम्यते । निमीलितनेत्रस्यापि कानिचिच्चाक्षुपाणि तेजासि नि सरन्त्येव यैर्नीलरूपं गृह्यते । वस्त्वन्तरमपि गृह्यतेति चेत् एतावद्भिस्तद्ब्रहणासभवात् । जासन्धानामुद्धृतनेनाणा च यद्यन्धकारदर्शनमस्ति ततस्तेपामपि सन्ति कानिचित्तेजासीति कार्यवलादेव कल्प्यते । अविक तु टीकायामवगन्तव्यम् । भाष्यवार्तिककाराभ्यामनुपक्षेपात्प्रकृतविचारानुपयोगाच्चास्माभिर्न प्रपश्चितम् । औलुक्यादी- ना त्वेतदेव विचारसर्वखमिति तै. अपश्चितम् । ननु सजातीयानामेवाभिव्यञ्जकत्वं दृष्टं पार्थिव घ्राणं गन्धेन गन्धान- भिव्यनक्ति । आप्यं रसनं रसेन रसान् । नच वायवीयाना ध्वनीना शब्देन साजालमस्ति । नच शब्दस्तेपा गुणोऽतः कथमभिव्यञ्जकत्वं स्यात् । नैप दोप । विजातीयानामप्यभिव्यजकत्वदर्शनात् । दृश्यते हि तैजस प्रदीपादिर्घटाद्यभि- व्यञ्जक ॥ यत्तु करोतिशब्दादित्युक्त तस्यैतत्परिहारसूत्र 'प्रयोगस्य पर मिति । यत्पर कारणमुक्तं कृतकत्वे शब्दं कुर्वि- त्यादि तत्प्रयोगस्य उच्चारणस्य नतूत्पत्ते, गोमयान्कुर्विति समाहारेपि करोत्यभिधानदर्शनात् । यथा पादौ कुरु अवकाश कुरु तथा शब्दप्रयोग कुर्विति सूत्रार्थ । 'सत्त्वान्तरे च *योगपद्या'दिति यदुक्तं तत्परिहारसूत्र 'आदित्यवद्योगपद्यम् इति । यथा एक एवादिलो नानादेशेष्वनेकैद्यते तथा शब्दोऽपीति सूत्रार्थ. ।। एतदभिप्रायेणाह-युगपदिति। एतेन पूर्वपक्षोक्तहेतोरनैकान्तिकत्वमुक्तं भवति । अत्र चोदयति-किं पुनरिति। सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । साधनाभावादिति । व्यञकामावादित्यर्थ । किं न चिरमिति । अभिव्यक्तस्य पुनतिरोधाने कारणाभावादिति भावः । यथा घटादेरिति । चाक्षुपस्य तेजस आप्यायनं कुर्वन् प्रदीपो यथा बाक्षुषाणा घटादीना व्यञ्जको भवति तथा ध्वनयोपि श्रोत्रसस्कार कुर्वन्त शब्दस्याभिव्यञ्जका भवन्तीत्यर्थ । यौगपद्यादिति । शब्दो कृतक नानादेशेषु ·, [अ. १ पा. १ अ. ६ ] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता । १३९ शस्थस्यैव सवितुर्नानादेशोपलम्भे कारणम् , उच्यते-अतिदूरवर्तिनोऽस्य यथावद्देशमजानन्तः स्व- संनिधिमध्यस्यन्तो देशभेदं मन्यन्ते । विस्पष्टं चैतत् । तथाहि-'योऽपराहे यस्मिन्यावहूरे देशे सूर्य पश्यति-'अस्मिन्क्षेत्रेऽस्मिन्पर्वते सूर्यः' इति, स सवितारमीक्षमाण एव तद्देशे गतस्ततः परस्ता- त्तथैव तं पश्यति तेनावगम्यते सर्वपां देशानामग्रतः स्थितोऽसौ संनिहितववभासत इति । ये चा- दित्यापेक्षया स्तोकदेशाः पर्वतास्तेऽपि द्वियोजनस्थितानां त्रियोजनस्थितानां च पुरुपाणां तुल्यवद- वभासन्ते, तस्मादेकत्वेऽपि संभवति नानादेशोपलम्भः । तथैकमेव मुखं भिन्नेष्वादशेपु युगपदृश्यते ॥ * ॥ ननु प्रतिविम्वं नामार्थान्तरं तत्र दृश्यते । न । तस्याभावादनुपलम्भाच्च, नहि मूर्तमध्ये मूर्तान्तरं संभवति । किंच शरावस्थमुदकं भूमेरुपरि नाभिदन्ने धारयित्वा तस्योपरिष्टादरनिदन्ने स्वमुखं कुर्वनुदकस्याधस्तादरनिमात्रे मुखप्रतिविम्बं पश्यति, तस्मिंश्च देशे पार्श्वस्थाः पुरुपा न कंचि- दपि पश्यन्ति तेन म्यादर्शननिरस्तः प्रतिविम्बाख्योऽर्थो न शक्योऽभ्युपगन्तुम् । तस्मादादर्शते- जसा जलेन च प्रतिहतं नायनं तेजः परावृत्य गृहातीति युक्तम् । तस्मादनैकान्तिको नानादेशो- पलम्भो न नानावं शब्दस्य साधयति ॥ * ॥ ननु सवितुः सांनिध्याध्यासाद्युक्ता नानादेशाव- गति: शब्दे तु कथम् । सर्वगतत्वात्-सर्वगतो हि शब्दो भिन्नदेशैर्ध्वनिभिः स्वेस्खे देशेऽभिव्यज्य- मानो भिन्नदेशोऽवभासते, ध्वनयो हि श्रोत्रदेशमागत्यापि शब्दं व्यञ्जयन्तः खोत्पत्तिदेशमिव शब्द भासयन्तीति दर्शनवलादभ्युपगम्यते ॥ * ॥ ननु प्राप्यकारि श्रोत्रं, नच ध्वन्युत्पत्तिदेशः श्रोत्रेण प्राप्यत इति कथं तस्य श्रोत्रेण ग्रहणम् , तद्ग्रहे च कथं तद्विशिष्टशब्दग्रहः । उच्यते-नायं श्रोत्रतस्त- द्विशिष्टशब्दप्रत्ययः, किंतु श्रोत्रं हि स्वदेशस्थितं शब्द बोधयदपि न देशविशिष्टं वोधयति किंतु स्वरूपमात्रेण, यतस्तु दिश आगता ध्वनयस्तया विशिष्टं शब्द बोधयन्ति, सा हि दिक् श्रोत्रप्राप्ता शक्यते श्रोत्रेण ग्रहीतुम् , यद्यपि न स्वातत्र्येण दिशः श्रोत्रग्राह्यलं तथापि रावे गृह्यमाणे तद्विशे- पणतया दिगपि श्रोत्रेण गृह्यत इति दृष्टत्वादङ्गीक्रियते कालवत् । यथाहि कालो न स्वातत्र्येणेन्द्रि- यैर्गृह्यते अथच विपयेपु स्वेपु गृह्यमाणेपु तद्विशेपणतया सर्वैरपीन्द्रियैर्गृह्यते तद्वत् । ततश्चास्त्रां दिशि शब्द इति विशिष्टग्रहणं तावत्सिद्धम् ।। - युक्तिनेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । समाधत्ते-उच्यत इति । दूरस्थस्य सन्निध्यध्यामकृतो नानादेशभ्रम इत्यर्थ । अस्य सवितुः । निगमयति-तस्मा- दिति । नहि स देशोऽस्ति यत्रोच्चरितः शब्दो न गृह्यते अतो देशानवच्छेदादाकागवद्विभुत्वमिति भावः । विभोरपि न सर्व व्यापितया ग्रहणं व्यञ्जकाधीनत्वादिति भाव । नन्वस्तु नामवं तथापि कथं *देशभेदभ्रान्तिः । इत्थम् । व्यापको हि शब्दो यदा भिन्नदेशे युगपद्गतैर्ध्वनिभिरभिव्यज्यते तदा शब्दो पि तत्तद्देशेऽवगम्यते ध्वनीना च पूरितान्तरालवा- च्छदोऽप्यन्तरालेऽनवगम्यमानो विच्छिन्न इव भासते । अतो ध्वनेरल्पदेशत्वाच्छन्देऽप्यविभुत्वभ्रान्तिरिति । उदाहरणा- न्तरमाह-तथेति । उकंच-'जलपात्रेषु चकेन नानेक सवितेक्ष्यते ॥ युगपत् नच भेदस्य प्रामाण्यं तुल्यवेदनात् ।। इष्टं च नेत्रप्रत्तिभेदादेकस्यापि चन्द्रादेरनेकधा दर्शनम् । यथा -'ईपनिमीलितेऽगुत्या यथा चक्षुपि दृश्यते ॥ पृथगे- कोपि भिन्नत्वाचक्षुर्वृत्तेस्तथैवन'इति ॥ 'अत्र मो यदा तावजले सौरेण तेजसा ॥ स्फुरता चाक्षुषं तेजः प्रतिस्रोत प्रवर्तितम् ॥ खदेश एव गृह्णाति सवितारमनेकधे'ति । उपपादितं सूत्रार्थ निगमयति-तस्मादिति । अत्राशङ्कतेनन्विति । अस्तुनामाग्रहणं ततः किमत आह-तदति । समाधत्ते-उच्यत इति । यदि ध्वन्युत्पत्तिदेशविशिष्टशब्दग्रहणं स्यात्तदायं दोपः स्यानतु तथास्तीयर्थ । साहीति । यस्मात्सा दिक् श्रोत्रदेशा भवतीति भाव ॥ सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । युगपदुपलभ्यमानत्वादिति हेतुरिति । देशभेदेति । अत्रैव देशे शब्दोऽस्ति नान्यत्रेति कयं देशभेदभ्रान्तिरित्यर्थः । ननु भिन्नान्येव तत्र प्रतिविम्वानि नेत्याह-नचेति । नहि विम्बात्प्रतिविम्वस्य भेदोऽस्ति प्रत्यभिज्ञानात् । नतरा प्रतिपात्रं ·नास्त्रदीपिका। [अ. १ पा. १ अ. ६] १४० दिकालयोविगेपणतयेपग्राह्यत्वम् । ध्वनयश्च क्रमेण मन्दीभवन्तः प्रत्यासन्नाइराद्दरतराञ्च देशादागतास्तीत्रं मन्दं मन्दतरं च शब्द वोधयन्ति । बोधविणेपाच्च ध्वन्युत्पत्तिदेश: प्रत्यासन्नदूरादिरूपेणानुमानाद्धृदयदेशमागच्छन्ति तत्र यः शब्दस्य परमार्थदेशः श्रोत्रदेशस्तस्याग्रहणादिग्विशिष्टस्य गन्दस्वरूपस्य ध्वन्युत्पत्तिदेशस्य च ग्रहणात्तयोः संसर्गभ्रमादेवंविधः प्रत्ययो भवति- भवति-पाच्या दिश्येतावदन्तराले शब्द इति, तस्माद- भिव्यञ्चकदेशभेदादुपपन्नं नियस्यापि नानादेशोपलम्भनमित्यदोपः॥*॥ नन्वयं दोपो यदसति वा- धके भ्रान्तित्वम् , प्रत्यभिज्ञायां वा क: पक्षपातो येन सा भ्रांतिर्न स्यात् । अयमसि पक्षपात:- नह्यसंभवति तद्धान्तिले भ्रान्तिलमगीकतु युक्तम् , नानादेशोपलव्धेस्त्वपरिहार्य भ्रान्तिलम्- अनित्यत्वपक्षेऽपि श्रोत्रगत एव परमार्थतो गृह्यत श्रोत्रस्य प्राप्यकारिवान् । नच वक्तृमुखगतो येन तहेगग्रहणस्याभ्रान्तिलं स्यात् ।। शब्दप्रत्लो वौद्धमतखण्डनम् । यदपि सौगतोऽप्यप्राप्यकारित्वमेवाङ्गीकुर्वन्नभ्रान्तिलं समर्थयते, तद्युक्तम्---अप्राप्यकारिले हि संनिकृष्टविप्रकृष्टस्थितौ युगपच्छब्दमुपलभेयाता, तयोस्तु क्रमेणोपलब्धिर्न कथंचिदप्यप्राप्यका- रिले समर्थयितुं शक्या ॥ * ॥ किंच क्षणिको वा शब्दः स्यात्स्थायी वा । यदि क्षणिकसतः प्रत्यासन्नैर्गृहीतमात्रो नष्टः कथं विप्रकृष्टैः पश्चाद्रहीतुं क्षमः । स्थायित्वं तु सौगतानामनभिमतमेव । स्थायित्वे च प्रत्यासन्नानां शब्दश्रवणं चिरकालमनुवर्तेत । तस्मादप्राप्यकारितासंभवादवर्जनीयं नानादेशोपलब्धन्तित्वम् । अस्मत्पक्षे तु ध्वनीनां क्रमेणासन्नदूरगमनात् गत्वरत्वेन चैकस्मिन्श्रोत्रे चिरमनवस्थानादुपपन्ना क्रमेणोपलब्धिश्चिरकालाननुवृत्तिश्च, तस्मान्नैकान्ततस्तावदनित्यत्वम् || अर्थ- युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । दृष्टान्तार्थ विवृणोति-यथेति । उपपादित विशिटग्रहण निगमयति-ततश्चेति । भ्रान्या तद्विशिटग्रहण संभ- वतीति भाव । श्रान्तित्वमुपपादयितु भूमिकामारचयति-ध्वनयश्चेति । वन्युत्पत्तिटेगोऽनुमानावृदयमागच्छति नतु श्रोत्रण गृह्यत इसभिप्राय । कथमेतावता भ्रान्तिलमत आह-तत्रेति । ग्रहणादित्यवानुमानेन ग्रहणादिति ज्ञेयम् । चोदयति-नन्विति । वाधकप्रत्ययविना प्रान्तित्वे प्रत्यभिजाया अपि भ्रान्तित्वं स्यादिति भावः । परिहरति-अय- मिति नन्वनित्यत्वपक्षे तत्रतत्र शब्दोत्पत्तिसभवानानाटेगोपलब्धेरघ्रान्तित्वमत आह-अनित्येति ॥ अत्रैव मतान्तरमागय निराकरोति यदपीति । दूषणान्तरमाह-किचेति । तस्मादिति । यस्मात्स्थायित्वे क्षणिकत्वे वाप्राप्यकारित्व न सभवति तस्मात्प्राप्यकारिलमेव वाच्य तदाच नानादेगोपलब्धे त्रान्तित्वमेव गतिरि- त्यर्थ । स्थायित्वपक्षोकं दूषण खमते परहरति-अस्मत्पक्ष इति । 'महाप्रत निगमयति-तस्मादिति । अत्र अन्यकारेण परिहारसूत्रद्वयं सिद्धान्तसूत्र च परिसक्त तत्प्रसङ्गाद्याख्यायते । यदुक्त यकाराटिरूपेण विक्रियमाणत्वादि- काराटेरनित्सत्वमिति तस्यैतत्परिहारसूत्रम् 'शब्दान्तरमविकार' इति । यस्त्वया 'टध्यत्रे सत्र इकारस्य यकारो विकार उक- खच्छन्टान्तरमेव न विकार । परमते गन्दस्य गुणत्वात्समतेच विभुत्वेन विकारायोगात् । ननु 'इको यणची ति स्मृति- वगाठिकार प्रकृतिर्यकारो विकृतिरित्सवगम्यते ।मैवम् । स्मृत्या प्रकृतिविकृतिभावाप्रतिपादनात् । उहि शास्त्रादी-'सिद्धे शब्दार्थसंवन्ध नियमाथ व्याकरणामिति । प्रकृतिविचारमावं त्र त्रुवता दध्यत्रपटनसिद्धमेव साधित स्यात् । अतोऽयम- भिप्राय सूत्रकारस्य-अचि परत सहितायामेव यणन्ताना साधुन्वमन्यत्र चेगन्तानामिति । एतेन *सप्रसारण व्याख्या- तम् । नापि नाट्यान्प्रकृतिविकारभावावगति । इकारयकारयो सर्वात्मना साट्याभावात् । यदुक्तं 'वृद्धिय कर्तृभूत्रा- ऽस्पति' तत्परिहारमूत्रं 'नादवृद्धिपति । या त्वया शब्दस्य वृद्धिरका सा ध्वनिलपस्य सयोगविभागात्मकस्य नादस्यैव न शब्दस्य निरवयवत्वान् । बहुषु ाचारयत्सु उत्पाद्यमाना सयोगविभागा पृथक्पृथक् शब्द व्यञ्जयन्त. खगतमुपत्रयं तत्रा- रोपयन्त. शन्हें महत्त्वव्यवहारमुपजनयन्ति, न खत शळे वृद्विरुपपद्यते निरवयवत्वात् एव पदस्यापि । उक्तच-वर्णा- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । भेट इति भावः । संप्रसारणमिति । यकारत्येकार सप्रसारणं वकारस्योकार इति तत्रापि कचिद्विपये यकारस्य सा- ·१४४ शास्त्रदीपिका। [अ. १ पा. १ अ.६] वादिपूपलव्धा स्वव्यापकमनपेक्षत्वमुपस्थापयन्ती तद्विरुद्धं सापेक्षत्वं प्रतिक्षिपति । अथवा हेवन्त- रापेक्षाणां वाससि रागादीनामध्रुवभावित्वव्याप्तेस्तद्विरुद्धं ध्रुवभावित्वं व्यापकविरुद्धोपलब्ध्या विना- शस्य हेवन्तरापेक्षां निवारयति, निरपेक्षश्च विनाशः स्वाभाविको जन्मानन्तरमेव भवतीति सिद्धः क्षणभङ्गः ॥ * ॥ मुसलपहारादयस्तु विसशसंतानहेतवो न विनाशस्य । प्रतिपत्तारस्तु सह- शपरापरोत्पत्त्या क्षणानां भेदमलक्षयन्तस्तत्त्वभ्रान्त्या विनाशमवुध्वा मुसलप्रहारानन्तरं विसहासं- तानदर्शिनस्तदैव विनाशं मन्यमाना मुसलादेविनाशहेतुतां मन्यन्ते । परमार्थतस्तु न केऽपि विना- शहेतव., हेत्वन्तरजन्मा च विनाशो न तावद्भावादभिन्नो भवितुमर्हति हेतुभेदात् , भिन्नत्वे तु तस्मिन्जातेऽपि भावस्य पूर्ववदुपलब्धिः स्यात् पटजन्मनि घटवत् , तस्मात्स्वहेतुत एव भावा वि- नाशस्वभावा जायन्त इति क्षणभङ्गसिद्धिः ॥ * ॥ किंच प्रयत्नरक्षितानामपि घटादीनां कियतापि कालेनावयवक्षयविश्लेषवशेन विनाशो दृश्यते विनैव मुसलप्रहारादिभिः, सोऽयमुत्पत्तिप्रभृति किंचित् किंचिदन्यथात्वमन्तरेण नोपपद्यते, प्रत्यक्षेणैव चान्यथात्वमभिनवपुराणावस्थयोरज्ञातघटोत्पत्तिका- लैरपि पुरुपैरुपलभ्यते । नचैकस्यैव घटस्य नानारूपत्वं संभवति नानात्वैकत्लयोर्विरोधात्, तस्मा- प्रतिक्षणमन्यलं घटादेः । प्रयोगश्च भवति–'विवादाध्यासिता भावा: सत्वात्क्षणविनाशिनः ।। दीपवत्प्रत्यभिज्ञापि स्यात्प्रदीपवदेव नः ॥ क्षणभगवादखण्डनम् । अत्राभिधीयतेन तावदर्थक्रियाकारितैव सत्ता सतो ह्यर्थक्रियाकारिता नतु सैव सत्ता-नच स- वस्य भावस्यार्थक्रियाकारितानियमः, अतत्कारिणोपि संभवात् । नच जानकारणत्वमपि सर्वस्य नियत-अज्ञायमानस्यापि स्वरूपसद्भावसंभवात् । नच सर्वेषां विज्ञानं प्रत्यालम्वनहेतुतातीताना- गतानां भावानां संभवति, अविद्यमानानां हेतुत्वानुपपत्तेः । हेतुत्वे चा सर्वज्ञाननिष्पत्तौ सर्वेषां व्यापृतत्वात्क्रमानभ्युपगमेन च पुनर्व्यापारानुपपत्तेः, तल्लक्षणत्वाच्च सत्तायाः सर्वज्ञानानन्तरमेव समस्तस्य जगतः शून्यताप्रसङ्ग इति यत्किंचिदेतत् ॥ * ॥ संभवति च भावानां क्रमेणार्थक्रिया- करणत्वं, सहकारिव्यपेक्षया विलम्वोपपत्तेः । सहकारिणश्चातिशयमागन्तुकं भावाद्भिन्नाभिन्न भिन्न- मेव वा कुर्वन्त्येव, यथा वीजस्य क्षितिसलिलसंयोगेऽतिशयः तदलाभे स्थायिनोऽपि वीजस्य प्राग- कुरानारम्भः, लाभे चारम्भ इति न कदाचिदनुपपत्तिः ॥ * ॥ नन्वेवं संयोगस्यैव कारणत्वं स्यान्नतु वीजस्य । नैवम् , संयोगमात्रात्तदुत्पत्त्यदर्शनात्-नहि क्षितिसलिलसंयोगोऽङ्गुरं जनयति । वीजविशिष्टस्य तु-संयोगस्य कारणले विशेषणीभूतस्य वीजस्यापि कारणत्वमङ्गीकार्यम् । यस्तु सह- कार्यपेक्षां नानुमन्यते तस्य क्षितिसलिलसंयोगानपेक्षात्कुसूलस्थादेव वीजादड्रो जायेत ॥ * ॥ नन्वन्यक्षणप्राप्तः समर्थ एव भावोऽनपेक्षो जनयितुम् । निरपेक्षोऽप्यसौ सहकारिभिविना नास्तीति तैर्विना न करोति, कुसूलस्थं हि वीजमन्यदेव । अन्यच्चेदं क्षितिसंयुक्तं यतोऽङ्कुरो जायते । सत्यम् । युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । क्षिपतीति सवन्धः । एवमन्वयमार्गेणोक्त्वा व्यतिरेकेणाह-अथवेति । रागादीना हेत्वन्तरापेक्षित्वमध्रुवभावित्वेन व्याप्तं दृष्टमिति दृष्टान्तार्थः । फलितमाह-निरपेक्षश्चेति । विनाशस्य हेत्वपेक्षास्तीति चेनेत्याह-मुसलेति । उत्तरग्रन्थो निगदव्याल्यात.॥ , तदेतनिराकर्तुमारभते-अत्रेति । यदुक्तं किचित्कराश्चेदित्यादि तत्परिहरति-सहकारिणश्चेति । भावाद्भिन्ना- भिन्न भिन्नमेव वा भावनिष्ठमतिशयं कुर्वन्ति अतोऽभावस्यैव कारणता नतु तस्येति भाव । चोदयति नन्विति । तद- नन्तर कार्योपलम्भादिति भाव । अत्रैव विशेष शङ्कते-नन्विति । अनपेक्षश्चेत्कयं सहकारिणमपेक्षतेऽत आह-निर पेक्षेऽपीति । स्वरूपलाभार्थमेव तस्य सहकार्यपेक्षा न कार्यजननार्थमिति भावः । परिहरति-सत्यमिति ।

·. [अ. १ पा. १ अ.६] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता। १४५ इदंत्वत्र वक्तव्यम्-यदिदमन्त्यक्षणप्राप्तं क्षितिसलिलसंयुक्तमकुरजनकं तद्यदि कृपीवलप्रयत्नविर- हात्कुसूलस्थमेव स्यात्तदापि किमडुरं जनयति । ओमितिचेत् किमर्थं तर्हि कृपीवलस्य प्रेक्षापूर्व- कारिणः प्रयासः । विदुषां च स्वर्गापवर्गाथै चैत्यवन्दनादिप्रयासः, तदुपदेशश्च देशिकानामनर्थकः स्यात् , अन्यक्षणप्राप्ताद्विज्ञानादेव धर्माधर्मानपेक्षात्स्वर्गापवर्गसिद्धेः । तस्मात्सहकार्यपेक्षाङ्गीकर्तव्या, ततश्च सहकारिसंनिधिक्रमेण संभवति स्थायिनोऽपि भावस्य क्रमेणार्थक्रियाकारणमिति विपक्षे वा- धकप्रमाणाभावादनियता क्षणिकत्वेन सत्ता नालं तदनुमापयितुम् । नच ध्रुवभावितया विनाशस्य हेवन्तरानपेक्षत्वं, घटसंताने कपालसंतानस्य ध्रुवभाविनो मुसलपहारादिहेवन्तरापेक्षादर्शनादनै- कान्तिकत्वात् ॥ * ॥ ननु हेत्वन्तरेण भावाद्भिन्ने विनाशे जाते विनाशेऽपि भावस्य पूर्ववदुप- लब्धिः स्यात् तस्मात्स्वाभाविको विनाशः । किमिदं स्वाभाविको विनाश इति । भावस्वभावादेव विनाशो जायते न हेत्वन्तरादित्यर्थः ॥ * ॥ ननु भावादपि जातो विनाशो भावाद्भिन्नश्चेत्तुल्य- एव दोप: पूर्ववद्रुपलब्धिः स्यादिति । अथाभिन्न एव विनाशो भावात्ततो विनाशस्याप्रत्यक्षलाद्भा- वोऽप्यप्रत्यक्षः स्यात् । अत्यन्तविपरीतस्वभावयोश्च भावाभावयोरेकलाभिधानं साहसमात्रम् । अथापि विनागो नाम न किंचिद्भिन्नमभिन्नं वा तत्त्वं तुच्छत्वादिति । ततो जातस्य भावस्यासति विनाश नित्यमेव स्यादिति सुसमर्थितः क्षणभङ्गः । तस्माद्भिन्नेनापि विनाशेन भावस्योपलव्ध्यादि निरस्यत इत्यकामेनाभ्युपगन्तव्यम् ॥ * ॥ यत्तु प्रतिक्षणमवस्थाभेद इति, भवतु, नैतावतावस्थावतो भावस्य प्रतिक्षणं विनाशेन भवितव्यं प्रमाणाभावात् , नानावस्थानामपि युगपदेकस्मिन्धर्मिणि विरुद्धानां क्रमेणाविरुद्धानां च .संभवात् , ततश्च नूतनाद्यवस्थाः क्रमेणानुभूय पुराणावस्थां प्राप्तस्य प्रयत्नरक्षि- तस्यापि युक्तोऽवयवविश्लेपणाद्विनाशः । नच सत्तया दीपदृष्टान्तमात्रेण घटादेरपि क्षणिकत्वम् , सत्तायाः संदिग्धविपक्षव्यतिरेकादहेतुत्वात् , प्रतिज्ञायाश्च प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षविरोधात् ।। * ॥ नच सादृश्यात्तदुत्पत्तिः, अवयवसामान्यासंभवात् , अनुवृत्तं हि मामान्यं संभवति नच सर्वक्षणिकवा- दिनामनुवृत्तं किंचित्संभवति, संभवे वा न सर्वक्षणिकत्वम् , तस्मान्न सर्वभावानां क्षणिकलं नतरां शब्दस्य, तस्य ह्यन्तेऽपि विनाशो नास्ति यतः सूक्ष्मविनाशकल्पना स्यात्, तस्मानित्यः शब्दः । प्रयोगश्च भवति-नित्यः शब्दः श्रावणत्वाच्छन्दत्ववत् ॥ शव्दत्वस्य सामान्यत्वम् । नच शब्दत्वं नास्तीति भ्रमितव्यं प्रत्यभिज्ञानात् , अरण्ये हि गच्छन्तोऽश्रुतपूर्व शब्दविशेपं युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका। विपक्ष इति। क्षणिकत्वविपक्षे स्थायित्वपक्षे अर्थक्रियाकारित्वे वाधकप्रमाणाभावादित्यर्थ । ततः किमत आह-अनिय- तेति।प्रभाया क्षणिकत्वव्यभिचारादगमकत्वमित्यर्थ । उक्तदूपणपरिहारो नचेत्यादिना नचेति । प्रतिज्ञाया हेतु संतान इति । किमिदमिति सिद्धान्तप्रश्न । भावखभावादिति । क्षणभङ्गवादिन उत्तरम् । ननु भावादपीत्यादि सिद्धान्तिग्रन्थ । दोपमेवाह-पूर्ववदिति । यथा विनाशात्पूर्वकाले उपलम्भस्तथा विनाशोत्तरकालेऽप्युपलम्भ घट- जन्मनि पटस्येवेलर्थ. । एतच्याभ्युपेयवाटेनोक्त वस्तुतस्त्वभेद एव न संभवतीत्याह-अत्यन्तेति । अन्यदप्याशय निरा- करोति-अथापीति । नानेति । नानावस्थानामपि अविरुद्धानामेकस्मिन्धर्मिणि युगपत्सभवात् विरुद्धाना च क्रमेण समवात् नावस्थाभेदमात्रेण क्षणिकत्वसिद्धिरिति तात्पर्यार्थः । विनाशस्तु युज्यत इत्याह-ततश्चेति । सत्ताया इति । विपक्षे स्थायित्वे सत्ताया. सभवायभिचारेणाहेतुत्वमित्यर्थ । निराकरणमुपसहरति-तस्मादिति । सूक्ष्मविनाश. प्रति- क्षणविनाश । महाप्रकृतं निगमयति-तस्मादिति ॥ युक्तिभिरुपपादितमर्थ प्रयोगेण द्रढयति-प्रयोगश्चेति । नचास्य वायुधर्मभूतैर्ध्वनिभिर्व्यभिचारस्तेपामपि श्रावण- स्वादिति वाच्यम् । ध्वनिधर्मान्यत्वेसतीति विशेपणात् । यथाहुद्धा -हेतुरेव त्वसौ स्पष्टो नित्यत्वस्योपलभ्यते ॥ - शा.१९ ·१४६ शास्त्रदीपिका। [अ. १ पा. १ अ.६] श्रुला प्राणिनः कस्यायं शब्द इति संदिहन्ते, नच सामान्यदर्शनमन्तरेण विशेषसंशयो घटते । तथावान्तरजातिरपि वर्गतृतीयगकारादिष्वनुवृत्ता ककारादिभ्यो व्यावृत्ता कदाचिदस्ति । तथा वर्ग- प्रथमेपु द्वितीयेषु चतुर्थेषु पञ्चमेपु च यथास्वमनुवृत्ताः सन्ति जातयः ॥ * ॥ कथमवगम्यते । प्रत्यभिज्ञानादेव, तथाहि-कियत्यपि दूरदेशं दकारमुच्चरितं श्रुतवतां गकारादिपु संगयो भवति न चायं संशयो दत्तनिवन्धनो गकारादिष्वभावात् , अतोऽस्ति तृतीयादिष्वनुवृत्तमन्येभ्यो व्यावृत्तं रूपं यदुपलम्भादेष संशयः । तथा धकारोच्चारणे भकारादिपु संशयो नान्येपु । तेन चतुर्थेष्व- प्यस्ति सामान्यम् , एवं प्रथमेपु द्वितीयेपु पञ्चमेपु च यथाखं सामान्यानि तैरेव दृष्टान्तः शब्दस्य श्रावणत्वहेतुना नित्यत्वानुमानम् ॥ * ॥ ननु शङ्खादिनादानामनित्यत्वेऽपि श्रावणत्वादनैकान्तिको हेतुः । न । तेपामपि प्रत्यभिज्ञया नित्यत्वात् । यदि तेपु प्रत्यभिज्ञा नास्ति ततो 'ध्वन्यन्यत्वेसत्तीति विशेषणादव्यभिचारः । यदा चानित्यवं ध्वनीनां तदा कार्यस्यानाश्रितस्यानुपपत्तेराश्रयभूतेन केन- चिद्रव्येण भवितव्यं, तस्य चानेकत्वे प्रमाणाभावादेकवे द्रव्यस्यैकद्रव्याश्रितस्याभावाद्रव्यान्यवे शब्दस्य संयोगविभागयोरनपेक्षकारणवाभावादकर्मले सति पारिशेष्याद्गुणत्वमेव ध्वनीनां भवति ॥ * ॥ तत्र पार्थिवभेर्यादिगुणले तरङ्गाद्याप्यद्रव्यगुणले वा श्रवणप्राप्त्यसंभवान्न तबाह्यत्वं सि- येत् , तस्मान्न पृथिव्यादिगुणत्वम् । वायुगुणत्वं तु युक्तम् । मुखशहादिसंयोगा रीदण्डसंयोगाद- न्यतो वा निष्पद्यमाना वायवस्तच्छन्दविशेपगुणका निष्पन्नाः सर्वासु दिक्षु प्रविशमानाः श्रोत्रेण संयुज्यन्ते ततश्च संयुक्तसमवायात्तद्गतः शब्दः श्रोत्रेण गृह्यते । यस्मादेव वायुगुणः शव्दस्तस्माद्यत्कै- श्चिदुच्यते, 'शब्दलिगमाकाश'मिति तन्निरस्तम् । वर्णानां तु नित्यानां द्रव्यत्वमेवाङ्गीक्रियते ॥ * ॥ नन्वेपामपि शब्दत्वानिवद्गुणत्वानुमानमिति चेत् । न । वर्णा न गुणाः ध्वन्यन्यत्वे सति श्रावण- वाच्छन्दत्ववत् दिग्वत् कालवच्चेति प्रतिसाधनसद्भावात् । यथाच दिकालयोः श्रावणलं तथा प्रागे- - - युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । भूतावयवधर्माख्यध्वन्यन्यत्वविशेपित ' इति ॥ *अर्थापत्त्यभिप्रायेण वर्णितमपि सूत्रं प्रयोगाभिप्रायेण वर्णयितुं अयते- नचेति ।-'अत्रोच्यते स्थिर शब्दो धूमगोत्वादिजातियत् ॥ सवन्धानुभवापेक्षसामान्यार्थाववोधनात्' ॥ यथा धूमत्व- ममेर्गमकं गोत्वं च विपाणित्वस्येति दृष्टान्तार्थ । नचानित्यत्वानुमानेनास्य सत्प्रतिपक्षतेति वाच्यम् । तस्य दुष्टत्वात् । नता- वत्कृतकत्वेन तत्साधनं, कृतकत्वस्य पर प्रत्यसिद्धे । नाप्यन्द्रियकत्वं हेतु । आद्यमध्यमगव्दयोरैन्द्रियकत्वासिद्धेः । औलुक्यादिमिरन्यस्यैव तदगीकारः । अयान्त्य एव पक्षोस्तु । नैवम् । मीमासकं प्रत्याश्रयासिद्धे । तेनान्तिमशब्दान- झीकारात् अविशेपेण तु सर्वशब्दपक्षीकरणे भागासिद्धो हेतु । आद्यमध्यमेवव्याप्ते । नच पक्षतावच्छेदकनानात्वे एव दूपणमिति वाच्यम् । एतस्य परिभापामात्रत्वात् आद्यमध्यमशब्दयोरनित्यत्वासिद्धे । किचैन्द्रियकत्वस्य सामान्येष्वपि सत्वायभिचार । सामान्यवत्त्वेसतीति विशेपणेपि व्यभिचार । गोत्वादीनामपि सत्तासामान्ययोगित्वात् व्यत्यतिरिक्त- जात्यङ्गीकारे भीमासकं प्रति *तद्वत्त्वमसिद्धम् । अभेदाङ्गीकारे तु तार्किकं प्रत्यसिद्धिरिति दिक् ॥ पक्षसाध्यहेत्वादिदूपण- प्रपञ्चस्तु वार्तिकेऽवगन्तव्य ॥ प्रसञ्जादवान्तरसामान्यं साधयति-तथेति । अवान्तरसामान्यसाधनस्य प्रयोजनमाह -तैरेवेति । अत्र साख्याना सत्वरजस्तम स्वभाव' शब्द । आर्हताना पुद्गलारब्धः । औलूक्यानामाकाशगुण । तादा- त्म्याच्छह्वादिविषय । शिक्षाकारस्यार्थवाचकरुपेण शब्दात्मना परिणतो वायुरेव शब्द । वैयाकरणाना तु स्फोट एव शब्द इति । तदत्र नानामतातिरेकेण स्वमत दर्शयितुमाह-यदाचेति । अस्त्वेकमेवाश्रयरूपं द्रव्य तत्राह-एकत्व इति । द्रव्यत्वं त्वनेकद्रव्याश्रितमेव दृष्टं अत एकद्रव्याश्रितस्य द्रव्यत्वासभवात् नादस्य द्रव्यान्यत्वमित्यर्थ । कर्मत्वमपि न सभवति तल्लक्षणाभावादित्याह-शब्दस्येति । एवं गुणत्वे सिद्धे खमते वायुगुणत्वं वक्तुं परिशिनष्टि-तत्रेति । एवं शब्द- मात्रस्य वायुगुणत्वे प्राप्त वर्णेषु विशेषमाह-वर्णानामिति । न तावदिति । अतो नोच्चारणं वर्णाना कारणमिति । एवं सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । एवेत्यर्थ । प्रयोगे सूत्रकारस्यापि समति दर्शयितुमाह-अर्थापत्तीति । तद्वत्त्वमिति । भेटे सत्येव तद्वत्ता सभ- - ·[अ. १ पा. १ अ. ६ ] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकान्याख्यासहिता। १४७ वोक्तम् । यत्तु स्पर्शविरहिवे सत्येकेन्द्रियग्राह्यलाद्रूपादिवच्छब्दस्य गुणवमिष्यते, तस्यापि यथोक्त- मेव प्रतिसाधनमित्यास्तां तावत् । तस्मात् हस्तनाद्यतनयोः प्रत्यभिज्ञानाद्वर्णानां न तावत्प्रत्युञ्चारण- मन्यत्वम् । एवंचोच्चारणं शब्दस्य न कारणं किंलभिव्यञ्जकमिति सिद्धम् । नचोच्चारणादन्यत्कारणं संभवतीत्यकार्यलं, अतएवाविनाशान्नित्यत्वसिद्धिः । इदमेव हि नित्यलं यत्वरूपसद्भावे सत्युत्पत्ति- विनाशरहितत्वम् ॥ । युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । शब्दमात्रस्य वायुगुणतेति भावः । कथं तर्हि तदनुविधानं वर्णानामत आह-एवमिति । ततश्च दर्शनस्य परार्थत्वा- दिसस्य उच्चारणस्य शब्दाभिव्यक्त्यर्थत्वादित्यप्यर्थः संभवतीति भावः । अधिकरणार्थमुपसहरति-अत इति । अत्र द्वितीयं सिद्धान्तसूत्रम्-सर्वत्र योगपद्यादिति । इतोपि नित्य. शब्दः, यतो गोशब्दात्सर्वत्र सर्वगवीपु युगपत्प्रत्ययो जायते अत आकृतिवचनोऽयम्। नचाकृत्या शब्दस्य सवन्धः शक्यते कर्तु*मिति सवन्धनित्यत्वद्वारा शब्दनित्यत्वं साध्यते। विनष्टे शब्दे तनित्यताया असभवात्। विनश्वराणामपि व्यक्तीनाजातिसवन्धो नित्यो दृष्ट इतिचेत्तत्र जात्याश्रयाणां व्यस्की- नामसन्तानुच्छेदात्सवन्धनित्यत्वम् । ता ह्यनुभूतरुपेण सर्वदा सन्त्येव, गोशब्दाना त्वनुद्भूतरुपेण स्थित्यभावात् । ननु संवन्धनियताया अभावात्कथं तद्वारा शब्दनियत्वसिद्धि । नैप दोष । सवन्धस्य कृतकत्वेऽगुल्या कंचिदेकमर्थ नि- दिश्य सवन्धः क्रियेत । अनेकव्यक्तिप्वगुलिनिर्देशासभवात् । ततश्चैकव्यक्तिनिष्ठ. सवन्धो न सार्वत्रिक स्यादिति न सर्वगवीपु प्रत्यय. सिद्ध्येत् । *जातिमेव निर्दिश्य सवन्ध क्रियत इति चेत् । न।*बहुजातिसनिधाने हि सकृच्छ्रुतस्य गो- शब्दस्य गोत्वमात्रशक्तिनिर्धारणा न स्यात् । यथाहु -'पार्थिवद्रव्यसत्वादिलामुलत्वादिसकरात् ॥ विना प्रयोगभूय- स्त्वान स्याहोत्वावधारणे'ति। नित्येतु गोशब्ढे सति बहुकृत्व उच्चारित श्रुतपूर्वस्यान्यासु गोव्यक्तिषु *अन्वयव्यतिरेकाभ्यामा- कृतिवचनतामवगमयिष्यति । तस्मादपि नित्य । प्रयोगश्चात्र वार्तिककारैर्दर्शित -'तस्मादकृत्रिम. शब्दो न कदाचिद्वि- नश्यति । नित्येन नित्यसंवन्धादाकाशपरमाणुवत्' । अथवा शब्दनित्यत्वमेवानेन सूत्रेणोच्यते न सवन्धनित्यत्वं, नित्ये- त्यादिभाष्यपर्यालोचनयैवमर्थावगात् । यथाहु -'बहुभि श्रवणैरेप प्राणित्वादीनि वर्जयत् ॥ निकृष्टगोत्ववाचित्वं चिरेण प्रतिपद्यते ॥ *तावत्कालं स्थिर चैव क पश्चान्नाशयिष्यति' ॥ तथा परं सूत्रं 'सख्याभावादिति' । अष्टकृत्वो गोशब्द उच्च- रित इति हि वदन्ति नाष्टौ गोगन्दा इति तेनैकत्वमवगम्यते । भिन्नत्वे तु शब्दस्याष्टौ गोशब्दा इति सख्यया भाव्यं साच नास्ति, अत. स एवायमिति प्रत्यभिज्ञानादेकत्वं शब्दस्य सादृश्याप्रत्यभिज्ञानमितिचेत् । न । तादृश इति प्रति- पत्त्यभावात् , कृत्वसुच्प्रत्ययानुपपत्तेश्च । योयं क्रियाभ्यावृत्तिगणन विहितकृत्वसुच्प्रत्यय स क्रियावतामभेदे भवति । तेन पूर्वोच्चरितस्यैव गोशब्दस्य पुनरुच्चारणक्रियैवानुवर्तत इत्यवगम्यते । तदुक्तम्-'क्रियावतामभेदे हि क्रियावृत्तिषु कृत्व- सुच् ॥ तत्प्रयोगाद्भुवं तस्य शब्दस्यावर्तते क्रिया' ॥भुक्तवन्तोऽष्टकृत्वो ब्राह्मणा इति प्रयोगदर्शनात् व्यभिचारी कृत्वसुच्प्रत्यय इति चेत् । नैप दोप । कृत्वमुच्प्रत्ययेनात्र प्रत्यभिज्ञानरूप*प्रमाणान्तरोपस्थापनात् । नापि कृत्वसुचो व्यभिचार । एकब्राह्मणत्वविवक्षयात्र प्रयोगनिष्पत्तः । अत्र वुद्धिकर्मणी अपीत्यादिशङ्कापरिहारभाष्यम्। 'नहि ते प्रत्यक्ष अथ प्रत्यक्षे ते अपि नित्ये एवेति। तदनुपपन्नमिव। प्रत्यक्षत्वेन हि नित्यत्व साधयतो घटादिभिर्व्यभिचार स्यात् , अप्रत्यक्षत्वेन चानित्यत्व- साधने व्योमाटेरप्यनित्यता स्यात् । ततः परिहारभाण्यस्यायमभिप्रायो वर्णनीय.। नास्माभि. प्रत्यभिज्ञाशब्दस्य नित्यत्वे हेतुत्वेनोक्ता येनानैकान्तिकत्वमुच्येत, क्रित्वनित्यत्ववादिनं प्रति प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षविरोधोऽयमुक्त । नच प्रत्यक्षस्थानका- न्तिकत्वं दूषणं स्यात् । अथवा लिङ्गत्वेपि प्रत्यभिज्ञाया नानकान्तिकत्वं प्रत्यक्षत्वेन विशेपणात् । नहि घुद्धिकर्मणो प्रत्य- क्षत्वमिति भाष्यार्थ । नच घटादिभिर्व्यभिचार । स्थायित्वमात्रसाधने तस्य दृष्टान्तत्वात् । नित्यत्वसाधनत्वे तु श्रौत्र- *प्रत्यक्षत्वमेव हेतु शब्दत्वं च दृष्टान्त इति । ननु कर्मण प्रत्यक्षत्वात्कथमप्रत्यक्षत्वाभिधानं । नैप दोप. । परमावाद्याश्रित- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । वति । नच मीमासकमते भेदोऽस्ति अतस्तद्वत्वं तन्मते सिद्धमित्यर्थ । इतिसंवन्धेति 'इतोपीत्यादिना कर्तुमि'त्यन्तेन भाग्येण संवन्धनित्यलक्षणशब्दनित्यत्वं साध्यत इत्यर्थः । जातिमेवेति । जातेरेकत्वादेकनिष्ठ सवन्ध सेत्स्यतीति भाव । बहुजातीति । पार्थिवत्वद्रव्यत्वसत्वलालत्वगोत्वाद्यनेकजातिसपिण्डितगोपिण्डे उत्पन्नविनष्टस्य गोशब्दस्यान्व- यव्यतिरेकासभवात् न सनिकृष्टगोत्वमात्रे शक्तिनिर्धारणा स्यादित्यर्थः । नित्येत्वित्यादिभाष्यग्रन्थ । अन्वयेति। तना- तीयेषु सर्वेपु प्रयोगात् अतज्जातीयेषु चाप्रयोगादित्यर्थः। नन्वेवं स्थायित्वमात्र सिद्ध्येन तन्नित्यत्वमत आह-तावत्काल- मिति । प्रमाणान्तरोपस्थापनादिति । अतस्वदेवात्र प्रमाणं न कृत्वसुच्प्रत्यय इति भावः । प्रत्यक्षत्वमेवेति । - ·१४८ शास्त्रदीपिका। [अ. १ पा. १ अ.६] युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । कांभिप्रायित्वात् प्रत्यक्षत्वाभिधानं तु प्रत्यक्षद्रव्यवृत्तिकर्माभिप्राय तस्य तु शब्दत्ववटेव प्रत्यक्षवानित्यत्वमिष्टमेवेति । यथाहु -'यत्कर्मातीन्द्रियाधार तदप्रत्यक्षमिप्यते ॥ प्रत्यक्षद्रव्यवतिन्यो दृट्यन्ते या. क्रिया पुन• ॥ तागा वर्णयटेवटं नित्यत्वं प्रत्यभिनया' यदि नित्सा एव ता फिमिति निसं नोपलभ्यन्ते । व्यअकाभावादिति त्रूम । कि तदभिव्यश्काम- तिचेत्कर्मात्पादकत्वेन *यत्त्वदमिमतं नोदनाभिघाताख्यं तदेवाभिव्यजकमिति गृहाण । व्यजकाभावाच सततानुपलम्भ । यथाहुः--'तवशब्दत्वकर्मत्वे नित्ये अपि सती यथा ॥ न नित्यमुपलभ्यते तथा ये वुद्धिकर्मणी' । बुद्धधकन्येऽपि प्रयत्न - दाढ़ेद । कर्मणश्च देवदत्तश्चलति यज्ञदत्तथलतीत्याश्रयभेदाटेद इति । ननु कर्मण संयोगविभागाख्यकार्यनाश्यत्वात्कयं नित्यत्वसिद्धि । सत्यम् । तत्तु कर्मणा द्रव्यमवन्यमेव नागयति न कर्मस्वरूपम । व्यसनन्धनमेव वाभिव्यक्ति । क्रिया हि जातिवदेव यसिन्द्रव्ये तादात्म्यं समवाय वा सयन्ध प्रतिपद्यते तत्रव गृयते । अत सबन्धनमेव वाभिव्यक्ति बुद्ध- चैतन्यरूपत्वादेव नित्यत्वम् । चैतन्यं चितिशक्ति तच पुंन *खाभाविकत्वान्निसमेकंच । गोबुद्धिर बबुद्धिरित्सादिभेदस्तु *विपयनानात्वात् । यथाहु -'बुद्धीनामपि चैतन्यस्खाभाव्यात्पुरुषस्य न । नित्यत्वमेकता चेष्टाभेदस्तु विषयाश्रय' ॥ ननु भाष्ये बुद्धेरेव नित्यत्वमुच्यते नतु तच्छते । सत्यम् । चतन्यमेव भाष्ये वुद्धिान्टेनोच्यते तत्तु समर्थ शक्तियुक्तमिति यावत् । यदि चैतन्य पुमान् फिमिति सर्व सर्वदा न जानाति । मवम् । गतस्यापि सहकारिसनिध्यपेक्षणात् । उकंत्र -स्वरूपेण यथाचाग्निर्निलं दहनकर्मक । उपनीत दहत्यय दाह्य नान्यन्नवान्यथा' ॥ ननु विषयान्तरसचारे पूर्वयुद्धर्भ- नित्वावगमान्कयं नित्यत्वम् । सत्यमेतत् । विपयोपनेतृचक्षुगदिकरणव्यापारमशात्तनिमित्तोऽन्यात्मनिकारो भज्यत इति भगबुद्धिर्न पुनश्चैतन्यमजादिति । ननु बुद्धिश्चतन्यं चितिशति तस्याश्चाप्रत्यलत्वात्कथं प्रत्यनत्ववचनम । सत्यम् । बिति- शक्तिरप्रत्यक्षा, अन तु चैतन्यखभाव प्रमातव लक्षणया बुद्धिराउटेनोच्यते । सब प्रसनो नित्यश्च, तस्य ज्ञानाख्यो विका रोऽप्रत्यक्षोऽनित्ययेति तदभिप्राय पूर्वभाष्यम् । तदेव भाष्यार्थ. यत्पूर्वपक्षवादिना वुद्धिक्मणोनित्यत्वप्रसअन कृत तद्यदि नानखरूपविकाराभिप्रायं तदयुक्तम् । तस्याप्रत्यक्षत्वात् । अथ चिच्छक्तिस्वभावपुरुषाभिप्राय, मतु नित्य एवेति । एवं शुक्रा- दिगुणानामपि निसत्वकत्वेऽवगन्तव्ये । *भेदबुद्धिस्तु भिनाश्रयससर्गात् । खरूपकत्वेच ततएव प्रलभिनोपपत्तेन गुण- त्वरूपत्वातिरेकेण शुरुत्वादिजाति कल्पनीया । योप्ययमतिकोयमीपच्छुक इति भेद. मोपि ससर्गभेदात् । तथाहि केव- लद्रव्यससर्गेऽपि शुक्ल नीलादिससर्गे त्वीपदिति । यदपि वूमरखच्छभासुरपार्यिवाप्यतजसेपु द्रव्येषु शुहस्य वलक्षण्य तदपि भिन्नजातीयद्रव्यसंसर्गभेटेनावगन्तव्यम् । ज्वालाटे क्षणिकत्वपि प्रत्यभिज्ञास्तीति चेत् । सत्यम् । सा यदि सामान्यविषया न दोप । कश्चित्तस्य निसत्वानद्गीकारात् । व्यक्तिविपया तु तद्गताभेदयुद्ध्यैव वाधिता नाल निसत्व साधयितुम् , प्रत्य- मिज्ञा तु ज्वालादीना सादृश्यादपि सभवति, शरढे तु नवं वाधकमस्तीति दिक् ॥ शब्दनित्यत्वे तु प्रयोगा वार्तिकेऽवग- न्तव्या । तथा पर सूत्रम् 'अनपेक्षत्वादिति । यथाभिनव पटादिकं क्रियमाणमनुपलभ्यापि वर्तमानदशाया तन्त्वादि- सयोगापेक्षजन्मा पटादिरित्यध्यवसाय नूनमेतत्तत्वादिनागात्तत्सयोगनाशाद्वा विनयतीत्यनित्यत्वमध्यवसीयते नैवं शब्दस्य किचित्कारणमवगम्यते यद्विनागाद्विनइयतीत्यवधारणा भवति, अतोऽवयवसयोगादिकारणानपेक्षत्वादसभावितनिनागो निस एव शब्द इति सूत्रार्थ । ननु वायुरापद्यते शब्दतामिति शिलाकारवचनात्पटादिवदवयविद्रव्यविशेष गब्दोऽतत्व. द्वदेवावयवसयोगविशेषविनाशात्सभवत्येवास्य विनाग इति शानिराकरणाय सूत्रम् । 'प्रख्याभावाच योगस्य' इति प्रकृष्टा प्रसमास्या प्रख्या प्रत्समिशेतियावत् । वायवीयावयवयोगस्य अन्वयस्य कार्यशब्दप्रत्यभिज्ञाभावात् न तत्कारणकल शब्दस्येति सूत्रार्थः । यदाह माष्यकार 'वायवीयश्वेच्छन्दो भवेत् वायो सनिवेशविगेप स्यात् । नच तानस्य वायवी- यानवयवान् गन्दगतान्स्पृशाम तस्मान वायुकारणक गन्द अतो नित्य इति । वार्तिक च-*शब्दो यथा पोहलिको निपिद्ध. स्याद्वायवीयस्य स एव मार्ग । तस्मादनिर्धारितहेतुभाग. सर्वत्र सालाद्भवतीति निल.' ॥ इतश्च नित्यः शब्द सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । प्रत्यक्षत्वे सति प्रत्यभिन्नायमानत्वादिति हेतुविशेषणादित्यर्थः । यत्विति । सयोगविभागाख्यं कार्यमित्यर्थः । स्वाभाविकत्वादिति। एतच पुंस स्वाभाविकमतो निसमित्यर्थ । विपयेति। विषयशळेन विषयघटादिभेटेनानुष्ठीयमा- नभेदश्चितिगत कार्यभूत पुंसो जानाख्यो विकार उच्यते । तस्यानुमेयत्वं शून्यवाटे वर्णित तद्भेदाढ़ेदाभास इति । ननु बुद्धे प्रत्यक्षलं शास्त्रविरुद्ध नाततालिङ्गकानुमानगम्यं बागीकारात् । मैवम् । वुद्धिज्ञानयोः खरूपभेदेन तदुपपत्ते । अय- मत्र विवेक-'चैतन्य चितिगकिर्या पुस. सा बुद्धिरुच्यते ॥ चितिगत कार्यभूतो विकार पुरुषस्य य सोऽनुमेयस्तु शास्त्रेऽस्मिन्नुपर्णित ॥ चितिशक्तिर्यदा बुद्धि कथ प्रत्यक्षता तदा । गक्रतीन्द्रियत्व हि मीमासाया प्रति- प्टितम् ॥ शक्ति कार्यानुमेयत्वादिति वार्तिकशासनात् ॥ चैतन्यमेव शास्त्रेऽस्मिन्बुद्धिरिसभिधीयते ॥ चितिशक्तियुत तत्तु प्रत्यक्ष सर्वदैव न.' इति ॥ भेदबुद्धिस्त्विति । अयमपि शुकोऽयमपि शुक इति भेदबुद्धि । शब्दो यथेति । - ॥ ज्ञानाख्य ·[ अ. १ पा. १ अ. ६ ] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता । १४९ युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । इत्याह 'लिङ्गदर्शनाच' । एतच वार्तिककार स्पष्टार्थत्वात्यक्तम् । अन्यपरं वाक्यमन्यार्थद्योतकं लिङ्गमित्युच्यते । तदत्र शब्दस्य नित्यत्वे दृश्यते 'वाचा विरुपनित्ययेति रूपयतीति रूपं वाचःकर्ता तद्रहितत्वेन नित्या वेदवाक् विरुपनित्येत्यु- च्यते तयेति श्रुत्यर्थः । इयं चाग्निपदा हक अतोऽत्र लिङ्गं तद्दर्शनान्नित्य शब्द इति । उक्तंच-'अन्यपरं हीदं वाक्यं वाचो नित्यतामनुवदतीति 'भाष्यवार्तिकयोदृष्टमुपयुक्तं खदर्शने । ग्रन्यकारेण च त्यक्तं प्रमेयं लिख्यते मया' ॥नन्वस्तुना- मैवं नित्यत्वं तथापि* आनुपूर्व्यनित्यत्वादनित्यत्वमापन्नं, पदं हि वाचकमिष्टं, तच क्रमाधीनं, विशकलिताना वर्णानामवा- चकत्वात् क्रमश्वानित्यः । *तथाहि देशत कालतो वा क्रमो भवति । नच वर्णानां सर्वगताना नित्याना च खत क्रम सभवति । *ध्वनयो हि क्रमवर्तिन क्रमेण शब्दानभिव्यजयन्त' खीयं क्रम वर्णेष्वपि दर्शयन्ति, *क्रमरचना च पुरुषाधीना यथाविवक्षं तदुपपत्ते. । अत पुरुषपारतन्त्र्यादप्रामाण्यापत्तिः । अतो निष्फलमेव वर्णाना नित्यत्वप्रतिपादनम् । नहि तनित्यत्वे वाचकस्य पदस्य नित्यत्वं सिध्यति । नहि परमाणूना निसत्वादारव्धे घटादौ नित्यत्वं दृष्टम् । यथाहु-वर्णाः सर्वगतत्वाद्वा न खत. क्रमवृत्तयः ॥ अनित्यध्वनिकार्यत्वात्क्रमस्यातो विनाशिता ॥ पुरुषाधीनता चास्य तद्विवक्षावशाद्भ- वेत् ॥ वर्णाना नित्यता तेन निष्फला परमाणुवत् ॥' किच क्रमं विना वर्णाना प्रतिपादकत्वासभवात्कमस्य च वाचकत्वा- त्पदत्वं न क्रमविशिष्टानां वर्णाना *तस्य चानित्यत्वाद्वाचकानित्यत्वमिति। अत्रोच्यते -न तावत्कमस्य पदत्वप्रसक्ति । वस्त्व- न्तराधारस्य खतन्त्रस्य क्रमस्यादर्शनात् अतोत्र गुणप्रधानभाव एव विचारणीयः कि क्रमविशिष्टा वर्णा एव वाचका' उत वर्णाश्रितः क्रम इति । एवंच सति क्रमवता वर्णानामेव वाचकत्वं प्राधान्यात् न क्रमस्य । सर्वपदार्थाजत्वेन तस्यावगमात् । नह्यसौ खतन्त्र एव वस्त्वन्तरत्वेन क्वचिद्यवहियते । अतएव क्रमविशिष्टा वर्णा एवास्माकं प्रतिपादकाः न क्रममात्रम् । नन्वस्तु नामैवं तथापि क्रमस्य पुरुषार्थत्वात्तद्विशिष्टवाचकस्यापि पौरुषेयत्वमापत्स्यते तन। अनाहु -नच क्रमस्य कार्यत्वं पूर्वसिद्धपरिग्रहात् ॥ *वक्ता नहि क्रमं कंचित्खातन्त्र्येण प्रपद्यते ॥ यथैवास्य परैरुक्तिस्तथैवैनं विवक्षति ॥ परोप्येवमत- श्वास्य सवन्धवदनादिता ॥ तेनैवं व्यवहारात्स्यादकौटस्थ्येपि नित्यता ॥ *यत्नत प्रतिषेध्या न पुरुषाणा खतन्त्रता इति । ननु वर्णानामपि व्यवहारादेवानिदंप्रथमत्वरूपनित्यत्वमस्तु कि कूटस्थनित्यतयेतिचेत् । नैवम् । वर्णानामनित्यत्वे *व्यवहार- स्यैवानुपपत्ते । तथाहि वर्णेषु नित्येषु सत्सु तानेवादाय प्रयोगविशेपेण शक्यते क्रमविशेषो निष्पादयितुं परमाणुभिरिवं घटादीनि । वर्णाभावे तु किमूला रचना स्यात् । नहि निरुपादानं कार्यरचन सभवति । नच नित्यविभूना क्रमानुपपत्तिरिति वाच्यम् । ध्वनिवशात्तदुपपत्ते । ताल्वादिसयोगविभागक्रमवशेन तत्प्रेरितानां ध्वनीनामपि क्रमो भवति । ताल्वादयो ध्वनयश्च जात्या नित्या । तेन गकारौकारसविर्जनीयाना क्रममिच्छन् तदभिव्यञ्जकाना ध्वनिजातीयाना तदनुरुपेण क्रमेण प्रेरणं चिकीर्पन ताल्वादिसजातीयाना स्थानाना सयोगविभागौ क्रमेणारभत इति तद्वशेन व्यापकानामपि वर्णाना क्रम- ग्रह इति । केचित्तु क्रमस्य कूटस्थत्वमेवाहु । तथाहि-पौर्वापर्य क्रम चिरक्षिप्रात्मकं च दीर्घादिरूपं, पूर्वापरचिरक्षिप्रप्रत्य- याश्च कालालम्बनास्तेन ध्वनिभिर्वर्णेषु पूर्वापरभागेन व्यज्यमान काल एव क्रम इति । ननु काल एव चेत्क्रम स त्वेको विभुर्नित्यश्च कथं पूर्वापरेण रूपेण विभक्तो भासते। उच्यते-यया वर्णो नित्य सर्वगतोऽपि दीर्घादिरूपेण विभक्तो भासते ध्वन्युपाधिवशात् तथा कालोऽपि खयमभिन्नोपि आदित्यगतिक्रियोपाधिवशाद्भिन्नो भासते उपाधयश्च विनष्टवर्तमानाना- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । पौद्गलिक पुद्गलाख्यवर्णपरमाण्वारब्धः स यथा निरस्त तेनैव न्यायेन शब्दस्यावयवयोगोपि निराकर्तव्य । वाधान्वय- व्यतिरेकानुविधायित्वं तु शब्दस्य जनकतया प्रागेवोक्तम् तस्मादित्यधिकरणार्थोपसहार । अतोऽस्य हेतुर्नास्ति उच्चारण- स्थाभिव्यजकत्वात् । यतश्च भागा न सन्ति यतश्च सर्वदेशे साक्षाद्भावात् अपरोक्षीभावात्सर्वगतस्तस्माद्योमादिवनित्य इति श्लोकार्थ । आनुपूय॑नित्यत्वादिति । आनुपूर्वी क्रम. तस्या नित्यत्वाद्वाचकानित्यत्वमित्यर्थः । एतदेवोपपादयति-पदं हीति । कथं क्रमस्यानित्यत्वमत आह-तथाहीति । कुतस्तर्हि तेषु क्रमोऽत आह-ध्वनयो हीति । नन्वनित्य- त्वेऽपि पुरुषखातच्याभावान प्रामाण्यं तनाह-क्रमेति । पुरुषो हि खविवक्षानुसारेण क्रममारचयति। अतस्तत्र पुरुपत्य खातन्त्र्यमित्यर्थ । तदुपपत्ते. क्रमोपपत्तेरित्यर्थ । तस्य चेति क्रमस्येत्यर्थ । एतदेव विवृणोति-वक्तति । कथं पुनर- वगम्यते सर्व परोक्तप्रकारमेव क्रमं विवक्षति । नतु कश्चिदपि खातव्येणेति तत्रोत्तर सवन्धवदिति । कर्तुरस्मरणादि- त्यर्थः । नन्वसत्यपि खातन्त्र्ये पुरुपकार्यता तावत्क्रमस्यास्तीति । तद्विशिष्टस्यापि कथं नित्यतेति तत्राह-तेनेति ।न कूटस्थनित्यता वाचकस्य ब्रूम कितु व्यवहारवदेवास्य नित्यत्वं, अनिदंप्राथम्यमिति यावत् । गकारौकारविसर्जनीयाना एतेषामेव ईदृशेनैव क्रमेण व्यवहार प्रायोऽनिदंप्रथम इति पदस्थानिदंप्रथमत्वं नित्यत्वमेव न वर्णवत्कूटस्थनित्यत्वमिति । नन्वेवमपि पुरुपकार्यतास्त्येव तदधीनं च प्रामाण्यं सपन्नमत आह-यत्नत इति । खातञ्ये हि पुरुषस्य तदायत्तं प्रा. माण्य स्यात् न पारतन्ये । उन्चारणपरतन्त्रो हि पुरुषः । नास्माभिरुचार्यमाणानामपि मन्वादिवाक्यानामस्मदादिदोपवशेना- । - 1 ।

·शास्त्रदीपिका। [अ. १ पा. १ अ.७] १५० वेदप्रत्यायकत्वाधिकरणम् ॥ ७ ॥ उत्पत्तौ वाऽवचनाः स्युरर्थस्यातन्निमित्तत्वात् ॥ २४ ॥ तद्भूतानां क्रियार्थेन समाम्नायोऽर्थस्य तन्निमित्तत्वात्॥२५॥ लोके संनियमनात्प्रयोगसंनिकपः स्यात्॥२६॥] वेदवाक्यममान स्यान्मानं वा नास्य मानता ॥ पृथक्संगत्यपेक्षायामनपेक्षत्ववर्जनात् ॥ ५१ ॥ वेदेऽपि लोकवनैव वाक्याथै संगतिः पृथक् ॥ ग्रहीतव्या ततो वाक्यं प्रमाण नैरपेक्ष्यतः ॥ ५२ ॥ यद्यपि पदपदार्थसंवन्धस्यापौरुषेयत्वाद्वृद्धव्यवहारादेवार्थावगतिः सिद्ध्यति तथापि वाक्यार्थरूपे धर्मे पुरुषसंकेतानपेक्षत्वान्न किंचिन्मूलं संभवतीत्यप्रामाण्यं धर्मे चोदनायाः ॥ * ॥ तथाहि प्रत्येकं वा पदानि वाक्यार्थमवगमयेयुस्तत्संघातो वाक्यं वा पदार्था वा । न तावत्प्रत्येकं पदेभ्यो वा- क्यार्थप्रतीतिर्दृश्यते, न पदानां वाक्यार्थविशेपैः संवन्धग्रहणमस्ति, नच संभवत्यनन्तवाद्वाक्यार्था- नाम् । वेदार्थस्य च प्रमाणान्तरागोचरत्वात्तेन संवन्धग्रहणमत्यन्तासंभाव्यम् । अनन्तवाक्यार्थसाधा- रणवाच पदार्थानां प्रत्येकं वाक्यार्थविशेषप्रतिपादनमनुपपन्नम् , अगृहीतसंवन्धत्वादेव च पदसंघा- तवाक्यपदार्थानामपि न संभवति प्रत्यायकत्वम् । नचागृहीतसंवन्धः शब्दोऽथ प्रत्याययति वाला- नामप्रतीतेः, प्रतीतौ व्युत्पत्तिवैयर्थ्याच्च । यद्यपि पदमजातसंवन्धं न प्रत्यायकं तथापि पदसंघातो वा पूर्वपूर्ववर्णजनितसंस्कारसहितो वा वाक्यान्त्यवर्णो वा निरवयवो वाक्यस्फोटो वा संवन्धग्रहणानपेक्ष एव वा वाक्यार्थ प्रत्याययिष्यतीति चेत् । न । अव्युत्पन्नानामपि प्रसङ्गात् , व्युत्पत्तिवैयर्थ्यप्रस- गाचेत्युक्तम् । अथ पदार्थवेदनमपि वाक्यार्थप्रतीतावगमतस्तद्रहितानामपि प्रतीतिर्न दोपः, व्युत्प- त्तिश्च पदार्थानां नानार्थकेत्युच्यते, तदयुक्तम् । यदि हि पदेभ्योऽर्थान्तरभूतं वाक्यं पदार्थव्यतिरिक्तं वाक्यार्थ साक्षादेव वाचकतया प्रतिपादयति कस्तदा पदार्थवेदनस्योपयोगः तदनुपयोगे च पदार्थ- व्युत्पत्तिरनथिका वाक्याथै प्रतिपित्सताम् । नच पदार्थाद्वाक्यार्थावगतिः असंवन्धात् ॥ * ॥ युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । गंता सूर्यादिक्रिया इति तद्वशेन कालेप्यतीतादिविभाग क्षिप्रत्वं चाल्पक्रियावच्छेदात् । बहुक्रियावच्छेदाचिरत्वमिति क्रमस्य नित्यत्वे पदस्थापि नित्यत्वं सिद्धम् । यथाहु -'तस्मान्न पदधर्मो स्ति विनाशी कश्चि*दीदृश ॥ *तेन नित्य पदं सिद्ध वर्णानित्यत्ववादिनाम् ॥ ननु ध्वनिधर्मा क्रमादय कथ वर्णानामर्य प्रत्याययतामङ्ग भवन्ति । अत्राहु -'परधर्मपि चामत्वयुक्तमश्वगजादिवत्' कि पुन क्रमादिना व्यवहारनित्यत्वे प्रमाण । अर्थापत्तिरेवेति ब्रूम. । पूर्वोक्ताद्यर्थापत्तिर्वाचकरु- पस्यैव नित्यत्वं कल्पयति न वर्णखरूपमात्रस्येति । इति शब्दाधिकरणम् ॥ उत्पत्ती वावचनाः स्युः॥ २४ ॥ ननु पदपदार्थसवन्धस्य नित्यत्वे साधिते पुरुपानुप्रवेशाभावात्प्रतिज्ञातं चोद- नाप्रामाण्यं सिद्धमेवेति कि वाक्यविचारेणेत्याशझ्याह-यद्यपीति । अनेन पूर्वोत्तरविचारयोराक्षेपसगतिर्दर्शिता । अत्र कश्चिन्न तावत्पदार्थनित्यत्वं साधितमाकृतिग्रन्थे तत्सद्भावमात्रप्रतिपादनात् । अत पदपदार्यसवन्धानामपौरुषेयत्वानुभा- पणमनुपपन्नम् । उच्यते-शब्दनित्यत्ववदाकृतेरपि प्रत्यभिज्ञया नित्यत्वकत्वे सिद्धे दृष्टैकगोव्यक्तेरपरदर्शनेन स एवायमिति निश्चयात् , यागादेहि खर्गादिफलसाधनत्वाशो वर्म स च वाक्यार्थो नैकेन पदेनोच्यत इति सकेताग्रहणानिर्मूलो वाक्या- र्थप्रत्यय इत्यर्थ । निर्मूलत्वमेव दर्शयितुं यावत्सभवं मूलानि विकल्प्य निराकरोति तथाहीति । ननु वाक्यस्य पद. सघातरूपत्वात्कथ पृथनिर्देश । आकाहादिमत्पदसघातरूपत्वेन पृथनिर्देश इति ब्रूमः । इतोपि न सवन्धग्रहणमित्याह -वेदार्थस्येति । नन्वदृष्टसगतीन्यपि चक्षुरादीन्यर्थ वोधयन्त्येव । सत्यम् । तेषा सत्तामात्रेणैव वोधकत्वं नतु शब्दस्य तथेत्याह-नचेति । अत्र चोदयति यद्यपीति । अनन्तरोक्तदोषद्वयपरिहार शङ्कते-अथेति । तद्रहिताना पदा. वगतिरहितानाम् । वाक्यार्थस्य याऽप्रतीति अगवैकल्यात्सा दूपणमेव न भवतीत्यर्थ । दूपयति-तदिति । पदप- दार्थव्यतिरेकेण वाक्यवाक्यार्थयोरर्थान्तरभूतयोरनवगमादिति भाव । असंवन्धादिति । यथा पदपदार्थयो सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम्। प्रामाण्यं भवति । व्यवहारस्यैवेति । व्यवहारोत्र क्रमविशेषविशिष्टवर्णप्रयोगरूपो ज्ञातव्य । ईदृश इति । अर्थप्रत्य- याङ्गमित्यर्थः । यदाच वर्णनित्यत्ववादिना पदस्थापि व्यवहारनित्यत्वम् । एवंच यदुक्क वर्णानामित्यादिना तेन निष्फला परमा- ·[अ. १ पा. १ अ. ७] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकान्याख्यासहिता। १५१ ॥ युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका। संबन्धोऽस्ति न तथा पदार्थवाक्यार्थयोः संवन्धोऽस्तीत्यर्थः । किच , पदार्थांना परस्परमप्यसंवन्धाद्वाक्यार्थावगतिर्दुर्लभा । तथाहि जातिपदार्थपक्षे तावदोशब्देन गोत्वमात्रमभिहितं शुक्लपदं तु तदेकवाक्यभूतं तस्यैव शुक्लगुणानुरागं प्रतिपादयतीति संसर्गो वाक्यार्थों वाक्यार्थत्वाच पदानामेकवाक्यता, व्यक्तिपदार्थपक्षे तु गोशब्देनैव शुक्लकृष्णादिव्यक्तिषु सखिभिहितासु शुक्लपदं शुक्लसंसर्ग प्रतिपादयदपि तत्परत्वे सति आनर्थक्यात्कृष्णादिव्यवच्छेदेनैव विशेषणं भवतीति भेदो वाक्यार्थ । *तत्राये पक्षे ससर्ग एव मुख्यो वाक्यार्थ कृष्णादिव्यवच्छेदस्त्वार्थिक । द्वितीयपक्षे तु शाब्द एव कृष्णादिव्यवच्छेदः । तत्र पदाभिधेययोजातिगुणयोमियोऽनुरागव्यवच्छेदाभावात् विशेपणविशेष्यत्वमनुपपन्नम् । अनुरागासंभवे च तनिवन्धनो व्यव- च्छेदोऽप्यनुपपन्नः । यथाहुः-'गोत्वेन नहि शुक्लत्वं गोत्वं वा तेन रज्यते ।। अन्योन्यात्मन्यसद्भावाद्यक्तिगत्वाइयोरपि ॥ ननु मास्तु परस्परानुरागस्तयापि व्यक्तिरेव ताभ्यामनुरज्यमाना वाक्यार्थी भविष्यति । मैवम् । तस्याः शब्देनाप्रतिपद्यमा- नाया वाक्यार्थत्वासंभवात् । तदसंभवाच न शब्दयोरप्येकवाक्यतासिद्धिः । इतश्च न संसर्गभेदयोर्वाक्यार्थत्वम् । यथाहुः -'संसर्गे वापि भेदे वा वाक्यार्थे परिकल्पिते ॥ पदार्थव्यतिरेकश्च नास्ति ससर्गभेदयो ॥ पदायैरेव ससर्गभेदानुगृही- तेर्वाक्यार्थो नाम वस्त्वन्तरमेवारभ्यत इतिचेत् । न । जातिगुणयोर्वस्त्वन्तरानारम्भकत्वात् । वाक्यार्थातिरिक्तस्य तस्य प्रमाणान्तरेणानुपलम्भात् । अत्र वैयाकरणैरुक्ता वाक्यविकल्पा 'आख्यातं शब्दसघातो जाति. सघातवर्तिनी ॥ एको. ऽनवयव शब्द. कमो बुद्ध्यनुसहतिः ॥ पदमाद्यं पृयक्सवै पदं सापेक्षमित्यपि ॥ वाक्यं प्रति मतिर्भिना वहुधा न्यायद- गिनाम् । तत्र तावदाद्यस्य पदस्यान्त्यस्य वा सर्वेपा वा प्रत्येकं मियोऽनुग्रहापेक्षया सघातस्य वाक्यत्वकल्पनं तदयुक्तम्। इतरेतरानुग्रहासभवात् । तत्र *न तावदाद्यस्येतरेतररनुग्रहः कश्चिदृश्यते नच संभवत्ययोगपद्यात् । किचाद्यस्यैव सर्वैः सस्क्रियमाणस्य प्राधान्याद्वाक्यत्वं स्यात् । नाप्यन्यस्य सर्वेपां सहताना पृथग्भूताना वास्त्यनुग्रह । उक्तदोषात् । अनु- प्रहरहिताना च खतन्त्राणामेव वाक्यत्वे व्यस्तोञ्चारिताना गौरव इत्यादीना च वाक्यत्वं स्यात् । 'नापि एकोऽनवयव शब्दो जातिः संघातवर्तिनी ति पक्षी, पदस्फोटजातिनिराकरणेन निराकृतत्वात् । नापि क्रमो बुद्ध्यनुसहतिरिति पक्षः, क्रमस्य बुद्ध्या निकृप्योपसहर्तुमशक्यत्वात् । यथाच वर्णक्रमस्य पदत्वं निराकृतं तथा पदक्रमस्य वाक्यत्वमपि निराकर्तव्यम् । किच वर्णक्रमस्य पदत्वं युज्येतापिअर्थप्रतीत्यौपयिकत्वात्क्रमान्तरे चार्थप्रतीत्यभावात् , पदक्रमस्यतु वाक्यार्थप्रत्ययानौपयि- कस्य कथं वाक्यत्वं औपयिकत्वे वा क्रमभेदे सति वाक्यार्थभेद: स्यात् । अस्तु तयाख्यातपदमेव वाक्यं प्राधान्यात् पदान्तरस्य तदर्थत्वात् प्राधान्यं चाख्यातस्य पदार्थान्तरानुरक्तप्रधानभूतभावनाप्रतिपादकत्वात् । एतदप्ययुक्तम् । तदा- कारज्ञानोत्पत्तावपि पदार्थाना परस्पर संगत्यभावात् । कारकाणा क्रियाणां वा परस्पर संवन्धाप्रतीते । न तावद्रव्याणा परस्पर सबन्ध. तादात्म्याद्यसंभवात् । यथाहु:-*अत्यन्तभेदनिष्पन्नपठ्यभावानपेक्षणैः ॥ तृतीयाद्यपहारेण सनिधेरपि वाध- नात्' । हन्त तर्हि कारकविभक्तिश्रवणात्किययैव सह द्रव्याणा संवन्धोस्तु । मैवम् । स्वरुपेण द्रव्याणा क्रियासंवन्धाभावात् । नह्याः काठैः पाकक्रिया सभवति । शक्तिरेव कारकं नचााणा शक्तिरस्तीतिचेत् । न । अमूर्तीयास्तदसभवात् । शक्ति- विशिष्टं द्रव्यं कारकमितिचेत् । न । शक्तैरपि तैस्तिष्ठद्भि पाकासंभवात् । ज्वलनादिमुखेन तेषा पाकसवन्ध इति चेत् । न । क्रिययो परस्परान्वयासंभवात् । काष्ठादीनां च ज्वलनोपक्षीणाना पाकसाधनत्वासंभवाचेति दिक् । अत्राधिकं वार्ति- केऽवगन्तव्यम् । *एवं धातुप्रत्ययवाच्ययो. क्रिययोरपि सगतिर्न सभवति । भावनासवन्धो हि साध्यतया साधनतया वा स्यात् । नोभयथापि संभवति । साध्यसाधनवाचिन्योर्द्वितीयातृतीययोः पचतीत्यत्राश्रवणात् । नापि विध्यन्वय सभवति । सकृदुधरितस्य विधिप्रत्ययस्य श्रौतानेकव्यापारासभवात् । धात्वान्वितभावनाविधानादर्थाद्धात्वर्थविधिरपि सेत्स्यतीति चेत् । न । धात्वर्थान्वयात्प्रागेव समानप्रत्ययोपादानलक्षणया प्रत्यासत्त्या केवलाया एव भावनाया विधानात् मास्तु धात्वर्थविधानं तथापि पदश्रुत्या भावनाया विनियुक्तत्वात् तस्याप्यनुष्ठान सेत्स्यति । मैवम् । विधिसवन्धं विनानुष्ठाना- सिद्धे , विध्यधीना हि प्रवृत्ति भिधानविनियोगमात्राधीनेति । यदाच समानपदोपात्तस्यापि धात्वर्थस्याविधानं तदा पदा. सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । णुवदिति तत्परिहतमित्याह-तेनेति ॥ उत्पत्ती० ॥ आनर्थक्यादिति । गोशब्देनैव शुक्लकृष्णादिसंसृष्टसकलव्यक्तिप्र- तिपादनात् शुक्लपटेनापि पुन शुक्लससर्गप्रतिपादने सत्यानर्थक्यं स्यादित्यर्थ । अत्रादावुपन्यस्तमप्याख्यातवाक्यपक्षे बहुवक्तव्यत्वादुपेक्ष्यम् सूचीकटाहन्यायेन पक्षान्तर तावनिराकरोति-तत्रेति । अन्त्यपदस्य वाक्यत्वं परैरनुपन्यस्तमपि संभवादुपन्यस्तम् , तदनन्तरमेव वाक्यार्थप्रतीते प्रतीयमानत्वात्। क्रमभेद इति। गामानयेत्येक क्रम , आनय गामि- त्यपर. क्रम इति क्रमभेद । न तावदिति । उखायामोदनं काछैर्देवदत्त पचेदित्यत्र द्रव्याणा परस्परं न संभवतीत्यर्थः । अत्यन्तति । अत्यन्तभेदेन तादात्म्याभावात् निष्पन्नत्वेन कार्यकारणभावाभावात् पट्यभावाच सवन्धमात्रस्यापि वा- क्येनाप्रतिपादनात निष्पन्नत्वाद्वचनस्य परस्पराकाहास्ति । निराकाहाणा च कथं परस्परसवन्ध एकवाक्यता चेति । पाठ्य- भावेपि सनिधानात्सवध्यत इतिचेत् न । कारकविभक्त्या संनिधिवोधेन क्रियासंबन्धावगमादित्यर्थ । एवं क्रियाकारकयो. ।

·शास्त्रदीपिका। [अ. १ पा. १ अ. ७] १५२ ननु सामान्य पदार्थो विशेपो वाक्यार्थः संवन्धश्च सामान्यविशेपलक्षणः। सत्यम् । नियतविरोपावगतिस्तु न सिध्यति सर्वविशेपसाधारणत्वात्सामान्यस्य । ततश्च गामानयेति पदावगतमानयनसामान्य विशे- पाक्षेपोन्मुखमपि न गोरेवानयनमाक्षिपेत् । ततश्च न गोरेवानयनं प्रतीयेत । नचाकासासंनिधियो- ग्यत्वैर्नियमः, सत्स्वपि तेष्वदर्शनात् । नहि प्रत्यक्षेण गामुपलभ्य कस्येयमिति जिज्ञासमानः संनिहि- तमपि देवदत्तं स्वामिनमध्यवस्यति, तस्मान्निर्मूलो वाक्यार्थः सांकेतिकः । नच वेदे संकेतयितास्ती- त्यप्रामाण्यम् । अथवा वेदवाक्यानामपि पौरुपेयत्वमाश्रित्य पुरुषप्रामाण्यादेव प्रामाण्यमगीकर्तव्यम् । युक्तंच सर्ववाक्यानां पौरुपेयत्वदर्शनादेव वेदवाक्यानामपि पौरुषेयत्वम् । अथ पुरुपाणामीहशेऽर्थे प्रामाण्यं न संभवति, ततो प्रामाण्यमेवास्तु नवनपेक्षं प्रामाण्यं सिद्ध्यतीति पूर्वः पक्षः ।। , -- युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका। न्तरगतस्य सोमाटे कारकस्य वाक्यान्तरस्य च प्रयाजादिर्विध्यन्तस्य दूरापास्तं विधानम् । विधिनात्वसगतस्य प्रयाजादे- विध्यन्तसमाख्यापि निनिमित्ता स्यात् । यदारात्रयस्य विध्यसवन्धाद्भावनैव विधातव्या तदा तस्या केवलाया पुरुपं प्रवर्तयि- तुमशक्यत्वात्तयाप्यन्वयासभवात् निर्विपयत्व विधेरिति दिक् ॥ ननु माभूद्भावनाद्वाराशाना विधि साक्षादेच भविष्य- तीतिचेत् । नेति ब्रूम । समानप्रत्ययोपात्तभावनानिरुद्धस्य विधेरन्यत्र गमनासभवात पुरुपव्यापारविपयत्वाच्च विधे कार- काणा चातद्रूपत्वान्न साक्षाद्विधानमिति । एवमुपसर्गनिपातानामपि न केनचित्सगति । न तावत्परस्परमुपसर्गाणा सग. तिरसभवात् । नापि नामभि 'उपसर्गा क्रियायोगे' इति स्मरणेन नामभि सवन्व्यमानस्योपसर्गस्योपसर्गत्वमेव न स्यात् । नापि धात्वर्यन क्रियया वा संगतिरकारकत्वात् । ननु कारकस्यापि विशेपणतया भविष्यति । नैवम् । अर्याननुरञ्जक- त्वात् । अननुरजकत्वं च 'आनर्थक्यान्यवाचित्वविपरीतप्रसाधनात्' । नच प्रलम्वतेयमित्यत्र कश्चिदतिरिक्तोऽर्थोस्ति, प्रासाद इत्यादौ चान्य एवार्थ , प्रतिष्ठत इत्यत्र च विपरीत एवार्थ । नचैवरूपस्य विशेषणत्वं सभवति । यथाहु 'येन स्वार्थाविरोधेन विशेष उपजन्यते॥ विशेषणं तदेवेष्टं नतु यत्स्वार्थनाशकम् ॥ नन्वागच्छत्युद्गच्छतीत्यादौ आभिमुख्यादौ विशेपोपजननाद्विशेपणत्व भविष्यति । नैवम् । आभिमुख्यादे कर्तृधर्मत्वेन वात्वर्याजत्वाभावात् कर्तृसंबधित्वे चोपसर्गत्व- विरोधात् । नापि भावनया सगतिस्तदर्थानामंशनयानन्तर्भावात् । नवादयस्तु निपातविशेपा येनैव सवन्दुमिप्यन्ते तस्यैवार्थ विवृण्वते न केनचित्सवन्धुमहन्तीति । किच पदार्थपूर्वको वाक्यार्थो भवति। नचोपसर्गनिपाताना गवादिशब्दानामिव अय- मस्यार्य इति नियत खातन्त्र्येण कश्चिदर्थोऽवगम्यते यद्धारेणैते वाक्यार्थान्वयं गच्छेयुरिति । स्यादेतत्-पदार्थी एव वाक्यार्थ । नच गौरव पुरुपो हस्तीत्यस्यापि वाक्यत्वप्रसङ्ग पदार्थमात्रस्य तदनङ्गीकारात् । अर्थान्तरान्वितरूपविशेष- स्यैव वाक्यार्थत्वाभ्युपगमात् । तथाहि पदं केवलोच्चरितं किचिदर्थखरूपमेवाभिदध्यात् । पदान्तरसमभिहारे चानयनान्वितं तदुझिस क्वचिद्वन्धनान्वित तर्हि पदार्थे क्वचिदप्यावासो न स्यात् । सर्वत्रान्वितमेवाभिधत्त इतिचेत् । न । केवलो. चारणे पदार्थखरूपमात्रावगमात् । अथ पदार्थसंगत एवार्य वाक्यं प्रवर्तत इत्युच्येत तर्हि पदार्थज्ञानस्य तत्र दृष्टोप- कारिता न स्यात् । अज्ञातपदार्थस्यापि वाक्यार्थावगतिप्रसङ्गादित्यलमतिप्रपश्चन ॥ सवन्धमाशङ्कते-नन्विति । परिह- रति-सत्यमिति । येन प्रतिनियतविशेपावगतिर्भवति स एव सवन्धो वाच्य इति भाव । अस्तु साधारण्यं किमेतावता स्यादिति तत्राह-ततश्चेति । विशेषमात्राक्षेपेण तत्पर्यवसानसभवादिति भाव । सत्वपीति । एतच्च सनिधिमात्रा- भिप्रायेण दूपण भवति । शान्दसनिधौ तु नैतडूषणं भवतीति चिन्त्यम् । उपपादितमर्थ निगमयति-तस्मादिति । ननु 'चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म इत्युक्तं चोदना व वाक्यमेवातो वाक्यमेव चाक्यार्यप्रतीतेर्मूलमिति कथं निर्मूलत्वम् । सत्यम् । सदपि वाक्यमगृहीतसवन्धत्वान वाक्यार्थप्रतीतेमूलम् । साकेतिक पारिभापिक । केचिद्वेदान्कृत्वाऽस्य वाक्य- स्थायमर्य इति सकेत कृतो वृध्यादिवत् । ततश्च वाक्यार्यावगति पुरुपाणामित्यर्थ । अयं च सूत्रार्थ. । उत्पत्तौ चेति चकारोऽप्यर्ये । शब्दार्थतत्सवन्धानामुत्पत्तौ औत्पत्तिकत्वेपि नित्यत्वेपीति यावत् । न चोदनाया. प्रामाण्यं यतोऽवा- चका शब्दा वाक्यार्थस्य ते हि सामान्यमभिदवति वाक्यार्थश्च विशेषरूपः । ननु पदाभिहिता पदार्था एव वाक्यार्थे बोधयन्तु तत्राह-अर्थस्यातन्निमित्तत्वादिति । अर्थस्य पदार्थस्य अतन्निमित्तत्वाद्वाक्यार्थबोधनिमित्तत्वाभावात् पदार्थाना वाक्यार्थयोधकत्वेऽशाव्दतैव वाक्यार्थस्य स्यात् । उपपत्त्यन्तर तु ग्रन्थकारोक्तमेव ज्ञेयम् । अयवा शब्दार्थस- चन्धानामौत्पत्तिकत्वेपि वेदवाक्यार्थस्य धर्मस्यावचना अप्रतिपादका स्यु । अप्रमाणमिति यावत् । नच पदार्थाना तनिमित्तभावोऽसवन्धादिति सूत्रार्थ । असवन्धोपपत्तिश्च अन्योकैवानुसधेया। ननूत्पत्तिशब्दस्य कथमौत्पत्तिकशब्दार्थ- त्वम् । औत्पत्तिकशब्दक्षकत्वेनेति बूम । यथा द्यावीरित्यस्य द्यावापृथिव्योरिति । वेदप्रस्थानाभ्यासमतो मह. प्रायेण सूत्रेषु छान्दसपदप्रयोग एव भवतीति न दोप कश्चित् ॥

·. [अ. १ पा. १ अ. ७ ] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता । १५३ वाक्यस्य वाक्यार्थबोधकत्वम् । अत्र केचिदाहुः---'वाक्येनैव हि वाक्यार्थः साक्षादेवाभिधीयते ॥ उपलक्षणतश्चास्य संवन्धग्र- हसंभवः ॥ वाक्यं गोपदयुक्तं यत्तत्सानादिमदन्वितम् ॥ वाक्याथै वदतीत्येवं व्युत्पत्तिः सुकरैव हि ।। सत्यं व्युत्पत्तिरेवं स्यात्तथापि तु न वाक्यतः ॥ वाक्यार्थावगतिर्युक्ता तिरोभावेऽपि दर्शनात्।। पूर्वभागेपु वाक्यस्य विस्मृतेष्वपि दृश्यते ॥ वाक्यार्थावगतिः पुंसां पदार्थस्मृतिशालिनाम् ॥ यथैव विस्मृतपूर्ववर्णानामन्तिमवर्णमात्रान्न पदार्थावगतिर्भवति तथैव वाक्यावयवेपु पूर्वपदेपु विस्मृतेपु वाक्यार्थावगतिर्न स्यात् । दृश्यते हि विस्मृतपूर्वपदानामपि दीर्घतमेपु वाक्येपु वाक्यावगतिः । नच स्वरूपेण विस्मृतेपि स्मर्यमाणपदार्थवशादेव तद्वाचिपयोगितां वाक्यस्यानुमाय ततो वाक्यार्थावग- तिरिति वक्तुं युक्तम् , अस्यां प्रणाड्यां प्रमाणाभावात् । अनुसंधीयमानैरेव हि पदार्थैः साक्षादेव हि वाक्यार्थप्रतीतिसंभवे कोनामेहशी कल्पनामवलम्वते । संभवति च पदार्थेभ्यो वाक्यार्थावग- तिरिति वक्ष्यामः ॥ * ॥ येप्याकासितसंनिहितयोग्यार्थान्तरान्वितखार्थाभिधायीनि पदान्येव वा- क्यार्थप्रतीतिनिमित्तमिति युवते तेपामपि विस्मृतेपु केपुचित्पदेपु वाक्यार्थावगतिर्न स्यादिति तुल्य- मेव दूपणम् । किंचैवंवादिनां प्रतिपदं वाक्यभेदः स्यान्न क्वचिदेकवाक्यता सिद्ध्येत् । गामानयेति गोपदमानयनकर्मभूतां गां प्रतिपादयति तथा नयतिरपि गोकर्मकमानयनं तयोश्च भेदाद्भिन्ने एव वाक्ये स्याताम् ॥ अन्विताभिधानवादखण्डनम् । अथान्वितभेदे सत्यप्येकस्यैवान्वितस्य प्रधानभूतत्वात्प्रयोजनकत्ववशेन वाक्यैकत्वमुच्यते । तद्- युक्तम् । नानेकं विशिष्टं प्रतिपादयतां प्रयोजनकत्वमात्रेणैकवाक्यता भवति, यदि स्यात् 'यजेत स्वर्ग: फलं पशुह विरग्निर्देवता' इत्यत्राप्येकवाक्यता स्यात् । सर्वेपां द्रव्यदेवताफलविशिष्टयागानुष्ठा- नप्रयोजनत्वात् । तथा 'दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत' इत्यस्य 'समिधो यजती'त्यादिभिरेकप्रयोजनत्वा- द्वाक्यैकलं स्यात् ॥ * ॥ नन्विष्टमेवैकवाक्यत्वम् । यथा वक्ष्यति-तद्वाक्यं हि तदर्थत्वात्' इति । भाष्यकारोपि—'वाक्यं होकं दर्शपूर्णमासाभ्यां सहधर्माणाम' इति । सत्यम् । प्रकरणानुमेयं तु तत्रैकवाक्यत्वं न प्रत्यक्षं, अन्यथा वाक्यविनियोज्यत्वापत्तेः । एवं गामानयेत्यत्रापि प्रत्यक्षैकवाक्यता साक्षान्न स्यात्, इण्यते चासौ । तस्मात् यत्रैकवाक्यत्वं तत्रापर्यवसितव्यापाराणामेव पदानामेक- स्मिन्नर्थे पर्यवसानं वक्तव्यम् ॥ * ॥ त्वन्मते चानयतिर्गवान्वितानयनं प्रतिपाद्य पर्यवस्थति, गोप- दमपि गव्येवानयनान्विते पर्यवसितमिति स्यादेव वाक्यभेदः । नहि गोपदस्यानयने गवान्विते पर्य- वसानं येनैकवाक्यता स्यात् । अथ गोपदमप्यानयनमेव गवान्वितमभिदध्यात् अनेकार्थत्वं स्यात् , युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । एकटेगिमतेन तावत्पूर्वपक्षं परिहर्तुमाह-अत्रेति । सवन्धग्रहमुपपादयति-वाक्यमिति । तदेतदर्धाजीकारेण निराकरोति-सत्यमिति । अस्त्वेव तथापि त्वन्मते साक्षादेव वाक्याद्वाक्यार्थावगतिर्न सभवतीत्यर्थः । कयं न युक्ते- त्यत आह-तिरोभावेपीति । एतदेव विवृणोति-पूर्वेति । श्लोकं व्याचष्टे-यथैवेति । दृश्यत इति । यस्मा- देवमतो न साक्षाद्वाक्याटेव वाक्यार्थावगति त्वन्मते सभवतीति भाव । अत्र परिहारमाशंक्य निराकरोति-नचेति । अगत्या प्रणाड्याश्रयणमितिचेत् । न । सिद्धान्तनीत्या गतिसभवादित्याह-अन्विति । वक्ष्याम इति । स्वसिद्धान्त- निरूपणावसर इत्यर्थ । अन्विताभिधानमतमनूद्य प्रतिक्षिपति-येपीति । अस्मिन्नेव पक्षे दूपणान्तरमाह-किंचेति । ननु समभिव्याहृतयो पदयो स्पष्टमेवैकवाक्यत्वं गम्यते। सत्यम् । तथाप्यन्वितभेदाद्वाक्यभेद. स्यादित्याह-गामिति ॥ नहीति । विशिष्टैकार्थप्रतिपादकत्वेनैवैकवाक्यात्वमिति भावः । अविदिताशयश्चोदयति-नन्विति । अभिप्रायमु- द्वाटयन्परिहरति-सत्यमिति । मया तु प्रत्यक्षमेकवाक्यत्व तवापादितमित्यभिप्राय । उक्तं दूपणं लौकिकवाक्ये- ऽतिदिशति-एवमिति । भिन्नार्थ पर्यवसितत्वादिति भावः । दूषणमुपसहरति तस्मादिति । अनेकार्थत्व विवृणोति शा.२० ·१५४ शास्त्रदीपिका। [अ. १ पा. १ अ..] गोश्वानयनस्य चामिधानात् । नहि गोरन्यत:सिद्धि यतस्तामनभिधाय तद्विशिष्ठमानयनमेवाभिद- ध्यात् ॥ * ॥ किंच 'अतिशोभनो राजपुरुप.' इत्यत्रातिशयान्वितस्य शोभनगुणस्य राजान्वितस्य च पुरुपस्य पुनः परस्परान्वयो गम्यते-समासे हि परस्परान्वयपूर्वकः पदार्थान्तरान्वयः, तेना- न्वितयोरेवात्रान्वयः । नचासावभिधानतः सिद्ध्यति । पुरुपशब्दो हि पुरुपस्यैवार्थान्तरान्वयमभि- धत्ते तस्यैव स्वार्थत्वात् , अतोऽनन्वितान्वयमलमभिधातुम् , एवं शोभनशब्दोऽपि स्वार्थस्यैव शोभन- त्वस्यान्वयमाह नान्यान्वितस्य, अतोऽन्वितयोरन्वयोऽवश्यं पदार्थनिवन्धन इत्यभ्युपगन्तव्यम् ॥*। किंच 'रूढिर्योगादलीयसी शीघ्रप्रवृत्तित्वा'दित्यविवादम् , अन्विताभिधाने च विपरीतं वलावलं स्यात् , अश्वकर्ण इति समुदायो यावद्वृक्षजातिं स्मारयति तावदेवाश्वशब्दोऽपि वाजिनं कर्णशब्दो- ऽप्यवयवं स्मारयत्येव, अतो न स्मृतिकाले तावद्विशेपः, अभिधानं तु योगवृत्तौ पदान्तरमनपेक्ष्य स्वावयवाभ्यामेव शीघ्र मिथो निर्वर्तते । रूढिस्तु प्रतियोगिसंनिधानलिप्सया पदान्तरमपेक्षमाणा- भिधाने विलम्बित इति वैपरीत्यम् ॥ सिद्धान्ते वाक्यार्थस्य लक्ष्यत्वम् । खरूपमात्राभिधानपक्षे तु पदान्तरापेक्षाभावादक्षरश्रवणमात्रादेव रून्यर्थोऽभिधानसिद्धोऽवयवार्थ- लक्षिताद्यौगिकाद्वाक्यार्थस्थानीयाद्बलीयान्भवति । एवम्-'अतिमधुरं गोक्षीरम्' 'ईपन्मधुरमजाक्षी- रम्' इति 'केतकीगन्धसमानः सर्पगन्धः इत्यादिदर्शयितव्यम् । तस्मात्पदाभिहितैः पदार्थैर्लक्षणया वाक्यार्थः प्रतिपाद्यते । तत्र गामानयेत्यानयतिरानयनसामान्यमभिधाय तव्यक्तिं लक्षयति गोपद- मपि स्वार्थद्वारेणानयनमेव गोकर्मकलाकारेण तत्संवन्धिस्वरूपेण लक्षणया प्रतिपादयति, एवं यत्र- यत्र वाक्ये योयोऽर्थो विशेष्यत्वेन विवक्षितस्तमेव स्वपदेन सामान्यवाचिना लक्षितं सन्तमितराणि पदानि स्वार्थाभिधानद्वारेण तत्संवन्धिरूपेण लक्षयन्ति । यत्राप्यन्वितस्यैव पुनरन्वयान्तरं तत्रापि लक्षितलक्षणापरंपरया तस्य सर्वस्य सिद्धिरित्येपा दिक् ।। * ॥ ननु कर्मत्वेनाभिहिता गोस्तत्क- युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । गोश्चेति । ननु प्रत्येकमभिधानेऽनेकार्थत्वापत्ति । नत्वेवम् । कित्वेकहेलयैवानयनान्वितं खार्थमभिधत्ते अतो नानेकार्थ. त्वमत आह-नहीति । गोशब्दागोरुपस्थिती सत्यामेव तद्विशिष्टानयनाभिवानमिति व्यापारभेदाद्वाक्यभेद स्यादेवेति भाव । इतोप्येवमित्याह-किंचेति । नन्वत्र समभिव्याहारवशेन शोभनगुणान्वितस्यैव पुरुपस्य प्रतीतेरेक एवान्वय. सिध्यति तत्राह-समासेहीति । तत किमत आह-नचेति । असौ अन्वितान्वय । अभिधानतो न सिध्यति समासपदयोर्मध्ये केनापि पदेनानभिधानादित्यर्थ । एतदेवोपपादयति-पुरुपेति । कथं तर्हि तदवगति सूत्रादत आहे -अत इति । अन्वितानामपि पदार्थाना पुनराकाहादिवशेन परस्परान्वय इत्यर्थः । इतोऽप्येवमित्याह-किंचेति । वैपरीत्यमेव विवृणोति-अश्वेति । ननु सढे शीघ्रप्रवृत्तित्वावृक्षजातिरेवादौ मर्यते तत्राह-अत इति । अलव्धा. त्मिकायास्तदसभवादिति भाव । नन्वेवं सति कथ योगस्य बलत्वसिद्धिरित्याशक्य विशेपमाह-अभिधानं त्विति ॥ असत्पक्षे तु नैप दोपो भवतीत्साह-स्वरूपेति । अन्विताभिधानपक्ष एव पटान्तरापेक्षा स्यादिति भाव । रूल्यों यौगिकाद्वलवान् भवतीत्यर्थ । एतदपि खरूपमात्राभिधानपक्षे सिध्यतीत्याह-एवमिति । यस्माद्वाक्यादेव साक्षाद्वा- क्यार्यप्रतीतिर्न सभवति तस्मादयमेव पक्षोऽङ्गीकार्य इलाह-तस्मादिति । यद्यपि प्रत्येकं पदानि सहतानि वा न साक्षात्तन्मूल तथापि पदार्थी पदै प्रतिपादिता प्रत्यासत्त्यपेक्षायोग्यत्वसनाया मूलं भविष्यन्ति तद्भावे वाक्यायप्रत्य- यस्य भावादित्यर्थ । पदार्थप्रतिपादने व्यापूताना पदाना पुनर्वाक्यार्थेऽपि व्यापारान्तरे गौरवमदृष्टकल्पना दृष्टहानिश्च स्यात् । यथाहु –'पदार्थेषु प्रयुक्ताना पुनर्व्यापारकल्पना ॥ पदार्थाना च सामर्थ्य गम्यमानमपहृतम् ॥' वर्णेभ्यो हि पदा- थेषु प्रतीतेषु तदनन्तरमेव वाक्यार्यप्रतीतेर्जायमानत्वात्सामर्थ्य गम्यत इत्यर्थः । अत्र कश्चित्संमुग्धमेव पदं पदार्थस्य वाचकं, प्रकृतिप्रत्ययरूपावान्तरभेदस्तु प्रक्रियामात्रतया वैयाकरणैः कत्पित इत्याहुस्तयुक्तम् । प्रत्यक्षेण प्रकृतिप्रत्यय- तद्वाच्याना भेदावगमात् । दृश्यते हि वृक्षं वृक्षणेत्यत्र प्रकृत्येकत्वेपि प्रत्ययभेदात्कर्मत्वकरणत्वरूपार्थभेद । तथा वृक्षं घटं चेलत्र प्रकृतितदर्थभेटे प्रत्ययाभेदेन कर्मत्वरूपेकार्थत्वमिति दिक्। अस्मिन्पक्षेऽन्वितान्वयोपि सिध्यतीत्याह-यत्रापीति। ।

·। [अ. १ पा. १ अ. ७] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकान्याख्यासहिता। १५५ मिका क्रियां लक्षयन्त्यपि कथमानयनमेव लक्षयति, तदेकवाक्यतयेति ब्रूमः-लक्षणा हि साधार- ण्येनैव प्रवृत्ताप्येकवाक्यतया नियम्यत इति दर्शनवलादगीक्रियते । योऽपि ह्यन्विताभिधानमिच्छति तेनापि सामान्यतः प्रवृत्ता लक्षणा पदान्तरैकवाक्यत्वेन नियम्यत इत्येतदङ्गीकृतमेव । यथाहि युगपद- धिकरणवाचितायां द्वन्द्वमिच्छन्ति तत्र धवखदिरावित्यत्र खदिरप्रातिपदिकं द्विवचनोपपत्तयेऽर्थान्तरं लक्षयदपि धवमेव लक्षयति नार्थान्तरम् । तत्पदसमभिव्याहारादेव तथा सर्वत्रास्तु । यत एवाय- मन्वयविशेपो विनाभावादसिद्ध्यन्नेकवाक्यतावशादेव सिद्ध्यति । अतएव शब्दस्य प्रमाणान्तत्वमनु- मानात् ॥ पदार्थानां वाक्यार्थवाधकत्वशङ्कानिरसः । ननु प्रत्यक्षेण गवि देवदत्ते चावगते सत्स्वप्याकासासंनिधियोग्यत्वेषु न परस्परान्वयप्रतीति- भवति तस्मान्न पदार्था वाक्याथै गमयन्तीति पदानामेवान्विताभिधानं युक्तम् । अन्विताभिधाने- ऽपि तुल्योयं दोप:-यौ तावदों प्रत्यक्षप्रतिपन्नौ तयोर्वाचकावपि शब्दौ तस्मिन्समये स्मृतिस्थौ भवतः, नच तो स्वार्थयोराकासादिसद्भावेऽप्यन्वयं प्रतिपादयतः ॥ * ॥ अथ याहगवस्थितैः पदै- रन्वयो वृद्धव्यवहारे दृश्यते तादृशान्येवान्वयं प्रतिपादयन्ति नान्यादृशानीत्युच्यते, तत्पदार्थेष्वपि तुल्यम् । तेपि हि पदार्था एकैकविशिष्टार्थप्रतिपादनाय समाहृता वाक्यार्थ प्रतिपादयन्तीति न दोपः । तेपां च समाहारे यत्र पुरुपस्य वातत्र्यं तत्र तदुख्यधीनं प्रामाण्यम् , अखातव्ये चानपेक्षं अतो न पदानामन्विते शक्तिः प्रमाणवती, निरस्तश्चायमन्विताभिधानवादो न्यायरत्नमालायामि- त्यास्तां तावत् ॥ अखण्डवाक्यार्थवादखण्डनम् । वाक्यस्फोटोऽपि पदस्फोटन्यायेनैव निरस्तः । वाक्यार्थस्य च निर्भागत्वं भागावगमात्प्रसङ्गा- , - युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । लक्षणाहीति । क्रियामात्रलक्षकत्वेन प्रवृत्ताप्यानयनपदैकवाक्यतयानयनमेव लक्षयतीत्यर्थ । अन्विताभिधानवादिनाप्ये- तदशीकृतमित्याह त्योऽपीति । एतदेव दृष्टान्तेनोपपादयति-यथाहीति । एतच्च शाब्दिकाना मतम् । अस्यार्थ - अधिक्रियत इत्यधिकरणं पदार्थस्तस्य युगपद्वाच्यताया एकेन पदेन पदार्थद्वयस्यैकदोपस्थापनं तस्मिन् द्वन्द्वो भवतीत्यर्थ ॥ एतनिरूपणं चाधिकारलक्षणे करिष्यते । अनान्विताभिधानवादी चोदयति-नन्विति । अत. पदार्थाना कारणत्वे व्यभिचारात्पदानामेवान्विताभिधानं युक्तमिति शङ्कार्थः । प्रतिवन्द्या परिहरति-अन्वितेति । तुल्यत्वं विवृणोतियाविति । यद्यपि तत्काले गोशब्ददे- वदत्तशब्दौ स्मृतिस्थौ भवतः तथापि न तावदन्वयं प्रतिपादयत इति तुल्यो दोप इत्यर्थ । विशेष शङ्कते--अथेति । यावदवस्थितै. । समभिव्याहृतरित्यर्थ. । साम्येन परिहरति-तदिति । साम्येन विवृणोति-तेऽपीति । ननु समाहारस्य पुरुपाधीनत्वादप्रामाण्य स्यादत आह-तेषां चेति ॥ वाक्यस्फोटनिरासोऽपि पदस्फोटनिरासवदवगन्तव्य इत्याह-वाक्येति । यथाऽनंशस्य पदस्य वैशद्यावैशये न युज्यते तथाऽनंशस्य वाक्यस्यापि सामान्यविशेपतत्वानामनुभूयमानता वैशयं । सामान्यतन्मात्रस्य वेदनमवैशा । नचैतन्नि- सिलसामान्यविशेपविरहिण. स्फोटस्य सभवति । तदागमन्यायेन चान्वयव्यतिरेकाभ्यामर्थावगमादनंशतानुपपत्ति । ननु यदि विभागेनैव प्रकृतिप्रत्ययाभ्यामर्थद्वयाभिधानं तर्हि यत्र प्रकृतिमात्रं प्रयुज्यते अग्निचिदित्यादौ यत्र वा प्रत्ययमानं अधुनेति कथमत्रार्यद्वयाभिधानं, तत्र प्रतीतिवलेन तन्मात्रस्यैव द्विशक्तत्वादिति ब्रूमः । शब्दखभावस्थान्यथाकर्तुमशक्य- त्वात् । अत्रैकदेशानुमानेनोभयार्थत्वमिति केचित् । तन । नहि विप् प्रत्ययस्य कदाचिदपि प्रयोगोऽस्ति यतस्तेन ज्ञात- साहचर्याचिनोतिस्तमनुमापयेत् । अधुनेति च इदंशब्देन विनैव सर्वदा प्रयुज्यमान• कथमिदंशब्दमनुमापयेत् । नाप्य- यैकदेशेन लक्षणया तत्प्रतीति. लक्षणानुगतवुद्ध्यभावात् । विवन्तादिषु मुख्यत्वेनैव प्रतीते । दूषणान्तर तु स्फोटवादो- तमनुसधेयम् । अत्र स्फोटवादी पदतद्भागानामन्वयव्यतिरेकासभवादानर्थक्यमाह । तथाहि-'नामाख्यातादिसाकल्य- वैकल्यानुगमे सति ॥ तदर्थानुगमो दृष्ट. पदवाक्यान्तराश्रयः ॥ विप्राश्वः पचते यातं राजहस्तिन्यगादिति ॥ तथान्यरूपम- ·१५६ शास्त्रदीपिका । [अ. १ पा. १ अ. ७] - युक्तिनेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । न्यत्र राजा दध्यत्र गामिति' । अस्यार्थ -पदवाक्यान्तराश्रय इति पदान्तराश्रयो वाक्यान्तराश्रयोऽर्थानुगमो दृष्ट । तत्र नाम- पदमाख्यातपदमित्यादिरूपेण पदान्तरत्वं पदभेदे च वाक्यान्तरत्वं, तत्र साकल्यानुगमे तदर्थानुगमाभावादन्वयो नास्ति, वैकल्यानुगमे तु सकलस्य वाचकरूपस्य व्यतिरेकेपि तदर्थसभवाद्यतिरेकोपि नास्ति तत्रान्वयाभावोदाहरण विप्रेत्यादि । विप्रशब्दौ तु खतन्त्रावुपसर्गार्थवाचिनौ दृष्टौ तत्समुदायस्त्वन्यत्र ब्राह्मणवाचक । 'अश्व इत्यपि नामेदमाख्यातं "लुडि- चेदृशम् ॥ आख्यातं पचते शब्द पचते इति वा द्वयम् ॥ स्त्रीद्वित्वं पुवहुत्वं वा ते पष्ठ्यर्थे चतुर्यथ ॥ पचते इति सर्व वा चतुर्थ्यन्तं शतु पदम् ॥ यातं लोण्मध्यमद्वित्वमयातं लडि वा भवेत् ॥ कर्तृनिष्ठाद्वितीयान्तं प्रथमान्तं नपुंसकम् ॥' अयातमित्यत्र यातशब्दस्य साकल्यानुगमे खार्थासभव , तथा यातमयातमिति द्वयो पदयो प्रत्येकमाख्यातनिष्ठा प्रथमा- न्तद्वितीयान्तत्वेन त्रेधा त्रेधा विभागे तत्तदर्थव्यभिचार । 'राजहस्ती समासो वा राजलोण्मध्यमोऽयवा ॥ हस्तिनीत्यय सप्तम्यामथ स्त्रीप्रत्ययान्तरम् ॥ अगादिति लुडन्तस्यादगो वा पञ्चमीपर' ॥ एवमेकरूपेपि पदे नानार्थ विकल्पेन तत्त- दर्थानुगमाभाव , शब्दभेदानामपि पदाना न कश्चिदर्थो व्यवस्थित शक्यो निश्चेतुम् । तदनिश्चये च तदधीनस्य वाक्यार्थ- स्याप्यनिश्चय स्यात् ॥ निर्भागवाक्यवादिना तु प्रत्येक वाक्यभेदानास्ति व्यभिचार तथान्यरूपमिति तु व्यतिरेकव्यभि- चारोदाहरणं । राजेतिशब्दो नृपवाचको दृष्टो राजेत्यत्र तच्छन्दव्यतिरेकेऽपि नृपप्रतीतिर्भवति तथा दध्यत्रेत्यत्र दधिश- ब्दव्यतिरेकेऽपि तदर्थप्रतीतिर्दृष्टा । गामित्यत्र गौरित्यस्य पदस्याभावेपि तदर्थप्रतीतिरिति व्यतिरेकव्यभिचार । पूर्वपदव्य- तिरेकेपि पदान्तरादेवात्रार्थप्रतीतिर्भविष्यतीतिचेत् । न । पदान्तरस्य तत्र संकेतग्रहाभावात् । नच पदान्तरेपि व्यतिरे- कग्रहोऽस्त्विति वाच्यम् । आनन्त्येन तन सकेतमहासभवात् । अत्राहु -'अत्र ब्रूम *पदात्मा न सर्वेप्वेतेपु भिद्यते ॥ **केनचिद्धर्मभेदेन जराराजादिवत्क्रमात् ॥ केन पुनरुपायेनायं धर्मभेदोऽवगम्यते, क्रमान्यत्वन्यूनत्वादिभिरिति ब्रूम । यथाहु --'पदावधारणोपायान्वहूनिच्छन्ति सूरयः ॥ क्रमन्यूनातिरिक्तत्वखरवाक्यश्रुतिस्मृती'॥ नदीदीनेत्यत्र क्रमान्यत्वं, शुन शून इति न्यूनातिरिक्तत्वं, शुन इति कर्मीभूत शुनक उच्यते, शून इति च वृद्धिमापन्न , तत्र क्रमान्यत्वे न्यूनत्वे वा विकलस्य वाचकत्वाभावादेवार्थानवगतिरित्यविवादम् । अतिरेके च पदान्तरत्वमेव । खरस्तु वहुव्रीह्यादिनिर्णयोपाय । भोक्तुकाम पचत इति वाक्यवशेनाख्यातं निर्णीयते । पचते दक्षिणा देहीत्यत्र नामधातोरेकवाक्यवशेन शवन्तम् । श्रुति सामानाधिकरण्यं तत्र यात पुनरायातीत्यत्राख्यातसामानाधिकरण्यादिति कर्तृनिष्ठाप्रथमान्तं नामपदं निर्णीयते । यातो देवदत्तयज्ञदत्तावित्यत्र द्विवचनान्तनामपदसामानाधिकरण्यादाख्यातमिति शरणमत्र व्याकरणम् । यथा मातापितृसवन्धा. जुभवनिमित्तस्मरणात्समानेऽपि मनुष्यत्वे ब्राह्मणत्वादिकं निर्णीयते तथा अश्वस्त्व देवदत्तेत्युक्ते *अश्वपद लोके सकीर्णमपि व्याकरणस्मृत्याख्यातमिति निर्णीयते एवमन्यदप्यूह्यम् । एतत्प्रपञ्चस्तु वार्तिकेऽवगन्तव्यः । नापि व्यतिरेकव्यभिचार । दध्यत्रेत्यत्र दधिपदव्यतिरेकाभावेन प्रत्यभिज्ञया दधिशब्दार्थस्यैवावगमात् । कथं तर्हि वैलक्षण्यावगतिरिति चेत् । आन- न्तर्यदोषादिति ब्रूमः । इकारान्तमप्यकारेण परेण सहितादोषात् यकारान्तमिव भ्रान्यावगम्यत इति । अथवा पदान्त- रमेवेदं, पारमार्थिक एवायं यकार दधिशब्दार्थप्रतीतिस्तु तत्समानार्थत्वात् 'इको यणची ति सूत्रेण समानार्थत्वावगमात् । अनेन हीकारस्य स्थाने यकारोच्चारणं सहिताया भवतीत्युच्यते तेनेकारान्तपदसमानार्थत्वमस्य कथितं भवति । प्रत्यभि- ज्ञया पदैकत्वमितिचेत् । न । प्रत्यभिज्ञाया अभावात् पदैकत्वे ह्यनवगतसूत्रार्थ दधीत्यत्र व्युत्पन्नस्य ध्यत्रेत्यत्र तदर्था- ववोध. स्थानत्वेवमस्ति। विकारानन्यात्सवन्धाग्रहणमितिचेत् । न । *लक्षणेन तद्विदुतेर्वा सवन्धग्रहणसभवेनातिक्लेशाभा- वात् । ननु दध्यत्रेत्यत्राविभक्तस्याज्ञातावधेर्नार्थवत्त्वमत. कथं तदन्ताद्दध्यर्थप्रतीतिरिति । नैष दोषः । अवध्यग्रहणे - प्येतस्मादेव पदान्तराद्दध्यर्थावगमेनार्थवत्त्वोपपत्ते । अथवा ज्ञायत एवावधिनतु विच्छिद्योचार्यते तेन सहितायामेवास्य सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । कारकाणां च मिथ संगतिनिराकृता । क्रिययोरिदानी धातुप्रत्ययवाच्ययोनिरस्यति-एवमिति । एवं नामाख्यातयो सगतिर्निरस्ता । सप्रत्युपसर्गनिपाताना निराकरोति-एवमिति । लुङिचेहशमिति । टुओश्विगतिवृध्योरिति धातो- लुडि अश्व इति रूपमित्यर्थ । पञ्चमीपर इति । अगात् वृक्षादिति पञ्चम्यान्तोऽगशब्द इत्यर्थः । पदात्मेति । विप्राश्वादिषु पदान्तरत्वमेव नामाख्यातानामतो नान्वयव्यभिचार इत्यर्थ । ननु पदान्तरे तेषामेव वर्णाना सत्वात्कथं तद्भेदे पदं भिद्येत वर्णात्मकत्वात्पदस्य तत्राह-केनचिदिति । नामत्वाख्यातत्वादिधर्मभेदेनेत्यर्थ । यथा जराराजादिषु क्रमाद्भेद । अश्वपदमिति । अश्वपदं लोकप्रयोगमात्रेणाश्ववचनतया नामत्वेनापि सभाव्ययानं भूतेलुड्, लिलुडि, जूस्तभिव'त्यादिना च्लेरडादेश श्वयातर इत्यादि व्याकरणस्मृत्यान्वाख्यानवशेन लुडि मध्यमपुरुषैकवचनं टुओश्विगति- द्ध्योरिति धातोरगीकृतमित्यर्थ । लक्षणेनेति । लक्षणमिकोयणचीत्यादि सूत्रं तद्विद सूत्रार्थविद । उक्तिरुपदेशस्त- स्मात्सवन्धग्रहणसभव इत्यर्थः । यथा शब्दाभिहिता. पदार्था- सवन्धमनपेक्ष्यैव वाक्यार्थ प्रतिपादयन्तो लोकवेदसाधारण्ये- ·[अ. १ पा. १ अ. ७ ] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकान्याख्यासहिता। १५७ युक्तिनेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । साधुत्वात् विभिद्यमानस्यासाधुत्वप्रसङ्गात् । यथा कुम्भकारादिममासे न कदाचिदुत्तरपदं विछिद्योचार्यते एवमिहापि सं- हितायाम् । असहिताया तु दधिपदमेव नित्यं प्रयोक्तव्यमिति । यथाहु 'ज्ञायते चावधिस्तन व्यजनान्तेन तूच्यते ।। दधिशब्दाववोध्यत्वानिलं नित्यसमासवत्' इति । एवं राजराजादिपदेप्वपि व्यतिरेकव्यभिचार परिहर्तव्य । तत्रापि पदान्तरस्य किचिदंशसमानस्य तदर्थप्रतिपादकत्वात् । या तु ब्राह्मणकम्बलादा न ब्राह्मणार्थावगतिस्तत्रावध्यन्तरसत्त्वेन पदा- न्तरत्वात् । अवभ्यन्तरसत्त्वेऽपि तत्पदमविकलमस्त्येवेति कथं तदयों नावगम्यत इति चेत् । न । उत्सर्गस्यापवादेन वा- धात् । अत्र हि प्राच्यस्य पदरूपस्यावध्यन्तरमेवापवादकम् । यदा त्ववध्यन्तर दूरीकृत्य प्राच्यरूपेण पदान्तरमुच्चार्यते तदा तदर्थावगतिर्भवत्येवेति न दोप. कश्चित् । यत्राप्यश्वकर्णादावन्यूनानधिकमेव पदद्वयं तत्रापि वाजिकर्णयोरनभिधानम् । उत्सर्गरूपाया अवयवप्रसिद्धरपवादरूपया समुदायप्रसिज्या बावात् । पूर्वमेव वृक्षाद्यर्थावगमात् अर्थप्रकरणाधीनेन श्रोत्रा चोधितखार्थयोरपि न सर्वदा तद्वाधः । तथाहि-अवमानय कर्ण विध्यतीत्यादी व्यस्तप्रयोगे तावन्नावयवार्थयोः किंचि- द्वाधकमस्ति । समस्तप्रयोगेऽप्य वर्ण परिमार्टीत्यादौ प्रमाणान्तरवशेन समुदायार्थवाधादवयवार्थनिर्णयः सिध्यतीति । ननु पदाना खपदार्थमात्रप्रतिपादनावसिताना न विशिष्टरुपवाक्यार्थवोधनसामर्थ्यमस्तीति निर्भाग वाक्यमेव वाचकं कल्प्यमेवं पदार्थानामेव वाक्या सामर्थ्यात् न वाक्यस्य तत्र सामर्थ्य कल्प्यम् । यथाहु -'न विमुञ्चन्ति सामर्थ्य वाक्यार्थेऽपि पदानि न ॥ तन्मात्रावसितेप्वेपु पदार्थभ्यः स गम्यते' । हन्त तर्हि पदार्येभ्योऽवगम्यमानो वाक्यार्थों न गाब्द. स्यात् । नप दोपः । पदार्थाना शाब्दत्वे तद्वारा वाक्यार्थस्यापि शब्दप्रतिपाद्यत्वसभवात्, वाक्याथै हि शब्दाना तात्पर्य न पदार्थेषु तेपा प्रमाणान्तरसिद्धत्वात् । अतो यद्यप्यभिधाव्यापार. पदार्थप्वेव पर्यवसितस्तथापि तेपु तात्पर्या- भावात् वाक्यार्थपर्यन्तत्वतात्पर्ये च शब्दस्य प्रामाण्यात् सिध्यति शब्दप्रमेयतया वाक्यार्थस्य शाब्दत्वमिति । नाप्यसव- न्धोपालम्भ', अविनाभावरूपस्य सवन्धस्य सत्त्वात् । यथाहु.--'सवद्धमेव चैतेऽर्थ गमयन्यविनाभुवम् ॥ सामान्य खवि- शेपेण विना नधुपपद्यते' ॥ हन्ततीनुमानादेव वाक्यार्थावगतिरापद्येत । नैवम् । पक्षाद्यभावेनानुमानासभवात् । न तावत्पदार्या एव वाक्यार्थविशिष्टतया पक्षीक्रियन्ते त एव हेतवस्तत. प्रतिज्ञायैकदेशतेति । अथ वाक्यार्थमेव पक्षीकृत्य पदार्थानां हेतुत्वमुच्येत तदप्यसत् । पूर्वमप्रतीतस्य पक्षत्वानुपपत्ते । पदार्थेभ्य एव हि तत्संसर्गात्मा वाक्यार्थोऽवग- म्यते न तत. प्रागिति दिक् । एतद्दूपणप्रपञ्चस्तु वार्तिकेऽवगन्तव्यः ॥ किच त्रिलक्षणलिङ्गजन्या हि धीरनुमान । नचैवं त- जन्या पदायरेवाग्रहीतसवन्धेरिय जन्यते अत प्रमाणान्तरमेव शब्दमिति। अपिच-'भावनावचनस्तावत्तां स्मारयति लोकवत्' इत्येतावदविवादम् । सा च यजते पचतीत्यादावाख्यातप्रत्ययान्वयेऽन्वयात् यागपाकशब्दान्वये वाख्यातव्यति- रेके व्यतिरेकात् आख्यातप्रत्ययार्थ इति केचित् । धातुरेवाख्यातप्रत्ययसनिधानानुगृहीतशक्तिर्भावना वक्तीत्यपरे । अन्ये पुनर्धातुप्रत्यययोरन्यतराभावेपि भावनाया अप्रतीते समुदायार्यो भावनेत्याहु । अस्तुनाम य कश्चित्पक्षो नचात्र विवेकेन प्रयोजन किचित् । *प्रकृतमेव निरूपयामः-साचेयं भावना खर्गकामो यजेतेत्याख्याताभिहिता साध्यसाधनेतिकर्तव्यता- शान सामान्येनालिप्यान्यतो विशेपमपेक्षते। एवं वर्गोऽपि कमिकर्मतयावगत सिद्धे कामनाया अभावात्साध्यतयावगतो भा- वनामपेक्षते। तयोश्थाकाबासनिधियोग्यत्ववशेन परस्परान्वयो गम्यते काम्यसाध्यसवद्धा च भावना साधनमपेक्षते पदश्रुत्या च वात्वर्य एव साधनत्वेनोपस्थाप्यते । गोदोहनादिद्रव्यस्यापि साधनत्वेन श्रवणात्कथं धात्वर्थस्यैव भावनान्वय इति चेत् । सत्यम् । तस्याप्यप्रणयनादिरूपधात्वर्थाश्रयेणैव तत्साधनत्वं न खरुपत । निराश्रयस्य तदनुपपत्ते । ननु धात्व- र्थस्याप्यसिद्धत्वात्साध्यतयवान्वय कि न स्यादिति चेत् । न । तस्यापुरुपार्थस्य विध्युपष्टव्धभावनया साध्यत्वेनाग्रहणात् । नन्वेवमपि तृतीयाभावात्कथं यागस्य करणत्वम् । स्वभावादेवेति म. । नहि करणत्वं तृतीयया नियतं यतस्तन्निवृत्त्या निवर्तेत । सक्त्वादौ तृतीया विनापि करणत्वदर्शनात् । प्रयाजशेपे तृतीयासत्त्वेऽपि करणत्वाभावात् । कथं तर्हि यागेनेति तृतीयोपदर्यते । खभावसिद्धमेव करणत्वसवन्धं स्पष्टीकर्तुमिति बम । यथाहु -'न केवलं तृतीयैव करणत्वं नियच्छति ॥ प्रमाणान्तरगम्येऽपि न किचिद्विरुणद्धि सा' ॥ तथा-'प्रत्यासत्तिनिमित्तोऽयं संवन्ध कल्प्यतेऽनयोः ॥ तं च विस्पष्टमाख्यातुं यागेनेति प्रयुज्यते ॥ यथोपगवशब्दार्य तस्यापत्यमितीदृशात् ॥ कथयन्ति नचैतस्मिन्पष्ठ्यन्तोपगुस- भव' ॥ किच यथा यागगन्दात्तृतीया भवति नैवं जयेतेत्यत्र, धातोरप्रातिपदिकत्वात् । अतस्तदर्थव्याख्यानार्थ आगेनेति तृतीयान्तस्य पयोग । एवंच लब्धसाधनसवन्धा भावना करणोपकारसाधनमुपायमात्रमपेक्षते प्रयाजाद्युपायश्च भाव्यमा- त्रम् । तयोश्वाकाहासनिधियोग्यत्वैर्मियः सवन्धसिद्धि. 1 सचोपायः क्वचित्तवाक्यगत एव लभ्यते । यथा 'रेवती' सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । नैव शब्दस्य प्रमाणान्तरत्वमापादयन्ति तथादर्शयितुं सारमाह । अपिचेति । प्रकृतमेवेति । प्रत्ययार्थत्वमेवांगीकृत्य तद्गत प्रमेयं निरूपयाम इत्यर्थ । नन्वस्तु नाम सन्निहितस्य वाक्यवशाद्यागाह्मत्वं वाक्यान्तरगतस्य तु कयमत आह- - ·शास्त्रदीपिका। १५८ [ अ. १ पा. १ अ.७] - - । युक्तिनेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका। वारवन्तीयं कृत्वा जयेते ति। क्वचित्तु वाक्यान्तरगतो यथा प्रयाजादि । *चाक्यान्तरगतस्याप्यपेक्षावशादन्वय ।*उपाय- रहिताना करणाना फलसाधनत्वासभवात्प्रयाजाना च निष्प्रयोजनत्वापत्ते । ननु विश्वजिद्वत्वर्गप्रयोजनवत्त्वात्कथं प्रयाजादे- निष्प्रयोजनत्वापत्ति । मैवम् । अपेक्षितसनिहित ऋतूपकाररूपदृष्टप्रयोजनलाभे सति प्रयोजनान्तरकल्पनानुपपत्ते । नन्वं- शाना भावनासवन्धेसति परस्परसवन्धानुपपत्ति परस्परसवन्धे वा न भावनासवन्ध स्यात् सवन्धद्वयविधाने वा वाक्य- भेदप्रसङ्गात् । अत्राहु ~* एकभावनयोपात्तात्रयोऽप्यंशा परस्परम् ॥ उपकार्योपकारित्वं पश्चादनुभवन्ति ते ॥ *भाव- नापेक्षमाणा हि साधनं कि फलस्य मे ।। साधनानुग्रह कोवेल्सनुस्यूतमपेक्षते ॥ *आकाद्वैवमविच्छेदे सिद्धा शुक्लगवादिषु ॥ *एककियागृहीतेपु सबन्धश्च परस्परम् ॥ *द्रव्यद्वारेण चैतेपा विशेषणविशेष्यता' इति । ततश्च भावनामेव विशिष्टा विदध- प्रत्ययोऽर्थाद्यागादीन्विदधाति न साक्षादिति । तदुक्तम्-‘एवं पदार्थवाक्यार्थसघातैरुपकल्पिताम् ॥ विशिष्टा भावना प्राप्य वृत्तिर्विधिनिषेधयो' । यत्तु प्रत्यासत्तिवशात्केवले भावनात्मनि पर्यवसित्तो विधिर्न पश्चाद्यागादीनंशान्विधातुम- लमित्युक्त तत्र मन तावत्केवले भावनात्मनि विधिपर्यवसानं सभवति, अशत्रयापरिपूर्णाया भावनाया अनुष्ठातु- मयोग्यतया चेतनप्रवर्तनात्मकविध्यन्वयासभवात् योग्यताया अपि संवन्धकारणत्वात् । अयमन क्रम -प्रत्यासत्तिवि- शेपाद्विधिभावनयोरन्वयेन भवितव्यमित्येतावत्प्रयममवगम्यते । ईदृशी चावस्था विधिसस्पर्श इति विधिप्रक्रम इति चो- च्यते । तथाच भवितव्य यथावगतभावनान्वयो विधिरयोग्यत्वात्तामविदधद्यावदेशत्रयं परिपूर्ण परीक्ष्य पश्चात्सर्वांशस- पूर्णामंशान्तरानपेक्षिणीं विदधातीति । यथाहु -'यद्यप्यन्यैरसस्पृष्टा विधिः स्पृशति भावनाम् ॥ तथाप्यशक्तितो नासो तन्माने पर्यवस्यति ॥ अनुष्ठेये हि विपये विधि पुंसा प्रवर्तक ॥ अशत्रयेण चापूर्णा नानुतिष्ठति भावनाम् ॥ तस्मात्प्र- क्रान्तरूपोपि विधिस्तावत्प्रतीक्षते ॥ यावद्योग्यत्वमापन्ना भावनान्यानपेक्षिणी' इति । नन्वस्तु नामैवं नामाख्यातसवन्धे, उपसर्गनिपाताना तु कयं गवादिवत्वतन्त्राणामर्थावधारणाभावात् । सत्यमेवम् । तथाप्यन्यसहितानामेव प्रयोगनियमात् तदागमन्यायेनार्यवत्व सिध्यति । चकारागमे हि समुच्चयोऽवगम्यते न *तत. प्राक्, वाचकत्वद्योतकत्वविवादस्तु नात्रो. पयुज्यते, द्वेधापि वाक्यार्थोपयोगित्वसिद्धे । तदुक्तम्-'वाचकद्योतकत्वं तु नातीवानोपयुज्यते ॥ तद्भावाद्वाचकत्वं वा परस्यानुग्रहोऽस्तु वा' । यत्तु नेपा क्रियया नाना वा सवन्ध सभवतीत्युक्तं तत्राप्याहु --'ईषदर्थादयस्तावत्साक्षान्नान्नैव सगता ॥ अप्रयुक्तक्रियाद्वारा विशेषाधानतोऽपरे ।। *आपिङ्ग प्रत्याश्चेति द्वयस्यैतनिदर्शनम् ॥ *क्वचित्प्रकृष्टतादीना भावनोपनिपातिनाम् ॥ इतिकर्तव्यतात्वेन प्रतिपत्तिपरिग्रही ॥नन्वाभिमुख्यस्य कर्तृधर्मत्वात्कथ क्रियया संवन्ध इतिचेत्, क्रियैकार्थसमवायसवन्धेनेति बूम । नहि कर्तृखरूपाङ्गममिक्रमणमानर्थक्यात् धातुसवन्धे च णमुलो विधानात, अत क्रियाजमेवेति । ननु प्रासाद. प्रतिष्ठते इत्यादावन्यार्थविरुद्धार्थाश्चोपसर्ग धातो. खार्थशक्तिं लोपयन्त कथं धातुना सवध्यन्ते । उच्यते~वाचकत्ववादिमते तावनैते विशेषणं कितु धातुभागसमा एव । तथाहि-शब्दान्तरात्ति- टते सकाशात् प्रतिष्ठतिरश्वकर्णशब्दवत्समुदायशक्त्यैव गमने वर्तते । अभिदधातीत्यादावपि समुदायशक्ति तथा प्रल म्यतिरपि लंबते सकाशान्छन्दान्तर समानार्थ नतु लम्बते प्रशब्दो विशेषणमिति । द्योतकत्ववादिनस्तु विशेषणत्वमेव मन्यन्ते । ययाहु -*प्रशब्देनोपसृष्टस्य तिष्ठतेर्गतिशक्तता ॥ *नहि प्रशब्दवेलाया गमने जायते मति' ॥ ननु तिष्ठति- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । चाक्यान्तरेति । अपेक्षाया कारणमाह-उपायेति । ऋतूपकारेति । फलादावनङ्गत्वेनावस्थितस्य करणस्थानुग्रह एव फलमेतेपामित्यर्थ । एकभावनयेति । कारणं साध्यस्योपकार करोति इतिकर्तव्यतातु कारणस्य फलजननसाम- यमित्यर्थ । कारणमाह-भावनेति । साध्यवता हि भावना साध्यानुस्यूतेनैव रूपेण साधनमपेक्षते। कारणमाह- भावनेति । साध्यन्विता हि भावना साध्यानुस्यूतेनैव केनेदं फलं कर्तव्यमिति नतु तदाकारप्रहाणेन तथेत्यंभावमपि साधनानुस्यूतेनैव कीदृशेन व्यापारेणेदं फलसाधनं स्यादिति । नच वाक्यभेदोशद्वयविशिष्टाया भावनाया फले विधाना- दिति । भावनावच गामानय शुल्लामियादी आनयनस्य जातिसवन्धाविच्छेदेनैव गुणाकाहा तत्सवन्धापिच्छदेनैव च जात्या- काला दर्शयितव्येत्याह-आकाहेति । अशानामिव गुणयोरेकक्रियान्वितयोमिथ सवन्धसिद्धिरित्याह-एकेति । यत्तु गोत्वशक्लत्वयोर्न परस्परानुराग इत्युक्तं तत्राह-द्रव्येति । यहव्यमवच्छिन्दन्ती जातिरानयनाझं गुणोपि तदेवाव- च्छिन्दन् तसिन्कर्मणि वर्तत इत्येतदेव गुणस्य जातिविशेपणत्वमिति भाव । ततःप्रागिति । यया कुम्भकारादिनि- त्यसमासोत्तरपटे तदागमन्यायादग्ने प्रवयस्त्व सिध्यति तद्वदित्यर्थ । उभयत्रोदाहरणमाह-आपिङ्ग इति । ईपत्पिडो यापित । प्रगतवया. प्रवया । कचिदिति । प्रवसेद्दक्षिणा दद्यादभिकामं जुहोतीति प्रकृताभिमुख्यत्वादीना भावने- तिकर्तव्यतात्वेनव विधानमनुष्ठान चेत्यर्थः । प्रशब्देनेति । तिष्ठतेरेव गतिरित्यर्थः । सतु प्रोपसर्गेणेच द्योतत इत्यर्थः । -- ·- । [अ. १ पा. १ अ.७] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता । १५९ धनुपपत्तेश्च निरसनीयम् । तथाहि 'प्रसङ्गतन्त्रवाधोहातिदेशाधिक्रियाक्रमाः ॥ प्रयुक्तिशेषभेदाश्च युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । मात्रेणापि न गमने मतिर्जन्यते ततः कुत एतत्, तिष्ठतिर्वाचकः प्रशब्दो द्योतक इति विपरीतमेव किं न स्यात् । उच्यते -धातूनां तावत्सामान्येन क्रियामात्रे शक्ति. क्लप्तवातस्तिष्ठतेर्गमनाख्ये विशेषे एव शक्तिकल्पनं भवति । प्रशब्दस्य तु सामान्ये विशेपे चोभयत्रापि अक्लप्तव शक्तिः कल्पनीयेति गौरवम् । अतो द्योतकत्वमेव प्रशब्दस्य न वाचकत्वमिति । कथमेतावता विशेषणत्वं, प्रशब्दस्य धातोरर्थान्तरविषयकशक्यन्तरोद्भावनेनैव विशेषणत्वमिति ब्रूम. । औपसदानिकी शक्तिरेव द्योतनमिति हि प्रसिद्धि । अयमत्र विवेक -तिष्ठतेर्गतिनिवृत्तिर्गतिश्चेति द्वावाँ, दधातेरपि धारणमभिधानं च । तत्रानुपसृष्टयोर्गतिनिवृत्तौ धारणे च शक्तिराविर्भवति । प्राभ्युपसगौ तु ता शक्तिमपोद्य गतावभिधाने च शक्तिमावि- र्भावयतः । उक्तंच-'तेन शक्त्यपवादोऽयं भवेदापवादवत्' इति । अयं च द्योतकत्ववादिनोऽभिप्राय । वाचकत्वपक्षे तु समुदायशक्तिरेवेति । अत्र केनचित्कर्मण. कर्मसाध्यत्वाभावान ज्वलनादिद्वारेण काष्ठपाकान्वय इत्युक्तम् । तन्निराक- रणप्रसजेन कर्तृत्वकरणत्वादिनिरूपणं वार्तिककारेण महता प्रवन्धेन कृतं तत्तत्रैवावगन्तव्यम् । नन्वस्तुनामैवमुपसर्गाणां संवन्धः ननादेस्तु वस्तुखरुपविरुद्धप्रतिषेधविकल्पादिवाचकत्वात्कथं सवन्धः स्यात् । उक्तंच-खश्रुते. प्रथमं वस्तु सद्भावेन निरूपितम् ॥ कथं ननादिभिः पश्चादभावमुपनीयते' इति । अत्रोच्यते-न तावन्नना वस्त्वभाव. क्रियते, यत- स्तस्य वस्तुना विरोध. स्थात् कितु विद्यमानमेवाभावं वर्तमानमतीतमनागतं वाभिदधाति । त्रेधा हि ननो वृत्ति-पर्यु- दासाभावप्रतिषेधैः । तद्यत्र नाना सयुज्यते अब्राह्मण इति तत्र ब्राह्मणवस्त्वन्तरपर्युदस्तं क्षत्रियाख्यवस्त्वेव नया प्रतिपाद्यते, तथा नेक्षेतेत्यादौ धात्वर्थयोगेपीक्षणपर्युदस्तमनीक्षणसकल्पाख्यवस्त्वन्तरमेवोच्यते । तच्च वस्त्वन्तरपर्युदखत्वं वस्त्वन्तरस्यानुगुणमेव सर्ववस्तूनामितरेतराभावात्मकत्वात् । यत्राप्याख्यातसंयोगे नास्ति घटो नासीन च भविष्यतीति वा निवृत्ति प्रतीयते तत्रापि न वस्त्वभावो नत्रा क्रियते किंत्वज्ञानसशयविपर्ययमात्रनिवारणम् । यथाहु-नामधात्व- र्थयोगी च निषेधोऽन्यार्थभाग्भवेत् ॥ तत्र वस्त्वन्तरैर्युक्तं वस्त्वेवानुगुणं च तत् ॥ आख्यातप्रत्ययैोंगे निवृत्त्यर्थ प्रती- यते ॥*तत्र चाज्ञातसदिग्धविपरीतार्थवारणम् ॥ ननु वस्तुखरूपाभाववाचकस्य कथं शब्दान्तरसमभिव्याहार । मैवम् । अभावस्य वस्तुत्वप्रतिपादनात्तदभिधायिनो नमो घटादिवत्तदुपपत्ते । ननु प्राप्तिपूर्वको निषेधो भवति तद्यदि घटसत्ता प्राप्ता कथ निषिध्यते । नहि विद्यमानस्याविद्यमानता सभवति । स्यादेवं यद्ययं प्रतिषेध स्यात् । नत्वेवम् । 'न हन्यान पिवेदित्यादाविध विधिसयोगाभावात् कित्वभावखरूपमात्रकथनम् । नच तत्प्राप्त्यपेक्षम् । हन्त तयभाववाचिनो नन कथं सद्भाववाचिना घटशब्देन समभिव्याहार न स्यात् । अस्तिनास्तिशब्दयोरिव विरुद्धार्थत्वात् । नैष दोष । *नह्यत्र घटशब्देन घटस्य सत्वं बोध्यते कितु सदसत्त्वसाधारणं खरूपमात्रम् । तच्च प्रादेशिकत्वाद्धटस्य क्वचित्सद्भाववत् क्वचिच्चासत्त्वमिति न विरोधः । सत्त्ववोधने तु पटोस्तीसस्तिशब्दप्रयोग न स्यात् । ननु मीमासकाना मते जातिरेव शब्दार्थ. तस्याश्च नित्य- त्वात्कथमसत्वसाधारण्यम् । नैष दोषः । नास्तीत्यस्य व्यक्तिविशेषणत्वाङ्गीकारात् शब्दार्थरुपाया जातेस्तदसभवात् । यथाहु.-'जातेरस्तित्वनास्तित्वे नच कश्चिद्विवक्षति ॥ नित्यत्वालक्ष्यमाणाया व्यक्तेस्ते हि विशेषणे' ॥ नन्वेवमपि 'ना. ह्मणं न हन्यात्' 'सुरां न पिवेत्' इत्यादौ नत्र. प्रतिषेधवृत्तरस्ति विरोध । तथाहि प्राप्तिपूर्वक प्रतिषेधो भवति । तद्यदि रागादिना पानं हननं वा तेनानुष्ठितं तदा कथं तस्याभाव कथ्यते । यदि तु नानुष्ठास्यते ततः प्राप्त्यभावात्प्रतिषेधानुप- पत्तिरिति । उच्यते-नात्र ननोऽभावार्थत्वं कितु चिकीर्षिताधापराग्निरुन्धनम् । सभवति च पुंस पानादौ वैराग्यजननेन तदभावावस्थापनमित्यविरोध । उक्तंच-'विधिना युज्यते यत्र न हन्यान पिवेदिति ॥ तत्राभावार्थता नैव *खयं पुंसो रुणद्धि हि' ॥ एतत्प्रपञ्चस्तु न्यायरत्नाकरेऽवगन्तव्य । प्रकृतमनुसराम -इतश्च वाक्यार्थस्य निर्भागत्व निरसनीयमित्याह -प्रसङ्गादिति । यदि निर्भागो वाक्यार्थ स्यात् तदा वाक्यार्थावयवपदार्थविषयः प्रासनिकादिव्यवहारो न स्यादि- त्यर्थः । यथाहु.-*'प्रासनिकादि यत्कार्य पदार्थोपनिवन्धनम् । आकाजाविदितप्रश्नौ यौ च दृष्टौ पिकादिषु ॥ असत्यं त- सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । कथं तिष्टयन्तर्गत्यर्थता गम्यतेऽत आह-नहीति । अतो न प्रशब्दस्य गत्यर्थतेति भाव । तत्रचेति । यथा स्थाणुप्र. सक्षेण स्थाणुविषयाज्ञानसदेहो निवार्य तथा तत्रापीत्यर्थः । नात्रेति । घटो नास्तीत्यत्रेत्यर्थ । स्वयमिति । स्वयमेव पुमास केशेषु गृहीत्वा विकीर्पिताट्यापरान्निरुणद्धीत्यर्थः । प्रासङ्गिकादीति । पाशुकाना प्रयाजादीना पुरोडाशेषु प्रसङ्गः त्रिपु चामेयादिषु तन्त्रमहानि कृष्णलादिषु चावघातादीना वाध इत्यादिर्योऽयं वेदव्यवहारः या च लोके द्वारद्वारमित्युक्तेः अर्थान्तराकाहा, पिकमानयेत्यादौ क पिक इत्यपि भेदेन प्रश्न एतत्सर्वमसति पदार्थविभागेऽनुपपन्न स्यादित्यर्थ । १ शानद्वारेण. ।

·१ १६० शास्त्रदीपिका। [अ.१ पा. १ अ.७] कथं निर्भागवादिनाम्' ॥ यदाहि 'अग्नीपोमीयं पशुमालभेते'ति निर्भागस्य साङ्गप्रधानविवेरथों निर्भागः न साध्यं न साधनं नाप्यङ्गानि तदा न पशुर्न प्रयाजा न पुरोडाशो न तदीया अनुयाजा: सन्तीति किं कुन प्रसज्यते । एवं तत्रादिप्वपि दर्शयितव्यम् । तस्मादनेकपदार्थानुरक्तो वा- क्यार्थः । सच पदार्थमूलो न निर्मूलो नच संकेतमूलः । तस्मानाप्रामाण्यं चोदनायाः । यत्तु वाक्य- लात्पौरुषेयत्वमित्युक्तं तदुपरितनेऽधिकरणे निराकरिष्यामः ।। युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । *दपोद्धृत्य नचैकं कल्पयिष्यति ॥ असलंगम्यमानेऽयं सत्यता नेत्युदाहतम् ॥ स्वरूपेणासतो दृष्टं नोपायत्वं हि कम्य- चित्' इति । प्रसन्नादीत्यादिशब्दार्थ विणोति-तथाहीति । उक्कमर्थमुपपादयति-यदाहीति । उपपादितमय निगमयति-तस्मादिति ॥ अत्र सिद्धान्तसूत्रम्-'तद्भूताना *क्रियायेन समानायोऽर्थस्य तनिमित्तत्वात् तटूताना तेप्येय पदार्येषु भूताना वर्तमानाना पदाना *क्रियार्थेन पटेन समानाय समुच्चारणं नानपेक्ष्य पदार्यान् पार्यगर्थ्येन वाक्यार्यम् । कुत. । अर्थम्य पदार्थस्य तन्निमित्तत्वात् वाक्यार्थप्रत्ययनिमित्तत्वात् पदानि तावत्स्वार्थानभिदधति पश्चात्ते पदायां आकाहादिवशेन वा- क्यार्यमवगमयन्तीति सूत्रार्य । अथवा ग्रन्थकाराभिप्रेत एवं सूत्रार्थो वर्णनीय । इह केचिद्वाक्यमेव वाक्यार्यस्य वाच- कमिति मन्यन्ते केचित्तु निर्मूलमेव वाक्यार्थज्ञानमियाहुस्तेपामुभयेपामपीटं सूत्रेण निराकरणम् । तथाहि लोकसिद्धयु पदार्येषु वर्तमानाना पदांनामेव वाक्यार्यज्ञानोपायत्वात् न वाक्यस्य वाचकत्वम् । कुत । अर्यस्य तनिमित्तत्वात् पदा- नामेव तनिमित्तत्वोपपत्तेर्निष्प्रमाणकं वाक्यस्य वाचकत्वमित्यर्थ । नापि निर्मूल वास्यार्थज्ञानं अर्यस्य पदार्थस्य तनि. मित्तत्वात् तन्मूलत्वात् । नचैव वाक्यार्यस्याशाव्दत्वापत्तिः । यतस्तेपा क्रियार्थेन समानाय । ननु यदि पदार्थषु पदानि वर्तन्ते पदाथांश्च वाक्यार्थस्य क्रियाया विशिष्टभावनाया निमित्त तत कथं पदाना कियार्यत्वेन समानाय सिद्ध्यत् । वाक्यार्थावगतावेव तात्पर्यादिति ब्रूमः । तथाहि पदार्थखरूपस्य प्रमाणान्तरतिद्धत्वात् तन्मात्रप्रतिपादनं निफलं, यत पदार्यावसिताभिव्यापाराणामपि पदाना तत्रानवसिततात्पर्याणा वाक्यार्थावगतावेव तात्पर्यमिति 'युक्तमेवोक्त तेपा क्रियायेन समानाय इति । यथाहु -'साक्षायद्यपि कुर्वन्ति पदार्यप्रतिपादनम् ॥ वर्णास्तथापि नेतस्मिन्पर्यवस्यन्ति निष्फले ॥ वाक्यामितये तेपा प्रवृत्तौ नान्तरीयकम् ॥ पाके ज्वालेव काठाना पदार्थप्रतिपादनम्' इति । नन्वेवमपि पदैरनभिधेया भावना कथमर्य इति । उच्यते । प्रयोजनतयेति म । कियार्थेन समानाय इत्यत्रार्थशब्दस्य प्रयोजन- वचनत्वात् । यधाहु -'प्रयोजनतया चैपामर्थमिच्छन्ति भावनाम् ॥ क्रियानेति तेनेह समानायप्रयोजनम् । यत्रापि लोके शुको गौरिति निष्क्रियमेव वाक्य श्रुत तत्राप्यानीयतामित्यध्याहर्तव्यम् । आख्यातवर्जितपदस्य प्रयोजनाक्षमत्वात् । किचान्वयव्यतिरेकाभ्यामपि पदार्थाना निमित्तत्वमवसीयते । उच्चरितेभ्योऽपि पटेभ्य. कदाचिन्मानसादपचारासदायर्या- ग्रहणे वाक्याग्रहणात् । ननु वाक्यमप्यत्र न गृहीतमितिचेत् । न । पदोचारणं विनापि शक्लियादिपदार्थावगममात्रेण शुक्र- गुणकद्रव्यावगमदर्शनात् । तस्माद्वाक्यव्यतिरेकेपि पदार्थचयेऽन्वीयमान पदार्थनिमित्त एव वाक्यार्थप्रत्यय । एवच सति सिद्ध पदार्थनिमित्तत्वोपपत्तावपि मानसादपचारादग्रहण तत्रापि पदार्थाग्रहणादेव वाक्यार्याग्रहण नतु वास्याग्रह- णादित्युत्तर युक्तं सविदविरोवात् । ययाहु -'पश्यत श्वेतिमारूपं हेपाशब्दं च शृण्वत ॥ खुरनिक्षेपशब्द च श्वेतोश्वो धावतीति धी ॥ दृष्टा वाक्यविनिर्मुक्का न पदार्यविना क्वचित् ॥ मानसादित्यतो न स्याद्वाक्यग्रहणमुत्तरम् ॥ मानमेना- पराधेन पदार्थान्ये न गृह्णते ॥ ते तु वास्यं गृहीत्वापि नार्थ गृहन्ति कर्हिचित्' ॥ प्रयोगास्तु वार्तिकेऽवगन्तव्या विस्त- रभयानेह लिखिता । नन्वेवमपि लौकिकवाक्यवद्वेटेऽप्यानुपूर्व्या पौरुषेयत्वम् । दृश्यते च लोके–'नीलोत्पलवनेष्वद्य चरन्तश्चारुसरवा ॥ नीलकौशेयसवीता प्रणश्यन्तीव कादम्बा' इति । अतो वैदिका अपि पुरुपकृता इति तनिराकर- णार्थमिद सूत्रम् । लोके सनियमात्प्रयोगसनिकपं. स्यात् । एतच्च व्यवहितविपरिणतानुपङ्गेण व्याख्येयम् । लोके सनि- कर्पात्प्रमाणान्तरसवन्धात् प्रयोगसनियम स्यात् पुरुपाधीनप्रयोगव्यवस्था युक्ता स्यात् नत्विह प्रमाणान्तरागोचरायविप- यत्वादिति सूत्रार्थ ॥ इति सप्तम वाक्याधिकरणम् ॥ सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । अथासतो भागानपोद्धृत्य सर्वोयं व्यवहार. सिध्यतीत्युच्यते तत्राह-अपोद्धृत्येति । असदपोद्धरणगम्यमानं प्रसज्ञादि- कार्यमप्यसदेव स्यादिति भाव । क्रियाथैनेति । क्रियावाचकेन पटेनेत्यर्थ । यद्वा अशत्रयविशिष्टभावनार्थत्वेनेत्यर्थ । चाक्यार्थमिति । पदागम्यप्रतिपादकवाक्यखरूपसिध्ययमित्यर्थ । युक्तमेवोक्तमिति । यत्पर. शब्द इति तान्त्रिकप्र- ·[अ. १ पा. १ अ. ८] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यासहिता। १६१ वेदापौरुषेयत्वाधिकरणम् ॥ ८ ॥ वेदांश्चैके संनिक पुरुपाख्याः ॥ २७॥ [अनित्यदर्शनाच्च ॥ २८ ॥ उक्तं तु श- व्दपूर्वत्वम् ॥ २९॥ आख्याः प्रवचनात् ॥३०॥ परंतु श्रुतिसामान्यमात्रम् ॥३१॥ कृते वा विनियोगः स्यात्कर्मणः संवन्धात् ॥ ३२॥] परिपेयं न वा वेदवाक्यं स्यात्पारपेयता | काठकादिसमारयानाद्वाक्यत्वाचान्यवाक्यवत् ॥ ५३ ॥ समारयाध्यापकत्वेन वाक्यत्वं तु पराहतम् ॥ तस्कर्चनुपलम्भेन स्यात्ततोऽपारुपेयता ॥ ५ ॥ संकेतानपेक्षरेव पदैः पदार्थाः प्रतिपाद्यन्ते तैरप्यनपेक्षितसंकेतैर्वाक्यार्थ इत्युक्तम् । इदानीं तु किं परिपेयाणि वेदवानन्यानि उतापौरुपेयाणीति चिन्यते । पौरुपेयलेतु संजातस्यापि वाक्यार्थप्रत्य- यस्य स्वतःप्राप्तमपि प्रामाण्यं पौरुपेयस्प्रेहोऽर्थे मूलप्रमाणासंभवाद्विप्रलम्भभ्रान्त्यादिमूलतयाचोद्यते । -'वेदानां पौरुषेयत्वं वाक्यत्वाद्भारतादिवत् ॥ काठकादिसमाख्यापि कृतकले समर्थ्यते ॥' नन्यपूर्वासा वेदार्थोऽलौकिक. कथंचिदपि बुद्धावारोपयितुमशक्यः । कथं तत्र पुरुषा वाक्यं रचेयुः । भवानपि वा कथमीहो तस्मिल्लिडादेः शक्तिं गृहीयात् । अधिकारिनियोज्यान्वययोग्य स्वर्गसाधनक्षम कार्यरूपमित्यादिरूपेण कथंचिद्धृदयमानीय शक्तिग्रहणम् । तथा वाक्यरचनाविधिः नंभविष्यति, तस्माद्वाक्यत्वात्पौरुषेया वेदाः । तथाच काठकादिसमाख्या युज्यते, नहि प्रवचन- युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । वांश्चके संनिक पुरुषास्याः॥२७॥ ननु पदपदार्थसंबन्धनित्यतया वाक्यार्थमूलविवक्षया च चोदनाप्रामाण्य उपपादिते चोटनव प्रमाणमित्यवधारणसिद्धरग्रिमविचारानर्थक्यमित्याशयाक्षेपान्तरनिराकरणेनार्थवत्त्वमुपपादयितुं वृत्तम- नुवदति-संकेतानपेरिति । अत्र केचिटाहु-सवन्धनिसत्वाद्युपपादनेन चोदनाप्रामाण्याक्षेपे परिहतेपि कठादिस- माख्यया शापानां परिपेयत्वावगमात्तदवयवाना चोदनाना पुन. प्रामाण्यमाक्षिप्यते इति । तन युक्तम् । सामान्यप्राप्ती सत्या विगेपनियमार्था समाख्या भवति । यत्विजा सामान्यत पदार्थप्वनियमेन कर्तृत्वे प्राप्त आध्वर्यवादिसमाख्यया नियमः क्रियते । नचेह वंटाना सामान्येन कश्चित्कर्ता प्राप्तो यत. काठकादिसमाख्यया कठादयो नियम्येरन् । प्रवचने- नापि च ममात्योपपत्ता नकान्ततत्तया काठकादिकर्तृत्वसिद्धिरतो वाक्यत्वादेवात्र पौरुषेयत्वमाशय निराक्रियत इत्य- भिप्रायवानाह-इटानीमिति । ननु पौरुषेयाणामप्याप्तप्रणीताना इष्टमेव प्रामाण्यं *क्यं तेन चोदनाप्रामाण्यापवादोऽत आह-पौरुषेयत्व इति । ईटो लीक्रिकप्रमाणागोचरे । पूर्वपक्षमाह-तत्रेति । समाख्यात्वभ्युच्चयहेतुरत्रेयाह- काठकादीति। नन्वेतदपि कर्तुरस्मरणादित्यनेन पूर्वमेव परिदृतम् । सत्यम् । अवलमेवानागतावेक्षणेन प्रसन्नात्पूर्वमुक्त, इहव तु वेदानां पारुपेयत्वं निराक्रियते तेनात्रवेदमुपन्यसनीयं निराकरणीयं चेति सर्वमनवद्यम् । किच-'जायते वाक्यतापत्तिः पदानां रचनावशात् ॥ नच सा पुरुषाभावे कथंबिदुपपद्यते ॥ अतोऽवश्यमाश्रयणीयो वेदाना कर्तेति विद्धान्तिनः शक्षामुपपादयति नन्विति । प्रतिवन्द्या परिहरति-भवानपीति । यद्येवं शक्तिग्रहणं तर्हि वाक्यर- चनाप्यवं भविष्यतील्याह-अधिकारीति । श्लोकार्थमुपसहरति-तस्मादिति । ननु प्रवचनेनापि समाख्योपपत्ती नकान्ततस्तत्कर्तृत्वसिद्धिरित्युक्तं तत्राह-नहीति । कर्तृत्वपक्षे तु काठकादिविगेपणत्वं सभवतीलाह-कर्तृत्वमिति। कि पुनरिदं कर्तृत्वं यदेकम्यव सभवति न वहूनामियभिप्रायेण पृच्छति-किमिति । उत्तरमाह-य इति । पूर्वपक्ष- मुपसहरति-तस्मादिति । अयंच सूत्रार्थः । चकारस्तुगव्दार्थ । एके वादिन । सनिकर्ष सनिकृष्टकालत्वं लक्षीकृत्य कृतकान्वेदान्मन्यन्ते, यतस्ते पुरुपाख्याः पुरुषेणाख्यायन्ते कठादिरूपेण । 'अधिकृत्य *कृते अन्धे' इत्यभियुक्तस्मरणात् । सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् । सिद्धरित्यर्थ. नन्विति । अत्र भाष्यकारेण अतरेणापि पदोचारणमित्यादिना वाक्यग्रहणमुत्तरमुक्त तन युक्तम्। वाक्यस्य तत्राग्रहणटनात् । तस्मात्पदार्थग्रहणादेव वाक्यार्थग्रहणं तदग्रहणाच वाक्याग्रहणमित्येवोत्तरं वक्तव्यमित्यर्थ । अथवा मानसादपराधादित्यादिना ग्रन्थेन वाक्यग्रहणमुत्तरमुकं तत्र वाक्यस्य ग्रहणात्संविद्विरोध इत्यर्थः। पश्यत इति । श्वेतं कं. चित्पदार्थमव्यक्तं अगवाश्वादिरूपं दूरादुपलभमानस्य तस्मिन्नेव प्रदेशे हेपया खुरशब्देन चाश्वजातिं गतिं चानुमिमानस्य तत्र वस्त्वन्तराणामभावमवगच्छतः गुणजातिक्रियाणामान्तरान्यायमपेक्षमाणाना योग्यानामापत्त्या स श्वेतोश्वो धावतीति परस्परसंसर्गावगतिर्दृष्टेत्यर्थः । कथं तेनेति । पारुपेयत्वेनेत्यर्थः । कृते ग्रन्थ इति । क्वचिच तद्धितप्रत्ययश्च तेन प्रोत- . शा.२१ ·१६२ शास्त्रदीपिका। [अ. १ पा. १ अ.८] निमित्ता समाख्या संभवति । प्रवचनस्यानेकपुरुपसाधारणलात्काठकविगेपणामभवान्, कर्तृत्वं चैकलैवेति युक्तं विशेषणम् । किं पुनर्वाक्ये घुमः कर्तृत्वम् । यः स्वातरेण पदानि वाक्यत्वेन रचयति स कर्ता, स्वातन्त्र्यं चैकत्यैवेति युक्तं विशेपणम् । यस्तु यथैव पुरुपान्तरेणोचारिनं तथैवो- चारयामीयेवमुच्चारयति नासी कर्ता, ताहगुवारणं च बहूनामप्येकस्मिन्वाक्यो संभवतीति विगे. यणानुपपत्तिः, तस्मात्कर्तृनिमित्तेयमिति प्राने ।। वेदापी-पेयत्ववादमुण्डनन् । अभिधीयते-'उक्तं तु शब्दपूर्वत्वमाख्याप्रवचनादिति ॥ वाक्यत्वात्पौरुषेयर ध्यादर्शनवा- धितम् ॥ प्रतिहेतुविरुद्धश्च हेतुस्तस्मादकृत्रिमा.' । यदि वेदानां कर्ता कश्चिदभविष्यत्ततोऽवश्यमध्ये- तृपरंपरया बुद्धादिवदस्मरिप्यन, नह्यस्य विस्मरणं संभवति, तत्प्रत्ययेन हि तदा मवपुंसां वेदार्था- नुष्टानं प्रमाणान्तरागोचरलात्फलसाधनत्वस्य । अतोऽर्वाचीनः कथममी विसर्येन, यत: स कर्ता- वश्यं मर्तव्यो नच मर्यते, तेन स्मृतिल्पदर्शनयोग्यले मत्यप्यदृश्यमानः कर्ता गगवियाणवढमा- वालनाध्यवसीयते ।। * ॥ येऽपि हि पौरपेयतां मन्यन्ने तेऽपि नत्र परंपरया तत्र कर्तृविगंपस्मरणं शक्नुवन्ति वदितुम् , मामान्यतो दृष्टेन कर्तारमनुमाय स्वाभिमतं कतारं तत्र निक्षिपन्ति, कचि- दीश्वरं, अन्ये हिरण्यगर्भ, अपरे प्रजापनिम्, नचायं नानाविधो विवादः परंपरया कर्तरि मन्त्रा- दिवत्स्मर्यमाणे कथंचिदप्यवकल्प्यते । नहि मानवे भारते शाक्यग्रन्थे वा च कर्तृविगपं प्रति कश्चि- द्विवदते, तस्मात्स्मर्तव्यते सत्यस्मरणादृश्यादर्शनवावितं सामान्यतोऽरटं न शक्नोति कर्तारमवसाय- यितुम् ॥ * ॥ सप्रतिसाधनश्च हेतुर्वाक्यतादिति । विवादाध्यासितं वेदाध्ययनं गुर्वव्यापनपूर्वक वेदाध्ययनत्राद्यतनाध्ययनवदिति, तदिदमाह सूत्रकार:-'उक्तं तु शब्दपूर्वव मिति । शब्दा- देनात्र शब्दजन्यमध्ययनम् । तदयमर्थः-सर्वपुंसामध्ययनमध्ययनान्तरपूर्वकं, सर्वे हि यथैव गुरुणाधीतं तथैवाधिजिगांसन्ते । न पुनः स्वातत्र्येण कश्चिदपि प्रथमोऽध्येता वेदानानति यः कर्ता स्थान् तस्मादपोल्पेया वेदाः । समाख्यापि योग्यानुपलब्धिनिराकृते कर्तरि तन्निमित्ता न संभवतीति प्रवचननिमित्चाच्यवसीयते । प्रवचन एवातिगययोगेनासाधारण्यं कठस्य संभवतीति न विशेषणला- - - युक्तिनेहमपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । अत. समाख्यात. पादयत्वं वेदानानिति । ननु मामान्यप्राप्ती नलामेव विशेपनियने समाख्या व्याप्रियत इन्युक्तम् । सत्यम् । इहाप्यस्लेव सामान्य प्रामि. लौकिकवाक्यसाधर्म्यपदसंघातत्वादिदर्शनात् । उक्तत्र-वचनान्तरसाधार्नुः सामान्यसंलव ॥ समाल्यया दिनपोऽचं कठादिरखधार्यदे' ॥ अनित्यदर्शनाच जननमरणवन्त । तथाऽनिला एव वेदार्थाः श्रूयन्ते । 'वबरः प्रावाहीरकामयत' 'मुरविन्दुराँहालविरकामयत' इलादि । अत एभ्यः प्राचे ग्रन्या नाभूवनिति गम्यते । अतोऽप्यनिया वेदा इति । सिद्धान्तं प्रविजानांत-इति प्राप्त इति । अभिधीयत इति । 'शं तु गन्दपूर्वलं' 'आल्याप्रवचनादिति व सिद्धान्तसूत्रद्वयं भाष्यकारेण पृथग्लिखित्वा व्याल्यातम्। ग्रन्यारेण तु परिहारसांकर्याय तदेवीकृल पठितम्। लोकार्थनुपपादयाति यदीति। अनादराद्वित्सरणमिति चेत् । न । एतादृशे विषयेऽनादरानुपपत्तिरिलाह-तदिति । दृव्यादर्शनेति । अतः लतव्यस्य सतः नर्वथैवालरणात् असलां सामान्यतः ऋतु प्राप्तौ न समाल्यग विशेपनियम इति भावः । उोऽर्थे सूत्रं योजयति-तदिदमिति । शब्दशळेनात्र शुदाध्ययनमुच्यते । च्चारणनिति यावत् । तत्पूर्वन्त्वमव्येतॄणामात्पत्तिकसूत्रादावुत्तमित्यर्थः । एतदेव विवृणोनि-सति । सूत्रार्थमुपसंहरति-तलादिति । नन्वप्राप्तस्यापि क्षुः समात्यैव मूलं कलान भवसत आह -समाख्यापीति । समाल्यागः प्रवचननिमित्तत्वेनाप्युपपद्यमानत्वात् न कर्तृल्पनामूलत्वं 'तेन प्रोक्त मिलपि सरणदर्शनात् । किंत्र दुर्बला हि समाख्या श्रुल्लाद्यपेक्षया आदिमती च । कथं तया शुलात्मक्स्य शब्दरागेः कर्तुपस्थाप- कत्वेनाप्रामाप्यमापादयितुं शक्यमतोपि प्रवचननिमित्तेवनिति । ननु प्रवचनस्यानेक पुरुषमाध्यत्वात्कठस्य विशेषणत्वा- नुनपत्तित्तत्राह-प्रवचन एवेति । प्रशादसाधारण्योपपत्तविशेषणत्व स्वादित्यर्थः । यथाहुः-'सर्यते च वैश-

·[ अ. १ पा. १ अ.८] रामकृष्णप्रणीतसिद्धान्तचन्द्रिकान्याख्यासहिता।
१६३
नुपपत्तिः ॥ * ॥ यद्वा नायं पुरुपविशेपवचन: कठशब्दः किंतु नित्यस्य चरणविशेपत्यैवेयं
संजा तच्चरणैः पुरुपैः परंपरयाऽधीयमाना शाखा काठकशब्देनाभिधीयते । तस्मादपौरुषेयत्वाचो-
दनानां प्रमाणता || चोदनेति प्रतिज्ञार्थः पादेनानेन साधितः ॥
-
युक्तिस्नेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका ।
म्पायन- सर्वशाखाध्यायी। कठः पुनरिमां केवला शाखामध्यापयाम्बभूव । अतोऽन्या शाखामनधीयानस्तस्यामसाधारण'
इति । अथवा रूढिरेवेयमश्वकर्णादिवनिनिमित्तेत्याह-यद्वेति । यथाहु -'काम वा निर्निमित्तेयं शाखामेकां वदिष्यति ।
श्रुतिसामान्यमानं हि नात्र दण्डमवाप्यते' ॥ यच नित्यदर्शनादित्युक्तं तत्परिहारार्थ सूत्रम् । 'श्रुतिः सामान्यमात्रम्' इति
श्रुतिशब्दस्यवान साम्यमानं मात्रार्थ. समानः । नपत्र प्रवाहणस्यापत्यं प्रावहणिः कितु यः प्रवाहणस्य की । यदाह-
प्रशब्दः प्रक सिद्धो वहतिश्च प्रापणे । नत्वस्य समुदायः क्वचिद्वर्तते । इकारस्तु यथैवापत्येय सिद्धस्तथा क्रियायामपि
कर्तरि, तस्माद्य. प्रवाहयति स प्रवाहणिरिति । ववर इति शब्दानुकरणं 'चापेण किकिदीविना' इतिवत् । तेन यो नि-
सोऽर्थो वा पुरुपस्तमेवैतौ शब्दो वदिष्येते । एवमुदाहरणान्तरेऽप्यूह्यम् । ऋतुलिङ्गन्यायेन वा प्रतियुगमनुवर्तमाना
ववरादयः प्रवाहनिलतया न वेदस्यानित्यत्वमापादयन्तीति । किच अयं वेदो नित्यः स्यादनियो वा । आये अनित्यमर्थ-
मसंभवादेव वर्जयिष्यति । अन्त्ये त्वप्रमाणत्वादेव सुतरामिति । दर्शिता च नित्या कृत्यर्थता भाष्ये । यथाहु-'अनि-
त्यार्थाभिधायित्वं स्वयमेवैप मुञ्चति ॥ नित्यानिलविकल्पेन वेदस्तादर्थ्यवर्जनात् ॥ नित्यस्य नित्य एवार्य कृतकस्याप्रमाण-
ता'इति । ननु 'वनस्पतय. सत्रमासत, सर्पा. सत्रमासत, गावो वा एतत्सत्रमासत'इत्यादीन्युन्मत्तवालप्रलापसदृशानि
वाक्यानि श्रूयन्ते, एतानि च जरद्वादिवाक्यवदप्रमाणभूतानि कथमिव कृत्लस्य वेदस्याप्रामाण्यं नापादयेयुरिति । तनि.
राकरणार्थमिद सूत्रम्-वृत्ते वा विनियोग. स्यात्कर्मण सवन्धात् । वाशब्द पक्षव्यावृत्त्यर्थः । वृत्ते कर्मणि सत्राख्ये प्रशं-
साद्वारेण विनियोगो विधिः स्यात्, कुतः, कर्मण• सवन्धात् । विनियुक्त हि दृश्यते परस्परेण सवन्धार्यम् । कथम् ।
*ज्योतिष्टोम इसभिधाय कर्तव्य इत्युच्यते, केनेत्याकाढिते सोमेनेति, किमयमिति खर्गायेति, कथमिति इत्थमनयेतिकर्त-
व्यतयेति । एवं पदाथैरेभिः संस्कृतं पिण्डितं वाक्यार्यमवगच्छन्त. कथमुन्मत्तवालवाक्यसमिति वक्ष्यामः । ननु
वनस्पतीना सर्पाणां गवा वा सत्रकरणमनुपपनम् । मैवम् । स्तुतयो ह्येता सत्रस्य । वनस्पतयो नामाचेताना. त इदं
सत्रमुपातितवन्तः किपुनर्विद्वासो ब्राह्मणा इति। *वक्ष्यति च अप्राप्ताचानुपपत्तिरिति । क्वचित्तु संवन्धादित्यस्य स्थाने सम-
त्वादिति पठित्वा व्याख्यातम् । कर्मण. अगत्रयोपेतस्य सत्रभावनाख्यस्य ज्योतिष्टोमेन यजेतेलादिकर्मणा समत्वादिति । तत्तु
भाष्यविरोधाटुपेक्षणीयम् । तदेवमुपपादितं चोदनाप्रामाण्यमुपसहरति-तस्मादिति । ननु प्रमाणरूपस्य समाप्तत्वाद-
नन्तर विधिभेदविचार एवारब्धव्य कि त्रिपाद्यर्थवादादिविचारेणेति तत्राह-चोदनेति । अनेन पादेन चोदनाया एव
प्रामाण्यमुक्तम् । अर्थवादादीनां त्रिपाद्या साधयिप्यते । अत. पादत्रयमपि चोदनासूत्रवटेव *जिज्ञासासूत्रोकया 'को
धर्म इत्यनयैव प्रतिज्ञया संगच्छत इति नासगति , नापि प्रमाणलक्षणसमाप्तिरिति भावः ।।
-
-
सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणम् ।
मित्सस्मिन्नर्थे वर्तत इत्युक्तं तत्तु पूर्वपक्ष एतदुपन्यासस्य सिद्धान्तौपयिकस्यानौचित्याञ्चिन्यं यच्च सूत्रकारेणानिससयो-
गपरिहारायमुक्तं परतु श्रुतिसामान्यमिति तत्समाख्यायामपि शक्यं वक्तुम् । अतो भूतिरेवेयमित्याभूतीति कठगासीयैः
पुरुपैः परपराधीयमाना शाखा कठशब्देनाभिधीयत इत्यत्रापि श्रुतिसामान्यमित्यर्थः । नन्वर्थः समान इति अन्यत्र
प्रवाहणस्यापसमाहायं शब्द । अत्रतु य. प्रकर्पण प्रापयति वायुः स प्रावाहणिरुच्यत इत्यर्थभेद. । सूत्रस्थकृतेपदस्य
व्याख्यातं कर्मणीति । ज्योतिष्टोम इति । ननु सूत्रवाक्यानुपपत्ता परिहर्तव्यताया ज्योतिष्टोमवाक्यव्याख्यानं न यु-
कम् । नेपदोपः । यथेद संवद्धार्थ तथा तदपि वाक्यं भविष्यतीलभिप्रायेण तदुपन्यस्येत्-वक्ष्यतिचेति । अमा-
तानुपपत्तिः प्रयोगे हि विरोध. स्याच्छब्दार्थस्त्वप्रयोगभूतस्तसाटुपपद्यतेत्यर्थवादचरणे सूत्रकारो वक्ष्यतीत्यर्थः । जिमा-
सेति । अतो न त्रिपाद्याश्चोदनासूत्रे शेषतया संगति. किंतु जिज्ञासासूत्रशेपतयेति भावः ।।
इति श्रीमाधवात्मजश्रीरामकृष्णभट्टकते सिद्धान्तचन्द्रिकागूढार्थविवरणे
प्रथमस्याध्यायस्य प्रथमस्तर्कपाद: संपूर्णः॥१॥

·शास्त्रदीपिका। [अ. १ पा. १ अ.८] १६४ पादापिसहारः । यदि चोदनासूत्रे प्रतिज्ञातं-भेदोपप्रयुक्तिक्रमनियमाधिकारातिदेशवाधोहतत्रप्रसगसर्वविशे- पणविशिष्टे धर्मस्वरूपे चोदनैव प्रमाणं प्रमाणमेव चोदनेति तत्र चोदनैवेत्यवधारणेन यचोदनानि- रपेक्षाणां तया सह तुल्यकक्षतया स्पर्धमानानां प्रत्यक्षादीनामप्रामाण्यं प्रतिनातं तत्प्रत्यक्षसूत्रेण सा- धितम् । 'औत्पत्तिकस्त्वियादिना पादोपेण प्रमाणमेवेत्ययमंशः सावितः । तदेवमस्मिन्नेव पादे चोदनासूत्रप्रतिज्ञातार्थविशेपे साविते उपरितनं पादत्रयं चोदनासूत्रोपतया न संगच्छते किंतु प्रथमे सूत्रे किंलक्षणो धर्म इति धर्मस्य प्रमाणं वक्तव्यत्वेन प्रतिज्ञातं तत्रानेन पादेन चोदनायाः प्रामा- ण्यमुक्वार्थवादस्मृतिनामधेयानामुपरितनेन पादत्रयेण प्रामाण्यं प्रतिपाद्यते तेन चोदनासूत्रवदेव पादत्रयं जिनामासूत्रोक्तया 'को धर्म' इत्यनयैव प्रतिनया संगच्छते ॥ * ॥ नचार्थवादादीनां प्रामाण्ये चोदनैवेति प्रतिनाव्याघात: स्यादिति वाच्यम् , तुल्यजातीयापेक्षवाढवधारणस्य, यथा 'शुक्लः पट.' इत्युक्ते कृष्णादीनामेव निवृत्तिन द्रव्यत्वादीनाम् । एवं चोदनैवेत्यवधारणेन प्रत्यक्षा- दीनामेव चोदनावत्स्वातन्त्र्येण प्रमाणीवुभूपतां व्यावृत्ति त्वर्थवादादीनां चोदनैकवाक्यतया चोद- नामूलतया च प्रमाणीभवतां चोदनाविपयेणावधारणेन प्रामाण्यं निरस्तं नापि सावितम् , उपरि- तनेन पादत्रयेण तु तत्साधयिष्यते यथाह- इति प्रमाणत्वमिदं प्रसिद्धमुक्त्वेह धर्म प्रति चोदनायाः। अतः परं तु प्रविभज्य वेदं त्रेधा ततो वक्ष्यति तस्य योऽर्थः ॥ १ ॥ इति पवाक्यप्रमाणपारावारपारीणमीमांसासाम्राज्यधुरंधरश्रीमहोपाध्यायविद्वद्वरश्रीमत्- पार्थसारथिमिश्रप्रणीतायाः शास्त्रदीपिकायाः प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः ।। १ ।। युक्तिनेहप्रपूरणी सिद्धान्तचन्द्रिका । एतदेव विवृणोति-द्वयमिति । तत किमित्यत आह-तदेवमिति। त्रिपाद्या हि चोदनासूत्रगेपत्वे चोदनासूत्र- प्रतिज्ञातार्थ साधिते तदर्थोऽपि साधित इति न पृथगारम्भ स्यादिति भाव. । चोदनामूलतयेति स्मृत्याचाराभिप्रायम् । नत्वनेनावधारणेनार्यवादाटीना निरस्तं नापि साधितमिति संवन्ध । तत्किमप्रामाण्यमेव तेपामभिमत नेत्याह-उप- रितनेनेति । अस्मिन्नर्थे समतिं दर्शयति-यथाहेति । अत परमिलने तदाह नेह प्रमाणलक्षणं समाप्तं, अर्थवा- दादिप्रामाण्याप्रतिपादनात्तेनात्र सिदेऽपि चोदनाप्रामाण्ये तत्स्मरण पादत्रयेण विध्यर्थवादमन्त्रात्मना वेदं त्रेधा विभज्य तत स्तुलादिप्रयोजनप्रतिपादन न तत्तद्वेदस्य धर्मप्रति प्रामाण्यं प्रतिपादयिष्यत इति ।। नानाग्रन्यस्थितं सर्व प्रमेयं फकिकाच ता ॥ सक्षिप्य लिसिता नात्र कल्पितं लिसितं मया ॥ येपामादर एव नास्त्रि विदुपा शास्त्रे न तेपामय अन्य काप्युपयुज्यते जडधिया तन्त्रान्तराभ्यासिनाम् । येपा धर्मविचारणे सुकृतिना श्रद्धादरी तत्कृते अन्योय रचितो गभीरमनसा शास्त्रार्थकल्पद्रुम ।। इति श्रीमत्पराशरगोत्रसकलशास्त्रविशारदधीमाधवात्मजरामकृष्णभट्टविरचितायां शास्त्रदीपिकाटीकायां युक्तिस्नेहप्रपूरण्यां सिद्धान्तचन्द्रिकारायां सारती मा प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पाद समाप्तश्चायं तर्कपाद

·No text on this page.